නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

Homage to the Blessed One, the Worthy One, the Fully Enlightened One.

අඞ්ගුත්තරනිකායෙ

In the Aṅguttara Nikāya

එකකනිපාත-අට්ඨකථා

Commentary on the Book of the Ones

ගන්ථාරම්භකථා

Introduction to the Text

‘‘කරුණාසීතලහදයං[Pg.1], පඤ්ඤාපජ්ජොතවිහතමොහතමං;

සනරාමරලොකගරුං, වන්දෙ සුගතං ගතිවිමුත්තං.

I venerate the Well-Gone One, whose heart is cooled by compassion, who has dispelled the darkness of delusion with the light of wisdom, the teacher of the world with its gods and humans, liberated from all destinies.

‘‘බුද්ධොපි බුද්ධභාවං, භාවෙත්වා චෙව සච්ඡිකත්වා ච;

යං උපගතො ගතමලං, වන්දෙ තමනුත්තරං ධම්මං.

I venerate that unsurpassed and stainless Dhamma, by developing and realizing which the Buddha himself attained the state of Buddhahood.

‘‘සුගතස්ස ඔරසානං, පුත්තානං මාරසෙනමථනානං;

අට්ඨන්නම්පි සමූහං, සිරසා වන්දෙ අරියසඞ්ඝං.

I venerate with my head the noble Saṅgha, the assembly of the eight true-born sons of the Well-Gone One, who are crushers of Māra's army.

‘‘ඉති මෙ පසන්නමතිනො, රතනත්තයවන්දනාමයං පුඤ්ඤං;

යං සුවිහතන්තරායො, හුත්වා තස්සානුභාවෙන.

Thus, by the power of this merit acquired by me of serene mind, which consists of venerating the Triple Gem, may I become one whose obstacles are utterly dispelled,

‘‘එකකදුකාදිපටිමණ්ඩිතස්ස අඞ්ගුත්තරාගමවරස්ස;

ධම්මකථිකපුඞ්ගවානං, විචිත්තපටිභානජනනස්ස.

Of the excellent Aṅguttara collection, adorned with the Ones, Twos, and so on, which generates diverse insight for the foremost speakers of the Dhamma.

‘‘අත්ථප්පකාසනත්ථං, අට්ඨකථා ආදිතො වසිසතෙහි;

පඤ්චහි යා සඞ්ගීතා, අනුසඞ්ගීතා ච පච්ඡාපි.

For the purpose of elucidating the meaning, the commentary which was first recited by the five hundred masters, and also subsequently recited later.

‘‘සීහළදීපං පන ආභතාථ වසිනා මහාමහින්දෙන;

ඨපිතා සීහළභාසාය, දීපවාසීනමත්ථාය.

It was, however, brought to the island of Sri Lanka by the master, the great Mahinda; and established in the Sinhala language for the benefit of the island-dwellers.

‘‘අපනෙත්වාන [Pg.2] තතොහං, සීහළභාසං මනොරමං භාසං;

තන්තිනයානුච්ඡවිකං, ආරොපෙන්තො විගතදොසං.

I, having removed the Sinhala language from it, am rendering it into the delightful language, which is free from faults and conforms to the method of the scriptures.

‘‘සමයං අවිලොමෙන්තො, ථෙරානං ථෙරවංසදීපානං;

සුනිපුණවිනිච්ඡයානං, මහාවිහාරෙ නිවාසීනං.

Not contradicting the doctrine of the elders who dwell in the Great Monastery, who are lamps of the lineage of elders and of most subtle discernment.

‘‘හිත්වා පුනප්පුනාගතමත්ථං, අත්ථං පකාසයිස්සාමි;

සුජනස්ස ච තුට්ඨත්ථං, චිරට්ඨිතත්ථඤ්ච ධම්මස්ස.

Having omitted meanings that are repeated, I will explain the meaning for the delight of good people and for the long endurance of the Dhamma.

‘‘සාවත්ථිපභූතීනං, නගරානං වණ්ණනා කතා හෙට්ඨා;

දීඝස්ස මජ්ඣිමස්ස ච, යා මෙ අත්ථං වදන්තෙන.

The description of cities, beginning with Sāvatthī, which was done by me previously when explaining the meaning of the Dīgha and Majjhima Nikāyas.

‘‘විත්ථාරවසෙන සුදං, වත්ථූනි ච තත්ථ යානි වුත්තානි;

තෙසම්පි න ඉධ භිය්‍යො, විත්ථාරකථං කරිස්සාමි.

And the stories that were told there in detail—of those I shall not give a further detailed account here.

‘‘සුත්තානං පන අත්ථා, න විනා වත්ථූහි යෙ පකාසන්ති;

තෙසං පකාසනත්ථං, වත්ථූනිපි දස්සයිස්සාමි.

However, for the meanings of the suttas that are not clarified without the stories, I shall also present the stories for the purpose of their clarification.

‘‘සීලකථා ධුතධම්මා, කම්මට්ඨානානි චෙව සබ්බානි;

චරියාවිධානසහිතො, ඣානසමාපත්තිවිත්ථාරො.

The discourse on virtue, the ascetic practices, and all meditation subjects; the detailed exposition of the jhānas and attainments, together with the modes of conduct.

‘‘සබ්බා ච අභිඤ්ඤායො, පඤ්ඤාසඞ්කලනනිච්ඡයො චෙව;

ඛන්ධාධාතායතනින්ද්‍රියානි, අරියානි චෙව චත්තාරි.

And all the higher knowledges, the determination of the collection of wisdom; the aggregates, elements, sense bases, faculties, and the four noble truths.

‘‘සච්චානි පච්චයාකාරදෙසනා සුපරිසුද්ධනිපුණනයා;

අවිමුත්තතන්තිමග්ගා, විපස්සනාභාවනා චෙව.

The truths, the teaching of dependent origination with its thoroughly pure and subtle method; the path of the unbroken tradition, and the development of insight.

‘‘ඉති පන සබ්බං යස්මා, විසුද්ධිමග්ගෙ මයා සුපරිසුද්ධං;

වුත්තං තස්මා භිය්‍යො, න තං ඉධ විචාරයිස්සාමි.

Since all this has been explained by me with thorough purity in the Visuddhimagga, I will not, therefore, investigate it further here.

‘‘මජ්ඣෙ විසුද්ධිමග්ගො, එස චතුන්නම්පි ආගමානඤ්හි;

ඨත්වා පකාසයිස්සති, තත්ථ යථාභාසිතමත්ථං.

This Visuddhimagga, standing in the midst of all four Āgamas, will indeed explain the meaning as it was taught therein.

‘‘ඉච්චෙව කතො තස්මා, තම්පි ගහෙත්වාන සද්ධිමෙතාය;

අට්ඨකථාය විජානථ, අඞ්ගුත්තරනිස්සිතං අත්ථ’’න්ති.

For this very reason was it composed. Therefore, taking that also, together with this commentary, you should understand the meaning connected with the Aṅguttara.

සංඛෙපකථා

A Brief Account

1. රූපාදිවග්ගවණ්ණනා

1. Commentary on the Chapter on Form, etc.

තත්ථ [Pg.3] අඞ්ගුත්තරාගමො නාම එකකනිපාතො දුකනිපාතො තිකනිපාතො චතුක්කනිපාතො පඤ්චකනිපාතො ඡක්කනිපාතො සත්තකනිපාතො අට්ඨකනිපාතො නවකනිපාතො දසකනිපාතො එකාදසකනිපාතොති එකාදස නිපාතා හොන්ති. සුත්තතො –

Therein, the Aṅguttara collection consists of eleven books (nipātas): the Book of Ones, the Book of Twos, the Book of Threes, the Book of Fours, the Book of Fives, the Book of Sixes, the Book of Sevens, the Book of Eights, the Book of Nines, the Book of Tens, and the Book of Elevens. In terms of suttas:

‘‘නව සුත්තසහස්සානි, පඤ්ච සුත්තසතානි ච;

සත්තපඤ්ඤාස සුත්තානි, හොන්ති අඞ්ගුත්තරාගමෙ’’.

In the Aṅguttara collection there are nine thousand, five hundred, and fifty-seven suttas.

තස්ස නිපාතෙසු එකකනිපාතො ආදි, සුත්තෙසු චිත්තපරියාදානසුත්තං. තස්සාපි ‘‘එවං මෙ සුත’’න්තිආදිකං ආයස්මතා ආනන්දෙන පඨමමහාසඞ්ගීතිකාලෙ වුත්තං නිදානමාදි. සා පනෙසා පඨමමහාසඞ්ගීති සුමඞ්ගලවිලාසිනියා දීඝනිකායට්ඨකථාය ආදිම්හි විත්ථාරිතා, තස්මා සා තත්ථ විත්ථාරිතනයෙනෙව වෙදිතබ්බා.

Among its books, the Book of Ones is first; among the suttas, the Cittapariyādāna Sutta is first. Of that too, the introduction beginning “Thus have I heard,” spoken by the Venerable Ānanda at the time of the First Great Council, is the beginning. Now, this First Great Council has been set out in detail at the beginning of the Sumaṅgalavilāsinī, the commentary on the Dīgha Nikāya; therefore, it should be understood there according to the detailed method.

නිදානවණ්ණනා

Commentary on the Introduction

1. යං පනෙතං ‘‘එවං මෙ සුත’’න්තිආදිකං නිදානං, තත්ථ එවන්ති නිපාතපදං, මෙතිආදීනි නාමපදානි. සාවත්ථියං විහරතීති එත්ථ වීති උපසග්ගපදං, හරතීති ආඛ්‍යාතපදන්ති ඉමිනා තාව නයෙන පදවිභාගො වෙදිතබ්බො.

1. Now, as for this introduction beginning “Thus have I heard,” herein ‘evaṃ’ is a particle; ‘me’ and so on are nouns. In ‘sāvatthiyaṃ viharati,’ ‘vi’ is a prefix and ‘harati’ is a verb. First, the division of words should be understood in this way.

අත්ථතො පන එවංසද්දො තාව උපමූපදෙස-සම්පහංසන-ගරහණවචන-සම්පටිග්ගහාකාරනිදස්සනාවධාරණාදි-අනෙකත්ථප්පභෙදො. තථා හෙස ‘‘එවං ජාතෙන මච්චෙන, කත්තබ්බං කුසලං බහු’’න්ති එවමාදීසු (ධ. ප. 53) උපමායං ආගතො. ‘‘එවං තෙ අභික්කමිතබ්බං, එවං තෙ පටික්කමිතබ්බ’’න්තිආදීසු (අ. නි. 4.122) උපදෙසෙ. ‘‘එවමෙතං භගවා, එවමෙතං සුගතා’’තිආදීසු (අ. නි. 3.66) සම්පහංසනෙ. ‘‘එවමෙවං පනායං වසලී යස්මිං වා තස්මිං වා තස්ස මුණ්ඩකස්ස සමණකස්ස වණ්ණං භාසතී’’තිආදීසු (සං. නි. 1.187) ගරහණෙ. ‘‘එවං, භන්තෙති ඛො තෙ භික්ඛූ භගවතො පච්චස්සොසු’’න්තිආදීසු (ම. නි. 1.1) වචනසම්පටිග්ගහෙ. ‘‘එවං බ්‍යාඛො අහං, භන්තෙ, භගවතා ධම්මං දෙසිතං ආජානාමී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.398) ආකාරෙ. ‘‘එහි ත්වං, මාණවක, යෙන සමණො ආනන්දො තෙනුපසඞ්කම; උපසඞ්කමිත්වා මම [Pg.4] වචනෙන සමණං ආනන්දං අප්පාබාධං අප්පාතඞ්කං ලහුට්ඨානං බලං ඵාසුවිහාරං පුච්ඡ – ‘සුභො මාණවො තොදෙය්‍යපුත්තො භවන්තං ආනන්දං අප්පාබාධං…පෙ… ඵාසුවිහාරං පුච්ඡතී’ති, එවඤ්ච වදෙහි ‘‘සාධු කිර භවං ආනන්දො යෙන සුභස්ස මාණවස්ස තොදෙය්‍යපුත්තස්ස නිවෙසනං, තෙනුපසඞ්කමතු අනුකම්පං උපාදායා’’තිආදීසු (දී. නි. 1.445) නිදස්සනෙ. ‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, කාලාමා, ඉමෙ ධම්මා කුසලා වා අකුසලා වාති? අකුසලා, භන්තෙ. සාවජ්ජා වා අනවජ්ජා වාති? සාවජ්ජා, භන්තෙ. විඤ්ඤුගරහිතා වා විඤ්ඤුප්පසත්ථා වාති? විඤ්ඤුගරහිතා, භන්තෙ. සමත්තා සමාදින්නා අහිතාය දුක්ඛාය සංවත්තන්ති නො වා, කථං වො එත්ථ හොතීති? සමත්තා, භන්තෙ, සමාදින්නා අහිතාය දුක්ඛාය සංවත්තන්ති, එවං නො එත්ථ හොතී’’තිආදීසු (අ. නි. 3.66) අවධාරණෙ. ස්වායමිධ ආකාරනිදස්සනාවධාරණෙසු දට්ඨබ්බො.

As to the meaning, the word 'evaṃ', to begin with, has various distinct meanings such as simile, instruction, encouragement, censure, acceptance of speech, manner, demonstration, and determination. For example, in passages such as, 'Thus by a mortal who is born, much that is wholesome should be done' (Dhp. 53), it is used in the sense of simile. In passages such as, 'Thus you should advance, thus you should retreat' (AN 4.122), it is used in the sense of instruction. In passages such as, 'So it is, Blessed One, so it is, Fortunate One' (AN 3.66), it is used in the sense of encouragement. In passages such as, 'In this very way this outcaste speaks in praise of that shaveling ascetic here and there' (SN 1.187), it is used in the sense of censure. In passages such as, '"Yes, venerable sir." So those monks replied to the Blessed One' (MN 1.1), it is used in the sense of acceptance of speech. In passages such as, 'In this manner, venerable sir, do I understand the Dhamma taught by the Blessed One' (MN 1.398), it is used in the sense of manner. In passages such as, 'Come, young man, go to the ascetic Ānanda and, on arrival, in my name ask the ascetic Ānanda about his health, freedom from illness, lightness, strength, and comfortable living, saying: "The young man Subha Todeyyaputta asks the venerable Ānanda about his health... and comfortable living." And say this: "It would be good if the venerable Ānanda, out of compassion, would go to the residence of the young man Subha Todeyyaputta"' (DN 1.222), it is used in the sense of demonstration. In passages such as, '"What do you think, Kālāmas? Are these things wholesome or unwholesome?" "Unwholesome, venerable sir." "Blameworthy or blameless?" "Blameworthy, venerable sir." "Censured by the wise or praised by the wise?" "Censured by the wise, venerable sir." "When undertaken and fulfilled, do they lead to harm and suffering, or not? What is your view on this?" "When undertaken and fulfilled, venerable sir, they lead to harm and suffering. This is our view on this"' (AN 3.65), it is used in the sense of determination. Here, it is to be understood in the senses of manner, demonstration, and determination.

තත්ථ ආකාරත්ථෙන එවංසද්දෙන එතමත්ථං දීපෙති – නානානයනිපුණං අනෙකජ්ඣාසයසමුට්ඨානං අත්ථබ්‍යඤ්ජනසම්පන්නං විවිධපාටිහාරියං ධම්මත්ථදෙසනාපටිවෙධගම්භීරං සබ්බසත්තානං සකසකභාසානුරූපතො සොතපථමාගච්ඡන්තං තස්ස භගවතො වචනං සබ්බප්පකාරෙන කො සමත්ථො විඤ්ඤාතුං, සබ්බථාමෙන පන සොතුකාමතං ජනෙත්වාපි එවං මෙ සුතං, මයාපි එකෙනාකාරෙන සුතන්ති.

Therein, by the word 'evaṃ' in the sense of 'manner', this meaning is shown: Who is able to understand in every way the word of that Blessed One—which is subtle in its various methods, arises from a multitude of dispositions, is complete in meaning and phrasing, possesses manifold marvels, is profound in its teaching, meaning, and penetration of the Dhamma, and reaches the ear-path of all beings according to their own respective languages? However, having generated the desire to listen with all one's might, it is said, 'Thus have I heard,' meaning, 'I, too, have heard it in one particular manner.'

නිදස්සනත්ථෙන ‘‘නාහං සයම්භූ, න මයා ඉදං සච්ඡිකත’’න්ති අත්තානං පරිමොචෙන්තො ‘‘එවං මෙ සුතං, මයාපි එවං සුත’’න්ති ඉදානි වත්තබ්බං සකලං සුත්තං නිදස්සෙති.

In the sense of 'demonstration', by stating, 'I am not self-arisen, nor has this been personally realized by me,' he absolves himself and indicates the entire discourse that is now to be recited with the words, 'Thus have I heard; thus was it heard by me.'

අවධාරණත්ථෙන ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං බහුස්සුතානං යදිදං ආනන්දො, සතිමන්තානං, ගතිමන්තානං, ධිතිමන්තානං, උපට්ඨාකානං යදිදං ආනන්දො’’ති (අ. නි. 1.219, 223) එවං භගවතා, ‘‘ආයස්මා ආනන්දො අත්ථකුසලො ධම්මකුසලො බ්‍යඤ්ජනකුසලො නිරුත්තිකුසලො පුබ්බාපරකුසලො’’ති (අ. නි. 5.169) එවං ධම්මසෙනාපතිනා ච පසත්ථභාවානුරූපං අත්තනො ධාරණබලං දස්සෙන්තො සත්තානං සොතුකාමතං ජනෙති ‘‘එවං මෙ සුතං, තඤ්ච ඛො අත්ථතො වා බ්‍යඤ්ජනතො වා අනූනමනධිකං, එවමෙව, න අඤ්ඤථා දට්ඨබ්බ’’න්ති.

In the sense of 'determination', in accordance with his being praised thus by the Blessed One: 'Monks, the foremost of my monk disciples who are widely learned is Ānanda; of those who are mindful, who have a good memory, who are resolute, and who are attendants, it is Ānanda' (AN 1.24), and thus by the General of the Dhamma: 'The venerable Ānanda is skilled in the meaning, skilled in the Dhamma, skilled in the phrasing, skilled in the language, and skilled in the sequence of what comes before and after' (AN 5.169), he, demonstrating his own power of retention, generates in beings the desire to listen by stating: 'Thus have I heard, and it should be understood as being just so, neither deficient nor excessive in meaning or phrasing, and not otherwise.'

මෙසද්දො [Pg.5] තීසු අත්ථෙසු දිස්සති. තථා හිස්ස ‘‘ගාථාභිගීතං මෙ අභොජනෙය්‍ය’’න්තිආදීසු (සු. නි. 81; සං. නි. 1.194) මයාති අත්ථො. ‘‘සාධු මෙ, භන්තෙ, භගවා සංඛිත්තෙන ධම්මං දෙසෙතූ’’තිආදීසු (සං. නි. 4.88) මය්හන්ති අත්ථො. ‘‘ධම්මදායාදා මෙ, භික්ඛවෙ, භවථා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.29) මමාති අත්ථො. ඉධ පන ‘‘මයා සුත’’න්ති ච, ‘‘මම සුත’’න්ති ච අත්ථද්වයෙ යුජ්ජති.

The word 'me' is seen in three senses. For instance, in passages such as, 'Food obtained by reciting verses is not to be eaten by me' (Snp 1.4; SN 1.194), it has the meaning of 'mayā' (by me). In passages such as, 'Good, venerable sir, let the Blessed One teach me the Dhamma in brief' (SN 4.88), it has the meaning of 'mayhaṃ' (to me). In passages such as, 'Monks, be my heirs in the Dhamma' (MN 1.29), it has the meaning of 'mama' (of me). Here, however, it is fitting in both senses: 'heard by me' (mayā sutaṃ) and 'my hearing' (mama sutaṃ).

සුතන්ති අයං සුතසද්දො සඋපසග්ගො ච අනුපසග්ගො ච ගමන-විස්සුත-කිලින්නඋපචිතානුයොග-සොතවිඤ්ඤෙය්‍ය-සොතද්වාරානුසාරවිඤ්ඤාතාදිඅනෙකත්ථප්පභෙදො. තථා හිස්ස – ‘‘සෙනාය පසුතො’’තිආදීසු ගච්ඡන්තොති අත්ථො. ‘‘සුතධම්මස්ස පස්සතො’’තිආදීසු (උදා. 11) විස්සුතධම්මස්සාති අත්ථො. ‘‘අවස්සුතා අවස්සුතස්සා’’තිආදීසු (පාචි. 657) කිලින්නාකිලින්නස්සාති අත්ථො. ‘‘තුම්හෙහි පුඤ්ඤං පසුතං අනප්පක’’න්තිආදීසු (ඛු. පා. 7-12) උපචිතන්ති අත්ථො. ‘‘යෙ ඣානප්පසුතා ධීරා’’තිආදීසු (ධ. ප. 181) ඣානානුයුත්තාති අත්ථො. ‘‘දිට්ඨං සුතං මුත’’න්තිආදීසු (ම. නි. 1.241) සොතවිඤ්ඤෙය්‍යන්ති අත්ථො. ‘‘සුතධරො සුතසන්නිචයො’’තිආදීසු (ම. නි. 1.339) සොතද්වාරානුසාරවිඤ්ඤාතධරොති අත්ථො. ඉධ පනස්ස සොතද්වාරානුසාරෙන උපධාරිතන්ති වා උපධාරණන්ති වාති අත්ථො. මෙ-සද්දස්ස හි මයාති අත්ථෙ සති ‘‘එවං මයා සුතං සොතද්වාරානුසාරෙන උපධාරිත’’න්ති යුජ්ජති. මමාති අත්ථෙ සති ‘‘එවං මම සුතං සොතද්වාරානුසාරෙන උපධාරණ’’න්ති යුජ්ජති.

The word 'sutaṃ', both with and without a prefix, has various distinct meanings such as going, renowned, stained, accumulated, devoted, cognizable by the ear, and known through the ear-door. For instance, in passages such as 'gone forth with the army' (senāya pasuto), it means 'going'. In passages such as 'of one who sees the renowned Dhamma' (Ud 1.10), it means 'renowned'. In passages such as 'a lustful woman for a lustful man' (avassutā avassutassa) (Pācittiya 1.1.1), it means 'stained'. In passages such as 'much merit has been accumulated by you' (tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappakaṃ) (Khp 7.2), it means 'accumulated'. In passages such as 'the wise who are devoted to meditation' (ye jhānappasutā dhīrā) (Dhp 181), it means 'devoted'. In passages such as 'seen, heard, sensed' (diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ) (MN 1.241), it means 'cognizable by the ear'. In passages such as 'a preserver of what has been heard, an accumulator of what has been heard' (sutadharo sutasannicayo) (MN 1.339), it means 'one who preserves what is known through the ear-door'. Here, however, its meaning is 'ascertained through the ear-door' or 'the ascertainment through the ear-door'. For when the word 'me' has the meaning of 'mayā' (by me), it is fitting to say, 'Thus by me it was heard, ascertained through the ear-door.' When it has the meaning of 'mama' (my), it is fitting to say, 'Thus is my hearing, an ascertainment through the ear-door.'

එවමෙතෙසු තීසු පදෙසු එවන්ති සොතවිඤ්ඤාණාදිවිඤ්ඤාණකිච්චනිදස්සනං. මෙති වුත්තවිඤ්ඤාණසමඞ්ගිපුග්ගලනිදස්සනං. සුතන්ති අස්සවනභාවපටික්ඛෙපතො අනූනාධිකාවිපරීතග්ගහණනිදස්සනං. තථා එවන්ති තස්සා සොතද්වාරානුසාරෙන පවත්තාය විඤ්ඤාණවීථියා නානප්පකාරෙන ආරම්මණෙ පවත්තභාවප්පකාසනං. මෙති අත්තප්පකාසනං. සුතන්ති ධම්මප්පකාසනං. අයඤ්හෙත්ථ සඞ්ඛෙපො – ‘‘නානප්පකාරෙන ආරම්මණෙ පවත්තාය විඤ්ඤාණවීථියා මයා න අඤ්ඤං කතං, ඉදං පන කතං, අයං ධම්මො සුතො’’ති.

In these three terms, 'evaṃ' is an indication of the function of consciousness, such as ear-consciousness and so on. 'Me' is an indication of the person endowed with the aforementioned consciousness. 'Sutaṃ,' by rejecting the state of not having heard, is an indication of a comprehension that is not deficient, not excessive, and not distorted. Furthermore, 'evaṃ' reveals the state of that consciousness-process, which has arisen in accordance with the ear-door, occurring in various ways in the object. 'Me' reveals the self. 'Sutaṃ' reveals the Dhamma. Herein, this is the summary: 'By me, through the consciousness-process occurring in various ways in the object, no other action was done, but this was done: this Dhamma was heard.'

තථා එවන්ති නිද්දිසිතබ්බප්පකාසනං. මෙති පුග්ගලප්පකාසනං. සුතන්ති පුග්ගලකිච්චප්පකාසනං. ඉදං වුත්තං හොති – යං සුත්තං නිද්දිසිස්සාමි, තං මයා එවං සුතන්ති.

Furthermore, 'evaṃ' is a revelation of what is to be expounded. 'Me' is a revelation of the person. 'Sutaṃ' is a revelation of the person's function. This is what is meant: 'The discourse that I shall expound, that was thus heard by me.'

තථා [Pg.6] එවන්ති යස්ස චිත්තසන්තානස්ස නානාකාරප්පවත්තියා නානත්ථබ්‍යඤ්ජනග්ගහණං හොති, තස්ස නානාකාරනිද්දෙසො. එවන්ති හි අයං ආකාරපඤ්ඤත්ති. මෙති කත්තුනිද්දෙසො. සුතන්ති විසයනිද්දෙසො. එත්තාවතා නානාකාරප්පවත්තෙන චිත්තසන්තානෙන තංසමඞ්ගිනො කත්තු විසයෙ ගහණසන්නිට්ඨානං කතං හොති.

Furthermore, 'evaṃ' is the designation of the various modes of that mental continuum, by whose activity in various modes there occurs the grasping of various meanings and expressions. For this 'evaṃ' is a designation of manner. 'Me' is the designation of the agent. 'Sutaṃ' is the designation of the object. By this much, through the mental continuum operating in various modes, the ascertainment of the grasping of the object by the agent endowed with it is accomplished.

අථ වා එවන්ති පුග්ගලකිච්චනිද්දෙසො. සුතන්ති විඤ්ඤාණකිච්චනිද්දෙසො. මෙති උභයකිච්චයුත්තපුග්ගලනිද්දෙසො. අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපො – මයා සවනකිච්චවිඤ්ඤාණසමඞ්ගිනා පුග්ගලෙන විඤ්ඤාණවසෙන ලද්ධසවනකිච්චවොහාරෙන සුතන්ති.

Alternatively, 'evaṃ' is the designation of the person's function. 'Sutaṃ' is the designation of the function of consciousness. 'Me' is the designation of the person connected with both functions. Herein, this is the summary: 'It was heard by me,' the person endowed with consciousness whose function is hearing, who has obtained the designation 'function of hearing' by way of consciousness.

තත්ථ එවන්ති ච මෙති ච සච්චිකට්ඨපරමත්ථවසෙන අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති. කිඤ්හෙත්ථ තං පරමත්ථතො අත්ථි, යං එවන්ති වා මෙති වා නිද්දෙසං ලභෙථ. සුතන්ති විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති. යඤ්හි තං එත්ථ සොතෙන උපලද්ධං, තං පරමත්ථතො විජ්ජමානන්ති. තථා එවන්ති ච මෙති ච තං තං උපාදාය වත්තබ්බතො උපාදාපඤ්ඤත්ති. සුතන්ති දිට්ඨාදීනි උපනිධාය වත්තබ්බතො උපනිධාපඤ්ඤත්ති.

Herein, both 'evaṃ' and 'me' are designations of what is non-existent in the sense of real, ultimate truth. For what is there here that exists in an ultimate sense, which could receive the designation 'evaṃ' or 'me'? 'Sutaṃ' is a designation of what is existent. For that which is apprehended here by the ear, that exists in an ultimate sense. Furthermore, both 'evaṃ' and 'me', because they are spoken of by depending on this and that, are dependent designations. 'Sutaṃ', because it is spoken of in comparison with the seen, etc., is a comparative designation.

එත්ථ ච එවන්ති වචනෙන අසම්මොහං දීපෙති. න හි සම්මූළ්හො නානප්පකාරපටිවෙධසමත්ථො හොති. සුතන්ති වචනෙන සුතස්ස අසම්මොසං දීපෙති. යස්ස හි සුතං සම්මුට්ඨං හොති, න සො කාලන්තරෙන මයා සුතන්ති පටිජානාති. ඉච්චස්ස අසම්මොහෙන පඤ්ඤාසිද්ධි, අසම්මොසෙන පන සතිසිද්ධි. තත්ථ පඤ්ඤාපුබ්බඞ්ගමාය සතියා බ්‍යඤ්ජනාවධාරණසමත්ථතා, සතිපුබ්බඞ්ගමාය පඤ්ඤාය අත්ථපටිවෙධසමත්ථතා. තදුභයසමත්ථතායොගෙන අත්ථබ්‍යඤ්ජනසම්පන්නස්ස ධම්මකොසස්ස අනුපාලනසමත්ථතො ධම්මභණ්ඩාගාරිකත්තසිද්ධි.

And herein, by the word 'evaṃ', non-delusion is indicated. For a deluded person is not capable of penetrating various modes. By the word 'sutaṃ', non-forgetfulness of what was heard is indicated. For one for whom what was heard is forgotten does not, after a time, acknowledge, 'It was heard by me.' Thus, for him, through non-delusion there is the accomplishment of wisdom, and through non-forgetfulness, the accomplishment of mindfulness. Therein, through mindfulness preceded by wisdom, there is the capability of mastering the expression; through wisdom preceded by mindfulness, there is the capability of penetrating the meaning. Through the union of the capability for both, due to the ability to guard the Dhamma-treasury which is complete in meaning and expression, the accomplishment of the state of being a treasurer of the Dhamma is achieved.

අපරො නයො – එවන්ති වචනෙන යොනිසො මනසිකාරං දීපෙති, අයොනිසො මනසිකරොතො හි නානප්පකාරපටිවෙධාභාවතො. සුතන්ති වචනෙන අවික්ඛෙපං දීපෙති, වික්ඛිත්තචිත්තස්ස සවනාභාවතො. තථා හි වික්ඛිත්තචිත්තො පුග්ගලො සබ්බසම්පත්තියා වුච්චමානොපි ‘‘න මයා සුතං, පුන භණථා’’ති භණති. යොනිසො මනසිකාරෙන චෙත්ථ අත්තසම්මාපණිධිං පුබ්බෙ ච කතපුඤ්ඤතං සාධෙති සම්මා අප්පණිහිතත්තස්ස පුබ්බෙ අකතපුඤ්ඤස්ස වා තදභාවතො. තථා අවික්ඛෙපෙන සද්ධම්මස්සවනං සප්පුරිසූපනිස්සයඤ්ච [Pg.7] සාධෙති. න හි වික්ඛිත්තචිත්තො සොතුං සක්කොති, න ච සප්පුරිසෙ අනුපස්සයමානස්ස සවනං අත්ථීති.

Another method: by the word 'evaṃ', wise attention is indicated, for one who attends unwisely lacks the penetration of various modes. By the word 'sutaṃ', non-distraction is indicated, for one with a distracted mind is incapable of hearing. Indeed, a person with a distracted mind, even when spoken to with all completeness, says, 'It was not heard by me, please speak again.' And herein, through wise attention, one accomplishes right aspiration of self and the state of having made merit previously, because for one whose self is not rightly directed or who has not made merit previously, there is an absence of that. Furthermore, through non-distraction, one accomplishes the hearing of the good Dhamma and reliance on good persons. For one with a distracted mind is not able to hear, and for one not associating with good persons, there is no hearing.

අපරො නයො – යස්මා ‘‘එවන්ති යස්ස චිත්තසන්තානස්ස නානාකාරප්පවත්තියා නානත්ථබ්‍යඤ්ජනග්ගහණං හොති, තස්ස නානාකාරනිද්දෙසො’’ති වුත්තං. සො ච එවං භද්දකො ආකාරො න සම්මා අප්පණිහිතත්තනො පුබ්බෙ අකතපුඤ්ඤස්ස වා හොති, තස්මා එවන්ති ඉමිනා භද්දකෙනාකාරෙන පච්ඡිමචක්කද්වයසම්පත්තිමත්තනො දීපෙති. සුතන්ති සවනයොගෙන පුරිමචක්කද්වයසම්පත්තිං. න හි අප්පතිරූපදෙසෙ වසතො සප්පුරිසූපනිස්සයවිරහිතස්ස වා සවනං අත්ථි. ඉච්චස්ස පච්ඡිමචක්කද්වයසිද්ධියා ආසයසුද්ධි සිද්ධා හොති, පුරිමචක්කද්වයසිද්ධියා පයොගසුද්ධි. තාය ච ආසයසුද්ධියා අධිගමබ්‍යත්තිසිද්ධි, පයොගසුද්ධියා ආගමබ්‍යත්තිසිද්ධි. ඉති පයොගාසයසුද්ධස්ස ආගමාධිගමසම්පන්නස්ස වචනං අරුණුග්ගං විය සූරියස්ස උදයතො, යොනිසො මනසිකාරො විය ච කුසලකම්මස්ස, අරහති භගවතො වචනස්ස පුබ්බඞ්ගමං භවිතුන්ති ඨානෙ නිදානං ඨපෙන්තො එවං මෙ සුතන්තිආදිමාහ.

Another method: because it has been said, '“evaṃ” is the designation of the various modes of that mental continuum, by whose activity in various modes there occurs the grasping of various meanings and expressions,' and such an excellent mode does not belong to one whose self is not rightly directed or who has not made merit previously, therefore, by 'evaṃ', with this excellent mode, he indicates his own attainment of the latter two wheels. By 'sutaṃ', through the connection with hearing, he indicates the attainment of the first two wheels. For there is no hearing for one who dwells in an unsuitable place or who is devoid of reliance on good persons. Thus, for him, through the accomplishment of the latter two wheels, purity of intention is achieved, and through the accomplishment of the first two wheels, purity of application is achieved. And through that purity of intention, competence in realization is accomplished; through purity of application, competence in the scriptures is accomplished. Thus, the speech of one whose application and intention are pure, who is accomplished in the scriptures and in realization, is fit to be the forerunner of the Blessed One’s speech—just as the dawn is for the rising of the sun, and as wise attention is for wholesome action. Therefore, establishing the introduction in its proper place, he spoke the words beginning with 'Thus have I heard.'

අපරො නයො – එවන්ති ඉමිනා නානප්පකාරපටිවෙධදීපකෙන වචනෙන අත්තනො අත්ථපටිභානපටිසම්භිදාසම්පත්තිසබ්භාවං දීපෙති. සුතන්ති ඉමිනා සොතබ්බභෙදපටිවෙධදීපකෙන වචනෙන ධම්මනිරුත්තිපටිසම්භිදාසම්පත්තිසබ්භාවං. එවන්ති ච ඉදං යොනිසො මනසිකාරදීපකවචනං භාසමානො ‘‘එතෙ මයා ධම්මා මනසා අනුපෙක්ඛිතා දිට්ඨියා සුප්පටිවිද්ධා’’ති දීපෙති. සුතන්ති ඉදං සවනයොගදීපකවචනං භාසමානො ‘‘බහූ මයා ධම්මා සුතා ධාතා වචසා පරිචිතා’’ති දීපෙති. තදුභයෙනපි අත්ථබ්‍යඤ්ජනපාරිපූරිං දීපෙන්තො සවනෙ ආදරං ජනෙති. අත්ථබ්‍යඤ්ජනපරිපුණ්ණං හි ධම්මං ආදරෙන අස්සුණන්තො මහතා හිතා පරිබාහිරො හොතීති ආදරං ජනෙත්වා සක්කච්චං ධම්මො සොතබ්බොති.

Another method: By this word, “Thus,” which illuminates penetration in various ways, he reveals his own attainment of the state of being endowed with the analytical knowledge of meaning and of inspired speech. By this word, “Heard,” which illuminates the penetration of the distinctions of what is to be heard, he reveals the attainment of the state of being endowed with the analytical knowledge of the Dhamma and of language. And by uttering “Thus,” this statement which illuminates proper attention, he reveals, “These teachings have been contemplated by me with the mind and thoroughly penetrated by wisdom.” By uttering “Heard,” this statement which illuminates the practice of listening, he reveals, “Many teachings have been heard by me, retained, and familiarized by recitation.” Through both of these, while illuminating the completeness of meaning and phrasing, he generates respect in listening. For one who does not listen with respect to a Dhamma complete in meaning and phrasing is excluded from great benefit; thus, having generated respect, the Dhamma should be listened to respectfully.

එවං මෙ සුතන්ති ඉමිනා පන සකලෙන වචනෙන ආයස්මා ආනන්දො තථාගතප්පවෙදිතං ධම්මං අත්තනො අදහන්තො අසප්පුරිසභූමිං අතික්කමති, සාවකත්තං පටිජානන්තො සප්පුරිසභූමිං ඔක්කමති. තථා අසද්ධම්මා චිත්තං වුට්ඨාපෙති, සද්ධම්මෙ චිත්තං පතිට්ඨාපෙති. ‘‘කෙවලං සුතමෙවෙතං මයා, තස්සෙව පන භගවතො වචන’’න්ති දීපෙන්තො අත්තානං පරිමොචෙති[Pg.8], සත්ථාරං අපදිසති, ජිනවචනං අප්පෙති, ධම්මනෙත්තිං පතිට්ඨාපෙති.

Furthermore, with this entire statement, “Thus have I heard,” the Venerable Ānanda, by not taking the Dhamma proclaimed by the Tathāgata as his own, transcends the domain of an unworthy person; by acknowledging his status as a disciple, he enters the domain of a worthy person. Likewise, he raises the mind from the false Dhamma and establishes the mind in the true Dhamma. By declaring, “This was merely heard by me, it is the word of that Blessed One,” he frees himself, points to the Teacher, attributes it to the Victor’s word, and establishes the guiding principle of the Dhamma.

අපිච ‘‘එවං මෙ සුත’’න්ති අත්තනා උප්පාදිතභාවං අප්පටිජානන්තො පුරිමවචනං විවරන්තො ‘‘සම්මුඛා පටිග්ගහිතමිදං මයා තස්ස භගවතො චතුවෙසාරජ්ජවිසාරදස්ස දසබලධරස්ස ආසභට්ඨානට්ඨායිනො සීහනාදනාදිනො සබ්බසත්තුත්තමස්ස ධම්මිස්සරස්ස ධම්මරාජස්ස ධම්මාධිපතිනො ධම්මදීපස්ස ධම්මසරණස්ස සද්ධම්මවරචක්කවත්තිනො සම්මාසම්බුද්ධස්ස වචනං, න එත්ථ අත්ථෙ වා ධම්මෙ වා පදෙ වා බ්‍යඤ්ජනෙ වා කඞ්ඛා වා විමති වා කත්තබ්බා’’ති සබ්බදෙවමනුස්සානං ඉමස්මිං ධම්මෙ අස්සද්ධියං විනාසෙති, සද්ධාසම්පදං උප්පාදෙති. තෙනෙතං වුච්චති –

Furthermore, by saying, “Thus have I heard,” without acknowledging it as his own creation and while clarifying the preceding statement, he declares: “This is the word I received in the presence of that Blessed One—who is skilled in the four kinds of fearlessness, the bearer of the ten powers, who stands in the foremost station, who roars the lion’s roar, the highest of all beings, the lord of the Dhamma, the king of the Dhamma, the master of the Dhamma, the lamp of the Dhamma, for whom the Dhamma is a refuge, the noble wheel-turning monarch of the true Dhamma, the Perfectly Enlightened One. Herein, no doubt or uncertainty should be entertained regarding the meaning, the teaching, the term, or the phrasing.” Thus, he eliminates disbelief in this Dhamma among all devas and humans and generates the accomplishment of faith. Therefore, this is said:

‘‘විනාසයති අස්සද්ධං, සද්ධං වඩ්ඪෙති සාසනෙ;

එවං මෙ සුතමිච්චෙවං, වදං ගොතමසාවකො’’ති.

“He destroys faithlessness, he makes faith grow in the Dispensation; the disciple of Gotama, speaking thus: ‘Thus have I heard.’”

එකන්ති ගණනපරිච්ඡෙදනිද්දෙසො. සමයන්ති පරිච්ඡින්නනිද්දෙසො. එකං සමයන්ති අනියමිතපරිදීපනං. තත්ථ සමයසද්දො –

The word `ekaṃ` is a specification of number and limitation. The word `samayaṃ` is a limited specification. The phrase `ekaṃ samayaṃ` is an indefinite elucidation. Therein, the word `samaya`:

‘‘සමවායෙ ඛණෙ කාලෙ, සමූහෙ හෙතුදිට්ඨිසු;

පටිලාභෙ පහානෙ ච, පටිවෙධෙ ච දිස්සති’’.

“Is seen in combination, moment, time, assembly, in cause and views, in acquisition, abandonment, and in penetration.”

තථා හිස්ස ‘‘අප්පෙව නාම ස්වෙපි උපසඞ්කමෙය්‍යාම කාලඤ්ච සමයඤ්ච උපාදායා’’ති එවමාදීසු (දී. නි. 1.447) සමවායො අත්ථො. ‘‘එකොව ඛො, භික්ඛවෙ, ඛණො ච සමයො ච බ්‍රහ්මචරියවාසායා’’තිආදීසු (අ. නි. 8.29) ඛණො. ‘‘උණ්හසමයො පරිළාහසමයො’’තිආදීසු (පාචි. 358) කාලො. ‘‘මහාසමයො පවනස්මි’’න්තිආදීසු (දී. නි. 2.332) සමූහො. ‘‘සමයොපි ඛො තෙ භද්දාලි අප්පටිවිද්ධො අහොසි, භගවා ඛො සාවත්ථියං විහරති, භගවාපි මං ජානිස්සති ‘භද්දාලි නාම භික්ඛු සත්ථු සාසනෙ සික්ඛාය අපරිපූරකාරී’ති, අයම්පි ඛො තෙ, භද්දාලි, සමයො අප්පටිවිද්ධො අහොසී’’තිආදීසු (ම. නි. 2.135) හෙතු. ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන උග්ගාහමානො පරිබ්බාජකො සමණමුණ්ඩිකාපුත්තො සමයප්පවාදකෙ තින්දුකාචීරෙ එකසාලකෙ මල්ලිකාය ආරාමෙ පටිවසතී’’තිආදීසු (ම. නි. 2.260) දිට්ඨි.

For example, in phrases like “perhaps tomorrow we will approach, considering the right time and occasion,” its meaning is combination. In “there is, monks, only one moment and one occasion for living the holy life,” it is moment. In “the hot time, the scorching time,” it is time. In “a great assembly in the forest,” it is assembly. In “The cause, Bhaddāli, was not penetrated by you; the Blessed One was dwelling at Sāvatthī, and the Blessed One will know of me, ‘The monk named Bhaddāli is not fulfilling the training in the Teacher’s dispensation’; this cause too, Bhaddāli, was not penetrated by you,” it is cause. In “At that time, the wanderer Uggāhamāno, son of Samaṇamuṇḍikā, was dwelling in Mallikā’s park, in the single-halled sanctuary with a fence of tinduka trees, a place for debating views,” it is view.

‘‘දිට්ඨෙ [Pg.9] ධම්මෙ ච යො අත්ථො, යො චත්ථො සම්පරායිකො;

අත්ථාභිසමයා ධීරො, පණ්ඩිතොති පවුච්චතී’’ති. –

“Whatever benefit is in this present life, and whatever benefit pertains to the future—through the attainment of this benefit, the steadfast one is called a sage.”

ආදීසු (සං. නි. 1.129) පටිලාභො. ‘‘සම්මා මානාභිසමයා අන්තමකාසි දුක්ඛස්සා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.28) පහානං. ‘‘දුක්ඛස්ස පීළනට්ඨො සඞ්ඛතට්ඨො සන්තාපට්ඨො විපරිණාමට්ඨො අභිසමයට්ඨො’’තිආදීසු (පටි. ම. 2.8) පටිවෙධො. ඉධ පනස්ස කාලො අත්ථො. තෙන සංවච්ඡර-උතු-මාස-අඩ්ඪමාස-රත්ති-දිව-පුබ්බණ්හ-මජ්ඣන්හික-සායන්හ-පඨම-මජ්ඣිම- පච්ඡිමයාම-මුහුත්තාදීසු කාලප්පභෙදභූතෙසු සමයෙසු එකං සමයන්ති දීපෙති.

In such passages, its meaning is acquisition. In passages like “through the right abandonment of conceit, he made an end of suffering,” it is abandonment. In passages like “The meaning of suffering is oppression, conditioned, torment, alteration, and penetration,” it is penetration. Here, however, its meaning is time. By this, it indicates “at one time” among those times that are divisions of time, such as: year, season, month, half-month, night, day, forenoon, midday, afternoon, first, middle, and last watch, moment, and so forth.

තත්ථ කිඤ්චාපි එතෙසු සංවච්ඡරාදීසු යං යං සුත්තං යම්හි යම්හි සංවච්ඡරෙ උතුම්හි මාසෙ පක්ඛෙ රත්තිභාගෙ දිවසභාගෙ වා වුත්තං, සබ්බං තං ථෙරස්ස සුවිදිතං සුවවත්ථාපිතං පඤ්ඤාය. යස්මා පන ‘‘එවං මෙ සුතං අසුකසංවච්ඡරෙ අසුකඋතුම්හි අසුකමාසෙ අසුකපක්ඛෙ අසුකරත්තිභාගෙ අසුකදිවසභාගෙ වා’’ති එවං වුත්තෙ න සක්කා සුඛෙන ධාරෙතුං වා උද්දිසිතුං වා උද්දිසාපෙතුං වා, බහු ච වත්තබ්බං හොති, තස්මා එකෙනෙව පදෙන තමත්ථං සමොධානෙත්වා ‘‘එකං සමය’’න්ති ආහ.

Therein, although whatever discourse was spoken in whatever year, season, month, fortnight, part of the night, or part of the day among these divisions of time, all that was well known and well established by the elder’s wisdom. But because if it were said, “Thus have I heard in such a year, such a season, such a month, such a fortnight, such a part of the night, or such a part of the day,” it would not be possible to easily remember, recite, or cause to be recited, and much would have to be said, therefore, having combined that meaning into a single phrase, he said, “at one time.”

යෙ වා ඉමෙ ගබ්භොක්කන්තිසමයො ජාතිසමයො සංවෙගසමයො අභිනික්ඛමනසමයො දුක්කරකාරිකසමයො මාරවිජයසමයො අභිසම්බොධිසමයො දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරසමයො දෙසනාසමයො පරිනිබ්බානසමයොති එවමාදයො භගවතො දෙවමනුස්සෙසු අතිවිය සුප්පකාසා අනෙකකාලප්පභෙදා එව සමයා, තෙසු සමයෙසු දෙසනාසමයසඞ්ඛාතං එකං සමයන්ති දීපෙති. යො චායං ඤාණකරුණාකිච්චසමයෙසු කරුණාකිච්චසමයො, අත්තහිතපරහිත-පටිපත්තිසමයෙසු පරහිත-පටිපත්තිසමයො, සන්නිපතිතානං කරණීයද්වයසමයෙසු ධම්මිකථාසමයො, දෙසනාපටිපත්තිසමයෙසු දෙසනාසමයො, තෙසුපි සමයෙසු අඤ්ඤතරං සන්ධාය ‘‘එකං සමය’’න්ති ආහ.

Or, these occasions of the Blessed One—such as the time of conception, the time of birth, the time of spiritual urgency, the time of renunciation, the time of undertaking difficult practices, the time of conquering Māra, the time of full enlightenment, the time of dwelling happily in the present life, the time of teaching, and the time of final Nibbāna—and other such occasions, which are exceedingly well-known among gods and humans, are indeed of various temporal kinds. Among these occasions, it indicates one occasion, reckoned as the 'occasion of teaching,' by the phrase 'at one time.' And this, among the occasions for the work of knowledge and compassion, is the occasion for the work of compassion; among the occasions for practice for one's own welfare and the welfare of others, it is the occasion for practice for the welfare of others; among the occasions for the two duties of those assembled, it is the occasion for a Dhamma talk; among the occasions of teaching and practice, it is the occasion of teaching. Referring to one among these occasions, it was said, 'at one time.'

කස්මා පනෙත්ථ යථා අභිධම්මෙ ‘‘යස්මිං සමයෙ කාමාවචර’’න්ති ච, ඉතො අඤ්ඤෙසු ච සුත්තපදෙසු ‘‘යස්මිං සමයෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු විවිච්චෙව කාමෙහී’’ති ච භුම්මවචනෙන නිද්දෙසො කතො, විනයෙ ච ‘‘තෙන සමයෙන බුද්ධො [Pg.10] භගවා’’ති කරණවචනෙන නිද්දෙසො කතො, තථා අකත්වා ‘‘එකං සමය’’න්ති උපයොගවචනෙන නිද්දෙසො කතොති. තත්ථ තථා, ඉධ ච අඤ්ඤථා අත්ථසම්භවතො. තත්ථ හි අභිධම්මෙ ඉතො අඤ්ඤෙසු සුත්තපදෙසු ච අධිකරණත්ථො භාවෙනභාවලක්ඛණත්ථො ච සම්භවති. අධිකරණං හි කාලත්ථො සමූහත්ථො ච සමයො, තත්ථ වුත්තානං ඵස්සාදිධම්මානං ඛණසමවායහෙතුසඞ්ඛාතස්ස ච සමයස්ස භාවෙන තෙසං භාවො ලක්ඛීයති, තස්මා තදත්ථජොතනත්ථං තත්ථ භුම්මවචනෙන නිද්දෙසො කතො.

Why here is the indication made with the accusative case in 'ekaṃ samayaṃ', and not, as in the Abhidhamma—'yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ' ('at which time a sense-sphere [thought arises]')—and in other Sutta passages—'yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehī' ('at which time, monks, a monk, secluded from sensual pleasures...')—where the indication is made with the locative case; or as in the Vinaya—'tena samayena buddho bhagavā' ('at that time the Buddha, the Blessed One')—where the indication is made with the instrumental case? Because the meaning is possible in that way there, and in another way here. For in the Abhidhamma and in other Sutta passages, the meaning of 'locus' (adhikaraṇa) and the meaning of 'the characteristic of one state by the existence of another' (bhāvenabhāvalakkhaṇa) are possible. Indeed, 'samaya' (occasion), as a locus, has the meaning of time (kālattha) and of collection (samūhattha) for the phenomena mentioned therein, such as contact. And by the existence of the 'samaya'—reckoned as the cause of momentary conjunction (khaṇasamavāyahetu)—the existence of those phenomena is marked. Therefore, to illuminate that meaning, the indication there is made with the locative case.

විනයෙ ච හෙතුඅත්ථො කරණත්ථො ච සම්භවති. යො හි සො සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිසමයො සාරිපුත්තාදීහිපි දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යො, තෙන සමයෙන හෙතුභූතෙන කරණභූතෙන ච සික්ඛාපදානි පඤ්ඤාපයන්තො සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිහෙතුඤ්ච අපෙක්ඛමානො භගවා තත්ථ තත්ථ විහාසි. තස්මා තදත්ථජොතනත්ථං තත්ථ කරණවචනෙන නිද්දෙසො කතො.

And in the Vinaya, the meaning of 'cause' (hetu) and 'instrument' (karaṇa) are possible. For that occasion of laying down a training rule was difficult to discern even for Sāriputta and others. By means of that occasion, which was both cause and instrument, the Blessed One dwelt in various places, laying down the training rules while having regard for the reason for the rule's establishment. Therefore, to illuminate that meaning, the indication there is made with the instrumental case.

ඉධ පන අඤ්ඤස්මිඤ්ච එවංජාතිකෙ අච්චන්තසංයොගත්ථො සම්භවති. යඤ්හි සමයං භගවා ඉමං අඤ්ඤං වා සුත්තන්තං දෙසෙසි, අච්චන්තමෙව තං සමයං කරුණාවිහාරෙන විහාසි. තස්මා තදත්ථජොතනත්ථං ඉධ උපයොගවචනනිද්දෙසො කතොති. තෙනෙතං වුච්චති –

Here, however, in this Sutta and in others of a similar kind, the meaning of 'continuous duration' (accantasaṃyoga) is possible. For throughout the time that the Blessed One taught this or another Sutta, he dwelt uninterruptedly with an abiding in compassion. Therefore, to illuminate that meaning, the indication here is made with the accusative case. For this reason, it is said:

‘‘තං තං අත්ථමපෙක්ඛිත්වා, භුම්මෙන කරණෙන ච;

අඤ්ඤත්‍ර සමයො වුත්තො, උපයොගෙන සො ඉධා’’ති.

“Having regard for each specific meaning, with the locative and instrumental cases, the word 'samaya' is used elsewhere; here, it is used with the accusative.”

පොරාණා පන වණ්ණයන්ති – ‘‘තස්මිං සමයෙ’’ති වා ‘‘තෙන සමයෙනා’’ති වා ‘‘එකං සමය’’න්ති වා අභිලාපමත්තභෙදො එස, සබ්බත්ථ භුම්මමෙවත්ථොති. තස්මා ‘‘එකං සමය’’න්ති වුත්තෙපි ‘‘එකස්මිං සමයෙ’’ති අත්ථො වෙදිතබ්බො.

The ancient commentators, however, explain that whether it is 'tasmiṃ samaye,' 'tena samayena,' or 'ekaṃ samayaṃ,' this is merely a difference in expression; in all cases, the meaning is simply that of the locative. Therefore, even when 'ekaṃ samayaṃ' is stated, the meaning should be understood as 'ekasmiṃ samaye' (at one time).

භගවාති ගරු. ගරුඤ්හි ලොකෙ ‘‘භගවා’’ති වදන්ති. අයඤ්ච සබ්බගුණවිසිට්ඨතාය සබ්බසත්තානං ගරු, තස්මා ‘‘භගවා’’ති වෙදිතබ්බො. පොරාණෙහිපි වුත්තං –

`Bhagavā` means one who is venerable (garu). For in the world, one who is venerable is called 'Bhagavā.' And this Blessed One, due to his distinction in all virtues, is the venerable teacher of all beings. Therefore, he is to be known as 'Bhagavā.' It has also been said by the ancients:

‘‘භගවාති වචනං සෙට්ඨං, භගවාති වචනමුත්තමං;

ගරු ගාරවයුත්තො සො, භගවා තෙන වුච්චතී’’ති.

“The word 'Bhagavā' is excellent, the word 'Bhagavā' is supreme; He is a venerable teacher, worthy of respect, therefore he is called 'Bhagavā.'”

අපිච [Pg.11] –

Furthermore:

‘‘භාග්‍යවා භග්ගවා යුත්තො, භගෙහි ච විභත්තවා;

භත්තවා වන්තගමනො, භවෙසු භගවා තතො’’ති. –

“Fortunate, the Breaker, with qualities endowed, the Analyst of things, Resorter to the sublime, who in all states of being has left journeying behind; Therefore, he is known as Bhagavā.”

ඉමිස්සාපි ගාථාය වසෙනස්ස පදස්ස විත්ථාරතො අත්ථො වෙදිතබ්බො. සො ච විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.142, 144) බුද්ධානුස්සතිනිද්දෙසෙ වුත්තොයෙව.

By means of this verse also, the meaning of this term should be understood in detail. And that detailed meaning has already been stated in the Visuddhimagga, in the exposition on the recollection of the Buddha.

එත්තාවතා චෙත්ථ එවං මෙ සුතන්ති වචනෙන යථාසුතං ධම්මං දස්සෙන්තො භගවතො ධම්මසරීරං පච්චක්ඛං කරොති. තෙන ‘‘න ඉදං අතික්කන්තසත්ථුකං පාවචනං, අයං වො සත්ථා’’ති සත්ථු අදස්සනෙන උක්කණ්ඨිතං ජනං සමස්සාසෙති. එකං සමයං භගවාති වචනෙන තස්මිං සමයෙ භගවතො අවිජ්ජමානභාවං දස්සෙන්තො රූපකායපරිනිබ්බානං සාධෙති. තෙන ‘‘එවංවිධස්ස නාම අරියධම්මස්ස දෙසකො දසබලධරො වජිරසඞ්ඝාතසමානකායො සොපි භගවා පරිනිබ්බුතො, කෙන අඤ්ඤෙන ජීවිතෙ ආසා ජනෙතබ්බා’’ති ජීවිතමදමත්තං ජනං සංවෙජෙති, සද්ධම්මෙ චස්ස උස්සාහං ජනෙති. එවන්ති ච භණන්තො දෙසනාසම්පත්තිං නිද්දිසති. මෙ සුතන්ති සාවකසම්පත්තිං. එකං සමයන්ති කාලසම්පත්තිං. භගවාති දෙසකසම්පත්තිං.

To this extent, by the words 'Thus have I heard,' in presenting the Dhamma as it was heard, he makes the Dhamma-body of the Blessed One manifest. Thereby, he comforts the people distressed by not seeing the Teacher, as if to say, 'This teaching is not one whose Teacher is gone; this is your Teacher.' By the words 'At one time, the Blessed One,' in showing the Blessed One's non-existence at that time, he establishes the final passing of the physical body. Thereby, he inspires urgency in people intoxicated with the pride of life, as if to say, 'Even that Blessed One—the teacher of such a noble Dhamma, the wielder of the ten powers, with a body as firm as a diamond—has attained Parinibbāna. What other being should generate hope in life?' And he inspires enthusiasm for the true Dhamma. Furthermore, in saying 'Thus,' he indicates the perfection of the teaching. In saying 'I have heard,' the perfection of the disciple. In saying 'At one time,' the perfection of the time. In saying 'The Blessed One,' the perfection of the teacher.

සාවත්ථියන්ති එවංනාමකෙ නගරෙ. සමීපත්ථෙ චෙතං භුම්මවචනං. විහරතීති අවිසෙසෙන ඉරියාපථදිබ්බබ්‍රහ්මඅරියවිහාරෙසු අඤ්ඤතරවිහාරසමඞ්ගිපරිදීපනමෙතං. ඉධ පන ඨානගමනනිසජ්ජාසයනප්පභෙදෙසු ඉරියාපථෙසු අඤ්ඤතරඉරියාපථසමායොගපරිදීපනං, තෙන ඨිතොපි ගච්ඡන්තොපි නිසින්නොපි සයානොපි භගවා විහරතිච්චෙව වෙදිතබ්බො. සො හි එකං ඉරියාපථබාධනං අඤ්ඤෙන ඉරියාපථෙන විච්ඡින්දිත්වා අපරිපතන්තං අත්තභාවං හරති පවත්තෙති, තස්මා ‘‘විහරතී’’ති වුච්චති.

'In Sāvatthī' means in the city of that name. And this is a locative case in the sense of proximity. 'Dwells' (viharati) is a term that indicates, without specific distinction, his being endowed with one or another of the abidings: the postural, divine, sublime (brahma), or noble abidings. Here, however, it indicates his engagement in one or another of the postures among the divisions of standing, walking, sitting, and lying down. By this, it should be understood that the Blessed One 'dwells' whether he is standing, walking, sitting, or lying down. For he carries on and maintains his bodily existence without it failing, by cutting off the discomfort of one posture with another. Therefore, it is said, 'he dwells.'

ජෙතවනෙති ජෙතස්ස රාජකුමාරස්ස වනෙ. තඤ්හි තෙන රොපිතං සංවඩ්ඪිතං පරිපාලිතං, සො චස්ස සාමී අහොසි, තස්මා ජෙතවනන්ති සඞ්ඛං ගතං, තස්මිං ජෙතවනෙ. අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෙති අනාථපිණ්ඩිකෙන ගහපතිනා චතුපඤ්ඤාසහිරඤ්ඤකොටිපරිච්චාගෙන බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස නිය්‍යාතිතත්තා අනාථපිණ්ඩිකස්සාති සඞ්ඛං ගතෙ ආරාමෙ[Pg.12]. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමට්ඨකථාය සබ්බාසවසුත්තවණ්ණනායං (ම. නි. අට්ඨ. 1.14 ආදයො) වුත්තො.

“In Jeta’s Grove”—in the grove of Prince Jeta. For it was planted, nurtured, and protected by him, and he was its owner; therefore, it came to be known as Jeta’s Grove. In that Jeta’s Grove. “In Anāthapiṇḍika’s monastery”—in the monastery that came to be known as “Anāthapiṇḍika’s” because the householder Anāthapiṇḍika dedicated it to the Sangha of monks headed by the Buddha at the cost of fifty-four crores of gold coins. This is the summary here; the detailed account, however, is given in the Papañcasūdanī, the commentary on the Majjhima Nikāya, in the explanation of the Sabbāsava Sutta.

තත්ථ සියා – යදි තාව භගවා සාවත්ථියං විහරති, ‘‘ජෙතවනෙ’’ති න වත්තබ්බං. අථ තත්ථ විහරති, ‘‘සාවත්ථිය’’න්ති න වත්තබ්බං. න හි සක්කා උභයත්ථ එකං සමයං විහරිතුන්ති. න ඛො පනෙතං එවං දට්ඨබ්බං. නනු අවොචුම්හ ‘‘සමීපත්ථෙ භුම්මවචන’’න්ති. තස්මා යථා ගඞ්ගායමුනාදීනං සමීපෙ ගොයූථානි චරන්තානි ‘‘ගඞ්ගාය චරන්ති, යමුනාය චරන්තී’’ති වුච්චන්ති, එවමිධාපි යදිදං සාවත්ථියා සමීපෙ ජෙතවනං, තත්ථ විහරන්තො වුච්චති ‘‘සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ’’ති. ගොචරගාමනිදස්සනත්ථං හිස්ස සාවත්ථිවචනං, පබ්බජිතානුරූපනිවාසනට්ඨානනිදස්සනත්ථං සෙසවචනං.

Here, one might object: If the Blessed One was dwelling in Sāvatthī, then “in Jeta’s Grove” should not be said. Or if he was dwelling there, then “in Sāvatthī” should not be said, for it is not possible to dwell in both places at the same time. But this should not be seen in that way. Did we not say, “The locative case is used in the sense of proximity”? Therefore, just as herds of cattle grazing near the Ganges or Yamunā rivers are said to be “grazing in the Ganges” or “grazing in the Yamunā,” so too here, since this Jeta’s Grove is near Sāvatthī, one dwelling there is said to be “dwelling in Sāvatthī, in Jeta’s Grove.” For the mention of Sāvatthī is to indicate his alms-round village, while the remaining words are to indicate a dwelling place suitable for one who has gone forth.

තත්ථ සාවත්ථිවචනෙන ආයස්මා ආනන්දො භගවතො ගහට්ඨානුග්ගහකරණං දස්සෙති, ජෙතවනාදිකිත්තනෙන පබ්බජිතානුග්ගහකරණං. තථා පුරිමෙන පච්චයග්ගහණතො අත්තකිලමථානුයොගවිවජ්ජනං, පච්ඡිමෙන වත්ථුකාමප්පහානතො කාමසුඛල්ලිකානුයොගවිවජ්ජනූපායදස්සනං. පුරිමෙන ච ධම්මදෙසනාභියොගං, පච්ඡිමෙන විවෙකාධිමුත්තිං. පුරිමෙන කරුණාය උපගමනං, පච්ඡිමෙන පඤ්ඤාය අපගමනං. පුරිමෙන සත්තානං හිතසුඛනිප්ඵාදනාධිමුත්තිතං, පච්ඡිමෙන පරහිතසුඛකරණෙ නිරුපලෙපතං. පුරිමෙන ධම්මිකසුඛාපරිච්චාගනිමිත්තඵාසුවිහාරං, පච්ඡිමෙන උත්තරිමනුස්සධම්මානුයොගනිමිත්තං. පුරිමෙන මනුස්සානං උපකාරබහුලතං, පච්ඡිමෙන දෙවතානං. පුරිමෙන ලොකෙ ජාතස්ස ලොකෙ සංවඩ්ඪභාවං, පච්ඡිමෙන ලොකෙන අනුපලිත්තතං. පුරිමෙන ‘‘එකපුග්ගලො, භික්ඛවෙ, ලොකෙ උප්පජ්ජමානො උප්පජ්ජති බහුජනහිතාය බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සානං. කතමො එකපුග්ගලො? තථාගතො අරහං සම්මාසම්බුද්ධො’’ති (අ. නි. 1.170) වචනතො යදත්ථං භගවා උප්පන්නො, තදත්ථපරිනිප්ඵාදනං, පච්ඡිමෙන යත්ථ උප්පන්නො, තදනුරූපවිහාරං. භගවා හි පඨමං ලුම්බිනිවනෙ, දුතියං බොධිමණ්ඩෙති ලොකියලොකුත්තරාය උප්පත්තියා වනෙයෙව උප්පන්නො. තෙනස්ස වනෙයෙව විහාරං දස්සෙතීති එවමාදිනා නයෙනෙත්ථ අත්ථයොජනා වෙදිතබ්බා.

Therein, by the word “Sāvatthī,” the Venerable Ānanda shows the Blessed One’s support for householders; by the mention of “Jeta’s Grove,” he shows his support for the renunciants. Likewise, by the former, through the acceptance of requisites, he shows the avoidance of the practice of self-mortification; by the latter, through the abandoning of sensual objects, he shows the means of avoiding the practice of indulgence in sensual pleasures. And by the former, he shows dedication to teaching the Dhamma; by the latter, an inclination toward seclusion. By the former, an approach with compassion; by the latter, a departure with wisdom. By the former, an inclination to bring about the welfare and happiness of beings; by the latter, being unsullied in the act of bringing about the welfare and happiness of others. By the former, a pleasant abiding due to not forsaking righteous happiness; by the latter, one due to the practice of the higher human states. By the former, great helpfulness to humans; by the latter, to deities. By the former, being born in the world and growing up in the world; by the latter, being unsullied by the world. By the former, in accordance with the saying, “Monks, one person, arising in the world, arises for the welfare of the many, for the happiness of the many, out of compassion for the world, for the good, welfare, and happiness of devas and humans. Who is that one person? The Tathāgata, the Arahant, the Perfectly Enlightened One,” he shows the fulfillment of the purpose for which the Blessed One arose. By the latter, he shows a dwelling suitable to where he arose. For the Blessed One first arose in the Lumbinī Grove, and secondly at the Bodhi-maṇḍa; thus, by way of both his worldly and supramundane births, he arose only in a grove. Therefore, he shows his dwelling was only in a grove. In this and other ways, the application of the meaning here should be understood.

තත්‍රාති දෙසකාලපරිදීපනං. තඤ්හි යං සමයං විහරති, තත්‍ර සමයෙ. යස්මිඤ්ච ආරාමෙ විහරති, තත්‍ර ආරාමෙති දීපෙති. භාසිතබ්බයුත්තෙ [Pg.13] වා දෙසකාලෙ දීපෙති. න හි භගවා අයුත්තෙ දෙසෙ වා කාලෙ වා ධම්මං භාසති. ‘‘අකාලො ඛො තාව, බාහියා’’තිආදි (උදා. 10) චෙත්ථ සාධකං. ඛොති පදපූරණමත්තෙ අවධාරණෙ ආදිකාලත්ථෙ වා නිපාතො. භගවාති ලොකගරුදීපනං. භික්ඛූති කථාසවනයුත්තපුග්ගලවචනං. අපි චෙත්ථ ‘‘භික්ඛකොති භික්ඛු, භික්ඛාචරියං අජ්ඣුපගතොති භික්ඛූ’’තිආදිනා (පාරා. 45; විභ. 511) නයෙන වචනත්ථො වෙදිතබ්බො. ආමන්තෙසීති ආලපි අභාසි සම්බොධෙසීති අයමෙත්ථ අත්ථො. අඤ්ඤත්‍ර පන ඤාපනෙපි හොති. යථාහ – ‘‘ආමන්තයාමි වො, භික්ඛවෙ, පටිවෙදයාමි වො, භික්ඛවෙ’’ති. පක්කොසනෙපි. යථාහ – ‘‘එහි ත්වං, භික්ඛු, මම වචනෙන සාරිපුත්තං ආමන්තෙහී’’ති (අ. නි. 9.11; සං. නි. 2.32).

The word “there” (tatra) indicates the place and time. For it clarifies: “at that time” means the time when he was dwelling, and “in that monastery” means the monastery in which he was dwelling. Or, it indicates a place and time suitable for speaking. For the Blessed One does not teach the Dhamma in an unsuitable place or at an unsuitable time. The statement, “It is not the time now, Bāhiya,” serves as evidence here. The word “kho” is a particle used merely to fill a verse, or for emphasis, or in the sense of “first.” “Bhagavā” indicates the Teacher of the World. “Bhikkhū” refers to persons suitable for hearing the discourse. And here, the meaning of the word should be understood according to the method beginning, “He is a bhikkhu because he begs; he is a bhikkhu because he has undertaken the practice of begging alms.” “He addressed” (āmantesi) means he called, he spoke, he made them understand; this is the meaning here. Elsewhere, however, it is also used in the sense of informing, as when he said: “I inform you, monks, I declare to you, monks.” It is also used in the sense of summoning, as when he said: “Come, monk, and in my name summon Sāriputta.”

භික්ඛවොති ආමන්තනාකාරපරිදීපනං. තඤ්ච භික්ඛනසීලතාදිගුණයොගසිද්ධත්තා වුත්තං. භික්ඛනසීලතාගුණයුත්තොපි හි භික්ඛු, භික්ඛනධම්මතාගුණයුත්තොපි භික්ඛු, භික්ඛනෙ සාධුකාරිතාගුණයුත්තොපීති සද්දවිදූ මඤ්ඤන්ති. තෙන ච නෙසං භික්ඛනසීලතාදිගුණයොගසිද්ධෙන වචනෙන හීනාධිකජනසෙවිතං වුත්තිං පකාසෙන්තො උද්ධතදීනභාවනිග්ගහං කරොති. භික්ඛවොති ඉමිනා කරුණාවිප්ඵාරසොම්මහදයනයනනිපාතපුබ්බඞ්ගමෙන වචනෙන තෙ අත්තනො මුඛාභිමුඛෙ කරොති. තෙනෙව ච කථෙතුකම්‍යතාදීපකෙන වචනෙන තෙසං සොතුකම්‍යතං ජනෙති. තෙනෙව ච සම්බොධනත්ථෙන සාධුකං සවනමනසිකාරෙපි තෙ නියොජෙති. සාධුකං සවනමනසිකාරායත්තා හි සාසනසම්පත්ති.

“Bhikkhus!” (bhikkhavo) indicates the manner of address. And this was said on account of its being perfected through the connection with qualities such as the habit of begging. For grammarians consider that a bhikkhu is one endowed with the quality of the habit of begging, a bhikkhu is one endowed with the quality of the nature of begging, and a bhikkhu is one endowed with the quality of acting well in begging. And by that word, perfected through its connection with qualities such as the habit of begging, while showing their livelihood practiced by both lowly and exalted people, he brings about the suppression of haughtiness and dejection. With this word, “Bhikkhus!,” a word preceded by an outpouring of compassion and the casting of a gentle heart and eye, he brings them face to face with himself. And by that very word, which indicates his desire to speak, he generates in them the desire to listen. And by that very address, he also engages them in proper listening and attention. For the accomplishment of the Teaching is dependent on proper listening and attention.

අපරෙසුපි දෙවමනුස්සෙසු විජ්ජමානෙසු කස්මා භික්ඛූයෙව ආමන්තෙසීති චෙ? ජෙට්ඨසෙට්ඨාසන්නසදාසන්නිහිතභාවතො. සබ්බපරිසසාධාරණා හි භගවතො ධම්මදෙසනා. පරිසාය ච ජෙට්ඨා භික්ඛූ පඨමුප්පන්නත්තා, සෙට්ඨා අනගාරියභාවං ආදිං කත්වා සත්ථුචරියානුවිධායකත්තා සකලසාසනපටිග්ගාහකත්තා ච. ආසන්නා තෙ තත්ථ නිසින්නෙසු සත්ථුසන්තිකත්තා. සදාසන්නිහිතා සත්ථුසන්තිකාවචරත්තාති. අපිච තෙ ධම්මදෙසනාය භාජනං යථානුසිට්ඨං පටිපත්තිසබ්භාවතොතිපි තෙ එව ආමන්තෙසි.

If it be asked, 'When other gods and humans are present, why does he address only the bhikkhus?' Because they are the eldest, the foremost, near, and constantly in attendance. For the Blessed One's teaching of the Dhamma is common to all assemblies. And in the assembly, the bhikkhus are the eldest because they were the first to arise; the foremost because, having taken the homeless life as their starting point, they follow the Teacher's practice and are the recipients of the entire Dispensation. They are near because they are sitting in the Teacher's vicinity. They are constantly in attendance because they frequent the Teacher's presence. Furthermore, they are fit recipients for the Dhamma teaching, being capable of practicing according to instruction. Therefore, he addresses them alone.

කිමත්ථං [Pg.14] පන භගවා ධම්මං දෙසෙන්තො පඨමං භික්ඛූ ආමන්තෙසි, න ධම්මමෙව දෙසෙසීති? සතිජනනත්ථං. භික්ඛූ හි අඤ්ඤං චින්තෙන්තාපි වික්ඛිත්තචිත්තාපි ධම්මං පච්චවෙක්ඛන්තාපි කම්මට්ඨානං මනසිකරොන්තාපි නිසින්නා හොන්ති, තෙ අනාමන්තෙත්වා ධම්මෙ දෙසියමානෙ ‘‘අයං දෙසනා කිංනිදානා කිංපච්චයා කතමාය අට්ඨුප්පත්තියා දෙසිතා’’ති සල්ලක්ඛෙතුං අසක්කොන්තා දුග්ගහිතං වා ගණ්හෙය්‍යුං, න වා ගණ්හෙය්‍යුං. තෙන නෙසං සතිජනනත්ථං භගවා පඨමං ආමන්තෙත්වා පච්ඡා ධම්මං දෙසෙති.

But why, when teaching the Dhamma, does the Blessed One first address the bhikkhus, and not simply teach the Dhamma? It is for the purpose of generating mindfulness. For the bhikkhus might be sitting there thinking of other things, or with distracted minds, or reflecting on the Dhamma, or attending to their meditation subject. If the Dhamma were taught without first addressing them, being unable to discern, 'Based on what, conditioned by what, with reference to what occasion, is this teaching given?' they might grasp it wrongly, or not grasp it at all. Therefore, for the purpose of generating mindfulness in them, the Blessed One first addresses them and then teaches the Dhamma.

භදන්තෙති ගාරවවචනමෙතං, සත්ථු පටිවචනදානං වා. අපි චෙත්ථ ‘‘භික්ඛවො’’ති වදමානො භගවා තෙ භික්ඛූ ආලපති. ‘‘භදන්තෙ’’ති වදමානා තෙ භගවන්තං පච්චාලපන්ති. තථා ‘‘භික්ඛවො’’ති භගවා ආදිම්හි භාසති, ‘‘භදන්තෙ’’ති තෙ පච්චාභාසන්ති. ‘‘භික්ඛවො’’ති පටිවචනං දාපෙති, ‘‘භදන්තෙ’’ති පටිවචනං දෙන්ති. තෙ භික්ඛූති යෙ භගවා ආමන්තෙසි, තෙ. භගවතො පච්චස්සොසුන්ති භගවතො ආමන්තනං පටිඅස්සොසුං, අභිමුඛා හුත්වා සුණිංසු සම්පටිච්ඡිංසු පටිග්ගහෙසුන්ති අත්ථො. භගවා එතදවොචාති භගවා එතං ඉදානි වත්තබ්බං සකලං සුත්තං අවොච. එත්තාවතා ච යං ආයස්මතා ආනන්දෙන ඉමස්ස සුත්තස්ස සුඛාවගාහණත්ථං කාලදෙසදෙසකපරිසාපදෙසපටිමණ්ඩිතං නිදානං භාසිතං, තස්ස අත්ථවණ්ණනා සමත්තාති.

“Venerable sir” is a term of respect, or a reply given to the Teacher. Here, when the Blessed One says “Bhikkhus,” he addresses those bhikkhus. Saying “Venerable sir,” they reply to the Blessed One. Thus, the Blessed One speaks “Bhikkhus” at the beginning, and they speak “Venerable sir” in return. The Blessed One causes a reply to be given, and they give a reply. “Those bhikkhus” refers to those whom the Blessed One addressed. “They assented to the Blessed One” means they assented to the Blessed One's address, turned towards him, listened, accepted, and received it—this is the meaning. “The Blessed One said this” means the Blessed One spoke this entire sutta, which is now to be spoken. And with this, the explanation of the meaning of the introduction spoken by the Venerable Ānanda—adorned with the time, place, speaker, and assembly, for the easy comprehension of this sutta—is complete.

රූපාදිවණ්ණනා

Description of Form, etc.

ඉදානි නාහං, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤං එකරූපම්පි සමනුපස්සාමීතිආදිනා නයෙන භගවතා නික්ඛිත්තස්ස සුත්තස්ස වණ්ණනාය ඔකාසො අනුප්පත්තො, සා පනෙසා සුත්තවණ්ණනා යස්මා සුත්තනික්ඛෙපං විචාරෙත්වාව වුච්චමානා පාකටා හොති, තස්මා සුත්තනික්ඛෙපවිචාරණා තාව වෙදිතබ්බා. චත්තාරො හි සුත්තනික්ඛෙපා අත්තජ්ඣාසයො පරජ්ඣාසයො පුච්ඡාවසිකො අට්ඨුප්පත්තිකොති. තත්ථ යානි සුත්තානි භගවා පරෙහි අනජ්ඣිට්ඨො කෙවලං අත්තනො අජ්ඣාසයෙනෙව කථෙසි, සෙය්‍යථිදං – ආකඞ්ඛෙය්‍යසුත්තං වත්ථසුත්තන්ති එවමාදීනි, තෙසං අත්තජ්ඣාසයො නික්ඛෙපො. යානි පන ‘‘පරිපක්කා ඛො රාහුලස්ස විමුත්තිපරිපාචනීයා ධම්මා, යංනූනාහං රාහුලං උත්තරි ආසවානං ඛයෙ විනෙය්‍ය’’න්ති (සං. නි. 4.121; ම. නි. 3.416) එවං පරෙසං අජ්ඣාසයං ඛන්තිං මනං අභිනීහාරං බුජ්ඣනභාවඤ්ච ඔලොකෙත්වා පරජ්ඣාසයවසෙන කථිතානි, සෙය්‍යථිදං – රාහුලොවාදසුත්තං [Pg.15] ධම්මචක්කප්පවත්තනන්ති එවමාදීනි, තෙසං පරජ්ඣාසයො නික්ඛෙපො. භගවන්තං පන උපසඞ්කමිත්වා තෙ තෙ දෙවමනුස්සා තථා තථා පඤ්හං පුච්ඡන්ති. එවං පුට්ඨෙන භගවතා යානි කථිතානි දෙවතාසංයුත්තබොජ්ඣඞ්ගසංයුත්තාදීනි, තෙසං පුච්ඡාවසිකො නික්ඛෙපො. යානි පන උප්පන්නං කාරණං පටිච්ච කථිතානි ධම්මදායාදසුත්තපුත්තමංසූපමාදීනි, තෙසං අට්ඨුප්පත්තිකො නික්ඛෙපො. එවමිමෙසු චතූසු නික්ඛෙපෙසු ඉමස්ස සුත්තස්ස පරජ්ඣාසයො නික්ඛෙපො. පරජ්ඣාසයවසෙන හෙතං නික්ඛිත්තං. කෙසං අජ්ඣාසයෙනාති? රූපගරුකානං පුරිසානං.

Now, the opportunity has arisen for the exposition of the discourse laid down by the Blessed One, beginning with the method 'Bhikkhus, I do not perceive any other single form...' However, since this exposition of the discourse becomes clear only when it is spoken after examining the laying down of the discourse, therefore, the examination of the laying down of the discourse should first be understood. For there are four ways of laying down a discourse: based on one's own inclination (attajjhāsaya), based on another's inclination (parajjhāsaya), in response to a question (pucchāvasika), and due to an occasion (aṭṭhuppattika). Among these: those discourses that the Blessed One taught unprompted by others, solely out of his own inclination—such as the Ākaṅkheyyasutta, the Vatthasutta, and so on—these are laid down based on his own inclination. But those that were taught based on another’s inclination, after observing the inclination, patience, mind, aspiration, and capacity for understanding of others—as when it was thought, ‘Indeed, the qualities that ripen for Rāhula’s liberation are mature. What if I were to further train Rāhula in the destruction of the taints?’—such as the Rāhulovādasutta, the Dhammacakkappavattanasutta, and so on—these are laid down based on another’s inclination. When devas and humans approached the Blessed One and asked various questions, and the discourses were taught by the Blessed One in response to such questions—such as those in the Devatāsaṃyutta, the Bojjhaṅgasaṃyutta, and so on—these are laid down in response to a question. Those that were taught in dependence on an arisen occasion—such as the Dhammadāyādasutta, the Puttamaṃsūpama, and so on—these are laid down due to an occasion. Thus, among these four ways of laying down, this discourse is laid down based on another's inclination. For it was laid down based on another's inclination. Whose inclination? That of men who are attached to form.

තත්ථ නාහං, භික්ඛවෙතිආදීසු නකාරො පටිසෙධත්ථො. අහන්ති අත්තානං නිද්දිසති. භික්ඛවෙති භික්ඛූ ආලපති. අඤ්ඤන්ති ඉදානි වත්තබ්බා ඉත්ථිරූපතො අඤ්ඤං. එකරූපම්පීති එකම්පි රූපං. සමනුපස්සාමීති ද්වෙ සමනුපස්සනා ඤාණසමනුපස්සනා ච දිට්ඨිසමනුපස්සනා ච. තත්ථ ‘‘අනිච්චතො සමනුපස්සති, නො නිච්චතො’’ති (පටි. ම. 3.35) අයං ඤාණසමනුපස්සනා නාම. ‘‘රූපං අත්තතො සමනුපස්සතී’’තිආදිකා (පටි. ම. 1.130) පන දිට්ඨිසමනුපස්සනා නාම. තාසු ඉධ ඤාණසමනුපස්සනා අධිප්පෙතා. ඉමස්ස පන පදස්ස නකාරෙන සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. ඉදං හි වුත්තං හොති – අහං, භික්ඛවෙ, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන ඔලොකෙන්තොපි අඤ්ඤං එකරූපම්පි න සමනුපස්සාමීති. යං එවං පුරිසස්ස චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨතීති යං රූපං රූපගරුකස්ස පුරිසස්ස චතුභූමකකුසලචිත්තං පරියාදියිත්වා ගණ්හිත්වා ඛෙපෙත්වා තිට්ඨති. ‘‘සබ්බං හත්ථිකායං පරියාදියිත්වා’’තිආදීසු (සං. නි. 1.126) හි ගහණං පරියාදානං නාම. ‘‘අනිච්චසඤ්ඤා, භික්ඛවෙ, භාවිතා බහුලීකතා සබ්බං කාමරාගං පරියාදියතී’’තිආදීසු (සං. නි. 3.102) ඛෙපනං. ඉධ උභයම්පි වට්ටති. තත්ථ ඉදං රූපං චතුභූමකකුසලචිත්තං ගණ්හන්තං න නීලුප්පලකලාපං පුරිසො විය හත්ථෙන ගණ්හාති, නාපි ඛෙපයමානං අග්ගි විය උද්ධනෙ උදකං සන්තාපෙත්වා ඛෙපෙති. උප්පත්තිඤ්චස්ස නිවාරයමානමෙව චතුභූමකම්පි කුසලචිත්තං ගණ්හාති චෙව ඛෙපෙති චාති වෙදිතබ්බං. තෙන වුත්තං – ‘‘පුරිසස්ස චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨතී’’ති.

Here, in the phrase 'Nāhaṃ, bhikkhave,' and so on, the particle 'na' is for negation. 'Ahaṃ' refers to oneself. 'Bhikkhave' addresses the bhikkhus. 'Aññaṃ' means 'other,' here to be understood as other than the female form. 'Ekarūpampi' means even a single form. 'Samanupassāmi' refers to two kinds of observation: observation by knowledge and observation by view. Among these, 'observes as impermanent, not as permanent' is called observation by knowledge. On the other hand, 'observes form as self' and so on is called observation by view. Of these, observation by knowledge is intended here. The connection of this word with the negative particle should be understood. For this is what is said: 'Bhikkhus, even when I survey with omniscient knowledge, I do not observe even a single other form.' 'That which thus seizes and occupies a man’s mind' means that form which, having seized, grasped, and consumed the wholesome mind of a man attached to form—a mind associated with the four planes of existence—remains. For in phrases like 'having seized the entire elephant troop,' 'seizing' is called 'pariyādāna.' In phrases like 'The perception of impermanence, bhikkhus, when developed and cultivated, consumes all sensual lust,' 'consuming' is meant. Here, both meanings are applicable. In this context, this form, in seizing the wholesome mind of the four planes of existence, does not seize it with the hand like a man seizing a cluster of blue lotuses, nor does it consume it like fire heating and drying up water in a pot. Rather, it should be understood that by preventing its arising, it both seizes and consumes the wholesome mind associated with the four planes of existence. Hence it is said: 'seizes and occupies a man’s mind.'

යථයිදන්ති යථා ඉදං. ඉත්ථිරූපන්ති ඉත්ථියා රූපං. තත්ථ ‘‘කිඤ්ච, භික්ඛවෙ, රූපං වදෙථ? රුප්පතීති ඛො, භික්ඛවෙ, තස්මා රූපන්ති වුච්චති. කෙන රුප්පති? සීතෙනපි රුප්පති උණ්හෙනපි රුප්පතී’’ති (සං. නි. 3.79) සුත්තානුසාරෙන රූපස්ස [Pg.16] වචනත්ථො චෙව සාමඤ්ඤලක්ඛණඤ්ච වෙදිතබ්බං. අයං පන රූපසද්දො ඛන්ධභවනිමිත්තපච්චයසරීරවණ්ණසණ්ඨානාදීසු අනෙකෙසු අත්ථෙසු වත්තති. අයඤ්හි ‘‘යං කිඤ්චි රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්න’’න්ති (විභ. 2; මහාව. 22) එත්ථ රූපක්ඛන්ධෙ වත්තති. ‘‘රූපූපපත්තියා මග්ගං භාවෙතී’’ති (ධ. ස. 161; විභ. 624) එත්ථ රූපභවෙ. ‘‘අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී බහිද්ධා රූපානි පස්සතී’’ති (ධ. ස. 204-232 ආදයො) එත්ථ කසිණනිමිත්තෙ. ‘‘සරූපා, භික්ඛවෙ, උප්පජ්ජන්ති පාපකා අකුසලා ධම්මා නො අරූපා’’ති (අ. නි. 2.83) එත්ථ පච්චයෙ. ‘‘ආකාසො පරිවාරිතො රූපන්තෙව සඞ්ඛං ගච්ඡතී’’ති (ම. නි. 1.306) එත්ථ සරීරෙ. ‘‘චක්ඛුඤ්ච පටිච්ච රූපෙ ච උප්පජ්ජති චක්ඛුවිඤ්ඤාණ’’න්ති (ම. නි. 1.400; 3.421) එත්ථ වණ්ණෙ. ‘‘රූපප්පමාණො රූපප්පසන්නො’’ති (අ. නි. 4.65) එත්ථ සණ්ඨානෙ. ආදිසද්දෙන ‘‘පියරූපං සාතරූපං, අරසරූපො’’තිආදීනිපි සඞ්ගණ්හිතබ්බානි. ඉධ පනෙස ඉත්ථියා චතුසමුට්ඨානෙ රූපායතනසඞ්ඛාතෙ වණ්ණෙ වත්තති. අපිච යො කොචි ඉත්ථියා නිවත්ථනිවාසනස්ස වා අලඞ්කාරස්ස වා ගන්ධවණ්ණකාදීනං වා පිළන්ධනමාලාදීනං වාති කායප්පටිබද්ධො ච වණ්ණො පුරිසස්ස චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස ආරම්මණං හුත්වා උපකප්පති, සබ්බමෙතං ඉත්ථිරූපන්තෙව වෙදිතබ්බං. ඉත්ථිරූපං, භික්ඛවෙ, පුරිසස්ස චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨතීති ඉදං පුරිමස්සෙව දළ්හීකරණත්ථං වුත්තං. පුරිමං වා ‘‘යථයිදං, භික්ඛවෙ, ඉත්ථිරූප’’න්ති එවං ඔපම්මවසෙන වුත්තං, ඉදං පරියාදානානුභාවදස්සනවසෙන.

‘Yathayidaṃ’ means ‘as this is.’ ‘Itthirūpaṃ’ means the form of a woman. Here, in accordance with the sutta—‘And what, bhikkhus, do you call form? “Form,” bhikkhus, is so called because it is afflicted. By what is it afflicted? It is afflicted by cold, it is afflicted by heat’—the etymological meaning of ‘form’ and its general characteristic should be understood. Moreover, this term ‘rūpa’ is used in many senses, such as aggregate, existence, sign, condition, body, color, shape, and so on. For instance, in ‘whatever form, past, future, or present,’ it refers to the aggregate of form. In ‘He develops the path for rebirth in the realm of form,’ it refers to existence in the form realm. In ‘Internally having perception of the formless, he sees forms externally,’ it refers to the kasiṇa sign. In ‘With a cause, bhikkhus, do evil, unwholesome states arise, not without a cause,’ it refers to a condition. In ‘Space enclosed is reckoned as form,’ it refers to the body. In ‘Eye-consciousness arises dependent on the eye and forms,’ it refers to color. In ‘One who is measured by form, confident in form,’ it refers to shape. By the term ‘and so on,’ phrases like ‘pleasant form, delightful form, tasteless form,’ etc., should also be included. Here, however, it refers to the color of a woman, which is designated as the form base and arises from the four origins. Furthermore, whatever color—whether of a woman’s clothing, ornaments, perfumes, cosmetics, garlands, or anything else connected to her body—becomes an object for a man’s eye-consciousness and is conducive to it, all that should be understood as the form of a woman. ‘The form of a woman, bhikkhus, seizes and occupies a man’s mind’—this was stated to strengthen the previous point. Or, the former statement, ‘As this is, bhikkhus, the form of a woman,’ was given by way of simile, while this is stated to show the power of engrossment.

තත්‍රිදං ඉත්ථිරූපස්ස පරියාදානානුභාවෙ වත්ථු – මහාදාඨිකනාගරාජා කිර චෙතියගිරිම්හි අම්බත්ථලෙ මහාථූපං කාරාපෙත්වා ගිරිභණ්ඩපූජං නාම කත්වා කාලෙන කාලං ඔරොධගණපරිවුතො චෙතියගිරිං ගන්ත්වා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස මහාදානං දෙති. බහූනං සන්නිපාතට්ඨානෙ නාම න සබ්බෙසං සති සූපට්ඨිතා හොති, රඤ්ඤො ච දමිළදෙවී නාම මහෙසී පඨමවයෙ ඨිතා දස්සනීයා පාසාදිකා. අථෙකො චිත්තත්ථෙරො නාම වුඩ්ඪපබ්බජිතො අසංවරනියාමෙන ඔලොකෙන්තො තස්සා රූපාරම්මණෙ නිමිත්තං ගහෙත්වා උම්මාදප්පත්තො විය ඨිතනිසින්නට්ඨානෙසු ‘‘හන්ද දමිළදෙවී, හන්ද දමිළදෙවී’’ති වදන්තො [Pg.17] විචරති. තතො පට්ඨාය චස්ස දහරසාමණෙරා උම්මත්තකචිත්තත්ථෙරොත්වෙව නාමං කත්වා වොහරිංසු. අථ සා දෙවී නචිරස්සෙව කාලමකාසි. භික්ඛුසඞ්ඝෙ සිවථිකදස්සනං ගන්ත්වා ආගතෙ දහරසාමණෙරා තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා එවමාහංසු – ‘‘භන්තෙ චිත්තත්ථෙර, යස්සත්ථාය ත්වං විලපසි, මයං තස්සා දෙවියා සිවථිකදස්සනං ගන්ත්වා ආගතා’’ති. එවං වුත්තෙපි අස්සද්දහන්තො ‘‘යස්සා වා තස්සා වා තුම්හෙ සිවථිකදස්සනත්ථාය ගතා, මුඛං තුම්හාකං ධූමණ්ණ’’න්ති. උම්මත්තකවචනමෙව අවොච. එවං උම්මත්තකචිත්තත්ථෙරස්ස චිත්තං පරියාදාය අට්ඨාසි ඉදං ඉත්ථිරූපං.

Here is a story concerning the power of a woman’s form to seize the mind. It is said that King Mahādāṭhikanāga, having built a great stupa at Ambatthala on Cetiyagiri, and having performed a festival called the Giribhaṇḍa Offering, would from time to time go to Cetiyagiri, surrounded by his retinue of women, and give great alms to the community of bhikkhus. In a place where many gather, mindfulness is not well established in everyone. Now, the king had a chief queen named Damiḷadevī, who was in the prime of her youth, beautiful, and pleasing. Then an elder named Cittatthera, who had gone forth in his old age, looking on without restraint, took her form as an object and, as if mad, would wander about in his sitting and standing places, saying, 'O Damiḷadevī! O Damiḷadevī!' From then on, the young novices gave him the name 'Mad Cittatthera' and referred to him thus. Then, not long after, that queen passed away. When the community of bhikkhus had returned from seeing the charnel ground, the young novices approached the elder and said, 'Venerable Cittatthera, we have returned after going to see the charnel ground of that queen for whom you lament.' Even when this was said, disbelieving, he said, 'You have gone to see the charnel ground of this one or that one; your faces are the color of smoke!' He spoke only the words of a madman. Thus, this form of a woman seized and occupied the mind of Mad Cittatthera.

අපරම්පි වත්ථු – සද්ධාතිස්සමහාරාජා කිර එකදිවසං ඔරොධගණපරිවුතො විහාරං ආගතො. එකො දහරො ලොහපාසාදද්වාරකොට්ඨකෙ ඨත්වා අසංවරෙ ඨිතො එකං ඉත්ථිං ඔලොකෙසි. සාපි ගමනං පච්ඡින්දිත්වා තං ඔලොකෙසි. උභොපි අබ්භන්තරෙ උට්ඨිතෙන රාගග්ගිනා ඩය්හිත්වා කාලමකංසු. එවං ඉත්ථිරූපං දහරස්ස චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨති.

Another story. It is said that King Saddhātissa once came to the monastery surrounded by his retinue of women. A certain young monk, standing unrestrained at the gatehouse of the Brazen Palace, gazed at a woman. She, too, stopped walking and looked back at him. Both, consumed by the fire of passion that had arisen within them, died. Thus, a woman’s form seizes and occupies the mind of a young monk.

අපරම්පි වත්ථු – කල්‍යාණියමහාවිහාරතො කිරෙකො දහරො උද්දෙසත්ථාය කාළදීඝවාපිගාමද්වාරවිහාරං ගන්ත්වා නිට්ඨිතුද්දෙසකිච්චො අත්ථකාමානං වචනං අග්ගහෙත්වා ‘‘ගතට්ඨානෙ දහරසාමණෙරෙහි පුට්ඨෙන ගාමස්ස නිවිට්ඨාකාරො කථෙතබ්බො භවිස්සතී’’ති ගාමෙ පිණ්ඩාය චරන්තො විසභාගාරම්මණෙ නිමිත්තං ගහෙත්වා අත්තනො වසනට්ඨානං ගතො තාය නිවත්ථවත්ථං සඤ්ජානිත්වා ‘‘කහං, භන්තෙ, ඉදං ලද්ධ’’න්ති පුච්ඡන්තො තස්සා මතභාවං ඤත්වා ‘‘එවරූපා නාම ඉත්ථී මං නිස්සාය මතා’’ති චින්තෙන්තො අන්තොඋට්ඨිතෙන රාගග්ගිනා ඩය්හිත්වා ජීවිතක්ඛයං පාපුණි. එවම්පි ඉදං ඉත්ථිරූපං පුරිසස්ස චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨතීති වෙදිතබ්බං.

Another story. It is said that a certain young monk from Kalyāṇiyamahāvihāra went to Kāḷadīghavāpigāmadvāravihāra for instruction. Having completed his studies, and disregarding the words of his teachers who wished for his welfare, he thought, 'When asked by the young novices about the place I have gone to, I will have to describe the village's layout.' While wandering for alms in the village, he took a sign from an object of the opposite sex. Returning to his dwelling place, he recognized the garment she had worn. Asking, 'Venerable sir, where was this obtained?' and upon learning of her death, he thought, 'A woman such as this has died on account of me.' Burned by the fire of passion that arose within, he reached the end of his life. Thus, it should be understood that in this way also a woman’s form seizes and occupies a man’s mind.

2. දුතියාදීනි සද්දගරුකාදීනං ආසයවසෙන වුත්තානි. තෙසු ඉත්ථිසද්දොති ඉත්ථියා චිත්තසමුට්ඨානො කථිතගීතවාදිතසද්දො. අපිච ඉත්ථියා නිවත්ථනිවාසනස්සාපි අලඞ්කතාලඞ්කාරස්සාපි ඉත්ථිපයොගනිප්ඵාදිතො වීණාසඞ්ඛපණවාදිසද්දොපි ඉත්ථිසද්දොත්වෙව වෙදිතබ්බො. සබ්බොපි හෙසො පුරිසස්ස චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨති.

2. The second and subsequent suttas are spoken according to the disposition of those who give weight to sound, and so on. Among these, 'woman's sound' is the sound of speaking, singing, and music originating from a woman's mind. Furthermore, the sound of her upper and lower garments, of her adorned ornaments, and also the sound of the lute, conch, drum, and so on, produced by a woman's effort, should be understood simply as 'woman's sound.' All this seizes and occupies a man’s mind.

තත්ථ [Pg.18] සුවණ්ණකක්කටකසුවණ්ණමොරදහරභික්ඛුආදීනං වත්ථූනි වෙදිතබ්බානි. පබ්බතන්තරං කිර නිස්සාය මහන්තං හත්ථිනාගකුලං වසති. අවිදූරට්ඨානෙ චස්ස මහාපරිභොගසරො අත්ථි, තස්මිං කායූපපන්නො සුවණ්ණකක්කටකො අත්ථි. සො තං සරං ඔතිණ්ණොතිණ්ණෙ සණ්ඩාසෙන විය අළෙහි පාදෙ ගහෙත්වා අත්තනො වසං නෙත්වා මාරෙති. තස්ස ඔතාරාපෙක්ඛා හත්ථිනාගා එකං මහාහත්ථිං ජෙට්ඨකං කත්වා විචරන්ති. සො එකදිවසං තං හත්ථිනාගං ගණ්හි. ථාමසතිසම්පන්නො හත්ථිනාගො චින්තෙසි – ‘‘සචාහං භීතරවං රවිස්සාමි, සබ්බෙ යථාරුචියා අකීළිත්වා පලායිස්සන්තී’’ති නිච්චලොව අට්ඨාසි. අථ සබ්බෙසං උත්තිණ්ණභාවං ඤත්වා තෙන ගහිතභාවං අත්තනො භරියං ජානාපෙතුං විරවිත්වා එවමාහ –

In this context, the stories of the golden crab, the golden peacock, the young monk, and others should be known. It is said that a great herd of noble elephants dwelt, relying on a mountain gorge. Not far away was a large lake for their use, and in it lived a golden crab of great size. Seizing each one that descended into that lake by the legs with its claws, as if with pincers, it would bring them into its power and kill them. The noble elephants, looking for a place to descend, roamed about with one great elephant as their leader. One day, the crab seized that great elephant. The noble elephant, endowed with strength and mindfulness, thought: 'If I cry out in fear, all the others will flee without having played as they would like,' and so he stood motionless. Then, knowing that all had crossed over, he cried out to inform his mate that he had been seized, and spoke thus:

‘‘සිඞ්ගීමිගො ආයතචක්ඛුනෙත්තො,අට්ඨිත්තචො වාරිසයො අලොමො;

තෙනාභිභූතො කපණං රුදාමි,මා හෙව මං පාණසමං ජහෙය්‍යා’’ති. (ජා. 1.3.49);

'A horned beast with long, protruding eyes, with bones for skin, that lies in water, hairless—overcome by it, I weep wretchedly. Do not abandon me, who am dear as your own life!'

සා තං සුත්වා සාමිකස්ස ගහිතභාවං ඤත්වා තං තම්හා භයා මොචෙතුං හත්ථිනා ච කුළීරෙන ච සද්ධිං සල්ලපන්තී එවමාහ –

Hearing this, she knew that her husband had been seized. In order to free him from that danger, wishing to converse with both the great elephant and the crab, she spoke thus:

‘‘අය්‍ය න තං ජහිස්සාමි, කුඤ්ජරං සට්ඨිහායනං;

පථබ්‍යා චාතුරන්තාය, සුප්පියො හොසි මෙ තුවං.

'Lord, I will not abandon you, the sixty-year-old elephant; on this earth bounded by four oceans, you are most dear to me.'

‘‘යෙ කුළීරා සමුද්දස්මිං, ගඞ්ගාය යමුනාය ච;

තෙසං ත්වං වාරිජො සෙට්ඨො, මුඤ්ච රොදන්තියා පති’’න්ති. (ජා. 1.3.50-51);

'Of all the crabs in the ocean, in the Ganges, and in the Yamunā, you, water-born one, are the chief. Release the husband of me, who weeps!'

කුළීරො සහ ඉත්ථිසද්දස්සවනෙන ගහණං සිථිලමකාසි. අථ හත්ථිනාගො ‘‘අයමෙවෙතස්ස ඔකාසො’’ති එකං පාදං ගහිතාකාරෙනෙව ඨපෙත්වා දුතියං උක්ඛිපිත්වා තං පිට්ඨිකපාලෙ අක්කමිත්වා විචුණ්ණිකං කත්වා ථොකං ආකඩ්ඪිත්වා තීරෙ ඛිපි. අථ නං සබ්බහත්ථිනො සන්නිපතිත්වා ‘‘අම්හාකං වෙරී’’ති විචුණ්ණයිංසු. එවං තාව ඉත්ථිසද්දො සුවණ්ණකක්කටකස්ස චිත්තං පරියාදියිත්වා තිට්ඨති.

Upon hearing the female's voice, the crab loosened its grip. Then the great elephant, thinking, 'This is my opportunity against it,' kept one foot as it was held, lifted the other, and stepping on the crab's back-shell, crushed it to powder. He dragged it a little and threw it onto the bank. Then all the elephants gathered and, declaring, 'This is our enemy,' pulverized it. Thus, the female's voice seized and occupied the golden crab’s mind.

සුවණ්ණමොරොපි [Pg.19] හිමවන්තං අනුපවිසිත්වා මහන්තං පබ්බතගහනං නිස්සාය වසන්තො නිච්චකාලං සූරියස්ස උදයකාලෙ සූරියමණ්ඩලං උල්ලොකෙත්වා අත්තනො රක්ඛං කරොන්තො එවං වදති –

The golden peacock, too, having entered the Himālaya and dwelling in reliance on a great mountain thicket, would always at sunrise gaze upon the solar orb and, making a protection for himself, speak thus:

‘‘උදෙතයං චක්ඛුමා එකරාජා,හරිස්සවණ්ණො පථවිප්පභාසො;

තං තං නමස්සාමි හරිස්සවණ්ණං පථවිප්පභාසං,තයාජ්ජ ගුත්තා විහරෙමු දිවසං.

'There rises the one with the eye, the sole king, of golden hue, illuminating the earth. You I venerate, of golden hue, illuminating the earth. Protected by you today, may we dwell through the day.'

‘‘යෙ බ්‍රාහ්මණා වෙදගූ සබ්බධම්මෙ,තෙ මෙ නමො තෙ ච මං පාලයන්තු;

නමත්ථු බුද්ධානං නමත්ථු බොධියා,නමො විමුත්තානං නමො විමුත්තියා;

ඉමං සො පරිත්තං කත්වා,මොරො චරති එසනා’’ති. (ජා. 1.2.17);

'Those Brāhmaṇas who have attained mastery in all things—homage to them! May they protect me. Homage to the Buddhas! Homage to Enlightenment! Homage to the Liberated! Homage to Liberation! Having made this protective chant, the peacock wanders in search of food.'

සො දිවසං ගොචරං ගහෙත්වා සායන්හසමයෙ වසනට්ඨානං පවිසන්තො අත්ථඞ්ගතං සූරියමණ්ඩලං ඔලොකෙත්වාපි ඉමං ගාථං වදති –

He, having gathered his food during the day, upon entering his dwelling place in the evening and seeing the solar orb as it was setting, would also recite this verse:

‘‘අපෙතයං චක්ඛුමා එකරාජා,හරිස්සවණ්ණො පථවිප්පභාසො;

තං තං නමස්සාමි හරිස්සවණ්ණං පථවිප්පභාසං,තයාජ්ජ ගුත්තා විහරෙමු රත්තිං.

'There departs the one with the eye, the sole king, of golden hue, illuminating the earth. You I venerate, of golden hue, illuminating the earth. Protected by you today, may we dwell through the night.'

‘‘යෙ බ්‍රාහ්මණා වෙදගූ සබ්බධම්මෙ,තෙ මෙ නමො තෙ ච මං පාලයන්තු;

නමත්ථු බුද්ධානං නමත්ථු බොධියා,නමො විමුත්තානං නමො විමුත්තියා;

ඉමං සො පරිත්තං කත්වා,මොරො වාසමකප්පයී’’ති. (ජා. 1.2.18);

'Those Brāhmaṇas who have attained mastery in all things—homage to them! May they protect me. Homage to the Buddhas! Homage to Enlightenment! Homage to the Liberated! Homage to Liberation! Having made this protective chant, the peacock settled in his dwelling.'

ඉමිනා නියාමෙන සත්ත වස්සසතානි වීතිනාමෙත්වා එකදිවසං පරිත්තකම්මතො පුරෙතරමෙව මොරකුක්කුටිකාය සද්දං සුත්වා පරිත්තකම්මං අසරිත්වා රඤ්ඤා පෙසිතස්ස ලුද්දකස්ස වසං උපගතො. එවං ඉත්ථිසද්දො සුවණ්ණමොරස්ස චිත්තං පරියාදියිත්වා තිට්ඨතීති. ඡාතපබ්බතවාසී දහරො පන සුධාමුණ්ඩකවාසී දහරො ච ඉත්ථිසද්දං සුත්වා අනයබ්‍යසනං පත්තාති.

In this way, having passed seven hundred years, one day, just before performing his protective chant, he heard the call of a peahen. Not remembering his protective chant, he fell into the power of a hunter sent by the king. Thus, a female's voice seizes and occupies the mind of the golden peacock. Furthermore, the young monk dwelling on Mount Chāta and the young monk dwelling in Sudhāmuṇḍaka are said to have met with misfortune and ruin upon hearing a female's voice.

3. තතියෙ [Pg.20] ඉත්ථිගන්ධොති ඉත්ථියා චතුසමුට්ඨානිකං ගන්ධායතනං. ස්වායං ඉත්ථියා සරීරගන්ධො දුග්ගන්ධො හොති, කායාරුළ්හො පන ආගන්තුකඅනුලෙපනාදිගන්ධො ඉධ අධිප්පෙතො. එකච්චා හි ඉත්ථී අස්සගන්ධිනී හොති, එකච්චා මෙණ්ඩකගන්ධිනී, එකච්චා සෙදගන්ධිනී, එකච්චා සොණිතගන්ධිනී. එකච්චො අන්ධබාලො එවරූපායපි ඉත්ථියා රජ්ජතෙව. චක්කවත්තිනො පන ඉත්ථිරතනස්ස කායතො චන්දනගන්ධො වායති, මුඛතො ච උප්පලගන්ධො. අයං න සබ්බාසං හොති, ආගන්තුකඅනුලෙපනාදිගන්ධොව ඉධ අධිප්පෙතො. තිරච්ඡානගතා පන හත්ථිඅස්සගොණාදයො තිරච්ඡානගතානං සජාතිඉත්ථීනං උතුගන්ධෙන යොජනද්වියොජනතියොජනචතුයොජනම්පි ගච්ඡන්ති. ඉත්ථිකායෙ ගන්ධො වා හොතු ඉත්ථියා නිවත්ථනිවාසනඅනුලිත්තාලෙපනපිළන්ධමාලාදිගන්ධො වා, සබ්බොපි ඉත්ථිගන්ධොත්වෙව වෙදිතබ්බො.

3. In the third discourse, 'the scent of a woman' is the olfactory sense-sphere arising from four causes in a woman. This natural body odor of a woman is foul, but here the intended meaning is the adventitious scent of perfumes, unguents, and the like applied to her body. For some women have the scent of a horse, some the scent of a goat, some the scent of sweat, and some the scent of blood. Yet, a blind fool is infatuated even with such a woman. From the body of the Wheel-Turning Monarch’s gem of a woman, however, the scent of sandalwood wafts, and from her mouth, the fragrance of a blue lotus. This is not so for all women; here, the intended meaning is only the adventitious scent of perfumes, unguents, and the like. As for animals, they travel one, two, three, or even four leagues by the seasonal scent of a female of their own species. Whether it is the scent of a woman's body or the scent of a woman's worn upper and lower garments, applied unguents, ornaments, garlands, and the like, all should be understood as 'the scent of a woman'.

4. චතුත්ථෙ ඉත්ථිරසොති ඉත්ථියා චතුසමුට්ඨානිකං රසායතනං. තිපිටකචූළනාගචූළාභයත්ථෙරා පන ‘‘ස්වායං ඉත්ථියා කිංකාරපටිස්සාවිතාදිවසෙන සවනරසො චෙව පරිභොගරසො ච, අයං ඉත්ථිරසො’’ති වදන්ති. කිං තෙන? යො පනායං ඉත්ථියා ඔට්ඨමංසසම්මක්ඛනඛෙළාදිරසොපි, සාමිකස්ස දින්නයාගුභත්තාදීනං රසොපි, සබ්බො සො ඉත්ථිරසොත්වෙව වෙදිතබ්බො. අනෙකෙ හි සත්තා අත්තනො මාතුගාමෙන යංකිඤ්චි සහත්ථා දින්නමෙව මධුරන්ති ගහෙත්වා අනයබ්‍යසනං පත්තාති.

4. In the fourth discourse, 'the taste of a woman' is the gustatory sense-sphere that arises from four causes in a woman. The elders Tipiṭaka Cūḷanāga and Cūḷābhaya, however, say: 'This "taste of a woman" is the taste experienced in hearing her reply, "What is to be done?" and so on, and the taste experienced in enjoyment.' What is the use of that? The taste of saliva and so on smearing the flesh of her lips, as well as the taste of gruel, rice, and so on given by her to her husband—all of that should be understood as 'the taste of a woman.' For many beings have come to misfortune and ruin by taking as delicious whatever is given by a woman's own hand.

5. පඤ්චමෙ ඉත්ථිඵොට්ඨබ්බොති ඉත්ථියා කායසම්ඵස්සො, ඉත්ථිසරීරාරුළ්හානං වත්ථාලඞ්කාරමාලාදීනම්පි ඵස්සො ඉත්ථිඵොට්ඨබ්බොත්වෙව වෙදිතබ්බො. සබ්බොපෙස පුරිසස්ස චිත්තං පරියාදියති මහාචෙතියඞ්ගණෙ ගණසජ්ඣායං ගණ්හන්තස්ස දහරභික්ඛුනො විසභාගාරම්මණඵස්සො වියාති.

5. In the fifth discourse, 'the touch of a woman' is bodily contact with a woman. The touch of clothes, ornaments, garlands, and the like that are on a woman's body should also be understood as 'the touch of a woman.' All this completely overwhelms a man’s mind, just as the touch of an unsuitable object overwhelms the mind of a young monk undertaking a group recitation in the courtyard of the great cetiya.

ඉති සත්ථා සත්තානං ආසයානුසයවසෙන රූපාදීසු එකෙකං ගහෙත්වා අඤ්ඤං ඊදිසං න පස්සාමීති ආහ. යථා හි රූපගරුකස්ස පුරිසස්ස ඉත්ථිරූපං චිත්තුප්පාදං ගමෙති පලිබුන්ධති බජ්ඣාපෙති බද්ධාපෙති මොහෙති සංමොහෙති, න තථා සෙසා සද්දාදයො. යථා ච සද්දාදිගරුකානං සද්දාදයො, න තථා රූපාදීනි ආරම්මණානි. එකච්චස්ස ච රූපාදීසු එකමෙවාරම්මණං චිත්තං පරියාදියති, එකච්චස්ස ද්වෙපි තීණිපි චත්තාරිපි පඤ්චපි. ඉති ඉමෙ [Pg.21] පඤ්ච සුත්තන්තා පඤ්චගරුකවසෙන කථිතා, න පඤ්චගරුකජාතකවසෙන. පඤ්චගරුකජාතකං පන සක්ඛිභාවත්ථාය ආහරිත්වා කථෙතබ්බං. තත්‍ර හි අමනුස්සෙහි කන්තාරමජ්ඣෙ කතාය ආපණාදිවිචාරණාය මහාපුරිසස්ස පඤ්චසු සහායෙසු රූපගරුකො රූපාරම්මණෙ බජ්ඣිත්වා අනයබ්‍යසනං පත්තො, සද්දාදිගරුකා සද්දාරම්මණාදීසු. ඉති තං සක්ඛිභාවත්ථාය ආහරිත්වා කථෙතබ්බං. ඉමෙ පන පඤ්ච සුත්තන්තා පඤ්චගරුකවසෙනෙව කථිතා.

Thus the Teacher, considering the dispositions and latent tendencies of beings, took up each of the sense objects—form and so on—and declared: 'I do not see another such object.' For just as the form of a woman agitates the mind, obstructs, ensnares, binds fast, deludes, and utterly deludes a man who is attached to form, the other sense objects like sound do not. And just as sounds and so on affect those attached to them, other objects like form do not. For one person, the mind is completely overwhelmed by only one object among forms and the rest; for another, by two, three, four, or even all five. Thus, these five discourses were taught according to the five types of attachment, not according to the Pañcagaruka Jātaka. The Pañcagaruka Jātaka, however, should be brought forth and told as evidence. For in that story, in a marketplace set up by non-human beings in the middle of a wilderness, among the five companions of the Great Being, the one attached to form was ensnared by a form-object and came to ruin and disaster, while those attached to sound and so on were ensnared by sound-objects and so on. Thus, that Jātaka should be brought forth and told as evidence. These five discourses, however, were taught solely according to the five types of attachment.

6. යස්මා ච න කෙවලං පුරිසායෙව පඤ්චගරුකා හොන්ති, ඉත්ථියොපි හොන්තියෙව, තස්මා තාසම්පි වසෙන පුන පඤ්ච සුත්තන්තෙ කථෙසි. තෙසම්පි අත්ථො වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. වත්ථූසුපි පඨමසුත්තෙ ලොහපාසාදද්වාරෙ ඨිතං දහරං ඔලොකෙත්වා මතාය රාජොරොධාය වත්ථු වෙදිතබ්බං. තං හෙට්ඨා විත්ථාරිතමෙව.

6. And since it is not only men who are attached to the five sense objects, but women are as well, the Teacher therefore taught another five discourses on their account. The meaning of these should also be understood in the manner already stated. As for the illustrative stories, in the first discourse, the story of the royal consort who died after seeing a young monk standing at the gate of the Brazen Palace should be known. That story has been elaborated below.

7. දුතියසුත්තෙ බාරාණසියං රූපූපජීවිනො මාතුගාමස්ස වත්ථු වෙදිතබ්බං. ගුත්තිලවීණාවාදකො කිරෙකිස්සා ඉත්ථියා සහස්සං පහිණි, සා තං උප්පණ්ඩෙත්වා ගණ්හිතුං න ඉච්ඡි. සො ‘‘කරිස්සාමෙත්ථ කත්තබ්බ’’න්ති සායන්හකාලසමනන්තරෙ අලඞ්කතපටියත්තො තස්සා ගෙහස්ස අභිමුඛට්ඨානෙ අඤ්ඤස්මිං ගෙහද්වාරෙ නිසින්නො වීණාය තන්තියො සමෙ ගුණෙ පතිට්ඨාපෙත්වා තන්තිස්සරෙන ගීතස්සරං අනතික්කමන්තො ගායි. සා ඉත්ථී තස්ස ගීතසද්දං සුත්වා ද්වාරන්ති සඤ්ඤාය ‘‘විවටවාතපානෙන තස්ස සන්තිකං ගමිස්සාමී’’ති ආකාසෙයෙව ජීවිතක්ඛයං පත්තා.

7. In the second discourse, the story of a woman in Bārāṇasī who lived by her beauty is to be known. It is said that the lute-player Guttila sent a thousand pieces of money to a certain woman, but she, scorning it, did not wish to accept it. Thinking, "I shall do what must be done here," he adorned himself and, shortly after evening, sat at the door of another house opposite her residence. He tuned the strings of his lute to a harmonious pitch and sang, not letting his voice rise above the sound of the strings. Hearing the sound of his song, that woman, perceiving it as a door, thought, "I will go to him through the open window," and she met her death in mid-air.

8. තතියසුත්තෙ චක්කවත්තිරඤ්ඤො කායතො චන්දනගන්ධො වායති, මුඛතො ච උප්පලගන්ධොති ඉදං ආහරිතබ්බං. ඉදං චෙත්ථ වත්ථු වෙදිතබ්බං. සාවත්ථියං කිරෙකිස්සා කුටුම්බිකධීතාය සාමිකො සත්ථු ධම්මදෙසනං සුත්වා, ‘‘න සක්කා මයා අයං ධම්මො ගිහිභූතෙන පූරෙතු’’න්ති අඤ්ඤතරස්ස පිණ්ඩපාතිකත්ථෙරස්ස සන්තිකෙ පබ්බජි. අථස්ස භරියං ‘‘අස්සාමිකා අය’’න්ති ඤත්වා රාජා පසෙනදිකොසලො අන්තෙපුරං ආහරාපෙත්වා එකදිවසං එකං නීලුප්පලකලාපං ආදාය අන්තෙපුරං පවිට්ඨො එකෙකිස්සා එකෙකං නීලුප්පලං දාපෙසි. පුප්ඵෙසු භාජියමානෙසු තස්සා ඉත්ථියා ද්වෙ හත්ථං [Pg.22] පත්තානි. සා පහට්ඨාකාරං දස්සෙත්වා උපසිඞ්ඝිත්වා පරොදි. රාජා තස්සා උභයාකාරං දිස්වා තං පක්කොසාපෙත්වා පුච්ඡි. සා අත්තනො පහට්ඨකාරණඤ්ච රොදනකාරණඤ්ච කථෙසි. යාවතතියං කථිතෙපි රාජා අස්සද්දහන්තො පුනදිවසෙ සකලරාජනිවෙසනෙ සබ්බමාලාවිලෙපනාදිසුගන්ධගන්ධං හරාපෙත්වා බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ආසනානි පඤ්ඤාපෙත්වා බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස මහාදානං දත්වා භත්තකිච්චපරියොසානෙ තං ඉත්ථිං ‘‘කතරො තෙ ථෙරො’’ති පුච්ඡිත්වා, ‘‘අය’’න්ති වුත්තෙ ඤත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා, ‘‘භන්තෙ, තුම්හෙහි සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝො ගච්ඡතු, අම්හාකං අසුකත්ථෙරො අනුමොදනං කරිස්සතී’’ති ආහ. සත්ථා තං භික්ඛුං ඨපෙත්වා විහාරං ගතො. ථෙරෙ අනුමොදනං වත්තුං ආරද්ධමත්තෙ සකලං රාජනිවෙසනං ගන්ධපූරං විය ජාතං. රාජා ‘‘සච්චමෙවෙසා ආහා’’ති පසීදිත්වා පුනදිවසෙ සත්ථාරං තං කාරණං පුච්ඡි. සත්ථා ‘‘අයං අතීතෙ ධම්මකථං සුණන්තො ‘සාධු සාධූ’ති සාධුකාරං පවත්තෙන්තො සක්කච්චං අස්සොසි, තම්මූලකො තෙන මහාරාජ අයමානිසංසො ලද්ධො’’ති ආචික්ඛි.

8. In the Third Sutta, this should be cited: 'From the body of a wheel-turning monarch, a sandalwood fragrance emanates, and from his mouth, the fragrance of blue lotuses.' And this story is to be understood here: In Sāvatthī, the husband of a certain householder's daughter, after hearing the Teacher's Dhamma discourse, thought, 'It is not possible for me to fulfill this Dhamma while living the household life,' and went forth into homelessness in the presence of a certain alms-gathering elder. Then King Pasenadi of Kosala, knowing his wife was without a husband, had her brought into the royal harem. One day, the king entered the harem carrying a cluster of blue lotuses and had one blue lotus given to each woman. As the flowers were being distributed, two came into that woman's hands. Showing a delighted expression, she smelled them and then wept. The king, seeing her two-fold reaction, summoned her and inquired. She explained the reason for her delight and for her weeping. Even when she had explained it for a third time, the king remained unconvinced. The next day, having had all garlands, ointments, and other fine fragrances removed from the entire royal residence, he had seats prepared for the Sangha of monks headed by the Buddha, gave a great offering of alms to the Sangha of monks headed by the Buddha, and at the conclusion of the meal, asked the woman, 'Which elder is yours?' When she said, 'This one,' the king, recognizing him, paid homage to the Teacher and said, 'Venerable sir, let the Sangha of monks depart with you; let this elder give the anumodanā for us.' The Teacher, leaving that monk behind, went to the monastery. As soon as the elder began to utter the anumodanā, the entire royal residence became as if filled with fragrance. The king, pleased, thought, 'Indeed, she spoke the truth,' and the next day asked the Teacher the reason for this. The Teacher explained: 'Great king, in the past, while listening to a Dhamma talk, this one listened attentively, giving utterance to praise with "Sādhu, sādhu." Because of that as its root, this benefit has been obtained by him.'

‘‘සද්ධම්මදෙසනාකාලෙ, සාධු සාධූති භාසතො;

මුඛතො ජායතෙ ගන්ධො, උප්පලංව යථොදකෙ’’ති.

At the time of teaching the true Dhamma, for one who says, 'Sādhu, sādhu!'; a fragrance arises from the mouth, like a lotus in water.

සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. ඉමස්මිං වග්ගෙ වට්ටමෙව කථිතං.

The rest is clear everywhere. In this chapter, only the round of existence has been taught.

රූපාදිවග්ගවණ්ණනා.

The Explanation of the Chapter on Form, etc.

2. නීවරණප්පහානවග්ගවණ්ණනා

2. The Explanation of the Chapter on Abandoning the Hindrances

11. දුතියස්ස පඨමෙ එකධම්මම්පීති එත්ථ ‘‘තස්මිං ඛො පන සමයෙ ධම්මා හොන්තී’’තිආදීසු (ධ. ස. 121) විය නිස්සත්තට්ඨෙන ධම්මො වෙදිතබ්බො. තස්මා එකධම්මම්පීති නිස්සත්තං එකසභාවම්පීති අයමෙත්ථ අත්ථො. අනුප්පන්නොවාති එත්ථ පන ‘‘භූතානං වා සත්තානං ඨිතියා සම්භවෙසීනං වා අනුග්ගහාය (ම. නි. 1.402; සං. නි. 2.11) යාවතා, භික්ඛවෙ, සත්තා අපදා වා ද්විපදා වා’’ති (අ. නි. 4.34; ඉතිවු. 90) එවමාදීසු විය [Pg.23] සමුච්චයත්ථො වාසද්දො දට්ඨබ්බො, න විකප්පත්ථො. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – යෙන ධම්මෙන අනුප්පන්නො ච කාමච්ඡන්දො උප්පජ්ජති, උප්පන්නො ච කාමච්ඡන්දො භිය්‍යොභාවාය වෙපුල්ලාය සංවත්තති, තමහං යථා සුභනිමිත්තං, එවං අඤ්ඤං න පස්සාමීති. තත්ථ අනුප්පන්නොති අජාතො අසඤ්ජාතො අපාතුභූතො අසමුදාගතො. කාමච්ඡන්දොති ‘‘යො කාමෙසු කාමච්ඡන්දො කාමරාගො කාමනන්දී කාමතණ්හා’’තිආදිනා (ධ. ස. 1156) නයෙන විත්ථාරිතං කාමච්ඡන්දනීවරණං. උප්පජ්ජතීති නිබ්බත්තති පාතුභවති. සො පනෙස අසමුදාචාරවසෙන වා අනනුභූතාරම්මණවසෙන වා අනුප්පන්නො උප්පජ්ජතීති වෙදිතබ්බො. අඤ්ඤථා හි අනමතග්ගෙ සංසාරෙ අනුප්පන්නො නාම නත්ථි.

11. In the first discourse of the second chapter, regarding 'even one phenomenon' (ekadhammampi): Here, as in 'at that time, phenomena exist,' the term 'dhamma' should be understood in the sense of being impersonal. Therefore, 'even one phenomenon' means an impersonal single nature—this is the meaning here. Regarding 'unarisen or' (anuppanno vā): Here, however, as in 'for the sustenance of beings already born or for the assistance of those seeking birth' or 'as far as beings, whether footless or two-footed,' the word 'vā' should be seen as having a cumulative meaning, not an alternative one. This is the meaning here: 'I do not see any other single thing like the beautiful sign, by which unarisen sensual desire arises and arisen sensual desire leads to increase and expansion.' Here, 'unarisen' means unborn, unproduced, unmanifested, not come into being. 'Sensual desire' refers to the hindrance of sensual desire, elaborated in the way beginning with 'whatever desire for sensual pleasures, lust for sensual pleasures, delight in sensual pleasures, craving for sensual pleasures.' 'Arises' means comes into being, appears. It should be understood that this unarisen sensual desire arises either by way of non-occurrence or by way of an unexperienced object. Otherwise, in beginningless saṃsāra, there is nothing that is 'unarisen'.

තත්ථ එකච්චස්ස වත්තවසෙන කිලෙසො න සමුදාචරති, එකච්චස්ස ගන්ථධුතඞ්ගසමාධි- විපස්සනානවකම්මාදීනං අඤ්ඤතරවසෙන. කථං? එකච්චො හි වත්තසම්පන්නො හොති, තස්ස ද්වෙඅසීති ඛුද්දකවත්තානි චුද්දස මහාවත්තානි චෙතියඞ්ගණබොධියඞ්ගණපානීයමාළකඋපොසථාගාරආගන්තුකගමිකවත්තානි ච කරොන්තස්සෙව කිලෙසො ඔකාසං න ලභති. අපරභාගෙ පනස්ස වත්තං විස්සජ්ජෙත්වා භින්නවත්තස්ස චරතො අයොනිසොමනසිකාරඤ්චෙව සතිවොස්සග්ගඤ්ච ආගම්ම උප්පජ්ජති. එවම්පි අසමුදාචාරවසෙන අනුප්පන්නො උප්පජ්ජති නාම.

In this regard, for some, a defilement does not occur owing to their observances; for others, it does not occur owing to one of the following: scriptural study, ascetic practices, concentration, insight, or new construction work. How? One person is accomplished in observances. For him, while carrying out the eighty-two minor observances, the fourteen major observances, and the observances pertaining to the shrine precinct, the Bodhi tree precinct, the water pavilion, the Uposatha hall, and for arriving and departing monks, a defilement finds no opportunity. Later, however, when he abandons his observances and lives with his observances broken, it arises based on unwise attention and a lapse of mindfulness. In this way, too, what was unarisen is said to arise by way of non-occurrence.

එකච්චො ගන්ථයුත්තො හොති, එකම්පි නිකායං ගණ්හාති ද්වෙපි තයොපි චත්තාරොපි පඤ්චපි. තස්ස තෙපිටකං බුද්ධවචනං අත්ථවසෙන පාළිවසෙන අනුසන්ධිවසෙන පුබ්බාපරවසෙන ගණ්හන්තස්ස සජ්ඣායන්තස්ස වාචෙන්තස්ස දෙසෙන්තස්ස පකාසෙන්තස්ස කිලෙසො ඔකාසං න ලභති. අපරභාගෙ පනස්ස ගන්ථකම්මං පහාය කුසීතස්ස චරතො අයොනිසොමනසිකාරසතිවොස්සග්ගෙ ආගම්ම උප්පජ්ජති. එවම්පි අසමුදාචාරවසෙන අනුප්පන්නො උප්පජ්ජති නාම.

One person is devoted to scripture; he masters one collection, or two, or three, or four, or all five. For him, while mastering the Tipiṭaka, the Buddha's word, in terms of meaning, text, connection, and sequence—reciting it, teaching it, preaching it, and clarifying it—a defilement finds no opportunity. Later, however, having abandoned the work of scripture and living lazily, it arises based on unwise attention and a lapse of mindfulness. In this way, too, what was unarisen is said to arise by way of non-occurrence.

එකච්චො පන ධුතඞ්ගධරො හොති, තෙරස ධුතඞ්ගගුණෙ සමාදාය වත්තති. තස්ස පන ධුතඞ්ගගුණෙ පරිහරන්තස්ස කිලෙසො ඔකාසං න ලභති. අපරභාගෙ පනස්ස ධුතඞ්ගානි විස්සජ්ජෙත්වා බාහුල්ලාය ආවත්තස්ස චරතො අයොනිසොමනසිකාරසතිවොස්සග්ගෙ ආගම්ම උප්පජ්ජති. එවම්පි අසමුදාචාරවසෙන අනුප්පන්නො උප්පජ්ජති නාම.

Another is an upholder of ascetic practices; he lives having undertaken the thirteen ascetic qualities. For him, while maintaining these ascetic qualities, a defilement finds no opportunity. Later, however, having abandoned the ascetic practices and living reverted to abundance, it arises based on unwise attention and a lapse of mindfulness. In this way, too, what was unarisen is said to arise by way of non-occurrence.

එකච්චො [Pg.24] අට්ඨසු සමාපත්තීසු චිණ්ණවසී හොති, තස්ස පඨමජ්ඣානාදීසු ආවජ්ජනවසිආදීනං වසෙන විහරන්තස්ස කිලෙසො ඔකාසං න ලභති. අපරභාගෙ පනස්ස පරිහීනජ්ඣානස්ස වා විස්සට්ඨජ්ඣානස්ස වා භස්සාදීසු අනුයුත්තස්ස විහරතො අයොනිසොමනසිකාරසතිවොස්සග්ගෙ ආගම්ම උප්පජ්ජති. එවම්පි අසමුදාචාරවසෙන අනුප්පන්නො උප්පජ්ජති නාම.

A certain person has cultivated mastery in the eight attainments. For him, while dwelling in the first jhāna and the like by means of the mastery of adverting and so forth, a defilement finds no opportunity. But later, when he dwells having fallen away from jhāna or having relinquished jhāna, and is devoted to idle talk and the like, a defilement arises dependent on unwise attention and a lapse of mindfulness. In this way also, what was unarisen is said to arise by way of non-occurrence.

එකච්චො පන විපස්සකො හොති, සත්තසු වා අනුපස්සනාසු අට්ඨාරසසු වා මහාවිපස්සනාසු කම්මං කරොන්තො විහරති. තස්සෙවං විහරතො කිලෙසො ඔකාසං න ලභති. අපරභාගෙ පනස්ස විපස්සනාකම්මං පහාය කායදළ්හීබහුලස්ස විහරතො අයොනිසොමනසිකාරසතිවොස්සග්ගෙ ආගම්ම උප්පජ්ජති. එවම්පි අසමුදාචාරවසෙන අනුප්පන්නො උප්පජ්ජති නාම.

Again, a certain person is an insight meditator; he dwells undertaking the practice of the seven contemplations or the eighteen great insights. While he dwells thus, a defilement finds no opportunity. But later, having abandoned the practice of insight and dwelling intent on fattening the body, a defilement arises for him dependent on unwise attention and a lapse of mindfulness. In this way also, what was unarisen is said to arise by way of non-occurrence.

එකච්චො නවකම්මිකො හොති, උපොසථාගාරභොජනසාලාදීනි කාරෙති. තස්ස තෙසං උපකරණානි චින්තෙන්තස්ස කිලෙසො ඔකාසං න ලභති. අපරභාගෙ පනස්ස නවකම්මෙ නිට්ඨිතෙ වා විස්සට්ඨෙ වා අයොනිසොමනසිකාරසතිවොස්සග්ගෙ ආගම්ම උප්පජ්ජති. එවම්පි අසමුදාචාරවසෙන අනුප්පන්නො උප්පජ්ජති නාම.

A certain person is in charge of new construction work; he has Uposatha halls, dining halls, and the like built. While he is thinking about the requisites for these, a defilement finds no opportunity. But later, when the new construction work is finished or abandoned, a defilement arises for him dependent on unwise attention and a lapse of mindfulness. In this way also, what was unarisen is said to arise by way of non-occurrence.

එකච්චො පන බ්‍රහ්මලොකා ආගතො සුද්ධසත්තො හොති, තස්ස අනාසෙවනතාය කිලෙසො ඔකාසං න ලභති. අපරභාගෙ පනස්ස ලද්ධාසෙවනස්ස අයොනිසොමනසිකාරසතිවොස්සග්ගෙ ආගම්ම උප්පජ්ජති. එවම්පි අසමුදාචාරවසෙන අනුප්පන්නො උප්පජ්ජති නාම. එවං තාව අසමුදාචාරවසෙන අනුප්පන්නස්ස උප්පන්නතා වෙදිතබ්බා.

Again, a certain person, having come from a Brahma world, is a pure being; for him, due to non-cultivation, a defilement finds no opportunity. But later, when he has cultivated it, a defilement arises dependent on unwise attention and a lapse of mindfulness. In this way also, what was unarisen is said to arise by way of non-occurrence. Thus, first, the arising of what was unarisen should be understood as being by way of non-occurrence.

කථං අනනුභූතාරම්මණවසෙන? ඉධෙකච්චො අනනුභූතපුබ්බං මනාපියං රූපාදිආරම්මණං ලභති, තස්ස තත්ථ අයොනිසොමනසිකාරසතිවොස්සග්ගෙ ආගම්ම රාගො උප්පජ්ජති. එවං අනනුභූතාරම්මණවසෙන අනුප්පන්නො උප්පජ්ජති නාම.

How does it arise by way of an unexperienced object? Here, a certain person obtains a pleasing object, such as a visible form, that he has not experienced before. For him, with regard to that object, lust arises dependent on unwise attention and a lapse of mindfulness. Thus, what was unarisen is said to arise by way of an unexperienced object.

උප්පන්නොති ජාතො සඤ්ජාතො නිබ්බත්තො අභිනිබ්බත්තො පාතුභූතො. භිය්‍යොභාවායාති පුනප්පුනභාවාය. වෙපුල්ලායාති විපුලභාවාය රාසිභාවාය. තත්ථ සකිං උප්පන්නො කාමච්ඡන්දො න නිරුජ්ඣිස්සති, සකිං නිරුද්ධො [Pg.25] වා ස්වෙව පුන උප්පජ්ජිස්සතීති අට්ඨානමෙතං. එකස්මිං පන නිරුද්ධෙ තස්මිං වා ආරම්මණෙ අඤ්ඤස්මිං වා ආරම්මණෙ අපරාපරං උප්පජ්ජමානො භිය්‍යොභාවාය වෙපුල්ලාය සංවත්තති නාම.

‘Arisen’ means born, well born, produced, fully produced, become manifest. ‘For increase’ means for repeated becoming. ‘For abundance’ means for becoming extensive, for becoming a mass. Herein, it is impossible that sensual desire, having arisen once, will not cease, or that the very same, having once ceased, will arise again. Rather, when one instance has ceased, another arises again and again in succession, either in regard to that same object or to a different one; this is said to conduce to increase and abundance.

සුභනිමිත්තන්ති රාගට්ඨානියං ආරම්මණං. ‘‘සනිමිත්තා, භික්ඛවෙ, උප්පජ්ජන්ති පාපකා අකුසලා ධම්මා, නො අනිමිත්තා’’ති එත්ථ නිමිත්තන්ති පච්චයස්ස නාමං. ‘‘අධිචිත්තමනුයුත්තෙන, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනා පඤ්ච නිමිත්තානි කාලෙන කාලං මනසිකාතබ්බානී’’ති (ම. නි. 1.216) එත්ථ කාරණස්ස. ‘‘සො තං නිමිත්තං ආසෙවති භාවෙතී’’ති (අ. නි. 9.35) එත්ථ සමාධිස්ස. ‘‘යං නිමිත්තං ආගම්ම යං නිමිත්තං මනසිකරොතො අනන්තරා ආසවානං ඛයො හොතී’’ති (අ. නි. 6.27) එත්ථ විපස්සනාය. ඉධ පන රාගට්ඨානියො ඉට්ඨාරම්මණධම්මො ‘‘සුභනිමිත්ත’’න්ති අධිප්පෙතො. අයොනිසොමනසිකරොතොති. ‘‘තත්ථ කතමො අයොනිසොමනසිකාරො? අනිච්චෙ නිච්චන්ති, දුක්ඛෙ සුඛන්ති, අනත්තනි අත්තාති, අසුභෙ සුභන්ති, අයොනිසොමනසිකාරො උප්පථමනසිකාරො, සච්චවිප්පටිකූලෙන වා චිත්තස්ස ආවජ්ජනා අන්වාවජ්ජනා ආභොගො සමන්නාහාරො මනසිකාරො. අයං වුච්චති අයොනිසොමනසිකාරො’’ති (විභ. 936) ඉමස්ස මනසිකාරස්ස වසෙන අනුපායෙන මනසිකරොන්තස්සාති.

‘The sign of the beautiful’ is an object that is a basis for lust. In the passage, ‘Monks, evil, unwholesome states arise from a sign, not without a sign,’ ‘sign’ is a name for a condition. In the passage, ‘Monks, a bhikkhu devoted to the higher mind should from time to time attend to five signs,’ it is a name for a cause. In the passage, ‘He resorts to that sign, develops it,’ it is a name for concentration. In the passage, ‘Dependent on which sign, by attending to which sign, does the immediate destruction of the taints occur?’ it is a name for insight. Here, however, by ‘sign of the beautiful’ is intended a desirable object, a state that is a basis for lust. ‘He attends unwisely’: ‘Therein, what is unwise attention? The unwise attention, the wrong-path attention, that regards the impermanent as permanent, the suffering as happiness, the not-self as self, the foul as beautiful; or the adverting, repeated adverting, applying, focusing, and attending of the mind in a way contrary to the truth. This is called unwise attention.’ This means: attending improperly, by way of this kind of attention.

12. දුතියෙ බ්‍යාපාදොති භත්තබ්‍යාපත්ති විය චිත්තස්ස බ්‍යාපජ්ජනං පකතිවිජහනභාවො. ‘‘තත්ථ කතමං බ්‍යාපාදනීවරණං? අනත්ථං මෙ අචරීති ආඝාතො ජායතී’’ති (ධ. ස. 1160) එවං විත්ථාරිතස්ස බ්‍යාපාදනීවරණස්සෙතං අධිවචනං. පටිඝනිමිත්තන්ති අනිට්ඨං නිමිත්තං. පටිඝස්සපි පටිඝාරම්මණස්සපි එතං අධිවචනං. වුත්තම්පි චෙතං අට්ඨකථායං – ‘‘පටිඝම්පි පටිඝනිමිත්තං, පටිඝාරම්මණොපි ධම්මො පටිඝනිමිත්ත’’න්ති. සෙසමෙත්ථ කාමච්ඡන්දෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. යථා චෙත්ථ, එවං ඉතො පරෙසුපි. තත්ථ තත්ථ හි විසෙසමත්තමෙව වක්ඛාමාති.

12. In the second discourse, ‘ill will’ (byāpāda) is the corruption of the mind, its abandoning of its natural state, like the spoiling of food. This is a designation for the hindrance of ill will, which is explained in detail thus: ‘Therein, what is the hindrance of ill will? Resentment arises in him, thinking, “He has done me harm.”’ ‘The sign of aversion’ (paṭighanimitta) is an undesirable sign. This is a designation both for aversion and for an object of aversion. And this is stated in the commentary: ‘Aversion itself is the sign of aversion, and a state that is an object of aversion is also the sign of aversion.’ The rest here should be understood in the same way as was stated for sensual desire. And as here, so too in the subsequent discourses. For in each case we will state only what is specific.

13. තතියෙ ථිනමිද්ධන්ති ථිනඤ්චෙව මිද්ධඤ්ච. තෙසු චිත්තස්ස අකම්මඤ්ඤතා ථිනං, ආලසියභාවස්සෙතං අධිවචනං. තිණ්ණං ඛන්ධානං අකම්මඤ්ඤතා මිද්ධං, කපිමිද්ධස්ස [Pg.26] පචලායිකභාවස්සෙතං අධිවචනං. උභින්නම්පි ‘‘තත්ථ කතමං ථිනං? යා චිත්තස්ස අකල්‍යතා අකම්මඤ්ඤතා ඔලීයනා සල්ලීයනා. තත්ථ කතමං මිද්ධං? යා කායස්ස අකල්‍යතා අකම්මඤ්ඤතා ඔනාහො පරියොනාහො’’තිආදිනා (ධ. ස. 1162-1163) නයෙන විත්ථාරො වෙදිතබ්බො. අරතීතිආදීනි විභඞ්ගෙ විභත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි. වුත්තඤ්හෙතං –

13. In the third discourse, ‘sloth and torpor’ means both sloth and torpor. Of these, sloth is the unworkability of the mind; this is a term for the state of laziness. Torpor is the unworkability of the three mental aggregates; this is a term for the state of drowsiness, like the torpor of a monkey. The detailed explanation of both should be understood according to the method beginning: ‘Therein, what is sloth? The unhealthiness, unworkability, sluggishness, and stiffness of the mind… Therein, what is torpor? The unhealthiness, unworkability, envelopment, and complete envelopment of the body…’ (Dhs. 1162–1163). ‘Discontent’ and so on should be understood according to the method of analysis in the Vibhaṅga. For it is said:

‘‘තත්ථ කතමා අරති? පන්තෙසු වා සෙනාසනෙසු අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙසු වා අධිකුසලෙසු ධම්මෙසු අරති අරතිතා අනභිරති අනභිරමනා උක්කණ්ඨිතා පරිතස්සිතා, අයං වුච්චති අරති. තත්ථ කතමා තන්දී? යා තන්දී තන්දියනා තන්දිමනතා ආලස්සං ආලස්සායනා ආලස්සායිතත්තං, අයං වුච්චති තන්දී. තත්ථ කතමා විජම්භිතා? යා කායස්ස ජම්භනා විජම්භනා ආනමනා විනමනා සන්නමනා පණමනා බ්‍යාධියකං, අයං වුච්චති විජම්භිතා. තත්ථ කතමො භත්තසම්මදො? යා භුත්තාවිස්ස භත්තමුච්ඡා භත්තකිලමථො භත්තපරිළාහො කායදුට්ඨුල්ලං, අයං වුච්චති භත්තසම්මදො. තත්ථ කතමං චෙතසො ච ලීනත්තං? යා චිත්තස්ස අකල්‍යතා අකම්මඤ්ඤතා ඔලීයනා සල්ලීයනා ලීනං ලීයනා ලීයිතත්තං ථිනං ථියනා ථියිතත්තං චිත්තස්ස, ඉදං වුච්චති චෙතසො ච ලීනත්ත’’න්ති (විභ. 856, 857, 859, 860).

“Herein, what is discontent? In remote lodgings or in any of the higher wholesome states, there is discontent, the state of being discontented, dissatisfaction, not delighting, not enjoying, fretting, agitation—this is called discontent. Herein, what is lethargy? That which is lethargy, a lethargic state, lethargicalness, laziness, sluggishness, a state of sluggishness—this is called lethargy. Herein, what is yawning? The body’s stretching, yawning, bending forward, bending backward, bending down, straightening up, bodily ailment—this is called yawning. Herein, what is food stupor? For one who has eaten, there is food-induced dullness, food-induced weariness, food-induced burning, bodily unwieldiness—this is called food stupor. Herein, what is mental sinking? The mind’s unfitness, unworkability, sinking, thorough sinking, a sunken state, the act of sinking, sunkness, torpor, the state of torpor, torpidity of mind—this is called mental sinking.”

එත්ථ ච පුරිමා චත්තාරො ධම්මා ථිනමිද්ධනීවරණස්ස සහජාතවසෙනාපි උපනිස්සයවසෙනාපි පච්චයා හොන්ති, චෙතසො ච ලීනත්තං අත්තනොව අත්තනා සහජාතං න හොති, උපනිස්සයකොටියා පන හොතීති.

Here, the first four states are conditions for the hindrance of sloth and torpor, both by way of co-nascence and by way of decisive support. Mental sinking, however, is not co-nascent with itself; rather, it serves as a decisive support.

14. චතුත්ථෙ උද්ධච්චකුක්කුච්චන්ති උද්ධච්චඤ්චෙව කුක්කුච්චඤ්ච. තත්ථ උද්ධච්චං නාම චිත්තස්ස උද්ධතාකාරො. කුක්කුච්චං නාම අකතකල්‍යාණස්ස කතපාපස්ස තප්පච්චයා විප්පටිසාරො. චෙතසො අවූපසමොති උද්ධච්චකුක්කුච්චස්සෙවෙතං නාමං. අවූපසන්තචිත්තස්සාති ඣානෙන වා විපස්සනාය වා අවූපසමිතචිත්තස්ස. අයං පන අවූපසමො උද්ධච්චකුක්කුච්චස්ස උපනිස්සයකොටියා පච්චයො හොතීති.

14. In the fourth, restlessness and remorse are restlessness and remorse. Therein, restlessness is the agitated state of mind. Remorse is the regret of one who has not done good and has done evil, which arises from that cause. ‘Non-calmness of mind’ is a name for restlessness and remorse. ‘Of one with an uncalmed mind’ means of one whose mind is not calmed by absorption or by insight. This non-calmness, however, is a condition for restlessness and remorse by way of decisive support.

15. පඤ්චමෙ [Pg.27] විචිකිච්ඡාති ‘‘සත්ථරි කඞ්ඛතී’’තිආදිනා (ධ. ස. 1167) නයෙන විත්ථාරිතං විචිකිච්ඡානීවරණං. අයොනිසොමනසිකාරො වුත්තලක්ඛණොයෙවාති.

15. In the fifth, doubt is the hindrance of doubt, which is explained in detail in the manner beginning with, “one doubts about the Teacher…” Unwise attention has the same characteristic as was stated before.

16. ඡට්ඨෙ අනුප්පන්නො වා කාමච්ඡන්දො නුප්පජ්ජතීති අසමුදාචාරවසෙන වා අනනුභූතාරම්මණවසෙන වාති ද්වීහෙව කාරණෙහි අනුප්පන්නො න උප්පජ්ජති, තථා වික්ඛම්භිතොව හොති, පුන හෙතුං වා පච්චයං වා න ලභති. ඉධාපි වත්තාදීනංයෙව වසෙන අසමුදාචාරො වෙදිතබ්බො. එකච්චස්ස හි වුත්තනයෙනෙව වත්තෙ යුත්තස්ස වත්තං කරොන්තස්සෙව කිලෙසො ඔකාසං න ලභති, වත්තවසෙන වික්ඛම්භිතො හොති. සො තං තථාවික්ඛම්භිතමෙව කත්වා විවට්ටෙත්වා අරහත්තං ගණ්හාති මිලක්ඛතිස්සත්ථෙරො විය.

16. In the sixth, ‘unarisen sensual desire does not arise’ means that for two reasons the unarisen does not arise: either through absence of incitement or through an unexperienced object. It is thus suppressed and does not again obtain a cause or a condition. Here, too, absence of incitement should be understood by way of observances and so forth. For a certain person who is devoted to observances in the way described, defilements find no opportunity while he is performing his duties; they are suppressed by way of the observances. Having thus suppressed them and turned away from the round of existence, he attains arahantship, like the Elder Milakkhatissa.

සො කිරායස්මා රොහණජනපදෙ ගාමෙණ්ඩවාලමහාවිහාරස්ස භික්ඛාචාරෙ නෙසාදකුලෙ නිබ්බත්තො. වයං ආගම්ම කතඝරාවාසො ‘‘පුත්තදාරං පොසෙස්සාමී’’ති අදූහලසතං සණ්ඨපෙත්වා පාසසතං යොජෙත්වා සූලසතං රොපෙත්වා බහුං පාපං ආයූහන්තො එකදිවසං ගෙහතො අග්ගිඤ්ච ලොණඤ්ච ගහෙත්වා අරඤ්ඤං ගතො. පාසෙ බද්ධමිගං වධිත්වා අඞ්ගාරපක්කමංසං ඛාදිත්වා පිපාසිතො හුත්වා ගාමෙණ්ඩවාලමහාවිහාරං පවිට්ඨො පානීයමාළකෙ දසමත්තෙසු පානීයඝටෙසු පිපාසාවිනොදනමත්තම්පි පානීයං අලභන්තො, ‘‘කිං නාමෙතං එත්තකානං භික්ඛූනං වසනට්ඨානෙ පිපාසාය ආගතානං පිපාසාවිනොදනමත්තං පානීයං නත්ථී’’ති උජ්ඣායිතුං ආරද්ධො. චූළපිණ්ඩපාතිකතිස්සත්ථෙරො තස්ස කථං සුත්වා තස්ස සන්තිකං ගච්ඡන්තො පානීයමාළකෙ දසමත්තෙ පානීයඝටෙ පූරෙ දිස්වා ‘‘ජීවමානපෙතකසත්තො අයං භවිස්සතී’’ති චින්තෙත්වා, ‘‘උපාසක, සචෙ පිපාසිතොසි, පිව පානීය’’න්ති වත්වා කුටං උක්ඛිපිත්වා තස්ස හත්ථෙසු ආසිඤ්චි. තස්ස කම්මං පටිච්ච පීතපීතං පානීයං තත්තකපාලෙ පක්ඛිත්තමිව නස්සති, සකලෙපි ඝටෙ පිවතො පිපාසා න පච්ඡිජ්ජි. අථ නං ථෙරො ආහ – ‘‘යාව දාරුණඤ්ච තෙ, උපාසක, කම්මං කතං, ඉදානෙව පෙතො ජාතො, විපාකො කීදිසො භවිස්සතී’’ති?

It is said that this venerable one was born into a hunter’s family in the alms-round area of the Gāmeṇḍavāla Great Monastery in the country of Rohaṇa. Having come of age and established a household, thinking, “I will support my wife and children,” he set up a hundred traps, laid a hundred snares, and planted a hundred stakes, thereby accumulating much evil. One day, taking fire and salt from his house, he went to the forest. He killed a deer caught in a snare, ate its charcoal-roasted flesh, and became thirsty. He then entered the Gāmeṇḍavāla Great Monastery. At the water pavilion, among some ten water pots, he could not find even enough water to quench his thirst and began to complain, “What is this? In a place where so many monks reside, is there not even enough water for those who come thirsty to quench their thirst?” The Elder Cūḷapiṇḍapātika Tissa heard his words and, while approaching him, saw the ten water pots in the water pavilion were full. He thought, “This must be a living peta-being,” and said, “Lay follower, if you are thirsty, drink some water.” Lifting a pot, he poured water into the man’s hands. On account of his kamma, as he drank, the water vanished as if poured onto a hot pan. Even after drinking from the entire pot, his thirst was not quenched. Then the elder said to him, “How cruel, lay follower, is the deed you have done! You have become a peta in this very life. What will the result be?”

සො තස්ස කථං සුත්වා ලද්ධසංවෙගො ථෙරං වන්දිත්වා තානි අදූහලාදීනි විසඞ්ඛරිත්වා වෙගෙන ඝරං ගන්ත්වා පුත්තදාරං ඔලොකෙත්වා සත්ථානි [Pg.28] භින්දිත්වා දීපකමිගපක්ඛිනො අරඤ්ඤෙ විස්සජ්ජෙත්වා ථෙරං පච්චුපසඞ්කමිත්වා පබ්බජ්ජං යාචි. දුක්කරා, ආවුසො, පබ්බජ්ජා, කථං ත්වං පබ්බජිස්සසීති? භන්තෙ, එවරූපං පච්චක්ඛකාරණං දිස්වා කථං න පබ්බජිස්සාමීති? ථෙරො තචපඤ්චකකම්මට්ඨානං දත්වා පබ්බාජෙසි. සො වත්තාරභිතො හුත්වා බුද්ධවචනං උග්ගණ්හන්තො එකදිවසං දෙවදූතසුත්තෙ ‘‘තමෙනං, භික්ඛවෙ, නිරයපාලා පුන මහානිරයෙ පක්ඛිපන්තී’’ති (ම. නි. 3.270; අ. නි. 3.36) ඉමං ඨානං සුත්වා ‘‘එත්තකං දුක්ඛරාසිං අනුභවිතසත්තං පුන මහානිරයෙ පක්ඛිපන්ති, අහො භාරියො, භන්තෙ, මහානිරයො’’ති ආහ. ආමාවුසො, භාරියොති. සක්කා, භන්තෙ, පස්සිතුන්ති? ‘‘න සක්කා පස්සිතුං, දිට්ඨසදිසං කාතුං එකං කාරණං දස්සෙස්සාමී’’ති සාමණෙරෙ සමාදපෙත්වා පාසාණපිට්ඨෙ අල්ලදාරුරාසිං කාරෙහීති. සො තථා කාරෙසි. ථෙරො යථානිසින්නොව ඉද්ධියා අභිසඞ්ඛරිත්වා මහානිරයතො ඛජ්ජොපනකමත්තං අග්ගිපපටිකං නීහරිත්වා පස්සන්තස්සෙව තස්ස ථෙරස්ස දාරුරාසිම්හි පක්ඛිපි. තස්ස තත්ථ නිපාතො ච දාරුරාසිනො ඣායිත්වා ඡාරිකභාවූපගමනඤ්ච අපච්ඡා අපුරිමං අහොසි.

Hearing his words, he was stirred with spiritual urgency. He paid homage to the elder, dismantled his traps and the like, hurried home, looked at his wife and children, broke his weapons, released his decoy deer and birds into the forest, approached the elder again and requested the going forth. 'Friend, the going forth is difficult. How will you go forth?' 'Venerable sir, having seen such a direct cause, how could I not go forth?' The elder gave him the meditation subject on the five parts ending with skin and gave him the going forth. Being devoted to the observances and learning the Buddha’s word, one day he heard in the Devadūta Sutta: 'Monks, the hell-wardens then throw him back into the great hell.' Hearing this, he said, 'After experiencing such a mass of suffering, they throw him back into the great hell. Oh, venerable sir, how grievous is the great hell!' 'Yes, friend, it is grievous.' 'Venerable sir, is it possible to see it?' 'It is not possible to see, but I will show you something similar to what is seen.' He instructed the novices to prepare a pile of wet firewood on a stone slab. They did so. The elder, while remaining seated, by his psychic power brought forth a spark of fire the size of a firefly from the great hell and cast it on the pile of firewood as the other watched. Its falling there and the firewood's blazing up and turning to ashes were simultaneous.

සො තං දිස්වා, ‘‘භන්තෙ, ඉමස්මිං සාසනෙ කති ධුරානි නාමා’’ති පුච්ඡි. ආවුසො, විපස්සනාධුරං, ගන්ථධුරන්ති. ‘‘භන්තෙ, ගන්ථො නාම පටිබලස්ස භාරො, මය්හං පන දුක්ඛූපනිසා සද්ධා, විපස්සනාධුරං පූරෙස්සාමි කම්මට්ඨානං මෙ දෙථා’’ති වන්දිත්වා නිසීදි. ථෙරො ‘‘වත්තසම්පන්නො භික්ඛූ’’ති වත්තසීසෙ ඨත්වා තස්ස කම්මට්ඨානං කථෙසි. සො කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා විපස්සනාය ච කම්මං කරොති, වත්තඤ්ච පූරෙති. එකදිවසං චිත්තලපබ්බතමහාවිහාරෙ වත්තං කරොති, එකදිවසං ගාමෙණ්ඩවාලමහාවිහාරෙ, එකදිවසං ගොචරගාමමහාවිහාරෙ. ථිනමිද්ධෙ ඔක්කන්තමත්තෙ වත්තපරිහානිභයෙන පලාලවරණකං තෙමෙත්වා සීසෙ ඨපෙත්වා පාදෙ උදකෙ ඔතාරෙත්වා නිසීදති. සො එකදිවසං චිත්තලපබ්බතමහාවිහාරෙ ද්වෙ යාමෙ වත්තං කත්වා බලවපච්චූසකාලෙ නිද්දාය ඔක්කමිතුං ආරද්ධාය අල්ලපලාලං සීසෙ ඨපෙත්වා නිසින්නො පාචීනපබ්බතපස්සෙ සාමණෙරස්ස අරුණවතියසුත්තන්තං සජ්ඣායන්තස්ස –

Seeing that, he asked, 'Venerable sir, how many duties are there in this Dispensation?' 'Friend, there is the duty of insight and the duty of textual study.' 'Venerable sir, textual study is a burden for one who is capable, but as for me, my faith has suffering as its strong cause. I will fulfill the duty of insight. Please give me a meditation subject.' Having paid homage, he sat down. The elder, recognizing him as a 'monk accomplished in the observances,' and grounding his instruction in those observances, taught him the meditation subject. Having received the meditation subject, he practiced insight and fulfilled his observances. One day he performed his observances at Cittalapabbata Mahāvihāra, another day at Gāmeṇḍavāla Mahāvihāra, and another day at Gocaragāma Mahāvihāra. As soon as sloth and torpor overcame him, fearing neglect of his observances, he would wet a bundle of straw, place it on his head, immerse his feet in water, and sit. One day, after performing his observances for two watches of the night at Cittalapabbata Mahāvihāra, as sleep began to overcome him in the early dawn, he sat down with wet straw placed on his head while on the eastern slope of the mountain a novice was reciting the Aruṇavatī Sutta:

‘‘ආරම්භථ නික්කමථ, යුඤ්ජථ බුද්ධසාසනෙ;

ධුනාථ මච්චුනො සෙනං, නළාගාරංව කුඤ්ජරො.

Strive on! Go forth! Apply yourselves to the Buddha's Dispensation! Shake off the army of Death, as an elephant does a reed hut.

‘‘යො [Pg.29] ඉමස්මිං ධම්මවිනයෙ, අප්පමත්තො විහස්සති;

පහාය ජාතිසංසාරං, දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සතී’’ති. (සං. නි. 1.185) –

Whoever in this Dhamma-Vinaya dwells heedfully, having abandoned the cycle of birth, will make an end of suffering.

ඉදං ඨානං සුත්වා ‘‘මාදිසස්ස ආරද්ධවීරියස්ස භික්ඛුනො සම්මාසම්බුද්ධෙන ඉදං කථිතං භවිස්සතී’’ති පීතිං උප්පාදෙත්වා ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා තදෙව පාදකං කත්වා අනාගාමිඵලෙ පතිට්ඨාය අපරාපරං වායමන්තො සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණි. පරිනිබ්බානකාලෙ ච තදෙව කාරණං දස්සෙන්තො එවමාහ –

Hearing this passage, he generated joy, thinking, 'This must have been spoken by the Perfectly Enlightened One for a monk of aroused energy like myself.' Having produced jhāna and making that very jhāna his foundation, he became established in the fruit of non-returning. Striving further and further, he attained arahantship together with the analytical knowledges. And at the time of his final Nibbāna, indicating that very cause, he said:

‘‘අල්ලං පලාලපුඤ්ජාහං, සීසෙනාදාය චඞ්කමිං;

පත්තොස්මි තතියං ඨානං, එත්ථ මෙ නත්ථි සංසයො’’ති.

Carrying a bundle of wet straw on my head, I walked. I have attained the third state; in this, for me, there is no doubt.

එවරූපස්ස වත්තවසෙන වික්ඛම්භිතකිලෙසො තථා වික්ඛම්භිතොව හොති.

For such a person, the defilements suppressed by means of the observances remain just so suppressed.

එකච්චස්ස වුත්තනයෙනෙව ගන්ථෙ යුත්තස්ස ගන්ථං උග්ගණ්හන්තස්ස සජ්ඣායන්තස්ස වාචෙන්තස්ස දෙසෙන්තස්ස පකාසෙන්තස්ස ච කිලෙසො ඔකාසං න ලභති, ගන්ථවසෙන වික්ඛම්භිතොව හොති. සො තං තථා වික්ඛම්භිතමෙව කත්වා විවට්ටෙත්වා අරහත්තං ගණ්හාති මලියදෙවත්ථෙරො විය. සො කිරායස්මා තිවස්සභික්ඛුකාලෙ කල්ලගාමකෙ මණ්ඩලාරාමමහාවිහාරෙ උද්දෙසඤ්ච ගණ්හාති, විපස්සනාය ච කම්මං කරොති. තස්සෙකදිවසං කල්ලගාමෙ භික්ඛාය චරතො එකා උපාසිකා යාගුඋළුඞ්කං දත්වා පුත්තසිනෙහං උප්පාදෙත්වා ථෙරං අන්තොනිවෙසනෙ නිසීදාපෙත්වා පණීතභොජනං භොජෙත්වා ‘‘කතරගාමවාසිකොසි තාතා’’ති පුච්ඡි. මණ්ඩලාරාමමහාවිහාරෙ ගන්ථකම්මං කරොමි, උපාසිකෙති. තෙන හි තාත යාව ගන්ථකම්මං කරොසි, ඉධෙව නිබද්ධං භික්ඛං ගණ්හාසීති. සො තං අධිවාසෙත්වා තත්ථ නිබද්ධං භික්ඛං ගණ්හාති, භත්තකිච්චාවසානෙ අනුමොදනං කරොන්තො ‘‘සුඛං හොතු, දුක්ඛා මුච්චතූ’’ති පදද්වයමෙව කථෙත්වා ගච්ඡති. අන්තොවස්සෙ තෙමාසං තස්සායෙව සඞ්ගහං කරොන්තො පිණ්ඩාපචිතිං කත්වා මහාපවාරණාය සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණි. නෙවාසිකමහාථෙරො ආහ – ‘‘ආවුසො මහාදෙව, අජ්ජ විහාරෙ මහාජනො සන්නිපතිස්සති, තස්ස ධම්මදානං දදෙය්‍යාසී’’ති. ථෙරො අධිවාසෙසි.

For a certain person, in the way already described, who is devoted to the texts—while learning, reciting, teaching, expounding, or clarifying them—the defilements find no opportunity; they remain suppressed by means of the texts. Having kept them thus suppressed, that person overcomes them and attains arahantship, like the Elder Maliyadeva. It is said that this venerable one, in his third year as a monk, at the Maṇḍalārāma Mahāvihāra in the village of Kalla, both received instruction and practiced insight. One day, as he was walking for alms in the village of Kalla, a laywoman offered him a ladle of gruel. Feeling an affection for him as for a son, she seated the elder inside her house, served him fine food, and asked, 'In which village do you reside, my son?' 'I am engaged in textual work at the Maṇḍalārāma Mahāvihāra, laywoman.' 'In that case, my son, for as long as you are engaged in textual work, please receive your alms regularly right here.' He consented and thereafter regularly received his alms there. At the end of the meal, giving the blessing, he would say only the two phrases, 'May you be well, may you be free from suffering,' and then depart. During the three months of the rains-retreat, receiving her support and honoring the alms-food, on the day of the Great Pavāraṇā he attained arahantship together with the analytical knowledges. The resident great elder said, 'Friend Mahādeva, today a large crowd will gather at the monastery. You should give them the gift of the Dhamma.' The elder consented.

දහරසාමණෙරා [Pg.30] උපාසිකාය සඤ්ඤං අදංසු – ‘‘අජ්ජ තෙ පුත්තො ධම්මං කථෙස්සති, විහාරං ගන්ත්වා සුණෙය්‍යාසී’’ති. තාතා, න සබ්බෙව ධම්මකථං ජානන්ති, මම පුත්තො එත්තකං කාලං මය්හං කථෙන්තො ‘‘සුඛං හොතු, දුක්ඛා මුච්චතූ’’ති පදද්වයමෙව කථෙසි, මා කෙළිං කරොථාති. මා, ත්වං උපාසිකෙ, ජානනං වා අජානනං වා උපට්ඨහස්සු, විහාරං ගන්ත්වා ධම්මමෙව සුණාහීති. උපාසිකා ගන්ධමාලාදීනි ගහෙත්වා ගන්ත්වා පූජෙත්වා පරිසන්තෙ ධම්මං සුණමානා නිසීදි. දිවාධම්මකථිකො ච සරභාණකො ච අත්තනො පමාණං ඤත්වා උට්ඨහිංසු. තතො මලියදෙවත්ථෙරො ධම්මාසනෙ නිසීදිත්වා චිත්තබීජනිං ගහෙත්වා අනුපුබ්බිං කථං වත්වා – ‘‘මයා මහාඋපාසිකාය තයො මාසෙ ද්වීහෙව පදෙහි අනුමොදනා කතා, අජ්ජ සබ්බරත්තිං තීහි පිටකෙහි සම්මසිත්වා තස්සෙව පදද්වයස්ස අත්ථං කථෙස්සාමී’’ති ධම්මදෙසනං ආරභිත්වා සබ්බරත්තිං කථෙසි. අරුණුග්ගමනෙ දෙසනාපරියොසානෙ මහාඋපාසිකා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාසි.

The young novice monks gave a signal to the laywoman: “Today your son will preach the Dhamma; go to the monastery and listen.” “Dear ones, not everyone knows how to give a Dhamma talk. My son, speaking to me for so long, has only ever spoken two phrases: ‘May you be happy, may you be free from suffering.’ Do not make a joke of it.” “Do not, O laywoman, concern yourself with whether he knows or does not know; go to the monastery and simply listen to the Dhamma.” The laywoman, taking perfumes, garlands, and the like, went, made her offerings, and sat down at the edge of the assembly to listen to the Dhamma. The daytime Dhamma-preacher and the reciter, knowing their own measure, rose. Then the Elder Maliyadeva sat on the Dhamma seat, took up an ornate fan, and after delivering a gradual discourse, he thought: “For three months, I gave the great laywoman a blessing with only two phrases. Today, having reflected all night on the three Piṭakas, I will explain the meaning of those very two phrases.” Beginning the Dhamma teaching, he preached throughout the night. At the rising of the dawn, at the conclusion of the teaching, the great laywoman was established in the fruit of stream-entry.

අපරොපි තස්මිංයෙව මහාවිහාරෙ තිස්සභූතිත්ථෙරො නාම විනයං ගණ්හන්තො භික්ඛාචාරවෙලායං අන්තොගාමං පවිට්ඨො විසභාගාරම්මණං ඔලොකෙසි. තස්ස ලොභො උප්පජ්ජි, සො පතිට්ඨිතපාදං අචාලෙත්වා අත්තනො පත්තෙ යාගුං උපට්ඨාකදහරස්ස පත්තෙ ආකිරිත්වා ‘‘අයං විතක්කො වඩ්ඪමානො මං චතූසු අපායෙසු සංසීදාපෙස්සතී’’ති තතොව නිවත්තිත්වා ආචරියස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං ඨිතො ආහ – ‘‘එකො මෙ බ්‍යාධි උප්පන්නො, අහං එතං තිකිච්ඡිතුං සක්කොන්තො ආගමිස්සාමි, ඉතරථා නාගමිස්සාමි. තුම්හෙ දිවා උද්දෙසඤ්ච සායං උද්දෙසඤ්ච මං ඔලොකෙත්වා ඨපෙථ, පච්චූසකාලෙ උද්දෙසං පන මා ඨපයිත්ථා’’ති එවං වත්වා මලයවාසිමහාසඞ්ඝරක්ඛිතත්ථෙරස්ස සන්තිකං අගමාසි. ථෙරො අත්තනො පණ්ණසාලාය පරිභණ්ඩං කරොන්තො තං අනොලොකෙත්වාව ‘‘පටිසාමෙහි, ආවුසො, තව පත්තචීවර’’න්ති ආහ. භන්තෙ, එකො මෙ බ්‍යාධි අත්ථි, සචෙ තුම්හෙ තං තිකිච්ඡිතුං සක්කොථ, පටිසාමෙස්සාමීති. ආවුසො, උප්පන්නං රොගං තිකිච්ඡිතුං සමත්ථස්ස සන්තිකං ආගතොසි, පටිසාමෙහීති. සුබ්බචො භික්ඛු ‘‘අම්හාකං ආචරියො අජානිත්වා එවං න වක්ඛතී’’ති පත්තචීවරං ඨපෙත්වා ථෙරස්ස වත්තං දස්සෙත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදි.

Also, in that very great monastery, an elder named Tissabhūti, while learning the Vinaya, entered a village at the time for the alms round and looked upon an unsuitable object. Lust arose in him. Without moving his foot from where it stood, he poured the gruel from his own bowl into the bowl of his young attendant, thinking, “If this thought grows, it will cause me to sink into the four woeful states.” Turning back from that very spot, he went to his teacher, paid homage, and standing to one side, said: “An illness has arisen in me. If I am able to cure it, I will return; otherwise, I will not return. Please keep for me the daytime recitation and the evening recitation, but do not keep the dawn recitation.” Having said this, he went to the Elder Mahāsaṅgharakkhita, a resident of Malaya. The elder, while tidying up in his leaf-hut, said without even looking at him, “Put away your bowl and robes, friend.” “Venerable sir, I have an illness. If you are able to cure it, I will put them away.” “Friend, you have come to one who is capable of curing an arisen illness. Put them away.” The compliant monk, thinking, “Our teacher would not speak thus without knowing,” put away his bowl and robes, performed his duties for the elder, paid homage, and sat down to one side.

ථෙරො [Pg.31] ‘‘රාගචරිතො අය’’න්ති ඤත්වා අසුභකම්මට්ඨානං කථෙසි. සො උට්ඨාය පත්තචීවරං අංසෙ ලග්ගෙත්වා ථෙරං පුනප්පුනං වන්දි. කිං, ආවුසො, මහාභූති අතිරෙකනිපච්චකාරං දස්සෙසීති? භන්තෙ, සචෙ අත්තනො කිච්චං කාතුං සක්ඛිස්සාමි, ඉච්චෙතං කුසලං. නො චෙ, ඉදං මෙ පච්ඡිමදස්සනන්ති! ගච්ඡාවුසො, මහාභූති තාදිසස්ස යුත්තයොගස්ස කුලපුත්තස්ස න ඣානං වා විපස්සනා වා මග්ගො වා ඵලං වා දුල්ලභන්ති. සො ථෙරස්ස කථං සුත්වා නිපච්චකාරං දස්සෙත්වා ආගමනකාලෙ වවත්ථාපිතං ඡන්නං සෙපණ්ණිගච්ඡමූලං ගන්ත්වා පල්ලඞ්කෙන නිසින්නො අසුභකම්මට්ඨානං පාදකං කත්වා විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා අරහත්තෙ පතිට්ඨාය පච්චූසකාලෙ උද්දෙසං සම්පාපුණි. එවරූපානං ගන්ථවසෙන වික්ඛම්භිතා කිලෙසා තථා වික්ඛම්භිතාව හොන්ති.

The elder, knowing, “This one is of a lustful temperament,” spoke on the meditation of foulness. Rising, the monk slung his bowl and robes over his shoulder and paid homage to the elder again and again. “Why, friend Mahābhūti, do you show such excessive reverence?” “Venerable sir, if I am able to accomplish my task, that is good. If not, this is my last sight of you!” “Go, friend Mahābhūti. For a clansman like you, who is suitable and devoted to the practice, jhāna, insight, the path, or the fruit are not difficult to obtain.” Having heard the elder’s words and shown his reverence, he went to a secluded sepaṇṇi bush that had been designated at the time of his arrival, and sitting down cross-legged, he made the meditation on foulness his foundation. Having established insight, he became established in arahantship, and in the early morning, he arrived for the recitation. For such persons, defilements suppressed by means of scriptural study remain suppressed in that very way.

එකච්චස්ස පන වුත්තනයෙනෙව ධුතඞ්ගානි පරිහරතො කිලෙසො ඔකාසං න ලභති, ධුතඞ්ගවසෙන වික්ඛම්භිතොව හොති. සො තං තථා වික්ඛම්භිතමෙව කත්වා විවට්ටෙත්වා අරහත්තං ගණ්හාති ගාමන්තපබ්භාරවාසී මහාසීවත්ථෙරො විය. ථෙරො කිර මහාගාමෙ තිස්සමහාවිහාරෙ වසන්තො තෙපිටකං අත්ථවසෙන ච පාළිවසෙන ච අට්ඨාරස මහාගණෙ වාචෙති. ථෙරස්ස ඔවාදෙ ඨත්වා සට්ඨිසහස්ස භික්ඛූ අරහත්තං පාපුණිංසු. තෙසු එකො භික්ඛු අත්තනා පටිවිද්ධධම්මං ආරබ්භ උප්පන්නසොමනස්සො චින්තෙසි – ‘‘අත්ථි නු ඛො ඉදං සුඛං අම්හාකං ආචරියස්සා’’ති. සො ආවජ්ජෙන්තො ථෙරස්ස පුථුජ්ජනභාවං ඤත්වා ‘‘එකෙනුපායෙන ථෙරස්ස සංවෙගං උප්පාදෙස්සාමී’’ති අත්තනො වසනට්ඨානතො ථෙරස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා වත්තං දස්සෙත්වා නිසීදි. අථ නං ථෙරො ‘‘කිං ආගතොසි, ආවුසො, පිණ්ඩපාතිකා’’ති ආහ. ‘‘සචෙ මෙ ඔකාසං කරිස්සථ, එකං ධම්මපදං ගණ්හිස්සාමී’’ති ආගතොස්මි, භන්තෙති. බහූ, ආවුසො, ගණ්හන්ති, තුය්හං ඔකාසො න භවිස්සතීති. සො සබ්බෙසු රත්තිදිවසභාගෙසු ඔකාසං අලභන්තො, ‘‘භන්තෙ, එවං ඔකාසෙ අසති මරණස්ස කථං ඔකාසං ලභිස්සථා’’ති ආහ. තදා ථෙරො චින්තෙසි – ‘‘නායං උද්දෙසත්ථාය ආගතො, මය්හං පනෙස සංවෙගජනනත්ථාය ආගතො’’ති. සොපි ථෙරො ‘‘භික්ඛුනා නාම, භන්තෙ, මාදිසෙන භවිතබ්බ’’න්ති වත්වා ථෙරං වන්දිත්වා මණිවණ්ණෙ ආකාසෙ උප්පතිත්වා අගමාසි.

For a certain person, however, who undertakes the ascetic practices in the way described, defilements find no opportunity; they are suppressed by means of the ascetic practices. Having them thus suppressed, he develops insight that turns away from the round of existence and grasps arahantship, like the Elder Mahāsīva, a resident of a mountain slope near a village. It is said that the elder, while residing in the Tissamahāvihāra in Mahāgāma, taught the Tipiṭaka, according to both its text and its meaning, to eighteen great groups of monks. Following the elder’s instruction, sixty thousand monks attained arahantship. Among them, one monk, reflecting on the Dhamma he had penetrated, felt joy arise and thought: “I wonder if our teacher has this happiness?” Reflecting, he knew the elder’s state to be that of a worldling and thought, “By some means I will arouse a sense of spiritual urgency in the elder.” From his own dwelling place, he went to the elder, paid homage, performed his duties, and sat down. Then the elder asked him, “Why have you come, friend alms-goer?” “Venerable sir, I have come thinking, ‘If you give me an opportunity, I will learn a single Dhamma-phrase.’” “Many are learning, friend; there will be no opportunity for you.” Not getting an opportunity during any part of the day or night, he said, “Venerable sir, if there is no opportunity in such a case, how will you find an opportunity at the time of death?” Then the elder thought: “This one has not come to learn; rather, he has come to arouse a sense of spiritual urgency in me.” That monk then said, “Venerable sir, a monk should indeed be like me,” and after paying homage to the elder, he rose into the sky, which was the color of a jewel, and departed.

ථෙරො [Pg.32] තස්ස ගතකාලතො පට්ඨාය ජාතසංවෙගො දිවා උද්දෙසඤ්ච සායං උද්දෙසඤ්ච වාචෙත්වා පත්තචීවරං හත්ථපාසෙ ඨපෙත්වා පච්චූසකාලෙ උද්දෙසං ගහෙත්වා ඔතරන්තෙන භික්ඛුනා සද්ධිං පත්තචීවරමාදාය ඔතිණ්ණො තෙරස ධුතගුණෙ පරිපුණ්ණෙ අධිට්ඨාය ගාමන්තපබ්භාරසෙනාසනං ගන්ත්වා පබ්භාරං පටිජග්ගිත්වා මඤ්චපීඨං උස්සාපෙත්වා ‘‘අරහත්තං අපත්වා මඤ්චෙ පිට්ඨිං න පසාරෙස්සාමී’’ති මානසං බන්ධිත්වා චඞ්කමං ඔතරි. තස්ස ‘‘අජ්ජ අරහත්තං ගණ්හිස්සාමි අජ්ජ අරහත්තං ගණ්හිස්සාමී’’ති ඝටෙන්තස්සෙව පවාරණා සම්පත්තා. සො පවාරණාය උපකට්ඨාය ‘‘පුථුජ්ජනභාවං පහාය විසුද්ධිපවාරණං පවාරෙස්සාමී’’ති චින්තෙන්තො අතිවිය කිලමති. සො තාය පවාරණාය මග්ගං වා ඵලං වා උප්පාදෙතුං අසක්කොන්තො ‘‘මාදිසොපි නාම ආරද්ධවිපස්සකො න ලභති, යාව දුල්ලභඤ්ච වතිදං අරහත්ත’’න්ති වත්වා තෙනෙව නියාමෙන ඨානචඞ්කමබහුලො හුත්වා තිංස වස්සානි සමණධම්මං කත්වා මහාපවාරණාය මජ්ඣෙ ඨිතං පුණ්ණචන්දං දිස්වා ‘‘කිං නු ඛො චන්දමණ්ඩලං විසුද්ධං, උදාහු මය්හං සීල’’න්ති චින්තෙන්තො ‘‘චන්දමණ්ඩලෙ සසලක්ඛණං පඤ්ඤායති, මය්හං පන උපසම්පදතො පට්ඨාය යාවජ්ජදිවසා සීලස්මිං කාළකං වා තිලකො වා නත්ථී’’ති ආවජ්ජෙත්වා සඤ්ජාතපීතිසොමනස්සො පරිපක්කඤාණත්තා පීතිං වික්ඛම්භෙත්වා සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණි. එවරූපස්ස ධුතඞ්ගවසෙන වික්ඛම්භිතො කිලෙසො තථා වික්ඛම්භිතොව හොති.

From the time of that one's departure, the elder, filled with a sense of urgency, taught the lesson during the day and in the evening. Having placed his bowl and robes within arm's reach, at dawn he took up his lesson and descended together with a descending monk, taking his bowl and robes. Having undertaken the thirteen ascetic qualities in their fullness, he went to a hillside dwelling near the village. After tending to the hillside, he set up his bed and bench, resolving in his mind, 'Until I attain arahantship, I will not stretch out my back on this bed.' Then he descended to the walking path. As he strove, thinking, 'Today I will attain arahantship, today I will attain arahantship,' the Pavāraṇā day arrived. When Pavāraṇā was near, he grew extremely weary while reflecting, 'I shall perform the pure Pavāraṇā, having abandoned the state of a worldling.' Unable to generate the path or fruition during that Pavāraṇā, he said, 'Even one like me, a diligent practitioner of insight, does not attain it—how very difficult to obtain, indeed, is this arahantship!' Continuing in that same manner, devoting himself much to standing and walking, after thirty years of monastic practice, on the day of the great Pavāraṇā, he saw the full moon standing in the middle of the sky and pondered, 'Is the moon’s orb pure, or is my virtue?' Reflecting, 'The moon’s orb bears the mark of a hare, but in my virtue, from my higher ordination until this very day, there is no black mark or blemish,' he was filled with joy and gladness. Because his knowledge was mature, he suppressed the joy and attained arahantship along with the analytical knowledges. For one such as this, a defilement suppressed by means of the ascetic practices remains suppressed in just that way.

එකච්චස්ස වුත්තනයෙනෙව පඨමජ්ඣානාදිසමාපජ්ජනබහුලතාය කිලෙසො ඔකාසං න ලභති, සමාපත්තිවසෙන වික්ඛම්භිතොව හොති. සො තං තථා වික්ඛම්භිතමෙව කත්වා විවට්ටෙත්වා අරහත්තං ගණ්හාති මහාතිස්සත්ථෙරො විය. ථෙරො කිර අවස්සිකකාලතො පට්ඨාය අට්ඨසමාපත්තිලාභී. සො සමාපත්තිවික්ඛම්භිතානං කිලෙසානං අසමුදාචාරෙන උග්ගහපරිපුච්ඡාවසෙනෙව අරියමග්ගසාමන්තං කථෙති, සට්ඨිවස්සකාලෙපි අත්තනො පුථුජ්ජනභාවං න ජානාති. අථෙකදිවසං මහාගාමෙ තිස්සමහාවිහාරතො භික්ඛුසඞ්ඝො තලඞ්ගරවාසිධම්මදින්නත්ථෙරස්ස සාසනං පෙසෙසි ‘‘ථෙරො ආගන්ත්වා අම්හාකං ධම්මකථං කථෙතූ’’ති. ථෙරො අධිවාසෙත්වා ‘‘මම සන්තිකෙ මහල්ලකතරො භික්ඛු නත්ථි, මහාතිස්සත්ථෙරො ඛො පන මෙ කම්මට්ඨානාචරියො, තං සඞ්ඝත්ථෙරං කත්වා ගමිස්සාමී’’ති [Pg.33] චින්තෙන්තො භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො ථෙරස්ස විහාරං ගන්ත්වා දිවාට්ඨානෙ ථෙරස්ස වත්තං දස්සෙත්වා එකමන්තං නිසීදි.

For some, in the manner already stated, due to the frequent attainment of the first jhāna and so on, defilements find no opportunity; they are suppressed by way of meditative attainments. Having thus kept them suppressed, one turns away from them and attains arahantship, like the Elder Mahātissa. The Elder, it is said, had been an attainee of the eight attainments from the time of his eighth vassa. Due to the non-arising of defilements suppressed by these attainments, he spoke only of matters near to the Noble Path by way of learning and questioning. Even at the time of his sixtieth vassa, he was unaware of his own status as a worldling. Then one day, the community of monks from Tissa Mahāvihāra in the great village sent a message to the Elder Dhammadinna, resident at Talaṅgara: 'Let the Elder come and deliver a Dhamma talk to us.' The Elder consented and thought, 'There is no monk senior to me in my presence, but the Elder Mahātissa is my meditation teacher. I shall go, having appointed him as the senior monk of the Sangha.' Surrounded by the community of monks, he went to the Elder’s dwelling. After performing his duties towards the elder at his day-residence, he sat to one side.

ථෙරො ආහ – ‘‘කිං, ධම්මදින්න, චිරස්සං ආගතොසී’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ, තිස්සමහාවිහාරතො මෙ භික්ඛුසඞ්ඝො සාසනං පෙසෙසි, අහං එකකො න ගමිස්සාමි, තුම්හෙහි පන සද්ධිං ගන්තුකාමො හුත්වා ආගතොම්හී’’ති සාරණීයකථං කථෙන්තොව පපඤ්චෙත්වා ‘‘කදා, භන්තෙ, තුම්හෙහි අයං ධම්මො අධිගතො’’ති පුච්ඡි. සට්ඨිමත්තානි, ආවුසො ධම්මදින්න, වස්සානි හොන්තීති. සමාපත්තිං පන, භන්තෙ, වළඤ්ජෙථාති. ආම, ආවුසොති. එකං පොක්ඛරණිං මාපෙතුං සක්කුණෙය්‍යාථ, භන්තෙති? ‘‘න, ආවුසො, එතං භාරිය’’න්ති වත්වා සම්මුඛට්ඨානෙ පොක්ඛරණිං මාපෙසි. ‘‘එත්ථ, භන්තෙ, එකං පදුමගච්ඡං මාපෙථා’’ති ච වුත්තො තම්පි මාපෙසි. ඉදානෙත්ථ මහන්තං පුප්ඵං දස්සෙථාති. ථෙරො තම්පි දස්සෙසි. එත්ථ සොළසවස්සුද්දෙසිකං ඉත්ථිරූපං දස්සෙථාති. ථෙරො සොළසවස්සුද්දෙසිකං ඉත්ථිරූපං දස්සෙසි. තතො නං ආහ – ‘‘ඉදං, භන්තෙ, පුනප්පුනං සුභතො මනසි කරොථා’’ති. ථෙරො අත්තනාව මාපිතං ඉත්ථිරූපං ඔලොකෙන්තො ලොභං උප්පාදෙසි. තදා අත්තනො පුථුජ්ජනභාවං ඤත්වා ‘‘අවස්සයො මෙ සප්පුරිස හොහී’’ති අන්තෙවාසිකස්ස සන්තිකෙ උක්කුටිකං නිසීදි. ‘‘එතදත්ථමෙවාහං, භන්තෙ, ආගතො’’ති ථෙරස්ස අසුභවසෙන සල්ලහුකං කත්වා කම්මට්ඨානං කථෙත්වා ථෙරස්ස ඔකාසං කාතුං බහි නික්ඛන්තො. සුපරිමද්දිතසඞ්ඛාරො ථෙරො තස්මිං දිවාට්ඨානතො නික්ඛන්තමත්තෙයෙව සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණි. අථ නං සඞ්ඝත්ථෙරං කත්වා ධම්මදින්නත්ථෙරො තිස්සමහාවිහාරං ගන්ත්වා සඞ්ඝස්ස ධම්මකථං කථෙසි. එවරූපස්ස සමාපත්තිවසෙන වික්ඛම්භිතො කිලෙසො තථා වික්ඛම්භිතොව හොති.

The elder said, 'Well, Dhammadinna, you have come after a long time, have you not?' 'Yes, venerable sir. The community of monks from Tissamahāvihāra sent me a message. I would not come alone, but desiring to go with you, I have come.' While engaging in and elaborating on cordial conversation, he asked, 'When, venerable sir, did you attain this Dhamma?' 'It has been about sixty years, friend Dhammadinna.' 'But, venerable sir, do you make use of the meditative attainments?' 'Yes, friend.' 'Could you, venerable sir, create a lotus pond?' 'Friend, that is not difficult,' he said, and created a lotus pond in front of him. 'Here, venerable sir, create a lotus plant,' and being told this, he created that as well. 'Now, show a large flower here.' The elder showed that too. 'Here, show the form of a sixteen-year-old maiden.' The elder showed the form of a sixteen-year-old maiden. Then Dhammadinna said to him, 'Venerable sir, repeatedly bring this to mind from the perspective of beauty.' The elder, gazing at the female form he himself had created, gave rise to lust. Then, realizing his own state as a worldling, he said, 'Good man, be my support!' and sat down on his heels before his pupil. 'It is for this very reason that I came, venerable sir,' said Dhammadinna. Having made it easy for the elder by means of the meditation on foulness, he taught him the meditation subject and then went outside to give the elder an opportunity. The elder, whose mental formations were well-mastered, attained arahantship together with the analytical knowledges the very moment Dhammadinna left the day-residence. Then, having made him the senior monk of the Sangha, the Elder Dhammadinna went to Tissamahāvihāra and delivered a Dhamma talk to the community. For one such as this, a defilement suppressed by way of meditative attainments remains suppressed in just that way.

එකච්චස්ස පන වුත්තනයෙනෙව විපස්සනාය කම්මං කරොන්තස්ස කිලෙසො ඔකාසං න ලභති, විපස්සනාවසෙන වික්ඛම්භිතොව හොති. සො තං තථා වික්ඛම්භිතමෙව කත්වා විවට්ටෙත්වා අරහත්තං ගණ්හාති, බුද්ධකාලෙ සට්ඨිමත්තා ආරද්ධවිපස්සකා භික්ඛූ විය. තෙ කිර සත්ථු සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා විවිත්තං අරඤ්ඤං පවිසිත්වා විපස්සනාය කම්මං කරොන්තා කිලෙසානං අසමුදාචාරවසෙන ‘‘පටිවිද්ධමග්ගඵලා මය’’න්ති සඤ්ඤාය මග්ගඵලත්ථාය [Pg.34] වායාමං අකත්වා ‘‘අම්හෙහි පටිවිද්ධධම්මං දසබලස්ස ආරොචෙස්සාමා’’ති සත්ථු සන්තිකං ආගච්ඡන්ති.

However, for a certain person who is doing the work of insight meditation in the manner already described, defilement finds no opportunity; it is suppressed by the power of insight. Having kept it suppressed in that very way, he turns away from the round of existence and attains arahantship, like the sixty monks devoted to insight meditation during the Buddha’s time. It is said that those monks, having received a meditation subject from the Teacher and entered a secluded forest, while doing the work of insight meditation, due to the non-arising of defilements, with the perception, 'We have penetrated the path and fruit,' did not make an effort for the sake of the path and fruit. Thinking, 'We will announce the Dhamma we have penetrated to the One of Ten Powers,' they came to the Teacher.

සත්ථා තෙසං පුරෙ ආගමනතොව ආනන්දත්ථෙරං ආහ – ‘‘ආනන්ද, පධානකම්මිකා භික්ඛූ අජ්ජ මං පස්සිතුං ආගමිස්සන්ති, තෙසං මම දස්සනාය ඔකාසං අකත්වා ‘ආමකසුසානං ගන්ත්වා අල්ලඅසුභභාවනං කරොථා’ති පහිණෙය්‍යාසී’’ති. ථෙරො තෙසං ආගතානං සත්ථාරා කථිතසාසනං ආරොචෙසි. තෙ ‘‘තථාගතො අජානිත්වා න කථෙස්සති, අද්ධා එත්ථ කාරණං භවිස්සතී’’ති ආමකසුසානං ගන්ත්වා අල්ලඅසුභං ඔලොකෙන්තා ලොභං උප්පාදෙත්වා ‘‘ඉදං නූන සම්මාසම්බුද්ධෙන දිට්ඨං භවිස්සතී’’ති ජාතසංවෙගා ලද්ධමග්ගං කම්මට්ඨානං ආදිතො පට්ඨාය ආරභිංසු. සත්ථා තෙසං විපස්සනාය ආරද්ධභාවං ඤත්වා ගන්ධකුටියං නිසින්නොව ඉමං ඔභාසගාථමාහ –

Even before their arrival, the Teacher said to the Elder Ānanda, 'Ānanda, monks engaged in the work of striving will come to see me today. Without giving them an opportunity to see me, you should send them away, saying, ‘Go to the charnel ground for raw corpses and practice the meditation on the moist foulness.’' When they arrived, the Elder announced to them the message spoken by the Teacher. They, thinking, 'The Tathāgata would not speak without knowing; surely there must be a reason in this,' went to the charnel ground for raw corpses. While looking at the moist foulness, they generated lust. Then, becoming spiritually stirred and thinking, 'Surely this must have been seen by the Perfectly Self-Enlightened One,' they began from the start the meditation subject for which the path had been obtained. The Teacher, knowing that they had undertaken the practice of insight, while seated in the Perfumed Chamber, spoke this illuminating verse:

‘‘යානිමානි අපත්තානි, අලාබූනෙව සාරදෙ;

කාපොතකානි අට්ඨීනි, තානි දිස්වාන කා රතී’’ති. (ධ. ප. 149);

These dove-colored bones, which are cast away like gourds in autumn—having seen them, what delight is there?

ගාථාපරියොසානෙ අරහත්තඵලෙ පතිට්ඨහිංසු. එවරූපානං විපස්සනාවසෙන වික්ඛම්භිතා කිලෙසා තථා වික්ඛම්භිතාව හොන්ති.

At the end of the verse, they were established in the fruit of arahantship. For such persons, defilements suppressed by the power of insight remain suppressed in that very way.

එකච්චස්ස වුත්තනයෙනෙව නවකම්මං කරොන්තස්ස කිලෙසො ඔකාසං න ලභති, නවකම්මවසෙන වික්ඛම්භිතොව හොති. සො තං තථා වික්ඛම්භිතමෙව කත්වා විවට්ටෙත්වා අරහත්තං ගණ්හාති චිත්තලපබ්බතෙ තිස්සත්ථෙරො විය. තස්ස කිර අට්ඨවස්සිකකාලෙ අනභිරති උප්පජ්ජි, සො තං විනොදෙතුං අසක්කොන්තො අත්තනො චීවරං ධොවිත්වා රජිත්වා පත්තං පචිත්වා කෙසෙ ඔහාරෙත්වා උපජ්ඣායං වන්දිත්වා අට්ඨාසි. අථ නං ථෙරො ආහ – ‘‘කිං, ආවුසො මහාතිස්ස, අතුට්ඨස්ස විය තෙ ආකාරො’’ති? ආම, භන්තෙ, අනභිරති මෙ උප්පන්නා, තං විනොදෙතුං න සක්කොමීති. ථෙරො තස්සාසයං ඔලොකෙන්තො අරහත්තස්ස උපනිස්සයං දිස්වා අනුකම්පාවසෙන ආහ – ‘‘ආවුසො තිස්ස, මයං මහල්ලකා, එකං නො වසනට්ඨානං කරොහී’’ති. දුතියකථං අකථිතපුබ්බො භික්ඛු ‘‘සාධු, භන්තෙ’’ති සම්පටිච්ඡි.

For a certain person, in the way already described, while doing new construction work, defilement finds no opportunity; it is suppressed by the power of the new construction work. Having kept it suppressed in that very way, he turns away from the round of existence and attains arahantship, like the Elder Tissa of Cittalapabbata. It is said that when he had eight years of seniority as a monk, discontent arose in him. Unable to dispel it, he washed and dyed his robe, fired his bowl, had his hair cut, paid homage to his preceptor, and stood by. Then the Elder said to him, 'Why, friend Mahātissa, is your appearance like that of one who is discontented?' 'Yes, venerable sir,' he replied, 'discontent has arisen in me, and I am unable to dispel it.' The Elder, observing his disposition and seeing the supporting condition for arahantship, said out of compassion, 'Friend Tissa, we are old; make a dwelling place for us.' The monk, who had never before spoken a second word to his preceptor, agreed, saying, 'Very well, venerable sir.'

අථ [Pg.35] නං ථෙරො ආහ – ‘‘ආවුසො, නවකම්මං කරොන්තො උද්දෙසමග්ගඤ්ච මා විස්සජ්ජි, කම්මට්ඨානඤ්ච මනසි කරොහි, කාලෙන ච කාලං කසිණපරිකම්මං කරොහී’’ති. ‘‘එවං කරිස්සාමි, භන්තෙ’’ති ථෙරං වන්දිත්වා තථාරූපං සප්පායට්ඨානං ඔලොකෙත්වා ‘‘එත්ථ කාතුං සක්කා’’ති දාරූහි පූරෙත්වා ඣාපෙත්වා සොධෙත්වා ඉට්ඨකාහි පරික්ඛිපිත්වා ද්වාරවාතපානාදීනි යොජෙත්වා සද්ධිං චඞ්කමනභූමිභිත්තිපරිකම්මාදීහි ලෙණං නිට්ඨාපෙත්වා මඤ්චපීඨං සන්ථරිත්වා ථෙරස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා, ‘‘භන්තෙ, නිට්ඨිතං ලෙණෙ පරිකම්මං, වසථා’’ති ආහ. ආවුසො, දුක්ඛෙන තයා එතං කම්මං කතං, අජ්ජ එකදිවසං ත්වඤ්ඤෙවෙත්ථ වසාහීති. සො ‘‘සාධු, භන්තෙ’’ති වන්දිත්වා පාදෙ ධොවිත්වා ලෙණං පවිසිත්වා පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා නිසින්නො අත්තනා කතකම්මං ආවජ්ජි. තස්ස ‘‘මනාපං මයා උපජ්ඣායස්ස කායවෙය්‍යාවච්චං කත’’න්ති චින්තෙන්තස්ස අබ්භන්තරෙ පීති උප්පන්නා. සො තං වික්ඛම්භෙත්වා විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා අග්ගඵලං අරහත්තං පාපුණි. එවරූපස්ස නවකම්මවසෙන වික්ඛම්භිතො කිලෙසො තථා වික්ඛම්භිතොව හොති.

Then the Elder said to him, 'Friend, while doing the new construction work, do not neglect the course of recitation, attend to your meditation subject, and from time to time, do the preliminary kasiṇa practice.' 'I will do so, venerable sir,' he said, and after paying homage to the Elder, he looked for a suitable place. Thinking, 'It can be done here,' he filled it with wood, burned it, cleaned it, enclosed it with bricks, fitted doors, windows, and so on, and completed the dwelling, together with the preparation of the walking path and walls. Having spread out a bed and a chair, he went to the Elder, paid homage, and said, 'Venerable sir, the work on the dwelling is finished; please reside there.' 'Friend,' said the Elder, 'you have done this work with difficulty. Today, for one day, you yourself should stay here.' He replied, 'Very well, venerable sir,' and after paying homage, he washed his feet, entered the dwelling, sat down with his legs crossed, and reflected on the work he had done. As he was thinking, 'I have performed a pleasing bodily service for my preceptor,' joy arose within him. Having suppressed that joy, he established insight and attained the supreme fruit, arahantship. For such a person, a defilement suppressed by the power of new construction work remains suppressed in that very way.

එකච්චො පන බ්‍රහ්මලොකතො ආගතො සුද්ධසත්තො හොති. තස්ස අනාසෙවනතාය කිලෙසො න සමුදාචරති, භවවසෙන වික්ඛම්භිතො හොති. සො තං තථා වික්ඛම්භිතමෙව කත්වා විවට්ටෙත්වා අරහත්තං ගණ්හාති ආයස්මා මහාකස්සපො විය. සො හි ආයස්මා අගාරමජ්ඣෙපි කාමෙ අපරිභුඤ්ජිත්වා මහාසම්පත්තිං පහාය පබ්බජිත්වා නික්ඛන්තො අන්තරාමග්ගෙ පච්චුග්ගමනත්ථාය ආගතං සත්ථාරං දිස්වා වන්දිත්වා තීහි ඔවාදෙහි උපසම්පදං ලභිත්වා අට්ඨමෙ අරුණෙ සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණි. එවරූපස්ස භවවසෙන වික්ඛම්භිතො කිලෙසො තථා වික්ඛම්භිතොව හොති.

A certain person, however, having come from the Brahma-world, is a pure being. For him, due to non-indulgence, defilement does not arise; it is suppressed by the power of his existence. Having kept it suppressed in that very way, he turns away from the round of existence and attains arahantship, like the Venerable Mahākassapa. For that Venerable One, even while in the midst of a household, did not indulge in sensual pleasures; having renounced great wealth and gone forth, while on the way he saw the Teacher who had come to meet him. Having paid homage, he received the higher ordination through three exhortations, and at dawn on the eighth day, he attained arahantship together with the analytical knowledges. For such a person, a defilement suppressed by the power of his existence remains suppressed in that very way.

යො පන අනනුභූතපුබ්බං රූපාදිආරම්මණං ලභිත්වා තත්ථෙව විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා විවට්ටෙත්වා අරහත්තං ගණ්හාති, එවරූපස්ස අනනුභූතාරම්මණවසෙන කාමච්ඡන්දො අනුප්පන්නොව නුප්පජ්ජති නාම.

But as for one who, having obtained a sense-object such as form not previously experienced, establishes insight right there, turns away from the round of existence, and attains arahantship—for such a person, by the power of the unexperienced object, sensual desire, which had not arisen before, simply does not arise.

උප්පන්නො වා කාමච්ඡන්දො පහීයතීති එත්ථ උප්පන්නොති ජාතො භූතො සමුදාගතො. පහීයතීති තදඞ්ගප්පහානං, වික්ඛම්භනප්පහානං, සමුච්ඡෙදප්පහානං, පටිපස්සද්ධිප්පහානං, නිස්සරණප්පහානන්ති ඉමෙහි පඤ්චහි පහානෙහි පහීයති, න [Pg.36] පුන උප්පජ්ජතීති අත්ථො. තත්ථ විපස්සනාය කිලෙසා තදඞ්ගවසෙන පහීයන්තීති විපස්සනා තදඞ්ගප්පහානන්ති වෙදිතබ්බා. සමාපත්ති පන කිලෙසෙ වික්ඛම්භෙතීති සා වික්ඛම්භනප්පහානන්ති වෙදිතබ්බා. මග්ගො සමුච්ඡින්දන්තො උප්පජ්ජති, ඵලං පටිප්පස්සම්භයමානං, නිබ්බානං සබ්බකිලෙසෙහි නිස්සටන්ති ඉමානි තීණි සමුච්ඡෙදපටිපස්සද්ධිනිස්සරණප්පහානානීති වුච්චන්ති. ඉමෙහි ලොකියලොකුත්තරෙහි පඤ්චහි පහානෙහි පහීයතීති අත්ථො.

As for 'or when an arisen sensual desire is abandoned,' herein 'arisen' means born, become, or come into being. 'Is abandoned' means: by abandonment by substitution, abandonment by suppression, abandonment by eradication, abandonment by tranquilization, and abandonment by escape—by these five kinds of abandonment it is abandoned and does not arise again; this is the meaning. Therein, since defilements are abandoned by insight on a momentary basis, insight is to be known as abandonment by substitution. Attainment, however, suppresses defilements, so it is to be known as abandonment by suppression. The path arises, eradicating; the fruit, tranquilizing; Nibbāna is the escape from all defilements—these three are called abandonment by eradication, by tranquilization, and by escape. The meaning is that it is abandoned by these five mundane and supramundane kinds of abandonment.

අසුභනිමිත්තන්ති දසසු අසුභෙසු උප්පන්නං සාරම්මණං පඨමජ්ඣානං. තෙනාහු පොරාණා – ‘‘අසුභම්පි අසුභනිමිත්තං, අසුභාරම්මණා ධම්මාපි අසුභනිමිත්ත’’න්ති. යොනිසොමනසිකරොතොති. ‘‘තත්ථ කතමො යොනිසොමනසිකාරො? අනිච්චෙ අනිච්ච’’න්තිආදිනා නයෙන වුත්තස්ස උපායමනසිකාරස්ස වසෙන මනසිකරොතො. අනුප්පන්නො චෙව කාමච්ඡන්දො නුප්පජ්ජතීති අසමුදාගතො න සමුදාගච්ඡති. උප්පන්නො ච කාමච්ඡන්දො පහීයතීති සමුදාගතො ච කාමච්ඡන්දො පඤ්චවිධෙන පහානෙන පහීයති.

The 'sign of foulness' is the first jhāna that has arisen in the ten foul things, having them as its object. Therefore the ancients said: 'The foul thing itself is the sign of foulness, and states that have the foul as their object are also the sign of foulness.' 'He applies wise attention' means: for one who applies attention by way of skillful attention, which is spoken of in the method beginning, 'Therein, what is wise attention? In what is impermanent, as impermanent…' 'And unarisen sensual desire does not arise' means that what has not yet come into being does not come into being. 'And arisen sensual desire is abandoned' means that sensual desire which has come into being is abandoned by the fivefold abandonment.

අපිච ඡ ධම්මා කාමච්ඡන්දස්ස පහානාය සංවත්තන්ති – අසුභනිමිත්තස්ස උග්ගහො, අසුභභාවනානුයොගො, ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරතා, භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතා, කල්‍යාණමිත්තතා සප්පායකථාති. දසවිධඤ්හි අසුභනිමිත්තං උග්ගණ්හන්තස්සාපි කාමච්ඡන්දො පහීයති, භාවෙන්තස්සාපි, ඉන්ද්‍රියෙසු පිහිතද්වාරස්සාපි, චතුන්නං පඤ්චන්නං ආලොපානං ඔකාසෙ සති උදකං පිවිත්වා යාපනසීලතාය භොජනෙ මත්තඤ්ඤුනොපි. තෙනෙතං වුත්තං –

Furthermore, six things conduce to the abandoning of sensual desire: learning the sign of foulness, application to the development of the foul, guardedness of the sense-faculty doors, knowing the measure in food, good friendship, and suitable talk. For sensual desire is abandoned even for one who learns the tenfold sign of foulness, for one who develops it, for one with guarded sense-faculty doors, and for one who knows the measure in food, having the nature of sustaining oneself by drinking water when there is an allowance of four or five mouthfuls. Therefore it was said:

‘‘චත්තාරො පඤ්ච ආලොපෙ, අභුත්වා උදකං පිවෙ;

අලං ඵාසුවිහාරාය, පහිතත්තස්ස භික්ඛුනො’’ති. (ථෙරගා. 983);

‘Leaving four or five mouthfuls uneaten, one should drink water; this is sufficient for the comfortable abiding of a resolute monk.’

අසුභකම්මිකතිස්සත්ථෙරසදිසෙ අසුභභාවනාරතෙ කල්‍යාණමිත්තෙ සෙවන්තස්සාපි කාමච්ඡන්දො පහීයති, ඨානනිසජ්ජාදීසු දසඅසුභනිස්සිතසප්පායකථායපි පහීයති. තෙන වුත්තං – ‘‘ඡ ධම්මා කාමච්ඡන්දස්ස පහානාය සංවත්තන්තී’’ති.

Sensual desire is also abandoned for one who associates with good friends who are like the Elder Tissa, the practitioner of the foul meditation, and who delight in the development of the foul. It is also abandoned through suitable talk connected with the ten foul things while standing, sitting, and so on. Therefore it was said: 'Six things conduce to the abandonment of sensual desire.'

17. සත්තමෙ මෙත්තා චෙතොවිමුත්තීති සබ්බසත්තෙසු හිතඵරණකා මෙත්තා. යස්මා පන තංසම්පයුත්තචිත්තං නීවරණාදීහි පච්චනීකධම්මෙහි විමුච්චති, තස්මා සා ‘‘චෙතොවිමුත්තී’’ති වුච්චති. විසෙසතො වා සබ්බබ්‍යාපාදපරියුට්ඨානෙන විමුත්තත්තා සා චෙතොවිමුත්තීති වෙදිතබ්බා. තත්ථ ‘‘මෙත්තා’’ති එත්තාවතා [Pg.37] පුබ්බභාගොපි වට්ටති, ‘‘චෙතොවිමුත්තී’’ති වුත්තත්තා පන ඉධ තිකචතුක්කජ්ඣානවසෙන අප්පනාව අධිප්පෙතා. යොනිසොමනසිකරොතොති තං මෙත්තං චෙතොවිමුත්තිං වුත්තලක්ඛණෙන උපායමනසිකාරෙන මනසිකරොන්තස්ස.

17. In the seventh, 'loving-kindness, the liberation of mind,' means the loving-kindness that pervades all beings with what is beneficial. And since the mind associated with it is liberated from opposing states such as the hindrances, it is called 'liberation of mind.' Or, it is to be known as 'liberation of mind' specifically because of its being liberated from all outbursts of ill will. Therein, by 'loving-kindness' this much of the preliminary part is also valid; however, since 'liberation of mind' is stated, here only absorption by way of the three-fold and four-fold jhānas is intended. 'He applies wise attention' means: for one who applies attention to that loving-kindness, the liberation of mind, with the skillful attention of the characteristic described.

අපිච ඡ ධම්මා බ්‍යාපාදස්ස පහානාය සංවත්තන්ති – මෙත්තානිමිත්තස්ස උග්ගහො, මෙත්තාභාවනානුයොගො, කම්මස්සකතාපච්චවෙක්ඛණා, පටිසඞ්ඛානබහුලතා, කල්‍යාණමිත්තතා, සප්පායකථාති. ඔදිස්සකඅනොදිස්සකදිසාඵරණානඤ්හි අඤ්ඤතරවසෙන මෙත්තං උග්ගණ්හන්තස්සාපි බ්‍යාපාදො පහීයති, ඔධිසො අනොධිසො දිසාඵරණවසෙන මෙත්තං භාවෙන්තස්සාපි. ‘‘ත්වං එතස්ස කුද්ධො කිං කරිස්සසි, කිමස්ස සීලාදීනි නාසෙතුං සක්ඛිස්සසි, නනු ත්වං අත්තනො කම්මෙන ආගන්ත්වා අත්තනො කම්මෙනෙව ගමිස්සසි? පරස්ස කුජ්ඣනං නාම වීතච්චිතඞ්ගාරතත්තඅයසලාකගූථාදීනි ගහෙත්වා පරං පහරිතුකාමතාසදිසං හොති. එසොපි තව කුද්ධො කිං කරිස්සති, කිං තෙ සීලාදීනි නාසෙතුං සක්ඛිස්සති? එස අත්තනො කම්මෙන ආගන්ත්වා අත්තනො කම්මෙනෙව ගමිස්සති, අප්පටිච්ඡිතපහෙණකං විය පටිවාතං ඛිත්තරජොමුට්ඨි විය ච එතස්සෙවෙස කොධො මත්ථකෙ පතිස්සතී’’ති එවං අත්තනො ච පරස්ස ච කම්මස්සකතං පච්චවෙක්ඛතොපි, උභයකම්මස්සකතං පච්චවෙක්ඛිත්වා පටිසඞ්ඛානෙ ඨිතස්සාපි, අස්සගුත්තත්ථෙරසදිසෙ මෙත්තාභාවනාරතෙ කල්‍යාණමිත්තෙ සෙවන්තස්සාපි බ්‍යාපාදො පහීයති, ඨානනිසජ්ජාදීසු මෙත්තානිස්සිතසප්පායකථායපි පහීයති. තෙන වුත්තං – ‘‘ඡ ධම්මා බ්‍යාපාදස්ස පහානාය සංවත්තන්තී’’ති. සෙසමිධ ඉතො පරෙසු ච වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං, විසෙසමත්තමෙව පන වක්ඛාමාති.

Furthermore, six things conduce to the abandoning of ill will: learning the sign of loving-kindness, application to the development of loving-kindness, reflection on ownership of kamma, abundance of reflective thought, good friendship, and suitable talk. For ill will is abandoned for one who learns loving-kindness in one way or another—by pervading with it specified, unspecified, or directional spheres—and for one who develops loving-kindness by way of pervading specified, unspecified, or directional spheres. 'You, being angry at this person, what will you accomplish? Will you be able to destroy his virtue and so on? Surely you have come by your own kamma and will depart by your own kamma alone. To be angry at another is like taking glowing embers, a hot iron rod, or excrement to strike another. This person too, being angry at you, what will he accomplish? Will he be able to destroy your virtue and so on? He has come by his own kamma and will depart by his own kamma alone. Like an unaccepted gift, and like a handful of dust thrown against the wind, this anger of his will fall upon his own head.' Thus, ill will is abandoned for one who reflects on the ownership of kamma of both oneself and others; for one who, having reflected on the ownership of kamma of both, is established in reflective thought; for one who associates with good friends like the Elder Assagutta who delight in the development of loving-kindness; and through suitable talk connected with loving-kindness while standing, sitting, and so on. Therefore it was said: 'Six things conduce to the abandonment of ill will.' The remainder here and in the following suttas is to be understood in the way already stated; we, however, will speak only of the specific points.

18. අට්ඨමෙ ආරම්භධාතූආදීසු ආරම්භධාතු නාම පඨමාරම්භවීරියං. නික්කමධාතු නාම කොසජ්ජතො නික්ඛන්තත්තා තතො බලවතරං. පරක්කමධාතු නාම පරං පරං ඨානං අක්කමනතො තතොපි බලවතරං. අට්ඨකථායං පන ‘‘ආරම්භො චෙතසො කාමානං පනූදනාය, නික්කමො චෙතසො පලිඝුග්ඝාටනාය, පරක්කමො චෙතසො බන්ධනච්ඡෙදනායා’’ති වත්වා ‘‘තීහි පෙතෙහි අධිමත්තවීරියමෙව කථිත’’න්ති වුත්තං.

18. In the eighth, concerning 'the element of arousal' and so on: the element of arousal is the name for initial energy. The element of exertion, so named because it has departed from laziness, is stronger than that. The element of striving, so named because it advances to a higher and higher state, is even stronger than that. In the commentary, however, after stating, 'Arousal is for the mind's dispelling of sensual pleasures, exertion is for the mind's unbolting of the crossbar, and striving is for the mind's severing of the bond,' it is said: 'By these three, supreme energy itself is taught.'

ආරද්ධවීරියස්සාති [Pg.38] පරිපුණ්ණවීරියස්ස චෙව පග්ගහිතවීරියස්ස ච. තත්ථ චතුදොසාපගතං වීරියං ආරද්ධන්ති වෙදිතබ්බං. න ච අතිලීනං හොති, න ච අතිපග්ගහිතං, න ච අජ්ඣත්තං සංඛිත්තං, න ච බහිද්ධා වික්ඛිත්තං. තදෙතං දුවිධං හොති – කායිකං, චෙතසිකඤ්ච. තත්ථ ‘‘ඉධ භික්ඛු දිවසං චඞ්කමෙන නිසජ්ජාය ආවරණීයෙහි ධම්මෙහි චිත්තං පරිසොධෙතී’’ති (විභ. 519) එවං රත්තිදිවසස්ස පඤ්ච කොට්ඨාසෙ කායෙන ඝටෙන්තස්ස වායමන්තස්ස කායිකවීරියං වෙදිතබ්බං. ‘‘න තාවාහං ඉතො ලෙණා නික්ඛමිස්සාමි, යාව මෙ න අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තං විමුච්චතී’’ති එවං ඔකාසපරිච්ඡෙදෙන වා, ‘‘න තාවාහං ඉමං පල්ලඞ්කං භින්දිස්සාමී’’ති එවං නිසජ්ජාදිපරිච්ඡෙදෙන වා මානසං බන්ධිත්වා ඝටෙන්තස්ස වායමන්තස්ස චෙතසිකවීරියං වෙදිතබ්බං. තදුභයම්පි ඉධ වට්ටති. දුවිධෙනාපි හි ඉමිනා වීරියෙන ආරද්ධවීරියස්ස අනුප්පන්නඤ්චෙව ථිනමිද්ධං නුප්පජ්ජති, උප්පන්නඤ්ච ථිනමිද්ධං පහීයති මිලක්ඛතිස්සත්ථෙරස්ස විය, ගාමන්තපබ්භාරවාසිමහාසීවත්ථෙරස්ස විය, පීතිමල්ලකත්ථෙරස්ස විය, කුටුම්බියපුත්තතිස්සත්ථෙරස්ස විය ච. එතෙසු හි පුරිමා තයො අඤ්ඤෙ ච එවරූපා කායිකවීරියෙන ආරද්ධවීරියා, කුටුම්බියපුත්තතිස්සත්ථෙරො අඤ්ඤෙ ච එවරූපා චෙතසිකවීරියෙන ආරද්ධවීරියා, උච්චාවාලුකවාසී මහානාගත්ථෙරො පන ද්වීහිපි වීරියෙහි ආරද්ධවීරියොව. ථෙරො කිර එකං සත්තාහං චඞ්කමති, එකං තිට්ඨති, එකං නිසීදති, එකං නිපජ්ජති. මහාථෙරස්ස එකඉරියාපථොපි අසප්පායො නාම නත්ථි, චතුත්ථෙ සත්තාහෙ විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තෙ පතිට්ඨාසි.

“One with aroused energy” means one who has complete energy and exerted energy. Herein, energy free from the four faults should be understood as ‘aroused.’ It is neither too slack nor too strained, neither inwardly constricted nor outwardly scattered. This is of two kinds: bodily and mental. Herein, bodily energy is to be understood as that of one who strives and exerts with the body during the five divisions of the day and night, as in the passage: “Here, a bhikkhu purifies his mind from obstructive states by walking and sitting during the day” (Vibh. 519). Mental energy is to be understood as that of one who strives and exerts by binding the mind, either through determining a limit of place, such as: “I will not leave this shelter until my mind is liberated from the taints through non-clinging,” or through determining a posture, such as: “I will not break this sitting posture.” Both kinds apply here. For through this twofold energy, in one with aroused energy, unarisen sloth and torpor do not arise, and arisen sloth and torpor are abandoned—as in the case of the Elder Milakkhatissa, the Elder Mahāsīva of Gāmantapabbhāra, the Elder Pītimallaka, and the Elder Kuṭumbiyaputta Tissa. Among these, the first three and others like them were ones with aroused energy through bodily energy, while the Elder Kuṭumbiyaputta Tissa and others like him were ones with aroused energy through mental energy. The Elder Mahānāga of Uccāvāluka, however, was one with aroused energy through both kinds of energy. It is said that the Elder would walk for one week, stand for one week, sit for one week, and lie down for one week. For the Great Elder, not even a single posture was unsuitable. In the fourth week, having developed insight, he was established in arahantship.

අපිච ඡ ධම්මා ථිනමිද්ධස්ස පහානාය සංවත්තන්ති – අතිභොජනෙ නිමිත්තග්ගාහො, ඉරියාපථසම්පරිවත්තනතා, ආලොකසඤ්ඤාමනසිකාරො, අබ්භොකාසවාසො, කල්‍යාණමිත්තතා, සප්පායකථාති. ආහරහත්ථක-භුත්තවමිතක-තත්‍රවට්ටක-අලංසාටක-කාකමාසක-බ්‍රාහ්මණාදයො විය භොජනං භුඤ්ජිත්වා රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානෙ නිසින්නස්ස හි සමණධම්මං කරොතො ථිනමිද්ධං මහාහත්ථී විය ඔත්ථරන්තං ආගච්ඡති, චතුපඤ්චආලොපඔකාසං පන ඨපෙත්වා පානීයං පිවිත්වා යාපනසීලස්ස භික්ඛුනො තං න හොතීති එවං අතිභොජනෙ නිමිත්තං ගණ්හන්තස්සාපි ථිනමිද්ධං පහීයති. යස්මිං ඉරියාපථෙ ථිනමිද්ධං ඔක්කමති, තතො අඤ්ඤං පරිවත්තෙන්තස්සාපි, රත්තිං චන්දාලොකදීපාලොකඋක්කාලොකෙ දිවා සූරියාලොකං මනසිකරොන්තස්සාපි[Pg.39], අබ්භොකාසෙ වසන්තස්සාපි, මහාකස්සපත්ථෙරසදිසෙ පහීනථිනමිද්ධෙ කල්‍යාණමිත්තෙ සෙවන්තස්සාපි ථිනමිද්ධං පහීයති, ඨානනිසජ්ජාදීසු ධුතඞ්ගනිස්සිතසප්පායකථායපි පහීයති. තෙන වුත්තං – ‘‘ඡ ධම්මා ථිනමිද්ධස්ස පහානාය සංවත්තන්තී’’ති.

Furthermore, six things conduce to the abandoning of sloth and torpor: grasping the sign in overeating, changing one's posture, attending to the perception of light, dwelling in the open air, good friendship, and suitable talk. For one who eats food like the brahmins Āharahatthaka, Bhuttavamitaka, Tatravaṭṭaka, Alaṃsāṭaka, Kākamāsaka, and others, and then sits in his dwelling by day or by night practicing the ascetic's duty, sloth and torpor come, overwhelming him like a great elephant. But for a bhikkhu who has the habit of eating for sustenance, leaving space for four or five morsels and drinking water, this does not happen. Thus, for one who grasps the sign in overeating, sloth and torpor are abandoned. For one who changes to another posture from that in which sloth and torpor descend upon him, it is also abandoned. For one who, at night, attends to the light of the moon, a lamp, or a torch, and by day to the sunlight, it is also abandoned. For one dwelling in the open air, it is also abandoned. For one associating with good friends who have abandoned sloth and torpor, like the Elder Mahākassapa, sloth and torpor are abandoned. Through suitable talk connected with the ascetic practices concerning standing, sitting, and so on, it is also abandoned. Therefore, it was said: “Six things conduce to the abandoning of sloth and torpor.”

19. නවමෙ වූපසන්තචිත්තස්සාති ඣානෙන වා විපස්සනාය වා වූපසමිතචිත්තස්ස.

19. In the ninth, “one with a calmed mind” means one whose mind is calmed either through jhāna or insight.

අපිච ඡ ධම්මා උද්ධච්චකුක්කුච්චස්ස පහානාය සංවත්තන්ති – බහුස්සුතතා, පරිපුච්ඡකතා, විනයෙ පකතඤ්ඤුතා, වුද්ධසෙවිතා, කල්‍යාණමිත්තතා, සප්පායකථාති. බාහුසච්චෙනාපි හි එකං වා ද්වෙ වා තයො වා චත්තාරො වා පඤ්ච වා නිකායෙ පාළිවසෙන ච අත්ථවසෙන ච උග්ගණ්හන්තස්සාපි උද්ධච්චකුක්කුච්චං පහීයති, කප්පියාකප්පියපරිපුච්ඡාබහුලස්සාපි, විනයපඤ්ඤත්තියං චිණ්ණවසීභාවතාය පකතඤ්ඤුනොපි, වුඩ්ඪෙ මහල්ලකත්ථෙරෙ උපසඞ්කමන්තස්සාපි, උපාලිත්ථෙරසදිසෙ විනයධරෙ කල්‍යාණමිත්තෙ සෙවන්තස්සාපි උද්ධච්චකුක්කුච්චං පහීයති, ඨානනිසජ්ජාදීසු කප්පියාකප්පියනිස්සිතසප්පායකථායපි පහීයති. තෙන වුත්තං – ‘‘ඡ ධම්මා උද්ධච්චකුක්කුච්චස්ස පහානාය සංවත්තන්තී’’ති.

Furthermore, six things conduce to the abandoning of restlessness and remorse: great learning, frequent questioning, proficiency in the Vinaya, associating with elders, having good friends, and suitable talk. For one of great learning who learns one, two, three, four, or five Nikāyas in terms of both the Pāli text and its meaning, restlessness and remorse are abandoned. For one who frequently asks about what is allowable and what is not allowable; for one who is proficient through mastery gained by practice in the Vinaya regulations; for one who approaches senior elders; for one who associates with good friends who are masters of the Vinaya, like the Elder Upāli, restlessness and remorse are abandoned. Through suitable talk connected with what is allowable and what is not allowable concerning standing, sitting, and so on, it is also abandoned. Therefore, it was said: “Six things conduce to the abandoning of restlessness and remorse.”

20. දසමෙ යොනිසො, භික්ඛවෙ, මනසිකරොතොති වුත්තනයෙනෙව උපායතො මනසිකරොන්තස්ස.

20. In the tenth, “Bhikkhus, for one who attends wisely” means for one who attends with proper means, in the way already explained.

අපිච ඡ ධම්මා විචිකිච්ඡාය පහානාය සංවත්තන්ති – බහුස්සුතතා, පරිපුච්ඡකතා, විනයෙ පකතඤ්ඤුතා, අධිමොක්ඛබහුලතා, කල්‍යාණමිත්තතා, සප්පායකථාති. බහුසච්චෙනාපි හි එකං වා…පෙ… පඤ්ච වා නිකායෙ පාළිවසෙන ච අත්ථවසෙන ච උග්ගණ්හන්තස්සාපි විචිකිච්ඡා පහීයති, තීණි රතනානි ආරබ්භ පරිපුච්ඡාබහුලස්සාපි, විනයෙ චිණ්ණවසීභාවස්සාපි, තීසු රතනෙසු ඔකප්පනියසද්ධාසඞ්ඛාතඅධිමොක්ඛබහුලස්සාපි, සද්ධාධිමුත්තෙ වක්කලිත්ථෙරසදිසෙ කල්‍යාණමිත්තෙ සෙවන්තස්සාපි විචිකිච්ඡා පහීයති, ඨානනිසජ්ජාදීසු තිණ්ණං රතනානං ගුණනිස්සිතසප්පායකථායපි පහීයති. තෙන වුත්තං – ‘‘ඡ ධම්මා විචිකිච්ඡාය පහානාය සංවත්තන්තී’’ති. ඉමස්මිං නීවරණප්පහානවග්ගෙ වට්ටවිවට්ටං කථිතන්ති.

Furthermore, six things conduce to the abandoning of doubt: great learning, frequent questioning, proficiency in the Vinaya, abundance of resolution, having good friends, and suitable talk. For one of great learning who learns one… up to… five Nikāyas in terms of both the Pāli text and its meaning, doubt is abandoned. For one who frequently asks questions concerning the Three Jewels; for one who has mastery in the Vinaya through practice; for one with an abundance of resolution, which is called faith that settles upon the Three Jewels; for one who associates with good friends resolved through faith, like the Elder Vakkali, doubt is abandoned. Through suitable talk connected with the qualities of the Three Jewels while standing, sitting, and so on, it is also abandoned. Therefore, it was said: “Six things conduce to the abandoning of doubt.” In this Chapter on the Abandoning of the Hindrances, the round of existence and the escape from the round have been explained.

නීවරණප්පහානවග්ගවණ්ණනා.

The Commentary on the Chapter on the Abandoning of the Hindrances.

3. අකම්මනියවග්ගවණ්ණනා

3. The Commentary on the Chapter on the Unworkable.

21-22. තතියස්ස [Pg.40] පඨමෙ අභාවිතන්ති අවඩ්ඪිතං භාවනාවසෙන අප්පවත්තිතං. අකම්මනියං හොතීති කම්මක්ඛමං කම්මයොග්ගං න හොති. දුතියෙ වුත්තවිපරියායෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. එත්ථ ච පඨමෙ චිත්තන්ති වට්ටවසෙන උප්පන්නචිත්තං, දුතියෙ විවට්ටවසෙන උප්පන්නචිත්තං. තත්ථ ච වට්ටං වට්ටපාදං, විවට්ටං විවට්ටපාදන්ති අයං පභෙදො වෙදිතබ්බො. වට්ටං නාම තෙභූමකවට්ටං, වට්ටපාදං නාම වට්ටපටිලාභාය කම්මං, විවට්ටං නාම නව ලොකුත්තරධම්මා, විවට්ටපාදං නාම විවට්ටපටිලාභාය කම්මං. ඉති ඉමෙසු සුත්තෙසු වට්ටවිවට්ටමෙව කථිතන්ති.

21-22. In the first of the third [chapter], undeveloped means uncultivated, not brought into being by the power of meditation. Not workable means it is not fit for the task, not suitable for the task. In the second, the meaning should be understood in the opposite way. And here, in the first, mind means the mind that has arisen by way of the round of existence; in the second, the mind that has arisen by way of that which is free from the round. And therein, this distinction should be understood: the round, the basis for the round, that which is free from the round, and the basis for freedom from the round. The round means the round of the three planes of existence. The basis for the round means the kamma for attaining the round. That which is free from the round means the nine supramundane states. The basis for freedom from the round means the kamma for attaining freedom from the round. Thus, in these suttas, only the round and that which is free from the round are taught.

23-24. තතියෙ වට්ටවසෙනෙව උප්පන්නචිත්තං වෙදිතබ්බං. මහතො අනත්ථාය සංවත්තතීති දෙවමනුස්සසම්පත්තියො මාරබ්‍රහ්මඉස්සරියානි ච දදමානම්පි පුනප්පුනං ජාතිජරාබ්‍යාධිමරණසොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසෙ ඛන්ධධාතුආයතනපටිච්චසමුප්පාදවට්ටානි ච දදමානං කෙවලං දුක්ඛක්ඛන්ධමෙව දෙතීති මහතො අනත්ථාය සංවත්තති නාමාති. චතුත්ථෙ චිත්තන්ති විවට්ටවසෙනෙව උප්පන්නචිත්තං.

23-24. In the third, the mind should be understood as one that has arisen solely by way of the round of existence. It leads to great harm means that even while granting divine and human attainments and the sovereignty of Māra and Brahmā, it also gives rise to repeated birth, aging, sickness, death, sorrow, lamentation, pain, grief, and despair, as well as the rounds of the aggregates, elements, sense bases, and dependent origination. Since it gives only a mass of suffering, it is said to lead to great harm. In the fourth, mind means the mind that has arisen solely by way of that which is free from the round.

25-26. පඤ්චමඡට්ඨෙසු අභාවිතං අපාතුභූතන්ති අයං විසෙසො. තත්‍රාමයධිප්පායො – වට්ටවසෙන උප්පන්නචිත්තං නාම උප්පන්නම්පි අභාවිතං අපාතුභූතමෙව හොති. කස්මා? ලොකුත්තරපාදකජ්ඣානවිපස්සනාමග්ගඵලනිබ්බානෙසු පක්ඛන්දිතුං අසමත්ථත්තා. විවට්ටවසෙන උප්පන්නං පන භාවිතං පාතුභූතං නාම හොති. කස්මා? තෙසු ධම්මෙසු පක්ඛන්දිතුං සමත්ථත්තා. කුරුන්දකවාසී ඵුස්සමිත්තත්ථෙරො පනාහ – ‘‘මග්ගචිත්තමෙව, ආවුසො, භාවිතං පාතුභූතං නාම හොතී’’ති.

25-26. In the fifth and sixth suttas, this is the distinction: undeveloped and unmanifested. Herein, this is the intention: a mind that has arisen by way of the round, though it has arisen, is indeed undeveloped and unmanifested. Why? Because it is incapable of entering into the jhāna that is the basis for the supramundane, insight, path, fruition, and Nibbāna. But a mind that has arisen by way of that which is free from the round is said to be developed and manifested. Why? Because it is capable of entering into those states. However, the Elder Phussamitta, a resident of Kurundaka, said: “Friends, only the path-consciousness is said to be developed and manifested.”

27-28. සත්තමට්ඨමෙසු අබහුලීකතන්ති පුනප්පුනං අකතං. ඉමානිපි ද්වෙ වට්ටවිවට්ටවසෙන උප්පන්නචිත්තානෙව වෙදිතබ්බානීති.

27-28. In the seventh and eighth suttas, not frequently practiced means not done again and again. These two should also be understood only as minds that have arisen by way of the round and that which is free from the round.

29. නවමෙ ‘‘ජාතිපි දුක්ඛා’’තිආදිනා නයෙන වුත්තං දුක්ඛං අධිවහති ආහරතීති දුක්ඛාධිවහං. දුක්ඛාධිවාහන්තිපි පාඨො. තස්සත්ථො – ලොකුත්තරපාදකජ්ඣානාදි [Pg.41] අරියධම්මාභිමුඛං දුක්ඛෙන අධිවාහීයති පෙසීයතීති දුක්ඛාධිවාහං. ඉදම්පි වට්ටවසෙන උප්පන්නචිත්තමෙව. තඤ්හි වුත්තප්පකාරා දෙවමනුස්සාදිසම්පත්තියො දදමානම්පි ජාතිආදීනං අධිවහනතො දුක්ඛාධිවහං, අරියධම්මාධිගමාය දුප්පෙසනතො දුක්ඛාධිවාහඤ්ච නාම හොතීති.

29. In the ninth sutta, because it bears, it brings the suffering spoken of in the manner beginning, “Birth is suffering,” it is a bearer of suffering (`dukkhādhivahaṃ`). There is also the reading that which is driven with suffering (`dukkhādhivāhaṃ`). Its meaning is: because it is driven, sent with difficulty towards the noble Dhamma, such as the jhāna that is the basis for the supramundane, it is that which is driven with suffering. This too is only a mind that has arisen by way of the round. For even while granting the kinds of divine and human attainments as described, it is called a bearer of suffering because it bears birth and so on, and it is called that which is driven with suffering because it is dispatched with difficulty towards the attainment of the noble Dhamma.

30. දසමෙ විවට්ටවසෙන උප්පන්නචිත්තමෙව චිත්තං. තඤ්හි මානුසකසුඛතො දිබ්බසුඛං, දිබ්බසුඛතො ඣානසුඛං, ඣානසුඛතො විපස්සනාසුඛං, විපස්සනාසුඛතො මග්ගසුඛං, මග්ගසුඛතො ඵලසුඛං, ඵලසුඛතො නිබ්බානසුඛං අධිවහති ආහරතීති සුඛාධිවහං නාම හොති, සුඛාධිවාහං වා. තඤ්හි ලොකුත්තරපාදකජ්ඣානාදිඅරියධම්මාභිමුඛං සුපෙසයං විස්සට්ඨඉන්දවජිරසදිසං හොතීති සුඛාධිවාහන්තිපි වුච්චති. ඉමස්මිම්පි වග්ගෙ වට්ටවිවට්ටමෙව කථිතන්ති.

30. In the tenth sutta, the mind is only the mind that has arisen by way of that which is free from the round. For it bears and brings happiness greater than human happiness, namely divine happiness; greater than divine happiness, jhāna happiness; greater than jhāna happiness, insight happiness; greater than insight happiness, path happiness; greater than path happiness, fruition happiness; and greater than fruition happiness, the happiness of Nibbāna. Therefore, it is called a bearer of happiness (`sukhādhivahaṃ`), or that which is driven with happiness (`sukhādhivāhaṃ`). For, being directed towards the noble Dhamma, such as the jhāna that is the basis for the supramundane, it is easily dispatched, like the released thunderbolt of Indra. Therefore, it is also called that which is driven with happiness. In this chapter, too, only the round and that which is free from the round are taught.

අකම්මනියවග්ගවණ්ණනා.

The Commentary on the Chapter on the Unworkable.

4. අදන්තවග්ගවණ්ණනා

4. The Commentary on the Chapter on the Untamed.

31. චතුත්ථස්ස පඨමෙ අදන්තන්ති සවිසෙවනං අදන්තහත්ථිඅස්සාදිසදිසං. චිත්තන්ති වට්ටවසෙන උප්පන්නචිත්තමෙව.

31. In the first of the fourth [chapter], untamed means with thorns, like an untamed elephant, horse, and so on. Mind means only the mind that has arisen by way of the round of existence.

32. දුතියෙ දන්තන්ති නිබ්බිසෙවනං දන්තහත්ථිඅස්සාදිසදිසං. ඉමස්මිම්පි සුත්තද්වයෙ වට්ටවිවට්ටවසෙන උප්පන්නචිත්තමෙව කථිතං. යථා චෙත්ථ, එවං ඉතො පරෙසුපීති.

32. In the second sutta, tamed means without thorns, like a tamed elephant, horse, and so on. In this pair of suttas also, only the mind that has arisen by way of the round and that which is free from the round is taught. As it is here, so it is also in the suttas that follow.

33. තතියෙ අගුත්තන්ති අගොපිතං සතිසංවරරහිතං අගුත්තහත්ථිඅස්සාදිසදිසං.

33. In the third sutta, unguarded means unprotected, devoid of the restraint of mindfulness, like an unguarded elephant, horse, and so on.

34. චතුත්ථෙ ගුත්තන්ති ගොපිතං අවිස්සට්ඨසතිසංවරං ගුත්තහත්ථිඅස්සාදිසදිසං.

34. In the fourth sutta, guarded means protected, possessing the restraint of mindfulness that has not been abandoned, like a guarded elephant, horse, and so on.

35-36. පඤ්චමඡට්ඨානි අරක්ඛිතං රක්ඛිතන්ති පදවසෙන බුජ්ඣනකානං අජ්ඣාසයෙන වුත්තානි. අත්ථො පනෙත්ථ පුරිමසදිසොයෙව.

35-36. The fifth and sixth suttas were spoken by way of the terms unprotected and protected, according to the disposition of those who are to understand. The meaning here, however, is just the same as in the preceding suttas.

37-38. සත්තමට්ඨමෙසුපි [Pg.42] එසෙව නයො. උපමා පනෙත්ථ අසංවුතඝරද්වාරාදිවසෙන වෙදිතබ්බා.

37-38. In the seventh and eighth suttas also, this is the same method. Here, however, the simile should be understood by way of an unrestrained house door, and so on.

39-40. නවමදසමානි චතූහිපි පදෙහි යොජෙත්වා වුත්තානි. ඉමස්මිම්පි වග්ගෙ වට්ටවිවට්ටමෙව කථිතන්ති.

39-40. The ninth and tenth suttas are spoken by connecting them with all four terms. In this chapter also, only the round and that which is free from the round are taught.

අදන්තවග්ගවණ්ණනා.

The Commentary on the Chapter on the Untamed.

5. පණිහිතඅච්ඡවග්ගවණ්ණනා

5. The Commentary on the Chapter on the Directed and the Clear.

41. පඤ්චමස්ස පඨමෙ සෙය්‍යථාපීති ඔපම්මත්ථෙ නිපාතො. තත්‍ර භගවා කත්ථචි අත්ථෙන උපමං පරිවාරෙත්වා දස්සෙති වත්ථසුත්තෙ (ම. නි. 1.70 ආදයො) විය, පාරිච්ඡත්තකොපම- (අ. නි. 7.69) අග්ගික්ඛන්ධොපමාදිසුත්තෙසු (අ. නි. 7.72) විය ච, කත්ථචි උපමාය අත්ථං පරිවාරෙත්වා දස්සෙති ලොණම්බිලසුත්තෙ (අ. නි. 3.101) විය, සුවණ්ණකාරසුත්තසූරියොපමාදිසුත්තෙසු (අ. නි. 7.66) විය ච. ඉමස්මිං පන සාලිසූකොපමෙ උපමාය අත්ථං පරිවාරෙත්වා දස්සෙන්තො සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙතිආදිමාහ. තත්ථ සාලිසූකන්ති සාලිඵලස්ස සූකං. යවසූකෙපි එසෙව නයො. වා-සද්දො විකප්පත්ථො. මිච්ඡාපණිහිතන්ති මිච්ඡාඨපිතං. යථා විජ්ඣිතුං සක්කොති, න එවං උද්ධග්ගං කත්වා ඨපිතන්ති අත්ථො. භෙච්ඡතීති භින්දිස්සති, ඡවිං ඡින්දිස්සතීති අත්ථො. මිච්ඡාපණිහිතෙන චිත්තෙනාති මිච්ඡාඨපිතෙන චිත්තෙන. වට්ටවසෙන උප්පන්නචිත්තං සන්ධායෙතං වුත්තං. අවිජ්ජන්ති අට්ඨසු ඨානෙසු අඤ්ඤාණභූතං ඝනබහලං මහාඅවිජ්ජං. විජ්ජං උප්පාදෙස්සතීති එත්ථ විජ්ජන්ති අරහත්තමග්ගඤාණං. නිබ්බානන්ති තණ්හාවානතො නික්ඛන්තභාවෙන එවං වුත්තං අමතං. සච්ඡිකරිස්සතීති පච්චක්ඛං කරිස්සති.

41. In the first sutta of the fifth chapter, 'seyyathāpi' is a particle in the sense of a simile. Here, the Blessed One sometimes presents the simile by surrounding it with the meaning, as in the Vatthasutta (Majjhima Nikāya 1.70, etc.), the Pāricchattakopamasutta (Aṅguttara Nikāya 7.69), the Aggikkhandhopamasutta (Aṅguttara Nikāya 7.72), and others. At other times, He presents the meaning by surrounding it with a simile, as in the Loṇambilasutta (Aṅguttara Nikāya 3.101), the Suvaṇṇakārasutta, the Sūriyopamasutta (Aṅguttara Nikāya 7.66), and others. In this Sālisūkopamasutta, however, presenting the meaning by surrounding it with a simile, He said, 'Seyyathāpi, bhikkhave,' and so on. Therein, 'sālisūka' means the spike of a rice grain. The same method applies to a barley spike. The word 'vā' is in the sense of an alternative. 'Wrongly directed' means wrongly placed; that is, placed in such a way that it is able to pierce. 'Bhecchati' means it will break; the meaning is it will cut the skin. 'With a wrongly directed mind' means with a wrongly placed mind. This is said with reference to a mind that has arisen by way of the cycle of existence. 'Ignorance' means the dense, thick, great ignorance, which is the state of not-knowing in eight instances. Here, in the phrase 'will produce true knowledge,' 'true knowledge' means the knowledge of the path to arahantship. 'Nibbāna' is the deathless, so called because of its nature of having departed from the 'thicket' of craving. 'Sacchikarissati' means will realize directly.

42. දුතියෙ සම්මාපණිහිතන්ති යථා භින්දිතුං සක්කොති, එවං උද්ධග්ගං කත්වා සුට්ඨු ඨපිතං. අක්කන්තන්ති එත්ථ පාදෙනෙව අක්කන්තං නාම හොති, හත්ථෙන උප්පීළිතං. රුළ්හිසද්දවසෙන පන අක්කන්තන්තෙව වුත්තං. අයඤ්හෙත්ථ අරියවොහාරො. කස්මා පන අඤ්ඤෙ සෙපණ්ණිකණ්ටකමදනකණ්ටකාදයො මහන්තෙ අග්ගහෙත්වා සුඛුමං දුබ්බලං සාලිසූකයවසූකමෙව ගහිතන්ති? අප්පමත්තකස්සාපි [Pg.43] කුසලකම්මස්ස විවට්ටාය සමත්ථභාවදස්සනත්ථං. යථා හි සුඛුමං දුබ්බලං සාලිසූකං වා යවසූකං වා හොතු, මහන්තමහන්තා සෙපණ්ණිකණ්ටකමදනකණ්ටකාදයො වා, එතෙසු යංකිඤ්චි මිච්ඡා ඨපිතං හත්ථං වා පාදං වා භින්දිතුං ලොහිතං වා උප්පාදෙතුං න සක්කොති, සම්මා ඨපිතං පන සක්කොති, එවමෙව අප්පමත්තකං තිණමුට්ඨි මත්තදානකුසලං වා හොතු, මහන්තං වෙලාමදානාදිකුසලං වා, සචෙ වට්ටසම්පත්තිං පත්ථෙත්වා වට්ටසන්නිස්සිතවසෙන මිච්ඡා ඨපිතං හොති, වට්ටමෙව ආහරිතුං සක්කොති, නො විවට්ටං. ‘‘ඉදං මෙ දානං ආසවක්ඛයාවහං හොතූ’’ති එවං පන විවට්ටං පත්ථෙන්තෙන විවට්ටවසෙන සම්මා ඨපිතං අරහත්තම්පි පච්චෙකබොධිඤාණම්පි සබ්බඤ්ඤුතඤාණම්පි දාතුං සක්කොතියෙව. වුත්තඤ්හෙතං –

42. In the second sutta, 'rightly directed' means well-placed, having been positioned with its tip pointing upwards in such a way that it is able to pierce. 'Trodden upon' here means trodden upon by the foot, or pressed by the hand. However, by way of conventional usage, it is simply called 'trodden upon.' This is the noble convention here. But why was the delicate and weak rice spike or barley spike taken, and not other large thorns like the sepaṇṇika thorn or the madana thorn? To show that even a small wholesome deed is capable of leading to the turning away from the cycle. For just as whether it is a delicate and weak rice spike or barley spike, or very large thorns like the sepaṇṇika thorn or the madana thorn, if any of these is wrongly placed, it cannot pierce the hand or foot or draw blood, but if rightly placed, it can; in the same way, whether it is a small wholesome deed like giving a mere handful of grass, or a great wholesome deed like the gift of Velāma, if it is wrongly placed by way of being dependent on the cycle, having been aspired for with a view to success within the cycle, it can only bring about the cycle, not the turning away from it. But if it is rightly placed by way of the turning away from the cycle, by one who aspires for that turning away, thinking, 'May this gift of mine lead to the destruction of the taints,' it is indeed able to bestow arahantship, the knowledge of a Paccekabuddha, and the knowledge of omniscience. For this has been said:

‘‘පටිසම්භිදා විමොක්ඛා ච, යා ච සාවකපාරමී;

පච්චෙකබොධි බුද්ධභූමි, සබ්බමෙතෙන ලබ්භතී’’ති. (ඛු. පා. 8.15);

“The analytical knowledges, the liberations, and the perfection of a disciple; the enlightenment of a Paccekabuddha and the state of a Buddha—all this is obtained through this.” (Khuddakapāṭha 8.15)

ඉමස්මිං සුත්තද්වයෙ ච වට්ටවිවට්ටං කථිතං.

In this pair of suttas, the cycle of existence and the turning away from it are taught.

43. තතියෙ පදුට්ඨචිත්තන්ති දොසෙන පදුට්ඨචිත්තං. චෙතසා චෙතොපරිච්චාති අත්තනො චිත්තෙන තස්ස චිත්තං පරිච්ඡින්දිත්වා. යථාභතං නික්ඛිත්තොති යථා ආහරිත්වා ඨපිතො. එවං නිරයෙති එවං නිරයෙ ඨිතොයෙවාති වත්තබ්බො. අපායන්තිආදි සබ්බං නිරයවෙවචනමෙව. නිරයො හි අයසඞ්ඛාතා සුඛා අපෙතොති අපායො, දුක්ඛස්ස ගති පටිසරණන්ති දුග්ගති, දුක්කටකාරිනො එත්ථ විවසා නිපතන්තීති විනිපාතො, නිරස්සාදත්ථෙන නිරයො.

43. In the third sutta, 'a corrupt mind' means a mind corrupted by aversion. 'With the mind encompassing the mind' means having encompassed another's mind with one's own mind. 'As if brought and placed there' means just as if one were brought and placed there. Thus, 'so in hell' means he is to be understood as being established right in hell. 'Apāya' and so on are all synonyms for hell. For hell is called 'apāya' because it is devoid of what is called 'aya' (good fortune); 'duggati' because it is a destination and refuge of suffering; 'vinipāta' because evildoers fall there helplessly; and 'niraya' because it is devoid of delight.

44. චතුත්ථෙ පසන්නන්ති සද්ධාපසාදෙන පසන්නං. සුගතින්ති සුඛස්ස ගතිං. සග්ගං ලොකන්ති රූපාදිසම්පත්තීහි සුට්ඨු අග්ගං ලොකං.

44. In the fourth sutta, 'serene' means serene with the serenity of faith. 'Sugati' means the destination of happiness. 'Saggaṃ lokaṃ' means a world that is supremely excellent with accomplishments such as form, etc.

45. පඤ්චමෙ උදකරහදොති උදකදහො. ආවිලොති අවිප්පසන්නො. ලුළිතොති අපරිසණ්ඨිතො. කලලීභූතොති කද්දමීභූතො. සිප්පිසම්බුකන්තිආදීසු සිප්පියො ච සම්බුකා ච සිප්පිසම්බුකං. සක්ඛරා ච කඨලානි ච සක්ඛරකඨලං. මච්ඡානං ගුම්බං ඝටාති මච්ඡගුම්බං. චරන්තම්පි තිට්ඨන්තම්පීති එත්ථ සක්ඛරකඨලං තිට්ඨතියෙව, ඉතරානි චරන්තිපි තිට්ඨන්තිපි. යථා පන අන්තරන්තරා ඨිතාසුපි නිසින්නාසුපි නිපජ්ජමානාසුපි ‘‘එතා ගාවියො [Pg.44] චරන්තී’’ති චරන්තියො උපාදාය ඉතරාපි ‘‘චරන්තී’’ති වුච්චන්ති, එවං තිට්ඨන්තමෙව සක්ඛරකඨලං උපාදාය ඉතරම්පි ද්වයං ‘‘තිට්ඨන්ත’’න්ති වුත්තං, ඉතරං ද්වයං චරන්තං උපාදාය සක්ඛරකඨලම්පි ‘‘චරන්ත’’න්ති වුත්තං.

45. In the fifth sutta, 'udakarahada' means a pool of water. 'Āvila' means not clear. 'Luḷita' means agitated. 'Kalalībhūta' means having become muddy. In 'sippisambuka' and so on, 'sippisambuka' means oysters and conches. 'Sakkharakaṭhala' means gravel and potsherds. 'Macchagumba' means a shoal of fish. In 'moving and standing,' here, the gravel and potsherds only stand, while the others both move and stand. Just as when, among cows, some are standing, some sitting, and some lying down interspersed among others, with reference to those that are moving, the others are also said to be 'moving'; in the same way, with reference to the gravel and potsherds which are only standing, the other two kinds are also called 'standing'; and with reference to the other two kinds which are moving, the gravel and potsherds are also called 'moving'.

ආවිලෙනාති පඤ්චහි නීවරණෙහි පරියොනද්ධෙන. අත්තත්ථං වාතිආදීසු අත්තනො දිට්ඨධම්මිකො ලොකියලොකුත්තරමිස්සකො අත්ථො අත්තත්ථො නාම. අත්තනොව සම්පරායෙ ලොකියලොකුත්තරමිස්සකො අත්ථො පරත්ථො නාම හොති. සො හි පරත්ථ අත්ථොති පරත්ථො. තදුභයං උභයත්ථො නාම. අපිච අත්තනො දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකොපි ලොකියලොකුත්තරො අත්ථො අත්තත්ථො නාම, පරස්ස තාදිසොව අත්ථො පරත්ථො නාම, තදුභයම්පි උභයත්ථො නාම. උත්තරිං වා මනුස්සධම්මාති දසකුසලකම්මපථසඞ්ඛාතා මනුස්සධම්මා උත්තරිං. අයඤ්හි දසවිධො ධම්මො විනාපි අඤ්ඤං සමාදාපකං සත්ථන්තරකප්පාවසානෙ ජාතසංවෙගෙහි මනුස්සෙහි සයමෙව සමාදින්නත්තා මනුස්සධම්මොති වුච්චති, තතො උත්තරිං පන ඣානවිපස්සනාමග්ගඵලානි වෙදිතබ්බානි. අලමරියඤාණදස්සනවිසෙසන්ති අරියානං යුත්තං, අරියභාවං වා කාතුං සමත්ථං ඤාණදස්සනසඞ්ඛාතං විසෙසං. ඤාණමෙව හි ජානනට්ඨෙන ඤාණං, දස්සනට්ඨෙන දස්සනන්ති වෙදිතබ්බං, දිබ්බචක්ඛුඤාණවිපස්සනාඤාණමග්ගඤාණඵලඤාණපච්චවෙක්ඛණඤාණානමෙතං අධිවචනං.

‘Āvilena’ means enveloped by the five hindrances. In ‘Attatthaṃ’ and so on, ‘attattha’ means one's own benefit, which is mundane and supramundane, mixed together, pertaining to the present life. And one's own benefit, mundane and supramundane, mixed together, pertaining to the future life, is called ‘parattha’. For that is the benefit in the future life, hence ‘parattha’. Both together are called ‘ubhayattha’. Furthermore, one's own mundane and supramundane benefit pertaining to both the present and future is called ‘attattha’, while another's similar benefit is called ‘parattha’, and both together are called ‘ubhayattha’. ‘Uttariṃ vā manussadhammā’ means beyond human virtues, which are the tenfold wholesome courses of action. For this tenfold virtue is called ‘human virtue’ because, even without any other instigator, it is undertaken by humans who feel a sense of urgency at the end of a sword-interval eon; but beyond that are to be understood the jhānas, insight, path, and fruition. ‘Alamariyañāṇadassanavisesa’ means a distinction consisting of knowledge and vision that is fitting for the noble ones or capable of making one noble. For ‘knowledge’ should be understood as knowledge in the sense of knowing, and ‘vision’ in the sense of seeing. This is a designation for the knowledge of the divine eye, insight knowledge, path knowledge, fruition knowledge, and reviewing knowledge.

46. ඡට්ඨෙ අච්ඡොති අබහලො, පසන්නොතිපි වට්ටති. විප්පසන්නොති සුට්ඨු පසන්නො. අනාවිලොති න ආවිලො, පරිසුද්ධොති අත්ථො, ඵෙණපුබ්බුළසඞ්ඛසෙවාලපණකවිරහිතොති වුත්තං හොති. අනාවිලෙනාති පඤ්චනීවරණවිමුත්තෙන. සෙසං චතුත්ථෙ වුත්තනයමෙව. ඉමස්මිම්පි සුත්තද්වයෙ වට්ටවිවට්ටමෙව කථිතං.

46. In the sixth [discourse], ‘clear’ (accha) means not thick; ‘serene’ (pasanna) also applies. ‘Very clear’ (vippasanna) means thoroughly serene. ‘Unturbid’ (anāvila) means not turbid; the meaning is ‘purified,’ signifying the absence of foam, bubbles, shells, moss, and algae. ‘Unturbid’ (anāvilena) means freed from the five hindrances. The rest is as explained in the fourth [discourse]. In these two discourses, only the round of existence (vaṭṭa) and its turning away (vivaṭṭa) are discussed.

47. සත්තමෙ රුක්ඛජාතානන්ති පච්චත්තෙ සාමිවචනං, රුක්ඛජාතානීති අත්ථො. රුක්ඛානමෙතං අධිවචනං. යදිදන්ති නිපාතමත්තං. මුදුතායාති මුදුභාවෙන. කොචි හි රුක්ඛො වණ්ණෙන අග්ගො හොති, කොචි ගන්ධෙන, කොචි රසෙන, කොචි ථද්ධතාය. ඵන්දනො පන මුදුතාය චෙව කම්මඤ්ඤතාය ච අග්ගො සෙට්ඨොති දස්සෙති. චිත්තං, භික්ඛවෙ, භාවිතං බහුලීකතන්ති එත්ථ සමථවිපස්සනාවසෙන භාවිතඤ්චෙව පුනප්පුනකතඤ්ච චිත්තං [Pg.45] අධිප්පෙතං. කුරුන්දකවාසි ඵුස්සමිත්තත්ථෙරො පනාහ – ‘‘එකන්තං මුදු චෙව කම්මනියඤ්ච චිත්තං නාම අභිඤ්ඤාපාදකචතුත්ථජ්ඣානචිත්තමෙව, ආවුසො’’ති.

47. In the seventh [discourse], ‘of trees’ (rukkhajātānaṃ) is a genitive expression used in the sense of the nominative, meaning ‘trees’ (rukkhajātāni). This is a designation for trees. ‘That is’ (yadidaṃ) is merely a particle. ‘By way of softness’ (mudutāya) means by way of being soft. For some trees are foremost in color, some in fragrance, some in taste, and some in stiffness. But the phandana tree is declared the best and foremost due to its softness and workability. ‘The mind, bhikkhus, developed and repeatedly cultivated’ (cittaṃ, bhikkhave, bhāvitaṃ bahulīkataṃ) here refers to the mind developed and repeatedly cultivated by way of serenity (samatha) and insight (vipassanā). The Elder Phussamitta, resident of Kurundaka, however, said: ‘Indeed, friend, a mind that is extremely soft and workable is none other than the mind of the fourth jhāna, which serves as the basis for higher knowledge (abhiññā).’

48. අට්ඨමෙ එවං ලහුපරිවත්තන්ති එවං ලහුං උප්පජ්ජිත්වා ලහුං නිරුජ්ඣනකං. යාවඤ්චාති අධිමත්තපමාණත්ථෙ නිපාතො, අතිවිය න සුකරාති අත්ථො. ඉදන්ති නිපාතමත්තං. චිත්තන්ති එකච්චෙ තාව ආචරියා ‘‘භවඞ්ගචිත්ත’’න්ති වදන්ති, තං පන පටික්ඛිපිත්වා ‘‘ඉධ චිත්තන්ති යංකිඤ්චි අන්තමසො චක්ඛුවිඤ්ඤාණම්පි අධිප්පෙතමෙවා’’ති වුත්තං. ඉමස්මිං පනත්ථෙ මිලින්දරාජා ධම්මකථිකං නාගසෙනත්ථෙරං පුච්ඡි, ‘‘භන්තෙ නාගසෙන, එකස්මිං අච්ඡරාක්ඛණෙ පවත්තිතචිත්තසඞ්ඛාරා සචෙ රූපිනො අස්සු, කීව මහාරාසි භවෙය්‍යා’’ති? ‘‘වාහසතානං ඛො, මහාරාජ, වීහීනං අඩ්ඪචූළඤ්ච වාහා වීහිසත්තම්බණානි ද්වෙ ච තුම්බා එකච්ඡරාක්ඛණෙ පවත්තිතස්ස චිත්තස්ස සඞ්ඛම්පි න උපෙන්ති, කලම්පි න උපෙන්ති, කලභාගම්පි න උපෙන්තී’’ති (මි. ප. 4.1.2). අථ කස්මා සම්මාසම්බුද්ධෙන ‘‘උපමාපි න සුකරා’’ති වුත්තං? යථෙව හි උපමං පටික්ඛිපිත්වාපි කප්පදීඝභාවස්ස යොජනිකපබ්බතෙන යොජනිකසාසපපුණ්ණනගරෙන, නිරයදුක්ඛස්ස සත්තිසතාහතොපමෙන, සග්ගසුඛස්ස ච චක්කවත්තිසම්පත්තියා උපමා කතා, එවමිධාපි කාතබ්බාති? තත්ථ ‘‘සක්කා පන, භන්තෙ, උපමා කාතු’’න්ති එවං පුච්ඡාවසෙන උපමා කතා, ඉමස්මිං සුත්තෙ පුච්ඡාය අභාවෙන න කතා. ඉදඤ්හි සුත්තං ධම්මදෙසනාපරියොසානෙ වුත්තං. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ චිත්තරාසි නාම කථිතොති.

48. In the eighth [discourse], ‘thus swiftly revolving’ (evaṃ lahuparivattaṃ) means thus swiftly arising and swiftly ceasing. ‘And to such an extent’ (yāvañca) is a particle indicating an extreme measure; the meaning is ‘exceedingly difficult’ (na sukara). ‘This’ (idaṃ) is merely a particle. Regarding ‘mind’ (citta), some teachers initially say ‘life-continuum mind’ (bhavaṅga-citta), but rejecting that, it is said: ‘Here, “mind” refers to whatever is intended, even down to eye-consciousness.’ On this point, King Milinda questioned the Elder Nāgasena, the Dhamma preacher: ‘Venerable Nāgasena, if the mental formations occurring in a single snap of the fingers were material, how great a heap would they make?’ ‘Great king, one hundred cartloads of rice, a half-cūḷa, seven ambaṇas, and two tumbas of rice would not equal the count of the mind occurring in a single snap of the fingers—they would not match even a fraction of it, not even a part of a fraction.’ (Milindapañha 4.1.2) Then why did the Perfectly Self-Enlightened One say, ‘A simile is not easy to provide’ (upamāpi na sukarā)? Just as similes were given—even after rejecting the possibility—for the length of an eon with a mountain one yojana in size and a city one yojana in size filled with mustard seeds, for the suffering of hell with the simile of being pierced by a hundred spears, and for heavenly happiness with the prosperity of a universal monarch, so too here a simile should be given. There, ‘But, venerable sir, is it possible to give a simile?’—this was asked in the manner of a question, and a simile was provided. In this sutta, due to the absence of such a question, no simile was given. For this sutta was spoken at the conclusion of a Dhamma discourse. Thus, in this sutta, the topic of the mind’s vastness (cittarāsi) is discussed.

49. නවමෙ පභස්සරන්ති පණ්ඩරං පරිසුද්ධං. චිත්තන්ති භවඞ්ගචිත්තං. කිං පන චිත්තස්ස වණ්ණො නාම අත්ථීති? නත්ථි. නීලාදීනඤ්හි අඤ්ඤතරවණ්ණං වා හොතු අවණ්ණං වා යංකිඤ්චි පරිසුද්ධතාය ‘‘පභස්සර’’න්ති වුච්චති. ඉදම්පි නිරුපක්කිලෙසතාය පරිසුද්ධන්ති පභස්සරං. තඤ්ච ඛොති තං භවඞ්ගචිත්තං. ආගන්තුකෙහීති අසහජාතෙහි පච්ඡා ජවනක්ඛණෙ උප්පජ්ජනකෙහි. උපක්කිලෙසෙහීති රාගාදීහි උපක්කිලිට්ඨත්තා උපක්කිලිට්ඨං නාමාති වුච්චති. කථං? යථා හි සීලවන්තා ආචාරසම්පන්නා මාතාපිතරො වා ආචරියුපජ්ඣායා වා දුස්සීලානං දුරාචාරානං අවත්තසම්පන්නානං පුත්තානඤ්චෙව අන්තෙවාසිකසද්ධිවිහාරිකානඤ්ච වසෙන ‘‘අත්තනො පුත්තෙ වා අන්තෙවාසිකසද්ධිවිහාරිකෙ වා න තජ්ජෙන්ති න සික්ඛාපෙන්ති න ඔවදන්ති නානුසාසන්තී’’ති [Pg.46] අවණ්ණං අකිත්තිං ලභන්ති, එවංසම්පදමිදං වෙදිතබ්බං. ආචාරසම්පන්නා මාතාපිතරො විය ච ආචරියුපජ්ඣායා විය ච භවඞ්ගචිත්තං දට්ඨබ්බං, පුත්තාදීනං වසෙන තෙසං අකිත්තිලාභො විය ජවනක්ඛණෙ රජ්ජනදුස්සනමුය්හනසභාවානං ලොභසහගතාදීනං චිත්තානං වසෙන උප්පන්නෙහි ආගන්තුකෙහි උපක්කිලෙසෙහි පකතිපරිසුද්ධම්පි භවඞ්ගචිත්තං උපක්කිලිට්ඨං නාම හොතීති.

49. In the ninth [discourse], ‘luminous’ (pabhassara) means bright and pure. ‘Mind’ (citta) refers to the life-continuum mind (bhavaṅga-citta). But does the mind have any color? No. Whether it is blue or any other color, or even colorless, whatever it is, it is called ‘luminous’ due to its purity. This too is called ‘luminous’ because it is pure, being free from defilements. And that—that life-continuum mind—is defiled by adventitious defilements, meaning those that are not co-nascent but arise later during the moments of impulsion (javana). It is called ‘defiled’ (upakkiliṭṭha) because it is tainted by defilements such as greed (rāga) and so on. How so? Just as virtuous and well-behaved parents or teachers, due to unruly and ill-behaved children or pupils lacking in their duties, gain a bad reputation—[people saying] ‘They do not rebuke, train, instruct, or admonish their own children or pupils’—so too should this be understood. The life-continuum mind should be seen as like virtuous parents or teachers, and just as they gain a bad reputation on account of their children and so forth, so too, due to the adventitious defilements that arise during the moments of impulsion—such as states of attachment, aversion, and confusion accompanying greed and so on—even the naturally pure life-continuum mind is called ‘defiled.’

50. දසමෙපි භවඞ්ගචිත්තමෙව චිත්තං. විප්පමුත්තන්ති ජවනක්ඛණෙ අරජ්ජමානං අදුස්සමානං අමුය්හමානං තිහෙතුකඤාණසම්පයුත්තාදිකුසලවසෙන උප්පජ්ජමානං ආගන්තුකෙහි උපක්කිලෙසෙහි විප්පමුත්තං නාම හොති. ඉධාපි යථා සීලවන්තානං ආචාරසම්පන්නානං පුත්තාදීනං වසෙන මාතාදයො ‘‘සොභනා එතෙයෙව අත්තනො පුත්තකාදයො සික්ඛාපෙන්ති ඔවදන්ති අනුසාසන්තී’’ති වණ්ණකිත්තිලාභිනො හොන්ති, එවං ජවනක්ඛණෙ උප්පන්නකුසලචිත්තවසෙන ඉදං භවඞ්ගචිත්තං ආගන්තුකෙහි උපක්කිලෙසෙහි විප්පමුත්තන්ති වුච්චතීති.

50. In the tenth discourse as well, the mind (citta) is the life-continuum consciousness (bhavaṅga-citta) itself. 'Freed' (vippamutta) means that in the moment of impulsion (javana), not being attached, not being malevolent, not being deluded, and arising by means of wholesome states such as those associated with knowledge and the three roots, it is called 'freed' from adventitious defilements. Here too, just as on account of their virtuous and well-conducted sons and others, mothers and others become recipients of praise and renown—[with people saying,] 'They are excellent; with these very virtues they train, advise, and instruct their own sons and others'—so too, on account of the wholesome consciousness that has arisen in the moment of impulsion, this life-continuum consciousness is said to be 'freed' from adventitious defilements.

පණිහිතඅච්ඡවග්ගවණ්ණනා.

The Commentary on the Paṇihitaaccha Chapter.

6. අච්ඡරාසඞ්ඝාතවග්ගවණ්ණනා

6. The Commentary on the Accharāsaṅghāta Chapter

51. ඡට්ඨස්ස පඨමෙ තං අස්සුතවා පුථුජ්ජනොති තං භවඞ්ගචිත්තං සුතවිරහිතො පුථුජ්ජනො. තත්ථ ආගමාධිගමාභාවා ඤෙය්‍යො අස්සුතවා ඉති. යො හි ඉදං සුත්තං ආදිතො පට්ඨාය අත්ථවසෙන උපපරික්ඛන්තො ‘‘ඉදං භවඞ්ගචිත්තං නාම පකතිපරිසුද්ධම්පි ජවනක්ඛණෙ උප්පන්නෙහි ලොභාදීහි උපක්කිලෙසෙහි උපක්කිලිට්ඨ’’න්ති නෙව ආගමවසෙන න අධිගමවසෙන ජානාති, යස්ස ච ඛන්ධධාතුආයතනපච්චයාකාරසතිපට්ඨානාදීසු උග්ගහපරිපුච්ඡාවිනිච්ඡයවිරහිතත්තා යථාභූතඤාණපටිවෙධසාධකො නෙව ආගමො, පටිපත්තියා අධිගන්තබ්බස්ස අනධිගතත්තා න අධිගමො අත්ථි. සො ආගමාධිගමාභාවා ඤෙය්‍යො අස්සුතවා ඉති. ස්වායං –

51. In the first discourse of the sixth chapter, the phrase 'that uninstructed ordinary person' refers to an ordinary person who is devoid of learning. Therein, 'uninstructed' should be understood as being due to the absence of both scriptural learning (āgama) and realization (adhigama). For one who, examining the meaning of this discourse from the beginning, does not know—neither through scriptural learning nor through realization—that 'this life-continuum consciousness, though naturally pure, becomes defiled by adventitious defilements such as greed that arise during the moment of impulsion'; and for whom there is no scriptural learning that accomplishes the penetration of knowledge-as-it-really-is, due to the absence of memorization, inquiry, and determination regarding the aggregates, elements, sense bases, dependent origination, foundations of mindfulness, and so on; and for whom there is no realization, because that which is to be realized through practice has not been realized—such a one, due to the absence of scriptural learning and realization, should be known as 'uninstructed'. This one is:

‘‘පුථූනං ජනනාදීහි, කාරණෙහි පුථුජ්ජනො;

පුථුජ්ජනන්තොගධත්තා, පුථුවායං ජනො ඉති’’.

He is a 'puthujjana' due to causes such as generating manifold [defilements]; because he is included among ordinary folk, this person is separate (puthu) [from the noble ones].

සො [Pg.47] හි පුථූනං නානප්පකාරානං කිලෙසාදීනං ජනනාදීහි කාරණෙහි පුථුජ්ජනො. යථාහ –

For he is an ordinary person because of causes such as generating manifold and various kinds of defilements and the like. As it is said:

‘‘පුථු කිලෙසෙ ජනෙන්තීති පුථුජ්ජනා, පුථු අවිහතසක්කායදිට්ඨිකාති පුථුජ්ජනා, පුථු සත්ථාරානං මුඛුල්ලොකිකාති පුථුජ්ජනා, පුථු සබ්බගතීහි අවුට්ඨිතාති පුථුජ්ජනා, පුථු නානාභිසඞ්ඛාරෙ අභිසඞ්ඛරොන්තීති පුථුජ්ජනා, පුථු නානාඔඝෙහි වුය්හන්තීති පුථුජ්ජනා, පුථු නානාසන්තාපෙහි සන්තප්පන්තීති පුථුජ්ජනා, පුථු නානාපරිළාහෙහි පරිඩය්හන්තීති පුථුජ්ජනා, පුථු පඤ්චසු කාමගුණෙසු රත්තා ගිද්ධා ගධිතා මුච්ඡිතා අජ්ඣොපන්නා ලග්ගා ලග්ගිතා පලිබුද්ධාති පුථුජ්ජනා, පුථු පඤ්චහි නීවරණෙහි ආවුතා නිවුතා ඔවුතා පිහිතා පටිච්ඡන්නා පටිකුජ්ජිතාති පුථුජ්ජනා’’ති (මහානි. 51, 94).

They are 'puthujjanas' because they generate manifold defilements; they are 'puthujjanas' because they possess manifold unabandoned identity-views; they are 'puthujjanas' because they look to the faces of manifold teachers; they are 'puthujjanas' because they have not arisen from all manifold destinations; they are 'puthujjanas' because they construct manifold and various formations; they are 'puthujjanas' because they are swept away by manifold and various floods; they are 'puthujjanas' because they are tormented by manifold and various torments; they are 'puthujjanas' because they are consumed by manifold and various fevers; they are 'puthujjanas' because they are impassioned, greedy, infatuated, besotted, engrossed, attached, clinging, and bound to the five strands of sensual pleasure; they are 'puthujjanas' because they are veiled, shrouded, enveloped, covered, concealed, and overlaid by the five hindrances.

පුථූනං වා ගණනපථමතීතානං අරියධම්මපරම්මුඛානං නීචධම්මසමාචාරානං ජනානං අන්තොගධත්තාපි පුථුජ්ජනො, පුථු වා අයං විසුංයෙව සඞ්ඛං ගතො, විසංසට්ඨො සීලසුතාදිගුණයුත්තෙහි අරියෙහි ජනොති පුථුජ්ජනො. එවමෙතෙහි ‘‘අස්සුතවා පුථුජ්ජනො’’ති ද්වීහි පදෙහි යෙ තෙ –

Or, he is a 'puthujjana' also because he is included among the many people who are beyond calculation, who have turned away from the noble Dhamma, and who practice base conduct. Or, this person is counted as separate (puthu) and distinct, unassociated with the noble ones endowed with virtues such as morality and learning, and is thus a 'puthujjana'. Thus, by these two terms, 'the uninstructed ordinary person,' those who are [referred to are]:

‘‘දුවෙ පුථුජ්ජනා වුත්තා, බුද්ධෙනාදිච්චබන්ධුනා;

අන්ධො පුථුජ්ජනො එකො, කල්‍යාණෙකො පුථුජ්ජනො’’ති. –

"Two ordinary persons are declared by the Buddha, the Kinsman of the Sun: one is the blind ordinary person, and one is the virtuous ordinary person."

ද්වෙ පුථුජ්ජනා වුත්තා, තෙසු අන්ධපුථුජ්ජනො වුත්තො හොතීති වෙදිතබ්බො.

Two ordinary persons are spoken of; among them, it should be understood that the blind ordinary person is the one spoken of.

යථාභූතං නප්පජානාතීති ‘‘ඉදඤ්ච භවඞ්ගචිත්තං එවං ආගන්තුකෙහි උපක්කිලෙසෙහි උපක්කිලිට්ඨං නාම හොති, එවං විප්පමුත්තං නාමා’’ති යථාසභාවතො න ජානාති. තස්මාති යස්මා න ජානාති, තස්මා. චිත්තභාවනා නත්ථීති චිත්තට්ඨිති චිත්තපරිග්ගහො නත්ථි, නත්ථිභාවෙනෙව ‘‘නත්ථී’’ති වදාමීති දස්සෙති.

‘He does not understand as it really is’ means he does not know according to its true nature that ‘this life-continuum consciousness is thus called defiled by adventitious defilements, and thus called freed.’ ‘Therefore’ means: because he does not know, therefore. ‘There is no development of mind’ means there is no stability of mind, no control of mind; it shows that [the Buddha] says, 'I say "there is not" precisely because of its non-existence.'

52. දුතියෙ [Pg.48] සුතවාති සුතසම්පන්නො. විත්ථාරතො පනෙත්ථ අස්සුතවාති පදස්ස පටිපක්ඛවසෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. අරියසාවකොති අත්ථි අරියො න සාවකො, සෙය්‍යථාපි බුද්ධා චෙව පච්චෙකබුද්ධා ච; අත්ථි සාවකො න අරියො, සෙය්‍යථාපි ගිහී අනාගතඵලො; අත්ථි නෙව අරියො න සාවකො සෙය්‍යථාපි පුථුතිත්ථියා. අත්ථි අරියොචෙව සාවකො ච, සෙය්‍යථාපි සමණා සක්‍යපුත්තියා ආගතඵලා විඤ්ඤාතසාසනා. ඉධ පන ගිහී වා හොතු පබ්බජිතො වා, යො කොචි සුතවාති එත්ථ වුත්තස්ස අත්ථස්ස වසෙන සුතසම්පන්නො, අයං අරියසාවකොති වෙදිතබ්බො. යථාභූතං පජානාතීති ‘‘එවමිදං භවඞ්ගචිත්තං ආගන්තුකෙහි උපක්කිලෙසෙහි විප්පමුත්තං හොති, එවං උපක්කිලිට්ඨ’’න්ති යථාසභාවතො ජානාති. චිත්තභාවනා අත්ථීති චිත්තට්ඨිති චිත්තපරිග්ගහො අත්ථි, අත්ථිභාවෙනෙව ‘‘අත්ථී’’ති වදාමීති දස්සෙති. ඉමස්මිං සුත්තෙ බලවවිපස්සනා කථිතා. කෙචි තරුණවිපස්සනාති වදන්ති.

52. In the second discourse, ‘the instructed one’ means one accomplished in learning. Here, the meaning should be understood in detail by way of contrast with the term ‘uninstructed’. Regarding ‘a noble disciple’: there is one who is noble but not a disciple, such as the Buddhas and Paccekabuddhas; there is one who is a disciple but not noble, such as a layperson who has not yet attained the fruit; there is one who is neither noble nor a disciple, such as the many followers of other sects; and there is one who is both noble and a disciple, such as the Sakyan ascetics who have attained the fruit and understood the teaching. Here, however, whether a layperson or one who has gone forth, whoever is accomplished in learning in the sense stated here as ‘instructed,’ this one is to be understood as a noble disciple. ‘He understands as it really is’ means he knows according to its true nature: ‘Thus this life-continuum consciousness is freed from adventitious defilements, and thus it is defiled.’ ‘There is development of mind’ means there is stability of mind, there is control of mind; it shows that [the Buddha] says, 'I say "there is" precisely because of its existence.' In this discourse, powerful insight is taught. Some say it is nascent insight.

53. තතියං අට්ඨුප්පත්තියං කථිතං. කතරායං පන අට්ඨුප්පත්තියං? අග්ගික්ඛන්ධොපමසුත්තන්තඅට්ඨුප්පත්තියං. භගවා කිර එකස්මිං සමයෙ සාවත්ථිං උපනිස්සාය ජෙතවනමහාවිහාරෙ පටිවසති. බුද්ධානඤ්ච යත්ථ කත්ථචි පටිවසන්තානං පඤ්චවිධං කිච්චං අවිජහිතමෙව හොති. පඤ්ච හි බුද්ධකිච්චානි – පුරෙභත්තකිච්චං, පච්ඡාභත්තකිච්චං, පුරිමයාමකිච්චං, මජ්ඣිමයාමකිච්චං, පච්ඡිමයාමකිච්චන්ති.

53. The third discourse was taught on an occasion. On what occasion? On the occasion of the Aggikkhandhopama Sutta. It is said that the Blessed One was once dwelling near Sāvatthī, in the Great Monastery of Jeta’s Grove. And for Buddhas, wherever they may be dwelling, the fivefold duty is never abandoned. For there are five duties of a Buddha: the pre-meal duty, the post-meal duty, the duty of the first watch of the night, the duty of the middle watch of the night, and the duty of the last watch of the night.

තත්‍රිදං පුරෙභත්තකිච්චං – භගවා හි පාතොව වුට්ඨාය උපට්ඨාකානුග්ගහත්ථං සරීරඵාසුකත්ථඤ්ච මුඛධොවනාදිසරීරපරිකම්මං කත්වා යාව භික්ඛාචාරවෙලා තාව විවිත්තාසනෙ වීතිනාමෙත්වා භික්ඛාචාරවෙලාය නිවාසෙත්වා කායබන්ධනං බන්ධිත්වා චීවරං පාරුපිත්වා පත්තමාදාය කදාචි එකකොව, කදාචි භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො ගාමං වා නිගමං වා පිණ්ඩාය පවිසති කදාචි පකතියා, කදාචි අනෙකෙහි පාටිහාරියෙහි වත්තමානෙහි. සෙය්‍යථිදං – පිණ්ඩාය පවිසතො ලොකනාථස්ස පුරතො පුරතො ගන්ත්වා මුදුගතවාතා පථවිං සොධෙන්ති, වලාහකා උදකඵුසිතානි මුඤ්චන්තා මග්ගෙ රෙණුං වූපසමෙත්වා උපරි විතානං හුත්වා තිට්ඨන්ති, අපරෙ වාතා පුප්ඵානි උපසංහරිත්වා මග්ගෙ ඔකිරන්ති, උන්නතා [Pg.49] භූමිප්පදෙසා ඔනමන්ති, ඔනතා උන්නමන්ති, පාදනික්ඛෙපසමයෙ සමාව භූමි හොති, සුඛසම්ඵස්සානි පදුමපුප්ඵානි වා පාදෙ සම්පටිච්ඡන්ති. ඉන්දඛීලස්ස අන්තො ඨපිතමත්තෙ දක්ඛිණපාදෙ සරීරතො ඡබ්බණ්ණරස්මියො නික්ඛමිත්වා සුවණ්ණරසපිඤ්ජරානි විය චිත්‍රපටපරික්ඛිත්තානි විය ච පාසාදකූටාගාරාදීනි අලඞ්කරොන්තියො ඉතො චිතො ච ධාවන්ති, හත්ථිඅස්සවිහඞ්ගාදයො සකසකට්ඨානෙසු ඨිතායෙව මධුරෙනාකාරෙන සද්දං කරොන්ති, තථා භෙරිවීණාදීනි තූරියානි මනුස්සානඤ්ච කායූපගානි ආභරණානි. තෙන සඤ්ඤාණෙන මනුස්සා ජානන්ති ‘‘අජ්ජ භගවා ඉධ පිණ්ඩාය පවිට්ඨො’’ති. තෙ සුනිවත්ථා සුපාරුතා ගන්ධපුප්ඵාදීනි ආදාය ඝරා නික්ඛමිත්වා අන්තරවීථිං පටිපජ්ජිත්වා භගවන්තං ගන්ධපුප්ඵාදීහි සක්කච්චං පූජෙත්වා වන්දිත්වා ‘‘අම්හාකං, භන්තෙ, දස භික්ඛූ, අම්හාකං වීසති, පඤ්ඤාසං…පෙ… සතං දෙථා’’ති යාචිත්වා භගවතොපි පත්තං ගහෙත්වා ආසනං පඤ්ඤාපෙත්වා සක්කච්චං පිණ්ඩපාතෙන පටිමානෙන්ති. භගවා කතභත්තකිච්චො තෙසං උපනිස්සයචිත්තසන්තානානි ඔලොකෙත්වා තථා ධම්මං දෙසෙති, යථා කෙචි සරණගමනෙසු පතිට්ඨහන්ති, කෙචි පඤ්චසු සීලෙසු, කෙචි සොතාපත්තිසකදාගාමිඅනාගාමිඵලානං අඤ්ඤතරස්මිං, කෙචි පබ්බජිත්වා අග්ගඵලෙ අරහත්තෙති. එවං මහාජනං අනුග්ගහෙත්වා උට්ඨායාසනා විහාරං ගච්ඡති. තත්ථ ගන්ත්වා ගන්ධමණ්ඩලමාළෙ පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ නිසීදති භික්ඛූනං භත්තකිච්චපරියොසානං ආගමයමානො. තතො භික්ඛූනං භත්තකිච්චපරියොසානෙ උපට්ඨාකො භගවතො නිවෙදෙති. අථ භගවා ගන්ධකුටිං පවිසති. ඉදං තාව පුරෙභත්තකිච්චං.

Herein, this is the forenoon duty: The Blessed One, having risen early in the morning, performs bodily maintenance such as washing his face for the benefit of his attendants and for his own bodily comfort. Then, until the time for the alms round, he spends time in a secluded seat. At the time for the alms round, he puts on his inner robe, fastens his belt, drapes his outer robe, takes his bowl, and sometimes alone, sometimes accompanied by the Sangha of bhikkhus, enters a village or town for alms—sometimes in the usual way, sometimes with many miracles occurring. As follows: As the Protector of the World enters for alms, gentle winds go forth before him and cleanse the earth. Clouds, releasing drops of water, settle the dust on the path and stand above, forming a canopy. Other winds gather flowers and scatter them along the path. High ground sinks down, low ground rises up. At the moment of placing his foot, the ground becomes level. Lotus flowers of pleasant touch receive his feet. Just as his right foot is placed inside the threshold pillar, six-colored rays emanate from his body, adorning palaces, pinnacled houses, and the like, as if gilded with molten gold or adorned with painted cloths, darting here and there. Elephants, horses, birds, and so forth, remaining in their respective places, produce sweet sounds, as do drums, lutes, and other musical instruments, and the ornaments on people’s bodies. By that sign, people know: ‘Today the Blessed One has entered here for alms.’ Well-dressed and well-robed, they come out of their houses with perfumes, flowers, and so forth, proceed along the street, respectfully honor the Blessed One with perfumes, flowers, and so forth, pay homage, and request: ‘Venerable sir, give ten bhikkhus to us, twenty, fifty… a hundred.’ Then, taking the Blessed One’s bowl, they prepare seats and respectfully serve him with almsfood. Having finished his meal, the Blessed One observes their underlying dispositions and mental continuities, and teaches the Dhamma in such a way that some establish themselves in the refuges, some in the five precepts, some in one of the fruits of stream-entry, once-returning, or non-returning, and some, having gone forth, in the supreme fruit of arahantship. Having thus helped the multitude, he rises from his seat and goes to the monastery. Having gone there, he sits on the excellent Buddha-seat prepared in the perfumed pavilion, awaiting the end of the bhikkhus’ meal. Then, when the bhikkhus’ meal is finished, the attendant informs the Blessed One. Thereupon, the Blessed One enters his fragrant hut. This, for now, is the forenoon duty.

අථ භගවා එවං කතපුරෙභත්තකිච්චො ගන්ධකුටියා උපට්ඨානෙ නිසීදිත්වා පාදෙ පක්ඛාලෙත්වා පාදපීඨෙ ඨත්වා භික්ඛුසඞ්ඝං ඔවදති – ‘‘භික්ඛවෙ, අප්පමාදෙන සම්පාදෙථ, දුල්ලභො බුද්ධුප්පාදො ලොකස්මිං, දුල්ලභො මනුස්සත්තපටිලාභො, දුල්ලභා ඛණසම්පත්ති, දුල්ලභා පබ්බජ්ජා, දුල්ලභං සද්ධම්මස්සවන’’න්ති. තත්ථ කෙචි භගවන්තං කම්මට්ඨානං පුච්ඡන්ති. භගවා තෙසං චරියානුරූපං කම්මට්ඨානං දෙති. තතො සබ්බෙපි භගවන්තං වන්දිත්වා අත්තනො අත්තනො රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානානි ගච්ඡන්ති. කෙචි අරඤ්ඤං, කෙචි රුක්ඛමූලං, කෙචි පබ්බතාදීනං අඤ්ඤතරං, කෙචි චාතුමහාරාජිකභවනං…පෙ… කෙචි වසවත්තිභවනන්ති[Pg.50]. තතො භගවා ගන්ධකුටිං පවිසිත්වා සචෙ ආකඞ්ඛති, දක්ඛිණෙන පස්සෙන සතො සම්පජානො මුහුත්තං සීහසෙය්‍යං කප්පෙති. අථ සමස්සාසිතකායො උට්ඨහිත්වා දුතියභාගෙ ලොකං වොලොකෙති. තතියභාගෙ යං ගාමං වා නිගමං වා උපනිස්සාය විහරති, තත්ථ මහාජනො පුරෙභත්තං දානං දත්වා පච්ඡාභත්තං සුනිවත්ථො සුපාරුතො ගන්ධපුප්ඵාදීනි ආදාය විහාරෙ සන්නිපතති. තතො භගවා සම්පත්තපරිසාය අනුරූපෙන පාටිහාරියෙන ගන්ත්වා ධම්මසභායං පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ නිසජ්ජ ධම්මං දෙසෙති කාලයුත්තං සමයයුත්තං, අථ කාලං විදිත්වා පරිසං උය්‍යොජෙති, මනුස්සා භගවන්තං වන්දිත්වා පක්කමන්ති. ඉදං පච්ඡාභත්තකිච්චං.

Then the Blessed One, having thus completed his forenoon duties, sat down near the fragrant hut, washed his feet, stood on the footstool, and exhorted the Sangha of bhikkhus: 'Bhikkhus, strive with diligence. Rare is the arising of a Buddha in the world, rare is the acquisition of human existence, rare is the going forth, rare is the hearing of the true Dhamma.' There, some asked the Blessed One for a meditation subject. The Blessed One gave them a meditation subject in accordance with their dispositions. Then all paid homage to the Blessed One and went to their respective night and day resorts. Some went to the forest, some to the foot of a tree, some to one of the mountains and so forth, some to the realm of the Four Great Kings... some to the realm of Vasavatti. Then the Blessed One entered the fragrant hut, and if he so desired, mindful and clearly comprehending, he would lie down for a moment on his right side in the lion's posture. Then, his body having been refreshed, he would rise and in the second part of the afternoon survey the world. In the third part, in the village or town near which he was dwelling, the great multitude, having given alms in the forenoon, would gather in the monastery in the afternoon, well-dressed and well-robed, bringing perfumes and flowers. Then the Blessed One, having gone to the assembled assembly with a suitable miracle, would sit on the prepared excellent Buddha-seat in the Dhamma hall and teach the Dhamma appropriate to the time and occasion. Then, knowing the time, he would dismiss the assembly. The people paid homage to the Blessed One and departed. This is the afternoon duty.

සො එවං නිට්ඨිතපච්ඡාභත්තකිච්චො සචෙ ගත්තානි ඔසිඤ්චිතුකාමො හොති, බුද්ධාසනා උට්ඨාය න්හානකොට්ඨකං පවිසිත්වා උපට්ඨාකෙන පටියාදිතඋදකෙන ගත්තානි උතුං ගණ්හාපෙති. උපට්ඨාකොපි බුද්ධාසනං ආනෙත්වා ගන්ධකුටිපරිවෙණෙ පඤ්ඤපෙති. භගවා සුරත්තදුපට්ටං නිවාසෙත්වා කායබන්ධනං බන්ධිත්වා උත්තරාසඞ්ගං එකංසං කත්වා තත්ථ ආගන්ත්වා නිසීදති එකකොව මුහුත්තං පටිසල්ලීනො, අථ භික්ඛූ තතො තතො ආගම්ම භගවතො උපට්ඨානං ආගච්ඡන්ති. තත්ථ එකච්චෙ පඤ්හං පුච්ඡන්ති, එකච්චෙ කම්මට්ඨානං, එකච්චෙ ධම්මස්සවනං යාචන්ති. භගවා තෙසං අධිප්පායං සම්පාදෙන්තො පුරිමයාමං විතිනාමෙති. ඉදං පුරිමයාමකිච්චං.

That Blessed One, having thus completed his afternoon duties, if he desired to bathe, would rise from the Buddha-seat, enter the bathing chamber, and have water prepared by his attendant poured over his limbs, tempered for the season. The attendant would also bring the Buddha-seat and set it up in the precinct of the fragrant hut. The Blessed One, having put on a well-dyed, double-layered lower robe, fastened his waist-band, and arranged his upper robe over one shoulder, would come there and sit alone for a moment in seclusion. Then bhikkhus would come from various places to attend upon the Blessed One. There, some would ask questions, some would request a meditation subject, and some would ask to hear the Dhamma. The Blessed One, fulfilling their intentions, would spend the first watch of the night. This is the duty of the first watch.

පුරිමයාමකිච්චපරියොසානෙ පන භික්ඛූසු භගවන්තං වන්දිත්වා පක්කන්තෙසු සකලදසසහස්සිලොකධාතුදෙවතායො ඔකාසං ලභමානා භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා පඤ්හං පුච්ඡන්ති යථාභිසඞ්ඛතං අන්තමසො චතුරක්ඛරම්පි. භගවා තාසං දෙවතානං පඤ්හං විස්සජ්ජෙන්තො මජ්ඣිමයාමං වීතිනාමෙති. ඉදං මජ්ඣිමයාමකිච්චං.

And at the end of the duty of the first watch of the night, when the monks had paid homage to the Blessed One and departed, the deities of the entire ten-thousand-world system, finding an opportunity, would approach the Blessed One and ask questions as they had prepared, even if only four syllables. The Blessed One, answering the questions of those deities, would spend the middle watch of the night. This was the duty of the middle watch.

පච්ඡිමයාමං පන තයො කොට්ඨාසෙ කත්වා පුරෙභත්තතො පට්ඨාය නිසජ්ජාපීළිතස්ස සරීරස්ස කිලාසුභාවමොචනත්ථං එකං කොට්ඨාසං චඞ්කමෙන වීතිනාමෙති, දුතියකොට්ඨාසෙ ගන්ධකුටිං පවිසිත්වා දක්ඛිණෙන පස්සෙන සතො සම්පජානො සීහසෙය්‍යං කප්පෙති. තතියකොට්ඨාසෙ පච්චුට්ඨාය නිසීදිත්වා පුරිමබුද්ධානං සන්තිකෙ දානසීලාදිවසෙන කතාධිකාරපුග්ගලදස්සනත්ථං බුද්ධචක්ඛුනා ලොකං වොලොකෙති. ඉදං පච්ඡිමයාමකිච්චං.

As for the last watch of the night, he divides it into three parts. He spends one part walking back and forth to relieve the weariness of the body, which has been oppressed by sitting since the morning. In the second part, he enters the perfumed chamber and, mindful and clearly comprehending, assumes the lion's posture, lying on his right side. In the third part, he gets up and sits down, surveying the world with the Buddha-eye to see individuals who have made aspirations by way of giving, virtue, and so forth, in the presence of past Buddhas. This was the duty of the last watch.

තම්පි [Pg.51] දිවසං භගවා ඉමස්මිංයෙව කිච්චෙ ඨිතො ලොකං ඔලොකෙන්තො ඉදං අද්දස – මයා කොසලරට්ඨෙ චාරිකං චරන්තෙන අග්ගික්ඛන්ධෙන උපමෙත්වා එකස්මිං සුත්තෙ දෙසිතෙ සට්ඨි භික්ඛූ අරහත්තං පාපුණිස්සන්ති, සට්ඨිමත්තානං උණ්හං ලොහිතං මුඛතො උග්ගච්ඡිස්සති, සට්ඨිමත්තා ගිහිභාවං ගමිස්සන්ති. තත්ථ යෙ අරහත්තං පාපුණිස්සන්ති, තෙ යංකිඤ්චි ධම්මදෙසනං සුත්වා පාපුණිස්සන්තෙව. ඉතරෙසං පන භික්ඛූනං සඞ්ගහත්ථාය චාරිකං චරිතුකාමො හුත්වා, ‘‘ආනන්ද, භික්ඛූනං ආරොචෙහී’’ති ආහ.

On that very day, while engaged in this duty and surveying the world, the Blessed One saw this: 'When I, while wandering in the Kosala country, teach a discourse using the simile of a mass of fire, sixty monks will attain arahantship; about sixty will vomit hot blood from their mouths; and about sixty will return to the lay life.' Among them, those who were to attain arahantship would surely do so upon hearing any teaching. However, wishing to wander for the benefit of the other monks, he said, 'Ānanda, inform the monks.'

ථෙරො අනුපරිවෙණං ගන්ත්වා, ‘‘ආවුසො, සත්ථා මහාජනස්ස සඞ්ගහත්ථාය චාරිකං චරිතුකාමො, ගන්තුකාමා ආගච්ඡථා’’ති ආහ. භික්ඛූ මහාලාභං ලභිත්වා විය තුට්ඨමානසා ‘‘ලභිස්සාම වත මහාජනස්ස ධම්මං දෙසෙන්තස්ස භගවතො සුවණ්ණවණ්ණං සරීරං ඔලොකෙතුං මධුරඤ්ච ධම්මකථං සොතු’’න්ති පරුළ්හකෙසා කෙසෙ ඔහාරෙත්වා මලග්ගහිතපත්තා පත්තෙ පචිත්වා කිලිට්ඨචීවරා චීවරානි ධොවිත්වා ගමනසජ්ජා අහෙසුං. සත්ථා අපරිච්ඡින්නෙන භික්ඛුසඞ්ඝෙන පරිවුතො කොසලරට්ඨං චාරිකාය නික්ඛන්තො ගාමනිගමපටිපාටියා එකදිවසං ගාවුතඅඩ්ඪයොජනතිගාවුතයොජනපරමං චාරිකං චරන්තො එකස්මිං පදෙසෙ මහන්තං සුසිරරුක්ඛං අග්ගිනා සම්පජ්ජලිතං දිස්වා ‘‘ඉමමෙව වත්ථුං කත්වා සත්තහි අඞ්ගෙහි පටිමණ්ඩෙත්වා ධම්මදෙසනං කථෙස්සාමී’’ති ගමනං පච්ඡින්දිත්වා අඤ්ඤතරං රුක්ඛමූලං උපසඞ්කමිත්වා නිසජ්ජාකාරං දස්සෙසි. ආනන්දත්ථෙරො සත්ථු අධිප්පායං ඤත්වා ‘‘අද්ධා කාරණං භවිස්සති, න අකාරණෙන තථාගතා ගමනං පච්ඡින්දිත්වා නිසීදන්තී’’ති චතුග්ගුණං සඞ්ඝාටිං පඤ්ඤාපෙසි. සත්ථා නිසීදිත්වා භික්ඛූ ආමන්තෙත්වා ‘‘පස්සථ නො තුම්හෙ, භික්ඛවෙ, අමුං මහන්තං අග්ගික්ඛන්ධ’’න්ති අග්ගික්ඛන්ධොපමසුත්තන්තං (අ. නි. 7.72) දෙසෙති.

The elder, going around the precinct, said, 'Friends, the Teacher wishes to wander for the benefit of the great multitude. Those who wish to go, come!' The monks, as if having gained a great prize, rejoiced with gladdened minds, thinking, 'Indeed, we shall gain the opportunity to behold the golden-hued body of the Blessed One as he teaches the Dhamma to the great multitude, and to hear his sweet Dhamma talk.' They cut off their overgrown hair, baked their soiled bowls, washed their dirty robes, and were ready for the journey. The Teacher, surrounded by an immeasurable assembly of monks, set out wandering through the Kosala country. Traveling in due course from village to town, wandering a quarter-league, half a league, three-quarters of a league, or at most a league a day, in one place, seeing a large hollow tree blazing with fire, he thought, 'Taking this very thing as the basis, I will deliver a discourse adorned with seven factors.' Halting the journey, he approached the foot of a certain tree and indicated that he would sit. The Elder Ānanda, understanding the Teacher’s intention, thought, 'Surely there must be a reason; the Tathāgatas do not halt their journey and sit down without a reason.' He spread out a fourfold outer robe. The Teacher sat down and addressed the monks: 'Monks, do you see that great mass of fire?' Then he delivered the Aggikkhandhopama Sutta.

ඉමස්මිඤ්ච පන වෙය්‍යාකරණෙ භඤ්ඤමානෙ සට්ඨිමත්තානං භික්ඛූනං උණ්හං ලොහිතං මුඛතො උග්ගඤ්ඡි, සට්ඨිමත්තා භික්ඛූ සික්ඛං පච්චක්ඛාය හීනායාවත්තිංසු, සට්ඨිමත්තානං භික්ඛූනං අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තානි විමුච්චිංසු. තඤ්හි වෙය්‍යාකරණං සුත්වා සට්ඨිමත්තානං භික්ඛූනං නාමකායො සන්තත්තො, නාමකායෙ සන්තත්තෙ කරජකායො සන්තත්තො, කරජකායෙ සන්තත්තෙ නිධානගතං උණ්හං ලොහිතං මුඛතො උග්ගඤ්ඡි. සට්ඨිමත්තා භික්ඛූ ‘‘දුක්කරං වත බුද්ධසාසනෙ යාවජීවං පරිපුණ්ණං පරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරියං චරිතු’’න්ති සික්ඛං පච්චක්ඛාය හීනායාවත්තා, සට්ඨිමත්තා [Pg.52] භික්ඛූ සත්ථු දෙසනාභිමුඛං ඤාණං පෙසෙත්වා සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පත්තා.

And while this exposition was being spoken, hot blood erupted from the mouths of about sixty monks; about sixty monks renounced the training and reverted to the lower life; and the minds of about sixty monks were liberated from the taints without clinging. For upon hearing that exposition, the mental body of about sixty monks became agitated; when the mental body was agitated, the physical body became agitated; when the physical body was agitated, the stored hot blood erupted from their mouths. About sixty monks, thinking, 'Indeed, it is difficult to live the perfectly complete and pure holy life in the Buddha’s dispensation for an entire lifetime,' renounced the training and reverted to the lower life. About sixty monks directed their knowledge toward the Teacher’s instruction and, together with the analytical knowledges, attained arahantship.

තත්ථ යෙසං උණ්හං ලොහිතං මුඛතො උග්ගඤ්ඡි, තෙ පාරාජිකං ආපජ්ජිංසු. යෙ ගිහිභාවං පත්තා, තෙ ඛුද්දානුඛුද්දකානි සික්ඛාපදානි මද්දන්තා විචරිංසු. යෙ අරහත්තං පත්තා, තෙ පරිසුද්ධසීලාව අහෙසුං. සත්ථු ධම්මදෙසනා ඉමෙසං තිණ්ණම්පි සඵලාව ජාතාති. අරහත්තං පත්තානං තාව සඵලා හොතු, ඉතරෙසං කථං සඵලා ජාතාති? තෙපි හි සචෙ ඉමං ධම්මදෙසනං න සුණෙය්‍යුං, පමත්තාව හුත්වා ඨානං ජහිතුං න සක්කුණෙය්‍යුං. තතො නෙසං තං පාපං වඩ්ඪමානං අපායෙසුයෙව සංසීදාපෙය්‍ය. ඉමං පන දෙසනං සුත්වා ජාතසංවෙගා ඨානං ජහිත්වා සාමණෙරභූමියං ඨිතා දස සීලානි පූරෙත්වා යොනිසො මනසිකාරෙ යුත්තප්පයුත්තා කෙචි සොතාපන්නා කෙචි සකදාගාමිනො කෙචි අනාගාමිනො අහෙසුං, කෙචි දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිංසු, එවං පාරාජිකාපන්නානම්පි සඵලා අහොසි. ඉතරෙ පන සචෙ ඉමං ධම්මදෙසනං න සුණෙය්‍යුං, ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ අනුපුබ්බෙන සඞ්ඝාදිසෙසම්පි පාරාජිකම්පි පාපුණිත්වා අපායෙසුයෙව උප්පජ්ජිත්වා මහාදුක්ඛං අනුභවෙය්‍යුං. ඉමං පන දෙසනං සුත්වා ‘‘අහො සල්ලෙඛිතං බුද්ධසාසනං, න සක්කා අම්හෙහි යාවජීවං ඉමං පටිපත්තිං පූරෙතුං, සික්ඛං පච්චක්ඛාය උපාසකධම්මං පූරෙත්වා දුක්ඛා මුච්චිස්සාමා’’ති ගිහිභාවං උපගමිංසු. තෙ තීසු සරණෙසු පතිට්ඨාය පඤ්ච සීලානි රක්ඛිත්වා උපාසකධම්මං පූරෙත්වා කෙචි සොතාපන්නා කෙචි සකදාගාමිනො කෙචි අනාගාමිනො ජාතා, කෙචි දෙවලොකෙ නිබ්බත්තාති. එවං තෙසම්පි සඵලාව අහොසි.

Among them, those from whose mouths hot blood gushed forth incurred a pārājika offense. Those who reverted to the lay state wandered about, violating the minor and lesser training rules. Those who attained arahantship were of pure virtue. The Master’s teaching was fruitful for all three of these groups. Let it be that it was fruitful for those who attained arahantship; but how was it fruitful for the others? Indeed, if those monks had not heard this teaching, they would have remained heedless and unable to abandon their position. Consequently, their evil deed, ever-increasing, would have caused them to sink into the lower realms. However, having heard this teaching and being stirred with a sense of urgency, they abandoned their position, established themselves on the level of a novice, fulfilled the ten precepts, and, being thoroughly engaged in wise attention, some became stream-enterers, some once-returners, some non-returners, and some were reborn in the deva world. Thus, it was fruitful even for those who had incurred a pārājika offense. As for the others, if they had not heard this teaching, as time went on they would have gradually incurred saṅghādisesa and even pārājika offenses, and having been reborn in the lower realms, they would have experienced great suffering. But having heard this teaching, they thought, “Ah, the Buddha’s Dispensation is so well-refined! We are not able to fulfill this practice for our entire lives. Let us renounce the training, fulfill the duties of a lay follower, and be freed from suffering,” and so they reverted to the lay state. Having established themselves in the Three Refuges, observed the five precepts, and fulfilled the duties of a lay follower, some became stream-enterers, some once-returners, some non-returners, and some were reborn in the deva world. Thus, for them too, it was fruitful.

ඉමං පන සත්ථු ධම්මදෙසනං සුත්වා දෙවසඞ්ඝා යෙහිපි සුතා, යෙහිපි න සුතා, සබ්බෙසංයෙව ආරොචෙන්තා විචරිංසු. භික්ඛූ සුත්වා සුත්වා ‘‘දුක්කරං, භො, බුද්ධානං සාසනෙ යාවජීවං පරිපුණ්ණං පරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරියං චරිතු’’න්ති එකක්ඛණෙනෙව දසපි භික්ඛූ වීසතිපි සට්ඨිපි සතම්පි සහස්සම්පි භික්ඛූ ගිහී හොන්ති. සත්ථා යථාරුචියා චාරිකං චරිත්වා පුන ජෙතවනමෙව ආගන්ත්වා භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘භික්ඛවෙ, තථාගතො චාරිකං චරමානො චිරං ආකිණ්ණො විහාසි, ඉච්ඡාමහං, භික්ඛවෙ, අඩ්ඪමාසං පටිසල්ලීයිතුං, නාම්හි කෙනචි උපසඞ්කමිතබ්බො අඤ්ඤත්‍ර එකෙන පිණ්ඩපාතනීහාරකෙනා’’ති. අඩ්ඪමාසං [Pg.53] එකීභාවෙන වීතිනාමෙත්වා පටිසල්ලානා වුට්ඨිතො ආනන්දත්ථෙරෙන සද්ධිං විහාරචාරිකං චරමානො ඔලොකිතොලොකිතට්ඨානෙ තනුභූතං භික්ඛුසඞ්ඝං දිස්වා ජානන්තොයෙව ථෙරං පුච්ඡි – ‘‘ආනන්ද, අඤ්ඤස්මිං කාලෙ තථාගතෙ චාරිකං චරිත්වා ජෙතවනං ආගතෙ සකලවිහාරො කාසාවපජ්ජොතො ඉසිවාතප්පටිවාතො හොති, ඉදානි පන තනුභූතො භික්ඛුසඞ්ඝො දිස්සති, යෙභුය්‍යෙන ච උප්පණ්ඩුපණ්ඩුකජාතා භික්ඛූ, කිං නු ඛො එත’’න්ති? එතරහි භගවා තුම්හාකං අග්ගික්ඛන්ධොපමධම්මදෙසනං කථිතකාලතො පට්ඨාය භික්ඛූ සංවෙගප්පත්තා හුත්වා ‘‘මයං එතං ධම්මං සබ්බප්පකාරෙන පරිපූරෙතුං න සක්ඛිස්සාම, අසම්මාවත්තන්තානඤ්ච ජනස්ස සද්ධාදෙය්‍යං පරිභුඤ්ජිතුං අයුත්ත’’න්ති ගිහිභාවං සඞ්කමන්තීති.

Having heard this teaching of the Master, the assembly of devas went about informing all—both those who had heard it and those who had not. The bhikkhus, hearing it again and again, thought, “Sirs, it is difficult in the Buddha’s Dispensation to lead the perfectly complete and pure holy life for one's entire life.” In a single moment, ten, twenty, sixty, a hundred, and even a thousand bhikkhus became laymen. The Master, having travelled as he pleased, returned once more to Jetavana and addressed the bhikkhus: “Bhikkhus, while travelling, the Tathāgata has long been in crowded conditions. I wish, bhikkhus, to go into seclusion for half a month. I am not to be approached by anyone except for the one who brings my alms-food.” Having spent half a month in solitude, he emerged from his seclusion and, while touring the monastery with the Venerable Ānanda, saw that in every place he looked the community of bhikkhus had become sparse. Though he already knew, he asked the Elder: “Ānanda, at other times when the Tathāgata returns to Jetavana after travelling, the entire monastery is radiant with saffron robes and astir with the breeze from the ascetics. But now the community of bhikkhus appears sparse, and for the most part the bhikkhus have become very pale. What can be the reason for this?” “Venerable Sir, ever since the Blessed One gave the teaching on the simile of the mass of fire, the bhikkhus, having been stirred with a sense of urgency, think, ‘We will not be able to fulfill this practice in every way, and it is not proper for those who do not conduct themselves rightly to make use of the offerings of the faithful,’ and so they are reverting to the lay state.”

තස්මිං ඛණෙ භගවතො ධම්මසංවෙගො උප්පජ්ජි. තතො ථෙරං ආහ – ‘‘මයි පටිසල්ලානෙ වීතිනාමෙන්තෙ න කොචි මම පුත්තානං එකං අස්සාසට්ඨානං කථෙසි. සාගරස්ස හි ඔතරණතිත්ථානි විය බහූනි ඉමස්මිං සාසනෙ අස්සාසකාරණානි. ගච්ඡානන්ද, ගන්ධකුටිපරිවෙණෙ බුද්ධාසනං පඤ්ඤාපෙත්වා භික්ඛුසඞ්ඝං සන්නිපාතෙහී’’ති. ථෙරො තථා අකාසි. සත්ථා බුද්ධාසනවරගතො භික්ඛූ ආමන්තෙත්වා, ‘‘භික්ඛවෙ, මෙත්තාය සබ්බපුබ්බභාගො නාම නෙව අප්පනා, න උපචාරො, සත්තානං හිතඵරණමත්තමෙවා’’ති වත්වා ඉමිස්සා අට්ඨුප්පත්තියා ඉමං චූළච්ඡරාසඞ්ඝාතසුත්තං දෙසෙසි.

At that moment, a sense of spiritual urgency concerning the Dhamma arose in the Blessed One. Then he said to the Elder: “While I was spending time in seclusion, no one pointed out a single ground of solace to my sons. For in this Dispensation there are many causes for solace, like the landing places at the shore of the ocean. Go, Ānanda, prepare the Buddha’s seat in the precinct of the Perfumed Chamber and assemble the community of bhikkhus.” The Elder did so. The Master, having gone to the excellent Buddha-seat, addressed the bhikkhus: “Bhikkhus, that which is called the entire preliminary stage of loving-kindness is neither absorption nor access concentration; it is merely the pervading of beings with thoughts of their welfare.” Having said this, on account of this origin story, he taught this Accharāsaṅghāta Sutta.

තත්ථ අච්ඡරාසඞ්ඝාතමත්තන්ති අච්ඡරාපහරණමත්තං, ද්වෙ අඞ්ගුලියො පහරිත්වා සද්දකරණමත්තන්ති අත්ථො. මෙත්තාචිත්තන්ති සබ්බසත්තානං හිතඵරණචිත්තං. ආසෙවතීති කථං ආසෙවති? ආවජ්ජෙන්තො ආසෙවති, ජානන්තො ආසෙවති, පස්සන්තො ආසෙවති, පච්චවෙක්ඛන්තො ආසෙවති, චිත්තං අධිට්ඨහන්තො ආසෙවති, සද්ධාය අධිමුච්චන්තො ආසෙවති, වීරියං පග්ගණ්හන්තො ආසෙවති, සතිං උපට්ඨාපෙන්තො ආසෙවති, චිත්තං සමාදහන්තො ආසෙවති, පඤ්ඤාය පජානන්තො ආසෙවති, අභිඤ්ඤෙය්‍යං අභිජානන්තො ආසෙවති, පරිඤ්ඤෙය්‍යං පරිජානන්තො ආසෙවති, පහාතබ්බං පජහන්තො ආසෙවති, භාවෙතබ්බං භාවෙන්තො ආසෙවති, සච්ඡිකාතබ්බං සච්ඡිකරොන්තො ආසෙවතීති (පටි. ම. 2.2). ඉධ පන මෙත්තාපුබ්බභාගෙන හිතඵරණප්පවත්තනමත්තෙනෙව ආසෙවතීති වෙදිතබ්බො.

Herein, for the duration of a finger-snap means for the time it takes to strike the fingers; the meaning is, for just the time it takes to make a sound by striking two fingers together. A mind of loving-kindness means a mind that pervades all beings with thoughts of their welfare. Cultivates: how does one cultivate? One cultivates by adverting; one cultivates by knowing; one cultivates by seeing; one cultivates by reviewing; one cultivates by making a mental resolve; one cultivates by being resolved through faith; one cultivates by exerting energy; one cultivates by establishing mindfulness; one cultivates by concentrating the mind; one cultivates by understanding with wisdom; one cultivates by directly knowing what is to be directly known; one cultivates by fully understanding what is to be fully understood; one cultivates by abandoning what is to be abandoned; one cultivates by developing what is to be developed; one cultivates by realizing what is to be realized. Here, however, it should be understood that one cultivates by means of the preliminary stage of loving-kindness, which consists merely in the process of pervading beings with thoughts of their welfare.

අරිත්තජ්ඣානොති [Pg.54] අතුච්ඡජ්ඣානො අපරිච්චත්තජ්ඣානො වා. විහරතීති ඉරියති පවත්තති පාලෙති යපෙති යාපෙති චරති විහරති. තෙන වුච්චති විහරතීති. ඉමිනා පදෙන මෙත්තං ආසෙවන්තස්ස භික්ඛුනො ඉරියාපථවිහාරො කථිතො. සත්ථුසාසනකරොති සත්ථු අනුසාසනිකරො. ඔවාදපතිකරොති ඔවාදකාරකො. එත්ථ ච සකිංවචනං ඔවාදො, පුනප්පුනවචනං අනුසාසනී. සම්මුඛාවචනම්පි ඔවාදො, පෙසෙත්වා පරම්මුඛාවචනං, අනුසාසනී. ඔතිණ්ණෙ වත්ථුස්මිං වචනං ඔවාදො, ඔතිණ්ණෙ වා අනොතිණ්ණෙ වා වත්ථුස්මිං තන්තිඨපනවසෙන වචනං අනුසාසනී. එවං විසෙසො වෙදිතබ්බො. පරමත්ථතො පන ඔවාදොති වා අනුසාසනීති වා එසෙ එකෙ එකට්ඨෙ සමෙ සමභාගෙ තජ්ජාතෙ තඤ්ඤෙවාති. එත්ථ ච ‘‘අච්ඡරාසඞ්ඝාතමත්තම්පි චෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු මෙත්තාචිත්තං ආසෙවතී’’ති ඉදමෙව සත්ථුසාසනඤ්චෙව ඔවාදො ච, තස්ස කරණතො එස සාසනකරො ඔවාදපතිකරොති වෙදිතබ්බො.

"Arittajjhāno" means one with a jhāna that is not empty, or one with a jhāna that is not abandoned. "Viharatīti" (he dwells) means he comports himself, he proceeds, he maintains, he supports, he keeps going, he behaves, he dwells. Thus, it is called "viharati." By this term, the abiding in the postures of a bhikkhu who cultivates loving-kindness is described. "Satthusāsanakaroti" (one who acts on the Teacher's instruction) means one who acts on the Teacher's instruction. "Ovādapaṭikaroti" (one who acts upon the advice) means one who acts upon the advice. And here, a single utterance is "ovāda" (advice), while a repeated utterance is "anusāsanī" (instruction). Speaking face-to-face is also "ovāda," whereas sending someone to speak in one's absence is "anusāsanī." An utterance concerning a matter that has arisen is "ovāda," whereas an utterance for the sake of establishing the textual tradition, whether a matter has arisen or not, is "anusāsanī." Thus the distinction should be understood. In the ultimate sense, however, whether it is "ovāda" or "anusāsanī," it is that very one, it is one, of one meaning, the same, of the same portion, of that nature, it is just that. And here, the statement, "Bhikkhus, even if a bhikkhu cultivates a mind of loving-kindness for just the time it takes to snap the fingers," this itself is both the Teacher's instruction and the advice. Because he acts upon this, he is to be understood as "sāsanakaro" (one who acts upon the instruction) and "ovādapaṭikaro" (one who acts upon the advice).

අමොඝන්ති අතුච්ඡං. රට්ඨපිණ්ඩන්ති ඤාතිපරිවට්ටං පහාය රට්ඨං නිස්සාය පබ්බජිතෙන පරෙසං ගෙහතො පටිලද්ධත්තා පිණ්ඩපාතො රට්ඨපිණ්ඩො නාම වුච්චති. පරිභුඤ්ජතීති චත්තාරො පරිභොගා ථෙය්‍යපරිභොගො ඉණපරිභොගො දායජ්ජපරිභොගො සාමිපරිභොගොති. තත්ථ දුස්සීලස්ස පරිභොගො ථෙය්‍යපරිභොගො නාම. සීලවතො අපච්චවෙක්ඛිතපරිභොගො ඉණපරිභොගො නාම. සත්තන්නං සෙක්ඛානං පරිභොගො දායජ්ජපරිභොගා නාම. ඛීණාසවස්ස පරිභොගො සාමිපරිභොගො නාම. තත්ථ ඉමස්ස භික්ඛුනො අයං රට්ඨපිණ්ඩපරිභොගො ද්වීහි කාරණෙහි අමොඝො හොති. අච්ඡරාසඞ්ඝාතමත්තම්පි මෙත්තාචිත්තං ආසෙවන්තො භික්ඛු රට්ඨපිණ්ඩස්ස සාමිකො හුත්වා, අණණො හුත්වා, දායාදො හුත්වා පරිභුඤ්ජතීතිපිස්ස අමොඝො රට්ඨපිණ්ඩපරිභොගො. අච්ඡරාසඞ්ඝාතමත්තම්පි මෙත්තං ආසෙවන්තස්ස භික්ඛුනො දින්නදානං මහට්ඨියං හොති මහප්ඵලං මහානිසංසං මහාජුතිකං මහාවිප්ඵාරන්තිපිස්ස අමොඝො රට්ඨපිණ්ඩපරිභොගො. කො පන වාදො යෙ නං බහුලීකරොන්තීති යෙ පන ඉමං මෙත්තාචිත්තං බහුලං ආසෙවන්ති භාවෙන්ති පුනප්පුනං කරොන්ති, තෙ අමොඝං රට්ඨපිණ්ඩං පරිභුඤ්ජන්තීති එත්ථ වත්තබ්බමෙව කිං? එවරූපා හි භික්ඛූ රට්ඨපිණ්ඩස්ස සාමිනො අණණා දායාදා හුත්වා පරිභුඤ්ජන්තීති.

"Amogha" means not empty, not futile. "Raṭṭhapiṇḍa," 'country alms,' is so called because it is almsfood obtained from the houses of others by one who has gone forth, relying on the country, having abandoned the circle of relatives. Regarding "paribhuñjati" (partakes), there are four kinds of partaking: partaking as theft, partaking as debt, partaking as inheritance, and partaking as ownership. Among these, the partaking by an immoral person is called partaking as theft. The partaking by a virtuous person without reflection is called partaking as debt. The partaking by the seven trainees is called partaking as inheritance. The partaking by one whose taints are destroyed is called partaking as ownership. Here, this bhikkhu’s partaking of country alms is not futile for two reasons. A bhikkhu who cultivates a mind of loving-kindness even for the duration of a finger-snap partakes of it as an owner of the country alms, being free from debt and an heir—for this reason also his partaking of country alms is not futile. For a bhikkhu who cultivates loving-kindness even for the duration of a finger-snap, the alms given become of great worth, of great fruit, of great benefit, of great radiance, and of great diffusion—for this reason also his partaking of country alms is not futile. What then is to be said of those who practice it frequently? Those who frequently cultivate, develop, and repeatedly practice this mind of loving-kindness partake of country alms that are not futile; what more is there to be said here? For such bhikkhus partake of country alms as owners, free from debt, and as heirs.

54-55. චතුත්ථෙ [Pg.55] භාවෙතීති උප්පාදෙති වඩ්ඪෙති. පඤ්චමෙ මනසි කරොතීති මනස්මිං කරොති. සෙසං ඉමෙසු ද්වීසුපි තතියෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. යො හි ආසෙවති, අයමෙව භාවෙති, අයං මනසි කරොති. යෙන චිත්තෙන ආසෙවති, තෙනෙව භාවෙති, තෙන මනසි කරොති. සම්මාසම්බුද්ධො පන යාය ධම්මධාතුයා සුප්පටිවිද්ධත්තා දෙසනාවිලාසප්පත්තො නාම හොති, තස්සා සුප්පටිවිද්ධත්තා අත්තනො දෙසනාවිලාසං ධම්මිස්සරියතං පටිසම්භිදාපභෙදකුසලතං අප්පටිහතසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණඤ්ච නිස්සාය එකක්ඛණෙ උප්පන්නං එකචිත්තමෙව තීහි කොට්ඨාසෙහි විභජිත්වා දස්සෙසීති.

In the fourth, "bhāveti" (develops) means he generates, he increases. In the fifth, "manasi karoti" (attends) means he places it in his mind. The rest in these two should be understood in the way stated in the third. For he who cultivates is the one who develops, he is the one who attends. With whatever mind he cultivates, with that he develops, with that he attends. The Perfectly Enlightened One, however, who is said to have attained elegance in teaching due to the thorough penetration of a certain element of Dhamma, relying on the thorough penetration of that, on his own elegance in teaching, his mastery of the Dhamma, his skill in the various analyses, and his unobstructed omniscient knowledge, showed a single mind-moment that arose in a single instant by dividing it into three parts.

56. ඡට්ඨෙ යෙ කෙචීති අනියාමිතවචනං. අකුසලාති තෙසං නියාමිතවචනං. එත්තාවතා සබ්බාකුසලා අසෙසතො පරියාදින්නා හොන්ති. අකුසලභාගියා අකුසලපක්ඛිකාති අකුසලානමෙවෙතං නාමං. අකුසලායෙව හි එකච්චෙ අකුසලං සහජාතවසෙන, එකච්චෙ උපනිස්සයවසෙන භජන්ති චෙව, තෙසඤ්ච පක්ඛා භවන්තීති ‘‘අකුසලභාගියා අකුසලපක්ඛිකා’’ති වුච්චන්ති. සබ්බෙතෙ මනොපුබ්බඞ්ගමාති මනො පුබ්බං පඨමතරං ගච්ඡති එතෙසන්ති මනොපුබ්බඞ්ගමා. එතෙ හි කිඤ්චාපි මනෙන සද්ධිං එකුප්පාදා එකවත්ථුකා එකනිරොධා එකාරම්මණා ච හොන්ති. යස්මා පන තෙසං මනො උප්පාදකො කාරකො ජනකො සමුට්ඨාපකො නිබ්බත්තකො, තස්මා මනොපුබ්බඞ්ගමා නාම හොන්ති.

56. In the sixth, "ye keci" (whatever) is an indefinite expression. "Akusalā" (unwholesome) is a definite expression for them. By this much, all unwholesome states are included without remainder. "Akusalabhāgiyā akusalapakkhikā" (partaking in the unwholesome, of the unwholesome faction) is a name for the unwholesome states themselves. For some unwholesome states partake of the unwholesome by way of co-nascence, and some by way of decisive support condition; and they become its faction. Therefore they are called "partaking in the unwholesome, of the unwholesome faction." "Sabbe te manopubbaṅgamā" (all of them are preceded by mind): mind goes before them, foremost; therefore they are mind-preceded. For although they have a single arising, a single base, a single cessation, and a single object together with mind, since mind is their producer, maker, generator, originator, and bringer into being, they are therefore called mind-preceded.

පඨමං උප්පජ්ජතීති යථා නාම ‘‘රාජා නික්ඛන්තො’’ති වුත්තෙ ‘‘රාජායෙව නික්ඛන්තො, සෙසා රාජසෙනා නික්ඛන්තා අනික්ඛන්තා’’ති පුච්ඡිතබ්බකාරණං නත්ථි, සබ්බා නික්ඛන්තාතෙව පඤ්ඤායන්ති, එවමෙව මනො උප්පන්නොති වුත්තකාලතො පට්ඨාය අවසෙසා සහජාතසංසට්ඨසම්පයුත්තා උප්පන්නා න උප්පන්නාති පුච්ඡිතබ්බකාරණං නත්ථි, සබ්බෙ තෙ උප්පන්නා ත්වෙව පඤ්ඤායන්ති. එතමත්ථවසං පටිච්ච තෙහි සංසට්ඨසම්පයුත්තො එකුප්පාදෙකනිරොධොපි සමානො මනො තෙසං ධම්මානං පඨමං උප්පජ්ජතීති වුත්තො. අන්වදෙවාති අනුදෙව, සහෙව එකතොයෙවාති අත්ථො. බ්‍යඤ්ජනච්ඡායං පන ගහෙත්වා පඨමං චිත්තං උප්පජ්ජති, පච්ඡා චෙතසිකාති න ගහෙතබ්බං. අත්ථො හි පටිසරණං[Pg.56], න බ්‍යඤ්ජනං. ‘‘මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මා, මනොසෙට්ඨා මනොමයා’’ති ගාථායපි එසෙව නයො.

Regarding "paṭhamaṃ uppajjati" (arises first): just as when it is said, "The king has departed," there is no cause to ask, "Has only the king departed? Has the rest of the royal army departed or not departed?" for they are all understood as having departed. In the same way, from the time it is said, "The mind has arisen," there is no cause to ask, "Have the remaining co-arisen, commingled, and associated states arisen or not arisen?" for they are all understood as having arisen. It is with reference to this meaning that, although the mind is commingled and associated with them and has a single arising and cessation, it is said to arise first among those states. "Anvadeva" means "following along with" (anudeva), "together with" (saheva), "as one" (ekatoyeva). However, one should not grasp the shadow of the expression and take it that the mind arises first and the mental factors arise afterwards. For the meaning is the refuge, not the expression. This same method applies also in the verse: "Mind-preceded are phenomena, mind-chief, mind-made."

57. සත්තමෙ කුසලාති චතුභූමකාපි කුසලා ධම්මා කථිතා. සෙසං ඡට්ඨෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

57. In the seventh, by "kusalā" (wholesome), wholesome states pertaining even to the four planes are spoken of. The rest should be understood in the same way as stated in the sixth.

58. අට්ඨමෙ යථයිදං, භික්ඛවෙ, පමාදොති එත්ථ, භික්ඛවෙති ආලපනං, යථා අයං පමාදොති අත්ථො. පමාදොති පමජ්ජනාකාරො. වුත්තඤ්හෙතං –

58. In the eighth, regarding the phrase "yathayidaṃ, bhikkhave, pamādo" (namely, O bhikkhus, negligence): here, "bhikkhave" is a term of address. The meaning is "just as this is negligence." "Pamādo" (negligence) is the state of being negligent. For this was said:

‘‘තත්ථ කතමො පමාදො? කායදුච්චරිතෙ වා වචීදුච්චරිතෙ වා මනොදුච්චරිතෙ වා පඤ්චසු වා කාමගුණෙසු චිත්තස්ස වොස්සග්ගො වොස්සග්ගානුප්පදානං කුසලානං වා ධම්මානං භාවනාය අසක්කච්චකිරියතා අසාතච්චකිරියතා අනට්ඨිතකිරියතා ඔලීනවුත්තිතා නික්ඛිත්තඡන්දතා නික්ඛිත්තධුරතා අනධිට්ඨානං අනනුයොගො අනාසෙවනා අභාවනා අබහුලීකම්මං. යො එවරූපො පමාදො පමජ්ජනා පමජ්ජිතත්තං, අයං වුච්චති පමාදො’’ති (විභ. 846).

“And what is negligence? It is the letting go of the mind, the repeated letting go, with regard to bodily misconduct, verbal misconduct, or mental misconduct, or the five strands of sensual pleasure; or, in the development of wholesome states, the lack of diligent performance, lack of sustained performance, lack of steadfast performance, sluggishness, relinquishment of desire, relinquishment of the burden, lack of resolve, lack of application, non-association, non-development, and non-cultivation. Whatever negligence, being negligent, or state of negligence is of such a nature—this is called negligence.”

උප්පන්නා ච කුසලා ධම්මා පරිහායන්තීති ඉදං ඣානවිපස්සනානං වසෙන වුත්තං. මග්ගඵලානං පන සකිං උප්පන්නානං පුන පරිහානං නාම නත්ථි.

The statement, 'and arisen wholesome states decline,' is said with reference to jhāna and insight. But for the path and fruition, once arisen, there is no such thing as decline.

59. නවමෙ අප්පමාදො පමාදස්ස පටිපක්ඛවසෙන විත්ථාරතො වෙදිතබ්බො.

59. In the ninth case, diligence should be understood in detail as being the opposite of negligence.

60. දසමෙ කොසජ්ජන්ති කුසීතභාවො. සෙසං වුත්තනයමෙවාති.

60. In the tenth case, 'laziness' means the state of being lazy. The rest is as explained before.

අච්ඡරාසඞ්ඝාතවග්ගවණ්ණනා.

The Commentary on the Chapter on a Finger-Snap.

7. වීරියාරම්භාදිවග්ගවණ්ණනා

7. Explanation of the Section on the Commencement of Energy, etc.

61. සත්තමස්ස පඨමෙ වීරියාරම්භොති චතුකිච්චස්ස සම්මප්පධානවීරියස්ස ආරම්භො, ආරද්ධපග්ගහිතපරිපුණ්ණවීරියතාති අත්ථො.

7. In the first section of the seventh chapter, 'commencement of energy' means the commencement of the energy of the four right efforts; it means the state of energy that is aroused, sustained, and fully developed.

62. දුතියෙ [Pg.57] මහිච්ඡතාති මහාලොභො. යං සන්ධාය වුත්තං –

61. In the second case, 'great desire' means great greed. Concerning this, it has been said:

‘‘තත්ථ කතමා මහිච්ඡතා? ඉතරීතරචීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරෙහි පඤ්චහි වා කාමගුණෙහි අසන්තුට්ඨස්ස භිය්‍යොකම්‍යතා, යා එවරූපා ඉච්ඡා ඉච්ඡාගතා මහිච්ඡතා රාගො සාරාගො චිත්තස්ස සාරාගො. අයං වුච්චති මහිච්ඡතා’’ති (විභ. 850).

62. “Herein, what is great desire? It is the dissatisfaction with and desire for more concerning requisites of one kind or another—robes, almsfood, lodging, and medicinal requisites for the sick—or the five strands of sensual pleasure. Whatever such desire, state of desire, great desire, lust, intense lust, the mind's intense lust—this is called great desire.”

63. තතියෙ අප්පිච්ඡතාති අලොභො. අප්පිච්ඡස්සාති අනිච්ඡස්ස. එත්ථ හි බ්‍යඤ්ජනං සාවසෙසං විය, අත්ථො පන නිරවසෙසො. න හි අප්පමත්තිකාය ඉච්ඡාය අත්ථිභාවෙන සො අප්පිච්ඡොති වුත්තො, ඉච්ඡාය පන අභාවෙන පුනප්පුනං ආසෙවිතස්ස අලොභස්සෙව භාවෙන අප්පිච්ඡොති වුත්තො.

In the third case, 'having few wishes' means non-greed. 'Of one with few wishes' means of one who has no wishes. Here, the expression may seem to imply some remainder, but the meaning is without remainder. For one is not called 'one with few wishes' because of the existence of a small amount of desire, but rather because of the absence of desire—through repeatedly cultivating the state of non-greed, one is called 'one with few wishes'.

අපිචෙත්ථ අත්‍රිච්ඡතා, පාපිච්ඡතා, මහිච්ඡතා අප්පිච්ඡතාති අයං භෙදො වෙදිතබ්බො. තත්ථ සකලාභෙ අතිත්තස්ස පරලාභෙ පත්ථනා අත්‍රිච්ඡතා නාම, යාය සමන්නාගතස්ස එකභාජනෙ පක්කපූවෙපි අත්තනො පත්තෙ පතිතෙ න සුපක්කො විය ඛුද්දකො ච විය ඛායති, ස්වෙව පන පරස්ස පත්තෙ පක්ඛිත්තො සුපක්කො විය මහන්තො විය ච ඛායති. අසන්තගුණසම්භාවනතා පන පටිග්ගහණෙ ච අමත්තඤ්ඤුතා පාපිච්ඡතා නාම, සා ‘‘ඉධෙකච්චො අස්සද්ධො සමානො සද්ධොති මං ජනො ජානාතූ’’තිආදිනා නයෙන අභිධම්මෙ ආගතායෙව, තාය සමන්නාගතො පුග්ගලො කොහඤ්ඤෙ පතිට්ඨාති. සන්තගුණසම්භාවනතා පන පටිග්ගහණෙ ච අමත්තඤ්ඤුතා මහිච්ඡතා නාම, සාපි ‘‘ඉධෙකච්චො සද්ධො සමානො සද්ධොති මං ජනො ජානාතූති ඉච්ඡති, සීලවා සමානො සීලවාති මං ජනො ජානාතූ’’ති ඉමිනා නයෙන ආගතායෙව. තාය සමන්නාගතො පුග්ගලො දුස්සන්තප්පයො හොති, විජාතමාතාපිස්ස චිත්තං ගහෙතුං න සක්කොති. තෙනෙතං වුච්චති –

63. Moreover, here this distinction should be understood: excessive desire, wicked desire, great desire, and having few wishes. Among these, the longing for others' gains on the part of one who is insatiable with regard to his own gains is called excessive desire. For one endowed with this, even if a baked cake from a single pot falls into his own bowl, it appears as if not well-baked and as if small; but if that same cake is placed in another's bowl, it appears as if well-baked and as if large. Wicked desire, however, is the displaying of qualities one does not possess and immoderation in receiving. It is indeed stated in the Abhidhamma in this way: 'Here, someone, being faithless, wishes: "May people know me as faithful,"' and so on. A person endowed with this is established in hypocrisy. Great desire, however, is the displaying of qualities one possesses and immoderation in receiving. It too is stated in this way: 'Here, someone, being faithful, wishes: "May people know me as faithful"; being virtuous, wishes: "May people know me as virtuous,"' and so on. A person endowed with this is hard to satisfy; even his own mother who gave birth to him cannot grasp his mind. Therefore it is said:

‘‘අග්ගික්ඛන්ධො සමුද්දො ච, මහිච්ඡො චාපි පුග්ගලො;

සකටෙන පච්චයෙ දෙන්තු, තයොපෙතෙ අතප්පයා’’ති.

“A mass of fire, the ocean, and a person with great desires; though one gives them requisites by the cartload, these three are insatiable.”

සන්තගුණනිගූහනතා [Pg.58] පන පටිග්ගහණෙ ච මත්තඤ්ඤුතා අප්පිච්ඡතා නාම, තාය සමන්නාගතො පුග්ගලො අත්තනි විජ්ජමානම්පි ගුණං පටිච්ඡාදෙතුකාමතාය සද්ධො සමානො ‘‘සද්ධොති මං ජනො ජානාතූ’’ති න ඉච්ඡති. සීලවා, පවිවිත්තො, බහුස්සුතො, ආරද්ධවීරියො, සමාධිසම්පන්නො, පඤ්ඤවා, ඛීණාසවො සමානො ‘‘ඛීණාසවොති මං ජනො ජානාතූ’’ති න ඉච්ඡති සෙය්‍යථාපි මජ්ඣන්තිකත්ථෙරො.

Having few wishes, however, is the concealment of one's existing virtues and moderation in receiving. A person endowed with this, wishing to conceal even the virtues present in himself, though faithful, does not wish: 'May people know me as faithful.' Though virtuous, secluded, learned, energetic, accomplished in concentration, wise, and one whose taints are destroyed, he does not wish: 'May people know me as one whose taints are destroyed,' just like the Elder Majjhantika.

ථෙරො කිර මහාඛීණාසවො අහොසි, පත්තචීවරං පනස්ස පාදමත්තමෙව අග්ඝති. සො අසොකස්ස ධම්මරඤ්ඤො විහාරමහදිවසෙ සඞ්ඝත්ථෙරො අහොසි. අථස්ස අතිලූඛභාවං දිස්වා මනුස්සා, ‘‘භන්තෙ, ථොකං බහි හොථා’’ති ආහංසු. ථෙරො ‘‘මාදිසෙ ඛීණාසවෙ රඤ්ඤො සඞ්ගහං අකරොන්තෙ අඤ්ඤො කො කරිස්සතී’’ති පථවියං නිමුජ්ජිත්වා සඞ්ඝත්ථෙරස්ස උක්ඛිත්තපිණ්ඩං ගණ්හන්තොයෙව උම්මුජ්ජි. එවං ඛීණාසවො සමානො ‘‘ඛීණාසවොති මං ජනො ජානාතූ’’ති න ඉච්ඡති. එවං අප්පිච්ඡො ච පන භික්ඛු අනුප්පන්නං ලාභං උප්පාදෙති, උප්පන්නං ථාවරං කරොති, දායකානං චිත්තං ආරාධෙති. යථා යථා හි සො අත්තනො අප්පිච්ඡතාය අප්පං ගණ්හාති, තථා තථා තස්ස වත්තෙ පසන්නා මනුස්සා බහූ දෙන්ති.

The elder, it is said, was a great one whose taints were destroyed, but his bowl and robes were worth only a quarter-piece. On the great day of the dedication of the monastery of King Asoka, the righteous king, he was the senior monk of the Saṅgha. Then, seeing his extremely austere appearance, people said, 'Venerable sir, please stand aside a little.' The elder thought, 'If a taintless one like me does not receive the king's offering, who else will?' Then he submerged into the ground and emerged just in the act of receiving the alms offering that had been lifted up for the senior monk of the Saṅgha. Thus, although he was one whose taints were destroyed, he did not wish: 'May people know me as one whose taints are destroyed.' In this way, a monk with few wishes generates unarisen gains, makes arisen ones firm, and gladdens the minds of donors. For the more he takes little due to his having few wishes, the more people, pleased by his conduct, give abundantly.

අපරොපි චතුබ්බිධො අප්පිච්ඡො – පච්චයඅප්පිච්ඡො, ධුතඞ්ගඅප්පිච්ඡො, පරියත්තිඅප්පිච්ඡො, අධිගමඅප්පිච්ඡොති. තත්ථ චතූසු පච්චයෙසු අප්පිච්ඡො පච්චයඅප්පිච්ඡො නාම. සො දායකස්ස වසං ජානාති, දෙය්‍යධම්මස්ස වසං ජානාති, අත්තනො ථාමං ජානාති. යදි හි දෙය්‍යධම්මො බහු හොති, දායකො අප්පමත්තකං දාතුකාමො, දායකස්ස වසෙන අප්පං ගණ්හාති. දෙය්‍යධම්මො අප්පො, දායකො බහුං දාතුකාමො, දෙය්‍යධම්මස්ස වසෙන අප්පං ගණ්හාති. දෙය්‍යධම්මොපි බහු, දායකොපි බහුං දාතුකාමො, අත්තනො ථාමං ඤත්වා පමාණෙනෙව ගණ්හාති.

There is also another fourfold classification of one with few wishes: one with few wishes regarding requisites, one with few wishes regarding ascetic practices, one with few wishes regarding learning, and one with few wishes regarding attainment. Among these, one with few wishes regarding the four requisites is called 'one with few wishes regarding requisites.' He understands the donor's disposition, understands the nature of the gift, and understands his own capacity. If the gift is plentiful but the donor wishes to give only a little, he accepts only a little, in accordance with the donor's disposition. If the gift is meager but the donor wishes to give much, he accepts only a little, in accordance with the nature of the gift. If both the gift is plentiful and the donor wishes to give much, knowing his own capacity, he accepts only a moderate amount.

ධුතඞ්ගසමාදානස්ස අත්තනි අත්ථිභාවං නජානාපෙතුකාමො ධුතඞ්ගඅප්පිච්ඡො නාම. තස්ස විභාවනත්ථං ඉමානි වත්ථූනි – සොසානිකමහාකුමාරත්ථෙරො කිර සට්ඨි වස්සානි සුසානෙ වසි, අඤ්ඤො එකභික්ඛුපි න අඤ්ඤාසි. තෙනෙවාහ –

One who does not wish to make known the existence in himself of his undertaking of the ascetic practices is called 'one with few wishes regarding ascetic practices.' To illustrate this, the following stories are given: The Elder Sosānika Mahākumāra, it is said, lived in a charnel ground for sixty years, and not a single other monk knew of it. Therefore it was said:

‘‘සුසානෙ [Pg.59] සට්ඨි වස්සානි, අබ්බොකිණ්ණං වසාමහං;

දුතියො මං න ජානෙය්‍ය, අහො සොසානිකුත්තමො’’ති.

"For sixty years I have dwelt in the unfrequented charnel ground; let no second person know of me. Ah, the supreme charnel-ground dweller!"

චෙතියපබ්බතෙ ද්වෙ භාතිකත්ථෙරා වසිංසු. කනිට්ඨො උපට්ඨාකෙන පෙසිතං උච්ඡුඛණ්ඩිකං ගහෙත්වා ජෙට්ඨස්ස සන්තිකං අගමාසි ‘‘පරිභොගං, භන්තෙ, කරොථා’’ති. ථෙරස්ස ච භත්තකිච්චං කත්වා මුඛවික්ඛාලනකාලො අහොසි. සො ‘‘අලං, ආවුසො’’ති ආහ. කච්චි, භන්තෙ, එකාසනිකත්ථාති? ආහරාවුසො, උච්ඡුඛණ්ඩිකන්ති පඤ්ඤාස වස්සානි එකාසනිකො සමානොපි ධුතඞ්ගං නිගූහමානො පරිභොගං කත්වා මුඛං වික්ඛාලෙත්වා පුන ධුතඞ්ගං අධිට්ඨාය ගතො.

On Cetiyapabbata, two brother elders lived. The younger one, taking a piece of sugarcane sent by an attendant, went to the elder, saying, "Venerable sir, please partake of this." For the elder, having finished his meal, it was time for rinsing his mouth. He said, "Enough, friend." "Venerable sir, are you perhaps observing the one-session practice?" "Bring the sugarcane, friend." Though he had been an observer of the one-session practice for fifty years, concealing his ascetic practice, he partook of it, rinsed his mouth, and then, having reaffirmed his ascetic practice, he departed.

යො පන සාකෙතතිස්සත්ථෙරො විය බහුස්සුතභාවං ජානාපෙතුං න ඉච්ඡති, අයං පරියත්තිඅප්පිච්ඡො නාම. ථෙරො කිර ‘‘ඛණො නත්ථීති උද්දෙසපරිපුච්ඡාසු ඔකාසං අකරොන්තො කදා මරණක්ඛණං, භන්තෙ, ලභිස්සථා’’ති චොදිතො ගණං විස්සජ්ජෙත්වා කණිකාරවාලිකසමුද්දවිහාරං ගතො. තත්ථ අන්තොවස්සං ථෙරනවමජ්ඣිමානං උපකාරො හුත්වා මහාපවාරණාය උපොසථදිවසෙ ධම්මකථාය ජනපදං ඛොභෙත්වා ගතො.

Furthermore, one who, like the Elder Sāketatissa, does not wish to make known his extensive learning is called 'one with few wishes regarding learning.' The elder, it is said, when urged, "Venerable sir, since you do not allow opportunity for recitation and questioning, saying, 'There is no time,' when will you obtain the moment of death?" dismissed the group of monks and went to the Kaṇikāravālika Monastery by the sea. There, during the rains retreat, he was of service to the senior, new, and intermediate elders. On the Uposatha day of the Great Pavāraṇā, he stirred up the countryside with a Dhamma talk and then departed.

යො පන සොතාපන්නාදීසු අඤ්ඤතරො හුත්වා සොතාපන්නාදිභාවං ජානාපෙතුං න ඉච්ඡති, අයං අධිගමප්පිච්ඡො නාම තයො කුලපුත්තා (ම. නි. 1.325) විය ඝටීකාරකුම්භකාරො (ම. නි. 2.282 ආදයො) විය ච. ඉමස්මිං පනත්ථෙ ලද්ධාසෙවනෙන බලවඅලොභෙන සමන්නාගතො සෙක්ඛොපි පුථුජ්ජනොපි අප්පිච්ඡොති වෙදිතබ්බො.

Furthermore, one who, having become a stream-enterer or the like, does not wish to make known his state as a stream-enterer or the like, is called 'one with few wishes regarding attainment,' like the three clansmen or the potter Ghaṭīkāra. In this context, however, even a trainee or an ordinary person who is endowed with strong non-greed through repeated cultivation is to be understood as 'one with few wishes'.

64. චතුත්ථෙ අසන්තුට්ඨිතාති අසන්තුට්ඨෙ පුග්ගලෙ සෙවන්තස්ස භජන්තස්ස පයිරුපාසන්තස්ස උප්පන්නො අසන්තොසසඞ්ඛාතො ලොභො.

64. In the fourth section, 'discontent' means the greed, known as dissatisfaction, that arises in one who associates with, keeps company with, and attends upon a discontented person.

65. පඤ්චමෙ සන්තුට්ඨිතාති සන්තුට්ඨෙ පුග්ගලෙ සෙවන්තස්ස භජන්තස්ස පයිරුපාසන්තස්ස උප්පන්නො අලොභසඞ්ඛාතො සන්තොසො. සන්තුට්ඨස්සාති ඉතරීතරපච්චයසන්තොසෙන සමන්නාගතස්ස. සො පනෙස සන්තොසො [Pg.60] ද්වාදසවිධො හොති. සෙය්‍යථිදං – චීවරෙ යථාලාභසන්තොසො, යථාබලසන්තොසො, යථාසාරුප්පසන්තොසොති තිවිධො. එවං පිණ්ඩපාතාදීසු.

65. In the fifth section, 'contentment' means the satisfaction, known as non-greed, that arises in one who associates with, keeps company with, and attends upon a contented person. 'Of one who is contented' means of one endowed with contentment regarding whatever requisites are obtained. And this contentment is of twelve kinds, namely: regarding robes, there are three kinds—contentment with what is obtained, contentment according to one's strength, and contentment according to what is suitable. Similarly for almsfood and the other requisites.

තස්සායං පභෙදසංවණ්ණනා – ඉධ භික්ඛු චීවරං ලභති සුන්දරං වා අසුන්දරං වා. සො තෙනෙව යාපෙති අඤ්ඤං න පත්ථෙති, ලභන්තොපි න ගණ්හාති. අයමස්ස චීවරෙ යථාලාභසන්තොසො. අථ පන පකතිදුබ්බලො වා හොති ආබාධජරාභිභූතො වා, ගරුං චීවරං පාරුපන්තො කිලමති. සො සභාගෙන භික්ඛුනා සද්ධිං තං පරිවත්තෙත්වා ලහුකෙන යාපෙන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. අයමස්ස චීවරෙ යථාබලසන්තොසො. අපරො පණීතපච්චයලාභී හොති. සො පට්ටචීවරාදීනං අඤ්ඤතරං මහග්ඝචීවරං බහූනි වා පන චීවරානි ලභිත්වා ‘‘ඉදං ථෙරානං චිරපබ්බජිතානං, ඉදං බහුස්සුතානං අනුරූපං, ඉදං ගිලානානං, ඉදං අප්පලාභානං හොතූ’’ති දත්වා තෙසං පුරාණචීවරං වා සඞ්කාරකූටාදිතො වා නන්තකානි උච්චිනිත්වා තෙහි සඞ්ඝාටිං කත්වා ධාරෙන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. අයමස්ස චීවරෙ යථාසාරුප්පසන්තොසො.

Herein is its detailed exposition: Here, a monk obtains a robe, whether beautiful or not. He maintains himself with that and does not long for another; even if he obtains another, he does not accept it. This is his contentment with robes according to what is obtained. Furthermore, if a monk is naturally weak or afflicted by illness and old age, wearing a heavy robe tires him. He exchanges it with a fellow monk for a lighter one and, while maintaining himself thus, is still content. This is his contentment with robes according to his strength. Another monk is a recipient of fine requisites. Having obtained an expensive robe or many robes, he gives them away, thinking: “Let this be for the elders, for those long ordained; this for the learned; this for the sick; and this for those who receive little.” Then, taking their old robes, or collecting rags from a rubbish heap, he makes an outer robe from them and wears it, and is still content. This is his contentment with robes according to what is suitable.

ඉධ පන භික්ඛු පිණ්ඩපාතං ලභති ලූඛං වා පණීතං වා, සො තෙනෙව යාපෙති, අඤ්ඤං න පත්ථෙති, ලභන්තොපි න ගණ්හාති. අයමස්ස පිණ්ඩපාතෙ යථාලාභසන්තොසො. යො පන අත්තනො පකතිවිරුද්ධං වා බ්‍යාධිවිරුද්ධං වා පිණ්ඩපාතං ලභති, යෙනස්ස පරිභුත්තෙන අඵාසු හොති, සො සභාගස්ස භික්ඛුනො තං දත්වා තස්ස හත්ථතො සප්පායභොජනං භුඤ්ජිත්වා සමණධම්මං කරොන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. අයමස්ස පිණ්ඩපාතෙ යථාබලසන්තොසො. අපරො බහුං පණීතං පිණ්ඩපාතං ලභති. සො තං චීවරං විය ථෙරචිරපබ්බජිතබහුස්සුතඅප්පලාභගිලානානං දත්වා තෙසං වා සෙසකං පිණ්ඩාය වා චරිත්වා මිස්සකාහාරං භුඤ්ජන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. අයමස්ස පිණ්ඩපාතෙ යථාසාරුප්පසන්තොසො.

Here, a monk obtains almsfood, whether coarse or fine. He maintains himself with that, does not long for another, and even if he obtains another, he does not accept it. This is his contentment with almsfood according to what is obtained. Furthermore, if a monk obtains almsfood that is contrary to his constitution or harmful to his health, by consuming which he becomes uncomfortable, he gives it to a fellow monk and, eating suitable food from his hand, is still content while practicing the duties of a monk. This is his contentment with almsfood according to his strength. Another monk obtains much fine almsfood. He gives it away, just as with the robes, to the elders, to those long ordained, to the learned, to those who receive little, and to the sick. Then, eating either their leftovers or mixed food obtained by going for alms himself, he is still content. This is his contentment with almsfood according to what is suitable.

ඉධ පන භික්ඛු සෙනාසනං ලභති මනාපං වා අමනාපං වා, සො තෙන නෙව සොමනස්සං න දොමනස්සං උප්පාදෙති, අන්තමසො තිණසන්ථාරකෙනාපි යථාලද්ධෙනෙව [Pg.61] තුස්සති. අයමස්ස සෙනාසනෙ යථාලාභසන්තොසො. යො පන අත්තනො පකතිවිරුද්ධං වා බ්‍යාධිවිරුද්ධං වා සෙනාසනං ලභති, යත්ථස්ස වසතො අඵාසු හොති, සො තං සභාගස්ස භික්ඛුනො දත්වා තස්ස සන්තකෙ සප්පායසෙනාසනෙ වසන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. අයමස්ස සෙනාසනෙ යථාබලසන්තොසො.

Here, a monk obtains a dwelling, whether agreeable or disagreeable, and because of it he gives rise to neither joy nor sorrow; he is pleased with whatever he has received, even if it is only a grass mat. This is his contentment with dwellings according to what is obtained. Furthermore, if he obtains a dwelling that is contrary to his nature or harmful to his health, where dwelling causes him discomfort, he gives it to a fellow monk and, while dwelling in a suitable dwelling belonging to that monk, he is still content. This is his contentment with dwellings according to his strength.

අපරො මහාපුඤ්ඤො ලෙණමණ්ඩපකූටාගාරාදීනි බහූනි පණීතසෙනාසනානි ලභති. සො තානි චීවරාදීනි විය ථෙරචිරපබ්බජිතබහුස්සුතඅප්පලාභගිලානානං දත්වා යත්ථ කත්ථචි වසන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. අයමස්ස සෙනාසනෙ යථාසාරුප්පසන්තොසො. යොපි ‘‘උත්තමසෙනාසනං නාම පමාදට්ඨානං, තත්ථ නිසින්නස්ස ථිනමිද්ධං ඔක්කමති, නිද්දාභිභූතස්ස පුන පටිබුජ්ඣතො පාපවිතක්කා පාතුභවන්තී’’ති පටිසඤ්චික්ඛිත්වා තාදිසං සෙනාසනං පත්තම්පි න සම්පටිච්ඡති, සො තං පටික්ඛිපිත්වා අබ්භොකාසරුක්ඛමූලාදීසු වසන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. අයම්පිස්ස සෙනාසනෙ යථාසාරුප්පසන්තොසො.

Another, of great merit, obtains many fine lodgings such as caves, pavilions, and peaked-roof dwellings. He gives these, like a robe or other requisites, to elders, to those long ordained, to the learned, to those who receive little, or to the sick. Dwelling wherever he might, he is content. This is his contentment with lodgings according to suitability. And there is one who reflects thus: “A superior lodging is a basis for negligence; for one sitting there, sloth and torpor descend; for one overwhelmed by sleep, evil thoughts arise upon reawakening.” Having reflected thus, he does not accept such a lodging even when he obtains it. Rejecting it, he dwells content even in the open air or at the foot of a tree. This too is his contentment with lodgings according to suitability.

ඉධ පන භික්ඛු භෙසජ්ජං ලභති ලූඛං වා පණීතං වා, සො යං ලභති, තෙනෙව තුස්සති, අඤ්ඤං න පත්ථෙති, ලභන්තොපි න ගණ්හාති. අයමස්ස ගිලානපච්චයෙ යථාලාභසන්තොසො. යො පන තෙලෙන අත්ථිකො ඵාණිතං ලභති, සො තං සභාගස්ස භික්ඛුනො දත්වා තස්ස හත්ථතො තෙලං ගහෙත්වා අඤ්ඤදෙව වා පරියෙසිත්වා භෙසජ්ජං කරොන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. අයමස්ස ගිලානපච්චයෙ යථාබලසන්තොසො.

Furthermore, a monk here obtains medicine, whether coarse or fine. Whatever he obtains, he is content with just that; he does not long for another, and even if he obtains another, he does not accept it. This is his contentment with requisites for the sick according to what is obtained. If, however, one needing oil obtains molasses, he gives that to a fellow monk and, having taken oil from his hand or having searched for it elsewhere, prepares medicine and is still content. This is his contentment with requisites for the sick according to his ability.

අපරො මහාපුඤ්ඤො බහුං තෙලමධුඵාණිතාදිපණීතභෙසජ්ජං ලභති. සො තං චීවරං විය ථෙරචිරපබ්බජිතබහුස්සුතඅප්පලාභගිලානානං දත්වා තෙසං ආභතෙන යෙන කෙනචි යාපෙන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. යො පන එකස්මිං භාජනෙ මුත්තහරීතකං ඨපෙත්වා එකස්මිං චතුමධුරං – ‘‘ගණ්හථ, භන්තෙ, යදිච්ඡක’’න්ති වුච්චමානො ‘‘සචස්ස තෙසු අඤ්ඤතරෙනපි රොගො වූපසම්මති, අථ මුත්තහරීතකං නාම බුද්ධාදීහි වණ්ණිත’’න්ති චතුමධුරං පටික්ඛිපිත්වා මුත්තහරීතකෙන භෙසජ්ජං කරොන්තොපි පරමසන්තුට්ඨොව හොති. අයමස්ස ගිලානපච්චයෙ යථාසාරුප්පසන්තොසො. ඉමෙසං පන පච්චෙකපච්චයෙසු තිණ්ණං තිණ්ණං සන්තොසානං යථාසාරුප්පසන්තොසොව අග්ගො.

Another, of great merit, obtains much fine medicine such as oil, honey, molasses, and so on. He gives this, like a robe, to elders, to those long ordained, to the learned, to those who receive little, or to the sick. Sustaining himself with whatever is brought by them, he is still content. Furthermore, there is one who, when myrobalan steeped in cow's urine is placed in one vessel and the four sweets in another, is told, “Venerable sir, take what you wish.” If his illness can be alleviated by either of these, he reflects, “Myrobalan is praised by the Buddha and others,” and rejecting the four sweets, prepares medicine with the myrobalan steeped in cow's urine and is supremely content. This is his contentment with requisites for the sick according to suitability. Among these three kinds of contentment for each of the individual requisites, contentment according to suitability is the highest.

66-67. ඡට්ඨසත්තමෙසු [Pg.62] අයොනිසොමනසිකාරයොනිසොමනසිකාරා හෙට්ඨා වුත්තලක්ඛණාව. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

In the sixth and seventh suttas, unwise attention and wise attention have the characteristics stated previously. The rest here is of plain meaning.

68. අට්ඨමෙ අසම්පජඤ්ඤන්ති අසම්පජානභාවො, මොහස්සෙතං අධිවචනං. අසම්පජානස්සාති අජානන්තස්ස සම්මුළ්හස්ස.

68. In the eighth sutta, 'lack of clear comprehension' means the state of not clearly comprehending; this is a synonym for delusion. 'For one without clear comprehension' means for one who does not know, for one who is bewildered.

69. නවමෙ සම්පජඤ්ඤන්ති සම්පජානභාවො, පඤ්ඤායෙතං නාමං. සම්පජානස්සාති සම්පජානන්තස්ස.

69. In the ninth sutta, 'clear comprehension' means the state of clearly comprehending; this is a name for wisdom. 'Of one who clearly comprehends' means of one who is clearly comprehending.

70. දසමෙ පාපමිත්තතාති යස්ස පාපා ලාමකා මිත්තා, සො පාපමිත්තො. පාපමිත්තස්ස භාවො පාපමිත්තතා, තෙනාකාරෙන පවත්තානං චතුන්නං ඛන්ධානමෙවෙතං නාමං. වුත්තම්පි චෙතං –

70. In the tenth sutta, 'bad friendship' is explained: one who has bad, inferior friends is a 'bad friend.' The state of a 'bad friend' is 'bad friendship'; this is a name for the four mental aggregates that proceed in that manner. And this has been said:

‘‘තත්ථ කතමා පාපමිත්තතා? යෙ තෙ පුග්ගලා අස්සද්ධා දුස්සීලා අප්පස්සුතා මච්ඡරිනො දුප්පඤ්ඤා. යා තෙසං සෙවනා නිසෙවනා සංසෙවනා භජනා සම්භජනා භත්ති සම්භත්ති සම්පවඞ්කතා. අයං වුච්චති පාපමිත්තතා’’ති (විභ. 901).

“Herein, what is bad friendship? Those persons who are faithless, of bad conduct, unlearned, miserly, and unwise. Whatever associating with them, frequenting them, intimate association with them, resorting to them, intimate resorting to them, devotion to them, strong devotion to them, and inclination towards them there is—this is called bad friendship.”

වීරියාරම්භාදිවග්ගවණ්ණනා.

The Exposition of the Chapter on the Arousing of Energy, and so on.

8. කල්‍යාණමිත්තතාදිවග්ගවණ්ණනා

8. The Exposition of the Chapter on Good Friendship, and so on.

71. අට්ඨමස්ස පඨමෙ කල්‍යාණමිත්තතාති කල්‍යාණා මිත්තා අස්සාති කල්‍යාණමිත්තො, තස්ස භාවො කල්‍යාණමිත්තතා. සෙසං වුත්තපටිපක්ඛනයෙන වෙදිතබ්බං.

71. In the first sutta of the eighth chapter, 'good friendship' (`kalyāṇamittatā`) is explained: one who has good friends (`kalyāṇā mittā assā`) is a 'good friend' (`kalyāṇamitta`); the state of that one is 'good friendship' (`kalyāṇamittatā`). The rest should be understood by way of the opposite of what was stated previously.

72-73. දුතියෙ අනුයොගොති යොගො පයොගො. අනනුයොගොති අයොගො අප්පයොගො. අනුයොගාති අනුයොගෙන. අනනුයොගාති අනනුයොගෙන. කුසලානං ධම්මානන්ති චතුභූමකකුසලධම්මානං. තතියං උත්තානත්ථමෙව.

In the second sutta, 'application' (`anuyoga`) means exertion (`yogo`) or effort (`payogo`). 'Non-application' (`ananuyoga`) means non-exertion (`ayogo`) or lack of effort (`appayogo`). 'By application' (`anuyogā`) means through exertion (`anuyogena`). 'By non-application' (`ananuyogā`) means through non-exertion (`ananuyogena`). 'Of wholesome states' (`kusalānaṃ dhammānaṃ`) refers to the wholesome states of the four planes. The third sutta is of plain meaning.

74. චතුත්ථෙ බොජ්ඣඞ්ගාති බුජ්ඣනකසත්තස්ස අඞ්ගභූතා සත්ත ධම්මා. යාය වා ධම්මසාමග්ගියා සො බුජ්ඣති, සම්මොහනිද්දාතො වා වුට්ඨාති, චතුසච්චධම්මං [Pg.63] වා සච්ඡිකරොති. තස්සා බොධියා අඞ්ගභූතාතිපි බොජ්ඣඞ්ගා. ‘‘බොජ්ඣඞ්ගාති කෙනට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා? බුජ්ඣන්තීති බොජ්ඣඞ්ගා, අනුබුජ්ඣන්තීති බොජ්ඣඞ්ගා, පටිබුජ්ඣන්තීති බොජ්ඣඞ්ගා, සම්බුජ්ඣන්තීති බොජ්ඣඞ්ගා, බොධාය සංවත්තන්තීති බොජ්ඣඞ්ගා’’ති (පටි. ම. 2.17). එවං පනෙතං පදං විභත්තමෙව.

74. In the fourth sutta, 'enlightenment factors' (`bojjhaṅgā`) are the seven states that are factors for a being who is to awaken. Or, it is the concord of states by which one awakens, or arises from the sleep of delusion, or realizes the Dhamma of the Four Truths. They are also 'enlightenment factors' because they are factors of that enlightenment (`bodhi`). “In what sense are they called 'enlightenment factors'? They are 'enlightenment factors' because they awaken, because they subsequently awaken, because they reawaken, because they fully awaken, because they conduce to enlightenment” (Paṭisambhidāmagga 2.17). Thus indeed is this term analyzed.

75. පඤ්චමෙ භාවනාපාරිපූරිං ගච්ඡන්තීති ඉමිනා පදෙන බොජ්ඣඞ්ගානං යාථාවසරසභූමි නාම කථිතා. සා පනෙසා චතුබ්බිධා හොති – විපස්සනා, විපස්සනාපාදකජ්ඣානං, මග්ගො, ඵලන්ති. තත්ථ විපස්සනාය උප්පජ්ජනකාලෙ බොජ්ඣඞ්ගා කාමාවචරා හොන්ති, විපස්සනාපාදකජ්ඣානම්හි උප්පජ්ජනකාලෙ රූපාවචරඅරූපාවචරා, මග්ගඵලෙසු උප්පජ්ජනකාලෙ ලොකුත්තරා. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ බොජ්ඣඞ්ගා චතුභූමකා කථිතා.

75. In the fifth sutta, by the phrase 'they go to the fulfillment of development' (`bhāvanāpāripūriṃ gacchanti`), what is called the ground of the appropriate occasion for the enlightenment factors is stated. This, however, is fourfold: insight (`vipassanā`), the jhāna that is the basis for insight (`vipassanāpādakajjhānaṃ`), the path (`maggo`), and the fruit (`phalaṃ`). Therein, when the enlightenment factors arise at the time of insight, they are of the sense-sphere (`kāmāvacarā`). When they arise at the time of the jhāna that is the basis for insight, they are of the form and formless spheres (`rūpāvacara-arūpāvacarā`). When they arise at the time of the path and fruit, they are supramundane (`lokuttarā`). Thus, in this sutta, the enlightenment factors are described as belonging to four planes (`catubhūmakā`).

76. ඡට්ඨස්ස අට්ඨුප්පත්තිකො නික්ඛෙපො. අට්ඨුප්පත්තියං හෙතං නික්ඛිත්තං, සම්බහුලා කිර භික්ඛූ ධම්මසභායං සන්නිසින්නා. තෙසං අන්තරෙ බන්ධුලමල්ලසෙනාපතිං ආරබ්භ අයං කථා උදපාදි, ‘‘ආවුසො, අසුකං නාම කුලං පුබ්බෙ බහුඤාතිකං අහොසි බහුපක්ඛං, ඉදානි අප්පඤාතිකං අප්පපක්ඛං ජාත’’න්ති. අථ භගවා තෙසං චිත්තාචාරං ඤත්වා ‘‘මයි ගතෙ මහතී දෙසනා භවිස්සතී’’ති ඤත්වා ගන්ධකුටිතො නික්ඛම්ම ධම්මසභායං පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ නිසීදිත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති ආහ. භගවා අඤ්ඤා ගාමනිගමාදිකථා නත්ථි, අසුකං නාම කුලං පුබ්බෙ බහුඤාතිකං අහොසි බහුපක්ඛං, ඉදානි අප්පඤාතිකං අප්පපක්ඛං ජාතන්ති වදන්තා නිසින්නම්හාති. සත්ථා ඉමිස්සා අට්ඨුප්පත්තියා අප්පමත්තිකා එසා, භික්ඛවෙ, පරිහානීති ඉදං සුත්තං ආරභි.

76. The sixth [sutta] is an exposition of the originating circumstance. This [sutta] was set forth in connection with an originating circumstance. It is said that many monks were gathered in the Dhamma hall. In their midst, a discussion arose concerning General Bandhulamalla: "Friends, such-and-such a family was formerly with many relatives and many allies, but now it has become with few relatives and few allies." Then the Blessed One, knowing their train of thought and realizing, "When I go there, a great teaching will occur," emerged from his scented chamber and sat down on the excellent Buddha-seat prepared in the Dhamma hall. He asked, "Monks, for what discussion are you assembled here now?" They replied, "Blessed One, there was no other discussion about villages or towns; we were sitting and saying how such-and-such a family was formerly with many relatives and many allies, but now has become with few relatives and few allies." The Teacher, on account of this originating circumstance, began this sutta, saying: "Monks, this decline is slight."

තත්ථ අප්පමත්තිකාති පරිත්තා පරිත්තප්පමාණා. එතාය හි පරිහානියා සග්ගතො වා මග්ගතො වා පරිහානි නාම නත්ථි, දිට්ඨධම්මිකපරිහානිමත්තමෙව එතන්ති ආහ. එතං පතිකිට්ඨන්ති එතං පච්ඡිමං එතං ලාමකං. යදිදං පඤ්ඤාපරිහානීති යා එසා මම සාසනෙ කම්මස්සකතපඤ්ඤාය ඣානපඤ්ඤාය විපස්සනාපඤ්ඤාය මග්ගපඤ්ඤාය ඵලපඤ්ඤාය ච පරිහානි, එසා පච්ඡිමා, එසා ලාමකා, එසා ඡඩ්ඩනීයාති අත්ථො.

Here, 'slight' means trivial or of small measure. For by this decline, there is no loss of heaven or the path; it is merely a decline in this very life, he said. 'This is the lowest' means this is the last, this is wretched. 'That is, the decline of wisdom' means that decline in my dispensation—the wisdom based on the ownership of deeds, the wisdom of jhāna, the wisdom of insight, the wisdom of the path, and the wisdom of the fruit—this is the last, this is wretched, this is to be discarded: such is the meaning.

77. සත්තමම්පි [Pg.64] අට්ඨුප්පත්තියමෙව කථිතං. ධම්මසභායං කිර නිසින්නෙසු භික්ඛූසු එකච්චෙ එවං ආහංසු – ‘‘අසුකං නාම කුලං පුබ්බෙ අප්පඤාතිකං අප්පපක්ඛං අහොසි, ඉදානි තං බහුඤාතිකං බහුපක්ඛං ජාත’’න්ති. කං සන්ධාය එවමාහංසූති? විසාඛං උපාසිකං වෙසාලිකෙ ච ලිච්ඡවී. සත්ථා තෙසං චිත්තාචාරං ඤත්වා පුරිමනයෙනෙව ආගන්ත්වා ධම්මාසනෙ නිසින්නො ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡි. තෙ යථාභූතං කථයිංසු. සත්ථා ඉමිස්සා අට්ඨුප්පත්තියා ඉමං සුත්තං ආරභි. තත්ථ අප්පමත්තිකාති තං සම්පත්තිං නිස්සාය සග්ගං වා මග්ගං වා සම්පත්තානං අභාවතො පරිත්තා. යදිදං පඤ්ඤාවුද්ධීති කම්මස්සකතපඤ්ඤාදීනං වුද්ධි. තස්මාති යස්මා ඤාතීනං වුද්ධි නාම දිට්ඨධම්මිකමත්තා අප්පා පරිත්තා, සා සග්ගං වා මග්ගං වා පාපෙතුං අසමත්ථා, තස්මා. පඤ්ඤාවුද්ධියාති කම්මස්සකතාදිපඤ්ඤාය වුද්ධියා.

77. The seventh [sutta] is also spoken in connection with an originating circumstance. It is said that while monks were seated in the Dhamma hall, some remarked, "Such-and-such a family was formerly with few relatives and few allies, but now it has become with many relatives and many allies." Whom were they referring to? They were speaking of the lay follower Visākhā and the Licchavis of Vesālī. The Teacher, knowing their train of thought, approached as before, sat on the Dhamma seat, and asked, "Monks, for what discussion are you assembled here now?" They told him what had actually occurred. The Teacher began this sutta on account of this originating circumstance. Here, 'slight' means limited, because there is no attainment of heaven or the path based on such prosperity. 'That is, the growth of wisdom' refers to the growth of the wisdom regarding the ownership of deeds and so forth. ‘Therefore’ is said because the growth of relatives is merely worldly, small, and limited, and is unable to lead to heaven or the path. ‘By the growth of wisdom’ means by the growth of the wisdom regarding the ownership of deeds and so on.

78. අට්ඨමම්පි අට්ඨුප්පත්තියමෙව කථිතං. සම්බහුලා කිර භික්ඛූ ධම්මසභායං සන්නිසින්නා මහාධනසෙට්ඨිපුත්තං ආරබ්භ ‘‘අසුකං නාම කුලං පුබ්බෙ මහාභොගං මහාහිරඤ්ඤසුවණ්ණං අහොසි, තං ඉදානි අප්පභොගං ජාත’’න්ති කථයිංසු. සත්ථා පුරිමනයෙනෙව ආගන්ත්වා තෙසං වචනං සුත්වා ඉමං සුත්තං ආරභි.

78. The eighth [sutta] is also spoken in connection with an originating circumstance. It is said that many monks were sitting in the Dhamma hall discussing a wealthy merchant’s son: "Such-and-such a family was formerly of great wealth, possessing much gold and silver, but now it has become of little wealth." The Teacher, arriving as before, heard their conversation and began this sutta.

79. නවමම්පි අට්ඨුප්පත්තියමෙව වුත්තං. ධම්මසභායං කිර සන්නිසින්නා භික්ඛූ කාකවලියසෙට්ඨිඤ්ච පුණ්ණසෙට්ඨිඤ්ච ආරබ්භ ‘‘අසුකං නාම කුලං පුබ්බෙ අප්පභොගං අහොසි, තං ඉදානි මහාභොගං ජාත’’න්ති කථයිංසු. සත්ථා පුරිමනයෙනෙව ආගන්ත්වා තෙසං වචනං සුත්වා ඉමං සුත්තං ආරභි. සෙසං ඉමෙසු ද්වීසුපි හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

79. The ninth [sutta] is also spoken in connection with an originating circumstance. It is said that monks sitting in the Dhamma hall were discussing the merchants Kākavaliya and Puṇṇa, saying: "Such-and-such a family was formerly of little wealth, but now it has become of great wealth." The Teacher, arriving as before, heard their conversation and began this sutta. The rest concerning these two suttas should be understood in the same way as explained above.

80. දසමම්පි අට්ඨුප්පත්තියං වුත්තං. ධම්මසභායං කිර භික්ඛූ කොසලමහාරාජානං ආරබ්භ ‘‘අසුකං නාම කුලං පුබ්බෙ මහායසං මහාපරිවාරං අහොසි, ඉදානි අප්පයසං අප්පපරිවාරං ජාත’’න්ති කථයිංසු. භගවා පුරිමනයෙනෙව ආගන්ත්වා තෙසං වචනං සුත්වා ඉමං ධම්මදෙසනං ආරභි. සෙසං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති.

80. The tenth [sutta] is also spoken in connection with an originating circumstance. It is said that in the Dhamma hall, monks, concerning King Kosala, were saying, "Such-and-such a family was formerly of great renown and with a great following; now it has become of little renown and with a small following." The Blessed One, arriving as before, having heard their talk, began this Dhamma teaching. The rest should be understood in the same way as stated before.

කල්‍යාණමිත්තතාදිවග්ගවණ්ණනා.

Explanation of the Chapter on Good Friendship and So Forth.

9. පමාදාදිවග්ගවණ්ණනා

9. Explanation of the Chapter on Heedlessness and So Forth

81. නවමස්සාපි [Pg.65] පඨමං අට්ඨුප්පත්තියමෙව කථිතං. සම්බහුලා කිර භික්ඛූ ධම්මසභායං නිසින්නා කුම්භඝොසකං ආරබ්භ ‘‘අසුකං නාම කුලං පුබ්බෙ අප්පයසං අප්පපරිවාරං අහොසි, ඉදානි මහායසං මහාපරිවාරං ජාත’’න්ති කථයිංසු. සත්ථා පුරිමනයෙනෙව ආගන්ත්වා තෙසං වචනං සුත්වා ඉමං සුත්තං ආරභි. තස්සත්ථො හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

81. The first [discourse] of the ninth [chapter] was also spoken with reference to its origin. It is said that many bhikkhus, sitting in the Dhamma hall, were discussing Kumbhaghosaka: ‘A certain family was formerly of little renown and few followers, but now it has become of great renown and many followers,’ they said. The Teacher, having come in the same manner as before, heard their talk and began this discourse. Its meaning should be understood in the same way as explained above.

82. දුතියාදීසු මහතො අනත්ථායාති මහන්තස්ස අනත්ථස්ස අත්ථාය. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙවාති.

82. In the second and subsequent [discourses], ‘for great harm’ means ‘for the purpose of great harm.’ The rest here is evident.

පමාදාදිවග්ගවණ්ණනා.

Explanation of the Chapter on Heedlessness and So Forth.

10. දුතියපමාදාදිවග්ගවණ්ණනා

10. Explanation of the Second Chapter on Heedlessness and So Forth.

98. දසමෙ අජ්ඣත්තිකන්ති නියකජ්ඣත්තවසෙන අජ්ඣත්තිකං. අඞ්ගන්ති කාරණං. ඉති කරිත්වාති එවං කත්වා. ඉදං වුත්තං හොති – භික්ඛවෙ, අජ්ඣත්තං පච්චත්තං අත්තනො සන්තානෙ සමුට්ඨිතං කාරණන්ති කත්වා න අඤ්ඤං එකං කාරණම්පි සමනුපස්සාමීති.

98. In the tenth [discourse], ‘internal’ means internal in the sense of one’s own self. ‘Factor’ means ‘cause.’ ‘Having done thus’ means ‘having done so.’ This is what is said: 'Bhikkhus, having regarded it as a cause arisen internally, personally, within one's own continuum, I do not see any other single cause.'

110-114. බාහිරන්ති අජ්ඣත්තසන්තානතො බහි භවං. සද්ධම්මස්සාති සුද්ධම්මස්ස, සාසනස්සාති අත්ථො. සම්මොසායාති විනාසාය. අන්තරධානායාති අපඤ්ඤාණත්ථාය.

110-114. ‘External’ means what exists outside of one’s own continuum. ‘Of the true Dhamma’ means ‘of the pure Dhamma,’ that is, ‘of the Teaching.’ ‘For the disappearance’ means ‘for the destruction.’ ‘For the vanishing’ means ‘for its becoming unknown.’

115. ඨිතියාති චිරට්ඨිතත්ථං. අසම්මොසාය අනන්තරධානායාති වුත්තපටිපක්ඛනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. සෙසමෙත්ථ චතුක්කොටිකෙ වුත්තනයමෙව.

115. ‘For stability’ means ‘for long duration.’ ‘For non-disappearance, for non-vanishing’ should be understood by way of the opposite method already stated. The remainder here is in accordance with the method stated in the fourfold division.

130. ඉතො පරෙසු අධම්මං ධම්මොති දීපෙන්තීතිආදීසු සුත්තන්තපරියායෙන තාව දස කුසලකම්මපථා ධම්මො, දස අකුසලකම්මපථා අධම්මො. තථා චත්තාරො සතිපට්ඨානා චත්තාරො සම්මප්පධානා චත්තාරො ඉද්ධිපාදා පඤ්චින්ද්‍රියානි පඤ්ච බලානි සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගොති සත්තතිංස බොධිපක්ඛියධම්මා ධම්මො නාම; තයො සතිපට්ඨානා තයො [Pg.66] සම්මප්පධානා තයො ඉද්ධිපාදා ඡ ඉන්ද්‍රියානි ඡ බලානි අට්ඨ බොජ්ඣඞ්ගා නවඞ්ගිකො මග්ගොති ච චත්තාරො උපාදානා පඤ්ච නීවරණානි සත්ත අනුසයා අට්ඨ මිච්ඡත්තානි ච අයං අධම්මො.

130. In the subsequent passages, in phrases such as ‘they explain what is not-Dhamma as Dhamma,’ by way of the Sutta method, first, the ten wholesome courses of action are Dhamma, and the ten unwholesome courses of action are not-Dhamma. Similarly, the four foundations of mindfulness, the four right efforts, the four bases of spiritual power, the five faculties, the five powers, the seven factors of enlightenment, and the Noble Eightfold Path—these thirty-seven factors of awakening are called Dhamma; three foundations of mindfulness, three right efforts, three bases of spiritual power, six faculties, six powers, eight factors of enlightenment, and the ninefold path; and also the four kinds of clinging, the five hindrances, the seven underlying tendencies, and the eight wrongnesses—this is not-Dhamma.

තත්ථ යංකිඤ්චි එකං අධම්මකොට්ඨාසං ගහෙත්වා ‘‘ඉමං අධම්මං ධම්මොති කරිස්සාම, එවං අම්හාකං ආචරියකුලං නිය්‍යානිකං භවිස්සති, මයං ච ලොකෙ පාකටා භවිස්සාමා’’ති තං අධම්මං ‘‘ධම්මො අය’’න්ති කථයන්තා අධම්මං ධම්මොති දීපෙන්ති නාම. තථෙව ධම්මකොට්ඨාසෙසු එකං ගහෙත්වා ‘‘අයං අධම්මො’’ති කථෙන්තා ධම්මං අධම්මොති දීපෙන්ති නාම. විනයපරියායෙන පන භූතෙන වත්ථුනා චොදෙත්වා සාරෙත්වා යථාපටිඤ්ඤාය කත්තබ්බං කම්මං ධම්මො නාම, අභූතෙන වත්ථුනා අචොදෙත්වා අසාරෙත්වා අපටිඤ්ඤාය කත්තබ්බං කම්මං අධම්මො නාම.

Here, taking any one portion of what is not-Dhamma and thinking, ‘We will make this not-Dhamma into Dhamma; thus our teacher’s lineage will lead to liberation, and we will become renowned in the world,’ those who declare such not-Dhamma as ‘This is Dhamma’ are said to explain not-Dhamma as Dhamma. Similarly, taking any one portion of the Dhamma and declaring, ‘This is not-Dhamma,’ they are said to explain Dhamma as not-Dhamma. By way of the Vinaya method, however, an act that should be carried out based on a true matter, after admonishing and reminding according to the acknowledgment, is called Dhamma. An act that should be carried out based on a false matter, without admonishing or reminding, and without an acknowledgment, is called not-Dhamma.

සුත්තන්තපරියායෙන රාගවිනයො දොසවිනයො මොහවිනයො සංවරො පහානං පටිසඞ්ඛාති අයං විනයො නාම, රාගාදීනං අවිනයො අසංවරො අප්පහානං අපටිසඞ්ඛාති අයං අවිනයො නාම. විනයපරියායෙන වත්ථුසම්පත්ති, ඤත්තිසම්පත්ති, අනුස්සාවනසම්පත්ති, සීමාසම්පත්ති, පරිසසම්පත්තීති අයං විනයො නාම. වත්ථුවිපත්ති, ඤත්තිවිපත්ති, අනුස්සාවනවිපත්ති, සීමාවිපත්ති පරිසවිපත්තීති අයං අවිනයො නාම.

By way of the Sutta method, the removal of lust, the removal of hatred, the removal of delusion, restraint, abandonment, and reflection—this is called discipline. The non-removal of lust and so forth, non-restraint, non-abandonment, and non-reflection—this is called indiscipline. By way of the Vinaya method, the perfection of the object, the perfection of the motion, the perfection of the proclamation, the perfection of the boundary, and the perfection of the assembly—this is called discipline. The defectiveness of the object, the defectiveness of the motion, the defectiveness of the proclamation, the defectiveness of the boundary, and the defectiveness of the assembly—this is called indiscipline.

සුත්තන්තපරියායෙන චත්තාරො සතිපට්ඨානා චත්තාරො සම්මප්පධානා…පෙ… අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගොති ඉදං භාසිතං ලපිතං තථාගතෙන; තයො සතිපට්ඨානා තයො සම්මප්පධානා තයො ඉද්ධිපාදා ඡ ඉන්ද්‍රියානි ඡ බලානි අට්ඨ බොජ්ඣඞ්ගා නවඞ්ගිකො මග්ගොති ඉදං අභාසිතං අලපිතං තථාගතෙන. විනයපරියායෙන චත්තාරො පාරාජිකා තෙරස සඞ්ඝාදිසෙසා ද්වෙ අනියතා තිංස නිස්සග්ගියා පාචිත්තියාති ඉදං භාසිතං ලපිතං තථාගතෙන; තයො පාරාජිකා චුද්දස සඞ්ඝාදිසෙසා තයො අනියතා එකතිංස නිස්සග්ගියා පාචිත්තියාති ඉදං අභාසිතං අලපිතං තථාගතෙන.

By way of the Sutta method, the four foundations of mindfulness, the four right efforts… and the Noble Eightfold Path—this was spoken and uttered by the Tathāgata; three foundations of mindfulness, three right efforts, three bases of spiritual power, six faculties, six powers, eight factors of enlightenment, and the ninefold path—this was not spoken or uttered by the Tathāgata. By way of the Vinaya method, the four pārājika offenses, the thirteen saṅghādisesa offenses, the two aniyata offenses, and the thirty nissaggiya pācittiya offenses—this was spoken and uttered by the Tathāgata; three pārājika offenses, fourteen saṅghādisesa offenses, three aniyata offenses, and thirty-one nissaggiya pācittiya offenses—this was not spoken or uttered by the Tathāgata.

සුත්තන්තපරියායෙන දෙවසිකං ඵලසමාපත්තිසමාපජ්ජනං මහාකරුණාසමාපත්තිසමාපජ්ජනං බුද්ධචක්ඛුනා ලොකවොලොකනං අට්ඨුප්පත්තිවසෙන සුත්තන්තදෙසනා ජාතකකථාති ඉදං ආචිණ්ණං, න දෙවසිකං ඵලසමාපත්තිසමාපජ්ජනං…පෙ… න ජාතකකථාති ඉදං අනාචිණ්ණං. විනයපරියායෙන [Pg.67] නිමන්තිතස්ස වස්සාවාසං වසිත්වා අපලොකෙත්වා චාරිකාපක්කමනං පවාරෙත්වා චාරිකාපක්කමනං, ආගන්තුකෙහි සද්ධිං පඨමං පටිසන්ථාරකරණන්ති ඉදං ආචිණ්ණං, තස්සෙව ආචිණ්ණස්ස අකරණං අනාචිණ්ණං නාම.

By way of the Sutta method: daily entering upon fruition attainment, daily entering upon great compassion attainment, surveying the world with the Buddha’s eye, teaching a Sutta in accordance with the occasion, and telling Jātaka stories—this was customary. Not daily entering upon fruition attainment… not telling Jātaka stories—this was not customary. By way of the Vinaya method: having been invited, after spending the rains-residence, departing on tour after taking leave; departing on tour after the Pavāraṇā ceremony; and first extending a friendly welcome to arriving monastics—this was customary. The non-performance of that very customary practice is called not customary.

සුත්තන්තපරියායෙන චත්තාරො සතිපට්ඨානා…පෙ… අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගොති ඉදං පඤ්ඤත්තං නාම; තයො සතිපට්ඨානා…පෙ… නවඞ්ගිකො මග්ගොති ඉදං අපඤ්ඤත්තං නාම. විනයපරියායෙන චත්තාරො පාරාජිකා…පෙ… තිංසනිස්සග්ගියා පාචිත්තියාති ඉදං පඤ්ඤත්තං නාම; තයො පාරාජිකා…පෙ… එකතිංස නිස්සග්ගියා පාචිත්තියාති ඉදං අපඤ්ඤත්තං නාම.

By way of the Sutta method, the four foundations of mindfulness… and the Noble Eightfold Path—this is called ‘prescribed.’ Three foundations of mindfulness… and the ninefold path—this is called ‘not prescribed.’ By way of the Vinaya method, the four pārājika offenses… and the thirty nissaggiya pācittiya offenses—this is called ‘prescribed.’ Three pārājika offenses… and thirty-one nissaggiya pācittiya offenses—this is called ‘not prescribed.’

යං පනෙතං සබ්බසුත්තානං පරියොසානෙ තෙචිමං සද්ධම්මං අන්තරධාපෙන්තීති වුත්තං, තත්ථ පඤ්ච අන්තරධානානි නාම අධිගමඅන්තරධානං, පටිපත්තිඅන්තරධානං, පරියත්තිඅන්තරධානං, ලිඞ්ගඅන්තරධානං, ධාතුඅන්තරධානන්ති. තත්ථ අධිගමොති චත්තාරො මග්ගා, චත්තාරි ඵලානි, චතස්සො පටිසම්භිදා, තිස්සො විජ්ජා, ඡ අභිඤ්ඤාති. සො පරිහායමානො පටිසම්භිදාතො පට්ඨාය පරිහායති. බුද්ධානං හි පරිනිබ්බානතො වස්සසහස්සමෙව පටිසම්භිදා නිබ්බත්තෙතුං සක්කොන්ති, තතො පරං ඡ අභිඤ්ඤා, තතො තාපි නිබ්බත්තෙතුං අසක්කොන්තා තිස්සො විජ්ජා නිබ්බත්තෙන්ති. ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ තාපි නිබ්බත්තෙතුං අසක්කොන්තා සුක්ඛවිපස්සකා හොන්ති. එතෙනෙව උපායෙන අනාගාමිනො සකදාගාමිනො සොතාපන්නාති. තෙසු ධරන්තෙසු අධිගමො අනන්තරහිතො නාම න හොති. පච්ඡිමකස්ස පන සොතාපන්නස්ස ජීවිතක්ඛයෙන අධිගමො අන්තරහිතො නාම හොති. ඉදං අධිගමඅන්තරධානං නාම.

Regarding the statement made at the conclusion of all the suttas, ‘they cause this true teaching to disappear,’ there are five kinds of disappearance: the disappearance of attainment, the disappearance of practice, the disappearance of learning, the disappearance of the outward sign, and the disappearance of the relics. Here, ‘attainment’ refers to the four paths, the four fruits, the four analytical knowledges, the three true knowledges, and the six higher knowledges. When this declines, it declines starting from the analytical knowledges. For it is only for one thousand years after the final passing away of the Buddhas that they are able to produce the analytical knowledges. After that, the six higher knowledges. After that, being unable to produce even those, they produce the three true knowledges. As time goes on, being unable to produce even those, they become dry-insight meditators. In this same way, there are non-returners, once-returners, and stream-enterers. As long as they exist, the attainment is not considered to have disappeared. However, with the passing away of the last stream-enterer, the attainment is said to have disappeared. This is called the disappearance of attainment.

පටිපත්තිඅන්තරධානං නාම ඣානවිපස්සනාමග්ගඵලානි නිබ්බත්තෙතුං අසක්කොන්තා චතුපාරිසුද්ධිසීලමත්තං රක්ඛන්ති. ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ ‘‘සීලං පරිපුණ්ණං කත්වා රක්ඛාම, පධානඤ්ච අනුයුඤ්ජාම, න ච මග්ගං වා ඵලං වා සච්ඡිකාතුං සක්කොම, නත්ථි ඉදානි අරියධම්මපටිවෙධො’’ති වොසානං ආපජ්ජිත්වා කොසජ්ජබහුලා අඤ්ඤමඤ්ඤං න චොදෙන්ති න සාරෙන්ති අකුක්කුච්චකා හොන්ති, තතො පට්ඨාය ඛුද්දානුඛුද්දකානි මද්දන්ති. ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ පාචිත්තියථුල්ලච්චයානි ආපජ්ජන්ති, තතො ගරුකාපත්තිං. පාරාජිකමත්තමෙව තිට්ඨති. චත්තාරි පාරාජිකානි රක්ඛන්තානං භික්ඛූනං සතෙපි සහස්සෙපි ධරමානෙ පටිපත්ති අනන්තරහිතා නාම න හොති. පච්ඡිමකස්ස පන භික්ඛුනො සීලභෙදෙන [Pg.68] වා ජීවිතක්ඛයෙන වා අන්තරහිතා හොතීති ඉදං පටිපත්තිඅන්තරධානං නාම.

The disappearance of practice is when, being unable to bring about jhāna, insight, path, and fruition, they guard only the fourfold purified virtue. As time passes, having fallen into decline, they think, 'Let us guard our virtue, having made it complete, and let us apply ourselves to striving, but we are not able to realize the path or fruition; there is no penetration of the noble Dhamma now.' Thus, becoming very lazy, they do not admonish or remind one another and are without remorse. From then on, they transgress the minor and lesser training rules. As time passes, they commit pācittiya and thullaccaya offenses, and then a grave offense. Only the pārājika remains. Even when there are a hundred or a thousand monks present who guard the four pārājikas, the practice is not said to have disappeared. But for the last monk, it disappears either through the breaking of virtue or through the end of life. This is called the disappearance of practice.

පරියත්තීති තෙපිටකං බුද්ධවචනං සාට්ඨකථා පාළි. යාව සා තිට්ඨති, තාව පරියත්ති පරිපුණ්ණා නාම හොති. ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ රාජයුවරාජානො අධම්මිකා හොන්ති, තෙසු අධම්මිකෙසු රාජාමච්චාදයො අධම්මිකා හොන්ති, තතො රට්ඨජනපදවාසිනොති. එතෙසං අධම්මිකතාය දෙවො න සම්මා වස්සති, තතො සස්සානි න සම්පජ්ජන්ති. තෙසු අසම්පජ්ජන්තෙසු පච්චයදායකා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස පච්චයෙ දාතුං න සක්කොන්ති, භික්ඛූ පච්චයෙහි කිලමන්තා අන්තෙවාසිකෙ සඞ්ගහෙතුං න සක්කොන්ති. ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ පරියත්ති පරිහායති, අත්ථවසෙන ධාරෙතුං න සක්කොන්ති, පාළිවසෙනෙව ධාරෙන්ති. තතො ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ පාළිම්පි සකලං ධාරෙතුං න සක්කොන්ති, පඨමං අභිධම්මපිටකං පරිහායති. පරිහායමානං මත්ථකතො පට්ඨාය පරිහායති. පඨමමෙව හි පට්ඨානමහාපකරණං පරිහායති, තස්මිං පරිහීනෙ යමකං, කථාවත්ථු, පුග්ගලපඤ්ඤත්ති, ධාතුකථා, විභඞ්ගො, ධම්මසඞ්ගහොති.

Due to their unrighteousness, the rain does not fall properly, and therefore the crops do not prosper. When these do not prosper, the donors of requisites are unable to give requisites to the community of monks. The monks, being afflicted by the lack of requisites, are unable to support their resident pupils. As time passes, the Pariyatti declines. They are unable to retain it by way of its meaning; they retain it only by way of the Pāḷi text. Then, as time passes, they are unable to retain even the entire Pāḷi text. First, the Abhidhamma Piṭaka declines. When it declines, it declines starting from the top. Indeed, first the great treatise, the Paṭṭhāna, declines. When that has declined, the Yamaka, Kathāvatthu, Puggalapaññatti, Vibhaṅga, and Dhammasaṅgaṇī decline.

එවං අභිධම්මපිටකෙ පරිහීනෙ මත්ථකතො පට්ඨාය සුත්තන්තපිටකං පරිහායති. පඨමඤ්හි අඞ්ගුත්තරනිකායො පරිහායති, තස්මිම්පි පඨමං එකාදසකනිපාතො, තතො දසකනිපාතො…පෙ… තතො එකකනිපාතොති. එවං අඞ්ගුත්තරෙ පරිහීනෙ මත්ථකතො පට්ඨාය සංයුත්තනිකායො පරිහායති. පඨමං හි මහාවග්ගො පරිහායති, තතො සළායතනවග්ගො, ඛන්ධවග්ගො, නිදානවග්ගො, සගාථාවග්ගොති. එවං සංයුත්තනිකායෙ පරිහීනෙ මත්ථකතො පට්ඨාය මජ්ඣිමනිකායො පරිහායති. පඨමං හි උපරිපණ්ණාසකො පරිහායති, තතො මජ්ඣිමපණ්ණාසකො, තතො මූලපණ්ණාසකොති. එවං මජ්ඣිමනිකායෙ පරිහීනෙ මත්ථකතො පට්ඨාය දීඝනිකායො පරිහායති. පඨමඤ්හි පාථිකවග්ගො පරිහායති, තතො මහාවග්ගො, තතො සීලක්ඛන්ධවග්ගොති. එවං දීඝනිකායෙ පරිහීනෙ සුත්තන්තපිටකං පරිහීනං නාම හොති. විනයපිටකෙන සද්ධිං ජාතකමෙව ධාරෙන්ති. විනයපිටකං ලජ්ජිනොව ධාරෙන්ති, ලාභකාමා පන ‘‘සුත්තන්තෙ කථිතෙපි සල්ලක්ඛෙන්තා නත්ථී’’ති ජාතකමෙව ධාරෙන්ති. ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ [Pg.69] ජාතකම්පි ධාරෙතුං න සක්කොන්ති. අථ තෙසං පඨමං වෙස්සන්තරජාතකං පරිහායති, තතො පටිලොමක්කමෙන පුණ්ණකජාතකං, මහානාරදජාතකන්ති පරියොසානෙ අපණ්ණකජාතකං පරිහායති. එවං ජාතකෙ පරිහීනෙ විනයපිටකමෙව ධාරෙන්ති.

Thus, when the Abhidhamma Piṭaka has declined, the Suttanta Piṭaka declines, starting from the top. Indeed, first the Aṅguttara Nikāya declines; and within that, first the Book of Elevens, then the Book of Tens... and so on... then the Book of Ones. Thus, when the Aṅguttara has declined, the Saṃyutta Nikāya declines, starting from the top. Indeed, first the Great Division declines, then the Division on the Six Sense Bases, the Division on the Aggregates, the Division on Causation, and the Division with Verses. Thus, when the Saṃyutta Nikāya has declined, the Majjhima Nikāya declines, starting from the top. Indeed, first the Final Fifty declines, then the Middle Fifty, and then the Root Fifty. Thus, when the Majjhima Nikāya has declined, the Dīgha Nikāya declines, starting from the top. Indeed, first the Pāthika Division declines, then the Great Division, and then the Division on the Aggregates of Virtue. Thus, when the Dīgha Nikāya has declined, the Suttanta Piṭaka is said to have declined. They retain only the Jātaka together with the Vinaya Piṭaka. Only the conscientious monks retain the Vinaya Piṭaka, but those who desire gain, thinking, 'Even when the Suttas are recited, there is no one who pays heed,' retain only the Jātaka. As time passes, they become unable to retain even the Jātaka. Then, among these, first the Vessantara Jātaka declines, then in reverse order the Puṇṇaka Jātaka, the Mahānārada Jātaka, and so on, until finally the Apaṇṇaka Jātaka declines. Thus, when the Jātaka has declined, they retain only the Vinaya Piṭaka.

ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ විනයපිටකම්පි මත්ථකතො පට්ඨාය පරිහායති. පඨමඤ්හි පරිවාරො පරිහායති, තතො ඛන්ධකො, භික්ඛුනීවිභඞ්ගො, මහාවිභඞ්ගොති අනුක්කමෙන උපොසථක්ඛන්ධකමත්තමෙව ධාරෙන්ති. තදාපි පරියත්ති අන්තරහිතා න හොති. යාව පන මනුස්සෙසු චාතුප්පදිකගාථාපි පවත්තති, තාව පරියත්ති අනන්තරහිතාව හොති. යදා සද්ධො පසන්නො රාජා හත්ථික්ඛන්ධෙ සුවණ්ණචඞ්කොටකම්හි සහස්සත්ථවිකං ඨපාපෙත්වා ‘‘බුද්ධෙහි කථිතං චාතුප්පදිකගාථං ජානන්තො ඉමං සහස්සං ගණ්හතූ’’ති නගරෙ භෙරිං චරාපෙත්වා ගණ්හනකං අලභිත්වා ‘‘එකවාරං චරාපිතෙ නාම සුණන්තාපි හොන්ති අස්සුණන්තාපී’’ති යාවතතියං චරාපෙත්වා ගණ්හනකං අලභිත්වා රාජපුරිසා තං සහස්සත්ථවිකං පුන රාජකුලං පවෙසෙන්ති, තදා පරියත්ති අන්තරහිතා නාම හොති. ඉදං පරියත්තිඅන්තරධානං නාම.

As time passes, the Vinaya Piṭaka also declines, starting from the top. Indeed, first the Parivāra declines, then the Khandhaka, the Bhikkhunīvibhaṅga, and the Mahāvibhaṅga. In this sequence, they come to retain only the Uposathakkhandhaka. Even then, the Pariyatti has not disappeared. For as long as even a four-lined stanza is current among humans, the Pariyatti has indeed not disappeared. But when a faithful and devoted king, having had a purse of a thousand placed in a golden casket on an elephant's back, has a drum beaten through the city with the proclamation, 'Let one who knows a four-lined stanza spoken by the Buddhas take this thousand!'; and, finding no one to take it, thinking, 'When it is proclaimed once, some may hear and some may not,' has it proclaimed up to a third time; and, still finding no one to take it, the king's men bring that purse of a thousand back into the royal palace—then the Pariyatti is said to have disappeared. This is called the disappearance of the Pariyatti.

ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ චීවරග්ගහණං පත්තග්ගහණං සම්මිඤ්ජනපසාරණං ආලොකිතවිලොකිතං න පාසාදිකං හොති. නිගණ්ඨසමණා විය අලාබුපත්තං භික්ඛූ පත්තං අග්ගබාහාය පක්ඛිපිත්වා ආදාය විචරන්ති, එත්තාවතාපි ලිඞ්ගං අනන්තරහිතමෙව හොති. ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ පන කාලෙ අග්ගබාහතො ඔතාරෙත්වා හත්ථෙන වා සික්කාය වා ඔලම්බිත්වා විචරන්ති, චීවරම්පි රජනසාරුප්පං අකත්වා ඔට්ඨට්ඨිවණ්ණං කත්වා විචරන්ති. ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ රජනම්පි න හොති දසච්ඡින්දනම්පි ඔවට්ටිකවිජ්ඣනම්පි, කප්පමත්තං කත්වා වළඤ්ජෙන්ති. පුන ඔවට්ටිකං විජ්ඣිත්වා කප්පං න කරොන්ති. තතො උභයම්පි අකත්වා දසා ඡෙත්වා පරිබ්බාජකා විය චරන්ති. ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ ‘‘කො ඉමිනා අම්හාකං අත්ථො’’ති ඛුද්දකං කාසාවඛණ්ඩං හත්ථෙ වා ගීවාය වා බන්ධන්ති, කෙසෙසු වා අල්ලීයාපෙන්ති, දාරභරණං වා කරොන්තා කසිත්වා වපිත්වා ජීවිකං කප්පෙත්වා විචරන්ති. තදා දක්ඛිණං දෙන්තා සඞ්ඝං උද්දිස්ස එතෙසං දෙන්ති. ඉදං සන්ධාය භගවතා වුත්තං – ‘‘භවිස්සන්ති ඛො, පනානන්ද, අනාගතමද්ධානං ගොත්‍රභුනො කාසාවකණ්ඨා දුස්සීලා පාපධම්මා, තෙසු දුස්සීලෙසු සඞ්ඝං උද්දිස්ස දානං දස්සන්ති, තදාපාහං, ආනන්ද, සඞ්ඝගතං දක්ඛිණං අසඞ්ඛෙය්‍යං [Pg.70] අප්පමෙය්‍යං වදාමී’’ති (ම. නි. 3.380). තතො ගච්ඡන්තෙ කාලෙ නානාවිධානි කම්මානි කරොන්තා ‘‘පපඤ්චො එස, කිං ඉමිනා අම්හාක’’න්ති කාසාවඛණ්ඩං ඡින්දිත්වා අරඤ්ඤෙ ඛිපන්ති. එතස්මිං කාලෙ ලිඞ්ගං අන්තරහිතං නාම හොති. කස්සපදසබලස්ස කිර කාලතො පට්ඨාය යොනකානං සෙතවත්ථං පාරුපිත්වා චරණං චාරිත්තං ජාතන්ති. ඉදං ලිඞ්ගඅන්තරධානං නාම.

As time passes, the holding of the robe, the holding of the bowl, the bending and stretching of limbs, and the looking ahead and looking aside are no longer inspiring. Like the Nigaṇṭha ascetics with their gourd bowls, monks wander about, having slung their bowls over their forearms. Even with this, the outward sign has not yet disappeared. But as time passes, they take the bowl down from their forearm and wander about carrying it by hand or hanging in a net bag. And their robes, instead of dyeing them a suitable color, they make them the color of a camel's hump and wander about. As time passes, there is no dyeing, no cutting of the fringe, and no sewing of the border strip; they use the robes after only making the `kappa` mark. Again, they sew the border strip but do not make the `kappa` mark. Then, doing neither of these, they cut the fringes and wander about like other ascetics. As time passes, thinking, 'What use is this to us?' they tie a small piece of saffron cloth on their hand or neck, or attach it to their hair. They wander about supporting a wife, plowing, sowing, and making a living. At that time, those giving an offering give it to these monks, dedicating it to the Saṅgha. It was with reference to this that the Blessed One said: 'In the future, Ānanda, there will be nominal monks, with saffron cloth around their necks, immoral, of evil character. People will give alms to these immoral ones, dedicating it to the Saṅgha. Even then, Ānanda, I declare that an offering directed to the Saṅgha is incalculable and immeasurable.' (MN 3.380) Then, as time passes, while engaged in various kinds of work, they think, 'This is just a complication, what use is it to us?' and they cut off the piece of saffron cloth and throw it away in the forest. At this time, the outward sign is said to have disappeared. It is said that from the time of Kassapa, the Ten-Powered One, the custom arose for the Yonakas of wearing white clothes and wandering about. This is called the disappearance of the outward sign.

ධාතුඅන්තරධානං පන එවං වෙදිතබ්බං – තීණි පරිනිබ්බානානි, කිලෙසපරිනිබ්බානං – ඛන්ධපරිනිබ්බානං, ධාතුපරිනිබ්බානන්ති. තත්ථ කිලෙසපරිනිබ්බානං බොධිපල්ලඞ්කෙ අහොසි, ඛන්ධපරිනිබ්බානං කුසිනාරායං, ධාතුපරිනිබ්බානං අනාගතෙ භවිස්සති. කථං? තතො තත්ථ තත්ථ සක්කාරසම්මානං අලභමානා ධාතුයො බුද්ධානං අධිට්ඨානබලෙන සක්කාරසම්මානලභනකට්ඨානං ගච්ඡන්ති. ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ සබ්බට්ඨානෙසු සක්කාරසම්මානො න හොති. සාසනස්ස හි ඔසක්කනකාලෙ ඉමස්මිං තම්බපණ්ණිදීපෙ සබ්බා ධාතුයො සන්නිපතිත්වා මහාචෙතියං, තතො නාගදීපෙ රාජායතනචෙතියං, තතො බොධිපල්ලඞ්කං ගමිස්සන්ති. නාගභවනතොපි දෙවලොකතොපි බ්‍රහ්මලොකතොපි ධාතුයො මහාබොධිපල්ලඞ්කමෙව ගමිස්සන්ති. සාසපමත්තාපි ධාතු අන්තරා න නස්සිස්සති. සබ්බා ධාතුයො මහාබොධිමණ්ඩෙ සන්නිපතිත්වා බුද්ධරූපං ගහෙත්වා බොධිමණ්ඩෙ පල්ලඞ්කෙන නිසින්නබුද්ධසරීරසිරිං දස්සෙන්ති. ද්වත්තිංස මහාපුරිසලක්ඛණානි අසීති අනුබ්‍යඤ්ජනානි බ්‍යාමප්පභාති සබ්බං පරිපුණ්ණමෙව හොති. තතො යමකපාටිහාරියදිවසෙ විය පාටිහාරියං කත්වා දස්සෙන්ති. තදා මනුස්සභූතසත්තො නාම තත්ථ ගතො නත්ථි, දසසහස්සචක්කවාළෙ පන දෙවතා සබ්බාව සන්නිපතිත්වා ‘‘අජ්ජ දසබලො පරිනිබ්බායති, ඉතොදානි පට්ඨාය අන්ධකාරං භවිස්සතී’’ති පරිදෙවන්ති. අථ ධාතුසරීරතො තෙජො සමුට්ඨාය තං සරීරං අපණ්ණත්තිකභාවං ගමෙති. ධාතුසරීරතො සමුට්ඨිතා ජාලා යාව බ්‍රහ්මලොකා උග්ගච්ඡිස්සති, සාසපමත්තාය සෙසායපි ධාතුයා සති එකජාලාව භවිස්සති. ධාතූසු පරියාදානං ගතාසු පච්ඡිජ්ජිස්සති. එවං මහන්තං ආනුභාවං දස්සෙත්වා ධාතුයො [Pg.71] අන්තරධායන්ති. තදා සන්නිපතිතා දෙවසඞ්ඝා බුද්ධානං පරිනිබ්බුතදිවසෙ විය දිබ්බගන්ධමාලාතූරියාදීහි සක්කාරං කත්වා තික්ඛත්තුං පදක්ඛිණං කත්වා වන්දිත්වා ‘‘අනාගතෙ උප්පජ්ජනකං බුද්ධං පස්සිතුං ලභිස්සාම භගවා’’ති වත්වා සකසකට්ඨානමෙව ගච්ඡන්ති. ඉදං ධාතුඅන්තරධානං නාම.

The disappearance of the relics should be understood as follows: there are three kinds of Parinibbāna—the Parinibbāna of defilements, the Parinibbāna of the aggregates, and the Parinibbāna of the relics. Among these, the Parinibbāna of defilements occurred at the Bodhi seat, the Parinibbāna of the aggregates at Kusinārā, and the Parinibbāna of the relics will take place in the future. How? When the relics no longer receive veneration and honor in various places, they will, by the power of the Buddhas’ determination, go to places where they can receive veneration and honor. As time passes, veneration and honor will cease in all places. At the time when the Dispensation declines, all the relics in this island of Tambapaṇṇi will gather at the Great Stupa. Then, they will go to the Rājāyatana Stupa in Nāgadīpa, and from there, they will proceed to the Bodhi seat. Even from the abodes of the Nāgas, the deva realms, and the Brahmā realms, the relics will go to the great Bodhi seat. Not even a mustard-seed-sized relic will perish in between. All the relics will gather at the great Bodhi terrace, assume the form of the Buddha, and display the glory of the Buddha’s body seated cross-legged at the Bodhi terrace. The thirty-two marks of a Great Man, the eighty minor characteristics, and the fathom-long aura—all will be fully manifest. Then, just as on the day of the Twin Miracle, they will perform a miracle and reveal themselves. At that time, no human being will be present there, but all the deities from the ten-thousandfold world-system will gather and lament, saying, "Today the Ten-Powered One attains final Parinibbāna. From now on, darkness will prevail." Then, flames will arise from the relic-body and reduce that body to an un-designatable state. The flames rising from the relic-body will blaze up to the Brahmā world. Even if a mustard-seed-sized relic remains, there will be only a single flame. When the relics are entirely consumed, it will cease. Having displayed such great power, the relics will disappear. The assembly of deities who have gathered will then honor them with divine perfumes, garlands, and music, as on the day of the Buddhas’ final Parinibbāna. They will circumambulate three times, pay homage, and say, "May we be able to see the Buddha who will arise in the future, O Blessed One!" Then, they will return to their respective abodes. This is called the disappearance of the relics.

ඉමස්ස පඤ්චවිධස්ස අන්තරධානස්ස පරියත්තිඅන්තරධානමෙව මූලං. පරියත්තියා හි අන්තරහිතාය පටිපත්ති අන්තරධායති, පරියත්තියා ඨිතාය පටිපත්ති පතිට්ඨාති. තෙනෙව ඉමස්මිං දීපෙ චණ්ඩාලතිස්සමහාභයෙ සක්කො දෙවරාජා මහාඋළුම්පං මාපෙත්වා භික්ඛූනං ආරොචාපෙසි ‘‘මහන්තං භයං භවිස්සති, න සම්මා දෙවො වස්සිස්සති, භික්ඛූ පච්චයෙහි කිලමන්තා පරියත්තිං සන්ධාරෙතුං න සක්ඛිස්සන්ති, පරතීරං ගන්ත්වා අය්‍යෙහි ජීවිතං රක්ඛිතුං වට්ටති. ඉමං මහාඋළුම්පං ආරුය්හ ගච්ඡථ, භන්තෙ. යෙසං එත්ථ නිසජ්ජට්ඨානං නප්පහොති, තෙ කට්ඨඛණ්ඩෙපි උරං ඨපෙත්වා ගච්ඡන්තු, සබ්බෙසම්පි භයං න භවිස්සතී’’ති. තදා සමුද්දතීරං පත්වා සට්ඨි භික්ඛූ කතිකං කත්වා ‘‘අම්හාකං එත්ථ ගමනකිච්චං නත්ථි, මයං ඉධෙව හුත්වා තෙපිටකං රක්ඛිස්සාමා’’ති තතො නිවත්තිත්වා දක්ඛිණමලයජනපදං ගන්ත්වා කන්දමූලපණ්ණෙහි ජීවිකං කප්පෙන්තා වසිංසු. කායෙ වහන්තෙ නිසීදිත්වා සජ්ඣායං කරොන්ති, අවහන්තෙ වාලිකං උස්සාරෙත්වා පරිවාරෙත්වා සීසානි එකට්ඨානෙ කත්වා පරියත්තිං සම්මසන්ති. ඉමිනා නියාමෙන ද්වාදස සංවච්ඡරානි සාට්ඨකථං තෙපිටකං පරිපුණ්ණං කත්වා ධාරයිංසු.

Of this fivefold disappearance, the disappearance of the textual learning is the very root. For when the textual learning has disappeared, the practice disappears; when the textual learning is established, the practice is established. Therefore, during the great fear of Caṇḍālatissa on this island, Sakka, king of the devas, created a great raft and had it announced to the monks: 'A great danger will arise, the rain will not fall properly, the monks, exhausted by the lack of requisites, will be unable to preserve the textual learning. It is proper for the noble ones to go to the other shore to preserve their lives. Board this great raft and go, venerable sirs. Those for whom there is not enough sitting space here may place their chests even on logs and go; no danger will befall any of you.' Then, having reached the seashore, sixty monks made an agreement, saying, 'We have no business going there. We will remain right here and protect the Tipiṭaka.' Turning back from there, they went to the southern Malay country and lived, sustaining their lives on tubers, roots, and leaves. When their bodies were able, they would sit and recite. When their bodies were not able, they would sweep up sand, make an enclosure, place their heads together in one spot, and review the textual learning. In this manner, for twelve years, they preserved the Tipiṭaka with its commentary, having made it complete.

භයෙ වූපසන්තෙ සත්තසතා භික්ඛූ අත්තනො ගතට්ඨානෙ සාට්ඨකථෙ තෙපිටකෙ එකක්ඛරම්පි එකබ්‍යඤ්ජනම්පි අනාසෙත්වා ඉමමෙව දීපමාගම්ම කල්ලගාමජනපදෙ මණ්ඩලාරාමවිහාරං පවිසිංසු. ථෙරානං ආගමනප්පවත්තිං සුත්වා ඉමස්මිං දීපෙ ඔහීනා සට්ඨි භික්ඛූ ‘‘ථෙරෙ පස්සිස්සාමා’’ති ගන්ත්වා ථෙරෙහි සද්ධිං තෙපිටකං සොධෙන්තා එකක්ඛරම්පි එකබ්‍යඤ්ජනම්පි අසමෙන්තං නාම න පස්සිංසු. තස්මිං ඨානෙ ථෙරානං අයං කථා උදපාදි ‘‘පරියත්ති නු ඛො සාසනස්ස මූලං, උදාහු පටිපත්තී’’ති. පංසුකූලිකත්ථෙරා ‘‘පටිපත්තිමූල’’න්ති ආහංසු, ධම්මකථිකා ‘‘පරියත්තී’’ති. අථ නෙ ථෙරා ‘‘තුම්හාකං ද්වින්නම්පි ජනානං වචනමත්තෙනෙව න කරොම, ජිනභාසිතං සුත්තං ආහරථා’’ති ආහංසු. සුත්තං ආහරිතුං න භාරොති ‘‘ඉමෙ ච, සුභද්ද[Pg.72], භික්ඛූ සම්මා විහරෙය්‍යුං, අසුඤ්ඤො ලොකො අරහන්තෙහි අස්සාති (දී. නි. 2.214). පටිපත්තිමූලකං, මහාරාජ, සත්ථුසාසනං පටිපත්තිසාරකං. පටිපත්තියා ධරන්තාය තිට්ඨතී’’ති (මි. ප. 4.1.7) සුත්තං ආහරිංසු. ඉමං සුත්තං සුත්වා ධම්මකථිකා අත්තනො වාදඨපනත්ථාය ඉමං සුත්තං ආහරිංසු –

When the fear had subsided, seven hundred monks, without having lost a single letter or a single syllable of the Tipiṭaka with its commentary in the places where they had gone, returned to this very island and entered the Maṇḍalārāma monastery in the Kallagāma district. Hearing the news of the elders' arrival, the sixty monks who had been left behind on this island went, thinking, 'We will see the elders.' While revising the Tipiṭaka with the elders, they did not find a single letter or a single syllable that was not in agreement. At that place, this discussion arose among the elders: 'Is the textual learning indeed the root of the Dispensation, or is it the practice?' The rag-robe-wearing elders said, 'The practice is the root,' while the Dhamma-preaching elders said, 'The textual learning is.' Then the elders said to them, 'We will not act on the mere word of you two. Bring forth a sutta spoken by the Conqueror.' They brought forth the sutta: 'If, Subhadda, these monks were to live rightly, the world would not be empty of arahants.' And: 'Great king, the Teacher’s Dispensation is rooted in practice and has practice as its essence. It endures as long as practice is maintained.' Hearing this sutta, the Dhamma-preaching elders, to establish their own view, brought forth this sutta:

‘‘යාව තිට්ඨන්ති සුත්තන්තා, විනයො යාව දිප්පති;

තාව දක්ඛන්ති ආලොකං, සූරියෙ අබ්භුට්ඨිතෙ යථා.

As long as the suttantas stand, and as long as the Vinaya shines, so long will they see the light, just as when the sun has risen.

‘‘සුත්තන්තෙසු අසන්තෙසු, පමුට්ඨෙ විනයම්හි ච;

තමො භවිස්සති ලොකෙ, සූරියෙ අත්ථඞ්ගතෙ යථා.

When the suttantas are no more, and the Vinaya is forgotten, there will be darkness in the world, just as when the sun has set.

‘‘සුත්තන්තෙ රක්ඛිතෙ සන්තෙ, පටිපත්ති හොති රක්ඛිතා;

පටිපත්තියං ඨිතො ධීරො, යොගක්ඛෙමා න ධංසතී’’ති.

When the suttanta is protected, the practice is protected; the wise one, established in the practice, does not fall away from security from the bonds.

ඉමස්මිං සුත්තෙ ආහටෙ පංසුකූලිකත්ථෙරා තුණ්හී අහෙසුං, ධම්මකථිකත්ථෙරානංයෙව වචනං පුරතො අහොසි. යථා හි ගවසතස්ස වා ගවසහස්සස්ස වා අන්තරෙ පවෙණිපාලිකාය ධෙනුයා අසති සො වංසො සා පවෙණි න ඝටීයති, එවමෙවං ආරද්ධවිපස්සකානං භික්ඛූනං සතෙපි සහස්සෙපි සංවිජ්ජමානෙ පරියත්තියා අසති අරියමග්ගපටිවෙධො නාම න හොති. යථා ච නිධිකුම්භියා ජානනත්ථාය පාසාණපිට්ඨෙ අක්ඛරෙසු ඨපිතෙසු යාව අක්ඛරානි ධරන්ති, තාව නිධිකුම්භි නට්ඨා නාම න හොති. එවමෙවං පරියත්තියා ධරමානාය සාසනං අන්තරහිතං නාම න හොතීති.

When this sutta was brought forth, the rag-robe-wearing elders became silent, and the word of the Dhamma-preaching elders prevailed. For just as among a hundred or a thousand cattle, if there is no cow to preserve the lineage, that line and that lineage are not continued, so too, even if there are a hundred or a thousand monks who have undertaken insight meditation, if the textual learning is absent, there is no such thing as the penetration of the noble path. And just as, when letters are inscribed on a stone slab for the purpose of identifying a pot of treasure, as long as the letters endure, the pot of treasure is not considered lost. In the same way, as long as the textual learning endures, the Dispensation is not considered to have disappeared.

දුතියපමාදාදිවග්ගවණ්ණනා.

The commentary on the second chapter, beginning with 'Heedlessness'.

11. අධම්මවග්ගවණ්ණනා

11. Commentary on the Chapter on Unrighteousness.

140. එකාදසමෙ වග්ගෙ අධම්මං අධම්මොතිආදීනි වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙවාති.

140. In the eleventh chapter, the phrases beginning with 'unrighteousness as unrighteousness' should be understood in the manner already stated. The rest here is self-evident.

අධම්මවග්ගවණ්ණනා.

Commentary on the Chapter on Unrighteousness.

12. අනාපත්තිවග්ගවණ්ණනා

12. Commentary on the Chapter on Non-Offenses.

150. ද්වාදසමෙ [Pg.73] පන අනාපත්තිං ආපත්තීතිආදීසු ‘‘අනාපත්ති අජානන්තස්ස අථෙය්‍යචිත්තස්ස නමරණාධිප්පායස්ස අනුල්ලපනාධිප්පායස්ස නමොචනාධිප්පායස්සා’’ති තත්ථ තත්ථ වුත්තා අනාපත්ති අනාපත්ති නාම, ‘‘ජානන්තස්ස ථෙය්‍යචිත්තස්සා’’තිආදිනා නයෙන වුත්තා ආපත්ති ආපත්ති නාම, පඤ්චාපත්තික්ඛන්ධා ලහුකාපත්ති නාම, ද්වෙ ආපත්තික්ඛන්ධා ගරුකාපත්ති නාම. ද්වෙ ආපත්තික්ඛන්ධා දුට්ඨුල්ලාපත්ති නාම, පඤ්චාපත්තික්ඛන්ධා අදුට්ඨුල්ලාපත්ති නාම. ඡ ආපත්තික්ඛන්ධා සාවසෙසාපත්ති නාම, එකො පාරාජිකාපත්තික්ඛන්ධො අනවසෙසාපත්ති නාම. සප්පටිකම්මාපත්ති නාම සාවසෙසාපත්තියෙව, අප්පටිකම්මාපත්ති නාම අනවසෙසාපත්තියෙව. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

150. Now, in the twelfth chapter, regarding 'non-offense as offense' and so on: the non-offense spoken of in various places as 'no offense for one who does not know, for one without thievish intent, for one without the intention to kill, for one without the intention to boast, for one without the intention to release' is called a non-offense. The offense spoken of in the manner beginning with 'for one who knows, for one with thievish intent' is called an offense. The five classes of offenses are called light offenses; the two classes of offenses are called grave offenses. The two classes of offenses are called gross offenses; the five classes of offenses are called non-gross offenses. The six classes of offenses are called offenses with a remainder; the one class of Pārājika offense is called an offense without a remainder. A remediable offense is just an offense with a remainder; an irremediable offense is just an offense without a remainder. The rest is self-evident everywhere.

අනාපත්තිවග්ගවණ්ණනා.

Commentary on the Chapter on Non-Offenses.

13. එකපුග්ගලවග්ගවණ්ණනා

13. Commentary on the Chapter on the Single Individual.

170. එකපුග්ගලවග්ගස්ස පඨමෙ එකපුග්ගලොති එකො පුග්ගලො. එත්ථ එකොති දුතියාදිපටික්ඛෙපත්ථො ගණනපරිච්ඡෙදො. පුග්ගලොති සම්මුතිකථා, න පරමත්ථකථා. බුද්ධස්ස හි භගවතො දුවිධා දෙසනා – සම්මුතිදෙසනා, පරමත්ථදෙසනා චාති. තත්ථ ‘‘පුග්ගලො සත්තො ඉත්ථී පුරිසො ඛත්තියො බ්‍රාහ්මණො දෙවො මාරො’’ති එවරූපා සම්මුතිදෙසනා, ‘‘අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තා ඛන්ධා ධාතූ ආයතනානි සතිපට්ඨානා’’ති එවරූපා පරමත්ථදෙසනා. තත්ථ භගවා යෙ සම්මුතිවසෙන දෙසනං සුත්වා අත්ථං පටිවිජ්ඣිත්වා මොහං පහාය විසෙසං අධිගන්තුං සමත්ථා, තෙසං සම්මුතිදෙසනං දෙසෙති. යෙ පන පරමත්ථවසෙන දෙසනං සුත්වා අත්ථං පටිවිජ්ඣිත්වා මොහං පහාය විසෙසමධිගන්තුං සමත්ථා, තෙසං පරමත්ථදෙසනං දෙසෙති.

170. In the first discourse of the Chapter on the Single Individual, 'single individual' means one person. Here, 'single' has the meaning of excluding a second and so on, a numerical distinction. 'Individual' is a conventional statement, not an ultimate statement. For the Blessed One, the Buddha, has two kinds of teachings: conventional teaching and ultimate teaching. Among these, statements such as 'a person, a being, a woman, a man, a noble, a brahmin, a deva, Māra' are conventional teachings, while statements such as 'impermanent, suffering, non-self, aggregates, elements, sense bases, foundations of mindfulness' are ultimate teachings. Here, the Blessed One teaches the conventional teaching to those who, having heard a teaching by way of convention, are able to penetrate its meaning, abandon delusion, and attain distinction. But to those who, having heard a teaching by way of ultimate meaning, are able to penetrate its meaning, abandon delusion, and attain distinction, he teaches the ultimate teaching.

තත්‍රායං උපමා – යථා හි දෙසභාසාකුසලො තිණ්ණං වෙදානං අත්ථසංවණ්ණනකො ආචරියො යෙ දමිළභාසාය වුත්තෙ අත්ථං ජානන්ති, තෙසං දමිළභාසාය ආචික්ඛති. යෙ අන්ධභාසාදීසු අඤ්ඤතරාය භාසාය[Pg.74], තෙසං තාය තාය භාසාය. එවං තෙ මාණවකා ඡෙකං බ්‍යත්තං ආචරියමාගම්ම ඛිප්පමෙව සිප්පං උග්ගණ්හන්ති. තත්ථ ආචරියො විය බුද්ධො භගවා, තයො වෙදා විය කථෙතබ්බභාවෙ ඨිතානි තීණි පිටකානි, දෙසභාසාකොසල්ලමිව සම්මුතිපරමත්ථකොසල්ලං, නානාදෙසභාසා මාණවකා විය සම්මුතිපරමත්ථවසෙන පටිවිජ්ඣනසමත්ථා වෙනෙය්‍යසත්තා, ආචරියස්ස දමිළභාසාදිආචික්ඛනං විය භගවතො සම්මුතිපරමත්ථවසෙන දෙසනා වෙදිතබ්බා. ආහ චෙත්ථ –

Here is a simile: Just as a teacher skilled in local dialects, who explains the meaning of the three Vedas, explains in the Damiḷa language to those who understand the meaning when spoken in the Damiḷa language. To those who understand any other language, such as the Andha language, he explains in that respective language. Thus, those students, having approached a skilled and proficient teacher, quickly learn the craft. Here, the Buddha, the Blessed One, is like the teacher; the three Vedas are like the three Piṭakas, which are in the state of what should be taught; skill in local dialects is like skill in conventional and ultimate truths; the students of various local dialects are like the teachable beings capable of penetrating by way of conventional and ultimate truths; the teacher’s explanation in the Damiḷa language and so on should be understood as the Blessed One’s teaching by way of conventional and ultimate truths. Here it is said:

‘‘දුවෙ සච්චානි අක්ඛාසි, සම්බුද්ධො වදතං වරො;

සම්මුතිං පරමත්ථඤ්ච, තතියං නුපලබ්භති.

“The Fully Enlightened One, the best of speakers, declared two truths: conventional and ultimate; a third is not found.

‘‘සඞ්කෙතවචනං සච්චං, ලොකසම්මුතිකාරණා;

පරමත්ථවචනං සච්චං, ධම්මානං භූතකාරණා.

“Conventional speech is true because of worldly convention; ultimate speech is true because of the true nature of phenomena.

‘‘තස්මා වොහාරකුසලස්ස, ලොකනාථස්ස සත්ථුනො;

සම්මුතිං වොහරන්තස්ස, මුසාවාදො න ජායතී’’ති.

“Therefore, for the Teacher, the Lord of the World, skilled in usage, when using conventional language, no falsehood arises.”

අපිච අට්ඨහි කාරණෙහි භගවා පුග්ගලකථං කථෙති – හිරොත්තප්පදීපනත්ථං, කම්මස්සකතාදීපනත්ථං, පච්චත්තපුරිසකාරදීපනත්ථං, ආනන්තරියදීපනත්ථං, බ්‍රහ්මවිහාරදීපනත්ථං, පුබ්බෙනිවාසදීපනත්ථං, දක්ඛිණාවිසුද්ධිදීපනත්ථං, ලොකසම්මුතියා අප්පහානත්ථඤ්චාති. ‘‘ඛන්ධධාතුආයතනානි හිරියන්ති ඔත්තප්පන්තී’’ති හි වුත්තෙ මහාජනො න ජානාති, සම්මොහමාපජ්ජති, පටිසත්තු හොති ‘‘කිමිදං ඛන්ධධාතුආයතනානි හිරියන්ති ඔත්තප්පන්ති නාමා’’ති? ‘‘ඉත්ථී හිරියති ඔත්තප්පති, පුරිසො ඛත්තියො බ්‍රාහ්මණො දෙවො මාරො’’ති වුත්තෙ පන ජානාති, න සම්මොහමාපජ්ජති, න පටිසත්තු හොති. තස්මා භගවා හිරොත්තප්පදීපනත්ථං පුග්ගලකථං කථෙති.

Furthermore, the Blessed One speaks of individuals for eight reasons: to illuminate moral shame and moral dread, to illuminate ownership of kamma, to illuminate individual effort, to illuminate the deeds of immediate retribution, to illuminate the divine abidings, to illuminate past lives, to illuminate the purification of offerings, and to avoid abandoning worldly conventions. For when it is said, 'The aggregates, elements, and sense bases have moral shame and moral dread,' the general public does not understand, becomes confused, and becomes hostile, asking, 'What is this, that “the aggregates, elements, and sense bases have moral shame and moral dread”?' But when it is said, 'A woman has moral shame and moral dread, a man, a khattiya, a brahmin, a deva, Māra,' they understand, do not become confused, and do not become hostile. Therefore, the Blessed One speaks of individuals to illuminate moral shame and moral dread.

‘‘ඛන්ධා කම්මස්සකා, ධාතුයො ආයතනානී’’ති වුත්තෙපි එසෙව නයො. තස්මා භගවා කම්මස්සකතාදීපනත්ථං පුග්ගලකථං කථෙති.

The same principle applies also when it is said, 'The aggregates, elements, and sense bases are owners of kamma.' Therefore, the Blessed One speaks of individuals to illuminate ownership of kamma.

‘‘වෙළුවනාදයො මහාවිහාරා ඛන්ධෙහි කාරාපිතා, ධාතූහි ආයතනෙහී’’ති වුත්තෙපි එසෙව නයො. තස්මා භගවා පච්චත්තපුරිසකාරදීපනත්ථං පුග්ගලකථං කථෙති.

The same principle applies also when it is said, 'Great monasteries like Veḷuvana were caused to be built by the aggregates, by the elements, and by the sense bases.' Therefore, the Blessed One speaks of individuals to illuminate individual effort.

‘‘ඛන්ධා [Pg.75] මාතරං ජීවිතා වොරොපෙන්ති, පිතරං, අරහන්තං, රුහිරුප්පාදකම්මං, සඞ්ඝභෙදකම්මං කරොන්ති, ධාතුයො ආයතනානී’’ති වුත්තෙපි එසෙව නයො. තස්මා භගවා ආනන්තරියදීපනත්ථං පුග්ගලකථං කථෙති.

The same principle applies also when it is said, 'The aggregates deprive mother of life, or father, or an arahant; they perform the deed of causing a Buddha's blood to flow or the deed of causing a schism in the Sangha; as do the elements and the sense bases.' Therefore, the Blessed One speaks of individuals to illuminate the deeds of immediate retribution.

‘‘ඛන්ධා මෙත්තායන්ති, ධාතුයො ආයතනානී’’ති වුත්තෙපි එසෙව නයො. තස්මා භගවා බ්‍රහ්මවිහාරදීපනත්ථං පුග්ගලකථං කථෙති.

The same principle applies also when it is said, 'The aggregates, elements, and sense bases practice loving-kindness.' Therefore, the Blessed One speaks of individuals to illuminate the divine abidings.

‘‘ඛන්ධා පුබ්බෙනිවාසමනුස්සරන්ති, ධාතුයො ආයතනානී’’ති වුත්තෙපි එසෙව නයො. තස්මා භගවා පුබ්බෙනිවාසදීපනත්ථං පුග්ගලකථං කථෙති.

The same principle applies also when it is said, 'The aggregates, elements, and sense bases recollect past lives.' Therefore, the Blessed One speaks of individuals to illuminate past lives.

‘‘ඛන්ධා දානං පටිග්ගණ්හන්ති, ධාතුයො ආයතනානී’’ති වුත්තෙපි මහාජනො න ජානාති, සම්මොහං ආපජ්ජති, පටිසත්තු හොති ‘‘කිමිදං ඛන්ධධාතුආයතනානි පටිග්ගණ්හන්ති නාමා’’ති? ‘‘පුග්ගලා පටිග්ගණ්හන්ති සීලවන්තො කල්‍යාණධම්මො’’ති වුත්තෙ පන ජානාති, න සම්මොහං ආපජ්ජති, න පටිසත්තු හොති. තස්මා භගවා දක්ඛිණාවිසුද්ධිදීපනත්ථං පුග්ගලකථං කථෙති.

Also, when it is said, 'The aggregates, elements, and sense bases receive a gift,' the general public does not understand, becomes confused, and becomes hostile, asking, 'What is this, that “the aggregates, elements, and sense bases receive”?' But when it is said, 'Virtuous individuals of good qualities receive,' they understand, do not become confused, and do not become hostile. Therefore, the Blessed One speaks of individuals to illuminate the purification of offerings.

ලොකසම්මුතිඤ්ච බුද්ධා භගවන්තො නප්පජහන්ති, ලොකසමඤ්ඤාය ලොකනිරුත්තියා ලොකාභිලාපෙ ඨිතායෙව ධම්මං දෙසෙන්ති. තස්මා භගවා ලොකසම්මුතියා අප්පහානත්ථම්පි පුග්ගලකථං කථෙති.

And the Buddhas, the Blessed Ones, do not abandon worldly conventions; they teach the Dhamma while established in worldly designations, worldly language, and worldly expressions. Therefore, the Blessed One also speaks of individuals in order not to abandon worldly conventions.

ඉති එකො ච සො පුග්ගලො චාති එකපුග්ගලො. කෙනට්ඨෙන එකපුග්ගලො? අසදිසට්ඨෙන ගුණවිසිට්ඨට්ඨෙන අසමසමට්ඨෙනාති. සො හි දසන්නං පාරමීනං පටිපාටියා ආවජ්ජනං ආදිං කත්වා බොධිසම්භාරගුණෙහි චෙව බුද්ධගුණෙහි ච සෙසමහාජනෙන අසදිසොති අසදිසට්ඨෙනපි එකපුග්ගලො. යෙ චස්ස තෙ ගුණා, තෙ සෙසසත්තානං ගුණෙහි විසිට්ඨාති ගුණවිසිට්ඨට්ඨෙනපි එකපුග්ගලො. පුරිමකා සම්මාසම්බුද්ධා සබ්බසත්තෙහි අසමා, තෙහි සද්ධිං අයමෙව එකො රූපකායගුණෙහි චෙව නාමකායගුණෙහි ච සමොති අසමසමට්ඨෙනපි එකපුග්ගලො.

Thus, 'one' and 'that person' is 'a single individual.' In what sense is he a single individual? In the sense of being incomparable, in the sense of being distinguished by virtues, and in the sense of being equal to the unequal. For he, beginning with the reflection on the sequence of the ten perfections, is incomparable to the rest of the populace because of the qualities that are the requisites for enlightenment and the qualities of a Buddha—thus, he is a single individual in the sense of being incomparable. And those virtues of his are superior to the virtues of other beings—thus, he is a single individual in the sense of being distinguished by virtues. The previous Fully Enlightened Buddhas are unequal to all beings; this one alone is equal to them through the qualities of both the body of form and the body of name—thus, he is a single individual in the sense of being equal to the unequal.

ලොකෙති තයො ලොකා – සත්තලොකො, ඔකාසලොකො, සඞ්ඛාරලොකොති. තෙසං විත්ථාරකථා විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.135-136) වුත්තා. තෙසු ඉධ සත්තලොකො අධිප්පෙතො. සත්තලොකෙ උප්පජ්ජමානොපි චෙස න දෙවලොකෙ, න බ්‍රහ්මලොකෙ, මනුස්සලොකෙයෙව උප්පජ්ජති. මනුස්සලොකෙපි [Pg.76] න අඤ්ඤස්මිං චක්කවාළෙ, ඉමස්මිංයෙව චක්කවාළෙ උප්පජ්ජති. තත්‍රාපි න සබ්බට්ඨානෙසු.

‘World’ means three worlds: the world of beings, the world of space, and the world of formations. Their detailed account is given in the Visuddhimagga (Vism. I, 135-136). Among these, the world of beings is intended here. Even when arising in the world of beings, he is not born in the deva-world, nor in the brahma-world, but only in the human world. In the human world, he is not born in another world-system, but only in this world-system. And even there, not in all places.

‘‘පුරත්ථිමාය දිසාය ගජඞ්ගලං නාම නිගමො, තස්ස පරෙන මහාසාලා, තතො පරා පච්චන්තිමා ජනපදා, ඔරතො මජ්ඣෙ. පුරත්ථිමදක්ඛිණාය දිසාය සල්ලවතී නාම නදී, තතො පරා පච්චන්තිමා ජනපදා, ඔරතො මජ්ඣෙ. දක්ඛිණාය දිසාය සෙතකණ්ණිකං නාම නිගමො, තතො පරා පච්චන්තිමා ජනපදා, ඔරතො මජ්ඣෙ. පච්ඡිමාය දිසාය ථූණං නාම බ්‍රාහ්මණගාමො, තතො පරා පච්චන්තිමා ජනපදා, ඔරතො මජ්ඣෙ. උත්තරාය දිසාය උසීරද්ධජො නාම පබ්බතො, තතො පරා පච්චන්තිමා ජනපදා, ඔරතො මජ්ඣෙ’’ති (මහාව. 259) එවං පරිච්ඡින්නෙ ආයාමතො තියොජනසතෙ විත්ථාරතො අඩ්ඪතෙය්‍යයොජනසතෙ පරික්ඛෙපතො නවයොජනසතෙ මජ්ඣිමදෙසෙ උප්පජ්ජති. න කෙවලඤ්ච තථාගතොව, පච්චෙකබුද්ධා අග්ගසාවකා අසීති මහාථෙරා බුද්ධමාතා බුද්ධපිතා චක්කවත්තී රාජා අඤ්ඤෙ ච සාරප්පත්තා බ්‍රාහ්මණගහපතිකා එත්ථෙව උප්පජ්ජන්ති.

“In the eastern direction, there is a town named Gajaṅgala; beyond that is Mahāsālā; further beyond are the borderlands, and within that is the middle region. In the southeastern direction, there is a river named Sallavatī; beyond that are the borderlands, and within that is the middle region. In the southern direction, there is a town named Setakaṇṇika; beyond that are the borderlands, and within that is the middle region. In the western direction, there is a brahmin village named Thūṇa; beyond that are the borderlands, and within that is the middle region. In the northern direction, there is a mountain named Usīraddhaja; beyond that are the borderlands, and within that is the middle region” (Mahāva. 259). He is born in the Middle Country, which is thus defined, measuring three hundred yojanas in length, two hundred and fifty yojanas in width, and nine hundred yojanas in circumference. Not only the Tathāgata, but also Paccekabuddhas, chief disciples, the eighty great elders, the Buddha’s mother, the Buddha’s father, wheel-turning monarchs, and other eminent brahmins and householders are born just here.

උප්පජ්ජමානො උප්පජ්ජතීති ඉදං පන උභයම්පි විප්පකතවචනමෙව. උප්පජ්ජමානො බහුජනහිතාය උප්පජ්ජති, න අඤ්ඤෙන කාරණෙනාති එවං පනෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. එවරූපඤ්චෙත්ථ ලක්ඛණං න සක්කා එතං අඤ්ඤෙන සද්දලක්ඛණෙන පටිබාහිතුං.

‘Arising, he arises’—this, however, is an incomplete expression in both parts. Here, the meaning should be understood thus: ‘Arising, he arises for the welfare of the many, not for any other reason.’ And such a characteristic here cannot be refuted by any other linguistic rule.

අපිච උප්පජ්ජමානො නාම, උප්පජ්ජති නාම, උප්පන්නො නාමාති අයමෙත්ථ භෙදො වෙදිතබ්බො. එස හි දීපඞ්කරපාදමූලතො පට්ඨාය ලද්ධබ්‍යාකරණො බුද්ධකාරකෙ ධම්මෙ පරියෙසන්තො දස පාරමියො දිස්වා ‘‘ඉමෙ ධම්මා මයා පූරෙතබ්බා’’ති කතසන්නිට්ඨානො දානපාරමිං පූරෙන්තොපි උප්පජ්ජමානො නාම. සීලපාරමී…පෙ… උපෙක්ඛාපාරමීති ඉමා දස පාරමියො පූරෙන්තොපි, දස උපපාරමියො පූරෙන්තොපි උප්පජ්ජමානො නාම. දස පරමත්ථපාරමියො පූරෙන්තොපි උප්පජ්ජමානොව නාම. පඤ්ච මහාපරිච්චාගෙ පරිච්චජන්තොපි උප්පජ්ජමානො නාම. අත්තත්ථචරියං ඤාතත්ථචරියං ලොකත්ථචරියං පූරයමානොපි උප්පජ්ජමානො නාම. කප්පසතසහස්සාධිකානි චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි බුද්ධකාරකෙ ධම්මෙ මත්ථකං පාපෙන්තොපි උප්පජ්ජමානො නාම. වෙස්සන්තරත්තභාවං පහාය [Pg.77] තුසිතපුරෙ පටිසන්ධිං ගහෙත්වා සට්ඨිවස්සසතසහස්සාධිකා සත්තපණ්ණාසවස්සකොටියො තිට්ඨන්තොපි උප්පජ්ජමානො නාම. දෙවතාහි යාචිතො පඤ්චමහාවිලොකිතං විලොකෙත්වා මහාමායාදෙවියා කුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං ගණ්හන්තොපි, අනූනාධිකෙ දස මාසෙ ගබ්භවාසං වසන්තොපි උප්පජ්ජමානො නාම. එකූනතිංස වස්සානි අගාරමජ්ඣෙ තිට්ඨන්තොපි උප්පජ්ජමානො නාම. කාමෙසු ආදීනවං නෙක්ඛම්මෙ ච ආනිසංසං දිස්වා රාහුලභද්දස්ස ජාතදිවසෙ ඡන්නසහායො කණ්ඩකං වාහනවරං ආරුය්හ නික්ඛමන්තොපි උප්පජ්ජමානොව නාම. තීණි රජ්ජානි අතික්කමන්තොපි අනොමානදීතීරෙ පබ්බජන්තොපි උප්පජ්ජමානො නාම. ඡබ්බස්සානි මහාපධානං කරොන්තොපි උප්පජ්ජමානො නාම. පරිපක්කගතෙ ඤාණෙ ඔළාරිකාහාරං ආහරන්තොපි උප්පජ්ජමානොව නාම. සායන්හසමයෙ විසාඛපුණ්ණමාය මහාබොධිමණ්ඩං ආරුය්හ මාරබලං විධමෙත්වා පඨමයාමෙ පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරිත්වා මජ්ඣිමයාමෙ දිබ්බචක්ඛුං පරිසොධෙත්වා පච්ඡිමයාමසමනන්තරෙ ද්වාදසඞ්ගං පටිච්චසමුප්පාදං අනුලොමපටිලොමතො සම්මසිත්වා සොතාපත්තිමග්ගං පටිවිජ්ඣන්තොපි උප්පජ්ජමානොව නාම. සොතාපත්තිඵලක්ඛණෙපි සකදාගාමිමග්ගක්ඛණෙපි සකදාගාමිඵලක්ඛණෙපි අනාගාමිමග්ගක්ඛණෙපි අනාගාමිඵලක්ඛණෙපි උප්පජ්ජමානොව නාම. අරහත්තමග්ගක්ඛණෙ පන උප්පජ්ජති නාම. අරහත්තඵලක්ඛණෙ උප්පන්නො නාම. බුද්ධානං හි සාවකානං විය න පටිපාටියා ඉද්ධිවිධඤාණාදීනි උප්පජ්ජන්ති, සහෙව පන අරහත්තමග්ගෙන සකලොපි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණාදි ගුණරාසි ආගතොව නාම හොති. තස්මා තෙ නිප්ඵත්තසබ්බකිච්චත්තා අරහත්තඵලක්ඛණෙ උප්පන්නා නාම හොන්ති. ඉමස්මිම්පි සුත්තෙ අරහත්තඵලක්ඛණංයෙව සන්ධාය ‘‘උප්පජ්ජතී’’ති වෙදිතබ්බො, උප්පන්නො හොතීති අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො.

Moreover, the distinction here should be understood as follows: ‘one who is arising,’ ‘one who arises,’ and ‘one who has arisen.’ For indeed, having received the prophecy at the feet of Dīpaṅkara, and while seeking the qualities that make a Buddha, he saw the ten perfections and resolved, “These qualities must be fulfilled by me.” Even while fulfilling the perfection of generosity, he is called ‘one who is arising.’ While fulfilling the perfection of virtue… up to… the perfection of equanimity—these ten perfections—he is called ‘one who is arising.’ While fulfilling the ten secondary perfections, he is called ‘one who is arising.’ While fulfilling the ten ultimate perfections, he is still called ‘one who is arising.’ While relinquishing the five great sacrifices, he is called ‘one who is arising.’ While fulfilling the practice for his own welfare, the welfare of relatives, and the welfare of the world, he is called ‘one who is arising.’ While bringing the qualities that make a Buddha to completion over four incalculable ages and a hundred thousand eons, he is called ‘one who is arising.’ After abandoning his existence as Vessantara, taking rebirth in the Tusita realm, and remaining there for fifty-seven koṭis and sixty hundred thousand years, he is called ‘one who is arising.’ Being entreated by the devas, surveying the five great observations, taking conception in the womb of Queen Mahāmāyā, and dwelling there for ten full months without deficiency or excess, he is called ‘one who is arising.’ Remaining in the household life for twenty-nine years, he is called ‘one who is arising.’ Seeing the danger in sensual pleasures and the benefit in renunciation, he departed on the day of Rāhula’s birth, mounted on the excellent steed Kaṇḍaka, accompanied by Channa—still called ‘one who is arising.’ Crossing the three kingdoms, going forth on the banks of the Anomā River, he is called ‘one who is arising.’ Exerting himself in great striving for six years, he is called ‘one who is arising.’ When his knowledge was fully matured, taking coarse food, he is still called ‘one who is arising.’ In the evening of the full moon of Visākhā, ascending the great Bodhi seat, dispelling Māra’s forces, recollecting past lives in the first watch, purifying the divine eye in the middle watch, and in the last watch thoroughly comprehending the twelvefold dependent origination in forward and reverse order, penetrating the path of stream-entry—he is still called ‘one who is arising.’ At the moment of the stream-entry fruit, at the moment of the once-returner path, at the moment of the once-returner fruit, at the moment of the non-returner path, and at the moment of the non-returner fruit, he is still called ‘one who is arising.’ But at the moment of the path of arahantship, he is called ‘one who arises.’ At the moment of the fruit of arahantship, he is called ‘one who has arisen.’ For unlike the disciples of the Buddhas, whose psychic powers and knowledges arise in sequence, in his case, the entire mass of qualities—omniscient knowledge and so forth—arrives simultaneously with the path of arahantship. Therefore, because all his tasks are fully accomplished at the moment of the fruit of arahantship, he is called ‘one who has arisen.’ In this discourse too, it should be understood that ‘arises’ refers specifically to the moment of the fruit of arahantship—the meaning here is that he ‘has arisen.’

බහුජනහිතායාති මහාජනස්ස හිතත්ථාය උප්පජ්ජති. බහුජනසුඛායාති මහාජනස්ස සුඛත්ථාය උප්පජ්ජති. ලොකානුකම්පායාති සත්තලොකස්ස අනුකම්පං පටිච්ච උප්පජ්ජති. කතරසත්තලොකස්සාති? යො තථාගතස්ස ධම්මදෙසනං සුත්වා අමතපානං පිවිත්වා ධම්මං පටිවිජ්ඣි, තස්ස. භගවතා හි මහාබොධිමණ්ඩෙ සත්තසත්තාහං වීතිනාමෙත්වා බොධිමණ්ඩා ඉසිපතනං ආගම්ම ‘‘ද්වෙමෙ, භික්ඛවෙ, අන්තා පබ්බජිතෙන න සෙවිතබ්බා’’ති [Pg.78] ධම්මචක්කප්පවත්තනසුත්තෙ (මහාව. 13; සං. නි. 5.1081) දෙසිතෙ ආයස්මතා අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤත්ථෙරෙන සද්ධිං අට්ඨාරසකොටිසඞ්ඛා බ්‍රහ්මානො අමතපානං පිවිංසු, එතස්ස සත්තලොකස්ස අනුකම්පාය උප්පන්නො. පඤ්චමදිවසෙ අනත්තලක්ඛණසුත්තන්තපරියොසානෙ (මහාව. 20; සං. නි. 3.59) පඤ්චවග්ගියා ථෙරා අරහත්තෙ පතිට්ඨහිංසු, එතස්සපි සත්තලොකස්ස අනුකම්පාය උප්පන්නො. තතො යසදාරකප්පමුඛෙ පඤ්චපණ්ණාස පුරිසෙ අරහත්තෙ පතිට්ඨාපෙසි, තතො කප්පාසිකවනසණ්ඩෙ තිංස භද්දවග්ගියෙ තයො මග්ගෙ ච තීණි ඵලානි ච සම්පාපෙසි, එතස්සපි සත්තලොකස්ස අනුකම්පාය උප්පන්නො. ගයාසීසෙ ආදිත්තපරියායසුත්තපරියොසානෙ (මහාව. 54) ජටිලසහස්සං අරහත්තෙ පතිට්ඨාපෙසි, තාලට්ඨිවනෙ බිම්බිසාරප්පමුඛා එකාදස නහුතා බ්‍රාහ්මණගහපතිකා සත්ථු ධම්මදෙසනං සුත්වා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහිංසු, එකං නහුතං සරණෙසු පතිට්ඨිතං. තිරොකුට්ටඅනුමොදනාවසානෙ චතුරාසීතියා පාණසහස්සෙහි අමතපානං පීතං. සුමනමාලාකාරසමාගමෙ චතුරාසීතියා ච. ධනපාලකසමාගමෙ දසහි පාණසහස්සෙහි, ඛදිරඞ්ගාරජාතකසමාගමෙ චතුරාසීතියා පාණසහස්සෙහි, ජම්බුකආජීවකසමාගමෙ චතුරාසීතියා ච. ආනන්දසෙට්ඨිසමාගමෙ චතුරාසීතියා ච පාණසහස්සෙහි අමතපානං පීතං. පාසාණකචෙතියෙ පාරායනසුත්තන්තකථාදිවසෙ චුද්දස කොටියො අමතපානං පිවිංසු. යමකපාටිහාරියදිවසෙ වීසති පාණකොටියො, තාවතිංසභවනෙ පණ්ඩුකම්බලසිලාය නිසීදිත්වා මාතරං කායසක්ඛිං කත්වා සත්තප්පකරණං අභිධම්මං දෙසෙන්තස්ස අසීති පාණකොටියො, දෙවොරොහනෙ තිංස පාණකොටියො, සක්කපඤ්හසුත්තන්තෙ අසීති දෙවතාසහස්සානි අමතපානං පිවිංසු. මහාසමයසුත්තන්තෙ මඞ්ගලසුත්තන්තෙ චූළරාහුලොවාදෙ සමචිත්තපටිපදායාති ඉමෙසු චතූසු ඨානෙසු අභිසමයං පත්තසත්තානං පරිච්ඡෙදො නත්ථි. එතස්සපි සත්තලොකස්ස අනුකම්පාය උප්පන්නොති. යාවජ්ජදිවසා ඉතො පරං අනාගතෙ ච සාසනං නිස්සාය සග්ගමොක්ඛමග්ගෙ පතිට්ඨහන්තානං වසෙනාපි අයමත්ථො වෙදිතබ්බො.

"For the welfare of the many" means it arises for the welfare of the great multitude. "For the happiness of the many" means it arises for the happiness of the great multitude. "Out of compassion for the world" means it arises out of compassion for the world of beings. For which world of beings? For those who, having heard the Dhamma teaching of the Tathāgata, drank the nectar of immortality and penetrated the Dhamma. For the Blessed One, after spending seven weeks at the great Bodhi seat, went from the Bodhi seat to Isipatana and taught in the Dhammacakkappavattana Sutta: "Monks, these two extremes should not be pursued by one who has gone forth." When this was taught, eighteen koṭis of Brahmās, together with the Venerable Aññāsi Koṇḍañña, drank the nectar of immortality—it arose out of compassion for this world of beings. On the fifth day, at the conclusion of the Anattalakkhaṇa Sutta, the elders of the group of five were established in arahantship—it also arose out of compassion for this world of beings. Then he established fifty-five men, led by the young man Yasa, in arahantship. Then, in the Kappāsika forest grove, he led the thirty Bhaddavaggiyas to attain the three paths and the three fruits—it also arose out of compassion for this world of beings. At Gayāsīsa, at the end of the Ādittapariyāya Sutta, he established a thousand matted-hair ascetics in arahantship. In the Tālaṭṭhi forest, eleven nahutas of brahmins and householders, led by Bimbisāra, having heard the Teacher’s Dhamma discourse, were established in the fruit of stream-entry; one nahuta was established in the refuges. At the conclusion of the Tirokuṭṭa Anumodanā, the nectar of immortality was drunk by eighty-four thousand beings. And at the gathering of Sumanamālākāra, by eighty-four thousand. At the gathering of Dhanapālaka, by ten thousand beings; at the occasion of the Khadiraṅgāra Jātaka, by eighty-four thousand beings; and at the gathering of Jambuka the Ājīvaka, by eighty-four thousand. And at the gathering of Ānanda the Merchant, the nectar of immortality was drunk by eighty-four thousand beings. At the Pāsāṇaka Shrine, on the day of the discourse on the Pārāyana Sutta, fourteen koṭis drank the nectar of immortality. On the day of the Twin Miracle, twenty koṭis of beings; while he was seated on the Paṇḍukambala stone in the Tāvatiṃsa realm, teaching the seven treatises of the Abhidhamma, having made his mother a direct witness, eighty koṭis of beings; during the Descent from the Deva Realm, thirty koṭis of beings; and in the Sakkapañha Sutta, eighty thousand devas drank the nectar of immortality. In these four instances—the Mahāsamaya Sutta, the Maṅgala Sutta, the Cūḷarāhulovāda, and the Samacittapaṭipadā—there is no measure of the beings who attained realization. It also arose out of compassion for this world of beings. From this day forward and in the future, this meaning should also be understood by way of those who, relying on the Dispensation, are established in the paths to heaven and liberation.

දෙවමනුස්සානන්ති න කෙවලං දෙවමනුස්සානංයෙව, අවසෙසානං නාගසුපණ්ණාදීනම්පි අත්ථාය හිතාය සුඛායෙව උප්පන්නො. සහෙතුකපටිසන්ධිකෙ පන [Pg.79] මග්ගඵලසච්ඡිකිරියාය භබ්බෙ පුග්ගලෙ දස්සෙතුං එතං වුත්තං. තස්මා එතෙසම්පි අත්ථාය හිතාය සුඛායෙව උප්පන්නොති වෙදිතබ්බො.

"For devas and humans" means it has arisen not only for devas and humans, but also for the welfare, benefit, and happiness of the remaining beings such as nāgas and supaṇṇas. However, this was said to show the individuals with causal rebirth-linking who are capable of realizing the path and fruit. Therefore, it should be understood that it has arisen for their welfare, benefit, and happiness as well.

කතමො එකපුග්ගලොති අයං පුච්ඡා. පුච්ඡා ච නාමෙසා පඤ්චවිධා හොති – අදිට්ඨජොතනා පුච්ඡා, දිට්ඨසංසන්දනා පුච්ඡා, විමතිච්ඡෙදනා පුච්ඡා, අනුමතිපුච්ඡා, කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡාති.

"Which one person?" This is the question. And a question is of five kinds: a question to illuminate the unseen, a question to compare the seen, a question to resolve doubt, a question for approval, and a question from a desire to speak.

තාසං ඉදං නානත්තං – කතමා අදිට්ඨජොතනා පුච්ඡා? පකතියා ලක්ඛණං අඤ්ඤාතං හොති අදිට්ඨං අතුලිතං අතීරිතං අවිභූතං අභාවිතං. තස්ස ඤාණාය දස්සනාය තුලනාය තීරණාය විභූතත්ථාය විභාවනත්ථාය පඤ්හං පුච්ඡති, අයං අදිට්ඨජොතනා පුච්ඡා.

This is their distinction: What is a question to illuminate the unseen? By nature, a characteristic is unknown, unseen, unweighed, unjudged, unmanifest, undeveloped. One asks a question for the purpose of knowing, seeing, weighing, judging, making manifest, and developing it. This is a question to illuminate the unseen.

කතමා දිට්ඨසංසන්දනා පුච්ඡා? පකතියා ලක්ඛණං ඤාතං හොති දිට්ඨං තුලිතං තීරිතං විභූතං විභාවිතං. සො අඤ්ඤෙහි පණ්ඩිතෙහි සද්ධිං සංසන්දනත්ථාය පඤ්හං පුච්ඡති, අයං දිට්ඨසංසන්දනා පුච්ඡා.

What is a question to compare the seen? By nature, a characteristic is known, seen, weighed, judged, manifest, developed. One asks a question for the purpose of comparing it with other wise persons. This is a question to compare the seen.

කතමා විමතිච්ඡෙදනා පුච්ඡා? පකතියා සංසයපක්ඛන්තො හොති විමතිපක්ඛන්තො ද්වෙළ්හකජාතො ‘‘එවං නු ඛො, න නු ඛො, කිං නු ඛො, කථං නු ඛො’’ති. සො විමතිච්ඡෙදනත්ථාය පඤ්හං පුච්ඡති, අයං විමතිච්ඡෙදනා පුච්ඡා.

What is a question to resolve doubt? By nature, one is inclined to doubt, inclined to uncertainty, in a state of indecision, thinking: "Is it so? Is it not so? What is it? How is it?" One asks a question for the purpose of resolving doubt. This is a question to resolve doubt.

කතමා අනුමතිපුච්ඡා? භගවා හි භික්ඛූනං අනුමතියා පඤ්හං පුච්ඡති – ‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති? ‘‘අනිච්චං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං, දුක්ඛං වා තං සුඛං වා’’ති? ‘‘දුක්ඛං, භන්තෙ’’. ‘‘යං පනානිච්චං දුක්ඛං විපරිණාමධම්මං, කල්ලං නු ඛො තං සමනුපස්සිතුං එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’ති, අයං අනුමතිපුච්ඡා.

What is a question for approval? The Blessed One asks the monks a question for their approval: "What do you think, monks, is form permanent or impermanent?" "Impermanent, venerable sir." "But what is impermanent, is that suffering or happiness?" "Suffering, venerable sir." "But what is impermanent, suffering, and subject to change, is it proper to regard it thus: ‘This is mine, this I am, this is my self’?" "Certainly not, venerable sir." This is a question for approval.

කතමා කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡා? භගවා භික්ඛූනං කථෙතුකම්‍යතාය පඤ්හං පුච්ඡති – ‘‘චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, සතිපට්ඨානා. කතමෙ චත්තාරො’’ති? අයං කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡාති.

What is a question from a desire to speak? The Blessed One asks the monks a question out of a desire to speak: "Monks, there are these four foundations of mindfulness. Which four?" This is a question from a desire to speak.

තත්ථ බුද්ධානං පුරිමා තිස්සො පුච්ඡා නත්ථි. කස්මා? බුද්ධානං හි තීසු අද්ධාසු කිඤ්චි සඞ්ඛතං අද්ධාවිමුත්තං වා අසඞ්ඛතං අදිට්ඨං අජානිතං අතුලිතං අතීරිතං අවිභූතං අවිභාවිතං නාම නත්ථි, තස්මා තෙසං අදිට්ඨජොතනාපුච්ඡා නත්ථි. යං පන භගවතා අත්තනො ඤාණෙන පටිවිද්ධං, තස්ස අඤ්ඤෙන සමණෙන වා බ්‍රාහ්මණෙන වා දෙවෙන වා මාරෙන වා බ්‍රහ්මුනා වා සද්ධිං සංසන්දනකිච්චං [Pg.80] නත්ථි. තෙනස්ස දිට්ඨසංසන්දනාපුච්ඡා නත්ථි. යස්මා පනෙස අකථංකථී තිණ්ණවිචිකිච්ඡො සබ්බධම්මෙසු විහතසංසයො, තෙනස්ස විමතිච්ඡෙදනාපුච්ඡා නත්ථි. ඉතරා පන ද්වෙ පුච්ඡා භගවතො අත්ථි, තාසු අයං කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡාති වෙදිතබ්බා.

Here, the first three kinds of questions do not apply to the Buddhas. Why? Because for the Buddhas, in the three periods of time, there is nothing conditioned, or unconditioned and free from time, that is unperceived, unknown, unweighed, unexamined, unmanifested, or undeveloped. Therefore, for them, there is no question for illuminating the unseen. And what the Blessed One has penetrated with his own knowledge, there is no need to compare it with another ascetic, brahmin, god, Māra, or Brahmā. Thus, for him, there is no question for confirming the seen. And because he is free from doubt, has overcome uncertainty, and has dispelled perplexity in all things, for him, there is no question for resolving doubt. The other two kinds of questions, however, apply to the Blessed One, and among them, this is to be understood as the question motivated by a desire to speak.

ඉදානි තාය පුච්ඡාය පුට්ඨං එකපුග්ගලං විභාවෙන්තො තථාගතො අරහං සම්මාසම්බුද්ධොති ආහ. තත්ථ තථාගතොති අට්ඨහි කාරණෙහි භගවා තථාගතො – තථා ආගතොති තථාගතො, තථා ගතොති තථාගතො, තථලක්ඛණං ආගතොති තථාගතො, තථධම්මෙ යාථාවතො අභිසම්බුද්ධොති තථාගතො, තථදස්සිතාය තථාගතො, තථවාදිතාය තථාගතො, තථාකාරිතාය තථාගතො, අභිභවනට්ඨෙන තථාගතොති.

Now, explaining the one person asked about in that question, he says: the Tathāgata, the Arahant, the Perfectly Self-Enlightened One. Herein, the Blessed One is called "Tathāgata" for eight reasons: he has come thus (tathā āgato); he has gone thus (tathā gato); he has come to the characteristic of thusness (tathālakkhaṇaṃ āgato); he has fully awakened to the Dhamma as it actually is (tathadhamme yāthāvato abhisambuddho); because of his true seeing (tathadassitāya); because of his true speech (tathavāditāya); because of his true action (tathākāritāya); and in the sense of overcoming (abhibhavanaṭṭhena).

කථං භගවා තථා ආගතොති තථාගතො? යථා සබ්බලොකහිතාය උස්සුක්කමාපන්නා පුරිමකා සම්මාසම්බුද්ධා ආගතා, යථා විපස්සී භගවා ආගතො, යථා සිඛී භගවා, යථා වෙස්සභූ භගවා, යථා කකුසන්ධො භගවා, යථා කොණාගමනො භගවා, යථා කස්සපො භගවා ආගතොති. කිං වුත්තං හොති? යෙන අභිනීහාරෙන එතෙ භගවන්තො ආගතා, තෙනෙව අම්හාකම්පි භගවා ආගතො. අථ වා යථා විපස්සී භගවා…පෙ… යථා කස්සපො භගවා දානපාරමිං පූරෙත්වා, සීලනෙක්ඛම්මපඤ්ඤාවීරියඛන්තිසච්චාධිට්ඨානමෙත්තාඋපෙක්ඛාපාරමිං පූරෙත්වා ඉමා දස පාරමියො, දස උපපාරමියො, දස පරමත්ථපාරමියොති සමතිංස පාරමියො පූරෙත්වා, අඞ්ගපරිච්චාගං නයනධනරජ්ජපුත්තදාරපරිච්චාගන්ති ඉමෙ පඤ්ච මහාපරිච්චාගෙ පරිච්චජිත්වා, පුබ්බයොගපුබ්බචරියධම්මක්ඛානඤාතත්ථචරියාදයො පූරෙත්වා බුද්ධිචරියාය කොටිං පත්වා ආගතො, තථා අම්හාකම්පි භගවා ආගතො. යථා ච විපස්සී භගවා …පෙ… කස්සපො භගවා චත්තාරො සතිපට්ඨානෙ චත්තාරො සම්මප්පධානෙ චත්තාරො ඉද්ධිපාදෙ පඤ්චින්ද්‍රියානි පඤ්ච බලානි සත්ත බොජ්ඣඞ්ගෙ අරියං අට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං භාවෙත්වා බ්‍රූහෙත්වා ආගතො, තථා අම්හාකම්පි භගවා ආගතොති තථාගතො.

How is the Blessed One a Tathāgata, a 'Thus-Come One'? Just as the Perfectly Self-Enlightened Buddhas of the past came striving for the welfare of all the world—as the Blessed One Vipassī came, as the Blessed One Sikhī came, as the Blessed One Vessabhū came, as the Blessed One Kakusandha came, as the Blessed One Koṇāgamana came, as the Blessed One Kassapa came. What is being said? By the same aspiration through which those Blessed Ones came, in the same way our Blessed One has come. Or else, just as the Blessed One Vipassī… up to … just as the Blessed One Kassapa fulfilled the perfection of generosity, fulfilled the perfections of virtue, renunciation, wisdom, energy, patience, truthfulness, resolve, loving-kindness, and equanimity—these ten perfections, the ten higher perfections, and the ten supreme perfections—thus completing the thirty perfections; having relinquished the five great sacrifices—the sacrifice of limbs, eyes, wealth, kingdom, and children and wife; having fulfilled the practices of previous existences, previous conduct, the exposition of the Dhamma, the conduct for the welfare of relatives, and so forth, and having reached the culmination of the conduct of a Buddha, he came—in the same way our Blessed One has come. And just as the Blessed One Vipassī… up to … Kassapa developed and cultivated the four foundations of mindfulness, the four right exertions, the four bases of spiritual power, the five faculties, the five powers, the seven factors of enlightenment, and the noble eightfold path, and thus came—in the same way our Blessed One has come. Thus he is the Tathāgata.

‘‘යථෙව [Pg.81] ලොකම්හි විපස්සිආදයො,සබ්බඤ්ඤුභාවං මුනයො ඉධාගතා;

තථා අයං සක්‍යමුනීපි ආගතො,තථාගතො වුච්චති තෙන චක්ඛුමා’’ති.

Just as in the world Vipassī and others, sages who came here having attained omniscience; so too has this Sakyan Sage come, and for that reason the One with Vision is called the Tathāgata.

එවං තථා ආගතොති තථාගතො.

Thus, he is a Tathāgata because he has 'thus come'.

කථං තථා ගතොති තථාගතො? යථා සම්පතිජාතො විපස්සී භගවා ගතො…පෙ… කස්සපො භගවා ගතො. කථඤ්ච සො ගතොති? සො හි සම්පතිජාතොව සමෙහි පාදෙහි පථවියං පතිට්ඨාය උත්තරාභිමුඛො සත්තපදවීතිහාරෙන ගතො. යථාහ – ‘‘සම්පතිජාතො, ආනන්ද, බොධිසත්තො සමෙහි පාදෙහි පථවියං පතිට්ඨහිත්වා උත්තරාභිමුඛො සත්තපදවීතිහාරෙන ගච්ඡති සෙතම්හි ඡත්තෙ අනුධාරියමානෙ, සබ්බා ච දිසා අනුවිලොකෙති, ආසභිඤ්ච වාචං භාසති ‘අග්ගොහමස්මි ලොකස්ස, ජෙට්ඨොහමස්මි ලොකස්ස, සෙට්ඨොහමස්මි ලොකස්ස, අයමන්තිමා ජාති, නත්ථි දානි පුනබ්භවො’’’ති (ම. නි. 3.207). තඤ්චස්ස ගමනං තථං අහොසි අවිතථං අනෙකෙසං විසෙසාධිගමානං පුබ්බනිමිත්තභාවෙන. යඤ්හි සො සම්පතිජාතොව සමෙහි පාදෙහි පතිට්ඨහි, ඉදමස්ස චතුරිද්ධිපාදපටිලාභස්ස පුබ්බනිමිත්තං, උත්තරාභිමුඛභාවො පන සබ්බලොකුත්තරභාවස්ස පුබ්බනිමිත්තං, සත්තපදවීතිහාරො සත්තබොජ්ඣඞ්ගරතනපටිලාභස්ස, ‘‘සුවණ්ණදණ්ඩා වීතිපතන්ති චාමරා’’ති (සු. නි. 693) එත්ථ වුත්තචාමරුක්ඛෙපො පන සබ්බතිත්ථියනිම්මථනස්ස පුබ්බනිමිත්තං, සෙතච්ඡත්තධාරණං අරහත්තඵලවිමුත්තිවරවිමලසෙතච්ඡත්තපටිලාභස්ස පුබ්බනිමිත්තං, සබ්බදිසානුවිලොකනං සබ්බඤ්ඤුතානාවරණඤාණපටිලාභස්ස පුබ්බනිමිත්තං, ආසභිවාචාභාසනං අප්පටිවත්තියවරධම්මචක්කප්පවත්තනස්ස පුබ්බනිමිත්තං. තථා අයං භගවාපි ගතො. තඤ්චස්ස ගමනං කථං අහොසි අවිතථං තෙසංයෙව විසෙසාධිගමානං පුබ්බනිමිත්තභාවෙන. තෙනාහු පොරාණා –

How is the Blessed One a Tathāgata, a 'Thus-Gone One'? Just as the Blessed One Vipassī, immediately upon birth, went… and so on… the Blessed One Kassapa went. And how did he go thus? For he, immediately upon birth, stood firmly on the earth with even feet, facing north, and took seven strides. As it is said: "Immediately upon birth, Ānanda, the Bodhisatta stood firmly on the earth with even feet, faced north, and took seven strides while a white parasol was held over him. He surveyed all directions and uttered a supreme declaration: ‘I am the highest in the world, the eldest in the world, the foremost in the world. This is my last birth; there is now no more rebirth.’" (MN 3.207). That act of walking was true, not false, serving as a precursor to the attainment of many distinctions. For when he stood firmly with even feet immediately after birth, this was a precursor to his attainment of the four bases of spiritual power. His facing north was a precursor to his surpassing all the world. The seven strides were a precursor to his attainment of the seven factors of enlightenment. The waving of yak-tail whisks, as mentioned in the verse—"Golden staffs pass by, yak-tail whisks" (Snp 693)—was a precursor to his subduing all sectarians. The holding of the white parasol was a precursor to his attainment of the stainless white parasol of Arahantship and liberation. Surveying all directions was a precursor to his attainment of the unobstructed knowledge of omniscience. Uttering a supreme declaration was a precursor to his setting in motion the unsurpassed Wheel of Dhamma, which cannot be turned back. In the same way, this Blessed One also went. And that going of his was true, not false, as it served as a precursor to the attainment of those very distinctions. Therefore, the ancients have said:

‘‘මුහුත්තජාතොව ගවම්පතී යථා,සමෙහි පාදෙහි ඵුසී වසුන්ධරං;

සො වික්කමී සත්ත පදානි ගොතමො,සෙතඤ්ච ඡත්තං අනුධාරයුං මරූ.

Just as the lord of cattle, just born, / Touches the earth with even feet, / So Gotama valiantly strode seven steps, / And the gods held a white parasol above.

‘‘ගන්ත්වාන [Pg.82] සො සත්ත පදානි ගොතමො,දිසා විලොකෙසි සමා සමන්තතො;

අට්ඨඞ්ගුපෙතං ගිරමබ්භුදීරයි,සීහො යථා පබ්බතමුද්ධනිට්ඨිතො’’ති.

Having gone seven steps, Gotama, / Looked around evenly in all directions; / He uttered a speech endowed with eight factors, / Like a lion standing on a mountain peak.

එවං තථා ගතොති තථාගතො.

Thus, he is a Tathāgata because he has 'thus gone'.

අථ වා යථා විපස්සී භගවා…පෙ… යථා කස්සපො භගවා, අයම්පි භගවා තථෙව නෙක්ඛම්මෙන කාමච්ඡන්දං පහාය ගතො, අබ්‍යාපාදෙන බ්‍යාපාදං, ආලොකසඤ්ඤාය ථිනමිද්ධං, අවික්ඛෙපෙන උද්ධච්චකුක්කුච්චං, ධම්මවවත්ථානෙන විචිකිච්ඡං පහාය ගතො, ඤාණෙන අවිජ්ජං පදාලෙත්වා ගතො, පාමොජ්ජෙන අරතිං විනොදෙත්වා, පඨමජ්ඣානෙන නීවරණකවාටං උග්ඝාටෙත්වා, දුතියජ්ඣානෙන විතක්කවිචාරං වූපසමෙත්වා, තතියජ්ඣානෙන පීතිං විරාජෙත්වා, චතුත්ථජ්ඣානෙන සුඛදුක්ඛං පහාය, ආකාසානඤ්චායතනසමාපත්තියා රූපසඤ්ඤාපටිඝසඤ්ඤානානත්තසඤ්ඤායො සමතික්කමිත්වා, විඤ්ඤාණඤ්චායතනසමාපත්තියා ආකාසානඤ්චායතනසඤ්ඤං, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසමාපත්තියා විඤ්ඤාණඤ්චායතනසඤ්ඤං, නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තියා ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසඤ්ඤං සමතික්කමිත්වා ගතො.

Or just as the Blessed One Vipassī… up to … just as the Blessed One Kassapa, so too this Blessed One went, having abandoned sensual desire through renunciation, having abandoned ill will through non-ill will, having abandoned sloth and torpor through the perception of light, having abandoned restlessness and remorse through non-distraction, having abandoned doubt through the discernment of phenomena, having shattered ignorance with knowledge, having dispelled discontent with gladness, having opened the door of the hindrances with the first jhāna, having calmed thought and examination with the second jhāna, having become dispassionate towards rapture with the third jhāna, having abandoned pleasure and pain with the fourth jhāna, having transcended perceptions of form, perceptions of resistance, and perceptions of diversity with the attainment of the base of infinite space, having transcended the perception of the base of infinite space with the attainment of the base of infinite consciousness, having transcended the perception of the base of infinite consciousness with the attainment of the base of nothingness, and having transcended the perception of the base of nothingness with the attainment of the base of neither-perception-nor-non-perception.

අනිච්චානුපස්සනාය නිච්චසඤ්ඤං පහාය, දුක්ඛානුපස්සනාය සුඛසඤ්ඤං, අනත්තානුපස්සනාය අත්තසඤ්ඤං, නිබ්බිදානුපස්සනාය නන්දිං, විරාගානුපස්සනාය රාගං, නිරොධානුපස්සනාය සමුදයං, පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාය ආදානං, ඛයානුපස්සනාය ඝනසඤ්ඤං, වයානුපස්සනාය ආයූහනං, විපරිණාමානුපස්සනාය ධුවසඤ්ඤං, අනිමිත්තානුපස්සනාය නිමිත්තසඤ්ඤං, අප්පණිහිතානුපස්සනාය පණිධිං, සුඤ්ඤතානුපස්සනාය අභිනිවෙසං, අධිපඤ්ඤාධම්මවිපස්සනාය සාරාදානාභිනිවෙසං, යථාභූතඤාණදස්සනෙන සම්මොහාභිනිවෙසං, ආදීනවානුපස්සනාය ආලයාභිනිවෙසං, පටිසඞ්ඛානුපස්සනාය අප්පටිසඞ්ඛං, විවට්ටානුපස්සනාය සංයොගාභිනිවෙසං, සොතාපත්තිමග්ගෙන දිට්ඨෙකට්ඨෙ කිලෙසෙ භඤ්ජිත්වා, සකදාගාමිමග්ගෙන ඔළාරිකෙ කිලෙසෙ පහාය, අනාගාමිමග්ගෙන අණුසහගතෙ කිලෙසෙ සමුග්ඝාතෙත්වා, අරහත්තමග්ගෙන සබ්බකිලෙසෙ සමුච්ඡින්දිත්වා ගතො. එවම්පි තථා ගතොති තථාගතො.

Having abandoned the perception of permanence by contemplating impermanence, the perception of pleasure by contemplating suffering, the perception of self by contemplating non-self, delight by contemplating disenchantment, lust by contemplating dispassion, arising by contemplating cessation, grasping by contemplating relinquishment, the perception of compactness by contemplating destruction, accumulation by contemplating dissolution, the perception of stability by contemplating change, the perception of a sign by contemplating the signless, aspiration by contemplating the desireless, adherence by contemplating emptiness, adherence to grasping at an essence by insight into phenomena with higher wisdom, adherence to delusion through knowledge and vision of things as they really are, adherence to attachment by contemplating danger, non-reflection by contemplating reflection, and adherence to the fetters by contemplating turning away; having destroyed the defilements associated with views through the path of stream-entry, having abandoned the gross defilements through the path of the once-returner, having uprooted the subtle defilements through the path of the non-returner, and having completely cut off all defilements through the path of arahantship, he went. In this way also, because he has 'thus gone', he is the Tathāgata.

කථං [Pg.83] තථලක්ඛණං ආගතොති තථාගතො? පථවීධාතුයා කක්ඛළත්තලක්ඛණං තථං අවිතථං, ආපොධාතුයා පග්ඝරණලක්ඛණං, තෙජොධාතුයා උණ්හත්තලක්ඛණං, වායොධාතුයා විත්ථම්භනලක්ඛණං, ආකාසධාතුයා අසම්ඵුට්ඨලක්ඛණං, විඤ්ඤාණධාතුයා විජානනලක්ඛණං.

How is he a Tathāgata, one who has come to the true characteristic? The characteristic of hardness in the earth element is true, not false; the characteristic of flowing in the water element; the characteristic of heat in the fire element; the characteristic of distension in the air element; the characteristic of being untouched in the space element; the characteristic of cognizing in the consciousness element.

රූපස්ස රුප්පනලක්ඛණං, වෙදනාය වෙදයිතලක්ඛණං, සඤ්ඤාය සඤ්ජානනලක්ඛණං, සඞ්ඛාරානං අභිසඞ්ඛරණලක්ඛණං, විඤ්ඤාණස්ස විජානනලක්ඛණං.

The characteristic of form is being afflicted. The characteristic of feeling is experiencing. The characteristic of perception is perceiving. The characteristic of formations is conditioning. The characteristic of consciousness is cognizing.

විතක්කස්ස අභිනිරොපනලක්ඛණං, විචාරස්ස අනුමජ්ජනලක්ඛණං, පීතියා ඵරණලක්ඛණං, සුඛස්ස සාතලක්ඛණං, චිත්තෙකග්ගතාය අවික්ඛෙපලක්ඛණං, ඵස්සස්ස ඵුසනලක්ඛණං.

The characteristic of initial application is directing the mind. The characteristic of sustained application is scrutinizing. The characteristic of rapture is pervasion. The characteristic of pleasure is pleasantness. The characteristic of one-pointedness of mind is non-distraction. The characteristic of contact is touching.

සද්ධින්ද්‍රියස්ස අධිමොක්ඛලක්ඛණං, වීරියින්ද්‍රියස්ස පග්ගහලක්ඛණං, සතින්ද්‍රියස්ස උපට්ඨානලක්ඛණං, සමාධින්ද්‍රියස්ස අවික්ඛෙපලක්ඛණං, පඤ්ඤින්ද්‍රියස්ස පජානනලක්ඛණං.

The faculty of faith has the characteristic of conviction. The faculty of energy has the characteristic of exertion. The faculty of mindfulness has the characteristic of establishment. The faculty of concentration has the characteristic of non-distraction. The faculty of wisdom has the characteristic of understanding.

සද්ධාබලස්ස අස්සද්ධියෙ අකම්පියලක්ඛණං, වීරියබලස්ස කොසජ්ජෙ, සතිබලස්ස මුට්ඨස්සච්චෙ, සමාධිබලස්ස උද්ධච්චෙ, පඤ්ඤාබලස්ස අවිජ්ජාය අකම්පියලක්ඛණං.

The power of faith has the characteristic of being unshakeable in the face of faithlessness; the power of energy, in the face of laziness; the power of mindfulness, in the face of forgetfulness; the power of concentration, in the face of restlessness; the power of wisdom has the characteristic of being unshakeable in the face of ignorance.

සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උපට්ඨානලක්ඛණං, ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස පවිචයලක්ඛණං, වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස පග්ගහලක්ඛණං, පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස ඵරණලක්ඛණං, පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස වූපසමලක්ඛණං, සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස අවික්ඛෙපලක්ඛණං, උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස පටිසඞ්ඛානලක්ඛණං.

The characteristic of the enlightenment factor of mindfulness is establishment. The characteristic of the enlightenment factor of investigation of states is investigation. The characteristic of the enlightenment factor of energy is exertion. The characteristic of the enlightenment factor of rapture is pervasion. The characteristic of the enlightenment factor of tranquility is calming. The characteristic of the enlightenment factor of concentration is non-distraction. The characteristic of the enlightenment factor of equanimity is contemplation.

සම්මාදිට්ඨියා දස්සනලක්ඛණං, සම්මාසඞ්කප්පස්ස අභිනිරොපනලක්ඛණං, සම්මාවාචාය පරිග්ගහලක්ඛණං, සම්මාකම්මන්තස්ස සමුට්ඨානලක්ඛණං, සම්මාආජීවස්ස වොදානලක්ඛණං, සම්මාවායාමස්ස පග්ගහලක්ඛණං, සම්මාසතියා උපට්ඨානලක්ඛණං, සම්මාසමාධිස්ස අවික්ඛෙපලක්ඛණං.

Right view has the characteristic of seeing. Right intention has the characteristic of directing the mind. Right speech has the characteristic of embracing. Right action has the characteristic of origination. Right livelihood has the characteristic of purification. Right effort has the characteristic of exertion. Right mindfulness has the characteristic of establishment. Right concentration has the characteristic of non-distraction.

අවිජ්ජාය අඤ්ඤාණලක්ඛණං, සඞ්ඛාරානං චෙතනාලක්ඛණං, විඤ්ඤාණස්ස විජානනලක්ඛණං, නාමස්ස නමනලක්ඛණං, රූපස්ස රුප්පනලක්ඛණං, සළායතනස්ස ආයතනලක්ඛණං, ඵස්සස්ස ඵුසනලක්ඛණං, වෙදනාය වෙදයිතලක්ඛණං, තණ්හාය හෙතුලක්ඛණං, උපාදානස්ස ගහණලක්ඛණං, භවස්ස ආයූහනලක්ඛණං, ජාතියා නිබ්බත්තිලක්ඛණං, ජරාය ජීරණලක්ඛණං, මරණස්ස චුතිලක්ඛණං.

Ignorance has the characteristic of not-knowing. Formations have the characteristic of volition. Consciousness has the characteristic of cognizing. Name has the characteristic of bending. Form has the characteristic of being afflicted. The six sense bases have the characteristic of being a base. Contact has the characteristic of touching. Feeling has the characteristic of experiencing. Craving has the characteristic of being a cause. Clinging has the characteristic of grasping. Becoming has the characteristic of accumulating. Birth has the characteristic of production. Aging has the characteristic of decaying. Death has the characteristic of passing away.

ධාතූනං [Pg.84] සුඤ්ඤතාලක්ඛණං, ආයතනානං ආයතනලක්ඛණං, සතිපට්ඨානානං උපට්ඨානලක්ඛණං, සම්මප්පධානානං පදහනලක්ඛණං, ඉද්ධිපාදානං ඉජ්ඣනලක්ඛණං, ඉන්ද්‍රියානං අධිපතිලක්ඛණං, බලානං අකම්පියලක්ඛණං, බොජ්ඣඞ්ගානං නිය්‍යානලක්ඛණං, මග්ගස්ස හෙතුලක්ඛණං.

Elements have the characteristic of emptiness. Sense bases have the characteristic of being bases. Foundations of mindfulness have the characteristic of establishment. Right efforts have the characteristic of exertion. Bases of psychic power have the characteristic of accomplishment. Faculties have the characteristic of dominance. Powers have the characteristic of unshakeability. Factors of enlightenment have the characteristic of leading to release. The path has the characteristic of being a cause.

සච්චානං තථලක්ඛණං, සමථස්ස අවික්ඛෙපලක්ඛණං, විපස්සනාය අනුපස්සනාලක්ඛණං, සමථවිපස්සනානං එකරසලක්ඛණං, යුගනද්ධානං අනතිවත්තනලක්ඛණං.

Truths have the characteristic of actuality. Serenity has the characteristic of non-distraction. Insight has the characteristic of repeated observation. Serenity and insight have the characteristic of a single essence. The yoked practice has the characteristic of non-overstepping.

සීලවිසුද්ධියා සංවරණලක්ඛණං, චිත්තවිසුද්ධියා අවික්ඛෙපලක්ඛණං, දිට්ඨිවිසුද්ධියා දස්සනලක්ඛණං.

Purification of virtue has the characteristic of restraint. Purification of mind has the characteristic of non-distraction. Purification of view has the characteristic of seeing.

ඛයෙ ඤාණස්ස සමුච්ඡෙදලක්ඛණං, අනුප්පාදෙ ඤාණස්ස පස්සද්ධිලක්ඛණං.

The knowledge of destruction has the characteristic of severance. The knowledge of non-arising has the characteristic of tranquility.

ඡන්දස්ස මූලලක්ඛණං, මනසිකාරස්ස සමුට්ඨානලක්ඛණං, ඵස්සස්ස සමොධානලක්ඛණං, වෙදනාය සමොසරණලක්ඛණං, සමාධිස්ස පමුඛලක්ඛණං, සතියා ආධිපතෙය්‍යලක්ඛණං, පඤ්ඤාය තතුත්තරියලක්ඛණං, විමුත්තියා සාරලක්ඛණං, අමතොගධස්ස නිබ්බානස්ස පරියොසානලක්ඛණං තථං අවිතථං. එවං තථලක්ඛණං ඤාණගතියා ආගතො අවිරජ්ඣිත්වා පත්තො අනුප්පත්තොති තථාගතො. එවං තථලක්ඛණං ආගතොති තථාගතො.

Desire has the characteristic of being a root. Attention has the characteristic of origination. Contact has the characteristic of confluence. Feeling has the characteristic of convergence. Concentration has the characteristic of prominence. Mindfulness has the characteristic of dominance. Wisdom has the characteristic of superiority. Liberation has the characteristic of being the core. The deathless Nibbāna has the characteristic of culmination—real and not false. Thus, having arrived at the real characteristic through the path of knowledge, without wavering, having attained and fully attained it, he is the Tathāgata. Thus, he is the Tathāgata because he has arrived at the real characteristic.

කථං තථධම්මෙ යාථාවතො අභිසම්බුද්ධොති තථාගතො? තථධම්මා නාම චත්තාරි අරියසච්චානි. යථාහ – ‘‘චත්තාරිමානි, භික්ඛවෙ, තථානි අවිතථානි අනඤ්ඤථානි. කතමානි චත්තාරි? ‘ඉදං දුක්ඛ’න්ති, භික්ඛවෙ, තථමෙතං අවිතථමෙතං අනඤ්ඤථමෙත’’න්ති (සං. නි. 5.1090) විත්ථාරො. තානි ච භගවා අභිසම්බුද්ධො, තස්මා තථානං අභිසම්බුද්ධත්තා තථාගතොති වුච්චති. අභිසම්බොධත්ථො හි එත්ථ ගතසද්දො.

How is the Tathāgata one who has fully awakened to true phenomena as they really are? True phenomena are the four noble truths. As it is said: "Monks, these four are real, not unreal, not otherwise. What four? 'This is suffering'—monks, this is real, not unreal, not otherwise," and so on in detail. The Blessed One has fully awakened to these; therefore, he is called the Tathāgata because of his full awakening to what is real. Here, the word "gata" has the meaning of "fully awakened."

අපිච ජරාමරණස්ස ජාතිපච්චයසම්භූතසමුදාගතට්ඨො තථො අවිතථො අනඤ්ඤථො…පෙ… සඞ්ඛාරානං අවිජ්ජාපච්චයසම්භූතසමුදාගතට්ඨො තථො අවිතථො අනඤ්ඤථො. තථා අවිජ්ජාය සඞ්ඛාරානං පච්චයට්ඨො, සඞ්ඛාරානං විඤ්ඤාණස්ස පච්චයට්ඨො…පෙ… ජාතියා ජරාමරණස්ස පච්චයට්ඨො තථො අවිතථො අනඤ්ඤථො. තං සබ්බං භගවා අභිසම්බුද්ධො. තස්මාපි [Pg.85] තථානං ධම්මානං අභිසම්බුද්ධත්තා තථාගතොති වුච්චති. එවං තථධම්මෙ යාථාවතො අභිසම්බුද්ධොති තථාගතො.

Furthermore, the state of aging and death, arisen and produced from birth as a condition, is real, not unreal, not otherwise... the state of formations, arisen and produced from ignorance as a condition, is real, not unreal, not otherwise. Likewise, the conditionality of ignorance for formations, the conditionality of formations for consciousness... the conditionality of birth for aging and death is real, not unreal, not otherwise. The Blessed One has fully awakened to all that. Therefore, because of fully awakening to these real phenomena, he is called the Tathāgata. Thus, the Tathāgata is one who has fully awakened to true phenomena as they really are.

කථං තථදස්සිතාය තථාගතො? භගවා යං සදෙවකෙ ලොකෙ…පෙ… සදෙවමනුස්සාය අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු අපරිමාණානං සත්තානං චක්ඛුද්වාරෙ ආපාථං ආගච්ඡන්තං රූපාරම්මණං නාම අත්ථි, තං සබ්බාකාරතො ජානාති පස්සති. එවං ජානතා පස්සතා ච තෙන තං ඉට්ඨානිට්ඨාදිවසෙන වා දිට්ඨසුතමුතවිඤ්ඤාතෙසු ලබ්භමානකපදවසෙන වා ‘‘කතමං තං රූපං රූපායතනං? යං රූපං චතුන්නං මහාභූතානං උපාදාය වණ්ණනිභා සනිදස්සනං සප්පටිඝං නීලං පීතක’’න්තිආදිනා (ධ. ස. 616) නයෙන අනෙකෙහි නාමෙහි තෙරසහි වාරෙහි ද්වෙපඤ්ඤාසාය නයෙහි විභජ්ජමානං තථමෙව හොති, විතථං නත්ථි. එස නයො සොතද්වාරාදීසුපි ආපාථමාගච්ඡන්තෙසු සද්දාදීසු. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා – ‘‘යං, භික්ඛවෙ, සදෙවකස්ස ලොකස්ස…පෙ… සදෙවමනුස්සාය දිට්ඨං සුතං මුතං විඤ්ඤාතං පත්තං පරියෙසිතං අනුවිචරිතං මනසා, තමහං ජානාමි, තමහං අබ්භඤ්ඤාසිං, තං තථාගතස්ස විදිතං, තං තථාගතො න උපට්ඨාසී’’ති (අ. නි. 4.24). එවං තථදස්සිතාය තථාගතො. තත්ථ තථදස්සීඅත්ථෙ තථාගතොති පදසම්භවො වෙදිතබ්බො.

How is the Tathāgata one for seeing what is real? The Blessed One, in this world with its gods… up to… with its gods and humans, across countless world-systems and for countless beings, whatever form-object comes into the range of the eye-door, he knows and sees it in all its aspects. Knowing and seeing thus, that which is analyzed by many names, in thirteen instances, and in fifty-two methods—whether by way of being liked or disliked, or by way of the designations found in what is seen, heard, sensed, or cognized, such as: "What is that form, the form base? That form which is derived from the four great elements, with color and appearance, visible and impingent—blue, yellow," etc.—is exactly so; it is not otherwise. The same method applies to sounds and other objects that come into the range of the ear-door and other sense doors. For this has been said by the Blessed One: "Whatever, monks, in this world with its gods… up to… with its gods and humans, is seen, heard, sensed, or cognized, attained, sought after, and mentally explored—that I know, that I have fully understood. That is known to the Tathāgata, yet the Tathāgata is not attached to it" (A. Ni. 4.24). Thus, the Tathāgata is one for seeing what is real. Here, the derivation of the word "Tathāgata" should be understood in the sense of "one who sees thus."

කථං තථවාදිතාය තථාගතො? යං රත්තිං භගවා බොධිමණ්ඩෙ අපරාජිතපල්ලඞ්කෙ නිසින්නො තිණ්ණං මාරානං මත්ථකං මද්දිත්වා අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධො, යඤ්ච රත්තිං යමකසාලානං අන්තරෙ අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායි, එත්ථන්තරෙ පඤ්චචත්තාලීසවස්සපරිමාණෙ කාලෙ පඨමබොධියාපි මජ්ඣිමබොධියාපි පච්ඡිමබොධියාපි යං භගවතා භාසිතං සුත්තං ගෙය්‍යං…පෙ… වෙදල්ලං, සබ්බං තං අත්ථතො ච බ්‍යඤ්ජනතො ච අනුපවජ්ජං අනූනං අනධිකං සබ්බාකාරපරිපුණ්ණං රාගමදනිම්මදනං දොසමොහමදනිම්මදනං, නත්ථි තත්ථ වාලග්ගමත්තම්පි අවක්ඛලිතං, සබ්බං තං එකමුද්දිකාය ලඤ්ඡිතං විය එකනාළිකාය මිතං විය එකතුලාය තුලිතං විය ච තථමෙව හොති අවිතථං. තෙනාහ – ‘‘යඤ්ච, චුන්ද, රත්තිං තථාගතො අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුජ්ඣති, යඤ්ච රත්තිං අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායති, යං එතස්මිං අන්තරෙ භාසති [Pg.86] ලපති නිද්දිසති, සබ්බං තං තථෙව හොති නො අඤ්ඤථා. තස්මා තථාගතොති වුච්චතී’’ති (දී. නි. 3.188). ගදත්ථො හි එත්ථ ගතසද්දො. එවං තථවාදිතාය තථාගතො.

How is the Tathāgata one for speaking what is real? From the night when the Blessed One, seated on the unconquered seat at the Bodhi Tree, having crushed the heads of the three Māras, fully awakened to unsurpassed perfect enlightenment, to the night when he passed into the Nibbāna-element without residue between the twin sāla trees—throughout this period of forty-five years, whether in the early, middle, or final period of his enlightenment, whatever the Blessed One spoke—discourses, mixed prose and verse… or question-and-answer texts—all of it was flawless in meaning and phrasing, without deficiency or excess, perfectly complete in every way, dispelling the intoxication of lust, hatred, and delusion. Not even a hair's breadth of error is found in it. All of it is as if stamped with a single seal, measured with a single measure, or weighed with a single scale—it is exactly so, not unreal. Therefore, it is said: "Cunda, whatever the Tathāgata speaks, utters, and explains between the night he fully awakens to unsurpassed perfect enlightenment and the night he passes into the Nibbāna-element without residue—all of it is exactly so, not otherwise. Therefore, he is called the Tathāgata" (Dī. Ni. 3.188). Here, the word "gata" has the meaning of "spoken." Thus, the Tathāgata is one for speaking what is real.

අපිච ආගදනං ආගදො, වචනන්ති අත්ථො. තථො අවිපරීතො ආගදො අස්සාති දකාරස්ස තකාරං කත්වා තථාගතොති එවම්පෙතස්මිං අත්ථෙ පදසිද්ධි වෙදිතබ්බා.

Furthermore, `āgada` means speech. The formation of the word 'Tathāgata' in this sense should be understood thus: 'one whose speech is real and not contrary,' formed by changing the letter 'd' to 't'.

කථං තථාකාරිතාය තථාගතො? භගවතො හි වාචාය කායො අනුලොමෙති කායස්සපි වාචා, තස්මා යථාවාදී තථාකාරී යථාකාරී තථාවාදී ච හොති. එවං භූතස්ස චස්ස යථා වාචා, කායොපි තථා ගතො, පවත්තොති අත්ථො. යථා ච කායො, වාචාපි තථා ගතාති තථාගතො. තෙනෙවාහ – ‘‘යථාවාදී, භික්ඛවෙ, තථාගතො තථාකාරී, යථාකාරී තථාවාදී. ඉති යථාවාදී තථාකාරී, යථාකාරී තථාවාදී. තස්මා ‘තථාගතො’ති වුච්චතී’’ති (අ. නි. 4.23). එවං තථාකාරිතාය තථාගතො.

How is the Tathāgata one for acting in accordance? Indeed, the Blessed One’s body conforms to his speech, and his speech to his body. Thus, as he speaks, so he acts; as he acts, so he speaks. For one who is thus, just as his speech is, so too his body has gone—that is, it proceeds. And just as his body is, so too his speech has gone; thus, he is the Tathāgata. Hence it is said: “Monks, as the Tathāgata speaks, so he acts; as he acts, so he speaks. Since as he speaks, so he acts, and as he acts, so he speaks, therefore, he is called ‘Tathāgata.’” (A. Ni. 4.23). Thus, the Tathāgata is one for acting in accordance.

කථං අභිභවනට්ඨෙන තථාගතො? උපරි භවග්ගං හෙට්ඨා අවීචිං පරියන්තං කත්වා තිරියං අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු සබ්බසත්තෙ අභිභවති සීලෙනපි සමාධිනාපි පඤ්ඤායපි විමුත්තියාපි, න තස්ස තුලා වා පමාණං වා අත්ථි, අතුලො අප්පමෙය්‍යො අනුත්තරො රාජරාජො දෙවදෙවො සක්කානමතිසක්කො බ්‍රහ්මානමතිබ්‍රහ්මා. තෙනාහ – ‘‘සදෙවකෙ ලොකෙ, භික්ඛවෙ…පෙ… සදෙවමනුස්සාය තථාගතො අභිභූ අනභිභූතො අඤ්ඤදත්ථු දසො වසවත්තී. තස්මා ‘තථාගතො’ති වුච්චතී’’ති (අ. නි. 4.23).

How, in the sense of overcoming, is the Tathāgata? Having made the highest existence the limit above and Avīci the limit below, he horizontally overcomes all beings in immeasurable world-systems through virtue, concentration, wisdom, and liberation. There is no equal or measure for him—he is incomparable, immeasurable, unsurpassed, the king of kings, the god of gods, the Sakka exceeding Sakka, the Brahmā exceeding Brahmā. Therefore, it is said: “In the world with its gods, monks… the Tathāgata is the overcomer, the unovercome, the all-seeing one, the wielder of power. Therefore, he is called ‘Tathāgata.’” (A. Ni. 4.23).

තත්‍රෙවං පදසිද්ධි වෙදිතබ්බා – අගදො විය අගදො. කො පනෙස? දෙසනාවිලාසො චෙව පුඤ්ඤුස්සයො ච. තෙන හෙස මහානුභාවො භිසක්කො දිබ්බාගදෙන සප්පෙ විය සබ්බපරප්පවාදිනො සදෙවකඤ්ච ලොකං අභිභවති. ඉති සබ්බලොකාභිභවනෙ තථො අවිපරීතො දෙසනාවිලාසො චෙව පුඤ්ඤුස්සයො ච අගදො අස්සාති දකාරස්ස තකාරං කත්වා තථාගතොති වෙදිතබ්බො. එවං අභිභවනට්ඨෙන තථාගතො.

Here, the derivation of the word should be understood thus: like an antidote, an antidote. And what is this? It is the skillful display of teaching and the accumulation of merit. By this, this one of great power, a physician, like one who overcomes snakes with a divine antidote, overcomes all proponents of opposing views and the world with its gods. Thus, in overcoming the entire world, because his skillful display of teaching and accumulation of merit is an antidote that is thus (`tatho`) and unfailing (`aviparīto`), he is to be understood as 'Tathāgata' by changing the 'd' to a 't'. In this way, in the sense of overcoming, he is the Tathāgata.

අපිච [Pg.87] තථාය ගතොතිපි තථාගතො, තථං ගතොතිපි තථාගතො, ගතොති අවගතො අතීතො පත්තො පටිපන්නොති අත්ථො. තත්ථ සකලලොකං තීරණපරිඤ්ඤාය තථාය ගතො අවගතොති තථාගතො. ලොකසමුදයං පහානපරිඤ්ඤාය තථාය ගතො අතීතොති තථාගතො, ලොකනිරොධං සච්ඡිකිරියාය තථාය ගතො පත්තොති තථාගතො, ලොකනිරොධගාමිනිං පටිපදං තථාය ගතො පටිපන්නොති තථාගතො. තෙන යං වුත්තං භගවතා –

Furthermore, the Tathāgata is so called because he has gone to the Truth (`tathāya gato`), and because he has gone in such a way (`tathaṃ gato`). Here, 'gone' means understood, passed beyond, attained, and practiced. In this regard: because he has understood the entire world through the full understanding of investigation, he has gone to the truth; therefore, he is the Tathāgata. Because he has passed beyond the origin of the world through the full understanding of abandonment, he has gone to the truth; therefore, he is the Tathāgata. Because he has attained the cessation of the world through the act of realization, he has gone to the truth; therefore, he is the Tathāgata. Because he has practiced the path leading to the cessation of the world, he has gone to the truth; therefore, he is the Tathāgata. Thus was it said by the Blessed One:

‘‘ලොකො, භික්ඛවෙ, තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධො, ලොකස්මා තථාගතො විසංයුත්තො. ලොකසමුදයො, භික්ඛවෙ, තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධො, ලොකසමුදයො තථාගතස්ස පහීනො. ලොකනිරොධො, භික්ඛවෙ, තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධො, ලොකනිරොධො තථාගතස්ස සච්ඡිකතො. ලොකනිරොධගාමිනී පටිපදා, භික්ඛවෙ, තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධා, ලොකනිරොධගාමිනී පටිපදා තථාගතස්ස භාවිතා. යං, භික්ඛවෙ, සදෙවකස්ස ලොකස්ස…පෙ… සබ්බං තං තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධං. තස්මා ‘තථාගතො’ති වුච්චතී’’ති (අ. නි. 4.23).

“Monks, the world has been fully awakened to by the Tathāgata; the Tathāgata is disjoined from the world. The origin of the world has been fully awakened to by the Tathāgata; the origin of the world has been abandoned by the Tathāgata. The cessation of the world has been fully awakened to by the Tathāgata; the cessation of the world has been realized by the Tathāgata. The path leading to the cessation of the world has been fully awakened to by the Tathāgata; the path leading to the cessation of the world has been developed by the Tathāgata. Whatever, monks, in the world with its gods … all that has been fully awakened to by the Tathāgata. Therefore, he is called ‘Tathāgata.’” (A. Ni. 4.23).

තස්සපි එවං අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉදම්පි ච තථාගතස්ස තථාගතභාවදීපනෙ මුඛමත්තමෙව. සබ්බාකාරෙන පන තථාගතොව තථාගතස්ස තථාගතභාවං වණ්ණෙය්‍ය.

The meaning of this should also be understood thus. This, too, is merely a preliminary explanation of the Tathāgata’s state of being a Tathāgata. In all aspects, only a Tathāgata could fully describe a Tathāgata's state of being a Tathāgata.

අරහං සම්මාසම්බුද්ධොති පදද්වයෙ පන ආරකත්තා, අරීනං අරානඤ්ච හතත්තා, පච්චයාදීනං අරහත්තා, පාපකරණෙ රහාභාවාති ඉමෙහි තාව කාරණෙහි අරහන්ති වෙදිතබ්බො. සම්මා සාමඤ්ච සබ්බධම්මානං බුද්ධත්තා පන සම්මාසම්බුද්ධොති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරතො පනෙතං පදද්වයං විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.123 ආදයො) බුද්ධානුස්සතිවණ්ණනායං පකාසිතන්ති.

Regarding the two terms 'Arahant' and 'Perfectly Self-Enlightened One' (Sammāsambuddha), he is to be understood as an Arahant for these reasons: because of being far (`ārakattā`); because he has destroyed the enemies (`arīnaṃ`) and the spokes (`arānañca hatattā`); because he is worthy (`arahattā`) of requisites and so on; and because of the absence of secrecy (`rahābhāvā`) in doing evil. He is called 'Sammāsambuddha' because he has rightly (`sammā`) and by himself (`sāmañca`) awakened to all phenomena (`sabbadhammānaṃ buddhattā`). This is a brief explanation here. The detailed explanation of these two terms is set forth in the Visuddhimagga (Vism. 1.123ff) in the section on the recollection of the Buddha.

171. දුතියෙ පාතුභාවොති උප්පත්ති නිප්ඵත්ති. දුල්ලභො ලොකස්මින්ති ඉමස්මිං සත්තලොකෙ දුල්ලභො සුදුල්ලභො පරමදුල්ලභො. කස්මා දුල්ලභොති? එකවාරං දානපාරමිං පූරෙත්වා බුද්ධෙන භවිතුං න සක්කා, ද්වෙ වාරෙ දස වාරෙ වීසති වාරෙ පඤ්ඤාස වාරෙ වාරසතං වාරසහස්සං වාරසතසහස්සං වාරකොටිසතසහස්සම්පි දානපාරමිං පූරෙත්වා බුද්ධෙන භවිතුං [Pg.88] න සක්කා, තථා එකදිවසං ද්වෙ දිවසෙ දස දිවසෙ වීසති දිවසෙ පඤ්ඤාස දිවසෙ දිවසසතං දිවසසහස්සං දිවසසතසහස්සං දිවසකොටිසතසහස්සං. එකමාසං ද්වෙ මාසෙ…පෙ… මාසකොටිසතසහස්සං. එකසංවච්ඡරං ද්වෙ සංවච්ඡරෙ…පෙ… සංවච්ඡරකොටිසතසහස්සං. එකකප්පං ද්වෙ කප්පෙ…පෙ… කප්පකොටිසතසහස්සං. කප්පානං එකං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං ද්වෙ අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි තීණි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි දානපාරමිං පූරෙත්වා බුද්ධෙන භවිතුං න සක්කා. සීලපාරමීනෙක්ඛම්මපාරමී…පෙ… උපෙක්ඛාපාරමීසුපි එසෙව නයො. පච්ඡිමකොටියා පන කප්පසතසහස්සාධිකානි චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි දස පාරමියො පූරෙත්වා බුද්ධෙන භවිතුං සක්කාති ඉමිනා කාරණෙන දුල්ලභො.

171. In the second sense, 'appearance' (`pātubhāva`) means arising and manifestation. 'Rare in the world' means rare, very rare, extremely rare in this world of beings. Why is he rare? It is not possible to become a Buddha by fulfilling the perfection of generosity once; nor twice, ten times, twenty times, fifty times, a hundred times, a thousand times, a hundred thousand times, or even a hundred thousand koṭis of times. Similarly, it is not possible by fulfilling it for one day, two days, ten days, twenty days, fifty days, a hundred days, a thousand days, a hundred thousand days, or even a hundred thousand koṭis of days; nor for one month, two months... up to a hundred thousand koṭis of months; nor for one year, two years... up to a hundred thousand koṭis of years; nor for one eon, two eons... up to a hundred thousand koṭis of eons. It is not possible to become a Buddha by fulfilling the perfection of generosity for one incalculable eon, two incalculable eons, or three incalculable eons. The same method applies to the perfection of morality, the perfection of renunciation... up to the perfection of equanimity. However, at the final stage, it is possible to become a Buddha after fulfilling the ten perfections for four incalculable eons and a hundred thousand eons more. For this reason, he is rare.

172. තතියෙ අච්ඡරියමනුස්සොති අච්ඡරියො මනුස්සො. අච්ඡරියොති අන්ධස්ස පබ්බතාරොහණං විය නිච්චං න හොතීති අත්ථො. අයං තාව සද්දනයො. අයං පන අට්ඨකථානයො – අච්ඡරායොග්ගොති අච්ඡරියො, අච්ඡරං පහරිත්වා පස්සිතබ්බොති අත්ථො. අපිච ‘‘තථාගතස්ස, භික්ඛවෙ, අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස පාතුභාවා චත්තාරො අච්ඡරියා අබ්භුතා ධම්මා පාතුභවන්තී’’ති (අ. නි. 4.127) එවමාදීහි අනෙකෙහි අච්ඡරියබ්භුතධම්මෙහි සමන්නාගතත්තාපි අච්ඡරියමනුස්සො. ආචිණ්ණමනුස්සොතිපි අච්ඡරියමනුස්සො.

172. Thirdly, 'acchariyamanusso' means a marvelous man. 'Acchariyo' signifies something that does not always happen, like a blind man climbing a mountain—that is the meaning. This is the etymological explanation. Now, this is the commentary's explanation: 'acchariyo' means 'worthy of an Apsarā,' meaning, one to be seen after the snap of a finger. Furthermore, because he is endowed with many marvelous and wonderful qualities, as stated in such passages as, “With the appearance of the Tathāgata, monks, the Arahant, the Perfectly Self-Enlightened One, four marvelous and wonderful phenomena appear” (A. Ni. 4.127), he is a marvelous man. Also, 'āciṇṇamanusso' (a man of practice) is another way of saying 'acchariyamanusso'.

අභිනීහාරස්ස හි සම්පාදකෙ අට්ඨ ධම්මෙ සමොධානෙත්වා එකබුද්ධස්ස සම්මුඛෙ මහාබොධිමණ්ඩෙ මානසං බන්ධිත්වා නිසජ්ජනං නාම න අඤ්ඤස්ස කස්සචි ආචිණ්ණං, සබ්බඤ්ඤුබොධිසත්තස්සෙව ආචිණ්ණං. තථා බුද්ධානං සන්තිකෙ බ්‍යාකරණං ලභිත්වා අනිවත්තකෙන හුත්වා වීරියාධිට්ඨානං අධිට්ඨාය බුද්ධකාරකධම්මානං පූරණම්පි න අඤ්ඤස්ස කස්සචි ආචිණ්ණං, සබ්බඤ්ඤුබොධිසත්තස්සෙව ආචිණ්ණං. තථා පාරමියො ගබ්භං ගණ්හාපෙත්වා වෙස්සන්තරත්තභාවසදිසෙ අත්තභාවෙ ඨත්වා සබ්බාලඞ්කාරපටිමණ්ඩිතානං හත්ථීනං සත්තසතානි අස්සානං සත්තසතානීති එවං සත්තසතකමහාදානං දත්වා ජාලිකුමාරසදිසං පුත්තං, කණ්හාජිනාසදිසං ධීතරං, මද්දීදෙවිසදිසං භරියඤ්ච දානමුඛෙ නිය්‍යාතෙත්වා යාවතායුකං ඨත්වා දුතියෙ අත්තභාවෙ තුසිතභවනෙ පටිසන්ධිග්ගහණම්පි න අඤ්ඤස්ස කස්සචි ආචිණ්ණං, සබ්බඤ්ඤුබොධිසත්තස්සෙව ආචිණ්ණං. තුසිතපුරෙ යාවතායුකං ඨත්වා දෙවතානං ආයාචනං සම්පටිච්ඡිත්වා පඤ්චමහාවිලොකනං විලොකෙත්වා සතස්ස [Pg.89] සම්පජානස්ස තුසිතපුරා චවිත්වා මහාභොගකුලෙ පටිසන්ධිග්ගහණම්පි න අඤ්ඤස්ස කස්සචි ආචිණ්ණං, සබ්බඤ්ඤුබොධිසත්තස්සෙව ආචිණ්ණං. තථා පටිසන්ධිග්ගහණදිවසෙ දසසහස්සිලොකධාතුකම්පනම්පි, සතස්ස සම්පජානස්ස මාතුකුච්ඡියං නිවාසොපි, සතස්ස සම්පජානස්ස මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛමනදිවසෙ දසසහස්සිලොකධාතුකම්පනම්පි, සම්පතිජාතස්ස සත්තපදවීතිහාරගමනම්පි, දිබ්බසෙතච්ඡත්ත. ධාරණම්පි, දිබ්බවාළබීජනුක්ඛෙපොපි, සබ්බදිසාසු සීහවිලොකනං විලොකෙත්වා අත්තනා පටිසමං කඤ්චි සත්තං අදිස්වා ‘‘අග්ගොහමස්මි ලොකස්සා’’ති එවං සීහනාදනදනම්පි, පරිපාකගතෙ ඤාණෙ මහාසම්පත්තිං පහාය මහාභිනික්ඛමනම්පි, මහාබොධිමණ්ඩෙ පල්ලඞ්කෙන නිසින්නස්ස මාරවිජයං ආදිං කත්වා පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිදිබ්බචක්ඛුවිසොධනානි කත්වා පච්චූසසමයෙ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණගුණරාසිපටිවිද්ධක්ඛණෙ දසසහස්සිලොකධාතුකම්පනම්පි, පඨමධම්මදෙසනාය අනුත්තරං තිපරිවට්ටං ධම්මචක්කප්පවත්තනම්පීති එවමාදි සබ්බං න අඤ්ඤස්ස කස්සචි ආචිණ්ණං, සබ්බඤ්ඤුබුද්ධස්සෙව ආචිණ්ණං. එවං ආචිණ්ණමනුස්සොතිපි අච්ඡරියමනුස්සො.

Indeed, having brought together the eight qualities that accomplish the aspiration, the act of sitting down at the great seat of enlightenment in the presence of a single Buddha and making a mental resolve is not the practice of anyone else, but only of the Bodhisatta destined for omniscience. Likewise, receiving a prophecy in the presence of Buddhas, becoming irreversible, undertaking a determination of effort, and fulfilling the qualities that make a Buddha—this too is not the practice of anyone else, but only of the Bodhisatta destined for omniscience. Furthermore, having undertaken the perfections, existing in a state like that of Vessantara, giving the great gift of seven hundreds—seven hundred elephants adorned with all ornaments, seven hundred horses, and so forth—handing over his son like Jāli, his daughter like Kaṇhājinā, and his wife like Maddī as a gift, and then living out his lifespan before taking rebirth in the Tusita heaven in the next existence—this too is not the practice of anyone else, but only of the Bodhisatta destined for omniscience. Dwelling in the Tusita heaven for a full lifespan, accepting the request of the gods, surveying the five great observations, mindfully and with clear comprehension passing away from Tusita, and taking rebirth in a family of great wealth—this too is not the practice of anyone else, but only of the Bodhisatta destined for omniscience. Moreover, on the day of conception, the trembling of the ten-thousandfold world-system; dwelling mindfully and with clear comprehension in the mother’s womb; on the day of emergence from the mother's womb, mindfully and with clear comprehension, the trembling of the ten-thousandfold world-system; taking seven steps immediately after birth; the holding of the divine white parasol; the waving of divine whisks; surveying all directions with a lion's gaze and, seeing no being equal to himself, roaring the lion’s roar, “I am the foremost in the world”; when his knowledge had matured, renouncing great wealth for the Great Renunciation; while seated cross-legged on the seat of enlightenment, beginning with the victory over Māra, having purified the recollection of past lives and the divine eye; at dawn, at the moment of penetrating the mass of qualities of omniscient knowledge, the trembling of the ten-thousandfold world-system; and with the first sermon, the turning of the unsurpassed Wheel of Dhamma with its three revolutions—all these things and so forth are not the practice of anyone else, but only of the Omniscient Buddha. Thus, being a man of such established practices, he is indeed a marvelous man.

173. චතුත්ථෙ කාලකිරියාති එකස්මිං කාලෙ පාකටා කිරියාති කාලකිරියා. තථාගතො හි පඤ්චචත්තාලීස වස්සානි ඨත්වා තීණි පිටකානි පඤ්ච නිකායෙ නවඞ්ගං සත්ථුසාසනං චතුරාසීති ධම්මක්ඛන්ධසහස්සානි පකාසෙත්වා මහාජනං නිබ්බානනින්නං නිබ්බානපොණං කත්වා යමකසාලානමන්තරෙ නිපන්නො භික්ඛුසඞ්ඝං ආමන්තෙත්වා අප්පමාදෙන ඔවදිත්වා සතො සම්පජානො අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායි. අයමස්ස කිරියා යාවජ්ජතනා පාකටාති එකස්මිං කාලෙ පාකටා කිරියාති කාලකිරියා. අනුතප්පා හොතීති අනුතාපකරා හොති. තත්ථ චක්කවත්තිරඤ්ඤො කාලකිරියා එකචක්කවාළෙ දෙවමනුස්සානං අනුතාපකරා හොති. බුද්ධානං කාලකිරියා දසසහස්සචක්කවාළෙසු දෙවමනුස්සානං අනුතාපකරා හොති. තෙන වුත්තං – ‘‘බහුනො ජනස්ස අනුතප්පා හොතී’’ති.

173. Fourthly, 'kālakiriyā' means an action manifest at a certain time. For the Tathāgata, having remained for forty-five years, expounded the three Piṭakas, the five Nikāyas, the ninefold teaching of the Teacher, and eighty-four thousand aggregates of the Dhamma, and made the great populace tend and incline towards Nibbāna, he lay down between the twin sāla trees, addressed the community of monks, exhorted them to be heedful, and with mindfulness and clear comprehension, attained final Nibbāna without residue. This action of his is manifest even today; thus, 'kālakiriyā' is an action manifest at a certain time. 'Anutappā' means 'causing regret.' In this regard, the passing away of a wheel-turning monarch causes regret to the gods and humans of a single world-system. The passing away of the Buddhas causes regret to the gods and humans of ten thousand world-systems. Therefore, it is said: 'Causing regret to many people.'

174. පඤ්චමෙ අදුතියොති දුතියස්ස බුද්ධස්ස අභාවා අදුතියො. චත්තාරො හි බුද්ධා සුතබුද්ධො, චතුසච්චබුද්ධො, පච්චෙකබුද්ධො, සබ්බඤ්ඤුබුද්ධොති. තත්ථ බහුස්සුතො භික්ඛු සුතබුද්ධො නාම. ඛීණාසවො චතුසච්චබුද්ධො නාම[Pg.90]. කප්පසතසහස්සාධිකානි ද්වෙ අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි පාරමියො පූරෙත්වා සාමං පටිවිද්ධපච්චෙකබොධිඤාණො පච්චෙකබුද්ධො නාම. කප්පසතසහස්සාධිකානි චත්තාරි වා අට්ඨ වා සොළස වා අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි පාරමියො පූරෙත්වා තිණ්ණං මාරානං මත්ථකං මද්දිත්වා පටිවිද්ධසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණො සබ්බඤ්ඤුබුද්ධො නාම. ඉමෙසු චතූසු බුද්ධෙසු සබ්බඤ්ඤුබුද්ධොව අදුතියො නාම. න හි තෙන සද්ධිං අඤ්ඤො සබ්බඤ්ඤුබුද්ධො නාම උප්පජ්ජති.

174. Fifthly, 'adutiyo' means 'without a second' because there is no second Buddha. For there are four kinds of Buddhas: the Sutabuddha, the Catusaccabuddha, the Paccekabuddha, and the Sabbaññubuddha. Therein, a learned bhikkhu is called a Sutabuddha. One whose taints are destroyed is called a Catusaccabuddha. One who, having fulfilled the perfections for two incalculable periods and a hundred thousand aeons, has personally realized the knowledge of a Paccekabuddha, is called a Paccekabuddha. One who, having fulfilled the perfections for four, eight, or sixteen incalculable periods and a hundred thousand aeons, and having crushed the heads of the three Māras, has realized the knowledge of omniscience, is called a Sabbaññubuddha. Among these four Buddhas, only the Sabbaññubuddha is called 'adutiyo' (without a second), for another Sabbaññubuddha does not arise at the same time as him.

අසහායොති අත්තභාවෙන වා පටිවිද්ධධම්මෙහි වා සදිසො සහායො නාම අස්ස නත්ථීති අසහායො. ‘‘ලද්ධසහායො ඛො පන සො භගවා සෙඛානඤ්චෙව පටිපදාන’’න්ති ඉමිනා පන පරියායෙන සෙඛාසෙඛා බුද්ධානං සහායා නාම හොන්ති. අප්පටිමොති පටිමා වුච්චති අත්තභාවො, තස්ස අත්තභාවසදිසා අඤ්ඤා පටිමා නත්ථීති අප්පටිමො. යාපි ච මනුස්සා සුවණ්ණරජතාදිමයා පටිමා කරොන්ති, තාසු වාලග්ගමත්තම්පි ඔකාසං තථාගතස්ස අත්තභාවසදිසං කාතුං සමත්ථො නාම නත්ථීති සබ්බථාපි අප්පටිමො.

'Asahāya' means 'without a companion,' because there is no companion similar to him, either in his person or in the Dhamma he has realized. However, from another perspective, according to the saying, 'The Blessed One has indeed gained companions in the path of the trainees,' both trainees and adepts are called companions of the Buddhas. 'Appaṭima' means 'incomparable.' 'Paṭimā' refers to a likeness; since there is no other likeness comparable to his person, he is 'incomparable.' Furthermore, among the images of gold, silver, and the like that humans make, there is no one capable of making even a part the size of a hair's tip that is similar to the Tathāgata's person. Thus, he is in every way incomparable.

අප්පටිසමොති අත්තභාවෙනෙවස්ස පටිසමො නාම කොචි නත්ථීති අප්පටිසමො. අප්පටිභාගොති යෙ තථාගතෙන ‘‘චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’තිආදිනා නයෙන ධම්මා දෙසිතා, තෙසු ‘‘න චත්තාරො සතිපට්ඨානා, තයො වා පඤ්ච වා’’තිආදිනා නයෙන පටිභාගං කාතුං සමත්ථො නාම නත්ථීති අප්පටිභාගො. අප්පටිපුග්ගලොති අඤ්ඤො කොචි ‘‘අහං බුද්ධො’’ති එවං පටිඤ්ඤං කාතුං සමත්ථො පුග්ගලො නත්ථීති අප්පටිපුග්ගලො. අසමොති අප්පටිපුග්ගලත්තාව සබ්බසත්තෙහි අසමො. අසමසමොති අසමා වුච්චන්ති අතීතානාගතා සබ්බඤ්ඤුබුද්ධා, තෙහි අසමෙහි සමොති අසමසමො.

'Appaṭisama' means 'without an equal,' because there is no one who is his equal in his very being. 'Appaṭibhāga' means 'without a counterpart.' Regarding the doctrines taught by the Tathāgata in the manner of 'the four foundations of mindfulness,' etc., there is no one capable of making a counter-statement, in the manner of saying, 'Not four foundations of mindfulness, but three or five,' etc.; thus, he is 'without a counterpart.' 'Appaṭipuggala' means 'without a rival person.' There is no other person capable of making the claim, 'I am a Buddha'; thus he is 'without a rival person.' 'Asama' means 'unequaled.' Precisely because he is without a rival person, he is unequaled by all beings. 'Asamasama' means 'equal to the unequaled.' The unequaled are said to be the past and future Omniscient Buddhas; he is equal to those unequaled ones, thus 'equal to the unequaled.'

ද්විපදානං අග්ගොති සම්මාසම්බුද්ධො අපදානං ද්විපදානං චතුප්පදානං බහුප්පදානං රූපීනං අරූපීනං සඤ්ඤීනං අසඤ්ඤීනං නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීනං සත්තානං අග්ගොව. කස්මා ඉධ ද්විපදානං අග්ගොති වුත්තො? සෙට්ඨතරවසෙන. ඉමස්මිඤ්හි ලොකෙ සෙට්ඨො නාම උප්පජ්ජමානො අපදචතුප්පදබහුප්පදෙසු න උප්පජ්ජති, ද්විපදෙසුයෙව උප්පජ්ජති. කතරද්විපද්වෙසූති? මනුස්සෙසු චෙව දෙවෙසු ච. මනුස්සෙසු උප්පජ්ජමානො තිසහස්සිමහාසහස්සිලොකධාතුං වසෙ වත්තෙතුං සමත්ථො [Pg.91] බුද්ධො හුත්වා උප්පජ්ජති. දෙවෙසු උප්පජ්ජමානො දසසහස්සිලොකධාතුං වසවත්තී මහාබ්‍රහ්මා හුත්වා උප්පජ්ජති. සො තස්ස කප්පියකාරකො වා ආරාමිකො වා සම්පජ්ජති. ඉති තතොපි සෙට්ඨතරවසෙනෙස ද්විපදානං අග්ගොති වුත්තො.

“Supreme among two-footed beings”: the Perfectly Enlightened One is supreme among footless beings, two-footed beings, four-footed beings, many-footed beings, beings with form, beings without form, beings with perception, beings without perception, and beings with neither perception nor non-perception. Why is it said here that he is supreme among two-footed beings? By way of being more excellent. For in this world, one who arises as supreme does not arise among the footless, four-footed, or many-footed, but arises only among the two-footed. Among which two-footed beings? Among humans and devas. When arising among humans, he arises as a Buddha capable of wielding power over the three-thousand-great-thousand world-system. When arising among devas, he arises as a Great Brahmā, wielding power over the ten-thousand world-system. That Great Brahmā becomes his attendant or his monastery keeper. Thus, by way of being even more excellent than that one, he is said to be supreme among two-footed beings.

175-186. ඡට්ඨාදීසු එකපුග්ගලස්ස, භික්ඛවෙ, පාතුභාවා මහතො චක්ඛුස්ස පාතුභාවො හොතීති, භික්ඛවෙ, එකපුග්ගලස්ස තථාගතස්ස අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස පාතුභාවෙන මහන්තස්ස චක්ඛුස්ස පාතුභාවො හොති. තස්මිං පුග්ගලෙ පාතුභූතෙ තං පාතුභූතමෙව හොති, න විනා තස්ස පාතුභාවෙන පාතුභවති. පාතුභාවොති උප්පත්ති නිප්ඵත්ති. කතමස්ස චක්ඛුස්සාති? පඤ්ඤාචක්ඛුස්ස. කීවරූපස්සාති? සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස විපස්සනාපඤ්ඤාසදිසස්ස මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරස්ස සමාධිපඤ්ඤාසදිසස්සාති. ආලොකාදීසුපි එසෙව නයො. උභින්නං අග්ගසාවකානං පඤ්ඤාආලොකසදිසොයෙව හි එත්ථ ආලොකො, පඤ්ඤාඔභාසසදිසොයෙව ඔභාසො අධිප්පෙතො. ‘‘මහතො චක්ඛුස්ස, මහතො ආලොකස්ස, මහතො ඔභාසස්සා’’ති ඉමානි ච පන තීණිපි ලොකියලොකුත්තරමිස්සකානි කථිතානීති වෙදිතබ්බානි.

175-186. In the sixth sutta and so on: “Monks, with the appearance of one individual, there is the appearance of a great eye.” Monks, with the appearance of that one individual, the Tathāgata, the Arahant, the Perfectly Enlightened One, there is the appearance of a great eye. When that individual has appeared, that great eye has indeed appeared; it does not appear without his appearance. ‘Appearance’ means arising, production. ‘Of what eye?’ Of the eye of wisdom. ‘Of what kind?’ Like the insight-wisdom of the Elder Sāriputta and like the concentration-wisdom of the Elder Mahāmoggallāna. The same method applies to light and so on. For here the light is like the light of wisdom of both chief disciples, and the radiance is intended to be like the radiance of wisdom. “Of the great eye, the great light, the great radiance”—these three, however, should be understood as spoken of as a mixture of the worldly and supramundane.

ඡන්නං අනුත්තරියානන්ති උත්තරිතරවිරහිතානං ඡන්නං උත්තමධම්මානං. තත්ථ දස්සනානුත්තරියං, සවනානුත්තරියං, ලාභානුත්තරියං, සික්ඛානුත්තරියං, පාරිචරියානුත්තරියං, අනුස්සතානුත්තරියන්ති ඉමානි ඡ අනුත්තරියානි. ඉමෙසං පාතුභාවො හොතීති අත්ථො. ආයස්මා හි ආනන්දත්ථෙරො සායංපාතං තථාගතං චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන දට්ඨුං ලභති, ඉදං දස්සනානුත්තරියං. අඤ්ඤොපි සොතාපන්නො වා සකදාගාමී වා අනාගාමී වා ආනන්දත්ථෙරො විය තථාගතං දස්සනාය ලභති, ඉදම්පි දස්සනානුත්තරියං. අපරො පන පුථුජ්ජනකල්‍යාණකො ආනන්දත්ථෙරො විය දසබලං දස්සනාය ලභිත්වා තං දස්සනං වඩ්ඪෙත්වා සොතාපත්තිමග්ගං පාපෙති. ඉදං දස්සනමෙව නාම, මූලදස්සනං පන දස්සනානුත්තරියං නාම.

‘Of the six unsurpassable qualities’ means of the six supreme qualities that are devoid of anything superior. Herein, these are the six unsurpassable qualities: the unsurpassable in seeing, the unsurpassable in hearing, the unsurpassable in gain, the unsurpassable in training, the unsurpassable in service, and the unsurpassable in recollection. The meaning is that there is the appearance of these. For the Venerable Ānanda, morning and evening, gets to see the Tathāgata with eye-consciousness—this is the unsurpassable in seeing. Another, a stream-enterer, a once-returner, or a non-returner, like the Venerable Ānanda, gets to see the Tathāgata—this too is the unsurpassable in seeing. Furthermore, a virtuous worldling, like the Venerable Ānanda, gets to see the One of Ten Powers, and having developed that seeing, he attains the path of stream-entry. This is merely called seeing, but the root seeing is called the unsurpassable in seeing.

ආනන්දත්ථෙරොයෙව ච අභික්ඛණං දසබලස්ස වචනං සොතවිඤ්ඤාණෙන සොතුං ලභති, ඉදං සවනානුත්තරියං. අඤ්ඤෙපි සොතාපන්නාදයො ආනන්දත්ථෙරො විය තථාගතස්ස වචනං සවනාය ලභන්ති, ඉදම්පි සවනානුත්තරියං. අපරො පන පුථුජ්ජනකල්‍යාණකො ආනන්දත්ථෙරො විය තථාගතස්ස [Pg.92] වචනං සොතුං ලභිත්වා තං සවනං වඩ්ඪෙත්වා සොතාපත්තිමග්ගං පාපෙති. ඉදං සවනමෙව නාම, මූලසවනං පන සවනානුත්තරියං නාම.

The Venerable Ānanda himself frequently gets to hear the words of the Ten-Powered One with ear-consciousness—this is the unsurpassable in hearing. Others, such as stream-enterers, like the Venerable Ānanda, get to hear the words of the Tathāgata—this too is the unsurpassable in hearing. Furthermore, a virtuous worldling, like the Venerable Ānanda, gets to hear the words of the Tathāgata, and having developed that hearing, he attains the path of stream-entry. This is merely called hearing, but the root hearing is called the unsurpassable in hearing.

ආනන්දත්ථෙරොයෙව ච දසබලෙ සද්ධං පටිලභති, ඉදං ලාභානුත්තරියං. අඤ්ඤෙපි සොතාපන්නාදයො ආනන්දත්ථෙරො විය දසබලෙ සද්ධාපටිලාභං ලභන්ති, ඉදම්පි ලාභානුත්තරියං. අපරො පන පුථුජ්ජනකල්‍යාණකො ආනන්දත්ථෙරො විය දසබලෙ සද්ධාපටිලාභං ලභිත්වා තං ලාභං වඩ්ඪෙත්වා සොතාපත්තිමග්ගං පාපෙති, අයං ලාභොයෙව නාම, මූලලාභො පන ලාභානුත්තරියං නාම.

The Venerable Ānanda himself obtains faith in the Ten-Powered One—this is the unsurpassable in gain. Others, such as stream-enterers, like the Venerable Ānanda, obtain the gain of faith in the Ten-Powered One—this too is the unsurpassable in gain. Furthermore, a virtuous worldling, like the Venerable Ānanda, obtains the gain of faith in the Ten-Powered One, and having developed that gain, he attains the path of stream-entry. This is merely called a gain, but the root gain is called the unsurpassable in gain.

ආනන්දත්ථෙරොයෙව ච දසබලස්ස සාසනෙ තිස්සො සික්ඛා සික්ඛති, ඉදං සික්ඛානුත්තරියං. අඤ්ඤෙපි සොතාපන්නාදයො ආනන්දත්ථෙරො විය දසබලස්ස සාසනෙ තිස්සො සික්ඛා සික්ඛන්ති, ඉදම්පි සික්ඛානුත්තරියං. අපරො පන පුථුජ්ජනකල්‍යාණකො ආනන්දත්ථෙරො විය දසබලස්ස සාසනෙ තිස්සො සික්ඛා සික්ඛිත්වා තා සික්ඛා වඩ්ඪෙත්වා සොතාපත්තිමග්ගං පාපෙති. අයං සික්ඛායෙව නාම, මූලසික්ඛා පන සික්ඛානුත්තරියං නාම.

The Venerable Ānanda himself trains in the three trainings in the dispensation of the Ten-Powered One—this is the unsurpassable in training. Others, such as stream-enterers, like the Venerable Ānanda, train in the three trainings in the dispensation of the Ten-Powered One—this too is the unsurpassable in training. Furthermore, a virtuous worldling, like the Venerable Ānanda, having trained in the three trainings in the dispensation of the Ten-Powered One and having developed those trainings, attains the path of stream-entry. This is merely called training, but the root training is called the unsurpassable in training.

ආනන්දත්ථෙරොයෙව ච අභිණ්හං දසබලං පරිචරති, ඉදං පාරිචරියානුත්තරියං. අඤ්ඤෙපි සොතාපන්නාදයො ආනන්දත්ථෙරො විය අභිණ්හං දසබලං පරිචරන්ති, ඉදම්පි පාරිචරියානුත්තරියං. අපරො පන පුථුජ්ජනකල්‍යාණකො ආනන්දත්ථෙරො විය දසබලං පරිචරිත්වා තං පාරිචරියං වඩ්ඪෙත්වා සොතාපත්තිමග්ගං පාපෙති, අයං පාරිචරියායෙව නාම, මූලපාරිචරියා පන පාරිචරියානුත්තරියං නාම.

Venerable Ānanda alone frequently attends upon the Ten-Powered One; this is the unsurpassed attendance. Other stream-enterers and so forth also frequently attend upon the Ten-Powered One like Venerable Ānanda; this too is an unsurpassed attendance. Moreover, a virtuous ordinary person, like Venerable Ānanda, attends upon the Ten-Powered One and, having developed that attendance, attains the path of stream-entry. This is called simply attendance, but the root attendance is called unsurpassed attendance.

ආනන්දත්ථෙරොයෙව ච දසබලස්ස ලොකියලොකුත්තරෙ ගුණෙ අනුස්සරති, ඉදං අනුස්සතානුත්තරියං. අඤ්ඤෙපි සොතාපන්නාදයො ආනන්දත්ථෙරො විය දසබලස්ස ලොකියලොකුත්තරෙ ගුණෙ අනුස්සරන්ති, ඉදම්පි අනුස්සතානුත්තරියං. අපරො පන පුථුජ්ජනකල්‍යාණකො ආනන්දත්ථෙරො විය දසබලස්ස ලොකියලොකුත්තරෙ ගුණෙ අනුස්සරිත්වා තං අනුස්සතිං වඩ්ඪෙත්වා සොතාපත්තිමග්ගං පාපෙති, අයං අනුස්සතියෙව නාම, මූලානුස්සති පන අනුස්සතානුත්තරියං නාම. ඉමානි ඡ අනුත්තරියානි, ඉමෙසං පාතුභාවො හොති. ඉමානි ච පන ඡ අනුත්තරියානි ලොකියලොකුත්තරමිස්සකානි කථිතානීති වෙදිතබ්බානි.

Venerable Ānanda alone recollects the mundane and supramundane qualities of the Ten-Powered One; this is the unsurpassed recollection. Other stream-enterers and so forth also recollect the mundane and supramundane qualities of the Ten-Powered One like Venerable Ānanda; this too is the unsurpassed recollection. Moreover, another virtuous ordinary person, like Venerable Ānanda, recollects the mundane and supramundane qualities of the Ten-Powered One and, having developed that recollection, attains the path of stream-entry. This is simply called recollection, but the root recollection is called unsurpassed recollection. These are the six unsurpassed things; their manifestation occurs. These six unsurpassed things should be understood as having been spoken of as a mixture of the mundane and supramundane.

චතුන්නං [Pg.93] පටිසම්භිදානං සච්ඡිකිරියා හොතීති චතස්සො හි පටිසම්භිදායො අත්ථපටිසම්භිදා, ධම්මපටිසම්භිදා, නිරුත්තිපටිසම්භිදා, පටිභානපටිසම්භිදාති. තත්ථ අත්ථෙසු ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා, ධම්මෙසු ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා, අත්ථධම්මනිරුත්තාභිලාපෙ ඤාණං නිරුත්තිපටිසම්භිදා, ඤාණෙසු ඤාණං පටිභානපටිසම්භිදා. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පනෙතාසං අභිධම්මෙ (විභ. 718 ආදයො) ආගතොයෙව. ඉමාසං චතස්සන්නං පටිසම්භිදානං බුද්ධුප්පාදෙ පච්චක්ඛකිරියා හොති, න විනා බුද්ධුප්පාදා. එතාසං සච්ඡිකිරියාති අත්ථො. ඉමාපි ලොකියලොකුත්තරාව කථිතාති වෙදිතබ්බා.

The realization of the four analytical knowledges occurs. The four analytical knowledges are: analytical knowledge of meaning, analytical knowledge of the Dhamma, analytical knowledge of language, and analytical knowledge of ready-wit. Herein, knowledge about meanings is analytical knowledge of meaning; knowledge about Dhammas is analytical knowledge of the Dhamma; knowledge of language in regard to meaning and the Dhamma is analytical knowledge of language; and knowledge about knowledges is analytical knowledge of ready-wit. This is the summary here; the detailed explanation is found in the Abhidhamma (beginning with Vibhaṅga 718). The direct realization of these four analytical knowledges occurs at the arising of a Buddha, not without the arising of a Buddha. The meaning is the realization of these. These also should be understood as spoken of as being mundane and supramundane.

අනෙකධාතුපටිවෙධොති ‘‘චක්ඛුධාතු රූපධාතූ’’තිආදීනං අට්ඨාරසන්නං ධාතූනං බුද්ධුප්පාදෙයෙව පටිවෙධො හොති, න විනා බුද්ධුප්පාදෙනාති අත්ථො. නානාධාතුපටිවෙධොති එත්ථ ඉමාව අට්ඨාරස ධාතුයො නානාසභාවතො නානාධාතුයොති වෙදිතබ්බා. යො පනෙතාසං ‘‘නානාසභාවා එතා’’ති එවං නානාකරණතො පටිවෙධො, අයං නානාධාතුපටිවෙධො නාම. විජ්ජාවිමුත්තිඵලසච්ඡිකිරියාති එත්ථ විජ්ජාති ඵලෙ ඤාණං, විමුත්තීති තදවසෙසා ඵලසම්පයුත්තා ධම්මා. සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියාති සොතොති පඨමමග්ගො, තෙන සොතෙන පත්තබ්බං ඵලන්ති සොතාපත්තිඵලං. සකදාගාමිඵලාදීනි පාකටානෙව.

“Penetration of the various elements” means the penetration of the eighteen elements—such as the eye element and the form element—occurs only upon the arising of a Buddha, and not without the arising of a Buddha. This is the meaning. “Penetration of the diverse elements” means that these eighteen elements should be understood as diverse elements because of their diverse natures. But the penetration that discerns them in this way as “these are diverse in nature,” due to their being distinguished, is called the penetration of diverse elements. “The realization of the fruit of knowledge and liberation” here refers to knowledge as the wisdom pertaining to the fruit, and liberation as the remaining fruit-associated states. “The realization of the fruit of stream-entry” means the stream is the first path, and the fruit attainable by that stream is the fruit of stream-entry. The fruits of once-returning and so on are obvious.

187. අනුත්තරන්ති නිරුත්තරං. ධම්මචක්කන්ති සෙට්ඨචක්කං. චක්කසද්දො හෙස –

187. 'Anuttara' means unsurpassed. 'Dhammacakka' means the supreme wheel. The word 'cakka' here means –

‘‘චතුබ්භි අට්ඨජ්ඣගමා, අට්ඨාහිපි ච සොළස;

සොළසාහි ච බාත්තිංස, අත්‍රිච්ඡං චක්කමාසදො;

ඉච්ඡාහතස්ස පොසස්ස, චක්කං භමති මත්ථකෙ’’ති. (ජා. 1.1.104;

1.5.103) –

With four, he attained eight, and with eight, sixteen; With sixteen, thirty-two, the wheel overtakes the greedy; For a person struck by desire, the wheel spins on his head.

එත්ථ උරචක්කෙ ආගතො. ‘‘චක්කසමාරුළ්හා ජානපදා පරියායන්තී’’ති (අ. නි. 3.63; 5.54) එත්ථ ඉරියාපථචක්කෙ. ‘‘අථ ඛො සො, භික්ඛවෙ, රථකාරො යං තං චක්කං ඡහි මාසෙහි නිට්ඨිතං, තං පවත්තෙසී’’ති (අ. නි. 3.15) එත්ථ දාරුචක්කෙ. ‘‘අද්දසා ඛො දොණො බ්‍රාහ්මණො භගවතො පාදෙසු චක්කානි සහස්සාරානී’’ති (අ. නි. 4.36) එත්ථ ලක්ඛණචක්කෙ. ‘‘චත්තාරිමානි, භික්ඛවෙ, චක්කානි, යෙහි සමන්නාගතානං දෙවමනුස්සානං [Pg.94] චතුචක්කං වත්තතී’’ති (අ. නි. 4.31) එත්ථ සම්පත්තිචක්කෙ. ‘‘දිබ්බං චක්කරතනං පාතුභවතී’’ති (දී. නි. 2.243; ම. නි. 3.256) එත්ථ රතනචක්කෙ. ඉධ පන ධම්මචක්කෙ ආගතො.

Here, it refers to the wheel of the chest. "The country folk wander about mounted on wheels" (A. Ni. 3.63; 5.54)—here, it refers to the wheel of bodily postures. "Then, monks, the wheelwright set in motion that wheel which had been completed in six months" (A. Ni. 3.15)—here, it refers to a wooden wheel. "Doṇa the brahmin saw the thousand-spoked wheels on the Blessed One's feet" (A. Ni. 4.36)—here, it refers to the wheel of marks. "Monks, there are these four wheels, by which endowed, devas and humans experience a fourfold cycle" (A. Ni. 4.31)—here, it refers to the wheel of prosperity. "The divine wheel-treasure appears" (Dī. Ni. 2.243; Ma. Ni. 3.256)—here, it refers to the wheel of jewels. But here, it refers to the Dhamma-wheel.

පවත්තිතන්ති එත්ථ ධම්මචක්කං අභිනීහරති නාම, අභිනීහටං නාම, උප්පාදෙති නාම, උප්පාදිතං නාම, පවත්තෙති නාම, පවත්තිතං නාමාති අයං පභෙදො වෙදිතබ්බො. කුතො පට්ඨාය ධම්මචක්කං අභිනීහරති නාමාති? යදා සුමෙධබ්‍රාහ්මණො හුත්වා කාමෙසු ආදීනවං නෙක්ඛම්මෙ ච ආනිසංසං දිස්වා සත්තසතකමහාදානං දත්වා ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා පඤ්ච අභිඤ්ඤා අට්ඨ සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙති, තතො පට්ඨාය ධම්මචක්කං අභිනීහරති නාම.

Here, regarding 'set in motion,' this distinction should be understood: 'initiates' (abhinīharati), 'has initiated' (abhinīhaṭaṃ), 'generates' (uppādeti), 'has generated' (uppāditaṃ), 'sets in motion' (pavatteti), and 'has set in motion' (pavattitaṃ). From what point is the Dhamma-wheel said to be initiated? When, having been the brahmin Sumedha, he saw the danger in sensual pleasures and the benefit in renunciation, gave the great donation of seven hundred, went forth into the ascetic life, and attained the five higher knowledges and the eight attainments—from that point onward, the Dhamma-wheel is said to be initiated.

කුතො පට්ඨාය අභිනීහටං නාමාති? යදා අට්ඨ ධම්මෙ සමොධානෙත්වා දීපඞ්කරපාදමූලෙ මහාබොධිමණ්ඩත්ථාය මානසං බන්ධිත්වා ‘‘බ්‍යාකරණං අලද්ධා න වුට්ඨහිස්සාමී’’ති වීරියාධිට්ඨානං අධිට්ඨාය නිපන්නො දසබලස්ස සන්තිකා බ්‍යාකරණං ලභි, තතො පට්ඨාය ධම්මචක්කං අභිනීහටං නාම.

From what point is the Dhamma-wheel said to have been initiated? When, having harmonized eight qualities, he fixed his mind at the feet of Dīpaṅkara for the sake of the great Bodhi-maṇḍa, and having made a resolution of effort, “Without receiving a prediction, I will not rise,” he lay down; having received the prediction from the Ten-Powered One, from that point onward, the Dhamma-wheel is said to have been initiated.

කුතො පට්ඨාය උප්පාදෙති නාමාති? තතො පට්ඨාය දානපාරමිං පූරෙන්තොපි ධම්මචක්කං උප්පාදෙති නාම. සීලපාරමිං පූරෙන්තොපි…පෙ… උපෙක්ඛාපාරමිං පූරෙන්තොපි ධම්මචක්කං උප්පාදෙති නාම. දස පාරමියො දස උපපාරමියො දස පරමත්ථපාරමියො පූරෙන්තොපි, පඤ්ච මහාපරිච්චාගෙ පරිච්චජන්තොපි, ඤාතත්ථචරියං පූරෙන්තොපි ධම්මචක්කං උප්පාදෙති නාම. වෙස්සන්තරත්තභාවෙ ඨත්වා සත්තසතකමහාදානං දත්වා පුත්තදාරං දානමුඛෙ නිය්‍යාතෙත්වා පාරමිකූටං ගහෙත්වා තුසිතපුරෙ නිබ්බත්තිත්වා තත්ථ යාවතායුකං ඨත්වා දෙවතාහි ආයාචිතො පටිඤ්ඤං දත්වා පඤ්චමහාවිලොකනං විලොකෙන්තොපි ධම්මචක්කං උප්පාදෙතියෙව නාම. මාතුකුච්ඡියං පටිසන්ධිං ගණ්හන්තොපි, පටිසන්ධික්ඛණෙ දසසහස්සචක්කවාළං කම්පෙන්තොපි, මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛන්තදිවසෙ තථෙව ලොකං කම්පෙන්තොපි, සම්පතිජාතො සත්ත පදානි ගන්ත්වා ‘‘අග්ගොමහස්මී’’ති සීහනාදං නදන්තොපි, එකූනතිංස සංවච්ඡරානි අගාරමජ්ඣෙ වසන්තොපි, මහාභිනික්ඛමනං නික්ඛමන්තොපි, අනොමානදීතීරෙ පබ්බජන්තොපි, මහාපධානෙ ඡබ්බස්සානි වීරියං කරොන්තොපි, සුජාතාය දින්නං මධුපායාසං භුඤ්ජිත්වා සුවණ්ණපාතිං නදියා පවාහෙත්වා සායන්හසමයෙ බොධිමණ්ඩවරගතො පුරත්ථිමං ලොකධාතුං ඔලොකෙන්තො නිසීදිත්වා සූරියෙ ධරමානෙයෙව මාරබලං විධමෙත්වා පඨමයාමෙ [Pg.95] පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරන්තොපි, මජ්ඣිමයාමෙ දිබ්බචක්ඛුං විසොධෙන්තොපි, පච්චූසකාලසමනන්තරෙ පච්චයාකාරං සම්මසිත්වා සොතාපත්තිමග්ගං පටිවිජ්ඣන්තොපි, සොතාපත්තිඵලං සච්ඡිකරොන්තොපි, සකදාගාමිමග්ගං සකදාගාමිඵලං අනාගාමිමග්ගං අනාගාමිඵලං සච්ඡිකරොන්තොපි, අරහත්තමග්ගං පටිවිජ්ඣන්තොපි ධම්මචක්කං උප්පාදෙතියෙව නාම.

From what point is it called 'generating the Dhamma-wheel'? From that point onward, even while fulfilling the perfection of generosity, it is called generating the Dhamma-wheel. While fulfilling the perfection of virtue… up to… the perfection of equanimity, it is called generating the Dhamma-wheel. While fulfilling the ten perfections, the ten superior perfections, and the ten supreme perfections; while relinquishing the five great sacrifices; while fulfilling the practice for the welfare of relatives—it is called generating the Dhamma-wheel. Having existed as Vessantara, giving the great gift of seven hundred, offering up his wife and children as gifts, reaching the pinnacle of perfections, being reborn in the Tusita heaven, dwelling there for the entire lifespan, being entreated by the deities, giving his promise, and surveying the five great surveyings—even then, it is called generating the Dhamma-wheel. Taking conception in his mother’s womb, shaking the ten-thousandfold world-system at the moment of conception, shaking the world again on the day of emerging from the womb, taking seven steps immediately after birth and roaring the lion's roar, 'I am the chief in the world,' dwelling in the household for twenty-nine years, undertaking the great renunciation, going forth on the banks of the Anomā River, exerting energy in the great striving for six years, consuming the milk-rice offered by Sujātā, setting the golden bowl afloat in the river, arriving at the excellent seat of enlightenment in the evening, surveying the eastern world-system while seated, dispelling the forces of Māra while the sun was still present, recollecting past lives in the first watch of the night, purifying the divine eye in the middle watch, comprehending the mode of conditionality at the break of dawn and penetrating the stream-entry path, realizing the fruit of stream-entry, realizing the once-returner path and fruit, the non-returner path and fruit, and penetrating the path to arahantship—even then, it is called generating the Dhamma-wheel.

අරහත්තඵලක්ඛණෙ පන තෙන ධම්මචක්කං උප්පාදිතං නාම. බුද්ධානඤ්හි සකලලොකියලොකුත්තරගුණරාසි අරහත්තඵලෙනෙව සද්ධිං ඉජ්ඣති. තස්මා තෙන තස්මිං ඛණෙ ධම්මචක්කං උප්පාදිතං නාම හොති.

However, at the moment of the fruit of arahantship, the Dhamma-wheel is said to have been generated by him. For the entire collection of worldly and supramundane virtues of the Buddhas is accomplished together with the fruit of arahantship. Therefore, at that moment, the Dhamma-wheel is said to have been generated by him.

කදා පවත්තෙති නාම? බොධිමණ්ඩෙ සත්තසත්තාහං වීතිනාමෙත්වා ඉසිපතනෙ මිගදායෙ අඤ්ඤාකොණ්ඩඤ්ඤත්ථෙරං කායසක්ඛිං කත්වා ධම්මචක්කප්පවත්තනසුත්තන්තං දෙසෙන්තො ධම්මචක්කං පවත්තෙති නාම.

When is it called 'setting in motion'? After spending seven weeks at the seat of enlightenment, and at Isipatana in the Deer Park, while teaching the Dhammacakkappavattana Suttanta, having made the Elder Aññākoṇḍañña a bodily witness, it is called 'setting the Dhamma-wheel in motion.'

යදා පන අඤ්ඤාකොණ්ඩඤ්ඤත්ථෙරෙන දසබලස්ස දෙසනාඤාණානුභාවනිබ්බත්තං සවනං ලභිත්වා සබ්බපඨමං ධම්මො අධිගතො, තතො පට්ඨාය ධම්මචක්කං පවත්තිතං නාම හොතීති වෙදිතබ්බං. ධම්මචක්කන්ති චෙතං දෙසනාඤාණස්සපි නාමං පටිවෙධඤාණස්සපි. තෙසු දෙසනාඤාණං ලොකියං, පටිවෙධඤාණං ලොකුත්තරං. කස්ස දෙසනාපටිවෙධඤාණන්ති? න අඤ්ඤස්ස කස්සචි, සම්මාසම්බුද්ධස්සෙව දෙසනාඤාණඤ්ච පටිවෙධඤාණඤ්චාති වෙදිතබ්බං.

However, when the venerable Aññākoṇḍañña, having obtained the hearing born from the power of the Ten-Powered One's knowledge of teaching, first realized the Dhamma, from that moment onwards it is to be understood that the Dhamma-wheel was set in motion. And this 'Dhamma-wheel' is a name for both the knowledge of teaching and the knowledge of penetration. Among these, the knowledge of teaching is worldly, while the knowledge of penetration is supramundane. Whose knowledge of teaching and penetration is it? It is no one else's—it is to be understood that it is the knowledge of teaching and the knowledge of penetration of the Perfectly Self-Enlightened One alone.

සම්මදෙවාති හෙතුනා නයෙන කාරණෙනෙව. අනුප්පවත්තෙතීති යථා පුරතො ගච්ඡන්තස්ස පච්ඡතො ගච්ඡන්තො තං අනුගච්ඡති නාම, එවං පඨමතරං සත්ථාරා පවත්තිතං ථෙරො අනුප්පවත්තෙති නාම. කථං? සත්ථා හි ‘‘චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, සතිපට්ඨානා. කතමෙ චත්තාරො’’ති කථෙන්තො ධම්මචක්කං පවත්තෙති නාම, ධම්මසෙනාපති සාරිපුත්තත්ථෙරොපි ‘‘චත්තාරොමෙ, ආවුසො, සතිපට්ඨානා’’ති කථෙන්තො ධම්මචක්කං අනුප්පවත්තෙති නාම. සම්මප්පධානාදීසුපි එසෙව නයො. න කෙවලඤ්ච බොධිපක්ඛියධම්මෙසු, ‘‘චත්තාරිමානි, භික්ඛවෙ, අරියසච්චානි. චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, අරියවංසා’’තිආදීසුපි අයං නයො නෙතබ්බොව. එවං සම්මාසම්බුද්ධො ධම්මචක්කං පවත්තෙති නාම, ථෙරො දසබලෙන පවත්තිතං ධම්මචක්කං අනුප්පවත්තෙති නාම.

'Rightly indeed' means by reason, by method, by cause. 'Follows in turning' means just as someone walking behind is said to follow one who walks ahead, so too the elder is said to follow in turning what was first set in motion by the Teacher. How? The Teacher, while saying, 'Bhikkhus, there are these four foundations of mindfulness. What four?' is said to set the Dhamma-wheel in motion; and the General of the Dhamma, the Elder Sāriputta, while saying, 'Friends, there are these four foundations of mindfulness,' is said to follow in turning the Dhamma-wheel. The same method applies to the right strivings and so on. Not only in the qualities pertaining to enlightenment, but also in teachings like, 'Bhikkhus, there are these four noble truths. Bhikkhus, there are these four noble lineages,' this method should be applied. Thus, the Perfectly Self-Enlightened One is said to set the Dhamma-wheel in motion, and the elder is said to follow in turning the Dhamma-wheel set in motion by the Ten-Powered One.

එවං ධම්මචක්කං අනුප්පවත්තෙන්තෙන පන ථෙරෙන ධම්මො දෙසිතොපි පකාසිතොපි සත්ථාරාව දෙසිතො පකාසිතො හොති. යො හි කොචි භික්ඛු වා භික්ඛුනී වා උපාසකො වා උපාසිකා වා දෙවො වා සක්කො වා මාරො [Pg.96] වා බ්‍රහ්මා වා ධම්මං දෙසෙතු පකාසෙතු, සබ්බො සො සත්ථාරා දෙසිතො පකාසිතොව නාම හොති, සෙසජනො පන ලෙඛහාරකපක්ඛෙ ඨිතොව නාම හොති. කථං? යථා හි රඤ්ඤා දින්නං පණ්ණං වාචෙත්වා යං යං කම්මං කරොන්ති, තං තං කම්මං යෙන කෙනචි කතම්පි කාරිතම්පි රඤ්ඤා කාරිතන්තෙව වුච්චති. මහාරාජා විය හි සම්මාසම්බුද්ධො. රාජපණ්ණං විය තෙපිටකං බුද්ධවචනං. පණ්ණදානං විය තෙපිටකෙ නයමුඛදානං පණ්ණං වාචෙත්වා තංතංකම්මානං කරණං විය චතුන්නං පරිසානං අත්තනො බලෙන බුද්ධවචනං උග්ගණ්හිත්වා පරෙසං දෙසනා පකාසනා. තත්ථ යථා පණ්ණං වාචෙත්වා යෙන කෙනචි කතම්පි කාරිතම්පි තං කම්මං රඤ්ඤා කාරිතමෙව හොති, එවමෙව යෙන කෙනචි දෙසිතොපි පකාසිතොපි ධම්මො සත්ථාරා දෙසිතො පකාසිතොව නාම හොතීති වෙදිතබ්බො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

However, when the elder thus follows in turning the Dhamma-wheel, the Dhamma taught or expounded by him is indeed taught and expounded by the Teacher. For if any bhikkhu or bhikkhunī, upāsaka or upāsikā, deva or Sakka, Māra or Brahmā teaches or expounds the Dhamma, all of that is said to be taught and expounded by the Teacher. The other people, however, are said to stand in the position of a letter-carrier. How so? For just as when people read a decree given by a king and carry out any task, that task, whether done or caused to be done by anyone, is said to have been caused to be done by the king. The Perfectly Self-Enlightened One is like a great king. The Tipiṭaka, the Buddha's word, is like a royal decree. The giving of the method's opening in the Tipiṭaka is like the giving of the decree; and the four assemblies' learning of the Buddha's word by their own strength and then teaching and expounding it to others is like the carrying out of those various tasks after the decree has been read. Just as any task done or caused to be done by anyone after reading the decree is said to have been caused to be done by the king, so too any Dhamma taught or expounded by anyone is to be understood as having been taught and expounded by the Teacher. The rest is of clear meaning everywhere.

එකපුග්ගලවග්ගවණ්ණනා.

The Commentary on the Chapter on One Person.

14. එතදග්ගවග්ගො

14. The Chapter on the Foremost.

(14) 1. පඨමඑතදග්ගවග්ගො

(14) 1. The First Chapter on the Foremost.

එතදග්ගපදවණ්ණනා

The Commentary on the Term 'Etadagga'.

188. එතදග්ගෙසු පඨමවග්ගස්ස පඨමෙ එතදග්ගන්ති එතං අග්ගං. එත්ථ ච අයං අග්ගසද්දො ආදිකොටිකොට්ඨාසසෙට්ඨෙසු දිස්සති. ‘‘අජ්ජතග්ගෙ, සම්ම දොවාරික, ආවරාමි ද්වාරං නිගණ්ඨානං නිගණ්ඨීන’’න්තිආදීසු (ම. නි. 2.70) හි ආදිම්හි දිස්සති. ‘‘තෙනෙව අඞ්ගුලග්ගෙන තං අඞ්ගුලග්ගං පරාමසෙය්‍ය (කථා. 441), උච්ඡග්ගං වෙළග්ග’’න්තිආදීසු කොටියං. ‘‘අම්බිලග්ගං වා මධුරග්ගං වා තිත්තකග්ගං වා (සං. නි. 5.374), අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, විහාරග්ගෙන වා පරිවෙණග්ගෙන වා භාජෙතු’’න්තිආදීසු (චූළව. 318) කොට්ඨාසෙ. ‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, සත්තා අපදා වා…පෙ… තථාගතො තෙසං අග්ගමක්ඛායතී’’තිආදීසු (අ. නි. 4.34; ඉතිවු. 90) සෙට්ඨෙ. ස්වායමිධ කොටියම්පි වට්ටති සෙට්ඨෙපි. තෙ හි ථෙරා අත්තනො අත්තනො ඨානෙ කොටිභූතාතිපි අග්ගා, සෙට්ඨභූතාතිපි. තස්මා එතදග්ගන්ති එසා කොටි එසො සෙට්ඨොති අයමෙත්ථ අත්ථො. එසෙව නයො සබ්බසුත්තෙසු.

188. In the first section of the Etadagga chapter, 'etadagga' means 'this is the foremost'. Here, this word 'agga' is seen in the senses of beginning, tip, portion, and best. It is seen in the sense of beginning in phrases like, 'From today onwards, good doorkeeper, I bar the door to the Nigaṇṭhas and Nigaṇṭhīs.' It is seen in the sense of tip in phrases like, 'He would touch that fingertip with that fingertip,' 'the tip of the sugarcane,' 'the tip of the bamboo,' and so on. It is seen in the sense of portion in phrases like, 'sour portion, or sweet portion, or bitter portion,' 'Monks, I allow to divide by the portion of the dwelling or the portion of the monastery,' and so on. It is seen in the sense of best in phrases like, 'Monks, among all beings, whether footless or... the Tathāgata is declared the best among them,' and so on. Here, it applies both in the sense of tip and best. For those elders are foremost in their respective positions, being both the pinnacle and the best. Therefore, 'etadagga' means 'this is the tip, this is the best'—this is the meaning here. The same method applies in all the suttas.

අයඤ්ච [Pg.97] එතදග්ගසන්නික්ඛෙපො නාම චතූහි කාරණෙහි ලබ්භති අට්ඨුප්පත්තිතො ආගමනතො චිණ්ණවසිතො ගුණාතිරෙකතොති. තත්ථ කොචි ථෙරො එකෙන කාරණෙන එතදග්ගට්ඨානං ලභති, කොචි ද්වීහි, කොචි තීහි, කොචි සබ්බෙහෙව චතූහිපි ආයස්මා සාරිපුත්තත්ථෙරො විය. සො හි අට්ඨුප්පත්තිතොපි මහාපඤ්ඤතාය එතදග්ගට්ඨානං ලභි ආගමනාදීහිපි. කථං? එකස්මිං හි සමයෙ සත්ථා ජෙතවනමහාවිහාරෙ විහරන්තො කණ්ඩම්බරුක්ඛමූලෙ තිත්ථියමද්දනං යමකපාටිහාරියං දස්සෙත්වා ‘‘කහං නු ඛො පුරිමබුද්ධා යමකපාටිහාරියං කත්වා වස්සං උපගච්ඡන්තී’’ති ආවජ්ජෙන්තො ‘‘තාවතිංසභවනෙ’’ති ඤත්වා ද්වෙ පදන්තරානි දස්සෙත්වා තතියෙන පදෙන තාවතිංසභවනෙ පච්චුට්ඨාසි. සක්කො දෙවරාජා භගවන්තං දිස්වා පණ්ඩුකම්බලසිලාතො උට්ඨාය සද්ධිං දෙවගණෙන පච්චුග්ගමනං අගමාසි. දෙවා චින්තයිංසු – ‘‘සක්කො දෙවරාජා දෙවගණපරිවුතො සට්ඨියොජනායාමාය පණ්ඩුකම්බලසිලාය නිසීදිත්වා සම්පත්තිං අනුභවති, බුද්ධානං නාම නිසින්නකාලතො පට්ඨාය න සක්කා අඤ්ඤෙන එත්ථ හත්ථම්පි ඨපෙතු’’න්ති. සත්ථාපි තත්ථ නිසින්නො තෙසං චිත්තාචාරං ඤත්වා මහාපංසුකූලිකො විය මුණ්ඩපීඨකං සබ්බමෙව පණ්ඩුකම්බලසිලං අවත්ථරිත්වා නිසීදි. එවං නිසීදන්තො පන අත්තනො වා සරීරං මහන්තං කත්වා මාපෙසි, පණ්ඩුකම්බලසිලං වා ඛුද්දකං අකාසීති න සල්ලක්ඛෙතබ්බං. අචින්තෙය්‍යො හි බුද්ධවිසයො. එවං නිසින්නො පන මාතරං කායසක්ඛිං කත්වා දසසහස්සචක්කවාළදෙවතානං ‘‘කුසලා ධම්මා අකුසලා ධම්මා අබ්‍යාකතා ධම්මා’’ති අභිධම්මපිටකං දෙසෙසි.

This summary of the foremost (distinction) is obtained through four causes: by the occasion of arising, by scriptural tradition, by habitual practice, and by surpassing excellence. Herein, some elders attain the foremost position by one cause, some by two, some by three, and some by all four, like the Venerable Elder Sāriputta. He attained the foremost position by the occasion of arising due to his great wisdom, and also by the other causes. How so? At one time, the Teacher was dwelling in the Great Monastery of Jetavana. After displaying the Twin Miracle under the Kaṇḍamba tree to subdue the sectarians, he reflected, 'Where did the previous Buddhas go after performing the Twin Miracle before entering the rains retreat?' Knowing it was in the Tāvatiṃsa heaven, he took two steps and, with the third step, appeared in the Tāvatiṃsa heaven. Sakka, the king of devas, upon seeing the Blessed One, rose from his Paṇḍukambala stone throne and went forth with his retinue to welcome him. The devas thought, 'King Sakka, surrounded by his host of devas, sits on the Paṇḍukambala stone, which is sixty yojanas in length, enjoying his prosperity. From the moment the Buddhas sit there, no one else can even place a hand on it.' The Teacher, seated there, knew their thoughts and, like a great rag-robe wearer, spread his sitting cloth over the entire Paṇḍukambala stone and sat down. However, one should not scrutinize whether he enlarged his own body or made the Paṇḍukambala stone smaller, for the domain of the Buddha is inconceivable. Thus seated, he made his mother a witness and taught the Abhidhamma Piṭaka to the devas of the ten thousand world-systems, explaining 'wholesome states, unwholesome states, and indeterminate states.'

පාටිහාරියට්ඨානෙපි සබ්බාපි ද්වාදසයොජනිකා පරිසා අනුරුද්ධත්ථෙරං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘කහං, භන්තෙ, දසබලො ගතො’’ති පුච්ඡි. තාවතිංසභවනෙ පණ්ඩුකම්බලසිලායං වස්සං උපගන්ත්වා අභිධම්මකථං දෙසෙතුං ගතොති. භන්තෙ, න මයං සත්ථාරං අදිස්වා ගමිස්සාම. කදා සත්ථා ආගමිස්සතීති සත්ථු ආගමනකාලං ජානාථාති? මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරස්ස භාරං කරොථ, සො බුද්ධානං සන්තිකං ගන්ත්වා සාසනං ආහරිස්සතීති. කිං පන ථෙරස්ස තත්ථ ගන්තුං බලං නත්ථීති? අත්ථි, විසෙසවන්තානං පන විසෙසං පස්සන්තූති එවමාහ. මහාජනො මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරං උපසඞ්කමිත්වා සත්ථු [Pg.98] සාසනං ගහෙත්වා ආගමනත්ථාය යාචි. ථෙරො පස්සන්තෙයෙව මහාජනෙ පථවියං නිමුජ්ජිත්වා අන්තොසිනෙරුනා ගන්ත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා ආහ – ‘‘භන්තෙ, මහාජනො තුම්හාකං දස්සනකාමො, ආගමනදිවසං වො ජානිතුං ඉච්ඡතී’’ති. තෙන හි ‘‘ඉතො තෙමාසච්චයෙන සඞ්කස්සනගරද්වාරෙ පස්සථා’’තිස්ස වදෙහීති. ථෙරො භගවතො සාසනං ආහරිත්වා මහාජනස්ස කථෙසි. මහාජනො තත්ථෙව තෙමාසං ඛන්ධාවාරං බන්ධිත්වා වසි. චූළඅනාථපිණ්ඩිකො ද්වාදසයොජනාය පරිසාය තෙමාසං යාගුභත්තං ආදාසි.

At the place of the miracle, the entire assembly of twelve yojanas approached the Elder Anuruddha and asked, 'Venerable sir, where has the Dasabala gone?' He replied, 'He has gone to the Tāvatiṃsa realm, to the Paṇḍukambala stone, to spend the rains retreat and teach the Abhidhamma discourse.' 'Venerable sir, we will not leave without seeing the Teacher. Do you know the time of the Teacher's return?' they asked. 'Entrust the task to the Elder Mahāmoggallāna; he will go to the presence of the Buddha and bring back the message.' 'But, venerable sir, do you not have the power to go there?' they asked. 'I do,' he replied, 'but let them see the distinction of those who are distinguished.' The great multitude then approached the Elder Mahāmoggallāna and requested him to bring back the Teacher’s message regarding his return. The Elder, while the multitude was watching, submerged into the earth and traveled through Mount Sineru to pay homage to the Teacher. He said, 'Venerable sir, the great multitude longs to see you and wishes to know the day of your return.' The Blessed One replied, 'Then tell them, "After three months, you will see me at the gate of Saṅkassa city."' The Elder brought the Blessed One’s message and relayed it to the great multitude. The multitude then set up a temporary encampment there and stayed for three months. Cūḷaanāthapiṇḍika provided rice gruel and meals to the assembly of twelve yojanas for the entire three months.

සත්ථාපි සත්තප්පකරණානි දෙසෙත්වා මනුස්සලොකං ආගමනත්ථාය ආකප්පං දස්සෙසි. සක්කො දෙවරාජා විස්සකම්මං ආමන්තෙත්වා තථාගතස්ස ඔතරණත්ථාය සොපානං මාපෙතුං ආණාපෙසි. සො එකතො සොවණ්ණමයං එකතො රජතමයං සොපානං මාපෙත්වා මජ්ඣෙ මණිමයං මාපෙසි. සත්ථා මණිමයෙ සොපානෙ ඨත්වා ‘‘මහාජනො මං පස්සතූ’’ති අධිට්ඨාසි. අත්තනො ආනුභාවෙනෙව ‘‘මහාජනො අවීචිමහානිරයං පස්සතූ’’තිපි අධිට්ඨාසි. නිරයදස්සනෙන චස්ස උප්පන්නසංවෙගතං ඤත්වා දෙවලොකං දස්සෙසි. අථස්ස ඔතරන්තස්ස මහාබ්‍රහ්මා ඡත්තං ධාරෙසි, සක්කො දෙවරාජා පත්තං ගණ්හි, සුයාමො දෙවරාජා දිබ්බං වාළබීජනිං බීජි, පඤ්චසිඛො ගන්ධබ්බදෙවපුත්තො බෙලුවපණ්ඩුවීණං සමපඤ්ඤාසාය මුච්ඡනාහි මුච්ඡිත්වා වාදෙන්තො පුරතො ඔතරි. බුද්ධානං පථවියං පතිට්ඨිතකාලෙ ‘‘අහං පඨමං වන්දිස්සාමි, අහං පඨමං වන්දිස්සාමී’’ති මහාජනො අට්ඨාසි. සහ මහාපථවීඅක්කමනෙන පන භගවතො නෙව මහාජනො න අසීතිමහාසාවකා පඨමකවන්දනං සම්පාපුණිංසු, ධම්මසෙනාපති සාරිපුත්තත්ථෙරොයෙව පන සම්පාපුණි.

The Teacher, having taught the seven treatises, indicated the proper manner for his return to the human world. Sakka, the king of devas, summoned Vissakamma and ordered him to have a stairway made for the Tathāgata to descend. He had a golden stairway made on one side, a silver one on the other, and a jeweled one in the middle. The Teacher stood on the jeweled stairway and resolved, 'Let the great multitude see me.' By his own power, he also resolved, 'Let the great multitude see the great Avīci hell.' Knowing the sense of urgency that had arisen in them from seeing the hell, he then showed them the deva world. As he descended, Mahābrahmā held a parasol, Sakka, the king of devas, took the bowl, Suyāma, the king of devas, fanned him with a divine whisk, and Pañcasikha, the gandhabba deva-prince, descended in front, playing the beluvapaṇḍu lute, modulating it through fifty modes. When the Buddha set foot upon the earth, the great multitude stood, saying, 'I will pay homage first, I will pay homage first.' Yet, at the very moment the Blessed One stepped onto the great earth, neither the great multitude nor the eighty great disciples succeeded in being the first to pay homage; only the General of the Dhamma, the Elder Sāriputta, succeeded.

අථ සත්ථා ද්වාදසයොජනාය පරිසාය අන්තරෙ ‘‘ථෙරස්ස පඤ්ඤානුභාවං ජානන්තූ’’ති පුථුජ්ජනපඤ්චකං පඤ්හං ආරභි. පඨමං ලොකියමහාජනො සල්ලක්ඛෙස්සතීති පුථුජ්ජනපඤ්හං පුච්ඡි. යෙ යෙ සල්ලක්ඛිංසු, තෙ තෙ කථයිංසු. දුතියං පුථුජ්ජනවිසයං අතික්කමිත්වා සොතාපත්තිමග්ගෙ පඤ්හං පුච්ඡි. පුථුජ්ජනා තුණ්හී අහෙසුං, සොතාපන්නාව කථයිංසු. තතො සොතාපන්නානං [Pg.99] විසයං අතික්කමිත්වා සකදාගාමිමග්ගෙ පඤ්හං පුච්ඡි. සොතාපන්නා තුණ්හී අහෙසුං, සකදාගාමිනොව කථයිංසු. තෙසම්පි විසයං අතික්කමිත්වා අනාගාමිමග්ගෙ පඤ්හං පුච්ඡි. සකදාගාමිනො තුණ්හී අහෙසුං, අනාගාමිනොව කථයිංසු. තෙසම්පි විසයං අතික්කමිත්වා අරහත්තමග්ගෙ පඤ්හං පුච්ඡි. අනාගාමිනො තුණ්හී අහෙසුං, අරහන්තාව කථයිංසු. තතො හෙට්ඨිමකොටිතො පට්ඨාය අභිඤ්ඤාතෙ අභිඤ්ඤාතෙ සාවකෙ පුච්ඡි, තෙ අත්තනො අත්තනො පටිසම්භිදාවිසයෙ ඨත්වා කථයිංසු. අථ මහාමොග්ගල්ලානං පුච්ඡි, සෙසසාවකා තුණ්හී අහෙසුං, ථෙරොව කථෙසි. තස්සාපි විසයං අතික්කමිත්වා සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස විසයෙ පඤ්හං පුච්ඡි. මහාමොග්ගල්ලානො තුණ්හී අහොසි, සාරිපුත්තත්ථෙරොව කථෙසි. ථෙරස්සාපි විසයං අතික්කමිත්වා බුද්ධවිසයෙ පඤ්හං පුච්ඡි. ධම්මසෙනාපති ආවජ්ජෙන්තොපි පස්සිතුං න සක්කොති, පුරත්ථිමපච්ඡිමුත්තරදක්ඛිණා චතස්සො දිසා චතස්සො අනුදිසාති ඉතො චිතො ච ඔලොකෙන්තො පඤ්හුප්පත්තිට්ඨානං සල්ලක්ඛෙතුං නාසක්ඛි.

Then the Teacher, amidst an assembly twelve yojanas in extent, began a series of questions, thinking, 'Let them recognize the elder’s power of wisdom.' First, thinking the worldly multitude would be able to discern it, he asked a question for ordinary people. Those who could discern it, spoke. Second, going beyond the domain of ordinary people, he asked a question concerning the path of a stream-enterer. The ordinary people remained silent; only the stream-enterers spoke. Then, going beyond the domain of stream-enterers, he asked a question concerning the path of a once-returner. The stream-enterers remained silent; only the once-returners spoke. Going beyond their domain as well, he asked a question concerning the path of a non-returner. The once-returners remained silent; only the non-returners spoke. Going beyond their domain as well, he asked a question concerning the path of an arahant. The non-returners remained silent; only the arahants spoke. Then, starting from the lowest rank, he questioned the distinguished disciples, and they spoke, each standing within their own domain of analytical insight. Then he questioned Mahāmoggallāna; the other disciples remained silent, and only that elder spoke. Going beyond his domain as well, he asked a question within the domain of the Elder Sāriputta. Mahāmoggallāna remained silent; only the Elder Sāriputta spoke. Going beyond the elder's domain as well, he asked a question within the domain of a Buddha. The General of the Dhamma, though he reflected, was not able to see it; looking to the east, west, north, and south, to the four intermediate directions, here and there, he was unable to discern the origin of the question.

සත්ථා ථෙරස්ස කිලමනභාවං ජානිත්වා ‘‘සාරිපුත්තො කිලමති, නයමුඛමස්ස දස්සෙස්සාමී’’ති ‘‘ආගමෙහි ත්වං, සාරිපුත්තා’’ති වත්වා ‘‘නායං තුය්හං විසයො පඤ්හො, බුද්ධානං එස විසයො සබ්බඤ්ඤූනං යසස්සීන’’න්ති බුද්ධවිසයභාවං ආචික්ඛිත්වා ‘‘භූතමිදන්ති, සාරිපුත්ත, සමනුපස්සසී’’ති ආහ. ථෙරො ‘‘චතුමහාභූතිකකායපරිග්ගහං මෙ භගවා ආචික්ඛතී’’ති ඤත්වා ‘‘අඤ්ඤාතං භගවා, අඤ්ඤාතං සුගතා’’ති ආහ. එතස්මිං ඨානෙ අයං කථා උදපාදි – මහාපඤ්ඤො වත, භො, සාරිපුත්තත්ථෙරො, යත්‍ර හි නාම සබ්බෙහි අනඤ්ඤාතං පඤ්හං කථෙසි, බුද්ධෙහි ච දින්නනයෙ ඨත්වා බුද්ධවිසයෙ පඤ්හං කථෙසි, ඉති ථෙරස්ස පඤ්ඤානුභාවො යත්තකං ඨානං බුද්ධානං කිත්තිසද්දෙන ඔත්ථටං, සබ්බං අජ්ඣොත්ථරිත්වා ගතොති එවං තාව ථෙරො අට්ඨුප්පත්තිතො මහාපඤ්ඤතාය එතදග්ගට්ඨානං ලභි.

The Teacher, knowing the Elder was becoming weary, thought, 'Sāriputta is tired; I will show him the entry to the method.' Saying, 'Wait, Sāriputta,' he declared, 'This question is not within your domain; it is the domain of the Buddhas, the All-Knowing, the Renowned Ones,' thus revealing it as a matter within the Buddha's domain. Then he said, 'Sāriputta, do you perceive this as what has come to be?' The Elder, understanding, 'The Blessed One is explaining to me the comprehension of the body composed of the four great elements,' replied, 'It is understood, Blessed One! It is understood, Well-farer!' At this point, this talk arose: 'Truly, friends, the Elder Sāriputta is of great wisdom, for he has answered a question unknown to all others, and standing firm in the method given by the Buddhas, he has spoken on a matter within the Buddha's domain. Thus, the power of the Elder's wisdom has gone forth, completely overwhelming the entire sphere pervaded by the sound of the Buddhas' fame.' In this way, from that very occasion, the Elder attained the foremost position on account of his great wisdom.

කථං ආගමනතො? ඉමිස්සායෙව හි අට්ඨුප්පත්තියා සත්ථා ආහ – සාරිපුත්තො න ඉදානෙව පඤ්ඤවා, අතීතෙ පඤ්ච ජාතිසතානි ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වාපි මහාපඤ්ඤොව අහොසි –

And how was this so, from its origin? Regarding this very occasion, the Teacher said: 'Sāriputta is not wise only now; in the past, for five hundred births, even when he had gone forth into the life of a sage, he was of great wisdom.'

‘‘යො [Pg.100] පබ්බජී ජාතිසතානි පඤ්ච,පහාය කාමානි මනොරමානි;

තං වීතරාගං සුසමාහිතින්ද්‍රියං,පරිනිබ්බුතං වන්දථ සාරිපුත්ත’’න්ති.

'He who went forth for five hundred births, having abandoned delightful sensual pleasures; him, devoid of passion, with well-composed faculties, fully extinguished—pay homage to that Sāriputta.'

එවං පබ්බජ්ජං උපබ්‍රූහයමානො එකස්මිං සමයෙ බාරාණසියං බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්තො. තයො වෙදෙ උග්ගණ්හිත්වා තත්ථ සාරං අපස්සන්තො ‘‘පබ්බජිත්වා එකං මොක්ඛධම්මං ගවෙසිතුං වට්ටතී’’ති චිත්තං උප්පාදෙසි. තස්මිං කාලෙ බොධිසත්තොපි කාසිරට්ඨෙ උදිච්චබ්‍රාහ්මණමහාසාලකුලෙ නිබ්බත්තො වුද්ධිමන්වාය උග්ගහිතසිප්පො කාමෙසු ආදීනවං නෙක්ඛම්මෙ ච ආනිසංසං දිස්වා ඝරාවාසං පහාය හිමවන්තං පවිසිත්වා කසිණපරිකම්මං කත්වා පඤ්ච අභිඤ්ඤා අට්ඨ සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙත්වා වනමූලඵලාහාරො හිමවන්තප්පදෙසෙ වසති. සොපි මාණවො නික්ඛමිත්වා තස්සෙව සන්තිකෙ පබ්බජි. පරිවාරො මහා අහොසි පඤ්චසතමත්තා ඉසයො.

Thus, while cultivating his practice of renunciation, on one occasion he was born into a brahmin family in Bārāṇasī. Having learned the three Vedas and seeing no essence therein, the thought arose in him: 'It is right to go forth and seek a teaching of liberation.' At that time, the Bodhisatta was also born into a wealthy northern brahmin family in the Kāsī country. Having come of age and learned the arts, and seeing the danger in sensual pleasures and the benefit in renunciation, he abandoned the household life, entered the Himalayas, and after performing the preliminary kasiṇa meditation, he produced the five higher knowledges and the eight meditative attainments. He lived in the Himalayan region, subsisting on wild roots and fruits. That young brahmin also went forth from home and took up the homeless life in his presence. His retinue was large, numbering five hundred sages.

අථස්ස සො ජෙට්ඨන්තෙවාසිකො එකදෙසං පරිසං ගහෙත්වා ලොණම්බිලසෙවනත්ථං මනුස්සපථං අගමාසි. තස්මිං සමයෙ බොධිසත්තො තස්මිංයෙව හිමවන්තප්පදෙසෙ කාලං අකාසි. කාලකිරියසමයෙව නං අන්තෙවාසිකා සන්නිපතිත්වා පුච්ඡිංසු – ‘‘අත්ථි තුම්හෙහි කොචි විසෙසො අධිගතො’’ති. බොධිසත්තො ‘‘නත්ථි කිඤ්චී’’ති වත්වා අපරිහීනජ්ඣානො ආභස්සරබ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තො. සො කිඤ්චාපි ආකිඤ්චඤ්ඤායතනස්ස ලාභී, බොධිසත්තානං පන අරූපාවචරෙ පටිසන්ධි නාම න හොති. කස්මා? අභබ්බට්ඨානත්තා. ඉති සො අරූපසමාපත්තිලාභී සමානොපි රූපාවචරෙ නිබ්බත්ති. අන්තෙවාසිකාපිස්ස ‘‘ආචරියො ‘නත්ථි කිඤ්චී’ති ආහ, මොඝා තස්ස කාලකිරියා’’ති න කිඤ්චි සක්කාරසම්මානං අකංසු. අථ සො ජෙට්ඨන්තෙවාසිකො අතික්කන්තෙ වස්සාවාසෙ ආගන්ත්වා ‘‘කහං ආචරියො’’ති පුච්ඡි. කාලං කතොති. අපි නු ආචරියෙන ලද්ධගුණං පුච්ඡිත්ථාති? ආම පුච්ඡිම්හාති. කිං වදෙතීති? නත්ථි කිඤ්චීති. මයම්පි ‘‘ආචරියෙන ලද්ධගුණො නාම නත්ථී’’ති නාස්ස සක්කාරසම්මානං කරිම්හාති. තුම්හෙ භාසිතස්ස අත්ථං න ජානිත්ථ, ආචරියො ආකිඤ්චඤ්ඤායතනස්ස ලාභීති.

Then his chief disciple, taking a portion of the community, went to an inhabited region to obtain salt and sour condiments. At that time, the Bodhisatta passed away in that same Himalayan region. At the moment of his death, his disciples gathered and asked him, "Have you attained any special distinction?" The Bodhisatta replied, "There is nothing," and without any decline in his meditative absorption, he was reborn in the Ābhassara Brahma world. Although he was a gainer of the base of nothingness, Bodhisattas do not take rebirth in the formless realms. Why? Because it is an impossible station for them. Thus, even though he was a gainer of the formless attainments, he was reborn in the realm of form. His disciples thought, "The teacher said, 'There is nothing,' so his death was in vain," and they paid him no honor or respect. Then, after the rains retreat had passed, the chief disciple returned and asked, "Where is the teacher?" They replied, "He has passed away." "Did you ask the teacher about the qualities he had attained?" "Yes, we asked." "What did he say?" "He said, 'There is nothing.'" "We also thought, 'The teacher has gained no special quality,' so we paid him no honor or respect." "You did not understand the meaning of what was said. The teacher was a gainer of the base of nothingness."

අථ [Pg.101] තෙ ජෙට්ඨන්තෙවාසිකස්ස කථං න සද්දහිංසු. සො පුනප්පුනං කථෙන්තොපි සද්දහාපෙතුං නාසක්ඛි. අථ බොධිසත්තො ආවජ්ජමානො ‘‘අන්ධබාලො මහාජනො මය්හං ජෙට්ඨන්තෙවාසිකස්ස කථං න ගණ්හාති, ඉමං කාරණං පාකටං කරිස්සාමී’’ති බ්‍රහ්මලොකතො ඔතරිත්වා අස්සමපදමත්ථකෙ ඨිතො ආකාසගතොව ජෙට්ඨන්තෙවාසිකස්ස පඤ්ඤානුභාවං වණ්ණෙත්වා ඉමං ගාථං අභාසි –

Then they did not believe the chief disciple's words. Though he spoke again and again, he was unable to convince them. Then the Bodhisatta, reflecting, thought, "This blind and foolish crowd does not accept the words of my chief disciple. I will make this matter manifest." Descending from the Brahma world, he stood above the hermitage as if suspended in the air, extolled the power of the chief disciple's wisdom, and spoke this verse:

‘‘පරොසහස්සම්පි සමාගතානං,කන්දෙය්‍යුං තෙ වස්සසතං අපඤ්ඤා;

එකොව සෙය්‍යො පුරිසො සපඤ්ඤො,යො භාසිතස්ස විජානාති අත්ථ’’න්ති. (ජා. 1.1.101);

"Though more than a thousand without wisdom might gather, they would weep for a hundred years; better is the single wise person who understands the meaning of what is spoken."

එවං ඉසිගණං සඤ්ඤාපෙත්වා බොධිසත්තො බ්‍රහ්මලොකමෙව ගතො. සෙසඉසිගණොපි අපරිහීනජ්ඣානො හුත්වා කාලං කත්වා බ්‍රහ්මලොකපරායණො ජාතො. තත්ථ බොධිසත්තො සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො, ජෙට්ඨන්තෙවාසිකො සාරිපුත්තත්ථෙරො ජාතො, සෙසා ඉසයො බුද්ධපරිසා ජාතාති එවං අතීතෙපි සාරිපුත්තො මහාපඤ්ඤොව සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස විත්ථාරෙන අත්ථං ජානිතුං සමත්ථොති වෙදිතබ්බො.

Having thus instructed the group of seers, the Bodhisatta went to the Brahma world. The remaining group of seers, also without any decline in their meditative absorption, passed away and were destined for the Brahma world. The Bodhisatta was he who attained omniscience; the chief disciple became the Elder Sāriputta, and the remaining seers became the Buddha's assembly. Thus it should be understood that even in the past, Sāriputta was of great wisdom, capable of understanding in detail the meaning of what was spoken concisely.

ඉදමෙව ච පුථුජ්ජනපඤ්චකං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා –

And having made this same group of five ordinary people the occasion for the story, he said:

‘‘පරොසතඤ්චෙපි සමාගතානං,ඣායෙය්‍යුං තෙ වස්සසතං අපඤ්ඤා;

එකොව සෙය්‍යො පුරිසො සපඤ්ඤො,සො භාසිතස්ස විජානාති අත්ථ’’න්ති. (ජා. 1.1.101) –

"Though more than a hundred without wisdom might assemble, they could meditate for a hundred years; better is the one wise person who understands the meaning of what is said."

ඉමම්පි ජාතකං කථෙසි. තස්ස පුරිමජාතකෙ වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො.

He also related this Jātaka. Its meaning should be understood in the same way as explained in the previous Jātaka.

අපරම්පි ඉදමෙව පුථුජ්ජනපඤ්චකං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා –

Furthermore, having made this same group of five ordinary people the occasion for the story, he said:

‘‘යෙ සඤ්ඤිනො තෙපි දුග්ගතා, යෙපි අසඤ්ඤිනො තෙපි දුග්ගතා;

එතං උභයං විවජ්ජය, තං සමාපත්තිසුඛං අනඞ්ගණ’’න්ති. (ජා. 1.1.134) –

"Those with perception are in a woeful state, and those without perception are also in a woeful state; avoid both of these. That is the stainless bliss of attainment."

ඉමං [Pg.102] අනඞ්ගණජාතකං කථෙසි. එත්ථ ච ආචරියො කාලං කරොන්තො අන්තෙවාසිකෙහි පුච්ඡිතො ‘‘නෙවසඤ්ඤී නාසඤ්ඤී’’ති ආහ. සෙසං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

He told this Anaṅgaṇa Jātaka. Herein, when the teacher was dying, he was asked by his disciples and replied, "Neither percipient nor non-percipient." The rest should be understood in the same way as has been stated.

අපරම්පි ඉදමෙව පුථුජ්ජනපඤ්චකං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා –

Furthermore, having made this same group of five ordinary people the occasion for the story, he said:

‘‘චන්දාභං සූරියාභඤ්ච, යොධ පඤ්ඤාය ගාධති;

අවිතක්කෙන ඣානෙන, හොති ආභස්සරූපගො’’ති. (ජා. 1.1.135) –

"The radiance of the moon and the radiance of the sun—one who here with wisdom penetrates them, through jhāna devoid of thought, becomes one who goes to the Ābhassara realm of form."

ඉදං චන්දාභජාතකං කථෙසි. එත්ථාපි ආචරියො කාලං කරොන්තො අන්තෙවාසිකෙහි පුච්ඡිතො ‘‘ඔදාතකසිණං චන්දාභං නාම, පීතකසිණං සූරියාභං නාමාති තං උභයං යො පඤ්ඤාය ගාධති පවිසති පක්ඛන්දති, සො අවිතක්කෙන දුතියජ්ඣානෙන ආභස්සරූපගො හොති, තාදිසො අහ’’න්ති සන්ධාය – ‘‘චන්දාභං සූරියාභ’’න්ති ආහ. සෙසං පුරිමනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

He related this Candābha Jātaka. Here too, when the teacher was dying and was questioned by his disciples, he said, "The radiance of the moon, the radiance of the sun," intending thereby: "The white kasiṇa is called the radiance of the moon; the yellow kasiṇa is called the radiance of the sun. One who with wisdom penetrates, enters, and plunges into both, through the second jhāna which is free of thought, becomes one who has gone to the Ābhassara realm. Such am I." The rest should be understood as in the previous account.

ඉදමෙව ච පුථුජ්ජනපඤ්චකං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා –

And having made this same group of five ordinary people the occasion for the story, he said:

‘‘ආසීසෙථෙව පුරිසො, න නිබ්බින්දෙය්‍ය පණ්ඩිතො;

පස්සාමි වොහං අත්තානං, යථා ඉච්ඡිං තථා අහු.

"A person should indeed aspire; a wise person should not become disheartened. I see myself as I wished, so it has become."

‘‘ආසීසෙථෙව පුරිසො, න නිබ්බින්දෙය්‍ය පණ්ඩිතො;

පස්සාමි වොහං අත්තානං, උදකා ථලමුබ්භතං.

"A person should indeed aspire; a wise person should not become disheartened. I see myself raised up like land from the water."

‘‘වායමෙථෙව පුරිසො, න නිබ්බින්දෙය්‍ය පණ්ඩිතො;

පස්සාමි වොහං අත්තානං, යථා ඉච්ඡිං තථා අහු.

"A person should indeed strive; a wise person should not become disheartened. I see myself as I wished, so it has become."

‘‘වායමෙථෙව පුරිසො, න නිබ්බින්දෙය්‍ය පණ්ඩිතො;

පස්සාමි වොහං අත්තානං, උදකා ථලමුබ්භතං.

"A person should indeed strive; a wise person should not become disheartened. I see myself raised up like land from the water."

‘‘දුක්ඛූපනීතොපි නරො සපඤ්ඤො,ආසං න ඡින්දෙය්‍ය සුඛාගමාය;

බහූ හි ඵස්සා අහිතා හිතා ච,අවිතක්කිතා මච්චමුපබ්බජන්ති.

"Even when afflicted by suffering, a wise person should not cut off hope for the coming of happiness; for many contacts, both harmful and beneficial, befall a mortal unforeseen."

‘‘අචින්තිතම්පි භවති, චින්තිතම්පි විනස්සති;

න හි චින්තාමයා භොගා, ඉත්ථියා පුරිසස්ස වා.

"What is unthought of comes to be, and what is thought of is destroyed; for the possessions of a woman or a man are not made of thought."

‘‘සරභං [Pg.103] ගිරිදුග්ගස්මිං, යං ත්වං අනුසරී පුරෙ;

අලීනචිත්තස්ස තුවං, වික්කන්තමනුජීවසි.

"That Sarabha in the mountain gorge, whom you formerly followed—you now live in dependence on the valor of that undaunted one."

‘‘යො තං විදුග්ගා නරකා සමුද්ධරි,සිලාය යොග්ගං සරභො කරිත්වා;

දුක්ඛූපනීතං මච්චුමුඛා පමොචයි,අලීනචිත්තං ත මිගං වදෙසි.

"The Sarabha who rescued you from that dreadful hell, having made the rock a suitable means of passage, and who freed you, beset by suffering, from the jaws of death—you call that deer the undaunted-minded one."

‘‘කිං ත්වං නු තත්ථෙව තදා අහොසි,උදාහු තෙ කොචි නං එතදක්ඛා;

විවට්ටච්ඡද්දො නුසි සබ්බදස්සී,ඤාණං නු තෙ බ්‍රාහ්මණ භිංසරූපං.

"Were you indeed present there at that time, or did someone tell you this? Are you one with veil removed and all-seeing? Is your knowledge, O brahmin, of a fearsome nature?"

‘‘න චෙවහං තත්ථ තදා අහොසිං,න චාපි මෙ කොචි නං එතදක්ඛා;

ගාථාපදානඤ්ච සුභාසිතානං,අත්ථං තදානෙන්ති ජනින්ද ධීරා’’ති. (ජා. 1.13.134-143) –

"I was not there at that time, nor did anyone tell me this; but the wise, O lord of men, infer the meaning of verses and well-spoken words."

ඉමං තෙරසනිපාතෙ සරභජාතකඤ්ච කථෙසි. ඉමානි පන පඤ්චපි ජාතකානි අතීතෙපි සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස විත්ථාරෙන අත්ථං මය්හං පුත්තො ජානාතීති සත්ථාරා ධම්මසෙනාපතිසාරිපුත්තත්ථෙරස්ස පඤ්ඤානුභාවප්පකාසනත්ථමෙව කථිතානීති එවං ආගමනතොපි ථෙරො මහාපඤ්ඤතාය එතදග්ගට්ඨානං ලභි.

Thus, in the thirteenth nipāta, he related this Sarabha Jātaka. These five Jātakas, however, were spoken by the Teacher merely to reveal the power of wisdom of the Elder Sāriputta, the General of the Dhamma, showing that, 'My son understands in detail the meaning of what was spoken briefly in the past.' Thus, the Elder attained this foremost place due to his great wisdom, and also by tradition.

කථං චිණ්ණවසිතොති? චිණ්ණං කිරෙතං ථෙරස්ස චතුපරිසමජ්ඣෙ ධම්මං කථෙන්තො චත්තාරි සච්චානි අමුඤ්චිත්වා කථෙතීති එවං චිණ්ණවසිතොපි ථෙරො මහාපඤ්ඤතාය එතදග්ගට්ඨානං ලභි.

How was he one of habitual practice? It is said that the Elder, while teaching the Dhamma in the midst of the fourfold assembly, spoke without omitting the four truths. Thus, as one of habitual practice, the Elder attained this foremost place due to his great wisdom.

කථං ගුණාතිරෙකතොති? ඨපෙත්වා හි දසබලං අඤ්ඤො කොචි එකසාවකොපි මහාපඤ්ඤතාය ධම්මසෙනාපතිනා සදිසො නාම නත්ථීති එවං ගුණාතිරෙකතොපි ථෙරො මහාපඤ්ඤතාය එතදග්ගට්ඨානං ලභි.

How was his excellence in virtue? For, setting aside the Ten-Powered One, there is no other disciple said to be equal to the General of the Dhamma in great wisdom. Thus, through excellence in virtue too, the Elder attained this foremost position due to his great wisdom.

යථා ච සාරිපුත්තත්ථෙරො, එවං මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරොපි සබ්බෙහෙව චතූහිපි ඉමෙහි කාරණෙහි එතදග්ගට්ඨානං ලභි. කථං? ථෙරො හි මහිද්ධිකො මහානුභාවො නන්දොපනන්දසදිසම්පි නාගරාජානං දමෙසීති එවං තාව [Pg.104] අට්ඨුප්පත්තිතො ලභි. න පනෙස ඉදානෙව මහිද්ධිකො මහානුභාවො, අතීතෙ පඤ්ච ජාතිසතානි ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිතොපි මහිද්ධිකො මහානුභාවො අහොසීති.

Just as the Venerable Sāriputta, so too did the Venerable Mahāmoggallāna attain the foremost position through all four of these reasons. How? The Elder was of great psychic power and great influence, having tamed even the nāga king similar to Nandopananda—thus, he attained it first by this accomplishment. Nor was he only now of great psychic power and great influence; in the past, having gone forth as an ascetic for five hundred births, he was also of great psychic power and great influence.

‘‘යො පබ්බජී ජාතිසතානි පඤ්ච,පහාය කාමානි මනොරමානි;

තං වීතරාගං සුසමාහිතින්ද්‍රියං,පරිනිබ්බුතං වන්දථ මොග්ගල්ලාන’’න්ති. –

He who went forth for five hundred births, Abandoning delightful sense pleasures; Him, devoid of lust, with faculties well-composed, Fully extinguished—venerate Moggallāna!

එවං ආගමනතොපි ලභි. චිණ්ණං චෙතං ථෙරස්ස නිරයං ගන්ත්වා අත්තනො ඉද්ධිබලෙන නිරයසත්තානං අස්සාසජනනත්ථං සීතං අධිට්ඨාය චක්කමත්තං පදුමං මාපෙත්වා පදුමකණ්ණිකායං නිසීදිත්වා ධම්මකථං කථෙති, දෙවලොකං ගන්ත්වා දෙවසඞ්ඝං කම්මගතිං ජානාපෙත්වා සච්චකථං කථෙතීති එවං චිණ්ණවසිතො ලභි. ඨපෙත්වා ච සම්මාසම්බුද්ධං අඤ්ඤො සාවකො මහාමොග්ගල්ලානො විය මහිද්ධිකො මහානුභාවො නත්ථීති එවං ගුණාතිරෙකතො ලභි.

Thus, he obtained it also by tradition. It was the Elder's habit that, having gone to hell, he would, by his psychic power, establish coolness for the purpose of generating relief for the beings in hell, create a lotus the size of a wheel, sit upon its pericarp, and preach the Dhamma. Having gone to the deva realm, he would make known to the assembly of devas about kammic destiny and speak the truth—thus, he obtained it by his habitual practice. And except for the Perfectly Self-Enlightened One, there is no other disciple like Mahāmoggallāna, of such great psychic power and might—thus, he obtained it by his surpassing virtue.

යථා චෙස, එවං මහාකස්සපත්ථෙරොපි සබ්බෙහෙවිමෙහි කාරණෙහි එතදග්ගට්ඨානං ලභි. කථං? සම්මාසම්බුද්ධො හි ථෙරස්ස තිගාවුතං මග්ගං පච්චුග්ගමනං කත්වා තීහි ඔවාදෙහි උපසම්පාදෙත්වා චීවරං පරිවත්තෙත්වා අදාසි. තස්මිං සමයෙ මහාපථවී උදකපරියන්තං කත්වා කම්පි, මහාජනස්ස අබ්භන්තරෙ ථෙරස්ස කිත්තිසද්දො අජ්ඣොත්ථරිත්වා ගතො. එවං අට්ඨුප්පත්තිතො ලභි. න චෙස ඉදානෙව ධුතධරො, අතීතෙ පඤ්ච ජාතිසතානි ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිතොපි ධුතධරොව අහොසි.

Just as with him, so too did the Venerable Mahākassapa attain the foremost position due to all these same reasons. How? The Perfectly Self-Enlightened One, after going forth three gāvutas to meet the Elder, ordained him with three exhortations and gave him his own robe, having exchanged it. At that time, the great earth shook, reaching its water-boundaries, and the sound of the Elder’s fame resounded and spread throughout the great multitude. Thus, he attained it first from this accomplishment. Nor was he only now a practitioner of ascetic observances; in the past too, having gone forth as an ascetic for five hundred lifetimes, he was a practitioner of ascetic observances.

‘‘යො පබ්බජී ජාතිසතානි පඤ්ච,පහාය කාමානි මනොරමානි;

තං වීතරාගං සුසමාහිතින්ද්‍රියං,පරිනිබ්බුතං වන්දථ මහාකස්සප’’න්ති. –

He who went forth for five hundred births, Abandoning delightful sensual pleasures; Him, free of lust, with faculties well-composed, Fully extinguished—venerate Mahākassapa!

එවං ආගමනතොපි ලභි. චිණ්ණං චෙතං ථෙරස්ස චතුපරිසමජ්ඣගතො ධම්මං කථෙන්තො දස කථාවත්ථූනි අවිජහිත්වාව කථෙතීති එවං චිණ්ණවසිතො ලභි. ඨපෙත්වා ච සම්මාසම්බුද්ධං අඤ්ඤො සාවකො තෙරසහි ධුතගුණෙහි මහාකස්සපසදිසො නත්ථීති එවං ගුණාතිරෙකතො ලභි[Pg.105]. ඉමිනාව නියාමෙන තෙසං තෙසං ථෙරානං යථාලාභතො ගුණෙ කිත්තෙතුං වට්ටති.

Thus, he obtained it also by tradition. It was the Elder’s habit that, when seated amidst the fourfold assembly and teaching the Dhamma, he would not omit the ten topics of discussion—thus, he obtained it by his established habit. And except for the Perfectly Self-Enlightened One, there is no other disciple like Mahākassapa, endowed with the thirteen ascetic qualities—thus, he obtained it by his surpassing virtue. By this same method, it is fitting to praise the virtues of each Elder according to their respective attainments.

ගුණවසෙනෙව හි සම්මාසම්බුද්ධො යථා නාම රාජා චක්කවත්තී චක්කරතනානුභාවෙන චක්කවාළගබ්භෙ රජ්ජසිරිං පත්වා ‘‘පත්තබ්බං මෙ පත්තං, කිං මෙ ඉදානි මහාජනෙන ඔලොකිතෙනා’’ති න අප්පොස්සුක්කො හුත්වා රජ්ජසිරිංයෙව අනුභොති, කාලෙන පන කාලං විනිච්ඡයට්ඨානෙ නිසීදිත්වා නිග්ගහෙතබ්බෙ නිග්ගණ්හාති, පග්ගහෙතබ්බෙ පග්ගණ්හාති, ඨානන්තරෙසු ච ඨපෙතබ්බයුත්තකෙ ඨානන්තරෙසු ඨපෙති, එවමෙවං මහාබොධිමණ්ඩෙ අධිගතස්ස සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස ආනුභාවෙන අනුප්පත්තධම්මරජ්ජො ධම්මරාජාපි ‘‘කිං මෙ ඉදානි ලොකෙන ඔලොකිතෙන, අනුත්තරං ඵලසමාපත්තිසුඛං අනුභවිස්සාමී’’ති අප්පොස්සුක්කතං අනාපජ්ජිත්වා චතුපරිසමජ්ඣෙ පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ නිසින්නො අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතං බ්‍රහ්මස්සරං නිච්ඡාරෙත්වා ධම්මං දෙසයමානො නිග්ගහෙතබ්බයුත්තෙ කණ්හධම්මෙ පුග්ගලෙ සිනෙරුපාදෙ පක්ඛිපන්තො විය අපායභයසන්තජ්ජනෙන නිග්ගහෙත්වා පග්ගහෙතබ්බයුත්තෙ කල්‍යාණධම්මෙ පුග්ගලෙ උක්ඛිපිත්වා භවග්ගෙ නිසීදාපෙන්තො විය පග්ගණ්හිත්වා ඨානන්තරෙසු ඨපෙතබ්බයුත්තකෙ අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤත්ථෙරාදයො සාවකෙ යාථාවසරසගුණවසෙනෙව ඨානන්තරෙසු ඨපෙන්තො එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං රත්තඤ්ඤූනං, යදිදං අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤොතිආදිමාහ.

For it is by the power of virtue that the Perfectly Enlightened One acts. Just as a universal monarch, by the power of his wheel-treasure, attains sovereignty within the circle of the continents and thinks, “What I had to attain, I have attained. What need have I now for the attention of the populace?” Yet he does not become indifferent, but continues to enjoy his royal glory. From time to time, he sits in the judgment hall, restraining those who should be restrained, encouraging those who should be encouraged, and appointing the suitable to appropriate positions. So too, the King of Dhamma, having attained the kingdom of Dhamma through the power of all-knowing knowledge realized at the great seat of enlightenment, does not become indifferent, thinking, “What need have I now for the world’s attention? I shall enjoy the bliss of fruition attainment.” Seated on the supreme Buddha-throne amidst the fourfold assembly, he proclaims the Dhamma with a voice endowed with eight qualities, like Brahmā’s. While teaching the Dhamma, he restrains persons connected with dark qualities who ought to be restrained, terrifying them with the fear of the lower realms as if casting them at the foot of Mount Sineru. He encourages persons connected with good qualities who ought to be encouraged, as if lifting them up and seating them at the peak of existence. And appointing to positions those disciples who are suitable, such as the Elder Aññāsikoṇḍañña and others, according to their virtues and the opportune moment, he declares: “Monks, foremost among my monk-disciples who are of long standing is this one, namely, Aññāsikoṇḍañña.”

අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤත්ථෙරවත්ථු

The Story of the Elder Aññāsikoṇḍañña

තත්ථ එතදග්ගන්ති පදං වුත්තත්ථමෙව. රත්තඤ්ඤූනන්ති රත්තියො ජානන්තානං. ඨපෙත්වා හි සම්මාසම්බුද්ධං අඤ්ඤො සාවකො අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤත්ථෙරතො පඨමතරං පබ්බජිතො නාම නත්ථීති පබ්බජිතකාලතො පට්ඨාය ථෙරො චිරකාලං රත්තියො ජානාතීති රත්තඤ්ඤූ. සබ්බපඨමං ධම්මස්ස පටිවිද්ධත්තා යදා තෙන ධම්මො පටිවිද්ධො, චිරකාලතො පට්ඨාය තං රත්තිං ජානාතීතිපි රත්තඤ්ඤූ. අපිච ඛීණාසවානං රත්තිදිවසපරිච්ඡෙදො පාකටොව හොති, අයඤ්ච පඨමඛීණාසවොති එවම්පි රත්තඤ්ඤූනං සාවකානං අයමෙව අග්ගො පුරිමකොටිභූතො සෙට්ඨො. තෙන වුත්තං – ‘‘රත්තඤ්ඤූනං යදිදං අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤො’’ති.

Here, the phrase 'etadaggaṃ' has the meaning previously explained. 'Rattaññūnaṃ' means 'of those who know the nights.' Indeed, setting aside the Perfectly Self-Enlightened One, there is no other disciple who went forth earlier than the Elder Aññāsikoṇḍañña. Thus, from the time of his going forth, the elder has known the nights for a long time; hence he is called 'rattaññū.' Furthermore, because he was the very first to penetrate the Dhamma, from the time he penetrated the Dhamma, he has known that night for a long time; therefore he is also 'rattaññū.' Moreover, for those whose cankers are destroyed, the distinction between night and day is evident. And he was the first whose cankers were destroyed; thus, among the disciples who know the nights, he is the foremost, the earliest, the best. Therefore, it is said: 'Among those who know the nights, that is, Aññāsikoṇḍañña.'

එත්ථ [Pg.106] ච යදිදන්ති නිපාතො, තස්ස ථෙරං අවෙක්ඛිත්වා යො එසොති, අග්ගසද්දං අවෙක්ඛිත්වා යං එතන්ති අත්ථො. අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤොති ඤාතකොණ්ඩඤ්ඤො පටිවිද්ධකොණ්ඩඤ්ඤො. තෙනෙවාහ – ‘‘අඤ්ඤාසි වත, භො, කොණ්ඩඤ්ඤො, අඤ්ඤාසි වත, භො, කොණ්ඩඤ්ඤොති. ඉති හිදං ආයස්මතො කොණ්ඩඤ්ඤස්ස අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤො ත්වෙව නාමං අහොසී’’ති (සං. නි. 5.1081; මහාව. 17).

Here, 'yadidaṃ' is a particle. With reference to the elder, its meaning is 'who this is' (yo eso), and with reference to the word 'foremost' (agga), its meaning is 'which this is' (yaṃ etaṃ). 'Aññāsikoṇḍañño' means 'Koṇḍañña who knew,' 'Koṇḍañña who penetrated.' Therefore, it was said: 'Indeed, Koṇḍañña has understood! Indeed, Koṇḍañña has understood!' Thus, the venerable Koṇḍañña received the name 'Aññāsikoṇḍañño' (Saṃ. Ni. 5.1081; Mahāva. 17).

අයං පන ථෙරො කතරබුද්ධකාලෙ පුබ්බපත්ථනං අභිනීහාරං අකාසි, කදා පබ්බජිතො, කදානෙන පඨමං ධම්මො අධිගතො, කදා ඨානන්තරෙ ඨපිතොති ඉමිනා නයෙන සබ්බෙසුපි එතදග්ගෙසු පඤ්හකම්මං වෙදිතබ්බං.

This venerable one, during which Buddha's era did he make the initial aspiration and resolution? When did he go forth? When did he first realize the Dhamma? When was he placed in a pre-eminent position? In this manner, the process of questioning should be understood for all of these foremost ones.

තත්ථ ඉමස්ස තාව ථෙරස්ස පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – ඉතො කප්පසතසහස්සමත්ථකෙ පදුමුත්තරො නාම බුද්ධො ලොකෙ උදපාදි, තස්ස පටිවිද්ධසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස මහාබොධිපල්ලඞ්කතො උට්ඨහන්තස්ස මහාපථවියං ඨපෙතුං පාදෙ උක්ඛිත්තමත්තෙ පාදසම්පටිච්ඡනත්ථං මහන්තං පදුමපුප්ඵං උග්ගඤ්ඡි, තස්ස ධුරපත්තානි නවුතිහත්ථානි හොන්ති, කෙසරං තිංසහත්ථං, කණ්ණිකා ද්වාදසහත්ථා, පාදෙන පතිට්ඨිතට්ඨානං එකාදසහත්ථං. තස්ස පන භගවතො සරීරං අට්ඨපණ්ණාසහත්ථුබ්බෙධං අහොසි. තස්ස පදුමකණ්ණිකාය දක්ඛිණපාදෙ පතිට්ඨහන්තෙ මහාතුම්බමත්තා රෙණු උග්ගන්ත්වා සරීරං ඔකිරමානා ඔතරි, වාමපාදස්ස ඨපනකාලෙපි තථාරූපංයෙව පදුමං උග්ගන්ත්වා පාදං සම්පටිච්ඡි. තතොපි උග්ගන්ත්වා වුත්තප්පමාණාව රෙණු සරීරං ඔකිරි. තං පන රෙණුං අභිභවමානා තස්ස භගවතො සරීරප්පභා නික්ඛමිත්වා යන්තනාළිකාය විස්සට්ඨසුවණ්ණරසධාරා විය සමන්තා ද්වාදසයොජනට්ඨානං එකොභාසං අකාසි. තතියපාදුද්ධරණකාලෙ පථමුග්ගතං පදුමං අන්තරධායි, පාදසම්පටිච්ඡනත්ථං අඤ්ඤං නවං පදුමං උග්ගඤ්ඡි. ඉමිනාව නියාමෙන යත්ථ යත්ථ ගන්තුකාමො හොති, තත්ථ තත්ථාපි මහාපදුමං උග්ගච්ඡති. තෙනෙවස්ස ‘‘පදුමුත්තරසම්මාසම්බුද්ධො’’ති නාමං අහොසි.

Here, concerning the questions about this elder, is the progressive narrative: A hundred thousand aeons ago, a Buddha named Padumuttara arose in the world. When he rose from the seat of great enlightenment after realizing omniscience, as he lifted his foot to place it on the earth, a great lotus flower emerged to receive his foot. The petals of that lotus were ninety cubits in length, the stamens thirty cubits, the pericarp twelve cubits, and the spot where his foot rested eleven cubits. The body of that Blessed One was fifty-eight cubits in height. When his right foot rested on the pericarp of the lotus, pollen the size of a large gourd rose and, scattering over his body, descended. Similarly, when placing his left foot, another lotus of the same kind arose to receive it. From that too, pollen of the size mentioned rose and scattered over his body. The radiance of the Blessed One’s body, surpassing that pollen, emerged and illuminated the entire area for twelve yojanas around like a stream of molten gold poured from a mechanical tube. At the third lifting of the foot, the first arisen lotus disappeared, and a new lotus arose to receive the foot. In this manner, wherever he wished to go, a great lotus would arise there. Thus, he came to be known as 'Padumuttara, the Perfectly Self-Enlightened One.'

එවං සො භගවා ලොකෙ උප්පජ්ජිත්වා භික්ඛුසතසහස්සපරිවාරො මහාජනස්ස සඞ්ගහත්ථාය ගාමනිගමරාජධානීසු භික්ඛාය චරන්තො හංසවතීනගරං සම්පාපුණි. තස්ස ආගතභාවං සුත්වා පිතා මහාරාජා පච්චුග්ගමනං [Pg.107] අකාසි. සත්ථා තස්ස ධම්මකථං කථෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ කෙචි සොතාපන්නා කෙචි සකදාගාමී කෙචි අනාගාමී කෙචි අරහත්තං පාපුණිංසු. රාජා ස්වාතනාය දසබලං නිමන්තෙත්වා පුනදිවසෙ කාලං ආරොචාපෙත්වා භික්ඛුසතසහස්සපරිවාරස්ස භගවතො සකනිවෙසනෙ මහාදානං අදාසි. සත්ථා භත්තානුමොදනං කත්වා විහාරමෙව ගතො. තෙනෙව නියාමෙන පුනදිවසෙ නාගරා, පුනදිවසෙ රාජාති දීඝමද්ධානං දානං අදංසු.

Having thus arisen in the world, that Blessed One, accompanied by a hundred thousand monks, traveling through villages, towns, and royal cities for alms to benefit the people, arrived at the city of Haṃsavatī. Hearing of his arrival, his father, the great king, went out to welcome him. The Teacher delivered a discourse to him. At the end of the teaching, some became stream-enterers, some once-returners, some non-returners, and some attained arahantship. The king invited the Ten-Powered One for the morrow, and on the next day, having had the time announced, he offered a great alms-giving in his own residence to the Blessed One and his hundred thousand monks. The Teacher gave a blessing after the meal and returned to the monastery. Following the same pattern, the citizens offered alms the next day, and the king the day after, and thus they gave alms for a long time.

තස්මිං කාලෙ අයං ථෙරො හංසවතීනගරෙ ගහපතිමහාසාලකුලෙ නිබ්බත්තො. එකදිවසං බුද්ධානං ධම්මදෙසනාකාලෙ හංසවතීනගරවාසිනො ගන්ධමාලාදිහත්ථෙ යෙන බුද්ධො, යෙන ධම්මො, යෙන සඞ්ඝො, තන්නින්නෙ තප්පොණෙ තප්පබ්භාරෙ ගච්ඡන්තෙ දිස්වා තෙන මහාජනෙන සද්ධිං ධම්මදෙසනට්ඨානං අගමාසි. තස්මිඤ්ච සමයෙ පදුමුත්තරො භගවා අත්තනො සාසනෙ පඨමං පටිවිද්ධධම්මං එකං භික්ඛුං එතදග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසි. සො කුලපුත්තො තං කාරණං සුත්වා ‘‘මහා වතායං භික්ඛු, ඨපෙත්වා කිර බුද්ධං අඤ්ඤො ඉමිනා පඨමතරං පටිවිද්ධධම්මො නාම නත්ථි. අහො වතාහම්පි අනාගතෙ එකස්ස බුද්ධස්ස සාසනෙ පඨමං ධම්මං පටිවිජ්ඣනසමත්ථො භවෙය්‍ය’’න්ති චින්තෙත්වා දෙසනාපරියොසානෙ භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘ස්වෙ මය්හං භික්ඛං ගණ්හථා’’ති නිමන්තෙසි. සත්ථා අධිවාසෙසි.

At that time, this elder was born into a wealthy householder's family in the city of Haṃsavatī. One day, while the Buddha was teaching the Dhamma, seeing the residents of Haṃsavatī with perfumes and garlands in their hands, going where the Buddha was, where the Dhamma was, where the Sangha was, inclined towards them, prone to them, tending towards them, he went with the great crowd to the place of the Dhamma teaching. At that time, the Blessed One Padumuttara placed a certain monk, who had first penetrated the Dhamma in his dispensation, in the foremost position. Hearing of this, the young man of good family thought, 'Great indeed is this monk! Setting aside the Buddha, surely there is no other by whom the Dhamma has been penetrated earlier than him. Oh, that I too in the future might be capable of being the first to penetrate the Dhamma in the dispensation of a Buddha!' Thinking thus, at the end of the teaching, he approached the Blessed One and invited him, saying, 'May you accept my alms-food tomorrow.' The Teacher consented.

සො භගවන්තං අභිවාදෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා සකනිවෙසනං ගන්ත්වා සබ්බරත්තිං බුද්ධානං නිසජ්ජනට්ඨානං ගන්ධදාමමාලාදාමාදීහි අලඞ්කරිත්වා පණීතං ඛාදනීයං භොජනීයං පටියාදාපෙත්වා තස්සා රත්තියා අච්චයෙන සකනිවෙසනෙ භික්ඛුසතසහස්සපරිවාරස්ස භගවතො විචිත්‍රයාගුඛජ්ජකපරිවාරං නානාරසසූපබ්‍යඤ්ජනං ගන්ධසාලිභොජනං දත්වා භත්තකිච්චපරියොසානෙ තිචීවරපහොනකෙ වඞ්ගපට්ටෙ තථාගතස්ස පාදමූලෙ ඨපෙත්වා චින්තෙසි – ‘‘නාහං පරිත්තකස්ස ඨානස්සත්ථාය චරාමි, මහන්තං ඨානං පත්ථෙන්තො චරාමි, න ඛො පන සක්කා එකමෙව දිවසං දානං දත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙතු’’න්ති ‘‘අනුපටිපාටියා සත්ත දිවසානි මහාදානං දත්වා පත්ථෙස්සාමී’’ති. සො තෙනෙව නියාමෙන සත්ත දිවසානි මහාදානං දත්වා භත්තකිච්චපරියොසානෙ දුස්සකොට්ඨාගාරං විවරාපෙත්වා උත්තමසුඛුමවත්ථං බුද්ධානං පාදමූලෙ ඨපෙත්වා භික්ඛුසතසහස්සං තිචීවරෙන අච්ඡාදෙත්වා තථාගතං [Pg.108] උපසඞ්කමිත්වා, ‘‘භන්තෙ, යො තුම්හෙහි ඉතො සත්තදිවසමත්ථකෙ භික්ඛු එතදග්ගෙ ඨපිතො, අහම්පි සො භික්ඛු විය අනාගතෙ උප්පජ්ජනකබුද්ධස්ස සාසනෙ පබ්බජිත්වා පඨමං ධම්මං පටිවිජ්ඣිතුං සමත්ථො භවෙය්‍ය’’න්ති වත්වා සත්ථු පාදමූලෙ සීසං කත්වා නිපජ්ජි.

Having paid homage to the Blessed One and circumambulated him, he returned to his own dwelling. Throughout the night, he adorned the Buddhas' sitting place with fragrant garlands and flower garlands, and prepared excellent food and drink. At the end of that night, he offered the Blessed One—surrounded by a hundred thousand monks—a meal with various flavors of porridge, sweets, soups, and condiments, along with fragrant rice. After the meal, he placed fine cloths sufficient for the three robes at the feet of the Tathāgata and reflected: "I do not strive for a small attainment; I strive seeking a great attainment. But it is not possible to aspire to such a state by giving alms for just one day." Thinking, "I will give a great offering for seven consecutive days and then make my aspiration," he proceeded accordingly. For seven days, he gave great offerings in the same manner. At the end of the meal, he had a cloth storehouse opened and placed the finest, most delicate cloth at the feet of the Buddhas. He then clothed a hundred thousand monks with the three robes and approached the Tathāgata, saying: "Venerable sir, just as the monk who, on the seventh day from now, will be declared foremost by you, may I too, in the future, be able to go forth in the dispensation of a future Buddha and be the first to realize the Dhamma." Having spoken thus, he laid his head at the Teacher’s feet and prostrated.

සත්ථා තස්ස වචනං සුත්වා ‘‘ඉමිනා කුලපුත්තෙන මහාඅධිකාරො කතො, සමිජ්ඣිස්සති නු ඛො එතස්ස අයං පත්ථනා නො’’ති අනාගතංසඤාණං පෙසෙත්වා ආවජ්ජෙන්තො ‘‘සමිජ්ඣිස්සතී’’ති පස්සි. බුද්ධානඤ්හි අතීතං වා අනාගතං වා පච්චුප්පන්නං වා ආරබ්භ ආවජ්ජෙන්තානං ආවරණං නාම නත්ථි, අනෙකකප්පකොටිසතසහස්සන්තරම්පි ච අතීතං වා අනාගතං වා චක්කවාළසහස්සන්තරම්පි ච පච්චුප්පන්නං වා ආවජ්ජනපටිබද්ධමෙව මනසිකාරපටිබද්ධමෙව හොති. එවං අප්පටිවත්තියෙන ඤාණෙන සො භගවා ඉදං අද්දස – ‘‘අනාගතෙ සතසහස්සකප්පපරියොසානෙ ගොතමො නාම බුද්ධො ලොකෙ උප්පජ්ජිස්සති, තදා ඉමස්ස පත්ථනා සමිජ්ඣිස්සතී’’ති. අථ නං එවමාහ – ‘‘අම්භො, කුලපුත්ත, අනාගතෙ සතසහස්සකප්පපරියොසානෙ ගොතමො නාම බුද්ධො ලොකෙ උප්පජ්ජිස්සති, ත්වං තස්ස පඨමකධම්මදෙසනාය තෙපරිවට්ටධම්මචක්කප්පවත්තනසුත්තන්තපරියොසානෙ අට්ඨාරසහි බ්‍රහ්මකොටීහි සද්ධිං සහස්සනයසම්පන්නෙ සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහිස්සසී’’ති.

Hearing his words, the Teacher thought, “This noble youth has made a great aspiration. Will this wish of his succeed or not?” Then, directing his knowledge of the future and reflecting, he saw that it would indeed succeed. For the Buddhas, there is no obstruction when reflecting on the past, future, or present. Even hundreds of thousands of koṭis of eons in the past or future, or a thousand world-systems in the present, are directly accessible to their reflection and attention. Thus, with his unerring knowledge, the Blessed One saw this: “In the future, at the end of a hundred thousand eons, a Buddha named Gotama will arise in the world. Then, this aspiration of his will succeed.” Then he said to him, “Listen, noble youth, in the future at the end of a hundred thousand eons, a Buddha named Gotama will arise in the world. At the conclusion of his first discourse on setting in motion the wheel of Dhamma with its three turnings, you will be established in the fruit of stream-entry, endowed with a thousand insights, together with eighteen koṭis of Brahmās.”

ඉති සත්ථා තං කුලපුත්තං බ්‍යාකරිත්වා චතුරාසීති ධම්මක්ඛන්ධසහස්සානි දෙසෙත්වා අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායි. තස්ස පරිනිබ්බුතස්ස සරීරං සුවණ්ණක්ඛන්ධො විය එකග්ඝනං අහොසි, සරීරචෙතියං පනස්සුබ්බෙධෙන සත්තයොජනිකං අකංසු. ඉට්ඨකා සුවණ්ණමයා අහෙසුං, හරිතාලමනොසිලාය මත්තිකාකිච්චං, තෙලෙන උදකකිච්චං සාධයිංසු. බුද්ධානං ධරමානකාලෙ සරීරප්පභා ද්වාදසයොජනිකං ඵරි, පරිනිබ්බුතානං පන තෙසං රස්මි නික්ඛමිත්වා සමන්තා යොජනසතං අවත්ථරි.

Thus, the Teacher, having given this prophecy to that noble youth, taught eighty-four thousand aggregates of Dhamma and then attained the Nibbāna-element without residue remaining. After he attained Parinibbāna, his body became like a solid mass of gold. They made a shrine for his bodily relics, seven leagues in height. The bricks were made of gold; orpiment and realgar were used for mortar, and oil was used for water. While the Buddhas are alive, the radiance of their bodies spreads for twelve leagues. But after they have attained Parinibbāna, their rays emerge and spread for a hundred leagues in all directions.

අයං සෙට්ඨි බුද්ධානං සරීරචෙතියං පරිවාරෙත්වා සහස්සරතනග්ඝියානි කාරෙසි. චෙතියපතිට්ඨාපනදිවසෙ අන්තොචෙතියෙ රතනඝරං කාරෙසි. සො වස්සසතසහස්සං මහන්තං දානාදිමයං කල්‍යාණකම්මං කත්වා තතො චුතො දෙවපුරෙ නිබ්බත්ති. තස්ස දෙවෙසු ච මනුස්සෙසු ච සංසරන්තස්සෙව නවනවුති [Pg.109] කප්පසහස්සානි නව කප්පසතානි නව ච කප්පා සමතික්කන්තා. එත්තකස්ස කාලස්ස අච්චයෙන ඉතො එකනවුතිකප්පමත්ථකෙ අයං කුලපුත්තො බන්ධුමතීනගරස්ස ද්වාරසමීපෙ ගාමෙ කුටුම්බියගෙහෙ නිබ්බත්තො. තස්ස මහාකාලොති නාමං අහොසි, කනිට්ඨභාතා පනස්ස චූළකාලො නාම.

This merchant, having encircled the Buddha's relic shrine, had jeweled ornaments worth a thousand made. On the day the shrine was established, he had a jeweled chamber made inside the shrine. For a hundred thousand years he performed great meritorious deeds, such as giving, and after passing away from there, he was reborn in the city of the devas. As he wandered among devas and humans, ninety-nine thousand, nine hundred, and nine eons passed. After this period of time had elapsed, ninety-one eons ago from the present, this noble youth was born into a householder's family in a village near the gate of the city of Bandhumatī. His name was Mahākāla, and his younger brother was named Cūḷakāla.

තස්මිං සමයෙ විපස්සී බොධිසත්තො තුසිතපුරා චවිත්වා බන්ධුමතීනගරෙ බන්ධුමස්ස රඤ්ඤො අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිස්මිං නිබ්බත්තො. අනුක්කමෙන සබ්බඤ්ඤුතං පත්වා ධම්මදෙසනත්ථාය මහාබ්‍රහ්මුනා ආයාචිතො ‘‘කස්ස නු ඛො පඨමං ධම්මං දෙසෙස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා අත්තනො කනිට්ඨං ඛණ්ඩං නාම රාජකුමාරං තිස්සඤ්ච පුරොහිතපුත්තං ‘‘පඨමං ධම්මං පටිවිජ්ඣිතුං සමත්ථා’’ති දිස්වා ‘‘තෙසඤ්ච ධම්මං දෙසෙස්සාමි, පිතු ච සඞ්ගහං කරිස්සාමී’’ති බොධිමණ්ඩතො ආකාසෙනෙව ආගන්ත්වා ඛෙමෙ මිගදායෙ ඔතිණ්ණො තෙ පක්කොසාපෙත්වා ධම්මං දෙසෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ තෙ ද්වෙපි ජනා චතුරාසීතියා පාණසහස්සෙහි සද්ධිං අරහත්තඵලෙ පතිට්ඨහිංසු.

At that time, the Bodhisatta Vipassī, having passed away from the Tusita heaven, was reborn in the city of Bandhumatī, in the womb of the chief queen of King Bandhuma. In due course, he attained omniscience, and having been requested by Mahā Brahmā to teach the Dhamma, he thought, “To whom shall I first teach the Dhamma?” Seeing that his younger brother, Prince Khaṇḍa, and Tissa, the son of the royal chaplain, were capable of being the first to realize the Dhamma, he thought, “I will teach the Dhamma to them, and I will also be of service to my father.” Coming from the site of his awakening through the air, he descended in the Khema Deer Park. Having summoned them, he taught the Dhamma. At the conclusion of the discourse, both of them, together with eighty-four thousand beings, were established in the fruit of Arahantship.

අථාපරෙපි බොධිසත්තකාලෙ අනුපබ්බජිතා චතුරාසීතිසහස්සා කුලපුත්තා තං පවත්තිං සුත්වා සත්ථු සන්තිකං ආගන්ත්වා ධම්මදෙසනං සුත්වා අරහත්තඵලෙ පතිට්ඨහිංසු. සත්ථා තං තත්ථෙව ඛණ්ඩත්ථෙරං අග්ගසාවකට්ඨානෙ, තිස්සත්ථෙරං දුතියසාවකට්ඨානෙ ඨපෙසි. රාජාපි තං පවත්තිං සුත්වා ‘‘පුත්තං පස්සිස්සාමී’’ති උය්‍යානං ගන්ත්වා ධම්මදෙසනං සුත්වා තීසු සරණෙසු පතිට්ඨාය සත්ථාරං ස්වාතනාය නිමන්තෙත්වා අභිවාදෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා පක්කාමි.

Furthermore, on a later occasion, eighty-four thousand sons of good family who had not yet gone forth, having heard of this event, came to the Teacher, listened to a Dhamma discourse, and were established in the fruit of Arahantship. The Teacher then and there appointed the Elder Khaṇḍa to the position of chief disciple, and the Elder Tissa to the position of second disciple. The king, also hearing of this event, thinking, 'I shall see my son,' went to the park, listened to a Dhamma discourse, and having been established in the Three Refuges, invited the Teacher for the following day's meal. He then paid homage to him, and having circumambulated him respectfully, he departed.

සො පාසාදවරගතො නිසීදිත්වා චින්තෙසි – ‘‘මය්හං ජෙට්ඨපුත්තො නික්ඛමිත්වා බුද්ධො ජාතො, දුතියපුත්තො මෙ අග්ගසාවකො, පුරොහිතපුත්තො දුතියසාවකො. ඉමෙ ච අවසෙසභික්ඛූ ගිහිකාලෙපි මය්හං පුත්තමෙව පරිවාරෙත්වා විචරිංසු, ඉමෙ පුබ්බෙපි දානිපි මය්හමෙව භාරා, අහමෙව තෙ චතූහි පච්චයෙහි උපට්ඨහිස්සාමි, අඤ්ඤෙසං ඔකාසං න දස්සාමී’’ති. විහාරද්වාරකොට්ඨකතො පට්ඨාය යාව රාජගෙහද්වාරා උභොසු පස්සෙසු ඛදිරපාකාරං කාරෙත්වා වත්ථෙහි පටිච්ඡාදාපෙත්වා උපරි සුවණ්ණතාරකවිචිත්තං සමොලම්බිතතාලක්ඛන්ධමත්තවිවිධපුප්ඵදාමවිතානං කාරෙත්වා හෙට්ඨාභූමිං [Pg.110] විචිත්තත්ථරණෙහි සන්ථරාපෙත්වා අන්තො උභොසු පස්සෙසු මාලාගච්ඡකෙසු පුණ්ණඝටෙ සකලමග්ගවාසත්ථාය ච ගන්ධන්තරෙසු පුප්ඵානි පුප්ඵන්තරෙසු ගන්ධෙ ච ඨපාපෙත්වා භගවතො කාලං ආරොචාපෙසි. භගවා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො අන්තොසාණියාව රාජගෙහං ගන්ත්වා භත්තකිච්චං කත්වා විහාරං පච්චාගච්ඡති. අඤ්ඤො කොචි දට්ඨුම්පි න ලභති, කුතො පන භික්ඛං වා දාතුං පූජං වා කාතුං.

Seated in his splendid palace, he reflected: "My eldest son has gone forth and become a Buddha; my second son is the chief disciple, and the royal chaplain's son is the second disciple. These remaining monks, even in their days as householders, were in the retinue of my son. They were my responsibility in the past and are my responsibility now; I alone shall support them with the four requisites and shall not give an opportunity to others." From the monastery gatehouse to the palace gate, he had a fence of acacia wood built on both sides and covered with cloth. Above, he had a canopy hung, adorned with golden stars and various flower garlands as thick as a palm trunk. The ground below was spread with beautiful carpets. Inside, along both sides, he had placed flowering shrubs and full water pots. To perfume the entire path, he had fragrances placed among the flowers, and flowers among the fragrances. Then he had the time announced to the Blessed One. The Blessed One, surrounded by the community of monks, would go to the palace within this enclosure, and having finished the meal, would return to the monastery. No one else could even see them, let alone give alms or make offerings.

නාගරා චින්තෙසුං – ‘‘අජ්ජ සත්ථු ලොකෙ උප්පන්නස්ස සත්තමාසාධිකානි සත්ත සංවච්ඡරානි, මයඤ්ච දට්ඨුම්පි න ලභාම, පගෙව භික්ඛං වා දාතුං පූජං වා කාතුං ධම්මං වා සොතුං. රාජා ‘මය්හං එව බුද්ධො, මය්හං ධම්මො, මය්හං සඞ්ඝො’ති මමායිත්වා සයමෙව උපට්ඨහති. සත්ථා ච උප්පජ්ජමානො සදෙවකස්ස ලොකස්ස අත්ථාය උප්පන්නො, න රඤ්ඤොයෙව අත්ථාය. න හි රඤ්ඤොයෙව නිරයො උණ්හො, අඤ්ඤෙසං නීලුප්පලවනසදිසො. තස්මා රාජානං එවං වදාම ‘සචෙ නො සත්ථාරං දෙති, ඉච්චෙතං කුසලං. නො චෙ දෙති, රඤ්ඤා සද්ධිං යුජ්ඣිත්වා සඞ්ඝං ගහෙත්වා දානාදීනි පුඤ්ඤානි කරොම. න සක්කා ඛො පන සුද්ධනාගරෙහෙව එවං කාතුං, එකං ජෙට්ඨකපුරිසම්පි ගණ්හාමා’’’ති සෙනාපතිං උපසඞ්කමිත්වා තස්ස තමත්ථං ආරොචෙත්වා ‘‘සාමි කිං අම්හාකං පක්ඛො හොහිසි, උදාහු රඤ්ඤො’’ති ආහංසු. සො ආහ – ‘‘තුම්හාකං පක්ඛො හොමි, අපිච ඛො පන පඨමදිවසො මය්හං දාතබ්බො’’ති. තෙ සම්පටිච්ඡිංසු.

The citizens thought: "It has been seven years and seven months since the Teacher appeared in the world, yet we are not able even to see him, let alone offer alms, make offerings, or listen to the Dhamma. The king, thinking, 'The Buddha is mine, the Dhamma is mine, the Sangha is mine,' possessively attends to them by himself alone. But the Teacher has arisen for the benefit of the entire world with its gods, not just for the king's sake. Surely, hell is not hot only for the king while for others it is like a grove of blue lotuses. Therefore, we shall say to the king: 'If he gives us the Teacher, well and good. If not, we will fight with the king, take custody of the Sangha, and perform meritorious deeds like giving alms. Yet, this cannot be done by mere citizens alone—we must also enlist a leading man.'" They approached the commander-in-chief, explained the matter to him, and asked, "Sir, will you side with us or with the king?" He replied, "I will be on your side, but the first day must be given to me." They agreed.

සො රාජානං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘නාගරා, දෙව, තුම්හාකං කුපිතා’’ති ආහ. කිමත්ථං තාතාති? සත්ථාරං කිර තුම්හෙව උපට්ඨහථ, අම්හෙ න ලභාමාති. සචෙ ඉදානිපි ලභන්ති, න කුප්පන්ති. අලභන්තා තුම්හෙහි සද්ධිං යුජ්ඣිතුකාමා, දෙවාති. යුජ්ඣාමි, තාත, න භික්ඛුසඞ්ඝං දෙමීති. දෙව, තුම්හාකං දාසා තුම්හෙහි සද්ධිං යුජ්ඣාමාති වදන්ති, තුම්හෙ කං ගණ්හිත්වා යුජ්ඣිස්සථාති? නනු ත්වං සෙනාපතීති? නාගරෙහි විනා අසමත්ථො අහං, දෙවාති. තතො රාජා ‘‘බලවන්තො නාගරා, සෙනාපතිපි තෙසංයෙව පක්ඛො’’ති ඤත්වා ‘‘අඤ්ඤානි සත්තමාසාධිකානි සත්ත සංවච්ඡරානි මය්හං භික්ඛුසඞ්ඝං දෙන්තූ’’ති ආහ. නාගරා න සම්පටිච්ඡිංසු. රාජා ‘‘ඡබ්බස්සානි පඤ්චවස්සානී’’ති එවං හාපෙත්වා අඤ්ඤෙ සත්ත දිවසෙ යාචි[Pg.111]. නාගරා ‘‘අතිකක්ඛළං දානි රඤ්ඤා සද්ධිං කාතුං න වට්ටතී’’ති අනුජානිංසු. රාජා සත්තමාසාධිකානං සත්තන්නං සංවච්ඡරානං සජ්ජිතං දානමුඛං සත්තන්නමෙව දිවසානං සජ්ජෙත්වා ඡ දිවසෙ කෙසඤ්චි අපස්සන්තානංයෙව දානං දත්වා සත්තමෙ දිවසෙ නාගරෙ පක්කොසාපෙත්වා ‘‘සක්ඛිස්සථ, තාතා, එවරූපං දානං දාතු’’න්ති ආහ. තෙපි ‘‘නනු අම්හෙයෙව නිස්සායෙතං දෙවස්ස උප්පන්න’’න්ති වත්වා ‘‘සක්ඛිස්සාමා’’ති ආහංසු. රාජා පිට්ඨිහත්ථෙන අස්සූනි පුඤ්ඡමානො භගවන්තං වන්දිත්වා, ‘‘භන්තෙ, අට්ඨසට්ඨිභික්ඛුසතසහස්සං අඤ්ඤස්සු භාරං අකත්වා යාවජීවං චතූහි පච්චයෙහි උපට්ඨහිස්සාමීති චින්තෙසිං, නාගරානං දානි මෙ අනුඤ්ඤාතං, නාගරා හි ‘මයං දානං දාතුං න ලභාමා’ති භගවා කුප්පන්ති. ස්වෙව පට්ඨාය තෙසං අනුග්ගහං කරොථා’’ති ආහ.

He approached the king and said, "Your Majesty, the citizens are angry with you." "For what reason, my dear man?" "Because, it seems, you alone attend to the Teacher, and they do not get the opportunity. If they get it now, they will not be angry. But not getting it, they wish to fight with you, Your Majesty." "I will fight, my dear man, but I will not give up the community of monks." "Your Majesty, your own servants say they will fight with you. With whom then will you fight?" the general asked. The king replied, "Are you not the commander-in-chief?" "Without the citizens, I am powerless, Your Majesty," he said. Then the king, realizing, "The citizens are powerful, and the commander-in-chief is also on their side," said, "Let them give me the community of monks for another seven years and seven months." The citizens did not agree. The king then reduced the time to six years, then five years, and so on, until he asked for just seven more days. The citizens, thinking, "It is not right to be too harsh with the king now," consented. The king then prepared for those seven days the grand offerings that had been arranged for seven years and seven months. For six days he gave alms without anyone seeing. On the seventh day, he had the citizens summoned and asked, "My dear sirs, will you be able to give an offering like this?" They replied, "Indeed, was it not on our account that this was prepared by Your Majesty? We will be able." The king, wiping his tears with the back of his hand, paid homage to the Blessed One and said, "Venerable Sir, I had thought to support sixty-eight hundred thousand monks for their entire lives with the four requisites, without making them a burden to anyone else. But now I have given permission to the citizens. For, O Blessed One, the citizens are angry, thinking, ‘We do not get to give alms.’ From tomorrow onwards, please show them your favor."

අථ දුතියදිවසෙ සෙනාපති මහාදානං අදාසි. තතො නාගරා රඤ්ඤා කතසක්කාරතො උත්තරිතරං සක්කාරසම්මානං කත්වා දානං අදංසු. එතෙනෙව නියාමෙන සකලනගරස්ස පටිපාටියා ගතාය ද්වාරගාමවාසිනො සක්කාරසම්මානං සජ්ජයිංසු. මහාකාලකුටුම්බිකො චූළකාලං ආහ – ‘‘දසබලස්ස සක්කාරසම්මානං ස්වෙව අම්හාකං පාපුණාති, කිං සක්කාරං කරිස්සාමා’’ති? ත්වමෙව භාතික ජානාහීති. සචෙ මය්හං රුචියා කරොසි, අම්හාකං සොළසකරීසමත්තෙසු ඛෙත්තෙසු ගහිතගබ්භා සාලියො අත්ථි. සාලිගබ්භං ඵාලෙත්වා ආදාය බුද්ධානං අනුච්ඡවිකං පචාපෙමාති. එවං කයිරමානෙ කස්සචි උපකාරො න හොති, තස්මා නෙතං මය්හං රුච්චතීති. සචෙ ත්වං එවං න කරොසි, අහං මය්හං සන්තකං මමායිතුං ලභාමීති සොළසකරීසමත්තං ඛෙත්තං මජ්ඣෙ භින්දිත්වා අට්ඨකරීසට්ඨානෙ සීමං ඨපෙත්වා සාලිගබ්භං ඵාලෙත්වා ආදාය අසම්භින්නෙ ඛීරෙ පචාපෙත්වා චතුමධුරං පක්ඛිපිත්වා බුද්ධප්පමුඛස්ස සඞ්ඝස්ස අදාසි. කුටුම්බිකස්ස ඛො ගබ්භං ඵාලෙත්වා ගහිතගහිතට්ඨානං පුන පූරති. පුථුකකාලෙ පුථුකග්ගං නාම අදාසි, ගාමවාසීහි සද්ධිං අග්ගසස්සං නාම අදාසි, ලායනෙ ලායනග්ගං, වෙණිකරණෙ වෙණග්ගං, කලාපාදීසු කලාපග්ගං ඛලග්ගං ඛලභණ්ඩග්ගං කොට්ඨග්ගන්ති. එවං සො එකසස්සෙව නව වාරෙ අග්ගදානං අදාසි. තම්පි සස්සං අතිරෙකං උට්ඨානසම්පන්නං අහොසි.

On the second day, the general gave a great alms-giving. Then, the citizens, having shown even greater honor and respect than that shown by the king, offered alms. Following this method, when the turn of the entire city had passed, the residents of the gate-villages prepared honor and hospitality. Mahākāla the householder said to Cūḷakāla, “Tomorrow, the honor for the Ten-Powered One will fall to us. What offering shall we make?” “You yourself, brother, should know.” “If you do according to my liking, we have rice in our sixteen karīsa plots where the grains are mature. We could thresh the rice grains and prepare a meal suitable for the Buddha.” “If it is done like that, it would not benefit anyone; therefore, it does not appeal to me.” “If you do not agree to this, then I am able to dispose of my own property.” So, having divided the sixteen-karīsa field in half, placing a boundary at the eight-karīsa mark, he threshed the rice grains, took them, cooked them in unmixed milk, added the four sweets, and offered them to the Sangha headed by the Buddha. Indeed, for the householder, wherever he threshed the grains and took them, that place filled up again. At the time of parched rice, he gave the offering called 'Puthukagga'; together with the villagers, he gave the offering called 'Aggasassa' (first crop); at the reaping, the 'Lāyanagga' (reaping offering); at the making of sheaves, the 'Veṇagga' (sheaf offering); for bundles and so forth, the 'Kalāpagga' (bundle offering), the 'Khalagga' (threshing floor offering), the 'Khalabhaṇḍagga' (threshing floor produce offering), and the 'Koṭṭhagga' (granary offering). Thus, from a single crop, he gave a chief offering nine times. And that crop was exceptionally endowed with increase.

යාව බුද්ධා ධරති, යාව ච සඞ්ඝො ධරති, එතෙනෙව නියාමෙන කල්‍යාණකම්මං කත්වා තතො චුතො දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා දෙවෙසු චෙව [Pg.112] මනුස්සෙසු ච සංසරන්තො එකනවුතිකප්පෙ සම්පත්තිං අනුභවිත්වා අම්හාකං සත්ථු ලොකෙ උප්පන්නකාලෙ කපිලවත්ථුනගරස්ස අවිදූරෙ දොණවත්ථුබ්‍රාහ්මණගාමෙ බ්‍රාහ්මණමහාසාලකුලෙ නිබ්බත්ති. තස්ස නාමග්ගහණදිවසෙ කොණ්ඩඤ්ඤමාණවොති නාමං අකංසු. සො වුඩ්ඪිමන්වාය තයො වෙදෙ උග්ගහෙත්වා ලක්ඛණමන්තානං පාරං අගමාසි. තෙන සමයෙන අම්හාකං බොධිසත්තො තුසිතපුරා චවිත්වා කපිලවත්ථුපුරෙ නිබ්බත්ති. තස්ස නාමග්ගහණදිවසෙ අට්ඨුත්තරං බ්‍රාහ්මණසතං අහතවත්ථෙහි අච්ඡාදෙත්වා අප්පොදකං මධුපායාසං පායෙත්වා තෙසං අන්තරෙ අට්ඨ ජනෙ උච්චිනිත්වා මහාතලෙ නිසීදාපෙත්වා අලඞ්කතපටියත්තං බොධිසත්තං දුකූලචුම්බටකෙ නිපජ්ජාපෙත්වා ලක්ඛණපරිග්ගහණත්ථං තෙසං සන්තිකං ආනයිංසු. ධුරාසනෙ නිසින්නබ්‍රාහ්මණො මහාපුරිසස්ස සරීරසම්පත්තිං ඔලොකෙත්වා ද්වෙ අඞ්ගුලියො උක්ඛිපි. එවං පටිපාටියා සත්ත ජනා උක්ඛිපිංසු. තෙසං පන සබ්බනවකො කොණ්ඩඤ්ඤමාණවො, සො බොධිසත්තස්ස ලක්ඛණවරනිප්ඵත්තිං ඔලොකෙත්වා ‘‘අගාරමජ්ඣෙ ඨානකාරණං නත්ථි, එකන්තෙනෙස විවට්ටච්ඡදො බුද්ධො භවිස්සතී’’ති එකමෙව අඞ්ගුලිං උක්ඛිපි. ඉතරෙ පන සත්ත ජනා ‘‘සචෙ අගාරං අජ්ඣාවසිස්සති, රාජා භවිස්සති චක්කවත්තී. සචෙ පබ්බජිස්සති, බුද්ධො භවිස්සතී’’ති ද්වෙ ගතියො දිස්වා ද්වෙ අඞ්ගුලියො උක්ඛිපිංසු. අයං පන කොණ්ඩඤ්ඤො කතාධිකාරො පච්ඡිමභවිකසත්තො පඤ්ඤාය ඉතරෙ සත්ත ජනෙ අභිභවිත්වා ‘‘ඉමෙහි ලක්ඛණෙහි සමන්නාගතස්ස අගාරමජ්ඣෙ ඨානකරණං නාම නත්ථි, නිස්සංසයං බුද්ධො භවිස්සතී’’ති එකමෙව ගතිං අද්දස, තස්මා එකං අඞ්ගුලිං උක්ඛිපි. තතො බ්‍රාහ්මණා අත්තනො ඝරානි ගන්ත්වා පුත්තෙ ආමන්තයිංසු – ‘‘තාතා, අම්හෙ මහල්ලකා, සුද්ධොදනමහාරාජස්ස පුත්තං සබ්බඤ්ඤුතප්පත්තං මයං සම්භාවෙය්‍යාම වා නො වා. තුම්හෙ තස්මිං කුමාරෙ සබ්බඤ්ඤුතං පත්තෙ තස්ස සාසනෙ පබ්බජෙය්‍යාථා’’ති.

As long as the Buddhas endure, and as long as the Sangha endures, by this very method, having performed meritorious deeds, he passed away from there and was reborn in the heavenly realm. Wandering among gods and humans, he experienced prosperity for ninety-one eons. At the time our Teacher arose in the world, he was born in a prominent brahmin household in the brahmin village of Doṇavatthu, not far from the city of Kapilavatthu. On his naming day, they gave him the name Koṇḍañña Māṇava. Growing up, he mastered the three Vedas and reached the far shore of the science of marks and their interpretations. At that time, our Bodhisatta, having passed away from the Tusita heaven, was born in the city of Kapilavatthu. On his naming day, they clothed one hundred and eight brahmins in new garments, gave them honeyed milk-rice with little water to drink, and selected eight among them. Seating them on a great mat, they laid the adorned Bodhisatta on a silk cushion and brought him before them to examine his marks. The brahmin seated in the foremost seat observed the bodily perfection of the Great Being and raised two fingers. In this manner, seven of them raised two fingers in succession. But the youngest, Koṇḍañña Māṇava, having observed the excellence of the Bodhisatta’s marks, declared, "There is no reason for him to remain in household life; assuredly, he will be a Buddha with the veil removed," and raised only one finger. The other seven, seeing two possibilities—"If he remains in household life, he will become a wheel-turning monarch; if he goes forth, he will become a Buddha"—raised two fingers each. This Koṇḍañña, however, being a being who had performed his resolution and was destined for his final existence, surpassed the other seven persons in wisdom and saw only one course: "For one endowed with these marks, there is no reason to remain in household life; without a doubt, he will be a Buddha." Therefore, he raised only one finger. Then the brahmins returned to their homes and addressed their sons: "Dear ones, we are old. We may or may not be able to see King Suddhodana's son attain omniscience. But when that prince attains omniscience, you should go forth in his Dispensation."

සුද්ධොදනමහාරාජාපි බොධිසත්තස්ස ධාතියො ආදිං කත්වා පරිහාරං උපට්ඨපෙන්තො බොධිසත්තං වුද්ධිං ආපාදෙසි. මහාසත්තොපි වුද්ධිප්පත්තො දෙවො විය සම්පත්තිං අනුභවිත්වා පරිපක්කෙ ඤාණෙ කාමෙසු ආදීනවං නෙක්ඛම්මෙ ච ආනිසංසං දිස්වා රාහුලකුමාරස්ස ජාතදිවසෙ ඡන්නසහායො කණ්ඩකං ආරුය්හ දෙවතාහි විවටෙන ද්වාරෙන මහාභිනික්ඛමනං නික්ඛමිත්වා තෙනෙව රත්තිභාගෙන තීණි රජ්ජානි අතික්කමිත්වා අනොමානදීතීරෙ පබ්බජිත්වා ඝටිකාරමහාබ්‍රහ්මුනා ආභතෙ අරහද්ධජෙ ගහිතමත්තෙයෙව [Pg.113] වස්සසට්ඨිකත්ථෙරො විය පාසාදිකෙන ඉරියාපථෙන රාජගහං පත්වා තත්ථ පිණ්ඩාය චරිත්වා පණ්ඩවපබ්බතච්ඡායාය පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජිත්වා රඤ්ඤා මාගධෙන රජ්ජසිරියා නිමන්තියමානොපි තං පටික්ඛිපිත්වා අනුක්කමෙන උරුවෙලං ගන්ත්වා ‘‘රමණීයො වත අයං භූමිභාගො, අලං වතිදං කුලපුත්තස්ස පධානත්ථිකස්ස පධානායා’’ති පධානාභිමුඛං චිත්තං උප්පාදෙත්වා තත්ථ වාසං උපගතො.

King Suddhodana, too, having arranged attendance for the Bodhisatta, beginning with nurses, brought about the Bodhisatta's growth. The Great Being, too, having attained growth, experienced prosperity like a deva. When his knowledge matured, seeing the danger in sensual pleasures and the benefit in renunciation, on the day Rāhula Kumāra was born, with Channa as his companion, mounting Kaṇḍaka, through the gate opened by the devas, he made the Great Renunciation. That very night, having crossed three kingdoms and gone forth on the bank of the Anomā River, as soon as he took the arahant's banner brought by Ghaṭikāra Mahābrahmā, like a sixty-year-old elder with pleasing deportment, he reached Rājagaha. There, having wandered for alms and eaten the alms food in the shade of Paṇḍava Mountain, though invited by the King of Magadha with royal fortune, he refused it and gradually went to Uruvelā. Thinking, “Truly delightful is this region; truly this is suitable for a clansman intent on striving,” he directed his mind toward the struggle and took up residence there.

තෙන සමයෙන ඉතරෙ සත්ත බ්‍රාහ්මණා යථාකම්මං ගතා, සබ්බදහරො පන ලක්ඛණපරිග්ගාහකො කොණ්ඩඤ්ඤමාණවො අරොගො. සො ‘‘මහාපුරිසො පබ්බජිතො’’ති සුත්වා තෙසං බ්‍රාහ්මණානං පුත්තෙ උපසඞ්කමිත්වා එවමාහ – ‘‘සිද්ධත්ථකුමාරො කිර පබ්බජිතො. සො හි නිස්සංසයං බුද්ධො භවිස්සති. සචෙ තුම්හාකං පිතරො අරොගා අස්සු, අජ්ජ නික්ඛමිත්වා පබ්බජෙය්‍යුං. සචෙ තුම්හෙපි ඉච්ඡථ, එථ මයං තං මහාපුරිසමනුපබ්බජිස්සාමා’’ති. තෙ සබ්බෙ එකච්ඡන්දා භවිතුං නාසක්ඛිංසු. තයො ජනා න පබ්බජිංසු, කොණ්ඩඤ්ඤබ්‍රාහ්මණං ජෙට්ඨකං කත්වා ඉතරෙ චත්තාරො පබ්බජිංසු. ඉමෙ පඤ්ච පබ්බජිත්වා ගාමනිගමරාජධානීසු භික්ඛාය චරන්තා බොධිසත්තස්ස සන්තිකං අගමිංසු. තෙ ඡබ්බස්සානි බොධිසත්තෙ මහාපධානං පදහන්තෙ ‘‘ඉදානි බුද්ධො භවිස්සති ඉදානි බුද්ධො භවිස්සතී’’ති මහාසත්තං උපට්ඨහමානා සන්තිකාවචරාවස්ස අහෙසුං. යදා පන බොධිසත්තො එකතිලතණ්ඩුලාදීහි වීතිනාමෙන්තොපි දුක්කරකාරිකාය අරියධම්මපටිවෙධස්ස අභාවං ඤත්වා ඔළාරිකං ආහාරං ආහරි, තදා තෙ පක්කමිත්වා ඉසිපතනං අගමංසු.

At that time, the other seven brahmins had gone according to their karma, but the youngest, Koṇḍañña the youth, skilled in discerning marks, remained healthy. Hearing that 'the Great Being has gone forth,' he approached the sons of those brahmins and said: 'Prince Siddhattha, it is said, has gone forth. He will undoubtedly become a Buddha. If your fathers were well, they would go forth today. If you too wish, come, let us go forth after that Great Being.' They were all unable to be of one mind. Three persons did not go forth, while the other four, with the brahmin Koṇḍañña as their elder, went forth. These five, having gone forth and wandering for alms in villages, towns, and royal cities, approached the Bodhisatta. For six years, while the Bodhisatta was undertaking his great striving, they attended upon the Great Being, thinking, 'Now he will become a Buddha, now he will become a Buddha,' and remained in his vicinity. But when the Bodhisatta, even though sustaining himself with a single sesame seed or grain of rice, realized the absence of the penetration of the Noble Dhamma through such painful practices and accepted coarse food, they departed and went to Isipatana.

අථ බොධිසත්තො ඔළාරිකාහාරපරිභොගෙන ඡවිමංසලොහිතපාරිපූරිං කත්වා විසාඛපුණ්ණමදිවසෙ සුජාතාය දින්නං වරභොජනං භුඤ්ජිත්වා සුවණ්ණපාතිං නදියා පටිසොතං ඛිපිත්වා ‘‘අජ්ජ බුද්ධො භවිස්සාමී’’ති කතසන්නිට්ඨානො සායන්හසමයෙ කාලෙන නාගරාජෙන අනෙකෙහි ථුතිසතෙහි අභිත්ථවියමානො මහාබොධිමණ්ඩං ආරුය්හ අචලට්ඨානෙ පාචීනලොකධාතුඅභිමුඛො පල්ලඞ්කෙන නිසීදිත්වා චතුරඞ්ගසමන්නාගතං වීරියං අධිට්ඨාය සූරියෙ ධරමානෙයෙව මාරබලං විධමිත්වා පඨමයාමෙ පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරිත්වා මජ්ඣිමයාමෙ දිබ්බචක්ඛුං විසොධෙත්වා පච්චූසකාලසමනන්තරෙ පටිච්චසමුප්පාදෙ ඤාණං ඔතාරෙත්වා අනුලොමපටිලොමං පච්චයාකාරවට්ටං [Pg.114] සම්මසන්තො සබ්බබුද්ධෙහි පටිවිද්ධං අසාධාරණං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං පටිවිජ්ඣිත්වා නිබ්බානාරම්මණාය ඵලසමාපත්තියා තත්ථෙව සත්තාහං වීතිනාමෙසි.

Then the Bodhisatta, having restored the fullness of his skin, flesh, and blood by partaking of coarse food, on the Visākha full moon day, having eaten the excellent meal offered by Sujātā, and having thrown the golden bowl upstream into the river, made the resolution, 'Today I shall become a Buddha.' In the evening, being extolled by the Nāga king Kāla with many hundreds of praises, he ascended the great Bodhi-maṇḍala and, sitting cross-legged at the immovable spot, facing the eastern world-sphere, he resolved upon the energy endowed with four factors. While the sun was still shining, he dispelled the forces of Māra. In the first watch of the night, he recollected his past lives; in the middle watch, he purified the divine eye; and immediately at dawn, he directed his knowledge onto dependent origination. Reflecting back and forth on the cycle of conditional relations, he penetrated the unique and extraordinary all-knowing knowledge, which had been penetrated by all Buddhas. With his mind absorbed in the attainment of fruition focused on Nibbāna, he spent seven days right there.

එතෙනෙව උපායෙන සත්තසත්තාහං බොධිමණ්ඩෙ විහරිත්වා රාජායතනමූලෙ මධුපිණ්ඩිකභොජනං පරිභුඤ්ජිත්වා පුන අජපාලනිග්‍රොධමූලං ආගන්ත්වා තත්ථ නිසින්නො ධම්මගම්භීරතං පච්චවෙක්ඛිත්වා අප්පොස්සුක්කතාය චිත්තෙ නමන්තෙ මහාබ්‍රහ්මුනා යාචිතො බුද්ධචක්ඛුනා ලොකං වොලොකෙන්තො තික්ඛින්ද්‍රියාදිභෙදෙ සත්තෙ දිස්වා මහාබ්‍රහ්මුනො ධම්මදෙසනාය පටිඤ්ඤං දත්වා ‘‘කස්ස නු ඛො අහං පඨමං ධම්මං දෙසෙස්සාමී’’ති ආළාරුදකානං කාලකතභාවං ඤත්වා පුන චින්තෙන්තො ‘‘බහූපකාරා ඛො පන මෙ පඤ්චවග්ගියා භික්ඛූ, යෙ මං පධානපහිතත්තං උපට්ඨහිංසු. යංනූනාහං පඤ්චවග්ගියානං භික්ඛූනං පඨමං ධම්මං දෙසෙය්‍ය’’න්ති චිත්තං උප්පාදෙසි. ඉදං පන සබ්බමෙව බුද්ධානං පරිවිතක්කමත්තමෙව, ඨපෙත්වා පන කොණ්ඩඤ්ඤබ්‍රාහ්මණං අඤ්ඤො කොචි පඨමං ධම්මං පටිවිජ්ඣිතුං සමත්ථො නාම නත්ථි. සොපි එතදත්ථමෙව කප්පසතසහස්සං අධිකාරකම්මං අකාසි, බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස නව වාරෙ අග්ගසස්සදානං අදාසි.

In this manner, he dwelt for seven weeks at the Bodhi seat. Having partaken of the honey-lump meal at the foot of the Rājāyatana tree, and having returned to the Ajapāla banyan tree and sitting there, he contemplated the profundity of the Dhamma, and as his mind inclined towards non-exertion, being entreated by Mahābrahmā, and surveying the world with the Buddha-eye, he saw beings with sharp and dull faculties and other distinctions, and gave his assent to Mahābrahmā for the teaching of the Dhamma. He thought, 'To whom now should I first teach the Dhamma?' Knowing that Āḷāra and Udaka had passed away, he reflected further: 'Indeed, the group of five monks were of great help to me, who attended upon me when I was devoted to striving. What if I were to teach the Dhamma first to the group of five monks?' However, this was merely the reflection of all Buddhas, for apart from Koṇḍañña the brahmin, there was no one else capable of being the first to penetrate the Dhamma. For this very purpose, he had performed meritorious deeds for a hundred thousand aeons, and nine times he had offered the foremost harvest to the Saṅgha headed by the Buddha.

අථ සත්ථා පත්තචීවරමාදාය අනුපුබ්බෙන ඉසිපතනං ගන්ත්වා යෙන පඤ්චවග්ගියා භික්ඛූ, තෙනුපසඞ්කමි. තෙ තථාගතං ආගච්ඡන්තං දිස්වාව අත්තනො කතිකාය සණ්ඨාතුං නාසක්ඛිංසු. එකො පත්තචීවරං පටිග්ගහෙසි, එකො ආසනං පඤ්ඤාපෙසි, එකො පාදොදකං පච්චුපට්ඨාපෙසි, එකො පාදෙ ධොවි, එකො තාලවණ්ටං ගහෙත්වා බීජමානො ඨිතො. එවං තෙසු වත්තං දස්සෙත්වා සන්තිකෙ නිසින්නෙසු කොණ්ඩඤ්ඤත්ථෙරං කායසක්ඛිං කත්වා සත්ථා අනුත්තරං තෙපරිවට්ටං ධම්මචක්කප්පවත්තනසුත්තන්තං ආරභි. මනුස්සපරිසා පඤ්ච ජනාව අහෙසුං, දෙවපරිසා අපරිච්ඡින්නා. දෙසනාපරියොසානෙ කොණ්ඩඤ්ඤත්ථෙරො අට්ඨාරසහි මහාබ්‍රහ්මකොටීහි සද්ධිං සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨිතො. අථ සත්ථා ‘‘මයා දුක්කරසතාභතං ධම්මං පඨමමෙව අඤ්ඤාසීති අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤො නාම අය’’න්ති ථෙරං ආලපන්තො ‘‘අඤ්ඤාසි වත, භො, කොණ්ඩඤ්ඤො, අඤ්ඤාසි වත, භො, කොණ්ඩඤ්ඤො’’ති ආහ. තස්ස තදෙව නාමං ජාතං. තෙන වුත්තං – ‘‘ඉති හිදං [Pg.115] ආයස්මතො කොණ්ඩඤ්ඤස්ස අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤොත්වෙව නාමං අහොසී’’ති.

Then the Teacher, taking his bowl and robe, gradually went to Isipatana and approached the group of five bhikkhus. As soon as they saw the Tathāgata approaching, they were unable to abide by their agreement. One received his bowl and robe, one prepared a seat, one set out water for the feet, one washed his feet, and one stood fanning him with a palm-leaf fan. Having thus shown him proper attention, when they were seated nearby, the Teacher, making the Elder Koṇḍañña a bodily witness, began the incomparable Discourse on the Setting in Motion of the Wheel of Dhamma, with its three turnings. The human assembly consisted of only five persons, while the divine assembly was immeasurable. At the conclusion of the discourse, the Elder Koṇḍañña, together with eighteen koṭis of great Brahmās, became established in the fruit of stream-entry. Then the Teacher, acknowledging that the elder was the first to understand the Dhamma brought forth with a hundred difficulties, exclaimed, 'Indeed, Koṇḍañña has understood! Indeed, Koṇḍañña has understood!' Thus, that name came to be for him. Therefore it was said: 'Thus, the Venerable Koṇḍañña's name became Aññāsikoṇḍañña.'

ඉති ථෙරො ආසාළ්හිපුණ්ණමායං සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨිතො, පාටිපදදිවසෙ භද්දියත්ථෙරො, දුතියපක්ඛදිවසෙ වප්පත්ථෙරො, තතියපක්ඛදිවසෙ මහානාමත්ථෙරො, පක්ඛස්ස චතුත්ථියං අස්සජිත්ථෙරො සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨිතො. පඤ්චමියා පන පක්ඛස්ස අනත්තලක්ඛණසුත්තන්තදෙසනාපරියොසානෙ සබ්බෙපි අරහත්තෙ පතිට්ඨිතා.

Thus, the elder became established in the fruit of stream-entry on the Āsāḷhī full moon day. On the first day of the fortnight, the Elder Bhaddiya; on the second day of the fortnight, the Elder Vappa; on the third day of the fortnight, the Elder Mahānāma; and on the fourth day of the fortnight, the Elder Assaji became established in the fruit of stream-entry. However, on the fifth day of the fortnight, at the conclusion of the discourse on the Anattalakkhaṇa Sutta, all of them became established in arahantship.

තෙන ඛො පන සමයෙන ඡ ලොකෙ අරහන්තො හොන්ති. තතො පට්ඨාය සත්ථා යසදාරකප්පමුඛෙ පඤ්චපඤ්ඤාස පුරිසෙ, කප්පාසියවනසණ්ඩෙ තිංසමත්තෙ භද්දවග්ගියෙ, ගයාසීසෙ පිට්ඨිපාසාණෙ සහස්සමත්තෙ පුරාණජටිලෙති එවං මහාජනං අරියභූමිං ඔතාරෙත්වා බිම්බිසාරප්පමුඛානි එකාදසනහුතානි සොතාපත්තිඵලෙ, එකං නහුතං සරණත්තයෙ පතිට්ඨාපෙත්වා ජම්බුදීපතලෙ සාසනං පුප්ඵිතඵලිතං කත්වා සකලජම්බුදීපමණ්ඩලං කාසාවපජ්ජොතං ඉසිවාතපටිවාතං කරොන්තො එකස්මිං සමයෙ ජෙතවනමහාවිහාරං පත්වා තත්ථ වසන්තො භික්ඛුසඞ්ඝමජ්ඣෙ පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනගතො ධම්මං දෙසෙන්තො ‘‘පඨමං ධම්මං පටිවිද්ධභික්ඛූනං අන්තරෙ මම පුත්තො කොණ්ඩඤ්ඤො අග්ගො’’ති දස්සෙතුං එතදග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසි.

Now at that time there were six arahants in the world. From then on, the Teacher led a great multitude to the noble state: fifty-five persons headed by the young man Yasa, about thirty Bhaddavaggiya bhikkhus in the Kappāsiyavana grove, and about a thousand former matted-hair ascetics at Gayāsīsa on Piṭṭhipāsāṇa. Having established eleven myriads of beings headed by Bimbisāra in the fruit of stream-entry, and one myriad in the three refuges, he made the Dispensation flourish and bear fruit throughout the Jambudīpa continent, making the whole of Jambudīpa a blaze of saffron robes, with the breeze of sages blowing both with and against the wind. At one time, having arrived at the Jetavana Great Monastery and dwelling there, seated on the excellent Buddha-seat prepared in the midst of the Saṅgha of bhikkhus, while teaching the Dhamma, to show that 'Among the bhikkhus who first penetrated the Dhamma, my son Koṇḍañña is the foremost,' he placed him in the foremost position.

ථෙරොපි ද්වෙ අග්ගසාවකෙ අත්තනො නිපච්චකාරං කරොන්තෙ දිස්වා බුද්ධානං සන්තිකා අපක්කමිතුකාමො හුත්වා ‘‘පුණ්ණමාණවො පබ්බජිත්වා සාසනෙ අග්ගධම්මකථිකො භවිස්සතී’’ති දිස්වා දොණවත්ථුබ්‍රාහ්මණගාමං ගන්ත්වා අත්තනො භාගිනෙය්‍යං පුණ්ණමාණවං පබ්බාජෙත්වා ‘‘අයං බුද්ධානං සන්තිකෙ වසිස්සතී’’ති තස්ස බුද්ධානං අන්තෙවාසිකභාවං කත්වා සයං දසබලං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘භගවා මය්හං ගාමන්තසෙනාසනං අසප්පායං, ආකිණ්ණො විහරිතුං න සක්කොමි, ඡද්දන්තදහං ගන්ත්වා වසිස්සාමී’’ති භගවන්තං අනුජානාපෙත්වා උට්ඨායාසනා සත්ථාරං වන්දිත්වා ඡද්දන්තදහං ගන්ත්වා ඡද්දන්තහත්ථිකුලං නිස්සාය ද්වාදස වස්සානි වීතිනාමෙත්වා තත්ථෙව අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායි.

The Elder, seeing the two chief disciples performing service for him and wishing to depart from the Buddha's presence, perceived, 'The young man Puṇṇa, after going forth, will become a foremost Dhamma-expounder in the Dispensation.' He went to the brahmin village of Doṇavatthu and gave the going forth to his nephew, the young man Puṇṇa. Making him a disciple of the Buddha, he said, 'He will dwell in the Buddha's presence.' Then he himself approached the One of Ten Powers and requested permission from the Blessed One, saying, 'Venerable sir, my lodging near the village is unsuitable; I cannot dwell there, it is too crowded. I will go to Lake Chaddanta and reside there.' Having received the Teacher's consent, he rose from his seat, paid homage to the Teacher, and went to Lake Chaddanta. Relying on the clan of Chaddanta elephants, he spent twelve years there and attained final Nibbāna in that very place with the Nibbāna-element without residue remaining.

සාරිපුත්ත-මොග්ගල්ලානත්ථෙරවත්ථු

The Story of the Elders Sāriputta and Moggallāna

189-190. දුතියතතියෙසු [Pg.116] මහාපඤ්ඤානන්ති මහතියා පඤ්ඤාය සමන්නාගතානං. ඉද්ධිමන්තානන්ති ඉද්ධියා සම්පන්නානං. සාරිපුත්තො මොග්ගල්ලානොති තෙසං ථෙරානං නාමං.

189-190. In the second and third cases, “of great wisdom” means those endowed with great wisdom. “Possessing psychic powers” means those accomplished in psychic powers. “Sāriputta and Moggallāna” are the names of those elders.

ඉමෙසම්පි පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – ඉතො සතසහස්සකප්පාධිකෙ අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යකප්පමත්ථකෙ සාරිපුත්තො බ්‍රාහ්මණමහාසාලකුලෙ නිබ්බත්ති, නාමෙන සරදමාණවො නාම අහොසි. මොග්ගල්ලානො ගහපතිමහාසාලකුලෙ නිබ්බත්ති, නාමෙන සිරිවඩ්ඪනකුටුම්බියො නාම අහොසි. තෙ උභොපි සහපංසුකීළිතාව සහායකා අහෙසුං. සරදමාණවො පිතු අච්චයෙන කුලසන්තකං මහාධනං පටිපජ්ජිත්වා එකදිවසං රහොගතො චින්තෙසි – ‘‘අහං ඉධලොකත්තභාවමෙව ජානාමි, නො පරලොකත්තභාවං, ජාතසත්තානඤ්ච මරණං නාම ධුවං, මයා එකං පබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා මොක්ඛධම්මගවෙසනං කාතුං වට්ටතී’’ති. සො සහායකං උපසඞ්කමිත්වා ආහ – ‘‘සම්ම සිරිවඩ්ඪන, අහං පබ්බජිත්වා මොක්ඛධම්මං ගවෙසිස්සාමි, ත්වං මයා සද්ධිං පබ්බජිතුං සක්ඛිස්සසී’’ති. න සක්ඛිස්සාමි, සම්ම, ත්වංයෙව පබ්බජාහීති. සො චින්තෙසි – ‘‘පරලොකං ගච්ඡන්තා සහායෙ වා ඤාතිමිත්තෙ වා ගහෙත්වා ගතා නාම නත්ථි, අත්තනා කතං අත්තනොව හොතී’’ති. තතො රතනකොට්ඨාගාරං විවරාපෙත්වා කපණද්ධිකවණිබ්බකයාචකානං මහාදානං දත්වා පබ්බතපාදං පවිසිත්වා ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජි. තස්ස එකො ද්වෙ තයොති එවං අනුපබ්බජ්ජං පබ්බජිතා චතුසත්තතිසහස්සමත්තා ජටිලා අහෙසුං. සො පඤ්චාභිඤ්ඤා අට්ඨ ච සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙත්වා තෙසම්පි ජටිලානං කසිණපරිකම්මං ආචික්ඛි. තෙපි සබ්බෙ පඤ්ච අභිඤ්ඤා අට්ඨ ච සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙසුං.

This is the sequential story concerning their question: One incalculable aeon and one hundred thousand aeons ago from the present, Sāriputta was born into a great brahmin family; his name was the young man Sarada. Moggallāna was born into a great householder family; his name was the householder Sirivaḍḍhana. Both were friends who had played together in the dust. After his father's death, the young man Sarada came into the great family fortune. One day, while in solitude, he reflected: 'I know only this present state of existence, not the state of existence in a future world. For beings who are born, death is indeed certain. It is right for me to go forth and seek the teaching of liberation.' He approached his friend and said: 'Friend Sirivaḍḍhana, I will go forth and seek the teaching of liberation. Will you be able to go forth with me?' 'I will not be able, friend. You go forth yourself.' He reflected: 'When going to the next world, no one takes friends or relatives with them. What is done by oneself is one's own.' Then, having had his treasure-houses opened, he gave a great donation to the poor, wayfarers, mendicants, and beggars. He entered the foothills of a mountain and went forth into the life of a sage. Following his going forth, one, two, three, and so on, about seventy-four thousand matted-hair ascetics went forth after him. He produced the five supernormal knowledges and the eight attainments, and he taught those matted-hair ascetics the preliminary work for the kasiṇas. They too all produced the five supernormal knowledges and the eight attainments.

තෙන සමයෙන අනොමදස්සී නාම බුද්ධො ලොකෙ උදපාදි. නගරං චන්දවතී නාම අහොසි, පිතා යසවන්තො නාම ඛත්තියො, මාතා යසොධරා නාම දෙවී, බොධි අජ්ජුනරුක්ඛො, නිසභත්ථෙරො ච අනොමත්ථෙරො චාති ද්වෙ අග්ගසාවකා, වරුණත්ථෙරො නාම උපට්ඨාකො, සුන්දරා ච සුමනා චාති ද්වෙ අග්ගසාවිකා, ආයු වස්සසතසහස්සං අහොසි, සරීරං අට්ඨපඤ්ඤාසහත්ථුබ්බෙධං, සරීරප්පභා ද්වාදසයොජනං ඵරි, භික්ඛුසතසහස්සපරිවාරො අහොසි.

At that time, a Buddha named Anomadassī arose in the world. His city was named Candavatī, his father was the khattiya named Yasavanta, his mother was the queen named Yasodharā, his Bodhi tree was the Ajjuna tree, his two chief disciples were the Elders Nisabha and Anoma, his attendant was the Elder Varuṇa, and his two chief female disciples were Sundarā and Sumanā. His lifespan was one hundred thousand years, his body was fifty-eight cubits in height, his bodily radiance extended for twelve leagues, and he had a retinue of one hundred thousand bhikkhus.

අථෙකදිවසං [Pg.117] පච්චූසකාලෙ මහාකරුණාසමාපත්තිතො වුට්ඨාය ලොකං වොලොකෙන්තො සරදතාපසං දිස්වා ‘‘අජ්ජ මය්හං සරදතාපසස්ස සන්තිකං ගතපච්චයෙන ධම්මදෙසනා ච මහතී භවිස්සති, සො ච අග්ගසාවකට්ඨානං පත්ථෙස්සති, තස්ස සහායකො සිරිවඩ්ඪනකුටුම්බියො දුතියසාවකට්ඨානං, දෙසනාපරියොසානෙ චස්ස පරිවාරා චතුසත්තතිසහස්සජටිලා අරහත්තං පාපුණිස්සන්ති, මයා තත්ථ ගන්තුං වට්ටතී’’ති අත්තනො පත්තචීවරමාදාය අඤ්ඤං කඤ්චි අනාමන්තෙත්වා සීහො විය එකචරො හුත්වා සරදතාපසස්ස අන්තෙවාසිකෙසු ඵලාඵලත්ථාය ගතෙසු ‘‘බුද්ධභාවං මෙ ජානාතූ’’ති තස්ස පස්සන්තස්සෙව සරදතාපසස්ස ආකාසතො ඔතරිත්වා පථවියං පතිට්ඨාසි. සරදතාපසො බුද්ධානුභාවං චෙව සරීරසම්පත්තිං චස්ස දිස්වා ලක්ඛණමන්තෙ සම්මසිත්වා ‘‘ඉමෙහි ලක්ඛණෙහි සමන්නාගතො නාම අගාරමජ්ඣෙ වසන්තො රාජා හොති චක්කවත්තී, පබ්බජ්ජන්තො ලොකෙ විවට්ටච්ඡදො සබ්බඤ්ඤු බුද්ධො හොති, අයං පුරිසො නිස්සංසයං බුද්ධො’’ති ජානිත්වා පච්චුග්ගමනං කත්වා පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා ආසනං පඤ්ඤාපෙත්වා අදාසි. නිසීදි භගවා පඤ්ඤත්තාසනෙ. සරදතාපසොපි අත්තනො අනුච්ඡවිකං ආසනං ගහෙත්වා එකමන්තං නිසීදි.

One morning, having emerged from the attainment of great compassion at dawn and surveying the world, he saw the ascetic Sarada. He thought, 'Today, on account of my going to the ascetic Sarada, there will be a great teaching of the Dhamma, and he will aspire to the position of chief disciple. His companion, the householder Sirivaḍḍhana, will also aspire to the position of second disciple. At the end of the teaching, his retinue of seventy-four thousand matted-hair ascetics will attain arahantship. It is fitting for me to go there.' Taking his bowl and robe without informing anyone else, he went alone like a lion. While the disciples of the ascetic Sarada had gone out to gather fruits, the Buddha descended from the sky and stood on the ground in his sight, so that he might know his state of Buddhahood. Seeing the Buddha’s power and physical perfection, Sarada reflected on the lore of the marks and realized: 'One endowed with these marks, if dwelling in the household life, becomes a wheel-turning monarch. If he goes forth, he becomes in the world one with the veil rolled back, an all-knowing Buddha. Without a doubt, this man is the Buddha.' He went forward to greet him, paid homage with the five-point prostration, prepared a seat, and offered it. The Blessed One sat on the prepared seat. The ascetic Sarada also took a seat suitable for himself and sat to one side.

තස්මිං සමයෙ චතුසත්තතිසහස්සජටිලා පණීතපණීතානි ඔජවන්තානි ඵලාඵලානි ගහෙත්වා ආචරියස්ස සන්තිකං සම්පත්තා බුද්ධානඤ්චෙව ආචරියස්ස ච නිසින්නාසනං ඔලොකෙත්වා ආහංසු – ‘‘ආචරිය, මයං ‘ඉමස්මිං ලොකෙ තුම්හෙහි මහන්තතරො නත්ථී’ති විචරාම, අයං පන පුරිසො තුම්හෙහි මහන්තතරො මඤ්ඤෙ’’ති. තාතා, කිං වදථ? සාසපෙන සද්ධිං අට්ඨසට්ඨියොජනසතසහස්සුබ්බෙධං සිනෙරුං සමං කාතුං ඉච්ඡථ, සබ්බඤ්ඤුබුද්ධෙන සද්ධිං මය්හං උපමං මා කරිත්ථ පුත්තකාති. අථ තෙ තාපසා ‘‘සචෙ අයං ඉත්තරසත්තො අභවිස්ස, න අම්හාකං ආචරියො එවරූපං උපමං ආහරෙය්‍ය, යාව මහා වතායං පුරිසො’’ති සබ්බෙව පාදෙසු නිපතිත්වා සිරසා වන්දිංසු.

At that time, seventy-four thousand matted-hair ascetics, taking choice and nutritious fruits, approached their teacher. Observing the seats of the Buddha and their teacher, they said, 'Teacher, we have been wandering about thinking, "There is no one greater than you in this world." But this man here seems greater than you.' 'My dears, what are you saying? Do you wish to make Mount Sineru, which is six million eight hundred thousand yojanas high, level with a mustard seed? Do not compare me with the All-Knowing Buddha, my children.' Then those ascetics thought, 'If this were an ordinary being, our teacher would not have made such a comparison. How truly great this man must be!' They all fell at his feet and bowed their heads in reverence.

අථ නෙ ආචරියො ආහ – ‘‘තාතා, අම්හාකං බුද්ධානං අනුච්ඡවිකො දෙය්‍යධම්මො නත්ථි, සත්ථා ච භික්ඛාචාරවෙලාය ඉධාගතො, මයං යථාබලං දෙය්‍යධම්මං දස්සාම. තුම්හෙ යං යං පණීතං ඵලාඵලං, තං තං ආහරථා’’ති. ආහරාපෙත්වා හත්ථෙ ධොවිත්වා සයං තථාගතස්ස පත්තෙ පතිට්ඨාපෙසි[Pg.118]. සත්ථාරා ච ඵලාඵලෙ පටිග්ගහිතමත්තෙ දෙවතා දිබ්බොජං පක්ඛිපිංසු. තාපසො උදකම්පි සයමෙව පරිස්සාවෙත්වා අදාසි. තතො භත්තකිච්චං නිට්ඨාපෙත්වා හත්ථං ධොවිත්වා නිසින්නෙ සත්ථරි සබ්බෙ අන්තෙවාසිකෙ පක්කොසිත්වා සත්ථු සන්තිකෙ සාරණීයං කථං කථෙන්තො නිසීදි. සත්ථා ‘‘ද්වෙ අග්ගසාවකා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං ආගච්ඡන්තූ’’ති චින්තෙසි. තෙ සත්ථු චිත්තං ඤත්වා සතසහස්සඛීණාසවපරිවාරා ආගන්ත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා එකමන්තං අට්ඨංසු.

Then the teacher said to them: 'My dears, we have no alms-gift worthy of the Buddhas, and the Teacher has come here at the time for the alms-round. We will give an alms-gift according to our ability. Bring whatever choice fruits you have.' Having had them brought, he washed his hands and personally placed them in the Tathāgata's bowl. As soon as the Teacher accepted the fruits, the deities infused them with divine essence. The ascetic himself also strained water and gave it. Then, when the Teacher had finished his meal and was seated, the ascetic called all his disciples, sat down near the Teacher, and engaged in friendly conversation. The Teacher thought, 'Let the two chief disciples come with the assembly of monks.' Knowing the Teacher's thought, they arrived, surrounded by a hundred thousand arahants, paid homage to the Teacher, and stood to one side.

තතො සරදතාපසො අන්තෙවාසිකෙ ආමන්තෙසි – ‘‘තාතා, බුද්ධානං නිසින්නාසනම්පි නීචං, සමණසතසහස්සානම්පි ආසනං නත්ථි, තුම්හෙහි අජ්ජ උළාරං බුද්ධසක්කාරං කාතුං වට්ටති, පබ්බතපාදතො වණ්ණගන්ධසම්පන්නානි පුප්ඵානි ආහරථා’’ති. කථනකාලො පපඤ්චො විය හොති, ඉද්ධිමන්තානං පන විසයො අචින්තෙය්‍යොති මුහුත්තමත්තෙනෙව තෙ තාපසා වණ්ණගන්ධසම්පන්නානි පුප්ඵානි ආහරිත්වා බුද්ධානං යොජනප්පමාණං පුප්ඵාසනං පඤ්ඤාපෙසුං, උභින්නං අග්ගසාවකානං තිගාවුතං, සෙසභික්ඛූනං අඩ්ඪයොජනිකාදිභෙදං, සඞ්ඝනවකස්ස උසභමත්තං අහොසි. එවං පඤ්ඤත්තෙසු ආසනෙසු සරදතාපසො තථාගතස්ස පුරතො අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වා ඨිතො, ‘‘භන්තෙ, මය්හං දීඝරත්තං හිතසුඛත්ථාය ඉමං පුප්ඵාසනං අභිරුහථා’’ති ආහ.

Then the ascetic Sarada addressed his disciples: 'My dears, the Buddha's seat is low, and there is no seating for a hundred thousand monks. It is fitting for you to perform a magnificent honoring of the Buddha today. Bring flowers rich in color and fragrance from the foot of the mountain.' Though speaking of it takes time, the domain of those with psychic power is inconceivable. In just a moment, those ascetics brought flowers rich in color and fragrance and prepared a flower seat for the Buddha spanning a yojana. For the two chief disciples, it was three gāvutas; for the remaining monks, it was of various sizes such as half a yojana; and for the most junior monk of the Sangha, it was an usabha in measure. When the seats were thus prepared, the ascetic Sarada, with hands reverently joined, stood before the Tathāgata and said, 'Venerable sir, for my long-lasting welfare and happiness, please ascend this flower seat.'

‘‘නානාපුප්ඵඤ්ච ගන්ධඤ්ච, සම්පාදෙත්වාන එකතො;

පුප්ඵාසනං පඤ්ඤාපෙත්වා, ඉදං වචනමබ්‍රවිං.

"Having gathered various flowers and scents together, and having prepared a flower seat, I spoke these words."

‘‘ඉදං තෙ ආසනං වීර, පඤ්ඤත්තං තවනුච්ඡවිං;

මම චිත්තං පසාදෙන්තො, නිසීද පුප්ඵමාසනෙ.

"This is your seat, O hero, prepared and suitable for you. Delighting my mind, be seated upon this flower seat."

‘‘සත්තරත්තිදිවං බුද්ධො, නිසීදි පුප්ඵමාසනෙ;

මම චිත්තං පසාදෙත්වා, හාසයිත්වා සදෙවකෙ’’ති.

"For seven days and nights the Buddha sat upon the flower seat; having gladdened my mind, he brought joy to the world with its devas."

එවං නිසින්නෙ සත්ථරි ද්වෙ අග්ගසාවකා ච සෙසභික්ඛූ ච අත්තනො අත්තනො පත්තාසනෙසු නිසීදිංසු. සරදතාපසො මහන්තං පුප්ඵච්ඡත්තං ගහෙත්වා තථාගතස්ස මත්ථකෙ ධාරයන්තො අට්ඨාසි. සත්ථා ‘‘ජටිලානං අයං සක්කාරො මහප්ඵලො හොතූ’’ති නිරොධසමාපත්තිං සමාපජ්ජි. සත්ථු සමාපන්නභාවං ඤත්වා ද්වෙ අග්ගසාවකාපි සෙසභික්ඛූපි සමාපත්තිං [Pg.119] සමාපජ්ජිංසු. තථාගතෙ සත්තාහං නිරොධසමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා නිසින්නෙ අන්තෙවාසිකා භික්ඛාචාරකාලෙ සම්පත්තෙ වනමූලඵලාඵලං පරිභුඤ්ජිත්වා සෙසකාලෙ බුද්ධානං අඤ්ජලිං පග්ගය්හ තිට්ඨන්ති. සරදතාපසො පන භික්ඛාචාරම්පි අගන්ත්වා පුප්ඵච්ඡත්තං ගහිතනියාමෙනෙව සත්තාහං පීතිසුඛෙන වීතිනාමෙසි.

When the Teacher was thus seated, the two chief disciples and the remaining monks sat down on their respective seats. The ascetic Sarada, holding a large floral parasol, stood holding it over the Tathāgata's head. The Teacher, thinking, 'May this honor from the matted-hair ascetics be of great fruit,' entered the attainment of cessation. Knowing that the Teacher had entered it, the two chief disciples and the remaining monks also entered the attainment. While the Tathāgata remained seated in the attainment of cessation for seven days, the disciples, when the time for the alms-round arrived, ate roots and fruits of the forest, and spent the remaining time standing with hands raised in reverence to the Buddha. The ascetic Sarada, however, without even going for alms, spent the seven days in joy and happiness, just as he stood holding the floral parasol.

සත්ථා නිරොධතො වුට්ඨාය දක්ඛිණපස්සෙ නිසින්නං අග්ගසාවකං නිසභත්ථෙරං ආමන්තෙසි – ‘‘නිසභ සක්කාරකාරකානං තාපසානං පුප්ඵාසනානුමොදනං කරොහී’’ති. ථෙරො චක්කවත්තිරඤ්ඤො සන්තිකා පටිලද්ධමහාලාභො මහායොධො විය තුට්ඨමානසො සාවකපාරමිඤාණෙ ඨත්වා පුප්ඵාසනානුමොදනං ආරභි. තස්ස දෙසනාවසානෙ දුතියසාවකං ආමන්තෙසි – ‘‘ත්වම්පි ධම්මං දෙසෙහී’’ති. අනොමත්ථෙරො තෙපිටකං බුද්ධවචනං සම්මසිත්වා ධම්මං කථෙසි. ද්වින්නං සාවකානං දෙසනාය එකස්සපි අභිසමයො නාහොසි. අථ සත්ථා අපරිමාණෙ බුද්ධවිසයෙ ඨත්වා ධම්මදෙසනං ආරභි. දෙසනාපරියොසානෙ ඨපෙත්වා සරදතාපසං සබ්බෙපි චතුසත්තතිසහස්සජටිලා අරහත්තං පාපුණිංසු. සත්ථා ‘‘එථ භික්ඛවො’’ති හත්ථං පසාරෙසි. තෙසං තාවදෙව කෙසමස්සු අන්තරධායි, අට්ඨ පරික්ඛාරා කායෙ පටිමුක්කාව අහෙසුං.

The Master, having emerged from cessation, addressed the chief disciple, the Elder Nisabha, who was seated on his right side: "Nisabha, perform the anumodana for the flower-seat of the ascetics who showed respect." The Elder, like a great warrior who had obtained immense gain in the presence of a wheel-turning king, with a joyful mind, stood firm in his knowledge of the perfection of a disciple and began the anumodana for the flower-seat. At the end of his discourse, the Master addressed the second disciple: "You too should teach the Dhamma." The Elder Anoma, having thoroughly reflected on the Buddha's word in the three Pitakas, expounded the Dhamma. Through the discourses of the two disciples, not even one person attained penetration. Then the Master, standing within the immeasurable Buddha-domain, began the Dhamma discourse. At the end of the discourse, except for Sarada the ascetic, all seventy-four thousand ascetics with matted hair attained arahantship. The Master extended his hand, saying, "Come, monks!" Instantly, their hair and beards disappeared, and the eight requisites appeared on their bodies as if already donned.

සරදතාපසො කස්මා අරහත්තං න පත්තොති? වික්ඛිත්තචිත්තත්තා. තස්ස කිර බුද්ධානං දුතියාසනෙ නිසීදිත්වා සාවකපාරමිඤාණෙ ඨත්වා ධම්මං දෙසයතො අග්ගසාවකස්ස දෙසනං සොතුං ආරද්ධකාලතො පට්ඨාය ‘‘අහො වතාහම්පි අනාගතෙ උප්පජ්ජනකස්ස බුද්ධස්ස සාසනෙ ඉමිනාව සාවකෙන ලද්ධධුරං ලභෙය්‍ය’’න්ති චිත්තං උදපාදි. සො තෙන පරිවිතක්කෙන මග්ගඵලපටිවෙධං කාතුං නාසක්ඛි. තථාගතං පන වන්දිත්වා සම්මුඛෙ ඨත්වා ආහ – ‘‘භන්තෙ, තුම්හාකං අනන්තරාසනෙ නිසින්නො භික්ඛු තුම්හාකං සාසනෙ කො නාම හොතී’’ති? මයා පවත්තිතං ධම්මචක්කං අනුප්පවත්තෙතා සාවකපාරමිඤාණස්ස කොටිප්පත්තො සොළස පඤ්ඤා පටිවිජ්ඣිත්වා ඨිතො මය්හං සාසනෙ අග්ගසාවකො නිසභත්ථෙරො නාම එසොති. ‘‘භන්තෙ, ය්වායං මයා සත්තාහං පුප්ඵච්ඡත්තං ධාරෙන්තෙන සක්කාරො කතො, අහං ඉමස්ස ඵලෙන අඤ්ඤං සක්කත්තං වා බ්‍රහ්මත්තං වා න පත්ථෙමි, අනාගතෙ පන අයං නිසභත්ථෙරො විය එකස්ස බුද්ධස්ස අග්ගසාවකො භවෙය්‍ය’’න්ති පත්ථනං අකාසි.

Why did the ascetic Sarada not attain arahantship? Because his mind was scattered. It is said that from the time he began listening to the discourse of the chief disciple, who was seated on the second seat next to the Buddha and stood firm in his knowledge of the perfection of a disciple, the thought arose in him: "Oh, may I too, in the dispensation of a future Buddha, attain the same position of responsibility as this disciple!" Because of this reflection, he was unable to penetrate the path and its fruits. Then, having paid homage to the Tathāgata and standing before him, he said: "Venerable sir, who is this monk seated on the seat immediately next to yours in your dispensation?" "He who continues the Wheel of Dhamma set in motion by me, who has reached the pinnacle of the knowledge of a disciple's perfection, having penetrated the sixteen aspects of wisdom, is my chief disciple in my dispensation, named the Elder Nisabha." "Venerable sir, by the honor I have shown by holding the floral canopy for seven days, I do not aspire for any other state, such as that of Sakka or Brahma. But in the future, may I become the chief disciple of a Buddha, just like this Elder Nisabha." Thus he made his aspiration.

සත්ථා [Pg.120] ‘‘සමිජ්ඣිස්සති නු ඛො ඉමස්ස පුරිසස්ස පත්ථනා’’ති අනාගතංසඤාණං පෙසෙත්වා ඔලොකෙන්තො කප්පසතසහස්සාධිකං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං අතික්කමිත්වා සමිජ්ඣනභාවං අද්දස. දිස්වා සරදතාපසං ආහ – ‘‘න තෙ අයං පත්ථනා මොඝා භවිස්සති, අනාගතෙ පන කප්පසතසහස්සාධිකං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං අතික්කමිත්වා ගොතමො නාම බුද්ධො ලොකෙ උප්පජ්ජිස්සති. තස්ස මාතා මහාමායා නාම දෙවී භවිස්සති, පිතා සුද්ධොදනො නාම රාජා, පුත්තො රාහුලො නාම, උපට්ඨාකො ආනන්දො නාම, දුතියසාවකො මොග්ගල්ලානො නාම, ත්වං පන තස්ස අග්ගසාවකො ධම්මසෙනාපති සාරිපුත්තො නාම භවිස්සසී’’ති. එවං තාපසං බ්‍යාකරිත්වා ධම්මකථං කථෙත්වා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවාරො ආකාසං පක්ඛන්දි.

The Master, sending forth his knowledge of the future, looked to see if this man's aspiration would be fulfilled. After passing beyond one incalculable and one hundred thousand eons, he saw that it would be fulfilled. Having seen this, he addressed the ascetic Sarada: "Your aspiration will not be in vain. In the future, after passing beyond one incalculable and one hundred thousand eons, a Buddha named Gotama will arise in the world. His mother will be Queen Mahāmāyā, his father King Suddhodana, his son Rāhula, his attendant Ānanda, his second disciple Moggallāna. And you will be his chief disciple, the General of the Dhamma, named Sāriputta." Having thus made his prophecy to the ascetic, he delivered a discourse on the Dhamma and, surrounded by the community of monks, soared into the sky.

සරදතාපසොපි අන්තෙවාසිකත්ථෙරානං සන්තිකං ගන්ත්වා සහායකස්ස සිරිවඩ්ඪනකුටුම්බිකස්ස සාසනං පෙසෙසි – ‘‘භන්තෙ, මම සහායකස්ස වදෙථ ‘සහායකෙන තෙ සරදතාපසෙන අනොමදස්සිබුද්ධස්ස පාදමූලෙ අනාගතෙ උප්පජ්ජනකස්ස ගොතමබුද්ධස්ස සාසනෙ අග්ගසාවකට්ඨානං පත්ථිතං, ත්වං දුතියසාවකට්ඨානං පත්ථෙහී’’’ති. එවඤ්ච පන වත්වා ථෙරෙහි පුරෙතරමෙව එකපස්සෙන ගන්ත්වා සිරිවඩ්ඪස්ස නිවෙසනද්වාරෙ අට්ඨාසි.

The ascetic Sarada went to the elders who had been his pupils and sent a message to his friend, the householder Sirivaḍḍha: "Venerable sirs, tell my friend: 'Your friend, the ascetic Sarada, has aspired at the feet of the Buddha Anomadassī for the position of chief disciple in the dispensation of the future Buddha Gotama. You should aspire for the position of second disciple.'" Having said this, he went on ahead of the elders by a different way and stood at the gate of Sirivaḍḍha's residence.

සිරිවඩ්ඪනො ‘‘චිරස්සං වත මෙ අය්‍යො ආගතො’’ති ආසනෙ නිසීදාපෙත්වා අත්තනා නීචාසනෙ නිසින්නො ‘‘අන්තෙවාසිකපරිසා පන වො, භන්තෙ, න පඤ්ඤායතී’’ති පුච්ඡි. ආම සම්ම, අම්හාකං අස්සමං අනොමදස්සී නාම බුද්ධො ආගතො, මයං තස්ස අත්තනො බලෙන සක්කාරං අකරිම්හ. සත්ථා සබ්බෙසං ධම්මං දෙසෙසි, දෙසනාපරියොසානෙ ඨපෙත්වා මං සෙසා අරහත්තං පත්වා පබ්බජිංසූති. තුම්හෙ කස්මා න පබ්බජිතාති? අහං සත්ථු අග්ගසාවකං නිසභත්ථෙරං දිස්වා අනාගතෙ උප්පජ්ජනකස්ස ගොතමස්ස නාම බුද්ධස්ස සාසනෙ අග්ගසාවකට්ඨානං පත්ථෙසිං, ත්වම්පි තස්ස සාසනෙ දුතියසාවකට්ඨානං පත්ථෙහීති. මය්හං බුද්ධෙහි සද්ධිං පරිචයො නත්ථි, භන්තෙති. බුද්ධෙහි සද්ධිං කථනං මය්හං භාරො හොතු, ත්වං මහන්තං අධිකාරං සජ්ජෙහීති.

Sirivaḍḍha said, "It has been a long time since my lord has come!" Having seated him on a seat, he himself sat on a low seat and asked, "But, venerable sir, your company of pupils is not to be seen?" "Yes, friend, a Buddha named Anomadassī came to our hermitage, and we, by our own power, paid him homage. The Master taught the Dhamma to all, and at the end of the discourse, except for me, the rest attained arahantship and went forth." "Why did you not go forth?" "I saw the Master's chief disciple, the Elder Nisabha, and aspired to the position of chief disciple in the dispensation of the future Buddha Gotama. You too should aspire to the position of second disciple in his dispensation." "I have no familiarity with the Buddha, venerable sir." "Let the speaking with the Buddha be my responsibility; you should prepare for a great destiny."

සිරිවඩ්ඪනො [Pg.121] සරදතාපසස්ස වචනං සුත්වා අත්තනො නිවෙසනද්වාරෙ රාජමානෙන අට්ඨකරීසමත්තං ඨානං සමතලං කාරෙත්වා වාලුකං ඔකිරාපෙත්වා ලාජපඤ්චමානි පුප්ඵානි විකිරිත්වා නීලුප්පලච්ඡදනං මණ්ඩපං කාරෙත්වා බුද්ධාසනං පඤ්ඤාපෙත්වා සෙසභික්ඛූනම්පි ආසනානි පටියාදාපෙත්වා මහන්තං සක්කාරසම්මානං සජ්ජෙත්වා බුද්ධානං නිමන්තනත්ථාය සරදතාපසස්ස සඤ්ඤං අදාසි. තාපසො තස්ස වචනං සුත්වා බුද්ධප්පමුඛං භික්ඛුසඞ්ඝං ගහෙත්වා තස්ස නිවෙසනං අගමාසි. සිරිවඩ්ඪනො පච්චුග්ගමනං කත්වා තථාගතස්ස හත්ථතො පත්තං ගහෙත්වා මණ්ඩපං පවෙසෙත්වා පඤ්ඤත්තාසනෙසු නිසින්නස්ස බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දක්ඛිණොදකං දත්වා පණීතෙන භොජනෙන පරිවිසිත්වා භත්තකිච්චපරියොසානෙ බුද්ධප්පමුඛං භික්ඛුසඞ්ඝං මහාරහෙහි වත්ථෙහි අච්ඡාදෙත්වා, ‘‘භන්තෙ, නායං ආරම්භො අප්පමත්තකට්ඨානත්ථාය, ඉමිනාව නියාමෙන සත්තාහං අනුකම්පං කරොථා’’ති ආහ. සත්ථා අධිවාසෙසි. සො තෙනෙව නියාමෙන සත්තාහං මහාදානං පවත්තෙත්වා භගවන්තං වන්දිත්වා අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වා ඨිතො ආහ – ‘‘භන්තෙ, මම සහායො සරදතාපසො යස්ස සත්ථු අග්ගසාවකො හොමීති පත්ථෙසි, අහම්පි තස්සෙව දුතියසාවකො භවාමී’’ති.

Having heard the words of the ascetic Sarada, Sirivaḍḍha had a splendid level space measuring eight karīsas at the entrance of his dwelling prepared, had sand spread over it, scattered flowers with parched grain as the fifth, and constructed a pavilion with a covering of blue lotuses. He prepared a seat for the Buddha and arranged seats for the other bhikkhus as well, preparing great offerings and honors. Then he gave a sign to the ascetic Sarada for the invitation of the Buddha. The ascetic, hearing his words, took the community of bhikkhus headed by the Buddha and went to his dwelling. Sirivaḍḍha went out to meet them, took the bowl from the Tathāgata’s hand, led them into the pavilion, and after they were seated on the prepared seats, offered the water of dedication. After serving them excellent food, at the end of the meal, he clothed the community of bhikkhus headed by the Buddha with costly robes and said, "Venerable sir, this undertaking is not for a small purpose; please show compassion for seven days in this same manner." The Master consented. He continued the great offering in the same manner for seven days, then paid homage to the Blessed One, raised his joined hands in reverence, and stood saying, "Venerable sir, my friend the ascetic Sarada aspired to be the chief disciple of that Master; may I be his second disciple."

සත්ථා අනාගතං ඔලොකෙත්වා තස්ස පත්ථනාය සමිජ්ඣනභාවං දිස්වා බ්‍යාකාසි – ‘‘ත්වං ඉතො කප්පසතසහස්සාධිකං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං අතික්කමිත්වා ගොතමබුද්ධස්ස දුතියසාවකො භවිස්සසී’’ති. බුද්ධානං බ්‍යාකරණං සුත්වා සිරිවඩ්ඪනො හට්ඨපහට්ඨො අහොසි. සත්ථාපි භත්තානුමොදනං කත්වා සපරිවාරො විහාරමෙව ගතො. සිරිවඩ්ඪනො තතො පට්ඨාය යාවජීවං කල්‍යාණකම්මං කත්වා දුතියත්තවාරෙ කාමාවචරදෙවලොකෙ නිබ්බත්තො. සරදතාපසො චත්තාරො බ්‍රහ්මවිහාරෙ භාවෙත්වා බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තො.

The Master, looking into the future and seeing that his aspiration would be fulfilled, declared: "You, after passing beyond one incalculable and a hundred thousand eons from now, will become the second disciple of the Buddha Gotama." Hearing the Buddha’s declaration, Sirivaḍḍha was overjoyed. The Master, having given the anumodana for the meal, returned to the monastery with his retinue. From then on, Sirivaḍḍha performed wholesome deeds for the rest of his life and was reborn in the sensual heaven in his second existence. The ascetic Sarada developed the four divine abidings and was reborn in the Brahma world.

තතො පට්ඨාය ඉමෙසං උභින්නම්පි අන්තරාකම්මං න කථිතං. අම්හාකං පන බුද්ධස්ස නිබ්බත්තිතො පුරෙතරමෙව සරදතාපසො රාජගහනගරස්ස අවිදූරෙ උපතිස්සගාමෙ සාරිබ්‍රාහ්මණියා කුච්ඡිස්මිං පටිසන්ධිං ගණ්හි. තංදිවසමෙව චස්ස සහායොපි රාජගහස්සෙව අවිදූරෙ කොලිතගාමෙ මොග්ගල්ලිබ්‍රාහ්මණියා කුච්ඡියං පටිසන්ධිං ගණ්හි. තානි කිර ද්වෙපි කුලානි යාව [Pg.122] සත්තමා කුලපරිවට්ටා ආබද්ධපටිබද්ධසහායකානෙව. තෙසං ද්වින්නම්පි එකදිවසමෙව ගබ්භපරිහාරං අදංසු. දසමාසච්චයෙන ජාතානම්පි තෙසං ඡසට්ඨි ධාතියො උපට්ඨහිංසු. නාමග්ගහණදිවසෙ සාරිබ්‍රාහ්මණියා පුත්තස්ස උපතිස්සගාමෙ ජෙට්ඨකුලස්ස පුත්තත්තා උපතිස්සොති නාමං අකංසු, ඉතරස්ස කොලිතගාමෙ ජෙට්ඨකුලස්ස පුත්තත්තා කොලිතොති නාමං අකංසු. තෙ උභොපි වුද්ධිමන්වාය සබ්බසිප්පානං පාරං අගමංසු.

From that point onward, the intermediate deeds of both are not narrated. However, even before the arising of our Buddha, the ascetic Sarada took conception in the womb of the brahmin woman Sāri in Upatissa village, not far from Rājagaha. On that very same day, his friend also took conception in the womb of the brahmin woman Moggallī in Kolita village, not far from Rājagaha. It is said that these two families had been bound together as friends up to the seventh generation of families. Both families provided care for the pregnancy on the same day. When they were born after ten months, sixty-six nurses attended them. On the naming day, the son of the brahmin woman Sāri was named Upatissa, as he was the son of the chief family in Upatissa village, while the other was named Kolita, as he was the son of the chief family in Kolita village. Both grew up and reached the culmination in all arts.

උපතිස්සමාණවස්ස කීළනත්ථාය නදිං වා උය්‍යානං වා පබ්බතං වා ගමනකාලෙ පඤ්ච සුවණ්ණසිවිකාසතානි පරිවාරා හොන්ති, කොලිතමාණවස්ස පඤ්ච ආජඤ්ඤරථසතානි. ද්වෙපි ජනා පඤ්චපඤ්චමාණවකසතපරිවාරා හොන්ති. රාජගහෙ ච අනුසංවච්ඡරං ගිරග්ගසමජ්ජං නාම හොති, තෙසං ද්වින්නම්පි එකට්ඨානෙයෙව මඤ්චං බන්ධන්ති. ද්වෙපි ජනා එකතොව නිසීදිත්වා සමජ්ජං පස්සන්තා හසිතබ්බට්ඨානෙ හසන්ති, සංවෙගට්ඨානෙ සංවිජ්ජන්ති, දායං දාතුං යුත්තට්ඨානෙ දායං දෙන්ති. තෙසං ඉමිනාව නියාමෙන එකදිවසං සමජ්ජං පස්සන්තානං පරිපාකගතත්තා ඤාණස්ස පුරිමදිවසෙසු විය හසිතබ්බට්ඨානෙ හාසො වා සංවෙගට්ඨානෙ සංවෙජනං වා දායං දාතුං යුත්තට්ඨානෙ දායදානං වා නාහොසි. ද්වෙපි පන ජනා එවං චින්තයිංසු – ‘‘කිං එත්ථ ඔලොකෙතබ්බං අත්ථි, සබ්බෙපිමෙ අප්පත්තෙ වස්සසතෙ අපණ්ණත්තිකභාවං ගමිස්සන්ති. අම්හෙහි පන එකං මොක්ඛධම්මං ගවෙසිතුං වට්ටතී’’ති ආරම්මණං ගහෙත්වා නිසීදිංසු.

When the young man Upatissa went to play by the river, in the park, or on the mountain, he was accompanied by five hundred golden palanquins, while the young man Koḷita was accompanied by five hundred chariots drawn by thoroughbreds. Both were attended by five hundred young men each. Every year in Rājagaha, there was a festival called Giragga-samajja, and for both of them, a single platform was set up. Sitting together, they watched the festival, laughing at amusing moments, feeling a sense of urgency at stirring moments, and giving gifts when appropriate. As they watched the festival one day, their insight having matured, unlike previous days, there was no laughter at amusing moments, no sense of urgency at stirring moments, and no giving of gifts when appropriate. Both then reflected thus: "What is there to see here? All these will come to naught within less than a hundred years. It is fitting for us to seek a liberating Dhamma." Taking this as their object, they sat down.

තතො කොලිතො උපතිස්සං ආහ – ‘‘සම්ම උපතිස්ස, න ත්වං අඤ්ඤසු දිවසෙසු විය හට්ඨපහට්ඨො, අනත්තමනධාතුකොසි, කිං තෙ සල්ලක්ඛිත’’න්ති? සම්ම කොලිත, ‘‘එතෙසං ඔලොකනෙ සාරො නත්ථි, නිරත්ථකමෙතං, අත්තනො මොක්ඛධම්මං ගවෙසිතුං වට්ටතී’’ති ඉදං චින්තයන්තො නිසින්නොම්හීති, ත්වං පන කස්මා අනත්තමනොසීති? සොපි තථෙව ආහ. අථස්ස අත්තනා සද්ධිං එකජ්ඣාසයතං ඤත්වා උපතිස්සො තං එවමාහ – ‘‘අම්හාකං උභින්නම්පි සුචින්තිතං, මොක්ඛධම්මං ගවෙසන්තෙහි පන එකා පබ්බජ්ජා ලද්ධුං වට්ටති, කස්ස සන්තිකෙ පබ්බජාමා’’ති.

Then Koḷita said to Upatissa, "Friend Upatissa, you are not as joyful and elated as on other days; you seem dispirited. What have you observed?" "Friend Koḷita," he replied, "there is no essence in observing these things; it is pointless. Thinking this, I am sitting, for it is fitting to seek a liberating Dhamma for oneself." "And why are you dispirited?" He too spoke in the same way. Then, realizing that they were of one mind, Upatissa said to him, "We have both thought well. But for us seeking liberation, it is fitting to go forth into homelessness. Under whom shall we go forth?"

තෙන ඛො පන සමයෙන සඤ්චයො පරිබ්බාජකො රාජගහෙ පටිවසති මහතියා පරිබ්බාජකපරිසාය සද්ධිං. තෙ ‘‘තස්ස සන්තිකෙ පබ්බජිස්සාමා’’ති පඤ්චහි [Pg.123] මාණවකසතෙහි සද්ධිං සඤ්චයස්ස සන්තිකෙ පබ්බජිංසු. තෙසං පබ්බජිතකාලතො පට්ඨාය සඤ්චයො අතිරෙකලාභග්ගයසග්ගප්පත්තො අහොසි. තෙ කතිපාහෙනෙව සබ්බං සඤ්චයස්ස සමයං පරිග්ගණ්හිත්වා, ‘‘ආචරිය, තුම්හාකං ජානනසමයො එත්තකොව, උදාහු උත්තරිපි අත්ථී’’ති පුච්ඡිංසු. සඤ්චයො ‘‘එත්තකොව, සබ්බං තුම්හෙහි ඤාත’’න්ති ආහ. තෙ තස්ස කථං සුත්වා චින්තයිංසු – ‘‘එවං සති ඉමස්ස සන්තිකෙ බ්‍රහ්මචරියවාසො නිරත්ථකො, මයං මොක්ඛධම්මං ගවෙසිතුං නික්ඛන්තා, සො ඉමස්ස සන්තිකෙ උප්පාදෙතුං න සක්කා. මහා ඛො පන ජම්බුදීපො, ගාමනිගමරාජධානියො චරන්තා මයං අවස්සං මොක්ඛධම්මදෙසකං එකං ආචරියං ලභිස්සාමා’’ති. තෙ තතො පට්ඨාය යත්ථ යත්ථ පණ්ඩිතා සමණබ්‍රාහ්මණා අත්ථීති සුණන්ති, තත්ථ තත්ථ ගන්ත්වා පඤ්හසාකච්ඡං කරොන්ති. තෙහි පුට්ඨං පඤ්හං අඤ්ඤෙ කථෙතුං සමත්ථා නත්ථි, තෙ පන තෙසං පඤ්හං විස්සජ්ජෙන්ති. එවං සකලජම්බුදීපං පරිග්ගණ්හිත්වා නිවත්තිත්වා සකට්ඨානමෙව ආගන්ත්වා, ‘‘සම්ම කොලිත, යො පඨමං අමතං අධිගච්ඡති, සො ආරොචෙතූ’’ති කතිකං අකංසු.

At that time, the wanderer Sañcaya was residing in Rājagaha with a large assembly of wanderers. Thinking, "We will go forth under him," they went forth under Sañcaya with five hundred young men. From the time of their going forth, Sañcaya attained the highest gain and fame. Within a few days, having fully comprehended all of Sañcaya’s teaching, they asked him, "Teacher, is this the extent of your knowledge, or is there more?" Sañcaya replied, "This is all; you have known everything." Hearing this, they reflected, "If that is so, then the holy life under him is pointless. We set out seeking a liberating Dhamma, but it cannot be brought about under him. Jambudīpa is indeed vast; traveling through villages, towns, and royal cities, we will surely find a teacher who teaches a liberating Dhamma." From then on, wherever they heard there were wise ascetics or brahmins, they went there and engaged in discussion. Others were not able to explain the questions they posed, but they themselves explained the questions of others. Having traversed the whole of Jambudīpa and returned to their own place, they made an agreement: "Friend Koḷita, whoever first attains the Deathless should inform the other."

තෙන සමයෙන අම්හාකං සත්ථා පඨමාභිසම්බොධිං පත්වා පවත්තිතවරධම්මචක්කො අනුපුබ්බෙන රාජගහං සම්පත්තො හොති. අථ ‘‘එකසට්ඨි අරහන්තො ලොකෙ උප්පන්නා හොන්තී’’ති වුත්තකාලෙ ‘‘චරථ, භික්ඛවෙ, චාරිකං බහුජනහිතායා’’ති රතනත්තයගුණප්පකාසනත්ථං උය්‍යොජිතානං භික්ඛූනං අන්තරෙ පඤ්චවග්ගියබ්භන්තරො අස්සජිත්ථෙරො පටිනිවත්තිත්වා රාජගහමෙව ආගතො. පුනදිවසෙ පාතොව පත්තචීවරං ආදාය රාජගහං පිණ්ඩාය පාවිසි.

At that time, our Master, having attained supreme enlightenment and set rolling the supreme Wheel of Dhamma, gradually arrived in Rājagaha. Then, when it was said that "Sixty-one arahants have arisen in the world," and among the bhikkhus who had been sent forth with the words, "Go forth, bhikkhus, for the welfare of many," for the purpose of proclaiming the virtues of the Triple Gem, the Elder Assaji, who was among the group of five, had returned to Rājagaha itself. The next day, early in the morning, taking his bowl and robe, he entered Rājagaha for alms.

තස්මිං සමයෙ උපතිස්සපරිබ්බාජකො පාතොව භත්තකිච්චං කත්වා පරිබ්බාජකාරාමං ගච්ඡන්තො ථෙරං දිස්වා චින්තෙසි – ‘‘මයා එවරූපො පබ්බජිතො නාම න දිට්ඨපුබ්බො. යෙ වත ලොකෙ අරහන්තො වා අරහත්තමග්ගං වා සමාපන්නා, අයං තෙසං භික්ඛූනං අඤ්ඤතරො, යංනූනාහං ඉමං භික්ඛුං උපසඞ්කමිත්වා පඤ්හං පුච්ඡෙය්‍යං – ‘කංසි ත්වං, ආවුසො උද්දිස්ස, පබ්බජිතො, කො වා තෙ සත්ථා, කස්ස වා ත්වං ධම්මං රොචෙසී’’’ති. අථස්ස එතදහොසි – ‘‘අකාලො ඛො ඉමං භික්ඛුං පඤ්හං පුච්ඡිතුං, අන්තරඝරං පවිට්ඨො පිණ්ඩාය චරති, යංනූනාහං ඉමං භික්ඛුං පිට්ඨිතො පිට්ඨිතො අනුබන්ධෙය්‍යං අත්ථිකෙහි උපඤ්ඤාතං මග්ග’’න්ති. සො ථෙරං ලද්ධපිණ්ඩපාතං අඤ්ඤතරං [Pg.124] ඔකාසං ගච්ඡන්තං දිස්වා නිසීදිතුකාමතඤ්චස්ස ඤත්වා අත්තනො පරිබ්බාජකපීඨකං පඤ්ඤාපෙත්වා අදාසි. භත්තකිච්චපරියොසානෙපිස්ස අත්තනො කුණ්ඩිකාය උදකං අදාසි.

At that time, the wanderer Upatissa, having finished his morning meal, was on his way to the wanderers’ park when he saw the elder and thought: "I have never before seen such a renunciant. Surely, this is one of those bhikkhus in the world who are either arahants or have attained the path to arahantship. Why don’t I approach this bhikkhu and ask him a question: ‘Under whom, friend, have you gone forth? Who is your teacher? Whose Dhamma do you approve of?’" Then it occurred to him: "It is not the right time to question this bhikkhu. He has entered the village for alms. Why don’t I follow behind him, on the path pointed out by those who are in need?" Seeing the elder, having obtained almsfood, going to a certain place, and knowing his wish to sit down, he prepared his own wanderer’s stool and offered it to him. After the elder had finished his meal, he offered him water from his own water pot.

එවං ආචරියවත්තං කත්වා කතභත්තකිච්චෙන ථෙරෙන සද්ධිං මධුරපටිසන්ථාරං කත්වා ‘‘විප්පසන්නානි ඛො තෙ, ආවුසො, ඉන්ද්‍රියානි, පරිසුද්ධො ඡවිවණ්ණො පරියොදාතො, කංසි ත්වං, ආවුසො උද්දිස්ස, පබ්බජිතො, කො වා තෙ සත්ථා, කස්ස වා ත්වං ධම්මං රොචෙසී’’ති පුච්ඡි. ථෙරො ‘‘අත්ථාවුසො, මහාසමණො සක්‍යපුත්තො සක්‍යකුලා පබ්බජිතො, තාහං භගවන්තං උද්දිස්ස පබ්බජිතො, සො ච මෙ භගවා සත්ථා, තස්සෙවාහං භගවතො ධම්මං රොචෙමී’’ති ආහ. අථ නං ‘‘කිංවාදී පනායස්මතො සත්ථා, කිමක්ඛායී’’ති පුච්ඡි. ථෙරො චින්තෙසි – ‘‘ඉමෙ පරිබ්බාජකා නාම සාසනස්ස පටිපක්ඛභූතා, ඉමස්ස සාසනස්ස ගම්භීරතං දස්සෙස්සාමී’’ති. අත්තනො නවකභාවං දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘අහං ඛො, ආවුසො, නවො අචිරපබ්බජිතො, අධුනාගතො ඉමං ධම්මවිනයං, න තාවාහං සක්කොමි විත්ථාරෙන ධම්මං දෙසෙතු’’න්ති. පරිබ්බාජකො ‘‘අහං උපතිස්සො නාම, ත්වං යථාසත්තියා අප්පං වා බහුං වා වද, එතං නයසතෙන නයසහස්සෙන පටිවිජ්ඣිතුං මය්හං භාරො’’ති චින්තෙත්වා ආහ –

Having thus performed the duties toward a teacher, and after the elder had completed his meal, he engaged in pleasant conversation and asked, "Friend, your faculties are very clear, your complexion is pure and radiant. Under whom, friend, have you gone forth? Who is your teacher? Whose Dhamma do you approve of?" The elder replied, "Friend, there is the Great Ascetic, the Sakyan son, who has gone forth from the Sakyan clan. It is for that Blessed One I have gone forth. That Blessed One is my Teacher, and it is his Dhamma that I approve of." Then he asked him, "But what doctrine does your venerable teacher proclaim? What does he teach?" The elder thought, "These wanderers are opponents of the Dispensation. I will show the profundity of this Dispensation." Then, indicating his own newness, he said, "Friend, I am new, recently gone forth, recently come to this Dhamma and Discipline. I am not able to teach the Dhamma in detail." The wanderer, thinking, "My name is Upatissa. Let him speak according to his ability, whether little or much. It is my task to penetrate it with a hundred or a thousand methods," said—

‘‘අප්පං වා බහුං වා භාසස්සු, අත්ථංයෙව මෙ බ්‍රූහි;

අත්ථෙනෙව මෙ අත්ථො, කිං කාහසි බ්‍යඤ්ජනං බහු’’න්ති. (මහාව. 60);

"Speak little or much, tell me only the meaning; the meaning is my only need, what use have I for many words?"

එවං වුත්තෙ ථෙරො ‘‘යෙ ධම්මා හෙතුප්පභවා’’ති (මහාව. 60; අප. ථෙර. 1.1.286) ගාථං ආහ. පරිබ්බාජකො පඨමපදද්වයමෙව සුත්වා සහස්සනයසම්පන්නෙ සොතාපත්තිමග්ගෙ පතිට්ඨහි. ඉතරං පදද්වයං සොතාපන්නකාලෙ නිට්ඨාසි.

When this was said, the elder recited the verse: "Of all things that arise from a cause." The wanderer, upon hearing just the first two lines, became established on the path of stream-entry, which is endowed with a thousand methods. The remaining two lines were concluded while he was a stream-enterer.

සො සොතාපන්නො හුත්වා උපරිවිසෙසෙ අප්පවත්තන්තෙ ‘‘භවිස්සති එත්ථ කාරණ’’න්ති සල්ලක්ඛෙත්වා ථෙරං ආහ – ‘‘භන්තෙ, මා උපරි ධම්මදෙසනං වඩ්ඪයිත්ථ, එත්තකමෙව හොතු, කහං අම්හාකං සත්ථා වසතී’’ති? වෙළුවනෙ පරිබ්බාජකාති. භන්තෙ, තුම්හෙ පුරතො යාථ, මය්හං එකො සහායකො අත්ථි. අම්හෙහි ච අඤ්ඤමඤ්ඤං කතිකා කතා ‘‘යො පඨමං අමතං අධිගච්ඡති, සො ආරොචෙතූ’’ති. අහං තං පටිඤ්ඤං මොචෙත්වා සහායකං [Pg.125] ගහෙත්වා තුම්හාකං ගතමග්ගෙනෙව සත්ථු සන්තිකං ආගමිස්සාමීති පඤ්චපතිට්ඨිතෙන ථෙරස්ස පාදෙසු නිපතිත්වා තික්ඛත්තුං පදක්ඛිණං කත්වා ථෙරං උය්‍යොජෙත්වා පරිබ්බාජකාරාමාභිමුඛො අගමාසි.

Having become a stream-enterer, and as no further special attainments arose, he considered, "There must be a cause for this," and said to the elder, "Venerable sir, do not extend the Dhamma teaching further. Let this much be enough. Where does our Master reside?" "In the Bamboo Grove, O wanderer." "Venerable sir, you go first. I have a companion. We made an agreement with each other: 'Whoever first attains the Deathless should inform the other.' I will fulfill that promise, take my companion, and come to the Master's presence by the same path you took." Then, prostrating at the elder’s feet with the five-point prostration and circumambulating him three times, he took leave of the elder and set off toward the wanderers’ park.

කොලිතපරිබ්බාජකො තං දූරතොව ආගච්ඡන්තං දිස්වා ‘‘අජ්ජ මය්හං සහායකස්ස මුඛවණ්ණො න අඤ්ඤෙසු දිවසෙසු විය, අද්ධා තෙන අමතං අධිගතං භවිස්සතී’’ති අමතාධිගමං පුච්ඡි. සොපිස්ස ‘‘ආම ආවුසො, අමතං අධිගත’’න්ති පටිජානිත්වා තමෙව ගාථං අභාසි. ගාථාපරියොසානෙ කොලිතො සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහිත්වා ආහ – ‘‘කහං කිර, සම්ම, සත්ථා වසතී’’ති? ‘‘වෙළුවනෙ කිර, සම්ම, වසතී’’ති එවං නො ආචරියෙන අස්සජිත්ථෙරෙන කථිතන්ති. තෙන හි සම්ම ආයාම, සත්ථාරං පස්සිස්සාමාති. සාරිපුත්තත්ථෙරො ච නාමෙස සදාපි ආචරියපූජකොව, තස්මා සහායං කොලිතමාණවං එවමාහ – ‘‘සම්ම, අම්හෙහි අධිගතං අමතං අම්හාකං ආචරියස්ස සඤ්චයපරිබ්බාජකස්සාපි කථෙස්සාම. බුජ්ඣමානො පටිවිජ්ඣිස්සති, අප්පටිවිජ්ඣන්තො අම්හාකං සද්දහිත්වා සත්ථු සන්තිකං ගමිස්සති, බුද්ධානං දෙසනං සුත්වා මග්ගඵලපටිවෙධං කරිස්සතී’’ති.

The wanderer Kolita, seeing him approaching from afar, thought, "Today my friend's facial expression is not like on other days; surely he must have attained the Deathless." So he asked him about the attainment of the Deathless. He acknowledged it, saying, "Yes, friend, the Deathless has been attained," and then recited that very verse. At the end of the verse, Kolita became established in the fruit of stream-entry and asked, "Where, friend, does the Teacher reside?" "They say he resides in the Bamboo Grove, friend; so our teacher, the Elder Assaji, has told us." "Then let us go, friend, to see the Teacher." Now, the Venerable Sāriputta always revered his teacher. Therefore, he said to his companion, the young Kolita, "Friend, we have attained the Deathless; we should inform our teacher, the wanderer Sañjaya, as well. If he understands, he will realize it; if he does not realize it, he will trust us and go to the presence of the Teacher. Hearing the teaching of the Buddhas, he will penetrate the path and its fruits."

තතො ද්වෙපි ජනා සඤ්චයස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා, ‘‘ආචරිය, ත්වං කිං කරොසි, බුද්ධො ලොකෙ උප්පන්නො, ස්වාක්ඛාතො ධම්මො, සුප්පටිපන්නො සඞ්ඝො. ආයාම, දසබලං පස්සිස්සාමා’’ති. සො ‘‘කිං වදෙථ, තාතා’’ති තෙපි වාරෙත්වා ලාභග්ගයසග්ගප්පත්තිමෙව තෙසං දීපෙසි. තෙ ‘‘අම්හාකං එවරූපො අන්තෙවාසිකවාසො නිච්චමෙව හොතු, තුම්හාකං පන ගමනං වා අගමනං වා ජානාථා’’ති ආහංසු. සඤ්චයො ‘‘ඉමෙ එත්තකං ජානන්තා මම වචනං න කරිස්සන්තී’’ති ඤත්වා ‘‘ගච්ඡථ තුම්හෙ, තාතා, අහං මහල්ලකකාලෙ අන්තෙවාසිකවාසං වසිතුං න සක්කොමී’’ති ආහ. තෙ අනෙකෙහිපි කාරණෙහි තං බොධෙතුං අසක්කොන්තා අත්තනො ඔවාදෙ වත්තමානං ජනං ආදාය වෙළුවනං අගමංසු. අථ තෙසං පඤ්චසු අන්තෙවාසිකසතෙසු අඩ්ඪතෙය්‍යසතා නිවත්තිංසු, අඩ්ඪතෙය්‍යසතා තෙහි සද්ධිං අගමංසු.

Then the two of them went to Sañjaya and said, "Teacher, what are you doing? A Buddha has arisen in the world, the Dhamma is well proclaimed, and the Sangha is practicing well. Come, let us go see the One with Ten Powers." He replied, "What are you saying, dear ones?" and dissuaded them, merely pointing out the peak of gain and fame they had attained. They said, "May our life as disciples always be of this sort; but as for you, decide for yourself whether to go or not to go." Sañjaya, knowing that "knowing this much, they will not do my bidding," said, "Go, dear ones, I cannot live the life of a disciple in my old age." Unable to convince him with many reasons, they took the people who followed their advice and went to Veḷuvana. Then, of his five hundred disciples, two hundred and fifty returned, while two hundred and fifty went with them.

සත්ථා චතුපරිසමජ්ඣෙ ධම්මං දෙසෙන්තො තෙ දූරතොව දිස්වා භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘එතෙ, භික්ඛවෙ, ද්වෙ සහායා ආගච්ඡන්ති කොලිතො ච උපතිස්සො ච, එතං මෙ සාවකයුගං භවිස්සති අග්ගං භද්දයුග’’න්ති. අථ තෙසං පරිසාය චරියවසෙන ධම්මදෙසනං වඩ්ඪෙසි. ඨපෙත්වා ද්වෙ අග්ගසාවකෙ සබ්බෙපි තෙ අඩ්ඪතෙය්‍යසතා පරිබ්බාජකා අරහත්තං පාපුණිංසු[Pg.126]. සත්ථා ‘‘එථ භික්ඛවො’’ති හත්ථං පසාරෙසි. සබ්බෙසං කෙසමස්සු අන්තරධායි, ඉද්ධිමයං පත්තචීවරං කායප්පටිබද්ධං අහොසි. ද්වින්නං අග්ගසාවකානම්පි ඉද්ධිමයපත්තචීවරං ආගතං, උපරිමග්ගත්තයකිච්චං පන න නිට්ඨාසි. කස්මා? සාවකපාරමිඤාණස්ස මහන්තතාය.

The Teacher, while teaching the Dhamma in the midst of the fourfold assembly, saw them from afar and addressed the monks: "Monks, these two friends are coming—Kolita and Upatissa. This pair will be my foremost pair of disciples, an excellent pair." Then, for their assembly, he expanded his Dhamma teaching according to their disposition. Except for the two chief disciples, all two hundred and fifty wandering ascetics attained Arahantship. The Teacher extended his hand and said, "Come, monks." All their hair and beards disappeared, and bowls and robes created by psychic power appeared bound to their bodies. For the two chief disciples also, bowls and robes created by psychic power appeared, but the task of the three higher paths was not yet completed. Why? Because of the greatness of the knowledge of a disciple's perfection.

අථායස්මා මහාමොග්ගල්ලානො පබ්බජිතදිවසතො සත්තමෙ දිවසෙ මගධරට්ඨෙ කල්ලවාලගාමකං උපනිස්සාය සමණධම්මං කරොන්තො ථිනමිද්ධෙ ඔක්කන්තෙ සත්ථාරා සංවෙජිතො ථිනමිද්ධං විනොදෙත්වා තථාගතෙන දින්නං ධාතුකම්මට්ඨානං සුණන්තොව උපරිමග්ගත්තයකිච්චං නිට්ඨාපෙත්වා සාවකපාරමිඤාණස්ස මත්ථකං පත්තො. සාරිපුත්තත්ථෙරොපි පබ්බජිතදිවසතො අද්ධමාසං අතික්කමිත්වා සත්ථාරා සද්ධිං තමෙව රාජගහං උපනිස්සාය සූකරඛතලෙණෙ විහරන්තො අත්තනො භාගිනෙය්‍යස්ස දීඝනඛපරිබ්බාජකස්ස වෙදනාපරිග්ගහසුත්තන්තෙ (ම. නි. 2.205-206) දෙසියමානෙ සුත්තානුසාරෙන ඤාණං පෙසෙත්වා පරස්ස වඩ්ඪිතභත්තං භුඤ්ජන්තො විය සාවකපාරමිඤාණස්ස මත්ථකං පත්තො. භාගිනෙය්‍යො පනස්ස දෙසනාපරියොසානෙ සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨිතො. ඉති ද්වින්නම්පි මහාසාවකානං තථාගතෙ රාජගහෙ විහරන්තෙයෙව සාවකපාරමිඤාණකිච්චං මත්ථකං පත්තං. අපරභාගෙ පන සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො ‘‘මහාපඤ්ඤානං යදිදං සාරිපුත්තො, ඉද්ධිමන්තානං යදිදං මහාමොග්ගල්ලානො’’ති ද්වෙපි මහාසාවකෙ ඨානන්තරෙ ඨපෙසීති.

Then, the Venerable Mahāmoggallāna, on the seventh day after his ordination, while practicing the ascetic's duty near the village of Kallavāla in the country of Magadha, was roused by the Teacher when sloth and torpor overcame him. Having dispelled sloth and torpor, while listening to the meditation subject on the elements given by the Tathāgata, he completed the tasks of the three higher paths and reached the pinnacle of the knowledge of a disciple's perfection. The Venerable Sāriputta, too, after half a month had passed since his ordination, was dwelling with the Teacher near Rājagaha in the Sūkarakhata cave. While the Vedanāpariggaha Sutta (Majjhima Nikāya 2.205–206) was being taught to his nephew, the wanderer Dīghanakha, he directed his knowledge in accordance with the sutta. Like one who eats food served for another, he reached the pinnacle of the knowledge of a disciple's perfection. At the end of the teaching, his nephew became established in the fruit of stream-entry. Thus, both great disciples reached the pinnacle of the task of a disciple's perfection while the Tathāgata was dwelling in Rājagaha. Later, when the Teacher was dwelling in Jetavana, he established both great disciples in their respective positions, saying, “Among those of great wisdom, this is Sāriputta; among those with psychic powers, this is Mahāmoggallāna.”

මහාකස්සපත්ථෙරවත්ථු

The Story of the Elder Mahākassapa

191. චතුත්ථෙ ධුතවාදානන්ති එත්ථ ධුතො වෙදිතබ්බො, ධුතවාදො වෙදිතබ්බො, ධුතධම්මා වෙදිතබ්බා, ධුතඞ්ගානි වෙදිතබ්බානි. තත්ථ ධුතොති ධුතකිලෙසො වා පුග්ගලො කිලෙසධුනනො වා ධම්මො.

191. In the fourth, 'Of the Proponents of Ascetic Practices,' 'dhuta' should be understood, 'dhutavāda' should be understood, 'dhutadhammā' should be understood, and 'dhutaṅgāni' should be understood. Therein, 'dhuta' means either a person who has shaken off defilements or a state that shakes off defilements.

ධුතවාදොති එත්ථ පන අත්ථි ධුතො න ධුතවාදො, අත්ථි න ධුතො ධුතවාදො, අත්ථි නෙව ධුතො න ධුතවාදො, අත්ථි ධුතො චෙව ධුතවාදො ච. තත්ථ යො ධුතඞ්ගෙන අත්තනො කිලෙසෙ ධුනි, පරං පන ධුතඞ්ගෙන න ඔවදති නානුසාසති බාකුලත්ථෙරො විය, අයං ධුතො න ධුතවාදො. යථාහ – ‘‘තයිදං ආයස්මා බාකුලො ධුතො න ධුතවාදො’’ති. යො පන [Pg.127] ධුතඞ්ගෙන අත්තනො කිලෙසෙ න ධුනි, කෙවලං අඤ්ඤෙ ධුතඞ්ගෙන ඔවදති අනුසාසති උපනන්දත්ථෙරො විය, අයං න ධුතො ධුතවාදො. යථාහ – ‘‘තයිදං ආයස්මා උපනන්දො න ධුතො ධුතවාදො’’ති. යො පන උභයවිපන්නො ලාළුදායී විය, අයං නෙව ධුතො න ධුතවාදො. යථාහ – ‘‘තයිදං ආයස්මා ලාළුදායී නෙව ධුතො න ධුතවාදො’’ති. යො පන උභයසම්පන්නො ආයස්මා මහාකස්සපත්ථෙරො විය, අයං ධුතො චෙව ධුතවාදො ච. යථාහ – ‘‘තයිදං ආයස්මා මහාකස්සපො ධුතො චෙව ධුතවාදො චා’’ති.

Here, regarding 'dhutavāda,' there is one who is an ascetic but not a proponent of asceticism; there is one who is not an ascetic but is a proponent of asceticism; there is one who is neither an ascetic nor a proponent of asceticism; and there is one who is both an ascetic and a proponent of asceticism. Herein, one who has shaken off his own defilements by means of an ascetic practice, but does not advise or instruct others by means of ascetic practices—like the Elder Bākula—is an ascetic but not a proponent of asceticism. As it is said: 'Indeed, the Venerable Bākula is an ascetic but not a proponent of asceticism.' But one who has not shaken off his own defilements by means of an ascetic practice, but merely advises and instructs others by means of ascetic practices—like the Elder Upananda—is not an ascetic but is a proponent of asceticism. As it is said: 'Indeed, the Venerable Upananda is not an ascetic but is a proponent of asceticism.' One who is deficient in both—like Lāḷudāyī—is neither an ascetic nor a proponent of asceticism. As it is said: 'Indeed, the Venerable Lāḷudāyī is neither an ascetic nor a proponent of asceticism.' One who is accomplished in both—like the Venerable Elder Mahākassapa—is both an ascetic and a proponent of asceticism. As it is said: 'Indeed, the Venerable Mahākassapa is both an ascetic and a proponent of asceticism.'

ධුතධම්මා වෙදිතබ්බාති අප්පිච්ඡතා සන්තුට්ඨිතා සල්ලෙඛතා පවිවෙකතා ඉදමට්ඨිකතාති ඉමෙ ධුතඞ්ගචෙතනාය පරිවාරා පඤ්ච ධම්මා ‘‘අප්පිච්ඡංයෙව නිස්සායා’’තිආදිවචනතො (අ. නි. 5.181; පරි. 325) ධුතධම්මා නාම. තත්ථ අප්පිච්ඡතා ච සන්තුට්ඨිතා ච අලොභො, සල්ලෙඛතා ච පවිවෙකතා ච ද්වීසු ධම්මෙසු අනුපතන්ති අලොභෙ චෙව අමොහෙ ච, ඉදමට්ඨිතා ඤාණමෙව. තත්ථ අලොභෙන පටික්ඛෙපවත්ථූසු ලොභං, අමොහෙන තෙස්වෙව ආදීනවප්පටිච්ඡාදකං මොහං ධුනාති. අලොභෙන ච අනුඤ්ඤාතානං පටිසෙවනමුඛෙන පවත්තං කාමසුඛල්ලිකානුයොගං, අමොහෙන ධුතඞ්ගෙසු අතිසල්ලෙඛමුඛෙන පවත්තං අත්තකිලමථානුයොගං ධුනාති. තස්මා ඉමෙ ධම්මා ධුතධම්මාති වෙදිතබ්බා.

The 'dhutadhammas' should be understood. Fewness of wishes, contentment, effacement, seclusion, and this-matter-ism—these five qualities, which are the retinue of the volition for the ascetic practices, are called 'dhutadhammas' because of such statements as 'relying on fewness of wishes' (AN 5.181; Parivāra 325). Among these, fewness of wishes and contentment are non-greed; effacement and seclusion fall under two states, non-greed and non-delusion; this-matter-ism is simply wisdom. Here, by non-greed one shakes off greed for objects of rejection, and by non-delusion one shakes off the delusion that conceals the danger in those same objects. And by non-greed one shakes off the indulgence in sensual pleasures that arises through the partaking of what is permitted, while by non-delusion one shakes off the indulgence in self-mortification that arises through excessive effacement in the ascetic practices. Therefore, these states should be understood as 'dhutadhammas'.

ධුතඞ්ගානි වෙදිතබ්බානීති තෙරස ධුතඞ්ගානි වෙදිතබ්බානි පංසුකූලිකඞ්ගං…පෙ… නෙසජ්ජිකඞ්ගන්ති.

The 'dhutaṅgas' should be understood. Thirteen ascetic practices should be understood, namely, the practice of wearing rag-robes... up to the sitter's practice.

ධුතවාදානං යදිදං මහාකස්සපොති යත්තකා ධුතවාදං වදන්ති, තෙසං සබ්බෙසම්පි අන්තරෙ අයං මහාකස්සපත්ථෙරො අග්ගොති අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසි. මහාකස්සපොති උරුවෙළකස්සපො නදීකස්සපො ගයාකස්සපො කුමාරකස්සපොති ඉමෙ ඛුද්දානුඛුද්දකෙ ථෙරෙ උපාදාය අයං මහා, තස්මා මහාකස්සපොති වුත්තො.

Regarding 'of those who speak on ascetic practices, that is, Mahākassapa': Among all those who speak on ascetic practices, this Elder Mahākassapa was placed in the foremost position as 'foremost.' He is called Mahākassapa because he is 'great' (mahā) in comparison to these lesser elders such as Uruvelakassapa, Nadīkassapa, Gayākassapa, and Kumārakassapa.

ඉමස්සාපි පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අතීතෙ කිර කප්පසතසහස්සමත්ථකෙ පදුමුත්තරො නාම සත්ථා ලොකෙ උදපාදි, තස්මිං හංසවතීනගරං උපනිස්සාය ඛෙමෙ මිගදායෙ විහරන්තෙ වෙදෙහො නාම කුටුම්බිකො අසීතිකොටිධනවිභවො පාතොව සුභොජනං භුඤ්ජිත්වා උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨාය [Pg.128] ගන්ධපුප්ඵාදීනි ගහෙත්වා විහාරං ගන්ත්වා සත්ථාරං පූජෙත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදි. තස්මිඤ්ච ඛණෙ සත්ථා මහානිසභත්ථෙරං නාම තතියසාවකං ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං ධුතවාදානං, යදිදං නිසභො’’ති එතදග්ගෙ ඨපෙසි. උපාසකො තං සුත්වා පසන්නො ධම්මකථාවසානෙ මහාජනෙ උට්ඨාය ගතෙ සත්ථාරං වන්දිත්වා, ‘‘භන්තෙ, ස්වෙ මය්හං භික්ඛං අධිවාසෙථා’’ති ආහ. මහා ඛො, උපාසක, භික්ඛුසඞ්ඝොති. කිත්තකො භගවාති? අට්ඨසට්ඨිභික්ඛුසතසහස්සන්ති. භන්තෙ, එකං සාමණෙරම්පි විහාරෙ අසෙසෙත්වා භික්ඛං අධිවාසෙථාති. අධිවාසෙසි භගවා තුණ්හීභාවෙන. උපාසකො සත්ථු අධිවාසනං විදිත්වා ගෙහං ගන්ත්වා මහාදානං සජ්ජෙත්වා පුනදිවසෙ සත්ථු කාලං ආරොචාපෙසි. සත්ථා පත්තචීවරමාදාය භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො උපාසකස්ස ඝරං ගන්ත්වා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසින්නො දක්ඛිණොදකාවසානෙ යාගුආදීනි සම්පටිච්ඡන්තො භත්තවිස්සග්ගං අකාසි. උපාසකොපි සත්ථු සන්තිකෙ නිසීදි.

This is the sequential account of this matter. Indeed, in the past, a hundred thousand eons ago, a Teacher named Padumuttara arose in the world. While he was dwelling in the Khema Deer Park near the city of Haṃsavatī, a householder named Vedeha, possessing a fortune of eighty crores, having eaten a fine meal early in the morning, undertaken the Uposatha observances, taken perfumes, flowers, and so on, gone to the monastery, honored the Teacher, paid homage, and sat to one side. And at that moment, the Teacher established his third disciple, an elder named Mahānisabha, in the foremost position, saying: 'Bhikkhus, among my bhikkhu disciples who speak on ascetic practices, Nisabha is the foremost.' Hearing this, the lay follower was inspired. At the end of the Dhamma talk, when the great assembly had risen and departed, he paid homage to the Teacher and said, 'Venerable sir, please consent to a meal from me tomorrow.' 'The Saṅgha of bhikkhus is large, householder.' 'How many, Blessed One?' 'Sixty-eight hundred thousand bhikkhus.' 'Venerable sir, please consent to the meal, without leaving even a single novice behind in the monastery.' The Blessed One consented by his silence. Knowing the Teacher’s consent, the lay follower went home, prepared a great offering, and on the next day had the time announced to the Teacher. The Teacher, taking his bowl and robe, went to the householder’s home surrounded by the Saṅgha of bhikkhus. Having sat down on the prepared seat, at the conclusion of the water-dedication, while accepting the rice-gruel and other items, he performed the meal dedication. The lay follower also sat near the Teacher.

තස්මිං අන්තරෙ මහානිසභත්ථෙරො පිණ්ඩාය චරන්තො තමෙව වීථි පටිපජ්ජි. උපාසකො දිස්වා උට්ඨාය ගන්ත්වා ථෙරං වන්දිත්වා ‘‘පත්තං, භන්තෙ, දෙථා’’ති ආහ. ථෙරො පත්තං අදාසි. ‘‘භන්තෙ, ඉධෙව පවිසථ, සත්ථාපි ගෙහෙ නිසින්නො’’ති. න වට්ටිස්සති උපාසකාති. උපාසකො ථෙරස්ස පත්තං ගහෙත්වා පිණ්ඩපාතස්ස පූරෙත්වා නීහරිත්වා අදාසි. තතො ථෙරං අනුගන්ත්වා නිවත්තො සත්ථු සන්තිකෙ නිසීදිත්වා එවමාහ – ‘‘භන්තෙ, මහානිසභත්ථෙරො ‘සත්ථා ගෙහෙ නිසින්නො’ති වුත්තෙපි පවිසිතුං න ඉච්ඡි, අත්ථි නු ඛො එතස්ස තුම්හාකං ගුණෙහි අතිරෙකො ගුණො’’ති. බුද්ධානඤ්ච වණ්ණමච්ඡෙරං නාම නත්ථි. අථ සත්ථා එවමාහ – ‘‘උපාසක, මයං භික්ඛං ආගමයමානා ගෙහෙ නිසීදාම, සො භික්ඛු න එවං නිසීදිත්වා භික්ඛං උදික්ඛති. මයං ගාමන්තසෙනාසනෙ වසාම, සො අරඤ්ඤස්මිංයෙව වසති. මයං ඡන්නෙ වසාම, සො අබ්භොකාසම්හියෙව වසති. ඉති තස්ස අයඤ්ච අයඤ්ච ගුණො’’ති මහාසමුද්දං පූරයමානො විය කථෙසි. උපාසකො පකතියාපි ජලමානදීපො තෙලෙන ආසිත්තො විය සුට්ඨුතරං පසන්නො හුත්වා චින්තෙසි – ‘‘කිං මය්හං අඤ්ඤාය සම්පත්තියා, අනාගතෙ එකස්ස බුද්ධස්ස සන්තිකෙ ධුතවාදානං අග්ගභාවත්ථාය පත්ථනං කරිස්සාමී’’ති?

Meanwhile, the Elder Mahānisabha, while walking for alms, went along that same street. The lay follower, seeing him, rose, went to the elder, paid homage, and said, 'Venerable sir, please give me your bowl.' The elder gave him the bowl. 'Venerable sir, please enter here; the Teacher is also seated in the house.' The elder replied, 'It is not suitable, lay follower.' The lay follower took the elder’s bowl, filled it with almsfood, brought it out, and gave it to him. Then, having followed the elder and returned, he sat near the Teacher and said this: 'Venerable sir, even when told, "The Teacher is seated in the house," the Elder Mahānisabha did not wish to enter. Is there, indeed, some virtue in him exceeding your virtues?' Now, there is no miserliness in praise among the Buddhas. Then the Teacher said: 'Lay follower, while we sit in houses expecting alms, that monk does not sit thus looking for alms. We dwell in lodgings near villages, but he dwells only in the forest. We dwell under cover, but he dwells only in the open air. Thus, he has this and that virtue,' speaking as if filling the great ocean. The lay follower, whose faith was already bright, became even more pleased, like a burning lamp sprinkled with oil, and thought: 'What need have I of other attainments? In the future, in the presence of a Buddha, I shall make an aspiration to be foremost among the proponents of ascetic practices.'

සො [Pg.129] පුනපි සත්ථාරං නිමන්තෙත්වා තෙනෙව නියාමෙන සත්ත දිවසානි මහාදානං දත්වා සත්තමෙ දිවසෙ බුද්ධප්පමුඛස්ස මහාභික්ඛුසඞ්ඝස්ස තිචීවරානි දත්වා සත්ථු පාදමූලෙ නිපජ්ජිත්වා එවමාහ – ‘‘යං මෙ, භන්තෙ, සත්ත දිවසානි දානං දෙන්තස්ස මෙත්තං කායකම්මං මෙත්තං වචීකම්මං මෙත්තං මනොකම්මං පච්චුපට්ඨිතං, ඉමිනාහං න අඤ්ඤං දෙවසම්පත්තිං වා සක්කමාරබ්‍රහ්මසම්පත්තිං වා පත්ථෙමි, ඉදං පන මෙ කම්මං අනාගතෙ එකස්ස බුද්ධස්ස සන්තිකෙ එතස්ස මහානිසභත්ථෙරෙන පත්තඨානන්තරං පාපුණනත්ථාය තෙරසධුතඞ්ගධරානං අග්ගභාවස්ස සච්චකාරො හොතූ’’ති. සත්ථා ‘‘මහන්තං ඨානං ඉමිනා පත්ථිතං, සමිජ්ඣිස්සති නු ඛො, නො’’ති ඔලොකෙන්තො සමිජ්ඣනභාවං දිස්වා ආහ – ‘‘මනාපං තෙ ඨානං පත්ථිතං, අනාගතෙ සතසහස්සකප්පාවසානෙ ගොතමො නාම බුද්ධො උප්පජ්ජිස්සති, තස්ස ත්වං තතියසාවකො මහාකස්සපත්ථෙරො නාම භවිස්සසී’’ති. තං සුත්වා උපාසකො ‘‘බුද්ධානං ද්වෙ කථා නාම නත්ථී’’ති පුනදිවසෙ පත්තබ්බං විය තං සම්පත්තිං අමඤ්ඤිත්ථ. සො යාවතායුකං නානප්පකාරං දානං දත්වා සීලං රක්ඛිත්වා නානප්පකාරං කල්‍යාණකම්මං කත්වා තත්ථ කාලං කතො සග්ගෙ නිබ්බත්ති.

Then, having invited the Teacher again, he offered a great almsgiving for seven days in the same manner. On the seventh day, after giving the three robes to the great Sangha of monks headed by the Buddha, he prostrated himself at the Teacher’s feet and said: 'Venerable sir, for the loving bodily action, loving verbal action, and loving mental action that was present in me while giving alms for seven days, I do not aspire to any other divine attainment, nor the attainment of Sakka, Māra, or Brahmā. Rather, may this deed of mine, in the future, in the presence of a Buddha, serve as a pledge for attaining the foremost position among those who uphold the thirteen ascetic practices, the station next to that attained by this Elder Mahānisabha.' The Teacher, considering whether the great aspiration he had made would succeed or not, saw that it would and said: 'A pleasing position is what you have aspired to. In the future, at the end of one hundred thousand eons, a Buddha named Gotama will arise. You will be his third disciple, the Elder Mahākassapa.' Hearing this, the lay follower thought, 'There is no such thing as the Buddhas speaking two ways,' and regarded that attainment as if it were to be obtained on the very next day. For the rest of his life, he gave various kinds of alms, maintained virtuous conduct, and performed many kinds of meritorious deeds. After passing away from there, he was reborn in heaven.

තතො පට්ඨාය දෙවමනුස්සෙසු සම්පත්තිං අනුභවන්තො ඉතො එකනවුතිකප්පෙ විපස්සිසම්මාසම්බුද්ධෙ බන්ධුමතිං නිස්සාය ඛෙමෙ මිගදායෙ විහරන්තෙ දෙවලොකා චවිත්වා අඤ්ඤතරස්මිං පරිජිණ්ණෙ බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්ති. තස්මිඤ්ච කාලෙ විපස්සී භගවා සත්තමෙ සත්තමෙ සංවච්ඡරෙ ධම්මං කථෙති, මහන්තං කොලාහලං අහොසි. සකලජම්බුදීපෙ දෙවතා ‘‘සත්ථා ධම්මං කථෙස්සතී’’ති ආරොචෙන්ති. බ්‍රාහ්මණො තං සාසනං අස්සොසි. තස්ස ච නිවාසනසාටකො එකොව හොති, තථා බ්‍රාහ්මණියා. පාරුපනං පන ද්වින්නම්පි එකමෙව. සකලනගරෙ එකසාටකබ්‍රාහ්මණොති පඤ්ඤායති. බ්‍රාහ්මණානං කෙනචිදෙව කිච්චෙන සන්නිපාතෙ සති බ්‍රාහ්මණිං ගෙහෙ ඨපෙත්වා සයං ගච්ඡති. බ්‍රාහ්මණීනං සන්නිපාතෙ සති සයං ගෙහෙ තිට්ඨති, බ්‍රාහ්මණී තං වත්ථං පාරුපිත්වා ගච්ඡති. තස්මිං පන දිවසෙ බ්‍රාහ්මණො බ්‍රාහ්මණිං ආහ – ‘‘භොති, කිං රත්තිං ධම්මස්සවනං සුණිස්සසි, දිවා’’ති. ‘‘මයං මාතුගාමජාතිකා නාම රත්තිං සොතුං න සක්කොම, දිවා සොස්සාමී’’ති බ්‍රාහ්මණං ගෙහෙ ඨපෙත්වා තං වත්ථං පාරුපිත්වා උපාසිකාහි සද්ධිං දිවා ගන්ත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා [Pg.130] එකමන්තෙ නිසින්නා ධම්මං සුත්වා උපාසිකාහියෙව සද්ධිං ආගමාසි. අථ බ්‍රාහ්මණො බ්‍රාහ්මණිං ගෙහෙ ඨපෙත්වා තං වත්ථං පාරුපිත්වා විහාරං ගතො.

From that time onward, experiencing prosperity among gods and humans, in the ninety-first eon from the present, when the Perfectly Enlightened One Vipassī was dwelling near Bandhumatī in the Khemā Deer Park, he passed away from the heavenly realm and was reborn in a certain impoverished brahmin family. At that time, the Blessed One Vipassī taught the Dhamma every seven years, and a great stir arose. Deities throughout all of Jambudīpa announced, 'The Teacher will teach the Dhamma!' The brahmin heard this announcement. Now, he and his wife had only a single lower garment and a single upper garment to share. Throughout the city, he was known as 'the one-garment brahmin.' Whenever the brahmins gathered for some matter, he would leave his wife at home and go himself. When the brahmin women gathered, he would stay at home, and his wife would wear that garment and go. On that day, the brahmin asked his wife, 'My dear, will you listen to the Dhamma teaching at night, or during the day?' She replied, 'We women are not able to listen at night; I will listen during the day.' So, leaving the brahmin at home, she put on that garment and went with the female lay followers during the day. She paid homage to the Teacher, sat to one side, listened to the Dhamma, and then returned with the female lay followers. Then the brahmin, leaving his wife at home, put on that garment and went to the monastery.

තස්මිඤ්ච සමයෙ සත්ථා පරිසමජ්ඣෙ අලඞ්කතධම්මාසනෙ නිසින්නො චිත්තබීජනිං ආදාය ආකාසගඞ්ගං ඔතාරෙන්තො විය සිනෙරුං මත්ථං කත්වා සාගරං නිම්මථෙන්තො විය ධම්මකථං කථෙසි. බ්‍රාහ්මණස්ස පරිසන්තෙ නිසින්නස්ස ධම්මං සුණන්තස්ස පඨමයාමස්මිංයෙව සකලසරීරං පූරයමානා පඤ්චවණ්ණා පීති උප්පජ්ජි. සො පාරුතවත්ථං සඞ්ඝරිත්වා ‘‘දසබලස්ස දස්සාමී’’ති චින්තෙසි. අත්ථස්ස ආදීනවසහස්සං දස්සයමානං මච්ඡෙරං උප්පජ්ජි. සො ‘‘බ්‍රාහ්මණියා ච මය්හඤ්ච එකමෙව වත්ථං, අඤ්ඤං කිඤ්චි පාරුපනං නත්ථි, අපාරුපිත්වා ච නාම බහි චරිතුං න සක්කා’’ති සබ්බථාපි අදාතුකාමො අහොසි. අථස්ස නික්ඛන්තෙ පඨමයාමෙ මජ්ඣිමයාමෙපි තථෙව පීති උප්පජ්ජි. සො තථෙව චින්තෙත්වා තථෙව අදාතුකාමො අහොසි. අථස්ස මජ්ඣිමයාමෙ නික්ඛන්තෙ පච්ඡිමයාමෙපි තථෙව පීති උප්පජ්ජි. සො ‘‘තරණං වා හොතු මරණං වා, පච්ඡාපි ජානිස්සාමී’’ති වත්ථං සඞ්ඝරිත්වා සත්ථු පාදමූලෙ ඨපෙසි. තතො වාමහත්ථං ආභුජිත්වා දක්ඛිණෙන හත්ථෙන තික්ඛත්තුං අප්ඵොටෙත්වා ‘‘ජිතං මෙ, ජිතං මෙ’’ති තයො වාරෙ නදි.

At that time, the Teacher, seated on a beautifully adorned Dhamma seat in the midst of the assembly, delivered a Dhamma talk as if wielding a mind-fan, as if drawing down the celestial Ganges, as if making Mount Sineru its pinnacle, and as if churning the ocean. As the brahmin sat at the edge of the assembly listening to the Dhamma, during the first watch of the night, a five-colored joy arose, filling his entire body. He folded the cloth he was wearing and thought, 'I will give it to the Ten-Powered One.' Then, as a thousand dangers presented themselves, miserliness arose in him. He thought, 'The brahmin woman and I have only this one cloth; there is no other outer garment, and it is impossible to go outside uncovered.' Thus, he was completely unwilling to give it. When the first watch had passed, in the middle watch, joy arose in him again in the same way. He thought the same and again was unwilling to give. When the middle watch had passed, in the last watch, joy arose in him once more. He thought, 'Whether it be survival or death, I will find out later,' and folding the cloth, he placed it at the Teacher’s feet. Then, bending his left arm and striking it with his right hand three times, he shouted three times, 'Victory is mine! Victory is mine!'

තස්මිඤ්ච සමයෙ බන්ධුමරාජා ධම්මාසනස්ස පච්ඡතො අන්තොසාණියං නිසින්නො ධම්මං සුණාති. රඤ්ඤො ච නාම ‘‘ජිතං මෙ’’ති සද්දො අමනාපො හොති. සො පුරිසං පෙසෙසි – ‘‘ගච්ඡ එතං පුච්ඡ කිං වදසී’’ති. සො තෙන ගන්ත්වා පුච්ඡිතො ආහ – ‘‘අවසෙසා හත්ථියානාදීනි ආරුය්හ අසිචම්මාදීනි ගහෙත්වා පරසෙනං ජිනන්ති, න තං ජිතං අච්ඡරියං, අහං පන පච්ඡතො ආගච්ඡන්තස්ස දුට්ඨගොණස්ස මුග්ගරෙන සීසං භින්දිත්වා තං පලාපෙන්තො විය මච්ඡෙරචිත්තං මද්දිත්වා පාරුතවත්ථං දසබලස්ස අදාසිං, තං මෙ මච්ඡරියං ජිත’’න්ති ආහ. සො පුරිසො ආගන්ත්වා තං පවත්තිං රඤ්ඤො ආරොචෙසි. රාජා ආහ – ‘‘අම්හෙ භණෙ දසබලස්ස අනුරූපං න ජානිම්හ, බ්‍රාහ්මණො ජානී’’ති වත්ථයුගං පෙසෙසි. තං දිස්වා බ්‍රාහ්මණො චින්තෙසි – ‘‘අයං මය්හං තුණ්හී නිසින්නස්ස පඨමං කිඤ්චි අදත්වා සත්ථු ගුණෙ කථෙන්තස්ස [Pg.131] අදාසි, සත්ථු ගුණෙ පටිච්ච උප්පන්නෙන මය්හං කො අත්ථො’’ති? තම්පි වත්ථයුගං දසබලස්සෙව අදාසි. රාජාපි ‘‘කිං බ්‍රාහ්මණෙන කත’’න්ති පුච්ඡිත්වා ‘‘තම්පි තෙන වත්ථයුගං තථාගතස්සෙව දින්න’’න්ති සුත්වා අඤ්ඤානිපි ද්වෙ වත්ථයුගානි පෙසෙසි. සො තානිපි අදාසි. රාජා අඤ්ඤානිපි චත්තාරීති එවං යාව ද්වත්තිංසවත්ථයුගානි පෙසෙසි. අථ බ්‍රාහ්මණො ‘‘ඉදං වඩ්ඪෙත්වා ගහණං විය හොතී’’ති අත්තනො අත්ථාය එකං, බ්‍රාහ්මණියා එකන්ති ද්වෙ වත්ථයුගානි ගහෙත්වා තිංස යුගානි තථාගතස්සෙව අදාසි. තතො පට්ඨාය චස්ස සත්ථු විස්සාසිකො ජාතො.

At that time, King Bandhuma was sitting behind the Dhamma seat, inside a curtained enclosure, listening to the Dhamma. Now, the king found the cry 'Victory is mine!' unpleasant. So he sent a man, saying, 'Go and ask him what he means by that.' The man went and asked, and the brahmin replied: 'Others mount elephants and chariots, take up swords and shields, and conquer enemy armies—that victory is no marvel. But I, just as one might drive away a vicious bull coming from behind by smashing its head with a club, have crushed my miserly mind and given the cloth I was wearing to the Ten-Powered One. That is my victory over miserliness.' The man returned and reported the matter to the king. The king said, 'I say, we did not know what is fitting for the Ten-Powered One, but the brahmin knows,' and sent a pair of cloths. Seeing this, the brahmin thought, 'This king gave nothing to me when I was sitting silently, but gave when I spoke of the Teacher's virtues. What use to me is this which has arisen on account of the Teacher's virtues?' And he gave that pair of cloths to the Ten-Powered One as well. The king, asking, 'What did the brahmin do?' and hearing, 'He gave that pair of cloths to the Tathāgata as well,' sent another two pairs of cloths. He gave those as well. The king sent another four, and so on up to thirty-two pairs of cloths. Then the brahmin thought, 'This is becoming like taking something with interest,' and taking one pair for himself and one for his brahmin wife, he gave the thirty pairs to the Tathāgata. From then on, he became a trusted follower of the Teacher.

අථ නං රාජා එකදිවසං සීතසමයෙ සත්ථු සන්තිකෙ ධම්මං සුණන්තං දිස්වා සතසහස්සග්ඝනකං අත්තනො පාරුතරත්තකම්බලං දත්වා ආහ – ‘‘ඉතො පත්ථාය ඉමං පාරුපිත්වා ධම්මං සුණාහී’’ති. සො ‘‘කිං මෙ ඉමිනා කම්බලෙන ඉමස්මිං පූතිකායෙ උපනීතෙනා’’ති චින්තෙත්වා අන්තොගන්ධකුටියං තථාගතස්ස මඤ්චස්ස උපරි විතානං කත්වා අගමාසි. අථෙකදිවසං රාජා පාතොව විහාරං ගන්ත්වා අන්තොගන්ධකුටියං සත්ථු සන්තිකෙ නිසීදි. තස්මිඤ්ච සමයෙ ඡබ්බණ්ණා බුද්ධරස්මියො කම්බලෙ පටිහඤ්ඤන්ති, කම්බලො අතිවිය විරොචති. රාජා ඔලොකෙන්තො සඤ්ජානිත්වා ආහ – ‘‘භන්තෙ, අම්හාකං එස කම්බලො, අම්හෙහි එකසාටකබ්‍රාහ්මණස්ස දින්නො’’ති. තුම්හෙහි, මහාරාජ, බ්‍රාහ්මණො පූජිතො, බ්‍රාහ්මණෙන මයං පූජිතාති. රාජා ‘‘බ්‍රාහ්මණො යුත්තං අඤ්ඤාසි, න මය’’න්ති පසීදිත්වා යං මනුස්සානං උපකාරභූතං, තං සබ්බං අට්ඨට්ඨකං කත්වා සබ්බඅට්ඨකං නාම දානං දත්වා පුරොහිතට්ඨානෙ ඨපෙසි. සොපි ‘‘අට්ඨට්ඨකං නාම චතුසට්ඨි හොතී’’ති චතුසට්ඨි සලාකාභත්තානි උපනිබන්ධාපෙත්වා යාවජීවං දානං දත්වා සීලං රක්ඛිත්වා තතො චුතො සග්ගෙ නිබ්බත්ති.

Later, one cold day, the king saw him listening to the Dhamma near the Teacher and gave him his own red woolen blanket worth a hundred thousand, saying, 'From now on, wrap yourself in this and listen to the Dhamma.' He thought, 'What use is this blanket to me, applied to this foul body?' and having it made into a canopy over the Tathāgata’s bed in the fragrant chamber, he departed. Then one day, the king went early to the monastery and sat near the Teacher inside the fragrant chamber. At that moment, the six-colored rays of the Buddha struck the blanket, making it shine exceedingly. The king, looking closely, recognized it and said, 'Venerable sir, this is our blanket, which we gave to the one-garment brahmin.' The Teacher replied, 'Great king, you honored the brahmin, and the brahmin honored us.' The king, pleased, thought, 'The brahmin knew what was proper, not we,' and giving him a gift called the 'All Eights,' which consisted of eight of everything beneficial to people, he appointed him to the position of chaplain. The brahmin, thinking, 'Eight times eight is sixty-four,' established sixty-four portions of ticket-alms and gave gifts for the rest of his life. Maintaining his virtue, after passing away from there, he was reborn in heaven.

පුන තතො චුතො ඉමස්මිං කප්පෙ කොණාගමනස්ස ච භගවතො කස්සපදසබලස්ස චාති ද්වින්නං බුද්ධානං අන්තරෙ බාරාණසියං කුටුම්බියඝරෙ නිබ්බත්තො. සො වුද්ධිමන්වාය ඝරාවාසං වසන්තො එකදිවසං අරඤ්ඤෙ ජඞ්ඝවිහාරං චරති, තස්මිං ච සමයෙ පච්චෙකබුද්ධො නදීතීරෙ චීවරකම්මං කරොන්තො අනුවාතෙ අප්පහොන්තෙ සඞ්ඝරිත්වා ඨපෙතුං ආරද්ධො. සො දිස්වා ‘‘කස්මා, භන්තෙ, සඞ්ඝරිත්වා ඨපෙථා’’ති ආහ. අනුවාතො නප්පහොතීති[Pg.132]. ‘‘ඉමිනා, භන්තෙ, කරොථා’’ති සාටකං දත්වා ‘‘නිබ්බත්තනිබ්බත්තට්ඨානෙ මෙ කෙනචි පරිහානි මා හොතූ’’ති පත්ථනං පට්ඨපෙසි.

Again, after passing away from there, in this very aeon, between the time of the Blessed One Koṇāgamana and the Ten-Powered Kassapa, he was reborn in Bārāṇasī in the family of a householder. Having come of age and while living the household life, one day he went for a walk in the forest. At that time, a Paccekabuddha was engaged in robe-work on a riverbank, and as the following wind was insufficient, he began to fold it up to put it away. Seeing this, the man asked, 'Venerable sir, why are you folding it up to put it away?' 'The following wind is not sufficient,' he replied. 'Then, venerable sir, please use this,' he said, giving his own outer garment, and he made an aspiration: 'In every place I am reborn, may I suffer no loss of any kind.'

අථ ඝරෙපිස්ස භගිනියා සද්ධිං භරියාය කලහං කරොන්තියා පච්චෙකබුද්ධො පිණ්ඩාය පාවිසි. අථස්ස භගිනී පච්චෙකබුද්ධස්ස පිණ්ඩපාතං දත්වා තස්ස භරියං සන්ධාය, ‘‘එවරූපං බාලං යොජනසතෙන පරිවජ්ජෙය්‍ය’’න්ති පත්ථනං පට්ඨපෙසි. සා ගෙහද්වාරෙ ඨිතා සුත්වා ‘‘ඉමාය දින්නං භත්තං මා එස භුඤ්ජතූ’’ති පත්තං ගහෙත්වා පිණ්ඩපාතං ඡඩ්ඩෙත්වා කලලස්ස පූරෙත්වා අදාසි. ඉතරා දිස්වා ‘‘බාලෙ මං තාව අක්කොස වා පහර වා, එවරූපස්ස පන ද්වෙ අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි පූරිතපාරමිස්ස පත්තතො භත්තං ඡඩ්ඩෙත්වා කලලං දාතුං න යුත්ත’’න්ති ආහ. අථස්ස භරියාය පටිසඞ්ඛානං උප්පජ්ජි. සා ‘‘තිට්ඨථ, භන්තෙ’’ති කලලං ඡඩ්ඩෙත්වා පත්තං ධොවිත්වා ගන්ධචුණ්ණෙන උබ්බට්ටෙත්වා චතුමධුරස්ස පූරෙත්වා උපරි ආසිත්තෙන පදුමගබ්භවණ්ණෙන සප්පිනා විජ්ජොතමානං පච්චෙකබුද්ධස්ස හත්ථෙ ඨපෙත්වා ‘‘යථා අයං පිණ්ඩපාතො ඔභාසජාතො, එවං ඔභාසජාතං මෙ සරීරං හොතූ’’ති පත්ථනං පට්ඨපෙසි. පච්චෙකබුද්ධො අනුමොදිත්වා ආකාසං පක්ඛන්දි. තෙපි ද්වෙ ජායම්පතිකා යාවතායුකං කුසලං කත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තිත්වා පුන තතො චවිත්වා උපාසකො කස්සපසම්මාසම්බුද්ධකාලෙ බාරාණසියං අසීතිකොටිවිභවස්ස සෙට්ඨිනො පුත්තො හුත්වා නිබ්බත්ති, ඉතරාපි තාදිසස්සෙව සෙට්ඨිනො ධීතා හුත්වා නිබ්බත්ති.

Then, while his sister was quarreling with his wife at home, a Paccekabuddha entered for alms. His sister, having given alms to the Paccekabuddha, made an aspiration, referring to his wife: "May such a fool be avoided by a hundred leagues." Standing at the door, the wife heard this and, thinking, "May he not eat the food given by her," she took the bowl, discarded the alms-food, filled it with mud, and gave it. The other, seeing this, said, "Foolish woman, you may scold or strike me, but it is not proper to discard food from the bowl of one who has fulfilled the perfections for two incalculable aeons and give mud instead." Then, reflection arose in the wife. She said, "Wait, venerable sir," discarded the mud, washed the bowl, rubbed it clean with fragrant powder, filled it with the four sweets, and placed it in the Paccekabuddha's hands—shining with ghee poured on top, the color of a lotus calyx—making the aspiration: "Just as this alms-food has become radiant, so may my body become radiant." The Paccekabuddha gave his approval and soared into the sky. Those two, husband and wife, having done good deeds for as long as they lived, were reborn in heaven. After passing away from there, the lay follower was reborn as the son of a merchant with eighty crores in wealth during the time of Kassapa the Perfectly Self-Enlightened One in Varanasi. The other was also reborn as the daughter of a similar merchant.

තස්ස වුද්ධිප්පත්තස්ස තමෙව සෙට්ඨිධීතරං ආනයිංසු. තස්සා පුබ්බෙ අදින්නවිපාකස්ස තස්ස කම්මස්ස ආනුභාවෙන පතිකූලං පවිට්ඨමත්තාය උම්මාරබ්භන්තරෙ සකලසරීරං උග්ඝාටිතවච්චකුටි විය දුග්ගන්ධං ජාතං. සෙට්ඨිකුමාරො ‘‘කස්සායං ගන්ධො’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘සෙට්ඨිකඤ්ඤායා’’ති සුත්වා ‘‘නීහරථා’’ති ආභතනියාමෙනෙව කුලඝරං පෙසෙසි. සා එතෙනෙව නීහාරෙන සත්තසු ඨානෙසු පටිනිවත්තිතා.

When he had grown up, they brought him that same merchant's daughter. By the power of her former deed, the result of which had not yet been given, as soon as she entered her husband's home, her entire body began to emit a foul stench within the threshold, like an open latrine. The merchant's son asked, "Whose stench is this?" Hearing it was the merchant's daughter, he ordered, "Take her away!" and sent her back to her family home by the very same way she had been brought. In this manner, she was turned away from seven places.

තෙන ච සමයෙන කස්සපදසබලො පරිනිබ්බායි, තස්ස ඝනකොට්ටිමාහි සතසහස්සග්ඝනිකාහි රත්තසුවණ්ණඉට්ඨකාහි යොජනුබ්බෙධං චෙතියං ආරභිංසු. තස්මිං චෙතියෙ කරියමානෙ සා සෙට්ඨිධීතා චින්තෙසි – ‘‘අහං සත්තසු ඨානෙසු පටිනිවත්තිතා, කිං මෙ ජීවිතෙනා’’ති අත්තනො [Pg.133] සරීරාභරණභණ්ඩකං භඤ්ජාපෙත්වා සුවණ්ණඉට්ඨකං කාරෙසි රතනායතං විදත්ථිවිත්ථින්නං චතුරඞ්ගුලුබ්බෙධං. තතො හරිතාලමනොසිලාපිණ්ඩං ගහෙත්වා අට්ඨ උප්පලහත්ථකෙ ආදාය චෙතියකරණට්ඨානං ගතා. තස්මිඤ්ච ඛණෙ එකා ඉට්ඨකාපන්ති පරික්ඛිපිත්වා ආගච්ඡමානා ඝටනිට්ඨකාය ඌනා හොති. සෙට්ඨිධීතා වඩ්ඪකිං ආහ – ‘‘ඉමං ඉට්ඨකං එත්ථ ඨපෙථා’’ති. අම්ම, භද්දකෙ කාලෙ ආගතාසි, සයමෙව ඨපෙහීති. සා ආරුය්හ තෙලෙන හරිතාලමනොසිලං යොජෙත්වා තෙන බන්ධනෙන ඉට්ඨකං පතිට්ඨපෙත්වා උපරි අට්ඨහි උප්පලහත්ථකෙහි පූජං කත්වා වන්දිත්වා ‘‘නිබ්බත්තනිබ්බත්තට්ඨානෙ මෙ කායතො චන්දනගන්ධො වායතු, මුඛතො උප්පලගන්ධො’’ති පත්ථනං කත්වා චෙතියං වන්දිත්වා පදක්ඛිණං කත්වා අගමාසි.

At that time, Kassapa the Ten-Powered One attained final Nibbāna. For him, they began constructing a stupa one league high, made of solid, hundred-thousand-worth, red-gold bricks. While the stupa was being built, the merchant’s daughter thought: "I have been turned back from seven places—what use is life to me?" She had her bodily ornaments and jewelry broken down and made into a gold brick, measuring a cubit in length, a span in width, and four fingers in thickness. Then, taking a lump of orpiment and realgar, and carrying eight handfuls of blue water lilies, she went to the construction site of the stupa. At that moment, as a row of bricks was being laid around, it was short by one key brick for completion. The merchant’s daughter said to the builder: "Place this brick here." He replied, "Lady, you have come at an auspicious time—place it yourself." She climbed up, mixed the orpiment and realgar with oil, and set the brick in place with that binding. Then, she made an offering with the eight handfuls of blue water lilies, paid homage, and made this aspiration: "In every place of rebirth, may the fragrance of sandalwood emanate from my body, and the fragrance of blue water lilies from my mouth." Having paid respects to the stupa and circumambulated it, she departed.

අථ තස්මිංයෙව ඛණෙ යස්ස සෙට්ඨිපුත්තස්ස පඨමං ගෙහං නීතා, තස්ස තං ආරබ්භ සති උදපාදි. නගරෙපි නක්ඛත්තං සඞ්ඝුට්ඨං හොති. සො උපට්ඨාකෙ ආහ – ‘‘තදා ඉධ ආනීතා සෙට්ඨිධීතා අත්ථි, කහං සා’’ති? කුලගෙහෙ සාමීති. ආනෙථ නං, නක්ඛත්තං කීළිස්සාමාති. තෙ ගන්ත්වා තං වන්දිත්වා ඨිතා ‘‘කිං, තාතා, ආගතත්ථා’’ති තාය පුට්ඨා තං පවත්තිං ආචික්ඛිංසු. තාතා, මයා ආභරණභණ්ඩෙන චෙතියං පූජිතං, ආභරණං මෙ නත්ථීති. තෙ ගන්ත්වා සෙට්ඨිපුත්තස්ස ආරොචෙසුං. ආනෙථ නං, පිළන්ධනං ලභිස්සාමාති. තෙ ආනයිංසු. තස්සා සහ ඝරප්පවෙසනෙන සකලගෙහං චන්දනගන්ධඤ්චෙව නීලුප්පලගන්ධඤ්ච වායි.

At that very moment, the merchant's son, to whose house she had first been taken, remembered her. In the city, a festival was also proclaimed. He asked his attendants, "That merchant's daughter who was brought here earlier—where is she?" "She is in her family's house, master," they replied. "Bring her; we will celebrate the festival," he said. They went, paid respects to her, and stood there. When she asked them, "Why, my dears, have you come?" they explained the situation. "My dears, I have made an offering of my jewelry to the shrine, and I have no jewelry left." They went and reported this to the merchant's son. "Bring her; we will obtain ornaments," he said. They brought her. As soon as she entered the house, the entire house was filled with the fragrance of sandalwood and blue water lilies.

සෙට්ඨිපුත්තො තං පුච්ඡි ‘‘පඨමං තව සරීරතො දුග්ගන්ධො වායි, ඉදානි පන තෙ සරීරතො චන්දනගන්ධො, මුඛතො උප්පලගන්ධො වායති, කිං එත’’න්ති? සා ආදිතො පට්ඨාය අත්තනා කතකම්මං ආරොචෙසි. සෙට්ඨිපුත්තො ‘‘නිය්‍යානිකං වත බුද්ධසාසන’’න්ති පසීදිත්වා යොජනිකං සුවණ්ණචෙතියං කම්බලකඤ්චුකෙන පරික්ඛිපිත්වා තත්ථ තත්ථ රථචක්කප්පමාණෙහි සුවණ්ණපදුමෙහි අලඞ්කරි. තෙසං ද්වාදසහත්ථා ඔලම්බකා හොන්ති. සො තත්ථ යාවතායුකං ඨත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තිත්වා තතො චුතො බාරාණසිතො යොජනමත්තෙ ඨානෙ අඤ්ඤතරස්මිං අමච්චකුලෙ නිබ්බත්ති. සෙට්ඨිකඤ්ඤාපි දෙවලොකතො චවිත්වා රාජකුලෙ ජෙට්ඨධීතා හුත්වා නිබ්බත්ති.

The merchant's son asked her, "At first, a foul odor emanated from your body, but now a sandalwood fragrance comes from your body, and a blue water lily scent emanates from your mouth. What is this?" From the beginning, she recounted the deed she had done. The merchant's son, filled with faith, declared, "Truly, the Buddha's teaching leads to liberation!" He then wrapped the golden stupa of a league in extent with a woolen covering and adorned it everywhere with golden lotuses the size of chariot wheels. From these hung twelve-cubit-long pendants. He remained there for the rest of his life and was reborn in heaven. Then, having passed away from there, he was reborn in the household of a minister in a place about a league from Varanasi. The merchant's daughter, too, passed away from the heavenly realm and was reborn as the eldest daughter in a royal family.

තෙසු [Pg.134] වයපත්තෙසු කුමාරස්ස වසනගාමෙ නක්ඛත්තං සඞ්ඝුට්ඨං. සො මාතරං ආහ – ‘‘සාටකං මෙ, අම්ම, දෙහි, නක්ඛත්තං කීළිස්සාමී’’ති. සා ධොතවත්ථං නීහරිත්වා අදාසි. අම්ම, ථූලං ඉදං, අඤ්ඤං දෙහීති. අඤ්ඤං නීහරිත්වා අදාසි, තම්පි පටික්ඛිපි. අඤ්ඤං නීහරිත්වා අදාසි, තම්පි පටික්ඛිපි. අථ නං මාතා ආහ – ‘‘තාත, යාදිසෙ ගෙහෙ මයං ජාතා, නත්ථි නො ඉතො සුඛුමතරස්ස පටිලාභාය පුඤ්ඤ’’න්ති. තෙන හි ලභනට්ඨානං ගච්ඡාමි, අම්මාති. පුත්ත අහං අජ්ජෙව තුය්හං බාරාණසිනගරෙ රජ්ජපටිලාභං ඉච්ඡාමීති. සො මාතරං වන්දිත්වා ආහ – ‘‘ගච්ඡාමි, අම්මා’’ති. ගච්ඡ, තාතාති. එවං කිරස්සා චිත්තං අහොසි – ‘‘කහං ගමිස්සති, ඉධ වා එත්ථ වා ගෙහෙ නිසීදිස්සතී’’ති? සො පන පුඤ්ඤනියාමෙන නික්ඛමිත්වා බාරාණසිං ගන්ත්වා උය්‍යානෙ මඞ්ගලසිලාපට්ටෙ සසීසං පාරුපිත්වා නිපජ්ජි. සො ච බාරාණසිරඤ්ඤො කාලකතස්ස සත්තමො දිවසො හොති.

When they had reached maturity, in the village where the prince lived, a festival was proclaimed. He said to his mother, "Mother, give me a garment, I will play at the festival." She brought out a washed garment and gave it to him. "Mother, this is coarse, give me another," he said. She brought out another and gave it to him, but he rejected that too. She brought out yet another, and he rejected that as well. Then his mother said, "Dear son, in the household we were born into, we have no merit to obtain anything finer than this." "Then I shall go to the place of obtaining it, mother." "Son, I wish for you to gain the kingdom in the city of Bārāṇasī this very day!" He paid respects to his mother and said, "I am going, mother." "Go, dear son," she replied. Indeed, such was her thought: "Where will he go? Will he sit here or there in the house?" But by the fixed course of his merit, he left and went to Bārāṇasī, where he lay down in the garden on the auspicious stone slab, covering himself from head to toe. It was the seventh day since the king of Bārāṇasī had died.

අමච්චා රඤ්ඤො සරීරකිච්චං කත්වා රාජඞ්ගණෙ නිසීදිත්වා මන්තයිංසු – ‘‘රඤ්ඤො එකා ධීතාව අත්ථි, පුත්තො නත්ථි, අරාජකං රජ්ජං න වට්ටති, කො රාජා හොතී’’ති මන්තෙත්වා ‘‘ත්වං හොහි, ත්වං හොහී’’ති ආහංසු. පුරොහිතො ආහ – ‘‘බහුං ඔලොකෙතුං න වට්ටති, ඵුස්සරථං විස්සජ්ජෙමා’’ති. තෙ කුමුදවණ්ණෙ චත්තාරො සින්ධවෙ යොජෙත්වා පඤ්චවිධං රාජකකුධභණ්ඩං සෙතච්ඡත්තඤ්ච රථස්මිංයෙව ඨපෙත්වා රථං විස්සජ්ජෙත්වා පච්ඡතො තූරියානි පග්ගණ්හාපෙසුං. රථො පාචීනද්වාරෙන නික්ඛමිත්වා උය්‍යානාභිමුඛො අහොසි. ‘‘පරිචයෙන උය්‍යානාභිමුඛො ගච්ඡති, නිවත්තෙමා’’ති කෙචි ආහංසු. පුරොහිතො ‘‘මා නිවත්තයිත්ථා’’ති ආහ. රථො කුමාරං පදක්ඛිණං කත්වා ආරොහනසජ්ජො හුත්වා අට්ඨාසි. පුරොහිතො පාරුපනකණ්ණං අපනෙත්වා පාදතලානි ඔලොකෙන්තො ‘‘තිට්ඨතු අයං දීපො, ද්විසහස්සදීපපරිවාරෙසු චතූසු දීපෙසු එසො රජ්ජං කාරෙතුං යුත්තො’’ති වත්වා ‘‘පුනපි තූරියානි පග්ගණ්හථ, පුනපි තූරියානි පග්ගණ්හථා’’ති තික්ඛත්තුං තූරියානි පග්ගණ්හාපෙසි.

The ministers, having performed the king's funeral rites, sat in the royal courtyard and deliberated: "The king has only a daughter, no son. A kingless kingdom is not proper—who shall be king?" After deliberating, they said to each other, "You be king, you be king." The royal priest said, "There is no need for lengthy consideration; let us send forth the auspicious chariot." They yoked four Sindhu horses the color of white water lilies to the chariot, placed the five royal insignia and the white parasol upon it, and then sent the chariot forth, having musical instruments played behind it. The chariot left through the eastern gate and headed toward the park. Some said, "It is heading toward the park by habit—let us turn it back." But the priest said, "Do not turn it back." The chariot circled the prince clockwise and stopped, ready for him to ascend. The priest lifted the edge of his covering and, examining the soles of his feet, declared, "Let this continent be established. Among the four continents surrounded by two thousand islands, he is fit to rule." Then he said, "Sound the instruments again, sound the instruments again," and had them played three times.

අථ කුමාරො මුඛං විවරිත්වා ඔලොකෙත්වා ‘‘කෙන කම්මෙන ආගතත්ථා’’ති ආහ. දෙව තුම්හාකං රජ්ජං පාපුණාතීති. රාජා කහන්ති? දෙවත්තං ගතො සාමීති. කති දිවසා අතික්කන්තාති? අජ්ජ සත්තමො [Pg.135] දිවසොති. පුත්තො වා ධීතා වා නත්ථීති? ධීතා අත්ථි දෙව, පුත්තො නත්ථීති. කරිස්සාමි රජ්ජන්ති. තෙ තාවදෙව අභිසෙකමණ්ඩපං කාරෙත්වා රාජධීතරං සබ්බාලඞ්කාරෙහි අලඞ්කරිත්වා උය්‍යානං ආනෙත්වා කුමාරස්ස අභිසෙකං අකංසු.

Then the prince uncovered his face, looked around, and asked, "For what reason have you come?" "Lord, the kingdom has come to you." "Where is the king?" "The lord has attained the state of a deva." "How many days have passed?" "Today is the seventh day." "Is there no son or daughter?" "There is a daughter, lord, but no son." "I shall rule the kingdom," he said. Immediately, they had a coronation pavilion prepared, adorned the king's daughter with all her ornaments, brought her to the garden, and performed the prince's coronation.

අථස්ස කතාභිසෙකස්ස සහස්සග්ඝනකං වත්ථං උපහරිංසු. සො ‘‘කිමිදං, තාතා’’ති ආහ. නිවාසනවත්ථං දෙවාති. නනු, තාතා, ථූලං, අඤ්ඤං සුඛුමතරං නත්ථීති? මනුස්සානං පරිභොගවත්ථෙසු ඉතො සුඛුමතරං නත්ථි දෙවාති. තුම්හාකං රාජා එවරූපං නිවාසෙසීති? ආම, දෙවාති. න මඤ්ඤෙ පුඤ්ඤවා තුම්හාකං රාජා, සුවණ්ණභිඞ්ගාරං ආහරථ, ලභිස්සාම වත්ථන්ති. තෙ සුවණ්ණභිඞ්ගාරං ආහරිංසු. සො උට්ඨාය හත්ථෙ ධොවිත්වා මුඛං වික්ඛාලෙත්වා හත්ථෙන උදකං ආදාය පුරත්ථිමාය දිසාය අබ්භුක්කිරි, තාවදෙව ඝනපථවිං භින්දිත්වා අට්ඨ කප්පරුක්ඛා උට්ඨහිංසු. පුන උදකං ගහෙත්වා දක්ඛිණං පච්ඡිමං උත්තරන්ති එවං චතස්සොපි දිසා අබ්භුක්කිරි, සබ්බදිසාසු අට්ඨට්ඨ කත්වා ද්වත්තිංස කප්පරුක්ඛා උට්ඨහිංසු. සො එකං දිබ්බදුස්සං නිවාසෙත්වා එකං පාරුපිත්වා ‘‘නන්දරඤ්ඤො විජිතෙ සුත්තකන්තිකා ඉත්ථියො මා සුත්තං කන්තිංසූති එවං භෙරිං චරාපෙථා’’ති වත්වා ඡත්තං උස්සාපෙත්වා අලඞ්කතපටියත්තො හත්ථික්ඛන්ධවරගතො නගරං පවිසිත්වා පාසාදං ආරුය්හ මහාසම්පත්තිං අනුභවි.

Then, after his coronation, they offered him a cloth worth a thousand. He asked, "What is this, sirs?" "A garment for you to wear, lord." "Is this not coarse, sirs? Is there nothing finer?" "Among garments for human use, lord, there is nothing finer than this." "Did your king wear such a garment?" "Yes, lord." "I do not think your king was very meritorious. Bring a golden water pot; we shall obtain a garment." They brought a golden water pot. He rose, washed his hands, rinsed his mouth, took water in his hand, and sprinkled it towards the eastern direction. Immediately, splitting the solid earth, eight wish-fulfilling trees arose. Taking water again, he sprinkled it towards the south, west, and north—thus he sprinkled in all four directions. In each direction, eight wish-fulfilling trees arose, totaling thirty-two. He put on one divine cloth as a lower garment and another as an upper garment, then commanded, "Let the drum be sounded in Nanda's kingdom, proclaiming: 'Let the women who spin thread spin no more!'" Raising his parasol, adorned and prepared, mounted on a magnificent elephant, he entered the city. Ascending the palace, he enjoyed great prosperity.

එවං කාලෙ ගච්ඡන්තෙ එකදිවසං දෙවී රඤ්ඤො මහාසම්පත්තිං දිස්වා ‘‘අහො තපස්සී’’ති කාරුඤ්ඤාකාරං දස්සෙසි. ‘‘කිමිදං දෙවී’’ති ච පුට්ඨා ‘‘අතිමහතී තෙ දෙව සම්පත්ති, අතීතෙ බුද්ධානං සද්දහිත්වා කල්‍යාණං අකත්ථ, ඉදානි අනාගතස්ස පච්චයං කුසලං න කරොථා’’ති ආහ. කස්ස දස්සාමි, සීලවන්තො නත්ථීති. ‘‘අසුඤ්ඤො, දෙව, ජම්බුදීපො අරහන්තෙහි, තුම්හෙ දානමෙව සජ්ජෙථ, අහං අරහන්තෙ ලච්ඡාමී’’ති ආහ. රාජා පුනදිවසෙ පාචීනද්වාරෙ දානං සජ්ජාපෙසි. දෙවී පාතොව උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨාය උපරිපාසාදෙ පුරත්ථාභිමුඛා උරෙන නිපජ්ජිත්වා ‘‘සචෙ එතිස්සා දිසාය අරහන්තො අත්ථි, ස්වෙ ආගන්ත්වා අම්හාකං භික්ඛං ගණ්හන්තූ’’ති ආහ. තස්සං දිසායං අරහන්තො නාහෙසුං, තං සක්කාරං කපණයාචකානං අදංසු.

As time was passing in this way, one day the queen, seeing the king’s great prosperity, showed an expression of compassion, thinking, "Alas, what a pity!" When asked, "What is this, queen?" she replied, "Your majesty, your prosperity is immense. In the past, you performed good deeds, having placed faith in the Buddhas; now you do not perform wholesome actions as a condition for the future." "To whom shall I give? There are no virtuous ones," said the king. "The land of Jambudīpa is not empty of arahants, sire. You just prepare the alms; I will find the arahants," she replied. The next day, the king had alms prepared at the eastern gate. The queen, having undertaken the Uposatha precepts early in the morning, lay prostrate on the upper terrace facing east and said, "If there are arahants in this direction, may they come tomorrow and accept our almsfood." There were no arahants in that direction, so they gave those offerings to the poor and to beggars.

පුනදිවසෙ [Pg.136] දක්ඛිණද්වාරෙ දානං සජ්ජෙත්වා තථෙව අකාසි, පුනදිවසෙ පච්ඡිමද්වාරෙ. උත්තරද්වාරෙ සජ්ජනදිවසෙ පන දෙවියා තථෙව නිමන්තිතෙ හිමවන්තෙ වසන්තානං පදුමවතියා පුත්තානං පඤ්චසතානං පච්චෙකබුද්ධානං ජෙට්ඨකො මහාපදුමපච්චෙකබුද්ධො භාතිකෙ ආමන්තෙසි – ‘‘මාරිසා, නන්දරාජා තුම්හෙ නිමන්තෙති, අධිවාසෙථ තස්සා’’ති. තෙ අධිවාසෙත්වා පුනදිවසෙ අනොතත්තදහෙ මුඛං ධොවිත්වා ආකාසෙන ආගන්ත්වා උත්තරද්වාරෙ ඔතරිංසු. මනුස්සා ගන්ත්වා ‘‘පඤ්චසතා, දෙව, පච්චෙකබුද්ධා ආගතා’’ති රඤ්ඤො ආරොචෙසුං. රාජා සද්ධිං දෙවියා ගන්ත්වා වන්දිත්වා පත්තං ගහෙත්වා පච්චෙකබුද්ධෙ පාසාදං ආරොපෙත්වා තත්‍ර තෙසං දානං දත්වා භත්තකිච්චාවසානෙ රාජා සඞ්ඝත්ථෙරස්ස, දෙවී සඞ්ඝනවකස්ස පාදමූලෙ නිපජ්ජිත්වා, ‘‘අය්‍යා, පච්චයෙහි න කිලමිස්සන්ති, මයං පුඤ්ඤෙන න හායිස්සාම, අම්හාකං යාවජීවං ඉධ නිවාසාය පටිඤ්ඤං දෙථා’’ති. පටිඤ්ඤං කාරෙත්වා උය්‍යානෙ පඤ්ච පණ්ණසාලාසතානි පඤ්ච චඞ්කමනසතානීති සබ්බාකාරෙන නිවාසට්ඨානං සම්පාදෙත්වා තත්ථ වසාපෙසුං.

On the following day, having prepared alms at the southern gate, he did likewise. Again the next day at the western gate. But on the day of preparation at the northern gate, when the queen had similarly invited them, the eldest among the five hundred Paccekabuddhas, sons of Padumavatī, dwelling in the Himalayas, Mahāpaduma Paccekabuddha, addressed his brothers: "Sirs, King Nanda invites you; please accept." Having accepted, the next day, after washing their faces in Lake Anotatta, they came through the sky and descended at the northern gate. People went and informed the king, "Five hundred Paccekabuddhas have arrived, sire." The king, together with the queen, went, paid homage, took their bowls, led the Paccekabuddhas up to the palace, gave them alms there, and when the meal was over, the king lay down at the feet of the Saṅghatthera, and the queen at the feet of the Saṅghanavaka, saying, "Venerable sirs, may you not be troubled by the requisites, may we not decline in merit; grant us the promise to reside here for life." Having obtained their promise, they prepared everything needed for their residence in the park—five hundred leaf huts and five hundred walking paths—and settled them there.

එවං කාලෙ ගච්ඡන්තෙ රඤ්ඤො පච්චන්තො කුපිතො. සො ‘‘අහං පච්චන්තං වූපසමෙතුං ගච්ඡාමි, ත්වං පච්චෙකබුද්ධෙසු මා පමජ්ජී’’ති දෙවිං ඔවදිත්වා ගතො. තස්මිං අනාගතෙයෙව පච්චෙකබුද්ධානං ආයුසඞ්ඛාරා ඛීණා. මහාපදුමපච්චෙකබුද්ධො තියාමරත්තිං ඣානකීළං කීළිත්වා අරුණුග්ගමනෙ ආලම්බනඵලකං ආලම්බිත්වා ඨිතකොව අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායි. එතෙනුපායෙන සෙසාපීති සබ්බෙව පරිනිබ්බුතා. පුනදිවසෙ දෙවී පච්චෙකබුද්ධානං නිසීදනට්ඨානං හරිතුපලිත්තං කාරෙත්වා පුප්ඵානි විකිරිත්වා ධූමං දත්වා තෙසං ආගමනං ඔලොකෙන්තී නිසින්නා; ආගමනං අපස්සන්තී පුරිසං පෙසෙසි ‘‘ගච්ඡ, තාත, ජානාහි, කිං අය්‍යානං කිඤ්චි අඵාසුක’’න්ති. සො ගන්ත්වා මහාපදුමස්ස පණ්ණසාලාද්වාරං විවරිත්වා තත්ථ අපස්සන්තො චඞ්කමනං ගන්ත්වා ආලම්බනඵලකං නිස්සාය ඨිතං දිස්වා වන්දිත්වා ‘‘කාලො, භන්තෙ’’ති ආහ. පරිනිබ්බුතසරීරං කිං කථෙස්සති? සො ‘‘නිද්දායති මඤ්ඤෙ’’ති ගන්ත්වා පිට්ඨිපාදෙ හත්ථෙන පරාමසිත්වා පාදානං සීතලතාය චෙව ථද්ධතාය ච පරිනිබ්බුතභාවං ඤත්වා දුතියස්ස සන්තිකං අගමාසි, එවං තතියස්සාති සබ්බෙසං පරිනිබ්බුතභාවං ඤත්වා රාජකුලං ගතො. ‘‘කහං, තාත, පච්චෙකබුද්ධා’’ති පුට්ඨො ‘‘පරිනිබ්බුතා දෙවී’’ති ආහ[Pg.137]. දෙවී කන්දන්තී රොදන්තී නික්ඛමිත්වා නාගරෙහි සද්ධිං තත්ථ ගන්ත්වා සාධුකීළිතං කාරෙත්වා පච්චෙකබුද්ධානං සරීරකිච්චං කත්වා ධාතුයො ගහෙත්වා චෙතියං පතිට්ඨාපෙසි.

As time passed, the king’s frontier became restless. He said to the queen, "I will go to pacify the frontier; do not neglect the Paccekabuddhas," and departed. Before his return, the life-span of the Paccekabuddhas came to an end. The Great Paduma Paccekabuddha, after enjoying the bliss of meditation for three watches of the night, leaned on his meditation board at dawn and, standing there, attained final Nibbāna without remainder. In the same way, all the others also attained final Nibbāna. The next day, the queen had the sitting places of the Paccekabuddhas cleaned and smeared with green pigment, scattered flowers, offered incense, and sat watching for their arrival. Not seeing them come, she sent a man, saying, "Go, dear, and find out if anything is wrong with the venerable ones." He went, opened the door of Great Paduma’s leaf hut, and not seeing him there, went to the walking path. Seeing him leaning on the meditation board, he paid homage and said, "It is time, venerable sir." But what could a body that had attained Nibbāna say? Thinking, "He must be asleep," he touched his feet with his hand and, feeling their coldness and stiffness, knew he had attained final Nibbāna. He went to the next one, and so on to all, and realizing they had all attained final Nibbāna, returned to the royal household. Asked, "Where are the Paccekabuddhas, dear?" he replied, "They have attained final Nibbāna, my queen." Weeping and wailing, the queen went out with the townsfolk to that place, performed appropriate rites, conducted the funeral rites for the Paccekabuddhas, took their relics, and enshrined them in a stupa.

රාජා පච්චන්තං වූපසමෙත්වා ආගතො පච්චුග්ගමනං ආගතං දෙවිං පුච්ඡි – ‘‘කිං, භද්දෙ, පච්චෙකබුද්ධෙසු නප්පමජ්ජි, නිරොගා අය්‍යා’’ති? පරිනිබ්බුතා දෙවාති. රාජා චින්තෙසි – ‘‘එවරූපානම්පි පණ්ඩිතානං මරණං උප්පජ්ජති, අම්හාකං කුතො මොක්ඛො’’ති? සො නගරං අගන්ත්වා උය්‍යානමෙව පවිසිත්වා ජෙට්ඨපුත්තං පක්කොසාපෙත්වා තස්ස රජ්ජං පටියාදෙත්වා සයං සමණකපබ්බජ්ජං පබ්බජි. දෙවීපි ‘‘ඉමස්මිං පබ්බජිතෙ අහං කිං කරිස්සාමී’’ති තත්ථෙව උය්‍යානෙ පබ්බජිතා. ද්වෙපි ඣානං භාවෙත්වා තතො චුතා බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තිංසු.

The king, having pacified the border region and returned, meeting the queen who had come out to greet him, asked, "Well, dear, were you not negligent toward the Paccekabuddhas? Are the noble ones free from illness?" "They have attained final Nibbāna, sire." The king reflected, "Even such wise ones experience death—how can there be escape for us?" Without entering the city, he entered the royal park, summoned his eldest son, entrusted the kingdom to him, and himself went forth into the ascetic life. The queen thought, "What shall I do now that he has gone forth?" and she too went forth right there in the park. Both cultivated jhāna and, upon passing away, were reborn in the Brahma world.

තෙසු තත්ථෙව වසන්තෙසු අම්හාකං සත්ථා ලොකෙ උප්පජ්ජිත්වා පවත්තිතවරධම්මචක්කො අනුපුබ්බෙන රාජගහං පාවිසි. සත්ථරි තත්ථ වසන්තෙ අයං පිප්පලිමාණවො මගධරට්ඨෙ මහාතිත්ථබ්‍රාහ්මණගාමෙ කපිලබ්‍රාහ්මණස්ස අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිම්හි නිබ්බත්තො, අයං භද්දා කාපිලානී මද්දරට්ඨෙ සාගලනගරෙ කොසියගොත්තබ්‍රාහ්මණස්ස අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිම්හි නිබ්බත්තා. තෙසං අනුක්කමෙන වඩ්ඪමානානං පිප්පලිමාණවස්ස වීසතිමෙ වස්සෙ භද්දාය සොළසමෙ වස්සෙ සම්පත්තෙ මාතාපිතරො පුත්තං ඔලොකෙත්වා, ‘‘තාත, ත්වං වයපත්තො, කුලවංසො නාම පතිට්ඨාපෙතබ්බො’’ති අතිවිය නිප්පීළයිංසු. මාණවො ආහ – ‘‘මය්හං සොතපථෙ එවරූපං කථං මා කථෙථ, අහං යාව තුම්හෙ ධරථ, තාව පටිජග්ගිස්සාමි, තුම්හාකං අච්චයෙන නික්ඛමිත්වා පබ්බජිස්සාමී’’ති. තෙ කතිපාහං අතික්කමිත්වා පුන කථයිංසු, සොපි තථෙව පටික්ඛිපි. පුනපි කථයිංසු, පුනපි පටික්ඛිපි. තතො පට්ඨාය මාතා නිරන්තරං කථෙසියෙව.

While they were dwelling there, our Teacher arose in the world, set in motion the supreme Wheel of Dhamma, and in due course arrived at Rājagaha. While the Teacher was residing there, this Pippali the young man was born in the womb of the chief consort of the brahmin Kapila in the brahmin village of Mahātittha in Magadha. And this Bhaddā Kāpilānī was born in the womb of the chief consort of the brahmin Kosiya in the city of Sāgala in the Madda country. As they grew up gradually, when Pippali the young man reached twenty years and Bhaddā sixteen, his parents looked at their son and pressed him exceedingly, saying, "Dear son, you are now of age; the family lineage must be established." The young man replied, "Do not speak such a thing within my hearing. As long as you live, I will attend to you. Only after your death will I go forth and become a renunciate." After a few days, they spoke to him again, and again he refused. They spoke once more, and again he refused. From then on, his mother kept urging him incessantly.

මාණවො ‘‘මම මාතරං සඤ්ඤාපෙස්සාමී’’ති රත්තසුවණ්ණස්ස නික්ඛසහස්සං දත්වා සුවණ්ණකාරෙහි එකං ඉත්ථිරූපං කාරාපෙත්වා තස්ස මජ්ජනඝට්ටනාදිකම්මපරියොසානෙ තං රත්තවත්ථං නිවාසාපෙත්වා වණ්ණසම්පන්නෙහි පුප්ඵෙහි චෙව නානාඅලඞ්කාරෙහි ච අලඞ්කාරාපෙත්වා මාතරං පක්කොසාපෙත්වා ආහ – ‘‘අම්ම, එවරූපං ආරම්මණං ලභන්තො ගෙහෙ වසිස්සාමි, අලභන්තො න [Pg.138] වසිස්සාමී’’ති. පණ්ඩිතා බ්‍රාහ්මණී චින්තෙසි – ‘‘මය්හං පුත්තො පුඤ්ඤවා දින්නදානො කතාභිනීහාරො, පුඤ්ඤං කරොන්තො න එකකොව අකාසි, අද්ධා එතෙන සහ කතපුඤ්ඤා සුවණ්ණරූපකපටිභාගාව භවිස්සතී’’ති අට්ඨ බ්‍රාහ්මණෙ පක්කොසාපෙත්වා සබ්බකාමෙහි සන්තප්පෙත්වා සුවණ්ණරූපකං රථං ආරොපෙත්වා ‘‘ගච්ඡථ, තාතා, යත්ථ අම්හාකං ජාතිගොත්තභොගෙහි සමානකුලෙ එවරූපං දාරිකං පස්සථ, ඉමමෙව සුවණ්ණරූපකං පණ්ණාකාරං කත්වා දෙථා’’ති උය්‍යොජෙසි.

The young man thought, 'I will persuade my mother,' and gave a thousand gold coins of red gold to goldsmiths. He had them fashion a female figure, and when the work of scouring and polishing was finished, he had it dressed in red garments and adorned with beautiful flowers and various ornaments, summoned his mother, and said, 'Mother, if I can obtain such a woman, I will stay at home; if not, I will not stay.' The wise brahmin woman thought, 'My son is meritorious, a giver of gifts, one who has made a firm aspiration. When making merit, he did not do so alone; surely there must exist one who has made merit together with him, a counterpart to this golden figure.' She summoned eight brahmins, satisfied them with all manner of desirable things, placed the golden figure on a chariot, and sent them off, saying, 'Go, my good men, and wherever you see a maiden from a family equal to ours in birth, lineage, and wealth, give her this very golden figure as a gift.'

තෙ ‘‘අම්හාකං නාම එතං කම්ම’’න්ති නික්ඛමිත්වා ‘‘කත්ථ ගමිස්සාමා’’ති චින්තෙත්වා ‘‘මද්දරට්ඨං නාම ඉත්ථාකරො, මද්දරට්ඨං ගමිස්සාමා’’ති මද්දරට්ඨෙ සාගලනගරං අගමංසු. තත්ථ තං සුවණ්ණරූපකං න්හානතිත්ථෙ ඨපෙත්වා එකමන්තෙ නිසීදිංසු. අථ භද්දාය ධාතී භද්දං න්හාපෙත්වා අලඞ්කරිත්වා සිරිගබ්භෙ නිසීදාපෙත්වා න්හායිතුං ආගච්ඡන්තී තං රූපකං දිස්වා ‘‘අය්‍යධීතා මෙ ඉධාගතා’’ති සඤ්ඤාය සන්තජ්ජෙත්වා ‘‘දුබ්බිනීතෙ කිං ත්වං ඉධාගතා’’ති තලසත්තිකං උග්ගිරිත්වා ‘‘ගච්ඡ සීඝ’’න්ති ගණ්ඩපස්සෙ පහරි. හත්ථො පාසාණෙ පටිහතො විය කම්පිත්ථ. සා පටික්කමිත්වා ‘‘එවං ථද්ධං නාම මහාගීවං දිස්වා ‘අය්‍යධීතා මෙ’ති සඤ්ඤං උප්පාදෙසිං, අය්‍යධීතාය හි මෙ නිවාසනපටිග්ගාහිකායපි අයුත්තා’’ති ආහ. අථ නං තෙ මනුස්සා පරිවාරෙත්වා ‘‘එවරූපා තෙ සාමිධීතා’’ති පුච්ඡිංසු. කිං එසා, ඉමාය සතගුණෙන සහස්සගුණෙන මය්හං අය්‍යාධීතා අභිරූපතරා, ද්වාදසහත්ථෙ ගබ්භෙ නිසින්නාය පදීපකිච්චං නත්ථි, සරීරොභාසෙනෙව තමං විධමතීති. ‘‘තෙන හි ආගච්ඡා’’ති ඛුජ්ජං ගහෙත්වා සුවණ්ණරූපකං රථං ආරොපෙත්වා කොසියගොත්තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස ඝරද්වාරෙ ඨත්වා ආගමනං නිවෙදයිංසු.

They left, thinking, 'This is our task,' and pondered, 'Where shall we go?' They decided, 'The Madda country is a mine of fair women; we will go to the Madda country,' and they went to the city of Sāgala in the Madda country. There, they placed the golden figure at a bathing ghat and sat to one side. Then Bhaddā’s nurse, having bathed and adorned Bhaddā and seated her in a splendid chamber, came to bathe. Seeing the figure, she perceived, 'My young lady has come here,' and scolded it, 'You ill-behaved one, why have you come here?' Raising her hand, she said, 'Go quickly!' and struck it on the cheek. Her hand trembled as if it had struck stone. She stepped back and said, 'Seeing such a stiff, thick neck, I had the thought, "This is my young lady." But this one is not even fit to be the attendant who receives my young lady's undergarments.' Then those men gathered around her and asked, 'Is your young mistress like this?' 'What is this? My young lady is a hundred times, a thousand times more beautiful than this one. When she is seated in a twelve-cubit chamber, there is no need for a lamp—the radiance of her body alone dispels the darkness.' 'In that case, come with us,' they said. Taking the hunchbacked woman, they placed the golden figure on the chariot, stood at the door of the house of the brahmin of the Kosiya clan, and announced their arrival.

බ්‍රාහ්මණො පටිසන්ථාරං කත්වා ‘‘කුතො ආගතත්ථා’’ති පුච්ඡි. මගධරට්ඨෙ මහාතිත්ථගාමෙ කපිලබ්‍රාහ්මණස්ස ඝරතොති. කිං කාරණා ආගතාති? ඉමිනා නාම කාරණෙනාති. ‘‘කල්‍යාණං, තාතා, සමජාතිගොත්තවිභවො අම්හාකං බ්‍රාහ්මණො, දස්සාමි දාරික’’න්ති පණ්ණාකාරං ගණ්හි. තෙ කපිලබ්‍රාහ්මණස්ස සාසනං පහිණිංසු ‘‘ලද්ධා දාරිකා, කත්තබ්බං කරොථා’’ති. තං සාසනං සුත්වා පිප්පලිමාණවස්ස ආරොචයිංසු ‘‘ලද්ධා කිර දාරිකා’’ති. මාණවො ‘‘අහං ‘න ලභිස්සන්තී’ති චින්තෙසිං, ‘ඉමෙ ලද්ධාති වදන්ති’, අනත්ථිකො හුත්වා පණ්ණං පෙසෙස්සාමී’’ති රහොගතො පණ්ණං [Pg.139] ලිඛි ‘‘භද්දා අත්තනො ජාතිගොත්තභොගානුරූපං ඝරාවාසං ලභතු, අහං නික්ඛමිත්වා පබ්බජිස්සාමි, මා පච්ඡා විප්පටිසාරිනී අහොසී’’ති. භද්දාපි ‘‘අසුකස්ස කිර මං දාතුකාමො’’ති සුත්වා රහොගතා පණ්ණං ලිඛි ‘‘අය්‍යපුත්තො අත්තනො ජාතිගොත්තභොගානුරූපං ඝරාවාසං ලභතු, අහං නික්ඛමිත්වා පබ්බජිස්සාමි, මා පච්ඡා විප්පටිසාරී අහොසී’’ති. ද්වෙ පණ්ණානි අන්තරාමග්ගෙ සමාගච්ඡිංසු. ඉදං කස්ස පණ්ණන්ති? පිප්පලිමාණවෙන භද්දාය පහිතන්ති. ඉදං කස්සාති? භද්දාය පිප්පලිමාණවස්ස පහිතන්ති ච වුත්තෙ ද්වෙපි වාචෙත්වා ‘‘පස්සථ දාරකානං කම්ම’’න්ති ඵාලෙත්වා අරඤ්ඤෙ ඡඩ්ඩෙත්වා සමානපණ්ණං ලිඛිත්වා ඉතො ච එත්තො ච පෙසෙසුං. ඉති තෙසං අනිච්ඡමානානංයෙව සමාගමො අහොසි.

The brahmin, having made a friendly welcome, asked, 'From where have you come?' 'From the house of the brahmin Kapila in the village of Mahātittha in the Magadha country.' 'For what reason have you come?' 'For this very reason.' 'Excellent, my good sirs. The brahmin is of equal birth, lineage, and wealth to us. I will give the maiden.' And he accepted the gift. They sent a message to the brahmin Kapila: 'The maiden has been found; do what is to be done.' Hearing this message, they informed the young man Pippali: 'It seems the maiden has been found.' The young man thought, 'I thought they would not find one, but they say she has been found. Having no desire for this, I will send a letter.' Going into seclusion, he wrote a letter: 'May Bhaddā find a household life suitable to her birth, lineage, and wealth. I am going to depart and go forth; may she not be regretful later.' Bhaddā, too, hearing, 'It seems they intend to give me to so-and-so,' went into seclusion and wrote a letter: 'May the noble son find a household life suitable to his birth, lineage, and wealth. I am going to depart and go forth; may he not be regretful later.' The two letters met on the road. 'Whose letter is this?' 'It was sent by the young man Pippali to Bhaddā.' 'And whose is this?' 'It was sent by Bhaddā to the young man Pippali.' When this was said, they read both, and saying, 'Look at what these children have done!' they tore them up, threw them away in the wilderness, wrote a single, agreeable letter, and sent it on to each party. Thus, their union took place, even though they were both unwilling.

තංදිවසමෙව මාණවො එකං පුප්ඵදාමං ගහෙත්වා ඨපෙසි. භද්දාපි, තානි සයනමජ්ඣෙ ඨපෙසි. භුත්තසායමාසා උභොපි ‘‘සයනං අභිරුහිස්සාමා’’ති සමාගන්ත්වා මාණවො දක්ඛිණපස්සෙන සයනං අභිරුහි. භද්දා වාමපස්සෙන අභිරුහිත්වා ආහ – ‘‘යස්ස පස්සෙ පුප්ඵානි මිලායන්ති, තස්ස රාගචිත්තං උප්පන්නන්ති විජානිස්සාම, ඉමං පුප්ඵදාමං න අල්ලීයිතබ්බ’’න්ති. තෙ පන අඤ්ඤමඤ්ඤං සරීරසම්ඵස්සභයෙන තියාමරත්තිං නිද්දං අනොක්කමන්තාව වීතිනාමෙන්ති, දිවා පන හාසමත්තම්පි නාහොසි. තෙ ලොකාමිසෙන අසංසට්ඨා යාව මාතාපිතරො ධරන්ති, තාව කුටුම්බං අවිචාරෙත්වා තෙසු කාලඞ්කතෙසු විචාරයිංසු. මහතී මාණවස්ස සම්පත්ති සත්තාසීතිකොටිධනං, එකදිවසං සරීරං උබ්බට්ටෙත්වා ඡඩ්ඩෙතබ්බං සුවණ්ණචුණ්ණමෙව මගධනාළියා ද්වාදසනාළිමත්තං ලද්ධුං වට්ටති. යන්තබද්ධානි සට්ඨි මහාතළාකානි, කම්මන්තො ද්වාදසයොජනිකො, අනුරාධපුරප්පමාණා චුද්දස ගාමා, චුද්දස හත්ථානීකා, චුද්දස අස්සානීකා, චුද්දස රථානීකා.

On that very day, the young man took a garland of flowers, and Bhaddā placed it in the middle of the bed. After their evening meal, they both came together to go to bed. The young man ascended the bed from the right side, and Bhaddā ascended from the left side and said, 'We shall know that a thought of passion has arisen in the one on whose side the flowers wither. This garland is not to be touched.' Fearing bodily contact with one another, they passed the three watches of the night without falling asleep, and during the day there was not even so much as a laugh between them. Unsoiled by worldly bait, they did not manage the household as long as their parents were living; but after their parents passed away, they managed it. The young man’s wealth was great, amounting to eighty-seven crores. For a single day’s bodily anointing, it was worth twelve Magadhan nāḷis of gold dust, which was then to be discarded. He had sixty great reservoirs fitted with sluices, an estate of twelve yojanas, fourteen villages the size of Anurādhapura, fourteen corps of elephants, fourteen corps of horses, and fourteen corps of chariots.

සො එකදිවසං අලඞ්කතඅස්සං ආරුය්හ මහාජනපරිවුතො කම්මන්තං ගන්ත්වා ඛෙත්තකොටියං ඨිතො නඞ්ගලෙහි භින්නට්ඨානතො කාකාදයො සකුණෙ ගණ්ඩුප්පාදාදිපාණකෙ උද්ධරිත්වා ඛාදන්තෙ දිස්වා, ‘‘තාතා, ඉමෙ කිං ඛාදන්තී’’ති පුච්ඡි. ගණ්ඩුප්පාදෙ, අය්‍යාති. එතෙහි කතං පාපං කස්ස හොතීති? තුම්හාකං, අය්‍යාති. සො චින්තෙසි – ‘‘සචෙ එතෙහි කතං පාපං [Pg.140] මය්හං හොති, කිං මෙ කරිස්සති සත්තාසීතිකොටිධනං, කිං ද්වාදසයොජනිකො කම්මන්තො, කිං සට්ඨියන්තබද්ධානි තළාකානි, කිං චුද්දස ගාමා? සබ්බමෙතං භද්දාය කාපිලානියා නිය්‍යාතෙත්වා නික්ඛම්ම පබ්බජිස්සාමී’’ති.

One day, having mounted a decorated horse and surrounded by a great crowd, he went to the worksite. Standing at the edge of the field, he saw birds like crows pulling out creatures such as worms from the ground broken by plows and eating them. He asked, "Sirs, what are these eating?" "Worms, lord." "To whom does the evil done by these belong?" "To you, lord." He thought, "If the evil done by these belongs to me, what use is my wealth of eighty-seven crores to me? What use is my twelve-yojana worksite? What use are my sixty reservoirs with sluices? What use are my fourteen villages? After entrusting all this to Bhaddā Kāpilānī, I will leave and go forth."

භද්දාපි කාපිලානී තස්මිං ඛණෙ අන්තරවත්ථුම්හි තයො තිලකුම්භෙ පත්ථරාපෙත්වා ධාතීහි පරිවුතා නිසින්නා කාකෙ තිලපාණකෙ ඛාදන්තෙ දිස්වා, ‘‘අම්මා, කිං ඉමෙ ඛාදන්තී’’ති පුච්ඡි. පාණකෙ, අය්‍යෙති. අකුසලං කස්ස හොතීති? තුම්හාකං, අය්‍යෙති. සා චින්තෙසි – ‘‘මය්හං චතුහත්ථවත්ථං නාළිකොදනමත්තඤ්ච ලද්ධුං වට්ටති, යදි පනෙතං එත්තකෙන ජනෙන කතං අකුසලං මය්හං හොති, අද්ධා භවසහස්සෙනපි වට්ටතො සීසං උක්ඛිපිතුං න සක්කා, අය්‍යපුත්තෙ ආගතමත්තෙයෙව සබ්බං තස්ස නිය්‍යාතෙත්වා නික්ඛම්ම පබ්බජිස්සාමී’’ති.

At that moment, Bhaddā Kāpilānī, inside the house, had three pots of sesame spread out and was seated surrounded by nurses. Seeing crows eating creatures in the sesame, she asked, "Mother, what are these eating?" "Creatures, noble lady." "To whom does the unwholesome action belong?" "To you, noble lady." She reflected: "It is fitting for me to receive a four-cubit cloth and a measure of rice. But if the unwholesome action done by so many people belongs to me, surely even after a thousand existences I would not be able to lift my head from the round of rebirths. As soon as my noble husband arrives, I will hand everything over to him and go forth."

මාණවො ආගන්ත්වා න්හායිත්වා පාසාදං ආරුය්හ මහාරහෙ පල්ලඞ්කෙ නිසීදි. අථස්ස චක්කවත්තිනො අනුච්ඡවිකං භොජනං සජ්ජයිංසු. ද්වෙපි භුඤ්ජිත්වා පරිජනෙ නික්ඛන්තෙ රහොගතා ඵාසුකට්ඨානෙ නිසීදිංසු. තතො මාණවො භද්දං ආහ – ‘‘භද්දෙ ඉමං ඝරං ආගච්ඡන්තී කිත්තකං ධනං ආහරී’’ති? පඤ්චපණ්ණාස සකටසහස්සානි, අය්‍යාති. එතං සබ්බං, යා ච ඉමස්මිං ඝරෙ සත්තාසීති කොටියො යන්තබද්ධා සට්ඨිතළාකාදිභෙදා සම්පත්ති අත්ථි, සබ්බං තුය්හංයෙව නිය්‍යාතෙමීති. තුම්හෙ පන කහං ගච්ඡථ, අය්‍යාති? අහං පබ්බජිස්සාමීති. අය්‍ය, අහම්පි තුම්හාකංයෙව ආගමනං ඔලොකයමානා නිසින්නා, අහම්පි පබ්බජිස්සාමීති. තෙසං ආදිත්තපණ්ණකුටි විය තයො භවා උපට්ඨහිංසු. තෙ අන්තරාපණතො කසාවරසපීතානි වත්ථානි මත්තිකාපත්තෙ ච ආහරාපෙත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං කෙසෙ ඔහාරාපෙත්වා ‘‘යෙ ලොකෙ අරහන්තො, තෙ උද්දිස්ස අම්හාකං පබ්බජ්ජා’’ති වත්වා ථවිකාය පත්තෙ ඔසාරෙත්වා අංසෙ ලග්ගෙත්වා පාසාදතො ඔතරිංසු. ගෙහෙ දාසෙසු වා කම්මකාරෙසු වා න කොචි සඤ්ජානි.

The young man arrived, bathed, ascended the palace, and sat on a luxurious couch. Then, a meal fit for a universal monarch was prepared for him. After both had eaten and the attendants had left, they sat together in a secluded, comfortable place. Then the young man said to Bhaddā, "Bhaddā, when you came to this house, how much wealth did you bring?" "Fifty-five thousand cartloads, sir." "All this, and the property in this house—the eighty-seven koṭis, the sixty mechanically-operated ponds, and so forth—I give it all to you." "But where are you going, sir?" "I will go forth." "Sir, I too have been waiting for your return. I too will go forth." To them, the three states of existence appeared like a burning leaf-hut. They had saffron-dyed robes and clay bowls brought from the marketplace, shaved each other's heads, and declared, "Our going forth is in dedication to the Arahants in the world." Placing the bowls in a bag and slinging it over their shoulders, they descended from the palace. None of the servants or workers in the household recognized them.

අථ නෙ බ්‍රාහ්මණගාමතො නික්ඛම්ම දාසගාමද්වාරෙන ගච්ඡන්තෙ ආකප්පකුත්තවසෙන දාසගාමවාසිනො සඤ්ජානිංසු. තෙ රොදන්තා පාදෙසු නිපතිත්වා ‘‘කිං අම්හෙ අනාථෙ කරොථ, අය්‍යා’’ති ආහංසු. ‘‘මයං භණෙ ආදිත්තපණ්ණසාලා විය තයො භවාති පබ්බජිම්හා, සචෙ තුම්හෙසු [Pg.141] එකෙකං භුජිස්සං කරොම, වස්සසතම්පි නප්පහොති. තුම්හෙව තුම්හාකං සීසං ධොවිත්වා භුජිස්සා හුත්වා ජීවථා’’ති වත්වා තෙසං රොදන්තානංයෙව පක්කමිංසු. ථෙරො පුරතො ගච්ඡන්තො නිවත්තිත්වා ඔලොකෙන්තො චින්තෙසි – ‘‘අයං භද්දා කාපිලානී සකලජම්බුදීපග්ඝනිකා ඉත්ථී මය්හං පච්ඡතො ආගච්ඡති. ඨානං ඛො පනෙතං විජ්ජති, යං කොචිදෙව එවං චින්තෙය්‍ය ‘ඉමෙ පබ්බජිත්වාපි විනා භවිතුං න සක්කොන්ති, අනනුච්ඡවිකං කරොන්තී’ති. කොචි වා පන අම්හෙසු මනං පදූසෙත්වා අපායපූරකො භවෙය්‍ය. ඉමං පහාය මයා ගන්තුං වට්ටතී’’ති චිත්තං උප්පාදෙසි.

Then, leaving the brahmin village and passing through the gateway of the slave village, the inhabitants of that village recognized them by their appearance and conduct. Weeping, they fell at their feet and said, "Why do you make us helpless, lords?" "Dear ones, we have gone forth because the three states of existence are like a burning leaf-hut. If we were to make even one of you a free person, a hundred years would not suffice. You yourselves must take care of yourselves, become free, and live." Having said this, they departed while the people were still weeping. The elder, walking ahead, turned back and looked, reflecting: "This Bhaddā Kāpilānī, a woman worth the whole of Jambudīpa, is coming behind me. It is possible that someone might think, 'Even after going forth, they cannot bear to be apart; they are behaving inappropriately.' Or someone, developing ill will toward us, might become one who fills the lower realms. It is proper for me to go on, leaving her behind." Thus he produced the thought.

සො පුරතො ගච්ඡන්තො ද්වෙධාපථං දිස්වා තස්ස මත්ථකෙ අට්ඨාසි. භද්දාපි ආගන්ත්වා වන්දිත්වා අට්ඨාසි. අථ නං ආහ – ‘‘භද්දෙ තාදිසිං ඉත්ථිං මම පච්ඡතො ආගච්ඡන්තිං දිස්වා ‘ඉමෙ පබ්බජිත්වාපි විනා භවිතුං න සක්කොන්තී’ති චින්තෙත්වා අම්හෙසු පදුට්ඨචිත්තො මහාජනො අපායපූරකො භවෙය්‍ය. ඉමස්මිං ද්වෙධාපථෙ ත්වං එකං ගණ්හ, අහං එකෙන ගමිස්සාමී’’ති. ‘‘ආම, අය්‍ය, පබ්බජිතානං මාතුගාමො නාම මලං, ‘පබ්බජිත්වාපි විනා න භවන්තී’ති අම්හාකං දොසං දස්සන්ති, තුම්හෙ එකං මග්ගං ගණ්හථ, අහං එකං ගණ්හිත්වා විනා භවිස්සාමා’’ති තික්ඛත්තුං පදක්ඛිණං කත්වා චතූසු ඨානෙසු පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා දසනඛසමොධානසමුජ්ජලං අඤ්ජලිං පග්ගය්හ ‘‘සතසහස්සකප්පප්පමාණෙ අද්ධානෙ කතො මිත්තසන්ථවො අජ්ජ භිජ්ජතී’’ති වත්වා ‘‘තුම්හෙ දක්ඛිණජාතිකා නාම, තුම්හාකං දක්ඛිණමග්ගො වට්ටති. මයං මාතුගාමා නාම වාමජාතිකා, අම්හාකං වාමමග්ගො වට්ටතී’’ති වන්දිත්වා මග්ගං පටිපන්නා. තෙසං ද්වෙධාභූතකාලෙ අයං මහාපථවී ‘‘අහං චක්කවාළගිරිසිනෙරුපබ්බතෙ ධාරෙතුං සක්කොන්තීපි තුම්හාකං ගුණෙ ධාරෙතුං න සක්කොමී’’ති වදන්තී විය විරවමානා අකම්පි, ආකාසෙ අසනිසද්දො විය පවත්ති, චක්කවාළපබ්බතො උන්නදි.

Walking ahead, he saw a fork in the road and stopped there. Bhaddā also arrived, paid homage, and stood by. Then he said to her: "Bhaddā, seeing such a woman following me, people might think, ‘Even after going forth, they cannot live apart,’ and a great crowd, developing ill will toward us, might become destined for the lower realms. At this fork in the road, you take one path, and I will take the other." "Yes, venerable sir," she replied. "A woman is indeed a stain for those who have gone forth. People will find fault with us, saying, ‘Even after going forth, they do not live apart.’ You take one path, and I will take the other; we shall go our separate ways." After circumambulating him three times, she paid homage with the five-point prostration on four sides. Raising her joined palms, radiant with the ten nails touching, she said, "The friendship formed over a hundred thousand eons is broken today." Then she added, "You are of the right-hand kind; the right path is fitting for you. We women are of the left-hand kind; the left path is fitting for us." Having paid homage, she set out on her way. At the moment they parted, this great earth, as if saying, "Though I can bear the Cakkavāḷa mountains and Mount Sineru, I cannot bear your virtue," trembled and cried out. A sound like thunder arose in the sky, and the Cakkavāḷa mountain roared.

සම්මාසම්බුද්ධො වෙළුවනමහාවිහාරෙ ගන්ධකුටියං නිසින්නො පථවීකම්පනසද්දං සුත්වා ‘‘කස්ස නු ඛො පථවී කම්පතී’’ති ආවජ්ජෙන්තො ‘‘පිප්පලිමාණවො ච භද්දා ච කාපිලානී මං උද්දිස්ස අප්පමෙය්‍යං සම්පත්තිං පහාය පබ්බජිතා, තෙසං වියොගට්ඨානෙ උභින්නම්පි ගුණබලෙන අයං පථවීකම්පො ජාතො, මයාපි එතෙසං සඞ්ගහං කාතුං වට්ටතී’’ති ගන්ධකුටිතො නික්ඛම්ම සයමෙව [Pg.142] පත්තචීවරමාදාය අසීතිමහාථෙරෙසු කඤ්චි අනාමන්තෙත්වා තිගාවුතං මග්ගං පච්චුග්ගමනං කත්වා රාජගහස්ස ච නාලන්දාය ච අන්තරෙ බහුපුත්තකනිග්‍රොධරුක්ඛමූලෙ පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා නිසීදි. නිසීදන්තො පන අඤ්ඤතරපංසුකූලිකො විය අනිසීදිත්වා බුද්ධවෙසං ගහෙත්වා අසීතිහත්ථා ඝනබුද්ධරස්මියො විස්සජ්ජෙන්තො නිසීදි. ඉති තස්මිං ඛණෙ පණ්ණච්ඡත්තසකටචක්කකූටාගාරාදිප්පමාණා බුද්ධරස්මියො ඉතො චිතො ච විප්ඵන්දන්තියො විධාවන්තියො චන්දසහස්ස-සූරියසහස්ස-උග්ගමනකාලො විය කුරුමානා තං වනන්තං එකොභාසං අකංසු. ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණසිරියා සමුජ්ජලතාරාගණං විය ගගනං, සුපුප්ඵිතකමලකුවලයං විය සලිලං වනන්තං විරොචිත්ථ. නිග්‍රොධරුක්ඛස්ස ඛන්ධො නාම සෙතො හොති, පත්තානි නාම නීලානි, පක්කානි රත්තානි. තස්මිං පන දිවසෙ සතසාඛො නිග්‍රොධො සුවණ්ණවණ්ණොව අහොසි.

The Perfectly Self-Enlightened One, seated in the Fragrant Abode at the Great Monastery of the Bamboo Grove, heard the sound of the earth quaking. Reflecting, “For whom does the earth quake?” he realized, “Pippali the youth and Bhaddā Kāpilānī, having renounced immeasurable prosperity for my sake, have gone forth. Due to the power of the virtues of them both, this earthquake has arisen at the place of their separation. It is fitting for me to support them.” Leaving the Fragrant Abode without informing any of the eighty great elders, he took his bowl and robe himself and walked three leagues to greet them. He sat cross-legged at the foot of the Bahuputtaka banyan tree, between Rājagaha and Nālandā. As he sat, he did not sit like any other wearer of refuse-rag robes, but assumed the appearance of a Buddha, radiating eighty cubits of dense Buddha-rays. At that moment, Buddha-rays the size of leaf-umbrellas, chariot wheels, and gabled houses flickered and darted here and there, creating an effect as if a thousand suns and a thousand moons had risen together, illuminating that entire forest with a single radiance. The forest shone like the sky, blazing like a host of stars with the splendor of the thirty-two marks of a great man, and like a body of water with fully blossomed lotuses and water lilies. The trunk of the banyan tree is white, its leaves are dark green, and its ripe fruits are red. But on that day, the hundred-branched banyan tree appeared to be the color of gold.

මහාකස්සපත්ථෙරො ‘‘අයං මය්හං සත්ථා භවිස්සති, ඉමාහං උද්දිස්ස පබ්බජිතො’’ති දිට්ඨට්ඨානතො පට්ඨාය ඔණතොණතො ගන්ත්වා තීසු ඨානෙසු වන්දිත්වා ‘‘සත්ථා මෙ, භන්තෙ භගවා, සාවකොහමස්මි, සත්ථා මෙ, භන්තෙ භගවා, සාවකොහමස්මී’’ති ආහ. අථ නං භගවා අවොච – ‘‘කස්සප, සචෙ ත්වං ඉමං නිපච්චකාරං මහාපථවියා කරෙය්‍යාසි, සාපි ධාරෙතුං න සක්කුණෙය්‍ය. තථාගතස්ස එවං ගුණමහන්තතං ජානතා තයා කතො නිපච්චකාරො මය්හං ලොමම්පි චාලෙතුං න සක්කොති. නිසීද, කස්සප, දායජ්ජං තෙ දස්සාමී’’ති. අථස්ස භගවා තීහි ඔවාදෙහි උපසම්පදං අදාසි. දත්වා බහුපුත්තකනිග්‍රොධමූලතො නික්ඛමිත්වා ථෙරං පච්ඡාසමණං කත්වා මග්ගං පටිපජ්ජි. සත්ථු සරීරං ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණවිචිත්තං, මහාකස්සපස්ස සත්තමහාපුරිසලක්ඛණපටිමණ්ඩිතං. සො කඤ්චනමහානාවාය පච්ඡාබන්ධො විය සත්ථු පදානුපදිකං අනුගඤ්ඡි. සත්ථා ථොකං මග්ගං ගන්ත්වා මග්ගා ඔක්කම්ම අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ නිසජ්ජාකාරං දස්සෙසි, ථෙරො ‘‘නිසීදිතුකාමො සත්ථා’’ති ඤත්වා අත්තනො පාරුපනපිලොතිකසඞ්ඝාටිං චතුග්ගුණං කත්වා පඤ්ඤාපෙසි.

The great elder Mahākassapa thought, “This will be my Teacher, for whose sake I have gone forth.” Starting from the place where he saw him, he approached humbly, paid homage in three places, and said, “The Blessed One is my Teacher, venerable sir, I am his disciple. The Blessed One is my Teacher, venerable sir, I am his disciple.” Then the Blessed One said to him, “Kassapa, if you were to perform this act of reverence upon the great earth, it would not be able to bear it. Knowing the greatness of the Tathāgata’s virtues, the act of reverence you have performed cannot stir even a hair on my body. Sit down, Kassapa, I will give you the inheritance.” Then the Blessed One gave him the higher ordination with three exhortations. After giving it, he left the foot of the Bahuputtaka banyan tree, made the elder his attendant monk, and set out on the road. The Teacher’s body was adorned with the thirty-two marks of a great man, while Mahākassapa’s was embellished with the seven marks of a great man. Like the stern-rope of a great golden ship, he followed closely in the Teacher’s footsteps. After traveling a short distance, the Teacher stepped aside from the road and indicated his intention to sit at the foot of a certain tree. The elder, understanding that the Teacher wished to sit, folded his own outer robe of rags into four layers and spread it out.

සත්ථා තස්මිං නිසීදිත්වා හත්ථෙන චීවරං පරාමසිත්වා ‘‘මුදුකා ඛො ත්‍යායං, කස්සප, පිලොතිකසඞ්ඝාටී’’ති ආහ. ථෙරො ‘‘සත්ථා මෙ [Pg.143] සඞ්ඝාටියා මුදුකභාවං කථෙති, පාරුපිතුකාමො භවිස්සතී’’ති ඤත්වා ‘‘පාරුපතු, භන්තෙ, භගවා සඞ්ඝාටි’’න්ති ආහ. කිං ත්වං පාරුපිස්සසි කස්සපාති? තුම්හාකං නිවාසනං ලභන්තො පාරුපිස්සාමි, භන්තෙති. ‘‘කිං පන ත්වං, කස්සප, ඉමං පරිභොගජිණ්ණං පංසුකූලං ධාරෙතුං සක්ඛිස්සසි? මයා හි ඉමස්ස පංසුකූලස්ස ගහිතදිවසෙ උදකපරියන්තං කත්වා මහාපථවී කම්පි, ඉමං බුද්ධානං පරිභොගජිණ්ණං චීවරං නාම න සක්කා පරිත්තගුණෙන ධාරෙතුං, පටිබලෙනෙවිදං පටිපත්තිපූරණසමත්ථෙන ජාතිපංසුකූලිකෙන ගහෙතුං වට්ටතී’’ති වත්වා ථෙරෙන සද්ධිං චීවරං පරිවත්තෙසි.

The Teacher, having sat down on it, touched the robe with his hand and said, “Kassapa, this outer robe of rags of yours is soft.” The elder, knowing, “The Teacher speaks of the softness of my outer robe; he must wish to wear it,” said, “Venerable sir, may the Blessed One wear the outer robe.” “But what will you wear, Kassapa?” “Upon receiving your lower robe, venerable sir, I will wear it.” “But, Kassapa, will you be able to wear this worn-out rag-robe of mine? For on the day I took this rag-robe, the great earth quaked to its watery depths. This robe, worn out by the Buddhas, cannot be worn by one of little virtue. It is fitting for it to be taken only by one who is capable, able to fulfill the practice, a natural wearer of rag-robes.” Having said this, he exchanged robes with the elder.

එවං පන චීවරපරිවත්තං කත්වා ථෙරෙන පාරුතචීවරං භගවා පාරුපි, සත්ථු චීවරං ථෙරො පාරුපි. තස්මිං සමයෙ අචෙතනාපි අයං මහාපථවී ‘‘දුක්කරං, භන්තෙ, අකත්ථ, අත්තනා පාරුතචීවරං සාවකස්ස දින්නපුබ්බං නාම නත්ථි, අහං තුම්හාකං ගුණං ධාරෙතුං න සක්කොමී’’ති වදන්තී විය උදකපරියන්තං කත්වා කම්පි. ථෙරොපි ‘‘ලද්ධං දානි මයා බුද්ධානං පරිභොගචීවරං, කිං මෙ ඉදානි උත්තරි කත්තබ්බං අත්ථී’’ති උන්නතිං අකත්වා බුද්ධානං සන්තිකෙයෙව තෙරස ධුතගුණෙ සමාදාය සත්තදිවසමත්තං පුථුජ්ජනො හුත්වා අට්ඨමෙ අරුණෙ සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණි. සත්ථාපි ‘‘කස්සපො, භික්ඛවෙ, චන්දූපමො කුලානි උපසඞ්කමති, අපකස්සෙව කායං අපකස්ස චිත්තං නිච්චනවකො කුලෙසු අප්පගබ්භො’’ති (සං. නි. 2.146) එවමාදීහි සුත්තෙහි ථෙරං ථොමෙත්වා අපරභාගෙ එතදෙව කස්සපසංයුත්තං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා ‘‘මම සාසනෙ ධුතවාදානං භික්ඛූනං මහාකස්සපො අග්ගො’’ති ථෙරං ඨානන්තරෙ ඨපෙසීති.

Having thus exchanged robes, the Blessed One wore the robe that had been worn by the elder, and the elder wore the Teacher's robe. At that moment, even this insentient great earth trembled to its watery depths as if saying, “Venerable sir, you have done a difficult deed; never before has a robe worn by oneself been given to a disciple. I cannot bear your virtue.” The elder, too, without conceit, thought, “Now I have obtained a robe used by the Buddhas; what more is there for me to do?” Then, right in the presence of the Buddhas, he undertook the thirteen ascetic practices and, after being a worldling for about seven days, attained arahantship together with the analytical knowledges at dawn on the eighth day. The Teacher also praised the elder with discourses such as, “Monks, Kassapa approaches families like the moon, with body withdrawn and mind withdrawn, ever new in families and without presumption.” Later, establishing this very Kassapa Saṃyutta as the occasion, he placed the elder in that position, saying, “In my dispensation, Mahākassapa is the foremost among monks who advocate ascetic practices.”

අනුරුද්ධත්ථෙරවත්ථු

The Story of the Elder Anuruddha

192. පඤ්චමෙ දිබ්බචක්ඛුකානං යදිදං අනුරුද්ධොති දිබ්බචක්ඛුකභික්ඛූනං අනුරුද්ධත්ථෙරො අග්ගොති වදති. තස්ස චිණ්ණවසිතාය අග්ගභාවො වෙදිතබ්බො. ථෙරො කිර භොජනපපඤ්චමත්තං ඨපෙත්වා සෙසකාලං ආලොකං වඩ්ඪෙත්වා දිබ්බචක්ඛුනා සත්තෙ ඔලොකෙන්තොව විහරති. ඉති අහොරත්තං චිණ්ණවසිතාය එස දිබ්බචක්ඛුකානං අග්ගො නාම ජාතො. අපිච කප්පසතසහස්සං පත්ථිතභාවෙනපෙස දිබ්බචක්ඛුකානං අග්ගොව ජාතො.

192. In the fifth (chapter), concerning those with the divine eye, it is said that the Elder Anuruddha is the foremost among monks with the divine eye. His preeminence should be understood as due to his mastery through practice. It is said that the Elder, setting aside the mere proliferation concerning food, spent the rest of his time developing light and dwelling while observing beings with the divine eye. Thus, through his mastery in practice day and night, he became known as the foremost among those with the divine eye. Moreover, due to his aspiration made for a hundred thousand eons, he was born as the foremost among those with the divine eye.

තත්‍රස්ස [Pg.144] පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයම්පි හි කුලපුත්තො පදුමුත්තරස්සෙව භගවතො කාලෙ පච්ඡාභත්තං ධම්මස්සවනත්ථං විහාරං ගච්ඡන්තෙන මහාජනෙන සද්ධිං අගමාසි. අයං හි තදා අඤ්ඤතරො අපාකටනාමො ඉස්සරකුටුම්බිකො අහොසි. සො දසබලං වන්දිත්වා පරිසපරියන්තෙ ඨිතො ධම්මකථං සුණාති. සත්ථා දෙසනං යථානුසන්ධිකං ඝටෙත්වා එකං දිබ්බචක්ඛුකං භික්ඛුං එතදග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසි.

Here is the sequential account of his past deeds: This clansman, too, in the time of the Blessed One Padumuttara, went to the monastery with a large crowd after the meal to listen to the Dhamma. At that time, he was a certain wealthy householder of obscure name. Having paid homage to the Ten-Powered One, he stood at the edge of the assembly and listened to the Dhamma talk. The Teacher, connecting the discourse in sequence, established a certain monk with the divine eye in that foremost position.

තතො කුටුම්බිකස්ස එතදහොසි – ‘‘මහා වතායං භික්ඛු, යං එවං සත්ථා සයං දිබ්බචක්ඛුකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසි. අහො වතාහම්පි අනාගතෙ උප්පජ්ජනකබුද්ධස්ස සාසනෙ දිබ්බචක්ඛුකානං අග්ගො භවෙය්‍ය’’න්ති චිත්තං උප්පාදෙත්වා පරිසන්තරෙන ගන්ත්වා ස්වාතනාය භගවන්තං භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං නිමන්තෙත්වා පුනදිවසෙ බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස මහාදානං දත්වා ‘‘මහන්තං ඨානන්තරං මයා පත්ථිත’’න්ති තෙනෙව නියාමෙන අජ්ජතනාය ස්වාතනායාති නිමන්තෙත්වා සත්ත දිවසානි මහාදානං පවත්තෙත්වා සපරිවාරස්ස භගවතො උත්තමවත්ථානි දත්වා ‘‘භගවා නාහං ඉමං සක්කාරං දිබ්බසම්පත්තියා න මනුස්සසම්පත්තියා අත්ථාය කරොමි. යං පන තුම්හෙ ඉතො සත්තදිවසමත්ථකෙ භික්ඛුං දිබ්බචක්ඛුකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපයිත්ථ, අහම්පි අනාගතෙ එකස්ස බුද්ධස්ස සාසනෙ සො භික්ඛු විය දිබ්බචක්ඛුකානං අග්ගො භවෙය්‍ය’’න්ති පත්ථනං කත්වා පාදමූලෙ නිපජ්ජි. සත්ථා අනාගතං ඔලොකෙත්වා තස්ස පත්ථනාය සමිජ්ඣනභාවං ඤත්වා එවමාහ – ‘‘අම්භො පුරිස, අනාගතෙ කප්පසතසහස්සපරියොසානෙ ගොතමො නාම බුද්ධො උප්පජ්ජිස්සති, තස්ස සාසනෙ ත්වං දිබ්බචක්ඛුකානං අග්ගො අනුරුද්ධො නාම භවිස්සසී’’ති. එවඤ්ච පන වත්වා භත්තානුමොදනං කත්වා විහාරමෙව අගමාසි.

Then the householder thought: "This monk is truly great, that the Teacher himself placed him in the foremost position among those with the divine eye. Oh, may I too in the future, in the dispensation of a Buddha who will arise, become the foremost among those with the divine eye!" Having aroused this thought, he went through the assembly and invited the Blessed One together with the Saṅgha of monks for the next day. On the following day, he gave a great offering to the Saṅgha of monks headed by the Buddha. Thinking, "I have aspired to a great position," he invited them again in the same manner. For seven days he provided a great offering, and then presented the finest robes to the Blessed One and his retinue. He said, "Venerable Sir, I do not make this offering for the sake of divine attainments or human prosperity. But since you placed that monk in the foremost position among those with the divine eye seven days ago, may I too in the future, in the dispensation of a Buddha, become the foremost among those with the divine eye like that monk." Having made this aspiration, he prostrated himself at his feet. The Teacher, looking into the future and knowing that his aspiration would succeed, said this: "O man, in the future, at the end of a hundred thousand eons, a Buddha named Gotama will arise. In his dispensation, you will be the foremost among those with the divine eye, named Anuruddha." Having spoken thus, he gave the blessing for the meal and returned to the monastery.

කුටුම්බිකොපි යාව බුද්ධො ධරති, තාව අවිජහිතමෙව කල්‍යාණකම්මං කත්වා පරිනිබ්බුතෙ සත්ථරි නිට්ඨිතෙ සත්තයොජනිකෙ සුවණ්ණචෙතියෙ භික්ඛුසඞ්ඝං උපසඞ්කමිත්වා, ‘‘භන්තෙ, කිං දිබ්බචක්ඛුස්ස පරිකම්ම’’න්ති පුච්ඡි. පදීපදානං නාම දාතුං වට්ටති උපාසකාති. සාධු, භන්තෙ, කරිස්සාමීති සහස්සදීපානංයෙව තාව දීපරුක්ඛානං සහස්සං කාරෙසි, තදනන්තරං තතො පරිත්තතරෙ, තදනන්තරං තතො පරියත්තතරෙති අනෙකසහස්සෙ දීපරුක්ඛෙ කාරෙසි. සෙසපදීපා පන අපරිමාණා අහෙසුං.

The householder, as long as the Buddha lived, continually performed meritorious deeds without fail. After the Teacher had attained final Nibbāna and the golden cetiya, seven yojanas high, was completed, he approached the community of monks and asked, "Venerable sirs, what is the preliminary work for the divine eye?" They replied: "Lay follower, it is fitting to make an offering of lamps." "Very well, venerable sirs, I will do so," he said. First, he had a thousand lamp-trees made for a thousand lamps, then subsequently smaller ones, and after that even smaller ones—thus he had many thousands of lamp-trees made. The remaining lamps, however, were countless.

එවං [Pg.145] යාවජීවං කල්‍යාණකම්මං කත්වා දෙවෙසු ච මනුස්සෙසු ච සංසරන්තො කප්පසතසහස්සං අතික්කමිත්වා කස්සපසම්මාසම්බුද්ධස්ස කාලෙ බාරාණසියං කුටුම්බියගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා පරිනිබ්බුතෙ සත්ථරි නිට්ඨිතෙ යොජනිකෙ චෙතියෙ බහු කංසපාතියො කාරාපෙත්වා සප්පිමණ්ඩස්ස පූරෙත්වා මජ්ඣෙ එකෙකං ගුළපිණ්ඩං ඨපෙත්වා උජ්ජාලෙත්වා මුඛවට්ටියා මුඛවට්ටිං ඵුසාපෙන්තො චෙතියං පරික්ඛිපාපෙත්වා අත්තනො සබ්බමහන්තං කංසපාතිං කාරෙත්වා සප්පිමණ්ඩස්ස පූරෙත්වා තස්සා මුඛවට්ටියං සමන්තතො වට්ටිසහස්සං ජාලාපෙත්වා මජ්ඣට්ඨානෙ ථූපිකං පිලොතිකාය වෙඨෙත්වා ජාලාපෙත්වා කංසපාතිං සීසෙනාදාය සබ්බරත්තිං යොජනිකං චෙතියං අනුපරියායි. එවං තෙනාපි අත්තභාවෙන යාවජීවං කල්‍යාණකම්මං කත්වා දෙවලොකෙ නිබ්බත්තො.

Thus, having performed meritorious deeds throughout his life, wandering among gods and humans, after a hundred thousand eons had passed, in the time of Kassapa, the Perfectly Self-Enlightened Buddha, he was born in a householder's home in Bārāṇasī. After the Teacher had attained Parinibbāna and the cetiya, one yojana high, was completed, he had many bronze bowls made, filled them with clarified butter, placed a lump of jaggery in the center of each, lit them, and had them placed around the cetiya, with rim touching rim. He also had a very large bronze bowl made for himself, filled it with clarified butter, and had a thousand wicks lit all around its rim. In the middle, he wrapped a small pinnacle with a cloth and lit it. Carrying the bronze bowl on his head, he circumambulated the one-yojana cetiya all night long. Thus, having performed meritorious deeds throughout his life in that very existence, he was reborn in the world of the gods.

පුන අනුප්පන්නෙ බුද්ධෙ තස්මිංයෙව නගරෙ දුග්ගතකුලස්ස ගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හිත්වා සුමනසෙට්ඨිං නාම නිස්සාය වසි, අන්නභාරොතිස්ස නාමං අහොසි. සො පන සුමනසෙට්ඨි දෙවසිකං කපණද්ධිකවණිබ්බකයාචකානං ගෙහද්වාරෙ මහාදානං දෙති. අථෙකදිවසං උපරිට්ඨො නාම පච්චෙකබුද්ධො ගන්ධමාදනපබ්බතෙ නිරොධසමාපත්තිං සමාපන්නො. තතො වුට්ඨාය ‘‘අජ්ජ කස්ස අනුග්ගහං කාතුං වට්ටතී’’ති වීමංසි. පච්චෙකබුද්ධා ච නාම දුග්ගතානුකම්පකා හොන්ති. සො ‘‘අජ්ජ මයා අන්නභාරස්ස අනුග්ගහං කාතුං වට්ටතී’’ති චින්තෙත්වා ‘‘ඉදානි අන්නභාරො අටවිතො අත්තනො ගෙහං ආගමිස්සතී’’ති ඤත්වා පත්තචීවරමාදාය ගන්ධමාදනපබ්බතා වෙහාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා ගාමද්වාරෙ අන්නභාරස්ස සම්මුඛෙ පච්චුට්ඨාසි.

Again, when no Buddha had arisen, he took rebirth in the same city in the house of a poor family. He lived in dependence on a wealthy merchant named Sumanaseṭṭhi, and his name was Annabhāra. Now, this Sumanaseṭṭhi daily gave a great offering at his house gate to the poor, travelers, mendicants, and beggars. One day, a Paccekabuddha named Upariṭṭha entered the attainment of cessation on Gandhamādana mountain. Arising from it, he considered, "Today, whose welfare is it fitting for me to promote?" For Paccekabuddhas are indeed compassionate toward the poor. He reflected, "Today, it is fitting for me to promote Annabhāra's welfare," and knowing, "Now Annabhāra will return home from the forest," he took his bowl and robe, rose into the air from Gandhamādana mountain, and appeared before Annabhāra at the village gate.

අන්නභාරො පච්චෙකබුද්ධං තුච්ඡපත්තහත්ථං දිස්වා පච්චෙකබුද්ධං අභිවාදෙත්වා ‘‘අපි, භන්තෙ, භික්ඛං ලභිත්ථා’’ති පුච්ඡි. ලභිස්සාම මහාපුඤ්ඤාති. ‘‘භන්තෙ, ථොකං ඉධෙව හොථා’’ති වෙගෙන ගන්ත්වා අත්තනො ගෙහෙ මාතුගාමං පුච්ඡි – ‘‘භද්දෙ, මය්හං ඨපිතං භාගභත්තං අත්ථි, නත්ථී’’ති? අත්ථි සාමීති. සො තතොව ගන්ත්වා පච්චෙකබුද්ධස්ස හත්ථතො පත්තමාදාය ආගන්ත්වා ‘‘භද්දෙ, මයං පුරිමභවෙ කල්‍යාණකම්මස්ස අකතත්තා භත්තං පච්චාසීසමානා විහරාම[Pg.146], අම්හාකං දාතුකාමතාය සති දෙය්‍යධම්මො න හොති, දෙය්‍යධම්මෙ සති පටිග්ගාහකං න ලභාම, අජ්ජ මෙ උපරිට්ඨපච්චෙකබුද්ධො දිට්ඨො, භාගභත්තඤ්ච අත්ථි, මය්හං භාගභත්තං ඉමස්මිං පත්තෙ පක්ඛිපාහී’’ති.

Seeing the Paccekabuddha with an empty bowl in his hand, Annabhāra paid homage to him and asked, “Venerable sir, have you obtained almsfood?” “I shall obtain it, man of great merit.” “Venerable sir, please wait here a little while.” He hurried home and asked his wife, “Dear, is the portion of food set aside for me there, or not?” “It is, lord.” He went from there, took the bowl from the Paccekabuddha's hand, and having returned, said, “Dear, in a former existence, because we did not perform wholesome deeds, we live in hope of food. When we wish to give, there is no gift to be given; when there is a gift to be given, we do not find a recipient. Today I have seen the Paccekabuddha Upariṭṭha, and my portion of food is available. Please place my portion of food in this bowl.”

බ්‍යත්තා ඉත්ථී ‘‘යතො මය්හං සාමිකො භාගභත්තං දෙති, මයාපි ඉමස්මිං දානෙ භාගිනියා භවිතබ්බ’’න්ති අත්තනො භාගභත්තම්පි උපරිට්ඨස්ස පච්චෙකබුද්ධස්ස පත්තෙ පතිට්ඨපෙත්වා අදාසි. අන්නභාරො පත්තං ආහරිත්වා පච්චෙකබුද්ධස්ස හත්ථෙ ඨපෙත්වා, ‘‘භන්තෙ, එවරූපා දුජ්ජීවිතා මුච්චාමා’’ති ආහ. එවං හොතු, මහාපුඤ්ඤාති. සො අත්තනො උත්තරසාටකං එකස්මිං පදෙසෙ අත්ථරිත්වා, ‘‘භන්තෙ, ඉධ නිසීදිත්වා පරිභුඤ්ජථා’’ති ආහ. පච්චෙකබුද්ධො තත්ථ නිසීදිත්වා නවවිධං පාටිකූල්‍යං පච්චවෙක්ඛන්තො පරිභුඤ්ජි. පරිභුත්තකාලෙ අන්නභාරො පත්තධොවනඋදකං අදාසි. පච්චෙකබුද්ධො නිට්ඨිතභත්තකිච්චො –

The wise woman thought, “Since my husband is giving his portion of food, I too must be a sharer in this gift.” So she also placed her own portion of food in the Paccekabuddha Upariṭṭha’s bowl and gave it. Annabhāra brought the bowl, placed it in the Paccekabuddha's hand, and said, “Venerable sir, may we be freed from such a wretched life.” “So be it, man of great merit.” He spread his upper garment in one place and said, “Venerable sir, please sit here and partake of the meal.” The Paccekabuddha sat there and, reflecting on the ninefold repulsiveness of food, partook of it. When he had finished eating, Annabhāra offered water for washing the bowl. The Paccekabuddha, having completed his meal,

‘‘ඉච්ඡිතං පත්ථිතං තුය්හං, සබ්බමෙව සමිජ්ඣතු;

සබ්බෙ පූරෙන්තු සඞ්කප්පා, චන්දො පන්නරසො යථා’’ති. –

“May all that you wish and desire be fulfilled; may all your intentions be accomplished, like the moon on the fifteenth day.”

අනුමොදනං කත්වා මග්ගං පටිපජ්ජි. සුමනසෙට්ඨිස්ස ඡත්තෙ අධිවත්ථා දෙවතා ‘‘අහො දානං පරමදානං උපරිට්ඨෙ සුප්පතිට්ඨිත’’න්ති තික්ඛත්තුං වත්වා සාධුකාරං අදාසි. සුමනසෙට්ඨි ‘‘කිං ත්වං මං එත්තකං කාලං දානං දදමානං න පස්සසී’’ති ආහ. නාහං තව දානෙ සාධුකාරං දෙමි, අන්නභාරෙන උපරිට්ඨපච්චෙකබුද්ධස්ස දින්නපිණ්ඩපාතෙ පසීදිත්වා සාධුකාරං දෙමීති.

Having given his blessing, he proceeded on his way. The deity dwelling in Sumanaseṭṭhi's parasol exclaimed three times, “Oh, what a gift, a supreme gift, so well-established in the Paccekabuddha Upariṭṭha!” and gave a cry of approval. Sumanaseṭṭhi said, “Do you not see me, who has been giving gifts for so long?” The deity replied, “I do not give approval for your gifts. I give approval because I am pleased with the alms-food given by Annabhāra to the Paccekabuddha Upariṭṭha.”

සුමනසෙට්ඨි චින්තෙසි – ‘‘අච්ඡරියං වතිදං, අහං එත්තකං කාලං දානං දෙන්තො දෙවතං සාධුකාරං දාපෙතුං නාසක්ඛිං. අයං අන්නභාරො මං නිස්සාය වසන්තො අනුරූපස්ස පටිග්ගාහකපුග්ගලස්ස ලද්ධත්තා එකපිණ්ඩපාතදානෙනෙව සාධුකාරං දාපෙසි, එතස්ස අනුච්ඡවිකං දත්වා එතං පිණ්ඩපාතං මම සන්තකං කාතුං වට්ටතී’’ති අන්නභාරං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘අජ්ජ තයා කස්සචි කිඤ්චි දානං දින්න’’න්ති පුච්ඡි. ආම, අය්‍ය, උපරිට්ඨපච්චෙකබුද්ධස්ස මෙ අත්තනො භාගභත්තං දින්නන්ති. හන්ද, භො, කහාපණං ගණ්හිත්වා එතං පිණ්ඩපාතං මය්හං දෙහීති. න දෙමි අය්‍යාති. සො යාව සහස්සං වඩ්ඪෙසි, අන්නභාරො ‘‘සහස්සෙනාපි [Pg.147] න දෙමී’’ති ආහ. හොතු, භො, යදි පිණ්ඩපාතං න දෙසි, සහස්සං ගණ්හිත්වා පත්තිං මෙ දෙහීති. ‘‘එතම්පි දාතුං යුත්තං වා අයුත්තං වා න ජානාමි, අය්‍යං පන උපරිට්ඨපච්චෙකබුද්ධං පුච්ඡිත්වා සචෙ දාතුං යුත්තං භවිස්සති, දස්සාමී’’ති ගන්ත්වා පච්චෙකබුද්ධං සම්පාපුණිත්වා, ‘‘භන්තෙ, සුමනසෙට්ඨි මය්හං සහස්සං දත්වා තුම්හාකං දින්නපිණ්ඩපාතෙ පත්තිං යාචති, දම්මි වා න දම්මි වා’’ති. උපමං තෙ පණ්ඩිත කරිස්සාමි. සෙය්‍යථාපි කුලසතිකෙ ගාමෙ එකස්මිංයෙව ඝරෙ දීපං ජාලෙය්‍ය, සෙසා අත්තනො අත්තනො තෙලෙන වට්ටිං තෙමෙත්වා ජාලාපෙත්වා ගණ්හෙය්‍යුං, පුරිමදීපස්ස පභා අත්ථි, නත්ථීති. අතිරෙකතරා, භන්තෙ, පභා හොතීති. එවමෙව පණ්ඩිත උළුඞ්කයාගු වා හොතු කටච්ඡුභික්ඛා වා, අත්තනො පිණ්ඩපාතෙ පරෙසං පත්තිං දෙන්තස්ස සතස්ස වා දෙතු සහස්සස්ස වා, යත්තකානං දෙති, තත්තකානං පුඤ්ඤං වඩ්ඪති. ත්වං දෙන්තො එකමෙව පිණ්ඩපාතං අදාසි, සුමනසෙට්ඨිස්ස පන පත්තියා දින්නාය ද්වෙ පිණ්ඩපාතා හොන්ති එකො තව, එකො ච තස්සාති.

Sumanaseṭṭhi thought: “How wonderful! For so long I have been giving alms but was unable to make the deity give a cry of approval. This Annabhāra, who lives depending on me, having found a worthy recipient, made the deity give approval with just a single offering of alms-food. It is fitting that I give him something suitable and make this alms-offering my own.” He summoned Annabhāra and asked, “Today, have you given anything to anyone?” “Yes, sir, I gave my own portion of food to the Paccekabuddha Upariṭṭha.” “Well then, my good man, take a kahāpaṇa and give that alms-offering to me.” “I will not give it, sir.” He increased the offer up to a thousand, but Annabhāra said, “Not even for a thousand will I give it.” “So be it, my good man. If you will not give the alms-offering, take a thousand and give me the merit.” “I do not know whether it is proper or improper to give this. I will first ask the venerable Paccekabuddha Upariṭṭha, and if it is proper to give, I will give it.” He went and approached the Paccekabuddha, saying, “Venerable sir, Sumanaseṭṭhi offers me a thousand and asks for a share of the merit from the alms-food given to you. Should I give it or not?” “I will give you a simile, wise one. Suppose in a village of a hundred families, a lamp were lit in just one house. The others, having soaked their wicks in their own oil, would light their lamps from it. Would the light of the first lamp diminish, or not?” “Venerable sir, its light would become even greater.” “Even so, wise one, whether it is a ladle of gruel or a spoonful of alms, when one gives a share of the merit of one's alms-offering to others—be it to a hundred or a thousand—the merit increases for as many as one gives it to. You gave only one alms-offering, but when the share of merit is given to Sumanaseṭṭhi, there are two alms-offerings: one is yours, and one is his.”

සො පච්චෙකබුද්ධං අභිවාදෙත්වා සුමනසෙට්ඨිස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘පිණ්ඩපාතෙ පත්තිං ගණ්හ සාමී’’ති ආහ. හන්ද, කහාපණසහස්සං ගණ්හාති. නාහං පිණ්ඩපාතං වික්කිණාමි, සද්ධාය පන තුම්හාකං පත්තිං දෙමීති. තාත, ත්වං මය්හං සද්ධාය පත්තිං දෙසි, අහං පන තුය්හං ගුණං පූජෙන්තො සහස්සං දෙමි, ගණ්හ, තාතාති. සො ‘‘එවං හොතූ’’ති සහස්සං ගණ්හි. තාත, තුය්හං සහස්සං ලද්ධකාලතො පට්ඨාය සහත්ථා කම්මකරණකිච්චං නත්ථි, වීථියං ඝරං මාපෙත්වා වස. යෙන තුය්හං අත්ථො, තං මං ආහරාපෙත්වා ගණ්හාහීති. නිරොධසමාපත්තිතො වුට්ඨිතපච්චෙකබුද්ධස්ස දින්නපිණ්ඩපාතො නාම තංදිවසමෙව විපාකං දෙති. තස්මා සුමනසෙට්ඨි අඤ්ඤං දිවසං අන්නභාරං ගහෙත්වා රාජකුලං අගච්ඡන්තොපි තංදිවසං ගහෙත්වාව ගතො.

Having paid homage to the Paccekabuddha, he went to Sumanaseṭṭhi and said, “Sir, please accept a share of the merit from the alms-offering.” Sumanaseṭṭhi said, “Here, take the thousand kahāpaṇas.” “I am not selling the alms-offering, but out of faith I give you a share of the merit.” “My good man, you give me a share of the merit out of faith, but I, honoring your virtue, give you a thousand. Take it, my good man.” He replied, “So be it,” and took the thousand. “My good man, from the time you receive this thousand, there is no need for you to do any work with your own hands. Have a house built on the street and live there. Whatever you need, have me fetch it for you.” Alms-food given to a Paccekabuddha who has arisen from the attainment of cessation bears its fruit on that very day. Therefore, Sumanaseṭṭhi, who on other days would go to the royal court without taking Annabhāra, on that day took him along.

අන්නභාරස්ස පුඤ්ඤං ආගම්ම රාජා සෙට්ඨිං අනොලොකෙත්වා අන්නභාරමෙව ඔලොකෙසි. කිං, දෙව, ඉමං පුරිසං අතිවිය ඔලොකෙසීති? අඤ්ඤං දිවසං අදිට්ඨපුබ්බත්තා ඔලොකෙමීති. ඔලොකෙතබ්බයුත්තකො එස දෙවාති. කො පනස්ස ඔලොකෙතබ්බයුත්තකො ගුණොති? අජ්ජ අත්තනො භාගභත්තං සයං අභුඤ්ජිත්වා උපරිට්ඨපච්චෙකබුද්ධස්ස දින්නත්තා මම හත්ථතො සහස්සං ලභි දෙවාති. කොනාමො එසොති? අන්නභාරො නාම [Pg.148] දෙවාති. ‘‘තව හත්ථතො ලද්ධත්තා මමපි හත්ථතො ලද්ධුං අරහති, අහම්පිස්ස පූජං කරිස්සාමී’’ති වත්වා සහස්සං අදාසි. එතස්ස වසනගෙහං ජානාථ භණෙති? සාධු දෙවාති එකං ගෙහට්ඨානං සොධෙන්තා කුද්දාලෙන ආහතාහතට්ඨානෙ නිධිකුම්භියො ගීවාය ගීවං ආහච්ච ඨිතා දිස්වා රඤ්ඤො ආරොචයිංසු. රාජා ‘‘තෙන හි ගන්ත්වා ඛනථා’’ති ආහ. තෙසං ඛනන්තානං ඛනන්තානං හෙට්ඨා ගච්ඡන්ති. පුන ගන්ත්වා රඤ්ඤො ආරොචයිංසු. රාජා ‘‘අන්නභාරස්ස වචනෙන ඛනථා’’ති ආහ. තෙ ගන්ත්වා ‘‘අන්නභාරස්සෙව වචන’’න්ති ඛනිංසු. කුද්දාලෙන ආහතාහතට්ඨානෙ අහිච්ඡත්තකමකුළානි විය කුම්භියො උට්ඨහිංසු. තෙ ධනං ආහරිත්වා රඤ්ඤො සන්තිකෙ රාසිං අකංසු. රාජා අමච්චෙ සන්නිපාතෙත්වා ‘‘ඉමස්මිං නගරෙ කස්ස අඤ්ඤස්ස එත්තකං ධනං අත්ථී’’ති පුච්ඡි. නත්ථි කස්සචි දෙවාති. තෙන හි අයං අන්නභාරො ඉමස්මිං නගරෙ ධනසෙට්ඨි නාම හොතූති. තංදිවසමෙව සෙට්ඨිච්ඡත්තං ලභි.

By the merit of Annabhāra, the king, disregarding the wealthy merchant, looked only at Annabhāra. 'Why, O king, do you look so intently at this man?' 'Because I have never seen him before, I look at him.' 'This man, O king, is worthy of being looked at.' 'But what is his virtue that makes him worthy of being looked at?' 'Today, without eating his own portion of food, he gave it to a Paccekabuddha, and thus received a thousand from my hand, O king.' 'What is his name?' 'His name is Annabhāra, O king.' 'Since he received from your hand, he is worthy to receive from mine as well. I too shall honor him,' saying this, he gave a thousand. 'Do you know his dwelling place?' 'Yes, O king.' While clearing a site for a house, at every place they struck with a pickaxe, they saw pots of treasure standing neck to neck and reported this to the king. The king said, 'Then go and dig.' As they kept digging, the pots sank deeper. They went again and reported to the king. The king said, 'Dig in the name of Annabhāra.' They went and dug, saying, 'It is in the name of Annabhāra.' At every place the pickaxe struck, the pots rose up like mushrooms. They brought the wealth and made a heap before the king. The king assembled his ministers and asked, 'In this city, does anyone else have this much wealth?' 'No one, O king.' 'Then let this Annabhāra be the chief merchant of this city.' That very day, he obtained the umbrella of a chief merchant.

සො තතො පට්ඨාය යාවජීවං කල්‍යාණකම්මං කත්වා තතො චුතො දෙවලොකෙ නිබ්බත්තො. දීඝරත්තං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා අම්හාකං සත්ථු උප්පජ්ජනකාලෙ කපිලවත්ථුනගරෙ අමිත්තොදනසක්කස්ස ගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි. නාමග්ගහණදිවසෙ පනස්ස අනුරුද්ධොති නාමං අකංසු. මහානාමසක්කස්ස කනිට්ඨභාතා සත්ථු චූළපිතුපුත්තො පරමසුඛුමාලො මහාපුඤ්ඤො අහොසි. සුවණ්ණපාතියංයෙවස්ස භත්තං උප්පජ්ජි. අථස්ස මාතා එකදිවසං ‘‘මම පුත්තං නත්ථීති පදං ජානාපෙස්සාමී’’ති එකං සුවණ්ණපාතිං අඤ්ඤාය සුවණ්ණපාතියා පිදහිත්වා තුච්ඡකංයෙව පෙසෙසි. අන්තරාමග්ගෙ දෙවතා දිබ්බපූවෙහි පූරෙසුං. එවං මහාපුඤ්ඤො අහොසි. තිණ්ණං උතූනං අනුච්ඡවිකෙසු තීසු පාසාදෙසු අලඞ්කතනාටකිත්ථීහි පරිවුතො දෙවො විය සම්පත්තිං අනුභවි.

From then on, having performed meritorious deeds for the rest of his life, after passing away he was reborn in the deva world. Having wandered for a long time among devas and humans, at the time of our Teacher’s arising, he took rebirth in the house of Amittodana the Sakyan in the city of Kapilavatthu. On his naming day, they gave him the name Anuruddha. He was the younger brother of Mahānāma the Sakyan, the son of the Teacher’s paternal uncle, extremely delicate, and of great merit. His food would appear in a golden bowl. Then, one day his mother, thinking, "I will teach my son the meaning of 'there is nothing'," sent him an empty golden bowl, having covered it with another golden bowl. On the way, devas filled it with divine cakes. Thus, he was of great merit. For the three seasons, he enjoyed prosperity like a god, surrounded by adorned dancing women in three palaces suited to each season.

අම්හාකම්පි බොධිසත්තො තස්මිං සමයෙ තුසිතපුරා චවිත්වා සුද්ධොදනමහාරාජස්ස අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිස්මිං පටිසන්ධිං ගහෙත්වා අනුක්කමෙන වුද්ධිප්පත්තො එකූනතිංස වස්සානි අගාරමජ්ඣෙ වසිත්වා මහාභිනික්ඛමනං නික්ඛමිත්වා අනුක්කමෙන පටිවිද්ධසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණො බොධිමණ්ඩෙ සත්තසත්තාහං වීතිනාමෙත්වා ඉසිපතනෙ මිගදායෙ ධම්මචක්කප්පත්තනං පවත්තෙත්වා ලොකානුග්ගහං කරොන්තො රාජගහං ආගම්ම ‘‘පුත්තො මෙ රාජගහං ආගතො’’ති සුත්වා [Pg.149] ‘‘ගච්ඡථ භණෙ මම පුත්තං ආනෙථා’’ති පිතරා පහිතෙ සහස්සසහස්සපරිවාරෙ දස අමච්චෙ එහිභික්ඛුපබ්බජ්ජාය පබ්බාජෙත්වා කාළුදායිත්ථෙරෙන චාරිකාගමනං ආයාචිතො රාජගහතො වීසතිසහස්සභික්ඛුපරිවාරො නික්ඛමිත්වා කපිලවත්ථුපුරං ගන්ත්වා ඤාතිසමාගමෙ අනෙකෙහි ඉද්ධිපාටිහාරියෙහි සප්පාටිහාරියං විචිත්‍රධම්මදෙසනං කත්වා මහාජනං අමතපානං පායෙත්වා දුතියදිවසෙ පත්තචීවරමාදාය නගරද්වාරෙ ඨත්වා ‘‘කිං නු ඛො කුලනගරං ආගතානං සබ්බඤ්ඤුබුද්ධානං ආචිණ්ණ’’න්ති ආවජ්ජමානො ‘‘සපදානං පිණ්ඩාය චරණං ආචිණ්ණ’’න්ති ඤත්වා සපදානං පිණ්ඩාය චරන්තො ‘‘පුත්තො මෙ පිණ්ඩාය චරතී’’ති සුත්වා ආගතස්ස රඤ්ඤො ධම්මං කථෙත්වා තෙන සකනිවෙසනං පවෙසෙත්වා කතසක්කාරසම්මානො තත්ථ කාතබ්බං ඤාතිජනානුග්ගහං කත්වා රාහුලකුමාරං පබ්බාජෙත්වා නචිරස්සෙව කපිලවත්ථුපුරතො මල්ලරට්ඨෙ චාරිකං චරමානො අනුපියඅම්බවනං අගමාසි.

At that time, our Bodhisatta, having passed away from the Tusita heaven, took rebirth in the womb of the chief queen of King Suddhodana the Great. Gradually growing, he spent twenty-nine years in the household, then went forth in the Great Renunciation. Gradually attaining the knowledge of omniscience, he spent seven weeks at the seat of Awakening, then set in motion the Wheel of Dhamma at Isipatana in the Deer Park, benefiting the world. When he came to Rājagaha, his father, hearing, “My son has arrived in Rājagaha,” sent ten ministers, each with a retinue of a thousand, saying, “Go, bring my son.” He ordained all of them with the ‘Come, Bhikkhu’ ordination. Being requested by the Elder Kāḷudāyi to go on a wandering tour, he left Rājagaha with a retinue of twenty thousand bhikkhus and went to the city of Kapilavatthu. There, at the gathering of relatives, he performed many feats of psychic power and gave a wonderful Dhamma talk full of marvels, giving the great multitude the draught of immortality. The next day, taking his bowl and robe, he stood at the city gate, reflecting, “What is the custom of the All-Knowing Buddhas when they come to their ancestral city?” Knowing that it was the custom to go on alms round sequentially from house to house, he went on alms round. Hearing, “My son is going for alms,” the king came, and the Buddha taught him the Dhamma. The king then led him into his own residence, honored him properly, and did what was to be done for the benefit of his relatives. He ordained Prince Rāhula, and not long after, leaving the city of Kapilavatthu and wandering through the Malla country, he went to the Anupiya Mango Grove.

තස්මිං සමයෙ සුද්ධොදනමහාරාජා සාකියජනං සන්නිපාතෙත්වා ආහ – ‘‘සචෙ මම පුත්තො අගාරං අජ්ඣාවසිස්ස, රාජා අභවිස්ස චක්කවත්තී සත්තරතනසමන්නාගතො. නත්තාපි මෙ රාහුලකුමාරො ඛත්තියගණෙන සද්ධිං තං පරිවාරෙත්වා අචරිස්ස, තුම්හෙපි එතමත්ථං ජානාථ. ඉදානි පන මෙ පුත්තො බුද්ධො ජාතො, ඛත්තියාවස්ස පරිවාරා හොන්තු. තුම්හෙ එකෙකකුලතො එකෙකං දාරකං දෙථා’’ති. එවං වුත්තෙ එකප්පහාරෙනෙව සහස්සඛත්තියකුමාරා පබ්බජිංසු. තස්මිං සමයෙ මහානාමො කුටුම්බසාමිකො හොති. සො අනුරුද්ධසක්කං උපසඞ්කමිත්වා එතදවොච – ‘‘එතරහි, තාත අනුරුද්ධ, අභිඤ්ඤාතා අභිඤ්ඤාතා සක්‍යකුමාරා භගවන්තං පබ්බජිතං අනුපබ්බජන්ති, අම්හාකං කුලෙ නත්ථි කොචි අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතො. තෙන හි ත්වං වා පබ්බජ, අහං වා පබ්බජිස්සාමී’’ති. සො තස්ස වචනං සුත්වා ඝරාවාසෙ රුචිං අකත්වා අත්තසත්තමො අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතො. තස්ස පබ්බජ්ජානුක්කමො සඞ්ඝභෙදකක්ඛන්ධකෙ (චූළව. 330 ආදයො) ආගතොව.

At that time, King Suddhodana the Great, having assembled the Sakyan people, said: "If my son had remained in the household life, he would have become a universal monarch, endowed with the seven jewels. My grandson, Prince Rāhula, would also have been surrounded by the assembly of nobles and would have conducted himself accordingly. You too should understand this matter. But now, my son has become the Buddha. Let there be a retinue of nobles for him. Each of you must give one youth from each family." When this was said, a thousand noble youths went forth at once. At that time, Mahānāma was the head of the family. He approached Anuruddha the Sakyan and said: "My dear Anuruddha, now the most well-known Sakyan youths are going forth, following the Blessed One who has gone forth. In our family, there is no one who has gone forth from the household life into homelessness. Therefore, either you should go forth, or I will go forth." Hearing his words, Anuruddha, finding no delight in household life, went forth from the household life into homelessness as the seventh of his group. The account of his going forth is found in the chapter on schism in the Sangha in the Cūḷavagga (beginning at 330).

එවං අනුපියඅම්බවනං ගන්ත්වා පබ්බජිතෙසු පන තෙසු තස්මිංයෙව අන්තොවස්සෙ භද්දියත්ථෙරො අරහත්තං පාපුණි. අනුරුද්ධත්ථෙරො දිබ්බචක්ඛුං නිබ්බත්තෙසි, දෙවදත්තො අට්ඨ සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙසි, ආනන්දත්ථෙරො සොතාපත්තිඵලෙ [Pg.150] පතිට්ඨාසි, භගුත්ථෙරො ච කිමිලත්ථෙරො ච පච්ඡා අරහත්තං පාපුණිංසු. තෙසං පන සබ්බෙසම්පි ථෙරානං අත්තනො අත්තනො ආගතට්ඨානෙ පුබ්බපත්ථනාභිනීහාරො ආගමිස්සති. අයං පන අනුරුද්ධත්ථෙරො ධම්මසෙනාපතිස්ස සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා චෙතියරට්ඨෙ පාචීනවංසමිගදායං ගන්ත්වා සමණධම්මං කරොන්තො සත්ත මහාපුරිසවිතක්කෙ විතක්කෙසි, අට්ඨමෙ කිලමති. සත්ථා ‘‘අනුරුද්ධො අට්ඨමෙ මහාපුරිසවිතක්කෙ කිලමතී’’ති ඤත්වා ‘‘තස්ස සඞ්කප්පං පූරෙස්සාමී’’ති තත්ථ ගන්ත්වා පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ නිසින්නො අට්ඨමං මහාපුරිසවිතක්කං පූරෙත්වා චතුපච්චයසන්තොසභාවනාරාමපටිමණ්ඩිතං මහාඅරියවංසපටිපදං (අ. නි. 8.30) කථෙත්වා ආකාසෙ උප්පතිත්වා භෙසකලාවනමෙව ගතො.

Thus, when they had gone to the Anupiya Mango Grove, among those who had gone forth, the Venerable Bhaddiya attained arahantship during that very rains retreat. The Venerable Anuruddha brought forth the divine eye, Devadatta brought forth the eight meditative attainments, the Venerable Ānanda became established in the fruit of stream-entry, and the Venerable Bhagu and the Venerable Kimila later attained arahantship. For all those elders, the account of their former aspirations in their respective places of origin will be given. Now, the Venerable Anuruddha, having received a meditation subject from the General of the Dhamma, went to the Eastern Bamboo Grove in the Cetiyan country and practiced the ascetic life. While doing so, he reflected on the seven thoughts of a great person, but grew weary at the eighth. The Teacher, knowing that "Anuruddha grows weary at the eighth thought of a great person," thought, "I shall fulfill his intention." Going there, he sat on the prepared excellent Buddha-seat, completed the eighth thought of a great person, and expounded the Great Lineage of the Nobles' Practice (AN 8.30), which is adorned with contentment in the four requisites and delight in mental development. Then, rising into the air, he departed to the Bhesakalāvana.

ථෙරො තථාගතෙ ගතමත්තෙයෙව තෙවිජ්ජො මහාඛීණාසවො හුත්වා ‘‘සත්ථා මය්හං මනං ජානිත්වා ආගන්ත්වා අට්ඨමං මහාපුරිසවිතක්කං පූරෙත්වා අදාසි. සො ච මෙ මනොරථො මත්ථකං පත්තො’’ති බුද්ධානං ධම්මදෙසනං අත්තනො ච පටිවිද්ධධම්මං ආරබ්භ ඉමා ගාථා අභාසි –

As soon as the Tathāgata had departed, the Elder became one possessing the threefold knowledge and a great one whose cankers are destroyed. Reflecting, "The Teacher, knowing my mind, came and fulfilled my eighth thought of a great person. That wish of mine has reached its culmination," he spoke these verses concerning the teaching of the Buddhas and the Dhamma he himself had realized:

‘‘මම සඞ්කප්පමඤ්ඤාය, සත්ථා ලොකෙ අනුත්තරො;

මනොමයෙන කායෙන, ඉද්ධියා උපසඞ්කමි.

"Knowing my resolve, the Teacher, unsurpassed in the world, approached me with a mind-made body, by means of psychic power."

‘‘යථා මෙ අහු සඞ්කප්පො, තතො උත්තරි දෙසයි;

නිප්පපඤ්චරතො බුද්ධො, නිප්පපඤ්චමදෙසයි.

"Just as my resolve was, so he taught beyond that; the Buddha, delighting in non-proliferation, taught non-proliferation."

‘‘තස්සාහං ධම්මමඤ්ඤාය, විහාසිං සාසනෙ රතො;

තිස්සො විජ්ජා අනුප්පත්තො, කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති. (ථෙරගා. 901-903);

"Having understood his Dhamma, I dwelt delighting in the Dispensation. I have attained the threefold knowledge; the Buddha's Dispensation has been fulfilled." (Theragāthā 901-903);

අථ නං අපරභාගෙ සත්ථා ජෙතවනමහාවිහාරෙ විහරන්තො ‘‘මම සාසනෙ දිබ්බචක්ඛුකානං අනුරුද්ධො අග්ගො’’ති අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසි.

Then, later on, while the Teacher was dwelling at the Great Monastery of Jetavana, he established him in the foremost position, declaring: "Among those in my Dispensation who possess the divine eye, Anuruddha is the foremost."

භද්දියත්ථෙරවත්ථු

The Story of the Venerable Bhaddiya

193. ඡට්ඨෙ උච්චාකුලිකානන්ති උච්චෙ කුලෙ ජාතානං. භද්දියොති අනුරුද්ධත්ථෙරෙන සද්ධිං නික්ඛමන්තො සක්‍යරාජා. කාළිගොධාය පුත්තොති කාළවණ්ණා සා දෙවී, ගොධාති පනස්සා නාමං. තස්මා කාළිගොධාති වුච්චති[Pg.151], තස්සා පුත්තොති අත්ථො. කස්මා පනායං උච්චාකුලිකානං අග්ගොති වුත්තො, කිං තතො උච්චාකුලිකතරා නත්ථීති? ආම නත්ථි. තස්ස හි මාතා සාකියානීනං අන්තරෙ වයෙන සබ්බජෙට්ඨිකා, සොයෙව ච සාකියකුලෙ සම්පත්තං රජ්ජං පහාය පබ්බජිතො. තස්මා උච්චාකුලිකානං අග්ගොති වුත්තො. අපිච පුබ්බපත්ථනානුභාවෙන චෙස අනුපටිපාටියා පඤ්ච ජාතිසතානි රාජකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා රජ්ජං කාරෙසියෙව. ඉමිනාපි කාරණෙන උච්චාකුලිකානං අග්ගොති වුත්තො.

193. In the sixth [story], 'of high families' means 'born in a high family'. 'Bhaddiya' refers to the Sakyan king who went forth together with the Venerable Anuruddha. 'Son of Kāḷigodhā' means the son of that queen, who was dark-complexioned; 'Godhā' was her name. Therefore, she was called Kāḷigodhā, and this means her son. But why is he said to be the foremost of those of high families? Is there none of a higher family than he? Indeed, there is not. For his mother was the eldest in age among the Sakyan women, and he himself, having relinquished the kingship that had come to him in the Sakyan clan, went forth. Therefore, he is declared the foremost of those of high families. Moreover, due to the power of his past aspirations, for five hundred births in unbroken succession, he was born in royal families and ruled as king. For this reason too, he is declared the foremost of those of high families.

පඤ්හකම්මෙ පනස්ස අයමනුපුබ්බිකථා – අයම්පි හි අතීතෙ පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ මහාභොගකුලෙ නිබ්බත්තො වුත්තනයෙනෙව ධම්මස්සවනත්ථාය ගතො. තංදිවසං සත්ථාරං එකං භික්ඛුං උච්චාකුලිකානං භික්ඛූනං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා ‘‘මයාපි අනාගතෙ එකස්ස බුද්ධස්ස සාසනෙ උච්චාකුලිකානං භික්ඛූනං අග්ගෙන භවිතුං වට්ටතී’’ති තථාගතං නිමන්තෙත්වා සත්ත දිවසානි බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස මහාදානං දත්වා, ‘‘භන්තෙ, අහං ඉමස්ස දානස්ස ඵලෙන නාඤ්ඤං සම්පත්තිං ආකඞ්ඛාමි, අනාගතෙ පන එකස්ස බුද්ධස්ස සාසනෙ උච්චාකුලිකානං භික්ඛූනං අග්ගො භවෙය්‍ය’’න්ති පත්ථයිත්වා පාදමූලෙ නිපජ්ජි.

Now, as to his past deed, this is the sequential account: In the past, during the time of the Buddha Padumuttara, he was born into a family of great wealth and went to listen to the Dhamma, as has been described. On that day, seeing the Teacher place a certain monk in the foremost position among monks of high families, he reflected: 'It would be fitting for me too, in the future, in the dispensation of a Buddha, to be the foremost among monks of high families.' He then invited the Tathāgata and for seven days offered a great alms-giving to the Sangha of monks headed by the Buddha. Then, prostrating at the Teacher’s feet, he made the aspiration: 'Venerable sir, as a result of this act of giving, I do not wish for any other accomplishment, but may I become the foremost among monks of high families in the dispensation of a future Buddha.'

සත්ථා අනාගතං ඔලොකෙන්තො සමිජ්ඣනභාවං දිස්වා ‘‘සමිජ්ඣිස්සති තෙ ඉදං කම්මං, ඉතො කප්පසතසහස්සාවසානෙ ගොතමො නාම බුද්ධො උප්පජ්ජිස්සති, ත්වං තස්ස සාසනෙ උච්චාකුලිකානං භික්ඛූනං අග්ගො භවිස්සසී’’ති බ්‍යාකරිත්වා භත්තානුමොදනං කත්වා විහාරං අගමාසි. සොපි තං බ්‍යාකරණං ලභිත්වා උච්චාකුලිකසංවත්තනිකකම්මං පුච්ඡිත්වා ධම්මාසනානි කාරෙත්වා තෙසු පච්චත්ථරණානි සන්ථරාපෙත්වා ධම්මබීජනියො ධම්මකථිකවට්ටං උපොසථාගාරෙ පදීපතෙලදානන්ති එවං යාවජීවං බහුවිධං කල්‍යාණකම්මං කත්වා තත්ථ කාලකතො දෙවෙසු ච මනුස්සෙසු ච සංසරන්තො කස්සපදසබලස්ස ච අම්හාකඤ්ච භගවතො අන්තරෙ බාරාණසියං කුටුම්බියඝරෙ නිබ්බත්තො.

The Teacher, looking into the future and seeing that his aspiration would succeed, declared: 'Your deed will succeed. At the end of a hundred thousand aeons from now, a Buddha named Gotama will arise. You will be foremost among monks of high families in his dispensation.' After giving this prediction and expressing appreciation for the meal, the Teacher returned to the monastery. Having received this prediction, he inquired about the actions that lead to being born into high families. He had Dhamma seats prepared, had coverings spread on them, provided Dhamma fans, established a provision for Dhamma speakers, and made donations of oil for lamps in the Uposatha hall. Thus he did many kinds of meritorious deeds throughout his life. After passing away there, he wandered among devas and humans until, in the interval between Kassapa, the one of Ten Powers, and our Blessed One, he was born in a householder's family in Bārāṇasī.

තෙන ච සමයෙන සම්බහුලා පච්චෙකබුද්ධා ගන්ධමාදනපබ්බතා ආගම්ම බාරාණසියං ගඞ්ගාය තීරෙ ඵාසුකට්ඨානෙ නිසීදිත්වා පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජන්ති. සො කුටුම්බියො තෙසං නිබද්ධමෙව තස්මිං ඨානෙ භත්තවිස්සග්ගකරණං ඤත්වා [Pg.152] අට්ඨ පාසාණඵලකානි අත්ථරිත්වා යාවජීවං පච්චෙකබුද්ධෙ උපට්ඨහි. අථෙකං බුද්ධන්තරං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ කපිලවත්ථුනගරෙ ඛත්තියකුලෙ නිබ්බත්ති. නාමග්ගහණදිවසෙ චස්ස භද්දියකුමාරොති නාමං අකංසු. සො වයං ආගම්ම හෙට්ඨා අනුරුද්ධසුත්තෙ වුත්තනයෙනෙව ඡන්නං ඛත්තියානං අබ්භන්තරො හුත්වා සත්ථරි අනුපියඅම්බවනෙ විහරන්තෙ සත්ථු සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා අරහත්තං පාපුණි. අථ සත්ථා අපරභාගෙ ජෙතවනමහාවිහාරෙ විහරන්තො ‘‘මම සාසනෙ උච්චාකුලිකානං කාළිගොධාය පුත්තො භද්දියත්ථෙරො අග්ගො’’ති අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසි.

At that time, several Paccekabuddhas came from Gandhamādana Mountain to Bārāṇasī and, sitting in a pleasant spot on the bank of the Ganges, ate their almsfood. That householder, knowing their regular practice of consuming their almsfood at that spot, spread eight stone slabs there and attended upon the Paccekabuddhas for the rest of his life. After wandering through another Buddha interval among devas and humans, he was reborn in a khattiya family in Kapilavatthu at the time of this Buddha’s appearance. On his naming day, they named him Prince Bhaddiya. Having come of age, as mentioned in the Anuruddha Sutta, he became one of six khattiyas. When the Teacher was dwelling in the Anupiya Mango Grove, he went forth in the Teacher’s presence and attained arahantship. Later, while residing at the Jetavana Great Monastery, the Teacher declared: 'In my dispensation, the Elder Bhaddiya, son of Kāḷigodhā, is the foremost among those of high families,' and placed him in the foremost position.

ලකුණ්ඩකභද්දියත්ථෙරවත්ථු

The Story of Elder Lakuṇḍaka Bhaddiya

194. සත්තමෙ මඤ්ජුස්සරානන්ති මධුරස්සරානං. ලකුණ්ඩකභද්දියොති උබ්බෙධෙන රස්සො, නාමෙන භද්දියො. තස්සාපි පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයම්පි හි පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතීනගරෙ මහාභොගකුලෙ නිබ්බත්තො වුත්තනයෙනෙව ධම්මස්සවනත්ථාය විහාරං ගතො. තස්මිං සමයෙ සත්ථාරං එකං මඤ්ජුස්සරං භික්ඛුං එතදග්ගෙ ඨපෙන්තං දිස්වා ‘‘අහො වතාහම්පි අනාගතෙ අයං භික්ඛු විය එකස්ස බුද්ධස්ස සාසනෙ මඤ්ජුස්සරානං භික්ඛූනං අග්ගො භවෙය්‍ය’’න්ති චිත්තං උප්පාදෙත්වා සත්ථාරං නිමන්තෙත්වා සත්ත දිවසානි බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස මහාදානං දත්වා, ‘‘භන්තෙ, අහං ඉමස්ස දානස්ස ඵලෙන න අඤ්ඤං සම්පත්තිං ආකඞ්ඛාමි, අනාගතෙ පන එකස්ස බුද්ධස්ස සාසනෙ මඤ්ජුස්සරානං භික්ඛූනං අග්ගො භවෙය්‍ය’’න්ති පත්ථයිත්වා සත්ථුපාදමූලෙ නිපජ්ජි. සත්ථා අනාගතං ඔලොකෙන්තො සමිජ්ඣනභාවං දිස්වා ‘‘සමිජ්ඣිස්සති තෙ ඉදං කම්මං, ඉතො කප්පසතසහස්සාවසානෙ ගොතමො නාම බුද්ධො උප්පජ්ජිස්සති, ත්වං තස්ස සාසනෙ මඤ්ජුස්සරානං භික්ඛූනං අග්ගො භවිස්සසී’’ති බ්‍යාකරිත්වා විහාරං අගමාසි.

194. In the seventh story, 'mañjussarānaṃ' means 'of those with pleasant voices.' 'Lakuṇḍaka Bhaddiya' means he was short in stature, and his name was Bhaddiya. This is the sequential account of his past actions. For he too, in the time of the Buddha Padumuttara, was born into a family of great wealth in the city of Haṃsavatī and, in the manner previously described, went to the monastery to hear the Dhamma. At that time, seeing the Teacher establishing a certain monk with a pleasant voice as the foremost, he formed the aspiration: 'Oh, may I too, in the future, in the dispensation of a Buddha, become the foremost among monks with pleasant voices!' He then invited the Teacher and for seven days gave a great offering of alms to the Sangha of monks with the Buddha at its head. Then he made a wish: 'Venerable sir, by the fruit of this offering I do not desire any other attainment, but may I, in the dispensation of a future Buddha, become the foremost of monks with pleasant voices,' and prostrated himself at the Teacher's feet. The Teacher, looking into the future and seeing that it would be accomplished, made the prediction: 'This deed of yours will be accomplished. At the end of one hundred thousand aeons, a Buddha named Gotama will arise. You will be the foremost of monks with pleasant voices in his dispensation.' Having thus made his prediction, he returned to the monastery.

සොපි තං බ්‍යාකරණං ලභිත්වා යාවජීවං කල්‍යාණකම්මං කත්වා තතො කාලකතො දෙවෙසු ච මනුස්සෙසු ච සංසරන්තො විපස්සීසම්මාසම්බුද්ධකාලෙ චිත්තපත්තකොකිලො නාම හුත්වා ඛෙමෙ මිගදායෙ වසන්තො එකදිවසං හිමවන්තං ගන්ත්වා මධුරං අම්බඵලං තුණ්ඩෙන ගහෙත්වා ආගච්ඡන්තො භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතං සත්ථාරං දිස්වා චින්තෙසි – ‘‘අහං අඤ්ඤෙසු දිවසෙසු රිත්තකො තථාගතං පස්සාමි, අජ්ජ පන මෙ ඉමං අම්බපක්කං පුත්තකානං [Pg.153] අත්ථාය ආගතං. තෙසං අඤ්ඤම්පි ආහරිත්වා දස්සාමි, ඉමං පන දසබලස්ස දාතුං වට්ටතී’’ති ඔතරිත්වා ආකාසෙ චරති. සත්ථා තස්ස චිත්තං ඤත්වා අසොකත්ථෙරං නාම උපට්ඨාකං ඔලොකෙසි. සො පත්තං නීහරිත්වා සත්ථු හත්ථෙ ඨපෙසි. සො කොකිලො දසබලස්ස පත්තෙ අම්බපක්කං පතිට්ඨාපෙසි. සත්ථා තත්ථෙව නිසීදිත්වා තං පරිභුඤ්ජි. කොකිලො පසන්නචිත්තො පුනප්පුනං දසබලස්ස ගුණෙ ආවජ්ජෙත්වා දසබලං වන්දිත්වා අත්තනො කුලාවකං ගන්ත්වා සත්තාහං පීතිසුඛෙන වීතිනාමෙසි. එත්තකං තස්මිං අත්තභාවෙ කල්‍යාණකම්මං, ඉමිනාස්ස කම්මෙන සරො මධුරො අහොසි.

Having received that prediction, he performed wholesome deeds throughout his life. After passing away, he wandered through the realms of devas and humans until the time of Vipassī, the Perfectly Enlightened One. Then, he was reborn as a cuckoo named Cittapatta-kokila. Dwelling in the safety of the Migadāya, one day he went to the Himalayas and, taking a sweet mango fruit in his beak, was returning when he saw the Teacher surrounded by the Sangha of monks. He thought: 'On other days, I see the Tathāgata while I am empty-handed, but today this ripe mango has been brought by me for my young ones. I will bring them another, but it is fitting to give this one to the Possessor of the Ten Powers.' Having descended, he hovered in the air. The Teacher, knowing his thought, looked at his attendant, the Elder Asoka. The elder took out a bowl and placed it in the Teacher’s hand. The cuckoo then placed the ripe mango in the bowl of the Possessor of the Ten Powers. The Teacher sat right there and consumed it. The cuckoo, with a mind full of faith, repeatedly reflected on the virtues of the Possessor of the Ten Powers, paid homage to the Possessor of the Ten Powers, and returned to his nest, where he spent seven days in rapture and happiness. This was the wholesome deed he performed in that existence, and because of this deed, his voice became sweet.

කස්සපසම්මාසම්බුද්ධකාලෙ පන චෙතියෙ ආරද්ධෙ ‘‘කිංපමාණං කරොම? සත්තයොජනප්පමාණං. අතිමහන්තං එතං, ඡයොජනං කරොම. ඉදම්පි අතිමහන්තං, පඤ්චයොජනං කරොම, චතුයොජනං, තියොජනං, ද්වියොජන’’න්ති වුත්තෙ අයං තදා ජෙට්ඨවඩ්ඪකී හුත්වා ‘‘එථ, භො, අනාගතෙ සුඛපටිජග්ගියං කාතුං වට්ටතී’’ති වත්වා රජ්ජුං ආදාය පරික්ඛිපන්තො ගාවුතමත්තකෙ ඨත්වා ‘‘එකෙකං මුඛං ගාවුතං ගාවුතං හොතු, චෙතියං යොජනාවට්ටං යොජනුබ්බෙධං භවිස්සතී’’ති ආහ. තෙ තස්ස වචනෙ අට්ඨංසු. ඉති අප්පමාණස්ස බුද්ධස්ස පමාණං අකාසීති. තෙන කම්මෙන නිබ්බත්තනිබ්බත්තට්ඨානෙ අඤ්ඤෙහි හීනතරප්පමාණො අහොසි. සො අම්හාකං සත්ථු කාලෙ සාවත්ථියං මහාභොගකුලෙ නිබ්බත්ති. ‘‘භද්දියො’’තිස්ස නාමං අකංසු. සො වයප්පත්තො සත්ථරි ජෙතවනමහාවිහාරෙ පටිවසන්තෙ විහාරං ගන්ත්වා ධම්මදෙසනං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජිත්වා සත්ථු සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා විපස්සනාය කම්මං කරොන්තො අරහත්තං පාපුණි. අථ නං සත්ථා අපරභාගෙ අරියවරගණමජ්ඣෙ නිසින්නො මඤ්ජුස්සරානං භික්ඛූනං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසි.

Furthermore, during the time of Kassapa, the Perfectly Enlightened One, when the construction of a cetiya was undertaken, it was said: 'What size shall we make it? Seven yojanas.' 'That is too large; let us make it six yojanas.' 'This too is too large; let us make it five yojanas, four yojanas, three yojanas, two yojanas.' At that time, this person was the chief carpenter, and he said: 'Come, sirs, it is fitting to make something that will be easy to maintain in the future.' Taking a measuring rope and marking out the perimeter, he set the measure at one gāvuta and declared: 'Let each face be one gāvuta; the cetiya will then be one yojana in circumference and one yojana in height.' They abided by his word. Thus, he set a measure for the immeasurable Buddha. As a result of that kamma, in every place he was reborn, he was of a smaller stature than others. In the time of our Teacher, he was reborn into a family of great wealth in Sāvatthī. They gave him the name Bhaddiya. When he came of age, while the Teacher was residing in the Jetavana Great Monastery, he went to the monastery, listened to a Dhamma discourse, and, having gained faith, went forth. Having received a meditation subject from the Teacher, he practiced insight meditation and attained arahantship. Later, the Teacher, seated amidst the assembly of noble disciples, placed him in the foremost position among the monks with pleasant voices.

පිණ්ඩොලභාරද්වාජත්ථෙරවත්ථු

The Story of Elder Piṇḍola Bhāradvāja

195. අට්ඨමෙ සීහනාදිකානන්ති සීහනාදං නදන්තානං. පිණ්ඩොලභාරද්වාජොති සො කිර අරහත්තං පත්තදිවසෙ අවාපුරණං ආදාය විහාරෙන විහාරං පරිවෙණෙන පරිවෙණං ගන්ත්වා ‘‘යස්ස මග්ගෙ වා ඵලෙ වා කඞ්ඛා අත්ථි, සො මං පුච්ඡතූ’’ති සීහනාදං නදන්තො විචරි. බුද්ධානම්පි පුරතො ඨත්වා ‘‘ඉමස්මිං[Pg.154], භන්තෙ, සාසනෙ කතබ්බකිච්චං මය්හං මත්ථකං පත්ත’’න්ති සීහනාදං නදි. තස්මා සීහනාදිකානං අග්ගො නාම ජාතො.

195. The eighth (of the chief disciples) was Piṇḍola Bhāradvāja, who was foremost among those who roared the lion's roar. It is said that on the day he attained arahantship, taking a key, he went from monastery to monastery, from dwelling to dwelling, roaring the lion's roar: "Let anyone who has doubts about the path or the fruit come and ask me!" He even stood before the Buddha and roared the lion's roar: "Venerable sir, in this dispensation, my duty is accomplished!" Thus, he became known as the foremost among those who roar the lion's roar.

පඤ්හකම්මෙ පනස්ස අයමනුපුබ්බිකථා – අයං කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ පබ්බතපාදෙ සීහයොනියං නිබ්බත්තො. සත්ථා පච්චූසසමයෙ ලොකං වොලොකෙන්තො තස්ස හෙතුසම්පත්තිං දිස්වා හංසවතියං පිණ්ඩාය චරිත්වා පච්ඡාභත්තං සීහෙ ගොචරාය පක්කන්තෙ තස්ස වසනගුහං පවිසිත්වා ආකාසෙ පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා නිරොධං සමාපජ්ජිත්වා නිසීදි. සීහො ගොචරං ලභිත්වා නිවත්තො ගුහාද්වාරෙ ඨිතො අන්තොගුහායං දසබලං නිසින්නං දිස්වා ‘‘මම වසනට්ඨානං ආගන්ත්වා අඤ්ඤො සත්තො නිසීදිතුං සමත්ථො නාම නත්ථි, මහන්තො වතායං පුරිසො, යො අන්තොගුහායං පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා නිසින්නො. සරීරප්පභාපිස්ස සමන්තා ඵරිත්වා ගතා, මයා එවරූපං අච්ඡරියං නදිට්ඨපුබ්බං. අයං පුරිසො ඉමස්මිං ලොකෙ පූජනෙය්‍යානං අග්ගො භවිස්සති, මයාපිස්ස යථාසත්ති යථාබලං සක්කාරං කාතුං වට්ටතී’’ති ජලජථලජානි නානාකුසුමානි ආහරිත්වා භූමිතො යාව නිසින්නපල්ලඞ්කට්ඨානා පුප්ඵාසනං සන්ථරිත්වා සබ්බරත්තිං සම්මුඛට්ඨානෙ තථාගතං නමස්සමානො අට්ඨාසි. පුනදිවසෙ පුරාණපුප්ඵානි අපනෙත්වා නවපුප්ඵෙහි ආසනං සන්ථරි.

Now, concerning his past deeds, this is the connected account: In the time of the Buddha Padumuttara, he was born as a lion at the foot of a mountain. At dawn, the Teacher surveyed the world, and seeing his potential for attainment, after going for alms in Haṃsavatī, and after the meal, when the lion had gone out to its hunting ground, he entered its dwelling cave, sat cross-legged in the air, entered the attainment of cessation, and remained seated. The lion, having found its prey, returned and stood at the cave entrance. Seeing the Ten-Powered One seated inside the cave, it thought: "No other being is capable of coming to my dwelling place and sitting here. Truly, this is a great man, who is sitting cross-legged inside the cave. The radiance of his body has spread all around; I have never seen such a marvel before. This man will be the foremost of those worthy of veneration in this world; it is fitting for me to pay him homage to the best of my ability and strength." Then it gathered various water-borne and land-grown flowers, spread a flower-seat from the ground up to the place where he was sitting cross-legged, and stood all night facing and venerating the Tathāgata. The next day, it removed the old flowers and spread a seat with new flowers.

එතෙනෙව නියාමෙන සත්ත දිවසානි පුප්ඵාසනං පඤ්ඤාපෙත්වා බලවපීතිසොමනස්සං නිබ්බත්තෙත්වා ගුහාද්වාරෙ ආරක්ඛං ගණ්හි. සත්තමෙ දිවසෙ සත්ථා නිරොධතො වුට්ඨාය ගුහාද්වාරෙ අට්ඨාසි. සීහොපි මිගරාජා තථාගතං තික්ඛත්තුං පදක්ඛිණං කත්වා චතූසු ඨානෙසු වන්දිත්වා පටික්කමිත්වා අට්ඨාසි. සත්ථා ‘‘වට්ටිස්සති එත්තකො උපනිස්සයො එතස්සා’’ති වෙහාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා විහාරමෙව ගතො.

In the same manner, for seven days he arranged a flower seat, generated intense joy and happiness, and maintained guard at the cave entrance. On the seventh day, the Teacher arose from cessation and stood at the cave entrance. The lion, the king of beasts, circumambulated the Tathāgata three times, paid homage at four places, retreated, and stood still. The Teacher, thinking, "This much potential is enough for him," rose into the sky and went back to the monastery.

සොපි සීහො බුද්ධවියොගෙන දුක්ඛිතො කාලං කත්වා හංසවතීනගරෙ මහාසාලකුලෙ පටිසන්ධිං ගණ්හිත්වා වයප්පත්තො එකදිවසං නගරවාසීහි සද්ධිං විහාරං ගන්ත්වා ධම්මදෙසනං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං සීහනාදිකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා වුත්තනයෙනෙව සත්තාහං මහාදානං පවත්තෙත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙත්වා සත්ථාරා සමිජ්ඣනභාවං දිස්වා බ්‍යාකතො යාවජීවං කුසලං කත්වා තත්ථ කාලකතො දෙවෙසු ච මනුස්සෙසු [Pg.155] ච සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ රාජගහනගරෙ බ්‍රාහ්මණමහාසාලකුලෙ නිබ්බත්ති. නාමෙන භාරද්වාජො නාම අහොසි. සො වයප්පත්තො තයො වෙදෙ උග්ගහෙත්වා පඤ්ච මාණවසතානි මන්තෙ වාචෙන්තො විචරති. සො අත්තනො ජෙට්ඨකභාවෙන නිමන්තනට්ඨානෙසු සබ්බෙසං භික්ඛං සයමෙව සම්පටිච්ඡි. එසො කිර ඊසකං ලොලධාතුකො අහොසි. සො තෙහි මාණවෙහි සද්ධිං ‘‘කුහිං යාගු කුහිං භත්ත’’න්ති යාගුභත්තඛජ්ජකානෙව පරියෙසමානො චරති. සො ගතගතට්ඨානෙ පිණ්ඩමෙව පටිමානෙන්තො චරතීති පිණ්ඩොලභාරද්වාජොතෙව පඤ්ඤායි.

That lion, distressed by separation from the Buddha, passed away and was reborn in a family of great wealth in the city of Haṃsavatī. When he came of age, one day he went to the monastery with the townspeople, listened to the Dhamma discourse, and saw the Teacher appointing a monk as the foremost among those who roar the lion’s roar. Accordingly, he held a great almsgiving for seven days, aspired for that position, and seeing the Teacher’s approval, was declared destined to achieve it. He performed meritorious deeds throughout his life, and after passing away there, he wandered among devas and humans until, in this Buddha’s dispensation, he was reborn in a great brahmin family in Rājagaha. His name was Bhāradvāja. When he came of age, he mastered the three Vedas and wandered teaching five hundred young brahmins. Due to his being the eldest, he himself received all the alms at invitation places. It is said he had a somewhat greedy nature. Wandering with those young brahmins, he would constantly seek only rice porridge, meals, and snacks, asking, "Where is porridge? Where is food?" Because he went about expecting only alms-food wherever he went, he became known as Piṇḍola Bhāradvāja.

සො එකදිවසං සත්ථරි රාජගහමනුප්පත්තෙ ධම්මකථං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජිත්වා විපස්සනාය කම්මං කරොන්තො අරහත්තං පාපුණි. අරහත්තං පත්තවෙලායමෙව අවාපුරණං ආදාය විහාරෙන විහාරං පරිවෙණෙන පරිවෙණං ගන්ත්වා ‘‘යස්ස මග්ගෙ වා ඵලෙ වා කඞ්ඛා අත්ථි, සො මං පුච්ඡතූ’’ති සීහනාදං නදන්තො විචරි. සො එකදිවසං රාජගහසෙට්ඨිනා වෙළුපරම්පරාය උස්සාපෙත්වා ආකාසෙ ලග්ගිතං ජයසුමනවණ්ණං චන්දනසාරපත්තං ඉද්ධියා ආදාය සාධුකාරං දදන්තෙන මහාජනෙන පරිවුතො විහාරං ආගන්ත්වා තථාගතස්ස හත්ථෙ ඨපෙසි. සත්ථා ජානන්තොව පටිපුච්ඡි – ‘‘කුතො තෙ, භාරද්වාජ, අයං පත්තො ලද්ධො’’ති? සො ලද්ධකාරණං කථෙසි. සත්ථා ‘‘ත්වං එවරූපං උත්තරිමනුස්සධම්මං මහාජනස්ස දස්සෙසි, අකත්තබ්බං තයා කත’’න්ති අනෙකපරියායෙන විගරහිත්වා ‘‘න, භික්ඛවෙ, ගිහීනං උත්තරිමනුස්සධම්මං ඉද්ධිපාටිහාරියං දස්සෙතබ්බං, යො දස්සෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති (චූළව. 252) සික්ඛාපදං පඤ්ඤාපෙසි.

One day, hearing the Teacher’s Dhamma talk upon his arrival in Rājagaha, he gained faith, went forth, and practicing insight, attained arahantship. At the very moment of attaining arahantship, he took the key and went from monastery to monastery, from dwelling to dwelling, roaring like a lion: "Whoever has doubts about the path or the fruit, let them ask me!" One day, he took with his psychic power a jayasumana-colored sandalwood bowl that the chief merchant of Rājagaha had hung in the sky, raised up on a succession of bamboos. Surrounded by a crowd cheering, he returned to the monastery and placed it in the Tathāgata’s hands. Though the Teacher knew, he asked, "Bhāradvāja, how did you obtain this bowl?" He explained how he got it. The Teacher rebuked him in many ways: "You displayed such a superhuman quality to the laity—this should not have been done!" Then he laid down the training rule: "Monks, one should not display superhuman qualities or psychic miracles to householders. Whoever does so commits an offense of wrongdoing." (Cūḷavagga 252)

අථ භික්ඛුසඞ්ඝමජ්ඣෙ කථා උදපාදි – ‘‘සීහනාදියත්ථෙරො අරහත්තං පත්තදිවසෙ භික්ඛුසඞ්ඝමජ්ඣෙ ‘යස්ස මග්ගෙ වා ඵලෙ වා කඞ්ඛා අත්ථි, සො මං පුච්ඡතූ’ති කථෙසි. බුද්ධානම්පි සම්මුඛෙ අත්තනො අරහත්තප්පත්තිං කථෙසි, අඤ්ඤෙ සාවකා තුණ්හී අහෙසුං. අත්තනො සීහනාදියභාවෙනෙව මහාජනස්ස පසාදං ජනෙත්වා වෙහාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා චන්දනසාරපත්තඤ්ච ගණ්හී’’ති. තෙ භික්ඛූ ඉමෙ තයොපි ගුණෙ එකතො කත්වා සත්ථු කථයිංසු. බුද්ධා ච නාම ගරහිතබ්බයුත්තකං ගරහන්ති, පසංසිතබ්බයුත්තකං පසංසන්තීති ඉමස්මිං ඨානෙ ථෙරස්ස පසංසිතබ්බයුත්තමෙව අඞ්ගං ගහෙත්වා ‘‘තිණ්ණං ඛො පන, භික්ඛවෙ, ඉන්ද්‍රියානං භාවිතත්තා බහුලීකතත්තා [Pg.156] භාරද්වාජො භික්ඛු අඤ්ඤං බ්‍යාකාසි – ‘ඛීණා ජාති, වුසිතං බ්‍රහ්මචරියං, කතං කරණීයං, නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාමී’ති. කතමෙසං තිණ්ණං? සතින්ද්‍රියස්ස, සමාධින්ද්‍රියස්ස, පඤ්ඤින්ද්‍රියස්ස. ඉමෙසං ඛො, භික්ඛවෙ, තිණ්ණං ඉන්ද්‍රියානං භාවිතත්තා බහුලීකතත්තා භාරද්වාජො භික්ඛු අඤ්ඤං බ්‍යාකාසි – ‘ඛීණා ජාති, වුසිතං බ්‍රහ්මචරියං, කතං කරණීයං, නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාමී’’’ති (සං. නි. 5.519) ථෙරං පසංසිත්වා සීහනාදිකානං භික්ඛූනං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසි.

Then a discussion arose in the midst of the Saṅgha of monks: 'The elder who roars the lion's roar, on the day he attained arahantship, declared in the midst of the Saṅgha, “Let anyone who has doubts about the path or the fruit question me.” He even announced his attainment of arahantship in the presence of the Buddha, while other disciples remained silent. By the very nature of his lion's roar, he inspired faith in the great assembly, rose into the air, and took the sandalwood-core bowl.' Those monks, combining these three qualities, reported them to the Teacher. Now, Buddhas criticize what is worthy of criticism and praise what is worthy of praise. On this occasion, taking up the very aspect of the elder that was worthy of praise, the Teacher said: 'Monks, it is from having developed and cultivated three faculties that the monk Bhāradvāja declared final knowledge: “Birth is destroyed, the holy life has been lived, what had to be done has been done, I know there is no more of this state of being.” Which three? The faculty of mindfulness, the faculty of concentration, and the faculty of wisdom. It is from having developed and cultivated these three faculties, monks, that the monk Bhāradvāja declared final knowledge: “Birth is destroyed, the holy life has been lived, what had to be done has been done, I know there is no more of this state of being.”' Having praised the elder, he placed him in the foremost position among the monks who roar the lion's roar.

මන්තාණිපුත්තපුණ්ණත්ථෙරවත්ථු

The Story of the Elder Puṇṇa Mantāṇiputta

196. නවමෙ පුණ්ණො මන්තාණිපුත්තොති නාමෙන පුණ්ණො, මන්තාණිබ්‍රාහ්මණියා පන සො පුත්තොති මන්තාණිපුත්තො. තස්ස පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයං කිර පදුමුත්තරදසබලස්ස උප්පත්තිතො පුරෙතරමෙව හංසවතීනගරෙ බ්‍රාහ්මණමහාසාලකුලෙ නිබ්බත්ති. තස්ස නාමග්ගහණදිවසෙ ගොතමොති නාමං අකංසු. සො වයප්පත්තො තයො වෙදෙ උග්ගණ්හිත්වා සබ්බසිප්පෙසු කොවිදො හුත්වා පඤ්චමාණවකසතපරිවාරො විචරන්තො තයොපි වෙදෙ ඔලොකෙත්වා මොක්ඛධම්මං අදිස්වා ‘‘ඉදං වෙදත්තයං නාම කදලික්ඛන්ධො විය බහි මට්ඨං අන්තො නිස්සාරං, ඉමං ගහෙත්වා විචරණං ථුසකොට්ටනසදිසං හොති. කිං මෙ ඉමිනා’’ති ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා බ්‍රහ්මවිහාරෙ නිබ්බත්තෙත්වා ‘‘අපරිහීනජ්ඣානො බ්‍රහ්මලොකොකූපපන්නො භවිස්සාමී’’ති පඤ්චහි මාණවකසතෙහි සද්ධිං පබ්බතපාදං ගන්ත්වා ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජි. තස්ස පරිවාරානි අට්ඨාරස්ස ජටිලසහස්සානි අහෙසුං. සො පඤ්ච අභිඤ්ඤා අට්ඨ සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙත්වා තෙසම්පි කසිණපරිකම්මං ආචික්ඛි. තෙ තස්ස ඔවාදෙ ඨත්වා සබ්බෙපි පඤ්ච අභිඤ්ඤා අට්ඨ සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙසුං.

196. In the ninth account, he is Puṇṇa Mantāṇiputta. Puṇṇa was his name, but he was the son of the brahmin woman Mantāṇī, hence he is called Mantāṇiputta. Regarding the matter of his question, this is the sequential account: It is said that long before the arising of Padumuttara, the Ten-Powered One, he was born into a great brahmin family in the city of Haṃsavatī. On his naming day, they gave him the name Gotama. When he came of age, he mastered the three Vedas and became skilled in all arts. Wandering with a retinue of five hundred young brahmins, he examined the three Vedas but found no teaching of liberation. He thought, 'These three Vedas are like a banana trunk—outwardly smooth but pithless within; to wander holding to this is like threshing empty husks. What use is this to me?' So he went forth into the ascetic life of a seer. Having developed the divine abodes, he resolved, 'Without declining from jhāna, I shall be reborn in the Brahma-world.' Taking five hundred young brahmins with him, he went to the foot of a mountain and went forth into the ascetic life of a seer. His retinue consisted of eighteen thousand matted-hair ascetics. He produced the five higher knowledges and the eight meditative attainments, and he also taught them the preparatory practices for the kasiṇas. Abiding in his instruction, they all produced the five higher knowledges and the eight meditative attainments.

අද්ධානෙ අතික්කන්තෙ තස්ස ගොතමතාපසස්ස මහල්ලකකාලෙ පදුමුත්තරදසබලො පඨමාභිසම්බොධිං පත්වා පවත්තිතවරධම්මචක්කො භික්ඛුසතසහස්සපරිවාරො හංසවතීනගරං උපනිස්සාය විහාසි. සො එකදිවසං පච්චූසසමයෙ ලොකං ඔලොකෙන්තො ගොතමතාපසස්ස පරිසාය [Pg.157] අරහත්තූපනිස්සයං ගොතමතාපසස්ස ච ‘‘අහං අනාගතෙ උප්පජ්ජමානකබුද්ධස්ස සාසනෙ ධම්මකථිකභික්ඛූනං අග්ගො භවෙය්‍ය’’න්ති පත්ථනභාවඤ්ච දිස්වා පාතොව සරීරපටිජග්ගනං කත්වා අත්තනො පත්තචීවරං සයමෙව ගහෙත්වා අඤ්ඤාතකවෙසෙන ගොතමතාපසස්ස අන්තෙවාසිකෙසු වනමූලඵලාඵලත්ථාය ගතෙසු ගන්ත්වා ගොතමස්ස පණ්ණසාලාද්වාරෙ අට්ඨාසි. ගොතමො බුද්ධානං උප්පන්නභාවං අජානන්තොපි දූරතොව දසබලං දිස්වා ‘‘අයං පුරිසො ලොකතො මුත්තො හුත්වා පඤ්ඤායති, යථා අස්ස සරීරනිප්ඵත්ති යෙහි ච ලක්ඛණෙහි සමන්නාගතො අගාරමජ්ඣෙ වා තිට්ඨන්තො චක්කවත්තී රාජා හොති, පබ්බජන්තො වා විවට්ටච්ඡදො සබ්බඤ්ඤුබුද්ධො හොතී’’ති ඤත්වා පඨමදස්සනෙනෙව දසබලං අභිවාදෙත්වා ‘‘ඉතො එථ භගවා’’ති බුද්ධාසනං පඤ්ඤාපෙත්වා අදාසි. තථාගතො තාපසස්ස ධම්මං දෙසයමානො නිසීදි.

After a long time had passed, when the ascetic Gotama was old, the Ten-Powered One Padumuttara, having attained his first perfect enlightenment and set in motion the supreme Wheel of Dhamma, was residing near the city of Haṃsavatī, surrounded by a hundred thousand monks. One day, in the early morning, while surveying the world, he saw the potential for arahantship in the assembly of the ascetic Gotama, and also the ascetic Gotama's aspiration: 'In the dispensation of a future Buddha, may I become the foremost among the monks who are preachers of the Dhamma!' Having seen this, and having attended to his bodily needs early in the morning, he took his bowl and robe himself and, in the guise of an unknown person, went and stood at the door of Gotama's leaf-hut while his disciples had gone into the forest for roots and fruits. Although Gotama did not know that a Buddha had arisen, seeing the Ten-Powered One from afar, he knew: 'This man appears to be liberated from the world. Such is the perfection of his body and the marks with which he is endowed that if he were to remain in the household life, he would become a wheel-turning monarch, or if he goes forth, he would become a fully enlightened Buddha with the veil removed.' Recognizing this at the very first sight, he paid homage to the Ten-Powered One and, saying, 'Come hither, Blessed One,' he prepared a seat fit for a Buddha and offered it. The Tathāgata sat down, teaching the Dhamma to the ascetic.

තස්මිං සමයෙ තෙ ජටිලා ‘‘පණීතපණීතං වනමූලඵලාඵලං ආචරියස්ස දත්වා සෙසකං පරිභුඤ්ජිස්සාමා’’ති ආගච්ඡන්තා දසබලං උච්චාසනෙ, ආචරියං පන නීචාසනෙ නිසින්නං දිස්වා ‘‘පස්සථ, මයං ‘ඉමස්මිං ලොකෙ අම්හාකං ආචරියෙන උත්තරිතරො නත්ථී’ති විචරාම. ඉදානි පන නො ආචරියං නීචාසනෙ නිසීදාපෙත්වා උච්චාසනෙ නිසින්නකො එකො පඤ්ඤායති, මහන්තො වතායං පුරිසො භවිස්සතී’’ති පිටකානි ගහෙත්වා ආගච්ඡන්ති. ගොතමතාපසො ‘‘ඉමෙ මං දසබලස්ස සන්තිකෙ වන්දෙය්‍යු’’න්ති භීතො දූරතො ආහ – ‘‘තාතා, මා මං වන්දිත්ථ, සදෙවකෙ ලොකෙ අග්ගපුග්ගලො සබ්බෙසං වන්දනාරහො පුරිසො ඉධ නිසින්නො, එතං වන්දථා’’ති. තාපසා ‘‘න අජානිත්වා ආචරියො කථෙස්සතී’’ති සබ්බෙව තථාගතස්ස පාදෙ වන්දිංසු. ‘‘තාතා, අම්හාකං අඤ්ඤං දසබලස්ස දාතබ්බයුත්තකං භොජනං නත්ථි, ඉමං වනමූලඵලාඵලං දස්සාමා’’ති පණීතපණීතං බුද්ධානං පත්තෙ පතිට්ඨාපෙසි. සත්ථා වනමූලඵලාඵලං පරිභුඤ්ජි. තදනන්තරං තාපසොපි සද්ධිං අන්තෙවාසිකෙහි පරිභුඤ්ජි. සත්ථා භත්තකිච්චං කත්වා ‘‘ද්වෙ අග්ගසාවකා භික්ඛුසතසහස්සං ගහෙත්වා ආගච්ඡන්තූ’’ති චින්තෙසි. තස්මිං ඛණෙ අග්ගසාවකො මහාදෙවලත්ථෙරො ‘‘කහං නු ඛො සත්ථා [Pg.158] ගතො’’ති ආවජ්ජෙන්තො ‘‘සත්ථා අම්හාකං ආගමනං පච්චාසීසතී’’ති භික්ඛුසතසහස්සං ගහෙත්වා සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා නමස්සමානො අට්ඨාසි.

At that time, the matted-hair ascetics, thinking, "Having given the choicest roots and fruits to our teacher, we will consume the rest," returned and saw the Ten-Powered One seated on a high seat while their teacher sat on a low one. They said, "See, we have been living with the thought, ‘In this world, there is none superior to our teacher.’ But now, one is seen sitting on a high seat, having had our teacher sit on a low one. Truly, this must be a great man!" Taking their baskets, they approached. The ascetic Gotama, afraid they would pay homage to him in the presence of the Ten-Powered One, called from afar, "Dear ones, do not pay homage to me. In the world with its gods, the foremost person, worthy of homage by all, is seated here. Pay homage to him!" The ascetics, thinking, "Our teacher would not speak without knowing," all bowed at the Tathāgata’s feet. Saying, "Dear ones, we have no other food worthy to offer the Ten-Powered One; we will give these roots and fruits," he placed the choicest ones in the Buddha’s bowl. The Teacher partook of the roots and fruits. Afterward, the ascetic and his disciples also ate. Having finished his meal, the Teacher thought, "Let the two chief disciples come with a hundred thousand monks." At that moment, the chief disciple, the elder Mahādevala, reflecting, "Where can the Teacher have gone?" perceived, "The Teacher awaits our arrival," and taking a hundred thousand monks, went to the Teacher’s presence, paid homage, and stood revering him.

ගොතමො අන්තෙවාසිකෙ ආහ – ‘‘තාතා, අම්හාකං අඤ්ඤො සක්කාරො නත්ථි, භික්ඛුසඞ්ඝො දුක්ඛෙන ඨිතො. බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස පුප්ඵාසනං පඤ්ඤාපෙස්සාම, ජලජථලජපුප්ඵානි ආහරථා’’ති. තෙ තාවදෙව පබ්බතපාදතො වණ්ණගන්ධසම්පන්නානි පුප්ඵානි ඉද්ධියා ආහරිත්වා සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස වත්ථුම්හි වුත්තනයෙනෙව ආසනානි පඤ්ඤාපයිංසු. නිරොධසමාපත්තිසමාපජ්ජනම්පි ඡත්තධාරණම්පි සබ්බං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

Gotama said to his disciples, "My dear ones, we have no other offering. The community of monks is standing with difficulty. We shall prepare a flower-seat for the community of monks with the Buddha at its head. Bring flowers from water and land." Immediately, they brought flowers rich in color and fragrance from the foot of the mountain by their psychic power and prepared seats in the manner described in the account of Venerable Sāriputta. The entering into the attainment of cessation and the holding of the parasol should all be understood in the manner described.

සත්ථා සත්තමෙ දිවසෙ නිරොධතො වුට්ඨාය පරිවාරෙත්වා ඨිතෙ තාපසෙ දිස්වා ධම්මකථිකභාවෙ එතදග්ගප්පත්තං සාවකං ආමන්තෙසි – ‘‘ඉමිනා භික්ඛු ඉසිගණෙන මහාසක්කාරො කතො, එතෙසං පුප්ඵාසනානුමොදනං කරොහී’’ති. සො සත්ථු වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා තීණි පිටකානි සම්මසිත්වා අනුමොදනං අකාසි. තස්ස දෙසනාපරියොසානෙ සත්ථා සයං බ්‍රහ්මඝොසං නිච්ඡාරෙත්වා ධම්මං දෙසෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ ඨපෙත්වා ගොතමතාපසං සෙසා අට්ඨාරස සහස්සජටිලා අරහත්තං පාපුණිංසු.

On the seventh day, the Teacher, arising from cessation and seeing the ascetics standing around him, addressed his disciple who was foremost in teaching the Dhamma: "Monk, a great honor has been done by this group of seers. Give a talk of appreciation for their flower-seats." Accepting the Teacher’s words, he reflected on the three Piṭakas and gave the talk of appreciation. At the end of his discourse, the Teacher himself emitted a Brahma-like sound and taught the Dhamma. At the conclusion of the teaching, except for the ascetic Gotama, the remaining eighteen thousand matted-hair ascetics attained Arahantship.

ගොතමො පන තෙනත්තභාවෙන පටිවෙධං කාතුං අසක්කොන්තො භගවන්තං ආහ – ‘‘භගවා යෙන භික්ඛුනා පඨමං ධම්මො දෙසිතො, කො නාම අයං තුම්හාකං සාසනෙ’’ති? අයං ගොතම මය්හං සාසනෙ ධම්මකථිකානං අග්ගොති. ‘‘අහම්පි, භන්තෙ, ඉමස්ස සත්ත දිවසානි කතස්ස අධිකාරස්ස ඵලෙන අයං භික්ඛු විය අනාගතෙ එකස්ස බුද්ධස්ස සාසනෙ ධම්මකථිකානං අග්ගො භවෙය්‍ය’’න්ති පත්ථනං කත්වා පාදමූලෙ නිපජ්ජි.

But Gotama, unable to attain penetration in that existence, said to the Blessed One, "Blessed One, the monk who just taught the Dhamma—what is his name in your dispensation?" "Gotama, this monk is the foremost of Dhamma preachers in my dispensation." "Venerable Sir, I too, by the fruit of the merit from this service performed for seven days, wish that in the future, like this monk, I may become the foremost of Dhamma preachers in the dispensation of a Buddha." Having made this aspiration, he prostrated himself at the Teacher’s feet.

සත්ථා අනාගතං ඔලොකෙත්වා අනන්තරායෙනස්ස පත්ථනාය සමිජ්ඣනභාවං ඤත්වා ‘‘අනාගතෙ කප්පසතසහස්සාවසානෙ ගොතමො නාම බුද්ධො උප්පජ්ජිස්සති, ත්වං තස්ස සාසනෙ ධම්මකථිකානං අග්ගො භවිස්සසී’’ති බ්‍යාකරිත්වා තෙ අරහත්තප්පත්තෙ තාපසෙ ‘‘එථ භික්ඛවො’’ති ආහ. සබ්බෙ අන්තරහිතකෙසමස්සූ ඉද්ධිමයපත්තචීවරධරා වස්සසට්ඨිකත්ථෙරසදිසා [Pg.159] අහෙසුං. සත්ථා භික්ඛුසඞ්ඝමාදාය විහාරං ගතො.

The Teacher, looking into the future and knowing that his aspiration would succeed without obstruction, made this prophecy: "In the future, at the end of a hundred thousand eons, a Buddha named Gotama will arise. You shall be the foremost Dhamma teacher in his dispensation." Then, addressing those ascetics who had attained Arahantship, he said, "Come, monks." All at once, their hair and beards vanished, and they appeared wearing robes and bowls created by psychic power, resembling elders of sixty years' standing. The Teacher, taking the Sangha of monks with him, went to the monastery.

ගොතමොපි යාවජීවං තථාගතං පරිචරිත්වා යථාබලං කල්‍යාණකම්මං කත්වා කප්පසතසහස්සං දෙවෙසු ච මනුස්සෙසු ච සංසරිත්වා අම්හාකං භගවතො කාලෙ කපිලවත්ථුනගරස්ස අවිදූරෙ දොණවත්ථුබ්‍රාහ්මණගාමෙ බ්‍රාහ්මණමහාසාලකුලෙ නිබ්බත්ති. තස්ස නාමග්ගහණදිවසෙ පුණ්ණමාණවොති නාමං අකංසු. සත්ථරි අභිසම්බොධිං පත්වා පවත්තිතවරධම්මචක්කෙ අනුපුබ්බෙන ආගන්ත්වා රාජගහං උපනිස්සාය විහරන්තෙ අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤත්ථෙරො කපිලවත්ථුං ගන්ත්වා අත්තනො භාගිනෙය්‍යං පුණ්ණමාණවං පබ්බාජෙත්වා පුනදිවසෙ දසබලස්ස සන්තිකං ආගන්ත්වා භගවන්තං වන්දිත්වා ආපුච්ඡිත්වා නිවාසත්ථාය ඡද්දන්තදහං ගතො. පුණ්ණොපි මන්තාණිපුත්තො මාතුලෙන අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤත්ථෙරෙන සද්ධිං දසබලස්ස සන්තිකං අගන්ත්වා ‘‘මය්හං පබ්බජිතකිච්චං මත්ථකං පාපෙත්වාව දසබලස්ස සන්තිකං ගමිස්සාමී’’ති කපිලවත්ථුස්මිංයෙව ඔහීනො යොනිසොමනසිකාරෙ කම්මං කරොන්තො නචිරස්සෙව අරහත්තං පාපුණි. තස්ස සන්තිකෙ පබ්බජිතකුලපුත්තාපි පඤ්චසතා අහෙසුං. ථෙරො සයං දසකථාවත්ථුලාභිතාය තෙපි දසහි කථාවත්ථූහි ඔවදති. තෙ තස්ස ඔවාදෙ ඨත්වා සබ්බෙව අරහත්තං පත්තා.

Gotama, having served the Tathāgata for his entire life and performed meritorious deeds according to his strength, wandered among gods and humans for a hundred thousand eons. In the time of our Blessed One, he was reborn in the household of a wealthy brahmin in the brahmin village of Doṇavatthu, not far from the city of Kapilavatthu. On his naming day, they gave him the name Puṇṇa the Youth. When the Master, having attained supreme enlightenment and set in motion the excellent Wheel of the Dhamma, was dwelling near Rājagaha, the elder Aññāsi Koṇḍañña went to Kapilavatthu, ordained his nephew Puṇṇa the Youth, and on the next day returned to the presence of the Ten-Powered One. After paying homage to the Blessed One and taking leave, he departed for Chaddanta Lake for his residence. But Puṇṇa Mantāṇiputta did not go to the presence of the Ten-Powered One with his uncle, the elder Aññāsi Koṇḍañña, thinking, “I will go to the presence of the Ten-Powered One only after I have brought the duties of one who has gone forth to completion.” Remaining in Kapilavatthu, he applied himself with wise attention and before long attained Arahantship. There were also with him five hundred young men from good families who had gone forth. As the elder himself was an obtainer of the ten topics of discussion, he instructed them in those ten topics. Abiding in his instruction, they all attained Arahantship.

තෙ අත්තනො පබ්බජිතකිච්චං මත්ථකං පත්තං ඤත්වා උපජ්ඣායං උපසඞ්කමිත්වා ආහංසු – ‘‘භන්තෙ, අම්හාකං කිච්චං මත්ථකං පත්තං, දසන්නඤ්ච මහාකථාවත්ථූනං ලාභිනො, සමයො නො දසබලං පස්සිතු’’න්ති. ථෙරො තෙසං කථං සුත්වා චින්තෙසි – ‘‘මම දසකථාවත්ථුලාභිතං සත්ථා ජානාති, අහං ධම්මං දෙසෙන්තො දස කථාවත්ථූනි අමුඤ්චන්තොව දෙසෙමි. මයි ගච්ඡන්තෙ සබ්බෙපිමෙ භික්ඛූ පරිවාරෙත්වා ගච්ඡිස්සන්ති, එවං ගණසඞ්ගණිකාය ගන්ත්වා පන අයුත්තං මය්හං දසබලං පස්සිතුං, ඉමෙ තාව ගන්ත්වා පස්සන්තූ’’ති තෙ භික්ඛූ ආහ – ‘‘ආවුසො, තුම්හෙ පුරතො ගන්ත්වා තථාගතං පස්සථ, මම වචනෙන දසබලස්ස පාදෙ වන්දථ, අහම්පි තුම්හාකං ගතමග්ගෙන ගමිස්සාමී’’ති.

Knowing that their duty as renunciants had been fully accomplished, they approached their preceptor and said: “Venerable sir, our duty has been fully accomplished, and we have mastered the ten great topics of discussion. Now is the time for us to see the Ten-Powered One.” The elder, hearing their words, reflected: “The Master knows of my mastery of the ten topics of discussion. While teaching the Dhamma, I teach without deviating from these ten topics. If I go, all these monks will surround and accompany me. It would be unsuitable for me to go in such a large group to see the Ten-Powered One. Let them go first and see him.” So he said to those monks: “Friends, you go ahead and see the Tathāgata. On my behalf, pay homage at the feet of the Ten-Powered One. I too will follow the path you take.”

තෙ ථෙරා සබ්බෙපි දසබලස්ස ජාතිභූමිරට්ඨවාසිනො සබ්බෙ ඛීණාසවා සබ්බෙ දසකථාවත්ථුලාභිනො අත්තනො උපජ්ඣායස්ස ඔවාදං අභින්දිත්වා අනුපුබ්බෙන [Pg.160] චාරිකං චරන්තා සට්ඨියොජනමග්ගං අතික්කම්ම රාජගහෙ වෙළුවනමහාවිහාරං ගන්ත්වා දසබලස්ස පාදෙ වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු. ආචිණ්ණං ඛො පනෙතං බුද්ධානං භගවන්තානං ආගන්තුකෙහි භික්ඛූහි සද්ධිං පටිසම්මොදිතුන්ති භගවා තෙහි සද්ධිං ‘‘කච්චි, භික්ඛවෙ, ඛමනීය’’න්තිආදිනා නයෙන මධුරපටිසන්ථාරං කත්වා ‘‘කුතො ච තුම්හෙ, භික්ඛවෙ, ආගච්ඡථා’’ති පුච්ඡි. තෙහි ‘‘ජාතිභූමිතො’’ති වුත්තෙ ‘‘කො නු ඛො, භික්ඛවෙ, ජාතිභූමියං ජාතිභූමකානං භික්ඛූනං සබ්‍රහ්මචාරීහි එවං සම්භාවිතො අත්තනා ච අප්පිච්ඡො අප්පිච්ඡකථඤ්ච භික්ඛූනං කත්තා’’ති දසකථාවත්ථුලාභිං භික්ඛුං පුච්ඡි. තෙපි ‘‘පුණ්ණො නාම, භන්තෙ, ආයස්මා මන්තාණිපුත්තො’’ති ආරොචයිංසු. තං කථං සුත්වා ආයස්මා සාරිපුත්තො ථෙරස්ස දස්සනකාමො අහොසි.

All those elders, residents of the country of the Ten-Powered One's birthplace, all with taints destroyed, all possessing the ten topics of discussion, not violating their preceptor’s advice, gradually traveling on a journey, crossed sixty yojanas and went to the Great Bamboo Grove Monastery in Rājagaha. They paid homage at the feet of the Ten-Powered One and sat to one side. Now, it is customary for the Blessed Buddhas to exchange greetings with visiting monks. The Blessed One, having greeted them sweetly with words like, “I hope you are keeping well, monks,” then asked, “From where have you come, monks?” When they replied, “From the birthplace,” he inquired further, “Who, monks, in the birthplace is esteemed in this way by his fellow monks, content himself and a speaker of contentment among the monks, possessing the ten topics of discussion?” They informed him, “Venerable sir, the venerable Puṇṇa, son of Mantāṇī, by name.” Hearing this, Venerable Sāriputta became eager to see the elder.

අථ සත්ථා රාජගහතො සාවත්ථිං අගමාසි. පුණ්ණත්ථෙරො දසබලස්ස තත්ථ ආගතභාවං සුත්වා ‘‘සත්ථාරං පස්සිස්සාමී’’ති ගන්ත්වා අන්තොගන්ධකුටියංයෙව තථාගතං සම්පාපුණි. සත්ථා තස්ස ධම්මං දෙසෙසි. ථෙරො ධම්මං සුත්වා දසබලං වන්දිත්වා පටිසල්ලානත්ථාය අන්ධවනං ගන්ත්වා අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ දිවාවිහාරං නිසීදි. සාරිපුත්තත්ථෙරොපි තස්ස ගමනං සුත්වා සීසානුලොකිකො ගන්ත්වා ඔකාසං සල්ලක්ඛෙත්වා තං රුක්ඛමූලං උපසඞ්කමිත්වා ථෙරෙන සද්ධිං සම්මොදිත්වා සත්තවිසුද්ධික්කමං පුච්ඡි. ථෙරොපිස්ස පුච්ඡිතං පුච්ඡිතං බ්‍යාකාසි. තෙ අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස සුභාසිතං සමනුමොදිංසු. අථ සත්ථා අපරභාගෙ භික්ඛුසඞ්ඝමජ්ඣෙ නිසින්නො ථෙරං ධම්මකථිකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

Then the Master went from Rājagaha to Sāvatthī. Elder Puṇṇa, hearing that the Ten-Powered One had arrived there, thought, “I shall see the Master,” and went to the Fragrant Cottage itself and reached the Tathāgata. The Master taught him the Dhamma. Having heard the Dhamma, the elder paid homage to the Ten-Powered One and went to the Dark Forest for solitude. Seating himself at the foot of a certain tree, he sat for the day’s abiding. Elder Sāriputta, hearing of his going, followed him, keeping him in sight, and discerning an opportunity, approached the tree where the elder was, exchanged courteous greetings with him and asked about the seven purifications in sequence. The elder answered each question as it was asked. They mutually approved of each other’s well-spoken words. Then, at a later time, the Master, seated amidst the assembly of monks, placed the elder in the foremost position among those who preach the Dhamma.

මහාකච්චානත්ථෙරවත්ථු

The Story of Venerable Mahākaccāna

197. දසමෙ සංඛිත්තෙන භාසිතස්සාති සංඛිත්තෙන කථිතධම්මස්ස. විත්ථාරෙන අත්ථං විභජන්තානන්ති තං දෙසනං විත්ථාරෙත්වා අත්ථං විභජමානානං. අඤ්ඤෙ කිර තථාගතස්ස සඞ්ඛෙපවචනං අත්ථවසෙන වා පූරෙතුං සක්කොන්ති බ්‍යඤ්ජනවසෙන වා, අයං පන ථෙරො උභයවසෙනපි සක්කොති. තස්මා අග්ගොති වුත්තො. පුබ්බපත්ථනාපි චස්ස එවරූපාව.

197. In the tenth chapter, the phrase 'of what was spoken in brief' refers to the Dhamma taught concisely. The phrase 'of those who analyze the meaning in detail' refers to those who, having elaborated that teaching, analyze its meaning. It is said that others are able to expound the Tathāgata's concise statements either in terms of meaning or in terms of wording, but this elder is capable in terms of both. Therefore, he is called foremost. Moreover, his former aspiration was just like this.

අයං [Pg.161] පනස්ස පඤ්හකම්මෙ අනුපුබ්බිකථා – අයං කිර පදුමුත්තරසම්මාසම්බුද්ධකාලෙ ගහපතිමහාසාලකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා වුද්ධිප්පත්තො එකදිවසං වුත්තනයෙනෙව විහාරං ගන්ත්වා පරිසපරියන්තෙ ඨිතො ධම්මං සුණන්තො සත්ථාරං අත්තනා සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස විත්ථාරෙන අත්ථං විභජන්තානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං එකං භික්ඛුං දිස්වා ‘‘මහන්තො වතායං භික්ඛු, යං සත්ථා එවං වණ්ණෙති, මයාපි අනාගතෙ එකස්ස බුද්ධස්ස සාසනෙ එවරූපෙන භවිතුං වට්ටතී’’ති සත්ථාරං නිමන්තෙත්වා වුත්තනයෙනෙව සත්තාහං මහාදානං දත්වා, ‘‘භන්තෙ, අහං ඉමස්ස සක්කාරස්ස ඵලෙන න අඤ්ඤං සම්පත්තිං පත්ථෙමි, අනාගතෙ පන එකස්ස බුද්ධස්ස සාසනෙ ඉතො සත්තදිවසමත්ථකෙ තුම්හෙහි ඨානන්තරෙ ඨපිතභික්ඛු විය අහම්පි තං ඨානන්තරං ලභෙය්‍ය’’න්ති පත්ථනං කත්වා පාදමූලෙ නිපජ්ජි. සත්ථා අනාගතං ඔලොකෙන්තො ‘‘සමිජ්ඣිස්සති ඉමස්ස කුලපුත්තස්ස පත්ථනා’’ති දිස්වා ‘‘අම්භො, කුලපුත්ත, අනාගතෙ කප්පසතසහස්සාවසානෙ ගොතමො නාම බුද්ධො උප්පජ්ජිස්සති, ත්වං තස්ස සාසනෙ සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස විත්ථාරෙන අත්ථං විභජන්තානං අග්ගො භවිස්සසී’’ති බ්‍යාකරිත්වා අනුමොදනං කත්වා පක්කාමි.

This is the account of his past meritorious deed: In the time of the Buddha Padumuttara, he was born into a wealthy householder's family. Having grown up, one day he went to the monastery as was customary, stood at the edge of the assembly, and listened to the Dhamma. Seeing the Teacher place a certain monk in the foremost position among those who explain in detail the meaning of what was spoken briefly, he thought, "Great indeed is this monk, whom the Teacher praises thus. In the future, may I too become such a one in the dispensation of a Buddha." He invited the Teacher and, as before, offered a great almsgiving for seven days. Then he said, "Venerable sir, I do not aspire to any other attainment as the fruit of this honor. But in the future, in the dispensation of a Buddha, may I too obtain that position, like the monk placed in that position by you seven days ago." Making this aspiration, he prostrated at the Teacher's feet. The Teacher, looking into the future, saw that this clansman's aspiration would be fulfilled and declared, "Good man, in the future, at the end of a hundred thousand eons, a Buddha named Gotama will arise. In his dispensation, you will be foremost among those who explain in detail the meaning of what was spoken briefly." Having made this prediction, he gave his approval and departed.

සොපි කුලපුත්තො යාවජීවං කුසලං කත්වා කප්පසතසහස්සං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා කස්සපබුද්ධකාලෙ බාරාණසියං කුලගෙහෙ පටිසන්ධිං ගහෙත්වා සත්ථරි පරිනිබ්බුතෙ සුවණ්ණචෙතියකරණට්ඨානං ගන්ත්වා සතසහස්සග්ඝනිකාය සුවණ්ණිට්ඨකාය පූජං කත්වා ‘‘භගවා මය්හං නිබ්බත්තනිබ්බත්තට්ඨානෙ සරීරං සුවණ්ණවණ්ණං හොතූ’’ති පත්ථනං අකාසි. තතො යාවජීවං කුසලකම්මං කත්වා එකං බුද්ධන්තරං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා අම්හාකං දසබලස්ස උප්පත්තිකාලෙ උජ්ජෙනිනගරෙ පුරොහිතස්ස ගෙහෙ නිබ්බත්ති. තස්ස නාමග්ගහණදිවසෙ ‘‘මය්හං පුත්තො සුවණ්ණවණ්ණසරීරො අත්තනාව අත්තනො නාමං ගහෙත්වා ආගතො’’ති කඤ්චනමාණවොතෙවස්ස නාමං අකංසු. සො වුද්ධිමන්වාය තයො වෙදෙ උග්ගණ්හිත්වා පිතු අච්චයෙන පුරොහිතට්ඨානං ලභි. සො ගොත්තවසෙන කච්චානො නාම ජාතො.

That clansman, having performed meritorious deeds throughout his life, wandered among devas and humans for a hundred thousand eons. In the time of the Buddha Kassapa, he was reborn in a family of good standing in Bārāṇasī. After the Teacher's Parinibbāna, he went to the place where the golden stupa was being built and made an offering of a golden brick worth a hundred thousand. He made the aspiration, 'May my body be golden-colored wherever I am reborn.' Then, having performed meritorious deeds throughout his life, he wandered among devas and humans for one Buddha interval. At the time of the arising of our Ten-Powered One, he was born in the house of the chaplain in the city of Ujjenī. On his naming day, they named him Kañcanamāṇava, saying, 'Our son has a golden-colored body and has come as if having taken his own name.' Growing up, he mastered the three Vedas and, upon his father's death, attained the position of chaplain. By clan, he was known as Kaccāna.

චණ්ඩපජ්ජොතරාජා අමච්චෙ සන්නිපාතෙත්වා ආහ – ‘‘බුද්ධො ලොකෙ නිබ්බත්තො, තං ආනෙතුං සමත්ථා ගන්ත්වා ආනෙථ තාතා’’ති. දෙව, අඤ්ඤො දසබලං ආනෙතුං සමත්ථො නාම නත්ථි, ආචරියො කච්චානබ්‍රාහ්මණොව [Pg.162] සමත්ථො, තං පහිණථාති. රාජා තං පක්කොසාපෙත්වා, ‘‘තාත, දසබලස්ස සන්තිකං ගච්ඡාහී’’ති ආහ. ගන්ත්වා පබ්බජිතුං ලභන්තො ගමිස්සාමි, මහාරාජාති. යංකිඤ්චි කත්වා තථාගතං ආනෙහි, තාතාති. සො ‘‘බුද්ධානං සන්තිකං ගච්ඡන්තස්ස මහාපරිසාය කම්මං නත්ථී’’ති අත්තට්ඨමො අගමාසි. අථස්ස සත්ථා ධම්මං දෙසෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ සද්ධිං සත්තහි ජනෙහි සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණි. සත්ථා ‘‘එථ භික්ඛවො’’ති හත්ථං පසාරෙසි. තංඛණංයෙව සබ්බෙව අන්තරහිතකෙසමස්සූ ඉද්ධිමයපත්තචීවරධරා වස්සසට්ඨිකත්ථෙරා විය ජාතා.

King Caṇḍapajjota assembled his ministers and said, 'My dears, let those who are able go and bring him.' They replied, 'O king, there is no one else capable of bringing the Ten-Powered One. Only the teacher, the brahmin Kaccāna, is capable. Send him.' The king summoned him and said, 'Dear one, go to the presence of the Ten-Powered One.' He replied, 'If I am permitted to ordain, I will go, great king.' The king said, 'Do whatever it takes, dear one, and bring the Tathāgata here.' Thinking, 'For one going to the Buddha's presence, there is no need for a large retinue,' he went with seven others. Then the Teacher taught him the Dhamma. At the end of the discourse, he, together with the seven others, attained arahantship with the analytical knowledges. The Teacher stretched out his hand and said, 'Come, monks.' Instantly, all of them became like sixty-year-old elders, with their hair and beards vanished, wearing robes and carrying bowls created by psychic power.

ථෙරො අත්තනො කිච්චෙ මත්ථකං පත්තෙ තුණ්හීභාවෙන අනිසීදිත්වා කාළුදායිත්ථෙරො විය සත්ථු උජ්ජෙනිගමනත්ථාය ගමනවණ්ණං කථෙසි. සත්ථා තස්ස වචනං සුත්වා ‘‘කච්චානො අත්තනො ජාතිභූමියං මම ගමනං පච්චාසීසතී’’ති අඤ්ඤාසි. බුද්ධා ච නාම එකං කාරණං පටිච්ච ගන්තුං අයුත්තට්ඨානං න ගච්ඡන්ති. තස්මා ථෙරං ආහ – ‘‘ත්වංයෙව භික්ඛු ගච්ඡ, තයි ගතෙපි රාජා පසීදිස්සතී’’ති. ථෙරො ‘‘බුද්ධානං ද්වෙ කථා නාම නත්ථී’’ති තථාගතං වන්දිත්වා අත්තනා සද්ධිං ආගතෙහි සත්තහි භික්ඛූහි සද්ධිං උජ්ජෙනිං ගච්ඡන්තො අන්තරාමග්ගෙ තෙලපනාළි නාම නිගමො, තත්ථ පිණ්ඩාය චරි. තස්මිං ච නිගමෙ ද්වෙ සෙට්ඨිධීතරො. තාසු එකා පරිජිණ්ණකුලෙ නිබ්බත්තා දුග්ගතා මාතාපිතූනං අච්චයෙන ධාතිං නිස්සාය ජීවති. අත්තභාවො පනස්සා සමිද්ධො, කෙසා අඤ්ඤාහි අතිවිය දීඝා. තස්මිංයෙව නිගමෙ අඤ්ඤා ඉස්සරසෙට්ඨිකුලස්ස ධීතා නික්කෙසිකා. සා තතො පුබ්බෙ තස්සා සමීපං පෙසෙත්වා ‘‘සතං වා සහස්සං වා දස්සාමී’’ති වත්වාපි කෙසෙ ආහරාපෙතුං නාසක්ඛි.

The elder, his own task having been accomplished, did not sit in silence but, like the elder Kāludāyi, spoke in praise of the journey for the Teacher's visit to Ujjenī. Hearing his words, the Teacher knew, 'Kaccāna desires my visit to his birthplace.' For Buddhas do not travel to an unsuitable place for only one reason. Therefore, he said to the elder, 'You yourself go, monk. When you have gone, the king will be pleased.' The elder, thinking, 'The word of the Buddhas is not twofold,' paid homage to the Tathāgata and set out for Ujjenī with the seven monks who had come with him. Along the way was a market town named Telapanāḷi, where he went for alms. In that market town lived two daughters of wealthy merchants. One of them, born into a decayed and poor family, lived dependent on a nurse after her parents' death. Her person, however, was well-formed, and her hair was exceptionally long compared to others. In that same market town, the other, the daughter of an influential and wealthy merchant family, was hairless. Previously, she had sent a message to the first girl, saying, 'I will give a hundred or a thousand,' but was still unable to have the hair procured.

තස්මිං පන දිවසෙ සා සෙට්ඨිධීතා මහාකච්චානත්ථෙරං සත්තහි භික්ඛූහි පරිවුතං තුච්ඡපත්තං ආගච්ඡන්තං දිස්වා ‘‘අයං සුවණ්ණවණ්ණො එකො බ්‍රහ්මබන්ධුභික්ඛු යථාධොතෙනෙව පත්තෙන ආගච්ඡති, මය්හඤ්ච අඤ්ඤං ධනං නත්ථි. අසුකසෙට්ඨිධීතා පන ඉමෙසං කෙසානං අත්ථාය පෙසෙසි. ඉදානි ඉතො ලද්ධඋප්පාදෙන සක්කා ථෙරස්ස දෙය්‍යධම්මං දාතු’’න්ති ධාතිං පෙසෙත්වා ථෙරෙ නිමන්තෙත්වා අන්තොගෙහෙ නිසීදාපෙසි. ථෙරානං නිසින්නකාලෙ ගබ්භං පවිසිත්වා ධාතියා අත්තනො කෙසෙ කප්පාපෙත්වා, ‘‘අම්ම[Pg.163], ඉමෙ කෙසෙ අසුකාය නාම සෙට්ඨිධීතාය දත්වා යං සා දෙති, තං ආහර, අය්‍යානං පිණ්ඩපාතං දස්සාමා’’ති. ධාති පිට්ඨිහත්ථෙන අස්සූනි පුඤ්ඡිත්වා එකෙන හත්ථෙන හදයමංසං සන්ධාරෙත්වා ථෙරානං සන්තිකෙ පටිච්ඡාදෙත්වා තෙ කෙසෙ ආදාය තස්සා සෙට්ඨිධීතාය සන්තිකං ගතා.

On that day, that merchant’s daughter saw the Venerable Mahākaccāna approaching, surrounded by seven monks, with an empty bowl. She thought, 'This golden-complexioned monk of brahmin caste comes with a bowl as if just washed. I have no other wealth, but a certain merchant’s daughter has sent for this hair of mine. Now, with the proceeds from this, it will be possible to give an offering to the elder.' She sent her nurse to invite the elders and had them seated inside the house. While the elders were seated, she entered her chamber and had her nurse cut her hair. Then she said, 'Mother, give this hair to the merchant’s daughter so-and-so, and whatever she gives, bring it back. We shall give alms to the noble ones.' The nurse, wiping her tears with the back of her hand and clutching her heart with the other, concealed her sorrow from the elders, took the hair, and went to that merchant’s daughter.

පණියං නාම සාරවන්තම්පි සයං උපනීතං ගාරවං න ජනෙති, තස්මා සා සෙට්ඨිධීතා චින්තෙසි – ‘‘අහං පුබ්බෙ බහුනාපි ධනෙන ඉමෙ කෙසෙ ආහරාපෙතුං නාසක්ඛිං, ඉදානි පන ඡින්නකාලතො පට්ඨාය න යථාමූලමෙව ලභිස්සතී’’ති. ධාතිං ආහ – ‘‘අහං පුබ්බෙ තව සාමිනිං බහුනාපි ධනෙන කෙසෙ ආහරාපෙතුං නාසක්ඛිං, යත්ථ කත්ථචි විනිපාතා පන නිජ්ජීවකෙසා නාම අට්ඨ කහාපණෙ අග්ඝන්තී’’ති අට්ඨෙව කහාපණෙ අදාසි. ධාති කහාපණෙ ආහරිත්වා සෙට්ඨිධීතාය අදාසි. සෙට්ඨිධීතා එකෙකං පිණ්ඩපාතං එකෙකකහාපණග්ඝනකං කත්වා ථෙරානං දාපෙසි. ථෙරො ආවජ්ජිත්වා සෙට්ඨිධීතාය උපනිස්සයං දිස්වා ‘‘කහං සෙට්ඨිධීතා’’ති පුච්ඡි. ගබ්භෙ, අය්‍යාති. පක්කොසථ නන්ති. සා ච ථෙරෙසු ගාරවෙන එකවචනෙනෙව ආගන්ත්වා ථෙරෙ වන්දිත්වා බලවසද්ධං උප්පාදෙසි. සුඛෙත්තෙ පතිට්ඨිතපිණ්ඩපාතො දිට්ඨෙව ධම්මෙ විපාකං දෙතීති සහ ථෙරානං වන්දනෙන කෙසා පකතිභාවෙයෙව අට්ඨංසු. ථෙරාපි තං පිණ්ඩපාතං ගහෙත්වා පස්සන්තියායෙව සෙට්ඨිධීතාය වෙහාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා කඤ්චනවනුය්‍යානෙ ඔතරිංසු.

Even water, though valuable, does not inspire respect when brought by oneself. Therefore, the merchant’s daughter thought, 'Previously, I was unable to procure these hairs even with much wealth, but now, since they have been cut, she will certainly not get their original value for them.' She said to the nurse, 'Previously, I was unable to procure your mistress's hair even with much wealth. But having been separated, lifeless hair is worth only eight coins.' So she gave just eight coins. The nurse took the coins and gave them to the merchant's daughter. The merchant's daughter made each portion of alms-food worth one coin and had it offered to the elders. The elder, reflecting, saw the merchant’s daughter’s spiritual potential and asked, 'Where is the merchant's daughter?' 'In the inner chamber, venerable sir.' 'Call her,' he said. Out of respect for the elders, she came at the very first call, paid homage to the elders, and aroused strong faith. Just as alms-food established in a good field yields its fruit in this very life, so too, at the very moment she paid homage to the elders, her hair was restored to its natural state. The elders, having accepted that alms-food, rose into the air as the merchant's daughter was watching and descended in the Kañcanavana park.

උය්‍යානපාලො ථෙරං දිස්වා රඤ්ඤො සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘දෙව, මෙ අය්‍යො පුරොහිතො කච්චානො පබ්බජිත්වා උය්‍යානමාගතො’’ති ආහ. රාජා චණ්ඩපජ්ජොතො උය්‍යානං ගන්ත්වා කතභත්තකිච්චං ථෙරං පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා එකමන්තං නිසින්නො ‘‘කහං, භන්තෙ, භගවා’’ති පුච්ඡි. සත්ථා සයං අනාගන්ත්වා මං පෙසෙසි මහාරාජාති. කහං, භන්තෙ, අජ්ජ භික්ඛං අලත්ථාති? ථෙරො රඤ්ඤො පුච්ඡාසභාගෙන සබ්බං සෙට්ඨිධීතාය කතං දුක්කරං ආරොචෙසි. රාජා ථෙරස්ස වසනට්ඨානං පටියාදෙත්වා ථෙරං නිමන්තෙත්වා නිවෙසනං ගන්ත්වා සෙට්ඨිධීතරං ආණාපෙත්වා අග්ගමහෙසිට්ඨානෙ ඨපෙසි. ඉමිස්සා ඉත්ථියා දිට්ඨධම්මිකොව යසපටිලාභො අහොසි.

Seeing the elder, the park keeper went to the king and said, 'Your Majesty, my lord, the chaplain Kaccāna, has gone forth and come to the park.' King Caṇḍapajjota went to the park, paid homage to the elder, who had finished his meal, with the fivefold prostration, and sat down to one side. He asked, 'Venerable sir, where is the Blessed One?' 'The Teacher did not come himself, great king, but sent me.' 'Venerable sir, where did you receive alms-food today?' The elder, in response to the king's question, recounted the entire difficult deed done by the merchant's daughter. The king prepared a dwelling place for the elder, invited him, and went to his residence. He had the merchant's daughter summoned and established her in the position of chief queen. For this woman, the attainment of glory occurred in this very life.

තතො [Pg.164] පට්ඨාය රාජා ථෙරස්ස මහාසක්කාරං කරොති. ථෙරස්ස ධම්මකථාය පසීදිත්වා මහාජනො ථෙරස්ස සන්තිකෙ පබ්බජි. තතො පට්ඨාය සකලනගරං එකකාසාවපජ්ජොතං ඉසිවාතපටිවාතං අහොසි. සාපි දෙවී ගබ්භං ලභිත්වා දසමාසච්චයෙන පුත්තං විජායි. තස්ස නාමග්ගහණදිවසෙ ගොපාලකුමාරොති මාතාමහසෙට්ඨිනො නාමං අකංසු. සා පුත්තස්ස නාමවසෙන ගොපාලමාතා නාම දෙවී ජාතා. සා දෙවී ථෙරෙ අතිවිය පසීදිත්වා රාජානං සම්පටිච්ඡාපෙත්වා කඤ්චනවනුය්‍යානෙ ථෙරස්ස විහාරං කාරෙසි. ථෙරො උජ්ජෙනිනගරං පසාදෙත්වා පුන සත්ථු සන්තිකං ගතො. අථ සත්ථා අපරභාගෙ ජෙතවනෙ විහරන්තො මධුපිණ්ඩිකසුත්තං (ම. නි. 1.199 ආදයො) කච්චානපෙය්‍යාලං (ම. නි. 3.279 ආදයො) පාරායනසුත්තන්ති ඉමෙ තයො සුත්තන්තෙ අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා ථෙරං සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස විත්ථාරෙන අත්ථං විභජන්තානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

From that time onward, the king showed great reverence to the elder. Inspired by the elder’s Dhamma talk, many people went forth in his presence. From then on, the entire city was illumined as if by a single ochre robe, a place where sages moved freely. That queen, having conceived, gave birth to a son after the passing of ten months. On his naming day, they gave him the name Gopālakumāra, the name of his maternal grandfather, the merchant. On account of her son’s name, the queen became known as Gopālamātā. The queen, being exceedingly inspired by the elder, persuaded the king and had a monastery built for the elder in the Kañcanavana park. The elder, having inspired faith in the city of Ujjeni, returned to the presence of the Teacher. Then, on a later occasion while dwelling at Jetavana, the Teacher, making this the origin story for the Madhupiṇḍika Sutta (MN 1.199 ff.), the Kaccānapeyyāla (MN 3.279 ff.), and the Pārāyana Sutta, placed the elder in the foremost position among those who analyze in detail the meaning of what was spoken in brief.

පඨමවග්ගවණ්ණනා.

Commentary on the First Chapter.

14. එතදග්ගවග්ගො

14. The Chapter on the Foremost

(14) 2. දුතියඑතදග්ගවග්ගො

(14) 2. The Second Chapter on the Foremost

චූළපන්ථකත්ථෙරවත්ථු

The Story of the Elder Cūḷapanthaka

198-200. දුතියස්ස පඨමෙ මනොමයන්ති මනෙන නිබ්බත්තිතං. ‘‘මනොමයෙන කායෙන, ඉද්ධියා උපසඞ්කමී’’ති (ථෙරගා. 901) වුත්තට්ඨානස්මිඤ්හි මනෙන කතකායො මනොමයකායො නාම ජාතො. ‘‘අඤ්ඤතරං මනොමයං කායං උපපජ්ජතී’’ති (චූළව. 333) වුත්තට්ඨානෙ මනෙන නිබ්බත්තිතකායො මනොමයකායො නාම ජාතො. අයමිධ අධිප්පෙතො. තත්ථ අඤ්ඤෙ භික්ඛූ මනොමයං කායං නිබ්බත්තෙන්තා තයො වා චත්තාරො වා නිබ්බත්තෙන්ති, න බහුකෙ. එකසදිසෙයෙව ච කත්වා නිබ්බත්තෙන්ති එකවිධමෙව කම්මං කුරුමානෙ. චූළපන්ථකත්ථෙරො පන එකාවජ්ජනෙන සමණසහස්සං මාපෙසි. ද්වෙපි ච ජනෙ න එකසදිසෙ අකාසි න එකවිධං කම්මං කුරුමානෙ. තස්මා මනොමයං කායං අභිනිම්මිනන්තානං අග්ගො නාම ජාතො.

198-200. In the first of the two [declarations], 'mind-made' means produced by the mind. For in the passage, 'He approached with a mind-made body, by means of psychic power' (Theragāthā 901), the body made by the mind is called a mind-made body. In the passage, 'He is reborn in a certain mind-made body' (Cūḷavagga 333), the body produced by the mind is called a mind-made body. This is what is intended here. In this regard, other monks, when producing a mind-made body, create three or four, not many. And they create them all alike, performing only one kind of action. But the Elder Cūḷapanthaka, with a single advertence, created a thousand monks. And he did not make even two people alike, nor did he make them perform only one kind of action. Therefore, he became the foremost of those who create a mind-made body.

චෙතොවිවට්ටකුසලානම්පි [Pg.165] චූළපන්ථකොව අග්ගො, සඤ්ඤාවිවට්ටකුසලානං පන මහාපන්ථකත්ථෙරො අග්ගොති වුත්තො. තත්ථ චූළපන්ථකත්ථෙරො චතුන්නං රූපාවචරජ්ඣානානං ලාභිතාය ‘‘චෙතොවිවට්ටකුසලො’’ති වුත්තො, මහාපන්ථකත්ථෙරො චතුන්නං අරූපාවචරජ්ඣානානං ලාභිතාය ‘‘සඤ්ඤාවිවට්ටකුසලො’’ති වුත්තො. චූළපන්ථකො ච සමාධිකුසලතාය චෙතොවිවට්ටකුසලො නාම, මහාපන්ථකො විපස්සනාකුසලතාය සඤ්ඤාවිවට්ටකුසලො නාම. එකො චෙත්ථ සමාධිලක්ඛණෙ ඡෙකො, එකො විපස්සනාලක්ඛණෙ. තථා එකො සමාධිගාළ්හො, එකො විපස්සනාගාළ්හො. එකො චෙත්ථ අඞ්ගසංඛිත්තෙ ඡෙකො, එකො ආරම්මණසංඛිත්තෙ. තථා එකො අඞ්ගවවත්ථානෙ ඡෙකො, එකො ආරම්මණවවත්ථානෙති එවමෙත්ථ යොජනා කාතබ්බා.

Among those skilled in developing the mind, Cūḷapanthaka is the foremost; but among those skilled in developing perception, the Elder Mahāpanthaka is said to be the foremost. Herein, the Elder Cūḷapanthaka is called 'skilled in developing the mind' because he was an attainer of the four form-sphere absorptions, while the Elder Mahāpanthaka is called 'skilled in developing perception' because he was an attainer of the four formless-sphere absorptions. Cūḷapanthaka is named 'skilled in developing the mind' due to his proficiency in concentration, whereas Mahāpanthaka is named 'skilled in developing perception' due to his proficiency in insight. Here, one is skilled in the characteristic of concentration, the other in the characteristic of insight. Likewise, one is deeply versed in concentration, the other is deeply versed in insight. Here, one is skilled in the brief [analysis] of factors, the other in the brief [analysis] of objects. Similarly, one is skilled in the determination of factors, the other in the determination of objects. Thus, the application should be understood in this way.

අපිච චූළපන්ථකත්ථෙරො රූපාවචරජ්ඣානලාභී හුත්වා ඣානඞ්ගෙහි වුට්ඨාය අරහත්තං පත්තොති චෙතොවිවට්ටකුසලො, මහාපන්ථකො අරූපාවචරජ්ඣානලාභී හුත්වා ඣානඞ්ගෙහි වුට්ඨාය අරහත්තං පත්තොති සඤ්ඤාවිවට්ටකුසලො. උභොපි පන්ථෙ ජාතත්තා පන්ථකා නාම ජාතා. තෙසං පඨමජාතො මහාපන්ථකො නාම, පච්ඡාජාතො චූළපන්ථකො නාම.

Moreover, the Elder Cūḷapanthaka, having become an attainer of the form-sphere absorptions, emerged from the absorption factors and attained arahantship—thus, he was skilled in developing the mind. The Elder Mahāpanthaka, having become an attainer of the formless-sphere absorptions, emerged from the absorption factors and attained arahantship—thus, he was skilled in developing perception. As both were born on the road, they came to be called Panthaka. Of them, the firstborn was named Mahāpanthaka, and the one born later was named Cūḷapanthaka.

ඉමෙසං පන උභින්නම්පි පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අතීතෙ කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතීනගරවාසිනො ද්වෙ භාතිකා කුටුම්බිකා සද්ධා පසන්නා නිබද්ධං සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා ධම්මං සුණන්ති. තෙසු එකදිවසං කනිට්ඨො සත්ථාරං ද්වීහඞ්ගෙහි සමන්නාගතං එකං භික්ඛුං ‘‘මම සාසනෙ මනොමයං කායං අභිනිම්මිනන්තානං චෙතොවිවට්ටකුසලානඤ්ච අයං භික්ඛු අග්ගො’’ති එතදග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා චින්තෙසි – ‘‘මහා වතායං භික්ඛු එකො හුත්වා ද්වෙ අඞ්ගානි පරිපූරෙත්වා චරති, මයාපි අනාගතෙ එකස්ස බුද්ධස්ස සාසනෙ අඞ්ගද්වයපූරකෙන හුත්වා විචරිතුං වට්ටතී’’ති. සො පුරිමනයෙනෙව සත්ථාරං නිමන්තෙත්වා සත්තාහං මහාදානං දත්වා එවමාහ – ‘‘යං, භන්තෙ, භික්ඛුං තුම්හෙ ඉතො සත්තදිවසමත්ථකෙ මනොමයඞ්ගෙන ච චෙතොවිවට්ටකුසලඞ්ගෙන ච ‘අයං මම සාසනෙ අග්ගො’ති එතදග්ගෙ ඨපයිත්ථ, අහම්පි ඉමස්ස අධිකාරකම්මස්ස ඵලෙන සො භික්ඛු විය අඞ්ගද්වයපූරකො භවෙය්‍ය’’න්ති පත්ථනං අකාසි.

Now, regarding both these questions, here is the sequential account: In the past, during the time of the Buddha Padumuttara, two brothers, householders, lived in the city of Haṃsavatī. They were faithful and devout, regularly visiting the Teacher to listen to the Dhamma. One day, the younger brother saw the Teacher establishing a certain monk—endowed with two qualities—in the foremost rank, declaring, "Among those in my dispensation who can create mind-made bodies and are skilled in mental liberation, this monk is the foremost." Seeing this, he thought, "Truly great is this monk, who, alone, fulfills these two qualities. May I too, in the future, be able to live endowed with these two qualities in the dispensation of a Buddha." Following the previous method, he invited the Teacher and offered a great almsgiving for seven days. Then he made this aspiration: "Venerable sir, may I too, by the fruit of this meritorious act, become endowed with these two qualities like that monk whom you, seven days ago, established as foremost in your dispensation for the qualities of creating mind-made bodies and skill in mental liberation.”

සත්ථා [Pg.166] අනාගතං ඔලොකෙත්වා අනන්තරායෙනස්ස පත්ථනාය සමිජ්ඣනභාවං දිස්වා ‘‘අනාගතෙ කප්පසතසහස්සාවසානෙ ගොතමො නාම බුද්ධො උප්පජ්ජිස්සති, සො තං ඉමස්මිං ඨානද්වයෙ ඨපෙස්සතී’’ති බ්‍යාකරිත්වා අනුමොදනං කත්වා පක්කාමි. භාතාපිස්ස එකදිවසං සත්ථාරං සඤ්ඤාවිවට්ටකුසලං භික්ඛුං එතදග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා තථෙව අධිකාරං කත්වා පත්ථනං අකාසි, සත්ථාපි තං බ්‍යාකාසි.

The Teacher, looking into the future and seeing that his aspiration would succeed without hindrance, declared: "In the future, at the end of a hundred thousand aeons, a Buddha named Gotama will arise; he will establish you in these two positions." Having prophesied, he expressed his approval and departed. His brother, one day seeing the Teacher establishing a monk skilled in expanding perception in that foremost position, made a similar meritorious act and made the aspiration; the Teacher also made a prophecy for him.

තෙ උභොපි ජනා සත්ථරි ධරමානෙ කුසලකම්මං කරිත්වා සත්ථු පරිනිබ්බුතකාලෙ සරීරචෙතියෙ සුවණ්ණපූජං කත්වා තතො චුතා දෙවලොකෙ නිබ්බත්තා. තෙසං දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තානංයෙව කප්පසතසහස්සං අතික්කන්තං. තත්ථ මහාපන්ථකස්ස අන්තරා කතකල්‍යාණකම්මං න කථියති, චූළපන්ථකො පන කස්සපභගවතො සාසනෙ පබ්බජිත්වා වීසති වස්සසහස්සානි ඔදාතකසිණකම්මං කත්වා දෙවපුරෙ නිබ්බත්ති. අථ අම්හාකං සත්ථා අභිසම්බොධිං පත්වා පවත්තිතවරධම්මචක්කො රාජගහං උපනිස්සාය වෙළුවනමහාවිහාරෙ පටිවසති.

Both of these individuals, while the Teacher was still living, performed meritorious deeds. After the Teacher's final passing away, they made golden offerings at the bodily relic shrine. Then, passing away from there, they were reborn in the deva realm. For them, wandering among the deva and human realms, a hundred thousand eons passed. Here, the meritorious deeds of Mahāpanthaka in the interim are not recounted, but Cūḷapanthaka, having gone forth in the dispensation of the Blessed One Kassapa, practiced the white kasiṇa meditation for twenty thousand years and was reborn in a city of the devas. Then, our Teacher, having attained supreme enlightenment and set in motion the excellent Wheel of Dhamma, dwelt in the great Veḷuvana Monastery, depending on Rājagaha.

ඉමස්මිං ඨානෙ ඨත්වා ඉමෙසං ද්වින්නං නිබ්බත්තිං කථෙතුං වට්ටති. රාජගහෙ කිර ධනසෙට්ඨිකුලස්ස ධීතා අත්තනො දාසෙනෙව සද්ධිං සන්ථවං කත්වා ‘‘අඤ්ඤෙපි මෙ ඉමං කම්මං ජානෙය්‍යු’’න්ති චින්තෙත්වා එවමාහ – ‘‘අම්හෙහි ඉමස්මිං ඨානෙ වසිතුං න සක්කා, සචෙ මෙ මාතාපිතරො ඉමං දොසං ජානිස්සන්ති, ඛණ්ඩාඛණ්ඩං කරිස්සන්ති, විදෙසං ගන්ත්වා වසිස්සාමා’’ති හත්ථසාරං ගහෙත්වා අග්ගද්වාරෙන නික්ඛමිත්වා ‘‘යත්ථ වා තත්ථ වා අඤ්ඤෙහි අජානනට්ඨානං ගන්ත්වා වසිස්සාමා’’ති උභොපි අගමංසු.

At this point, it is fitting to relate the origin of these two. In Rājagaha, it is said, the daughter of a wealthy merchant's family became intimate with her own slave. Thinking, "Others might come to know of this deed," she said: "We cannot stay in this place. If my parents find out about this fault, they will cut me to pieces. Let us go to a foreign land to live." Taking valuables, they left through the main gate, thinking, "We will go and live somewhere or other, in a place unknown to others," and they both departed.

තෙසං එකස්මිං ඨානෙ වසන්තානං සංවාසමන්වාය තස්සා කුච්ඡියං ගබ්භො පතිට්ඨාසි. සා ගබ්භස්ස පරිපාකං ආගම්ම සාමිකෙන සද්ධිං මන්තෙසි – ‘‘ගබ්භො මෙ පරිපාකං ගතො, ඤාතිමිත්තාදිවිරහිතෙ ඨානෙ ගබ්භවුට්ඨානං නාම උභින්නම්පි අම්හාකං දුක්ඛමෙව, කුලගෙහමෙව ගච්ඡාමා’’ති. සො ‘‘අජ්ජ ගච්ඡාම, ස්වෙ ගච්ඡාමා’’ති දිවසෙ අතික්කමාපෙසි. සා චින්තෙසි – ‘‘අයං බාලො අත්තනො දොසමහන්තාය ගන්තුං න උස්සහති, මාතාපිතරො ච නාම එකන්තහිතා, අයං ගච්ඡතු වා මා වා, මයා ගන්තුං වට්ටතී’’ති. තස්මිං ගෙහා නික්ඛන්තෙ සා ගෙහෙ පරික්ඛාරං පටිසාමෙත්වා අත්තනො කුලඝරං ගතභාවං අනන්තරගෙහවාසීනං ආරොචෙත්වා මග්ගං පටිපජ්ජි.

While they were living together in one place, on account of their cohabitation, a conception was established in her womb. When her pregnancy matured, she consulted with her husband: "My pregnancy has matured. Childbirth in a place devoid of relatives and friends will be suffering for both of us. Let us go to my family home." He kept letting the days pass, saying, "We will go today, we will go tomorrow." She thought: "This fool, because of the greatness of his fault, does not dare to go. But parents are truly benevolent. Whether he goes or not, I must go." When he had left the house, she gathered her belongings, informed the neighbors that she was going to her family home, and set out on the road.

අථ [Pg.167] සො පුරිසො ඝරං ආගතො තං අදිස්වා පටිවිස්සකෙ පුච්ඡිත්වා ‘‘කුලඝරං ගතා’’ති සුත්වා වෙගෙන අනුබන්ධිත්වා අන්තරාමග්ගෙ සම්පාපුණි. තස්සාපි තත්ථෙව ගබ්භවුට්ඨානං අහොසි. සො ‘‘කිං ඉදං භද්දෙ’’ති පුච්ඡි. සාමි එකො පුත්තො ජාතොති. ඉදානි කිං කරිස්සාමාති? යස්ස අත්ථාය මයං කුලඝරං ගච්ඡාම, තං කම්මං අන්තරාව නිප්ඵන්නං, තත්ථ ගන්ත්වා කිං කරිස්සාම, නිවත්තාමාති ද්වෙපි එකචිත්තා හුත්වා නිවත්තිංසු. තස්ස දාරකස්ස ච පන්ථෙ ජාතත්තා පන්ථකොති නාමං අකංසු. තස්සා නචිරස්සෙව අපරොපි ගබ්භො පතිට්ඨහි. සබ්බං පුරිමනයෙනෙව විත්ථාරෙතබ්බං. තස්සපි දාරකස්ස පන්ථෙ ජාතත්තා පඨමජාතස්ස මහාපන්ථකොති නාමං කත්වා පච්ඡාජාතස්ස චූළපන්ථකොති නාමං අකංසු.

Then that man, having returned home and not seeing her, asked the neighbors and, hearing that she had gone to her family home, quickly followed and caught up with her on the road. There, her childbirth occurred. He asked, "What is this, my dear?" "Sir, a son has been born." "Now what shall we do?" "The purpose for which we are going to the family home has been accomplished on the way. Having gone there, what shall we do? Let us return." So both, being of one mind, turned back. Because the boy was born on the road, they gave him the name Panthaka. Not long after, another conception was established for her. Everything should be elaborated as before. Because that boy too was born on the road, they named the firstborn Mahāpanthaka and the one born later Cūḷapanthaka.

තෙ ද්වෙපි දාරකෙ ගහෙත්වා අත්තනො වසනට්ඨානමෙව ගතා. තෙසං තත්ථ වසන්තානං අයං මහාපන්ථකදාරකො අඤ්ඤෙ දාරකජනෙ ‘‘චූළපිතා මහාපිතා අය්‍යකො අය්‍යිකා’’ති වදන්තෙ සුත්වා මාතරං පටිපුච්ඡි – ‘‘අම්ම, අඤ්ඤෙ දාරකා කථෙන්ති ‘අය්‍යකො අය්‍යිකා’ති, කිං අම්හාකං ඤාතකා නත්ථී’’ති? ආම, තාත, තුම්හාකං එත්ථ ඤාතකා නත්ථි, රාජගහනගරෙ පන වො ධනසෙට්ඨි නාම අය්‍යකො, තත්ථ තුම්හාකං බහූ ඤාතකාති. කස්මා තත්ථ න ගච්ඡථ අම්මාති? සා අත්තනො අගමනකාරණං පුත්තස්ස අකථෙත්වා පුත්තෙසු පුනප්පුනං කථෙන්තෙසු සාමිකමාහ – ‘‘ඉමෙ දාරකා අතිවිය මං කිලමෙන්ති, කිං නො මාතාපිතරො දිස්වා මංසං ඛාදිස්සන්ති, එහි දාරකානං අය්‍යකකුලං දස්සෙමා’’ති. අහං සම්මුඛා භවිතුං න සක්ඛිස්සාමි, තං පන නයිස්සාමීති. ‘‘සාධු සාමි, යෙන කෙනචි උපායෙන දාරකානං අය්‍යකකුලමෙව දට්ඨුං වට්ටතී’’ති ද්වෙපි ජනා දාරකෙ ආදාය අනුපුබ්බෙන රාජගහං පත්වා නගරද්වාරෙ එකිස්සා සාලාය නිවාසං කත්වා දාරකමාතා ද්වෙ දාරකෙ ගහෙත්වා ආගතභාවං මාතාපිතූනං ආරොචාපෙසි.

Taking both boys, they went to their own place of residence. While they were living there, the elder boy Mahāpanthaka, hearing other children saying, 'younger father, elder father, grandfather, grandmother,' asked his mother, "Mother, other children say, 'Grandfather, grandmother.' Do we have no relatives?" "Yes, dear, you have no relatives here. But in Rājagaha, there is a wealthy merchant named Dhanaseṭṭhi who is your grandfather, and you have many relatives there." "Why do we not go there, Mother?" Without telling her son the reason she had not gone, and being repeatedly questioned by her sons, she told her husband, "These boys trouble me greatly. What, will my parents eat my flesh if they see me? Come, let us show the boys their grandfather's family." "I cannot be seen by them face to face, but I will take you there." "Very well, sir. By whatever means, it is fitting that the boys should see their grandfather's family." So both of them took the boys and gradually reached Rājagaha. At the city gate, they made their dwelling in a certain hall. The boys' mother sent word to her parents about her arrival with the two boys.

තෙ තං සාසනං සුත්වා සංසාරෙ සංසරන්තානං න පුත්තො න ධීතා නාම නත්ථි, තෙ අම්හාකං මහාපරාධිකා, න සක්කා තෙහි අම්හාකං චක්ඛුපථෙ ඨාතුං. එත්තකං පන ධනං ගහෙත්වා ද්වෙපි ජනා ඵාසුකට්ඨානං ගන්ත්වා ජීවන්තු, දාරකෙ පන ඉධ පෙසෙන්තූති. සෙට්ඨිධීතා මාතාපිතූහි පෙසිතං ධනං ගහෙත්වා දාරකෙ ආගතදූතානං හත්ථෙයෙව දත්වා පෙසෙසි[Pg.168]. දාරකා අය්‍යකකුලෙ වඩ්ඪන්ති. තෙසු චූළපන්ථකො අතිදහරො, මහාපන්ථකො පන අය්‍යකෙන සද්ධිං දසබලස්ස ධම්මකථං සොතුං ගච්ඡති. තස්ස නිච්චං සත්ථු සම්මුඛෙ ධම්මං සුණන්තස්ස පබ්බජ්ජාය චිත්තං නමි. සො අය්‍යකං ආහ – ‘‘සචෙ තුම්හෙ අනුජානෙය්‍යාථ, අහං පබ්බජ්ජෙය්‍ය’’න්ති. ‘‘කිං වදෙසි, තාත, මය්හං සකලලොකස්සපි පබ්බජ්ජතො තවෙව පබ්බජ්ජා භද්දිකා. සචෙ සක්කොසි, පබ්බජ, තාතා’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා සත්ථු සන්තිකං ගතො. සත්ථා ‘‘කිං, මහාසෙට්ඨි, දාරකො තෙ ලද්ධො’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ, අයං දාරකො මය්හං නත්තා, තුම්හාකං සන්තිකෙ පබ්බජාමීති වදතී’’ති ආහ.

Hearing that message, they said, "For those wandering in the cycle of rebirths, there is no such thing as 'son' or 'daughter'. These two have greatly offended us. They cannot stand in our sight. But let them take this much wealth, go to a comfortable place, and live. As for the boys, let them be sent here." The merchant's daughter, having taken the wealth sent by her parents, gave the boys into the hands of the messengers who had come and sent them away. The boys grew up in their grandfather’s household. Among them, Cūḷapanthaka was very young, but Mahāpanthaka would go with his grandfather to listen to the Dhamma discourse of the one with Ten Powers. Constantly hearing the Dhamma in the Teacher’s presence, his mind inclined towards ordination. He said to his grandfather, "If you would permit me, I would ordain." "What are you saying, dear? Your ordination would be more welcome to me than the ordination of the entire world. If you are able, ordain, dear." Having agreed, he went to the Teacher. The Teacher asked, "Well, great merchant, have you obtained a boy?" "Yes, Venerable Sir, this boy is my grandson. He says he wishes to ordain in your presence."

සත්ථා අඤ්ඤතරං පිණ්ඩචාරිකං ‘‘ඉමං දාරකං පබ්බාජෙහී’’ති ආණාපෙසි. ථෙරො තස්ස තචපඤ්චකකම්මට්ඨානං ආචික්ඛිත්වා පබ්බාජෙසි. සො බහුං බුද්ධවචනං උග්ගණ්හිත්වා පරිපුණ්ණවස්සො උපසම්පදං ලභි. උපසම්පන්නො හුත්වා යොනිසොමනසිකාරෙ කම්මං කරොන්තො චතුන්නං අරූපාවචරජ්ඣානානං ලාභී හුත්වා ඣානඞ්ගෙහි වුට්ඨාය අරහත්තං පාපුණි. ඉති සො සඤ්ඤාවිවට්ටකුසලානං අග්ගො ජාතො. සො ඣානසුඛෙන ඵලසුඛෙන වීතිනාමෙන්තො චින්තෙසි – ‘‘සක්කා නු ඛො ඉමං සුඛං චූළපන්ථකස්ස දාතු’’න්ති. තතො අය්‍යකසෙට්ඨිස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘මහාසෙට්ඨි සචෙ තුම්හෙ සම්පටිච්ඡථ, අහං චූළපන්ථකං පබ්බාජෙය්‍ය’’න්ති ආහ. පබ්බාජෙථ, භන්තෙති. ථෙරො චූළපන්ථකදාරකං පබ්බාජෙත්වා දසසු සීලෙසු පතිට්ඨාපෙසි. චූළපන්ථකසාමණෙරො භාතිකස්ස සන්තිකෙ.

The Teacher instructed a certain monk who went for alms, "Ordain this boy." The elder taught him the meditation subject on the five parts of the body and ordained him. He learned much of the Buddha's word and, upon reaching the full age, received the higher ordination. After being fully ordained, applying himself with wise attention, he attained the four immaterial jhānas and, rising from the jhāna factors, attained arahantship. Thus, he became the foremost among those skilled in the transformation of perception. While spending his time in the bliss of jhāna and the bliss of fruition, he thought, "Is it possible to give this happiness to Cūḷapanthaka?" Then he went to his grandfather, the merchant, and said, "Great merchant, if you agree, I will ordain Cūḷapanthaka." "Please ordain him, venerable sir." The elder ordained the boy Cūḷapanthaka and established him in the ten precepts. The novice Cūḷapanthaka was with his brother.

‘‘පදුමං යථා කොකනදං සුගන්ධං,පාතො සියා ඵුල්ලමවීතගන්ධං;

අඞ්ගීරසං පස්ස විරොචමානං,තපන්තමාදිච්චමිවන්තලික්ඛෙ’’ති. (සං. නි. 1.123;

අ. නි. 5.195) –

"As a fragrant red lotus, Blooms in the morning, its scent unfaded; Behold Aṅgīrasa, shining, Like the sun blazing in the sky."

ඉමං ගාථං ගණ්හාති. ගහිතගහිතපදං උපරූපරිපදං ගණ්හන්තස්ස නස්සති. තස්ස ඉමං ගාථං ගහෙතුං වායමන්තස්සෙව චත්තාරො මාසා අතික්කන්තා. අථ නං මහාපන්ථකො ආහ – ‘‘චූළපන්ථක, ත්වං ඉමස්මිං සාසනෙ අභබ්බො, චතූහි මාසෙහි එකගාථම්පි ගහෙතුං න සක්කොසි, පබ්බජිතකිච්චං පන ත්වං කථං [Pg.169] මත්ථකං පාපෙස්සසි, නික්ඛම ඉතො’’ති. සො ථෙරෙන පණාමිතො විහාරපච්චන්තෙ රොදමානො අට්ඨාසි.

He began to learn this verse. But as he learned each successive word, the one he had just learned was lost. Four months passed as he strove to learn this verse. Then Mahāpanthaka said to him, "Cūḷapanthaka, you are unfit for this Dispensation. You cannot learn even a single verse in four months—how then will you bring the duties of a renunciate to completion? Leave this place!" And so, being dismissed by the Elder, he stood weeping at the edge of the monastery.

තෙන සමයෙන සත්ථා රාජගහං උපනිස්සාය ජීවකම්බවනෙ විහරති. තස්මිං සමයෙ ජීවකො පුරිසං පෙසෙසි ‘‘පඤ්චහි භික්ඛුසතෙහි සද්ධිං සත්ථාරං නිමන්තෙහී’’ති. තෙන ඛො පන සමයෙන මහාපන්ථකො භත්තුද්දෙසකො හොති. සො ‘‘පඤ්චන්නං භික්ඛුසතානං භික්ඛං සම්පටිච්ඡථ, භන්තෙ’’ති වුත්තො ‘‘චූළපන්ථකං ඨපෙත්වා සෙසානං සම්පටිච්ඡාමී’’ති ආහ. චූළපන්ථකො තං කථං සුත්වා භිය්‍යොසොමත්තාය දොමනස්සප්පත්තො අහොසි. සත්ථා චූළපන්ථකස්ස ඛෙදං දිස්වා ‘‘චූළපන්ථකො මයි ගතෙ බුජ්ඣිස්සතී’’ති ගන්ත්වා අවිදූරෙ ඨානෙ අත්තානං දස්සෙත්වා ‘‘කිං ත්වං, පන්ථක, රොදසී’’ති ආහ. භාතා මං, භන්තෙ, පණාමෙතීති. පන්ථක, තුය්හං භාතිකස්ස පරපුග්ගලානං ආසයානුසයඤාණං නත්ථි, ත්වං බුද්ධවෙනෙය්‍යපුග්ගලො නාමාති ඉද්ධියා අභිසඞ්ඛරිත්වා සුද්ධං චොළඛණ්ඩං අදාසි ‘‘ඉමං ගහෙත්වා ‘රජොහරණං රජොහරණ’න්ති වත්වා භාවෙහි පන්ථකා’’ති.

At that time the Teacher was dwelling near Rājagaha in Jīvaka’s Mango Grove. On that occasion, Jīvaka sent a man, saying, “Invite the Teacher together with five hundred monks.” Now at that time, Mahāpanthaka was the distributor of meals. When he was told, “Venerable sir, please accept the meal for five hundred monks,” he said, “I accept for all except Cūḷapanthaka.” Hearing this, Cūḷapanthaka became exceedingly distressed. Seeing Cūḷapanthaka’s dejection, the Teacher, thinking, “Cūḷapanthaka will awaken when I have gone,” went and showed himself in a place not far away, saying, “Why are you crying, Panthaka?” “Venerable sir, my brother dismisses me.” “Panthaka, your brother does not have the knowledge of the inclinations and underlying tendencies of other individuals. You are a person to be trained by a Buddha.” Then, having created by psychic power a pure piece of cloth, he gave it to him, saying, “Take this, Panthaka, and develop meditation while repeating, ‘removing dust, removing dust.’”

සො සත්ථාරා දින්නං චොළඛණ්ඩං ‘‘රජොහරණං රජොහරණ’’න්ති හත්ථෙන පරිමජ්ජන්තො නිසීදි. තස්ස පරිමජ්ජන්තස්ස ලොමානි කිලිට්ඨධාතුකානි ජාතානි. පුන පරිමජ්ජන්තස්ස උක්ඛලිපරිපුඤ්ඡනසදිසං ජාතං. සො ඤාණපරිපාකං ආගම්ම තත්ථ ඛයවයං පට්ඨපෙත්වා චින්තෙසි – ‘‘ඉදං චොළඛණ්ඩං පකතියා පණ්ඩරං පරිසුද්ධං, උපාදින්නකසරීරං නිස්සාය කිලිට්ඨං ජාතං, ඉදං චිත්තම්පි එවංගතිකමෙවා’’ති. සමාධිං භාවෙත්වා චත්තාරි රූපාවචරජ්ඣානානි පාදකානි කත්වා සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණි. සො මනොමයජ්ඣානලාභී හුත්වා එකො හුත්වා බහුධා, බහුධා හුත්වා එකො භවිතුං සමත්ථො අහොසි. අරහත්තමග්ගෙනෙව චස්ස තෙපිටකඤ්ච ඡ අභිඤ්ඤා ච ආගමිංසු.

He, taking the cloth given by the Teacher, sat down, wiping it with his hand while repeating, 'Dust-remover, dust-remover.' As he wiped, its fibers became like soiled metal ore. Wiping again, it became like a pot-wiper. Having reached the maturity of wisdom, he established his attention there on destruction and passing away and thought: "This piece of cloth is naturally white and pure, but due to this acquired body, it has become soiled. Just so is this mind." Developing concentration, having made the four form-sphere jhānas his basis, he attained Arahantship together with the analytical knowledges. Having gained the mind-made jhāna, he became capable of becoming one after being many, and many after being one. With the path of Arahantship, the Tipiṭaka and the six super-knowledges came to him.

පුනදිවසෙ සත්ථා එකූනෙහි පඤ්චහි භික්ඛුසතෙහි සද්ධිං ගන්ත්වා ජීවකස්ස නිවෙසනෙ නිසීදි. චූළපන්ථකො පන අත්තනො භික්ඛාය අසම්පටිච්ඡිතත්තායෙව න ගතො. ජීවකො යාගුං දාතුං ආරභි, සත්ථා හත්ථෙන පත්තං පිදහි. කස්මා, භන්තෙ, න ගණ්හථාති? විහාරෙ එකො භික්ඛු අත්ථි ජීවකාති[Pg.170]. සො පුරිසං පහිණි ‘‘ගච්ඡ, භණෙ, විහාරෙ නිසින්නං අය්‍යං ගහෙත්වා එහී’’ති. චූළපන්ථකත්ථෙරොපි තස්ස පුරිසස්ස පුරෙ ආගමනායෙව භික්ඛුසහස්සං නිම්මිනිත්වා එකම්පි එකෙන අසදිසං, එකස්සපි ච චීවරවිචාරණාදිසමණකම්මං අඤ්ඤෙන අසදිසං අකාසි. සො පුරිසො විහාරෙ භික්ඛූනං බහුභාවං දිස්වා ගන්ත්වා ජීවකස්ස කථෙසි – ‘‘භන්තෙ, ඉමස්මිං විහාරෙ භික්ඛුසඞ්ඝො බහුතරො, තතො පක්කොසිතබ්බං භදන්තං න ජානාමී’’ති. ජීවකො සත්ථාරං පටිපුච්ඡි – ‘‘කොනාමො, භන්තෙ, විහාරෙ නිසින්නභික්ඛූ’’ති? චූළපන්ථකො නාම ජීවකාති. ගච්ඡ භො ‘‘චූළපන්ථකො නාම කතරො’’ති පුච්ඡිත්වා ආනෙහීති. සො විහාරං ගන්ත්වා ‘‘චූළපන්ථකො නාම, භන්තෙ, කතරො’’ති පුච්ඡි. ‘‘අහං චූළපන්ථකො අහං චූළපන්ථකො’’ති භික්ඛුසහස්සම්පි කථෙසි. සො පුනාගන්ත්වා ජීවකස්ස කථෙසි ‘‘සහස්සමත්තා භික්ඛූ සබ්බෙපි ‘අහං චූළපන්ථකො අහං චූළපන්ථකො’ති කථෙන්ති, අහං ‘අසුකො නාම පක්කොසිතබ්බො’ති න ජානාමී’’ති. ජීවකොපි පටිවිද්ධසච්චතාය ‘‘ඉද්ධිමා භික්ඛූ’’ති නයතො ඤත්වා ‘‘පඨමං කථනභික්ඛුමෙව ‘තුම්හෙ සත්ථා පක්කොසතී’ති වත්වා චීවරකණ්ණෙ ගණ්හ තාතා’’ති ආහ. සො විහාරං ගන්ත්වා තථා අකාසි, තාවදෙව සහස්සමත්තා භික්ඛූ අන්තරධායිංසු. සො ථෙරං ගහෙත්වා අගමාසි. සත්ථා තස්මිං ඛණෙ යාගුං ගණ්හි.

On the next day, the Teacher went with four hundred and ninety-nine monks and sat down in Jīvaka’s residence. But Cūḷapanthaka, because his alms-food had not been accepted, did not go. Jīvaka began to serve the rice gruel, but the Teacher covered his bowl with his hand. "Why, venerable sir, do you not accept it?" "There is one monk in the monastery, Jīvaka." So he sent a man, saying, "Go, my good man, fetch the venerable one who is sitting in the monastery and bring him here." The Elder Cūḷapanthaka, even before the man’s arrival, created a thousand monks, not one of whom was like another, and the monastic duties of each, such as attending to robes, were likewise unlike those of the others. Seeing the multitude of monks in the monastery, the man returned and told Jīvaka, "Sir, in this monastery, the community of monks is very large; I do not know which venerable one should be invited from among them." Jīvaka asked the Teacher, "Venerable sir, what is the name of the monk sitting in the monastery?" "His name is Cūḷapanthaka, Jīvaka." "Go, my good man, ask, 'Which one is named Cūḷapanthaka?' and bring him here." The man went to the monastery and asked, "Venerable sirs, which one is named Cūḷapanthaka?" A thousand monks all replied, "I am Cūḷapanthaka, I am Cūḷapanthaka." Returning, he told Jīvaka, "A thousand monks all say, 'I am Cūḷapanthaka, I am Cūḷapanthaka.' I do not know which one should be invited." Jīvaka, as one who had penetrated the truth, knew by inference that the monk possessed psychic powers and said, "Go and tell the monk who speaks first, 'The Teacher summons you,' then take him by the corner of his robe, my dear." The man went to the monastery and did so, and at that very moment the thousand monks vanished. He took the Elder and returned. At that moment, the Teacher accepted the rice gruel.

දසබලෙ භත්තකිච්චං කත්වා විහාරං ගතෙ ධම්මසභායං කථා උදපාදි ‘‘යාව මහන්තා වත බුද්ධා නාම චත්තාරො මාසෙ එකගාථං ගණ්හිතුං අසක්කොන්තං භික්ඛුං එවංමහිද්ධිකං අකංසූ’’ති. සත්ථා තෙසං භික්ඛූනං චිත්තාචාරං ඤත්වා ගන්ත්වා පඤ්ඤත්තාසනෙ නිසජ්ජ ‘‘කිං වදෙථ, භික්ඛවෙ’’ති පුච්ඡි. න භගවා අඤ්ඤං කිඤ්චි කථෙම, චූළපන්ථකෙන තුම්හාකං සන්තිකා මහාලාභො ලද්ධොති තුම්හාකංයෙව ගුණං කථෙමාති. අනච්ඡරියං, භික්ඛවෙ, ඉදානි මය්හං ඔවාදං කත්වා ලොකුත්තරදායජ්ජලාභො, අයං අතීතෙපි අපරිපක්කඤාණෙ ඨිතස්ස මය්හං ඔවාදං කත්වා ලොකියදායජ්ජං ලභීති. භික්ඛූ ‘‘කදා, භන්තෙ’’ති ආයාචිංසු. සත්ථා තෙසං භික්ඛූනං අතීතං ආහරිත්වා දස්සෙසි.

When the Ten-Powered One, having finished his meal, had gone to the monastery, a discussion arose in the Dhamma hall: "How great indeed are the Buddhas! A monk who for four months was unable to learn a single verse, they have made so powerful!" The Teacher, knowing the trend of those monks' thoughts, went there, sat on the prepared seat, and asked, "What are you discussing, monks?" "Blessed One, we are not speaking of anything else; we are speaking of your virtues, that Cūḷapanthaka obtained a great gain from you." "It is no wonder, monks, that now, by following my advice, he has gained the supramundane inheritance. Even in the past, by following my advice when my own knowledge was still immature, he gained a worldly inheritance." The monks requested, "When was that, Venerable sir?" The Teacher brought forth the past and revealed it to them.

භික්ඛවෙ, අතීතෙ බාරාණසීනගරෙ බ්‍රහ්මදත්තො නාම රාජා රජ්ජං කාරෙසි. තස්මිං සමයෙ චූළකසෙට්ඨි නාම පණ්ඩිතො බ්‍යත්තො සබ්බනිමිත්තානි [Pg.171] ජානාති. සො එකදිවසං රාජූපට්ඨානං ගච්ඡන්තො අන්තරවීථියං මතමූසිකං දිස්වා තස්මිං ඛණෙ නක්ඛත්තං සමානෙත්වා ඉදමාහ – ‘‘සක්කා චක්ඛුමතා කුලපුත්තෙන ඉමං උන්දූරං ගහෙත්වා දාරභරණඤ්ච කාතුං කම්මන්තෙ ච පයොජෙතු’’න්ති. අඤ්ඤතරො දුග්ගතකුලපුත්තො තං සෙට්ඨිස්ස වචනං සුත්වා ‘‘නායං අජානිත්වා කථෙස්සතී’’ති මූසිකං ගහෙත්වා එකස්මිං ආපණෙ බිළාරස්සත්ථාය දත්වා කාකණිකං ලභි. තාය කාකණිකාය ඵාණිතං කිණිත්වා එකෙන කුටෙන පානීයං ගණ්හිත්වා අරඤ්ඤතො ආගච්ඡන්තෙ මාලාකාරෙ දිස්වා ථොකං ථොකං ඵාණිතඛණ්ඩං දත්වා උළුඞ්කෙන පානීයං අදාසි. තෙ තස්ස එකෙකං පුප්ඵමුට්ඨිං අදංසු. සො තෙන පුප්ඵමූලෙන පුනදිවසෙපි ඵාණිතඤ්ච පානීයඝටඤ්ච ගහෙත්වා පුප්ඵාරාමමෙව ගතො. තස්ස තංදිවසං මාලාකාරා අඩ්ඪඔචිතකෙ පුප්ඵගච්ඡෙ දත්වා අගමංසු. සො නචිරස්සෙව ඉමිනා උපායෙන අට්ඨ කහාපණෙ ලභි.

"Monks, in the past, in the city of Bārāṇasī, a king named Brahmadatta was ruling the kingdom. At that time, there was a wise and skilled treasurer named Cūḷakaseṭṭhi who knew all omens. One day, while going to attend upon the king, he saw a dead mouse in the street. At that moment, he considered the constellations and said this: 'A discerning young man of good family could take this mouse, support a wife, and engage in business.' A certain young man from a poor family, hearing the treasurer’s words, thought, 'He would not speak without knowing,' and took the mouse. He gave it at a certain shop for a cat's food and received a kākaṇika. With that kākaṇika, he bought molasses, took a pot of water, and seeing garland-makers returning from the forest, he gave them small pieces of molasses and offered them water with a scoop. They each gave him a handful of flowers. With the proceeds from those flowers, on the next day he again took molasses and a pot of water and went to the flower garden. That day, the garland-makers gave him half-plucked flower bushes and left. Before long, by this method, he had gained eight kahāpaṇas."

පුන එකස්මිං වාතවුට්ඨිදිවසෙ ඡඩ්ඩිතඋය්‍යානං ගන්ත්වා පතිතදාරූනං රාසිං කත්වා නිසින්නො රාජකුම්භකාරස්ස සන්තිකා සොළස කහාපණෙ ලභි. සො චතුවීසතියා කහාපණෙසු ජාතෙසු ‘‘අත්ථි අයං උපායො මය්හ’’න්ති නගරද්වාරතො අවිදූරෙ ඨානෙ එකං පානීයචාටිං ඨපෙත්වා පඤ්චසතෙ තිණහාරකෙ පානීයෙන උපට්ඨහි. තෙ ආහංසු – ‘‘ත්වං, සම්ම, අම්හාකං බහුපකාරො, කිං තෙ කරොමා’’ති? සොපි ‘‘මය්හං කිච්චෙ උප්පන්නෙ කරිස්සථා’’ති වත්වා ඉතො චිතො ච විචරන්තො ථලපථකම්මිකෙන ච ජලපථකම්මිකෙන ච සද්ධිං මිත්තසන්ථවං අකාසි. තස්ස ථලපථකම්මිකො ‘‘ස්වෙ ඉමං නගරං අස්සවාණිජකො පඤ්ච අස්සසතානි ගහෙත්වා ආගමිස්සතී’’ති ආචික්ඛි. සො තස්ස වචනං සුත්වා තිණහාරකානං සඤ්ඤං දත්වා එකෙකං තිණකලාපං දිගුණං කත්වා ආහරාපෙසි. අථ සො අස්සානං නගරං පවිට්ඨවෙලාය තිණකලාපසහස්සං අන්තරද්වාරෙ රාසිං කත්වා නිසීදි. අස්සවාණිජො සකලනගරෙ අස්සානං චාරිං අලභිත්වා තස්ස සහස්සං දත්වා තං තිණං ගණ්හි.

Again, on a day of wind and rain, he went to an abandoned park, gathered fallen wood into a pile, and sat down. He obtained sixteen kahāpaṇas from the royal potter. When he had twenty-four kahāpaṇas, he thought, 'This is a method for me.' Near the city gate, he set up a water pot and served five hundred grass-carriers with water. They said, 'You, friend, are of great help to us. What can we do for you?' He replied, 'You shall help me when a need arises.' Wandering here and there, he formed a friendly acquaintance with both land-traders and sea-traders. The land-trader told him, 'Tomorrow, a horse merchant will come to this city with five hundred horses.' Hearing his words, he gave a signal to the grass-carriers and had each of them bring a double bundle of grass. Then, at the time the horses entered the city, he piled a thousand bundles of grass inside the gate and sat there. The horse merchant, unable to find fodder for the horses in the entire city, gave him a thousand kahāpaṇas and took that grass.

තතො කතිපාහච්චයෙනස්ස සමුද්දකම්මිකසහායකො ආරොචෙසි ‘‘පට්ටනං මහානාවා ආගතා’’ති. සො ‘‘අත්ථි අයං උපායො’’ති අට්ඨහි [Pg.172] කහාපණෙහි සබ්බපරිවාරසම්පන්නං තාවකාලිකං රථං ගහෙත්වා නාවාපට්ටනං ගන්ත්වා එකං අඞ්ගුලිමුද්දිකං නාවිකස්ස සච්චකාරං දත්වා අවිදූරෙ ඨානෙ සාණිං පරික්ඛිපාපෙත්වා තත්ථ නිසින්නො පුරිසෙ ආණාපෙසි ‘‘බාහිරකෙසු වාණිජෙසු ආගතෙසු තතියෙන පටිහාරෙන ආරොචෙථා’’ති. ‘‘නාවා ආගතා’’ති සුත්වා බාරාණසිතො සතමත්තා වාණිජා ‘‘භණ්ඩං ගණ්හාමා’’ති ආගමංසු. භණ්ඩං තුම්හෙ න ලභිස්සථ, අසුකට්ඨානෙ නාම මහාවාණිජෙන සච්චකාරො දින්නොති. තෙ තෙසං සුත්වා තස්ස සන්තිකං ආගතා, පාදමූලිකපුරිසා පුරිමසඤ්ඤාවසෙන තතියෙන පාටිහාරෙන තෙසං ආගතභාවං ආරොචෙසුං. තෙ සතමත්තාපි වාණිජා එකෙකං සහස්සං දත්වා තෙන සද්ධිං නාවාය පත්තිකා හුත්වා පුන එකෙකං සහස්සං දත්වා පත්තිං විස්සජ්ජාපෙත්වා භණ්ඩං අත්තනො සන්තකං අකංසු. සො පුරිසො ද්වෙ සතසහස්සානි ගහෙත්වා බාරාණසිං ආගන්ත්වා ‘‘කතඤ්ඤුනා භවිතුං වට්ටතී’’ති එකං සතසහස්සං ගහෙත්වා චූළසෙට්ඨිස්ස සන්තිකං ගතො.

Then, after a few days, his friend, a sea-trader, informed him, 'A large ship has arrived at the port.' Thinking, 'Here is an opportunity,' he hired a temporary chariot, fully equipped, for eight kahāpaṇas and went to the port. He gave a signet ring to the shipman as a deposit and had a curtain set up in a place not far away. Sitting there, he instructed his men, 'When the merchants from outside arrive, announce them to me on their third visit.' Upon hearing, 'The ship has arrived,' about a hundred merchants from Varanasi came, saying, 'Let us take the goods.' They were told, 'You will not get the goods; a great merchant has already made a deposit at such-and-such a place.' Hearing this, they went to him. His attendants, according to the prior instruction, announced their arrival on their third visit. Those hundred merchants each gave a thousand to become partners with him in the ship's cargo. Then, giving another thousand each, they had him relinquish his share, and they made the goods their own. That man, having received two hundred thousand, returned to Varanasi. Thinking, 'It is proper to be grateful,' he took one hundred thousand and went to Cūḷaseṭṭhi.

අථ තං චූළසෙට්ඨි ‘‘කිං තෙ, තාත, කත්වා ඉදං ධනං ලද්ධ’’න්ති පුච්ඡි. සො ‘‘තුම්හෙහි කථිතඋපායෙ ඨත්වා චතුමාසබ්භන්තරෙයෙව ලද්ධ’’න්ති ආහ. සෙට්ඨි තස්ස වචනං සුත්වා ‘‘ඉදානි එවරූපං දාරකං පරසන්තකං කාතුං න වට්ටතී’’ති වයප්පත්තං ධීතරං දත්වා සකලකුටුම්බස්ස සාමිකං අකාසි. සොපි කුලපුත්තො සෙට්ඨිනො අච්චයෙන තස්මිං නගරෙ සෙට්ඨිට්ඨානං ගහෙත්වා යාවතායුකං ඨත්වා යථාකම්මං ගතො. සත්ථා ද්වෙ වත්ථූනි කථෙත්වා අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා අභිසම්බුද්ධකාලෙ ඉමං ගාථමාහ –

Then Cūḷaseṭṭhi asked him, 'Dear son, by doing what did you obtain this wealth?' He replied, 'By abiding by the method you taught, I obtained it within four months.' Hearing his words, the seṭṭhi thought, 'It is not proper to let such a young man belong to another,' and gave him his grown-up daughter in marriage, making him the master of the entire household. That young man of good family, after the seṭṭhi's passing, took the position of seṭṭhi in that city and, having lived out his lifespan, passed on according to his kamma. The Teacher, having related these two stories and connected their theme, spoke this verse at the time of his full enlightenment:

‘‘අප්පකෙනපි මෙධාවී, පාභතෙන විචක්ඛණො;

සමුට්ඨාපෙති අත්තානං, අණුං අග්ගිංව සන්ධම’’න්ති. (ජා. 1.1.4);

Even with little capital, an intelligent and discerning person raises himself up, like one fanning a small fire.

ඉති සත්ථා ධම්මසභායං සන්නිසින්නානං ඉමං කාරණං දස්සෙසි. අයං ද්වින්නම්පි මහාසාවකානං පුබ්බපත්ථනතො පට්ඨාය අනුපුබ්බිකථා. අපරභාගෙ පන සත්ථා අරියගණපරිවුතො ධම්මාසනෙ නිසින්නො මනොමයං කායං අභිනිම්මිනන්තානං චෙතොවිවට්ටකුසලානඤ්ච චූළපන්ථකත්ථෙරං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසි, සඤ්ඤාවිවට්ටකුසලානං මහාපන්ථකන්ති.

Thus, the Teacher showed this reason to those assembled in the hall of Dhamma. This is the gradual account of the two great disciples, beginning from their initial aspiration. Later, the Teacher, surrounded by the assembly of noble ones, seated on the Dhamma-seat, established the Elder Cūḷapanthaka in the foremost position among those skilled in creating a mind-made body and skilled in the evolution of mind, and Mahāpanthaka among those skilled in the evolution of perception.

සුභූතිත්ථෙරවත්ථු

The Story of the Elder Subhūti

201. තතියෙ [Pg.173] අරණවිහාරීනන්ති නික්කිලෙසවිහාරීනං. රණන්ති හි රාගාදයො කිලෙසා වුච්චන්ති, තෙසං අභාවෙන නික්කිලෙසවිහාරො අරණවිහාරො නාම. සො යෙසං අත්ථි, තෙ අරණවිහාරිනො. තෙසං අරණවිහාරීනං සුභූතිත්ථෙරො අග්ගොති. කිඤ්චාපි හි අඤ්ඤෙපි ඛීණාසවා අරණවිහාරිනොව, ථෙරෙන පන ධම්මදෙසනාය එතං නාමං ලද්ධං. අඤ්ඤෙ හි භික්ඛූ ධම්මං දෙසෙන්තො උද්දිස්සකං කත්වා වණ්ණං වා අවණ්ණං වා කථෙන්ති, ථෙරො පන ධම්මං දෙසෙන්තො සත්ථාරා දෙසිතනියාමතො අනොක්කමිත්වා දෙසෙති, තස්මා අරණවිහාරීනං අග්ගො නාම ජාතො.

201. In the third, 'of those dwelling in peace' (araṇavihārīnaṃ) means of those dwelling without defilements (nikkilesavihārīnaṃ). For the defilements, such as lust and so on, are called 'conflict' (raṇa). Due to their absence, the dwelling without defilements is called the 'dwelling in peace.' Those who possess this are 'dwellers in peace.' Among those who dwell in peace, the Elder Subhūti is the foremost. For although other Arahants are also dwellers in peace, the Elder obtained this name on account of his teaching of the Dhamma. For other monks, when teaching the Dhamma, single out individuals and speak in praise or blame, but the Elder teaches the Dhamma without deviating from the principle taught by the Teacher. Therefore, he came to be known as the foremost among those who dwell in peace.

202. චතුත්ථෙ දක්ඛිණෙය්‍යානන්ති දක්ඛිණාරහානං. තත්ථ කිඤ්චාපි අඤ්ඤෙපි ඛීණාසවා අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යා, ථෙරො පන පිණ්ඩාය චරන්තො ඝරෙ ඝරෙ මෙත්තාඣානං සමාපජ්ජිත්වා සමාපත්තිතො වුට්ඨාය භික්ඛං ගණ්හාති ‘‘එවං භික්ඛාදායකානං මහප්ඵලං භවිස්සතී’’ති. තස්මා දක්ඛිණෙය්‍යානං අග්ගොති වුත්තො. අත්තභාවො පනස්ස සුසමිද්ධො, අලඞ්කතතොරණං විය චිත්තපටො විය ච අතිවිය විරොචති. තස්මා සුභූතීති වුච්චති.

202. In the fourth, 'of those worthy of offerings' (dakkhiṇeyyānaṃ) means of those deserving of offerings (dakkhiṇārahānaṃ). In this regard, although other Arahants are also supremely worthy of offerings, the Elder, while wandering for alms-food, would enter the absorption of loving-kindness at each and every house and, having emerged from that attainment, would accept the alms, thinking, 'Thus it will be of great fruit for the donors of the alms-food.' Therefore, he is called the foremost among those worthy of offerings. Furthermore, his personal existence was supremely prosperous; he shone exceedingly like a decorated archway or a painted tapestry. For that reason, he is called Subhūti.

තස්ස පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයං කිර පදුමුත්තරෙ භගවති අනුප්පන්නෙයෙව හංසවතීනගරෙ බ්‍රාහ්මණමහාසාලකුලෙ නිබ්බත්ති, නන්දමාණවොතිස්ස නාමං අකංසු. සො වයප්පත්තො තයො වෙදෙ උග්ගණ්හිත්වා තත්ථ සාරං අපස්සන්තො අත්තනො පරිවාරෙහි චතුචත්තාලීසාය මාණවකසහස්සෙහි සද්ධිං පබ්බතපාදෙ ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා පඤ්ච අභිඤ්ඤා අට්ඨ සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙසි, අන්තෙවාසිකෙපි ඣානලාභිනො අකාසි.

The progressive account of his past deeds is as follows: It is said that in the city of Haṃsavatī, before the Blessed One Padumuttara had arisen, he was born into a great brahmin household. They named him Nanda the young brahmin. Having reached maturity, he mastered the three Vedas, but finding no substance in them, he went forth into the ascetic life at the foot of a mountain together with his retinue of forty-four thousand young brahmins. There, he developed the five supernormal knowledges and the eight attainments, and he also enabled his pupils to gain jhāna.

තස්මිං සමයෙ පදුමුත්තරො භගවා ලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා හංසවතීනගරං උපනිස්සාය විහරන්තො එකදිවසං පච්චූසසමයෙ ලොකං ඔලොකෙන්තො නන්දතාපසස්ස අන්තෙවාසිකානං ජටිලානං අරහත්තූපනිස්සයං නන්දතාපසස්ස ච ද්වීහඞ්ගෙහි සමන්නාගතස්ස සාවකස්ස ඨානන්තරපත්ථනං දිස්වා පාතොව සරීරපටිජග්ගනං කත්වා පුබ්බණ්හසමයං පත්තචීවරමාදාය සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස වත්ථුම්හි වුත්තනයෙනෙව නන්දතාපසස්ස අස්සමං අගමාසි. තත්ථ [Pg.174] ඵලාඵලදානඤ්ච පුප්ඵාසනපඤ්ඤාපනඤ්ච නිරොධසමාපත්තිසමාපජ්ජනඤ්ච වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

At that time, the Blessed One Padumuttara had arisen in the world and was dwelling near Haṃsavatī. One day at dawn, while surveying the world, he saw that the pupils of Nanda the ascetic, the matted-hair ascetics, had the potential for Arahantship, and that Nanda the ascetic himself aspired to the rank of a disciple endowed with two qualities. Having attended to his physical needs early in the morning, and taking his bowl and robe in the forenoon, he went to Nanda’s hermitage in the same manner as described in the account of the Elder Sāriputta. There, the giving of fruits, the preparation of a seat of flowers, and the entering into the attainment of cessation should be understood as previously described.

සත්ථා පන නිරොධා වුට්ඨිතො අරණවිහාරිඅඞ්ගෙන ච දක්ඛිණෙය්‍යඞ්ගෙන චාති ද්වීහඞ්ගෙහි සමන්නාගතං එකං සාවකං ‘‘ඉසිගණස්ස පුප්ඵාසනානුමොදනං කරොහී’’ති ආණාපෙසි. සො අත්තනො විසයෙ ඨත්වා තෙපිටකං සම්මසිත්වා අනුමොදනං අකාසි. තස්ස දෙසනාවසානෙ සත්ථා සයං ධම්මං දෙසෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ සබ්බෙ චතුචත්තාලීසසහස්සාපි තාපසා අරහත්තං පාපුණිංසු. නන්දතාපසො පන අනුමොදකස්ස භික්ඛුනො නිමිත්තං ගණ්හිත්වා සත්ථු දෙසනානුසාරෙන ඤාණං පෙසෙතුං නාසක්ඛි. සත්ථා ‘‘එථ, භික්ඛවො’’ති සෙසභික්ඛූනං හත්ථං පසාරෙසි. සබ්බෙපි අන්තරහිතකෙසමස්සූ ඉද්ධිමයපරික්ඛාරා වස්සසට්ඨිකත්ථෙරා විය අහෙසුං.

When the Teacher emerged from cessation, he instructed a disciple endowed with two qualities—dwelling free from defilements and being worthy of offerings—saying, "Offer appreciation for the flower seat of the community of seers." Standing within his own domain, that disciple reflected on the Tipiṭaka and offered appreciation. At the end of his discourse, the Teacher himself taught the Dhamma. At the conclusion of the teaching, all forty-four thousand ascetics attained Arahantship. However, Nanda the ascetic, having grasped the sign from the monk who offered appreciation, was unable to extend his knowledge in accordance with the Teacher’s teaching. The Teacher then said, "Come, monks," and extended his hand to the remaining monks. Instantly, their hair and beards vanished, they were adorned with miraculously-produced requisites, and they became like sixty-year-old elders.

නන්දතාපසො තථාගතං වන්දිත්වා සම්මුඛෙ ඨිතො ආහ – ‘‘භන්තෙ, යෙන භික්ඛුනා ඉසිගණස්ස පුප්ඵාසනානුමොදනා කතා, කො නාමොයං තුම්හාකං සාසනෙ’’ති? අරණවිහාරිඅඞ්ගෙන ච දක්ඛිණෙය්‍යඞ්ගෙන ච එතදග්ගං පත්තො එසොති. ‘‘භන්තෙ, අහම්පි ඉමිනා සත්තාහකතෙන අධිකාරකම්මෙන අඤ්ඤං සම්පත්තිං න පත්ථෙමි, අනාගතෙ පනාහං එකස්ස බුද්ධස්ස සාසනෙ අයං ථෙරො විය ද්වීහඞ්ගෙහි සමන්නාගතො භවෙය්‍ය’’න්ති පත්ථනං අකාසි. සත්ථා අනන්තරායං දිස්වා බ්‍යාකරිත්වා පක්කාමි. නන්දතාපසොපි කාලෙන කාලං දසබලස්ස සන්තිකෙ ධම්මං සුත්වා අපරිහීනජ්ඣානො බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තො. ඉදමස්ස කල්‍යාණකම්මං. අන්තරා පන කම්මං න කථියති.

Nanda the ascetic, having paid homage to the Tathāgata and standing before him, said: "Venerable sir, who is this in your dispensation by whom the appreciation for the flower-seat for the company of seers was made?" He was declared foremost among those who dwell free from defilements and in being worthy of offerings. "Venerable sir, I too do not aspire for any other attainment through this seven-day undertaking. But in the future, may I become like this elder, endowed with these two qualities in the dispensation of a Buddha." He made this aspiration. The Teacher, seeing no obstruction, gave his prediction and departed. Nanda the ascetic, having listened to the Dhamma from time to time in the presence of the Ten-Powered One, and without falling away from his meditative attainments, was reborn in the Brahma world. This was his meritorious deed. But the intervening kamma is not recounted.

සො කප්පසතසහස්සං අතික්කමිත්වා සාවත්ථියං සුමනසෙට්ඨිස්ස ගෙහෙ නිබ්බත්ති, සුභූතීතිස්ස නාමං අකංසු. අපරභාගෙ අම්හාකං සත්ථා ලොකෙ නිබ්බත්තො රාජගහං උපනිස්සාය විහරති. තදා අනාථපිණ්ඩිකො සෙට්ඨි සාවත්ථියං උට්ඨානකභණ්ඩං ගහෙත්වා අත්තනො සහායකස්ස රාජගහසෙට්ඨිනො ඝරං ගතො සත්ථු උප්පන්නභාවං ඤත්වා සත්ථාරං සීතවනෙ විහරන්තං උපසඞ්කමිත්වා පඨමදස්සනෙනෙව සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාය [Pg.175] සත්ථාරං සාවත්ථිං ආගමනත්ථාය යාචිත්වා පඤ්චචත්තාලීසයොජනෙ මග්ගෙ යොජනෙ යොජනෙ සතසහස්සපරිච්චාගෙන විහාරෙ පතිට්ඨාපෙත්වා සාවත්ථියං රාජමානෙන අට්ඨකරීසප්පමාණං ජෙතරාජකුමාරස්ස උය්‍යානභූමිං කොටිසන්ථාරෙන කිණිත්වා තත්ථ භගවතො විහාරං කාරෙත්වා අදාසි. විහාරමහදිවසෙ අයං සුභූතිකුටිම්බිකො අනාථපිණ්ඩිකසෙට්ඨිනා සද්ධිං ගන්ත්වා ධම්මං සුණන්තො සද්ධං පටිලභිත්වා පබ්බජි. සො උපසම්පන්නො ද්වෙ මාතිකා පගුණං කත්වා කම්මට්ඨානං කථාපෙත්වා අරඤ්ඤෙ සමණධම්මං කරොන්තො විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා මෙත්තාඣානං පාදකං කත්වා අරහත්තං පාපුණි. ධම්මං දෙසෙන්තො වුත්තනයෙනෙව ධම්මං කථෙති, පිණ්ඩාය චරන්තො වුත්තනයෙනෙව මෙත්තාඣානතො වුට්ඨාය භික්ඛං ගණ්හාති. අථ නං සත්ථා ඉමං කාරණද්වයං පටිච්ච අරණවිහාරීනඤ්ච දක්ඛිණෙය්‍යානඤ්ච භික්ඛූනං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

After a hundred thousand eons had passed, he was reborn in the household of the wealthy man Sumanaseṭṭhi in Sāvatthī, and they named him Subhūti. Later, when our Teacher appeared in the world and was residing near Rājagaha, the wealthy man Anāthapiṇḍika, having taken goods for trade from Sāvatthī, went to the house of his friend, the wealthy man of Rājagaha. Learning of the Teacher’s appearance, he approached the Teacher dwelling in the Sītavana forest and, upon his first sight, became established in the fruit of stream-entry. He invited the Teacher to come to Sāvatthī and, along the forty-five yojana journey, established monasteries at every yojana by spending a hundred thousand at each. In Sāvatthī, he bought a garden belonging to Prince Jeta, measuring eight karīsas in extent, by covering the ground with a crore of coins, and built a monastery there for the Blessed One, which he offered to him. On the great day of the monastery’s dedication, this householder Subhūti went with the wealthy man Anāthapiṇḍika and, while listening to the Dhamma, gained faith and went forth. After ordination, he mastered the two Mātikas, received instruction on a meditation subject, and practiced the duties of a monk in the forest. Developing insight and making the jhāna of loving-kindness his basis, he attained Arahantship. When teaching the Dhamma, he spoke in the manner described; when going for alms, he arose from the jhāna of loving-kindness and received alms as described. Then the Teacher, on account of these two reasons, placed him in the foremost position among the monks who are dwellers free from defilements and those who are worthy of offerings.

ඛදිරවනියරෙවතත්ථෙරවත්ථු

The Story of the Elder Revata of the Khadira Forest

203. පඤ්චමෙ ආරඤ්ඤකානන්ති අරඤ්ඤවාසීනං. රෙවතො ඛදිරවනියොති ධම්මසෙනාපතිත්ථෙරස්ස කනිට්ඨභාතිකො. සො යථා අඤ්ඤෙ ථෙරා අරඤ්ඤෙ වසමානා වනසභාගං උදකසභාගං භික්ඛාචාරසභාගඤ්ච සල්ලක්ඛෙත්වා අරඤ්ඤෙ වසන්ති, න එවං වසි. එතානි පන සභාගානි අනාදියිත්වා උජ්ජඞ්ගලසක්ඛරපාසාණවිසමෙ ඛදිරවනෙ පටිවසති. තස්මා ආරඤ්ඤකානං අග්ගොති වුත්තො.

203. In the fifth section, 'of the forest-dwellers' means 'of those who dwell in the forest'. Revata of the Khadira Forest was the younger brother of the Elder Dhammasenāpati. Whereas other elders dwelling in the forest consider the suitability of the forest area, water source, and alms-round area before dwelling in the forest, he did not dwell in such a way. But disregarding these suitable conditions, he dwelt in the uneven Khadira forest, rugged with gravel and stones. Therefore, he was declared foremost among the forest-dwellers.

තස්ස පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයං කිර අතීතෙ පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතීනගරෙ නිබ්බත්තො මහාගඞ්ගාය පයාගපතිට්ඨානතිත්ථෙ නාවාකම්මං කරොන්තො පටිවසති. තස්මිං සමයෙ සත්ථා සතසහස්සභික්ඛුපරිවාරො චාරිකං චරන්තො පයාගපතිට්ඨානතිත්ථං සම්පාපුණි. සො දසබලං දිස්වා චින්තෙසි – ‘‘මය්හං කාලෙන කාලං බුද්ධදස්සනං නාම නත්ථි, අයං මෙ කල්‍යාණකම්මායූහනක්ඛණො’’ති නාවාසඞ්ඝාටං බන්ධාපෙත්වා උපරි චෙලවිතානං කාරෙත්වා ගන්ධමාලාදාමානි ඔසාරෙත්වා හෙට්ඨා වරපොත්ථකං චිත්තත්ථරණං අත්ථරාපෙත්වා සපරිවාරං සත්ථාරං පරතීරං තාරෙසි.

Regarding the deed in question, this is the sequential narrative: It is said that in the past, during the time of the Buddha Padumuttara, he was reborn in the city of Haṃsavatī and dwelt at the Payāga ford on the great Ganges, making his living as a boatman. At that time, the Teacher, wandering on tour with a retinue of one hundred thousand monks, arrived at the Payāga ford. Seeing the One with Ten Powers, he thought: “For me, the sight of a Buddha is a rare event; this is my moment for accumulating meritorious deeds.” He had a pontoon of boats fastened together, had a cloth canopy raised above, had garlands of scents and flowers hung down, and had a fine cloth and decorated spread laid out below. Then he ferried the Teacher and his retinue to the other shore.

තස්මිං [Pg.176] සමයෙ සත්ථා එකං ආරඤ්ඤකං භික්ඛුං එතදග්ගෙ ඨපෙසි. සො නාවිකො තං දිස්වා ‘‘මයාපි එවමෙවං අනාගතෙ එකස්ස බුද්ධස්ස සාසනෙ ආරඤ්ඤකානං අග්ගෙන භවිතුං වට්ටතී’’ති සත්ථාරං නිමන්තෙත්වා සත්තාහං මහාදානං දත්වා සත්ථු පාදමූලෙ නිපජ්ජිත්වා, ‘‘භන්තෙ, තුම්හෙහි එතදග්ගෙ ඨපිතො සො භික්ඛු විය අහම්පි අනාගතෙ එකස්ස බුද්ධස්ස සාසනෙ ආරඤ්ඤකානං අග්ගො භවෙය්‍ය’’න්ති පත්ථනං අකාසි. සත්ථා අනන්තරායං දිස්වා ‘‘අනාගතෙ ගොතමබුද්ධස්ස සාසනෙ ත්වං ආරඤ්ඤකානං අග්ගො භවිස්සසී’’ති බ්‍යාකරිත්වා පක්කාමි. අන්තරා පන අඤ්ඤං කම්මං න කථියති.

At that time, the Teacher established a certain forest-dwelling monk as foremost in that practice. Seeing this, the boatman thought, “In the future, it would be fitting for me also to become foremost among forest-dwellers in the dispensation of a Buddha.” He invited the Teacher, gave a great offering for seven days, and then prostrated at the Teacher’s feet, making this aspiration: “Venerable sir, like that monk who was established as foremost by you, may I too become foremost among forest-dwellers in the dispensation of a future Buddha.” The Teacher, seeing no obstacle to this, made the declaration: “In the future, in the dispensation of the Buddha Gotama, you will be foremost among forest-dwellers,” and then departed. No other deed in the interim is related.

සො යාවජීවං කල්‍යාණකම්මං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ මගධක්ඛෙත්තෙ නාලකබ්‍රාහ්මණගාමෙ සාරීබ්‍රාහ්මණියා කුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං ගහෙත්වා තිණ්ණං භාතිකානං තිස්සන්නඤ්ච භගිනීනං සබ්බකනිට්ඨො හුත්වා නිබ්බත්ති, රෙවතොතිස්ස නාමං අකංසු. අථස්ස මාතාපිතරො චින්තෙසුං – ‘‘වඩ්ඪිතවඩ්ඪිතෙ දාරකෙ සමණා සක්‍යපුත්තියා නෙත්වා පබ්බාජෙන්ති, අම්හාකං පුත්තං රෙවතං දහරමෙව ඝරබන්ධනෙන බන්ධිස්සාමා’’ති සමානකුලතො දාරිකං ආනෙත්වා රෙවතස්ස අය්‍යිකං වන්දාපෙත්වා, ‘‘අම්ම, තව අය්‍යිකාය මහල්ලකතරා හොහී’’ති ආහංසු. රෙවතො තෙසං කථං සුත්වා චින්තෙසි – ‘‘අයං දාරිකා දහරා පඨමවයෙ ඨිතා, ඉමිස්සා කිර එවංවිධං රූපං මම අය්‍යිකාය රූපසදිසං භවිස්සති, පුච්ඡිස්සාමි තාව නෙසං අධිප්පාය’’න්ති චින්තෙත්වා ආහ – ‘‘තුම්හෙ කිං කථෙථා’’ති? තාත, ‘‘අයං දාරිකා අය්‍යිකා විය තෙ ජරං පාපුණාතූ’’ති වදාමාති. සො ‘‘ඉමිස්සා රූපං එවංවිධං භවිස්සතී’’ති පුච්ඡි. තාත, කිං වදෙසි, මහාපුඤ්ඤා එවංවිධා හොන්තීති.

After performing meritorious deeds throughout his life and wandering among gods and humans, during this Buddha-era, he took conception in the womb of the brahmin woman Sārī in the brahmin village of Nālaka in the Magadha region. He was born the youngest of three brothers and three sisters, and they gave him the name Revata. Then his parents thought, “When our children grow up, the Sakyan ascetics take them away and give them the going forth. We shall bind our son Revata with the bond of the household while he is still young.” They brought a girl from a family of equal standing, had her pay respects to Revata's grandmother, and said to the girl, “Child, may you become even older than his grandmother.” Hearing their words, Revata thought, “This girl is young, in the first stage of life. Will her form truly become like my grandmother’s? I shall first ask them their intention.” So he asked, “What are you saying?” “Dear son,” they replied, “we are saying, ‘May this girl reach old age like your grandmother.’” He asked, “Will her form become like that?” “Dear son, what are you saying? Those with great merit become like this.”

සො චින්තෙසි – ‘‘ඉදං කිර රූපං ඉමිනා නියාමෙන වලිත්තචං භවිස්සති පලිතකෙසං ඛණ්ඩදන්තං, අහං එවරූපෙ රූපෙ රජ්ජිත්වා කිං කරිස්සාමි, මම භාතිකානං ගතමග්ගමෙව ගමිස්සාමී’’ති කීළන්තො විය හුත්වා සමවයෙ තරුණදාරකෙ ආහ – ‘‘එථ, භො, විධාවනිකං කරිස්සාමා’’ති නික්ඛමි. තාත, මඞ්ගලදිවසෙ මා බහි ගච්ඡාති. සො දාරකෙහි සද්ධිං කීළන්තො විය අත්තනො ධාවනවාරෙ සම්පත්තෙ ථොකං ගන්ත්වා පපඤ්චෙත්වා ආගච්ඡති[Pg.177]. පුන දුතියවාරෙ සම්පත්තෙ තතො තුරිතං විය ගන්ත්වා ආගතො, තතියවාරෙ සම්පත්තෙ ‘‘අයං මෙ කාලො’’ති ඤත්වා සම්මුඛට්ඨානෙනෙව පලායිත්වා පංසුකූලිකභික්ඛූනං නිවාසට්ඨානං අරඤ්ඤං ගන්ත්වා ථෙරෙ අභිවාදෙත්වා පබ්බජ්ජං යාචි. සප්පුරිස මයං තං න ජානාම ‘‘කස්සාසි පුත්තො’’ති, ත්වඤ්ච අලඞ්කතනියාමෙනෙව ආගතො, කො තං පබ්බාජෙතුං උස්සහිස්සතීති. සො උභො බාහා පග්ගය්හ ‘‘විලුම්පන්ති මං විලුම්පන්ති ම’’න්ති මහාරවං විරවි. ඉතො චිතො ච භික්ඛූ සන්නිපතිත්වා ‘‘සප්පුරිස, ඉමස්මිං ඨානෙ තව වත්ථං වා පිළන්ධනං වා කොචි ගණ්හන්තො නාම නත්ථි, ත්වඤ්ච ‘විලුම්පන්තී’ති වදසි, කිං සන්ධාය වදසී’’ති? භන්තෙ, නාහං වත්ථාලඞ්කාරං සන්ධාය වදාමි, තිස්සන්නං පන මෙ සම්පත්තීනං විලොපො වත්තති, තං සන්ධාය වදාමි. මං තාව තුම්හෙ මා පබ්බාජයිත්ථ, භාතරං පන මෙ ජානාථාති. කොනාමො පන තෙ භාතාති? ගිහිකාලෙ උපතිස්සො නාම, ඉදානි පන සාරිපුත්තො නාම ජාතොති වදන්තීති. ‘‘ආවුසො, එවං සන්තෙ අයං කුලපුත්තො අම්හාකං කනිට්ඨභාතිකො නාම හොති, ජෙට්ඨභාතිකො නො ධම්මසෙනාපති පුරෙතරංයෙව ආහ – ‘අම්හාකං ඤාතකා සබ්බෙව මිච්ඡාදිට්ඨිකා, යො කොචි අම්හාකං ඤාතීති ආගච්ඡති, තං යෙන තෙනුපායෙන පබ්බාජෙය්‍යථා’ති. අයං පන ථෙරස්ස අජ්ඣත්තභාතිකො, පබ්බාජෙථ න’’න්ති වත්වා තචපඤ්චකකම්මට්ඨානං ආචික්ඛිත්වා පබ්බාජයිංසු. අථ නං පරිපුණ්ණවස්සං උපසම්පාදෙත්වා කම්මට්ඨානෙ යොජයිංසු.

He thought to himself: “This form, by its very nature, will become wrinkled-skinned, gray-haired, and broken-toothed. What shall I do, being attached to such a form? I shall follow the very path taken by my brothers.” Pretending to play, he said to the young boys of his own age, “Come, friends, let us have a running game,” and he went out. His parents said, “Dear one, do not go outside on this auspicious day.” Playing with the boys, when his turn to run came, he went a short distance, feigned, and returned. When his turn came a second time, he went a little farther as if in a hurry and returned. When his turn came a third time, realizing, “Now is my time,” he fled straight ahead to the forest dwelling of the rag-robed monks, paid homage to the elders, and requested the going forth. The virtuous ones said, “Good sir, we do not know you or whose son you are, and you have come finely adorned. Who would dare to give you the going forth?” Stretching out both arms, he cried out loudly, “They are plundering me! They are plundering me!” Monks gathered from all around and asked, “Good sir, no one in this place is taking your clothes or ornaments, yet you say, ‘They are plundering me!’ With reference to what do you speak?” “Venerable sirs,” he said, “I do not speak with reference to clothes or ornaments, but with reference to the plundering of my three attainments, which is now taking place. You need not give me the going forth just yet, but do you know my brother?” “What is your brother’s name?” “In household life, his name was Upatissa, but now they say he has become known as Sāriputta.” “Friend, if that is so, this young man of good family is our younger brother. Our elder brother, the General of the Dhamma, had said to us before, ‘All our relatives hold wrong views. If any relative of ours comes, you should give them the going forth by whatever means necessary.’ Moreover, this one is the elder’s own brother. Give him the going forth.” Having said this, they taught him the meditation subject of the five parts ending with the skin and gave him the going forth. Then, when he was of full age, they gave him the higher ordination and engaged him in a meditation subject.

ථෙරො කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා ආචරියුපජ්ඣායානං අවිදූරෙ ඨානෙ වුත්තප්පකාරං ඛදිරවනං පවිසිත්වා සමණධම්මං කරොති. තස්ස ‘‘අරහත්තං අප්පත්වා දසබලං වා භාතිකත්ථෙරං වා න පස්සිස්සාමී’’ති වායමන්තස්සෙව තයො මාසා අතික්කන්තා, සුඛුමාලකුලපුත්තස්ස ලූඛභොජනං භුඤ්ජන්තස්ස චිත්තං වලීතං නාම හොති, කම්මට්ඨානං විමොක්ඛං න ගතං. සො තෙමාසච්චයෙන පවාරෙත්වා වුත්ථවස්සො හුත්වා තස්මිංයෙව ඨානෙ සමණධම්මං කරොති. තස්ස සමණධම්මං කරොන්තස්ස චිත්තං එකග්ගං අහොසි, සො විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණි.

The elder, taking up a meditation subject, entered the aforementioned Khadira forest, not far from his teachers and preceptors, and practiced the ascetic’s duties. While he was striving with the thought, “I will not see the One with Ten Powers or my brother elder until I attain arahantship,” three months passed by. For the delicate young man of good family, eating coarse food caused his mind to become disturbed, and his meditation subject did not lead to liberation. After the three months had passed, he observed the Pavāraṇā ceremony, completed the rains residence, and continued practicing the ascetic’s duties in that very place. As he practiced the ascetic’s duties, his mind became concentrated. Developing insight, he attained arahantship.

අථායස්මා [Pg.178] සාරිපුත්තො සත්ථාරං ආහ – ‘‘භන්තෙ, මය්හං කිර කනිට්ඨභාතා රෙවතො පබ්බජිතො, සො අභිරමෙය්‍ය වා න වා, ගන්ත්වා නං පස්සිස්සාමී’’ති. භගවා රෙවතස්ස ආරද්ධවිපස්සකභාවං ඤත්වා ද්වෙ වාරෙ පටික්ඛිපිත්වා තතියවාරෙ යාචිතො අරහත්තං පත්තභාවං ඤත්වා, ‘‘සාරිපුත්ත, අහම්පි ගමිස්සාමි, භික්ඛූනං ආරොචෙහී’’ති. ථෙරො භික්ඛුසඞ්ඝං සන්නිපාතෙත්වා, ‘‘ආවුසො, සත්ථා චාරිකං චරිතුකාමො, ගන්තුකාමා ආගච්ඡන්තූ’’ති සබ්බෙසංයෙව ආරොචෙසි. දසබලස්ස චාරිකත්ථාය ගමනකාලෙ ඔහීනකභික්ඛූ නාම අප්පකා හොන්ති, ‘‘සත්ථු සුවණ්ණවණ්ණං සරීරං පස්සිස්සාම, මධුරධම්මකථං වා සුණිස්සාමා’’ති යෙභුය්‍යෙන ගන්තුකාමාව බහුකා හොන්ති. ඉති සත්ථා මහාභික්ඛුසඞ්ඝපරිවාරො ‘‘රෙවතං පස්සිස්සාමී’’ති නික්ඛන්තො.

Then the Venerable Sāriputta said to the Teacher, “Venerable sir, it seems my youngest brother Revata has gone forth. I wonder whether he will find delight in the life or not. I will go and see him.” The Blessed One, knowing that Revata had begun to develop insight, refused twice, but when asked a third time, knowing that he had attained arahantship, said, “Sāriputta, I too will go. Inform the monks.” The Elder assembled the Saṅgha of monks and announced to all, “Friends, the Teacher wishes to go on a journey. Those who wish to go, let them come.” When the One with Ten Powers wishes to go on a journey, there are few monks who remain behind; for the most part many wish to go, thinking, “We will see the Teacher’s golden-colored body, or hear his sweet Dhamma talk.” Thus, the Teacher, surrounded by a great Saṅgha of monks, set out thinking, “I will see Revata.”

අථෙකස්මිං පදෙසෙ ආනන්දත්ථෙරො ද්වෙධාපථං පත්වා භගවන්තං පුච්ඡි – ‘‘භන්තෙ, ඉමස්මිං ඨානෙ ද්වෙ මග්ගා, කතරමග්ගෙන සඞ්ඝො ගච්ඡතූ’’ති. කතරමග්ගො, ආනන්ද, උජුකොති? භන්තෙ, උජුමග්ගො තිංසයොජනො අමනුස්සපථො, පරිහාරමග්ගො පන සට්ඨියොජනිකො ඛෙමො සුභික්ඛොති. ආනන්ද, සීවලි අම්හෙහි සද්ධිං ආගතොති? ආම, භන්තෙ, ආගතොති. තෙන හි සඞ්ඝො උජුමග්ගමෙව ගණ්හතු, සීවලිස්ස පුඤ්ඤං වීමංසිස්සාමාති. සත්ථා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවාරො සීවලිත්ථෙරස්ස පුඤ්ඤවීමංසනත්ථං අටවිමග්ගං අභිරුහි. මග්ගං අභිරුහනට්ඨානතො පට්ඨාය දෙවසඞ්ඝො යොජනෙ යොජනෙ ඨානෙ නගරං මාපෙත්වා බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස වසනත්ථාය විහාරෙ පටියාදෙසි. දෙවපුත්තා රඤ්ඤා පෙසිතකම්මකාරා විය හුත්වා යාගුඛජ්ජකාදීනි ගහෙත්වා ‘‘කහං අය්‍යො සීවලි, කහං අය්‍යො සීවලී’’ති පුච්ඡන්තා ගච්ඡන්ති. ථෙරො තං සක්කාරසම්මානං ගණ්හාපෙත්වා සත්ථු සන්තිකං ගච්ඡති. සත්ථා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං පරිභුඤ්ජි.

Then in a certain place, the Venerable Ānanda came to a fork in the road and asked the Blessed One, “Venerable sir, there are two paths here. Which path should the Saṅgha take?” “Ānanda, which path is straight?” “Venerable sir, the straight path is thirty yojanas long and is a path of non-human beings. The detour, however, is sixty yojanas long but safe and with abundant food.” “Ānanda, has Sīvali come with us?” “Yes, Venerable sir, he has come.” “Then let the Saṅgha take the straight path. We shall test Sīvali’s merit.” The Teacher, accompanied by the community of monks, ascended the forest path to test the merit of the Elder Sīvali. From the place they began ascending the path, the assembly of deities created a city at every yojana, preparing monasteries for the community of monks headed by the Buddha to stay. The sons of the deities, like workers sent by a king, took rice porridge and other provisions and went about asking, “Where is the noble Sīvali? Where is the noble Sīvali?” The Elder, having arranged for the acceptance of those offerings and honors, then went into the presence of the Teacher. The Teacher, together with the community of monks, partook of them.

ඉමිනාව නියාමෙන සත්ථා සක්කාරසම්මානං අනුභවන්තො දෙවසිකං යොජනපරමං ගන්ත්වා තිංසයොජනිකං කන්තාරං අතික්කම්ම ඛදිරවනියත්ථෙරස්ස සභාගට්ඨානං පත්තො. ථෙරො සත්ථු ආගමනං ඤත්වා අත්තනො වසනට්ඨානෙ බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස පහොනකවිහාරෙ දසබලස්ස ගන්ධකුටිං රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානාදීනි ච ඉද්ධියා මාපෙත්වා තථාගතස්ස පච්චුග්ගමනං [Pg.179] ගතො. සත්ථා අලඞ්කතපටියත්තෙන මග්ගෙන විහාරං පාවිසි. අථ තථාගතෙ ගන්ධකුටිං පවිට්ඨෙ භික්ඛූ වස්සග්ගෙන පත්තසෙනාසනානි පවිසිංසු. දෙවතා ‘‘අකාලො ආහාරස්සා’’ති අට්ඨවිධං පානකං ආහරිංසු. සත්ථා සඞ්ඝෙන සද්ධිං පානකං පිවි. ඉමිනාව නියාමෙන තථාගතස්ස සක්කාරසම්මානං අනුභවන්තස්සෙව අද්ධමාසො අතික්කන්තො.

In this very manner, the Teacher, enjoying honor and respect, traveled a maximum of one yojana daily and crossed the thirty-yojana wilderness to reach a suitable place for the Elder of Khadiravaniya. The Elder, knowing of the Teacher's arrival, by his psychic power created at his own dwelling place a monastery sufficient for the Saṅgha of monks headed by the Buddha, a fragrant chamber for the One with Ten Powers, and places for resting by night and day, and then went forth to welcome the Tathāgata. The Teacher entered the monastery by a prepared and decorated path. Then, when the Tathāgata had entered the fragrant chamber, the monks entered their assigned lodgings according to their seniority. The deities brought eight kinds of beverages, thinking, “It is not the time for food.” The Teacher drank the beverage together with the Saṅgha. In this very manner, half a month passed while the Tathāgata was enjoying honor and respect.

අථෙකච්චෙ උක්කණ්ඨිතභික්ඛූ එකස්මිං ඨානෙ නිසීදිත්වා කථං උප්පාදයිංසු ‘‘සත්ථා දසබලො ‘මය්හං අග්ගසාවකස්ස කනිට්ඨභාතා’ති වත්වා එවරූපං නවකම්මිකභික්ඛුං පස්සිතුං ආගතො, ඉමස්ස විහාරස්ස සන්තිකෙ ජෙතවනමහාවිහාරො වා වෙළුවනවිහාරාදයො වා කිං කරිස්සන්ති. අයම්පි භික්ඛු එවරූපස්ස නවකම්මස්ස කාරකො, කිං නාම සමණධම්මං කරිස්සතී’’ති? අථ සත්ථා චින්තෙසි – ‘‘මයි චිරං වසන්තෙ ඉදං ඨානං ආකිණ්ණං භවිස්සති, ආරඤ්ඤකා භික්ඛූ නාම පවිවෙකත්ථිකා හොන්ති, රෙවතස්ස අඵාසුවිහාරො භවිස්සතී’’ති තතො රෙවතස්ස දිවාට්ඨානං ගතො. ථෙරො එකකොව චඞ්කමනකොටියං ආලම්බනඵලකං නිස්සාය පාසාණඵලකෙ නිසින්නො සත්ථාරං දූරතොව ආගච්ඡන්තං දිස්වා පච්චුග්ගන්ත්වා වන්දි.

Then some discontented monks, sitting together in one place, raised a discussion: “The Teacher, the One with Ten Powers, saying, ‘He is the younger brother of my chief disciple,’ has come to see such a monk in charge of new construction. Beside this monastery, what purpose do the Jetavana Great Monastery or the Veḷuvana Monastery and others serve? This monk too is a maker of such new works—what kind of ascetic practice will he perform?” Then the Teacher thought: “If I stay here long, this place will become crowded. Forest-dwelling monks are seekers of solitude; it will be an uncomfortable stay for Revata.” He then went to Revata's daytime dwelling. The Elder, all alone at the end of the walking path, leaning on a support board and seated on a stone slab, saw the Teacher approaching from afar, went forth to meet him, and paid homage.

අථ නං සත්ථා පුච්ඡි – ‘‘රෙවත, ඉමං වාළමිගට්ඨානං, චණ්ඩානං හත්ථිඅස්සාදීනං සද්දං සුත්වා කින්ති කරොසී’’ති? තෙසං මෙ, භන්තෙ, සද්දං සුණතො අරඤ්ඤරති නාම උප්පජ්ජතීති. සත්ථා තස්මිං ඨානෙ රෙවතත්ථෙරස්ස පඤ්චහි ගාථාසතෙහි අරඤ්ඤෙ නිවාසානිසංසං නාම කථෙත්වා පුනදිවසෙ අවිදූරෙ ඨානෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා රෙවතත්ථෙරං නිවත්තෙත්වා යෙහි භික්ඛූහි ථෙරස්ස අවණ්ණො කථිතො, තෙසං කත්තරයට්ඨිඋපාහනාතෙලනාළිඡත්තානං පමුස්සනභාවං අකාසි. තෙ අත්තනො පරික්ඛාරත්ථාය නිවත්තා ආගතමග්ගෙනෙව ගච්ඡන්තාපි තං ඨානං සල්ලක්ඛෙතුං න සක්කොන්ති. පඨමං හි තෙ අලඞ්කතපටියත්තෙන මග්ගෙන ගන්ත්වා තංදිවසං පන විසමමග්ගෙන ගච්ඡන්තා තස්මිං තස්මිං ඨානෙ උක්කුටිකං නිසීදන්ති, ජාණුකෙන ගච්ඡන්ති. තෙ ගුම්බෙ ච ගච්ඡෙ ච කණ්ටකෙ ච මද්දන්තා අත්තනො වසිතසභාගට්ඨානං ගන්ත්වා තස්මිං තස්මිං ඛදිරඛාණුකෙ අත්තනො ඡත්තං සඤ්ජානන්ති, උපාහනං කත්තරයට්ඨිං තෙලනාළිං සඤ්ජානන්ති. තෙ තස්මිං සමයෙ ‘‘ඉද්ධිමා [Pg.180] අයං භික්ඛූ’’ති ඤත්වා අත්තනො පරික්ඛාරෙ ආදාය ‘‘දසබලස්ස පටියත්තසක්කාරො නාම එවරූපො හොතී’’ති වදන්තා ආගමංසු.

Then the Teacher asked him, “Revata, in this place of wild beasts, what do you do when you hear the sounds of fierce elephants, horses, and the like?” “Venerable sir, when I hear their sounds, delight in the forest arises in me.” Right there, the Teacher spoke to the Elder Revata with five hundred verses on the benefits of forest dwelling. The next day, having gone for alms nearby, he sent the Elder Revata back. As for those monks who had spoken ill of the elder, he caused them to forget their staffs, sandals, oil flasks, and parasols. Even as they returned along the path they had come, seeking their own belongings, they could not recognize the place. Previously, they had gone by a well-prepared and decorated path, but that day they went by a rough path, squatting down here and there, and crawling on their knees. Crushing through bushes, shrubs, and thorns, they reached the place where they had stayed. Here and there on acacia stumps, they recognized their own parasols, sandals, staffs, and oil flasks. At that time, knowing “This monk has psychic power,” they took their belongings and returned, saying, “Such is the prepared honor for the Ten-Powered One!”

පුරතො ගතභික්ඛූ, විසාඛා උපාසිකා, අත්තනො ගෙහෙ නිසින්නකාලෙ පුච්ඡති – ‘‘මනාපං නු ඛො, භන්තෙ, රෙවතත්ථෙරස්ස වසනට්ඨාන’’න්ති? මනාපං උපාසිකෙ නන්දනවනචිත්තලතාදිපටිභාගං තං සෙනාසනන්ති. අථ නෙසං සබ්බපච්ඡතො ආගතභික්ඛූ පුච්ඡි – ‘‘මනාපං, අය්‍යා, රෙවතත්ථෙරස්ස වසනට්ඨාන’’න්ති. මා පුච්ඡ උපාසිකෙ, කථෙතුං අයුත්තට්ඨානමෙතං, උජ්ජඞ්ගලං සක්ඛරපාසාණවිසමං ඛදිරවනං එතං, තත්ථ සො භික්ඛු විහරතීති. විසාඛා, පුරිමානඤ්ච පච්ඡිමානඤ්ච භික්ඛූනං කථං සුත්වා ‘‘කෙසං නු ඛො කථා සච්චා’’ති පච්ඡාභත්තෙ ගන්ධමාලං ආදාය දසබලස්ස උපට්ඨානං ගන්ත්වා, වන්දිත්වා එකමන්තං නිසින්නා සත්ථාරං පුච්ඡි – ‘‘භන්තෙ, රෙවතත්ථෙරස්ස වසනට්ඨානං එකච්චෙ, අය්‍යා, වණ්ණෙන්ති, එකච්චෙ නින්දන්ති, කිං නාමෙතං, භන්තෙ’’ති? විසාඛෙ රමණීයං වා හොතු මා වා, යස්මිං ඨානෙ අරියානං චිත්තං රමති, තදෙව ඨානං රමණීයං නාමාති වත්වා ඉමං ගාථමාහ –

Visākhā the lay follower, while seated in her own house, asked the monks who had gone ahead: “Venerable sirs, is the dwelling place of the Elder Revata pleasing?” “It is pleasing, lay follower, a counterpart to the Nandana and Cittalatā groves,” they replied. Then she asked the monks who had come last: “Noble ones, is the dwelling place of the Elder Revata pleasing?” “Do not ask, lay follower, it is a place unfit to speak of—a barren, gravelly, stony, and uneven place, a khadira forest. That is where the monk dwells,” they replied. Visākhā, having heard the words of both the earlier and later monks, wondered, “Whose words are true?” After the meal, she took perfumes and garlands and went to attend upon the Ten-Powered One. Having paid homage, she sat to one side and asked the Teacher, “Venerable sir, some noble ones praise the dwelling place of the Elder Revata, while others disparage it. What, venerable sir, is this?” “Visākhā, whether a place is delightful or not, wherever the minds of the noble ones delight—that very place is called delightful,” the Teacher said, and then spoke this verse:

‘‘ගාමෙ වා යදි වාරඤ්ඤෙ, නින්නෙ වා යදි වා ථලෙ;

යත්ථ අරහන්තො විහරන්ති, තං භූමිරාමණෙය්‍යක’’න්ති. (ධ. ප. 98;

සං. නි. 1.261);

“Whether in a village or in the forest, in a valley or on high ground; wherever Arahants dwell, that land is a place of delight.”

අථ සත්ථා අපරභාගෙ ජෙතවනමහාවිහාරෙ අරියගණමජ්ඣෙ නිසින්නො ථෙරං ආරඤ්ඤකානං භික්ඛූනං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

On a later occasion, the Teacher, seated amidst the assembly of noble ones in the great monastery of Jetavana, established the Elder in the foremost position among the forest-dwelling monks.

කඞ්ඛාරෙවතත්ථෙරවත්ථු

The Story of the Elder Kaṅkhārevata

204. ඡට්ඨෙ ඣායීනන්ති ඣානලාභීනං ඣානාභිරතානං. සො කිර ථෙරො යා ඣානසමාපත්තියො දසබලො සමාපජ්ජති, තතො අප්පතරං ඨපෙත්වා බහුතරා සමාපජ්ජති. තස්මා ඣායීනං අග්ගො නාම ජාතො. කඞ්ඛායනභාවෙන කඞ්ඛාරෙවතොති වුච්චති. කඞ්ඛා නාම කුක්කුච්චං, කුක්කුච්චකොති අත්ථො. කිං පන අඤ්ඤෙ කුක්කුච්චකා නත්ථීති? අත්ථි, අයං පන ථෙරො කප්පියෙපි කුක්කුච්චං උප්පාදෙසි. තෙනස්ස කුක්කුච්චකතා අතිපාකටා ජාතාති කඞ්ඛාරෙවතොත්වෙව සඞ්ඛං ගතො.

204. In the sixth chapter, ‘of meditators’ (jhāyīnaṃ) means of those who have attained jhāna and delight in jhāna. It is said that of the jhāna-attainments that the Ten-Powered One attains, this elder attains the greater part, excepting only a few. Therefore, he became known as the foremost among meditators. He is called Kaṅkhārevata by reason of his doubting nature. Kaṅkhā means scruples; the meaning is ‘one who is scrupulous.’ Are there no other scrupulous ones? There are, but this elder produced scruples even over what was permissible. Therefore, his scrupulousness became very manifest, and thus he came to be known as Kaṅkhārevata.

තස්ස පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයං කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ පුරිමනයෙනෙව මහාජනෙන සද්ධිං විහාරං ගන්ත්වා පරිසපරියන්තෙ ඨිතො ධම්මං [Pg.181] සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං ඣානාභිරතානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා ‘‘මයාපි අනාගතෙ එවරූපෙන භවිතුං වට්ටතී’’ති දෙසනාවසානෙ සත්ථාරං නිමන්තෙත්වා පුරිමනයෙනෙව සත්තාහං මහාසක්කාරං කත්වා භගවන්තං ආහ – ‘‘භන්තෙ, අහං ඉමිනා අධිකාරකම්මෙන න අඤ්ඤං සම්පත්තිං පත්ථෙමි, යථා පන සො තුම්හෙහි ඉතො සත්තදිවසමත්ථකෙ භික්ඛු ඣායීනං අග්ගට්ඨානෙ ඨපිතො, එවං අහම්පි අනාගතෙ එකස්ස බුද්ධස්ස සාසනෙ ඣායීනං අග්ගො භවෙය්‍ය’’න්ති පත්ථනං අකාසි. සත්ථා අනාගතං ඔලොකෙත්වා සමිජ්ඣනභාවං දිස්වා ‘‘අනාගතෙ කප්පසතසහස්සාවසානෙ ගොතමො නාම බුද්ධො උප්පජ්ජිස්සති, තස්ස සාසනෙ ත්වං ඣායීනං අග්ගො භවිස්සසී’’ති බ්‍යාකරිත්වා පක්කාමි.

Regarding his act of aspiration, this is the sequential account: It is said that during the time of the Buddha Padumuttara, in the same manner as before, he went to the monastery with a large crowd. Standing at the edge of the assembly, he listened to the Dhamma. Seeing the Teacher establish one monk in the foremost position among those delighting in jhāna, he thought, ‘It would be fitting for me to become like that in the future.’ At the end of the discourse, he invited the Teacher and, as before, made great offerings for seven days. Then he addressed the Blessed One: ‘Venerable sir, through this foundational meritorious act, I do not aspire for any other attainment, but just as that monk was established by you seven days ago in the foremost position among those delighting in jhāna, so may I too, in the future, in the dispensation of a Buddha, become the foremost among those delighting in jhāna.’ He made this aspiration. The Teacher, looking to the future and seeing that it would be fulfilled, declared: ‘In the future, at the end of a hundred thousand aeons, a Buddha named Gotama will arise. In his dispensation, you will be the foremost among those delighting in jhāna.’ Having made this prediction, he departed.

සො යාවජීවං කල්‍යාණකම්මං කත්වා කප්පසතසහස්සං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා අම්හාකං භගවතො කාලෙ සාවත්ථිනගරෙ මහාභොගකුලෙ නිබ්බත්තො පච්ඡාභත්තං ධම්මස්සවනත්ථං ගච්ඡන්තෙන මහාජනෙන සද්ධිං විහාරං ගන්ත්වා පරිසපරියන්තෙ ඨිතො දසබලස්ස ධම්මකථං සුත්වා සද්ධං පටිලභිත්වා පබ්බජිතො උපසම්පදං ලභිත්වා කම්මට්ඨානං කථාපෙත්වා ඣානපරිකම්මං කරොන්තො ඣානලාභී හුත්වා ඣානමෙව පාදකං කත්වා අරහත්තඵලං පාපුණි. සො දසබලෙන සමාපජ්ජිතබ්බසමාපත්තීනං අප්පතරා ඨපෙත්වා බහුතරා සමාපජ්ජන්තො අහොරත්තං ඣානෙසු චිණ්ණවසී අහොසි. අථ නං අපරභාගෙ සත්ථා ඉමං ගුණං ගහෙත්වා ඣායීනං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසි. ‘‘අකප්පියො, ආවුසො ගුළො, අකප්පියා මුග්ගා’’ති (මහාව. 272) එවං පන කප්පියෙස්වෙව වත්ථූසු කුක්කුච්චස්ස උප්පාදිතතාය කුක්කුච්චසඞ්ඛාතාය කඞ්ඛාය භාවෙන කඞ්ඛාරෙවතොති සඞ්ඛං ගතොති.

Having performed meritorious deeds throughout his life, he wandered among gods and humans for a hundred thousand aeons. In the time of our Blessed One, he was reborn in a wealthy family in the city of Sāvatthī. After his meal, while going to the monastery with a large crowd to listen to the Dhamma, he stood at the edge of the assembly, heard the discourse of the One with Ten Powers, gained faith, went forth, and received full ordination. After being instructed in a meditation subject, he cultivated the preliminary work for jhāna, became an attainer of jhāna, and making jhāna his foundation, he reached the fruit of arahantship. Attaining most of the attainments to be attained by the One with Ten Powers, leaving aside a few, he spent day and night dwelling in the jhānas with mastery. Later, the Teacher, recognizing this quality, placed him foremost among those skilled in meditation. Thus, because he produced scruples even regarding permissible things, such as saying, 'Friend, molasses is unallowable, beans are unallowable' (Mahāva. 272), he came to be known as Kaṅkhārevata, by reason of his nature of doubt, which is called scruples.

සොණකොළිවිසත්ථෙරවත්ථු

The Story of the Elder Soṇa Koḷivisa

205. සත්තමෙ ආරද්ධවීරියානන්ති පග්ගහිතවීරියානං පරිපුණ්ණවීරියානං. සොණො කොළිවිසොති සොණොති තස්ස නාමං, කොළිවිසොති ගොත්තං. කොටිවෙස්සොති වා අත්ථො, ඉස්සරියෙන කොටිප්පත්තස්ස වෙස්සකුලස්ස දාරකොති අධිප්පායො. යස්මා පන අඤ්ඤෙසං භික්ඛූනං වීරියං නාම වඩ්ඪෙතබ්බං හොති, ථෙරස්ස පන හාපෙතබ්බමෙව අහොසි. තස්මා එස ආරද්ධවීරියානං අග්ගො නාම ජාතො.

205. In the seventh, 'among those of aroused energy' means among those who have taken up energy, those whose energy is perfected. Soṇa Koḷivisa: Soṇa is his name, Koḷivisa is his clan. Or the meaning is Koṭivessa, the intention being that he was a boy from a Vessa family who had attained a koṭi of wealth through prosperity. However, while the energy of other bhikkhus needed to be increased, in the elder's case, it actually needed to be reduced. Therefore, he came to be known as the foremost among those of aroused energy.

තස්ස [Pg.182] පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයං කිර අතීතෙ පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ සෙට්ඨිකුලෙ නිබ්බත්ති, සිරිවඩ්ඪකුමාරොතිස්ස නාමං අකංසු. සො වයප්පත්තො පුරිමනයෙනෙව විහාරං ගන්ත්වා පරිසපරියන්තෙ ඨිතො ධම්මං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං ආරද්ධවීරියානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා ‘‘මයාපි අනාගතෙ එවරූපෙන භවිතුං වට්ටතී’’ති දෙසනාපරියොසානෙ දසබලං නිමන්තෙත්වා සත්තාහං මහාදානං දත්වා වුත්තනයෙනෙව පත්ථනං අකාසි. සත්ථා තස්ස පත්ථනාය සමිජ්ඣනභාවං දිස්වා පුරිමනයෙනෙව බ්‍යාකරිත්වා විහාරං ගතො.

Regarding his past action, this is the sequential account: In the past, during the time of the Buddha Padumuttara, he was born into a merchant's family, and they gave him the name Sirivaḍḍhakumāra. When he came of age, he went to the monastery in the same way as before, stood at the edge of the assembly, and listened to the Dhamma. Seeing the Teacher place a certain bhikkhu foremost among those of aroused energy, he thought, "In the future, it would be fitting for me to become like this." At the end of the discourse, he invited the One with Ten Powers, gave a great alms-offering for seven days, and made his aspiration in the manner described. The Teacher, seeing that his aspiration would be fulfilled, made the prediction in the same way as before and went to the monastery.

සොපි සිරිවඩ්ඪසෙට්ඨි යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො කප්පසතසහස්සං අතික්කමිත්වා ඉමස්මිං කප්පෙ පරිනිබ්බුතෙ කස්සපදසබලෙ අනුප්පන්නෙ අම්හාකං භගවති බාරාණසියං කුලගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි. සො අත්තනො සහායකෙහි සද්ධිං ගඞ්ගායං කීළති. තස්මිං සමයෙ එකො ජිණ්ණචීවරිකො පච්චෙකබුද්ධො ‘‘බාරාණසිං උපනිස්සාය ගඞ්ගාතීරෙ පණ්ණසාලං කත්වා වස්සං උපගච්ඡිස්සාමී’’ති උදකෙන සමුපබ්‍යූළ්හෙ දණ්ඩකෙ ච වල්ලියො ච සංකඩ්ඪති. අයං කුමාරො සහායකෙහි සද්ධිං ගන්ත්වා අභිවාදෙත්වා ඨිතො, ‘‘භන්තෙ, කිං කරොථා’’ති පුච්ඡි. කුමාර උපකට්ඨෙ අන්තොවස්සෙ පබ්බජිතානං වසනට්ඨානං නාම ලද්ධුං වට්ටතීති. ‘‘භන්තෙ, අජ්ජෙව එකදිවසං අය්‍යො යථා තථා ආගමෙතු, අහං ස්වෙ අය්‍යස්ස වසනට්ඨානං කරිස්සාමී’’ති ආහ. පච්චෙකබුද්ධො ‘‘තස්සෙව කුමාරස්ස සඞ්ගහං කරිස්සාමී’’ති ආගතත්තා අධිවාසෙසි. සො තස්ස අධිවාසනං විදිත්වා ගතො පුනදිවසෙ සක්කාරසම්මානං සජ්ජෙත්වා පච්චෙකබුද්ධස්ස ආගමනං ඔලොකෙන්තො අට්ඨාසි. පච්චෙකබුද්ධොපි ‘‘කහං නු ඛො අජ්ජ භික්ඛාචාරං ලභිස්සාමී’’ති ආවජ්ජෙන්තො ඤත්වා තස්සෙව ගෙහද්වාරං අගමාසි.

That merchant Sirivaḍḍha, having performed wholesome deeds throughout his life and wandered among gods and humans for a hundred thousand aeons, in this aeon, after Kassapa of the Ten Powers had attained final Nibbāna and while our Blessed One had not yet arisen, took rebirth in a family home in Bārāṇasī. He would play in the Ganges with his companions. At that time, a certain Paccekabuddha in worn-out robes thought, "Relying on Bārāṇasī, I will build a leaf-hut on the bank of the Ganges and enter the rains-retreat." He began to gather sticks and vines that had been washed up by the water. This young man, along with his companions, approached, paid respects, and stood there. He asked, "Venerable sir, what are you doing?" "Young man, it is proper for one who has gone forth to find a dwelling place for the rainy season nearby." "Venerable sir, for today, please manage somehow. Tomorrow, I will make a dwelling place for the noble one," he said. The Paccekabuddha consented, as he had come for the very purpose of showing favor to that young man. Knowing his consent, the young man left. The next day, he prepared offerings and honors and stood watching for the Paccekabuddha’s arrival. The Paccekabuddha, reflecting, "Where, I wonder, shall I obtain alms today?" and knowing the answer, went to that very house door.

කුමාරො පච්චෙකබුද්ධං දිස්වා සම්පියායමානො පත්තං ආදාය භික්ඛං දත්වා ‘‘ඉමං අන්තොවස්සං මය්හං ගෙහද්වාරමෙව ආගච්ඡථ, භන්තෙ’’ති පටිඤ්ඤං ගහෙත්වා පච්චෙකබුද්ධෙ භත්තකිච්චං කත්වා පක්කන්තෙ අත්තනො සහායකෙහි සද්ධිං ගන්ත්වා එකදිවසෙනෙව පච්චෙකබුද්ධස්ස වසනපණ්ණසාලඤ්ච චඞ්කමනඤ්ච රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානානි ච කාරාපෙත්වා අදාසි. තස්සෙව පණ්ණසාලං පවිසනවෙලාය [Pg.183] හරිතූපලිත්තාය භූමියා ‘‘පාදෙසු කලලං මා ලග්ගී’’ති අත්තනො පාරුපනං සතසහස්සග්ඝනකං රත්තකම්බලං භූමත්ථරණං සන්ථරිත්වා කම්බලස්ස වණ්ණෙන සද්ධිං පච්චෙකබුද්ධස්ස සරීරප්පභං එකසදිසං දිස්වා අතිවිය පසන්නො හුත්වා ආහ – ‘‘යථා තුම්හෙහි අක්කන්තකාලතො පට්ඨාය ඉමස්ස කම්බලස්ස අතිවිය පභා විරොචති, එවමෙව මය්හම්පි නිබ්බත්තනිබ්බත්තට්ඨානෙ හත්ථපාදානං වණ්ණො බන්ධුජීවකපුප්ඵවණ්ණො හොතු, සතක්ඛත්තුං විහතකප්පාසපටලඵස්සසදිසොව ඵස්සො හොතූ’’ති. සො තෙමාසං පච්චෙකබුද්ධං උපට්ඨහිත්වා පවාරිතකාලෙ තිචීවරං අදාසි. පච්චෙකබුද්ධො පරිපුණ්ණපත්තචීවරො ගන්ධමාදනමෙව ගතො.

The young man, seeing the Paccekabuddha and feeling affection, took his bowl, gave him alms, and secured a promise, saying, "Venerable sir, during this rainy season, please come only to my house door." When the Paccekabuddha had finished his meal and departed, the young man went with his companions and in a single day had a leaf-hut for dwelling, a walking path, and places for the night and day constructed, and he gave them to him. At the time of entering that leaf-hut, on the ground that was smeared with green, he spread his own cloak, a red blanket worth a hundred thousand, as a ground-covering, thinking, "May no mud stick to his feet." Seeing that the radiance of the Paccekabuddha's body was just like the color of the blanket, he became exceedingly pleased and said: "Just as the radiance of this blanket shines exceedingly from the moment you stepped on it, so too, in every place I am reborn, may the color of my hands and feet be the color of the Bandhujīvaka flower, and may their touch be like the touch of a layer of cotton beaten a hundred times." He attended to the Paccekabuddha for three months, and at the time of the Pavāraṇā ceremony, he gave him a set of three robes. The Paccekabuddha, his bowl and robes complete, went to Gandhamādana.

සොපි කුලපුත්තො දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො අම්හාකං භගවතො කාලෙ කාළචම්පානගරෙ උපසෙට්ඨිස්ස ඝරෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි. තස්ස පටිසන්ධිග්ගහණකාලතො පට්ඨාය සෙට්ඨිකුලං අනෙකානි පණ්ණාකාරසහස්සානි ආගච්ඡන්ති. ජාතදිවසෙ ච සකලනගරං එකසක්කාරසම්මානං අහොසි. අථස්ස නාමග්ගහණදිවසෙ මාතාපිතරො ‘‘අම්හාකං පුත්තො අත්තනො නාමං ගණ්හිත්වාව ආගතො, රත්තසුවණ්ණරසපරිසිත්තා වියස්ස සරීරච්ඡවී’’ති සොණකුමාරොත්වෙවස්ස නාමං අකංසු.

That noble youth, wandering among gods and humans, took rebirth in the house of Upaseṭṭhi in the city of Kāḷacampā during the time of our Blessed One. From the moment of his conception, countless thousands of gifts came to the merchant family. On the day of his birth, the entire city was in a single celebration of honor. Then, on the day of his naming ceremony, his parents thought, "Our son has come having taken his own name; his skin is like that of a body bathed in liquid red gold." Thus, they named him Soṇakumāra.

අථස්ස සට්ඨි ධාතියො උපනෙත්වා දෙවකුමාරං විය නං සුඛෙන වඩ්ඪෙසුං. තස්ස එවරූපං ආහාරවිධානං අහොසි – සට්ඨිකරීසමත්තං ඨානං කසිත්වා තිවිධෙන උදකෙන පොසෙන්ති. කෙදාරෙ පවිසන්තීසු උදකමාතිකාසු ඛීරොදකස්ස ච ගන්ධොදකස්ස ච අනෙකානි චාටිසහස්සානි ආසිඤ්චන්ති. සාලිසීසානං ඛීරග්ගහණකාලෙ සුකාදීනං පාණානං උච්ඡිට්ඨකරණනිවාරණත්ථං වීහිගබ්භානං සුඛුමාලභාවත්ථඤ්ච පරියන්තපරික්ඛෙපෙ ච අන්තරන්තරා ච ථම්භෙ නිඛනිත්වා උපරි දණ්ඩකෙ දත්වා කිලඤ්ජෙහි ඡාදෙත්වා සමන්තා සාණියා පරික්ඛිපිත්වා සබ්බපරියන්තෙ ආරක්ඛං ගණ්හන්ති. සස්සෙ නිප්ඵන්නෙ කොට්ඨෙ චතුජාතිගන්ධෙහි පරිභණ්ඩං කත්වා උපරි උත්තමගන්ධෙහි පරිභාවෙන්ති. අනෙකසහස්සපුරිසා ඛෙත්තං ඔරුය්හ සාලිසීසානි වණ්ටෙසු ඡින්දිත්වා මුට්ඨිමුට්ඨියො කත්වා රජ්ජුකෙහි බන්ධිත්වා සුක්ඛාපෙන්ති. තතො කොට්ඨකස්ස හෙට්ඨිමතලෙ ගන්ධෙ සන්ථරිත්වා උපරි සාලිසීසානි සන්ථරන්ති. එවං එකන්තරිකං කත්වා සන්ථරන්තා කොට්ඨකං පූරෙත්වා ද්වාරං පිදහන්ති[Pg.184], තිවස්සසම්පත්තකාලෙ කොට්ඨකං විවරන්ති. විවටකාලෙ සකලනගරං සුගන්ධගන්ධිකං හොති. සාලිම්හි පහතෙ ධුත්තා ථුසෙ කිණිත්වා ගණ්හන්ති, කුණ්ඩකං පන චූළුපට්ඨාකා ලභන්ති. මුසලඝට්ටිතකෙ සාලිතණ්ඩුලෙ විචිනිත්වා ගණ්හන්ති. තෙ සුවණ්ණහීරකපච්ඡියං පක්ඛිපිත්වා සතකාලං පරිස්සාවෙත්වා ගහිතෙ පක්කුථිතජාතිරසෙ එකවාරං පක්ඛිපිත්වා උද්ධරන්ති, පමුඛට්ඨානං සුමනපුප්ඵසදිසං හොති. තං භොජනං සුවණ්ණසරකෙ පක්ඛිපිත්වා පක්කුථිතඅප්පොදකමධුපායාසපූරිතස්ස රජතථාලස්ස උපරි කත්වා ආදාය ගන්ත්වා සෙට්ඨිපුත්තස්ස පුරතො ඨපෙන්ති.

Then, sixty nurses were provided for him, and they nurtured him with ease, as if he were a divine prince. His food arrangement was as follows: they plowed a plot of land sixty karīsas in size and nourished it with three kinds of water. When the water channels entered the fields, they poured many thousands of jars of milk-water and fragrant water into them. At the time of the rice heads forming milk, to prevent creatures like parrots and others from soiling them and to ensure the tenderness of the rice grains, they placed stakes at intervals along the perimeter, covering them with matting supported by crossbeams, enclosing the entire area with screens and guarding it on all sides. When the crop ripened, they prepared the granary with the four kinds of fragrances and further perfumed it with the best scents. Many thousands of men descended into the field, cut the rice heads from their stalks, bundled them into fistfuls, tied them with strings, and dried them. Then, they spread fragrant substances on the lower floor of the granary and laid the rice heads on top. Filling the granary layer by layer in this manner, they sealed the door and opened it only when three years had passed. When opened, the entire city became filled with fragrance. When the rice was pounded, traders bought the husks, while the minor attendants received the rice bran. They selected and collected the rice grains pounded by the pestle. Placing them in a golden and jeweled basket, they sifted them a hundred times. Then, they dipped them once in the extracted, well-cooked, pure essence and lifted them out—the foremost portion resembled sumanā flowers. They placed this food in a golden dish and set it upon a silver plate filled with well-cooked, slightly watery honey-rice-gruel. Carrying it, they placed it before the merchant’s son.

සො අත්තනො යාපනමත්තං භුඤ්ජිත්වා ගන්ධවාසිතෙන උදකෙන මුඛං වික්ඛාලෙත්වා හත්ථපාදෙ ධොවති. අථස්ස ධොතහත්ථපාදස්ස නානප්පකාරං මුඛවාසං උපනෙන්ති. තස්ස අක්කමනට්ඨානෙ වරපොත්ථකචිත්තත්ථරණං අත්ථරන්ති. හත්ථපාදතලානිස්ස බන්ධුජීවකපුප්ඵවණ්ණානි හොන්ති, සතකාලවිහතකප්පාසස්ස විය ඵස්සො, පාදතලෙසු මණිකුණ්ඩලාවත්තවණ්ණානි ලොමානි ජායිංසු. සො කස්සචිදෙව කුජ්ඣිත්වා ‘‘ආජානාහි භූමිං අක්කමිස්සාමී’’ති වදති. තස්ස වයප්පත්තස්ස තිණ්ණං උතූනං අනුච්ඡවිකෙ තයො පාසාදෙ කාරෙත්වා නාටකානි ච උපට්ඨාපෙසුං. සො මහාසම්පත්තිං අනුභවන්තො දෙවො මඤ්ඤෙ පටිවසති.

Having eaten just enough to sustain himself, he washes his mouth with fragrant water and washes his hands and feet. Then, when his hands and feet are washed, various kinds of mouth fresheners are presented to him. A beautiful, painted carpet is spread in the place where he will step. The palms of his hands and soles of his feet are the color of bandhujīvaka flowers, and their touch is as soft as cotton beaten a hundred times. On the soles of his feet, curling hairs the color of jeweled earrings grew. If ever he becomes angry with someone, he says, "Know that I am about to tread upon the ground!" For him, when he came of age, three palaces suitable for the three seasons were built, and theatrical performances were arranged. Enjoying great prosperity, he lives as if he were a god.

අථ අම්හාකං සත්ථරි සබ්බඤ්ඤුතං පත්වා පවත්තිතවරධම්මචක්කෙ රාජගහං උපනිස්සාය විහරන්තෙ පාදලොමදස්සනත්ථං රඤ්ඤා මාගධෙන පක්කොසාපෙත්වා අසීතියා ගාමියසහස්සෙහි සද්ධිං සත්ථු සන්තිකං පහිතො ධම්මදෙසනං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො සත්ථාරං පබ්බජ්ජං යාචි. අථ නං භගවා ‘‘අනුඤ්ඤාතොසි මාතාපිතූහී’’ති පුච්ඡිත්වා අනනුඤ්ඤාතභාවං සුත්වා ‘‘න ඛො, සොණ, තථාගතා මාතාපිතූහි අනනුඤ්ඤාතං පුත්තං පබ්බාජෙන්තී’’ති පටික්ඛිපි. සො ‘‘සාධු භගවා’’ති තථාගතස්ස වචනං සිරසා සම්පටිච්ඡිත්වා මාතාපිතූනං සන්තිකං ගන්ත්වා අනුජානාපෙත්වා සත්ථු සන්තිකං ආගම්ම අඤ්ඤතරස්ස භික්ඛුනො සන්තිකෙ පබ්බජි. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරතො පනස්ස පබ්බජ්ජාවිධානං පාළියං (මහාව. 243) ආගතමෙව.

Then, while our Teacher, having attained omniscience and set in motion the excellent Wheel of the Dhamma, was dwelling near Rājagaha, Soṇa was summoned by the Magadhan king to see the hairs on his feet. He was sent with eighty thousand villagers to the Teacher’s presence. Having heard the Dhamma discourse and gained faith, he requested ordination from the Teacher. The Blessed One then asked him, “Have you been permitted by your parents?” Hearing that he had not, the Blessed One refused, saying, “Soṇa, the Tathāgatas do not ordain a son without his parents’ permission.” Saying, “Very well, Blessed One,” he respectfully accepted the Tathāgata’s words, went to his parents, obtained their consent, returned to the Teacher, and was ordained in the presence of a certain monk. This is a brief account; the detailed procedure of his ordination is found in the Pāli (Mahāvagga 243).

තස්ස පබ්බජ්ජඤ්ච උපසම්පදඤ්ච ලභිත්වා රාජගහෙ විහරන්තස්ස සම්බහුලා ඤාතිසාලොහිතා ච සන්දිට්ඨසම්භත්තා ච සක්කාරසම්මානං ආහරන්ති, රූපනිප්ඵත්තියා [Pg.185] වණ්ණං කථෙන්ති, අඤ්ඤෙපි ජනා පස්සිතුං ආගච්ඡන්ති. ථෙරො චින්තෙසි – ‘‘මම සන්තිකං බහූ ජනා ආගච්ඡන්ති, කම්මට්ඨානෙ වා විපස්සනාය වා කම්මං කාතුං කථං සක්ඛිස්සාමි, යංනූනාහං සත්ථු සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං කථාපෙත්වා සීතවනසුසානං ගන්ත්වා සමණධම්මං කරෙය්‍යං. තත්‍ර හි සුසානන්ති ජිගුච්ඡිත්වා බහූ ජනා නාගමිස්සන්ති, එවංසන්තෙ මම කිච්චං මත්ථකං පාපුණිස්සතී’’ති සත්ථු සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං කථාපෙත්වා සීතවනං ගන්ත්වා සමණධම්මං කාතුං ආරභි. සො චින්තෙසි – ‘‘මය්හං සරීරං පරමසුඛුමාලං, න ඛො පන සක්කා සුඛෙනෙව සුඛං පාපුණිතුං, කායං කිලමෙත්වාපි සමණධම්මං කාතුං වට්ටතී’’ති. තතො ඨානචඞ්කමමෙව අධිට්ඨාය පධානමකාසි. තස්ස සුඛුමාලානං පාදතලානං අන්තන්තෙහි ඵොටා උට්ඨාය භිජ්ජිංසු, චඞ්කමො එකලොහිතොව අහොසි. පාදෙසු අවහන්තෙසු ජණ්ණුකෙහිපි හත්ථෙහිපි වායමිත්වා චඞ්කමති. එවං වීරියං දළ්හං කරොන්තොපි ඔභාසමත්තම්පි නිබ්බත්තෙතුං අසක්කොන්තො චින්තෙසි – ‘‘සචෙ අඤ්ඤොපි ආරද්ධවීරියො භවෙය්‍ය, මාදිසොව භවෙය්‍ය. අහං ඛො පන එවං වායමන්තොපි මග්ගං වා ඵලං වා උප්පාදෙතුං න සක්කොමි, අද්ධා නෙවාහං උග්ඝටිතඤ්ඤූ, න විපඤ්චිතඤ්ඤූ, න නෙය්‍යො, පදපරමෙන මයා භවිතබ්බං. කිං මෙ පබ්බජ්ජාය, හීනායාවත්තිත්වා භොගෙ ච භුඤ්ජිස්සාමි පුඤ්ඤානි ච කරිස්සාමී’’ති.

After receiving his going forth and higher ordination, while dwelling in Rājagaha, many relatives and blood relations, as well as acquaintances and friends, brought him honor and respect, praising the perfection of his form, and other people also came to see him. The elder thought: “Many people come to me; how will I be able to do the work on a meditation subject or on insight? What if I were to request a meditation subject from the Teacher, go to the Sītavana charnel ground, and practice the ascetic’s duties? There, being disgusted by the charnel ground, many people will not come, and in this way my task will reach its culmination.” Having requested a meditation subject from the Teacher, he went to Sītavana and began to practice the ascetic’s duties. He reflected: “My body is extremely delicate, but it is not possible to attain happiness through happiness alone. It is fitting to practice the ascetic’s duties even by exhausting the body.” Then, resolving on only standing and walking meditation, he made an effort. On the edges of his tender soles, blisters arose and burst, and the walking path became as if one mass of blood. When his feet could not carry him, he strove by walking on his knees and hands. Though he made such a firm effort, he was unable to produce even a glimmer of light, and he thought: “If any other were to be of aroused effort, he would be just like me. Yet, though I strive in this way, I am not able to generate the path or its fruit. Surely, I am not one of quick understanding, nor one of expanded understanding, nor one who can be guided. I must be one for whom the words are the limit. What is the use of my going forth? I will return to the lower life, enjoy possessions, and make merit.”

තස්මිං සමයෙ සත්ථා ථෙරස්ස විතක්කං ඤත්වා සායන්හසමයෙ භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො තත්ථ ගන්ත්වා ලොහිතෙන ඵුට්ඨං චඞ්කමං දිස්වා ථෙරං වීණොවාදෙන (මහාව. 243) ඔවදිත්වා වීරියසමථයොජනත්ථාය තස්ස කම්මට්ඨානං කථෙත්වා ගිජ්ඣකූටමෙව ගතො. සොණත්ථෙරොපි දසබලස්ස සම්මුඛා ඔවාදං ලභිත්වා නචිරස්සෙව අරහත්තෙ පතිට්ඨාසි. අථ සත්ථා අපරභාගෙ ජෙතවනෙ භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො ධම්මං දෙසෙන්තො ථෙරං ආරද්ධවීරියානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

At that time, the Teacher, knowing the elder’s thought, went there in the evening surrounded by the Sangha of bhikkhus. Seeing the walking path stained with blood, he advised the elder with the simile of the lute, explained a meditation subject for the purpose of balancing energy and tranquility, and went to Gijjhakūṭa. The elder Soṇa, having received the advice in the presence of the Ten-Powered One, was established in arahantship not long after. Then, at a later time, while teaching the Dhamma in Jetavana surrounded by the Sangha of bhikkhus, the Teacher established the elder in the foremost position among those of aroused energy.

සොණකුටිකණ්ණත්ථෙරවත්ථු

The Story of the Elder Soṇa Kuṭikaṇṇa

206. අට්ඨමෙ කල්‍යාණවාක්කරණානන්ති වාක්කරණං වුච්චති වචනකිරියා, මධුරවචනානන්ති අත්ථො. අයඤ්හි ථෙරො දසබලෙන සද්ධිං එකගන්ධකුටියා තථාගතස්ස [Pg.186] මධුරෙන සරෙන ධම්මකථං කථෙසි. අථස්ස සත්ථා සාධුකාරං අදාසි. තස්මා සො කල්‍යාණවාක්කරණානං අග්ගො නාම ජාතො. සොණොති තස්ස නාමං, කොටිඅග්ඝනකං පන කණ්ණපිළන්ධනං ධාරෙසි. තස්මා කුටිකණ්ණොති වුච්චති, කොටිකණ්ණොති අත්ථො.

206. In the eighth chapter, regarding “of those with beautiful speech” (kalyāṇavākkaraṇānaṃ): vākkaraṇaṃ is called the act of speaking; the meaning is “of sweet speech.” For this elder, in the same fragrant hut with the Ten-Powered One, gave a Dhamma talk with a sweet voice like the Tathāgata's. Then the Teacher gave his approval. Therefore, he became known as the foremost of those with beautiful speech. His name was Soṇa, and he wore an ear ornament worth ten million. Therefore, he was called Kuṭikaṇṇa, which is to say, Koṭikaṇṇa.

තස්ස පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයම්පි පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ පුරිමනයෙනෙව මහාජනෙන සද්ධිං විහාරං ගන්ත්වා පරිසපරියන්තෙ ඨත්වා සත්ථු ධම්මං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං කල්‍යාණවාක්කරණානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා ‘‘මයාපි අනාගතෙ එකස්ස බුද්ධස්ස සාසනෙ කල්‍යාණවාක්කරණානං අග්ගෙන භවිතුං වට්ටතී’’ති චින්තෙත්වා දසබලං නිමන්තෙත්වා සත්තාහං මහාදානං දත්වා, ‘‘භන්තෙ, යං භික්ඛුං තුම්හෙ ඉතො සත්තදිවසමත්ථකෙ කල්‍යාණවාක්කරණානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපයිත්ථ, අහම්පි ඉමස්ස අධිකාරකම්මස්ස ඵලෙන අනාගතෙ එකස්ස බුද්ධස්ස සාසනෙ තථාරූපො භවෙය්‍ය’’න්ති පත්ථනං අකාසි. සත්ථා තස්ස අනන්තරායං දිස්වා ‘‘අනාගතෙ ගොතමබුද්ධස්ස සාසනෙ කල්‍යාණවාක්කරණානං අග්ගො භවිස්සසී’’ති බ්‍යාකරිත්වා පක්කාමි.

This is the sequential account of his foundational deeds: In the time of the Buddha Padumuttara, in the same way as before, he went to the monastery with a large crowd and, standing at the edge of the assembly listening to the Teacher’s Dhamma, he saw the Teacher establish a certain bhikkhu in the foremost position among those with beautiful speech. He thought, “In the future, in the dispensation of a Buddha, it would be fitting for me too to be the foremost among those with beautiful speech.” He then invited the Ten-Powered One and gave a great offering for seven days, and made this aspiration: “Venerable sir, just as you established a bhikkhu in the foremost position among those with beautiful speech seven days ago, may I too, by the fruit of this foundational deed, become likewise in the dispensation of a future Buddha.” The Teacher, seeing no obstacle for him, made the prediction, “In the future, in the dispensation of the Buddha Gotama, you will be the foremost among those with beautiful speech,” and then departed.

සොපි යාවජීවං කුසලං කත්වා කප්පසතසහස්සං දෙවෙසු ච මනුස්සෙසු ච සංසරන්තො අම්හාකං දසබලස්ස උප්පත්තිතො පුරෙතරමෙව දෙවලොකා චවිත්වා කාළියා නාම කුරරඝරිකාය උපාසිකාය කුච්ඡිස්මිං පටිසන්ධිං ගණ්හි. සා පරිපක්කෙ ගබ්භෙ රාජගහනගරෙ අත්තනො කුලනිවෙසනං ආගතා.

He too, having done wholesome deeds for as long as he lived and having wandered for a hundred thousand eons among devas and humans, passed away from the deva world even before the arising of our Ten-Powered One and took rebirth-linking in the womb of a laywoman named Kāḷiyā, a potter’s wife. When her pregnancy was complete, she came to her family’s residence in the city of Rājagaha.

තස්මිං සමයෙ අම්හාකං සත්ථා සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො ඉසිපතනෙ ධම්මචක්කං පවත්තෙසි. ධම්මචක්කප්පවත්තනෙ දසසහස්සචක්කවාළදෙවතා සන්නිපතිංසු. තත්ථ එකො අට්ඨවීසතියා යක්ඛසෙනාපතීනං අබ්භන්තරෙ සාතාගිරො නාම යක්ඛො දසබලස්ස ධම්මකථං සුත්වා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාය චින්තෙසි – ‘‘කිං නු ඛො අයං එවං මධුරධම්මකථා මම සහායෙන හෙමවතෙන සුතා න සුතා’’ති? සො දෙවසඞ්ඝස්ස අන්තරෙ ඔලොකෙන්තො තං අපස්සිත්වා ‘‘අද්ධා මම සහායො තිණ්ණං රතනානං උප්පන්නභාවං න ජානාති, ගච්ඡාමි දසබලස්ස චෙව වණ්ණං කථෙස්සාමි, පටිවිද්ධධම්මඤ්ච ආරොචෙස්සාමී’’ති අත්තනො පරිසාය සද්ධිං රාජගහමත්ථකෙන තස්ස සන්තිකං පායාසි.

At that time, our Teacher, having attained omniscience, set the Wheel of Dhamma in motion at Isipatana. At the setting in motion of the Wheel of Dhamma, deities from ten thousand world-systems assembled. There, one among the twenty-eight yaksha generals, a yaksha named Sātāgira, having heard the Dhamma talk of the Ten-Powered One and having been established in the fruit of stream-entry, thought: “I wonder, has this sweet Dhamma talk been heard by my companion Hemavata or not?” Looking within the assembly of devas and not seeing him, he thought: “Surely my companion does not know of the arising of the Three Jewels. I shall go and both praise the Ten-Powered One and announce the Dhamma I have penetrated.” With his retinue, he set out over Rājagaha to his companion's presence.

හෙමවතොපි [Pg.187] තියොජනසහස්සං හිමවන්තං අකාලපුප්ඵිතං දිස්වා ‘‘මම සහායෙන සාතාගිරෙන සද්ධිං හිමවන්තකීළිතං කීළිස්සාමී’’ති අත්තනො පරිසාය සද්ධිං රාජගහමත්ථකෙනෙව පායාසි. තෙසං ද්වින්නම්පි අග්ගබලකායා කුලඝරිකාය කාළිඋපාසිකාය නිවෙසනමත්ථකෙ සමාගන්ත්වා ‘‘තුම්හෙ කස්ස පරිසා, මයං සාතාගිරස්ස. තුම්හෙ කස්ස පරිසා, මයං හෙමවතස්සා’’ති ආහංසු. තෙ හට්ඨතුට්ඨාව ගන්ත්වා තෙසං යක්ඛසෙනාපතීනං ආරොචයිංසු. තෙපි තංඛණඤ්ඤෙව උපාසිකාය නිවෙසනමත්ථකෙ සමාගච්ඡිංසු. සාතාගිරො හෙමවතං ආහ – ‘‘කහං, සම්ම, ගච්ඡසී’’ති? තව සන්තිකං සම්මාති. කිංකාරණාති? හිමවන්තං පුප්ඵිතං දිස්වා තයා සද්ධිං තත්ථ කීළිස්සාමීති. ත්වං පන, සම්ම, කහං ගච්ඡසීති? තව සන්තිකං, සම්මාති. කිංකාරණාති? ත්වං හිමවන්තස්ස කෙන පුප්ඵිතභාවං ජානාසීති? න ජානාමි, සම්මාති. සුද්ධොදනමහාරාජස්ස පුත්තො සිද්ධත්ථකුමාරො දසසහස්සිලොකධාතුං කම්පෙත්වා පටිවිද්ධසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණො දසසහස්සචක්කවාළදෙවතානං මජ්ඣෙ අනුත්තරං ධම්මචක්කං පවත්තෙසි. තස්ස පවත්තිතභාවං න ජානාසීති? න ජානාමි, සම්මාති. ත්වං එත්තකමෙව ඨානං පුප්ඵිතන්ති අඤ්ඤාසි, තස්ස පන පුරිසස්ස සක්කාරත්ථාය සකලදසසහස්සචක්කවාළං එකමාලාගුළසදිසං අජ්ජ ජාතං සම්මාති. මාලා තාව පුප්ඵන්තු, තයා සො සත්ථා අක්ඛීනි පූරෙත්වා දිට්ඨොති. ආම, සම්ම, සත්ථා ච මෙ දිට්ඨො, ධම්මො ච සුතො, අමතඤ්ච පීතං. අහං ‘‘එතං අමතධම්මං තම්පි ජානාපෙස්සාමී’’ති තව සන්තිකං ආගතොස්මි, සම්මාති. තෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤං කථෙන්තානංයෙව උපාසිකා සිරිසයනතො උට්ඨාය නිසින්නා තං කථාසල්ලාපං සුත්වා සද්දෙ නිමිත්තං ගණ්හි. ‘‘අයං සද්දො උද්ධං, න හෙට්ඨා, අමනුස්සභාසිතො, නො මනුස්සභාසිතො’’ති සල්ලක්ඛෙත්වා ඔහිතසොතා පග්ගහිතමානසා හුත්වා නිසීදි. තතො –

Seeing the Himalayas, three thousand yojanas in extent, adorned with untimely flowers, Hemavata thought, “I will play Himalayan games with my friend Sātāgiri,” and set out with his own retinue, passing over Rājagaha. The chief divisions of both their forces met above the dwelling of the laywoman Kāḷi, a respectable householder, and said, “Whose retinue are you?” “We are Sātāgiri’s.” “Whose retinue are you?” “We are Hemavata’s.” Delighted and overjoyed, they went and informed their yakkha generals. They too arrived instantly above the laywoman’s dwelling. Sātāgiri asked Hemavata, “Where are you going, friend?” “To your presence, friend.” “For what reason?” “Seeing the Himalayas in bloom, I wish to play there with you.” “But you, friend, where are you going?” “To your presence, friend.” “For what reason?” “Do you know why the Himalayas are in bloom?” “I do not know, friend.” “The son of King Suddhodana, Prince Siddhattha, having shaken the ten-thousandfold world-system, has penetrated to all-knowing wisdom and set rolling the supreme Wheel of Dhamma amidst the deities of the ten-thousand world-systems. Do you not know of its being set rolling?” “I do not know, friend.” “You only knew that this place was blooming, but today, in honor of that great being, the entire ten-thousandfold world-system has become like a single cluster of garlands, friend.” “Let the flowers bloom for now; have you seen that Teacher with your own eyes?” “Yes, friend, I have seen the Teacher, heard the Dhamma, and drunk the Deathless. Thinking, ‘I will inform him of this Deathless Dhamma too,’ I have come to your presence, friend.” While they were conversing thus, the laywoman rose from her fine bed, sat down, and upon hearing their conversation, took note of the sound’s characteristics. ‘This sound is from above, not below; it is non-human speech, not human,’ she considered, and with attentive ears and a focused mind, she sat. Then—

‘‘අජ්ජ පන්නරසො උපොසථො (ඉති සාතාගිරො යක්ඛො),දිබ්බා රත්ති උපට්ඨිතා;

අනොමනාමං සත්ථාරං,හන්ද පස්සාම ගොතම’’න්ති. (සු. නි. 153) –

“Today is the fifteenth, the Uposatha day (so spoke the yakkha Sātāgira), a divine night has arrived; come, let us see the Teacher of peerless name, Gotama.”

එවං [Pg.188] සාතාගිරෙන වුත්තෙ –

When Sātāgira had spoken thus—

‘‘කච්චි මනො සුපණිහිතො (ඉති හෙමවතො යක්ඛො),සබ්බභූතෙසු තාදිනො;

කච්චි ඉට්ඨෙ අනිට්ඨෙ ච,සඞ්කප්පස්ස වසීකතා’’ති. (සු. නි. 154);

“Is the mind of that Impartial One well-directed towards all beings?” (so spoke Hemavata the yakkha), “And with regard to the liked and the disliked, are his thoughts brought under control?”

එවං හෙමවතො සත්ථු කායසමාචාරඤ්ච ආජීවඤ්ච මනොසමාචාරඤ්ච පුච්ඡි. පුච්ඡිතං පුච්ඡිතං සාතාගිරො විස්සජ්ජෙසි. එවං සත්ථු සරීරවණ්ණගුණවණ්ණකථනවසෙන හෙමවතසුත්තන්තෙ නිට්ඨිතෙ හෙමවතො සහායකස්ස ධම්මදෙසනානුසාරෙන ඤාණං පෙසෙත්වා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහි.

Thus, Hemavata asked about the Teacher’s bodily conduct, livelihood, and mental conduct. Sātāgira answered each question that was asked. When the Hemavata Sutta, which proceeded by way of describing the Teacher's physical beauty and his virtues, was concluded, Hemavata, by directing his knowledge in accordance with his companion's discourse on the Dhamma, became established in the fruit of stream-entry.

අථ, කාළී උපාසිකා, පරස්ස ධම්මෙ දෙසීයමානෙ තථාගතං අදිට්ඨපුබ්බාව හුත්වා අනුස්සවප්පසාදං උප්පාදෙත්වා පරස්ස වඩ්ඪිතං භොජනං භුඤ්ජමානා විය සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාසි. සා සබ්බමාතුගාමානං අන්තරෙ පඨමකසොතාපන්නා සබ්බජෙට්ඨිකා අහොසි. තස්සා සහ සොතාපත්තිභාවෙන තමෙව රත්තිං ගබ්භවුට්ඨානං ජාතං, පටිලද්ධදාරකස්ස නාමග්ගහණදිවසෙ සොණොති නාමං අකාසි. සා යථාරුචියා කුලගෙහෙ වසිත්වා කුලඝරමෙව අගමාසි.

Then, the laywoman Kāḷī, though she had never seen the Tathāgata before, while the Dhamma was being taught by another, generated faith based on what she had heard. Just as one partakes of food served by another, she was established in the fruit of stream-entry. She became the first stream-enterer among all women, the most senior of them all. That very night, simultaneously with her attainment of stream-entry, she gave birth. On the naming day of the child she had received, she named him Soṇa. Having lived for a time in her marital home as she pleased, she returned to her own family's house.

තස්මිං සමයෙ මහාකච්චානත්ථෙරො තං නගරං උපනිස්සාය උපවත්තෙ පබ්බතෙ පටිවසති. උපාසිකා ථෙරං උපට්ඨාති. ථෙරො නිබද්ධං තස්සා නිවෙසනං ගච්ඡති. සොණදාරකොපි නිබද්ධං ථෙරස්ස සන්තිකෙ විචරන්තො විස්සාසිකො අහොසි. සො අපරෙන සමයෙන ථෙරස්ස සන්තිකෙ පබ්බජි. ථෙරො තං උපසම්පාදෙතුකාමො තීණි වස්සානි ගණං පරියෙසිත්වා උපසම්පාදෙසි. සො උපසම්පන්නො කම්මට්ඨානං කථාපෙත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පත්වා ථෙරස්සෙව සන්තිකෙ සුත්තනිපාතං උග්ගණ්හිත්වා වුත්ථවස්සො පවාරෙත්වා සත්ථාරං පස්සිතුකාමො හුත්වා උපජ්ඣායං ආපුච්ඡි. ථෙරො ආහ – ‘‘සොණ, තයි ගතෙ සත්ථා තං එකගන්ධකුටියං වසාපෙත්වා ධම්මං අජ්ඣෙසිස්සති, ත්වං ධම්මං කථෙස්සසි. සත්ථා තව ධම්මකථාය පසීදිත්වා තුය්හං වරං දස්සති. ත්වං වරං ගණ්හන්තො ඉමඤ්ච ඉමඤ්ච ගණ්හාහි, මම වචනෙන දසබලස්ස පාදෙ වන්දාහී’’ති. සො උපජ්ඣායෙන අනුඤ්ඤාතො මාතුඋපාසිකාය ගෙහං ගන්ත්වා ආරොචෙසි. සාපි ‘‘සාධු[Pg.189], තාත, ත්වං දසබලං පස්සිතුං ගච්ඡන්තො ඉමං කම්බලං ආහරිත්වා සත්ථු වසනගන්ධකුටියා භූමත්ථරණං කත්වා අත්ථරාහී’’ති කම්බලං අදාසි. සොණත්ථෙරො තං ආදාය සෙනාසනං සංසාමෙත්වා අනුපුබ්බෙන සත්ථු වසනට්ඨානං ගන්ත්වා දසබලස්ස බුද්ධාසනෙ නිසින්නවෙලායමෙව උපසඞ්කමිත්වා අභිවාදෙත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි. සත්ථා තෙන සද්ධිං පටිසන්ථාරං කත්වා ආනන්දත්ථෙරං ආමන්තෙසි – ‘‘ආනන්ද, ඉමස්ස භික්ඛුස්ස සෙනාසනං ජානාහී’’ති. ථෙරො සත්ථු අධිප්පායං ඤත්වා අන්තොගන්ධකුටියංයෙව භූමත්ථරණං උස්සාරෙන්තො විය අත්ථරි.

At that time, the Venerable Mahākaccāna was dwelling on a mountain near that city. The laywoman attended to the elder. The elder regularly visited her home. Her son Soṇa also regularly spent time in the elder’s presence and became familiar with him. Later, he went forth under the elder. The elder, wishing to give him the higher ordination, sought a chapter of monks for three years and then gave him the higher ordination. After his higher ordination, having been instructed in a meditation subject, he developed insight and attained arahantship. Having learned the Suttanipāta in the elder’s presence, he completed the rains retreat, performed the Pavāraṇā, and, wishing to see the Teacher, took leave of his preceptor. The elder said, “Soṇa, when you go, the Teacher will have you stay in the same scented chamber and will request you to teach the Dhamma. You will expound the Dhamma. The Teacher, pleased with your Dhamma talk, will grant you a boon. When you receive the boon, ask for these specific things, and on my behalf, pay homage at the feet of the Ten-Powered One.” Permitted by his preceptor, he went to the house of his mother, the laywoman, and informed her. She said, “Good, my dear. As you go to see the Ten-Powered One, take this blanket and spread it as a ground covering in the Teacher’s scented chamber.” She gave him the blanket. Taking it, the Venerable Soṇa put his lodging in order and gradually went to the Teacher’s dwelling place. Just as the Ten-Powered One was seated on the Buddha’s seat, he approached, paid homage, and stood to one side. The Teacher exchanged greetings with him and addressed the Venerable Ānanda: “Ānanda, see to the lodging for this monk.” Knowing the Teacher’s intention, the elder spread the blanket inside the scented chamber itself, preparing it as if it were a raised seat.

අථ ඛො භගවා බහුදෙවරත්තිං අජ්ඣොකාසෙ වීතිනාමෙත්වා විහාරං පාවිසි, ආයස්මාපි ඛො සොණො බහුදෙවරත්තිං අජ්ඣොකාසෙ වීතිනාමෙත්වා විහාරං පාවිසි. සත්ථා පච්ඡිමයාමෙ සීහසෙය්‍යං කප්පෙත්වා පච්චූසසමයෙ වුට්ඨාය නිසීදිත්වා ‘‘එත්තකෙන කාලෙන සොණස්ස කායදරථො පටිප්පස්සද්ධො භවිස්සතී’’ති ඤත්වා ආයස්මන්තං සොණං අජ්ඣෙසි – ‘‘පටිභාතු තං භික්ඛු ධම්මො භාසිතු’’න්ති. සොණත්ථෙරො මධුරස්සරෙන එකබ්‍යඤ්ජනම්පි අවිනාසෙන්තො අට්ඨකවග්ගියානි සුත්තානි (සු. නි. 772 ආදයො) අභාසි. කථාපරියොසානෙ භගවා සාධුකාරං දත්වා ‘‘සුග්ගහිතො තෙ භික්ඛු ධම්මො, මයා දෙසිතකාලෙ ච අජ්ජ ච එකසදිසාව දෙසනා, කිඤ්චි ඌනං වා අධිකං වා නත්ථී’’ති පසන්නභාවං පකාසෙසි. සොණත්ථෙරොපි ‘‘අයං ඔකාසො’’ති සල්ලක්ඛෙත්වා උපජ්ඣායස්ස වචනෙන දසබලං වන්දිත්වා විනයධරපඤ්චමෙන ගණෙන උපසම්පදං ආදිං කත්වා සබ්බෙ වරෙ යාචි, සත්ථා අදාසි. පුන ථෙරො මාතුඋපාසිකාය වචනෙන වන්දිත්වා ‘‘අයං, භන්තෙ, උපාසිකාය තුම්හාකං වසනගන්ධකුටියං භූමත්ථරණත්ථං කම්බලො පහිතො’’ති කම්බලං දත්වා උට්ඨායාසනා සත්ථාරං වන්දිත්වා පදක්ඛිණං කත්වා පක්කාමි. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරතො පන ථෙරස්ස පබ්බජ්ජං ආදිං කත්වා සබ්බං සුත්තෙ ආගතමෙව.

Then the Blessed One, having spent much of the night in the open air, entered the dwelling. The venerable Soṇa also, having spent much of the night in the open air, entered the dwelling. The Teacher, having lain down in the lion's posture in the last watch of the night, rose at dawn and sat down, knowing, "By this time Soṇa’s bodily fatigue will have subsided." He then addressed the venerable Soṇa: "Monk, let the Dhamma occur to you to speak." The elder Soṇa, with a sweet voice, not losing even a single syllable, recited the Aṭṭhakavagga suttas (beginning with Snp 4.1). At the end of the discourse, the Blessed One gave his approval, saying: "Well grasped by you, monk, is the Dhamma. The teaching I gave then and the one today are exactly alike—there is nothing lacking or excessive." Thus he revealed his pleased state. The elder Soṇa, recognizing this as an opportunity, by the word of his preceptor, paid homage to the Ten-Powered One. Then, with a group of five, with a Vinaya-expert as the fifth, he requested all the boons, starting with the higher ordination. The Teacher granted them. Again, the elder, by the word of his mother, the lay follower, paid homage and said: "Venerable sir, this blanket has been sent by the lay follower, my mother, for you to use as a floor covering in your fragrant hut." Having given the blanket, he rose from his seat, paid homage to the Teacher, circumambulated him, and departed. This is the summary here; in detail, however, everything from the elder's going forth onward is just as it appears in the sutta.

ඉති ථෙරො සත්ථු සන්තිකා අට්ඨ වරෙ ලභිත්වා උපජ්ඣායස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා සබ්බං තං පවත්තිං ආරොචෙසි. පුනදිවසෙ මාතුඋපාසිකාය නිවෙසනද්වාරං ගන්ත්වා භික්ඛාය අට්ඨාසි. උපාසිකා ‘‘පුත්තො කිර මෙ ද්වාරෙ ඨිතො’’ති සුත්වා වෙගෙන ආගන්ත්වා අභිවාදෙත්වා හත්ථතො පත්තං ගහෙත්වා [Pg.190] අන්තොනිවෙසනෙ නිසීදාපෙත්වා භොජනං අදාසි. අථ නං භත්තකිච්චපරියොසානෙ ආහ – ‘‘දිට්ඨො තෙ, තාත, දසබලො’’ති? ආම උපාසිකෙති. වන්දිතො තෙ මම වචනෙනාති? ආම වන්දිතො, සොපි ච මෙ කම්බලො තථාගතස්ස වසනට්ඨානෙ භූමත්ථරණං කත්වා අත්ථතොති. කිං, තාත, තයා කිර සත්ථු ධම්මකථා කථිතා, සත්ථාරා ච තෙ සාධුකාරො දින්නොති? තයා කථං ඤාතං උපාසිකෙති? තාත, මය්හං ගෙහෙ අධිවත්ථා දෙවතා දසබලෙන තුය්හං සාධුකාරං දින්නදිවසෙ ‘‘සකලදසසහස්සචක්කවාළෙ දෙවතා සාධුකාරං අදංසූ’’ති ආහ – තාත, තයා කථිතධම්මකථං බුද්ධානං කථිතනියාමෙනෙව මය්හම්පි කථෙතුං පච්චාසීසාමීති. ථෙරො මාතු කථං සම්පටිච්ඡි. සා තස්ස අධිවාසනං විදිත්වා ද්වාරෙ මණ්ඩපං කාරෙත්වා දසබලස්ස කථිතනියාමෙනෙව අත්තනො ධම්මකථං කථාපෙසීති වත්ථු එත්ථ සමුට්ඨිතං. සත්ථා අපරභාගෙ අරියගණමජ්ඣෙ නිසින්නො ථෙරං කල්‍යාණවාක්කරණානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

Thus the elder, having received eight boons from the Teacher, went to his preceptor and reported all that had happened. The next day, he went to the door of the house of his mother, the lay follower, and stood for alms. The lay follower, hearing, "It seems my son is standing at the door," quickly came out, paid homage, took the bowl from his hand, seated him inside the house, and offered food. After he had finished his meal, she asked him, "Dear son, have you seen the Ten-Powered One?" "Yes, lay follower." "Was homage paid to him by my word?" "Yes, homage was paid. Moreover, that blanket of mine has been spread as a ground covering in the Tathāgata's dwelling place." "What, dear son? Is it true that you gave a Dhamma talk to the Teacher, and that the Teacher gave you his approval?" "How do you know, lay follower?" "Dear son, the deity dwelling in my house told me on the day the Ten-Powered One gave you his approval: ‘The deities of the entire ten-thousandfold world system gave their approval.’ Dear son, I wish to hear the Dhamma talk you gave, just as it was spoken in the manner of the Buddhas." The elder consented to his mother's words. She, knowing his acceptance, had a pavilion built at the door and had him deliver the Dhamma talk in the same manner as the Ten-Powered One had spoken. This is the origin story here. Later, the Teacher, seated amidst the assembly of noble ones, placed the elder foremost among those with gracious speech.

සීවලිත්ථෙරවත්ථු

The Story of the Elder Sīvali

207. නවමෙ ලාභීනං යදිදං සීවලීති ඨපෙත්වා තථාගතං ලාභීනං භික්ඛූනං සීවලිත්ථෙරො අග්ගොති දස්සෙති. තස්ස පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයම්පි අතීතෙ පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ වුත්තනයෙනෙව විහාරං ගන්ත්වා පරිසපරියන්තෙ ඨිතො ධම්මං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං ලාභීනං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා ‘‘මයාපි අනාගතෙ එවරූපෙන භවිතුං වට්ටතී’’ති දසබලං නිමන්තෙත්වා පුරිමනයෙනෙව සත්තාහං මහාදානං දත්වා ‘‘භගවා අහම්පි ඉමිනා අධිකාරකම්මෙන අඤ්ඤං සම්පත්තිං න පත්ථෙමි, අනාගතෙ පන එකස්ස බුද්ධස්ස සාසනෙ අහම්පි තුම්හෙහි සො එතදග්ගෙ ඨපිතභික්ඛු විය ලාභීනං අග්ගො භවෙය්‍ය’’න්ති පත්ථනං අකාසි. සත්ථා අනන්තරායං දිස්වා ‘‘අයං තෙ පත්ථනා අනාගතෙ ගොතමස්ස බුද්ධස්ස සාසනෙ සමිජ්ඣිස්සතී’’ති බ්‍යාකරිත්වා පක්කාමි.

207. In the ninth chapter, it is shown that among the bhikkhus who are recipients of requisites, Sīvali is the foremost, with the exception of the Tathāgata. His sequential story concerning his meritorious deeds is as follows: In the past, during the time of the Buddha Padumuttara, as previously described, he went to the monastery, stood at the edge of the assembly, and listened to the Dhamma. Seeing the Teacher appoint a certain bhikkhu as foremost among the recipients of requisites, he thought, 'It would be fitting for me to become like this in the future.' He invited the Ten-Powered One and, in the same way as before, offered a great almsgiving for seven days. He then made this aspiration: 'Venerable Sir, through this foundational meritorious deed, I do not aspire to any other attainment. But in the future, in the dispensation of a Buddha, may I too become the foremost among the recipients of requisites, just like that bhikkhu appointed by you to that foremost position.' The Teacher, seeing no obstacle, declared, 'Your aspiration will be fulfilled in the future, in the dispensation of the Buddha Gotama,' and then departed.

සොපි කුලපුත්තො යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො විපස්සීබුද්ධකාලෙ බන්ධුමතීනගරතො අවිදූරෙ එකස්මිං ගාමෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි. තස්මිං සමයෙ බන්ධුමතීනගරවාසිනො රඤ්ඤා සද්ධිං සාකච්ඡිත්වා සාකච්ඡිත්වා දසබලස්ස [Pg.191] දානං දෙන්ති. තෙ එකදිවසං සබ්බෙව එකතො හුත්වා දානං දෙන්තා ‘‘කිං නු ඛො අම්හාකං දානමුඛෙ නත්ථී’’ති මධුඤ්ච ගුළදධිඤ්ච න අද්දසංසු. තෙ ‘‘යතො කුතොචි ආහරිස්සාමා’’ති ජනපදතො නගරං පවිසනමග්ගෙ පුරිසං ඨපෙසුං. තදා එස කුලපුත්තො අත්තනො ගාමතො ගුළදධිවාරකං ගහෙත්වා ‘‘කිඤ්චිදෙව ආහරිස්සාමී’’ති නගරං ගච්ඡන්තො මුඛං ධොවිත්වා ‘‘ධොතහත්ථපාදො පවිසිස්සාමී’’ති ඵාසුකට්ඨානං ඔලොකෙන්තො නඞ්ගලසීසමත්තං නිම්මක්ඛිකං දණ්ඩකමධුං දිස්වා ‘‘පුඤ්ඤෙන මෙ ඉදං උප්පන්න’’න්ති ගහෙත්වා නගරං පවිසති. නාගරෙහි ඨපිතපුරිසො තං දිස්වා, ‘‘භො පුරිස, කස්සිමං ආහරසී’’ති පුච්ඡි. න කස්සචි සාමි, වික්කිණිතුං පන මෙ ඉදං ආනීතන්ති. තෙන හි, භො පුරිස, ඉමං කහාපණං ගහෙත්වා එතං මධුඤ්ච ගුළදධිඤ්ච දෙහීති.

That man of good family, having performed wholesome deeds throughout his life, wandered among gods and humans until the time of Vipassī Buddha, when he took rebirth in a village not far from the city of Bandhumatī. At that time, the residents of Bandhumatī, after consulting with the king, were giving alms to the Ten-Powered One. One day, while all were gathered together giving alms, they considered, 'What is missing from our offering?' and saw that there was no honey, molasses, or curd. Thinking, 'We must bring some from somewhere,' they stationed a man on the road leading into the city from the countryside. Just then, that man of good family, taking a pot of molasses-curd from his own village, was going to the city, thinking, 'I will bring something.' Having washed his face, he thought, 'I will enter with washed hands and feet.' While looking for a suitable place, he saw a honeycomb as large as a plowshare, free of flies. Thinking, 'This has arisen for me through my merit,' he took it and entered the city. The man stationed by the city-dwellers saw him and asked, 'Good man, for whom are you bringing this?' 'It is not for anyone, master; I have brought this to sell.' 'In that case, good man, take this coin and give me this honey and molasses-curd.'

සො චින්තෙසි – ‘‘ඉදං න බහුමූලං, අයඤ්ච එකප්පහාරෙනෙව බහුං දෙති, වීමංසිතුං වට්ටතී’’ති. තතො නං ‘‘නාහං එකකහාපණෙන දෙමී’’ති ආහ. යදි එවං, ද්වෙ ගහෙත්වා දෙහීති. ද්වීහිපි න දෙමීති. එතෙනුපායෙන වඩ්ඪන්තං වඩ්ඪන්තං සහස්සං පාපුණි. සො චින්තෙසි – ‘‘අතිඅඤ්ඡිතුං න වට්ටති, හොතු තාව, ඉමස්ස කත්තබ්බකිච්චං පුච්ඡිස්සාමී’’ති. අථ නං ආහ – ‘‘ඉදං න බහුඅග්ඝනකං, ත්වඤ්ච බහුං දෙසි, කෙන කම්මෙන ඉදං ගණ්හාසී’’ති? ඉධ, භො, නගරවාසිනො රඤ්ඤා සද්ධිං පටිවිරුජ්ඣිත්වා විපස්සීදසබලස්ස දානං දෙන්තා ඉදං ද්වයං දානමුඛෙ අපස්සන්තා පරියෙසන්ති. සචෙ ඉදං ද්වයං න ලභිස්සන්ති, නාගරානං පරාජයො භවිස්සති. තස්මා සහස්සං දත්වා ගණ්හාමීති. කිං පනෙතං නාගරානමෙව වට්ටති, න අඤ්ඤෙසං දාතුං වට්ටතීති? යස්ස කස්සචි දාතුං අවාරිතමෙතන්ති. අත්ථි පන තෙ කොචි නාගරානං දානෙ එකදිවසං සහස්සං දාතාති? නත්ථි සම්මාති. ඉමෙසං පන ද්වින්නං සහස්සග්ඝනකභාවං ජානාසීති? ආම ජානාමීති. තෙන හි ගච්ඡ, නාගරානං ආචික්ඛ – ‘‘එකො පුරිසො ඉමානි ද්වෙ මූලෙන න දෙති, සහත්ථෙනෙව දාතුකාමො, තුම්හෙ ඉමෙසං ද්වින්නං කාරණා නිරුස්සුක්කා හොථා’’ති. ත්වං පන මෙ ඉමස්මිං දානමුඛෙ ජෙට්ඨකභාවස්ස කායසක්ඛී හොහීති.

He thought, 'This is not of great value, yet this man offers so much for it at once. It is worth investigating.' Then he said to him, 'I will not give it for one kahāpaṇa.' 'If so, take two and give it.' 'I will not give it even for two.' In this way, increasing the amount, it reached a thousand. He thought, 'It is not right to be too greedy. Let it be. I will ask what this is to be used for.' Then he said to him, 'This is not of great value, yet you offer much. For what purpose do you take this?' 'Here, sir, the city-dwellers, competing with the king in giving alms to Vipassī, the one of Ten Powers, are searching for this pair, not finding it at the head of the offerings. If they do not obtain this pair, the city-dwellers will be defeated. Therefore, I am taking it for a thousand.' 'But is this suitable only for the city-dwellers? Is it not suitable for others to give?' 'It is not forbidden for anyone to give.' 'But is there anyone among the city-dwellers who gives a thousand for a single day's offering?' 'There is not, friend.' 'Do you know that these two are worth a thousand?' 'Yes, I know.' 'Then go, inform the city-dwellers: "A certain man does not give these two for a price; he wishes to give them with his own hand. Because of these two, you may be free from anxiety." And you, be my personal witness to my foremost position in this alms-giving.'

සො ගාමවාසී පරිබ්බයත්ථං ගහිතමාසකෙන පඤ්චකටුකං ගහෙත්වා චුණ්ණං කත්වා දධිතො කඤ්ජියං වාහෙත්වා තත්ථ මධුපටලං පීළෙත්වා පඤ්චකටුකචුණ්ණෙන යොජෙත්වා එකස්මිං පදුමිනිපත්තෙ පක්ඛිපිත්වා තං සංවිදහිත්වා ආදාය [Pg.192] දසබලස්ස අවිදූරෙ ඨානෙ නිසීදි. මහාජනෙන ආහරියමානස්ස සක්කාරස්ස අන්තරෙ අත්තනො පත්තවාරං ඔලොකයමානො ඔකාසං ඤත්වා සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘භගවා අයං මය්හං දුග්ගතපණ්ණාකාරො, ඉමං මෙ අනුකම්පං පටිච්ච ගණ්හථා’’ති. සත්ථා තස්ස අනුකම්පං පටිච්ච චතුමහාරාජදත්තියෙන සෙලමයෙන පත්තෙන තං පටිග්ගහෙත්වා යථා අට්ඨසට්ඨිභික්ඛුසතසහස්සස්ස දිය්‍යමානං න ඛීයති, එවං අධිට්ඨාසි. සොපි කුලපුත්තො නිට්ඨිතභත්තකිච්චං භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං ඨිතො ආහ – ‘‘දිට්ඨො මෙ භගවා අජ්ජ බන්ධුමතීනගරවාසිකෙහි තුම්හාකං සක්කාරො ආහරියමානො, අහම්පි ඉමස්ස කම්මස්ස නිස්සන්දෙන නිබ්බත්තනිබ්බත්තභවෙ ලාභග්ගයසග්ගප්පත්තො භවෙය්‍ය’’න්ති. සත්ථා ‘‘එවං හොතු කුලපුත්තා’’ති වත්වා තස්ස ච නගරවාසීනඤ්ච භත්තානුමොදනං කත්වා පක්කාමි.

The villager, having taken the five pungent spices with a māsaka coin he had for provisions, ground them into a powder. Having strained this through curds or rice-gruel, he pressed a honeycomb into it, mixed it with the powder of the pungent spices, placed it on a single lotus leaf, and having prepared it, he took it and sat down in a place not far from the one of Ten Powers. Watching for his turn among the offerings being brought by the great crowd, and seeing his opportunity, he approached the Teacher and said, “Venerable Sir, this is my humble gift. Out of compassion for me, please accept it.” The Teacher, out of compassion for him, accepted it in the stone bowl given by the Four Great Kings, and made a resolution that it would not be exhausted even when being given to sixty-eight hundred thousand bhikkhus. That man of good family, after the Blessed One had finished his meal, paid homage to him, stood to one side, and said, “Venerable Sir, today I have seen the honor brought to you by the city-dwellers of Bandhumatī. May I, as the fruit of this deed, in every life wherein I am reborn, attain the pinnacle of gain and fame.” The Teacher said, “So be it, man of good family,” and after giving the blessing for the meal to him and to the city-dwellers, he departed.

සොපි කුලපුත්තො යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සුප්පවාසාය රාජධීතාය කුච්ඡිස්මිං පටිසන්ධිං ගණ්හි. පටිසන්ධිග්ගහණතො පට්ඨාය සායං පාතඤ්ච පණ්ණාකාරසතානි පාපුණන්ති, සුප්පවාසා සම්පත්තිං ගච්ඡති. අථ නං පුඤ්ඤවීමංසනත්ථං හත්ථෙන බීජපච්ඡිං ඵුසාපෙන්ති, එකෙකබීජතො සලාකසතම්පි සලාකසහස්සම්පි නිගච්ඡති. එකකරීසඛෙත්තතො පඤ්ඤාසම්පි සට්ඨිපි සකටානි උප්පජ්ජන්ති. කොට්ඨපූරණකාලෙපි කොට්ඨද්වාරං හත්ථෙන ඵුසාපෙන්ති, රාජධීතාය පුඤ්ඤෙන ගණ්හන්තානං ගහිතගහිතට්ඨානං පුන පූරති. පරිපුණ්ණභත්තකුම්භිතොපි ‘‘රාජධීතාය පුඤ්ඤ’’න්ති වත්වා යස්ස කස්සචි දෙන්තානං යාව න උක්කඩ්ඪන්ති, න තාව භත්තං ඛීයති. දාරකෙ කුච්ඡිගතෙයෙව සත්ත වස්සානි අතික්කමිංසු.

That man of good family, having performed wholesome deeds throughout his life and wandering among gods and humans, at the time of this Buddha's arising, took conception in the womb of Suppavāsā, the king's daughter. From the moment of his conception, hundreds of gifts arrived morning and evening, and Suppavāsā attained great prosperity. Then, to test his merit, they had her touch a basket of seeds with her hand, and from each single seed, a hundred or even a thousand shoots came forth. From a single karīsa of land, fifty or sixty cartloads of produce arose. Even at the time of filling the granary, they had her touch the granary door with her hand, and through the merit of the king's daughter, for those who took from it, the very place from which they took would fill up again. Even from a full pot of rice, when they gave to anyone, saying, “This is by the merit of the king's daughter,” the rice would not be exhausted so long as they did not remove the pot. While the child was in the womb, seven years passed.

ගබ්භෙ පන පරිපක්කෙ සත්තාහං මහාදුක්ඛං අනුභොසි. සා සාමිකං ආමන්තෙත්වා ‘‘පුරෙ මරණා ජීවමානාව දානං දස්සාමී’’ති සත්ථු සන්තිකං පෙසෙසි – ‘‘ගච්ඡ ඉමං පවත්තිං සත්ථු ආරොචෙත්වා සත්ථාරං නිමන්තෙහි, යඤ්ච සත්ථා වදෙති, තං සාධුකං උපලක්ඛෙත්වා ආගන්ත්වා මය්හං කථෙහී’’ති. සො ගන්ත්වා තස්සා සාසනං භගවතො ආරොචෙසි. සත්ථා ‘‘සුඛිනී හොතු සුප්පවාසා කොලියධීතා, සුඛිනී අරොගා අරොගං පුත්තං විජායතූ’’ති ආහ. රාජා තං සුත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා අන්තොගාමාභිමුඛො පායාසි. තස්ස පුරෙ ආගමනායෙව සුප්පවාසාය කුච්ඡිතො [Pg.193] ධමකරණා උදකං විය ගබ්භො නික්ඛමි, පරිවාරෙත්වා නිසින්නජනො අස්සුමුඛොව හසිතුං ආරද්ධො. හට්ඨතුට්ඨො මහාජනො රඤ්ඤො පුත්තසාසනං ආරොචෙතුං අගමාසි.

When the child in the womb was mature, she experienced great suffering for seven days. Calling her husband, she said, “Before I die, while I am still living, I wish to give alms.” She sent him to the Teacher, saying: “Go, inform the Teacher of this situation, and invite the Teacher. Whatever the Teacher says, mark it well, and come back and tell me.” He went and related her message to the Blessed One. The Teacher said, “May Suppavāsā, the Koliyan daughter, be happy. Happy and well, may she give birth to a healthy son.” Hearing this, the husband paid homage to the Blessed One and set out towards the village. Even before he arrived, the child came forth from Suppavāsā’s womb as easily as water from a water-pot. The people sitting around her, who had been weeping, began to laugh. The joyful and delighted crowd went to inform the husband of the news of his son.

රාජා තෙසං ඉඞ්ගිතං දිස්වාව ‘‘දසබලෙන කථිතකථා නිප්ඵන්නා මඤ්ඤෙ’’ති චින්තෙසි. සො ආගන්ත්වා සත්ථු සාසනං රාජධීතාය ආරොචෙසි. රාජධීතා ‘‘තයා නිමන්තිතං ජීවිතභත්තමෙව මඞ්ගලභත්තං භවිස්සති, ගච්ඡ සත්තාහං දසබලං නිමන්තෙහී’’ති. රාජා තථා අකාසි. සත්තාහං බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස මහාදානං පවත්තයිංසු. දාරකො සබ්බෙසං ඤාතීනං සන්තත්තචිත්තං නිබ්බාපෙන්තො ජාතොති සීවලිදාරකොත්වෙවස්ස නාමං අකංසු. සො සත්ත වස්සානි ගබ්භෙ වසිතත්තා ජාතකාලතො පට්ඨාය සබ්බකම්මක්ඛමො අහොසි. ධම්මසෙනාපති සාරිපුත්තො සත්තමෙ දිවසෙ තෙන සද්ධිං කථාසල්ලාපං අකාසි. සත්ථාපි ධම්මපදෙ ගාථං අභාසි –

The king, seeing their gestures, thought, "I suppose the word spoken by the Ten-Powered One has been fulfilled." He went and reported the Teacher's message to the princess. The princess said, "The meal for which you have invited him will be a life-meal, indeed a meal of blessing. Go and invite the Ten-Powered One for seven days." The king did so. For seven days, they conducted a great alms-giving for the community of bhikkhus headed by the Buddha. Because the child was born extinguishing the burning hearts of all his relatives, they gave him the name Sīvali. Having stayed in the womb for seven years, from the moment of birth he was capable of all actions. On the seventh day, the General of the Dhamma, Sāriputta, engaged in conversation with him. The Teacher also spoke a verse from the Dhammapada –

‘‘යොමං පලිපථං දුග්ගං, සංසාරං මොහමච්චගා;

තිණ්ණො පාරඞ්ගතො ඣායී, අනෙජො අකථංකථී;

අනුපාදාය නිබ්බුතො, තමහං බ්‍රූමි බ්‍රාහ්මණ’’න්ති. (ධ. ප. 414);

He who has crossed this miry path, this difficult, delusive round of rebirth, the meditator, gone beyond, free from longing, rid of doubt, unattached, cooled is he—him I call a brahmin.

අථ නං ථෙරො එවමාහ – ‘‘කිං පන තයා එවරූපං දුක්ඛරාසිං අනුභවිත්වා පබ්බජිතුං න වට්ටතී’’ති? ලභමානො පබ්බජෙය්‍යං, භන්තෙති. සුප්පවාසා තං දාරකං ථෙරෙන සද්ධිං කථෙන්තං දිස්වා ‘‘කිං නු ඛො මෙ පුත්තො ධම්මසෙනාපතිනා සද්ධිං කථෙතී’’ති ථෙරං උපසඞ්කමිත්වා පුච්ඡි – ‘‘මය්හං පුත්තො තුම්හෙහි සද්ධිං කිං කථෙති, භදන්තෙ’’ති? අත්තනා අනුභූතං ගබ්භවාසදුක්ඛං කථෙත්වා තුම්හෙහි අනුඤ්ඤාතො පබ්බජිස්සාමීති වදතීති. සාධු, භන්තෙ, පබ්බාජෙථ නන්ති. ථෙරො තං විහාරං නෙත්වා තචපඤ්චකකම්මට්ඨානං දත්වා පබ්බාජෙන්තො, ‘‘සීවලි, න තුය්හං අඤ්ඤෙන ඔවාදෙන කම්මං අත්ථි, තයා සත්ත වස්සානි අනුභූතදුක්ඛමෙව පච්චවෙක්ඛාහී’’ති. භන්තෙ, පබ්බාජනමෙව තුම්හාකං භාරො, යං පන මයා කාතුං සක්කා, තමහං ජානිස්සාමීති. සො පඨමකෙසවට්ටියා ඔහාරිතක්ඛණෙයෙව සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාසි, දුතියාය ඔහාරිතක්ඛණෙ සකදාගාමිඵලෙ, තතියාය අනාගාමිඵලෙ. සබ්බෙසංයෙව පන කෙසානං ඔරොපනඤ්ච අරහත්තසච්ඡිකිරියා ච අපච්ඡා අපුරිමා අහොසි. තස්ස පබ්බජිතදිවසතො පට්ඨාය භික්ඛුසඞ්ඝස්ස චත්තාරො පච්චයා යදිච්ඡකං උප්පජ්ජන්ති. එවං එත්ථ වත්ථු සමුට්ඨිතං.

Then the elder said to him, "Why, then, having experienced such a mass of suffering, should you not go forth?" "If I obtain permission, I would go forth, venerable sir." Suppavāsā, seeing her son conversing with the elder, thought, "What is my son discussing with the General of the Dhamma?" Approaching the elder, she asked, "Venerable sir, what is my son discussing with you?" "He is telling me about the suffering of dwelling in the womb that he himself experienced, and says that with your permission he will go forth." "Good, venerable sir, ordain him." The elder took him to the monastery, gave him the meditation subject on the five constituents of the body, and ordained him, saying, "Sīvali, you have no need of any other instruction; you should reflect only on the suffering you have experienced for seven years." "Venerable sir, the ordination is your responsibility, but what I am capable of doing, that I will know myself." At the very moment of shaving off his first lock of hair, he became established in the fruit of stream-entry; at the second, in the fruit of once-returning; at the third, in the fruit of non-returning. And the cutting off of all his hair and the realization of arahantship occurred simultaneously, with no delay between them. From the day of his ordination, the four requisites for the community of bhikkhus arose at will. Thus the origin story here is established.

අපරභාගෙ [Pg.194] සත්ථා සාවත්ථිං අගමාසි. ථෙරො සත්ථාරං අභිවාදෙත්වා, ‘‘භන්තෙ, මය්හං පුඤ්ඤං වීමංසිස්සාමි, පඤ්ච මෙ භික්ඛුසතානි දෙථා’’ති ආහ. ගණ්හ, සීවලීති. සො පඤ්චසතෙ භික්ඛූ ගහෙත්වා හිමවන්තාභිමුඛං ගච්ඡන්තො අටවිමග්ගං ගච්ඡති. තස්ස පඨමං දිට්ඨා නිග්‍රොධෙ අධිවත්ථා දෙවතා සත්ත දිවසානි දානං අදාසි. ඉති සො –

Later, the Teacher went to Sāvatthī. The elder paid homage to the Teacher and said, "Venerable sir, I wish to examine my merit; please give me five hundred bhikkhus." "Take them, Sīvali." He took the five hundred bhikkhus and, setting out towards the Himalayas, traveled through a forest path. First, the deity dwelling in a banyan tree gave alms for seven days. Thus he—

‘‘නිග්‍රොධං පඨමං පස්සි, දුතියං පණ්ඩවපබ්බතං;

තතියං අචිරවතියං, චතුත්ථං වරසාගරං.

First he saw the banyan tree, second Pandava Mountain, third the Aciravati River, fourth the excellent sea.

‘‘පඤ්චමං හිමවන්තං සො, ඡට්ඨං ඡද්දන්තුපාගමි;

සත්තමං ගන්ධමාදනං, අට්ඨමං අථ රෙවත’’න්ති.

Fifth, he went to the Himalayas; sixth, he approached Chaddanta. Seventh was Gandhamādana; eighth, then, Revata.

සබ්බට්ඨානෙසු සත්ත සත්ත දිවසානෙව දානං අදංසු. ගන්ධමාදනපබ්බතෙ පන නාගදත්තදෙවරාජා නාම සත්තදිවසෙසු එකදිවසං ඛීරපිණ්ඩපාතං අදාසි, එකදිවසං සප්පිපිණ්ඩපාතං අදාසි. භික්ඛුසඞ්ඝො ආහ – ‘‘ආවුසො, ඉමස්ස දෙවරඤ්ඤො නෙව ධෙනුයො දුය්හමානා පඤ්ඤායන්ති, න දධිනිම්මථනං, කුතො තෙ, දෙවරාජ, ඉමං උප්පජ්ජතී’’ති? ‘‘භන්තෙ, කස්සපදසබලස්ස කාලෙ ඛීරසලාකභත්තදානස්සෙතං ඵල’’න්ති දෙවරාජා ආහ. අපරභාගෙ සත්ථා ඛදිරවනියරෙවතස්ස පච්චුග්ගමනං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා ථෙරං අත්තනො සාසනෙ ලාභග්ගයසග්ගප්පත්තානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

In all those places, they gave alms for seven days each. But on Mount Gandhamādana, the deva-king named Nāgadatta gave milk-rice alms on one day during those seven days, and ghee-rice alms on another day. The community of bhikkhus said, "Friend, for this deva-king, neither cows being milked nor the churning of curds is seen; where do you get this, deva-king?" "Venerable sirs, this is the fruit of an offering of milk-rice distributed by ticket at the time of Kassapa the Ten-Powered One," replied the deva-king. Later, the Teacher, taking the occasion of going to meet Khadiravaniya Revata as the origin story, placed the Elder in the foremost position among those in his dispensation who had attained the highest gain and fame.

වක්කලිත්ථෙරවත්ථු

The Story of the Elder Vakkali

208. දසමෙ සද්ධාධිමුත්තානන්ති සද්ධාය අධිමුත්තානං, බලවසද්ධානං භික්ඛූනං වක්කලිත්ථෙරො අග්ගොති දස්සෙති. අඤ්ඤෙසං හි සද්ධා වඩ්ඪෙතබ්බා හොති, ථෙරස්ස පන හාපෙතබ්බා ජාතා. තස්මා සො සද්ධාධිමුත්තානං අග්ගොති වුත්තො. වක්කලීති පනස්ස නාමං.

208. In the tenth section, it is shown that the Elder Vakkali is foremost among monks who are resolved by faith, those of strong faith. For others, faith must be increased, but for the Elder, it had to be lessened. Therefore, he is declared foremost among those resolved by faith. Vakkali is his name.

තස්ස පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයම්පි හි අතීතෙ පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ වුත්තනයෙනෙව විහාරං ගන්ත්වා පරිසපරියන්තෙ ඨිතො ධම්මං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං සද්ධාධිමුත්තානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා ‘‘මයාපි අනාගතෙ එවරූපෙන භවිතුං වට්ටතී’’ති වුත්තනයෙනෙව සත්ථාරං නිමන්තෙත්වා සත්තාහං මහාදානං දත්වා දසබලං වන්දිත්වා, ‘‘භන්තෙ, අහම්පි ඉමිනා අධිකාරකම්මෙන තුම්හෙහි සද්ධාධිමුත්තානං එතදග්ගෙ ඨපිතභික්ඛු විය අනාගතෙ [Pg.195] එකස්ස බුද්ධස්ස සාසනෙ සද්ධාධිමුත්තානං අග්ගො භවෙය්‍ය’’න්ති පත්ථනං අකාසි. සත්ථා තස්ස අනන්තරායං දිස්වා බ්‍යාකරිත්වා පක්කාමි.

In regard to his meritorious action, this was the sequential account: Just as previously described, in the time of the Buddha Padumuttara, he went to the monastery, stood at the edge of the assembly, and, listening to the Dhamma, saw the Teacher establishing one monk in the foremost position among those resolved by faith. He thought, "May I too be fit to become like this in the future," and, just as previously described, invited the Teacher, gave a great alms-giving for seven days, paid homage to the One with Ten Powers, and made this aspiration: "Venerable Sir, through this meritorious action, may I also become the foremost among those resolved by faith in the Dispensation of a future Buddha, just like this monk who has been established by you in the foremost position among those resolved by faith." The Teacher, seeing no impediment for him, made the prediction and departed.

සොපි යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො අම්හාකං සත්ථුකාලෙ සාවත්ථියං බ්‍රාහ්මණකුලෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි, වක්කලීතිස්ස නාමං අකංසු. සො වුද්ධිප්පත්තො තයො වෙදෙ උග්ගණ්හිත්වා දසබලං භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතං සාවත්ථියං චරන්තං දිස්වා සත්ථු සරීරසම්පත්තිං ඔලොකෙන්තො සරීරසම්පත්තිදස්සනෙන අතිත්තො දසබලෙන සද්ධිංයෙව විචරති. විහාරං ගච්ඡන්තෙන සද්ධිං විහාරං ගන්ත්වා සරීරනිප්ඵත්තිං ඔලොකෙන්තොව තිට්ඨති. ධම්මසභායං නිසීදිත්වා ධම්මං කථෙන්තස්ස සම්මුඛට්ඨානෙ ඨිතො ධම්මං සුණාති. සො සද්ධං පටිලභිත්වා ‘‘අගාරමජ්ඣෙ වසන්තො නිබද්ධං දසබලස්ස දස්සනං න ලභිස්සාමී’’ති පබ්බජ්ජං යාචිත්වා සත්ථු සන්තිකෙ පබ්බජි.

He, having done good deeds throughout his life and wandering among gods and humans, at the time of our Teacher took rebirth in a brahmin family in Sāvatthī. They gave him the name Vakkali. Having grown up, he mastered the three Vedas. Seeing the One with Ten Powers wandering in Sāvatthī surrounded by the Sangha of monks, he gazed upon the Teacher's physical perfection. Unsatisfied by the sight of this physical perfection, he wandered about only with the One with Ten Powers. When the Teacher went to the monastery, he went with him, and would stand there gazing only upon the perfection of his body. When the Teacher was seated in the Dhamma hall teaching the Dhamma, he stood before him and listened. Having gained faith, he thought, 'Living in the household, I will not regularly obtain sight of the One with Ten Powers,' and requesting to go forth, he went forth in the presence of the Teacher.

තතො පට්ඨාය ඨපෙත්වා ආහාරකරණවෙලං අවසෙසකාලෙ යත්ථ ඨිතෙන සක්කා දසබලං පස්සිතුං, තත්ථ ඨිතො යොනිසොමනසිකාරං පහාය දසබලං ඔලොකෙන්තොව විහරති. සත්ථා තස්ස ඤාණපරිපාකං ආගමෙන්තො දීඝම්පි අද්ධානං තස්මිං රූපදස්සනවසෙනෙව විචරන්තෙ කිඤ්චි අවත්වා ‘‘ඉදානිස්ස ඤාණං පරිපාකගතං, සක්කා එතං බොධෙතු’’න්ති ඤත්වා එවමාහ – ‘‘කිං තෙ, වක්කලි, ඉමිනා පූතිකායෙන දිට්ඨෙන, යො ඛො, වක්කලි, ධම්මං පස්සති, සො මං පස්සති. යො මං පස්සති, සො ධම්මං පස්සති. ධම්මඤ්හි, වක්කලි, පස්සන්තො මං පස්සති, මං පස්සන්තො ධම්මං පස්සතී’’ති.

From that time onward, except for the time for taking food, at all other times he would stand in a place from which it was possible to see the One with Ten Powers. Abandoning wise attention, he would dwell gazing only upon the One with Ten Powers. The Teacher, awaiting the ripening of his knowledge, said nothing for a long time while Vakkali wandered about engrossed only in seeing his physical form. But knowing, 'Now his knowledge has ripened; it is possible to awaken him,' he said this: 'What is it to you, Vakkali, to see this foul body? Whoever sees the Dhamma, Vakkali, sees me. Whoever sees me sees the Dhamma. For, Vakkali, in seeing the Dhamma one sees me, and in seeing me one sees the Dhamma.'

සත්ථරි එවං ඔවදන්තෙපි ථෙරො දසබලස්ස දස්සනං පහාය නෙව අඤ්ඤත්ථ ගන්තුං සක්කොති. තතො සත්ථා ‘‘නායං භික්ඛු සංවෙගං අලභිත්වා බුජ්ඣිස්සතී’’ති උපකට්ඨාය වස්සූපනායිකාය රාජගහං ගන්ත්වා වස්සූපනායිකදිවසෙ ‘‘අපෙහි, වක්කලී’’ති ථෙරං පණාමෙති. බුද්ධා ච නාම ආදෙය්‍යවචනා හොන්ති, තස්මා ථෙරො සත්ථාරං පටිප්ඵරිත්වා ඨාතුං අසක්කොන්තො තෙමාසං දසබලස්ස සම්මුඛෙ ආගන්තුං අවිසහන්තො ‘‘කිං දානි සක්කා කාතුං, තථාගතෙනම්හි පණාමිතො, සම්මුඛීභාවං න ලභාමි, කිං මය්හං ජීවිතෙනා’’ති ගිජ්ඣකූටපබ්බතෙ පපාතට්ඨානං අභිරුහි. සත්ථා තස්ස කිලමනභාවං ඤත්වා ‘‘අයං භික්ඛු මම සන්තිකා අස්සාසං අලභන්තො [Pg.196] මග්ගඵලානං උපනිස්සයං නාසෙය්‍යා’’ති අත්තානං දස්සෙතුං ඔභාසං විස්සජ්ජෙසි. අථස්ස සත්ථු දිට්ඨකාලතො පට්ඨාය එව මහන්තං සොකසල්ලං පහීනං. සත්ථා සුක්ඛතළාකෙ ඔඝං ආහරන්තො විය වක්කලිත්ථෙරස්ස බලවපීතිසොමනස්සං උප්පාදෙතුං ධම්මපදෙ ඉමං ගාථමාහ –

Even when the Teacher gave this advice, the Elder could not bring himself to leave the sight of the One with Ten Powers. Then the Teacher, thinking, 'This monk will not awaken without gaining a sense of spiritual urgency,' went to Rājagaha as the rainy season drew near. On the day of entering the rains retreat, he dismissed the Elder, saying, 'Go away, Vakkali.' Buddhas, indeed, have words that are to be heeded. Therefore, the Elder, unable to oppose the Teacher and unable to bear not coming into the presence of the One with Ten Powers for three months, thought, 'What can be done now? I have been dismissed by the Tathāgata. I cannot be in his presence. What is this life to me?' He climbed to a precipice on Vulture’s Peak. The Teacher, knowing his state of distress, thought, 'This monk, not finding solace from me, might destroy the supportive condition for the path and its fruits.' To show himself, he emitted a radiance. Then, from the very moment he saw the Teacher, the great arrow of his sorrow vanished. Like one bringing a flood to a dry lake, to generate powerful joy and gladness in the Elder Vakkali, the Teacher spoke this verse from the Dhammapada:

‘‘පාමොජ්ජබහුලො භික්ඛු, පසන්නො බුද්ධසාසනෙ;

අධිගච්ඡෙ පදං සන්තං, සඞ්ඛාරූපසමං සුඛ’’න්ති. (ධ. ප. 381);

A monk full of joy, serene in the Buddha's Dispensation, may attain the peaceful state, the bliss of the stilling of formations.

වක්කලිත්ථෙරස්ස ච ‘‘එහි, වක්කලී’’ති හත්ථං පසාරෙසි. ථෙරො ‘‘දසබලො මෙ දිට්ඨො, එහීති අව්හායනම්පි ලද්ධ’’න්ති බලවපීතිං උප්පාදෙත්වා ‘‘කුතො ගච්ඡාමී’’ති අත්තනො ගමනභාවං අජානිත්වාව දසබලස්ස සම්මුඛෙ ආකාසෙ පක්ඛන්දිත්වා පඨමපාදෙන පබ්බතෙ ඨිතොයෙව සත්ථාරා වුත්තගාථං ආවජ්ජෙන්තො ආකාසෙයෙව පීතිං වික්ඛම්භෙත්වා සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පත්වා තථාගතං වන්දමානොව ඔතරි. අපරභාගෙ සත්ථා අරියගණමජ්ඣෙ නිසින්නො ථෙරං සද්ධාධිමුත්තානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

And he extended his hand to the Elder Vakkali, saying, 'Come, Vakkali.' The Elder, thinking, 'I have seen the One with Ten Powers, and I have even received the invitation, "Come,"' generated powerful rapture. Not even knowing how he was moving, he leapt into the sky towards the One with Ten Powers. While still standing on the mountain with his first foot, he reflected on the verse spoken by the Teacher. Right there in the sky, he suppressed the rapture and attained arahantship together with the analytical knowledges. Then, while paying homage to the Tathāgata, he descended. Later, the Teacher, seated amidst the assembly of noble ones, placed the Elder in the foremost position among those liberated by faith.

දුතියවග්ගවණ්ණනා.

The Commentary on the Second Chapter.

14. එතදග්ගවග්ගො

14. The Chapter on the Foremost Ones

(14) 3. තතියඑතදග්ගවග්ගො

(14) 3. The Third Chapter on the Foremost Ones

209. තතියවග්ගස්ස පඨමෙ සික්ඛාකාමානන්ති තිස්සො සික්ඛා කාමයමානානං සම්පියායිත්වා සික්ඛන්තානන්ති අත්ථො. රාහුලොති අත්තනො පුත්තං රාහුලත්ථෙරං දස්සෙති. ථෙරො කිර පබ්බජිතදිවසතො පට්ඨාය පාතොව උට්ඨහන්තො හත්ථපූරං වාලිකං උක්ඛිපිත්වා ‘‘අහො වතාහං අජ්ජ දසබලස්ස චෙව ආචරියුපජ්ඣායානඤ්ච සන්තිකා එත්තකං ඔවාදඤ්චෙව අනුසාසනිඤ්ච ලභෙය්‍ය’’න්ති පත්ථෙති. තස්මා සික්ඛාකාමානං අග්ගො නාම ජාතොති.

209. In the first case of the third chapter, 'of those eager for training' means of those who train, having cherished and desired the three trainings. 'Rāhula' indicates his own son, the Elder Rāhula. It is said that from the day he went forth, the Elder would rise early in the morning, take a handful of sand, and make this aspiration: 'Oh, may I today receive this much advice and instruction from the One with Ten Powers and from my teachers and preceptors!' Therefore, he came to be known as the foremost among those eager for training.

210. දුතියෙ සද්ධාපබ්බජිතානන්ති සද්ධාය පබ්බජිතානං. රට්ඨපාලොති රට්ඨං පාලෙතුං සමත්ථො, භින්නං වා රට්ඨං සන්ධාරෙතුං සමත්ථෙ කුලෙ ජාතොතිපි [Pg.197] රට්ඨපාලොති සඞ්ඛං ගතො. සො හි සත්ථු ධම්මදෙසනං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො චුද්දසභත්තච්ඡෙදෙ කත්වා මාතාපිතරො පබ්බජ්ජං අනුජානාපෙත්වා පබ්බජිතො. තස්මා සද්ධාපබ්බජිතානං අග්ගො නාම ජාතො.

210. In the second case, 'of those who have gone forth out of faith' means of those who have gone forth through faith. 'Raṭṭhapāla' means one who is capable of protecting the kingdom, or because he was born into a family capable of holding together a divided kingdom, he was given the name Raṭṭhapāla. Having heard the Teacher's Dhamma discourse and gained faith, he undertook a fast of fourteen meals to persuade his parents to allow him to go forth, and then he went forth. Therefore, he came to be known as the foremost among those who have gone forth out of faith.

රාහුල-රට්ඨපාලත්ථෙරවත්ථු

The Story of the Elders Rāhula and Raṭṭhapāla

ඉමෙසං පන උභින්නම්පි ථෙරානං පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – එතෙ කිර ද්වෙපි අතීතෙ පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතීනගරෙ ගහපතිමහාසාලකුලෙ නිබ්බත්තිංසු. තෙසං දහරකාලෙ නාමං වා ගොත්තං වා න කථියති. වයප්පත්තා පන ඝරාවාසෙ පතිට්ඨාය අත්තනො අත්තනො පිතු අච්චයෙන උභොපි අත්තනො අත්තනො රතනකොට්ඨාගාරකම්මිකෙ පක්කොසාපෙත්වා අපරිමාණං ධනං දිස්වා – ‘‘ඉමං එත්තකං ධනරාසිං අය්‍යකපය්‍යකාදයො අත්තනා සද්ධිං ගහෙත්වා ගන්තුං නාසක්ඛිංසු, අම්හෙහි දානි යෙන කෙනචි උපායෙන ඉමං ධනං ගහෙත්වා ගන්තුං වට්ටතී’’ති තෙ උභොපි ජනා චතූසු ඨානෙසු කපණද්ධිකාදීනං මහාදානං දාතුං ආරද්ධා. එකො අත්තනො දානග්ගෙ ආගතාගතජනං පුච්ඡිත්වා යාගුඛජ්ජකාදීසු යස්ස යං පටිභාති, තස්ස තං අදාසි, තස්ස තෙනෙව කාරණෙන ආගතපාකොති නාමං ජාතං. ඉතරො අපුච්ඡිත්වාව ගහිතගහිතභාජනං පූරෙත්වා පූරෙත්වා දෙති, තස්සපි තෙනෙව කාරණෙන අනග්ගපාකොති නාමං ජාතං, අප්පමාණපාකොති අත්ථො.

Now, regarding the question concerning both these elders, here is the sequential account: It is said that in the past, during the time of the Buddha Padumuttara, these two were born in the city of Haṃsavatī into a family of great, wealthy householders. Their names or clans from their youth are not mentioned. When they came of age and established themselves in household life, after the passing of their respective fathers, both summoned the managers of their own jewel treasuries. Seeing the immeasurable wealth, they thought: 'Our grandfathers, great-grandfathers, and others were unable to take this much wealth with them. It is now for us to take this wealth with us by some means.' Thus, both men began to give great alms to the poor, the needy, and others at four locations. One would ask the people who came to his alms-hall what they desired among gruel, snacks, and other items, and would give that to them. For that reason, his name became Āgatapāka. The other, without asking, would fill whatever vessel was brought and give it. For that reason, his name became Anaggapāka, the meaning of which is 'immeasurable giving'.

තෙ උභොපි එකදිවසං පාතොව මුඛධොවනත්ථං බහිගාමං අගමංසු. තස්මිං සමයෙ හිමවන්තතො ද්වෙ මහිද්ධිකා තාපසා භික්ඛාචාරත්ථාය ආකාසෙන ආගන්ත්වා තෙසං සහායකානං අවිදූරෙ ඔතරිත්වා ‘‘මා නො එතෙ පස්සිංසූ’’ති එකපස්සෙ අට්ඨංසු. තෙ උභොපි ජනා තෙසං ලාබුභාජනාදිපරික්ඛාරං සංවිධාය අන්තොගාමං සන්ධාය භික්ඛාය ගතානං සන්තිකං ආගම්ම වන්දිංසු. අථ නෙ තාපසා ‘‘කාය වෙලාය ආගතත්ථ මහාපුඤ්ඤා’’ති ආහංසු. තෙ ‘‘අධුනාව, භන්තෙ’’ති වත්වා [Pg.198] තෙසං හත්ථතො ලාබුභාජනං ගහෙත්වා අත්තනො අත්තනො ගෙහං නෙත්වා භත්තකිච්චපරියොසානෙ නිබද්ධං භික්ඛාගහණත්ථං පටිඤ්ඤං ගණ්හිංසු.

One day, both of them went outside the village early in the morning to wash their faces. At that time, two ascetics of great power came from the Himalayas through the air for the alms-round, descended not far from the two companions, and stood to one side, thinking, 'May they not see us.' Both men, however, saw them who had come for alms intending to enter the village, and taking note of their gourd bowls and other requisites, they approached and paid homage. Then the ascetics said to them, 'At what time have you come, you of great merit?' They replied, 'Just now, venerable sirs,' and taking the gourd bowls from their hands, they led them to their respective homes. At the conclusion of the meal, they obtained from them a firm promise to regularly accept their alms.

තෙසු එකො තාපසො සපරිළාහකායධාතුකො හොති. සො අත්තනො ආනුභාවෙන මහාසමුද්දඋදකං ද්වෙධා කත්වා පථවින්ධරනාගරාජස්ස භවනං ගන්ත්වා දිවාවිහාරං නිසීදති. සො උතුසප්පායං ගහෙත්වා පච්චාගන්ත්වා අත්තනො උපට්ඨාකස්ස ගෙහෙ භත්තානුමොදනං කරොන්තො ‘‘පථවින්ධරනාගභවනං විය හොතූ’’ති වදති. අථ නං එකදිවසං උපට්ඨාකො පුච්ඡි – ‘‘භන්තෙ, තුම්හෙ අනුමොදනං කරොන්තා ‘පථවින්ධරනාගභවනං විය හොතූ’ති වදථ, මයමස්ස අත්ථං න ජානාම, කිං වුත්තං හොති ඉදං, භන්තෙ’’ති? ආම, කුටුම්බිය අහං ‘‘තුම්හාකං සම්පත්ති පථවින්ධරනාගරාජසම්පත්තිසදිසා හොතූ’’ති වදාමීති. කුටුම්බිකො තතො පට්ඨාය පථවින්ධරනාගරාජභවනෙ චිත්තං ඨපෙසි.

One of these ascetics had a bodily constitution afflicted with a burning fever. By his own power, he would part the waters of the great ocean and go to the abode of the nāga king Pathavindhara, where he would sit for his day's rest. Having enjoyed the suitable climate there, he would return, and while giving the blessing after the meal at his supporter’s house, he would say, 'May it be like the abode of the nāga Pathavindhara.' Then one day, the supporter asked him, 'Venerable sir, when giving the blessing, you say, "May it be like the abode of the nāga Pathavindhara." We do not know the meaning of this. What is meant by this, venerable sir?' 'Yes, householder, I am saying, "May your prosperity be like the prosperity of the nāga king Pathavindhara."' From that time onward, the householder fixed his mind on the abode of the nāga king Pathavindhara.

ඉතරො තාපසො තාවතිංසභවනං ගන්ත්වා සුඤ්ඤෙ සෙරිසකවිමානෙ දිවාවිහාරං කරොති. සො ආගච්ඡන්තො ගච්ඡන්තො ච සක්කස්ස දෙවරාජස්ස සම්පත්තිං දිස්වා අත්තනො උපට්ඨාකස්ස අනුමොදනං කරොන්තො ‘‘සක්කවිමානං විය හොතූ’’ති වදති. අථ නං සොපි කුටුම්බියො ඉතරො සහායකො තං තාපසං විය පුච්ඡි. සො තස්ස වචනං සුත්වා සක්කභවනෙ චිත්තං ඨපෙසි. තෙ උභොපි පත්ථිතට්ඨානෙසුයෙව නිබ්බත්තා.

The other ascetic would go to the Tāvatiṃsa realm and spend the day in the empty Serisaka mansion. As he came and went, he would see the prosperity of Sakka, king of the devas, and when giving the blessing for his supporter, he would say, 'May it be like Sakka's mansion.' Then that householder, the other friend, also asked him, just as his companion had asked the other ascetic. Hearing his words, he fixed his mind on Sakka's abode. Both of them were reborn in the very places they had aspired to.

පථවින්ධරභවනෙ නිබ්බත්තො පථවින්ධරනාගරාජා නාම ජාතො. සො නිබ්බත්තක්ඛණෙ අත්තනො අත්තභාවං දිස්වා ‘‘අමනාපස්ස වත මෙ ඨානස්ස කුලුපකතාපසො වණ්ණං කථෙසි, උරෙන පරිසක්කිත්වා විචරණට්ඨානමෙතං, නූන සො අඤ්ඤං ඨානං න ජානාතී’’ති විප්පටිසාරී අහොසි. අථස්ස තංඛණෙයෙව අලඞ්කතපටියත්තානි නාගනාටකානි සබ්බදිසාසු තූරියානි පග්ගණ්හිංසු. සො තස්මිංයෙව ඛණෙ තං අත්තභාවං විජහිත්වා මාණවකවණ්ණී අහොසි. අන්වද්ධමාසඤ්ච චත්තාරො මහාරාජානො සක්කස්ස උපට්ඨානං ගච්ඡන්ති. තස්මා සොපි විරූපක්ඛෙන නාගරඤ්ඤා සද්ධිං සක්කස්ස උපට්ඨානං ගතො. සක්කො තං දූරතොව ආගච්ඡන්තං දිස්වා සඤ්ජානි. අථ නං සමීපෙ ආගන්ත්වා ඨිතකාලෙ ‘‘කහං නිබ්බත්තොසි සම්මා’’ති පුච්ඡි. මා කථෙසි, මහාරාජ, උරෙන පරිසක්කනට්ඨානෙ නිබ්බත්තොම්හි, තුම්හෙ පන කල්‍යාණමිත්තං ලභිත්ථාති. සම්ම, ත්වං ‘‘අට්ඨානෙ නිබ්බත්තොම්හී’’ති මා විතක්කයි[Pg.199], පදුමුත්තරදසබලො ලොකෙ නිබ්බත්තො, තස්ස අධිකාරකම්මං කත්වා ඉමංයෙව ඨානං පත්ථෙහි, උභො සුඛං වසිස්සාමාති. සො ‘‘එවං, දෙව, කරිස්සාමී’’ති ගන්ත්වා පදුමුත්තරදසබලං නිමන්තෙත්වා අත්තනො නාගභවනෙ නාගපරිසාය සද්ධිං සබ්බරත්තිං සක්කාරසම්මානං සජ්ජෙසි.

He who was born in the abode of Pathavindhara became the nāga king named Pathavindhara. At the moment of his birth, seeing his own form, he became remorseful, thinking: 'Alas, the ascetic who frequented my family praised this unpleasant place! This is a place where one moves by crawling on one's chest. Surely he knows no other place.' At that very moment, adorned and prepared nāga dancing troupes raised their musical instruments in all directions. In that same instant, he abandoned that form and took on the appearance of a young man. Every half-month, the Four Great Kings go to attend upon Sakka. Therefore, he too went with Virūpakkha, the nāga king, to attend upon Sakka. Sakka saw him approaching from afar and recognized him. When he came near and stood there, Sakka asked, 'Friend, where were you born?' 'Do not speak of it, great king. I was born in a place where one moves by crawling on one's chest. You, however, have found a good friend.' 'Friend, do not think, "I was born in an unsuitable place." The one with Ten Powers, Padumuttara, has arisen in the world. Perform a special service for him and aspire to this very place. We shall both dwell in happiness.' He replied, 'So be it, deva,' and went and invited the one with Ten Powers, Padumuttara. In his nāga abode, together with the nāga assembly, he prepared offerings and honors all night long.

සත්ථා පුනදිවසෙ උට්ඨිතෙ අරුණෙ අත්තනො උපට්ඨාකං සුමනත්ථෙරං ආමන්තෙසි – ‘‘සුමන, අජ්ජ තථාගතො දූරං භික්ඛාචාරං ගමිස්සති, මා පුථුජ්ජනභික්ඛූ ආගච්ඡන්තු, තෙපිටකා පටිසම්භිදාප්පත්තා ඡළභිඤ්ඤාව ආගච්ඡන්තූ’’ති. ථෙරො සත්ථු වචනං සුත්වා සබ්බෙසං ආරොචෙසි. සත්ථාරා සද්ධිං සතසහස්සා භික්ඛූ ආකාසං පක්ඛන්දිංසු. පථවින්ධරො නාගපරිසාය සද්ධිං දසබලස්ස පච්චුග්ගමනං ආගතො සත්ථාරං පරිවාරෙත්වා සමුද්දමත්ථකෙ මණිවණ්ණා ඌමියො මද්දමානං භික්ඛුසඞ්ඝං ඔලොකෙත්වා ආදිතො සත්ථාරං, පරියොසානෙ සඞ්ඝනවකං තථාගතස්ස පුත්තං උපරෙවතසාමණෙරං නාම ඔලොකෙන්තො ‘‘අනච්ඡරියො සෙසසාවකානං එවරූපො ඉද්ධානුභාවො, ඉමස්ස පන තරුණබාලදාරකස්ස එවරූපො ඉද්ධානුභාවො අතිවිය අච්ඡරියො’’ති පීතිපාමොජ්ජං උප්පාදෙසි.

The next day, when dawn had risen, the Teacher summoned his attendant, the Elder Sumana, and said: 'Sumana, today the Tathāgata will go far for alms. Let no ordinary monks come; only those who have mastered the Three Baskets, attained the analytical knowledges, and possess the six higher knowledges may come.' The Elder, hearing the Teacher’s words, informed all. A hundred thousand monks, together with the Teacher, soared into the sky. The Earth-Supporter Nāga, along with his nāga retinue, came to greet the Possessor of the Ten Powers. Surrounding the Teacher, he observed the monastic assembly treading upon ocean waves the color of gems. From the beginning, he looked upon the Teacher, and at the end, observing the most junior monk in the Saṅgha—the Tathāgata’s son, the novice named Uparevata—he generated joy and delight, thinking: 'It is not so marvelous that the remaining disciples possess such psychic power, but for this young boy to have such psychic power is truly astonishing!'

අථස්ස භවනෙ දසබලෙ නිසින්නෙ සෙසභික්ඛූසු කොටිතො පට්ඨාය නිසීදන්තෙසු සත්ථු සම්මුඛට්ඨානෙයෙව උපරෙවතසාමණෙරස්ස ආසනං පාපුණි. නාගරාජා යාගුං දෙන්තොපි ඛජ්ජකං දෙන්තොපි සකිං දසබලං ඔලොකෙති, සකිං උපරෙවතසාමණෙරං. තස්ස කිර සරීරෙ සත්ථු සරීරෙ විය ද්වත්තිංස මහාපුරිසලක්ඛණානි පඤ්ඤායන්ති. තතො නාගරාජා ‘‘අයං සාමණෙරො බුද්ධානං සදිසො පඤ්ඤායති, කිං නු ඛො හොතී’’ති අවිදූරෙ නිසින්නං අඤ්ඤතරං භික්ඛුං පුච්ඡි – ‘‘අයං, භන්තෙ, සාමණෙරො දසබලස්ස කිං හොතී’’ති? පුත්තො, මහාරාජාති. සො චින්තෙසි – ‘‘මහා වතායං භික්ඛු, එවරූපස්ස සොභග්ගප්පත්තස්ස තථාගතස්ස පුත්තභාවං ලභි. සරීරම්පිස්ස එකදෙසෙන බුද්ධානං සරීරසදිසං පඤ්ඤායති, මයාපි අනාගතෙ එවරූපෙන භවිතුං වට්ටතී’’ති සත්තාහං මහාදානං දත්වා, ‘‘භන්තෙ, අහං ඉමස්ස අධිකාරකම්මස්සානුභාවෙන අයං උපරෙවතො විය අනාගතෙ එකස්ස බුද්ධස්ස පුත්තො භවෙය්‍ය’’න්ති පත්ථනං අකාසි. සත්ථා [Pg.200] අනන්තරායං දිස්වා ‘‘අනාගතෙ ගොතමබුද්ධස්ස පුත්තො භවිස්සසී’’ති බ්‍යාකරිත්වා පක්කාමි.

Then, in his mansion, when the Possessor of the Ten Powers was seated and the other monks were sitting down according to seniority, the seat of the novice Uparevata happened to be right in front of the Teacher. The Nāga king, while offering rice gruel and hard food, glanced once at the Possessor of the Ten Powers and once at the novice Uparevata. It is said that on his body, just as on the Teacher's body, the thirty-two marks of a great man were visible. Then the Nāga king thought, 'This novice appears like a Buddha. Who can he be?' and asked a monk seated nearby, 'Venerable sir, what is this novice to the Possessor of the Ten Powers?' 'He is his son, great king.' He reflected, 'Great indeed is this monk, to have obtained the state of being the son of such a glorious Tathāgata. A part of his body even appears similar to the body of a Buddha. It is fitting that I too should become like this in the future.' After giving a great offering for seven days, he made the aspiration, 'Venerable sir, by the power of this meritorious deed, may I in the future become the son of a Buddha, just like this Uparevata.' The Teacher, seeing no impediment, prophesied, 'In the future, you will be the son of the Buddha Gotama,' and departed.

පථවින්ධරොපි පුන අද්ධමාසෙ සම්පත්තෙ විරූපක්ඛෙන සද්ධිං සක්කස්ස උපට්ඨානං ගතො. අථ නං සමීපෙ ඨිතං සක්කො පුච්ඡි – ‘‘පත්ථිතො තෙ, සම්ම, අයං දෙවලොකො’’ති? න පත්ථිතො මහාරාජාති. කිං දොසං අද්දසාති? දොසො නත්ථි, මහාරාජ, අහං පන දසබලස්ස පුත්තං උපරෙවතසාමණෙරං පස්සිං. තස්ස මෙ දිට්ඨකාලතො පට්ඨාය අඤ්ඤත්ථ චිත්තං න නමි, ස්වාහං ‘‘අනාගතෙ එකස්ස බුද්ධස්ස එවරූපො පුත්තො භවෙය්‍ය’’න්ති පත්ථනං අකාසිං. ත්වම්පි, මහාරාජ, එකං පත්ථනං කරොහි, තෙ මයං නිබ්බත්තට්ඨානෙ න විනා භවිස්සාමාති. සක්කො තස්ස වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා එකං මහානුභාවං භික්ඛුං දිස්වා ‘‘කතරකුලා නු ඛො නික්ඛමිත්වා අයං කුලපුත්තො පබ්බජිතො’’ති ආවජ්ජෙන්තො ‘‘අයං භින්නං රට්ඨං සන්ධාරෙතුං සමත්ථස්ස කුලස්ස පුත්තො හුත්වා චුද්දස භත්තච්ඡෙදෙ කත්වා මාතාපිතරො පබ්බජ්ජං අනුජානාපෙත්වා පබ්බජිතො’’ති අඤ්ඤාසි. ඤත්වා ච පන අජානන්තො විය දසබලං පුච්ඡිත්වා සත්තාහං මහාසක්කාරං කත්වා, ‘‘භන්තෙ, අහං ඉමස්ස කල්‍යාණකම්මස්ස නිස්සන්දෙන තුම්හාකං සාසනෙ අයං කුලපුත්තො විය අනාගතෙ එකස්ස බුද්ධස්ස සාසනෙ සද්ධාපබ්බජිතානං අග්ගො භවෙය්‍ය’’න්ති පත්ථනං අකාසි. සත්ථා අනන්තරායං දිස්වා ‘‘ත්වං, මහාරාජ, අනාගතෙ ගොතමස්ස බුද්ධස්ස සාසනෙ සද්ධාපබ්බජිතානං අග්ගො භවිස්සසී’’ති බ්‍යාකරිත්වා පක්කාමි. සක්කොපි අත්තනො දෙවපුරමෙව ගතො.

When half a month had passed, the Earth-Supporter also went to attend upon Sakka along with Virūpakkha. Then Sakka asked him as he stood nearby, 'Friend, was this heavenly world your aspiration?' 'It was not, great king.' 'What fault did you see?' 'There is no fault, great king. But I saw the novice Uparevata, the son of the Possessor of the Ten Powers. From the moment I saw him, my mind turned nowhere else, and I made the aspiration, "May I in the future become such a son of a Buddha." You too, great king, make an aspiration, so that we may not be separated in our places of rebirth.' Sakka, accepting his words, saw a monk of great power and wondered, 'From which family did this son of good family go forth?' Reflecting, he understood, 'This is the son of a family capable of restoring a broken kingdom, who, after undertaking fourteen fasts, obtained permission from his parents and went forth.' And knowing this, but as if not knowing, he asked the Possessor of the Ten Powers. After honoring him greatly for seven days, he made the aspiration, 'Venerable sir, by the fruit of this wholesome deed, may I, in the dispensation of a future Buddha, become the foremost among those who go forth out of faith, just like this son of good family in your dispensation.' The Teacher, seeing no impediment, declared, 'Great king, in the future, you will be the foremost among those who go forth out of faith in the dispensation of the Buddha Gotama,' and departed. Sakka too returned to his own celestial city.

තෙ උභොපි නිබ්බත්තට්ඨානතො චවිත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තා අනෙකසහස්සකප්පෙ අතික්කමිංසු. ඉතො පන ද්වානවුතිකප්පමත්ථකෙ ඵුස්සො නාම බුද්ධො ලොකෙ උදපාදි. තස්ස පිතා මහින්දො නාම රාජා අහොසි, වෙමාතිකා තයො කනිට්ඨභාතරො. රාජා දිවසෙ දිවසෙ ‘‘මය්හංයෙව බුද්ධො මය්හං ධම්මො මය්හං සඞ්ඝො’’ති මමායන්තො සයමෙව දසබලං නිබද්ධං භොජනං භොජෙති.

Both of them, having passed away from their place of rebirth, wandered among gods and humans for many thousands of aeons. Then, ninety-two aeons ago, a Buddha named Phussa arose in the world. His father was King Mahinda, and he had three younger half-brothers. The king, day by day, thinking, 'The Buddha is mine, the Dhamma is mine, the Saṅgha is mine,' and claiming them as his own, personally offered regular food to the Possessor of the Ten Powers.

අථස්ස එකදිවසං පච්චන්තො කුපිතො. සො පුත්තෙ ආමන්තෙසි – ‘‘තාතා, පච්චන්තො කුපිතො, තුම්හෙහි වා මයා වා ගන්තබ්බං. යදි අහං ගච්ඡාමි, තුම්හෙහි ඉමිනා නියාමෙන දසබලො පරිචරිතබ්බො’’ති. තෙ තයොපි එකප්පහාරෙනෙව ආහංසු – ‘‘තාත, තුම්හාකං ගමනකිච්චං නත්ථි, මයං [Pg.201] චොරෙ විධමිස්සාමා’’ති පිතරං වන්දිත්වා පච්චන්තං ගන්ත්වා චොරෙ විධමිත්වා විජිතසඞ්ගාමා හුත්වා නිවත්තිංසු. තෙ අන්තරාමග්ගෙ පාදමූලිකෙහි සද්ධිං මන්තයිංසු – ‘‘තාතා, අම්හාකං ගතක්ඛණෙයෙව පිතා වරං දස්සති, කතරං වරං ගණ්හාමා’’ති? අය්‍යා, තුම්හාකං පිතු අච්චයෙන දුල්ලභං නාම නත්ථි, තුම්හාකං පන ජෙට්ඨභාතිකං ඵුස්සබුද්ධං පටිජග්ගනවරං ගණ්හථා’’ති ආහංසු. තෙ ‘‘කල්‍යාණං තුම්හෙහි වුත්ත’’න්ති සබ්බෙපි එකචිත්තා හුත්වා ගන්ත්වා පිතරං අද්දසංසු. තදා පිතා තෙසං පසීදිත්වා වරං අදාසි. තෙ ‘‘තෙමාසං තථාගතං පටිජග්ගිස්සාමා’’ති වරං යාචිංසු. රාජා ‘‘අයං දාතුං න සක්කා, අඤ්ඤං වරං ගණ්හථා’’ති ආහ. තාත, අම්හාකං අඤ්ඤෙන වරෙන කිච්චං නත්ථි, සචෙ තුම්හෙ දාතුකාමා, එතංයෙව නො වරං දෙථාති. රාජා තෙසු පුනප්පුනං කථෙන්තෙසු අත්තනා පටිඤ්ඤාතත්තා ‘‘න සක්කා න දාතු’’න්ති චින්තෙත්වා ආහ – ‘‘තාතා, අහං තුම්හාකං වරං දෙමි, අපිච ඛො පන බුද්ධා නාම දුරාසදා හොන්ති සීහා විය එකචරා, දසබලං පටිජග්ගන්තා අප්පමත්තා භවෙය්‍යාථා’’ති.

One day, the border region became agitated. He addressed his sons: "Dear ones, the border region is agitated; either you or I must go. If I go, you must attend to the Ten-Powered One according to this rule." All three replied at once: "Father, you have no need to go; we will crush the bandits!" They paid respects to their father, went to the border region, crushed the bandits, and returned victorious. On the way back, they consulted with their attendants: "Dear ones, our father will grant us a boon upon our arrival. Which boon should we ask for?" The attendants said: "Sirs, after your father's passing, nothing will be hard for you to obtain. But for now, ask for the boon of attending to Phussa Buddha, your eldest brother." They agreed: "Well spoken!" With one mind, they went and saw their father. Pleased with them, their father offered them a boon. They requested: "We wish to attend to the Tathāgata for three months." The king replied: "This cannot be granted. Ask for another boon." "Father, we have no need for any other boon. If you wish to give, grant us this very boon." As they spoke thus again and again, the king, bound by his own promise, thought, "It is not possible not to give it," and said: "Dear ones, I grant you the boon. But remember, Buddhas are hard to approach, like solitary lions. Be diligent in attending to the Ten-Powered One."

තෙ චින්තයිංසු – ‘‘අම්හෙහි තථාගතං පටිජග්ගන්තෙහි අනුච්ඡවිකං කත්වා පටිජග්ගිතුං වට්ටතී’’ති සබ්බෙපි එකචිත්තා හුත්වා දසසීලානි සමාදාය නිරාමගන්ධා හුත්වා සත්ථු දානග්ගපරිවහනකෙ තයො පුරිසෙ ඨපයිංසු. තෙසු එකො ධනධඤ්ඤුප්පාදකො අහොසි, එකො මාපකො, එකො දානසංවිධායකො. තෙසු ධනධඤ්ඤුප්පාදකො පච්චුප්පන්නෙ බිම්බිසාරො මහාරාජා ජාතො, මාපකො විසාඛො උපාසකො, දානසංවිධායකො රට්ඨපාලත්ථෙරොති. සො තත්ථ යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවපුරෙ නිබ්බත්තො. අයං පන රාහුලත්ථෙරො නාම කස්සපදසබලස්ස කාලෙ කිකිස්ස කාසිරඤ්ඤො ජෙට්ඨපුත්තො හුත්වා නිබ්බත්ති, පථවින්ධරකුමාරොතිස්ස නාමං අකංසු. තස්ස සත්ත භගිනියො අහෙසුං. තා දසබලස්ස සත්ත පරිවෙණානි කාරයිංසු. පථවින්ධරො ඔපරජ්ජං ලභි. සො තා භගිනියො ආහ – ‘‘තුම්හෙහි කාරිතපරිවෙණෙසු මය්හම්පි එකං දෙථා’’ති. භාතික, තුම්හෙ උපරාජට්ඨානෙ ඨිතා, තුම්හෙහි නාම අම්හාකං දාතබ්බං, තුම්හෙ අඤ්ඤං පරිවෙණං කරොථාති. සො තාසං වචනං සුත්වා පඤ්ච විහාරසතානි කාරෙසි. පඤ්ච පරිවෙණසතානීතිපි වදන්ති. සො තත්ථ යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවපුරෙ නිබ්බත්ති. ඉමස්මිං පන බුද්ධුප්පාදෙ පථවින්ධරකුමාරො අම්හාකං බොධිසත්තස්ස [Pg.202] අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිස්මිං පටිසන්ධිං ගණ්හි, තස්ස සහායකො කුරුරට්ඨෙ ථුල්ලකොට්ඨිතනිගමෙ රට්ඨපාලසෙට්ඨිගෙහෙ නිබ්බත්ති.

They thought, "While we are attending upon the Tathāgata, it is fitting to attend upon him in a proper manner." All of them, united in mind, undertook the ten precepts and became pure. They appointed three men for the service of the Teacher's alms and provisions. Among them, one was the provider of wealth and grain, one was the measurer, and one was the arranger of offerings. In the present time, the provider of wealth and grain was born as King Bimbisāra, the measurer as the lay disciple Visākha, and the arranger of offerings as the Elder Raṭṭhapāla. He performed meritorious deeds there throughout his life and was reborn in the deva realm. Now, the Elder Rāhula, in the time of Kassapa the Buddha, was born as the eldest son of King Kikī of Kāsī, and they named him Prince Pathavindhara. He had seven sisters. They built seven monasteries for the Buddha. Pathavindhara obtained the viceroyalty. He said to his sisters, "In the monasteries you have built, give one to me as well." "Brother, you hold the position of viceroy. It is for you to give to us. You should build another monastery," they replied. Hearing their words, he constructed five hundred monasteries. Some say it was five hundred monasteries. He performed meritorious deeds there throughout his life and was reborn in the deva realm. In this Buddha's time, Prince Pathavindhara was conceived in the womb of our Bodhisatta's chief queen. His companion was born in the household of the merchant Raṭṭhapāla in the town of Thullakoṭṭhita in the Kuru country.

අථ අම්හාකං දසබලො අභිසම්බොධිං පත්වා පවත්තිතවරධම්මචක්කො අනුපුබ්බෙන කපිලවත්ථුං ආගන්ත්වා රාහුලකුමාරං පබ්බාජෙසි. තස්ස පබ්බජ්ජාවිධානං පාළියං (මහාව. 105) ආගතමෙව. එවං පබ්බජිතස්ස පනස්ස සත්ථා අභිණ්හඔවාදවසෙන රාහුලොවාදසුත්තං අභාසි. රාහුලොපි පාතොව වුට්ඨාය හත්ථෙන වාලුකං උක්ඛිපිත්වා ‘‘දසබලස්ස චෙව ආචරියුපජ්ඣායානඤ්ච සන්තිකා අජ්ජ එත්තකං ඔවාදං ලභෙය්‍ය’’න්ති වදති. භික්ඛුසඞ්ඝමජ්ඣෙ කථා උදපාදි ‘‘ඔවාදක්ඛමො වත රාහුලසාමණෙරො පිතු අනුච්ඡවිකො පුත්තො’’ති. සත්ථා භික්ඛූනං චිත්තාචාරං ඤත්වා ‘‘මයි ගතෙ එකා ධම්මදෙසනා ච වඩ්ඪිස්සති, රාහුලස්ස ච ගුණො පාකටො භවිස්සතී’’ති ගන්ත්වා ධම්මසභායං බුද්ධාසානෙ නිසින්නො භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති. රාහුලසාමණෙරස්ස ඔවාදක්ඛමභාවං කථෙම භගවාති. සත්ථා ඉමස්මිං ඨානෙ ඨත්වා රාහුලස්ස ගුණදීපනත්ථං මිගජාතකං ආහරිත්වා කථෙසි –

Then our Ten-Powered One, having attained perfect enlightenment and set in motion the supreme Wheel of the Dhamma, gradually arrived at Kapilavatthu and ordained the young Rāhula. The account of his ordination is found in the Pāli texts (Mahāvagga 105). Having thus gone forth, the Teacher frequently advised him, delivering the Rāhulovāda Sutta. Rāhula too, rising early in the morning, would scoop up sand in his hand, saying, "May I receive as much advice today from the Ten-Powered One and my teachers and preceptors!" A discussion arose among the community of monks: "Truly, the novice Rāhula is capable of receiving advice—a son truly resembling his father!" The Teacher, knowing the thoughts of the monks, thought, "When I go, a Dhamma teaching will arise, and Rāhula’s virtue will become evident." Having gone and seated himself on the Buddha’s seat in the Dhamma hall, he addressed the monks: "Monks, what is the topic of your discussion as you sit gathered here?" "We were discussing, Blessed One, the novice Rāhula’s capacity for receiving advice." Standing on this occasion, the Teacher recounted the Miga Jātaka to illuminate Rāhula’s virtue:

‘‘මිගං තිපල්ලත්ථමනෙකමායං,අට්ඨක්ඛුරං අඩ්ඪරත්තා පපායිං;

එකෙන සොතෙන ඡමා’ස්සසන්තො,ඡහි කලාහිතිභොති භාගිනෙය්‍යො’’ති. (ජා. 1.1.16);

"A beast on a three-fold seat, of many a wile, an eight-hoofed one I gave to drink at midnight; one breathing on the ground with a single ear—thus is the nephew of six skills."

අථස්ස සත්තවස්සිකසාමණෙරකාලෙ ‘‘මා හෙව ඛො රාහුලො දහරභාවෙන කීළනත්ථායපි සම්පජානමුසා භාසෙය්‍යා’’ති අම්බලට්ඨියරාහුලොවාදං (ම. නි. 2.107 ආදයො) දෙසෙසි. අට්ඨාරසවස්සිකසාමණෙරකාලෙ තථාගතස්ස පච්ඡතො පිණ්ඩාය පවිසන්තස්ස සත්ථු චෙව අත්තනො ච රූපසම්පත්තිං දිස්වා ගෙහසිතං විතක්කං විතක්කෙන්තස්ස ‘‘යංකිඤ්චි, රාහුල, රූප’’න්තිආදිනා නයෙන මහාරාහුලොවාදසුත්තන්තං (ම. නි. 2.113) කථෙසි. සංයුත්තකෙ (සං. නි. 4.121) පන රාහුලොවාදොපි අඞ්ගුත්තරෙ (අ. නි. 4.177) රාහුලොවාදොපි ථෙරස්ස විපස්සනාචාරොයෙව. අථස්ස සත්ථා ඤාණපරිපාකං ඤත්වා අවස්සිකභික්ඛුකාලෙ අන්ධවනෙ නිසින්නො චූළරාහුලොවාදං (ම. නි. 3.416 ආදයො) කථෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ රාහුලත්ථෙරො කොටිසතසහස්සදෙවතාහි සද්ධිං අරහත්තං පාපුණි, සොතාපන්නසකදාගාමිඅනාගාමිදෙවතානං [Pg.203] ගණනා නත්ථි. අථ සත්ථා අපරභාගෙ අරියසඞ්ඝමජ්ඣෙ නිසින්නො ථෙරං ඉමස්මිං සාසනෙ සික්ඛාකාමානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසි.

Then, when he was a seven-year-old novice, the Teacher taught him the Ambalaṭṭhika-Rāhulovāda (MN 2.107 ff.), thinking, 'Let not Rāhula speak a deliberate lie even in play on account of his youth.' When he was an eighteen-year-old novice, while entering for alms behind the Tathāgata, he saw the physical beauty of both the Teacher and himself and began to entertain thoughts connected with the household life. The Teacher then taught him the Mahā-Rāhulovāda Suttanta (MN 2.113), in the manner beginning, 'Rāhula, whatever form...' Furthermore, the instruction to Rāhula in the Saṃyutta (SN 4.121) and in the Aṅguttara (AN 4.177) was indeed the Elder's practice of insight. Then the Teacher, knowing the maturity of his wisdom, taught him the Cūḷa-Rāhulovāda (MN 3.416 ff.) while seated in the Andhavana when he was a fully-fledged monk. At the conclusion of the discourse, the Elder Rāhula attained arahantship together with a hundred thousand crores of deities; the number of stream-enterer, once-returner, and non-returner deities was beyond reckoning. Then, later, the Teacher, seated in the midst of the noble Saṅgha, established the Elder in the foremost position among those in this Dispensation who are eager for training.

සත්ථරි පන කුරුරට්ඨෙ චාරිකාය නික්ඛමිත්වා ථුල්ලකොට්ඨිතං අනුප්පත්තෙ රට්ඨපාලො කුලපුත්තො සත්ථු ධම්මදෙසනං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො මාතාපිතරො අනුජානාපෙත්වා දසබලං උපසඞ්කමිත්වා සත්ථු ආණත්තියා අඤ්ඤතරස්ස ථෙරස්ස සන්තිකෙ පබ්බජි. තස්ස පබ්බජිතදිවසතො පට්ඨාය සෙට්ඨිගහපති භික්ඛූ අත්තනො නිවෙසනද්වාරෙන ගච්ඡන්තෙ දිස්වා ‘‘කිං තුම්හාකං ඉමස්මිං ගෙහෙ කම්මං, එකොව පුත්තකො අහොසි, තං ගණ්හිත්වා ගතත්ථ, ඉදානි කිං කරිස්සථා’’ති අක්කොසති පරිභාසති. සත්ථා අද්ධමාසං ථුල්ලකොට්ඨිතෙ වසිත්වා පුන සාවත්ථිමෙව අගමාසි. තත්ථායස්මා රට්ඨපාලො යොනිසො මනසිකරොන්තො කම්මං කත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. සො සත්ථාරං අනුජානාපෙත්වා මාතාපිතරො දස්සනත්ථං ථුල්ලකොට්ඨිතං ගන්ත්වා තත්ථ සපදානං පිණ්ඩාය චරන්තො පිතු නිවෙසනෙ ආභිදොසිකං කුම්මාසං ලභිත්වා තං අමතං විය පරිභුඤ්ජන්තො පිතරා නිමන්තිතො අධිවාසෙත්වා දුතියදිවසෙ පිතු නිවෙසනෙ පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජිත්වා අලඞ්කතපටියත්තෙ ඉත්ථිජනෙ අසුභසඤ්ඤං උප්පාදෙත්වා ඨිතකොව ධම්මං දෙසෙත්වා ජියා මුත්තො විය නාරාචො ආකාසං උප්පතිත්වා කොරබ්‍යරඤ්ඤො මිගචීරං ගන්ත්වා මඞ්ගලසිලාපට්ටෙ නිසින්නො දස්සනත්ථාය ආගතස්ස රඤ්ඤො චතුපාරිජුඤ්ඤපටිමණ්ඩිතං ධම්මං (ම. නි. 2.304) දෙසෙත්වා අනුපුබ්බෙන චාරිකං චරමානො පුන සත්ථු සන්තිකංයෙව ආගතො. එවමෙතං වත්ථු සමුට්ඨිතං. අථ සත්ථා අපරභාගෙ අරියගණමජ්ඣෙ නිසින්නො ථෙරං ඉමස්මිං සාසනෙ සද්ධාපබ්බජිතානං කුලපුත්තානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

Now, when the Teacher, wandering on tour in the Kuru country, arrived at Thullakoṭṭhita, the clansman Raṭṭhapāla heard the Teacher's Dhamma-discourse and gained faith. Having obtained his parents' permission, he approached the Ten-Powered One and, at the Teacher's command, went forth in the presence of a certain elder. From the day of his going forth, his father, the wealthy householder, whenever he saw monks going by the door of his dwelling, would scold and abuse them, saying, 'What business do you have in this house? He was our only son; you have taken him and gone. What will you do now?' The Teacher, having stayed in Thullakoṭṭhita for half a month, returned to Sāvatthī. There, the Venerable Raṭṭhapāla, applying his mind wisely and undertaking the practice, developed insight and attained arahantship. Having obtained the Teacher's permission, he went to Thullakoṭṭhita to see his parents. While wandering there for alms from house to house, he obtained stale gruel at his father's dwelling and consumed it as if it were ambrosia. Invited by his father, he accepted. On the next day, having eaten a meal at his father's dwelling, he aroused the perception of foulness regarding the women who were arrayed and adorned, and while still standing there, he taught the Dhamma. Like an arrow released from the bowstring, he shot up into the sky, went to King Koravya's deer park, Migacīra, and sat on the Maṅgala stone slab. To the king who had come for an audience, he taught the Dhamma adorned with the four kinds of decay (MN 2.304). Wandering on tour by stages, he returned to the Teacher's presence. Thus this story arose. Subsequently, the Teacher, seated amidst the assembly of the noble ones, placed the Elder in the foremost position among clansmen who had gone forth out of faith in this Dispensation.

කුණ්ඩධානත්ථෙරවත්ථු

The Story of the Elder Kuṇḍadhāna

211. තතියෙ පඨමං සලාකං ගණ්හන්තානන්ති සබ්බපඨමං සලාකගාහකානං භික්ඛූනං කුණ්ඩධානත්ථෙරො අග්ගොති දස්සෙති. සො කිර ථෙරො මහාසුභද්දාය නිමන්තිතදිවසෙ තථාගතෙ උග්ගනගරං ගච්ඡන්තෙ ‘‘අජ්ජ සත්ථා දූරං භික්ඛාචාරං ගමිස්සති, පුථුජ්ජනා සලාකං මා ගණ්හන්තු, පඤ්චසතා [Pg.204] ඛීණාසවාව ගණ්හන්තූ’’ති වුත්තෙ පඨමමෙව සීහනාදං නදිත්වා සලාකං ගණ්හි. චූළසුභද්දාය නිමන්තිතදිවසෙ තථාගතෙ සාකෙතං ගච්ඡන්තෙපි පඤ්චන්නං භික්ඛුසතානං අන්තරෙ පඨමමෙව සලාකං ගණ්හි, සුනාපරන්තජනපදං ගච්ඡන්තෙපි. ඉමෙහි කාරණෙහි ථෙරො පඨමං සලාකං ගණ්හන්තානං අග්ගො නාම ජාතො. කුණ්ඩධානොති පනස්ස නාමං.

211. In the third case, 'those taking the first ticket,' it is shown that among the monks who were the very first to take a ticket, the Elder Kuṇḍadhāna was foremost. It is said that on the day of the invitation by Mahāsubhaddā, when the Tathāgata was going to the city of Ugga, it was declared, 'Today the Teacher will go far for alms. Let the worldlings not take a ticket; let only the five hundred destroyers of the cankers take one.' Then, roaring a lion's roar, he was the very first to take a ticket. On the day of the invitation by Cūḷasubhaddā, when the Tathāgata was going to Sāketa, he was also the first among five hundred monks to take a ticket, and likewise when the Tathāgata was going to the Sunāparanta country. For these reasons, the Elder became known as the foremost among those who take the first ticket. And his name was Kuṇḍadhāna.

තස්ස පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයං කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතීනගරෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්තො වුත්තනයෙනෙව විහාරං ගන්ත්වා ධම්මං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං පඨමං සලාකං ගණ්හන්තානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා බුද්ධානං අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙත්වා සත්ථාරා අනන්තරායං දිස්වා බ්‍යාකතො යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවෙසු ච මනුස්සෙසු ච සංසරන්තො කස්සපබුද්ධකාලෙ භූමට්ඨකදෙවතා හුත්වා නිබ්බත්ති. දීඝායුකබුද්ධානඤ්ච නාම න අන්වද්ධමාසිකො උපොසථො හොති. විපස්සීදසබලස්ස හි ඡබ්බස්සන්තරෙ ඡබ්බස්සන්තරෙ උපොසථො අහොසි, කස්සපදසබලො පන ඡට්ඨෙ ඡට්ඨෙ මාසෙ පාතිමොක්ඛං ඔසාරෙසි. තස්ස පාතිමොක්ඛං ඔසාරණකාලෙ දිසාවාසිකා ද්වෙ සහායකා භික්ඛූ ‘‘උපොසථං කරිස්සාමා’’ති ගච්ඡන්ති. අයං භුම්මදෙවතා චින්තෙසි – ‘‘ඉමෙසං ද්වින්නං භික්ඛූනං මෙත්ති අතිවිය දළ්හා, කිං නු ඛො භෙදකෙ සති භිජ්ජෙය්‍ය, න භිජ්ජෙය්‍යා’’ති? තෙසං ඔකාසං ඔලොකයමානා තෙසං අවිදූරෙනෙව ගච්ඡති.

Regarding the basis of his aspiration, this is the sequential account: It is said that in the time of the Buddha Padumuttara, he was born in a family home in the city of Haṃsavatī. In the way already described, he went to the monastery, listened to the Dhamma, and saw the Teacher placing a certain monk in the foremost position among those who take the first ticket. Having performed a foundational act of merit in the presence of the Buddha, he aspired to that same position. He was then given a prophecy by the Teacher, who, seeing no obstacle for him, declared that after performing wholesome deeds for his entire life and wandering through the realms of gods and humans, he would, in the time of the Buddha Kassapa, be reborn as an earth-dwelling deity. Now, for the long-lived Buddhas, the Uposatha is not held every half-month. For the Buddha Vipassī, the Ten-Powered One, the Uposatha was held every six years, while the Buddha Kassapa, the Ten-Powered One, recited the Pātimokkha every six months. At the time of this Pātimokkha recitation, two friendly monks who lived in the districts were going, thinking, 'We will observe the Uposatha.' This earth-dwelling deity reflected: 'The friendship between these two monks is extremely strong. If a cause of division were to arise, would it break or not?' Looking for an opportunity, he followed them at no great distance.

අථෙකො ථෙරො එකස්ස හත්ථෙ පත්තචීවරං දත්වා සරීරවළඤ්ජනත්ථං උදකඵාසුකට්ඨානං ගන්ත්වා ධොතහත්ථපාදො හුත්වා ගුම්බසභාගතො නික්ඛමති. භුම්මදෙවතා තස්ස ථෙරස්ස පච්ඡතො පච්ඡතො උත්තමරූපා ඉත්ථී හුත්වා කෙසෙ විධුනිත්වා සංවිධාය බන්ධන්තී විය පිට්ඨිතො පංසුං පුඤ්ඡමානා විය සාටකං සංවිධාය නිවාසයමානා විය ච හුත්වා ථෙරස්ස පදානුපදිකා හුත්වා ගුම්බතො නික්ඛන්තා. එකමන්තෙ ඨිතො සහායකත්ථෙරො ඉමං කාරණං දිස්වා දොමනස්සජාතො ‘‘නට්ඨො දානි මෙ ඉමිනා භික්ඛුනා සද්ධිං දීඝරත්තානුගතො සිනෙහො. සචාහං එවංවිධභාවං ජානෙය්‍යං, එත්තකං අද්ධානං ඉමිනා සද්ධිං විස්සාසං න කරෙය්‍ය’’න්ති චින්තෙත්වා ආගච්ඡන්තස්සෙවස්ස ‘‘හන්දාවුසො, තුය්හං පත්තචීවරං, තාදිසෙන පාපෙන සහායෙන සද්ධිං එකමග්ගං න ගච්ඡාමී’’ති ආහ. තං කථං සුත්වා තස්ස [Pg.205] ලජ්ජිභික්ඛුනො හදයං තිඛිණසත්තිං ගහෙත්වා විද්ධං විය අහොසි. තතො නං ආහ – ‘‘ආවුසො, කිං නාමෙතං වදසි, අහං එත්තකං කාලං දුක්කටමත්තම්පි ආපත්තිං න ජානාමි. ත්වං පන මං අජ්ජ ‘පාපො’ති වදසි, කිං තෙ දිට්ඨ’’න්ති? කිං අඤ්ඤෙන දිට්ඨෙන, කිං ත්වං එවංවිධෙන අලඞ්කතපටියත්තෙන මාතුගාමෙන සද්ධිං එකට්ඨානෙ හුත්වා නික්ඛන්තොති? නත්ථෙතං, ආවුසො, මය්හං, නාහං එවරූපං මාතුගාමං පස්සාමීති. තස්ස යාවතතියං කථෙන්තස්සාපි ඉතරො ථෙරො කථං අසද්දහිත්වා අත්තනා දිට්ඨකාරණංයෙව අත්ථං ගහෙත්වා තෙන සද්ධිං එකමග්ගෙන අගන්ත්වා අඤ්ඤෙන මග්ගෙන සත්ථු සන්තිකං ගතො. ඉතරොපි අඤ්ඤෙන මග්ගෙන සත්ථු සන්තිකංයෙව ගතො.

A certain elder, having given his bowl and robe to another monk, went to a place with suitable water to attend to his body. Having washed his hands and feet, he came out from the vicinity of the bushes. A terrestrial deity, following behind that elder, took on the form of an exceptionally beautiful woman. As if shaking out her hair, arranging it, and tying it up, as if wiping dust from his back, and as if adjusting her garment, she followed in the elder's footsteps and came out from the bushes. Standing to one side, a companion elder saw this and became distressed, thinking: "Now my long-standing affection for this monk is lost. Had I known of such behavior, I would not have trusted him for so long." As the other monk approached, he said: "Here, friend, take your bowl and robe. I will not travel the same path with such an evil companion." Hearing this, the conscientious monk's heart felt as though it had been pierced with a sharp spear. He then asked: "Friend, what are you saying? For so long, I have not been aware of even a minor wrongdoing. Yet today you call me 'evil'—what have you seen?" "What need is there for another witness? Did you not leave the same place together with a woman so adorned and decorated?" "That is not so, friend. I see no such woman." Though he spoke up to the third time, the other elder did not believe him. Taking only what he himself had seen as true, he did not go with him on the same path and went another way to the Teacher’s presence. The other also went by a different path to the Teacher’s presence.

තතො භික්ඛුසඞ්ඝස්ස උපොසථාගාරං පවිසනවෙලාය සො භික්ඛු තං භික්ඛුං උපොසථග්ගෙ සඤ්ජානිත්වා ‘‘ඉමස්මිං උපොසථග්ගෙ එවරූපො නාම පාපභික්ඛු අත්ථි, නාහං තෙන සද්ධිං උපොසථං කරිස්සාමී’’ති නික්ඛමිත්වා බහි අට්ඨාසි. භුම්මදෙවතා ‘‘භාරියං මයා කම්මං කත’’න්ති මහල්ලකඋපාසකවණ්ණෙන තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘කස්මා, භන්තෙ, අය්‍යො ඉමස්මිං ඨානෙ ඨිතො’’ති ආහ. උපාසක, ඉමං උපොසථග්ගං එකො පාපභික්ඛු පවිට්ඨො, අහං තෙන සද්ධිං උපොසථං න කරොමීති වත්වා නික්ඛමිත්වා බහි ඨිතොම්හීති. භන්තෙ, මා එවං ගණ්හථ, පරිසුද්ධසීලො එස භික්ඛු. තුම්හෙහි දිට්ඨමාතුගාමො නාම අහං, මයා තුම්හාකං වීමංසනත්ථාය ‘‘දළ්හා නු ඛො ඉමෙසං ථෙරානං මෙත්ති, නො දළ්හා’’ති ලජ්ජිඅලජ්ජිභාවං ඔලොකෙන්තෙන තං කම්මං කතන්ති. කො පන ත්වං සප්පුරිසාති? අහං එකා භුම්මදෙවතා, භන්තෙති. දෙවපුත්තො කථෙන්තොව දිබ්බානුභාවෙන ඨත්වා ථෙරස්ස පාදෙසු පතිත්වා ‘‘මය්හං, භන්තෙ, ඛමථ, එතං දොසං ථෙරො න ජානාති, උපොසථං කරොථා’’ති ථෙරං යාචිත්වා උපොසථග්ගං පවෙසෙසි. සො ථෙරො උපොසථං තාව එකට්ඨානෙ අකාසි, මිත්තසන්ථවවසෙන න පුන තෙන සද්ධිං එකට්ඨානෙ අහොසීති. ඉමස්ස ථෙරස්ස කම්මං න කථියති, චුදිතකත්ථෙරො පන අපරාපරං විපස්සනාය කම්මං කරොන්තො අරහත්තං පාපුණි.

Then, at the time when the Saṅgha of monks was entering the Uposatha hall, that monk, recognizing the other monk in the Uposatha hall, thought, "In this Uposatha hall, there is such a wicked monk. I will not perform the Uposatha with him," and he went out and stood outside. A terrestrial deity, thinking, "I have done a grievous deed," approached him in the guise of an elderly lay devotee and asked, "Venerable sir, why are you standing in this place?" "Lay devotee, a wicked monk has entered this Uposatha hall. I will not perform the Uposatha with him, and so I have come out and am standing outside." "Venerable sir, do not take it so. This monk is pure in conduct. The woman you saw was I. I did that deed to test you, wondering, 'Is the friendship of these elders strong, or not?' while observing their sense of shame and shamelessness." "Then who are you, good sir?" "I am a terrestrial deity, venerable sir." The deity, speaking with divine power, stood there, fell at the elder's feet, and pleaded, "Venerable sir, forgive me. The other elder is unaware of this fault. Please perform the Uposatha." He then led the elder back into the Uposatha hall. That elder performed the Uposatha in the same place for the time being, but he did not again associate closely with that monk as a friend. The deed of this elder is not recounted further, but the elder who was accused, repeatedly practicing insight meditation, attained Arahantship.

භුම්මදෙවතා තස්ස කම්මස්ස නිස්සන්දෙන එකං බුද්ධන්තරං අපායතො න මුච්චිත්ථ. සචෙ පන කාලෙන කාලං මනුස්සත්තං ආගච්ඡති, අඤ්ඤෙන යෙන කෙනචි කතො දොසො තස්සෙව උපරි පතති. සො අම්හාකං භගවතො [Pg.206] කාලෙ සාවත්ථියං බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්ති, ධානමාණවොතිස්ස නාමං අකංසු. සො වයප්පත්තො තයො වෙදෙ උග්ගණ්හිත්වා මහල්ලකකාලෙ සත්ථු ධම්මදෙසනං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජි, තස්ස උපසම්පන්නදිවසතො පට්ඨාය එකා අලඞ්කතපටියත්තා ඉත්ථී තස්මිං ගාමං පවිසන්තෙ සද්ධිංයෙව ගාමං පවිසති, නික්ඛමන්තෙ නික්ඛමති. විහාරං පවිසන්තෙපි පවිසති, තිට්ඨන්තෙපි තිට්ඨතීති එවං නිච්චානුබන්ධා පඤ්ඤායති. ථෙරො තං න පස්සති, තස්ස පන පුරිමස්ස කම්මස්ස නිස්සන්දෙන සා අඤ්ඤෙසං උපට්ඨාති.

The terrestrial deity, as a result of that deed, was not freed from the lower realms for an entire Buddha-interval. However, if from time to time he attained human birth, any wrongdoing done by another would fall upon him. In the time of our Blessed One, he was reborn in a brahmin family in Sāvatthī, and they named him Dhānamāṇava. When he came of age, he mastered the three Vedas. In his old age, hearing the Teacher’s Dhamma discourse, he gained faith and went forth. From the day of his higher ordination, a beautifully adorned woman would enter the village whenever he entered, leave when he left, and even enter the monastery when he did, standing when he stood—thus she was constantly seen following him. The elder did not see her, but due to the lingering result of his past deed, she appeared to others.

ගාමෙ යාගුභික්ඛං දදමානා ඉත්ථියො, ‘‘භන්තෙ, අයං එකො යාගුඋළුඞ්කො තුම්හාකං, එකො ඉමිස්සා අම්හාකං සහායිකායා’’ති පරිහාසං කරොන්ති. ථෙරස්ස මහතී විහෙසා හොති. විහාරං ගතම්පි නං සාමණෙරා චෙව දහරභික්ඛූ ච පරිවාරෙත්වා ‘‘ධානො කොණ්ඩො ජාතො’’ති පරිහාසං කරොන්ති. අථස්ස තෙනෙව කාරණෙන කුණ්ඩධානත්ථෙරොති නාමං ජාතං. සො උට්ඨාය සමුට්ඨාය තෙහි කයිරමානං කෙළිං සහිතුං අසක්කොන්තො උම්මාදං ගහෙත්වා ‘‘තුම්හෙ කොණ්ඩා, තුම්හාකං උපජ්ඣායා කොණ්ඩා, ආචරියා කොණ්ඩා’’ති වදති. අථ නං සත්ථු ආරොචෙසුං – ‘‘කුණ්ඩධානො දහරසාමණෙරෙහි සද්ධිං එවං ඵරුසවාචං වදතී’’ති. සත්ථා තං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘සච්චං භික්ඛූ’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘සච්චං භගවා’’ති වුත්තෙ ‘‘කස්මා එවං වදෙසී’’ති ආහ. භන්තෙ, නිබද්ධං විහෙසං අසහන්තො එවං කථෙමීති. ‘‘ත්වං පුබ්බෙ කතකම්මං යාවජ්ජදිවසා ජීරාපෙතුං න සක්කොසි, පුන එවරූපං ඵරුසං මා වද භික්ඛූ’’ති වත්වා ආහ –

The women in the village, while offering alms of rice gruel, would jokingly say, 'Venerable sir, here is one portion of gruel for you, and one for this friend of ours.' The elder was greatly vexed by this. Even when he went to the monastery, the novices and young monks would surround him and mock him, saying, 'The bran-grain has appeared!' For this reason, he came to be known as Elder Kuṇḍadhāna. Unable to endure the constant mockery, he became deranged and would shout, 'You are bran-grains! Your preceptors are bran-grains! Your teachers are bran-grains!' Then they reported him to the Teacher, saying, 'Kuṇḍadhāna speaks harsh words to the young novices in this way.' The Teacher summoned him and asked, 'Is it true, monk?' When he replied, 'It is true, Blessed One,' the Teacher asked, 'Why do you speak in this way?' 'Venerable sir, being unable to endure the constant vexation, I spoke thus.' The Teacher said, 'You are unable to wear out the result of a past deed even to this day. Do not speak such harsh words again, monk,' and then he spoke—

‘‘මාවොච ඵරුසං කඤ්චි, වුත්තා පටිවදෙය්‍යු තං;

දුක්ඛා හි සාරම්භකථා, පටිදණ්ඩා ඵුසෙය්‍යු තං.

Speak harshly to none, for those thus spoken to might retort. Indeed, painful is contentious speech, and blows might touch you in return.

‘‘සචෙ නෙරෙසි අත්තානං, කංසො උපහතො යථා;

එස පත්තොසි නිබ්බානං, සාරම්භො තෙ න විජ්ජතී’’ති. (ධ. ප. 133-134);

If you keep yourself still, like a cracked gong, you have attained Nibbāna, for no contention is found in you.

ඉමඤ්ච පන තස්ස ථෙරස්ස මාතුගාමෙන සද්ධිං විචරණභාවං කොසලරඤ්ඤොපි කථයිංසු. රාජා ‘‘ගච්ඡථ, භණෙ, වීමංසථා’’ති පෙසෙත්වා සයම්පි මන්දෙනෙව පරිවාරෙන සද්ධිං ථෙරස්ස වසනට්ඨානං ගන්ත්වා එකමන්තෙ ඔලොකෙන්තො අට්ඨාසි. තස්මිං ඛණෙ ථෙරො සූචිකම්මං කරොන්තො නිසින්නො හොති, සාපිස්ස ඉත්ථී අවිදූරෙ ඨානෙ ඨිතා විය පඤ්ඤායති.

They also told the king of Kosala about this elder's association with a woman. The king said, 'Go, sirs, investigate this,' and having sent them, he himself went with a small retinue to the elder's dwelling place and stood to one side, observing. At that moment, the elder was seated doing needlework, and that woman appeared to be standing not far away.

රාජා [Pg.207] තං දිස්වා ‘‘අත්ථිදං කාරණ’’න්ති තස්සා ඨිතට්ඨානං අගමාසි. සා තස්මිං ආගච්ඡන්තෙ ථෙරස්ස වසනපණ්ණසාලං පවිට්ඨා විය අහොසි. රාජාපි තාය සද්ධිංයෙව පණ්ණසාලං පවිසිත්වා සබ්බත්ථ ඔලොකෙන්තො අදිස්වා ‘‘නායං මාතුගාමො, ථෙරස්ස එකො කම්මවිපාකො’’ති සඤ්ඤං කත්වා පඨමං ථෙරස්ස සමීපෙන ගච්ඡන්තොපි ථෙරං අවන්දිත්වා තස්ස කාරණස්ස අභූතභාවං ඤත්වා ආගම්ම ථෙරං වන්දිත්වා එකමන්තං නිසින්නො ‘‘කච්චි, භන්තෙ, පිණ්ඩකෙන න කිලමථා’’ති පුච්ඡි. ථෙරො ‘‘වට්ටති මහාරාජා’’ති ආහ. ‘‘ජානාමි, භන්තෙ, අය්‍යස්ස කථං, එවරූපෙන ච පරික්කිලෙසෙන සද්ධිං චරන්තානං තුම්හාකං කෙ නාම පසීදිස්සන්ති, ඉතො පට්ඨාය වො කත්ථචි ගමනකිච්චං නත්ථි, අහං චතූහි පච්චයෙහි උපට්ඨහිස්සාමි, තුම්හෙ යොනිසොමනසිකාරෙ මා පමජ්ජිත්ථා’’ති නිබද්ධං භික්ඛං පට්ඨපෙසි. ථෙරො රාජානං උපත්ථම්භකං ලභිත්වා භොජනසප්පායෙන එකග්ගචිත්තො හුත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. තතො පට්ඨාය සා ඉත්ථී අන්තරධායි.

Seeing her, the king thought, 'There is a reason for this,' and went to the place where she was standing. As he approached, she seemed to enter the elder’s leaf hut. The king also entered the leaf hut right along with her, and searching everywhere, did not see her. Realizing, 'This is no woman, but a kamma-result of the elder,' although he had first passed near the elder without paying respects, he now understood the unreality of the matter. He returned, paid homage to the elder, and sat to one side. He asked, 'Venerable sir, are you not wearied by the alms-round?' The elder replied, 'It is sufficient, great king.' The king said, 'I understand your situation, venerable sir. Who, indeed, would have confidence in you, living with such a defilement? From now on, you have no need to go anywhere. I will support you with the four requisites. Do not be heedless in wise attention.' He then established a regular alms-offering. The elder, having obtained the king as a supporter, with his mind unified by suitable food, developed insight and attained arahantship. From that time, that woman disappeared.

මහාසුභද්දා උග්ගනගරෙ මිච්ඡාදිට්ඨිකුලෙ වසමානා ‘‘සත්ථා මං අනුකම්පතූ’’ති උපොසථං අධිට්ඨාය නිරාමගන්ධා හුත්වා උපරිපාසාදතලෙ ඨිතා ‘‘ඉමානි පුප්ඵානි අන්තරෙ අට්ඨත්වා දසබලස්ස මත්ථකෙ විතානං හුත්වා තිට්ඨන්තු, දසබලො ඉමාය සඤ්ඤාය ස්වෙ පඤ්චහි භික්ඛුසතෙහි සද්ධිං මය්හං භික්ඛං ගණ්හතූ’’ති සච්චකිරියං කත්වා අට්ඨ සුමනපුප්ඵමුට්ඨියො විස්සජ්ජෙසි. පුප්ඵානි ගන්ත්වා ධම්මදෙසනාවෙලාය සත්ථු මත්ථකෙ විතානං හුත්වා අට්ඨංසු. සත්ථා තං සුමනපුප්ඵවිතානං දිස්වා චිත්තෙනෙව සුභද්දාය භික්ඛං අධිවාසෙත්වා පුනදිවසෙ අරුණෙ උට්ඨිතෙ ආනන්දත්ථෙරං ආහ – ‘‘ආනන්ද, මයං අජ්ජ දූරං භික්ඛාචාරං ගමිස්සාම, පුථුජ්ජනානං අදත්වා අරියානංයෙව සලාකං දෙහී’’ති. ථෙරො භික්ඛූනං ආරොචෙසි – ‘‘ආවුසො, සත්ථා අජ්ජ දූරං භික්ඛාචාරං ගමිස්සති, පුථුජ්ජනා මා ගණ්හන්තු, අරියාව සලාකං ගණ්හන්තූ’’ති. කුණ්ඩධානත්ථෙරො ‘‘ආහරාවුසො, සලාක’’න්ති පඨමංයෙව හත්ථං පසාරෙසි. ආනන්දා ‘‘සත්ථා තාදිසානං භික්ඛූනං සලාකං න දාපෙති, අරියානංයෙව දාපෙතී’’ති විතක්කං උප්පාදෙත්වා ගන්ත්වා සත්ථු ආරොචෙසි. සත්ථා ‘‘ආහරාපෙන්තස්ස සලාකං දෙහී’’ති ආහ. ථෙරො චින්තෙසි – ‘‘සචෙ කුණ්ඩධානස්ස සලාකා දාතුං න [Pg.208] යුත්තා අස්ස, අථ සත්ථා පටිබාහෙය්‍ය, භවිස්සති එකං කාරණ’’න්ති. ‘‘කුණ්ඩධානස්ස සලාකං දස්සාමී’’ති ගමනං අභිනීහරි. කුණ්ඩධානත්ථෙරො තස්ස පුරෙ ආගමනාව අභිඤ්ඤාපාදකං චතුත්ථජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා ඉද්ධියා ආකාසෙ ඨත්වා ‘‘ආහරාවුසො ආනන්ද, සත්ථා මං ජානාති, මාදිසං භික්ඛුං පඨමං සලාකං ගණ්හන්තං න සත්ථා වාරෙතී’’ති හත්ථං පසාරෙත්වා සලාකං ගණ්හි. සත්ථා තං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා ථෙරං ඉමස්මිං සාසනෙ පඨමං සලාකං ගණ්හන්තානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

Mahāsubhaddā, living in a family holding wrong views in the city of Ugga, undertook the observance day vows, thinking, 'May the Teacher have compassion on me.' Having become free from sensual taint, she stood on the upper terrace of the palace and made an act of truth: 'May these flowers, traveling through the air, form a canopy over the head of the Ten-Powered One and remain there. Recognizing this sign, may the Ten-Powered One, together with five hundred monks, accept my alms-food tomorrow.' She then released eight handfuls of sumana flowers. The flowers went and, at the time of the Dhamma discourse, formed a canopy over the Teacher’s head and remained there. Seeing the sumana flower canopy, the Teacher mentally accepted Subhaddā’s alms offering. The next day at dawn, he said to the Venerable Ānanda, 'Ānanda, today we will go far for alms. Do not give the tickets to ordinary people; give them only to the noble ones.' The elder informed the monks, 'Friends, the Teacher will go far for alms today. Let the ordinary people not take the tickets; let only the noble ones take them.' The Venerable Kuṇḍadhāna was the very first to extend his hand, saying, 'Bring the ticket, friend.' Ānanda thought, 'The Teacher does not have tickets given to such monks; he has them given only to the noble ones,' and went to inform the Teacher. The Teacher said, 'Give the ticket to him who is asking for it.' The elder considered, 'If it were not proper to give the ticket to Kuṇḍadhāna, the Teacher would have prevented it. There must be a reason for this.' He set out to give the ticket to Kuṇḍadhāna. But before he could approach, the Venerable Kuṇḍadhāna entered the fourth jhāna, which is the basis for supernormal knowledge, and standing in the air by means of psychic power, he said, 'Bring it, friend Ānanda, the Teacher knows me. The Teacher does not prevent a monk such as I from being the first to receive the ticket.' Extending his hand, he took the ticket. The Teacher, making this incident the occasion, placed the elder in the foremost position among those in this Dispensation who are first to receive the alms-ticket.

වඞ්ගීසත්ථෙරවත්ථු

The Story of Venerable Vaṅgīsa.

212. චතුත්ථෙ පටිභානවන්තානන්ති සම්පන්නපටිභානානං වඞ්ගීසත්ථෙරො අග්ගොති දස්සෙති. අයං කිර ථෙරො දසබලස්ස සන්තිකං උපසඞ්කමන්තො චක්ඛුපථතො පට්ඨාය චන්දෙන සද්ධිං උපමෙත්වා, සූරියෙන, ආකාසෙන, මහාසමුද්දෙන, හත්ථිනාගෙන, සීහෙන මිගරඤ්ඤා සද්ධිං උපමෙත්වාපි අනෙකෙහි පදසතෙහි පදසහස්සෙහි සත්ථු වණ්ණං වදන්තොයෙව උපසඞ්කමති. තස්මා පටිභානවන්තානං අග්ගො නාම ජාතො.

212. In the fourth section, it is shown that the Venerable Vaṅgīsa is the foremost among those endowed with ready wit. It is said that this elder, when approaching the presence of the Ten-Powered One, starting from the moment he came into sight, compared him to the moon, then to the sun, the sky, the great ocean, the elephant king, and the lion, the king of beasts, praising the Teacher with many hundreds and thousands of words as he approached. Thus, he became known as the foremost among those with ready wit.

තස්ස පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයම්පි කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතීනගරෙ මහාභොගකුලෙ පටිසන්ධිං ගණ්හිත්වා පුරිමනයෙනෙව විහාරං ගන්ත්වා ධම්මං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං පටිභානවන්තානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා සත්ථු අධිකාරකම්මං කත්වා ‘‘අහම්පි අනාගතෙ පටිභානවන්තානං අග්ගො භවෙය්‍ය’’න්ති පත්ථනං කත්වා සත්ථාරා බ්‍යාකතො යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සාවත්ථියං බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්ති. වඞ්ගීසමාණවොතිස්ස නාමං අකංසු. සො වයප්පත්තො තයො වෙදෙ උග්ගණ්හන්තො ආචරියං ආරාධෙත්වා ඡවසීසමන්තං නාම සික්ඛිත්වා ඡවසීසං නඛෙන ආකොටෙත්වා ‘‘අයං සත්තො අසුකයොනියං නාම නිබ්බත්තො’’ති ජානාති.

This is the sequential account of his past kamma: It is said that in the time of the Buddha Padumuttara, in the city of Haṃsavatī, he was reborn in a family of great wealth. In the same way as before, he went to the monastery, listened to the Dhamma, and upon seeing the Teacher placing a certain monk in the foremost position among those with ready wit, he performed a foundational act for the Teacher. He then made the aspiration: “May I too, in the future, become the foremost among those with ready wit.” The Teacher made a prediction about this. Having performed wholesome deeds throughout his life and wandering among gods and humans, in this Buddha’s arising, he was reborn in a brahmin family in Sāvatthī. They gave him the name Vaṅgīsa, the young brahmin. When he came of age, he studied the three Vedas. Having pleased his teacher, he learned a mantra called Chavasīsa. By tapping a skull with his fingernail, he could know: “This being was reborn in such-and-such a realm.”

බ්‍රාහ්මණා ‘‘අයං අම්හාකං ජීවිකමග්ගො’’ති ඤත්වා වඞ්ගීසමාණවං පටිච්ඡන්නයානෙ නිසීදාපෙත්වා ගාමනිගමරාජධානියො චරන්තා නගරද්වාරෙ වා නිගමද්වාරෙ වා ඨපෙත්වා මහාජනස්ස රාසිභූතභාවං ඤත්වා ‘‘යො වඞ්ගීසං පස්සති, සො ධනං වා ලභති, යසං වා ලභති, සග්ගං වා ගච්ඡතී’’ති වදන්ති. තෙසං කථං සුත්වා බහූ ජනා ලඤ්ජං දත්වා පස්සිතුකාමා හොන්ති. රාජරාජමහාමත්තා [Pg.209] තෙසං සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘කො ආචරියස්ස ජානවිසෙසො’’ති පුච්ඡන්ති. තුම්හෙ න ජානාථ, සකලජම්බුදීපෙ අම්හාකං ආචරියසදිසො අඤ්ඤො පණ්ඩිතො නාම නත්ථි, තිවස්සමත්ථකෙ මතකානං සීසං ආහරාපෙත්වා නඛෙන ආකොටෙත්වා ‘‘අයං සත්තො අසුකයොනියං නිබ්බත්තො’’ති ජානාති. වඞ්ගීසොපි මහාජනස්ස කඞ්ඛඡෙදනත්ථං තෙ තෙ ජනෙ ආවාහෙත්වා අත්තනො අත්තනො ගතිං කථාපෙති. තං නිස්සාය මහාජනස්ස හත්ථතො සතම්පි සහස්සම්පි ලභති.

The brahmins, knowing that “this is our means of livelihood,” made the young Vaṅgīsa sit in a concealed vehicle. They traveled through villages, market towns, and royal cities, stopping at city gates or market town gates. Recognizing when a large crowd had gathered, they would say, “Whoever sees Vaṅgīsa gains wealth, fame, or goes to heaven.” Hearing this, many people, eager to see him, offered payment. Royal ministers and high officials would approach them and ask, “What special knowledge does your teacher possess?” They would reply, “Do you not know? In all of Jambudīpa, there is no scholar equal to our teacher. He can have the skull of a person dead for up to three years brought, tap it with his fingernail, and declare, ‘This being has been reborn in such-and-such a realm.’” Vaṅgīsa, too, to dispel the doubts of the great crowd, would invoke those various persons and have them state their own destinies. Relying on this, they received hundreds and thousands from the people.

බ්‍රාහ්මණා වඞ්ගීසමාණවං ආදාය යථාරුචිං විචරිත්වා පුන සාවත්ථිං ආගමංසු. වඞ්ගීසො ජෙතවනමහාවිහාරස්ස අවිදූරට්ඨානෙ ඨිතො චින්තෙසි – ‘‘සමණො ගොතමො පණ්ඩිතොති වදන්ති, න ඛො පන සබ්බකාලං මයා ඉමෙසංයෙව වචනං කරොන්තෙන චරිතුං වට්ටති, පණ්ඩිතානම්පි සන්තිකං ගන්තුං වට්ටතී’’ති. සො බ්‍රාහ්මණෙ ආහ – ‘‘තුම්හෙ ගච්ඡථ, අහං න බහුකෙහි සද්ධිං ගන්ත්වා සමණං ගොතමං පස්සිස්සාමී’’ති. තෙ ආහංසු – ‘‘වඞ්ගීස, මා තෙ රුච්චි සමණං ගොතමං පස්සිතුං. යො හි නං පස්සති, තං සො මායාය ආවට්ටෙතී’’ති. වඞ්ගීසො තෙසං කථං අනාදියිත්වා සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා මධුරපටිසන්ථාරං කත්වා එකමන්තං නිසීදි.

The brahmins, taking the young Vaṅgīsa, wandered as they pleased and then returned to Sāvatthī. Standing not far from the Jetavana Great Monastery, Vaṅgīsa thought, “They say the ascetic Gotama is wise. But indeed, it is not fitting for me to always act according to their word; it is proper to go to the presence of the wise.” He told the brahmins, “You go. I will go to see the ascetic Gotama, not with many.” They replied, “Vaṅgīsa, do not desire to see the ascetic Gotama. Whoever sees him, he ensnares with his magic.” Disregarding their words, Vaṅgīsa went to the Teacher, exchanged pleasant greetings, and sat down to one side.

අථ නං සත්ථා පුච්ඡි – ‘‘වඞ්ගීස, කිඤ්චි සිප්පං ජානාසී’’ති. ආම, භො ගොතම, ඡවසීසමන්තං නාමෙකං ජානාමීති. කිං සො මන්තො කරොතීති? තිවස්සමත්ථකෙ මතානම්පි තං මන්තං ජප්පිත්වා සීසං නඛෙන ආකොටෙත්වා නිබ්බත්තට්ඨානං ජානාමීති. සත්ථා තස්ස එකං නිරයෙ උප්පන්නස්ස සීසං දස්සෙසි, එකං මනුස්සෙසු උප්පන්නස්ස, එකං දෙවෙසු, එකං පරිනිබ්බුතස්ස සීසං දස්සෙසි. සො පඨමං සීසං ආකොටෙත්වා, ‘‘භො ගොතම, අයං සත්තො නිරයං ගතො’’ති ආහ. සාධු සාධු, වඞ්ගීස, සුදිට්ඨං තයා, අයං සත්තො කහං ගතොති පුච්ඡි. මනුස්සලොකං, භො ගොතමාති. අයං සත්තො කහං ගතොති? දෙවලොකං, භො ගොතමාති තිණ්ණම්පි ගතට්ඨානං කථෙසි. පරිනිබ්බුතස්ස පන සීසං නඛෙන ආකොටෙන්තො නෙව අන්තං න කොටිං පස්සති. අථ නං සත්ථා ‘‘න සක්කොසි ත්වං, වඞ්ගීසා’’ති පුච්ඡි. ‘‘පස්සථ, භො ගොතම, උපපරික්ඛාමි තාවා’’ති පුනප්පුනං පරිවත්තෙති. බාහිරකමන්තෙන ඛීණාසවස්ස ගතිං කථං ජානිස්සති, අථස්ස මත්ථකතො සෙදො මුච්චි. සො ලජ්ජිත්වා තුණ්හීභූතො අට්ඨාසි. අථ නං සත්ථා [Pg.210] ‘‘කිලමසි, වඞ්ගීසා’’ති ආහ. ආම, භො ගොතම, ඉමස්ස සත්තස්ස ගතට්ඨානං ජානිතුං න සක්කොමි. සචෙ තුම්හෙ ජානාථ, කථෙථාති. ‘‘වඞ්ගීස, අහං එතම්පි ජානාමි ඉතො උත්තරිතරම්පී’’ති වත්වා ධම්මපදෙ ඉමා ද්වෙ ගාථා අභාසි –

Then the Teacher asked him, "Vaṅgīsa, do you know any skill?" "Yes, Venerable Gotama, I know a spell called 'Chavasīsamanta'." "What does that spell do?" "By reciting that spell and knocking on a skull with a fingernail, I can know the rebirth destination even of those dead for up to three years." The Teacher showed him the skull of one who had been reborn in hell, one in the human world, one among the gods, and one who had attained final Nibbāna. He knocked on the first skull and said, "Venerable Gotama, this being has gone to hell." "Good, good, Vaṅgīsa, you have seen well. Where has this being gone?" he asked. "To the human world, Venerable Gotama." "Where has this being gone?" "To the world of the gods, Venerable Gotama." He stated the destinations of all three. But when knocking on the skull of the one who had attained Nibbāna, he could see neither an end nor a limit. Then the Teacher asked him, "Are you not able, Vaṅgīsa?" "Behold, Venerable Gotama, I will examine it further," he said, turning it over repeatedly. How could he know the destination of one whose taints are destroyed with an external spell? Then sweat was released from his head. Ashamed, he stood in silence. The Teacher then said, "Are you weary, Vaṅgīsa?" "Yes, Venerable Gotama, I cannot know this being’s destination. If you know, please tell me." "Vaṅgīsa, I know this and even more than this," he said, and spoke these two verses from the Dhammapada:

‘‘චුතිං යො වෙදි සත්තානං, උපපත්තිං ච සබ්බසො;

අසත්තං සුගතං බුද්ධං, තමහං බ්‍රූමි බ්‍රාහ්මණං.

“He who knows the passing away of beings and their rebirth in every way, unattached, well-gone, awakened—him I call a brahmin.”

‘‘යස්ස ගතිං න ජානන්ති, දෙවා ගන්ධබ්බමානුසා;

ඛීණාසවං අරහන්තං, තමහං බ්‍රූමි බ්‍රාහ්මණ’’න්ති. (ධ. ප. 419-420);

“Whose destination gods, gandhabbas, and humans do not know—the one with taints destroyed, the Arahant—him I call a brahmin.”

තතො වඞ්ගීසො ආහ – ‘‘භො ගොතම, විජ්ජාය විජ්ජං දෙන්තස්ස නාම පරිහානි නත්ථි, අහං අත්තනා ජානනකං මන්තං තුම්හාකං දස්සාමි, තුම්හෙ එතං මන්තං මය්හං දෙථා’’ති. වඞ්ගීස, න මයං මන්තෙන මන්තං දෙම, එවමෙව දෙමාති. ‘‘සාධු, භො ගොතම, දෙථ මෙ මන්ත’’න්ති අපචිතිං දස්සෙත්වා හත්ථකච්ඡපකං කත්වා නිසීදි. කිං, වඞ්ගීස, තුම්හාකං සමයෙ මහග්ඝමන්තං වා කිඤ්චි වා ගණ්හන්තානං පරිවාසො නාම න හොතීති? හොති, භො ගොතමාති. අම්හාකං පන මන්තො නිප්පරිවාසොති සඤ්ඤං කරොසීති? බ්‍රාහ්මණා නාම මන්තෙහි අතිත්තා හොන්ති, තස්මා සො භගවන්තං ආහ – ‘‘භො ගොතම, තුම්හෙහි කථිතනියාමං කරිස්සාමී’’ති. භගවා ආහ – ‘‘වඞ්ගීස, මයං ඉමං මන්තං දෙන්තා අම්හෙහි සමානලිඞ්ගස්ස දෙමා’’ති. වඞ්ගීසො ‘‘යංකිඤ්චි කත්වා මයා ඉමං මන්තං ගණ්හිත්වා ගන්තුං වට්ටතී’’ති බ්‍රාහ්මණෙ ආහ. තුම්හෙ මයි පබ්බජන්තෙ මා චින්තයිත්ථ, අහං ඉමං මන්තං ගණ්හිත්වා සකලජම්බුදීපෙ ජෙට්ඨකො භවිස්සාමි. එවං සන්තෙ තුම්හාකම්පි භද්දකං භවිස්සතී’’ති මන්තත්ථාය සත්ථු සන්තිකෙ පබ්බජි. සත්ථා ‘‘මන්තපරිවාසං තාව වසාහී’’ති ද්වත්තිංසාකාරං ආචික්ඛි. පඤ්ඤවා සත්තො ද්වත්තිංසාකාරං සජ්ඣායන්තොව තත්ථ ඛයවයං පට්ඨපෙත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණි.

Then Vaṅgīsa said, 'Venerable Gotama, when one gives knowledge for knowledge, there is no loss. I will teach you the mantra I know, and you teach me yours.' 'Vaṅgīsa, we do not give a mantra in exchange for a mantra; we simply give it.' 'Please, Venerable Gotama, give me the mantra,' he said, showing respect and cupping his hands. 'Vaṅgīsa, in your tradition, when you receive a highly valued mantra, is there not a probationary period?' 'There is, Venerable Gotama.' 'But do you suppose our mantra is without probation?' Brahmins, indeed, are insatiable regarding mantras, and so he said to the Blessed One, 'Venerable Gotama, I will fulfill the condition you state.' The Blessed One said, 'Vaṅgīsa, when we give this mantra, we give it to one who has the same appearance as us.' Vaṅgīsa told the brahmins, 'Whatever I must do to learn this mantra, I will do. Do not worry about my going forth. Once I learn this mantra, I will become the foremost in all of Jambudīpa. This will be good for you too.' For the sake of the mantra, he went forth in the Teacher’s presence. The Teacher said, 'First, undergo the mantra’s probationary period,' and explained the thirty-two parts of the body. Being wise, while reciting the thirty-two parts, he established arising and passing away, developed insight, and attained arahantship.

තස්මිං අරහත්තං පත්තෙ බ්‍රාහ්මණා ‘‘කා නු ඛො වඞ්ගීසස්ස පවත්ති, පස්සිස්සාම න’’න්ති තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘කිං, භො වඞ්ගීස, සමණස්ස ගොතමස්ස සන්තිකෙ සිප්පං සික්ඛිත’’න්ති පුච්ඡිංසු. ආම, සික්ඛිතන්ති. තෙන හි [Pg.211] එහි ගමිස්සාමාති. ගච්ඡථ තුම්හෙ, තුම්හෙහි සද්ධිං ගන්තබ්බකිච්චං මය්හං නිට්ඨිතන්ති. පඨමමෙව අම්හෙහි තුය්හං කථිතං ‘‘සමණො ගොතමො අත්තානං පස්සිතුං ආගතෙ මායාය ආවට්ටෙතී’’ති. ත්වං හි ඉදානි සමණස්ස ගොතමස්ස වසං ආපන්නො, කිං මයං තව සන්තිකෙ කරිස්සාමාති ආගතමග්ගෙනෙව පක්කමිංසු. වඞ්ගීසත්ථෙරොපි යං යං වෙලං දසබලං පස්සිතුං ගච්ඡති, එකං ථුතිං කරොන්තොව ගච්ඡති. තෙන තං සත්ථා සඞ්ඝමජ්ඣෙ නිසින්නො පටිභානවන්තානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

When he had attained arahantship, the brahmins thought, 'What has become of Vaṅgīsa? Let us go and see.' They went to him and asked, 'Friend Vaṅgīsa, have you learned the skill in the presence of the ascetic Gotama?' 'Yes, I have learned it,' he replied. 'Then come, let us go.' 'You may go. My business of going with you is finished.' 'We told you from the very beginning,

උපසෙනවඞ්ගන්තපුත්තත්ථෙරවත්ථු

The Story of the Elder Upasena Vaṅgantaputta

213. පඤ්චමෙ සමන්තපාසාදිකානන්ති සබ්බපාසාදිකානං. උපසෙනොති තස්ස ථෙරස්ස නාමං. වඞ්ගන්තබ්‍රාහ්මණස්ස පන සො පුත්තො, තස්මා වඞ්ගන්තපුත්තොති වුච්චති. අයං පන ථෙරො න කෙවලං අත්තනාව පාසාදිකො, පරිසාපිස්ස පාසාදිකා, ඉති පරිසං නිස්සාය ලද්ධනාමවසෙන සමන්තපාසාදිකානං අග්ගො නාම ජාතො.

213. In the fifth, ‘Samantapāsādikānaṃ’ means ‘of all who were wholly pleasing.’ ‘Upasena’ was the name of that elder. He was the son of Vaṅganta the brahmin, therefore he was called Vaṅgantaputta. Now, this elder was not only pleasing himself, but his assembly was also pleasing. Thus, due to the name he acquired in connection with his assembly, he became known as the foremost among those who were wholly pleasing.

පඤ්හකම්මෙ පනස්ස අයමනුපුබ්බිකථා – අයම්පි හි පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතීනගරෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්තො වයං ආගම්ම පුරිමනයෙනෙව සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා ධම්මං සුණමානො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං සමන්තපාසාදිකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා සත්ථු අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙත්වා යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ නාලකබ්‍රාහ්මණගාමෙ සාරිබ්‍රාහ්මණියා කුච්ඡිස්මිං පටිසන්ධිං ගණ්හි, උපසෙනදාරකොතිස්ස නාමං අකංසු.

As to his past kamma, this is the gradual account: In the time of Padumuttara Buddha, he was born into a noble family in Haṃsavatī city. Having come of age and following the previous pattern, he went to the Teacher, listened to the Dhamma, and saw the Teacher place a certain bhikkhu in the foremost position among those who were pleasing in every respect. After performing a special deed for the Teacher, aspiring to that rank, and accumulating merit as long as he lived, he wandered among devas and humans. In this Buddha's arising, he took rebirth in the womb of the brahmin woman Sārī in the brahmin village of Nālaka. They named him the boy Upasena.

සො වයප්පත්තො තයො වෙදෙ උග්ගණ්හිත්වා දසබලස්ස සන්තිකෙ ධම්මං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජි. සො උපසම්පදාය එකවස්සිකො හුත්වා ‘‘අරියගබ්භං වඩ්ඪෙමී’’ති එකං කුලපුත්තං අත්තනො සන්තිකෙ පබ්බාජෙත්වා උපසම්පාදෙසි. සො පවාරෙත්වා සද්ධිවිහාරිකස්ස එකවස්සිකකාලෙ අත්තනා දුවස්සො ‘‘දසබලො මං පස්සිත්වා තුසිස්සතී’’ති සද්ධිවිහාරිකං ආදාය දසබලං පස්සිතුං ආගතො. සත්ථා තං වන්දිත්වා එකමන්තෙ නිසින්නං පුච්ඡි – ‘‘කතිවස්සොසි ත්වං භික්ඛූ’’ති? දුවස්සො අහං භගවාති. අයං පන භික්ඛු කතිවස්සොති? එකවස්සො භගවාති. කින්තායං භික්ඛු හොතීති? සද්ධිවිහාරිකො මෙ භගවාති. අථ නං සත්ථා ‘‘අතිලහුං ඛො [Pg.212] ත්වං, මොඝපුරිස, බාහුල්ලාය ආවත්තො’’ති වත්වා අනෙකපරියායෙන විගරහි. ථෙරො සත්ථු සන්තිකා ගරහං ලභිත්වා භගවන්තං වන්දිත්වා ‘‘ඉමිනාව පුණ්ණචන්දසස්සිරිකෙන මුඛෙන සත්ථාරං පරිසමෙව නිස්සාය සාධුකාරං දාපෙස්සාමී’’ති තංදිවසෙයෙව එකං ඨානං ගන්ත්වා විපස්සනාය කම්මං කත්වා නචිරස්සෙව අරහත්තං පාපුණි.

Having reached maturity, he studied the three Vedas and, after hearing the Dhamma from the Ten-Powered One, he gained faith and went forth. Having been one year since his higher ordination, he thought, “I will foster the noble lineage,” and ordained a young man of good family in his presence, then gave him higher ordination. After the Pavāraṇā ceremony, when his disciple had completed one year, and he himself had completed two, thinking, “The Ten-Powered One will be pleased when he sees me,” he took his disciple and went to see the Ten-Powered One. The Teacher asked him, who had paid homage and sat to one side, “How many years have you been a bhikkhu?” “Two, Blessed One.” “And this bhikkhu—how many years?” “One, Blessed One.” “What is this bhikkhu to you?” “He is my disciple, Blessed One.” Then the Teacher scolded him in many ways, saying, “Foolish man, you have turned to proliferation far too soon!” The elder, having received this reproach from the Teacher, paid homage to the Blessed One and thought, “With this very mouth, shining like the full moon, I will cause the Teacher, in the presence of the assembly, to give his approval.” That very day, he went to a secluded place, engaged in the practice of insight, and before long attained arahantship.

තතො යස්මා ථෙරො මහාකුලතො නික්ඛමිත්වා පබ්බජිතො පථවිඝුට්ඨධම්මකථිකොව, තස්මා තස්ස ධම්මකථාය චෙව පසීදිත්වා මිත්තාමච්චඤාතිකුලෙහි ච නික්ඛමිත්වා බහූ කුලදාරකා ථෙරස්ස සන්තිකෙ පබ්බජන්ති. ‘‘අහං ආරඤ්ඤකො, තුම්හෙපි ආරඤ්ඤකා භවිතුං සක්කොන්තා පබ්බජථා’’ති තෙරස ධුතඞ්ගානි ආචික්ඛිත්වා ‘‘සක්ඛිස්සාම, භන්තෙ’’ති වදන්තෙ පබ්බාජෙති. තෙ අත්තනො බලෙන තං තං ධුතඞ්ගං අධිට්ඨහන්ති. ථෙරො අත්තනො දසවස්සකාලෙ විනයං පගුණං කත්වා සබ්බෙව උපසම්පාදෙසි. එවං උපසම්පන්නා චස්ස පඤ්චසතමත්තා භික්ඛූ පරිවාරා අහෙසුං.

Therefore, since the elder had gone forth from a great family and was one whose Dhamma talk resounded throughout the earth, many young men of good family, being inspired by his Dhamma talks and having left their friends, associates, and relatives, went forth under the elder. “I am a forest-dweller; if you too are able to be forest-dwellers, then go forth,” he said, teaching them the thirteen ascetic practices. When they replied, “We are able, venerable sir,” he ordained them. By their own strength, they undertook each of those ascetic practices. The elder, having become proficient in the Vinaya by his tenth year, gave them all the higher ordination. Thus, about five hundred monks became his retinue.

තස්මිං සමයෙ සත්ථා ජෙතවනමහාවිහාරෙ වසන්තො ‘‘ඉච්ඡාමහං, භික්ඛවෙ, අද්ධමාසං පටිසල්ලීයිතු’’න්ති භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ආරොචෙත්වා එකවිහාරී හොති. භික්ඛුසඞ්ඝොපි ‘‘යො භගවන්තං දස්සනාය උපසඞ්කමති, සො පාචිත්තියං දෙසාපෙතබ්බො’’ති කතිකං අකාසි. තදා උපසෙනත්ථෙරො ‘‘භගවන්තං පස්සිස්සාමී’’ති අත්තනො පරිසාය සද්ධිං ජෙතවනං ගන්ත්වා සත්ථාරං උපසඞ්කමිත්වා අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. සත්ථා කථාසමුට්ඨාපනත්ථං අඤ්ඤතරං ථෙරස්ස සද්ධිවිහාරිකං ආමන්තෙසි – ‘‘මනාපානි තෙ භික්ඛු පංසුකූලානී’’ති. ‘‘න ඛො මෙ, භන්තෙ, මනාපානි පංසුකූලානී’’ති වත්වා උපජ්ඣායෙ ගාරවෙන පංසුකූලිකභාවං ආරොචෙසි. ඉමස්මිං ඨානෙ සත්ථා ‘‘සාධු සාධු, උපසෙනා’’ති ථෙරස්ස සාධුකාරං දත්වා අනෙකපරියායෙන ගුණකථං කථෙසි. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරතො පන ඉදං වත්ථු පාළියං (පාරා. 565) ආගතමෙව. අථ සත්ථා අපරභාගෙ අරියගණමජ්ඣෙ නිසින්නො ඉමස්මිං සාසනෙ ථෙරං සමන්තපාසාදිකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

At that time, the Teacher, dwelling at the Jetavana Great Monastery, announced to the Saṅgha of bhikkhus, “I wish, bhikkhus, to go into seclusion for half a month,” and dwelt alone. The Saṅgha of bhikkhus also made a rule: “Whoever goes to see the Blessed One must be made to confess a pācittiya offense.” Then the elder Upasena, thinking, “I will see the Blessed One,” went to Jetavana with his assembly. Approaching the Teacher, he paid homage and sat to one side. To initiate a conversation, the Teacher addressed one of the elder’s co-residents: “Bhikkhu, are your rag-robes agreeable to you?” “No, venerable sir, my rag-robes are not agreeable to me,” he replied, and out of respect for his preceptor, he declared his state as a rag-robe wearer. On this occasion, the Teacher, giving approval to the elder, said, “Good, good, Upasena,” and spoke at length about his virtues. This is the summary here; the detailed account is found in the Pāli Canon (Pārā. 565). Then, later, the Teacher, seated among the noble assembly, placed the elder in the foremost position among those pleasing in every respect in this Dispensation.

දබ්බත්ථෙරවත්ථු

The Story of the Elder Dabba

214. ඡට්ඨෙ [Pg.213] සෙනාසනපඤ්ඤාපකානන්ති සෙනාසනං පඤ්ඤාපෙන්තානං. ථෙරස්ස කිර සෙනාසනපඤ්ඤාපනකාලෙ අට්ඨාරසසු මහාවිහාරෙසු අසම්මට්ඨං පරිවෙණං වා අපටිජග්ගිතං සෙනාසනං වා අසොධිතං මඤ්චපීඨං වා අනුපට්ඨිතං පානීයපරිභොජනීයං වා නාහොසි. තස්මා සෙනාසනපඤ්ඤාපකානං අග්ගො නාම ජාතො. දබ්බොතිස්ස නාමං. මල්ලරාජකුලෙ පන උප්පන්නත්තා මල්ලපුත්තො නාම ජාතො.

214. In the sixth chapter, the explanation of 'those who assign lodgings' refers to those who assign lodgings. It is said that at the time the elder was assigning lodgings, in the eighteen great monasteries, there was no uncleaned precinct, no unmaintained lodging, no unswept couch or chair, and no unprovided drinking water or water for use. Thus, he became known as the foremost among those who assign lodgings. His name was Dabbotissa. But since he was born in a Malla royal family, he was also called Mallaputta.

තස්ස පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයඤ්හි පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතීනගරෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා වයප්පත්තො වුත්තනයෙනෙව විහාරං ගන්ත්වා ධම්මං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං සෙනාසනපඤ්ඤාපකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙත්වා සත්ථාරා බ්‍යාකතො යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා කස්සපදසබලස්ස සාසනස්ස ඔසක්කනකාලෙ පබ්බජි, තදා තෙන සද්ධිං අපරෙ ඡ ජනාති සත්ත භික්ඛූ එකචිත්තා හුත්වා අඤ්ඤෙ සාසනෙ අගාරවං කරොන්තෙ දිස්වා ‘‘ඉධ කිං කරොම, එකමන්තෙ සමණධම්මං කත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සාමා’’ති නිස්සෙණිං බන්ධිත්වා උච්චපබ්බතසිඛරං අභිරුහිත්වා ‘‘අත්තනො චිත්තබලං ජානන්තා නිස්සෙණිං පාතෙන්තු, ජීවිතෙ සාලයා ඔතරන්තු, මා පච්ඡානුතාපිනො අහුවත්ථා’’ති වත්වා සබ්බෙ එකචිත්තා හුත්වා නිස්සෙණිං පාතෙත්වා ‘‘අප්පමත්තා හොථ, ආවුසො’’ති අඤ්ඤමඤ්ඤං ඔවදිත්වා චිත්තරුචියෙසු ඨානෙසු නිසීදිත්වා සමණධම්මං කාතුං ආරභිංසු.

Regarding his past deed, this is the sequential story: During the time of the Buddha Padumuttara, he was born in a respectable family in the city of Haṃsavatī. When he came of age, he went to the monastery in the usual way, listened to the Dhamma, and saw the Teacher establishing a certain bhikkhu in the foremost position among those who assign lodgings. He performed a deed of great merit, aspiring for that position, and received a prediction from the Teacher. After doing good deeds throughout his life and wandering among gods and humans, he went forth during the decline of the dispensation of Kassapa, the one of ten powers. At that time, along with him, six others—making seven bhikkhus—united in purpose. Seeing others showing disrespect in the dispensation, they thought, "What shall we do here? Let us practice the ascetic's duties in seclusion and put an end to suffering." They constructed a ladder, climbed to the peak of a high mountain, and said, "Those who know the strength of their own minds, let them topple the ladder; those who are attached to life, let them descend. Let there be no regret afterward." With one mind, they toppled the ladder and exhorted each other, "Be diligent, friends!" Then, sitting in places of their liking, they began to practice the ascetic's duties.

තත්‍රෙකො ථෙරො පඤ්චමෙ දිවසෙ අරහත්තං පත්වා ‘‘මම කිච්චං නිප්ඵන්නං, අහං ඉමස්මිං ඨානෙ කිං කරිස්සාමී’’ති ඉද්ධියා උත්තරකුරුතො පිණ්ඩපාතං ආහරිත්වා, ‘‘ආවුසො, ඉමං පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජථ, භික්ඛාචාරකිච්චං මමායත්තං හොතු, තුම්හෙ අත්තනො කම්මං කරොථා’’ති ආහ. කිං නු ඛො මයං, ආවුසො, නිස්සෙණිං පාතෙන්තා එවං අවොචුම්හා ‘‘යො පඨමං ධම්මං සච්ඡිකරොති, සො භික්ඛං ආහරතු, තෙන ආභතං සෙසා පරිභුඤ්ජිත්වා සමණධම්මං කරිස්සන්තී’’ති. නත්ථි, ආවුසොති. තුම්හෙ අත්තනො පුබ්බහෙතුනා ලභිත්ථ, මයම්පි සක්කොන්තා වට්ටස්සන්තං කරිස්සාම, ගච්ඡථ තුම්හෙති[Pg.214]. ථෙරො තෙ සඤ්ඤාපෙතුං අසක්කොන්තො ඵාසුකට්ඨානෙ පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජිත්වා ගතො. අපරො ථෙරො සත්තමෙ දිවසෙ අනාගාමිඵලං පත්වා තතො චුතො සුද්ධාවාසබ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තො.

Among them, one elder attained arahantship on the fifth day and thought, "My duty is accomplished. What shall I do in this place?" Using his psychic power, he brought almsfood from Uttarakuru and said, "Friends, partake of this almsfood. Let the duty of the alms-round be my responsibility. You attend to your own practice." They replied, "But, friend, when we toppled the ladder, did we say, 'The first one to realize the Dhamma shall bring alms, and the rest shall partake of what he has brought and continue their ascetic practice'?" "No, friends," he answered. They said, "You attained it due to your past causes. We too, as we are able, shall bring an end to the round of rebirth. You may go." Unable to persuade them, the elder ate his almsfood in a convenient place and departed. Another elder attained the fruit of non-returning on the seventh day and, after passing away from there, was reborn in the Suddhāvāsa Brahma world.

ඉතරෙපි ථෙරා තතො චුතා එකං බුද්ධන්තරං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ තෙසු තෙසු කුලෙසු නිබ්බත්තා. එකො ගන්ධාරරට්ඨෙ තක්කසිලනගරෙ රාජගෙහෙ නිබ්බත්තො, එකො පබ්බතෙය්‍යරට්ඨෙ පරිබ්බාජිකාය කුච්ඡිම්හි නිබ්බත්තො, එකො බාහියරට්ඨෙ කුටුම්බිකගෙහෙ නිබ්බත්තො, එකො රාජගහෙ කුටුම්බිකගෙහෙ නිබ්බත්තො. අයං පන දබ්බත්ථෙරො මල්ලරට්ඨෙ අනුපියනගරෙ එකස්ස මල්ලරඤ්ඤො ගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි. තස්ස මාතා උපවිජඤ්ඤකාලෙ කාලමකාසි, මතසරීරං සුසානං නෙත්වා දාරුචිතකං ආරොපෙත්වා අග්ගිං අදංසු. තස්සා අග්ගිවෙගසන්තත්තං උදරපටලං ද්වෙධා අහොසි. දාරකො අත්තනො පුඤ්ඤබලෙන උප්පතිත්වා එකස්මිං දබ්බත්ථම්භෙ නිපති. තං දාරකං ගහෙත්වා අය්‍යිකාය අදංසු. සා තස්ස නාමං ගණ්හන්තී දබ්බත්ථම්භෙ නිපතිත්වා ලද්ධජීවිතත්තා දබ්බොතිස්ස නාමං අකාසි.

The other elders, after passing away from there, wandered among gods and humans for one buddha-interval and were reborn in various families during this Buddha’s arising. One was born in the royal household of Takkasilā in the Gandhāra country; one was conceived in the womb of a female wanderer in the Pabbateyya country; one was born in a householder’s family in the Bāhiya country; and one in a householder’s family in Rājagaha. This elder, Dabba, however, took rebirth in the household of a Malla king in the city of Anupiya in the Malla country. His mother died at the time of giving birth. Her body was taken to the charnel ground, placed on a wooden pyre, and set ablaze. Heated by the intensity of the fire, the membrane of her belly split in two. The child, by the power of his merit, sprang up and landed on a certain wooden post. The child was taken and given to his grandmother. When naming him, considering he had received his life by falling on a wooden post (dabba), she gave him the name Dabbotissa.

තස්ස සත්තවස්සිකකාලෙ සත්ථා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවාරො මල්ලරට්ඨෙ චාරිකං චරමානො අනුපියනිගමං පත්වා අනුපියම්බවනෙ විහරති. දබ්බකුමාරො සත්ථාරං දිස්වා දස්සනෙනෙව පසීදිත්වා පබ්බජිතුකාමො හුත්වා ‘‘අහං දසබලස්ස සන්තිකෙ පබ්බජිස්සාමී’’ති අය්‍යිකං ආපුච්ඡි. සා ‘‘සාධු, තාතා’’ති දබ්බකුමාරං ආදාය සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා, ‘‘භන්තෙ, ඉමං කුමාරං පබ්බාජෙථා’’ති ආහ. සත්ථා අඤ්ඤතරස්ස භික්ඛුනො සඤ්ඤං අදාසි ‘‘භික්ඛු ඉමං දාරකං පබ්බාජෙහී’’ති. සො ථෙරො සත්ථු වචනං සුත්වා දබ්බකුමාරං පබ්බාජෙන්තො තචපඤ්චකං කම්මට්ඨානං ආචික්ඛි. පුබ්බහෙතුසම්පන්නො කතාභිනීහාරො සත්තො පඨමකෙසවට්ටියා ඔරොපියමානාය සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාසි, දුතියකෙසවට්ටියා ඔරොපියමානාය සකදාගාමිඵලෙ, තතියාය අනාගාමිඵලෙ. සබ්බකෙසානං පන ඔරොපනඤ්ච අරහත්තඵලසච්ඡිකිරියා ච අපච්ඡා අපුරෙ අහොසි.

When he was seven years of age, the Teacher, accompanied by a retinue of monks, was traveling through the Malla country when he arrived at the town of Anupiya and stayed in the Anupiya mango grove. Dabba Kumāra saw the Teacher and, simply by seeing him, gained faith. Desiring to go forth, he said to his grandmother, "I will go forth in the presence of the One of Ten Powers." She replied, "Very well, dear one," and taking Dabba Kumāra, she went to the Teacher and said, "Venerable sir, please ordain this boy." The Teacher gave a sign to a certain monk, saying, "Monk, ordain this boy." Hearing the Teacher’s words, that elder, while ordaining Dabba Kumāra, taught him the meditation subject on the five parts ending with the skin. Endowed with past causes and having made the necessary aspiration, the being was established in the fruit of stream-entry when his first lock of hair was cut off, in the fruit of once-returning when the second lock was cut, and in the fruit of non-returning with the third. However, the complete shaving of his hair and the realization of the fruit of arahantship occurred simultaneously, neither before nor after.

සත්ථා මල්ලරට්ඨෙ යථාභිරන්තං විහරිත්වා රාජගහං ගන්ත්වා වෙළුවනෙ වාසං කප්පෙසි. තත්‍රායස්මා දබ්බො මල්ලපුත්තො රහොගතො අත්තනො කිච්චනිප්ඵත්තිං [Pg.215] ඔලොකෙත්වා සඞ්ඝස්ස වෙය්‍යාවච්චකරණෙ කායං යොජෙතුකාමො චින්තෙසි – ‘‘යංනූනාහං සඞ්ඝස්ස සෙනාසනඤ්ච පඤ්ඤාපෙය්‍යං, භත්තානි ච උද්දිසෙය්‍ය’’න්ති. සො සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා අත්තනො පරිවිතක්කං ආරොචෙසි. සත්ථා තස්ස සාධුකාරං දත්වා සෙනාසනපඤ්ඤාපකත්තඤ්ච භත්තුද්දෙසකත්තඤ්ච සම්පටිච්ඡි. අථ නං ‘‘අයං දබ්බො දහරොව සමානො මහන්තට්ඨානෙ ඨිතො’’ති සත්තවස්සිකකාලෙයෙව උපසම්පාදෙසි. ථෙරො උපසම්පන්නකාලතොයෙව පට්ඨාය රාජගහං උපනිස්සාය විහරන්තානං සබ්බභික්ඛූනං සෙනාසනානි ච පඤ්ඤාපෙති, භික්ඛඤ්ච සම්පටිච්ඡිත්වා උද්දිසති. තස්ස සෙනාසනපඤ්ඤාපකභාවො සබ්බදිසාසු පාකටො අහොසි – ‘‘දබ්බො කිර මල්ලපුත්තො සභාගසභාගානං භික්ඛූනං එකට්ඨානෙ සෙනාසනානි පඤ්ඤාපෙති, දූරෙපි සෙනාසනං පඤ්ඤාපෙතියෙව. ගන්තුං අසක්කොන්තෙ ඉද්ධියා නෙතීති.

After staying in the Malla country as long as he pleased, the Teacher went to Rājagaha and took up residence in the Bamboo Grove. There, the Venerable Dabba the Mallian, having withdrawn into solitude and reflected on the accomplishment of his duties, thought to engage himself in service for the Sangha: "Why should I not assign lodgings for the Sangha and designate meals?" He went to the Teacher and informed him of his intention. The Teacher approved and entrusted him with the duties of assigning lodgings and designating meals. Then, considering that "this Dabba, though young, is established in a great position," he gave him full ordination when he was only seven years old. From the moment of his ordination, the elder began assigning lodgings for all the monks residing in dependence on Rājagaha and, after receiving alms-food, designating it. His being the assigner of lodgings became well-known in all directions: "It is said that Dabba the Mallian assigns lodgings for monks of similar dispositions in one place, and even assigns lodgings at a distance. If they are unable to go, he transports them by psychic power."

අථ නං භික්ඛූ කාලෙපි විකාලෙපි ‘‘අම්හාකං, ආවුසො, ජීවකම්බවනෙ සෙනාසනං පඤ්ඤාපෙහි, අම්හාකං මද්දකුච්ඡිස්මිං මිගදායෙ’’ති එවං සෙනාසනං උද්දිසාපෙත්වා තස්ස ඉද්ධිං පස්සන්තා ගච්ඡන්ති. සොපි ඉද්ධියා මනොමයෙ කායෙ අභිසඞ්ඛරිත්වා එකෙකස්ස ථෙරස්ස එකෙකං අත්තනා සදිසං භික්ඛුං නිම්මිනිත්වා අඞ්ගුලියා ජලමානාය පුරතො පුරතො ගන්ත්වා ‘‘අයං මඤ්චො, ඉදං පීඨ’’න්තිආදීනි වත්වා සෙනාසනං පඤ්ඤාපෙත්වා පුන අත්තනො වසනට්ඨානමෙව ආගච්ඡති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරතො පනිදං වත්ථු පාළියං ආගතමෙව. සත්ථා ඉදමෙව කාරණං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා අපරභාගෙ අරියගණමජ්ඣෙ නිසින්නො ථෙරං සෙනාසනපඤ්ඤාපකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

Then, monks would request, whether at a timely or untimely hour, "Friend, assign us lodgings in Jīvaka’s mango grove, assign us lodgings in the deer park at Maddakucchi," and having thus requested lodgings, they would leave, seeing his psychic power. He, too, having fashioned a mind-made body by psychic power, would create for each elder a monk similar to himself, and with a flaming finger, going ahead, he would say, "This is a couch, this is a stool," and so forth, assigning the lodging before returning to his own dwelling place. This is the summary here, but the full account of this story has already come in the Pāli. The Teacher, taking this very matter as the origin of the story, later, seated in the midst of the noble assembly, established the elder in the foremost position among those who assign lodgings.

පිලින්දවච්ඡත්ථෙරවත්ථු

The Story of the Elder Pilindavaccha

215. සත්තමෙ දෙවතානං පියමනාපානන්ති දෙවතානං පියානඤ්චෙව මනාපානඤ්ච පිලින්දවච්ඡත්ථෙරො අග්ගොති දස්සෙති. සො කිර අනුප්පන්නෙ බුද්ධෙ චක්කවත්තී රාජා හුත්වා මහාජනං පඤ්චසු සීලෙසු පතිට්ඨාපෙත්වා සග්ගපරායණං අකාසි. යෙභුය්‍යෙන කිර ඡසු කාමසග්ගෙසු නිබ්බත්තදෙවතා තස්සෙව ඔවාදං ලභිත්වා නිබ්බත්තනිබ්බත්තට්ඨානෙ අත්තනො සම්පත්තිං ඔලොකෙත්වා ‘‘කං නු ඛො නිස්සාය ඉමං සග්ගසම්පත්තිං ලභිම්හා’’ති ආවජ්ජමානා [Pg.216] ඉමං ථෙරං දිස්වා ‘‘ථෙරං නිස්සාය අම්හෙහි සම්පති ලද්ධා’’ති සායංපාතං ථෙරං නමස්සන්ති. තස්මා සො දෙවතානං පියමනාපානං අග්ගො නාම ජාතො. පිලින්දොති පනස්ස ගොත්තං, වච්ඡොති නාමං. තදුභයං සංසන්දෙත්වා පිලින්දවච්ඡොති වුච්චති.

215. The phrase 'beloved and dear to the devas' indicates that the Elder Pilindavaccha is foremost among those who are both beloved and dear to the devas. It is said that before a Buddha arose, he was a wheel-turning monarch who, having established the great multitude in the five precepts, made them bound for heaven. It is said that most of the devas reborn in the six sensuous heavens, having received his instruction and looking upon their own good fortune in the places where they were reborn, reflected, "By relying on whom have we obtained this heavenly prosperity?" Seeing this elder, they realized, "It is by relying on the elder that we have gained this prosperity," and morning and evening they pay homage to the elder. Therefore, he became known as the foremost among those beloved and dear to the devas. "Pilinda" was his family name, and "Vaccha" was his personal name. Combining both, he is called Pilindavaccha.

තස්ස පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයං කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතීනගරෙ මහාභොගකුලෙ නිබ්බත්තො පුරිමනයෙනෙව සත්ථු ධම්මදෙසනං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං දෙවතානං පියමනාපට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙත්වා යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සාවත්ථියං බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්ති. පිලින්දවච්ඡොතිස්ස නාමං අකංසු. සො අපරෙන සමයෙන සත්ථු ධම්මදෙසනං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජිත්වා උපසම්පන්නො විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. සො ගිහීහිපි භික්ඛූහිපි සද්ධිං කථෙන්තො ‘‘එහි, වසල, ගච්ඡ, වසල, ආහර, වසල, ගණ්හ, වසලා’’ති වසලවාදෙනෙව සමුදාචරති. තං කථං ආහරිත්වා තථාගතං පුච්ඡිංසු – ‘‘භගවා අරියා නාම ඵරුසවාචා න හොන්තී’’ති. භික්ඛවෙ, අරියානං පරවම්භනවසෙන ඵරුසවාචා නාම නත්ථි, අපිච ඛො පන භවන්තරෙ ආචිණ්ණවසෙන භවෙය්‍යාති. භන්තෙ, පිලින්දවච්ඡත්ථෙරො උට්ඨාය සමුට්ඨාය ගිහීහිපි භික්ඛූහිපි සද්ධිං කථෙන්තො, ‘‘වසල, වසලා’’ති කථෙති, කිමෙත්ථ කාරණං භගවාති. භික්ඛවෙ, න මය්හං පුත්තස්ස එතං ඉදානෙව ආචිණ්ණං, අතීතෙ පනෙස පඤ්ච ජාතිසතානි වසලවාදිබ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්ති. ඉච්චෙස භවාචිණ්ණෙනෙව කථෙසි, න ඵරුසවසෙන. අරියානඤ්හි වොහාරො ඵරුසොපි සමානො චෙතනාය අඵරුසභාවෙන පරිසුද්ධොව, අප්පමත්තකම්පෙත්ථ පාපං න උපලබ්භතීති වත්වා ධම්මපදෙ ඉමං ගාථමාහ –

Regarding his past deeds, this is the story in sequence: In the time of the Buddha Padumuttara, he was born in a wealthy family in the city of Haṃsavatī. As before, he listened to the Teacher’s Dhamma discourse and saw the Teacher appointing a monk to the position of being beloved and dear to the devas. Aspiring for that position, he performed meritorious deeds throughout his life and wandered among devas and humans. In this Buddha’s dispensation, he was reborn in a brahmin family in Sāvatthī. They named him Pilindavaccha. Later, after hearing the Teacher’s Dhamma discourse, he gained faith, went forth, and was ordained. Developing insight, he attained arahantship. When conversing with householders and monks alike, he would address them with the term 'outcaste,' saying, 'Come here, outcaste,' 'Go, outcaste,' 'Bring, outcaste,' 'Take, outcaste.' They brought this matter to the Tathāgata, asking, 'Blessed One, do the noble ones not use harsh speech?' 'Monks, for the noble ones, there is no harsh speech intended to insult others. However, due to habits formed in previous existences, it may occur.' 'Bhante, the Elder Pilindavaccha, when speaking with householders and monks, repeatedly addresses them as ‘outcaste.’ What is the reason for this, Blessed One?' 'Monks, this is not a habit my son has just now acquired. In the past, for five hundred lifetimes, he was reborn in families of brahmins who used the word 'outcaste'. Thus, he speaks out of habit, not with harsh intent. For the noble ones, even if speech seems harsh, it is purified by the absence of harsh intention. Not even a small amount of evil is found in it.' Having said this, he spoke this verse in the Dhammapada:

‘‘අකක්කසං විඤ්ඤාපනිං, ගිරං සච්චමුදීරයෙ;

යාය නාභිසජෙ කඤ්චි, තමහං බ්‍රූමි බ්‍රාහ්මණ’’න්ති.

He who utters gentle, instructive, and truthful speech, by which he offends no one: him I call a brahmin.

අථෙකදිවසං ථෙරො රාජගහං පිණ්ඩාය පවිසන්තො එකං පුරිසං පිප්පලීනං භාජනං පූරෙත්වා ආදාය අන්තොනගරං පවිසන්තං දිස්වා ‘‘කිං තෙ, වසල, භාජනෙ’’ති ආහ. සො චින්තෙසි – ‘‘අයං සමණො මයා සද්ධිං පාතොව ඵරුසකථං කථෙසි, ඉමස්ස අනුච්ඡවිකමෙව වත්තුං වට්ටතී’’ති ‘‘මූසිකවච්චං [Pg.217] මෙ, භන්තෙ, භාජනෙ’’ති ආහ. එවං භවිස්සති, වසලාති. තස්ස ථෙරස්ස දස්සනං විජහන්තස්ස සබ්බං මූසිකවච්චමෙව අහොසි. සො චින්තෙසි – ‘‘ඉමා පිප්පලියො මූසිකවච්චසදිසා පඤ්ඤායන්ති, සභාවො නු ඛො නො’’ති වීමංසන්තො හත්ථෙන උප්පීළෙසි. අථස්ස උන්දූරවච්චභාවං ඤත්වා බලවදොමනස්සං උප්පජ්ජි. සො ‘‘ඉමායෙව නු ඛො එවරූපා, උදාහු සකටෙපී’’ති ගන්ත්වා ඔලොකෙන්තො සබ්බාපි පිප්පලියො තාදිසාව දිස්වා හදයං හත්ථෙන සන්ධාරෙත්වා ‘‘ඉදං න අඤ්ඤස්ස කම්මං, මයා පාතොව දිට්ඨභික්ඛුස්සෙතං කම්මං, අද්ධා එකං උපායං භවිස්සති, තස්ස ගතට්ඨානං අනුවිචිනිත්වා එතං කාරණං ජානිස්සාමී’’ති ථෙරස්ස ගතමග්ගං පුච්ඡිත්වා පායාසි.

One day, the Elder, entering Rājagaha for alms, saw a man who had filled a container with peppercorns and was entering the city. He asked, 'What is in your container, you outcaste?' The man thought, 'This ascetic spoke harshly to me early this morning—it is only fitting to speak to him inappropriately.' So he said, 'Rat droppings, venerable sir, are in my container.' 'So be it, you outcaste,' replied the Elder. As the man left the Elder's sight, all the peppercorns became rat droppings. The man wondered, 'Do these peppercorns appear like rat droppings, or is this their true nature?' Examining them, he squeezed them in his hand. Realizing they were indeed rat droppings, he became very distressed. Thinking, 'Are just these like this, or also those in the cart?' he went to look, and seeing all the peppercorns were the same, he clutched his heart and thought, 'This is no one else's doing—this is the work of the monk I saw this morning. Surely there must be a way to fix this. I will find out where he went and learn the cause.' Asking the Elder's route, he set off.

අථෙකො පුරිසො තං අතිවිය චණ්ඩිකතං ගච්ඡන්තං දිස්වා, ‘‘භො පුරිස, ත්වං අතිවිය චණ්ඩිකතොව ගච්ඡසි, කෙන කම්මෙන ගච්ඡසී’’ති පුච්ඡි. සො තස්ස තං පවත්තිං ආරොචෙසි. සො තස්ස කථං සුත්වා එවමාහ – ‘‘භො, මා චින්තයි, මය්හං අය්‍යො පිලින්දවච්ඡො භවිස්සති, ත්වං එතදෙව භාජනං පූරෙත්වා ආදාය ගන්ත්වා ථෙරස්ස පුරතො තිට්ඨ. ‘කිං නාමෙතං, වසලා’ති වුත්තකාලෙ ච ‘පිප්පලියො, භන්තෙ’ති වද, ථෙරො ‘එවං භවිස්සති, වසලා’ති වක්ඛති. පුන සබ්බාපි පිප්පලියො භවිස්සන්තී’’ති. සො තථා අකාසි. සබ්බා පිප්පලියො පටිපාකතිකා අහෙසුං. ඉදමෙත්තකං වත්ථු. අපරභාගෙ පන සත්ථා දෙවතානං පියමනාපකාරණමෙව වත්ථුං කත්වා ථෙරං දෙවතානං පියමනාපානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

Then another man saw him walking in great agitation and asked, 'Sir, you are walking very frantically. What is your business?' The man explained what had happened. Hearing his story, the other said, 'Do not worry, that must be my master, the Venerable Pilindavaccha. Take this very container, fill it, and go and stand before the Elder. When he asks, ‘What is this, you outcaste?’ reply, ‘Peppercorns, venerable sir.’ The Elder will say, ‘So be it, you outcaste,’ and they will all become peppercorns again.' The man did as instructed, and all the peppercorns returned to their original state. This is the whole account. Afterwards, the Teacher, making this incident the basis for it, placed the Elder foremost among those beloved and dear to the devas.

බාහියදාරුචීරියත්ථෙරවත්ථු

The Story of the Elder Bāhiya Dārucīriya

216. අට්ඨමෙ ඛිප්පාභිඤ්ඤානන්ති ඛිප්පං අධිගතඅභිඤ්ඤානං දාරුචීරියත්ථෙරො අග්ගොති දස්සෙති. අයඤ්හි ථෙරො සංඛිත්තධම්මදෙසනාපරියොසානෙ අරහත්තං පාපුණි, මග්ගඵලානං පරිකම්මකිච්චං නාහොසි. තස්මා ඛිප්පාභිඤ්ඤානං අග්ගො නාම ජාතො. බාහියරට්ඨෙ පන ජාතත්තා බාහියොතිස්ස නාමං අහොසි. සො අපරභාගෙ දාරුචීරං නිවාසෙසි. තස්මා දාරුචීරියො නාම ජාතො.

216. In the eighth chapter, 'foremost among those of quick direct knowledge' means that the Elder Dārucīriya is shown to be foremost among those who have quickly attained direct knowledge. This elder attained Arahantship at the conclusion of a concise Dhamma discourse, without any preparatory work for the paths and fruits. Therefore, he became known as foremost among those of quick direct knowledge. Because he was born in the Bāhiya country, his name was Bāhiya. Afterwards, he wore a garment of bark strips, and was therefore called Dārucīriya.

තස්ස [Pg.218] පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයම්පි හි පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතීනගරෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්තො දසබලස්ස ධම්මදෙසනං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං ඛිප්පාභිඤ්ඤානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙත්වා යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො කස්සපදසබලස්ස සාසනස්ස ඔසක්කනකාලෙ හෙට්ඨා වුත්තෙහි භික්ඛූහි සද්ධිං සමණධම්මං කත්වා පරිපුණ්ණසීලො ජීවිතක්ඛයං පත්වා දෙවලොකෙ නිබ්බත්ති.

Regarding his past deeds, this is the story in sequence: In the time of the Buddha Padumuttara, this one also was born in a family home in the city of Haṃsavatī. Hearing the Ten-Powered One's Dhamma discourse and seeing the Teacher establish a monk in the foremost position among those with quick direct knowledge, he performed an act of aspiration for that rank. After performing meritorious deeds throughout his life and wandering on among devas and humans, during the decline of the Dispensation of the Ten-Powered One Kassapa, he, along with the monks mentioned before, practiced the ascetic's duties and, being perfect in virtue, reached the end of his life and was reborn in the deva world.

සො එකං බුද්ධන්තරං දෙවලොකෙ වසිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ බාහියරට්ඨෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්තො. වයං ආගම්ම ඝරාවාසං වසන්තො ‘‘වොහාරං කරිස්සාමී’’ති සුවණ්ණභූමිගමනීයං නාවං අභිරුහි. නාවා ඉච්ඡිතං දෙසං අප්පත්වාව සමුද්දමජ්ඣෙ භින්නා, මහාජනො මච්ඡකච්ඡපභක්ඛො අහොසි. අයං පන එකං දාරුඛණ්ඩං ගහෙත්වා සත්තමෙ දිවසෙ සුප්පාරකපට්ටනෙ උත්තිණ්ණො මනුස්සාවාසං පත්වා ‘‘අචෙලකනියාමෙන මනුස්සෙ උපසඞ්කමිතුං අයුත්ත’’න්ති අවිදූරෙ ඨානෙ එකං මහාතළාකා සෙවාලං ගහෙත්වා සරීරං වෙඨෙත්වා එකස්මිං ඨානෙ පතිතං එකං කපාලං ආදාය භික්ඛාය පාවිසි.

Having spent one inter-Buddha period in the deva realm, he was born in a family home in the Bāhiya region during this Buddha's arising. Having come of age, while living the household life, he thought, 'I will engage in trade,' and boarded a ship bound for the golden land. The ship, not reaching its desired destination, broke apart in the middle of the ocean, and the great crowd of people became food for fish and turtles. He, however, grabbing hold of a piece of wood, on the seventh day landed at the port of Suppāraka. Having reached a human settlement, he thought, 'It is not proper to approach people in the manner of a naked ascetic.' So, from a large pond nearby, he took some algae and wrapped it around his body. Taking an earthenware bowl that had been discarded in a certain place, he entered for alms.

මනුස්සා තං දිස්වා චින්තෙසුං – ‘‘සචෙ ලොකෙ අරහන්තා නාම අත්ථි, එවංවිධෙහි භවිතබ්බං. කිං නු ඛො අය්‍යො උක්කට්ඨභාවෙන වත්ථං න ගණ්හාති, උදාහු දිය්‍යමානං ගණ්හෙය්‍යා’’ති වීමංසන්තා නානාදිසාහි වත්ථානි ආහරිංසු. සො චින්තෙසි – ‘‘සචාහං න ඉමිනා නියාමෙන ආගමිස්සං, න මෙ එතෙ පසීදෙය්‍යුං, යංකිඤ්චි කත්වා ඉමෙ වඤ්චෙත්වා ජීවිකුපායං කාතුං වට්ටතී’’ති වත්ථානි න පටිග්ගණ්හි. මනුස්සා භිය්‍යොසොමත්තාය පසන්නා මහාසක්කාරං කරිංසු. සොපි භත්තකිච්චං කත්වා අවිදූරට්ඨානෙ දෙවකුලං ගතො. මහාජනො තෙන සද්ධිංයෙව ගන්ත්වා දෙවකුලං පටිජග්ගිත්වා අදාසි. සො චින්තෙසි – ‘‘ඉමෙ මය්හං සෙවාලෙ නිවාසනමත්තෙ පසීදිත්වා එවංවිධං සක්කාරං කරොන්ති, එතෙසං මයා උක්කට්ඨෙනෙව භවිතුං වට්ටතී’’ති සල්ලහුකානි රුක්ඛඵලකානි ගහෙත්වා තච්ඡෙත්වා වාකෙසු ආවුණිත්වා චීරං කත්වා නිවාසෙත්වා පාරුපිත්වා ජීවිකං කප්පෙන්තො වසි.

Seeing him, the people thought: 'If there are indeed Arahants in the world, they must be of this kind. Does this venerable one not accept robes due to his extreme practice, or would he accept them if they were given?' Wondering thus, they brought robes from various directions. He reflected: 'If I do not proceed in this manner, they will not have faith in me. It is proper for me to make a living by deceiving them in some way.' So he did not accept the robes. The people, having even greater faith, paid him great honor. After finishing his meal, he went to a shrine not far away. The great crowd, going along with him, prepared the shrine and gave it to him. He thought: 'These people, having faith in me merely for wearing algae, show me such honor. It is proper for me to be even more extreme for them.' So he took light wooden planks, planed them, wove them with bark fibers, made a bark-strip garment, and lived, making his livelihood, wearing it as a lower and upper garment.

අථ [Pg.219] යො සො කස්සපබුද්ධකාලෙ සත්තසු ජනෙසු සමණධම්මං කරොන්තෙසු එකො භික්ඛු සුද්ධාවාසබ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තො. සො නිබ්බත්තසමනන්තරමෙව අත්තනො බ්‍රහ්මසම්පත්තිං ඔලොකෙත්වා ආගතට්ඨානං ආවජ්ජෙන්තො සත්තන්නං ජනානං පබ්බතං ආරුය්හ සමණධම්මකරණට්ඨානං දිස්වා සෙසානං ඡන්නං නිබ්බත්තට්ඨානං ආවජ්ජෙන්තො එකස්ස පරිනිබ්බුතභාවං ඉතරෙසං පඤ්චන්නං කාමාවචරදෙවලොකෙ නිබ්බත්තභාවං ඤත්වා කාලානුකාලං තෙ පඤ්ච ජනෙ ආවජ්ජෙති. ඉමස්මිං පන කාලෙ ‘‘කහං නු ඛො’’ති ආවජ්ජෙන්තො දාරුචීරියං සුප්පාරකපට්ටනං උපනිස්සාය කුහනකම්මෙන ජීවිකං කප්පෙන්තං දිස්වා ‘‘නට්ඨො වතායං බාලො, පුබ්බෙ සමණධම්මං කරොන්තො අතිඋක්කට්ඨභාවෙන අරහතාපි ආභතං පිණ්ඩපාතං අපරිභුඤ්ජිත්වා ඉදානි උදරත්ථාය අනරහාව අරහත්තං පටිජානිත්වා ලොකං වඤ්චෙන්තො විචරති, දසබලස්ස ච නිබ්බත්තභාවං න ජානාති, ගච්ඡාමි නං සංවෙජෙත්වා දසබලස්ස නිබ්බත්තභාවං ජානාපෙමී’’ති තංඛණංයෙව බ්‍රහ්මලොකතො සුප්පාරකපට්ටනෙ රත්තිභාගසමනන්තරෙ දාරුචීරියස්ස සම්මුඛෙ පාතුරහොසි.

Then, during the time of the Buddha Kassapa, among seven people practicing the recluse's duties, one monk was reborn in the Suddhāvāsa Brahma realm. Immediately after his rebirth, he surveyed his Brahma attainment and, reflecting on the place from which he had come, saw the place on the mountain where the seven people had practiced the recluse's duties. He then reflected on the rebirth destinations of the remaining six, understanding that one had attained final Nibbāna, while the other five had been reborn in the sensual deva realms. From time to time, he would reflect on those five individuals. At this time, while reflecting, 'Where could they be now?' he saw Dārucīriya making a living by deceitful means, residing near the port of Suppāraka. He thought, 'Alas, this fool is ruined! Previously, while practicing the recluse's duties, due to extreme practice, he did not even consume the alms-food brought by an Arahant. Now, for the sake of his belly, though unworthy, he claims Arahantship and wanders about deceiving the world. And he does not know of the arising of the Ten-Powered One. I shall go, stir him to a sense of urgency, and make him aware of the arising of the Ten-Powered One.' Instantly, from the Brahma realm, he appeared before Dārucīriya at the port of Suppāraka at the end of the night.

සො අත්තනො වසනට්ඨානෙ ඔභාසං දිස්වා බහි නික්ඛමිත්වා ඨිතො මහාබ්‍රහ්මං ඔලොකෙත්වා අඤ්ජලිං පග්ගය්හ ‘‘කෙ තුම්හෙ’’ති පුච්ඡි. අහං තුය්හං පොරාණකසහායො අනාගාමිඵලං පත්වා බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තො. අම්හාකං පන සබ්බජෙට්ඨකො අරහත්තං පත්වා පරිනිබ්බුතො, තුම්හෙ පඤ්ච ජනා දෙවලොකෙ නිබ්බත්තා. ස්වාහං තං ඉමස්මිං ඨානෙ කුහනකම්මෙන ජීවන්තං දිස්වා දමෙතුං ආගතොති වත්වා ඉදං කාරණමාහ – ‘‘න ඛො ත්වං, බාහිය අරහා, නපි අරහත්තමග්ගං සමාපන්නො, සාපි තෙ පටිපදා නත්ථි, යාය ත්වං අරහා වා අස්ස අරහත්තමග්ගං වා සමාපන්නො’’ති. අථස්ස සත්ථු උප්පන්නභාවං සාවත්ථියං වසනභාවඤ්ච ආචික්ඛිත්වා ‘‘සත්ථු සන්තිකං ගච්ඡාහී’’ති තං උය්‍යොජෙත්වා බ්‍රහ්මලොකමෙව අගමාසි.

Seeing a light in his dwelling place, he went outside and stood there. Gazing at the Great Brahmā, he raised his joined hands and asked, 'Who are you?' 'I am your former companion who, having attained the fruit of non-return, was reborn in the Brahmā realm. Our eldest, however, attained arahantship and entered final Nibbāna. The five of you were reborn in the deva realm. Seeing you living in this place through deceitful means, I have come to admonish you.' Then he stated this reason: 'You, Bāhiya, are not an Arahant, nor have you entered upon the path to Arahantship. Nor do you have that practice by which you could be an Arahant or enter upon the path to Arahantship.' Then, having informed him of the Teacher's arising and his dwelling in Sāvatthī, he urged him, 'Go to the presence of the Teacher,' and then departed to the Brahmā realm.

දාරුචීරියො මහාබ්‍රහ්මුනා සංවෙජිතො ‘‘මොක්ඛමග්ගං ගවෙසිස්සාමී’’ති වීසයොජනසතං මග්ගං එකරත්තිවාසෙන ගන්ත්වා සත්ථාරං පිණ්ඩාය පවිට්ඨං අන්තරඝරෙ සම්පාපුණිත්වා සත්ථු පාදෙසු නිපතිත්වා ‘‘දෙසෙතු මෙ, භන්තෙ, භගවා ධම්මං, දෙසෙතු සුගතො ධම්ම’’න්ති යාවතතියං යාචි. සත්ථා ‘‘එත්තාවතා බාහියස්ස ඤාණං පරිපාකං ගත’’න්ති ඤත්වා ‘‘තස්මාතිහ තෙ, බාහිය, එවං සික්ඛිතබ්බං දිට්ඨෙ දිට්ඨමත්තං භවිස්සතී’’ති (උදා. 10) ඉමිනා ඔවාදෙන ඔවදි[Pg.220]. සොපි දෙසනාපරියොසානෙ අන්තරවීථියං ඨිතොව දෙසනානුසාරෙන ඤාණං පෙසෙත්වා සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණි.

Dārucīriya, stirred to a sense of urgency by the Great Brahmā, thought, 'I shall seek the path to liberation.' He traveled a distance of one hundred and twenty yojanas in a single night and day, and came upon the Teacher who had entered among the houses for alms. Falling at the Teacher’s feet, he pleaded up to the third time, 'Venerable sir, let the Blessed One teach me the Dhamma; let the Well-Farer teach me the Dhamma.' The Teacher, knowing that 'Bāhiya’s knowledge has now ripened to this extent,' advised him with this instruction: 'Therefore, Bāhiya, you should train thus: In the seen, there will be just the seen...' (Udāna 1.10). At the conclusion of the teaching, while standing in the street, he directed his knowledge in accordance with the teaching and, together with the analytical knowledges, attained Arahantship.

සො අත්තනො කිච්චං මත්ථකප්පත්තං ඤත්වා භගවන්තං පබ්බජ්ජං යාචිත්වා අපරිපුණ්ණපත්තචීවරතාය පත්තචීවරං පරියෙසන්තො සඞ්කාරට්ඨානතො චොළක්ඛණ්ඩානි සංකඩ්ඪති. අථ නං පුබ්බවෙරිකො අමනුස්සො එකිස්සා තරුණවච්ඡාය ගාවියා සරීරෙ අධිමුච්චිත්වා ජීවිතක්ඛයං පාපෙසි. සත්ථා සාවත්ථිතො නික්ඛමන්තො අන්තරවීථියං බාහියං සඞ්කාරට්ඨානෙ පතිතං දිස්වා ‘‘ගණ්හථ, භික්ඛවෙ, බාහියස්ස දාරුචීරියස්ස සරීර’’න්ති නීහරාපෙත්වා සරීරකිච්චං කාරෙත්වා චාතුමහාපථෙ චෙතියං කාරාපෙසි. තතො සඞ්ඝමජ්ඣෙ කථා උදපාදි – ‘‘තථාගතො භික්ඛුසඞ්ඝෙන බාහියස්ස සරීරජ්ඣාපනකිච්චං කාරෙසි, ධාතුයො ගහෙත්වා චෙතියං කාරෙසි, කතරමග්ගො නු ඛො තෙන සච්ඡිකතො, සාමණෙරො නු ඛො සො, භික්ඛු නු ඛො’’ති චිත්තං උප්පාදයිංසු. සත්ථා තං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා ‘‘පණ්ඩිතො, භික්ඛවෙ, බාහියො’’ති උපරි ධම්මදෙසනං වඩ්ඪෙත්වා තස්ස පරිනිබ්බුතභාවං පකාසෙසි. පුන සඞ්ඝමජ්ඣෙ කථා උදපාදි ‘‘න ච සත්ථාරා බාහියස්ස බහු ධම්මො දෙසිතො, අරහත්තං පත්තොති ච වදෙති. කිං නාමෙත’’න්ති? සත්ථා ‘‘ධම්මො මන්දො බහූති අකාරණං, විසපීතකස්ස අගදො විය චෙසො’’ති වත්වා ධම්මපදෙ ගාථමාහ –

Knowing that his own task had reached its culmination, he requested the going forth from the Blessed One. As his bowl and robes were not yet complete, while searching for them, he gathered rags from a refuse heap. Then, a non-human being who was a former enemy, having taken possession of the body of a cow with a young calf, brought his life to an end. The Teacher, while departing from Sāvatthī, saw Bāhiya fallen on the refuse heap in the street. He had his body removed, saying, 'Take, monks, the body of Bāhiya Dārucīriya,' had the funeral rites performed, and had a cetiya built at a major crossroads. Then a discussion arose in the midst of the Saṅgha: 'The Tathāgata had the Saṅgha of monks perform the funeral rites for Bāhiya, took his relics, and had a cetiya built. What path, indeed, did he realize? Was he a novice, or was he a monk?' This thought arose in their minds. The Teacher, making that the occasion for a discourse, said, 'Monks, Bāhiya was wise,' and extending the Dhamma teaching further, he revealed that Bāhiya had attained parinibbāna. Again, a discussion arose in the midst of the Saṅgha: 'The Teacher did not teach Bāhiya much Dhamma, yet he says that he attained Arahantship. What can this mean?' The Teacher, saying, 'It is not a matter of the Dhamma being little or much; it is like an antidote for one who has drunk poison,' then spoke this verse from the Dhammapada:

‘‘සහස්සමපි චෙ ගාථා, අනත්ථපදසංහිතා;

එකං ගාථාපදං සෙය්‍යො, යං සුත්වා උපසම්මතී’’ති. (ධ. ප. 100);

"Though a thousand verses be composed of meaningless words, better is a single line of a verse, hearing which one becomes pacified." (Dhp. 100)

දෙසනාපරියොසානෙ චතුරාසීති පාණසහස්සානි අමතපානං පිවිංසු. ඉදඤ්ච පන බාහියත්ථෙරස්ස වත්ථු සුත්තෙ (උදා. 10) ආගතත්තා විත්ථාරෙන න කථිතං. අපරභාගෙ පන සත්ථා සඞ්ඝමජ්ඣෙ නිසින්නො බාහියත්ථෙරං ඛිප්පාභිඤ්ඤානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

At the conclusion of the teaching, eighty-four thousand living beings drank the nectar of the deathless. This account of the Elder Bāhiya is found in the Udāna (1.10), and therefore it is not related in detail here. Later, the Teacher, seated in the midst of the Saṅgha, established the Elder Bāhiya in the foremost position among those with swift higher knowledge.

කුමාරකස්සපත්ථෙරවත්ථු

The Story of the Elder Kumārakassapa

217. නවමෙ චිත්තකථිකානන්ති විචිත්තං කත්වා ධම්මං කථෙන්තානං. ථෙරො කිර එකස්සපි ද්වින්නම්පි ධම්මං කථෙන්තො බහූහි උපමාහි ච කාරණෙහි ච මණ්ඩයිත්වා බොධෙන්තො කථෙති. තස්මා චිත්තකථිකානං අග්ගො නාම ජාතො.

217. Ninth: 'Of those who give elaborate discourses' (cittakathikānaṃ) means of those who teach the Dhamma in a varied and elaborate manner. The Elder, it is said, when teaching the Dhamma even to one or two people, would teach by adorning his discourse with many similes and reasons, thereby causing them to understand. Thus, he became known as the foremost among those who give elaborate discourses.

තස්ස [Pg.221] පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයම්පි හි පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතීනගරෙ කුලගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හිත්වා වයප්පත්තො දසබලස්ස ධම්මකථං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං චිත්තකථිකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො කස්සපබුද්ධසාසනොසක්කනකාලෙ සත්තන්නං භික්ඛූනං අබ්භන්තරො හුත්වා පබ්බතමත්ථකෙ සමණධම්මං කත්වා අපරිහීනසීලො තතො චුතො දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා එකං බුද්ධන්තරං සම්පත්තිං අනුභවමානො අම්හාකං සත්ථු කාලෙ රාජගහෙ එකිස්සා කුලදාරිකාය කුච්ඡිම්හි උප්පන්නො. සා ච පඨමං මාතාපිතරො යාචිත්වා පබ්බජ්ජං අලභමානා කුලඝරං ගතා ගබ්භං ගණ්හි. තම්පි අජානන්තී සාමිකං ආරාධෙත්වා තෙන අනුඤ්ඤාතා භික්ඛුනීසු පබ්බජිතා. තස්සා ගබ්භනිමිත්තං දිස්වා භික්ඛුනියො දෙවදත්තං පුච්ඡිංසු, සො ‘‘අස්සමණී’’ති ආහ. දසබලං පුච්ඡිංසු, සත්ථා උපාලිත්ථෙරං පටිච්ඡාපෙසි. ථෙරො සාවත්ථිනගරවාසීනි කුලානි විසාඛඤ්ච උපාසිකං පක්කොසාපෙත්වා සොධෙන්තො ‘‘පුරෙ ලද්ධො ගබ්භො, පබ්බජ්ජා අරොගා’’ති ආහ. සත්ථා ‘‘සුවිනිච්ඡිතං අධිකරණ’’න්ති ථෙරස්ස සාධුකාරං අදාසි.

This is the sequential account of his past actions: In the time of the Buddha Padumuttara, he took rebirth in a family home in the city of Haṃsavatī. Having come of age, while listening to a Dhamma discourse by the One with Ten Powers, he saw the Teacher place a certain monk in the foremost position among those who give elaborate discourses. Having performed a foundational act of merit, he aspired to that same position. Wandering through the realms of devas and humans, during the decline of the Dispensation of the Buddha Kassapa, he was one of seven monks who practiced the ascetic life on a mountaintop, with his virtue undiminished. Passing away from there, he was reborn in a deva world. After enjoying prosperity for one Buddha-interval, during the time of our Teacher, he arose in the womb of a young woman of good family in Rājagaha. She had first asked her parents for permission to go forth, but not receiving it, she went to her husband's home and conceived a child. Unaware of this, she won over her husband, and with his permission, went forth among the bhikkhunīs. When the bhikkhunīs saw the signs of her pregnancy, they asked Devadatta, and he said, 'She is not a true ascetic.' They asked the One with Ten Powers, and the Teacher entrusted the matter to the Elder Upāli. The Elder summoned the families residing in Sāvatthī and the female lay disciple Visākhā, and upon investigating, he declared, 'The conception occurred beforehand; her going forth is valid.' The Teacher gave his approval to the Elder, saying, 'The legal question has been well-decided.'

සා භික්ඛුනී සුවණ්ණබිම්බසදිසං පුත්තං විජායි. තං ගහෙත්වා රාජා පසෙනදිකොසලො පොසාපෙසි, කස්සපොති චස්ස නාමං කත්වා අපරභාගෙ අලඞ්කරිත්වා සත්ථු සන්තිකං නෙත්වා පබ්බාජෙසි. කුමාරකාලෙ පන පබ්බජිතත්තා භගවතා ‘‘කස්සපං පක්කොසථ, ඉදං ඵලං වා ඛාදනීයං වා කස්සපස්ස දෙථා’’ති වුත්තෙ ‘‘කතරකස්සපස්සාති. කුමාරකස්සපස්සා’’ති එවං ගහිතනාමත්තා තතො පට්ඨාය වුඩ්ඪකාලෙපි කුමාරකස්සපොත්වෙව වුච්චති. අපිච රඤ්ඤො පොසාවනිකපුත්තත්තාපි කුමාරකස්සපොති තං සඤ්ජානිංසු.

That bhikkhunī gave birth to a son who resembled a golden statue. King Pasenadi of Kosala took him and had him raised, giving him the name Kassapa. Later, having had him adorned, the king brought him to the Teacher and had him go forth. Since he had gone forth as a boy, when the Blessed One would say, 'Call Kassapa,' or 'Give this fruit or food to Kassapa,' and people would ask, 'To which Kassapa?' the reply would be, 'To Kumāra Kassapa (Kassapa the Boy).' Because his name was established in this way, from then on, even when he was an elder, he was called Kumāra Kassapa. Furthermore, because he was the king's foster son, he was also known as Kumāra Kassapa.

සො පබ්බජිතකාලතො පට්ඨාය විපස්සනාය චෙව කම්මං කරොති, බුද්ධවචනඤ්ච ගණ්හාති. අථ සො තෙන සද්ධිං පබ්බතමත්ථකෙ සමණධම්මං කත්වා අනාගාමිඵලං පත්වා සුද්ධාවාසෙ නිබ්බත්තො මහාබ්‍රහ්මා තස්මිං සමයෙ ආවජ්ජෙන්තො කුමාරකස්සපං දිස්වා ‘‘සහායකො මෙ විපස්සනාය කිලමති, ගන්ත්වා තස්ස විපස්සනාය නයමුඛං දස්සෙත්වා මග්ගඵලපත්තියා උපායං කරිස්සාමී’’ති බ්‍රහ්මලොකෙ ඨිතොව පඤ්චදස පඤ්හෙ [Pg.222] අභිසඞ්ඛරිත්වා රත්තිභාගසමනන්තරෙ කුමාරකස්සපත්ථෙරස්ස වසනට්ඨානෙ අන්ධවනෙ පාතුරහොසි. ථෙරො ආලොකං දිස්වා ‘‘කො එත්ථා’’ති ආහ. ‘‘අහං පුබ්බෙ තයා සද්ධිං සමණධම්මං කත්වා අනාගාමිඵලං පත්වා සුද්ධාවාසෙ නිබ්බත්තබ්‍රහ්මා’’ති ආහ. කෙන කම්මෙන ආගතත්ථාති? මහාබ්‍රහ්මා අත්තනො ආගතකාරණං දීපෙතුං තෙ පඤ්හෙ ආචික්ඛිත්වා ‘‘ත්වං ඉමෙ පඤ්හෙ උග්ගණ්හිත්වා අරුණෙ උට්ඨිතෙ තථාගතං උපසඞ්කමිත්වා පුච්ඡ, ඨපෙත්වා හි තථාගතං අඤ්ඤො ඉමෙ පඤ්හෙ කථෙතුං සමත්ථො නාම නත්ථී’’ති වත්වා බ්‍රහ්මලොකමෙව ගතො.

From the time of his renunciation, he undertook the work of insight and also mastered the Buddha's word. Then, the Great Brahmā who, together with him, had practiced the recluse's life on the mountaintop, attained the fruit of non-return, and was reborn in the Pure Abodes, at that time directing his mind, saw Kumāra Kassapa. He thought, "My companion is toiling in insight. I will go and show him the entrance to insight, creating the means for him to attain the path and its fruits." While remaining in the Brahmā world, he formulated fifteen questions and appeared in the Andhavana forest at the dwelling place of the Elder Kumāra Kassapa at the end of the night. Seeing the light, the Elder asked, "Who is here?" The Brahmā replied, "I am the Brahmā who formerly practiced the recluse's life with you, attained the fruit of non-return, and was reborn in the Pure Abodes." "For what purpose have you come?" The Great Brahmā, to reveal the reason for his coming, presented those questions and said, "Commit these questions to memory, and when the dawn has risen, approach the Tathāgata and ask him. For apart from the Tathāgata, no one else is capable of explaining these questions." Having said this, he returned to the Brahmā world.

ථෙරොපි පුනදිවසෙ සත්ථාරං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා මහාබ්‍රහ්මුනා කථිතනියාමෙනෙව පඤ්හෙ පුච්ඡි. සත්ථා කුමාරකස්සපත්ථෙරස්ස අරහත්තං පාපෙත්වා පඤ්හෙ කථෙසි. ථෙරො සත්ථාරා කථිතනියාමෙනෙව උග්ගණ්හිත්වා අන්ධවනං ගන්ත්වා විපස්සනං ගබ්භං ගාහාපෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. තතො පට්ඨාය චතුන්නං පරිසානං ධම්මකථං කථෙන්තො බහුකාහි උපමාහි ච කාරණෙහි ච මණ්ඩෙත්වා චිත්තකථමෙව කථෙති. අථ නං සත්ථා පායාසිරඤ්ඤො පඤ්චදසහි පඤ්හෙහි පටිමණ්ඩෙත්වා සුත්තන්තෙ (දී. නි. 2.406 ආදයො) දෙසිතෙ තං සුත්තන්තං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා ඉමස්මිං සාසනෙ චිත්තකථිකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

The Elder too, the next day, approached the Teacher, paid homage, and asked the questions in the manner told by the Great Brahmā. The Teacher explained the questions, bringing the Elder Kumāra Kassapa to the attainment of Arahantship. The Elder, having committed them to memory in the manner taught by the Teacher, went to the Andhavana forest, made insight his core practice, and attained Arahantship. From then on, while delivering Dhamma talks to the four assemblies, adorning them with many similes and reasons, he gave only elaborate discourses. Then the Teacher, when the discourse (Dīgha Nikāya 2.406 onwards) was taught, adorned with the fifteen questions of King Pāyāsi, having made that discourse the occasion, placed him in the foremost position among those who give elaborate discourses in this Dispensation.

මහාකොට්ඨිතත්ථෙරවත්ථු

The Story of the Elder Mahākoṭṭhita

218. දසමෙ පටිසම්භිදාපත්තානන්ති චතස්සො පටිසම්භිදා පත්වා ඨිතානං මහාකොට්ඨිතත්ථෙරො අග්ගොති දස්සෙති. අයං හි ථෙරො අත්තනො පටිසම්භිදාසු චිණ්ණවසිභාවෙන අභිඤ්ඤාතෙ අභිඤ්ඤාතෙ මහාසාවකෙ උපසඞ්කමිත්වා පඤ්හං පුච්ඡන්තොපි දසබලං උපසඞ්කමිත්වා පඤ්හං පුච්ඡන්තොපි පටිසම්භිදාසුයෙව පඤ්හං පුච්ඡති. ඉති ඉමිනා චිණ්ණවසිභාවෙන පටිසම්භිදාපත්තානං අග්ගො නාම ජාතො.

218. In the tenth section, it is shown that the Elder Mahākoṭṭhita is the foremost among those who have attained and abide in the four analytical knowledges. For this Elder, due to his cultivated mastery in the analytical knowledges, even when approaching well-known great disciples to ask a question, or even when approaching the Ten-Powered One to ask a question, he would ask questions precisely on the analytical knowledges. Thus, by this cultivated mastery, he became known as the foremost among those who have attained the analytical knowledges.

තස්ස පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයම්පි හි පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතීනගරෙ මහාභොගකුලෙ නිබ්බත්තො අපරෙන සමයෙන සත්ථු ධම්මකථං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං පටිසම්භිදාපත්තානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සො යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සාවත්ථියං බ්‍රාහ්මණකුලෙ [Pg.223] නිබ්බත්ති. කොට්ඨිතමාණවොතිස්ස නාමං අකංසු. සො වයප්පත්තො තයො වෙදෙ උග්ගණ්හිත්වා එකදිවසං සත්ථු ධම්මකථං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජි. සො උපසම්පන්නකාලතො පට්ඨාය විපස්සනාය කම්මං කරොන්තො සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පත්වා නිච්චකාලං පටිසම්භිදාසු චිණ්ණවසී හුත්වා පඤ්හං පුච්ඡන්තො පටිසම්භිදාසුයෙව පුච්ඡති. අථ නං සත්ථා අපරභාගෙ මහාවෙදල්ලසුත්තං (ම. නි. 1.449 ආදයො) අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා පටිසම්භිදාපත්තානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

This is the sequential account concerning his asking of questions. For he, too, in the time of the Buddha Padumuttara, was born in the city of Haṃsavatī in a family of great wealth. Later, while listening to the Teacher's Dhamma talk, he saw the Teacher placing a monk in the foremost position among those who had attained the analytical knowledges. He made an aspiration and aspired to that rank. Having done good throughout his life and wandering among gods and humans, he was reborn in this Buddha's dispensation in a brahmin family in Sāvatthī. They named him Koṭṭhita, the young brahmin. When he came of age, he mastered the three Vedas. One day, after hearing the Teacher's Dhamma talk, he gained faith and went forth. From the time of his higher ordination onwards, practicing insight meditation, he attained Arahantship together with the analytical knowledges. Being constantly masterful in the analytical knowledges, when asking questions, he would ask precisely on the analytical knowledges. Then, later, the Teacher, making the Mahāvedalla Sutta (MN 1.449 ff.) the occasion, placed him in the foremost position among those who had attained the analytical knowledges.

තතියවග්ගවණ්ණනා.

The Commentary on the Third Chapter.

14. එතදග්ගවග්ගො

14. The Chapter on the Foremost

(14) 4. චතුත්ථඑතදග්ගවග්ගො

(14) 4. The Fourth Chapter on the Foremost

ආනන්දත්ථෙරවත්ථු

The Story of the Elder Ānanda

219-223. චතුත්ථස්ස පඨමෙ බහුස්සුතානන්තිආදීසු අඤ්ඤෙපි ථෙරා බහුස්සුතා සතිමන්තා ගතිමන්තා ධිතිමන්තා උපට්ඨාකා ච අත්ථි. අයං පනායස්මා බුද්ධවචනං උග්ගණ්හන්තො දසබලස්ස සාසනෙ භණ්ඩාගාරිකපරියත්තියං ඨත්වා ගණ්හි. තස්මා බහුස්සුතානං අග්ගො නාම ජාතො. ඉමස්සෙව ච ථෙරස්ස බුද්ධවචනං ගහෙත්වා ධාරණකසති අඤ්ඤෙහි ථෙරෙහි බලවතරා අහොසි, තස්මා සතිමන්තානං අග්ගො නාම ජාතො. අයමෙව චායස්මා එකපදෙ ඨත්වා සට්ඨි පදසහස්සානි ගණ්හන්තො සත්ථාරා කථිතනියාමෙනෙව සබ්බපදානි ජානාති, තස්මා ගතිමන්තානං අග්ගො නාම ජාතො. තස්සෙව චායස්මතො බුද්ධවචනං උග්ගණ්හනවීරියං සජ්ඣායනවීරියඤ්ච ධාරණවීරියඤ්ච සත්ථු උපට්ඨානවීරියඤ්ච අඤ්ඤෙහි අසදිසං අහොසි, තස්මා ධිතිමන්තානං අග්ගො නාම ජාතො. තථාගතං උපට්ඨහන්තො චෙස න අඤ්ඤෙසං උපට්ඨාකභික්ඛූනං උපට්ඨානාකාරෙන උපට්ඨහි, අඤ්ඤෙ හි තථාගතං උපට්ඨහන්තා න චිරං උපට්ඨහිංසු, න ච බුද්ධානං මනං ගහෙත්වා උපට්ඨහිංසු. අයං ථෙරො පන උපට්ඨාකට්ඨානං ලද්ධදිවසතො පට්ඨාය ආරද්ධවීරියො හුත්වා තථාගතස්ස මනං ගහෙත්වා උපට්ඨහි. තස්මා උපට්ඨාකානං අග්ගො නාම ජාතො.

219-223. In the first section of the fourth chapter, regarding "most learned," and so on, there are other elders too who are learned, mindful, quick-witted, resolute, and attendants. But this venerable one, while learning the Buddha's word, stood in the position of treasurer of the teaching in the Dispensation of the Ten-Powered One and mastered it. Thus, he became known as the foremost among the learned. Moreover, this Elder's retentive mindfulness, after receiving the Buddha's word, was stronger than that of other elders; thus, he became known as the foremost among the mindful. This same venerable one, standing in one spot, could grasp sixty thousand words, and by the method taught by the Teacher, he knew all the words; thus, he became known as the foremost among the quick-witted. Furthermore, this venerable one's energy in learning the Buddha's word, his energy in recitation, his energy in retention, and his energy in attending upon the Teacher were unlike that of others; thus, he became known as the foremost among the resolute. Moreover, when attending upon the Tathāgata, he did not attend in the manner of other attendant monks. For others who attended upon the Tathāgata did not attend for long, nor did they attend having grasped the Buddha's mind. But this Elder, from the day he received the duty of attendance, having aroused his energy, attended upon the Tathāgata, having grasped his mind. Thus, he became known as the foremost among attendants.

තස්ස [Pg.224] පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – ඉතො කිර සතසහස්සමත්ථකෙ කප්පෙ පදුමුත්තරො නාම සත්ථා ලොකෙ උප්පජ්ජි. තස්ස හංසවතී නාම නගරං අහොසි, නන්දො නාම රාජා පිතා, සුමෙධා නාම දෙවී මාතා, බොධිසත්තො උත්තරකුමාරො නාම අහොසි. සො පුත්තස්ස ජාතදිවසෙ මහාභිනික්ඛමනං නික්ඛම්ම පබ්බජිත්වා පධානමනුයුත්තො අනුක්කමෙන සබ්බඤ්ඤුතං පත්වා ‘‘අනෙකජාතිසංසාර’’න්ති උදානං උදානෙත්වා සත්තාහං බොධිපල්ලඞ්කෙ වීතිනාමෙත්වා ‘‘පථවියං ඨපෙස්සාමී’’ති පාදං අභිනීහරි. අථ පථවිං භින්දිත්වා හෙට්ඨා වුත්තප්පමාණං පදුමං උට්ඨාසි. තදුපාදාය භගවා පදුමුත්තරොතෙව පඤ්ඤායිත්ථ. තස්ස දෙවලො ච සුජාතො ච ද්වෙ අග්ගසාවකා අහෙසුං, අමිතා ච අසමා ච ද්වෙ අග්ගසාවිකා, සුමනො නාම උපට්ඨාකො. පදුමුත්තරො භගවා පිතු සඞ්ගහං කුරුමානො භික්ඛුසතසහස්සපරිවාරො හංසවතියා රාජධානියා වසති.

This is the progressive account concerning his asking of questions. It is said that a hundred thousand aeons ago, a Teacher named Padumuttara arose in the world. His city was called Haṃsavatī, his father was King Nanda, his mother was Queen Sumedhā, and the Bodhisatta was named Prince Uttara. On the day of his son’s birth, he undertook the great renunciation and went forth. Devoted to striving, he gradually attained omniscience, uttering the solemn utterance, “Through countless cycles of rebirth.” He spent seven days on the seat of enlightenment and then extended his foot, thinking, “I will place it on the earth.” Thereupon, the earth split open, and a lotus of the aforementioned size arose from below. Because of this, the Blessed One became known as Padumuttara. His two chief disciples were Devala and Sujāta, his two chief female disciples were Amitā and Asamā, and his attendant was named Sumana. The Blessed One Padumuttara, rendering assistance to his father, dwelt in the royal city of Haṃsavatī with a retinue of a hundred thousand monks.

කනිට්ඨභාතා පනස්ස සුමනකුමාරො නාම. තස්ස රාජා හංසවතිතො වීසයොජනසතෙ භොගගාමං අදාසි. සො කදාචි කදාචි ආගන්ත්වා පිතරඤ්ච සත්ථාරඤ්ච පස්සති. අථෙකදිවසං පච්චන්තො කුපිතො සුමනො රඤ්ඤො පෙසෙසි. රාජා ‘‘ත්වං මයා තත්ථ කස්මා ඨපිතො’’ති පටිපෙසෙසි. සො චොරෙ වූපසමෙත්වා ‘‘උපසන්තො, දෙව, ජනපදො’’ති රඤ්ඤො පෙසෙසි. රාජා තුට්ඨො ‘‘සීඝං මම පුත්තො ආගච්ඡතූ’’ති ආහ. තස්ස සහස්සමත්තා අමච්චා හොන්ති. සො තෙහි සද්ධිං අන්තරාමග්ගෙ මන්තෙසි – ‘‘මය්හං පිතා තුට්ඨො සචෙ මෙ වරං දෙති, කිං ගණ්හාමී’’ති? අථ නං එකච්චෙ ‘‘හත්ථිං ගණ්හථ, අස්සං ගණ්හථ, ජනපදං ගණ්හථ, සත්ත රතනානි ගණ්හථා’’ති ආහංසු. අපරෙ ‘‘තුම්හෙ පථවිස්සරස්ස පුත්තා, න තුම්හාකං ධනං දුල්ලභං, ලද්ධම්පි චෙතං සබ්බං පහාය ගමනීයං, පුඤ්ඤමෙව එකං ආදාය ගමනීයං. තස්මා දෙවෙ වරං දදමානෙ තෙමාසං පදුමුත්තරභගවන්තං උපට්ඨාතුං වරං ගණ්හථා’’ති ආහංසු. සො ‘‘තුම්හෙ මය්හං කල්‍යාණමිත්තා, න මෙතං චිත්තං අත්ථි, තුම්හෙහි පන උප්පාදිතං, එවං කරිස්සාමී’’ති ගන්ත්වා පිතරං වන්දිත්වා පිතරා ආලිඞ්ගෙත්වා මත්ථකෙ චුම්බෙත්වා ‘‘වරං තෙ පුත්ත දෙමී’’ති වුත්තෙ ‘‘ඉච්ඡාමහං, මහාරාජ, භගවන්තං තෙමාසං චතූහි පච්චයෙහි උපට්ඨහන්තො ජීවිතං අවඤ්ඣං කාතුං, ඉමං මෙ දෙව වරං දෙහී’’ති ආහ. න සක්කා, තාත, අඤ්ඤං වරෙහීති. දෙව, ඛත්තියානං නාම ද්වෙ [Pg.225] කථා නත්ථි, එතදෙව මෙ වරං දෙහි, න මම අඤ්ඤෙන අත්ථොති. තාත, බුද්ධානං නාම චිත්තං දුජ්ජානං, සචෙ භගවා න ඉච්ඡිස්සති, මයා දින්නෙපි කිං භවිස්සතීති? ‘‘සාධු, දෙව, අහං භගවතො චිත්තං ජානිස්සාමී’’ති විහාරං ගතො.

His youngest brother was named Prince Sumana. The king gave him a revenue village twenty yojanas away from Haṃsavatī. Occasionally, he would come to see his father and the Teacher. Then one day, the border region became agitated, and Sumana sent a message to the king. The king sent a message back: “Why have you been stationed there by me?” He pacified the bandits and sent word to the king: “The region is peaceful, sire.” Pleased, the king said, “Let my son come quickly!” He had about a thousand ministers. Along the way, he consulted with them: “My father is pleased. If he grants me a boon, what should I take?” Then some said to him: “Take an elephant, take a horse, take a region, take the seven treasures!” Others said: “You are the son of a ruler of the earth; wealth is not hard for you to obtain. Even having obtained all of this, it must be left behind; only merit should be taken along. Therefore, when the king offers a boon, take the boon to attend upon the Blessed One Padumuttara for three months.” He replied: “You are my good friends. This thought did not occur to me, but it has been brought about by you; I will do so.” He went, paid homage to his father, and having been embraced and kissed on the head by his father, when he was told, “I grant you a boon, my son,” he replied: “Great king, I wish to make my life fruitful by attending upon the Blessed One for three months with the four requisites. Grant me this boon, sire.” The king said: “My dear, it is not possible. Ask for another boon.” “Sire, a khattiya does not have two words. Grant me this boon alone; I have no need for another.” “My dear, the minds of Buddhas are hard to know. If the Blessed One does not consent, what will happen even if it is given by me?” “Very well, sire, I will ascertain the Blessed One’s mind.” He went to the monastery.

තෙන ච සමයෙන භත්තකිච්චං නිට්ඨාපෙත්වා භගවා ගන්ධකුටිං පවිට්ඨො හොති, සො මණ්ඩලමාළෙ සන්නිපතිතානං භික්ඛූනං සන්තිකං අගමාසි. තෙ නං ආහංසු – ‘‘රාජපුත්ත, කස්මා ආගතොසී’’ති? භගවන්තං දස්සනාය, දස්සෙථ මෙ භගවන්තන්ති. න මයං, රාජපුත්ත, ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ සත්ථාරං දට්ඨුං ලභාමාති. කො පන, භන්තෙ, ලභතීති? සුමනත්ථෙරො නාම රාජපුත්තාති. සො ‘‘කුහිං, භන්තෙ, ථෙරො’’ති? ථෙරස්ස නිසින්නට්ඨානං පුච්ඡිත්වා ගන්ත්වා වන්දිත්වා ‘‘ඉච්ඡාමහං, භන්තෙ, භගවන්තං පස්සිතුං, දස්සෙථ මෙ භගවන්ත’’න්ති ආහ. ථෙරො පස්සන්තස්සෙව රාජකුමාරස්ස ආපොකසිණජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා මහාපථවිං උදකං අධිට්ඨාය පථවියං නිමුජ්ජිත්වා සත්ථු ගන්ධකුටියංයෙව පාතුරහොසි. අථ නං භගවා ‘‘සුමන කස්මා ආගතොසී’’ති ආහ. රාජපුත්තො, භන්තෙ, භගවන්තං දස්සනාය ආගතොති. තෙන හි භික්ඛු ආසනං පඤ්ඤාපෙහීති. පුන ථෙරො පස්සන්තස්සෙව රාජකුමාරස්ස බුද්ධාසනං ගහෙත්වා අන්තොගන්ධකුටියං නිමුජ්ජිත්වා බහිපරිවෙණෙ පාතුභවිත්වා පරිවෙණෙ ආසනං පඤ්ඤාපෙසි. රාජකුමාරො ඉමානි ද්වෙ අච්ඡරියාකාරානි දිස්වා ‘‘මහන්තො වතායං භික්ඛූ’’ති චින්තෙසි.

At that time, after finishing his meal, the Blessed One had entered his fragrant hut. The prince then went to the monks gathered in the pavilion. They asked him, “Prince, why have you come?” He replied, “To see the Blessed One. Show me the Blessed One.” They said, “Prince, we are not able to see the Teacher at any moment we wish.” “Who then, venerable sirs, is able?” he asked. They replied, “The elder named Sumana, prince.” He asked, “Where, venerable sirs, is the elder?” After asking where the elder was seated, he went, paid homage, and said, “Venerable sir, I wish to see the Blessed One. Show me the Blessed One.” While the prince was watching, the elder entered the water-kasiṇa absorption, resolved upon the great earth as water, submerged into the earth, and reappeared right inside the Teacher’s fragrant hut. Then the Blessed One asked him, “Sumana, why have you come?” The elder replied, “The prince, venerable sir, has come to see the Blessed One.” The Blessed One said, “Well then, monk, prepare a seat.” Again, while the prince was watching, the elder took the Buddha’s seat, submerged inside the fragrant hut, reappeared outside in the enclosure, and prepared a seat in the enclosure. The prince, seeing these two wondrous acts, thought, “This monk is truly great!”

භගවාපි ගන්ධකුටිතො නික්ඛමිත්වා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි. රාජපුත්තො භගවන්තං වන්දිත්වා පටිසන්ථාරං අකාසි. ‘‘කදා ආගතොසි රාජපුත්තා’’ති වුත්තෙ, ‘‘භන්තෙ, තුම්හෙසු ගන්ධකුටිං පවිට්ඨෙසු, භික්ඛූ පන ‘න මයං ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ භගවන්තං දට්ඨුං ලභාමා’ති මං ථෙරස්ස සන්තිකං පාහෙසුං. ථෙරො පන එකවචනෙනෙව දස්සෙති, ථෙරො, භන්තෙ, තුම්හාකං සාසනෙ වල්ලභො මඤ්ඤෙ’’ති. ආම රාජකුමාර, වල්ලභො එස භික්ඛු මය්හං සාසනෙති. භන්තෙ, බුද්ධානං සාසනෙ කිං කත්වා වල්ලභා හොන්තීති? දානං දත්වා සීලං සමාදියිත්වා උපොසථකම්මං කත්වා කුමාරාති. භගවා අහං ථෙරො විය බුද්ධසාසනෙ වල්ලභො හොතුකාමො, ස්වෙ මය්හං භික්ඛං අධිවාසෙථාති. අධිවාසෙසි භගවා තුණ්හීභාවෙන[Pg.226]. රාජකුමාරො අත්තනො වසනට්ඨානං ගන්ත්වා සබ්බරත්තිං මහාසක්කාරං සජ්ජෙත්වා සත්ත දිවසානි ඛන්ධාවාරභත්තං නාම අදාසි.

The Blessed One also came out of the fragrant hut and sat on the prepared seat. The prince, having paid homage to the Blessed One, exchanged courteous greetings. When asked, "When did you arrive, prince?" he replied: "Venerable sir, when you entered the fragrant hut, the monks, thinking, 'We cannot get to see the Blessed One at any time we wish,' sent me to the elder. But the elder granted me access with just a word. Venerable sir, the elder seems to be highly esteemed in your Dispensation." The Blessed One said: "Yes, prince, this monk is highly esteemed in my Dispensation." "Venerable sir, what must one do to become highly esteemed in the Dispensation of the Buddhas?" The Blessed One said: "By giving alms, undertaking virtuous conduct, and observing the Uposatha, prince." "Venerable sir, I wish to become highly esteemed in the Buddha’s Dispensation like the elder. May you accept my alms-food tomorrow." The Blessed One accepted by remaining silent. The prince, having gone to his residence, prepared a great offering all night, and for seven days gave what is called 'encampment alms-food.'

සත්තමෙ දිවසෙ සත්ථාරං වන්දිත්වා, භන්තෙ, මයා පිතු සන්තිකා තෙමාසං අන්තොවස්සං තුම්හාකං පටිජග්ගනවරො ලද්ධො, තෙමාසං මෙ වස්සාවාසං අධිවාසෙථාති. භගවා ‘‘අත්ථි නු ඛො තත්ථ ගතෙන අත්ථො’’ති ඔලොකෙත්වා ‘‘අත්ථී’’ති දිස්වා ‘‘සුඤ්ඤාගාරෙ ඛො, රාජකුමාර, තථාගතා අභිරමන්තී’’ති ආහ. කුමාරො ‘‘අඤ්ඤාතං භගවා අඤ්ඤාතං සුගතා’’ති වත්වා ‘‘අහං, භන්තෙ, පුරිමතරං ගන්ත්වා විහාරං කාරෙමි, මයා පෙසිතෙ භික්ඛුසතසහස්සෙන සද්ධිං ආගච්ඡථා’’ති භගවන්තං පටිඤ්ඤං ගාහාපෙත්වා පිතු සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘දින්නා මෙ, දෙව, භගවතා පටිඤ්ඤා, මයා පහිතෙ භගවන්තං පෙසෙය්‍යථා’’ති වත්වා පිතරං වන්දිත්වා නික්ඛමිත්වා යොජනෙ යොජනෙ විහාරං කාරෙන්තො වීසයොජනසතං අද්ධානං ගතො. ගන්ත්වා ච අත්තනො නගරෙ විහාරට්ඨානං විචිනන්තො සොභනනාමස්ස කුටුම්බිකස්ස උය්‍යානං දිස්වා සතසහස්සෙන කිණිත්වා සතසහස්සං විස්සජ්ජෙත්වා විහාරං කාරෙසි. තත්ථ භගවතො ගන්ධකුටිං සෙසභික්ඛූනඤ්ච රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානත්ථාය කුටිලෙණමණ්ඩපෙ කාරෙත්වා පාකාරපරික්ඛෙපං ද්වාරකොට්ඨකඤ්ච නිට්ඨාපෙත්වා පිතු සන්තිකං පෙසෙසි – ‘‘නිට්ඨිතං මය්හං කිච්චං, සත්ථාරං පහිණථා’’ති.

On the seventh day, after paying homage to the Teacher, he said: "Venerable sir, I have obtained from my father the boon of attending upon you for the three months of the rains retreat. Please consent to spend the rains with me." The Blessed One, considering whether there was any benefit in going there, saw that there was, and said: "Prince, Tathāgatas delight in solitary dwellings." The prince replied: "I understand, Blessed One; I understand, Well-farer," and then said: "Venerable sir, I will go ahead and have a monastery built. Please come with a hundred thousand monks when I send for you." Having secured the Blessed One’s promise, he went to his father and said: "Your Majesty, the Blessed One has given his word. Please send the Blessed One when I send for him." After paying homage to his father, he departed and, having monasteries built at every yojana, traveled a distance of one hundred and twenty yojanas. Upon reaching his own city, while searching for a suitable site for the monastery, he saw the garden of a householder named Sobhana. He bought it for a hundred thousand, spent another hundred thousand, and had the monastery built there. There he had a fragrant hut constructed for the Blessed One, and huts, caves, and pavilions for the other monks for their day and night lodgings. After completing the surrounding wall and the gatehouse, he sent a message to his father: "My task is finished. Please send the Teacher."

රාජා භගවන්තං භොජෙත්වා ‘‘භගවා සුමනස්ස කිච්චං නිට්ඨිතං, තුම්හාකං ගමනං පච්චාසීසතී’’ති ආහ. භගවා භික්ඛුසතසහස්සපරිවුතො යොජනෙ යොජනෙ විහාරෙසු වසමානො අගමාසි. කුමාරො ‘‘සත්ථා ආගච්ඡතී’’ති සුත්වා යොජනං පච්චුග්ගන්ත්වා ගන්ධමාලාදීහි පූජයමානො විහාරං පවෙසෙත්වා –

The king, having offered a meal to the Blessed One, said: "Blessed One, Sumana’s task is finished; he awaits your arrival." The Blessed One, surrounded by a hundred thousand monks, proceeded, staying in the monasteries at each yojana. The prince, hearing that the Teacher was coming, went forward a yojana to meet him, and honoring him with perfumes, garlands, and so forth, led him into the monastery, saying—

‘‘සතසහස්සෙන මෙ කීතං, සතසහස්සෙන මාපිතං;

සොභනං නාම උය්‍යානං, පටිග්ගණ්හ මහාමුනී’’ති. –

"For a hundred thousand it was bought by me, for a hundred thousand it was built; this garden named Sobhana, O Great Sage, please accept it."

විහාරං නිය්‍යාදෙසි. සො වස්සූපනායිකාදිවසෙ දානං දත්වා අත්තනො පුත්තදාරෙ ච අමච්චෙ ච පක්කොසාපෙත්වා ආහ – ‘‘සත්ථා අම්හාකං සන්තිකං දූරතොව ආගතො, බුද්ධා ච නාම ධම්මගරුකා න ආමිසචක්ඛුකා[Pg.227]. තස්මා අහං ඉමං තෙමාසං ද්වෙ සාටකෙ නිවාසෙත්වා දස සීලානි සමාදියිත්වා ඉධෙව වසිස්සාමි, තුම්හෙ ඛීණාසවසතසහස්සස්ස ඉමිනාව නීහාරෙන තෙමාසං දානං දදෙය්‍යාථා’’ති.

He dedicated the monastery. Then, on the day of entering the rains retreat, after giving alms, he summoned his sons, wives, and ministers and said: "The Teacher has come to us from afar, and Buddhas are those who respect the Dhamma, not those with an eye for material things. Therefore, for these three months, I will stay right here, wearing two cloths and undertaking the ten precepts. You should give alms for three months to the hundred thousand Arahants in this same manner."

සො සුමනත්ථෙරස්ස වසනට්ඨානසභාගෙයෙව ඨානෙ වසන්තො යං ථෙරො භගවතො වත්තං කරොති, තං සබ්බං දිස්වා ‘‘ඉමස්මිං ඨානෙ එකන්තවල්ලභො එස ථෙරො, එතස්සෙව මෙ ඨානන්තරං පත්ථෙතුං වට්ටතී’’ති චින්තෙත්වා උපකට්ඨාය පවාරණාය ගාමං පවිසිත්වා සත්තාහං මහාදානං දත්වා සත්තමෙ දිවසෙ භික්ඛුසතසහස්සස්ස පාදමූලෙ තිචීවරං ඨපෙත්වා භගවන්තං වන්දිත්වා, ‘‘භන්තෙ, යදෙතං මයා සත්තාහං ඛන්ධාවාරදානතො පට්ඨාය පුඤ්ඤං කතං, තං නෙව සක්කසම්පත්තිං, න මාරබ්‍රහ්මසම්පත්තිං පත්ථයන්තෙන, බුද්ධස්ස පන උපට්ඨාකභාවං පත්ථෙන්තෙන කතං. තස්මා අහම්පි භගවා අනාගතෙ සුමනත්ථෙරො විය එකස්ස බුද්ධස්ස උපට්ඨාකො හොමී’’ති පඤ්චපතිට්ඨිතෙන පතිට්ඨහිත්වා වන්දි. සත්ථා තස්ස අනන්තරායං දිස්වා බ්‍යාකරිත්වා පක්කාමි. කුමාරො තං සුත්වා ‘‘බුද්ධා ච නාම අද්වෙජ්ඣකථා හොන්තී’’ති දුතියදිවසෙ ගොතමබුද්ධස්ස පත්තචීවරං ගහෙත්වා පිට්ඨිතො පිට්ඨිතො ගච්ඡන්තො විය අහොසි.

Dwelling in a place similar to the Elder Sumana's residence and observing all the duties the elder performed for the Blessed One, he thought, "This elder is exceedingly dear in this place. It is fitting for me to aspire to his very position." Having reflected thus, with the Pavāraṇā ceremony approaching, he entered the village and gave a great alms-offering for seven days. On the seventh day, placing a set of three robes at the feet of the hundred thousand monks, he paid homage to the Blessed One and said, "Venerable sir, whatever merit I have accumulated, starting from the seven-day encampment offering, I have done so aspiring not for the attainment of Sakka’s realm, nor for that of Māra or Brahmā, but aspiring to be an attendant of a Buddha. Therefore, may I too, in the future, become an attendant of a Buddha, like the Elder Sumana." Having prostrated with the five-point prostration, he paid homage. The Teacher, foreseeing no obstacle for him, gave his prediction and departed. Hearing this, the prince thought, "Indeed, the words of Buddhas are unequivocal," and on the very next day, it was as if he were taking the bowl and robe of the Buddha Gotama and following close behind him.

සො තස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ වස්සසතසහස්සං දානං දත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තිත්වා කස්සපබුද්ධකාලෙ පිණ්ඩාය චරතො ථෙරස්ස පත්තග්ගහණත්ථං උත්තරිසාටකං දත්වා පූජං අකාසි. පුන සග්ගෙ නිබ්බත්තිත්වා තතො චුතො බාරාණසිරාජා හුත්වා උපරිපාසාදවරගතො ගන්ධමාදනතො ආකාසෙන ආගච්ඡන්තෙ අට්ඨ පච්චෙකබුද්ධෙ දිස්වා නිමන්තාපෙත්වා භොජෙත්වා අත්තනො මඞ්ගලඋය්‍යානෙ තෙසං අට්ඨ පණ්ණසාලායො කාරෙත්වා තෙසං නිසීදනත්ථාය අත්තනො නිවෙසනෙ අට්ඨ සබ්බරතනමයානි පීඨානි චෙව මණිආධාරකෙ ච පටියාදෙත්වා දස වස්සසහස්සානි උපට්ඨානං අකාසි. එතානි පාකටට්ඨානානි.

In that Buddha's era, having given alms for a hundred thousand years, he was reborn in heaven. During the time of the Buddha Kassapa, he offered his upper robe to an elder who was going for alms, for the purpose of receiving the bowl, and thus made an offering. Again reborn in heaven, he passed away from there and became the king of Bārāṇasī. While in his excellent upper palace chamber, he saw eight Paccekabuddhas coming through the sky from Gandhamādana. Having had them invited, he offered them a meal, and had eight leaf-huts built for them in his own auspicious park. In his residence, he prepared eight seats made of all kinds of jewels and gem-studded stands, and attended to them for ten thousand years. These are the well-known instances.

කප්පසතසහස්සං පන දානං දදමානොව අම්හාකං බොධිසත්තෙන සද්ධිං තුසිතපුරෙ නිබ්බත්තිත්වා තතො චුතො අමිතොදනසක්කස්ස ගෙහෙ නිබ්බත්ති. අථස්ස සබ්බෙව ඤාතකෙ ආනන්දිතෙ පමුදිතෙ කරොන්තො ජාතොති ආනන්දොත්වෙව නාමං අකංසු. සො අනුපුබ්බෙන කතාභිනික්ඛමනෙ සම්මාසම්බොධිං පත්වා පඨමගමනෙන කපිලවත්ථුං ආගන්ත්වා තතො [Pg.228] නික්ඛන්තෙ භගවති භගවතො පරිවාරත්ථං රාජකුමාරෙසු පබ්බජන්තෙසු භද්දියාදීහි සද්ධිං නික්ඛමිත්වා භගවතො සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා නචිරස්සෙව ආයස්මතො පුණ්ණස්ස මන්තාණිපුත්තස්ස සන්තිකෙ ධම්මකථං සුත්වා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහි.

For a hundred thousand eons, giving alms, he was reborn in the Tusita heaven together with our Bodhisatta. Passing away from there, he was born in the household of Amitodana the Sakyan. Then, because he was born making all his relatives delighted and joyful, they named him Ānanda. After the Blessed One, who had gradually made the great renunciation and attained perfect self-enlightenment, came to Kapilavatthu on his first journey and then departed, the princes, including Bhaddiya and others, went forth to join the Blessed One’s retinue. He also went forth with them and was ordained in the presence of the Blessed One. Not long after, upon hearing a Dhamma discourse from the Venerable Puṇṇa Mantāṇiputta, he became established in the fruit of stream-entry.

තෙන ඛො පන සමයෙන භගවතො පඨමබොධියං වීසති වස්සානි අනිබද්ධා උපට්ඨාකා අහෙසුං. එකදා නාගසමාලො පත්තචීවරං ගහෙත්වා විචරි එකදා නාගිතො, එකදා උපවානො, එකදා සුනක්ඛත්තො, එකදා චුන්දො සමණුද්දෙසො, එකදා සාගතො, එකදා රාධො, එකදා මෙඝියො. තත්ථ එකදා භගවා නාගසමාලත්ථෙරෙන සද්ධිං අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නො ද්වෙධාපථං පත්තො. ථෙරො මග්ගා ඔක්කම්ම ‘‘භගවා අහං ඉමිනා මග්ගෙන ගච්ඡාමී’’ති ආහ. අථ නං භගවා ‘‘එහි භික්ඛු, ඉමිනා මග්ගෙන ගච්ඡාමා’’ති ආහ. සො ‘‘හන්ද භගවා තුම්හාකං පත්තචීවරං ගණ්හථ, අහං ඉමිනා මග්ගෙන ගච්ඡාමී’’ති වත්වා පත්තචීවරං භූමියං ඨපෙතුං ආරද්ධො. අථ නං භගවා ‘‘ආහර භික්ඛූ’’ති වත්වා පත්තචීවරං ගහෙත්වා ගතො. තස්සපි භික්ඛුනො ඉතරෙන මග්ගෙන ගච්ඡතො චොරා පත්තචීවරඤ්චෙව හරිංසු, සීසඤ්ච භින්දිංසු. සො ‘‘භගවා ඉදානි මෙ පටිසරණං, න අඤ්ඤො’’ති චින්තෙත්වා ලොහිතෙන ගලන්තෙන භගවතො සන්තිකං ආගමි. ‘‘කිමිදං භික්ඛූ’’ති ච වුත්තෙ තං පවත්තිං ආරොචෙසි. අථ නං භගවා ‘‘මා චින්තෙයි භික්ඛු, එතස්ස කාරණායෙව තං නිවාරයිම්හා’’ති වත්වා සමස්සාසෙසි.

At that time, for the first twenty years of his Buddhahood, his attendants were not fixed. Sometimes Nāgasamāla, sometimes Nāgita, sometimes Upavāna, sometimes Sunakkhatta, sometimes Cunda the novice, sometimes Sāgata, sometimes Rādha, sometimes Meghiya, would take the bowl and robe and wander. On one occasion, the Blessed One was traveling along a road with the Elder Nāgasamāla when they came to a fork in the path. The elder stepped aside from the path and said, “Venerable sir, I will go by this road.” Then the Blessed One said to him, "Come, monk, let us go by this path." He said, “Here, Venerable sir, take your bowl and robe. I will go by this road,” and he began to place the bowl and robe on the ground. Then the Blessed One said to him, “Bring it here, monk,” took the bowl and robe, and went on his way. As that monk went by the other road, robbers took his bowl and robe and split his head open. He thought, “Now the Blessed One is my refuge, no one else,” and with blood streaming down, he went to the Blessed One. When asked, “What is this, monk?” he explained what had happened. Then the Blessed One consoled him, saying, “Do not worry, monk. It was precisely for this reason that I tried to stop you.”

එකදා පන භගවා මෙඝියත්ථෙරෙන සද්ධිං පාචීනවංසෙ මිගදායෙ ජන්තුගාමං අගමාසි. තත්‍රාපි මෙඝියො ජන්තුගාමෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා නදීතීරෙ පාසාදිකං අම්බවනං දිස්වා ‘‘භගවා තුම්හාකං පත්තචීවරං ගණ්හථ, අහං තස්මිං අම්බවනෙ සමණධම්මං කරොමී’’ති වත්වා භගවතා තික්ඛත්තුං නිවාරියමානොපි ගන්ත්වා අකුසලවිතක්කෙහි අන්වාසත්තො පච්චාගන්ත්වා තං පවත්තිං ආරොචෙසි. තම්පි භගවා ‘‘ඉමමෙව තෙ කාරණං සල්ලක්ඛෙත්වා නිවාරයිම්හා’’ති වත්වා අනුපුබ්බෙන සාවත්ථිං අගමාසි. තත්ථ ගන්ධකුටිපරිවෙණෙ පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ නිසින්නො භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘භික්ඛවෙ, ඉදානිම්හි මහල්ලකො, ‘එකච්චෙ භික්ඛූ ඉමිනා මග්ගෙන ගච්ඡාමා’ති වුත්තෙ අඤ්ඤෙන ගච්ඡන්ති, එකච්චෙ මය්හං පත්තචීවරං භූමියං නික්ඛිපන්ති, මය්හං නිබද්ධුපට්ඨාකං එකං භික්ඛුං [Pg.229] ජානාථා’’ති. භික්ඛූනං ධම්මසංවෙගො උදපාදි. අථායස්මා සාරිපුත්තො උට්ඨායාසනා භගවන්තං වන්දිත්වා ‘‘අහං, භන්තෙ, තුම්හෙයෙව පත්ථයමානො සතසහස්සකප්පාධිකං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං පාරමියො පූරයිං, නනු මාදිසො මහාපඤ්ඤො උපට්ඨාකො නාම වට්ටති, අහං උපට්ඨහිස්සාමී’’ති ආහ. තං භගවා ‘‘අලං, සාරිපුත්ත, යස්සං දිසායං ත්වං විහරසි, අසුඤ්ඤා වෙ සා දිසා, තව හි ඔවාදො බුද්ධානං ඔවාදසදිසො, තෙන මෙ තයා උපට්ඨාකකිච්චං අත්ථී’’ති පටික්ඛිපි. එතෙනෙව උපායෙන මහාමොග්ගල්ලානං ආදිං කත්වා අසීති මහාසාවකා උට්ඨහිංසු. තෙ සබ්බෙ භගවා පටික්ඛිපි.

Once the Blessed One, together with the Elder Meghiya, went to Jantugāma in the Migadāya at Pācīnavaṃsa. There too, Meghiya, after wandering for alms in Jantugāma, saw a delightful mango grove by the riverbank. He said, "Blessed One, take your bowl and robe. I will practice the ascetic's duty in that mango grove." Though the Blessed One dissuaded him three times, he went and became assailed by unwholesome thoughts. Returning, he reported the incident. The Blessed One said, "For this very reason, having considered it, I dissuaded you," and gradually went to Sāvatthī. There, seated on the prepared excellent Buddha-seat in the precinct of the Perfumed Chamber, surrounded by the Sangha of monks, he addressed the monks: "Monks, now I am old. When I say, 'Let us go by this path,' some monks go by another. Some place my bowl and robe on the ground. Appoint a single monk to be my constant attendant." A sense of spiritual urgency arose in the monks. Then the Venerable Sāriputta rose from his seat, paid homage to the Blessed One, and said, "Venerable sir, I, longing for you, fulfilled the perfections for one incalculable eon and a hundred thousand more. Surely one like me, of great wisdom, is fit to be an attendant. I will attend upon you." The Blessed One declined, saying, "Enough, Sāriputta. The direction where you dwell is indeed not empty. Your advice is like the advice of Buddhas. Therefore, I have no need of you for the attendant's duty." In the same way, beginning with Mahāmoggallāna, the eighty great disciples rose up. The Blessed One declined them all.

ආනන්දත්ථෙරො පන තුණ්හීයෙව නිසීදි. අථ නං භික්ඛූ ආහංසු – ‘‘ආවුසො ආනන්ද, භික්ඛුසඞ්ඝො උපට්ඨාකට්ඨානං යාචති, ත්වම්පි යාචාහී’’ති. යාචිත්වා ලද්ධට්ඨානං නාම, ආවුසො, කීදිසං හොති, කිං මං සත්ථා න පස්සති? සචෙ සත්ථා රොචිස්සති, ‘‘ආනන්දො මං උපට්ඨහතූ’’ති වක්ඛතීති. අථ භගවා ‘‘න, භික්ඛවෙ, ආනන්දො අඤ්ඤෙහි උස්සාහෙතබ්බො, සයමෙව ජානිත්වා මං උපට්ඨහිස්සතී’’ති ආහ. තතො භික්ඛූ ‘‘උට්ඨෙහි, ආවුසො ආනන්ද, උට්ඨෙහි, ආවුසො ආනන්ද, දසබලං උපට්ඨාකට්ඨානං යාචාහී’’ති ආහංසු. ථෙරො උට්ඨහිත්වා චත්තාරො පටික්ඛෙපා චතස්සො ච ආයාචනාති අට්ඨ වරෙ යාචි.

But the Venerable Ānanda remained silent. Then the monks said to him: "Friend Ānanda, the monks are requesting the position of attendant. You too should request it." "Friends, what is the nature of a position obtained by request? Does the Teacher not see me? If the Teacher approves, he will say, 'Let Ānanda attend upon me.'" Then the Blessed One said: "Monks, Ānanda should not be encouraged by others. He himself, knowing, will attend upon me." Then the monks said: "Rise, friend Ānanda, rise, friend Ānanda, request the attendant's position from the Ten-Powered One." The Elder rose and requested eight boons—four rejections and four requests.

චත්තාරො පටික්ඛෙපා නාම – ‘‘සචෙ මෙ, භන්තෙ, භගවා අත්තනා ලද්ධං පණීතං චීවරං න දස්සති, පිණ්ඩපාතං න දස්සති, එකගන්ධකුටියං වසිතුං න දස්සති, නිමන්තනං ගහෙත්වා න ගමිස්සති, එවාහං භගවන්තං උපට්ඨහිස්සාමී’’ති වත්වා ‘‘කං පනෙත්ථ, ආනන්ද, ආදීනවං අද්දසා’’ති වුත්තෙ ආහ – ‘‘සචාහං, භන්තෙ, ඉමානි වත්ථූනි ලභිස්සාමි, භවිස්සන්ති වත්තාරො ‘ආනන්දො දසබලෙන ලද්ධං පණීතං චීවරං පරිභුඤ්ජති, පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජති, එකගන්ධකුටියං වසති, එකතො නිමන්තනං ගච්ඡති. එතං ලාභං ලභන්තො තථාගතං උපට්ඨාති, කො එවං උපට්ඨහතො භාරො’’’ති? ඉමෙ චත්තාරො පටික්ඛෙපෙ යාචි.

The four rejections are: "If, Venerable Sir, the Blessed One will not give me the exquisite robe he himself has obtained, will not give me the almsfood he has received, will not allow me to dwell in the same perfumed chamber, and will not take me with him to invitations, then I will attend upon the Blessed One." When asked, "But Ānanda, what drawback did you see in this?" he replied: "If, Venerable Sir, I obtain these things, there will be those who say, 'Ānanda enjoys the exquisite robe obtained by the Ten-Powered One, enjoys the almsfood, dwells in the same perfumed chamber, and goes to invitations together with him. It is for such gains that he attends upon the Tathāgata. What is difficult about attending in this way?'" These are the four rejections he requested.

චතස්සො ආයාචනා නාම – ‘‘සචෙ, භන්තෙ, භගවා මයා ගහිතනිමන්තනං ගමිස්සති, සචාහං තිරොරට්ඨා තිරොජනපදා භගවන්තං දට්ඨුං ආගතං පරිසං ආගතක්ඛණෙයෙව භගවන්තං දස්සෙතුං ලච්ඡාමි, යදා මෙ කඞ්ඛා උප්පජ්ජති, තස්මිංයෙව ඛණෙ භගවන්තං උපසඞ්කමිතුං ලච්ඡාමි, තථා යං භගවා මය්හං පරම්මුඛෙ ධම්මං දෙසෙති, තං ආගන්ත්වා මය්හං කථෙස්සති, එවාහං [Pg.230] භගවන්තං උපට්ඨහිස්සාමී’’ති වත්වා ‘‘කං පනෙත්ථ, ආනන්ද, ආනිසංසං පස්සසී’’ති වුත්තෙ ආහ – ‘‘ඉධ, භන්තෙ, සද්ධා කුලපුත්තා භගවතො ඔකාසං අලභන්තා මං එවං වදන්ති ‘ස්වෙ, භන්තෙ ආනන්ද, භගවතා සද්ධිං අම්හාකං ඝරෙ භික්ඛං ගණ්හෙය්‍යාථා’ති. සචෙ භගවා තත්ථ න ගමිස්සති, ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙයෙව පරිසං දස්සෙතුං, කඞ්ඛඤ්ච විනොදෙතුං ඔකාසං න ලච්ඡාමි, භවිස්සන්ති වත්තාරො ‘කිං ආනන්දො දසබලං උපට්ඨාති. එත්තකම්පිස්ස භගවා අනුග්ගහං න කරොතී’ති. භගවතො ච පරම්මුඛා මං පුච්ඡිස්සන්ති ‘අයං, ආවුසො ආනන්ද, ගාථා, ඉදං සුත්තං, ඉදං ජාතකං කත්ථ දෙසිත’න්ති. සචාහං තං න සම්පාදයිස්සාමි, භවිස්සන්ති වත්තාරො – ‘එත්තකම්පි, ආවුසො, න ජානාසි, කස්මා ත්වං ඡායා විය භගවන්තං අවිජහන්තො දීඝරත්තං විචරසී’ති. තෙනාහං පරම්මුඛා දෙසිතස්සපි ධම්මස්ස පුන කථනං ඉච්ඡාමී’’ති. ඉමා චතස්සො ආයාචනා යාචි. භගවාපිස්ස අදාසි.

The four requests are: "Venerable Sir, if the Blessed One will go on an invitation accepted by me; if I may be permitted to introduce to the Blessed One the assembly that has come from other kingdoms and districts to see him at the very moment they arrive; if I may be permitted to approach the Blessed One at the very moment a doubt arises in me; and if the Blessed One will relate to me any Dhamma taught in my absence, then I will attend upon the Blessed One." When asked, "But Ānanda, what benefit do you see in this?" he replied: "Here, Venerable Sir, faithful sons of good family who cannot obtain an opportunity with the Blessed One say to me, 'Venerable Ānanda, tomorrow may you, together with the Blessed One, accept an alms meal at our house.' If the Blessed One does not go there, I will not get the opportunity to introduce the assembly or dispel their doubt at the moment they wish. There will be those who say, 'What does Ānanda do in attending upon the Ten-Powered One? The Blessed One does not even grant him this much favor.' And in the Blessed One's absence they will ask me, 'Friend Ānanda, where was this verse, this discourse, this birth story taught?' If I cannot furnish it, there will be those who say, 'Friend, you do not even know this much—why then do you wander for so long, not leaving the Blessed One's side, like a shadow?' Therefore, I wish for the repetition of the Dhamma taught in my absence." These are the four requests he made. The Blessed One granted them to him.

එවං ඉමෙ අට්ඨ වරෙ ගහෙත්වා නිබද්ධුපට්ඨාකො අහොසි. තස්සෙව ඨානන්තරස්ස අත්ථාය කප්පසතසහස්සං පූරිතානං පාරමීනං ඵලං පාපුණි. සො උපට්ඨාකට්ඨානං ලද්ධදිවසතො පට්ඨාය දසබලස්ස දුවිධෙන උදකෙන තිවිධෙන දන්තකට්ඨෙන හත්ථපාදපරිකම්මෙන පිට්ඨිපරිකම්මෙන ගන්ධකුටිපරිවෙණං සම්මජ්ජනෙනාති එවමාදීහි කිච්චෙහි උපට්ඨහන්තො ‘‘ඉමාය නාම වෙලාය සත්ථු ඉමං නාම ලද්ධුං වට්ටති, ඉදං නාම කාතුං වට්ටතී’’ති දිවසභාගං සන්තිකාවචරො හුත්වා රත්තිභාගසමනන්තරෙ දණ්ඩදීපිකං ගහෙත්වා එකරත්තිං ගන්ධකුටිපරිවෙණං නව වාරෙ අනුපරියායති. එවඤ්හිස්ස අහොසි – ‘‘සචෙ මෙ ථිනමිද්ධං ඔක්කමෙය්‍ය, දසබලෙ පක්කොසන්තෙ පටිවචනං දාතුං න සක්කුණෙය්‍ය’’න්ති. තස්මා සබ්බරත්තිං දණ්ඩදීපිකං හත්ථෙන න මුඤ්චති. ඉදමෙත්තකං වත්ථු. අපරභාගෙ පන සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො අනෙකපරියායෙන ධම්මභණ්ඩාගාරිකආනන්දත්ථෙරස්ස වණ්ණං කථෙත්වා ථෙරං ඉමස්මිං සාසනෙ බහුස්සුතානං සතිමන්තානං ගතිමන්තානං ධිතිමන්තානං උපට්ඨාකානඤ්ච භික්ඛූනං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

Thus, having taken these eight boons, he became a constant attendant. For the sake of that very position, he attained the fruit of perfections fulfilled for a hundred thousand aeons. From the day he obtained the position of attendant, he attended to the Ten-Powered One with twofold water, threefold tooth-sticks, tending to the hands and feet, massaging the back, sweeping the scented chamber and its surrounding area, and other such duties. He would stay close to the Master during the day, thinking, "At this time, the Master may wish to receive this or that; this or that is fit to be done," and at the beginning of the night, taking a torch, he would walk around the scented chamber nine times in a single night. For he thought, "If drowsiness and sleep should overcome me, I might not be able to respond when the Ten-Powered One calls." Therefore, he never let go of the torch with his hand all night. This much is the story. Later, while dwelling at Jetavana, the Master praised the Elder Ānanda, the treasurer of the Dhamma, in many ways and established the Elder in the foremost position among the monks in this dispensation who are learned, mindful, discerning, resolute, and attendants.

උරුවෙලකස්සපත්ථෙරවත්ථු

The Story of the Elder Uruvela Kassapa

224. දුතියෙ මහාපරිසානන්ති මහාපරිවාරානං උරුවෙලකස්සපො අග්ගොති දස්සෙති. අඤ්ඤෙසඤ්හි ථෙරානං කඤ්චි කාලං පරිවාරො මහා හොති කඤ්චි [Pg.231] කාලං අප්පො, ඉමස්ස පන ථෙරස්ස ද්වීහි භාතිකෙහි සද්ධිං එකං සමණසහස්සං නිබද්ධපරිවාරොව අහොසි. තෙසු එකෙකස්මිං එකෙකං පබ්බාජෙන්තෙ ද්වෙ සමණසහස්සානි හොන්ති, ද්වෙ ද්වෙ පබ්බාජෙන්තෙ තීණි සහස්සානි හොන්ති. තස්මා සො මහාපරිවාරානං අග්ගො නාම ජාතො. කස්සපොති පනස්ස ගොත්තං. උරුවෙලායං පබ්බජිතත්තා උරුවෙලකස්සපොති පඤ්ඤායිත්ථ.

224. In the second [chapter], it is shown that Uruvela Kassapa was foremost among those with a great retinue. For other elders, their retinue might be large at times and small at other times, but this elder always had a fixed retinue of a thousand monks along with his two brothers. When each of those ordained one, there were two thousand monks; when each ordained two, there were three thousand. Therefore, he became known as the foremost among those with a large following. Kassapa was his clan name. Since he went forth at Uruvela, he became known as Uruvela Kassapa.

තස්ස පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයම්පි හි පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතීනගරෙ කුලගෙහෙ පටිසන්ධිං ගහෙත්වා වයප්පත්තො සත්ථු ධම්මකථං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං මහාපරිසානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා ‘‘මයාපි අනාගතෙ එවරූපෙන භවිතුං වට්ටතී’’ති සත්තාහං බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස මහාදානං දත්වා තිචීවරෙන අච්ඡාදෙත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා මහාපරිසානං අග්ගභාවත්ථං පත්ථනං අකාසි. සත්ථා අනන්තරායං දිස්වා අනාගතෙ ගොතමබුද්ධස්ස සාසනෙ මහාපරිසානං අග්ගො භවිස්සතී’’ති බ්‍යාකරිත්වා පක්කාමි.

Concerning his past deeds, this is the connected account: In the time of the Buddha Padumuttara, having been reborn in a family of good standing in the city of Haṃsavatī, and having come of age, while listening to the Teacher’s discourse, he saw the Teacher establishing a certain monk in the foremost position among the great assembly. Thinking, “In the future, it is fitting that I also become like this,” he gave a great alms-offering to the Saṅgha of monks headed by the Buddha for seven days, covered them with the three robes, paid homage to the Teacher, and made the aspiration for the state of being foremost among the great assembly. The Teacher, seeing no obstacles, predicted, "In the future, in the dispensation of the Buddha Gotama, he will be the foremost among the great assembly," and then departed.

සොපි කුලපුත්තො යාවජීවං කල්‍යාණකම්මං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉතො ද්වෙනවුතිකප්පමත්ථකෙ ඵුස්සබුද්ධස්ස වෙමාතිකකනිට්ඨභාතා හුත්වා නිබ්බත්තො, පිතා මහින්දරාජා නාම. අපරෙ පනස්ස ද්වෙ කනිට්ඨභාතරො අහෙසුං. එවං තෙ තයො භාතරො විසුං විසුං ඨානන්තරං ලභිංසු. තෙ හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව කුපිතං පච්චන්තං වූපසමෙත්වා පිතු සන්තිකා වරං ලභිත්වා ‘‘තෙමාසං දසබලං පටිජග්ගිස්සාමා’’ති වරං ගණ්හිංසු. අථ නෙසං එතදහොසි – ‘‘අම්හෙහි දසබලං පටිජග්ගන්තෙහි අනුච්ඡවිකං කාතුං වට්ටතී’’ති එකං අමච්චං උප්පාදකට්ඨානෙ ඨපෙත්වා එකං ආයවයජානනකං කත්වා එකං බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස පරිවෙසකට්ඨානෙ ඨපෙත්වා අත්තනා දස සීලානි සමාදාය තෙමාසං සික්ඛාපදානි රක්ඛිංසු. තෙ තයො අමච්චා හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ බිම්බිසාරවිසාඛරට්ඨපාලා ජාතා.

That son of good family, having performed meritorious deeds throughout his life and wandering among gods and humans, was reborn ninety-two eons ago as the younger half-brother of Phussa Buddha, his father being named King Mahinda. He also had two other younger brothers. Thus, these three brothers each obtained separate positions. Having pacified the rebellious border region as previously described and received a boon from their father, they accepted the boon, saying, "We will attend to the Ten-Powered One for three months." Then it occurred to them: "While we attend to the Ten-Powered One, it is fitting to make suitable arrangements." They appointed one minister in charge of preparations, another to manage income and expenses, and a third to serve the community of monks headed by the Buddha. They themselves undertook the ten precepts and observed the training rules for three months. Those three ministers, as previously described, were reborn in this Buddha's dispensation as Bimbisāra, Visākha, and Raṭṭhapāla.

තෙ පන රාජකුමාරා වුත්ථවස්සෙ දසබලෙ සහත්ථා බුද්ධප්පමුඛං භික්ඛුසඞ්ඝං පච්චයපූජාය පූජෙත්වා යාවජීවං කල්‍යාණකම්මං කත්වා අම්හාකං දසබලස්ස නිබ්බත්තිතො පුරෙතරමෙව බ්‍රාහමණකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා අත්තනො ගොත්තවසෙන [Pg.232] තයොපි ජනා කස්සපා එව නාම ජාතා. තෙ වයප්පත්තා තයො වෙදෙ උග්ගණ්හිංසු. තෙසං ජෙට්ඨභාතිකස්ස පඤ්ච මාණවකසතානි පරිවාරො අහොසි, මජ්ඣිමස්ස තීණි, කනිට්ඨස්ස ද්වෙ. තෙ අත්තනො ගන්ථෙ සාරං ඔලොකෙන්තා දිට්ඨධම්මිකමෙව පස්සිංසු, න සම්පරායිකං. අථ නෙසං ජෙට්ඨභාතා අත්තනො පරිවාරෙන සද්ධිං උරුවෙලං ගන්ත්වා ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා උරුවෙලකස්සපො නාම ජාතො, මහාගඞ්ගානදීවඞ්කෙ පබ්බජිතො නදීකස්සපො නාම ජාතො, ගයාසීසෙ පබ්බජිතො ගයාකස්සපො නාම ජාතො.

Then those princes, when the Ten-Powered One had completed the rains retreat, honored the Sangha of monks headed by the Buddha with offerings of requisites from their own hands. Having performed meritorious deeds throughout their lives, even before our Ten-Powered One arose, they were reborn in a brahmin family. By their lineage, all three were born with the name Kassapa. When they reached maturity, they mastered the three Vedas. The eldest brother had a retinue of five hundred young brahmins, the middle one had three hundred, and the youngest had two hundred. While examining the essence of their own texts, they saw only what pertains to this life, not the life to come. Then the eldest brother, along with his retinue, went to Uruvelā, went forth into the ascetic life, and became known as Uruvelā Kassapa. The one who went forth on the bank of the great Gaṅgā river became known as Nadī Kassapa. The one who went forth at Gayāsīsa became known as Gayā Kassapa.

එවං තෙසු ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා තත්ථ වසන්තෙසු බහූනං දිවසානං අච්චයෙන අම්හාකං බොධිසත්තො මහාභිනික්ඛමනං නික්ඛමිත්වා පටිවිද්ධසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණො අනුක්කමෙන ධම්මචක්කං පවත්තෙත්වා පඤ්චවග්ගියෙ ථෙරෙ අරහත්තෙ පතිට්ඨාපෙත්වා යසදාරකප්පමුඛෙ පඤ්චපඤ්ඤාස සහායකෙපි විනෙත්වා සට්ඨි අරහන්තෙ ‘‘චරථ, භික්ඛවෙ, චාරික’’න්ති බහුජනහිතාය චාරිකං පෙසෙත්වා භද්දවග්ගියෙ විනෙත්වා උරුවෙලකස්සපස්ස හෙතුං දිස්වා ‘‘මයි ගතෙ තයො භාතිකා සපරිවාරා අරහත්තං පාපුණිස්සන්තී’’ති ඤත්වා එකකො අදුතියො උරුවෙලකස්සපස්ස වසනට්ඨානං ගන්ත්වා වසනත්ථාය අග්‍යාගාරං යාචිත්වා තත්ථ කතං නාගදමනං ආදිං කත්වා අඩ්ඪුඩ්ඪසහස්සෙහි පාටිහාරියෙහි උරුවෙලකස්සපං සපරිවාරං විනෙත්වා පබ්බාජෙසි. තස්ස පබ්බජිතභාවං ඤත්වා ඉතරෙපි ද්වෙ භාතරො සපරිවාරා ආගන්ත්වා පබ්බජිංසු, සබ්බෙපි එහිභික්ඛූ ඉද්ධිමයපත්තචීවරධරා අහෙසුං.

Thus, while they were dwelling there, having gone forth into the ascetic life, after many days had passed, our Bodhisatta, having undertaken the great renunciation and penetrated the knowledge of omniscience, gradually set the Wheel of Dhamma in motion. Having established the five elders in arahantship, tamed the fifty-five companions headed by the young man Yasa, sent forth the sixty arahants on their journey for the welfare of the many with the words, 'Go forth, monks, on a journey,' and tamed the Bhaddavaggiyas, he saw the potential in Uruvelā Kassapa. Knowing, 'When I go there, the three brothers with their retinues will attain arahantship,' he went alone, without a companion, to Uruvelā Kassapa’s dwelling place. Requesting the fire-hut for his residence and performing the taming of the nāga there as the first of one thousand five hundred miracles, he tamed Uruvelā Kassapa together with his retinue and gave them the going forth. Upon learning that he had gone forth, the other two brothers also came with their retinues and went forth. All of them became 'ehi-bhikkhus,' bearers of bowls and robes created by psychic power.

සත්ථා තං සමණසහස්සං ආදාය ගයාසීසං ගන්ත්වා පිට්ඨිපාසාණෙ නිසින්නො ‘‘කථංරූපා නු ඛො එතෙසං ධම්මදෙසනා සප්පායා’’ති ඔලොකෙන්තො ‘‘ඉමෙ අග්ගිං පරිචරන්තා විචරිංසු, ඉමෙසං තයො භවෙ ආදිත්තාගාරසදිසෙ කත්වා දස්සෙතුං වට්ටතී’’ති ආදිත්තපරියායසුත්තං (මහාව. 54) දෙසෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ සබ්බෙව අරහත්තං පත්තා. සත්ථා තෙහි පරිවුතො පුබ්බෙ බිම්බිසාරරඤ්ඤො දින්නපටිඤ්ඤත්තා රාජගහනගරෙ ලට්ඨිවනුය්‍යානං අගමාසි. රාජා දසබලස්ස ආගතභාවං සුත්වා ද්වාදසනහුතෙහි බ්‍රාහ්මණගහපතිකෙහි සද්ධිං සත්ථාරං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදි. සත්ථා සබ්බාවන්තං පරිසං ඔලොකෙත්වා මහාජනං උරුවෙලකස්සපස්ස නිපච්චකාරං කරොන්තං දිස්වා ‘‘ඉමෙ මය්හං වා කස්සපස්ස වා [Pg.233] මහන්තභාවං න ජානන්ති, සවිතක්කා ච නාම දෙසනං සම්පටිච්ඡිතුං න සක්කොන්තී’’ති චින්තෙත්වා, ‘‘කස්සප, තුය්හං උපට්ඨාකානං විතක්කං ඡින්දා’’ති ථෙරස්ස සඤ්ඤං අදාසි. ථෙරො සත්ථු වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා උට්ඨායාසනා සත්ථාරං පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා තාලප්පමාණං ආකාසං උප්පතිත්වා ඉද්ධිවිකුබ්බනං දස්සෙත්වා ‘‘සත්ථා මෙ, භන්තෙ, භගවා, සාවකොහමස්මි, සත්ථා මෙ, භන්තෙ, භගවා, සාවකොහමස්මී’’ති වත්වා ඔරුය්හ දසබලස්ස පාදෙ වන්දි. එතෙනුපායෙන සත්තමෙ වාරෙ සත්තතාලප්පමාණං ආකාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා පුන ආගන්ත්වා දසබලස්ස පාදෙ වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදි.

The Teacher took that thousand of ascetics and went to Gayāsīsa. Sitting on a flat rock, he reflected, 'What kind of Dhamma teaching would be suitable for them?' Observing, 'These have been wandering while tending the fire; it would be fitting to show them the three realms of existence as if they were a burning house,' he taught the Ādittapariyāya Sutta (Mahāvagga 54). At the end of the teaching, all attained arahantship. Surrounded by them, the Teacher went to the Laṭṭhivana garden in the city of Rājagaha, fulfilling his earlier promise to King Bimbisāra. Hearing of the arrival of the Ten-Powered One, the king approached the Teacher with twelve myriads of brahmins and householders, paid homage, and sat to one side. The Teacher surveyed the entire assembly and saw the great crowd paying reverence to Uruvelā Kassapa. Reflecting, 'They do not know whether I or Kassapa am greater, and being doubtful, they cannot fully receive the teaching,' he gave a sign to the elder: 'Kassapa, cut off the doubt of your attendants.' The elder, accepting the Teacher’s words, rose from his seat, paid homage to the Teacher with the five-point prostration, rose into the sky to the height of a palm tree, displayed a feat of psychic power, and declared, 'Venerable sir, the Blessed One is my Teacher; I am his disciple. Venerable sir, the Blessed One is my Teacher; I am his disciple.' Then he descended and paid homage at the feet of the Ten-Powered One. In this way, on the seventh occasion, he rose into the sky to the height of seven palm trees, then returned, paid homage at the feet of the Ten-Powered One, and sat to one side.

තස්මිං කාලෙ මහාජනො ‘‘අයං ලොකෙ මහාසමණො’’ති සත්ථරි නිබ්බිතක්කො ජාතො, අථස්ස සත්ථා ධම්මං දෙසෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ රාජා එකාදසනහුතෙහි බ්‍රාහ්මණගහපතිකෙහි සද්ධිං සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨිතො, එකනහුතං උපාසකත්තං පටිවෙදෙසි. තෙපි උරුවෙලකස්සපස්ස පරිවාරා සහස්සමත්තා භික්ඛූ අත්තනො ආසෙවනවසෙන චින්තෙසුං – ‘‘අම්හාකං පබ්බජිතකිච්චං මත්ථකං පත්තං, බහි ගන්ත්වා කිං කරිස්සාමා’’ති උරුවෙලකස්සපත්ථෙරංයෙව පරිවාරෙත්වා විචරිංසු. තෙසු එකෙකස්මිං එකෙකං නිස්සිතකං ගණ්හන්තෙ ද්වෙ සහස්සානි හොන්ති, ද්වෙ ද්වෙ ගණ්හන්තෙ තීණි සහස්සානි හොන්ති. තතො පට්ඨාය යත්තකා තෙසං නිස්සිතකා, තත්තකෙ කථෙතුං වට්ටතීති. ඉදමෙත්ථ වත්ථු. අපරභාගෙ පන සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො ථෙරං මහාපරිසානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

At that time, the great multitude became free from doubt regarding the Teacher, thinking, 'This is the great ascetic in the world,' and then the Teacher taught them the Dhamma. At the end of the teaching, the king, along with eleven myriads of brahmins and householders, was established in the fruit of stream-entry, and one myriad declared their acceptance of the lay follower's life. Those in the retinue of Uruvelā Kassapa, a thousand monks, reflected due to their long association with him: 'Our task of the going forth has reached its culmination; what shall we do by going elsewhere?' So they wandered about, attending only on the Elder Uruvelā Kassapa. When each of them took one pupil, they became two thousand; when they took two each, they became three thousand. From then on, it is said, their number was reckoned by as many pupils as they had. This is the story here. Later, while dwelling at Jetavana, the Teacher placed the Elder in the foremost position among those with a great retinue.

කාළුදායිත්ථෙරවත්ථු

The Story of the Elder Kāḷudāyi

225. තතියෙ කුලප්පසාදකානන්ති කුලං පසාදෙන්තානං. අයං හි ථෙරො අදිට්ඨබුද්ධදස්සනංයෙව සුද්ධොදනමහාරාජස්ස නිවෙසනං පසාදෙසි, තස්මා කුලප්පසාදකානං අග්ගො නාම ජාතො.

225. In the third, 'kulappasādakānaṃ' means 'of those who inspire confidence in families.' Indeed, this elder inspired confidence in the household of the great king Suddhodana regarding the seeing of the Buddha, whom they had not yet seen. Therefore, he became known as the foremost among those who inspire confidence in families.

තස්ස පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයම්පි හි පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතීනගරෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්තො සත්ථු ධම්මදෙසනං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං කුලප්පසාදකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සො යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු [Pg.234] සංසරන්තො අම්හාකං බොධිසත්තස්ස මාතුකුච්ඡියං පටිසන්ධිග්ගහණදිවසෙ කපිලවත්ථුස්මිංයෙව අමච්චගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි. ජාතදිවසෙ බොධිසත්තෙන සද්ධිංයෙව ජාතොති තංදිවසංයෙව තං දුකූලචුම්බුටකෙ නිපජ්ජාපෙත්වා බොධිසත්තස්ස උපට්ඨානත්ථාය නයිංසු. බොධිසත්තෙන හි සද්ධිං බොධිරුක්ඛො රාහුලමාතා චතස්සො නිධිකුම්භියො ආරොහනියහත්ථී කණ්ඩකො ඡන්නො කාළුදායීති ඉමෙ සත්ත එකදිවසෙ ජාතත්තා සහජාතා නාම අහෙසුං. අථස්ස නාමග්ගහණදිවසෙ සකලනගරස්ස උදග්ගචිත්තදිවසෙ ජාතොති උදායීත්වෙව නාමං අකංසු. ථොකං කාළධාතුකත්තා පන කාළුදායී නාම ජාතො. සො බොධිසත්තෙන සද්ධිං කුමාරකීළං කීළන්තො වුද්ධිං අගමාසි.

Regarding his past action, this is the connected story: For he, in the time of the Buddha Padumuttara, was born in a family household in the city of Haṃsavatī. Hearing the Teacher’s Dhamma discourse, he saw the Teacher place one bhikkhu in the foremost rank among those who inspire confidence in families. Having performed an act of aspiration, he aspired for that position. Having done wholesome deeds throughout his life, wandering among devas and humans, on the day our Bodhisatta took conception in his mother’s womb, he was conceived in the household of a minister in Kapilavatthu itself. On the day of his birth, he was born together with the Bodhisatta, and that very day, having laid him in a bundle of fine cloth, they brought him to attend upon the Bodhisatta. For along with the Bodhisatta, the Bodhi tree, Rāhula’s mother, the four treasure pots, the state elephant, Kaṇḍaka, Channa, and Kāḷudāyī—these seven, being born on the same day, were called the co-nascent ones. Then, on the day of his naming, since he was born on a day of rejoicing for the entire city, they named him Udāyī. But because he had a slightly dark complexion, he became known as Kāḷudāyī. He grew up playing children’s games with the Bodhisatta.

අපරභාගෙ බොධිසත්තො මහාභිනික්ඛමනං නික්ඛමිත්වා අනුක්කමෙන සබ්බඤ්ඤුතං පත්වා පවත්තිතවරධම්මචක්කො ලොකානුග්ගහං කරොන්තො රාජගහං උපනිස්සාය විහරති. තස්මිං සමයෙ සුද්ධොදනමහාරාජා ‘‘සිද්ධත්ථකුමාරො අභිසම්බොධිං පත්වා රාජගහං උපනිස්සාය වෙළුවනෙ විහරතී’’ති සුත්වා පුරිසසහස්සපරිවාරං එකං අමච්චං ‘‘පුත්තං මෙ ඉධ ආනෙහී’’ති පෙසෙසි. සො සට්ඨියොජනමග්ගං ගන්ත්වා දසබලස්ස චතුපරිසමජ්ඣෙ නිසීදිත්වා ධම්මදෙසනාවෙලාය විහාරං පාවිසි. සො ‘‘තිට්ඨතු තාව රඤ්ඤා පහිතසාසන’’න්ති පරිසපරියන්තෙ ඨිතො සත්ථු ධම්මදෙසනං සුත්වා යථාඨිතොව සද්ධිං පුරිසසහස්සෙහි අරහත්තං පාපුණි. අථ නෙසං සත්ථා ‘‘එථ භික්ඛවො’’ති හත්ථං පසාරෙසි, සබ්බෙ තංඛණංයෙව ඉද්ධිමයපත්තචීවරධරා වස්සසට්ඨිකත්ථෙරා විය අහෙසුං. අරහත්තං පත්තකාලතො පට්ඨාය පන අරියා නාම මජ්ඣත්තාව හොන්තීති රඤ්ඤා පහිතසාසනං දසබලස්ස න කථෙසි. රාජා ‘‘නෙව ගතො ආගච්ඡති, න සාසනං සුය්‍යතී’’ති ‘‘එහි, තාත, ත්වං ගච්ඡා’’ති තෙනෙව නියාමෙන අඤ්ඤං අමච්චං පෙසෙසි. සොපි ගන්ත්වා පුරිමනයෙනෙව සද්ධිං පරිසාය අරහත්තං පත්වා තුණ්හී අහොසි. එවං නවහි අමච්චෙහි සද්ධිං නව පුරිසසහස්සානි පෙසෙසි. සබ්බෙ අත්තනො කිච්චං නිට්ඨාපෙත්වා තුණ්හී අහෙසුං.

Later, the Bodhisatta, having gone forth in the great renunciation, gradually attained omniscience and, having set rolling the supreme Wheel of Dhamma for the benefit of the world, was residing near Rājagaha. At that time, King Suddhodana, hearing, “Prince Siddhattha has attained supreme enlightenment and is dwelling near Rājagaha in the Bamboo Grove,” sent a minister accompanied by a thousand men, saying, “Bring my son here.” That minister traveled a distance of sixty yojanas and entered the monastery during the time of the Dhamma discourse, while the One of Ten Powers was seated in the midst of the fourfold assembly. Thinking, “Let the king’s message wait for now,” he stood at the edge of the assembly and listened to the Teacher’s Dhamma discourse. Just as he stood there, he and the thousand men with him attained arahantship. Then the Teacher extended his hand and said, “Come, bhikkhus.” Instantly, they all became like sixty-year-old elders, bearing robes and bowls created by psychic power. Now, since noble ones are neutral from the moment they attain arahantship, he did not convey the king’s message to the One of Ten Powers. The king, thinking, “The one who went does not return, nor is any message heard,” sent another minister by the same method, saying, “Come, dear one, you go.” He too went and, in the same way as the first, attained arahantship along with his retinue and remained silent. In this way, he sent nine ministers with nine thousand men. All of them, having accomplished their own task, remained silent.

අථ රාජා චින්තෙසි – ‘‘එත්තකා ජනා මයි සිනෙහාභාවෙන දසබලස්ස ඉධාගමනත්ථාය න කිඤ්චි කථයිංසු, අඤ්ඤෙ ගන්ත්වාපි දසබලං ආනෙතුං [Pg.235] න සක්ඛිස්සන්ති. මය්හං ඛො පන පුත්තො උදායී දසබලෙන සද්ධිං එකවයො සහපංසුකීළිකො, මයි චස්ස සිනෙහො අත්ථී’’ති කාළුදායිං පක්කොසාපෙත්වා, ‘‘තාත, පුරිසසහස්සපරිවාරො ගන්ත්වා දසබලං ආනෙහී’’ති ආහ. පඨමං ගතපුරිසා විය පබ්බජිතුං ලභන්තො ආනෙස්සාමි, දෙවාති. යංකිඤ්චි කත්වා මම පුත්තං දස්සෙහීති. ‘‘සාධු, දෙවා’’ති රඤ්ඤො සාසනං ආදාය රාජගහං ගන්ත්වා සත්ථු ධම්මදෙසනාවෙලාය පරිසපරියන්තෙ ඨිතො ධම්මං සුත්වා සපරිවාරො අරහත්තඵලං පත්වා එහිභික්ඛුභාවෙ පතිට්ඨාසි. තතො චින්තෙසි – ‘‘න තාව දසබලස්ස කුලනගරං ගන්තුං එස කාලො, වසන්තසමයෙ සුපුප්ඵිතෙසු වනසණ්ඩෙසු හරිතතිණසඤ්ඡන්නාය පථවියා එස කාලො භවිස්සතී’’ති කාලං පටිමානෙන්තො තස්ස කාලස්ස ආගතභාවං ඤත්වා –

Then the king thought: “All these people, due to a lack of affection for me, said nothing to the One of Ten Powers about coming here. Others who go will also not be able to bring him. But my son Udāyī is of the same age as the One of Ten Powers, a childhood playmate, and he has affection for me.” Having summoned Kāḷudāyī, he said, “Dear one, go with a retinue of a thousand men and bring the One of Ten Powers.” “Your Majesty, if I am able to receive ordination like the men who went before, I will bring him.” “By whatever means, show my son to me!” “Very well, Your Majesty.” Accepting the king’s command, he went to Rājagaha and, standing at the edge of the assembly during the Teacher’s Dhamma discourse, he listened to the Dhamma. With his retinue, he attained the fruit of arahantship and was established in the state of an ehi-bhikkhu. Then he thought: “This is not yet the time for the One of Ten Powers to go to his family’s city. The right time will be in the spring season, when the forest groves are in full bloom and the earth is covered with green grass.” Waiting for that time, and knowing that the time had come—

‘‘නාතිසීතං නාතිඋණ්හං, නාතිදුබ්භික්ඛඡාතකං;

සද්දලා හරිතා භූමි, එස කාලො මහාමුනී’’ති. –

“Not too cold, not too hot, not a time of famine or hunger; the earth is lush and green—this is the time, O Great Sage.”

සට්ඨිමත්තාහි ගාථාහි දසබලස්ස කුලනගරං ගමනත්ථාය ගමනවණ්ණං වණ්ණෙසි. සත්ථා ‘‘උදායී ගමනවණ්ණං කථෙති, කපිලවත්ථුනගරං ගන්තුං එස කාලො’’ති වීසතිසහස්සභික්ඛුපරිවාරො අතුරිතගමනෙන චාරිකං නික්ඛමි.

With some sixty verses, he praised the journey for the purpose of the One of Ten Powers going to his family’s city. The Teacher, thinking, “Udāyī praises the journey; this is the time to go to the city of Kapilavatthu,” set out on a wandering journey without haste, surrounded by a retinue of twenty thousand bhikkhus.

උදායිත්ථෙරො සත්ථු නික්ඛන්තභාවං ඤත්වා ‘‘පිතු මහාරාජස්ස සඤ්ඤං දාතුං වට්ටතී’’ති වෙහාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා රඤ්ඤො නිවෙසනෙ පාතුරහොසි. සුද්ධොදනමහාරාජා ථෙරං දිස්වා තුට්ඨචිත්තො මහාරහෙ පල්ලඞ්කෙ නිසීදාපෙත්වා අත්තනො පටියාදිතස්ස නානග්ගරසභොජනස්ස පත්තං පූරෙත්වා අදාසි. ථෙරො උට්ඨාය ගමනාකප්පං දස්සෙසි. නිසීදිත්වාව භුඤ්ජ, තාතාති. සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා භුඤ්ජිස්සාමි, මහාරාජාති. කහං පන, තාත, සත්ථාති? වීසතිසහස්සභික්ඛුපරිවාරො තුම්හාකං දස්සනත්ථාය චාරිකං නික්ඛන්තො, මහාරාජාති. තුම්හෙ ඉමං පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජිත්වා යාව මම පුත්තො ඉමං නගරං සම්පාපුණාති, තාවස්ස ඉතොව පිණ්ඩපාතං හරථාති. ථෙරො භත්තකිච්චං කත්වා දසබලස්ස ආහරිතබ්බං භත්තං ගහෙත්වා ධම්මකථං කථෙත්වා දසබලස්ස අදස්සනෙනෙව සකලරාජනිවෙසනං සද්ධාපටිලාභං ලභාපෙත්වා සබ්බෙසං පස්සන්තානඤ්ඤෙව පත්තං ආකාසෙ [Pg.236] විස්සජ්ජෙත්වා සයම්පි වෙහාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා පිණ්ඩපාතං ආදාය සත්ථු හත්ථෙ ඨපෙසි, සත්ථා තං පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජි. ථෙරො සට්ඨියොජනමග්ගං යොජනපරමං ගච්ඡන්තස්ස සත්ථුනො දිවසෙ දිවසෙ රාජගෙහතො භත්තං ආහරිත්වා අදාසි. එවං වත්ථු වෙදිතබ්බං. අථ අපරභාගෙ සත්ථා ‘‘මය්හං පිතු මහාරාජස්ස සකලනිවෙසනං පසාදෙසී’’ති ථෙරං කුලප්පසාදකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

Knowing that the Teacher had departed, the Elder Udāyī thought, 'It is fitting to give a sign to the father, the great king.' Rising into the air, he appeared in the king's palace. King Suddhodana, seeing the elder, was delighted. He had the elder seated on a splendid couch and, filling a bowl with various delicious foods he had prepared, gave it to him. The elder made a gesture as if to depart. 'Sit and eat, dear one.' 'I will go to the Teacher’s presence and eat, great king.' 'But where, dear one, is the Teacher?' 'Surrounded by twenty thousand monks, he has set out on a journey to see you, great king.' 'You should partake of this almsfood, and until my son arrives in this city, bring him almsfood from here.' The elder, having finished his meal, took the food to be brought for the Ten-Powered One. After delivering a Dhamma talk, he caused the entire royal palace to gain faith even without the Ten-Powered One being seen. Then, while all were watching, he released the bowl into the sky and himself rose into the air. Taking the almsfood, he placed it in the Teacher’s hand, and the Teacher partook of it. Each day, as the Teacher traveled the sixty-yojana path, covering at most a yojana per day, the elder brought food from the king’s house and gave it. Thus the story should be understood. Later, the Teacher declared, 'He has inspired my father the great king’s entire household with faith,' and placed the elder foremost among those who inspire confidence in families.

බාකුලත්ථෙරවත්ථු

The Story of the Elder Bākula

226. චතුත්ථෙ අප්පාබාධානන්ති නිරාබාධානං. බාකුලොති ද්වීසු කුලෙසු වඩ්ඪිතත්තා එවංලද්ධනාමො ථෙරො.

226. In the fourth, 'appābādhānaṃ' means 'free from affliction.' The Elder Bākula was so named because he was raised in two families, thus receiving that name.

තස්ස පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයං කිර අතීතෙ ඉතො කප්පසතසහස්සාධිකෙ අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යමත්ථකෙ අනොමදස්සිදසබලස්ස නිබ්බත්තිතො පුරෙතරමෙව බ්‍රාහ්මණකුලෙ පටිසන්ධිං ගණ්හිත්වා වයං ආගම්ම උග්ගහිතවෙදො වෙදත්තයෙ සාරං අපස්සන්තො ‘‘සම්පරායිකත්ථං ගවෙසිස්සාමී’’ති පබ්බතපාදෙ ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා පඤ්චාභිඤ්ඤා-අට්ඨසමාපත්තිලාභී හුත්වා ඣානකීළිතාය වීතිනාමෙසි. තස්මිං සමයෙ අනොමදස්සී බොධිසත්තො සබ්බඤ්ඤුතං පත්වා අරියගණපරිවුතො චාරිකං චරති. තාපසො ‘‘තීණි රතනානි උප්පන්නානී’’ති සුත්වා සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා ධම්මං සුත්වා දෙසනාපරියොසානෙ සරණෙසු පතිට්ඨිතො, අත්තනො ඨානං පන විජහිතුං නාසක්ඛි. සො කාලෙන කාලං සත්ථු දස්සනාය චෙව ගච්ඡති, ධම්මඤ්ච සුණාති.

Regarding his past deeds, this is the sequential account: It is said that long ago, one incalculable aeon and more than one hundred thousand aeons ago, even before the arising of Anomadassī, the Ten-Powered One, he took rebirth in a brahmin family. Having come of age and mastered the Vedas, but not seeing the essence in the three Vedas, he thought, 'I will seek what is beneficial for the next life.' So he went forth into the ascetic life at the foot of a mountain and, having attained the five higher knowledges and the eight meditative attainments, he spent his time delighting in absorption. At that time, the Bodhisatta Anomadassī, having attained omniscience and surrounded by a retinue of noble ones, was journeying. The ascetic, hearing that 'the Three Jewels have arisen,' went to the Teacher, listened to the Dhamma, and at the end of the discourse was established in the refuges. However, he was unable to leave his own place. From time to time, he would go to see the Teacher and listen to the Dhamma.

අථෙකස්මිං සමයෙ තථාගතස්ස උදරවාතො උප්පජ්ජි. තාපසො සත්ථු දස්සනත්ථාය ආගතො ‘‘සත්ථා ගිලානො’’ති සුත්වා ‘‘කො, භන්තෙ, ආබාධො’’ති. ‘‘උදරවාතො’’ති වුත්තෙ ‘‘අයං කාලො මය්හං පුඤ්ඤං කාතු’’න්ති පබ්බතපාදං ගන්ත්වා නානාවිධානි භෙසජ්ජානි සමොධානෙත්වා ‘‘ඉදං භෙසජ්ජං සත්ථු උපනෙථා’’ති උපට්ඨාකත්ථෙරස්ස අදාසි. සහ භෙසජ්ජස්ස උපයොගෙන උදරවාතො පටිප්පස්සම්භි. සො සත්ථු ඵාසුකකාලෙ ගන්ත්වා එවමාහ – ‘‘භන්තෙ, යදිදං මම භෙසජ්ජෙන තථාගතස්ස ඵාසුකං ජාතං, තස්ස මෙ නිස්සන්දෙන නිබ්බත්තනිබ්බත්තභවෙ ගද්දූහනමත්තම්පි සරීරෙ [Pg.237] බ්‍යාධි නාම මා හොතූ’’ති. ඉදමස්ස තස්මිං අත්තභාවෙ කල්‍යාණකම්මං.

At one time, a wind in the stomach arose in the Tathāgata. The ascetic, having come to see the Teacher and hearing that 'the Teacher is ill,' asked, 'Venerable sir, what is the affliction?' When told it was a 'wind in the stomach,' he thought, 'Now is the time for me to make merit.' He went to the foot of a mountain, gathered various kinds of medicine, and gave it to the attendant elder, saying, 'This medicine should be brought to the Teacher.' With the use of the medicine, the wind in the stomach subsided. When the Teacher was comfortable, the ascetic approached and said: 'Venerable sir, as the Tathāgata has found relief through my medicine, may as a consequence of this, in every future existence, no illness whatsoever, not even to the extent of a small boil, arise in my body.' This was his wholesome deed in that lifetime.

සො තතො චුතො බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා එකං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතීනගරෙ කුලගෙහෙ පටිසන්ධිං ගහෙත්වා සත්ථාරං එකං භික්ඛුං අප්පාබාධානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සො යාවතායුකං කුසලං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො විපස්සීදසබලස්ස නිබ්බත්තිතො පුරෙතරමෙව බන්ධුමතීනගරෙ බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්තො පුරිමනයෙනෙව ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා ඣානලාභී හුත්වා පබ්බතපාදෙ වසති.

Having passed away from there, he was reborn in the Brahma world. After wandering among gods and humans for one incalculable aeon, during the time of the Buddha Padumuttara, he took rebirth in a family home in the city of Haṃsavatī. Seeing the Teacher placing a certain monk in the foremost position for being free from illness, he performed a foundational deed and aspired for that same position. Having done wholesome deeds for his entire lifespan, he wandered among gods and humans until, even before the arising of Vipassī, the Ten-Powered One, he was reborn in a brahmin family in the city of Bandhumatī. Following the previous manner, he went forth as an ascetic, attained meditative absorption, and dwelled at the foot of a mountain.

විපස්සීබොධිසත්තොපි සබ්බඤ්ඤුතං පත්වා අට්ඨසට්ඨිභික්ඛුසතසහස්සපරිවාරො බන්ධුමතීනගරං උපනිස්සාය පිතු මහාරාජස්ස සඞ්ගහං කරොන්තො ඛෙමෙ මිගදායෙ විහරති. අථායං තාපසො දසබලස්ස ලොකෙ නිබ්බත්තභාවං ඤත්වා ආගන්ත්වා සත්ථු ධම්මකථං සුත්වා සරණෙසු පතිට්ඨාසි, අත්තනො පබ්බජ්ජං ජහිතුං නාසක්ඛි, කාලෙන කාලං පන සත්ථු උපට්ඨානං ගච්ඡති.

The Bodhisatta Vipassī, having attained omniscience, was dwelling in the Khema Deer Park near the city of Bandhumatī, surrounded by six million eight hundred thousand monks, while supporting his father, the great king. Then this ascetic, knowing of the arising of the Ten-Powered One in the world, came and listened to the Teacher's Dhamma discourse. He was established in the refuges but was unable to give up his own ascetic life. However, from time to time, he would go to attend upon the Teacher.

අථෙකස්මිං සමයෙ ඨපෙත්වා සත්ථාරඤ්චෙව ද්වෙ අග්ගසාවකෙ ච හිමවති පුප්ඵිතානං විසරුක්ඛානං වාතසම්ඵස්සෙන සෙසභික්ඛූනං මත්ථකරොගො නාම උදපාදි. තාපසො සත්ථු උපට්ඨානං ආගතො භික්ඛූ සසීසං පාරුපිත්වා නිපන්නෙ දිස්වා – ‘‘කිං, භන්තෙ, භික්ඛුසඞ්ඝස්ස අඵාසුක’’න්ති පුච්ඡි. භික්ඛූනං තිණපුප්ඵකරොගො, ආවුසොති. තාපසො චින්තෙසි – ‘‘අයං කාලො මය්හං භික්ඛුසඞ්ඝස්ස කායවෙය්‍යාවතිකකම්මං කත්වා පුඤ්ඤං නිබ්බත්තෙතු’’න්ති අත්තනො ආනුභාවෙන නානාවිධානි භෙසජ්ජානි සංකඩ්ඪිත්වා යොජෙත්වා අදාසි. සබ්බභික්ඛූනං රොගො තංඛණංයෙව වූපසන්තො.

At one time, except for the Teacher and the two chief disciples, a head disease arose among the remaining monks due to contact with wind from blossoming poisonous trees in the Himalayas. The ascetic, having come to attend upon the Teacher, saw the monks lying down covered up to their heads and asked, 'What, venerable sirs, is the discomfort of the Saṅgha of monks?' 'Friend, it is a grass-and-flower disease for the monks.' The ascetic thought, 'This is the time for me to perform physical service for the Saṅgha of monks and generate merit.' By his own power, he collected and prepared various kinds of medicines and gave them. The disease of all the monks subsided at that very moment.

සො යාවතායුකං ඨත්වා බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා එකනවුතිකප්පෙ දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො කස්සපබුද්ධකාලෙ බාරාණසියං කුලගෙහෙ නිබ්බත්තො ඝරාවාසං වසන්තො ‘‘මය්හං වසනගෙහං දුබ්බලං, පච්චන්තං ගන්ත්වා දබ්බසම්භාරං ආහරිත්වා ගෙහං කරිස්සාමී’’ති වඩ්ඪකීහි සද්ධිං ගච්ඡන්තො අන්තරාමග්ගෙ එකං ජිණ්ණං මහාවිහාරං දිස්වා ‘‘තිට්ඨතු තාව මය්හං ගෙහකම්මං, න තං මයා සද්ධිං ගමිස්සති, යංකිඤ්චි කත්වා පන සද්ධිං ගමනකම්මමෙව පුරෙතරං කාතුං [Pg.238] වට්ටතී’’ති තෙහෙව වඩ්ඪකීහි දබ්බසම්භාරං ගාහාපෙත්වා තස්මිං විහාරෙ උපොසථාගාරං කාරෙසි, භොජනසාලං අග්ගිසාලං දීඝචඞ්කමං ජන්තාඝරං කප්පියකුටිං වච්චකුටිං ආරොග්‍යසාලං කාරෙසි, යංකිඤ්චි භික්ඛුසඞ්ඝස්ස උපභොගපරිභොගං භෙසජ්ජං නාම සබ්බං පටියාදෙත්වා ඨපෙසි.

Having lived out his lifespan, he was reborn in the Brahma world. Wandering among devas and humans for ninety-one eons, during the time of Kassapa Buddha, he was born into a householder’s family in Bārāṇasī. While living the household life, he thought, "My dwelling is weak; I will go to the borderlands, gather materials, and build a house." Setting out with carpenters, along the way he saw an old, dilapidated monastery. He thought, "Let my house-building wait for now; that will not go with me. Whatever deed accompanies one, that is what is fitting to do first." So he had those same carpenters gather materials and built an Uposatha hall in that monastery. He also constructed a dining hall, a fire hall, a long cloister, a hot bath, a storeroom, a latrine, and a sick ward. He prepared and set aside all kinds of medicines and whatever else was for the use and enjoyment of the Sangha of monks.

සො යාවජීවං කුසලං කත්වා එකං බුද්ධන්තරං දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො අම්හාකං දසබලස්ස නිබ්බත්තිතො පුරෙතරමෙව කොසම්බියං සෙට්ඨිගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි. තස්ස පටිසන්ධිග්ගහණදිවසතො පට්ඨාය තං සෙට්ඨිකුලං ලාභග්ගයසග්ගප්පත්තං අහොසි. අථස්ස මාතා පුත්තං විජායිත්වා චින්තෙසි – ‘‘අයං දාරකො පුඤ්ඤවා කතාධිකාරො, යත්තකං කාලං අරොගො දීඝායුකො හුත්වා තිට්ඨති, තත්තකං අම්හාකං සම්පත්තිදායකො භවිස්සති. ජාතදිවසෙයෙව මහායමුනාය න්හාතදාරකා නිරොගා හොන්තී’’ති න්හාපනත්ථාය නං පෙසෙසි. ‘‘පඤ්චමෙ දිවසෙ සීසං න්හාපෙත්වා නදීකීළනත්ථාය නං පෙසෙසී’’ති මජ්ඣිමභාණකා. තත්ථ ධාතියා දාරකං නිමුජ්ජනුම්මුජ්ජනවසෙන කීළාපෙන්තියා එකො මච්ඡො දාරකං දිස්වා ‘‘භක්ඛො මෙ අය’’න්ති මඤ්ඤමානො මුඛං විවරිත්වා උපගතො. ධාතී දාරකං ඡඩ්ඩෙත්වා පලාතා, මච්ඡො තං ගිලි. පුඤ්ඤවා සත්තො දුක්ඛං න පාපුණි, සයනගබ්භං පවිසිත්වා නිපන්නො විය අහොසි. මච්ඡො දාරකස්ස තෙජෙන තත්තඵාලං ගිලිත්වා ඩය්හමානො විය වෙගෙන තිංසයොජනං ගන්ත්වා බාරාණසිනගරවාසිනො මච්ඡබන්ධස්ස ජාලං පාවිසි. මහාමච්ඡා නාම ජාලෙන බද්ධා මාරියමානාව මරන්ති, අයං පන දාරකස්ස තෙජෙන ජාලතො නීහටමත්තොව මතො. මච්ඡබන්ධා ච මහාමච්ඡං ලභිත්වා ඵාලෙත්වා වික්කිණන්ති, තං පන දාරකස්ස ආනුභාවෙන අඵාලෙත්වා සකලමෙව කාජෙන හරිත්වා ‘‘සහස්සෙන දෙමා’’ති වදන්තා නගරෙ විචරිංසු, කොචි න ගණ්හාති.

So, having done good deeds throughout his life and wandering among gods and humans for one Buddha-interval, he took rebirth in the household of a wealthy merchant in Kosambi, even before the appearance of our Buddha of the Ten Powers. From the day of his rebirth, that merchant family became exceedingly prosperous and attained the pinnacle of gain and fame. Then, his mother, after giving birth to the child, thought: "This boy is full of merit and has performed meritorious deeds. As long as he remains healthy and lives long, he will bring us prosperity. Children bathed in the great Yamunā river on the very day of their birth become free from disease." So she sent him to be bathed. According to the Majjhima reciters, "On the fifth day, after washing his head, she sent him to play by the river." There, while the nurse was amusing the child by making him dive and surface, a fish saw the boy and, thinking, "This is my food," opened its mouth and approached. The nurse abandoned the child and fled, and the fish swallowed him. But the meritorious being did not suffer pain; it was as if he had entered his bed-chamber and was lying down. The fish, as if it had swallowed a hot iron ball and was burning from the child’s radiance, swiftly traveled thirty leagues until it entered the net of a fisherman living in the city of Bārāṇasī. Large fish, when caught in nets, usually die while struggling, but this one, due to the child’s power, died the moment it was taken from the net. Fishermen, having caught a great fish, usually split it open to sell, but because of the child’s power, they could not split this one open. So they carried it whole, wandering through the city and calling out, "We’ll sell it for a thousand!" but no one would buy it.

තස්මිං පන නගරෙ අපුත්තකං අසීතිකොටිවිභවං සෙට්ඨිකුලං අත්ථි. තස්ස ද්වාරමූලං පත්වා ‘‘කිං ගහෙත්වා දෙථා’’ති වුත්තා ‘‘කහාපණ’’න්ති ආහංසු. තෙහි කහාපණං දත්වා ගහිතො. සෙට්ඨිභරියාපි අඤ්ඤෙසු දිවසෙසු මච්ඡෙ න කෙළායති, තංදිවසං පන මච්ඡං ඵලකෙ ඨපෙත්වා සයමෙව ඵාලෙසි. මච්ඡඤ්ච නාම කුච්ඡිතො ඵාලෙන්ති, සා පන පිට්ඨිතො ඵාලෙන්තී [Pg.239] මච්ඡකුච්ඡියං සුවණ්ණවණ්ණං දාරකං දිස්වා ‘‘මච්ඡකුච්ඡියං මෙ පුත්තො ලද්ධො’’ති නාදං නදිත්වා දාරකං ආදාය සාමිකස්ස සන්තිකං අගමාසි. සෙට්ඨි තාවදෙව භෙරිං චරාපෙත්වා දාරකමාදාය රඤ්ඤො සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘මච්ඡකුච්ඡියං මෙ, දෙව, දාරකො ලද්ධො, කිං කරොමා’’ති ආහ. පුඤ්ඤවා එස, යො මච්ඡකුච්ඡියං ආරොගො වසි, පොසෙහි නන්ති.

In that city, there was a wealthy merchant family without a son, possessing eighty crores of wealth. Arriving at their door, when asked, 'What will you take for it?' the fishermen replied, 'A kahāpaṇa.' Having given a kahāpaṇa, the family took it. The merchant's wife, on other days, did not usually handle fish, but on that day, she placed the fish on a board and cut it open herself. Now, people usually cut a fish open from the belly, but she, cutting it open from the back, saw a golden-colored child in the fish's belly. Crying out, 'I have obtained a son from the fish's belly!' she took the child and went to her husband. The merchant immediately had a drum proclaimed, took the child, and went to the king, saying, 'O king, a child has been obtained by me from a fish's belly. What should we do?' The king replied, 'He is meritorious, who remained healthy in the fish's belly. Raise him.'

අස්සොසි ඛො ඉතරං කුලං ‘‘බාරාණසියං කිර එකං සෙට්ඨිකුලං මච්ඡකුච්ඡියං දාරකං ලභී’’ති. තෙ තත්ථ අගමංසු. අථස්ස මාතා දාරකං අලඞ්කරිත්වා කීළාපියමානං දිස්වා ‘‘මනාපො වතායං දාරකො’’ති ගහෙත්වා පකතිං ආචික්ඛි. ඉතරා ‘‘මය්හං පුත්තො’’ති ආහ. කහං තෙ ලද්ධොති. මච්ඡකුච්ඡියන්ති. න තුය්හං පුත්තො, මය්හං පුත්තොති. කහං තෙ ලද්ධොති. මයා දස මාසෙ කුච්ඡියා ධාරිතො, අථ නං නදියා කීළාපියමානං මච්ඡො ගිලීති. තුය්හං පුත්තො අඤ්ඤෙන මච්ඡෙන ගිලිතො භවිස්සති, අයං පන මයා මච්ඡකුච්ඡියං ලද්ධොති උභොපි රාජකුලං අගමංසු. රාජා ආහ – ‘‘අයං දස මාසෙ කුච්ඡියා ධාරිතත්තා අමාතා කාතුං න සක්කා, මච්ඡං ගණ්හන්තාපි වක්කයකනාදීනි බහි කත්වා ගණ්හන්තා නාම නත්ථීති මච්ඡකුච්ඡියං ලද්ධත්තා අයම්පි අමාතා කාතුං න සක්කා, දාරකො උභින්නම්පි කුලානං දායාදො හොතූ’’ති. තතො පට්ඨාය ද්වෙපි කුලානි අතිවිය ලාභග්ගයසග්ගප්පත්තානි අහෙසුං. තස්ස ද්වීහි කුලෙහි වඩ්ඪිතත්තා බාකුලකුමාරොති නාමං කරිංසු.

The other family heard, 'A certain merchant family in Varanasi has obtained a child from a fish's belly.' They went there. Then his mother, seeing the child adorned and playing, said, 'How delightful this child is!' and took him, explaining the circumstances. The other woman said, 'He is my son.' 'Where did you get him?' 'From a fish's belly.' 'He is not your son; he is mine.' 'Where did you get him?' 'I carried him in my womb for ten months, and then, while he was playing in the river, a fish swallowed him.' 'Your son must have been swallowed by another fish, but this one was obtained by me from a fish's belly.' Both went to the royal court. The king said, 'This one, having carried him in the womb for ten months, cannot be deprived of her motherhood. And since no one takes a fish by first removing its entrails and such, this one also, having obtained him from a fish's belly, cannot be deprived of her motherhood. Let the child be the heir of both families.' From then on, both families became exceedingly fortunate and attained great gain and fame. Because he was raised by two families, they named him Bākulakumāra.

තස්ස විඤ්ඤුතං පත්තස්ස ද්වීසුපි නගරෙසු තයො තයො පාසාදෙ කාරෙත්වා නාටකානි පච්චුපට්ඨපෙසුං. එකෙකස්මිං නගරෙ චත්තාරො චත්තාරො මාසෙ වසති. එකස්මිං නගරෙ චත්තාරො මාසෙ වුත්ථස්ස සඞ්ඝාටනාවාසු මණ්ඩපං කාරෙත්වා තත්ථ නං සද්ධිං නාටකෙහි ආරොපෙන්ති. සො සම්පත්තිං අනුභවමානො චතූහි මාසෙහි ඉතරං නගරං ගච්ඡති. තංනගරවාසීනි නාටකානි ‘‘ද්වීහි මාසෙහි උපඩ්ඪමග්ගං ආගතො භවිස්සතී’’ති පච්චුග්ගන්ත්වා තං පරිවාරෙත්වා ද්වීහි මාසෙහි අත්තනො නගරං නෙන්ති, ඉතරානි නාටකානි නිවත්තිත්වා අත්තනො නගරමෙව ගච්ඡන්ති. තත්ථ චත්තාරො මාසෙ වසිත්වා තෙනෙව නියාමෙන පුන ඉතරං නගරං ගච්ඡති. එවමස්ස සම්පත්තිං අනුභවන්තස්ස අසීති වස්සානි පරිපුණ්ණානි.

When he came of age, they had three mansions built in each of the two cities and arranged theatrical performances for him. He would stay in one city for four months. After staying in one city for four months, they would have a pavilion prepared on a raft of boats and take him there along with the performers. Enjoying his prosperity, he would go to the other city after four months. The performers from that city, thinking, 'He will arrive halfway in two months,' would go out to meet him, escort him, and bring him to their city in two months, while the other performers would turn back and return to their own city. After staying there for four months, he would go back to the other city in the same manner. Thus, while enjoying his prosperity, eighty full years passed for him.

තස්මිං [Pg.240] සමයෙ අම්හාකං බොධිසත්තො සබ්බඤ්ඤුතං පත්වා පවත්තිතවරධම්මචක්කො අනුක්කමෙන චාරිකං චරමානො කොසම්බිං පාපුණි, බාරාණසින්ති මජ්ඣිමභාණකා. බාකුලො සෙට්ඨිපි ඛො ‘‘දසබලො ආගතො’’ති සුත්වා බහුං ගන්ධමාලං ආදාය සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා ධම්මකථං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජි. සො සත්තාහමෙව පුථුජ්ජනො හුත්වා අට්ඨමෙ අරුණෙ සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණි. අථස්ස ද්වීසු නගරෙසු ගිහිකාලෙ පරිචාරිකමාතුගාමා අත්තනො කුලඝරානි ආගන්ත්වා තත්ථ වසමානා චීවරානි කත්වා පහිණිංසු. ථෙරො එකං අද්ධමාසං කොසම්බිවාසිකෙහි පහිතං චීවරං භුඤ්ජති, එකං අද්ධමාසං බාරාණසිවාසිකෙහීති. එතෙනෙව නියාමෙන ද්වීසුපි නගරෙසු යං යං උත්තමං, තං තං ථෙරස්සෙව ආහරියති. ථෙරස්ස අසීති වස්සානි අගාරමජ්ඣෙ වසන්තස්ස ද්වීහඞ්ගුලෙහි ගන්ධපිණ්ඩං ගහෙත්වා උපසිඞ්ඝනමත්තම්පි කාලං න කොචි ආබාධො නාම අහොසි. ආසීතිමෙ වස්සෙ සුඛෙනෙව පබ්බජ්ජං උපගතො. පබ්බජිතස්සාපිස්ස අප්පමත්තකොපි ආබාධො වා චතූහි පච්චයෙහි වෙකල්ලං වා නාහොසි. සො පච්ඡිමෙ කාලෙ පරිනිබ්බානසමයෙපි පුරාණගිහිසහායකස්ස අචෙලකස්සපස්ස අත්තනො කායිකචෙතසිකසුඛදීපනවසෙනෙව සකලං බාකුලසුත්තං (ම. නි. 3.209 ආදයො) කථෙත්වා අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායි. එවං අට්ඨුප්පත්ති සමුට්ඨිතා. සත්ථා පන ථෙරස්ස ධරමානකාලෙයෙව ථෙරෙ යථා පටිපාටියා ඨානන්තරෙ ඨපෙන්තො බාකුලත්ථෙරං ඉමස්මිං සාසනෙ අප්පාබාධානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

At that time, our Bodhisatta, having attained omniscience and set in motion the excellent Wheel of the Dhamma, wandering by stages, arrived at Kosambi—or at Bārāṇasī, according to the Majjhimabhāṇakas. The wealthy merchant Bākula, hearing that 'the Ten-Powered One has come,' took much incense and flowers, went to the Teacher, listened to the Dhamma talk, and having gained faith, went forth. He remained a worldling for only seven days, and at dawn on the eighth day, he attained arahantship together with the analytical knowledges. Then, the female attendants who had served him in his household life in both cities returned to their family homes and, residing there, made robes and sent them to him. The Elder would use the robes sent by the residents of Kosambi for half a month, and those sent by the residents of Bārāṇasī for the other half. In this way, whatever was most excellent in both cities was brought to the Elder. For the eighty years he lived in the household, not even the slightest illness arose in him—not even for the time it takes to take a lump of perfume between two fingers and sniff it. At eighty years of age, he happily went forth. Even after going forth, he never experienced the slightest illness or any deficiency in the four requisites. In his final days, at the time of his parinibbāna, he recounted the entire Bākula Sutta (MN 3.209, etc.) to his former household friend, the naked ascetic Kassapa, by way of describing the bliss of his own physical and mental well-being, and then attained parinibbāna in the nibbāna-element without residue remaining. Thus this backstory arose. The Teacher, while the Elder was still living, when placing the elders in their respective positions, placed Bākula Thera in the foremost position among those in this Dispensation who are free from illness.

සොභිතත්ථෙරවත්ථු

The Story of the Elder Sobhita

227. පඤ්චමෙ පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරන්තානන්ති පුබ්බෙ නිවුත්ථක්ඛන්ධසන්තානං අනුස්සරණසමත්ථානං සොභිතත්ථෙරො අග්ගොති දස්සෙති. සො කිර පුබ්බෙනිවාසං අනුපටිපාටියා අනුස්සරමානො පඤ්ච කප්පසතානි අසඤ්ඤිභවෙ අචිත්තකපටිසන්ධිං නයතො අග්ගහෙසි ආකාසෙ පදං දස්සෙන්තො විය. තස්මා පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරන්තානං අග්ගො නාම ජාතො.

227. In the fifth, it is shown that the Elder Sobhita is foremost among those capable of recollecting past lives, that is, of recollecting the continuity of aggregates that have existed in the past. It is said that while recollecting past lives out of sequence, he inferred, by way of method, a rebirth-linking without consciousness in the realm of non-perception that had lasted for five hundred aeons, like one pointing out a footprint in the sky. Therefore he became known as the foremost among those who recollect past lives.

තස්ස පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයම්පි කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතීනගරෙ කුලගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හිත්වා වයප්පත්තො සත්ථු ධම්මදෙසනං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං පුබ්බෙනිවාසඤාණලාභීනං භික්ඛූනං [Pg.241] අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සො යාවජීවං කුසලකම්මං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සාවත්ථියං බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්ති, සොභිතොතිස්ස නාමං අකංසු.

Regarding his past kamma, this is the sequential story: It is said that in the time of the Buddha Padumuttara, he was reborn in a family of good standing in the city of Haṃsavatī. Upon reaching maturity, while listening to the Teacher’s Dhamma discourse, he saw the Teacher place a certain monk in the foremost position among the monks who had attained the knowledge of past lives. Having performed a foundational act of merit, he aspired to that position. He spent his entire life performing wholesome deeds, wandering among devas and humans, and in this Buddha’s dispensation, he was reborn in a brahmin family in Sāvatthī, and they named him Sobhita.

සො අපරෙන සමයෙන සත්ථු ධම්මදෙසනං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජිත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පත්වා පුබ්බෙනිවාසඤාණෙ චිණ්ණවසී අහොසි. සො අනුපටිපාටියා අත්තනො නිබ්බත්තට්ඨානං අනුස්සරන්තො යාව අසඤ්ඤිභවෙ අචිත්තකපටිසන්ධි, තාව පටිසන්ධිං අද්දස. තතො පරං අන්තරෙ පඤ්ච කප්පසතානි පවත්තිං අදිස්වා අවසානෙ චුතිං දිස්වා ‘‘කිං නාමෙත’’න්ති ආවජ්ජමානො නයවසෙන ‘‘අසඤ්ඤිභවො භවිස්සතී’’ති නිට්ඨං අගමාසි. සත්ථා ඉමං කාරණං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා ථෙරං පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරන්තානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

Then, at a later time, having heard the Teacher’s Dhamma discourse, he gained faith, went forth, developed insight, and attained arahantship. He became skilled in the knowledge of past lives. Recalling his own places of rebirth not in sequence, he saw rebirth-linking up to the rebirth-linking without consciousness in the realm of non-perception. Beyond that, not seeing the course of existence for five hundred aeons in between, but at the end seeing his passing away, and reflecting, 'What is this?' he came to the conclusion by way of inference: 'It must have been the realm of non-perception.' The Teacher, making this the reason for the backstory, placed the Elder foremost among those who recollect past lives.

උපාලිත්ථෙරවත්ථු

The Story of the Elder Upāli

228. ඡට්ඨෙ විනයධරානං යදිදං උපාලීති විනයධරානං භික්ඛූනං උපාලිත්ථෙරො අග්ගොති දස්සෙති. ථෙරො කිර තථාගතස්සෙව සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. තථාගතස්සෙව සන්තිකෙ විනයපිටකං උග්ගණ්හිත්වා භාරුකච්ඡකවත්ථුං, අජ්ජුකවත්ථුං, (පාරා. 158) කුමාරකස්සපවත්ථුන්ති ඉමානි තීණි වත්ථූනි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන සද්ධිං සංසන්දෙත්වා කථෙසි. තස්මා විනයධරානං අග්ගො නාම ජාතො.

228. In the sixth, it is shown that the Elder Upāli is foremost among the monks who are experts in the Vinaya. It is said that the Elder, having received a meditation subject in the very presence of the Tathāgata, developed insight and attained arahantship. Having learned the Vinaya Piṭaka in the very presence of the Tathāgata, he related these three cases—the Bhārukaccha case, the Ajjuka case, and the Kumārakassapa case—comparing them with the knowledge of omniscience. Therefore he became known as the foremost among the experts in the Vinaya.

තස්ස පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ කිරෙස හංසවතියං කුලඝරෙ නිබ්බත්තො එකදිවසං සත්ථු ධම්මකථං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං විනයධරානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සො යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ කප්පකගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි, උපාලිදාරකොතිස්ස නාමං අකංසු. සො වයප්පත්තො ඡන්නං ඛත්තියානං පසාධකො හුත්වා තථාගතෙ අනුපියම්බවනෙ විහරන්තෙ පබ්බජ්ජත්ථාය නික්ඛමන්තෙහි තෙති ඡහි ඛත්තියෙහි සද්ධිං නික්ඛමිත්වා පබ්බජි. තස්ස පබ්බජ්ජාවිධානං පාළියං (චූළව. 330) ආගතමෙව.

Regarding his past kamma, this is the sequential account: It is said that in the time of the Buddha Padumuttara, he was born in a respectable family in Haṃsavatī. One day, while listening to the Teacher’s Dhamma discourse, he saw the Teacher place a certain monk in the foremost position among the Vinaya-holders. Having performed a meritorious act of aspiration, he resolved to attain that position. He spent his entire life performing wholesome deeds, wandering among devas and humans, and in this Buddha’s dispensation, he was reborn in a barber's family. They named him Upāli. When he came of age, he became the attendant for six Khattiya princes. When the Tathāgata was dwelling in Anupiyāmbavana, he went forth with those six Khattiya princes who were going forth for ordination. The account of his ordination is found in the Pāli (Cūḷavagga 330).

සො [Pg.242] පබ්බජිත්වා උපසම්පන්නො සත්ථාරං කම්මට්ඨානං කථාපෙත්වා ‘‘මය්හං, භන්තෙ, අරඤ්ඤවාසං අනුජානාථා’’ති ආහ. භික්ඛු තව අරඤ්ඤෙ වසන්තස්ස එකමෙව ධුරං වඩ්ඪිස්සති, අම්හාකං පන සන්තිකෙ වසන්තස්ස විපස්සනාධුරඤ්ච ගන්ථධුරඤ්ච පරිපූරෙස්සතීති. ථෙරො සත්ථු වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා විපස්සනාය කම්මං කරොන්තො නචිරස්සෙව අරහත්තං පාපුණි. අථ නං සත්ථා සයමෙව සකලං විනයපිටකං උග්ගණ්හාපෙසි. සො අපරභාගෙ හෙට්ඨා වුත්තානි තීණි වත්ථූනි විනිච්ඡිනි. සත්ථා එකෙකස්මිං විනිච්ඡිතෙ සාධුකාරං දත්වා තයොපි විනිච්ඡයෙ අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා ථෙරං විනයධරානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

After going forth and receiving higher ordination, he requested a meditation subject from the Teacher, saying, 'Venerable sir, please permit me to dwell in the forest.' The Teacher replied, 'Monk, if you dwell in the forest, only one of your duties will develop; but if you dwell near us, you will fulfill both the duty of insight and the duty of study.' The Elder, accepting the Teacher’s words and practicing insight, soon attained arahantship. Then the Teacher himself had him learn the entire Vinaya Piṭaka. Later, he decided the three cases mentioned below. The Teacher, giving his approval for each decision, made an origin story for all three decisions and placed the Elder foremost among the Vinaya-holders.

නන්දකත්ථෙරවත්ථු

The Story of the Elder Nandaka

229. සත්තමෙ භික්ඛුනොවාදකානං යදිදං නන්දකොති අයං හි ථෙරො ධම්මකථං කථෙන්තො එකසමොධානෙ පඤ්ච භික්ඛුනීසතානි අරහත්තං පාපෙසි. තස්මා භික්ඛුනොවාදකානං අග්ගො නාම ජාතො.

229. The seventh, among the instructors of the bhikkhunīs, is Nandaka. This elder, while giving a Dhamma talk in a single assembly, led five hundred bhikkhunīs to arahantship. Thus, he became known as foremost among the instructors of the bhikkhunīs.

තස්ස පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයඤ්හි පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතීනගරෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්තො සත්ථු ධම්මදෙසනං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං භික්ඛුනොවාදකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සො යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සාවත්ථියං කුලගෙහෙ පටිසන්ධිං ගහෙත්වා වයප්පත්තො සත්ථු ධම්මදෙසනං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො සත්ථු සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණි, පුබ්බෙනිවාසඤාණෙ ච චිණ්ණවසී අහොසි. සො චතූසු පරිසාසු සම්පත්තාසු ‘‘සබ්බෙසංයෙව මනං ගහෙත්වා කථෙතුං සක්කොතී’’ති ධම්මකථිකනන්දකො නාම ජාතො. තථාගතොපි ඛො රොහිණීනදීතීරෙ චුම්බටකකලහෙ නික්ඛමිත්වා පබ්බජිතානං පඤ්චන්නං සාකියකුමාරසතානං අනභිරතියා උප්පන්නාය තෙ භික්ඛූ ආදාය කුණාලදහං ගන්ත්වා කුණාලජාතකකථාය (ජා. 2.21.කුණාලජාතක) නෙසං සංවිග්ගභාවං ඤත්වා චතුසච්චකථං කථෙත්වා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාපෙසි. අපරභාගෙ මහාසමයසුත්තං (දී. නි. 2.331 ආදයො) කථෙත්වා අග්ගඵලං අරහත්තං පාපෙසි. තෙසං ථෙරානං පුරාණදුතියිකා ‘‘අම්හෙ දානි ඉධ කිං කරිස්සාමා’’ති වත්වා සබ්බාව එකචිත්තා [Pg.243] හුත්වා මහාපජාපතිං උපසඞ්කමිත්වා පබ්බජ්ජං යාචිංසු. තාපි පඤ්චසතා ථෙරියා සන්තිකෙ පබ්බජ්ජඤ්ච උපසම්පදඤ්ච ලභිංසු. අතීතානන්තරාය පන ජාතියා සබ්බාව තා නන්දකත්ථෙරස්ස රාජපුත්තභාවෙ ඨිතස්ස පාදපරිචාරිකා අහෙසුං.

This is the sequential account of his past kamma: During the time of the Buddha Padumuttara, he was born in a respectable family in the city of Haṃsavatī. While listening to the Teacher’s teaching, he saw the Teacher appoint a certain bhikkhu as the foremost among those who instruct the bhikkhunīs. Having performed a meritorious act of aspiration, he resolved to attain that same position. Having performed wholesome deeds throughout his life, he wandered among devas and humans until, in this Buddha’s dispensation, he was reborn in a respectable family in Sāvatthī. When he came of age, he heard the Teacher’s teaching, gained faith, and went forth in the Teacher’s presence. Developing insight, he attained arahantship and became a master of the knowledge of past lives. When the four assemblies gathered, he was known as Nandaka the Dhamma-speaker, for he could captivate the minds of everyone while speaking. Meanwhile, the Tathāgata, after the dispute over the Rohiṇī River, ordained five hundred Sakyan princes. When discontent arose among them, he took those bhikkhus to Lake Kuṇāla and, knowing their agitation, taught them the Kuṇāla Jātaka (Jā. 2.21). Through a discourse on the Four Noble Truths, he established them in the fruit of stream-entry. Later, he expounded the Mahāsamaya Sutta (Dī. Ni. 2.331 ff.), leading them to the supreme fruit of arahantship. Those elder monks’ former wives, thinking, "What shall we do here now?" all with one mind approached Mahāpajāpatī, requesting to go forth. They too, those five hundred women, received the going forth and full ordination in the presence of the elder nuns. In the immediately preceding birth, all of them had been the foot-attendants of the Elder Nandaka when he was a prince.

තෙන සමයෙන සත්ථා ‘‘භික්ඛූ භික්ඛුනියො ඔවදන්තූ’’ති ආහ. ථෙරො අත්තනො වාරෙ සම්පත්තෙ තාසං පුරිමභවෙ අත්තනො පාදපරිචාරිකභාවං ඤත්වා චින්තෙසි – ‘‘මං ඉමස්ස භික්ඛුනීසඞ්ඝස්ස මජ්ඣෙ නිසින්නං උපමායො ච කාරණානි ච ආහරිත්වා ධම්මං කථයමානං දිස්වා අඤ්ඤො පුබ්බෙනිවාසඤාණලාභී භික්ඛු ඉමං කාරණං ඔලොකෙත්වා ‘ආයස්මා නන්දකො යාවජ්ජදිවසා ඔරොධෙ න විස්සජ්ජෙති, සොභතායමායස්මා ඔරොධපරිවුතො’ති වත්තබ්බං මඤ්ඤෙය්‍යා’’ති. තස්මා සයං අගන්ත්වා අඤ්ඤං භික්ඛුං පෙසෙසි. තා පන පඤ්චසතා භික්ඛුනියො ථෙරස්සෙව ඔවාදං පච්චාසීසන්ති. ඉමිනා කාරණෙන භගවා ‘‘අත්තනො වාරෙ සම්පත්තෙ අඤ්ඤං අපෙසෙත්වා සයමෙව ගන්ත්වා භික්ඛුනීසඞ්ඝං ඔවදාහී’’ති ථෙරං ආහ. සො සත්ථු කථං පටිබාහිතුං අසක්කොන්තො අත්තනො වාරෙ සම්පත්තෙ චාතුද්දසෙ භික්ඛුනිසඞ්ඝස්ස ඔවාදං දත්වා සබ්බාව තා භික්ඛුනියො සළායතනපටිමණ්ඩිතාය ධම්මදෙසනාය සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාපෙසි.

At that time, the Teacher said, "Let the bhikkhus instruct the bhikkhunīs." When his turn came, the elder, knowing that in a former existence they had been his foot-attendants, thought: "If, while I am sitting in the midst of this assembly of bhikkhunīs and giving a discourse with similes and reasons, another bhikkhu who has attained knowledge of past lives sees this, he might observe this situation and think it fit to say, 'Venerable Nandaka does not dismiss his harem all day long; this venerable one looks splendid surrounded by his harem.'" Therefore, he did not go himself but sent another bhikkhu. But those five hundred bhikkhunīs were expecting instruction from the elder himself. For this reason, the Blessed One said to the elder, "When your turn comes, do not send another; go yourself and instruct the assembly of bhikkhunīs." Unable to refuse the Teacher’s words, when his turn came on the fourteenth day of the fortnight, he gave instruction to the assembly of bhikkhunīs. Through his Dhamma discourse adorned with the six sense bases, he established all those bhikkhunīs in the fruit of stream-entry.

තා භික්ඛුනියො ථෙරස්ස ධම්මදෙසනාය අත්තමනා හුත්වා සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා අත්තනො පටිවිද්ධගුණං ආරොචෙසුං. සත්ථා ‘‘කස්මිං නු ඛො ධම්මං දෙසෙන්තෙ ඉමා භික්ඛුනියො උපරිමග්ගඵලානි පාපුණෙය්‍යු’’න්ති ආවජ්ජෙන්තො පුන ‘‘තංයෙව නන්දකස්ස ධම්මදෙසනං සුත්වා පඤ්චසතාපි එතා අරහත්තං පාපුණිස්සන්තී’’ති දිස්වා පුනදිවසෙපි ථෙරස්සෙව සන්තිකං ධම්මස්සවනත්ථාය පෙසෙසි. තා පුනදිවසෙ ධම්මං සුත්වා සබ්බාව අරහත්තං පත්තා. තංදිවසං භගවා තාසං භික්ඛුනීනං අත්තනො සන්තිකං ආගතකාලෙ ධම්මදෙසනාය සඵලභාවං ඤත්වා ‘‘හිය්‍යො නන්දකස්ස ධම්මදෙසනා චාතුද්දසියං චන්දසදිසී අහොසි, අජ්ජ පන්නරසියං චන්දසදිසී’’ති වත්වා ථෙරස්ස සාධුකාරං දත්වා තදෙව ච කාරණං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා ථෙරං භික්ඛුනොවාදකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

The bhikkhunīs, delighted by the elder’s Dhamma teaching, went to the Teacher and reported their own realized qualities. The Teacher, reflecting, “While listening to which Dhamma teaching would these bhikkhunīs attain the higher paths and fruits?” and seeing, “Having heard that very Dhamma teaching of Nandaka, these five hundred will attain arahantship,” sent them again the next day to the elder’s presence to listen to the Dhamma. On the next day, having heard the Dhamma, they all attained arahantship. On that day, when the bhikkhunīs came into the Blessed One’s presence, knowing the Dhamma teaching had been fruitful, he said, “Yesterday, Nandaka’s Dhamma teaching was like the moon on the fourteenth day; today, it is like the moon on the fifteenth day.” Having given his approval to the elder, and making that very matter the occasion, he placed the elder in the foremost position among those who instruct the bhikkhunīs.

නන්දත්ථෙරවත්ථු

The Story of Elder Nanda

230. අට්ඨමෙ [Pg.244] ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරානන්ති ඡසු ඉන්ද්‍රියෙසු පිහිතද්වාරානං නන්දත්ථෙරො අග්ගොති දස්සෙති. කිඤ්චාපි හි සත්ථුසාවකා අගුත්තද්වාරා නාම නත්ථි, නන්දත්ථෙරො පන දසසු දිසාසු යං යං දිසං ඔලොකෙතුකාමො හොති, න තං චතුසම්පජඤ්ඤවසෙන අපරිච්ඡින්දිත්වා ඔලොකෙති. තස්මා ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරානං අග්ගො නාම ජාතො.

230. Eighthly, it is shown that Elder Nanda is foremost among those who guard the sense doors, that is, among those whose six sense doors are closed. Although there are indeed no disciples of the Teacher who are unguarded in their sense doors, Elder Nanda, whenever he wishes to look in any of the ten directions, does not look without first discerning it by means of the four kinds of clear comprehension. Therefore, he came to be known as the foremost among those who guard the sense doors.

තස්ස පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයම්පි හි පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතීනගරෙ කුලගෙහෙ පටිසන්ධිං ගහෙත්වා වයප්පත්තො සත්ථු සන්තිකෙ ධම්මං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සො යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො කපිලවත්ථුපුරෙ මහාපජාපතිගොතමියා කුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං ගණ්හි. අථස්ස නාමග්ගහණදිවසෙ ඤාතිසඞ්ඝං නන්දයන්තො තොසෙන්තො ජාතොති නන්දකුමාරොතෙව නාමං අකංසු.

This is the sequential account of his past deeds: In the time of the Buddha Padumuttara, he was reborn in a family household in the city of Haṃsavatī and came of age. While listening to the Dhamma in the Teacher’s presence, he saw the Teacher placing a certain monk in the foremost position among those who guard the sense doors. Having performed a foundational meritorious deed, he aspired to that position. Having performed wholesome deeds throughout his life, wandering through the realms of gods and humans, he took rebirth in the womb of Mahāpajāpatī Gotamī in the city of Kapilavatthu. Then, on his naming day, because he was born delighting and pleasing the assembly of relatives, they named him Prince Nanda.

මහාසත්තොපි සබ්බඤ්ඤුතං පත්වා පවත්තිතවරධම්මචක්කො ලොකානුග්ගහං කරොන්තො රාජගහතො කපිලවත්ථුපුරං ගන්ත්වා පඨමදස්සනෙනෙව පිතරං සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාපෙසි. පුනදිවසෙ පිතු නිවෙසනං ගන්ත්වා රාහුලමාතාය ඔවාදං දත්වා සෙසජනස්සපි ධම්මං කථෙසි. පුනදිවසෙ නන්දකුමාරස්ස අභිසෙකගෙහපවෙසනආවාහමඞ්ගලෙසු වත්තමානෙසු තස්ස නිවෙසනං ගන්ත්වා කුමාරං පත්තං ගාහාපෙත්වා පබ්බාජෙතුං විහාරාභිමුඛො පායාසි. නන්දකුමාරං අභිසෙකමඞ්ගලං න තථා පීළෙසි, පත්තං ආදාය ගමනකාලෙ පන ජනපදකල්‍යාණී උපරිපාසාදවරගතා සීහපඤ්ජරං උග්ඝාටෙත්වා ‘‘තුවටං ඛො, අය්‍යපුත්ත, ආගච්ඡෙය්‍යාසී’’ති යං වාචං නිච්ඡාරෙසි. තං සුත්වා ගෙහසිතඡන්දරාගවසෙන ඔලොකෙන්තො පනෙස සත්ථරි ගාරවෙන යථාරුචියා නිමිත්තං ගහෙතුං නාසක්ඛි, තෙනස්ස චිත්තසන්තාපො අහොසි. අථ නං ‘‘ඉමස්මිං ඨානෙ නිවත්තෙස්සති, ඉමස්මිං ඨානෙ නිවත්තෙස්සතී’’ති චින්තෙන්තමෙව සත්ථා විහාරං නෙත්වා පබ්බාජෙසි. පබ්බජිතොපි පටිබාහිතුං අසක්කොන්තො තුණ්හී අහොසි. පබ්බජිතදිවසතො පට්ඨාය පන ජනපදකල්‍යාණියා වුත්තවචනමෙව සරති. අථස්ස සා ආගන්ත්වා අවිදූරෙ [Pg.245] ඨිතා විය අහොසි. සො අනභිරතියා පීළිතො ථොකං ඨානං ගච්ඡති, තස්ස ගුම්බං වා ගච්ඡං වා අතික්කමන්තස්සෙව දසබලො පුරතො ඨිතකො විය අහොසි. සො අග්ගිම්හි පක්ඛිත්තං කුක්කුටපත්තං විය පටිනිවත්තිත්වා අත්තනො වසනට්ඨානමෙව පවිසති.

The Great Being, having attained omniscience and set in motion the excellent Wheel of the Dhamma, while benefiting the world, went from Rājagaha to Kapilavatthu. At the very first sight, he established his father in the fruit of stream-entry. The next day, going to his father's residence, he gave advice to Rāhula’s mother and taught the Dhamma to the remaining people as well. On the following day, while the ceremonies of Prince Nanda’s consecration, house-entry, and wedding were proceeding, he went to his residence, had the prince take up the alms bowl, and set out toward the monastery to ordain him. The consecration ceremony did not trouble Prince Nanda so much, but as he was leaving with the bowl, the beauty of the land, standing on the upper story of the palace, opened the latticed window and uttered the words, “Come back quickly, noble sir!” Hearing this, he looked back with desire and attachment for his home, but out of reverence for the Teacher, he could not act on his inclination as he wished, which caused him mental distress. Then, as he kept thinking, “He will turn back at this spot, he will turn back at that spot,” the Teacher led him to the monastery and ordained him. Even after being ordained, unable to object, he remained silent. From the day he was ordained, he remembered only the words spoken by the beauty of the land. Then, she seemed to come and stand nearby. Tormented by discontent, he would go a short distance, but as he was passing a bush or a tree, the Ten-Powered One would seem to stand before him. Like a chicken feather thrown into a fire, he would turn back and return to his dwelling place.

සත්ථා චින්තෙසි – ‘‘නන්දො අතිවිය පමත්තො විහරති, අනභිරතිං වූපසමෙතුං න සක්කොති, එතස්ස චිත්තනිබ්බාපනං කාතුං වට්ටතී’’ති. තතො නං ආහ – ‘‘එහි, නන්ද, දෙවචාරිකං ගච්ඡිස්සාමා’’ති. භගවා කථාහං ඉද්ධිමන්තෙහි ගන්තබ්බට්ඨානං ගමිස්සාමීති. ත්වං කෙවලං ගමනචිත්තං උප්පාදෙහි, ගන්ත්වා පස්සිස්සසීති. සො දසබලස්ස ආනුභාවෙන තථාගතෙනෙව සද්ධිං දෙවචාරිකං ගන්ත්වා සක්කස්ස දෙවරඤ්ඤො නිවෙසනං ඔලොකෙත්වා පඤ්ච අච්ඡරාසතානි අද්දස. සත්ථා නන්දත්ථෙරං සුභනිමිත්තවසෙන තා ඔලොකෙන්තං දිස්වා, ‘‘නන්ද, ඉමා නු ඛො අච්ඡරා මනාපා, අථ ජනපදකල්‍යාණී’’ති පුච්ඡි. භන්තෙ, ජනපදකල්‍යාණී ඉමා අච්ඡරා උපනිධාය කණ්ණනාසච්ඡින්නකා මක්කටී විය ඛායතීති. නන්ද, එවරූපා අච්ඡරා සමණධම්මං කරොන්තානං න දුල්ලභාති. සචෙ මෙ, භන්තෙ භගවා, පාටිභොගො හොති, අහං සමණධම්මං කරිස්සාමීති. විස්සත්ථො ත්වං, නන්ද, සමණධම්මං කරොහි. සචෙ තෙ සප්පටිසන්ධිකා කාලකිරියා භවිස්සති, අහං එතාසං පටිලාභත්ථාය පාටිභොගොති. ඉති සත්ථා යථාරුචියා දෙවචාරිකං චරිත්වා ජෙතවනමෙව පච්චාගඤ්ඡි.

The Teacher reflected: “Nanda is living very heedlessly; he cannot calm his discontent. It is fitting to cool his mind.” Then he said to him: “Come, Nanda, we will go on a tour of the deva realm.” Nanda asked, “Blessed One, how shall I go to a place reachable only by those with psychic powers?” The Blessed One said, “You just arouse the intention to go, and having gone, you will see.” By the power of the Ten-Powered One, he went on a tour of the deva realm with the Tathāgata himself. There, he saw the palace of Sakka, king of the devas, and beheld five hundred celestial nymphs. The Teacher, seeing the Elder Nanda looking at them by way of the sign of beauty, asked, “Nanda, are these celestial nymphs pleasing, or the beauty of the land?” Nanda replied, “Venerable sir, compared to these nymphs, the beauty of the land looks like a monkey with its ears and nose cut off.” The Teacher said, “Nanda, such celestial nymphs are not difficult to obtain for those who practice the ascetic life.” Nanda replied, “Venerable sir, if the Blessed One is my guarantor, I will practice the ascetic life.” The Teacher said, “Be confident, Nanda, and practice the ascetic life. If your death is followed by rebirth, I am the guarantor for the attainment of these nymphs.” Thus, the Teacher, having wandered among the devas as he pleased, returned to Jetavana.

තතො පට්ඨාය නන්දත්ථෙරො අච්ඡරානං හෙතු රත්තින්දිවං සමණධම්මං කරොති. සත්ථා භික්ඛූ ආණාපෙසි – ‘‘තුම්හෙ නන්දස්ස වසනට්ඨානෙ ‘එකො කිර භික්ඛු දසබලං පාටිභොගං කත්වා අච්ඡරානං හෙතු සමණධම්මං කරොතී’ති තත්ථ තත්ථ කථෙන්තා විචරථා’’ති. තෙ සත්ථු වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා ‘‘භතකො කිරායස්මා නන්දො, උපක්කිතකො කිරායස්මා නන්දො, අච්ඡරානං හෙතු බ්‍රහ්මචරියං චරති, භගවා කිරස්ස පාටිභොගො පඤ්චන්නං අච්ඡරාසතානං පටිලාභාය කකුටපාදීන’’න්ති ථෙරස්ස සවනූපචාරෙ කථෙන්තා විචරන්ති. නන්දත්ථෙරො තං කථං සුත්වා ‘‘ඉමෙ භික්ඛූ න අඤ්ඤං කථෙන්ති, මං ආරබ්භ කථෙන්ති, අයුත්තං මම කම්ම’’න්ති පටිසඞ්ඛානං උප්පාදෙත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. අථස්ස අරහත්තපත්තක්ඛණෙයෙව අඤ්ඤතරා [Pg.246] දෙවතා භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසි, සයම්පි භගවා අඤ්ඤාසියෙව. පුනදිවසෙ නන්දත්ථෙරො භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා එවමාහ – ‘‘යං මෙ, භන්තෙ භගවා, පාටිභොගො පඤ්චන්නං අච්ඡරාසතානං පටිලාභාය කකුටපාදීනං, මුඤ්චාමහං, භන්තෙ, භගවන්තං එතස්මා පටිස්සවා’’ති. එවං වත්ථු (උදා. 22) සමුට්ඨිතං. සත්ථා අපරභාගෙ ජෙතවනවිහාරෙ විහරන්තො ථෙරං ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

From that time onward, the Elder Nanda practiced the duties of a recluse day and night for the sake of the nymphs. The Teacher instructed the monks: 'You should go about in the vicinity of Nanda’s dwelling place, saying, “It is said that a certain monk, having made the Ten-Powered One his guarantor, practices the duties of a recluse for the sake of nymphs.”' Accepting the Teacher’s words, they went about saying within the Elder’s hearing range: 'It is said that the Venerable Nanda is a hireling, that the Venerable Nanda is a bondsman; he lives the holy life for the sake of nymphs. The Blessed One is his guarantor for the attainment of five hundred dove-footed nymphs.' Hearing this talk, the Elder Nanda reflected, 'These monks are not speaking of anyone else—they are speaking about me. My action is unfitting.' Having thus aroused reflection and developed insight, he attained arahantship. At the very moment he attained arahantship, a certain deity informed the Blessed One of this matter, though the Blessed One himself already knew it. The next day, the Elder Nanda approached the Blessed One and said, 'Venerable sir, as the Blessed One was my guarantor for the attainment of five hundred dove-footed nymphs, I now release the Blessed One, venerable sir, from that promise.' Thus this account arose (cf. Udāna 2.2). Later, while dwelling at the Jetavana monastery, the Teacher placed the Elder foremost among those with guarded sense-faculties.

මහාකප්පිනත්ථෙරවත්ථු

The Story of the Elder Mahākappina

231. නවමෙ භික්ඛුඔවාදකානන්ති භික්ඛූ ඔවදන්තානං මහාකප්පිනත්ථෙරො අග්ගොති දස්සෙති. අයං කිර ථෙරො එකසමොධානස්මිංයෙව ධම්මකථං කථෙන්තො භික්ඛුසහස්සං අරහත්තං පාපෙසි. තස්මා භික්ඛුඔවාදකානං අග්ගො නාම ජාතො.

231. In the ninth chapter, among those who instruct monks, the Elder Mahākappina is declared the foremost. It is said that this elder, while delivering a single Dhamma discourse in one assembly, led a thousand monks to attain arahantship. Therefore, he came to be known as the foremost among those who instruct monks.

තස්ස පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයම්පි හි පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලඝරෙ නිබ්බත්තිත්වා අපරභාගෙ සත්ථු ධම්මකථං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං භික්ඛුඔවාදකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සො යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො කස්සපසම්මාසම්බුද්ධකාලෙ බාරාණසියං කුලගෙහෙ පටිසන්ධිං ගහෙත්වා පුරිසසහස්සස්ස ගණජෙට්ඨකො හුත්වා ගබ්භසහස්සපටිමණ්ඩිතං මහාපරිවෙණං කාරෙසි. තෙ සබ්බෙපි ජනා යාවජීවං කුසලං කත්වා කප්පිනඋපාසකං ජෙට්ඨකං කත්වා සපුත්තදාරා දෙවලොකෙ නිබ්බත්තා. එකං බුද්ධන්තරං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිංසු.

Regarding the basis for his pre-eminence, this is the sequential story: He, too, in the time of the Buddha Padumuttara, having been born in a respectable family in Haṃsavatī, later, while listening to the Teacher’s Dhamma talk, saw the Teacher placing a certain monk in the foremost position among those who advise monks. Having performed a meritorious deed as a basis for his aspiration, he aspired to that rank. He spent his entire life performing wholesome deeds, wandering between the realms of gods and humans. In the time of the Fully Enlightened One Kassapa, he took rebirth in a respectable family in Bārāṇasī, became the chief of a group of a thousand men, and had a great monastery built, adorned with a thousand chambers. All those people, having performed wholesome deeds throughout their lives, with the lay follower Kappina as their chief, were reborn, along with their wives and children, in the world of the gods. For one Buddha-interval, they wandered between the realms of gods and humans.

අථ අම්හාකං සත්ථු නිබ්බත්තිතො පුරෙතරමෙව අයං කප්පිනො පච්චන්තදෙසෙ කුක්කුටවතීනගරෙ රාජගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි, සෙසපුරිසා තස්මිංයෙව නගරෙ අමච්චකුලෙසු නිබ්බත්තිංසු. තෙසු කප්පිනකුමාරො පිතු අච්චයෙන ඡත්තං උස්සාපෙත්වා මහාකප්පිනරාජා නාම ජාතො. පුබ්බෙ කල්‍යාණකම්මකරණකාලෙ තස්ස ඝරසාමිනී ඉත්ථී සමානජාතිකෙ රාජකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා මහාකප්පිනරඤ්ඤො අග්ගමහෙසී ජාතා, අනොජාපුප්ඵසදිසවණ්ණතාය පනස්සා අනොජාදෙවීත්වෙව නාමං අහොසි. මහාකප්පිනරාජාපි සුතවිත්තකො අහොසි. සො පාතොව උට්ඨාය චතූහි ද්වාරෙහි [Pg.247] සීඝං දූතෙ පෙසෙසි – ‘‘යත්ථ බහුස්සුතෙ සුතධරෙ පස්සථ, තතො නිවත්තිත්වා මය්හං ආරොචෙථා’’ති.

Then, even before our Teacher was born, this Kappina took rebirth in a royal family in the city of Kukkuṭavatī in a border region; the remaining men were born in that same city in the families of ministers. Among them, Prince Kappina, after his father’s passing, raised the royal umbrella and became known as King Mahākappina. In a previous life, at the time of performing wholesome deeds, the woman who was his wife was reborn in a royal family of equal status and became the chief queen of King Mahākappina. Because her complexion resembled the Anojā flower, her name became Queen Anojā. King Mahākappina was also very learned. Rising early in the morning, he would quickly send messengers out through the four gates, saying: “Wherever you see those who are very learned and who remember what they have heard, return and report to me.”

තෙන ඛො පන සමයෙන අම්හාකං සත්ථා ලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා සාවත්ථිං උපනිස්සාය පටිවසති. තස්මිං කාලෙ සාවත්ථිනගරවාසිනො වාණිජා සාවත්ථියං උට්ඨානකභණ්ඩං ගහෙත්වා, තං නගරං ගන්ත්වා, භණ්ඩං පටිසාමෙත්වා, ‘‘රාජානං පස්සිස්සාමා’’ති පණ්ණාකාරං ගහෙත්වා, රාජකුලද්වාරං ගන්ත්වා, ‘‘රාජා උය්‍යානං ගතො’’ති සුත්වා, උය්‍යානං ගන්ත්වා, ද්වාරෙ ඨිතා පටිහාරකස්ස ආරොචයිංසු. අථ රඤ්ඤො නිවෙදි, තෙ රාජා පක්කොසාපෙත්වා නිය්‍යාතිතපණ්ණාකාරෙ වන්දිත්වා ඨිතෙ, ‘‘තාතා, කුතො ආගච්ඡථා’’ති පුච්ඡි. සාවත්ථිතො, දෙවාති. කච්චි වො රට්ඨං සුභික්ඛං, ධම්මිකො රාජාති? ආම, දෙවාති. අත්ථි පන තුම්හාකං දෙසෙ කිඤ්චි සාසනන්ති? අත්ථි දෙව, න පන සක්කා උච්ඡිට්ඨමුඛෙහි කථෙතුන්ති. රාජා සුවණ්ණභිඞ්ගාරෙන උදකං දාපෙසි. තෙ මුඛං වික්ඛාලෙත්වා දසබලාභිමුඛා අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වා, ‘‘දෙව, අම්හාකං දෙසෙ බුද්ධරතනං නාම උප්පන්න’’න්ති ආහංසු. රඤ්ඤො ‘‘බුද්ධො’’ති වචනෙ සුතමත්තෙයෙව සකලසරීරං ඵරමානා පීති උප්පජ්ජි. තතො ‘‘බුද්ධොති, තාතා, වදථා’’ති ආහ. බුද්ධොති, දෙව, වදාමාති. එවං තික්ඛත්තුං වදාපෙත්වා ‘‘බුද්ධොතිපදං අපරිමාණං, නාස්ස සක්කා පරිමාණං කාතු’’න්ති තස්මිංයෙව පදෙ පසන්නො සතසහස්සං දත්වා ‘‘අපරං කිං සාසන’’න්ති පුච්ඡි. දෙව ධම්මරතනං නාම උප්පන්නන්ති. තම්පි සුත්වා තථෙව තික්ඛත්තුං පටිඤ්ඤං ගහෙත්වා අපරම්පි සතසහස්සං දත්වා පුන ‘‘අඤ්ඤං කිං සාසන’’න්ති පුච්ඡි. සඞ්ඝරතනං දෙව උප්පන්නන්ති. තම්පි සුත්වා තථෙව පටිඤ්ඤං ගහෙත්වා අපරම්පි සතසහස්සං දත්වා දින්නභාවං පණ්ණෙ ලිඛිත්වා, ‘‘තාතා, දෙවියා සන්තිකං ගච්ඡථා’’ති පෙසෙසි. තෙසු ගතෙසු අමච්චෙ පුච්ඡි – ‘‘තාතා, බුද්ධො ලොකෙ උප්පන්නො, තුම්හෙ කිං කරිස්සථා’’ති? දෙව තුම්හෙ කිං කත්තුකාමාති? අහං පබ්බජිස්සාමීති. මයම්පි පබ්බජිස්සාමාති. තෙ සබ්බෙපි ඝරං වා කුටුම්බං වා අනපලොකෙත්වා යෙ අස්සෙ ආරුය්හ ගතා තෙහෙව නික්ඛමිංසු.

At that time, our Teacher, having arisen in the world, was dwelling near Sāvatthī. At that time, merchants residing in the city of Sāvatthī took goods for trade, went to that city, arranged their goods, and thinking, 'We will see the king,' took gifts and went to the palace gate. Hearing that 'the king has gone to the park,' they went to the park and, standing at the gate, informed the gatekeeper. Then the king was informed. The king summoned them, and when they stood paying homage after offering their gifts, he asked, 'Sirs, from where have you come?' 'From Sāvatthī, lord.' 'Is your country prosperous, is the king righteous?' 'Yes, lord.' 'Is there any teaching in your land?' 'There is, lord, but it cannot be spoken with unrinsed mouths.' The king had water given in a golden vessel. They rinsed their mouths, raised their joined palms toward the Ten-Powered One, and said, 'Lord, in our land, the Buddha-jewel has arisen.' At the mere word 'Buddha,' joy arose, pervading the king’s entire body. Then he said, 'Do you say “Buddha,” sirs?' 'We say “Buddha,” lord.' Having made them say it three times, he said, 'The utterance “Buddha” is immeasurable; its measure cannot be taken,' and being pleased with that very utterance, he gave a hundred thousand. Then he asked, 'What other teaching is there?' 'Lord, the Dhamma-jewel has arisen.' Hearing that, he similarly made them affirm it three times and gave another hundred thousand. Again he asked, 'What other teaching is there?' 'Lord, the Sangha-jewel has arisen.' Hearing that, he similarly made them affirm it and gave another hundred thousand. Having recorded the giving on a leaf, he sent them, saying, 'Sirs, go to the queen’s presence.' When they had gone, he asked his ministers, 'Sirs, the Buddha has arisen in the world—what will you do?' 'Lord, what do you wish to do?' 'I will go forth.' 'We too will go forth.' Without taking leave of their homes or families, they all departed on the very horses they had ridden.

වාණිජා [Pg.248] අනොජාදෙවියා සන්තිකං ගන්ත්වා පණ්ණං දස්සෙසුං. සා තං වාචෙත්වා ‘‘රඤ්ඤා තුම්හාකං බහූ කහාපණා දින්නා, කිං තුම්හෙහි කතං, තාතා’’ති පුච්ඡි. පියසාසනං, දෙවි, ආනීතන්ති. අම්හෙපි සක්කා, තාතා, සුණාපෙතුන්ති? සක්කා, දෙවි, උච්ඡිට්ඨමුඛෙහි පන වත්තුං න සක්කාති. සා සුවණ්ණභිඞ්ගාරෙන උදකං දාපෙසි. තෙ මුඛං වික්ඛාලෙත්වා රඤ්ඤො ආරොචිතනියාමෙනෙව ආරොචෙසුං. සාපි තං සුත්වා උප්පන්නපාමොජ්ජා තෙනෙව නයෙන එකෙකස්මිං පදෙ තික්ඛත්තුං පටිඤ්ඤං ගහෙත්වා පටිඤ්ඤාගණනාය තීණි තීණි කත්වා නව සතසහස්සානි අදාසි. වාණිජා සබ්බානිපි ද්වාදස සතසහස්සානි ලභිංසු. අථ නෙ ‘‘රාජා කහං, තාතා’’ති පුච්ඡි. පබ්බජිස්සාමීති නික්ඛන්තො, දෙවීති. ‘‘තෙන හි, තාතා, තුම්හෙ ගච්ඡථා’’ති තෙ උය්‍යොජෙත්වා රඤ්ඤා සද්ධිං ගතානං අමච්චානං මාතුගාමෙ පක්කොසාපෙත්වා ‘‘තුම්හෙ අත්තනො සාමිකානං ගතට්ඨානං ජානාථ අම්මා’’ති පුච්ඡි. ජානාම, අය්‍යෙ, රඤ්ඤා සද්ධිං උය්‍යානකීළං ගතාති. ආම, අම්මා ගතා, තත්ථ පන ගන්ත්වා ‘‘බුද්ධො උප්පන්නො, ධම්මො උප්පන්නො, සඞ්ඝො උප්පන්නො’’ති සුත්වා ‘‘දසබලස්ස සන්තිකෙ පබ්බජිස්සාමා’’ති ගතා, තුම්හෙ කිං කරිස්සථාති? තුම්හෙ පන, අය්‍යෙ, කිං කත්තුකාමාති? ‘‘අහං පබ්බජිස්සාමි, න තෙහි වන්තවමනං ජිව්හග්ගෙ ඨපෙය්‍යන්ති. ‘‘යදි එවං, මයම්පි පබ්බජිස්සාමා’’ති සබ්බාපි රථෙ යොජෙත්වා නික්ඛමිංසු.

The merchants went to Queen Anojā and showed her the letter. She had it read and asked, 'The king has given you many coins; what have you done, sirs?' 'We have brought good tidings, O queen.' 'Can we also hear them, sirs?' 'You can, O queen, but they cannot be spoken with unrinsed mouths.' She had water given in a golden vessel. They rinsed their mouths and then reported in the very same way they had informed the king. Upon hearing it, she too was filled with joy and, following the same method, had them affirm each utterance three times, giving three hundred thousand for each, for a total of nine hundred thousand. The merchants thus received twelve hundred thousand in all. Then she asked them, 'Where is the king, sirs?' 'He has departed, intending to go forth, O queen.' 'Then, sirs, you may go.' After dismissing them, she summoned the wives of the ministers who had gone with the king and asked, 'Do you know where your husbands have gone, ladies?' 'We know, noble lady—they have gone to the pleasure garden with the king.' 'Yes, ladies, they went, but there, upon hearing, “The Buddha has arisen, the Dhamma has arisen, the Sangha has arisen,” they left, saying, “We will go forth in the presence of the Ten-Powered One.” What will you do?' 'And you, noble lady, what do you intend to do?' 'I will go forth. I will not place on the tip of my tongue what they have vomited up.' 'If that is so, we too will go forth.' Then they all yoked their carriages and departed.

රාජාපි අමච්චසහස්සෙහි සද්ධිං ගඞ්ගාතීරං පාපුණි, තස්මිං සමයෙ ගඞ්ගා පූරා හොති. අථ නං දිස්වා ‘‘අයං ගඞ්ගා පූරා හොති චණ්ඩමච්ඡාකිණ්ණා, අම්හෙහි ච සද්ධිං ආගතා දාසා වා මනුස්සා වා නත්ථි, යෙ නො නාවං වා උළුම්පං වා කත්වා දදෙය්‍යුං. එතස්ස පන සත්ථු ගුණා නාම හෙට්ඨා අවීචිතො උපරි යාව භවග්ගා පත්ථටා. සචෙ එස සත්ථා සම්මාසම්බුද්ධො, ඉමෙසං අස්සානං ඛුරපිට්ඨානි මා තෙමෙන්තූ’’ති උදකපිට්ඨෙන අස්සෙ පක්ඛන්දාපෙසුං. එකස්ස අස්සස්සාපි ඛුරපිට්ඨමත්තං න තෙමි, රාජමග්ගෙන ගච්ඡන්තා විය පරතීරං පත්වා පරතො අඤ්ඤං මහානදිං පාපුණිංසු. ‘‘දුතියා කින්නමා’’ති පුච්ඡි. නීලවාහිනී නාම ගම්භීරතොපි පුථුලතොපි අඩ්ඪයොජනමත්තා දෙවාති. තත්ථ අඤ්ඤා සච්චකිරියා නත්ථි, තාය එව සච්චකිරියාය [Pg.249] තම්පි අඩ්ඪයොජනවිත්ථාරං නදිං අතික්කමිංසු. අථ තතියං චන්දභාගං නාම මහානදිං පත්වා තම්පි තාය එව සච්චකිරියාය අතික්කමිංසු.

The king, along with a thousand ministers, reached the bank of the Ganges. At that time, the Ganges was full. Seeing it, they thought, 'This Ganges is full and teeming with fierce fish, and there are no slaves or people who have come with us who could make a boat or raft for us. Yet, the virtues of this Teacher are spread below from Avīci up to the highest heaven. If this Teacher is truly the Fully Enlightened One, may the tops of these horses' hooves not get wet.' They urged the horses forward across the water's surface. Not even the top of a single horse's hoof got wet, and as if traveling along a royal road, they reached the opposite shore. Then they came upon another great river. 'What is this second river called?' he asked. 'It is called the Nīlavāhinī, lord, deep and wide, about half a yojana across.' There, no other act of truth was needed; by that very act of truth, they crossed even that river, half a yojana in width. Then, reaching a third great river called the Candabhāgā, they crossed it too by the same act of truth.

සත්ථාපි තංදිවසං පච්චූසසමයෙ මහාකරුණාසමාපත්තිතො වුට්ඨාය ලොකං ඔලොකෙන්තො ‘‘අජ්ජ මහාකප්පිනො තියොජනසතිකං රජ්ජං පහාය අමච්චසහස්සපරිවාරො මම සන්තිකෙ පබ්බජිතුං ආගච්ඡතී’’ති දිස්වා ‘‘මයා තෙසං පච්චුග්ගමනං කාතුං යුත්ත’’න්ති පාතොව සරීරපටිජග්ගනං කත්වා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවාරො සාවත්ථියං පිණ්ඩාය චරිත්වා පච්ඡාභත්තං පිණ්ඩපාතපටික්කන්තො සයමෙව පත්තචීවරං ගහෙත්වා ආකාසෙ උප්පතිත්වා චන්දභාගාය තීරෙ තෙසං උත්තරණතිත්ථඅභිමුඛට්ඨානෙ මහානිග්‍රොධරුක්ඛො අත්ථි, තත්ථ පල්ලඞ්කෙන නිසීදිත්වා පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්වා ඡබ්බණ්ණබුද්ධරස්මියො විස්සජ්ජෙසි. තෙ තෙන තිත්ථෙන උත්තරන්තා බුද්ධරස්මියො ඉතො චිතො ච ධාවන්තියො ඔලොකෙත්වා දසබලස්ස පුණ්ණචන්දසස්සිරිකං මුඛං දිස්වා ‘‘යං සත්ථාරං උද්දිස්ස මයං පබ්බජිතා, අද්ධා සො එසො’’ති දස්සනෙනෙව නිට්ඨං ගන්ත්වා දිට්ඨට්ඨානතො පට්ඨාය ඔණමිත්වා වන්දමානා ආගම්ම සත්ථාරං වන්දිංසු. රාජා ගොප්ඵකෙසු ගහෙත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදි සද්ධිං අමච්චසහස්සෙන. සත්ථා තෙසං ධම්මකථං කථෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ සබ්බෙව අරහත්තෙ පතිට්ඨාය සත්ථාරං පබ්බජ්ජං යාචිංසු. සත්ථා ‘‘පුබ්බෙ ඉමෙ චීවරදානස්ස දින්නත්තා අත්තනො පත්තචීවරානි ගහෙත්වාව ආගතා’’ති සුවණ්ණවණ්ණං හත්ථං පසාරෙත්වා ‘‘එථ භික්ඛවො, ස්වාක්ඛාතො ධම්මො, චරථ බ්‍රහ්මචරියං සම්මා දුක්ඛස්ස අන්තකිරියායා’’ති ආහ. සාව තෙසං ආයස්මන්තානං පබ්බජ්ජා ච උපසම්පදා ච අහොසි, වස්සසට්ඨිකත්ථෙරා විය සත්ථාරං පරිවාරයිංසු.

On that day, at dawn, the Teacher emerged from the attainment of great compassion and surveyed the world. He saw, "Today, Mahākappina, having relinquished his kingdom of three hundred leagues, will come to me for ordination, accompanied by a thousand ministers." Realizing, "It is fitting for me to go forth to meet them," he attended to his bodily needs in the early morning. Surrounded by the Saṅgha of monks, he walked for alms in Sāvatthī. After the meal, having returned from the alms round, he took his bowl and robe himself, rose into the sky, and alighted on the bank of the Candabhāgā river, at the place facing their crossing-ford, where there was a great banyan tree. Seating himself cross-legged there, he established mindfulness before him and emitted the six-colored Buddha rays. As they were crossing at that ford, they saw the Buddha's rays darting here and there. Catching sight of the Teacher’s face, radiant like the full moon, they thought, "Surely, this is the Teacher for whose sake we have gone forth!" Convinced by the mere sight, they bowed from the spot where they stood and, approaching, paid homage to the Teacher. The king, taking hold of the Teacher’s ankles, paid homage and sat to one side with his thousand ministers. The Teacher gave them a discourse on the Dhamma. At the end of the discourse, all were established in arahantship and requested ordination from the Teacher. The Teacher, knowing, "These men have come holding their own bowls and robes due to a past gift of robes," extended his golden-colored hand and said, "Come, monks! The Dhamma is well-proclaimed. Live the holy life for the complete ending of suffering." That itself was their going forth and higher ordination. Like elders of sixty years' standing, they surrounded the Teacher.

අනොජාපි දෙවී රථසහස්සපරිවාරා ගඞ්ගාතීරං පත්වා රඤ්ඤො අත්ථාය ආභතං නාවං වා උළුම්පං වා අදිස්වා අත්තනො බ්‍යත්තතාය චින්තෙසි – ‘‘රාජා සච්චකිරියං කත්වා ගතො භවිස්සති, සො පන සත්ථා න කෙවලං තෙසංයෙව අත්ථාය නිබ්බත්තො, සචෙ සො සත්ථා සම්මාසම්බුද්ධො, අම්හාකං රථා මා උදකෙ නිමුජ්ජිංසූ’’ති උදකපිට්ඨෙන රථෙ පක්ඛන්දාපෙසි. රථානං නෙමිවට්ටිමත්තම්පි න තෙමි. දුතියනදිම්පි තතියනදිම්පි තෙනෙව සච්චකාරෙන උත්තරි. උත්තරමානා එව ච නිග්‍රොධරුක්ඛමූලෙ සත්ථාරං [Pg.250] අද්දස. සත්ථාපි ‘‘ඉමාසං අත්තනො සාමිකෙ පස්සන්තීනං ඡන්දරාගො උප්පජ්ජිත්වා මග්ගඵලානං අන්තරායං කරෙය්‍ය, ධම්මං සොතුං ච න සක්ඛිස්සන්තී’’ති. යථා අඤ්ඤමඤ්ඤං න පස්සන්ති, තථා අකාසි. තා සබ්බාපි තිත්ථතො උත්තරිත්වා දසබලං වන්දිත්වා නිසීදිංසු. සත්ථා තාසං ධම්මකථං කථෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ සබ්බා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාය අඤ්ඤමඤ්ඤං පස්සිංසු. සත්ථා ‘‘උප්පලවණ්ණා ආගච්ඡතූ’’ති චින්තෙසි. ථෙරී ආගන්ත්වා සබ්බා පබ්බාජෙත්වා ආදාය භික්ඛුනිඋපස්සයං ගතා, සත්ථා භික්ඛුසහස්සං ගහෙත්වා ආකාසෙන ජෙතවනං අගමාසි.

Queen Anojā, surrounded by a thousand chariots, reached the bank of the river. Not seeing any boat or raft brought for the king, she thought with her own intelligence: "The king must have gone after performing an act of truth. But that Teacher was not born for their sake alone. If that Teacher is a Perfectly Enlightened One, may our chariots not sink in the water." She urged the chariots forward over the surface of the water. Not even so much as the rims of the chariot wheels got wet. By that same act of truth, she crossed the second river and the third river. As she was crossing, she saw the Teacher at the foot of the banyan tree. The Teacher also thought: "If these women see their own husbands, desire and lust will arise and create an obstacle to the paths and fruits, and they will not be able to listen to the Dhamma." He made it so that they did not see one another. All of them crossed over from the ford, paid homage to the One of Ten Powers, and sat down. The Teacher gave them a discourse on the Dhamma. At the end of the discourse, all were established in the fruit of stream-entry and then saw one another. The Teacher thought: "Let Uppalavaṇṇā come." The elder nun arrived, gave the going forth to all of them, and taking them with her, went to the nunnery. The Teacher, taking the thousand monks, went through the air to Jetavana.

අථායං මහාකප්පිනත්ථෙරො අත්තනො කිච්චං මත්ථකප්පත්තං ඤත්වා අප්පොස්සුක්කො හුත්වා ඵලසමාපත්තිසුඛෙන වීතිනාමෙන්තො අරඤ්ඤගතොපි රුක්ඛමූලගතොපි සුඤ්ඤාගාරගතොපි ‘‘අහො සුඛං අහො සුඛ’’න්ති අභිණ්හං උදානං උදානෙසි. භික්ඛූ කථං උප්පාදෙසුං ‘‘කප්පිනත්ථෙරො රජ්ජසුඛං අනුස්සරන්තො උදානං උදානෙතී’’ති. තෙ තථාගතස්ස ආරොචෙසුං. භගවා ‘‘මම පුත්තො මග්ගසුඛං ඵලසුඛං ආරබ්භ උදානං උදානෙසී’’ති වත්වා ධම්මපදෙ ඉමං ගාථමාහ –

Then the Elder Mahākappina, knowing that his task was accomplished, became unconcerned and spent his time enjoying the bliss of the attainment of fruition. Whether in the forest, at the foot of a tree, or in an empty dwelling, he frequently uttered this exclamation: "Oh, what bliss! Oh, what bliss!" The monks raised a discussion: "The Elder Kappina utters this exclamation recollecting the bliss of kingship." They reported this to the Tathāgata. The Blessed One said, "My son utters this exclamation with reference to the bliss of the path and the bliss of fruition," and then spoke this verse in the Dhammapada:

‘‘ධම්මපීති සුඛං සෙති, විප්පසන්නෙන චෙතසා;

අරියප්පවෙදිතෙ ධම්මෙ, සදා රමති පණ්ඩිතො’’ති. (ධ. ප. 79);

"He who drinks the Dhamma dwells in happiness with a serene mind; the wise one ever delights in the Dhamma proclaimed by the Noble Ones."

අථෙකදිවසං සත්ථා තස්ස අන්තෙවාසිකභික්ඛුසහස්සං ආමන්තෙත්වා ආහ – ‘‘කච්චි වො, භික්ඛවෙ, ආචරියො ධම්මං දෙසෙතී’’ති. න භගවා දෙසෙති, අප්පොස්සුක්කො දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරං අනුයුත්තො විහරති, කස්සචි ඔවාදමත්තම්පි න දෙතීති. සත්ථා තං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘සච්චං කිර ත්වං, කප්පින, අන්තෙවාසිකානං ඔවාදමත්තම්පි න දෙසී’’ති? සච්චං භගවාති. බ්‍රාහ්මණ, මා එවං කරි, අජ්ජ පට්ඨාය අන්තෙවාසිකානං ධම්මං දෙසෙහීති. ‘‘සාධු, භන්තෙ’’ති ථෙරො සත්ථු කථං සිරවරෙන සම්පටිච්ඡිත්වා එකසමොධානෙයෙව සමණසහස්සස්ස ධම්මං දෙසෙත්වා සබ්බෙ අරහත්තං පාපෙසි. අපරභාගෙ සත්ථා සඞ්ඝමජ්ඣෙ නිසින්නො පටිපාටියා ථෙරෙ ඨානන්තරෙසු ඨපෙන්තො මහාකප්පිනත්ථෙරං භික්ඛුඔවාදකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

Then one day the Teacher addressed the thousand monks who were his disciples, saying: "Monks, does your teacher teach you the Dhamma?" "No, Blessed One, he does not teach; being unconcerned, he dwells devoted to a pleasant abiding in this very life, and gives not even a word of advice to anyone." The Teacher had him summoned and asked, "Kappina, is it true that you do not give even a little advice to your disciples?" "It is true, Blessed One." "Brahmin, do not do so. From today onward, teach the Dhamma to your disciples." "Very well, venerable sir," the Elder respectfully accepted the Teacher’s word, and in a single assembly he taught the Dhamma to the thousand ascetics and brought them all to arahantship. Later, the Teacher, seated in the midst of the Saṅgha, while assigning the elders to their respective positions in order, placed the Elder Mahākappina in the foremost position among those who give advice to monks.

සාගතත්ථෙරවත්ථු

The Story of the Elder Sāgata

232. දසමෙ [Pg.251] තෙජොධාතුකුසලානන්ති තෙජොධාතුං සමාපජ්ජිතුං කුසලානං සාගතත්ථෙරො අග්ගොති දස්සෙති. අයඤ්හි ථෙරො තෙජොධාතුසමාපත්තියා අම්බතිත්ථනාගස්ස තෙජසා තෙජං පරියාදියිත්වා තං නාගං නිබ්බිසෙවනං අකාසි. තස්මා තෙජොධාතුකුසලානං අග්ගො නාම ජාතො.

232. In the tenth section, regarding 'foremost among those skilled in the fire element,' it shows that the Elder Sāgata was the foremost among those skilled in attaining the fire element. For this elder, through the attainment of the fire element, overpowered the heat of the Nāga of Ambatittha with his own heat and rendered that nāga harmless. Therefore, he became known as foremost among those skilled in the fire element.

තස්ස පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයම්පි හි පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලගෙහෙ පටිසන්ධිං ගහෙත්වා අපරභාගෙ සත්ථුධම්මදෙසනං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං තෙජොධාතුකුසලානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සො යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සාවත්ථියං බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්ති, සාගතමාණවොතිස්ස නාමං අකංසු. සො අපරභාගෙ සත්ථු ධම්මදෙසනං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජිත්වා අට්ඨ සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙත්වා තත්ථ වසීභාවං පාපුණි.

This is the gradual account concerning his past deeds: In the time of the Buddha Padumuttara, he was reborn in a family household in Haṃsavatī. Later, while listening to the Teacher’s Dhamma discourse, he saw the Teacher establish one monk in the foremost position among those skilled in the fire element. Having performed a foundational deed, he aspired to that position. He performed wholesome deeds throughout his life, and wandering among gods and humans, in this Buddha’s era he was reborn in a brahmin family in Sāvatthī; they gave him the name Sāgata-māṇava. Later, hearing the Teacher’s Dhamma discourse and gaining faith, he went forth, developed the eight meditative attainments, and attained mastery in them.

අථෙකදිවසං සත්ථා චාරිකං චරමානො කොසම්බිනගරසමීපං අගමාසි. තෙන ච සමයෙන නදීතිත්ථෙ පොරාණකනාවිකස්ස බහූ ආගන්තුකගමිකා වෙරිනො හුත්වා තං පොථෙත්වා මාරයිංසු. සො විරුද්ධෙන චිත්තෙන පත්ථනං පට්ඨපෙත්වා තස්මිංයෙව තිත්ථෙ මහානුභාවො නාගරාජා හුත්වා නිබ්බත්තො. සො විරුද්ධචිත්තත්තා අකාලෙයෙව වස්සාපෙති, කාලෙ පන න වස්සාපෙති, සස්සානි න සම්මා සම්පජ්ජන්ති. සකලරට්ඨවාසිනො ච තස්ස වූපසමනත්ථං අනුසංවච්ඡරං බලිකම්මං කරොන්ති, වසනත්ථාය චස්ස එකං ගෙහං අකංසු. සත්ථාපි තෙනෙව තිත්ථෙන උත්තරිත්වා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො ‘‘තස්මිංයෙව පදෙසෙ රත්තිං වසිස්සාමී’’ති අගමාසි.

One day, while the Teacher was wandering on tour, he arrived near the city of Kosambi. At that time, at a river ford, many visiting travelers, becoming hostile, struck and killed an old ferryman. With a mind full of animosity, he formed a resolve and was reborn right there at that ford as a nāga king of great power. Due to his hostile mind, he caused rain to fall out of season, but in season, he did not cause it to rain, so crops did not ripen properly. The inhabitants of the entire kingdom, to appease him, performed annual offerings and built a house for him to dwell in. The Teacher too, having crossed at that very ford, surrounded by the community of monks, proceeded, thinking, "I will dwell for the night in that very place."

අථායං ථෙරො ‘‘චණ්ඩො කිරෙත්ථ නාගරාජා’’ති සුත්වා ‘‘ඉමං නාගරාජානං දමෙත්වා නිබ්බිසෙවනං කත්වා සත්ථු වසනට්ඨානං පරියාදෙතුං වට්ටතී’’ති නාගරාජස්ස වසනට්ඨානං පවිසිත්වා පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා නිසීදි. නාගො කුජ්ඣිත්වා ‘‘කොනාමායං මුණ්ඩකො මය්හං වසනට්ඨානං පවිසිත්වා නිසින්නො’’ති ධූපායි, ථෙරො උත්තරිතරං ධූපායි. නාගො, පජ්ජලි, ථෙරොපි උත්තරිතරං පජ්ජලිත්වා තස්ස තෙජං පරියාදියි. සො ‘‘මහන්තො වතායං [Pg.252] භික්ඛූ’’ති ථෙරස්ස පාදමූලෙ නිපතිත්වා, ‘‘භන්තෙ, තුම්හාකං සරණං ගච්ඡාමී’’ති ආහ. මය්හං සරණගමනකිච්චං නත්ථි, දසබලස්ස සරණං ගච්ඡාති. සො ‘‘සාධූ’’ති සරණගතො හුත්වා තතො පට්ඨාය න කඤ්චි විහෙඨෙති, දෙවම්පි සම්මා වස්සාපෙති, සස්සානි සම්මා සම්පජ්ජන්ති.

Then the elder, hearing, "The nāga king there is fierce," thought, "It would be fitting to tame this nāga king, render him harmless, and prepare a dwelling place for the Teacher." He entered the nāga king’s dwelling and sat down with his legs crossed. The nāga, enraged, thought, "Who is this shaveling who has entered my dwelling and sat down?" and emitted smoke. The elder emitted even more smoke. The nāga blazed forth, but the elder blazed even more fiercely and overpowered its heat. Realizing, "This monk is truly great," the nāga fell at the elder’s feet and said, "Venerable sir, I go to you for refuge." The elder replied, "There is no need to go to me for refuge; go for refuge to the One of Ten Powers." The nāga said, "Very well," and having gone for refuge, from then on he harmed no one, caused the rains to fall properly, and the crops ripened properly.

කොසම්බිවාසිනො ‘‘අය්‍යෙන කිර සාගතෙන අම්බතිත්ථකනාගො දමිතො’’ති සුත්වා සත්ථු ආගමනං උදික්ඛමානා දසබලස්ස මහාසක්කාරං සජ්ජයිංසු. තෙ දසබලස්ස මහාසක්කාරං කත්වා ඡබ්බග්ගියානං වචනෙන සබ්බගෙහෙසු කාපොතිකං පසන්නං පටියාදෙත්වා පුනදිවසෙ සාගතත්ථෙරස්ස පිණ්ඩාය චරන්තස්ස ගෙහෙ ගෙහෙ ථොකං ථොකං අදංසු. ථෙරො අපඤ්ඤත්තෙ සික්ඛාපදෙ මනුස්සෙහි යාචියමානො ගෙහෙ ගෙහෙ ථොකං [Pg.253] ථොකං පිවිත්වා අවිදූරං ගන්ත්වාව අනාහාරිකභාවෙන සතිං විස්සජ්ජෙත්වා සඞ්කාරට්ඨානෙ පති.

The people of Kosambi, hearing, "The nāga of Ambatittha has been tamed by the noble Sāgata," eagerly awaited the Teacher’s arrival and prepared a great reception for the One of Ten Powers. Having made great offerings to the One of Ten Powers, at the instigation of the group-of-six monks, they prepared tawny-colored liquor in all the houses. The next day, as the Elder Sāgata was walking for alms, they gave him a little in each house. As the training rule had not yet been laid down, the elder, being requested by the people, drank a little in each house. Not having gone far, due to having no solid food, he lost mindfulness and fell down on a rubbish heap.

සත්ථා කතභත්තකිච්චො නික්ඛමන්තො තං දිස්වා ගාහාපෙත්වා විහාරං ගන්ත්වා විගරහිත්වා සික්ඛාපදං පඤ්ඤාපෙසි. සො පුනදිවසෙ සතිං ලභිත්වා අත්තනා කතකාරණං සුත්වා අච්චයං දෙසෙත්වා දසබලං ඛමාපෙත්වා උප්පන්නසංවෙගො විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. එවං වත්ථු විනයෙ සමුට්ඨිතං. තං තත්ථ ආගතනයෙනෙව විත්ථාරතො වෙදිතබ්බං. අපරභාගෙ පන සත්ථා ජෙතවනෙ මහාවිහාරෙ නිසීදිත්වා පටිපාටියා ථෙරෙ ඨානන්තරෙසු ඨපෙන්තො සාගතත්ථෙරං තෙජොධාතුකුසලානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

The Teacher, having finished his meal and gone out, saw him and had him taken up. He went to the monastery, rebuked him, and laid down a training rule. The next day, having regained mindfulness and hearing what he had done, the elder confessed his transgression, asked for forgiveness from the One of Ten Powers, and, with spiritual urgency aroused, developed insight and attained arahantship. Thus this case arose in the Vinaya. It should be understood in detail according to the way it is presented there. Later, the Teacher, while seated in the great monastery of Jetavana and assigning the elders to their respective foremost positions, established the Elder Sāgata in the foremost position among those skilled in the fire element.

රාධත්ථෙරවත්ථු

The Story of the Elder Rādhā

233. එකාදසමෙ පටිභානෙය්‍යකානන්ති සත්ථු ධම්මදෙසනාපටිභානස්ස පච්චයභූතානං පටිභානජනකානං භික්ඛූනං රාධත්ථෙරො අග්ගොති දස්සෙති. ථෙරස්ස හි දිට්ඨිසමුදාචාරඤ්ච ඔකප්පනියසද්ධඤ්ච ආගම්ම දසබලස්ස නවනවා ධම්මදෙසනා පටිභාති. තස්මා ථෙරො පටිභානෙය්‍යකානං අග්ගො නාම ජාතො.

233. In the eleventh section, regarding 'among those who are an inspiration,' it is shown that the Elder Rādhā is foremost among the monks who are an inspiration, that is, those who are a cause for and who generate the Teacher's inspiration in teaching the Dhamma. For it is due to the elder's conduct in accordance with right view and his unwavering faith that ever-new Dhamma teachings are inspired in the One of Ten Powers. Therefore, the elder became known as foremost among those who are an inspiration.

තස්ස පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයම්පි හි පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා අපරභාගෙ සත්ථු ධම්මදෙසනං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං පටිභානෙය්‍යකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සො යාවජීවං තථාගතං පරිචරිත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ රාජගහනගරෙ බ්‍රාහ්මණකුලෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි, රාධමාණවොතිස්ස නාමං අකංසු.

This is the gradual account of his past deeds: In the time of the Buddha Padumuttara, he was born into a family home in Haṃsavatī. Later, while listening to the Teacher’s Dhamma teaching, he saw the Teacher place a certain monk in the foremost position among those who are an inspiration. Having performed a foundational deed, he aspired to that position. Having attended upon the Tathāgata throughout that life, and wandering on among gods and humans, in this Buddha's era he took rebirth in a brahmin family in the city of Rājagaha, and they gave him the name Rādhā-māṇava.

සො මහල්ලකකාලෙ අත්තනො පුත්තදාරෙන අබහුමතො ‘‘පබ්බජිත්වා කාලං වීතිනාමෙස්සාමී’’ති විහාරං ගන්ත්වා ථෙරෙ පබ්බජ්ජං යාචි. ‘‘ජිණ්ණො මහල්ලකබ්‍රාහ්මණො’’ති න කොචි පබ්බාජෙතුං ඉච්ඡි. අථෙකදිවසං බ්‍රාහ්මණො සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා පටිසන්ථාරං කත්වා එකමන්තං නිසීදි. සත්ථා තස්ස උපනිස්සයසම්පත්තිං දිස්වා කථං සමුට්ඨාපෙතුකාමො ‘‘කිං, බ්‍රාහ්මණ, පුත්තදාරා තං පටිජග්ගන්තී’’ති? කුතො, භො ගොතම, පටිජග්ගනං, මහල්ලකොති [Pg.254] මං බහි නීහරිංසු. කිං පන තෙ, බ්‍රාහ්මණ, පබ්බජිතුං න වට්ටතීති? කො මං, භො ගොතම, පබ්බාජෙස්සති, මහල්ලකභාවෙන මං න කොචි ඉච්ඡතීති. සත්ථා සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස සඤ්ඤං අදාසි. ථෙරො සත්ථු වචනං සිරසා සම්පටිච්ඡිත්වා රාධබ්‍රාහ්මණං පබ්බාජෙත්වා චින්තෙසි – ‘‘සත්ථා ඉමං බ්‍රාහ්මණං සාදරෙන පබ්බජාපෙසි, න ඛො මෙ එතං අනාදරෙන පරිහරිතුං වට්ටතී’’ති රාධත්ථෙරං ආදාය ගාමකාවාසං අගමාසි. තත්‍රස්ස අධුනා පබ්බජිතත්තා කිච්ඡලාභිස්ස ථෙරො අත්තනො පත්තං ආවාසං දෙති, අත්තනො පත්තං පණීතපිණ්ඩපාතම්පි තස්සෙව දත්වා සයං පිණ්ඩාය චරති. රාධත්ථෙරො සෙනාසනසප්පායඤ්ච භොජනසප්පායඤ්ච ලභිත්වා සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා නචිරස්සෙව අරහත්තං පාපුණි.

In his old age, disrespected by his children and wife, he thought, "I will spend my remaining days as a bhikkhu," and went to the monastery to seek ordination from the elders. But thinking, "This is an old brahmin," no one was willing to ordain him. Then one day, the brahmin approached the Teacher, exchanged greetings, and sat to one side. Seeing his potential for liberation, the Teacher, wanting to initiate a conversation, asked, "Brahmin, do your children and wife care for you?" "Venerable Gotama, how could there be any caring? They have cast me out because I am old." "Then, brahmin, is it not suitable for you to ordain?" "Who would ordain me, Venerable Gotama? No one wants me because of my old age." The Teacher gave a signal to the Venerable Sāriputta. Accepting the Teacher’s words with his head, the elder ordained Rādhā the brahmin and thought, "The Teacher had this brahmin ordained with such care—I must not neglect him." Taking Elder Rādhā, he went to a village dwelling. There, because he was newly ordained and gain was difficult for him, the elder gave him his own lodging, and even gave his own choice almsfood to him, while he himself went for alms. Elder Rādhā, having obtained suitable lodging and suitable food, received a meditation subject from the Venerable Sāriputta and soon attained arahantship.

අථ නං ථෙරො ගහෙත්වා දසබලං පස්සිතුං ආගතො. සත්ථා ජානන්තොව පුච්ඡි – ‘‘යො තෙ මයා, සාරිපුත්ත, නිස්සිතකො දින්නො, කීදිසං තස්ස, න උක්කණ්ඨතී’’ති? භන්තෙ, සාසනෙ අභිරමිතභික්ඛු නාම එවරූපො භවෙය්‍යාති. අථායස්මතො සාරිපුත්තස්ස ‘‘සාරිපුත්තත්ථෙරො කතඤ්ඤූ කතවෙදී’’ති සඞ්ඝමජ්ඣෙ කථා උදපාදි. තං සුත්වා සත්ථා භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘අනච්ඡරියං, භික්ඛවෙ, සාරිපුත්තස්ස ඉදානි කතඤ්ඤූකතවෙදිතා, සො අතීතෙ අහෙතුකපටිසන්ධියං නිබ්බත්තොපි කතඤ්ඤූකතවෙදීයෙව අහොසී’’ති. කතරස්මිං කාලෙ භගවාති?

Then the elder, having taken him, came to see the Ten-Powered One. The Teacher, knowing this, asked, "Sāriputta, how is that one given by me as your charge? Is he not discontented?" "Venerable sir, a bhikkhu who delights in the Dispensation would be just like this." Then among the Saṅgha, talk arose: "The Venerable Sāriputta is grateful and responsive to kindness." Hearing this, the Teacher addressed the bhikkhus: "It is no wonder, bhikkhus, that Sāriputta is now grateful and responsive to kindness. Even in the past, when born with a rootless rebirth-linking consciousness, he was still grateful and responsive to kindness." "At what time, Blessed One?"

අතීතෙ, භික්ඛවෙ, පබ්බතපාදම්හි පඤ්චසතමත්තා වඩ්ඪකිපුරිසා මහාඅරඤ්ඤං පවිසිත්වා දබ්බසම්භාරෙ ඡින්දිත්වා මහාඋළුම්පං බන්ධිත්වා නදියා ඔතාරෙන්ති. අථෙකො හත්ථිනාගො එකස්මිං විසමට්ඨානෙ සොණ්ඩාය සාඛං ගණ්හන්තො සාඛාභඞ්ගවෙගං සන්ධාරෙතුං අසක්කොන්තො තිඛිණඛාණුකෙ පාදෙන අවත්ථාසි, පාදො විද්ධො, දුක්ඛවෙදනා වත්තන්ති. සො ගමනං අභිනීහරිතුං අසක්කොන්තො තත්ථෙව නිපජ්ජි. සො කතිපාහච්චයෙන තෙ වඩ්ඪකී අත්තනො සමීපෙන ගච්ඡන්තෙ දිස්වා ‘‘ඉමෙ නිස්සායාහං ජීවිතං ලභිස්සාමී’’ති තෙසං අනුපදං අගමාසි. තෙ නිවත්තිත්වා හත්ථිං දිස්වා භීතා පලායන්ති. සො තෙසං පලායනභාවං ඤත්වා අට්ඨාසි, පුන ඨිතකාලෙ අනුබන්ධි.

In the past, bhikkhus, at the foot of a mountain, about five hundred carpenters entered a great forest, cut timber, tied it into a large raft, and floated it down the river. Then a great elephant, grabbing a branch with his trunk on uneven ground, unable to withstand the force of the breaking branch, stepped on a sharp stump with his foot. His foot was pierced, and a painful feeling arose. Unable to exert himself to walk, he lay down right there. After a few days, seeing those carpenters passing nearby, he thought, "Relying on these men, I shall be able to live," and he followed close behind them. When they turned back and saw the elephant, they were frightened and fled. Knowing that they were fleeing, he stopped, but when they stood still, he followed again.

වඩ්ඪකිජෙට්ඨකො චින්තෙසි – ‘‘අයං හත්ථි අම්හෙසු තිට්ඨන්තෙසු අනුබන්ධති, පලායන්තෙසු තිට්ඨති, භවිස්සති තත්ථ කාරණ’’න්ති. සබ්බෙ තං තං රුක්ඛං ආරුය්හ [Pg.255] තස්ස ආගමනං පටිමානෙන්තා නිසීදිංසු. සො තෙසං සන්තිකං ආගන්ත්වා අත්තනො පාදං දස්සෙන්තො පරිවත්තෙත්වා නිපජ්ජි. තදා වඩ්ඪකීනං සඤ්ඤා උදපාදි – ‘‘ගිලානභාවෙන, භො, එස ආගච්ඡති, න අඤ්ඤෙන කාරණෙනා’’ති තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා පාදෙ පවිට්ඨඛාණුකං දිස්වා ‘‘ඉමිනා කාරණෙන එස ආගතො’’ති තිඛිණවාසියා ඛාණුකකොටියං ඔධිං දත්වා දළ්හාය රජ්ජුයා බන්ධිත්වා කඩ්ඪිත්වා නීහරිංසු. අථස්ස වණමුඛං පීළෙත්වා පුබ්බලොහිතං නීහරිත්වා කසාවොදකෙන ධොවිත්වා අත්තනො ජානනභෙසජ්ජං මක්ඛෙත්වා නචිරස්සෙව ඵාසුකං අකංසු.

The chief carpenter thought: "This elephant pursues us when we stand still and stops when we flee. There must be a reason for this." They all climbed trees and sat waiting for his arrival. He came near them, showed his foot, turned around, and lay down. Then the carpenters realized: "Sirs, he comes because of illness, not for any other reason." Approaching him, they saw the splinter embedded in his foot and said, "This is why he has come." With a sharp adze, they cut around the tip of the splinter, tied it firmly with a strong rope, and pulled it out. Then, pressing the opening of the wound to remove pus and blood, they washed it with an astringent liquid, applied a medicine known to them, and before long, made him comfortable.

හත්ථිනාගො ගිලානා වුට්ඨිතො චින්තෙසි – ‘‘ඉමෙ මය්හං බහුපකාරා, ඉමෙ මයා නිස්සාය ජීවිතං ලද්ධං, මයා ඉමෙසං කතඤ්ඤුනා කතවෙදිනා භවිතුං වට්ටතී’’ති අත්තනො වසනට්ඨානං ගන්ත්වා සෙතං ගන්ධහත්ථිපොතකං ආනෙසි. වඩ්ඪකිනො හත්ථිපොතකං දිස්වා ‘‘අම්හාකං හත්ථී පුත්තම්පි ගහෙත්වා ආගතො’’ති අතිවිය තුට්ඨචිත්තා අහෙසුං. හත්ථිනාගො චින්තෙසි – ‘‘මයි තිට්ඨන්තෙ ‘කිං නු ඛො අයං ආගතො’ති මම ආගතකාරණං න ජානිස්සන්තී’’ති ඨිතට්ඨානතො පක්කාමි. හත්ථිපොතකො පිතු පච්ඡතො පච්ඡතො අනුපායාසි. හත්ථිනාගො තස්ස ආගතභාවං ඤත්වා නිවත්තනත්ථාය සද්දසඤ්ඤං අදාසි. සො පිතු කථං සුත්වා නිවත්තිත්වා වඩ්ඪකීනං සන්තිකං ගතො. වඩ්ඪකිනො ‘‘ඉමං හත්ථිපොතකං අම්හාකං දාතුං ආගතො භවිස්සති එසො’’ති ඤත්වා ‘‘අම්හාකං සන්තිකෙ තයා කත්තබ්බකිච්චං නත්ථි, පිතු සන්තිකංයෙව ගච්ඡා’’ති පහිණිංසු. හත්ථිනාගො යාවතතියං අත්තනො සන්තිකං ආගතම්පි පුන වඩ්ඪකීනංයෙව සමීපං පෙසෙසි. තතො පට්ඨාය වඩ්ඪකිනො හත්ථිපොතකං අත්තනො සන්තිකෙ කත්වා පටිජග්ගන්ති. භොජනකාලෙ එකෙකං භත්තපිණ්ඩං දෙන්ති, භත්තං තස්ස යාවදත්ථං අහොසි. සො වඩ්ඪකීහි අන්තොගහනෙ කොට්ටිතං දබ්බසම්භාරං ආහරිත්වා අඞ්ගණට්ඨානෙ රාසිං කරොති. එතෙනෙව නියාමෙන අඤ්ඤම්පි උපකාරකම්මං කරොති.

The great elephant, having recovered from his illness, thought, "These men have been of great help to me. Thanks to them, I have received my life. It is right that I should be grateful and repay their kindness." He went to his dwelling place and brought back a young, white, fragrant elephant calf. When the carpenters saw the young elephant calf, they were overjoyed, thinking, "Our elephant has brought even his son!" The great elephant thought, "If I remain, they will not know the reason for my coming, thinking, 'Why has he come?'" So he departed from where he stood. The young elephant calf followed closely behind his father. Realizing that his son was following, the father made a sound signal for him to turn back. Hearing his father’s word, the young elephant calf turned back and went to the carpenters. The carpenters, understanding, "He must have come to give us this young elephant calf," sent him away, saying, "There is nothing for you to do with us; go back to your father." The great elephant sent him back to the carpenters' side even when the calf came to him a third time. From then on, the carpenters kept the young elephant calf with them and cared for him. At mealtime, they each gave him one lump of food, and the food was sufficient for him. He would bring the timber cut by the carpenters from deep within the forest and heap it in the courtyard. In this same manner, he performed other helpful tasks.

සත්ථා ඉමං කාරණං ආහරිත්වා පුබ්බෙපි සාරිපුත්තස්ස කතඤ්ඤූකතවෙදිභාවං දීපෙති. සාරිපුත්තත්ථෙරො හි තදා මහාහත්ථී අහොසි, අට්ඨුප්පත්තියං ආගතො ඔස්සට්ඨවීරියො භික්ඛු හත්ථිපොතකො අහොසි. සංයුත්තනිකායං පන පත්වා සකලං රාධසංයුත්තං, ධම්මපදෙ ච –

The Teacher, having related this incident, illuminated Sāriputta's gratitude and recognition of benefits received, even in the past. For at that time, the Elder Sāriputta was the great elephant, and the bhikkhu who had given up his effort, who appears in the present story, was the young elephant calf. Moreover, in the Saṃyutta Nikāya, the entire Rādha Saṃyutta is found, and in the Dhammapada:

‘‘නිධීනංව [Pg.256] පවත්තාරං, යං පස්සෙ වජ්ජදස්සිනං;

නිග්ගය්හවාදිං මෙධාවිං, තාදිසං පණ්ඩිතං භජෙ;

තාදිසං භජමානස්ස, සෙය්‍යො හොති න පාපියො’’ති. (ධ. ප. 76) –

“Should one see a wise person who points out faults and speaks reprovingly, like one who reveals a hidden treasure, one should associate with such a sage. For one who associates with such a person, it is better, never worse.”

ගාථා ථෙරස්ස ධම්මදෙසනා නාම. අපරභාගෙ පන සත්ථා පටිපාටියා ථෙරෙ ඨානන්තරෙසු ඨපෙන්තො රාධත්ථෙරං පටිභානෙය්‍යකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

The verses are called the Elder's Dhamma-discourse. Later, the Teacher, while establishing the elders in their respective positions in due order, placed Elder Rādhā in the foremost position among those who possess ready wit.

මොඝරාජත්ථෙරවත්ථු

The Story of the Elder Mogharāja

234. ද්වාදසමෙ ලූඛචීවරධරානන්ති ලූඛචීවරං ධාරෙන්තානං මොඝරාජා අග්ගොති දස්සෙති. අයං හි ථෙරො සත්ථලූඛං සුත්තලූඛං රජනලූඛන්ති තිවිධෙනපි ලූඛෙන සමන්නාගතං පංසුකූලං ධාරෙසි. තස්මා ලූඛචීවරධරානං අග්ගො නාම ජාතො.

234. In the twelfth chapter, it is shown that Mogharāja is the foremost among those who wear coarse robes. This elder, indeed, wore a rag-robe endowed with three kinds of coarseness: coarseness of material, coarseness of thread, and coarseness of dye. Therefore, he came to be known as the foremost among those who wear coarse robes.

තස්ස පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථා – අයම්පි හි පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලගෙහෙ පටිසන්ධිං ගහෙත්වා නිබ්බත්ති, තතො අපරභාගෙ සත්ථු ධම්මකථං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං ලූඛචීවරධරානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සො යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො කස්සපදසබලස්ස නිබ්බත්තිතො පුරෙතරමෙව කට්ඨවාහනනගරෙ අමච්චගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි. අපරභාගෙ වයප්පත්තො කට්ඨවාහනරාජානං උපට්ඨහන්තො අමච්චට්ඨානං ලභි.

This is the sequential account concerning his question: For he, too, in the time of the Buddha Padumuttara, having taken rebirth in a family of good standing in Haṃsavatī, was born. Later, while listening to the Teacher's discourse on the Dhamma, he saw the Teacher placing a certain bhikkhu, a wearer of coarse robes, in the foremost position. Having performed a foundational act of merit, he aspired to that rank. Having done wholesome deeds throughout his life, wandering among gods and humans, even before the arising of Kassapa, the one of Ten Powers, he took rebirth in the household of a minister in the city of Kaṭṭhavāhana. Later, having come of age, while attending upon King Kaṭṭhavāhana, he obtained the position of a minister.

තස්මිං කාලෙ කස්සපදසබලො ලොකෙ උප්පජ්ජි. කට්ඨවාහනරාජා ‘‘බුද්ධො කිර ලොකෙ උප්පන්නො’’ති සුත්වා තං පක්කොසාපෙත්වා ආහ – ‘‘තාත, බුද්ධො කිර ලොකෙ උප්පන්නො, ඉමං පච්චන්තනගරං එකප්පහාරෙනෙව උභොහි අම්හෙහි තුච්ඡං කාතුං න සක්කා, ත්වං තාව මජ්ඣිමදෙසං ගන්ත්වා බුද්ධස්ස උප්පන්නභාවං ඤත්වා දසබලං ඉමං නගරං ආනෙහී’’ති පුරිසසහස්සෙන සද්ධිං පෙසෙසි. සො අනුපුබ්බෙන සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා ධම්මකථං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො තත්ථෙව පබ්බජිත්වා වීසති වස්සසහස්සානි සමණධම්මං අකාසි. තෙන සද්ධිං ගතපුරිසා පන සබ්බෙපි නිවත්තිත්වා පුන රඤ්ඤො සන්තිකං ආගතා.

At that time, Kassapa, the one of Ten Powers, arose in the world. King Kaṭṭhavāhana, hearing that "a Buddha has arisen in the world," summoned him and said, "Dear one, it is said that a Buddha has arisen in the world. It is not possible for both of us to empty this border city all at once. You should first go to the Middle Country, learn about the arising of the Buddha, and bring the one of Ten Powers to this city." He sent him off with a thousand men. He gradually approached the Teacher, listened to the Dhamma-discourse, and having gained faith, he went forth right there. For twenty thousand years, he practiced the ascetic's discipline. However, all the men who had gone with him turned back and returned to the king’s presence.

අයං ථෙරො පරිපුණ්ණසීලො කාලං කත්වා එකං බුද්ධන්තරං දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො අම්හාකං දසබලස්ස නිබ්බත්තිතො පුරෙතරමෙව සාවත්ථියං [Pg.257] බ්‍රාහ්මණකුලෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි, මොඝරාජමාණවොතිස්ස නාමං අකංසු. කට්ඨවාහනරාජාපි කස්සපස්ස භගවතො අධිකාරකම්මං කත්වා එකං බුද්ධන්තරං සපරිවාරො දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා අම්හාකං දසබලස්ස නිබ්බත්තිතො පුරෙතරමෙව සාවත්ථියං පුරොහිතගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි, බාවරිමාණවොතිස්ස නාමං අකංසු. සො අපරෙන සමයෙන තයො වෙදෙ උග්ගණ්හිත්වා සොළසන්නං මාණවකසහස්සානං සිප්පං වාචෙන්තො චරති. අථස්ස පසෙනදිකොසලරඤ්ඤො කාලෙ පිතු අච්චයෙන පුරොහිතට්ඨානං අදංසු. තදා අයම්පි මොඝරාජමාණවො බාවරිබ්‍රාහ්මණස්ස සන්තිකෙ සිප්පං ගණ්හාති.

This elder, perfected in virtue, after passing away, wandered among gods and humans for one Buddha-interval. Before the arising of our one of Ten Powers, he was reborn in a brahmin family in Sāvatthī and was named Mogharāja the youth. King Kaṭṭhavāhana, too, after performing a foundational act of merit for the Blessed One Kassapa, wandered among gods and humans with his retinue for one Buddha-interval. Before the arising of our one of Ten Powers, he was reborn in the house of a royal priest in Sāvatthī and was named Bāvari the youth. Later, he mastered the three Vedas and traveled while teaching his craft to sixteen thousand youths. Then, at the time of King Pasenadi of Kosala, after his father's death, he was given the position of royal priest. At that time, this Mogharāja the youth also learned his craft under the brahmin Bāvari.

අථෙකදිවසං බාවරිබ්‍රාහ්මණො රහොගතො අත්තනො සිප්පෙ සාරං ඔලොකෙන්තො සම්පරායිකං සාරං අදිස්වා ‘‘එකං පබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා සම්පරායිකං ගවෙසෙස්සාමී’’ති කොසලරාජානං උපසඞ්කමිත්වා අත්තනො පබ්බජ්ජං අනුජානාපෙසි. සො තෙන අනුඤ්ඤාතො සොළසහි මාණවකසහස්සෙහි පරිවුතො පබ්බජ්ජත්ථාය නික්ඛමි. කොසලරාජාපි තෙන සද්ධිංයෙව එකං අමච්චං කහාපණසහස්සං දත්වා පෙසෙසි – ‘‘යස්මිං ඨානෙ ආචරියො පබ්බජති, තත්‍රස්ස වසනට්ඨානං ගහෙත්වා දෙථා’’ති. බාවරිබ්‍රාහ්මණො ඵාසුකට්ඨානං ඔලොකෙන්තො මජ්ඣිමදෙසතො පටික්කම්ම අස්සකරඤ්ඤො ච මුළ්හකරඤ්ඤො ච සීමන්තරෙ ගොධාවරිතීරෙ අත්තනො වසනට්ඨානං කාරෙසි.

Then one day, the brahmin Bāvari, having gone into solitude and reflecting on the essence of his own craft, saw no essence relating to the future life and thought, "I will go forth into homelessness and seek that which relates to the future life." He approached the king of Kosala and received permission for his going forth. Having been permitted by him, surrounded by sixteen thousand youths, he set out for the purpose of going forth. The king of Kosala also sent a minister along with him, giving him a thousand coins and instructing, "In whatever place the teacher goes forth, establish a dwelling place for him there." Looking for a suitable place, Bāvari, departing from the Middle Country, had his dwelling place made on the bank of the Godhāvari River, on the border between the kingdoms of Assaka and Muḷhaka.

අථෙකො පුරිසො ජටිලානං දස්සනාය ගතො තෙසං සන්තකෙ භූමිට්ඨානෙ තෙහි අනුඤ්ඤාතො අත්තනො වසනට්ඨානං අකාසි. තෙන කතං දිස්වා අපරං කුලසතං ගෙහසතං කාරෙසි. තෙ සබ්බෙපි සන්නිපතිත්වා ‘‘මයං අය්‍යානං සන්තකෙ භූමිභාගෙ වසාම, මුධා වසිතුං න කාරණං, සුඛවාසං වො දස්සාමා’’ති එකෙකො එකෙකං කහාපණං [Pg.258] බාවරිබ්‍රාහ්මණස්ස වසනට්ඨානෙ ඨපෙසි. සබ්බෙහිපි ආභතකහාපණා සතසහස්සමත්තා අහෙසුං. බාවරිබ්‍රාහ්මණො ‘‘කිමත්ථං එතෙ ආභතා’’ති ආහ. සුඛවාසදානත්ථාය, භන්තෙති. සචාහං හිරඤ්ඤසුවණ්ණෙන අත්ථිකො අස්සං, අහං මහන්තං ධනරාසිං පහාය න පබ්බජෙය්‍යං. තුම්හාකං කහාපණෙ ගණ්හිත්වා ගච්ඡථාති. අම්හෙහි අය්‍යස්ස පරිච්චත්තං න පුන ගණ්හාම, අනුසංවච්ඡරං පන එතෙනෙව නියාමෙන ආහරිස්සාම, ඉමෙ ගහෙත්වා අය්‍යො දානං දෙතූති. බ්‍රාහ්මණො අධිවාසෙත්වා කපණද්ධිකවණිබ්බකයාචකානං දානමුඛෙ නිය්‍යාතෙසි. තස්ස අපරාපරං දායකභාවො සකලජම්බුදීපෙ පඤ්ඤායිත්ථ.

Then, a certain man who had gone to see the matted-hair ascetics, with their permission, built his dwelling on a piece of their land. Seeing what he had done, another hundred families had a hundred houses built. They all gathered and said, "We live on a portion of the venerable ones' land. It is not right to dwell here for free; we will provide for your comfortable living." Each placed one coin at Bāvari's dwelling. All the coins brought amounted to about a hundred thousand. Bāvari asked, "For what purpose have these been brought?" "To offer you a comfortable living, venerable sir." "If I were in need of gold and silver, I would not have renounced the world, leaving behind a great heap of wealth. Take your coins and go." "What we have given to you, venerable sir, we will not take back. Moreover, we will bring the same amount every year. Please accept these and give alms." The brahmin consented and directed the coins to be distributed as alms to the poor, wayfarers, beggars, and supplicants. In due course, his renown as a donor became known throughout all of Jambudīpa.

තතො කාලිඞ්ගරට්ඨෙ දුන්නිවිට්ඨෙ නාම ගාමෙ ජූජකබ්‍රාහ්මණස්ස වංසෙ ජාතබ්‍රාහ්මණස්ස බ්‍රාහ්මණී උට්ඨාය සමුට්ඨාය බ්‍රාහ්මණං චොදෙති – ‘‘බාවරී, කිර දානං දෙති, ගන්ත්වා තතො හිරඤ්ඤසුවණ්ණං ආහරා’’ති. සො තාය චොදියමානො සණ්ඨාතුං අසක්කොන්තො බාවරිස්ස සන්තිකං ගච්ඡමානො බාවරිම්හි දානං දත්වා පණ්ණසාලං පවිසිත්වා නිපජ්ජිත්වා දානං අනුස්සරමානෙ ගතො. ගන්ත්වා ච ‘‘දානං මෙ, බ්‍රාහ්මණ, දෙහි, දානං මෙ, බ්‍රාහ්මණ, දෙහී’’ති ආහ. අකාලෙ ත්වං, බ්‍රාහ්මණ, ආගතො, සම්පත්තයාචකානං මෙ දින්නං, ඉදානි කහාපණං නත්ථීති. න මය්හං, බ්‍රාහ්මණ, බහූහි කහාපණෙහි අත්ථො, තව එත්තකං දානං දදන්තස්ස න සක්කා කහාපණෙහි විනා භවිතුං, මය්හං පඤ්ච කහාපණසතානි දෙහීති. බ්‍රාහ්මණ, පඤ්චපි සතානි නත්ථි, පුන දානකාලෙ සම්පත්තෙ ලභිස්සසීති. කිං පනාහං තව දානකාලෙ ආගමිස්සාමීති? බාවරිබ්‍රාහ්මණස්ස පණ්ණසාලද්වාරෙ වාලුකං ථූපං කත්වා සමන්තතො රත්තවණ්ණානි පුප්ඵානි විකිරිත්වා මන්තං ජප්පෙන්තො විය ඔට්ඨෙ චාලෙත්වා චාලෙත්වා ‘‘මුද්ධා ඵලතු සත්තධා’’ති වදති.

Then, in the village named Dunniviṭṭha in the Kāliṅga country, a brahmin woman, born in the lineage of the Jūjaka brahmin, repeatedly urged her brahmin husband: 'Bāvarī, it is said, gives gifts. Go and bring back gold and silver from there.' Unable to endure her urging, he went to Bāvarī. He arrived while Bāvarī, having given his gift, had entered his leaf hut, lain down, and was recollecting the gift. Having approached, he said, 'Give me a gift, brahmin, give me a gift, brahmin.' 'You have come at an inopportune time, brahmin. I have already given to the mendicants who arrived; now I have no coins.' 'Brahmin, I have no need of many coins. For one such as you who gives such gifts, it is not possible to be without coins. Give me five hundred coins.' 'Brahmin, I do not have even five hundred. When the time for giving comes again, you shall receive them.' 'And am I to come at your time of giving?' At the door of Bāvarī’s leaf hut, having made a sand mound and scattered red-colored flowers all around, moving his lips again and again as if muttering a mantra, he said, 'May your head split into seven pieces!'

බාවරිබ්‍රාහ්මණො චින්තෙසි – ‘‘අයං මහාතපො තපචාරං ගණ්හිත්වා චරණබ්‍රාහ්මණකො මය්හං සත්තදිවසමත්ථකෙ ‘සත්තධා මුද්ධා ඵාලතූ’ති වදති, මය්හඤ්ච ඉමස්ස දාතබ්බානි පඤ්ච කහාපණසතානි නත්ථි, එකංසෙන මං එස ඝාතෙස්සතී’’ති. එවං තස්මිං සොකසල්ලසමප්පිතෙ නිපන්නෙ රත්තිභාගසමනන්තරෙ අනන්තරත්තභාවෙ බාවරිස්ස මාතා දෙවතා හුත්වා නිබ්බත්ති. සා පුත්තස්ස සොකසල්ලසමප්පිතභාවං දිස්වා ආගන්ත්වා ආහ – ‘‘තාත[Pg.259], එස මුද්ධං වා මුද්ධඵාලනං වා න ජානාති, ත්වම්පි ලොකෙ බුද්ධානං උප්පන්නභාවං න ජානාසි. සචෙ තෙ සංසයො අත්ථි, සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා පුච්ඡ, සො තෙ එතං කාරණං කථෙස්සතී’’ති. බ්‍රාහ්මණො දෙවතාය කථං සුතකාලතො පට්ඨාය අස්සාසං ලභිත්වා පුනදිවසෙ උට්ඨිතෙ අරුණෙ සබ්බෙව අන්තෙවාසිකෙ පක්කොසිත්වා, ‘‘තාතා, බුද්ධො කිර ලොකෙ උප්පන්නො, තුම්හෙ සීඝං ගන්ත්වා ‘බුද්ධො වා නො වා’ති ඤත්වා ආගන්ත්වා මය්හං ආරොචෙථ, අහං සත්ථු සන්තිකං ගමිස්සාමි. අපිච ඛො පන මය්හං මහල්ලකභාවෙන ජීවිතන්තරායො දුජ්ජානො, තුම්හෙ තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ඉමිනා ච ඉමිනා ච නියාමෙන පඤ්හෙ පුච්ඡථා’’ති මුද්ධඵාලනපඤ්හං නාම අභිසඞ්ඛරිත්වා අදාසි.

The Brahmin Bāvarī thought: 'This great ascetic, a brahmin of potent practice, says to me, 'After seven days, may your head split into seven pieces!' And I do not have the five hundred coins to give him. Surely, he will kill me.' Thus, as he lay afflicted by the dart of sorrow, during the night, Bāvarī's mother was reborn as a deity. Seeing her son afflicted by the dart of grief, she came to him and said: 'My dear son, this man knows neither the head nor the splitting of the head, and you do not know that Buddhas have arisen in the world. If you have any doubt, go to the Teacher and ask him. He will explain this matter to you.' The brahmin, having heard the deity's words, found relief from that moment onward. The next day, at dawn, he summoned all his disciples and said: 'My dears, it is said that a Buddha has arisen in the world. Go quickly, find out whether he is a Buddha or not, and return to inform me. I will then go to the Teacher. However, due to my old age, an obstacle to my life is hard to foresee. You go to him and ask questions in this and that manner.' Having composed the questions known as the 'Head-Splitting Questions,' he gave them.

තතො චින්තෙසි – ‘‘සබ්බෙ ඉමෙ මාණවා පණ්ඩිතා, සත්ථු ධම්මකථං සුත්වා අත්තනො කිච්චෙ මත්ථකං පත්තෙ පුන මය්හං සන්තිකං ආගච්ඡෙය්‍යුං වා නො වා’’ති. අථ අත්තනො භාගිනෙය්‍යස්ස අජිතමාණවස්ස නාම සඤ්ඤං අදාසි – ‘‘ත්වං පන එකන්තෙනෙව මම සන්තිකං ආගන්තුං අරහසි, තයා පටිලද්ධගුණං ආගන්ත්වා මය්හං කථෙය්‍යාසී’’ති. අථ තෙ සොළසසහස්සජටිලා අජිතමාණවං ජෙට්ඨකං කත්වා සොළසහි ජෙට්ඨන්තෙවාසිකෙහි සද්ධිං ‘‘සත්ථාරං පඤ්හං පුච්ඡිස්සාමා’’ති චාරිකං චරන්තා ගතගතට්ඨානෙ, ‘‘අය්‍යා, කහං ගච්ඡථ, කහං ගච්ඡථා’’ති පුච්ඡිතා ‘‘දසබලස්ස සන්තිකං පඤ්හං පුච්ඡිතුං ගච්ඡාමා’’ති කොටිතො පට්ඨාය පරිසං සංකඩ්ඪන්තා අනෙකයොජනසතං මග්ගං ගතා. සත්ථා ‘‘තෙසං ආගමනදිවසෙ අඤ්ඤස්ස ඔකාසො න භවිස්සති, ඉදං ඉමිස්සා පරිසාය අනුච්ඡවිකට්ඨාන’’න්ති ගන්ත්වා පාසාණචෙතියෙ පිට්ඨිපාසාණෙ නිසීදි. සො අජිතමාණවොපි සපරිසො තං පිට්ඨිපාසාණං ආරුය්හ සත්ථු සරීරසම්පත්තිං දිස්වා ‘‘අයං පුරිසො ඉමස්මිං ලොකෙ විවටච්ඡදො බුද්ධො භවිස්සතී’’ති අත්තනො ආචරියෙන පහිතෙ පඤ්හෙ මනසා පුච්ඡන්තොව ගතො.

Then he considered: 'All these young men are wise. Having heard the Teacher's discourse on the Dhamma and attained the pinnacle of their own task, they may or may not return to me.' Then he gave an instruction to his nephew, the young man Ajita by name: 'You, however, must certainly return to me. When you have gained the attainment, you must return and tell me.' Then those sixteen thousand matted-hair ascetics, having made Ajita their leader, together with sixteen senior disciples, set out wandering with the thought, 'We will ask the Teacher questions.' As they traveled from place to place, when asked, 'Venerable sirs, where are you going?', they would reply, 'We are going to ask the Ten-Powered One questions,' and thus gathering a following from the coast onwards, they traveled a path of many hundreds of leagues. The Teacher, thinking, 'On the day of their arrival there will be no opportunity for others; this is a suitable place for this assembly,' went and sat on the stone slab at the Pāsāṇacetiya. Ajita the young man, together with his retinue, also climbed onto that stone slab. Seeing the perfection of the Teacher's body, he thought, 'This man will be a Buddha in this world, with the veil removed.' And he approached, mentally asking the questions sent by his teacher.

තංදිවසං තස්මිං ඨානෙ සම්පත්තපරිසා ද්වාදසයොජනිකා අහොසි. තෙසං සොළසන්නං අන්තෙවාසිකානං අන්තරෙ මොඝරාජමාණවො ‘‘අහං සබ්බෙහි පණ්ඩිතතරො’’ති මානත්ථද්ධො, තස්ස එතදහොසි – ‘‘අයං අජිතමාණවො සබ්බෙසං ජෙට්ඨකො, එතස්ස පඨමතරං මම පඤ්හං පුච්ඡිතුං න යුත්ත’’න්ති[Pg.260]. තස්ස ලජ්ජායන්තො පඨමතරං පඤ්හං අපුච්ඡිත්වා තෙන පුච්ඡිතෙ දුතියො හුත්වා සත්ථාරං පඤ්හං පුච්ඡි. සත්ථා ‘‘මානත්ථද්ධො මොඝරාජමාණවා, න තාවස්ස ඤාණං පරිපාකං ගච්ඡති, අස්ස මානං නිවාරිතුං වට්ටතී’’ති චින්තෙත්වා ආහ – ‘‘තිට්ඨ ත්වං, මොඝරාජ, අඤ්ඤෙ තාව පඤ්හෙ පුච්ඡන්තූ’’ති. සො සත්ථු සන්තිකා අපසාදං ලභිත්වා චින්තෙසි – ‘‘අහං එත්තකං කාලං මයා පණ්ඩිතතරො නාම නත්ථීති විචරාමි, බුද්ධා ච නාම අජානිත්වා න කථෙන්ති. සත්ථාරා මම පුච්ඡාය දොසො දිට්ඨො භවිස්සතී’’ති තුණ්හී අහොසි. සො අට්ඨහි ජනෙහි පටිපාටියා පඤ්හෙ පුච්ඡිතෙ අධිවාසෙතුං අසක්කොන්තො නවමො හුත්වා පුන උට්ඨාසි. පුනපි නං සත්ථා අපසාදෙසි.

On that day, the assembly gathered at that place was twelve yojanas in extent. Among those sixteen disciples, the young man Mogharāja was stiff with the pride that, 'I am wiser than all.' He thought: 'This young man Ajita is the foremost of all; it is not proper for me to ask my question before him.' Being hesitant out of deference, he did not ask his question first, and when Ajita had asked, he became the second to pose a question to the Teacher. The Teacher thought, 'The young man Mogharāja is arrogant; his knowledge has not yet matured. It is fitting to subdue his pride,' and said, 'Wait, Mogharāja, let others ask their questions first.' Having been dismissed by the Teacher, Mogharāja reflected: 'For so long I have gone about thinking there is none wiser than me, but Buddhas do not speak without knowing. The Teacher must have seen some fault in my question,' and he fell silent. When eight others had asked their questions in succession, he, unable to wait any longer, rose again as the ninth. Once more, the Teacher dismissed him.

සො පුනපි තුණ්හී හුත්වා ‘‘සඞ්ඝනවකො දානි භවිතුං න සක්ඛිස්සාමී’’ති පඤ්චදසමො හුත්වා පඤ්හං පුච්ඡි. අථ සත්ථා ඤාණස්ස පරිපාකභාවං ඤත්වා පඤ්හං කථෙසි. සො දෙසනාපරියොසානෙ අත්තනො පරිවාරෙන ජටිලසහස්සෙන සද්ධිං අරහත්තං පාපුණි. ඉමිනාව නියාමෙන සෙසානිපි පන්නරස ජටිලසහස්සානි අරහත්තං පාපුණිංසු. සබ්බෙපි ඉද්ධිමයපත්තචීවරධරා එහිභික්ඛූව අහෙසුං. සෙසජනා පන න කථියන්ති. අයං මොඝරාජත්ථෙරො තතො පට්ඨාය තීහි ලූඛෙහි සමන්නාගතං චීවරං ධාරෙති. එවං පාරායනෙ (සු. නි. 982 ආදයො) වත්ථු සමුට්ඨිතං. සත්ථා පන අපරභාගෙ ජෙතවනෙ නිසින්නො ථෙරෙ පටිපාටියා ඨානන්තරෙසු ඨපෙන්තො මොඝරාජත්ථෙරං ඉමස්මිං සාසනෙ ලූඛචීවරධරානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තො ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං ලූඛචීවරධරානං යදිදං මොඝරාජා’’ති ආහ.

Then, remaining silent again, he thought, 'Now I will not be able to become a new monk,' and asked the question as the fifteenth. Then the Teacher, knowing the maturity of his wisdom, explained the question. At the conclusion of the teaching, he attained arahantship along with his retinue of a thousand matted-hair ascetics. In the same way, the remaining fifteen thousand matted-hair ascetics also attained arahantship. All of them became ehi-bhikkhus, wearing robes and bowls created by psychic power. The rest of the people are not mentioned. From that time onward, this Elder Mogharāja wore a coarse robe. Thus, the account in the Pārāyana (Sutta Nipāta 982ff.) originated. Later, while seated in Jetavana, the Teacher, assigning places in order among the elders, placed the Elder Mogharāja in the foremost position among those in this dispensation who wear coarse robes, declaring: 'Monks, among my monk disciples who wear coarse robes, Mogharāja is the foremost.'

චතුත්ථවග්ගවණ්ණනා.

The Commentary on the Fourth Chapter.

එකචත්තාලීසසුත්තමත්තාය ථෙරපාළියා වණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the forty-one suttas in the Therapāḷi is completed.

14. එතදග්ගවග්ගො

14. The Chapter on the Foremost

(14) 5. පඤ්චමඑතදග්ගවග්ගො

(14) 5. The Fifth Chapter on the Foremost

මහාපජාපතිගොතමීථෙරීවත්ථු

The Story of the Elder Nun Mahāpajāpatī Gotamī

235. ථෙරිපාළියා [Pg.261] පඨමෙ යදිදං මහාපජාපතිගොතමීති මහාපජාපතිගොතමී ථෙරී රත්තඤ්ඤූනං අග්ගාති දස්සෙති.

235. In the first sutta of the Therīpāḷi, the passage beginning 'that is to say, Mahāpajāpatī Gotamī' shows that the elder nun Mahāpajāpatī Gotamī is foremost among those of long standing.

තස්සා පඤ්හකම්මෙ පන අයමනුපුබ්බිකථා – අයං කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හිත්වා අපරෙන සමයෙන සත්ථු ධම්මදෙසනං සුණන්තී සත්ථාරං එකං භික්ඛුනිං රත්තඤ්ඤූනං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සා යාවජීවං දානං දත්වා සීලං රක්ඛිත්වා තතො චුතො දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා පන එකස්මිං බුද්ධන්තරෙ දෙවලොකතො චවිත්වා බාරාණසියං පඤ්චන්නං දාසිසතානං ජෙට්ඨකදාසී හුත්වා නිබ්බත්ති. අථ වස්සූපනායිකසමයෙ පඤ්ච පච්චෙකබුද්ධා නන්දමූලකපබ්භාරතො ඉසිපතනෙ ඔතරිත්වා නගරෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා ඉසිපතනමෙව ගන්ත්වා ‘‘වස්සූපනායිකකුටියා අත්ථාය හත්ථකම්මං යාචිස්සාමා’’ති චින්තෙසුං. කස්මා? වස්සං උපගච්ඡන්තෙන හි නාලකපටිපදං පටිපන්නෙනාපි පඤ්චන්නං ඡදනානං අඤ්ඤතරෙන ඡදනෙන ඡන්නෙ සද්වාරබද්ධෙ සෙනාසනෙ උපගන්තබ්බං. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘න, භික්ඛවෙ, අසෙනාසනිකෙන වස්සං උපගන්තබ්බං, යො උපගච්ඡෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති (මහාව. 204). තස්මා වස්සකාලෙ උපකට්ඨෙ සචෙ සෙනාසනං ලභති, ඉච්චෙතං කුසලං. නො චෙ ලභති, හත්ථකම්මං පරියෙසිත්වාපි කාතබ්බං. හත්ථකම්මං අලභන්තෙන සාමම්පි කාතබ්බං, න ත්වෙව අසෙනාසනිකෙන වස්සං උපගන්තබ්බං. අයමනුධම්මතා. තස්මා තෙ පච්චෙකබුද්ධා ‘‘හත්ථකම්මං යාචිස්සාමා’’ති චීවරං පාරුපිත්වා සායන්හසමයෙ නගරං පවිසිත්වා සෙට්ඨිස්ස ඝරද්වාරෙ අට්ඨංසු. ජෙට්ඨකදාසී කුටං ගහෙත්වා උදකතිත්ථං ගච්ඡන්තී පච්චෙකබුද්ධෙ නගරං පවිසන්තෙ අද්දස. සෙට්ඨි තෙසං ආගතකාරණං සුත්වා ‘‘අම්හාකං ඔකාසො නත්ථි, ගච්ඡන්තූ’’ති ආහ.

Now, regarding her case, this is the sequential account: It is said that during the time of the Buddha Padumuttara, she was reborn in a respectable family in Haṃsavatī. Later, while listening to the Teacher’s teaching, she saw the Teacher place a certain bhikkhunī foremost among those of long standing. Having performed a foundational meritorious act, she aspired to that very position. Throughout her life, she gave alms and observed the moral precepts. After passing away from there, she was reborn in the heavenly realm. Then, during one Buddha-interval, she passed away from the deva world and was reborn in Bārāṇasī as the chief slave woman among five hundred slave women. Then, at the time for entering the rains retreat, five Paccekabuddhas descended from the Nandamūlaka slope to Isipatana. After wandering for alms in the city, they returned to Isipatana and thought, 'We shall request assistance with handiwork for the purpose of a rains retreat dwelling.' Why? Because one who is entering the rains, even one who has undertaken the practice of Nāḷaka, must enter the rains in a dwelling covered by one of the five kinds of roofing and with a secured door. For this has been said: 'Monks, one should not enter the rains retreat without a dwelling. Whoever should enter incurs an offense of wrong-doing.' Therefore, when the time of the rains is near, if one obtains a dwelling, that is good. If one does not obtain it, it should be made even after seeking assistance with handiwork. One who does not obtain assistance with handiwork should make it even by oneself, but one must not enter the rains without a dwelling. This is in accordance with the Dhamma. Therefore, those Paccekabuddhas, thinking, 'We shall request assistance with handiwork,' donned their robes, entered the city in the evening, and stood at the door of the wealthy merchant’s house. The chief slave woman, taking a water pot and going to the water-landing, saw the Paccekabuddhas entering the city. The wealthy merchant, having heard the reason for their arrival, said, 'We have no opportunity; let them go.'

අථ තෙ නගරා නික්ඛන්තෙ ජෙට්ඨකදාසී කුටං ගහෙත්වා පවිසන්තී දිස්වා කුටං ඔතාරෙත්වා වන්දිත්වා ඔනමිත්වා මුඛං උක්ඛිපිත්වා, ‘‘අය්‍යා, නගරං පවිට්ඨමත්තාව නික්ඛන්තා, කිං නු ඛො’’ති පුච්ඡි. වස්සූපනායිකකුටියා හත්ථකම්මං යාචිතුං ආගතම්හාති. ලද්ධං, භන්තෙති? න ලද්ධං උපාසිකෙති. කිං [Pg.262] පනෙසා කුටි ඉස්සරෙහෙව කාතබ්බා, උදාහු දුග්ගතෙහිපි සක්කා කාතුන්ති? යෙන කෙනචි සක්කා කාතුන්ති. සාධු, භන්තෙ, මයං කරිස්සාම, ස්වෙ මය්හං භික්ඛං ගණ්හථාති නිමන්තෙත්වා පුන කුටං ගහෙත්වා ආගමනතිත්ථමග්ගෙ ඨත්වා ආගතාගතා අවසෙසදාසියො ‘‘එත්ථෙව හොථා’’ති වත්වා සබ්බාසං ආගතකාලෙ ආහ – ‘‘අම්මා, කිං නිච්චමෙව පරස්ස දාසිකම්මං කරිස්සථ, උදාහු දාසිභාවතො මුච්චිතුං ඉච්ඡථා’’ති. අජ්ජෙව මුච්චිතුං ඉච්ඡාම, අය්‍යෙති. යදි එවං, මයා පච්චෙකබුද්ධා හත්ථකම්මං අලභන්තා ස්වාතනාය නිමන්තිතා, තුම්හාකං සාමිකෙහි එකදිවසං හත්ථකම්මං දාපෙථාති. තා ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා සායං අටවිතො ආගතකාලෙ සාමිකානං ආරොචෙසුං. තෙ ‘‘සාධූ’’ති ජෙට්ඨකදාසස්ස ගෙහද්වාරෙ සන්නිපතිංසු.

Then, as they were leaving the city, the chief slave woman, who was entering with her water pot, saw them. She lowered the pot, paid respects, bowed down, raised her face, and asked, 'Venerable sirs, you have only just entered the city and are already leaving—what can be the reason?' They replied, 'We came to request assistance with handiwork for a rains retreat dwelling.' 'Was it obtained, venerable sirs?' she asked. 'It was not obtained, lay follower.' 'But must this dwelling be made only by the powerful, or is it possible for even the poor to make it?' 'It is possible for anyone at all to make it.' 'Excellent, venerable sirs, we shall make it. Tomorrow, please accept my alms-food.' Having invited them, she again took up her water pot, stood on the path from the water-landing, and as the remaining slave women arrived one by one, she said, 'Stay right here.' When all had arrived, she said, 'Mothers, will you always do the work of a slave for another, or do you wish to be freed from the state of slavery?' 'We wish to be freed this very day, noble lady,' they replied. 'If so, I have invited the Paccekabuddhas for tomorrow, as they could not obtain assistance with handiwork. Have your husbands give one day of their labor.' They agreed, saying, 'Excellent,' and in the evening, when their husbands returned from the forest, they told them. They also agreed, saying, 'Excellent,' and gathered at the door of the chief male slave's house.

අථ නෙ ජෙට්ඨකදාසී ‘‘ස්වෙ, තාතා, පච්චෙකබුද්ධානං හත්ථකම්මං දෙථා’’ති ආනිසංසං ආචික්ඛිත්වා යෙපි න කාතුකාමා, තෙ ගාළ්හෙන ඔවාදෙන තජ්ජෙත්වා සබ්බෙපි සම්පටිච්ඡාපෙසි. සා පුනදිවසෙ පච්චෙකබුද්ධානං භත්තං දත්වා සබ්බෙසං දාසපුත්තානං සඤ්ඤං අදාසි. තෙ තාවදෙව අරඤ්ඤං පවිසිත්වා දබ්බසම්භාරෙ සමොධානෙත්වා සතං සතං හුත්වා එකෙකං කුටිං චඞ්කමනාදිපරිවාරං කත්වා මඤ්චපීඨපානීය-පරිභොජනීයාදීනි ඨපෙත්වා පච්චෙකබුද්ධානං තෙමාසං තත්ථෙව වසනත්ථාය පටිඤ්ඤං කාරෙත්වා වාරභික්ඛං පට්ඨපෙසුං. යා අත්තනො වාරදිවසෙ න සක්කොති, තස්සා ජෙට්ඨකදාසී සකගෙහතො නීහරිත්වා දෙති. එවං තෙමාසං පටිජග්ගිත්වා ජෙට්ඨකදාසී එකෙකං දාසිං එකෙකං සාටකං සජ්ජාපෙසි, පඤ්ච ථූලසාටකසතානි අහෙසුං. තානි පරිවත්තාපෙත්වා පඤ්චන්නං පච්චෙකබුද්ධානං තිචීවරානි කත්වා අදාසි. පච්චෙකබුද්ධා තාසං පස්සන්තීනංයෙව ආකාසෙන ගන්ධමාදනපබ්බතං අගමංසු.

Then the chief slave woman, explaining the benefits, said to them, 'Tomorrow, dear ones, render service to the Paccekabuddhas.' Even those who were unwilling, she admonished sternly, making them all agree. The next day, after giving food to the Paccekabuddhas, she gave a signal to all the sons of the slaves. They immediately entered the forest, gathered the necessary materials, formed groups of a hundred each, and built for each a hut with a walking path and other appurtenances. They set up beds, seats, drinking water, and water for use. They then had the Paccekabuddhas promise to stay there for the three months and established an offering of almsfood by turns. If any woman was unable to provide on her assigned day, the chief slave woman would bring it from her own house and give it. After attending to them in this way for three months, the chief slave woman had each slave woman prepare a single cloth; there were five hundred coarse cloths. Having had them exchanged, she made the three robes for the five Paccekabuddhas and gave them. While the slave women were watching, the Paccekabuddhas departed for Gandhamādana Mountain through the sky.

තාපි සබ්බා යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිංසු. තාසු ජෙට්ඨිකා තතො චවිත්වා බාරාණසියා අවිදූරෙ පෙසකාරගාමෙ පෙසකාරජෙට්ඨකස්ස ගෙහෙ නිබ්බත්ති. අථෙකදිවසං පදුමවතියා පුත්තා පඤ්චසතා පච්චෙකබුද්ධා බාරාණසිරඤ්ඤා නිමන්තිතා රාජද්වාරං ආගන්ත්වා කඤ්චි ඔලොකෙන්තම්පි අදිස්වා නිවත්තිත්වා නගරද්වාරෙන නික්ඛමිත්වා තං පෙසකාරගාමං [Pg.263] අගමංසු. සා ඉත්ථී පච්චෙකබුද්ධෙ දිස්වා සම්පියායමානා සබ්බෙ වන්දිත්වා භික්ඛං අදාසි. තෙ භත්තකිච්චං කත්වා ගන්ධමාදනමෙව අගමංසු.

They all performed meritorious deeds throughout their lives and were reborn in the heavenly realm. The eldest among them, having passed away from there, was reborn in the household of the chief weaver in a weaver's village not far from Bārāṇasī. One day, the five hundred Paccekabuddhas, sons of Padumavatī, having been invited by the king of Bārāṇasī, arrived at the royal gate. Not seeing anyone even looking at them, they turned back and left the city through the gate, heading to that weaver's village. That woman, upon seeing the Paccekabuddhas, was filled with affection. She paid homage to them all and offered almsfood. After they had finished their meal, they departed for Gandhamādana.

සාපි යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තී අම්හාකං සත්ථු නිබ්බත්තිතො පුරෙතරමෙව දෙවදහනගරෙ මහාසුප්පබුද්ධස්ස ගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි, ගොතමීතිස්සා නාමං අකංසු. මහාමායාය කනිට්ඨභගිනී හොති. මන්තජ්ඣායකා බ්‍රාහ්මණා ලක්ඛණානි පරිග්ගණ්හන්තා ‘‘ඉමාසං ද්වින්නම්පි කුච්ඡියං වසිතදාරකා චක්කවත්තිනො භවිස්සන්තී’’ති බ්‍යාකරිංසු. සුද්ධොදනමහාරාජා වයප්පත්තකාලෙ තා ද්වෙපි මඞ්ගලං කත්වා අත්තනො ඝරං ආනෙසි. අපරභාගෙ අම්හාකං බොධිසත්තො තුසිතපුරා චවිත්වා මහාමායාය දෙවියා කුච්ඡියං පටිසන්ධිං ගණ්හි. මහාමායා තස්ස ජාතදිවසතො සත්තමෙ දිවසෙ කාලං කත්වා තුසිතපුරෙ නිබ්බත්ති. සුද්ධොදනමහාරාජා මහාසත්තස්ස මාතුච්ඡං මහාපජාපතිගොතමිං අග්ගමහෙසිට්ඨානෙ ඨපෙසි. තස්මිං කාලෙ නන්දකුමාරො ජාතො. අයං මහාපජාපති නන්දකුමාරං ධාතීනං දත්වා සයං බොධිසත්තං පරිහරි.

She, too, having performed meritorious deeds throughout her life and wandering among gods and humans, took conception in the household of Mahāsuppabuddha in the city of Devadaha even before the birth of our Teacher. They gave her the name Gotamī. She was the younger sister of Mahāmāyā. The brahmin seers, examining the marks, declared, 'The children dwelling in the wombs of both of these maidens will become universal monarchs.' When King Suddhodana came of age, he performed the marriage ceremony for both of them and brought them to his own home. Later, our Bodhisatta, having passed away from the Tusita heaven, took conception in the womb of Queen Mahāmāyā. Mahāmāyā passed away on the seventh day after his birth and was reborn in the Tusita heaven. King Suddhodana placed the Bodhisatta's maternal aunt, Mahāpajāpatī Gotamī, in the position of chief queen. At that time, Prince Nanda was born. This Mahāpajāpatī, having given Prince Nanda to nurses, herself cared for the Bodhisatta.

අපරෙන සමයෙන බොධිසත්තො මහාභිනික්ඛමනං නික්ඛමිත්වා සබ්බඤ්ඤුතං පත්වා ලොකානුග්ගහං කරොන්තො අනුක්කමෙන කපිලවත්ථුං පත්වා නගරං පිණ්ඩාය පාවිසි. අථස්ස පිතා සුද්ධොදනමහාරාජා අන්තරවීථියංයෙව ධම්මකථං සුත්වා සොතාපන්නො අහොසි. අථ දුතියදිවසෙ නන්දො පබ්බජි, සත්තමෙ දිවසෙ රාහුලො. සත්ථා අපරෙන සමයෙන වෙසාලිං උපනිස්සාය කූටාගාරසාලායං විහරති. තස්මිං සමයෙ සුද්ධොදනමහාරාජා සෙතච්ඡත්තස්ස හෙට්ඨා අරහත්තං සච්ඡිකත්වා පරිනිබ්බායි. තදා මහාපජාපතිගොතමී පබ්බජ්ජාය චිත්තං උප්පාදෙසි. තතො රොහිණීනදීතීරෙ කලහවිවාදසුත්තපරියොසානෙ (සු. නි. 868 ආදයො) නික්ඛමිත්වා පබ්බජිතානං පඤ්චන්නං කුමාරසතානං පාදපරිචාරිකා සබ්බාව එකචිත්තා හුත්වා ‘‘මහාපජාපතියා සන්තිකං ගන්ත්වා සබ්බාව සත්ථු සන්තිකෙ පබ්බජිස්සාමා’’ති මහාපජාපතිං ජෙට්ඨිකං කත්වා සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා පබ්බජිතුකාමා අහෙසුං. අයඤ්ච මහාපජාපති පඨමමෙව එකවාරං සත්ථාරං පබ්බජ්ජං යාචමානා නාලත්ථ, තස්මා කප්පකං පක්කොසාපෙත්වා කෙසෙ ඡින්නාපෙත්වා කාසායානි අච්ඡාදෙත්වා සබ්බා තා සාකියානියො ආදාය වෙසාලිං [Pg.264] ගන්ත්වා ආනන්දත්ථෙරෙන දසබලං යාචාපෙත්වා අට්ඨහි ගරුධම්මෙහි පබ්බජ්ජඤ්ච උපසම්පදඤ්ච අලත්ථ. ඉතරා පන සබ්බාපි එකතොව උපසම්පන්නා අහෙසුං. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරතො පනෙතං වත්ථු පාළියං (චූළව. 402 ආදයො) ආගතමෙව.

At a later time, the Bodhisatta, having undertaken the great renunciation and attained omniscience, while benefiting the world, gradually arrived at Kapilavatthu and entered the city for alms. Then his father, King Suddhodana, hearing a discourse on the Dhamma right in the street, became a stream-enterer. On the second day, Nanda went forth; on the seventh day, Rāhula went forth. At another time, the Teacher was dwelling in the Kūṭāgāra Hall near Vesālī. At that time, King Suddhodana, having realized arahantship under the white parasol, attained Parinibbāna. Then Mahāpajāpatī Gotamī conceived the desire to go forth. Subsequently, at the conclusion of the Kalahavivāda Sutta on the bank of the Rohiṇī River, all the female attendants of the five hundred princes who had already gone forth became of one mind, thinking: 'Let us all go to Mahāpajāpatī and then go forth in the presence of the Teacher.' Making Mahāpajāpatī their leader, they became desirous of going forth in the Teacher's presence. And this Mahāpajāpatī, having once before requested the going forth from the Teacher and not obtained it, therefore summoned a barber, had her hair cut, donned ochre robes, and taking all those Sākyan women, went to Vesālī. Having had the Venerable Ānanda make the request to the one of Ten Powers, she obtained both the going forth and the higher ordination by accepting the eight weighty rules. The other women were all given the higher ordination by the single procedure. This is the summary here; in detail, this story is found in the Pāli Canon.

එවං උපසම්පන්නා පන මහාපජාපති සත්ථාරං උපසඞ්කමිත්වා අභිවාදෙත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි, අථස්සා සත්ථා ධම්මං දෙසෙසි. සා සත්ථු සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. සෙසා පඤ්චසතා භික්ඛුනියො නන්දකොවාදසුත්තපරියොසානෙ (ම. නි. 3.398 ආදයො) අරහත්තං පාපුණිංසු. එවමෙතං වත්ථු සමුට්ඨිතං. අපරභාගෙ සත්ථා ජෙතවනෙ නිසින්නො භික්ඛුනියො ඨානන්තරෙ ඨපෙන්තො මහාපජාපතිං රත්තඤ්ඤූනං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

Thus having received the higher ordination, Mahāpajāpatī approached the Teacher, paid homage to him, and stood to one side. Then the Teacher taught her the Dhamma. She received a meditation subject from the Teacher and attained arahantship. The remaining five hundred bhikkhunīs attained arahantship at the conclusion of the Nandakovāda Sutta. Thus this story arose. Later, the Teacher, seated in Jetavana, while assigning ranks among the bhikkhunīs, placed Mahāpajāpatī foremost among those of long standing.

ඛෙමාථෙරීවත්ථු

The Story of the Therī Khemā

236. දුතියෙ ඛෙමාති එවංනාමිකා භික්ඛුනී. ඉතො පට්ඨාය ච පනස්සා පඤ්හකම්මෙ අයමනුපුබ්බිකථාති අවත්වා සබ්බත්ථ අභිනීහාරං ආදිං කත්වා වත්තබ්බමෙව වක්ඛාම.

236. In the second sutta, the bhikkhunī is named Khemā. From this point on, concerning her case, instead of stating 'this is the sequential discourse,' we will say only what is to be said, beginning in every case with the aspiration.

අතීතෙ කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං අයං පරපරියාපන්නා හුත්වා නිබ්බත්ති. අථෙකදිවසං තස්ස භගවතො අග්ගසාවිකං සුජාතත්ථෙරිං නාම පිණ්ඩාය චරන්තං දිස්වා තයො මොදකෙ දත්වා තංදිවසමෙව අත්තනො කෙසෙ විස්සජ්ජෙත්වා ථෙරියා දානං දත්වා ‘‘අනාගතෙ බුද්ධුප්පාදෙ තුම්හෙ විය මහාපඤ්ඤා භවෙය්‍ය’’න්ති පත්ථනං කත්වා යාවජීවං කුසලකම්මෙසු අප්පමත්තා හුත්වා කප්පසතසහස්සං දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තී කස්සපබුද්ධකාලෙ කිකිස්ස කාසිරඤ්ඤො ගෙහෙ පටිසන්ධිං ගහෙත්වා සත්තන්නං භගිනීනං අබ්භන්තරා හුත්වා වීසතිවස්සසහස්සානි ගෙහෙයෙව කොමාරිබ්‍රහ්මචරියං චරිත්වා තාහි භගිනීහි සද්ධිං දසබලස්ස වසනපරිවෙණං කාරෙත්වා එකං බුද්ධන්තරං දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තී ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ මද්දරට්ඨෙ සාගලනගරෙ රාජකුලෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි, ඛෙමාතිස්සා නාමං අකංසු. තස්සා සරීරවණ්ණො සුවණ්ණරසපිඤ්ජරො විය අහොසි. සා වයප්පත්තා බිම්බිසාරරඤ්ඤො ගෙහං අගමාසි.

In the past, it is said, during the time of the Buddha Padumuttara, she was born in Haṃsavatī as a servant of another. One day, seeing the chief female disciple of that Blessed One, the Therī Sujātā, walking for alms, she gave her three sweet cakes. That very day, having given up her own hair, she gave a gift to the Therī, making the aspiration: "In the future, at the arising of a Buddha, may I be of great wisdom like you." She remained diligent in wholesome deeds throughout her life. After wandering among gods and humans for a hundred thousand aeons, she took rebirth in the household of King Kiki of Kāsi during the time of the Buddha Kassapa. There, she was born among seven sisters and lived a celibate life as a maiden for twenty thousand years in the household itself. Together with her sisters, she had a dwelling-precinct built for the Ten-Powered One. After wandering through one Buddha-interval among gods and humans, she took rebirth in this Buddha-era in the royal family of Sāgala city in the Madda country; they gave her the name Khemā. Her body's complexion was as if sprinkled with liquid gold. When she came of age, she went to the household of King Bimbisāra.

සා [Pg.265] තථාගතෙ රාජගහං උපනිස්සාය වෙළුවනෙ විහරන්තෙ ‘‘සත්ථා කිර රූපෙ දොසං දස්සෙතී’’ති රූපමදමත්තා හුත්වා ‘‘මය්හම්පි රූපෙ දොසං දස්සෙය්‍යා’’ති භයෙන දසබලං දස්සනාය න ගච්ඡති. රාජා චින්තෙසි – ‘‘අහං සත්ථු අග්ගුපට්ඨාකො, මාදිසස්ස ච නාම අරියසාවකස්ස අග්ගමහෙසී දසබලං දස්සනාය න ගච්ඡති, න මෙ එතං රුච්චතී’’ති. සො කවීහි වෙළුවනුය්‍යානස්ස වණ්ණං බන්ධාපෙත්වා ‘‘ඛෙමාය දෙවියා සවනූපචාරෙ ගායථා’’ති ආහ. සා උය්‍යානස්ස වණ්ණං සුත්වා ගන්තුකාමා හුත්වා රාජානං පටිපුච්ඡි. රාජා ‘‘උය්‍යානං ගච්ඡ, සත්ථාරං පන අදිස්වා ආගන්තුං න ලභිස්සසී’’ති ආහ. සා රඤ්ඤො පටිවචනං අදත්වාව මග්ගං පටිපජ්ජි. රාජා තාය සද්ධිං ගච්ඡන්තෙ පුරිසෙ ආහ – ‘‘සචෙ දෙවී උය්‍යානතො නිවත්තමානා දසබලං පස්සති, ඉච්චෙතං කුසලං. සචෙ න පස්සති, රාජාණාය නං දස්සෙථා’’ති. අථ ඛො සා දෙවී දිවසභාගං උය්‍යානෙ චරිත්වා නිවත්තන්තී දසබලං අදිස්වාව ගන්තුං ආරද්ධා. අථ නං රාජපුරිසා අත්තනො අරුචියාව දෙවිං සත්ථු සන්තිකං නයිංසු.

While the Tathāgata was dwelling near Rājagaha in the Bamboo Grove, she, intoxicated with the pride of her beauty, thought, "The Teacher, it is said, points out faults in beauty." Fearing, "He might point out faults in my beauty too," she did not go to see the Ten-Powered One. The king thought: "I am the chief attendant of the Teacher. For the chief queen of a noble disciple such as I to not go to see the Ten-Powered One—this does not please me." He had poets compose verses praising the Bamboo Grove Park and said: "Sing these within earshot of Queen Khemā." Hearing the praise of the park, she desired to go and asked the king. The king said: "Go to the park, but you will not be allowed to return without seeing the Teacher." Without replying to the king, she set out on the path. The king told the men accompanying her: "If the queen, returning from the park, sees the Ten-Powered One, that is good. If she does not see him, by royal command, make her see him." Then, the queen wandered in the park for part of the day and, as she was returning, began to leave without seeing the Ten-Powered One. But the king's men, against her will, led the queen to the presence of the Teacher.

සත්ථා තං ආගච්ඡන්තිං දිස්වා ඉද්ධියා එකං දෙවච්ඡරං නිම්මිනිත්වා තාලවණ්ටං ගහෙත්වා බීජමානං විය අකාසි. ඛෙමා දෙවී තං දිස්වා චින්තෙසි – ‘‘මානම්හි නට්ඨා, එවරූපා නාම දෙවච්ඡරප්පටිභාගා ඉත්ථියො දසබලස්ස අවිදූරෙ තිට්ඨන්ති, අහං එතාසං පරිචාරිකාපි නප්පහොමි, මානමදං හි නිස්සාය පාපචිත්තස්ස වසෙන නට්ඨා’’ති තං නිමිත්තං ගහෙත්වා තමෙව ඉත්ථිං ඔලොකයමානා අට්ඨාසි. අථස්සා පස්සන්තියාව තථාගතස්ස අධිට්ඨානබලෙන සා ඉත්ථී පඨමවයං අතික්කම්ම මජ්ඣිමවයෙ ඨිතා විය මජ්ඣිමවයං අතික්කම්ම පච්ඡිමවයෙ ඨිතා විය ච වලිත්තචා පලිතකෙසා ඛණ්ඩවිරළදන්තා අහොසි. තතො තස්සා පස්සන්තියාව සද්ධිං තාලවණ්ටෙන පරිවත්තිත්වා පරිපති. තතො ඛෙමා පුබ්බහෙතුසම්පන්නත්තා තස්මිං ආරම්මණෙ ආපාථගතෙ එවං චින්තෙසි – ‘‘එවංවිධම්පි නාම සරීරං එවරූපං විපත්තිං පාපුණාති, මය්හම්පි සරීරං එවංගතිකමෙව භවිස්සතී’’ති. අථස්සා එවං චින්තිතක්ඛණෙ සත්ථා ඉමං ධම්මපදෙ ගාථමාහ –

Seeing her approaching, the Teacher, by his psychic power, created a divine nymph and made it seem as if she were holding a palm-leaf fan and fanning him. Queen Khemā, upon seeing her, thought: "I am ruined by pride. Such women, who resemble divine nymphs, stand not far from the Ten-Powered One. I am not even fit to be their attendant. Indeed, relying on the intoxication of pride, I have been ruined by the power of a wicked mind." Taking that image as her focus, she stood there gazing at that very woman. Then, while she was still looking, by the power of the Tathāgata's resolve, that woman passed beyond her first youth and appeared to be in middle age; then passed beyond middle age and appeared to be in her last years—with wrinkled skin, gray hair, and broken and sparse teeth. Then, while Khemā was still watching, she toppled over and fell, together with the palm-leaf fan. Then Khemā, being endowed with past causes, when that object came into her range of perception, reflected thus: "Even a body such as this meets with such ruin. My body, too, will have the same fate." At the very moment she thought thus, the Teacher spoke this verse from the Dhammapada:

‘‘යෙ [Pg.266] රාගරත්තානුපතන්ති සොතං,සයංකතං මක්කටකොව ජාලං;

එතම්පි ඡෙත්වාන වජන්ති ධීරා,අනපෙක්ඛිනො සබ්බදුක්ඛං පහායා’’ති.

Those impassioned with lust fall back into the stream they have made themselves, like a spider into its own web. The wise, having cut this too, go forth, free from longing, abandoning all suffering.

සා ගාථාපරියොසානෙ ඨිතපදෙ ඨිතායෙව සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණි. අගාරමජ්ඣෙ වසන්තෙන නාම අරහත්තං පත්තෙන තංදිවසමෙව පරිනිබ්බායිතබ්බං වා පබ්බජිතබ්බං වා හොති, සා පන අත්තනො ආයුසඞ්ඛාරානං පවත්තනභාවං ඤත්වා ‘‘අත්තනො පබ්බජ්ජං අනුජානාපෙස්සාමී’’ති සත්ථාරං වන්දිත්වා රාජනිවෙසනං ගන්ත්වා රාජානං අනභිවාදෙත්වාව අට්ඨාසි. රාජා ඉඞ්ගිතෙනෙව අඤ්ඤාසි – ‘‘අරියධම්මං පත්තා භවිස්සතී’’ති. අථ නං ආහ – ‘‘දෙවි ගතා නු ඛො සත්ථුදස්සනායා’’ති. මහාරාජ, තුම්හෙහි දිට්ඨදස්සනං පරිත්තං, අහං පන දසබලං සුදිට්ඨමකාසිං, පබ්බජ්ජං මෙ අනුජානාථාති. රාජා ‘‘සාධු, දෙවී’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා සුවණ්ණසිවිකාය භික්ඛුනිඋපස්සයං උපනෙත්වා පබ්බාජෙසි. අථස්සා ‘‘ඛෙමාථෙරී නාම ගිහිභාවෙ ඨත්වා අරහත්තං පත්තා’’ති මහාපඤ්ඤභාවො පාකටො අහොසි. ඉදමෙත්ථ වත්ථු. අථ සත්ථා අපරභාගෙ ජෙතවනෙ නිසින්නො භික්ඛුනියො පටිපාටියා ඨානන්තරෙ ඨපෙන්තො ඛෙමාථෙරිං මහාපඤ්ඤානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

At the conclusion of the verse, while standing in that very spot, she attained arahantship together with the analytical knowledges. For one dwelling in the household who attains arahantship, they must on that very day either attain final Nibbāna or go forth into homelessness. She, however, knowing that her life-formations were to continue, thought, "I will have my going-forth permitted." After paying homage to the Teacher, she went to the king’s residence and stood there without paying homage to the king. The king understood by her gesture alone: "She must have attained the noble Dhamma." Then he said to her, "Queen, did you go to see the Teacher?" "Great King, the sight you have seen is small, but I have seen the Ten-Powered One well. Permit my going-forth." The king replied, "Very well, Queen," and consenting, he had her taken in a golden palanquin to the nuns’ monastery and had her ordained. Then her great wisdom became renowned, for "the Therī Khemā attained arahantship while still in the lay life." This is the story here. Then the Teacher, on a later occasion while seated in Jetavana, when establishing the nuns in their respective ranks, placed the Therī Khemā in the foremost position among those of great wisdom.

උප්පලවණ්ණාථෙරීවත්ථු

The Story of the Therī Uppalavaṇṇā

237. තතියෙ උප්පලවණ්ණාති නීලුප්පලගබ්භසදිසෙනෙව වණ්ණෙන සමන්නාගතත්තා එවංලද්ධනාමා ථෙරී. සා කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හිත්වා අපරභාගෙ මහාජනෙන සද්ධිං සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා ධම්මං සුණන්තී සත්ථාරං එකං භික්ඛුනිං ඉද්ධිමන්තීනං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා සත්තාහං බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස මහාදානං දත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සා යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තී කස්සපබුද්ධකාලෙ බාරාණසිනගරෙ කිකිස්ස කාසිරඤ්ඤො ගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හිත්වා සත්තන්නං භගිනීනං අබ්භන්තරා හුත්වා වීසති වස්සසහස්සානි [Pg.267] බ්‍රහ්මචරියං චරිත්වා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස පරිවෙණං කත්වා දෙවලොකෙ නිබ්බත්තා.

237. In the third Sutta, the Elder Uppalavaṇṇā was so named because she possessed a complexion resembling the inner part of a blue lotus. It is said that in the time of the Buddha Padumuttara, she took conception in a family of good standing in the city of Haṃsavatī. Later, she went with a large crowd to the Teacher to listen to the Dhamma. Seeing the Teacher place a certain bhikkhunī in the foremost position among those with psychic powers, for seven days she gave a great offering to the community of bhikkhus headed by the Buddha and aspired to that same position. After performing meritorious deeds throughout her life and wandering among devas and humans, during the time of the Buddha Kassapa, she took conception in the household of King Kiki of Kāsī in Bārāṇasī. There, being one of seven sisters, she practiced the holy life for twenty thousand years, built a monastery for the community of bhikkhus, and was reborn in the deva world.

තතො චවිත්වා පුන මනුස්සලොකං ආගච්ඡන්තී එකස්මිං ගාමෙ සහත්ථා කම්මං කත්වා ජීවනකට්ඨානෙ නිබ්බත්තා. සා එකදිවසං ඛෙත්තකුටිං ගච්ඡන්තී අන්තරාමග්ගෙ එකස්මිං සරෙ පාතොව පුප්ඵිතං පදුමපුප්ඵං දිස්වා තං සරං ඔරුය්හ තඤ්චෙව පුප්ඵං ලාජපක්ඛිපනත්ථාය පදුමිනියා පත්තඤ්ච ගහෙත්වා කෙදාරෙ සාලිසීසානි ඡින්දිත්වා කුටිකාය නිසින්නා ලාජෙ භජ්ජිත්වා පඤ්ච ලාජසතානි ගණෙසි. තස්මිං ඛණෙ ගන්ධමාදනපබ්බතෙ නිරොධසමාපත්තිතො වුට්ඨිතො එකො පච්චෙකබුද්ධො ආගන්ත්වා තස්සා අවිදූරෙ අට්ඨාසි. සා පච්චෙකබුද්ධං දිස්වා ලාජෙහි සද්ධිං පදුමපුප්ඵං ගහෙත්වා කුටිතො ඔරුය්හ ලාජෙ පච්චෙකබුද්ධස්ස පත්තෙ පක්ඛිපිත්වා පදුමපුප්ඵෙන පත්තං පිධාය අදාසි. අථස්සා පච්චෙකබුද්ධෙ ථොකං ගතෙ එතදහොසි – ‘‘පබ්බජිතා නාම පුප්ඵෙන අනත්ථිකා, අහං පුප්ඵං ගහෙත්වා පිළන්ධිස්සාමී’’ති ගන්ත්වා පච්චෙකබුද්ධස්ස හත්ථතො පුප්ඵං ගහෙත්වා පුන චින්තෙසි – ‘‘සචෙ, අය්‍යො, පුප්ඵෙන අනත්ථිකො අභවිස්ස, පත්තමත්ථකෙ ඨපෙතුං න අදස්ස, අද්ධා අය්‍යස්ස අත්ථො භවිස්සතී’’ති පුන ගන්ත්වා පත්තමත්ථකෙ ඨපෙත්වා පච්චෙකබුද්ධං ඛමාපෙත්වා, ‘‘භන්තෙ, ඉමෙසං මෙ ලාජානං නිස්සන්දෙන ලාජගණනාය පුත්තා අස්සු, පදුමපුප්ඵස්ස නිස්සන්දෙන නිබ්බත්තනිබ්බත්තට්ඨානෙ මෙ පදෙ පදෙ පදුමපුප්ඵං උට්ඨහතූ’’ති පත්ථනං අකාසි. පච්චෙකබුද්ධො තස්සා පස්සන්තියාව ආකාසෙන ගන්ධමාදනපබ්බතං ගන්ත්වා තං පදුමං නන්දමූලකපබ්භාරෙ පච්චෙකබුද්ධානං අක්කමනසොපානසමීපෙ පාදපුඤ්ඡනං කත්වා ඨපෙසි.

Then, after passing away from there, she came again to the human world and was reborn in a certain village, in a station of life where she worked with her own hands. One day, while going to a field hut, she saw a lotus flower that had bloomed early in the morning in a pond along the way. Descending into the pond, she took that flower and a lotus leaf to put roasted rice in. Having cut the heads of rice in the field, she sat in the hut, roasted the grains, and counted five hundred of them. At that moment, a Paccekabuddha who had emerged from the attainment of cessation on Gandhamādana Mountain arrived and stood not far from her. Seeing the Paccekabuddha, she took the roasted grains along with the lotus flower, descended from the hut, placed the roasted grains into the Paccekabuddha’s bowl, covered the bowl with the lotus flower, and gave it. After the Paccekabuddha had gone a short distance, this thought occurred to her: “Renunciants have no need for flowers; I will take the flower and wear it.” After going and taking the flower from the Paccekabuddha’s hand, she thought again: “If the noble one had no need for the flower, he would not have allowed it to be placed on top of the bowl. Surely, the noble one must have a use for it.” Going again, she placed it on top of the bowl, asked the Paccekabuddha for forgiveness, and made this aspiration: “Venerable sir, by the fruit of these roasted grains, may I have sons equal to the number of these grains. By the fruit of this lotus flower, in whatever place I am reborn, may a lotus flower arise at my every step.” While she was still watching, the Paccekabuddha went through the air to Gandhamādana Mountain, and placing that lotus near the flight of steps for the Paccekabuddhas to walk on in the Nandamūlaka mountain cleft, he made it into a foot-wiper.

සාපි තස්ස කම්මස්ස නිස්සන්දෙන දෙවලොකෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි, නිබ්බත්තකාලතො පට්ඨාය චස්සා පදෙ පදෙ මහාපදුමපුප්ඵං උට්ඨාසි. සා තතො චවිත්වා පබ්බතපාදෙ එකස්මිං පදුමස්සරෙ පදුමගබ්භෙ නිබ්බත්ති. තං නිස්සාය එකො තාපසො වසති, සො පාතොව මුඛධොවනත්ථාය සරං ගන්ත්වා තං පුප්ඵං දිස්වා චින්තෙසි – ‘‘ඉදං පුප්ඵං සෙසෙහි මහන්තතරං, සෙසානි ච පුප්ඵිතානි, ඉදං මකුළිතමෙව, භවිතබ්බමෙත්ථ කාරණෙනා’’ති උදකං ඔතරිත්වා තං පුප්ඵං ගණ්හි. තං තෙන ගහිතමත්තමෙව පුප්ඵිතං. තාපසො අන්තොපදුමගබ්භෙ නිපන්නදාරිකං අද්දස. දිට්ඨකාලතො පට්ඨාය ච ධීතුසිනෙහං ලභිත්වා පදුමෙනෙව සද්ධිං පණ්ණසාලං නෙත්වා මඤ්චකෙ නිපජ්ජාපෙසි. අථස්සා [Pg.268] පුඤ්ඤානුභාවෙන අඞ්ගුට්ඨකෙ ඛීරං නිබ්බත්ති. සො තස්මිං පුප්ඵෙ මිලාතෙ අඤ්ඤං නවපුප්ඵං ආහරිත්වා තං නිපජ්ජාපෙසි. අථස්සා ආධාවනවිධාවනෙන කීළිතුං සමත්ථකාලතො පට්ඨාය පදවාරෙ පදවාරෙ පදුමපුප්ඵං උට්ඨාසි, කුඞ්කුමරාසිස්ස වියස්සා සරීරවණ්ණො අහොසි. සා අප්පත්තා දෙවවණ්ණං, අතික්කන්තා මානුසවණ්ණං අහොසි. සා පිතරි ඵලාඵලත්ථාය ගතෙ පණ්ණසාලායං ඔහීයති.

She too, as a result of that kamma, took conception in the deva world, and from the time of her birth, a great lotus flower arose at her every step. Passing away from there, she was born in a lotus womb within a lotus pond at the foot of a mountain. An ascetic lived nearby. One morning, he went to the pond to wash his face and saw that flower. He thought, “This flower is larger than the others, and while the rest are in full bloom, this one is still a bud. There must be a reason for this.” He entered the water and took the flower. The moment he took it, the lotus bloomed. Inside the lotus womb, the ascetic saw a young girl lying there. From the moment he saw her, he felt fatherly affection for her. He took her to his leaf hut along with the lotus and laid her on a bed. By the power of her merit, milk appeared in her thumb. When that lotus wilted, he brought another fresh flower and laid her in it. From the time she was able to run about and play, a lotus flower sprang up at every step she took, and her complexion was like a heap of saffron. She had not attained a divine complexion, but she had surpassed a human complexion. When her father went out to gather fruits and roots, she was left behind in the leaf hut.

අථෙකදිවසං තස්සා වයප්පත්තකාලෙ පිතරි ඵලාඵලත්ථාය ගතෙ එකො වනචරකො තං දිස්වා චින්තෙසි – ‘‘මනුස්සානං නාම එවංවිධං රූපං නත්ථි, වීමංසිස්සාමි න’’න්ති තාපසස්ස ආගමනං උදික්ඛන්තො නිසීදි. සා පිතරි ආගච්ඡන්තෙ පටිපථං ගන්ත්වා තස්ස හත්ථතො කාජකමණ්ඩලුං අග්ගහෙසි, ආගන්ත්වා නිසින්නස්ස චස්ස අත්තනා කරණවත්තං දස්සෙසි. තදා සො වනචරකො මනුස්සභාවං ඤත්වා තාපසං අභිවාදෙත්වා නිසීදි. තාපසො තං වනචරකං වනමූලඵලාඵලෙහි ච පානීයෙන ච නිමන්තෙත්වා, ‘‘භො පුරිස, ඉමස්මිංයෙව ඨානෙ වසිස්සසි, උදාහු ගමිසස්සී’’ති පුච්ඡි. ගමිස්සාමි, භන්තෙ, ඉධ කිං කරිස්සාමීති. ඉදං තයා දිට්ඨකාරණං එත්තො ගන්ත්වා අකථෙතුං සක්ඛිස්සසීති. සචෙ, අය්‍යො, න ඉච්ඡති, කිං කාරණා කථෙස්සාමීති තාපසං වන්දිත්වා පුන ආගමනකාලෙ මග්ගසඤ්ජානනත්ථං සාඛාසඤ්ඤඤ්ච රුක්ඛසඤ්ඤඤ්ච කරොන්තො පක්කාමි.

Then one day, when she had reached maturity and her father had gone to gather fruits and roots, a forest dweller saw her and thought: “Humans do not have such a form. I must investigate her.” He sat down, watching for the ascetic's return. When her father was returning, she went to meet him on the path and took the carrying pole and water pot from his hand. After he returned and sat down, she performed her duties for him. Then the forest dweller, realizing she was human, paid respects to the ascetic and sat down. The ascetic invited the forest dweller with forest roots, fruits, and water, and asked, “Good man, will you stay in this very place, or will you go?” “I will go, venerable sir. What would I do here?” “Having seen this, will you be able to leave and not speak of it?” “If you, noble sir, do not wish it, for what reason would I speak of it?” After paying respects to the ascetic, he left, making signs with branches and trees to recognize the path for his return.

සො බාරාණසිං ගන්ත්වා රාජානං අද්දස, රාජා ‘‘කස්මා ආගතොසී’’ති පුච්ඡි. ‘‘අහං, දෙව, තුම්හාකං වනචරකො පබ්බතපාදෙ අච්ඡරියං ඉත්ථිරතනං දිස්වා ආගතොම්හී’’ති සබ්බං පවත්තිං කථෙසි. සො තස්ස වචනං සුත්වා වෙගෙන පබ්බතපාදං ගන්ත්වා අවිදූරෙ ඨානෙ ඛන්ධාවාරං නිවෙසෙත්වා වනචරකෙන චෙව අඤ්ඤෙහි ච පුරිසෙහි සද්ධිං තාපසස්ස භත්තකිච්චං කත්වා නිසින්නවෙලාය තත්ථ ගන්ත්වා අභිවාදෙත්වා පටිසන්ථාරං කත්වා එකමන්තං නිසීදි. රාජා තාපසස්ස පබ්බජිතපරික්ඛාරභණ්ඩං පාදමූලෙ ඨපෙත්වා, ‘‘භන්තෙ, ඉමස්මිං ඨානෙ කිං කරොම, ගච්ඡාමා’’ති ආහ. ගච්ඡ, මහාරාජාති. ආම, ගච්ඡාමි, භන්තෙ. අය්‍යස්ස පන සමීපෙ විසභාගපරිසා අත්ථීති අස්සුම්හ, අසාරුප්පා එසා පබ්බජිතානං, මයා සද්ධිං ගච්ඡතු, භන්තෙති. මනුස්සානං චිත්තං නාම දුත්තොසයං, කථං බහූනං මජ්ඣෙ වසිස්සතීති[Pg.269]. අම්හාකං රුචිතකාලතො පට්ඨාය සෙසානං ජෙට්ඨකට්ඨානෙ ඨපෙත්වා පටිජග්ගිස්සාමි, භන්තෙති.

Having gone to Bārāṇasī, he saw the king, who asked, 'For what reason have you come?' 'Your Majesty, I am your forest-dweller. Having seen a wondrous jewel of a woman at the foot of the mountain, I have come.' Thus he related the entire matter. Hearing his words, the king went swiftly to the foot of the mountain, and having established a camp in a place not far away, together with the forest-dweller and other men, he attended to the ascetic's meal. When the ascetic was seated, the king went there, paid homage, exchanged friendly greetings, and sat down to one side. The king placed the requisites of a renunciant at the ascetic's feet and said, 'Venerable sir, what shall we do in this place? Let us go.' 'Go, great king.' 'Yes, venerable sir, I shall go. But we have heard that there is an incompatible companion near the noble one. She is unsuitable for renunciants. Let her go with me, venerable sir.' 'The mind of man is indeed hard to satisfy. How will she live in the midst of many?' 'Venerable sir, from a time of my choosing, I will establish her in the highest position over the others and care for her.'

සො රඤ්ඤො කථං සුත්වා දහරකාලෙ ගහිතනාමවසෙනෙව, ‘‘අම්ම, පදුමවතී’’ති ධීතරං පක්කොසි. සා එකවචනෙනෙව පණ්ණසාලතො නික්ඛමිත්වා පිතරං අභිවාදෙත්වා අට්ඨාසි. අථ නං පිතා ආහ – ‘‘ත්වං, අම්ම, වයප්පත්තා, ඉමස්මිං ඨානෙ රඤ්ඤා දිට්ඨකාලතො පට්ඨාය වසිතුං අයුත්තා, රඤ්ඤා සද්ධිං ගච්ඡ, අම්මා’’ති. සා ‘‘සාධු, තාතා’’ති පිතු වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා අභිවාදෙත්වා පරොදමානා අට්ඨාසි. රාජා ‘‘ඉමිස්සා පිතු චිත්තං ගණ්හාමී’’ති තස්මිංයෙව ඨානෙ කහාපණරාසිම්හි ඨපෙත්වා අභිසෙකං අකාසි. අථ නං ගහෙත්වා අත්තනො නගරං ආනෙත්වා ආගතකාලතො පට්ඨාය සෙසඉත්ථියො අනොලොකෙත්වා තාය සද්ධිංයෙව රමති. තා ඉත්ථියො ඉස්සාපකතා තං රඤ්ඤො අන්තරෙ පරිභින්දිතුකාමා එවමාහංසු – ‘‘නායං, මහාරාජ, මනුස්සජාතිකා, කහං නාම තුම්හෙහි මනුස්සානං විචරණට්ඨානෙ පදුමානි උට්ඨහන්තානි දිට්ඨපුබ්බානි, අද්ධා අයං යක්ඛිනී, නීහරථ නං මහාරාජා’’ති. රාජා තාසං කථං සුත්වා තුණ්හී අහොසි.

Hearing the king's words, the ascetic called his daughter by the name given in her youth, saying, 'Dear Padumavatī.' At that single call, she came out of the leaf-hut, paid homage to her father, and stood there. Then her father said to her, 'My child, you have come of age. From the time you were seen by the king, it is not suitable for you to live in this place. Go with the king, my child.' She, accepting her father's words with, 'Very well, father,' paid homage and stood weeping. The king, thinking, 'I shall win her father's heart,' consecrated her right in that place, having set her upon a heap of coins. Then, taking her, he brought her to his own city. From the time of her arrival, he did not look at the other women but delighted only in her. Those women, overcome by jealousy and desiring to cause a rift between her and the king, said this: 'Great king, this one is not of human birth. Where indeed have you ever before seen lotuses springing up in a place where humans tread? Surely, she is a yakkhiṇī. Cast her out, great king!' The king, having heard their words, became silent.

අථස්ස අපරෙන සමයෙන පච්චන්තො කුපිතො. සො ‘‘ගරුගබ්භා පදුමවතී’’ති තං නගරෙ ඨපෙත්වා පච්චන්තං අගමාසි. අථ තා ඉත්ථියො තස්සා උපට්ඨායිකාය ලඤ්ජං දත්වා ‘‘ඉමිස්සා දාරකං ජාතමත්තමෙව අපනෙත්වා එකං දාරුඝටිකං ලොහිතෙන මක්ඛෙත්වා සන්තිකෙ ඨපෙහී’’ති ආහංසු. පදුමවතියාපි නචිරස්සෙව ගබ්භවුට්ඨානං අහොසි. මහාපදුමකුමාරො එකකොව කුච්ඡියං පටිසන්ධිං ගණ්හි. අවසෙසා එකූනපඤ්චසතා දාරකා මහාපදුමකුමාරස්ස මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛමිත්වා නිපන්නකාලෙ සංසෙදජා හුත්වා නිබ්බත්තිංසු. අථස්ස ‘‘න තාවායං සතිං පටිලභතී’’ති ඤත්වා උපට්ඨායිකා එකං දාරුඝටිකං ලොහිතෙන මක්ඛෙත්වා සමීපෙ ඨපෙත්වා තාසං ඉත්ථීනං සඤ්ඤං අදාසි. තා පඤ්චසතාපි ඉත්ථියො එකෙකා එකෙකං දාරකං ගහෙත්වා චුන්දකාරකානං සන්තිකං පෙසෙත්වා කරණ්ඩකෙ ආහරාපෙත්වා [Pg.270] අත්තනා අත්තනා ගහිතදාරකෙ තත්ථ නිපජ්ජාපෙත්වා බහි ලඤ්ඡනං කත්වා ඨපයිංසු.

Then at a later time, his border region rose in revolt. He, thinking, 'Padumavatī is heavy with child,' left her in the city and went to the border region. Then those women, having given a bribe to her attendant, said, 'As soon as her child is born, remove it, smear a block of wood with blood, and place it near her.' Not long after, Padumavatī gave birth. Prince Mahāpaduma alone had been conceived in her womb. The remaining four hundred and ninety-nine boys were spontaneously generated, becoming moisture-born at the time when Prince Mahāpaduma, having emerged from his mother's womb, was laid down. Then, knowing, 'She has not yet regained consciousness,' her attendant smeared a block of wood with blood, placed it nearby, and gave the signal to those women. Those five hundred women, each taking one child, sent for caskets from the turners, and having had them brought, each laid the child she had taken inside, placed a seal on the outside, and set them aside.

පදුමවතීපි ඛො සඤ්ඤං ලභිත්වා තං උපට්ඨායිකං ‘‘කිං විජාතම්හි, අම්මා’’ති පුච්ඡි. සා තං සන්තජ්ජෙත්වා ‘‘කුතො ත්වං දාරකං ලභිස්සසී’’ති වත්වා ‘‘අයං තෙ කුච්ඡිතො නික්ඛන්තදාරකො’’ති ලොහිතමක්ඛිතං දාරුඝටිකං පුරතො ඨපෙසි. සා තං දිස්වා දොමනස්සප්පත්තා ‘‘සීඝං නං ඵාලෙත්වා අපනෙහි, සචෙ කොචි පස්සෙය්‍ය ලජ්ජිතබ්බං භවෙය්‍යා’’ති ආහ. සා තස්සා කථං සුත්වා අත්ථකාමා විය දාරුඝටිකං ඵාලෙත්වා උද්ධනෙ පක්ඛිපි.

Padumavatī, having regained consciousness, asked her attendant, 'Dear one, have I given birth?' The attendant, threatening her, said, 'From where would you get a child?' and saying, 'This is the child that came from your womb,' she placed the blood-smeared block of wood before her. Seeing it, she became distressed and said, 'Quickly split it and remove it. If someone should see it, it would be a cause for shame.' Hearing her words, the attendant, as if desiring her welfare, split the block of wood and threw it onto the hearth.

රාජාපි පච්චන්තතො ආගන්ත්වා නක්ඛත්තං පටිමානෙන්තො බහිනගරෙ ඛන්ධාවාරං බන්ධිත්වා නිසීදි. අථ තා පඤ්චසතා ඉත්ථියො රඤ්ඤො පච්චුග්ගමනං ආගන්ත්වා ආහංසු – ‘‘ත්වං, මහාරාජ, න අම්හාකං සද්දහසි, අම්හෙහි වුත්තං අකාරණං විය හොති. ත්වං මහෙසියා උපට්ඨායිකං පක්කොසාපෙත්වා පටිපුච්ඡ, දාරුඝටිකං තෙ දෙවී විජාතා’’ති. රාජා තං කාරණං න උපපරික්ඛිත්වාව ‘‘අමනුස්සජාතිකා භවිස්සතී’’ති තං ගෙහතො නික්කඩ්ඪි. තස්සා රාජගෙහතො සහ නික්ඛමනෙනෙව පදුමපුප්ඵානි අන්තරධායිංසු, සරීරච්ඡවිපි විවණ්ණා අහොසි. සා එකිකාව අන්තරවීථියා පායාසි. අථ නං එකා වයප්පත්තා මහල්ලිකා ඉත්ථී දිස්වා ධීතුසිනෙහං උප්පාදෙත්වා ‘‘කහං ගච්ඡසි අම්මා’’ති ආහ. ආගන්තුකම්හි, වසනට්ඨානං ඔලොකෙන්තී විචරාමීති. ඉධාගච්ඡ, අම්මාති වසනට්ඨානං දත්වා භොජනං පටියාදෙසි.

The king, having returned from the border region and awaiting the festival, set up a camp outside the city and took up residence. Then those five hundred women came to meet the king on his return and said: 'Great king, you do not believe us; what is said by us seems to be without reason. Have the chief queen’s attendant summoned and question her. Your queen has given birth to a block of wood.' The king, without investigating the matter at all, thinking, 'She must be of non-human birth,' dragged her from the palace. As soon as she departed from the royal residence, the lotus flowers vanished, and her skin's complexion also became discolored. All alone, she went forth along the street. Then a certain aged, elderly woman, seeing her and feeling an affection as for a daughter, asked, 'Where are you going, my child?' 'I am a newcomer, wandering in search of a place to stay.' 'Come here, my child,' the woman said, and giving her a place to stay, she prepared a meal for her.

තස්සා ඉමිනාව නියාමෙන තත්ථ වසමානාය තා පඤ්චසතා ඉත්ථියො එකචිත්තා හුත්වා රාජානං ආහංසු – ‘‘මහාරාජ, තුම්හෙසු යුද්ධං ගතෙසු අම්හෙහි ගඞ්ගාදෙවතාය ‘අම්හාකං දෙවෙ විජිතසඞ්ගාමෙ ආගතෙ බලිකම්මං කත්වා උදකකීළං කරිස්සාමා’ති පත්ථිතං අත්ථි, එතමත්ථං, දෙව, ජානාපෙමා’’ති. රාජා තාසං වචනෙන තුට්ඨො ගඞ්ගායං උදකකීළං කාතුං අගමාසි. තාපි අත්තනා අත්තනා ගහිතං කරණ්ඩකං පටිච්ඡන්නං කත්වා ආදාය නදිං ගන්ත්වා තෙසං කරණ්ඩකානං පටිච්ඡාදනත්ථං පාරුපිත්වා පාරුපිත්වා උදකෙ පතිත්වා කරණ්ඩකෙ විස්සජ්ජෙසුං. තෙපි ඛො කරණ්ඩකා සබ්බෙ සහ ගන්ත්වා හෙට්ඨාසොතෙ පසාරිතජාලම්හි ලග්ගිංසු. තතො උදකකීළං කීළිත්වා රඤ්ඤො [Pg.271] උත්තිණ්ණකාලෙ ජාලං උක්ඛිපන්තා තෙ කරණ්ඩකෙ දිස්වා රඤ්ඤො සන්තිකං ආනයිංසු. රාජා කරණ්ඩකෙ දිස්වා ‘‘කිං, තාතා, කරණ්ඩකෙසූ’’ති ආහ. න ජානාම, දෙවාති. සො තෙ කරණ්ඩකෙ විවරාපෙත්වා ඔලොකෙන්තො පඨමං මහාපදුමකුමාරස්ස කරණ්ඩකං විවරාපෙසි. තෙසං පන සබ්බෙසම්පි කරණ්ඩකෙසු නිපජ්ජාපිතදිවසෙයෙව පුඤ්ඤිද්ධියා අඞ්ගුට්ඨතො ඛීරං නිබ්බත්ති. සක්කො දෙවරාජා තස්ස රඤ්ඤො නික්කඞ්ඛභාවත්ථං අන්තොකරණ්ඩකෙ අක්ඛරානි ලිඛාපෙසි ‘‘ඉමෙ කුමාරා පදුමවතියා කුච්ඡිම්හි නිබ්බත්තා බාරාණසිරඤ්ඤො පුත්තා, අථ නෙ පදුමවතියා සපත්තියො පඤ්චසතා ඉත්ථියො කරණ්ඩකෙසු පක්ඛිපිත්වා උදකෙ ඛිපිංසු, රාජා ඉමං කාරණං ජානාතූ’’ති. කරණ්ඩකෙ විවරිතමත්තෙ රාජා අක්ඛරානි වාචෙත්වා දාරකෙ දිස්වා මහාපදුමකුමාරං උක්ඛිපිත්වා ‘‘වෙගෙන රථෙ යොජෙථ, අස්සෙ කප්පෙථ, අහං අජ්ජ අන්තොනගරං පවිසිත්වා එකච්චානං මාතුගාමානං පියං කරිස්සාමී’’ති පාසාදං ආරුය්හ හත්ථිගීවාය සහස්සභණ්ඩිකං ඨපෙත්වා භෙරිං චරාපෙසි ‘‘යො පදුමවතිං පස්සති, සො ඉමං සහස්සං ගණ්හතූ’’ති.

While she was living there in this same manner, those five hundred women, being of one mind, spoke to the king: 'Great king, when you went to war, we made a vow to the goddess of the Ganges, saying, "When our lord returns victorious from battle, we will make offerings and play in the water." This is our vow, O king; we wish to inform you of this.' Pleased by their words, the king went to the Ganges to play in the water. Each of them, taking a covered basket she had procured, went to the river. To conceal the baskets, they repeatedly covered themselves, entered the water, and released them. All those baskets floated together and were caught in a net that had been spread downstream. Then, after they had played in the water, when the king came ashore, those lifting the net saw the baskets and brought them to the king. Seeing the baskets, the king asked, 'What is in these baskets, my dears?' 'We do not know, Your Majesty.' He had the baskets opened and, while inspecting them, first had the basket of Prince Mahāpaduma opened. Now, in the baskets of all of them, on the very day they were laid down, milk had issued from their thumbs through the power of their merit. Sakka, king of the gods, to dispel the king's doubt, had caused letters to be written inside the baskets: 'These princes were born in Padumavatī’s womb and are the sons of the king of Bārāṇasī. Then Padumavatī’s co-wives, the five hundred women, placed them in baskets and cast them into the water. Let the king know this matter.' As soon as the baskets were opened, the king read the letters and saw the children. Lifting up Prince Mahāpaduma, he said, 'Quickly, yoke the chariots! Saddle the horses! Today, upon entering the city, I will do what is dear to certain women!' Then, ascending the palace, he placed a purse of a thousand on an elephant's neck and had a drum beaten, proclaiming: 'Whoever sees Padumavatī, let them take this thousand!'

තං කථං සුත්වා පදුමවතී මාතුයා සඤ්ඤං අදාසි – ‘‘හත්ථිගීවතො සහස්සං ගණ්හ, අම්මා’’ති. අහං එවරූපං ගණ්හිතුං න විසහාමීති. සා දුතියම්පි තතියම්පි වුත්තෙ, ‘‘කිං වත්වා ගණ්හාමි අම්මා’’ති ආහ. ‘‘මම ධීතා, පදුමවතිං දෙවිං පස්සතී’’ති වත්වා ගණ්හාහීති. සා ‘‘යං වා තං වා හොතූ’’ති ගන්ත්වා සහස්සචඞ්කොටකං ගණ්හි. අථ නං මනුස්සා පුච්ඡිංසු – ‘‘පදුමවතිං දෙවිං පස්සසි, අම්මා’’ති. ‘‘අහං න පස්සාමි, ධීතා කිර මෙ පස්සතී’’ති ආහ. තෙ ‘‘කහං පන සා, අම්මා’’ති වත්වා තාය සද්ධිං ගන්ත්වා පදුමවතිං සඤ්ජානිත්වා පාදෙසු නිපතිංසු. තස්මිං කාලෙ සා ‘‘පදුමවතී දෙවී අය’’න්ති ඤත්වා ‘‘භාරියං වත ඉත්ථියා කම්මං කතං, යා එවංවිධස්ස රඤ්ඤො මහෙසී සමානා එවරූපෙ ඨානෙ නිරාරක්ඛා වසී’’ති ආහ. තෙපි රාජපුරිසා පදුමවතියා නිවෙසනං සෙතසාණීහි පරික්ඛිපාපෙත්වා ද්වාරෙ ආරක්ඛං ඨපෙත්වා රඤ්ඤො ආරොචෙසුං. රාජා සුවණ්ණසිවිකං පෙසෙසි. සා ‘‘අහං එවං න ගමිස්සාමි, මම වසනට්ඨානතො පට්ඨාය යාව රාජගෙහං එත්ථන්තරෙ වරපොත්ථකචිත්තත්ථරණෙ අත්ථරාපෙත්වා උපරි සුවණ්ණතාරකවිචිත්තං චෙලවිතානං බන්ධාපෙත්වා පසාධනත්ථාය [Pg.272] සබ්බාලඞ්කාරෙසු පහිතෙසු පදසාව ගමිස්සාමි, එවං මෙ නාගරා සම්පත්තිං පස්සිස්සන්තී’’ති ආහ. රාජා ‘‘පදුමවතියා යථාරුචිං කරොථා’’ති ආහ. තතො පදුමවතී සබ්බපසාධනං පසාධෙත්වා ‘‘රාජගෙහං ගමිස්සාමී’’ති මග්ගං පටිපජ්ජි. අථස්සා අක්කන්තඅක්කන්තට්ඨානෙ වරපොත්ථකචිත්තත්ථරණානි භින්දිත්වා පදුමපුප්ඵානි උට්ඨහිංසු. සා මහාජනස්ස අත්තනො සම්පත්තිං දස්සෙත්වා රාජනිවෙසනං ආරුය්හ සබ්බෙ චිත්තත්ථරණෙ තස්සා මහල්ලිකාය පොසාවනිකමූලං කත්වා දාපෙසි.

Hearing this, Padumavatī gave her mother a sign: 'Mother, take the thousand from the elephant’s neck.' 'I dare not take such a thing.' When this was said a second and a third time, she asked, 'Mother, what should I say when I take it?' 'Say, "My daughter sees Queen Padumavatī," and then take it.' The old woman, thinking, 'Whatever will be, will be,' went and took the basket with the thousand. Then the people asked her, 'Mother, do you see Queen Padumavatī?' She replied, 'I do not see her, but it is said that my daughter sees her.' They said, 'Then where is she, mother?' and went with her. Recognizing Padumavatī, they fell at her feet. At that moment, knowing 'This is Queen Padumavatī,' they said, 'A grievous deed has indeed been done, that a woman who, being the chief queen of such a king, has dwelt unprotected in such a place!' The king's men then had Padumavatī’s dwelling surrounded with white curtains, placed a guard at the door, and informed the king. The king sent a golden palanquin. She said, 'I will not go in this manner. From my dwelling place all the way to the royal palace, have exquisite figured carpets spread, have a cloth canopy adorned with golden stars hung above, and when all the ornaments for my adornment have been sent, I will go on foot. In this way, the citizens will see my glory.' The king said, 'Do as Padumavatī wishes.' Then Padumavatī, having fully adorned herself, set out on the path to the royal palace. Then, in every place she stepped, lotus flowers sprang up, breaking through the exquisite figured carpets. Displaying her glory to the great crowd, she ascended to the royal palace and had all the figured carpets given to the old woman as payment for having raised her.

රාජාපි ඛො තා පඤ්චසතා ඉත්ථියො පක්කොසාපෙත්වා ‘‘ඉමායො තෙ දෙවි දාසියො කත්වා දෙමී’’ති ආහ. සාධු, මහාරාජ, එතාසං මය්හං දින්නභාවං සකලනගරෙ ජානාපෙහීති. රාජා නගරෙ භෙරිං චරාපෙසි – ‘‘පදුමවතියා දූබ්භිකා පඤ්චසතා ඉත්ථියො එතිස්සා එව දාසියො කත්වා දින්නා’’ති. සා ‘‘තාසං සකලනගරෙන දාසිභාවො සල්ලක්ඛිතො’’ති ඤත්වා ‘‘අහං මම දාසියො භුජිස්සා කාතුං ලභාමි දෙවා’’ති රාජානං පුච්ඡි. තව ඉච්ඡා දෙවීති. එවං සන්තෙ තමෙව භෙරිචාරිකං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘පදුමවතිදෙවියා අත්තනො දාසියො කත්වා දින්නා පඤ්චසතා ඉත්ථියො සබ්බාව භුජිස්සා කතාති පුන භෙරිං චරාපෙථා’’ති ආහ. සා තාසං භුජිස්සභාවෙ කතෙ එකූනානි පඤ්චසත්තපුත්තානි තාසංයෙව හත්ථෙ පොසනත්ථාය දත්වා සයං මහාපදුමකුමාරංයෙව ගණ්හි.

The king also had those five hundred women summoned and said, 'Queen, I give these women to you as your slaves.' 'Very well, great king. Announce throughout the entire city that they have been given to me.' The king had a drum beaten in the city, proclaiming: 'The five hundred women who wronged Padumavatī have been given to her as slaves.' When she knew that their status as slaves was marked by the entire city, she asked the king, 'Your Majesty, may I make my slaves free?' 'As you wish, Queen.' This being so, she had that same drummer summoned and said, 'Have the drum beaten again, proclaiming: "Queen Padumavatī has freed all of the five hundred women who were given to her as slaves."' When their status as freedwomen was established, she gave the four hundred and ninety-nine sons into their hands to be raised, while she herself took only Prince Mahāpaduma.

අථ අපරභාගෙ තෙසං කුමාරානං කීළනවයෙ සම්පත්තෙ රාජා උය්‍යානෙ නානාවිධං කීළනට්ඨානං කාරෙසි. තෙ අත්තනො සොළසවස්සුද්දෙසිකකාලෙ සබ්බෙව එකතො හුත්වා උය්‍යානෙ පදුමසඤ්ඡන්නාය මඞ්ගලපොක්ඛරණියා කීළන්තා නවපදුමානි පුප්ඵිතානි පුරාණපදුමානි ච වණ්ටතො පතන්තානි දිස්වා ‘‘ඉමස්ස තාව අනුපාදින්නකස්ස එවරූපා ජරා පාපුණාති, කිමඞ්ගං පන අම්හාකං සරීරස්ස. ඉදම්පි හි එවංගතිකමෙව භවිස්සතී’’ති ආරම්මණං ගහෙත්වා සබ්බෙව පච්චෙකබොධිඤාණං නිබ්බත්තෙත්වා උට්ඨායුට්ඨාය පදුමකණ්ණිකාසු පල්ලඞ්කෙන නිසීදිංසු.

Then, at a later time, when those princes reached the age for playing, the king had various kinds of playgrounds made in the park. When they were at the age indicated as sixteen years, they all, having come together, were playing in the park in an auspicious pond covered with lotuses. Seeing new lotuses in bloom and old lotuses falling from their stalks, they took it as an object of contemplation, thinking: “Such decay befalls even this unclung-to thing; what then of our own body? Truly, this too will have the same fate.” All of them, having brought forth the knowledge of a Paccekabodhi, rose up and sat cross-legged upon the lotus pericarps.

අථ තෙහි සද්ධිං ආගතා රාජපුරිසා බහුගතං දිවසං ඤත්වා ‘‘අය්‍යපුත්තා තුම්හාකං වෙලං ජානාථා’’ති ආහංසු. තෙ තුණ්හී අහෙසුං. තෙ [Pg.273] පුරිසා ගන්ත්වා රඤ්ඤො ආරොචෙසුං – ‘‘කුමාරා දෙව, පදුමකණ්ණිකාසු නිසින්නා, අම්හෙසු කථෙන්තෙසුපි වචීභෙදං න කරොන්තී’’ති. යථාරුචියා තෙසං නිසීදිතුං දෙථාති. තෙ සබ්බරත්තිං ගහිතාරක්ඛා පදුමකණ්ණිකාසු නිසින්නනියාමෙනෙව අරුණං උට්ඨාපෙසුං. පුරිසා පුනදිවසෙ උපසඞ්කමිත්වා ‘‘දෙවා වෙලං ජානාථා’’ති ආහංසු. න මයං දෙවා, පච්චෙකබුද්ධා නාම මයන්ති. අය්‍යා, තුම්හෙ භාරියං කථං කථෙථ, පච්චෙකබුද්ධා නාම තුම්හාදිසා න හොන්ති, ද්වඞ්ගුලකෙසමස්සුධරා කායෙ පටිමුක්කඅට්ඨපරික්ඛාරා හොන්තීති. තෙ දක්ඛිණහත්ථෙන සීසං පරාමසිංසු. තාවදෙව ගිහිලිඞ්ගං අන්තරධායි, අට්ඨ පරික්ඛාරා කායෙ පටිමුක්කාව අහෙසුං. තතො පස්සන්තස්සෙව මහාජනස්ස ආකාසෙන නන්දමූලකපබ්භාරං අගමංසු.

Then the royal men who had come with them, knowing that much of the day had passed, said, “Young masters, know the time!” They remained silent. Those men went and reported to the king: “Sire, the princes are seated on the lotus pericarps, and even when we speak, they do not break their silence.” The king said, “Let them sit as they please.” They, being guarded all night, brought on the dawn in the very same manner of being seated on the lotus pericarps. On the next day, the men approached and said, “Sirs, know the time!” They replied, “We are not sirs; we are called Paccekabuddhas.” The attendants said, “Sirs, you speak a weighty matter. Those called Paccekabuddhas are not like you; they wear hair and beards two finger-breadths long and have the eight requisites placed upon their bodies.” They then stroked their heads with their right hands. At that very moment, their lay-person’s characteristics vanished, and the eight requisites were placed upon their bodies. Then, as the great crowd watched, they went through the sky to the Nandamūlaka mountain slope.

සාපි ඛො, පදුමවතී දෙවී, ‘‘අහං බහුපුත්තා හුත්වා නිපුත්තා ජාතා’’ති හදයසොකං පත්වා තෙනෙව සොකෙන කාලං කත්වා රාජගහනගරද්වාරගාමකෙ සහත්ථෙන කම්මං කත්වා ජීවනකට්ඨානෙ නිබ්බත්ති. අපරභාගෙ කුලඝරං ගන්ත්වා එකදිවසං සාමිකස්ස ඛෙත්තං යාගුං හරමානා තෙසං අත්තනො පුත්තානං අන්තරෙ අට්ඨ පච්චෙකබුද්ධෙ භික්ඛාචාරවෙලාය ආකාසෙන ගච්ඡන්තෙ දිස්වා සීඝං සීඝං ගන්ත්වා සාමිකස්ස ආරොචෙසි – ‘‘පස්ස, අය්‍ය, පච්චෙකබුද්ධෙ, එතෙ නිමන්තෙත්වා භොජෙස්සාමා’’ති. සො ආහ – ‘‘සමණසකුණා නාමෙතෙ අඤ්ඤත්ථාපි එවං චරන්ති, න එතෙ පච්චෙකබුද්ධා’’ති. තෙ තෙසං කථෙන්තානංයෙව අවිදූරෙ ඨානෙ ඔතරිංසු. සා ඉත්ථී තංදිවසං අත්තනො භත්තඛජ්ජභොජනං තෙසං දත්වා ‘‘ස්වෙපි අට්ඨ ජනා මය්හං භික්ඛං ගණ්හථා’’ති ආහ. සාධු, උපාසිකෙ, තව සක්කාරො එත්තකොව හොතු, ආසනානි ච අට්ඨෙව හොන්තු, අඤ්ඤෙපි බහූ පච්චෙකබුද්ධෙ දිස්වා තව චිත්තං පසාදෙය්‍යාසීති. සා පුනදිවසෙ අට්ඨ ආසනානි පඤ්ඤාපෙත්වා අට්ඨන්නං සක්කාරසම්මානං පටියාදෙත්වා නිසීදි.

Then Queen Padumavatī, thinking, “Though I had many sons, I have now become sonless,” was overcome with sorrow of heart. Dying from that very sorrow, she was reborn in a small village at the gate of the city of Rājagaha, in a station of life where she made a living by the work of her own hands. At a later time, having gone to her husband's home, one day, while carrying gruel to her husband’s field, she saw eight Paccekabuddhas from among her own sons traveling through the sky at the time for the alms-round. Going very quickly, she informed her husband, “Master, look at the Paccekabuddhas! Let us invite and feed them.” He said, “Those are called ascetic-birds; they wander thus in other places too. They are not Paccekabuddhas.” Even as they were speaking, they descended in a place not far away. That day, the woman gave them her own rice and other foods and said, “Tomorrow also, may you eight persons accept my alms-food.” They replied, “It is well, laywoman. Let your offering be just this much, and let the seats be just eight. Seeing other many Paccekabuddhas as well, may you gladden your mind.” The next day, she prepared eight seats, and having arranged offerings and honors for the eight, she sat down.

නිමන්තිතපච්චෙකබුද්ධා සෙසානං සඤ්ඤං අදංසු – ‘‘මාරිසා, අජ්ජ අඤ්ඤත්ථ අගන්ත්වා සබ්බෙව තුම්හාකං මාතු සඞ්ගහං කරොථා’’ති. තෙ තෙසං වචනං සුත්වා සබ්බෙව එකතො ආකාසෙන ආගන්ත්වා මාතු-ගෙහද්වාරෙ පාතුරහෙසුං. සාපි පඨමං ලද්ධසඤ්ඤතාය බහූපි දිස්වා න කම්පිත්ථ, සබ්බෙපි තෙ [Pg.274] ගෙහං පවෙසෙත්වා ආසනෙසු නිසීදාපෙසි. තෙසු පටිපාටියා නිසීදන්තෙසු නවමො අඤ්ඤානි අට්ඨ ආසනානි මාපෙත්වා සයං ධුරාසනෙ නිසීදි. යාව ආසනානි වඩ්ඪන්ති, තාව ගෙහං වඩ්ඪති. එවං තෙසු සබ්බෙසුපි නිසින්නෙසු සා ඉත්ථී අට්ඨන්නං පච්චෙකබුද්ධානං පටියාදිතං සක්කාරං පඤ්චසතානම්පි යාවදත්ථං දත්වා අට්ඨ නීලුප්පලහත්ථකෙ ආහරිත්වා නිමන්තිතපච්චෙකබුද්ධානංයෙව පාදමූලෙ ඨපෙත්වා ආහ – ‘‘මය්හං, භන්තෙ, නිබ්බත්තනිබ්බත්තට්ඨානෙ සරීරවණ්ණො ඉමෙසං නීලුප්පලානං අන්තොගබ්භවණ්ණො විය හොතූ’’ති පත්ථනං අකාසි. පච්චෙකබුද්ධා මාතු අනුමොදනං කත්වා ගන්ධමාදනංයෙව අගමංසු.

The invited Paccekabuddhas gave a sign to the rest, saying, “Sirs, not going elsewhere today, all of you should give support to your mother.” Hearing their words, they all came together through the sky and appeared at their mother’s house-door. She, because of the sign previously received, was not shaken even upon seeing so many. Having led them all into the house, she had them sit on the seats. As they were sitting in order, the ninth one, having created another eight seats, himself sat on the foremost seat. As the seats increased, so the house expanded. Thus, when they were all seated, that woman, having given the offering prepared for the eight Paccekabuddhas to the five hundred also, as much as they desired, brought eight handfuls of blue lotuses. Placing them at the feet of only the invited Paccekabuddhas, she made an aspiration: “Venerable sirs, in my every place of rebirth, may the color of my body be like the color within these blue lotuses.” The Paccekabuddhas, having given their approval to their mother, went to the Gandhamādana mountain itself.

සාපි යාවජීවං කුසලං කත්වා තතො චුතා දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සාවත්ථියං සෙට්ඨිකුලෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි, නීලුප්පලගබ්භසමානවණ්ණතාය චස්සා උප්පලවණ්ණාත්වෙව නාමං අකංසු. අථස්සා වයප්පත්තකාලෙ සකලජම්බුදීපරාජානො ච සෙට්ඨිනො ච සෙට්ඨිස්ස සන්තිකං පහිණිංසු – ‘‘ධීතරං අම්හාකං දෙතූ’’ති. අපහිණන්තො නාම නාහොසි. තතො සෙට්ඨි චින්තෙසි – ‘‘අහං සබ්බෙසං මනං ගහෙතුං න සක්ඛිස්සාමි, උපායං පනෙකං කරිස්සාමී’’ති ධීතරං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘පබ්බජිතුං අම්ම සක්ඛිස්සසී’’ති ආහ. තස්සා පච්ඡිමභවිකත්තා පිතුවචනං සීසෙ ආසිත්තසතපාකතෙලං විය අහොසි, තස්මා පිතරං ‘‘පබ්බජිස්සාමි, තාතා’’ති ආහ. සො තස්සා සක්කාරං කත්වා භික්ඛුනිඋපස්සයං නෙත්වා පබ්බාජෙසි. තස්සා අචිරපබ්බජිතාය එව උපොසථාගාරෙ කාලවාරො පාපුණි. සා දීපං ජාලෙත්වා උපොසථාගාරං සම්මජ්ජිත්වා දීපසිඛාය නිමිත්තං ගණ්හිත්වා පුනප්පුනං ඔලොකයමානා තෙජොකසිණාරම්මණං ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා තදෙව පාදකං කත්වා අරහත්තං පාපුණි. අරහත්තඵලෙන සද්ධිංයෙව ච ඉද්ධිවිකුබ්බනෙ චිණ්ණවසී අහොසි. සා අපරභාගෙ සත්ථු යමකපාටිහාරියකරණදිවසෙ ‘‘අහං, භන්තෙ, පාටිහාරියං කරිස්සාමී’’ති සීහනාදං නදි. සත්ථා ඉදං කාරණං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා ජෙතවනවිහාරෙ නිසින්නො පටිපාටියා භික්ඛුනියො ඨානන්තරෙ ඨපෙන්තො ඉමං ථෙරිං ඉද්ධිමන්තීනං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

She, having done good deeds throughout her life, passed away and was reborn in the heavenly realm. During this Buddha’s dispensation, she took rebirth in a wealthy merchant’s family in Sāvatthī. Due to her complexion resembling the color of a blue lotus bud, they named her Uppalavaṇṇā. When she came of age, kings and wealthy merchants from all over Jambudīpa sent messengers to the merchant, saying, 'Give us your daughter.' There was no one who did not send a request. Then the merchant thought, 'I cannot please everyone, but I will find a way.' He summoned his daughter and said, 'Dear, will you be able to renounce the world?' Due to her being in her final existence, her father’s words were like a hundred-times-refined oil poured on her head. So she replied, 'I will go forth, father.' He honored her, took her to the nuns’ monastery, and had her ordained. Not long after her ordination, it was her turn to tend the Uposatha hall. She lit a lamp, swept the hall, and taking the lamp flame as her meditation object, gazing at it repeatedly, she developed jhāna with the fire kasiṇa as its object. Using that as her foundation, she attained arahantship. Along with the fruit of arahantship, she also gained mastery in psychic feats. Later, on the day the Teacher was to perform the Twin Miracle, she declared, 'Venerable sir, I will perform a miracle!' and roared a lion’s roar. The Teacher, making this the origin of the story, while seated in the Jetavana monastery and systematically assigning ranks to the nuns, placed this elder nun in the foremost position among those with psychic powers.

පටාචාරාථෙරීවත්ථු

The Story of the Elder Paṭācārā

238. චතුත්ථෙ [Pg.275] විනයධරානං යදිදං පටාචාරාති පටාචාරා ථෙරී විනයධරානං අග්ගාති දස්සෙති. සා කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හිත්වා අපරභාගෙ සත්ථු ධම්මදෙසනං සුණන්තී සත්ථාරං එකං භික්ඛුනිං විනයධරානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සා යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා කස්සපබුද්ධකාලෙ කිකිස්ස කාසිරඤ්ඤො ගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හිත්වා සත්තන්නං භගිනීනං අබ්භන්තරා හුත්වා වීසති වස්සසහස්සානි බ්‍රහ්මචරියං චරිත්වා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස පරිවෙණං කත්වා පුන දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා එකං බුද්ධන්තරං සම්පත්තිං අනුභවිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සාවත්ථියං සෙට්ඨිගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි.

238. In the fourth [sutta], with the words 'among those who uphold the Vinaya, that is, Paṭācārā,' it is shown that the Elder Paṭācārā is the foremost among those who uphold the Vinaya. It is said that in the time of Padumuttara Buddha, she took conception in a family of good standing in Haṃsavatī. Later, while listening to the Teacher’s Dhamma discourse, she saw the Teacher establishing a certain bhikkhunī in the foremost position among those who uphold the Vinaya. Having performed a qualifying deed, she aspired to that rank. Having done good deeds throughout her life, and wandering among devas and humans, she took conception in the time of Kassapa Buddha in the house of King Kikī of Kāsī, becoming one of seven sisters. Having observed the holy life for twenty thousand years and having built a monastery for the Saṅgha of bhikkhus, she was reborn again in the deva world, experienced prosperity for one Buddha-interval, and in this Buddha’s dispensation, she took conception in a wealthy merchant’s family in Sāvatthī.

සා අපරභාගෙ වයප්පත්තා අත්තනො ගෙහෙ එකෙන කම්මකාරෙන සද්ධිං සන්ථවං කත්වා අපරභාගෙ අත්තනො සමානජාතිකං කුලං ගච්ඡන්තී කතසන්ථවස්ස පුරිසස්ස සඤ්ඤං අදාසි – ‘‘න ත්වං ස්වෙ පට්ඨාය මං පටිහාරසතෙනපි දට්ඨුං ලභිස්සසි, සචෙ තෙ කම්මං අත්ථි, ඉදානි මං ගණ්හිත්වා ගච්ඡාහී’’ති. සො ‘‘එවං හොතූ’’ති අනුච්ඡවිකං හත්ථසාරං ගහෙත්වා තං ආදාය නගරතො තීණි චත්තාරි යොජනානි පටික්කමිත්වා එකස්මිං ගාමකෙ වාසං කප්පෙසි.

Later, when she came of age, she became intimate with a worker in her own home. Later, as she was to be given to a family of equal standing, she gave a sign to the man with whom she had become intimate: 'From tomorrow, you will not be able to see me, even with a hundred gatekeepers. If there is anything you can do, take me now and go.' He said, 'So be it,' took what was necessary for the journey, and taking her, retreated three or four yojanas from the city and settled in a small village.

අථ අපරභාගෙ තස්සා කුච්ඡියං ගබ්භො පතිට්ඨාසි. සා ගබ්භෙ පරිපක්කෙ ‘‘ඉදං අම්හාකං අනාථට්ඨානං, කුලගෙහං ගච්ඡාම සාමී’’ති ආහ. සො ‘‘අජ්ජ ගච්ඡාම, ස්වෙ ගච්ඡාමා’’ති ගන්තුං අසක්කොන්තො කාලං වීතිනාමෙසි. සා තස්ස කාරණං ඤත්වා ‘‘නායං බාලො මං නෙස්සතී’’ති තස්මිං බහි ගතෙ ‘‘එකිකාව කුලගෙහං ගමිස්සාමී’’ති මග්ගං පටිපජ්ජි. සො ආගන්ත්වා තං ගෙහෙ අපස්සන්තො පටිවිස්සකෙ පුච්ඡිත්වා ‘‘කුලගෙහං ගතා’’ති සුත්වා ‘‘මං නිස්සාය කුලධීතා අනාථා ජාතා’’ති පදානුපදිකං ගන්ත්වා සම්පාපුණි. තස්සා අන්තරාමග්ගෙව ගබ්භවුට්ඨානං අහොසි. තතො ‘‘යස්සත්ථාය මයං ගච්ඡෙය්‍යාම, සො අත්ථො අන්තරාමග්ගෙව නිප්ඵන්නො, ඉදානි ගන්ත්වා කිං කරිස්සාමා’’ති පටිනිවත්තිංසු. පුන තස්සා කුච්ඡියං ගබ්භො පතිට්ඨාසීති පුරිමනයෙනෙව විත්ථාරෙතබ්බං.

Then, later, a child was conceived in her womb. When her pregnancy was full-term, she said, 'Master, this is a place of no refuge for us. Let us go to my family home.' He, unable to go, let the time pass, saying, 'We will go today, we will go tomorrow.' She, knowing his reason, thought, 'This fool will not take me.' When he went out, thinking, 'I will go to my family home by myself,' she set out on the road. When he returned and did not see her at home, he asked the neighbors and, hearing that she had gone to her family home, thought, 'Because of me, this daughter of a good family has become helpless.' He followed her footprints and caught up with her. On the way, her labor began. Then they said, 'The purpose for which we were going has been accomplished on the way. What shall we do by going now?' and they turned back. Again a child was conceived in her womb. This should be elaborated in the same way as before.

අන්තරාමග්ගෙ [Pg.276] පනස්සා ගබ්භවුට්ඨානෙ ජාතමත්තෙයෙව චතූසු දිසාසු මහාමෙඝො උට්ඨහි. සා තං පුරිසං ආහ – ‘‘සාමි, අවෙලාය චතූසු දිසාසු මෙඝො උට්ඨිතො, අත්තනො වසනට්ඨානං කාතුං වායමාහී’’ති. සො ‘‘එවං කරිස්සාමී’’ති දණ්ඩකෙහි කුටිකං කත්වා ‘‘ඡදනත්ථාය තිණං ආහරිස්සාමී’’ති එකස්මිං මහාවම්මිකපාදෙ තිණං ඡින්දති. අථ නං වම්මිකෙ නිපන්නො කණ්හසප්පො පාදෙ ඩංසි, සො තස්මිංයෙව ඨානෙ පතිතො. සාපි ‘‘ඉදානි ආගමිස්සති, ඉදානි ආගමිස්සතී’’ති සබ්බරත්තිං ඛෙපෙත්වා ‘‘අද්ධා මං සො ‘අනාථා එසා’ති මග්ගෙ ඡඩ්ඩෙත්වා ගතො භවිස්සතී’’ති ආලොකෙ සඤ්ජාතෙ පදානුසාරෙන ඔලොකෙන්තී වම්මිකපාදෙ පතිතං දිස්වා ‘‘මං නිස්සාය නට්ඨො පුරිසො’’ති පරිදෙවිත්වා දහරදාරකං පස්සෙනාදාය මහල්ලකං අඞ්ගුලීහි ගාහාපෙත්වා මග්ගෙන ගච්ඡන්තී අන්තරාමග්ගෙ එකං උත්තානනදිං දිස්වා ‘‘ද්වෙපි දාරකෙ එකප්පහාරෙනෙව ආදාය ගන්තුං න සක්ඛිස්සාමී’’ති ජෙට්ඨකං ඔරිමතීරෙ ඨපෙත්වා දහරං පරතීරං නෙත්වා පිලොතිකචුම්බටකෙ නිපජ්ජාපෙත්වා පුන නිවත්තිත්වා ‘‘ඉතරං ගහෙත්වා ගමිස්සාමී’’ති නදිං ඔතරි.

But on the way, at the very moment of her childbirth, a great storm cloud arose in the four directions. She said to the man, 'Master, a storm cloud has arisen untimely in the four directions; strive to make a place of shelter.' He replied, 'I will do so,' and built a hut with sticks. Thinking, 'I will fetch grass for the roofing,' he cut grass at the foot of a large anthill. Then a black cobra lying in the anthill bit him on the foot, and he fell down in that very spot. She, having spent the whole night thinking, 'Now he will come, now he will come,' thought when dawn came, 'Surely he must have thought, "She is helpless," and abandoned me on the road and left.' Following his footprints, she saw him fallen at the foot of the anthill. Wailing, 'The man is lost because of me,' she took the infant on her hip, made the older child hold her fingers, and went along the road. Midway, seeing a swollen river, she thought, 'I cannot take both children across at once.' So she left the elder on the near bank, took the younger to the far bank, laid him on a roll of cloth, and turning back again, thinking, 'I will get the other one and go,' she entered the river.

අථස්සා නදීමජ්ඣං පත්තකාලෙ එකො සෙනො ‘‘මංසපිණ්ඩො අය’’න්ති සඤ්ඤාය දාරකං විජ්ඣිතුං ආගච්ඡති. සා හත්ථං පසාරෙත්වා සෙනං පලාපෙසි. තස්සා තං හත්ථවිකාරං දිස්වා මහල්ලකදාරකො ‘‘මං පක්කොසතී’’ති සඤ්ඤාය නදිං ඔතරිත්වා සොතෙ පතිතො යථාසොතං අගමාසි. සොපි සෙනො තස්සා අසම්පත්තාය එව තං දහරදාරකං ගණ්හිත්වා අගමාසි. සා බලවසොකාභිභූතා අන්තරාමග්ගෙ ඉමං විලාපගීතං ගායන්තී ගච්ඡති –

Then, when she reached the middle of the river, a hawk, perceiving, 'This is a lump of meat,' approached to snatch the child. She stretched out her hand and drove the hawk away. Seeing that gesture of her hand, the elder child, thinking, 'She is calling me,' entered the river, fell into the current, and was carried away by the stream. And that hawk, before she could reach him, seized the young child and flew away. She, overcome by violent grief, went along the road singing this song of lament:

‘‘උභො පුත්තා කාලඞ්කතා, පන්ථෙ මය්හං පතී මතො’’ති.

Both my sons are dead; on the road, my husband died.

සා එවං විලපමානාව සාවත්ථිං පත්වා කුලසභාගං ගන්ත්වාපි සොකවසෙනෙව අත්තනො ගෙහං වවත්ථපෙතුං අසක්කොන්තී ‘‘ඉමස්මිං ඨානෙ එවංවිධං නාම කුලං අත්ථි, කතරං තං ගෙහ’’න්ති පටිපුච්ඡි. ත්වං තං කුලං පටිපුච්ඡිත්වා කිං කරිස්සසි? තෙසං වසනගෙහං වාතප්පහාරෙන පතිතං, තත්ථෙව තෙ සබ්බෙපි ජීවිතක්ඛයං පත්තා, අථ නෙ ඛුද්දකමහල්ලකෙ එකචිතකස්මිංයෙව ඣාපෙන්ති, පස්ස එසා ධූමවට්ටි පඤ්ඤායතීති. සා තං කථං සුත්වාව කිං [Pg.277] තුම්හෙ වදථා’’ති අත්තනො නිවත්ථසාටකං සන්ධාරෙතුං අසක්කොන්තී ජාතනියාමෙනෙව බාහා පග්ගය්හ කන්දමානා ඤාතීනං චිතකට්ඨානං ගන්ත්වා තං විලාපගීතං පරිපුණ්ණං කත්වා පරිදෙවමානා –

Thus lamenting, she reached Sāvatthī. Though she went to her family’s quarter, being overcome by grief, she was unable to identify her own home and asked, 'In this place, there is a family of such-and-such a name; which is their house?' They replied, 'What will you do, having asked about that family? Their dwelling collapsed from the force of the wind, and all of them perished right there. Then they cremated them, the young and the old, on a single pyre. Look, there is the column of smoke appearing.' As soon as she heard those words, she cried, 'What are you saying?' and unable to keep her lower garment fastened, just as she was born, she raised her arms, weeping, and went to her relatives’ cremation ground. Making her song of lament complete, she cried out:

‘‘උභො පුත්තා කාලඞ්කතා, පන්ථෙ මය්හං පතී මතො;

මාතා පිතා ච භාතා ච, එකචිතකස්මිං ඩය්හරෙ’’ති. –

Both my sons are dead; on the road, my husband died. My mother, father, and brother are burning on a single pyre.

ආහ. අඤ්ඤෙන ජනෙන සාටකං දින්නම්පි ඵාලෙත්වා ඵාලෙත්වා ඡඩ්ඩෙති. අථ නං දිට්ඨදිට්ඨට්ඨානෙ මහාජනො පරිවාරෙත්වා චරති. අථස්සා ‘‘අයං පටාචාරං පටපරිහරණං විනා චරතී’’ති පටාචාරාතෙව නාමං අකංසු. යස්මා චස්සා සො නග්ගභාවෙන අලජ්ජීආචාරො පාකටො අහොසි, තස්මා පතිතො ආචාරො අස්සාති පටාචාරාත්වෙව නාමං අකංසු.

Even when a garment was given to her by another person, she would tear it to shreds and cast it aside. Then, wherever she was seen, a great crowd would gather around her and follow her. Then they gave her the name 'Paṭācārā' because 'she wanders (`carati`) without a cloth (`paṭa`).' And because her shameless conduct was manifest through her nakedness, they also gave her the name 'Paṭācārā,' thinking, 'Her conduct (`ācāro`) has fallen (`patito`).'

සා එකදිවසං සත්ථරි මහාජනස්ස ධම්මං දෙසෙන්තෙ විහාරං පවිසිත්වා පරිසපරියන්තෙ අට්ඨාසි. සත්ථා මෙත්තාඵරණෙන ඵරිත්වා ‘‘සතිං පටිලභ, භගිනි, සතිං පටිලභ, භගිනී’’ති ආහ. තස්සා සත්ථු වචනං සුත්වා බලවහිරොත්තප්පං ආගතං, සා තත්ථෙව භූමියං නිසීදි. අවිදූරෙ ඨිතො පුරිසො උත්තරිසාටකං ඛිපිත්වා අදාසි. සා තං නිවාසෙත්වා ධම්මං අස්සොසි. සත්ථා තස්සා චරියවසෙන ඉමා ධම්මපදෙ ගාථා ආහ –

One day, while the Teacher was teaching the Dhamma to a great multitude, she entered the monastery and stood at the edge of the assembly. The Teacher, pervading her with loving-kindness, said, 'Regain your mindfulness, sister! Regain your mindfulness!' Upon hearing the Teacher's words, a strong sense of moral shame and dread arose in her, and she sat down right there on the ground. A man standing nearby threw his upper robe to her. Having put it on, she listened to the Dhamma. The Teacher, in accordance with her disposition, spoke these verses from the Dhammapada:

‘‘න සන්ති පුත්තා තාණාය, න පිතා නාපි බන්ධවා;

අන්තකෙනාධිපන්නස්ස, නත්ථි ඤාතීසු තාණතා.

Sons are no protection, nor a father, nor even relatives. For one who is overcome by the End-maker, there is no protection among kinsmen.

‘‘එතමත්ථවසං ඤත්වා, පණ්ඩිතො සීලසංවුතො;

නිබ්බානගමනං මග්ගං, ඛිප්පමෙව විසොධයෙ’’ති. (ධ. ප. 288-289);

Understanding the significance of this matter, the wise person, restrained by virtue, should quickly clear the path that leads to Nibbāna.

සා ගාථාපරියොසානෙ යථාඨිතාව සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාය සත්ථාරං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා පබ්බජ්ජං යාචි. සත්ථා ‘‘තස්සා භික්ඛුනිඋපස්සයං ගන්ත්වා පබ්බජා’’ති පබ්බජ්ජං සම්පටිච්ඡි. සා පබ්බජිත්වා නචිරස්සෙව අරහත්තං පත්වා බුද්ධවචනං ගණ්හන්තී විනයපිටකෙ චිණ්ණවසී අහොසි. අපරභාගෙ සත්ථා ජෙතවනෙ නිසින්නො භික්ඛුනියො පටිපාටියා ඨානන්තරෙ ඨපෙන්තො පටාචාරං විනයධරානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

At the conclusion of the verses, just as she stood there, she was established in the fruit of stream-entry. Approaching the Teacher and paying homage, she requested to go forth. The Teacher consented to her going forth, telling her, 'Go to the bhikkhunīs' residence and go forth.' Having gone forth, in no long time she attained arahantship. Taking up the word of the Buddha, she became an expert in the Vinaya Piṭaka. On a later occasion, while seated in the Jetavana monastery, the Teacher was appointing the bhikkhunīs to their respective ranks in order, and he placed the Therī Paṭācārā in the foremost position among those who are masters of the Vinaya.

ධම්මදින්නාථෙරීවත්ථු

The Story of the Therī Dhammadinnā

239. පඤ්චමෙ [Pg.278] ධම්මකථිකානන්ති ධම්මකථිකානං භික්ඛුනීනං ධම්මදින්නා අග්ගාති දස්සෙති. සා කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං පරායත්තට්ඨානෙ නිබ්බත්තිත්වා පදුමුත්තරස්ස භගවතො අග්ගසාවකස්ස සුජාතත්ථෙරස්ස අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සා යාවජීවං කුසලං කත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්ති. සබ්බං හෙට්ඨා ඛෙමාථෙරියා අභිනීහාරවසෙනෙව වෙදිතබ්බං. ඵුස්සබුද්ධකාලෙ පනෙසා සත්ථු වෙමාතිකානං තිණ්ණං භාතිකානං දානාධිකාරෙ ඨපිතකම්මිකස්ස ගෙහෙ වසමානා ‘‘එකං දෙහී’’ති වුත්තා ද්වෙ අදාසි. එවං සබ්බං අපරිහාපෙන්තී දත්වා ද්වෙනවුතිකප්පෙ අතික්කම්ම කස්සපබුද්ධකාලෙ කිකිස්ස කාසිරඤ්ඤො ගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හිත්වා සත්තන්නං භගිනීනං අබ්භන්තරා හුත්වා වීසති වස්සසහස්සානි බ්‍රහ්මචරියං චරිත්වා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස වසනපරිවෙණං කාරෙත්වා එකං බුද්ධන්තරං දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තී ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ කුලගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හිත්වා අපරභාගෙ විසාඛසෙට්ඨිනො ගෙහං ගතා. විසාඛසෙට්ඨි නාම බිම්බිසාරස්ස සහායකො රඤ්ඤා සද්ධිං දසබලස්ස පඨමදස්සනං ගන්ත්වා ධම්මං සුත්වා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨිතො, අපරභාගෙ අනාගාමිඵලං සච්ඡාකාසි.

239. In the fifth sutta, the text states, 'Among the Dhamma speakers,' indicating that Dhammadinnā is the foremost among the bhikkhunīs who are speakers of the Dhamma. It is said that during the time of the Buddha Padumuttara, she was born in the city of Haṃsavatī in a dependent state. Having performed a special service for the chief disciple of the Blessed One Padumuttara, the Thera Sujāta, she aspired to that same position. For the rest of her life, she performed wholesome deeds and was reborn in a heavenly realm. The entire account of her aspiration should be understood in the same way as that of the Therī Khemā, as described previously. Then, during the time of the Buddha Phussa, she was living in the house of a steward appointed to oversee the distribution of alms for the Teacher's three step-brothers. When asked, 'Give one,' she gave two. In this way, giving without causing any depletion, she passed through ninety-two aeons. During the time of the Buddha Kassapa, she took conception in the house of King Kikī of Kāsī. Being one of seven sisters, she practiced the holy life for twenty thousand years and had a residence built for the Saṅgha of bhikkhus. After wandering among devas and humans for one Buddha-interval, she took conception in a good family during this present Buddha-era. In a later part of her life, she went to the house of the merchant Visākha. This merchant Visākha was a friend of King Bimbisāra. Together with the king, he went for his first sight of the Ten-Powered One, heard the Dhamma, and was established in the fruit of stream-entry. Later, he realized the fruit of a non-returner.

සො තංදිවසං ඝරං ගන්ත්වා සොපානමත්ථකෙ ඨිතාය ධම්මදින්නාය හත්ථෙ පසාරිතෙ හත්ථං අනාලම්බිත්වාව පාසාදං අභිරුහි. භුඤ්ජමානොපි ‘‘ඉමං දෙථ, ඉමං හරථා’’ති න බ්‍යාහරි. ධම්මදින්නා කටච්ඡුං ගහෙත්වා පරිවිසමානා චින්තෙසි – ‘‘අයං මෙ හත්ථාලම්බකං දෙන්තියාපි හත්ථං න ආලම්බි, භුඤ්ජමානොපි කිඤ්චි න කථෙති, කො නු ඛො මය්හං දොසො’’ති? අථ නං භුත්තාවිං ‘‘කො නු ඛො මෙ, අය්‍ය, දොසො’’ති පුච්ඡි. ධම්මදින්නෙ තුය්හං දොසො නත්ථි, අහං පන අජ්ජ පට්ඨාය සන්ථවවසෙන තුම්හාකං සන්තිකෙ නිසීදිතුං වා ඨාතුං වා ආහරාපෙත්වා ඛාදිතුං වා භුඤ්ජිතුං වා අභබ්බො. ත්වං සචෙ ඉච්ඡසි, ඉමස්මිං ගෙහෙ වස. නො චෙ ඉච්ඡසි, යත්තකෙන තෙ ධනෙන අත්ථො, තං ගණ්හිත්වා කුලඝරං ගච්ඡාහීති. අය්‍යපුත්ත, එවං සන්තෙ අහං තුම්හෙහි ඡඩ්ඩිතඛෙළං වමිතවමනං සීසෙන උක්ඛිපිත්වා න චරිස්සාමි, මය්හං පබ්බජ්ජං අනුජානාථාති. විසාඛො ‘‘සාධු, ධම්මදින්නෙ’’ති රඤ්ඤො ආරොචෙත්වා ධම්මදින්නං සුවණ්ණසිවිකාය භික්ඛුනිඋපස්සයං පබ්බජ්ජත්ථාය පෙසෙසි.

On that day, having gone home, when Dhammadinnā stood at the top of the stairs and stretched out her hands, he ascended the mansion without taking hold of them. Even while eating, he did not say, 'Give this; bring that.' Dhammadinnā, holding a ladle and serving, thought: 'Even when I offer my hand for support, he does not take it, and while eating, he says nothing at all. What could be my fault?' Then, after he had eaten, she asked him, 'What is my fault, sir?' 'Dhammadinnā, there is no fault in you. But from today onwards, on account of intimate association, I am unfit to sit or stand near you, or to have food brought to eat or consume. If you wish, you may stay in this house. If not, take whatever wealth you need and go to your family's home.' 'Sir, in that case, I will not live by carrying on my head the spittle you have discarded and what you have vomited. Grant me permission to be ordained.' Visākha said, 'Very well, Dhammadinnā,' and having informed the king, he sent Dhammadinnā in a golden palanquin to the bhikkhunī monastery for ordination.

සා [Pg.279] පබ්බජිත්වා චින්තෙසි – ‘‘අයං තාව සෙට්ඨි ඝරමජ්ඣෙ ඨිතොව දුක්ඛස්සන්තං අකාසි, පබ්බජ්ජං ලද්ධකාලතො පට්ඨාය පන මයාපි දුක්ඛස්සන්තං කාතුං වට්ටතී’’ති ආචරියුපජ්ඣායානං සන්තිකං ගන්ත්වා, ‘‘අය්‍යෙ, මය්හං ආකිණ්ණට්ඨානෙ චිත්තං න රමති, ගාමකාවාසං ගච්ඡාමී’’ති ආහ. ථෙරියො තස්සා මහාකුලා නික්ඛම්ම පබ්බජිතභාවෙන චිත්තං වාරෙතුං අසක්කොන්තියො තං ගහෙත්වා ගාමකාවාසං අගමංසු. සා අතීතෙ මද්දිතසඞ්ඛාරතාය නචිරස්සෙව සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණි. අථස්සා එතදහොසි – ‘‘මය්හං කිච්චං මත්ථකං පත්තං, ඉධ වසිත්වා කිං කරිස්සාමි, රාජගහමෙව ගච්ඡාමි, තත්‍ර මං නිස්සාය බහු ඤාතිසඞ්ඝො පුඤ්ඤානි කරිස්සතී’’ති ථෙරියො ගහෙත්වා නගරමෙව පච්චාගතා.

Having gone forth, she reflected: 'This merchant, while still living at home, made an end of suffering. Since I have received the going forth, it is fitting for me too to make an end of suffering.' She went to her teachers and preceptors and said, 'Venerable ones, my mind finds no delight in this crowded place; I will go to a village dwelling.' The elder nuns, unable to restrain her mind—as she had left a great family and gone forth—took her and went to a village dwelling. Due to her past cultivated tendencies, she soon attained arahantship together with the analytical knowledges. Then it occurred to her, 'My task is accomplished. What is the use of staying here? I will go to Rājagaha; there, relying on me, a great multitude of relatives will make merit.' Taking the elder nuns, she returned to the city.

විසාඛො තස්සා ආගතභාවං ඤත්වා ‘‘සීඝං ආගතා උක්කණ්ඨිතා නු ඛො භවිස්සතී’’ති සායන්හසමයෙ තස්සා සන්තිකං ගන්ත්වා අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසින්නො ‘‘උක්කණ්ඨිතභාවං පුච්ඡිතුං අයුත්ත’’න්ති පඤ්චක්ඛන්ධාදිවසෙන පඤ්හෙ පුච්ඡි, ධම්මදින්නා ඛග්ගෙන උප්පලනාලං ඡින්දන්තී විය පුච්ඡිතං පුච්ඡිතං විස්සජ්ජෙසි. උපාසකො ධම්මදින්නාථෙරියා ඤාණස්ස සූරභාවං ඤත්වා අත්තනො අධිගතට්ඨානෙ පටිපාටියා තීසු මග්ගෙසු සබ්බාකාරෙන පඤ්හෙ පුච්ඡිත්වා උග්ගහවසෙන අරහත්තමග්ගෙපි පුච්ඡි. ධම්මදින්නාථෙරීපි උපාසකස්ස යාව අනාගාමිඵලාව විසයභාවං ඤත්වා ‘‘ඉදානි අත්තනො විසයං අතික්කමිත්වා ධාවතී’’ති තං නිවත්තෙන්තී ‘‘අච්චසරා, ආවුසො විසාඛ, පඤ්හෙ, නාසක්ඛි පඤ්හානං පරියන්තං ගහෙතුං, නිබ්බානොගධඤ්හි, ආවුසො විසාඛ, බ්‍රහ්මචරියං නිබ්බානපරායණං නිබ්බානපරියොසානං. ආකඞ්ඛමානො ච ත්වං, ආවුසො විසාඛ, භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා එතමත්ථං පුච්ඡෙය්‍යාසි. යථා ච තෙ භගවා බ්‍යාකරොති, තථා නං ධාරෙය්‍යාසී’’ති (ම. නි. 1.466) ආහ.

Knowing that she had arrived, Visākha thought, 'She has come quickly; perhaps she is discontented.' In the evening, he went to her, paid respects, and sat to one side. Thinking it improper to ask about her discontent, he posed questions about the five aggregates and so on. Dhammadinnā answered each question as if cutting a lotus stalk with a sword. The layman, recognizing the sharpness of Dhammadinnā Therī’s wisdom, asked questions systematically about the three paths in every way, according to his attainment, and even inquired about the path to arahantship based on his learning. Dhammadinnā Therī, realizing that the layman's sphere of knowledge extended only to the fruit of non-returning, and that 'now he is running beyond his own territory,' stopped him, saying: 'You have gone too far with your questions, friend Visākha. You were not able to grasp the end of the questions. For the holy life, friend Visākha, is immersed in Nibbāna, has Nibbāna as its destination, and Nibbāna as its final end. If you wish, friend Visākha, you may approach the Blessed One and ask him about this matter. You should remember it as the Blessed One explains it to you.'

විසාඛො සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා සබ්බං පුච්ඡාවිස්සජ්ජනනයං කථෙසි. සත්ථා තස්ස වචනං සුත්වා ‘‘මම ධීතාය අතීතානාගතපච්චුප්පන්නෙසු ඛන්ධෙසු තණ්හා නත්ථී’’ති වත්වා ධම්මපදෙ ඉමං ගාථමාහ –

Visākha went to the Teacher and related the entire exchange of questions and answers. Having heard his words, the Teacher said, 'My daughter has no craving for the past, future, or present aggregates,' and then spoke this verse in the Dhammapada:

‘‘යස්ස පුරෙ ච පච්ඡා ච, මජ්ඣෙ ච නත්ථි කිඤ්චනං;

අකිඤ්චනං අනාදානං, තමහං බ්‍රූමි බ්‍රාහ්මණ’’න්ති. (ධ. ප. 421);

For whom there is nothing before, after, or in between—one who is possessionless and non-grasping—him I call a brahmin.

තතො [Pg.280] ධම්මදින්නාය සාධුකාරං දත්වා විසාඛං උපාසකං එතදවොච – ‘‘පණ්ඩිතා, විසාඛ, ධම්මදින්නා භික්ඛුනී, මහාපඤ්ඤා විසාඛ, ධම්මදින්නා භික්ඛුනී. මං චෙපි ත්වං, විසාඛ, එතමත්ථං පුච්ඡෙය්‍යාසි, අහම්පි තං එවමෙව බ්‍යාකරෙය්‍යං, යථා තං ධම්මදින්නාය භික්ඛුනියා බ්‍යාකතං, එසො චෙවෙතස්ස අත්ථො, එවඤ්ච නං ධාරෙහී’’ති. එවමෙතං වත්ථු සමුට්ඨිතං. අපරභාගෙ සත්ථා ජෙතවනෙ නිසින්නො පටිපාටියා භික්ඛුනියො ඨානන්තරෙ ඨපෙන්තො ඉදමෙව චූළවෙදල්ලං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා ථෙරිං ඉමස්මිං සාසනෙ ධම්මකථිකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

Then, having praised Dhammadinnā, he said to the lay follower Visākha: 'Wise, Visākha, is the nun Dhammadinnā; of great wisdom, Visākha, is the nun Dhammadinnā. If you, Visākha, were to ask me about this matter, I too would answer it exactly as the nun Dhammadinnā has answered. This is indeed its meaning, and so you should remember it.' Thus this story arose. Later on, the Teacher, seated in Jeta's Grove, while assigning ranks to the nuns in order, making this very Cūḷavedalla Sutta the origin of the story, placed the elder nun foremost among the female Dhamma speakers in this Dispensation.

නන්දාථෙරීවත්ථු

The Story of the Elder Nandā

240. ඡට්ඨෙ ඣායීනං යදිදං නන්දාති ඣානාභිරතානං, නන්දා ථෙරී, අග්ගාති දස්සෙති. සා කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලගෙහෙ පටිසන්ධිං ගහෙත්වා අපරභාගෙ සත්ථු ධම්මං සුණන්තී සත්ථාරං එකං භික්ඛුනිං ඣානාභිරතානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සා තතො කප්පසතසහස්සං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා අම්හාකං සත්ථු නිබ්බත්තිතො පුරෙතරමෙව මහාපජාපතිගොතමියා කුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං ගණ්හි, නන්දාතිස්සා නාමං අකංසු. රූපනන්දාතිපි වුච්චති. සා අපරභාගෙ උත්තමරූපභාවෙන ජනපදකල්‍යාණී නාම ජාතා.

240. In the sixth sutta, the passage 'among those who practice jhāna, namely Nandā' shows that the Elder Nandā is foremost among those who delight in jhāna. It is said that in the time of the Buddha Padumuttara, she was reborn in a family in Haṃsavatī. Later, while listening to the Teacher’s Dhamma, she saw the Teacher placing a certain bhikkhunī in the foremost position among those who delight in jhāna. Having performed a deed of aspiration, she resolved to attain that rank. After that, for a hundred thousand aeons, she wandered among devas and humans. Just before the arising of our Teacher, she was conceived in the womb of Mahāpajāpatī Gotamī. They gave her the name Nandā, and she was also called Rūpanandā. Later, because of her extraordinary beauty, she became known as the 'Beauty of the Land'.

සා අම්හාකං දසබලෙ සබ්බඤ්ඤුතං පත්වා අනුපුබ්බෙන කපිලවත්ථුං ආගන්ත්වා නන්දඤ්ච රාහුලඤ්ච පබ්බාජෙත්වා පක්කන්තෙ සුද්ධොදනමහාරාජස්ස පරිනිබ්බුතකාලෙ ‘‘මහාපජාපතිගොතමී ච රාහුලමාතා ච නික්ඛමිත්වා සත්ථු සන්තිකෙ පබ්බජිතා’’ති ඤත්වා ‘‘ඉමාසං පබ්බජිතකාලතො පට්ඨාය මය්හං ඉධ කිං කම්ම’’න්ති මහාපජාපතියා සන්තිකං ගන්ත්වා පබ්බජි. පබ්බජිතදිවසතො පට්ඨාය ‘‘සත්ථා රූපං ගරහතී’’ති සත්ථු උපට්ඨානං න ගච්ඡති, ඔවාදවාරෙ සම්පත්තෙ අඤ්ඤං පෙසෙත්වා ඔවාදං ආහරාපෙති. සත්ථා තස්සා රූපමදමත්තභාවං ඤත්වා ‘‘අත්තනො ඔවාදං අත්තනාව ආගන්ත්වා ගණ්හන්තු, න භික්ඛුනීහි අඤ්ඤා පෙසෙතබ්බා’’ති ආහ. තතො රූපනන්දා අඤ්ඤං මග්ගං අපස්සන්තී අකාමා ඔවාදං අගමාසි.

When our Teacher, the Ten-Powered One, having attained omniscience, gradually came to Kapilavatthu, and having ordained Nanda and Rāhula, had departed, at the time of King Suddhodana’s passing away, she learned that “Mahāpajāpatī Gotamī and Rāhula’s mother have gone forth and been ordained in the presence of the Teacher.” Thinking, “What is my duty here from the time of their ordination onward?” she went to Mahāpajāpatī’s presence and was ordained. From the day of her ordination, thinking “the Teacher disparages beauty,” she did not go to attend upon the Teacher. When the time for instruction came, she sent another to fetch the instruction on her behalf. The Teacher, knowing her intoxication with pride in her beauty, said, “Let them come in person to receive my instruction; bhikkhunīs should not send others.” Then Rūpanandā, seeing no other way, unwillingly went to receive the instruction.

සත්ථා තස්සා චරිතවසෙන ඉද්ධියා එකං ඉත්ථිරූපං නිම්මිනිත්වා තාලවණ්ටං ගහෙත්වා බීජමානං විය අකාසි. රූපනන්දා තං දිස්වා චින්තෙසි – ‘‘අහං අකාරණෙනෙව පමත්තා හුත්වා නාගච්ඡාමි, එවරූපාපි ඉත්ථියො සත්ථු සන්තිකෙ [Pg.281] විස්සත්ථා චරන්ති. මම රූපං එතාසං රූපස්ස කලං නාග්ඝති සොළසිං, අජානිත්වාව එත්තකං කාලං න ආගතම්හී’’ති තමෙව ඉත්ථිනිමිත්තං ගණ්හිත්වා ඔලොකෙන්තී අට්ඨාසි. සත්ථා තස්සා පුබ්බහෙතුසම්පන්නතාය ‘‘අට්ඨීනං නගරං කත’’න්ති (ධ. ප. 150) ධම්මපදෙ ගාථං වත්වා –

The Teacher, in accordance with her disposition, created a single female form with his psychic power, holding a palm-leaf fan as if fanning. Seeing this, Rūpanandā thought: “I, for no reason, have been negligent and did not come. Even women such as this move about freely near the Teacher. My beauty is not worth a sixteenth part of their beauty. Unknowingly, I have not come for so long.” She stood there, gazing at that female apparition. The Teacher, recognizing her accumulated past merit, spoke the verse from the Dhammapada: “This city is made of bones,”

‘‘චරං වා යදි වා තිට්ඨං, නිසින්නො උද වා සය’’න්ති. (සු. නි. 195) –

“Whether walking or standing, sitting or lying down.”

සුත්තං අභාසි. සා තස්මිංයෙව රූපෙ ඛයවයං පට්ඨපෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. ඉමස්මිං ඨානෙ ඉදං වත්ථු හෙට්ඨා ඛෙමාථෙරියා වත්ථුනා සදිසමෙවාති න විත්ථාරිතං. තතො පට්ඨාය, රූපනන්දා, ඣානාභිරතානං අන්තරෙ ධුරප්පත්තා අහොසි. සත්ථා අපරභාගෙ ජෙතවනෙ නිසින්නො පටිපාටියා භික්ඛුනියො ඨානන්තරෙ ඨපෙන්තො නන්දාථෙරිං ඣායීනං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

He spoke the discourse. She, having established the contemplation of arising and passing away on that very form, attained arahantship. In this instance, this story is similar to the one concerning the Elder Khemā below, and thus is not elaborated upon. From then on, Rūpanandā became foremost among those who delight in jhāna. Later, while seated in Jetavana, the Teacher, assigning positions to the bhikkhunīs in order, placed the Elder Nandā in the foremost position among those who practice jhāna.

සොණාථෙරීවත්ථු

The Story of the Elder Soṇā

241. සත්තමෙ ආරද්ධවීරියානන්ති පග්ගහිතපරිපුණ්ණවීරියානං සොණා අග්ගාති දස්සෙති. අයං කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතීනගරෙ කුලගෙහෙ පටිසන්ධිං ගහෙත්වා අපරභාගෙ ධම්මං සුණන්තී සත්ථාරං එකං භික්ඛුනිං ආරද්ධවීරියානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සා කප්පසතසහස්සං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සාවත්ථියං කුලගෙහෙ පටිසන්ධිං ගහෙත්වා අපරභාගෙ ඝරාවාසෙ වුත්ථා බහූ පුත්තධීතරො ලභිත්වා සබ්බෙපි විසුං විසුං ඝරාවාසෙ පතිට්ඨාපෙසි. තෙ තතො පට්ඨාය ‘‘අයං අම්හාකං කිං කරිස්සතී’’ති තං අත්තනො සන්තිකං ආගතං ‘‘මාතා’’ති සඤ්ඤම්පි න කරිංසු. බහුපුත්තිකසොණා තෙසං අත්තනි අගාරවභාවං ඤත්වා ‘‘ඝරාවාසෙන කිං කරිස්සාමී’’ති නික්ඛමිත්වා පබ්බජි. අථ නං භික්ඛුනියො ‘‘අයං වත්තං න ජානාති, අයුත්තං කරොතී’’ති දණ්ඩකම්මං කරොන්ති. පුත්තධීතරො තං දණ්ඩකම්මං ආහරන්තිං දිස්වා ‘‘අයං යාවජ්ජදිවසා සික්ඛාමත්තම්පි න ජානාතී’’ති දිට්ඨදිට්ඨට්ඨානෙ උප්පණ්ඩෙසුං. සා තෙසං වචනං සුත්වා උප්පන්නසංවෙගා ‘‘අත්තනො ගතිවිසොධනං කාතුං වට්ටතී’’ති නිසින්නට්ඨානෙපි ඨිතට්ඨානෙපි [Pg.282] ද්වත්තිංසාකාරං සජ්ඣායති. සා යථෙව පුබ්බෙ බහුපුත්තිකසොණත්ථෙරීති පඤ්ඤායිත්ථ, එවං පච්ඡා ආරද්ධවීරියසොණත්ථෙරීති පාකටා ජාතා.

241. In the seventh, by the words ‘of aroused energy,’ he shows that the Elder Soṇā is foremost among those with fully exerted energy. It is said that in the time of the Buddha Padumuttara, she was reborn in a family in the city of Haṃsavatī. Later, while listening to the Dhamma, she saw the Teacher appointing a certain bhikkhunī as foremost among those with aroused energy. She performed foundational meritorious deeds and aspired to that position. She wandered among devas and humans for a hundred thousand aeons, and in this Buddha’s dispensation, she was reborn in a family in Sāvatthī. Later, having lived the household life, she bore many sons and daughters, all of whom she established in separate households. From then on, they thought, “What can this old woman do for us?” and when she came to them, they did not even acknowledge her as “mother.” Soṇā, mother of many children, perceiving their disrespect, thought, “What is the use of household life to me?” and went forth. Then the bhikkhunīs, thinking, “She does not know the proper conduct, she acts improperly,” imposed disciplinary actions on her. Her sons and daughters, seeing her being subjected to disciplinary actions, ridiculed her wherever they saw her, saying, “To this day, she does not even know the basics of the training.” Hearing their words, she was struck with a sense of spiritual urgency and thought, “It is right to purify my own future destiny.” Whether sitting or standing, she recited the thirty-two parts of the body. Just as she was formerly known as the Elder Soṇā, mother of many children, she later became renowned as the Elder Soṇā of Aroused Energy.

අථෙකදිවසං භික්ඛුනියො විහාරං ගච්ඡන්තියො ‘‘භික්ඛුනිසඞ්ඝස්ස උදකං තාපෙය්‍යාසි, සොණෙ’’ති වත්වා අගමංසු. සාපි උදකතාපනතො පුරෙතරමෙව අග්ගිසාලාය චඞ්කමිත්වා චඞ්කමිත්වා ද්වත්තිංසාකාරං සජ්ඣායන්තී විපස්සනං වඩ්ඪෙසි. සත්ථා ගන්ධකුටියං නිසින්නොව ඉමං ඔභාසගාථං අභාසි –

Then one day, as the bhikkhunīs were going to the monastery, they said, “Soṇā, heat water for the community of bhikkhunīs,” and then left. She, even before heating the water, practiced walking meditation in the fire hall, reciting the thirty-two parts of the body, and developed insight. The Teacher, seated in the perfumed chamber, spoke this verse of illumination:

‘‘යො ච වස්සසතං ජීවෙ, අපස්සං ධම්මමුත්තමං;

එකාහං ජීවිතං සෙය්‍යො, පස්සතො ධම්මමුත්තම’’න්ති. (ධ. ප. 115);

“And should one live a hundred years, not seeing the supreme Dhamma; better is a life of a single day, for one who sees the supreme Dhamma.”

සා ගාථාපරියොසානෙ අරහත්තං පත්වා චින්තෙසි – ‘‘අහං අරහත්තං පත්තා, ආගන්තුකජනො ච අනුපධාරෙත්වාව මයි අවඤ්ඤාය කිඤ්චි වත්වා බහුං අපුඤ්ඤම්පි පසවෙය්‍ය, තස්මා සංලක්ඛණකාරණං කාතුං වට්ටතී’’ති. සා උදකභාජනං උද්ධනං ආරොපෙත්වා හෙට්ඨා අග්ගිං න අකාසි. භික්ඛුනියො ආගන්ත්වා උද්ධනං ඔලොකෙන්තියො අග්ගිං අදිස්වා ‘‘ඉමං මහල්ලිකං ‘භික්ඛුනිසඞ්ඝස්ස උදකං තාපෙහී’ති අවොචුම්හ, අජ්ජාපි උද්ධනෙ අග්ගිම්පි න කරොතී’’ති ආහංසු. අය්‍යෙ, කිං තුම්හාකං අග්ගිනා, උණ්හොදකෙන න්හායිතුකාමා භාජනතො උදකං ගහෙත්වා න්හායථාති? තාපි ‘‘භවිස්සති එත්ථ කාරණ’’න්ති ගන්ත්වා උදකෙ හත්ථං ඔතාරෙත්වා උණ්හභාවං ඤත්වා එකකුටං ආහරිත්වා උදකං ගණ්හන්ති, ගහිතගහිතට්ඨානං පරිපූරති. තදා සබ්බාව තස්සා අරහත්තෙ ඨිතභාවං ඤත්වා දහරතරා තාව පඤ්චපතිට්ඨිතෙන පාදෙසු පතිත්වා ‘‘මයං, අය්‍යෙ, එත්තකං කාලං තුම්හෙ අනුපධාරෙත්වා විහෙඨෙත්වා විහෙඨෙත්වා කථයිම්හ, ඛමථ නො’’ති ඛමාපෙසුං. වුද්ධතරාපි උක්කුටිකං නිසීදිත්වා ‘‘ඛම, අය්‍යෙ’’ති ඛමාපෙසුං. තතො පට්ඨාය ‘‘මහල්ලකකාලෙ පබ්බජිත්වාපි ආරද්ධවීරියභාවෙන නචිරස්සෙව අග්ගඵලෙ පතිට්ඨිතා’’ති ථෙරියා ගුණො පාකටො අහොසි. අපරභාගෙ සත්ථා ජෙතවනෙ නිසීදිත්වා භික්ඛුනියො පටිපාටියා ඨානන්තරෙ ඨපෙන්තො සොණත්ථෙරිං ආරද්ධවීරියානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

At the end of the verse, having attained Arahantship, she reflected: “I have attained Arahantship, and if the other bhikkhunīs, without considering, should speak disrespectfully to me, they might accumulate much demerit. Therefore, it is fitting to provide a sign.” She placed a water pot on the stove but did not make a fire underneath. The bhikkhunīs came and, looking at the stove, saw no fire. They said, “We told this elderly woman, ‘Heat water for the community of bhikkhunīs,’ but even now she has not made a fire on the stove.” She replied, “Venerable ones, what need have you of fire? If you wish to bathe with warm water, take water from the pot and bathe.” They too, thinking, “There must be a reason for this,” went and dipped a hand into the water. Knowing its warm state, they brought a pot and drew water, and the place from which it was taken became full again. Then all of them, knowing her state of being established in Arahantship, the younger ones first fell at her feet with the five-point prostration and asked for forgiveness, saying, “Venerable one, for so long we have, without considering, repeatedly harassed you; please forgive us.” The elder ones also, sitting on their haunches, asked for forgiveness, saying, “Forgive us, venerable one.” From then on, the elder’s virtue became renowned: “Though she went forth in old age, through her aroused effort, she was established in the highest fruit in no long time.” In a later time, the Teacher, seated in Jetavana, while assigning ranks to the bhikkhunīs in succession, placed the Elder Soṇā in the foremost position among those of aroused effort.

බකුලාථෙරීවත්ථු

The Story of the Elder Bakulā

242. අට්ඨමෙ [Pg.283] දිබ්බචක්ඛුකානං යදිදං බකුලාති දිබ්බචක්ඛුකානං, බකුලා ථෙරී, අග්ගාති දස්සෙති. අයං කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා සත්ථු ධම්මකථං සුණන්තී සත්ථාරං එකං භික්ඛුනිං දිබ්බචක්ඛුකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සා කප්පසතසහස්සං දෙවෙසු ච මනුස්සෙසු ච සංසරිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සාවත්ථියං කුලගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා අපරභාගෙ සත්ථු ධම්මදෙසනං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධා පබ්බජිත්වා නචිරස්සෙව අරහත්තං පාපුණි. සා තතො පට්ඨාය දිබ්බචක්ඛුම්හි චිණ්ණවසී අහොසි. අපරභාගෙ සත්ථා ජෙතවනෙ නිසින්නො භික්ඛුනියො පටිපාටියා ඨානන්තරෙ ඨපෙන්තො ඉමං ථෙරිං දිබ්බචක්ඛුකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

242. In the eighth sutta, by the words 'Among those with the divine eye, that is, Bakulā,' it is shown that the Elder Bakulā is foremost among those with the divine eye. It is said that in the time of the Buddha Padumuttara, she was born into a family of good standing in Haṃsavatī. While listening to the Teacher’s discourse, she saw the Teacher appoint a certain bhikkhunī to the foremost position among those with the divine eye. Having performed a foundational meritorious deed, she aspired to that same rank. For a hundred thousand aeons, she wandered through the realms of gods and humans. During the arising of this Buddha, she was reborn into a family of good standing in Sāvatthī. In a later time, having heard the Teacher’s discourse on the Dhamma, she gained faith, went forth, and in no long time attained Arahantship. From then on, she became one who had practiced and mastered the divine eye. In a later time, the Teacher, seated in Jetavana, while assigning ranks to the bhikkhunīs in succession, appointed this Elder to the foremost position among those with the divine eye.

කුණ්ඩලකෙසාථෙරීවත්ථු

The Story of the Elder Kuṇḍalakesā

243. නවමෙ ඛිප්පාභිඤ්ඤානන්ති ඛිප්පාභිඤ්ඤානං භික්ඛුනීනං, භද්දා කුණ්ඩලකෙසා, අග්ගාති දස්සෙති. අයම්පි හි පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලගෙහෙ නිබ්බත්තා සත්ථු ධම්මකථං සුත්වා සත්ථාරං එකං භික්ඛුනිං ඛිප්පාභිඤ්ඤානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සා කප්පසතසහස්සං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා කස්සපබුද්ධකාලෙ කිකිස්ස කාසිරඤ්ඤො ගෙහෙ සත්තන්නං භගිනීනං අබ්භන්තරා හුත්වා වීසති වස්සසහස්සානි දස සීලානි සමාදාය කොමාරිකබ්‍රහ්මචරියං චරන්තී සඞ්ඝස්ස වසනපරිවෙණං කාරෙත්වා එකං බුද්ධන්තරං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ රාජගහනගරෙ සෙට්ඨිකුලෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි, භද්දාතිස්සා නාමං අකංසු.

243. In the ninth sutta, by the words 'Among those with quick direct knowledge,' it is shown that Bhaddā Kuṇḍalakesā is foremost among the bhikkhunīs with quick direct knowledge. This one also, in the time of the Buddha Padumuttara, was born into a family of good standing in Haṃsavatī. Having heard the Teacher's discourse on the Dhamma, she saw the Teacher appoint a certain bhikkhunī to the foremost position among those with quick direct knowledge. Having performed a foundational meritorious deed, she aspired to that same rank. For a hundred thousand aeons, she wandered among gods and humans. In the time of the Kassapa Buddha, she was born among seven sisters in the household of King Kikī of Kāsī. For twenty thousand years, undertaking the ten precepts and practicing the maidenly holy life, she had a residential compound built for the Saṅgha. After wandering among gods and humans for one Buddha-interval, during the arising of this Buddha, she took conception in the family of a treasurer in Rājagaha, and they gave her the name Bhaddā.

තංදිවසංයෙව ච තස්මිං නගරෙ පුරොහිතපුත්තො ජාතො. තස්ස ජාතවෙලාය රාජනිවෙසනං ආදිං කත්වා සකලනගරෙ ආවුධානි පජ්ජලිංසු. පුරොහිතො පාතොව රාජකුලං ගන්ත්වා රාජානං සුඛසෙය්‍යං පුච්ඡි. රාජා ‘‘කුතො මෙ, ආචරිය, සුඛසෙය්‍යා, අජ්ජ සබ්බරත්තිං රාජනිවෙසනෙ ආවුධානි පජ්ජලිතානි දිස්වා භයප්පත්තා අහුම්හා’’ති ආහ. මහාරාජ, තප්පච්චයා මා චින්තයිත්ථ, න තුම්හාකංයෙව ගෙහෙ ආවුධානි පජ්ජලිංසු, සකලනගරෙ එවං අහොසීති. කිං කාරණා, ආචරියාති? අම්හාකං [Pg.284] ගෙහෙ චොරනක්ඛත්තෙන දාරකො ජාතො, සො සකලනගරස්ස සත්තු හුත්වා උප්පන්නො, තස්සෙතං පුබ්බනිමිත්තං. තුම්හාකං උපද්දවො නත්ථි, සචෙ පන ඉච්ඡථ, හාරෙම නන්ති. අම්හාකං පීළාය අසතියා හාරණකම්මං නත්ථීති. පුරොහිතො ‘‘මම පුත්තො අත්තනො නාමං ගහෙත්වාව ආගතො’’ති සත්තුකොතෙවස්ස නාමං අකාසි. සෙට්ඨිගෙහෙපි භද්දා වඩ්ඪති, පුරොහිතගෙහෙපි සත්තුකො වඩ්ඪති. සො අත්තනො ආධාවනවිධාවනෙන කීළිතුං සමත්ථකාලතො පට්ඨාය අත්තනො විචරණට්ඨානෙ යං යං පස්සති, තං තං සබ්බං ආහරිත්වා මාතාපිතූනං ගෙහං පූරෙති. පිතා නං කාරණසහස්සම්පි වත්වා වාරෙතුං නාසක්ඛි.

And on that very day, a son was born to the royal chaplain in that city. At the moment of his birth, weapons blazed up throughout the entire city, starting from the royal palace. The royal chaplain went to the royal court early in the morning and asked the king if he had slept well. The king replied, "How could I have slept well, teacher? All night long, having seen weapons blazing in the royal palace, we were filled with fear." "Great king, do not worry on that account. Weapons blazed not only in your house but throughout the entire city." "What is the reason for this, teacher?" "In our house, a child was born under the thief-constellation. He has arisen as an enemy to the whole city; this is its prior omen. There is no danger to you, but if you wish, we can remove him." "Since there is no affliction to us, there is no need for removal." The royal chaplain thought, "My son has come bearing his own name," and named him Sattuka. In the treasurer’s house, Bhaddā grew up, and in the royal chaplain’s house, Sattuka grew up. From the time he was able to run about and play, he would bring whatever he saw in his roaming places and fill his parents’ house with it. His father, even after giving a thousand reasons, could not stop him.

අපරභාගෙ පනස්ස වයප්පත්තස්ස සබ්බාකාරෙනාපි වාරෙතුං අසක්කුණෙය්‍යභාවං ඤත්වා ද්වෙ නීලසාටකෙ දත්වා සන්ධිච්ඡෙදනඋපකරණඤ්ච සිඞ්ඝාටකයන්තඤ්ච හත්ථෙ දත්වා ‘‘ත්වං ඉමිනාව කම්මෙන ජීවාහී’’ති නං විස්සජ්ජෙසි. සො තංදිවසතො පට්ඨාය සිඞ්ඝාටකයන්තං ඛිපිත්වා කුලානං පාසාදෙ ආරුය්හ සන්ධිං ඡින්දිත්වා පරකුලෙසු නික්ඛිත්තභණ්ඩං අත්තනා ඨපිතං විය ගහෙත්වා ගච්ඡති. සකලනගරෙ තෙන අවිලුත්තගෙහං නාම නාහොසි. එකදිවසං රාජා රථෙන නගරෙ විචරන්තො සාරථිං පුච්ඡි – ‘‘කිං නු ඛො ඉමස්මිං නගරෙ තස්මිං තස්මිං ඝරෙ ඡිද්දමෙව පඤ්ඤායතී’’ති. දෙව ඉමස්මිං නගරෙ සත්තුකො නාම චොරො භිත්තිං ඡින්දිත්වා කුලානං සන්තකං හරතීති. රාජා නගරගුත්තිකං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘ඉමස්මිං කිර නගරෙ එවරූපො නාම චොරො අත්ථි, කස්මා නං න ගණ්හසී’’ති ආහ. මයං, දෙව, තං චොරං සහොඩ්ඪං පස්සිතුං න සක්කොමාති. සචෙ අජ්ජ නං චොරං ගණ්හසි, ජීවසි. සචෙ න ගණ්හසි, රාජාණං තෙ කරිස්සාමීති. එවං දෙවාති නගරගුත්තිකො සකලනගරෙ මනුස්සෙ චාරෙත්වා තං භිත්තිං ඡින්දිත්වා පරභණ්ඩං අවහරන්තං සහොඩ්ඪමෙව ගහෙත්වා රඤ්ඤො දස්සෙසි. රාජා ‘‘ඉමං චොරං දක්ඛිණද්වාරෙන නීහරිත්වා ඝාතෙථා’’ති ආහ. නගරගුත්තිකො රඤ්ඤො පටිස්සුණිත්වා තං චොරං චතුක්කෙ චතුක්කෙ පහාරසහස්සෙන තාළෙන්තො ගාහාපෙත්වා දක්ඛිණද්වාරං ගච්ඡති.

Later, knowing that he, having reached maturity, could not be restrained in any way, his parents gave him two blue cloths and, placing a tool for breaking into walls and a grappling hook in his hand, said, 'You must live by this work alone,' and then dismissed him. From that day onward, he would throw the grappling hook, climb onto the mansions of noble families, break through their walls, and take the goods left in other people’s homes as if he himself had placed them there. There was not a single house in the entire city that had not been plundered by him. One day, while touring the city in his chariot, the king asked his charioteer, 'Why is it that in this city, in every house, only a hole is to be seen?' 'Your Majesty, in this city, a thief named Sattuka breaks through walls and steals the belongings of households.' The king summoned the city guard and said, 'It is said that such a thief exists in this city—why do you not capture him?' 'Your Majesty, we are not able to see that thief with his loot.' 'If you capture that thief today, you will live. If you do not capture him, I will inflict the royal punishment upon you.' 'So be it, Your Majesty.' The city guard then had people search throughout the entire city and, catching him red-handed while he was breaking through a wall and stealing another’s property, presented him to the king. The king ordered, 'Take this thief out through the southern gate and execute him.' The city guard, having given his word to the king, proceeded to the southern gate, having the thief seized and beaten with a thousand blows at every crossroads.

තස්මිං [Pg.285] සමයෙ අයං භද්දා නාම සෙට්ඨිධීතා මහාජනස්ස කොලාහලසද්දෙන සීහපඤ්ජරං උග්ඝාටෙත්වා ඔලොකෙන්තී තං සත්තුකං චොරං තථා නීයමානං දිස්වා උභොහි හත්ථෙහි හදයං සන්ධාරෙන්තී ගන්ත්වා සිරිසයනෙ අධොමුඛා නිපජ්ජි. සා ච තස්ස කුලස්ස එකධීතා, තෙනස්සා ඤාතකා අප්පමත්තකම්පි මුඛවිකාරං සහිතුං න සක්කොන්ති. අථ නං මාතා සයනෙ නිපන්නං දිස්වා ‘‘කිං කරොසි, අම්මා’’ති පුච්ඡි. එතං වජ්ඣං කත්වා නීයමානං චොරං අද්දස, අම්මාති? ආම, අම්මාති. එතං ලභමානා ජීවිස්සාමි, අලභමානාය මෙ මරණමෙවාති. තෙ තං නානප්පකාරෙනපි සඤ්ඤාපෙතුං අසක්කොන්තා ‘‘මරණා ජීවිතං සෙය්‍යො’’ති සල්ලක්ඛෙසුං. අථස්සා පිතා නගරගුත්තිකස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා සහස්සං ලඤ්ජං දත්වා ‘‘මය්හං ධීතා චොරෙ පටිබද්ධචිත්තා, යෙන කෙනචි උපායෙන ඉමං මුඤ්චා’’ති ආහ. සො ‘‘සාධූ’’ති සෙට්ඨිස්ස පටිස්සුණිත්වා චොරං ගහෙත්වා යාව සූරියස්ස අත්ථඞ්ගමනා ඉතො චිතො ච පපඤ්චාපෙත්වා සූරියෙ අත්ථඞ්ගතෙ චාරකතො එකං මනුස්සං නීහරාපෙත්වා සත්තුකස්ස බන්ධනං මොචෙත්වා සත්තුකං සෙට්ඨිගෙහං පෙසෙත්වා තෙන බන්ධනෙන ඉතරං බන්ධිත්වා දක්ඛිණද්වාරෙන නීහරිත්වා ඝාතෙසි. සෙට්ඨිදාසාපි සත්තුකං ගහෙත්වා සෙට්ඨිනො නිවෙසනං ආගමංසු. තං දිස්වා සෙට්ඨි ‘‘ධීතු මනං පූරෙස්සාමී’’ති සත්තුකං ගන්ධොදකෙන න්හාපෙත්වා සබ්බාලඞ්කාරපටිමණ්ඩිතං කාරෙත්වා පාසාදං පෙසෙසි. භද්දාපි ‘‘පරිපුණ්ණො මෙ සඞ්කප්පො’’ති අනෙකාලඞ්කාරෙන අලඞ්කරිත්වා තං පරිචරති.

At that time, this merchant's daughter named Bhaddā, hearing the uproar of the crowd, opened the lion-window and looked out. Seeing that thief Sattuka being led away in such a manner, she pressed her hands to her heart, went to her luxurious bed, and lay face down. She was the only daughter of that family, so her relatives could not bear even the slightest change in her expression. Then her mother, seeing her lying on the bed, asked, 'What are you doing, dear?' 'Did you see that thief being led away to be executed, mother?' 'Yes, dear.' 'If I obtain him, I will live. If I do not obtain him, death is my only fate.' Unable to persuade her in any way, they concluded, 'Life is better than death.' Then her father went to the city guard, gave a thousand coins as a bribe, and said, 'My daughter's heart is bound to that thief. By any means whatsoever, release him.' The guard, saying 'Very well,' gave his word to the merchant. Having taken the thief, he had him paraded here and there until sunset. When the sun had set, he had another man brought out from the prison, released Sattuka's bonds, and sent Sattuka to the merchant's house. Then he bound the other man with those same bonds, led him out through the southern gate, and had him executed. The merchant's servants also took Sattuka and came to the merchant's residence. Seeing him, the merchant thought, 'I shall fulfill my daughter's wish.' He had Sattuka bathed in scented water, adorned with all ornaments, and sent him to the mansion. Bhaddā, thinking, 'My intention is fulfilled,' adorned herself with many ornaments and attended to him.

සත්තුකො කතිපාහං වීතිනාමෙත්වා චින්තෙසි – ‘‘ඉමිස්සා පසාධනභණ්ඩකං මය්හං භවිස්සති, කෙනචි උපායෙන ඉමං ආභරණං ගහෙතුං වට්ටතී’’ති සමීපෙ සුඛෙන නිසින්නකාලෙ භද්දං ආහ – ‘‘මය්හං එකං වචනං වත්තබ්බං අත්ථී’’ති. සෙට්ඨිධීතා සහස්සලාභං ලභිත්වා විය තුට්ඨමානසා ‘‘විස්සත්ථං වදෙහි, අය්‍යා’’ති ආහ. ත්වං චින්තෙසි – ‘‘මං නිස්සාය ඉමිනා ජීවිතං ලද්ධ’’න්ති, අහං පන ගහිතමත්තොව චොරපපාතපබ්බතෙ අධිවත්ථාය දෙවතාය ‘‘සචාහං ජීවිතං ලභිස්සාමි, බලිකම්මං තෙ දස්සාමී’’ති ආයාචිං. තං නිස්සාය මයා ජීවිතං ලද්ධං[Pg.286], සීඝං බලිකම්මං සජ්ජාපෙහීති. භද්දා, ‘‘අහං තස්ස මනං පූරෙස්සාමී’’ති බලිකම්මං සජ්ජාපෙත්වා සබ්බං පසාධනං පසාධෙත්වා එකයානෙ ආරුය්හ සාමිකෙන සද්ධිං චොරපපාතපබ්බතං ගන්ත්වා ‘‘පබ්බතදෙවතාය බලිකම්මං කරිස්සාමී’’ති අභිරුහිතුං ආරද්ධා. සත්තුකො චින්තෙසි – ‘‘සබ්බෙසු අභිරුහන්තෙසු මම ඉමිස්සා ආභරණං ගහෙතුං න ඔකාසො භවිස්සතී’’ති තමෙව බලිභාජනං ගාහාපෙත්වා පබ්බතං අභිරුහි.

Sattuka, having spent a few days, thought: 'Her set of ornaments will be mine; by some means, it is fitting to take this jewelry.' When she was sitting comfortably nearby, he said to Bhaddā: 'I have something to say.' The merchant's daughter, as if she had gained a thousandfold profit, joyfully replied, 'Speak freely, sir.' 'You think, "Because of me, this man has gained his life," but I, as soon as I was captured, entreated the deity dwelling on the Robbers' Cliff: "If I regain my life, I will give you a sacrificial offering." It is because of that deity that I regained my life. Quickly have the sacrificial offering prepared.' Bhaddā, thinking, 'I will fulfill his wish,' had the sacrificial offering prepared and adorned herself with all her jewelry. Then, mounting a single carriage, she went with her husband to the Robbers' Cliff and began to ascend to perform the sacrificial offering for the mountain deity. Sattuka thought, 'If everyone ascends, I will not have an opportunity to take her jewelry.' So, having made her carry the sacrificial vessel herself, he climbed the mountain.

සො භද්දාය සද්ධිං කථෙන්තො පියකථං න කථෙති. සා ඉඞ්ගිතෙනෙව තස්ස අධිප්පායං අඤ්ඤාසි. අථ නං සො ආහ – ‘‘භද්දෙ, තව උත්තරිසාටකං ඔමුඤ්චිත්වා කායාරුළ්හං තෙ පසාධනං එත්ථ භණ්ඩිකං කරොහී’’ති. සාමි මය්හං කො අපරාධොති? කිං පනාහං, බාලෙ, බලිකම්මත්ථං ආගතොති සඤ්ඤං කරොසි? අහඤ්හි ඉමිස්සා දෙවතාය යකනං උබ්බට්ඨෙත්වා දදෙය්‍යං, බලිකම්මාපදෙසෙන පන තව ආභරණං ගණ්හිතුකාමො හුත්වා ආගතොම්හීති. කස්ස පන, අය්‍ය, පසාධනං, කස්ස අහන්ති? මයං එවරූපං න ජානාම, අඤ්ඤං තව සන්තකං, අඤ්ඤං මම සන්තකන්ති. සාධු, අය්‍ය, එකං පන මෙ අධිප්පායං පූරෙථ, අලඞ්කතනියාමෙනෙව මෙ පුරතො ච පච්ඡතො ච ආලිඞ්ගිතුං දෙථාති. සො ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡි. සා තෙන සම්පටිච්ඡිතභාවං ඤත්වා පුරතො ආලිඞ්ගිත්වා පච්ඡතො ආලිඞ්ගන්තී විය හුත්වා පබ්බතපපාතෙ පාතෙසි. සො පතන්තො ආකාසෙයෙව චුණ්ණවිචුණ්ණො අහොසි. තාය කතං විචිත්‍රභාවං දිස්වා පබ්බතෙ අධිවත්ථා දෙවතා ගුණකිත්තනවසෙන ඉමා ගාථා ආහ –

While conversing with Bhaddā, he did not speak pleasant words. She understood his intention by his mere gesture. Then he said to her, "Bhaddā, take off your upper garment, and make the ornaments you are wearing on your body into a bundle in it." "Sir, what is my offense?" "Why, foolish one, do you imagine that I have come for a sacrifice? Indeed, I would not offer a sacrifice to this deity after taking it out, but under the pretext of a sacrifice, I have come desiring to take your ornaments." "Whose ornaments are these, sir, and whose am I? We do not know such a distinction as 'yours is one thing, and mine is another'." "Very well, sir, but fulfill one wish of mine: allow me to embrace you, just as I am adorned, both from the front and from behind." He agreed, saying, "Very well." Knowing that he had agreed, she embraced him from the front, and pretending to embrace him from behind, she pushed him over the mountain precipice. As he fell, he was shattered into pieces in mid-air. Seeing the astonishing deed she had done, the deity dwelling on the mountain uttered these verses in praise of her virtues:

‘‘න සො සබ්බෙසු ඨානෙසු, පුරිසො හොති පණ්ඩිතො;

ඉත්ථීපි පණ්ඩිතා හොති, තත්ථ තත්ථ විචක්ඛණා.

Not in all circumstances is a man wise; a woman too can be wise, discerning in this or that matter.

‘‘න සො සබ්බෙසු ඨානෙසු, පුරිසො හොති පණ්ඩිතො;

ඉත්ථීපි පණ්ඩිතා හොති, මුහුත්තමපි චින්තයෙ’’ති. (අප. ථෙරී 2.3.31-32);

Not in all circumstances is a man wise; a woman too can be wise, if she reflects even for a moment.

තතො භද්දා චින්තෙසි – ‘‘න සක්කා මයා ඉමිනා නියාමෙන පුන ගෙහං ගන්තුං, ඉතොව ගන්ත්වා එකං පබ්බජ්ජං පබ්බජිස්සාමී’’ති, නිගණ්ඨාරාමං ගන්ත්වා නිගණ්ඨෙ පබ්බජ්ජං යාචි. අථ නං තෙ ආහංසු – ‘‘කෙන නියාමෙන පබ්බජ්ජා හොතූ’’ති? යං තුම්හාකං පබ්බජ්ජාය උත්තමං, තදෙව කරොථාති. තෙ ‘‘සාධූ’’ති තස්සා තාලට්ඨිනා කෙසෙ ලුඤ්චිත්වා පබ්බාජෙසුං. කෙසා පුන [Pg.287] වඩ්ඪන්තා රාසිරාසිවසෙන කුණ්ඩලාවත්තා හුත්වා වඩ්ඪිංසු. සා තෙනෙව කාරණෙන කුණ්ඩලකෙසා නාම ජාතා. සා අත්තනො පබ්බජිතට්ඨානෙ සබ්බසිප්පං උග්ගණ්හිත්වා ‘‘එතෙසං ඉතො උත්තරි විසෙසො නත්ථී’’ති ඤත්වා ගාමනිගමරාජධානියො විචරන්තී යත්ථ යත්ථ පණ්ඩිතා අත්ථි, තත්ථ තත්ථ ගන්ත්වා තෙසං ජානනසිප්පං සබ්බමෙව උග්ගණ්හාති. අථස්සා බහූසු ඨානෙසු සික්ඛිතභාවෙන පටිවාදං දාතුං සමත්ථා න හොන්ති. සා අත්තනා සද්ධිං කථෙතුං සමත්ථං අදිස්වා යං ගාමං වා නිගමං වා පවිසති, තස්ස ද්වාරෙ වාලුකරාසිං කත්වා තත්ථ ජම්බුසාඛං ඨපෙති. ‘‘යො මම වාදං ආරොපෙතුං සක්කොති, සො ඉමං සාඛං මද්දතූ’’ති සමීපෙ ඨිතානං දාරකානං සඤ්ඤං දෙති. තං සත්තාහම්පි මද්දන්තා න හොන්ති. අථ නං ගහෙත්වා පක්කමති.

Then Bhaddā thought: "It is not possible for me to return home in this manner. From here, I will go and undertake the going forth." She went to the monastery of the Nigaṇṭhas and requested the going forth from them. Then they asked her, "By what method should the going forth be?" She replied, "Perform whatever is the highest form of going forth among you." They said, "Very well," and having plucked out her hair with a palm-stone, they gave her the going forth. When her hair grew again, it grew in clusters, curling like earrings. For that very reason, she became known as Kuṇḍalakesā. Having learned all the arts at her place of going forth, she realized, "These teachers have no higher knowledge to impart beyond this." So she wandered through villages, towns, and royal cities, and wherever there were wise persons, she went to them and learned all of their knowledge. Then, because she was trained in many fields, there were none who were able to offer a counter-argument. Not finding anyone capable of debating with her, whenever she entered a village or town, she would make a pile of sand at the gate and place a rose-apple branch upon it. She would give a sign to the children standing nearby: "Whoever is able to raise a debate with me, let them trample this branch." For seven days, there would be no one who trampled it. Then she would take it and depart.

තස්මිං සමයෙ අම්හාකං භගවා ලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා සාවත්ථිං උපනිස්සාය ජෙතවනෙ විහරති. කුණ්ඩලකෙසාපි ඛො අනුපුබ්බෙන සාවත්ථිං පත්වා අන්තොනගරං පවිසමානා පොරාණකනියාමෙනෙව වාලුකාරාසිම්හි සාඛං ඨපෙත්වා දාරකානං සඤ්ඤං දත්වා පාවිසි. තස්මිං සමයෙ ධම්මසෙනාපති භික්ඛුසඞ්ඝෙ පවිට්ඨෙ එකකොව නගරං පවිසන්තො වාලුකාථූපෙ ජම්බුසාඛං දිස්වා ‘‘කස්මා අයං ඨපිතා’’ති පුච්ඡි. දාරකා තං කාරණං අපරිහාපෙත්වා කථෙසුං. එවං සන්තෙ ඉමං ගහෙත්වා මද්දථ, දාරකාති. තෙසු ථෙරස්ස වචනං සුත්වා එකච්චෙ මද්දිතුං න විසහිංසු, එකච්චෙ තංඛණෙයෙව මද්දිත්වා චුණ්ණවිචුණ්ණං අකංසු. කුණ්ඩලකෙසා භත්තකිච්චං කත්වා නික්ඛමන්තී තං සාඛං මද්දිතං දිස්වා ‘‘කස්සෙතං කම්ම’’න්ති පුච්ඡි. අථස්සා ධම්මසෙනාපතිනා කාරාපිතභාවං කථයිංසු. සා ‘‘අත්තනො ථාමං අජානන්තො ඉමං සාඛං මද්දාපෙතුං නො විසහිස්සති, අද්ධා මහන්තො එසො භවිස්සති. අහම්පි පන ඛුද්දිකා භවන්තී න සොභිස්සාමි, අන්තොගාමමෙව පවිසිත්වා පරිසාය සඤ්ඤං දාතුං වට්ටතී’’ති චින්තෙත්වා තථා අකාසි. අසීතිකුලසහස්සනිවාසෙ නගරෙ සභාගසභාගවසෙන සබ්බෙව සඤ්ජානිංසූති වෙදිතබ්බං.

At that time, our Blessed One, having arisen in the world, was dwelling near Sāvatthī in the Jeta Grove. Kuṇḍalakesā, too, having gradually reached Sāvatthī, was entering the inner city. Following her former custom, she placed a branch on a pile of sand, gave a sign to the children, and then entered. At that time, the General of the Dhamma, entering the city alone after the Saṅgha of monks had entered, saw the rose-apple branch on the sand mound and asked, "Why has this been placed here?" The children explained the reason without omitting anything. "In that case, children, take this and trample it." Hearing the elder’s words, some could not bring themselves to trample it, while others trampled it that very moment and reduced it to fine powder. Kuṇḍalakesā, having finished her meal and coming out, saw the trampled branch and asked, "Whose deed is this?" Then they told her that the General of the Dhamma had caused it to be done. She thought, "One who does not know his own strength would not dare to have this branch trampled—he must indeed be a great person. But I, being of little account, will not make a good showing. It is fitting for me to enter the village itself and give a sign to the assembly." Reflecting thus, she did so. It should be understood that in the city where eighty thousand families resided, all of them, in their respective groups, became aware of this.

ථෙරොපි භත්තකිච්චං කත්වා අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ නිසීදි. අථායං කුණ්ඩලකෙසා මහාජනපරිවුතා ථෙරස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා පටිසන්ථාරං කත්වා එකමන්තං ඨත්වා, ‘‘භන්තෙ, තුම්හෙහි සාඛා මද්දාපිතා’’ති පුච්ඡි. ආම, මයා මද්දාපිතාති. එවං සන්තෙ තුම්හෙහි සද්ධිං අම්හාකං වාදො හොතු, භන්තෙති[Pg.288]. හොතු, භද්දෙති. කස්ස පුච්ඡා හොතු, කස්ස විස්සජ්ජනන්ති? පුච්ඡා නාම අම්හාකං පත්තා, ත්වං පන තුය්හං ජානනකං පුච්ඡාති. සා ථෙරෙන දින්නඅනුමතියා සබ්බමෙව අත්තනො ජානනකං වාදං පුච්ඡි, ථෙරො සබ්බං විස්සජ්ජෙසි. සා සබ්බං පුච්ඡිත්වා තුණ්හී අහොසි. අථ නං ථෙරො ආහ – ‘‘තයා බහුං පුච්ඡිතං, මයම්පි එකං පඤ්හං පුච්ඡාමා’’ති. පුච්ඡථ, භන්තෙති. එකං නාම කින්ති? කුණ්ඩලකෙසා ‘‘න ජානාමි, භන්තෙ’’ති ආහ. ත්වං එත්තකම්පි න ජානාසි, අඤ්ඤං කිං ජානිස්සසීති? සා ථෙරස්ස පාදෙසු පතිත්වා ‘‘තුම්හාකං සරණං ගච්ඡාමි, භන්තෙ’’ති ආහ. මම සරණගමනකම්මං නත්ථි, සදෙවකෙ ලොකෙ අග්ගපුග්ගලො ධුරවිහාරෙ වසති, තං සරණං ගච්ඡාහීති. සා ‘‘එවං කරිස්සාමි, භන්තෙ’’ති සායන්හසමයෙ සත්ථු ධම්මදෙසනාවෙලාය සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි. සත්ථා තස්සා මද්දිතසඞ්ඛාරාය චරියාවසෙන ධම්මපදෙ ඉමං ගාථමාහ –

The Elder, having finished his meal, sat at the foot of a certain tree. Then this Kuṇḍalakesā, surrounded by a great crowd, approached the Elder, exchanged courteous greetings, and stood to one side. She asked, 'Venerable sir, did you cause the branch to be trampled?' 'Yes, I caused it to be trampled,' he replied. 'If so, venerable sir, let there be a debate between us.' 'Let it be so, good lady.' 'Whose turn is it to ask, and whose to answer?' 'The turn to ask has fallen to us, but you may ask what you know.' With the Elder's permission, she asked about all the doctrines she knew, and the Elder answered everything. Having asked everything, she became silent. Then the Elder said to her, 'You have asked much; we too shall ask one question.' 'Ask, venerable sir.' 'What is the one thing?' Kuṇḍalakesā replied, 'I do not know, venerable sir.' 'You do not even know this much; what else will you know?' She fell at the Elder's feet and said, 'I go for refuge to you, venerable sir.' 'The act of taking refuge is not to be directed toward me. The foremost person in the world with its gods dwells in the foremost monastery. Go for refuge to him.' 'I will do so, venerable sir,' she said. In the evening, at the time of the Teacher's Dhamma discourse, she approached the Teacher, paid homage with the five-point prostration, and stood to one side. The Teacher, seeing that her conditioned formations had been subdued, spoke this verse from the Dhammapada in accordance with her disposition:

‘‘සහස්සමපි චෙ ගාථා, අනත්ථපදසංහිතා;

එකං ගාථාපදං සෙය්‍යො, යං සුත්වා උපසම්මතී’’ති. (ධ. ප. 101);

Though a thousand verses be composed of meaningless words, better is a single line of verse, hearing which one attains peace.

සා ගාථාපරියොසානෙ යථාඨිතාව සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පත්වා පබ්බජ්ජං යාචි. සත්ථා තස්සා පබ්බජ්ජං සම්පටිච්ඡි. සා භික්ඛුනුපස්සයං ගන්ත්වා පබ්බජි. අපරභාගෙ චතුපරිසමජ්ඣෙ කථා උදපාදි – ‘‘මහන්තා වතායං භද්දා කුණ්ඩලකෙසා, යා චතුප්පදිකගාථාවසානෙ අරහත්තං පත්තා’’ති. සත්ථා තං කාරණං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා ථෙරිං ඛිප්පාභිඤ්ඤානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

At the end of the verse, just as she stood, she attained arahantship together with the analytical knowledges and requested the going forth. The Teacher granted her the going forth. She went to the nuns' residence and went forth. Later, a discussion arose in the midst of the fourfold assembly: 'Truly great is this Bhaddā Kuṇḍalakesā, who attained arahantship at the end of a four-line verse!' The Teacher, making this the cause and occasion for a discourse, placed the elder nun foremost among those of swift direct knowledge.

භද්දාකාපිලානීථෙරීවත්ථු

The Story of the Elder Bhaddā Kāpilānī

244. දසමෙ පුබ්බෙනිවාසන්ති පුබ්බෙ නිවුත්ථක්ඛන්ධසන්තානං අනුස්සරන්තීනං භද්දා කාපිලානී අග්ගාති දස්සෙති. සා කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා සත්ථු ධම්මදෙසනං සුණන්තී සත්ථාරං එකං භික්ඛුනිං පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරන්තීනං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සා කප්පසතසහස්සං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා අනුප්පන්නෙ බුද්ධෙ බාරාණසියං කුලගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හිත්වා අත්තනො සාමිභගිනියා සද්ධිං කලහං කරොන්තී තාය පච්චෙකබුද්ධස්ස පිණ්ඩපාතෙ [Pg.289] දින්නෙ, ‘‘අයං ඉමස්ස පිණ්ඩපාතං දත්වා අත්තනො වසං වත්තෙතී’’ති පච්චෙකබුද්ධස්ස හත්ථතො පත්තං ගණ්හිත්වා භත්තං ඡඩ්ඩෙත්වා කලලස්ස පූරෙත්වා අදාසි. මහාජනො ‘‘බාලා අය’’න්ති ගරහිත්වා, ‘‘යාය තෙ සද්ධිං කලහො කතො, තස්සා කිඤ්චි න කරොසි, පච්චෙකබුද්ධො තෙ කිං අපරජ්ඣතී’’ති ආහ. සා තෙසං වචනෙන ලජ්ජායමානා පුන පත්තං ගහෙත්වා කලලං හාරෙත්වා ධොවිත්වා ගන්ධචුණ්ණෙන උබ්බට්ටෙත්වා චතුමධුරස්ස පූරෙත්වා උපරි ආසිත්තෙන පදුමගබ්භවණ්ණෙන සප්පිනා විජ්ජොතමානං පච්චෙකබුද්ධස්ස හත්ථෙ ඨපෙත්වා ‘‘යථා අයං පිණ්ඩපාතො ඔභාසජාතො, එවං ඔභාසජාතං මෙ සරීරං හොතූ’’ති පත්ථනං පට්ඨපෙසීති සබ්බං මහාකස්සපත්ථෙරස්ස වත්ථුම්හි වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

244. In the tenth story, it is shown that among those who recollect the continuum of aggregates of past abodes, Bhaddā Kāpilānī is foremost. It is said that in the time of the Buddha Padumuttara, she was reborn in a family household in Haṃsavatī. While listening to the Teacher’s discourse on the Dhamma, she saw the Teacher placing a certain bhikkhunī in the foremost position among those who recollect past abodes. She performed a meritorious deed and aspired to that rank. She wandered through the round of rebirths among devas and humans for a hundred thousand aeons, and when no Buddha had arisen, she took conception in a family household in Bārāṇasī. There, while quarreling with her sister-in-law, when her sister-in-law gave almsfood to a Paccekabuddha, thinking, 'By giving almsfood to this one, she seeks to bring him under her control,' she snatched the bowl from the Paccekabuddha's hand. She threw away the food, filled the bowl with mud, and gave it back. The great crowd reproached her, saying, 'This woman is foolish! You do nothing to the one with whom you quarreled; what wrong has the Paccekabuddha done to you?' Ashamed by their words, she took the bowl again, removed the mud, washed it, rubbed it with fragrant powder, filled it with the four sweets, and placed it in the Paccekabuddha’s hands, shining with ghee the color of a lotus’s interior, poured over it. She made the aspiration, ‘Just as this almsfood is radiant, so may my body be radiant!’ All this should be understood in the same way as stated in the story of the Elder Mahākassapa.

මහාකස්සපත්ථෙරො පන දක්ඛිණමග්ගං ගහෙත්වා දසබලස්ස සන්තිකං බහුපුත්තකනිග්‍රොධමූලං ගතො, අයං භද්දා කාපිලානී වාමමග්ගං ගණ්හිත්වා මාතුගාමස්ස පබ්බජ්ජාය අනනුඤ්ඤාතභාවෙන පරිබ්බාජිකාරාමං අගමාසි. යදා පන මහාපජාපතිගොතමී පබ්බජ්ජඤ්ච උපසම්පදඤ්ච ලභි, තදා සා ථෙරී ථෙරියා සන්තිකෙ පබ්බජ්ජඤ්ච උපසම්පදඤ්ච ලභිත්වා අපරභාගෙ විපස්සනාය කම්මං කරොන්තී අරහත්තං පත්වා පුබ්බෙනිවාසඤාණෙ චිණ්ණවසී අහොසි. අථ සත්ථා ජෙතවනෙ නිසීදිත්වා භික්ඛුනියො පටිපාටියා ඨානන්තරෙසු ඨපෙන්තො ඉමං ථෙරිං පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරන්තීනං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

The Elder Mahākassapa, however, taking the right-hand road, went to the foot of the Many-Offspring Banyan tree, to the presence of the Ten-Powered One. This Bhaddā Kāpilānī, taking the left-hand road, went to the monastery of the female wanderers, because the going forth for women had not yet been permitted. But when Mahāpajāpatī Gotamī obtained the going forth and the full ordination, she received the going forth and the full ordination in the presence of the Elder nun Mahāpajāpatī Gotamī. Afterwards, practicing the work of insight, she attained arahantship and became proficient in the knowledge of past abodes. Then, the Teacher, seated at Jetavana, while placing the bhikkhunīs in their respective ranks, placed this elder nun in the foremost position among those who recollect past abodes.

භද්දාකච්චානාථෙරීවත්ථු

The Story of the Elder Bhaddā Kaccānā

245. එකාදසමෙ මහාභිඤ්ඤාප්පත්තානන්ති මහතියො අභිඤ්ඤායො පත්තානං, භද්දා කච්චානා, නාම අග්ගාති දස්සෙති. එකස්ස හි බුද්ධස්ස චත්තාරොව ජනා මහාභිඤ්ඤා හොන්ති, න අවසෙසසාවකා. අවසෙසසාවකා හි කප්පසතසහස්සමෙව අනුස්සරිතුං සක්කොන්ති, න තතො පරං. මහාභිඤ්ඤාප්පත්තා පන කප්පසතසහස්සාධිකං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං අනුස්සරන්ති. අම්හාකම්පි සත්ථු සාසනෙ ද්වෙ අග්ගසාවකා බාකුලත්ථෙරො භද්දා කච්චානාති ඉමෙ චත්තාරො එත්තකං අනුස්සරිතුං සක්ඛිංසු. තස්මා අයං ථෙරී මහාභිඤ්ඤාප්පත්තානං අග්ගා නාම ජාතා. භද්දා කච්චානාති තස්සා නාමං. භද්දකඤ්චනස්ස හි උත්තමසුවණ්ණස්ස විය තස්සා [Pg.290] සරීරවණ්ණො අහොසි, සා තස්මා භද්දකඤ්චනාති නාමං ලභි, සා පච්ඡා කච්චානාත්වෙව සඞ්ඛං ගතා. රාහුලමාතායෙතං අධිවචනං.

245. In the eleventh discourse, by the words ‘among those who have attained great direct knowledges,’ it is shown that among those who have attained the great direct knowledges, the one named Bhaddā Kaccānā is foremost. For, under a single Buddha, only four individuals possess great direct knowledges, not the remaining disciples. The remaining disciples can recollect only up to a hundred thousand aeons, not beyond that. But those who have attained great direct knowledges can recollect for an incalculable period exceeding a hundred thousand aeons. In our Teacher’s dispensation too, the two chief disciples, the Elder Bākula, and Bhaddā Kaccānā—these four were able to recollect to that extent. Therefore, this elder nun became known as the foremost among those who have attained great direct knowledges. Her name was Bhaddā Kaccānā. For her bodily complexion was like the finest gold, like that of superior gold; therefore, she received the name Bhaddakañcanā. Later, she came to be known simply as Kaccānā. This is an appellation for Rāhula’s mother.

සා හි පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලගෙහෙ පටිසන්ධිං ගහෙත්වා අපරභාගෙ සත්ථු ධම්මකථං සුණන්තී සත්ථාරං එකං භික්ඛුනිං මහාභිඤ්ඤාප්පත්තානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සා කප්පසතසහස්සං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සුප්පබුද්ධසක්කස්ස ගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි, භද්දා කච්චානාතිස්සා නාමං අකංසු.

For she, in the time of the Buddha Padumuttara, took rebirth in a family household in Haṃsavatī. Later, while listening to the Teacher’s discourse on the Dhamma, she saw the Teacher placing a certain bhikkhunī in the foremost position among those who have attained great direct knowledges. Having performed a special act of merit, she aspired to that rank. She wandered on among devas and humans for one hundred thousand aeons, and in this Buddha’s arising, she took rebirth in the house of Suppabuddha the Sakyan. They gave her the name Bhaddā Kaccānā.

සා වයප්පත්තා බොධිසත්තස්ස ගෙහං අගමාසි. සා අපරභාගෙ රාහුලකුමාරං නාම පුත්තං විජායි. තස්ස ජාතදිවසෙව බොධිසත්තො නික්ඛමිත්වා බොධිමණ්ඩෙ සබ්බඤ්ඤුතං පත්වා ලොකානුග්ගහං කරොන්තො අනුපුබ්බෙන කපිලවත්ථුං ආගම්ම ඤාතීනං සඞ්ගහං අකාසි. අපරභාගෙ පරිනිබ්බුතෙ සුද්ධොදනමහාරාජෙ මහාපජාපතිගොතමී පඤ්චහි මාතුගාමසතෙහි සද්ධිං සත්ථු සන්තිකෙ පබ්බජි. රාහුලමාතාපි ජනපදකල්‍යාණීපි ථෙරියා සන්තිකං ගන්ත්වා පබ්බජි. සා පබ්බජිතකාලතො පට්ඨාය භද්දකච්චානත්ථෙරීත්වෙව පාකටා අහොසි. සා අපරභාගෙ විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පත්වා අභිඤ්ඤාසු චිණ්ණවසී අහොසි, එකපල්ලඞ්කෙන නිසින්නා එකාවජ්ජනෙන කප්පසතසහස්සාධිකං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං අනුස්සරති. තස්සා තස්මිං ගුණෙ පාකටෙ ජාතෙ සත්ථා ජෙතවනෙ නිසින්නො භික්ඛුනියො පටිපාටියා ඨානන්තරෙ ඨපෙන්තො ඉමං ථෙරිං මහාභිඤ්ඤාප්පත්තානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

When she reached maturity, she went to the Bodhisatta’s house. Later, she gave birth to a son named Prince Rāhula. On the very day of his birth, the Bodhisatta departed, attained omniscience at the Bodhi-maṇḍa, and, working for the welfare of the world, gradually came to Kapilavatthu and rendered aid to his relatives. Later, after King Suddhodana had attained final Nibbāna, Mahāpajāpatī Gotamī went forth with five hundred women in the presence of the Teacher. Rāhula’s mother, the beauty of the land, also went to the elder nun and went forth. From the time of her going forth, she became known as the Elder Bhaddā Kaccānā. Later, she developed insight, attained arahantship, and became proficient in the direct knowledges. Seated in a single cross-legged posture, with a single advertence, she could recollect for an incalculable period exceeding a hundred thousand aeons. When this quality of hers became manifest, the Teacher, seated in Jetavana, while appointing the bhikkhunīs to their respective ranks in succession, placed this elder nun in the foremost position among those who have attained great direct knowledges.

කිසාගොතමීථෙරීවත්ථු

The Story of the Elder Nun Kisāgotamī

246. ද්වාදසමෙ ලූඛචීවරධරානන්ති තීහි ලූඛෙහි සමන්නාගතං පංසුකූලං ධාරෙන්තීනං, කිසාගොතමී, අග්ගාති දස්සෙති. ගොතමීති තස්සා නාමං, ථොකං කිසධාතුකත්තා පන කිසාගොතමීති වුච්චති. අයම්පි පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා සත්ථු ධම්මදෙසනං සුණන්තී සත්ථාරං එකං භික්ඛුනිං ලූඛචීවරධරානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සා කප්පසතසහස්සං දෙවමනුස්සෙසු [Pg.291] සංසරිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සාවත්ථියං දුග්ගතකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා වයප්පත්තකාලෙ එකං කුලං අගමාසි. තත්ථ නං ‘‘දුග්ගතකුලස්ස ධීතා’’ති පරිභවිංසු.

246. In the twelfth discourse, regarding ‘those who wear rough robes,’ it is shown that Kisāgotamī is foremost among those who wear robes made of discarded rags endowed with three kinds of coarseness. Her name was Gotamī, but because she was of a slightly frail constitution, she was called Kisāgotamī. She too, in the time of the Buddha Padumuttara, was reborn in a good family in Haṃsavatī. While listening to the Teacher’s discourse on the Dhamma, she saw the Teacher place a certain bhikkhunī in the foremost position among those who wore rough robes. Having performed a special act of merit, she aspired to that rank. She wandered among devas and humans for a hundred thousand aeons, and in this Buddha’s arising, she was reborn in a poor family in Sāvatthī. When she came of age, she went to a certain family. There, they scorned her, saying, ‘She is the daughter of a poor family.’

සා අපරභාගෙ පුත්තං විජායි, අථස්සා සම්මානමකංසු. සො පනස්සා දාරකො ආධාවිත්වා පරිධාවිත්වා කීළනවයෙ ඨිතො කාලමකාසි, තස්සා සොකො උදපාදි. සා ‘‘අහං ඉමස්මිංයෙව ගෙහෙ හතලාභසක්කාරා හුත්වා පුත්තස්ස ජාතකාලතො පට්ඨාය සක්කාරං පාපුණිං, ඉමෙ මය්හං පුත්තං බහි ඡඩ්ඩෙතුම්පි වායමෙය්‍යු’’න්ති පුත්තං අඞ්කෙනාදාය ‘‘පුත්තස්ස මෙ භෙසජ්ජං දෙථා’’ති ගෙහද්වාරපටිපාටියා විචරති. දිට්ඨදිට්ඨට්ඨානෙ මනුස්සා ‘‘කත්ථ තෙ මතකස්ස භෙසජ්ජං දිට්ඨපුබ්බ’’න්ති පාණිං පහරිත්වා පරිහාසං කරොන්ති. සා තෙසං කථාය නෙව සඤ්ඤත්තිං ගච්ඡති. අථ නං එකො පණ්ඩිතපුරිසො දිස්වා, ‘‘අයං පුත්තසොකෙන චිත්තවික්ඛෙපං පත්තා භවිස්සති, එතිස්සා පන භෙසජ්ජං න අඤ්ඤො ජානිස්සති, දසබලොව ජානිස්සතී’’ති චින්තෙත්වා එවමාහ – ‘‘අම්ම, තව පුත්තස්ස භෙසජ්ජං අඤ්ඤො ජානන්තො නාම නත්ථි, සදෙවකෙ පන ලොකෙ අග්ගපුග්ගලො දසබලො ධුරවිහාරෙ වසති, තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා පුච්ඡාහී’’ති. සා ‘‘සච්චං පුරිසො කථෙතී’’ති පුත්තමාදාය තථාගතස්ස බුද්ධාසනෙ නිසින්නවෙලාය පරිසපරියන්තෙ ඨත්වා ‘‘පුත්තස්ස මෙ භෙසජ්ජං දෙථ භගවා’’ති ආහ.

Later, she gave birth to a son, and then she was honored. But that child of hers, while still at an age for playing and running about, passed away, and grief arose in her. She thought, ‘In this very house I was without gain and honor, but from the time my son was born, I received respect. These people might even try to throw my son outside.’ Taking her son on her hip, she went from door to door, saying, ‘Give me medicine for my son.’ In every place she was seen, people would clap their hands and mock her, saying, ‘Where have you ever seen medicine for the dead?’ She did not comprehend what they were saying. Then a wise man saw her and thought, ‘This woman must have become distraught with grief for her son. No one else will know the medicine for her; only the One with Ten Powers will know.’ He then said this: ‘Mother, there is no one else who knows the medicine for your son. But the foremost person in the world with its devas, the One with Ten Powers, resides in the chief monastery. Go to him and ask.’ She thought, ‘The man speaks the truth.’ Taking her son, she went to the Tathāgata. At a time when he was seated on the Buddha-seat, she stood at the edge of the assembly and said, ‘Blessed One, give me medicine for my son.’

සත්ථා තස්සා උපනිස්සයං දිස්වා ‘‘භද්දකං තෙ ගොතමි කතං භෙසජ්ජත්ථාය ඉධාගච්ඡන්තියා, ගච්ඡ නගරං පවිසිත්වා කොටිතො පට්ඨාය සකලනගරං චරිත්වා යස්මිං ගෙහෙ කොචි මතපුබ්බො නත්ථි, තතො සිද්ධත්ථකං ආහරා’’ති ආහ. සා ‘‘සාධු, භන්තෙ’’ති තුට්ඨමානසා අන්තොනගරං පවිසිත්වා පඨමගෙහෙයෙව ‘‘දසබලො මම පුත්තස්ස භෙසජ්ජත්ථාය සිද්ධත්ථකං ආහරාපෙති, සිද්ධත්ථකං මෙ දෙථා’’ති ආහ. ‘‘හන්ද ගොතමී’’ති නීහරිත්වා අදංසු. අහං එවං ගහෙතුං න සක්කොමි, ඉමස්මිං ගෙහෙ කොචි මතපුබ්බො නාම නත්ථීති? කිං වදෙසි ගොතමි, කො ඉධ මතකෙ ගණෙතුං සක්කොතීති? ‘‘තෙන හි අලං නාහං ගණ්හිස්සාමි, දසබලො මං යත්ථ මතපුබ්බො නත්ථි, තතො නං ගණ්හාපෙතී’’ති ආහ. සා ඉමිනාව නියාමෙන තතියඝරං [Pg.292] ගන්ත්වා චින්තෙසි – ‘‘සකලනගරෙ අයමෙව නියාමො භවිස්සති, ඉදං හිතානුකම්පකෙන බුද්ධෙන දිට්ඨං භවිස්සතී’’ති සංවෙගං ලභිත්වා තතොව බහි නික්ඛමිත්වා ආමකසුසානං ගන්ත්වා පුත්තං හත්ථෙන ගහෙත්වා, ‘‘පුත්තක, අහං ඉමං මරණං තවෙව උප්පන්නන්ති චින්තෙසිං, න පනෙතං තවෙව, මහාජනසාධාරණො එස ධම්මො’’ති වත්වා පුත්තං ආමකසුසානෙ ඡඩ්ඩෙත්වා ඉමං ගාථමාහ –

Seeing her potential, the Teacher said, 'You have done well, Gotami, in coming here for medicine. Go, enter the city, and starting from one end, walk through the entire city. From any house where no one has ever died, bring me a mustard seed.' She replied, 'Very well, Lord,' and with a joyful heart, she entered the city. At the very first house, she said, 'The Ten-Powered One asks for a mustard seed to make medicine for my son. Please give me a mustard seed.' 'Here you are, Gotami,' they said, bringing it out and giving it to her. 'But I cannot take it unless no one in this house has ever died.' 'What are you saying, Gotami? Who here can count the dead?' they asked. 'Then, it is enough; I will not take it. The Ten-Powered One told me to take it only from a house where no one has died,' she replied. Following this method, she went to a third house and thought, 'This must be the rule throughout the whole city. The Buddha, compassionate for the welfare of others, must have seen this.' Gaining a sense of spiritual urgency, she left the city and went to the charnel ground. Taking her son’s body in her hands, she said, 'My child, I thought this death had come to you alone. But it is not yours alone—this is a law common to all people.' Then, leaving her son’s body in the charnel ground, she spoke this verse:

‘‘න ගාමධම්මො නො නිගමස්ස ධම්මො,න චාපියං එකකුලස්ස ධම්මො;

සබ්බස්ස ලොකස්ස සදෙවකස්ස,එසෙව ධම්මො යදිදං අනිච්චතා’’ති. (අප. ථෙරී 2.3.82);

This is not a law exclusive to a village, nor to a town, nor is this a law for a single family. For the entire world, together with its devas, this alone is the law: namely, impermanence.

එවඤ්ච පන වත්වා සත්ථු සන්තිකං අගමාසි. අථ නං සත්ථා ‘‘ලද්ධො තෙ, ගොතමි, සිද්ධත්ථකො’’ති ආහ. නිට්ඨිතං, භන්තෙ, සිද්ධත්ථකෙන කම්මං, පතිට්ඨං පන මෙ දෙථාති ආහ. අථස්සා සත්ථා ධම්මපදෙ ඉමං ගාථමාහ –

Having said this, she went to the Teacher. The Teacher then asked her, 'Gotami, did you get the mustard seed?' She replied, 'Venerable sir, the business with the mustard seed is finished. Now, please grant me a refuge.' Then the Teacher spoke this verse from the Dhammapada to her:

‘‘තං පුත්තපසුසම්මත්තං, බ්‍යාසත්තමනසං නරං;

සුත්තං ගාමං මහොඝොව, මච්චු ආදාය ගච්ඡතී’’ති. (ධ. ප. 287);

Just as a great flood sweeps away a sleeping village, so death carries away the person whose mind is clinging, infatuated with children and cattle.

සා ගාථාපරියොසානෙ යථාඨිතාව සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාය පබ්බජ්ජං යාචි, සත්ථා පබ්බජ්ජං අනුජානි. සා තික්ඛත්තුං සත්ථාරං පදක්ඛිණං කත්වා වන්දිත්වා භික්ඛුනිඋපස්සයං ගන්ත්වා පබ්බජ්ජඤ්ච උපසම්පදඤ්ච ලභිත්වා නචිරස්සෙව යොනිසොමනසිකාරෙ කම්මං කරොන්තී විපස්සනං වඩ්ඪෙසි. අථස්සා සත්ථා ඉමං ඔභාසගාථමාහ –

At the end of the verse, just as she stood, she was established in the fruit of stream-entry and requested the going forth. The Teacher granted the going forth. She circumambulated the Teacher three times, paid homage, and went to the nuns' quarters, where she received both the going forth and the higher ordination. Before long, while applying herself to the practice with wise attention, she developed insight. Then the Teacher spoke this verse of radiance to her:

‘‘යො ච වස්සසතං ජීවෙ, අපස්සං අමතං පදං;

එකාහං ජීවිතං සෙය්‍යො, පස්සතො අමතං පද’’න්ති. (ධ. ප. 114);

Though one should live a hundred years without seeing the Deathless State, better is a single day of life for one who sees the Deathless State.

සා ගාථාපරියොසානෙ අරහත්තං පත්තා පරික්ඛාරවලඤ්ජෙ පරමුක්කට්ඨා හුත්වා තීහි ලූඛෙහි සමන්නාගතං චීවරං පාරුපිත්වා විචරි. අපරභාගෙ සත්ථා ජෙතවනෙ නිසින්නො භික්ඛුනියො පටිපාටියා ඨානන්තරෙ ඨපෙන්තො ඉමං ථෙරිං ලූඛචීවරධරානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

At the end of the verse, she attained Arahantship. Becoming most excellent in the use of the requisites, she wandered about wearing a robe endowed with the three kinds of coarseness. At a later time, the Teacher, while seated in Jetavana and appointing the nuns to their respective ranks, placed this elder nun in the foremost position among those who wear coarse robes.

සිඞ්ගාලකමාතාථෙරීවත්ථු

The Story of the Elder Nun Siṅgālakamātā

247. තෙරසමෙ [Pg.293] සද්ධාධිමුත්තානන්ති සද්ධාලක්ඛණෙ අභිනිවිට්ඨානං, සිඞ්ගාලකමාතා, අග්ගාති දස්සෙති. අයං කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලඝරෙ නිබ්බත්තා සත්ථු ධම්මකථං සුණන්තී සත්ථාරං එකං භික්ඛුනිං සද්ධාධිමුත්තානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සා කප්පසතසහස්සං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ රාජගහනගරෙ සෙට්ඨිකුලෙ නිබ්බත්තා සමානජාතිකං කුලං ගන්ත්වා එකං පුත්තං විජායි, තස්ස සිඞ්ගාලකකුමාරොති නාමං අකංසු. සාපි තෙනෙව කාරණෙන සිඞ්ගාලකමාතා නාම ජාතා. සා එකදිවසං සත්ථු ධම්මකථං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධා සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා පබ්බජි. පබ්බජිතකාලතො පට්ඨාය සද්ධින්ද්‍රියං අධිමත්තං පටිලභි. සා ධම්මස්සවනත්ථාය විහාරං ගන්ත්වා දසබලස්ස සරීරසම්පත්තිං ඔලොකයමානාව තිට්ඨති. සත්ථා තස්සා සද්ධාලක්ඛණෙ අභිනිවිට්ඨභාවං ඤත්වා සප්පායං කත්වා පසාදනීයමෙව ධම්මං දෙසෙසි. සාපි ථෙරී සද්ධාලක්ඛණමෙව ධුරං කත්වා අරහත්තං පාපුණි. අථ නං සත්ථා අපරභාගෙ ජෙතවනෙ නිසීදිත්වා භික්ඛුනියො පටිපාටියා ඨානන්තරෙ ඨපෙන්තො ඉමං ථෙරිං සද්ධාධිමුත්තානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

247. In the thirteenth sutta, the phrase 'of those resolved by faith' refers to those firmly established in the characteristic of faith, and it shows that Siṅgālakamātā is foremost. It is said that in the time of the Buddha Padumuttara, she was born in a family household in Haṃsavatī. While listening to the Teacher’s Dhamma talk, she saw the Teacher appoint a certain nun as foremost among those resolved by faith. Having performed a foundational act of merit, she aspired to that same position. After wandering among devas and humans for a hundred thousand eons, she was reborn in this Buddha’s dispensation in a wealthy family in Rājagaha. Having gone to a family of equal status, she gave birth to a son, who was named Siṅgālakakumāra. For that reason, she became known as Siṅgālakamātā. One day, after hearing the Teacher’s teaching, she gained faith and went to the Teacher and went forth. From the time of her going forth, her faculty of faith became exceedingly strong. She would go to the monastery to listen to the Dhamma and would stand gazing at the physical perfection of the One with Ten Powers. Knowing her state of being firmly established in the characteristic of faith, the Teacher, making it suitable for her, taught a Dhamma that was solely inspiring. The elder nun, making the characteristic of faith her primary focus, attained Arahantship. Then, at a later time, while seated at Jetavana, the Teacher, appointing the nuns to their respective ranks, appointed this elder nun as foremost among those resolved by faith.

පඤ්චමවග්ගවණ්ණනා.

The Commentary on the Fifth Chapter.

තෙරසසුත්තපටිමණ්ඩිතාය ථෙරිපාළියා වණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Therīpāḷi, which is adorned with thirteen suttas, is concluded.

14. එතදග්ගවග්ගො

14. The Chapter on the Foremost Ones

(14) 6. ඡට්ඨඑතදග්ගවග්ගො

(14) 6. The Sixth Chapter on the Foremost Ones

තපුස්සභල්ලිකවත්ථු

The Story of Tapussa and Bhallika

248. උපාසකපාළියා පඨමෙ පඨමං සරණං ගච්ඡන්තානන්ති සබ්බපඨමං සරණං ගච්ඡන්තානං තපුස්සො ච භල්ලිකො චාති ඉමෙ ද්වෙ වාණිජා අග්ගාති දස්සෙති. ඉමෙ කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලගෙහෙ පටිසන්ධිං ගහෙත්වා අපරභාගෙ සත්ථු ධම්මදෙසනං සුණන්තා සත්ථාරං ද්වෙ උපාසකෙ පඨමං සරණං ගච්ඡන්තානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථයිංසු. තෙ කප්පසතසහස්සං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා අම්හාකං [Pg.294] බොධිසත්තස්ස සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණපත්තිතො පුරෙතරමෙව අසිතඤ්ජනනගරෙ කුටුම්බියගෙහෙ නිබ්බත්තිංසු. ජෙට්ඨභාතිකො තපුස්සො නාම අහොසි, කනිට්ඨො භල්ලිකො නාම.

248. In the first Sutta of the Upāsaka-pāḷi, regarding 'those who first go for refuge,' it shows that Tapussa and Bhallika—these two merchants—are the foremost. It is said that in the time of the Buddha Padumuttara, they were reborn in a family in Haṃsavatī. Later, while listening to the Teacher’s teaching, they saw the Teacher placing two lay disciples in the foremost position among those who first went for refuge. Having performed an act of special merit, they aspired to that rank. After wandering among devas and humans for a hundred thousand aeons, they were reborn in the household of a householder in the city of Asitañjana, even before our Bodhisatta attained omniscience. The elder brother was named Tapussa, and the younger was named Bhallika.

තෙ අපරෙන සමයෙන ඝරාවාසං වසන්තා කාලෙන කාලං පඤ්ච සකටසතානි යොජාපෙත්වා වාණිජකම්මං කරොන්තා චරන්ති. තස්මිං සමයෙ අම්හාකං බොධිසත්තො සබ්බඤ්ඤුතං පත්වා සත්තසත්තාහං බොධිමණ්ඩෙ විහරිත්වා අට්ඨමෙ සත්තාහෙ රාජායතනමූලෙ නිසීදි. තස්මිං සමයෙ තෙ වාණිජා පඤ්චමත්තෙහි සකටසතෙහි තං ඨානං අනුප්පත්තා අහෙසුං. තෙසං අනන්තරෙ අත්තභාවෙ මාතා තස්මිං පදෙසෙ දෙවතා හුත්වා නිබ්බත්ති. සා චින්තෙසි – ‘‘ඉදානි බුද්ධානං ආහාරො ලද්ධුං වට්ටති. න හි සක්කා ඉතො පරං නිරාහාරෙහි යාපෙතුං. ඉමෙ ච මෙ පුත්තා ඉමිනා මග්ගෙන ගච්ඡන්ති, තෙහි අජ්ජ බුද්ධානං පිණ්ඩපාතං දාපෙතුං වට්ටතී’’ති පඤ්චසු සකටසතෙසු යුත්තගොණානං ගමනුපච්ඡෙදං අකාසි. තෙ ‘‘කිං නාමෙත’’න්ති නානාවිධානි නිමිත්තානි ඔලොකෙන්ති. අථ තෙසං කිලමනභාවං ඤත්වා එකස්ස පුරිසස්ස සරීරෙ අධිමුච්චිත්වා ‘‘කිං කාරණා කිලමථ? තුම්හාකං අඤ්ඤො යක්ඛාවට්ටො වා භූතාවට්ටො වා නාගාවට්ටො වා නත්ථි, අහං පන වො අතීතත්තභාවෙ මාතා ඉමස්මිං ඨානෙ භුම්මදෙවතා හුත්වා නිබ්බත්තා. එස දසබලො රාජායතනමූලෙ නිසින්නො, තස්ස පඨමං පිණ්ඩපාතං දෙථා’’ති.

In time, while living the household life, they would periodically have five hundred carts yoked and travel, engaging in trade. At that time, our Bodhisatta, having attained omniscience, spent seven weeks at the Bodhi-maṇḍa and sat at the foot of the Rājāyatana tree in the eighth week. Meanwhile, those merchants arrived at that place with about five hundred carts. In their immediately preceding life, their mother had been reborn as a deity in that very region. She thought, 'Now is the time for the Buddha to receive food. It is not possible for him to continue without food any longer. And my sons are traveling this way—they should offer alms-food to the Buddha today.' She then caused the oxen yoked to the five hundred carts to stop moving. The merchants wondered, 'What could this be?' and looked for various omens. Then, realizing their weariness, she possessed the body of one of the men and said, 'Why are you weary? You have no trouble from yakkhas, spirits, or nāgas. I was your mother five existences ago and have been reborn here as an earth-deity. That Ten-Powered One is seated at the foot of the Rājāyatana tree. Offer him the first alms-food.'

තෙ තස්සා කථං සුත්වා තුට්ඨමානසා හුත්වා මන්ථඤ්ච මධුපිණ්ඩිකඤ්ච සුවණ්ණථාලකෙන ආදාය සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘ඉමං භොජනං පටිග්ගණ්හථ, භන්තෙ’’ති ආහංසු. සත්ථා අතීතබුද්ධානං ආචිණ්ණං ඔලොකෙසි, අථස්ස චත්තාරො මහාරාජානො සෙලමයෙ පත්තෙ උපනාමෙසුං. සත්ථා ‘‘තෙසං මහප්ඵලං හොතූ’’ති චත්තාරොපි පත්තෙ ‘‘එකොව පත්තො හොතූ’’ති අධිට්ඨාසි. තස්මිං ඛණෙ තෙ වාණිජා තථාගතස්ස පත්තෙ මන්ථඤ්ච මධුපිණ්ඩිකඤ්ච පතිට්ඨපෙත්වා පරිභුත්තකාලෙ උදකං දත්වා භත්තකිච්චපරියොසානෙ සත්ථාරං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු. අථ නෙසං සත්ථා ධම්මං දෙසෙසි, දෙසනාපරියොසානෙ ද්වෙපි ජනා ද්වෙවාචිකෙ සරණෙ පතිට්ඨාය සත්ථාරං අභිවාදෙත්වා අත්තනො නගරං ගන්තුකාමා[Pg.295], ‘‘භන්තෙ, අම්හාකං පරිචරණචෙතියං දෙථා’’ති වදිංසු. සත්ථා දක්ඛිණෙන හත්ථෙන සීසං පරාමසිත්වා ද්වින්නම්පි ජනානං අට්ඨ කෙසධාතුයො අදාසි. තෙ උභොපි ජනා කෙසධාතුයො සුවණ්ණසමුග්ගෙසු ඨපෙත්වා අත්තනො නගරං නෙත්වා අසිතඤ්ජනනගරද්වාරෙ ජීවකෙසධාතුයා චෙතියං පතිට්ඨාපෙසුං. උපොසථදිවසෙ චෙතියතො නීලස්මියො නිග්ගච්ඡන්ති. එවමෙතං වත්ථු සමුට්ඨිතං. සත්ථා පන අපරභාගෙ ජෙතවනෙ නිසීදිත්වා උපාසකෙ පටිපාටියා ඨානන්තරෙසු ඨපෙන්තො ඉමෙ ද්වෙ ජනෙ පඨමං සරණං ගච්ඡන්තානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

Hearing her words, they became delighted in mind and took the parched grain meal and honey-ball in a golden plate. They went to the Teacher and said, 'Venerable sir, please accept this food.' The Teacher looked to see the customary practice of past Buddhas, and then the Four Great Kings presented stone bowls to him. The Teacher, wishing, 'May it be of great fruit to them,' resolved that the four bowls should become one bowl. At that moment, the merchants placed the parched grain meal and honey-ball in the Tathāgata's bowl. After he had partaken of the meal, they offered water and, at the end of the meal duties, paid homage to the Teacher and sat to one side. Then the Teacher taught them the Dhamma. At the end of the teaching, both men, having established themselves in the twofold refuge, paid homage to the Teacher and, wishing to return to their city, said, 'Venerable sir, give us a personal object of worship.' The Teacher stroked his head with his right hand and gave both men eight hair relics. Both men placed the hair relics in golden caskets, took them to their city, and established a shrine for the living hair relics at the gate of the city of Asitañjana. On Uposatha days, blue rays emanate from the shrine. Thus this story arose. Later, the Teacher, seated in Jetavana and placing lay devotees in their respective positions, placed these two men in the foremost position among those who first go for refuge.

අනාථපිණ්ඩිකසෙට්ඨිවත්ථු

The Story of Anāthapiṇḍika the Treasurer

249. දුතියෙ දායකානන්ති දානාභිරතානං සුදත්තො, ගහපති, අනාථපිණ්ඩිකො අග්ගොති දස්සෙති. සො කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලගෙහෙ නිබ්බත්තො සත්ථු ධම්මකථං සුණන්තො සත්ථාරං එකං උපාසකං දායකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සො කප්පසතසහස්සං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සාවත්ථියං සුමනසෙට්ඨිස්ස ගෙහෙ නිබ්බත්ති, සුදත්තොතිස්ස නාමං අකංසු.

249. In the second Sutta, regarding 'of donors,' it shows that Sudatta, the householder Anāthapiṇḍika, was the foremost among those delighting in giving. It is said that in the time of the Buddha Padumuttara, he was born in a family home in Haṃsavatī. While listening to the Teacher's Dhamma talk, he saw the Teacher placing a certain lay disciple in the foremost position among donors. Having performed an act of special merit, he aspired for that position. After wandering among devas and humans for a hundred thousand aeons, in this Buddha-era, he was born in Sāvatthī in the house of the treasurer Sumana, and they gave him the name Sudatta.

සො අපරභාගෙ ඝරාවාසෙ පතිට්ඨිතො දායකො දානපති හුත්වා තෙනෙව ගුණෙන පත්ථටනාමධෙය්‍යො අනාථපිණ්ඩිකො නාම අහොසි. සො පඤ්චහි සකටසතෙහි භණ්ඩං ආදාය රාජගහෙ අත්තනො පියසහායකස්ස සෙට්ඨිනො ගෙහං ගන්ත්වා තත්ථ බුද්ධස්ස භගවතො උප්පන්නභාවං සුත්වා බලවපච්චූසකාලෙ දෙවතානුභාවෙන විවටෙන ද්වාරෙන සත්ථාරං උපසඞ්කමිත්වා ධම්මං සුත්වා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාය දුතියදිවසෙ ච බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස මහාදානං දත්වා සාවත්ථිං ආගමනත්ථාය සත්ථු පටිඤ්ඤං ගහෙත්වා අන්තරාමග්ගෙ පඤ්චචත්තාලීසයොජනමග්ගෙ සතසහස්සං සතසහස්සං දත්වා යොජනිකවිහාරෙ කාරෙත්වා ජෙතවනං කොටිසන්ථාරෙන සන්ථරිත්වා අට්ඨාරසහි කොටීහි කිණිත්වා අට්ඨාරසහි කොටීහි විහාරං කාරෙත්වා විහාරෙ නිට්ඨිතෙ චතුන්නං පරිසානං පුරෙභත්තපච්ඡාභත්තෙසු යදිච්ඡකං දානං දදන්තො අට්ඨාරසහි කොටීහි විහාරමහං නිට්ඨාපෙසි. විහාරමහො නවහි මාසෙහි නිට්ඨානං අගමාසි[Pg.296], ‘‘පඤ්චහී’’ති අපරෙ. තෙමාසෙ පන සබ්බාචරියානං විවාදො නත්ථි.

Later, having settled in household life, he became a generous donor and benefactor, and due to that very virtue, he became widely known by the name Anāthapiṇḍika. Taking goods with five hundred carts, he went to the house of his dear friend, the chief merchant in Rājagaha. There, hearing about the arising of the Blessed One, the Buddha, he approached the Teacher at early dawn through the gate opened by the power of the devas. After listening to the Dhamma, he established himself in the fruit of stream-entry. On the following day, he gave a great alms-offering to the Sangha of monks headed by the Buddha. Then, having obtained the Teacher’s agreement to come to Sāvatthī, along the way—a distance of forty-five yojanas—he gave a hundred thousand for each yojana, having monasteries constructed at every yojana. Having paved Jetavana by laying down coins edge to edge, he purchased it for eighteen koṭis and had a monastery built for another eighteen koṭis. When the monastery was completed, providing meals before and after noon to the four assemblies as they desired, he completed the great monastery festival for eighteen koṭis. The great monastery festival was finished in nine months; some say five. However, regarding a period of three months, there is no dispute among any of the teachers.

එවං චතුපණ්ණාසකොටිධනං විස්සජ්ජෙත්වා නිච්චකාලං ගෙහෙ එවරූපං දානං පවත්තෙසි. දෙවසිකං පඤ්ච සලාකභත්තසතානි හොන්ති, පඤ්ච පක්ඛිකභත්තසතානි, පඤ්ච සලාකයාගුසතානි, පඤ්ච පක්ඛිකයාගුසතානි, පඤ්ච ධුරභත්තසතානි, පඤ්ච ආගන්තුකභත්තසතානි, පඤ්ච ගමිකභත්තසතානි, පඤ්ච ගිලානභත්තසතානි, පඤ්ච ගිලානුපට්ඨාකභත්තසතානි, පඤ්ච ආසනසතානි ගෙහෙ නිච්චපඤ්ඤත්තානෙව හොන්තීති. අථ නං අපරභාගෙ සත්ථා ජෙතවනෙ නිසින්නො උපාසකෙ පටිපාටියා ඨානන්තරෙසු ඨපෙන්තො දායකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

Thus, having spent fifty-four koṭis of wealth, he continually maintained such giving in his home. Daily, there were five hundred portions of food distributed by lot, five hundred fortnightly portions of food, five hundred portions of gruel distributed by lot, five hundred fortnightly portions of gruel, five hundred portions of regular food, five hundred portions for guests, five hundred portions for travelers, five hundred portions for the sick, five hundred portions for those attending the sick, and five hundred seats were always prepared in his home. Later, when the Teacher was seated in Jetavana, placing the lay disciples in their respective ranks, he established him in the foremost place among donors.

චිත්තගහපතිවත්ථු

The Story of the Householder Citta

250. තතියෙ ධම්මකථිකානන්ති ධම්මකථිකානං උපාසකානං චිත්තො, ගහපති, අග්ගොති දස්සෙති. සො කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලගෙහෙ නිබ්බත්තො අපරභාගෙ ධම්මකථං සුණන්තො සත්ථාරං එකං උපාසකං ධම්මකථිකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සො කප්පසතසහස්සං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා කස්සපබුද්ධකාලෙ මිගලුද්දකගෙහෙ නිබ්බත්තො අපරභාගෙ අරඤ්ඤෙ කම්මං කාතුං සමත්ථකාලෙ එකදිවසං දෙවෙ වස්සන්තෙ මිගමාරණත්ථාය සත්තිං ආදාය අරඤ්ඤං ගන්ත්වා මිගරූපානි ඔලොකෙන්තො එකස්මිං අකතපබ්භාරෙ සසීසං පංසුකූලං පාරුපිත්වා පාසාණඵලකෙ නිසින්නං එකං භික්ඛුං දිස්වා ‘‘එකො අය්‍යො සමණධම්මං කරොන්තො නිසින්නො භවිස්සතී’’ති සඤ්ඤං උප්පාදෙත්වා වෙගෙන ඝරං ගන්ත්වා එකස්මිං උද්ධනෙ හිය්‍යො ආභතමංසං, එකස්මිං භත්තං පචාපෙත්වා පිණ්ඩාචාරිකෙ ද්වෙ භික්ඛූ දිස්වා තෙසං පත්තං ආදාය පඤ්ඤත්තාසනෙ නිසීදාපෙත්වා භික්ඛං සමාදාපෙත්වා, ‘‘අය්‍යෙ, පරිවිසථා’’ති අඤ්ඤෙ ආණාපෙත්වා තං භත්තං කුටෙ පක්ඛිපිත්වා පණ්ණෙන මුඛං බන්ධිත්වා කුටං ආදාය ගච්ඡන්තො අන්තරාමග්ගෙ නානාවිධානි පුප්ඵානි ඔචිනිත්වා පත්තපුටකෙන ගහෙත්වා ථෙරස්ස නිසින්නට්ඨානං ගන්ත්වා කුටං ඔතාරෙත්වා එකමන්තෙ ඨපෙත්වා ‘‘මය්හං[Pg.297], භන්තෙ, සඞ්ගහං කරොථා’’ති වත්වා ථෙරස්ස පත්තං ආදාය භත්තස්ස පූරෙත්වා ථෙරස්ස හත්ථෙ පතිට්ඨපෙත්වා තෙහි මිස්සකපුප්ඵෙහි ථෙරං පූජෙත්වා එකමන්තෙ ඨිතො ‘‘යථායං රසපිණ්ඩපාතෙන සද්ධිං පුප්ඵපූජා චිත්තං පරිතොසෙති, එවං නිබ්බත්තනිබ්බත්තට්ඨානෙ මෙ පණ්ණාකාරසහස්සානි චෙව ආගච්ඡන්තු පඤ්චවණ්ණකුසුමවස්සඤ්ච වස්සතූ’’ති ආහ.

250. In the third section, with the words 'among the Dhamma-speakers,' it is shown that Citta, the householder, was the foremost among the lay disciples who are Dhamma-speakers. It is said that in the time of the Buddha Padumuttara, he was born into a good family in Haṃsavatī. Later, while listening to a Dhamma talk, he saw the Teacher placing a certain lay disciple in the foremost position among the Dhamma-speakers. Having performed a foundational meritorious act, he aspired to that same position. After wandering among devas and humans for a hundred thousand aeons, he was reborn in the family of a deer hunter during the time of the Buddha Kassapa. Later, when he was able to work, one day while it was raining, he took a spear and went into the forest to kill deer. While looking for deer, he saw a monk sitting on a stone slab in a natural cave, wearing a rag-robe covering his head. Thinking, "A venerable one must be sitting, practicing the ascetic's duties," he quickly returned home. He had yesterday's meat cooked on one stove and rice on another. Seeing two monks on their alms round, he took their bowls, seated them on prepared seats, provided them with almsfood, and instructing others, said, "Venerable sirs, please serve them." Then, he packed that food in a pot, covered its opening with a leaf, and carrying the pot, went on his way. Along the path, he gathered various kinds of flowers, holding them in a leaf-container. Arriving at the elder’s place, he set the pot down, placed it to one side, and said, "Venerable sir, please grant me your favor." Taking the elder’s bowl, he filled it with the food, placed it in the elder’s hands, and honored the elder with those mixed flowers. Standing to one side, he said: "Just as this offering of delicious almsfood together with this flower offering delights my mind, so may thousands of gifts come to me in each and every future existence, and may a shower of five-colored flowers fall!"

ථෙරො තස්ස උපනිස්සයං දිස්වා ද්වත්තිංසාකාරකම්මට්ඨානං ආචික්ඛිත්වා අදාසි. සො යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවලොකෙ නිබ්බත්ති, නිබ්බත්තට්ඨානෙ ජණ්ණුමත්තෙන ඔධිනා දිබ්බපුප්ඵවස්සං වස්සි, සයඤ්ච අඤ්ඤාහි දෙවතාහි අධිකතරෙන රූපෙන සමන්නාගතො අහොසි. සො එකං බුද්ධන්තරං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ මගධරට්ඨෙ මච්ඡිකාසණ්ඩනගරෙ සෙට්ඨිකුලෙ නිබ්බත්ති, ජාතකාලෙවස්ස සකලනගරෙ ජණ්ණුමත්තෙන ඔධිනා පඤ්චවණ්ණකුසුමවස්සං වස්සි. අථස්ස මාතාපිතරො ‘‘අම්හාකං පුත්තො අත්තනාව අත්තනො නාමං ගහෙත්වා ආගතො, ජාතදිවසෙවස්ස සකලනගරං පඤ්චවණ්ණෙහි පුප්ඵෙහි විචිත්තං ජාත’’න්ති චිත්තකුමාරොති නාමං අකංසු.

Seeing his strong potential, the elder explained and gave him the meditation subject of the thirty-two parts of the body. He performed wholesome deeds throughout his life and was reborn in the deva-world. In the place of his rebirth, a rain of divine flowers fell knee-deep, and he himself was endowed with a form surpassing that of other deities. After wandering among devas and humans for one Buddha-interval, he was reborn in this Buddha-dispensation in a wealthy family in the city of Macchikāsaṇḍa in the Magadha country. On the very day of his birth, a rain of five-colored flowers fell knee-deep over the entire city. Then his parents thought, "Our son has come, bringing his own name with him; on the very day of his birth the entire city has become variegated with five-colored flowers," and so they gave him the name Cittakumāra.

සො අපරභාගෙ ඝරාවාසෙ පතිට්ඨිතො පිතු අච්චයෙන තස්මිං නගරෙ සෙට්ඨිට්ඨානං පාපුණි. තස්මිං සමයෙ පඤ්චවග්ගියත්ථෙරානං අබ්භන්තරො මහානාමත්ථෙරො නාම මච්ඡිකාසණ්ඩනගරං අගමාසි. චිත්තො ගහපති තස්ස ඉරියාපථෙ පසීදිත්වා පත්තං ආදාය ගෙහං ආනෙත්වා පිණ්ඩපාතෙන පතිමානෙත්වා කතභත්තකිච්චං අම්බාටකාරාමං නාම උය්‍යානං නෙත්වා තත්ථස්ස වසනට්ඨානං කාරෙත්වා නිබද්ධං අත්තනො ගෙහෙ පිණ්ඩපාතං ගහෙත්වා වසනත්ථාය පටිඤ්ඤං ගණ්හි. ථෙරොපි තස්ස උපනිස්සයං දිස්වා ධම්මං දෙසෙන්තො සළායතනවිභත්තිමෙව දෙසෙසි. චිත්තො ගහපති පුරිමභවෙ මද්දිතසඞ්ඛාරතාය නචිරස්සෙව අනාගාමිඵලං සම්පාපුණි. අථෙකදිවසං ඉසිදත්තත්ථෙරො තත්ථ ගන්ත්වා විහරන්තො සෙට්ඨිස්ස නිවෙසනෙ භත්තකිච්චපරියොසානෙ ආයස්මතා ථෙරෙන පඤ්හං විස්සජ්ජෙතුං අසක්කොන්තෙන අජ්ඣිට්ඨො උපාසකස්ස පඤ්හං විස්සජ්ජෙත්වා තෙන පුබ්බෙ ගිහිසහායකභාවෙ ඤාතෙ ‘‘න ඉදානි ඉධ වත්ථබ්බ’’න්ති යථාසුඛං පක්කාමි. පුනෙකදිවසං, සෙට්ඨි ගහපති, මහානාමත්ථෙරං ඉද්ධිපාටිහාරියකරණත්ථං යාචි[Pg.298]. සොපි තස්ස තෙජොසමාපත්තිපාටිහාරියං දස්සෙත්වා ‘‘ඉදානි ඉධ වසිතුං න යුත්ත’’න්ති යථාසුඛං පක්කාමි.

Later, having established himself in household life, he attained the position of chief merchant in that city following his father's death. At that time, the venerable Mahānāma, one of the group of five elders, went to the city of Macchikāsaṇḍa. The householder Citta, pleased by his deportment, took his alms bowl, led him to his home, honored him with almsfood, and when the meal was finished, took him to a park named Ambāṭakārāma. There, he had a dwelling place made for him and took a vow to provide almsfood from his own house for the elder's stay. The elder, seeing his spiritual potential, taught him the Dhamma, specifically teaching only the analysis of the six sense bases. Due to having thoroughly investigated the conditioned phenomena in a previous existence, the householder Citta soon attained the fruit of non-returning. Then one day, the elder Isidatta, while staying there, was at the chief merchant’s residence. At the conclusion of the meal, being urged by the venerable elder Mahānāma who was unable to answer a question, Isidatta answered the lay follower's question. When Citta recognized him as a former lay friend, Isidatta thought, 'It is not proper for me to dwell here now,' and departed as he pleased. On another day, the householder, the chief merchant, requested the elder Mahānāma to perform a miracle of psychic power. He then displayed the miracle of the fire-kasina attainment and, thinking, 'Now it is not suitable to stay here,' departed as he pleased.

අථෙකදිවසං ද්වෙ අග්ගසාවකා භික්ඛුසහස්සපරිවාරා අම්බාටකාරාමං අගමංසු. සෙට්ඨි ගහපති, තෙසං මහාසක්කාරං සජ්ජෙසි. සුධම්මත්ථෙරො තං අසහමානො සෙට්ඨිං තිලසඞ්ගුලිකාවාදෙන ඛුංසෙත්වා තෙන පණාමිතො සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා ඔවාදං ලභිත්වා දසබලස්ස ඔවාදෙ ඨිතො චිත්තං ගහපතිං ඛමාපෙත්වා තත්ථෙව අම්බාටකාරාමෙ විහරන්තො විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. තදා උපාසකො චින්තෙසි – ‘‘අහං දසබලං අදිස්වාව චිරං වීතිනාමෙසිං, සත්ථු සන්තිකං ගච්ඡන්තෙන පන අයුත්තං තුච්ඡහත්ථෙන ගන්තු’’න්ති පඤ්චහි සකටසතෙහි තෙලමධුඵාණිතාදීනි ආදාය ‘‘යෙ දසබලං පස්සිතුකාමා, තෙ මයා සද්ධිං ආගච්ඡන්තූ’’ති නගරෙ භෙරිං චරාපෙත්වා ද්වීහි පුරිසසහස්සෙහි පරිවුතො සත්ථාරං පස්සිතුං පක්කාමි. තිංසයොජනෙ මග්ගෙ දෙවතා පණ්ණාකාරං උපට්ඨපෙසුං. සො සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා පඤ්චපතිට්ඨිතෙන සත්ථාරං වන්දි, තස්මිං ඛණෙ ආකාසා පඤ්චවණ්ණානං පුප්ඵානං වස්සං වස්සි.

Then one day, the two chief disciples, accompanied by a thousand monks, went to Ambāṭakārāma. The householder, the chief merchant, prepared a great offering for them. The elder Sudhamma, unable to tolerate this, rebuked the chief merchant with words disparaging him about sesame cakes. Being dismissed by him, Sudhamma went to the Teacher’s presence. Having received advice and abiding in the instruction of the Ten-Powered One, he asked the householder Citta for forgiveness. Remaining there in Ambāṭakārāma, he developed insight and attained arahantship. At that time, the lay follower thought: 'I have spent a long time without seeing the Ten-Powered One. It is improper to go to the Teacher’s presence empty-handed.' Taking five hundred cartloads of oil, honey, molasses, and other goods, he had a drum beaten in the city, proclaiming: 'Let those who wish to see the Ten-Powered One come with me.' Surrounded by two thousand men, he set out to see the Teacher. Along the thirty-yojana journey, deities presented gifts. When he reached the Teacher’s presence, he paid homage to the Teacher with the five-point prostration. At that moment, a rain of five-colored flowers fell from the sky.

සත්ථා තස්ස අජ්ඣාසයවසෙන සළායතනවිභත්තිමෙව කථෙසි. තස්ස අඩ්ඪමාසමත්තං දසබලස්ස දානං දෙන්තස්සාපි සකනිවෙසනතො නීතානි තණ්ඩුලතෙලමධුඵාණිතාදීනි න ඛීයිංසු. රාජගහවාසිකෙහි පහිතපණ්ණාකාරොව අලං අහොසි. සො සත්ථාරං පස්සිත්වා අත්තනො නගරං ගච්ඡන්තො සකටෙහි ආභතං සබ්බං භික්ඛුසඞ්ඝස්ස අදාසි. සකටෙසු තුච්ඡෙසු ජාතමත්තෙස්වෙව දෙවතා සත්ත රතනානි පූරයිංසු. මහාජනන්තරෙ කථා උදපාදි ‘‘යාව සක්කාරසම්මානප්පත්තො වතායං චිත්තො ගහපතී’’ති. තං සුත්වා සත්ථා ධම්මපදෙ ඉමං ගාථමාහ –

The Teacher, in accordance with his disposition, taught only the analysis of the six sense bases. Although he gave alms to the Ten-Powered One for half a month, the rice, oil, honey, molasses, and other goods brought from his own dwelling were not exhausted. The gifts sent by the residents of Rājagaha alone were sufficient. Having seen the Teacher, as he was returning to his own city, he gave everything that had been brought by the carts to the community of monks. As soon as the carts became empty, deities filled them with the seven kinds of jewels. Among the great crowd of people, a talk arose: 'Oh, how greatly honored and respected is this householder Citta!' Hearing this, the Teacher spoke this verse in the Dhammapada:

‘‘සද්ධො සීලෙන සම්පන්නො, යසො භොගසමප්පිතො;

යං යං පදෙසං භජති, තත්ථ තත්ථෙව පූජිතො’’ති. (ධ. ප. 303);

“One endowed with faith and virtue, possessed of renown and wealth; whatever place he frequents, there he is honored.”

සො තතො පට්ඨාය අරියසාවකානංයෙව උපාසකානං පඤ්චහි සතෙහි පරිවුතො විචරති. අථ නං සත්ථා අපරභාගෙ උපාසකෙ පටිපාටියා [Pg.299] ඨානන්තරෙ ඨපෙන්තො චිත්තසංයුත්තං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා ධම්මකථිකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

From that time onwards, he traveled surrounded by five hundred lay disciples who were noble disciples. Later, the Teacher, while establishing lay disciples in special positions in due order, made the Citta Saṃyutta the occasion for placing him in the foremost position among preachers of the Dhamma.

හත්ථකආළවකවත්ථු

The Story of Hatthaka of Āḷavī

251. චතුත්ථෙ චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහීති චතුබ්බිධෙන සඞ්ගහවත්ථුනා පරිසං සඞ්ගණ්හන්තානං හත්ථකො ආළවකො අග්ගොති දස්සෙති. අයං කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලඝරෙ නිබ්බත්තො අපරභාගෙ සත්ථු ධම්මකථං සුණන්තො සත්ථාරං චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහි සමන්නාගතං එකං උපාසකං ඨානන්තරෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සො කප්පසතසහස්සං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ ආළවිරට්ඨෙ ආළවිනගරෙ ආළවකස්ස රඤ්ඤො ගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි, ස්වෙ භත්තචාටියා සද්ධිං ආළවකස්ස පෙසෙතබ්බො අහොසි.

251. In the fourth sutta, it is shown that Hatthaka of Āḷavī was foremost among those who unify an assembly by means of the four bases of sympathy. It is said that in the time of the Buddha Padumuttara, this one was born into a good family in Haṃsavatī. Later, while listening to the Teacher’s Dhamma discourse, he saw the Teacher establishing a lay disciple endowed with the four bases of sympathy in a special position and, having performed a foundational act of merit, he aspired to that same position. After wandering through transmigrations among gods and humans for one hundred thousand aeons, during this Buddha's appearance, he was conceived in the house of King Āḷavaka, in the city of Āḷavī, in the kingdom of Āḷavī. On the following day, he was to be sent to the yakkha Āḷavaka along with a pot of rice.

තත්‍රායං අනුපුබ්බිකථා – එකදිවසං කිර ආළවකො රාජා මිගවත්ථාය අරඤ්ඤං ගන්ත්වා එකං මිගං අනුබන්ධිත්වා ඝාතෙත්වා ඡින්දිත්වා ධනුකොටියං ලගෙත්වා නිවත්තෙත්වා ආගච්ඡන්තො වාතාතපෙන කිලන්තකායො එකං සන්දච්ඡායං නිග්‍රොධරුක්ඛමූලං පවිසිත්වා නිසීදි. අථ නං මුහුත්තං දරථං විනොදෙත්වා නික්ඛමන්තං රුක්ඛෙ අධිවත්ථා දෙවතා ‘‘තිට්ඨ තිට්ඨ, භක්ඛොසි මෙ’’ති හත්ථෙ ගණ්හි. සො දළ්හං ගහිතත්තා අඤ්ඤං උපායං අපස්සන්තො ‘‘දෙවසිකං තෙ එකෙකපුරිසෙන සද්ධිං චාටිභත්තං පෙසෙස්සාමී’’ති වත්වා නගරං ගතො. තතො පට්ඨාය බන්ධනාගාරතො එකෙකමනුස්සෙන සද්ධිං චාටිභත්තං පෙසෙසි. එතෙනෙව නියාමෙන බන්ධනාගාරෙ මනුස්සෙසු ඛීණෙසු ‘‘මහල්ලකමනුස්සෙසු ගය්හමානෙසු රට්ඨඛොභො හොතී’’ති තෙ අග්ගහෙත්වා දහරකුමාරෙ ගණ්හිතුං ආරභිංසු. තතො පට්ඨාය නගරෙ දාරකමාතරො ච ගබ්භිනියො ච අඤ්ඤං රට්ඨං ගච්ඡන්ති.

Here is the gradual account: One day, King Āḷavaka went to the forest for hunting. Chasing a deer, he killed it, cut it up, fastened it to the tip of his bow, and turned back. Exhausted by the wind and heat, he entered the dense shade of a banyan tree and sat down. Then, after resting a moment to relieve his fatigue, as he was leaving, the deity dwelling in the tree seized him by the hand, saying, "Stop, stop, you are my food!" Held firmly and seeing no other means, he said, "I will send you a pot of food along with one man each day," and returned to the city. From then on, he sent a pot of food along with one man each day from the prison. When the prisoners ran out in this manner, they began taking young boys, because "taking elderly men caused unrest in the country." From then on, mothers with children and pregnant women went to other countries.

තස්මිං සමයෙ සත්ථා පච්චූසසමයන්තෙ ලොකං වොලොකෙන්තො ආළවකකුමාරස්ස තිණ්ණං මග්ගඵලානං උපනිස්සයං දිස්වා ‘‘අයං කුමාරො කප්පසතසහස්සං [Pg.300] පත්ථිතපත්ථනො දෙවලොකා චවිත්වා ආළවකරඤ්ඤො ගෙහෙ නිබ්බත්තො, අඤ්ඤං කුමාරං අලභන්තා ස්වෙ කුමාරං චාටිභත්තෙන සද්ධිං ගහෙත්වා ගච්ඡිස්සන්තී’’ති චින්තෙත්වා සායන්හසමයෙ අඤ්ඤාතකවෙසෙන ආළවකස්ස යක්ඛස්ස භවනද්වාරං ගන්ත්වා තස්ස දොවාරිකං ගද්‍රභං නාම යක්ඛං භවනං පවිසනත්ථාය යාචි. සො ආහ – ‘‘භගවා තුම්හෙ පවිසථ, මය්හං පන ආළවකස්ස අනාරොචනං නාම අයුත්ත’’න්ති. සො හිමවන්තෙ යක්ඛසමාගමං ගතස්ස ආළවකස්ස සන්තිකං අගමාසි. සත්ථාපි තං භවනං පවිසිත්වා ආළවකස්ස නිසීදනපල්ලඞ්කෙ නිසීදි.

At that time, the Teacher, surveying the world at dawn, saw that Prince Āḷavaka had the supporting condition for attaining the three paths and fruits. He thought, 'This prince, having made an aspiration for a hundred thousand aeons, has passed away from the deva world and been reborn in the house of King Āḷavaka. Unable to find another child, tomorrow they will take the prince with the pot of food.' In the evening, in an unknown guise, he went to the door of the yakkha Āḷavaka's dwelling and asked the doorkeeper, a yakkha named Gadrabha, to enter the dwelling. The doorkeeper said, 'Venerable One, you may enter, but it would be improper for me not to inform Āḷavaka.' So he went to Āḷavaka, who had gone to an assembly of yakkhas in the Himalayas. The Teacher, for his part, entered that dwelling and sat on Āḷavaka’s throne.

තස්මිං සමයෙ සාතාගිරහෙමවතා ආළවකස්ස භවනමත්ථකෙන යක්ඛසමාගමං ගච්ඡන්තා අත්තනො ගමනෙ අසම්පජ්ජමානෙ ‘‘කිං නු ඛො කාරණ’’න්ති ආවජ්ජෙන්තා සත්ථාරං ආළවකස්ස භවනෙ නිසින්නං දිස්වා සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා යක්ඛසමාගමං ගන්ත්වා ආළවකස්ස තුට්ඨිං පවෙදයිංසු – ‘‘ලාභා තෙ, ආවුසො ආළවක, යස්ස තෙ සදෙවකෙ ලොකෙ අග්ගපුග්ගලො භවනෙ නිසින්නො, ගන්ත්වා සත්ථු සන්තිකෙ ධම්මං සුණාහී’’ති. සො තෙසං කථං සුත්වා චින්තෙසි – ‘‘ඉමෙ එකස්ස මුණ්ඩකසමණස්ස මම පල්ලඞ්කෙ නිසින්නභාවං කථෙන්තී’’ති අනත්තමනො කොධාභිභූතො හුත්වා ‘‘අජ්ජ මය්හං එතෙන සමණෙන සද්ධිං සඞ්ගාමො භවිස්සති, තත්ථ මෙ සහායා නාම හොථා’’ති දක්ඛිණපාදං උක්ඛිපිත්වා සට්ඨියොජනමත්තං පබ්බතකූටං අක්කමි, තං භිජ්ජිත්වා ද්විධා අහොසි. ඉතො පට්ඨාය ආළවකයුද්ධං විත්ථාරෙතබ්බං. ආළවකො පන සබ්බරත්තිං තථාගතෙන සද්ධිං නානප්පකාරෙන යුජ්ඣන්තොපි කිඤ්චි කාතුං අසක්කොන්තො සත්ථාරං උපසඞ්කමිත්වා අට්ඨ පඤ්හෙ පුච්ඡි, සත්ථා විස්සජ්ජෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාසි. විත්ථාරෙත්වා කථෙතුකාමෙන ආළවකසුත්තවණ්ණනා (සං. නි. අට්ඨ. 1.1.246) ඔලොකෙතබ්බා.

At that time, Sātāgira and Hemavata, while going to the assembly of yakkhas over the top of Āḷavaka’s mansion, found their passage impeded. Wondering, 'What could be the reason?', they turned their attention and saw the Teacher seated in Āḷavaka’s mansion. Approaching the Teacher, they paid homage and then went to the assembly of yakkhas. There, they joyfully informed Āḷavaka: 'Great is your gain, friend Āḷavaka, that the foremost person in the world with its devas is seated in your mansion. Go and listen to the Dhamma in the Teacher's presence.' Hearing their words, he thought: 'These two are speaking of some shaveling recluse sitting on my throne.' Displeased and overcome by anger, he declared, 'Today there will be a battle between me and this recluse. Be my allies in it!' Lifting his right foot, he stamped on a mountain peak sixty yojanas in size, and it split and became two. From this point on, the battle with Āḷavaka should be elaborated. Āḷavaka, though fighting with the Tathāgata all night in various ways, was unable to do anything. Approaching the Teacher, he asked eight questions, and the Teacher answered them. At the end of the discourse, he was established in the fruit of stream-entry. One who wishes to speak in detail should consult the commentary on the Āḷavaka Sutta (Saṃyutta Nikāya Aṭṭhakathā 1.1.246).

පුනදිවසෙ උට්ඨිතෙ අරුණෙ චාටිභත්තාහරණවෙලාය සකලනගරෙ ගහෙතබ්බයුත්තං දාරකං අදිස්වා රඤ්ඤො ආරොචෙසුං. රාජා ආහ – ‘‘ගණ්හිතුං අයුත්තට්ඨානෙ පන අත්ථි, තාතා’’ති. ආම, දෙව, අජ්ජ රාජකුලෙ පුත්තො ජාතොති. ගච්ඡථ, තාතා, මයං ජීවන්තා පුත්තං ලභිස්සාම, චාටිභත්තෙන නං [Pg.301] පෙසෙථාති. තෙ දෙවියා වික්කන්දමානාය දාරකං ගහෙත්වා චාටිභත්තෙන සද්ධිං ආළවකස්ස භවනද්වාරං ගන්ත්වා ‘‘හන්ද, අය්‍ය, තව භාගං පටිච්ඡාහී’’ති ආහංසු. ආළවකො තෙසං කථං සුත්වා අරියසාවකත්තා ලජ්ජමානො අධොමුඛො නිසීදි. අථ නං සත්ථා ආහ – ‘‘ඉදානි තෙ, ආළවක, ලජ්ජනකිච්චං නත්ථි, දාරකං ගහෙත්වා මම හත්ථෙ ඨපෙහී’’ති. තෙ රාජපුරිසා ආළවකකුමාරං ආළවකස්ස හත්ථෙ ඨපෙසුං, ආළවකො තං ආදාය දසබලස්ස හත්ථෙ ඨපෙසි, සත්ථා පටිග්ගණ්හිත්වා පුන ආළවකස්ස හත්ථෙ ඨපෙසි, ආළවකො තං ගහෙත්වා රාජපුරිසානං හත්ථෙ ඨපෙසි. ඉතිස්ස හත්ථතො හත්ථං ගතත්තා ‘‘හත්ථකො ආළවකො’’ත්වෙව නාමං අකංසු.

The next day, when dawn had arisen, at the time for bringing the pot of food, not seeing a suitable child to take in the entire city, they informed the king. The king said, 'But is there one in a place from which it is inappropriate to take, my dears?' 'Yes, Your Majesty, today a son has been born in the royal household.' 'Go, my dears. While we are living, we shall get another son. Send him with the pot of food.' While the queen was wailing, they took the child and, with the pot of food, went to the door of Āḷavaka's dwelling and said, 'Here, noble one, accept your portion.' Hearing their words, Āḷavaka, being a noble disciple, was ashamed and sat with his head bowed. Then the Teacher said to him, 'Now, Āḷavaka, there is no cause for you to be ashamed. Take the child and place him in my hands.' Those royal men placed Prince Āḷavaka in Āḷavaka's hands. Āḷavaka took him and placed him in the hands of the One with Ten Powers. The Teacher accepted him and placed him back in Āḷavaka's hands. Āḷavaka took him and placed him in the hands of the royal men. Because he had thus gone from hand to hand, they gave him the name 'Hatthaka Āḷavaka'.

අථ නං තෙ රාජපුරිසා තුට්ඨමානසා ආදාය රඤ්ඤො සන්තිකං අගමංසු. රාජා තං දිස්වා ‘‘අජ්ජ චාටිභත්තං න සම්පටිච්ඡතී’’ති සඤ්ඤං කත්වා ‘‘කස්මා, තාතා, එවමෙව ආගතත්ථා’’ති ආහ. දෙව, රාජකුලස්ස තුට්ඨි ච වඩ්ඪි ච, සත්ථා ආළවකස්ස භවනෙ නිසීදිත්වා ආළවකං දමෙත්වා උපාසකත්තෙ පතිට්ඨාපෙත්වා කුමාරං අම්හාකං දාපෙසීති. සත්ථාපි ආළවකං පත්තචීවරං ගාහාපෙත්වා ආළවිනගරාභිමුඛො පායාසි. සො නගරං උපසඞ්කමන්තො ලජ්ජිත්වාව ඔසක්කති. සත්ථා නං ඔලොකෙත්වා ‘‘ලජ්ජසි, ආළවකා’’ති පුච්ඡි. ආම, භන්තෙ, නගරවාසිනො මං නිස්සාය මාතිමරණං පිතිමරණං පුත්තදාරමරණඤ්ච පාපුණිංසු. තෙ මං පස්සිත්වා දණ්ඩෙහිපි ලෙඩ්ඩූහිපි පහරිස්සන්ති. තස්මා ඔසක්කාමි, භන්තෙති. ‘‘ආළවක, නත්ථි තෙ මයා සද්ධිං ගච්ඡන්තස්ස භයං, විස්සත්ථො එහී’’ති වත්වා නගරස්ස අවිදූරෙ ඨානෙ වනසණ්ඩෙ අට්ඨාසි. ආළවකරාජාපි නාගරෙ ගහෙත්වා සත්ථු පච්චුග්ගමනං ගතො. සත්ථා සම්පත්තපරිසාය ධම්මං දෙසෙසි, දෙසනාවසානෙ චතුරාසීති පාණසහස්සානි අමතපානං පිවිංසු. තෙ ආළවකස්ස තත්ථෙව වසනට්ඨානං කත්වා අනුසංවච්ඡරං බලිකම්මං පට්ඨපෙසුං.

Then those royal servants, with delighted minds, took him and went to the king. Seeing him, the king, thinking, "Today he does not accept the daily meal," said, "Why, dear ones, have you come just like this?" "Your Majesty, there is joy and prosperity for the royal family. The Teacher, having seated himself in Āḷavaka's dwelling, tamed Āḷavaka, established him as a lay follower, and had the prince given to us." The Teacher, too, having made Āḷavaka take his bowl and robes, set out towards the city of Āḷavī. As he approached the city, Āḷavaka shrank back out of shame. The Teacher, looking at him, asked, "Āḷavaka, are you ashamed?" "Yes, Venerable Sir. On my account, the city-dwellers have experienced the death of mothers, the death of fathers, and the death of sons and wives. Seeing me, they will strike me with sticks and clods of earth. Therefore, I am shrinking back, Venerable Sir." "Āḷavaka, for you who are going with me, there is no danger. Come confidently." Having said this, he stood in a forest grove not far from the city. King Āḷavaka, taking the townspeople, went to meet the Teacher. The Teacher taught the Dhamma to the assembled gathering. At the conclusion of the teaching, eighty-four thousand living beings drank the drink of the Deathless. They established a dwelling place for Āḷavaka right there and instituted an annual offering.

ආළවකොපි නාගරෙ ධම්මිකාය රක්ඛාය සඞ්ගණ්හි. සොපි ආළවකකුමාරො වුඩ්ඪිප්පත්තො සත්ථු ධම්මදෙසනං සුත්වා තීණි මග්ගඵලානි පටිවිජ්ඣි. සො සබ්බකාලං අරියසාවකඋපාසකානං පඤ්චහි සතෙහි පරිවුතො චරති. අථෙකදිවසං තෙහි උපාසකෙහි සද්ධිං සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදි. සත්ථා සුවිනීතං පරිසං දිස්වා ‘‘මහතී [Pg.302] තෙ, ආළවක, පරිසා, කථං තං සඞ්ගණ්හාසී’’ති ආහ. භගවා දානෙන තුස්සන්තං දානෙන සඞ්ගණ්හාමි, පියවචනෙන තුස්සන්තං පියවචනෙන සඞ්ගණ්හාමි, උප්පන්නෙසු කිච්චෙසු තෙසං නිත්ථරණෙන තුස්සන්තං උප්පන්නකිච්චනිත්ථරණෙන සඞ්ගණ්හාමි, සමානත්තට්ඨානෙන තුස්සන්තං සමානත්තතාය සඞ්ගණ්හාමීති. එවමෙතං වත්ථු සමුට්ඨිතං. අථ සත්ථා අපරභාගෙ ජෙතවනෙ නිසීදිත්වා උපාසකෙ ඨානන්තරෙසු ඨපෙන්තො හත්ථකං ආළවකං චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහි පරිසං සඞ්ගණ්හන්තානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

The yakkha Āḷavaka also looked after the townspeople with righteous protection. That prince of Āḷavī, having reached maturity, heard the Teacher's Dhamma discourse and penetrated the three paths and fruits. He always went about surrounded by five hundred noble lay disciples. Then one day, together with those lay disciples, he went to the Teacher, paid homage, and sat to one side. The Teacher, seeing the well-disciplined assembly, said, "Āḷavaka, your assembly is large. How do you hold it together?" "Venerable Sir, I hold together those who are pleased by giving with giving; those who are pleased by kind words with kind words; those who are pleased by helpful conduct in their affairs with helpful conduct; and those who are pleased by impartiality with impartiality." Thus this story arose. Then the Teacher, on a later occasion while seated in Jetavana and establishing lay disciples in various ranks, placed Hatthaka of Āḷavī in the foremost position among those who hold an assembly together with the four bases of sympathy.

මහානාමසක්කවත්ථු

The Story of Mahānāma the Sakyan

252. පඤ්චමෙ පණීතදායකානන්ති පණීතරසදායකානං මහානාමො සක්කො අග්ගොති දස්සෙති. සො කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලගෙහෙ නිබ්බත්තො සත්ථු ධම්මකථං සුණන්තො සත්ථාරං එකං උපාසකං පණීතරසදායකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සො කප්පසතසහස්සං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ කපිලවත්ථුපුරෙ සක්‍යරාජකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා වයප්පත්තො දසබලස්ස පඨමදස්සනෙයෙව සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාසි.

252. In the fifth section, the phrase "of givers of fine things" indicates that Mahānāma the Sakyan is foremost among the givers of things with excellent flavor. It is said that in the time of the Buddha Padumuttara, he was born into a family of good standing in Haṃsavatī. While listening to the Teacher’s Dhamma talk, he saw the Teacher placing a certain lay disciple in the foremost position among the givers of things with excellent flavor. Having performed a foundational deed, he aspired to that same rank. After wandering for a hundred thousand eons among gods and humans, during this Buddha-era he was reborn in the royal Sakyan family in the city of Kapilavatthu. Upon reaching maturity, he was established in the fruit of stream-entry at the very first sight of the One with Ten Powers.

අථෙකස්මිං සමයෙ සත්ථා වෙරඤ්ජායං වස්සාවාසං වසිත්වා අනුපුබ්බෙන කපිලවත්ථුපුරං ගන්ත්වා නිග්‍රොධාරාමෙ පටිවසති. මහානාමො ‘‘සත්ථා ආගතො’’ති සුත්වා සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසින්නො සත්ථාරං එවමාහ – ‘‘භගවා සුතමෙතං ‘භික්ඛුසඞ්ඝො කිර වෙරඤ්ජායං භික්ඛාචාරෙන කිලමතී’ති, මම චතුමාසං භික්ඛුසඞ්ඝස්ස පටිජග්ගනෙ පටිඤ්ඤං දෙථ, අහං භික්ඛුසඞ්ඝස්ස සරීරෙ ඔජං පවෙසෙස්සාමී’’ති. සත්ථා අධිවාසෙසි. සො සත්ථු අධිවාසනං විදිත්වා පුනදිවසතො පට්ඨාය බුද්ධප්පමුඛං භික්ඛුසඞ්ඝං පණීතරසභොජනචතුමධුරාදීහි පටිජග්ගිත්වා පුන චතුමාසං පටිඤ්ඤං ගහෙත්වා අට්ඨ මාසෙ පූරෙත්වා පුන චතුමාසං පටිඤ්ඤං ගහෙත්වා සකලසංවච්ඡරං පටිජග්ගි. සත්ථා තතො පරං පටිඤ්ඤං නාදාසි. මහානාමො පන තතො පට්ඨාය අපරාපරං සම්පත්තභික්ඛුසඞ්ඝස්ස තෙනෙව නියාමෙන සක්කාරං කරොති. තස්ස සො ගුණො සකලජම්බුදීපෙ පාකටො ජාතො. එවමෙතං වත්ථු සමුට්ඨිතං. සත්ථා [Pg.303] පන අපරභාගෙ ජෙතවනෙ නිසීදිත්වා මහානාමං සක්කං පණීතදායකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

On one occasion, the Teacher, having spent the rains retreat in Verañjā, journeyed in stages to Kapilavatthu and was residing in the Nigrodha Park. Mahānāma, hearing, "The Teacher has arrived," went to the Teacher, paid homage, and, having sat to one side, said this to the Teacher: "Venerable Sir, I have heard it said, 'The community of monks, it seems, was weary from the alms-round in Verañjā.' Please grant me your pledge to allow me to look after the community of monks for four months; I will cause nutritive essence to enter the bodies of the community of monks." The Teacher consented. Knowing the Teacher's consent, starting from the next day, he looked after the community of monks headed by the Buddha with food of excellent flavor, the four sweets, and so on. Then, taking a pledge for another four months, he completed eight months. Again, taking a pledge for another four months, he looked after them for a full year. The Teacher did not grant a pledge beyond that. Mahānāma, however, from then on, honored the community of monks who arrived from time to time in that same way. That quality of his became famous throughout all of Jambudīpa. Thus this story arose. The Teacher, on a later occasion while seated in Jetavana, placed Mahānāma the Sakyan in the foremost position among the givers of fine things.

උග්ගගහපතිවත්ථු

The Story of Ugga the Householder

253. ඡට්ඨෙ මනාපදායකානන්ති මනාපං චිත්තරුචිතභොජනං දායකානං උග්ගො ගහපති, වෙසාලිකො අග්ගොති දස්සෙති. සො කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලගෙහෙ නිබ්බත්තො අපරභාගෙ සත්ථු ධම්මකථං සුණන්තො සත්ථාරං එකං උපාසකං මනාපදායකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සො කප්පසතසහස්සං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ වෙසාලියං සෙට්ඨිකුලෙ නිබ්බත්ති. තස්ස ජාතකාලෙ නාමං අනියාමිතං. අපරභාගෙ පනස්ස අත්තභාවොපි උග්ගතො අහොසි සමිද්ධො, අලඞ්කතතොරණං විය උස්සිතචිත්තපටො විය ච අතිවිරොචිත්ථ. ගුණාපිස්ස උග්ගතා අහෙසුං. සො ඉමෙසං ද්වින්නම්පි උග්ගතත්තා උග්ගසෙට්ඨිත්වෙව සඞ්ඛං ගතො. සො පනායං දසබලස්ස පඨමදස්සනෙයෙව සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාය අපරභාගෙ තීණිපි මග්ගඵලානි සච්ඡාකාසි. සො අත්තනො මහල්ලකකාලෙ රහොගතො නිසීදිත්වා චින්තෙසි – ‘‘යං යං මය්හං පියං මනාපං, තං තදෙව දසබලස්ස දස්සාමි, ඉදං මෙ සත්ථු සම්මුඛාපි සුතං ‘මනාපදායී ලභතෙ මනාප’’’න්ති. අථස්ස එතදහොසි – ‘‘අපි නු ඛො මෙ චිත්තං ජානිත්වා සත්ථාපි නිවෙසනද්වාරං ආගච්ඡෙය්‍යා’’ති.

253. In the sixth sutta, 'of those who give what is pleasing' shows that the householder Ugga of Vesālī is foremost among givers of food that is pleasing and delightful to the mind. It is said that during the time of the Buddha Padumuttara, he was born into a family in Haṃsavatī. Later, while listening to the Teacher's Dhamma discourse, he saw the Teacher placing a lay disciple in the foremost position among those who give what is pleasing. Having performed a deed of great merit, he aspired to that position. After wandering among devas and humans for one hundred thousand aeons, during this Buddha-era, he was reborn into a seṭṭhi's family in Vesālī. At his birth, a name was not given. Later, his physical form became eminent and prosperous, shining exceedingly like a decorated archway or a raised, colorful banner. His virtues also became eminent. Due to the eminence of both of these, he came to be known as Ugga the Seṭṭhi. Furthermore, at the very first sight of the One with Ten Powers, he was established in the fruit of stream-entry, and later realized the three paths and fruits. In his old age, having gone to a secluded place, he sat and reflected: 'Whatever is dear and pleasing to me, that very thing I shall give to the One with Ten Powers. I have heard this from the Teacher's own lips: "One who gives what is pleasing receives what is pleasing."' Then this thought occurred to him: 'Would that the Teacher, knowing my mind, might come to the entrance of my house!'

සත්ථාපි ඛො තස්ස චිත්තං ඤත්වා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො නිවෙසනද්වාරෙයෙව පාතුරහොසි. සො ‘‘සත්ථා ආගතො’’ති සුත්වා අතිවිය උස්සාහජාතො දසබලස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා සත්ථු පත්තං පටිග්ගහෙත්වා ඝරං පවෙසෙත්වා පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ සත්ථාරං, අවසෙසආසනෙසු භික්ඛුසඞ්ඝං නිසීදාපෙත්වා බුද්ධප්පමුඛං භික්ඛුසඞ්ඝං නානග්ගරසෙහි පරිවිසිත්වා භත්තකිච්චපරියොසානෙ එකමන්තං නිසීදිත්වා එවමාහ – ‘‘සම්මුඛා මෙතං, භන්තෙ, භගවතො සුතං සම්මුඛා පටිග්ගහිතං ‘මනාපදායී ලභතෙ මනාප’’’න්ති. යං යං, භන්තෙ, මය්හං මනාපං, තං තං මයා බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දින්නමෙවා’’ති සත්ථාරං ජානාපෙත්වා තතො පට්ඨාය යං යං තස්ස මනාපං, තං තං බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දෙති. තං පන සබ්බං පඤ්චකනිපාතෙ [Pg.304] උග්ගසුත්තෙ විත්ථාරතො ආගමිස්සති. එවමෙතං වත්ථු සමුට්ඨිතං. සත්ථා අපරභාගෙ ජෙතවනෙ විහරන්තො තං උපාසකං මනාපදායකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

The Teacher, knowing his mind, appeared right at the entrance of his dwelling, surrounded by the Sangha of bhikkhus. Hearing, 'The Teacher has come,' he was filled with great zeal and went to the One with Ten Powers. Having venerated him with the five-point prostration, he received the Teacher's bowl, led him into the house, and seated the Teacher on the excellent, prepared Buddha-seat, and the Sangha of bhikkhus on the remaining seats. He then served the Sangha of bhikkhus, headed by the Buddha, with various choice delicacies. At the conclusion of the meal, he sat to one side and said this: 'Venerable sir, in the Blessed One's presence I have heard this, in his presence I have received it: "One who gives what is pleasing receives what is pleasing." Whatever is pleasing to me, venerable sir, that very thing has been given by me to the Sangha of bhikkhus headed by the Buddha.' Having thus informed the Teacher, from that time onwards, whatever was pleasing to him, he gave to the Sangha of bhikkhus headed by the Buddha. This entire account will come in detail in the Ugga Sutta in the Book of the Fives. Thus this story arose. In a later time, while dwelling in Jetavana, the Teacher placed that lay disciple in the foremost position among those who give what is pleasing.

උග්ගතගහපතිවත්ථු

The Story of Uggata the Householder

254. සත්තමෙ සඞ්ඝුපට්ඨාකානන්ති භික්ඛුසඞ්ඝස්ස උපට්ඨාකානං හත්ථිගාමකො උග්ගතො ගහපති, අග්ගොති දස්සෙති. සොපි පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලගෙහෙ නිබ්බත්තො අපරභාගෙ සත්ථු ධම්මදෙසනං සුත්වා සත්ථාරං එකං උපාසකං සඞ්ඝුපට්ඨාකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සො කප්පසතසහස්සං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ හත්ථිගාමෙ සෙට්ඨිකුලෙ නිබ්බත්ති, තස්ස උග්ගතකුමාරොති නාමං අකංසු.

254. In the seventh sutta, by 'of those who attend upon the Sangha,' it is shown that the householder Uggata of Hatthigāma is foremost among those who attend upon the Sangha of bhikkhus. He too, during the time of the Buddha Padumuttara, was born into a family in Haṃsavatī. Later, after hearing the Teacher's Dhamma discourse, he saw the Teacher placing a certain lay disciple in the foremost position among those who attend upon the Sangha. Having performed a deed of great merit, he aspired to that very position. After wandering among devas and humans for one hundred thousand aeons, during this Buddha-era, he was reborn in a seṭṭhi's family in Hatthigāma. They gave him the name Uggata Kumāra.

සො අපරභාගෙ ඝරාවාසෙ පතිට්ඨිතො පිතු අච්චයෙන සෙට්ඨිට්ඨානං පාපුණි. තෙන සමයෙන සත්ථා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො චාරිකං චරන්තො හත්ථිගාමං පත්වා නාගවනුය්‍යානෙ විහරති. තදා අයං උග්ගතසෙට්ඨි සත්තාහං පානමදමත්තො හුත්වා නාටකෙහි පරිවුතො නාගවනුය්‍යානං ගන්ත්වා පරිචාරයමානො දසබලං දිස්වා බලවහිරොත්තප්පං පච්චුපට්ඨාපෙසි. අථස්ස සත්ථාරං උපසඞ්කමන්තස්ස සබ්බො සුරාමදො අබ්භත්ථං අගමාසි. සො සත්ථාරං වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදි. අථස්ස සත්ථා ධම්මං දෙසෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ තීණි මග්ගඵලානි පටිවිජ්ඣි. තතො පට්ඨාය නාටකානි ‘‘තුම්හෙ යථාසුඛං ගච්ඡථා’’ති විස්සජ්ජෙත්වා දානාභිරතො හුත්වා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දානමෙව දෙති. දෙවතා රත්තිභාගසමනන්තරෙ ආගන්ත්වා සෙට්ඨිස්ස ආරොචෙන්ති – ‘‘ගහපති, අසුකො භික්ඛු තෙවිජ්ජො, අසුකො භික්ඛු ඡළභිඤ්ඤො, අසුකො සීලවා, අසුකො දුස්සීලො’’ති. සො තාසං වචනං සුත්වාපි ගුණං තාව යථාභූතතො ජානාති, දෙය්‍යධම්මං පන සමචිත්තෙනෙව දෙති. සත්ථු සන්තිකෙ නිසීදිත්වාපි තමෙව ගුණං කථෙති. අපරභාගෙ සත්ථා ජෙතවනෙ නිසීදිත්වා තං ගහපතිං සඞ්ඝුපට්ඨාකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

Later, established in household life, he attained the position of seṭṭhi upon his father's death. At that time, the Teacher, surrounded by the Sangha of bhikkhus, was wandering on tour and, having arrived at Hatthigāma, was dwelling in the Nāgavana grove. Then this Uggata the seṭṭhi, having been intoxicated with drink for seven days, went to the Nāgavana grove surrounded by dancers to amuse himself. Upon seeing the One with Ten Powers, he established a strong sense of shame and fear of wrongdoing. Then, as he approached the Teacher, all his intoxication from spirits vanished. He venerated the Teacher and sat to one side. The Teacher then taught him the Dhamma. At the conclusion of the discourse, he penetrated the three paths and fruits. From then on, dismissing the dancers, saying, 'You may go as you please,' he delighted in giving and gave alms only to the Sangha of bhikkhus. Devas, coming in the course of the night, would inform the seṭṭhi: 'Householder, this bhikkhu has the three true knowledges, this bhikkhu has the six supernormal powers, this one is virtuous, this one is unvirtuous.' Hearing their words, he would first ascertain their qualities as they really were, but he would give the offerings with an impartial mind. Even when sitting near the Teacher, he would speak only of their virtues. Later, the Teacher, while sitting in Jetavana, placed that householder in the foremost position among those who attend upon the Sangha.

සූරම්බට්ඨවත්ථු

The Story of Sūrambaṭṭha

255. අට්ඨමෙ [Pg.305] අවෙච්චප්පසන්නානන්ති අවිගච්ඡනසභාවෙන අචලෙන පසාදෙන සමන්නාගතානං සූරම්බට්ඨො අග්ගොති දස්සෙති. අයං කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලගෙහෙ නිබ්බත්තො සත්ථු ධම්මකථං සුත්වා සත්ථාරං එකං උපාසකං අවෙච්චප්පසන්නානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සො කප්පසතසහස්සං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සාවත්ථියං සෙට්ඨිකුලෙ නිබ්බත්ති, සූරම්බට්ඨොතිස්ස නාමං අකංසු.

255. In the eighth sutta, by 'of those with perfect confidence,' it is shown that Sūrambaṭṭha is foremost among those endowed with an unshakeable faith, one whose nature is not to fade. It is said that during the time of the Buddha Padumuttara, he was born into a family in Haṃsavatī. Having heard the Teacher's Dhamma discourse, and seeing the Teacher place a certain lay disciple in the foremost position among those with perfect confidence, he performed a deed of great merit and aspired to that very position. After wandering among devas and humans for one hundred thousand aeons, during this Buddha-era, he was reborn into a seṭṭhi's family in Sāvatthī. They gave him the name Sūrambaṭṭha.

සො අපරභාගෙ වයප්පත්තො ඝරාවාසෙ පතිට්ඨාය අඤ්ඤතිත්ථියානං උපට්ඨාකො හුත්වා චරති. අථ සත්ථා පච්චූසසමයෙ ලොකං වොලොකෙන්තො තස්ස සොතාපත්තිමග්ගහෙතුං දිස්වා භික්ඛාචාරවෙලාය නිවෙසනද්වාරං අගමාසි. සො දසබලං දිස්වා චින්තෙසි – ‘‘සමණො ගොතමො මහාකුලෙ චෙව ජාතො, ලොකෙ ච අභිඤ්ඤාතො, තෙනස්ස සන්තිකං අගමනං නාම න යුත්ත’’න්ති සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා පාදෙසු වන්දිත්වා පත්තං ගහෙත්වා ඝරං පවෙසෙත්වා මහාරහෙ පල්ලඞ්කෙ නිසීදාපෙත්වා භික්ඛං දත්වා භත්තකිච්චපරියොසානෙ එකමන්තං නිසීදි. සත්ථා තස්ස චරිතවසෙන ධම්මං දෙසෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහි. සත්ථාපි තං දමෙත්වා විහාරමෙව ගතො.

Then, in his later years, having reached maturity, he established himself in household life and went about as a supporter of other sectarians. Then, at dawn, the Teacher, surveying the world, saw in him the condition for the path of stream-entry and, at the time for the alms-round, went to the door of his dwelling. Seeing the One of Ten Powers, he thought: "The ascetic Gotama was born into a great family and is renowned in the world—it is not fitting not to go to his presence." So he went to the Teacher, paid homage at his feet, took his bowl, led him into his house, seated him on a couch worthy of a great person, offered him alms-food, and at the end of the meal sat to one side. The Teacher taught him the Dhamma according to his disposition. At the end of the teaching, he was established in the fruit of stream-entry. The Teacher, having thus tamed him, went back to the monastery.

තතො මාරො චින්තෙසි – ‘‘අයං සූරම්බට්ඨො නාම අම්හාකං සන්තකො, සත්ථා පනස්ස අජ්ජ ගෙහං ගතො, කිං නු ඛො සත්ථු ධම්මං සුත්වා මග්ගපාතුභාවං අකරිත්ථාති යාවස්ස මම විසයා අතික්කන්තභාවං වා අනතික්කන්තභාවං වා ජානාමී’’ති අත්තනො කාමරූපිතාය දසබලස්ස සරික්ඛකං රූපං මාපෙත්වා චීවරග්ගහණම්පි පත්තග්ගහණම්පි බුද්ධාකප්පෙනෙව කත්වා ද්වත්තිංසලක්ඛණධරො හුත්වා සූරම්බට්ඨස්ස ගෙහද්වාරෙ අට්ඨාසි. සූරම්බට්ඨොපි ‘‘පුන දසබලො ආගතො’’ති සුත්වා ‘‘බුද්ධානං අනිය්‍යානිකගමනං නාම නත්ථි, කෙන නු ඛො කාරණෙන ආගතො’’ති වෙගෙන ‘‘දසබලො’’ති සඤ්ඤාය තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා අභිවාදෙත්වා එකමන්තං ඨිතො, ‘‘භන්තෙ, තුම්හෙ ඉදානෙව ඉමස්මිං ගෙහෙ භත්තකිච්චං කත්වා ගතා, කිං නු ඛො කාරණං පටිච්ච පුන ආගතත්ථා’’ති ආහ. ‘‘සූරම්බට්ඨ මයා ධම්මං කථෙන්තෙන එකං අනුපධාරෙත්වා [Pg.306] කථිතං. මයා හි පඤ්චක්ඛන්ධා ‘සබ්බෙව අනිච්චා දුක්ඛා අනත්තා’ති කථිතා, න පනෙතෙ සබ්බෙව එවරූපා. එකච්චෙ හි ඛන්ධා නිච්චා ධුවා සස්සතා අත්ථී’’ති ආහ.

Then Māra thought: 'This man named Sūrambaṭṭha is our property, but today the Teacher has gone to his house. I wonder if, having heard the Teacher's Dhamma, he has brought about the manifestation of the path? Let me find out whether he has transgressed my domain or not.' By his power of creating forms at will, he conjured up a form resembling the One of Ten Powers, making even the holding of the robe and bowl just like the Buddha's deportment, and, bearing the thirty-two marks, he stood at the door of Sūrambaṭṭha's house. Sūrambaṭṭha, hearing, 'The One of Ten Powers has come again,' thought, 'For Buddhas, there is no such thing as a journey that does not lead to deliverance. For what reason, I wonder, has he come?' Quickly, with the perception that it was the One of Ten Powers, he approached, paid homage, and stood to one side. He said, 'Venerable sir, you just now finished your meal in this house and departed. For what reason have you returned?' Māra replied, 'Sūrambaṭṭha, while I was teaching the Dhamma, I spoke of one thing without due consideration. Indeed, I taught that the five aggregates are all impermanent, suffering, and non-self, but not all of them are of such a nature. For some aggregates are permanent, stable, and eternal.'

තතො සූරම්බට්ඨො චින්තෙසි – ‘‘අයං කථා අතිවිය භාරියා. බුද්ධානඤ්හි අනුපධාරෙත්වා කථනං නාම නත්ථි, දසබලස්ස මාරො කිර පටිපක්ඛො, අද්ධා අයං මාරො භවිස්සතී’’ති චින්තෙත්වා – ‘‘මාරොසි ත්ව’’න්ති ආහ. අරියසාවකෙන කථිතකථා තස්ස ඵරසුප්පහාරො විය අහොසි, තස්මා සකභාවෙන ඨාතුං අසක්කොන්තො ‘‘ආම, සූරම්බට්ඨ, අහං මාරො’’ති ආහ. ‘‘තාදිසානං මාරානං සතම්පි සහස්සම්පි ආගන්ත්වා මම සද්ධං චාලෙතුං න සක්කොති, මහාගොතමො දසබලො මය්හං ධම්මං දෙසෙන්තො ‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා’ති බොධෙත්වා දෙසෙසි, මා මෙ ඝරද්වාරෙ තිට්ඨා’’ති අච්ඡරං පහරි. මාරො තස්ස වචනං සුත්වා පටිප්ඵරිත්වා කථෙතුං අසක්කොන්තො තත්ථෙව අන්තරධායි. සූරම්බට්ඨොපි සායන්හසමයෙ සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා මාරෙන කතකිරියං කථෙත්වා, ‘‘භන්තෙ, එවං මාරො මම සද්ධං චාලෙතුං වායමිත්ථා’’ති ආහ. සත්ථා එතදෙව කාරණං අට්ඨුපත්තිං කත්වා ඉමස්මිං සාසනෙ සූරම්බට්ඨං අවෙච්චප්පසන්නානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

Then Sūrambaṭṭha thought: 'This statement is extremely serious. Indeed, for Buddhas there is no such thing as speaking without due consideration. Māra, it is said, is the adversary of the One of Ten Powers. Surely, this must be Māra.' Having reflected thus, he said, 'Are you Māra?' The words spoken by the noble disciple struck him like the blow of an axe. Unable to maintain his own form, he said, 'Yes, Sūrambaṭṭha, I am Māra.' 'Even a hundred or a thousand Māras like you cannot shake my faith. The Great Gotama, the One of Ten Powers, while teaching me the Dhamma, made me understand that ‘All conditioned phenomena are impermanent.’ Do not stand at my door!' He snapped his fingers. Hearing his words, Māra, unable to retort, vanished on the spot. In the evening, Sūrambaṭṭha went to the Teacher and recounted what Māra had done, saying, 'Venerable sir, in this way Māra tried to shake my faith.' The Teacher, taking this very reason as the origin of the story, placed Sūrambaṭṭha foremost among those with unwavering confidence in this dispensation.

ජීවකවත්ථු

The Story of Jīvaka

256. නවමෙ පුග්ගලප්පසන්නානන්ති පුග්ගලියප්පසාදෙන සමන්නාගතානං උපාසකානං ජීවකො කොමාරභච්චො අග්ගොති දස්සෙති. සො හි පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලගෙහෙ නිබ්බත්තො. සත්ථු ධම්මකථං සුණන්තො සත්ථාරං එකං උපාසකං පුග්ගලප්පසන්නානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සො කප්පසතසහස්සං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ රාජගහනගරෙ අභයරාජකුමාරං පටිච්ච සාලවතියා නාම රූපූපජීවිනියා කුච්ඡිම්හි නිබ්බත්තො. රූපූපජීවිනියො ච නාම විජාතකාලෙ සචෙ පුත්තො හොති, ඡඩ්ඩෙන්ති. සචෙ ධීතා, පටිජග්ගන්ති. ඉති සා තං දාරකං කත්තරසුප්පකෙන සඞ්කාරකූටෙ ඡඩ්ඩාපෙසි. අථ නං අභයො රාජකුමාරො රාජුපට්ඨානං ගච්ඡන්තො තං දිස්වා ‘‘කිං, භණෙ, එතං කාකෙහි සම්පරිකිණ්ණ’’න්ති මනුස්සෙ පෙසෙත්වා ‘‘දාරකො [Pg.307] දෙවා’’ති. ජීවති, භණෙති, ‘‘ජීවති, දෙවා’’ති සුත්වා අත්තනො අන්තෙපුරෙ පොසාපෙසි. තස්ස ජීවතීති කථිතත්තා ජීවකොති නාමං අකංසු, කුමාරෙන පොසාපිතොති කොමාරභච්චොති නාමං අකංසු.

256. In the ninth section, regarding 'those with personal devotion,' it is shown that Jīvaka Komārabhacca is foremost among the lay followers endowed with devotion to individuals. Indeed, during the time of the Buddha Padumuttara, he was born in a family home in Haṃsavatī. While listening to the Teacher’s Dhamma talk, he saw the Teacher placing a certain lay follower in the foremost position among those with personal devotion, and having performed a foundational deed, he aspired to that position. After wandering among devas and humans for a hundred thousand aeons, during this Buddha-era he was reborn in the city of Rājagaha, in the womb of a courtesan named Sālavatī, in connection with Prince Abhaya. Now, courtesans, at the time of birth, if it is a son, they abandon him; if a daughter, they look after her. Thus, she had the child abandoned on a rubbish heap in an old winnowing basket. Then Prince Abhaya, while going to attend upon the king, saw him and sent his men, asking, 'Sirs, what is this surrounded by crows?' They replied, 'It is a child, Your Highness.' He asked, 'Does he live, sirs?' Having heard, 'He lives, Your Highness,' the prince had the child raised in his own inner quarters. Because it was said of him, 'He lives (jīvati),' they gave him the name Jīvaka. And because he was raised by the prince (kumāra), they gave him the name Komārabhacca.

සො අත්තනො සොළසවස්සුද්දෙසිකකාලෙ තක්කසිලං ගන්ත්වා වෙජ්ජසිප්පං උග්ගණ්හිත්වා බිම්බිසාරරඤ්ඤො සන්තිකා සක්කාරං ලභිත්වා චණ්ඩපජ්ජොතස්ස රඤ්ඤො රොගං ඵාසුකං අකාසි. සො තස්ස පඤ්ච තණ්ඩුලසකටසතානි සොළස කහාපණසහස්සානි දුස්සසහස්සපරිවාරං අනග්ඝං සිවෙය්‍යකං දුස්සයුගඤ්ච පෙසෙසි. තස්මිං සමයෙ සත්ථා රාජගහං උපනිස්සාය ගිජ්ඣකූටෙ පබ්බතෙ විහරති. ජීවකො සත්ථු උස්සන්නධාතුකෙ කායෙ විරෙචනං දත්වා භෙසජ්ජං කරොන්තො ‘‘චත්තාරො පච්චයා මම සන්තකාව හොන්තූ’’ති සත්ථාරං අත්තනො විහාරෙ වසාපෙත්වා සත්ථු භෙසජ්ජං කත්වා තං දුස්සයුගං උපනෙත්වා ‘‘ඉදං, භන්තෙ, තුම්හෙයෙව පරිභොගං කරොථා’’ති වත්වා තෙන සද්ධිං ලද්ධං දුස්සසහස්සං භික්ඛුසඞ්ඝස්ස අදාසි. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරෙන පන ජීවකවත්ථු ඛන්ධකෙ (මහාව. 326 ආදයො) ආගතමෙව. සත්ථා අපරභාගෙ ජෙතවනෙ විහරන්තො ජීවකං කොමාරභච්චං පුග්ගලප්පසන්නානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

He, at the age of sixteen, went to Takkasilā, learned the medical art, received honor from King Bimbisāra, and cured the illness of King Caṇḍapajjota. That king sent him five hundred cartloads of rice, sixteen thousand kahāpaṇas, and a priceless pair of Siveyyaka garments accompanied by a thousand cloths. At that time, the Teacher was dwelling near Rājagaha on Vulture Peak Mountain. Jīvaka administered a purgative for the Teacher's body, which had a disturbance of the humors. While preparing medicine, he had the Teacher reside in his own monastery, thinking, 'May the four requisites be my own property.' Having prepared the medicine for the Teacher, he brought that pair of garments and said, 'Venerable sir, may you alone make use of this.' He also gave the thousand cloths that had been received along with it to the community of bhikkhus. This is the summary here; the story of Jīvaka is told in detail in the Khandhaka (Mahāvagga 326ff.). In a later time, while dwelling in Jetavana, the Teacher placed Jīvaka Komārabhacca in the foremost position among those with confidence in individuals.

නකුලපිතුගහපතිවත්ථු

The Story of Nakulapitā the Householder

257. දසමෙ විස්සාසකානන්ති විස්සාසිකකථං කථෙන්තානං උපාසකානං අන්තරෙ, නකුලපිතා ගහපති, අග්ගොති දස්සෙති. සො කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලගෙහෙ නිබ්බත්තො සත්ථු ධම්මදෙසනං සුණන්තො සත්ථාරං එකං උපාසකං විස්සාසකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සො කප්පසතසහස්සං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ භග්ගරට්ඨෙ සුසුමාරගිරිනගරෙ සෙට්ඨිකුලෙ නිබ්බත්ති. සත්ථාපි භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො චාරිකං චරමානො තං නගරං පත්වා භෙසකළාවනෙ විහරති. අථායං, නකුලපිතා ගහපති, සුසුමාරගිරිවාසීහි සද්ධිං සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා පඨමදස්සනෙනෙව සො ච භරියා චස්ස දසබලං ‘‘අයං අම්හාකං පුත්තො’’ති සඤ්ඤං පට්ඨපෙත්වා උභොපි [Pg.308] සත්ථු පාදෙසු නිපතිත්වා, ‘‘තාත, ත්වං එත්තකං කාලං අම්හෙ ඡඩ්ඩෙත්වා කහං විචරසී’’ති ආහංසු. අයං කිර, නකුලපිතා ගහපති, පුබ්බෙ පඤ්ච ජාතිසතානි දසබලස්ස පිතා අහොසි, පඤ්ච ජාතිසතානි චූළපිතා, පඤ්ච ජාතිසතානි මහාපිතා, පඤ්ච ජාතිසතානි මාතුලො, නකුලමාතාපි පඤ්ච ජාතිසතානි මාතා අහොසි, පඤ්ච ජාතිසතානි චූළමාතා, පඤ්ච ජාතිසතානි මහාමාතා, පඤ්ච ජාතිසතානි පිතුච්ඡා. ඉති දීඝරත්තං අනුගතසිනෙහත්තා දසබලං දිස්වාව ‘‘පුත්තො’’ති සඤ්ඤං කත්වා සණ්ඨාතුං නාසක්ඛිංසු. සත්ථා යාව තෙසං චිත්තං සඤ්ඤත්තිං න ගච්ඡති, තාව ‘‘අපෙථා’’ති නාවොච. අථ නෙසං යථාමනෙනෙව සතිං පටිලභිත්වා මජ්ඣත්තභූතානං ආසයං ඤත්වා ධම්මං දෙසෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ උභොපි සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහිංසු.

257. In the tenth section, it is shown that Nakulapitā the householder is foremost among the lay followers who are intimate, that is, among those who speak words of intimacy. It is said that in the time of the Buddha Padumuttara, he was born in a good family in Haṃsavatī. While listening to the Teacher’s Dhamma teaching, he saw the Teacher placing a certain lay follower in the foremost position among those who are intimate, and having performed a meritorious deed, he aspired to that position. He wandered among devas and humans for a hundred thousand aeons and, in this Buddha’s dispensation, was reborn in a wealthy family in the city of Susumāragiri in the country of the Bhaggas. The Teacher, too, traveling with his community of bhikkhus, arrived at that city and stayed in the Bhesakaḷā Grove. Then this Nakulapitā the householder, together with the residents of Susumāragiri, went to the Teacher. At the very first sight, both he and his wife developed the perception that the Ten-Powered One was their son, prostrated themselves at the Teacher’s feet, and said, 'Dear son, where have you been wandering, leaving us for so long?' It is said that this Nakulapitā the householder had been the Ten-Powered One’s father for five hundred lifetimes, his younger paternal uncle for five hundred, his elder paternal uncle for five hundred, and his maternal uncle for five hundred. Nakulamātā, too, had been his mother for five hundred lifetimes, his stepmother for five hundred, his mother's elder sister for five hundred, and his paternal aunt for five hundred. Thus, due to long-standing affection, upon seeing the Ten-Powered One, they could not contain themselves and formed the perception that he was their son. The Teacher did not say, 'Go away,' until their minds had reached discernment. Then, knowing their disposition once they had regained mindfulness and become equanimous, he taught them the Dhamma. At the end of the teaching, both were established in the fruit of stream-entry.

සත්ථා අපරභාගෙ තෙසං මහල්ලකකාලෙ පුන තං නගරං අගමාසි. තෙ ‘‘සත්ථා ආගතො’’ති සුත්වා සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා ස්වාතනාය නිමන්තෙත්වා පුනදිවසෙ අත්තනො නිවෙසනෙ බුද්ධප්පමුඛං භික්ඛුසඞ්ඝං නානග්ගරසෙහි පරිවිසිත්වා සත්ථාරං කතභත්තකිච්චං උපසඞ්කමිත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු. එකමන්තං නිසින්නො ඛො නකුලපිතා ගහපති, භගවන්තං එතදවොච – ‘‘යතො මෙ, භන්තෙ, නකුලමාතා ගහපතානී, දහරස්සෙව දහරා ආනීතා, නාභිජානාමි නකුලමාතරං ගහපතානිං මනසාපි අතිචරිතා, කුතො පන කායෙන. ඉච්ඡෙය්‍යාම මයං, භන්තෙ, දිට්ඨෙ චෙව ධම්මෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං පස්සිතුං අභිසම්පරායඤ්ච අඤ්ඤමඤ්ඤං පස්සිතු’’න්ති. නකුලමාතාපි ඛො, ගහපතානී, භගවන්තං එතදවොච – ‘‘යතො අහං, භන්තෙ, නකුලපිතුනො ගහපතිස්ස දහරස්සෙව දහරා ආනීතා, නාභිජානාමි නකුලපිතරං ගහපතිං මනසාපි අතිචරිතා, කුතො පන කායෙන. ඉච්ඡෙය්‍යාම මයං, භන්තෙ, දිට්ඨෙ චෙව ධම්මෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං පස්සිතුං අභිසම්පරායඤ්ච අඤ්ඤමඤ්ඤං පස්සිතු’’න්ති. අථ අපරභාගෙ සත්ථා ජෙතවනෙ නිසීදිත්වා උපාසකෙ පටිපාටියා ඨානන්තරෙසු ඨපෙන්තො ඉමං ඉමෙසං ද්වින්නම්පි කථං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා නකුලපිතරං ගහපතිං විස්සාසකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

In a later time, when they were elderly, the Teacher returned to that city. Hearing that 'the Teacher has come,' they went to the Teacher, paid homage with the fivefold prostration, invited him for the next day, and on the following day at their home served the community of bhikkhus headed by the Buddha with various excellent foods. When the Teacher had finished his meal, they approached him and sat to one side. Seated to one side, Nakulapitā the householder said this to the Blessed One: 'Venerable sir, since Nakulamātā the householder was brought to me as a young girl when I myself was just a young boy, I do not recall ever having transgressed against Nakulamātā the householder even in thought, let alone in deed. We wish, venerable sir, to see each other in this very life and in the life to come as well.' Nakulamātā the householder also said this to the Blessed One: 'Venerable sir, since I was brought as a young girl to Nakulapitā the householder when he himself was just a young boy, I do not recall ever having transgressed against Nakulapitā the householder even in thought, let alone in deed. We wish, venerable sir, to see each other in this very life and in the life to come as well.' Then, in a later time, the Teacher, while seated in Jetavana and establishing the lay followers in order in their respective positions, made this account of the two of them the basis for establishing Nakulapitā the householder as foremost among those who are intimate.

ඡට්ඨවග්ගවණ්ණනා.

Explanation of the Sixth Section.

දසසුත්තපටිමණ්ඩිතාය උපාසකපාළියා වණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the Upāsaka Pāḷi, adorned with ten suttas, is concluded.

14. එතදග්ගවග්ගො

The Chapter on the Foremost

(14) 7. සත්තමඑතදග්ගවග්ගො

14. (14) 7. The Seventh Chapter on the Foremost

සුජාතාවත්ථු

The Story of Sujātā

258. උපාසිකාපාළියා [Pg.309] පඨමෙ පඨමං සරණං ගච්ඡන්තීනන්ති සබ්බපඨමං සරණෙසු පතිට්ඨිතානං උපාසිකානං, සුජාතා නාම, සෙනියධීතා අග්ගාති දස්සෙති. සාපි පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලගෙහෙ නිබ්බත්තා අපරභාගෙ සත්ථු ධම්මකථං සුණන්තී සත්ථාරං එකං උපාසිකං පඨමං සරණං ගච්ඡන්තීනං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සා කප්පසතසහස්සං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා අම්හාකං සත්ථු නිබ්බත්තිතො පුරෙතරමෙව උරුවෙලායං සෙනානිගමෙ සෙනියකුටුම්බිකස්ස ගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා වයප්පත්තා එකස්මිං නිග්‍රොධමූලෙ පත්ථනං අකාසි – ‘‘සචෙ සමජාතිකං කුලඝරං ගන්ත්වා පඨමගබ්භෙ පුත්තං ලභිස්සාමි, අනුසංවච්ඡරං බලිකම්මං කරිස්සාමී’’ති. තස්සා සා පත්ථනා සමිජ්ඣි.

258. In the first sutta of the Upāsikāpāḷi, by the text 'Of those who go for refuge first,' it is shown that among the female lay disciples who were first of all established in the refuges, Sujātā by name, the daughter of Seniya, is the foremost. She too, in the time of the Buddha Padumuttara, was reborn in a family household in Haṃsavatī. Later, while listening to the Teacher’s Dhamma talk, she saw the Teacher placing a female lay disciple who was the first to go for refuge in the foremost position. Having performed a foundational act of merit, she desired that same rank. After wandering among devas and humans for a hundred thousand aeons, she was reborn in our Teacher’s time, even before our Teacher's appearance, in the town of Uruvelā, in the home of the householder Seniya in Senānigama. When she came of age, she made a wish at the foot of a banyan tree: 'If, after going to a family household of equal status, I obtain a son in the first pregnancy, I will perform a yearly offering.' Her wish was fulfilled.

සා මහාසත්තස්ස දුක්කරකාරිකං කරොන්තස්ස ඡට්ඨෙ වස්සෙ පරිපුණ්ණෙ විසාඛපුණ්ණමදිවසෙ ‘‘පාතොව බලිකම්මං කරිස්සාමී’’ති රත්තියා පච්චූසසමයං පච්චුට්ඨාය ධෙනුයො දුහාපෙසි. වච්ඡකා ධෙනූනං ථනමූලං න ආගමංසු, ථනමූලෙ නවභාජනම්හි උපනීතමත්තෙ අත්තනොව ධම්මතාය ඛීරධාරා පතිංසු. තං අච්ඡරියං දිස්වා, සුජාතා, සහත්ථෙනෙව ඛීරං ගණ්හිත්වා නවභාජනෙ පක්ඛිපිත්වා සහත්ථෙනෙව අග්ගිං කත්වා පචිතුං ආරභි. තස්මිං පායාසෙ පච්චමානෙ මහන්තමහන්තා බුබ්බුළා උට්ඨහිත්වා දක්ඛිණාවත්තා හුත්වා සඤ්චරන්ති, එකඵුසිතම්පි බහි න නිග්ගච්ඡති. මහාබ්‍රහ්මා ඡත්තං ධාරෙසි, චත්තාරො ලොකපාලා ඛග්ගහත්ථා ආරක්ඛං ගණ්හිංසු, සක්කො අලාතානි සමානෙන්තො අග්ගිං ජාලෙසි. දෙවතා චතූසු දීපෙසු ඔජං සංහරිත්වා තත්ථ පක්ඛිපිංසු. සුජාතා, එකදිවසෙයෙව ඉමානි අච්ඡරියානි දිස්වා පුණ්ණාදාසිං ආමන්තෙසි – ‘‘අම්ම, පුණ්ණෙ අජ්ජ අම්හාකං දෙවතා අතිවිය පසන්නා, මයා එත්තකං කාලං එවරූපං අච්ඡරියං නාම න දිට්ඨපුබ්බං, වෙගෙන ගන්ත්වා දෙවට්ඨානං පටිජග්ගාහී’’ති. සා ‘‘සාධු, අය්‍යෙ’’ති තස්සා වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා තුරිතතුරිතා රුක්ඛමූලං අගමාසි.

When the sixth year was completed for the Great Being who was undertaking the arduous practice, on the full-moon day of Visākha, she, thinking, 'I will make the offering early in the morning,' arose at dawn and had the milch-cows milked. The calves did not approach the cows' udders; as soon as a new vessel was brought near the udders, streams of milk flowed forth by their own nature. Seeing this marvel, Sujātā, with her own hands, took the milk, put it into a new vessel, and with her own hands, made a fire and began to cook. As that milk-rice was being cooked, great bubbles arose and circulated, turning to the right, and not even a single drop spilled outside. Mahābrahmā held a white parasol, the four Great Kings, guardians of the world, stood guard with swords in hand, and Sakka, arranging the firebrands, kindled the fire. Deities gathered the nutritive essence from the four great continents and placed it therein. Sujātā, seeing these marvels on that one day, addressed her slave-girl Puṇṇā: 'Dear Puṇṇā, today our deity is exceedingly pleased. In all this time, I have never before seen such a wonder. Go quickly and prepare the deity's place.' She, replying, 'Very well, my lady,' accepted her command and went very hastily to the foot of the tree.

බොධිසත්තොපි [Pg.310] ඛො භික්ඛාචාරකාලං ආගමයමානො පාතොව ගන්ත්වා රුක්ඛමූලෙ නිසීදි. රුක්ඛමූලං සොධනත්ථාය ගතා පුණ්ණා ආගන්ත්වා සුජාතාය ආරොචෙසි – ‘‘දෙවතා රුක්ඛමූලෙ නිසින්නා’’ති. සුජාතා, ‘‘සචෙ ජෙ සච්චං භණසි, අදාසිං කරොමී’’ති වත්වා සබ්බපසාධනං පසාධෙත්වා සතසහස්සග්ඝනකෙ සුවණ්ණථාලෙ පායාසං වඩ්ඪෙත්වා අපරාය සුවණ්ණපාතියා පිදහිත්වා සෙතවත්ථෙන සම්පලිවෙඨෙත්වා සමන්තා ගන්ධදාමමාලාදාමානි ඔසාරෙත්වා උක්ඛිපිත්වා ගන්ත්වා මහාපුරිසං දිස්වා බලවපීතිං උප්පාදෙත්වා දිට්ඨට්ඨානතො පට්ඨාය ඔණතොණතා ගන්ත්වා සීසතො ථාලං ඔතාරෙත්වා විවරිත්වා සහෙව පාතියා පායාසං මහාපුරිසස්ස හත්ථෙ ඨපෙත්වා වන්දිත්වා ‘‘යථා මය්හං මනොරථො නිප්ඵන්නො, එවං තුම්හාකම්පි නිප්ඵජ්ජතූ’’ති වත්වා පක්කාමි. බොධිසත්තො නෙරඤ්ජරාය නදියා තීරං ගන්ත්වා සුවණ්ණථාලං තීරෙ ඨපෙත්වා න්හත්වා පච්චුත්තරිත්වා එකූනපණ්ණාස පිණ්ඩෙ කරොන්තො පායාසං පරිභුඤ්ජිත්වා සුවණ්ණපාතිං නදියා සම්පවාහෙත්වා අනුක්කමෙන බොධිමණ්ඩං ආරුය්හ සබ්බඤ්ඤුතං පත්වා සත්තසත්තාහං බොධිමණ්ඩෙ අතික්කමිත්වා ඉසිපතනෙ මිගදායෙ පවත්තිතවරධම්මචක්කො සුජාතාය පුත්තස්ස යසදාරකස්ස උපනිස්සයං දිස්වා ගන්ත්වා අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ නිසීදි.

The Bodhisatta, awaiting the time for the alms-round, went early in the morning and sat at the foot of the tree. Puṇṇā, who had gone to clean the area at the foot of the tree, returned and informed Sujātā, 'A deity is seated at the foot of the tree.' Sujātā said, 'My dear, if you speak the truth, I will make you a free woman,' and having adorned herself with all her finest ornaments, she served the milk-rice in a golden bowl worth a hundred thousand, covered it with another golden bowl, wrapped it with a white cloth, and hung garlands of perfumes and flowers all around it. Carrying it, she went. Upon seeing the Great Being, she was filled with powerful joy. From the very spot she saw him, she approached, bowing low again and again. Lowering the bowl from her head and uncovering it, she placed the milk-rice, together with the bowl, into the hands of the Great Being. Having paid homage, she said, 'Just as my own heart's wish has been fulfilled, so may yours be fulfilled,' and then she departed. The Bodhisatta went to the bank of the river Nerañjarā, placed the golden bowl on the bank, bathed, and came out of the water. Making forty-nine portions, he consumed the milk-rice and set the golden bowl afloat in the river. In due course, he ascended to the Terrace of Enlightenment, attained omniscience, and after spending seven weeks there, he who had set in motion the excellent Wheel of the Dhamma in the Deer Park at Isipatana, seeing the supporting condition for the attainment of Sujātā’s son, the young man Yasa, went and sat at the foot of a certain tree.

යසොපි කුලපුත්තො රත්තිභාගසමනන්තරෙ විවටං ඉත්ථාගාරං දිස්වා සඤ්ජාතසංවෙගො ‘‘උපද්දුතං වත, භො, උපසට්ඨං වත, භො’’ති වත්වා නිවෙසනතො නික්ඛමිත්වාව බහිනගරෙ සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා ධම්මදෙසනං සුත්වා තීණි මග්ගඵලානි පටිවිජ්ඣි. අථස්ස පිතා පදානුපදිකං ගන්ත්වා භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා යසස්ස පවත්තිං පුච්ඡි. සත්ථා යසං කුලපුත්තං පටිච්ඡාදෙත්වා ධම්මං දෙසෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ සො සෙට්ඨිගහපති සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාසි, යසො අරහත්තඵලං පාපුණි. තං භගවා ‘‘එහි භික්ඛූ’’ති ආහ, තාවදෙවස්ස ගිහිලිඞ්ගං අන්තරධායි, ඉද්ධිමයපත්තචීවරධරො අහොසි. පිතාපිස්ස සත්ථාරං නිමන්තෙසි. සත්ථා යසං කුලපුත්තං පච්ඡාසමණං කත්වා තස්ස ඝරං ගන්ත්වා කතභත්තකිච්චො ධම්මං දෙසෙසි, දෙසනාපරියොසානෙ යසස්ස මාතා, සුජාතා, පුරාණදුතියිකා ච සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහිංසු. තංදිවසං අයං, සුජාතා, තෙවාචිකසරණෙ පතිට්ඨාසි සද්ධිං සුණිසාය. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො[Pg.311], විත්ථාරතො පනෙතං වත්ථු ඛන්ධකෙ (මහාව. 25-28) ආගතමෙව. සත්ථා අපරභාගෙ පටිපාටියා උපාසිකායො ඨානන්තරෙසු ඨපෙන්තො ඉමං උපාසිකං පඨමං සරණං ගච්ඡන්තීනං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

Yasa, a young man of good family, seeing the women's quarters in disarray at the end of the night, was struck with a sense of urgency. He exclaimed, 'Alas, it is afflicted! Alas, it is oppressed!' and immediately left his residence. He went to the outskirts of the city to the presence of the Teacher, listened to the Dhamma discourse, and penetrated the three paths and fruits. Then his father, following his footsteps, approached the Blessed One and inquired about Yasa’s situation. The Teacher, concealing the young man Yasa, expounded the Dhamma. At the end of the discourse, the wealthy householder became established in the fruit of stream-entry, while Yasa attained the fruit of arahantship. The Blessed One then said to him, 'Come, bhikkhu.' Instantly, his lay appearance vanished, and he was clad in robes and carrying a bowl created by psychic power. His father invited the Teacher. The Teacher, making the young man Yasa his attendant, went to his house. After the meal, he taught the Dhamma. At the end of the discourse, Yasa’s mother, Sujātā, and his former wife became established in the fruit of stream-entry. On that very day, this Sujātā took refuge with the threefold declaration along with her daughter-in-law. This is the summary here; the detailed account is found in the Khandhaka. Later, the Teacher, assigning positions among female lay disciples in sequence, placed this laywoman in the foremost position among those who first went for refuge.

විසාඛාවත්ථු

The Story of Visākhā

259. දුතියෙ දායිකානන්ති දානාභිරතානං උපාසිකානං, විසාඛා මිගාරමාතා, අග්ගාති දස්සෙති. සා කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලගෙහෙ නිබ්බත්තා අපරභාගෙ සත්ථු ධම්මදෙසනං සුණන්තී සත්ථාරං එකං උපාසිකං දායිකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සා කප්පසතසහස්සං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා කස්සපබුද්ධකාලෙ කිකිස්ස කාසිරඤ්ඤො ගෙහෙ සත්තන්නං භගිනීනං සබ්බකනිට්ඨා හුත්වා නිබ්බත්ති. තදා කිර –

259. In the second [sutta], by the phrase 'among female donors,' it is shown that Visākhā Migāramātā is foremost among female lay followers who delight in giving. It is said that in the time of the Buddha Padumuttara, she was born in a noble family in Haṃsavatī. Later, while listening to the Teacher’s Dhamma discourse, she saw the Teacher place a certain female lay follower in the foremost position among female donors. Having performed a deed of aspiration, she yearned for that same position. She wandered among devas and humans for a hundred thousand eons and was reborn in the household of King Kikī of Kāsi during the time of the Buddha Kassapa, as the youngest of seven sisters. At that time, it is said:

‘‘සමණී සමණගුත්තා ච, භික්ඛුනී භික්ඛුදායිකා;

ධම්මා චෙව සුධම්මා ච, සඞ්ඝදාසී ච සත්තමා’’ති.

“Samaṇī, Samaṇaguttā, Bhikkhunī, Bhikkhudāyikā, Dhammā, Sudhammā, and Saṅghadāsī, the seventh.”

ඉමා සත්ත භගිනියො අහෙසුං. තා එතරහි –

These were the seven sisters. Now, in this era:

‘‘ඛෙමා උප්පලවණ්ණා ච, පටාචාරා ච ගොතමී;

ධම්මදින්නා මහාමායා, විසාඛා චෙව සත්තමී’’ති. –

“Khemā, Uppalavaṇṇā, Paṭācārā, Gotamī, Dhammadinnā, Mahāmāyā, and Visākhā as the seventh.”

එවංනාමා හුත්වා නිබ්බත්තා. තත්‍රායං සඞ්ඝදාසී එකං බුද්ධන්තරං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ අඞ්ගරට්ඨෙ භද්දියනගරෙ මෙණ්ඩකසෙට්ඨිපුත්තස්ස ධනඤ්චයසෙට්ඨිනො අග්ගමහෙසියා සුමනදෙවියා නාම කුච්ඡිස්මිං නිබ්බත්ති, විසාඛාතිස්සා නාමං අකංසු. තස්සා සත්තවස්සිකකාලෙ දසබලො සෙලබ්‍රාහ්මණස්ස ච අඤ්ඤෙසඤ්ච බොධනෙය්‍යබන්ධවානං උපනිස්සයසම්පත්තිං දිස්වා මහාභික්ඛුසඞ්ඝපරිවාරො චාරිකං චරමානො තස්මිං රට්ඨෙ තං නගරං පාපුණි.

They were reborn with these names. Among them, Saṅghadāsī, after wandering among devas and humans for one Buddha-interval, at the arising of this Buddha, was reborn in the womb of Sumanādevī, the principal wife of the wealthy merchant Dhanañcaya, son of Meṇḍaka the merchant, in the city of Bhaddiya in the Aṅga country. They named her Visākhā. When she was seven years old, the Ten-Powered One, seeing the attainment of supportive conditions in the brahmin Sela and other relatives capable of awakening, while wandering on tour accompanied by a great community of monks, arrived in that country and reached that city.

තස්මිඤ්ච සමයෙ මෙණ්ඩකො ගහපති තස්මිං නගරෙ පඤ්චන්නං මහාපුඤ්ඤානං ජෙට්ඨකො හුත්වා සෙට්ඨිට්ඨානං කාරෙසි. පඤ්ච මහාපුඤ්ඤා නාම මෙණ්ඩකො සෙට්ඨි, චන්දපදුමා නාම තස්සෙව අග්ගමහෙසී, තස්ස ච පුත්තො ධනඤ්චයො නාම, තස්ස භරියා සුමනදෙවී නාම, මෙණ්ඩකසෙට්ඨිස්ස දාසො [Pg.312] පුණ්ණො නාමාති. න කෙවලඤ්ච මෙණ්ඩකසෙට්ඨියෙව, බිම්බිසාරමහාරාජස්ස පන ආණාපවත්තිට්ඨානෙ පඤ්ච අමිතභොගා නාම අහෙසුං ජොතිකො ජටිලො මෙණ්ඩකො පුණ්ණො කාකවලියොති. තෙසු අයං මෙණ්ඩකසෙට්ඨි දසබලස්ස අත්තනො නගරං සම්පත්තභාවං සුත්වා පුත්තස්ස ධනඤ්චයසෙට්ඨිනො ධීතරං විසාඛාදාරිකං පක්කොසිත්වා එවමාහ – ‘‘අම්ම, තුය්හම්පි මඞ්ගලං අම්හාකම්පි මඞ්ගලං, තව පරිචාරිකාහි පඤ්චදාරිකාසතෙහි සද්ධිං පඤ්ච රථසතානි ආරුය්හ පඤ්චහි දාසිසතෙහි පරිවුතා දසබලස්ස පච්චුග්ගමනං කරොහී’’ති. සා පිතාමහස්ස වචනං සුත්වා තථා අකාසි. කාරණාකාරණෙසු පන කුසලත්තා යාවතිකා යානස්ස භූමි, යානෙන ගන්ත්වා යානා පච්චොරොහිත්වා පත්තිකාව සත්ථාරං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි. අථස්සා චරිතවසෙන සත්ථා ධම්මං දෙසෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ පඤ්චහි දාරිකාසතෙහි සද්ධිං සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාසි. මෙණ්ඩකසෙට්ඨිපි ඛො සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි. අථ සත්ථා තස්සපි චරිතවසෙන ධම්මං දෙසෙසි. සො දෙසනාපරියොසානෙ සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාය සත්ථාරං ස්වාතනාය නිමන්තෙත්වා පුනදිවසෙ අත්තනො නිවෙසනෙ පණීතෙන ඛාදනීයෙන භොජනීයෙන බුද්ධප්පමුඛං භික්ඛුසඞ්ඝං පරිවිසිත්වා එතෙනුපායෙන අඩ්ඪමාසං මහාදානං අදාසි. සත්ථා භද්දියනගරෙ යථාභිරන්තං විහරිත්වා පක්කාමි.

At that time, the householder Meṇḍaka was the foremost of the five great benefactors in that city and held the position of a leading merchant. The five great benefactors were: Meṇḍaka the merchant, his chief consort named Candapadumā, his son named Dhanañjaya, his wife named Sumanadevī, and Meṇḍaka’s slave named Puṇṇa. And not only Meṇḍaka the merchant, but in the domain of King Bimbisāra's authority, there were five who possessed immeasurable wealth: Jotika, Jaṭila, Meṇḍaka, Puṇṇa, and Kākavaliya. Among them, this merchant Meṇḍaka, hearing that the Ten-Powered One had arrived in his city, summoned his son Dhanañjaya’s daughter, the maiden Visākhā, and said to her: “Dear girl, it is a blessing for you and for us. With your five hundred attendant maidens, mount five hundred chariots and, surrounded by five hundred female slaves, go forth to welcome the Ten-Powered One.” Hearing her grandfather’s words, she did so. Being skilled in discerning what was appropriate and what was not, she traveled by chariot as far as the ground permitted, then dismounted from the chariot and approached the Teacher on foot. She paid homage to him and stood to one side. Then, in accordance with her disposition, the Teacher taught her the Dhamma. At the end of the discourse, she and her five hundred attendant maidens were established in the fruit of stream-entry. Merchant Meṇḍaka also went to the Teacher, paid homage, and stood to one side. Then the Teacher taught him the Dhamma in accordance with his disposition. At the end of the teaching, he, too, was established in the fruit of stream-entry. He invited the Teacher for the next day, and on the following day, in his own residence, he served the Saṅgha of monks headed by the Buddha with excellent hard and soft food. In this way, he gave great alms for half a month. The Teacher, having stayed in Bhaddiya as long as he pleased, departed.

ඉතො පරං අඤ්ඤං කථාමග්ගං විස්සජ්ජෙත්වා විසාඛාය උප්පත්තිකථාව කථෙතබ්බා. සාවත්ථියඤ්හි කොසලරාජා බිම්බිසාරස්ස සන්තිකං පෙසෙසි – ‘‘මම ආණාපවත්තිට්ඨානෙ අමිතභොගවින්දනකුලං නාම නත්ථි, අම්හාකං අමිතභොගවින්දනකුලං පෙසෙතූ’’ති. රාජා අමච්චෙහි සද්ධිං මන්තෙසි. අමච්චා ‘‘මහාකුලං පෙසෙතුං න සක්කා, එකං පන සෙට්ඨිපුත්තං පෙසෙස්සාමා’’ති මෙණ්ඩකසෙට්ඨිනො පුත්තං ධනඤ්චයසෙට්ඨිං ආයාචිංසු. රාජා තෙසං වචනං සුත්වා තං පෙසෙසි. අථ නං කොසලරාජා සාවත්ථිතො සත්තයොජනමත්ථකෙ සාකෙතනගරෙ සෙට්ඨිට්ඨානං දත්වා වාසෙසි.

From this point onwards, setting aside other narrative paths, only the story of Visākhā’s origin is to be told. For the King of Kosala sent a message to King Bimbisāra, saying: “In the domain of my authority, there is no family that possesses immeasurable wealth. Please send us such a family.” The king consulted with his ministers. The ministers said, “It is not possible to send a great family, but we will send a merchant’s son.” They requested Dhanañcaya the merchant, the son of Meṇḍaka the merchant. The king, having heard their words, sent him. Then the King of Kosala gave him the position of a merchant in the city of Sāketa, seven yojanas from Sāvatthī, and had him reside there.

සාවත්ථියඤ්ච මිගාරසෙට්ඨිනො පුත්තො පුණ්ණවඩ්ඪනකුමාරො නාම වයප්පත්තො අහොසි. අථස්ස පිතා ‘‘පුත්තො මෙ වයප්පත්තො, ඝරාවාසෙනස්ස ආබන්ධනසමයො’’ති [Pg.313] ඤත්වා ‘‘අම්හාකං සමානජාතිකෙ කුලෙ දාරිකං පරියෙසථා’’ති කාරණාකාරණකුසලෙ පුරිසෙ පෙසෙසි. තෙ සාවත්ථියං අත්තනො රුචිතං දාරිකං අදිස්වා සාකෙතං අගමංසු. තංදිවසඤ්ච, විසාඛා, අත්තනො සමානවයෙහි පඤ්චහි කුමාරිකාසතෙහි පරිවාරිතා නක්ඛත්තකීළනත්ථාය එකං මහාගාමං අගමාසි. තෙපි පුරිසා අන්තොනගරෙ චරිත්වා අත්තනො රුචිතං දාරිකං අදිස්වා බහිනගරද්වාරෙ අට්ඨංසු. තස්මිං සමයෙ දෙවො වස්සිතුං ආරභි. අථ තා විසාඛාය සද්ධිං නික්ඛන්තා දාරිකා තෙමනභයෙන වෙගෙන සාලං පවිසිංසු. තෙ පුරිසා තාසම්පි අන්තරෙ යථාරුචිතං දාරිකං න පස්සිංසු. තාසං පන සබ්බපච්ඡතො, විසාඛා, දෙවං වස්සන්තම්පි අගණෙත්වා අතුරිතගමනෙන තෙමයමානාව සාලං පාවිසි. තෙ පුරිසා තං දිස්වා චින්තයිංසු – ‘‘රූපවතී තාව කඤ්ඤා එතපරමා භවෙය්‍ය, රූපං පනෙතං එකච්චාය කාරිතපත්තං විය හොති, කථං සමුට්ඨාපෙත්වා කථෙන්තා ජානිස්සාම මධුරවචනා වා නො වා’’ති. තතො නං ආහංසු – ‘‘අතිවිය පරිණතවයා ඉත්ථී විය යාසි, අම්මා’’ති. කිං දිස්වා කථෙථ, තාතාති? අඤ්ඤා තයා සද්ධිං කීළනකුමාරියො තෙමනභයෙන වෙගෙන ආගන්ත්වා සාලං පවිට්ඨා, ත්වං පන මහල්ලිකා විය පදවාරං අතික්කම්ම නාගච්ඡසි, සාටකස්ස තෙමනභාවම්පි න ගණෙසි. සචෙ තං හත්ථී වා අස්සො වා අනුබන්ධෙය්‍ය, කිං එවමෙවං කරෙය්‍යාසීති? තාතා, සාටකා නාම න දුල්ලභා, සුලභා මය්හං කුලෙ සාටකා. වයප්පත්තා මාතුගාමා පන පණියභණ්ඩසදිසා, හත්ථෙ වා පාදෙ වා භග්ගෙ අඞ්ගවිකලං මාතුගාමං ජිගුච්ඡන්තා නිට්ඨුභිත්වා ගච්ඡන්ති, තස්මා සණිකං ආගතාම්හීති.

In Sāvatthī, the son of the merchant Migāra, the young man Puṇṇavaḍḍhana, had come of age. Then his father, knowing, “My son has come of age; it is time to bind him to the household life,” sent men skilled in what is proper and improper, saying, “Seek a young woman from a family of equal standing.” Not finding a young woman to their liking in Sāvatthī, they went to Sāketa. On that very day, Visākhā, surrounded by five hundred maidens of her own age, had gone to a large village for a festival. Those men, having searched within the city without finding a young woman to their liking, stood at the city gate. At that moment, it began to rain. Then the maidens who had gone out with Visākhā, fearing to get wet, hurriedly entered a hall. Even among them, the men did not see a young woman to their liking. But Visākhā, coming last of all, entered the hall, paying no heed to the falling rain, walking with an unhurried gait and allowing herself to get wet. Seeing her, the men thought: “A beautiful maiden could be at most this beautiful. However, for some, such beauty is like something artificial. Let us find out by striking up a conversation whether her speech is sweet or not.” Then they said to her: “You walk like a very old woman, mother.” “Having seen what do you say so, sirs?” “The other maidens playing with you, fearing to get wet, came quickly and entered the hall. But you, like an old woman, do not hasten your steps and pay no mind to your garment getting wet. If an elephant or a horse were to pursue you, would you do just the same?” “Sirs, garments are not difficult to obtain; in my family, garments are easily obtained. But women who have come of age are like merchandise. If a hand or a foot is broken, people, despising a woman with a defective limb, spit and go away. That is why I came slowly.”

තෙ චින්තයිංසු – ‘‘ඉමාය සදිසා ඉමස්මිං ජම්බුදීපෙ ඉත්ථී නාම නත්ථි, යාදිසා රූපෙන, කථායපි තාදිසාව. කාරණාකාරණං ඤත්වා කථෙතී’’ති තස්සා උපරි මාලාගුළං ඛිපිංසු. අථ, විසාඛා, චින්තෙසි – ‘‘අහං පුබ්බෙ අපරිග්ගහිතා, ඉදානි පන පරිග්ගහිතාම්හී’’ති විනීතෙනාකාරෙන භූමියං නිසීදි. අථ නං තත්ථෙව සාණියා පරික්ඛිපිංසු. සා පටිච්ඡන්නභාවං ඤත්වා දාසිගණපරිවුතා ගෙහං අගමාසි. තෙපි මිගාරසෙට්ඨිනො පුරිසා තාය සද්ධිංයෙව ධනඤ්චයසෙට්ඨිස්ස සන්තිකං අගමංසු. ‘‘කතරගාමවාසිනො[Pg.314], තාතා, තුම්හෙ’’ති පුච්ඡිතා ‘‘සාවත්ථිනගරෙ මිගාරසෙට්ඨිනො පුරිසම්හා’’ති වත්වා ‘‘මයං අම්හාකං සෙට්ඨිනා තුම්හාකං ගෙහෙ වයප්පත්තා දාරිකා අත්ථීති සුත්වා පෙසිතා’’ති. සාධු, තාතා, තුම්හාකං සෙට්ඨි කිඤ්චාපි භොගෙන අම්හෙහි අසදිසො, ජාතියා පන සදිසො. සබ්බාකාරසම්පන්නො නාම දුල්ලභො ගච්ඡථ තුම්හෙ සෙට්ඨිස්ස අම්හෙහි සම්පටිච්ඡිතභාවං ආරොචෙථාති.

They thought: “There is no woman like her in all of Jambudīpa—as she is in beauty, so she is in speech. She knows what is cause and what is not, and speaks accordingly.” Then they threw a garland upon her. At that, Visākhā reflected: “Before, I was unclaimed, but now I am claimed.” With a modest demeanor, she sat down on the ground. Then they surrounded her right there with a curtain. Understanding that she was now concealed, she went home accompanied by her maids. Those men of the merchant Migāra also went together with her to the presence of the merchant Dhanañcaya. When asked, “From which village are you, sirs?” they replied, “We are men of the merchant Migāra from the city of Sāvatthī,” and said, “Our merchant sent us, having heard that there is a maiden of marriageable age in your house.” “Good, sirs. Though your merchant is not our equal in wealth, in birth he is our equal. A person perfect in all respects is hard to find. Go and inform your merchant of our acceptance.”

තෙ තස්ස වචනං සුත්වා සාවත්ථිං ගන්ත්වා මිගාරසෙට්ඨිස්ස තුට්ඨිං වඩ්ඪිං ච පවෙදෙත්වා ‘‘ලද්ධා නො සාමි සාකෙතෙ ධනඤ්චයසෙට්ඨිස්ස ගෙහෙ දාරිකා’’ති ආහංසු. තං සුත්වා මිගාරසෙට්ඨි ‘‘මහාකුලගෙහෙ කිර නො දාරිකා ලද්ධා’’ති තුට්ඨමානසො හුත්වා තාවදෙව ධනඤ්චයසෙට්ඨිස්ස සාසනං පහිණි ‘‘ඉදානෙව දාරිකං ආනයිස්සාම, කත්තබ්බකිච්චං කරොන්තූ’’ති. සොපිස්ස පටිසාසනං පෙසෙසි – ‘‘නයිදං අම්හාකං භාරියං, සෙට්ඨි පන අත්තනො කත්තබ්බකිච්චං කරොතූ’’ති. සො කොසලරඤ්ඤො සන්තිකං ගන්ත්වා ආරොචෙසි – ‘‘දෙව, එකා මෙ මඞ්ගලකිරියා අත්ථි, දාසස්ස තෙ පුණ්ණවඩ්ඪනස්ස ධනඤ්චයසෙට්ඨිනො ධීතරං විසාඛං නාම දාරිකං ආනෙස්සාමි, සාකෙතගමනං මෙ අනුජානාථා’’ති. සාධු, මහාසෙට්ඨි, කිං පන අම්හෙහිපි ආගන්තබ්බන්ති? දෙව තුම්හාදිසානං ගමනං ලද්ධුං සක්කාති? රාජා මහාකුලස්ස සඞ්ගහං කාතුකාමො ‘‘හොතු සෙට්ඨි, ආගමිස්සාමී’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා මිගාරසෙට්ඨිනා සද්ධිං සාකෙතනගරං අගමාසි. ධනඤ්චයසෙට්ඨි ‘‘මිගාරසෙට්ඨි කිර කොසලරාජානං ගහෙත්වා ආගතො’’ති සුත්වා පච්චුග්ගමනං කත්වා රාජානං ගහෙත්වා අත්තනො නිවෙසනං අගමාසි. තාවදෙව රඤ්ඤො ච රාජබලස්ස ච මිගාරසෙට්ඨිනො ච වසනට්ඨානං චෙව මාලාගන්ධභත්තාදීනි ච සබ්බානි පටියාදෙසි. ‘‘ඉදං ඉමස්ස ලද්ධුං වට්ටති, ඉදං ඉමස්සා’’ති සබ්බං අත්තනාව ජානාති. තෙ තෙ ජනා චින්තයිංසු – ‘‘සෙට්ඨි අම්හාකමෙව සක්කාරං කරොතී’’ති.

Hearing his words, they went to Sāvatthī and announced the joyful and auspicious news to the merchant Migāra, saying, “Master, we have found a girl in the house of the merchant Dhanañjaya in Sāketa.” Hearing this, the merchant Migāra, pleased in mind, thought, “Indeed, a girl from a great family has been found for us,” and immediately sent a message to the merchant Dhanañjaya: “We will bring the girl now; let them make the necessary preparations.” He, for his part, sent back a reply: “This is no burden for us; let the merchant make his own preparations.” So he went to the presence of the king of Kosala and announced, “Your Majesty, I have a ceremonial occasion. For your servant Puṇṇavaḍḍhana, I will bring the girl named Visākhā, the daughter of the merchant Dhanañjaya. Please grant me permission to go to Sāketa.” “Very well, great merchant. But should we also come?” “Your Majesty, is it possible to obtain the presence of one such as you?” The king, wishing to show favor to the great family, consented, saying, “So be it, merchant, I will come,” and set out for the city of Sāketa together with the merchant Migāra. Hearing that “The merchant Migāra has come bringing the king of Kosala,” the merchant Dhanañjaya went out to meet them and escorted the king to his own residence. Immediately, he prepared lodging for the king, the royal army, and the merchant Migāra, as well as garlands, perfumes, food, and all other necessities. “This is suitable for this one, that for that one”—he knew everything himself. Each of those people thought, “The merchant is honoring us alone.”

අථෙකදිවසං රාජා ධනඤ්චයසෙට්ඨිස්ස සාසනං පහිණි ‘‘න සක්කා සෙට්ඨිනා චිරකාලං අම්හාකං භරණපොසනං කාතුං, දාරිකාය ගමනකාලං ජානාතූ’’ති. සොපි රඤ්ඤො සාසනං පෙසෙසි – ‘‘ඉදානි වස්සකාලො ආගතො, න සක්කා චතුමාසං විචරිතුං, තුම්හාකං බලකායස්ස යං යං ලද්ධුං [Pg.315] වට්ටති, සබ්බං තං මම භාරො. කෙවලං දෙවො මයා පෙසිතකාලෙ ගච්ඡතූ’’ති. තතො පට්ඨාය සාකෙතනගරං නිච්චනක්ඛත්තගාමො විය අහොසි. එවං තයො මාසා අතික්කන්තා. ධනඤ්චයසෙට්ඨිනො පන ධීතාය මහාලතාපසාධනං න තාව නිට්ඨං ගච්ඡති. අථස්ස කම්මන්තාධිට්ඨායකා ආගන්ත්වා ආරොචයිංසු – ‘‘සෙසං අසන්තං නාම නත්ථි, බලකායස්ස පන භත්තපචනදාරූනි නප්පහොන්තී’’ති. ‘‘ගච්ඡථ, තාතා, හත්ථිසාලා අස්සසාලා වියොජෙත්වා භත්තං පචථා’’ති. එවං පචන්තානම්පි අඩ්ඪමාසො අතික්කන්තො. තතො පුන ආරොචයිංසු – ‘‘දාරූනි සාමි නප්පහොන්තී’’ති. ‘‘තාතා, ඉමස්මිං කාලෙ දාරූනි ලද්ධුං න සක්කා, දුස්සකොට්ඨාගාරං පන විවරිත්වා ථූලසාටකෙ ගහෙත්වා වට්ටියො කත්වා තෙලචාටියං තෙමෙත්වා භත්තං පචථා’’ති. ඉමිනා නියාමෙන පචන්තානං චත්තාරො මාසා පූරයිංසු.

Then one day the king sent a message to Dhanañjaya the merchant: “It is not possible for the merchant to support and maintain us for a long time; let him know the time for the maiden to depart.” He, for his part, sent a message to the king: “Now the rainy season has come; it is not possible to travel for four months. Whatever your army needs to obtain is all my responsibility. Only let the king depart when I send word.” From then on, the city of Sāketa was like a village with a constant festival. Thus three months passed. But the Mahālatā ornament for Dhanañjaya’s daughter was not yet finished. Then his overseers came and reported: “There is nothing left unsupplied, but the firewood for cooking the army’s meals is insufficient.” “Go, sirs, dismantle the elephant stables and horse stables and cook the meals.” Even as they cooked thus, half a month passed. Then they reported again: “The firewood, master, is insufficient.” “Sirs, at this time it is not possible to obtain firewood. Open the cloth storeroom, take the coarse cloths, make them into wicks, soak them in oil vessels, and cook the meals.” As they cooked in this manner, four months were completed.

තතො ධනඤ්චයසෙට්ඨි ධීතුයා මහාලතාපසාධනස්ස නිට්ඨිතභාවං ඤත්වා ‘‘ස්වෙ දාරිකං පෙසෙස්සාමී’’ති ධීතරං සමීපෙ නිසීදාපෙත්වා ‘‘අම්ම පතිකුලෙ වසන්තියා නාම ඉමඤ්චිමඤ්ච ආචාරං සික්ඛිතුං වට්ටතී’’ති ඔවාදං අදාසි. අයං මිගාරසෙට්ඨි අනන්තරගබ්භෙ නිසින්නො ධනඤ්චයසෙට්ඨිනො ඔවාදං අස්සොසි. සොපි සෙට්ඨි ධීතරං එවං ඔවදි –

Then Dhanañjaya the merchant, knowing that the Mahālatā ornament for his daughter was completed, thought, “Tomorrow I will send the girl.” He had his daughter sit near him and gave her this advice: “Dear, for one living in her husband’s household, it is proper to learn such and such conduct.” The merchant Migāra, sitting in an adjoining room, heard the advice of Dhanañjaya the merchant. That merchant advised his daughter thus:

‘‘අම්ම සසුරකුලෙ වසන්තියා නාම අන්තොඅග්ගි බහි න නීහරිතබ්බො, බහිඅග්ගි අන්තො න පවෙසෙතබ්බො, දදන්තස්සෙව දාතබ්බං, අදදන්තස්ස න දාතබ්බං, දදන්තස්සපි අදදන්තස්සපි දාතබ්බං, සුඛං නිසීදිතබ්බං, සුඛං පරිභුඤ්ජිතබ්බං, සුඛං නිපජ්ජිතබ්බං, අග්ගි පරිචරිතබ්බො, අන්තොදෙවතා නමස්සිතබ්බා’’ති.

“Dear, while living in your father-in-law’s household, the inner fire should not be taken outside, the outer fire should not be brought inside. Give only to those who give; do not give to those who do not give; give to both those who give and those who do not give. One should sit in comfort, one should eat in comfort, one should sleep in comfort. The fire should be tended, and the household deities should be revered.”

ඉමං දසවිධං ඔවාදං දත්වා පුනදිවසෙ සබ්බා සෙනියො සන්නිපාතෙත්වා රාජසෙනාය මජ්ඣෙ අට්ඨ කුටුම්බිකෙ පාටිභොගෙ ගහෙත්වා ‘‘සචෙ මෙ ධීතු ගතට්ඨානෙ දොසො උප්පජ්ජති, තුම්හෙහි සොධෙතබ්බො’’ති වත්වා නවකොටිඅග්ඝනකෙන මහාලතාපසාධනෙන ධීතරං පසාධෙත්වා න්හානචුණ්ණමූලං චතුපණ්ණාසසකටසතං ධනං දත්වා ධීතාය සද්ධිං නිබද්ධං ගමනචාරිනියො පඤ්චසතා දාසියො පඤ්ච ආජඤ්ඤරථසතානි සබ්බූපකාරඤ්ච [Pg.316] සතං සතං දත්වා කොසලරාජානඤ්ච මිගාරසෙට්ඨිඤ්ච, විස්සජ්ජෙත්වා ධීතු ගමනවෙලායං වජාධිට්ඨායකෙ පුරිසෙ පක්කොසාපෙත්වා, ‘‘තාතා, මම ධීතාය ගතට්ඨානෙ ඛීරපානත්ථං ධෙනූහි, යානයොජනත්ථං උසභෙහි ච අත්ථො හොති, තස්මා මම ධීතු ගමනමග්ගෙ වජද්වාරං විවරිත්වා පුථුලතො අට්ඨ උසභානි ගොගණෙන පූරෙත්වා තිගාවුතමත්ථකෙ අසුකා නාම කන්දරා අත්ථි, අග්ගගොයූථෙ තං ඨානං පත්තෙ භෙරිසඤ්ඤාය වජද්වාරං පිදහෙය්‍යාථා’’ති. තෙ ‘‘සාධූ’’ති සෙට්ඨිස්ස වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා තථා අකංසු. වජද්වාරෙ විවටෙ උළාරුළාරායෙව ගාවියො නික්ඛමිංසු. ද්වාරෙ පිදහිතෙ පන විසාඛාය පුඤ්ඤබලෙන බලවගාවො ච දම්මගාවො ච බහි ලඞ්ඝිත්වා මග්ගං පටිපජ්ජිංසු. අථ, විසාඛා, සාවත්ථිනගරද්වාරං පත්තකාලෙ චින්තෙසි – ‘‘පටිච්ඡන්නයානස්මිං නු ඛො නිසීදිත්වා පවිසාමි, උදාහු රථෙ ඨත්වා’’ති. අථස්සා එතදහොසි – ‘‘පටිච්ඡන්නයානෙන මෙ පවිසන්තියා මහාලතාපසාධනස්ස විසෙසො න පඤ්ඤායිස්සතී’’ති. සා සකලනගරස්ස අත්තානං දස්සෙන්තී රථෙ ඨත්වා නගරං පාවිසි. සාවත්ථිවාසිනො විසාඛාය සම්පත්තිං දිස්වා ‘‘එසා කිර, විසාඛා, නාම එවරූපා, අයඤ්ච සම්පත්ති එතිස්සාව අනුච්ඡවිකා’’ති ආහංසු. ඉති සා මහාසම්පත්තියා මිගාරසෙට්ඨිනො ගෙහං පාවිසි. ආගතදිවසෙ චස්සා සකලනගරවාසිනො ‘‘අම්හාකං, ධනඤ්චයසෙට්ඨි, අත්තනො නගරං සම්පත්තානං මහාසක්කාරං අකාසී’’ති යථාබලං පණ්ණාකාරං පහිණිංසු. විසාඛා, පහිතපහිතං පණ්ණාකාරං තස්මිංයෙව නගරෙ අඤ්ඤමඤ්ඤෙසු කුලෙසු සබ්බත්ථකමෙව දාපෙසි. අථස්සා රත්තිභාගසමනන්තරෙ එකිස්සා ආජඤ්ඤවළවාය ගබ්භවුට්ඨානං අහොසි. සා දාසීහි දණ්ඩදීපිකා ගාහාපෙත්වා තත්ථ ගන්ත්වා වළවං උණ්හොදකෙන න්හාපෙත්වා තෙලෙන මක්ඛාපෙත්වා අත්තනො වසනට්ඨානමෙව අගමාසි.

Having given this tenfold advice, the next day he assembled all the guilds and, in the midst of the royal army, took eight householders as sureties, saying, “If any fault arises in my daughter’s new home, it must be settled by you.” Then, he adorned his daughter with the Mahālatā ornament worth nine crores, gave fifty-four crores of wealth as the price for her bath powder, and gave five hundred female slaves who were to be her constant companions, five hundred chariots with thoroughbreds, and a hundred of every kind of utensil. Having sent off the Kosala king, at the time of his daughter’s departure, he had the men in charge of the cattle-pen summoned and said, “Sirs, in the place where my daughter is going, there will be a need for cows for milk and bulls for yoking to vehicles. Therefore, on my daughter’s route, open the gate of the cattle-pen and fill the path for a width of eight usabhas with a herd of cattle. At the end of three gāvutas, there is a gorge of such and such a name. When the head of the herd reaches that place, close the gate of the cattle-pen at the signal of the drum.” They accepted the merchant’s word, saying, “Very well,” and did so. When the gate of the cattle-pen was opened, only the most excellent cows came out. But when the gate was closed, by the power of Visākhā’s merit, both strong cows and tame cows leaped over the enclosure and proceeded along the road. Then, when Visākhā reached the city gate of Sāvatthī, she thought, “Should I enter seated in a covered carriage, or standing in a chariot?” Then it occurred to her, “If I enter in a covered carriage, the splendor of my Mahālatā ornament will not be apparent.” So, displaying herself to the entire city, she stood in the chariot and entered the city. The residents of Sāvatthī, seeing Visākhā’s magnificence, said, “So this is Visākhā! Such magnificence befits her alone.” Thus, with great splendor, she entered the house of Migāra the merchant. On the day of her arrival, all the city’s residents, thinking, “Dhanañjaya the merchant showed us great honor when we arrived in his city,” sent gifts according to their means. Visākhā had every gift that was sent distributed among the various families in that very city. Then, just after nightfall, one of her thoroughbred mares gave birth. Having her female slaves take torches, she went there, had the foal bathed in warm water and anointed with oil, and then returned to her own quarters.

මිගාරසෙට්ඨිපි සත්තාහං පුත්තස්ස ආවාහසක්කාරං කරොන්තො ධුරවිහාරෙ වසන්තම්පි තථාගතං අමනසිකත්වා සත්තමෙ දිවසෙ සකලනිවෙසනං පූරෙන්තො නග්ගසමණකෙ නිසීදාපෙත්වා ‘‘ආගච්ඡතු මෙ ධීතා, අරහන්තෙ වන්දතූ’’ති විසාඛාය සාසනං පහිණි. සා ‘‘අරහන්තා’’ති වචනං සුත්වා සොතාපන්නා අරියසාවිකා හට්ඨතුට්ඨා හුත්වා තෙසං නිසින්නට්ඨානං [Pg.317] ගන්ත්වා තෙ ඔලොකෙත්වා ‘‘න එවරූපා නාම අරහන්තා හොන්ති, හිරොත්තප්පවිවජ්ජිතානං නාම සන්තිකං කස්මා මං සසුරො පක්කොසාපෙතී’’ති ‘‘ධී, ධී’’ති ගරහිත්වා අත්තනො වසනට්ඨානමෙව ගතා. නග්ගසමණා තං දිස්වා සබ්බෙ එකප්පහාරෙනෙව සෙට්ඨිං ගරහිංසු – ‘‘කිං ත්වං, ගහපති, අඤ්ඤං නාලත්ථ, සමණස්ස ගොතමස්ස සාවිකං මහාකාළකණ්ණිං කස්මා ඉමං ගෙහං පවෙසෙසි, වෙගෙන නං ඉමස්මා ගෙහා නීහරාහී’’ති. තතො සෙට්ඨි ‘‘න සක්කා මයා ඉමෙසං වචනෙන ඉමං ගෙහා නීහරිතුං, මහාකුලස්ස ධීතා අය’’න්ති චින්තෙත්වා – ‘‘ආචරියා දහරා නාම ජානිත්වා වා අජානිත්වා වා කරෙය්‍යුං, තුම්හෙ තුණ්හී හොථා’’ති නග්ගෙ උය්‍යොජෙත්වා මහාපල්ලඞ්කෙ නිසීදාපෙත්වා සුවණ්ණකටච්ඡුං ගහෙත්වා විසාඛාය පරිවිසියමානො සුවණ්ණපාතියං අප්පොදකමධුපායාසං පරිභුඤ්ජි.

Migāra the merchant, while celebrating his son’s wedding for seven days, paid no attention to the Tathāgata, even though he was dwelling in the main monastery. On the seventh day, filling his entire residence with people, he had naked ascetics seated and sent a message to Visākhā: “Let my daughter-in-law come and pay respects to the arahants.” Hearing the word “arahants,” she, a noble female disciple and a stream-enterer, became delighted and joyful. She went to where they were seated, and upon seeing them, she rebuked them, saying, “Such beings are not arahants. Why has my father-in-law summoned me to the presence of those who have abandoned shame and moral dread?” Exclaiming, “Shame, shame!” she returned to her own quarters. Seeing her, the naked ascetics all at once rebuked the merchant: “What is this, householder? Could you not find another woman? Why did you bring this disciple of the ascetic Gotama, this great woman of ill-omen, into this house? Quickly remove her from this house!” Then the merchant thought, “I cannot remove her from this house on their word; she is the daughter of a great family.” Thinking thus, he dismissed the naked ascetics, saying, “Masters, the young may act knowingly or unknowingly; you should remain silent.” He then sat on a grand couch and, while being served by Visākhā with a golden ladle, partook of sweet milk-rice with little water from a golden bowl.

තස්මිං සමයෙ එකො පිණ්ඩචාරිකො ථෙරො පිණ්ඩාය චරන්තො සෙට්ඨිස්ස ඝරද්වාරං පාපුණි. විසාඛා, තං දිස්වා ‘‘සසුරස්ස ආචික්ඛිතුං න යුත්ත’’න්ති යථා සො ථෙරං පස්සති, එවං අපගන්ත්වා අට්ඨාසි. සො පන බාලො ථෙරං දිස්වාපි අපස්සන්තො විය හුත්වා අධොමුඛො පායාසමෙව භුඤ්ජති. විසාඛා, ‘‘ථෙරං දිස්වාපි මෙ සසුරො සඤ්ඤං න කරොතී’’ති ඤත්වා ථෙරං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘අතිච්ඡථ, භන්තෙ, මය්හං සසුරො පුරාණං ඛාදතී’’ති ආහ. සො නිගණ්ඨෙහි තාව කථිතකාලෙ අධිවාසෙසි, ‘‘පුරාණං ඛාදතී’’ති වුත්තක්ඛණෙයෙව පන හත්ථං අපනෙත්වා ‘‘ඉමං පායාසං ඉතො හරථ, එතඤ්ච ඉමස්මා ගෙහා නීහරථ. අයඤ්හි මං එවරූපෙ මඞ්ගලගෙහෙ අසුචිඛාදකං නාම කරොතී’’ති ආහ. තස්මිං ඛො පන නිවෙසනෙ සබ්බෙපි දාසකම්මකරා විසාඛාය සන්තකාව, කො නං හත්ථෙ වා පාදෙ වා ගණ්හිස්සති, මුඛෙන කථෙතුං සමත්ථොපි නාම නත්ථි. තතො, විසාඛා, සසුරස්ස කථං සුත්වා ආහ – ‘‘තාත, න එත්තකෙන වචනෙන මයං නික්ඛමාම, නාහං තුම්හෙහි උදකතිත්ථතො කුම්භදාසිකා විය ආනීතා. ධරමානකමාතාපිතූනං ධීතරො නාම න එත්තකෙනෙව නික්ඛමන්ති, එතෙනෙව මෙ කාරණෙන පිතා ඉධාගමනදිවසෙ අට්ඨ කුටුම්බිකෙ පක්කොසාපෙත්වා ‘සචෙ මෙ ධීතරං උපාදාය දොසො උප්පජ්ජති, සොධෙය්‍යාථා’ති [Pg.318] වත්වා තෙසං හත්ථෙ ඨපෙසි. තෙ පක්කොසාපෙත්වා මය්හං දොසාදොසං සොධාපෙථා’’ති.

At that time, an elder who was an alms-farer, while wandering for alms, arrived at the door of the merchant's house. Seeing him, Visākhā thought, "It is not proper to inform my father-in-law," and so she stepped aside in such a way that he would see the elder. But that foolish man, though seeing the elder, acted as if he did not see him and, with his head lowered, continued to eat the milk-rice. Visākhā, knowing, "Even though he sees the elder, my father-in-law takes no notice," approached the elder and said, "Please pass on, venerable sir; my father-in-law is eating what is stale." He had tolerated it when the Niganthas spoke, but at the very moment she said, "He is eating what is stale," he withdrew his hand and said, "Take this milk-rice away from here, and remove this woman from this house. For she makes me out to be an eater of filth in such an auspicious house as this." Now, in that residence, all the servants and workers belonged to Visākhā. Who would take her by the hand or foot? There was no one capable of even speaking out. Then Visākhā, hearing her father-in-law's words, said: "Father, we do not leave for just such a word. I was not brought by you from a watering place like a pot-carrying slave girl. Daughters of living parents do not leave for so little. It is for this very reason that on the day I came here, my father summoned eight householders and, saying, 'If any fault should arise concerning my daughter, you are to investigate it,' he placed me in their hands. Summon them and have them investigate my fault or lack thereof."

තතො සෙට්ඨි ‘‘කල්‍යාණං එසා කථෙතී’’ති අට්ඨ කුටුම්බිකෙ පක්කොසාපෙත්වා ‘‘අයං දාරිකා සත්තමෙ දිවසෙ අපරිපුණ්ණෙයෙව මඞ්ගලගෙහෙ නිසින්නං මං ‘අසුචිඛාදකො’ති වදතී’’ති ආහ. එවං කිර, අම්මාති? ‘‘තාතා, මය්හං සසුරො අසුචිං ඛාදිතුකාමො භවිස්සති, අහං පන එවං කත්වා න කථෙමි. එකස්මිං පන පිණ්ඩපාතිකත්ථෙරෙ ඝරද්වාරෙ ඨිතෙ අයං අප්පොදකමධුපායාසං භුඤ්ජන්තො න තං මනසි කරොති, අහං ඉමිනා කාරණෙන ‘අතිච්ඡථ, භන්තෙ, මය්හං සසුරො ඉමස්මිං අත්තභාවෙ පුඤ්ඤං න කරොති, පුරාණපුඤ්ඤං ඛාදතී’ති එත්තකං කථයින්ති ආහ. අය්‍ය, ඉධ දොසො නත්ථි, අම්හාකං ධීතා කාරණං කථෙති, ත්වං කස්මා කුජ්ඣසීති? අය්‍යා, එස තාව දොසො මා හොතු, අයං පන දාරිකා ආගතදිවසෙයෙව මම පුත්තෙ සඤ්ඤං අකත්වා අත්තනො ඉච්ඡිතට්ඨානං අගමාසීති. එවං කිර, අම්මාති? තාතා, නාහං ඉච්ඡිතට්ඨානං ගච්ඡාමි, ඉමස්මිං පන ගෙහෙ ආජානීයවළවාය විජාතාය සඤ්ඤම්පි අකත්වා නිසීදනං නාම අයුත්තන්ති දණ්ඩදීපිකා ගාහාපෙත්වා දාසීහි පරිවුතා තත්ථ ගන්ත්වා වළවාය විජාතපරිහාරං කාරාපෙසින්ති. අය්‍ය, අම්හාකං ධීතා තව ගෙහෙ දාසීහිපි අකත්තබ්බකම්මං අකාසි, ත්වං එත්ථ කිං දොසං පස්සසීති?

Then the merchant, thinking, "She speaks well," summoned the eight householders and said: "This girl, on the seventh day, before the festivities were even complete, called me an 'eater of filth' while I was sitting in the auspicious house." They asked, "Is this so, dear lady?" "Fathers, perhaps my father-in-law wished to eat filth, but I did not speak in that way. Rather, when a certain elder who lives on alms was standing at the door of the house, this man was eating sweet milk-rice with little water and took no notice of him. For this reason, I said this much: 'Please pass on, venerable sir. My father-in-law is not making merit in this life; he is eating his old merit.'" The householders said: "Sir, there is no fault in this. Our daughter speaks with reason. Why are you angry?" "Sirs, let that be no fault for now. But this girl, on the very day she arrived, without informing my son, went off to a place of her own choosing." "Is this so, dear lady?" "Fathers, I did not go to a place of my own choosing. Rather, when a thoroughbred mare in this house gave birth, I thought it improper to sit without taking any notice. So, having torches brought, I went there surrounded by my maids and had the proper post-natal care administered to the mare." "Sir, our daughter has done in your house a deed that even your slave girls would not have done. What fault do you see in this?"

අය්‍යා, එස තාව ගුණො හොතු, ඉමිස්සා පන පිතා ඉධාගමනදිවසෙ ඔවාදං දෙන්තො ‘‘අන්තොඅග්ගි බහි න නීහරිතබ්බො’’ති ආහ, කිං පන සක්කා අම්හෙහි උභතො පටිවිස්සකගෙහානං අග්ගිං අදත්වා වසිතුන්ති? එවං කිර, අම්මාති? තාතා, න මය්හං පිතා එතං අග්ගිං උපාදාය කථෙසි, යා පන අන්තොනිවෙසනෙ සස්සුආදීනං රහස්සකථා උප්පජ්ජති, සා දාසිදාසානං න කථෙතබ්බා. එවරූපා හි කථා වඩ්ඪමානා කලහාය සංවත්තති, ඉදං සන්ධාය මය්හං පිතා කථෙසි, තාතාති.

Sirs, let that be a virtue for now. However, on the day she arrived here, her father, giving his admonition, said, 'The inner fire is not to be carried outside.' But how is it possible for us to live without giving fire to the neighboring houses on both sides?" They asked, "Is this so, dear lady?" "Fathers, my father did not speak with reference to that kind of fire. Rather, whatever secret talk of the mother-in-law and others arises within the residence, that is not to be told to the male and female servants. For such talk, as it spreads, leads to quarrels. It was with reference to this that my father spoke, fathers."

අය්‍යා, එතං තාව එවං හොතු, ඉමිස්සා පිතා ‘‘බාහිරතො අග්ගි න අන්තො පවෙසෙතබ්බො’’ති ආහ, කිං සක්කා අම්හෙහි අන්තොඅග්ගිම්හි නිබ්බුතෙ බාහිරතො අග්ගිං අනාහරිතුන්ති? එවං කිර, අම්මාති? තාතා, මය්හං පිතා එතං අග්ගිං සන්ධාය න කථෙසි, යං පන දොසං දාසකම්මකාරෙහි කථිතං හොති, තං අන්තොමානුසකානං න කථෙතබ්බං…පෙ….

Sirs, let this be so for now. Her father said, 'Fire from outside should not be brought inside.' When the fire inside is extinguished, how is it possible for us not to bring fire from outside?" "Is that so, mother?" "Fathers, my father did not speak with reference to this literal fire. Rather, whatever fault is spoken of by servants and workers, that should not be spoken of to the people inside the house... and so on.

යම්පි [Pg.319] තෙන ‘‘යෙ දදන්ති, තෙසංයෙව දාතබ්බ’’න්ති වුත්තං, තං ‘‘යාචිතකං උපකරණං ගහෙත්වා යෙ පටිදදන්ති, තෙසංයෙව දාතබ්බ’’න්ති සන්ධාය වුත්තං.

And as for what was said by him, 'One should give only to those who give,' this was said with reference to the following: 'To those who, having taken a borrowed item, give it back, to them alone should it be given.'

‘‘යෙ න දදන්තී’’ති ඉදම්පි යාචිතකං උපකරණං ගහෙත්වා යෙ න පටිදදන්ති, තෙසං න දාතබ්බන්ති සන්ධාය වුත්තං.

This statement, 'To those who do not give,' was also said with reference to this: 'To those who, having taken a borrowed item, do not return it, to them one should not give.'

‘‘දදන්තස්සපි අදදන්තස්සපි දාතබ්බ’’න්ති, ඉදං පන දුග්ගතෙසු ඤාතිමිත්තෙසු සම්පත්තෙසු පටිදාතුං සක්කොන්තු වා මා වා, දාතුමෙව වට්ටතීති සන්ධාය වුත්තං.

As for 'One should give to one who gives back and also to one who does not give back,' this was said with reference to this: when poor relatives and friends arrive, whether they are able to give back or not, it is proper to give to them.

‘‘සුඛං නිසීදිතබ්බ’’න්ති ඉදම්පි සස්සුසසුරෙ දිස්වා උට්ඨාතබ්බට්ඨානෙ නිසීදිතුං න වට්ටතීති සන්ධාය වුත්තං.

This statement, 'One should sit comfortably,' was also said with reference to this: upon seeing one's mother-in-law and father-in-law, it is not proper to sit in a place where one ought to stand.

‘‘සුඛං භුඤ්ජිතබ්බ’’න්ති ඉදං පන සස්සුසසුරසාමිකෙහි පුරෙතරං අභුඤ්ජිත්වා තෙ පරිවිසිත්වා සබ්බෙහි ලද්ධාලද්ධං ඤත්වා පච්ඡා සයං භුඤ්ජිතුං වට්ටතීති සන්ධාය වුත්තං.

As for 'One should eat comfortably,' this was said with reference to this: it is proper to eat oneself only afterwards, having first served one's mother-in-law, father-in-law, and husband without eating before them, and having ascertained what all of them have and have not received.

‘‘සුඛං නිපජ්ජිතබ්බ’’න්ති ඉදම්පි සස්සුසසුරසාමිකෙහි පුරෙතරමෙව සයනං ආරුය්හ න නිපජ්ජිතබ්බං, තෙසං කත්තබ්බයුත්තකං වත්තපටිවත්තං කත්වා පච්ඡා සයං නිපජ්ජිතුං යුත්තන්ති ඉදං සන්ධාය වුත්තං.

This statement, 'One should lie down comfortably,' was also said with reference to this: one should not ascend the bed and lie down before one's mother-in-law, father-in-law, and husband. It is proper to lie down oneself only afterwards, having performed for them the duties and services that ought to be done.

‘‘අග්ගි පරිචරිතබ්බො’’ති ඉදං පන සස්සුම්පි සසුරම්පි සාමිකම්පි අග්ගික්ඛන්ධං විය උරගරාජානං විය ච කත්වා පස්සිතුං වට්ටතීති ඉදං සන්ධාය වුත්තන්ති.

As for 'The fire should be attended to,' this was said with reference to this: it is proper to regard one's mother-in-law, father-in-law, and husband as one would a great mass of fire or a serpent king.

එතෙ තාව එත්තකා ගුණා හොන්තු, ඉමිස්සා පන පිතා අන්තොදෙවතා නමස්සාපෙති, ඉමස්ස කො අත්ථොති? එවං කිර, අම්මාති? ආම, තාතා, එතම්පි හි මෙ පිතරා ඉදං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘ආවෙණිකඝරාවාසං වසනකාලතො පට්ඨාය අත්තනො ඝරද්වාරං සම්පත්තපබ්බජිතං දිස්වා යං ඝරෙ ඛාදනීයං භොජනීයං අත්ථි, තතො පබ්බජිතානං දත්වාව ඛාදිතුං වට්ටතී’’ති. අථ නං තෙ ආහංසු – ‘‘තුය්හං පන මහාසෙට්ඨි පබ්බජිතෙ දිස්වා අදානමෙව රුච්චති මඤ්ඤෙති. සො අඤ්ඤං පටිවචනං අපස්සන්තො අධොමුඛො නිසීදි’’.

Let these many virtues be for now. But her father says, 'The inner deities should be worshipped.' What is the meaning of this?" "Is that so, mother?" "Yes, fathers. This too was indeed said by my father with reference to this: 'From the time one begins to dwell in one's own household, upon seeing a renunciant who has arrived at one's door, whatever edible or potable food is in the house, it is proper to eat only after giving from it to the renunciants.'" Then they said to him, "But, great merchant, it seems you prefer not giving when you see renunciants." He, not seeing any other reply, sat with his head down.

අථ නං කුටුම්බිකා ‘‘කිං සෙට්ඨි අඤ්ඤොපි අම්හාකං ධීතු දොසො අත්ථී’’ති පුච්ඡිංසු. නත්ථි, අය්‍යාති. කස්මා පන නං නිද්දොසං අකාරණා ගෙහතො [Pg.320] නීහරාපෙසීති? තස්මිං ඛණෙ, විසාඛා, ආහ – ‘‘පඨමං තාව මය්හං මම සසුරස්ස වචනෙන ගමනං න යුත්තං, මය්හං පන ආගමනදිවසෙ මම දොසාදොසං සොධනත්ථාය මම පිතා තුම්හාකං හත්ථෙ ඨපෙත්වා අදාසි, ඉදානි මය්හං ගන්තුං සුඛ’’න්ති දාසිදාසෙ ‘‘යානාදීනි සජ්ජානි කරොථා’’ති ආණාපෙසි. අථ නං සෙට්ඨි තෙ කුටුම්බිකෙ ගහෙත්වා, ‘‘අම්ම, මයා අජානිත්වා කථිතං, ඛමාහි මය්හ’’න්ති ආහ. ‘‘තාතා, තුම්හාකං ඛමිතබ්බං තාව ඛමාමි, අහං පන බුද්ධසාසනෙ අවෙච්චප්පසන්නස්ස කුලස්ස ධීතා, න මයං විනා භික්ඛුසඞ්ඝෙන වත්තාම. සචෙ මම රුචියා භික්ඛුසඞ්ඝං පටිජග්ගිතුං ලභාමි, වසිස්සාමී’’ති. ‘‘අම්ම, ත්වං යථාරුචියා තව සමණෙ පටිජග්ගාහී’’ති.

Then the householders asked him, 'Merchant, is there any other fault in our daughter?' 'There is not, sirs.' 'Then why did you have the faultless one expelled from the house without reason?' At that moment, Visākhā said: 'In the first place, it was not proper for me to depart on the word of my father-in-law. However, on the day of my arrival, my father placed me in your hands for the purpose of clearing up my faults and non-faults. Now it is easy for me to go.' She then commanded the male and female servants, 'Prepare the vehicles and so on.' Then the merchant, taking those householders with him, said, 'Mother, I spoke without knowing. Forgive me.' 'Father, I forgive what is to be forgiven on your part. But I am the daughter of a family with unwavering faith in the Buddha’s Dispensation. We cannot live without the community of monks. If I am able to attend to the community of monks according to my wish, I will stay.' 'Mother, you may attend to your ascetics as you wish.'

තතො, විසාඛා, දසබලං නිමන්තාපෙත්වා පුනදිවසෙ නිවෙසනං පූරෙන්තී බුද්ධප්පමුඛං භික්ඛුසඞ්ඝං නිසීදාපෙසි. නග්ගපරිසාපි සත්ථු මිගාරසෙට්ඨිනො ගෙහං ගතභාවං සුත්වා තත්ථ ගන්ත්වා ගෙහං පරිවාරෙත්වා නිසීදිංසු. විසාඛා, දක්ඛිණොදකං දත්වා ‘‘සබ්බො සක්කාරො පටියාදිතො, සසුරො මෙ ආගන්ත්වා දසබලං පරිවිසතූ’’ති සාසනං පෙසෙසි. සො නිගණ්ඨානං වචනං සුත්වා ‘‘මම ධීතා සම්මාසම්බුද්ධං පරිවිසතූ’’ති ආහ. විසාඛා, නානග්ගරසෙහි දසබලං පරිවිසිත්වා නිට්ඨිතෙ භත්තකිච්චෙ පුන සාසනං පහිණි – ‘‘සසුරො මෙ ආගන්ත්වා දසබලස්ස ධම්මකථං සුණාතූ’’ති. අථ නං ‘‘ඉදානි අගමනං නාම අතිවිය අකාරණ’’න්ති ධම්මකථං සොතුකම්‍යතාය ගච්ඡන්තං නග්ගසමණා ආහංසු – ‘‘සමණස්ස ගොතමස්ස ධම්මං සුණන්තො බහිසාණියං නිසීදිත්වා සුණාහී’’ති. පුරෙතරමෙව ච ගන්ත්වා සාණියා පරික්ඛිපිංසු. මිගාරසෙට්ඨි ගන්ත්වා බහිසාණියං නිසීදි. තථාගතො ‘‘ත්වං බහිසාණියං වා නිසීද, පරකුට්ටෙ වා පරසෙලෙ වා පරචක්කවාළෙ වා නිසීද. අහං බුද්ධො නාම සක්කොමි තං මම සද්දං සාවෙතු’’න්ති සුවණ්ණවණ්ණඵලං අම්බරුක්ඛං ඛන්ධෙ ගහෙත්වා චාලෙන්තො විය ධම්මකථං කථෙසි, දෙසනාපරියොසානෙ සෙට්ඨි සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාය සාණිං උක්ඛිපිත්වා සත්ථු පාදෙ පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා සත්ථු සන්තිකෙයෙව ච ‘‘ත්වං, අම්ම, අජ්ජ ආදිං කත්වා මම මාතා’’ති විසාඛං අත්තනො මාතුට්ඨානෙ ඨපෙසි. තතො පට්ඨාය, විසාඛා මිගාරමාතා, නාම ජාතා.

Thereupon, Visākhā had the One of Ten Powers invited, and on the next day, filling the residence, she had the community of monks with the Buddha at its head seated. The company of naked ascetics, hearing that the Teacher had gone to the house of Migāra the merchant, also went there, surrounded the house, and sat down. Visākhā, having given the water of dedication, sent a message: 'All offerings have been prepared; let my father-in-law come and serve the One of Ten Powers.' He, having heard the words of the Nigaṇṭhas, said, 'Let my daughter serve the Perfectly Enlightened One.' Visākhā, having served the One of Ten Powers with various excellent dishes, sent another message when the meal was finished: 'Let my father-in-law come and listen to the Dhamma talk of the One of Ten Powers.' Then, as he was going out of a desire to hear the Dhamma talk, thinking, 'Not to go now would be extremely improper,' the naked ascetics said to him: 'While listening to the Dhamma of the ascetic Gotama, sit outside the curtain and listen.' And having gone ahead, they enclosed the area with a curtain. Migāra the merchant went and sat outside the curtain. The Tathāgata said, 'Whether you sit outside the curtain, or beyond a wall, or beyond a mountain, or beyond a world-system, I, the Buddha, am able to make you hear my voice,' and delivered a Dhamma talk as if shaking a mango tree with golden-hued fruit by grasping its trunk. At the conclusion of the discourse, the merchant, having become established in the fruit of stream-entry, lifted the curtain, venerated the Teacher's feet with the five-point prostration, and right there in the Teacher's presence, placed Visākhā in the position of his own mother, saying, 'Mother, from this day forward, you are my mother.' From that time onwards, Visākhā became known as Migāramātā.

සා එකදිවසං නක්ඛත්තසමයෙ වත්තන්තෙ ‘‘අන්තොනගරෙ ගුණො නත්ථී’’ති දාසීහි පරිවුතා සත්ථු ධම්මකථං සොතුං ගච්ඡන්තී ‘‘බුද්ධානං සන්තිකං උද්ධතවෙසෙන [Pg.321] ගන්තුං අයුත්ත’’න්ති මහාලතාපසාධනං ඔමුඤ්චිත්වා දාසියා හත්ථෙ දත්වා සත්ථාරං උපසඞ්කමිත්වා අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි, සත්ථා ධම්මකථං කථෙසි. සා ධම්මදෙසනාපරියොසානෙ දසබලං වන්දිත්වා නගරාභිමුඛා පායාසි. සාපි දාසී අත්තනා ගහිතපසාධනස්ස ඨපිතට්ඨානං අසල්ලක්ඛෙත්වා ගච්ඡන්තී පසාධනත්ථාය පටිනිවත්ති. අථ නං, විසාඛා, ‘‘කහං පන තෙ තං ඨපිත’’න්ති පටිපුච්ඡි. ගන්ධකුටිපරිවෙණෙ, අය්‍යෙති. හොතු ජෙ ගන්ත්වා ආහර, ගන්ධකුටිපරිවෙණෙ ඨපිතකාලතො පට්ඨාය ආහරාපනං නාම අම්හාකං අයුත්තං. තස්මා තං විස්සජ්ජෙත්වා දණ්ඩකම්මං කරිස්සාම. තත්ථ පන ඨපිතෙ අය්‍යානං පලිබොධො හොතීති.

One day, when a festival of the constellations was taking place, she, thinking, 'There is no special event in the inner city,' and surrounded by her maids, went to listen to the Teacher’s Dhamma talk. Thinking, “It is not proper to approach the presence of the Buddhas with ostentatious adornments,” she removed her Mahālatā ornament, gave it to a maid, approached the Teacher, paid homage, and sat to one side. The Teacher delivered the Dhamma talk. At the end of the Dhamma teaching, she paid homage to the One of Ten Powers and set out towards the city. That maid, not having noticed where she had placed the ornament she had taken, went on her way, but then turned back for the ornament. Then Visākhā asked her, “Where did you place it?” “In the precinct of the perfumed chamber, my lady.” “Let it be, my girl. Go and fetch it. From the time it was placed in the precinct of the perfumed chamber, it is not proper for us to have it brought back. Therefore, we will relinquish it and I shall impose a penalty on myself. For if it were left there, it would be a disturbance to the noble ones.”

පුනදිවසෙ සත්ථා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවාරො විසාඛාය නිවෙසනද්වාරං සම්පාපුණි. නිවෙසනෙ ච නිබද්ධපඤ්ඤත්තානි ආසනානි. විසාඛා, සත්ථු පත්තං ගණ්හිත්වා සත්ථාරං ගෙහං පවෙසෙත්වා පඤ්ඤත්තාසනෙසුයෙව නිසීදාපෙත්වා කතභත්තකිච්චෙ සත්ථරි තං පසාධනං ආහරිත්වා සත්ථු පාදමූලෙ නික්ඛිපිත්වා ‘‘ඉදං, භන්තෙ, තුම්හාකං දම්මී’’ති ආහ. සත්ථා ‘‘අලඞ්කාරො නාම පබ්බජිතානං න වට්ටතී’’ති පටික්ඛිපි. ජානාමි, භන්තෙ, අහං පන ඉමං අග්ඝාපෙත්වා ධනං ගහෙත්වා තුම්හාකං වසනගන්ධකුටිං කාරෙස්සාමීති. තදා සත්ථා අධිවාසෙසි. සාපි තං අග්ඝාපෙත්වා නවකොටිධනං ගහෙත්වා ගබ්භසහස්සපටිමණ්ඩිතෙ පුබ්බාරාමවිහාරෙ තථාගතස්ස වසනගන්ධකුටිං කාරෙසි. විසාඛාය පන නිවෙසනං පුබ්බණ්හසමයෙ කාසාවපජ්ජොතං ඉසිවාතපටිවාතමෙව හොති අනාථපිණ්ඩිකස්ස ගෙහං විය. තස්සාපි ගෙහෙ සබ්බභත්තානි පටියත්තානෙව අහෙසුං. සා පුබ්බණ්හසමයෙ භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ආමිසසඞ්ගහං කත්වා පච්ඡාභත්තෙ භෙසජ්ජානි චෙව අට්ඨවිධපානානි ච ගණ්හාපෙත්වා විහාරං ගන්ත්වා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දත්වා පච්ඡා සත්ථු ධම්මදෙසනං සුත්වා ආගච්ඡති. සත්ථා අපරභාගෙ උපාසිකායො පටිපාටියා ඨානන්තරෙසු ඨපෙන්තො විසාඛං මිගාරමාතරං දායිකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

The next day, the Teacher, surrounded by the community of monks, arrived at the door of Visākhā’s residence. In the residence, seats were permanently arranged. Visākhā, taking the Teacher’s bowl, led him into the house and had him seated on the arranged seats. When the Teacher had completed his meal, she brought that ornament, placed it at the Teacher’s feet, and said, “Venerable sir, I give this to you.” The Teacher declined, saying, “Ornaments are not suitable for those who have gone forth.” “I know, venerable sir, but I will have this valued, take the money, and have a perfumed chamber built for you to dwell in.” Then the Teacher consented. She had it valued and, obtaining ninety million in wealth, had a perfumed chamber built for the Tathāgata to dwell in at the Eastern Park Monastery, which was adorned with a thousand inner chambers. Visākhā’s residence, in the morning, was just like Anāthapiṇḍika’s home, radiant with the glow of saffron robes and filled with the drafts created by the movements of the ascetics. In her home, all meals were always prepared. In the morning, after providing material support to the community of monks, and in the afternoon, after having medicines and the eight kinds of beverages taken to the monastery and given to the community of monks, she would then listen to the Teacher’s Dhamma discourse before returning. In later times, the Teacher, when establishing the female lay disciples in their respective ranks, placed Visākhā Migāramātā in the foremost position among female donors.

ඛුජ්ජුත්තරා-සාමාවතීවත්ථු

The Story of Khujjuttarā and Sāmāvatī

260-261. තතියචතුත්ථෙසු බහුස්සුතානං යදිදං, ඛුජ්ජුත්තරා, මෙත්තාවිහාරීනං යදිදං, සාමාවතීති බහුස්සුතානං උපාසිකානං ඛුජ්ජුත්තරා, මෙත්තාවිහාරීනං [Pg.322] සාමාවතී අග්ගාති දස්සෙති. තා කිර ද්වෙපි පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හිත්වා අපරභාගෙ ‘‘සත්ථු ධම්මකථං සොස්සාමා’’ති විහාරං අගමංසු. තත්ථ, ඛුජ්ජුත්තරා, සත්ථාරං එකං උපාසිකං බහුස්සුතානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සාමාවතීපි එකං උපාසිකං මෙත්තාවිහාරීනං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. තාසං ද්වින්නම්පි යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තීනංයෙව කප්පසතසහස්සං අතික්කන්තං.

260-261. In the third and fourth suttas, it is shown that among the learned female lay disciples, Khujjuttarā is foremost, and among those who dwell in loving-kindness, Sāmāvatī is foremost. It is said that in the time of the Buddha Padumuttara, these two were conceived in a family home in Haṃsavatī. In a later time, thinking, “We will listen to the Teacher's Dhamma talk,” they went to the monastery. There, Khujjuttarā saw the Teacher placing a certain female lay disciple in the foremost position among the learned and, having performed a foundational meritorious act, she aspired to that rank. Sāmāvatī, too, saw the Teacher placing a certain female lay disciple in the foremost position among those who dwell in loving-kindness and, having performed a foundational meritorious act, she aspired to that rank. For both of them, having performed wholesome deeds throughout their lives and having been reborn in the deva world, one hundred thousand aeons passed as they wandered through the realms of devas and humans.

අථ අම්හාකං සත්ථු නිබ්බත්තිතො පුරෙතරමෙව අල්ලකප්පරට්ඨෙ අහිවාතකරොගො නාම උදපාදි. එකෙකස්මිං ගෙහෙ එකප්පහාරෙනෙව දසපි වීසම්පි තිංසම්පි ජනා මරන්ති, තිරොරට්ඨං ගතා පන ජීවිතං ලභන්ති. තං ඤත්වා එකො පුරිසො අත්තනො පුත්තදාරං ආදාය ‘‘අඤ්ඤං රට්ඨං ගමිස්සාමී’’ති තතො නික්ඛමි. අථස්ස ඝරෙ ගහිතපාථෙය්‍යං අන්තරාමග්ගෙ කන්තාරෙ අනුත්තිණ්ණෙයෙව පරික්ඛයං අගමාසි. තෙසං සරීරබලං පරිහායි, සකිං මාතා පුත්තං උක්ඛිපති, සකිං පිතා. අථස්ස පිතා චින්තෙසි – ‘‘අම්හාකං සරීරබලං පරිහීනං, පුත්තං උක්ඛිපිත්වා ගච්ඡන්තා කන්තාරං නිත්ථරිතුං න සක්ඛිස්සාමා’’ති. සො තස්ස මාතරං අජානාපෙත්වාව උදකකිච්චෙන ඔහීනො විය පුත්තං මග්ගෙ නිසීදාපෙත්වා එකකොව මග්ගං පටිපජ්ජි. ‘‘අථස්ස භරියා ආගමනං ඔලොකයමානා ඨිතා හත්ථෙ පුත්තං අදිස්වා විරවමානා ගන්ත්වා කහං මෙ සාමි පුත්තො’’ති ආහ. කො තෙ පුත්තෙන අත්ථො? ජීවමානා පුත්තං ලභිස්සාමාති. සා ‘‘අතිසාහසිකො වතායං පුරිසො’’ති වත්වා ‘‘ගච්ඡ ත්වං, නාහං තාදිසෙන සද්ධිං ගමිස්සාමී’’ති ආහ. සො ‘‘අනුපධාරෙත්වා මෙ භද්දෙ කතං, ඛමෙතං මය්හ’’න්ති වත්වා පුත්තං ආදායාගතො.

Now, even before our Teacher arose, a plague called the 'snake-wind disease' appeared in the country of Allakappa. In each and every house, ten, twenty, or even thirty people would die at once; only those who went to another country would survive. Knowing this, a certain man took his wife and child and departed from there, thinking, “I will go to another country.” Then, the provisions he had taken from his house ran out on the way, while they were still in the wilderness and had not yet crossed it. Their physical strength waned. At one moment the mother would carry the child, at the next the father. Then his father thought, “Our physical strength has waned; carrying our son as we go, we will not be able to cross the wilderness.” So, without letting the mother know, pretending to have been left behind for a bodily need, he set his son down on the path and proceeded on the way all alone. Then his wife, standing and watching for his return, did not see the son in his hands and, crying out, went to him and said, “My lord, where is my son?” He said, “What use is a son to you? If we live, we shall get a son.” She said, “This man is truly reckless!” and added, “You go. I will not go with such a person.” He replied, “My dear, I acted without consideration. Forgive me for this,” and having said this, he went, took the child, and returned.

තෙ තං කන්තාරං සමතික්කමිත්වා සායං එකං ගොපාලකකුලං සම්පාපුණිංසු. තං දිවසඤ්ච ගොපාලකකුලවාසිනො නිරුදකපායාසං පචිංසු. තෙ තෙ දිස්වා ‘‘ඉමෙ අතිවිය ඡාතකා’’ති පායාසස්ස මහාභාජනං පූරෙත්වා උළුඞ්කපූරං සප්පිං ආසිඤ්චිත්වා අදංසු. තෙසු තං පායාසං භුඤ්ජන්තෙසු සා ඉත්ථී පමාණෙනෙව භුඤ්ජි, පුරිසො පන පමාණාතික්කන්තං භුඤ්ජිත්වා [Pg.323] ජීරාපෙතුං අසක්කොන්තො රත්තිභාගසමනන්තරෙ කාලමකාසි. සො කාලං කරොන්තො තෙසු සාලයභාවෙන ගොපාලකානං ගෙහෙ සුනඛියා කුච්ඡිස්මිං පටිසන්ධිං ගණ්හි. සුනඛී නචිරස්සෙව විජාතා. ගොපාලකො තං කුක්කුරං සස්සිරිකං දිස්වා පිණ්ඩෙන පලොභෙත්වා අත්තනි උප්පන්නසිනෙහං ගහෙත්වා සද්ධිමෙව චරති.

Having crossed that wilderness, they reached a cowherd's family by evening. That day, the residents of the cowherd's family were cooking milk-rice without water. Seeing them, they thought, “These people are extremely hungry,” and filled a large bowl with milk-rice, poured a ladleful of ghee over it, and gave it to them. While they were eating that milk-rice, the woman ate just the right amount, but the man ate beyond measure and, unable to digest it, passed away shortly after nightfall. At the moment of his death, due to his attachment to them, he took rebirth in the womb of a female dog in the cowherd's house. The female dog soon gave birth. The cowherd, seeing that the puppy was auspicious, enticed it with a morsel of food, made it fond of him, and kept it with him constantly.

අථෙකදිවසං එකො පච්චෙකබුද්ධො භික්ඛාචාරවෙලාය ගොපාලකස්ස ඝරද්වාරං සම්පත්තො. සොපි තං දිස්වා භික්ඛං දත්වා අත්තානං නිස්සාය වසනත්ථාය පටිඤ්ඤං ගණ්හි. පච්චෙකබුද්ධො ගොපාලකකුලස්ස අවිදූරෙ ඨානෙ එකස්මිං වනසණ්ඩෙ වාසං උපගතො. ගොපාලකො තස්ස සන්තිකං ගච්ඡන්තො තං කුක්කුරං ගහෙත්වාව ගච්ඡති, අන්තරාමග්ගෙ ච වාළමිගට්ඨානෙ වාළමිගානං පලායනත්ථං රුක්ඛෙ වා පාසාණෙ වා පහාරං දෙති, සොපි කුක්කුරො තස්ස කරණවිධානං වවත්ථපෙති. අථෙකදිවසං සො ගොපාලකො පච්චෙකබුද්ධස්ස සන්තිකෙ නිසීදිත්වා, ‘‘භන්තෙ, අම්හාකං සබ්බකාලං ආගමනං නාම න හොති. අයං පන කුක්කුරො ඡෙකො, ඉමස්ස ආගතසඤ්ඤාය අම්හාකං ගෙහද්වාරං ආගච්ඡෙය්‍යාථා’’ති ආහ. සො එකදිවසං ‘‘පච්චෙකබුද්ධං ගණ්හිත්වා එහී’’ති කුක්කුරං පෙසෙසි. කුක්කුරො තස්ස වචනං සුත්වා භික්ඛාචාරවෙලාය ගන්ත්වා පච්චෙකබුද්ධස්ස පාදමූලෙ උරෙන නිපජ්ජි. පච්චෙකබුද්ධො ‘‘අයං මම සන්තිකං ආගතො’’ති ඤත්වා පත්තචීවරං ආදාය මග්ගං පටිපජ්ජි. සො තස්ස වීමංසනත්ථාය උක්කමිත්වා අඤ්ඤං මග්ගං ගණ්හි, කුක්කුරො පුරතො ඨත්වා ගොපාලකමග්ගං පටිපන්නකාලෙ අපසක්කි. යස්මිං ච යස්මිං ච ඨානෙ වාළමිගානං පලායනත්ථං ගොපාලකො රුක්ඛං වා පාසාණං වා පහරි, තං තං ඨානං පත්වා කුක්කුරො මහාවිරවං විරවි. තස්ස සද්දෙන වාළමිගා පලායන්ති. පච්චෙකබුද්ධොපි භත්තකිච්චවෙලාය මහන්තං සිනිද්ධපිණ්ඩං තස්ස දෙති. සොපි පිණ්ඩලාභෙන පච්චෙකබුද්ධෙ උත්තරිතරං සිනෙහං කරොති.

Then one day, a Paccekabuddha arrived at the cowherd’s house door during his alms round. Seeing him, the cowherd offered alms and undertook to provide for his dwelling. The Paccekabuddha took up residence in a grove not far from the cowherd’s home. Whenever the cowherd went to visit him, he would take his dog along. On the way, to scare off wild animals, he would strike a tree or a rock, and the dog learned his method. Then one day, the cowherd sat near the Paccekabuddha and said, 'Venerable sir, we cannot always come. But this dog is clever; may you come to our house door, taking its arrival as a signal.' One day, he sent the dog, saying, 'Go and fetch the Paccekabuddha.' Hearing his master's word, the dog went at the time of the alms round and lay down on its chest at the Paccekabuddha’s feet. The Paccekabuddha, realizing, 'This one has come for me,' took his bowl and robe and set out on the path. To test it, he set out and took a different path, but the dog stood in front of him, moving aside only when he took the path to the cowherd's. And at every spot where the cowherd would strike a tree or a rock to scare away wild animals, the dog, upon reaching that place, would bark loudly. At its sound, the wild animals fled. At the time of the meal, the Paccekabuddha also gave it a large, rich lump of food. And because of this gain of food, the dog developed an even greater affection for the Paccekabuddha.

ගොපාලකො තෙමාසං වුත්ථස්ස පච්චෙකබුද්ධස්ස තිචීවරප්පහොනකං සාටකං දත්වා, ‘‘භන්තෙ, සචෙ වො රුච්චති, ඉධෙව වසථ. නො චෙ රුච්චති, යථාසුඛං ගච්ඡථා’’ති ආහ. පච්චෙකබුද්ධො ගමනාකාරං දස්සෙති. සො ගොපාලකො පච්චෙකබුද්ධං අනුගන්ත්වා නිවත්තති. කුක්කුරො පච්චෙකබුද්ධස්ස අඤ්ඤත්ථ ගමනභාවං ඤත්වා අතිසිනෙහෙන උප්පන්නබලවසොකො හදයඵාලනං පත්වා කාලං කත්වා තාවතිංසපුරෙ නිබ්බත්ති. අථස්ස පච්චෙකබුද්ධෙන [Pg.324] සද්ධිං ගමනකාලෙ උච්චාසද්දං කත්වා වාළමිගානං පලාපිතභාවෙන දෙවතාහි සද්ධිං කථෙන්තස්ස සද්දො සකලදෙවපුරං ඡාදෙත්වා අට්ඨාසි. සො තෙනෙව නාමධෙය්‍යං ලභිත්වා ඝොසකදෙවපුත්තො නාම ජාතො. අථස්ස තස්මිං සම්පත්තිං අනුභවන්තස්ස මනුස්සපථෙ කොසම්බිනගරෙ උදෙනො නාම රාජා රජ්ජං පටිපජ්ජි. තස්ස වත්ථු මජ්ඣිමපණ්ණාසකෙ බොධිරාජකුමාරසුත්තවණ්ණනායං (ම. නි. අට්ඨ. 2.324 ආදයො) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

The cowherd gave a cloth sufficient for the three robes to the Paccekabuddha who had resided for three months and said, 'Venerable sir, if it pleases you, stay here. If not, you may go as you wish.' The Paccekabuddha indicated his intention to leave. The cowherd, having accompanied the Paccekabuddha for a distance, turned back. The dog, knowing that the Paccekabuddha was going elsewhere, was overcome by a powerful sorrow born of intense affection, and its heart split. It died and was reborn in the Tāvatiṃsa heaven. Then, because he had made a loud noise and caused wild animals to flee when going with the Paccekabuddha, his voice, when he conversed with the deities, filled the entire heavenly city. For that very reason, he received the name and became known as the devaputta Ghosaka. Then, while he was experiencing that prosperity, in the human world, in the city of Kosambī, a king named Udena took possession of the kingdom. His story should be understood in the same way as described in the commentary to the Bodhirājakumāra Sutta in the Majjhima Paṇṇāsa (MA 2.324, etc.).

තස්මිං පන රජ්ජං කාරයමානෙ ඝොසකදෙවපුත්තො චවිත්වා කොසම්බියං එකිස්සා රූපූපජීවිනියා කුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං ගණ්හි. සා දසමාසච්චයෙන විජායිත්වා පුත්තභාවං ඤත්වා සඞ්කාරකූටෙ ඡඩ්ඩාපෙසි. තස්මිං ඛණෙ කොසම්බිසෙට්ඨිනො කම්මන්තිකො පාතොව සෙට්ඨිඝරං ගච්ඡන්තො ‘‘කිං නු ඛො ඉමං කාකෙහි සම්පරිකිණ්ණ’’න්ති ගන්ත්වා දාරකං දිස්වා ‘‘මහාපුඤ්ඤවා එස දාරකො භවිස්සතී’’ති එකස්ස පුරිසස්ස හත්ථෙ ගෙහං පෙසෙත්වා සෙට්ඨිඝරං අගමාසි. සෙට්ඨිපි රාජූපට්ඨානවෙලාය රාජකුලං ගච්ඡන්තො අන්තරාමග්ගෙ පුරොහිතං දිස්වා ‘‘අජ්ජ කිං නක්ඛත්ත’’න්ති පුච්ඡි. සො තත්ථෙව ඨිතො ගණෙත්වා ‘‘අසුකං නාම නක්ඛත්තං, අජ්ජ ඉමිනා නක්ඛත්තෙන ජාතදාරකො ඉමස්මිං නගරෙ සෙට්ඨිට්ඨානං ලභිස්සතී’’ති ආහ. සො තස්ස කථං සුත්වා වෙගෙන ඝරං පෙසෙසි – ‘‘ඉමස්ස පුරොහිතස්ස ද්වෙ කථා නාම නත්ථි, ඝරණී ච මෙ ගරුගබ්භා, ජානාථ තාව නං විජාතා වා නො වා’’ති. තෙ ගන්ත්වා ජානිත්වා, ‘‘අය්‍ය, න තාව විජාතා’’ති ආහංසු. තෙන හි ගච්ඡථ, ඉමස්මිං නගරෙ අජ්ජ ජාතදාරකං පරියෙසථාති. තෙ පරියෙසන්තා තස්ස සෙට්ඨිනො කම්මන්තිකස්ස ගෙහෙ තං දාරකං දිස්වා සෙට්ඨිනො ආරොචයිංසු. තෙන හි ගච්ඡථ භණෙ, තං කම්මන්තිකං පක්කොසථාති. තෙ තං පක්කොසිංසු. අථ නං සෙට්ඨි ‘‘ගෙහෙ කිර තෙ දාරකො අත්ථී’’ති පුච්ඡි. ‘‘ආම, අය්‍යා’’ති. ‘‘තං දාරකං අම්හාකං දෙහී’’ති. ‘‘න දෙමි, අය්‍යා’’ති. ‘‘හන්ද සහස්සං ගණ්හිත්වා දෙහී’’ති. සො ‘‘අයං ජීවෙය්‍ය වා මරෙය්‍ය වා, දුජ්ජානමිද’’න්ති සහස්සං ගණ්හිත්වා අදාසි.

Furthermore, while he was ruling the kingdom, Ghosaka the deva-son, having passed away from that state, was reborn in the womb of a courtesan in Kosambi. After ten months, she gave birth and, knowing it was a son, had him abandoned on a rubbish heap. At that moment, a worker of the merchant of Kosambi, going to the merchant’s house early in the morning, thought, 'Why is this place surrounded by crows?' Going closer, he saw the child and thought, 'This boy will have great merit.' He sent the child home with a certain man and then proceeded to the merchant’s house. Meanwhile, the merchant, on his way to the royal court, met the royal priest along the way and asked, 'What is today’s constellation?' The priest stopped right there, calculated, and said, 'Today’s constellation is such-and-such. A boy born under this constellation in this city will attain the position of merchant.' Hearing this, the merchant quickly sent a message home: 'This priest’s words are never false. My wife is also heavily pregnant—find out whether she has given birth yet or not.' They went and checked, then reported, 'Sir, she has not yet given birth.' 'Then go and search for any boy born today in this city,' he ordered. While searching, they found the boy in the worker’s house and informed the merchant. 'Go and summon that worker,' he said. They brought him. The merchant asked, 'Is it true there is a boy in your house?' 'Yes, sir,' he replied. 'Give that boy to us.' 'I will not, sir.' 'Then take a thousand and give him to us.' The worker thought, 'Whether this child lives or dies is difficult to know,' so he took the thousand and gave the boy away.

තතො සෙට්ඨි චින්තෙසි – ‘‘සචෙ මෙ භරියා ධීතරං විජායිස්සති, ඉමමෙව පුත්තං කරිස්සාමි. සචෙ පුත්තං විජායිස්සති, මාරෙස්සාමී’’ති. චින්තෙත්වා ගෙහෙ පොසෙසි. අථස්ස භරියා කතිපාහච්චයෙන පුත්තං විජායි. තතො සෙට්ඨි ‘‘එවං තං ගාවො මද්දිත්වා මාරෙස්සන්තී’’ති චින්තෙත්වා ‘‘ඉමං [Pg.325] දාරකං වජද්වාරෙ නිපජ්ජාපෙථා’’ති ආහ. තං තත්ථ නිපජ්ජාපෙසුං. අථ නං යූථපති උසභො පඨමං නික්ඛමන්තො දිස්වා ‘‘එවං තං අඤ්ඤෙ න මද්දිස්සන්තී’’ති චතුන්නං පාදානං අන්තරෙ කත්වා අට්ඨාසි. අථ නං ගොපාලකා දිස්වා ‘‘මහාපුඤ්ඤො එස දාරකො භවිස්සති, යස්ස තිරච්ඡානගතාපි ගුණං ජානන්ති, පටිජග්ගිස්සාම න’’න්ති අත්තනො ගෙහං නයිංසු.

Then the merchant thought: 'If my wife gives birth to a daughter, I will make this child my son. But if she gives birth to a son, I will have him killed.' Having thought this, he had him raised at home. After a few days, his wife gave birth to a son. Then the merchant thought, 'In this way, the cows will trample and kill him,' and ordered, 'Lay this child down at the cattle-pen gate.' They laid him there. Then the herd-leader, a bull, coming out first, saw him and thought, 'This way, the others will not trample him,' and placing the child between his four legs, he stood still. When the cowherds saw this, they thought, 'This child must possess great merit, for even an animal recognizes his virtue. We shall care for him.' So they took him to their own home.

සොපි සෙට්ඨි තස්ස මතභාවං අනුවිජ්ජන්තො ‘‘ගොපාලකෙහි නීතො’’ති සුත්වා පුන සහස්සං දත්වා ආණාපෙත්වා ආමකසුසානෙ ඡඩ්ඩාපෙසි. තස්මිං ච කාලෙ සෙට්ඨිස්ස ඝරෙ අජපාලකො සුසානං නිස්සාය අජිකා චාරෙති. අථෙකා ධෙනු අජිකා දාරකස්ස පුඤ්ඤෙන මග්ගා ඔක්කම්ම ගන්ත්වා දාරකස්ස ඛීරං දත්වා ගතා. තතො නිවත්තමානාපි තථෙව ගන්ත්වා ඛීරමදාසි. අජපාලකො චින්තෙසි – ‘‘අයං අජිකා පාතොපි ඉමස්මා ඨානා ඔක්කමිත්වා ගතා, කිං නු ඛො එත’’න්ති ගන්ත්වා ඔලොකෙන්තො තං දාරකං දිස්වා ‘‘මහාපුඤ්ඤො එස දාරකො, තිරච්ඡානගතාපිස්ස ගුණං ජානන්ති, පටිජග්ගිස්සාමි න’’න්ති ගහෙත්වා ගෙහං ගතො.

That merchant, too, investigating whether the child was dead, heard that he had been taken by the cowherds. He then gave another thousand and ordered him to be discarded in the charnel ground for the uncremated. At that time, a goatherd of the merchant’s household was grazing she-goats near the charnel ground. Then, a certain milch-goat, due to the boy’s merit, stepped off the path, went to the boy, and gave him milk before leaving. When returning, it again went in the same way and gave him milk. The goatherd thought, 'This she-goat also stepped away from this place in the morning—what could this be?' Going to look, he saw the boy and thought, 'This boy has great merit; even animals know his virtue. I will care for him.' So he took him and went home.

පුනදිවසෙ සෙට්ඨි ‘‘මතො නු ඛො දාරකො, න මතො’’ති ඔලොකාපෙන්තො අජපාලකෙන ගහිතභාවං ඤත්වා සහස්සං දත්වා ආණාපෙත්වා ‘‘ස්වෙ ඉමං නගරං එකො සත්ථවාහපුත්තො පවිසිස්සති, ඉමං දාරකං නෙත්වා චක්කමග්ගෙ ඨපෙථ, එවං තං සකටචක්කං ඡින්දන්තං ගමිස්සතී’’ති ආහ. තං තත්ථ නික්ඛිත්තං සත්ථවාහපුත්තස්ස පුරිමසකටෙ ගොණා දිස්වා චත්තාරො පාදෙ ථම්භෙ විය ඔතාරෙත්වා අට්ඨංසු. සත්ථවාහො ‘‘කිං නු ඛො එත’’න්ති තෙසං ඨිතකාරණං ඔලොකෙන්තො දාරකං දිස්වා ‘‘මහාපුඤ්ඤො දාරකො, පතිජග්ගිතුං වට්ටතී’’ති ගණ්හිත්වා අගමාසි.

The next day, the merchant, having someone investigate whether the boy was dead or not, learned that he had been taken by the goatherd. He gave a thousand and ordered, 'Tomorrow, a caravan leader's son will enter this city. Take this boy and place him in the wheel-track, so that the cart wheel will crush him as it goes.' The boy was placed there, and the oxen of the first cart, seeing him, planted their four feet like pillars and stopped. The caravan leader, wondering, 'What can this be?' and observing the reason for their stopping, saw the boy and thought, 'This boy has great merit; it is fitting to care for him.' He took him and went on his way.

සෙට්ඨිපි තස්ස චක්කපථෙ මතභාවං වා අමතභාවං වා ඔලොකාපෙන්තො සත්ථවාහෙන ගහිතභාවං ඤත්වා තස්සපි සහස්සං දත්වා ආණාපෙත්වා නගරතො අවිදූරෙ ඨානෙ පපාතෙ පාතාපෙසි. සො තත්ථ පපතන්තො නළකාරානං කම්මකරණට්ඨානෙ එකසාලාය පතිතො. සා තස්ස පුඤ්ඤානුභාවෙන සතවිහතකප්පාසපිචුසම්ඵස්සසදිසා අහොසි. අථ නං නළකාරජෙට්ඨකො ‘‘පුඤ්ඤවා එස දාරකො, පටිජග්ගිතුං වට්ටතී’’ති [Pg.326] ගණ්හිත්වා ගෙහං ගතො. සෙට්ඨි දාරකස්ස පපාතතො පතිතට්ඨානෙ මතභාවං වා අමතභාවං වා පරියෙසාපෙන්තො නළකාරජෙට්ඨකෙන ගහිතභාවං ඤත්වා තස්සපි සහස්සං දත්වා ආණාපෙසි.

The merchant, too, having someone observe whether he was dead or alive on the wheel path, and learning that he had been taken by the caravan leader, gave him a thousand as well and ordered him to be thrown from a precipice in a place not far from the city. As he fell there, he landed in a single shed at the workshop of the reed-workers. Through the power of his merit, that shed became as soft to the touch as a mass of cotton carded a hundred times. Then the chief of the reed-workers, thinking, 'This boy is meritorious; it is fitting to care for him,' took him and went home. The merchant, having someone search the place where the boy had fallen from the precipice to see if he was dead or alive, and learning that he had been taken by the chief of the reed-workers, gave him a thousand as well and gave the order.

අපරභාගෙ සෙට්ඨිස්ස සකපුත්තොපි සොපි උභො වයප්පත්තා අහෙසුං. සෙට්ඨි පුන ඝොසකදාරකස්ස මාරණුපායං චින්තෙන්තො අත්තනො කුම්භකාරස්ස ගෙහං ගන්ත්වා ‘‘අම්භො මය්හං ගෙහෙ එවරූපො එකො අවජාතදාරකො අත්ථි, තං දාරකං යංකිඤ්චි කත්වා මාරෙතුං වට්ටති රහස්සෙනා’’ති ආහ. සො උභොපි කණ්ණෙ පිදහිත්වා ‘‘එවරූපං නාම භාරියං කථං කථෙතුං න වට්ටතී’’ති ආහ. තතො සෙට්ඨි ‘‘අයං මුධා න කරිස්සතී’’ති චින්තෙත්වා – ‘‘හන්ද, භො, සහස්සං ගණ්හිත්වා එතං කම්මං නිප්ඵාදෙහී’’ති ආහ. ලඤ්ජං නාම අභින්නං භින්දති, තස්මා සො සහස්සං ලභිත්වා සම්පටිච්ඡිත්වා ‘‘අහං, අය්‍ය, අසුකදිවසෙ නාම ආවාපං ආලිම්පෙස්සාමි, තදා තං දාරකං අසුකවෙලාය නාම පෙසෙහී’’ති ආහ. සෙට්ඨිපි ඛො තස්ස වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා තතො පට්ඨාය දිවසෙ ගණෙන්තො කුම්භකාරෙන වුත්තදිවසස්ස සම්පත්තභාවං ඤත්වා ඝොසකකුමාරං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘අම්හාකං, තාත, අසුකදිවසෙ නාම බහූහි භාජනෙහි අත්ථො, ත්වං අම්හාකං කුම්භකාරස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ‘පිතරා කිර මෙ තුම්හාකං එකං කථිතං අත්ථි, තං අජ්ජ නිප්ඵාදෙහී’ති වදෙහී’’ති ආහ. සො ‘‘සාධූ’’ති තස්ස වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා නික්ඛමි.

Later, both the merchant's own son and Ghosaka came of age. The merchant, again plotting a way to kill the boy Ghosaka, went to his potter's house and said, 'Listen, in my house there is a certain low-born boy. It is fitting to kill that boy secretly by some means.' The potter covered both his ears and said, 'Such a grave matter ought not to be spoken.' Then the merchant, thinking, 'This one will not do it for nothing,' said, 'Here, take a thousand and carry out this deed.' A bribe, it is said, breaks even the unbroken; therefore, having received the thousand, he accepted the task and said, 'Sir, on such-and-such a day, I will fire the kiln. At that time, send that boy to me.' The merchant, for his part, agreed to his words and from then on began counting the days. When the day spoken of by the potter arrived, he summoned the youth Ghosaka and said, 'Dear son, on such-and-such a day, we have need of many pots. Go to our potter and tell him, "It seems my father has a matter he spoke of with you; accomplish that today."' Saying, 'Very well,' he accepted his words and set out.

අථ නං අන්තරාමග්ගෙ සෙට්ඨිස්ස සකපුත්තො ගුළකීළං කීළන්තො දිස්වා වෙගෙන ගන්ත්වා ‘‘අහං භාතික දාරකෙහි සද්ධිං කීළන්තො එත්තකං නාම ජිතො, තං මෙ පටිජිනිත්වා දෙහී’’ති ආහ. සො ‘‘මය්හං ඉදානි ඔකාසො නත්ථි, පිතා මං අච්චායිකකම්මෙන කුම්භකාරස්ස සන්තිකං පහිණී’’ති ආහ. ඉතරො ‘‘අහං භාතික තත්ථ ගමිස්සාමි, ත්වං ඉමෙහි සද්ධිං කීළිත්වා මය්හං ලක්ඛං පච්චාහරිත්වා දෙහී’’ති ආහ. ‘‘තෙන හි ගච්ඡා’’ති අත්තනො කථිතසාසනං තස්ස කථෙත්වා දාරකෙහි සද්ධිං කීළි. සොපි කුමාරො කුම්භකාරස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා තං සාසනං ආරොචෙසි. සො ‘‘සාධු, තාත, නිප්ඵාදෙස්සාමී’’ති තං කුමාරං ගබ්භං පවෙසෙත්වා තිඛිණාය වාසියා ඛණ්ඩාඛණ්ඩිකං ඡින්දිත්වා චාටියං පක්ඛිපිත්වා චාටිමුඛං පිදහිත්වා [Pg.327] භාජනන්තරෙ ඨපෙත්වා ආවාපං ආලිම්පෙසි. ඝොසකකුමාරො බහූ ජිනිත්වා කනිට්ඨස්ස ආගමනං ඔලොකෙන්තො නිසීදි. සො තං චිරායමානං ඤත්වා ‘‘කිං නු ඛො චිරායතී’’ති කුම්භකාරගෙහසභාගං ගන්ත්වා කත්ථචි අදිස්වා ‘‘ගෙහං ගතො භවිස්සතී’’ති නිවත්තිත්වා ගෙහං අගමාසි.

Then, on the way, the merchant's own son, who was playing a game of marbles, saw him and, quickly approaching, said, 'Elder brother, while playing with the boys, I was defeated by this much. Win it back for me and give it to me.' He replied, 'I have no opportunity now; my father has sent me to the potter on an urgent task.' The other said, 'Elder brother, I will go there. You play with these boys and win back my stake for me.' 'In that case, go,' he said, and after telling him the message he had been given, he played with the boys. That youth went to the potter and relayed the message. The potter said, 'Very well, dear son, I will accomplish it.' Having led the youth into an inner room, he cut him into pieces with a sharp adze, placed them in a large pot, sealed its opening, placed it among other vessels, and fired the kiln. The youth Ghosaka, having won much, sat watching for his younger brother's arrival. Noticing his delay, he thought, 'Why is he taking so long?' and went to the potter's house. Not seeing him anywhere, he thought, 'He must have gone home,' and turning back, he went home.

සෙට්ඨි නං දූරතොව ආගච්ඡන්තං දිස්වා ‘‘කිං නු ඛො කාරණං භවිස්සති, මයා එස මාරණත්ථාය කුම්භකාරස්ස සන්තිකං පහිතො, සො දානි පුන ඉධෙවාගච්ඡතී’’ති ආගච්ඡන්තංයෙව නං ‘‘කිං, තාත, කුම්භකාරස්ස සන්තිකං න ගතොසී’’ති ආහ. ‘‘ආම, තාත, න ගතොම්හී’’ති. ‘‘කස්මා, තාතා’’ති? සො අත්තනො නිවත්තකාරණඤ්ච කනිට්ඨභාතිකස්ස තත්ථ ගතකාරණඤ්ච ආරොචෙසි. සෙට්ඨි තස්ස වචනස්ස සුතකාලතො පට්ඨාය මහාපථවියා අජ්ඣොත්ථටො විය හුත්වා ‘‘කිං නාමෙතං ත්වං වදසී’’ති විප්ඵන්දචිත්තො වෙගෙන කුම්භකාරස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා අඤ්ඤෙසං සන්තිකෙ අකථනීයභාවෙන ‘‘පෙක්ඛ, භො, පෙක්ඛ, භො’’ති ආහ. ‘‘කිං පෙක්ඛාපෙසි ත්වං’’? නිට්ඨිතං එතං කම්මන්ති. සො තතොව නිවත්තිත්වා ගෙහං අගමාසි. තතො පට්ඨාය චස්ස චෙතසිකරොගො උප්පජ්ජි.

The merchant, seeing him approaching from afar, thought, 'What could be the reason? I sent him to the potter to be killed, yet now he is returning here.' As he was approaching, he asked him, 'Son, did you not go to the potter?' 'Indeed, father, I did not go.' 'Why, son?' He then explained his reason for returning and the reason his younger brother had gone there. From the moment the merchant heard his words, he felt as if he were being crushed by the great earth. With a trembling mind, he cried, 'What is this you are saying?' and rushed to the potter. As it was not something to be said in the presence of others, he just said, 'Wait, sir, wait, sir!' 'What are you making me wait for? That deed is finished.' He then returned from there and went home. And from that time on, a mental illness arose in him.

සො තස්මිං කාලෙ තෙන සද්ධිං අභුඤ්ජිත්වා ආසං භින්දිත්වා ‘‘යෙන කෙනචි උපායෙන මම පුත්තස්ස සත්තුනො අන්තරමෙව පස්සිතුං වට්ටතී’’ති එකං පණ්ණං ලිඛිත්වා ඝොසකකුමාරං පක්කොසිත්වා ‘‘ත්වං ඉමං පණ්ණං ආදාය අසුකගාමෙ නාම අම්හාකං කම්මන්තිකො අත්ථි, තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ඉමං පණ්ණං දත්වා ‘ඉමස්මිං කිර පණ්ණෙ සාසනං සීඝං කරොහී’ති වද. අන්තරාමග්ගෙ අම්හාකං සහායකො ගාමකසෙට්ඨි නාම එකො සෙට්ඨි අත්ථි, තස්ස ඝරං ගන්ත්වා භත්තං භුඤ්ජිත්වා ගච්ඡෙය්‍යාසී’’ති ච මුඛසාසනං අදාසි. සො සෙට්ඨිං වන්දිත්වා පණ්ණං ගහෙත්වා නික්ඛන්තො අන්තරාමග්ගෙ ගාමකසෙට්ඨිස්ස වසනට්ඨානං ගන්ත්වා තස්ස ගෙහං පුච්ඡිත්වා තං බහිද්වාරකොට්ඨකෙ නිසීදිත්වා මස්සුපරිකම්මං කරොන්තං වන්දිත්වා අට්ඨාසි. ‘‘කුතො ආගච්ඡසි, තාතා’’ති ච වුත්තෙ ‘‘කොසම්බිසෙට්ඨිනො පුත්තොම්හි, තාතා’’ති ආහ. සො ‘‘අම්හාකං සහායසෙට්ඨිනො පුත්තො’’ති හට්ඨතුට්ඨො අහොසි.

At that time, not eating with him and giving up hope, he thought, "By some means or other, it is fitting that I see an end to my son's enemy." He wrote a letter, summoned the youth Ghosaka, and said, "You, take this letter and go to our agent in such-and-such a village. Give him this letter and say, 'It seems you are to quickly carry out the instruction in this letter.' On the way, there is a friend of ours, a merchant known as the village-merchant. Go to his house, eat a meal, and then you should proceed." And he also gave this oral instruction. He paid respects to the merchant, took the letter, and departed. On the way, he went to the village-merchant's residence, inquired about his house, and finding him sitting in the outer gatehouse trimming his beard, paid respects and stood there. When asked, "Where do you come from, dear son?", he replied, "I am the son of the Kosambī merchant, sir." He became happy and delighted, thinking, "He is the son of our merchant friend."

තස්මිං [Pg.328] ච ඛණෙ තස්ස සෙට්ඨිනො ධීතාය එකා දාසී සෙට්ඨිධීතු පුප්ඵානි ආහරිතුං ගච්ඡති. අථ නං සෙට්ඨි ආහ – ‘‘ත්වං, අම්ම, එතං කම්මං ඨපෙත්වා ඝොසකකුමාරස්ස පාදෙ ධොවිත්වා සයනං අත්ථරිත්වා දෙහී’’ති. සා තථා කත්වා ආපණං ගන්ත්වා සෙට්ඨිධීතු පුප්ඵානි ආහරි. සෙට්ඨිධීතා තං දිස්වා ‘‘ත්වං අජ්ජ චිරං බහි පපඤ්චෙසී’’ති තස්සා කුජ්ඣිත්වා ‘‘කිං තෙ එත්තකං කාලං එත්ථ කත’’න්ති ආහ. ‘‘මා කථෙසි, අය්‍යෙ, මයා එවරූපො නදිට්ඨපුබ්බො, තුය්හං කිර පිතු සහායකසෙට්ඨිනො පුත්තො එකො, න සක්කා තස්ස රූපසම්පත්තිං කථෙතුං. සෙට්ඨි මං පුප්ඵානං අත්ථාය ගච්ඡන්තිං ‘තස්ස කුමාරස්ස පාදෙ ධොවිත්වා සයනං අත්ථරිත්වා දෙහී’ති ආහ, තෙනාහං බහි චිරං පපඤ්චෙසි’’න්ති. සාපි ඛො සෙට්ඨිධීතා තස්ස කුමාරස්ස චතුත්ථෙ අත්තභාවෙ ඝරසාමිනී අහොසි, තස්මා තස්සා වචනස්ස සුතකාලතො පට්ඨාය නෙව අත්තනො ඨිතභාවං, න නිසින්නභාවං අඤ්ඤාසි. සා තමෙව දාසිං ගහෙත්වා තස්ස නිපන්නට්ඨානං ගන්ත්වා තං නිද්දායමානං ඔලොකෙත්වා දුස්සන්තෙ පණ්ණං දිස්වා ‘‘කිං නු ඛො එතං පණ්ණ’’න්ති කුමාරං අනුට්ඨාපෙත්වාව පණ්ණං ගහෙත්වා වාචෙත්වා ‘‘අයං අත්තනො මරණපණ්ණං සයමෙව ගහෙත්වා ආගච්ඡතී’’ති තං පණ්ණං ඵාලෙත්වා තස්මිං අප්පබුද්ධෙයෙව ‘‘මයා තව සන්තිකං පුත්තො පෙසිතො, සහායකස්ස මෙ ගාමකසෙට්ඨිස්ස වයප්පත්තා දාරිකා අත්ථි, ත්වං සීඝං අම්හාකං ආණාපවත්තිට්ඨානෙ උප්පාදං ධනං ගණ්හිත්වා සබ්බසතෙන මම පුත්තස්ස ගාමකසෙට්ඨිනො ධීතරං ගහෙත්වා මඞ්ගලං කරොහි. මඞ්ගලෙ ච නිට්ඨිතෙ ‘ඉමිනා මෙ විධානෙන කත’න්ති මය්හං සාසනං පෙසෙහි. අහං තව ඉධ කත්තබ්බං ජානිස්සාමී’’ති පණ්ණං ලිඛිත්වා තමෙව ලඤ්ඡනං දත්වා පඨමං බද්ධනියාමෙනෙව දුස්සන්තෙ බන්ධි.

At that very moment, a slave girl of the merchant's daughter was going to fetch flowers for her. Then the merchant said to her, “You, dear, put aside that task, wash Ghosaka’s feet, prepare his bed, and give it to him.” She did so and then went to the shop to bring flowers for the merchant's daughter. Seeing her, the merchant's daughter became angry and said, “You have lingered outside for a long time today! What have you been doing here all this time?” “Do not speak thus, mistress. I have never before seen such a man. It is said that a son of your father's merchant friend has come. It is not possible to describe the perfection of his form. As I was going for flowers, the merchant told me, ‘Wash that young man's feet, prepare his bed, and give it to him.’ That is why I lingered outside for a long time.” Now, this merchant's daughter had been the mistress of that young man's house in his fourth existence. Therefore, from the moment she heard the slave girl's words, she was no longer aware of whether she was standing or sitting. Taking that same slave girl with her, she went to the place where he was lying down. Seeing him asleep and noticing a letter on the hem of his garment, she thought, “What could this letter be?” Without waking the young man, she took the letter and read it. Saying, “This man comes bearing his own death-letter,” she tore up that letter. While he was still not fully awake, she wrote a letter: “I have sent my son to you. My friend, the village merchant, has a daughter of marriageable age. You must quickly take the wealth produced in the place where our authority prevails, and with one hundred of everything, take the daughter of the village merchant for my son and perform the wedding ceremony. And when the wedding is completed, send a message to me saying, ‘The ceremony has been performed by me with this arrangement.’ I will then know what must be done for you here.” Having written the letter, she affixed the same seal and tied it to the hem of his garment with the same kind of knot as before.

සොපි ඛො කුමාරො තංදිවසං තත්ථ වසිත්වා පුනදිවසෙ සෙට්ඨිං ආපුච්ඡිත්වා කම්මන්තිකස්ස ගාමං ගන්ත්වා පණ්ණං අදාසි. කම්මන්තිකො පණ්ණං වාචෙත්වා ගාමිකෙ සන්නිපාතෙත්වා ‘‘තුම්හෙව මං න ගණෙථ, මම සාමී අත්තනො ජෙට්ඨපුත්තස්ස සබ්බසතෙන දාරිකං ආනෙතුං මය්හං සන්තිකං පෙසෙසි, වෙගෙන ඉමස්මිං ඨානෙ උප්පාදං සම්පිණ්ඩෙථා’’ති සබ්බං මඞ්ගලසක්කාරං සජ්ජෙත්වා ගාමකසෙට්ඨිස්ස සාසනං පෙසෙත්වා සම්පටිච්ඡාපෙත්වා සබ්බසතෙන මඞ්ගලකිරියං නිට්ඨාපෙත්වා කොසම්බිසෙට්ඨිස්ස පණ්ණං පහිණි ‘‘මයා තුම්හෙහි පහිතපණ්ණෙ සාසනං සුත්වා ඉදඤ්චිදඤ්ච කත’’න්ති.

That young man stayed there that day and on the next day, having taken leave of the merchant, went to the agent’s village and gave him the letter. The agent read the letter, assembled the villagers, and said, “Pay no mind to me; my master has sent a message to me to bring a bride for his eldest son with one hundred of everything. Quickly gather the wealth produced in this place.” Having arranged all the auspicious ceremonies, he sent a message to the village merchant and had it accepted. Completing the wedding ceremony with one hundred of everything, he sent a letter to the Kosambi merchant, saying, “Having heard the message in the letter sent by you, I have done this and that.”

සෙට්ඨි [Pg.329] තං සාසනං සුත්වා අග්ගිදඩ්ඪො විය ‘‘ඉදානි නට්ඨොම්හී’’ති චින්තනවසෙන ලොහිතපක්ඛන්දිකරොගං පත්වා ‘‘යෙන කෙනචි තං උපායෙන පක්කොසිත්වා මම සන්තකස්ස අස්සාමිකං කරිස්සාමී’’ති ‘‘මඞ්ගලස්ස නිට්ඨිතකාලතො පට්ඨාය කස්මා මය්හං පුත්තො බහි හොති, සීඝං ආගච්ඡතූ’’ති සාසනං පෙසෙසි. සාසනං සුත්වා කුමාරෙ ගන්තුං ආරද්ධෙ සෙට්ඨිධීතා චින්තෙසි – ‘‘අයං බාලො මං නිස්සාය ඉමං සම්පත්තිං අලත්ථන්ති න ජානාති, යංකිඤ්චි කත්වා ඉමස්ස ගමනපටිබාහනුපායො කාතුං වට්ටතී’’ති. තතො නං ආහ – ‘‘කුමාර, මා අතිවෙගෙන ගච්ඡාහි, කුලගාමං ගච්ඡන්තෙන නාම අත්තනො පරිවච්ඡං කත්වා ගන්තුං වට්ටතී’’ති.

Hearing that message, the merchant, as if burned by fire, thought, “Now I am ruined!” and through this thought, he was afflicted with a disease of dysentery. He resolved, “By some means I will summon him and dispossess him of my property.” So he sent a message: “Since the wedding is finished, why is my son outside? Let him come quickly.” Upon hearing the message, as the young man prepared to go, the merchant's daughter reflected: “This fool does not realize that he attained this prosperity because of me. Some means must be found to prevent his departure.” Then she said to him, “Young man, do not go in great haste. When one goes to one's ancestral village, it is proper to first make arrangements for one's retinue before going.”

කොසම්බකසෙට්ඨිපි තස්ස චිරායනභාවං ඤත්වා පුන සාසනං පහිණි ‘‘කස්මා මෙ පුත්තො චිරායති, අහං ලොහිතපක්ඛන්දිකරොගං පත්තො, ජීවන්තමෙව මං ආගන්ත්වා දට්ඨුං වට්ටතී’’ති. තස්මිං කාලෙ සෙට්ඨිධීතා තස්ස ආරොචෙසි – ‘‘න එසො තව පිතා, ත්වං පන ‘පිතා’ති සඤ්ඤං කරොසි. එස තව මාරණත්ථාය කම්මන්තිකස්ස පණ්ණං පහිණි, අහං තං පණ්ණං අපනෙත්වා අඤ්ඤං සාසනං ලිඛිත්වා තව එතං සම්පත්තිං උප්පාදයිං. එස තං ‘අපුත්තං කරිස්සාමී’ති පක්කොසති, එතස්ස කාලකිරියං ආගමෙහී’’ති. අථස්ස ධරමානකස්සෙව කාලකතභාවං සුත්වා කොසම්බිනගරං අගමාසි. සෙට්ඨිධීතාපි තස්ස බහියෙව සඤ්ඤං අදාසි ‘‘ත්වං පවිසන්තො සකලගෙහෙ තව ආරක්ඛං ඨපෙන්තොව පවිසාහී’’ති. සයම්පි සෙට්ඨිපුත්තෙන සද්ධිමෙව පවිසිත්වා උභො හත්ථෙ උක්ඛිපිත්වා රොදන්තී විය හුත්වා අන්ධකාරට්ඨානෙ නිපන්නකස්ස සෙට්ඨිස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා සීසෙනෙව හදයං පහරි. සො දුබ්බලතාය තෙනෙව පහාරෙන කාලමකාසි.

The Kosambi merchant, knowing of his delay, sent another message: “Why does my son delay? I have fallen ill with dysentery. It is proper that he come and see me while I am still alive.” At that time, the merchant's daughter informed him: “He is not your father, though you perceive him to be. He sent a letter to the agent for your death. I removed that letter and, writing another message, brought about this prosperity for you. He summons you, intending, ‘I will disinherit him.’ Await his death.” Then, not having gone while the merchant was still alive, upon hearing of his weakness, Ghosaka went to the city of Kosambi. The merchant's daughter also gave him a signal from outside: “When you enter, do so only after stationing your guards throughout the entire house.” She herself entered together with the merchant's son, and raising both hands as if weeping, she went to the merchant who lay in a dark place and struck his heart with her head. Due to his weakness, he died from that very blow.

කුමාරොපි පිතු සරීරකිච්චං කත්වා ‘‘තුම්හෙ මහාසෙට්ඨිස්ස මං සකපුත්තොති වදථා’’ති පාදමූලිකානං ලඤ්ජං අදාසි. තතො සත්තමෙ දිවසෙ රාජා ‘‘සෙට්ඨිට්ඨානාරහං එකං ලද්ධුං වට්ටතී’’ති ‘‘සෙට්ඨිස්ස සපුත්තකනිපුත්තකභාවං ජානාථා’’ති පෙසෙසි. සෙට්ඨිපාදමූලිකා රඤ්ඤො සෙට්ඨිස්ස සපුත්තභාවං කථයිංසු. රාජා ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා තස්ස [Pg.330] සෙට්ඨිට්ඨානං අදාසි. සො ඝොසකසෙට්ඨි නාම ජාතො. අථ නං භරියා ආහ – ‘‘අය්‍යපුත්ත, ත්වම්පි අවජාතො, අහම්පි දුග්ගතකුලෙ නිබ්බත්තා. පුබ්බෙ කතකුසලවසෙන පන එවරූපං සම්පත්තිං අලභිම්හ, අධුනාපි කුසලං කරිස්සාමා’’ති. සො ‘‘සාධු භද්දෙ’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා දෙවසිකං සහස්සං විස්සජ්ජෙත්වා දානං පට්ඨපෙසි.

The young man, after performing his father's funeral rites, gave a bribe to the attendants, saying, “You are to declare that I am the great merchant's son.” Then, on the seventh day, the king, thinking, “It is proper to find one who is worthy of the merchant's position,” sent messengers, saying, “Find out whether the merchant has a son or is childless.” The attendants at the merchant's feet informed the king that the merchant had a son. The king, accepting this with the word “Good,” granted him the merchant's position. He became known as Ghosaka the merchant. Then his wife said to him, “Noble husband, you too are of low birth, and I was born into a poor family. However, by the power of merit performed in the past, we have obtained such prosperity. Now, let us also perform meritorious deeds.” He agreed, saying, “Very well, dear lady,” and established an almsgiving, expending a thousand daily.

තස්මිං සමයෙ තාසං ද්වින්නං ජනානං ඛුජ්ජුත්තරා දෙවලොකතො චවිත්වා ඝොසකසෙට්ඨිස්ස ගෙහෙ ධාතියා කුච්ඡිස්මිං පටිසන්ධිං ගණ්හි. සා ජාතකාලෙ ඛුජ්ජා අහොසීති ඛුජ්ජුත්තරාතෙවස්සා නාමං අකංසු. සාමාවතීපි දෙවලොකතො චවිත්වා භද්දවතියරට්ඨෙ භද්දියනගරෙ භද්දවතියසෙට්ඨිස්ස ගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි, සාමාතිස්සා නාමං අකංසු. අපරභාගෙ තස්මිං නගරෙ ඡාතකභයං උප්පජ්ජි, මනුස්සා ඡාතකභයභීතා යෙන වා තෙන වා ගච්ඡන්ති. තදා අයං භද්දවතියසෙට්ඨි භරියාය සද්ධිං මන්තෙසි – ‘‘භද්දෙ ඉමස්මිං ඡාතකභයස්ස අන්තො න පඤ්ඤායති, කොසම්බිනගරෙ අම්හාකං සහායකස්ස ඝොසකසෙට්ඨිස්ස සන්තිකං ගච්ඡාම, න සො අම්හෙ දිස්වා පමජ්ජිස්සතී’’ති. තස්ස කිර සො සෙට්ඨි අදිට්ඨසහායකො අහොසි, තස්මා එවමාහ. සො සෙසජනං නිවත්තාපෙත්වා භරියඤ්ච ධීතරඤ්ච ගණ්හිත්වා කොසම්බිනගරස්ස මග්ගං පටිපජ්ජි. තෙ තයොපි අන්තරාමග්ගෙ මහාදුක්ඛං අනුභවන්තා අනුපුබ්බෙන කොසම්බිං පත්වා එකාය සාලාය නිවාසං අකංසු.

At that time, Khujjuttarā, having passed away from the deva realm, took conception in the womb of a nurse in the house of Ghosaka the merchant. Because she was hunchbacked at the time of her birth, they gave her the name Khujjuttarā. Sāmāvatī also, having passed away from the deva realm, took conception in the house of the merchant Bhaddavatiya in the city of Bhaddiya in the Bhaddavatiya country, and they gave her the name Sāmāvatī. Later, the danger of famine arose in that city. Frightened by the danger of famine, people went wherever they could. Then, the merchant Bhaddavatiya consulted with his wife: “Dear lady, no end to this danger of famine is in sight. Let us go to Kosambi, to our friend Ghosaka the merchant. He will not neglect us when he sees us.” It is said that this merchant was a friend he had never seen; therefore he spoke thus. Having sent the rest of the people back, he took his wife and daughter and set out on the road to Kosambi. The three of them, experiencing great suffering along the way, gradually reached Kosambi and took up residence in a hall.

ඝොසකසෙට්ඨිපි ඛො අත්තනො ඝරද්වාරෙ කපණද්ධිකවනිබ්බකයාචකානං මහාදානං දාපෙසි. අථායං භද්දවතියසෙට්ඨි චින්තෙසි – ‘‘න සක්කා අම්හෙහි ඉමිනාව කපණවෙසෙන සහායකස්ස අත්තානං දස්සෙතුං, සරීරෙ පාකතිකෙ ජාතෙ සුනිවත්ථා සුපාරුතා සෙට්ඨිං පස්සිස්සාමා’’ති. තෙ උභොපි ධීතරං ඝොසකසෙට්ඨිස්ස දානග්ගං පහිණිංසු. සා අත්තනො භත්තං ආහරණත්ථාය භාජනං ගහෙත්වා දානග්ගං ගන්ත්වා එකස්මිං ඔකාසෙ ලජ්ජමානරූපා අට්ඨාසි. තං දිස්වා දානකම්මිකො චින්තෙසි – ‘‘සෙසජනා සම්මුඛසම්මුඛට්ඨානෙ කෙවට්ටා මච්ඡවිලොපෙ විය මහාසද්දං කත්වා ගණ්හිත්වා ගච්ඡන්ති, අයං පන දාරිකා කුලධීතා භවිස්සති, උපධිසම්පදාපිස්සා අත්ථී’’ති.

Ghosaka the merchant also caused a great almsgiving to be given at his own house gate for the destitute, travelers, mendicants, and beggars. Then this merchant Bhaddavatiya thought: “It is not possible for us to show ourselves to our friend in this wretched attire. When our bodies are restored to a normal state, well-dressed and well-covered, we shall see the merchant.” Both of them sent their daughter to Ghosaka the merchant's alms-hall. Taking a bowl to fetch her food, she went to the alms-hall and stood in a certain place, appearing shy. Seeing her, the alms-officer thought: “The other people, standing right in front, make a great noise as they grab their food and go, like fishermen plundering a catch of fish. But this girl must be a daughter of good family; she also possesses a graceful form.”

තතො [Pg.331] නං ආහ – ‘‘ත්වං, අම්ම, කස්මා සෙසජනො විය ගණ්හිත්වා න ගච්ඡසී’’ති? තාත, එවරූපං සම්බාධට්ඨානං කින්ති කත්වා පවිසාමීති. අම්ම, කති පන ජනා තුම්හෙති? තයො ජනා, තාතාති. සො තයො භත්තපිණ්ඩෙ අදාසි. සා තං භත්තං මාතාපිතූනං අදාසි, පිතා දීඝරත්තං ඡාතකත්තා අතිරෙකං භුඤ්ජිත්වා කාලමකාසි. සා පුනදිවසෙ ගන්ත්වා ද්වෙයෙව භත්තපිණ්ඩෙ ගණ්හි. තංදිවසං සෙට්ඨිභරියා භත්තෙන ච කිලන්තතාය සෙට්ඨිනො ච මරණසොකෙන රත්තිභාගසමනන්තරෙ කාලමකාසි. සා පුනදිවසෙ සෙට්ඨිධීතා එකමෙව භත්තපිණ්ඩං ගණ්හි. දානකම්මිකො තස්සා කිරියං උපධාරෙත්වා, ‘‘අම්ම, තයා පඨමදිවසෙ තයො පිණ්ඩා ගහිතා, පුනදිවසෙ ද්වෙ, අජ්ජ එකමෙව ගණ්හසි. කිං නු ඛො කාරණ’’න්ති පුච්ඡි. සා තං කාරණං කථෙසි. කතරගාමවාසිනො පන, අම්ම, තුම්හෙති. සා තම්පි කාරණං නිප්පදෙසතො කථෙසි. ‘‘අම්ම, එවං සන්තෙ ත්වං අම්හාකං සෙට්ඨිධීතා නාම අහොසි, මය්හඤ්ච අඤ්ඤා දාරිකා නත්ථි, ත්වං ඉතො පට්ඨාය මම ධීතා, අම්මා’’ති තං ධීතරං කත්වා ගණ්හි.

Then he said to her, “Child, why do you not take your food and go like the other people?” “Father, how can I enter such a crowded place?” “Child, how many people are you?” “Three people, father.” So he gave her three portions of food. She gave that food to her parents. Her father, having been hungry for a long time, ate excessively and passed away. The next day, she went and took only two portions of food. That day, the merchant's wife, due to exhaustion from hardship and grief over the merchant's death, passed away during the night. The next day, the merchant's daughter took only one portion of food. The alms-officer, observing her actions, asked, “Child, on the first day you took three portions, the next day two, and today you take only one. What could be the reason?” She told him the reason. “And from which village do you come, child?” She also told him that matter completely. “Child, in that case, you are our merchant's daughter. I have no other daughter; from this day forward, you are my daughter.” Saying this, he adopted her as his daughter.

සා උට්ඨාය සමුට්ඨාය දානග්ගෙ මහාසද්දං සුත්වා ‘‘කස්මා අයං, තාත, උච්චාසද්දමහාසද්දො’’ති ආහ. අම්ම, මහාජනස්ස අන්තරෙ නාම අප්පසද්දං කාතුං න සක්කාති. අහමෙත්ථ උපායං ජානාමි, තාතාති. කිං කාතුං වට්ටති, අම්මාති? සමන්තා වතිං කත්වා ද්වෙ ද්වාරානි යොජෙත්වා අන්තො භාජනානි ඨපාපෙත්වා එකෙන ද්වාරෙන පවිසිත්වා භත්තං ගණ්හිත්වා එකෙන ද්වාරෙන නික්ඛමනං කරොථ, තාතාති. සාධු, අම්මාති පුනදිවසතො පට්ඨාය තථා කාරෙසි. තතො පට්ඨාය දානග්ගං පදුමස්සරං විය සන්නිසින්නසද්දං අහොසි.

One morning, upon rising, she heard a great noise at the alms-hall and asked, “Father, why is there this loud and great noise?” “Child, it is not possible to keep the noise down amidst a great crowd.” “Father, I know a way to do this.” “What should be done, child?” “Father, make an enclosure all around, set up two doorways, and have the food vessels placed inside. Let people enter through one doorway, receive their food, and exit through the other.” “Good, child,” he said, and from the next day onward, he had it done so. From that time on, the alms-hall became as quiet as a lotus lake.

තතො ඝොසකසෙට්ඨි පුබ්බෙ දානග්ගස්මිං උච්චාසද්දමහාසද්දං සුත්වා තදා තං අසුණන්තො දානකම්මිකං පක්කොසාපෙත්වා පුච්ඡි – ‘‘ත්වං අජ්ජ දානං න දාපෙසී’’ති. දින්නං, අය්‍යාති. අථ කස්මා පුබ්බෙ විය දානග්ගෙ සද්දො න සුය්‍යතීති? ආම, අය්‍ය, එකා මෙ ධීතා අත්ථි, අහං තාය කථිතඋපායෙ ඨත්වා දානග්ගං නිස්සද්දමකාසින්ති. තව ධීතා නාම නත්ථි, කුතො තෙ ධීතා ලද්ධාති? සො වඤ්චෙතුං අසක්කුණෙය්‍යභාවෙන සෙට්ඨිස්ස සබ්බං ධීතු ආගමනවිධානං කථෙසි. කස්මා පන භො ත්වං එවරූපං භාරියං කම්මමකාසි? ත්වං එත්තකං අද්ධානං මම ධීතරං අත්තනො සන්තිකෙ වසමානං නාරොචෙසි[Pg.332], වෙගෙන තං අම්හාකං ගෙහං ආණාපෙහීති. සො තස්ස වචනං සුත්වා අකාමකො ආණාපෙසි. තතො පට්ඨාය සෙට්ඨි තං ධීතුට්ඨානෙ ඨපෙත්වා ‘‘ධීතු සක්කාරං කරොමී’’ති අත්තනො සමානජාතිකෙහි කුලෙහි ධීතු සමානවයානි පඤ්ච කුමාරිකසතානි තස්සා පරිවාරමකාසි.

Then the merchant Ghosaka, having previously heard the loud, great noise at the almsgiving hall, did not hear it at that time. Summoning the almsgiving officer, he asked, “Are you not distributing alms today?” “They have been given, sir.” “Then why is no sound heard at the almsgiving hall, as there was before?” “Yes, sir. I have a daughter, and following the method she described, I made the almsgiving hall silent.” “You have no daughter. From where did you get a daughter?” Being unable to deceive him, the officer told the merchant the entire manner of his daughter’s arrival. “But why, my good man, did you do such a weighty deed? For all this time, you did not inform me that my daughter was living in your presence. Quickly, have her sent to our house!” Hearing his words, the officer reluctantly had her sent. From that time onward, the merchant established her in the position of a daughter and, thinking, “I shall bestow upon my daughter the proper honors,” he provided for her a retinue of five hundred maidens of the same age from families of equal standing.

අථෙකදිවසං උදෙනො රාජා නගරෙ අනුසඤ්චරන්තො තං සාමාවතිං තාහි කුමාරීහි පරිවාරිතං කීළමානං දිස්වා ‘‘කස්සායං දාරිකා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඝොසකසෙට්ඨිස්ස ධීතා’’ති සුත්වා සස්සාමිකඅස්සාමිකභාවං පුච්ඡි. තතො අස්සාමිකභාවෙ කථිතෙ ‘‘ගච්ඡථ සෙට්ඨිනො කථෙථ ‘තුම්හාකං ධීතරං රාජා ඉච්ඡතී’’’ති. තං සුත්වා සෙට්ඨි ‘‘අම්හාකං අඤ්ඤා දාරිකා නත්ථි, එකධීතිකං සපත්තිවාසෙ දාතුං න සක්කොමා’’ති. රාජා තං කථං සුත්වා සෙට්ඨිං ච සෙට්ඨිභරියඤ්ච බහි කත්වා සකලගෙහං ලඤ්ඡාපෙසි. සාමාවතී බහි කීළිත්වා ආගච්ඡන්තී මාතාපිතරො බහි නිසින්නකෙ දිස්වා ‘‘අම්මතාතා, කස්මා ඉධ නිසින්නත්ථා’’ති? තෙ තං කාරණං කථයිංසු. අම්මතාතා, කස්මා තුම්හෙ ඉමං පටිවචනං න ජානාථ ‘‘මම ධීතා සපත්තිවාසෙ වසන්තී එකිකා වසිතුං න සක්ඛිස්සති, සචස්සා පරිවාරා පඤ්චසතා කුමාරියො වසාපෙථ, එවං වසිස්සතී’’ති. ඉදානි එවං කථාපෙථ, තාතාති. ‘‘සාධු, අම්ම, මයං තව චිත්තං න ජානිම්හා’’ති වත්වා තෙ තථා කථයිංසු. රාජා උත්තරිතරං පසීදිත්වා ‘‘සහස්සම්පි හොතු, සබ්බා ආනෙථා’’ති ආහ. අථ නං භද්දකෙන නක්ඛත්තමුහුත්තකෙන පඤ්චමාතුගාමසතපරිවාරං රාජගෙහං නයිංසු. රාජා තා පඤ්චසතාපි තස්සායෙව පරිවාරං කත්වා අභිසෙකං කත්වා විසුං එකස්මිං පාසාදෙ වසාපෙසි.

Then one day, King Udena, while wandering through the city, saw Sāmāvatī playing, surrounded by those maidens. He asked, “Whose daughter is this girl?” and upon hearing, “She is the daughter of Ghosaka the merchant,” he inquired whether she was married or unmarried. When he was told that she was unmarried, he commanded, “Go and tell the merchant, ‘The king desires your daughter.’” Hearing this, the merchant replied, “We have no other daughter; we cannot give our only daughter to live in a co-wife’s residence.” Hearing this reply, the king had the merchant and his wife put outside and had the entire house sealed. Sāmāvatī, returning from playing outside, saw her parents sitting there and asked, “Mother and father, why are you sitting here?” They explained the reason to her. “Mother and father, why do you not give this reply: ‘My daughter, living in a co-wife’s residence, will not be able to live alone. If you have five hundred maidens live with her as her retinue, then she will live’? Now, my parents, have this said.” “Very well, my dear,” they said, “we did not know your mind.” And they conveyed the message accordingly. The king, even more pleased, said, “Let there be a thousand even; bring them all.” Then, at an auspicious astrological moment, they brought her, with a retinue of five hundred women, to the royal palace. The king made those five hundred her retinue, performed her consecration, and had her live separately in a single palace.

තෙන ච සමයෙන කොසම්බියං ඝොසකසෙට්ඨි කුක්කුටසෙට්ඨි පවාරිකසෙට්ඨීති තයො ජනා අඤ්ඤමඤ්ඤං සහායකා හොන්ති. තෙ තයොපි ජනා පඤ්චසතෙ තාපසෙ පටිජග්ගන්ති. තාපසාපි චත්තාරො මාසෙ තෙසං සන්තිකෙ වසිත්වා අට්ඨ මාසෙ හිමවන්තෙ වසන්ති. අථෙකදිවසං තෙ තාපසා හිමවන්තතො ආගච්ඡන්තා මහාකන්තාරෙ තසිතා කිලන්තා එකං මහන්තං වටරුක්ඛං පත්වා තත්ථ අධිවත්ථාය දෙවතාය සන්තිකා සඞ්ගහං පච්චාසීසන්තා නිසීදිංසු. දෙවතා සබ්බාලඞ්කාරවිභූසිතං හත්ථං පසාරෙත්වා [Pg.333] තෙසං පානීයපානකාදීනි දත්වා කිලමථං පටිවිනොදෙසි. තෙ දෙවතාය ආනුභාවෙන විම්හිතා පුච්ඡිංසු – ‘‘කිං නු ඛො දෙවතෙ කම්මං කත්වා තයා අයං සම්පත්ති ලද්ධා’’ති? දෙවතා ආහ – ලොකෙ බුද්ධො නාම භගවා උප්පන්නො, සො එතරහි සාවත්ථියං විහරති. අනාථපිණ්ඩිකො ගහපති තං උපට්ඨාති. සො උපොසථදිවසෙසු අත්තනො භතකානං පකතිභත්තවෙතනමෙව දත්වා උපොසථං කාරාපෙසි. අථාහං එකදිවසං මජ්ඣන්හිකෙ පාතරාසත්ථාය ආගතො කඤ්චි භතකං කම්මං කරොන්තං අදිස්වා ‘‘අජ්ජ මනුස්සා කස්මා කම්මං න කරොන්තී’’ති පුච්ඡිං. තස්ස මෙ එතමත්ථං ආරොචෙසුං. අථාහං එතදවොචං – ‘‘ඉදානි උපඩ්ඪදිවසො ගතො, සක්කා නු ඛො උපඩ්ඪඋපොසථං කාතු’’න්ති. තතො සෙට්ඨිස්ස පටිවෙදෙත්වා ‘‘සක්කා කාතු’’න්ති ආහ. ස්වාහං උපඩ්ඪදිවසං උපොසථං සමාදියිත්වා තදහෙව කාලං කත්වා ඉමං සම්පත්තිං පටිලභින්ති.

At that time in Kosambī, there were three men—Ghosaka the merchant, Kukkuṭa the merchant, and Pāvārika the merchant—who were friends with one another. These three men attended to five hundred ascetics. The ascetics, for their part, would stay in their presence for four months and then dwell in the Himalayas for eight months. Then one day, as those ascetics were returning from the Himalayas, they became thirsty and weary in a great wilderness. They came to a large banyan tree and sat down, hoping for hospitality from the deity who dwelt there. The deity, stretching out a hand adorned with all manner of ornaments, gave them drinking water, beverages, and other things, and relieved their fatigue. Astonished by the deity’s power, they asked, “O deity, what deed did you perform to gain this prosperity?” The deity replied: “In the world, a Blessed One named the Buddha has arisen. He now resides in Sāvatthī. The householder Anāthapiṇḍika attends to him. On observance days, he gives his hired workers only their regular food and wages and has them observe the Uposatha. One day, I came at midday for my morning meal and, seeing no hired men performing any work, I asked, ‘Why are the people not working today?’ They explained the matter to me. Then I said, ‘Now half the day is gone. Is it possible to observe a half-day Uposatha?’ They then informed the merchant, who said, ‘It is possible to do so.’ I then undertook the Uposatha for half a day, and on that very day, I passed away and obtained this prosperity.”

අථ තෙ තාපසා ‘‘බුද්ධො කිර උප්පන්නො’’ති සඤ්ජාතපීතිපාමොජ්ජා තතො සාවත්ථිං ගන්තුකාමා හුත්වාපි ‘‘බහූපකාරා නො උපට්ඨාකසෙට්ඨිනො, තෙසම්පි ඉමමත්ථං ආරොචෙස්සාමා’’ති කොසම්බිං ගන්ත්වා සෙට්ඨීහි කතසක්කාරබහුමානා ‘‘තදහෙව මයං ගච්ඡාමා’’ති ආහංසු. ‘‘කිං, භන්තෙ, තුරිතත්ථ, නනු තුම්හෙ පුබ්බෙ චත්තාරො පඤ්ච මාසෙ වසිත්වා ගච්ඡථා’’ති වුත්තා තං පවත්තිං ආරොචෙසුං. ‘‘තෙන හි, භන්තෙ, සහෙව ගච්ඡාමා’’ති ච වුත්තෙ – ‘‘ගච්ඡාම මයං, තුම්හෙ සණිකං ආගච්ඡථා’’ති සාවත්ථිං ගන්ත්වා භගවතො සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා අරහත්තං පාපුණිංසු.

Then those ascetics, filled with joy and delight upon hearing, “The Buddha, it seems, has arisen,” desired to go to Sāvatthī. However, thinking, “Our patron merchants have been of great help to us; we should inform them of this matter as well,” they went to Kosambī. There, having been honored and shown great respect by the merchants, they said, “We shall depart this very day.” When the merchants asked, “Why are you in such a hurry, venerable sirs? Do you not usually stay for four or five months before you depart?” the ascetics related the news. The merchants then said, “In that case, venerable sirs, let us go together.” But the ascetics replied, “We shall go on ahead; you may come slowly.” They then went to Sāvatthī, went forth into homelessness in the presence of the Blessed One, and attained Arahantship.

තෙපි සෙට්ඨිනො පච්ඡා පඤ්චසතපඤ්චසතසකටපරිවාරා සාවත්ථිං ගන්ත්වා ජෙතවනතො අවිදූරෙ ඨානෙ ඛන්ධාවාරං බන්ධිත්වා සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු. සත්ථා තෙසං චරියාවසෙන ධම්මං දෙසෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ තයොපි සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාය ස්වාතනාය නිමන්තෙත්වා පුනදිවසෙ බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස මහාදානං දත්වා තෙනෙව නියාමෙන අජ්ජතනාය ස්වාතනායාති නිමන්තෙත්වා අද්ධමාසං ඛන්ධාවාරභත්තං නාම දත්වා සත්ථාරං අත්තනො නගරං ආගමනත්ථාය යාචිංසු. සත්ථා ‘‘සුඤ්ඤාගාරෙ තථාගතා අභිරමන්තී’’ති කථෙසි. තෙ ‘‘අඤ්ඤාතං, භන්තෙ’’ති වත්වා ‘‘තුම්හෙ අම්හෙහි පහිතසාසනෙන ආගච්ඡෙය්‍යාථා’’ති වත්වා [Pg.334] සත්ථාරං වන්දිත්වා තික්ඛත්තුං පදක්ඛිණං කත්වා අත්තනො නගරමෙව ආගන්ත්වා තයොපි ජනා සකෙ සකෙ උය්‍යානෙ විහාරෙ කාරාපෙසුං. ඝොසකසෙට්ඨිනා කාරිතො ඝොසිතාරාමො නාම ජාතො, කුක්කුටසෙට්ඨිනා කාරිතො කුක්කුටාරාමො නාම ජාතො, පාවාරිකසෙට්ඨිනා කාරිතං පාවාරිකම්බවනං නාම ජාතං. තෙ විහාරෙ කාරාපෙත්වා සත්ථු දූතං පහිණිංසු – ‘‘සත්ථා අම්හාකං සඞ්ගහං කාතුං ඉමං නගරං ආගච්ඡතූ’’ති. සත්ථා ‘‘කොසම්බිං ගමිස්සාමී’’ති මහාභික්ඛුසඞ්ඝපරිවාරො චාරිකං නික්ඛමන්තො අන්තරාමග්ගෙ මාගණ්ඩියබ්‍රාහ්මණස්ස අරහත්තූපනිස්සයං දිස්වා ගමනං විච්ඡින්දිත්වා කුරුරට්ඨෙ කම්මාසදම්මං නාම නිගමං අගමාසි.

Then those three merchants, each with a retinue of five hundred carts, went to Sāvatthī. Having set up camp not far from Jetavana, they approached the Teacher, paid homage with the five-point prostration, and sat down to one side. The Teacher taught them the Dhamma in accordance with their dispositions. At the end of the discourse, all three were established in the fruit of stream-entry. They invited him for the next day, and on the following day offered a great alms-giving to the Sangha of monks headed by the Buddha. Following the same procedure, they invited him for today and tomorrow, and so on, offering food for half a month known as 'camp provisions.' Then they requested the Teacher to come to their city. The Teacher said, 'Tathāgatas delight in secluded dwellings.' They said, 'We understand, venerable sir,' and added, 'May you come when we send a messenger.' After paying homage to the Teacher and circumambulating him three times, they returned to their own city. All three then had monasteries built in their respective parks. The monastery built by the merchant Ghosita was named Ghositārāma, the one built by Kukkuṭa was named Kukkuṭārāma, and the one built by Pāvārika was named Pāvārikambavana. After constructing the monasteries, they sent a messenger to the Teacher, saying: 'May the Teacher come to this city to show us favor.' The Teacher, intending to go to Kosambī, set out on a wandering tour surrounded by a great assembly of monks. On the way, he saw the potential for arahantship in the brahmin Māgaṇḍiya, so he interrupted his journey and went to the market town named Kammāsadamma in the Kuru country.

තස්මිං සමයෙ මාගණ්ඩියො සබ්බරත්තිං බහිගාමෙ අග්ගිං ජුහිත්වා පාතොව අන්තොගාමං පවිසති. සත්ථාපි පුනදිවසෙ අන්තොගාමං පිණ්ඩාය පවිසන්තො පටිපථෙ මාගණ්ඩියබ්‍රාහ්මණස්ස අත්තානං දස්සෙසි. සො දසබලං දිස්වා චින්තෙසි – ‘‘අහං එත්තකං කාලං මම ධීතු රූපසම්පත්තියා සදිසං දාරකං පරියෙසන්තො චරාමි, රූපසම්පත්තියා ච සතිපි එවරූපං ගහිතපබ්බජ්ජමෙව පත්ථෙසිං. අයං ඛො පන පබ්බජිතො අභිරූපො දස්සනීයො මම ධීතුයෙව අනුච්ඡවිකො’’ති වෙගෙන ගෙහං අගමාසි. තස්ස කිර බ්‍රාහ්මණස්ස පුබ්බෙ එකො පබ්බජිතවංසො අත්ථි, තෙනස්ස පබ්බජිතමෙව දිස්වා චිත්තං නමති. සො බ්‍රාහ්මණිං ආමන්තෙසි – ‘‘භද්දෙ මයා එවරූපො පබ්බජිතො නාම නදිට්ඨපුබ්බො සුවණ්ණවණ්ණො බ්‍රහ්මවණ්ණො මම ධීතුයෙව අනුච්ඡවිකො, සීඝං මෙ ධීතරං අලඞ්කරොහී’’ති. බ්‍රාහ්මණියා ධීතරං අලඞ්කරොන්තියාව සත්ථා අත්තනො ඨිතට්ඨානෙ පදචෙතියානි දස්සෙත්වා අන්තොනගරං පාවිසි.

At that time, Māgaṇḍiya, having spent the whole night outside the village making fire offerings, would enter the village early in the morning. The Teacher, also entering the village for alms on the following day, revealed himself to the brahmin Māgaṇḍiya on the path. Upon seeing the Ten-Powered One, he thought: 'For so long I have been searching for a young man equal in beauty to my daughter, and even with her beauty, I have desired only one who has gone forth like this. Indeed, this renunciant is handsome, attractive, and perfectly suited to my daughter.' He quickly returned home. It is said that this brahmin had a lineage of renunciants in his family, so his mind inclined toward a renunciant as soon as he saw one. He addressed his wife: 'My dear, I have never before seen such a renunciant—golden in complexion, of noble appearance, perfectly suited to our daughter. Quickly adorn my daughter!' While the brahmin woman was still adorning their daughter, the Teacher, having left impressions of his feet as a shrine at the place where he had stood, entered the city.

අථ බ්‍රාහ්මණො බ්‍රාහ්මණියා සද්ධිං ධීතරං ගහෙත්වා තං ඨානං ආගච්ඡන්තො අන්තොගාමං පවිට්ඨකාලෙ ආගතත්තා ඉතො චිතො ච ඔලොකෙන්තො දසබලං අදිස්වා බ්‍රාහ්මණිං පරිභාසති – ‘‘තව කාරණං භද්දකං නාම නත්ථි, තයි පපඤ්චං කරොන්තියාව සො පබ්බජිතො නික්ඛමිත්වා ගතො’’ති. බ්‍රාහ්මණ, ගතො තාව හොතු, කතරදිසාභාගෙන ගතොති? ඉමිනා දිසාභාගෙනාති සත්ථු ගතට්ඨානං ඔලොකෙන්තොව පදචෙතියානි දිස්වා ‘‘භද්දෙ ඉමානි තස්ස පුරිසස්ස පදානි, ඉතො ගතො භවිස්සතී’’ති ආහ. අථ, බ්‍රාහ්මණී, සත්ථු පදචෙතියං දිස්වා චින්තෙසි [Pg.335] – ‘‘බාලො වතායං බ්‍රාහ්මණො අත්තනො ගන්ථමත්තස්සාපි අත්ථං න ජානාතී’’ති තෙන සද්ධිං පරිහාසං කරොන්තී ආහ – ‘‘යාව බාලො චාසි, බ්‍රාහ්මණ, එවරූපස්ස නාම පුරිසස්ස ධීතරං දස්සාමීති වදසි. රාගෙන හි රත්තස්ස දොසෙන දුට්ඨස්ස මොහෙන මූළ්හස්ස පුරිසස්ස පදං නාම එවරූපං න හොති. ලොකෙ පන විවටච්ඡදස්ස සබ්බඤ්ඤුබුද්ධස්ස එතං පදං’’ පස්ස, බ්‍රාහ්මණ –

Then the brahmin, together with his wife, took their daughter and came to that place. But since he arrived after the Buddha had entered the village, he looked around here and there but did not see the Ten-Powered One. He scolded his wife, saying, 'Because of you, nothing good has come of this. It was while you were delaying that the renunciant left and went away.' The brahmin woman said, 'Brahmin, let him be gone. In which direction did he go?' Looking in the direction the Teacher had gone, he saw the footprint shrines and said, 'My dear, these are the footprints of that man. He must have gone this way.' Then the brahmin woman, seeing the Teacher's footprint shrine, thought, 'This brahmin is truly a fool—he does not even understand the meaning of his own texts.' Mocking him, she said, 'How very foolish you are, brahmin, to say you would give your daughter to such a man! The footprints of a man impassioned with lust, corrupted by hatred, and bewildered by delusion are not like this. But look, brahmin—in this world, this is the footprint of the All-Knowing Buddha, whose covering is removed.'

‘‘රත්තස්ස හි උක්කුටිකං පදං භවෙ,දුට්ඨස්ස හොති අවකඩ්ඪිතං පදං;

මූළ්හස්ස හොති සහසානුපීළිතං,විවටච්ඡදස්ස ඉදමීදිසං පද’’න්ති.

For one impassioned, the step is on tiptoe; For one hateful, the step is dragged; For one deluded, the step is hastily pressed; For one whose covering is removed, the step is like this.

සො බ්‍රාහ්මණියා එත්තකං කථෙන්තියාපි අසුත්වා ‘‘ත්වං නාම චණ්ඩා මුඛරා’’ති ආහ. තෙසං ද්වින්නම්පි අඤ්ඤමඤ්ඤං විවාදං කරොන්තානංයෙව සත්ථා පිණ්ඩාය චරිත්වා සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙන කතභත්තකිච්චො බ්‍රාහ්මණස්ස දස්සනූපචාරෙනෙව නික්ඛමි. බ්‍රාහ්මණො සත්ථාරං දූරතොව ආගච්ඡන්තං දිස්වා බ්‍රාහ්මණිං අපසාදෙත්වා ‘‘අයං සො පුරිසො’’ති හට්ඨපහට්ඨො දසබලස්ස පුරතො ඨත්වා ‘‘භො පබ්බජිත, අහං පාතොව පට්ඨාය තං පරියෙසන්තො චරාමි, ඉමස්මිං ජම්බුදීපෙ මම ධීතාය සමානරූපා ඉත්ථී නාම නත්ථි, පුරිසොපි තයා සද්ධිං සමානරූපො නාම නත්ථි, මම ධීතරං තුය්හං පොසනත්ථාය දම්මි, ගණ්හාහි න’’න්ති ආහ. අථ නං සත්ථා ‘‘අහං, බ්‍රාහ්මණ, කාමග්ගවාසිනියො උත්තමරූපධරා නානාවණ්ණං කථං කථෙන්තියො මම පලොභනත්ථමෙව ආගන්ත්වා සන්තිකෙ ඨිතා දෙවධීතාපි න ඉච්ඡිං, කිමඞ්ගං පන ඉමං ගණ්හිස්සාමී’’ති වත්වා ඉමං ගාථමාහ –

He, not listening even while the brahmin woman was saying so much, said, 'You are a fierce, sharp-tongued woman.' While the two of them were quarreling with each other, the Teacher, having wandered for alms and finished his meal, departed with the Sangha of monks, coming back into the brahmin's range of vision. Seeing the Teacher approaching from afar, the brahmin pushed his wife aside and, overjoyed, stood before the Ten-Powered One, saying, 'O renunciant, I have been searching for you since early this morning. In all of Jambudīpa, there is no woman equal in beauty to my daughter, nor is there any man equal to you. I give you my daughter to attend upon you. Please take her.' Then the Teacher said to him, 'Brahmin, I did not desire even the celestial daughters of supreme beauty, dwellers in the sensual heavens, who came and stood near me, speaking in various ways for the sole purpose of enticing me. Why then should I take this one?' And he spoke this verse:

‘‘දිස්වාන තණ්හං අරතිං රගඤ්ච,නාහොසි ඡන්දො අපි මෙථුනස්මිං;

කිංමෙවිදං මුත්තකරීසපුණ්ණං,පාදාපි නං සම්ඵුසිතුං න ඉච්ඡෙ’’ති. (සු. නි. 841);

Having seen Craving, Discontent, and Passion, no desire arose in me even for sexual union. What is this, filled with urine and excrement? I would not wish to touch it even with my foot.

මාගණ්ඩියා චින්තෙසි – ‘‘අනත්ථිකෙන නාම ‘අල’න්ති වත්තුමෙව වට්ටති. අයං පන මම සරීරං මුත්තකරීසපුණ්ණං නාම කත්වා ‘පාදාපි නං සම්ඵුසිතුං න ඉච්ඡෙ’ති [Pg.336] අවොච, එකං ඉස්සරියට්ඨානං ලභන්තී අන්තරමෙවස්ස පස්සිස්සාමී’’ති ආඝාතං බන්ධි. සත්ථා තං අමනසිකත්වා චරියවසෙන බ්‍රාහ්මණස්ස ධම්මදෙසනං ආරභි. දෙසනාපරියොසානෙ උභොපි ජායම්පතිකා අනාගාමිඵලෙ පතිට්ඨාය ‘‘ඉදානි අම්හාකං ඝරාවාසෙන අත්ථො නත්ථී’’ති ධීතරං මාගණ්ඩියං චූළපිතරං සම්පටිච්ඡාපෙත්වා උභොපි පබ්බජිත්වා අරහත්තං පාපුණිංසු. අථ රාජා උදෙනො චූළමාගණ්ඩියෙන සද්ධිං වොහාරං කත්වා මාගණ්ඩියදාරිකං රාජානුභාවෙන ගෙහං ආනෙත්වා අභිසෙකං කත්වා තස්සා පඤ්චමාතුගාමසතපරිවාරාය වසනට්ඨානං විසුං පාසාදං අදාසි.

Māgaṇḍiyā thought: "For one who is not interested, it is fitting simply to say, 'I am not interested.' But this ascetic, having declared my body to be something filled with urine and feces, said, 'I would not wish to touch her even with my foot.' If I gain a position of power, I will look for an opportunity against him." Thus, she harbored resentment. The Teacher, paying her no mind, began to deliver a Dhamma discourse to the brahmin according to his disposition. At the conclusion of the discourse, both husband and wife were established in the fruit of non-returning and, thinking, "Now there is no purpose for us in the household life," they entrusted their daughter Māgaṇḍiyā to her paternal uncle. Both of them went forth and attained Arahantship. Then King Udena, having conferred with Cūḷamāgaṇḍiya, brought the young Māgaṇḍiyā to the palace by his royal power, performed the consecration, and gave her a separate palace as a residence, along with a retinue of five hundred women.

සත්ථාපි ඛො අනුපුබ්බෙන චාරිකං චරමානො කොසම්බිනගරං සම්පාපුණි. සෙට්ඨිනො සත්ථු ආගමනං සුත්වා පච්චුග්ගමනං කත්වා පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා එකමන්තං නිසින්නා භගවන්තං එතදවොචුං – ‘‘ඉමෙ, භන්තෙ, තයො විහාරා තුම්හෙ උද්දිස්ස කතා, පටිග්ගණ්හථ, භන්තෙ, විහාරෙ චාතුද්දිසස්ස සඞ්ඝස්ස සඞ්ගහත්ථායා’’ති. පටිග්ගහෙසි භගවා විහාරෙ. තෙපි සෙට්ඨිනො සත්ථාරං ස්වාතනාය නිමන්තෙත්වා අභිවාදෙත්වා ඝරං අගමංසු.

The Teacher, while traveling gradually on tour, arrived at the city of Kosambi. The merchants, hearing of the Teacher's arrival, went out to meet him. Having paid homage with the five-point prostration, they sat to one side and said to the Blessed One: "Venerable sir, these three monasteries have been built for you. Please accept the monasteries, venerable sir, for the support of the Sangha of the four directions." The Blessed One accepted the monasteries. Then those merchants, having invited the Teacher for the next day and paid homage, returned home.

මාගණ්ඩියාපි ඛො සත්ථු ආගතභාවං සුත්වා ඡින්නභින්නකෙ ධුත්තෙ පක්කොසාපෙත්වා තෙසං ලඤ්ජං දත්වා ‘‘තුම්හෙ සමණං ගොතමං ඉමිනා ඉමිනා ච නියාමෙන අක්කොසථා’’ති වත්වා උය්‍යොජෙසි. තෙ සත්ථු අන්තොගාමං පවිසනවෙලාය සපරිවාරං සත්ථාරං නානාවිධෙහි අක්කොසෙහි අක්කොසිංසු. ආයස්මා ආනන්දො සත්ථාරං ආහ – ‘‘භන්තෙ, එවරූපෙ අක්කොසනට්ඨානෙ න වසිස්සාම, අඤ්ඤං නගරං ගච්ඡාමා’’ති. සත්ථා, ‘‘ආනන්ද, තථාගතා නාම අට්ඨහි ලොකධම්මෙහි න කම්පන්ති, අයම්පි සද්දො සත්තාහං නාතික්කමිස්සති, අක්කොසකානංයෙව උපරි පතිස්සති, ත්වං මා විතක්කයිත්ථා’’ති. තෙපි තයො නගරසෙට්ඨිනො මහාසක්කාරෙන භගවන්තං පවෙසෙත්වා මහාදානං අදංසු. තෙසං අපරාපරං දානං දදන්තානංයෙව මාසො අතික්කමි, අථ නෙසං එතදහොසි – ‘‘බුද්ධා නාම සබ්බලොකං අනුකම්පමානා උප්පජ්ජන්ති, අඤ්ඤෙසම්පි ඔකාසං දස්සාමා’’ති. තතො තෙ කොසම්බිනගරවාසිනොපි ජනස්ස ඔකාසං අකංසු. තතො පට්ඨාය නාගරාපි වීථිසභාගෙන ගණසභාගෙන මහාදානං දෙන්ති.

Māgaṇḍiyā, hearing that the Teacher had arrived, had some shameless rogues summoned, gave them a bribe, and saying, "You are to abuse the ascetic Gotama in this way and that," sent them off. When the Teacher was entering the village with his retinue, they abused him with various kinds of insults. The Venerable Ānanda said to the Teacher, "Venerable sir, we should not stay in such a place of abuse; let us go to another city." The Teacher replied, "Ānanda, Tathāgatas are unshaken by the eight worldly conditions. This noise will not last beyond seven days; it will fall back upon the abusers themselves. Do not be concerned." Then the three city merchants, with great honor, led the Blessed One into the city and gave a great offering of alms. As they continued to give offerings one after another, a month passed. Then it occurred to them: "Buddhas arise out of compassion for the entire world; let us give an opportunity to others as well." Thereupon, they also gave an opportunity to the people of Kosambī. From that time on, the citizens also gave great offerings, organized by streets and by groups.

අථෙකදිවසං [Pg.337] සත්ථා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො මාලාකාරකජෙට්ඨකස්ස ගෙහෙ නිසීදි. තස්මිං ඛණෙ සාමාවතියා උපට්ඨායිකා ඛුජ්ජුත්තරා අට්ඨ කහාපණෙ ආදාය මාලත්ථාය තං ගෙහං අගමාසි. මාලාකාරජෙට්ඨකො තං දිස්වා, ‘‘අම්ම උත්තරෙ, අජ්ජ තුය්හං පුප්ඵානි දාතුං ඛණො නත්ථි, අහං බුද්ධප්පමුඛං භික්ඛුසඞ්ඝං පරිවිසාමි. ත්වම්පි පරිවෙසනාය සහායිකා හොහි, එවං ඉතො පරෙසං වෙය්‍යාවච්චකරණතො මුච්චිස්සතී’’ති ආහ. තතො ඛුජ්ජුත්තරා අත්තනා ලද්ධං භොජනං භුඤ්ජිත්වා බුද්ධානං භත්තග්ගෙ වෙය්‍යාවච්චං අකාසි. සා සත්ථාරා උපනිසින්නකථාවසෙන කථිතං ධම්මං සබ්බමෙව උග්ගණ්හි. අනුමොදනං පන සුත්වා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාසි.

Then one day, the Teacher, surrounded by the community of monks, was seated in the house of the chief florist. At that moment, Khujjuttarā, an attendant of Sāmāvatī, took eight kahāpaṇas and went to that house for flowers. The chief florist, seeing her, said: "My dear Uttara, today I have no time to give you flowers, for I am serving the community of monks with the Buddha at its head. You too should assist in the serving—in this way, you will hereafter be freed from performing services for others." Then Khujjuttarā, having eaten the food she had received, performed service in the meal hall for the Buddha. She learned all the Dhamma spoken by the Teacher in the course of his discourse to those seated near. And upon hearing the concluding words of appreciation, she became established in the fruit of stream-entry.

සා අඤ්ඤෙසු දිවසෙසු චත්තාරොව කහාපණෙ දත්වා පුප්ඵානි ගහෙත්වා ගච්ඡති, තස්මිං පන දිවසෙ දිට්ඨසච්චභාවෙන පරසන්තකෙ චිත්තං අනුප්පාදෙත්වා සබ්බෙව අට්ඨ කහාපණෙ දත්වා පච්ඡිං පූරෙත්වා පුප්ඵානි ආදාය සාමාවතියා සන්තිකං අගමාසි. අථ නං සා පුච්ඡි – ‘‘අම්ම උත්තරෙ, ත්වං අඤ්ඤෙසු දිවසෙසු න බහූනි පුප්ඵානි ආහරසි, අජ්ජ පන බහුකානි, කිං නො රාජා උත්තරිතරං පසන්නො’’ති? සා මුසාවාදෙ අභබ්බතාය අතීතෙ අත්තනා කතං අනිගුහිත්වා සබ්බං කථෙසි. ‘‘අථ කස්මා අජ්ජ බහූනි පුප්ඵානි ආහරසී’’ති වුත්තා ච එවමාහ – ‘‘අහං අජ්ජ දසබලස්ස ධම්මං සුත්වා අමතං සච්ඡාකාසිං, තස්මා තුම්හෙ න වඤ්චෙමී’’ති. තං සුත්වා, ‘‘අම්ම උත්තරෙ, තයා ලද්ධං අමතධම්මං අම්හාකම්පි දෙහී’’ති සබ්බාව හත්ථං පසාරයිංසු. අය්‍යෙ, එවං දාතුං න සක්කා, අහං පන සත්ථාරා කථිතනියාමෙන තුම්හාකං ධම්මං දෙසෙස්සාමි, තුම්හෙ අත්තනො හෙතුම්හි සති තං ධම්මං ලභිස්සථාති. තෙන හි, අම්ම උත්තරෙ, කථෙහීති. ‘‘එවං කථෙතුං න සක්කා, මය්හං උච්චං ආසනං පඤ්ඤාපෙත්වා තුම්හෙ නීචාසනෙසු නිසීදථා’’ති ආහ. තා පඤ්චසතාපි ඉත්ථියො ඛුජ්ජුත්තරාය උච්චාසනං දත්වා සයං නීචාසනානි ගහෙත්වා නිසීදිංසු. ඛුජ්ජුත්තරාපි සෙක්ඛපටිසම්භිදාසු ඨත්වා තාසං ධම්මං දෙසෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ සාමාවතිං ජෙට්ඨිකං කත්වා සබ්බාව සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහිංසු. තතො පට්ඨාය ඛුජ්ජුත්තරං වෙය්‍යාවච්චකරණතො අපනෙත්වා ‘‘ත්වං සත්ථු ධම්මකථං සුත්වා ආහරිත්වා අම්හෙ සාවෙහී’’ති ආහංසු. ඛුජ්ජුත්තරාපි තතො පට්ඨාය තථා අකාසි.

On other days, she would give only four kahāpaṇas, take the flowers, and go. But on that day, because she had seen the truth, she did not conceive a thought for another's property; giving all eight kahāpaṇas, she filled her basket, took the flowers, and went to Sāmāvatī's presence. Then Sāmāvatī asked her, "My dear Uttara, on other days you do not bring many flowers, but today you bring so many. Is the king especially pleased with us?" Being incapable of false speech, she did not conceal what she had done in the past and told everything. When asked, "Then why did you bring so many flowers today?" she replied, "Today, having heard the Dhamma of the Ten-Powered One, I have realized the Deathless. Therefore, I do not deceive you." Hearing this, they all stretched out their hands and said, "My dear Uttara, give us also the Deathless Dhamma you have attained!" "Noble ladies, it cannot be given in that way. But I will teach you the Dhamma according to the method taught by the Teacher. If the cause is present within you, you will attain that Dhamma." "In that case, dear Uttara, please teach us." "It cannot be taught in this way," she said. "Prepare a high seat for me, and you sit on low seats." So the five hundred women gave Khujjuttarā a high seat, and taking low seats for themselves, they sat down. Khujjuttarā, established in the analytical knowledges of a trainee, taught them the Dhamma. At the conclusion of the discourse, with Sāmāvatī as their chief, they all became established in the fruit of stream-entry. From then on, they relieved Khujjuttarā of her duties, saying, "You are to listen to the Teacher’s Dhamma talks, bring them back, and let us hear them." And from that time onward, Khujjuttarā did so.

කස්මා [Pg.338] පනෙසා දාසී හුත්වා නිබ්බත්තාති? සා කිර කස්සපදසබලස්ස සාසනෙ එකාය සාමණෙරියා අත්තනො වෙය්‍යාවච්චං කාරෙසි. තෙන කම්මෙන පඤ්ච ජාතිසතානි පරෙසං දාසීයෙව හුත්වා නිබ්බත්ති. කස්මා පන ඛුජ්ජා අහොසීති? අනුප්පන්නෙ කිර බුද්ධෙ අයං බාරාණසිරඤ්ඤො ගෙහෙ වසන්තී එකං රාජකුලූපකං පච්චෙකබුද්ධං ඛුජ්ජධාතුකං දිස්වා අත්තනා සහවාසීනං මාතුගාමානං පුරතො පරිහාසං කරොන්තී ඛුජ්ජාකාරෙන විචරි. තස්මා ඛුජ්ජා හුත්වා නිබ්බත්ති. කිං පන කත්වා සා පඤ්ඤවන්තී ජාතාති? අනුප්පන්නෙ බුද්ධෙ අයං බාරාණසිරඤ්ඤො ගෙහෙ වසන්තී අට්ඨ පච්චෙකබුද්ධෙ රාජගෙහතො උණ්හපායාසස්ස පූරිතෙ පත්තෙ ගහෙත්වා ගච්ඡන්තෙ දිස්වා ‘‘එත්ථ ඨපෙත්වා ගච්ඡථ, භන්තෙ’’ති අට්ඨ සුවණ්ණකටකෙ ඔමුඤ්චිත්වා අදාසි. තස්ස කම්මස්ස නිස්සන්දෙන පඤ්ඤවන්තී හුත්වා නිබ්බත්ති.

But why was she born as a slave? It is said that during the dispensation of Kassapa, the Ten-Powered One, she made a certain novice nun perform her duties. Due to that kamma, for five hundred lifetimes, she was reborn as a slave to others. And why was she hunchbacked? It is said that before a Buddha had arisen, this one, while living in the house of the king of Bārāṇasī, saw a certain Paccekabuddha who frequented the royal family and was hunchbacked. In front of the women who lived with her, wishing to make a mockery, she walked about in a hunchbacked manner. Therefore, she was born hunchbacked. But what did she do to be born wise? Before a Buddha had arisen, this one, while living in the house of the king of Bārāṇasī, saw eight Paccekabuddhas going from the royal house, carrying bowls filled with hot milk-porridge. Having said, 'Venerable sirs, having placed your bowls here, please proceed,' she took off eight golden bracelets and gave them. As a result of that kamma, she was born wise.

අථ ඛො තා සාමාවතියා පරිවාරා පඤ්චසතා ඉත්ථියො පටිවිද්ධසච්චාපි සමානා රඤ්ඤො අස්සද්ධභාවෙන කාලෙන කාලං සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා බුද්ධදස්සනං න ලභන්ති. තස්මා දසබලෙ අන්තරවීථිං පටිපන්නෙ වාතපානෙසු නප්පහොන්තෙසු අත්තනො අත්තනො ගබ්භෙසු ඡිද්දං කත්වා තෙහි ඔලොකෙන්ති. අථෙකදිවසං මාගණ්ඩියා අත්තනො පාසාදතලතො නික්ඛමිත්වා චඞ්කමමානා තාසං වසනට්ඨානං ගන්ත්වා ගබ්භච්ඡිද්දං දිස්වා ‘‘කිමිද’’න්ති පුච්ඡි. තාහි තස්සා සත්ථරි බද්ධාඝාතතං අජානන්තීහි – ‘‘සත්ථා ඉමං නගරං ආගතො, මයං එත්ථ ඨත්වා සත්ථාරං පස්සාම චෙව පූජෙම චා’’ති වුත්තෙ ‘‘ඉදානිස්ස කත්තබ්බං ජානිස්සාමි, ඉමාපි තස්ස උපට්ඨායිකා, ඉමාසම්පි කත්තබ්බං ජානිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා ගන්ත්වා රඤ්ඤා සද්ධිං රහොගතකාලෙ, ‘‘මහාරාජ, සාමාවතිමිස්සකානං බහිද්ධා පත්ථනා අත්ථි, කතිපාහෙනෙව තෙ ජීවිතං මාරෙස්සන්ති, සාමාවතී, සපරිවාරා තුම්හෙසු සිනෙහං වා පෙමං වා න කරොති, සමණං පන ගොතමං අන්තරවීථියා ගච්ඡන්තං දිස්වා වාතපානෙසු අප්පහොන්තෙසු තානි ඛණ්ඩිත්වාපි ඔකාසං කත්වා ඔලොකෙන්තී’’ති ආහ. රාජා ‘‘න තා එවරූපං කරිස්සන්තී’’ති න සද්දහති. පුන වුත්තෙපි න සද්දහතියෙව. අථ නං තික්ඛත්තුං වුත්තෙපි අස්සද්දහන්තං ‘‘සචෙ මෙ වචනං න සද්දහසි, තාසං වසනට්ඨානං ගන්ත්වා උපධාරෙහි, මහාරාජා’’ති ආහ. රාජා ගන්ත්වා ගබ්භෙසු ඡිද්දං දිස්වා ‘‘ඉදං කි’’න්ති පුච්ඡිත්වා තස්මිං අත්ථෙ ආරොචිතෙ තාසං අක්කුජ්ඣිත්වා කිඤ්චි [Pg.339] අවත්වා ඡිද්දානි පිදහාපෙසි. රාජා තතො පට්ඨාය තාසං පාසාදෙ උද්ධච්ඡිද්දකජාලවාතපානානි කාරෙසි.

Now, those five hundred women in Sāmāvatī's retinue, although they had penetrated the truths, were unable, due to the king's lack of faith, to go to the Teacher's presence from time to time and obtain a sight of the Buddha. Therefore, when the Ten-Powered One entered the main street, as the windows were not sufficient, they made holes in their respective chambers and looked through them. One day, Māgaṇḍiyā, having come down from her palace terrace and while strolling, went to their dwelling. Seeing the holes in the chambers, she asked, 'What is this?' They, not knowing that she harbored malice towards the Teacher, replied, 'When the Teacher comes to this city, we stand here to see and to honor the Teacher.' Māgaṇḍiyā thought, 'Now I shall know what to do to him. And these are his attendants; I shall know what to do to them too.' Having thought thus, she went, and at a time when she was in a secluded place with the king, she said: 'Great king, Sāmāvatī and her retinue have external aspirations. In just a few days, they will take your life. Sāmāvatī and her retinue have no affection or love for you. But when they see the ascetic Gotama walking on the main street, and the windows are insufficient, they even break open the walls to make an opening and gaze at him.' The king, thinking, 'They would not do such a thing,' did not believe her. Even when she spoke again, he still did not believe. Then, when she had spoken three times and he still did not believe her, she said, 'If you do not believe my word, great king, go to their dwelling and investigate.' The king went, saw the holes in the chambers, and asked, 'What is this?' When the matter was explained to him, he did not become angry with them, and without saying anything, he had the holes sealed. From that time on, the king had windows with lattices installed high up in their palace.

සා තෙන කාරණෙන රාජානං කොපෙතුං අසක්කොන්තී, ‘‘දෙව, එතාසං තුම්හෙසු පෙමං අත්ථි වා නත්ථි වාති ජානිස්සාම, අට්ඨ කුක්කුටෙ පෙසෙත්වා තුම්හාකං අත්ථාය පචාපෙථා’’ති ආහ. රාජා තස්සා වචනං සුත්වා ‘‘ඉමෙ පචිත්වා පෙසෙතූ’’ති සාමාවතියා අට්ඨ කුක්කුටෙ පහිණි. සොතාපන්නා අරියසාවිකා ජීවමානෙ කුක්කුටෙ කිං පචිස්සති, අලන්ති වත්වා පන හත්ථෙනපි ඵුසිතුං න ඉච්ඡි. මාගණ්ඩියා ‘‘හොතු, මහාරාජ, එතෙයෙව ච කුක්කුටෙ සමණස්ස ගොතමස්ස පචනත්ථාය පෙසෙහී’’ති. රාජා තථා අකාසි. මාගණ්ඩියා අන්තරාමග්ගෙයෙව කුක්කුටෙ මාරාපෙත්වා ‘‘ඉමෙ කුක්කුටෙ පචාපෙත්වා සමණස්ස ගොතමස්ස දෙතූ’’ති පහිණි. සා තෙසං මතභාවෙන දසබලඤ්ච උද්දිස්ස පහිතභාවෙන පචිත්වා දසබලස්ස පෙසෙසි. මාගණ්ඩියා ‘‘පස්ස, මහාරාජා’’ති වත්වා එත්තකෙනපි රාජානං කොපෙතුං නාසක්ඛි.

She, being unable to anger the king by that means, said, 'Sire, we shall find out whether or not they have affection for you. Send eight chickens and have them cook them for your sake.' Hearing her words, the king said, 'Let her cook and send these,' and he dispatched eight chickens to Sāmāvatī. How could a noble disciple, a stream-enterer, cook living chickens? Saying, 'This is not proper,' she did not even wish to touch them with her hand. Māgaṇḍiyā then said, 'So be it, great king. Send these very chickens to be cooked for the ascetic Gotama.' The king did so. Māgaṇḍiyā had the chickens killed along the way and sent them with the message: 'Have these chickens cooked and given to the ascetic Gotama.' As they were now dead, and as they were sent with the intention for the Ten-Powered One, she had them cooked and sent them to the Ten-Powered One. Māgaṇḍiyā said, 'See, great king,' but even with this, she was unable to provoke the king’s anger.

අයං පන උදෙනො තාසු එකෙකිස්සා වසනට්ඨානෙ සත්ත සත්ත දිවසානි වසි. අථායං මාගණ්ඩියා එකං කණ්හසප්පපොතකං වෙළුපබ්බෙ පක්ඛිපාපෙත්වා අත්තනො වසනට්ඨානෙ ඨපෙසි. රඤ්ඤො ච යත්ථ කත්ථචි ගච්ඡන්තස්ස හත්ථිකන්තවීණං ආදායයෙව ගමනං ආචිණ්ණං, මාගණ්ඩියා රඤ්ඤො අත්තනො සන්තිකං ආගමනකාලෙ තං සප්පපොතකං අන්තොවීණාය පක්ඛිපිත්වා ඡිද්දං පිදහාපෙසි. අථ නං සාමාවතියා සන්තිකං ගමනකාලෙ, ‘‘මහාරාජ, සාමාවතී නාම සමණස්ස ගොතමස්ස පක්ඛා, තුම්හෙ න ගණෙති. යං කිඤ්චි කත්වා තුම්හාකං දොසමෙව චින්තෙති, අප්පමත්තා හොථා’’ති ආහ. රාජා සාමාවතියා වසනට්ඨානෙ සත්තාහං වීතිනාමෙත්වා පුන සත්තාහෙ මාගණ්ඩියාය නිවෙසනං අගමාසි. සා තස්මිං ආගච්ඡන්තෙයෙව ‘‘කච්චි තෙ, මහාරාජ, සාමාවතී ඔතාරං න ගවෙසතී’’ති කථෙන්තී විය රඤ්ඤො හත්ථතො වීණං ගහෙත්වා චාලෙත්වා ‘‘කිං නු ඛො, මහාරාජ, එත්ථ අබ්භන්තරෙ විචරතී’’ති වත්වා සප්පස්ස නික්ඛමනොකාසං කත්වා ‘‘අබ්භුම්මෙ අන්තො සප්පො’’ති වීණං ඡඩ්ඩෙත්වා පලායි. තස්මිං කාලෙ රාජා පදිත්තං වෙණුවනං විය පක්ඛිත්තලොණං උද්ධනං විය ච දොසෙන තටතටායන්තො ‘‘වෙගෙන [Pg.340] සපරිවාරං සාමාවතිං පක්කොසථා’’ති ආහ. රාජපුරිසා ගන්ත්වා පක්කොසිංසු.

Now, this King Udena would stay for seven days in the residence of each of his queens in turn. Then this Māgaṇḍiyā had a young black serpent put into a bamboo tube and kept it in her residence. It was the king’s custom, wherever he went, to go only after taking up his elephant-charming lute. When the king was about to come to her presence, Māgaṇḍiyā had that young serpent placed inside the lute and had the opening sealed. Then, when he was about to go to Sāmāvatī’s presence, she said, 'Great king, the one named Sāmāvatī is of the faction of the ascetic Gotama; she does not regard you. Whatever she does, she thinks only of your harm. Be vigilant!' The king, having spent a week at Sāmāvatī’s residence, on the seventh day went again to Māgaṇḍiyā’s dwelling. As soon as he arrived, she, as if to say, 'Great king, is Sāmāvatī not seeking an opportunity against you?', took the lute from the king’s hand, shook it, and said, 'Great king, what could be moving about inside here?' Then, making an opening for the serpent to exit, she cried, 'Woe is me! There is a serpent inside!' and, casting the lute aside, she fled. At that moment the king, crackling with anger like a blazing bamboo forest or like salt thrown on a brazier, commanded, 'Quickly, summon Sāmāvatī with her retinue!' The king’s men went and summoned them.

සා රඤ්ඤො කුද්ධභාවං ඤත්වා සෙසමාතුගාමානං සඤ්ඤමදාසි. ‘‘රාජා තුම්හෙ ඝාතෙතුකාමො පක්කොසති, අජ්ජ දිවසං ඔදිස්සකෙන මෙත්තාඵරණෙන රාජානං ඵරථා’’ති ආහ. රාජා තා ඉත්ථියො පක්කොසාපෙත්වා සබ්බාව පටිපාටියා ඨපෙත්වා මහාධනුං ආදාය විසපීතකණ්ඩං සන්නය්හිත්වා ධනුං පූරෙත්වා අට්ඨාසි. තස්මිං ඛණෙ සබ්බාව තා සාමාවතිප්පමුඛා ඉත්ථියො ඔධිසො මෙත්තං ඵරිංසු. රාජා කණ්ඩං නෙව ඛිපිතුං න අපනෙතුං සක්කොති, ගත්තෙහි සෙදා මුච්චන්ති, සරීරං වෙධති, මුඛතො ඛෙළො පතති, ගහෙතබ්බගහණං න පස්සති. අථ නං සාමාවතී ‘‘කිං, මහාරාජ, කිලමසී’’ති ආහ. ආම, දෙවි, කිලමාමි, අවස්සයො මෙ හොහීති. සාධු, මහාරාජ, කණ්ඩං මහාපථවිමුඛං කරොහීති. රාජා තථා අකාසි. සා ‘‘රඤ්ඤො හත්ථතො කණ්ඩං මුච්චතූ’’ති අධිට්ඨාසි. තස්මිං ඛණෙ කණ්ඩං මුච්චි. රාජා තංඛණංයෙව උදකෙ නිමුජ්ජිත්වා ආගම්ම අල්ලකෙසො අල්ලවත්ථො සාමාවතියා පාදෙසු පතිත්වා ‘‘ඛම, දෙවි, මය්හං, භෙදකානං මෙ වචනෙන අනුපධාරෙත්වා එතං කත’’න්ති ආහ. ඛමාමි, දෙවාති. ‘‘සාධු, දෙවි, එවං තයා මය්හං ඛමිතං නාම හොති. ඉතො පට්ඨාය තුම්හාකං යථාරුචියා දසබලස්ස දානං දෙථ, පච්ඡාභත්තං විහාරං ගන්ත්වා ධම්මකථං සුණාථ, අජ්ජ වො පට්ඨාය පරිහාරං දම්මීති. තෙන හි, දෙව, අජ්ජ පට්ඨාය එකං භික්ඛුං යාචිත්වා ආනෙථ, යො නො ධම්මං වාචෙස්සතීති. රාජා සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා යාචන්තො ආනන්දත්ථෙරං ලභි. තතො පට්ඨාය තා පඤ්චසතා ඉත්ථියො ථෙරං පක්කොසාපෙත්වා සක්කාරසම්මානං කත්වා කතභත්තකිච්චස්ස ථෙරස්ස සන්තිකෙ ධම්මං පරියාපුණන්ති.

Knowing the king's angry state, she gave a signal to the other women. "The king has summoned you, intending to kill you. Today, suffuse the king with specifically directed loving-kindness," she said. The king had those women summoned and, having arranged them all in order, took up a great bow, fitted a poisoned arrow, drew the bow, and stood. At that moment, all those women, with Sāmāvatī at their head, suffused him with specifically directed loving-kindness. The king could neither shoot the arrow nor withdraw it. Sweat poured from his limbs, his body trembled, saliva fell from his mouth, and he could not discern what to do. Then Sāmāvatī said to him, "Why, great king, are you weary?" "Yes, queen, I am weary. Be my refuge," he said. "Very well, great king, point the arrow toward the great earth," she said. The king did so. She made a resolution: "May the arrow be released from the king’s hand." At that moment, the arrow was released. Immediately, the king plunged into the water and, coming out with wet hair and wet clothes, fell at Sāmāvatī’s feet and said, "Forgive me, queen. On the word of slanderers, I have done this without proper consideration." "I forgive you, Your Majesty," she said. "Good, queen. Thus it is that I have been forgiven by you. From now on, give alms to the One with Ten Powers as you wish, go to the monastery after the meal to listen to a Dhamma discourse, and from today I grant you protection." "In that case, Your Majesty, from today onwards, please request a monk and bring him here, one who will teach us the Dhamma." The king went to the Teacher's presence and, upon requesting, received the Elder Ānanda. From that time on, those five hundred women would summon the elder, pay him honor and respect, and after the elder had finished his meal, they would study the Dhamma in his presence.

තා එකදිවසං ථෙරස්ස අනුමොදනාය පසන්නා ථෙරස්ස පඤ්ච උත්තරාසඞ්ගසතානි අදංසු. ථෙරො කිර පුබ්බෙ තුන්නවායකාලෙ එකස්ස පච්චෙකබුද්ධස්ස එකාය සූචියා සද්ධිං හත්ථතලමත්තං චොළඛණ්ඩං අදාසි. සො සූචියා ඵලෙන ඉමස්මිං අත්තභාවෙ මහාපඤ්ඤො අහොසි, චොළඛණ්ඩස්ස ඵලෙන ඉමිනාව නියාමෙන පඤ්චසතක්ඛත්තුං දුස්සානි පටිලභි.

One day, pleased with the elder's discourse of appreciation, they gave five hundred upper robes to the elder. It is said that formerly, when the elder was a tailor, he gave a piece of cloth the size of his palm along with a needle to a Paccekabuddha. As a result of the needle, he became greatly wise in this existence, and as a result of the piece of cloth, he received robes five hundred times in this very manner.

තතො [Pg.341] මාගණ්ඩියා අඤ්ඤං කාතබ්බං අපස්සන්තී ‘‘උය්‍යානං ගච්ඡාම, මහාරාජා’’ති ආහ. සාධු, දෙවීති. සා රඤ්ඤො සම්පටිච්ඡිතභාවං ඤත්වා චූළපිතරං පක්කොසාපෙත්වා ආහ – ‘‘අම්හාකං උය්‍යානං ගතකාලෙ සාමාවතියා වසනට්ඨානං ගන්ත්වා සාමාවතිං සපරිවාරං අන්තොකරිත්වා ‘රඤ්ඤො ආණා’ති වත්වා ද්වාරං පිදහිත්වා පලාලෙන පලිවෙඨෙත්වා ගෙහෙ අග්ගිං දෙථා’’ති. මාගණ්ඩියො තස්සා වචනං සුත්වා තථා අකාසි. තස්මිං දිවසෙ සබ්බාපි තා ඉත්ථියො පුබ්බෙ කතස්ස උපපීළකකම්මස්සානුභාවෙන සමාපත්තිං අප්පෙතුං නාසක්ඛිංසු, එකප්පහාරෙනෙව භුසමුට්ඨි විය ඣායිංසු. තාසං ආරක්ඛපුරිසා රඤ්ඤො සන්තිකං ගන්ත්වා, ‘‘දෙව, ඉදං නාම කරිංසූ’’ති ආචික්ඛිංසු.

Then Māgaṇḍiyā, seeing nothing else to be done, said, "Great king, let us go to the park." "Very well, queen." Knowing that the king had consented, she summoned her uncle and said, "When we have gone to the park, go to Sāmāvatī’s residence, shut Sāmāvatī and her retinue inside, and saying, 'It is the king’s command,' close the door, surround it with straw, and set fire to the house." Hearing her words, Māgaṇḍiya did so. On that day, due to the power of a past oppressive deed, all those women were unable to enter meditative attainment. They were incinerated in an instant, like a handful of chaff. Their guards went to the king and reported, "Your Majesty, such and such has been done."

රාජා ‘‘කෙන කත’’න්ති පරියෙසන්තො මාගණ්ඩියාය කාරිතභාවං ඤත්වා තං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘භද්දෙ, භද්දකං තයා කම්මං කතං මයා කාතබ්බං කරොන්තියා, ‘‘උට්ඨාය සමුට්ඨාය මය්හං වධාය පරිසක්කමානා ඝාතිතා, පසන්නොස්මි, තුය්හං සම්පත්තිං දස්සාමීති තව ඤාතකෙ පක්කොසාපෙහී’’ති ආහ. සා රඤ්ඤො කථං සුත්වා අඤ්ඤාතකෙපි ඤාතකෙ කත්වා පක්කොසාපෙසි. රාජා සබ්බෙසං සන්නිපතිතභාවං ඤත්වා රාජඞ්ගණෙ ගලප්පමාණෙසු ආවාටෙසු නිඛනිත්වා උපරි ඨිතානි සීසානි භින්දාපෙන්තො මහන්තෙහි අයනඞ්ගලෙහි කසාපෙසි. මාගණ්ඩියම්පි ඛණ්ඩාඛණ්ඩිකං ඡින්දාපෙත්වා පූවපචනකටාහෙ පචාපෙසි.

The king, investigating 'By whom was this done?' and learning that it had been instigated by Māgaṇḍiyā, summoned her and said: "Good lady, you have done a fine deed, doing what I myself should have done. Those who rose up time and again, striving for my destruction, have been slain. I am pleased. I shall grant you a great fortune. Summon your relatives." Hearing the king’s words, she summoned even those who were not her relatives, making them out to be so. When the king learned that they had all assembled, he had them buried up to their necks in pits dug in the royal courtyard, and then had them ploughed over with large iron ploughs, shattering the heads that remained above ground. As for Māgaṇḍiyā, he had her cut into pieces and fried in a pan used for cooking cakes.

කිං පන සාමාවතියා සපරිවාරාය අග්ගිනා ඣාපනකම්මන්ති? සා කිර අනුප්පන්නෙ බුද්ධෙ තෙහෙව පඤ්චහි මාතුගාමසතෙහි සද්ධිං ගඞ්ගායං කීළිත්වා බහිතිත්ථෙ ඨිතා සීතෙ ජාතෙ අවිදූරට්ඨානෙ පච්චෙකබුද්ධස්ස පණ්ණසාලං දිස්වා අන්තො අසොධෙත්වාව බහි අග්ගිං දත්වා විසිබ්බෙසුං. අන්තොපණ්ණසාලාය පච්චෙකබුද්ධො නිරොධසමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා නිසින්නො. තා ජාලාසු පච්ඡින්නාසු පච්චෙකබුද්ධං දිස්වා ‘‘කිං අම්හෙහි කතං, අයං පච්චෙකබුද්ධො රඤ්ඤො කුලූපකො, ඉමං දිස්වා රාජා අම්හාකං කුජ්ඣිස්සති, ඉදානි නං සුජ්ඣාපිතං කාතුං වට්ටතී’’ති අඤ්ඤානිපි දාරූනි පක්ඛිපිත්වා අග්ගිං අදංසු. පුන ජාලාය පච්ඡින්නාය පච්චෙකබුද්ධො සමාපත්තිතො වුට්ඨාය තාසං පස්සන්තීනංයෙව චීවරානි පප්ඵොටෙත්වා වෙහාසං උප්පතිත්වා ගතො. තෙන කම්මෙන [Pg.342] නිරයෙ පච්චිත්වා පක්කාවසෙසෙන ඉමං බ්‍යසනං පාපුණිංසු. චතුපරිසමජ්ඣෙ පන කථා උදපාදි – ‘‘බහුස්සුතා වත ඛුජ්ජුත්තරා, මාතුගාමඅත්තභාවෙ ඨත්වා පඤ්චන්නං මාතුගාමසතානං ධම්මං කථෙත්වා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාපෙසි. සාමාවතීපි රඤ්ඤා අත්තනො අප්පිතං කණ්ඩං මෙත්තාඵරණෙන ඵරිත්වා පටිබාහී’’ති තස්සාපි මහාජනො ගුණං කථෙසි. එවමෙතං වත්ථු සමුට්ඨිතං. අථ සත්ථා අපරභාගෙ ජෙතවනෙ නිසින්නො තදෙව කාරණං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා ඛුජ්ජුත්තරං බහුස්සුතානං, සාමාවතිං මෙත්තාවිහාරීනං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

What, then, was the act of burning that caused Sāmāvatī and her retinue to be consumed by fire? It is said that at a time when no Buddha had appeared, she, along with those same five hundred women, was playing in the Ganges. Having come out, they stood on the bank, and as it grew cold, they saw the leaf-hut of a Paccekabuddha in a place not far away. Without cleaning the inside, they lit a fire outside and warmed themselves. Inside the leaf-hut, the Paccekabuddha was seated, having entered the attainment of cessation. When the flames died down, they saw the Paccekabuddha and thought, “What have we done? This Paccekabuddha is a frequenter of the king’s family. Seeing this, the king will be angry with us. Now it is proper to cremate him thoroughly.” And so, piling on more firewood, they set it ablaze. When the flames again died down, the Paccekabuddha arose from his attainment and, right before their eyes, shook out his robes, rose into the air, and departed. Due to that kamma, they were tormented in hell, and by the remaining ripened result, they met with this calamity. Now, in the midst of the fourfold assembly, a discussion arose: “Khujjuttarā is truly learned! While in the state of a woman, she taught the Dhamma to five hundred women and established them in the fruit of stream-entry. Sāmāvatī, too, by pervading with the spreading of loving-kindness, repelled the arrow shot at her by the king.” Thus the great populace spoke of her virtue. This is how this story arose. Then the Teacher, at a later time while seated in Jetavana, made that very matter the basis for a story and placed Khujjuttarā in the foremost position among the learned laywomen, and Sāmāvatī in the foremost position among those who dwell in loving-kindness.

උත්තරානන්දමාතාවත්ථු

The Story of Uttarā, Mother of Nanda

262. පඤ්චමෙ ඣායීනන්ති ඣානාභිරතානං උපාසිකානං, උත්තරා නන්දමාතා, අග්ගාති දස්සෙති. සා කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලගෙහෙ නිබ්බත්තා සත්ථු ධම්මකථං සුණන්තී සත්ථාරං එකං උපාසිකං ඣානාභිරතානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සා කප්පසතසහස්සං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ රාජගහනගරෙ සුමනසෙට්ඨිං නිස්සාය වසන්තස්ස පුණ්ණසීහස්ස නාම භරියාය කුච්ඡිස්මිං පටිසන්ධිං ගණ්හි, උත්තරාතිස්සා නාමං අකංසු.

262. In the fifth, with the word 'jhāyīnaṃ,' it is shown that among the female lay disciples who delight in jhāna, Uttarā, the mother of Nanda, is the foremost. It is said that in the time of the Buddha Padumuttara, she was born in a family of good standing in Haṃsavatī. While listening to the Teacher's Dhamma talk, she saw the Teacher place a certain female lay disciple in the foremost position among those who delight in jhāna. Having performed a foundational act of merit, she aspired to that same position. For a hundred thousand aeons, she wandered through the realms of gods and humans. In this present Buddha-era, in the city of Rājagaha, she took conception in the womb of the wife of the one named Puṇṇa, who lived depending on the merchant Sumana. They gave her the name Uttarā.

අථෙකස්මිං නක්ඛත්තමහදිවසෙ රාජගහසෙට්ඨි පුණ්ණං පක්කොසාපෙත්වා ආහ – ‘‘තාත පුණ්ණ, නක්ඛත්තං වා උපොසථො වා දුග්ගතස්ස කිං කරිස්සති, එවං සන්තෙපි වදෙහි ‘කිං නක්ඛත්තපරිබ්බයං ගහෙත්වා නක්ඛත්තං කීළිස්සසි, බලවගොණෙ ච ඵාලඤ්ච නඞ්ගලඤ්ච ගහෙත්වා කසිස්සසී’’’ති. ‘‘මම භරියාය සද්ධිං මන්තෙත්වා ජානිස්සාමි, අය්‍යා’’ති තං කථං භරියාය ආරොචෙසි. ‘‘සෙට්ඨි නාම අය්‍යො ඉස්සරො, තස්ස තයා සද්ධිං කථෙන්තස්ස කථා සොභති, ත්වං පන අත්තනො කසිකම්මං මා විස්සජ්ජෙසී’’ති ආහ. සො තස්සා වචනං සුත්වා කසිභණ්ඩං ආදාය කසිතුං ගතො.

Then, on a great festival day, the merchant of Rājagaha had Puṇṇa summoned and said: “My dear Puṇṇa, what can a festival or an observance day do for a poor man? Even so, tell me: will you take provisions for the festival and enjoy yourself, or will you take strong oxen, a ploughshare, and a plough and go to plough?” He replied, “Sir, I will know after consulting with my wife,” and he related that conversation to his wife. She said, “Sir, the merchant is a master; his words when speaking with you are fitting. You, however, should not abandon your work of ploughing.” Hearing her words, he took his ploughing equipment and went to plough.

තංදිවසඤ්ච සාරිපුත්තත්ථෙරො නිරොධසමාපත්තිතො වුට්ඨාය ‘‘කස්ස අජ්ජ මයා සඞ්ගහං කාතුං වට්ටතී’’ති ආවජ්ජෙන්තො ඉමස්ස පුණ්ණස්ස උපනිස්සයං දිස්වා භික්ඛාචාරවෙලාය පත්තචීවරමාදාය පුණ්ණස්ස කසනට්ඨානං ගච්ඡන්තො අවිදූරෙ අත්තානං දස්සෙසි. පුණ්ණො ථෙරං දිස්වා කසිං ඨපෙත්වා [Pg.343] ථෙරස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දි. ථෙරො තං ඔලොකෙත්වා උදකසභාගං පුච්ඡි. තස්ස එතදහොසි – ‘‘අය්‍යො මුඛං ධොවිතුකාමො භවිස්සතී’’ති. තතො වෙගෙන ගන්ත්වා දන්තකට්ඨං ආහරිත්වා කප්පියං කත්වා ථෙරස්ස අදාසි. ථෙරෙ දන්තකට්ඨං ඛාදන්තෙ පත්තෙන සද්ධිං ධම්මකරණං නීහරිත්වා උදකස්ස පූරෙත්වා ආහරි. ථෙරො මුඛං ධොවිත්වා භික්ඛාචාරමග්ගං පටිපජ්ජි. පුණ්ණො චින්තෙසි – ‘‘ථෙරො අඤ්ඤෙසු දිවසෙසු ඉමං මග්ගං න පටිපජ්ජති, අජ්ජ පන මය්හං සඞ්ගහත්ථාය පටිපන්නො භවිස්සති. අහො වත මෙ භරියා මමත්ථාය ආහරණකං ආහාරං ථෙරස්ස පත්තෙ පතිට්ඨපෙය්‍යා’’ති.

On that very day, the Elder Sāriputta, having arisen from the attainment of cessation and reflecting, “Whom is it proper for me to help today?” saw the supporting condition of this Puṇṇa. At the time for the alms round, he took his bowl and robe and, while going to Puṇṇa’s ploughing place, showed himself at a short distance. Seeing the elder, Puṇṇa stopped his ploughing, went to the elder’s presence, and paid homage with the five-point prostration. The elder looked at him and inquired about water. This thought occurred to him: “The venerable one must wish to wash his face.” Then, going with haste, he brought a tooth-stick, made it permissible, and gave it to the elder. While the elder was chewing the tooth-stick, Puṇṇa took the water strainer along with the bowl, filled it with water, and brought it. The elder washed his face and proceeded on the path for the alms round. Puṇṇa thought: “On other days, the elder does not take this path, but today he must have come for the sake of helping me. Oh, may my wife, when she brings the food meant for me, place it in the elder’s bowl!”

අථස්ස භරියා ‘‘අජ්ජ නක්ඛත්තදිවසො’’ති පාතොව අත්තනො ලභනකනියාමෙන ඛාදනීයභොජනීයං සංවිධාය ගහෙත්වා සාමිකස්ස කසනට්ඨානං ආගච්ඡන්තී අන්තරාමග්ගෙ ථෙරං දිස්වා චින්තෙසි – ‘‘අඤ්ඤෙසු දිවසෙසු මය්හං ථෙරං දිස්වා දෙය්‍යධම්මො න හොති, දෙය්‍යධම්මෙ සන්තෙපි මම අය්‍යං න පස්සාමි, අජ්ජ පන ද්වින්නම්පි සම්මුඛීභාවො ජාතො. මම සාමිකස්ස පුන සම්පාදෙත්වා ආහරිස්සාමි, ඉමං තාව ආහාරං ථෙරස්ස දස්සාමී’’ති තීහි චෙතනාහි සම්පයුත්තං කත්වා තං භොජනං සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස පත්තෙ පතිට්ඨපෙත්වා ‘‘එවංවිධා දුග්ගතජීවිතා මුච්චාමී’’ති ආහ. ථෙරොපි ‘‘තව අජ්ඣාසයො පූරතූ’’ති තස්සානුමොදනං කත්වා තතො නිවත්තිත්වා විහාරං අගමාසි.

Then his wife, thinking, “Today is a festival day,” prepared food and provisions early in the morning according to her means. Taking it, she was coming to her husband’s ploughing place when she saw the elder on the path and thought: “On other days, when I see the elder, I have no gift to give; and even when there is a gift to give, I do not see the venerable one. But today, both have come together. I will prepare more for my husband later; for now, I will give this food to the elder.” Making her gift one endowed with the three volitions, she placed the food in the bowl of the Elder Sāriputta and said, “By this act, may I be freed from such a wretched life.” The elder, too, giving his blessing to her, said, “May your aspiration be fulfilled.” Then he turned back from there and went to the monastery.

සාපි පුන අත්තනො ගෙහං ගන්ත්වා සාමිකස්ස ආහාරං සම්පාදෙත්වා ආදාය කසනට්ඨානං ගන්ත්වා සාමිකස්ස කුජ්ඣනභාවතො භීතා ‘‘සාමි, අජ්ජ එකදිවසං තව මනං සන්ධාරෙහී’’ති ආහ. කිං කාරණාති? අහං අජ්ජ තාව ආහාරං ආහරන්තී අන්තරාමග්ගෙ ථෙරං දිස්වා තව භාගභත්තං ථෙරස්ස පත්තෙ පතිට්ඨපෙත්වා පුන ගෙහං ගන්ත්වා ආහාරං පචිත්වා ආදාය ආගතාම්හීති. මනාපං තෙ, භද්දෙ, කතං, මයාපි පාතොව ථෙරස්ස දන්තකට්ඨඤ්ච මුඛොදකඤ්ච දින්නං. අජ්ජ අම්හාකං සුප්පභාතං, සබ්බම්පි ථෙරස්ස අම්හාකං සන්තකමෙව ජාතන්ති ද්වින්නම්පි ජනානං එකසදිසමෙව චිත්තං අහොසි. අථ පුණ්ණො ආහාරකිච්චං කත්වා භරියාය ඌරුම්හි සීසං කත්වා මුහුත්තං නිපජ්ජි. අථස්ස නිද්දා ඔක්කමි. සො ථොකං නිද්දායිත්වා පබුද්ධො කසිතට්ඨානං [Pg.344] ඔලොකෙසි, ඔලොකිතොලොකිතට්ඨානං මහාකොසාතකිපුප්ඵෙහි සම්පරිකිණ්ණං විය අහොසි. සො භරියං ආහ – ‘‘භද්දෙ, කින්නාමෙතං අජ්ජ ඉදං කසිතට්ඨානං සුවණ්ණවණ්ණං හුත්වා ඛායතී’’ති. අය්‍ය, අජ්ජ තෙ සකලදිවසං කිලන්තතාය අක්ඛීනි මඤ්ඤෙ භමන්තීති. භද්දෙ, මය්හං අස්සද්දහන්තී සයං ඔලොකෙහීති. තස්මිං කාලෙ සා ඔලොකෙත්වා සභාවං අය්‍ය, කථෙසි, එවමෙතං භවිස්සතීති.

She then returned home, prepared her husband’s meal, took it, and went to the field. Fearing her husband’s anger, she said, “Master, please be patient for just today.” “For what reason?” he asked. “Today, while bringing your food, I saw the elder on the way and placed your portion of rice into the elder’s bowl. Then I went back home, cooked the meal again, and brought it here.” “You have done a pleasing thing, dear. This morning, I too gave the elder a tooth-stick and water for washing his face. Today is a truly auspicious morning for us; all the requisites for the elder have come from our own property.” Thus, the minds of both husband and wife were in perfect accord. Then Puṇṇa, having finished his meal, laid his head on his wife’s lap and rested for a moment. Soon, sleep overcame him. After sleeping a little, he awoke and looked at the plowed land. Wherever he looked, the place seemed to be strewn with great Kosātakī flowers. He said to his wife, “Dear, what is this? Today this plowed land appears to be the color of gold.” “Master, I think your eyes are spinning from being tired all day.” “Dear, if you do not believe me, look for yourself.” At that moment, she looked and said, “Master, you speak the truth. It will be just so.”

පුණ්ණො උට්ඨාය එකං කට්ඨිං ගහෙත්වා නඞ්ගලසීසෙ පහරි, ගුළපිණ්ඩො විය නඞ්ගලසීසෙ අල්ලීයිත්වා අට්ඨාසි. සො භරියං පක්කොසිත්වා ආහ – ‘‘භද්දෙ, අඤ්ඤෙසං වපිතබීජං නාම තීහි වා චතූහි වා මාසෙහි ඵලං දෙති, අම්හාකං පන අය්‍යස්ස සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස අන්තරෙ රොපිතෙන සද්ධාබීජෙන අජ්ජෙව අවස්සං ඵලං දින්නං. ඉමස්මිං කරීසමත්තෙ පදෙසෙ ආමලකමත්තොපි පංසුපිණ්ඩො අසුවණ්ණො නාම නත්ථී’’ති. ඉදානි කිං කරිස්සාම, අය්‍යාති? ‘‘භද්දෙ, ඉමං එත්තකං සුවණ්ණං ථෙනෙත්වා ඛාදිතුං නාම න සක්කා’’ති භරියං තස්මිං ඨානෙ ඨපෙත්වා භත්තස්ස පූරෙත්වා ආභතං පාතිං සුවණ්ණස්ස පූරෙත්වා ගන්ත්වා රඤ්ඤො ආරොචාපෙසි – ‘‘එකො මනුස්සො සුවණ්ණපාතිං ගහෙත්වා ඨිතො’’ති. රාජා තං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘කහං තෙ, තාත, ලද්ධ’’න්ති පුච්ඡි. ‘‘දෙව, මය්හං එකං කසිතට්ඨානං සබ්බං සුවණ්ණමෙව ජාතං, පහිණිත්වා ආහරාපෙථා’’ති ආහ. ත්වං කින්නාමොසීති? පුණ්ණො නාම අහං, දෙවාති. ගච්ඡථ, භණෙ, සකටානි යොජෙත්වා පුණ්ණස්ස කසිතට්ඨානතො සුවණ්ණමාහරථාති.

Puṇṇa got up, took a clod, and struck the head of the plow with it; it stuck to the head of the plow like a lump of jaggery. He called his wife and said, “Dear, the seeds sown by others bear fruit in three or four months, but the seed of faith we planted in the field of our master, the Venerable Sāriputta, has certainly borne fruit this very day. In this plot of land measuring one karīsa, there is not even a clod of earth the size of an āmalaka fruit that is not gold.” “What shall we do now, master?” she asked. “Dear, it is not possible to secretly take and consume this much gold.” Leaving his wife in that place, he filled the bowl that had been brought full of food with gold, went to the king, and had it announced: “A man is standing here holding a golden bowl.” The king had him summoned and asked, “Where did you get this, my dear man?” “Your Majesty, my entire plowed field has turned to gold. Please send men and have it brought here,” he replied. “What is your name?” “I am named Puṇṇa, Your Majesty.” “Go, men, yoke the carts and bring the gold from Puṇṇa’s plowed field.”

සකටෙහි සද්ධිං ගතරාජපුරිසා ‘‘රඤ්ඤො පුඤ්ඤ’’න්ති වත්වා සුවණ්ණපිණ්ඩෙ ගණ්හන්ති, ගහිතගහිතම්පි කසිතලෙඩ්ඩුයෙව හොති. තෙ ගන්ත්වා රඤ්ඤො ආරොචෙසුං. තෙන හි භණෙ ගන්ත්වා ‘‘පුණ්ණස්ස පුඤ්ඤ’’න්ති වත්වා ගණ්හථාති. ගහිතගහිතං සුවණ්ණමෙව හොති. තෙ සබ්බම්පි තං සුවණ්ණං ආහරිත්වා රාජඞ්ගණෙ රාසිං අකංසු. රාසි උබ්බෙධෙන තාලප්පමාණො අහොසි. රාජා වාණිජෙ පක්කොසාපෙත්වා ‘‘කස්ස ගෙහෙ එත්තකං සුවණ්ණං අත්ථී’’ති පුච්ඡි. නත්ථි, දෙව, කස්සචීති. එත්තකස්ස පන ධනස්ස සාමිනො කිං කාතුං වට්ටතීති? ධනසෙට්ඨිං නාම නං කාතුං වට්ටති, දෙවාති? තෙන හි පුණ්ණං ඉමස්මිං නගරෙ ධනසෙට්ඨිං නාම කරොථාති සබ්බං තං සුවණ්ණං තස්සෙව දත්වා තංදිවසංයෙවස්ස සෙට්ඨිට්ඨානං අදාසි. සො සෙට්ඨි මඞ්ගලං [Pg.345] කරොන්තො සත්තාහං බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස මහාදානං අදාසි. සත්තමෙ දිවසෙ දසබලස්ස භත්තානුමොදනාය පුණ්ණසෙට්ඨිපි භරියාපි ධීතාපි සබ්බෙ සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහිංසු.

The king's men who went with the carts, saying, “This is the king’s merit,” took the lumps of gold, but each one they took turned into a clod from the plowed field. They went and reported this to the king. “In that case, men, go and say, ‘This is Puṇṇa’s merit,’ and then take it.” Each one they took was indeed gold. They brought all that gold and made a pile of it in the royal courtyard. The pile was as high as a palm tree. The king summoned the merchants and asked, “In whose house is there this much gold?” “In no one's, Your Majesty.” “Then what is fitting to be done for the owner of so much wealth?” “It is fitting to make him the Treasurer, Your Majesty.” “Then make Puṇṇa the Treasurer in this city.” Giving all that gold to him, on that very day the king gave him the position of Treasurer. That Treasurer, holding a festival for the occasion, gave a great offering to the community of monks with the Buddha at its head for seven days. On the seventh day, during the Blessed One's expression of thanks for the meal, the Treasurer Puṇṇa, his wife, and his daughter all became established in the fruit of stream-entry.

අපරභාගෙ රාජගහසෙට්ඨි ‘‘පුණ්ණසෙට්ඨිනො වයප්පත්තා දාරිකා අත්ථී’’ති සුත්වා අත්තනො පුත්තස්ස කාරණා තස්ස ගෙහං පෙසෙසි. සො තස්ස සාසනං සුත්වා ‘‘නාහං ධීතරං දස්සාමී’’ති පටිසාසනං පෙසෙසි. සුමනසෙට්ඨිපි පුන පෙසෙසි – ‘‘ත්වං මම ගෙහං නිස්සාය වසිත්වා ඉදානි එකප්පහාරෙනෙව ඉස්සරො හුත්වා මය්හං දාරිකං න දෙසී’’ති. තතො පුණ්ණසෙට්ඨි ආහ – ‘‘ඉමං තාව තුම්හාකං සෙට්ඨි සභාවමෙව කථෙසි, පුරිසො නාම සබ්බකාලෙ එවංවිධොයෙවාති න සල්ලක්ඛෙතබ්බො. අහඤ්හි ඉදානි තාදිසෙ පුරිසෙ දාසෙ කත්වා ගහෙතුං සක්කොමි, තුය්හං පන ජාතිං වා ගොත්තං වා න කොපෙමි. අපිච ඛො මම ධීතා සොතාපන්නා අරියසාවිකා දෙවසිකං කහාපණග්ඝනකෙහි පුප්ඵෙහි පූජං කරොති, තමහං තුම්හාදිසස්ස මිච්ඡාදිට්ඨිකස්ස ගෙහං න පෙසෙස්සාමී’’ති. එවං පුණ්ණසෙට්ඨිස්ස පටිබාහකභාවං ඤත්වා රාජගහසෙට්ඨි පුන සාසනං පෙසෙසි – ‘‘පොරාණකං විස්සාසං මා භින්දතු, අහං මය්හං සුණිසාය දෙවසිකං ද්වින්නං කහාපණානං අන්ධනකානි පුප්ඵානි සජ්ජාපෙස්සාමී’’ති. සො ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා ධීතරං තස්ස ඝරං පෙසෙසි.

Later, the Treasurer of Rājagaha, hearing that Puṇṇa the Treasurer had a daughter of marriageable age, sent a proposal to his house on behalf of his own son. Hearing his message, Puṇṇa sent back a reply, saying, “I will not give my daughter.” The Treasurer of Rājagaha sent another message: “You lived depending on my household, and now, having become powerful in a single stroke, you will not give me your daughter.” Then Puṇṇa the Treasurer replied: “This speaks to your very nature as a treasurer. But a man should not be judged to be always of such a nature. For I am now able to take men such as you and make them my slaves, but I do not disparage your birth or lineage. Furthermore, my daughter is a stream-enterer, a noble female disciple who daily makes offerings with flowers worth a kahāpaṇa. I will not send her to the house of one like you, a person of wrong view.” Knowing Puṇṇa the Treasurer's refusal, the Treasurer of Rājagaha sent another message: “Let him not break our ancient trust. I will have flowers worth two kahāpaṇas prepared daily for my daughter-in-law.” Accepting this with a “Very well,” Puṇṇa sent his daughter to that one's house.

අථෙකදිවසං සා පුණ්ණසෙට්ඨිනො ධීතා උත්තරා අත්තනො සාමිකං එවමාහ – ‘‘අහං අත්තනො කුලගෙහෙ මාසස්ස අට්ඨ දිවසානි නිබද්ධං උපොසථකම්මං කරොමි, ඉදානිපි තුම්හෙසු සම්පටිච්ඡන්තෙසු උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨහෙය්‍ය’’න්ති. සො ‘‘න සක්කා’’ති තං න සම්පටිච්ඡි. සා තං සඤ්ඤාපෙතුං අසක්කොන්තී තුණ්හී අහොසි. පුන අන්තොවස්සෙ ‘‘උපොසථිකා භවිස්සාමී’’ති තදාපි ඔකාසං කාරෙන්තී නෙව අලත්ථ. සා අන්තොවස්සෙ අඩ්ඪතියෙසු මාසෙසු අතික්කන්තෙසු අඩ්ඪමාසෙ අවසිට්ඨෙ මාතාපිතූනං සාසනං පෙසෙසි – ‘‘අහං තුම්හෙහි චාරකෙ පක්ඛිත්තා එත්තකෙ අද්ධානෙ එකදිවසම්පි උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨාතුං න ලභාමි, පඤ්චදස මෙ කහාපණසහස්සානි පෙසෙථා’’ති. තෙ ධීතු සාසනං සුත්වා [Pg.346] ‘‘කිංකාරණා’’ති අපුච්ඡිත්වාව පහිණිංසු. උත්තරා තෙ කහාපණෙ ගණ්හිත්වා තස්මිං නගරෙ සිරිමා නාම ගණිකා අත්ථි, තං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘අම්ම සිරිමෙ, අහං ඉමං අඩ්ඪමාසං උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨහිස්සාමි, ත්වං ඉමානි පඤ්චදස කහාපණසහස්සානි ගහෙත්වා ඉමං අඩ්ඪමාසං සෙට්ඨිපුත්තං පරිචරාහී’’ති. සා ‘‘සාධු, අය්‍යෙ’’ති සම්පටිච්ඡි. තතො පට්ඨාය සෙට්ඨිපුත්තො ‘‘අහං සිරිමාය සද්ධිං මොදිස්සාමී’’ති උත්තරාය අඩ්ඪමාසං උපොසථකම්මං සම්පටිච්ඡි.

Then one day, Uttarā, the daughter of Puṇṇa the merchant, said to her husband: 'In my parents' home, I regularly observe the Uposatha practice for eight days each month. Now, if you would consent, I would undertake the Uposatha precepts.' He replied, 'It is not possible,' and did not consent. Unable to persuade him, she remained silent. Again, during the rainy season, she thought, 'I will observe the Uposatha,' but even then, in seeking an opportunity, she did not obtain it. When two and a half months of the rainy season had passed and only half a month remained, she sent a message to her parents: 'You have placed me in a prison; for this long, I have not been able to undertake the Uposatha precepts even for a single day. Please send me fifteen thousand kahāpaṇas.' Hearing their daughter's message, without even asking, 'For what reason?', they sent it. Taking the kahāpaṇas, Uttarā summoned a courtesan named Sirimā in that city and said, 'Dear Sirimā, I will undertake the Uposatha precepts for this half-month. You take these fifteen thousand kahāpaṇas and attend to the merchant's son for this half-month.' She replied, 'Very well, lady,' and consented. From then on, the merchant's son, thinking, 'I will enjoy myself with Sirimā,' consented to Uttarā observing the Uposatha practice for half a month.

සා තෙන සම්පටිච්ඡිතභාවං ඤත්වා දිවසෙ දිවසෙ පාතොව දාසිගණපරිවුතා සත්ථු සහත්ථා ඛාදනීයභොජනීයං සංවිදහිත්වා සත්ථරි භත්තකිච්චං කත්වා විහාරං ගතෙ උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨාය පාසාදවරං ආරුය්හ අත්තනො සීලානි ආවජ්ජමානා නිසීදති. එවං අඩ්ඪමාසං වීතිනාමෙත්වා උපොසථං විස්සජ්ජනදිවසෙ පාතොව යාගුඛජ්ජකාදීනි සංවිදහන්තී විචරති. තස්මිං සමයෙ සෙට්ඨිපුත්තො සිරිමාය සද්ධිං උපරිපාසාදවරගතො ජාලවාතපානං විවරිත්වා අන්තරවත්ථුං ඔලොකෙන්තො අට්ඨාසි. උත්තරා, වාතපානච්ඡිද්දෙන උද්ධං ඔලොකෙසි. සෙට්ඨිපුත්තො උත්තරං ඔලොකෙත්වා ‘‘නෙරයිකජාතිකා වතායං එවංවිධං නාම සම්පත්තිං පහාය උක්ඛලිකමසිමක්ඛිතා හුත්වා නික්කාරණා දාසීනං අන්තරෙ විචරතී’’ති සිතං අකාසි. උත්තරා, තස්ස පමාදභාවං ඤත්වා ‘‘අයං බාලො නාම අත්තනො සම්පත්ති සබ්බකාලං ථාවරාති සඤ්ඤී භවිස්සතී’’ති සයම්පි සිතං අකාසි. තතො සිරිමා ‘‘අයං චෙටිකා මයි ඨිතාය එවං මම සාමිකෙන සද්ධිං සිතං කරොතී’’ති කුපිතා වෙගෙන ඔතරි. උත්තරා, තස්සා ආගමනාකප්පෙනෙව ‘‘අයං බාලා අඩ්ඪමාසමත්තං ඉමස්මිං ගෙහෙ වසිත්වා මය්හමෙවෙතං ගෙහන්තිසඤ්ඤී ජාතා’’ති ඤත්වා තඞ්ඛණඤ්ඤෙව මෙත්තාඣානං සමාපජ්ජිත්වා අට්ඨාසි. සිරිමාපි දාසීනං අන්තරෙන ආගන්ත්වා උළුඞ්කං ගහෙත්වා පූවපචනට්ඨානෙ පක්කුථිතතෙලස්ස පූරෙත්වා උත්තරාය මත්ථකෙ ආසිඤ්චි, මෙත්තාඣානස්ස විප්ඵාරෙන උත්තරාය මත්ථකෙ ආසිත්තං පක්කුථිතතෙලං පදුමපත්තෙ ආසිත්තඋදකං විය විනිවත්තිත්වා ගතං.

Knowing that he had consented, every day at dawn, surrounded by her retinue of maidservants, she would prepare hard and soft food for the Teacher with her own hands. After the Teacher had finished his meal and departed for the monastery, she would undertake the Uposatha precepts, ascend to the magnificent upper palace, and sit reflecting on her own virtue. Having passed half a month in this way, on the day for concluding the Uposatha, she was moving about early in the morning preparing gruel, snacks, and other items. At that time, the merchant's son, together with Sirimā, had gone up to the magnificent upper palace. Opening a latticed window, he stood looking down into the inner courtyard. Uttarā looked up through the opening of the window. Seeing Uttarā, the merchant's son smiled and thought, 'This one is surely of hellish birth! Having abandoned such prosperity, she moves about among the maidservants for no reason, as if smeared with soot from a cooking pot.' Uttarā, knowing his state of heedlessness, thought, 'This fool perceives his own prosperity to be permanent,' and she too smiled. Then Sirimā, becoming angry, thought, 'This servant girl smiles with my husband like this while I am present!' and she descended with haste. Uttarā, just by the manner of her approach, knew, 'This foolish woman, having lived in this house for only half a month, has developed the perception that this house is hers alone.' At that very moment, she entered the absorption of loving-kindness and stood still. Sirimā, coming through the midst of the maidservants, took a ladle, filled it with boiling oil from the place where cakes were being fried, and poured it on Uttarā's head. Due to the pervasive power of the absorption of loving-kindness, the boiling oil poured on Uttarā's head rolled off and was gone, like water poured on a lotus leaf.

තස්මිං ඛණෙ සිරිමාය සමීපෙ ඨිතා දාසියො තං ඔලොකෙත්වා, ‘‘භො ජෙ, ත්වං අම්හාකං අය්‍යාය හත්ථතො මූලං ගහෙත්වා ආගතා ඉමස්මිං [Pg.347] ගෙහෙ වසමානා අම්හාකං අය්‍යාය සදිසා භවිතුං වායමසී’’ති සම්මුඛට්ඨානෙ තං පරිභාසිංසු. තස්මිං ඛණෙ සිරිමා අත්තනො ආගන්තුකභාවං අඤ්ඤාසි. සා තතොව ගන්ත්වා උත්තරාය පාදෙසු පතිත්වා, ‘‘අය්‍යෙ, අනුපධාරෙත්වා මෙ කතං, ඛමථ මය්හ’’න්ති ආහ. අම්ම සිරිමෙ, නාහං තව ඉමස්මිං ඨානෙ ඛමිස්සාමි, අහං සපිතිකා ධීතා, දසබලෙ ඛමන්තෙයෙව ඛමිස්සාමීති.

At that moment, the maidservants standing near Sirimā saw this and reviled her to her face, saying, 'Hey you! Having come here after taking payment from our lady's hand, you live in this house and try to be equal to our lady!' At that moment, Sirimā understood her status as a visitor. She then went and fell at Uttarā's feet, saying, 'Noble lady, what I did was done without consideration. Forgive me.' Uttarā replied, 'Dear Sirimā, I will not forgive you in this matter. I am a daughter who has a father. Only if the One of Ten Powers forgives, will I forgive.'

සත්ථාපි ඛො භික්ඛුසඞ්ඝපරිවාරො ආගන්ත්වා උත්තරාය නිවෙසනෙ පඤ්ඤත්තාසනෙ නිසීදි. සිරිමා ගන්ත්වා සත්ථු පාදෙසු පතිත්වා, ‘‘භන්තෙ, මයා අය්‍යාය උත්තරාය අන්තරෙ එකො දොසො කතො, තුම්හෙසු ඛමන්තෙසු ඛමිස්සාමීති වදති, ඛමථ මය්හං භගවා’’ති. ඛමාමි තෙ සිරිමෙති. සා තස්මිං කාලෙ ගන්ත්වා උත්තරං ඛමාපෙසි. තංදිවසඤ්ච සිරිමා දසබලස්ස භත්තානුමොදනං සුත්වා –

The Teacher, surrounded by the community of monks, arrived and sat down on the prepared seat in Uttarā's residence. Sirimā went, fell at the Teacher's feet, and said, 'Venerable sir, I have committed a fault against the noble lady Uttarā. She says she will forgive only when you forgive. Please forgive me, Blessed One.' The Buddha said, 'I forgive you, Sirimā.' At that time, she went and obtained forgiveness from Uttarā. And on that day, having heard the discourse of appreciation after the meal from the One of Ten Powers—

‘‘අක්කොධෙන ජිනෙ කොධං, අසාධුං සාධුනා ජිනෙ;

ජිනෙ කදරියං දානෙන, සච්චෙනාලිකවාදින’’න්ති. (ධ. ප. 223) –

Conquer the angry person with non-anger, the wicked person with goodness; conquer the stingy person with generosity, and the liar with truth.

ගාථාපරියොසානෙ සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨිතා දසබලං නිමන්තෙත්වා පුනදිවසෙ මහාදානං අදාසි. එවමෙතං වත්ථු සමුට්ඨිතං. අපරභාගෙ පන සත්ථා ජෙතවනෙ නිසීදිත්වා උපාසිකායො ඨානන්තරෙසු ඨපෙන්තො උත්තරං නන්දමාතරං ඣායීනං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

At the conclusion of the verse, she was established in the fruit of stream-entry. Having invited the One of Ten Powers, she gave a great offering of alms on the following day. Thus this story arose. Later, the Teacher, while seated in Jetavana and appointing the female lay disciples to their respective ranks, placed Uttarā, the mother of Nanda, in the foremost position among female lay disciples who are meditators.

සුප්පවාසාවත්ථු

The Story of Suppavāsā

263. ඡට්ඨෙ පණීතදායිකානන්ති පණීතරසදායිකානං උපාසිකානං, සුප්පවාසා කොලියධීතා, අග්ගාති දස්සෙති. සා කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලගෙහෙ නිබ්බත්තා සත්ථු ධම්මදෙසනං සුණන්තී සත්ථාරං එකං උපාසිකං පණීතදායිකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සා කප්පසතසහස්සං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ කොලියනගරෙ ඛත්තියකුලෙ නිබ්බත්ති, සුප්පවාසාතිස්සා නාමං අකංසු. සා වයප්පත්තා එකස්ස සක්‍යකුමාරස්ස ගෙහං ගතා, පඨමදස්සනෙයෙව සත්ථු ධම්මකථං සුත්වා සොතාපත්තිඵලෙ [Pg.348] පතිට්ඨාසි. සා අපරභාගෙ සීවලිං නාම දාරකං විජායි. තස්ස වත්ථු හෙට්ඨා විත්ථාරිතමෙව.

263. The sixth story shows that Suppavāsā, the Koliyan daughter, was foremost among the female lay followers who were donors of exquisite things. It is said that in the time of the Buddha Padumuttara, she was reborn in a prominent family in Haṃsavatī. While listening to the Teacher’s Dhamma discourse, she saw the Teacher appoint a certain female lay follower to the foremost position among those who offer exquisite things. Having performed a meritorious deed, she aspired to that same position. After wandering through the realms of devas and humans for one hundred thousand eons, she was reborn in this Buddha’s dispensation in a Khattiya family in the Koliyan city. They named her Suppavāsā. When she came of age, she went to the household of a Sakyan prince. Upon her first sight of the Teacher, having heard the Dhamma talk, she became established in the fruit of stream-entry. Later, she gave birth to a son named Sīvali. His story has already been explained in detail below.

සා එකස්මිං සමයෙ බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස නානග්ගරසපණීතභොජනං අදාසි. සත්ථා කතභත්තකිච්චො අනුමොදනං කරොන්තො සුප්පවාසාය ඉමං ධම්මං දෙසෙසි ‘‘භොජනං සුප්පවාසෙ දෙන්තී අරියසාවිකා පටිග්ගාහකානං පඤ්ච ඨානානි දෙති. ආයුං දෙති, වණ්ණං දෙති, සුඛං දෙති, බලං දෙති, පටිභානං දෙති. ආයුං ඛො පන දත්වා ආයුස්ස භාගිනී හොති දිබ්බස්ස වා මානුසස්ස වා…පෙ… පටිභානං දත්වා පටිභානස්ස භාගිනී හොති දිබ්බස්ස වා මානුසස්ස වා’’ති. එවමෙතං වත්ථු සමුට්ඨිතං. අථ අපරභාගෙ සත්ථා ජෙතවනෙ නිසීදිත්වා උපාසිකායො ඨානන්තරෙසු ඨපෙන්තො සුප්පවාසං කොලියධීතරං පණීතදායිකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

On one occasion, she offered various kinds of exquisite and delicious food to the Bhikkhu Saṅgha headed by the Buddha. After the Teacher had completed his meal, while giving a discourse of appreciation, he taught this Dhamma to Suppavāsā: “Suppavāsā, a noble female disciple, in giving food, gives five things to the recipients: she gives life, she gives beauty, she gives happiness, she gives strength, and she gives intelligence. Having given life, she becomes a partaker of life, whether divine or human… having given intelligence, she becomes a partaker of intelligence, whether divine or human.” Thus this story arose. Later, the Teacher, seated in Jetavana, when appointing female lay followers to their respective positions, placed Suppavāsā, the Koliyan daughter, in the foremost position among those who offer exquisite gifts.

සුප්පියාවත්ථු

The Story of Suppiyā

264. සත්තමෙ ගිලානුපට්ඨාකීනන්ති ගිලානුපට්ඨාකීනං උපාසිකානං, සුප්පියා උපාසිකා, අග්ගාති දස්සෙති. අයං කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලගෙහෙ නිබ්බත්තා අපරභාගෙ සත්ථු ධම්මදෙසනං සුණන්තී සත්ථාරං එකං උපාසිකං ගිලානුපට්ඨාකීනං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සා කප්පසතසහස්සං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ බාරාණසියං කුලගෙහෙ නිබ්බත්ති, සුප්පියාතිස්සා නාමං අකංසු. අපරභාගෙ සත්ථා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවාරො බාරාණසිං අගමාසි. සා තථාගතස්ස පඨමදස්සනෙයෙව ධම්මං සුත්වා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාසි.

264. The seventh story shows that Suppiyā, the female lay follower, was foremost among the female lay followers who attend to the sick. It is said that in the time of the Buddha Padumuttara, she was reborn in a prominent family in Haṃsavatī. Later, while listening to the Teacher’s Dhamma discourse, she saw the Teacher appoint a certain female lay follower to the foremost position among those who attend to the sick. Having performed a meritorious deed, she aspired to that same position. After wandering through the realms of devas and humans for one hundred thousand eons, she was reborn in a prominent family in Bārāṇasī in this Buddha’s dispensation, and they named her Suppiyā. Later, the Teacher, accompanied by the Bhikkhu Saṅgha, went to Bārāṇasī. Upon her first sight of the Tathāgata, having heard the Dhamma, she became established in the fruit of stream-entry.

අථෙකදිවසං ධම්මස්සවනත්ථාය විහාරං ගතා. විහාරචාරිකං චරමානා එකං භික්ඛුං ගිලානං දිස්වා අභිවාදෙත්වා පටිසන්ථාරං කත්වා ‘‘අය්‍යස්ස කිං ලද්ධුං වට්ටතී’’ති පුච්ඡි. රසං ලද්ධුං වට්ටති, උපාසිකෙති. ‘‘හොතු, භන්තෙ, අහං පහිණිස්සාමී’’ති ථෙරං අභිවාදෙත්වා අන්තොනගරං ගන්ත්වා පුනදිවසෙ පවත්තමංසත්ථාය දාසිං අන්තරාපණං පෙසෙසි. සා සකලනගරෙ පවත්තමංසං අලභිත්වා අලද්ධභාවං කථෙසි. උපාසිකා චින්තෙසි – ‘‘අහං අය්‍යස්ස රසං පහිණිස්සාමීති වත්වා සචෙ න පෙසෙස්සාමි[Pg.349], අය්‍යො අඤ්ඤතොපි අලභන්තො කිලමිස්සති, යංකිඤ්චි කත්වා පෙසෙතුං වට්ටතී’’ති ගබ්භං පවිසිත්වා ඌරුමංසං ඡින්දිත්වා දාසියා අදාසි ‘‘ඉදං මංසං ගහෙත්වා සම්භාරෙහි යොජෙත්වා රසං කත්වා විහාරං නෙත්වා අය්‍යස්ස දෙහි. සො චෙ මං පුච්ඡති, ගිලානාති වදෙහී’’ති. සා තථා අකාසි.

Then one day she went to the monastery to listen to the Dhamma. While walking around the monastery, she saw a sick bhikkhu, paid respects to him, exchanged polite greetings, and asked, “Venerable sir, what is suitable for you to receive?” “A meat broth is suitable for me to receive, lay follower,” he replied. “Very well, venerable sir, I will send it,” she said. Having paid respects to the elder, she went into the city. The next day, she sent a maidservant into the market to find available meat. That maidservant, not finding available meat in the entire city, reported that she had not obtained it. The lay follower thought, “Having said I will send a meat broth to the venerable sir, if I do not send it, the venerable sir, not obtaining it from elsewhere, will suffer. It is fitting to send it having done whatever is necessary.” She entered her chamber, cut flesh from her thigh, gave it to the maidservant, and said, “Take this meat, combine it with ingredients, make a meat broth, take it to the monastery, and give it to the venerable sir. If he asks about me, say, ‘She is ill.’” The maidservant did as instructed.

සත්ථා තං කාරණං ඤත්වා පුනදිවසෙ භික්ඛාචාරවෙලාය භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො උපාසිකාය ගෙහං අගමාසි. සා තථාගතස්ස ආගතභාවං සුත්වා සාමිකං ආමන්තෙසි – ‘‘අය්‍යපුත්ත, අහං සත්ථු සන්තිකං ගන්තුං න සක්කොමි, ගච්ඡ ත්වං සත්ථාරං අන්තොගෙහං පවෙසෙත්වා නිසීදාපෙහී’’ති. සො තථා අකාසි. සත්ථා ‘‘කහං සුප්පියා’’ති පුච්ඡි. ගිලානා, භන්තෙති. පක්කොසථ, නන්ති. අථ තෙ ගන්ත්වා ‘‘සත්ථා තං පක්කොසතී’’ති ආහංසු. සා චින්තෙසි – ‘‘සබ්බලොකස්ස හිතානුකම්පකො සත්ථා න ඉමං කාරණං අදිස්වා පක්කොසාපෙස්සතී’’ති සහසා මඤ්චම්හා වුට්ඨාසි. අථස්සා බුද්ධානුභාවෙන තංඛණංයෙව වණො රුහිත්වා සුච්ඡවි අහොසි සෙසට්ඨානතො අතිරෙකතරං විප්පසන්නවණ්ණො. තස්මිං ඛණෙ උපාසිකා සිතං කත්වා දසබලං පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදි. සත්ථා ‘‘ඉමිස්සා උපාසිකාය කිං අඵාසුක’’න්ති පුච්ඡි. සා අත්තනා කතකාරණං සබ්බං කථෙසි. සත්ථා කතභත්තකිච්චො විහාරං ගන්ත්වා භික්ඛුසඞ්ඝං සන්නිපාතාපෙත්වා තං භික්ඛුං අනෙකපරියායෙන විගරහිත්වා සික්ඛාපදං (මහාව. 280) පඤ්ඤපෙසි. එවමෙතං වත්ථු සමුට්ඨිතං. අපරභාගෙ සත්ථා ජෙතවනෙ නිසින්නො උපාසිකායො ඨානන්තරෙසු ඨපෙන්තො සුප්පියං උපාසිකං ගිලානුපට්ඨාකීනං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

The Teacher, knowing what had happened, went to the lay follower’s house the next day during the alms round, accompanied by the Bhikkhu Saṅgha. Hearing of the Tathāgata’s arrival, she addressed her husband: “My lord, I cannot go to the Teacher’s presence. You go, invite the Teacher inside, and have him seated.” He did so. The Teacher asked, “Where is Suppiyā?” “She is ill, venerable sir,” he replied. “Summon her,” he said. So they went and told her, “The Teacher calls for you.” She thought, “The Teacher, compassionate for the welfare of all the world, would not have me summoned without seeing a reason.” She quickly rose from her bed. Then, by the Buddha’s power, her wound instantly healed, and the skin there became smooth and exceptionally clear, even more so than the rest of her body. At that moment, the lay follower smiled, paid homage to the Ten-Powered One with fivefold prostration, and sat to one side. The Teacher asked, “What is ailing this lay follower?” She recounted everything she had done. After the meal, the Teacher returned to the monastery, assembled the Bhikkhu Saṅgha, reprimanded that bhikkhu in various ways, and established the training rule (Mahāvagga 280). Thus this story arose. Later, while seated in Jetavana, the Teacher, when appointing female lay followers to their respective positions, placed the lay follower Suppiyā as foremost among those who attend to the sick.

කාතියානීවත්ථු

The Story of Kātiyānī

265. අට්ඨමෙ අවෙච්චප්පසන්නානන්ති අධිගතෙන අචලප්පසාදෙන සමන්නාගතානං උපාසිකානං, කාතියානී, අග්ගාති දස්සෙති. සා කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුලගෙහෙ නිබ්බත්තා සත්ථාරං එකං උපාසිකං අවෙච්චප්පසන්නානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සා කප්පසතසහස්සං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා [Pg.350] ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ කුරරඝරනගරෙ නිබ්බත්ති, කාතියානීතිස්සා නාමං අකංසු.

265. In the eighth [sutta], by 'among those with unwavering confidence,' it is shown that Kātiyānī is the foremost among laywomen endowed with unshakable confidence that is attained. It is said that in the time of the Buddha Padumuttara, she was born into a family of good lineage in Haṃsavatī. Seeing the Teacher place a certain laywoman in the foremost position among those with unwavering confidence, she performed a deed of great merit and aspired to that same position. After wandering through the divine and human realms for a hundred thousand aeons, she was reborn in a family of good lineage in this Buddha’s era, and they gave her the name Kātiyānī.

සා අපරභාගෙ වයප්පත්තා කුරරඝරිකාය, කාළියා සහායිකා, දළ්හමිත්තා අහොසි. යදා පන කුටිකණ්ණසොණත්ථෙරො ‘‘දසබලස්ස කථිතනියාමෙන මය්හම්පි ධම්මං කථෙහී’’ති මාතරා යාචිතො රත්තිභාගෙ අන්තොනගරෙ අලඞ්කතධම්මාසනෙ නිසීදිත්වා මාතරං කායසක්ඛිං කත්වා ධම්මදෙසනං ආරභි, තදා අයං කාතියානී උපාසිකා කාළියා සද්ධිං ගන්ත්වා පරිසපරියන්තෙ ධම්මං සුණන්තී අට්ඨාසි. තස්මිං සමයෙ පඤ්චමත්තානි චොරසතානි අන්තොනගරෙ දිවා කතසඤ්ඤාය කොටිතො පට්ඨාය උම්මඞ්ගං ඛනිත්වා ඉමිස්සා කාතියානියා ඝරං සම්පාපුණිංසු. තෙසං චොරජෙට්ඨකො තෙහි සද්ධිං අපවිසිත්වා ‘‘කිං නු ඛො අයං පරිසා සන්නිපතිතා’’ති වීමංසනත්ථාය සොණත්ථෙරස්ස ධම්මකථනට්ඨානං ගන්ත්වා පරිසපරියන්තෙ තිට්ඨමානො ඉමිස්සා කාතියානියා පිට්ඨිපස්සෙ අට්ඨාසි.

In her later years, having reached maturity, she became a close and steadfast friend of Kāḷī, a woman from Kuraraghara. When the elder Kuṭikaṇṇa Soṇa, at his mother’s request, sat on an adorned Dhamma seat within the city at night and began teaching the Dhamma, with his mother as a direct witness, this laywoman Kātiyānī went with Kāḷī and stood at the edge of the assembly listening to the Dhamma. At that time, five hundred thieves, having made a plan during the day, dug a tunnel starting from the house at the edge and reached this Kātiyānī’s house. Their leader, not entering with them, went to the place where Elder Soṇa was teaching to investigate, “Why has this assembly gathered?” and stood behind Kātiyānī at the edge of the assembly.

තස්මිං සමයෙ, කාතියානී, දාසිං ආමන්තෙසි – ‘‘ගච්ඡ ජෙ, ගෙහං පවිසිත්වා දීපතෙලං ආහර, මයං දීපෙ ජාලෙත්වා ධම්මං සොස්සාමා’’ති. සා ඝරං ගන්ත්වා උම්මඞ්ගෙ චොරෙ දිස්වා දීපතෙලං අගණ්හිත්වාව ආගන්ත්වා අත්තනො අය්‍යාය ආරොචෙසි – ‘‘අය්‍යෙ, ගෙහෙ චොරා උම්මඞ්ගං ඛනන්තී’’ති. තං සුත්වා චොරජෙට්ඨකො චින්තෙසි – ‘‘සචායං ඉමිස්සා කථං ගණ්හිත්වා ගෙහං ගමිස්සති, එත්ථෙව නං අසිනා ද්වෙධා ඡින්දිස්සාමි. සචෙ පන ගහිතනිමිත්තෙනෙව ධම්මං සුණිස්සති, චොරෙහි ගහිතභණ්ඩකම්පි පුන දාපෙස්සාමී’’ති. කාතියානීපි ඛො දාසියා කථං සුත්වා, ‘‘අම්ම, මා සද්දං කරි, චොරා නාම හරන්තා අත්තනා දිට්ඨමෙව හරිස්සන්ති, අහං පන අජ්ජ දුල්ලභස්සවනං සුණාමි, මා ධම්මස්ස අන්තරායං කරොහී’’ති ආහ. චොරජෙට්ඨකො තස්සා වචනං සුත්වා චින්තෙසි – ‘‘ඉමිනා අජ්ඣාසයෙන ඨිතාය නාම ගෙහෙ භණ්ඩං හරන්තෙහි අම්හෙහි මහාපථවී පවිසිතබ්බා භවෙය්‍යා’’ති. සො තාවදෙව ගන්ත්වා චොරෙහි ගහිතභණ්ඩං ඡඩ්ඩාපෙත්වා චොරෙහි සද්ධිං ආගන්ත්වා ධම්මං සුණන්තො පරිසපරියන්තෙ [Pg.351] අට්ඨාසි. කාතියානීපි උපාසිකා ථෙරස්ස දෙසනාපරියොසානෙ සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාසි.

At that moment, Kātiyānī addressed her maidservant: “Go, my dear, enter the house and fetch some lamp oil. We will light the lamps and listen to the Dhamma.” The maidservant went to the house, saw the thieves in the tunnel, and returned without taking the oil, informing her mistress: “Mistress, thieves are digging a tunnel into the house!” Hearing this, the thief leader thought, “If she takes this news to heart and goes to the house, I will cut her in two with my sword right here. But if she continues to listen to the Dhamma as before, I will even have the thieves return the goods they have taken.” Kātiyānī, upon hearing the maidservant’s words, said, “My dear, do not make a sound. Thieves, when they steal, will only take what they themselves see. But today, I am hearing a teaching that is rare to hear—do not create an obstacle for the Dhamma.” Hearing her words, the thief leader reflected, “For us to steal goods from the house of one who stands with such a noble intention, we would deserve to be swallowed by the great earth.” Immediately, he went and had the thieves discard the goods they had taken, then returned with them and stood at the edge of the assembly, listening to the Dhamma. At the end of the elder’s discourse, the laywoman Kātiyānī was established in the fruit of stream-entry.

අථ අරුණෙ උග්ගතෙ චොරජෙට්ඨකො ගන්ත්වා උපාසිකාය පාදෙසු පතිත්වා, ‘‘අය්‍යෙ, සබ්බෙසංයෙව නො ඛමාහී’’ති ආහ. කිං පන තුම්හෙහි මය්හං කතන්ති? සො සබ්බං අත්තනා කතදොසං ආරොචෙසි. තෙන හි, තාතා, ඛමාමි තුම්හාකන්ති. අය්‍යෙ, අම්හාකං එවං ඛමිතං නාම න හොති, තුම්හාකං පන පුත්තත්ථෙරස්ස සන්තිකෙ සබ්බෙසංයෙව නො පබ්බජ්ජං දාපෙහීති. සා සබ්බෙපි තෙ ගහෙත්වා කුටිකණ්ණසොණත්ථෙරස්ස සන්තිකෙ පබ්බාජෙසි. තෙපි ඛො චොරා ථෙරස්ස සන්තිකෙ පබ්බජිතා සබ්බෙව අරහත්තං පාපුණිංසු. එවමෙතං වත්ථු සමුට්ඨිතං. අපරභාගෙ සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො උපාසිකායො ඨානන්තරෙසු ඨපෙන්තො කාතියානිං උපාසිකං අවෙච්චප්පසන්නානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

Then, at the break of dawn, the chief thief went and fell at the feet of the laywoman, saying, “Venerable lady, please forgive all of us.” “But what have you done to me?” she asked. He confessed all the wrongs he had committed. “In that case, dear sirs, I forgive you.” “Venerable lady, for us, to be forgiven like this is not enough. Please have us all ordained in the presence of your son, the elder.” She took all of them and had them ordained in the presence of the elder Kuṭikaṇṇa Soṇa. Those thieves, having gone forth in the elder’s presence, all attained Arahantship. Thus this story arose. Later, while dwelling at Jetavana, the Teacher, when assigning special positions to the laywomen, placed the laywoman Kātiyānī in the foremost position among those who had unwavering confidence.

නකුලමාතාවත්ථු

The Story of Nakula's Mother

266. නවමෙ විස්සාසිකානන්ති විස්සාසකථං කථෙන්තීනං උපාසිකානං, නකුලමාතා ගහපතානී, අග්ගාති දස්සෙති. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං සබ්බං හෙට්ඨා උපාසකපාළියං වුත්තමෙව. කෙවලං ඉධ නකුලමාතරං ධුරං කත්වා වෙදිතබ්බන්ති.

266. In the ninth [sutta], by 'among the trusted,' it is shown that Nakulamātā, the householder's wife, is the foremost among the laywomen who engage in confidential conversation. Whatever is to be said on this matter has all been stated below in the Pāli text on laymen. It should be understood that only here, Nakulamātā is made the principal figure.

කාළීකුරරඝරිකාවත්ථු

The Story of Kāḷī of Kuraraghara

267. දසමෙ අනුස්සවප්පසන්නානන්ති අනුස්සවෙනෙව උප්පන්නෙන පසාදෙන සමන්නාගතානං උපාසිකානං අන්තරෙ, කාළී උපාසිකා, කුරරඝරිකා අග්ගාති දස්සෙති. සා කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතියං කුරරඝරනගරෙ නිබ්බත්තා සත්ථු ධම්මකථං සුණන්තී සත්ථාරං එකං උපාසිකං අනුස්සවප්පසන්නානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි. සා කප්පසතසහස්සං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ රාජගහනගරෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්ති, කාළීතිස්සා නාමං අකංසු.

267. In the tenth [sutta], by 'among those with faith through report,' it is shown that among the laywomen endowed with confidence arisen just through report, the laywoman Kāḷī of Kuraraghara is the foremost. It is said that in the time of the Buddha Padumuttara, she was born into a family of good lineage in Haṃsavatī. While listening to the Teacher's Dhamma discourse, she saw the Teacher place a certain laywoman in the foremost position among those with faith through report. Having performed a deed of great merit, she aspired to that same position. After wandering among gods and humans for a hundred thousand aeons, she was reborn in this Buddha’s era in a family of good lineage in Rājagaha, and they gave her the name Kāḷī.

සා [Pg.352] වයප්පත්තා කුරරඝරනගරෙ කුලගෙහං ගතා. අථස්සා සංවාසෙන ගබ්භො පතිට්ඨහි. සා පරිපුණ්ණගබ්භා ‘‘පරෙසං ගෙහෙ ගබ්භවුට්ඨානං නාම අප්පතිරූප’’න්ති අත්තනො කුලනගරමෙව ආගන්ත්වා රත්තිභාගසමනන්තරෙ අත්තනො පාසාදස්ස උපරි ආකාසෙ ඨිතානං සාතාගිරහෙමවතානං රතනත්තයස්ස වණ්ණං කථෙන්තානං කථං සුත්වා අනුස්සවිකප්පසාදං උප්පාදෙත්වා සත්ථු අදස්සනෙනෙව සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාසි, අපරභාගෙ පනස්සා ගබ්භවුට්ඨානං අහොසීති සබ්බං වත්ථු හෙට්ඨා විත්ථාරිතමෙව. අපරභාගෙ පන සත්ථා ජෙතවනෙ භික්ඛුසඞ්ඝමජ්ඣෙ නිසීදිත්වා උපාසිකායො ඨානන්තරෙසු ඨපෙන්තො ඉමං උපාසිකං අනුස්සවප්පසන්නානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

Having come of age, she went to a family's household in the city of Kuraraghara. Then, through cohabitation, she conceived. When her pregnancy was full, thinking, “It is not proper for childbirth to take place in another's house,” she returned to her own family's city. Just after nightfall, she heard the talk of Sātāgira and Hemavata, who were standing in the sky above her palace recounting the virtues of the Triple Gem. Hearing their discourse, she generated confidence through hearsay, and without even seeing the Teacher, she became established in the fruit of stream-entry. Later, she gave birth—the entire story has been explained in detail below. Subsequently, the Teacher, seated in the midst of the Saṅgha of bhikkhus at Jetavana, while assigning special positions to the female lay followers, placed this lay follower in the foremost position among those who had gained confidence through hearsay.

දසසුත්තපරිමාණාය උපාසිකාපාළියා වණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The commentary on the section on female lay followers, comprising ten suttas, is completed.

එත්තාවතා ච මනොරථපූරණියා

And thus, in the Manorathapūraṇī,

අඞ්ගුත්තරනිකාය-අට්ඨකථාය

in the Commentary on the Aṅguttara Nikāya,

සබ්බාපි එතදග්ගපාළිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

the entire commentary on the Etadaggapāḷi is completed.

15. අට්ඨානපාළි

15. The Section on Impossibilities

(15) 1. අට්ඨානපාළි-පඨමවග්ගවණ්ණනා

Commentary on the First Chapter of the Aṭṭhānapāḷi

268. අට්ඨානපාළියා අට්ඨානන්ති හෙතුපටික්ඛෙපො. අනවකාසොති පච්චයපටික්ඛෙපො. උභයෙනාපි කාරණමෙව පටික්ඛිපති. කාරණඤ්හි තදායත්තවුත්තිතාය අත්තනො ඵලස්ස ඨානන්ති ච අවකාසොති ච වුච්චති. යන්ති යෙන කාරණෙන. දිට්ඨිසම්පන්නොති මග්ගදිට්ඨියා සම්පන්නො සොතාපන්නො අරියසාවකො. තස්ස හි දිට්ඨිසම්පන්නො ඉතිපි, දස්සනසම්පන්නො ඉතිපි, ආගතො ඉමං සද්ධම්මං ඉතිපි, පස්සති ඉමං සද්ධම්මං ඉතිපි, සෙක්ඛෙන ඤාණෙන සමන්නාගතො ඉතිපි, සෙක්ඛාය විජ්ජාය සමන්නාගතො ඉතිපි, ධම්මසොතසමාපන්නො ඉතිපි, අරියො නිබ්බෙධිකපඤ්ඤො ඉතිපි, අමතද්වාරං ආහච්ච තිට්ඨති ඉතිපිති බහූනි නාමානි හොන්ති. කඤ්චි සඞ්ඛාරන්ති චතුභූමකෙසු සඞ්ඛතසඞ්ඛාරෙසු කඤ්චි එකං සඞ්ඛාරම්පි. නිච්චතො උපගච්ඡෙය්‍යාති නිච්චොති ගණ්හෙය්‍ය. නෙතං ඨානං විජ්ජතීති එතං කාරණං නත්ථි න උපලබ්භති. යං පුථුජ්ජනොති යෙන කාරණෙන පුථුජ්ජනො. ඨානමෙතං විජ්ජතීති එතං කාරණං අත්ථි. සස්සතදිට්ඨියා හි සො තෙභූමකෙසු සඞ්ඛතසඞ්ඛාරෙසු කඤ්චි සඞ්ඛාරං නිච්චතො ගණ්හෙය්‍යාති අත්ථො. චතුත්ථභූමකසඞ්ඛාරා [Pg.353] පන තෙජුස්සදත්තා දිවසංසන්තත්තො අයොගුළො විය මක්ඛිකානං, දිට්ඨියා වා අඤ්ඤෙසං වා අකුසලානං ආරම්මණං න හොන්ති. ඉමිනා නයෙන කඤ්චි සඞ්ඛාරං සුඛතොතිආදීසුපි අත්ථො වෙදිතබ්බො.

268. In the Aṭṭhānapāḷi, 'aṭṭhāna' (no basis) is the rejection of a direct cause (hetu). 'Anavakāsa' (no opportunity) is the rejection of a condition (paccaya). By both, the cause (kāraṇa) itself is rejected. For a cause, because the existence of its own result is dependent on it, is called both 'basis' (ṭhāna) and 'opportunity' (avakāsa). 'Yaṃ' means 'for which reason'. 'Diṭṭhisampanno' (accomplished in view) means a stream-enterer, a noble disciple, who is accomplished in the view of the path. For him, there are many names: 'one accomplished in view,' 'one accomplished in vision,' 'one who has come to this true Dhamma,' 'one who sees this true Dhamma,' 'one endowed with the trainee's knowledge,' 'one endowed with the trainee's science,' 'one who has entered the stream of the Dhamma,' 'a noble one with penetrative wisdom,' and 'one who stands having reached the door to the Deathless.' 'Kañci saṅkhāraṃ' (any formation) means any single formation among the conditioned formations in the four planes. 'Niccato upagaccheyya' (he would regard as permanent) means he would grasp it as 'permanent'. 'Netaṃ ṭhānaṃ vijjati' (that basis does not exist) means that cause does not exist, it is not found. 'Yaṃ puthujjano' (that an ordinary person) means 'for which reason an ordinary person...'. 'Ṭhānametaṃ vijjati' (this basis exists) means this cause exists. The meaning is that due to the eternalist view, that person would grasp some formation among the conditioned formations in the three planes as permanent. The formations of the fourth plane, however, due to their powerful radiance, like an iron ball heated for a day for flies, do not become an object for wrong view or for other unwholesome states. In this way, the meaning should also be understood in the sections beginning with 'regards any formation as pleasant'.

269. සුඛතො උපගච්ඡෙය්‍යාති ‘‘එකන්තසුඛී අත්තා හොති ආරොගො පරම්මරණා’’ති (දී. නි. 1.76, 79; ම. නි. 3.21, 22) එවං අත්තදිට්ඨිවසෙන සුඛතො ගාහං සන්ධායෙතං වුත්තං. දිට්ඨිවිප්පයුත්තචිත්තෙන පන අරියසාවකො පරිළාහාධිභූතො පරිළාහවූපසමත්ථං මත්තහත්ථිපරිත්තාසිතො විය චොක්ඛබ්‍රාහ්මණො ගූථං කඤ්චි සඞ්ඛාරං සුඛතො උපගච්ඡති.

269. 'Sukhato upagaccheyya' (he would regard as pleasant): this is said with reference to grasping something as pleasant by way of a self-view, as in 'the self is completely happy and healthy after death.' However, a noble disciple, with a mind dissociated from wrong view, when overcome by torment, might regard some formation as pleasant for the sake of calming that torment, just as a fastidious brahmin, terrified by a rutting elephant, might approach filth.

270. අත්තවාරෙ කසිණාදිපණ්ණත්තිසඞ්ගහත්ථං ‘‘සඞ්ඛාර’’න්ති අවත්වා කඤ්චි ධම්මන්ති වුත්තං. ඉධාපි අරියසාවකස්ස චතුභූමකවසෙන පරිච්ඡෙදො වෙදිතබ්බො, පුථුජ්ජනස්ස තෙභූමකවසෙන. සබ්බවාරෙසු වා අරියසාවකස්සාපි තෙභූමකවසෙනෙව පරිච්ඡෙදො වට්ටති. යං යං හි පුථුජ්ජනො ගණ්හාති, තතො තතො අරියසාවකො ගාහං විනිවෙඨෙති. පුථුජ්ජනො හි යං යං නිච්චං සුඛං අත්තාති ගණ්හාති, තං තං අරියසාවකො අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තාති ගණ්හන්තො තං ගාහං විනිවෙඨෙති. ඉති ඉමස්මිං සුත්තත්තයෙ පුථුජ්ජනත්තග්ගාහවිනිවෙඨනං නාම කථිතං.

270. In the section on self, in order to include concepts such as kasiṇas, instead of saying 'formation' (saṅkhāra), it is said 'any phenomenon' (kañci dhammaṃ). Here too, the delimitation for the noble disciple should be understood in terms of the four planes, and for the ordinary person in terms of the three planes. Or, in all sections, the delimitation for the noble disciple is also appropriate in terms of the three planes. For whatever an ordinary person grasps, from that the noble disciple disentangles the grasping. For whatever an ordinary person grasps as permanent, pleasant, or self, the noble disciple, by grasping that same thing as impermanent, suffering, and not-self, disentangles that grasping. Thus, in this Sutta passage, what is called 'the disentangling of an ordinary person's grasping' is taught.

271. මාතරන්තිආදීසු ජනිකාව මාතා, ජනකොව පිතා, මනුස්සභූතොව ඛීණාසවො අරහාති අධිප්පෙතො. කිං පන අරියසාවකො අඤ්ඤං ජීවිතා වොරොපෙය්‍යාති? එතම්පි අට්ඨානං. සචෙපි භවන්තරගතං අරියසාවකං අත්තනො අරියසාවකභාවං අජානන්තම්පි කොචි එවං වදෙය්‍ය ‘‘ඉමං කුන්ථකිපිල්ලිකං ජීවිතා වොරොපෙත්වා සකලචක්කවාළගබ්භෙ චක්කවත්තිරජ්ජං පටිපජ්ජාහී’’ති, නෙව සො තං ජීවිතා වොරොපෙය්‍ය. අථාපි නං එවං වදෙය්‍යුං ‘‘සචෙ ඉමං න ඝාතෙස්සසි, සීසං තෙ ඡින්දිස්සාමා’’ති. සීසමෙවස්ස ඡින්දෙය්‍යුං, න ච සො තං ඝාතෙය්‍ය. පුථුජ්ජනභාවස්ස පන මහාසාවජ්ජභාවදස්සනත්ථං අරියසාවකස්ස ච බලවදීපනත්ථමෙතං වුත්තං. අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො – සාවජ්ජො පුථුජ්ජනභාවො, යත්‍ර හි නාම පුථුජ්ජනො මාතුඝාතාදීනිපි ආනන්තරියානි කරිස්සති. මහාබලො ච අරියසාවකො, යො එතානි කම්මානි න කරොතීති.

271. In the case of 'mother' and so on, the one who gives birth is the mother, the one who begets is the father, and the arahant, who has become a human being and destroyed the taints—this is the intended meaning. But would a noble disciple deprive another of life? This too is impossible. Even if someone were to say to a noble disciple who had passed into another existence, unaware of his status as a noble disciple, 'Kill this tiny ant and then gain a universal monarch's rule over the entire world-system,' he would not deprive it of life. And even if they were to say to him, 'If you do not kill this, we will cut off your head,' they might indeed cut off his head, but he would not kill it. This was said to show the great faultiness of the state of an ordinary person and to highlight the great strength of a noble disciple. For here is the meaning: the state of an ordinary person is faulty, since an ordinary person would even commit heinous crimes like matricide. But a noble disciple is of great strength, for he does not commit such deeds.

274. පදුට්ඨචිත්තොති [Pg.354] වධකචිත්තෙන පදුට්ඨචිත්තො. ලොහිතං උප්පාදෙය්‍යාති ජීවමානකසරීරෙ ඛුද්දකමක්ඛිකාය පිවනමත්තම්පි ලොහිතං උප්පාදෙය්‍ය.

274. 'Paduṭṭhacitto' (with a corrupted mind) means with a mind corrupted by the intention to kill. 'Lohitaṃ uppādeyya' (he would cause blood to arise) means he would cause blood, even as much as a small fly might drink, to arise on the living body.

275. සඞ්ඝං භින්දෙය්‍යාති සමානසංවාසකං සමානසීමාය ඨිතං පඤ්චහි කාරණෙහි සඞ්ඝං භින්දෙය්‍ය. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘පඤ්චහුපාලි, ආකාරෙහි සඞ්ඝො භිජ්ජති – කම්මෙන, උද්දෙසෙන, වොහරන්තො, අනුස්සාවනෙන, සලාකග්ගාහෙනා’’ති (පරි. 458).

275. 'Saṅghaṃ bhindeyya' (he would split the Saṅgha) means he would split the Saṅgha—which has a common communion and is established within a common boundary—by five means. And this has been said: 'Upāli, the Saṅgha is split by five means: by a formal act, by a recitation, by a declaration, by a proclamation, and by the taking of ballots.'

තත්ථ කම්මෙනාති අපලොකනාදීසු චතූසු කම්මෙසු අඤ්ඤතරෙන කම්මෙන. උද්දෙසෙනාති පඤ්චසු පාතිමොක්ඛුද්දෙසෙසු අඤ්ඤතරෙන උද්දෙසෙන. වොහරන්තොති කථයන්තො, තාහි තාහි උප්පත්තීහි අධම්මං ධම්මොතිආදීනි අට්ඨාරස භෙදකරවත්ථූනි දීපෙන්තො. අනුස්සාවනෙනාති ‘‘නනු තුම්හෙ ජානාථ මය්හං උච්චාකුලා පබ්බජිතභාවං බහුස්සුතභාවඤ්ච, මාදිසො නාම උද්ධම්මං උබ්බිනයං සත්ථු සාසනං ගාහෙය්‍යාති චිත්තම්පි උප්පාදෙතුං න තුම්හාකං යුත්තං, කිං මය්හං අවීචි නීලුප්පලවනං විය සීතලා, කිං අහං අපායතො න භායාමී’’තිආදිනා නයෙන කණ්ණමූලෙ වචීභෙදං කත්වා අනුස්සාවනෙන. සලාකග්ගාහෙනාති එවං අනුස්සාවෙත්වා තෙසං චිත්තං උපත්ථම්භෙත්වා අනිවත්තිධම්මෙ කත්වා ‘‘ගණ්හථ ඉමං සලාක’’න්ති සලාකග්ගාහෙන.

Herein, 'by an act' (kammena) means by any one of the four acts, such as a formal announcement. 'By a recitation' (uddesena) means by any one of the five recitations of the Pātimokkha. 'By speaking' (voharanto) refers to speaking, explaining the eighteen grounds for schism, such as declaring what is not the Dhamma to be the Dhamma. 'By a proclamation' (anussāvanena) means making a verbal declaration near the ear in this manner: 'Do you not know that I am of high birth, have gone forth, and am learned? It is not fitting for you even to entertain the thought that someone like me would grasp what is not the Dhamma and not the Vinaya, the Teacher’s Dispensation. What, is the Avīci hell cool for me like a grove of blue lotuses? And do I not fear the lower realms?' 'By the taking of a voting slip' (salākaggāhena) means, after making such a proclamation, strengthening their minds, and making them irreversible, by causing them to take a voting slip, saying, 'Take this voting slip.'

එත්ථ ච කම්මෙව උද්දෙසො වා පමාණං, වොහාරානුස්සාවනසලාකග්ගාහා පන පුබ්බභාගා. අට්ඨාරසවත්ථුදීපනවසෙන හි වොහරන්තෙන තත්ථ රුචිජනනත්ථං අනුස්සාවෙත්වා සලාකාය ගහිතායපි අභින්නොව හොති සඞ්ඝො. යදා පන එවං චත්තාරො වා අතිරෙකා වා සලාකං ගහෙත්වා ආවෙණිකං කම්මං වා උද්දෙසං වා කරොන්ති, තදා සඞ්ඝො භින්නො නාම හොති. එවං දිට්ඨිසම්පන්නො පුග්ගලො සඞ්ඝං භින්දෙය්‍යාති නෙතං ඨානං විජ්ජති. එත්තාවතා මාතුඝාතාදීනි පඤ්ච ආනන්තරියකම්මානි දස්සිතානි හොන්ති, යානි පුථුජ්ජනො කරොති, න අරියසාවකො. තෙසං ආවිභාවත්ථං –

Herein, the act or the recitation itself is the standard, whereas speaking, proclaiming, and the taking of voting slips are preliminary stages. For even when one who is speaking in accordance with the exposition of the eighteen grounds has proclaimed in order to generate interest therein, and a voting slip has been taken, the Saṅgha is still undivided. But when four or more, having taken a voting slip, perform a separate act or recitation, then the Saṅgha is said to be divided. Thus, this circumstance does not exist, that a person accomplished in view should divide the Saṅgha. By this much, the five immediately resultant kammas, beginning with matricide, have been shown, which an ordinary person commits, not a noble disciple. For the purpose of making them manifest—

‘‘කම්මතො ද්වාරතො චෙව, කප්පට්ඨිතියතො තථා;

පාකසාධාරණාදීහි, විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො’’.

'By action, by portal, and likewise by duration; By shared fruition and so on, The judgment should be understood.'

තත්ථ [Pg.355] කම්මතො තාව – එත්ථ හි මනුස්සභූතස්සෙව මනුස්සභූතං මාතරං වා පිතරං වා අපි පරිවත්තලිඞ්ගං ජීවිතා වොරොපෙන්තස්ස කම්මං ආනන්තරියං හොති, තස්ස විපාකං පටිබාහිස්සාමීති සකලචක්කවාළං මහාචෙතියප්පමාණෙහිපි කඤ්චනථූපෙහි පූරෙත්වාපි සකලචක්කවාළං පූරෙත්වා නිසින්නස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස මහාදානං දත්වාපි බුද්ධස්ස භගවතො සඞ්ඝාටිකණ්ණං අමුඤ්චන්තො විචරිත්වාපි කායස්ස භෙදා නිරයමෙව උපපජ්ජති. යො පන සයං මනුස්සො තිරච්ඡානභූතං මාතරං වා පිතරං වා, සයං වා තිරච්ඡානභූතො මනුස්සභූතං, තිරච්ඡානභූතොයෙව වා තිරච්ඡානභූතං ජීවිතා වොරොපෙති, තස්ස කම්මං ආනන්තරියං න හොති, භාරියං පන හොති, ආනන්තරියං ආහච්චෙව තිට්ඨති. මනුස්සජාතිකානංව පන වසෙන අයං පඤ්හො කථිතො.

Herein, firstly regarding the act: indeed, for a human being who deprives of life their mother or father who is also a human being, even one whose sex has changed, that act is an immediately resultant kamma. Even if, thinking, 'I will ward off its result,' one were to fill the entire cosmos with golden stūpas the size of the Great Cetiya; or, having filled the entire cosmos, were to give a great offering to the Saṅgha of bhikkhus seated there; or were to wander about without letting go of the corner of the Blessed One’s outer robe—upon the breakup of the body, one is reborn only in hell. However, if a human being deprives of life a mother or father who is an animal, or if an animal deprives of life a human, or if an animal deprives of life an animal, for that one the kamma is not immediately resultant, but it is grave; it stands on the very verge of being an immediately resultant kamma. This question, however, is explained with reference to those of human birth.

තත්ථ එළකචතුක්කං, සඞ්ගාමචතුක්කං, චොරචතුක්කඤ්ච කථෙතබ්බං. එළකං මාරෙස්සාමීති අභිසන්ධිනාපි හි එළකට්ඨානෙ ඨිතං මනුස්සො මනුස්සභූතං මාතරං වා පිතරං වා මාරෙන්තො ආනන්තරියං ඵුසති. එළකාභිසන්ධිනා මාතාපිතිඅභිසන්ධිනා වා එළකං මාරෙන්තො ආනන්තරියං න ඵුසති, මාතාපිතිඅභිසන්ධිනා මාතාපිතරො මාරෙන්තො ඵුසතෙව. එස නයො ඉතරස්මිම්පි චතුක්කද්වයෙ. යථා ච මාතාපිතූසු, එවං අරහන්තෙපි එතානි චතුක්කානි වෙදිතබ්බානි. මනුස්සඅරහන්තමෙව ච මාරෙත්වා ආනන්තරියං ඵුසති, න යක්ඛභූතං. කම්මං පන භාරියං, ආනන්තරියසදිසමෙව. මනුස්සඅරහන්තස්ස ච පුථුජ්ජනකාලෙයෙව සත්ථප්පහාරෙ වා විසෙ වා දින්නෙපි යදි සො අරහත්තං පත්වා තෙනෙව මරති, අරහන්තඝාතකො හොතියෙව. යං පන පුථුජ්ජනකාලෙ දින්නං දානං අරහත්තං පත්වා පරිභුඤ්ජති, පුථුජ්ජනස්සෙව තං දින්නං හොති. සෙසඅරියපුග්ගලෙ මාරෙන්තස්ස ආනන්තරියං නත්ථි, කම්මං පන භාරියං, ආනන්තරියසදිසමෙව.

Herein, the tetrad concerning a goat, the tetrad concerning battle, and the tetrad concerning a thief should be explained. For a person with the intention, 'I will kill a goat,' who kills their mother or father, being a human, who is standing in the place of the goat, incurs an immediately resultant kamma. One who kills a goat with the intention of killing a goat, or with the intention of killing a parent, does not incur an immediately resultant kamma. But one who kills a parent with the intention of killing a parent certainly incurs it. This same method applies to the other two tetrads. And just as these tetrads are to be understood with regard to parents, so too are they to be understood with regard to Arahants. One incurs an immediately resultant kamma only by killing a human Arahant, not one who is a yakkha. The kamma, however, is grave, just like an immediately resultant kamma. And if a blow with a weapon or poison is given to a human while they are still an ordinary person, and if, having attained Arahantship, they die from that very cause, the perpetrator is indeed a killer of an Arahant. But as for a gift given while one is an ordinary person, which one enjoys after attaining Arahantship, it is considered as given to an ordinary person. For one who kills other noble individuals, there is no immediately resultant kamma, but the kamma is grave, just like an immediately resultant kamma.

ලොහිතුප්පාදෙ තථාගතස්ස අභෙජ්ජකායතාය පරූපක්කමෙන චම්මච්ඡෙදං කත්වා ලොහිතපග්ඝරණං නාම නත්ථි, සරීරස්ස පන අන්තොයෙව එකස්මිං ඨානෙ ලොහිතං සමොසරති. දෙවදත්තෙන පවිද්ධසිලතො භිජ්ජිත්වා ගතා සකලිකාපි තථාගතස්ස පාදන්තං පහරි, ඵරසුනා පහටො විය පාදො අන්තොලොහිතොයෙව අහොසි. තථා කරොන්තස්ස ආනන්තරියං හොති. ජීවකො පන තථාගතස්ස රුචියා [Pg.356] සත්ථකෙන චම්මං ඡින්දිත්වා තම්හා ඨානා දුට්ඨලොහිතං නීහරිත්වා ඵාසුකමකාසි. තථා කරොන්තස්ස පුඤ්ඤකම්මමෙව හොති.

Regarding the causing of blood to flow, because the Tathāgata’s body is inviolable, there is no such thing as the shedding of blood by cutting the skin through another’s attack; rather, blood merely collects in one place inside the body. A splinter that broke from a rock hurled by Devadatta struck the Tathāgata’s foot. The foot was as if struck by an axe, with only internal bleeding. For one who does so, it is an immediately resultant kamma. Jīvaka, however, at the Tathāgata’s wish, cut the skin with a scalpel, removed the corrupt blood from that place, and made him comfortable. For one who does so, it is only a meritorious kamma.

අථ යෙ පරිනිබ්බුතෙ තථාගතෙ චෙතියං භින්දන්ති, බොධිං ඡින්දන්ති, ධාතුම්හි උපක්කමන්ති, තෙසං කිං හොතීති? භාරියං කම්මං හොති, ආනන්තරියසදිසං. සධාතුකං පන ථූපං වා පටිමං වා බාධයමානං බොධිසාඛං ඡින්දිතුං වට්ටති. සචෙපි තත්ථ නිලීනා සකුණා චෙතියෙ වච්චං පාතෙන්ති, ඡින්දිතුං වට්ටතියෙව. පරිභොගචෙතියතො හි සරීරචෙතියං මහන්තතරං. චෙතියවත්ථුං භින්දිත්වා ගච්ඡන්තං බොධිමූලම්පි ඡින්දිත්වා හරිතුං වට්ටති. යා පන බොධිසාඛා බොධිඝරං බාධති, තං ගෙහරක්ඛණත්ථං ඡින්දිතුං න ලභති. බොධිඅත්ථඤ්හි ගෙහං, න ගෙහත්ථාය බොධි. ආසනඝරෙපි එසෙව නයො. යස්මිං පන ආසනඝරෙ ධාතු නිහිතා හොති, තස්ස රක්ඛණත්ථාය බොධිසාඛං ඡින්දිතුං වට්ටති. බොධිජග්ගනත්ථං ඔජාහරණසාඛං වා පූතිසාඛං වා ඡින්දිතුං වට්ටතියෙව, සරීරපටිජග්ගනෙ විය පුඤ්ඤම්පි හොති.

Then, what is the result for those who, after the Tathāgata's Parinibbāna, destroy a shrine, cut down a Bodhi tree, or make an attempt on the relics? It is a grave kamma, similar to an immediately consequential kamma. However, it is permissible to cut a Bodhi branch that is damaging a stūpa or an image containing relics. Even if birds perched there drop excrement on the shrine, it is still permissible to cut it. For a bodily relic shrine is far greater than a shrine of use. It is permissible to cut and remove even a Bodhi root that is breaking through the foundation of a shrine. But a Bodhi branch that damages a Bodhi-tree house may not be cut for the sake of protecting the building, for the building is for the sake of the Bodhi tree, not the Bodhi tree for the sake of the building. This same principle applies to a hall with seats. However, in a hall with seats where relics are enshrined, it is permissible to cut a Bodhi branch to protect it. For the sake of tending the Bodhi tree, it is permissible to cut a sap-drawing branch or a rotten branch; just as in tending to the living body, there is also merit.

සඞ්ඝභෙදෙපි සීමට්ඨකසඞ්ඝෙ අසන්නිපතිතෙ විසුං පරිසං ගහෙත්වා කතවොහාරානුස්සාවනසලාකග්ගාහස්ස කම්මං වා කරොන්තස්ස උද්දෙසං වා උද්දිසන්තස්ස භෙදො ච හොති ආනන්තරියකම්මඤ්ච. සමග්ගසඤ්ඤාය පන වට්ටතීති සඤ්ඤාය වා කරොන්තස්ස භෙදොව හොති, න ආනන්තරියකම්මං. තථා නවතො ඌනපරිසාය. සබ්බන්තිමෙන පරිච්ඡෙදෙන නවන්නං ජනානං යො සඞ්ඝං භින්දති, තස්ස ආනන්තරියකම්මං හොති. තස්ස අනුවත්තකානං අධම්මවාදීනං මහාසාවජ්ජකම්මං, ධම්මවාදිනො පන අනවජ්ජා. තත්ථ නවන්නමෙව සඞ්ඝභෙදෙ ඉදං සුත්තං – ‘‘එකතො, උපාලි, චත්තාරො හොන්ති, එකතො චත්තාරො, නවමො අනුස්සාවෙති, සලාකං ගාහෙති ‘අයං ධම්මො අයං විනයො ඉදං සත්ථු සාසනං, ඉමං ගණ්හථ, ඉමං රොචෙථා’ති. එවං ඛො, උපාලි, සඞ්ඝරාජි චෙව හොති සඞ්ඝභෙදො ච. නවන්නං වා, උපාලි, අතිරෙකනවන්නං වා සඞ්ඝරාජි චෙව හොති සඞ්ඝභෙදො චා’’ති (චූළව. 351). එතෙසු ච පන පඤ්චසු සඞ්ඝභෙදො වචීකම්මං, සෙසානි කායකම්මානීති එවං කම්මතො විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

Regarding schism in the Saṅgha: when the Saṅgha standing within the boundary has not assembled, for one who, having taken a separate assembly, makes an announcement about a matter already decided and has voting slips taken, or performs a formal act, or recites the Pātimokkha, there is both a schism and an immediately consequential kamma. However, for one who does so with the perception of unity or with the perception that 'it is permissible,' there is only a schism, not an immediately consequential kamma. Likewise for an assembly of fewer than nine. By the lowest limit, for one who splits a Saṅgha of nine persons, there is an immediately consequential kamma. For his followers, the proponents of non-Dhamma, there is a gravely blameful kamma, but the proponents of Dhamma are blameless. In this regard, concerning a schism among nine, this is the discourse: 'Upāli, there are four on one side and four on the other; the ninth makes an announcement and has the voting slips taken, saying, “This is the Dhamma, this is the Vinaya, this is the Teacher’s teaching. Accept this, approve of this.” In this way, Upāli, there is both a faction in the Saṅgha and a schism in the Saṅgha. Or, Upāli, among nine or more than nine, there is both a faction in the Saṅgha and a schism in the Saṅgha.' (Cūḷavagga 351). Among these five, schism in the Saṅgha is a verbal kamma; the rest are bodily kammas. Thus should the distinction be understood by way of the kamma.

ද්වාරතොති [Pg.357] සබ්බානෙව චෙතානි කායද්වාරතොපි වචීද්වාරතොපි සමුට්ඨහන්ති. පුරිමානි පනෙත්ථ චත්තාරි ආණත්තිකවිජ්ජාමයප්පයොගවසෙන වචීද්වාරතො සමුට්ඨහිත්වාපි කායද්වාරමෙව පූරෙන්ති, සඞ්ඝභෙදො හත්ථමුද්ධාය භෙදං කරොන්තස්ස කායද්වාරතො සමුට්ඨහිත්වාපි වචීද්වාරමෙව පූරෙතීති එවමෙත්ථ ද්වාරතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

By way of the doors: all of these arise from both the bodily door and the verbal door. Herein, the first four, by means of application through command or magical power, although arising from the verbal door, fulfill only the bodily door. Schism in the Saṅgha, in the case of one who causes a split by a hand gesture, although arising from the bodily door, fulfills only the verbal door. Thus should the distinction be understood by way of the doors.

කප්පට්ඨිතියතොති සඞ්ඝභෙදොයෙව චෙත්ථ කප්පට්ඨිතියො. සණ්ඨහන්තෙ හි කප්පෙ වා කප්පවෙමජ්ඣෙ වා සඞ්ඝභෙදං කත්වා කප්පවිනාසෙයෙව මුච්චති. සචෙපි හි ‘ස්වෙ කප්පො විනස්සිස්සතී’’ති අජ්ජ සඞ්ඝභෙදං කරොති, ස්වෙව මුච්චති, එකදිවසමෙව නිරයෙ පච්චති. එවං කරණං පන නත්ථි. සෙසානි චත්තාරි කම්මානි ආනන්තරියානෙව හොන්ති, න කප්පට්ඨිතියානීති එවමෙත්ථ කප්පට්ඨිතියතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

By way of duration in a world-cycle: herein, only schism in the Saṅgha lasts for a world-cycle. For one who causes a schism in the Saṅgha while a world-cycle is in progress or in the middle of a world-cycle is released only at the destruction of that world-cycle. Indeed, even if one were to cause a schism in the Saṅgha today, knowing 'tomorrow the world-cycle will be destroyed,' one would be released the very next day, having been tormented in hell for only a single day. Such an occurrence, however, does not exist. The remaining four kammas are only immediately consequential; they do not last for a world-cycle. Thus should the distinction be understood by way of duration in a world-cycle.

පාකතොති යෙන ච පඤ්චපෙතානි කම්මානි කතානි හොන්ති, තස්ස සඞ්ඝභෙදොයෙව පටිසන්ධිවසෙන විපච්චති, සෙසානි ‘‘අහොසිකම්මං නාහොසි කම්මවිපාකො’’ති එවමාදීසු සඞ්ඛං ගච්ඡන්ති. සඞ්ඝභෙදාභාවෙ ලොහිතුප්පාදො, තදභාවෙ අරහන්තඝාතො, තදභාවෙ සචෙ පිතා සීලවා හොති, මාතා දුස්සීලා, නො වා තථා සීලවතී, පිතුඝාතො පටිසන්ධිවසෙන විපච්චති. සචෙ මාතා සීලවතී, මාතුඝාතො. ද්වීසුපි සීලෙන වා දුස්සීලෙන වා සමානෙසු මාතුඝාතොව පටිසන්ධිවසෙන විපච්චති. මාතා හි දුක්කරකාරිනී බහූපකාරා ච පුත්තානන්ති. එවමෙත්ථ පාකතොපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

By way of ripening: for one by whom all five of these kammas have been done, only schism in the Saṅgha ripens by way of rebirth-linking; the rest come to be reckoned among such things as 'kamma that has been, but whose result has not been.' In the absence of schism in the Saṅgha, the shedding of the Buddha's blood ripens. In the absence of that, the killing of an Arahant ripens. In the absence of that, if the father is virtuous and the mother is unvirtuous or not equally virtuous, the killing of the father ripens by way of rebirth-linking. If the mother is virtuous, the killing of the mother ripens. If both are equal in virtue or lack thereof, it is the killing of the mother that ripens by way of rebirth-linking. For a mother is one who does what is difficult to do and is of great service to her children. Thus should the distinction be understood by way of ripening.

සාධාරණාදීහීති පුරිමානි චත්තාරි සබ්බෙසම්පි ගහට්ඨපබ්බජිතානං සාධාරණානි. සඞ්ඝභෙදො පන ‘‘න ඛො, උපාලි භික්ඛුනී, සඞ්ඝං භින්දති, න සික්ඛමානා, න සාමණෙරො, න සාමණෙරී, න උපාසකො, න උපාසිකා සඞ්ඝං භින්දති. භික්ඛු ඛො, උපාලි, පකතත්තො සමානසංවාසකො සමානසීමායං ඨිතො සඞ්ඝං භින්දතී’’ති (චූළව. 351) වචනතො වුත්තප්පකාරස්ස භික්ඛුනොව හොති, න අඤ්ඤස්ස, තස්මා අසාධාරණො. ආදිසද්දෙන සබ්බෙපෙතෙ දුක්ඛවෙදනාය සහගතා දොසමොහසම්පයුත්තා චාති එවමෙත්ථ සාධාරණාදීහිපි විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො.

By way of commonality and so on: the first four are common to all, both householders and the ordained. Schism in the Saṅgha, however, pertains only to a bhikkhu of the type described, not to any other, according to the saying: 'A bhikkhunī, Upāli, does not split the Saṅgha; nor a female probationer, nor a male novice, nor a female novice, nor a male lay follower, nor a female lay follower. It is a bhikkhu, Upāli, of normal status, living in communion, and standing within a common boundary, who splits the Saṅgha.' (Cūḷavagga 351). Therefore, it is not common to all. By the word 'so on,' it is meant that all of these are accompanied by painful feeling and are associated with aversion and delusion. Thus should the distinction be understood by way of commonality and so on.

276. අඤ්ඤං [Pg.358] සත්ථාරන්ති ‘‘අයං මෙ සත්ථා සත්ථු කිච්චං කාතුං අසමත්ථො’’ති භවන්තරෙපි අඤ්ඤං තිත්ථකරං ‘අයං මෙ සත්ථා’’ති එවං ගණ්හෙය්‍ය, නෙතං ඨානං විජ්ජතීති අත්ථො.

276. Regarding 'another teacher': it means thinking, 'This teacher of mine is incapable of performing the teacher's function,' and even in another existence, one might take another sectarian leader, thinking, 'This is my teacher.' The meaning is that such a possibility does not exist.

277. එකිස්සා ලොකධාතුයාති දසසහස්සිලොකධාතුයා. තීණි හි ඛෙත්තානි ජාතිඛෙත්තං, ආණාඛෙත්තං විසයඛෙත්තන්ති. තත්ථ ජාතිඛෙත්තං නාම දසසහස්සී ලොකධාතු. සා හි තථාගතස්ස මාතුකුච්ඡිස්මිං ඔක්කමනකාලෙ නික්ඛමනකාලෙ සම්බොධිකාලෙ ධම්මචක්කප්පවත්තනෙ ආයුසඞ්ඛාරවොස්සජ්ජනෙ පරිනිබ්බානෙ ච කම්පති. කොටිසතසහස්සචක්කවාළං පන ආණාඛෙත්තං නාම. ආටානාටියපරිත්තමොරපරිත්තධජග්ගපරිත්තරතනපරිත්තාදීනඤ්හි එත්ථ ආණා පවත්තති. විසයඛෙත්තස්ස පන පරිමාණං නත්ථි. බුද්ධානඤ්හි ‘‘යාවතකං ඤාණං තාවතකං ඤෙය්‍යං, යාවතකං ඤෙය්‍යං තාවතකං ඤාණං, ඤාණපරියන්තිකං ඤෙය්‍යං, ඤෙය්‍යපරියන්තිකං ඤාණ’’න්ති (මහානි. 69; චූළනි. මොඝරාජමාණවපුච්ඡානිද්දෙසො 85; පටි. ම. 3.5) වචනතො අවිසයො නාම නත්ථි.

277. "In one world-system" means in a ten-thousandfold world-system. There are three fields: the birth-field, the authority-field, and the range-field. The birth-field is the ten-thousandfold world-system, for it trembles when a Tathāgata descends into his mother’s womb, at his coming forth, at his enlightenment, at the turning of the Dhamma wheel, at his relinquishing the life-formation, and at his final passing away. The authority-field, however, encompasses a hundred thousand koṭis of world-systems, for it is where the Āṭānāṭiya, Mora, Dhajagga, and Ratana protective recitations, among others, hold authority. The range-field, however, has no limit, for concerning the Buddhas it is said: "As far as knowledge extends, so far extends the knowable; as far as the knowable extends, so far extends knowledge; the knowable is bounded by knowledge, and knowledge is bounded by the knowable," thus there is nothing that is not their range.

ඉමෙසු පන තීසු ඛෙත්තෙසු ඨපෙත්වා ඉමං චක්කවාළං අඤ්ඤස්මිං චක්කවාළෙ බුද්ධා උප්පජ්ජන්තීති සුත්තං නත්ථි, න උප්පජ්ජන්තීති පන අත්ථි. තීණි හි පිටකානි – විනයපිටකං, සුත්තන්තපිටකං, අභිධම්මපිටකං. තිස්සො සඞ්ගීතියො – මහාකස්සපත්ථෙරස්ස සඞ්ගීති, යසත්ථෙරස්ස සඞ්ගීති, මොග්ගලිපුත්තත්ථෙරස්ස සඞ්ගීති. ඉමා තිස්සො සඞ්ගීතියො ආරුළ්හෙ තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ ඉමං චක්කවාළං මුඤ්චිත්වා අඤ්ඤත්ථ බුද්ධා උප්පජ්ජන්තීති සුත්තං නත්ථි, න උප්පජ්ජන්තීති පන අත්ථි.

Among these three fields, setting aside this world-system, there is no sutta stating that Buddhas arise in another world-system; however, there is one stating that they do not arise. There are three piṭakas: the Vinaya Piṭaka, the Suttanta Piṭaka, and the Abhidhamma Piṭaka. There are three councils: the council of the Elder Mahākassapa, the council of the Elder Yasa, and the council of the Elder Moggaliputtatissa. In the word of the Buddha, the Tepiṭaka, which was established upon these three councils, there is no sutta stating that Buddhas arise elsewhere, leaving aside this world-system; but there is one stating that they do not arise.

අපුබ්බං අචරිමන්ති අපුරෙ අපච්ඡා, එකතො න උප්පජ්ජන්ති. පුරෙ වා පච්ඡා වා උප්පජ්ජන්තීති වුත්තං හොති. තත්ථ බොධිපල්ලඞ්කෙ ‘‘බොධිං අප්පත්වා න උට්ඨහිස්සාමී’’ති නිසින්නකාලතො පට්ඨාය යාව මාතුකුච්ඡිස්මිං පටිසන්ධිග්ගහණං, තාව පුබ්බෙති න වෙදිතබ්බං. බොධිසත්තස්ස හි පටිසන්ධික්ඛණෙ දසසහස්සචක්කවාළකම්පනෙනෙව ඛෙත්තපරිග්ගහො කතො, එත්ථන්තරෙ අඤ්ඤස්ස බුද්ධස්ස උප්පත්ති නිවාරිතාව හොති. පරිනිබ්බානතො පට්ඨාය යාව සාසපමත්තාපි ධාතු තිට්ඨති, තාව පච්ඡාති න වෙදිතබ්බං. ධාතූසු හි ඨිතාසු බුද්ධා ඨිතාව හොන්ති. තස්මා එත්ථන්තරෙ අඤ්ඤස්ස බුද්ධස්ස උප්පත්ති නිවාරිතාව හොති. ධාතුපරිනිබ්බානෙ පන ජාතෙ අඤ්ඤස්ස බුද්ධස්ස උප්පත්ති න නිවාරිතා.

"Not one before and one after" means not before, not after; they do not arise together. It is said that they arise either before or after. In this context, from the time of sitting on the Bodhi seat, resolving, 'I will not rise until I attain enlightenment,' back to the moment of taking conception in the mother's womb, this period is not to be understood as 'before.' For at the moment of the Bodhisatta's conception, the demarcation of the field was made by the shaking of the ten-thousandfold world-system, and during this interval, the arising of another Buddha is prevented. From the final Nibbāna until a relic even the size of a mustard seed remains, this period is not to be understood as 'after.' For as long as the relics remain, the Buddhas are considered to remain. Therefore, during this interval, the arising of another Buddha is prevented. But when the final passing away of the relics has occurred, the arising of another Buddha is not prevented.

කස්මා [Pg.359] පන අපුබ්බං අචරිමං න උප්පජ්ජන්තීති? අනච්ඡරියත්තා. බුද්ධා හි අච්ඡරියමනුස්සා. යථාහ – ‘‘එකපුග්ගලො, භික්ඛවෙ, ලොකෙ උප්පජ්ජමානො උප්පජ්ජති අච්ඡරියමනුස්සො. කතමො එකපුග්ගලො? තථාගතො අරහං සම්මාසම්බුද්ධො’’ති (අ. නි. 1.172). යදි ච ද්වෙ වා චත්තාරො වා අට්ඨ වා සොළස වා එකතො උප්පජ්ජෙය්‍යුං, අනච්ඡරියා භවෙය්‍යුං. එකස්මිඤ්හි විහාරෙ ද්වින්නං චෙතියානම්පි ලාභසක්කාරො උළාරා න හොන්ති, භික්ඛූපි බහුතාය අනච්ඡරියා ජාතා, එවං බුද්ධාපි භවෙය්‍යුං. තස්මා න උප්පජ්ජන්ති.

But why do they not arise not one before and one after? Because it would not be marvelous. For Buddhas are marvelous human beings. As it is said: 'Monks, one person arising in the world arises as a marvelous human being. Who is that one person? The Tathāgata, the Arahant, the Perfectly Enlightened One.' If two, or four, or eight, or sixteen were to arise at once, they would not be marvelous. For in a single monastery, the gains and honor for even two cetiyas are not great, and monks too, due to their great number, become un-marvelous; so too would Buddhas be. Therefore, they do not arise in this way.

දෙසනාය ච විසෙසාභාවතො. යඤ්හි සතිපට්ඨානාදිකං ධම්මං එකො දෙසෙති, අඤ්ඤෙන උප්පජ්ජිත්වාපි සොව ධම්මො දෙසෙතබ්බො සියා. තතො අනච්ඡරියො සියා. එකස්මිං පන ධම්මං දෙසෙන්තෙ දෙසනාපි අච්ඡරියාව හොති.

And because there is no distinction in the teaching. For whatever Dhamma—such as the foundations of mindfulness—one teaches, another who arises would have to teach that very same Dhamma. Thereby, it would not be marvelous. But when one teaches the Dhamma, the teaching itself is also marvelous.

විවාදභාවතො ච. බහූසු ච බුද්ධෙසු උප්පන්නෙසු බහූනං ආචරියානං අන්තෙවාසිකා විය ‘‘අම්හාකං බුද්ධො පාසාදිකො, අම්හාකං බුද්ධො මධුරස්සරො ලාභී පුඤ්ඤවා’’ති විවදෙය්‍යුං, තස්මාපි එවං න උප්පජ්ජන්ති.

And because of the arising of disputes. If many Buddhas were to arise, their followers, like the disciples of many teachers, would dispute, saying, "Our Buddha is inspiring, our Buddha has a sweet voice, is successful in receiving offerings, and is meritorious." For that reason also, they do not arise in this way.

අපිචෙතං කාරණං මිලින්දරඤ්ඤා පුට්ඨෙන නාගසෙනත්ථෙරෙන විත්ථාරිතමෙව. වුත්තඤ්හි තත්ථ (මි. ප. 5.1.1) –

Furthermore, this reason was explained in detail by the Elder Nāgasena when questioned by King Milinda. For it is said there:

‘‘භන්තෙ, නාගසෙන, භාසිතම්පි හෙතං භගවතා – ‘අට්ඨානමෙතං, භික්ඛවෙ, අනවකාසො, යං එකිස්සා ලොකධාතුයා ද්වෙ අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා අපුබ්බං අචරිමං උප්පජ්ජෙය්‍යුං, නෙතං ඨානං විජ්ජතී’ති. දෙසෙන්තා ච, භන්තෙ නාගසෙන, සබ්බෙපි තථාගතා සත්තතිංස බොධිපක්ඛියධම්මෙ දෙසෙන්ති, කථයමානා ච චත්තාරි අරියසච්චානි කථෙන්ති, සික්ඛාපෙන්තා ච තීසු සික්ඛාසු සික්ඛාපෙන්ති, අනුසාසමානා ච අප්පමාදපටිපත්තියං අනුසාසන්ති. යදි, භන්තෙ නාගසෙන, සබ්බෙසම්පි තථාගතානං එකො උද්දෙසො එකා කථා එකා සික්ඛා එකා අනුසිට්ඨි, කෙන කාරණෙන ද්වෙ තථාගතා එකක්ඛණෙ න උප්පජ්ජන්ති. එකෙනපි තාව බුද්ධුප්පාදෙන අයං ලොකො ඔභාසජාතො, යදි දුතියොපි බුද්ධො භවෙය්‍ය, ද්වින්නං පභාය අයං ලොකො භිය්‍යොසොමත්තාය ඔභාසජාතො භවෙය්‍ය. ඔවදමානා ච ද්වෙ තථාගතා සුඛං ඔවදෙය්‍යුං, අනුසාසමානා ච [Pg.360] සුඛං අනුසාසෙය්‍යුං. තත්ථ මෙ කාරණං දෙසෙහි, යථාහං නිස්සංසයො භවෙය්‍යන්ති’’.

"Venerable Nāgasena, the Blessed One has also declared: 'Monks, this is impossible, there is no opportunity that in one world-system two Arahants, Perfectly Enlightened Ones, should arise not one before and one after—this situation does not exist.' And, Venerable Nāgasena, all the Tathāgatas teach the thirty-seven factors of enlightenment; when speaking, they declare the four noble truths; when training, they train in the three trainings; when instructing, they instruct in the practice of heedfulness. If, Venerable Nāgasena, all the Tathāgatas have one exposition, one discourse, one training, one instruction, for what reason do two Tathāgatas not arise at one moment? Even by the arising of one Buddha this world becomes illuminated; if a second Buddha were to come into being, by the light of two this world would become exceedingly illuminated. Two Tathāgatas advising would advise with ease, and two instructing would instruct with ease. Explain to me the reason in this matter, so that I might be without doubt."

‘‘අයං, මහාරාජ, දසසහස්සී ලොකධාතු එකබුද්ධධාරණී, එකස්සෙව තථාගතස්ස ගුණං ධාරෙති. යදි දුතියො බුද්ධො උප්පජ්ජෙය්‍ය, නායං දසසහස්සී ලොකධාතු ධාරෙය්‍ය, චලෙය්‍ය කම්පෙය්‍ය නමෙය්‍ය ඔනමෙය්‍ය විනමෙය්‍ය විකිරෙය්‍ය විධමෙය්‍ය විද්ධංසෙය්‍ය, න ඨානමුපගච්ඡෙය්‍ය.

"Great king, this ten-thousandfold world-system can bear only one Buddha; it sustains the virtues of only a single Tathāgata. If a second Buddha were to arise, this ten-thousandfold world-system would not be able to bear it; it would shake, tremble, bend, incline downwards, become distorted, be scattered, be dispersed, and be destroyed; it would not remain stable."

‘‘යථා, මහාරාජ, නාවා එකපුරිසසන්ධාරණී භවෙය්‍ය. එකස්මිං පුරිසෙ අභිරූළ්හෙ සා නාවා සමුපාදිකා භවෙය්‍ය. අථ දුතියො පුරිසො ආගච්ඡෙය්‍ය තාදිසො ආයුනා වණ්ණෙන වයෙන පමාණෙන කිසථූලෙන සබ්බඞ්ගපච්චඞ්ගෙන, සො තං නාවං අභිරුහෙය්‍ය. අපි නු සා, මහාරාජ, නාවා ද්වින්නම්පි ධාරෙය්‍යාති? න හි, භන්තෙ, චලෙය්‍ය කම්පෙය්‍ය නමෙය්‍ය ඔනමෙය්‍ය විනමෙය්‍ය විකිරෙය්‍ය විධමෙය්‍ය විද්ධංසෙය්‍ය, න ඨානමුපගච්ඡෙය්‍ය, ඔසීදෙය්‍ය උදකෙති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, අයං දසසහස්සී ලොකධාතු එකබුද්ධධාරණී, එකස්සෙව තථාගතස්ස ගුණං ධාරෙති, යදි දුතියො බුද්ධො උප්පජ්ජෙය්‍ය, නායං දසසහස්සී ලොකධාතු ධාරෙය්‍ය, චලෙය්‍ය…පෙ… න ඨානමුපගච්ඡෙය්‍ය.

"Just as, great king, a boat might be able to carry only one person. When one man has boarded it, that boat is evenly balanced. Then, if a second man of the same age, appearance, stage of life, size, whether thin or stout, and with all major and minor limbs, were to come and board that boat, would that boat, great king, be able to carry both of them?" "No, venerable sir. It would stir, shake, bend, incline, lean over, scatter, collapse, and be utterly destroyed; it would not remain stable—it would sink in the water." "In the same way, great king, this ten-thousandfold world-system is capable of bearing only one Buddha, sustaining the qualities of a single Tathāgata. If a second Buddha were to arise, this ten-thousandfold world-system would not be able to bear it—it would stir… and so on… it would not remain stable."

‘‘යථා වා පන, මහාරාජ, පුරිසො යාවදත්ථං භොජනං භුඤ්ජෙය්‍ය ඡාදෙන්තං යාව කණ්ඨමභිපූරයිත්වා. සො ධාතො පීණිතො පරිපුණ්ණො නිරන්තරො තන්දිකතො අනොනමිතදණ්ඩජාතො පුනදෙව තත්තකං භොජනං භුඤ්ජෙය්‍ය. අපි නු ඛො සො, මහාරාජ, පුරිසො සුඛිතො භවෙය්‍යාති? න හි, භන්තෙ, සකිංභුත්තොව මරෙය්‍යාති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, අයං දසසහස්සී ලොකධාතු එකබුද්ධධාරණී…පෙ… න ඨානමුපගච්ඡෙය්‍යාති.

"Or again, great king, suppose a man were to eat as much food as he wished, to his satisfaction, filling himself right up to his throat. Satiated, replete, completely full, with no space remaining, lethargic, and become stiff like an unbending stick, if he were then to eat that same amount of food again, would that man, great king, be comfortable?" "No, venerable sir. He would die from that single meal." "In the same way, great king, this ten-thousandfold world-system is capable of bearing only one Buddha… and so on… it would not remain stable."

‘‘කිං නු ඛො, භන්තෙ නාගසෙන, අතිධම්මභාරෙන පථවි චලතීති? ඉධ, මහාරාජ, ද්වෙ සකටා රතනපරිපූරිතා භවෙය්‍යුං යාව මුඛසමා. එකස්මා සකටතො රතනං ගහෙත්වා එකස්මිං සකටෙ ආකිරෙය්‍යුං, අපි නු තං, මහාරාජ, සකටං ද්වින්නම්පි සකටානං රතනං ධාරෙය්‍යාති? න හි, භන්තෙ, නාභිපි තස්ස ඵලෙය්‍ය, අරාපි තස්ස භිජ්ජෙය්‍යුං, නෙමීපි තස්ස ඔපතෙය්‍යුං, අක්ඛොපි තස්ස භිජ්ජෙය්‍යාති. කිං නු ඛො, මහාරාජ, අතිරතනභාරෙන සකටං භිජ්ජතීති? ආම, භන්තෙති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, අතිධම්මභාරෙන පථවී චලතීති.

"Venerable Nāgasena, does the earth shake because of an excessive burden of the Dhamma?" "Suppose, great king, there were two carts filled with jewels up to the brim. If the jewels from one cart were taken and poured into the other cart, would that one cart, great king, be able to bear the jewels of both carts?" "No, venerable sir. Its hub would split, its spokes would break, its rim would fall off, and its axle would snap." "Is it then, great king, because of the excessive burden of jewels that the cart breaks?" "Yes, venerable sir." "In the same way, great king, it is because of the excessive burden of the Dhamma that the earth shakes."

‘‘අපි [Pg.361] ච, මහාරාජ, ඉමං කාරණං බුද්ධබලපරිදීපනාය ඔසාරිතං. අඤ්ඤම්පි තත්ථ අභිරූපං කාරණං සුණොහි, යෙන කාරණෙන ද්වෙ සම්මාසම්බුද්ධා එකක්ඛණෙ න උප්පජ්ජන්ති. යදි, මහාරාජ, ද්වෙ සම්මාසම්බුද්ධා එකක්ඛණෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං, පරිසාය විවාදො උප්පජ්ජෙය්‍ය, ‘තුම්හාකං බුද්ධො, අම්හාකං බුද්ධො’ති උභතොපක්ඛජාතා භවෙය්‍යුං. යථා, මහාරාජ, ද්වින්නං බලවාමච්චානං පරිසාය විවාදො උප්පජ්ජති, ‘තුම්හාකං අමච්චො අම්හාකං අමච්චො’ති උභතොපක්ඛජාතා හොන්ති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යදි ද්වෙ සම්මාසම්බුද්ධා එකක්ඛණෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං, පරිසාය විවාදො උප්පජ්ජෙය්‍ය, ‘තුම්හාකං බුද්ධො, අම්හාකං බුද්ධො’ති උභතොපක්ඛජාතා භවෙය්‍යුං. ඉදං පඨමං කාරණං සුණොහි, යෙන කාරණෙන ද්වෙ සම්මාසම්බුද්ධා එකක්ඛණෙ න උප්පජ්ජන්ති.

"Moreover, great king, this reason has been adduced to demonstrate the power of a Buddha. Now listen to another suitable reason why two Perfectly Self-Enlightened Ones do not arise at the same moment. If, great king, two Perfectly Self-Enlightened Ones were to arise at the same moment, a dispute would arise in the assembly: ‘He is your Buddha; He is our Buddha,’ and they would form two separate factions. Just as, great king, when there are two powerful ministers, a dispute arises in their following: ‘He is your minister; he is our minister,’ and they form two separate factions. In the same way, great king, if two Perfectly Self-Enlightened Ones were to arise at the same moment, a dispute would arise in the assembly: ‘He is your Buddha; He is our Buddha,’ and they would form two separate factions. This is the first reason why two Perfectly Self-Enlightened Ones do not arise at the same moment."

‘‘අපරම්පි, මහාරාජ, උත්තරිං කාරණං සුණොහි, යෙන කාරණෙන ද්වෙ සම්මාසම්බුද්ධා එකක්ඛණෙ න උප්පජ්ජන්ති. යදි, මහාරාජ, ද්වෙ සම්මාසම්බුද්ධා එකක්ඛණෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං, අග්ගො බුද්ධොති යං වචනං, තං මිච්ඡා භවෙය්‍ය. ජෙට්ඨො බුද්ධොති…පෙ… සෙට්ඨො බුද්ධොති. විසිට්ඨො බුද්ධොති, උත්තමො බුද්ධොති, පවරො බුද්ධොති, අසමො බුද්ධොති, අසමසමො බුද්ධොති, අප්පටිසමො බුද්ධොති, අප්පටිභාගො බුද්ධොති, අප්පටිපුග්ගලො බුද්ධොති යං වචනං, තං මිච්ඡා භවෙය්‍ය. ඉමම්පි ඛො ත්වං, මහාරාජ, කාරණං අත්ථතො සම්පටිච්ඡ, යෙන කාරණෙන ද්වෙ සම්මාසම්බුද්ධා එකක්ඛණෙ න උප්පජ්ජන්ති.

"Furthermore, great king, listen to a further reason why two Perfectly Self-Enlightened Ones do not arise at the same moment. If, great king, two Perfectly Self-Enlightened Ones were to arise at the same moment, the statement, ‘The Buddha is foremost,’ would be false. The statements, ‘The Buddha is eldest,’… ‘The Buddha is best,’ ‘The Buddha is distinguished,’ ‘The Buddha is supreme,’ ‘The Buddha is most excellent,’ ‘The Buddha is unequalled,’ ‘The Buddha is equal to the unequalled,’ ‘The Buddha is without counterpart,’ ‘The Buddha is without rival,’ ‘The Buddha is an individual without a counterpart’—these statements would be false. This reason, great king, you should also accept as being true, as to why two Perfectly Self-Enlightened Ones do not arise at the same moment."

‘‘අපිච, මහාරාජ, බුද්ධානං භගවන්තානං සභාවපකතිකා එසා, යං එකොයෙව බුද්ධො ලොකෙ උප්පජ්ජති. කස්මා? කාරණමහන්තත්තා සබ්බඤ්ඤුබුද්ධගුණානං. අඤ්ඤම්පි, මහාරාජ, යං මහන්තං හොති, තං එකංයෙව හොති. පථවී, මහාරාජ, මහන්තී, සා එකායෙව. සාගරො මහන්තො, සො එකොයෙව. සිනෙරු ගිරිරාජ මහන්තො, සො එකොයෙව. ආකාසො මහන්තො, සො එකොයෙව. සක්කො මහන්තො, සො එකොයෙව. බ්‍රහ්මා මහන්තො, සො එකොයෙව. තථාගතො අරහං සම්මාසම්බුද්ධො මහන්තො, සො එකොයෙව. යත්ථ තෙ උප්පජ්ජන්ති, තත්ථ අඤ්ඤෙසං ඔකාසො න හොති. තස්මා තථාගතො අරහං සම්මාසම්බුද්ධො එකොයෙව ලොකෙ උප්පජ්ජතීති. සුකථිතො, භන්තෙ නාගසෙන, පඤ්හො ඔපම්මෙහි කාරණෙහී’’ති.

"Moreover, great king, it is the intrinsic nature of the Buddhas, the Blessed Ones, that only one Buddha arises in the world. Why? Because of the immensity of the causal basis for the qualities of an Omniscient Buddha. Furthermore, great king, whatever is great is singular. The earth, great king, is great, and it is singular. The ocean is great, and it is singular. Sineru, the king of mountains, is great, and it is singular. Space is great, and it is singular. Sakka is great, and he is singular. Brahmā is great, and he is singular. The Tathāgata, the Arahant, the Perfectly Self-Enlightened One is great, and he is singular. Where such a one arises, there is no opportunity for another. Therefore, only one Tathāgata, Arahant, Perfectly Self-Enlightened One arises in the world." "Venerable Nāgasena, the question has been well explained with similes and reasons."

එකිස්සා [Pg.362] ලොකධාතුයාති එකස්මිං චක්කවාළෙ. හෙට්ඨා ඉමිනාව පදෙන දස චක්කවාළසහස්සානි ගහිතානි, තානිපි එකචක්කවාළෙනෙව පරිච්ඡින්දිතුං වට්ටන්ති. බුද්ධා හි උප්පජ්ජමානා ඉමස්මිංයෙව චක්කවාළෙ උප්පජ්ජන්ති, උප්පජ්ජනට්ඨානෙ පන වාරිතෙ ඉතො අඤ්ඤෙසු චක්කවාළෙසු න උප්පජ්ජන්තීති වාරිතමෙව හොති.

"In a single world-system: that is, in one cosmos. Further, by this very word, ten thousand world-systems are included, and they too should be understood as encompassed by a single world-system. For Buddhas, when they arise, arise only in this world-system. As for their places of arising, since it is restricted, they do not arise in other world-systems—this is the restriction."

පඨමවග්ගවණ්ණනා.

Commentary on the First Chapter.

15. අට්ඨානපාළි

15. The Section on Impossibilities

(15) 2. අට්ඨානපාළි-දුතියවග්ගවණ්ණනා

(15) 2. Commentary on the Second Chapter of the Section on Impossibilities.

278. අපුබ්බං අචරිමන්ති එත්ථ චක්කරතනපාතුභාවතො පුබ්බෙ පුබ්බං, තස්සෙව අන්තරධානතො පච්ඡා චරිමං. තත්ථ ද්විධා චක්කරතනස්ස අන්තරධානං හොති චක්කවත්තිනො කාලකිරියාය වා පබ්බජ්ජාය වා. අන්තරධායමානඤ්ච පන තං කාලකිරියතො වා පබ්බජ්ජතො වා සත්තමෙ දිවසෙ අන්තරධායති, තතො පරං චක්කවත්තිනො පාතුභාවො අවාරිතො.

278. Herein, regarding the phrase “neither before nor after”: ‘before’ refers to the time prior to the appearance of the wheel-gem, and ‘after’ refers to the time subsequent to its disappearance. In this regard, the disappearance of the wheel-gem occurs in two ways: either through the death of the wheel-turning monarch or through his going forth. Furthermore, when it is in the process of disappearing, it vanishes on the seventh day from either his death or his going forth. After that, the appearance of a wheel-turning monarch is not hindered.

කස්මා පන එකචක්කවාළෙ ද්වෙ චක්කවත්තිනො න උප්පජ්ජන්තීති? විවාදුපච්ඡෙදතො, අච්ඡරියභාවතො, චක්කරතනස්ස මහානුභාවතො ච. ද්වීසු හි උප්පජ්ජන්තෙසු ‘‘අම්හාකං රාජා මහන්තො, අම්හාකං රාජා මහන්තො’’ති විවාදො උප්පජ්ජෙය්‍ය, ‘‘එකස්මිං දීපෙ චක්කවත්තී, එකස්මිං දීපෙ චක්කවත්තී’’ති ච අනච්ඡරියො භවෙය්‍ය. යො චායං චක්කරතනස්ස ද්විසහස්සදීපපරිවාරෙසු චතූසු මහාදීපෙසු ඉස්සරියානුප්පදානසමත්ථො මහානුභාවො, සොපි පරිහායෙථ. ඉති විවාදුපච්ඡෙදතො අච්ඡරියභාවතො චක්කරතනස්ස මහානුභාවතො ච න එකචක්කවාළෙ ද්වෙ උප්පජ්ජන්ති.

But why do two wheel-turning monarchs not arise in a single world-system? Due to the prevention of disputes, the wondrous nature of the event, and the great power of the wheel-gem. For if two were to arise, disputes would arise, such as, ‘Our king is great, our king is great,’ and it would no longer be wondrous to say, ‘There is a wheel-turning monarch on one continent, and a wheel-turning monarch on another continent.’ Moreover, the great power of the wheel-gem, capable of bestowing sovereignty over the four great continents with their two thousand surrounding islands, would also diminish. Thus, due to the prevention of disputes, the wondrous nature of the event, and the great power of the wheel-gem, two do not arise in a single world-system.

279. යං ඉත්ථී අරහං අස්ස සම්මාසම්බුද්ධොති එත්ථ තිට්ඨතු තාව සබ්බඤ්ඤුගුණෙ නිබ්බත්තෙත්වා ලොකනිත්ථරණසමත්ථො බුද්ධභාවො, පණිධානමත්තම්පි ඉත්ථියා න සම්පජ්ජති.

279. Herein, regarding the statement “That a woman might be an Arahant, a Perfectly Self-Enlightened One”: let alone the state of Buddhahood, which is capable of liberating the world after having produced all the qualities of an omniscient one, for a woman, even the mere aspiration for it is not accomplished.

‘‘මනුස්සත්තං ලිඞ්ගසම්පත්ති, හෙතු සත්ථාරදස්සනං;

පබ්බජ්ජා ගුණසම්පත්ති, අධිකාරො ච ඡන්දතා;

අට්ඨ ධම්මසමොධානා, අභිනීහාරො සමිජ්ඣතී’’ති. (බු. වං. 2.59) –

“Human existence, perfection of gender, the right cause, seeing the Teacher; the going forth, the perfection of qualities, a foundation of merit, and strong will; from the convergence of these eight conditions, the great aspiration succeeds.”

ඉමානි [Pg.363] හි පණිධානසම්පත්තිකාරණානි. ඉති පණිධානම්පි සම්පාදෙතුං අසමත්ථාය ඉත්ථියා කුතො බුද්ධභාවොති. ‘‘අට්ඨානමෙතං, භික්ඛවෙ, අනවකාසො, යං ඉත්ථී අරහං අස්ස සම්මාසම්බුද්ධො’’ති වුත්තං. සබ්බාකාරපරිපූරොව පුඤ්ඤුස්සයො සබ්බාකාරපරිපූරමෙව අත්තභාවං නිබ්බත්තෙතීති පුරිසොව අරහං හොති සම්මාසම්බුද්ධො, න ඉත්ථී.

Indeed, these are the causes for the accomplishment of the aspiration. Thus, for a woman who is incapable of accomplishing even the aspiration, whence could there be the state of Buddhahood? Therefore, it was said: “Monks, this is impossible, there is no possibility that a woman could be an Arahant, a Perfectly Self-Enlightened One.” An accumulation of merit that is completely perfect in every aspect produces an existence that is itself completely perfect in every aspect. Therefore, only a man becomes an Arahant, a Perfectly Self-Enlightened One, not a woman.

280. රාජා අස්ස චක්කවත්තීතිආදීසුපි යස්මා ඉත්ථියා කොසොහිතවත්ථගුය්හතාදීනං අභාවෙන ලක්ඛණානි න පරිපූරන්ති, ඉත්ථිරතනාභාවෙන සත්තරතනසමඞ්ගිතා න සම්පජ්ජති, සබ්බමනුස්සෙහි ච අධිකො අත්තභාවො න හොති. තස්මා ‘‘අට්ඨානමෙතං, භික්ඛවෙ, අනවකාසො යං ඉත්ථී රාජා අස්ස චක්කවත්තී’’ති වුත්තං.

280. Also, regarding the statements beginning with “That a woman might be a wheel-turning monarch”: because for a woman the great marks are not fulfilled due to the absence of such marks as the male organ being concealed in a sheath; because the endowment with the seven treasures is not accomplished due to the absence of the woman-gem; and because her existence is not superior to all other humans. Therefore, it was said: “Monks, this is impossible, there is no possibility that a woman could be a wheel-turning monarch.”

281. යස්මා ච සක්කත්තාදීනි තීණි ඨානානි උත්තමානි, ඉත්ථිලිඞ්ගඤ්ච හීනං, තස්මා චස්සා සක්කත්තාදීනිපි පටිසිද්ධානි.

281. And because the three positions beginning with the state of Sakka are supreme, while the female gender is inferior, therefore for her the positions beginning with the state of Sakka are also denied.

නනු ච යථා ඉත්ථිලිඞ්ගං, එවං පුරිසලිඞ්ගම්පි බ්‍රහ්මලොකෙ නත්ථි. තස්මා ‘‘යං පුරිසො බ්‍රහ්මත්තං කාරෙය්‍ය, ඨානමෙතං විජ්ජතී’’තිපි න වත්තබ්බං සියාති. නො න වත්තබ්බං. කස්මා? ඉධ පුරිසස්ස තත්ථ නිබ්බත්තනතො. බ්‍රහ්මත්තන්ති හි මහාබ්‍රහ්මත්තං අධිප්පෙතං. ඉත්ථී ච ඉධ ඣානං භාවෙත්වා කාලං කත්වා බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජති, න මහාබ්‍රහ්මානං. පුරිසො පන තත්ථ නුප්පජ්ජතීති න වත්තබ්බො. සමානෙපි චෙත්ථ උභයලිඞ්ගාභාවෙ පුරිසසණ්ඨානාව බ්‍රහ්මානො, න ඉත්ථිසණ්ඨානා. තස්මා සුවුත්තමෙවෙතං.

But is it not the case that just as the female gender does not exist in the Brahmā world, so too the male gender does not exist there? Therefore, should it not be the case that the statement, ‘That a man might achieve the state of a Brahmā, this is possible,’ ought not to be said? No, it is not that it ought not to be said. Why? Because a man from this world is reborn there. For by ‘the state of a Brahmā,’ the state of a Mahābrahmā is intended. A woman, having developed jhāna in this world and died, is reborn into the company of the retinue of Brahmā, not into the company of the Mahābrahmās. But it cannot be said that a man is not reborn there. And although the two genders are equally absent there, Brahmās have the form of a male, not the form of a female. Therefore, this was well said.

284. කායදුච්චරිතස්සාතිආදීසු යථා නිම්බබීජකොසාතකිබීජාදීනි මධුරං ඵලං න නිබ්බත්තෙන්ති, අසාතං අමධුරමෙව නිබ්බත්තෙන්ති, එවං කායදුච්චරිතාදීනි මධුරං විපාකං න නිබ්බත්තෙන්ති, අමධුරමෙව නිබ්බත්තෙන්ති. යථා ච උච්ඡුබීජසාලිබීජාදීනි මධුරං සාදුරසමෙව ඵලං නිබ්බත්තෙන්ති, න අසාතං කටුකං. එවං කායසුචරිතාදීනි මධුරමෙව විපාකං නිබ්බත්තෙන්ති, න අමධුරං. වුත්තම්පි චෙතං –

284. Regarding bodily misconduct and so forth: just as seeds of neem, bitter gourd, and the like do not produce sweet fruit, but produce only what is unpleasant and unsweet, so too bodily misconduct and the like do not produce a sweet result, but produce only what is unsweet. And just as seeds of sugarcane, fine rice, and the like produce fruit that is sweet and delicious, not what is unpleasant and bitter, so too good bodily conduct and the like produce only a sweet result, not what is unsweet. And this was also said:

‘‘යාදිසං වපතෙ බීජං, තාදිසං හරතෙ ඵලං;

කල්‍යාණකාරී කල්‍යාණං, පාපකාරී ච පාපක’’න්ති. (සං. නි. 1.256);

“Whatever kind of seed is sown, that is the kind of fruit one reaps; the doer of good reaps good, and the doer of evil, evil.”

තස්මා [Pg.364] ‘‘අට්ඨානමෙතං, භික්ඛවෙ, අනවකාසො, යං කායදුච්චරිතස්සා’’තිආදි වුත්තං.

Therefore, it was said: “Monks, this is impossible, there is no possibility, that for bodily misconduct…” and so forth.

290-295. කායදුච්චරිතසමඞ්ගීතිආදීසු සමඞ්ගීති පඤ්චවිධා සමඞ්ගිතා – ආයූහනසමඞ්ගිතා, චෙතනාසමඞ්ගිතා, කම්මසමඞ්ගිතා, විපාකසමඞ්ගිතා, උපට්ඨානසමඞ්ගිතාති. තත්ථ කුසලාකුසලකම්මායූහනක්ඛණෙ ආයූහනසමඞ්ගිතාති වුච්චති. තථා චෙතනාසමඞ්ගිතා. යාව පන සත්තා අරහත්තං න පාපුණන්ති, තාව සබ්බෙපි සත්තා පුබ්බෙ උපචිතචෙතනාය සමඞ්ගිතාය චෙතනාසමඞ්ගිනොති වුච්චන්ති. එසා චෙතනාසමඞ්ගිතා. යාව අරහත්තං න පාපුණන්ති, තාව සබ්බෙපි සත්තා පුබ්බෙ උපචිතං විපාකාරහං කම්මං සන්ධාය ‘‘කම්මසමඞ්ගිනො’’ති වුච්චන්ති. එසා කම්මසමඞ්ගිතා. විපාකසමඞ්ගිතා විපාකක්ඛණෙයෙව වෙදිතබ්බා. යාව පන සත්තා අරහත්තං න පාපුණන්ති, තාව තෙසං තතො තතො චවිත්වා නිරයෙ උප්පජ්ජමානානං අග්ගිජාලාලොහකුම්භිආදීහි උපට්ඨානාකාරෙහි නිරයො, ගබ්භසෙය්‍යකත්තං ආපජ්ජමානානං මාතුකුච්ඡි, දෙවෙසු උප්පජ්ජමානානං කප්පරුක්ඛවිමානාදීහි උපට්ඨානාකාරෙහි දෙවලොකොති එවං උපපත්තිනිමිත්තං උපට්ඨාති. ඉති නෙසං ඉමිනා උපපත්තිනිමිත්තඋපට්ඨානෙන අපරිමුත්තතා උපට්ඨානසමඞ්ගිතා නාම. සා චලති, සෙසා නිච්චලා. නිරයෙ හි උපට්ඨිතෙපි දෙවලොකො උපට්ඨාති, දෙවලොකෙ උපට්ඨිතෙපි නිරයො උපට්ඨාති, මනුස්සලොකෙ උපට්ඨිතෙපි තිරච්ඡානයොනි උපට්ඨාති, තිරච්ඡානයොනියා ච උපට්ඨිතායපි මනුස්සලොකො උපට්ඨාතියෙව.

In such phrases as 'endowed with bodily misconduct,' the term 'endowment' (samaṅgitā) is fivefold: endowment with exertion, endowment with volition, endowment with kamma, endowment with result, and endowment with manifestation. Herein, 'endowment with exertion' is spoken of at the moment of exerting wholesome or unwholesome kamma. Likewise for 'endowment with volition.' Furthermore, for as long as beings have not attained Arahantship, all beings are called 'endowed with volition' (cetanāsamaṅgin) by means of the volition they have accumulated in the past. This is 'endowment with volition.' For as long as they have not attained Arahantship, all beings are called 'endowed with kamma' (kammasamaṅgin) with reference to kamma accumulated in the past that is capable of yielding a result. This is 'endowment with kamma.' 'Endowment with result' is to be understood only at the moment of the result. Furthermore, for as long as beings have not attained Arahantship, when they pass away from this or that existence, for those arising in hell, hell manifests through signs such as flames of fire and molten copper cauldrons; for those taking up a womb-bed, the mother's womb manifests; for those arising among the devas, the deva world manifests through signs such as wish-fulfilling trees and celestial mansions—thus a sign of rebirth manifests. In this way, their state of not being free from this manifestation of a sign of rebirth is called 'endowment with manifestation.' That one is changeable; the others are unchangeable. For even when hell has manifested, the deva world can manifest; when the deva world has manifested, hell can manifest. When the human world has manifested, the animal realm can manifest; and even when the animal realm has manifested, the human world can still manifest.

තත්‍රිදං වත්ථු – සොණගිරිපාදෙ කිර අචෙලවිහාරෙ සොණත්ථෙරො නාම එකො ධම්මකථිකො. තස්ස පිතා සුනඛවාජිකො නාම අහොසි, ථෙරො තං පටිබාහන්තොපි සංවරෙ ඨපෙතුං අසක්කොන්තො ‘‘මා නස්සි වරාකො’’ති මහල්ලකකාලෙ අකාමකං නං පබ්බාජෙසි. තස්ස ගිලානසෙය්‍යාය නිපන්නස්ස නිරයො උපට්ඨාසි. සොණගිරිපාදතො මහන්තා සුනඛා ආගන්ත්වා ඛාදිතුකාමා විය සම්පරිවාරෙසුං. සො මහාභයභීතො ‘‘වාරෙහි, තාත සොණ, වාරෙහි, තාත සොණා’’ති ආහ. කිං මහාථෙරාති? න පස්සසි, තාතාති තං පවත්තිං ආචික්ඛි. සොණත්ථෙරො ‘‘කථඤ්හි නාම මාදිසස්ස පිතා නිරයෙ නිබ්බත්තිස්සති[Pg.365], පතිට්ඨාස්ස භවිස්සාමී’’ති සාමණෙරෙහි නානාපුප්ඵානි ආහරාපෙත්වා චෙතියඞ්ගණබොධියඞ්ගණෙසු තලසන්ථරණපූජං ආසනපූජඤ්ච කාරෙත්වා පිතරං මඤ්චකෙන චෙතියඞ්ගණං හරිත්වා මඤ්චෙ නිසීදාපෙත්වා ‘‘අයං, මහාථෙර, පූජා තුම්හාකං අත්ථාය කතා, ‘අයං මෙ භගවා දුග්ගතපණ්ණාකාරො’ති වත්වා භගවන්තං වන්දිත්වා චිත්තං පසාදෙහී’’ති ආහ. සා මහාථෙරො පූජං දිස්වා තථා කරොන්තො චිත්තං පසාදෙසි. තාවදෙවස්ස දෙවලොකො උපට්ඨාසි. නන්දනවන-චිත්තලතාවන-මිස්සකවන-ඵාරුසකවන-විමානානි චෙව දෙවනාටකානි ච පරිවාරෙත්වා ඨිතානි විය අහෙසුං. සො ‘‘අපෙථ, සොණ, අපෙථ, සොණා’’ති ථෙරං ආහ. කිමිදං, මහාථෙරාති? එතා තෙ මාතරො ආගච්ඡන්තීති. ථෙරො ‘‘සග්ගො උපට්ඨිතො මහාථෙරස්සා’’ති චින්තෙසි. එවං උපට්ඨානසමඞ්ගිතා චලතීති වෙදිතබ්බා. එතාසු සමඞ්ගිතාසු ඉධ ආයූහනචෙතනාකම්ම-සමඞ්ගිතාවසෙන ‘‘කායදුච්චරිතසමඞ්ගී’’තිආදි වුත්තං.

Here is the story. At the foot of Soṇagiri, it is said, in the monastery of the naked ascetics, there was a certain Dhamma teacher named Elder Soṇa. His father was a hunter who used dogs, named Sunakhavājika. Though the elder tried to restrain him, he was unable to establish him in self-control. Thinking, 'Lest this wretched man perish,' he ordained him against his will in his old age. As he lay on his sickbed, hell manifested to him. Large dogs came from the foot of Soṇagiri and surrounded him as if wanting to devour him. Terrified by this great danger, he cried out, 'Ward them off, dear Soṇa! Ward them off, dear Soṇa!' 'What is it, great elder?' 'Do you not see, dear son?' he said, and explained what was happening. The Elder Soṇa thought, 'How could the father of one like me be reborn in hell? I shall become his support.' He had the novices bring various flowers and had them make offerings of strewn flowers and seat offerings in the courtyard of the cetiya and the courtyard of the Bodhi tree. Then, having his father carried on a small cot to the cetiya courtyard, he had him seated on the cot and said, 'Great elder, this offering has been made for your benefit. Saying, “O Blessed One, this is my humble gift, the gift of a poor man,” pay homage to the Blessed One and gladden your mind.' Seeing the offering, that great elder did so and gladdened his mind. At that very moment, the deva world manifested to him. The Nandana Grove, Cittalatā Grove, Missaka Grove, and Phārusaka Grove, along with celestial mansions and divine dancers, appeared as if they were surrounding him. He said to the elder, 'Go away, Soṇa! Go away, Soṇa!' 'What is this, great elder?' 'Those mothers of yours are coming.' The elder thought, 'Heaven has manifested to the great elder.' Thus it should be understood that the 'endowment with manifestation' is changeable. Among these endowments, in this context, 'endowed with bodily misconduct' and so on is said by way of the endowment with exertion, volition, and kamma.

තත්ථ එකෙ ආචරියා ‘‘යස්මිං ඛණෙ කම්මං ආයූහති, තස්මිංයෙව ඛණෙ තස්ස සග්ගො වාරිතො’’ති වදන්ති. අපරෙ පන ‘‘ආයූහිතකම්මං නාම විපාකවාරං ලභන්තම්පි අත්ථි අලභන්තම්පි. තත්ථ යදා කම්මං විපාකවාරං ලභති, තස්මිංයෙව කාලෙ තස්ස සග්ගො වාරිතො’’ති වදන්ති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

In this regard, some teachers say: 'At the very moment one exerts kamma, at that same moment heaven is barred for that person.' But others say: 'As for exerted kamma, there is some that gets an opportunity to yield its result, and some that does not. In this case, when the kamma gets an opportunity to yield its result, only at that time is heaven barred for that person.' The meaning of the rest is clear everywhere.

අට්ඨානපාළිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

The Commentary on the Section on Impossibilities is concluded.

16. එකධම්මපාළි

16. The Section on a Single Thing

(16) 1. එකධම්මපාළි-පඨමවග්ගවණ්ණනා

(16) 1. Commentary on the First Chapter of the Section on a Single Thing

296. එකධම්මපාළියං එකධම්මොති එකසභාවො. එකන්තනිබ්බිදායාති එකන්තෙන වට්ටෙ නිබ්බින්දනත්ථාය උක්කණ්ඨනත්ථාය. විරාගායාති වට්ටෙ විරජ්ජනත්ථාය, රාගාදීනං වා කිලෙසානං විරජ්ජනාය විගමාය. නිරොධායාති රාගාදීනං නිරොධාය අප්පවත්තිකරණත්ථාය, වට්ටස්සෙව වා නිරුජ්ඣනත්ථාය. උපසමායාති කිලෙසවූපසමනත්ථාය, අභිඤ්ඤායාති අනිච්චාදිවසෙන ලක්ඛණත්තයං ආරොපෙත්වා අභිජානනත්ථාය. සම්බොධායාති චතුන්නං සච්චානං බුජ්ඣනත්ථාය, ‘‘බොධි වුච්චති චතූසු මග්ගෙසු ඤාණ’’න්ති [Pg.366] (මහානි. 191; චූළනි. ඛග්ගවිසාණසුත්තනිද්දෙසො 121) එවං වුත්තස්ස වා චතුමග්ගඤාණස්ස පටිවිජ්ඣනත්ථාය. නිබ්බානායාති අප්පච්චයනිබ්බානස්ස සච්ඡිකරණත්ථාය.

296. In the Section on a Single Thing, 'a single thing' means a single intrinsic nature. 'For complete disenchantment' means for the purpose of becoming utterly disenchanted with the round of existence, for the purpose of revulsion. 'For dispassion' means for the purpose of becoming dispassionate towards the round, or for the fading away and removal of defilements such as lust. 'For cessation' means for the cessation of defilements such as lust, for the purpose of causing them not to arise again, or for the cessation of the round itself. 'For peace' means for the purpose of calming the defilements. 'For direct knowledge' means for the purpose of directly knowing by applying the three characteristics, beginning with impermanence. 'For awakening' means for the purpose of awakening to the four truths, or for the purpose of penetrating the knowledge of the four paths which is spoken of thus: 'Awakening is said to be the knowledge in the four paths.' 'For Nibbāna' means for the purpose of realizing the unconditioned Nibbāna.

ඉති භගවා ඉමෙහි සත්තහි පදෙහි බුද්ධානුස්සතිකම්මට්ඨානස්ස වණ්ණං කථෙසි. කස්මා? මහාජනස්ස උස්සාහජනනත්ථං විසකණ්ටකවාණිජො විය අත්තනො පණියස්ස. විසකණ්ටකවාණිජො නාම ගුළවාණිජො වුච්චති. සො කිර ගුළඵාණිතඛණ්ඩසක්කරාදීනි සකටෙනාදාය පච්චන්තගාමං ගන්ත්වා ‘‘විසකණ්ටකං ගණ්හථ, විසකණ්ටකං ගණ්හථා’’ති උග්ඝොසෙසි. තං සුත්වා ගාමිකා ‘‘විසං නාම කක්ඛළං ඝොරං. යො නං ඛාදති, සො මරති. කණ්ටකම්පි විජ්ඣිත්වා මාරෙති, උභොපෙතෙ කක්ඛළා. කො එත්ථ ආනිසංසො’’ති ගෙහද්වාරානි ථකෙසුං, දාරකෙ ච පලාපෙසුං. තං දිස්වා වාණිජො ‘අවොහාරකුසලා ඉමෙ ගාමිකා, හන්ද නෙ උපායෙන ගාහාපෙමී’’ති ‘‘අතිමධුරං ගණ්හථ, අතිසාදුං ගණ්හථ, ගුළං ඵාණිතං සක්කරං සමග්ඝං ලබ්භති, කූටමාසකකූටකහාපණාදීහි වාපි ලබ්භතී’’ති උග්ඝොසෙසි. තං සුත්වා ගාමිකා තුට්ඨපහට්ඨා වග්ගවග්ගා ගන්ත්වා බහුම්පි මූලං දත්වා අග්ගහෙසුං.

Thus the Blessed One spoke in praise of the meditation subject of the recollection of the Buddha with these seven terms. Why? To inspire the multitude, like a merchant of 'poison-thorn' praising his merchandise. A merchant of 'poison-thorn' is called a sugar merchant. It is said that he, having loaded his cart with lumps of sugar, molasses, sugar candy, and so on, went to a border village and shouted, 'Take the poison-thorn! Take the poison-thorn!' Hearing this, the villagers thought, 'Poison is indeed harsh and dreadful. Whoever eats it dies. A thorn also pierces and kills. Both of these are harsh. What benefit is there in this?' So they closed their house doors and made their children flee. Seeing this, the merchant thought, 'These villagers are unskilled in trade. Well now, I will make them take it by a stratagem.' So he shouted, 'Take the exceedingly sweet! Take the exceedingly delicious! Sugar, molasses, and sugar candy are obtained at a low price; it can even be obtained with counterfeit māsakas and counterfeit kahāpaṇas!' Hearing this, the villagers, delighted and overjoyed, went in groups and, paying even a high price, took them.

තත්ථ විසකණ්ටකවාණිජස්ස ‘‘විසකණ්ටකං ගණ්හථා’’ති උග්ඝොසනං විය භගවතො බුද්ධානුස්සතිකම්මට්ඨානකථනං, විසකණ්ටකෙ වණ්ණං කථෙත්වා තස්ස ගහණත්ථාය මහාජනස්ස උස්සාහකරණං විය ඉමෙහි සත්තහි පදෙහි බුද්ධානුස්සතිකම්මට්ඨානස්ස වණ්ණභණනෙන තස්ස මහාජනස්ස උස්සාහකරණං.

Therein, the Blessed One's teaching of the meditation subject of the recollection of the Buddha is like the 'poison-thorn' merchant's cry, 'Take the poison-thorn!' And generating enthusiasm in the multitude to take it by praising the 'poison-thorn' is like generating enthusiasm in that multitude by speaking in praise of the meditation subject of the recollection of the Buddha with these seven terms.

කතමො එකධම්මොති කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡා. බුද්ධානුස්සතීති බුද්ධං ආරබ්භ උප්පන්නා අනුස්සති, බුද්ධගුණාරම්මණාය සතියා එතං අධිවචනං. තං පනෙතං බුද්ධානුස්සතිකම්මට්ඨානං දුවිධං හොති චිත්තසම්පහංසනත්ථඤ්චෙව විපස්සනත්ථඤ්ච. කථං? යදා හි අසුභාරම්මණෙසු අඤ්ඤතරං භාවෙන්තස්ස භික්ඛුනො චිත්තුප්පාදො උපහඤ්ඤති උක්කණ්ඨති නිරස්සාදො හොති, වීථිං නප්පටිපජ්ජති, කූටගොණො විය ඉතො චිතො ච විධාවති. තස්මිං ඛණෙ එස මූලකම්මට්ඨානං පහාය ‘‘ඉතිපි සො භගවා’’තිආදිනා නයෙන තථාගතස්ස ලොකියලොකුත්තරගුණෙ අනුස්සරති. තස්සෙවං බුද්ධං අනුස්සරන්තස්ස චිත්තුප්පාදො පසීදති, විනීවරණො හොති[Pg.367]. සො තං චිත්තං එවං දමෙත්වා පුන මූලකම්මට්ඨානංයෙව මනසි කරොති. කථං? යථා නාම බලවා පුරිසො කූටාගාරකණ්ණිකත්ථාය මහාරුක්ඛං ඡින්දන්තො සාඛාපලාසච්ඡෙදනමත්තෙනෙව ඵරසුධාරාය විපන්නාය මහාරුක්ඛං ඡින්දිතුං අසක්කොන්තොපි ධුරනික්ඛෙපං අකත්වාව කම්මාරසාලං ගන්ත්වා තිඛිණං ඵරසුං කාරාපෙත්වා පුන තං ඡින්දෙය්‍ය. එවංසම්පදමිදං දට්ඨබ්බං. සො එවං බුද්ධානුස්සතිවසෙන චිත්තං පරිදමෙත්වා පුන මූලකම්මට්ඨානං මනසිකරොන්තො අසුභාරම්මණං පඨමජ්ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා ඣානඞ්ගානි සම්මසිත්වා අරියභූමිං ඔක්කමති. එවං තාව චිත්තසම්පහංසනත්ථං හොති.

'What is the one Dhamma?' is a question expressing a wish to speak. 'Recollection of the Buddha' means the recollection that arises in relation to the Buddha; this is a designation for mindfulness with the qualities of the Buddha as its object. Moreover, this meditation subject of the recollection of the Buddha is twofold: for the purpose of gladdening the mind and for the purpose of insight. How so? When a monk who is developing one of the foul objects finds his mental state afflicted, discontented, and disenchanted, he cannot proceed along the path. His mind darts here and there like a rogue bull. At that moment, abandoning his original meditation subject, he recollects the worldly and supramundane qualities of the Tathāgata, beginning with 'Indeed, the Blessed One is...' As he thus recollects the Buddha, his mental state becomes serene and free from hindrances. Having thus tamed his mind, he returns to his original meditation subject. How? Just as a strong man, intending to cut down a great tree for the pinnacle of a gabled house, finds his axe blade blunted after merely cutting branches and leaves. Unable to fell the great tree, he does not abandon his task but goes to the blacksmith’s workshop, has his axe sharpened, and returns to cut it down again. This simile should be seen as applicable here. Thus, having thoroughly tamed his mind by means of the recollection of the Buddha, he then returns to his original meditation subject. Focusing on the foul object, he generates the first jhāna, thoroughly comprehends the jhāna factors, and enters the noble ground. In this way, it serves the purpose of gladdening the mind.

යදා පනෙස බුද්ධානුස්සතිං අනුස්සරිත්වා ‘‘කො අයං ඉතිපි සො භගවාතිආදිනා නයෙන අනුස්සරි, ඉත්ථි නු ඛො පුරිසො නු ඛො දෙවමනුස්සමාරබ්‍රහ්මානං අඤ්ඤතරො නු ඛො’’ති පරිග්ගණ්හන්තො ‘‘න අඤ්ඤො කොචි, සතිසම්පයුත්තං පන චිත්තමෙව අනුස්සරී’’ති දිස්වා ‘‘තං ඛො පනෙතං චිත්තං ඛන්ධතො විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො හොති, තෙන සම්පයුත්තා වෙදනා වෙදනාක්ඛන්ධො, තෙන සම්පයුත්තා සඤ්ඤා සඤ්ඤාක්ඛන්ධො, සහජාතා ඵස්සාදයො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධොති ඉමෙ චත්තාරො අරූපක්ඛන්ධා හොන්තී’’ති අරූපඤ්ච වවත්ථපෙත්වා තස්ස නිස්සයං පරියෙසන්තො හදයවත්ථුං දිස්වා තස්ස නිස්සයානි චත්තාරි මහාභූතානි, තානි උපාදාය පවත්තානි සෙසඋපාදාරූපානි ච පරිග්ගහෙත්වා ‘‘සබ්බම්පෙතං රූපං රූපක්ඛන්ධො’’ති වවත්ථපෙත්වා ‘‘ඉදඤ්ච රූපං පුරිමඤ්ච අරූප’’න්ති සඞ්ඛෙපතො රූපාරූපං, පභෙදතො පඤ්චක්ඛන්ධෙ පුන ‘‘සඞ්ඛෙපතො පඤ්චපෙතෙ ඛන්ධා දුක්ඛසච්ච’’න්ති දුක්ඛසච්චං වවත්ථපෙත්වා ‘‘තස්ස පභාවිකා තණ්හා සමුදයසච්චං, තස්සා නිරොධො නිරොධසච්චං, නිරොධපජානනා පටිපදා මග්ගසච්ච’’න්ති එවං පුබ්බභාගෙ චත්තාරි ච සච්චානි වවත්ථපෙත්වා පටිපාටියා අරියභූමිං ඔක්කමති. තදාස්ස ඉමං කම්මට්ඨානං විපස්සනත්ථං නාම හොති. අයං ඛොතිආදි අප්පනාවාරො වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

Furthermore, when one, having practiced the recollection of the Buddha, discerns, 'Who is this that recollects by the method beginning with, “Indeed, the Blessed One...”? Is it a woman, a man, or some being among gods, humans, Māras, or Brahmās?' and upon investigation sees, 'It is no other person, but rather it is only the mind associated with mindfulness that recollects,' then one determines: 'This mind, from the perspective of the aggregates, is the consciousness aggregate. The feeling associated with it is the feeling aggregate, the perception associated with it is the perception aggregate, and the co-arising contact and other factors are the formations aggregate. Thus, these four are the formless aggregates.' Having thus determined the formless, and seeking its physical basis, one sees the heart-base. And having comprehended the four great elements that are its support, and the remaining derived material phenomena that arise dependent on them, one determines: 'All this matter is the form aggregate.' Having thus determined, 'This is form and the former is formless'—thus briefly form-and-formless; by way of division, the five aggregates—one again determines, 'Briefly, these five aggregates are the truth of suffering.' Having determined the truth of suffering, one determines: 'The craving that is its origin is the truth of the origin; its cessation is the truth of cessation; and the path that understands cessation is the truth of the path.' Thus, having determined the four truths in the preliminary stage, one enters the noble ground in sequence. At that time, this meditation subject serves the purpose of insight. The section on absorption beginning with 'This, indeed...' should be understood in the way already stated.

297. ධම්මානුස්සතිආදීසුපි එසෙව නයො. අයං පනෙත්ථ වචනත්ථො – ධම්මං ආරබ්භ උප්පන්නා අනුස්සති ධම්මානුස්සති, ස්වාක්ඛාතතාදිධම්මගුණාරම්මණාය සතියා එතං අධිවචනං. සඞ්ඝං ආරබ්භ උප්පන්නා අනුස්සති සඞ්ඝානුස්සති, සුප්පටිපන්නතාදිසඞ්ඝගුණාරම්මණාය සතියා එතං [Pg.368] අධිවචනං. සීලං ආරබ්භ උප්පන්නා අනුස්සති සීලානුස්සති, අඛණ්ඩතාදිසීලගුණාරම්මණාය සතියා එතං අධිවචනං. චාගං ආරබ්භ උප්පන්නා අනුස්සති චාගානුස්සති, මුත්තචාගතාදිචාගගුණාරම්මණාය සතියා එතං අධිවචනං. දෙවතා ආරබ්භ උප්පන්නා අනුස්සති දෙවතානුස්සති, දෙවතා සක්ඛිට්ඨානෙ ඨපෙත්වා අත්තනො සද්ධාදිගුණාරම්මණාය සතියා එතං අධිවචනං. ආනාපානෙ ආරබ්භ උප්පන්නා සති ආනාපානස්සති, අස්සාසපස්සාසනිමිත්තාරම්මණාය සතියා එතං අධිවචනං. මරණං ආරබ්භ උප්පන්නා සති මරණස්සති, ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදාරම්මණාය සතියා එතං අධිවචනං. කෙසාදිභෙදං රූපකායං ගතා, කායෙ වා ගතාති කායගතා, කායගතා ච සා සති චාති කායගතාසතීති වත්තබ්බෙ රස්සං අකත්වා කායගතාසතීති වුත්තා. කෙසාදිකායකොට්ඨාසනිමිත්තාරම්මණාය සතියා එතං අධිවචනං. උපසමං ආරබ්භ උප්පන්නා අනුස්සති උපසමානුස්සති, සබ්බදුක්ඛූපසමාරම්මණාය සතියා එතං අධිවචනං. දුවිධො වා උපසමො අච්චන්තූපසමො ච ඛයූපසමො ච. තත්ථ අච්චන්තූපසමො නාම නිබ්බානං, ඛයූපසමො නාම මග්ගො. එවමෙතං දුවිධම්පි උපසමං අනුස්සරන්තස්ස උප්පන්නා සති උපසමානුස්සතීති අයමෙත්ථ අත්ථො. ඉති ඉමෙසු දසසු කම්මට්ඨානෙසු ආනාපානස්සති මරණස්සති කායගතාසතීති ඉමානි තීණි විපස්සනත්ථානෙව හොන්ති, සෙසානි සත්ත චිත්තසම්පහංසනත්ථානිපි හොන්තීති.

297. The same method applies to the recollection of the Dhamma and so forth. Herein is the meaning of the terms: The recollection that arises with reference to the Dhamma is called recollection of the Dhamma (dhammānussati); this is a designation for mindfulness that has as its object the qualities of the Dhamma, such as being well-expounded. The recollection that arises with reference to the Saṅgha is called recollection of the Saṅgha (saṅghānussati); this is a designation for mindfulness that has as its object the qualities of the Saṅgha, such as being well-practiced. The recollection that arises with reference to virtue is called recollection of virtue (sīlānussati); this is a designation for mindfulness that has as its object the qualities of virtue, such as being unbroken. The recollection that arises with reference to generosity is called recollection of generosity (cāgānussati); this is a designation for mindfulness that has as its object the qualities of generosity, such as open-handed giving. The recollection that arises with reference to the deities is called recollection of the deities (devatānussati); this is a designation for mindfulness that has as its object one’s own qualities, such as faith, having placed the deities as witnesses. The mindfulness that arises with reference to in-breaths and out-breaths is called mindfulness of breathing (ānāpānassati); this is a designation for mindfulness that has as its object the sign of in-breaths and out-breaths. The mindfulness that arises with reference to death is called mindfulness of death (maraṇassati); this is a designation for mindfulness that has as its object the cutting off of the life faculty. It is 'gone-to-the-body' (kāyagatā) because it has gone to the physical body differentiated by parts such as hair, or because it has gone into the body. And since it is both 'gone-to-the-body' (kāyagatā) and it is mindfulness (sati), it should be called kāyagatāsati. However, without shortening the vowel, it is called kāyagatāsatī. This is a designation for mindfulness that has as its object the sign of the parts of the body, such as hair. The recollection that arises with reference to peace is called recollection of peace (upasamānussati); this is a designation for mindfulness that has as its object the pacification of all suffering. Or, peace is twofold: ultimate peace and the peace of destruction. Herein, ultimate peace is Nibbāna; the peace of destruction is the path. Thus, the mindfulness that arises in one who recollects this twofold peace is called recollection of peace; this is the meaning here. Thus, among these ten meditation subjects, mindfulness of breathing, mindfulness of death, and mindfulness of the body are solely for the purpose of insight, while the remaining seven are also for the purpose of gladdening the mind.

පඨමවග්ගවණ්ණනා.

The Commentary on the First Chapter.

16. එකධම්මපාළි

16. The Text on Single Things

(16) 2. එකධම්මපාළි-දුතියවග්ගවණ්ණනා

(16) 2. Commentary on the Second Chapter of the Text on Single Things

298. දුතියෙ මිච්ඡාදිට්ඨීති ද්වාසට්ඨිවිධායපි මිච්ඡාදිට්ඨියා එතං අධිවචනං. මිච්ඡාදිට්ඨිකස්සාති තාය දිට්ඨියා සමන්නාගතස්ස.

298. In the second chapter, 'wrong view' (micchādiṭṭhi) is a designation for any of the sixty-two kinds of wrong view. 'One with wrong view' (micchādiṭṭhikassa) means one possessed of that view.

299. සම්මාදිට්ඨීති පඤ්චවිධායපි සම්මාදිට්ඨියා එතං අධිවචනං. සම්මාදිට්ඨිකස්සාති තාය දිට්ඨියා සමන්නාගතස්ස.

299. ‘Right view’ (sammādiṭṭhi) is a designation for any of the five kinds of right view. ‘One with right view’ (sammādiṭṭhikassa) means one possessed of that view.

302. අයොනිසො මනසිකාරොති අනුපායමනසිකාරො.

302. ‘Unwise attention’ (ayoniso manasikāra) is attention by an improper method (anupāyamanasikāra).

303. යොනිසො [Pg.369] මනසිකාරොති උපායමනසිකාරො. තත්ථ අයොනිසො මනසිකරොතො පුබ්බෙ අනුප්පන්නා මිච්ඡාදිට්ඨි උප්පජ්ජති, උප්පන්නා පන යාව නියාමොක්කමනා පවඩ්ඪති. නියාමෙ ඔක්කන්තෙ වඩ්ඪිතා නාම හොති. යොනිසො මනසිකරොතො පුබ්බෙ අනුප්පන්නා සම්මාදිට්ඨි උප්පජ්ජති, උප්පන්නා පන යාව අරහත්තමග්ගා පවඩ්ඪති. අරහත්තඵලෙ පත්තෙ වඩ්ඪිතා නාම හොති.

303. ‘Wise attention’ (yoniso manasikāra) is attention by a proper method (upāyamanasikāra). Herein, for one who attends unwisely, previously unarisen wrong view arises, and when arisen, it increases until its entry into the fixed course of wrongness. Once it has entered the fixed course, it is called ‘developed.’ For one who attends wisely, previously unarisen right view arises, and when arisen, it increases until the path of arahantship. Upon attaining the fruit of arahantship, it is called ‘developed.’

304. මිච්ඡාදිට්ඨියා, භික්ඛවෙ, සමන්නාගතා සත්තාති එත්ථ එකච්චා මිච්ඡාදිට්ඨි සග්ගාවරණා චෙව හොති මග්ගාවරණා ච, එකච්චා මග්ගාවරණාව, න සග්ගාවරණා, එකච්චා නෙව සග්ගාවරණා න මග්ගාවරණා. තත්ථ අහෙතුකදිට්ඨි, අකිරියදිට්ඨි, නත්ථිකදිට්ඨීති අයං තිවිධා සග්ගාවරණා චෙව හොති මග්ගාවරණා ච. දසවත්ථුකා අන්තග්ගාහිකා මිච්ඡාදිට්ඨි මග්ගාවරණාව හොති න සග්ගාවරණා. වීසතිවත්ථුකා සක්කායදිට්ඨි නෙව සග්ගාවරණා න මග්ගාවරණා. ඉදං පන විධානං පටික්ඛිපිත්වා ඉමස්මිං සුත්තෙ ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨියා, භික්ඛවෙ, සමන්නාගතා’’ති වචනතො අන්තමසො වීසතිවත්ථුකං සක්කායදිට්ඨිං උපාදාය දිට්ඨි නාම සග්ගං උපනෙතුං සමත්ථා නාම නත්ථි, එකන්තං නිරයස්මිංයෙව නිමුජ්ජාපෙතීති වුත්තං. යථා හි මුග්ගමාසප්පමාණාපි පාසාණසක්ඛරා උදකෙ පක්ඛිත්තා උප්පිලවමානා නාම නත්ථි, එකන්තං හෙට්ඨාව පවිසති, එවමෙවං අන්තමසො සක්කායදිට්ඨිපි සග්ගං උපනෙතුං සමත්ථා නාම නත්ථි, එකන්තං අපායෙසුයෙව නිමුජ්ජාපෙතීති.

304. Regarding 'Monks, beings possessed of wrong view': herein, some wrong views are both an obstruction to heaven and an obstruction to the path; some are an obstruction to the path alone, not to heaven; and some are neither an obstruction to heaven nor to the path. Of these, the threefold view—the view of causelessness, the view of the inefficacy of action, and the nihilistic view—is both an obstruction to heaven and an obstruction to the path. The tenfold wrong view that grasps at extremes is an obstruction to the path alone, not to heaven. The twentyfold identity view is neither an obstruction to heaven nor to the path. However, setting aside this classification, in this sutta, because it is said, 'Monks, possessed of wrong view,' it is stated that, taking at the very least the twentyfold identity view, there is no view whatsoever that is able to lead to heaven; it plunges one exclusively into hell. For just as pebbles, even those the size of mung beans or horse beans, having fallen into water, do not float but sink straight down, so too, even identity view, at the very least, is not able to lead to heaven but plunges one exclusively into the planes of misery.

305. සම්මාදිට්ඨියා සමන්නාගතාති එත්ථ කම්මස්සකතසම්මාදිට්ඨි, ඣානසම්මාදිට්ඨි, විපස්සනාසම්මාදිට්ඨි, මග්ගසම්මාදිට්ඨි, ඵලසම්මාදිට්ඨීති පඤ්චවිධා සම්මාදිට්ඨි. තත්ථ කම්මස්සකතසම්මාදිට්ඨි සම්පත්තිභවං ආකඩ්ඪති, ඣානසම්මාදිට්ඨි රූපාරූපභවෙ පටිසන්ධිං දෙති, මග්ගසම්මාදිට්ඨි වට්ටං විද්ධංසෙති, ඵලසම්මාදිට්ඨි භවං පටිබාහති. විපස්සනාසම්මාදිට්ඨි කිං කරොතීති? සාපි පටිසන්ධිං නාකඩ්ඪති. තිපිටකචූළාභයත්ථෙරො පනාහ ‘‘සචෙ විපස්සනාසම්මාදිට්ඨි භාවිතා දිට්ඨෙව ධම්මෙ අරහත්තං පාපෙතුං සක්කොති, ඉච්චෙතං කුසලං. සචෙ න සක්කොති, සත්ත භවෙ දෙති, ආවුසො’’ති. එවමයං ලොකියලොකුත්තරා සම්මාදිට්ඨි කථිතා. ඉමස්මිං පනත්ථෙ ලොකිකා භවනිප්ඵාදිකාව වෙදිතබ්බා.

305. Regarding 'possessed of right view': herein, right view is fivefold: right view of ownership of action, right view of jhāna, right view of insight, right view of the path, and right view of the fruit. Among these, right view of ownership of action draws one toward a prosperous existence; right view of jhāna gives rebirth in the form or formless realms; right view of the path destroys the round of existence; right view of the fruit wards off becoming. What does right view of insight do? It, too, does not draw one toward rebirth. The Elder Tipiṭaka Cūḷābhaya, however, said: 'Sirs, if developed right view of insight is able to lead to arahantship in this very life, that is excellent. If it is not able, it gives seven more existences.' Thus, this mundane and supramundane right view has been explained. In this context, however, only the mundane right view that produces existence should be understood.

306. යඤ්චෙව [Pg.370] කායකම්මං යථාදිට්ඨි සමත්තං සමාදින්නන්ති එත්ථ යථාදිට්ඨීති යා යා දිට්ඨි, තස්සා තස්සා අනුරූපං. සමත්තන්ති පරිපුණ්ණං. සමාදින්නන්ති ගහිතං. තදෙතං යථාදිට්ඨියං ඨිතකායකම්මං, දිට්ඨිසහජාතං කායකම්මං, දිට්ඨානුලොමිකං කායකම්මන්ති තිවිධං හොති. තත්ථ ‘‘පාණං හනතො අදින්නං ආදියතො මිච්ඡාචාරං චරතො නත්ථි තතොනිදානං පාපං, නත්ථි පාපස්ස ආගමො’’ති යං එවංලද්ධිකස්ස සතො පාණාතිපාත-අදින්නාදාන-මිච්ඡාචාරසඞ්ඛාතං කායකම්මං, ඉදං යථාදිට්ඨියං ඨිතකායකම්මං නාම. ‘‘පාණං හනතො අදින්නං ආදියතො මිච්ඡාචාරං චරතො නත්ථි තතොනිදානං පාපං, නත්ථි පාපස්ස ආගමො’’ති ඉමාය පන ලද්ධියා ඉමිනා දස්සනෙන සහජාතං කායකම්මං දිට්ඨිසහජාතං කායකම්මං නාම. තදෙව පන සමත්තං සමාදින්නං ගහිතං පරාමට්ඨං දිට්ඨානුලොමිකං කායකම්මං නාම. වචීකම්මාදීසුපි එසෙව නයො. යථා පනෙත්ථ ‘‘පාණං හනතො අදින්නං ආදියතො මිච්ඡාචාරං චරතො නත්ථි තතොනිදානං පාප’’න්ති යොජනා කතා, එවං වචීකම්මමනොකම්මෙසු ‘‘මුසා භණතො, පිසුණං කථෙන්තස්ස, ඵරුසං කථෙන්තස්ස, සම්ඵං පලපන්තස්ස, අභිජ්ඣාලුනො, බ්‍යාපන්නචිත්තස්ස, මිච්ඡාදිට්ඨිකස්ස ච සතො නත්ථි තතොනිදානං පාප’’න්ති යොජනා කාතබ්බා.

306. Regarding the phrase, 'Whatever bodily action is fully undertaken and adopted in accordance with one's view': Herein, 'in accordance with one's view' means in conformity with whatever view one holds. 'Fully undertaken' (samattaṃ) means completely. 'Adopted' (samādinnaṃ) means grasped. That bodily action is threefold: bodily action established in a view, bodily action co-arisen with a view, and bodily action conforming to a view. Therein, for one who holds the view, 'For one who kills living beings, takes what is not given, or engages in sexual misconduct, there is no evil from that cause, nor is there an arising of evil,' the bodily action designated as killing living beings, taking what is not given, and sexual misconduct is called 'bodily action established in a view.' The bodily action that is co-arisen with this doctrine and this view is called 'bodily action co-arisen with a view.' That same bodily action, when fully undertaken, adopted, grasped, and misapprehended, is called 'bodily action conforming to a view.' This same method applies to verbal actions and so on. Just as the application is made here, 'For one who kills living beings, takes what is not given, or engages in sexual misconduct, there is no evil from that cause,' so too, for verbal and mental actions, the application should be made: 'For one who speaks falsely, speaks divisively, speaks harshly, engages in idle chatter, is covetous, has a mind of ill will, and holds wrong view, there is no evil from that cause.'

යා ච චෙතනාතිආදීසු දිට්ඨිසහජාතාව චෙතනා චෙතනා නාම, දිට්ඨිසහජාතාව පත්ථනා පත්ථනා නාම, චෙතනාපත්ථනානං වසෙන චිත්තට්ඨපනා පණිධි නාම, තෙහි පන චෙතනාදීහි සම්පයුත්තා ඵස්සාදයො සඞ්ඛාරා නාම. දිට්ඨි හිස්ස, භික්ඛවෙ, පාපිකාති යස්මා තස්ස පුග්ගලස්ස දිට්ඨි පාපිකා ලාමිකා. නික්ඛිත්තන්ති රොපිතං. උපාදියතීති ගණ්හාති. කටුකත්තායාති ඉදං පුරිමස්සෙව වෙවචනං.

Regarding the phrase beginning 'And what is the volition...': The volition that is co-arisen with the view is called 'volition'; the aspiration that is co-arisen with the view is called 'aspiration'; the establishing of the mind by means of volition and aspiration is called 'resolve'; and the formations such as contact, associated with that volition and so on, are called 'formations'. Regarding 'For his view, Bhikkhus, is evil': this is because that person’s view is evil and base. 'Planted' (nikkhittaṃ) means sown. 'He adopts' (upādiyati) means he grasps. 'For bitterness' (kaṭukattāya) is a synonym for the preceding term.

‘‘වණ්ණගන්ධරසූපෙතො, අම්බොයං අහුවා පුරෙ;

තමෙව පූජං ලභමානො, කෙනම්බො කටුකප්ඵලො.

“This mango tree was formerly endowed with color, fragrance, and taste; receiving that very same veneration, why is the mango now bitter in fruit?”

‘‘පුචිමන්දපරිවාරො, අම්බො තෙ දධිවාහන;

මූලං මූලෙන සංසට්ඨං, සාඛා සාඛා නිසෙවරෙ;

අසාතසන්නිවාසෙන, තෙනම්බො කටුකප්ඵලො’’ති. (ජා. 1.2.71-72) –

“Your mango tree, O Dadhivāhana, is surrounded by neem trees; root is entangled with root, branch associates with branch; because of this cohabitation with the unpleasant, the mango is bitter-fruited.”

ආගතට්ඨානෙ [Pg.371] විය හි ඉධාපි කටුකන්ති තිත්තකං වෙදිතබ්බං. අසාතත්තායාති අමධුරත්තාය.

Indeed, just as in the passage where it appears, here too by 'acrid' (kaṭukaṃ) should be understood 'bitter' (tittakaṃ). 'For being unpleasant' (asātattāya) means for being unsweet.

ඉමස්මි පන බීජූපමසුත්තෙ ‘‘දිට්ඨීති නියතමිච්ඡාදිට්ඨි ගහිතා’’ති පොරාණකත්ථෙරා ආහංසු. තං පන පටික්ඛිපිත්වා ‘‘සබ්බානිපි ද්වාසට්ඨි දිට්ඨිගතානි ගහිතානී’’ති වුත්තං. අනන්තරසුත්තෙ ‘‘පාණාතිපාතා විරමන්තස්ස, අදින්නාදානා විරමන්තස්ස, මිච්ඡාචාරා විරමන්තස්ස නත්ථි තතොනිදානං පුඤ්ඤ’’න්තිආදිනා නයෙන යථාදිට්ඨියං ඨිතකායකම්මාදීනි යොජෙත්වා වෙදිතබ්බානි. ඉධ පන සම්මාදිට්ඨිසහජාතා චිත්තට්ඨපනාව පත්ථනාති වෙදිතබ්බා. සම්මාදිට්ඨි පනෙත්ථ ලොකියලොකුත්තරා කථිතා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

However, in this Bījūpama Sutta, the ancient elders said, 'By “view,” fixed wrong view is meant.' But rejecting that, it is said, 'All sixty-two kinds of views are meant.' In the subsequent sutta, bodily actions and so on, established in a view, should be understood by applying the method beginning with, 'For one who refrains from killing living beings, refrains from taking what is not given, refrains from sexual misconduct, there is no merit from that cause.' Here, however, it should be understood that aspiration is only the establishing of the mind co-arisen with right view. Herein, right view is spoken of as both mundane and supramundane. The rest has a clear meaning everywhere.

දුතියවග්ගවණ්ණනා.

End of the Commentary on the Second Chapter.

16. එකධම්මපාළි

16. The Text on Single States

(16) 3. එකධම්මපාළි-තතියවග්ගවණ්ණනා

(16) 3. Commentary on the Third Chapter of the Text on Single States

308. තතියස්ස පඨමෙ මිච්ඡාදිට්ඨිකොති අයාථාවදිට්ඨිකො. විපරීතදස්සනොති තායෙව මිච්ඡාදිට්ඨියා විපරීතදස්සනො. සද්ධම්මා වුට්ඨාපෙත්වාති දසකුසලකම්මපථධම්මතො වුට්ඨාපෙත්වා. අසද්ධම්මෙ පතිට්ඨාපෙතීති දසඅකුසලකම්මපථසඞ්ඛාතෙ අසද්ධම්මෙ පතිට්ඨාපෙති. එකපුග්ගලොති චෙත්ථ ඡහි සත්ථාරෙහි සද්ධිං දෙවදත්තො ච අඤ්ඤෙ ච එවරූපා වෙදිතබ්බා.

308. In the first sutta of the third chapter, 'one of wrong view' means one with a view that is not in accordance with reality. 'One with perverted seeing' means one who sees pervertedly because of that very wrong view. 'Having dislodged them from the good Dhamma' means having dislodged them from the Dhamma of the ten wholesome courses of action. 'He establishes them in the bad Dhamma' means he establishes them in the bad Dhamma designated as the ten unwholesome courses of action. And regarding 'one person,' here Devadatta, along with the six teachers and other such persons, should be understood.

309. දුතියෙ සම්මාදිට්ඨිකොති යාථාවදිට්ඨිකො. අවිපරීතදස්සනොති තායෙව සම්මාදිට්ඨියා අවිපරීතදස්සනො. අසද්ධම්මාති දසඅකුසලකම්මපථතො. සද්ධම්මෙති දසකුසලකම්මපථසඞ්ඛාතෙ සද්ධම්මෙ. එකපුග්ගලොති චෙත්ථ අනුප්පන්නෙ බුද්ධෙ චක්කවත්තී රාජා සබ්බඤ්ඤුබොධිසත්තොති එවමාදයො ලබ්භන්ති, උප්පන්නෙ බුද්ධෙ බුද්ධො චෙව බුද්ධසාවකා ච.

309. In the second sutta, 'one of right view' means one with a view that is in accordance with reality. 'One with unperverted seeing' means one who sees without perversion because of that same right view. 'From the bad Dhamma' means from the ten unwholesome courses of action. 'In the good Dhamma' means in the good Dhamma designated as the ten wholesome courses of action. And regarding 'one person,' here, when a Buddha has not arisen, such persons as a wheel-turning monarch and an omniscient Bodhisatta are included; when a Buddha has arisen, the Buddha himself and the Buddha's disciples are included.

310. තතියෙ මිච්ඡාදිට්ඨිපරමානීති මිච්ඡාදිට්ඨි පරමා එතෙසන්ති මිච්ඡාදිට්ඨිපරමානි. පඤ්ච හි ආනන්තරියකම්මානි මහාසාවජ්ජානි නාම, තෙහිපි මිච්ඡාදිට්ඨියෙව මහාසාවජ්ජතරාති අධිප්පායො. කස්මා? තෙසඤ්හි පරිච්ඡෙදො අත්ථි. චත්තාරි හි ආනන්තරියකම්මානි නිරයෙ නිබ්බත්තාපෙන්තීති වුත්තානි[Pg.372]. සඞ්ඝභෙදකම්මම්පි නිරයෙ කප්පට්ඨිතිකමෙව හොති. එවමෙතෙසං පරිච්ඡෙදො අත්ථි, කොටි පඤ්ඤායති. නියතමිච්ඡාදිට්ඨියා පන පරිච්ඡෙදො නත්ථි. සා හි වට්ටස්ස මූලං, තාය සමන්නාගතස්ස භවතො වුට්ඨානං නත්ථි. යෙ තස්ස සොතබ්බං මඤ්ඤන්ති, තෙපි විප්පටිපාදෙති. තාය ච සමන්නාගතස්ස නෙව සග්ගො අත්ථි න මග්ගො. කප්පවිනාසෙ මහාජනෙ බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තෙපි නියතමිච්ඡාදිට්ඨිකො තත්ථ අනිබ්බත්තිත්වා පිට්ඨිචක්කවාළෙ නිබ්බත්තති. කිං පන පිට්ඨිචක්කවාළං න ඣායතීති? ඣායති, තස්මිං ඣායමානෙපි එස ආකාසෙ එකස්මිං ඔකාසෙ පච්චතියෙවාති වදන්ති.

310. In the third sutta, 'those for whom wrong view is supreme' means those for whom wrong view is the highest thing. Indeed, the five immediately resultant actions are called 'greatly blameworthy,' but the intended meaning is that wrong view is even more greatly blameworthy than them. Why? Because for those actions, there is a limit. Indeed, four of the immediately resultant actions are said to cause rebirth in hell. The action of creating a schism in the Saṅgha also results in remaining in hell for an aeon. Thus, for these actions there is a limit; an end is discerned. But for fixed wrong view, there is no limit. For it is the root of the round of existence; for one endowed with it, there is no rising up from existence. It also leads astray those who think his words should be heard. And for one endowed with it, there is neither a heavenly world nor the path. At the destruction of the aeon, even when the great populace is reborn in the Brahmā world, one with fixed wrong view is not reborn there but is reborn in an external cosmos. But does that external cosmos not burn? It does burn. They say that even while it is burning, that person is tormented in a certain place in space.

311. චතුත්ථෙ මක්ඛලීති ‘‘මා ඛලී’’ති වචනං උපාදාය එවංලද්ධනාමො තිත්ථකරො. නදීමුඛෙති ද්වින්නං නදීනං සමාගතට්ඨානෙ. දෙසනාමත්තමෙවෙතං, ද්වින්නං කන්දරානං, ද්වින්නං උදකානං, සමුද්දස්ස ච, ලොණියා ච, සමුද්දස්ස ච නදියා චාති එතෙසම්පි යස්ස කස්සචි සමාගතට්ඨානං, අඤ්ඤම්පි තථාරූපං උදකං. ඛිපන්ති කුමිනං. උඩ්ඩෙය්‍යාති ඔඩ්ඩෙය්‍ය. මනුස්සා හි නළෙහි වා උච්ඡූහි වා වෙළූහි වා පලාසන්තිසලාකාය වා එකං ද්වෙ තයො වා කුම්භෙ ගණ්හනප්පමාණකුමිනං කත්වා මුඛවට්ටියා යොත්තෙන බන්ධිත්වා නදීමුඛං නෙත්වා ද්වීසු පස්සෙසු ඛාණුකෙ කොට්ටෙත්වා යොත්තෙහි තත්ථ බන්ධන්ති, තං සන්ධායෙතං වුත්තං. තස්මිඤ්හි පවිට්ඨස්ස ඛුද්දකස්ස මච්ඡස්සාපි මොක්ඛො නත්ථි. අනයායාති අවඩ්ඪියා. බ්‍යාසනායාති විනාසාය. මක්ඛලි මොඝපුරිසොති අයං මක්ඛලි ගොසාලො තුච්ඡපුරිසො. මනුස්සඛිප්පං මඤ්ඤෙ ලොකෙ උප්පන්නොති මහාජනස්ස සග්ගමොක්ඛගමනමග්ගෙ තත්ථ ගමනනිවාරණත්ථං මනුස්සකුමිනං විය ලොකෙ උප්පන්නො.

311. In the fourth sutta, Makkhalī is a sectarian teacher whose name is derived from the phrase 'mā khalī,' 'do not stumble.' 'At the river's mouth' refers to the confluence of two rivers. This is merely an illustration—whether it is the meeting of two ravines, two bodies of water, the ocean and a saltwater spring, or the ocean and a river, or any such confluence of waters, or any other such body of water. 'A fish trap' (khippaṃ) means a kumina (a fish trap). 'Uḍḍeyya' means 'one should set up'. Indeed, people make kumina traps that can hold one, two, or three pots by binding them with reeds, sugarcane, bamboo, or bamboo splints, attaching them to a circular frame with cords, and placing them at the river's mouth, securing them to stakes on both sides with cords. This is what is referred to. Even a small fish that enters cannot escape. 'To their loss' means 'to their non-growth'. 'To their ruin' means 'to their destruction'. 'Makkhalī, the worthless man'—this Makkhalī Gosāla is a trivial person. 'He seems to have arisen in the world like a human fish trap'—he has appeared in the world like a human kumina trap, obstructing the path of the masses to heaven and liberation.

312. පඤ්චමාදීසු දුරක්ඛාතෙ, භික්ඛවෙ, ධම්මවිනයෙති දුරක්ඛාතධම්මවිනයො නාම බාහිරකසාසනං. තත්ථ හි සත්ථාපි අසබ්බඤ්ඤූ හොති, ධම්මොපි දුරක්ඛාතො, ගණොපි දුප්පටිපන්නො. යො ච සමාදපෙතීති යො ආචරියපුග්ගලො සමාදපෙති. යඤ්ච සමාදපෙතීති යං අන්තෙවාසිකං සමාදපෙති. යො ච සමාදපිතො තථත්තාය පටිපජ්ජතීති යො අන්තෙවාසිකො ආචරියෙන සමාදපිතො තස්ස වචනං කරොන්තො [Pg.373] තථාභාවාය පටිපජ්ජති. බහුං අපුඤ්ඤං පසවන්තීති සමාදපකො හි පාණාතිපාතාදීසු ජඞ්ඝසතං සමාදපෙන්තො තෙසං සබ්බෙසම්පි අකුසලෙන සමකමෙව අකුසලං පාපුණාති. තෙනාහ – ‘‘සබ්බෙ තෙ බහුං අපුඤ්ඤං පසවන්තී’’ති.

312. In the fifth sutta and so on, 'the Dhamma and Discipline is poorly proclaimed, bhikkhus'—this poorly proclaimed Dhamma and Discipline is called the teaching of outsiders. For there, the teacher is not all-knowing, the Dhamma is poorly proclaimed, and the community is practicing wrongly. 'The one who instigates' refers to the teacher who instigates. 'And the one he instigates' refers to the pupil he instigates. 'And the one who, being instigated, practices accordingly' refers to the pupil who, being instigated by the teacher, follows his word and practices for that state. 'They generate much demerit'—for the instigator, if he instigates a hundred beings to kill living beings and so forth, he obtains an unwholesome result equal to that of all of them. Therefore, it is said: 'They all generate much demerit.'

313. ස්වාක්ඛාතෙති සුට්ඨු අක්ඛාතෙ සුදෙසිතෙ. එවරූපෙ හි ධම්මවිනයෙ සත්ථා ච සබ්බඤ්ඤූ හොති, ධම්මො ච ස්වාක්ඛාතො, ගණො ච සුප්පටිපන්නො. සබ්බෙ තෙ බහුං පුඤ්ඤං පසවන්තීති සමාදපකො හි භික්ඛූ පිණ්ඩාය පවිට්ඨෙ දිස්වා යාගුභත්තාදීනි සමාදපෙන්තො සබ්බෙසම්පි දායකානං කුසලෙන සමකං කුසලං පාපුණාති. තෙන වුත්තං – ‘‘බහුං පුඤ්ඤං පසවන්තී’’ති.

313. 'Well-proclaimed' means well-taught and well-expounded. Indeed, in such a Dhamma and Discipline, the teacher is all-knowing, the Dhamma is well-proclaimed, and the community is practicing well. 'They all generate much merit'—for the one who encourages, seeing bhikkhus who have entered for alms, if he encourages offerings of rice gruel and food, he obtains a wholesome result equal to that of all the donors. Therefore, it is said: 'They all generate much merit.'

314. දායකෙන මත්තා ජානිතබ්බාති දායකපුග්ගලෙන පමාණං ජානිතබ්බං, පමාණෙන දාතබ්බං, පූරෙත්වා අතිරෙකං න දාතබ්බං. න දාතබ්බන්ති හි අවත්වා පමාණවසෙන ථොකං දාතබ්බන්ති වුත්තං. කස්මා? පූරෙත්වා අතිරෙකෙ දින්නෙපි හි අතිරෙකා මනුස්සසම්පත්ති වා දිබ්බසම්පත්ති වා නිබ්බානසම්පත්ති වා නත්ථි. නො පටිග්ගාහකෙනාති පටිග්ගාහකස්ස පන මත්තං ජානිත්වා පටිග්ගහණකිච්චං නාම නත්ථි. කස්මා? තස්ස හි මත්තං ඤත්වා පූරෙතබ්බා මත්තපටිග්ගහණමූලිකා අප්පිච්ඡපටිපදා නාම නත්ථි. යත්තකං පන ලභති, තත්තකං ගහෙතබ්බං. අතිරෙකග්ගහණමූලං හිස්ස පුත්තදාරභරණං භවිස්සති.

314. 'The donor should know moderation' means the donor should know the measure; one should give according to the measure, and having fulfilled the need, one should not give in excess. For this is not to say 'one should not give,' but rather that 'one should give a small amount, according to the measure.' Why? Because even if one gives in excess of what is sufficient, there is no extra human attainment, divine attainment, or attainment of Nibbāna. 'Not by the receiver'—for the receiver, however, there is no such duty as knowing the measure for acceptance. Why? For him, there is no such practice of having few desires that is based on accepting a measured amount. However much is received, that much should be taken. Indeed, taking in excess will become the basis for supporting a wife and children.

315. පටිග්ගාහකෙන මත්තා ජානිතබ්බාති පටිග්ගාහකපුග්ගලෙන පමාණං ජානිතබ්බං. කථං? තෙන හි දායකස්ස වසො වෙදිතබ්බො, දෙය්‍යධම්මස්ස වසො වෙදිතබ්බො, අත්තනො ථාමො වෙදිතබ්බො. යදි හි දෙය්‍යධම්මො බහු හොති, දායකො අප්පං දාතුකාමො, දායකස්ස වසෙන අප්පං ගණ්හිතබ්බං. දෙය්‍යධම්මො අප්පො, දායකො බහුං දාතුකාමො, දෙය්‍යධම්මස්ස වසෙන අප්පං ගණ්හිතබ්බං. දෙය්‍යධම්මොපි බහු, දායකොපි බහුං දාතුකාමො, අත්තනො ථාමං ඤත්වා පමාණෙනෙව ගණ්හිතබ්බං. එවං මත්තං ඤත්වා පටිග්ගණ්හන්තො හි අප්පිච්ඡපටිපදං පූරෙති. අනුප්පන්නස්ස ලාභො උප්පජ්ජති, උප්පන්නො ලාභො ථාවරොව හොති. අප්පසන්නා පසීදන්ති, පසන්නාපි භිය්‍යො පසාදමාපජ්ජන්ති, මහාජනස්ස චක්ඛුභූතො හොති, සාසනං චිරට්ඨිතිකං කරොති.

315. 'The recipient should know moderation' means the recipient should know the measure. How? He should understand the donor’s inclination, the amount of the gift, and his own capacity. If the gift is abundant but the donor wishes to give little, he should take little according to the donor’s inclination. If the gift is scarce but the donor wishes to give much, he should take little according to the amount of the gift. If both the gift is abundant and the donor wishes to give much, he should take only a measured amount, knowing his own capacity. Indeed, by knowing the measure and receiving accordingly, he fulfills the practice of having few desires. Unarisen gains arise, and arisen gains become stable. The faithless gain faith, and the faithful increase in faith; he becomes an eye for the multitude, and he makes the Dispensation endure long.

තත්‍රිමානි [Pg.374] වත්ථූනි – රොහණජනපදෙ කිර කුටිම්බියවිහාරෙ එකො දහරො දුබ්භික්ඛසමයෙ තස්මිං ගාමෙ එකස්ස කම්මකාරස්ස ගෙහෙ භුඤ්ජනත්ථාය කටච්ඡුභත්තං ගහෙත්වා ගමනත්ථාය ච කටච්ඡුභත්තමෙව ලභති. සො එකදිවසං තස්මිං ගෙහෙ එකං ආගන්තුකං දිස්වා එකමෙව කටච්ඡුභත්තං ගණ්හි. අථස්ස ‘‘කෙන කාරණෙනා’’ති වුත්තෙ තමත්ථං වත්වා සො කුලපුත්තො පසීදිත්වා ‘‘අම්හාකං කුලූපකභදන්තො එවරූපො නාමා’’ති රාජද්වාරෙ මිත්තාමච්චානං කථෙසි. තෙ සබ්බෙපි තස්ස අප්පිච්ඡගුණෙ පසන්නා එකදිවසෙනෙව සට්ඨි ධුරභත්තානි ඨපෙසුං. එවං අප්පිච්ඡො අනුප්පන්නලාභං උප්පාදෙති.

In this regard, these are the stories. It is said that in the Rohaṇa country, in the Kuṭimbiya monastery, during a famine, a certain young monk would receive a ladleful of rice for his meal and a ladleful of rice for taking away from the house of a certain laborer in that village. One day, seeing a guest monk in that house, he took only one ladleful of rice. When asked, 'For what reason?' he explained the matter. Pleased by this, that noble son said, 'Our family's supporting venerable is indeed of such a nature,' and told his friends and ministers at the royal court. All of them, pleased by his quality of having few desires, established sixty regular meal offerings in a single day. Thus, one who has few desires generates unarisen gains.

සද්ධාතිස්සමහාරාජාපි චූළුපට්ඨාකං තිස්සාමච්චං වීමංසිත්වා තෙන එකං තිත්තිරං පචාපෙත්වා ආහරාපෙසි. අථ පරිභොගසමයෙ ‘‘අග්ගං දත්වා පරිභුඤ්ජිස්සාමී’’ති අට්ඨකසාලපරිවෙණෙ මහාථෙරස්ස භණ්ඩග්ගාහසාමණෙරස්ස තිත්තිරමංසං දෙන්තො තස්මිං ථොකංයෙව පටිග්ගණ්හන්තෙ තස්ස අප්පිච්ඡගුණෙ පසීදිත්වා ‘‘පසන්නොස්මි, තාත, අට්ඨ තෙ ධුරභත්තානි දෙමී’’ති ආහ. මහාරාජ, උපජ්ඣායස්ස දෙමීති. අපරානිපි අට්ඨ දෙමීති. තානි අම්හාකං ආචරියස්ස දෙමීති. අපරානිපි අට්ඨ දම්මීති. තානි සමානුපජ්ඣායානං දම්මීති. අපරානිපි අට්ඨ දම්මීති. තානි භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දම්මීති. අපරානිපි අට්ඨ දම්මීති. සාමණෙරො අධිවාසෙසි. එවමස්ස උප්පන්නො ලාභො ථාවරො හොති.

King Saddhātissa, too, wishing to test the minister Tissa, his minor attendant, had him cook a partridge and bring it. Then, at the time of partaking, thinking, 'I will partake after giving the best portion,' he gave the partridge meat to the novice who was the storekeeper for the great elder at the Aṭṭhakasāla monastic college. When the novice accepted only a little, the king, pleased by his quality of having few wants, said, 'I am pleased, dear one. I give you eight permanent meal allowances.' 'Great King, I give them to my preceptor,' said the novice. 'I give another eight,' said the king. 'Those I give to our teacher.' 'I give another eight.' 'Those I give to those with the same preceptor.' 'I give another eight.' 'Those I give to the community of bhikkhus.' 'I give another eight.' The novice consented. Thus, the gain that arose for him became permanent.

අප්පසන්නා පසීදන්තීති එත්ථපි – දීඝබ්‍රාහ්මණො කිර බ්‍රාහ්මණෙ භොජෙන්තො පඤ්ච පඤ්ච භත්තසරකානි දත්වා සන්තප්පෙතුං නාසක්ඛි. අථෙකදිවසං ‘‘සමණා කිර නාම අප්පිච්ඡා’’ති කථං සුත්වා වීමංසනත්ථාය භත්තං ගාහාපෙත්වා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස භත්තකිච්චකරණවෙලාය විහාරං ගන්ත්වා තිංසමත්තෙ භික්ඛූ භොජනසාලායං භුඤ්ජන්තෙ දිස්වා එකං භත්තසරකං ගහෙත්වා සඞ්ඝත්ථෙරස්ස සන්තිකං අගමාසි. ථෙරො අඞ්ගුලිං චාලෙත්වා ථොකමෙව අග්ගහෙසි. එතෙනෙව නියාමෙන එකං භත්තසරකං සබ්බෙසං සම්පාපුණි. තතො බ්‍රාහ්මණො ‘‘සච්චොයෙව එතෙසං සමණානං ගුණො’’ති අප්පිච්ඡතාය පසන්නො සහස්සං විස්සජ්ජෙත්වා තස්මිංයෙව විහාරෙ චෙතියං කාරෙසි. එවං අප්පසන්නා පසීදන්ති.

Regarding 'The unpleased become pleased': Herein, it is said that the Brahmin Dīgha, while feeding brahmins, was unable to satisfy them even by giving five bowls of food each. Then one day, hearing the saying, 'It is said that ascetics have few wants,' he, for the purpose of investigation, had food brought. Going to the monastery at the time of the community of bhikkhus' meal, he saw about thirty bhikkhus eating in the dining hall. Taking one bowl of food, he approached the elder of the Saṅgha. The elder, moving his finger, accepted only a little. By this very method, that one bowl of food sufficed for all of them. Then the brahmin, pleased by their quality of having few wants, thought, 'Truly, this is the virtue of these ascetics!' and spending a thousand, he had a cetiya built in that very monastery. Thus, the unpleased become pleased.

පසන්නා [Pg.375] භිය්‍යො පසීදන්තීති එත්ථ වත්ථුනා කිච්චං නත්ථි. පසන්නානඤ්හි අප්පිච්ඡං දිස්වා පසාදො භිය්‍යො වඩ්ඪතියෙව.

Regarding 'The pleased become even more pleased': Herein, there is no need for a story. For when those who are already pleased see one with few wants, their faith indeed increases all the more.

මජ්ඣන්තිකතිස්සත්ථෙරසදිසෙ පන අප්පිච්ඡෙ දිස්වා මහාජනො අප්පිච්ඡො භවිතුං මඤ්ඤතීති අප්පිච්ඡො මහාජනස්ස චක්ඛුභූතො නාම හොති.

Furthermore, upon seeing those with few wants, such as the Elder Majjhantikatissa, the great populace is minded to become possessed of few wants. Therefore, one with few wants is said to be an eye for the great populace.

‘‘අප්පිච්ඡතා, භික්ඛවෙ, සද්ධම්මස්ස ඨිතියා අසම්මොසාය අනන්තරධානාය සංවත්තතී’’ති (අ. නි. 1.116-129) වචනතො පන අප්පිච්ඡො සාසනං චිරට්ඨිතිකං කරොති නාම.

Moreover, since it is said, 'Having few wants, bhikkhus, conduces to the stability, non-confusion, and non-disappearance of the good Dhamma,' one with few wants is said to make the Dispensation long-lasting.

නො දායකෙනාති ස්වාක්ඛාතෙ ධම්මවිනයෙ පන දායකස්ස පමාණං ඤත්වා දාතබ්බකිච්චං නාම නත්ථි. යත්තකො දෙය්‍යධම්මො අත්ථි, තත්තකං අවත්ථරිත්වා දාතුං වට්ටති. අවත්ථරිත්වා දින්නකාරණා හි එස මනුස්සසම්පත්තිං, දිබ්බසම්පත්තිං, නිබ්බානසම්පත්තිඤ්ච අවත්ථරිත්වා උත්තරුත්තරි පණීතපණීතමෙව ලභති.

Regarding 'Not by the donor': However, in the well-proclaimed Dhamma and Discipline, there is no such thing as a duty to give that is determined by assessing the donor's capacity. Whatever gift is available, it is proper to give that much unreservedly. For it is because of giving unreservedly that one unreservedly obtains human attainment, divine attainment, and the attainment of Nibbāna, and progressively more and more sublime states.

316. යො ආරද්ධවීරියො, සො දුක්ඛං විහරතීති පඤ්චාතපතප්පනමරුප්පපාතපතනාදිච්චානුපරිවත්තන-උක්කුටිකප්පධානාදීනි අනුයුඤ්ජන්තො දිට්ඨෙ චෙව ධම්මෙ දුක්ඛං විහරති, තස්සෙව බාහිරසමයෙ සමාදින්නස්ස තපචරණස්ස විපාකෙන නිරයෙ උප්පජ්ජිත්වා සම්පරායෙපි දුක්ඛං විහරති.

316. Regarding 'One who has aroused energy dwells in suffering': One who engages in such practices as the five-fire austerity, falling from a cliff, constantly facing the sun, and the exertion of squatting, dwells in suffering in this very life. And through the result of that very asceticism undertaken in an external doctrine, having arisen in hell, one dwells in suffering in the future life as well.

317. යො කුසීතො, සො දුක්ඛං විහරතීති අයම්පි දිට්ඨෙ ධම්මෙ චෙව සම්පරායෙ ච දුක්ඛං විහරති. කථං? යස්ස හි පබ්බජිතකාලතො පට්ඨාය යොනිසො මනසිකාරො නත්ථි, බුද්ධවචනං න උග්ගණ්හාති, ආචරියුපජ්ඣායවත්තං න කරොති, චෙතියඞ්ගණබොධියඞ්ගණවත්තං න කරොති. ජනස්ස පන සද්ධාදෙය්‍යං අපච්චවෙක්ඛිතපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජිත්වා දිවසං සෙය්‍යසුඛං පස්සසුඛං අනුයුඤ්ජිත්වා පබුද්ධකාලෙ තයො විතක්කෙ විතක්කෙති. සො කතිපාහෙනෙව භික්ඛුභාවා චවති? එවං දිට්ඨධම්මෙ ච දුක්ඛං විහරති. පබ්බජිත්වා පන සමණධම්මස්ස සම්මා අකතත්තා ච –

317. Regarding 'One who is lazy dwells in suffering': This one, too, dwells in suffering both in this very life and in the life to come. How so? Because from the time of his going forth, he has no wise attention, does not learn the word of the Buddha, does not perform his duties towards his teacher and preceptor, and does not perform his duties in the cetiya-precinct and the Bodhi-tree-precinct. Consuming the faith-offerings of the people through unreflecting use, and having indulged by day in the pleasure of sleeping and the pleasure of lying on his side, upon waking he thinks the three kinds of unwholesome thoughts. In just a few days, he falls away from the state of a bhikkhu. Thus he dwells in suffering in this very life. And because, having gone forth, the duties of an ascetic are not properly performed—

‘‘කුසො යථා දුග්ගහිතො, හත්ථමෙවානුකන්තති;

සාමඤ්ඤං දුප්පරාමට්ඨං, නිරයායුපකඩ්ඪතී’’ති. (ධ. ප. 311) –

Just as kusa grass, wrongly grasped, cuts the very hand, so the ascetic life, wrongly handled, drags one to hell.

අපායස්මිංයෙව පටිසන්ධිං ගණ්හති. එවං සම්පරායෙපි දුක්ඛං විහරති.

He takes rebirth-linking only in a plane of misery. Thus, he dwells in suffering in the life to come as well.

318. යො [Pg.376] කුසීතො, සො සුඛං විහරතීති කාලෙන කාලං වුත්තප්පකාරෙ තපචරණෙ කිඤ්චි කිඤ්චි තපචරණං කත්වා කාලෙන කාලං ඔදාතවත්ථවසනො මාලාගන්ධවිලෙපනධරො මධුරභොජනං භුඤ්ජන්තො මුදුකාසු සෙය්‍යාසු සයන්තො දිට්ඨෙ ධම්මෙ චෙව සුඛං විහරති සම්පරායෙ ච. සො හි තස්ස තපචරණස්ස ගාළ්හං අග්ගහිතත්තා නාතිබහුං නිරයෙ දුක්ඛං අනුභවති. තස්මා සම්පරායෙ සුඛං විහරති නාම.

318. Regarding 'One who is lazy dwells in happiness': From time to time performing some small ascetic practice of the kind already described, and from time to time dressing in white clothes, wearing garlands, perfumes, and unguents, eating sweet food, and sleeping on soft beds, he dwells in happiness both in this very life and in the life to come. For because he has not strongly undertaken those ascetic practices, he does not experience very much suffering in hell. Therefore, he is said to dwell in happiness in the life to come.

319. යො ආරද්ධවීරියො, සො සුඛං විහරතීති ආරද්ධවීරියො හි පබ්බජිතකාලතො පට්ඨාය වත්තෙසු පරිපූරකාරී හොති, බුද්ධවචනං උග්ගණ්හාති, යොනිසො මනසිකාරෙ කම්මං කරොති. අථස්ස වත්තපූරණඤ්චෙව උග්ගහිතබුද්ධවචනඤ්ච සමණධම්මකිරියඤ්ච ආවජ්ජෙන්තස්ස චිත්තං පසීදති. එවං දිට්ඨෙව ධම්මෙ සුඛං විහරති. දිට්ඨධම්මෙ පන අරහත්තං පාපුණිතුං අසක්කොන්තො නිබ්බත්තභවෙ ඛිප්පාභිඤ්ඤො හොතීති සම්පරායෙපි සුඛං විහරති නාම.

319. Regarding 'One who has aroused energy dwells in happiness': For one who has aroused energy, from the time of going forth, is one who fulfills his duties, learns the word of the Buddha, and applies himself with wise attention. Then, as he reflects upon the fulfillment of his duties, the word of the Buddha he has learned, and his performance of the ascetic's duties, his mind becomes serene. Thus, he dwells in happiness in this very life. Furthermore, if he is unable to attain Arahantship in this very life, he becomes one of swift insight in a future existence. Therefore, he is said to dwell in happiness in the life to come as well.

320. සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, අප්පමත්තකොපි ගූථො දුග්ගන්ධො හොතීති ඉදං සුත්තං අට්ඨුප්පත්තියං වුත්තං. කතරඅට්ඨුප්පත්තියන්ති? නවකනිපාතෙ (අ. නි. 9.12) සත්තුප්පාදසුත්ත අට්ඨුප්පත්තියං. තථාගතො හි තං අත්ථං කථෙන්තො – ‘‘නව පුග්ගලා නිරයතො මුත්තා, තිරච්ඡානයොනිතො මුත්තා, පෙත්තිවිසයතො මුත්තා’’ති කථෙසි. අථස්ස එතදහොසි – ‘‘සචෙ ඛො පන මෙ පුත්තා ඉමං ධම්මදෙසනං සුත්වා ඛීණනිරයම්හා ඛීණතිරච්ඡානයොනිකා ඛීණපෙත්තිවිසයා ඛීණාපායදුග්ගතිවිනිපාතාති මඤ්ඤමානා උපරිමග්ගඵලත්ථාය වායමිතුං න මඤ්ඤෙය්‍යුං, තෙසං සංවෙගං ජනෙස්සාමී’’ති සංවෙගජනනත්ථං ‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ’’ති ඉමං සුත්තමාරභි. තත්ථ අප්පමත්තකොති ථොකමත්තකො පරිත්තප්පමාණො, අන්තමසො කුසග්ගෙනපි ගහෙත්වා උපසිඞ්ඝියමානො දුග්ගන්ධොව හොති. අප්පමත්තකම්පි භවං න වණ්ණෙමීති අප්පමත්තකම්පි කාලං භවෙ පටිසන්ධිං න වණ්ණයාමි. ඉදානිස්ස උපමං දස්සෙන්තො ආහ – අන්තමසො අච්ඡරාසඞ්ඝාතමත්තම්පීති. සබ්බන්තිමෙන පරිච්ඡෙදෙන ද්වෙ අඞ්ගුලියො එකතො කත්වා පහරණමත්තම්පි කාලන්ති වුත්තං හොති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

320. Just as, bhikkhus, even a small amount of excrement is foul-smelling: this sutta was spoken in its origin story. In what origin story? In the origin story of the Sattuppāda Sutta in the Navakanipāta. For the Tathāgata, while explaining that meaning, said: 'Nine persons are freed from hell, freed from the animal realm, freed from the realm of petas.' Then it occurred to him: 'If my sons, having heard this Dhamma teaching, were to think, "We are those for whom hell is destroyed, for whom the animal realm is destroyed, for whom the realm of petas is destroyed, for whom the states of woe, bad destinations, and perdition are destroyed," they might not think to strive for the higher paths and fruits. I will generate a sense of spiritual urgency in them.' For the purpose of generating spiritual urgency, he began this sutta, saying, 'Just as, bhikkhus...' Therein, 'a small amount' means a tiny quantity, a slight measure; even at the very least, if taken with the tip of a kusa grass blade and sniffed, it is indeed foul-smelling. 'I do not praise even a small amount of existence' means: I do not praise taking rebirth in existence even for a small amount of time. Now, showing its simile, he said: 'even for as long as a finger-snap.' By the very final measure, this is said to mean 'even for the time it takes to bring two fingers together and strike them.' The rest has a clear meaning everywhere.

තතියවග්ගවණ්ණනා.

The Commentary on the Third Chapter.

16. එකධම්මපාළි

16. The Text on the Single Dhamma

(16) 4. එකධම්මපාළි-චතුත්ථවග්ගවණ්ණනා

Commentary on the Fourth Chapter of the Text on the Single Dhamma

322. චතුත්ථවග්ගස්ස [Pg.377] පඨමෙ ජම්බුදීපෙති ජම්බුයා පඤ්ඤාතො පාකටො දීපොති ජම්බුදීපො. ඉමස්ස කිර දීපස්ස සඤ්ඤාණභූතා යොජනසතුබ්බෙධා පණ්ණාසයොජනසාඛා පඤ්චදසයොජනාවට්ටක්ඛන්ධා හිමවන්තපබ්බතෙ ජාතා කප්පට්ඨායිනී මහාජම්බූ නාම අත්ථි, තාය අයං දීපො ජම්බුදීපොති වුච්චති. යථා ච ඉමස්මිං දීපෙ ජම්බුරුක්ඛො කප්පට්ඨායී, තථා අපරගොයානෙ කදම්බරුක්ඛො, උත්තරකුරූසු කප්පරුක්ඛො, පුබ්බවිදෙහෙ සිරීසරුක්ඛො, අසුරානං චිත්තපාටලිරුක්ඛො, සුපණ්ණානං සිම්බලිරුක්ඛො, දෙවානං පාරිච්ඡත්තකොති ඉමෙපි කප්පට්ඨායිනොව.

322. In the first sutta of the Fourth Chapter: 'Jambudīpa' means the island known and famous for the jambu tree. It is said that on this island there is a great jambu tree named Mahājambū, which is a landmark of this island. It grows on the Himavanta mountain, lasts for an aeon, is one hundred yojanas high, has branches of fifty yojanas, and a trunk with a circumference of fifteen yojanas. Because of it, this island is called Jambudīpa. And just as on this island the jambu tree lasts for an aeon, so too in Aparagoyāna there is the kadamba tree, in Uttarakuru the kapparukkha, in Pubbavideha the sirīsa tree, for the asuras the cittapāṭali tree, for the supaṇṇas the simbali tree, and for the devas the pāricchattaka. These too last for an aeon.

‘‘පාටලී සිම්බලී ජම්බූ, දෙවානං පාරිච්ඡත්තකො;

කදම්බො කප්පරුක්ඛො ච, සිරීසො භවති සත්තමො’’ති.

Pāṭalī, simbalī, jambū, and the pāricchattaka of the devas; kadamba, kapparukkha, and the sirīsa is the seventh.

ආරාමරාමණෙය්‍යකන්ති පුප්ඵාරාමඵලාරාමානං රාමණෙය්‍යකං වෙළුවන-ජීවකම්බවන-ජෙතවනපුබ්බාරාමසදිසං. තං ඉමස්මිං ජම්බුදීපෙ අප්පමත්තකං පරිත්තකං, න බහුකන්ති අත්ථො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. එත්ථ වනරාමණෙය්‍යකන්ති නාගවනසාලවනචම්පකවනාදිසදිසං වඞ්කපබ්බතහිමවන්තපබ්බතපදෙසාදීසු අරඤ්ඤවනං වෙදිතබ්බං. භූමිරාමණෙය්‍යකන්ති ජෙතවනවිහාරමගධක්ඛෙත්තාදිසදිසං සමං භූමිට්ඨානං. පොක්ඛරණිරාමණෙය්‍යකන්ති ජෙතවනපොක්ඛරණිගග්ගරාපොක්ඛරණිසදිසානං වට්ටචතුරස්සදීඝවඞ්කාදිසණ්ඨානානං පොක්ඛරණීනං සන්නිවෙසනට්ඨානං. උක්කූලවිකූලන්ති උක්කූලඤ්ච විකූලඤ්ච. තත්ථ උක්කූලං උන්නතට්ඨානං, විකූලං නින්නට්ඨානං. නදීවිදුග්ගන්ති නදීනං භින්නට්ඨානං තං දුග්ගමත්තා නදීවිදුග්ගන්ති වුච්චති. ඛාණුකණ්ටකට්ඨානන්ති තත්ථජාතකානඤ්චෙව ආහරියමානානඤ්ච ඛාණුකණ්ටකාදීනං පතිට්ඨානට්ඨානං. පබ්බතවිසමන්ති ගිරිවිසමං. යෙ ඔදකාති යෙ ච උදකෙ ජායන්ති, තෙයෙව බහුතරා. ඉතො කිර සුවණ්ණභූමි සත්තමත්තානි යොජනසතානි හොති, එකෙන වාතෙන ගච්ඡන්තී නාවා සත්තහි අහොරත්තෙහි ගච්ඡති. අථෙකස්මිං සමයෙ එවං ගච්ඡන්තී නාවා සත්තාහම්පි නන්දියාවට්ටමච්ඡපිට්ඨෙනෙව ගතා. එවං ඔදකානං සත්තානං බහුභාවො වෙදිතබ්බො.

Delightfulness of parks refers to the delightfulness of flower parks and fruit parks, similar to the Veḷuvana, Jīvaka’s Mango Grove, Jetavana, and Pubbārāma. In this Jambudīpa, such places are of a small amount, limited, not abundant—this is the meaning. This same method applies to the remaining terms. Herein, delightfulness of forests should be understood as forest wilderness in places such as the slopes of the Vaṅka and Himavanta mountains, similar to the Nāga forest, Sāla forest, Campaka forest, and so on. Delightfulness of the land should be understood as a level area of ground, similar to the Jetavana monastery, the fields of Magadha, and so on. Delightfulness of ponds should be understood as the location of ponds—which have shapes such as round, square, long, and crooked—similar to the Jetavana pond and the Gaggarā pond. 'High ground and low ground' means both high ground and low ground. Therein, high ground is an elevated place, and low ground is a low-lying place. 'A difficult river-place' means a broken place of rivers; because it is difficult to traverse, it is called a difficult river-place. 'A place of stumps and thorns' refers to a place where stumps, thorns, and so on, that have either grown there or been brought there, are established. 'Unevenness of mountains' is mountainous unevenness. 'Those who are aquatic' means those who are born in the water; they are indeed more numerous. It is said that from here, Suvaṇṇabhūmi is about seven hundred yojanas away, and a ship traveling with a single wind reaches it in seven days and nights. Yet, on one occasion, a ship traveling thus went for seven days only upon the back of a Nandiyāvaṭṭa fish. In this way, the great number of aquatic beings should be understood.

අපිච ථලට්ඨානස්ස පරිත්තභාවෙන උදකස්ස ච බහුභාවෙනාපි අයමත්ථො වෙදිතබ්බො. යථා හි මහාතළාකෙ එකොව උප්පලගච්ඡො [Pg.378] අස්ස, තස්ස චත්තාරි ච පණ්ණානි, මජ්ඣෙ ච එකං උප්පලමකුලං අස්ස. එවමෙවං චත්තාරි පණ්ණානි විය චත්තාරො දීපා, මජ්ඣෙ උප්පලමකුලං විය සිනෙරුපබ්බතො, සෙසං උදකං විය උදකපරික්ඛිත්තො ඔකාසො. තස්ස මහන්තභාවො ඉද්ධිමන්තානං පාකටො හොති. තෙසඤ්හි ආකාසෙන ගච්ඡන්තානං චත්තාරො මහාදීපා චත්තාරි පණ්ණානි විය උපට්ඨහන්ති, සිනෙරුපබ්බතො මජ්ඣෙ උප්පලමකුලං විය, සෙසං උදකං විය උදකපරික්ඛිත්තො ඔකාසො. එවං මහන්තෙ උදකෙ ජාතත්තා ඔදකාව බහුතරා වෙදිතබ්බා.

Moreover, this meaning should also be understood through the smallness of the land and the abundance of water. For it is as if in a great lake there were a single lotus plant with four leaves and one lotus bud in the middle. In the same way, the four continents are like the four leaves, Mount Sineru is like the lotus bud in the middle, and the space surrounded by water is like the rest of the water. Its vastness is evident to those with psychic powers. For to them, as they travel through the sky, the four great continents appear like four leaves, Mount Sineru in the middle appears like a lotus bud, and the space surrounded by water appears like the rest of the water. Thus, because they are born in such a vast expanse of water, it should be understood that aquatic beings are far more numerous.

323. දුතියාදීසු අඤ්ඤත්‍ර මනුස්සෙහීති ඉධ චත්තාරො අපායා අඤ්ඤත්‍ර මනුස්සෙහීති අධිප්පෙතා.

323. In the second sutta and so on, by 'other than humans' is here intended the four states of woe.

මජ්ඣිමෙසු ජනපදෙසූති ‘‘පුරත්ථිමාය දිසාය ගජඞ්ගලං නාම නිගමො, තස්ස පරෙන මහාසාලා, තතො පරා පච්චන්තිමා ජනපදා, ඔරතො මජ්ඣෙ. පුරත්ථිමදක්ඛිණාය දිසාය සල්ලවතී නාම නදී, තතො පරා පච්චන්තිමා ජනපදා, ඔරතො මජ්ඣෙ. දක්ඛිණාය දිසාය සෙතකණ්ණිකං නාම නිගමො, තතො පරා පච්චන්තිමා ජනපදා, ඔරතො මජ්ඣෙ. පච්ඡිමාය දිසාය ථූණං නාම බ්‍රාහ්මණගාමො, තතො පරා පච්චන්තිමා ජනපදා, ඔරතො මජ්ඣෙ. උත්තරාය දිසාය උසීරද්ධජො නාම පබ්බතො, තතො පරා පච්චන්තිමා ජනපදා, ඔරතො මජ්ඣෙ’’ති (මහාව. 259) එවං පරිච්ඡින්නෙ ජනපදෙති අත්ථො. අයඤ්හි ජනපදො මුදිඞ්ගසණ්ඨානො උජුකෙන කත්ථචි අසීතියොජනො හොති, කත්ථචි යොජනසතිකො, කත්ථචි ද්වියොජනසතිකො, මජ්ඣෙන පන තියොජනසතිකො, පරියන්තපරික්ඛෙපෙන නවමත්තයොජනසතිකො හොති. එත්තකෙ ඨානෙ බුද්ධපච්චෙකබුද්ධා මහාසාවකා බුද්ධුපට්ඨාකා බුද්ධසාවකා බුද්ධමාතා බුද්ධපිතා චක්කවත්තී රාජාති ඉමෙ සත්තා නිබ්බත්තන්ති. අපිච උපාදායුපාදායාපි මජ්ඣිමපදෙසො ලබ්භති. සකලොපි හි ජම්බුදීපො මජ්ඣිමපදෙසො නාම, සෙසදීපා පච්චන්තිමා ජනපදා. තම්බපණ්ණිදීපෙ අනුරාධපුරං මජ්ඣිමපදෙසො නාම, සෙසො පච්චන්තොති එවං නයො වෙදිතබ්බො.

In the middle districts: 'In the eastern direction, there is a market town named Gajaṅgala; beyond it, the great Sāl tree; beyond that are the border districts, and within is the middle. In the southeastern direction, there is a river named Sallavatī; beyond it are the border districts, and within is the middle. In the southern direction, there is a market town named Setakaṇṇika; beyond it are the border districts, and within is the middle. In the western direction, there is a brahmin village named Thūṇa; beyond it are the border districts, and within is the middle. In the northern direction, there is a mountain named Usīraddhaja; beyond it are the border districts, and within is the middle' (Mahāva. 259). Thus, the meaning is 'in the district so defined'. This district is shaped like a drum; in a straight line, it is eighty yojanas in some places, a hundred yojanas in others, and two hundred yojanas elsewhere. Through the middle, however, it is three hundred yojanas, and its circumference is about nine hundred yojanas. In such a place, these beings are born: Buddhas, Paccekabuddhas, great disciples, attendants of the Buddha, disciples of the Buddha, the mother of the Buddha, the father of the Buddha, and the wheel-turning monarch. Moreover, the middle region can also be determined relatively. Indeed, the entire continent of Jambudīpa is called the middle region, while the other continents are border districts. In the island of Tambapaṇṇi, Anurādhapura is called the middle region, and the rest is the border—thus this principle should be understood.

324. පඤ්ඤවන්තො අජළා අනෙළමූගාති එත්ථ කම්මස්සකතපඤ්ඤා, ඣානපඤ්ඤා විපස්සනාපඤ්ඤා, මග්ගපඤ්ඤා, ඵලපඤ්ඤාති එතාහි සමන්නාගතා පඤ්ඤවන්තො [Pg.379] නාම, අමූළ්හා අජළා නාම. යෙසං එළා මුඛතො න ගලති, තෙ අනෙළමූගා නාම, අනෙළමුඛා නිද්දොසමුඛාති අත්ථො. පටිබලාති සමත්ථා, කායබලෙන චෙව ඤාණබලෙන ච සමන්නාගතා. අත්ථමඤ්ඤාතුන්ති අත්ථානත්ථං කාරණාකාරණං ජානිතුං. දුප්පඤ්ඤාති අප්පඤ්ඤා නිප්පඤ්ඤා. ජළාති මන්දා මොමූහා.

324. Wise, not dull, not slobbering-mutes: Here, 'wise' are those endowed with these: the wisdom of the ownership of kamma, jhāna-wisdom, insight-wisdom, path-wisdom, and fruition-wisdom. 'Not dull' means not deluded. Those from whose mouth eḷā (slobber) does not drip are called 'aneḷamūgā', meaning those with faultless mouths, those with pure mouths. 'Capable' means competent, endowed with both physical strength and the strength of knowledge. 'To understand the meaning' means to know benefit and non-benefit, cause and non-cause. 'Of little wisdom' means lacking wisdom, without wisdom. 'Dull' means slow, utterly deluded.

325. අරියෙන පඤ්ඤාචක්ඛුනාති සහවිපස්සනෙන මග්ගෙන. අවිජ්ජාගතාති අවිජ්ජන්ධකාරෙන සමන්නාගතා.

325. With the noble eye of wisdom: with the path accompanied by insight. Gone into ignorance: endowed with the darkness of ignorance.

326. යෙ ලභන්ති තථාගතං දස්සනායාති යෙ තථාගතස්ස ගුණෙ ජානිත්වා තථාගතං චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන පස්සිතුං ලභන්ති.

326. Those who get to see the Tathāgata: those who, having known the qualities of the Tathāgata, get to see the Tathāgata with eye-consciousness.

327. තථාගතප්පවෙදිතන්ති තථාගතෙන පවෙදිතං පකාසෙත්වා කථිතං. සවනායාති සොතවිඤ්ඤාණෙන සොතුං.

327. Proclaimed by the Tathāgata: proclaimed, revealed, and taught by the Tathāgata. For hearing: to hear with ear-consciousness.

328. ධාරෙන්තීති න පම්මුස්සන්ති.

328. They retain: they do not forget.

329. ධාතානං ධම්මානං අත්ථං උපපරික්ඛන්තීති පගුණාය පාළියා අත්ථානත්ථං උපපරික්ඛන්ති.

329. They examine the meaning of the teachings they have memorized: they investigate the meaning and non-meaning of the Pāli text that has been mastered.

330. අත්ථමඤ්ඤාය ධම්මමඤ්ඤායාති අට්ඨකථඤ්ච පාළිඤ්ච ජානිත්වා. ධම්මානුධම්මං පටිපජ්ජන්තීති අනුලොමපටිපදං පූරෙන්ති.

330. Having understood the meaning and understood the Dhamma: having understood both the commentary and the Pāli text. They practice in accordance with the Dhamma: they fulfill the conformable practice.

331. සංවෙජනීයෙසු ඨානෙසූති සංවෙගජනකෙසු කාරණෙසු. සංවිජ්ජන්තීති සංවෙගං ආපජ්ජන්ති.

331. In stirring situations: in causes that generate spiritual urgency. They are stirred: they experience spiritual urgency.

332. යොනිසො පදහන්තීති උපායෙන පධානවීරියං කරොන්ති.

332. They strive wisely: they make the effort of striving by proper means.

333. වවස්සග්ගාරම්මණන්ති වවස්සග්ගො වුච්චති නිබ්බානං, තං ආරම්මණං කරිත්වාති අත්ථො. ලභන්ති සමාධින්ති මග්ගසමාධිඤ්ච ඵලසමාධිඤ්ච පාපුණන්ති.

333. With relinquishment as its object: 'Relinquishment' is a name for Nibbāna; the meaning is 'having made that its object'. They attain concentration: they attain both path-concentration and fruition-concentration.

334. අන්නග්ගරසග්ගානන්ති උත්තමන්නානඤ්ච උත්තමරසානඤ්ච. උඤ්ඡෙන කපාලාභතෙන යාපෙන්තීති උඤ්ඡාචාරෙන වනමූලඵලාඵලෙන වා කපාලෙන [Pg.380] ආභතභත්තෙන වා යාපෙන්ති. එත්ථ ච යො කස්සචිදෙව ඛාදනීයස්ස භොජනීයස්ස අත්ථාය චිත්තෙ උප්පන්නෙ තංඛණංයෙව න තං ලභති, අයං අන්නග්ගරසග්ගානං න ලාභී නාම. යස්සපි තංඛණංයෙව ලභිත්වා ඔලොකෙන්තස්ස වණ්ණගන්ධරසා අමනාපා හොන්ති, අයම්පි අන්නග්ගරසග්ගානං න ලාභී නාම. යස්ස පන වණ්ණගන්ධරසා පටිලභන්ති, මනාපා හොන්ති, අයං අන්නග්ගරසග්ගානං ලාභී නාම. සො උත්තමකොටියා චක්කවත්තී රාජා, හෙට්ඨිමකොටියා ධම්මාසොකො වෙදිතබ්බො. සඞ්ඛෙපතො හි යස්ස භත්තස්ස එකපාති සතසහස්සං අග්ඝති, ඉදං අන්නග්ගරසග්ගං නාම. යං පන භික්ඛුසඞ්ඝං පිණ්ඩාය චරන්තං දිස්වා මනුස්සා උත්තමපණීතං භත්තං දෙන්ති, ඉදං කිං නාමාති? ඉදං උඤ්ඡෙන කපාලාභතෙන යාපෙන්තෙ උපාදාය අන්නග්ගරසග්ගං නාම වුච්චතීති.

334. Of the best foods and flavors: of the supreme foods and supreme flavors. They sustain themselves by gleaning and with food received in a potsherd: they sustain themselves by the practice of gleaning, or with forest roots and fruits major and minor, or with mixed food brought in a potsherd. And here, one who, when a desire for some hard or soft food arises in the mind, does not obtain it at that very moment, is called a non-recipient of the best foods and flavors. One who, even having obtained it at that very moment, finds its color, scent, and taste unpleasing upon inspection, is also called a non-recipient of the best foods and flavors. But one for whom the color, scent, and taste are obtained and are pleasing, is called a recipient of the best foods and flavors. At the highest extreme, this should be understood as a wheel-turning monarch; at the lowest extreme, as Dhammāsoka. In brief, food of which a single bowl is worth a hundred thousand is called the best of foods and flavors. But when people see the community of monks wandering for alms and give them supreme and exquisite food, what is this called? With reference to those who sustain themselves by gleaning and with food received in a potsherd, this is called the best of foods and flavors.

335. අත්ථරසස්සාතිආදීසු අත්ථරසො නාම චත්තාරි සාමඤ්ඤඵලානි, ධම්මරසො නාම චත්තාරො මග්ගා, විමුත්තිරසො නාම අමතනිබ්බානං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

335. In 'the taste of the goal', and so on: 'the taste of the goal' means the four fruits of recluseship; 'the taste of the Dhamma' means the four paths; 'the taste of liberation' means the deathless Nibbāna. The remainder everywhere has an obvious meaning.

චතුත්ථවග්ගවණ්ණනා.

The Commentary on the Fourth Chapter is concluded.

ජම්බුදීපපෙය්‍යාලො නිට්ඨිතො.

The Section on Jambudīpa is concluded.

17. පසාදකරධම්මවග්ගවණ්ණනා

17. The Commentary on the Chapter of Qualities that Inspire Confidence

366. අද්ධමිදන්තිආදීසු අද්ධන්ති එකංසාධිවචනමෙතං, අද්ධා ඉදං ලාභානං, එකංසො එස ලාභානන්ති වුත්තං හොති. යදිදං ආරඤ්ඤිකත්තන්ති යො එස ආරඤ්ඤිකභාවො. ඉදං වුත්තං හොති – ආරඤ්ඤිකභාවො නාම ලාභානං එකංසො අවස්සභාවිතා න සක්කා ආරඤ්ඤිකෙන ලාභං න ලභිතුන්ති. ආරඤ්ඤිකො හි භික්ඛු ‘‘අත්තනො අරඤ්ඤවාසස්ස අනුච්ඡවිකං කරිස්සාමී’’ති පාපකං නාම න කරොති, අථස්ස ‘‘ආරඤ්ඤිකො අයං භික්ඛූ’’ති සඤ්ජාතගාරවො මහාජනො චතුපච්චයෙන පූජං කරොති. තෙන වුත්තං – ‘‘අද්ධමිදං, භික්ඛවෙ, ලාභානං යදිදං ආරඤ්ඤිකත්ත’’න්ති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. එත්ථ පන බාහුසච්චන්ති බහුස්සුතභාවො. ථාවරෙය්‍යන්ති චිරපබ්බජිතත්තා ථාවරප්පත්තභාවො. ආකප්පසම්පදාති [Pg.381] චීවරග්ගහණාදිනො ආකප්පස්ස සම්පත්ති. පරිවාරසම්පදාති සුචිපරිවාරතා. කොලපුත්තීති කුලපුත්තභාවො. වණ්ණපොක්ඛරතාති සම්පන්නරූපතා. කල්‍යාණවාක්කරණතාති වචනකිරියාය මධුරභාවො. අප්පාබාධතාති ආරොග්‍යසම්පත්ති. අරොගො හි භික්ඛු අත්තනො සරීරකල්‍යාණතාය විපස්සනාධුරෙ ච ගන්ථධුරෙ ච පරිපූරකාරී හොති, තෙනස්ස ලාභො උප්පජ්ජතීති.

366. In phrases such as addhamidaṃ, the word addhaṃ is a term for certainty. It is meant: "Certainly, this is among gains; this is a definite portion among gains." As for yadidaṃ āraññikattaṃ, this refers to the state of being a forest-dweller. This is what is meant: the state of being a forest-dweller is a definite portion among gains; it is an inevitability. It is not possible for a forest-dweller not to obtain gain. For a forest-dwelling bhikkhu, thinking, "I will act in a way befitting my forest-dwelling," does not do anything evil. Then the great populace, developing respect for him and thinking, "This bhikkhu is a forest-dweller," makes offerings of the four requisites. Therefore it is said: "Certainly, bhikkhus, this is a gain, namely, the state of being a forest-dweller." The same method applies to the remaining terms as well. Here, bāhusaccaṃ means the state of being very learned. Thāvareyyaṃ means the state of having attained stability due to being long ordained. Ākappasampadā means the accomplishment of deportment, such as the manner of taking up the robe. Parivārasampadā means having a pure retinue. Kolaputti means the state of being a son of good family. Vaṇṇapokkharatā means possessing a perfect form. Kalyāṇavākkaraṇatā means the sweetness of the act of speaking. Appābādhatā means the accomplishment of health. For a healthy bhikkhu, due to the fitness of his body, becomes one who fulfills both the burden of insight and the burden of study; therefore, gain arises for him.

සොළස පසාදකරධම්මා නිට්ඨිතා.

The Sixteen Qualities that Inspire Confidence are concluded.

18. අපරඅච්ඡරාසඞ්ඝාතවග්ගවණ්ණනා

18. Exposition of the Subsequent Chapter on a Finger-Snap

382. අච්ඡරාසඞ්ඝාතමත්තම්පීති ඉදම්පි සුත්තං අග්ගික්ඛන්ධූපමඅට්ඨුප්පත්තියංයෙව (අ. නි. 7.72) වුත්තං. අප්පනාප්පත්තාය හි මෙත්තාය විපාකෙ කථායෙව නත්ථි. තස්සායෙව අට්ඨුප්පත්තියා අයං දෙසනා ආරද්ධාති වෙදිතබ්බා. තත්ථ පඨමන්ති ‘‘ගණනානුපුබ්බතා පඨමං, ඉදං පඨමං සමාපජ්ජතීති පඨම’’න්ති විභඞ්ගෙ (විභ. 568) වුත්තත්ථමෙව. ඣානන්ති ඣානං නාම දුවිධං ආරම්මණූපනිජ්ඣානඤ්ච ලක්ඛණූපනිජ්ඣානඤ්චාති. තත්ථ ආරම්මණූපනිජ්ඣානං නාම අට්ඨ සමාපත්තියො. තා හි පථවීකසිණාදිනො ආරම්මණස්ස උපනිජ්ඣානතො ආරම්මණූපනිජ්ඣානන්ති වුච්චන්ති. ලක්ඛණූපනිජ්ඣානන්ති විපස්සනාමග්ගඵලානි. විපස්සනා හි අනිච්චාදිවසෙන සඞ්ඛාරලක්ඛණස්ස උපනිජ්ඣානතො ලක්ඛණූපනිජ්ඣානං නාම, විපස්සනාය පන ලක්ඛණූපනිජ්ඣානකිච්චං මග්ගෙන සිජ්ඣතීති මග්ගො ලක්ඛණූපනිජ්ඣානං, ඵලං සුඤ්ඤතඅනිමිත්තඅප්පණිහිත-ලක්ඛණස්ස නිබ්බානස්සෙව උපනිජ්ඣානතො ලක්ඛණූපනිජ්ඣානන්ති වුච්චති. තත්ථ ඉමස්මිං පන අත්ථෙ ආරම්මණූපනිජ්ඣානං අධිප්පෙතං. කො පන වාදො යෙ නං බහුලීකරොන්තීති යෙ නං පඨමජ්ඣානං බහුලී කරොන්ති, පුනප්පුනං කරොන්ති, තෙසු වත්තබ්බමෙව නත්ථි. සෙසමෙත්ථ හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

382. As for Accharāsaṅghātamattampi, this discourse was also spoken in the origin story of the Aggikkhandhūpama Sutta. For loving-kindness that has reached absorption, there is indeed no talk of its result. It should be understood that this teaching was commenced on the occasion of that very origin story. Therein, paṭhamaṃ has the very meaning stated in the Vibhaṅga: "First due to numerical sequence; one attains this first, thus it is first." As for jhāna, jhāna is of two kinds: contemplation of an object and contemplation of characteristics. Therein, contemplation of an object refers to the eight attainments. They are called 'contemplation of an object' because they closely contemplate an object such as the earth kasiṇa. Contemplation of characteristics refers to insight, the path, and fruition. Insight is called 'contemplation of characteristics' because it closely contemplates the characteristics of formations by way of impermanence and so on. The task of contemplating characteristics by means of insight is accomplished by the path, thus the path is 'contemplation of characteristics'. Fruition is called 'contemplation of characteristics' because it closely contemplates Nibbāna itself, which is characterized by voidness, signlessness, and desirelessness. In this context, however, contemplation of an object is intended. As for Ko pana vādo ye naṃ bahulīkaronti, this means: for those who practice the first jhāna frequently, who practice it again and again, what is there to say? Concerning them, there is nothing to be said. The remainder here should be understood in the manner stated previously.

383. දුතියන්තිආදීසුපි ‘‘ගණනානුපුබ්බතා දුතිය’’න්තිආදිනා (විභ. 579) නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො.

383. In the case of 'second' and so on as well, the meaning should be understood according to the method beginning, 'Second due to numerical sequence,' and so on.

386-387. මෙත්තන්ති [Pg.382] සබ්බසත්තෙසු හිතඵරණං. චෙතොවිමුත්තින්ති චිත්තවිමුත්තිං. ඉධ අප්පනාප්පත්තාව මෙත්තා අධිප්පෙතා. කරුණාදීසුපි එසෙව නයො. ඉමෙ පන චත්තාරො බ්‍රහ්මවිහාරා වට්ටං හොන්ති, වට්ටපාදා හොන්ති, විපස්සනාපාදා හොන්ති, දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරා හොන්ති, අභිඤ්ඤාපාදා වා නිරොධපාදා වා හොන්ති. ලොකුත්තරා පන න හොන්ති. කස්මා? සත්තාරම්මණත්තාති.

Mettā means the pervading of all beings with welfare. Cetovimutti means liberation of mind. Here, only loving-kindness that has reached absorption is intended. The same method applies to compassion and so on. These four divine abidings, however, pertain to the round of existence; they are foundations for the round; they are foundations for insight; they are pleasant abidings in the present life; and they are foundations for direct knowledge or foundations for cessation. But they are not supramundane. Why? Because they have beings as their object.

390. කායෙ කායානුපස්සීති ආනාපානපබ්බං, ඉරියාපථපබ්බං, චතුසම්පජඤ්ඤපබ්බං, පටිකූලමනසිකාරපබ්බං, ධාතුමනසිකාරපබ්බං, නවසිවථිකාපබ්බානි, අජ්ඣත්තපරිකම්මවසෙන චත්තාරි නීලාදිකසිණානීති ඉමස්මිං අට්ඨාරසවිධෙ කායෙ තමෙව කායං පඤ්ඤාය අනුපස්සන්තො. විහරතීති ඉරියති වත්තති. ඉමිනා ඉමස්ස අට්ඨාරසවිධෙන කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානභාවකස්ස භික්ඛුනො ඉරියාපථො කථිතො හොති. ආතාපීති තස්සෙව වුත්තප්පකාරස්ස සතිපට්ඨානස්ස භාවනකවීරියෙන වීරියවා. සම්පජානොති අට්ඨාරසවිධෙන කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානස්ස පරිග්ගාහිකපඤ්ඤාය සම්මා පජානන්තො. සතිමාති අට්ඨාරසවිධෙන කායානුපස්සනාපරිග්ගාහිකාය සතියා සමන්නාගතො. විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සන්ති තස්මිංයෙව කායසඞ්ඛාතෙ ලොකෙ පඤ්චකාමගුණිකතණ්හඤ්ච පටිඝසම්පයුත්තදොමනස්සඤ්ච විනෙත්වා වික්ඛම්භෙත්වා කායෙ කායානුපස්සී විහරතීති වුත්තං හොති. එත්තාවතා කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානවසෙන සුද්ධරූපසම්මසනමෙව කථිතන්ති වෙදිතබ්බං.

390. Kāye kāyānupassī means one who contemplates that very body with wisdom in this eighteen-fold body: the section on mindfulness of breathing, the section on postures, the section on clear comprehension, the section on reflections on repulsiveness, the section on elements, the nine charnel ground contemplations, and the four kasiṇas, such as the blue kasiṇa, by way of internal preliminary work. Viharati means he moves, he proceeds. By this, the deportment of this bhikkhu who develops the establishment of mindfulness through contemplation of the body in these eighteen ways is described. Ātāpī means one who possesses energy through the energy of developing the establishment of mindfulness of the kind described. Sampajāno means one who rightly understands with the discerning wisdom that grasps the establishment of mindfulness through contemplation of the body in these eighteen ways. Satimā means one who is endowed with the mindfulness that grasps the contemplation of the body in these eighteen ways. Vineyya loke abhijjhādomanassaṃ means: having subdued and suppressed both craving for the five cords of sensual pleasure and displeasure connected with aversion in regard to that very world designated as the body, he dwells contemplating the body in the body—this is what is meant. By this much, it should be understood that only the comprehension of pure materiality by means of the establishment of mindfulness through contemplation of the body has been discussed.

වෙදනාසු වෙදනානුපස්සීති සුඛාදිභෙදාසු වෙදනාසු ‘‘සුඛං වෙදනං වෙදියමානො සුඛං වෙදනං වෙදියාමීති පජානාති. දුක්ඛං, අදුක්ඛමසුඛං, සාමිසං වා සුඛං, නිරාමිසං වා සුඛං, සාමිසං වා දුක්ඛං, නිරාමිසං වා දුක්ඛං, සාමිසං වා අදුක්ඛමසුඛං, නිරාමිසං වා අදුක්ඛමසුඛං වෙදනං වෙදියමානො නිරාමිසං අදුක්ඛමසුඛං වෙදනං වෙදියාමීති පජානාතී’’ති (දී. නි. 2.380; විභ. 363; ම. නි. 1.113) එවං වුත්තං නවවිධං වෙදනං අනුපස්සන්තො. ආතාපීතිආදිනා පනෙත්ථ නවවිධෙන වෙදනානුපස්සනාසතිපට්ඨානස්ස භාවනාපරිග්ගාහිකානං වීරියපඤ්ඤාසතීනං වසෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. ලොකොති චෙත්ථ වෙදනා වෙදිතබ්බා.

“Contemplating feelings in feelings” means contemplating the ninefold feeling as stated thus: ‘When experiencing a pleasant feeling, one understands, “I am experiencing a pleasant feeling.” … When experiencing a non-sensual, neither-painful-nor-pleasant feeling, one understands, “I am experiencing a non-sensual, neither-painful-nor-pleasant feeling.”’ Herein, by ‘ardent’ and so on, the meaning should be understood by way of the energy, wisdom, and mindfulness that grasp the development of the ninefold establishment of mindfulness through the contemplation of feelings. And in this context, by ‘world,’ feeling is to be understood.

චිත්තධම්මෙසුපි [Pg.383] එසෙව නයො. එත්ථ පන චිත්තෙ චිත්තානුපස්සීති ‘‘සරාගං වා චිත්තං සරාගං චිත්තන්ති පජානාතී’’ති (දී. නි. 2.381; විභ. 365; ම. නි. 1.114) එවං විත්ථාරිතෙ සොළසප්පභෙදෙ චිත්තෙ තමෙව චිත්තං පරිග්ගාහිකාය අනුපස්සනාය අනුපස්සන්තොති අත්ථො. ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සීති ‘‘පඤ්ච නීවරණානි, පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා, ඡ අජ්ඣත්තිකබාහිරායතනානි, සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා, චත්තාරි අරියසච්චානී’’ති (දී. නි. 2.382-403; විභ. 367-373; ම. නි. 1.115-136) එවං කොට්ඨාසවසෙන පඤ්චධා වුත්තෙසු ධම්මෙසු ධම්මපරිග්ගාහිකාය අනුපස්සනාය තෙ ධම්මෙ අනුපස්සන්තොති අත්ථො. එත්ථ පන වෙදනානුපස්සනාසතිපට්ඨානෙ ච චිත්තානුපස්සනාසතිපට්ඨානෙ ච සුද්ධඅරූපසම්මසනමෙව කථිතං, ධම්මානුපස්සනාසතිපට්ඨානෙ රූපාරූපසම්මසනං. ඉති ඉමානි චත්තාරිපි සතිපට්ඨානානි ලොකියලොකුත්තරමිස්සකානෙව කථිතානීති වෙදිතබ්බානි.

This same method applies to mind and phenomena as well. Herein, ‘contemplating mind in mind’ means contemplating that very mind—in the case of the sixteen types of mind elaborated as, ‘One understands a mind with lust as a mind with lust’—with a contemplation that comprehends it. ‘Contemplating phenomena in phenomena’ means contemplating those phenomena—in the case of the phenomena spoken of in five sections as, ‘the five hindrances, the five aggregates of clinging, the six internal and external sense bases, the seven factors of enlightenment, and the four noble truths’—with a contemplation that comprehends phenomena. Herein, in the establishment of mindfulness through the contemplation of feelings and the establishment of mindfulness through the contemplation of mind, only the comprehension of pure mentality is taught; in the establishment of mindfulness through the contemplation of phenomena, the comprehension of materiality and mentality is taught. Thus, it should be understood that all these four establishments of mindfulness are taught as mixed, being both mundane and supramundane.

394. අනුප්පන්නානන්ති අනිබ්බත්තානං. පාපකානන්ති ලාමකානං. අකුසලානං ධම්මානන්ති අකොසල්ලසම්භූතානං ලොභාදිධම්මානං. අනුප්පාදායාති අනිබ්බත්තනත්ථාය. ඡන්දං ජනෙතීති කත්තුකම්‍යතාකුසලච්ඡන්දං උප්පාදෙති. වායමතීති පයොගං පරක්කමං කරොති. වීරියං ආරභතීති කායිකචෙතසිකවීරියං කරොති. චිත්තං පග්ගණ්හාතීති තෙනෙව සහජාතවීරියෙන චිත්තං උක්ඛිපති. පදහතීති පධානවීරියං කරොති.

394. ‘Anuppannānaṃ’ means of those that have not arisen. ‘Pāpakānaṃ’ means of the base. ‘Akusalānaṃ dhammānaṃ’ means of unwholesome states born of unskillfulness, such as greed and so forth. ‘Anuppādāya’ means for the sake of non-arising. ‘Chandaṃ janeti’ means one generates a wholesome desire which is the wish to act. ‘Vāyamati’ means one makes an effort, an exertion. ‘Vīriyaṃ ārabhati’ means one undertakes bodily and mental energy. ‘Cittaṃ paggaṇhāti’ means one uplifts the mind with that very co-arisen energy. ‘Padahati’ means one makes the effort of striving.

උප්පන්නානන්ති ජාතානං නිබ්බත්තානං. කුසලානං ධම්මානන්ති කොසල්ලසම්භූතානං අලොභාදිධම්මානං. ඨිතියාති ඨිතත්ථං. අසම්මොසායාති අනස්සනත්ථං. භිය්‍යොභාවායාති පුනප්පුනභාවාය. වෙපුල්ලායාති විපුලභාවාය. භාවනායාති වඩ්ඪියා. පරිපූරියාති පරිපූරණත්ථාය. අයං තාව චතුන්නං සම්මප්පධානානං එකපදිකො අත්ථුද්ධාරො.

‘Uppannānaṃ’ means of those that have arisen, that have come into being. ‘Kusalānaṃ dhammānaṃ’ means of wholesome states born of skillfulness, such as non-greed and so forth. ‘Ṭhitiyā’ means for the sake of stability. ‘Asammosāya’ means for the sake of non-confusion. ‘Bhiyyobhāvāya’ means for increase. ‘Vepullāya’ means for expansion. ‘Bhāvanāya’ means for development. ‘Pāripūriyā’ means for the sake of fulfillment. This, to begin with, is the single-term exposition of the meaning of the four right strivings.

අයං පන සම්මප්පධානකථා නාම දුවිධා ලොකියා ලොකුත්තරා ච. තත්ථ ලොකියා සබ්බපුබ්බභාගෙ හොති, සා කස්සපසංයුත්තපරියායෙන ලොකියමග්ගක්ඛණෙයෙව වෙදිතබ්බා. වුත්තඤ්හි තත්ථ –

This discourse on right striving, however, is of two kinds: mundane and supramundane. Therein, the mundane kind occurs in every preliminary stage; it should be understood by way of the discourse in the Kassapa Saṃyutta as occurring only at the moment of the mundane path. For it is said therein:

‘‘චත්තාරොමෙ, ආවුසො, සම්මප්පධානා. කතමෙ චත්තාරො? ඉධාවුසො, භික්ඛු ‘අනුප්පන්නා මෙ පාපකා අකුසලා ධම්මා උප්පජ්ජමානා අනත්ථාය සංවත්තෙය්‍යු’න්ති ආතප්පං කරොති, ‘උප්පන්නා මෙ [Pg.384] පාපකා අකුසලා ධම්මා අප්පහීයමානා අනත්ථාය සංවත්තෙය්‍යු’න්ති ආතප්පං කරොති, ‘අනුප්පන්නා මෙ කුසලා ධම්මා අනුප්පජ්ජමානා අනත්ථාය සංවත්තෙය්‍යු’න්ති ආතප්පං කරොති, ‘උප්පන්නා මෙ කුසලා ධම්මා නිරුජ්ඣමානා අනත්ථාය සංවත්තෙය්‍යු’න්ති ආතප්පං කරොතී’’ති (සං. නි. 2.145).

“‘Friends, there are these four right strivings. What four? Here, friends, a bhikkhu makes an effort, considering, ‘Unarisen evil, unwholesome states, if they were to arise in me, would lead to harm.’ He makes an effort, considering, ‘Arisen evil, unwholesome states, if they were not abandoned by me, would lead to harm.’ He makes an effort, considering, ‘Unarisen wholesome states, if they were not to arise in me, would lead to harm.’ He makes an effort, considering, ‘Arisen wholesome states, if they were to cease in me, would lead to harm.’”

එත්ථ ච පාපකා අකුසලාති ලොභාදයො වෙදිතබ්බා. අනුප්පන්නා කුසලා ධම්මාති සමථවිපස්සනා චෙව මග්ගො ච. උප්පන්නා කුසලා නාම සමථවිපස්සනාව. මග්ගො පන සකිං උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣමානො අනත්ථාය සංවත්තනකො නාම නත්ථි. සො හි ඵලස්ස පච්චයං දත්වාව නිරුජ්ඣති. පුරිමස්මිම්පි වා සමථවිපස්සනාව ගහෙතබ්බාති වුත්තං, තං පන න යුත්තං. එවං ලොකියා සම්මප්පධානකථා සබ්බපුබ්බභාගෙ කස්සපසංයුත්තපරියායෙන වෙදිතබ්බා. ලොකුත්තරමග්ගක්ඛණෙ පනෙතං එකමෙව වීරියං චතුකිච්චසාධනවසෙන චත්තාරි නාමානි ලභති.

And herein, by ‘evil, unwholesome states,’ greed and so forth are to be understood. By ‘unarisen wholesome states,’ both serenity and insight, and the path, are to be understood. ‘Arisen wholesome states’ refers to serenity and insight alone. The path, however, having arisen once, is not something that leads to harm when it ceases, for it ceases only after having given the condition for its fruit. Alternatively, it has been said that in the former case too—that of unarisen wholesome states—only serenity and insight should be taken, but that is not correct. Thus, the mundane discourse on right striving is to be understood in all preliminary stages by way of the discourse in the Kassapa Saṃyutta. At the moment of the supramundane path, however, this single energy obtains four names by way of its accomplishment of four functions.

තත්ථ අනුප්පන්නානං පාපකානන්ති එත්ථ ‘‘අනුප්පන්නො චෙව කාමච්ඡන්දො’’තිආදීසු වුත්තනයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. උප්පන්නානං පාපකානන්ති එත්ථ චතුබ්බිධං උප්පන්නං වත්තමානුප්පන්නං, භුත්වාවිගතුප්පන්නං, ඔකාසකතුප්පන්නං, භූමිලද්ධුප්පන්නන්ති. තත්ථ යෙ කිලෙසා විජ්ජමානා උප්පාදාදිසමඞ්ගිනො, ඉදං වත්තමානුප්පන්නං නාම. කම්මෙ පන ජවිතෙ ආරම්මණරසං අනුභවිත්වා නිරුද්ධවිපාකො භුත්වා විගතං නාම, කම්මං උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධං භුත්වා විගතං නාම. තදුභයම්පි භුත්වාවිගතුප්පන්නන්ති සඞ්ඛං ගච්ඡති. කුසලාකුසලකම්මං අඤ්ඤකම්මස්ස විපාකං පටිබාහිත්වා අත්තනො විපාකස්ස ඔකාසං කරොති, එවං කතෙ ඔකාසෙ විපාකො උප්පජ්ජමානො ඔකාසකරණතො පට්ඨාය උප්පන්නොති වුච්චති, ඉදං ඔකාසකතුප්පන්නං නාම. පඤ්චක්ඛන්ධා පන විපස්සනාය භූමි නාම, තෙ අතීතාදිභෙදා හොන්ති. තෙසු අනුසයිතකිලෙසා පන අතීතා වා අනාගතා වා පච්චුප්පන්නා වාති න වත්තබ්බා. අතීතක්ඛන්ධෙසු අනුසයිතාපි හි අප්පහීනාව හොන්ති, අනාගතක්ඛන්ධෙසු අනුසයිතාපි අප්පහීනාව හොන්ති, පච්චුප්පන්නක්ඛන්ධෙසු අනුසයිතාපි අප්පහීනාව හොන්ති, ඉදං භූමිලද්ධුප්පන්නං නාම. තෙනාහු පොරාණා – ‘‘තාසු තාසු භූමිසු අසමුග්ඝාතගතා කිලෙසා භූමිලද්ධුප්පන්නාති සඞ්ඛං ගච්ඡන්තී’’ති.

Here, regarding 'of unarisen evil states,' the meaning should be understood in the way stated in passages such as 'unarisen sensual desire...' Regarding 'of arisen evil states,' 'arisen' is fourfold: presently arisen, arisen and passed away, arisen by opportunity being made, and arisen by obtaining a basis. Among these, those defilements that are present and endowed with the moments of arising and so on are called 'presently arisen.' Furthermore, when kamma is present, the result that has ceased after having experienced the flavor of the object is called 'arisen and passed away'; kamma that has arisen and ceased is also called 'arisen and passed away.' Both of these are counted as 'arisen and passed away.' Wholesome or unwholesome kamma creates an opportunity for its own result by obstructing the result of another kamma; when this opportunity has been made, the arising result is said to be 'arisen' from the moment the opportunity was made. This is called 'arisen by opportunity being made.' The five aggregates, furthermore, are called the 'basis' for insight, and they are of divisions such as past and so on. However, the latent defilements in them cannot be said to be past, future, or present. For latent defilements in past aggregates are indeed unabandoned, those in future aggregates are indeed unabandoned, and those in present aggregates are indeed unabandoned. This is called 'arisen by obtaining a basis.' Therefore, the ancients said: 'Defilements that have not been uprooted in their respective bases are counted as "arisen by obtaining a basis."'

අපරම්පි [Pg.385] චතුබ්බිධං උප්පන්නං සමුදාචාරුප්පන්නං, ආරම්මණාධිග්ගහිතුප්පන්නං, අවික්ඛම්භිතුප්පන්නං, අසමුග්ඝාතිතුප්පන්නන්ති. තත්ථ සම්පති වත්තමානංයෙව සමුදාචාරුප්පන්නං නාම. සකිං චක්ඛූනි උම්මීලෙත්වා ආරම්මණෙ නිමිත්තෙ ගහිතෙ අනුස්සරිතානුස්සරිතක්ඛණෙ කිලෙසා නුප්පජ්ජිස්සන්තීති න වත්තබ්බා. කස්මා? ආරම්මණස්ස අධිග්ගහිතත්තා. යථා කිං? යථා ඛීරුක්ඛස්ස කුඨාරියා ආහතාහතට්ඨානෙ ඛීරං න නික්ඛමිස්සතීති න වත්තබ්බා, එවං. ඉදං ආරම්මණාධිග්ගහිතුප්පන්නං නාම. සමාපත්තියා අවික්ඛම්භිතකිලෙසා පන ඉමස්මිං නාම ඨානෙන උප්පජ්ජිස්සන්තීති න වත්තබ්බා. කස්මා? අවික්ඛම්භිතත්තා. යථා කිං? යථා ඛීරරුක්ඛං කුඨාරියා ආහනෙය්‍යුං, ඉමස්මිං නාම ඨානෙ ඛීරං න නික්ඛමෙය්‍යාති න වත්තබ්බං, එවං. ඉදං අවික්ඛම්භිතුප්පන්නං නාම. මග්ගෙන අසමුග්ඝාතිතකිලෙසා පන භවග්ගෙ නිබ්බත්තස්සාපි උප්පජ්ජන්තීති පුරිමනයෙනෙව විත්ථාරෙතබ්බං. ඉදං අසමුග්ඝාතිතුප්පන්නං නාම.

Furthermore, 'arisen' is of four other kinds: arisen in the course of behavior, arisen through grasping an object, arisen through non-suppression, and arisen through non-uprooting. Herein, that which is presently occurring is called 'arisen in the course of behavior.' It cannot be said that defilements will not arise at every moment of recollection, once a sign has been grasped in an object after opening the eyes once. Why? Because the object has been firmly grasped. To what is this comparable? Just as it cannot be said that sap will not exude from a milk-tree at the spot repeatedly struck by an axe, so too. This is called 'arisen through grasping an object.' Furthermore, it cannot be said that defilements not suppressed by attainment will not arise in this or that situation. Why? Because they have not been suppressed. To what is this comparable? Just as it cannot be said that sap would not exude from a milk-tree in this or that spot if one were to strike it with an axe, so too. This is called 'arisen through non-suppression.' As for defilements not uprooted by the path, they arise even for one reborn at the peak of existence—this should be elaborated in the same way as before. This is called 'arisen through non-uprooting.'

ඉමෙසු උප්පන්නෙසු වත්තමානුප්පන්නං, භුත්වාවිගතුප්පන්නං, ඔකාසකතුප්පන්නං, සමුදාචාරුප්පන්නන්ති චතුබ්බිධං උප්පන්නං න මග්ගවජ්ඣං, භූමිලද්ධුප්පන්නං, ආරම්මණාධිග්ගහිතුප්පන්නං, අවික්ඛම්භිතුප්පන්නං, අසමුග්ඝාතිතුප්පන්නන්ති චතුබ්බිධං මග්ගවජ්ඣං. මග්ගො හි උප්පජ්ජමානො එතෙ කිලෙසෙ පජහති. සො යෙ කිලෙසෙ පජහති, තෙ අතීතා වා අනාගතා වා පච්චුප්පන්නා වාති න වත්තබ්බා. වුත්තම්පි චෙතං –

Among these 'arisen' types, the four kinds—presently arisen, arisen and passed away, arisen by opportunity being made, and arisen in the course of behavior—are not to be struck down by the path. The four kinds—arisen by obtaining a basis, arisen through grasping an object, arisen through non-suppression, and arisen through non-uprooting—are to be struck down by the path. For the path, when arising, abandons these defilements. It cannot be said that the defilements it abandons are past, future, or present. And this has been said:

‘‘හඤ්චි අතීතෙ කිලෙසෙ පජහති? තෙන හි ඛීණංයෙව ඛෙපෙති, නිරුද්ධං නිරොධෙති, අත්ථඞ්ගතං අත්ථඞ්ගමෙති, අතීතං යං නත්ථි, තං පජහති. හඤ්චි අනාගතෙ කිලෙසෙ පජහති? තෙන හි අජාතං පජහති, අනිබ්බත්තං අනුප්පන්නං අපාතුභූතං පජහති, අනාගතං යං නත්ථි, තං පජහති. හඤ්චි පච්චුප්පන්නෙ කිලෙසෙ පජහති? තෙන හි රත්තො රාගං පජහති, දුට්ඨො දොසං, මූළ්හො මොහං, විනිබද්ධො මානං, පරාමට්ඨො දිට්ඨිං, අනිට්ඨඞ්ගතො විචිකිච්ඡං, ථාමගතො අනුසයං පජහති, කණ්හසුක්කා ධම්මා යුගනද්ධා වත්තන්ති, සංකිලෙසියා මග්ගභාවනා හොතීති…පෙ… තෙන හි නත්ථි මග්ගභාවනා, නත්ථි ඵලසච්ඡිකිරියා, නත්ථි කිලෙසප්පහානං, නත්ථි ධම්මාභිසමයොති. අත්ථි මග්ගභාවනා…පෙ… අත්ථි ධම්මාභිසමයොති. යථා කථං විය? සෙය්‍යථාපි තරුණො රුක්ඛො…පෙ… අපාතුභූතායෙව න පාතුභවන්තී’’ති (පටි. ම. 3.21).

If it abandons past defilements, then does it destroy what is already destroyed, make cease what has already ceased, and make disappear what has already disappeared? It abandons the past, which does not exist. If it abandons future defilements, then does it abandon the unborn, the unproduced, the unarisen, and the unmanifested? It abandons the future, which does not exist. If it abandons present defilements, then does one who is lustful abandon lust, one who is hateful abandon hatred, one who is deluded abandon delusion, one who is bound by conceit abandon conceit, one who misapprehends abandon view, one who is undecided abandon doubt, one who is empowered by a latent tendency abandon that tendency? Dark and bright qualities proceed yoked together, and the development of the path is accompanied by defilement... Therefore, there is no development of the path, no realization of the fruit, no abandoning of defilements, and no comprehension of the Dhamma. But there is development of the path... there is comprehension of the Dhamma. How so? Just as a young tree... they that have not yet become manifest do not become manifest. (Paṭisambhidāmagga 3.21)

ඉති [Pg.386] පාළියං අජාතඵලරුක්ඛො ආගතො, ජාතඵලරුක්ඛො පන දීපෙතබ්බො. යථා හි සඵලො තරුණම්බරුක්ඛො, තස්ස ඵලානි මනුස්සා පරිභුඤ්ජෙය්‍යුං, සෙසානි පාතෙත්වා පච්ඡියො පූරෙය්‍යුං, අථඤ්ඤො පුරිසො තං ඵරසුනා ඡින්දෙය්‍ය. තෙනස්ස නෙව අතීතානි ඵලානි නාසිතානි හොන්ති, න අනාගතපච්චුප්පන්නානි ච නාසිතානි. අතීතානි හි මනුස්සෙහි පරිභුත්තානි, අනාගතානි අනිබ්බත්තානි, න සක්කා නාසෙතුං. යස්මිං පන සමයෙ සො ඡින්නො, තදා ඵලානියෙව නත්ථීති පච්චුප්පන්නානිපි අනාසිතානි. සචෙ පන රුක්ඛො අච්ඡින්නො අස්ස, අථස්ස පථවීරසඤ්ච ආපොරසඤ්ච ආගම්ම යානි ඵලානි නිබ්බත්තෙය්‍යුං, තානි නාසිතානි හොන්ති. තානි හි අජාතානෙව න ජායන්ති, අනිබ්බත්තානෙව න නිබ්බත්තන්ති, අපාතුභූතානෙව න පාතුභවන්ති. එවමෙව මග්ගො නාපි අතීතාදිභෙදෙ කිලෙසෙ පජහති, නාපි න පජහති. යෙසඤ්හි කිලෙසානං මග්ගෙන ඛන්ධෙසු අපරිඤ්ඤාතෙසු උප්පත්ති සියා, මග්ගෙන උප්පජ්ජිත්වා ඛන්ධානං පරිඤ්ඤාතත්තා තෙ කිලෙසා අජාතාව න ජායන්ති, අනිබ්බත්තාව න නිබ්බත්තන්ති, අපාතුභූතාව න පාතුභවන්ති. තරුණපුත්තාය ඉත්ථියා පුන අවිජායනත්ථං බ්‍යාධිතානං රොගවූපසමනත්ථං පීතභෙසජ්ජෙහි වාපි අයමත්ථො විභාවෙතබ්බො. එවං මග්ගො යෙ කිලෙසෙ පජහති, තෙ අතීතා වා අනාගතා වා පච්චුප්පන්නා වාති න වත්තබ්බා. න ච මග්ගො කිලෙසෙ න පජහති. යෙ පන මග්ගො කිලෙසෙ පජහති, තෙ සන්ධාය ‘‘උප්පන්නානං පාපකාන’’න්තිආදි වුත්තං.

Thus, in the Pāḷi, the tree with unproduced fruit is mentioned, but the tree with produced fruit is to be explained. For it is like a young mango tree bearing fruit: people might enjoy its fruits, and having caused the remaining ones to fall, they might fill their baskets. Then another person might cut it down with an axe. By that, for this tree, neither are the past fruits destroyed, nor are the future and present fruits destroyed. For the past fruits have been consumed by people; the future ones have not yet been produced and cannot be destroyed. And at the time it is cut down, there are simply no fruits, thus the present ones are also not destroyed. If, however, the tree were not cut down, then the fruits that would have been produced by drawing sustenance from the earth-element and the water-element would be destroyed. For those fruits, being unborn, do not come to be born; being unproduced, they are not produced; being unmanifest, they do not become manifest. In the very same way, the path neither abandons defilements divided into past and so on, nor does it not abandon them. For, with the aggregates uncomprehended by the path, there would be an arising of certain defilements; but because the aggregates are comprehended by the path which has arisen, those defilements, being unborn, do not come to be born; being unproduced, they are not produced; being unmanifest, they do not become manifest. This meaning should also be clarified by the example of medicines drunk by a young woman to prevent further conception, or by the sick to calm a disease. Thus, it should not be said that the defilements the path abandons are past, future, or present. And it is not that the path does not abandon defilements. But it is with reference to those defilements that the path abandons that it was said, 'Of arisen evil...' and so on.

න කෙවලඤ්ච මග්ගො කිලෙසෙයෙව පජහති, කිලෙසානං පන අප්පහීනත්තා යෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං උපාදින්නක්ඛන්ධා, තෙපි පජහතියෙව. වුත්තම්පි චෙතං – ‘‘සොතාපත්තිමග්ගඤාණෙන අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණස්ස නිරොධෙන සත්ත භවෙ ඨපෙත්වා අනමතග්ගෙ සංසාරෙ යෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං නාමඤ්ච රූපඤ්ච, එත්ථෙතෙ නිරුජ්ඣන්තී’’ති (චූළව. අජිතමාණවපුච්ඡානිද්දෙසො 6) විත්ථාරො. ඉති මග්ගො උපාදින්නතො අනුපාදින්නතො ච වුට්ඨාති. භවවසෙන පන සොතාපත්තිමග්ගො අපායභවතො වුට්ඨාති, සකදාගාමිමග්ගො සුගතිභවෙකදෙසතො, අනාගාමිමග්ගො සුගතිකාමභවතො, අරහත්තමග්ගො රූපාරූපභවතො වුට්ඨාති. සබ්බභවෙහි වුට්ඨාතියෙවාතිපි වදන්ති.

And the path does not abandon only the defilements; rather, it also abandons those clung-to aggregates that would arise due to the defilements not being abandoned. And this has been stated: 'Through the knowledge of the path of stream-entry, with the cessation of constructing consciousness, setting aside seven existences, whatever name and form would arise in this beginningless saṃsāra, they cease right here.' The detailed account is thus. In this way, the path emerges from the clung-to and the unclung-to. With respect to existence, however, the path of stream-entry emerges from the plane of misery; the path of once-returning emerges from a portion of the happy destinations; the path of non-returning emerges from the happy sensual destination; and the path of Arahantship emerges from the form and formless destinations. Some also say that it emerges from all existences.

අථ මග්ගක්ඛණෙ කථං අනුප්පන්නානං උප්පාදාය භාවනා හොති, කථං වා උප්පන්නානං ඨිතියාති? මග්ගප්පවත්තියා එව. මග්ගො හි පවත්තමානො පුබ්බෙ අනුප්පන්නපුබ්බත්තා [Pg.387] අනුප්පන්නො නාම වුච්චති. අනාගතපුබ්බඤ්හි ඨානං ගන්ත්වා අනනුභූතපුබ්බං වා ආරම්මණං අනුභවිත්වා වත්තාරො භවන්ති; ‘‘අනාගතට්ඨානං ආගතම්හ, අනනුභූතං ආරම්මණං අනුභවාමා’’ති. යා චස්ස පවත්ති, අයමෙව ඨිති නාමාති ‘‘ඨිතියා භාවෙතී’’ති වත්තුං වට්ටති. එවමෙතස්ස භික්ඛුනො ඉදං ලොකුත්තරමග්ගක්ඛණෙ වීරියං ‘‘අනුප්පන්නානං පාපකානං අකුසලානං ධම්මානං අනුප්පාදායා’’තිආදීනි චත්තාරි නාමානි ලභති. අයං ලොකුත්තරමග්ගක්ඛණෙ සම්මප්පධානකථා. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ ලොකියලොකුත්තරමිස්සකානෙව සම්මප්පධානානි කථිතානි.

Then how, at the moment of the path, is there development for the arising of what is unarisen, and how for the stability of what has arisen? It is by the very occurrence of the path. For the path, as it is occurring, is called 'unarisen' because it has never arisen before. For people, having gone to a place they have never gone to before, or having experienced an object they have never experienced before, are wont to say: 'We have come to a place never come to before; we are experiencing an object never experienced before.' And its very occurrence is what is called 'stability'; therefore it is fitting to say, 'develops for stability.' In this way, for this bhikkhu, the energy at the moment of the supramundane path obtains the four names, beginning with 'for the non-arising of evil, unwholesome states that have not yet arisen.' This is the discourse on right exertion at the moment of the supramundane path. In this Sutta, however, the right exertions spoken of are a mixture of the mundane and the supramundane.

398-401. ඉද්ධිපාදෙසු ඡන්දං නිස්සාය පවත්තො සමාධි ඡන්දසමාධි, පධානභූතා සඞ්ඛාරා පධානසඞ්ඛාරා. සමන්නාගතන්ති තෙහි ධම්මෙහි උපෙතං. ඉද්ධියා පාදං, ඉද්ධිභූතං වා පාදන්ති ඉද්ධිපාදං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන ඉද්ධිපාදවිභඞ්ගෙ (විභ. 431 ආදයො) ආගතො එව. විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 2.382) පනස්ස අත්ථො දීපිතො. තත්‍රායං භික්ඛු යදා ඡන්දාදීසු එකං ධුරං නිස්සාය විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණාති, තදාස්ස පඨමිද්ධිපාදො පුබ්බභාගෙ ලොකියො, අපරභාගෙ ලොකුත්තරො. එවං සෙසාපීති. ඉමස්මිම්පි සුත්තෙ ලොකියලොකුත්තරාව ඉද්ධිපාදා කථිතා.

Regarding the bases of spiritual power: concentration that has arisen dependent on desire is 'concentration of desire'; formations that constitute the exertion are 'formations of exertion.' 'Endowed with' means possessed of those states. The 'base of spiritual power' (iddhipāda) is the basis (pāda) for spiritual power (iddhi), or it is the basis that is spiritual power itself. This same method applies to the remaining cases. This is the summary here; the detailed account, however, is found in the Iddhipādavibhaṅga. And its meaning is explained in the Visuddhimagga. Therein, when this bhikkhu, relying on one of these, such as desire, as the main factor, develops insight and attains Arahantship, then for him the first base of spiritual power is mundane in its preliminary stage and supramundane in its final stage. It is the same for the remaining bases. Thus, in this Sutta as well, the bases of spiritual power spoken of are both mundane and supramundane.

402-406. සද්ධින්ද්‍රියං භාවෙතීතිආදීසු සද්ධාව අත්තනො සද්ධාධුරෙ ඉන්දට්ඨං කරොතීති සද්ධින්ද්‍රියං. වීරියින්ද්‍රියාදීසුපි එසෙව නයො. භාවෙතීති එත්ථ පන ආදිකම්මිකො යොගාවචරො තීහි කාරණෙහි සද්ධින්ද්‍රියං විසොධෙන්තො සද්ධින්ද්‍රියං භාවෙති නාම. වීරියින්ද්‍රියාදීසුපි එසෙව නයො. වුත්තඤ්හෙතං –

In the passage beginning, 'He develops the faculty of faith,' it is faith itself that exercises mastery in its own domain of faith; therefore, it is called the 'faculty of faith' (saddhindriya). This same method applies to the faculty of energy and the others. As for 'he develops,' here a practitioner at the initial stage, while purifying the faculty of faith through three causes, is said to 'develop the faculty of faith.' This same method applies to the faculty of energy and the others. For this has been stated:

‘‘අස්සද්ධෙ පුග්ගලෙ පරිවජ්ජයතො, සද්ධෙ පුග්ගලෙ සෙවතො භජතො පයිරුපාසතො, පසාදනීයෙ සුත්තන්තෙ පච්චවෙක්ඛතො ඉමෙහි තීහාකාරෙහි සද්ධින්ද්‍රියං විසුජ්ඣති.

'The faculty of faith is purified in these three ways: by avoiding faithless persons; by serving, frequenting, and attending upon faithful persons; and by reflecting upon inspiring suttas.'

‘‘කුසීතෙ පුග්ගලෙ පරිවජ්ජයතො, ආරද්ධවීරියෙ පුග්ගලෙ සෙවතො භජතො පයිරුපාසතො, සම්මප්පධානෙ පච්චවෙක්ඛතො ඉමෙහි තීහාකාරෙහි වීරියින්ද්‍රියං විසුජ්ඣති.

'The faculty of energy is purified in these three ways: by avoiding lazy persons; by serving, frequenting, and attending upon energetic persons; and by reflecting upon the right exertions.'

‘‘මුට්ඨස්සතී [Pg.388] පුග්ගලෙ පරිවජ්ජයතො, උපට්ඨිතස්සතී පුග්ගලෙ සෙවතො භජතො පයිරුපාසතො, සතිපට්ඨානෙ පච්චවෙක්ඛතො ඉමෙහි තීහාකාරෙහි සතින්ද්‍රියං විසුජ්ඣති.

'The faculty of mindfulness is purified in these three ways: by avoiding persons of lapsed mindfulness; by serving, frequenting, and attending upon persons of established mindfulness; and by reflecting upon the establishments of mindfulness.'

‘‘අසමාහිතෙ පුග්ගලෙ පරිවජ්ජයතො, සමාහිතෙ පුග්ගලෙ සෙවතො භජතො පයිරුපාසතො, ඣානවිමොක්ඛෙ පච්චවෙක්ඛතො ඉමෙහි තීහාකාරෙහි සමාධින්ද්‍රියං විසුජ්ඣති.

'The faculty of concentration is purified in these three ways: by avoiding unconcentrated persons; by serving, frequenting, and attending upon concentrated persons; and by reflecting upon the absorptions and liberations.'

‘‘දුප්පඤ්ඤෙ පුග්ගලෙ පරිවජ්ජයතො, පඤ්ඤවන්තෙ පුග්ගලෙ සෙවතො භජතො පයිරුපාසතො, ගම්භීරඤාණචරියං පච්චවෙක්ඛතො ඉමෙහි තීහාකාරෙහි පඤ්ඤින්ද්‍රියං විසුජ්ඣතී’’ති (පටි. ම. 1.184-185).

'By avoiding unwise individuals, associating with, frequenting, and attending upon wise individuals, and reflecting on the practice of profound knowledge—by these three aspects the faculty of wisdom is purified.' (Paṭis. 1.184–185)

එත්ථ ච ගම්භීරඤාණචරියං පච්චවෙක්ඛතොති සණ්හසුඛුමං ඛන්ධන්තරං, ආයතනන්තරං, ධාතන්තරං, ඉන්ද්‍රියබලබොජ්ඣඞ්ගන්තරං, මග්ගන්තරං, ඵලන්තරඤ්ච පච්චවෙක්ඛන්තස්සාති අත්ථො. ඉමෙසඤ්හි තිණ්ණං තිණ්ණං කාරණානං වසෙන අකතාභිනිවෙසො ආදිකම්මිකො යොගාවචරො සද්ධාධුරාදීසු අභිනිවෙසං පට්ඨපෙත්වා භාවෙන්තො අවසානෙ විවට්ටෙත්වා අරහත්තං ගණ්හති. සො යාව අරහත්තමග්ගා ඉමානි ඉන්ද්‍රියානි භාවෙති නාම, අරහත්තඵලෙ පත්තෙ භාවිතින්ද්‍රියො නාම හොතීති. එවං ඉමානිපි පඤ්චින්ද්‍රියානි ලොකියලොකුත්තරානෙව කථිතානීති.

Here, 'reflecting on the practice of profound knowledge' means for one who reflects on the subtle and refined distinctions between aggregates, between sense bases, between elements, between faculties, powers, and enlightenment factors, between paths, and between fruits. For it is by means of these three causes that a beginner meditator, who has not yet made a firm resolve, establishes and develops application in faith and so on, and eventually, by turning away, attains arahantship. He is said to develop these faculties up to the path of arahantship; upon reaching the fruit of arahantship, he is called 'one whose faculties are developed.' Thus, these five faculties are also spoken of as both mundane and supramundane.

සද්ධාබලාදීසු සද්ධායෙව අකම්පියට්ඨෙන බලන්ති සද්ධාබලං. වීරියබලාදීසුපි එසෙව නයො. එත්ථ හි සද්ධා අස්සද්ධියෙ න කම්පති, වීරියං කොසජ්ජෙන න කම්පති, සති මුට්ඨස්සච්චෙන න කම්පති, සමාධි උද්ධච්චෙ න කම්පති, පඤ්ඤා අවිජ්ජාය න කම්පතීති සබ්බානිපි අකම්පියට්ඨෙන බලානීති වුච්චන්ති. භාවනානයො පනෙත්ථ ඉන්ද්‍රියභාවනායං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බොති. ඉමානි ලොකියලොකුත්තරානෙව කථිතානීති.

In the case of the power of faith and so on, faith itself is a power in the sense of being unshakeable, hence 'power of faith.' The same method applies to the power of energy and the rest. Here, faith is unshaken by lack of faith, energy is unshaken by laziness, mindfulness is unshaken by unmindfulness, concentration is unshaken by agitation, and wisdom is unshaken by ignorance; thus, all are called powers in the sense of being unshakeable. The method of development here should be understood in the same way as explained in the development of the faculties. These are also spoken of as both mundane and supramundane.

418. සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙතීති එත්ථ අයං ආදිකම්මිකානං කුලපුත්තානං වසෙන සද්ධිං අත්ථවණ්ණනාය භාවනානයො. තත්ථ සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගන්තිආදිනා නයෙන වුත්තානං සත්තන්නං ආදිපදානං තාව අයමත්ථවණ්ණනා – සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගෙ තාව සරණට්ඨෙන සති, සා පනෙසා උපට්ඨානලක්ඛණා, අපිලාපනලක්ඛණා වා. වුත්තම්පි චෙතං – ‘‘යථා, මහාරාජ[Pg.389], රඤ්ඤො භණ්ඩාගාරිකො රඤ්ඤො සාපතෙය්‍යං අපිලාපෙති ‘එත්තකං, මහාරාජ, හිරඤ්ඤං, එත්තකං සුවණ්ණං, එත්තකං සාපතෙය්‍ය’න්ති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, සති උප්පජ්ජමානා කුසලාකුසලසාවජ්ජානවජ්ජහීනප්පණීතකණ්හසුක්කසප්පටිභාගෙ ධම්මෙ අපිලාපෙති ඉමෙ චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’ති (මි. ප. 2.1.13) විත්ථාරො. අපිලාපනරසා, කිච්චවසෙනෙව හිස්සා එතං ලක්ඛණං ථෙරෙන වුත්තං. අසම්මොසරසා වා, ගොචරාභිමුඛීභාවපච්චුපට්ඨානා. සති එව සම්බොජ්ඣඞ්ගොති සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො.

418. 'One develops the enlightenment factor of mindfulness'—here, this is the method of development along with the explanation of meaning for noble sons who are beginners. First, the explanation of the meaning of the seven initial terms, such as 'enlightenment factor of mindfulness,' is as follows: In the enlightenment factor of mindfulness, mindfulness is in the sense of recollection, characterized by presence or non-forgetfulness. It has also been said: 'Just as, O king, the king's treasurer does not forget the king's property, saying, "So much, O king, is the gold, so much the silver, so much the property." Even so, O king, when mindfulness arises, it does not forget wholesome and unwholesome, blameworthy and blameless, inferior and superior, dark and bright states with their counterparts—these are the four foundations of mindfulness.' This is an extensive explanation (Mi. Pa. 2.1.13). Its function is non-forgetfulness; this characteristic was stated by the Elder precisely in terms of its function. Alternatively, its function is non-confusion, with its manifestation being the directing towards its object. Mindfulness itself is an enlightenment factor, hence 'mindfulness enlightenment factor.'

තත්ථ බොධියා, බොධිස්ස වා අඞ්ගොති බොජ්ඣඞ්ගො. කිං වුත්තං හොති? යා හි අයං ධම්මසාමග්ගීයාය ලොකියලොකුත්තරමග්ගක්ඛණෙ උප්පජ්ජමානාය ලීනුද්ධච්චපතිට්ඨානායූහනකාමසුඛඅත්තකිලමථානුයොගඋච්ඡෙදසස්සතාභිනිවෙසාදීනං අනෙකෙසං උපද්දවානං පටිපක්ඛභූතාය සතිධම්මවිචයවීරියපීතිපස්සද්ධිසමාධිඋපෙක්ඛාසඞ්ඛාතාය ධම්මසාමග්ගියා අරියසාවකො බුජ්ඣතීති කත්වා බොධීති වුච්චති, බුජ්ඣතීති කිලෙසසන්තානනිද්දාය උට්ඨහති, චත්තාරි වා අරියසච්චානි පටිවිජ්ඣති, නිබ්බානමෙව වා සච්ඡිකරොතීති වුත්තං හොති. යථාහ – ‘‘සත්ත බොජ්ඣඞ්ගෙ භාවෙත්වා අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධො’’ති (සං. නි. 5.378; දී. නි. 3.143). තස්සා ධම්මසාමග්ගිසඞ්ඛාතාය බොධියා අඞ්ගොතිපි බොජ්ඣඞ්ගො ඣානඞ්ගමග්ගඞ්ගාදයො විය. යොපෙස යථාවුත්තප්පකාරාය එතාය ධම්මසාමග්ගියා බුජ්ඣතීති කත්වා අරියසාවකො බොධීති වුච්චති, තස්ස අඞ්ගොතිපි බොජ්ඣඞ්ගො සෙනඞ්ගරථඞ්ගාදයො විය. තෙනාහු අට්ඨකථාචරියා – ‘‘බුජ්ඣනකස්ස පුග්ගලස්ස අඞ්ගාති වා බොජ්ඣඞ්ගා’’ති.

Therein, an enlightenment factor (bojjhaṅga) is a limb of enlightenment (bodhi) or of the enlightened one (bodhissa). What is said by this? For this harmony of states—comprising mindfulness, investigation of states, energy, rapture, tranquility, concentration, and equanimity—which arises at the moment of the mundane or supramundane path, is opposed to many disturbances such as sloth, agitation, establishment, exertion, indulgence in sensual pleasures, self-mortification, adherence to annihilationism and eternalism, and so on; and because the noble disciple awakens by means of this harmony of states, it is called 'enlightenment.' To awaken means to rise from the slumber of the continuity of defilements, or to penetrate the four noble truths, or to realize Nibbāna directly. As it is said: 'Having developed the seven enlightenment factors, he attained unsurpassed perfect enlightenment.' (SN 5.378; DN 3.143) The enlightenment factor is also a limb of that enlightenment, which is described as the harmony of states, just as there are factors of jhāna or factors of the path. And, because the noble disciple who awakens by means of this harmony of states in the manner described is called 'enlightened,' the enlightenment factor is also his limb, just as there are constituents of an army or a chariot. Therefore, the commentators say: 'Or, the enlightenment factors are limbs of the person who awakens.'

අපිච ‘‘බොජ්ඣඞ්ගාති කෙනට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා? බොධාය සංවත්තන්තීති බොජ්ඣඞ්ගා, බුජ්ඣන්තීති බොජ්ඣඞ්ගා, අනුබුජ්ඣන්තීති බොජ්ඣඞ්ගා, පටිබුජ්ඣන්තීති බොජ්ඣඞ්ගා, සම්බුජ්ඣන්තීති බොජ්ඣඞ්ගා’’ති ඉමිනා පටිසම්භිදානයෙනාපි (පටි. ම. 2.17) බොජ්ඣඞ්ගත්ථො වෙදිතබ්බො. පසත්ථො සුන්දරො ච බොජ්ඣඞ්ගො සම්බොජ්ඣඞ්ගො, සති එව සම්බොජ්ඣඞ්ගො සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො, තං සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං.

Furthermore: 'Enlightenment factors'—in what sense are they enlightenment factors? They conduce to enlightenment, therefore they are enlightenment factors; they awaken, therefore they are enlightenment factors; they awaken fittingly, therefore they are enlightenment factors; they awaken through penetration, therefore they are enlightenment factors; they awaken completely, therefore they are enlightenment factors.' In this way, the meaning of 'enlightenment factor' should be understood through the method of the Paṭisambhidāmagga (Paṭis. 2.17). A praiseworthy and beautiful enlightenment factor is a 'sambojjhaṅga.' Mindfulness itself is a 'sambojjhaṅga,' hence 'mindfulness enlightenment factor.' That is the mindfulness enlightenment factor.

ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගන්තිආදීසුපි චතුසච්චධම්මෙ විචිනතීති ධම්මවිචයො. සො පවිචයලක්ඛණො, ඔභාසනරසො, අසම්මොහපච්චුපට්ඨානො. වීරභාවතො, විධිනා ඊරයිතබ්බතො ච වීරියං. තං පග්ගහලක්ඛණං, උපථම්භනරසං[Pg.390], අනොසීදනපච්චුපට්ඨානං. පීණයතීති පීති. සා ඵරණලක්ඛණා, තුට්ඨිලක්ඛණා වා, කායචිත්තානං පීණනරසා, නෙසංයෙව ඔදග්‍යපච්චුපට්ඨානා. කායචිත්තදරථප්පස්සම්භනතො පස්සද්ධි. සා උපසමලක්ඛණා, කායචිත්තදරථමද්දනරසා, කායචිත්තානං අපරිප්ඵන්දසීතිභාවපච්චුපට්ඨානා. සමාධානතො සමාධි. සො අවික්ඛෙපලක්ඛණො, අවිසාරලක්ඛණො වා, චිත්තචෙතසිකානං සම්පිණ්ඩනරසො, චිත්තට්ඨිතිපච්චුපට්ඨානො. අජ්ඣුපෙක්ඛනතො උපෙක්ඛා. සා පටිසඞ්ඛානලක්ඛණා, සමවාහිතලක්ඛණා වා, ඌනාධිකනිවාරණරසා, පක්ඛපාතුපච්ඡෙදනරසා වා, මජ්ඣත්තභාවපච්චුපට්ඨානා. සෙසං වුත්තනයමෙව. භාවෙතීති බ්‍රූහෙති වඩ්ඪෙති, උප්පාදෙතීති අත්ථො.

In the case of the enlightenment factor of investigation of states and so on, investigation of states (dhammavicaya) is so called because it investigates the dhammas of the Four Noble Truths. It has the characteristic of thorough investigation, the function of illumination, and manifests as non-bewilderment. Energy (vīriya) is so called because of its heroic nature (vīrabhāva) and because it should be aroused methodically (vidhinā īrayitabbato). It has the characteristic of exertion, the function of upholding, and manifests as non-languishing. Rapture (pīti) is so called because it gladdens (pīṇayati). It has the characteristic of pervasion or satisfaction, the function of gladdening body and mind, and manifests as their exhilaration. Tranquillity (passaddhi) is so called because it calms bodily and mental agitation (kāyacittadarathappassambhanato). It has the characteristic of peace, the function of crushing agitation, and manifests as the non-agitation and coolness of body and mind. Concentration (samādhi) is so called because it composes (samādhāna). It has the characteristic of non-distraction or non-diffusion, the function of unifying mind and mental factors, and manifests as the stability of mind. Equanimity (upekkhā) is so called because it looks on impartially (ajjhupekkhanato). It has the characteristic of reflection or balancing, the function of preventing excess and deficiency, or of cutting off partiality, and manifests as a state of neutrality. The rest is as previously explained. To develop (bhāveti) means to augment, increase, and produce—this is the meaning.

තත්ථ චත්තාරො ධම්මා සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදාය සංවත්තන්තීති වෙදිතබ්බා සතිසම්පජඤ්ඤං මුට්ඨස්සතිපුග්ගලපරිවජ්ජනතා උපට්ඨිතස්සතිපුග්ගලසෙවනතා තදධිමුත්තතාති. අභික්කන්තාදීසු හි සත්තසු ඨානෙසු සතිසම්පජඤ්ඤෙන, භත්තනික්ඛිත්තකාකසදිසෙ මුට්ඨස්සතිපුග්ගලෙ පරිවජ්ජනෙන, තිස්සදත්තත්ථෙරඅභයත්ථෙරාදිසදිසෙ උපට්ඨිතස්සතිපුග්ගලෙ සෙවනෙන, ඨානනිසජ්ජාදීසු සතිසමුට්ඨාපනත්ථං නින්නපොණපබ්භාරචිත්තතාය ච සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො උප්පජ්ජති. තස්මා ආදිකම්මිකො කුලපුත්තො ඉමෙහි චතූහි කාරණෙහි සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං සමුට්ඨාපෙත්වා තදෙව ධුරං කත්වා අභිනිවෙසං පට්ඨපෙත්වා අනුක්කමෙන අරහත්තං ගණ්හාති. සො යාව අරහත්තමග්ගා සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙති නාම, ඵලෙ පත්තෙ භාවිතො නාම හොති.

Herein, it should be understood that four things are conducive to the arising of the enlightenment factor of mindfulness: mindfulness with clear comprehension, the avoidance of persons with lapsed mindfulness, the association with persons of established mindfulness, and the inclination towards that. For the enlightenment factor of mindfulness arises through mindfulness with clear comprehension in the seven instances beginning with going forward; by avoiding persons with lapsed mindfulness, who are like crows where rice has been thrown down; by associating with persons of established mindfulness, who are like the Elders Tissadatta and Abhaya; and by having a mind that is inclined, sloping, and bending towards the establishment of mindfulness in standing, sitting, and so on. Therefore, a clansman who is a beginner, having aroused the enlightenment factor of mindfulness through these four causes, having made that the foremost task, and having established application of mind, gradually attains Arahantship. He is said to be developing the enlightenment factor of mindfulness up to the path of Arahantship; when the fruit is attained, it is said to have been developed.

සත්ත ධම්මා ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදාය සංවත්තන්ති පරිපුච්ඡකතා, වත්ථුවිසදකිරියා, ඉන්ද්‍රියසමත්තපටිපාදනා, දුප්පඤ්ඤපුග්ගලපරිවජ්ජනා, පඤ්ඤවන්තපුග්ගලසෙවනා, ගම්භීරඤාණචරියපච්චවෙක්ඛණා, තදධිමුත්තතාති. තත්ථ පරිපුච්ඡකතාති ඛන්ධධාතුආයතනඉන්ද්‍රියබලබොජ්ඣඞ්ගමග්ගඞ්ගඣානසමථවිපස්සනානං අත්ථසන්නිස්සිතපරිපුච්ඡාබහුලතා.

Seven things are conducive to the arising of the enlightenment factor of investigation of phenomena: frequent questioning, the purification of the basis, the balancing of the faculties, the avoidance of persons of little wisdom, the association with wise persons, the reviewing of the sphere of profound knowledge, and the inclination towards that. Herein, 'frequent questioning' is the frequent asking of questions connected to the meaning of the aggregates, elements, sense bases, faculties, powers, enlightenment factors, path factors, absorptions, tranquility, and insight.

වත්ථුවිසදකිරියාති අජ්ඣත්තිකබාහිරානං වත්ථූනං විසදභාවකරණං. යදා හිස්ස කෙසනඛලොමා දීඝා හොන්ති, සරීරං වා උප්පන්නදොසඤ්චෙව සෙදමලමක්ඛිතඤ්ච[Pg.391], තදා අජ්ඣත්තිකං වත්ථු අවිසදං හොති අපරිසුද්ධං. යදා පන චීවරං ජිණ්ණං කිලිට්ඨං දුග්ගන්ධං වා හොති, සෙනාසනං වා උක්ලාපං, තදා බාහිරං වත්ථු අවිසදං හොති අපරිසුද්ධං. තස්මා කෙසාදිච්ඡෙදනෙන උද්ධංවිරෙචනඅධොවිරෙචනාදීහි සරීරසල්ලහුකභාවකරණෙන උච්ඡාදනනහාපනෙන ච අජ්ඣත්තිකවත්ථු විසදං කාතබ්බං. සූචිකම්මධොවනරජනපරිභණ්ඩකරණාදීහි බාහිරවත්ථු විසදං කාතබ්බං. එතස්මිඤ්හි අජ්ඣත්තිකබාහිරෙ වත්ථුම්හි අවිසදෙ උප්පන්නෙසු චිත්තචෙතසිකෙසු ඤාණම්පි අවිසදං හොති අපරිසුද්ධං අපරිසුද්ධානි දීපකපල්ලවට්ටිතෙලාදීනි නිස්සාය උප්පන්නදීපසිඛාය ඔභාසො විය. විසදෙ පන අජ්ඣත්තිකබාහිරෙ වත්ථුම්හි උප්පන්නෙසු චිත්තචෙතසිකෙසු ඤාණම්පි විසදං හොති පරිසුද්ධානි දීපකපල්ලවට්ටිතෙලාදීනි නිස්සාය උප්පන්නදීපසිඛාය ඔභාසො විය. තෙන වුත්තං – ‘‘වත්ථුවිසදකිරියා ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදාය සංවත්තතී’’ති.

'Purification of the basis' is the act of making the internal and external bases pure. For when one’s hair of the head, nails, and hair of the body are long, or the body has arisen ailments and is smeared with sweat and dirt, then the internal basis is impure and unclean. And when one's robe is worn out, soiled, or foul-smelling, or one's lodging is full of rubbish, then the external basis is impure and unclean. Therefore, the internal basis should be purified by cutting the hair and so on, by means of emetics and purgatives, by making the body light, and by scrubbing and bathing. The external basis should be purified by needlework, washing, dyeing, preparing one's requisites, and so on. For when this internal and external basis is impure, in the mind and mental factors that have arisen, knowledge too is impure and unclean, like the radiance of a lamp flame that has arisen depending on an unclean lamp, wick, and oil. But when the internal and external basis is pure, in the mind and mental factors that have arisen, knowledge too is pure, like the radiance of a lamp flame that has arisen depending on a clean lamp, wick, and oil. Therefore it was said: 'Purification of the basis is conducive to the arising of the enlightenment factor of investigation of phenomena.'

ඉන්ද්‍රියසමත්තපටිපාදනා නාම සද්ධාදීනං ඉන්ද්‍රියානං සමභාවකරණං. සචෙ හිස්ස සද්ධින්ද්‍රියං බලවං හොති, ඉතරානි මන්දානි, තතො වීරියින්ද්‍රියං පග්ගහකිච්චං, සතින්ද්‍රියං උපට්ඨානකිච්චං, සමාධින්ද්‍රියං අවික්ඛෙපකිච්චං, පඤ්ඤින්ද්‍රියං දස්සනකිච්චං කාතුං න සක්කොති. තස්මා තං ධම්මසභාවපච්චවෙක්ඛණෙන වා, යථා වා මනසිකරොතො බලවං ජාතං, තථා අමනසිකාරෙන හාපෙතබ්බං. වක්කලිත්ථෙරවත්ථු චෙත්ථ නිදස්සනං. සචෙ පන වීරියින්ද්‍රියං බලවං හොති, අථ නෙව සද්ධින්ද්‍රියං අධිමොක්ඛකිච්චං කාතුං සක්කොති, න ඉතරානි ඉතරකිච්චභෙදං. තස්මා තං පස්සද්ධාදිභාවනාය හාපෙතබ්බං. තත්‍රාපි සොණත්ථෙරස්ස වත්ථු දස්සෙතබ්බං. එවං සෙසෙසුපි එකස්ස බලවභාවෙ සති ඉතරෙසං අත්තනො කිච්චෙසු අසමත්ථතා වෙදිතබ්බා.

Balancing the faculties means making the faculties of faith and so forth equal. If one's faculty of faith is strong while the others are weak, then the faculty of energy cannot perform its function of exertion, the faculty of mindfulness its function of establishing, the faculty of concentration its function of non-distraction, and the faculty of wisdom its function of seeing. Therefore, it should be diminished, either by reviewing the intrinsic nature of phenomena, or by not giving attention in the way that, when given, caused it to become strong. The story of the Elder Vakkali is an example here. But if the faculty of energy is strong, then the faculty of faith cannot perform its function of resolution, nor can the others perform their respective functions. Therefore, it should be diminished by developing tranquility and so forth. In this case, too, the story of the Elder Soṇa should be cited. Thus, in the remaining cases as well, when one faculty is strong, it should be understood that the others are incapable of performing their own functions.

විසෙසතො පනෙත්ථ සද්ධාපඤ්ඤානං සමාධිවීරියානඤ්ච සමතං පසංසන්ති. බලවසද්ධො හි මන්දපඤ්ඤො මුධප්පසන්නො හොති, අවත්ථුම්හි පසීදති. බලවපඤ්ඤො මන්දසද්ධො කෙරාටිකපක්ඛං භජති, භෙසජ්ජසමුට්ඨිතො විය රොගො අතෙකිච්ඡො හොති. චිත්තුප්පාදමත්තෙනෙව කුසලං හොතීති අතිධාවිත්වා දානාදීනි අකරොන්තො නිරයෙ උප්පජ්ජති. උභින්නං සමතාය වත්ථුස්මිංයෙව පසීදති. බලවසමාධිං පන මන්දවීරියං සමාධිස්ස කොසජ්ජපක්ඛත්තා කොසජ්ජං අභිභවති. බලවවීරියං මන්දසමාධිං වීරියස්ස උද්ධච්චපක්ඛත්තා උද්ධච්චං අභිභවති. සමාධි පන වීරියෙන සංයොජිතො [Pg.392] කොසජ්ජෙ පතිතුං න ලභති, වීරියං සමාධිනා සංයොජිතං උද්ධච්චෙ පතිතුං න ලභති. තස්මා තං උභයං සමං කත්තබ්බං. උභයසමතාය හි අප්පනා හොති.

Herein, they especially praise the balance of faith and wisdom, and of concentration and energy. For one with strong faith but weak wisdom is foolishly devout and places faith in an unworthy object. One with strong wisdom but weak faith inclines to craftiness and becomes incurable, like a disease caused by the medicine itself. Transgressing with the thought, 'Merit occurs by the mere arising of a thought,' one does not perform acts of generosity and so on, and is reborn in hell. With the balance of the two, one places faith only in a worthy object. But one with strong concentration and weak energy is overcome by sloth, since concentration is on the side of sloth. One with strong energy and weak concentration is overcome by restlessness, since energy is on the side of restlessness. However, concentration conjoined with energy does not get to fall into sloth; energy conjoined with concentration does not get to fall into restlessness. Therefore, those two pairs should be made equal, for it is through the balance of both that absorption occurs.

අපිච සමාධිකම්මිකස්ස බලවතීපි සද්ධා වට්ටති. එවඤ්හි සද්දහන්තො ඔකප්පෙන්තො අප්පනං පාපුණිස්සති. සමාධිපඤ්ඤාසු පන සමාධිකම්මිකස්ස එකග්ගතා බලවතී වට්ටති. එවඤ්හි සො අප්පනං පාපුණාති. විපස්සනාකම්මිකස්ස පඤ්ඤා බලවතී වට්ටති. එවඤ්හි සො ලක්ඛණපටිවෙධං පාපුණාති. උභින්නං පන සමතායපි අප්පනා හොතියෙව. සති පන සබ්බත්ථ බලවතී වට්ටති. සති හි චිත්තං උද්ධච්චපක්ඛිකානං සද්ධාවීරියපඤ්ඤානං වසෙන උද්ධච්චපාතතො කොසජ්ජපක්ඛිකෙන ච සමාධිනා කොසජ්ජපාතතො රක්ඛති. තස්මා සා ලොණධූපනං විය සබ්බබ්‍යඤ්ජනෙසු, සබ්බකම්මිකො අමච්චො විය ච සබ්බරාජකිච්චෙසු, සබ්බත්ථ ඉච්ඡිතබ්බා. තෙනාහ – ‘‘සති ච පන සබ්බත්ථිකා වුත්තා (සං. නි. 5.234) භගවතා. කිං කාරණා? චිත්තඤ්හි සතිපටිසරණං, ආරක්ඛපච්චුපට්ඨානා ච සති, න විනා සතියා චිත්තස්ස පග්ගහනිග්ගහො හොතී’’ති.

Furthermore, for one engaged in the work of concentration, strong faith is also suitable. For, by having faith and being convinced, one will attain absorption. But among concentration and wisdom, for one engaged in the work of concentration, strong one-pointedness is suitable. For in that way, he attains absorption. For one engaged in the work of insight, strong wisdom is suitable. For in that way, he attains the penetration of characteristics. However, through the balance of both as well, absorption certainly occurs. But mindfulness is strongly suitable in all instances. For mindfulness protects the mind from falling into agitation by means of faith, energy, and wisdom, which are on the side of agitation, and from falling into sloth by means of concentration, which is on the side of sloth. Therefore, like the seasoning with salt in all curries, and like an all-accomplishing minister in all royal affairs, it should be desired everywhere. For that reason, it was said: 'And mindfulness, it is said by the Blessed One, is needed in all instances. For what reason? For the mind has mindfulness as its resort, and mindfulness has protection as its manifestation; without mindfulness, there is no uplifting and restraining of the mind.'

දුප්පඤ්ඤපුග්ගලපරිවජ්ජනා නාම ඛන්ධාදිභෙදෙසු අනොගාළ්හපඤ්ඤානං දුම්මෙධපුග්ගලානං ආරකා පරිවජ්ජනං. පඤ්ඤවන්තපුග්ගලසෙවනා නාම සමපඤ්ඤාසලක්ඛණපරිග්ගාහිකාය උදයබ්බයපඤ්ඤාය සමන්නාගතපුග්ගලසෙවනා. ගම්භීරඤාණචරියපච්චවෙක්ඛණා නාම ගම්භීරෙසු ඛන්ධාදීසු පවත්තාය ගම්භීරපඤ්ඤාය පභෙදපච්චවෙක්ඛණා. තදධිමුත්තතා නාම ඨානනිසජ්ජාදීසු ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගසමුට්ඨාපනත්ථං නින්නපොණපබ්භාරචිත්තතා. තස්මා ආදිකම්මිකො කුලපුත්තො ඉමෙහි සත්තහි කාරණෙහි ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගං සමුට්ඨාපෙත්වා තදෙව ධුරං කත්වා අභිනිවෙසං පට්ඨපෙත්වා අනුක්කමෙන අරහත්තං ගණ්හාති. සො යාව අරහත්තමග්ගා ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙති නාම, ඵලෙ පත්තෙ භාවිතො නාම හොති.

Avoiding persons of little wisdom means keeping at a distance from unwise individuals whose wisdom cannot penetrate the distinctions of the aggregates and so forth. Associating with wise persons means associating with those endowed with the wisdom of arising and passing away, which comprehends the fifty balanced characteristics. Reflecting on the sphere of profound knowledge means reflecting on the distinctions with profound wisdom that occurs in relation to the profound aggregates and so forth. Being inclined towards that means having a mind that is inclined, sloping, and tending towards arousing the enlightenment factor of investigation of states in the postures of standing, sitting, and so forth. Therefore, a clansman who is a beginner, having aroused the enlightenment factor of investigation of states through these seven causes, making that very thing the foremost, and establishing the application of mind, gradually grasps Arahantship. As long as he is on the path to Arahantship, he is said to be developing the enlightenment factor of investigation of states; when the fruit is attained, it is said to have been developed.

එකාදස ධම්මා වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදාය සංවත්තන්ති – අපායභයපච්චවෙක්ඛණතා, ආනිසංසදස්සාවිතා, ගමනවීථිපච්චවෙක්ඛණතා, පිණ්ඩපාතාපචායනතා, දායජ්ජමහත්තපච්චවෙක්ඛණතා, සත්ථුමහත්තපච්චවෙක්ඛණතා, ජාතිමහත්තපච්චවෙක්ඛණතා, සබ්‍රහ්මචාරිමහත්තපච්චවෙක්ඛණතා, කුසීතපුග්ගලපරිවජ්ජනතා, ආරද්ධවීරියපුග්ගලසෙවනතා, තදධිමුත්තතාති.

Eleven states of mind lead to the arising of the enlightenment factor of energy: the state of reflecting on the fear of the planes of misery, the quality of seeing the benefits, the state of reflecting on the path to be trodden, the state of honouring the alms-food, the state of reflecting on the greatness of the inheritance, the state of reflecting on the greatness of the Teacher, the state of reflecting on the greatness of one's lineage, the state of reflecting on the greatness of one's companions in the holy life, the state of avoiding lazy persons, the state of associating with persons of aroused energy, and the state of being inclined towards that.

තත්ථ [Pg.393] ‘‘නිරයෙසු පඤ්චවිධබන්ධනකම්මකරණතො පට්ඨාය මහාදුක්ඛං අනුභවනකාලෙපි, තිරච්ඡානයොනියං ජාලක්ඛිපකුමිනාදීහි ගහිතකාලෙපි, පාජනකණ්ටකාදිප්පහාරතුන්නස්ස පන සකටවහනාදිකාලෙපි, පෙත්තිවිසයෙ අනෙකානිපි වස්සසහස්සානි එකං බුද්ධන්තරම්පි ඛුප්පිපාසාහි ආතුරීභූතකාලෙපි, කාලකඤ්ජිකඅසුරෙසු සට්ඨිහත්ථඅසීතිහත්ථප්පමාණෙන අට්ඨිචම්මමත්තෙනෙව අත්තභාවෙන වාතාතපාදිදුක්ඛානුභවනකාලෙපි න සක්කා වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගං උප්පාදෙතුං. අයමෙව තෙ භික්ඛු කාලො’’ති එවං අපායභයං පච්චවෙක්ඛන්තස්සාපි වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගො උප්පජ්ජති.

Herein: 'Even when experiencing great suffering in the hells, starting from the performance of the act of the fivefold binding; or when caught by nets, fish-hooks, traps, and so forth in the animal realm; or when, afflicted by blows from goads, thorns, and the like, one is hauling carts and so on; or when, in the realm of spirits, one is tormented by hunger and thirst for many thousands of years, even for an entire interval between Buddhas; or when, among the Kālakañjika asuras, with a body of mere bone and skin measuring sixty or eighty cubits, one experiences the suffering of wind, sun, and so forth—it is not possible to arouse the enlightenment factor of energy. This, O bhikkhu, is your time!' Thus, for one reflecting on the fear of the planes of misery, the enlightenment factor of energy arises.

‘‘න සක්කා කුසීතෙන නව ලොකුත්තරධම්මා ලද්ධුං, ආරද්ධවීරියෙනෙව සක්කා, අයමානිසංසො වීරියස්සා’’ති එවං ආනිසංසදස්සාවිනොපි උප්පජ්ජති. ‘‘සබ්බබුද්ධපච්චෙකබුද්ධමහාසාවකෙහි ගතමග්ගොව ගන්තබ්බො, සො ච න සක්කා කුසීතෙන ගන්තු’’න්ති එවං ගමනවීථිං පච්චවෙක්ඛන්තස්සාපි උප්පජ්ජති.

‘It is not possible for a lazy person to obtain the nine supramundane states; it is possible only for one with aroused energy. This is the benefit of energy.’ Thus it arises also for one who sees the benefits. ‘The very path trodden by all Buddhas, Paccekabuddhas, and great disciples must be trodden, and that path cannot be trodden by a lazy person.’ Thus it arises also for one reflecting on the path to be trodden.

‘‘යෙ තං පිණ්ඩපාතාදීහි උපට්ඨහන්ති, ඉමෙ තෙ මනුස්සා නෙව ඤාතකා, න දාසකම්මකරා, නාපි තං නිස්සාය ජීවිස්සාමාති තෙ පණීතානි පිණ්ඩපාතාදීනි දෙන්ති. අථ ඛො අත්තනො කාරානං මහප්ඵලතං පච්චාසීසමානා දෙන්ති. සත්ථාරාපි ‘අයං ඉමෙ පච්චයෙ පරිභුඤ්ජිත්වා කායදළ්හීබහුලො සුඛං විහරිස්සතී’ති න එවං සම්පස්සතා තුය්හං පච්චයා අනුඤ්ඤාතා, අථ ඛො ‘අයං ඉමෙ පරිභුඤ්ජමානො සමණධම්මං කත්වා වට්ටදුක්ඛතො මුච්චිස්සතී’ති තෙ පච්චයා අනුඤ්ඤාතා. සො දානි ත්වං කුසීතො විහරන්තො න තං පිණ්ඩපාතං අපචායිස්සසි. ආරද්ධවීරියස්සෙව හි පිණ්ඩාපචායනං නාම හොතී’’ති එවං පිණ්ඩපාතාපචායනං පච්චවෙක්ඛන්තස්සාපි උප්පජ්ජති මහාමිත්තත්ථෙරස්ස විය පිණ්ඩපාතියතිස්සත්ථෙරස්ස විය ච.

‘Those who attend to you with alms-food and so forth are neither your relatives nor your slaves and workers; nor do they give you excellent alms-food and so forth thinking, “We shall live by depending on him.” Rather, they give, hoping for the great fruitfulness of their own deeds. The Teacher, too, did not permit your requisites seeing thus: “Having consumed these requisites, this one will live happily, being much devoted to strengthening the body.” Rather, your requisites were permitted thus: “This one, while consuming these, will perform the ascetic’s duty and be freed from the suffering of the round of rebirths.” Will you then, living lazily, not honour that alms-food? For the honouring of alms-food belongs only to one with aroused energy.’ Thus, for one reflecting on honouring the alms-food, it arises, as it did for the Elder Mahāmitta and for the Elder Piṇḍapātiyatissa.

මහාමිත්තත්ථෙරො කිර කස්සකලෙණෙ නාම පටිවසති. තස්ස ච ගොචරගාමෙ එකා මහාඋපාසිකා ථෙරං පුත්තං කත්වා පටිජග්ගති. සා එකදිවසං අරඤ්ඤං ගච්ඡන්තී ධීතරං ආහ – ‘‘අම්ම, අසුකස්මිං ඨානෙ පුරාණතණ්ඩුලා, අසුකස්මිං ඛීරං, අසුකස්මිං සප්පි, අසුකස්මිං ඵාණිතං, තව භාතිකස්ස අය්‍යමිත්තස්ස ආගතකාලෙ භත්තං පචිත්වා ඛීරසප්පිඵාණිතෙහි සද්ධිං දෙහි, දත්වා ත්වඤ්ච භුඤ්ජෙය්‍යාසි. අහං පන හිය්‍යො පක්කං පාරිවාසිකභත්තං කඤ්ජියෙන භුත්තම්හී’’ති. දිවා කිං භුඤ්ජිස්සසි, අම්මාති? සාකපණ්ණං [Pg.394] පක්ඛිපිත්වා කණතණ්ඩුලෙහි අම්බිලයාගුං පචිත්වා ඨපෙහි, අම්මාති.

The Elder Mahāmitta, it is said, resided in a cave named Kassaka. In his alms-village, a great female lay devotee, having adopted him as her son, looked after the elder. One day, as she was going to the forest, she said to her daughter: 'Dear, in such-and-such a place there is old rice; in another, milk; in another, ghee; and in another, molasses. When your brother, the noble Mitta, comes, cook a meal and give it to him together with the milk, ghee, and molasses. After giving it, you too should eat. As for me, yesterday I ate stale food with sour gruel.' 'Mother, what will you eat during the day?' 'Dear, put in a vegetable leaf, cook sour gruel with broken rice, and set it aside for me.'

ථෙරො චීවරං පාරුපිත්වා පත්තං නීහරන්තොව තං සද්දං සුත්වා අත්තානං ඔවදි – ‘‘මහාඋපාසිකා කිර කඤ්ජියෙන පාරිවාසිකභත්තං භුඤ්ජි, දිවාපි කණපණ්ණම්බිලයාගුං භුඤ්ජිස්සති, තුය්හං අත්ථාය පන පුරාණතණ්ඩුලාදීනි ආචික්ඛති. තං නිස්සාය ඛො පනෙසා නෙව ඛෙත්තං න වත්ථුං න භත්තං න වත්ථං පච්චාසීසති, තිස්සො පන සම්පත්තියො පත්ථයමානා දෙති. ත්වං එතිස්සා තා සම්පත්තියො දාතුං සක්ඛිස්සසි, න සක්ඛිස්සසීති, අයං ඛො පන පිණ්ඩපාතො තයා සරාගෙන සදොසෙන සමොහෙන න සක්කා ගණ්හිතු’’න්ති පත්තං ථවිකාය පක්ඛිපිත්වා ගණ්ඨිකං මුඤ්චිත්වා නිවත්තිත්වා කස්සකලෙණමෙව ගන්ත්වා පත්තං හෙට්ඨාමඤ්චෙ, චීවරඤ්ච චීවරවංසෙ ඨපෙත්වා, ‘‘අරහත්තං අපාපුණිත්වා න නික්ඛමිස්සාමී’’ති වීරියං අධිට්ඨහිත්වා නිසීදි. දීඝරත්තං අප්පමත්තො හුත්වා නිවුත්ථභික්ඛු විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා පුරෙභත්තමෙව අරහත්තං පත්වා විකසමානමිව පදුමං මහාඛීණාසවො සිතං කරොන්තොව නික්ඛමි. ලෙණද්වාරෙ රුක්ඛම්හි අධිවත්ථා දෙවතා –

As the elder was putting on his robe and taking out his bowl, he heard this sound and admonished himself: “It seems the great lay devotee ate stale food with rice gruel, and during the day she will eat gruel with broken rice and greens. Yet for your sake, she points out old rice and so forth. Moreover, on account of you, she does not long for fields, property, food, or cloth, but gives, aspiring for the three kinds of prosperity. Will you be able to enable her to obtain those prosperities or not? Moreover, this alms-food cannot be received by you with lust, hatred, and delusion.” He then placed the bowl back in its bag, untied the fastening, and returned to the Kassaka Cave. Placing the bowl under the bed and the robe on the robe-rack, he made a firm resolve, “I will not leave until I attain Arahantship,” and sat down. Having been diligent for a long time, the resident monk developed insight and attained Arahantship before the meal. Like a blossoming lotus, the great one whose cankers are destroyed emerged smiling. A deity dwelling in a tree at the cave’s entrance said:

‘‘නමො තෙ පුරිසාජඤ්ඤ, නමො තෙ පුරිසුත්තම;

යස්ස තෙ ආසවා ඛීණා, දක්ඛිණෙය්‍යොසි මාරිසා’’ති. –

“Homage to you, thoroughbred among men! Homage to you, supreme among men! Whose taints are destroyed, you are worthy of offerings, venerable sir.”

උදානං උදානෙත්වා, ‘‘භන්තෙ, පිණ්ඩාය පවිට්ඨානං තුම්හාදිසානං අරහන්තානං භික්ඛං දත්වා මහල්ලකිත්ථියො දුක්ඛා මුච්චිස්සන්තී’’ති ආහ. ථෙරො උට්ඨහිත්වා ද්වාරං විවරිත්වා කාලං ඔලොකෙන්තො ‘‘පාතොයෙවා’’ති ඤත්වා පත්තචීවරං ආදාය ගාමං පාවිසි.

After uttering this inspired utterance, the deity said, “Venerable sir, by giving alms to Arahants like you who have entered for alms-gathering, elderly women will be freed from suffering.” The elder rose, opened the door, observed the time, and realizing, “It is still early,” took his bowl and robe and entered the village.

දාරිකාපි භත්තං සම්පාදෙත්වා ‘‘ඉදානි මෙ භාතා ආගමිස්සති, ඉදානි මෙ භාතා ආගමිස්සතී’’ති ද්වාරං ඔලොකයමානා නිසීදි. සා ථෙරෙ ඝරද්වාරං සම්පත්තෙ පත්තං ගහෙත්වා සප්පිඵාණිතයොජිතස්ස ඛීරපිණ්ඩපාතස්ස පූරෙත්වා හත්ථෙ ඨපෙසි. ථෙරො ‘‘සුඛං හොතූ’’ති අනුමොදනං කත්වා පක්කාමි. සාපි තං ඔලොකයමානාව අට්ඨාසි. ථෙරස්ස හි තදා අතිවිය පරිසුද්ධො ඡවිවණ්ණො අහොසි, විප්පසන්නානි ඉන්ද්‍රියානි, මුඛං බන්ධනා පවුත්තතාලපක්කං විය අතිවිය විරොචිත්ථ.

The girl, having prepared the meal, sat watching the door, thinking, “Now my brother will come, now my brother will come.” When the elder arrived at the house door, she took the bowl, filled it with milk-rice mixed with ghee and molasses, and placed it in his hands. The elder, having given a blessing of “May you be happy,” departed. She stood there still watching him. At that time, the elder’s complexion was exceedingly pure, his faculties were clear, and his face shone brilliantly like a ripe palm fruit freed from its stalk.

මහාඋපාසිකා [Pg.395] අරඤ්ඤතො ආගන්ත්වා ‘‘කිං, අම්ම, භාතිකො තෙ ආගතො’’ති පුච්ඡි. සා සබ්බං තං පවත්තිං ආරොචෙසි. උපාසිකා ‘‘අජ්ජ මෙ පුත්තස්ස පබ්බජිතකිච්චං මත්ථකං පත්ත’’න්ති ඤත්වා ‘‘අභිරමති තෙ, අම්ම, භාතා බුද්ධසාසනෙ, න උක්කණ්ඨතී’’ති ආහ.

The great lay devotee, coming from the forest, asked, “My dear, has your brother come?” She related the entire account. The lay devotee, knowing that “Today the duty of my son’s renunciation has reached its culmination,” said, “My dear, your brother delights in the Buddha’s teaching; he is not discontented.”

පිණ්ඩපාතිකතිස්සත්ථෙරවත්ථු පන එවං වෙදිතබ්බං – මහාගාමෙ කිර එකො දලිද්දපුරිසො දාරුවික්කයෙන ජීවිකං කප්පෙති. සො තෙනෙව කාරණෙන නාමං ලභිත්වා දාරුභණ්ඩකමහාතිස්සො නාම ජාතො. සො එකදිවසං අත්තනො භරියං ආහ – ‘‘කිං අම්හාකං ජීවිතං නාම, සත්ථාරා දළිද්දදානස්ස මහප්ඵලභාවො කථිතො, මයඤ්ච නිබද්ධං දාතුං න සක්කොම, පක්ඛිකභත්තමත්තං දත්වා පුන උප්පන්නං සලාකභත්තම්පි දස්සාමා’’ති. සා ‘‘සාධු සාමී’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා පුනදිවසෙ යථාලාභෙන පක්ඛිකභත්තං අදාසි. භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ච පච්චයෙහි නිප්පරිස්සයකාලො හොති, දහරසාමණෙරා පණීතභොජනානි භුඤ්ජිත්වා ‘‘අයං ලූඛාහාරො’’ති තෙසං පක්ඛිකභත්තං ගහිතමත්තකමෙව කත්වා තෙසං පස්සන්තානංයෙව ඡඩ්ඩෙත්වා ගච්ඡන්ති.

Now, the story of the Elder Piṇḍapātika Tissa should be understood as follows: In a large village, it is said, there lived a poor man who made his living by selling firewood. For that very reason, he received the name and became known as Dārubhaṇḍaka Mahātissa. One day, he said to his wife, “What is this life of ours? The Teacher has declared the great fruitfulness of a poor person’s gift, but we are unable to give regularly. Let us give just a fortnightly meal, and when the opportunity arises again, we will also give a ticket-meal.” She agreed, saying, “Very well, husband,” and the next day, she gave a fortnightly meal according to what they had obtained. At that time, it was a period when the Community of Monks had no trouble with regard to requisites, and young novices, having eaten fine foods, would think, “This is coarse food,” and having only just taken their fortnightly meal, they would throw it away right in front of them and leave.

සා ඉත්ථී තං දිස්වා සාමිකස්ස කථෙසි, ‘‘මයා දින්නං ඡඩ්ඩෙන්තී’’ති න පන විප්පටිසාරිනී අහොසි. තස්සා සාමිකො ආහ – ‘‘මයං දුග්ගතභාවෙන අය්‍යානං සුඛෙන පරිභුඤ්ජාපෙතුං නාසක්ඛිම්හ. කිං නු ඛො කත්වා අය්‍යානං මනං ගහෙතුං සක්ඛිස්සාමා’’ති? අථස්ස භරියා ආහ – ‘‘කිං වදෙසි, සාමි, සපුත්තකා දුග්ගතා නාම නත්ථීති අයං තෙ ධීතා, ඉමං එකස්මිං කුලෙ ඨපෙත්වා ද්වාදස කහාපණෙ ගණ්හිත්වා එකං ඛීරධෙනුං ආහර, අය්‍යානං ඛීරසලාකභත්තං දස්සාම, එවං තෙසං චිත්තං ගණ්හිතුං සක්ඛිස්සාමා’’ති. සො සාධූති සම්පටිච්ඡිත්වා තථා අකාසි. තෙසං පුඤ්ඤෙන සා ධෙනු සායං තීණි මාණිකානි, පාතො තීණි මාණිකානි ඛීරං දෙති. සායං ලද්ධං දධිං කත්වා පුනදිවසෙ තතො ගහිතනවනීතෙන සප්පිං කත්වා සසප්පිපරිසෙකං ඛීරසලාකභත්තං දෙන්ති. තතො පට්ඨාය තස්ස ගෙහෙ සලාකභත්තං පුඤ්ඤවන්තාව ලභන්ති.

Seeing that, the woman told her husband, “They threw away what I gave,” but she was not regretful. Her husband said, “Due to our poverty, we were unable to have the venerable ones partake happily. What can we do to win the hearts of the venerable ones?” Then his wife replied, “What are you saying, husband? Those with children are not truly poor! This is your daughter; place her in a family, take twelve kahāpanas, and bring a milk-cow. We will offer the venerable ones a milk ticket-meal. In this way, we can win their hearts.” He agreed, saying “Very well,” and did so. By their merit, that cow gave three mānikās of milk in the evening and three mānikās in the morning. Making the milk obtained in the evening into curds, and on the next day making ghee from the fresh butter taken from it, they offered a milk ticket-meal sprinkled with ghee. From then on, only the meritorious received the ticket-meal in his house.

සො එකදිවසං භරියං ආහ – ‘‘මයං ධීතු අත්ථිතාය ලජ්ජිතබ්බතො ච මුත්තා, ගෙහෙ ච නො භත්තං අය්‍යානං පරිභොගාරහං ජාතං. ත්වං යාව අහං [Pg.396] ආගච්ඡාමි, තාව ඉමස්මිං කල්‍යාණවත්තෙ මා පමජ්ජි. අහං කිඤ්චිදෙව කත්වා ධීතරං මොචෙස්සාමී’’ති. සො එකං පදෙසං ගන්ත්වා උච්ඡුයන්තකම්මං කත්වා ඡහි මාසෙහි ද්වාදස කහාපණෙ ලභිත්වා ‘‘අලං එත්තකං මම ධීතු මොචනත්ථායා’’ති තෙ කහාපණෙ දුස්සන්තෙ බන්ධිත්වා ‘‘ගෙහං ගමිස්සාමී’’ති මග්ගං පටිපජ්ජි.

One day, he said to his wife: “While I must be ashamed of our daughter’s being pledged, the food in our house has now become fit for the venerable ones to partake of. Until I return, do not be negligent in this good practice. I will do some work and free our daughter.” He went to a certain place, worked at a sugarcane press, and in six months earned twelve kahāpanas. Thinking, “This is enough to free my daughter,” he tied the kahāpanas in the hem of his garment and set out on the road, intending to go home.

තස්මිං සමයෙ අම්බරියමහාවිහාරවාසී පිණ්ඩපාතියතිස්සත්ථෙරො ‘‘තිස්සමහාවිහාරං ගන්ත්වා චෙතියං වන්දිස්සාමී’’ති අත්තනො වසනට්ඨානතො මහාගාමං ගච්ඡන්තො තමෙව මග්ගං පටිපජ්ජි. සො උපාසකො ථෙරං දූරතොව දිස්වා ‘‘එකකොව අගන්ත්වා ඉමිනා අය්‍යෙන සද්ධිං එකං ධම්මකථං සුණන්තො ගමිස්සාමි. සීලවන්තො හි සබ්බකාලං දුල්ලභා’’ති වෙගෙන ථෙරං සම්පාපුණිත්වා අභිවාදෙත්වා සද්ධිං ගච්ඡන්තො වෙලාය උපකට්ඨාය චින්තෙසි – ‘‘මය්හං හත්ථෙ පුටකභත්තං නත්ථි, අය්‍යස්ස ච භික්ඛාකාලො සම්පත්තො, අයඤ්ච මෙ පරිබ්බයො හත්ථෙ අත්ථි, එකං ගාමද්වාරං පත්තකාලෙ අය්‍යස්ස පිණ්ඩපාතං දස්සාමී’’ති.

At that time, the elder Piṇḍapātiyatissa, a resident of the Ambariya Great Monastery, thought, 'I will go to Tissa Great Monastery and pay homage to the cetiya.' Leaving his dwelling place, he set out on that very road toward Mahāgāma. The lay follower, seeing the elder from afar, thought: 'Instead of going alone, I will go along listening to a Dhamma talk with this venerable sir. Truly, virtuous ones are always hard to find.' Quickly catching up to the elder, he paid his respects and walked alongside him. As the mealtime drew near, he reflected: 'I have no packed meal in my hand, and the venerable’s time for alms has arrived. I have this travel money with me; when we reach a village gate, I will give almsfood to the venerable.'

තස්සෙවං චිත්තෙ උප්පන්නමත්තෙයෙව එකො පුටකභත්තං ගහෙත්වා තං ඨානං සම්පත්තො. උපාසකො තං දිස්වා, ‘‘භන්තෙ, ථොකං ආගමෙථා’’ති වත්වා තං උපසඞ්කමිත්වා ආහ – ‘‘කහාපණං තෙ, භො පුරිස, දම්මි, තං මෙ පුටකභත්තං දෙහී’’ති. සො චින්තෙසි – ‘‘ඉමං භත්තං ඉමස්මිං කාලෙ මාසකම්පි න අග්ඝති, අයඤ්ච මය්හං එකවාරෙනෙව කහාපණං දෙති, භවිස්සතෙත්ථ කාරණ’’න්ති චින්තෙත්වා ‘‘නාහං කහාපණෙන දෙමී’’ති ආහ. එවං සන්තෙ ද්වෙ ගණ්හ, තීණි ගණ්හාති ඉමිනා නියාමෙන සබ්බෙපි තෙ කහාපණෙ දාතුකාමො ජාතො. ඉතරො ‘‘අඤ්ඤෙපිස්ස අත්ථී’’ති සඤ්ඤාය ‘‘න දෙමි’’ච්චෙව ආහ. අථ නං සො ආහ – ‘‘සචෙ මෙ, භො, අඤ්ඤෙපි අස්සු, තෙපි දදෙය්‍යං. න ඛො පනාහං අත්තනො අත්ථාය ගණ්හාමි, එතස්මිං මෙ රුක්ඛමූලෙ එකො අය්‍යො නිසීදාපිතො, තුය්හම්පි කුසලං භවිස්සති, දෙහි මෙ භත්ත’’න්ති. තෙන හි, භො, ගණ්හ, ආහර තෙ කහාපණෙති කහාපණෙ ගහෙත්වා පුටකභත්තං අදාසි. උපාසකො භත්තං ගහෙත්වා හත්ථෙ ධොවිත්වා ථෙරං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘පත්තං නීහරථ, භන්තෙ’’ති ආහ. ථෙරො පත්තං නීහරිත්වා උපඩ්ඪභත්තෙ දින්නෙ පත්තං පිදහි. උපාසකො ආහ – ‘‘අයං, භන්තෙ, එකස්සෙව පටිවිසො, න [Pg.397] සක්කා මයා ඉතො භුඤ්ජිතුං. තුම්හාකංයෙව මෙ අත්ථාය ඉමං පරියෙසිත්වා ලද්ධං, ගණ්හථ නං මං අනුකම්පං උපාදායා’’ති. ථෙරො ‘‘අත්ථි එත්ථ කාරණ’’න්ති ගහෙත්වා සබ්බං පරිභුඤ්ජි. උපාසකො ධමකරණෙන පානීයං පරිස්සාවෙත්වා අදාසි. තතො නිට්ඨිතභත්තකිච්චෙ ථෙරෙ උභොපි මග්ගං පටිපජ්ජිංසු.

Just as this thought arose in his mind, a man carrying a packed meal arrived at that place. Seeing him, the lay follower said, 'Friend, wait a moment,' and approaching him, said: 'Good man, I will give you a kahāpaṇa; give me that packed meal.' That man thought: 'This meal is not worth even a māsaka at this time, yet this person offers me a kahāpaṇa at once. There must be a reason for this.' Having thought thus, he said: 'I will not give it for a kahāpaṇa.' When he said that, the lay follower offered: 'Take two, take three,' and in this manner became willing to give all those kahāpaṇas. The other, perceiving, 'He must have more,' just said: 'I will not give it.' Then the poor man said to him: 'Friend, if I had any more, I would give those too. But I am not taking this for myself. I have had a venerable one take a seat at the foot of a tree. It will be a merit for you as well. Give me the meal.' 'In that case, friend, take it. Bring those kahāpaṇas.' And taking the kahāpaṇas, he gave him the packed meal. The lay follower took the meal, washed his hands, approached the elder, and said: 'Venerable sir, please present your bowl.' The elder presented his bowl, and when half the meal had been given, he covered the bowl. The lay follower said: 'Venerable sir, this is a portion for one person only; it is not possible for me to eat from it. This was sought and obtained by me for your sake alone. Please accept it out of compassion for me.' The elder, thinking, 'There is a reason for this,' took and consumed all of it. The lay follower strained drinking water with a water-strainer and offered it. Then, when the elder had finished his meal, they both proceeded along the road.

ථෙරො උපාසකං පුච්ඡි – ‘‘කෙන කාරණෙන ත්වං න භුඤ්ජසී’’ති. සො අත්තනො ගමනාගමනවිධානං සබ්බං කථෙසි. ථෙරො තං සුත්වා සංවෙගප්පත්තො චින්තෙසි – ‘‘දුක්කරං උපාසකෙන කතං, මයා පන එවරූපං පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජිත්වා එතස්ස කතඤ්ඤුනා භවිතබ්බං. සප්පායසෙනාසනං ලභිත්වා තත්ථෙව ඡවිමංසලොහිතෙසු සුක්ඛන්තෙසුපි නිසින්නපල්ලඞ්කෙනෙව අරහත්තං අප්පත්වා න උට්ඨහිස්සාමී’’ති. සො තිස්සමහාවිහාරං ගන්ත්වා ආගන්තුකවත්තං කත්වා අත්තනො පත්තසෙනාසනං පවිසිත්වා පච්චත්ථරණං අත්ථරිත්වා තත්ථ නිසින්නො අත්තනො මූලකම්මට්ඨානමෙව ගණ්හි. සො තාය රත්තියා ඔභාසමත්තම්පි නිබ්බත්තෙතුං නාසක්ඛි. පුනදිවසතො පට්ඨාය භික්ඛාචාරපලිබොධං ඡින්දිත්වා තදෙව කම්මට්ඨානං අනුලොමපටිලොමං විපස්සි. එතෙනුපායෙන විපස්සන්තො සත්තමෙ අරුණෙ සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පත්වා චින්තෙසි – ‘‘අතිවිය මෙ කිලන්තං සරීරං, කිං නු ඛො මෙ ජීවිතං චිරං පවත්තිස්සති, න පවත්තිස්සතී’’ති. අථස්ස අප්පවත්තනභාවං දිස්වා සෙනාසනං පටිසාමෙත්වා පත්තචීවරමාදාය විහාරමජ්ඣං ගන්ත්වා භෙරිං පහරාපෙත්වා භික්ඛුසඞ්ඝං සන්නිපාතෙසි.

The elder asked the lay follower, 'For what reason do you not eat?' The lay follower then related the whole account of his journey. Hearing this, the elder was deeply moved and reflected: 'The lay follower has done a difficult thing. Having consumed such almsfood, I must show my gratitude to him. Obtaining a suitable dwelling, right there, even if my skin, flesh, and blood dry up, I will not rise from this very cross-legged posture until I attain arahantship.' He went to Tissamahāvihāra, performed the duties of a newcomer, entered his assigned dwelling, spread out his sitting mat, and sitting there, took up his original meditation subject. That night, he was not able to produce even a glimmer of light. Starting from the next day, having cut off the impediment of the almsround, he contemplated that same meditation subject forwards and backwards. Contemplating by this method, at dawn on the seventh day, he attained arahantship together with the analytical knowledges. Then he thought: 'My body is extremely exhausted. Will my life continue for long, or will it not?' Then, seeing that it would not continue, he put his dwelling in order, took his bowl and robe, went to the middle of the monastery, had the drum beaten, and assembled the community of monks.

සඞ්ඝත්ථෙරො ‘‘කෙන භික්ඛුනාසඞ්ඝො සන්නිපාතිතො’’ති පුච්ඡි. මයා, භන්තෙති. කිමත්ථං සප්පුරිසාති. භන්තෙ, අඤ්ඤං කම්මං නත්ථි, යෙසං පන මග්ගෙ වා ඵලෙ වා කඞ්ඛා අත්ථි, තෙ මං පුච්ඡන්තූති. සප්පුරිස තාදිසා නාම භික්ඛූ අසන්තං ගුණං න කථෙන්ති, අම්හාකං එත්ථ කඞ්ඛා නත්ථි. කිං පන තෙ සංවෙගකාරණං අහොසි, කිං පච්චයං කත්වා අරහත්තං නිබ්බත්තන්ති. භන්තෙ, ඉමස්මිං මහාගාමෙ වල්ලියවීථියං දාරුභණ්ඩකමහාතිස්සො නාම උපාසකො අත්තනො ධීතරං බහි ඨපෙත්වා ද්වාදස කහාපණෙ ගණ්හිත්වා තෙහි එකං ඛීරධෙනුං ගහෙත්වා සඞ්ඝස්ස ඛීරභත්තසලාකං පට්ඨපෙසි, සො ‘‘ධීතරං මොචෙස්සාමී’’ති ඡ මාසෙ යන්තසාලාය භතිං කත්වා ද්වාදස කහාපණෙ ලභිත්වා ‘‘ධීතරං මොචෙස්සාමී’’ති අත්තනො ගෙහං [Pg.398] ගච්ඡන්තො අන්තරාමග්ගෙ මං දිස්වා භික්ඛාචාරවෙලාය සබ්බෙපි තෙ කහාපණෙ දත්වා පුටකභත්තං ගණ්හිත්වා සබ්බං මය්හං අදාසි. අහං තං පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජිත්වා ඉධාගන්ත්වා සප්පායසෙනාසනං ලභිත්වා ‘‘පිණ්ඩාපචායනකම්මං කරිස්සාමී’’ති විසෙසං නිබ්බත්තෙසිං, භන්තෙති. තං ඨානං සම්පත්තා චතස්සොපි පරිසා ථෙරස්ස සාධුකාරං අදංසු. සකභාවෙන සණ්ඨාතුං සමත්ථො නාම නාහොසි. ථෙරො සඞ්ඝමජ්ඣෙ නිසීදිත්වා කථෙන්තො කථෙන්තොව ‘‘මය්හං කූටාගාරං දාරුභණ්ඩකමහාතිස්සස්ස හත්ථෙන ඵුට්ඨකාලෙයෙව චලතූ’’ති අධිට්ඨාය අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායි.

The elder of the Sangha asked, 'By which monk was the Sangha assembled?' 'By me, Venerable Sir.' 'For what purpose, good man?' 'Venerable Sir, there is no other business. But let those who have doubt concerning the path or the fruit question me.' 'Good man, monks such as yourself do not speak of a quality not present in themselves; we have no doubt in this matter. But what was the cause of your spiritual urgency? Having made what the condition, did you bring about Arahantship?' 'Venerable Sir, in this great village, on Valliya Street, a lay follower named Dārubhaṇḍaka Mahātissa, having pawned his daughter, took twelve kahāpaṇas and with them bought a milk-cow, establishing a ticket-meal of milk-rice for the Sangha. That man, thinking, "I will free my daughter," worked for wages in a sugar-cane mill for six months, earned twelve kahāpaṇas, and while returning home thinking, "I will free my daughter," he saw me on the road during the time for the alms-round. He gave all those kahāpaṇas, took a packet of rice, and gave it all to me. Having consumed that alms-food, I came here, obtained a suitable dwelling, and thinking, "I will perform the act of honoring the alms-food," I brought about this distinction, Venerable Sir.' The four assemblies that had arrived at that place gave cries of approval for the elder. No one was able to remain in their ordinary state. The elder, sitting in the midst of the Sangha, even as he was speaking, made this determination: "May my gabled hall move only at the very moment it is touched by the hand of Dārubhaṇḍaka Mahātissa." Then he attained final Nibbāna with the Nibbāna-element without residue remaining.

කාකවණ්ණතිස්සමහාරාජා ‘‘එකො කිර ථෙරො පරිනිබ්බුතො’’ති සුත්වා විහාරං ගන්ත්වා සක්කාරසම්මානං කත්වා කූටාගාරං සජ්ජෙත්වා ථෙරං තත්ථ ආරොපෙත්වා ‘‘ඉදානි චිතකට්ඨානං ගමිස්සාමා’’ති උක්ඛිපන්තො චාලෙතුං නාසක්ඛි. රාජා භික්ඛුසඞ්ඝං පුච්ඡි – ‘‘අත්ථි, භන්තෙ, ථෙරෙන කිඤ්චි කථිත’’න්ති. භික්ඛූ ථෙරෙන කථිතවිධානං ආචික්ඛිංසු. රාජා තං උපාසකං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘තයා ඉතො සත්තදිවසමත්ථකෙ කස්සචි මග්ගපටිපන්නස්ස භික්ඛුනො පුටකභත්තං දින්න’’න්ති පුච්ඡි. ආම, දෙවාති. කෙන තෙ නියාමෙන දින්නන්ති? සො තං කාරණං සබ්බං ආරොචෙසි. අථ නං රාජා ථෙරස්ස කූටාගාරට්ඨානං පෙසෙසි – ‘‘ගච්ඡ තං ථෙරං සඤ්ජාන, සො වා අඤ්ඤො වා’’ති. සො ගන්ත්වා සාණිං උක්ඛිපිත්වා ථෙරස්ස මුඛං දිස්වා සඤ්ජානිත්වා ද්වීහි හත්ථෙහි හදයං සන්ධාරෙන්තො රඤ්ඤො සන්තිකං ගන්ත්වා, ‘‘දෙව, මය්හං අය්‍යො’’ති ආහ. අථස්ස රාජා මහාපසාධනං දාපෙසි. තං පසාධෙත්වා ආගතං ‘‘ගච්ඡ භාතික මහාතිස්ස මය්හං, අය්‍යාති වත්වා කූටාගාරං උක්ඛිපා’’ති ආහ. උපාසකො ‘‘සාධු, දෙවා’’ති ගන්ත්වා ථෙරස්ස පාදෙ වන්දිත්වා උභොහි හත්ථෙහි උක්ඛිපිත්වා අත්තනො මත්ථකෙ අකාසි. තස්මිංයෙව ඛණෙ කූටාගාරං ආකාසෙ උප්පතිත්වා චිතකමත්ථකෙ පතිට්ඨාසි. තස්මිං කාලෙ චිතකස්ස චතූහිපි කණ්ණෙහි සයමෙව අග්ගිජාලා උට්ඨහිංසූති.

King Kākavaṇṇatissa, hearing that 'a certain elder has attained Parinibbāna,' went to the monastery, paid homage and respect, prepared a gabled hall, and had the elder placed upon it. When they tried to lift it, intending to go to the place of the funeral pyre, they were unable to move it. The king asked the Sangha of monks, 'Venerable sirs, was anything said by the elder?' The monks related the instruction given by the elder. The king had the lay follower summoned and asked, 'Seven days ago from today, did you give a packet of rice to any monk journeying on the road?' 'Yes, Your Majesty.' 'Under what circumstances was it given?' The lay follower related the entire reason. Then the king sent him to the place of the elder's gabled hall, saying, 'Go and recognize that elder; is it he or another?' He went, lifted the curtain, saw the elder's face, and recognizing him, went to the king while holding his chest with both hands and said, 'Your Majesty, it is my master.' Then the king had great adornments given to him. When he returned adorned, the king said, 'Go, brother Mahātissa, and saying, "It is my master," lift the gabled hall.' The lay follower replied, 'Very well, Your Majesty,' went and paid homage to the elder's feet, lifted it with both hands, and placed it on his own head. At that very moment, the gabled hall rose into the sky and established itself upon the funeral pyre. At that time, flames arose by themselves from all four corners of the pyre.

‘‘මහන්තං ඛො පනෙතං සත්ථු දායජ්ජං, යදිදං සත්ත අරියධනානි නාම, තං න සක්කා කුසීතෙන ගහෙතුං. යථා හි විප්පටිපන්නං පුත්තං මාතාපිතරො ‘අයං අම්හාකං [Pg.399] අපුත්තො’ති පරිබාහිරං කරොන්ති, සො තෙසං අච්චයෙන දායජ්ජං න ලභති, එවං කුසීතොපි ඉදං අරියධනදායජ්ජං න ලභති, ආරද්ධවීරියොව ලභතී’’ති දායජ්ජමහත්තං පච්චවෙක්ඛතොපි උප්පජ්ජති.

“Great indeed is this inheritance of the Teacher—namely, the seven noble treasures—but it cannot be taken by a lazy person. For just as parents make an outsider of a wayward son, saying, ‘This is not our son,’ and he does not receive the inheritance after their passing, so too a lazy person does not receive this inheritance of noble wealth. Only one who has aroused energy obtains it.” Thus, for one reflecting on the greatness of the inheritance, the enlightenment factor of energy arises.

‘‘මහා ඛො පන තෙ සත්ථා. සත්ථුනො හි තෙ මාතුකුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං ගහණකාලෙපි, අභිනික්ඛමනෙපි, අභිසම්බොධියම්පි, ධම්මචක්කප්පවත්තනයමකපාටිහාරියදෙවොරොහනආයුසඞ්ඛාරවොස්සජ්ජනෙසුපි, පරිනිබ්බානකාලෙපි දසසහස්සිලොකධාතු කම්පිත්ථ. යුත්තං නු තෙ එවරූපස්ස සත්ථුනො සාසනෙ පබ්බජිත්වා කුසීතෙන භවිතු’’න්ති එවං සත්ථුමහත්තං පච්චවෙක්ඛතොපි උප්පජ්ජති.

“Great indeed is your Teacher. For at the time of his taking conception in his mother’s womb, at his great renunciation, at his supreme enlightenment, at the turning of the Wheel of Dhamma, at the twin miracle, at the descent from the world of the devas, at the relinquishing of the life-force, and at the time of his final Nibbāna—the ten-thousandfold world-system quaked. Having gone forth in the dispensation of such a Teacher, is it fitting for you to be lazy?” Thus, for one reflecting on the greatness of the Teacher, the enlightenment factor of energy arises.

‘‘ජාතියාපි ත්වං ඉදානි න ලාමකජාතිකො, අසම්භින්නාය මහාසම්මතපවෙණියා ආගතඔක්කාකරාජවංසෙ ජාතොසි, සුද්ධොදනමහාරාජස්ස ච මහාමායාදෙවියා ච නත්තා, රාහුලභද්දස්ස කනිට්ඨො, තයා නාම එවරූපෙන ජිනපුත්තෙන හුත්වා න යුත්තං කුසීතෙන විහරිතු’’න්ති එවං ජාතිමහත්තං පච්චවෙක්ඛතොපි උප්පජ්ජති.

“By birth, also, you are not of low lineage now. You are born into the royal lineage of Okkāka, which comes from the unbroken tradition of Mahāsammata. You are the grandson of King Suddhodana and Queen Mahāmāyā, and the younger brother of the noble Rāhula. For you, being such a son of the Victor, it is not fitting to dwell in laziness.” Thus, for one reflecting on the greatness of one's birth, the enlightenment factor of energy arises.

‘‘සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානා චෙව අසීති මහාසාවකා ච වීරියෙනෙව ලොකුත්තරධම්මං පටිවිජ්ඣිංසු, ත්වං එතෙසං සබ්‍රහ්මචාරීනං මග්ගං පටිපජ්ජසි, න පටිපජ්ජසී’’ති එවං සබ්‍රහ්මචාරිමහත්තං පච්චවෙක්ඛතොපි උප්පජ්ජති.

“Sāriputta and Moggallāna, as well as the eighty great disciples, penetrated the supramundane Dhamma through energy alone. Do you enter upon the path of these companions in the holy life, or do you not?” Thus, for one reflecting on the greatness of one's companions in the holy life, the enlightenment factor of energy arises.

කුච්ඡිං පූරෙත්වා ඨිතඅජගරසදිසෙ විස්සට්ඨකායිකචෙතසිකවීරියෙ කුසීතපුග්ගලෙ පරිවජ්ජෙන්තස්සාපි, ආරද්ධවීරියෙ පහිතත්තෙ පුග්ගලෙ සෙවන්තස්සාපි, ඨානනිසජ්ජාදීසු විරියුප්පාදනත්ථං නින්නපොණපබ්භාරචිත්තස්සාපි උප්පජ්ජති. තස්මා ආදිකම්මිකො කුලපුත්තො ඉමෙහි එකාදසහි කාරණෙහි වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගං සමුට්ඨාපෙත්වා තදෙව ධුරං කත්වා අභිනිවෙසං පට්ඨපෙත්වා අනුක්කමෙන අරහත්තං ගණ්හාති. සො යාව අරහත්තමග්ගා වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙති නාම, ඵලෙ පත්තෙ භාවිතො නාම හොති.

The energy enlightenment factor arises for one who avoids a lazy person who, having filled his belly, is like a stationary python, having abandoned bodily and mental energy; for one who associates with a person of aroused energy and resolute mind; and for one whose mind is inclined towards arousing energy in standing, sitting, and other postures. Therefore, a practitioner at the initial stage, a son of good family, having aroused the energy enlightenment factor through these eleven causes, making that the main task and establishing firm resolve, gradually attains Arahantship. He is said to be developing the energy enlightenment factor up to the path of Arahantship; when the fruit is attained, it is said to have been developed.

එකාදස ධම්මා පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදාය සංවත්තන්ති – බුද්ධානුස්සති, ධම්මසඞ්ඝසීල^ චාගදෙවතානුස්සති උපසමානුස්සති, ලූඛපුග්ගලපරිවජ්ජනතා, සිනිද්ධපුග්ගලසෙවනතා, පසාදනීයසුත්තන්තපච්චවෙක්ඛණතා, තදධිමුත්තතාති.

Eleven things lead to the arising of the rapture enlightenment factor: recollection of the Buddha, recollection of the Dhamma, recollection of the Sangha, recollection of virtue, recollection of generosity, recollection of deities, recollection of peace, avoidance of coarse persons, association with refined persons, reflection on inspiring discourses, and inclination towards that.

බුද්ධගුණෙ [Pg.400] අනුස්සරන්තස්සාපි හි යාව උපචාරා සකලසරීරං ඵරමානො පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො උප්පජ්ජති, ධම්මසඞ්ඝගුණෙ අනුස්සරන්තස්සාපි, දීඝරත්තං අඛණ්ඩං කත්වා රක්ඛිතං චතුපාරිසුද්ධිසීලං පච්චවෙක්ඛන්තස්සාපි, ගිහිනො දසසීලං පඤ්චසීලං පච්චවෙක්ඛන්තස්සාපි, දුබ්භික්ඛභයාදීසු පණීතභොජනං සබ්‍රහ්මචාරීනං දත්වා ‘‘එවංනාම අදම්හා’’ති චාගං පච්චවෙක්ඛන්තස්සාපි, ගිහිනොපි එවරූපෙ කාලෙ සීලවන්තානං දින්නදානං පච්චවෙක්ඛන්තස්සාපි, යෙහි ගුණෙහි සමන්නාගතා දෙවත්තං පත්තා, තථාරූපානං ගුණානං අත්තනි අත්ථිතං පච්චවෙක්ඛන්තස්සාපි, සමාපත්තියා වික්ඛම්භිතෙ කිලෙසා සට්ඨිපි සත්තතිපි වස්සානි න සමුදාචරන්තීති පච්චවෙක්ඛන්තස්සාපි, චෙතියදස්සනබොධිදස්සනථෙරදස්සනෙසු අසක්කච්චකිරියාය සංසූචිතලූඛභාවෙ බුද්ධාදීසු පසාදසිනෙහාභාවෙන ගද්‍රභපිට්ඨෙ රජසදිසෙ ලූඛපුග්ගලෙ පරිවජ්ජෙන්තස්සාපි, බුද්ධාදීසු පසාදබහුලෙ මුදුචිත්තෙ සිනිද්ධපුග්ගලෙ සෙවන්තස්සාපි, රතනත්තයගුණපරිදීපකෙ පසාදනීයසුත්තන්තෙ පච්චවෙක්ඛන්තස්සාපි, ඨානනිසජ්ජාදීසු පීතිඋප්පාදනත්ථං නින්නපොණපබ්භාරචිත්තස්සාපි උප්පජ්ජති. තස්මා ආදිකම්මිකො කුලපුත්තො ඉමෙහි එකාදසහි කාරණෙහි පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං සමුට්ඨාපෙත්වා තදෙව ධුරං කත්වා අභිනිවෙසං පට්ඨපෙත්වා අනුක්කමෙන අරහත්තං ගණ්හාති. සො යාව අරහත්තමග්ගා පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙති නාම, ඵලෙ පත්තෙ භාවිතො නාම හොති.

For one recollecting the virtues of the Buddha, the rapture enlightenment factor arises, suffusing the entire body up to the level of access concentration. It arises similarly for one recollecting the virtues of the Dhamma and Sangha; for one reflecting on the fourfold purity of virtue, guarded for a long time and kept unbroken; for a layperson reflecting on the ten or five precepts; for one reflecting on generosity after giving excellent food to fellow practitioners in times of famine and fear, thinking, “Thus have we given”; for a layperson reflecting on gifts given to the virtuous on such occasions; for one reflecting on the presence in oneself of such qualities by which beings attain divinity; for one reflecting that defilements suppressed by absorption do not arise even for sixty or seventy years; for one avoiding coarse persons whose coarseness is indicated by their irreverent behavior when visiting shrines, Bodhi trees, or elders, and by their lack of devotion and affection for the Buddha and others, being like dust on a donkey's back; for one associating with gentle, refined persons whose minds are abundant in devotion to the Buddha and others; for one reflecting on inspiring discourses that illuminate the virtues of the Triple Gem; and for one whose mind is inclined towards arousing rapture in standing, sitting, and other postures. Therefore, a practitioner at the initial stage, a son of good family, having aroused the rapture enlightenment factor through these eleven causes, making that the main task and establishing firm resolve, gradually attains Arahantship. He is said to be developing the rapture enlightenment factor up to the path of Arahantship; when the fruit is attained, it is said to have been developed.

සත්ත ධම්මා පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදාය සංවත්තන්ති – පණීතභොජනසෙවනතා, උතුසුඛසෙවනතා, ඉරියාපථසුඛසෙවනතා, මජ්ඣත්තපයොගතා, සාරද්ධකායපුග්ගලපරිවජ්ජනතා, පස්සද්ධකායපුග්ගලසෙවනතා, තදධිමුත්තතාති.

Seven things lead to the arising of the tranquility enlightenment factor: partaking of refined food, dwelling in a pleasant climate, maintaining comfortable postures, application of neutrality, avoiding persons with agitated bodies, associating with persons with tranquil bodies, and inclination towards that.

පණීතඤ්හි සිනිද්ධං සප්පායභොජනං භුඤ්ජන්තස්සාපි, සීතුණ්හෙසු ච උතූසු ඨානාදීසු ච ඉරියාපථෙසු සප්පායඋතුඤ්ච ඉරියාපථඤ්ච සෙවන්තස්සාපි පස්සද්ධි උප්පජ්ජති. යො පන මහාපුරිසජාතිකො සබ්බඋතුඉරියාපථක්ඛමො හොති, න තං සන්ධායෙතං වුත්තං. යස්ස සභාගවිසභාගතා අත්ථි, තස්සෙව විසභාගෙ උතුඉරියාපථෙ වජ්ජෙත්වා සභාගෙ සෙවන්තස්ස උප්පජ්ජති. මජ්ඣත්තපයොගො වුච්චති අත්තනො ච පරස්ස ච කම්මස්සකතපච්චවෙක්ඛණා. ඉමිනා මජ්ඣත්තපයොගෙන උප්පජ්ජති. යො ලෙඩ්ඩුදණ්ඩාදීහි පරං විහෙඨයමානො විචරති, එවරූපං සාරද්ධකායං පුග්ගලං පරිවජ්ජෙන්තස්සාපි, සංයතපාදපාණිං පස්සද්ධකායං පුග්ගලං සෙවන්තස්සාපි, ඨානනිසජ්ජාදීසු පස්සද්ධිඋප්පාදනත්ථාය [Pg.401] නින්නපොණපබ්භාරචිත්තස්සාපි උප්පජ්ජති. තස්මා ආදිකම්මිකො කුලපුත්තො ඉමෙහි සත්තහි කාරණෙහි පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගං සමුට්ඨාපෙත්වා තදෙව ධුරං කත්වා අභිනිවෙසං පට්ඨපෙත්වා අනුක්කමෙන අරහත්තං ගණ්හාති. සො යාව අරහත්තමග්ගා පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙති නාම, ඵලෙ පත්තෙ භාවිතො නාම හොති.

Tranquility arises for one eating refined, rich, and agreeable food, and for one using agreeable seasons and postures among the hot and cold seasons and among postures such as standing. However, this is not said with reference to one who is of the nature of a great being and can endure all seasons and postures. It arises only for one who has agreeable and disagreeable tendencies, when they avoid disagreeable seasons and postures and use agreeable ones. The application of neutrality is called the reflection on one's own and others' ownership of kamma. Through this application of neutrality, tranquility arises. It also arises for one who avoids a person with an agitated body who wanders about harming others with clods of earth, sticks, and so on; for one who associates with a person with a tranquil body and restrained hands and feet; and for one whose mind is inclined towards arousing tranquility in standing, sitting, and other postures. Therefore, a practitioner at the initial stage, a son of good family, having aroused the tranquility enlightenment factor through these seven causes, making that the main task and establishing firm resolve, gradually attains Arahantship. He is said to be developing the tranquility enlightenment factor up to the path of Arahantship; when the fruit is attained, it is said to have been developed.

එකාදස ධම්මා සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදාය සංවත්තන්ති – වත්ථුවිසදකිරියතා, ඉන්ද්‍රියසමත්තපටිපාදනතා, නිමිත්තකුසලතා, සමයෙ චිත්තස්ස පග්ගණ්හනතා, සමයෙ චිත්තස්ස නිග්ගණ්හනතා, සමයෙ සම්පහංසනතා, සමයෙ අජ්ඣුපෙක්ඛනතා, අසමාහිතපුග්ගලපරිවජ්ජනතා, සමාහිතපුග්ගලසෙවනතා, ඣානවිමොක්ඛපච්චවෙක්ඛණතා, තදධිමුත්තතාති. තත්ථ වත්ථුවිසදකිරියතා ච ඉන්ද්‍රියසමත්තපටිපාදනතා ච වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා.

Eleven things lead to the arising of the concentration enlightenment factor: cleanliness of the basis, balancing the faculties, skill in the sign, uplifting the mind at the right time, restraining the mind at the right time, gladdening the mind at the right time, regarding with equanimity at the right time, avoiding uncomposed persons, associating with composed persons, reflecting on the jhānas and liberations, and inclination towards that. Herein, cleanliness of the basis and balancing the faculties should be understood in the way already stated.

නිමිත්තකුසලතා නාම කසිණනිමිත්තස්ස උග්ගහකුසලතා. සමයෙ චිත්තස්ස පග්ගණ්හනතාති යස්මිං සමයෙ අතිසිථිලවීරියතාදීහි ලීනං චිත්තං හොති, තස්මිං සමයෙ ධම්මවිචයවීරියපීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගසමුට්ඨාපනෙන තස්ස පග්ගණ්හනං. සමයෙ චිත්තස්ස නිග්ගණ්හනතාති යස්මිං සමයෙ අච්චාරද්ධවීරියතාදීහි උද්ධතං චිත්තං හොති, තස්මිං සමයෙ පස්සද්ධිසමාධිඋපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගසමුට්ඨාපනෙන තස්ස නිග්ගණ්හනං. සමයෙ සම්පහංසනතාති යස්මිං සමයෙ චිත්තං පඤ්ඤාපයොගමන්දතාය වා උපසමසුඛානධිගමෙන වා නිරස්සාදං හොති, තස්මිං සමයෙ අට්ඨසංවෙගවත්ථුපච්චවෙක්ඛණෙන සංවෙජෙති. අට්ඨ සංවෙගවත්ථූනි නාම – ජාතිජරාබ්‍යාධිමරණානි චත්තාරි, අපායදුක්ඛං පඤ්චමං, අතීතෙ වට්ටමූලකං දුක්ඛං, අනාගතෙ වට්ටමූලකං දුක්ඛං, පච්චුප්පන්නෙ ආහාරපරියෙට්ඨිමූලකං දුක්ඛන්ති. රතනත්තයගුණානුස්සරණෙන ච පසාදං ජනෙති. අයං වුච්චති ‘‘සමයෙ සම්පහංසනතා’’ති.

Skill in the sign means proficiency in grasping the sign of the kasiṇa. Lifting up the mind at the right time means that when the mind is sluggish due to excessively slack energy or similar causes, at that time, it is lifted up by arousing the enlightenment factors of investigation-of-phenomena, energy, and rapture. Restraining the mind at the right time means that when the mind is agitated due to excessively exerted energy or similar causes, at that time, it is restrained by arousing the enlightenment factors of tranquility, concentration, and equanimity. Gladdening the mind at the right time means that when the mind is without relish due to weakness in the application of wisdom and effort or due to not attaining the bliss of peace, at that time, it is stirred by reflecting on the eight grounds for urgency. The eight grounds for urgency are: birth, aging, sickness, and death (four); the suffering of the plane of misery (fifth); suffering in the past rooted in the round of existence; suffering in the future rooted in the round of existence; and suffering in the present rooted in the search for food. And by recollecting the qualities of the Triple Gem, one generates confidence. This is called “gladdening the mind at the right time.”

සමයෙ අජ්ඣුපෙක්ඛනතා නාම යස්මිං සමයෙ සම්මාපටිපත්තිං ආගම්ම අලීනං අනුද්ධතං අනිරස්සාදං ආරම්මණෙ සමප්පවත්තං සමථවීථිපටිපන්නං චිත්තං හොති, තදාස්ස පග්ගහනිග්ගහසම්පහංසනෙසු න බ්‍යාපාරං ආපජ්ජති සාරථි විය සමප්පවත්තෙසු අස්සෙසු. අයං වුච්චති ‘‘සමයෙ අජ්ඣුපෙක්ඛනතා’’ති. අසමාහිතපුග්ගලපරිවජ්ජනතා නාම උපචාරං වා අප්පනං වා අප්පත්තානං වික්ඛිත්තචිත්තානං [Pg.402] පුග්ගලානං ආරකා පරිවජ්ජනං. සමාහිතපුග්ගලසෙවනතා නාම උපචාරෙන වා අප්පනාය වා සමාහිතචිත්තානං සෙවනා භජනා පයිරුපාසනා. තදධිමුත්තතා නාම ඨානනිසජ්ජාදීසු සමාධිඋප්පාදනත්ථංයෙව නින්නපොණපබ්භාරචිත්තතා. එවඤ්හි පටිපජ්ජතො එස උප්පජ්ජති. තස්මා ආදිකම්මිකො කුලපුත්තො ඉමෙහි එකාදසහි කාරණෙහි සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගං සමුට්ඨාපෙත්වා තදෙව ධුරං කත්වා අභිනිවෙසං පට්ඨපෙත්වා අනුක්කමෙන අරහත්තං ගණ්හාති. සො යාව අරහත්තමග්ගා සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙති නාම, ඵලෙ පත්තෙ භාවිතො නාම හොති.

Equanimity at the right time means that when, based on right practice, the mind is not sluggish, not agitated, and with relish, proceeding evenly upon its object and having entered the path of tranquility, then one does not engage in lifting it up, restraining it, or gladdening it, like a charioteer with evenly-running horses. This is called 'equanimity at the right time.' Avoiding unconcentrated persons means keeping at a distance from persons whose minds are scattered, who have not attained either access concentration or absorption concentration. Associating with concentrated persons means associating with, attending on, and serving persons whose minds are concentrated through access concentration or absorption concentration. Inclination towards that means having a mind that is inclined, bent, and sloped solely for the purpose of arousing concentration in the postures of standing, sitting, and so on. For one who practices thus, this arises. Therefore, a clansman who is a beginner, having aroused the concentration enlightenment factor through these eleven causes, takes that as the foremost, establishes application to insight, and gradually attains Arahantship. He is said to be developing the concentration enlightenment factor up to the path of Arahantship; when the fruit is attained, it is said to have been developed.

පඤ්ච ධම්මා උපෙඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදාය සංවත්තන්ති – සත්තමජ්ඣත්තතා, සඞ්ඛාරමජ්ඣත්තතා, සත්තසඞ්ඛාරකෙලායනපුග්ගලපරිවජ්ජනතා, සත්තසඞ්ඛාරමජ්ඣත්තපුග්ගලසෙවනතා තදධිමුත්තතාති. තත්ථ ද්වීහාකාරෙහි සත්තමජ්ඣත්තතං සමුට්ඨාපෙති ‘‘ත්වං අත්තනො කම්මෙන ආගන්ත්වා අත්තනොව කම්මෙන ගමිස්සසි, එසොපි අත්තනො කම්මෙන ආගන්ත්වා අත්තනොව කම්මෙන ගමිස්සති, ත්වං කං කෙලායසී’’ති එවං කම්මස්සකතපච්චවෙක්ඛණෙන ච, ‘‘පරමත්ථතො සත්තොයෙව නත්ථි, සො ත්වං කං කෙලායසී’’ති එවං නිස්සත්තපච්චවෙක්ඛණෙන චාති. ද්වීහෙවාකාරෙහි සඞ්ඛාරමජ්ඣත්තතං සමුට්ඨාපෙති ‘‘ඉදං චීවරං අනුපුබ්බෙන වණ්ණවිකාරඤ්චෙව ජිණ්ණභාවඤ්ච උපගන්ත්වා පාදපුඤ්ඡනචොළකං හුත්වා යට්ඨිකොටියා ඡඩ්ඩනීයං භවිස්සති, සචෙ පනස්ස සාමිකො භවෙය්‍ය, නාස්ස එවං විනස්සිතුං දදෙය්‍යා’’ති එවං අස්සාමිකභාවපච්චවෙක්ඛණෙන ච, ‘‘අනද්ධනියං ඉදං තාවකාලික’’න්ති එවං තාවකාලිකභාවපච්චවෙක්ඛණෙන චාති. යථා ච චීවරෙ, එවං පත්තාදීසුපි යොජනා කාතබ්බා.

Five things conduce to the arising of the equanimity enlightenment factor: equanimity towards beings, equanimity towards formations, avoiding persons who are attached to beings and formations, associating with persons who are equanimous towards beings and formations, and inclination towards that. Therein, one arouses equanimity towards beings in two ways: by reflecting, “You have come by your own kamma and will depart by your own kamma; this one too has come by their own kamma and will depart by their own kamma—why are you so concerned?”—this is by way of reflecting on kamma as one's own possession; and by reflecting, “In the ultimate sense, there is no being at all—for what are you so concerned?”—this is by way of reflecting on the absence of a being. One arouses equanimity towards formations in two ways: by reflecting, “This robe, gradually undergoing a change of color and becoming old, will become a foot-wiping rag and be fit to be discarded with the tip of a stick. If it had an owner, they would not let it be destroyed in this way”—this is by way of reflecting on its ownerless nature; and by reflecting, “This is not long-lasting, it is temporary”—this is by way of reflecting on its temporary nature. And as with the robe, so too should the application be made in the case of the bowl and other requisites.

සත්තසඞ්ඛාරකෙලායනපුග්ගලපරිවජ්ජනතාති එත්ථ යො පුග්ගලො ගිහී වා අත්තනො පුත්තධීතාදිකෙ, පබ්බජිතො වා අත්තනො අන්තෙවාසිකසමානුපජ්ඣායකාදිකෙ මමායති, සහත්ථෙනෙව නෙසං කෙසච්ඡෙදනසූචිකම්මචීවරධොවනරජනපත්තපචනාදීනි කරොති, මුහුත්තම්පි අපස්සන්තො ‘‘අසුකො සාමණෙරො කුහිං, අසුකො දහරො කුහි’’න්ති භන්තමිගො විය ඉතො චිතො ච ඔලොකෙති, අඤ්ඤෙන කෙසච්ඡෙදනාදීනං අත්ථාය ‘‘මුහුත්තං තාව අසුකං පෙසෙථා’’ති යාචියමානොපි ‘‘අම්හෙපි තං අත්තනො කම්මං න කාරෙම, තුම්හෙ නං ගහෙත්වා කිලමිස්සථා’’ති න දෙති, අයං සත්තකෙලායනො නාම. යො පන චීවරපත්තථාලකකත්තරයට්ඨිආදීනි මමායති, අඤ්ඤස්ස හත්ථෙන පරාමසිතුම්පි න දෙති, තාවකාලිකං [Pg.403] යාචිතො ‘‘මයම්පි ඉමං ධනායන්තා න පරිභුඤ්ජාම, තුම්හාකං කිං දස්සාමා’’ති වදති, අයං සඞ්ඛාරකෙලායනො නාම.

Regarding 'avoiding a person attached to beings and formations': Herein, a person—whether a householder who treats their own sons, daughters, and so on as 'mine', or one gone forth who treats their own resident pupils, those with the same preceptor, and so on as 'mine'—personally performs for them such tasks as cutting hair, needlework, washing robes, dyeing robes, firing bowls, and so on. Not seeing them for even a moment, they look here and there like a startled deer, thinking, “Where is such-and-such a novice? Where is such-and-such a junior monk?” Even when requested by another, “Please send so-and-so for a moment for the purpose of cutting hair,” they do not give him, saying, “We ourselves do not make him do our own work; if you take him, you will cause him fatigue.” This person is called one who is attached to beings. Furthermore, one who treats robes, bowls, plates, small knives, staffs, and so on as 'mine', and does not allow another to even touch them with their hand—when asked for something temporarily, they say, “We ourselves, treasuring this, do not use it; what shall we give to you?” This person is called one who is attached to formations.

යො පන තෙසු ද්වීසුපි වත්ථූසු මජ්ඣත්තො උදාසිනො, අයං සත්තසඞ්ඛාරමජ්ඣත්තො නාම. ඉති අයං උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගො එවරූපං සත්තසඞ්ඛාරකෙලායනපුග්ගලං ආරකා පරිවජ්ජෙන්තස්සාපි, සත්තසඞ්ඛාරමජ්ඣත්තපුග්ගලං සෙවන්තස්සාපි, ඨානනිසජ්ජාදීසු තදුප්පාදනත්ථං නින්නපොණපබ්භාරචිත්තස්සාපි උප්පජ්ජති. තස්මා ආදිකම්මිකො කුලපුත්තො ඉමෙහි පඤ්චහි කාරණෙහි උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගං සමුට්ඨාපෙත්වා තදෙව ධුරං කත්වා අභිනිවෙසං පට්ඨපෙත්වා අනුක්කමෙන අරහත්තං ගණ්හාති. සො යාව අරහත්තමග්ගා උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙති නාම, ඵලෙ පත්තෙ භාවිතො නාම හොති. ඉති ඉමෙපි සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා ලොකියලොකුත්තරමිස්සකාව කථිතා.

One, however, who is equanimous and indifferent regarding both these things, is called one who is equanimous towards beings and formations. Thus, this equanimity enlightenment factor arises for one who avoids from afar such a person who is attached to beings and formations, for one who associates with a person who is equanimous towards beings and formations, and for one whose mind is inclined, bent, and sloped to arouse it in the postures of standing, sitting, and so on. Therefore, a clansman who is a beginner, having aroused the equanimity enlightenment factor through these five causes, taking that as the foremost, establishes application to insight, and gradually attains Arahantship. He is said to be developing the equanimity enlightenment factor up to the path of Arahantship; when the fruit is attained, it is said to have been developed. Thus, these seven enlightenment factors have been taught as mixed with the mundane and supramundane.

419. සම්මාදිට්ඨිං භාවෙතීති අට්ඨඞ්ගිකස්ස මග්ගස්ස ආදිභූතං සම්මාදිට්ඨිං බ්‍රූහෙති වඩ්ඪෙති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. එත්ථ පන සම්මාදස්සනලක්ඛණා සම්මාදිට්ඨි. සම්මාඅභිනිරොපනලක්ඛණො සම්මාසඞ්කප්පො. සම්මාපරිග්ගාහලක්ඛණා සම්මාවාචා. සම්මාසමුට්ඨාපනලක්ඛණො සම්මාකම්මන්තො. සම්මාවොදාපනලක්ඛණො සම්මාආජීවො. සම්මාපග්ගහලක්ඛණො සම්මාවායාමො. සම්මාඋපට්ඨානලක්ඛණා සම්මාසති. සම්මාසමාධානලක්ඛණො සම්මාසමාධි.

419. To develop right view means to cultivate and strengthen right view, which is the foremost of the eightfold path. The same method applies to the remaining terms. Here, right view has the characteristic of right seeing. Right thought has the characteristic of right directing. Right speech has the characteristic of right embracing. Right action has the characteristic of right origination. Right livelihood has the characteristic of right purification. Right effort has the characteristic of right exertion. Right mindfulness has the characteristic of right establishment. Right concentration has the characteristic of right placing.

තෙසු එකෙකස්ස තීණි තීණි කිච්චානි හොන්ති. සෙය්‍යථිදං, සම්මාදිට්ඨි තාව අඤ්ඤෙහිපි අත්තනො පච්චනීකකිලෙසෙහි සද්ධිං මිච්ඡාදිට්ඨිං පජහති, නිරොධං ආරම්මණං කරොති, සම්පයුත්තධම්මෙ ච පස්සති තප්පටිච්ඡාදකමොහවිධමනවසෙන අසම්මොහතො. සම්මාසඞ්කප්පාදයොපි තථෙව මිච්ඡාසඞ්කප්පාදීනි ච පජහන්ති, නිරොධඤ්ච ආරම්මණං කරොන්ති. විසෙසතො පනෙත්ථ සම්මාසඞ්කප්පො සහජාතධම්මෙ සම්මා අභිනිරොපෙති, සම්මාවාචා සම්මා පරිග්ගණ්හාති, සම්මාකම්මන්තො සම්මා සමුට්ඨාපෙති, සම්මාආජීවො සම්මා වොදාපෙති, සම්මාවායාමො සම්මා පග්ගණ්හාති, සම්මාසති සම්මා උපට්ඨාති, සම්මාසමාධි සම්මා පදහති.

Each of these has three functions. Namely: First, right view abandons wrong view along with other opposing defilements, makes cessation its object, and sees associated states without delusion by dispelling the delusion that conceals them. Similarly, right thought and the others abandon wrong thought and so forth, and make cessation their object. Specifically here, right thought rightly directs the co-arisen states, right speech rightly embraces, right action rightly originates, right livelihood rightly purifies, right effort rightly exerts, right mindfulness rightly establishes, and right concentration rightly places.

අපි චෙසා සම්මාදිට්ඨි නාම පුබ්බභාගෙ නානාක්ඛණා නානාරම්මණා හොති, මග්ගකාලෙ එකක්ඛණා එකාරම්මණා. කිච්චතො පන දුක්ඛෙ ඤාණන්තිආදීනි [Pg.404] චත්තාරි නාමානි ලභති. සම්මාසඞ්කප්පාදයොපි පුබ්බභාගෙ නානක්ඛණා නානාරම්මණා හොන්ති, මග්ගකාලෙ එකක්ඛණා එකාරම්මණා. තෙසු සම්මාසඞ්කප්පො කිච්චතො නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පො අවිහිංසාසඞ්කප්පො අබ්‍යාපාදසඞ්කප්පොති තීණි නාමානි ලභති. සම්මාවාචාදයො තයො පුබ්බභාගෙ විරතියොපි හොන්ති චෙතනායොපි, මග්ගක්ඛණෙ පන විරතියොව. සම්මාවායාමො සම්මාසතීති ඉදම්පි ද්වයං කිච්චතො සම්මප්පධානසතිපට්ඨානවසෙන චත්තාරි නාමානි ලභති. සම්මාසමාධි පන පුබ්බභාගෙපි මග්ගක්ඛණෙපි සම්මාසමාධියෙව.

Moreover, this right view has various moments and various objects in the preliminary stage, but at the moment of the path it has a single moment and a single object. Functionally, however, it obtains four names, such as 'knowledge of suffering.' Similarly, right thought and the others also have various moments and various objects in the preliminary stage, but at the moment of the path, they have a single moment and a single object. Among them, right thought functionally obtains three names: thought of renunciation, thought of non-harming, and thought of non-ill will. Right speech and the other two are abstinences or volitions in the preliminary stage, but at the moment of the path, they are only abstinences. Right effort and right mindfulness—this pair also functionally obtains four names by way of the right exertions and the foundations of mindfulness. Right concentration, however, is simply right concentration both in the preliminary stage and at the moment of the path.

ඉති ඉමෙසු අට්ඨසු ධම්මෙසු භගවතා නිබ්බානාධිගමාය පටිපන්නස්ස යොගිනො බහුකාරත්තා පඨමං සම්මාදිට්ඨි දෙසිතා. අයඤ්හි ‘‘පඤ්ඤාපජ්ජොතො පඤ්ඤාසත්ථ’’න්ති (ධ. ස. 16, 20, 29, 34) ච වුත්තා. තස්මා එතාය පුබ්බභාගෙ විපස්සනාඤාණසඞ්ඛාතාය සම්මාදිට්ඨියා අවිජ්ජන්ධකාරං විධමිත්වා කිලෙසචොරෙ ඝාතෙන්තො ඛෙමෙන යොගාවචරො නිබ්බානං පාපුණාති. තෙන වුත්තං – ‘‘නිබ්බානාධිගමාය පටිපන්නස්ස යොගිනො බහුකාරත්තා පඨමං සම්මාදිට්ඨි දෙසිතා’’ති.

Thus, among these eight states, right view was first taught by the Blessed One to the meditator who has set out for the attainment of Nibbāna, because it is very helpful. For it is said, "Wisdom is the light, wisdom is the sword." Therefore, with this right view, which is called insight-knowledge in the preliminary stage, the meditator, dispelling the darkness of ignorance and slaying the thieves of defilements, attains Nibbāna in safety. Hence it is said, "Right view is taught first because it is very helpful to the meditator who has set out for the attainment of Nibbāna."

සම්මාසඞ්කප්පො පන තස්සා බහුකාරො, තස්මා තදනන්තරං වුත්තො. යථා හි හෙරඤ්ඤිකො හත්ථෙන පරිවත්තෙත්වා පරිවත්තෙත්වා චක්ඛුනා කහාපණං ඔලොකෙන්තො ‘අයං කූටො, අයං ඡෙකො’’ති ජානාති, එවං යොගාවචරොපි පුබ්බභාගෙ විතක්කෙන විතක්කෙත්වා විතක්කෙත්වා විපස්සනාපඤ්ඤාය ඔලොකයමානො ‘‘ඉමෙ ධම්මා කාමාවචරා, ඉමෙ ධම්මා රූපාවචරාදයො’’ති ජානාති. යථා වා පන පුරිසෙන කොටියං ගහෙත්වා පරිවත්තෙත්වා පරිවත්තෙත්වා දින්නං මහාරුක්ඛං තච්ඡකො වාසියා තච්ඡෙත්වා කම්මෙ උපනෙති, එවං විතක්කෙන විතක්කෙත්වා විතක්කෙත්වා දින්නධම්මෙ යොගාවචරො පඤ්ඤාය ‘‘ඉමෙ ධම්මා කාමාවචරා, ඉමෙ ධම්මා රූපාවචරා’’තිආදිනා නයෙන පරිච්ඡින්දිත්වා කම්මෙ උපනෙති. තෙන වුත්තං – ‘‘සම්මාසඞ්කප්පො පන තස්සා බහුකාරො, තස්මා තදනන්තරං වුත්තො’’ති.

Right thought, however, is very helpful to it, and therefore is mentioned immediately after. Just as a money-changer, turning and turning a coin in his hand, examines it with his eye and knows, 'This is counterfeit, this is genuine,' so too the meditator, in the preliminary stage, pondering again and again with initial thought, examines with insight-wisdom, and knows, 'These phenomena belong to the sense sphere, these belong to the form sphere, etc.' Or just as a carpenter fashions with an adze a great log—given by a man who held it at the end and turned it again and again—and applies it to his work, so too the meditator, having pondered again and again with initial thought the states presented to the mind, distinguishes them with wisdom according to the method 'These phenomena belong to the sense sphere, these phenomena belong to the form sphere,' and so on, and applies them to his work. Hence it is said, 'Right thought is very helpful to it, and therefore is mentioned immediately after.'

ස්වායං [Pg.405] යථා සම්මාදිට්ඨියා, එවං සම්මාවාචායපි උපකාරකො. යථාහ – ‘‘පුබ්බෙ ඛො, ගහපති, විතක්කෙත්වා විචාරෙත්වා පච්ඡා වාචං භින්දතී’’ති (ම. නි. 1.463). තස්මා තදනන්තරං සම්මාවාචා වුත්තා.

Just as this right thought is helpful to right view, so too is it helpful to right speech. As it is said: ‘First, householder, having reflected and considered, one then breaks forth into speech.’ Therefore, right speech is mentioned immediately after that.

යස්මා පන ඉදඤ්චිදඤ්ච කරිස්සාමාති පඨමං වාචාය සංවිදහිත්වා ලොකෙ කම්මන්තෙ පයොජෙන්ති, තස්මා වාචා කායකම්මස්ස උපකාරිකාති සම්මාවාචාය අනන්තරං සම්මාකම්මන්තො වුත්තො.

But since people first arrange by speech, thinking, ‘We shall do this and that,’ and then engage in worldly activities, therefore speech is helpful to bodily action. Thus, right action is mentioned immediately after right speech.

චතුබ්බිධං පන වචීදුච්චරිතං, තිවිධං කායදුච්චරිතං පහාය උභයසුචරිතං පූරෙන්තස්සෙව යස්මා ආජීවට්ඨමකසීලං පූරෙති, න ඉතරස්ස. තස්මා තදුභයානන්තරං සම්මාආජීවො වුත්තො.

But since only one who abandons the fourfold verbal misconduct and the threefold bodily misconduct, thereby fulfilling both kinds of good conduct, also fulfills the morality with livelihood as its eighth factor, and not another, therefore right livelihood is mentioned immediately after both.

එවං සුද්ධාජීවෙන ‘‘පරිසුද්ධො මෙ ආජීවො’’ති එත්තාවතා පරිතොසං කත්වා සුත්තප්පමත්තෙන විහරිතුං න යුත්තං, අථ ඛො සබ්බඉරියාපථෙසු ඉදං වීරියමාරභිතබ්බන්ති දස්සෙතුං තදනන්තරං සම්මාවායාමො වුත්තො.

Having thus purified one’s livelihood, it is not fitting to live drowsy and heedless, satisfied with just that, thinking, ‘My livelihood is purified.’ Rather, to show that one should arouse this energy in all postures, right effort is mentioned immediately after that.

තතො ආරද්ධවීරියෙනාපි කායාදීසු චතූසු වත්ථූසු සති සූපට්ඨිතා කාතබ්බාති දස්සනත්ථං තදනන්තරං සම්මාසති දෙසිතා.

Then, to show that even by one with aroused energy, mindfulness should be well established in the four foundations, such as the body, right mindfulness is taught immediately after that.

යස්මා පන එවං සූපට්ඨිතා සති සමාධිස්ස උපකාරානුපකාරානං ධම්මානං ගතියො සමන්වෙසිත්වා පහොති එකත්තාරම්මණෙ චිත්තං සමාධෙතුං, තස්මා සම්මාසතියා අනන්තරං සම්මාසමාධි දෙසිතොති වෙදිතබ්බො. ඉති අයම්පි අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො ලොකියලොකුත්තරමිස්සකොව කථිතො.

But since mindfulness, when thus well established, is able to investigate the courses of states that aid or hinder concentration and to concentrate the mind on a single object, therefore it should be understood that right concentration is taught immediately after right mindfulness. Thus, this eight-factored path is described as being mixed, mundane and supramundane.

427. අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤීතිආදීසු අජ්ඣත්තරූපෙ පරිකම්මවසෙන අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී නාම හොති. අජ්ඣත්තඤ්හි නීලපරිකම්මං කරොන්තො කෙසෙ වා පිත්තෙ වා අක්ඛිතාරකාය වා කරොති, පීතපරිකම්මං කරොන්තො මෙදෙ වා ඡවියා වා හත්ථපාදතලෙසු වා අක්ඛීනං පීතකට්ඨානෙ වා කරොති, ලොහිතපරිකම්මං කරොන්තො මංසෙ වා ලොහිතෙ වා ජිව්හාය වා අක්ඛීනං රත්තට්ඨානෙ වා කරොති, ඔදාතපරිකම්මං කරොන්තො අට්ඨිම්හි වා දන්තෙ වා නඛෙ වා අක්ඛීනං සෙතට්ඨානෙ වා කරොති. තං පන සුනීලං සුපීතං සුලොහිතකං සුඔදාතකං න හොති, අවිසුද්ධමෙව හොති.

427. In the phrase ‘internally perceiving forms,’ etc., one is called ‘internally perceiving forms’ by way of preliminary work on an internal form. For one who performs the blue preliminary work internally does so on the hair, or bile, or the pupils of the eyes; one who performs the yellow preliminary work does so on the fat, or skin, or the palms and soles, or the yellow parts of the eyes; one who performs the red preliminary work does so on the flesh, or blood, or the tongue, or the red parts of the eyes; one who performs the white preliminary work does so on the bones, or teeth, or nails, or the white parts of the eyes. But that is not perfectly blue, perfectly yellow, perfectly red, or perfectly white; it is indeed impure.

එකො [Pg.406] බහිද්ධා රූපානි පස්සතීති යස්සෙවං පරිකම්මං අජ්ඣත්තං උප්පන්නං හොති, නිමිත්තං පන බහිද්ධා. සො එවං අජ්ඣත්තං පරිකම්මස්ස බහිද්ධා ච අප්පනාය වසෙන ‘‘අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී එකො බහිද්ධා රූපානි පස්සතී’’ති වුච්චති. පරිත්තානීති අවඩ්ඪිතානි. සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානීති සුවණ්ණානි වා හොන්ති දුබ්බණ්ණානි වා, පරිත්තවසෙනෙව ඉදං අභිභායතනං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. තානි අභිභුය්‍යාති යථා නාම සම්පන්නගහණිකො කටච්ඡුමත්තං භත්තං ලභිත්වා ‘‘කිං එත්ථ භුඤ්ජිතබ්බං අත්ථී’’ති සඞ්කඩ්ඪිත්වා එකකබලමෙව කරොති, එවමෙව ඤාණුත්තරිකො පුග්ගලො විසදඤාණො ‘‘කිං එත්ථ පරිත්තකෙ ආරම්මණෙ සමාපජ්ජිතබ්බං අත්ථි, නායං මම භාරො’’ති තානි රූපානි අභිභවිත්වා සමාපජ්ජති, සහ නිමිත්තුප්පාදෙනෙවෙත්ථ අප්පනං පාපෙතීති අත්ථො. ජානාමි පස්සාමීති ඉමිනා පනස්ස ආභොගො කථිතො. සො ච ඛො සමාපත්තිතො වුට්ඨිතස්ස, න අන්තොසමාපත්තියං. එවංසඤ්ඤී හොතීති ආභොගසඤ්ඤායපි ඣානසඤ්ඤායපි එවංසඤ්ඤී හොති. අභිභවසඤ්ඤා හිස්ස අන්තොසමාපත්තියම්පි අත්ථි, ආභොගසඤ්ඤා පන සමාපත්තිතො වුට්ඨිතස්සෙව.

The phrase ‘one sees forms externally’ refers to one whose preliminary work has arisen internally, but the sign is external. Such a person is thus called ‘one who internally perceives forms and sees forms externally’ by way of the internal preliminary work and external attainment-concentration. ‘Limited’ means unexpanded. ‘Beautiful or ugly’ means they are either beautiful or ugly; it should be understood that this base of mastery is spoken of only in terms of limited objects. ‘Mastering them’: Just as a skilled eater, receiving a mere spoonful of food, thinks, ‘What is there to eat here?’ and gathers it up, making only a single mouthful, so too a person of superior knowledge, with clear understanding, thinks, ‘What is there to attain in this limited object? This is no burden for me,’ masters those forms, and attains absorption; here, the meaning is that attainment-concentration is reached simultaneously with the arising of the sign. By ‘I know, I see,’ his reviewing of the mind is described. And this occurs for one who has arisen from the attainment, not within the attainment itself. ‘Is one of such perception’: He is one of such perception by the perception of reviewing and also by the perception of jhāna. For the perception of mastery exists for him even within the attainment, but the perception of reviewing occurs only for one who has emerged from the attainment.

අප්පමාණානීති වඩ්ඪිතප්පමාණානි, මහන්තානීති අත්ථො. අභිභුය්‍යාති එත්ථ පන යථා මහග්ඝසො පුරිසො එකං භත්තවඩ්ඪිතකං ලභිත්වා ‘‘අඤ්ඤම්පි හොතු, කිං එතං මය්හං කරිස්සතී’’ති තං න මහන්තතො පස්සති, එවමෙව ඤාණුත්තරො පුග්ගලො විසදඤාණො ‘‘කිං එත්ථ සමාපජ්ජිතබ්බං, නයිදං අප්පමාණං, න මය්හං චිත්තෙකග්ගතාකරණෙ භාරො අත්ථී’’ති තානි අභිභවිත්වා සමාපජ්ජති, සහ නිමිත්තුප්පාදෙනෙවෙත්ථ අප්පනං පාපෙතීති අත්ථො.

‘Immeasurable’ means expanded in measure, that is, vast. ‘Mastering them’: Here, just as a gluttonous person, receiving a single portion of food, thinks, ‘Let there be more; what will this do for me?’ and does not regard it as much, so too a person of superior knowledge, with clear understanding, thinks, ‘What is there to attain here? This immeasurable object is no burden for me in making the mind one-pointed,’ masters those forms, and attains absorption. Here, the meaning is that attainment-concentration is reached simultaneously with the arising of the sign.

අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤීති අලාභිතාය වා අනත්ථිකතාය වා අජ්ඣත්තරූපෙ පරිකම්මසඤ්ඤාවිරහිතො.

‘Internally not percipient of form’ means being devoid of the perception of preliminary work on an internal form, either through not having obtained it or through not desiring it.

බහිද්ධා රූපානි පස්සතීති යස්ස පරිකම්මම්පි නිමිත්තම්පි බහිද්ධාව උප්පන්නං, සො එවං බහිද්ධා පරිකම්මස්ස චෙව අප්පනාය ච වසෙන ‘‘අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී එකොව බහිද්ධා රූපානි පස්සතී’’ති වුච්චති. සෙසමෙත්ථ චතුත්ථඅභිභායතනෙ වුත්තනයමෙව. ඉමෙසු පන චතූසු පරිත්තං විතක්කචරිතවසෙන ආගතං, අප්පමාණං මොහචරිතවසෙන, සුවණ්ණං දොසචරිතවසෙන, දුබ්බණ්ණං රාගචරිතවසෙන[Pg.407]. එතෙසඤ්හි එතානි සප්පායානි, සා ච නෙසං සප්පායතා විත්ථාරතො විසුද්ධිමග්ගෙ චරියනිද්දෙසෙ වුත්තා.

The phrase ‘one sees forms externally’ refers to one for whom both the preliminary work and the sign have arisen externally. Such a person is thus called ‘one who is internally not percipient of form and sees forms externally’ by way of the external preliminary work and attainment-concentration. The rest here is in the same way as stated for the fourth base of mastery. Among these four, the limited is brought for one of a speculative temperament, the immeasurable for one of a deluded temperament, the beautiful for one of a hating temperament, and the ugly for one of a greedy temperament. For these objects are suitable for these persons, and their suitability is explained in detail in the Visuddhimagga in the section on the description of temperaments.

පඤ්චමඅභිභායතනාදීසු නීලානීති සබ්බසඞ්ගාහකවසෙන වුත්තං. නීලවණ්ණානීති වණ්ණවසෙන. නීලනිදස්සනානීති නිදස්සනවසෙන, අපඤ්ඤායමානවිවරානි අසම්භින්නවණ්ණානි එකනීලානෙව හුත්වා දිස්සන්තීති වුත්තං හොති. නීලනිභාසානීති ඉදං පන ඔභාසවසෙන වුත්තං, නීලොභාසානි නීලප්පභායුත්තානීති අත්ථො. එතෙන නෙසං සුවිසුද්ධතං දස්සෙති. විසුද්ධවණ්ණවසෙනෙව හි ඉමානි චත්තාරි අභිභායතනානි වුත්තානි. ‘‘නීලකසිණං ගණ්හන්තො නීලස්මිං නිමිත්තං ගණ්හාති පුප්ඵස්මිං වා වත්ථස්මිං වා වණ්ණධාතුයා වා’’තිආදිකං පනෙත්ථ කසිණකරණඤ්ච පරිකම්මඤ්ච අප්පනාවිධානඤ්ච සබ්බං විසුද්ධිමග්ගෙ විත්ථාරතො වුත්තමෙව. ඉමානි පන අට්ඨ අභිභායතනජ්ඣානානි වට්ටානිපි හොන්ති වට්ටපාදකානිපි විපස්සනාපාදකානිපි දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරානිපි අභිඤ්ඤාපාදකානිපි නිරොධපාදකානිපි, ලොකියානෙව පන න ලොකුත්තරානීති වෙදිතබ්බානි.

In the fifth base of mastery and so on, ‘blue’ is stated by way of complete inclusion. ‘Of blue color’ is by way of color. ‘Of blue appearance’ is by way of appearance; it means they are seen as uniformly blue, with gaps not appearing and with unmixed color. ‘Of blue luster’ is stated by way of radiance; the meaning is possessing a blue radiance, endowed with a blue light. By this, their utter purity is shown. Indeed, these four bases of mastery are described solely by way of pure color. ‘One who takes up the blue kasiṇa apprehends the sign in something blue—whether in a flower, a cloth, or a color element,’ and so on; here, the making of the kasiṇa, the preliminary work, and the method of attainment-concentration are all explained in detail in the Visuddhimagga. Furthermore, these eight jhānas of the bases of mastery are the round of existence itself, a basis for the round, a basis for insight, a pleasant abiding in the present life, a basis for the direct knowledges, and a basis for cessation. However, they should be understood as being only mundane, not supramundane.

435. රූපී රූපානි පස්සතීති එත්ථ අජ්ඣත්තං කෙසාදීසු නීලකසිණාදීසු නීලකසිණාදිවසෙන උප්පාදිතං රූපජ්ඣානං රූපං, තං අස්ස අත්ථීති රූපී. බහිද්ධා රූපානි පස්සතීති බහිද්ධාපි නීලකසිණාදීනි රූපානි ඣානචක්ඛුනා පස්සති. ඉමිනා අජ්ඣත්තබහිද්ධාවත්ථුකෙසු කසිණෙසු උප්පාදිතජ්ඣානස්ස පුග්ගලස්ස චත්තාරිපි රූපාවචරජ්ඣානානි දස්සිතානි. අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤීති අජ්ඣත්තං න රූපසඤ්ඤී, අත්තනො කෙසාදීසු අනුප්පාදිතරූපාවචරජ්ඣානොති අත්ථො. ඉමිනා බහිද්ධාපරිකම්මං කත්වා බහිද්ධාව උප්පාදිතජ්ඣානස්ස පුග්ගලස්ස රූපාවචරජ්ඣානානි දස්සිතානි.

435. Here, in the phrase ‘one with form sees forms,’ ‘form’ is the form-jhāna produced by way of the blue kasiṇa, etc., in the internal hair, etc., and blue kasiṇa, etc. Because that form exists for him, he is ‘one with form.’ ‘Sees forms externally’ means that one sees external forms, such as the blue kasiṇa, with the eye of jhāna. By this are shown all four form-sphere jhānas for a person who has produced jhāna in kasiṇas with internal and external bases. ‘Internally not percipient of form’ means that internally one is not percipient of form; the meaning is that one has not produced a form-sphere jhāna in regard to one’s own hair and so on. By this are shown the form-sphere jhānas for a person who, having done the preliminary work externally, has produced the jhāna only externally.

සුභන්ත්වෙව අධිමුත්තො හොතීති ඉමිනා සුවිසුද්ධෙසු නීලාදීසු වණ්ණකසිණෙසු ඣානානි දස්සිතානි. තත්ථ කිඤ්චාපි අන්තොඅප්පනායං සුභන්ති ආභොගො නත්ථි, යො පන විසුද්ධං සුභං කසිණාරම්මණං කත්වා විහරති, සො යස්මා ‘‘සුභන්ති අධිමුත්තො හොතී’’ති වත්තබ්බතං ආපජ්ජති, තස්මා එවං දෙසනා කතා. පටිසම්භිදාමග්ගෙ පන ‘‘කථං සුභන්ත්වෙව අධිමුත්තො හොතීති විමොක්ඛො – ඉධ භික්ඛු මෙත්තාසහගතෙන චෙතසා එකං දිසං ඵරිත්වා විහරති…පෙ… මෙත්තාය භාවිතත්තා සත්තා [Pg.408] අප්පටික්කූලා හොන්ති. කරුණාසහගතෙන…පෙ… මුදිතාසහගතෙන…පෙ… උපෙක්ඛාසහගතෙන චෙතසා එකං දිසං ඵරිත්වා විහරති…පෙ… උපෙක්ඛාය භාවිතත්තා සත්තා අප්පටික්කූලා හොන්ති. එවං සුභන්ත්වෙව අධිමුත්තො හොතීති විමොක්ඛො’’ති (පටි. ම. 1.212) වුත්තං. සබ්බසො රූපසඤ්ඤානන්තිආදීසු යං වත්තබ්බං, තං සබ්බං විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තමෙව.

By the phrase ‘he is resolved only on the beautiful,’ the jhānas are shown in the very pure color kasiṇas such as blue, etc. Herein, although there is no directing of the mind towards ‘beautiful’ within absorption, yet because one who dwells making the pure, beautiful kasiṇa the object comes to be spoken of as ‘resolved on the beautiful,’ therefore the teaching is given thus. However, in the Paṭisambhidāmagga, it is said: ‘How is being resolved only on the beautiful a liberation? Here, a bhikkhu dwells pervading one direction with a mind imbued with loving-kindness… through the development of loving-kindness, beings are not repulsive. With a mind imbued with compassion… with a mind imbued with appreciative joy… with a mind imbued with equanimity, he dwells pervading one direction… through the development of equanimity, beings are not repulsive. Thus, being resolved only on the beautiful is a liberation’ (Paṭis. Ma. 1.212). As for what should be said regarding ‘the complete transcendence of perceptions of form,’ etc., all that has already been stated in the Visuddhimagga.

443. පථවිකසිණං භාවෙතීති එත්ථ පන සකලට්ඨෙන කසිණං, පථවි එව කසිණං පථවිකසිණං. පරිකම්මපථවියාපි උග්ගහනිමිත්තස්සාපි පටිභාගනිමිත්තස්සාපි තං නිමිත්තං ආරම්මණං කත්වා උප්පන්නජ්ඣානස්සාපි එතං අධිවචනං. ඉධ පන පථවිකසිණාරම්මණං ඣානං අධිප්පෙතං. තං හෙස භාවෙති. ආපොකසිණාදීසුපි එසෙව නයො.

443. In the phrase ‘one develops the earth kasiṇa,’ ‘kasiṇa’ here means ‘entirety’; the earth itself is the kasiṇa, hence ‘earth kasiṇa.’ This term is also a designation for the preliminary earth, the learning sign, the counterpart sign, and the jhāna that arises by taking that sign as its object. Here, however, the jhāna with the earth kasiṇa as its object is intended. That is what one develops. The same method applies in the case of the water kasiṇa and the others.

ඉමානි පන කසිණානි භාවෙන්තෙන සීලානි සොධෙත්වා පරිසුද්ධසීලෙ පතිට්ඨිතෙන ය්වාස්ස දසසු පලිබොධෙසු පලිබොධො අත්ථි, තං උපච්ඡින්දිත්වා කම්මට්ඨානදායකං කල්‍යාණමිත්තං උපසඞ්කමිත්වා අත්තනො චරියානුකූලවසෙන යං යස්ස සප්පායං, තං තෙන ගහෙත්වා කසිණභාවනාය අනනුරූපං විහාරං පහාය අනුරූපෙ විහරන්තෙන ඛුද්දකපලිබොධුපච්ඡෙදං කත්වා සබ්බං භාවනාවිධානං අපරිහාපෙන්තෙන භාවෙතබ්බානි. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.38 ආදයො) වුත්තො. කෙවලඤ්හි තත්ථ විඤ්ඤාණකසිණං නාගතං, තං අත්ථතො ආකාසකසිණෙ පවත්තවිඤ්ඤාණං. තඤ්ච ඛො ආරම්මණවසෙන වුත්තං, න සමාපත්තිවසෙන. තඤ්හි අනන්තං විඤ්ඤාණන්ති ආරම්මණං කත්වා එස විඤ්ඤාණඤ්චායතනසමාපත්තිං භාවෙන්තො විඤ්ඤාණකසිණං භාවෙතීති වුච්චති. ඉමානිපි දස කසිණානි වට්ටානිපි හොන්ති වට්ටපාදකානිපි විපස්සනාපාදකානිපි දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරත්ථානිපි අභිඤ්ඤාපාදකානිපි නිරොධපාදකානිපි, ලොකියානෙව පන න ලොකුත්තරානීති.

Now, one who develops these kasiṇas, having purified his virtues and being established in purified virtue, should cut off any hindrance among the ten hindrances that he may have. He should approach a virtuous spiritual friend who provides a meditation subject and, in accordance with his own temperament, take up whichever is suitable for him. Having abandoned a dwelling place unsuitable for kasiṇa meditation and dwelling in a suitable one, he should eliminate minor hindrances and develop them without neglecting any aspect of the meditation procedure. This is the summary here; the detailed explanation is given in the Visuddhimagga. Only the consciousness kasiṇa is not included there, but in meaning, it is the consciousness that arises in relation to the space kasiṇa. However, it is spoken of in terms of its object, not in terms of attainment. For one who develops the attainment of the base of infinite consciousness by taking ‘infinite consciousness’ as the object is said to be developing the consciousness kasiṇa. These ten kasiṇas are both the round of existence and foundations for it, and also foundations for insight, for a pleasant abiding in this very life, for the higher knowledges, and for the attainment of cessation. However, they are only mundane, not supramundane.

453. අසුභසඤ්ඤං භාවෙතීති අසුභසඤ්ඤා වුච්චති උද්ධුමාතකාදීසු දසසු ආරම්මණෙසු උප්පන්නා පඨමජ්ඣානසහගතා සඤ්ඤා, තං භාවෙති බ්‍රූහෙති වඩ්ඪෙති, අනුප්පන්නං උප්පාදෙති, උප්පන්නං අනුරක්ඛතීති අත්ථො. දසන්නං පන අසුභානං භාවනානයො සබ්බො විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.102 ආදයො) විත්ථාරිතොයෙව[Pg.409]. මරණසඤ්ඤං භාවෙතීති සම්මුතිමරණං, ඛණිකමරණං, සමුච්ඡෙදමරණන්ති තිවිධම්පි මරණං ආරම්මණං කත්වා උප්පජ්ජනකසඤ්ඤං භාවෙති, අනුප්පන්නං උප්පාදෙති, උප්පන්නං අනුරක්ඛතීති අත්ථො. හෙට්ඨා වුත්තලක්ඛණා වා මරණස්සතියෙව ඉධ මරණසඤ්ඤාති වුත්තා, තං භාවෙති උප්පාදෙති වඩ්ඪෙතීති අත්ථො. භාවනානයො පනස්සා විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.167 ආදයො) විත්ථාරිතොයෙව. ආහාරෙ පටිකූලසඤ්ඤං භාවෙතීති අසිතපීතාදිභෙදෙ කබළීකාරෙ ආහාරෙ ගමනපටිකූලාදීනි නව පටිකූලානි පච්චවෙක්ඛන්තස්ස උප්පජ්ජනකසඤ්ඤං භාවෙති, උප්පාදෙති වඩ්ඪෙතීති අත්ථො. තස්සාපි භාවනානයො විසුද්ධිමග්ගෙ විත්ථාරිතොයෙව. සබ්බලොකෙ අනභිරතිසඤ්ඤං භාවෙතීති සබ්බස්මිම්පි තෙධාතුකෙ ලොකෙ අනභිරතිසඤ්ඤං උක්කණ්ඨිතසඤ්ඤං භාවෙතීති අත්ථො. අනිච්චසඤ්ඤං භාවෙතීති පඤ්චන්නං උපාදානක්ඛන්ධානං උදයබ්බයඤ්ඤථත්තපරිග්ගාහිකං පඤ්චසු ඛන්ධෙසු අනිච්චන්ති උප්පජ්ජනකසඤ්ඤං භාවෙති. අනිච්චෙ දුක්ඛසඤ්ඤං භාවෙතීති අනිච්චෙ ඛන්ධපඤ්චකෙ පටිපීළනසඞ්ඛාතදුක්ඛලක්ඛණපරිග්ගාහිකං දුක්ඛන්ති උප්පජ්ජනකසඤ්ඤං භාවෙති. දුක්ඛෙ අනත්තසඤ්ඤං භාවෙතීති පටිපීළනට්ඨෙන දුක්ඛෙ ඛන්ධපඤ්චකෙ අවසවත්තනාකාරසඞ්ඛාතඅනත්තලක්ඛණපරිග්ගාහිකං අනත්තාති උප්පජ්ජනකසඤ්ඤං භාවෙති. පහානසඤ්ඤං භාවෙතීති පඤ්චවිධං පහානං ආරම්මණං කත්වා උප්පජ්ජනකසඤ්ඤං භාවෙති. විරාගසඤ්ඤං භාවෙතීති පඤ්චවිධමෙව විරාගං ආරම්මණං කත්වා උප්පජ්ජනකසඤ්ඤං භාවෙති. නිරොධසඤ්ඤං භාවෙතීති සඞ්ඛාරනිරොධං ආරම්මණං කත්වා උප්පජ්ජනකසඤ්ඤං භාවෙති. නිබ්බානං ආරම්මණං කත්වා උප්පජ්ජනකසඤ්ඤන්තිපි වදන්ති. එත්ථ ච සබ්බලොකෙ අනභිරතසඤ්ඤා, අනිච්චසඤ්ඤා, අනිච්චෙ දුක්ඛසඤ්ඤාති ඉමාහි තීහි සඤ්ඤාහි බලවවිපස්සනා කථිතා. පුන අනිච්චසඤ්ඤං භාවෙතීතිආදිකාහි දසහි සඤ්ඤාහි විපස්සනාසමාරම්භොව කථිතො.

453. “He develops the perception of foulness”: the perception of foulness is said to be the perception, accompanied by the first jhāna, that arises with respect to the ten objects such as a bloated corpse. He develops, cultivates, and increases it; he brings forth what has not arisen and maintains what has arisen—this is the meaning. The entire method of developing the ten foul objects is explained in detail in the Visuddhimagga. “He develops the perception of death”: he develops the perception that arises by taking death as an object in its three kinds: conventional death, momentary death, and death as complete cessation. He brings forth what has not arisen and maintains what has arisen—this is the meaning. Alternatively, the mindfulness of death with the characteristics described earlier is what is meant here by ‘perception of death’; he develops, brings forth, and increases it—this is the meaning. The method of its development is also explained in detail in the Visuddhimagga. “He develops the perception of repulsiveness in food”: he develops the perception that arises for one reflecting on the nine kinds of repulsiveness, such as the repulsiveness of going for it, etc., in physical food of the kind that is eaten and drunk; he brings it forth and increases it—this is the meaning. The method of its development is also explained in detail in the Visuddhimagga. “He develops the perception of non-delight in the entire world”: he develops the perception of non-delight, the perception of disgust, in regard to the entire triple world—this is the meaning. “He develops the perception of impermanence”: he develops the perception which comprehends the rise, fall, and alteration of the five aggregates of clinging, seeing the five aggregates as impermanent. “He develops the perception of suffering in the impermanent”: he develops the perception which comprehends the characteristic of suffering, defined as oppression, in the impermanent five aggregates, seeing them as suffering. “He develops the perception of non-self in suffering”: he develops the perception which comprehends the characteristic of non-self, defined as being uncontrollable, in the suffering five aggregates, seeing them as non-self. “He develops the perception of abandoning”: he develops the perception that arises by taking the five kinds of abandoning as an object. “He develops the perception of dispassion”: he develops the perception that arises by taking the five kinds of dispassion as an object. “He develops the perception of cessation”: he develops the perception that arises by taking the cessation of formations as an object. Some say it is the perception that arises by taking Nibbāna as an object. Here, by the perception of non-delight in the entire world, the perception of impermanence, and the perception of suffering in the impermanent—by these three perceptions, strong insight is taught. Furthermore, by the ten perceptions beginning with “he develops the perception of impermanence,” simply the undertaking of insight is taught.

473. බුද්ධානුස්සතින්තිආදීනි වුත්තත්ථානෙව.

473. The phrases beginning with ‘recollection of the Buddha’ have meanings that have already been stated.

483. පඨමජ්ඣානසහගතන්ති පඨමජ්ඣානෙන සද්ධිං ගතං පවත්තං, පඨමජ්ඣානසම්පයුත්තන්ති අත්ථො. සද්ධින්ද්‍රියං භාවෙතීති පඨමජ්ඣානසහගතං කත්වා සද්ධින්ද්‍රියං භාවෙති බ්‍රූහෙති වඩ්ඪෙති. එස නයො සබ්බත්ථ.

483. "Accompanied by the first jhāna" (paṭhamajjhānasahagataṃ) means: gone together with the first jhāna, proceeded together with it; that is, associated with the first jhāna. "He develops the faculty of faith" means: having made it accompanied by the first jhāna, he develops, cultivates, and increases the faculty of faith. This is the method in all cases.

අපරඅච්ඡරාසඞ්ඝාතවග්ගවණ්ණනා.

The Commentary on the Chapter on Another Snap of the Fingers.

19. කායගතාසතිවග්ගවණ්ණනා

19. The Commentary on the Chapter on Mindfulness Directed to the Body.

563. චෙතසා [Pg.410] ඵුටොති එත්ථ දුවිධං ඵරණං ආපොඵරණඤ්ච දිබ්බචක්ඛුඵරණඤ්ච. තත්ථ ආපොකසිණං සමාපජ්ජිත්වා ආපෙන ඵරණං ආපොඵරණං නාම. එවං ඵුටෙපි මහාසමුද්දෙ සබ්බා සමුද්දඞ්ගමා කුන්නදියො අන්තොගධාව හොන්ති. ආලොකං පන වඩ්ඪෙත්වා දිබ්බචක්ඛුනා සකලසමුද්දදස්සනං දිබ්බචක්ඛුඵරණං නාම. එවං ඵුටෙපි මහාසමුද්දෙ සබ්බා මහාසමුද්දඞ්ගමා කුන්නදියො අන්තොගධාව හොන්ති. අන්තොගධා තස්සාති තස්ස භික්ඛුනො භාවනාය අබ්භන්තරගතාව හොන්ති. විජ්ජාභාගියාති එත්ථ සම්පයොගවසෙන විජ්ජං භජන්තීති විජ්ජාභාගියා, විජ්ජාභාගෙ විජ්ජාකොට්ඨාසෙ වත්තන්තීතිපි විජ්ජාභාගියා. තත්ථ විපස්සනාඤාණං මනොමයිද්ධි ඡ අභිඤ්ඤාති අට්ඨ විජ්ජා, පුරිමෙන අත්ථෙන තාහි සම්පයුත්තධම්මාපි විජ්ජාභාගියා. පච්ඡිමෙන අත්ථෙන තාසු යා කාචි එකා විජ්ජා විජ්ජා, සෙසා විජ්ජාභාගියාති එවං විජ්ජාපි විජ්ජාසම්පයුත්තධම්මාපි විජ්ජාභාගියාතෙව වෙදිතබ්බා.

563. "Pervaded by mind" (cetasā phuṭo): Here, pervasion (pharaṇa) is twofold: water-pervasion (āpopharaṇa) and divine-eye-pervasion (dibbacakkhupharaṇa). Therein, having attained the water kasiṇa, the pervasion by water is called water-pervasion. Even when thus pervaded, in the great ocean all the small rivers that flow into the ocean are contained within. Furthermore, having increased the light, seeing the entire ocean with the divine eye is called divine-eye-pervasion. Even when thus pervaded, in the great ocean all the small rivers that flow into the great ocean are contained within. "Contained within him" (antogadhā tassa) means they have gone into the interior of that bhikkhu’s meditation. "Partaking of knowledge" (vijjābhāgiyā): Here, because they partake of knowledge by way of association, they are called "partaking of knowledge"; or because they exist in the share of knowledge, in the division of knowledge, they are also called "partaking of knowledge". Therein, insight knowledge, mind-made power, and the six direct knowledges are the eight knowledges. According to the first meaning, the states associated with them are also "partaking of knowledge". According to the latter meaning, among them, any single knowledge is "knowledge", and the rest are "partaking of knowledge". Thus, both knowledge itself and the states associated with knowledge should be understood as "partaking of knowledge".

564. මහතො සංවෙගායාති මහන්තස්ස සංවෙගස්ස අත්ථාය. උපරිපදද්වයෙපි එසෙව නයො. එත්ථ ච මහාසංවෙගො නාම විපස්සනා, මහාඅත්ථො නාම චත්තාරො මග්ගා, මහායොගක්ඛෙමො නාම චත්තාරි සාමඤ්ඤඵලානි. අථ වා මහාසංවෙගො නාම සහ විපස්සනාය මග්ගො, මහාඅත්ථො නාම චත්තාරි සාමඤ්ඤඵලානි, මහායොගක්ඛෙමො නාම නිබ්බානං. සතිසම්පජඤ්ඤායාති සතියා ච ඤාණස්ස ච අත්ථාය. ඤාණදස්සනපටිලාභායාති දිබ්බචක්ඛුඤාණාය. දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරායාති ඉමස්මිංයෙව පච්චක්ඛෙ අත්තභාවෙ සුඛවිහාරත්ථාය. විජ්ජාවිමුත්තිඵලසච්ඡිකිරියායාති විජ්ජාවිමුත්තීනං ඵලස්ස පච්චවෙක්ඛකරණත්ථාය. එත්ථ ච විජ්ජාති මග්ගපඤ්ඤා, විමුත්තීති තංසම්පයුත්තා සෙසධම්මා. තෙසං ඵලං නාම අරහත්තඵලං, තස්ස සච්ඡිකිරියායාති අත්ථො.

564. "For great spiritual urgency" (mahato saṃvegāya) means for the purpose of great spiritual urgency. This same method applies to the two subsequent phrases. And here, "great spiritual urgency" is insight; "great benefit" is the four paths; "great security from bondage" is the four fruits of recluseship. Alternatively, "great spiritual urgency" is the path together with insight; "great benefit" is the four fruits of recluseship; "great security from bondage" is Nibbāna. "For mindfulness and clear comprehension" (satisampajaññāya) means for the sake of mindfulness and for knowledge. "For the attainment of knowledge and vision" (ñāṇadassanapaṭilābhāya) means for the divine-eye knowledge. "For a pleasant abiding in this very life" (diṭṭhadhammasukhavihārāya) means for the purpose of a pleasant abiding in this very present existence. "For the realization of the fruit of knowledge and liberation" (vijjāvimuttiphalasacchikiriyāya): Here, "knowledge" (vijjā) is path-wisdom; "liberation" (vimutti) is the remaining states associated with it. Their "fruit" is the fruit of Arahantship. The meaning is for the realization of that.

571. කායොපි පස්සම්භතීති නාමකායොපි කරජකායොපි පස්සම්භති, වූපසන්තදරථො හොති. විතක්කවිචාරාපීති එතෙ ධම්මා දුතියජ්ඣානෙන වූපසම්මන්ති නාම, ඉධ පන ඔළාරිකවූපසමං සන්ධාය වුත්තං. කෙවලාති [Pg.411] සකලා, සබ්බෙ නිරවසෙසාති අත්ථො. විජ්ජාභාගියාති විජ්ජාකොට්ඨාසියා, තෙ හෙට්ඨා විභජිත්වා දස්සිතාව.

571. "The body also becomes tranquil" (kāyopi passambhati) means both the mental body (nāmakāya) and the physical body (karajakāya) become tranquil; one's distress is calmed. "Initial and sustained application also" (vitakkavicārāpi): these states are indeed calmed by the second jhāna, but here it is said for the purpose of their calming. "Complete" (kevalā) means whole, all, without remainder. "Partaking of knowledge" (vijjābhāgiyā) means belonging to the division of knowledge; these have already been explained by analyzing them below.

574. අවිජ්ජා පහීයතීති අට්ඨසු ඨානෙසු වට්ටමූලකං බහලන්ධකාරං මහාතමං අඤ්ඤාණං පහීයති. විජ්ජා උප්පජ්ජතීති අරහත්තමග්ගවිජ්ජා උප්පජ්ජති. අස්මිමානො පහීයතීති අස්මීති නවවිධො මානො පහීයති. අනුසයාති සත්ත අනුසයා. සංයොජනානීති දස සංයොජනානි.

574. "Ignorance is abandoned" (avijjā pahīyati) means that in eight instances, the ignorance which is the root of the round of existence—a dense darkness, a great gloom—is abandoned. "Knowledge arises" (vijjā uppajjati) means the knowledge of the path of Arahantship arises. "The conceit ‘I am’ is abandoned" (asmimāno pahīyati) means the ninefold conceit ‘I am’ is abandoned. "Latent tendencies" (anusayā) means the seven latent tendencies. "Fetters" (saṃyojanāni) means the ten fetters.

575. පඤ්ඤාපභෙදායාති පඤ්ඤාය පභෙදගමනත්ථං. අනුපාදාපරිනිබ්බානායාති අපච්චයපරිනිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියත්ථාය.

575. "For the discrimination of wisdom" (paññāpabhedāya) means for the purpose of reaching the distinction of wisdom. "For final Nibbāna without clinging" (anupādāparinibbānāya) means for the purpose of realizing the Nibbāna without conditions.

576. අනෙකධාතුපටිවෙධො හොතීති අට්ඨාරසන්නං ධාතූනං ලක්ඛණපටිවෙධො හොති. නානාධාතුපටිවෙධො හොතීති තාසංයෙව අට්ඨාරසන්නං ධාතූනං නානාභාවෙන ලක්ඛණපටිවෙධො හොති. අනෙකධාතුපටිසම්භිදා හොතීති ඉමිනා ධාතුභෙදඤාණං කථිතං. ධාතුපභෙදඤාණං නාම ‘‘ඉමාය ධාතුයා උස්සන්නාය ඉදං නාම හොතී’’ති ජානනපඤ්ඤා. තං පනෙතං ධාතුභෙදඤාණං න සබ්බෙසං හොති, බුද්ධානමෙව නිප්පදෙසං හොති. තං සම්මාසම්බුද්ධෙන සබ්බසො න කථිතං. කස්මා? තස්මිං කථිතෙ අත්ථො නත්ථීති.

576. "There is penetration of the many elements" (anekadhātupaṭivedho hoti) means there is penetration of the characteristics of the eighteen elements. "There is penetration of the various elements" (nānādhātupaṭivedho hoti) means there is penetration of the characteristics of those same eighteen elements in their variety. "There is analytical knowledge of the many elements" (anekadhātupaṭisambhidā hoti): by this, the knowledge of the distinction of elements is stated. The knowledge of the distinction of elements (dhātubhedañāṇa) is the wisdom of knowing, "When this element is predominant, such-and-such occurs." This knowledge of the distinction of elements, however, does not belong to all; it belongs completely only to the Buddhas. It was not taught in its entirety by the Perfectly Enlightened One. Why? Because there is no benefit in its being taught.

584. පඤ්ඤාපටිලාභායාතිආදීනි සොළස පදානි පටිසම්භිදාමග්ගෙ ‘‘සප්පුරිසසංසෙවො, සද්ධම්මසවනං, යොනිසොමනසිකාරො, ධම්මානුධම්මපටිපත්ති. ඉමෙ ඛො, භික්ඛවෙ, චත්තාරො ධම්මා භාවිතා බහුලීකතා පඤ්ඤාපටිලාභාය සංවත්තන්ති …පෙ… නිබ්බෙධිකපඤ්ඤතාය සංවත්තන්තී’’ති එවං මාතිකං ඨපෙත්වා විත්ථාරිතානෙව. වුත්තඤ්හෙතං (පටි. ම. 3.4) –

584. The sixteen terms beginning with "For the attainment of wisdom" (paññāpaṭilābhāya) are explained in detail in the Paṭisambhidāmagga, where the following outline (mātikā) is laid down: "Association with true persons, hearing the true Dhamma, wise attention, and practice in accordance with the Dhamma. Bhikkhus, these four things, when developed and cultivated, conduce to the attainment of wisdom... to penetrative wisdom." For this was said by the Blessed One.

පඤ්ඤාපටිලාභාය සංවත්තන්තීති. ‘‘කතමො පඤ්ඤාපටිලාභො? චතුන්නං මග්ගඤාණානං, චතුන්නං ඵලඤාණානං, චතුන්නං පටිසම්භිදාඤාණානං, ඡන්නං අභිඤ්ඤාඤාණානං, තෙසත්තතීනං ඤාණානං, සත්තසත්තතීනං ඤාණානං ලාභො පටිලාභො පත්තිසම්පත්ති ඵස්සනා සච්ඡිකිරියා උපසම්පදා, පඤ්ඤාපටිලාභාය සංවත්තන්තීති අයං පඤ්ඤාපටිලාභො.

"It conduces to the attainment of wisdom" (paññāpaṭilābhāya saṃvattanti). "What is the attainment of wisdom? The gain, acquisition, attainment, full attainment, contact, realization, and accomplishment of the four path knowledges, the four fruition knowledges, the four analytical knowledges, the six direct knowledges, the seventy-three knowledges, and the seventy-seven knowledges. This is the 'attainment of wisdom' referred to in the phrase 'it conduces to the attainment of wisdom'."

පඤ්ඤාවුද්ධියා [Pg.412] සංවත්තන්තීති. ‘‘කතමා පඤ්ඤාවුද්ධි? සත්තන්නඤ්ච සෙක්ඛානං පුථුජ්ජනකල්‍යාණකස්ස ච පඤ්ඤා වඩ්ඪති, අරහතො පඤ්ඤා වඩ්ඪිතවඩ්ඪනා, පඤ්ඤාවුද්ධියා සංවත්තන්තීති අයං පඤ්ඤාවුද්ධි.

"It conduces to the growth of wisdom" (paññāvuddhiyā saṃvattanti). "What is the growth of wisdom? The wisdom of the seven trainees and of the virtuous worldling is growing. The wisdom of the Arahant has completed its growth. This is the 'growth of wisdom' referred to in the phrase 'it conduces to the growth of wisdom'."

පඤ්ඤාවෙපුල්ලාය සංවත්තන්තීති. ‘‘කතමං පඤ්ඤාවෙපුල්ලං? සත්තන්නඤ්ච සෙක්ඛානං පුථුජ්ජනකල්‍යාණකස්ස ච පඤ්ඤා වෙපුල්ලං ගච්ඡති, අරහතො පඤ්ඤා වෙපුල්ලං ගතා, පඤ්ඤාවෙපුල්ලාය සංවත්තන්තීති ඉදං පඤ්ඤාවෙපුල්ලං.

"It conduces to the abundance of wisdom" (paññāvepullāya saṃvattanti). "What is the abundance of wisdom? The wisdom of the seven trainees and of the virtuous worldling is going to abundance. The wisdom of the Arahant has gone to abundance. This is the 'abundance of wisdom' referred to in the phrase 'it conduces to the abundance of wisdom'."

මහාපඤ්ඤතාය සංවත්තන්තීති. ‘‘කතමා මහාපඤ්ඤා? මහන්තෙ අත්ථෙ පරිග්ගණ්හාතීති මහාපඤ්ඤා, මහන්තෙ ධම්මෙ…පෙ… මහන්තා නිරුත්තියො, මහන්තානි පටිභානානි, මහන්තෙ සීලක්ඛන්ධෙ, මහන්තෙ සමාධිපඤ්ඤාවිමුත්තිවිමුත්තිඤාණදස්සනක්ඛන්ධෙ, මහන්තානි ඨානාට්ඨානානි, මහන්තා විහාරසමාපත්තියො, මහන්තානි අරියසච්චානි, මහන්තෙ සතිපට්ඨානෙ, සම්මප්පධානෙ, ඉද්ධිපාදෙ, මහන්තානි ඉන්ද්‍රියානි, මහන්තානි බලානි, මහන්තෙ බොජ්ඣඞ්ගෙ, මහන්තෙ අරියමග්ගෙ, මහන්තානි සාමඤ්ඤඵලානි, මහාභිඤ්ඤායො, මහන්තං පරමත්ථං නිබ්බානං පරිග්ගණ්හාතීති මහාපඤ්ඤා, මහාපඤ්ඤතාය සංවත්තන්තීති අයං මහාපඤ්ඤා.

`It conduces to great wisdom.` What is great wisdom? It is great wisdom because it encompasses great meanings, great doctrines… great expressions, great ready wits, great aggregates of moral conduct, great aggregates of concentration, wisdom, liberation, and the knowledge and vision of liberation, great possibilities and impossibilities, great abiding attainments, great noble truths, great foundations of mindfulness, right efforts, bases of psychic power, great faculties, great powers, great enlightenment factors, the great noble path, great fruits of recluseship, great higher knowledges, and because it encompasses the supreme meaning, Nibbāna. This is the 'great wisdom' with reference to the phrase, 'it conduces to great wisdom'.

පුථුපඤ්ඤතාය සංවත්තන්තීති. ‘‘කතමා පුථුපඤ්ඤා? පුථු නානාක්ඛන්ධෙසු ඤාණං පවත්තතීති පුථුපඤ්ඤා. පුථු නානාධාතූසු, පුථු නානාආයතනෙසු, පුථු නානාපටිච්චසමුප්පාදෙසු, පුථු නානාසුඤ්ඤතමනුපලබ්භෙසු, පුථු නානාඅත්ථෙසු, ධම්මෙසු, නිරුත්තීසු, පටිභානෙසු, පුථු නානාසීලක්ඛන්ධෙසු, සමාධිපඤ්ඤාවිමුත්තිවිමුත්තිඤාණදස්සනක්ඛන්ධෙසු, පුථු නානාඨානාට්ඨානෙසු, පුථු නානාවිහාරසමාපත්තීසු, පුථු නානාඅරියසච්චෙසු, පුථු නානාසතිපට්ඨානෙසු, සම්මප්පධානෙසු, ඉද්ධිපාදෙසු, ඉන්ද්‍රියෙසු, බලෙසු, බොජ්ඣඞ්ගෙසු, පුථු නානාඅරියමග්ගෙසු, පුථු නානාසාමඤ්ඤඵලෙසු, පුථු නානාඅභිඤ්ඤාසු ඤාණං පවත්තතීති පුථුපඤ්ඤා. පුථු නානාජනසාධාරණෙ ධම්මෙ සමතික්කම්ම පරමත්ථෙ නිබ්බානෙ ඤාණං පවත්තතීති පුථුපඤ්ඤා. පුථුපඤ්ඤතාය සංවත්තන්තීති අයං පුථුපඤ්ඤා.

`It conduces to broad wisdom.` What is broad wisdom? Wisdom that operates in diverse aggregates is broad wisdom. Wisdom that operates in diverse elements, in diverse sense bases, in diverse dependent originations, in diverse emptinesses and non-apprehensions, in diverse meanings, in diverse teachings, in diverse expressions, in diverse ready wits, in diverse aggregates of virtue, of concentration, of wisdom, of liberation, of knowledge and vision of liberation, in diverse possible and impossible cases, in diverse abidings and attainments, in diverse noble truths, in diverse foundations of mindfulness, right efforts, bases of psychic power, faculties, powers, enlightenment factors, in diverse noble paths, in diverse fruits of recluseship, in diverse higher knowledges—this is broad wisdom. Wisdom that operates by transcending the qualities common to ordinary people and reaches the ultimate reality of Nibbāna is broad wisdom. This is the 'broad wisdom' with reference to the phrase, 'it conduces to broad wisdom'.

විපුලපඤ්ඤතාය [Pg.413] සංවත්තන්තීති. ‘‘කතමා විපුලපඤ්ඤා? විපුලෙ අත්ථෙ පරිගණ්හාතීති විපුලපඤ්ඤා…පෙ… විපුලං පරමත්ථං නිබ්බානං පරිගණ්හාතීති විපුලපඤ්ඤා, විපුලපඤ්ඤතාය සංවත්තන්තීති අයං විපුලපඤ්ඤා.

`It conduces to vast wisdom.` What is vast wisdom? Because it comprehends vast meanings, it is vast wisdom... Because it comprehends the vast ultimate truth, Nibbāna, it is vast wisdom. This is the 'vast wisdom' with reference to the phrase, 'it conduces to vast wisdom'.

ගම්භීරපඤ්ඤතාය සංවත්තන්තීති. ‘‘කතමා ගම්භීරපඤ්ඤා? ගම්භීරෙසු ඛන්ධෙසු ඤාණං පවත්තතීති ගම්භීරපඤ්ඤා. පුථුපඤ්ඤාසදිසො විත්ථාරො. ගම්භීරෙ පරමත්ථෙ නිබ්බානෙ ඤාණං පවත්තතීති ගම්භීරපඤ්ඤා, ගම්භීරපඤ්ඤතාය සංවත්තන්තීති අයං ගම්භීරපඤ්ඤා.

`It conduces to profound wisdom.` What is profound wisdom? Knowledge that occurs with regard to the profound aggregates is profound wisdom. The elaboration is similar to that for broad wisdom. Knowledge that occurs with regard to the profound ultimate truth, Nibbāna, is profound wisdom. This is the 'profound wisdom' with reference to the phrase, 'it conduces to profound wisdom'.

අසාමන්තපඤ්ඤතාය සංවත්තන්තීති. ‘‘කතමා අසාමන්තපඤ්ඤා? යස්ස පුග්ගලස්ස අත්ථවවත්ථානතො අත්ථපටිසම්භිදා අධිගතා හොති සච්ඡිකතා ඵස්සිතා පඤ්ඤාය. ධම්මනිරුත්තිපටිභානවවත්ථානතො පටිභානපටිසම්භිදා අධිගතා හොති සච්ඡිකතා ඵස්සිතා පඤ්ඤාය, තස්ස අත්ථෙ ච ධම්මෙ ච නිරුත්තියා ච පටිභානෙ ච න අඤ්ඤො කොචි සක්කොති අභිසම්භවිතුං, අනභිසම්භවනීයො ච සො අඤ්ඤෙහීති අසාමන්තපඤ්ඤො.

`It conduces to unequalled wisdom.` What is unequalled wisdom? It is when a person, through defining the meaning, has attained, realized, and experienced with wisdom the analytical knowledge of meaning; and when, through defining the Dhamma, expression, and ready wit, they have attained, realized, and experienced with wisdom the analytical knowledge of ready wit. In meaning, Dhamma, expression, and ready wit, no one else is able to surpass them, and they are unsurpassable by others. Therefore, such a person is called one of unequalled wisdom.

පුථුජ්ජනකල්‍යාණකස්ස පඤ්ඤා අට්ඨමකස්ස පඤ්ඤාය දූරෙ විදූරෙ සුවිදූරෙ න සන්තිකෙ න සාමන්තා, පුථුජ්ජනකල්‍යාණකං උපාදාය අට්ඨමකො අසාමන්තපඤ්ඤො. අට්ඨමකස්ස පඤ්ඤා සොතාපන්නස්ස පඤ්ඤාය දූරෙ…පෙ… අට්ඨමකං උපාදාය සොතාපන්නො අසාමන්තපඤ්ඤො. සොතාපන්නස්ස පඤ්ඤා සකදාගාමිස්ස පඤ්ඤාය. සකදාගාමිස්ස පඤ්ඤා අනාගාමිස්ස පඤ්ඤාය. අනාගාමිස්ස පඤ්ඤා අරහතො පඤ්ඤාය. අරහතො පඤ්ඤා පච්චෙකබුද්ධස්ස පඤ්ඤාය දූරෙ විදූරෙ සුවිදූරෙ න සන්තිකෙ න සාමන්තා, අරහන්තං උපාදාය පච්චෙකබුද්ධො අසාමන්තපඤ්ඤො. පච්චෙකබුද්ධඤ්ච සදෙවකඤ්ච ලොකං උපාදාය තථාගතො අරහං සම්මාසම්බුද්ධො අග්ගො අසාමන්තපඤ්ඤො.

The wisdom of a virtuous ordinary person is far, very far, extremely far from the wisdom of one on the path to stream-entry—not near, not close. Compared to a virtuous ordinary person, one on the path to stream-entry is of unequalled wisdom. The wisdom of one on the path to stream-entry is far... Compared to one on the path to stream-entry, a stream-enterer is of unequalled wisdom. The wisdom of a stream-enterer is far from the wisdom of a once-returner. The wisdom of a once-returner is far from the wisdom of a non-returner. The wisdom of a non-returner is far from the wisdom of an Arahant. The wisdom of an Arahant is far, very far, extremely far from the wisdom of a Paccekabuddha—not near, not close. Compared to an Arahant, a Paccekabuddha is of unequalled wisdom. Compared to Paccekabuddhas and the world with its devas, the Tathāgata, the Arahant, the Perfectly Enlightened One, is supreme and of unequalled wisdom.

පඤ්ඤාපභෙදකුසලො පභින්නඤාණො…පෙ… තෙ පඤ්හං අභිසඞ්ඛරිත්වා අභිසඞ්ඛරිත්වා තථාගතං උපසඞ්කමිත්වා පුච්ඡන්ති ගූළ්හානි ච පටිච්ඡන්නානි ච, කථිතා විසජ්ජිතා ච තෙ පඤ්හා භගවතා හොන්ති නිද්දිට්ඨකාරණා, උපක්ඛිත්තකා ච තෙ භගවතා සම්පජ්ජන්ති. අථ ඛො භගවා තත්ථ අතිරොචති යදිදං පඤ්ඤායාති අග්ගො අසාමන්තපඤ්ඤො, අසාමන්තපඤ්ඤතාය සංවත්තන්තීති අයං අසාමන්තපඤ්ඤා.

Skilled in the divisions of wisdom, possessing analytical knowledge... they formulate their questions again and again, approach the Tathāgata, and ask him questions both obscure and veiled. Those questions are spoken of and answered by the Blessed One, with their reasons pointed out, and those questioners are fully satisfied by the Blessed One. Then the Blessed One shines forth in that assembly, that is to say, in wisdom. Thus he is supreme, one of unequalled wisdom. This is the 'unequalled wisdom' with reference to the phrase, 'it conduces to unequalled wisdom'.

භූරිපඤ්ඤතාය [Pg.414] සංවත්තන්තීති. ‘‘කතමා භූරිපඤ්ඤා? රාගං අභිභුය්‍යතීති භූරිපඤ්ඤා, අභිභවිතාති භූරිපඤ්ඤා. දොසං, මොහං, කොධං, උපනාහං, මක්ඛං, පලාසං, ඉස්සං, මච්ඡරියං, මායං, සාඨෙය්‍යං, ථම්භං, සාරම්භං, මානං, අතිමානං, මදං, පමාදං, සබ්බෙ කිලෙසෙ, සබ්බෙ දුච්චරිතෙ, සබ්බෙ අභිසඞ්ඛාරෙ, සබ්බෙ භවගාමිකම්මෙ අභිභුය්‍යතීති භූරිපඤ්ඤා, අභිභවිතාති භූරිපඤ්ඤා. රාගො අරි, තං අරිං මද්දනිපඤ්ඤාති භූරිපඤ්ඤා, දොසො, මොහො…පෙ… සබ්බෙ භවගාමිකම්මා අරි, තං අරිං මද්දනිපඤ්ඤාති භූරිපඤ්ඤා. භූරි වුච්චති පථවී, තාය පථවිසමාය විත්ථතාය විපුලාය පඤ්ඤාය සමන්නාගතොති භූරිපඤ්ඤො. අපිච පඤ්ඤාය එතං අධිවචනං භූරි මෙධා පරිණායිකාති, භූරිපඤ්ඤතාය සංවත්තන්තීති අයං භූරිපඤ්ඤා.

`It conduces to abundant wisdom.` What is abundant wisdom? Because it overcomes lust, it is abundant wisdom; because it conquers it, it is abundant wisdom. Because it overcomes hatred, delusion, anger, resentment, contempt, rivalry, envy, stinginess, deceit, fraud, obstinacy, impetuosity, conceit, arrogance, intoxication, heedlessness, all defilements, all misconduct, all volitional formations, and all actions leading to renewed existence, it is abundant wisdom; because it conquers them, it is abundant wisdom. Lust is an enemy; the wisdom that crushes that enemy is abundant wisdom. Hatred, delusion… all actions leading to renewed existence are enemies; the wisdom that crushes those enemies is abundant wisdom. 'Bhūri' is said to be the earth; one endowed with wisdom like the earth—widespread and vast—is a person of abundant wisdom. Moreover, this is a designation for wisdom: 'abundant, intelligent, guiding.' This is the 'abundant wisdom' with reference to the phrase, 'it conduces to abundant wisdom'.

පඤ්ඤාබාහුල්ලාය සංවත්තන්තීති. ‘‘කතමං පඤ්ඤාබාහුල්ලං? ඉධෙකච්චො පඤ්ඤාගරුකො හොති පඤ්ඤාචරිතො පඤ්ඤාසයො පඤ්ඤාධිමුත්තො පඤ්ඤාධජො පඤ්ඤාකෙතු පඤ්ඤාධිපතෙය්‍යො විචයබහුලො පවිචයබහුලො ඔක්ඛායනබහුලො සමොක්ඛායනබහුලො සම්පෙක්ඛායනධම්මො විභූතවිහාරී තච්චරිතො තග්ගරුකො තබ්බහුලො තන්නින්නො තප්පොණො තප්පබ්භාරො තදධිමුත්තො තදාධිපතෙය්‍යො, යථා ගණගරුකො වුච්චති ගණබාහුලිකොති, චීවරගරුකො පත්තගරුකො සෙනාසනගරුකො වුච්චති සෙනාසනබාහුලිකොති, එවමෙවං ඉධෙකච්චො පඤ්ඤාගරුකො හොති පඤ්ඤාචරිතො…පෙ… තදාධිපතෙය්‍යො, පඤ්ඤාබාහුල්ලාය සංවත්තන්තීති ඉදං පඤ්ඤාබාහුල්ලං.

It leads to an abundance of wisdom. "What is an abundance of wisdom? Here, someone is respectful of wisdom, practices wisdom, relies on wisdom, is resolved on wisdom, has wisdom as their banner, wisdom as their standard, wisdom as their sovereignty, is abundant in scrutiny, abundant in investigation, abundant in pondering, abundant in careful pondering, one whose nature is to consider, dwells with discernment, is devoted to that, respects that, is abundant in that, inclined to that, prone to that, leaning to that, resolved on that, with that as their sovereignty—just as one respectful of the group is called one who is abundant in the group, and one respectful of robes, bowls, or lodgings is called one who is abundant in robes, bowls, or lodgings—so too, here someone is respectful of wisdom, practices wisdom... has that as their sovereignty. It leads to an abundance of wisdom. This is an abundance of wisdom."

සීඝපඤ්ඤතාය සංවත්තන්තීති. ‘‘කතමා සීඝපඤ්ඤා? සීඝං සීඝං සීලානි පරිපූරෙතීති සීඝපඤ්ඤා. සීඝං සීඝං ඉන්ද්‍රියසංවරං, භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතං, ජාගරියානුයොගං, සීලක්ඛන්ධං, සමාධි-පඤ්ඤා-විමුත්ති-විමුත්තිඤාණදස්සනක්ඛන්ධං පරිපූරෙතීති සීඝපඤ්ඤා. සීඝං සීඝං ඨානාට්ඨානානි පටිවිජ්ඣති. විහාරසමාපත්තියො පරිපූරෙති. අරියසච්චානි පටිවිජ්ඣති. සතිපට්ඨානෙ භාවෙති. සම්මප්පධානෙ ඉද්ධිපාදෙ ඉන්ද්‍රියානි බලානි බොජ්ඣඞ්ගෙ අරියමග්ගං භාවෙතීති සීඝපඤ්ඤා. සීඝං සීඝං සාමඤ්ඤඵලානි සච්ඡිකරොතීති සීඝපඤ්ඤා. සීඝං සීඝං අභිඤ්ඤායො පටිවිජ්ඣතීති සීඝපඤ්ඤා. සීඝං සීඝං පරමත්ථං නිබ්බානං සච්ඡිකරොතීති සීඝපඤ්ඤා, සීඝපඤ්ඤතාය සංවත්තන්තීති අයං සීඝපඤ්ඤා.

It leads to swift wisdom. "What is swift wisdom? To quickly fulfill the moralities is swift wisdom. To quickly fulfill restraint of the senses, moderation in eating, devotion to wakefulness, the aggregate of morality, the aggregates of concentration, wisdom, liberation, and knowledge and vision of liberation—this is swift wisdom. To quickly penetrate what is possible and impossible, to fulfill the meditative attainments, to penetrate the Noble Truths, to develop the foundations of mindfulness, the right strivings, the bases of psychic power, the faculties, the powers, the enlightenment factors, and the Noble Path—this is swift wisdom. To quickly realize the fruits of recluseship is swift wisdom. To quickly penetrate the higher knowledges is swift wisdom. To quickly realize the ultimate truth, Nibbāna—this is swift wisdom. It leads to swift wisdom—this is swift wisdom."

ලහුපඤ්ඤතාය [Pg.415] සංවත්තන්තීති. ‘‘කතමා ලහුපඤ්ඤා? ලහුං ලහුං සීලානි පරිපූරෙතීති ලහුපඤ්ඤා…පෙ… ලහුපඤ්ඤතාය සංවත්තන්තීති අයං ලහුපඤ්ඤා.

It leads to agile wisdom. "What is agile wisdom? Swiftly, swiftly fulfilling the moralities is called agile wisdom... It leads to agile wisdom—this is agile wisdom."

හාසපඤ්ඤතාය සංවත්තන්තීති. ‘‘කතමා හාසපඤ්ඤා? ඉධෙකච්චො වෙදබහුලො තුට්ඨිබහුලො හාසබහුලො පාමොජ්ජබහුලො සීලානි පරිපූරෙතීති හාසපඤ්ඤා…පෙ… පරමත්ථං නිබ්බානං සච්ඡිකරොතීති හාසපඤ්ඤා, හාසපඤ්ඤතාය සංවත්තන්තීති අයං හාසපඤ්ඤා.

It leads to joyful wisdom. "What is joyful wisdom? Here, someone is abundant in pleasant feeling, abundant in contentment, abundant in mirth, abundant in delight, and fulfills the moralities—this is joyful wisdom... realizes the ultimate truth, Nibbāna—this is joyful wisdom. It leads to joyful wisdom—this is joyful wisdom."

ජවනපඤ්ඤතාය සංවත්තන්තීති. ‘‘කතමා ජවනපඤ්ඤා? යං කිඤ්චි රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං, යා කාචි වෙදනා, යා කාචි සඤ්ඤා, යෙ කෙචි සඞ්ඛාරා, යංකිඤ්චි විඤ්ඤාණං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අජ්ඣත්තං වා බහිද්ධා වා ඔළාරිකං වා සුඛුමං වා හීනං වා පණීතං වා යං දූරෙ සන්තිකෙ වා, සබ්බං විඤ්ඤාණං අනිච්චතො ඛිප්පං ජවතීති ජවනපඤ්ඤා, දුක්ඛතො, අනත්තතො ඛිප්පං ජවතීති ජවනපඤ්ඤා. චක්ඛුං…පෙ… ජරාමරණං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අනිච්චතො, දුක්ඛතො, අනත්තතො ඛිප්පං ජවතීති ජවනපඤ්ඤා. රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අනිච්චං ඛයට්ඨෙන, දුක්ඛං භයට්ඨෙන, අනත්තා අසාරකට්ඨෙනාති තුලයිත්වා තීරයිත්වා විභාවයිත්වා විභූතං කත්වා රූපනිරොධෙ නිබ්බානෙ ඛිප්පං ජවතීති ජවනපඤ්ඤා…පෙ… ජරාමරණනිරොධෙ නිබ්බානෙ ඛිප්පං ජවතීති ජවනපඤ්ඤා. රූපං…පෙ… ජරාමරණං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං ඛයධම්මං වයධම්මං විරාගධම්මං නිරොධධම්මන්ති තුලයිත්වා තීරයිත්වා විභාවයිත්වා විභූතං කත්වා ජරාමරණනිරොධෙ නිබ්බානෙ ඛිප්පං ජවතීති ජවනපඤ්ඤා, ජවනපඤ්ඤතාය සංවත්තන්තීති අයං ජවනපඤ්ඤා.

It leads to swift wisdom. "What is swift wisdom? Whatever form—past, future, or present; whatever feeling; whatever perception; whatever formations; whatever consciousness—past, future, or present; internal or external; gross or subtle; inferior or superior; far or near—one’s knowledge swiftly reaches it as impermanent: this is swift wisdom. One’s knowledge swiftly reaches it as suffering; one’s knowledge swiftly reaches it as non-self: this is swift wisdom. The eye… aging and death—past, future, or present—one’s knowledge swiftly reaches as impermanent, as suffering, as non-self: this is swift wisdom. Form—past, future, or present—is impermanent in the sense of destruction, suffering in the sense of fear, non-self in the sense of being without essence. Having weighed, judged, analyzed, and made it clear, one’s knowledge swiftly reaches the cessation of form, Nibbāna: this is swift wisdom… one’s knowledge swiftly reaches the cessation of aging and death, Nibbāna: this is swift wisdom. Form… aging and death—past, future, or present—are of a nature to decay, to vanish, to fade away, to cease. Having weighed, judged, analyzed, and made it clear, one’s knowledge swiftly reaches the cessation of aging and death, Nibbāna: this is swift wisdom. It leads to swift wisdom—this is swift wisdom."

තික්ඛපඤ්ඤතාය සංවත්තන්තීති. ‘‘කතමා තික්ඛපඤ්ඤා? ඛිප්පං කිලෙසෙ ඡින්දතීති තික්ඛපඤ්ඤා. උප්පන්නං කාමවිතක්කං, ව්‍යාපාදවිතක්කං, විහිංසාවිතක්කං උප්පන්නුප්පන්නෙ පාපකෙ අකුසලෙ ධම්මෙ නාධිවාසෙති පජහති විනොදෙති බ්‍යන්තීකරොති අනභාවං ගමෙතීති තික්ඛපඤ්ඤා. උප්පන්නං රාගං, දොසං, මොහං…පෙ… සබ්බෙ භවගාමිකම්මෙ නාධිවාසෙති පජහති විනොදෙති බ්‍යන්තීකරොති අනභාවං ගමෙතීති තික්ඛපඤ්ඤා. එකස්මිං ආසනෙ චත්තාරො අරියමග්ගා චත්තාරි සාමඤ්ඤඵලානි චතස්සො පටිසම්භිදායො ඡ අභිඤ්ඤායො අධිගතා හොන්ති සච්ඡිකතා ඵස්සිතා පඤ්ඤායාති තික්ඛපඤ්ඤා, තික්ඛපඤ්ඤතාය සංවත්තන්තීති අයං තික්ඛපඤ්ඤා.

It leads to keen wisdom. "What is keen wisdom? That which quickly cuts off defilements is keen wisdom. When sensual thought, thought of ill will, or thought of harming has arisen, one does not tolerate any evil, unwholesome states that have arisen, but abandons, dispels, eliminates, and brings them to an end—this is keen wisdom. When greed, hatred, or delusion has arisen… all actions leading to becoming… one does not tolerate them, but abandons, dispels, eliminates, and brings them to an end—this is keen wisdom. In one sitting, the four noble paths, the four fruits of recluseship, the four analytical knowledges, and the six higher knowledges are attained, realized, and experienced with wisdom—this is keen wisdom. It leads to keen wisdom—this is keen wisdom."

නිබ්බෙධිකපඤ්ඤතාය [Pg.416] සංවත්තන්තීති. ‘‘කතමා නිබ්බෙධිකපඤ්ඤා? ඉධෙකච්චො සබ්බසඞ්ඛාරෙසු උබ්බෙගබහුලො හොති උත්තාසබහුලො උක්කණ්ඨනබහුලො අරතිබහුලො අනභිරතිබහුලො බහිමුඛො න රමති සබ්බසඞ්ඛාරෙසු, අනිබ්බිද්ධපුබ්බං අප්පදාලිතපුබ්බං ලොභක්ඛන්ධං නිබ්බිජ්ඣති පදාලෙතීති නිබ්බෙධිකපඤ්ඤා, අනිබ්බිද්ධපුබ්බං අප්පදාලිතපුබ්බං දොසක්ඛන්ධං, මොහක්ඛන්ධං, කොධං, උපනාහං…පෙ… සබ්බෙ භවගාමිකම්මෙ නිබ්බිජ්ඣති පදාලෙතීති නිබ්බෙධිකපඤ්ඤා, නිබ්බෙධිකපඤ්ඤතාය සංවත්තන්තීති අයං නිබ්බෙධිකපඤ්ඤා’’.

It leads to penetrative wisdom. "What is penetrative wisdom? Here, someone is greatly prone to agitation, greatly prone to fear, greatly prone to discontent, greatly prone to displeasure, greatly prone to dissatisfaction with all conditioned phenomena. Being turned away, they do not delight in any conditioned phenomena. They pierce and break through the mass of greed, which was not previously pierced or broken through—this is penetrative wisdom. They pierce and break through the mass of hatred, the mass of delusion, anger, resentment… all kamma leading to becoming, which was not previously pierced or broken through—this is penetrative wisdom. It leads to penetrative wisdom—this is penetrative wisdom."

එවං පටිසම්භිදාමග්ගෙ වුත්තනයෙනෙවෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. කෙවලඤ්හි තත්ථ බහුවචනං, ඉධ එකවචනන්ති අයමෙව විසෙසො. සෙසං තාදිසමෙවාති. ඉමා ච පන සොළස මහාපඤ්ඤා ලොකියලොකුත්තරමිස්සකාව කථිතා.

Thus, the meaning here should be understood in the way explained in the Paṭisambhidāmagga. The only difference is this: there the plural is used, while here the singular is used. The rest is just the same. And these sixteen great wisdoms have been described as mixed, pertaining to both the mundane and the supramundane.

කායගතාසතිවග්ගවණ්ණනා.

Explanation of the Section on Mindfulness of the Body.

20. අමතවග්ගවණ්ණනා

Commentary on the Chapter on the Deathless

600-611. අමතං තෙ, භික්ඛවෙ, න පරිභුඤ්ජන්තීති මරණවිරහිතං නිබ්බානං න පරිභුඤ්ජන්තීති අත්ථො. නනු ච නිබ්බානං ලොකුත්තරං, කායගතාසති ලොකියා, කථං තං පරිභුඤ්ජන්තා අමතං පරිභුඤ්ජන්තීති? තං භාවෙත්වා අධිගන්තබ්බතො. කායගතඤ්හි සතිං භාවෙන්තො අමතමධිගච්ඡති, අභාවෙන්තො නාධිගච්ඡති. තස්මා එවං වුත්තං. එතෙනුපායෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. අපි චෙත්ථ විරද්ධන්ති විරාධිතං නාධිගතං. ආරද්ධන්ති පරිපුණ්ණං. පමාදිංසූති පමජ්ජන්ති. පමුට්ඨන්ති සම්මුට්ඨං විස්සරිතං නට්ඨං වා. ආසෙවිතන්ති ආදිතො සෙවිතං. භාවිතන්ති වඩ්ඪිතං. බහුලීකතන්ති පුනප්පුනං කතං. අනභිඤ්ඤාතන්ති ඤාතඅභිඤ්ඤාය අජානිතං. අපරිඤ්ඤාතන්ති ඤාතපරිඤ්ඤාවසෙනෙව අපරිඤ්ඤාතං. අසච්ඡිකතන්ති අපච්චක්ඛකතං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

600-611. 'Monks, they partake of the deathless' means they partake of Nibbāna, which is free from death. But surely Nibbāna is supramundane, while mindfulness of the body is mundane; how then, by partaking of the latter, do they partake of the deathless? Because it is to be attained by developing it. For one who develops mindfulness of the body attains the deathless, while one who does not develop it does not attain it. Therefore, it is said thus. By this method, the meaning should be understood everywhere. Further, here 'viraddha' means missed, not attained. 'Āraddha' means fully accomplished. 'Pamādiṃsu' means they are negligent. 'Pamuṭṭha' means confused, forgotten, or lost. 'Āsevita' means cultivated from the beginning. 'Bhāvita' means developed. 'Bahulīkata' means done repeatedly. 'Anabhiññāta' means not known by direct knowledge. 'Apariññāta' means not fully understood by way of thorough understanding. 'Asacchikata' means not directly experienced. The rest is clear in meaning everywhere.

අමතවග්ගවණ්ණනා.

Commentary on the Chapter of the Deathless.

මනොරථපූරණියා අඞ්ගුත්තරනිකාය-අට්ඨකථාය සහස්සසුත්තන්තපරිමාණස්ස

In the Manorathapūraṇī, the commentary on the Aṅguttara Nikāya, of that which has the extent of a thousand suttas,

එකකනිපාතස්ස සංවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

the commentary on the Book of the Ones is concluded.