বাংলা
পালিঅট্ঠকথাটীকাঅন্ন
1101 পারাজিক পালি
1102 পাচিত্তিয় পালি
1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়)
1104 চূলবগ্গ পালি
1105 পরিবার পালি
1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১
1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২
1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা
1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়)
1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা
1206 পরিবার অট্ঠকথা
1301 সারত্থদীপনী টীকা-১
1302 সারত্থদীপনী টীকা-২
1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩
1401 দ্বেমাতিকাপালি
1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা
1403 বজিরবুদ্ধি টীকা
1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১
1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২
1406 বিনয়ালংকার টীকা-১
1407 বিনয়ালংকার টীকা-২
1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা
1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয়
1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১
1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২
1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি
1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা

8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১
8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২
8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১
8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২
8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা

8406 দীঘনিকায় (পু-বি)
8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি)
8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি)
8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি)
8410 বিনয়পিটক (পু-বি)
8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি)
8412 অট্ঠকথা (পু-বি)
8413 নিরুত্তিদীপনী
8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ
8415 অনুদীপনীপাঠ
8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ
8417 নমক্কারটীকা
8418 মহাপণামপাঠ
8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা
8420 সুতবন্দনা
8421 কমলাঞ্জলি
8422 জিনালংকার
8423 পজ্জমধু
8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী
8425 চূলগন্থবংস
8426 মহাবংস
8427 সাসনবংস
8428 কচ্চায়নব্যাকরণং
8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং
8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা)
8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা)
8432 পদরূপসিদ্ধি
8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা
8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ
8435 বুত্তোদয়পাঠ
8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ
8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা
8438 সুবোধালংকারপাঠ
8439 সুবোধালংকারটীকা
8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার
8441 লোকনীতি
8442 সুত্তন্তনীতি
8443 সূরস্সতীনীতি
8444 মহারহনীতি
8445 ধম্মনীতি
8446 কবিদপ্পণনীতি
8447 নীতিমঞ্জরী
8448 নরদক্খদীপনী
8449 চতুরারক্খদীপনী
8450 চাণক্যনীতি
8451 রসবাহিনী
8452 সীমাবিসোধনীপাঠ
8453 বেস্সন্তরগীতি
8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা
8455 থূপবংস
8456 দাঠাবংস
8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া
8458 ধাতুবংস
8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস
8460 জিনচরিতয়
8461 জিনবংসদীপং
8462 তেলকটাহগাথা
8463 মিলিদটীকা
8464 পদমঞ্জরী
8465 পদসাধনং
8466 সদ্দবিন্দুপকরণং
8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা
8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি
2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ)
2103 পাথিকবগ্গ পালি
2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ)
2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা
2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা
2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ)
2303 পাথিকবগ্গ টীকা
2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১
2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি
3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি
3103 উপরিপণ্ণাস পালি
3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১
3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২
3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা
3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা
3301 মূলপণ্ণাস টীকা
3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা
3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি
4102 নিদানবগ্গ পালি
4103 খন্ধবগ্গ পালি
4104 সলায়তনবগ্গ পালি
4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)
4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা
4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা
4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা
4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)
4301 সগাথাবগ্গ টীকা
4302 নিদানবগ্গ টীকা
4303 খন্ধবগ্গ টীকা
4304 সলায়তনবগ্গ টীকা
4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি
5102 দুকনিপাত পালি
5103 তিকনিপাত পালি
5104 চতুক্কনিপাত পালি
5105 পঞ্চকনিপাত পালি
5106 ছক্কনিপাত পালি
5107 সত্তকনিপাত পালি
5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি
5109 নবকনিপাত পালি
5110 দশকনিপাত পালি
5111 একাদশকনিপাত পালি
5201 এককনিপাত অট্ঠকথা
5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা
5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা
5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা
5301 এককনিপাত টীকা
5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা
5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা
5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি
6102 ধম্মপদ পালি
6103 উদান পালি
6104 ইতিবুত্তক পালি
6105 সুত্তনিপাত পালি
6106 বিমানবত্থু পালি
6107 পেতবত্থু পালি
6108 থেরগাথা পালি
6109 থেরীগাথা পালি
6110 অপদান পালি-১
6111 অপদান পালি-২
6112 বুদ্ধবংস পালি
6113 চরিয়াপিটক পালি
6114 জাতক পালি-১
6115 জাতক পালি-২
6116 মহানিদ্দেস পালি
6117 চূলনিদ্দেস পালি
6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি
6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি
6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি
6121 পেটকোপদেস পালি
6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা
6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১
6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২
6204 উদান অট্ঠকথা
6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা
6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১
6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২
6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা
6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা
6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১
6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২
6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা
6213 অপদান অট্ঠকথা-১
6214 অপদান অট্ঠকথা-২
6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা
6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা
6217 জাতক অট্ঠকথা-১
6218 জাতক অট্ঠকথা-২
6219 জাতক অট্ঠকথা-৩
6220 জাতক অট্ঠকথা-৪
6221 জাতক অট্ঠকথা-৫
6222 জাতক অট্ঠকথা-৬
6223 জাতক অট্ঠকথা-৭
6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা
6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা
6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১
6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২
6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা
6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা
6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি
7102 বিভঙ্গ পালি
7103 ধাতুকথা পালি
7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি
7105 কথাবত্থু পালি
7106 যমক পালি-১
7107 যমক পালি-২
7108 যমক পালি-৩
7109 পট্ঠান পালি-১
7110 পট্ঠান পালি-২
7111 পট্ঠান পালি-৩
7112 পট্ঠান পালি-৪
7113 পট্ঠান পালি-৫
7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা
7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা
7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা
7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা
7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা
7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা
7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা
7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা
7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো
7307 অভিধম্মত্থসংগহো
7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা
7309 অভিধম্মমাতিকাপালি


. Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

. সেই ভগবান, অর্হৎ, সম্যকসম্বুদ্ধকে নমস্কার।

Aṅguttaranikāyo

অঙ্গুত্তরনিকায়

Navakanipātapāḷi

নবকনিপাতপালি

1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ

১. প্রথম পণ্নাসক

1. Sambodhivaggo

১. সম্বোধিবর্গ

1. Sambodhisuttaṃ

১. সম্বোধিসূত্র

1. Evaṃ [Pg.163] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi –

১. আমি এইরূপ শুনেছি— এক সময় ভগবান শ্রাবস্তীর অনাথপিণ্ডিকের আরাম জেতবনে বিহার করছিলেন। সেখানে ভগবান ভিক্ষুগণকে সম্বোধন করলেন—

‘‘Sace, bhikkhave, aññatitthiyā paribbājakā evaṃ puccheyyuṃ – ‘sambodhipakkhikānaṃ, āvuso, dhammānaṃ kā upanisā bhāvanāyā’ti, evaṃ puṭṭhā tumhe, bhikkhave, tesaṃ aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ kinti byākareyyāthā’’ti? ‘‘Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… bhagavato sutvā bhikkhū dhāressantī’’ti.

“হে ভিক্ষুগণ, যদি অন্যতীর্থীয় পরিব্রাজকগণ এইরূপ জিজ্ঞাসা করেন— ‘হে আবসো, সম্বোধিপাক্ষিক ধর্মসমূহের ভাবনার জন্য প্রধান কারণ কী?’ হে ভিক্ষুগণ, এইরূপ জিজ্ঞাসিত হলে তোমরা সেই অন্যতীর্থীয় পরিব্রাজকদের কী উত্তর দেবে?” “ভন্তে, আমাদের ধর্মসমূহ ভগবান-মূলক...পে... ভগবানের নিকট থেকে শুনে ভিক্ষুগণ তা ধারণ করবেন।”

‘‘Tena hi, bhikkhave, suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

“তাহলে, হে ভিক্ষুগণ, শ্রবণ করো, ভালোভাবে মনন করো; আমি বলব।” “অনুরূপ হোক, ভন্তে,” ভিক্ষুগণ ভগবানের প্রতি প্রত্যুত্তর দিলেন। ভগবান এই কথা বললেন—

‘‘Sace, bhikkhave, aññatitthiyā paribbājakā evaṃ puccheyyuṃ – ‘sambodhipakkhikānaṃ, āvuso, dhammānaṃ kā upanisā bhāvanāyā’ti, evaṃ puṭṭhā [Pg.164] tumhe, bhikkhave, tesaṃ aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ evaṃ byākareyyātha –

“হে ভিক্ষুগণ, যদি অন্যতীর্থীয় পরিব্রাজকগণ এইরূপ জিজ্ঞাসা করেন— ‘হে আবসো, সম্বোধিপাক্ষিক ধর্মসমূহের ভাবনার জন্য প্রধান কারণ কী?’ হে ভিক্ষুগণ, এইরূপ জিজ্ঞাসিত হলে তোমরা সেই অন্যতীর্থীয় পরিব্রাজকদের এইরূপ উত্তর দেবে—

‘‘Idhāvuso, bhikkhu kalyāṇamitto hoti kalyāṇasahāyo kalyāṇasampavaṅko. Sambodhipakkhikānaṃ, āvuso, dhammānaṃ ayaṃ paṭhamā upanisā bhāvanāya.

‘হে আবসো, এই শাসনে ভিক্ষু কল্যাণমিত্রবান, কল্যাণসহায়বান ও কল্যাণসম্পন্ন হন। হে আবসো, সম্বোধিপাক্ষিক ধর্মসমূহের ভাবনার জন্য এটিই প্রথম প্রধান কারণ।

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu sīlavā hoti, pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ācāragocarasampanno aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu. Sambodhipakkhikānaṃ, āvuso, dhammānaṃ ayaṃ dutiyā upanisā bhāvanāya.

‘পুনরায়, হে আবসো, ভিক্ষু শীলবান হন, প্রাতিমোক্ষসংবরসংবৃত হয়ে বিহার করেন, আচার ও গোচর সম্পন্ন হন, অণুপরিমাণ অপরাধেও ভয়দর্শী হন এবং শিক্ষাপদসমূহ গ্রহণ করে শিক্ষা লাভ করেন। হে আবসো, সম্বোধিপাক্ষিক ধর্মসমূহের ভাবনার জন্য এটিই দ্বিতীয় প্রধান কারণ।

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu yāyaṃ kathā abhisallekhikā cetovivaraṇasappāyā, seyyathidaṃ – appicchakathā santuṭṭhikathā pavivekakathā asaṃsaggakathā vīriyārambhakathā sīlakathā samādhikathā paññākathā vimuttikathā vimuttiñāṇadassanakathā, evarūpiyā kathāya nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī. Sambodhipakkhikānaṃ, āvuso, dhammānaṃ ayaṃ tatiyā upanisā bhāvanāya.

‘পুনরায়, হে আবসো, ভিক্ষু যে কথা ক্লেশ ক্ষয়কারী এবং চিত্ত উন্মোচনে অনুকূল, যেমন— অল্পেচ্ছা কথা, সন্তোষ কথা, প্রবিবেক কথা, অসংসর্গ কথা, বীর্যারম্ভ কথা, শীল কথা, সমাধি কথা, প্রজ্ঞা কথা, বিমুক্তি কথা, বিমুক্তিজ্ঞানদর্শন কথা— এইরূপ কথা আকাঙ্ক্ষা অনুযায়ী, বিনা ক্লেশে ও অনায়াসে লাভ করেন। হে আবসো, সম্বোধিপাক্ষিক ধর্মসমূহের ভাবনার জন্য এটিই তৃতীয় প্রধান কারণ।

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu āraddhavīriyo viharati akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya, kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya, thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu. Sambodhipakkhikānaṃ, āvuso, dhammānaṃ ayaṃ catutthī upanisā bhāvanāya.

‘পুনরায়, হে আবসো, ভিক্ষু অকুশল ধর্মসমূহ বর্জনের জন্য এবং কুশল ধর্মসমূহ লাভ করার জন্য আরব্ধবীর্য হয়ে বিহার করেন, তিনি বলবান, দৃঢ় পরাক্রমী এবং কুশল ধর্মে অর্পিত দায়িত্ব পরিত্যাগ না করে বিহার করেন। হে আবসো, সম্বোধিপাক্ষিক ধর্মসমূহের ভাবনার জন্য এটিই চতুর্থ প্রধান কারণ।

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu paññavā hoti udayatthagāminiyā paññāya samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammā dukkhakkhayagāminiyā. Sambodhipakkhikānaṃ, āvuso, dhammānaṃ ayaṃ pañcamī upanisā bhāvanāya’’.

‘পুনরায়, হে আবসো, ভিক্ষু প্রজ্ঞাবান হন, উদয়ব্যয়গামিনী প্রজ্ঞাসম্পন্ন হন, যা আর্য ও ভেদিকা এবং সম্যক দুঃখক্ষয়গামিনী। হে আবসো, সম্বোধিপাক্ষিক ধর্মসমূহের ভাবনার জন্য এটিই পঞ্চম প্রধান কারণ।’

‘‘Kalyāṇamittassetaṃ, bhikkhave, bhikkhuno pāṭikaṅkhaṃ kalyāṇasahāyassa kalyāṇasampavaṅkassa – sīlavā bhavissati, pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharissati ācāragocarasampanno aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhissati sikkhāpadesu.

“হে ভিক্ষুগণ, যে ভিক্ষু কল্যাণমিত্রবান, কল্যাণসহায়বান ও কল্যাণসম্পন্ন, তাঁর ক্ষেত্রে এটিই প্রত্যাশিত যে— তিনি শীলবান হবেন, প্রাতিমোক্ষসংবরসংবৃত হয়ে বিহার করবেন, আচার ও গোচর সম্পন্ন হবেন, অণুপরিমাণ অপরাধেও ভয়দর্শী হবেন এবং শিক্ষাপদসমূহ গ্রহণ করে শিক্ষা লাভ করবেন।

‘‘Kalyāṇamittassetaṃ, bhikkhave, bhikkhuno pāṭikaṅkhaṃ kalyāṇasahāyassa kalyāṇasampavaṅkassa – yāyaṃ kathā abhisallekhikā cetovivaraṇasappāyā, seyyathidaṃ – appicchakathā santuṭṭhikathā pavivekakathā [Pg.165] asaṃsaggakathā vīriyārambhakathā sīlakathā samādhikathā paññākathā vimuttikathā vimuttiñāṇadassanakathā, evarūpiyā kathāya nikāmalābhī bhavissati akicchalābhī akasiralābhī.

“হে ভিক্ষুগণ, যে ভিক্ষু কল্যাণমিত্রবান, কল্যাণসহায়বান ও কল্যাণসম্পন্ন, তাঁর ক্ষেত্রে এটিই প্রত্যাশিত যে— যে কথা ক্লেশ ক্ষয়কারী এবং চিত্ত উন্মোচনে অনুকূল, যেমন— অল্পেচ্ছা কথা, সন্তোষ কথা, প্রবিবেক কথা, অসংসর্গ কথা, বীর্যারম্ভ কথা, শীল কথা, সমাধি কথা, প্রজ্ঞা কথা, বিমুক্তি কথা, বিমুক্তিজ্ঞানদর্শন কথা— এইরূপ কথা তিনি আকাঙ্ক্ষা অনুযায়ী, বিনা ক্লেশে ও অনায়াসে লাভ করবেন।

‘‘Kalyāṇamittassetaṃ, bhikkhave, bhikkhuno pāṭikaṅkhaṃ kalyāṇasahāyassa kalyāṇasampavaṅkassa – āraddhavīriyo viharissati akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya, kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya, thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu.

“হে ভিক্ষুগণ, যে ভিক্ষু কল্যাণমিত্রবান, কল্যাণসহায়বান ও কল্যাণসম্পন্ন, তাঁর ক্ষেত্রে এটিই প্রত্যাশিত যে— তিনি অকুশল ধর্মসমূহ বর্জনের জন্য এবং কুশল ধর্মসমূহ লাভ করার জন্য আরব্ধবীর্য হয়ে বিহার করবেন, তিনি বলবান, দৃঢ় পরাক্রমী এবং কুশল ধর্মে অর্পিত দায়িত্ব পরিত্যাগ না করে বিহার করবেন।

‘‘Kalyāṇamittassetaṃ, bhikkhave, bhikkhuno pāṭikaṅkhaṃ kalyāṇasahāyassa kalyāṇasampavaṅkassa – paññavā bhavissati udayatthagāminiyā paññāya samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammā dukkhakkhayagāminiyā.

“হে ভিক্ষুগণ, যে ভিক্ষু কল্যাণমিত্রবান, কল্যাণসহায়বান ও কল্যাণসম্পন্ন, তাঁর ক্ষেত্রে এটিই প্রত্যাশিত যে— তিনি প্রজ্ঞাবান হবেন, উদয়ব্যয়গামিনী প্রজ্ঞাসম্পন্ন হবেন, যা আর্য ও ভেদিকা এবং সম্যক দুঃখক্ষয়গামিনী।

‘‘Tena ca pana, bhikkhave, bhikkhunā imesu pañcasu dhammesu patiṭṭhāya cattāro dhammā uttari bhāvetabbā – asubhā bhāvetabbā rāgassa pahānāya, mettā bhāvetabbā byāpādassa pahānāya, ānāpānassati bhāvetabbā vitakkupacchedāya, aniccasaññā bhāvetabbā asmimānasamugghātāya. Aniccasaññino, bhikkhave, anattasaññā saṇṭhāti. Anattasaññī asmimānasamugghātaṃ pāpuṇāti diṭṭheva dhamme nibbāna’’nti. Paṭhamaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, সেই ভিক্ষু এই পাঁচটি ধর্মে প্রতিষ্ঠিত হয়ে আরও চারটি ধর্ম ভাবনা করবেন— রাগের বিনাশের জন্য অশুভ ভাবনা করতে হবে, ব্যাপাদের বিনাশের জন্য মৈত্রী ভাবনা করতে হবে, বিতর্ক ছেদনের জন্য আনাপানস্মৃতি ভাবনা করতে হবে, এবং ‘আমি আছি’ এই অহংকার সমূল উৎপাটনের জন্য অনিত্যসংজ্ঞা ভাবনা করতে হবে। হে ভিক্ষুগণ, অনিত্যসংজ্ঞাবান ব্যক্তির অনাত্মসংজ্ঞা সুপ্রতিষ্ঠিত হয়। অনাত্মসংজ্ঞাবান ব্যক্তি ‘আমি আছি’ এই অহংকার সমূল উৎপাটন করতে পারেন এবং এই জন্মেই নির্বাণ লাভ করেন।” প্রথম সূত্র সমাপ্ত।

2. Nissayasuttaṃ

২. নিশ্রয়সূত্র

2. Atha kho aññataro bhikkhu yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ…pe… ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘nissayasampanno nissayasampanno’ti, bhante, vuccati. Kittāvatā nu kho, bhante, bhikkhu nissayasampanno hotī’’ti? ‘‘Saddhaṃ ce, bhikkhu, bhikkhu nissāya akusalaṃ pajahati kusalaṃ bhāveti, pahīnamevassa taṃ akusalaṃ hoti. Hiriṃ ce, bhikkhu, bhikkhu nissāya…pe… ottappaṃ ce, bhikkhu, bhikkhu nissāya…pe… vīriyaṃ ce, bhikkhu, bhikkhu nissāya…pe… paññaṃ ce, bhikkhu, bhikkhu nissāya akusalaṃ pajahati kusalaṃ bhāveti, pahīnamevassa taṃ akusalaṃ hoti. Taṃ hissa bhikkhuno akusalaṃ pahīnaṃ hoti suppahīnaṃ, yaṃsa ariyāya paññāya disvā pahīnaṃ’’.

২. তখন এক ভিক্ষু ভগবানের সমীপে উপস্থিত হলেন; উপস্থিত হয়ে ভগবানকে...পে... একপাশে বসে সেই ভিক্ষু ভগবানকে এই কথা বললেন— “ভন্তে, ‘আশ্রয়সম্পন্ন, আশ্রয়সম্পন্ন’ বলা হয়। ভন্তে, কতটুকুতে ভিক্ষু আশ্রয়সম্পন্ন হন?” “হে ভিক্ষু, যদি ভিক্ষু শ্রদ্ধাকে আশ্রয় করে অকুশল বর্জন করেন এবং কুশল ভাবনা করেন, তবে তাঁর সেই অকুশল বর্জিতই হয়। হে ভিক্ষু, যদি ভিক্ষু হিরী আশ্রয় করে...পে... ওত্তপ্প আশ্রয় করে...পে... বীর্য আশ্রয় করে...পে... প্রজ্ঞা আশ্রয় করে অকুশল বর্জন করেন এবং কুশল ভাবনা করেন, তবে তাঁর সেই অকুশল বর্জিতই হয়। সেই ভিক্ষুর সেই অকুশল বর্জিত ও সুবর্জিত হয়, যা তিনি আর্য প্রজ্ঞা দ্বারা দর্শন করে বর্জন করেছেন।

‘‘Tena [Pg.166] ca pana, bhikkhu, bhikkhunā imesu pañcasu dhammesu patiṭṭhāya cattāro upanissāya vihātabbā. Katame cattāro? Idha, bhikkhu, bhikkhu saṅkhāyekaṃ paṭisevati, saṅkhāyekaṃ adhivāseti, saṅkhāyekaṃ parivajjeti, saṅkhāyekaṃ vinodeti. Evaṃ kho, bhikkhu, bhikkhu nissayasampanno hotī’’ti. Dutiyaṃ.

“হে ভিক্ষু, সেই ভিক্ষু এই পাঁচটি ধর্মে প্রতিষ্ঠিত হয়ে আরও চারটি বিষয়কে আশ্রয় করে বিহার করবেন। কোন চারটি? হে ভিক্ষু, এই শাসনে ভিক্ষু বিচার-বিবেচনা করে কোনো কিছু সেবন করেন, বিচার-বিবেচনা করে কোনো কিছু সহ্য করেন, বিচার-বিবেচনা করে কোনো কিছু বর্জন করেন, এবং বিচার-বিবেচনা করে কোনো কিছু দূর করেন। হে ভিক্ষু, এভাবেই ভিক্ষু আশ্রয়সম্পন্ন হন।” দ্বিতীয় সূত্র সমাপ্ত।

3. Meghiyasuttaṃ

৩. মেঘিয়সূত্র

3. Ekaṃ samayaṃ bhagavā cālikāyaṃ viharati cālikāpabbate. Tena kho pana samayena āyasmā meghiyo bhagavato upaṭṭhāko hoti. Atha kho āyasmā meghiyo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho āyasmā meghiyo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘icchāmahaṃ, bhante, jantugāmaṃ piṇḍāya pavisitu’’nti. ‘‘Yassa dāni tvaṃ, meghiya, kālaṃ maññasī’’ti.

৩. এক সময় ভগবান চালিকায় চালিক পর্বতে বিহার করছিলেন। সেই সময় আয়ুষ্মান মেঘিয় ভগবানের উপস্থানকারী ছিলেন। তখন আয়ুষ্মান মেঘিয় ভগবানের সমীপে উপস্থিত হলেন; উপস্থিত হয়ে ভগবানকে অভিবাদন করে একপাশে দাঁড়ালেন। একপাশে দাঁড়িয়ে আয়ুষ্মান মেঘিয় ভগবানকে এই কথা বললেন— “ভন্তে, আমি পিণ্ডাচরণের জন্য জন্তুগ্রামে প্রবেশ করতে ইচ্ছা করি।” “মেঘিয়, এখন তুমি যার সময় মনে করো (তা করো)।”

Atha kho āyasmā meghiyo pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya jantugāmaṃ piṇḍāya pāvisi. Jantugāme piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto yena kimikāḷāya nadiyā tīraṃ tenupasaṅkami. Addasā kho āyasmā meghiyo kimikāḷāya nadiyā tīre jaṅghāvihāraṃ anucaṅkamamāno anuvicaramāno ambavanaṃ pāsādikaṃ ramaṇīyaṃ. Disvānassa etadahosi – ‘‘pāsādikaṃ vatidaṃ ambavanaṃ ramaṇīyaṃ, alaṃ vatidaṃ kulaputtassa padhānatthikassa padhānāya. Sace maṃ bhagavā anujāneyya, āgaccheyyāhaṃ imaṃ ambavanaṃ padhānāyā’’ti.

তখন আয়ুষ্মান মেঘিয় পূর্বাহ্ণে পরিধান করে পাত্র-চীবর নিয়ে জন্তুগ্রামে পিণ্ডাচরণের জন্য প্রবেশ করলেন। জন্তুগ্রামে পিণ্ডাচরণ করে আহারের পর পিণ্ডপাত থেকে ফিরে তিনি কিমিকাল্লা নদীর তীরে উপস্থিত হলেন। আয়ুষ্মান মেঘিয় কিমিকাল্লা নদীর তীরে জঙ্ঘাবিহার করতে করতে এবং ঘুরে বেড়াতে বেড়াতে একটি মনোরম ও দর্শনীয় আম্রকানন দেখতে পেলেন। তা দেখে তাঁর মনে এই চিন্তা হলো— “এই আম্রকাননটি সত্যিই মনোরম ও দর্শনীয়! সাধনাকামী কুলপুত্রের সাধনার জন্য এটি অত্যন্ত উপযুক্ত স্থান। যদি ভগবান আমাকে অনুমতি দেন, তবে আমি সাধনার জন্য এই আম্রকাননে আসব।”

Atha kho āyasmā meghiyo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā meghiyo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘idhāhaṃ, bhante, pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya jantugāmaṃ piṇḍāya pāvisiṃ. Jantugāme piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto yena kimikāḷāya nadiyā tīraṃ tenupasaṅkamiṃ. Addasaṃ kho ahaṃ, bhante, kimikāḷāya nadiyā tīre jaṅghāvihāraṃ anucaṅkamamāno anuvicaramāno ambavanaṃ pāsādikaṃ ramaṇīyaṃ. Disvāna me etadahosi – ‘pāsādikaṃ vatidaṃ ambavanaṃ ramaṇīyaṃ. Alaṃ vatidaṃ kulaputtassa padhānatthikassa padhānāya. Sace [Pg.167] maṃ bhagavā anujāneyya, āgaccheyyāhaṃ imaṃ ambavanaṃ padhānāyā’ti. Sace maṃ bhagavā anujāneyya, gaccheyyāhaṃ taṃ ambavanaṃ padhānāyā’’ti. ‘‘Āgamehi tāva, meghiya! Ekakamhi tāva yāva aññopi koci bhikkhu āgacchatī’’ti.

তখন আয়ুষ্মান মেঘিয় ভগবানের সমীপে উপস্থিত হলেন; উপস্থিত হয়ে ভগবানকে অভিবাদন করে একপাশে বসলেন। একপাশে বসে আয়ুষ্মান মেঘিয় ভগবানকে এই কথা বললেন— “ভন্তে, আজ পূর্বাহ্ণে আমি পরিধান করে পাত্র-চীবর নিয়ে জন্তুগ্রামে পিণ্ডাচরণের জন্য প্রবেশ করেছিলাম। জন্তুগ্রামে পিণ্ডাচরণ করে আহারের পর পিণ্ডপাত থেকে ফিরে আমি কিমিকাল্লা নদীর তীরে উপস্থিত হয়েছিলাম। ভন্তে, আমি কিমিকাল্লা নদীর তীরে জঙ্ঘাবিহার করতে করতে এবং ঘুরে বেড়াতে বেড়াতে একটি মনোরম ও দর্শনীয় আম্রকানন দেখতে পেয়েছিলাম। তা দেখে আমার মনে এই চিন্তা হয়েছিল— ‘এই আম্রকাননটি সত্যিই মনোরম ও দর্শনীয়! সাধনাকামী কুলপুত্রের সাধনার জন্য এটি অত্যন্ত উপযুক্ত স্থান। যদি ভগবান আমাকে অনুমতি দেন, তবে আমি সাধনার জন্য এই আম্রকাননে আসব।’ যদি ভগবান আমাকে অনুমতি দেন, তবে আমি সাধনার জন্য সেই আম্রকাননে যাব।” “অপেক্ষা করো, মেঘিয়! আমরা এখন একাকী আছি, যতক্ষণ না অন্য কোনো ভিক্ষু আসেন।”

Dutiyampi kho āyasmā meghiyo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘bhagavato, bhante, natthi kiñci uttari karaṇīyaṃ, natthi katassa paṭicayo. Mayhaṃ kho pana, bhante, atthi uttari karaṇīyaṃ, atthi katassa paṭicayo. Sace maṃ bhagavā anujāneyya, gaccheyyāhaṃ taṃ ambavanaṃ padhānāyā’’ti. ‘‘Āgamehi tāva, meghiya, ekakamhi tāva yāva aññopi koci bhikkhu āgacchatī’’ti.

দ্বিতীয়বারও আয়ুষ্মান মেঘিয় ভগবানকে এই কথা বললেন— “ভন্তে, ভগবানের তো আর কোনো করণীয় অবশিষ্ট নেই, কৃত কর্মের আর কোনো সঞ্চয় বা বৃদ্ধি করার প্রয়োজন নেই। কিন্তু ভন্তে, আমার তো আরও করণীয় আছে, কৃত কর্মের সঞ্চয় বা বৃদ্ধি করার প্রয়োজন আছে। যদি ভগবান আমাকে অনুমতি দেন, তবে আমি সাধনার জন্য সেই আম্রকাননে যাব।” “অপেক্ষা করো, মেঘিয়! আমরা এখন একাকী আছি, যতক্ষণ না অন্য কোনো ভিক্ষু আসেন।”

Tatiyampi kho āyasmā meghiyo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘bhagavato, bhante, natthi kiñci uttari karaṇīyaṃ, natthi katassa paṭicayo. Mayhaṃ kho pana, bhante, atthi uttari karaṇīyaṃ, atthi katassa paṭicayo. Sace maṃ bhagavā anujāneyya, gaccheyyāhaṃ taṃ ambavanaṃ padhānāyā’’ti. ‘‘Padhānanti kho, meghiya, vadamānaṃ kinti vadeyyāma! Yassa dāni tvaṃ, meghiya, kālaṃ maññasī’’ti.

তৃতীয়বারও আয়ুষ্মান মেঘিয় ভগবানকে এই কথা বললেন— “ভন্তে, ভগবানের তো আর কোনো করণীয় অবশিষ্ট নেই, কৃত কর্মের আর কোনো সঞ্চয় বা বৃদ্ধি করার প্রয়োজন নেই। কিন্তু ভন্তে, আমার তো আরও করণীয় আছে, কৃত কর্মের সঞ্চয় বা বৃদ্ধি করার প্রয়োজন আছে। যদি ভগবান আমাকে অনুমতি দেন, তবে আমি সাধনার জন্য সেই আম্রকাননে যাব।” “মেঘিয়, যখন তুমি বলছ ‘আমি সাধনা করব’, তখন আমরা তোমাকে কী বলব! মেঘিয়, এখন তুমি যার সময় মনে করো (তা করো)।”

Atha kho āyasmā meghiyo uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā yena taṃ ambavanaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā taṃ ambavanaṃ ajjhogāhetvā aññatarasmiṃ rukkhamūle divāvihāraṃ nisīdi. Atha kho āyasmato meghiyassa tasmiṃ ambavane viharantassa yebhuyyena tayo pāpakā akusalā vitakkā samudācaranti, seyyathidaṃ – kāmavitakko, byāpādavitakko, vihiṃsāvitakko. Atha kho āyasmato meghiyassa etadahosi – ‘‘acchariyaṃ vata bho, abbhutaṃ vata bho! Saddhāya ca vatamhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā; atha ca panimehi tīhi pāpakehi akusalehi vitakkehi anvāsattā – kāmavitakkena, byāpādavitakkena, vihiṃsāvitakkenā’’ti.

তখন আয়ুষ্মান মেঘিয় আসন থেকে উঠে ভগবানকে অভিবাদন ও প্রদক্ষিণ করে যেখানে সেই আম্রবন ছিল, সেখানে গেলেন। সেখানে গিয়ে সেই আম্রবনে প্রবেশ করে একটি বৃক্ষমূলে দিবাবিহারের (দিনের বেলা বিশ্রামের) জন্য বসলেন। তখন সেই আম্রবনে অবস্থানকালে আয়ুষ্মান মেঘিয়ের মনে প্রায়শই তিনটি পাপপূর্ণ অকুশল বিতর্ক (চিন্তা) উৎপন্ন হতে লাগল, যথা— কামবিতর্ক (কামচিন্তা), ব্যাপাদবিতর্ক (হিংসাত্মক চিন্তা) ও বিহিংসাবিতর্ক (পীড়নমূলক চিন্তা)। তখন আয়ুষ্মান মেঘিয়ের মনে এই চিন্তা হলো— “আশ্চর্যজনক ও অদ্ভুত ব্যাপার! আমি শ্রদ্ধাবশত গৃহজীবন ত্যাগ করে গৃহহীন প্রব্রজ্যা গ্রহণ করেছি; অথচ এখনও আমি এই তিনটি পাপপূর্ণ অকুশল বিতর্ক দ্বারা আক্রান্ত হচ্ছি— কামবিতর্ক, ব্যাপাদবিতর্ক ও বিহিংসাবিতর্ক।”

Atha kho āyasmā meghiyo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā meghiyo bhagavantaṃ etadavoca –

তারপর আয়ুষ্মান মেঘিয় যেখানে ভগবান ছিলেন সেখানে গেলেন। গিয়ে ভগবানকে অভিবাদন করে একপাশে বসলেন। একপাশে বসে আয়ুষ্মান মেঘিয় ভগবানকে এই কথা বললেন—

‘‘Idha [Pg.168] mayhaṃ, bhante, tasmiṃ ambavane viharantassa yebhuyyena tayo pāpakā akusalā vitakkā samudācaranti, seyyathidaṃ – kāmavitakko, byāpādavitakko, vihiṃsāvitakko. Tassa mayhaṃ, bhante, etadahosi – ‘acchariyaṃ vata bho, abbhutaṃ vata bho! Saddhāya ca vatamhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā; atha ca panimehi tīhi pāpakehi akusalehi vitakkehi anvāsattā – kāmavitakkena, byāpādavitakkena, vihiṃsāvitakkenāti’’’.

“ভন্তে, এখানে সেই আম্রবনে অবস্থানকালে আমার মনে প্রায়শই তিনটি পাপপূর্ণ অকুশল বিতর্ক উৎপন্ন হতে থাকে, যথা— কামবিতর্ক, ব্যাপাদবিতর্ক ও বিহিংসাবিতর্ক। তখন, ভন্তে, আমার মনে এই চিন্তা হয়েছিল— ‘আশ্চর্যজনক ও অদ্ভুত ব্যাপার! আমি শ্রদ্ধাবশত গৃহজীবন ত্যাগ করে গৃহহীন প্রব্রজ্যা গ্রহণ করেছি; অথচ এখনও আমি এই তিনটি পাপপূর্ণ অকুশল বিতর্ক দ্বারা আক্রান্ত হচ্ছি— কামবিতর্ক, ব্যাপাদবিতর্ক ও বিহিংসাবিতর্ক।’”

‘‘Aparipakkāya, meghiya, cetovimuttiyā pañca dhammā paripakkāya saṃvattanti. Katame pañca? Idha, meghiya, bhikkhu kalyāṇamitto hoti kalyāṇasahāyo kalyāṇasampavaṅko. Aparipakkāya, meghiya, cetovimuttiyā ayaṃ paṭhamo dhammo paripakkāya saṃvattati.

“মেঘিয়, অপরিপক্ব চেতোবিমুক্তির পরিপক্বতার জন্য পাঁচটি ধর্ম উপযোগী হয়। কোন পাঁচটি? মেঘিয়, এই শাসনে ভিক্ষু কল্যাণমিত্র, কল্যাণসহায় ও কল্যাণসম্পন্ন (সৎসঙ্গী) হন। মেঘিয়, অপরিপক্ব চেতোবিমুক্তির পরিপক্বতার জন্য এটিই প্রথম ধর্ম।

‘‘Puna caparaṃ, meghiya, bhikkhu sīlavā hoti, pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ācāragocarasampanno aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu. Aparipakkāya, meghiya, cetovimuttiyā ayaṃ dutiyo dhammo paripakkāya saṃvattati.

“পুনরায়, মেঘিয়, ভিক্ষু শীলবান হন, প্রাতিমোক্ষ সংবর শীলে সংবৃত হয়ে বিহার করেন, আচার ও গোচর সম্পন্ন হন, সামান্যতম অপরাধেও ভয়দর্শী হন এবং শিক্ষাপদসমূহ গ্রহণ করে তাতে শিক্ষা লাভ করেন। মেঘিয়, অপরিপক্ব চেতোবিমুক্তির পরিপক্বতার জন্য এটি দ্বিতীয় ধর্ম।

‘‘Puna caparaṃ, meghiya, yāyaṃ kathā abhisallekhikā cetovivaraṇasappāyā, seyyathidaṃ – appicchakathā santuṭṭhikathā pavivekakathā asaṃsaggakathā vīriyārambhakathā sīlakathā samādhikathā paññākathā vimuttikathā vimuttiñāṇadassanakathā, evarūpiyā kathāya nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī. Aparipakkāya, meghiya, cetovimuttiyā ayaṃ tatiyo dhammo paripakkāya saṃvattati.

“পুনরায়, মেঘিয়, যে-সকল আলোচনা ক্লেশ দূর করতে সাহায্য করে এবং চিত্ত উন্মুক্ত করার অনুকূল হয়, যেমন— অল্পেচ্ছা-কথা (অল্প কামনার কথা), সন্তোষ-কথা, প্রবিবেক-কথা (নির্জনতার কথা), অসংসর্গ-কথা (সংসর্গহীনতার কথা), বীর্যারম্ভ-কথা (উদ্যোগের কথা), শীল-কথা, সমাধি-কথা, প্রজ্ঞা-কথা, বিমুক্তি-কথা এবং বিমুক্তি-জ্ঞানদর্শন-কথা; এই প্রকার আলোচনা ভিক্ষু অনায়াসে, কোনো কষ্ট বা ক্লেশ ছাড়াই লাভ করেন। মেঘিয়, অপরিপক্ব চেতোবিমুক্তির পরিপক্বতার জন্য এটি তৃতীয় ধর্ম।

‘‘Puna caparaṃ, meghiya, bhikkhu āraddhavīriyo viharati akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya, kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya, thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu. Aparipakkāya, meghiya, cetovimuttiyā ayaṃ catuttho dhammo paripakkāya saṃvattati.

“পুনরায়, মেঘিয়, ভিক্ষু আরব্ধবীর্য (উদ্যোগী) হয়ে বিহার করেন অকুশল ধর্মসমূহ বর্জনের জন্য এবং কুশল ধর্মসমূহ অর্জনের জন্য; তিনি বলবান, দৃঢ় পরাক্রমী এবং কুশল ধর্মে দায়িত্ব অর্পণকারী (কখনও হাল না ছাড়া) হন। মেঘিয়, অপরিপক্ব চেতোবিমুক্তির পরিপক্বতার জন্য এটি চতুর্থ ধর্ম।

‘‘Puna caparaṃ, meghiya, bhikkhu paññavā hoti udayatthagāminiyā paññāya samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammā dukkhakkhayagāminiyā. Aparipakkāya, meghiya, cetovimuttiyā ayaṃ pañcamo dhammo paripakkāya saṃvattati.

“পুনরায়, মেঘিয়, ভিক্ষু প্রজ্ঞাবান হন, উদয়-ব্যয়গামিনী (উৎপত্তি ও বিনাশ অনুধাবনকারী) প্রজ্ঞা সম্পন্ন হন, যা আর্য, ভেদকারিণী এবং সম্যক দুঃখক্ষয়গামিনী। মেঘিয়, অপরিপক্ব চেতোবিমুক্তির পরিপক্বতার জন্য এটি পঞ্চম ধর্ম।

‘‘Kalyāṇamittassetaṃ[Pg.169], meghiya, bhikkhuno pāṭikaṅkhaṃ kalyāṇasahāyassa kalyāṇasampavaṅkassa – ‘sīlavā bhavissati…pe. … samādāya sikkhissati sikkhāpadesu’’’.

“মেঘিয়, যে ভিক্ষু কল্যাণমিত্র, কল্যাণসহায় ও কল্যাণসম্পন্ন, তার কাছ থেকে এটিই প্রত্যাশিত যে— ‘তিনি শীলবান হবেন...পে... শিক্ষাপদসমূহ গ্রহণ করে তাতে শিক্ষা লাভ করবেন।’”

‘‘Kalyāṇamittassetaṃ, meghiya, bhikkhuno pāṭikaṅkhaṃ kalyāṇasahāyassa kalyāṇasampavaṅkassa – ‘yāyaṃ kathā abhisallekhikā cetovivaraṇasappāyā, seyyathidaṃ – appicchakathā…pe… vimuttiñāṇadassanakathā, evarūpiyā kathāya nikāmalābhī bhavissati akicchalābhī akasiralābhī’’’.

“মেঘিয়, যে ভিক্ষু কল্যাণমিত্র, কল্যাণসহায় ও কল্যাণসম্পন্ন, তার কাছ থেকে এটিই প্রত্যাশিত যে— ‘যে-সকল আলোচনা ক্লেশ দূর করতে সাহায্য করে এবং চিত্ত উন্মুক্ত করার অনুকূল হয়, যেমন— অল্পেচ্ছা-কথা...পে... বিমুক্তি-জ্ঞানদর্শন-কথা, এই প্রকার আলোচনা তিনি অনায়াসে, কোনো কষ্ট বা ক্লেশ ছাড়াই লাভ করবেন।’”

‘‘Kalyāṇamittassetaṃ, meghiya, bhikkhuno pāṭikaṅkhaṃ kalyāṇasahāyassa kalyāṇasampavaṅkassa – ‘āraddhavīriyo viharissati…pe… anikkhittadhuro kusalesu dhammesu’’’.

“মেঘিয়, যে ভিক্ষু কল্যাণমিত্র, কল্যাণসহায় ও কল্যাণসম্পন্ন, তার কাছ থেকে এটিই প্রত্যাশিত যে— ‘তিনি আরব্ধবীর্য হয়ে বিহার করবেন...পে... কুশল ধর্মে কখনও হাল ছাড়বেন না।’”

‘‘Kalyāṇamittassetaṃ, meghiya, bhikkhuno pāṭikaṅkhaṃ kalyāṇasahāyassa kalyāṇasampavaṅkassa – ‘paññavā bhavissati…pe… sammādukkhakkhayagāminiyā’’’.

“মেঘিয়, যে ভিক্ষু কল্যাণমিত্র, কল্যাণসহায় ও কল্যাণসম্পন্ন, তার কাছ থেকে এটিই প্রত্যাশিত যে— ‘তিনি প্রজ্ঞাবান হবেন...পে... সম্যক দুঃখক্ষয়গামিনী প্রজ্ঞা সম্পন্ন হবেন।’”

‘‘Tena ca pana, meghiya, bhikkhunā imesu pañcasu dhammesu patiṭṭhāya cattāro dhammā uttari bhāvetabbā – asubhā bhāvetabbā rāgassa pahānāya, mettā bhāvetabbā byāpādassa pahānāya, ānāpānassati bhāvetabbā vitakkupacchedāya, aniccasaññā bhāvetabbā asmimānasamugghātāya. Aniccasaññino, meghiya, anattasaññā saṇṭhāti. Anattasaññī asmimānasamugghātaṃ pāpuṇāti diṭṭheva dhamme nibbāna’’nti. Tatiyaṃ.

“তদুপরি, মেঘিয়, সেই ভিক্ষুর এই পাঁচটি ধর্মে প্রতিষ্ঠিত হয়ে আরও চারটি ধর্ম ভাবনা করা উচিত— রাগের বিনাশের জন্য অশুভ ভাবনা করা উচিত, ব্যাপাদের (ক্রোধের) বিনাশের জন্য মৈত্রী ভাবনা করা উচিত, বিতর্ক (কুচিন্তা) ছেদ করার জন্য আনাপানস্মৃতি ভাবনা করা উচিত এবং ‘আমি’ নামক অহংকার (অস্মিমান) সমূলে উৎপাটনের জন্য অনিত্য সংজ্ঞা ভাবনা করা উচিত। মেঘিয়, যিনি অনিত্য সংজ্ঞায় প্রতিষ্ঠিত হন, তার অনাত্ম সংজ্ঞা সুপ্রতিষ্ঠিত হয়। অনাত্ম সংজ্ঞায় প্রতিষ্ঠিত ব্যক্তি ‘আমি’ নামক অহংকার সমূলে উৎপাটন করতে পারেন এবং ইহলোকেই নির্বাণ লাভ করেন।” (তৃতীয় সূত্র সমাপ্ত)

4. Nandakasuttaṃ

৪. নন্দক সূত্র

4. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena āyasmā nandako upaṭṭhānasālāyaṃ bhikkhū dhammiyā kathāya sandasseti samādapeti samuttejeti sampahaṃseti. Atha kho bhagavā sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yenupaṭṭhānasālā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bahidvārakoṭṭhake aṭṭhāsi kathāpariyosānaṃ āgamayamāno. Atha kho bhagavā kathāpariyosānaṃ viditvā ukkāsetvā aggaḷaṃ ākoṭesi. Vivariṃsu kho te bhikkhū bhagavato dvāraṃ.

৪. এক সময় ভগবান শ্রাবস্তীর অনাথপিণ্ডিকের আরাম জেতবনে বিহার করছিলেন। সেই সময় আয়ুষ্মান নন্দক উপস্থানশালায় (ধর্মসভায়) ভিক্ষুদের ধর্মালোচনার মাধ্যমে উপদেশ দিচ্ছিলেন, উৎসাহিত করছিলেন, উদ্দীপিত করছিলেন এবং আনন্দিত করছিলেন। তখন ভগবান অপরাহ্নে ধ্যানাবস্থা থেকে উঠে যেখানে উপস্থানশালা ছিল, সেখানে গেলেন। সেখানে গিয়ে তিনি ধর্মালোচনার সমাপ্তির প্রতীক্ষায় দরজার বাইরে দাঁড়িয়ে রইলেন। তারপর ভগবান ধর্মালোচনার সমাপ্তি বুঝতে পেরে গলা খাঁকারি দিলেন এবং দরজার খিল খটখট করলেন। ভিক্ষুরা ভগবানের জন্য দরজা খুলে দিলেন।

Atha [Pg.170] kho bhagavā upaṭṭhānasālaṃ pavisitvā paññattāsane nisīdi. Nisajja kho bhagavā āyasmantaṃ nandakaṃ etadavoca – ‘‘dīgho kho tyāyaṃ, nandaka, dhammapariyāyo bhikkhūnaṃ paṭibhāsi. Api me piṭṭhi āgilāyati bahidvārakoṭṭhake ṭhitassa kathāpariyosānaṃ āgamayamānassā’’ti.

তখন ভগবান উপস্থানশালায় প্রবেশ করে প্রস্তুত আসনে বসলেন। বসে ভগবান আয়ুষ্মান নন্দককে বললেন— “নন্দক, ভিক্ষুদের উদ্দেশ্যে তোমার এই ধর্মোপদেশ বেশ দীর্ঘ ছিল। দরজার বাইরে দাঁড়িয়ে ধর্মালোচনার সমাপ্তির প্রতীক্ষা করতে করতে আমার পিঠ ব্যথা হয়ে গেছে।”

Evaṃ vutte āyasmā nandako sārajjamānarūpo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘na kho pana mayaṃ, bhante, jānāma ‘bhagavā bahidvārakoṭṭhake ṭhito’ti. Sace hi mayaṃ, bhante, jāneyyāma ‘bhagavā bahidvārakoṭṭhake ṭhito’ti, ettakampi ( ) no nappaṭibhāseyyā’’ti.

এই কথা বলা হলে আয়ুষ্মান নন্দক লজ্জিত হয়ে ভগবানকে বললেন— “ভন্তে, আমরা জানতাম না যে ভগবান দরজার বাইরে দাঁড়িয়ে আছেন। ভন্তে, যদি আমরা জানতাম যে ভগবান দরজার বাইরে দাঁড়িয়ে আছেন, তবে আমরা এত দীর্ঘ আলোচনা করতাম না।”

Atha kho bhagavā āyasmantaṃ nandakaṃ sārajjamānarūpaṃ viditvā āyasmantaṃ nandakaṃ etadavoca – ‘‘sādhu, sādhu, nandaka! Etaṃ kho, nandaka, tumhākaṃ patirūpaṃ kulaputtānaṃ saddhāya agārasmā anagāriyaṃ pabbajitānaṃ, yaṃ tumhe dhammiyā kathāya sannisīdeyyātha. Sannipatitānaṃ vo, nandaka, dvayaṃ karaṇīyaṃ – dhammī vā kathā ariyo vā tuṇhībhāvo. Saddho ca, nandaka, bhikkhu hoti, no ca sīlavā. Evaṃ so tenaṅgena aparipūro hoti. Tena taṃ aṅgaṃ paripūretabbaṃ – ‘kintāhaṃ saddho ca assaṃ sīlavā cā’ti. Yato ca kho, nandaka, bhikkhu saddho ca hoti sīlavā ca, evaṃ so tenaṅgena paripūro hoti.

তখন ভগবান আয়ুষ্মান নন্দককে লজ্জিত দেখে তাকে বললেন— “সাধু, সাধু, নন্দক! নন্দক, তোমাদের মতো শ্রদ্ধাবান কুলপুত্রদের জন্য, যারা গৃহজীবন ত্যাগ করে গৃহহীন প্রব্রজ্যা গ্রহণ করেছে, ধর্মালোচনার জন্য একত্রিত হওয়া অত্যন্ত উপযুক্ত। নন্দক, যখন তোমরা একত্রিত হবে, তখন তোমাদের দুটি কাজের একটি করা উচিত— হয় ধর্মালোচনা করা, অথবা আর্য মৌনতা অবলম্বন করা। নন্দক, কোনো ভিক্ষু হয়তো শ্রদ্ধাবান হন, কিন্তু শীলবান হন না; এভাবে তিনি সেই অঙ্গে (গুণে) অপূর্ণ থাকেন। তাই তার সেই অঙ্গ পূর্ণ করা উচিত এই ভেবে— ‘আমি কীভাবে শ্রদ্ধাবান ও শীলবান উভয়ই হতে পারি?’ কিন্তু নন্দক, যখন ভিক্ষু শ্রদ্ধাবান ও শীলবান উভয়ই হন, তখন তিনি সেই অঙ্গে পূর্ণ হন।

‘‘Saddho ca, nandaka, bhikkhu hoti sīlavā ca, no ca lābhī ajjhattaṃ cetosamādhissa. Evaṃ so tenaṅgena aparipūro hoti. Tena taṃ aṅgaṃ paripūretabbaṃ – ‘kintāhaṃ saddho ca assaṃ sīlavā ca lābhī ca ajjhattaṃ cetosamādhissā’ti. Yato ca kho, nandaka, bhikkhu saddho ca hoti sīlavā ca lābhī ca ajjhattaṃ cetosamādhissa, evaṃ so tenaṅgena paripūro hoti.

“নন্দক, কোনো ভিক্ষু হয়তো শ্রদ্ধাবান ও শীলবান হন, কিন্তু অভ্যন্তরীণ চিত্তের সমাধি (চিত্তের স্থিরতা) লাভ করেন না; এভাবে তিনি সেই অঙ্গে অপূর্ণ থাকেন। তাই তার সেই অঙ্গ পূর্ণ করা উচিত এই ভেবে— ‘আমি কীভাবে শ্রদ্ধাবান, শীলবান এবং অভ্যন্তরীণ চিত্তের সমাধি লাভকারী হতে পারি?’ কিন্তু নন্দক, যখন ভিক্ষু শ্রদ্ধাবান, শীলবান এবং অভ্যন্তরীণ চিত্তের সমাধি লাভকারী হন, তখন তিনি সেই অঙ্গে পূর্ণ হন।

‘‘Saddho ca, nandaka, bhikkhu hoti sīlavā ca lābhī ca ajjhattaṃ cetosamādhissa, na lābhī adhipaññādhammavipassanāya. Evaṃ so tenaṅgena aparipūro hoti. Seyyathāpi, nandaka, pāṇako catuppādako assa. Tassa eko pādo omako lāmako. Evaṃ so tenaṅgena aparipūro assa. Evamevaṃ kho, nandaka, bhikkhu saddho ca hoti sīlavā ca lābhī ca ajjhattaṃ cetosamādhissa, na lābhī adhipaññādhammavipassanāya. Evaṃ [Pg.171] so tenaṅgena aparipūro hoti. Tena taṃ aṅgaṃ paripūretabbaṃ – ‘kintāhaṃ saddho ca assaṃ sīlavā ca lābhī ca ajjhattaṃ cetosamādhissa lābhī ca adhipaññādhammavipassanāyā’’’ti.

“নন্দক, কোনো ভিক্ষু হয়তো শ্রদ্ধাবান, শীলবান এবং অভ্যন্তরীণ চিত্তের সমাধি লাভকারী হন, কিন্তু অধিপজ্ঞা-ধর্ম-বিপশ্যনা (উচ্চতর প্রজ্ঞার মাধ্যমে ধর্মের বিপাসনা) লাভ করেন না; এভাবে তিনি সেই অঙ্গে অপূর্ণ থাকেন। নন্দক, যেমন কোনো চতুষ্পদ জন্তুর একটি পা যদি দুর্বল বা ত্রুটিপূর্ণ হয়, তবে সে যেমন সেই অঙ্গে অপূর্ণ থাকে; ঠিক তেমনই, নন্দক, যখন কোনো ভিক্ষু শ্রদ্ধাবান, শীলবান এবং অভ্যন্তরীণ চিত্তের সমাধি লাভকারী হন, কিন্তু অধিপজ্ঞা-ধর্ম-বিপশ্যনা লাভ করেন না, তখন তিনি সেই অঙ্গে অপূর্ণ থাকেন। তাই তার সেই অঙ্গ পূর্ণ করা উচিত এই ভেবে— ‘আমি কীভাবে শ্রদ্ধাবান, শীলবান, অভ্যন্তরীণ চিত্তের সমাধি লাভকারী এবং অধিপজ্ঞা-ধর্ম-বিপশ্যনা লাভকারী হতে পারি?’

‘‘Yato ca kho, nandaka, bhikkhu saddho ca hoti sīlavā ca lābhī ca ajjhattaṃ cetosamādhissa lābhī ca adhipaññādhammavipassanāya, evaṃ so tenaṅgena paripūro hotī’’ti. Idamavoca bhagavā. Idaṃ vatvāna sugato uṭṭhāyāsanā vihāraṃ pāvisi.

“কিন্তু নন্দক, যখন ভিক্ষু শ্রদ্ধাবান, শীলবান, অভ্যন্তরীণ চিত্তের সমাধি লাভকারী এবং অধিপজ্ঞা-ধর্ম-বিপশ্যনা লাভকারী হন, তখন তিনি সেই অঙ্গে পূর্ণ হন।” ভগবান এই কথা বললেন। এই কথা বলে সুগত আসন থেকে উঠে বিহারে (নিজের কুটিরে) প্রবেশ করলেন।

Atha kho āyasmā nandako acirapakkantassa bhagavato bhikkhū āmantesi – ‘‘idāni, āvuso, bhagavā catūhi padehi kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsetvā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ paviṭṭho – ‘saddho ca, nandaka, bhikkhu hoti, no ca sīlavā. Evaṃ so tenaṅgena aparipūro hoti. Tena taṃ aṅgaṃ paripūretabbaṃ – kintāhaṃ saddho ca assaṃ sīlavā cā’ti. Yato ca kho nandaka bhikkhu saddho ca hoti sīlavā ca, evaṃ so tenaṅgena paripūro hoti. Saddho ca nandaka bhikkhu hoti sīlavā ca, no ca lābhī ajjhattaṃ cetosamādhissa…pe… lābhī ca ajjhattaṃ cetosamādhissa, na lābhī adhipaññādhammavipassanāya, evaṃ so tenaṅgena aparipūro hoti. Seyyathāpi nandaka pāṇako catuppādako assa, tassa eko pādo omako lāmako, evaṃ so tenaṅgena aparipūro assa. Evamevaṃ kho, nandaka, bhikkhu saddho ca hoti sīlavā ca, lābhī ca ajjhattaṃ cetosamādhissa, na lābhī adhipaññādhammavipassanāya, evaṃ so tenaṅgena aparipūro hoti, tena taṃ aṅgaṃ paripūretabbaṃ ‘kintāhaṃ saddho ca assaṃ sīlavā ca, lābhī ca ajjhattaṃ cetosamādhissa, lābhī ca adhipaññādhammavipassanāyā’ti. Yato ca kho, nandaka, bhikkhu saddho ca hoti sīlavā ca lābhī ca ajjhattaṃ cetosamādhissa lābhī ca adhipaññādhammavipassanāya, evaṃ so tenaṅgena paripūro hotī’’ti.

অতঃপর পরম শ্রদ্ধেয় নন্দক, ভগবান চলে যাওয়ার অল্প সময় পরেই, ভিক্ষুদের সম্বোধন করে বললেন— “হে বন্ধুগণ, এইমাত্র ভগবান চারটি পদের মাধ্যমে সম্পূর্ণ পরিপুর্ণ ও পরিশুদ্ধ ব্রহ্মচর্য প্রকাশ করে আসন থেকে উঠে বিহারে প্রবেশ করলেন: ‘নন্দক, কোনো ভিক্ষু শ্রদ্ধাবান হতে পারেন কিন্তু শীলবান নন। এভাবে তিনি সেই অঙ্গের দিক থেকে অপূর্ণ থাকেন। তাই তাঁর সেই অঙ্গ পূর্ণ করা উচিত— কীভাবে আমি শ্রদ্ধাবান ও শীলবান উভয়ই হতে পারি? কিন্তু নন্দক, যখন কোনো ভিক্ষু শ্রদ্ধাবান ও শীলবান উভয়ই হন, তখন তিনি সেই অঙ্গের দিক থেকে পূর্ণ হন। নন্দক, কোনো ভিক্ষু শ্রদ্ধাবান ও শীলবান হতে পারেন, কিন্তু আধ্যাত্মিক চিত্তসমাধি লাভ করেন না...পে... আধ্যাত্মিক চিত্তসমাধি লাভ করেন, কিন্তু অধিপজ্ঞা-ধর্ম-বিপশ্যনা লাভ করেন না, এভাবে তিনি সেই অঙ্গের দিক থেকে অপূর্ণ থাকেন। নন্দক, যেমন কোনো চতুষ্পদ প্রাণী থাকলে এবং তার একটি পা যদি খাটো বা দুর্বল হয়, তবে সে যেমন সেই অঙ্গের দিক থেকে অপূর্ণ থাকে; ঠিক তেমনই, নন্দক, কোনো ভিক্ষু শ্রদ্ধাবান ও শীলবান হন এবং আধ্যাত্মিক চিত্তসমাধি লাভ করেন, কিন্তু অধিপজ্ঞা-ধর্ম-বিপশ্যনা লাভ করেন না, তবে তিনি সেই অঙ্গের দিক থেকে অপূর্ণ থাকেন। তাই তাঁর সেই অঙ্গ পূর্ণ করা উচিত— কীভাবে আমি শ্রদ্ধাবান, শীলবান, আধ্যাত্মিক চিত্তসমাধি লাভকারী এবং অধিপজ্ঞা-ধর্ম-বিপশ্যনা লাভকারী হতে পারি? নন্দক, যখন কোনো ভিক্ষু শ্রদ্ধাবান, শীলবান, আধ্যাত্মিক চিত্তসমাধি লাভকারী এবং অধিপজ্ঞা-ধর্ম-বিপশ্যনা লাভকারী হন, তখন তিনি সেই অঙ্গের দিক থেকে পূর্ণ হন।’”

‘‘Pañcime, āvuso, ānisaṃsā kālena dhammassavane kālena dhammasākacchāya. Katame pañca? Idhāvuso, bhikkhu bhikkhūnaṃ dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ, kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti. Yathā yathā, āvuso, bhikkhu bhikkhūnaṃ dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ, kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti[Pg.172], tathā tathā so satthu piyo ca hoti manāpo ca garu ca bhāvanīyo ca. Ayaṃ, āvuso, paṭhamo ānisaṃso kālena dhammassavane kālena dhammasākacchāya.

“হে বন্ধুগণ, উপযুক্ত সময়ে ধর্ম শ্রবণ এবং উপযুক্ত সময়ে ধর্ম আলোচনার এই পাঁচটি সুফল রয়েছে। কোন পাঁচটি? এখানে, হে বন্ধুগণ, কোনো ভিক্ষু ভিক্ষুদের উদ্দেশ্যে এমন ধর্মদেশনা করেন যা আদিতে কল্যাণকর, মধ্যভাগে কল্যাণকর এবং অন্তে কল্যাণকর, যা অর্থযুক্ত ও ব্যঞ্জনযুক্ত; তিনি সম্পূর্ণ পরিপুর্ণ ও পরিশুদ্ধ ব্রহ্মচর্য প্রকাশ করেন। হে বন্ধুগণ, ভিক্ষু যেভাবে ভিক্ষুদের উদ্দেশ্যে আদিতে কল্যাণকর, মধ্যভাগে কল্যাণকর এবং অন্তে কল্যাণকর, অর্থযুক্ত ও ব্যঞ্জনযুক্ত ধর্মদেশনা করেন এবং সম্পূর্ণ পরিপুর্ণ ও পরিশুদ্ধ ব্রহ্মচর্য প্রকাশ করেন, ঠিক সেভাবেই তিনি শাস্ত্রার প্রিয়, মনোহর, শ্রদ্ধেয় ও পূজনীয় হন। হে বন্ধুগণ, উপযুক্ত সময়ে ধর্ম শ্রবণ এবং উপযুক্ত সময়ে ধর্ম আলোচনার এটিই প্রথম সুফল।

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu bhikkhūnaṃ dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ, kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti. Yathā yathā, āvuso, bhikkhu bhikkhūnaṃ dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ…pe… brahmacariyaṃ pakāseti, tathā tathā so tasmiṃ dhamme atthappaṭisaṃvedī ca hoti dhammappaṭisaṃvedī ca. Ayaṃ, āvuso, dutiyo ānisaṃso kālena dhammassavane kālena dhammasākacchāya.

“আবার, হে বন্ধুগণ, কোনো ভিক্ষু ভিক্ষুদের উদ্দেশ্যে আদিতে কল্যাণকর, মধ্যভাগে কল্যাণকর এবং অন্তে কল্যাণকর, অর্থযুক্ত ও ব্যঞ্জনযুক্ত ধর্মদেশনা করেন এবং সম্পূর্ণ পরিপুর্ণ ও পরিশুদ্ধ ব্রহ্মচর্য প্রকাশ করেন। হে বন্ধুগণ, ভিক্ষু যেভাবে ভিক্ষুদের উদ্দেশ্যে আদিতে কল্যাণকর...পে... ব্রহ্মচর্য প্রকাশ করেন, ঠিক সেভাবেই তিনি সেই ধর্মের অর্থ গভীরভাবে অনুভব করেন এবং ধর্মকে গভীরভাবে অনুভব করেন। হে বন্ধুগণ, উপযুক্ত সময়ে ধর্ম শ্রবণ এবং উপযুক্ত সময়ে ধর্ম আলোচনার এটিই দ্বিতীয় সুফল।

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu bhikkhūnaṃ dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ, kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti. Yathā yathā, āvuso, bhikkhu bhikkhūnaṃ dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ…pe… brahmacariyaṃ pakāseti, tathā tathā so tasmiṃ dhamme gambhīraṃ atthapadaṃ paññāya ativijjha passati. Ayaṃ, āvuso, tatiyo ānisaṃso kālena dhammassavane kālena dhammasākacchāya.

“আবার, হে বন্ধুগণ, কোনো ভিক্ষু ভিক্ষুদের উদ্দেশ্যে আদিতে কল্যাণকর, মধ্যভাগে কল্যাণকর এবং অন্তে কল্যাণকর, অর্থযুক্ত ও ব্যঞ্জনযুক্ত ধর্মদেশনা করেন এবং সম্পূর্ণ পরিপুর্ণ ও পরিশুদ্ধ ব্রহ্মচর্য প্রকাশ করেন। হে বন্ধুগণ, ভিক্ষু যেভাবে ভিক্ষুদের উদ্দেশ্যে আদিতে কল্যাণকর...পে... ব্রহ্মচর্য প্রকাশ করেন, ঠিক সেভাবেই তিনি প্রজ্ঞার দ্বারা সেই ধর্মের গভীর অর্থপদ ভেদ করে দর্শন করেন। হে বন্ধুগণ, উপযুক্ত সময়ে ধর্ম শ্রবণ এবং উপযুক্ত সময়ে ধর্ম আলোচনার এটিই তৃতীয় সুফল।

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu bhikkhūnaṃ dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ…pe… brahmacariyaṃ pakāseti. Yathā yathā, āvuso, bhikkhu bhikkhūnaṃ dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ…pe… brahmacariyaṃ pakāseti, tathā tathā naṃ sabrahmacārī uttari sambhāventi – ‘addhā ayamāyasmā patto vā pajjati vā’. Ayaṃ, āvuso, catuttho ānisaṃso kālena dhammassavane kālena dhammasākacchāya.

“আবার, হে বন্ধুগণ, কোনো ভিক্ষু ভিক্ষুদের উদ্দেশ্যে আদিতে কল্যাণকর...পে... ব্রহ্মচর্য প্রকাশ করেন। হে বন্ধুগণ, ভিক্ষু যেভাবে ভিক্ষুদের উদ্দেশ্যে আদিতে কল্যাণকর...পে... ব্রহ্মচর্য প্রকাশ করেন, ঠিক সেভাবেই তাঁর সধর্মচারীগণ তাঁকে আরও উচ্চভাবে প্রশংসা করেন এই ভেবে— ‘নিশ্চয়ই এই আয়ুষ্মান অর্হত্ত্ব ফল লাভ করেছেন অথবা লাভ করবেন’। হে বন্ধুগণ, উপযুক্ত সময়ে ধর্ম শ্রবণ এবং উপযুক্ত সময়ে ধর্ম আলোচনার এটিই quarto সুফল।

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu bhikkhūnaṃ dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ, kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti. Yathā yathā, āvuso, bhikkhu bhikkhūnaṃ dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ, kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti, tattha ye kho bhikkhū sekhā appattamānasā anuttaraṃ yogakkhemaṃ patthayamānā viharanti, te taṃ dhammaṃ sutvā vīriyaṃ ārabhanti appattassa pattiyā anadhigatassa [Pg.173] adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya. Ye pana tattha bhikkhū arahanto khīṇāsavā vusitavanto katakaraṇīyā ohitabhārā anuppattasadatthā parikkhīṇabhavasaṃyojanā sammadaññāvimuttā, te taṃ dhammaṃ sutvā diṭṭhadhammasukhavihāraṃyeva anuyuttā viharanti. Ayaṃ, āvuso, pañcamo ānisaṃso kālena dhammassavane kālena dhammasākacchāya. Ime kho, āvuso, pañca ānisaṃsā kālena dhammassavane kālena dhammasākacchāyā’’ti. Catutthaṃ.

“আবার, হে বন্ধুগণ, কোনো ভিক্ষু ভিক্ষুদের উদ্দেশ্যে আদিতে কল্যাণকর, মধ্যভাগে কল্যাণকর এবং অন্তে কল্যাণকর, অর্থযুক্ত ও ব্যঞ্জনযুক্ত ধর্মদেশনা করেন এবং সম্পূর্ণ পরিপুর্ণ ও পরিশুদ্ধ ব্রহ্মচর্য প্রকাশ করেন। হে বন্ধুগণ, ভিক্ষু যেভাবে ভিক্ষুদের উদ্দেশ্যে আদিতে কল্যাণকর, মধ্যভাগে কল্যাণকর এবং অন্তে কল্যাণকর, অর্থযুক্ত ও ব্যঞ্জনযুক্ত ধর্মদেশনা করেন এবং সম্পূর্ণ পরিপুর্ণ ও পরিশুদ্ধ ব্রহ্মচর্য প্রকাশ করেন, সেখানে যেসকল ভিক্ষু শৈক্ষ, অপ্রাপ্তমানস এবং অনুত্তর যোগক্ষেম কামনা করে বিহার করছেন, তাঁরা সেই ধর্ম শ্রবণ করে অপ্রাপ্তকে প্রাপ্ত করার জন্য, অনধিগতকে অধিগমন করার জন্য এবং অসাক্ষাৎকৃতকে সাক্ষাৎ করার জন্য বীর্য আরম্ভ করেন। কিন্তু সেখানে যেসকল ভিক্ষু অর্হৎ, ক্ষীণাস্ত্রব, উষিৎবন্ত, কৃতকরণীয়, ওহিতভার, অনুপ্রাপ্ত-স্বার্থ, পরিক্ষীণ-ভবসংযোজন এবং সম্যক প্রজ্ঞার দ্বারা বিমুক্ত হয়েছেন, তাঁরা সেই ধর্ম শ্রবণ করে ইহলোকেই সুখবিহারের অনুধ্যানে মগ্ন হয়ে বিহার করেন। হে বন্ধুগণ, উপযুক্ত সময়ে ধর্ম শ্রবণ এবং উপযুক্ত সময়ে ধর্ম আলোচনার এটিই পঞ্চম সুফল। হে বন্ধুগণ, উপযুক্ত সময়ে ধর্ম শ্রবণ এবং উপযুক্ত সময়ে ধর্ম আলোচনার এই পাঁচটিই সুফল।” চতুর্থ সূত্র সমাপ্ত।

5. Balasuttaṃ

৫. বল সূত্র

5. ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, balāni. Katamāni cattāri? Paññābalaṃ, vīriyabalaṃ, anavajjabalaṃ, saṅgāhabalaṃ. Katamañca, bhikkhave, paññābalaṃ? Ye dhammā kusalā kusalasaṅkhātā ye dhammā akusalā akusalasaṅkhātā ye dhammā sāvajjā sāvajjasaṅkhātā ye dhammā anavajjā anavajjasaṅkhātā ye dhammā kaṇhā kaṇhasaṅkhātā ye dhammā sukkā sukkasaṅkhātā ye dhammā sevitabbā sevitabbasaṅkhātā ye dhammā asevitabbā asevitabbasaṅkhātā ye dhammā nālamariyā nālamariyasaṅkhātā ye dhammā alamariyā alamariyasaṅkhātā, tyāssa dhammā paññāya vodiṭṭhā honti vocaritā. Idaṃ vuccati, bhikkhave, paññābalaṃ.

৫. “হে ভিক্ষুগণ, এই চারটি বল রয়েছে। কোন চারটি? প্রজ্ঞা-বল, বীর্য-বল, অনবদ্য-বল এবং সংগ্রহ-বল। হে ভিক্ষুগণ, প্রজ্ঞা-বল কী? যেসকল ধর্ম কুশল এবং কুশল হিসেবে খ্যাত; যেসকল ধর্ম অকুশল এবং অকুশল হিসেবে খ্যাত; যেসকল ধর্ম সাবদ্য এবং সাবদ্য হিসেবে খ্যাত; যেসকল ধর্ম অনবদ্য এবং অনবদ্য হিসেবে খ্যাত; যেসকল ধর্ম কৃষ্ণ এবং কৃষ্ণ হিসেবে খ্যাত; যেসকল ধর্ম শুক্ল এবং শুক্ল হিসেবে খ্যাত; যেসকল ধর্ম সেবনযোগ্য এবং সেবনযোগ্য হিসেবে খ্যাত; যেসকল ধর্ম অসেবনযোগ্য এবং অসেবনযোগ্য হিসেবে খ্যাত; যেসকল ধর্ম আর্যদের অযোগ্য এবং আর্যদের অযোগ্য হিসেবে খ্যাত; যেসকল ধর্ম আর্যদের যোগ্য এবং আর্যদের যোগ্য হিসেবে খ্যাত— সেই ধর্মসমূহ তাঁর প্রজ্ঞার দ্বারা সুনির্দিষ্টভাবে দৃষ্ট ও পরীক্ষিত হয়। হে ভিক্ষুগণ, একেই বলা হয় প্রজ্ঞা-বল।

‘‘Katamañca, bhikkhave, vīriyabalaṃ? Ye dhammā akusalā akusalasaṅkhātā ye dhammā sāvajjā sāvajjasaṅkhātā ye dhammā kaṇhā kaṇhasaṅkhātā ye dhammā asevitabbā asevitabbasaṅkhātā ye dhammā nālamariyā nālamariyasaṅkhātā, tesaṃ dhammānaṃ pahānāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati. Ye dhammā kusalā kusalasaṅkhātā ye dhammā anavajjā anavajjasaṅkhātā ye dhammā sukkā sukkasaṅkhātā ye dhammā sevitabbā sevitabbasaṅkhātā ye dhammā alamariyā alamariyasaṅkhātā, tesaṃ dhammānaṃ paṭilābhāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati. Idaṃ vuccati, bhikkhave, vīriyabalaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, বীর্য-বল কী? যেসকল ধর্ম অকুশল এবং অকুশল হিসেবে খ্যাত; যেসকল ধর্ম সাবদ্য এবং সাবদ্য হিসেবে খ্যাত; যেসকল ধর্ম কৃষ্ণ এবং কৃষ্ণ হিসেবে খ্যাত; যেসকল ধর্ম অসেবনযোগ্য এবং অসেবনযোগ্য হিসেবে খ্যাত; যেসকল ধর্ম আর্যদের অযোগ্য এবং আর্যদের অযোগ্য হিসেবে খ্যাত— সেই ধর্মসমূহ বর্জনের জন্য তিনি ছন্দ জাগ্রত করেন, ব্যায়াম করেন, বীর্য আরম্ভ করেন, চিত্তকে দৃঢ়ভাবে ধারণ করেন এবং সাধনা করেন। আবার, যেসকল ধর্ম কুশল এবং কুশল হিসেবে খ্যাত; যেসকল ধর্ম অনবদ্য এবং অনবদ্য হিসেবে খ্যাত; যেসকল ধর্ম শুক্ল এবং শুক্ল হিসেবে খ্যাত; যেসকল ধর্ম সেবনযোগ্য এবং সেবনযোগ্য হিসেবে খ্যাত; যেসকল ধর্ম আর্যদের যোগ্য এবং আর্যদের যোগ্য হিসেবে খ্যাত— সেই ধর্মসমূহ লাভের জন্য তিনি ছন্দ জাগ্রত করেন, ব্যায়াম করেন, বীর্য আরম্ভ করেন, চিত্তকে দৃঢ়ভাবে ধারণ করেন এবং সাধনা করেন। হে ভিক্ষুগণ, একেই বলা হয় বীর্য-বল।

‘‘Katamañca, bhikkhave, anavajjabalaṃ? Idha, bhikkhave, ariyasāvako anavajjena kāyakammena samannāgato hoti, anavajjena vacīkammena samannāgato hoti, anavajjena manokammena samannāgato hoti. Idaṃ vuccati, bhikkhave, anavajjabalaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, অনবদ্য-বল কী? এখানে, হে ভিক্ষুগণ, আর্যশ্রাবক অনবদ্য কায়কর্মের অধিকারী হন, অনবদ্য বাচীকর্মের অধিকারী হন এবং অনবদ্য মনোকর্মের অধিকারী হন। হে ভিক্ষুগণ, একেই বলা হয় অনবদ্য-বল।

‘‘Katamañca[Pg.174], bhikkhave, saṅgāhabalaṃ? Cattārimāni, bhikkhave, saṅgahavatthūni – dānaṃ, peyyavajjaṃ, atthacariyā, samānattatā. Etadaggaṃ, bhikkhave, dānānaṃ yadidaṃ dhammadānaṃ. Etadaggaṃ, bhikkhave, peyyavajjānaṃ yadidaṃ atthikassa ohitasotassa punappunaṃ dhammaṃ deseti. Etadaggaṃ, bhikkhave, atthacariyānaṃ yadidaṃ assaddhaṃ saddhāsampadāya samādapeti niveseti patiṭṭhāpeti, dussīlaṃ sīlasampadāya… pe… macchariṃ cāgasampadāya…pe… duppaññaṃ paññāsampadāya samādapeti niveseti patiṭṭhāpeti. Etadaggaṃ, bhikkhave, samānattatānaṃ yadidaṃ sotāpanno sotāpannassa samānatto, sakadāgāmī sakadāgāmissa samānatto, anāgāmī anāgāmissa samānatto, arahā arahato samānatto. Idaṃ vuccati, bhikkhave, saṅgāhabalaṃ. Imāni kho, bhikkhave, cattāri balāni.

“হে ভিক্ষুগণ, সংগ্রহ-বল কী? হে ভিক্ষুগণ, এই চারটি সংগ্রহ-বস্তু রয়েছে— দান, পেয়্যবজ্জ, অর্থচর্য এবং সমানাত্মতা। হে ভিক্ষুগণ, দানসমূহের মধ্যে ধর্মদানই সর্বশ্রেষ্ঠ। হে ভিক্ষুগণ, প্রিয়ভাষণসমূহের মধ্যে আগ্রহী ও মনোযোগী শ্রোতাকে বারবার ধর্মদেশনা করাই সর্বশ্রেষ্ঠ। হে ভিক্ষুগণ, কল্যাণকর আচরণসমূহের মধ্যে অশ্রদ্ধাবান ব্যক্তিকে শ্রদ্ধাসম্পদে দীক্ষিত করা, অনুপ্রাণিত করা ও প্রতিষ্ঠিত করা; শীলহীন ব্যক্তিকে শীলসম্পদে...পে... কৃপণ ব্যক্তিকে ত্যাগসম্পদে...পে... প্রজ্ঞাহীন ব্যক্তিকে প্রজ্ঞাসম্পদে দীক্ষিত করা, অনুপ্রাণিত করা ও প্রতিষ্ঠিত করাই সর্বশ্রেষ্ঠ। হে ভিক্ষুগণ, সমভাবের মধ্যে স্রোতাপন্ন ব্যক্তির স্রোতাপন্ন ব্যক্তির প্রতি সমভাব, সকদাগামী ব্যক্তির সকদাগামী ব্যক্তির প্রতি সমভাব, অনাগামী ব্যক্তির অনাগামী ব্যক্তির প্রতি সমভাব এবং অর্হৎ ব্যক্তির অর্হৎ ব্যক্তির প্রতি সমভাবই সর্বশ্রেষ্ঠ। হে ভিক্ষুগণ, একেই বলা হয় সংগ্রহ-বল। হে ভিক্ষুগণ, এই হলো চারটি বল।”

‘‘Imehi kho, bhikkhave, catūhi balehi samannāgato ariyasāvako pañca bhayāni samatikkanto hoti. Katamāni pañca? Ājīvikabhayaṃ, asilokabhayaṃ, parisasārajjabhayaṃ, maraṇabhayaṃ, duggatibhayaṃ. Sa kho so, bhikkhave, ariyasāvako iti paṭisañcikkhati – ‘nāhaṃ ājīvikabhayassa bhāyāmi. Kissāhaṃ ājīvikabhayassa bhāyissāmi? Atthi me cattāri balāni – paññābalaṃ, vīriyabalaṃ, anavajjabalaṃ, saṅgāhabalaṃ. Duppañño kho ājīvikabhayassa bhāyeyya. Kusīto ājīvikabhayassa bhāyeyya. Sāvajjakāyakammantavacīkammantamanokammanto ājīvikabhayassa bhāyeyya. Asaṅgāhako ājīvikabhayassa bhāyeyya. Nāhaṃ asilokabhayassa bhāyāmi…pe… nāhaṃ parisasārajjabhayassa bhāyāmi…pe… nāhaṃ maraṇabhayassa bhāyāmi…pe… nāhaṃ duggatibhayassa bhāyāmi. Kissāhaṃ duggatibhayassa bhāyissāmi? Atthi me cattāri balāni – paññābalaṃ, vīriyabalaṃ, anavajjabalaṃ, saṅgāhabalaṃ. Duppañño kho duggatibhayassa bhāyeyya. Kusīto duggatibhayassa bhāyeyya. Sāvajjakāyakammantavacīkammantamanokammanto duggatibhayassa bhāyeyya. Asaṅgāhako duggatibhayassa bhāyeyya. Imehi kho, bhikkhave, catūhi balehi samannāgato ariyasāvako imāni pañca bhayāni samatikkanto hotī’’ti. Pañcamaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, এই চার প্রকার বলে বলীয়ান আর্যশ্রাবক পাঁচ প্রকার ভয় অতিক্রম করেন। কোন পাঁচটি? জীবিকা-ভয়, অখ্যাতি-ভয়, সভায় জড়তা-ভয়, মরণ-ভয় এবং দুর্গতি-ভয়। হে ভিক্ষুগণ, সেই আর্যশ্রাবক এভাবে চিন্তা করেন— ‘আমি জীবিকা-ভয়কে ভয় করি না। আমি কেন জীবিকা-ভয়কে ভয় করব? আমার চার প্রকার বল রয়েছে— প্রজ্ঞাবল, বীর্যবল, অনবদ্যবল এবং সংগ্রহবল। প্রজ্ঞাহীন ব্যক্তিই জীবিকা-ভয়কে ভয় করতে পারে; অলস ব্যক্তিই জীবিকা-ভয়কে ভয় করতে পারে; কায়িক, বাচনিক ও মানসিক পাপকর্মে লিপ্ত ব্যক্তিই জীবিকা-ভয়কে ভয় করতে পারে; মৈত্রীভাবহীন ব্যক্তিই জীবিকা-ভয়কে ভয় করতে পারে। আমি অখ্যাতি-ভয়কে ভয় করি না... পে... আমি সভায় জড়তা-ভয়কে ভয় করি না... পে... আমি মরণ-ভয়কে ভয় করি না... পে... আমি দুর্গতি-ভয়কে ভয় করি না। আমি কেন দুর্গতি-ভয়কে ভয় করব? আমার চার প্রকার বল রয়েছে— প্রজ্ঞাবল, বীর্যবল, অনবদ্যবল এবং সংগ্রহবল। প্রজ্ঞাহীন ব্যক্তিই দুর্গতি-ভয়কে ভয় করতে পারে; অলস ব্যক্তিই দুর্গতি-ভয়কে ভয় করতে পারে; কায়িক, বাচনিক ও মানসিক পাপকর্মে লিপ্ত ব্যক্তিই দুর্গতি-ভয়কে ভয় করতে পারে; মৈত্রীভাবহীন ব্যক্তিই দুর্গতি-ভয়কে ভয় করতে পারে।’ হে ভিক্ষুগণ, এই চার প্রকার বলে বলীয়ান আর্যশ্রাবক এই পাঁচ প্রকার ভয় অতিক্রম করেন।” পঞ্চম সূত্র সমাপ্ত।

6. Sevanāsuttaṃ

৬. সেবনা সূত্র

6. Tatra kho āyasmā sāriputto bhikkhū āmantesi…pe… āyasmā sāriputto etadavoca –

৬. সেখানে আয়ুষ্মান সারিপুত্র ভিক্ষুগণকে সম্বোধন করলেন... পে... আয়ুষ্মান সারিপুত্র এই কথা বললেন—

‘‘Puggalopi[Pg.175], āvuso, duvidhena veditabbo – sevitabbopi asevitabbopi. Cīvarampi, āvuso, duvidhena veditabbaṃ – sevitabbampi asevitabbampi. Piṇḍapātopi, āvuso, duvidhena veditabbo – sevitabbopi asevitabbopi. Senāsanampi, āvuso, duvidhena veditabbaṃ – sevitabbampi asevitabbampi. Gāmanigamopi, āvuso, duvidhena veditabbo – sevitabbopi asevitabbopi. Janapadapadesopi āvuso, duvidhena veditabbo – sevitabbopi asevitabbopi.

“হে বন্ধুগণ, ব্যক্তিকেও দুই ভাগে জানতে হবে— সেবনযোগ্য এবং অসেবনযোগ্য। হে বন্ধুগণ, চীবরকেও দুই ভাগে জানতে হবে— ব্যবহারযোগ্য এবং অব্যবহারযোগ্য। হে বন্ধুগণ, পিণ্ডপাতকেও দুই ভাগে জানতে হবে— গ্রহণীয় এবং অগ্রহণীয়। হে বন্ধুগণ, শয্যাসনকেও দুই ভাগে জানতে হবে— ব্যবহারযোগ্য এবং অব্যবহারযোগ্য। হে বন্ধুগণ, গ্রাম ও নগরকেও দুই ভাগে জানতে হবে— গমনাগমনযোগ্য এবং অগমনাগমনযোগ্য। হে বন্ধুগণ, জনপদ ও প্রদেশকেও দুই ভাগে জানতে হবে— গমনাগমনযোগ্য এবং অগমনাগমনযোগ্য।”

‘‘‘Puggalopi, āvuso, duvidhena veditabbo – sevitabbopi asevitabbopī’ti, iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Tattha yaṃ jaññā puggalaṃ – ‘imaṃ kho me puggalaṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti; ye ca kho me pabbajitena jīvitaparikkhārā samudānetabbā cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārā te ca kasirena samudāgacchanti; yassa camhi atthāya agārasmā anagāriyaṃ pabbajito so ca me sāmaññattho na bhāvanāpāripūriṃ gacchatī’ti, tenāvuso, puggalena so puggalo rattibhāgaṃ vā divasabhāgaṃ vā saṅkhāpi anāpucchā pakkamitabbaṃ nānubandhitabbo.

“‘হে বন্ধুগণ, ব্যক্তিকেও দুই ভাগে জানতে হবে— সেবনযোগ্য এবং অসেবনযোগ্য’— এই যে কথাটি বলা হয়েছে, তা কীসের প্রেক্ষিতে বলা হয়েছে? সেখানে যদি কেউ কোনো ব্যক্তি সম্পর্কে জানতে পারেন যে— ‘এই ব্যক্তির সঙ্গ করার কারণে আমার অকুশল ধর্মসমূহ বৃদ্ধি পাচ্ছে এবং কুশল ধর্মসমূহ হ্রাস পাচ্ছে; আর প্রব্রজিত হিসেবে আমার জীবনধারণের জন্য প্রয়োজনীয় চীবর, পিণ্ডপাত, শয্যাসন এবং রোগোপশমকারী ওষুধপত্র সংগ্রহ করা অত্যন্ত কষ্টসাধ্য হচ্ছে; এবং যে উদ্দেশ্যে আমি গৃহত্যাগ করে অনগারিক প্রব্রজ্যা গ্রহণ করেছি, আমার সেই শ্রমণত্বের লক্ষ্য সাধনা ও ভাবনার মাধ্যমে পূর্ণতা লাভ করছে না’— তবে হে বন্ধুগণ, সেই ব্যক্তির উচিত দিনে বা রাতে যেকোনো সময় বিষয়টি বিবেচনা করে, না জানিয়েই সেখান থেকে চলে যাওয়া; তার অনুগমন করা উচিত নয়।”

‘‘Tattha yaṃ jaññā puggalaṃ – ‘imaṃ kho me puggalaṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti; ye ca kho me pabbajitena jīvitaparikkhārā samudānetabbā cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārā te ca appakasirena samudāgacchanti; yassa camhi atthāya agārasmā anagāriyaṃ pabbajito so ca me sāmaññattho na bhāvanāpāripūriṃ gacchatī’ti, tenāvuso, puggalena so puggalo saṅkhāpi anāpucchā pakkamitabbaṃ nānubandhitabbo.

“সেখানে যদি কেউ কোনো ব্যক্তি সম্পর্কে জানতে পারেন যে— ‘এই ব্যক্তির সঙ্গ করার কারণে আমার অকুশল ধর্মসমূহ বৃদ্ধি পাচ্ছে এবং কুশল ধর্মসমূহ হ্রাস পাচ্ছে; কিন্তু প্রব্রজিত হিসেবে আমার জীবনধারণের জন্য প্রয়োজনীয় চীবর, পিণ্ডপাত, শয্যাসন এবং রোগোপশমকারী ওষুধপত্র অনায়াসেই পাওয়া যাচ্ছে; তবুও যে উদ্দেশ্যে আমি গৃহত্যাগ করে অনগারিক প্রব্রজ্যা গ্রহণ করেছি, আমার সেই শ্রমণত্বের লক্ষ্য সাধনা ও ভাবনার মাধ্যমে পূর্ণতা লাভ করছে না’— তবে হে বন্ধুগণ, সেই ব্যক্তির উচিত বিষয়টি বিবেচনা করে, না জানিয়েই সেখান থেকে চলে যাওয়া; তার অনুগমন করা উচিত নয়।”

‘‘Tattha yaṃ jaññā puggalaṃ – ‘imaṃ kho me puggalaṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti; ye ca kho me pabbajitena jīvitaparikkhārā samudānetabbā cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārā te ca kasirena samudāgacchanti; yassa camhi atthāya agārasmā anagāriyaṃ pabbajito so ca me sāmaññattho bhāvanāpāripūriṃ gacchatī’ti, tenāvuso, puggalena so puggalo saṅkhāpi anubandhitabbo na pakkamitabbaṃ.

“সেখানে যদি কেউ কোনো ব্যক্তি সম্পর্কে জানতে পারেন যে— ‘এই ব্যক্তির সঙ্গ করার কারণে আমার অকুশল ধর্মসমূহ হ্রাস পাচ্ছে এবং কুশল ধর্মসমূহ বৃদ্ধি পাচ্ছে; কিন্তু প্রব্রজিত হিসেবে আমার জীবনধারণের জন্য প্রয়োজনীয় চীবর, পিণ্ডপাত, শয্যাসন এবং রোগোপশমকারী ওষুধপত্র অত্যন্ত কষ্টসাধ্য হচ্ছে; তবুও যে উদ্দেশ্যে আমি গৃহত্যাগ করে অনগারিক প্রব্রজ্যা গ্রহণ করেছি, আমার সেই শ্রমণত্বের লক্ষ্য সাধনা ও ভাবনার মাধ্যমে পূর্ণতা লাভ করছে’— তবে হে বন্ধুগণ, সেই ব্যক্তির উচিত বিষয়টি বিবেচনা করে তার অনুগমন করা; সেখান থেকে চলে যাওয়া উচিত নয়।”

‘‘Tattha [Pg.176] yaṃ jaññā puggalaṃ – ‘imaṃ kho me puggalaṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti; ye ca kho me pabbajitena jīvitaparikkhārā samudānetabbā cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārā te ca appakasirena samudāgacchanti; yassa camhi atthāya agārasmā anagāriyaṃ pabbajito so ca me sāmaññattho bhāvanāpāripūriṃ gacchatī’ti, tenāvuso, puggalena so puggalo yāvajīvaṃ anubandhitabbo na pakkamitabbaṃ api panujjamānena. ‘Puggalopi, āvuso, duvidhena veditabbo – sevitabbopi asevitabbopī’ti, iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

“সেখানে যদি কেউ কোনো ব্যক্তি সম্পর্কে জানতে পারেন যে— ‘এই ব্যক্তির সঙ্গ করার কারণে আমার অকুশল ধর্মসমূহ হ্রাস পাচ্ছে এবং কুশল ধর্মসমূহ বৃদ্ধি পাচ্ছে; এবং প্রব্রজিত হিসেবে আমার জীবনধারণের জন্য প্রয়োজনীয় চীবর, পিণ্ডপাত, শয্যাসন এবং রোগোপশমকারী ওষুধপত্র অনায়াসেই পাওয়া যাচ্ছে; এবং যে উদ্দেশ্যে আমি গৃহত্যাগ করে অনগারিক প্রব্রজ্যা গ্রহণ করেছি, আমার সেই শ্রমণত্বের লক্ষ্য সাধনা ও ভাবনার মাধ্যমে পূর্ণতা লাভ করছে’— তবে হে বন্ধুগণ, সেই ব্যক্তির উচিত আমৃত্যু তার অনুগমন করা; এমনকি তাকে তাড়িয়ে দেওয়া হলেও তার চলে যাওয়া উচিত নয়। ‘হে বন্ধুগণ, ব্যক্তিকেও দুই ভাগে জানতে হবে— সেবনযোগ্য এবং অসেবনযোগ্য’— এই যে কথাটি বলা হয়েছে, তা এই কারণেই বলা হয়েছে।”

‘‘‘Cīvarampi, āvuso, duvidhena veditabbaṃ – sevitabbampi asevitabbampī’ti, iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Tattha yaṃ jaññā cīvaraṃ – ‘idaṃ kho me cīvaraṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyantī’ti, evarūpaṃ cīvaraṃ na sevitabbaṃ. Tattha yaṃ jaññā cīvaraṃ – ‘idaṃ kho me cīvaraṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhantī’ti, evarūpaṃ cīvaraṃ sevitabbaṃ. ‘Cīvarampi, āvuso, duvidhena veditabbaṃ – sevitabbampi asevitabbampī’ti, iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

“‘চীবরকেও, হে বন্ধুগণ, দুই ভাগে জানতে হবে— ব্যবহারযোগ্য এবং অব্যবহারযোগ্য’— এই যে কথাটি বলা হয়েছে, তা কীসের প্রেক্ষিতে বলা হয়েছে? সেখানে যদি কেউ কোনো চীবর সম্পর্কে জানতে পারেন যে— ‘এই চীবর ব্যবহার করার কারণে আমার অকুশল ধর্মসমূহ বৃদ্ধি পাচ্ছে এবং কুশল ধর্মসমূহ হ্রাস পাচ্ছে’— তবে এই ধরনের চীবর ব্যবহার করা উচিত নয়। কিন্তু সেখানে যদি কেউ কোনো চীবর সম্পর্কে জানতে পারেন যে— ‘এই চীবর ব্যবহার করার কারণে আমার অকুশল ধর্মসমূহ হ্রাস পাচ্ছে এবং কুশল ধর্মসমূহ বৃদ্ধি পাচ্ছে’— তবে এই ধরনের চীবর ব্যবহার করা উচিত। ‘চীবরকেও, হে বন্ধুগণ, দুই ভাগে জানতে হবে— ব্যবহারযোগ্য এবং অব্যবহারযোগ্য’— এই যে কথাটি বলা হয়েছে, তা এই কারণেই বলা হয়েছে।”

‘‘‘Piṇḍapātopi, āvuso, duvidhena veditabbo – sevitabbopi asevitabbopī’ti, iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Tattha yaṃ jaññā piṇḍapātaṃ – ‘imaṃ kho me piṇḍapātaṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyantī’ti, evarūpo piṇḍapāto na sevitabbo. Tattha yaṃ jaññā piṇḍapātaṃ – ‘imaṃ kho me piṇḍapātaṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhantī’ti, evarūpo piṇḍapāto sevitabbo. ‘Piṇḍapātopi, āvuso, duvidhena veditabbo – sevitabbopi asevitabbopī’ti, iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

“‘পিণ্ডপাতকেও, হে বন্ধুগণ, দুই ভাগে জানতে হবে— গ্রহণীয় এবং অগ্রহণীয়’— এই যে কথাটি বলা হয়েছে, তা কীসের প্রেক্ষিতে বলা হয়েছে? সেখানে যদি কেউ কোনো পিণ্ডপাত সম্পর্কে জানতে পারেন যে— ‘এই পিণ্ডপাত গ্রহণ করার কারণে আমার অকুশল ধর্মসমূহ বৃদ্ধি পাচ্ছে এবং কুশল ধর্মসমূহ হ্রাস পাচ্ছে’— তবে এই ধরনের পিণ্ডপাত গ্রহণ করা উচিত নয়। কিন্তু সেখানে যদি কেউ কোনো পিণ্ডপাত সম্পর্কে জানতে পারেন যে— ‘এই পিণ্ডপাত গ্রহণ করার কারণে আমার অকুশল ধর্মসমূহ হ্রাস পাচ্ছে এবং কুশল ধর্মসমূহ বৃদ্ধি পাচ্ছে’— তবে এই ধরনের পিণ্ডপাত গ্রহণ করা উচিত। ‘পিণ্ডপাতকেও, হে বন্ধুগণ, দুই ভাগে জানতে হবে— গ্রহণীয় এবং অগ্রহণীয়’— এই যে কথাটি বলা হয়েছে, তা এই কারণেই বলা হয়েছে।”

‘‘‘Senāsanampi, āvuso, duvidhena veditabbaṃ – sevitabbampi asevitabbampī’ti, iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Tattha yaṃ jaññā senāsanaṃ – ‘‘idaṃ kho me senāsanaṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyantī’ti, evarūpaṃ senāsanaṃ na sevitabbaṃ. Tattha yaṃ jaññā senāsanaṃ – ‘idaṃ kho me senāsanaṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti[Pg.177], kusalā dhammā abhivaḍḍhantī’ti, evarūpaṃ senāsanaṃ sevitabbaṃ. ‘Senāsanampi, āvuso, duvidhena veditabbaṃ – sevitabbampi asevitabbampī’ti, iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

“‘শয্যাসনকেও, হে বন্ধুগণ, দুই ভাগে জানতে হবে— ব্যবহারযোগ্য এবং অব্যবহারযোগ্য’— এই যে কথাটি বলা হয়েছে, তা কীসের প্রেক্ষিতে বলা হয়েছে? সেখানে যদি কেউ কোনো শয্যাসন সম্পর্কে জানতে পারেন যে— ‘এই শয্যাসন ব্যবহার করার কারণে আমার অকুশল ধর্মসমূহ বৃদ্ধি পাচ্ছে এবং কুশল ধর্মসমূহ হ্রাস পাচ্ছে’— তবে এই ধরনের শয্যাসন ব্যবহার করা উচিত নয়। কিন্তু সেখানে যদি কেউ কোনো শয্যাসন সম্পর্কে জানতে পারেন যে— ‘এই শয্যাসন ব্যবহার করার কারণে আমার অকুশল ধর্মসমূহ হ্রাস পাচ্ছে এবং কুশল ধর্মসমূহ বৃদ্ধি পাচ্ছে’— তবে এই ধরনের শয্যাসন ব্যবহার করা উচিত। ‘শয্যাসনকেও, হে বন্ধুগণ, দুই ভাগে জানতে হবে— ব্যবহারযোগ্য এবং অব্যবহারযোগ্য’— এই যে কথাটি বলা হয়েছে, তা এই কারণেই বলা হয়েছে।”

‘‘‘Gāmanigamopi, āvuso, duvidhena veditabbo – sevitabbopi asevitabbopī’ti, iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Tattha yaṃ jaññā gāmanigamaṃ – ‘imaṃ kho me gāmanigamaṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyantī’ti, evarūpo gāmanigamo na sevitabbo. Tattha yaṃ jaññā gāmanigamaṃ – ‘imaṃ kho, me gāmanigamaṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhantī’ti, evarūpo gāmanigamo sevitabbo. ‘Gāmanigamopi, āvuso, duvidhena veditabbo – sevitabbopi asevitabbopī’ti, iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

“‘গ্রাম ও নগরকেও, হে বন্ধুগণ, দুই ভাগে জানতে হবে— গমনাগমনযোগ্য এবং অগমনাগমনযোগ্য’— এই যে কথাটি বলা হয়েছে, তা কীসের প্রেক্ষিতে বলা হয়েছে? সেখানে যদি কেউ কোনো গ্রাম বা নগর সম্পর্কে জানতে পারেন যে— ‘এই গ্রাম বা নগরে যাতায়াত করার কারণে আমার অকুশল ধর্মসমূহ বৃদ্ধি পাচ্ছে এবং কুশল ধর্মসমূহ হ্রাস পাচ্ছে’— তবে এই ধরনের গ্রাম বা নগরে যাতায়াত করা উচিত নয়। কিন্তু সেখানে যদি কেউ কোনো গ্রাম বা নগর সম্পর্কে জানতে পারেন যে— ‘এই গ্রাম বা নগরে যাতায়াত করার কারণে আমার অকুশল ধর্মসমূহ হ্রাস পাচ্ছে এবং কুশল ধর্মসমূহ বৃদ্ধি পাচ্ছে’— তবে এই ধরনের গ্রাম বা নগরে যাতায়াত করা উচিত। ‘গ্রাম ও নগরকেও, হে বন্ধুগণ, দুই ভাগে জানতে হবে— গমনাগমনযোগ্য এবং অগমনাগমনযোগ্য’— এই যে কথাটি বলা হয়েছে, তা এই কারণেই বলা হয়েছে।”

‘‘‘Janapadapadesopi, āvuso, duvidhena veditabbo – sevitabbopi asevitabbopī’ti, iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Tattha yaṃ jaññā janapadapadesaṃ – ‘imaṃ kho me janapadapadesaṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyantī’ti, evarūpo janapadapadeso na sevitabbo. Tattha yaṃ jaññā janapadapadesaṃ – ‘imaṃ kho me janapadapadesaṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhantī’ti, evarūpo janapadapadeso sevitabbo. ‘Janapadapadesopi, āvuso, duvidhena veditabbo – sevitabbopi asevitabbopī’ti, iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vutta’’nti. Chaṭṭhaṃ.

“‘জনপদ ও প্রদেশকেও, হে বন্ধুগণ, দুই ভাগে জানতে হবে— গমনাগমনযোগ্য এবং অগমনাগমনযোগ্য’— এই যে কথাটি বলা হয়েছে, তা কীসের প্রেক্ষিতে বলা হয়েছে? সেখানে যদি কেউ কোনো জনপদ বা প্রদেশ সম্পর্কে জানতে পারেন যে— ‘এই জনপদ বা প্রদেশে যাতায়াত করার কারণে আমার অকুশল ধর্মসমূহ বৃদ্ধি পাচ্ছে এবং কুশল ধর্মসমূহ হ্রাস পাচ্ছে’— তবে এই ধরনের জনপদ বা প্রদেশে যাতায়াত করা উচিত নয়। কিন্তু সেখানে যদি কেউ কোনো জনপদ বা প্রদেশ সম্পর্কে জানতে পারেন যে— ‘এই জনপদ বা প্রদেশে যাতায়াত করার কারণে আমার অকুশল ধর্মসমূহ হ্রাস পাচ্ছে এবং কুশল ধর্মসমূহ বৃদ্ধি পাচ্ছে’— তবে এই ধরনের জনপদ বা প্রদেশে যাতায়াত করা উচিত। ‘জনপদ ও প্রদেশকেও, হে বন্ধুগণ, দুই ভাগে জানতে হবে— গমনাগমনযোগ্য এবং অগমনাগমনযোগ্য’— এই যে কথাটি বলা হয়েছে, তা এই কারণেই বলা হয়েছে।” ষষ্ঠ সূত্র সমাপ্ত।

7. Sutavāsuttaṃ

৭. সুতবা সূত্র

7. Ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati gijjhakūṭe pabbate. Atha kho sutavā paribbājako yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho sutavā paribbājako bhagavantaṃ etadavoca –

৭. এক সময় ভগবান রাজগৃহের গৃধ্রকূট পর্বতে অবস্থান করছিলেন। তখন সুতবা নামক পরিব্রাজক যেখানে ভগবান ছিলেন সেখানে উপস্থিত হলেন; উপস্থিত হয়ে ভগবানের সাথে কুশল বিনিময় করলেন। আনন্দদায়ক ও স্মরণীয় আলাপ-আলোচনা শেষ করে তিনি একপাশে বসলেন। একপাশে বসে সুতবা পরিব্রাজক ভগবানকে এই কথা বললেন—

‘‘Ekamidāhaṃ, bhante, samayaṃ bhagavā idheva rājagahe viharāmi giribbaje. Tatra me, bhante, bhagavato sammukhā sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ – ‘yo so, sutavā [Pg.178], bhikkhu arahaṃ khīṇāsavo vusitavā katakaraṇīyo ohitabhāro anuppattasadattho parikkhīṇabhavasaṃyojano sammadaññāvimutto, abhabbo so pañca ṭhānāni ajjhācarituṃ – abhabbo khīṇāsavo bhikkhu sañcicca pāṇaṃ jīvitā voropetuṃ, abhabbo khīṇāsavo bhikkhu adinnaṃ theyyasaṅkhātaṃ ādātuṃ, abhabbo khīṇāsavo bhikkhu methunaṃ dhammaṃ paṭisevituṃ, abhabbo khīṇāsavo bhikkhu sampajānamusā bhāsituṃ, abhabbo khīṇāsavo bhikkhu sannidhikārakaṃ kāme paribhuñjituṃ seyyathāpi pubbe agāriyabhūto’ti. Kacci metaṃ, bhante, bhagavato sussutaṃ suggahitaṃ sumanasikataṃ sūpadhārita’’nti?

ভন্তে, এক সময়ে ভগবান এই রাজগৃহের গিরিব্রজে অবস্থান করছিলেন। ভন্তে, সেখানে আমি ভগবানের সম্মুখ থেকে শুনেছি, সম্মুখ থেকে গ্রহণ করেছি—'হে সুতবা, যে ভিক্ষু অর্হৎ, খীণাস্ত্রব (আসবক্ষয়কারী), ব্রহ্মচর্য সম্পন্নকারী, কৃতকরণীয় (যাঁর করণীয় সম্পন্ন হয়েছে), ভারমুক্ত, নিজের লক্ষ্যে উপনীত, ভববন্ধন ক্ষয়কারী এবং সম্যক জ্ঞান দ্বারা বিমুক্ত, তিনি পাঁচটি কাজ করতে অসমর্থ—ক্ষীণাস্ত্রব ভিক্ষু ইচ্ছাকৃতভাবে কোনো প্রাণীকে জীবন থেকে বঞ্চিত করতে অসমর্থ; ক্ষীণাস্ত্রব ভিক্ষু চুরির উদ্দেশ্যে অদত্ত বস্তু গ্রহণ করতে অসমর্থ; ক্ষীণাস্ত্রব ভিক্ষু মৈথুন ধর্ম আচরণ করতে অসমর্থ; ক্ষীণাস্ত্রব ভিক্ষু জেনে-বুঝে মিথ্যা বলতে অসমর্থ; ক্ষীণাস্ত্রব ভিক্ষু পূর্বে গৃহী থাকার সময়ের মতো সঞ্চয় করে কামভোগ উপভোগ করতে অসমর্থ।' ভন্তে, ভগবানের কাছ থেকে কি আমি এটি সুশ্রুত, সুগৃহীত, সুমনস্কৃত ও সুধারিত করেছি?

‘‘Taggha te etaṃ, sutavā, sussutaṃ suggahitaṃ sumanasikataṃ sūpadhāritaṃ. Pubbe cāhaṃ, sutavā, etarahi ca evaṃ vadāmi – ‘yo so bhikkhu arahaṃ khīṇāsavo vusitavā katakaraṇīyo ohitabhāro anuppattasadattho parikkhīṇabhavasaṃyojano sammadaññāvimutto, abhabbo so nava ṭhānāni ajjhācarituṃ – abhabbo khīṇāsavo bhikkhu sañcicca pāṇaṃ jīvitā voropetuṃ, abhabbo khīṇāsavo bhikkhu adinnaṃ theyyasaṅkhātaṃ ādātuṃ, abhabbo khīṇāsavo bhikkhu methunaṃ dhammaṃ paṭisevituṃ, abhabbo khīṇāsavo bhikkhu sampajānamusā bhāsituṃ, abhabbo khīṇāsavo bhikkhu sannidhikārakaṃ kāme paribhuñjituṃ seyyathāpi pubbe agāriyabhūto, abhabbo khīṇāsavo bhikkhu chandāgatiṃ gantuṃ, abhabbo khīṇāsavo bhikkhu dosāgatiṃ gantuṃ, abhabbo khīṇāsavo bhikkhu mohāgatiṃ gantuṃ, abhabbo khīṇāsavo bhikkhu bhayāgatiṃ gantuṃ’. Pubbe cāhaṃ, sutavā, etarahi ca evaṃ vadāmi – ‘yo so bhikkhu arahaṃ khīṇāsavo vusitavā katakaraṇīyo ohitabhāro anuppattasadattho parikkhīṇabhavasaṃyojano sammadaññāvimutto, abhabbo so imāni nava ṭhānāni ajjhācaritu’’’nti. Sattamaṃ.

সত্যই, সুতবা, তুমি এটি সুশ্রুত, সুগৃহীত, সুমনস্কৃত ও সুধারিত করেছ। সুতবা, পূর্বেও আমি এবং এখনও আমি এই কথাই বলি—'যে ভিক্ষু অর্হৎ, খীণাস্ত্রব, ব্রহ্মচর্য সম্পন্নকারী, কৃতকরণীয়, ভারমুক্ত, নিজের লক্ষ্যে উপনীত, ভববন্ধন ক্ষয়কারী এবং সম্যক জ্ঞান দ্বারা বিমুক্ত, তিনি নয়টি কাজ করতে অসমর্থ—ক্ষীণাস্ত্রব ভিক্ষু ইচ্ছাকৃতভাবে কোনো প্রাণীকে জীবন থেকে বঞ্চিত করতে অসমর্থ; ক্ষীণাস্ত্রব ভিক্ষু চুরির উদ্দেশ্যে অদত্ত বস্তু গ্রহণ করতে অসমর্থ; ক্ষীণাস্ত্রব ভিক্ষু মৈথুন ধর্ম আচরণ করতে অসমর্থ; ক্ষীণাস্ত্রব ভিক্ষু জেনে-বুঝে মিথ্যা বলতে অসমর্থ; ক্ষীণাস্ত্রব ভিক্ষু পূর্বে গৃহী থাকার সময়ের মতো সঞ্চয় করে কামভোগ উপভোগ করতে অসমর্থ; ক্ষীণাস্ত্রব ভিক্ষু ছন্দাগতি (পক্ষপাতিত্বের বশে চলা) করতে অসমর্থ; ক্ষীণাস্ত্রব ভিক্ষু দ্বেষাগতি (দ্বেষের বশে চলা) করতে অসমর্থ; ক্ষীণাস্ত্রব ভিক্ষু মোহাগতি (মোহের বশে চলা) করতে অসমর্থ; ক্ষীণাস্ত্রব ভিক্ষু ভয়াগতি (ভয়ের বশে চলা) করতে অসমর্থ।' সুতবা, পূর্বেও আমি এবং এখনও আমি এই কথাই বলি—'যে ভিক্ষু অর্হৎ, খীণাস্ত্রব, ব্রহ্মচর্য সম্পন্নকারী, কৃতকরণীয়, ভারমুক্ত, নিজের লক্ষ্যে উপনীত, ভববন্ধন ক্ষয়কারী এবং সম্যক জ্ঞান দ্বারা বিমুক্ত, তিনি এই নয়টি কাজ করতে অসমর্থ।'

8. Sajjhasuttaṃ

৮. সজ্জ সূত্র

8. Ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati gijjhakūṭe pabbate. Atha kho sajjho paribbājako yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ [Pg.179] nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho sajjho paribbājako bhagavantaṃ etadavoca –

৮. এক সময়ে ভগবান রাজগৃহের গৃধ্রকূট পর্বতে অবস্থান করছিলেন। তখন সজ্জ পরিব্রাজক যেখানে ভগবান ছিলেন সেখানে উপস্থিত হলেন; উপস্থিত হয়ে ভগবানের সাথে কুশল বিনিময় করলেন। আনন্দদায়ক ও স্মরণীয় আলাপ শেষ করে তিনি একপাশে বসলেন। একপাশে বসে সজ্জ পরিব্রাজক ভগবানকে এই কথা বললেন—

‘‘Ekamidāhaṃ, bhante, samayaṃ bhagavā idheva rājagahe viharāmi giribbaje. Tatra me, bhante, bhagavato sammukhā sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ – ‘yo so, sajjha, bhikkhu arahaṃ khīṇāsavo vusitavā katakaraṇīyo ohitabhāro anuppattasadattho parikkhīṇabhavasaṃyojano sammadaññāvimutto, abhabbo so pañca ṭhānāni ajjhācarituṃ – abhabbo khīṇāsavo bhikkhu sañcicca pāṇaṃ jīvitā voropetuṃ, abhabbo khīṇāsavo bhikkhu adinnaṃ theyyasaṅkhātaṃ ādātuṃ, abhabbo khīṇāsavo bhikkhu methunaṃ dhammaṃ paṭisevituṃ, abhabbo khīṇāsavo bhikkhu sampajānamusā bhāsituṃ, abhabbo khīṇāsavo bhikkhu sannidhikārakaṃ kāme paribhuñjituṃ seyyathāpi pubbe agāriyabhūto’ti. Kacci metaṃ, bhante, bhagavato sussutaṃ suggahitaṃ sumanasikataṃ sūpadhārita’’nti?

ভন্তে, এক সময়ে ভগবান এই রাজগৃহের গিরিব্রজে অবস্থান করছিলেন। ভন্তে, সেখানে আমি ভগবানের সম্মুখ থেকে শুনেছি, সম্মুখ থেকে গ্রহণ করেছি—'হে সজ্জ, যে ভিক্ষু অর্হৎ, খীণাস্ত্রব, ব্রহ্মচর্য সম্পন্নকারী, কৃতকরণীয়, ভারমুক্ত, নিজের লক্ষ্যে উপনীত, ভববন্ধন ক্ষয়কারী এবং সম্যক জ্ঞান দ্বারা বিমুক্ত, তিনি পাঁচটি কাজ করতে অসমর্থ—ক্ষীণাস্ত্রব ভিক্ষু ইচ্ছাকৃতভাবে কোনো প্রাণীকে জীবন থেকে বঞ্চিত করতে অসমর্থ; ক্ষীণাস্ত্রব ভিক্ষু চুরির উদ্দেশ্যে অদত্ত বস্তু গ্রহণ করতে অসমর্থ; ক্ষীণাস্ত্রব ভিক্ষু মৈথুন ধর্ম আচরণ করতে অসমর্থ; ক্ষীণাস্ত্রব ভিক্ষু জেনে-বুঝে মিথ্যা বলতে অসমর্থ; ক্ষীণাস্ত্রব ভিক্ষু পূর্বে গৃহী থাকার সময়ের মতো সঞ্চয় করে কামভোগ উপভোগ করতে অসমর্থ।' ভন্তে, ভগবানের কাছ থেকে কি আমি এটি সুশ্রুত, সুগৃহীত, সুমনস্কৃত ও সুধারিত করেছি?

‘‘Taggha te etaṃ, sajjha, sussutaṃ suggahitaṃ sumanasikataṃ sūpadhāritaṃ. Pubbe cāhaṃ, sajjha, etarahi ca evaṃ vadāmi – ‘yo so bhikkhu arahaṃ khīṇāsavo vusitavā katakaraṇīyo ohitabhāro anuppattasadattho parikkhīṇabhavasaṃyojano sammadaññāvimutto, abhabbo so nava ṭhānāni ajjhācarituṃ – abhabbo khīṇāsavo bhikkhu sañcicca pāṇaṃ jīvitā voropetuṃ…pe… abhabbo khīṇāsavo bhikkhu sannidhikārakaṃ kāme paribhuñjituṃ seyyathāpi pubbe agāriyabhūto, abhabbo khīṇāsavo bhikkhu buddhaṃ paccakkhātuṃ, abhabbo khīṇāsavo bhikkhu dhammaṃ paccakkhātuṃ, abhabbo khīṇāsavo bhikkhu saṅghaṃ paccakkhātuṃ, abhabbo khīṇāsavo bhikkhu sikkhaṃ paccakkhātuṃ’. Pubbe cāhaṃ, sajjha, etarahi ca evaṃ vadāmi – ‘yo so bhikkhu arahaṃ khīṇāsavo vusitavā katakaraṇīyo ohitabhāro anuppattasadattho parikkhīṇabhavasaṃyojano sammadaññāvimutto, abhabbo so imāni nava ṭhānāni ajjhācaritu’’’nti. Aṭṭhamaṃ.

সত্যই, সজ্জ, তুমি এটি সুশ্রুত, সুগৃহীত, সুমনস্কৃত ও সুধারিত করেছ। সজ্জ, পূর্বেও আমি এবং এখনও আমি এই কথাই বলি—'যে ভিক্ষু অর্হৎ, খীণাস্ত্রব, ব্রহ্মচর্য সম্পন্নকারী, কৃতকরণীয়, ভারমুক্ত, নিজের লক্ষ্যে উপনীত, ভববন্ধন ক্ষয়কারী এবং সম্যক জ্ঞান দ্বারা বিমুক্ত, তিনি নয়টি কাজ করতে অসমর্থ—ক্ষীণাস্ত্রব ভিক্ষু ইচ্ছাকৃতভাবে কোনো প্রাণীকে জীবন থেকে বঞ্চিত করতে অসমর্থ...পে... ক্ষীণাস্ত্রব ভিক্ষু পূর্বে গৃহী থাকার সময়ের মতো সঞ্চয় করে কামভোগ উপভোগ করতে অসমর্থ; ক্ষীণাস্ত্রব ভিক্ষু বুদ্ধকে প্রত্যাখ্যান করতে অসমর্থ; ক্ষীণাস্ত্রব ভিক্ষু ধর্মকে প্রত্যাখ্যান করতে অসমর্থ; ক্ষীণাস্ত্রব ভিক্ষু সংঘকে প্রত্যাখ্যান করতে অসমর্থ; ক্ষীণাস্ত্রব ভিক্ষু শিক্ষাকে প্রত্যাখ্যান করতে অসমর্থ।' সজ্জ, পূর্বেও আমি এবং এখনও আমি এই কথাই বলি—'যে ভিক্ষু অর্হৎ, খীণাস্ত্রব, ব্রহ্মচর্য সম্পন্নকারী, কৃতকরণীয়, ভারমুক্ত, নিজের লক্ষ্যে উপনীত, ভববন্ধন ক্ষয়কারী এবং সম্যক জ্ঞান দ্বারা বিমুক্ত, তিনি এই নয়টি কাজ করতে অসমর্থ।'

9. Puggalasuttaṃ

৯. পুদ্গল সূত্র

9. ‘‘Navayime, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame nava? Arahā, arahattāya paṭipanno, anāgāmī, anāgāmiphalasacchikiriyāya paṭipanno, sakadāgāmī, sakadāgāmiphalasacchikiriyāya paṭipanno[Pg.180], sotāpanno, sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno, puthujjano – ime kho, bhikkhave, nava puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti. Navamaṃ.

৯. ভিক্ষুগণ, জগতে এই নয় প্রকার পুদ্গল বিদ্যমান আছেন। কোন নয় প্রকার? অর্হৎ, অর্হত্ত্বের জন্য প্রতিপন্ন, অনাগামী, অনাগামী-ফল প্রত্যক্ষ করার জন্য প্রতিপন্ন, সকদাগামী, সকদাগামী-ফল প্রত্যক্ষ করার জন্য প্রতিপন্ন, স্রোতাপন্ন, স্রোতাপত্তি-ফল প্রত্যক্ষ করার জন্য প্রতিপন্ন এবং পৃথগজন—ভিক্ষুগণ, জগতে এই নয় প্রকার পুদ্গল বিদ্যমান আছেন।

10. Āhuneyyasuttaṃ

১০. আহুনেয় সূত্র

10. ‘‘Navayime, bhikkhave, puggalā āhuneyyā pāhuneyyā dakkhiṇeyyā añjalikaraṇīyā anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa. Katame nava? Arahā, arahattāya paṭipanno, anāgāmī, anāgāmiphalasacchikiriyāya paṭipanno, sakadāgāmī, sakadāgāmiphalasacchikiriyāya paṭipanno, sotāpanno, sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno, gotrabhū – ime kho, bhikkhave, nava puggalā āhuneyyā…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti. Dasamaṃ.

১০. ভিক্ষুগণ, এই নয় প্রকার পুদ্গল আহুনেয়, পাহুনেয়, দক্ষিণীয়, অঞ্জলীকরণীয় এবং জগতের অনুত্তর পুণ্যক্ষেত্র। কোন নয় প্রকার? অর্হৎ, অর্হত্ত্বের জন্য প্রতিপন্ন, অনাগামী, অনাগামী-ফল প্রত্যক্ষ করার জন্য প্রতিপন্ন, সকদাগামী, সকদাগামী-ফল প্রত্যক্ষ করার জন্য প্রতিপন্ন, স্রোতাপন্ন, স্রোতাপত্তি-ফল প্রত্যক্ষ করার জন্য প্রতিপন্ন এবং গোত্রভূ—ভিক্ষুগণ, এই নয় প্রকার পুদ্গল আহুনেয়...পে... জগতের অনুত্তর পুণ্যক্ষেত্র।

Sambodhivaggo paṭhamo.

প্রথম সম্বোধি বর্গ সমাপ্ত।

Tassuddānaṃ –

তার সূচী (উদ্দান)—

Sambodhi nissayo ceva, meghiya nandakaṃ balaṃ;

Sevanā sutavā sajjho, puggalo āhuneyyena cāti.

সম্বোধি, নিশ্চয়, মেঘিয়, নন্দক, বল, সেবনা, সুতবা, সজ্জ, পুদ্গল এবং আহুনেয়।

2. Sīhanādavaggo

২. সিংহনাদ বর্গ

1. Sīhanādasuttaṃ

১. সিংহনাদ সূত্র

11. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho āyasmā sāriputto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā sāriputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘vuttho me, bhante, sāvatthiyaṃ vassāvāso. Icchāmahaṃ, bhante, janapadacārikaṃ pakkamitu’’nti. ‘‘Yassadāni tvaṃ, sāriputta, kālaṃ maññasī’’ti. Atha kho āyasmā sāriputto uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. Atha kho aññataro bhikkhu acirapakkante āyasmante sāriputte bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘āyasmā maṃ, bhante, sāriputto āsajja appaṭinissajja cārikaṃ pakkanto’’ti. Atha kho bhagavā aññataraṃ bhikkhuṃ āmantesi – ‘‘ehi [Pg.181] tvaṃ, bhikkhu, mama vacanena sāriputtaṃ āmantehi – ‘satthā taṃ, āvuso sāriputta, āmantetī’’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho so bhikkhu bhagavato paṭissutvā yenāyasmā sāriputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca – ‘‘satthā taṃ, āvuso sāriputta, āmantetī’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho āyasmā sāriputto tassa bhikkhuno paccassosi.

১১. এক সময়ে ভগবান শ্রাবস্তীর অনাথপিণ্ডিকের আরাম জেতবনে অবস্থান করছিলেন। তখন আয়ুষ্মান সারিপুত্র যেখানে ভগবান ছিলেন সেখানে উপস্থিত হলেন; উপস্থিত হয়ে ভগবানকে অভিবাদন জানিয়ে একপাশে বসলেন। একপাশে বসে আয়ুষ্মান সারিপুত্র ভগবানকে এই কথা বললেন—'ভন্তে, শ্রাবস্তীতে আমার বর্ষাবাস সম্পন্ন হয়েছে। ভন্তে, আমি জনপদে চারিকা করার জন্য যাত্রা করতে ইচ্ছুক।' 'সারিপুত্র, তুমি এখন যার উপযুক্ত সময় মনে করো (তা করো)।' তখন আয়ুষ্মান সারিপুত্র আসন থেকে উঠে ভগবানকে অভিবাদন জানিয়ে প্রদক্ষিণ করে চলে গেলেন। আয়ুষ্মান সারিপুত্র চলে যাওয়ার কিছু সময় পর এক ভিক্ষু ভগবানকে বললেন—'ভন্তে, আয়ুষ্মান সারিপুত্র আমাকে আঘাত করে, ক্ষমা না চেয়েই চারিকার জন্য চলে গেছেন।' তখন ভগবান এক ভিক্ষুকে ডেকে বললেন—'ভিক্ষু, এসো, তুমি আমার হয়ে সারিপুত্রকে ডাকো—"বন্ধু সারিপুত্র, শাস্তা আপনাকে ডাকছেন।"' 'যে আজ্ঞা, ভন্তে,' বলে সেই ভিক্ষু ভগবানের কথা মেনে নিয়ে যেখানে আয়ুষ্মান সারিপুত্র ছিলেন সেখানে গেলেন; গিয়ে আয়ুষ্মান সারিপুত্রকে বললেন—'বন্ধু সারিপুত্র, শাস্তা আপনাকে ডাকছেন।' 'ঠিক আছে, বন্ধু,' বলে আয়ুষ্মান সারিপুত্র সেই ভিক্ষুর কথায় সম্মতি জানালেন।

Tena kho pana samayena āyasmā ca mahāmoggallāno āyasmā ca ānando avāpuraṇaṃ ādāya vihāre āhiṇḍanti – ‘‘abhikkamathāyasmanto, abhikkamathāyasmanto! Idānāyasmā sāriputto bhagavato sammukhā sīhanādaṃ nadissatī’’ti. Atha kho āyasmā sāriputto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ sāriputtaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘idha te, sāriputta, aññataro sabrahmacārī khīyanadhammaṃ āpanno – ‘āyasmā maṃ, bhante, sāriputto āsajja appaṭinissajjacārikaṃ pakkanto’’’ti.

সেই সময়ে আয়ুষ্মান মহামোদ্গল্যায়ন এবং আয়ুষ্মান আনন্দ চাবি নিয়ে বিহারে ঘুরে ঘুরে বলছিলেন—'আসুন আয়ুষ্মানগণ, আসুন আয়ুষ্মানগণ! এখন আয়ুষ্মান সারিপুত্র ভগবানের সম্মুখে সিংহনাদ করবেন।' তখন আয়ুষ্মান সারিপুত্র যেখানে ভগবান ছিলেন সেখানে উপস্থিত হলেন; উপস্থিত হয়ে ভগবানকে অভিবাদন জানিয়ে একপাশে বসলেন। একপাশে বসা আয়ুষ্মান সারিপুত্রকে ভগবান বললেন—'সারিপুত্র, এখানে তোমার এক সধর্মী ভিক্ষু তোমার বিরুদ্ধে অভিযোগ করেছেন—"ভন্তে, আয়ুষ্মান সারিপুত্র আমাকে আঘাত করে, ক্ষমা না চেয়েই চারিকার জন্য চলে গেছেন।"'

‘‘Yassa nūna, bhante, kāye kāyagatāsati anupaṭṭhitā assa, so idha aññataraṃ sabrahmacāriṃ āsajja appaṭinissajja cārikaṃ pakkameyya.

ভন্তে, যাঁর নিজের দেহে কায়গতাস্মৃতি প্রতিষ্ঠিত নেই, তিনিই হয়তো এখানে কোনো সধর্মীকে আঘাত করে, ক্ষমা না চেয়ে চারিকার জন্য চলে যেতে পারেন।

‘‘Seyyathāpi, bhante, pathaviyaṃ sucimpi nikkhipanti asucimpi nikkhipanti gūthagatampi nikkhipanti muttagatampi nikkhipanti kheḷagatampi nikkhipanti pubbagatampi nikkhipanti lohitagatampi nikkhipanti, na ca tena pathavī aṭṭīyati vā harāyati vā jigucchati vā; evamevaṃ kho ahaṃ, bhante, pathavīsamena cetasā viharāmi vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena. Yassa nūna, bhante, kāye kāyagatāsati anupaṭṭhitā assa, so idha aññataraṃ sabrahmacāriṃ āsajja appaṭinissajja cārikaṃ pakkameyya.

ভন্তে, যেমন পৃথিবীর ওপর মানুষ পবিত্র বস্তুও ফেলে, আবার অপবিত্র বস্তুও ফেলে—মল, মূত্র, থুতু, পুঁজ এবং রক্তও ফেলে, কিন্তু পৃথিবী তার জন্য বিরক্ত হয় না, লজ্জিত হয় না বা ঘৃণা বোধ করে না; ঠিক তেমনি, ভন্তে, আমিও পৃথিবীর মতো বিশাল, মহদ্গত, অপ্রমাণ, বৈরহীন ও অব্যাপাদ চিত্ত নিয়ে অবস্থান করি। ভন্তে, যাঁর নিজের দেহে কায়গতাস্মৃতি প্রতিষ্ঠিত নেই, তিনিই হয়তো এখানে কোনো সধর্মীকে আঘাত করে, ক্ষমা না চেয়ে চারিকার জন্য চলে যেতে পারেন।

‘‘Seyyathāpi, bhante, āpasmiṃ sucimpi dhovanti asucimpi dhovanti gūthagatampi… muttagatampi… kheḷagatampi… pubbagatampi… lohitagatampi dhovanti, na ca tena āpo aṭṭīyati vā harāyati vā jigucchati vā; evamevaṃ kho ahaṃ, bhante, āposamena cetasā viharāmi vipulena mahaggatena appamāṇena [Pg.182] averena abyāpajjena. Yassa nūna, bhante, kāye kāyagatāsati anupaṭṭhitā assa, so idha aññataraṃ sabrahmacāriṃ āsajja appaṭinissajja cārikaṃ pakkameyya.

ভন্তে, যেমন জলে পবিত্র বস্তুও ধৌত করা হয়, আবার অপবিত্র বস্তুও ধৌত করা হয়—মল, মূত্র, থুতু, পুঁজ এবং রক্তও ধৌত করা হয়; কিন্তু জল তার কারণে বিরক্ত, লজ্জিত বা ঘৃণিত বোধ করে না। ঠিক তেমনই, ভন্তে, আমি জলের মতো বিশাল, মহৎ, পরিমাপহীন, বৈরিতা ও হিংসামুক্ত চিত্ত নিয়ে বিহার করি। ভন্তে, যার নিজের দেহে কায়গতাস্মৃতি প্রতিষ্ঠিত নেই, সেই ব্যক্তিই হয়তো এখানে কোনো সধর্মচারীকে আঘাত করে, ক্ষমা না চেয়েই দেশভ্রমণে চলে যেতে পারে।

‘‘Seyyathāpi, bhante, tejo sucimpi ḍahati asucimpi ḍahati gūthagatampi… muttagatampi… kheḷagatampi… pubbagatampi… lohitagatampi ḍahati, na ca tena tejo aṭṭīyati vā harāyati vā jigucchati vā; evamevaṃ kho ahaṃ, bhante, tejosamena cetasā viharāmi vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena. Yassa nūna, bhante, kāye kāyagatāsati anupaṭṭhitā assa, so idha aññataraṃ sabrahmacāriṃ āsajja appaṭinissajja cārikaṃ pakkameyya.

ভন্তে, যেমন অগ্নি পবিত্র বস্তুও দহন করে, আবার অপবিত্র বস্তুও দহন করে—মল, মূত্র, থুতু, পুঁজ এবং রক্তও দহন করে; কিন্তু অগ্নি তার কারণে বিরক্ত, লজ্জিত বা ঘৃণিত বোধ করে না। ঠিক তেমনই, ভন্তে, আমি অগ্নির মতো বিশাল, মহৎ, পরিমাপহীন, বৈরিতা ও হিংসামুক্ত চিত্ত নিয়ে বিহার করি। ভন্তে, যার নিজের দেহে কায়গতাস্মৃতি প্রতিষ্ঠিত নেই, সেই ব্যক্তিই হয়তো এখানে কোনো সধর্মচারীকে আঘাত করে, ক্ষমা না চেয়েই দেশভ্রমণে চলে যেতে পারে।

‘‘Seyyathāpi, bhante, vāyo sucimpi upavāyati asucimpi upavāyati gūthagatampi… muttagatampi… kheḷagatampi… pubbagatampi… lohitagatampi upavāyati, na ca tena vāyo aṭṭīyati vā harāyati vā jigucchati vā; evamevaṃ kho ahaṃ, bhante, vāyosamena cetasā viharāmi vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena. Yassa nūna, bhante, kāye kāyagatāsati anupaṭṭhitā assa, so idha aññataraṃ sabrahmacāriṃ āsajja appaṭinissajja cārikaṃ pakkameyya.

ভন্তে, যেমন বায়ু পবিত্র বস্তুর ওপর দিয়েও প্রবাহিত হয়, আবার অপবিত্র বস্তুর ওপর দিয়েও প্রবাহিত হয়—মল, মূত্র, থুতু, পুঁজ এবং রক্তের ওপর দিয়েও প্রবাহিত হয়; কিন্তু বায়ু তার কারণে বিরক্ত, লজ্জিত বা ঘৃণিত বোধ করে না। ঠিক তেমনই, ভন্তে, আমি বায়ুর মতো বিশাল, মহৎ, পরিমাপহীন, বৈরিতা ও হিংসামুক্ত চিত্ত নিয়ে বিহার করি। ভন্তে, যার নিজের দেহে কায়গতাস্মৃতি প্রতিষ্ঠিত নেই, সেই ব্যক্তিই হয়তো এখানে কোনো সধর্মচারীকে আঘাত করে, ক্ষমা না চেয়েই দেশভ্রমণে চলে যেতে পারে।

‘‘Seyyathāpi, bhante, rajoharaṇaṃ sucimpi puñchati asucimpi puñchati gūthagatampi… muttagatampi… kheḷagatampi… pubbagatampi… lohitagatampi puñchati, na ca tena rajoharaṇaṃ aṭṭīyati vā harāyati vā jigucchati vā; evamevaṃ kho ahaṃ, bhante, rajoharaṇasamena cetasā viharāmi vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena. Yassa nūna, bhante, kāye kāyagatāsati anupaṭṭhitā assa, so idha aññataraṃ sabrahmacāriṃ āsajja appaṭinissajja cārikaṃ pakkameyya.

ভন্তে, যেমন ধূলি ঝাড়ার কাপড় পবিত্র বস্তুও মুছে পরিষ্কার করে, আবার অপবিত্র বস্তুও মুছে পরিষ্কার করে—মল, মূত্র, থুতু, পুঁজ এবং রক্তও মুছে পরিষ্কার করে; কিন্তু সেই ধূলি ঝাড়ার কাপড় তার কারণে বিরক্ত, লজ্জিত বা ঘৃণিত বোধ করে না। ঠিক তেমনই, ভন্তে, আমি ধূলি ঝাড়ার কাপড়ের মতো বিশাল, মহৎ, পরিমাপহীন, বৈরিতা ও হিংসামুক্ত চিত্ত নিয়ে বিহার করি। ভন্তে, যার নিজের দেহে কায়গতাস্মৃতি প্রতিষ্ঠিত নেই, সেই ব্যক্তিই হয়তো এখানে কোনো সধর্মচারীকে আঘাত করে, ক্ষমা না চেয়েই দেশভ্রমণে চলে যেতে পারে।

‘‘Seyyathāpi, bhante, caṇḍālakumārako vā caṇḍālakumārikā vā kaḷopihattho nantakavāsī gāmaṃ vā nigamaṃ vā pavisanto nīcacittaṃyeva upaṭṭhapetvā pavisati; evamevaṃ kho ahaṃ, bhante, caṇḍālakumārakacaṇḍālakumārikāsamena cetasā viharāmi vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena. Yassa nūna, bhante, kāye kāyagatāsati [Pg.183] anupaṭṭhitā assa, so idha aññataraṃ sabrahmacāriṃ āsajja appaṭinissajja cārikaṃ pakkameyya.

ভন্তে, যেমন কোনো চণ্ডাল বালক বা চণ্ডাল বালিকা হাতে পাত্র নিয়ে এবং জীর্ণ বস্ত্র পরিধান করে অত্যন্ত নম্র চিত্তে গ্রাম বা নগরে প্রবেশ করে; ঠিক তেমনই, ভন্তে, আমি চণ্ডাল বালক বা বালিকার মতো অত্যন্ত নম্র, বিশাল, মহৎ, পরিমাপহীন, বৈরিতা ও হিংসামুক্ত চিত্ত নিয়ে বিহার করি। ভন্তে, যার নিজের দেহে কায়গতাস্মৃতি প্রতিষ্ঠিত নেই, সেই ব্যক্তিই হয়তো এখানে কোনো সধর্মচারীকে আঘাত করে, ক্ষমা না চেয়েই দেশভ্রমণে চলে যেতে পারে।

‘‘Seyyathāpi, bhante, usabho chinnavisāṇo sūrato sudanto suvinīto rathiyāya rathiyaṃ siṅghāṭakena siṅghāṭakaṃ anvāhiṇḍanto na kiñci hiṃsati pādena vā visāṇena vā; evamevaṃ kho ahaṃ, bhante, usabhachinnavisāṇasamena cetasā viharāmi vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena. Yassa nūna, bhante, kāye kāyagatāsati anupaṭṭhitā assa, so idha aññataraṃ sabrahmacāriṃ āsajja appaṭinissajja cārikaṃ pakkameyya.

ভন্তে, যেমন কোনো শৃঙ্গহীন বলদ, যা শান্ত, সুসংযত ও সুশিক্ষিত, এক পথ থেকে অন্য পথে, এক মোড় থেকে অন্য মোড়ে ঘুরে বেড়ানোর সময় পা বা শিং দিয়ে কাউকে আঘাত করে না; ঠিক তেমনই, ভন্তে, আমি শৃঙ্গহীন বলদের মতো বিশাল, মহৎ, পরিমাপহীন, বৈরিতা ও হিংসামুক্ত চিত্ত নিয়ে বিহার করি। ভন্তে, যার নিজের দেহে কায়গতাস্মৃতি প্রতিষ্ঠিত নেই, সেই ব্যক্তিই হয়তো এখানে কোনো সধর্মচারীকে আঘাত করে, ক্ষমা না চেয়েই দেশভ্রমণে চলে যেতে পারে।

‘‘Seyyathāpi, bhante, itthī vā puriso vā daharo yuvā maṇḍanakajātiko sīsaṃnhāto ahikuṇapena vā kukkurakuṇapena vā manussakuṇapena vā kaṇṭhe āsattena aṭṭīyeyya harāyeyya jiguccheyya; evamevaṃ kho ahaṃ, bhante, iminā pūtikāyena aṭṭīyāmi harāyāmi jigucchāmi. Yassa nūna, bhante, kāye kāyagatāsati anupaṭṭhitā assa, so idha aññataraṃ sabrahmacāriṃ āsajja appaṭinissajja cārikaṃ pakkameyya.

ভন্তে, যেমন কোনো তরুণ বা তরুণী, যে যুবতী বা যুবক, সাজগোজ করতে ভালোবাসে এবং সদ্য স্নান করেছে, তার গলায় যদি কোনো সাপের মৃতদেহ, কুকুরের মৃতদেহ বা মানুষের মৃতদেহ ঝুলিয়ে দেওয়া হয়, তবে সে যেমন বিরক্ত, লজ্জিত ও ঘৃণিত বোধ করবে; ঠিক তেমনই, ভন্তে, আমি এই পচা ও দুর্গন্ধময় দেহ নিয়ে বিরক্ত, লজ্জিত ও ঘৃণিত বোধ করি। ভন্তে, যার নিজের দেহে কায়গতাস্মৃতি প্রতিষ্ঠিত নেই, সেই ব্যক্তিই হয়তো এখানে কোনো সধর্মচারীকে আঘাত করে, ক্ষমা না চেয়েই দেশভ্রমণে চলে যেতে পারে।

‘‘Seyyathāpi, bhante, puriso medakathālikaṃ parihareyya chiddāvachiddaṃ uggharantaṃ paggharantaṃ; evamevaṃ kho ahaṃ, bhante, imaṃ kāyaṃ pariharāmi chiddāvachiddaṃ uggharantaṃ paggharantaṃ. Yassa nūna, bhante, kāye kāyagatāsati anupaṭṭhitā assa, so idha aññataraṃ sabrahmacāriṃ āsajja appaṭinissajja cārikaṃ pakkameyyā’’ti.

ভন্তে, যেমন কোনো ব্যক্তি ছিদ্রযুক্ত চর্বির পাত্র বহন করে, যা থেকে উপর ও নিচ দিয়ে চর্বি চুইয়ে চুইয়ে পড়ে; ঠিক তেমনই, ভন্তে, আমি এই ছিদ্রযুক্ত, চুইয়ে পড়া পচা দেহ বহন করছি। ভন্তে, যার নিজের দেহে কায়গতাস্মৃতি প্রতিষ্ঠিত নেই, সেই ব্যক্তিই হয়তো এখানে কোনো সধর্মচারীকে আঘাত করে, ক্ষমা না চেয়েই দেশভ্রমণে চলে যেতে পারে।

Atha kho so bhikkhu uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā bhagavato pādesu sirasā nipatitvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘accayo maṃ, bhante, accagamā yathābālaṃ yathāmūḷhaṃ yathāakusalaṃ, yo ahaṃ āyasmantaṃ sāriputtaṃ asatā tucchā musā abhūtena abbhācikkhiṃ. Tassa me, bhante, bhagavā accayaṃ accayato paṭiggaṇhatu āyatiṃ saṃvarāyā’’ti. ‘‘Taggha taṃ, bhikkhu, accayo accagamā yathābālaṃ yathāmūḷhaṃ yathāakusalaṃ, yo tvaṃ sāriputtaṃ asatā tucchā musā abhūtena abbhācikkhi. Yato ca kho tvaṃ, bhikkhu, accayaṃ accayato disvā yathādhammaṃ [Pg.184] paṭikarosi, taṃ te mayaṃ paṭiggaṇhāma. Vuḍḍhihesā, bhikkhu, ariyassa vinaye yo accayaṃ accayato disvā yathādhammaṃ paṭikaroti āyatiṃ saṃvaraṃ āpajjatī’’ti.

তখন সেই ভিক্ষু আসন থেকে উঠে, এক কাঁধে উত্তরীয় বস্ত্র পরিধান করে, ভগবানের চরণে মস্তক অবনত করে প্রণাম করলেন এবং ভগবানকে বললেন—'ভন্তে, মূর্খতা, মোহ ও অকুশলতার কারণে অপরাধ আমাকে অভিভূত করেছিল, যে আমি আয়ুষ্মান সারিপুত্রকে অসত্য, তুচ্ছ, মিথ্যা ও অভূত অপবাদে অভিযুক্ত করেছি। ভন্তে, ভগবান আমার এই অপরাধকে অপরাধ হিসেবে গ্রহণ করে ভবিষ্যতে সংযত থাকার জন্য ক্ষমা করুন।' ভগবান বললেন—'ভিক্ষু, সত্যিই মূর্খতা, মোহ ও অকুশলতার কারণে অপরাধ তোমাকে অভিভূত করেছিল, যে তুমি সারিপুত্রকে অসত্য, তুচ্ছ, মিথ্যা ও অভূত অপবাদে অভিযুক্ত করেছ। কিন্তু যেহেতু তুমি তোমার অপরাধকে অপরাধ হিসেবে দেখে ধর্ম অনুযায়ী তার প্রতিকার করছ, তাই আমরা তা গ্রহণ করছি। ভিক্ষু, আর্য বিনয়ে এটাই প্রগতি যে, কেউ নিজের অপরাধকে অপরাধ হিসেবে দেখে ধর্ম অনুযায়ী তার প্রতিকার করে এবং ভবিষ্যতে সংযত থাকে।'

Atha kho bhagavā āyasmantaṃ sāriputtaṃ āmantesi – ‘‘khama, sāriputta, imassa moghapurisassa, purā tassa tattheva sattadhā muddhā phalatī’’ti. ‘‘Khamāmahaṃ, bhante, tassa āyasmato sace maṃ so āyasmā evamāha – ‘khamatu ca me so āyasmā’’’ti. Paṭhamaṃ.

তখন ভগবান আয়ুষ্মান সারিপুত্রকে সম্বোধন করে বললেন—'সারিপুত্র, এই মোঘপুরুষকে ক্ষমা করো, যেন এখনই তার মস্তক সাত ভাগে ফেটে না যায়।' সারিপুত্র বললেন—'ভন্তে, আমি সেই আয়ুষ্মানকে ক্ষমা করব, যদি সেই আয়ুষ্মান আমাকে বলেন—আয়ুষ্মানও আমাকে ক্ষমা করুন।'

2. Saupādisesasuttaṃ

২. সউপাদিশেষ সূত্র

12. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho āyasmā sāriputto pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya sāvatthiṃ piṇḍāya pāvisi. Atha kho āyasmato sāriputtassa etadahosi – ‘‘atippago kho tāva sāvatthiyaṃ piṇḍāya carituṃ, yaṃnūnāhaṃ yena aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ ārāmo tenupasaṅkameyya’’nti. Atha kho āyasmā sāriputto yena aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ ārāmo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā tehi aññatitthiyehi paribbājakehi saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi.

১২. এক সময় ভগবান শ্রাবস্তীর অনাথপিণ্ডিকের আরাম জেতবনে বিহার করছিলেন। তখন আয়ুষ্মান সারিপুত্র পূর্বাহ্নে পরিধান করে পাত্র ও চীবর নিয়ে শ্রাবস্তীতে পিণ্ডাচরণের জন্য প্রবেশ করলেন। তখন আয়ুষ্মান সারিপুত্রের মনে এই চিন্তা হলো—'শ্রাবস্তীতে পিণ্ডাচরণের জন্য ঘুরে বেড়ানো এখনো অনেক সকাল। আমি যদি অন্য মতাবলম্বী পরিব্রাজকদের আরামে যাই, তবে ভালো হয়।' তখন আয়ুষ্মান সারিপুত্র যেখানে অন্য মতাবলম্বী পরিব্রাজকদের আরাম ছিল, সেখানে গেলেন। সেখানে গিয়ে তিনি সেই অন্য মতাবলম্বী পরিব্রাজকদের সাথে কুশল বিনিময় করলেন। আনন্দদায়ক ও স্মরণীয় আলাপ-আলোচনা শেষ করে তিনি একপাশে বসলেন।

Tena kho pana samayena tesaṃ aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ sannisinnānaṃ sannipatitānaṃ ayamantarākathā udapādi – ‘‘yo hi koci, āvuso, saupādiseso kālaṃ karoti, sabbo so aparimutto nirayā aparimutto tiracchānayoniyā aparimutto pettivisayā aparimutto apāyaduggativinipātā’’ti. Atha kho āyasmā sāriputto tesaṃ aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ bhāsitaṃ neva abhinandi nappaṭikkosi. Anabhinanditvā appaṭikkositvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi – ‘‘bhagavato santike etassa bhāsitassa atthaṃ ājānissāmī’’ti. Atha kho āyasmā sāriputto sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā [Pg.185] ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā sāriputto bhagavantaṃ etadavoca –

সেই সময় সমবেত ও উপবিষ্ট অন্য মতাবলম্বী পরিব্রাজকদের মধ্যে এই আলোচনা চলছিল—'বন্ধুগণ, যে কেউ উপাদানের অবশিষ্টাংশসহ মৃত্যুবরণ করে, সে নরক থেকে মুক্ত নয়, তির্যক যোনি থেকে মুক্ত নয়, প্রেতলোক থেকে মুক্ত নয়, অপায়-দুর্গতি-বিনিপাত থেকে মুক্ত নয়।' তখন আয়ুষ্মান সারিপুত্র সেই অন্য মতাবলম্বী পরিব্রাজকদের কথায় আনন্দিতও হলেন না, আবার তার প্রতিবাদও করলেন না। আনন্দ প্রকাশ না করে এবং প্রতিবাদ না করে তিনি আসন থেকে উঠে চলে গেলেন এই ভেবে—'ভগবানের নিকট গিয়ে এই কথার অর্থ জেনে নেব।' তারপর আয়ুষ্মান সারিপুত্র শ্রাবস্তীতে পিণ্ডাচরণ শেষ করে আহারের পর পিণ্ডপাত থেকে ফিরে যেখানে ভগবান ছিলেন সেখানে গেলেন। সেখানে গিয়ে ভগবানকে অভিবাদন জানিয়ে একপাশে বসলেন। একপাশে বসে আয়ুষ্মান সারিপুত্র ভগবানকে বললেন—

‘‘Idhāhaṃ, bhante, pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya sāvatthiṃ piṇḍāya pāvisiṃ. Tassa mayhaṃ, bhante, etadahosi – ‘atippago kho tāva sāvatthiyaṃ piṇḍāya carituṃ; yaṃnūnāhaṃ yena aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ ārāmo tenupasaṅkameyya’nti. Atha kho ahaṃ, bhante, yena aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ ārāmo tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā tehi aññatitthiyehi paribbājakehi saddhiṃ sammodiṃ. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃ. Tena kho pana samayena tesaṃ aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ sannisinnānaṃ sannipatitānaṃ ayamantarākathā udapādi – ‘yo hi koci, āvuso, saupādiseso kālaṃ karoti, sabbo so aparimutto nirayā aparimutto tiracchānayoniyā aparimutto pettivisayā aparimutto apāyaduggativinipātā’ti. Atha kho ahaṃ, bhante, tesaṃ aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ bhāsitaṃ neva abhinandiṃ nappaṭikkosiṃ. Anabhinanditvā appaṭikkositvā uṭṭhāyāsanā pakkamiṃ – ‘bhagavato santike etassa bhāsitassa atthaṃ ājānissāmī’’’ti.

'ভন্তে, আজ আমি পূর্বাহ্নে পরিধান করে পাত্র ও চীবর নিয়ে শ্রাবস্তীতে পিণ্ডাচরণের জন্য প্রবেশ করেছিলাম। তখন আমার মনে এই চিন্তা হলো—শ্রাবস্তীতে পিণ্ডাচরণের জন্য ঘুরে বেড়ানো এখনো অনেক সকাল। আমি যদি অন্য মতাবলম্বী পরিব্রাজকদের আরামে যাই, তবে ভালো হয়। ভন্তে, তখন আমি যেখানে অন্য মতাবলম্বী পরিব্রাজকদের আরাম ছিল, সেখানে গেলাম। সেখানে গিয়ে আমি সেই অন্য মতাবলম্বী পরিব্রাজকদের সাথে কুশল বিনিময় করলাম। আনন্দদায়ক ও স্মরণীয় আলাপ-আলোচনা শেষ করে আমি একপাশে বসলাম। সেই সময় সমবেত ও উপবিষ্ট অন্য মতাবলম্বী পরিব্রাজকদের মধ্যে এই আলোচনা চলছিল—বন্ধুগণ, যে কেউ উপাদানের অবশিষ্টাংশসহ মৃত্যুবরণ করে, সে নরক থেকে মুক্ত নয়, তির্যক যোনি থেকে মুক্ত নয়, প্রেতলোক থেকে মুক্ত নয়, অপায়-দুর্গতি-বিনিপাত থেকে মুক্ত নয়। ভন্তে, তখন আমি সেই অন্য মতাবলম্বী পরিব্রাজকদের কথায় আনন্দিতও হইনি, আবার তার প্রতিবাদও করিনি। আনন্দ প্রকাশ না করে এবং প্রতিবাদ না করে আমি আসন থেকে উঠে চলে এলাম এই ভেবে—ভগবানের নিকট গিয়ে এই কথার অর্থ জেনে নেব।'

‘‘Ke ca, sāriputta, aññatitthiyā paribbājakā bālā abyattā, ke ca saupādisesaṃ vā ‘saupādiseso’ti jānissanti, anupādisesaṃ vā ‘anupādiseso’ti jānissanti’’!

'সারিপুত্র, সেই অন্য মতাবলম্বী পরিব্রাজকেরা কতই না মূর্খ ও অজ্ঞ! তারা কীভাবে সউপাদিশেষকে সউপাদিশেষ বলে জানবে এবং অনুপাদিশেষকে অনুপাদিশেষ বলে জানবে?'

‘‘Navayime, sāriputta, puggalā saupādisesā kālaṃ kurumānā parimuttā nirayā parimuttā tiracchānayoniyā parimuttā pettivisayā parimuttā apāyaduggativinipātā. Katame nava? Idha, sāriputta, ekacco puggalo sīlesu paripūrakārī hoti, samādhismiṃ paripūrakārī, paññāya mattaso kārī. So pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā antarāparinibbāyī hoti. Ayaṃ, sāriputta, paṭhamo puggalo saupādiseso kālaṃ kurumāno parimutto nirayā parimutto tiracchānayoniyā [Pg.186] parimutto pettivisayā parimutto apāyaduggativinipātā.

“হে সারিপুত্ত, এই নয় প্রকার পুদ্গল উপাদিশেষ সহ মৃত্যুবরণ করেও নরক থেকে মুক্ত হন, তির্যক যোনি থেকে মুক্ত হন, পেতযোনি থেকে মুক্ত হন এবং অপায়, দুর্গতি ও বিনিপাত থেকে মুক্ত হন। কোন নয় প্রকার? হে সারিপুত্ত, এই শাসনে কোনো কোনো ব্যক্তি শীলে পরিপূর্ণকারী হন, সমাধিতে পরিপূর্ণকারী হন, কিন্তু প্রজ্ঞায় মাত্রাকারী হন। তিনি পঞ্চ ওরম্ভাগীয় সংযোজনের ক্ষয় হওয়ায় অন্তরা-পরিনির্বায়ী হন। হে সারিপুত্ত, এই হলেন প্রথম পুদ্গল, যিনি উপাদিশেষ সহ মৃত্যুবরণ করেও নরক থেকে মুক্ত হন, তির্যক যোনি থেকে মুক্ত হন, পেতযোনি থেকে মুক্ত হন এবং অপায়, দুর্গতি ও বিনিপাত থেকে মুক্ত হন।”

‘‘Puna caparaṃ, sāriputta, idhekacco puggalo sīlesu paripūrakārī hoti, samādhismiṃ paripūrakārī, paññāya mattaso kārī. So pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā upahaccaparinibbāyī hoti…pe… asaṅkhāraparinibbāyī hoti…pe… sasaṅkhāraparinibbāyī hoti…pe… uddhaṃsoto hoti akaniṭṭhagāmī. Ayaṃ, sāriputta, pañcamo puggalo saupādiseso kālaṃ kurumāno parimutto nirayā parimutto tiracchānayoniyā parimutto pettivisayā parimutto apāyaduggativinipātā.

“আবার, হে সারিপুত্ত, এই শাসনে কোনো কোনো ব্যক্তি শীলে পরিপূর্ণকারী হন, সমাধিতে পরিপূর্ণকারী হন, কিন্তু প্রজ্ঞায় মাত্রাকারী হন। তিনি পঞ্চ ওরম্ভাগীয় সংযোজনের ক্ষয় হওয়ায় উপহচ্চ-পরিনির্বায়ী হন... পে... অসংখার-পরিনির্বায়ী হন... পে... সসংখার-পরিনির্বায়ী হন... পে... উদ্ধংসোত অকনিষ্ঠগামী হন। হে সারিপুত্ত, এই হলেন পঞ্চম পুদ্গল, যিনি উপাদিশেষ সহ মৃত্যুবরণ করেও নরক থেকে মুক্ত হন, তির্যক যোনি থেকে মুক্ত হন, পেতযোনি থেকে মুক্ত হন এবং অপায়, দুর্গতি ও বিনিপাত থেকে মুক্ত হন।”

‘‘Puna caparaṃ, sāriputta, idhekacco puggalo sīlesu paripūrakārī hoti, samādhismiṃ mattaso kārī, paññāya mattaso kārī. So tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmī hoti, sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karoti. Ayaṃ, sāriputta, chaṭṭho puggalo saupādiseso kālaṃ kurumāno parimutto nirayā…pe… parimutto apāyaduggativinipātā.

“আবার, হে সারিপুত্ত, এই শাসনে কোনো কোনো ব্যক্তি শীলে পরিপূর্ণকারী হন, কিন্তু সমাধিতে মাত্রাকারী হন এবং প্রজ্ঞায় মাত্রাকারী হন। তিনি তিনটি সংযোজনের ক্ষয় হওয়ায় এবং রাগ, দ্বেষ ও মোহের তনুত্ব হওয়ার কারণে সকদাগামী হন, যিনি এই লোকে মাত্র একবার ফিরে এসে দুঃখের অন্ত সাধন করেন। হে সারিপুত্ত, এই হলেন ষষ্ঠ পুদ্গল, যিনি উপাদিশেষ সহ মৃত্যুবরণ করেও নরক থেকে মুক্ত হন... পে... অপায়, দুর্গতি ও বিনিপাত থেকে মুক্ত হন।”

‘‘Puna caparaṃ, sāriputta, idhekacco puggalo sīlesu paripūrakārī hoti, samādhismiṃ mattaso kārī, paññāya mattaso kārī. So tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā ekabījī hoti, ekaṃyeva mānusakaṃ bhavaṃ nibbattetvā dukkhassantaṃ karoti. Ayaṃ, sāriputta, sattamo puggalo saupādiseso kālaṃ kurumāno parimutto nirayā…pe… parimutto apāyaduggativinipātā.

“আবার, হে সারিপুত্ত, এই শাসনে কোনো কোনো ব্যক্তি শীলে পরিপূর্ণকারী হন, কিন্তু সমাধিতে মাত্রাকারী হন এবং প্রজ্ঞায় মাত্রাকারী হন। তিনি তিনটি সংযোজনের ক্ষয় হওয়ায় একবীজী হন, যিনি কেবল একটিমাত্র মানবীয় ভবে জন্মগ্রহণ করে দুঃখের অন্ত সাধন করেন। হে সারিপুত্ত, এই হলেন সপ্তম পুদ্গল, যিনি উপাদিশেষ সহ মৃত্যুবরণ করেও নরক থেকে মুক্ত হন... পে... অপায়, দুর্গতি ও বিনিপাত থেকে মুক্ত হন।”

‘‘Puna caparaṃ, sāriputta, idhekacco puggalo sīlesu paripūrakārī hoti, samādhismiṃ mattaso kārī, paññāya mattaso kārī. So tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā kolaṃkolo hoti, dve vā tīṇi vā kulāni sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti. Ayaṃ, sāriputta, aṭṭhamo puggalo saupādiseso kālaṃ kurumāno parimutto nirayā…pe… parimutto apāyaduggativinipātā.

“আবার, হে সারিপুত্ত, এই শাসনে কোনো কোনো ব্যক্তি শীলে পরিপূর্ণকারী হন, কিন্তু সমাধিতে মাত্রাকারী হন এবং প্রজ্ঞায় মাত্রাকারী হন। তিনি তিনটি সংযোজনের ক্ষয় হওয়ায় কোলঙ্কোল হন, যিনি দুই বা তিনটি কুলে জন্মগ্রহণ ও বিচরণ করে দুঃখের অন্ত সাধন করেন। হে সারিপুত্ত, এই হলেন অষ্টম পুদ্গল, যিনি উপাদিশেষ সহ মৃত্যুবরণ করেও নরক থেকে মুক্ত হন... পে... অপায়, দুর্গতি ও বিনিপাত থেকে মুক্ত হন।”

‘‘Puna caparaṃ, sāriputta, idhekacco puggalo sīlesu paripūrakārī hoti, samādhismiṃ mattaso kārī, paññāya mattaso kārī. So tiṇṇaṃ [Pg.187] saṃyojanānaṃ parikkhayā sattakkhattuparamo hoti, sattakkhattuparamaṃ deve ca manusse ca sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti. Ayaṃ, sāriputta, navamo puggalo saupādiseso kālaṃ kurumāno parimutto nirayā parimutto tiracchānayoniyā parimutto pettivisayā parimutto apāyaduggativinipātā.

“আবার, হে সারিপুত্ত, এই শাসনে কোনো কোনো ব্যক্তি শীলে পরিপূর্ণকারী হন, কিন্তু সমাধিতে মাত্রাকারী হন এবং প্রজ্ঞায় মাত্রাকারী হন। তিনি তিনটি সংযোজনের ক্ষয় হওয়ায় সপ্তকৃৎপরম হন, যিনি দেবলোক ও মনুষ্যলোকে অনধিক সাতবার জন্মগ্রহণ ও বিচরণ করে দুঃখের অন্ত সাধন করেন। হে সারিপুত্ত, এই হলেন নবম পুদ্গল, যিনি উপাদিশেষ সহ মৃত্যুবরণ করেও নরক থেকে মুক্ত হন, তির্যক যোনি থেকে মুক্ত হন, পেতযোনি থেকে মুক্ত হন এবং অপায়, দুর্গতি ও বিনিপাত থেকে মুক্ত হন।”

‘‘Ke ca, sāriputta, aññatitthiyā paribbājakā bālā abyattā, ke ca saupādisesaṃ vā ‘saupādiseso’ti jānissanti, anupādisesaṃ vā ‘anupādiseso’ti jānissanti! Ime kho, sāriputta, nava puggalā saupādisesā kālaṃ kurumānā parimuttā nirayā parimuttā tiracchānayoniyā parimuttā pettivisayā parimuttā apāyaduggativinipātā. Na tāvāyaṃ, sāriputta, dhammapariyāyo paṭibhāsi bhikkhūnaṃ bhikkhunīnaṃ upāsakānaṃ upāsikānaṃ. Taṃ kissa hetu? Māyimaṃ dhammapariyāyaṃ sutvā pamādaṃ āhariṃsūti. Api ca mayā, sāriputta, dhammapariyāyo pañhādhippāyena bhāsito’’ti. Dutiyaṃ.

“হে সারিপুত্ত, অন্য তীর্থের মূর্খ ও অজ্ঞ পরিব্রাজকেরা কে যে তারা উপাদিশেষযুক্ত ব্যক্তিকে ‘উপাদিশেষযুক্ত’ বলে জানবে এবং উপাদিশেষহীন ব্যক্তিকে ‘anupādiseso’ (উপাদিশেষহীন) বলে জানবে! হে সারিপুত্ত, এই নয় প্রকার পুদ্গল উপাদিশেষ সহ মৃত্যুবরণ করেও নরক থেকে মুক্ত হন, তির্যক যোনি থেকে মুক্ত হন, পেতযোনি থেকে মুক্ত হন এবং অপায়, দুর্গতি ও বিনিপাত থেকে মুক্ত হন। হে সারিপুত্ত, এই ধর্মপর্যায়টি আমি ইতিপূর্বে ভিক্ষু, ভিক্ষুণী, উপাসক ও উপাসিকাদের কাছে প্রকাশ করিনি। তা কী কারণে? পাছে তারা এই ধর্মপর্যায় শুনে প্রমাদ ডেকে আনে। কিন্তু হে সারিপুত্ত, তোমার প্রশ্নের উত্তর দেওয়ার উদ্দেশ্যেই আমি এই ধর্মপর্যায়টি দেশনা করেছি।” দ্বিতীয় সূত্র।

3. Koṭṭhikasuttaṃ

৩. “কোষ্ঠিক সূত্র”

13. Atha kho āyasmā mahākoṭṭhiko yenāyasmā sāriputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā sāriputtena saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā mahākoṭṭhiko āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca – ‘‘kiṃ nu kho, āvuso sāriputta, ‘yaṃ kammaṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ, taṃ me kammaṃ samparāyavedanīyaṃ hotū’ti, etassa atthāya bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’’ti? ‘‘No hidaṃ, āvuso’’.

১৩. তখন আয়ুষ্মান মহাকোষ্ঠিক আয়ুষ্মান সারিপুত্তের সমীপে গমন করলেন; গমন করে আয়ুষ্মান সারিপুত্তের সাথে কুশল বিনিময় করলেন। আনন্দদায়ক ও স্মরণীয় আলাপ শেষ করে তিনি একপাশে উপবেশন করলেন। একপাশে উপবিষ্ট হয়ে আয়ুষ্মান মহাকোষ্ঠিক আয়ুষ্মান সারিপুত্তকে এই কথা বললেন— “হে বন্ধু সারিপুত্ত, যে কর্ম ইহজন্মে ভোগ করার কথা, তা যেন পরজন্মে ভোগ করার মতো কর্মে পরিণত হয়—এই উদ্দেশ্যে কি ভগবানের অধীনে ব্রহ্মচর্য পালন করা হয়?” “বন্ধু, তা নয়।”

‘‘Kiṃ nu kho, āvuso sāriputta, ‘yaṃ kammaṃ sukhavedanīyaṃ, taṃ me kammaṃ dukkhavedanīyaṃ hotū’ti, etassa atthāya bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’’ti? ‘‘No hidaṃ, āvuso’’.

“হে বন্ধু সারিপুত্ত, যে কর্ম সুখদায়ক অনুভূতি হিসেবে ভোগ করার কথা, তা যেন দুঃখদায়ক অনুভূতি হিসেবে ভোগ করার মতো কর্মে পরিণত হয়—এই উদ্দেশ্যে কি ভগবানের অধীনে ব্রহ্মচর্য পালন করা হয়?” “বন্ধু, তা নয়।”

‘‘Kiṃ nu kho, āvuso sāriputta, ‘yaṃ kammaṃ sukhavedanīyaṃ, taṃ me kammaṃ dukkhavedanīyaṃ hotū’ti, etassa atthāya bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’’ti? ‘‘No hidaṃ, āvuso’’.

“হে বন্ধু সারিপুত্ত, যে কর্ম সুখদায়ক অনুভূতি হিসেবে ভোগ করার কথা, তা যেন দুঃখদায়ক অনুভূতি হিসেবে ভোগ করার মতো কর্মে পরিণত হয়—এই উদ্দেশ্যে কি ভগবানের অধীনে ব্রহ্মচর্য পালন করা হয়?” “বন্ধু, তা নয়।”

‘‘Kiṃ [Pg.188] panāvuso, sāriputta, ‘yaṃ kammaṃ dukkhavedanīyaṃ, taṃ me kammaṃ sukhavedanīyaṃ hotū’ti, etassa atthāya bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’’ti? ‘‘No hidaṃ, āvuso’’.

“তাহলে হে বন্ধু সারিপুত্ত, যে কর্ম দুঃখদায়ক অনুভূতি হিসেবে ভোগ করার কথা, তা যেন সুখদায়ক অনুভূতি হিসেবে ভোগ করার মতো কর্মে পরিণত হয়—এই উদ্দেশ্যে কি ভগবানের অধীনে ব্রহ্মচর্য পালন করা হয়?” “বন্ধু, তা নয়।”

‘‘Kiṃ nu kho, āvuso sāriputta, ‘yaṃ kammaṃ paripakkavedanīyaṃ, taṃ me kammaṃ aparipakkavedanīyaṃ hotū’ti, etassa atthāya bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’’ti? ‘‘No hidaṃ, āvuso’’.

“হে বন্ধু সারিপুত্ত, যে কর্ম পরিপক্ব হওয়ার পর ভোগ করার কথা, তা যেন অপরিপক্ব অবস্থায় ভোগ করার মতো কর্মে পরিণত হয়—এই উদ্দেশ্যে কি ভগবানের অধীনে ব্রহ্মচর্য পালন করা হয়?” “বন্ধু, তা নয়।”

‘‘Kiṃ panāvuso sāriputta, ‘yaṃ kammaṃ aparipakkavedanīyaṃ, taṃ me kammaṃ paripakkavedanīyaṃ hotū’ti, etassa atthāya bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’’ti? ‘‘No hidaṃ, āvuso’’.

“তাহলে হে বন্ধু সারিপুত্ত, যে কর্ম অপরিপক্ব অবস্থায় ভোগ করার কথা, তা যেন পরিপক্ব হওয়ার পর ভোগ করার মতো কর্মে পরিণত হয়—এই উদ্দেশ্যে কি ভগবানের অধীনে ব্রহ্মচর্য পালন করা হয়?” “বন্ধু, তা নয়।”

‘‘Kiṃ nu kho, āvuso sāriputta, ‘yaṃ kammaṃ bahuvedanīyaṃ, taṃ me kammaṃ appavedanīyaṃ hotū’ti, etassa atthāya bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’’ti? ‘‘No hidaṃ, āvuso’’.

“হে বন্ধু সারিপুত্ত, যে কর্ম বহু পরিমাণে ভোগ করার কথা, তা যেন অল্প পরিমাণে ভোগ করার মতো কর্মে পরিণত হয়—এই উদ্দেশ্যে কি ভগবানের অধীনে ব্রহ্মচর্য পালন করা হয়?” “বন্ধু, তা নয়।”

‘‘Kiṃ panāvuso sāriputta, ‘yaṃ kammaṃ appavedanīyaṃ, taṃ me kammaṃ bahuvedanīyaṃ hotū’ti, etassa atthāya bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’’ti? ‘‘No hidaṃ, āvuso’’.

“তাহলে হে বন্ধু সারিপুত্ত, যে কর্ম অল্প পরিমাণে ভোগ করার কথা, তা যেন বহু পরিমাণে ভোগ করার মতো কর্মে পরিণত হয়—এই উদ্দেশ্যে কি ভগবানের অধীনে ব্রহ্মচর্য পালন করা হয়?” “বন্ধু, তা নয়।”

‘‘Kiṃ nu kho, āvuso sāriputta, ‘yaṃ kammaṃ vedanīyaṃ, taṃ me kammaṃ avedanīyaṃ hotū’ti, etassa atthāya bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’’ti? ‘‘No hidaṃ, āvuso’’.

“হে বন্ধু সারিপুত্ত, যে কর্ম ভোগ করার কথা, তা যেন ভোগ না করার মতো কর্মে পরিণত হয়—এই উদ্দেশ্যে কি ভগবানের অধীনে ব্রহ্মচর্য পালন করা হয়?” “বন্ধু, তা নয়।”

‘‘Kiṃ panāvuso sāriputta, ‘yaṃ kammaṃ avedanīyaṃ, taṃ me kammaṃ vedanīyaṃ hotū’ti, etassa atthāya bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’’ti? ‘‘No hidaṃ, āvuso’’.

“তাহলে হে বন্ধু সারিপুত্ত, যে কর্ম ভোগ না করার কথা, তা যেন ভোগ করার মতো কর্মে পরিণত হয়—এই উদ্দেশ্যে কি ভগবানের অধীনে ব্রহ্মচর্য পালন করা হয়?” “বন্ধু, তা নয়।”

‘‘‘Kiṃ nu kho, āvuso sāriputta, yaṃ kammaṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ taṃ me kammaṃ samparāyavedanīyaṃ hotūti, etassa atthāya bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’ti, iti puṭṭho samāno ‘no hidaṃ, āvuso’ti vadesi.

“‘হে বন্ধু সারিপুত্ত, যে কর্ম ইহজন্মে ভোগ করার কথা, তা যেন পরজন্মে ভোগ করার মতো কর্মে পরিণত হয়—এই উদ্দেশ্যে কি ভগবানের অধীনে ব্রহ্মচর্য পালন করা হয়?’—এরূপ জিজ্ঞাসিত হয়ে আপনি বলেন, ‘বন্ধু, তা নয়।’”

‘‘‘Kiṃ panāvuso sāriputta, yaṃ kammaṃ samparāyavedanīyaṃ taṃ me kammaṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ hotūti, etassa atthāya bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’ti, iti puṭṭho samāno ‘no hidaṃ, āvuso’ti vadesi.

“‘তাহলে হে বন্ধু সারিপুত্ত, যে কর্ম পরজন্মে ভোগ করার কথা, তা যেন ইহজন্মে ভোগ করার মতো কর্মে পরিণত হয়—এই উদ্দেশ্যে কি ভগবানের অধীনে ব্রহ্মচর্য পালন করা হয়?’—এরূপ জিজ্ঞাসিত হয়ে আপনি বলেন, ‘বন্ধু, তা নয়।’”

‘‘‘Kiṃ [Pg.189] nu kho, āvuso sāriputta, yaṃ kammaṃ sukhavedanīyaṃ taṃ me kammaṃ dukkhavedanīyaṃ hotūti, etassa atthāya bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’ti, iti puṭṭho samāno ‘no hidaṃ, āvuso’ti vadesi.

“‘হে বন্ধু সারিপুত্ত, যে কর্ম সুখদায়ক অনুভূতি হিসেবে ভোগ করার কথা, তা যেন দুঃখদায়ক অনুভূতি হিসেবে ভোগ করার মতো কর্মে পরিণত হয়—এই উদ্দেশ্যে কি ভগবানের অধীনে ব্রহ্মচর্য পালন করা হয়?’—এরূপ জিজ্ঞাসিত হয়ে আপনি বলেন, ‘বন্ধু, তা নয়।’”

‘‘‘Kiṃ panāvuso sāriputta, yaṃ kammaṃ dukkhavedanīyaṃ taṃ me kammaṃ sukhavedanīyaṃ hotūti, etassa atthāya bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’ti, iti puṭṭho samāno ‘no hidaṃ, āvuso’ti vadesi.

“‘তাহলে হে বন্ধু সারিপুত্ত, যে কর্ম দুঃখদায়ক অনুভূতি হিসেবে ভোগ করার কথা, তা যেন সুখদায়ক অনুভূতি হিসেবে ভোগ করার মতো কর্মে পরিণত হয়—এই উদ্দেশ্যে কি ভগবানের অধীনে ব্রহ্মচর্য পালন করা হয়?’—এরূপ জিজ্ঞাসিত হয়ে আপনি বলেন, ‘বন্ধু, তা নয়।’”

‘‘‘Kiṃ nu kho, āvuso sāriputta, yaṃ kammaṃ paripakkavedanīyaṃ taṃ me kammaṃ aparipakkavedanīyaṃ hotūti, etassa atthāya bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’ti, iti puṭṭho samāno ‘no hidaṃ, āvuso’ti vadesi.

“‘হে বন্ধু সারিপুত্ত, যে কর্ম পরিপক্ব হওয়ার পর ভোগ করার কথা, তা যেন অপরিপক্ব অবস্থায় ভোগ করার মতো কর্মে পরিণত হয়—এই উদ্দেশ্যে কি ভগবানের অধীনে ব্রহ্মচর্য পালন করা হয়?’—এরূপ জিজ্ঞাসিত হয়ে আপনি বলেন, ‘বন্ধু, তা নয়।’”

‘‘‘Kiṃ panāvuso sāriputta, yaṃ kammaṃ aparipakkavedanīyaṃ taṃ me kammaṃ paripakkavedanīyaṃ hotūti, etassa atthāya bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’ti, iti puṭṭho samāno ‘no hidaṃ, āvuso’ti vadesi.

“‘তাহলে হে বন্ধু সারিপুত্ত, যে কর্ম অপরিপক্ব অবস্থায় ভোগ করার কথা, তা যেন পরিপক্ব হওয়ার পর ভোগ করার মতো কর্মে পরিণত হয়—এই উদ্দেশ্যে কি ভগবানের অধীনে ব্রহ্মচর্য পালন করা হয়?’—এরূপ জিজ্ঞাসিত হয়ে আপনি বলেন, ‘বন্ধু, তা নয়।’”

‘‘‘Kiṃ nu kho, āvuso sāriputta, yaṃ kammaṃ bahuvedanīyaṃ taṃ me kammaṃ appavedanīyaṃ hotūti, etassa atthāya bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’ti, iti puṭṭho samāno ‘no hidaṃ, āvuso’ti vadesi.

“‘হে বন্ধু সারিপুত্ত, যে কর্ম বহু পরিমাণে ভোগ করার কথা, তা যেন অল্প পরিমাণে ভোগ করার মতো কর্মে পরিণত হয়—এই উদ্দেশ্যে কি ভগবানের অধীনে ব্রহ্মচর্য পালন করা হয়?’—এরূপ জিজ্ঞাসিত হয়ে আপনি বলেন, ‘বন্ধু, তা নয়।’”

‘‘‘Kiṃ panāvuso sāriputta, yaṃ kammaṃ appavedanīyaṃ taṃ me kammaṃ bahuvedanīyaṃ hotūti, etassa atthāya bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’ti, iti puṭṭho samāno ‘no hidaṃ, āvuso’ti vadesi.

“‘তাহলে হে বন্ধু সারিপুত্ত, যে কর্ম অল্প পরিমাণে ভোগ করার কথা, তা যেন বহু পরিমাণে ভোগ করার মতো কর্মে পরিণত হয়—এই উদ্দেশ্যে কি ভগবানের অধীনে ব্রহ্মচর্য পালন করা হয়?’—এরূপ জিজ্ঞাসিত হয়ে আপনি বলেন, ‘বন্ধু, তা নয়।’”

‘‘‘Kiṃ nu kho, āvuso sāriputta, yaṃ kammaṃ vedanīyaṃ taṃ me kammaṃ avedanīyaṃ hotūti, etassa atthāya bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’ti, iti puṭṭho samāno ‘no hidaṃ, āvuso’ti vadesi.

“‘হে বন্ধু সারিপুত্ত, যে কর্ম ভোগ করার কথা, তা যেন ভোগ না করার মতো কর্মে পরিণত হয়—এই উদ্দেশ্যে কি ভগবানের অধীনে ব্রহ্মচর্য পালন করা হয়?’—এরূপ জিজ্ঞাসিত হয়ে আপনি বলেন, ‘বন্ধু, তা নয়।’”

‘‘‘Kiṃ panāvuso sāriputta, yaṃ kammaṃ avedanīyaṃ taṃ me kammaṃ vedanīyaṃ hotūti, etassa atthāya bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’ti, iti puṭṭho samāno ‘no hidaṃ, āvuso’ti vadesi. Atha kimatthaṃ carahāvuso, bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’’ti?

“‘তাহলে হে বন্ধু সারিপুত্ত, যে কর্ম ভোগ না করার কথা, তা যেন ভোগ করার মতো কর্মে পরিণত হয়—এই উদ্দেশ্যে কি ভগবানের অধীনে ব্রহ্মচর্য পালন করা হয়?’—এরূপ জিজ্ঞাসিত হয়ে আপনি বলেন, ‘বন্ধু, তা নয়।’ তাহলে হে বন্ধু, কী উদ্দেশ্যে ভগবানের অধীনে ব্রহ্মচর্য পালন করা হয়?”

‘‘Yaṃ khvassa, āvuso, aññātaṃ adiṭṭhaṃ appattaṃ asacchikataṃ anabhisametaṃ, tassa ñāṇāya dassanāya pattiyā sacchikiriyāya abhisamayāya bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’’ti. (‘‘Kiṃ panassāvuso, aññātaṃ [Pg.190] adiṭṭhaṃ appattaṃ asacchikataṃ anabhisametaṃ, yassa ñāṇāya dassanāya pattiyā sacchikiriyāya abhisamayāya bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’’ti?) ‘‘‘Idaṃ dukkha’nti khvassa, āvuso, aññātaṃ adiṭṭhaṃ appattaṃ asacchikataṃ anabhisametaṃ. Tassa ñāṇāya dassanāya pattiyā sacchikiriyāya abhisamayāya bhagavati brahmacariyaṃ vussati. Ayaṃ ‘dukkhasamudayo’ti khvassa, āvuso…pe… ‘ayaṃ dukkhanirodho’ti khvassa, āvuso…pe… ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti khvassa, āvuso, aññātaṃ adiṭṭhaṃ appattaṃ asacchikataṃ anabhisametaṃ. Tassa ñāṇāya dassanāya pattiyā sacchikiriyāya abhisamayāya bhagavati brahmacariyaṃ vussati. Idaṃ khvassa, āvuso, aññātaṃ adiṭṭhaṃ appattaṃ asacchikataṃ anabhisametaṃ. Tassa ñāṇāya dassanāya pattiyā sacchikiriyāya abhisamayāya bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’’ti. Tatiyaṃ.

“হে আবসো (বন্ধু), যা অজ্ঞাত, অদৃষ্ট, অপ্রাপ্ত, অসাক্ষাৎকৃত এবং অনভিসমেত (অনধিগত), তা জানার জন্য, দেখার জন্য, প্রাপ্ত হওয়ার জন্য, সাক্ষাৎ করার জন্য এবং অনুধাবন করার জন্য ভগবানের অধীনে ব্রহ্মচর্য পালন করা হয়।” “কিন্তু হে আবসো, তা কী যা অজ্ঞাত, অদৃষ্ট, অপ্রাপ্ত, অসাক্ষাৎকৃত এবং অনভিসমেত, যা জানার জন্য, দেখার জন্য, প্রাপ্ত হওয়ার জন্য, সাক্ষাৎ করার জন্য এবং অনুধাবন করার জন্য ভগবানের অধীনে ব্রহ্মচর্য পালন করা হয়?” “হে আবসো, ‘ইহা দুঃখ’—যা অজ্ঞাত, অদৃষ্ট, অপ্রাপ্ত, অসাক্ষাৎকৃত এবং অনভিসমেত। তা জানার জন্য, দেখার জন্য, প্রাপ্ত হওয়ার জন্য, সাক্ষাৎ করার জন্য এবং অনুধাবন করার জন্য ভগবানের অধীনে ব্রহ্মচর্য পালন করা হয়। ‘ইহা দুঃখসমুদয় (দুঃখের কারণ)’—হে আবসো...পে... ‘ইহা দুঃখানিরোধ (দুঃখের অবসান)’—হে আবসো...পে... ‘ইহা দুঃখানিরোধগামিনী প্রতিপদা (দুঃখ অবসানের পথ)’—হে আবসো, যা অজ্ঞাত, অদৃষ্ট, অপ্রাপ্ত, অসাক্ষাৎকৃত এবং অনভিসমেত। তা জানার জন্য, দেখার জন্য, প্রাপ্ত হওয়ার জন্য, সাক্ষাৎ করার জন্য এবং অনুধাবন করার জন্য ভগবানের অধীনে ব্রহ্মচর্য পালন করা হয়। হে আবসো, ইহাই সেই অজ্ঞাত, অদৃষ্ট, অপ্রাপ্ত, অসাক্ষাৎকৃত এবং অনভিসমেত বিষয়, যা জানার জন্য, দেখার জন্য, প্রাপ্ত হওয়ার জন্য, সাক্ষাৎ করার জন্য এবং অনুধাবন করার জন্য ভগবানের অধীনে ব্রহ্মচর্য পালন করা হয়।” তৃতীয় সূত্র।

4. Samiddhisuttaṃ

৪. সমিদ্ধি সূত্র

14. Atha kho āyasmā samiddhi yenāyasmā sāriputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ sāriputtaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ samiddhiṃ āyasmā sāriputto etadavoca – ‘‘kimārammaṇā, samiddhi, purisassa saṅkappavitakkā uppajjantī’’ti? ‘‘Nāmarūpārammaṇā, bhante’’ti. ‘‘Te pana, samiddhi, kva nānattaṃ gacchantī’’ti? ‘‘Dhātūsu, bhante’’ti. ‘‘Te pana, samiddhi, kiṃsamudayā’’ti? ‘‘Phassasamudayā, bhante’’ti. ‘‘Te pana, samiddhi, kiṃsamosaraṇā’’ti? ‘‘Vedanāsamosaraṇā, bhante’’ti. ‘‘Te pana, samiddhi, kiṃpamukhā’’ti? ‘‘Samādhippamukhā, bhante’’ti. ‘‘Te pana, samiddhi, kiṃadhipateyyā’’ti? ‘‘Satādhipateyyā, bhante’’ti. ‘‘Te pana, samiddhi, kiṃuttarā’’ti? ‘‘Paññuttarā, bhante’’ti. ‘‘Te pana, samiddhi, kiṃsārā’’ti? ‘‘Vimuttisārā, bhante’’ti. ‘‘Te pana, samiddhi, kiṃogadhā’’ti? ‘‘Amatogadhā, bhante’’ti.

১৪. অতঃপর আয়ুষ্মান সমিদ্ধি যেখানে আয়ুষ্মান সারিপুত্র ছিলেন সেখানে উপস্থিত হলেন; উপস্থিত হয়ে আয়ুষ্মান সারিপুত্রকে অভিবাদন জানিয়ে একপাশে বসলেন। একপাশে উপবিষ্ট আয়ুষ্মান সমিদ্ধিকে আয়ুষ্মান সারিপুত্র এই কথা বললেন— “হে সমিদ্ধি, মানুষের সংকল্প-বিতর্ক (চিন্তা ও ভাবনা) কীসের ওপর ভিত্তি করে উৎপন্ন হয়?” “ভন্তে, নাম-রূপের ওপর ভিত্তি করে।” “কিন্তু হে সমিদ্ধি, সেগুলো কোথায় বৈচিত্র্য লাভ করে?” “ধাতুসমূহে, ভন্তে।” “কিন্তু হে সমিদ্ধি, সেগুলো কী থেকে উৎপন্ন হয়?” “স্পর্শ থেকে উৎপন্ন হয়, ভন্তে।” “কিন্তু হে সমিদ্ধি, সেগুলো কোথায় মিলিত হয়?” “বেদনায় মিলিত হয়, ভন্তে।” “কিন্তু হে সমিদ্ধি, সেগুলোর প্রধান চালিকাশক্তি কী?” “সমাধিই সেগুলোর প্রধান চালিকাশক্তি, ভন্তে।” “কিন্তু হে সমিদ্ধি, সেগুলোর ওপর কে আধিপত্য বিস্তার করে?” “স্মৃতি সেগুলোর ওপর আধিপত্য বিস্তার করে, ভন্তে।” “কিন্তু হে সমিদ্ধি, সেগুলোর নিয়ন্তা কে?” “প্রজ্ঞাই সেগুলোর নিয়ন্তা, ভন্তে।” “কিন্তু হে সমিদ্ধি, সেগুলোর সারবস্তু কী?” “বিমুক্তিই সেগুলোর সারবস্তু, ভন্তে।” “কিন্তু হে সমিদ্ধি, সেগুলো কোথায় অবগাহন করে (চূড়ান্ত পরিণতি লাভ করে)?” “অমৃতে (নির্বাণে) অবগাহন করে, ভন্তে।”

‘‘‘Kimārammaṇā, samiddhi, purisassa saṅkappavitakkā uppajjantī’ti, iti puṭṭho samāno ‘nāmarūpārammaṇā, bhante’ti vadesi. ‘Te pana, samiddhi, kva nānattaṃ gacchantī’ti, iti puṭṭho samāno ‘dhātūsu, bhante’ti vadesi. ‘Te pana, samiddhi, kiṃsamudayā’ti, iti puṭṭho samāno ‘phassasamudayā, bhante’ti [Pg.191] vadesi. ‘Te pana, samiddhi, kiṃsamosaraṇā’ti, iti puṭṭho samāno ‘vedanāsamosaraṇā, bhante’ti vadesi. ‘Te pana, samiddhi, kiṃpamukhā’ti, iti puṭṭho samāno ‘samādhippamukhā, bhante’ti vadesi. ‘Te pana, samiddhi, kiṃadhipateyyā’ti, iti puṭṭho samāno ‘satādhipateyyā, bhante’ti vadesi. ‘Te pana, samiddhi, kiṃuttarā’ti, iti puṭṭho samāno ‘paññuttarā, bhante’ti vadesi. ‘Te pana, samiddhi, kiṃsārā’ti, iti puṭṭho samāno ‘vimuttisārā, bhante’ti vadesi. ‘Te pana, samiddhi, kiṃogadhā’ti, iti puṭṭho samāno ‘amatogadhā, bhante’ti vadesi. Sādhu sādhu, samiddhi! Sādhu kho tvaṃ, samiddhi, puṭṭho puṭṭho vissajjesi, tena ca mā maññī’’ti. Catutthaṃ.

“‘হে সমিদ্ধি, মানুষের সংকল্প-বিতর্ক কীসের ওপর ভিত্তি করে উৎপন্ন হয়?’—এইরূপ জিজ্ঞাসিত হয়ে তুমি উত্তর দিয়েছ: ‘ভন্তে, নাম-রূপের ওপর ভিত্তি করে।’ ‘কিন্তু হে সমিদ্ধি, সেগুলো কোথায় বৈচিত্র্য লাভ করে?’—এইরূপ জিজ্ঞাসিত হয়ে তুমি উত্তর দিয়েছ: ‘ধাতুসমূহে, ভন্তে।’ ‘কিন্তু হে সমিদ্ধি, সেগুলো কী থেকে উৎপন্ন হয়?’—এইরূপ জিজ্ঞাসিত হয়ে তুমি উত্তর দিয়েছ: ‘স্পর্শ থেকে উৎপন্ন হয়, ভন্তে।’ ‘কিন্তু হে সমিদ্ধি, সেগুলো কোথায় মিলিত হয়?’—এইরূপ জিজ্ঞাসিত হয়ে তুমি উত্তর দিয়েছ: ‘বেদনায় মিলিত হয়, ভন্তে।’ ‘কিন্তু হে সমিদ্ধি, সেগুলোর প্রধান চালিকাশক্তি কী?’—এইরূপ জিজ্ঞাসিত হয়ে তুমি উত্তর দিয়েছ: ‘সমাধিই সেগুলোর প্রধান চালিকাশক্তি, ভন্তে।’ ‘কিন্তু হে সমিদ্ধি, সেগুলোর ওপর কে আধিপত্য বিস্তার করে?’—এইরূপ জিজ্ঞাসিত হয়ে তুমি উত্তর দিয়েছ: ‘স্মৃতি সেগুলোর ওপর আধিপত্য বিস্তার করে, ভন্তে।’ ‘কিন্তু হে সমিদ্ধি, সেগুলোর নিয়ন্তা কে?’—এইরূপ জিজ্ঞাসিত হয়ে তুমি উত্তর দিয়েছ: ‘প্রজ্ঞাই সেগুলোর নিয়ন্তা, ভন্তে।’ ‘কিন্তু হে সমিদ্ধি, সেগুলোর সারবস্তু কী?’—এইরূপ জিজ্ঞাসিত হয়ে তুমি উত্তর দিয়েছ: ‘বিমুক্তিই সেগুলোর সারবস্তু, ভন্তে।’ ‘কিন্তু হে সমিদ্ধি, সেগুলো কোথায় অবগাহন করে?’—এইরূপ জিজ্ঞাসিত হয়ে তুমি উত্তর দিয়েছ: ‘অমৃতে অবগাহন করে, ভন্তে।’ সাধু, সাধু, সমিদ্ধি! হে সমিদ্ধি, তুমি প্রতিটি প্রশ্নের খুব সুন্দর উত্তর দিয়েছ, কিন্তু এর জন্য অহংকার করো না।” চতুর্থ সূত্র।

5. Gaṇḍasuttaṃ

৫. গণ্ড সূত্র

15. ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, gaṇḍo anekavassagaṇiko. Tassassu gaṇḍassa nava vaṇamukhāni nava abhedanamukhāni. Tato yaṃ kiñci pagghareyya – asuciyeva pagghareyya, duggandhaṃyeva pagghareyya, jegucchiyaṃyeva pagghareyya; yaṃ kiñci pasaveyya – asuciyeva pasaveyya, duggandhaṃyeva pasaveyya, jegucchiyaṃyeva pasaveyya.

১৫. “হে ভিক্ষুগণ, মনে করো বহু বছরের পুরনো একটি ফোড়া বা ক্ষত রয়েছে। সেই ক্ষতের নয়টি ক্ষতমুখ এবং নয়টি অভেদনমুখ (প্রাকৃতিক ছিদ্র) রয়েছে। সেখান থেকে যা কিছুই নিঃসৃত হবে, তা কেবল অশুচিই নিঃসৃত হবে, দুর্গন্ধযুক্তই নিঃসৃত হবে, ঘৃণ্যই নিঃসৃত হবে; যা কিছুই চুইয়ে পড়বে, তা কেবল অশুচিই চুইয়ে পড়বে, দুর্গন্ধযুক্তই চুইয়ে পড়বে, ঘৃণ্যই চুইয়ে পড়বে।”

‘‘Gaṇḍoti kho, bhikkhave, imassetaṃ cātumahābhūtikassa kāyassa adhivacanaṃ mātāpettikasambhavassa odanakummāsūpacayassa aniccucchādanaparimaddanabhedanaviddhaṃsanadhammassa. Tassassu gaṇḍassa nava vaṇamukhāni nava abhedanamukhāni. Tato yaṃ kiñci paggharati – asuciyeva paggharati, duggandhaṃyeva paggharati, jegucchiyaṃyeva paggharati; yaṃ kiñci pasavati – asuciyeva pasavati, duggandhaṃyeva pasavati, jegucchiyaṃyeva pasavati. Tasmātiha, bhikkhave, imasmiṃ kāye nibbindathā’’ti. Pañcamaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, ‘ফোড়া’ বা ‘ক্ষত’ হলো চতুর্মহাভূত দ্বারা গঠিত এই শরীরেরই একটি নাম, যা পিতা-মাতার শুক্র-শোণিত থেকে উৎপন্ন, অন্ন ও পিষ্টক দ্বারা পরিপুষ্ট, অনিত্যতা, প্রসাধন, মর্দন, ভেদন এবং ধ্বংসশীলতা যার ধর্ম। সেই ক্ষতের নয়টি ক্ষতমুখ এবং নয়টি অভেদনমুখ রয়েছে। সেখান থেকে যা কিছুই নিঃসৃত হয়, তা কেবল অশুচিই নিঃসৃত হয়, দুর্গন্ধযুক্তই নিঃসৃত হয়, ঘৃণ্যই নিঃসৃত হয়; যা কিছুই চুইয়ে পড়ে, তা কেবল অশুচিই চুইয়ে পড়ে, দুর্গন্ধযুক্তই চুইয়ে পড়ে, ঘৃণ্যই চুইয়ে পড়ে। অতএব, হে ভিক্ষুগণ, তোমরা এই শরীরের প্রতি নির্বেদ (অনাসক্তি) লাভ করো।” পঞ্চম সূত্র।

6. Saññāsuttaṃ

৬. সংজ্ঞা সূত্র

16. ‘‘Navayimā, bhikkhave, saññā bhāvitā bahulīkatā mahapphalā honti mahānisaṃsā amatogadhā amatapariyosānā. Katamā nava[Pg.192]? Asubhasaññā, maraṇasaññā, āhāre paṭikūlasaññā, sabbaloke anabhiratasaññā, aniccasaññā, anicce dukkhasaññā, dukkhe anattasaññā, pahānasaññā, virāgasaññā – imā kho, bhikkhave, nava saññā, bhāvitā bahulīkatā mahapphalā honti mahānisaṃsā amatogadhā amatapariyosānā’’ti. Chaṭṭhaṃ.

১৬. “হে ভিক্ষুগণ, এই নয়টি সংজ্ঞা ভাবিত ও বহুলাীকৃত (অনুশীলিত ও বর্ধিত) হলে মহাফলদায়ক ও মহানৃশংস (মহৎ কল্যাণকর) হয়, অমৃতে অবগাহনকারী এবং অমৃত-পর্যাবসানকারী হয়। কোন নয়টি? অশুভ সংজ্ঞা, মরণ সংজ্ঞা, আহারে প্রতিকূল সংজ্ঞা, সর্বলোকে অনভিরাতি (অনাগ্রহ) সংজ্ঞা, অনিত্য সংজ্ঞা, অনিত্যে দুঃখ সংজ্ঞা, দুঃখে অনাত্ম সংজ্ঞা, প্রহান (বর্জন) সংজ্ঞা এবং বিরাগ সংজ্ঞা—হে ভিক্ষুগণ, এই নয়টি সংজ্ঞা ভাবিত ও বহুলাীকৃত হলে মহাফলদায়ক ও মহানৃশংস হয়, অমৃতে অবগাহনকারী এবং অমৃত-পর্যাবসানকারী হয়।” ষষ্ঠ সূত্র।

7. Kulasuttaṃ

৭. কুল সূত্র

17. ‘‘Navahi, bhikkhave, aṅgehi samannāgataṃ kulaṃ anupagantvā vā nālaṃ upagantuṃ, upagantvā vā nālaṃ nisīdituṃ. Katamehi navahi? Na manāpena paccuṭṭhenti, na manāpena abhivādenti, na manāpena āsanaṃ denti, santamassa pariguhanti, bahukampi thokaṃ denti, paṇītampi lūkhaṃ denti, asakkaccaṃ denti no sakkaccaṃ, na upanisīdanti dhammassavanāya, bhāsitamassa na sussūsanti. Imehi kho, bhikkhave, navahaṅgehi samannāgataṃ kulaṃ anupagantvā vā nālaṃ upagantuṃ upagantvā vā nālaṃ nisīdituṃ.

১৭. “হে ভিক্ষুগণ, নয়টি বৈশিষ্ট্যে যুক্ত কোনো পরিবারে যদি আগে যাওয়া না হয়ে থাকে, তবে সেখানে যাওয়া উচিত নয়; আর যদি যাওয়া হয়েও থাকে, তবে সেখানে বসা উচিত নয়। কোন নয়টি বৈশিষ্ট্যে? তারা আনন্দের সাথে অভ্যর্থনা জানায় না, তারা আনন্দের সাথে অভিবাদন করে না, তারা আনন্দের সাথে আসন প্রদান করে না, তাদের যা আছে তা লুকিয়ে রাখে, অনেক থাকলেও সামান্য দান করে, উত্তম জিনিস থাকলেও নিকৃষ্ট জিনিস দান করে, অশ্রদ্ধার সাথে দান করে, শ্রদ্ধার সাথে নয়, ধর্ম শোনার জন্য কাছে এসে বসে না, ভাষিত ধর্মের প্রতি মনোযোগ দিয়ে শোনে না। হে ভিক্ষুগণ, এই নয়টি বৈশিষ্ট্যে যুক্ত কোনো পরিবারে যদি আগে যাওয়া না হয়ে থাকে, তবে সেখানে যাওয়া উচিত নয়; আর যদি যাওয়া হয়েও থাকে, তবে সেখানে বসা উচিত নয়।”

‘‘Navahi, bhikkhave, aṅgehi samannāgataṃ kulaṃ anupagantvā vā alaṃ upagantuṃ, upagantvā vā alaṃ nisīdituṃ. Katamehi navahi? Manāpena paccuṭṭhenti, manāpena abhivādenti, manāpena āsanaṃ denti, santamassa na pariguhanti, bahukampi bahukaṃ denti, paṇītampi paṇītaṃ denti, sakkaccaṃ denti no asakkaccaṃ, upanisīdanti dhammassavanāya, bhāsitamassa sussūsanti. Imehi kho, bhikkhave, navahaṅgehi samannāgataṃ kulaṃ anupagantvā vā alaṃ upagantuṃ, upagantvā vā alaṃ nisīditu’’nti. Sattamaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, নয়টি বৈশিষ্ট্যে যুক্ত কোনো পরিবারে যদি আগে যাওয়া না হয়ে থাকে, তবে সেখানে যাওয়া উচিত; আর যদি যাওয়া হয়ে থাকে, তবে সেখানে বসা উচিত। কোন নয়টি বৈশিষ্ট্যে? তারা আনন্দের সাথে অভ্যর্থনা জানায়, তারা আনন্দের সাথে অভিবাদন করে, তারা আনন্দের সাথে আসন প্রদান করে, তাদের যা আছে তা লুকিয়ে রাখে না, অনেক থাকলে অনেক দান করে, উত্তম জিনিস থাকলে উত্তম জিনিসই দান করে, শ্রদ্ধার সাথে দান করে, অশ্রদ্ধার সাথে নয়, ধর্ম শোনার জন্য কাছে এসে বসে, ভাষিত ধর্মের প্রতি মনোযোগ দিয়ে শোনে। হে ভিক্ষুগণ, এই নয়টি বৈশিষ্ট্যে যুক্ত কোনো পরিবারে যদি আগে যাওয়া না হয়ে থাকে, তবে সেখানে যাওয়া উচিত; আর যদি যাওয়া হয়ে থাকে, তবে সেখানে বসা উচিত।” সপ্তম সূত্র।

8. Navaṅguposathasuttaṃ

৮. নবাঙ্গ উপোসথ সূত্র

18. ‘‘Navahi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato uposatho upavuttho mahapphalo hoti mahānisaṃso mahājutiko mahāvipphāro. Kathaṃ upavuttho ca, bhikkhave, navahaṅgehi samannāgato uposatho mahapphalo hoti mahānisaṃso mahājutiko mahāvipphāro? Idha, bhikkhave, ariyasāvako iti paṭisañcikkhati – ‘yāvajīvaṃ arahanto pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭiviratā nihitadaṇḍā nihitasatthā lajjī [Pg.193] dayāpannā sabbapāṇabhūtahitānukampino viharanti; ahampajja imañca rattiṃ imañca divasaṃ pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato nihitadaṇḍo nihitasattho lajjī dayāpanno sabbapāṇabhūtahitānukampī viharāmi. Imināpaṅgena arahataṃ anukaromi; uposatho ca me upavuttho bhavissatī’ti. Iminā paṭhamena aṅgena samannāgato hoti…pe. ….

১৮. “হে ভিক্ষুগণ, নয়টি অঙ্গবিশিষ্ট উপোসথ ব্রত পালিত হলে তা মহাফলদায়ক, মহানৃশংস, মহাদ্যুতিময় ও মহাপ্রভাবশালী হয়। হে ভিক্ষুগণ, কীভাবে নয়টি অঙ্গবিশিষ্ট উপোসথ ব্রত পালিত হলে তা মহাফলদায়ক, মহানৃশংস, মহাদ্যুতিময় ও মহাপ্রভাবশালী হয়? এখানে, হে ভিক্ষুগণ, আর্যশ্রাবক এভাবে চিন্তা করেন— ‘অরহন্তগণ যাবজ্জীবন প্রাণিহত্যা বর্জন করে প্রাণিহত্যা থেকে বিরত থাকেন; তারা দণ্ড ও অস্ত্র ত্যাগ করেছেন, তারা লজ্জাশীল, দয়াবান এবং সমস্ত প্রাণীর হিত ও অনুকম্পায় রত হয়ে জীবনযাপন করেন। আমিও আজ এই রাত ও এই দিন প্রাণিহত্যা বর্জন করে প্রাণিহত্যা থেকে বিরত থাকব; দণ্ড ও অস্ত্র ত্যাগ করে, লজ্জাশীল ও দয়াবান হয়ে সমস্ত প্রাণীর হিত ও অনুকম্পায় রত হয়ে জীবনযাপন করব। এই অঙ্গের দ্বারা আমি অরহন্তদের অনুকরণ করছি এবং আমার উপোসথ ব্রত পালিত হবে।’ এই প্রথম অঙ্গের দ্বারা তিনি যুক্ত হন...পে...”

‘‘‘Yāvajīvaṃ arahanto uccāsayanamahāsayanaṃ pahāya uccāsayanamahāsayanā paṭiviratā nīcaseyyaṃ kappenti – mañcake vā tiṇasanthārake vā; ahampajja imañca rattiṃ imañca divasaṃ uccāsayanamahāsayanaṃ pahāya uccāsayanamahāsayanā paṭivirato nīcaseyyaṃ kappemi – mañcake vā tiṇasanthārake vā. Imināpaṅgena arahataṃ anukaromi; uposatho ca me upavuttho bhavissatī’ti. Iminā aṭṭhamena aṅgena samannāgato hoti.

“‘অরহন্তগণ যাবজ্জীবন উচ্চশয্যা ও মহাশয্যা বর্জন করে উচ্চশয্যা ও মহাশয্যা থেকে বিরত থাকেন এবং নিচু শয্যায়—খাটে বা ঘাসের বিছানায় শয়ন করেন। আমিও আজ এই রাত ও এই দিন উচ্চশয্যা ও মহাশয্যা বর্জন করে উচ্চশয্যা ও মহাশয্যা থেকে বিরত থাকব এবং নিচু শয্যায়—খাটে বা ঘাসের বিছানায় শয়ন করব। এই অঙ্গের দ্বারা আমি অরহন্তদের অনুকরণ করছি এবং আমার উপোসথ ব্রত পালিত হবে।’ এই অষ্টম অঙ্গের দ্বারা তিনি যুক্ত হন।”

‘‘Mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tathā dutiyaṃ tathā tatiyaṃ tathā catutthaṃ. Iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati. Iminā navamena aṅgena samannāgato hoti. Evaṃ upavuttho kho, bhikkhave, navahaṅgehi samannāgato uposatho mahapphalo hoti mahānisaṃso mahājutiko mahāvipphāro’’ti. Aṭṭhamaṃ.

“তিনি মৈত্রীসহগত চিত্তে এক দিক পরিব্যাপ্ত করে অবস্থান করেন, তেমনি দ্বিতীয় দিক, তেমনি তৃতীয় দিক, তেমনি quarto দিক। এভাবে উপরে, নিচে, আড়াআড়িভাবে, সর্বত্র, নিজেকে সকলের সমতুল্য করে, সমগ্র বিশ্বকে মৈত্রীসহগত চিত্তে—যা বিপুল, মহদ্গত, অপ্রমাণ, বৈরহীন ও হিংসাহীন—তা দ্বারা পরিব্যাপ্ত করে অবস্থান করেন। এই নবম অঙ্গের দ্বারা তিনি যুক্ত হন। হে ভিক্ষুগণ, এইভাবে নয়টি অঙ্গবিশিষ্ট উপোসথ ব্রত পালিত হলে তা মহাফলদায়ক, মহানৃশংস, মহাদ্যুতিময় ও মহাপ্রভাবশালী হয়।” অষ্টম সূত্র।

9. Devatāsuttaṃ

৯. দেবতা সূত্র

19. ‘‘Imañca, bhikkhave, rattiṃ sambahulā devatā abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇā kevalakappaṃ jetavanaṃ obhāsetvā yenāhaṃ tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā maṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Ekamantaṃ ṭhitā kho, bhikkhave, tā devatā maṃ etadavocuṃ – ‘upasaṅkamiṃsu no, bhante, pubbe manussabhūtānaṃ pabbajitā agārāni. Te mayaṃ, bhante, paccuṭṭhimha, no ca kho abhivādimha. Tā mayaṃ, bhante, aparipuṇṇakammantā vippaṭisāriniyo paccānutāpiniyo hīnaṃ kāyaṃ upapannā’’’ti.

১৯. “হে ভিক্ষুগণ, আজ রাতে, রাতের প্রথম প্রহর অতিক্রান্ত হলে (মধ্যরাতে), অত্যন্ত মনোরম রূপবিশিষ্ট বহু দেবতা সমগ্র জেতবন আলোকিত করে আমার কাছে উপস্থিত হলেন। উপস্থিত হয়ে আমাকে অভিবাদন জানিয়ে একপাশে দাঁড়ালেন। একপাশে দাঁড়িয়ে, হে ভিক্ষুগণ, সেই দেবতারা আমাকে এই কথা বললেন— ‘ভন্তে, পূর্বে যখন আমরা মানুষ ছিলাম, তখন প্রব্রজিতগণ (ভিক্ষুগণ) আমাদের ঘরে আসতেন। ভন্তে, আমরা তাদের অভ্যর্থনা জানাতাম, কিন্তু অভিবাদন (প্রণাম) করতাম না। ভন্তে, আমাদের কর্তব্য অসম্পূর্ণ থাকার কারণে, আমরা অনুতপ্ত ও অনুশোচনাগ্রস্ত হয়ে এই হীন (নিকৃষ্ট) দেবলোকে জন্মগ্রহণ করেছি।’”

‘‘Aparāpi [Pg.194] maṃ, bhikkhave, sambahulā devatā upasaṅkamitvā etadavocuṃ – ‘upasaṅkamiṃsu no, bhante, pubbe manussabhūtānaṃ pabbajitā agārāni. Te mayaṃ, bhante, paccuṭṭhimha abhivādimha, no ca tesaṃ āsanaṃ adamha. Tā mayaṃ, bhante, aparipuṇṇakammantā vippaṭisāriniyo paccānutāpiniyo hīnaṃ kāyaṃ upapannā’’’ti.

“হে ভিক্ষুগণ, আরও অনেক দেবতা আমার কাছে এসে আমাকে এই কথা বলেছিলেন—‘ভন্তে, অতীতে যখন আমরা মানুষ ছিলাম, তখন প্রব্রজিতগণ আমাদের ঘরে এসেছিলেন। ভন্তে, আমরা তাঁদের অভ্যর্থনা করেছিলাম এবং বন্দনা করেছিলাম, কিন্তু তাঁদের বসার জন্য আসন দিইনি। ভন্তে, আমাদের কর্তব্য অসম্পূর্ণ থাকায়, আমরা অনুতপ্ত ও অনুশোচনাগ্রস্ত হয়ে এই হীন দেবলোকে উৎপন্ন হয়েছি’।”

‘‘Aparāpi maṃ, bhikkhave, sambahulā devatā upasaṅkamitvā etadavocuṃ – ‘upasaṅkamiṃsu no, bhante, pubbe manussabhūtānaṃ pabbajitā agārāni. Te mayaṃ, bhante, paccuṭṭhimha abhivādimha āsanaṃ adamha, no ca kho yathāsatti yathābalaṃ saṃvibhajimha…pe… yathāsatti yathābalaṃ saṃvibhajimha, no ca kho upanisīdimha dhammassavanāya…pe… upanisīdimha dhammassavanāya, no ca kho ohitasotā dhammaṃ suṇimha…pe… ohitasotā ca dhammaṃ suṇimha, no ca kho sutvā dhammaṃ dhārayimha…pe… sutvā ca dhammaṃ dhārayimha, no ca kho dhātānaṃ dhammānaṃ atthaṃ upaparikkhimha…pe… dhātānañca dhammānaṃ atthaṃ upaparikkhimha, no ca kho atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammaṃ paṭipajjimha. Tā mayaṃ, bhante, aparipuṇṇakammantā vippaṭisāriniyo paccānutāpiniyo hīnaṃ kāyaṃ upapannā’’’ti.

“হে ভিক্ষুগণ, আরও অনেক দেবতা আমার কাছে এসে আমাকে এই কথা বলেছিলেন—‘ভন্তে, অতীতে যখন আমরা মানুষ ছিলাম, তখন প্রব্রজিতগণ আমাদের ঘরে এসেছিলেন। ভন্তে, আমরা তাঁদের অভ্যর্থনা করেছিলাম, বন্দনা করেছিলাম এবং আসন দিয়েছিলাম, কিন্তু আমাদের সামর্থ্য ও শক্তি অনুযায়ী দান করিনি... সামর্থ্য ও শক্তি অনুযায়ী দান করেছিলাম, কিন্তু ধর্ম শোনার জন্য তাঁদের কাছে বসিনি... ধর্ম শোনার জন্য কাছে বসেছিলাম, কিন্তু মনোযোগ দিয়ে ধর্ম শুনিনি... মনোযোগ দিয়ে ধর্ম শুনেছিলাম, কিন্তু শোনার পর তা মনে ধারণ করিনি... শোনার পর ধর্ম মনে ধারণ করেছিলাম, কিন্তু ধারণকৃত ধর্মের অর্থ অনুসন্ধান করিনি... ধারণকৃত ধর্মের অর্থ অনুসন্ধান করেছিলাম, কিন্তু অর্থ ও ধর্ম বুঝে ধর্মের অনুবর্তী আচরণ করিনি। ভন্তে, আমাদের কর্তব্য অসম্পূর্ণ থাকায়, আমরা অনুতপ্ত ও অনুশোচনাগ্রস্ত হয়ে এই হীন দেবলোকে উৎপন্ন হয়েছি’।”

‘‘Aparāpi maṃ, bhikkhave, sambahulā devatā upasaṅkamitvā etadavocuṃ – ‘upasaṅkamiṃsu no, bhante, pubbe manussabhūtānaṃ pabbajitā agārāni. Te mayaṃ, bhante, paccuṭṭhimha abhivādimha, āsanaṃ adamha, yathāsatti yathābalaṃ saṃvibhajimha, upanisīdimha dhammassavanāya, ohitasotā ca dhammaṃ suṇimha, sutvā ca dhammaṃ dhārayimha, dhātānañca dhammānaṃ atthaṃ upaparikkhimha, atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammaṃ paṭipajjimha. Tā mayaṃ, bhante, paripuṇṇakammantā avippaṭisāriniyo apaccānutāpiniyo paṇītaṃ kāyaṃ upapannā’ti. Etāni, bhikkhave, rukkhamūlāni etāni suññāgārāni. Jhāyatha, bhikkhave, mā pamādattha, mā pacchā vippaṭisārino ahuvattha seyyathāpi tā purimikā devatā’’ti. Navamaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, আরও অনেক দেবতা আমার কাছে এসে আমাকে এই কথা বলেছিলেন—‘ভন্তে, অতীতে যখন আমরা মানুষ ছিলাম, তখন প্রব্রজিতগণ আমাদের ঘরে এসেছিলেন। ভন্তে, আমরা তাঁদের অভ্যর্থনা করেছিলাম, বন্দনা করেছিলাম, আসন দিয়েছিলাম এবং আমাদের সামর্থ্য ও শক্তি অনুযায়ী দান করেছিলাম। আমরা ধর্ম শোনার জন্য কাছে বসেছিলাম, মনোযোগ দিয়ে ধর্ম শুনেছিলাম, শোনার পর ধর্ম মনে ধারণ করেছিলাম, ধারণকৃত ধর্মের অর্থ অনুসন্ধান করেছিলাম এবং অর্থ ও ধর্ম বুঝে ধর্মের অনুবর্তী আচরণ করেছিলাম। ভন্তে, আমাদের কর্তব্য সম্পূর্ণ থাকায়, আমরা অনুতাপহীন ও অনুশোচনাহীন হয়ে এই উৎকৃষ্ট দেবলোকে উৎপন্ন হয়েছি।’ হে ভিক্ষুগণ, এইগুলি বৃক্ষমূল, এইগুলি শূন্য গৃহ। হে ভিক্ষুগণ, ধ্যান করো, প্রমাদ করো না; সেই পূর্ববর্তী দেবতাদের মতো পরে যেন তোমাদের অনুতপ্ত হতে না হয়।” নবম সূত্র।

10. Velāmasuttaṃ

১০. ভেলাম সূত্র

20. Ekaṃ [Pg.195] samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho anāthapiṇḍiko gahapati yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho anāthapiṇḍikaṃ gahapatiṃ bhagavā etadavoca –

২০. এক সময় ভগবান শ্রাবস্তীর অনাথপিণ্ডিকের আরাম জেতবনে বিহার করছিলেন। তখন গৃহপতি অনাথপিণ্ডিক যেখানে ভগবান ছিলেন সেখানে উপস্থিত হলেন; উপস্থিত হয়ে ভগবানকে বন্দনা করে একপাশে বসলেন। একপাশে উপবিষ্ট গৃহপতি অনাথপিণ্ডিককে ভগবান এই কথা বললেন—

‘‘Api nu te, gahapati, kule dānaṃ dīyatī’’ti? ‘‘Dīyati me, bhante, kule dānaṃ; tañca kho lūkhaṃ kaṇājakaṃ biḷaṅgadutiya’’nti. ‘‘Lūkhañcepi, gahapati, dānaṃ deti paṇītaṃ vā; tañca asakkaccaṃ deti, acittīkatvā deti, asahatthā deti, apaviddhaṃ deti, anāgamanadiṭṭhiko deti. Yattha yattha tassa tassa dānassa vipāko nibbattati, na uḷārāya bhattabhogāya cittaṃ namati, na uḷārāya vatthabhogāya cittaṃ namati, na uḷārāya yānabhogāya cittaṃ namati, na uḷāresu pañcasu kāmaguṇesu bhogāya cittaṃ namati. Yepissa te honti puttāti vā dārāti vā dāsāti vā pessāti vā kammakarāti vā, tepi na sussūsanti na sotaṃ odahanti na aññā cittaṃ upaṭṭhapenti. Taṃ kissa hetu? Evañhetaṃ, gahapati, hoti asakkaccaṃ katānaṃ kammānaṃ vipāko’’.

“গৃহপতি, তোমার পরিবারে কি দান দেওয়া হয়?” “ভন্তে, আমার পরিবারে দান দেওয়া হয়; তবে তা রুক্ষ চালের খুদ ও কাঞ্জিক মিশ্রিত অন্ন মাত্র।” “গৃহপতি, কেউ যদি রুক্ষ বা উৎকৃষ্ট দান দেয়, কিন্তু তা যদি অশ্রদ্ধার সাথে দেয়, অবজ্ঞার সাথে দেয়, নিজের হাতে না দেয়, ফেলে দেওয়ার মতো করে দেয় এবং কর্মফলের প্রতি বিশ্বাস না রেখে দেয়; তবে যেখানে যেখানে সেই দানের ফল উৎপন্ন হয়, সেখানে সেখানে তার মন উৎকৃষ্ট খাদ্য উপভোগের দিকে ঝুঁকে না, উৎকৃষ্ট বস্ত্র পরিধানের দিকে ঝুঁকে না, উৎকৃষ্ট যানবাহনের দিকে ঝুঁকে না, উৎকৃষ্ট পঞ্চকামগুণ উপভোগের দিকে ঝুঁকে না। এমনকি তার যে পুত্র, স্ত্রী, দাস, ভৃত্য বা কর্মকার থাকে, তারাও তার কথা শুনতে চায় না, কান দেয় না এবং বোঝার জন্য মন স্থির করে না। তার কারণ কী? গৃহপতি, অশ্রদ্ধার সাথে করা কর্মের ফল এমনই হয়ে থাকে।”

‘‘Lūkhañcepi, gahapati, dānaṃ deti paṇītaṃ vā; tañca sakkaccaṃ deti, cittīkatvā deti, sahatthā deti, anapaviddhaṃ deti, āgamanadiṭṭhiko deti. Yattha yattha tassa tassa dānassa vipāko nibbattati, uḷārāya bhattabhogāya cittaṃ namati, uḷārāya vatthabhogāya cittaṃ namati, uḷārāya yānabhogāya cittaṃ namati, uḷāresu pañcasu kāmaguṇesu bhogāya cittaṃ namati. Yepissa te honti puttāti vā dārāti vā dāsāti vā pessāti vā kammakarāti vā, tepi sussūsanti sotaṃ odahanti aññā cittaṃ upaṭṭhapenti. Taṃ kissa hetu? Evañhetaṃ, gahapati, hoti sakkaccaṃ katānaṃ kammānaṃ vipāko.

“গৃহপতি, কেউ যদি রুক্ষ বা উৎকৃষ্ট দান দেয়, এবং তা যদি শ্রদ্ধার সাথে দেয়, সমাদরের সাথে দেয়, নিজের হাতে দেয়, ফেলে দেওয়ার মতো করে না দেয় এবং কর্মফলের প্রতি বিশ্বাস রেখে দেয়; তবে যেখানে যেখানে সেই দানের ফল উৎপন্ন হয়, সেখানে সেখানে তার মন উৎকৃষ্ট খাদ্য উপভোগের দিকে ঝুঁকে, উৎকৃষ্ট বস্ত্র পরিধানের দিকে ঝুঁকে, উৎকৃষ্ট যানবাহনের দিকে ঝুঁকে, উৎকৃষ্ট পঞ্চকামগুণ উপভোগের দিকে ঝুঁকে। এমনকি তার যে পুত্র, স্ত্রী, দাস, ভৃত্য বা কর্মকার থাকে, তারাও তার কথা শুনতে চায়, কান দেয় এবং বোঝার জন্য মন স্থির করে। তার কারণ কী? গৃহপতি, শ্রদ্ধার সাথে করা কর্মের ফল এমনই হয়ে থাকে।”

‘‘Bhūtapubbaṃ, gahapati, velāmo nāma brāhmaṇo ahosi. So evarūpaṃ dānaṃ adāsi mahādānaṃ. Caturāsīti suvaṇṇapātisahassāni adāsi rūpiyapūrāni[Pg.196], caturāsīti rūpiyapātisahassāni adāsi suvaṇṇapūrāni, caturāsīti kaṃsapātisahassāni adāsi hiraññapūrāni, caturāsīti hatthisahassāni adāsi sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālappaṭicchannāni, caturāsīti rathasahassāni adāsi sīhacammaparivārāni byagghacammaparivārāni dīpicammaparivārāni paṇḍukambalaparivārāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālappaṭicchannāni, caturāsīti dhenusahassāni adāsi dukūlasandhanāni kaṃsūpadhāraṇāni, caturāsīti kaññāsahassāni adāsi āmuttamaṇikuṇḍalāyo, caturāsīti pallaṅkasahassāni adāsi gonakatthatāni paṭikatthatāni paṭalikatthatāni kadalimigapavarapaccattharaṇāni sauttaracchadāni ubhatolohitakūpadhānāni, caturāsīti vatthakoṭisahassāni adāsi khomasukhumānaṃ koseyyasukhumānaṃ kambalasukhumānaṃ kappāsikasukhumānaṃ, ko pana vādo annassa pānassa khajjassa bhojjassa leyyassa peyyassa, najjo maññe vissandanti.

“গৃহপতি, অতীতে ভেলাম নামে একব্রাহ্মণ ছিলেন। তিনি এই রূপ এক মহাদান দিয়েছিলেন। তিনি রৌপ্যপূর্ণ চুরাশি হাজার স্বর্ণপাত্র দান করেছিলেন; স্বর্ণপূর্ণ চুরাশি হাজার রৌপ্যপাত্র দান করেছিলেন; রত্নপূর্ণ চুরাশি হাজার ব্রোঞ্জপাত্র দান করেছিলেন; স্বর্ণালঙ্কার, স্বর্ণপতাকা ও স্বর্ণজালে আবৃত চুরাশি হাজার হস্তী দান করেছিলেন; সিংহচর্ম, ব্যাঘ্রচর্ম, চিতাবাঘের চর্ম ও পাণ্ডুকম্বল দ্বারা আবৃত এবং স্বর্ণালঙ্কার, স্বর্ণপতাকা ও স্বর্ণজালে সুসজ্জিত চুরাশি হাজার রথ দান করেছিলেন; দুকূল বস্ত্রের বন্ধনযুক্ত ও ব্রোঞ্জের দোহনপাত্রসহ চুরাশি হাজার দুগ্ধবতী গাভী দান করেছিলেন; মণিকুণ্ডল পরিহিতা চুরাশি হাজার কন্যা দান করেছিলেন; দীর্ঘ লোমযুক্ত গালিচা, শ্বেত পশমের আস্তরণ, পুষ্পখচিত আস্তরণ, কদলী-মৃগের চর্মের উৎকৃষ্ট আস্তরণ, চন্দ্রাতপ এবং উভয় পাশে লাল বালিশযুক্ত চুরাশি হাজার পালঙ্ক দান করেছিলেন; সূক্ষ্ম ক্ষৌম বস্ত্র, সূক্ষ্ম রেশমি বস্ত্র, সূক্ষ্ম পশমি বস্ত্র ও সূক্ষ্ম কার্পাস বস্ত্রের চুরাশি হাজার কোটি জোড়া বস্ত্র দান করেছিলেন। আর অন্ন, পানীয়, খাদ্য, ভোজ্য, লেহ্য ও পেয় দানের তো কথাই নেই, মনে হচ্ছিল যেন নদী প্রবাহিত হচ্ছে।”

‘‘Siyā kho pana te, gahapati, evamassa – ‘añño nūna tena samayena velāmo brāhmaṇo ahosi, so taṃ dānaṃ adāsi mahādāna’nti. Na kho panetaṃ, gahapati, evaṃ daṭṭhabbaṃ. Ahaṃ tena samayena velāmo brāhmaṇo ahosiṃ. Ahaṃ taṃ dānaṃ adāsiṃ mahādānaṃ. Tasmiṃ kho pana, gahapati, dāne na koci dakkhiṇeyyo ahosi, na taṃ koci dakkhiṇaṃ visodheti.

“গৃহপতি, তোমার মনে এমন হতে পারে—‘নিশ্চয়ই সেই সময় ভেলাম ব্রাহ্মণ অন্য কেউ ছিলেন, যিনি সেই মহাদান দিয়েছিলেন।’ কিন্তু গৃহপতি, বিষয়টি এভাবে দেখা উচিত নয়। আমিই সেই সময় ভেলাম ব্রাহ্মণ ছিলাম। আমিই সেই মহাদান দিয়েছিলাম। কিন্তু গৃহপতি, সেই দানে কোনো দক্ষিণীয় ছিলেন না, কেউ সেই দানকে বিশুদ্ধ করার মতো ছিলেন না।”

‘‘Yaṃ, gahapati, velāmo brāhmaṇo dānaṃ adāsi mahādānaṃ, yo cekaṃ diṭṭhisampannaṃ bhojeyya, idaṃ tato mahapphalataraṃ.

“গৃহপতি, ভেলাম ব্রাহ্মণ যে মহাদান দিয়েছিলেন, তার চেয়ে একজন দৃষ্টিসম্পন্ন ব্যক্তিকে ভোজন করানো অধিক ফলদায়ক।”

( ) ‘‘Yo ca sataṃ diṭṭhisampannānaṃ bhojeyya, yo cekaṃ sakadāgāmiṃ bhojeyya, idaṃ tato mahapphalataraṃ.

( ) “আর একশত দৃষ্টিসম্পন্ন ব্যক্তিকে ভোজন করানোর চেয়ে একজন সকদাগামীকে ভোজন করানো অধিক ফলদায়ক।”

( ) ‘‘Yo ca sataṃ sakadāgāmīnaṃ bhojeyya, yo cekaṃ anāgāmiṃ bhojeyya…pe… yo ca sataṃ anāgāmīnaṃ bhojeyya, yo cekaṃ [Pg.197] arahantaṃ bhojeyya… yo ca sataṃ arahantānaṃ bhojeyya, yo cekaṃ paccekabuddhaṃ bhojeyya … yo ca sataṃ paccekabuddhānaṃ bhojeyya, yo ca tathāgataṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ bhojeyya… yo ca buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ bhojeyya… yo ca cātuddisaṃ saṅghaṃ uddissa vihāraṃ kārāpeyya… yo ca pasannacitto buddhañca dhammañca saṅghañca saraṇaṃ gaccheyya… yo ca pasannacitto sikkhāpadāni samādiyeyya – pāṇātipātā veramaṇiṃ, adinnādānā veramaṇiṃ, kāmesumicchācārā veramaṇiṃ, musāvādā veramaṇiṃ, surāmerayamajjapamādaṭṭhānā veramaṇiṃ, yo ca antamaso gandhohanamattampi mettacittaṃ bhāveyya, ( ) idaṃ tato mahapphalataraṃ.

( ) “আর একশত সকদাগামীকে ভোজন করানোর চেয়ে একজন অনাগামীকে ভোজন করানো... একশত অনাগামীকে ভোজন করানোর চেয়ে একজন অর্হন্তকে ভোজন করানো... একশত অর্হন্তকে ভোজন করানোর চেয়ে একজন প্রত্যেকবুদ্ধকে ভোজন করানো... একশত প্রত্যেকবুদ্ধকে ভোজন করানোর চেয়ে তথাগত অর্হন্ত সম্যকসম্বুদ্ধকে ভোজন করানো... তথাগতকে ভোজন করানোর চেয়ে বুদ্ধ-প্রধান ভিক্ষুসংঘকে ভোজন করানো... বুদ্ধ-প্রধান ভিক্ষুসংঘকে ভোজন করানোর চেয়ে চতুর্দিকস্থ সংঘের উদ্দেশ্যে বিহার নির্মাণ করে দেওয়া... চতুর্দিকস্থ সংঘের উদ্দেশ্যে বিহার নির্মাণ করে দেওয়ার চেয়ে প্রসন্ন চিত্তে বুদ্ধ, ধর্ম ও সংঘের শরণ গ্রহণ করা... শরণ গ্রহণের চেয়ে প্রসন্ন চিত্তে শিক্ষাপদসমূহ গ্রহণ করা—প্রাণী হত্যা থেকে বিরত থাকা, অদত্ত বস্তু গ্রহণ থেকে বিরত থাকা, কামাচারের ব্যভিচার থেকে বিরত থাকা, মৃষাবাদ থেকে বিরত থাকা, সুরা ও মৈরেয় নামক প্রমাদ সৃষ্টিকারী মাদক সেবন থেকে বিরত থাকা... এবং শিক্ষাপদসমূহ গ্রহণের চেয়ে অত্যন্ত অল্প সময়ের জন্য, এমনকি এক মুহূর্তের জন্য সুগন্ধি আঘ্রাণ করার মতো সময়ের জন্যও মৈত্রীভাবনা করা অধিক ফলদায়ক।”

‘‘Yañca, gahapati, velāmo brāhmaṇo dānaṃ adāsi mahādānaṃ, yo cekaṃ diṭṭhisampannaṃ bhojeyya… yo ca sataṃ diṭṭhisampannānaṃ bhojeyya, yo cekaṃ sakadāgāmiṃ bhojeyya… yo ca sataṃ sakadāgāmīnaṃ bhojeyya, yo cekaṃ anāgāmiṃ bhojeyya… yo ca sataṃ anāgāmīnaṃ bhojeyya, yo cekaṃ arahantaṃ bhojeyya… yo ca sataṃ arahantānaṃ bhojeyya, yo cekaṃ paccekabuddhaṃ bhojeyya… yo ca sataṃ paccekabuddhānaṃ bhojeyya, yo ca tathāgataṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ bhojeyya… yo ca buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ bhojeyya, yo ca cātuddisaṃ saṅghaṃ uddissa vihāraṃ kārāpeyya… yo ca pasannacitto buddhañca dhammañca saṅghañca saraṇaṃ gaccheyya, yo ca pasannacitto sikkhāpadāni samādiyeyya – pāṇātipātā veramaṇiṃ… surāmerayamajjapamādaṭṭhānā veramaṇiṃ, yo ca antamaso gandhohanamattampi mettacittaṃ bhāveyya, yo ca accharāsaṅghātamattampi aniccasaññaṃ bhāveyya, idaṃ tato mahapphalatara’’nti. Dasamaṃ.

“গৃহপতি, ভেলাম ব্রাহ্মণ যে মহাদান দিয়েছিলেন, তার চেয়ে একজন দৃষ্টিসম্পন্ন ব্যক্তিকে ভোজন করানো... একশত দৃষ্টিসম্পন্ন ব্যক্তিকে ভোজন করানোর চেয়ে একজন সকদাগামীকে ভোজন করানো... একশত সকদাগামীকে ভোজন করানোর চেয়ে একজন অনাগামীকে ভোজন করানো... একশত অনাগামীকে ভোজন করানোর চেয়ে একজন অর্হন্তকে ভোজন করানো... একশত অর্হন্তকে ভোজন করানোর চেয়ে একজন প্রত্যেকবুদ্ধকে ভোজন করানো... একশত প্রত্যেকবুদ্ধকে ভোজন করানোর চেয়ে তথাগত অর্হন্ত সম্যকসম্বুদ্ধকে ভোজন করানো... তথাগতকে ভোজন করানোর চেয়ে বুদ্ধ-প্রধান ভিক্ষুসংঘকে ভোজন করানো... বুদ্ধ-প্রধান ভিক্ষুসংঘকে ভোজন করানোর চেয়ে চতুর্দিকস্থ সংঘের উদ্দেশ্যে বিহার নির্মাণ করে দেওয়া... চতুর্দিকস্থ সংঘের উদ্দেশ্যে বিহার নির্মাণ করে দেওয়ার চেয়ে প্রসন্ন চিত্তে বুদ্ধ, ধর্ম ও সংঘের শরণ গ্রহণ করা... শরণ গ্রহণের চেয়ে প্রসন্ন চিত্তে শিক্ষাপদসমূহ গ্রহণ করা—প্রাণী হত্যা থেকে বিরত থাকা... সুরা ও মৈরেয় নামক প্রমাদ সৃষ্টিকারী মাদক সেবন থেকে বিরত থাকা... শিক্ষাপদসমূহ গ্রহণের চেয়ে অত্যন্ত অল্প সময়ের জন্য, এমনকি এক মুহূর্তের জন্য সুগন্ধি আঘ্রাণ করার মতো সময়ের জন্যও মৈত্রীভাবনা করা... এবং মৈত্রীভাবনা করার চেয়ে মাত্র এক তুড়ি বাজানোর মতো সময়ের জন্যও অনিত্যসংজ্ঞা ভাবনা করা অধিক ফলদায়ক।” দশম সূত্র।

Sīhanādavaggo dutiyo.

দ্বিতীয় সিংহনাদ বর্গ সমাপ্ত।

Tassuddānaṃ –

তার সূচিপত্র (উদ্দান)—

Nādo saupādiseso ca, koṭṭhikena samiddhinā;

Gaṇḍasaññā kulaṃ mettā, devatā velāmena cāti.

সিংহনাদ, সউপাদিশেষ, কোষ্ঠিক, সমিদ্ধি, গণ্ড, সংজ্ঞা, কুল, মৈত্রী, দেবতা এবং ভেলাম।

3. Sattāvāsavaggo

৩. সত্তাবাস বর্গ

1. Tiṭhānasuttaṃ

১. ত্রিস্থান সূত্র

21. ‘‘Tīhi[Pg.198], bhikkhave, ṭhānehi uttarakurukā manussā deve ca tāvatiṃse adhiggaṇhanti jambudīpake ca manusse. Katamehi tīhi? Amamā, apariggahā, niyatāyukā, visesaguṇā – imehi kho, bhikkhave, tīhi ṭhānehi uttarakurukā manussā deve ca tāvatiṃse adhiggaṇhanti jambudīpake ca manusse.

২১. “হে ভিক্ষুগণ, তিনটি কারণে উত্তরকুরু দ্বীপের মানুষেরা তাবতিংস দেবলোকের দেবতাদের এবং জম্বুদ্বীপের মানুষদের অতিক্রম করে যায়। কোন তিনটি কারণে? তারা মমতাহীন, পরিগ্রহহীন, তাদের আয়ু নির্দিষ্ট এবং তারা বিশেষ গুণসম্পন্ন—হে ভিক্ষুগণ, এই তিনটি কারণে উত্তরকুরু দ্বীপের মানুষেরা তাবতিংস দেবলোকের দেবতাদের এবং জম্বুদ্বীপের মানুষদের অতিক্রম করে যায়।”

‘‘Tīhi, bhikkhave, ṭhānehi devā tāvatiṃsā uttarakuruke ca manusse adhiggaṇhanti jambudīpake ca manusse. Katamehi tīhi? Dibbena āyunā, dibbena vaṇṇena, dibbena sukhena – imehi kho, bhikkhave, tīhi ṭhānehi devā tāvatiṃsā uttarakuruke ca manusse adhiggaṇhanti jambudīpake ca manusse.

হে ভিক্ষুগণ, তিনটি কারণে তাবতিংস দেবতারা উত্তরকুরু ও জম্বুদ্বীপের মানুষদের অতিক্রম করে যান। কোন তিনটি কারণে? দিব্য আয়ু দ্বারা, দিব্য বর্ণ দ্বারা এবং দিব্য সুখ দ্বারা। হে ভিক্ষুগণ, এই তিনটি কারণে তাবতিংস দেবতারা উত্তরকুরু ও জম্বুদ্বীপের মানুষদের অতিক্রম করে যান।

‘‘Tīhi, bhikkhave, ṭhānehi jambudīpakā manussā uttarakuruke ca manusse adhiggaṇhanti deve ca tāvatiṃse. Katamehi tīhi? Sūrā, satimanto, idha brahmacariyavāso – imehi kho, bhikkhave, tīhi ṭhānehi jambudīpakā manussā uttarakuruke ca manusse adhiggaṇhanti deve ca tāvatiṃse’’ti. Paṭhamaṃ.

হে ভিক্ষুগণ, তিনটি কারণে জম্বুদ্বীপের মানুষেরা উত্তরকুরু ও তাবতিংসের দেবতাদের অতিক্রম করে যান। কোন তিনটি কারণে? তারা বীর্যবান, তারা স্মৃতিমান এবং এখানে ব্রহ্মচর্য পালন করা যায়। হে ভিক্ষুগণ, এই তিনটি কারণে জম্বুদ্বীপের মানুষেরা উত্তরকুরু ও তাবতিংসের দেবতাদের অতিক্রম করে যান।

2. Assakhaḷuṅkasuttaṃ

২. অশ্বখলুঙ্ক সূত্র

22. ‘‘Tayo ca, bhikkhave, assakhaḷuṅke desessāmi tayo ca purisakhaḷuṅke tayo ca assaparasse tayo ca purisaparasse tayo ca bhadde assājānīye tayo ca bhadde purisājānīye. Taṃ suṇātha.

২২. হে ভিক্ষুগণ, আমি তোমাদের তিন প্রকার বন্য ঘোড়া ও তিন প্রকার বন্য ঘোড়ার মতো মানুষ, তিন প্রকার উত্তম ঘোড়া ও তিন প্রকার উত্তম ঘোড়ার মতো মানুষ, এবং তিন প্রকার ভদ্র আজানেয় ঘোড়া ও তিন প্রকার ভদ্র আজানেয় মানুষের কথা দেশনা করব। তোমরা তা মনোযোগ দিয়ে শোনো।

‘‘Katame ca, bhikkhave, tayo assakhaḷuṅkā? Idha, bhikkhave, ekacco assakhaḷuṅko javasampanno hoti, na vaṇṇasampanno, na ārohapariṇāhasampanno. Idha pana, bhikkhave, ekacco assakhaḷuṅko javasampanno ca hoti vaṇṇasampanno ca, na ārohapariṇāhasampanno. Idha pana, bhikkhave, ekacco assakhaḷuṅko javasampanno ca hoti vaṇṇasampanno ca ārohapariṇāhasampanno ca. Ime kho, bhikkhave, tayo assakhaḷuṅkā.

হে ভিক্ষুগণ, তিন প্রকার বন্য ঘোড়া কোনগুলো? হে ভিক্ষুগণ, এই জগতে কোনো কোনো বন্য ঘোড়া গতিসম্পন্ন হয়, কিন্তু রূপসম্পন্ন হয় না এবং সুগঠিত হয় না। আবার, কোনো কোনো বন্য ঘোড়া গতিসম্পন্ন ও রূপসম্পন্ন হয়, কিন্তু সুগঠিত হয় না। এবং কোনো কোনো বন্য ঘোড়া গতিসম্পন্ন, রূপসম্পন্ন ও সুগঠিত হয়। হে ভিক্ষুগণ, এই হলো তিন প্রকার বন্য ঘোড়া।

‘‘Katame [Pg.199] ca, bhikkhave, tayo purisakhaḷuṅkā? Idha, bhikkhave, ekacco purisakhaḷuṅko javasampanno hoti, na vaṇṇasampanno, na ārohapariṇāhasampanno. Idha pana, bhikkhave, ekacco purisakhaḷuṅko javasampanno ca hoti vaṇṇasampanno ca, na ārohapariṇāhasampanno. Idha pana, bhikkhave, ekacco purisakhaḷuṅko javasampanno ca hoti vaṇṇasampanno ca ārohapariṇāhasampanno ca.

হে ভিক্ষুগণ, তিন প্রকার বন্য ঘোড়ার মতো মানুষ কোনগুলো? হে ভিক্ষুগণ, এই জগতে কোনো কোনো বন্য ঘোড়ার মতো মানুষ গতিসম্পন্ন হয়, কিন্তু রূপসম্পন্ন হয় না এবং সুগঠিত হয় না। আবার, কোনো কোনো বন্য ঘোড়ার মতো মানুষ গতিসম্পন্ন ও রূপসম্পন্ন হয়, কিন্তু সুগঠিত হয় না। এবং কোনো কোনো বন্য ঘোড়ার মতো মানুষ গতিসম্পন্ন, রূপসম্পন্ন ও সুগঠিত হয়।

‘‘Kathañca, bhikkhave, purisakhaḷuṅko javasampanno hoti, na vaṇṇasampanno na ārohapariṇāhasampanno? Idha, bhikkhave, bhikkhu ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhasamudayo’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodho’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Idamassa javasmiṃ vadāmi. Abhidhamme kho pana abhivinaye pañhaṃ puṭṭho saṃsādeti, no vissajjeti. Idamassa na vaṇṇasmiṃ vadāmi. Na kho pana lābhī hoti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ. Idamassa na ārohapariṇāhasmiṃ vadāmi. Evaṃ kho, bhikkhave, purisakhaḷuṅko javasampanno hoti, na vaṇṇasampanno na ārohapariṇāhasampanno.

হে ভিক্ষুগণ, কীভাবে একজন বন্য ঘোড়ার মতো মানুষ গতিসম্পন্ন হয়, কিন্তু রূপসম্পন্ন ও সুগঠিত হয় না? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে কোনো ভিক্ষু যথাবৎভাবে জানেন: 'ইহা দুঃখ', 'ইহা দুঃখসমুদয়', 'ইহা দুঃখানিরোধ', এবং 'ইহা দুঃখানিরোধগামিনী প্রতিপদা'। আমি বলি, এটিই তার গতি। কিন্তু যখন তাকে অভিধর্ম বা অভিবিনয় সংক্রান্ত কোনো প্রশ্ন জিজ্ঞাসা করা হয়, তখন সে ইতস্তত করে এবং উত্তর দিতে পারে না। আমি বলি, এটিই তার রূপের অভাব। এবং সে চীবর, পিণ্ডপাত, শয্যাসন ও গ্লানপ্রত্যয়-ভেষজ-পরিষ্কার লাভ করে না। আমি বলি, এটিই তার সুগঠনের অভাব। হে ভিক্ষুগণ, এভাবেই একজন বন্য ঘোড়ার মতো মানুষ গতিসম্পন্ন হয়, কিন্তু রূপসম্পন্ন ও সুগঠিত হয় না।

‘‘Kathañca, bhikkhave, purisakhaḷuṅko javasampanno ca hoti vaṇṇasampanno ca, na ārohapariṇāhasampanno? Idha, bhikkhave, bhikkhu ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Idamassa javasmiṃ vadāmi. Abhidhamme kho pana abhivinaye pañhaṃ puṭṭho vissajjeti, no saṃsādeti. Idamassa vaṇṇasmiṃ vadāmi. Na kho pana lābhī hoti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ. Idamassa na ārohapariṇāhasmiṃ vadāmi. Evaṃ kho, bhikkhave, purisakhaḷuṅko javasampanno ca hoti vaṇṇasampanno ca, na ārohapariṇāhasampanno.

হে ভিক্ষুগণ, কীভাবে একজন বন্য ঘোড়ার মতো মানুষ গতিসম্পন্ন ও রূপসম্পন্ন হয়, কিন্তু সুগঠিত হয় না? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে কোনো ভিক্ষু যথাবৎভাবে জানেন: 'ইহা দুঃখ'...পে... 'ইহা দুঃখানিরোধগামিনী প্রতিপদা'। আমি বলি, এটিই তার গতি। এবং যখন তাকে অভিধর্ম বা অভিবিনয় সংক্রান্ত কোনো প্রশ্ন জিজ্ঞাসা করা হয়, তখন সে উত্তর দেয় এবং ইতস্তত করে না। আমি বলি, এটিই তার রূপ। কিন্তু সে চীবর, পিণ্ডপাত, শয্যাসন ও গ্লানপ্রত্যয়-ভেষজ-পরিষ্কার লাভ করে না। আমি বলি, এটিই তার সুগঠনের অভাব। হে ভিক্ষুগণ, এভাবেই একজন বন্য ঘোড়ার মতো মানুষ গতিসম্পন্ন ও রূপসম্পন্ন হয়, কিন্তু সুগঠিত হয় না।

‘‘Kathañca, bhikkhave, purisakhaḷuṅko javasampanno ca hoti vaṇṇasampanno ca ārohapariṇāhasampanno ca? Idha, bhikkhave, bhikkhu ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Idamassa javasmiṃ vadāmi. Abhidhamme kho pana abhivinaye pañhaṃ puṭṭho vissajjeti, no saṃsādeti. Idamassa vaṇṇasmiṃ vadāmi. Lābhī kho pana [Pg.200] hoti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ. Idamassa ārohapariṇāhasmiṃ vadāmi. Evaṃ kho, bhikkhave, purisakhaḷuṅko javasampanno ca hoti vaṇṇasampanno ca ārohapariṇāhasampanno ca. Ime kho, bhikkhave, tayo purisakhaḷuṅkā.

হে ভিক্ষুগণ, কীভাবে একজন বন্য ঘোড়ার মতো মানুষ গতিসম্পন্ন, রূপসম্পন্ন ও সুগঠিত হয়? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে কোনো ভিক্ষু যথাবৎভাবে জানেন: 'ইহা দুঃখ'...পে... 'ইহা দুঃখানিরোধগামিনী প্রতিপদা'। আমি বলি, এটিই তার গতি। এবং যখন তাকে অভিধর্ম বা অভিবিনয় সংক্রান্ত কোনো প্রশ্ন জিজ্ঞাসা করা হয়, তখন সে উত্তর দেয় এবং ইতস্তত করে না। আমি বলি, এটিই তার রূপ। এবং সে চীবর, পিণ্ডপাত, শয্যাসন ও গ্লানপ্রত্যয়-ভেষজ-পরিষ্কার লাভ করে। আমি বলি, এটিই তার সুগঠন। হে ভিক্ষুগণ, এভাবেই একজন বন্য ঘোড়ার মতো মানুষ গতিসম্পন্ন, রূপসম্পন্ন ও সুগঠিত হয়। হে ভিক্ষুগণ, এই হলো তিন প্রকার বন্য ঘোড়ার মতো মানুষ।

‘‘Katame ca, bhikkhave, tayo assaparassā? Idha, bhikkhave, ekacco assaparasso…pe… javasampanno ca hoti vaṇṇasampanno ca ārohapariṇāhasampanno ca. Ime kho, bhikkhave, tayo assaparassā.

হে ভিক্ষুগণ, তিন প্রকার উত্তম ঘোড়া কোনগুলো? হে ভিক্ষুগণ, এই জগতে কোনো কোনো উত্তম ঘোড়া...পে... গতিসম্পন্ন, রূপসম্পন্ন ও সুগঠিত হয়। হে ভিক্ষুগণ, এই হলো তিন প্রকার উত্তম ঘোড়া।

‘‘Katame ca, bhikkhave, tayo purisaparassā? Idha, bhikkhave, ekacco purisaparasso…pe… javasampanno ca hoti vaṇṇasampanno ca ārohapariṇāhasampanno ca.

হে ভিক্ষুগণ, তিন প্রকার উত্তম ঘোড়ার মতো মানুষ কোনগুলো? হে ভিক্ষুগণ, এই জগতে কোনো কোনো উত্তম ঘোড়ার মতো মানুষ...পে... গতিসম্পন্ন, রূপসম্পন্ন ও সুগঠিত হয়।

‘‘Kathañca, bhikkhave, purisaparasso…pe… javasampanno ca hoti vaṇṇasampanno ca ārohapariṇāhasampanno ca? Idha, bhikkhave, bhikkhu pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti, tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā. Idamassa javasmiṃ vadāmi. Abhidhamme kho pana abhivinaye pañhaṃ puṭṭho vissajjeti, no saṃsādeti. Idamassa vaṇṇasmiṃ vadāmi. Lābhī kho pana hoti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ. Idamassa ārohapariṇāhasmiṃ vadāmi. Evaṃ kho, bhikkhave, purisaparasso javasampanno ca hoti vaṇṇasampanno ca ārohapariṇāhasampanno ca. Ime kho, bhikkhave, tayo purisaparassā.

হে ভিক্ষুগণ, কীভাবে একজন উত্তম ঘোড়ার মতো মানুষ গতিসম্পন্ন, রূপসম্পন্ন ও সুগঠিত হয়? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে কোনো ভিক্ষু পাঁচটি অধোভভাগীয় সংযোজনের ক্ষয়ের কারণে ঔপপাতিক হন, এবং সেই লোকেই পরিনির্বাণ লাভ করেন, সেই লোক থেকে আর ফিরে আসেন না। আমি বলি, এটিই তার গতি। এবং যখন তাকে অভিধর্ম বা অভিবিনয় সংক্রান্ত কোনো প্রশ্ন জিজ্ঞাসা করা হয়, তখন সে উত্তর দেয় এবং ইতস্তত করে না। আমি বলি, এটিই তার রূপ। এবং সে চীবর, পিণ্ডপাত, শয্যাসন ও গ্লানপ্রত্যয়-ভেষজ-পরিষ্কার লাভ করে। আমি বলি, এটিই তার সুগঠন। হে ভিক্ষুগণ, এভাবেই একজন উত্তম ঘোড়ার মতো মানুষ গতিসম্পন্ন, রূপসম্পন্ন ও সুগঠিত হয়। হে ভিক্ষুগণ, এই হলো তিন প্রকার উত্তম ঘোড়ার মতো মানুষ।

‘‘Katame ca, bhikkhave, tayo bhaddā assājānīyā? Idha, bhikkhave, ekacco bhaddo assājānīyo…pe… javasampanno ca hoti vaṇṇasampanno ca ārohapariṇāhasampanno ca. Ime kho, bhikkhave, tayo bhaddā assājānīyā.

হে ভিক্ষুগণ, তিন প্রকার ভদ্র আজানেয় ঘোড়া কোনগুলো? হে ভিক্ষুগণ, এই জগতে কোনো কোনো ভদ্র আজানেয় ঘোড়া...পে... গতিসম্পন্ন, রূপসম্পন্ন ও সুগঠিত হয়। হে ভিক্ষুগণ, এই হলো তিন প্রকার ভদ্র আজানেয় ঘোড়া।

‘‘Katame ca, bhikkhave, tayo bhaddā purisājānīyā? Idha, bhikkhave, ekacco bhaddo purisājānīyo…pe… javasampanno ca hoti vaṇṇasampanno ca ārohapariṇāhasampanno ca.

হে ভিক্ষুগণ, তিন প্রকার ভদ্র আজানেয় মানুষ কোনগুলো? হে ভিক্ষুগণ, এই জগতে কোনো কোনো ভদ্র আজানেয় মানুষ...পে... গতিসম্পন্ন, রূপসম্পন্ন ও সুগঠিত হয়।

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhaddo purisājānīyo…pe… javasampanno ca hoti vaṇṇasampanno ca ārohapariṇāhasampanno ca? Idha, bhikkhave, bhikkhu āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā [Pg.201] sacchikatvā upasampajja viharati. Idamassa javasmiṃ vadāmi. Abhidhamme kho pana abhivinaye pañhaṃ puṭṭho vissajjeti, no saṃsādeti. Idamassa vaṇṇasmiṃ vadāmi. Lābhī kho pana hoti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ. Idamassa ārohapariṇāhasmiṃ vadāmi. Evaṃ kho, bhikkhave, bhaddo purisājānīyo javasampanno ca hoti vaṇṇasampanno ca ārohapariṇāhasampanno ca. Ime kho, bhikkhave, tayo bhaddā purisājānīyā’’ti. Dutiyaṃ.

হে ভিক্ষুগণ, কীভাবে একজন ভদ্র আজানেয় মানুষ গতিসম্পন্ন, রূপসম্পন্ন ও সুগঠিত হয়? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে কোনো ভিক্ষু আস্রবসমূহের ক্ষয়ের কারণে আস্রবহীন চেতোবিমুক্তি ও প্রজ্ঞাবিমুক্তি ইহলোকেই নিজে অভিজ্ঞা দ্বারা সাক্ষাৎ করে এবং তাতে উপসম্পন্ন হয়ে বিহার করেন। আমি বলি, এটিই তার গতি। এবং যখন তাকে অভিধর্ম বা অভিবিনয় সংক্রান্ত কোনো প্রশ্ন জিজ্ঞাসা করা হয়, তখন সে উত্তর দেয় এবং ইতস্তত করে না। আমি বলি, এটিই তার রূপ। এবং সে চীবর, পিণ্ডপাত, শয্যাসন ও গ্লানপ্রত্যয়-ভেষজ-পরিষ্কার লাভ করে। আমি বলি, এটিই তার সুগঠন। হে ভিক্ষুগণ, এভাবেই একজন ভদ্র আজানেয় মানুষ গতিসম্পন্ন, রূপসম্পন্ন ও সুগঠিত হয়। হে ভিক্ষুগণ, এই হলো তিন প্রকার ভদ্র আজানেয় মানুষ।

3. Taṇhāmūlakasuttaṃ

৩. তণহামূলক সূত্র

23. ‘‘Nava, bhikkhave, taṇhāmūlake dhamme desessāmi, taṃ suṇātha. Katame ca, bhikkhave, nava taṇhāmūlakā dhammā? Taṇhaṃ paṭicca pariyesanā, pariyesanaṃ paṭicca lābho, lābhaṃ paṭicca vinicchayo, vinicchayaṃ paṭicca chandarāgo, chandarāgaṃ paṭicca ajjhosānaṃ, ajjhosānaṃ paṭicca pariggaho, pariggahaṃ paṭicca macchariyaṃ, macchariyaṃ paṭicca ārakkho, ārakkhādhikaraṇaṃ daṇḍādānaṃ satthādānaṃ kalahaviggahavivādatuvaṃtuvaṃpesuññamusāvādā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti. Ime kho, bhikkhave, nava taṇhāmūlakā dhammā’’ti. Tatiyaṃ.

২৩. হে ভিক্ষুগণ, আমি তোমাদের তৃষ্ণামূলক নয়টি ধর্মের কথা দেশনা করব, তোমরা তা শোনো। হে ভিক্ষুগণ, তৃষ্ণামূলক নয়টি ধর্ম কোনগুলো? তৃষ্ণাকে কেন্দ্র করে অন্বেষণ হয়, অন্বেষণকে কেন্দ্র করে লাভ হয়, লাভকে কেন্দ্র করে বিচার-নির্ণয় হয়, বিচার-নির্ণয়কে কেন্দ্র করে ছন্দরাগ হয়, ছন্দরাগকে কেন্দ্র করে অধ্যবসান হয়, অধ্যবসানকে কেন্দ্র করে পরিগ্রহ হয়, পরিগ্রহকে কেন্দ্র করে মাৎসর্য হয়, মাৎসর্যকে কেন্দ্র করে আরক্ষা হয়, আর সুরক্ষাকে কেন্দ্র করে দণ্ডধারণ, শস্ত্রধারণ, কলহ, বিগ্রহ, বিবাদ, 'তুই-তুই' বা 'তুমি-তুমি' বলা, পরনিন্দা ও মিথ্যাভাষণ—এইরূপ অনেক পাপ ও অকুশল ধর্ম উৎপন্ন হয়। হে ভিক্ষুগণ, এই হলো তৃষ্ণামূলক নয়টি ধর্ম।

4. Sattāvāsasuttaṃ

৪. সত্তাবাস সূত্র

24. ‘‘Navayime, bhikkhave, sattāvāsā. Katame nava? Santi, bhikkhave, sattā nānattakāyā nānattasaññino, seyyathāpi manussā, ekacce ca devā, ekacce ca vinipātikā. Ayaṃ paṭhamo sattāvāso.

২৪. হে ভিক্ষুগণ, প্রাণীদের এই নয়টি আবাস রয়েছে। কোন নয়টি? হে ভিক্ষুগণ, এমন কিছু প্রাণী আছে যাদের কায় ভিন্ন ভিন্ন এবং সংজ্ঞাও ভিন্ন ভিন্ন; যেমন—মানুষ, কিছু দেবতা এবং কিছু বিনিপাতিক। এটি হলো প্রথম সত্তাবাস।

‘‘Santi, bhikkhave, sattā nānattakāyā ekattasaññino, seyyathāpi devā brahmakāyikā paṭhamābhinibbattā. Ayaṃ dutiyo sattāvāso.

হে ভিক্ষুগণ, এমন কিছু প্রাণী আছে যাদের কায় ভিন্ন ভিন্ন কিন্তু সংজ্ঞা এক; যেমন—প্রথম ধ্যানে উৎপন্ন ব্রহ্মকায়িক দেবতারা। এটি হলো দ্বিতীয় সত্তাবাস।

‘‘Santi, bhikkhave, sattā ekattakāyā nānattasaññino, seyyathāpi devā ābhassarā. Ayaṃ tatiyo sattāvāso.

হে ভিক্ষুগণ, এমন কিছু প্রাণী আছে যাদের কায় এক কিন্তু সংজ্ঞা ভিন্ন ভিন্ন; যেমন—আভাস্বর দেবতারা। এটি হলো তৃতীয় সত্তাবাস।

‘‘Santi, bhikkhave, sattā ekattakāyā ekattasaññino, seyyathāpi devā subhakiṇhā. Ayaṃ catuttho sattāvāso.

হে ভিক্ষুগণ, dentistry এমন কিছু প্রাণী আছে যাদের কায় এক এবং সংজ্ঞাও এক; যেমন—শুভকৃৎস্ন দেবতারা। এটি হলো চতুর্থ সত্তাবাস।

‘‘Santi, bhikkhave, sattā asaññino appaṭisaṃvedino, seyyathāpi devā asaññasattā. Ayaṃ pañcamo sattāvāso.

হে ভিক্ষুগণ, এমন কিছু প্রাণী আছে যারা সংজ্ঞাহীন এবং অনুভূতিহীন; যেমন—অসংজ্ঞীসত্ত্ব দেবতারা। এটি হলো পঞ্চম সত্তাবাস।

‘‘Santi[Pg.202], bhikkhave, sattā sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanūpagā. Ayaṃ chaṭṭho sattāvāso.

হে ভিক্ষুগণ, এমন কিছু প্রাণী আছে যারা সর্বতোভাবে রূপসংজ্ঞাসমূহ অতিক্রম করে, প্রতিঘসংজ্ঞাসমূহের বিনাশ ঘটিয়ে এবং নানাত্বসংজ্ঞাসমূহ মনন না করে, 'আকাশ অনন্ত'—এইরূপে আকাশানন্ত্যায়তন ভূমিতে উপনীত হয়। এটি হলো ষষ্ঠ সত্তাবাস।

‘‘Santi, bhikkhave, sattā sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanūpagā. Ayaṃ sattamo sattāvāso.

হে ভিক্ষুগণ, এমন কিছু প্রাণী আছে যারা সর্বতোভাবে আকাশানন্ত্যায়তন অতিক্রম করে, 'বিজ্ঞান অনন্ত'—এইরূপে বিজ্ঞানানন্ত্যায়তন ভূমিতে উপনীত হয়। এটি হলো সপ্তম সত্তাবাস।

‘‘Santi, bhikkhave, sattā sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanūpagā. Ayaṃ aṭṭhamo sattāvāso.

হে ভিক্ষুগণ, এমন কিছু প্রাণী আছে যারা সর্বতোভাবে বিজ্ঞানানন্ত্যায়তন অতিক্রম করে, 'কিছুই নেই'—এইরূপে আকিঞ্চন্যাযতন ভূমিতে উপনীত হয়। এটি হলো অষ্টম সত্তাবাস।

‘‘Santi, bhikkhave, sattā sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanūpagā. Ayaṃ navamo sattāvāso. Ime kho, bhikkhave, nava sattāvāsā’’ti. Catutthaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, এমন সত্ত্বগণ আছেন যারা সর্বতোভাবে আকিঞ্চন্যাযতন অতিক্রম করে নৈবসংজ্ঞানাসংজ্ঞায়তনে উপনীত হন। এটি নবম সত্ত্বাবাস। হে ভিক্ষুগণ, এই হলো নয়টি সত্ত্বাবাস।” চতুর্থ (সূত্র)।

5. Paññāsuttaṃ

৫. প্রজ্ঞা সূত্র

25. ‘‘Yato kho, bhikkhave, bhikkhuno paññāya cittaṃ suparicitaṃ hoti, tassetaṃ, bhikkhave, bhikkhuno kallaṃ vacanāya – ‘khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyāti pajānāmī’’’ti.

২৫. “হে ভিক্ষুগণ, যখন ভিক্ষুর চিত্ত প্রজ্ঞা দ্বারা সুপরিচিত হয়, তখন সেই ভিক্ষুর পক্ষে এটি বলা সংগত যে— ‘জন্ম ক্ষয় হয়েছে, ব্রহ্মচর্য যাপিত হয়েছে, করণীয় কাজ সম্পন্ন হয়েছে, এই অস্তিত্বের জন্য আর কিছু অবশিষ্ট নেই— এ আমি জানি।’”

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhuno paññāya cittaṃ suparicitaṃ hoti? ‘Vītarāgaṃ me citta’nti paññāya cittaṃ suparicitaṃ hoti; ‘vītadosaṃ me citta’nti paññāya cittaṃ suparicitaṃ hoti; ‘vītamohaṃ me citta’nti paññāya cittaṃ suparicitaṃ hoti; ‘asarāgadhammaṃ me citta’nti paññāya cittaṃ suparicitaṃ hoti; ‘asadosadhammaṃ me citta’nti paññāya cittaṃ suparicitaṃ hoti; ‘asamohadhammaṃ me citta’nti paññāya cittaṃ suparicitaṃ hoti; ‘anāvattidhammaṃ me cittaṃ kāmabhavāyā’ti paññāya cittaṃ suparicitaṃ hoti; ‘anāvattidhammaṃ me cittaṃ rūpabhavāyā’ti paññāya cittaṃ suparicitaṃ hoti; ‘anāvattidhammaṃ me cittaṃ arūpabhavāyā’ti paññāya cittaṃ suparicitaṃ hoti. Yato kho, bhikkhave, bhikkhuno paññāya cittaṃ suparicitaṃ hoti, tassetaṃ, bhikkhave, bhikkhuno kallaṃ vacanāya – ‘khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyāti pajānāmī’’’ti. Pañcamaṃ.

“আর হে ভিক্ষুগণ, কীভাবে ভিক্ষুর চিত্ত প্রজ্ঞা দ্বারা সুপরিচিত হয়? ‘আমার চিত্ত রাগহীন’—এভাবে প্রজ্ঞা দ্বারা চিত্ত সুপরিচিত হয়; ‘আমার চিত্ত দ্বেষহীন’—এভাবে প্রজ্ঞা দ্বারা চিত্ত সুপরিচিত হয়; ‘আমার চিত্ত মোহহীন’—এভাবে প্রজ্ঞা দ্বারা চিত্ত সুপরিচিত হয়; ‘আমার চিত্ত আসক্তিধর্মী নয়’—এভাবে প্রজ্ঞা দ্বারা চিত্ত সুপরিচিত হয়; ‘আমার চিত্ত দ্বেষধর্মী নয়’—এভাবে প্রজ্ঞা দ্বারা চিত্ত সুপরিচিত হয়; ‘আমার চিত্ত মোহধর্মী নয়’—এভাবে প্রজ্ঞা দ্বারা চিত্ত সুপরিচিত হয়; ‘আমার চিত্ত কামভবে পুনরাবর্তনের স্বভাবযুক্ত নয়’—এভাবে প্রজ্ঞা দ্বারা চিত্ত সুপরিচিত হয়; ‘আমার চিত্ত রূপভবে পুনরাবর্তনের স্বভাবযুক্ত নয়’—এভাবে প্রজ্ঞা দ্বারা চিত্ত সুপরিচিত হয়; ‘আমার চিত্ত অরূপভবে পুনরাবর্তনের স্বভাবযুক্ত নয়’—এভাবে প্রজ্ঞা দ্বারা চিত্ত সুপরিচিত হয়। হে ভিক্ষুগণ, যখন ভিক্ষুর চিত্ত প্রজ্ঞা দ্বারা সুপরিচিত হয়, তখন সেই ভিক্ষুর পক্ষে এটি বলা সংগত যে— ‘জন্ম ক্ষয় হয়েছে, ব্রহ্মচর্য যাপিত হয়েছে, করণীয় কাজ সম্পন্ন হয়েছে, এই অস্তিত্বের জন্য আর কিছু অবশিষ্ট নেই— এ আমি জানি।’” পঞ্চম (সূত্র)।

6. Silāyūpasuttaṃ

৬. শিলাস্তম্ভ সূত্র

26. Ekaṃ [Pg.203] samayaṃ āyasmā ca sāriputto āyasmā ca candikāputto rājagahe viharanti veḷuvane kalandakanivāpe. Tatra kho āyasmā candikāputto bhikkhū āmantesi ( ) – ‘‘devadatto, āvuso, bhikkhūnaṃ evaṃ dhammaṃ deseti – ‘yato kho, āvuso, bhikkhuno cetasā citaṃ hoti, tassetaṃ bhikkhuno kallaṃ veyyākaraṇāya – ‘khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyāti pajānāmī’’’ti.

২৬. এক সময় আয়ুষ্মান সারিপুত্র এবং আয়ুষ্মান চন্দিকাপুত্র রাজগৃহের কলন্দকনিবাপ নামক বেণুবনে অবস্থান করছিলেন। সেখানে আয়ুষ্মান চন্দিকাপুত্র ভিক্ষুগণকে সম্বোধন করলেন— “আবুসো, দেবদত্ত ভিক্ষুদের এভাবে ধর্মদেশনা করেন: ‘আবুসো, যখন ভিক্ষুর চিত্ত মন দ্বারা সঞ্চিত হয়, তখন সেই ভিক্ষুর পক্ষে এটি ঘোষণা করা সংগত যে— জন্ম ক্ষয় হয়েছে, ব্রহ্মচর্য যাপিত হয়েছে, করণীয় কাজ সম্পন্ন হয়েছে, এই অস্তিত্বের জন্য আর কিছু অবশিষ্ট নেই— এ আমি জানি।’”

Evaṃ vutte āyasmā sāriputto āyasmantaṃ candikāputtaṃ etadavoca – ‘‘na kho, āvuso candikāputta, devadatto bhikkhūnaṃ evaṃ dhammaṃ deseti – ‘yato kho, āvuso, bhikkhuno cetasā citaṃ hoti, tassetaṃ bhikkhuno kallaṃ veyyākaraṇāya – khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyāti pajānāmī’ti. Evañca kho, āvuso, candikāputta, devadatto bhikkhūnaṃ dhammaṃ deseti – ‘yato kho, āvuso, bhikkhuno cetasā cittaṃ suparicitaṃ hoti, tassetaṃ bhikkhuno kallaṃ veyyākaraṇāya – khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyāti pajānāmī’’’ti.

এভাবে বলা হলে আয়ুষ্মান সারিপুত্র আয়ুষ্মান চন্দিকাপুত্রকে বললেন— “আবুসো চন্দিকাপুত্র, দেবদত্ত ভিক্ষুদের এভাবে ধর্মদেশনা করেন না যে: ‘আবুসো, যখন ভিক্ষুর চিত্ত মন দ্বারা সঞ্চিত হয়, তখন সেই ভিক্ষুর পক্ষে এটি ঘোষণা করা সংগত যে— জন্ম ক্ষয় হয়েছে, ব্রহ্মচর্য যাপিত হয়েছে, করণীয় কাজ সম্পন্ন হয়েছে, এই অস্তিত্বের জন্য আর কিছু অবশিষ্ট নেই— এ আমি জানি।’ বরং, আবুসো চন্দিকাপুত্র, দেবদত্ত ভিক্ষুদের এভাবে ধর্মদেশনা করেন: ‘আবুসো, যখন ভিক্ষুর চিত্ত মন দ্বারা সুপরিচিত হয়, তখন সেই ভিক্ষুর পক্ষে এটি ঘোষণা করা সংগত যে— জন্ম ক্ষয় হয়েছে, ব্রহ্মচর্য যাপিত হয়েছে, করণীয় কাজ সম্পন্ন হয়েছে, এই অস্তিত্বের জন্য আর কিছু অবশিষ্ট নেই— এ আমি জানি।’”

Dutiyampi kho āyasmā candikāputto bhikkhū āmantesi – ‘‘devadatto, āvuso, bhikkhūnaṃ evaṃ dhammaṃ deseti – ‘yato kho, āvuso, bhikkhuno cetasā citaṃ hoti, tassetaṃ bhikkhuno kallaṃ veyyākaraṇāya – khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyāti pajānāmī’’’ti. Dutiyampi kho āyasmā sāriputto āyasmantaṃ candikāputtaṃ etadavoca – ‘‘na kho, āvuso candikāputta, devadatto bhikkhūnaṃ evaṃ dhammaṃ deseti – ‘yato kho, āvuso, bhikkhuno cetasā citaṃ hoti, tassetaṃ bhikkhuno kallaṃ veyyākaraṇāya – khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyāti pajānāmī’ti. Evañca kho, āvuso candikāputta, devadatto bhikkhūnaṃ dhammaṃ deseti – ‘yato kho, āvuso, bhikkhuno cetasā cittaṃ suparicitaṃ hoti, tassetaṃ bhikkhuno kallaṃ veyyākaraṇāya – khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyāti pajānāmī’’’ti.

দ্বিতীয়বারও আয়ুষ্মান চন্দিকাপুত্র ভিক্ষুগণকে সম্বোধন করলেন— “আবুসো, দেবদত্ত ভিক্ষুদের এভাবে ধর্মদেশনা করেন: ‘আবুসো, যখন ভিক্ষুর চিত্ত মন দ্বারা সঞ্চিত হয়, তখন সেই ভিক্ষুর পক্ষে এটি ঘোষণা করা সংগত যে— জন্ম ক্ষয় হয়েছে, ব্রহ্মচর্য যাপিত হয়েছে, করণীয় কাজ সম্পন্ন হয়েছে, এই অস্তিত্বের জন্য আর কিছু অবশিষ্ট নেই— এ আমি জানি।’” দ্বিতীয়বারও আয়ুষ্মান সারিপুত্র আয়ুষ্মান চন্দিকাপুত্রকে বললেন— “না আবুসো চন্দিকাপুত্র, দেবদত্ত ভিক্ষুদের এভাবে ধর্মদেশনা করেন না যে: ‘আবুসো, যখন ভিক্ষুর চিত্ত মন দ্বারা সঞ্চিত হয়, তখন সেই ভিক্ষুর পক্ষে এটি ঘোষণা করা সংগত যে— জন্ম ক্ষয় হয়েছে, ব্রহ্মচর্য যাপিত হয়েছে, করণীয় কাজ সম্পন্ন হয়েছে, এই অস্তিত্বের জন্য আর কিছু অবশিষ্ট নেই— এ আমি জানি।’ বরং, আবুসো চন্দিকাপুত্র, দেবদত্ত ভিক্ষুদের এভাবে ধর্মদেশনা করেন: ‘আবুসো, যখন ভিক্ষুর চিত্ত মন দ্বারা সুপরিচিত হয়, তখন সেই ভিক্ষুর পক্ষে এটি ঘোষণা করা সংগত যে— জন্ম ক্ষয় হয়েছে, ব্রহ্মচর্য যাপিত হয়েছে, করণীয় কাজ সম্পন্ন হয়েছে, এই অস্তিত্বের জন্য আর কিছু অবশিষ্ট নেই— এ আমি জানি।’”

Tatiyampi [Pg.204] kho āyasmā candikāputto bhikkhū āmantesi – ‘‘devadatto, āvuso, bhikkhūnaṃ evaṃ dhammaṃ deseti – ‘yato kho, āvuso, bhikkhuno cetasā citaṃ hoti, tassetaṃ bhikkhuno kallaṃ veyyākaraṇāya – khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyāti pajānāmī’’’ti. Tatiyampi kho āyasmā sāriputto āyasmantaṃ candikāputtaṃ etadavoca – ‘‘na kho, āvuso candikāputta, devadatto bhikkhūnaṃ evaṃ dhammaṃ deseti – ‘yato kho, āvuso, bhikkhuno cetasā citaṃ hoti, tassetaṃ bhikkhuno kallaṃ veyyākaraṇāya – khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyāti pajānāmī’ti. Evañca kho, āvuso candikāputta, devadatto bhikkhūnaṃ dhammaṃ deseti – ‘yato kho, āvuso, bhikkhuno cetasā cittaṃ suparicitaṃ hoti, tassetaṃ bhikkhuno kallaṃ veyyākaraṇāya – khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyāti pajānāmī’’’ti.

তৃতীয়বারও আয়ুষ্মান চন্দিকাপুত্র ভিক্ষুগণকে সম্বোধন করলেন— “আবুসো, দেবদত্ত ভিক্ষুদের এভাবে ধর্মদেশনা করেন: ‘আবুসো, যখন ভিক্ষুর চিত্ত মন দ্বারা সঞ্চিত হয়, তখন সেই ভিক্ষুর পক্ষে এটি ঘোষণা করা সংগত যে— জন্ম ক্ষয় হয়েছে, ব্রহ্মচর্য যাপিত হয়েছে, করণীয় কাজ সম্পন্ন হয়েছে, এই অস্তিত্বের জন্য আর কিছু অবশিষ্ট নেই— এ আমি জানি।’” তৃতীয়বারও আয়ুষ্মান সারিপুত্র আয়ুষ্মান চন্দিকাপুত্রকে বললেন— “না আবুসো চন্দিকাপুত্র, দেবদত্ত ভিক্ষুদের এভাবে ধর্মদেশনা করেন না যে: ‘আবুসো, যখন ভিক্ষুর চিত্ত মন দ্বারা সঞ্চিত হয়, তখন সেই ভিক্ষুর পক্ষে এটি ঘোষণা করা সংগত যে— জন্ম ক্ষয় হয়েছে, ব্রহ্মচর্য যাপিত হয়েছে, করণীয় কাজ সম্পন্ন হয়েছে, এই অস্তিত্বের জন্য আর কিছু অবশিষ্ট নেই— এ আমি জানি।’ বরং, আবুসো চন্দিকাপুত্র, দেবদত্ত ভিক্ষুদের এভাবে ধর্মদেশনা করেন: ‘আবুসো, যখন ভিক্ষুর চিত্ত মন দ্বারা সুপরিচিত হয়, তখন সেই ভিক্ষুর পক্ষে এটি ঘোষণা করা সংগত যে— জন্ম ক্ষয় হয়েছে, ব্রহ্মচর্য যাপিত হয়েছে, করণীয় কাজ সম্পন্ন হয়েছে, এই অস্তিত্বের জন্য আর কিছু অবশিষ্ট নেই— এ আমি জানি।’”

‘‘Kathañca, āvuso, bhikkhuno cetasā cittaṃ suparicitaṃ hoti? ‘Vītarāgaṃ me citta’nti cetasā cittaṃ suparicitaṃ hoti; ‘vītadosaṃ me citta’nti cetasā cittaṃ suparicitaṃ hoti; ‘vītamohaṃ me citta’nti cetasā cittaṃ suparicitaṃ hoti; ‘asarāgadhammaṃ me citta’nti cetasā cittaṃ suparicitaṃ hoti; ‘asadosadhammaṃ me citta’nti cetasā cittaṃ suparicitaṃ hoti; ‘asamohadhammaṃ me citta’nti cetasā cittaṃ suparicitaṃ hoti; ‘anāvattidhammaṃ me cittaṃ kāmabhavāyā’ti cetasā cittaṃ suparicitaṃ hoti; ‘anāvattidhammaṃ me cittaṃ rūpabhavāyā’ti cetasā cittaṃ suparicitaṃ hoti; ‘anāvattidhammaṃ me cittaṃ arūpabhavāyā’ti cetasā cittaṃ suparicitaṃ hoti. Evaṃ sammā vimuttacittassa kho, āvuso, bhikkhuno bhusā cepi cakkhuviññeyyā rūpā cakkhussa āpāthaṃ āgacchanti, nevassa cittaṃ pariyādiyanti; amissīkatamevassa cittaṃ hoti ṭhitaṃ āneñjappattaṃ, vayaṃ cassānupassati.

“আর আবুসো, কীভাবে ভিক্ষুর মন দ্বারা চিত্ত সুপরিচিত হয়? ‘আমার চিত্ত রাগহীন’—এভাবে মন দ্বারা চিত্ত সুপরিচিত হয়; ‘আমার চিত্ত দ্বেষহীন’—এভাবে মন দ্বারা চিত্ত সুপরিচিত হয়; ‘আমার চিত্ত মোহহীন’—এভাবে মন দ্বারা চিত্ত সুপরিচিত হয়; ‘আমার চিত্ত আসক্তিধর্মী নয়’—এভাবে মন দ্বারা চিত্ত সুপরিচিত হয়; ‘আমার চিত্ত দ্বেষধর্মী নয়’—এভাবে মন দ্বারা চিত্ত সুপরিচিত হয়; ‘আমার চিত্ত মোহধর্মী নয়’—এভাবে মন দ্বারা চিত্ত সুপরিচিত হয়; ‘আমার চিত্ত কামভবে পুনরাবর্তনের স্বভাবযুক্ত নয়’—এভাবে মন দ্বারা চিত্ত সুপরিচিত হয়; ‘আমার চিত্ত রূপভবে পুনরাবর্তনের স্বভাবযুক্ত নয়’—এভাবে মন দ্বারা চিত্ত সুপরিচিত হয়; ‘আমার চিত্ত অরূপভবে পুনরাবর্তনের স্বভাবযুক্ত নয়’—এভাবে মন দ্বারা চিত্ত সুপরিচিত হয়। আবুসো, এভাবে সম্যক বিমুক্তচিত্ত ভিক্ষুর সম্মুখে যদি অতি তীব্র চাক্ষুষ রূপসমূহও চোখের গোচরীভূত হয়, তবুও তা তাঁর চিত্তকে অভিভূত করতে পারে না; তাঁর চিত্ত নির্লিপ্তই থাকে, স্থির ও অকম্পিত অবস্থায় প্রতিষ্ঠিত থাকে এবং তিনি সেগুলির ক্ষয় প্রত্যক্ষ করেন।”

‘‘Seyyathāpi, āvuso, silāyūpo soḷasakukkuko. Tassassu aṭṭha kukkū heṭṭhā nemaṅgamā, aṭṭha kukkū upari nemassa. Atha puratthimāya cepi disāya āgaccheyya bhusā vātavuṭṭhi, neva naṃ saṅkampeyya na sampavedheyya; atha pacchimāya… atha uttarāya… atha dakkhiṇāya cepi disāya [Pg.205] āgaccheyya bhusā vātavuṭṭhi, neva naṃ saṅkampeyya na sampavedheyya. Taṃ kissa hetu? Gambhīrattā, āvuso, nemassa, sunikhātattā silāyūpassa. Evamevaṃ kho, āvuso, sammā vimuttacittassa bhikkhuno bhusā cepi cakkhuviññeyyā rūpā cakkhussa āpāthaṃ āgacchanti, nevassa cittaṃ pariyādiyanti; amissīkatamevassa cittaṃ hoti ṭhitaṃ āneñjappattaṃ, vayaṃ cassānupassati.

“আবুসো, যেমন ধরুন একটি ষোলো হাত দীর্ঘ শিলাস্তম্ভ রয়েছে। তার আট হাত মাটির নিচে প্রোথিত এবং আট হাত মাটির উপরে রয়েছে। তখন যদি পূর্ব দিক থেকে তীব্র ঝড়-বৃষ্টি আসে, তবুও তা একে কাঁপাতে বা নাড়াতে পারে না; যদি পশ্চিম দিক থেকে... উত্তর দিক থেকে... অথবা দক্ষিণ দিক থেকে তীব্র ঝড়-বৃষ্টি আসে, তবুও তা একে কাঁপাতে বা নাড়াতে পারে না। তার কারণ কী? আবুসো, কারণ হলো মাটির নিচে গভীর ভিত্তি এবং শিলাস্তম্ভটি সুদৃঢ়ভাবে প্রোথিত হওয়া। ঠিক তেমনি, আবুসো, সম্যক বিমুক্তচিত্ত ভিক্ষুর সম্মুখে যদি অতি তীব্র চাক্ষুষ রূপসমূহও চোখের গোচরীভূত হয়, তবুও তা তাঁর চিত্তকে অভিভূত করতে পারে না; তাঁর চিত্ত নির্লিপ্তই থাকে, স্থির ও অকম্পিত অবস্থায় প্রতিষ্ঠিত থাকে এবং তিনি সেগুলির ক্ষয় প্রত্যক্ষ করেন।”

‘‘Bhusā cepi sotaviññeyyā saddā… ghānaviññeyyā gandhā… jivhāviññeyyā rasā… kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā… manoviññeyyā dhammā manassa āpāthaṃ āgacchanti, nevassa cittaṃ pariyādiyanti; amissīkatamevassa cittaṃ hoti ṭhitaṃ āneñjappattaṃ, vayaṃ cassānupassatī’’ti. Chaṭṭhaṃ.

“এমনকি যদি অতি তীব্র শ্রোত্র-বিজ্ঞেয় শব্দসমূহ... ঘ্রাণ-বিজ্ঞেয় গন্ধসমূহ... জিহ্বা-বিজ্ঞেয় রসসমূহ... কায়-বিজ্ঞেয় স্পর্শসমূহ... মন-বিজ্ঞেয় ধর্মসমূহ মনের গোচরীভূত হয়, তবুও তা তাঁর চিত্তকে অভিভূত করতে পারে না; তাঁর চিত্ত নির্লিপ্তই থাকে, স্থির ও অকম্পিত অবস্থায় প্রতিষ্ঠিত থাকে এবং তিনি সেগুলির ক্ষয় প্রত্যক্ষ করেন।” ষষ্ঠ (সূত্র)।

7. Paṭhamaverasuttaṃ

৭. প্রথম বৈর সূত্র

27. Atha kho anāthapiṇḍiko gahapati yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho anāthapiṇḍikaṃ gahapatiṃ bhagavā etadavoca –

২৭. অতঃপর অনাতপিণ্ডিক গৃহপতি যেখানে ভগবান বুদ্ধ অবস্থান করছিলেন সেখানে উপস্থিত হলেন। উপস্থিত হয়ে ভগবানকে অভিবাদন জানিয়ে একপাশে বসলেন। একপাশে উপবিষ্ট অনাতপিণ্ডিক গৃহপতিকে ভগবান এই কথা বললেন—

‘‘Yato kho, gahapati, ariyasāvakassa pañca bhayāni verāni vūpasantāni honti, catūhi ca sotāpattiyaṅgehi samannāgato hoti, so ākaṅkhamāno attanāva attānaṃ byākareyya – ‘khīṇanirayomhi khīṇatiracchānayoni khīṇapettivisayo khīṇāpāyaduggativinipāto, sotāpannohamasmi avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo’’’ti.

“গৃহপতি, যখন আর্যশ্রাবকের পঞ্চ ভয় ও বৈর শান্ত হয় এবং তিনি স্রোত্যাপত্তির চারটি অঙ্গে সমন্বিত হন, তখন তিনি ইচ্ছা করলে নিজের সম্পর্কে নিজেই ঘোষণা করতে পারেন— ‘আমার নরকবাস শেষ হয়েছে, তির্যক যোনি শেষ হয়েছে, প্রেতলোক শেষ হয়েছে, অপায়-দুর্গতি-বিনিপাত শেষ হয়েছে; আমি স্রোতাপন্ন, অপায়গমনের অযোগ্য, নিয়ত এবং সম্বোধিপরায়ণ।’”

‘‘Katamāni pañca bhayāni verāni vūpasantāni honti? Yaṃ, gahapati, pāṇātipātī pāṇātipātapaccayā diṭṭhadhammikampi bhayaṃ veraṃ pasavati, samparāyikampi bhayaṃ veraṃ pasavati, cetasikampi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti, pāṇātipātā paṭivirato neva diṭṭhadhammikampi bhayaṃ veraṃ pasavati, na samparāyikampi bhayaṃ veraṃ pasavati, na cetasikampi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Pāṇātipātā paṭiviratassa evaṃ taṃ bhayaṃ veraṃ vūpasantaṃ hoti.

“কোন পাঁচটি ভয় ও বৈর শান্ত হয়? গৃহপতি, যে ব্যক্তি প্রাণিহত্যা করে, সে প্রাণিহত্যার কারণে ইহলোকেও ভয় ও বৈর উৎপন্ন করে, পরলোকেও ভয় ও বৈর উৎপন্ন করে এবং মানসিক দুঃখ ও দৌর্মনস্য ভোগ করে। কিন্তু যে ব্যক্তি প্রাণিহত্যা থেকে বিরত থাকে, সে ইহলোকেও ভয় ও বৈর উৎপন্ন করে না, পরলোকেও ভয় ও বৈর উৎপন্ন করে না এবং মানসিক দুঃখ ও দৌর্মনস্য ভোগ করে না। প্রাণিহত্যা থেকে বিরত ব্যক্তির ক্ষেত্রে এভাবে সেই ভয় ও বৈর শান্ত হয়।”

‘‘Yaṃ, gahapati, adinnādāyī…pe… kāmesumicchācārī… musāvādī… surāmerayamajjapamādaṭṭhāyī surāmerayamajjapamādaṭṭhānapaccayā diṭṭhadhammikampi bhayaṃ veraṃ pasavati, samparāyikampi bhayaṃ veraṃ pasavati, cetasikampi dukkhaṃ domanassaṃ [Pg.206] paṭisaṃvedeti, surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato neva diṭṭhadhammikampi bhayaṃ veraṃ pasavati, na samparāyikampi bhayaṃ veraṃ pasavati, na cetasikampi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭiviratassa evaṃ taṃ bhayaṃ veraṃ vūpasantaṃ hoti. Imāni pañca bhayāni verāni vūpasantāni honti.

হে গৃহপতি, যে ব্যক্তি অদত্ত বস্তু গ্রহণ করে...পে... কামে মিথ্যাচার করে... মিথ্যাচারী... সুরা ও মৈরেয় নামক প্রমাদজনক মাদক সেবন করে, সে সুরা ও মৈরেয় নামক প্রমাদজনক মাদক সেবনের কারণে ইহলোকেও ভয় ও বৈরিতা উৎপন্ন করে, পরলোকেও ভয় ও বৈরিতা উৎপন্ন করে এবং মানসিক দুঃখ ও দৌর্মনস্য ভোগ করে। কিন্তু যে ব্যক্তি সুরা ও মৈরেয় নামক প্রমাদজনক মাদক সেবন থেকে বিরত থাকে, সে ইহলোকেও ভয় ও বৈরিতা উৎপন্ন করে না, পরলোকেও ভয় ও বৈরিতা উৎপন্ন করে না এবং মানসিক দুঃখ ও দৌর্মনস্য ভোগ করে না। সুরা ও মৈরেয় নামক প্রমাদজনক মাদক সেবন থেকে বিরত ব্যক্তির এভাবে সেই ভয় ও বৈরিতা প্রশমিত হয়। এই পাঁচটি ভয় ও বৈরিতা প্রশমিত হয়।

‘‘Katamehi catūhi sotāpattiyaṅgehi samannāgato hoti? Idha, gahapati, ariyasāvako buddhe aveccappasādena samannāgato hoti – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’’’ti.

কোন চারটি স্রোতাপন্নতার অঙ্গের দ্বারা সে সমন্বিত হয়? হে গৃহপতি, এই শাসনে আর্যশ্রাবক বুদ্ধের প্রতি অটল শ্রদ্ধায় সমন্বিত হন—'সেই ভগবান তথাগত অরহৎ, সম্যকসম্বুদ্ধ, বিদ্যাচরণসম্পন্ন, সুগত, লোকবিদ, অনুত্তর পুরুষদমা সারথি, দেব-মনুষ্যগণের শিক্ষক, বুদ্ধ ও ভগবান।'

Dhamme aveccappasādena samannāgato hoti – ‘svākkhāto bhagavatā dhammo sandiṭṭhiko akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhī’ti.

তিনি ধর্মের প্রতি অটল শ্রদ্ধায় সমন্বিত হন—'ভগবান কর্তৃক ধর্ম সুখ্যাত, ইহলোকেই প্রত্যক্ষ ফলদায়ক, অকালিক, এসো এবং দেখ—এই আহ্বানের যোগ্য, নির্বাণের দিকে পরিচালনাকারী এবং বিজ্ঞ ব্যক্তিগণ কর্তৃক ব্যক্তিগতভাবে অনুধাবনযোগ্য।'

Saṅghe aveccappasādena samannāgato hoti – ‘suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho ujuppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho ñāyappaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho sāmīcippaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho; yadidaṃ cattāri purisayugāni aṭṭha purisapuggalā esa bhagavato sāvakasaṅgho āhuneyyo pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’ti.

তিনি সংঘের প্রতি অটল শ্রদ্ধায় সমন্বিত হন—'ভগবানের শ্রাবকসংঘ সুপ্রতিপন্ন, ভগবানের শ্রাবকসংঘ ঋজুপ্রতিপন্ন, ভগবানের শ্রাবকসংঘ ন্যায়প্রতিপন্ন, ভগবানের শ্রাবকসংঘ সামীচীপ্রতিপন্ন; অর্থাৎ এই যে চার পুরুষযুগল বা আট পুরুষপুদ্গল—এই ভগবানের শ্রাবকসংঘ আহুনীয়, পাহুনীয়, দক্ষিণীয়, অঞ্জলিকরণীয় এবং জগতের অনুত্তর পুণ্যক্ষেত্র।'

Ariyakantehi sīlehi samannāgato hoti akhaṇḍehi acchiddehi asabalehi akammāsehi bhujissehi viññuppasatthehi aparāmaṭṭhehi samādhisaṃvattanikehi. Imehi catūhi sotāpattiyaṅgehi samannāgato hoti.

তিনি আর্যগণের প্রিয় শীলসমূহে সমন্বিত হন, যা অখণ্ড, অচ্ছিদ্র, কলঙ্কহীন, নিষ্কলঙ্ক, মুক্ত, বিজ্ঞজন প্রশংসিত, অপরামৃষ্ট এবং সমাধির অনুকূল। এই চারটি স্রোতাপন্নতার অঙ্গের দ্বারা তিনি সমন্বিত হন।

‘‘Yato kho, gahapati, ariyasāvakassa imāni pañca bhayāni verāni vūpasantāni honti, imehi ca catūhi sotāpattiyaṅgehi samannāgato hoti, so ākaṅkhamāno attanāva attānaṃ byākareyya – ‘khīṇanirayomhi khīṇatiracchānayoni khīṇapettivisayo khīṇāpāyaduggativinipāto; sotāpannohamasmi avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo’’’ti. Sattamaṃ.

হে গৃহপতি, যখন আর্যশ্রাবকের এই পাঁচটি ভয় ও বৈরিতা প্রশমিত হয় এবং তিনি এই চারটি স্রোতাপন্নতার অঙ্গের দ্বারা সমন্বিত হন, তখন তিনি ইচ্ছা করলে নিজেই নিজের বিষয়ে ঘোষণা করতে পারেন—'আমার নরকযন্ত্রণা শেষ হয়েছে, পশু জন্ম শেষ হয়েছে, প্রেতলোক শেষ হয়েছে, অপায়-দুর্গতি-বিনিপাত শেষ হয়েছে; আমি স্রোতাপন্ন, আমার আর অধঃপতনের ভয় নেই, আমি নিয়ত এবং সম্বোধিপরায়ণ।' সপ্তম সূত্র সমাপ্ত।

8. Dutiyaverasuttaṃ

৮. দ্বিতীয় বৈর সূত্র

28. ‘‘Yato [Pg.207] kho, bhikkhave, ariyasāvakassa pañca bhayāni verāni vūpasantāni honti, catūhi ca sotāpattiyaṅgehi samannāgato hoti, so ākaṅkhamāno attanāva attānaṃ byākareyya – ‘khīṇanirayomhi khīṇatiracchānayoni khīṇapettivisayo khīṇāpāyaduggativinipāto; sotāpannohamasmi avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo’’’ti.

২৮. হে ভিক্ষুগণ, যখন আর্যশ্রাবকের পাঁচটি ভয় ও বৈরিতা প্রশমিত হয় এবং তিনি চারটি স্রোতাপন্নতার অঙ্গের দ্বারা সমন্বিত হন, তখন তিনি ইচ্ছা করলে নিজেই নিজের বিষয়ে ঘোষণা করতে পারেন—'আমার নরকযন্ত্রণা শেষ হয়েছে, পশু জন্ম শেষ হয়েছে, প্রেতলোক শেষ হয়েছে, অপায়-দুর্গতি-বিনিপাত শেষ হয়েছে; আমি স্রোতাপন্ন, আমার আর অধঃপতনের ভয় নেই, আমি নিয়ত এবং সম্বোধিপরায়ণ।'

‘‘Katamāni pañca bhayāni verāni vūpasantāni honti? Yaṃ, bhikkhave, pāṇātipātī pāṇātipātapaccayā diṭṭhadhammikampi bhayaṃ veraṃ pasavati, samparāyikampi bhayaṃ veraṃ pasavati, cetasikampi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti, pāṇātipātā paṭivirato…pe… evaṃ taṃ bhayaṃ veraṃ vūpasantaṃ hoti.

কোন পাঁচটি ভয় ও বৈরিতা প্রশমিত হয়? হে ভিক্ষুগণ, প্রাণাতিপাতকারী ব্যক্তি প্রাণাতিপাতের কারণে ইহলোকেও যে ভয় ও বৈরিতা উৎপন্ন করে, পরলোকেও যে ভয় ও বৈরিতা উৎপন্ন করে এবং মানসিক দুঃখ ও দৌর্মনস্য ভোগ করে; কিন্তু যে ব্যক্তি প্রাণাতিপাত থেকে বিরত থাকে...পে... এভাবে তার সেই ভয় ও বৈরিতা প্রশমিত হয়।

‘‘Yaṃ, bhikkhave, adinnādāyī…pe… surāmerayamajjapamādaṭṭhāyī surāmerayamajjapamādaṭṭhānapaccayā diṭṭhadhammikampi bhayaṃ veraṃ pasavati, samparāyikampi bhayaṃ veraṃ pasavati, cetasikampi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti, surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato neva diṭṭhadhammikampi bhayaṃ veraṃ pasavati, na samparāyikampi bhayaṃ veraṃ pasavati, na cetasikampi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭiviratassa evaṃ taṃ bhayaṃ veraṃ vūpasantaṃ hoti. Imāni pañca bhayāni verāni vūpasantāni honti.

হে ভিক্ষুগণ, যে ব্যক্তি অদত্ত বস্তু গ্রহণ করে...পে... সুরা ও মৈরেয় নামক প্রমাদজনক মাদক সেবন করে, সে সুরা ও মৈরেয় নামক প্রমাদজনক মাদক সেবনের কারণে ইহলোকেও ভয় ও বৈরিতা উৎপন্ন করে, পরলোকেও ভয় ও বৈরিতা উৎপন্ন করে এবং মানসিক দুঃখ ও দৌর্মনস্য ভোগ করে। কিন্তু যে ব্যক্তি সুরা ও মৈরেয় নামক প্রমাদজনক মাদক সেবন থেকে বিরত থাকে, সে ইহলোকেও ভয় ও বৈরিতা উৎপন্ন করে না, পরলোকেও ভয় ও বৈরিতা উৎপন্ন করে না এবং মানসিক দুঃখ ও দৌর্মনস্য ভোগ করে না। সুরা ও মৈরেয় নামক প্রমাদজনক মাদক সেবন থেকে বিরত ব্যক্তির এভাবে সেই ভয় ও বৈরিতা প্রশমিত হয়। এই পাঁচটি ভয় ও বৈরিতা প্রশমিত হয়।

‘‘Katamehi catūhi sotāpattiyaṅgehi samannāgato hoti? Idha, bhikkhave, ariyasāvako buddhe aveccappasādena samannāgato hoti – ‘itipi so bhagavā…pe… satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. Dhamme…pe… saṅghe… ariyakantehi sīlehi samannāgato hoti akhaṇḍehi acchiddehi asabalehi akammāsehi bhujissehi viññuppasatthehi aparāmaṭṭhehi samādhisaṃvattanikehi. Imehi catūhi sotāpattiyaṅgehi samannāgato hoti.

কোন চারটি স্রোতাপন্নতার অঙ্গের দ্বারা সে সমন্বিত হয়? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে আর্যশ্রাবক বুদ্ধের প্রতি অটল শ্রদ্ধায় সমন্বিত হন—'সেই ভগবান তথাগত...পে... দেব-মনুষ্যগণের শিক্ষক, বুদ্ধ ও ভগবান।' ধর্মের প্রতি...পে... সংঘের প্রতি... এবং আর্যগণের প্রিয় শীলসমূহে সমন্বিত হন, যা অখণ্ড, অচ্ছিদ্র, কলঙ্কহীন, নিষ্কলঙ্ক, মুক্ত, বিজ্ঞজন প্রশংসিত, অপরামৃষ্ট এবং সমাধির অনুকূল। এই চারটি স্রোতাপন্নতার অঙ্গের দ্বারা তিনি সমন্বিত হন।

‘‘Yato kho, bhikkhave, ariyasāvakassa imāni pañca bhayāni verāni vūpasantāni honti, imehi ca catūhi sotāpattiyaṅgehi samannāgato hoti, so ākaṅkhamāno attanāva attānaṃ byākareyya – ‘khīṇanirayomhi khīṇatiracchānayoni khīṇapettivisayo khīṇāpāyaduggativinipāto[Pg.208]; sotāpannohamasmi avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo’’’ti. Aṭṭhamaṃ.

হে ভিক্ষুগণ, যখন আর্যশ্রাবকের এই পাঁচটি ভয় ও বৈরিতা প্রশমিত হয় এবং তিনি এই চারটি স্রোতাপন্নতার অঙ্গের দ্বারা সমন্বিত হন, তখন তিনি ইচ্ছা করলে নিজেই নিজের বিষয়ে ঘোষণা করতে পারেন—'আমার নরকযন্ত্রণা শেষ হয়েছে, পশু জন্ম শেষ হয়েছে, প্রেতলোক শেষ হয়েছে, অপায়-দুর্গতি-বিনিপাত শেষ হয়েছে; আমি স্রোতাপন্ন, আমার আর অধঃপতনের ভয় নেই, আমি নিয়ত এবং সম্বোধিপরায়ণ।' অষ্টম সূত্র সমাপ্ত।

9. Āghātavatthusuttaṃ

৯. আঘাতবস্তু সূত্র

29. ‘‘Navayimāni, bhikkhave, āghātavatthūni. Katamāni nava? ‘Anatthaṃ me acarī’ti āghātaṃ bandhati; ‘anatthaṃ me caratī’ti āghātaṃ bandhati; ‘anatthaṃ me carissatī’ti āghātaṃ bandhati; ‘piyassa me manāpassa anatthaṃ acarī’ti…pe… ‘anatthaṃ caratī’ti…pe… ‘anatthaṃ carissatī’ti āghātaṃ bandhati; ‘appiyassa me amanāpassa atthaṃ acarī’ti …pe… ‘atthaṃ caratī’ti…pe… ‘atthaṃ carissatī’ti āghātaṃ bandhati. Imāni kho, bhikkhave, nava āghātavatthūnī’’ti. Navamaṃ.

২৯. হে ভিক্ষুগণ, এই নয়টি বিদ্বেষের কারণ রয়েছে। কোন নয়টি? 'সে আমার অনিষ্ট করেছে'—এই ভেবে বিদ্বেষ পোষণ করে; 'সে আমার অনিষ্ট করছে'—এই ভেবে বিদ্বেষ পোষণ করে; 'সে আমার অনিষ্ট করবে'—এই ভেবে বিদ্বেষ পোষণ করে; 'সে আমার প্রিয় ও মনঃপূত ব্যক্তির অনিষ্ট করেছে'...পে... 'অনিষ্ট করছে'...পে... 'অনিষ্ট করবে'—এই ভেবে বিদ্বেষ পোষণ করে; 'সে আমার অপ্রিয় ও অমনোজ্ঞ ব্যক্তির ইষ্ট করেছে'...পে... 'ইষ্ট করছে'...পে... 'ইষ্ট করবে'—এই ভেবে বিদ্বেষ পোষণ করে। হে ভিক্ষুগণ, এই হলো নয়টি বিদ্বেষের কারণ। নবম সূত্র সমাপ্ত।

10. Āghātapaṭivinayasuttaṃ

১০. আঘাত-প্রতিবিনয় সূত্র

30. ‘‘Navayime, bhikkhave, āghātapaṭivinayā. Katame nava? ‘Anatthaṃ me acari, taṃ kutettha labbhā’ti āghātaṃ paṭivineti; ‘anatthaṃ me carati, taṃ kutettha labbhā’ti āghātaṃ paṭivineti; ‘anatthaṃ me carissati, taṃ kutettha labbhā’ti āghātaṃ paṭivineti; piyassa me manāpassa anatthaṃ acari…pe… anatthaṃ carati…pe… ‘anatthaṃ carissati, taṃ kutettha labbhā’ti āghātaṃ paṭivineti; appiyassa me amanāpassa atthaṃ acari…pe… atthaṃ carati…pe… ‘atthaṃ carissati, taṃ kutettha labbhā’ti āghātaṃ paṭivineti. Ime kho, bhikkhave, nava āghātapaṭivinayā’’ti. Dasamaṃ.

৩০. হে ভিক্ষুগণ, এই নয়টি বিদ্বেষ দূরীকরণের উপায় রয়েছে। কোন নয়টি? 'সে আমার অনিষ্ট করেছে, কিন্তু তা এড়ানো কীভাবে সম্ভব ছিল?'—এই ভেবে বিদ্বেষ দূর করে; 'সে আমার অনিষ্ট করছে, কিন্তু তা এড়ানো কীভাবে সম্ভব?'—এই ভেবে বিদ্বেষ দূর করে; 'সে আমার অনিষ্ট করবে, কিন্তু তা এড়ানো কীভাবে সম্ভব হবে?'—এই ভেবে বিদ্বেষ দূর করে; 'সে আমার প্রিয় ও মনঃপূত ব্যক্তির অনিষ্ট করেছে'...পে... 'অনিষ্ট করছে'...পে... 'অনিষ্ট করবে, কিন্তু তা এড়ানো কীভাবে সম্ভব?'—এই ভেবে বিদ্বেষ দূর করে; 'সে আমার অপ্রিয় ও অমনোজ্ঞ ব্যক্তির ইষ্ট করেছে'...পে... 'ইষ্ট করছে'...পে... 'ইষ্ট করবে, কিন্তু তা এড়ানো কীভাবে সম্ভব?'—এই ভেবে বিদ্বেষ দূর করে। হে ভিক্ষুগণ, এই হলো নয়টি বিদ্বেষ দূরীকরণের উপায়। দশম সূত্র সমাপ্ত।

11. Anupubbanirodhasuttaṃ

১১. অনুপূর্ব-নিরোধ সূত্র

31. ‘‘Navayime, bhikkhave, anupubbanirodhā. Katame nava? Paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassa kāmasaññā niruddhā hoti; dutiyaṃ jhānaṃ samāpannassa vitakkavicārā niruddhā honti; tatiyaṃ jhānaṃ samāpannassa pīti niruddhā hoti; catutthaṃ jhānaṃ samāpannassa assāsapassāsā niruddhā honti; ākāsānañcāyatanaṃ samāpannassa rūpasaññā niruddhā hoti; viññāṇañcāyatanaṃ samāpannassa ākāsānañcāyatanasaññā niruddhā hoti; ākiñcaññāyatanaṃ samāpannassa [Pg.209] viññāṇañcāyatanasaññā niruddhā hoti; nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpannassa ākiñcaññāyatanasaññā niruddhā hoti; saññāvedayitanirodhaṃ samāpannassa saññā ca vedanā ca niruddhā honti. Ime kho, bhikkhave, nava anupubbanirodhā’’ti. Ekādasamaṃ.

৩১. হে ভিক্ষুগণ, এই নয়টি অনুপূর্ব-নিরোধ রয়েছে। কোন নয়টি? প্রথম ধ্যান সমাপন্ন ব্যক্তির কামসংজ্ঞা নিরুদ্ধ হয়; দ্বিতীয় ধ্যান সমাপন্ন ব্যক্তির বিতর্ক ও বিচার নিরুদ্ধ হয়; তৃতীয় ধ্যান সমাপন্ন ব্যক্তির প্রীতি নিরুদ্ধ হয়; চতুর্থ ধ্যান সমাপন্ন ব্যক্তির শ্বাস-প্রশ্বাস নিরুদ্ধ হয়; আকাশানন্ত্যায়তন সমাপন্ন ব্যক্তির রূপসংজ্ঞা নিরুদ্ধ হয়; বিজ্ঞানানন্ত্যায়তন সমাপন্ন ব্যক্তির আকাশানন্ত্যায়তনসংজ্ঞা নিরুদ্ধ হয়; আকিঞ্চন্যাযতন সমাপন্ন ব্যক্তির বিজ্ঞানানন্ত্যায়তনসংজ্ঞা নিরুদ্ধ হয়; নৈবসংজ্ঞানাসংজ্ঞায়তন সমাপন্ন ব্যক্তির আকিঞ্চন্যাযতনসংজ্ঞা নিরুদ্ধ হয়; সংজ্ঞাবেদয়িতনিরোধ সমাপন্ন ব্যক্তির সংজ্ঞা ও বেদনা নিরুদ্ধ হয়। হে ভিক্ষুগণ, এই হলো নয়টি অনুপূর্ব-নিরোধ। একাদশ সূত্র সমাপ্ত।

Sattāvāsavaggo tatiyo.

তৃতীয় সত্তাবাস বর্গ সমাপ্ত।

Tassuddānaṃ –

তার সূচী—

Tiṭhānaṃ khaḷuṅko taṇhā, sattapaññā silāyupo;

Dve verā dve āghātāni, anupubbanirodhena cāti.

ত্রিস্থান, খলুঙ্ক, তৃষ্ণা, সত্তাবাস, প্রজ্ঞা, শিলাযূপ, দুটি বৈর সূত্র, দুটি আঘাত সূত্র এবং অনুপূর্ব-নিরোধ।

4. Mahāvaggo

৪. মহাবর্গ

1. Anupubbavihārasuttaṃ

১. অনুপূর্ব-বিহার সূত্র

32. ‘‘Navayime, bhikkhave, anupubbavihārā. Katame nava? Paṭhamaṃ jhānaṃ, dutiyaṃ jhānaṃ, tatiyaṃ jhānaṃ, catutthaṃ jhānaṃ, ākāsānañcāyatanaṃ, viññāṇañcāyatanaṃ, ākiñcaññāyatanaṃ, nevasaññānāsaññāyatanaṃ, saññāvedayitanirodho – ime kho, bhikkhave, nava anupubbavihārā’’ti. Paṭhamaṃ.

৩২. হে ভিক্ষুগণ, এই নয়টি অনুপূর্ব-বিহার রয়েছে। কোন নয়টি? প্রথম ধ্যান, দ্বিতীয় ধ্যান, তৃতীয় ধ্যান, চতুর্থ ধ্যান, আকাশানন্ত্যায়তন, বিজ্ঞানানন্ত্যায়তন, আকিঞ্চন্যাযতন, নৈবসংজ্ঞানাসংজ্ঞায়তন এবং সংজ্ঞাবেদয়িতনিরোধ—হে ভিক্ষুগণ, এই হলো নয়টি অনুপূর্ব-বিহার। প্রথম সূত্র সমাপ্ত।

2. Anupubbavihārasamāpattisuttaṃ

২. অনুপূর্ব-বিহার সমাপত্তি সূত্র

33. ‘‘Navayimā, bhikkhave, anupubbavihārasamāpattiyo desessāmi, taṃ suṇātha…pe… katamā ca, bhikkhave, nava anupubbavihārasamāpattiyo? Yattha kāmā nirujjhanti, ye ca kāme nirodhetvā nirodhetvā viharanti, ‘addhā te āyasmanto nicchātā nibbutā tiṇṇā pāraṅgatā tadaṅgenā’ti vadāmi. ‘Kattha kāmā nirujjhanti, ke ca kāme nirodhetvā nirodhetvā viharanti – ahametaṃ na jānāmi ahametaṃ na passāmī’ti, iti yo evaṃ vadeyya, so evamassa vacanīyo – ‘idhāvuso, bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja [Pg.210] viharati. Ettha kāmā nirujjhanti, te ca kāme nirodhetvā nirodhetvā viharantī’ti. Addhā, bhikkhave, asaṭho amāyāvī ‘sādhū’ti bhāsitaṃ abhinandeyya anumodeyya; ‘sādhū’ti bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā namassamāno pañjaliko payirupāseyya.

৩৩. হে ভিক্ষুগণ, আমি এই নয়টি অনুপূর্ব-বিহার সমাপত্তি দেশনা করব, তা শ্রবণ করো...পে... হে ভিক্ষুগণ, নয়টি অনুপূর্ব-বিহার সমাপত্তি কোনগুলো? যেখানে কামসমূহ নিরুদ্ধ হয় এবং যারা কামসমূহকে নিরুদ্ধ করে করে বিহার করেন, আমি বলি—'নিশ্চয়ই সেই আয়ুষ্মানগণ তৃষ্ণাহীন, নির্বাপিত, উত্তীর্ণ এবং সেই বিষয়ে পারঙ্গত হয়েছেন।' যদি কেউ এভাবে বলে—'কোথায় কামসমূহ নিরুদ্ধ হয় এবং কারা কামসমূহকে নিরুদ্ধ করে করে বিহার করেন—আমি তা জানি না, আমি তা দেখি না,' তবে তাকে এভাবে বলা উচিত—'হে আয়ুষ্মান, এখানে ভিক্ষু কামসমূহ থেকে পৃথক হয়ে, অকুশল ধর্মসমূহ থেকে পৃথক হয়ে, বিতর্ক ও বিচারসহ, বিবেকজাত প্রীতি ও সুখময় প্রথম ধ্যান লাভ করে বিহার করেন। এখানেই কামসমূহ নিরুদ্ধ হয় এবং তারা কামসমূহকে নিরুদ্ধ করে করে বিহার করেন।' হে ভিক্ষুগণ, নিশ্চয়ই কোনো শঠতাহীন ও কপটতাহীন ব্যক্তি 'সাধু' বলে এই ভাষিতকে অভিনন্দন জানাবেন ও অনুমোদন করবেন; এবং 'সাধু' বলে এই ভাষিতকে অভিনন্দন ও অনুমোদন জানিয়ে বন্দনাপূর্বক কৃতাঞ্জলিপুটে তাঁর সেবা করবেন।

‘‘Yattha vitakkavicārā nirujjhanti, ye ca vitakkavicāre nirodhetvā nirodhetvā viharanti, ‘addhā te āyasmanto nicchātā nibbutā tiṇṇā pāraṅgatā tadaṅgenā’ti vadāmi. ‘Kattha vitakkavicārā nirujjhanti, ke ca vitakkavicāre nirodhetvā nirodhetvā viharanti – ahametaṃ na jānāmi ahametaṃ na passāmī’ti, iti yo evaṃ vadeyya, so evamassa vacanīyo – ‘idhāvuso, bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati; ettha vitakkavicārā nirujjhanti, te ca vitakkavicāre nirodhetvā nirodhetvā viharantī’ti. Addhā, bhikkhave, asaṭho amāyāvī ‘sādhū’ti bhāsitaṃ abhinandeyya anumodeyya; ‘sādhū’ti bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā namassamāno pañjaliko payirupāseyya.

"যে স্থানে বিতর্ক ও বিচার নিরুদ্ধ হয় এবং যে ব্যক্তিগণ বিতর্ক ও বিচারকে নিরুদ্ধ করে করে বিহার করেন, আমি বলি—'নিশ্চয়ই সেই আয়ুষ্মানগণ সেই অঙ্গের দ্বারা তৃষ্ণাহীন, নির্বাপিত, উত্তীর্ণ এবং পারগামী হয়েছেন।' যদি কেউ এরূপ বলেন—'কোথায় বিতর্ক ও বিচার নিরুদ্ধ হয় এবং কারা বিতর্ক ও বিচারকে নিরুদ্ধ করে করে বিহার করেন—আমি তা জানি না, আমি তা দেখি না', তবে তাকে এরূপ বলা উচিত—'হে আবসো, এই শাসনে ভিক্ষু বিতর্ক ও বিচারের উপশম হওয়ায়... পে... দ্বিতীয় ধ্যান লাভ করে বিহার করেন; এই স্থানেই বিতর্ক ও বিচার নিরুদ্ধ হয় এবং তাঁরা বিতর্ক ও বিচারকে নিরুদ্ধ করে করে বিহার করেন।' হে ভিক্ষুগণ, নিশ্চয়ই কোনো অকুটিল ও অমায়াবী ব্যক্তি 'সাধু' বলে এই ভাষিতকে অভিনন্দিত করবেন, অনুমোদন করবেন; 'সাধু' বলে এই ভাষিতকে অভিনন্দিত ও অনুমোদন করে নমস্কার করতে করতে কৃতাঞ্জলিপুটে তাঁর সেবা-উপাসনা করবেন।"

‘‘Yattha pīti nirujjhati, ye ca pītiṃ nirodhetvā nirodhetvā viharanti, ‘addhā te āyasmanto nicchātā nibbutā tiṇṇā pāraṅgatā tadaṅgenā’ti vadāmi. ‘Kattha pīti nirujjhati, ke ca pītiṃ nirodhetvā nirodhetvā viharanti – ahametaṃ na jānāmi ahametaṃ na passāmī’ti, iti yo evaṃ vadeyya, so evamassa vacanīyo – ‘idhāvuso, bhikkhu pītiyā ca virāgā…pe… tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati; ettha pīti nirujjhati, te ca pītiṃ nirodhetvā nirodhetvā viharantī’ti. Addhā, bhikkhave, asaṭho amāyāvī ‘sādhū’ti bhāsitaṃ abhinandeyya anumodeyya; ‘sādhū’ti bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā namassamāno pañjaliko payirupāseyya.

"যে স্থানে প্রীতি নিরুদ্ধ হয় এবং যে ব্যক্তিগণ প্রীতিকে নিরুদ্ধ করে করে বিহার করেন, আমি বলি—'নিশ্চয়ই সেই আয়ুষ্মানগণ সেই অঙ্গের দ্বারা তৃষ্ণাহীন, নির্বাপিত, উত্তীর্ণ এবং পারগামী হয়েছেন।' যদি কেউ এরূপ বলেন—'কোথায় প্রীতি নিরুদ্ধ হয় এবং কারা প্রীতিকে নিরুদ্ধ করে করে বিহার করেন—আমি তা জানি না, আমি তা দেখি না', তবে তাকে এরূপ বলা উচিত—'হে আবসো, এই শাসনে ভিক্ষু প্রীতির বিরাগ হওয়ায়... পে... তৃতীয় ধ্যান লাভ করে বিহার করেন; এই স্থানেই প্রীতি নিরুদ্ধ হয় এবং তাঁরা প্রীতিকে নিরুদ্ধ করে করে বিহার করেন।' হে ভিক্ষুগণ, নিশ্চয়ই কোনো অকুটিল ও অমায়াবী ব্যক্তি 'সাধু' বলে এই ভাষিতকে অভিনন্দিত করবেন, অনুমোদন করবেন; 'সাধু' বলে এই ভাষিতকে অভিনন্দিত ও অনুমোদন করে নমস্কার করতে করতে কৃতাঞ্জলিপুটে তাঁর সেবা-উপাসনা করবেন।"

‘‘Yattha upekkhāsukhaṃ nirujjhati, ye ca upekkhāsukhaṃ nirodhetvā nirodhetvā viharanti, ‘addhā te āyasmanto nicchātā nibbutā tiṇṇā pāraṅgatā tadaṅgenā’ti vadāmi. ‘Kattha upekkhāsukhaṃ nirujjhati, ke ca upekkhāsukhaṃ nirodhetvā nirodhetvā viharanti – ahametaṃ na jānāmi ahametaṃ na passāmī’ti, iti yo evaṃ vadeyya, so evamassa vacanīyo – ‘idhāvuso, bhikkhu sukhassa ca pahānā…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati; ettha upekkhāsukhaṃ nirujjhati, te ca upekkhāsukhaṃ nirodhetvā nirodhetvā viharantī’ti. Addhā, bhikkhave, asaṭho amāyāvī ‘sādhū’ti bhāsitaṃ abhinandeyya [Pg.211] anumodeyya; ‘sādhū’ti bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā namassamāno pañjaliko payirupāseyya.

"যে স্থানে উপেক্ষাসুখ নিরুদ্ধ হয় এবং যে ব্যক্তিগণ উপেক্ষাসুখকে নিরুদ্ধ করে করে বিহার করেন, আমি বলি—'নিশ্চয়ই সেই আয়ুষ্মানগণ সেই অঙ্গের দ্বারা তৃষ্ণাহীন, নির্বাপিত, উত্তীর্ণ এবং পারগামী হয়েছেন।' যদি কেউ এরূপ বলেন—'কোথায় উপেক্ষাসুখ নিরুদ্ধ হয় এবং কারা উপেক্ষাসুখকে নিরুদ্ধ করে করে বিহার করেন—আমি তা জানি না, আমি তা দেখি না', তবে তাকে এরূপ বলা উচিত—'হে আবসো, এই শাসনে ভিক্ষু সুখের প্রহাণের ফলে... পে... চতুর্থ ধ্যান লাভ করে বিহার করেন; এই স্থানেই উপেক্ষাসুখ নিরুদ্ধ হয় এবং তাঁরা উপেক্ষাসুখকে নিরুদ্ধ করে করে বিহার করেন।' হে ভিক্ষুগণ, নিশ্চয়ই কোনো অকুটিল ও অমায়াবী ব্যক্তি 'সাধু' বলে এই ভাষিতকে অভিনন্দিত করবেন, অনুমোদন করবেন; 'সাধু' বলে এই ভাষিতকে অভিনন্দিত ও অনুমোদন করে নমস্কার করতে করতে কৃতাঞ্জলিপুটে তাঁর সেবা-উপাসনা করবেন।"

‘‘Yattha rūpasaññā nirujjhati, ye ca rūpasaññaṃ nirodhetvā nirodhetvā viharanti, ‘addhā te āyasmanto nicchātā nibbutā tiṇṇā pāraṅgatā tadaṅgenā’ti vadāmi. ‘Kattha rūpasaññā nirujjhati, ke ca rūpasaññaṃ nirodhetvā nirodhetvā viharanti – ahametaṃ na jānāmi ahametaṃ na passāmī’ti, iti yo evaṃ vadeyya, so evamassa vacanīyo – ‘idhāvuso, bhikkhu sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ananto ākāsoti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Ettha rūpasaññā nirujjhati, te ca rūpasaññaṃ nirodhetvā nirodhetvā viharantī’ti. Addhā, bhikkhave, asaṭho amāyāvī ‘sādhū’ti bhāsitaṃ abhinandeyya anumodeyya; ‘sādhū’ti bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā namassamāno pañjaliko payirupāseyya.

"যে স্থানে রূপসংজ্ঞা নিরুদ্ধ হয় এবং যে ব্যক্তিগণ রূপসংজ্ঞাকে নিরুদ্ধ করে করে বিহার করেন, আমি বলি—'নিশ্চয়ই সেই আয়ুষ্মানগণ সেই অঙ্গের দ্বারা তৃষ্ণাহীন, নির্বাপিত, উত্তীর্ণ এবং পারগামী হয়েছেন।' যদি কেউ এরূপ বলেন—'কোথায় রূপসংজ্ঞা নিরুদ্ধ হয় এবং কারা রূপসংজ্ঞাকে নিরুদ্ধ করে করে বিহার করেন—আমি তা জানি না, আমি তা দেখি না', তবে তাকে এরূপ বলা উচিত—'হে আবসো, এই শাসনে ভিক্ষু সর্বতোভাবে রূপসংজ্ঞাসমূহের সমতিক্রম করায়, প্রতিঘসংজ্ঞাসমূহের অস্তগমনে এবং নানাত্বসংজ্ঞাসমূহের অমনসিকারে 'অনন্ত আকাশ'—এরূপ ভাবনা করে আকাশানন্ত্যায়তন ধ্যান লাভ করে বিহার করেন। এই স্থানেই রূপসংজ্ঞা নিরুদ্ধ হয় এবং তাঁরা রূপসংজ্ঞাকে নিরুদ্ধ করে করে বিহার করেন।' হে ভিক্ষুগণ, নিশ্চয়ই কোনো অকুটিল ও অমায়াবী ব্যক্তি 'সাধু' বলে এই ভাষিতকে অভিনন্দিত করবেন, অনুমোদন করবেন; 'সাধু' বলে এই ভাষিতকে অভিনন্দিত ও অনুমোদন করে নমস্কার করতে করতে কৃতাঞ্জলিপুটে তাঁর সেবা-উপাসনা করবেন।"

‘‘Yattha ākāsānañcāyatanasaññā nirujjhati, ye ca ākāsānañcāyatanasaññaṃ nirodhetvā nirodhetvā viharanti, ‘addhā te āyasmanto nicchātā nibbutā tiṇṇā pāraṅgatā tadaṅgenā’ti vadāmi. ‘Kattha ākāsānañcāyatanasaññā nirujjhati, ke ca ākāsānañcāyatanasaññaṃ nirodhetvā nirodhetvā viharanti – ahametaṃ na jānāmi ahametaṃ na passāmī’ti, iti yo evaṃ vadeyya, so evamassa vacanīyo – ‘idhāvuso, bhikkhu sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma anantaṃ viññāṇanti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Ettha ākāsānañcāyatanasaññā nirujjhati, te ca ākāsānañcāyatanasaññaṃ nirodhetvā nirodhetvā viharantī’ti. Addhā, bhikkhave, asaṭho amāyāvī ‘sādhū’ti bhāsitaṃ abhinandeyya anumodeyya; ‘sādhū’ti bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā namassamāno pañjaliko payirupāseyya.

"যে স্থানে আকাশানন্ত্যায়তনসংজ্ঞা নিরুদ্ধ হয় এবং যে ব্যক্তিগণ আকাশানন্ত্যায়তনসংজ্ঞাকে নিরুদ্ধ করে করে বিহার করেন, আমি বলি—'নিশ্চয়ই সেই আয়ুষ্মানগণ সেই অঙ্গের দ্বারা তৃষ্ণাহীন, নির্বাপিত, উত্তীর্ণ এবং পারগামী হয়েছেন।' যদি কেউ এরূপ বলেন—'কোথায় আকাশানন্ত্যায়তনসংজ্ঞা নিরুদ্ধ হয় এবং কারা আকাশানন্ত্যায়তনসংজ্ঞাকে নিরুদ্ধ করে করে বিহার করেন—আমি তা জানি না, আমি তা দেখি না', তবে তাকে এরূপ বলা উচিত—'হে আবসো, এই শাসনে ভিক্ষু সর্বতোভাবে আকাশানন্ত্যায়তন সমতিক্রম করে 'অনন্ত বিজ্ঞান'—এরূপ ভাবনা করে বিজ্ঞানানন্ত্যায়তন ধ্যান লাভ করে বিহার করেন। এই স্থানেই আকাশানন্ত্যায়তনসংজ্ঞা নিরুদ্ধ হয় এবং তাঁরা আকাশানন্ত্যায়তনসংজ্ঞাকে নিরুদ্ধ করে করে বিহার করেন।' হে ভিক্ষুগণ, নিশ্চয়ই কোনো অকুটিল ও অমায়াবী ব্যক্তি 'সাধু' বলে এই ভাষিতকে অভিনন্দিত করবেন, অনুমোদন করবেন; 'সাধু' বলে এই ভাষিতকে অভিনন্দিত ও অনুমোদন করে নমস্কার করতে করতে কৃতাঞ্জলিপুটে তাঁর সেবা-উপাসনা করবেন।"

‘‘Yattha viññāṇañcāyatanasaññā nirujjhati, ye ca viññāṇañcāyatanasaññaṃ nirodhetvā nirodhetvā viharanti, ‘addhā te āyasmanto nicchātā nibbutā [Pg.212] tiṇṇā pāraṅgatā tadaṅgenā’ti vadāmi. ‘Kattha viññāṇañcāyatanasaññā nirujjhati, ke ca viññāṇañcāyatanasaññaṃ nirodhetvā nirodhetvā viharanti – ahametaṃ na jānāmi ahametaṃ na passāmī’ti, iti yo evaṃ vadeyya, so evamassa vacanīyo – ‘idhāvuso, bhikkhu sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma natthi kiñcīti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati. Ettha viññāṇañcāyatanasaññā nirujjhati, te ca viññāṇañcāyatanasaññaṃ nirodhetvā nirodhetvā viharantī’ti. Addhā, bhikkhave, asaṭho amāyāvī ‘sādhū’ti bhāsitaṃ abhinandeyya anumodeyya; ‘sādhū’ti bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā namassamāno pañjaliko payirupāseyya.

"যে স্থানে বিজ্ঞানানন্ত্যায়তনসংজ্ঞা নিরুদ্ধ হয় এবং যে ব্যক্তিগণ বিজ্ঞানানন্ত্যায়তনসংজ্ঞাকে নিরুদ্ধ করে করে বিহার করেন, আমি বলি—'নিশ্চয়ই সেই আয়ুষ্মানগণ সেই অঙ্গের দ্বারা তৃষ্ণাহীন, নির্বাপিত, উত্তীর্ণ এবং পারগামী হয়েছেন।' যদি কেউ এরূপ বলেন—'কোথায় বিজ্ঞানানন্ত্যায়তনসংজ্ঞা নিরুদ্ধ হয় এবং কারা বিজ্ঞানানন্ত্যায়তনসংজ্ঞাকে নিরুদ্ধ করে করে বিহার করেন—আমি তা জানি না, আমি তা দেখি না', তবে তাকে এরূপ বলা উচিত—'হে আবসো, এই শাসনে ভিক্ষু সর্বতোভাবে বিজ্ঞানানন্ত্যায়তন সমতিক্রম করে 'কিছুই নেই'—এরূপ ভাবনা করে আকিঞ্চন্যাযতন ধ্যান লাভ করে বিহার করেন। এই স্থানেই বিজ্ঞানানন্ত্যায়তনসংজ্ঞা নিরুদ্ধ হয় এবং তাঁরা বিজ্ঞানানন্ত্যায়তনসংজ্ঞাকে নিরুদ্ধ করে করে বিহার করেন।' হে ভিক্ষুগণ, নিশ্চয়ই কোনো অকুটিল ও অমায়াবী ব্যক্তি 'সাধু' বলে এই ভাষিতকে অভিনন্দিত করবেন, অনুমোদন করবেন; 'সাধু' বলে এই ভাষিতকে অভিনন্দিত ও অনুমোদন করে নমস্কার করতে করতে কৃতাঞ্জলিপুটে তাঁর সেবা-উপাসনা করবেন।"

‘‘Yattha ākiñcaññāyatanasaññā nirujjhati, ye ca ākiñcaññāyatanasaññaṃ nirodhetvā nirodhetvā viharanti, ‘addhā te āyasmanto nicchātā nibbutā tiṇṇā pāraṅgatā tadaṅgenā’ti vadāmi. ‘Kattha ākiñcaññāyatanasaññā nirujjhati, ke ca ākiñcaññāyatanasaññaṃ nirodhetvā nirodhetvā viharanti – ahametaṃ na jānāmi ahametaṃ na passāmī’ti, iti yo evaṃ vadeyya, so evamassa vacanīyo – ‘idhāvuso, bhikkhu sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharati. Ettha ākiñcaññāyatanasaññā nirujjhati, te ca ākiñcaññāyatanasaññaṃ nirodhetvā nirodhetvā viharantī’ti. Addhā, bhikkhave, asaṭho amāyāvī ‘sādhū’ti bhāsitaṃ abhinandeyya anumodeyya; ‘sādhū’ti bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā namassamāno pañjaliko payirupāseyya.

"যে স্থানে আকিঞ্চন্যাযতনসংজ্ঞা নিরুদ্ধ হয় এবং যে ব্যক্তিগণ আকিঞ্চন্যাযতনসংজ্ঞাকে নিরুদ্ধ করে করে বিহার করেন, আমি বলি—'নিশ্চয়ই সেই আয়ুষ্মানগণ সেই অঙ্গের দ্বারা তৃষ্ণাহীন, নির্বাপিত, উত্তীর্ণ এবং পারগামী হয়েছেন।' যদি কেউ এরূপ বলেন—'কোথায় আকিঞ্চন্যাযতনসংজ্ঞা নিরুদ্ধ হয় এবং কারা আকিঞ্চন্যাযতনসংজ্ঞাকে নিরুদ্ধ করে করে বিহার করেন—আমি তা জানি না, আমি তা দেখি না', তবে তাকে এরূপ বলা উচিত—'হে আবসো, এই শাসনে ভিক্ষু সর্বতোভাবে আকিঞ্চন্যাযতন সমতিক্রম করে নৈবসংজ্ঞানাসংজ্ঞায়তন ধ্যান লাভ করে বিহার করেন। এই স্থানেই আকিঞ্চন্যাযতনসংজ্ঞা নিরুদ্ধ হয় এবং তাঁরা আকিঞ্চন্যাযতনসংজ্ঞাকে নিরুদ্ধ করে করে বিহার করেন।' হে ভিক্ষুগণ, নিশ্চয়ই কোনো অকুটিল ও অমায়াবী ব্যক্তি 'সাধু' বলে এই ভাষিতকে অভিনন্দিত করবেন, অনুমোদন করবেন; 'সাধু' বলে এই ভাষিতকে অভিনন্দিত ও অনুমোদন করে নমস্কার করতে করতে কৃতাঞ্জলিপুটে তাঁর সেবা-উপাসনা করবেন।"

‘‘Yattha nevasaññānāsaññāyatanasaññā nirujjhati, ye ca nevasaññānāsaññāyatanasaññaṃ nirodhetvā nirodhetvā viharanti, ‘addhā te āyasmanto nicchātā nibbutā tiṇṇā pāraṅgatā tadaṅgenā’ti vadāmi. ‘Kattha nevasaññānāsaññāyatanasaññā nirujjhati, ke ca nevasaññānāsaññāyatanasaññaṃ nirodhetvā nirodhetvā viharanti – ahametaṃ na jānāmi ahametaṃ na passāmī’ti, iti yo evaṃ vadeyya, so evamassa vacanīyo – ‘idhāvuso, bhikkhu sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharati. Ettha nevasaññānāsaññāyatanasaññā nirujjhati, te ca nevasaññānāsaññāyatanasaññaṃ nirodhetvā [Pg.213] nirodhetvā viharantī’ti. Addhā, bhikkhave, asaṭho amāyāvī ‘sādhū’ti bhāsitaṃ abhinandeyya anumodeyya; ‘sādhū’ti bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā namassamāno pañjaliko payirupāseyya. Imā kho, bhikkhave, nava anupubbavihārasamāpattiyo’’ti. Dutiyaṃ.

"যে স্থানে নৈবসংজ্ঞানাসংজ্ঞায়তনসংজ্ঞা নিরুদ্ধ হয় এবং যে ব্যক্তিগণ নৈবসংজ্ঞানাসংজ্ঞায়তনসংজ্ঞাকে নিরুদ্ধ করে করে বিহার করেন, আমি বলি—'নিশ্চয়ই সেই আয়ুষ্মানগণ সেই অঙ্গের দ্বারা তৃষ্ণাহীন, নির্বাপিত, উত্তীর্ণ এবং পারগামী হয়েছেন।' যদি কেউ এরূপ বলেন—'কোথায় নৈবসংজ্ঞানাসংজ্ঞায়তনসংজ্ঞা নিরুদ্ধ হয় এবং কারা নৈবসংজ্ঞানাসংজ্ঞায়তনসংজ্ঞাকে নিরুদ্ধ করে করে বিহার করেন—আমি তা জানি না, আমি তা দেখি না', তবে তাকে এরূপ বলা উচিত—'হে আবসো কালুদায়ী, এই শাসনে ভিক্ষু সর্বতোভাবে নৈবসংজ্ঞানাসংজ্ঞায়তন সমতিক্রম করে সংজ্ঞাবেদয়িতনিরোধ (নিরোধ সমাপত্তি) লাভ করে বিহার করেন। এই স্থানেই নৈবসংজ্ঞানাসংজ্ঞায়তনসংজ্ঞা নিরুদ্ধ হয় এবং তাঁরা নৈবসংজ্ঞানাসংজ্ঞায়তনসংজ্ঞাকে নিরুদ্ধ করে করে বিহার করেন।' হে ভিক্ষুগণ, নিশ্চয়ই কোনো অকুটিল ও অমায়াবী ব্যক্তি 'সাধু' বলে এই ভাষিতকে অভিনন্দিত করবেন, অনুমোদন করবেন; 'সাধু' বলে এই ভাষিতকে অভিনন্দিত ও অনুমোদন করে নমস্কার করতে করতে কৃতাঞ্জলিপুটে তাঁর সেবা-উপাসনা করবেন। হে ভিক্ষুগণ, এইগুলোই হলো নয়টি অনুপূর্ববিহার সমাপত্তি।" দ্বিতীয় (সূত্র সমাপ্ত)।

3. Nibbānasukhasuttaṃ

৩. নির্বাণসুখ সূত্র

34. Ekaṃ samayaṃ āyasmā sāriputto rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tatra kho āyasmā sāriputto bhikkhū āmantesi – ‘‘sukhamidaṃ, āvuso, nibbānaṃ. Sukhamidaṃ, āvuso, nibbāna’’nti. Evaṃ vutte āyasmā udāyī āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca – ‘‘kiṃ panettha, āvuso sāriputta, sukhaṃ yadettha natthi vedayita’’nti? ‘‘Etadeva khvettha, āvuso, sukhaṃ yadettha natthi vedayitaṃ. Pañcime, āvuso, kāmaguṇā. Katame pañca? Cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā, sotaviññeyyā saddā…pe… ghānaviññeyyā gandhā… jivhāviññeyyā rasā… kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā – ime kho, āvuso, pañca kāmaguṇā. Yaṃ kho, āvuso, ime pañca kāmaguṇe paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, idaṃ vuccatāvuso, kāmasukhaṃ.

৩৪. এক সময় আয়ুষ্মান সারিপুত্র রাজগৃহের কলন্দকনিবাপ নামক বেণুবনে বিহার করছিলেন। সেখানে আয়ুষ্মান সারিপুত্র ভিক্ষুগণকে সম্বোধন করলেন—"হে আবসো (বন্ধুগণ), এই নির্বাণ সুখদায়ক। হে আবসো, এই নির্বাণ সুখদায়ক।" এরূপ বলা হলে আয়ুষ্মান উদায়ী আয়ুষ্মান সারিপুত্রকে বললেন—"হে আবসো সারিপুত্র, এই নির্বাণে যেখানে কোনো অনুভূতি (বেদনা) নেই, সেখানে সুখ কীভাবে হতে পারে?" "হে আবসো, যেখানে কোনো অনুভূতি নেই, সেটাই তো এখানে সুখ। হে আবসো, এই পাঁচটি কামগুণ রয়েছে। কোন পাঁচটি? চক্ষুর দ্বারা বিজ্ঞেয় রূপ—যা ইষ্ট, কান্ত, মনোহর, প্রিয়রূপ, কামোপসংহিত ও রজনীয় (আসক্তিজনক); শ্রোত্রের দ্বারা বিজ্ঞেয় শব্দ... পে... ঘ্রাণের দ্বারা বিজ্ঞেয় গন্ধ... জিহ্বার দ্বারা বিজ্ঞেয় রস... কায়ের দ্বারা বিজ্ঞেয় স্পর্শ—যা ইষ্ট, কান্ত, মনোহর, প্রিয়রূপ, কামোপসংহিত ও রজনীয়। হে আবসো, এই হলো পাঁচটি কামগুণ। হে আবসো, এই পাঁচটি কামগুণকে অবলম্বন করে যে সুখ ও সৌমনস্য উৎপন্ন হয়, তাকেই বলা হয় কামসুখ।"

‘‘Idhāvuso, bhikkhu vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Tassa ce, āvuso, bhikkhuno iminā vihārena viharato kāmasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti, svassa hoti ābādho. Seyyathāpi, āvuso, sukhino dukkhaṃ uppajjeyya yāvadeva ābādhāya; evamevassa te kāmasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti. Svassa hoti ābādho. Yo kho panāvuso, ābādho dukkhametaṃ vuttaṃ bhagavatā. Imināpi kho etaṃ, āvuso, pariyāyena veditabbaṃ yathā sukhaṃ nibbānaṃ.

"হে আবসো, এই শাসনে ভিক্ষু কামসমূহ থেকে পৃথক হয়ে... পে... প্রথম ধ্যান লাভ করে বিহার করেন। হে আবসো, সেই বিহারে বিহাররত সেই ভিক্ষুর যদি কাম-সহগত সংজ্ঞা ও মনস্কার উৎপন্ন হয়, তবে তা তাঁর জন্য পীড়াদায়ক (বাধাস্বরূপ) হয়। হে আবসো, যেমন কোনো সুখী ব্যক্তির দুঃখ উৎপন্ন হলে তা কেবল পীড়ার জন্যই হয়; তেমনই তাঁর সেই কাম-সহগত সংজ্ঞা ও মনস্কার উৎপন্ন হলে তা তাঁর জন্য পীড়াদায়ক হয়। হে আবসো, যে পীড়া রয়েছে, তাকে ভগবান দুঃখ বলেছেন। হে আবসো, এই উপায়ের দ্বারাও জানা যায় যে কীভাবে নির্বাণ সুখদায়ক।"

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Tassa ce, āvuso, bhikkhuno iminā vihārena viharato vitakkasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti, svassa hoti ābādho. Seyyathāpi, āvuso, sukhino dukkhaṃ uppajjeyya yāvadeva ābādhāya; evamevassa te vitakkasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti[Pg.214]. Svassa hoti ābādho. Yo kho panāvuso, ābādho dukkhametaṃ vuttaṃ bhagavatā. Imināpi kho etaṃ, āvuso, pariyāyena veditabbaṃ yathā sukhaṃ nibbānaṃ.

“হে আয়ুষ্মান, পুনরায় অন্য এক উপায়ে, ভিক্ষু বিতর্ক ও বিচারের উপশমে...পে... দ্বিতীয় ধ্যান লাভ করে বিহার করেন। হে আয়ুষ্মান, এই বিহারে বিহাররত সেই ভিক্ষুর যদি বিতর্ক-সহগত সংজ্ঞা ও মনস্কার উৎপন্ন হয়, তবে তা তাঁর জন্য পীড়াদায়ক হয়। হে আয়ুষ্মান, যেমন কোনো সুখী ব্যক্তির কেবল পীড়াদায়ক হওয়ার জন্যই দুঃখের উৎপত্তি হতে পারে; তেমনই তাঁর সেই বিতর্ক-সহগত সংজ্ঞা ও মনস্কারের উদয় হওয়া তাঁর জন্য পীড়াদায়ক হয়। হে আয়ুষ্মান, যা পীড়াদায়ক, তাকেই ভগবান দুঃখ বলেছেন। হে আয়ুষ্মান, এই উপায়েও এটি জানা উচিত যে কীভাবে নির্বাণ সুখময়।”

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu pītiyā ca virāgā…pe… tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Tassa ce, āvuso, bhikkhuno iminā vihārena viharato pītisahagatā saññāmanasikārā samudācaranti, svassa hoti ābādho. Seyyathāpi, āvuso, sukhino dukkhaṃ uppajjeyya yāvadeva ābādhāya; evamevassa te pītisahagatā saññāmanasikārā samudācaranti. Svassa hoti ābādho. Yo kho panāvuso, ābādho dukkhametaṃ vuttaṃ bhagavatā. Imināpi kho etaṃ, āvuso, pariyāyena veditabbaṃ yathā sukhaṃ nibbānaṃ.

“হে আয়ুষ্মান, পুনরায় অন্য এক উপায়ে, ভিক্ষু প্রীতির বিরাগে...পে... তৃতীয় ধ্যান লাভ করে বিহার করেন। হে আয়ুষ্মান, এই বিহারে বিহাররত সেই ভিক্ষুর যদি প্রীতি-সহগত সংজ্ঞা ও মনস্কার উৎপন্ন হয়, তবে তা তাঁর জন্য পীড়াদায়ক হয়। হে আয়ুষ্মান, যেমন কোনো সুখী ব্যক্তির কেবল পীড়াদায়ক হওয়ার জন্যই দুঃখের উৎপত্তি হতে পারে; তেমনই তাঁর সেই প্রীতি-সহগত সংজ্ঞা ও মনস্কারের উদয় হওয়া তাঁর জন্য পীড়াদায়ক হয়। হে আয়ুষ্মান, যা পীড়াদায়ক, তাকেই ভগবান দুঃখ বলেছেন। হে আয়ুষ্মান, এই উপায়েও এটি জানা উচিত যে কীভাবে নির্বাণ সুখময়।”

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu sukhassa ca pahānā…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Tassa ce, āvuso, bhikkhuno iminā vihārena viharato upekkhāsahagatā saññāmanasikārā samudācaranti, svassa hoti ābādho. Seyyathāpi, āvuso, sukhino dukkhaṃ uppajjeyya yāvadeva ābādhāya; evamevassa te upekkhāsahagatā saññāmanasikārā samudācaranti. Svassa hoti ābādho. Yo kho panāvuso, ābādho dukkhametaṃ vuttaṃ bhagavatā. Imināpi kho etaṃ, āvuso, pariyāyena veditabbaṃ yathā sukhaṃ nibbānaṃ.

“হে আয়ুষ্মান, পুনরায় অন্য এক উপায়ে, ভিক্ষু সুখের প্রহাণে...পে... চতুর্থ ধ্যান লাভ করে বিহার করেন। হে আয়ুষ্মান, এই বিহারে বিহাররত সেই ভিক্ষুর যদি উপেক্ষা-সহগত সংজ্ঞা ও মনস্কার উৎপন্ন হয়, তবে তা তাঁর জন্য পীড়াদায়ক হয়। হে আয়ুষ্মান, যেমন কোনো সুখী ব্যক্তির কেবল পীড়াদায়ক হওয়ার জন্যই দুঃখের উৎপত্তি হতে পারে; তেমনই তাঁর সেই উপেক্ষা-সহগত সংজ্ঞা ও মনস্কারের উদয় হওয়া তাঁর জন্য পীড়াদায়ক হয়। হে আয়ুষ্মান, যা পীড়াদায়ক, তাকেই ভগবান দুঃখ বলেছেন। হে আয়ুষ্মান, এই উপায়েও এটি জানা উচিত যে কীভাবে নির্বাণ সুখময়।”

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ananto ākāsoti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Tassa ce, āvuso, bhikkhuno iminā vihārena viharato rūpasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti, svassa hoti ābādho. Seyyathāpi, āvuso, sukhino dukkhaṃ uppajjeyya yāvadeva ābādhāya; evamevassa te rūpasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti. Svassa hoti ābādho. Yo kho panāvuso, ābādho dukkhametaṃ vuttaṃ bhagavatā. Imināpi kho etaṃ, āvuso, pariyāyena veditabbaṃ yathā sukhaṃ nibbānaṃ.

“হে আয়ুষ্মান, পুনরায় অন্য এক উপায়ে, ভিক্ষু সর্বতোভাবে রূপ-সংজ্ঞাসমূহ অতিক্রম করে, প্রতিঘ-সংজ্ঞাসমূহের অস্তগমনে এবং নানাত্ব-সংজ্ঞাসমূহের অমনস্কারে ‘আকাশ অনন্ত’—এইরূপে আকাশանন্ত্যায়তন ধ্যান লাভ করে বিহার করেন। হে আয়ুষ্মান, এই বিহারে বিহাররত সেই ভিক্ষুর যদি রূপ-সহগত সংজ্ঞা ও মনস্কার উৎপন্ন হয়, তবে তা তাঁর জন্য পীড়াদায়ক হয়। হে আয়ুষ্মান, যেমন কোনো সুখী ব্যক্তির কেবল পীড়াদায়ক হওয়ার জন্যই দুঃখের উৎপত্তি হতে পারে; তেমনই তাঁর সেই রূপ-সহগত সংজ্ঞা ও মনস্কারের উদয় হওয়া তাঁর জন্য পীড়াদায়ক হয়। হে আয়ুষ্মান, যা পীড়াদায়ক, তাকেই ভগবান দুঃখ বলেছেন। হে আয়ুষ্মান, এই উপায়েও এটি জানা উচিত যে কীভাবে নির্বাণ সুখময়।”

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma anantaṃ viññāṇanti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Tassa ce[Pg.215], āvuso, bhikkhuno iminā vihārena viharato ākāsānañcāyatanasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti, svassa hoti ābādho. Seyyathāpi, āvuso, sukhino dukkhaṃ uppajjeyya yāvadeva ābādhāya; evamevassa te ākāsānañcāyatanasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti. Svassa hoti ābādho. Yo kho panāvuso, ābādho dukkhametaṃ vuttaṃ bhagavatā. Imināpi kho etaṃ, āvuso, pariyāyena veditabbaṃ yathā sukhaṃ nibbānaṃ.

“হে আয়ুষ্মান, পুনরায় অন্য এক উপায়ে, ভিক্ষু সর্বতোভাবে আকাশանন্ত্যায়তন অতিক্রম করে ‘বিজ্ঞান অনন্ত’—এইরূপে বিজ্ঞানানন্ত্যায়তন ধ্যান লাভ করে বিহার করেন। হে আয়ুষ্মান, এই বিহারে বিহাররত সেই ভিক্ষুর যদি আকাশանন্ত্যায়তন-সহগত সংজ্ঞা ও মনস্কার উৎপন্ন হয়, তবে তা তাঁর জন্য পীড়াদায়ক হয়। হে আয়ুষ্মান, যেমন কোনো সুখী ব্যক্তির কেবল পীড়াদায়ক হওয়ার জন্যই দুঃখের উৎপত্তি হতে পারে; তেমনই তাঁর সেই আকাশանন্ত্যায়তন-সহগত সংজ্ঞা ও মনস্কারের উদয় হওয়া তাঁর জন্য পীড়াদায়ক হয়। হে আয়ুষ্মান, যা পীড়াদায়ক, তাকেই ভগবান দুঃখ বলেছেন। হে আয়ুষ্মান, এই উপায়েও এটি জানা উচিত যে কীভাবে নির্বাণ সুখময়।”

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma, natthi kiñcīti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati. Tassa ce, āvuso, bhikkhuno iminā vihārena viharato viññāṇañcāyatanasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti, svassa hoti ābādho. Seyyathāpi, āvuso, sukhino dukkhaṃ uppajjeyya yāvadeva ābādhāya; evamevassa te viññāṇañcāyatanasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti. Svassa hoti ābādho. Yo kho panāvuso, ābādho dukkhametaṃ vuttaṃ bhagavatā. Imināpi kho etaṃ, āvuso, pariyāyena veditabbaṃ yathā sukhaṃ nibbānaṃ.

“হে আয়ুষ্মান, পুনরায় অন্য এক উপায়ে, ভিক্ষু সর্বতোভাবে বিজ্ঞানানন্ত্যায়তন অতিক্রম করে ‘কিছুই নেই’—এইরূপে আকিঞ্চন্যাযতন ধ্যান লাভ করে বিহার করেন। হে আয়ুষ্মান, এই বিহারে বিহাররত সেই ভিক্ষুর যদি বিজ্ঞানানন্ত্যায়তন-সহগত সংজ্ঞা ও মনস্কার উৎপন্ন হয়, তবে তা তাঁর জন্য পীড়াদায়ক হয়। হে আয়ুষ্মান, যেমন কোনো সুখী ব্যক্তির কেবল পীড়াদায়ক হওয়ার জন্যই দুঃখের উৎপত্তি হতে পারে; তেমনই তাঁর সেই বিজ্ঞানানন্ত্যায়তন-সহগত সংজ্ঞা ও মনস্কারের উদয় হওয়া তাঁর জন্য পীড়াদায়ক হয়। হে আয়ুষ্মান, যা পীড়াদায়ক, তাকেই ভগবান দুঃখ বলেছেন। হে আয়ুষ্মান, এই উপায়েও এটি জানা উচিত যে কীভাবে নির্বাণ সুখময়।”

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharati. Tassa ce, āvuso, bhikkhuno iminā vihārena viharato ākiñcaññāyatanasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti, svassa hoti ābādho. Seyyathāpi, āvuso, sukhino dukkhaṃ uppajjeyya yāvadeva ābādhāya; evamevassa te ākiñcaññāyatanasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti. Svassa hoti ābādho. Yo kho panāvuso, ābādho dukkhametaṃ vuttaṃ bhagavatā. Imināpi kho etaṃ, āvuso, pariyāyena veditabbaṃ yathā sukhaṃ nibbānaṃ.

“হে আয়ুষ্মান, পুনরায় অন্য এক উপায়ে, ভিক্ষু সর্বতোভাবে আকিঞ্চন্যাযতন অতিক্রম করে নৈবসংজ্ঞানাসংজ্ঞায়তন ধ্যান লাভ করে বিহার করেন। হে আয়ুষ্মান, এই বিহারে বিহাররত সেই ভিক্ষুর যদি আকিঞ্চন্যাযতন-সহগত সংজ্ঞা ও মনস্কার উৎপন্ন হয়, তবে তা তাঁর জন্য পীড়াদায়ক হয়। হে আয়ুষ্মান, যেমন কোনো সুখী ব্যক্তির কেবল পীড়াদায়ক হওয়ার জন্যই দুঃখের উৎপত্তি হতে পারে; তেমনই তাঁর সেই আকিঞ্চন্যাযতন-সহগত সংজ্ঞা ও মনস্কারের উদয় হওয়া তাঁর জন্য পীড়াদায়ক হয়। হে আয়ুষ্মান, যা পীড়াদায়ক, তাকেই ভগবান দুঃখ বলেছেন। হে আয়ুষ্মান, এই উপায়েও এটি জানা উচিত যে কীভাবে নির্বাণ সুখময়।”

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Imināpi kho etaṃ, āvuso, pariyāyena veditabbaṃ yathā sukhaṃ nibbāna’’nti. Tatiyaṃ.

“হে আয়ুষ্মান, পুনরায় অন্য এক উপায়ে, ভিক্ষু সর্বতোভাবে নৈবসংজ্ঞানাসংজ্ঞায়তন অতিক্রম করে সংজ্ঞাবেদয়িতনিরোধ লাভ করে বিহার করেন, এবং প্রজ্ঞা দ্বারা তা দেখে তাঁর আসবসমূহ ক্ষয়প্রাপ্ত হয়। হে আয়ুষ্মান, এই উপায়েও এটি জানা উচিত যে কীভাবে নির্বাণ সুখময়।” তৃতীয় (সূত্র সমাপ্ত)।

4. Gāvīupamāsuttaṃ

৪. গাভী উপমা সূত্র

35. ‘‘Seyyathāpi[Pg.216], bhikkhave, gāvī pabbateyyā bālā abyattā akhettaññū akusalā visame pabbate carituṃ. Tassā evamassa – ‘yaṃnūnāhaṃ agatapubbañceva disaṃ gaccheyyaṃ, akhāditapubbāni ca tiṇāni khādeyyaṃ, apītapubbāni ca pānīyāni piveyya’nti. Sā purimaṃ pādaṃ na suppatiṭṭhitaṃ patiṭṭhāpetvā pacchimaṃ pādaṃ uddhareyya. Sā na ceva agatapubbaṃ disaṃ gaccheyya, na ca akhāditapubbāni tiṇāni khādeyya, na ca apītapubbāni pānīyāni piveyya; yasmiṃ cassā padese ṭhitāya evamassa – ‘yaṃnūnāhaṃ agatapubbañceva disaṃ gaccheyyaṃ, akhāditapubbāni ca tiṇāni khādeyyaṃ, apītapubbāni ca pānīyāni piveyya’nti tañca padesaṃ na sotthinā paccāgaccheyya. Taṃ kissa hetu? Tathā hi sā, bhikkhave, gāvī pabbateyyā bālā abyattā akhettaññū akusalā visame pabbate carituṃ. Evamevaṃ kho, bhikkhave, idhekacco bhikkhu bālo abyatto akhettaññū akusalo vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati; so taṃ nimittaṃ na āsevati na bhāveti na bahulīkaroti na svādhiṭṭhitaṃ adhiṭṭhāti.

৩৫. “হে ভিক্ষুগণ, যেমন কোনো পার্বত্য গাভী যদি মূর্খ, অদক্ষ, চারণভূমি সম্পর্কে অনভিজ্ঞ এবং অসমতল পাহাড়ে বিচরণে কুশলী না হয়; তার মনে এরূপ চিন্তা হতে পারে—‘আমি যদি এমন এক অঞ্চলে যেতে পারতাম যেখানে আগে কখনো যাইনি, এমন ঘাস খেতে পারতাম যা আগে কখনো খাইনি, এমন জল পান করতে পারতাম যা আগে কখনো পান করিনি, তবে কতই না ভালো হতো!’ সে তার সামনের পা-টি ভালোভাবে স্থাপন না করেই পেছনের পা-টি তুলে নেয়। সে না তো সেই পূর্বে কখনো না যাওয়া অঞ্চলে পৌঁছাতে পারে, না তো সেই পূর্বে কখনো না খাওয়া ঘাস খেতে পারে, না তো সেই পূর্বে কখনো না পান করা জল পান করতে পারে; এবং যে স্থানে দাঁড়িয়ে তার মনে এরূপ চিন্তা হয়েছিল—‘আমি যদি এমন এক অঞ্চলে যেতে পারতাম যেখানে আগে কখনো যাইনি, এমন ঘাস খেতে পারতাম যা আগে কখনো খাইনি, এমন জল পান করতে পারতাম যা আগে কখনো পান করিনি, তবে কতই না ভালো হতো!’—সেই স্থানেও সে নিরাপদে ফিরে আসতে পারে না। তার কারণ কী? হে ভিক্ষুগণ, কারণ সেই পার্বত্য গাভীটি মূর্খ, অদক্ষ, চারণভূমি সম্পর্কে অনভিজ্ঞ এবং অসমতল পাহাড়ে বিচরণে কুশলী নয়। তেমনই, হে ভিক্ষুগণ, এ লোকে কোনো কোনো ভিক্ষু মূর্খ, অদক্ষ, চারণভূমি সম্পর্কে অনভিজ্ঞ এবং অকুশলী হয়ে, কামসমূহ থেকে বিচ্ছিন্ন হয়ে, অকুশল ধর্মসমূহ থেকে বিচ্ছিন্ন হয়ে, বিতর্ক ও বিচারসহ, বিবেকজাত প্রীতি ও সুখময় প্রথম ধ্যান লাভ করে বিহার করেন; কিন্তু তিনি সেই ধ্যান-নিমিত্তকে বারংবার অনুশীলন করেন না, ভাবনা করেন না, বহুলাংশে চর্চা করেন না এবং ভালোভাবে প্রতিষ্ঠিত করেন না।”

‘‘Tassa evaṃ hoti – ‘yaṃnūnāhaṃ vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja vihareyya’nti. So na sakkoti vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharituṃ. Tassa evaṃ hoti – ‘yaṃnūnāhaṃ vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja vihareyya’nti. So na sakkoti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharituṃ. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, ‘bhikkhu ubhato bhaṭṭho ubhato parihīno, seyyathāpi sā gāvī pabbateyyā bālā abyattā akhettaññū akusalā visame pabbate carituṃ’’’.

“তাঁর মনে এরূপ চিন্তা হয়—‘আমি যদি বিতর্ক ও বিচারের উপশমে, আধ্যাত্মিক প্রসন্নতা ও চিত্তের একাগ্রতাসম্পন্ন, বিতর্কহীন, বিচারহীন, সমাধিজাত প্রীতি ও সুখময় দ্বিতীয় ধ্যান লাভ করে বিহার করতে পারতাম, তবে কতই না ভালো হতো!’ কিন্তু তিনি বিতর্ক ও বিচারের উপশমে...পে... দ্বিতীয় ধ্যান লাভ করে বিহার করতে সমর্থ হন না। তখন তাঁর মনে এরূপ চিন্তা হয়—‘আমি যদি কামসমূহ থেকে বিচ্ছিন্ন হয়ে, অকুশল ধর্মসমূহ থেকে বিচ্ছিন্ন হয়ে, বিতর্ক ও বিচারসহ, বিবেকজাত প্রীতি ও সুখময় প্রথম ধ্যান লাভ করে বিহার করতে পারতাম, তবে কতই না ভালো হতো!’ কিন্তু তিনি কামসমূহ থেকে...পে... প্রথম ধ্যান লাভ করে বিহার করতেও সমর্থ হন না। হে ভিক্ষুগণ, এই ভিক্ষুকে বলা হয় ‘উভয় দিক থেকেই ভ্রষ্ট, উভয় দিক থেকেই পরিহীন’, ঠিক যেমন সেই পার্বত্য গাভীটি মূর্খ, অদক্ষ, চারণভূমি সম্পর্কে অনভিজ্ঞ এবং অসমতল পাহাড়ে বিচরণে অকুশলী ছিল।”

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, gāvī pabbateyyā paṇḍitā byattā khettaññū kusalā visame pabbate carituṃ. Tassā evamassa – ‘yaṃnūnāhaṃ agatapubbañceva disaṃ gaccheyyaṃ, akhāditapubbāni ca tiṇāni khādeyyaṃ, apītapubbāni ca pānīyāni piveyya’nti. Sā purimaṃ pādaṃ suppatiṭṭhitaṃ patiṭṭhāpetvā pacchimaṃ pādaṃ uddhareyya. Sā agatapubbañceva disaṃ gaccheyya, akhāditapubbāni ca tiṇāni [Pg.217] khādeyya, apītapubbāni ca pānīyāni piveyya. Yasmiṃ cassā padese ṭhitāya evamassa – ‘yaṃnūnāhaṃ agatapubbañceva disaṃ gaccheyyaṃ, akhāditapubbāni ca tiṇāni khādeyyaṃ, apītapubbāni ca pānīyāni piveyya’nti tañca padesaṃ sotthinā paccāgaccheyya. Taṃ kissa hetu? Tathā hi sā, bhikkhave, gāvī pabbateyyā paṇḍitā byattā khettaññū kusalā visame pabbate carituṃ. Evamevaṃ kho, bhikkhave, idhekacco bhikkhu paṇḍito byatto khettaññū kusalo vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So taṃ nimittaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti svādhiṭṭhitaṃ adhiṭṭhāti.

“হে ভিক্ষুগণ, যেমন কোনো পার্বত্য গাভী যদি বুদ্ধিমতী, দক্ষ, চারণভূমি সম্পর্কে অভিজ্ঞ এবং অসমতল পাহাড়ে বিচরণে কুশলী হয়; তার মনে এরূপ চিন্তা হতে পারে—‘আমি যদি এমন এক অঞ্চলে যেতে পারতাম যেখানে আগে কখনো যাইনি, এমন ঘাস খেতে পারতাম যা আগে কখনো খাইনি, এমন জল পান করতে পারতাম যা আগে কখনো পান করিনি, তবে কতই না ভালো হতো!’ সে তার সামনের পা-টি ভালোভাবে স্থাপন করে তবেই পেছনের পা-টি তোলে। সে সেই পূর্বে কখনো না যাওয়া অঞ্চলে পৌঁছাতে পারে, সেই পূর্বে কখনো না খাওয়া ঘাস খেতে পারে, সেই পূর্বে কখনো না পান করা জল পান করতে পারে; এবং যে স্থানে দাঁড়িয়ে তার মনে এরূপ চিন্তা হয়েছিল—‘আমি যদি এমন এক অঞ্চলে যেতে পারতাম যেখানে আগে কখনো যাইনি, এমন ঘাস খেতে পারতাম যা আগে কখনো খাইনি, এমন জল পান করতে পারতাম যা আগে কখনো পান করিনি, তবে কতই না ভালো হতো!’—সেই স্থানেও সে নিরাপদে ফিরে আসতে পারে। তার কারণ কী? হে ভিক্ষুগণ, কারণ সেই পার্বত্য গাভীটি বুদ্ধিমতী, দক্ষ, চারণভূমি সম্পর্কে অভিজ্ঞ এবং অসমতল পাহাড়ে বিচরণে কুশলী। তেমনই, হে ভিক্ষুগণ, এ লোকে কোনো কোনো ভিক্ষু বুদ্ধিমান, দক্ষ, চারণভূমি সম্পর্কে অভিজ্ঞ এবং কুশলী হয়ে, কামসমূহ থেকে বিচ্ছিন্ন হয়ে, অকুশল ধর্মসমূহ থেকে বিচ্ছিন্ন হয়ে, বিতর্ক ও বিচারসহ, বিবেকজাত প্রীতি ও সুখময় প্রথম ধ্যান লাভ করে বিহার করেন। তিনি সেই ধ্যান-নিমিত্তকে বারংবার অনুশীলন করেন, ভাবনা করেন, বহুলাংশে চর্চা করেন এবং ভালোভাবে প্রতিষ্ঠিত করেন।”

‘‘Tassa evaṃ hoti – ‘yaṃnūnāhaṃ vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja vihareyya’nti. So dutiyaṃ jhānaṃ anabhihiṃsamāno vitakkavicārānaṃ vūpasamā… dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So taṃ nimittaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti svādhiṭṭhitaṃ adhiṭṭhāti.

“তাঁর মনে এরূপ চিন্তা হয়—‘আমি যদি বিতর্ক ও বিচারের উপশমে, আধ্যাত্মিক প্রসন্নতা ও চিত্তের একাগ্রতাসম্পন্ন, বিতর্কহীন, বিচারহীন, সমাধিজাত প্রীতি ও সুখময় দ্বিতীয় ধ্যান লাভ করে বিহার করতে পারতাম, তবে কতই না ভালো হতো!’ তিনি দ্বিতীয় ধ্যানকে ক্ষতিগ্রস্ত না করে, বিতর্ক ও বিচারের উপশমে... দ্বিতীয় ধ্যান লাভ করে বিহার করেন। তিনি সেই ধ্যান-নিমিত্তকে বারংবার অনুশীলন করেন, ভাবনা করেন, বহুলাংশে চর্চা করেন এবং ভালোভাবে প্রতিষ্ঠিত করেন।”

‘‘Tassa evaṃ hoti – ‘yaṃnūnāhaṃ pītiyā ca virāgā upekkhako ca vihareyyaṃ sato ca sampajāno, sukhañca kāyena paṭisaṃvedeyyaṃ yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti – upekkhako satimā sukhavihārīti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja vihareyya’nti. So tatiyaṃ jhānaṃ anabhihiṃsamāno pītiyā ca virāgā…pe… tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So taṃ nimittaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti svādhiṭṭhitaṃ adhiṭṭhāti.

তার মনে এই রূপ চিন্তা উৎপন্ন হয়— 'আমি যদি প্রীতির প্রতি বিরাগবশত উপেক্ষক হয়ে স্মৃতিমান ও সম্প্রজ্ঞানসম্পন্ন হয়ে বিহার করতে পারি এবং কায়িকভাবে সেই সুখ অনুভব করতে পারি, যাকে আর্যগণ বলে থাকেন— উপেক্ষক, স্মৃতিমান ও সুখবিহারী, তবে আমি সেই তৃতীয় ধ্যান লাভ করে বিহার করব।' সে তৃতীয় ধ্যানকে ব্যাহত না করে, প্রীতির প্রতি বিরাগবশত...পে... তৃতীয় ধ্যান লাভ করে বিহার করে। সে সেই নিমিত্তকে সেবা করে, ভাবনা করে, বহুবার অনুশীলন করে এবং সুপ্রতিষ্ঠিতভাবে অধিষ্ঠান করে।

‘‘Tassa evaṃ hoti – ‘yaṃnūnāhaṃ sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja vihareyya’nti. So catutthaṃ jhānaṃ anabhihiṃsamāno sukhassa ca pahānā…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So taṃ nimittaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti svādhiṭṭhitaṃ adhiṭṭhāti.

তার মনে এই রূপ চিন্তা উৎপন্ন হয়— 'আমি যদি সুখ ও দুঃখ বর্জন করার কারণে এবং পূর্বেই সৌমনস্য ও দৌর্মনস্যের বিনাশ ঘটার কারণে, অদুঃখ-অসুখ এবং উপেক্ষা ও স্মৃতির পরিশুদ্ধিসম্পন্ন চতুর্থ ধ্যান লাভ করে বিহার করতে পারি, তবে ভালো হয়।' সে চতুর্থ ধ্যানকে ব্যাহত না করে, সুখ বর্জন করার কারণে...পে... চতুর্থ ধ্যান লাভ করে বিহার করে। সে সেই নিমিত্তকে সেবা করে, ভাবনা করে, বহুবার অনুশীলন করে এবং সুপ্রতিষ্ঠিতভাবে অধিষ্ঠান করে।

‘‘Tassa evaṃ hoti – ‘yaṃnūnāhaṃ sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ananto ākāsoti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja vihareyya’nti. So ākāsānañcāyatanaṃ [Pg.218] anabhihiṃsamāno sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā …pe… ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati. So taṃ nimittaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti svādhiṭṭhitaṃ adhiṭṭhāti.

তার মনে এই রূপ চিন্তা উৎপন্ন হয়— 'আমি যদি সর্বতোভাবে রূপসংজ্ঞাসমূহ অতিক্রম করে, প্রতিঘসংজ্ঞাসমূহের বিনাশ ঘটিয়ে এবং নানাত্বসংজ্ঞাসমূহ মনন না করে, "আকাশ অনন্ত"—এই ভাবনা করে আকাশানন্ত্যায়তন ধ্যান লাভ করে বিহার করতে পারি, তবে ভালো হয়।' সে আকাশানন্ত্যায়তন ধ্যানকে ব্যাহত না করে, সর্বতোভাবে রূপসংজ্ঞাসমূহ অতিক্রম করে...পে... আকাশানন্ত্যায়তন ধ্যান লাভ করে বিহার করে। সে সেই নিমিত্তকে সেবা করে, ভাবনা করে, বহুবার অনুশীলন করে এবং সুপ্রতিষ্ঠিতভাবে অধিষ্ঠান করে।

‘‘Tassa evaṃ hoti – ‘yaṃnūnāhaṃ sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma anantaṃ viññāṇanti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja vihareyya’nti. So viññāṇañcāyatanaṃ anabhihiṃsamāno sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati. So taṃ nimittaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti svādhiṭṭhitaṃ adhiṭṭhāti.

তার মনে এই রূপ চিন্তা উৎপন্ন হয়— 'আমি যদি সর্বতোভাবে আকাশানন্ত্যায়তন অতিক্রম করে, "বিজ্ঞান অনন্ত"—এই ভাবনা করে বিজ্ঞানানন্ত্যায়তন ধ্যান লাভ করে বিহার করতে পারি, তবে ভালো হয়।' সে বিজ্ঞানানন্ত্যায়তন ধ্যানকে ব্যাহত না করে, সর্বতোভাবে আকাশানন্ত্যায়তন অতিক্রম করে, 'বিজ্ঞান অনন্ত'—এই ভাবনা করে বিজ্ঞানানন্ত্যায়তন ধ্যান লাভ করে বিহার করে। সে সেই নিমিত্তকে সেবা করে, ভাবনা করে, বহুবার অনুশীলন করে এবং সুপ্রতিষ্ঠিতভাবে অধিষ্ঠান করে।

‘‘Tassa evaṃ hoti – ‘yaṃnūnāhaṃ sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma natthi kiñcīti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja vihareyya’nti. So ākiñcaññāyatanaṃ anabhihiṃsamāno sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati. So taṃ nimittaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti svādhiṭṭhitaṃ adhiṭṭhāti.

তার মনে এই রূপ চিন্তা উৎপন্ন হয়— 'আমি যদি সর্বতোভাবে বিজ্ঞানানন্ত্যায়তন অতিক্রম করে, "কিছুই নেই"—এই ভাবনা করে আকিঞ্চন্যায়তন ধ্যান লাভ করে বিহার করতে পারি, তবে ভালো হয়।' সে আকিঞ্চন্যায়তন ধ্যানকে ব্যাহত না করে, সর্বতোভাবে বিজ্ঞানানন্ত্যায়তন অতিক্রম করে, 'কিছুই নেই'—এই ভাবনা করে আকিঞ্চন্যায়তন ধ্যান লাভ করে বিহার করে। সে সেই নিমিত্তকে সেবা করে, ভাবনা করে, বহুবার অনুশীলন করে এবং সুপ্রতিষ্ঠিতভাবে অধিষ্ঠান করে।

‘‘Tassa evaṃ hoti – ‘yaṃnūnāhaṃ sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja vihareyya’nti. So nevasaññānāsaññāyatanaṃ anabhihiṃsamāno sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharati. So taṃ nimittaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti svādhiṭṭhitaṃ adhiṭṭhāti.

তার মনে এই রূপ চিন্তা উৎপন্ন হয়— 'আমি যদি সর্বতোভাবে আকিঞ্চন্যায়তন অতিক্রম করে নৈবসংজ্ঞা-নাসংজ্ঞায়তন ধ্যান লাভ করে বিহার করতে পারি, তবে ভালো হয়।' সে নৈবসংজ্ঞা-নাসংজ্ঞায়তন ধ্যানকে ব্যাহত না করে, সর্বতোভাবে আকিঞ্চন্যায়তন অতিক্রম করে নৈবসংজ্ঞা-নাসংজ্ঞায়তন ধ্যান লাভ করে বিহার করে। সে সেই নিমিত্তকে সেবা করে, ভাবনা করে, বহুবার অনুশীলন করে এবং সুপ্রতিষ্ঠিতভাবে অধিষ্ঠান করে।

‘‘Tassa evaṃ hoti – ‘yaṃnūnāhaṃ sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja vihareyya’nti. So saññāvedayitanirodhaṃ anabhihiṃsamāno sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharati.

তার মনে এই রূপ চিন্তা উৎপন্ন হয়— 'আমি যদি সর্বতোভাবে নৈবসংজ্ঞা-নাসংজ্ঞায়তন অতিক্রম করে সংজ্ঞা-বেদয়িত-নিরোধ সমাপত্তি লাভ করে বিহার করতে পারি, তবে ভালো হয়।' সে সংজ্ঞা-বেদয়িত-নিরোধ সমাপত্তিকে ব্যাহত না করে, সর্বতোভাবে নৈবসংজ্ঞা-নাসংজ্ঞায়তন অতিক্রম করে সংজ্ঞা-বেদয়িত-নিরোধ সমাপত্তি লাভ করে বিহার করে।

‘‘Yato kho, bhikkhave, bhikkhu taṃ tadeva samāpattiṃ samāpajjatipi vuṭṭhātipi, tassa mudu cittaṃ hoti kammaññaṃ. Mudunā kammaññena cittena appamāṇo samādhi hoti subhāvito. So appamāṇena samādhinā subhāvitena yassa yassa abhiññāsacchikaraṇīyassa dhammassa cittaṃ [Pg.219] abhininnāmeti abhiññāsacchikiriyāya tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati sati āyatane.

হে ভিক্ষুগণ, যখন ভিক্ষু সেই সেই সমাপত্তিতে প্রবেশও করে এবং তা থেকে উত্থানও করে, তখন তার চিত্ত মৃদু ও কর্মক্ষম হয়। মৃদু ও কর্মক্ষম চিত্তের দ্বারা পরিমাপহীন সমাধি সুভাবিত হয়। সে সেই পরিমাপহীন ও সুভাবিত সমাধির দ্বারা যে যে অভিজ্ঞা-সাক্ষাৎকারযোগ্য ধর্মে অভিজ্ঞা দ্বারা সাক্ষাৎকারের জন্য চিত্তকে অবনত করে, উপযুক্ত কারণ বা ভিত্তি থাকলে সে সেই সেই বিষয়েই প্রত্যক্ষ করার যোগ্যতা লাভ করে।

‘‘So sace ākaṅkhati – ‘anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhaveyyaṃ, ekopi hutvā bahudhā assaṃ, bahudhāpi hutvā eko assaṃ…pe… yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vatteyya’nti, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati sati āyatane.

সে যদি আকাঙ্ক্ষা করে— 'আমি যেন বহুবিধ ঋদ্ধি প্রতিহার্য অনুভব করতে পারি; এক হয়েও বহু হতে পারি, বহু হয়েও এক হতে পারি...পে... ব্রহ্মলোক পর্যন্ত কায়ের দ্বারা বশীভূত করতে পারি', তবে উপযুক্ত কারণ বা ভিত্তি থাকলে সে সেই সেই বিষয়েই প্রত্যক্ষ করার যোগ্যতা লাভ করে।

‘‘So sace ākaṅkhati – dibbāya sotadhātuyā…pe… sati sati āyatane.

সে যদি আকাঙ্ক্ষা করে— 'আমি যেন দিব্য শ্রোতধাতুর দ্বারা...পে...', তবে উপযুক্ত কারণ বা ভিত্তি থাকলে সে সেই সেই বিষয়েই প্রত্যক্ষ করার যোগ্যতা লাভ করে।

‘‘So sace ākaṅkhati – ‘parasattānaṃ parapuggalānaṃ cetasā ceto paricca pajāneyyaṃ, sarāgaṃ vā cittaṃ sarāgaṃ cittanti pajāneyyaṃ, vītarāgaṃ vā cittaṃ vītarāgaṃ cittanti pajāneyyaṃ, sadosaṃ vā cittaṃ sadosaṃ cittanti pajāneyyaṃ, vītadosaṃ vā cittaṃ vītadosaṃ cittanti pajāneyyaṃ, samohaṃ vā cittaṃ samohaṃ cittanti pajāneyyaṃ, vītamohaṃ vā cittaṃ… saṃkhittaṃ vā cittaṃ… vikkhittaṃ vā cittaṃ… mahaggataṃ vā cittaṃ… amahaggataṃ vā cittaṃ… sauttaraṃ vā cittaṃ… anuttaraṃ vā cittaṃ… samāhitaṃ vā cittaṃ… asamāhitaṃ vā cittaṃ… vimuttaṃ vā cittaṃ… avimuttaṃ vā cittaṃ avimuttaṃ cittanti pajāneyya’nti, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati sati āyatane.

সে যদি আকাঙ্ক্ষা করে— 'আমি যেন অন্য সত্ত্বদের ও অন্য পুদ্গলদের চিত্তকে নিজের চিত্তের দ্বারা পরিমাপ করে জানতে পারি; সরাগ চিত্তকে "সরাগ চিত্ত" বলে জানতে পারি, বীতরাগ চিত্তকে "বীতরাগ চিত্ত" বলে জানতে পারি, সদোষ চিত্তকে "সদোষ চিত্ত" বলে জানতে পারি, বীতদোষ চিত্তকে "বীতদোষ চিত্ত" বলে জানতে পারি, সমোহ চিত্তকে "সমোহ চিত্ত" বলে জানতে পারি, বীতমোহ চিত্তকে... সংক্ষিপ্ত চিত্তকে... বিক্ষিপ্ত চিত্তকে... মহদ্গত চিত্তকে... অমহদ্গত চিত্তকে... সোত্তর চিত্তকে... অনুত্তর চিত্তকে... সমাহিত চিত্তকে... অসমাহিত চিত্তকে... বিমুক্ত চিত্তকে... অবিমুক্ত চিত্তকে "অবিমুক্ত চিত্ত" বলে জানতে পারি', তবে উপযুক্ত কারণ বা ভিত্তি থাকলে সে সেই সেই বিষয়েই প্রত্যক্ষ করার যোগ্যতা লাভ করে।

‘‘So sace ākaṅkhati – ‘anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussareyyaṃ, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ dvepi jātiyo…pe… iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussareyya’nti, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati sati āyatane.

সে যদি আকাঙ্ক্ষা করে— 'আমি যেন বহুবিধ পূর্বেনিবাস স্মরণ করতে পারি, যেমন— এক জন্ম, দুই জন্ম...পে... এভাবে সাকার ও সোদ্দেশ্য বহুবিধ পূর্বেনিবাস স্মরণ করতে পারি', তবে উপযুক্ত কারণ বা ভিত্তি থাকলে সে সেই সেই বিষয়েই প্রত্যক্ষ করার যোগ্যতা লাভ করে।

‘‘So sace ākaṅkhati – ‘dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena…pe… yathākammūpage satte pajāneyya’nti, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati sati āyatane.

সে যদি আকাঙ্ক্ষা করে— 'আমি যেন মানুষের দৃষ্টিকে অতিক্রমকারী বিশুদ্ধ দিব্য চক্ষুর দ্বারা...পে... কর্মানুযায়ী গমনকারী সত্ত্বদের জানতে পারি', তবে উপযুক্ত কারণ বা ভিত্তি থাকলে সে সেই সেই বিষয়েই প্রত্যক্ষ করার যোগ্যতা লাভ করে।

‘‘So sace ākaṅkhati – ‘āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyya’nti, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati sati āyatane’’ti. Catutthaṃ.

সে যদি আকাঙ্ক্ষা করে— 'আমি যেন আস্রবসমূহের ক্ষয় ঘটিয়ে আস্রবহীন চেতোবিমুক্তি ও প্রজ্ঞাবিমুক্তি ইহলোকেই স্বয়ং অভিজ্ঞার দ্বারা সাক্ষাৎ করে লাভ করে বিহার করতে পারি', তবে উপযুক্ত কারণ বা ভিত্তি থাকলে সে সেই সেই বিষয়েই প্রত্যক্ষ করার যোগ্যতা লাভ করে। চতুর্থ সূত্র সমাপ্ত।

5. Jhānasuttaṃ

৫. ধ্যান সূত্র

36. ‘‘Paṭhamampāhaṃ[Pg.220], bhikkhave, jhānaṃ nissāya āsavānaṃ khayaṃ vadāmi; dutiyampāhaṃ, bhikkhave, jhānaṃ nissāya āsavānaṃ khayaṃ vadāmi; tatiyampāhaṃ, bhikkhave, jhānaṃ nissāya āsavānaṃ khayaṃ vadāmi; catutthampāhaṃ, bhikkhave, jhānaṃ nissāya āsavānaṃ khayaṃ vadāmi; ākāsānañcāyatanampāhaṃ, bhikkhave, nissāya āsavānaṃ khayaṃ vadāmi; viññāṇañcāyatanampāhaṃ, bhikkhave, nissāya āsavānaṃ khayaṃ vadāmi; ākiñcaññāyatanampāhaṃ, bhikkhave, nissāya āsavānaṃ khayaṃ vadāmi; nevasaññānāsaññāyatanampāhaṃ, bhikkhave, nissāya āsavānaṃ khayaṃ vadāmi; saññāvedayitanirodhampāhaṃ, bhikkhave, nissāya āsavānaṃ khayaṃ vadāmi.

৩৬. হে ভিক্ষুগণ, আমি প্রথম ধ্যানকে আশ্রয় করেও আস্রবসমূহের ক্ষয় হওয়ার কথা বলি; হে ভিক্ষুগণ, আমি দ্বিতীয় ধ্যানকে আশ্রয় করেও আস্রবসমূহের ক্ষয় হওয়ার কথা বলি; হে ভিক্ষুগণ, আমি তৃতীয় ধ্যানকে আশ্রয় করেও আস্রবসমূহের ক্ষয় হওয়ার কথা বলি; হে ভিক্ষুগণ, আমি fourth ধ্যানকে আশ্রয় করেও আস্রবসমূহের ক্ষয় হওয়ার কথা বলি; হে ভিক্ষুগণ, আমি আকাশানন্ত্যায়তনকে আশ্রয় করেও আস্রবসমূহের ক্ষয় হওয়ার কথা বলি; হে ভিক্ষুগণ, আমি বিজ্ঞানানন্ত্যায়তনকে আশ্রয় করেও আস্রবসমূহের ক্ষয় হওয়ার কথা বলি; হে ভিক্ষুগণ, আমি আকিঞ্চন্যায়তনকে আশ্রয় করেও আস্রবসমূহের ক্ষয় হওয়ার কথা বলি; হে ভিক্ষুগণ, আমি নৈবসংজ্ঞা-নাসংজ্ঞায়তনকে আশ্রয় করেও আস্রবসমূহের ক্ষয় হওয়ার কথা বলি; হে ভিক্ষুগণ, আমি সংজ্ঞা-বেদয়িত-নিরোধ সমাপত্তিকে আশ্রয় করেও আস্রবসমূহের ক্ষয় হওয়ার কথা বলি।

‘‘‘Paṭhamampāhaṃ, bhikkhave, jhānaṃ nissāya āsavānaṃ khayaṃ vadāmī’ti, iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So yadeva tattha hoti rūpagataṃ vedanāgataṃ saññāgataṃ saṅkhāragataṃ viññāṇagataṃ, te dhamme aniccato dukkhato rogato gaṇḍato sallato aghato ābādhato parato palokato suññato anattato samanupassati. So tehi dhammehi cittaṃ paṭivāpeti. So tehi dhammehi cittaṃ paṭivāpetvā amatāya dhātuyā cittaṃ upasaṃharati – ‘etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo virāgo nirodho nibbāna’nti. So tattha ṭhito āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti. No ce āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti, teneva dhammarāgena tāya dhammanandiyā pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā.

'হে ভিক্ষুগণ, আমি প্রথম ধ্যানকে আশ্রয় করেও আস্রবসমূহের ক্ষয় হওয়ার কথা বলি'—এই যে কথাটি বলা হয়েছে, তা কীসের প্রেক্ষিতে বলা হয়েছে? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে ভিক্ষু কামসমূহ থেকে পৃথক হয়ে...পে... প্রথম ধ্যান লাভ করে বিহার করে। সে সেখানে যে রূপগত, বেদনাগত, সংজ্ঞাগ্রস্ত, সংস্কারগত ও বিজ্ঞানগত ধর্মসমূহ রয়েছে, সেগুলোকে অনিত্য হিসেবে, দুঃখ হিসেবে, রোগ হিসেবে, ফোড়া হিসেবে, শল্য হিসেবে, অঘ হিসেবে, আবাধ হিসেবে, পর হিসেবে, প্রলোক হিসেবে, শূন্য হিসেবে এবং অনাত্মা হিসেবে বারবার দর্শন করে। সে সেইসব ধর্ম থেকে চিত্তকে নিবৃত্ত করে। সে সেইসব ধর্ম থেকে চিত্তকে নিবৃত্ত করে অমৃত ধাতুর দিকে চিত্তকে চালিত করে— 'ইহা শান্ত, ইহা প্রণীত, যা হলো সমস্ত সংস্কারের উপশম, সমস্ত উপধির বর্জন, তৃষ্ণার ক্ষয়, বিরাগ, নিরোধ, নির্বাণ।' সে সেখানে স্থিত হয়ে আস্রবসমূহের ক্ষয় প্রাপ্ত হয়। যদি সে আস্রবসমূহের ক্ষয় প্রাপ্ত না-ও হয়, তবে সেই ধর্মরাগের দ্বারা, সেই ধর্মনন্দির দ্বারা পঞ্চ অধোভভাগীয় সংযোজনের ক্ষয় ঘটার কারণে সে ঔপপাতিক হয় এবং সেখানে পরিনির্বাণ লাভ করে, সেই লোক থেকে আর প্রত্যাবর্তন করে না।

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, issāso vā issāsantevāsī vā tiṇapurisarūpake vā mattikāpuñje vā yoggaṃ karitvā, so aparena samayena dūrepātī ca hoti akkhaṇavedhī ca mahato ca kāyassa padāletā ; evamevaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja [Pg.221] viharati. So yadeva tattha hoti rūpagataṃ vedanāgataṃ saññāgataṃ saṅkhāragataṃ viññāṇagataṃ, te dhamme aniccato dukkhato rogato gaṇḍato sallato aghato ābādhato parato palokato suññato anattato samanupassati. So tehi dhammehi cittaṃ paṭivāpeti. So tehi dhammehi cittaṃ paṭivāpetvā amatāya dhātuyā cittaṃ upasaṃharati – ‘etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo virāgo nirodho nibbāna’nti. So tattha ṭhito āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti. No ce āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti, teneva dhammarāgena tāya dhammanandiyā pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā. ‘Paṭhamampāhaṃ, bhikkhave, jhānaṃ nissāya āsavānaṃ khayaṃ vadāmī’ti, iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

হে ভিক্ষুগণ, যেমন কোনো ধনুর্ধর বা ধনুর্ধরের শিষ্য খড়ের তৈরি মানুষের মূর্তিতে বা মাটির স্তূপে লক্ষ্যভেদ অনুশীলন করে পরবর্তীতে দূরপাল্লার তীরন্দাজ, অব্যর্থ লক্ষ্যভেদী এবং বিশাল দেহকে বিদীর্ণকারী হয়ে ওঠে; হে ভিক্ষুগণ, ঠিক তেমনি ভিক্ষু কামসমূহ থেকে পৃথক হয়ে...পে... প্রথম ধ্যান লাভ করে বিহার করে। সে সেখানে যে রূপগত, বেদনাগত, সংজ্ঞাগ্রস্ত, সংস্কারগত ও বিজ্ঞানগত ধর্মসমূহ রয়েছে, সেগুলোকে অনিত্য হিসেবে, দুঃখ হিসেবে, রোগ হিসেবে, ফোড়া হিসেবে, শল্য হিসেবে, অঘ হিসেবে, আবাধ হিসেবে, পর হিসেবে, প্রলোক হিসেবে, শূন্য হিসেবে এবং অনাত্মা হিসেবে বারবার দর্শন করে। সে সেইসব ধর্ম থেকে চিত্তকে নিবৃত্ত করে। সে সেইসব ধর্ম থেকে চিত্তকে নিবৃত্ত করে অমৃত ধাতুর দিকে চিত্তকে চালিত করে— 'ইহা শান্ত, ইহা প্রণীত, যা হলো সমস্ত সংস্কারের উপশম, সমস্ত উপধির বর্জন, তৃষ্ণার ক্ষয়, বিরাগ, নিরোধ, নির্বাণ।' সে সেখানে স্থিত হয়ে আস্রবসমূহের ক্ষয় প্রাপ্ত হয়। যদি সে আস্রবসমূহের ক্ষয় প্রাপ্ত না-ও হয়, তবে সেই ধর্মরাগের দ্বারা, সেই ধর্মনন্দির দ্বারা পঞ্চ অধোভভাগীয় সংযোজনের ক্ষয় ঘটার কারণে সে ঔপপাতিক হয় এবং সেখানে পরিনির্বাণ লাভ করে, সেই লোক থেকে আর প্রত্যাবর্তন করে না। 'হে ভিক্ষুগণ, আমি প্রথম ধ্যানকে আশ্রয় করেও আস্রবসমূহের ক্ষয় হওয়ার কথা বলি'—এই যে কথাটি বলা হয়েছে, তা এই প্রেক্ষিতেই বলা হয়েছে।

‘‘Dutiyampāhaṃ, bhikkhave, jhānaṃ nissāya…pe… tatiyampāhaṃ, bhikkhave, jhānaṃ nissāya… ‘catutthampāhaṃ, bhikkhave, jhānaṃ nissāya āsavānaṃ khayaṃ vadāmī’ti, iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So yadeva tattha hoti rūpagataṃ vedanāgataṃ saññāgataṃ saṅkhāragataṃ viññāṇagataṃ, te dhamme aniccato dukkhato rogato gaṇḍato sallato aghato ābādhato parato palokato suññato anattato samanupassati. So tehi dhammehi cittaṃ paṭivāpeti. So tehi dhammehi cittaṃ paṭivāpetvā amatāya dhātuyā cittaṃ upasaṃharati – ‘etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo virāgo nirodho nibbāna’nti. So tattha ṭhito āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti. No ce āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti, teneva dhammarāgena tāya dhammanandiyā pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā.

“হে ভিক্ষুগণ, 'আমি দ্বিতীয় ধ্যানকে আশ্রয় করে... তৃতিয় ধ্যানকে আশ্রয় করে... চতুর্থ ধ্যানকে আশ্রয় করে আসবসমূহের ক্ষয় (অরহত্ব ফল) ঘোষণা করি'—এই যে কথাটি বলা হয়েছে, তা কীসের প্রেক্ষিতে বলা হয়েছে? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে ভিক্ষু সুখ ও দুঃখ পরিহার করে এবং পূর্বেই সোমনস্য (মানসিক সুখ) ও দোমনস্যের (মানসিক দুঃখ) অবসান ঘটিয়ে অদুঃখ-অসুখ (উপেক্ষা) এবং উপেক্ষাজনিত স্মৃতির পরিশুদ্ধিযুক্ত চতুর্থ ধ্যান লাভ করে বিহার করেন। তিনি সেখানে যে রূপগত, বেদনাগত, সংজ্ঞাতিগত, সংস্কারগত ও বিজ্ঞানগত ধর্মসমূহ রয়েছে, সেগুলোকে অনিত্য হিসেবে, দুঃখ হিসেবে, রোগ হিসেবে, ফোড়া হিসেবে, শল্য (তীর) হিসেবে, পীড়া হিসেবে, ব্যাধি হিসেবে, পর (অনাত্মীয়) হিসেবে, ক্ষয়শীল হিসেবে, শূন্য হিসেবে এবং অনাত্মা হিসেবে বারবার দর্শন করেন। তিনি সেই ধর্মসমূহ থেকে চিত্তকে নিবৃত্ত করেন। তিনি সেই ধর্মসমূহ থেকে চিত্তকে নিবৃত্ত করে অমৃত ধাতুর (নির্বাণের) প্রতি চিত্তকে পরিচালিত করেন—'ইহা শান্ত, ইহা প্রণীত, যা হলো সমস্ত সংস্কারের উপশম, সমস্ত উপধির পরিত্যাগ, তৃষ্ণার ক্ষয়, বিরাগ, নিরোধ, নির্বাণ।' তিনি সেখানে স্থিত হয়ে আসবসমূহের ক্ষয়ে উপনীত হন। যদি তিনি আসবসমূহের ক্ষয়ে উপনীত হতে না পারেন, তবে সেই ধর্মরাগের কারণে, সেই ধর্মনন্দির কারণে পঞ্চ ওরম্ভাগীয় (নিম্নতর) সংযোজনের ক্ষয়ের ফলে তিনি ঔপপাতিক (স্বতঃস্ফূর্ত জন্ম গ্রহণকারী) হন এবং সেখানে পরিনির্বাণ লাভ করেন, সেই লোক থেকে আর প্রত্যাবর্তন করেন না।”

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, issāso vā issāsantevāsī vā tiṇapurisarūpake vā mattikāpuñje vā yoggaṃ karitvā, so aparena samayena dūrepātī ca hoti akkhaṇavedhī ca mahato ca kāyassa padāletā[Pg.222]; evamevaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu sukhassa ca pahānā, dukkhassa ca pahānā, pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So yadeva tattha hoti rūpagataṃ vedanāgataṃ…pe… anāvattidhammo tasmā lokā. ‘Catutthampāhaṃ, bhikkhave, jhānaṃ nissāya āsavānaṃ khayaṃ vadāmī’ti, iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, যেমন কোনো ধনুর্ধর বা ধনুর্ধরের শিক্ষানবিস খড়ের তৈরি মানবমূর্তি বা মাটির ঢিবির ওপর অনুশীলন করে পরবর্তী সময়ে দূরপাল্লার তীরন্দাজ, অব্যর্থ লক্ষ্যভেদী এবং বিশাল লক্ষ্যবস্তু ভেদকারী হয়ে ওঠে; ঠিক তেমনই, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু সুখ ও দুঃখ পরিহার করে, পূর্বেই সোমনস্য ও দোমনস্যের অবসান ঘটিয়ে অদুঃখ-অসুখ এবং উপেক্ষাজনিত স্মৃতির পরিশুদ্ধিযুক্ত চতুর্থ ধ্যান লাভ করে বিহার করেন। তিনি সেখানে যে রূপগত, বেদনাগত... (পূর্ববৎ)... সেই লোক থেকে আর প্রত্যাবর্তন করেন না। 'হে ভিক্ষুগণ, আমি চতুর্থ ধ্যানকে আশ্রয় করেও আসবসমূহের ক্ষয় ঘোষণা করি'—এই যে কথাটি বলা হয়েছে, তা এই অর্থেই বলা হয়েছে।”

‘‘‘Ākāsānañcāyatanampāhaṃ, bhikkhave, jhānaṃ nissāya āsavānaṃ khayaṃ vadāmī’ti, iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati. So yadeva tattha hoti vedanāgataṃ saññāgataṃ saṅkhāragataṃ viññāṇagataṃ, te dhamme aniccato dukkhato rogato gaṇḍato sallato aghato ābādhato parato palokato suññato anattato samanupassati. So tehi dhammehi cittaṃ paṭivāpeti. So tehi dhammehi cittaṃ paṭivāpetvā amatāya dhātuyā cittaṃ upasaṃharati – ‘etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo virāgo nirodho nibbāna’nti. So tattha ṭhito āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti. No ce āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti, teneva dhammarāgena tāya dhammanandiyā pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā.

“‘আমি আকাশানন্ত্যায়তন ধ্যানকে আশ্রয় করেও আসবসমূহের ক্ষয় ঘোষণা করি’—এই যে কথাটি বলা হয়েছে, তা কীসের প্রেক্ষিতে বলা হয়েছে? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে ভিক্ষু সর্বতোভাবে রূপসংজ্ঞাসমূহ অতিক্রম করে, প্রতিঘসংজ্ঞাসমূহের অবসান ঘটিয়ে এবং নানাত্বসংজ্ঞাসমূহ মনন না করে ‘আকাশ অনন্ত’—এইরূপে আকাশানন্ত্যায়তন ধ্যান লাভ করে বিহার করেন। তিনি সেখানে যে বেদনাগত, সংজ্ঞাতিগত, সংস্কারগত ও বিজ্ঞানগত ধর্মসমূহ রয়েছে, সেগুলোকে অনিত্য হিসেবে, দুঃখ হিসেবে, রোগ হিসেবে, ফোড়া হিসেবে, শল্য হিসেবে, পীড়া হিসেবে, ব্যাধি হিসেবে, পর হিসেবে, ক্ষয়শীল হিসেবে, শূন্য হিসেবে এবং অনাত্মা হিসেবে বারবার দর্শন করেন। তিনি সেই ধর্মসমূহ থেকে চিত্তকে নিবৃত্ত করেন। তিনি সেই ধর্মসমূহ থেকে চিত্তকে নিবৃত্ত করে অমৃত ধাতুর (নির্বাণের) প্রতি চিত্তকে পরিচালিত করেন—‘ইহা শান্ত, ইহা প্রণীত, যা হলো সমস্ত সংস্কারের উপশম, সমস্ত উপধির পরিত্যাগ, তৃষ্ণার ক্ষয়, বিরাগ, নিরোধ, নির্বাণ।’ তিনি সেখানে স্থিত হয়ে আসবসমূহের ক্ষয়ে উপনীত হন। যদি তিনি আসবসমূহের ক্ষয়ে উপনীত হতে না পারেন, তবে সেই ধর্মরাগের কারণে, সেই ধর্মনন্দির কারণে পঞ্চ ওরম্ভাগীয় সংযোজনের ক্ষয়ের ফলে তিনি ঔপপাতিক হন এবং সেখানে পরিনির্বাণ লাভ করেন, সেই লোক থেকে আর প্রত্যাবর্তন করেন না।”

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, issāso vā issāsantevāsī vā tiṇapurisarūpake vā mattikāpuñje vā yoggaṃ karitvā, so aparena samayena dūrepātī ca hoti akkhaṇavedhī ca mahato ca kāyassa padāletā; evamevaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati. So yadeva tattha hoti vedanāgataṃ saññāgataṃ…pe… anāvattidhammo tasmā lokā. ‘Ākāsānañcāyatanampāhaṃ, bhikkhave, nissāya āsavānaṃ khayaṃ vadāmī’ti, iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, যেমন কোনো ধনুর্ধর বা ধনুর্ধরের শিক্ষানবিস খড়ের তৈরি মানবমূর্তি বা মাটির ঢিবির ওপর অনুশীলন করে পরবর্তী সময়ে দূরপাল্লার তীরন্দাজ, অব্যর্থ লক্ষ্যভেদী এবং বিশাল লক্ষ্যবস্তু ভেদকারী হয়ে ওঠে; ঠিক তেমনই, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু সর্বতোভাবে রূপসংজ্ঞাসমূহ অতিক্রম করে, প্রতিঘসংজ্ঞাসমূহের অবসান ঘটিয়ে এবং নানাত্বসংজ্ঞাসমূহ মনন না করে ‘আকাশ অনন্ত’—এইরূপে আকাশানন্ত্যায়তন ধ্যান লাভ করে বিহার করেন। তিনি সেখানে যে বেদনাগত, সংজ্ঞাতিগত... (পূর্ববৎ)... সেই লোক থেকে আর প্রত্যাবর্তন করেন না। ‘হে ভিক্ষুগণ, আমি আকাশানন্ত্যায়তন ধ্যানকে আশ্রয় করেও আসবসমূহের ক্ষয় ঘোষণা করি’—এই যে কথাটি বলা হয়েছে, তা এই অর্থেই বলা হয়েছে।”

‘‘‘Viññāṇañcāyatanampāhaṃ, bhikkhave, nissāya…pe… ākiñcaññāyatanampāhaṃ, bhikkhave, nissāya āsavānaṃ khayaṃ vadāmī’ti, iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma [Pg.223] ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati. So yadeva tattha hoti vedanāgataṃ saññāgataṃ saṅkhāragataṃ viññāṇagataṃ, te dhamme aniccato dukkhato rogato gaṇḍato sallato aghato ābādhato parato palokato suññato anattato samanupassati. So tehi dhammehi cittaṃ paṭivāpeti. So tehi dhammehi cittaṃ paṭivāpetvā amatāya dhātuyā cittaṃ upasaṃharati – ‘etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo virāgo nirodho nibbāna’nti. So tattha ṭhito āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti. No ce āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti, teneva dhammarāgena tāya dhammanandiyā pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā.

“‘আমি বিজ্ঞানানন্ত্যায়তন ধ্যানকে আশ্রয় করেও... আকিঞ্চন্যাযতন ধ্যানকে আশ্রয় করেও আসবসমূহের ক্ষয় ঘোষণা করি’—এই যে কথাটি বলা হয়েছে, তা কীসের প্রেক্ষিতে বলা হয়েছে? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে ভিক্ষু সর্বতোভাবে বিজ্ঞানানন্ত্যায়তন ধ্যান অতিক্রম করে ‘কিছুই নেই’—এইরূপে আকিঞ্চন্যাযতন ধ্যান লাভ করে বিহার করেন। তিনি সেখানে যে বেদনাগত, সংজ্ঞাতিগত, সংস্কারগত ও বিজ্ঞানগত ধর্মসমূহ রয়েছে, সেগুলোকে অনিত্য হিসেবে, দুঃখ হিসেবে, রোগ হিসেবে, ফোড়া হিসেবে, শল্য হিসেবে, পীড়া হিসেবে, ব্যাধি হিসেবে, পর হিসেবে, ক্ষয়শীল হিসেবে, শূন্য হিসেবে এবং অনাত্মা হিসেবে বারবার দর্শন করেন। তিনি সেই ধর্মসমূহ থেকে চিত্তকে নিবৃত্ত করেন। তিনি সেই ধর্মসমূহ থেকে চিত্তকে নিবৃত্ত করে অমৃত ধাতুর (নির্বাণের) প্রতি চিত্তকে পরিচালিত করেন—‘ইহা শান্ত, ইহা প্রণীত, যা হলো সমস্ত সংস্কারের উপশম, সমস্ত উপধির পরিত্যাগ, তৃষ্ণার ক্ষয়, বিরাগ, নিরোধ, নির্বাণ।’ তিনি সেখানে স্থিত হয়ে আসবসমূহের ক্ষয়ে উপনীত হন। যদি তিনি আসবসমূহের ক্ষয়ে উপনীত হতে না পারেন, তবে সেই ধর্মরাগের কারণে, সেই ধর্মনন্দির কারণে পঞ্চ ওরম্ভাগীয় সংযোজনের ক্ষয়ের ফলে তিনি ঔপপাতিক হন এবং সেখানে পরিনির্বাণ লাভ করেন, সেই লোক থেকে আর প্রত্যাবর্তন করেন না।”

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, issāso vā issāsantevāsī vā tiṇapurisarūpake vā mattikāpuñje vā yoggaṃ karitvā, so aparena samayena dūrepātī ca hoti akkhaṇavedhī ca mahato ca kāyassa padāletā; evamevaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati. So yadeva tattha hoti vedanāgataṃ saññāgataṃ saṅkhāragataṃ viññāṇagataṃ, te dhamme aniccato dukkhato rogato gaṇḍato sallato aghato ābādhato parato palokato suññato anattato samanupassati. So tehi dhammehi cittaṃ paṭivāpeti. So tehi dhammehi cittaṃ paṭivāpetvā amatāya dhātuyā cittaṃ upasaṃharati – ‘etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo virāgo nirodho nibbāna’nti. So tattha ṭhito āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti. No ce āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti, teneva dhammarāgena tāya dhammanandiyā pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā. ‘Ākiñcaññāyatanampāhaṃ, nissāya āsavānaṃ khayaṃ vadāmī’ti, iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, যেমন কোনো ধনুর্ধর বা ধনুর্ধরের শিক্ষানবিস খড়ের তৈরি মানবমূর্তি বা মাটির ঢিবির ওপর অনুশীলন করে পরবর্তী সময়ে দূরপাল্লার তীরন্দাজ, অব্যর্থ লক্ষ্যভেদী এবং বিশাল লক্ষ্যবস্তু ভেদকারী হয়ে ওঠে; ঠিক তেমনই, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু সর্বতোভাবে বিজ্ঞানানন্ত্যায়তন ধ্যান অতিক্রম করে ‘কিছুই নেই’—এইরূপে আকিঞ্চন্যাযতন ধ্যান লাভ করে বিহার করেন। তিনি সেখানে যে বেদনাগত, সংজ্ঞাতিগত, সংস্কারগত ও বিজ্ঞানগত ধর্মসমূহ রয়েছে, সেগুলোকে অনিত্য হিসেবে, দুঃখ হিসেবে, রোগ হিসেবে, ফোড়া হিসেবে, শল্য হিসেবে, পীড়া হিসেবে, ব্যাধি হিসেবে, পর হিসেবে, ক্ষয়শীল হিসেবে, শূন্য হিসেবে এবং অনাত্মা হিসেবে বারবার দর্শন করেন। তিনি সেই ধর্মসমূহ থেকে চিত্তকে নিবৃত্ত করেন। তিনি সেই ধর্মসমূহ থেকে চিত্তকে নিবৃত্ত করে অমৃত ধাতুর (নির্বাণের) প্রতি চিত্তকে পরিচালিত করেন—‘ইহা শান্ত, ইহা প্রণীত, যা হলো সমস্ত সংস্কারের উপশম, সমস্ত উপধির পরিত্যাগ, তৃষ্ণার ক্ষয়, বিরাগ, নিরোধ, নির্বাণ।’ তিনি সেখানে স্থিত হয়ে আসবসমূহের ক্ষয়ে উপনীত হন। যদি তিনি আসবসমূহের ক্ষয়ে উপনীত হতে না পারেন, তবে সেই ধর্মরাগের কারণে, সেই ধর্মনন্দির কারণে পঞ্চ ওরম্ভাগীয় সংযোজনের ক্ষয়ের ফলে তিনি ঔপপাতিক হন এবং সেখানে পরিনির্বাণ লাভ করেন, সেই লোক থেকে আর প্রত্যাবর্তন করেন না। ‘হে ভিক্ষুগণ, আমি আকিঞ্চন্যাযতন ধ্যানকে আশ্রয় করেও আসবসমূহের ক্ষয় ঘোষণা করি’—এই যে কথাটি বলা হয়েছে, তা এই অর্থেই বলা হয়েছে।”

‘‘Iti kho, bhikkhave, yāvatā saññāsamāpatti tāvatā aññāpaṭivedho. Yāni ca kho imāni, bhikkhave, nissāya dve āyatanāni – nevasaññānāsaññāyatanasamāpatti ca saññāvedayitanirodho ca, jhāyīhete[Pg.224], bhikkhave, samāpattikusalehi samāpattivuṭṭhānakusalehi samāpajjitvā vuṭṭhahitvā sammā akkhātabbānīti vadāmī’’ti. Pañcamaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, এভাবে সংজ্ঞাযুক্ত সমাপত্তি যতদূর পর্যন্ত বিস্তৃত, ততদূর পর্যন্তই পরম জ্ঞান লাভ (অরহত্ব ফল লাভ) সম্ভব। কিন্তু হে ভিক্ষুগণ, এই যে দুটি আয়তন রয়েছে—নৈবসংজ্ঞানা সংজ্ঞায়তন সমাপত্তি এবং সংজ্ঞা-বেদয়িত-নিরোধ সমাপত্তি, আমি বলি যে, সমাপত্তি লাভে কুশল এবং সমাপত্তি থেকে উত্থানে কুশল ধ্যানী ভিক্ষুগণ এই সমাপত্তিসমূহ লাভ করে এবং তা থেকে উত্থিত হয়ে এগুলোকে শান্ত ও প্রণীত হিসেবে যথাযথভাবে বর্ণনা করবেন।” পঞ্চম সূত্র সমাপ্ত।

6. Ānandasuttaṃ

৬. আনন্দ সূত্র

37. Ekaṃ samayaṃ āyasmā ānando kosambiyaṃ viharati ghositārāme. Tatra kho āyasmā ānando bhikkhū āmantesi – ‘‘āvuso bhikkhave’’ti. ‘‘Āvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato ānandassa paccassosuṃ. Āyasmā ānando etadavoca –

৩৭. এক সময় আয়ুষ্মান আনন্দ কৌশাম্বীর ঘোষিতারামে বিহার করছিলেন। সেখানে আয়ুষ্মান আনন্দ ভিক্ষুগণকে সম্বোধন করলেন—‘হে আবসো (বন্ধু) ভিক্ষুগণ!’ ভিক্ষুগণ আয়ুষ্মান আনন্দকে উত্তর দিলেন—‘হে আবসো!’ আয়ুষ্মান আনন্দ তখন এই কথা বললেন—

‘‘Acchariyaṃ, āvuso, abbhutaṃ, āvuso! Yāvañcidaṃ tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena sambādhe okāsādhigamo anubuddho sattānaṃ visuddhiyā sokaparidevānaṃ samatikkamāya dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamāya ñāyassa adhigamāya nibbānassa sacchikiriyāya. Tadeva nāma cakkhuṃ bhavissati te rūpā tañcāyatanaṃ no paṭisaṃvedissati. Tadeva nāma sotaṃ bhavissati te saddā tañcāyatanaṃ no paṭisaṃvedissati. Tadeva nāma ghānaṃ bhavissati te gandhā tañcāyatanaṃ no paṭisaṃvedissati. Sāva nāma jivhā bhavissati te rasā tañcāyatanaṃ no paṭisaṃvedissati. Sova nāma kāyo bhavissati te phoṭṭhabbā tañcāyatanaṃ no paṭisaṃvedissatī’’ti.

“আশ্চর্য, বন্ধু! অদ্ভুত, বন্ধু! সেই পরম পূজনীয়, সর্বজ্ঞ, সর্বদর্শী, অরহৎ, সম্যকসম্বুদ্ধ তথাগত সংকীর্ণতার (গৃহস্থ জীবনের) মাঝেও সত্ত্বগণের পরিশুদ্ধির জন্য, শোক ও ক্রন্দনের অবসানের জন্য, দুঃখ ও দৌর্মনস্যের বিনাশের জন্য, আর্য অষ্টাঙ্গিক মার্গ লাভের জন্য এবং নির্বাণ প্রত্যক্ষ করার জন্য অবকাশ (সুযোগ) লাভ অনুধাবন করেছেন। সেখানে চক্ষুও থাকবে এবং রূপসমূহও থাকবে, অথচ সেই রূপায়তন অনুভূত হবে না। শ্রোত্রও থাকবে এবং শব্দসমূহও থাকবে, অথচ সেই শব্দায়তন অনুভূত হবে না। ঘ্রাণেন্দ্রিয়ও থাকবে এবং গন্ধসমূহও থাকবে, অথচ সেই গন্ধায়তন অনুভূত হবে না। জিহ্বাও থাকবে এবং রসসমূহও থাকবে, অথচ সেই রসায়তন অনুভূত হবে না। কায়ও থাকবে এবং স্পর্শসমূহও থাকবে, অথচ সেই স্পর্শায়তন অনুভূত হবে না।”

Evaṃ vutte āyasmā udāyī āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘saññīmeva nu kho, āvuso ānanda, tadāyatanaṃ no paṭisaṃvedeti udāhu asaññī’’ti? ‘‘Saññīmeva kho, āvuso, tadāyatanaṃ no paṭisaṃvedeti, no asaññī’’ti.

এরূপ বলা হলে আয়ুষ্মান উদায়ী আয়ুষ্মান আনন্দকে বললেন—“হে বন্ধু আনন্দ, সংজ্ঞাযুক্ত (সচেতন) থাকা অবস্থাতেই কি কেউ সেই আয়তন অনুভব করে না, নাকি সংজ্ঞাহীন (অচেতন) অবস্থায়?” “হে বন্ধু, সংজ্ঞাযুক্ত থাকা অবস্থাতেই কেউ সেই আয়তন অনুভব করে না, সংজ্ঞাহীন অবস্থায় নয়।”

‘‘Kiṃsaññī panāvuso, tadāyatanaṃ no paṭisaṃvedetī’’ti? ‘‘Idhāvuso, bhikkhu, sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Evaṃsaññīpi kho, āvuso, tadāyatanaṃ no paṭisaṃvedeti.

“কিন্তু বন্ধু, কীসের সংজ্ঞাযুক্ত থাকলে কেউ সেই আয়তন অনুভব করে না?” “হে বন্ধু, এই শাসনে ভিক্ষু সর্বতোভাবে রূপসংজ্ঞাসমূহ অতিক্রম করে, প্রতিঘসংজ্ঞাসমূহের অবসান ঘটিয়ে এবং নানাত্বসংজ্ঞাসমূহ মনন না করে ‘আকাশ অনন্ত’—এইরূপে আকাশানন্ত্যায়তন ধ্যান লাভ করে বিহার করেন। এরূপ সংজ্ঞাযুক্ত থাকলেও, বন্ধু, কেউ সেই আয়তন অনুভব করে না।”

‘‘Puna [Pg.225] caparaṃ, āvuso, bhikkhu sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Evaṃsaññīpi kho, āvuso, tadāyatanaṃ no paṭisaṃvedeti.

“আবার, হে বন্ধু, ভিক্ষু সর্বতোভাবে আকাশanন্ত্যায়তন ধ্যান অতিক্রম করে ‘বিজ্ঞান অনন্ত’—এইরূপে বিজ্ঞানানন্ত্যায়তন ধ্যান লাভ করে বিহার করেন। এরূপ সংজ্ঞাযুক্ত থাকলেও, বন্ধু, কেউ সেই আয়তন অনুভব করে না।”

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati. Evaṃsaññīpi kho, āvuso, tadāyatanaṃ no paṭisaṃvedetī’’ti.

আবার, হে বন্ধু, ভিক্ষু সর্বতোভাবে বিজ্ঞানাঞ্চায়তনকে অতিক্রম করে 'কিছুই নেই' এভাবে আকিঞ্চন্যাযতনে উপসম্পন্ন হয়ে বিহার করেন। হে বন্ধু, এই প্রকার সংজ্ঞাযুক্ত হয়েও তিনি সেই আয়তন অনুভব করেন না।

‘‘Ekamidāhaṃ, āvuso, samayaṃ sākete viharāmi añjanavane migadāye. Atha kho, āvuso, jaṭilavāsikā bhikkhunī yenāhaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā maṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhitā kho, āvuso, jaṭilavāsikā bhikkhunī maṃ etadavoca – ‘yāyaṃ, bhante ānanda, samādhi na cābhinato na cāpanato na ca sasaṅkhāraniggayhavāritagato, vimuttattā ṭhito, ṭhitattā santusito, santusitattā no paritassati. Ayaṃ, bhante ānanda, samādhi kiṃphalo vutto bhagavatā’’’ti?

এক সময়, হে বন্ধু, আমি সাকেত নগরের অঞ্জনবনের মৃগদাবে বিহার করছিলাম। তখন, হে বন্ধু, জটিলাবাসিকা ভিক্ষুণী আমার সমীপে আগমন করলেন; এসে আমাকে অভিবাদন করে একপাশে দাঁড়ালেন। একপাশে দাঁড়িয়ে সেই জটিলাবাসিকা ভিক্ষুণী আমাকে বললেন—'ভন্তে আনন্দ, যে সমাধি অনত নয়, অপনত নয়, এবং সসংস্কার নিগ্রহ ও বারণের দ্বারা চালিত নয়; যা বিমুক্ত হওয়ার কারণে স্থির, স্থির হওয়ার কারণে সন্তুষ্ট, এবং সন্তুষ্ট হওয়ার কারণে উদ্বিগ্ন হয় না; ভন্তে আনন্দ, ভগবান এই সমাধির কী ফল নির্দেশ করেছেন?'

‘‘Evaṃ vutte, sohaṃ, āvuso, jaṭilavāsikaṃ bhikkhuniṃ etadavocaṃ – ‘yāyaṃ, bhagini, samādhi na cābhinato na cāpanato na ca sasaṅkhāraniggayhavāritagato, vimuttattā ṭhito, ṭhitattā santusito, santusitattā no paritassati. Ayaṃ, bhagini, samādhi aññāphalo vutto bhagavatā’ti. Evaṃsaññīpi kho, āvuso, tadāyatanaṃ no paṭisaṃvedetī’’ti. Chaṭṭhaṃ.

এরূপ বলা হলে, হে বন্ধু, আমি জটিলাবাসিকা ভিক্ষুণীকে বলেছিলাম—'ভগিনী, যে সমাধি অনত নয়, অপনত নয়, এবং সসংস্কার নিগ্রহ ও বারণের দ্বারা চালিত নয়; যা বিমুক্ত হওয়ার কারণে স্থির, স্থির হওয়ার কারণে সন্তুষ্ট, এবং সন্তুষ্ট হওয়ার কারণে উদ্বিগ্ন হয় না; ভগিনী, ভগবান এই সমাধির ফল অর্হত্ত্বফল বলে নির্দেশ করেছেন।' হে বন্ধু, এই প্রকার সংজ্ঞাযুক্ত হয়েও তিনি সেই আয়তন অনুভব করেন না। ষষ্ঠ সূত্র সমাপ্ত।

7. Lokāyatikasuttaṃ

৭. লোকায়তিক সূত্র

38. Atha kho dve lokāyatikā brāhmaṇā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodiṃsu. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te brāhmaṇā bhagavantaṃ etadavocuṃ –

৩৮. অতঃপর লোকায়তবাদী দুই ব্রাহ্মণ যেখানে ভগবান ছিলেন সেখানে উপস্থিত হলেন; উপস্থিত হয়ে ভগবানের সাথে কুশল বিনিময় করলেন। আনন্দদায়ক ও স্মরণীয় আলাপ-আলোচনা শেষ করে তাঁরা একপাশে বসলেন। একপাশে বসে সেই ব্রাহ্মণগণ ভগবানকে বললেন—

‘‘Pūraṇo, bho gotama, kassapo sabbaññū sabbadassāvī aparisesaṃ ñāṇadassanaṃ paṭijānāti – ‘carato ca me tiṭṭhato ca suttassa ca jāgarassa [Pg.226] ca satataṃ samitaṃ ñāṇadassanaṃ paccupaṭṭhita’nti. So evamāha – ‘ahaṃ anantena ñāṇena anantaṃ lokaṃ jānaṃ passaṃ viharāmī’ti. Ayampi, bho gotama, nigaṇṭho nāṭaputto sabbaññū sabbadassāvī aparisesaṃ ñāṇadassanaṃ paṭijānāti – ‘carato ca me tiṭṭhato ca suttassa ca jāgarassa ca satataṃ samitaṃ ñāṇadassanaṃ paccupaṭṭhita’nti. So evamāha – ‘ahaṃ anantena ñāṇena anantaṃ lokaṃ jānaṃ passaṃ viharāmī’ti. Imesaṃ, bho gotama, ubhinnaṃ ñāṇavādānaṃ ubhinnaṃ aññamaññaṃ vipaccanīkavādānaṃ ko saccaṃ āha ko musā’’ti?

হে গৌতম, পূরণ কশ্যপ নিজেকে সর্বজ্ঞ ও সর্বদর্শী বলে দাবি করেন এবং অখণ্ড জ্ঞানদর্শন স্বীকার করে বলেন—'আমি চলাফেরা করি বা দাঁড়িয়ে থাকি, ঘুমিয়ে থাকি বা জেগে থাকি, সর্বদা ও নিরন্তর আমার জ্ঞানদর্শন জাগ্রত থাকে।' তিনি বলেন—'আমি অনন্ত জ্ঞানের দ্বারা অনন্ত লোক জেনে ও দেখে বিহার করি।' হে গৌতম, এই নির্গ্রন্থ নাথপুত্রও নিজেকে সর্বজ্ঞ ও সর্বদর্শী বলে দাবি করেন এবং অখণ্ড জ্ঞানদর্শন স্বীকার করে বলেন—'আমি চলাফেরা করি বা দাঁড়িয়ে থাকি, ঘুমিয়ে থাকি বা জেগে থাকি, সর্বদা ও নিরন্তর আমার জ্ঞানদর্শন জাগ্রত থাকে।' তিনিও বলেন—'আমি অনন্ত জ্ঞানের দ্বারা অনন্ত লোক জেনে ও দেখে বিহার করি।' হে গৌতম, এই দুই জ্ঞানবাদী, যারা একে অপরের পরস্পরবিরোধী মত পোষণ করেন, তাদের মধ্যে কে সত্য বলছেন এবং কে মিথ্যা বলছেন?

‘‘Alaṃ, brāhmaṇā! Tiṭṭhatetaṃ – ‘imesaṃ ubhinnaṃ ñāṇavādānaṃ ubhinnaṃ aññamaññaṃ vipaccanīkavādānaṃ ko saccaṃ āha ko musā’ti. Dhammaṃ vo, brāhmaṇā, desessāmi, taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho te brāhmaṇā bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

থাক, হে ব্রাহ্মণগণ! এই কথা এখন থাক—'এই দুই জ্ঞানবাদী, যারা একে অপরের পরস্পরবিরোধী মত পোষণ করেন, তাদের মধ্যে কে সত্য বলছেন এবং কে মিথ্যা বলছেন।' হে ব্রাহ্মণগণ, আমি আপনাদের ধর্মদেশনা করব, তা শ্রবণ করুন, ভালোভাবে মনন করুন; আমি বলছি। 'হ্যাঁ, হে মহান গৌতম,' বলে সেই ব্রাহ্মণগণ ভগবানের কথায় সম্মতি জানালেন। ভগবান এই কথা বললেন—

‘‘Seyyathāpi, brāhmaṇā, cattāro purisā catuddisā ṭhitā paramena javena ca samannāgatā paramena ca padavītihārena. Te evarūpena javena samannāgatā assu, seyyathāpi nāma daḷhadhammā dhanuggaho sikkhito katahattho katūpāsano lahukena asanena appakasirena tiriyaṃ tālacchāyaṃ atipāteyya; evarūpena ca padavītihārena, seyyathāpi nāma puratthimā samuddā pacchimo samuddo atha puratthimāya disāya ṭhito puriso evaṃ vadeyya – ‘ahaṃ gamanena lokassa antaṃ pāpuṇissāmī’ti. So aññatreva asitapītakhāyitasāyitā aññatra uccārapassāvakammā aññatra niddākilamathapaṭivinodanā vassasatāyuko vassasatajīvī vassasataṃ gantvā appatvāva lokassa antaṃ antarā kālaṃ kareyya. Atha pacchimāya disāya…pe… atha uttarāya disāya… atha dakkhiṇāya disāya ṭhito puriso evaṃ vadeyya – ‘ahaṃ gamanena lokassa antaṃ pāpuṇissāmī’ti. So aññatreva asitapītakhāyitasāyitā aññatra uccārapassāvakammā aññatra [Pg.227] niddākilamathapaṭivinodanā vassasatāyuko vassasatajīvī vassasataṃ gantvā appatvāva lokassa antaṃ antarā kālaṃ kareyya. Taṃ kissa hetu? Nāhaṃ, brāhmaṇā, evarūpāya sandhāvanikāya lokassa antaṃ ñāteyyaṃ daṭṭheyyaṃ patteyyanti vadāmi. Na cāhaṃ, brāhmaṇā, appatvāva lokassa antaṃ dukkhassa antakiriyaṃ vadāmi.

হে ব্রাহ্মণগণ, মনে করুন চারজন পুরুষ চার দিকে দাঁড়িয়ে আছেন, যারা পরম গতিবেগ ও পরম পদক্ষেপের অধিকারী। তাঁদের গতিবেগ কেমন? যেমন কোনো সুশিক্ষিত, দক্ষ ও অভিজ্ঞ ধনুর্ধর দৃঢ় ধনুক থেকে হালকা তীর অনায়াসে নিক্ষেপ করে তালগাছের ছায়া পার করে দিতে পারে; এবং তাঁদের পদক্ষেপের বিস্তার কেমন? যেমন পূর্ব সমুদ্র থেকে পশ্চিম সমুদ্র পর্যন্ত। তখন পূর্ব দিকে দাঁড়িয়ে থাকা পুরুষটি হয়তো বলবেন—'আমি হেঁটে হেঁটে জগতের অন্তে পৌঁছাব।' তিনি খাওয়া-দাওয়া, মলমূত্র ত্যাগ এবং ঘুম ও ক্লান্তি দূর করা ছাড়া অন্য কোনো কাজে বিরতি না নিয়ে, শতবর্ষজীবী হয়ে, একশত বছর ধরে পথ চলে জগতের অন্তে না পৌঁছেই পথিমধ্যে মৃত্যুবরণ করবেন। অতঃপর পশ্চিম দিকে... উত্তর দিকে... দক্ষিণ দিকে দাঁড়িয়ে থাকা পুরুষটিও হয়তো বলবেন—'আমি হেঁটে হেঁটে জগতের অন্তে পৌঁছাব।' তিনিও খাওয়া-দাওয়া, মলমূত্র ত্যাগ এবং ঘুম ও ক্লান্তি দূর করা ছাড়া অন্য কোনো কাজে বিরতি না নিয়ে, শতবর্ষজীবী হয়ে, একশত বছর ধরে পথ চলে জগতের অন্তে না পৌঁছেই পথিমধ্যে মৃত্যুবরণ করবেন। এর কারণ কী? হে ব্রাহ্মণগণ, আমি বলি না যে, এই ধরনের দ্রুত দৌড়ানোর মাধ্যমে জগতের অন্ত জানা যায়, দেখা যায় বা সেখানে পৌঁছানো যায়। কিন্তু হে ব্রাহ্মণগণ, জগতের অন্তে না পৌঁছে দুঃখের অন্ত করা যায়—একথাও আমি বলি না।

‘‘Pañcime, brāhmaṇā, kāmaguṇā ariyassa vinaye lokoti vuccati. Katame pañca? Cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā; sotaviññeyyā saddā…pe… ghānaviññeyyā gandhā… jivhāviññeyyā rasā… kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā; ime kho, brāhmaṇā, pañca kāmaguṇā ariyassa vinaye lokoti vuccati.

হে ব্রাহ্মণগণ, আর্য বিনয়ে এই পাঁচটি কামগুণকে 'লোক' (জগৎ) বলা হয়। কোন পাঁচটি? চক্ষুর দ্বারা বিজ্ঞানযোগ্য রূপ—যা ইষ্ট, কান্ত, মনোহর, প্রিয়রূপ, কামোদ্দীপক ও রঞ্জনীয়; শ্রোত্রের দ্বারা বিজ্ঞানযোগ্য শব্দ... ঘ্রাণের দ্বারা বিজ্ঞানযোগ্য গন্ধ... জিহ্বার দ্বারা বিজ্ঞানযোগ্য রস... কায়ের দ্বারা বিজ্ঞানযোগ্য স্পর্শ—যা ইষ্ট, কান্ত, মনোহর, প্রিয়রূপ, কামোদ্দীপক ও রঞ্জনীয়। হে ব্রাহ্মণগণ, আর্য বিনয়ে এই পাঁচটি কামগুণকেই 'লোক' বলা হয়।

‘‘Idha, brāhmaṇā, bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, brāhmaṇā, ‘bhikkhu lokassa antamāgamma, lokassa ante viharati’. Tamaññe evamāhaṃsu – ‘ayampi lokapariyāpanno, ayampi anissaṭo lokamhā’ti. Ahampi hi, brāhmaṇā, evaṃ vadāmi – ‘ayampi lokapariyāpanno, ayampi anissaṭo lokamhā’’’ti.

এখানে, হে ব্রাহ্মণগণ, ভিক্ষু কামসমূহ থেকে বিবিক্ত হয়ে, অকুশল ধর্মসমূহ থেকে বিবিক্ত হয়ে, বিতর্ক ও বিচারসহ, বিবেকজাত প্রীতি ও সুখময় প্রথম ধ্যান উপসম্পন্ন হয়ে বিহার করেন। হে ব্রাহ্মণগণ, এই ভিক্ষুকে বলা হয়—'যিনি জগতের অন্তে এসে জগতের অন্তে বিহার করছেন।' অন্যেরা তাঁর সম্পর্কে বলেন—'ইনিও জগতের অন্তর্ভুক্ত, ইনিও জগৎ থেকে নিষ্ক্রান্ত হননি।' হে ব্রাহ্মণগণ, আমিও বলি—'ইনিও জগতের অন্তর্ভুক্ত, ইনিও জগৎ থেকে নিষ্ক্রান্ত হননি।'

‘‘Puna caparaṃ, brāhmaṇā, bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ… tatiyaṃ jhānaṃ… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, brāhmaṇā, ‘bhikkhu lokassa antamāgamma lokassa ante viharati’. Tamaññe evamāhaṃsu – ‘ayampi lokapariyāpanno, ayampi anissaṭo lokamhā’ti. Ahampi hi, brāhmaṇā, evaṃ vadāmi – ‘ayampi lokapariyāpanno, ayampi anissaṭo lokamhā’’’ti.

আবার, হে ব্রাহ্মণগণ, ভিক্ষু বিতর্ক ও বিচারের উপশম ঘটিয়ে...পে... দ্বিতীয় ধ্যান... তৃতীয় ধ্যান... চতুর্থ ধ্যান উপসম্পন্ন হয়ে বিহার করেন। হে ব্রাহ্মণগণ, এই ভিক্ষুকে বলা হয়—'যিনি জগতের অন্তে এসে জগতের অন্তে বিহার করছেন।' অন্যেরা তাঁর সম্পর্কে বলেন—'ইনিও জগতের অন্তর্ভুক্ত, ইনিও জগৎ থেকে নিষ্ক্রান্ত হননি।' হে ব্রাহ্মণগণ, আমিও বলি—'ইনিও জগতের অন্তর্ভুক্ত, ইনিও জগৎ থেকে নিষ্ক্রান্ত হননি।'

‘‘Puna caparaṃ, brāhmaṇā, bhikkhu sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, brāhmaṇā, ‘bhikkhu lokassa antamāgamma lokassa ante viharati’. Tamaññe evamāhaṃsu – ‘ayampi lokapariyāpanno, ayampi anissaṭo lokamhā’ti[Pg.228]. Ahampi hi, brāhmaṇā, evaṃ vadāmi – ‘ayampi lokapariyāpanno, ayampi anissaṭo lokamhā’’’ti.

আবার, হে ব্রাহ্মণগণ, ভিক্ষু সর্বতোভাবে রূপসংজ্ঞাসমূহ অতিক্রম করে, প্রতিঘসংজ্ঞাসমূহের অস্তগম ঘটিয়ে, নানাত্বসংজ্ঞাসমূহ মনন না করে, 'আকাশ অনন্ত' এভাবে আকাশানঞ্চায়তন উপসম্পন্ন হয়ে বিহার করেন। হে ব্রাহ্মণগণ, এই ভিক্ষুকে বলা হয়—'যিনি জগতের অন্তে এসে জগতের অন্তে বিহার করছেন।' অন্যেরা তাঁর সম্পর্কে বলেন—'ইনিও জগতের অন্তর্ভুক্ত, ইনিও জগৎ থেকে নিষ্ক্রান্ত হননি।' হে ব্রাহ্মণগণ, আমিও বলি—'ইনিও জগতের অন্তর্ভুক্ত, ইনিও জগৎ থেকে নিষ্ক্রান্ত হননি।'

‘‘Puna caparaṃ, brāhmaṇā, bhikkhu sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati…pe… sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati…pe… sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, brāhmaṇā, ‘bhikkhu lokassa antamāgamma lokassa ante viharati’. Tamaññe evamāhaṃsu – ‘ayampi lokapariyāpanno, ayampi anissaṭo lokamhā’ti. Ahampi hi, brāhmaṇā, evaṃ vadāmi – ‘ayampi lokapariyāpanno, ayampi anissaṭo lokamhā’’’ti.

আবার, হে ব্রাহ্মণগণ, ভিক্ষু সর্বতোভাবে আকাশানঞ্চায়তন অতিক্রম করে 'বিজ্ঞান অনন্ত' এভাবে বিজ্ঞানাঞ্চায়তন উপসম্পন্ন হয়ে বিহার করেন...পে... সর্বতোভাবে বিজ্ঞানাঞ্চায়তন অতিক্রম করে 'কিছুই নেই' এভাবে আকিঞ্চন্যাযতন উপসম্পন্ন হয়ে বিহার করেন...পে... সর্বতোভাবে আকিঞ্চন্যাযতন অতিক্রম করে নৈবসংজ্ঞানাসংজ্ঞায়তন উপসম্পন্ন হয়ে বিহার করেন। হে ব্রাহ্মণগণ, এই ভিক্ষুকে বলা হয়—'যিনি জগতের অন্তে এসে জগতের অন্তে বিহার করছেন।' অন্যেরা তাঁর সম্পর্কে বলেন—'ইনিও জগতের অন্তর্ভুক্ত, ইনিও জগৎ থেকে নিষ্ক্রান্ত হননি।' হে ব্রাহ্মণগণ, আমিও বলি—'ইনিও জগতের অন্তর্ভুক্ত, ইনিও জগৎ থেকে নিষ্ক্রান্ত হননি।'

‘‘Puna caparaṃ, brāhmaṇā, bhikkhu sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati, brāhmaṇā, ‘bhikkhu lokassa antamāgamma lokassa ante viharati tiṇṇo loke visattika’’’nti. Sattamaṃ.

আবার, হে ব্রাহ্মণগণ, ভিক্ষু সর্বতোভাবে নৈবসংজ্ঞানাসংজ্ঞায়তন অতিক্রম করে সংজ্ঞাবেদয়িতনিরোধ উপসম্পন্ন হয়ে বিহার করেন, এবং প্রজ্ঞার দ্বারা তা দেখে তাঁর আসবসমূহ ক্ষয়প্রাপ্ত হয়। হে ব্রাহ্মণগণ, এই ভিক্ষুকে বলা হয়—'যিনি জগতের অন্তে এসে জগতের অন্তে বিহার করছেন এবং জগতে আসক্তিময় তৃষ্ণাকে অতিক্রম করেছেন।' সপ্তম সূত্র সমাপ্ত।

8. Devāsurasaṅgāmasuttaṃ

৮. দেবাসুর সংগ্রাম সূত্র

39. ‘‘Bhūtapubbaṃ, bhikkhave, devāsurasaṅgāmo samupabyūḷho ahosi. Tasmiṃ kho pana, bhikkhave, saṅgāme asurā jiniṃsu, devā parājayiṃsu. Parājitā ca, bhikkhave, devā apayiṃsuyeva uttarenābhimukhā, abhiyiṃsu asurā. Atha kho, bhikkhave, devānaṃ etadahosi – ‘abhiyanteva kho asurā. Yaṃnūna mayaṃ dutiyampi asurehi saṅgāmeyyāmā’ti. Dutiyampi kho, bhikkhave, devā asurehi saṅgāmesuṃ. Dutiyampi kho, bhikkhave, asurāva jiniṃsu, devā parājayiṃsu. Parājitā ca, bhikkhave, devā apayiṃsuyeva uttarenābhimukhā, abhiyiṃsu asurā’’.

৩৯. হে ভিক্ষুগণ, অতীতে একদা দেব ও অসুরদের মধ্যে যুদ্ধ সংঘটিত হয়েছিল। হে ভিক্ষুগণ, সেই যুদ্ধে অসুরগণ জয়ী হয়েছিল এবং দেবগণ পরাজিত হয়েছিল। হে ভিক্ষুগণ, পরাজিত দেবগণ উত্তর দিকে মুখ করে পালিয়ে গেল এবং অসুরগণ তাদের পিছু ধাওয়া করল। তখন, হে ভিক্ষুগণ, দেবগণের মনে এই চিন্তা হলো—'অসুরেরা তো আমাদের পিছু ধাওয়া করছেই। আমরা যদি দ্বিতীয়বারও অসুরদের সাথে যুদ্ধ করি, তবে ভালো হয়।' হে ভিক্ষুগণ, দ্বিতীয়বারও দেবগণ অসুরদের সাথে যুদ্ধ করল। হে ভিক্ষুগণ, দ্বিতীয়বারও অসুরগণই জয়ী হলো এবং দেবগণ পরাজিত হলো। পরাজিত দেবগণ উত্তর দিকে মুখ করে পালিয়ে গেল এবং অসুরগণ তাদের পিছু ধাওয়া করল।

Atha kho, bhikkhave, devānaṃ etadahosi – ‘abhiyanteva kho asurā. Yaṃnūna mayaṃ tatiyampi asurehi saṅgāmeyyāmā’ti. Tatiyampi kho, bhikkhave, [Pg.229] devā asurehi saṅgāmesuṃ. Tatiyampi kho, bhikkhave, asurāva jiniṃsu, devā parājayiṃsu. Parājitā ca, bhikkhave, devā bhītā devapuraṃyeva pavisiṃsu. Devapuragatānañca pana, bhikkhave, devānaṃ etadahosi – ‘bhīruttānagatena kho dāni mayaṃ etarahi attanā viharāma akaraṇīyā asurehī’ti. Asurānampi, bhikkhave, etadahosi – ‘bhīruttānagatena kho dāni devā etarahi attanā viharanti akaraṇīyā amhehī’ti.

অতঃপর, হে ভিক্ষুগণ, দেবগণের মনে এই চিন্তা হলো—'অসুরেরা তো আমাদের পিছু ধাওয়া করছেই। আমরা যদি তৃতীয়বারও অসুরদের সাথে যুদ্ধ করি, তবে ভালো হয়।' হে ভিক্ষুগণ, তৃতীয়বারও দেবগণ অসুরদের সাথে যুদ্ধ করল। হে ভিক্ষুগণ, তৃতীয়বারও অসুরগণই জয়ী হলো এবং দেবগণ পরাজিত হলো। পরাজিত ও ভীত দেবগণ দেবপুরেই প্রবেশ করল। দেবপুরে প্রবেশ করার পর, হে ভিক্ষুগণ, দেবগণের মনে এই চিন্তা হলো—'এখন আমরা ভয় থেকে মুক্ত ও নিরাপদ হয়ে বাস করছি, অসুরেরা আমাদের কোনো ক্ষতি করতে পারবে না।' হে ভিক্ষুগণ, অসুরদের মনেও এই চিন্তা হলো—'এখন দেবতারা ভয় থেকে মুক্ত ও নিরাপদ হয়ে বাস করছে, আমরা তাদের কোনো ক্ষতি করতে পারব না।'

‘‘Bhūtapubbaṃ, bhikkhave, devāsurasaṅgāmo samupabyūḷho ahosi. Tasmiṃ kho pana, bhikkhave, saṅgāme devā jiniṃsu, asurā parājayiṃsu. Parājitā ca, bhikkhave, asurā apayiṃsuyeva dakkhiṇenābhimukhā, abhiyiṃsu devā. Atha kho, bhikkhave, asurānaṃ etadahosi – ‘abhiyanteva kho devā. Yaṃnūna mayaṃ dutiyampi devehi saṅgāmeyyāmā’ti. Dutiyampi kho, bhikkhave, asurā devehi saṅgāmesuṃ. Dutiyampi kho, bhikkhave, devā jiniṃsu, asurā parājayiṃsu. Parājitā ca, bhikkhave, asurā apayiṃsuyeva dakkhiṇenābhimukhā, abhiyiṃsu devā’’.

ভিক্ষুগণ, অতীতে একদা দেব ও অসুরদের মধ্যে এক যুদ্ধ সংঘটিত হয়েছিল। হে ভিক্ষুগণ, সেই যুদ্ধে দেবতারা জয়ী হয়েছিলেন এবং অসুরেরা পরাজিত হয়েছিল। পরাজিত হয়ে, হে ভিক্ষুগণ, অসুরেরা দক্ষিণ দিকেই পালিয়ে গিয়েছিল এবং দেবতারা তাদের পশ্চাদ্ধাবন করেছিলেন। তখন, হে ভিক্ষুগণ, অসুরদের মনে এই চিন্তার উদয় হয়েছিল—'দেবতারা তো আমাদের পশ্চাদ্ধাবন করেই চলেছেন। আমরা যদি দ্বিতীয়বারও দেবতাদের সাথে যুদ্ধ করি, তবে ভালো হয়।' হে ভিক্ষুগণ, দ্বিতীয়বারও অসুরেরা দেবতাদের সাথে যুদ্ধ করেছিল। হে ভিক্ষুগণ, দ্বিতীয়বারও দেবতারা জয়ী হয়েছিলেন এবং অসুরেরা পরাজিত হয়েছিল। পরাজিত হয়ে, হে ভিক্ষুগণ, অসুরেরা দক্ষিণ দিকেই পালিয়ে গিয়েছিল এবং দেবতারা তাদের পশ্চাদ্ধাবন করেছিলেন।

Atha kho, bhikkhave, asurānaṃ etadahosi – ‘abhiyanteva kho devā. Yaṃnūna mayaṃ tatiyampi devehi saṅgāmeyyāmā’ti. Tatiyampi kho, bhikkhave, asurā devehi saṅgāmesuṃ. Tatiyampi kho, bhikkhave, devā jiniṃsu, asurā parājayiṃsu. Parājitā ca, bhikkhave, asurā bhītā asurapuraṃyeva pavisiṃsu. Asurapuragatānañca pana, bhikkhave, asurānaṃ etadahosi – ‘bhīruttānagatena kho dāni mayaṃ etarahi attanā viharāma akaraṇīyā devehī’ti. Devānampi, bhikkhave, etadahosi – ‘bhīruttānagatena kho dāni asurā etarahi attanā viharanti akaraṇīyā amhehī’ti.

তখন, হে ভিক্ষুগণ, অসুরদের মনে এই চিন্তার উদয় হয়েছিল—'দেবতারা তো আমাদের পশ্চাদ্ধাবন করেই চলেছেন। আমরা যদি তৃতীয়বারও দেবতাদের সাথে যুদ্ধ করি, তবে ভালো হয়।' হে ভিক্ষুগণ, তৃতীয়বারও অসুরেরা দেবতাদের সাথে যুদ্ধ করেছিল। হে ভিক্ষুগণ, তৃতীয়বারও দেবতারা জয়ী হয়েছিলেন এবং অসুরেরা পরাজিত হয়েছিল। পরাজিত ও ভীত হয়ে, হে ভিক্ষুগণ, অসুরেরা অসুরপুরীতেই প্রবেশ করেছিল। হে ভিক্ষুগণ, অসুরপুরীতে প্রবেশ করার পর অসুরদের মনে এই চিন্তার উদয় হয়েছিল—'এখন আমরা ভীতি ও বিপদ থেকে মুক্ত হয়ে নিরাপদ দেহে বাস করছি, দেবতারা আমাদের আর কিছুই করতে পারবে না।' হে ভিক্ষুগণ, দেবতাদের মনেও এই চিন্তার উদয় হয়েছিল—'এখন অসুরেরা ভীতি ও বিপদ থেকে মুক্ত হয়ে নিরাপদ দেহে বাস করছে, আমরা তাদের আর কিছুই করতে পারব না।'

‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, yasmiṃ samaye bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, tasmiṃ, bhikkhave, samaye bhikkhussa evaṃ hoti – ‘bhīruttānagatena kho dānāhaṃ etarahi attanā viharāmi akaraṇīyo mārassā’ti[Pg.230]. Mārassāpi, bhikkhave, pāpimato evaṃ hoti – ‘bhīruttānagatena kho dāni bhikkhu etarahi attanā viharati akaraṇīyo mayha’’’nti.

ঠিক একইভাবে, হে ভিক্ষুগণ, যখন কোনো ভিক্ষু কামসমূহ থেকে বিচ্ছিন্ন হয়ে, অকুশল ধর্মসমূহ থেকে বিচ্ছিন্ন হয়ে, বিতর্ক ও বিচারসহ, বিবেকজাত প্রীতি ও সুখে সমৃদ্ধ প্রথম ধ্যান লাভ করে বিহার করেন; হে ভিক্ষুগণ, সেই সময়ে সেই ভিক্ষুর মনে এই চিন্তার উদয় হয়—'এখন আমি ভীতি ও বিপদ থেকে মুক্ত হয়ে নিরাপদ দেহে বাস করছি, মার আমার কিছুই করতে পারবে না।' হে ভিক্ষুগণ, পাপী মারের মনেও এই চিন্তার উদয় হয়—'এখন সেই ভিক্ষু ভীতি ও বিপদ থেকে মুক্ত হয়ে নিরাপদ দেহে বাস করছে, আমি তার কিছুই করতে পারব না।'

‘‘Yasmiṃ, bhikkhave, samaye bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ… tatiyaṃ jhānaṃ… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, tasmiṃ, bhikkhave, samaye bhikkhussa evaṃ hoti – ‘bhīruttānagatena kho dānāhaṃ etarahi attanā viharāmi akaraṇīyo mārassā’ti. Mārassāpi, bhikkhave, pāpimato evaṃ hoti – ‘bhīruttānagatena kho dāni bhikkhu etarahi attanā viharati, akaraṇīyo mayha’’’nti.

হে ভিক্ষুগণ, যখন কোনো ভিক্ষু বিতর্ক ও বিচারের উপশম ঘটিয়ে... দ্বিতীয় ধ্যান... তৃতীয় ধ্যান... quarto ধ্যান লাভ করে বিহার করেন; হে ভিক্ষুগণ, সেই সময়ে সেই ভিক্ষুর মনে এই চিন্তার উদয় হয়—'এখন আমি ভীতি ও বিপদ থেকে মুক্ত হয়ে নিরাপদ দেহে বাস করছি, মার আমার কিছুই করতে পারবে না।' হে ভিক্ষুগণ, পাপী মারের মনেও এই চিন্তার উদয় হয়—'এখন সেই ভিক্ষু ভীতি ও বিপদ থেকে মুক্ত হয়ে নিরাপদ দেহে বাস করছে, আমি তার কিছুই করতে পারব না।'

‘‘Yasmiṃ, bhikkhave, samaye bhikkhu sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, ‘bhikkhu antamakāsi māraṃ, apadaṃ vadhitvā māracakkhuṃ adassanaṃ gato pāpimato tiṇṇo loke visattika’’’nti.

হে ভিক্ষুগণ, যখন কোনো ভিক্ষু সর্বতোভাবে রূপসংজ্ঞাসমূহ অতিক্রম করে, প্রতিঘসংজ্ঞাসমূহের বিনাশ ঘটিয়ে এবং নানাত্বসংজ্ঞাসমূহ মনন না করে, 'আকাশ অনন্ত'—এইরূপে আকাশানন্ত্যায়তন ধ্যান লাভ করে বিহার করেন; হে ভিক্ষুগণ, তখন সেই ভিক্ষুকে বলা হয়—'যিনি মারকে অন্ধ করেছেন, মারের দৃষ্টিশক্তিকে সম্পূর্ণ বিনষ্ট করে পাপী মারের অদর্শনীয় স্থানে গমন করেছেন এবং যিনি জগতের আসক্তিকে অতিক্রম করেছেন।'

‘‘Yasmiṃ, bhikkhave, samaye bhikkhu sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati… sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati… sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharati… sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, ‘bhikkhu antamakāsi māraṃ, apadaṃ vadhitvā māracakkhuṃ adassanaṃ gato pāpimato tiṇṇo loke visattika’’’nti. Aṭṭhamaṃ.

হে ভিক্ষুগণ, যখন কোনো ভিক্ষু সর্বতোভাবে আকাশানন্ত্যায়তন অতিক্রম করে, 'বিজ্ঞান অনন্ত'—এইরূপে বিজ্ঞানানন্ত্যায়তন ধ্যান লাভ করে বিহার করেন... সর্বতোভাবে বিজ্ঞানানন্ত্যায়তন অতিক্রম করে, 'কিছুই নেই'—এইরূপে আকিঞ্চন্যাযতন ধ্যান লাভ করে বিহার করেন... সর্বতোভাবে আকিঞ্চন্যাযতন অতিক্রম করে নৈবসংজ্ঞানা সংজ্ঞায়তন ধ্যান লাভ করে বিহার করেন... সর্বতোভাবে নৈবসংজ্ঞানা সংজ্ঞায়তন অতিক্রম করে সংজ্ঞাবেদয়িতনিরোধ লাভ করে বিহার করেন, এবং প্রজ্ঞার দ্বারা তা প্রত্যক্ষ করে তাঁর আসবসমূহ সম্পূর্ণ ক্ষয়প্রাপ্ত হয়; হে ভিক্ষুগণ, তখন সেই ভিক্ষুকে বলা হয়—'যিনি মারকে অন্ধ করেছেন, মারের দৃষ্টিশক্তিকে সম্পূর্ণ বিনষ্ট করে পাপী মারের অদর্শনীয় স্থানে গমন করেছেন এবং যিনি জগতের আসক্তিকে অতিক্রম করেছেন।' অষ্টম সূত্র সমাপ্ত।

9. Nāgasuttaṃ

৯. নাগ সূত্র

40. ‘‘Yasmiṃ, bhikkhave, samaye āraññikassa nāgassa gocarapasutassa hatthīpi hatthiniyopi hatthikalabhāpi hatthicchāpāpi purato purato gantvā tiṇaggāni chindanti, tena, bhikkhave, āraññiko nāgo aṭṭīyati harāyati jigucchati. Yasmiṃ, bhikkhave, samaye āraññikassa nāgassa gocarapasutassa hatthīpi hatthiniyopi hatthikalabhāpi hatthicchāpāpi obhaggobhaggaṃ sākhābhaṅgaṃ khādanti, tena, bhikkhave, āraññiko nāgo aṭṭīyati harāyati jigucchati. Yasmiṃ[Pg.231], bhikkhave, samaye āraññikassa nāgassa ogāhaṃ otiṇṇassa hatthīpi hatthiniyopi hatthikalabhāpi hatthicchāpāpi purato purato gantvā soṇḍāya udakaṃ āloḷenti, tena, bhikkhave, āraññiko nāgo aṭṭīyati harāyati jigucchati. Yasmiṃ, bhikkhave, samaye āraññikassa nāgassa ogāhā uttiṇṇassa hatthiniyo kāyaṃ upanighaṃsantiyo gacchanti, tena, bhikkhave, āraññiko nāgo aṭṭīyati harāyati jigucchati.

৪০. হে ভিক্ষুগণ, যখন কোনো বন্য হস্তীরাজ চারণভূমির দিকে অগ্রসর হয়, এবং অন্যান্য হাতি—পুরুষ হাতি, স্ত্রী হাতি, কিশোর হাতি ও হস্তী শাবকেরা—তার আগে আগে গিয়ে ঘাসের ডগাগুলো ভেঙে ফেলে; হে ভিক্ষুগণ, তখন সেই বন্য হস্তীরাজ এতে বিরক্ত, লজ্জিত ও অসন্তুষ্ট হয়। হে ভিক্ষুগণ, যখন কোনো বন্য হস্তীরাজ চারণভূমির দিকে অগ্রসর হয়, এবং অন্যান্য হাতি—পুরুষ হাতি, স্ত্রী হাতি, কিশোর হাতি ও হস্তী শাবকেরা—তার ভেঙে রাখা ডালপালাগুলো খেয়ে ফেলে; হে ভিক্ষুগণ, তখন সেই বন্য হস্তীরাজ এতে বিরক্ত, লজ্জিত ও অসন্তুষ্ট হয়। হে ভিক্ষুগণ, যখন কোনো বন্য হস্তীরাজ জলাশয়ে অবতীর্ণ হয়, and অন্যান্য হাতি—পুরুষ হাতি, স্ত্রী হাতি, কিশোর হাতি ও হস্তী শাবকেরা—তার আগে আগে গিয়ে শুঁড় দিয়ে জল ঘোলা করে ফেলে; হে ভিক্ষুগণ, তখন সেই বন্য হস্তীরাজ এতে বিরক্ত, লজ্জিত ও অসন্তুষ্ট হয়। হে ভিক্ষুগণ, যখন কোনো বন্য হস্তীরাজ জলাশয় থেকে উঠে আসে, এবং স্ত্রী হাতিরা তার গা ঘেঁষে চলে যায়; হে ভিক্ষুগণ, তখন সেই বন্য হস্তীরাজ এতে বিরক্ত, লজ্জিত ও অসন্তুষ্ট হয়।

‘‘Tasmiṃ, bhikkhave, samaye āraññikassa nāgassa evaṃ hoti – ‘ahaṃ kho etarahi ākiṇṇo viharāmi hatthīhi hatthinīhi hatthikalabhehi hatthicchāpehi. Chinnaggāni ceva tiṇāni khādāmi, obhaggobhaggañca me sākhābhaṅgaṃ khādanti, āvilāni ca pānīyāni pivāmi, ogāhā ca me uttiṇṇassa hatthiniyo kāyaṃ upanighaṃsantiyo gacchanti. Yaṃnūnāhaṃ eko gaṇasmā vūpakaṭṭho vihareyya’nti. So aparena samayena eko gaṇasmā vūpakaṭṭho viharati, acchinnaggāni ceva tiṇāni khādati, obhaggobhaggañcassa sākhābhaṅgaṃ na khādanti, anāvilāni ca pānīyāni pivati, ogāhā cassa uttiṇṇassa na hatthiniyo kāyaṃ upanighaṃsantiyo gacchanti.

হে ভিক্ষুগণ, সেই সময়ে সেই বন্য হস্তীরাজের মনে এই চিন্তার উদয় হয়—'বর্তমানে আমি অন্যান্য হাতি—পুরুষ হাতি, স্ত্রী হাতি, কিশোর হাতি ও হস্তী শাবকদের দ্বারা পরিবেষ্টিত হয়ে বাস করছি। আমি ডগা ভেঙে ফেলা ঘাস খাচ্ছি, আর তারা আমার ভেঙে রাখা ডালপালাগুলো খেয়ে ফেলছে। আমি ঘোলা জল পান করছি, এবং জলাশয় থেকে উঠে আসার পর স্ত্রী হাতিরা আমার গা ঘেঁষে চলে যাচ্ছে। আমি যদি দল থেকে বিচ্ছিন্ন হয়ে একাকী বাস করি, তবে ভালো হয়।' কিছুকাল পরে সে দল থেকে বিচ্ছিন্ন হয়ে একাকী বাস করতে শুরু করে। তখন সে ডগা না ভাঙা ঘাস খায়; তারা তার ভেঙে রাখা ডালপালাগুলো খায় না; সে পরিষ্কার জল পান করে; এবং জলাশয় থেকে উঠে আসার পর স্ত্রী হাতিরা তার গা ঘেঁষে চলে যায় না।

‘‘Tasmiṃ, bhikkhave, samaye āraññikassa nāgassa evaṃ hoti – ‘ahaṃ kho pubbe ākiṇṇo vihāsiṃ hatthīhi hatthinīhi hatthikalabhehi hatthicchāpehi, chinnaggāni ceva tiṇāni khādiṃ, obhaggobhaggañca me sākhābhaṅgaṃ khādiṃsu, āvilāni ca pānīyāni apāyiṃ, ogāhā ca me uttiṇṇassa hatthiniyo kāyaṃ upanighaṃsantiyo agamaṃsu. Sohaṃ etarahi eko gaṇasmā vūpakaṭṭho viharāmi, acchinnaggāni ceva tiṇāni khādāmi, obhaggobhaggañca me sākhābhaṅgaṃ na khādanti, anāvilāni ca pānīyāni pivāmi, ogāhā ca me uttiṇṇassa na hatthiniyo kāyaṃ upanighaṃsantiyo gacchantī’ti. So soṇḍāya sākhābhaṅgaṃ bhañjitvā sākhābhaṅgena kāyaṃ parimajjitvā attamano soṇḍaṃ saṃharati,.

হে ভিক্ষুগণ, সেই সময়ে সেই বন্য হস্তীরাজের মনে এই চিন্তার উদয় হয়—'পূর্বে আমি অন্যান্য হাতি—পুরুষ হাতি, স্ত্রী হাতি, কিশোর হাতি ও হস্তী শাবকদের দ্বারা পরিবেষ্টিত হয়ে বাস করতাম। আমি ডগা ভেঙে ফেলা ঘাস খেতাম, আর আমার ভেঙে রাখা ডালপালাগুলো তারা খেয়ে ফেলত। আমি ঘোলা জল পান করতাম, এবং জলাশয় থেকে উঠে আসার পর স্ত্রী হাতিরা আমার গা ঘেঁষে চলে যেত। কিন্তু এখন আমি দল থেকে বিচ্ছিন্ন হয়ে একাকী বাস করছি। আমি ডগা না ভাঙা ঘাস খাচ্ছি; তারা আমার ভেঙে রাখা ডালপালাগুলো খাচ্ছে না; আমি পরিষ্কার জল পান করছি; এবং জলাশয় থেকে উঠে আসার পর স্ত্রী হাতিরা আমার গা ঘেঁষে চলে যাচ্ছে না।' তখন সে শুঁড় দিয়ে একটি ডাল ভেঙে তা দিয়ে নিজের গা চুলকে অত্যন্ত আনন্দিত হয়ে শুঁড়টি গুটিয়ে নেয়।

‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, yasmiṃ samaye bhikkhu ākiṇṇo viharati bhikkhūhi bhikkhunīhi upāsakehi upāsikāhi raññā rājamahāmattehi titthiyehi [Pg.232] titthiyasāvakehi, tasmiṃ, bhikkhave, samaye bhikkhussa evaṃ hoti – ‘ahaṃ kho etarahi ākiṇṇo viharāmi bhikkhūhi bhikkhunīhi upāsakehi upāsikāhi raññā rājamahāmattehi titthiyehi titthiyasāvakehi. Yaṃnūnāhaṃ eko gaṇasmā vūpakaṭṭho vihareyya’nti. So vivittaṃ senāsanaṃ bhajati araññaṃ rukkhamūlaṃ pabbataṃ kandaraṃ giriguhaṃ susānaṃ vanapatthaṃ abbhokāsaṃ palālapuñjaṃ. So araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā.

ঠিক একইভাবে, হে ভিক্ষুগণ, যখন কোনো ভিক্ষু ভিক্ষু, ভিক্ষুণী, উপাসক, উপাসিকা, রাজা, রাজামাত্য, অন্য তীর্থিক ও তীর্থিক-শিষ্যদের দ্বারা পরিবেষ্টিত হয়ে বাস করেন; হে ভিক্ষুগণ, সেই সময়ে সেই ভিক্ষুর মনে এই চিন্তার উদয় হয়—'বর্তমানে আমি ভিক্ষু, ভিক্ষুণী, উপাসক, উপাসিকা, রাজা, রাজামাত্য, তীর্থিক ও তীর্থিক-শিষ্যদের দ্বারা পরিবেষ্টিত হয়ে বাস করছি। আমি যদি জনসংঘ থেকে বিচ্ছিন্ন হয়ে একাকী বাস করি, তবে ভালো হয়।' তখন সে নির্জন শয্যাসন আশ্রয় করে: অরণ্য, বৃক্ষমূল, পর্বত, গিরিকন্দর, গিরিগুহা, শ্মশান, বনভূমি, উন্মুক্ত প্রান্তর অথবা খড়ের স্তূপ। অরণ্যে, বৃক্ষমূলে বা শূন্য গৃহে গিয়ে সে পদ্মাসনে বসে, শরীর সোজা রেখে এবং সম্মুখে স্মৃতি জাগ্রত করে।

‘‘So abhijjhaṃ loke pahāya vigatābhijjhena cetasā viharati, abhijjhāya cittaṃ parisodheti; byāpādapadosaṃ pahāya abyāpannacitto viharati sabbapāṇabhūtahitānukampī, byāpādapadosā cittaṃ parisodheti; thinamiddhaṃ pahāya vigatathinamiddho viharati ālokasaññī sato sampajāno, thinamiddhā cittaṃ parisodheti; uddhaccakukkuccaṃ pahāya anuddhato viharati ajjhattaṃ vūpasantacitto, uddhaccakukkuccā cittaṃ parisodheti; vicikicchaṃ pahāya tiṇṇavicikiccho viharati akathaṃkathī kusalesu dhammesu, vicikicchāya cittaṃ parisodheti. So ime pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So attamano soṇḍaṃ saṃharati. Vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ… tatiyaṃ jhānaṃ… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So attamano soṇḍaṃ saṃharati.

তিনি জগতের প্রতি লোভ বর্জন করে লোভহীন চিত্তে বাস করেন, লোভ থেকে চিত্তকে পরিশোধন করেন; ব্যাপাদ ও বিদ্বেষ বর্জন করে বিদ্বেষহীন চিত্তে, সমস্ত প্রাণীর হিতাকাঙ্ক্ষী ও দয়ালু হয়ে বাস করেন, ব্যাপাদ থেকে চিত্তকে পরিশোধন করেন; স্ত্যান-মিদ্ধ বর্জন করে আলস্যহীন হয়ে, আলোকসংজ্ঞী, স্মৃতিমান ও সম্প্রজ্ঞাত হয়ে বাস করেন, স্ত্যান-মিদ্ধ থেকে চিত্তকে পরিশোধন করেন; ঔদ্ধত্য ও কৌকৃত্য বর্জন করে শান্ত চিত্তে অন্তরে প্রশান্তি নিয়ে বাস করেন, ঔদ্ধত্য ও কৌকৃত্য থেকে চিত্তকে পরিশোধন করেন; বিচিকিৎসা বর্জন করে সন্দেহাতীত হয়ে, কুশল ধর্মসমূহে সংশয়হীন হয়ে বাস করেন, বিচিকিৎসা থেকে চিত্তকে পরিশোধন করেন। তিনি চিত্তের উপক্লেশ ও প্রজ্ঞাকে দুর্বলকারী এই পঞ্চ নীবারণ বর্জন করে, কামসমূহ থেকে বিচ্ছিন্ন হয়ে, অকুশল ধর্মসমূহ থেকে বিচ্ছিন্ন হয়ে, বিতর্ক ও বিচারসহ, বিবেকজাত প্রীতি ও সুখে সমৃদ্ধ প্রথম ধ্যান লাভ করে বিহার করেন। তিনি অত্যন্ত আনন্দিত হয়ে শুঁড়ের ন্যায় চিত্তকে গুটিয়ে নেন। বিতর্ক ও বিচারের উপশম ঘটিয়ে... দ্বিতীয় ধ্যান... তৃতীয় ধ্যান... চতুর্থ ধ্যান লাভ করে বিহার করেন। তিনি অত্যন্ত আনন্দিত হয়ে শুঁড়ের ন্যায় চিত্তকে গুটিয়ে নেন।

‘‘Sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati. So attamano soṇḍaṃ saṃharati. Sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati… sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati… sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharati… sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ [Pg.233] samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. So attamano soṇḍaṃ saṃharatī’’ti. Navamaṃ.

সর্বতোভাবে রূপসংজ্ঞাসমূহ অতিক্রম করে, প্রতিঘসংজ্ঞাসমূহের বিনাশ ঘটিয়ে এবং নানাত্বসংজ্ঞাসমূহ মনন না করে, 'আকাশ অনন্ত'—এইরূপে আকাশানন্ত্যায়তন ধ্যান লাভ করে বিহার করেন। তিনি অত্যন্ত আনন্দিত হয়ে শুঁড়ের ন্যায় চিত্তকে গুটিয়ে নেন। সর্বতোভাবে আকাশানন্ত্যায়তন অতিক্রম করে, 'বিজ্ঞান অনন্ত'—এইরূপে বিজ্ঞানানন্ত্যায়তন ধ্যান লাভ করে বিহার করেন... সর্বতোভাবে বিজ্ঞানানন্ত্যায়তন অতিক্রম করে, 'কিছুই নেই'—এইরূপে আকিঞ্চন্যাযতন ধ্যান লাভ করে বিহার করেন... সর্বতোভাবে আকিঞ্চন্যাযতন অতিক্রম করে নৈবসংজ্ঞানা সংজ্ঞায়তন ধ্যান লাভ করে বিহার করেন... সর্বতোভাবে নৈবসংজ্ঞানা সংজ্ঞায়তন অতিক্রম করে সংজ্ঞাবেদয়িতনিরোধ লাভ করে বিহার করেন, এবং প্রজ্ঞার দ্বারা তা প্রত্যক্ষ করে তাঁর আসবসমূহ সম্পূর্ণ ক্ষয়প্রাপ্ত হয়। তিনি অত্যন্ত আনন্দিত হয়ে শুঁড়ের ন্যায় চিত্তকে গুটিয়ে নেন। নবম সূত্র সমাপ্ত।

10. Tapussasuttaṃ

১০. তপুস্স সূত্র

41. Ekaṃ samayaṃ bhagavā mallesu viharati uruvelakappaṃ nāma mallānaṃ nigamo. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya uruvelakappaṃ piṇḍāya pāvisi. Uruvelakappe piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘idheva tāva tvaṃ, ānanda, hohi, yāvāhaṃ mahāvanaṃ ajjhogāhāmi divāvihārāyā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi. Atha kho bhagavā mahāvanaṃ ajjhogāhetvā aññatarasmiṃ rukkhamūle divāvihāraṃ nisīdi.

৪১. এক সময় ভগবান মল্লদেশে উরুবেলাকল্প নামক মল্লদের এক নিগমে (জনপদে) অবস্থান করছিলেন। তখন ভগবান পূর্বাহ্নে (সকালে) চীবর পরিধান করে পাত্র ও চীবর নিয়ে উরুবেলাকল্পে পিণ্ডাচরণের জন্য প্রবেশ করলেন। উরুবেলাকল্পে পিণ্ডাচরণ শেষ করে আহারান্তে পিণ্ডপাত থেকে ফিরে এসে তিনি আয়ুষ্মান আনন্দকে সম্বোধন করে বললেন— “आनন্দ, আমি যতক্ষণ দিবাবিহারের (দিনের বিশ্রামের) জন্য মহাবনে প্রবেশ করছি, ততক্ষণ তুমি এখানেই থাকো।” “অনুরূপ হোক, ভন্তে,” আয়ুষ্মান আনন্দ ভগবানের কথায় সম্মতি জানালেন। তারপর ভগবান মহাবনে প্রবেশ করে একটি বৃক্ষমূলে দিবাবিহারের জন্য বসলেন।

Atha kho tapusso gahapati yenāyasmā ānando tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ ānandaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho tapusso gahapati āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca –

তখন তপুস্স গৃহপতি যেখানে আয়ুষ্মান আনন্দ ছিলেন সেখানে উপস্থিত হলেন; উপস্থিত হয়ে আয়ুষ্মান আনন্দকে অভিবাদন করে একপাশে বসলেন। একপাশে বসে তপুস্স গৃহপতি আয়ুষ্মান আনন্দকে এই কথা বললেন—

‘‘Mayaṃ, bhante ānanda, gihī kāmabhogino kāmārāmā kāmaratā kāmasammuditā. Tesaṃ no, bhante, amhākaṃ gihīnaṃ kāmabhogīnaṃ kāmārāmānaṃ kāmaratānaṃ kāmasammuditānaṃ papāto viya khāyati, yadidaṃ nekkhammaṃ. Sutaṃ metaṃ, bhante, ‘imasmiṃ dhammavinaye daharānaṃ daharānaṃ bhikkhūnaṃ nekkhamme cittaṃ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati vimuccati etaṃ santanti passato’. Tayidaṃ, bhante, imasmiṃ dhammavinaye bhikkhūnaṃ bahunā janena visabhāgo, yadidaṃ nekkhamma’’nti.

“ভন্তে আনন্দ, আমরা গৃহী, কামভোগী, কামে আরামপ্রিয়, কামে রত এবং কামে প্রমোদিত। ভন্তে, আমাদের মতো গৃহী, কামভোগী, কামে আরামপ্রিয়, কামে রত ও কামে প্রমোদিত ব্যক্তিদের কাছে এই যে ‘নৈষ্ক্রম্য’ (কামত্যাগ), তা যেন এক খাড়া পাহাড়ের গিরিখাদের মতো মনে হয়। ভন্তে, আমি শুনেছি যে— ‘এই ধর্ম-বিনয়ে অল্পবয়সী তরুণ ভিক্ষুদের চিত্তও নৈষ্ক্রম্যের প্রতি ধাবিত হয়, প্রসন্ন হয়, সুপ্রতিষ্ঠিত হয় এবং মুক্ত হয়, কারণ তারা একে শান্ত বলে দর্শন করে।’ ভন্তে, এই ধর্ম-বিনয়ে ভিক্ষুদের এই যে নৈষ্ক্রম্য, তা সাধারণ বহু মানুষের স্বভাবের বিপরীত।”

‘‘Atthi kho etaṃ, gahapati, kathāpābhataṃ bhagavantaṃ dassanāya. Āyāma, gahapati, yena bhagavā tenupasaṅkamissāma; upasaṅkamitvā bhagavato etamatthaṃ ārocessāma. Yathā no bhagavā byākarissati tathā naṃ dhāressāmā’’ti.

“গৃহপতি, ভগবানের দর্শনের জন্য এটি একটি উপযুক্ত আলোচনার বিষয়। এসো গৃহপতি, আমরা যেখানে ভগবান আছেন সেখানে যাই; সেখানে গিয়ে ভগবানের কাছে এই বিষয়টি নিবেদন করি। ভগবান আমাদের যেভাবে ব্যাখ্যা করবেন, আমরা তা সেভাবেই মনে রাখব।”

‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho tapusso gahapati āyasmato ānandassa paccassosi. Atha kho āyasmā ānando tapussena gahapatinā saddhiṃ [Pg.234] yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca –

“অনুরূপ হোক, ভন্তে,” তপুস্স গৃহপতি আয়ুষ্মান আনন্দের কথায় সম্মতি জানালেন। তারপর আয়ুষ্মান আনন্দ তপুস্স গৃহপতিকে সাথে নিয়ে যেখানে ভগবান ছিলেন সেখানে উপস্থিত হলেন; উপস্থিত হয়ে ভগবানকে অভিবাদন করে একপাশে বসলেন। একপাশে বসে আয়ুষ্মান আনন্দ ভগবানকে এই কথা বললেন—

‘‘Ayaṃ, bhante, tapusso gahapati evamāha – ‘mayaṃ, bhante ānanda, gihī kāmabhogino kāmārāmā kāmaratā kāmasammuditā, tesaṃ no bhante, amhākaṃ gihīnaṃ kāmabhogīnaṃ kāmārāmānaṃ kāmaratānaṃ kāmasammuditānaṃ papāto viya khāyati, yadidaṃ nekkhammaṃ’. Sutaṃ metaṃ, bhante, ‘imasmiṃ dhammavinaye daharānaṃ daharānaṃ bhikkhūnaṃ nekkhamme cittaṃ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati vimuccati etaṃ santanti passato. Tayidaṃ, bhante, imasmiṃ dhammavinaye bhikkhūnaṃ bahunā janena visabhāgo yadidaṃ nekkhamma’’’nti.

“ভন্তে, এই তপুস্স গৃহপতি এই কথা বলছেন— ‘ভন্তে আনন্দ, আমরা গৃহী, কামভোগী, কামে আরামপ্রিয়, কামে রত এবং কামে প্রমোদিত। ভন্তে, আমাদের মতো গৃহী, কামভোগী, কামে আরামপ্রিয়, কামে রত ও কামে প্রমোদিত ব্যক্তিদের কাছে এই যে নৈষ্ক্রম্য, তা যেন এক খাড়া পাহাড়ের গিরিখাদের মতো মনে হয়। ভন্তে, আমি শুনেছি যে— এই ধর্ম-বিনয়ে অল্পবয়সী তরুণ ভিক্ষুদের চিত্তও নৈষ্ক্রম্যের প্রতি ধাবিত হয়, প্রসন্ন হয়, সুপ্রতিষ্ঠিত হয় এবং মুক্ত হয়, কারণ তারা একে শান্ত বলে দর্শন করে। ভন্তে, এই ধর্ম-বিনয়ে ভিক্ষুদের এই যে নৈষ্ক্রম্য, তা সাধারণ বহু মানুষের স্বভাবের বিপরীত।’”

‘‘Evametaṃ, ānanda, evametaṃ, ānanda! Mayhampi kho, ānanda, pubbeva sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato etadahosi – ‘sādhu nekkhammaṃ, sādhu paviveko’ti. Tassa mayhaṃ, ānanda, nekkhamme cittaṃ na pakkhandati nappasīdati na santiṭṭhati na vimuccati etaṃ santanti passato. Tassa mayhaṃ, ānanda, etadahosi – ‘ko nu kho hetu ko paccayo, yena me nekkhamme cittaṃ na pakkhandati nappasīdati na santiṭṭhati na vimuccati etaṃ santanti passato’? Tassa mayhaṃ, ānanda, etadahosi – ‘kāmesu kho me ādīnavo adiṭṭho, so ca me abahulīkato, nekkhamme ca ānisaṃso anadhigato, so ca me anāsevito. Tasmā me nekkhamme cittaṃ na pakkhandati nappasīdati na santiṭṭhati na vimuccati etaṃ santanti passato’. Tassa mayhaṃ, ānanda, etadahosi – ‘sace kho ahaṃ kāmesu ādīnavaṃ disvā taṃ bahulaṃ kareyyaṃ, nekkhamme ānisaṃsaṃ adhigamma tamāseveyyaṃ, ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati yaṃ me nekkhamme cittaṃ pakkhandeyya pasīdeyya santiṭṭheyya vimucceyya etaṃ santanti passato’. So kho ahaṃ, ānanda, aparena samayena kāmesu ādīnavaṃ disvā taṃ bahulamakāsiṃ, nekkhamme ānisaṃsaṃ adhigamma tamāseviṃ. Tassa mayhaṃ, ānanda, nekkhamme cittaṃ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati vimuccati etaṃ santanti passato. So kho ahaṃ, ānanda, vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharāmi. Tassa mayhaṃ, ānanda, iminā vihārena viharato kāmasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti. Svassa me hoti ābādho[Pg.235]. Seyyathāpi, ānanda, sukhino dukkhaṃ uppajjeyya yāvadeva ābādhāya; evamevassa me kāmasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti. Svassa me hoti ābādho.

“অনুরূপই বটে, আনন্দ! অনুরূপই বটে, আনন্দ! আনন্দ, আমারও বোধিলাভের পূর্বে, যখন আমি অনুদ্বুদ্ধ বোধিসত্ত্ব ছিলাম, তখন মনে এই চিন্তা উদয় হয়েছিল— ‘নৈষ্ক্রম্য উত্তম, প্রবিবেক (নির্জনতা) উত্তম।’ আনন্দ, ‘নৈষ্ক্রম্য শান্ত’—এরূপ দর্শন করা সত্ত্বেও আমার চিত্ত নৈষ্ক্রম্যের প্রতি ধাবিত হতো না, প্রসন্ন হতো না, সুপ্রতিষ্ঠিত হতো না এবং মুক্ত হতো না। আনন্দ, তখন আমার মনে এই চিন্তা হয়েছিল— ‘কী হেতু, কী প্রত্যয়ে আমার চিত্ত নৈষ্ক্রম্যের প্রতি ধাবিত হচ্ছে না, প্রসন্ন হচ্ছে না, সুপ্রতিষ্ঠিত হচ্ছে না এবং মুক্ত হচ্ছে না, যদিও আমি একে শান্ত বলে দর্শন করছি?’ আনন্দ, তখন আমার মনে এই চিন্তা হয়েছিল— ‘আমি কামসমূহের মধ্যে আদিনব (দোষ-ত্রুটি) দর্শন করিনি এবং তা বহুবার অনুশীলন করিনি; নৈষ্ক্রম্যের আনিশংস (সুফল) লাভ করিনি এবং তা সেবন করিনি। সেই কারণেই ‘নৈষ্ক্রম্য শান্ত’—এরূপ দর্শন করা সত্ত্বেও আমার চিত্ত নৈষ্ক্রম্যের প্রতি ধাবিত হচ্ছে না, প্রসন্ন হচ্ছে না, সুপ্রতিষ্ঠিত হচ্ছে না এবং মুক্ত হচ্ছে না।’ আনন্দ, তখন আমার মনে এই চিন্তা হয়েছিল— ‘যদি আমি কামসমূহের আদিনব দর্শন করে তা বহুবার অনুশীলন করি এবং নৈষ্ক্রম্যের আনিশংস লাভ করে তা সেবন করি, তবে এটি সম্ভব যে ‘নৈষ্ক্রম্য শান্ত’—এরূপ দর্শন করে আমার চিত্ত নৈষ্ক্রম্যের প্রতি ধাবিত হবে, প্রসন্ন হবে, সুপ্রতিষ্ঠিত হবে এবং মুক্ত হবে।’ আনন্দ, পরবর্তী সময়ে আমি কামসমূহের আদিনব দর্শন করে তা বহুবার অনুশীলন করলাম এবং নৈষ্ক্রম্যের আনিশংস লাভ করে তা সেবন করলাম। তখন ‘নৈষ্ক্রম্য শান্ত’—এরূপ দর্শন করে আমার চিত্ত নৈষ্ক্রম্যের প্রতি ধাবিত হলো, প্রসন্ন হলো, সুপ্রতিষ্ঠিত হলো এবং মুক্ত হলো। আনন্দ, আমি কামসমূহ থেকে বিবিক্ত হয়ে, অকুশল ধর্মসমূহ থেকে বিবিক্ত হয়ে, বিতর্ক ও বিচারসহ, বিবেকজাত প্রীতি ও সুখময় প্রথম ধ্যান লাভ করে বিহার করতে লাগলাম। আনন্দ, এই বিহারে বিহার করার সময় আমার মধ্যে কাম-সহগত সংজ্ঞা ও মনসিকারসমূহ উদিত হতে লাগল। তা আমার জন্য পীড়াদায়ক হতো। আনন্দ, যেমন কোনো সুখী ব্যক্তির সুখের ব্যাঘাত ঘটিয়ে কেবল পীড়া দেওয়ার জন্যই দুঃখের উৎপত্তি হয়, ঠিক তেমনি আমার মধ্যে কাম-সহগত সংজ্ঞা ও মনসিকারসমূহ উদিত হতো এবং তা আমার জন্য পীড়াদায়ক হতো।”

‘‘Tassa mayhaṃ, ānanda, etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja vihareyya’nti. Tassa mayhaṃ, ānanda, avitakke cittaṃ na pakkhandati nappasīdati na santiṭṭhati na vimuccati etaṃ santanti passato. Tassa mayhaṃ, ānanda, etadahosi – ‘ko nu kho hetu ko paccayo, yena me avitakke cittaṃ na pakkhandati nappasīdati na santiṭṭhati na vimuccati etaṃ santanti passato’? Tassa mayhaṃ, ānanda, etadahosi – ‘vitakkesu kho me ādīnavo adiṭṭho, so ca me abahulīkato, avitakke ca ānisaṃso anadhigato, so ca me anāsevito. Tasmā me avitakke cittaṃ na pakkhandati nappasīdati na santiṭṭhati na vimuccati etaṃ santanti passato’. Tassa mayhaṃ, ānanda, etadahosi – ‘sace kho ahaṃ vitakkesu ādīnavaṃ disvā taṃ bahulaṃ kareyyaṃ, avitakke ānisaṃsaṃ adhigamma tamāseveyyaṃ, ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati yaṃ me avitakke cittaṃ pakkhandeyya pasīdeyya santiṭṭheyya vimucceyya etaṃ santanti passato’. So kho ahaṃ, ānanda, aparena samayena vitakkesu ādīnavaṃ disvā taṃ bahulamakāsiṃ, avitakke ānisaṃsaṃ adhigamma tamāseviṃ. Tassa mayhaṃ, ānanda, avitakke cittaṃ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati vimuccati etaṃ santanti passato. So kho ahaṃ, ānanda, vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharāmi. Tassa mayhaṃ, ānanda, iminā vihārena viharato vitakkasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti. Svassa me hoti ābādho. Seyyathāpi, ānanda, sukhino dukkhaṃ uppajjeyya yāvadeva ābādhāya; evamevassa me vitakkasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti. Svassa me hoti ābādho.

“आनন্দ, তখন আমার মনে এই চিন্তা হয়েছিল— ‘যদি আমি বিতর্ক ও বিচারের উপশম ঘটিয়ে...পে... দ্বিতীয় ধ্যান লাভ করে বিহার করি, তবে কতই না ভালো হয়!’ আনন্দ, ‘বিতর্কহীন অবস্থা শান্ত’—এরূপ দর্শন করা সত্ত্বেও আমার চিত্ত বিতর্কহীন অবস্থার (দ্বিতীয় ধ্যানের) প্রতি ধাবিত হতো না, প্রসন্ন হতো না, সুপ্রতিষ্ঠিত হতো না এবং মুক্ত হতো না। আনন্দ, তখন আমার মনে এই চিন্তা হয়েছিল— ‘কী হেতু, কী প্রত্যয়ে আমার চিত্ত বিতর্কহীন অবস্থার প্রতি ধাবিত হচ্ছে না, প্রসন্ন হচ্ছে না, সুপ্রতিষ্ঠিত হচ্ছে না এবং মুক্ত হচ্ছে না, যদিও আমি একে শান্ত বলে দর্শন করছি?’ আনন্দ, তখন আমার মনে এই চিন্তা হয়েছিল— ‘আমি বিতর্কসমূহের মধ্যে আদিনব দর্শন করিনি এবং তা বহুবার অনুশীলন করিনি; বিতর্কহীন অবস্থার আনিশংস লাভ করিনি এবং তা সেবন করিনি। সেই কারণেই ‘বিতর্কহীন অবস্থা শান্ত’—এরূপ দর্শন করা সত্ত্বেও আমার চিত্ত বিতর্কহীন অবস্থার প্রতি ধাবিত হচ্ছে না, প্রসন্ন হচ্ছে না, সুপ্রতিষ্ঠিত হচ্ছে না এবং মুক্ত হচ্ছে না।’ আনন্দ, তখন আমার মনে এই চিন্তা হয়েছিল— ‘যদি আমি বিতর্কসমূহের আদিনব দর্শন করে তা বহুবার অনুশীলন করি এবং বিতর্কহীন অবস্থার আনিশংস লাভ করে তা সেবন করি, তবে এটি সম্ভব যে ‘বিতর্কহীন অবস্থা শান্ত’—এরূপ দর্শন করে আমার চিত্ত বিতর্কহীন অবস্থার প্রতি ধাবিত হবে, প্রসন্ন হবে, সুপ্রতিষ্ঠিত হবে এবং মুক্ত হবে।’ আনন্দ, পরবর্তী সময়ে আমি বিতর্কসমূহের আদিনব দর্শন করে তা বহুবার অনুশীলন করলাম এবং বিতর্কহীন অবস্থার আনিশংস লাভ করে তা সেবন করলাম। তখন ‘বিতর্কহীন অবস্থা শান্ত’—এরূপ দর্শন করে আমার চিত্ত বিতর্কহীন অবস্থার প্রতি ধাবিত হলো, প্রসন্ন হলো, সুপ্রতিষ্ঠিত হলো এবং মুক্ত হলো। আনন্দ, আমি বিতর্ক ও বিচারের উপশম ঘটিয়ে...পে... দ্বিতীয় ধ্যান লাভ করে বিহার করতে লাগলাম। আনন্দ, এই বিহারে বিহার করার সময় আমার মধ্যে বিতর্ক-সহগত সংজ্ঞা ও মনসিকারসমূহ উদিত হতে লাগল। তা আমার জন্য পীড়াদায়ক হতো। আনন্দ, যেমন কোনো সুখী ব্যক্তির সুখের ব্যাঘাত ঘটিয়ে কেবল পীড়া দেওয়ার জন্যই দুঃখের উৎপত্তি হয়, ঠিক তেমনি আমার মধ্যে বিতর্ক-সহগত সংজ্ঞা ও মনসিকারসমূহ উদিত হতো এবং তা আমার জন্য পীড়াদায়ক হতো।”

‘‘Tassa mayhaṃ, ānanda, etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ pītiyā ca virāgā upekkhako ca vihareyyaṃ sato ca sampajāno sukhañca kāyena paṭisaṃvedeyyaṃ yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti – upekkhako satimā sukhavihārīti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja vihareyya’nti. Tassa mayhaṃ, ānanda, nippītike cittaṃ na pakkhandati nappasīdati na santiṭṭhati na vimuccati etaṃ santanti passato. Tassa mayhaṃ, ānanda, etadahosi – ‘ko nu kho hetu ko paccayo[Pg.236], yena me nippītike cittaṃ na pakkhandati nappasīdati na santiṭṭhati na vimuccati etaṃ santanti passato’? Tassa mayhaṃ, ānanda, etadahosi – ‘pītiyā kho me ādīnavo adiṭṭho, so ca me abahulīkato, nippītike ca ānisaṃso anadhigato, so ca me anāsevito. Tasmā me nippītike cittaṃ na pakkhandati nappasīdati na santiṭṭhati na vimuccati etaṃ santanti passato’. Tassa mayhaṃ, ānanda, etadahosi – ‘sace kho ahaṃ pītiyā ādīnavaṃ disvā taṃ bahulaṃ kareyyaṃ, nippītike ānisaṃsaṃ adhigamma tamāseveyyaṃ, ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati yaṃ me nippītike cittaṃ pakkhandeyya pasīdeyya santiṭṭheyya vimucceyya etaṃ santanti passato’. So kho ahaṃ, ānanda, aparena samayena pītiyā ādīnavaṃ disvā taṃ bahulamakāsiṃ, nippītike ānisaṃsaṃ adhigamma tamāseviṃ. Tassa mayhaṃ, ānanda, nippītike cittaṃ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati vimuccati etaṃ santanti passato. So kho ahaṃ, ānanda, pītiyā ca virāgā…pe… tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharāmi. Tassa mayhaṃ, ānanda, iminā vihārena viharato pītisahagatā saññāmanasikārā samudācaranti. Svassa me hoti ābādho. Seyyathāpi, ānanda, sukhino dukkhaṃ uppajjeyya yāvadeva ābādhāya; evamevassa me pītisahagatā saññāmanasikārā samudācaranti. Svassa me hoti ābādho.

“आनন্দ, তখন আমার মনে এই চিন্তা হয়েছিল— ‘যদি আমি প্রীতিরও বিরাগের কারণে উপেক্ষক হয়ে বিহার করি এবং স্মৃতিমান ও সম্প্রজ্ঞাত হয়ে কায় দ্বারা সুখ অনুভব করি, যে ধ্যান সম্পর্কে আর্যগণ প্রশংসা করে বলেন— “উপেক্ষক, স্মৃতিমান ও সুখবিহারী”, সেই তৃতীয় ধ্যান লাভ করে বিহার করি, তবে কতই না ভালো হয়!’ আনন্দ, ‘প্রীতিহীন অবস্থা শান্ত’—এরূপ দর্শন করা সত্ত্বেও আমার চিত্ত প্রীতিহীন অবস্থার (তৃতীয় ধ্যানের) প্রতি ধাবিত হতো না, প্রসন্ন হতো না, সুপ্রতিষ্ঠিত হতো না এবং মুক্ত হতো না। আনন্দ, তখন আমার মনে এই চিন্তা হয়েছিল— ‘কী হেতু, কী প্রত্যয়ে আমার চিত্ত প্রীতিহীন অবস্থার প্রতি ধাবিত হচ্ছে না, প্রসন্ন হচ্ছে না, সুপ্রতিষ্ঠিত হচ্ছে না এবং মুক্ত হচ্ছে না, যদিও আমি একে শান্ত বলে দর্শন করছি?’ আনন্দ, তখন আমার মনে এই চিন্তা হয়েছিল— ‘আমি প্রীতির মধ্যে আদিনব দর্শন করিনি এবং তা বহুবার অনুশীলন করিনি; প্রীতিহীন অবস্থার আনিশংস লাভ করিনি এবং তা সেবন করিনি। সেই কারণেই ‘প্রীতিহীন অবস্থা শান্ত’—এরূপ দর্শন করা সত্ত্বেও আমার চিত্ত প্রীতিহীন অবস্থার প্রতি ধাবিত হচ্ছে না, প্রসন্ন হচ্ছে না, সুপ্রতিষ্ঠিত হচ্ছে না এবং মুক্ত হচ্ছে না।’ আনন্দ, তখন আমার মনে এই চিন্তা হয়েছিল— ‘যদি আমি প্রীতির আদিনব দর্শন করে তা বহুবার অনুশীলন করি এবং প্রীতিহীন অবস্থার আনিশংস লাভ করে তা সেবন করি, তবে এটি সম্ভব যে ‘প্রীতিহীন অবস্থা শান্ত’—এরূপ দর্শন করে আমার চিত্ত প্রীতিহীন অবস্থার প্রতি ধাবিত হবে, প্রসন্ন হবে, সুপ্রতিষ্ঠিত হবে এবং মুক্ত হবে।’ আনন্দ, পরবর্তী সময়ে আমি প্রীতির আদিনব দর্শন করে তা বহুবার অনুশীলন করলাম এবং প্রীতিহীন অবস্থার আনিশংস লাভ করে তা সেবন করলাম। তখন ‘প্রীতিহীন অবস্থা শান্ত’—এরূপ দর্শন করে আমার চিত্ত প্রীতিহীন অবস্থার প্রতি ধাবিত হলো, প্রসন্ন হলো, সুপ্রতিষ্ঠিত হলো এবং মুক্ত হলো। আনন্দ, আমি প্রীতির বিরাগের কারণে...পে... তৃতীয় ধ্যান লাভ করে বিহার করতে লাগলাম। আনন্দ, এই বিহারে বিহার করার সময় আমার মধ্যে প্রীতি-সহগত সংজ্ঞা ও মনসিকারসমূহ উদিত হতে লাগল। তা আমার জন্য পীড়াদায়ক হতো। আনন্দ, যেমন কোনো সুখী ব্যক্তির সুখের ব্যাঘাত ঘটিয়ে কেবল পীড়া দেওয়ার জন্যই দুঃখের উৎপত্তি হয়, ঠিক তেমনি আমার মধ্যে প্রীতি-সহগত সংজ্ঞা ও মনসিকারসমূহ উদিত হতো এবং তা আমার জন্য পীড়াদায়ক হতো।”

‘‘Tassa mayhaṃ, ānanda, etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja vihareyya’nti. Tassa mayhaṃ, ānanda, adukkhamasukhe cittaṃ na pakkhandati nappasīdati na santiṭṭhati na vimuccati etaṃ santanti passato. Tassa mayhaṃ, ānanda, etadahosi – ‘ko nu kho hetu ko paccayo, yena me adukkhamasukhe cittaṃ na pakkhandati nappasīdati na santiṭṭhati na vimuccati etaṃ santanti passato’? Tassa mayhaṃ, ānanda, etadahosi – ‘upekkhāsukhe kho me ādīnavo adiṭṭho, so ca me abahulīkato, adukkhamasukhe ca ānisaṃso anadhigato, so ca me anāsevito. Tasmā me adukkhamasukhe cittaṃ na pakkhandati nappasīdati na santiṭṭhati na vimuccati etaṃ santanti passato’. Tassa mayhaṃ, ānanda, etadahosi – ‘sace kho ahaṃ upekkhāsukhe ādīnavaṃ disvā taṃ bahulaṃ kareyyaṃ, adukkhamasukhe ānisaṃsaṃ adhigamma tamāseveyyaṃ, ṭhānaṃ [Pg.237] kho panetaṃ vijjati yaṃ me adukkhamasukhe cittaṃ pakkhandeyya pasīdeyya santiṭṭheyya vimucceyya etaṃ santanti passato’. So kho ahaṃ, ānanda, aparena samayena upekkhāsukhe ādīnavaṃ disvā taṃ bahulamakāsiṃ adukkhamasukhe ānisaṃsaṃ adhigamma tamāseviṃ. Tassa mayhaṃ, ānanda, adukkhamasukhe cittaṃ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati vimuccati etaṃ santanti passato. So kho ahaṃ, ānanda, sukhassa ca pahānā…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharāmi. Tassa mayhaṃ, ānanda, iminā vihārena viharato upekkhāsahagatā saññāmanasikārā samudācaranti. Svassa me hoti ābādho. Seyyathāpi, ānanda, sukhino dukkhaṃ uppajjeyya yāvadeva ābādhāya; evamevassa me upekkhāsahagatā saññāmanasikārā samudācaranti. Svassa me hoti ābādho.

হে আনন্দ, তখন আমার মনে এই চিন্তা উদিত হয়েছিল— 'আমি যদি সুখ ও দুঃখ পরিহার করে, পূর্বেই সোমনস্য ও দোমনস্যের অবসান ঘটিয়ে, অদুঃখ-অসুখ এবং উপেক্ষা ও স্মৃতির পরিশুদ্ধিযুক্ত চতুর্থ ধ্যান লাভ করে অবস্থান করতে পারি, তবে কতই না ভালো হতো!' হে আনন্দ, সেই আমার চিত্ত অদুঃখ-অসুখ অবস্থায় ধাবিত হতো না, প্রসন্ন হতো না, স্থির হতো না এবং মুক্ত হতো না, যদিও আমি একে শান্ত বলে দর্শন করতাম। হে আনন্দ, তখন আমার মনে এই চিন্তা উদিত হয়েছিল— 'কী কারণ ও কী প্রত্যয়ের জন্য আমার চিত্ত অদুঃখ-অসুখ অবস্থায় ধাবিত হয় না, প্রসন্ন হয় না, স্থির হয় না এবং মুক্ত হয় না, যদিও আমি একে শান্ত বলে দর্শন করি?' হে আনন্দ, তখন আমার মনে এই চিন্তা উদিত হয়েছিল— 'আমি উপেক্ষাসুখের মধ্যে যে দোষ দর্শন করিনি এবং তা বহুলাংশে অনুশীলন করিনি; আর অদুঃখ-অসুখ অবস্থার যে সুফল তা আমি লাভ করিনি এবং তা সেবন করিনি। সেই কারণেই আমার চিত্ত অদুঃখ-অসুখ অবস্থায় ধাবিত হয় না, প্রসন্ন হয় না, স্থির হয় না এবং মুক্ত হয় না, যদিও আমি একে শান্ত বলে দর্শন করি।' হে আনন্দ, তখন আমার মনে এই চিন্তা উদিত হয়েছিল— 'যদি আমি উপেক্ষাসুখের দোষ দর্শন করে তা বহুলাংশে অনুশীলন করি এবং অদুঃখ-অসুখ অবস্থার সুফল লাভ করে তা সেবন করি, তবে এটি সম্ভব যে আমার চিত্ত অদুঃখ-অসুখ অবস্থায় ধাবিত হবে, প্রসন্ন হবে, স্থির হবে এবং মুক্ত হবে, যেহেতু আমি একে শান্ত বলে দর্শন করি।' অতঃপর আমি, হে আনন্দ, পরবর্তী সময়ে উপেক্ষাসুখের দোষ দর্শন করে তা বহুলাংশে অনুশীলন করলাম এবং অদুঃখ-অসুখ অবস্থার সুফল লাভ করে তা সেবন করলাম। হে আনন্দ, তখন আমার চিত্ত অদুঃখ-অসুখ অবস্থায় ধাবিত হলো, প্রসন্ন হলো, স্থির হলো এবং মুক্ত হলো, যেহেতু আমি একে শান্ত বলে দর্শন করতাম। অতঃপর আমি, হে আনন্দ, সুখ ও দুঃখ পরিহার করে...পে... চতুর্থ ধ্যান লাভ করে অবস্থান করতে লাগলাম। হে আনন্দ, এই বিহারে অবস্থানকালে আমার মধ্যে উপেক্ষা-সহগত সংজ্ঞা ও মনস্কার উদিত হতে লাগল, যা আমার জন্য পীড়াদায়ক হয়েছিল। হে আনন্দ, যেমন কোনো সুখী ব্যক্তির সুখের স্থানে যদি দুঃখের উদয় হয়, তবে তা কেবল তার পীড়ার জন্যই হয়ে থাকে; ঠিক তেমনই আমার মধ্যে উপেক্ষা-সহগত সংজ্ঞা ও মনস্কার উদিত হতে লাগল এবং তা আমার জন্য পীড়াদায়ক হয়েছিল।

‘‘Tassa mayhaṃ, ānanda, etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘‘ananto ākāso’’ti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja vihareyya’nti. Tassa mayhaṃ, ānanda, ākāsānañcāyatane cittaṃ na pakkhandati nappasīdati na santiṭṭhati na vimuccati etaṃ santanti passato. Tassa mayhaṃ, ānanda, etadahosi – ‘ko nu kho hetu ko paccayo, yena me ākāsānañcāyatane cittaṃ na pakkhandati nappasīdati na santiṭṭhati na vimuccati etaṃ santanti passato’? Tassa mayhaṃ, ānanda, etadahosi – ‘rūpesu kho me ādīnavo adiṭṭho, so ca abahulīkato, ākāsānañcāyatane ca ānisaṃso anadhigato, so ca me anāsevito. Tasmā me ākāsānañcāyatane cittaṃ na pakkhandati nappasīdati na santiṭṭhati na vimuccati etaṃ santanti passato’. Tassa mayhaṃ, ānanda, etadahosi – ‘sace kho ahaṃ rūpesu ādīnavaṃ disvā taṃ bahulaṃ kareyyaṃ, ākāsānañcāyatane ānisaṃsaṃ adhigamma tamāseveyyaṃ, ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati yaṃ me ākāsānañcāyatane cittaṃ pakkhandeyya pasīdeyya santiṭṭheyya vimucceyya etaṃ santanti passato’. So kho ahaṃ, ānanda, aparena samayena rūpesu ādīnavaṃ disvā taṃ bahulamakāsiṃ, ākāsānañcāyatane ānisaṃsaṃ adhigamma tamāseviṃ. Tassa mayhaṃ, ānanda, ākāsānañcāyatane cittaṃ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati vimuccati etaṃ santanti passato. So kho ahaṃ, ānanda, sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā [Pg.238] paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharāmi. Tassa mayhaṃ, ānanda, iminā vihārena viharato rūpasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti. Svassa me hoti ābādho. Seyyathāpi, ānanda, sukhino dukkhaṃ uppajjeyya yāvadeva ābādhāya; evamevassa me rūpasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti. Svassa me hoti ābādho.

হে আনন্দ, তখন আমার মনে এই চিন্তা উদিত হয়েছিল— 'আমি যদি সর্বতোভাবে রূপসংজ্ঞাসমূহ অতিক্রম করে, প্রতিঘসংজ্ঞাসমূহের অবসান ঘটিয়ে, নানাত্বসংজ্ঞাসমূহ মনস্কার না করে, "আকাশ অনন্ত" এই জ্ঞানে আকাশানন্ত্যায়তন ধ্যান লাভ করে অবস্থান করতে পারি, তবে কতই না ভালো হতো!' হে আনন্দ, সেই আমার চিত্ত আকাশানন্ত্যায়তনে ধাবিত হতো না, প্রসন্ন হতো না, স্থির হতো না এবং মুক্ত হতো না, যদিও আমি একে শান্ত বলে দর্শন করতাম। হে আনন্দ, তখন আমার মনে এই চিন্তা উদিত হয়েছিল— 'কী কারণ ও কী প্রত্যয়ের জন্য আমার চিত্ত আকাশানন্ত্যায়তনে ধাবিত হয় না, প্রসন্ন হয় না, স্থির হয় না এবং মুক্ত হয় না, যদিও আমি একে শান্ত বলে দর্শন করি?' হে আনন্দ, তখন আমার মনে এই চিন্তা উদিত হয়েছিল— 'আমি রূপসমূহের মধ্যে যে দোষ দর্শন করিনি এবং তা বহুলাংশে অনুশীলন করিনি; আর আকাশানন্ত্যায়তনের যে সুফল তা আমি লাভ করিনি এবং তা সেবন করিনি। সেই কারণেই আমার চিত্ত আকাশানন্ত্যায়তনে ধাবিত হয় না, প্রসন্ন হয় না, স্থির হয় না এবং মুক্ত হয় না, যদিও আমি একে শান্ত বলে দর্শন করি।' হে আনন্দ, তখন আমার মনে এই চিন্তা উদিত হয়েছিল— 'যদি আমি রূপসমূহের দোষ দর্শন করে তা বহুলাংশে অনুশীলন করি এবং আকাশানন্ত্যায়তনের সুফল লাভ করে তা সেবন করি, তবে এটি সম্ভব যে আমার চিত্ত আকাশানন্ত্যায়তনে ধাবিত হবে, প্রসন্ন হবে, স্থির হবে এবং মুক্ত হবে, যেহেতু আমি একে শান্ত বলে দর্শন করি।' অতঃপর আমি, হে আনন্দ, পরবর্তী সময়ে রূপসমূহের দোষ দর্শন করে তা বহুলাংশে অনুশীলন করলাম এবং আকাশানন্ত্যায়তনের সুফল লাভ করে তা সেবন করলাম। হে আনন্দ, তখন আমার চিত্ত আকাশানন্ত্যায়তনে ধাবিত হলো, প্রসন্ন হলো, স্থির হলো এবং মুক্ত হলো, যেহেতু আমি একে শান্ত বলে দর্শন করতাম। অতঃপর আমি, হে আনন্দ, সর্বতোভাবে রূপসংজ্ঞাসমূহ অতিক্রম করে, প্রতিঘসংজ্ঞাসমূহের অবসান ঘটিয়ে, নানাত্বসংজ্ঞাসমূহ মনস্কার না করে, 'আকাশ অনন্ত' এই জ্ঞানে আকাশানন্ত্যায়তন ধ্যান লাভ করে অবস্থান করতে লাগলাম। হে আনন্দ, এই বিহারে অবস্থানকালে আমার মধ্যে রূপ-সহগত সংজ্ঞা ও মনস্কার উদিত হতে লাগল, যা আমার জন্য পীড়াদায়ক হয়েছিল। হে আনন্দ, যেমন কোনো সুখী ব্যক্তির সুখের স্থানে যদি দুঃখের উদয় হয়, তবে তা কেবল তার পীড়ার জন্যই হয়ে থাকে; ঠিক তেমনই আমার মধ্যে রূপ-সহগত সংজ্ঞা ও মনস্কার উদিত হতে লাগল এবং তা আমার জন্য পীড়াদায়ক হয়েছিল।

‘‘Tassa mayhaṃ, ānanda, etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘‘anantaṃ viññāṇa’’nti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja vihareyya’nti. Tassa mayhaṃ, ānanda, viññāṇañcāyatane cittaṃ na pakkhandati nappasīdati na santiṭṭhati na vimuccati etaṃ santanti passato. Tassa mayhaṃ, ānanda, etadahosi – ‘ko nu kho hetu ko paccayo, yena me viññāṇañcāyatane cittaṃ na pakkhandati nappasīdati na santiṭṭhati na vimuccati etaṃ santanti passato’? Tassa mayhaṃ, ānanda, etadahosi – ‘ākāsānañcāyatane kho me ādīnavo adiṭṭho, so ca abahulīkato, viññāṇañcāyatane ca ānisaṃso anadhigato, so ca me anāsevito. Tasmā me viññāṇañcāyatane cittaṃ na pakkhandati nappasīdati na santiṭṭhati na vimuccati etaṃ santanti passato’. Tassa mayhaṃ, ānanda, etadahosi – ‘sace kho ahaṃ ākāsānañcāyatane ādīnavaṃ disvā taṃ bahulaṃ kareyyaṃ, viññāṇañcāyatane ānisaṃsaṃ adhigamma tamāseveyyaṃ, ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati yaṃ me viññāṇañcāyatane cittaṃ pakkhandeyya pasīdeyya santiṭṭheyya vimucceyya etaṃ santanti passato’. So kho ahaṃ, ānanda, aparena samayena ākāsānañcāyatane ādīnavaṃ disvā taṃ bahulamakāsiṃ, viññāṇañcāyatane ānisaṃsaṃ adhigamma tamāseviṃ. Tassa mayhaṃ, ānanda, viññāṇañcāyatane cittaṃ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati vimuccati etaṃ santanti passato. So kho ahaṃ, ānanda, sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharāmi. Tassa mayhaṃ, ānanda, iminā vihārena viharato ākāsānañcāyatanasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti. Svassa me hoti ābādho. Seyyathāpi, ānanda, sukhino dukkhaṃ uppajjeyya yāvadeva ābādhāya[Pg.239]; evamevassa me ākāsānañcāyatanasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti. Svassa me hoti ābādho.

হে আনন্দ, তখন আমার মনে এই চিন্তা উদিত হয়েছিল— 'আমি যদি সর্বতোভাবে আকাশানন্ত্যায়তন অতিক্রম করে, "বিজ্ঞান অনন্ত" এই জ্ঞানে বিজ্ঞানানন্ত্যায়তন ধ্যান লাভ করে অবস্থান করতে পারি, তবে কতই না ভালো হতো!' হে আনন্দ, সেই আমার চিত্ত বিজ্ঞানানন্ত্যায়তনে ধাবিত হতো না, প্রসন্ন হতো না, স্থির হতো না এবং মুক্ত হতো না, যদিও আমি একে শান্ত বলে দর্শন করতাম। হে আনন্দ, তখন আমার মনে এই চিন্তা উদিত হয়েছিল— 'কী কারণ ও কী প্রত্যয়ের জন্য আমার চিত্ত বিজ্ঞানানন্ত্যায়তনে ধাবিত হয় না, প্রসন্ন হয় না, স্থির হয় না এবং মুক্ত হয় না, যদিও আমি একে শান্ত বলে দর্শন করি?' হে আনন্দ, তখন আমার মনে এই চিন্তা উদিত হয়েছিল— 'আমি আকাশানন্ত্যায়তনের মধ্যে যে দোষ দর্শন করিনি এবং তা বহুলাংশে অনুশীলন করিনি; আর বিজ্ঞানানন্ত্যায়তনের যে সুফল তা আমি লাভ করিনি এবং তা সেবন করিনি। সেই কারণেই আমার চিত্ত বিজ্ঞানানন্ত্যায়তনে ধাবিত হয় না, প্রসন্ন হয় না, স্থির হয় না এবং মুক্ত হয় না, যদিও আমি একে শান্ত বলে দর্শন করি।' হে আনন্দ, তখন আমার মনে এই চিন্তা উদিত হয়েছিল— 'যদি আমি আকাশানন্ত্যায়তনের দোষ দর্শন করে তা বহুলাংশে অনুশীলন করি এবং বিজ্ঞানানন্ত্যায়তনের সুফল লাভ করে তা সেবন করি, তবে এটি সম্ভব যে আমার চিত্ত বিজ্ঞানানন্ত্যায়তনে ধাবিত হবে, প্রসন্ন হবে, স্থির হবে এবং মুক্ত হবে, যেহেতু আমি একে শান্ত বলে দর্শন করি।' অতঃপর আমি, হে আনন্দ, পরবর্তী সময়ে আকাশানন্ত্যায়তনের দোষ দর্শন করে তা বহুলাংশে অনুশীলন করলাম এবং বিজ্ঞানানন্ত্যায়তনের সুফল লাভ করে তা সেবন করলাম। হে আনন্দ, তখন আমার চিত্ত বিজ্ঞানানন্ত্যায়তনে ধাবিত হলো, প্রসন্ন হলো, স্থির হলো এবং মুক্ত হলো, যেহেতু আমি একে শান্ত বলে দর্শন করতাম। অতঃপর আমি, হে আনন্দ, সর্বতোভাবে আকাশানন্ত্যায়তন অতিক্রম করে, 'বিজ্ঞান অনন্ত' এই জ্ঞানে বিজ্ঞানানন্ত্যায়তন ধ্যান লাভ করে অবস্থান করতে লাগলাম। হে আনন্দ, এই বিহারে অবস্থানকালে আমার মধ্যে আকাশানন্ত্যায়তন-সহগত সংজ্ঞা ও মনস্কার উদিত হতে লাগল, যা আমার জন্য পীড়াদায়ক হয়েছিল। হে আনন্দ, যেমন কোনো সুখী ব্যক্তির সুখের স্থানে যদি দুঃখের উদয় হয়, তবে তা কেবল তার পীড়ার জন্যই হয়ে থাকে; ঠিক তেমনই আমার মধ্যে আকাশানন্ত্যায়তন-সহগত সংজ্ঞা ও মনস্কার উদিত হতে লাগল এবং তা আমার জন্য পীড়াদায়ক হয়েছিল।

‘‘Tassa mayhaṃ, ānanda, etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma natthi kiñcīti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja vihareyya’nti. Tassa mayhaṃ, ānanda, ākiñcaññāyatane cittaṃ na pakkhandati nappasīdati na santiṭṭhati na vimuccati etaṃ santanti passato. Tassa mayhaṃ, ānanda, etadahosi – ‘ko nu kho hetu ko paccayo, yena me ākiñcaññāyatane cittaṃ na pakkhandati nappasīdati na santiṭṭhati na vimuccati etaṃ santanti passato’? Tassa mayhaṃ, ānanda, etadahosi – ‘viññāṇañcāyatane kho me ādīnavo adiṭṭho, so ca me abahulīkato, ākiñcaññāyatane ca ānisaṃso anadhigato, so ca me anāsevito. Tasmā me ākiñcaññāyatane cittaṃ na pakkhandati nappasīdati na santiṭṭhati na vimuccati etaṃ santanti passato’. Tassa mayhaṃ, ānanda, etadahosi – ‘sace kho ahaṃ viññāṇañcāyatane ādīnavaṃ disvā taṃ bahulaṃ kareyyaṃ, ākiñcaññāyatane ānisaṃsaṃ adhigamma tamāseveyyaṃ, ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati yaṃ me ākiñcaññāyatane cittaṃ pakkhandeyya pasīdeyya santiṭṭheyya vimucceyya etaṃ santanti passato’. So kho ahaṃ, ānanda, aparena samayena viññāṇañcāyatane ādīnavaṃ disvā taṃ bahulamakāsiṃ, ākiñcaññāyatane ānisaṃsaṃ adhigamma tamāseviṃ. Tassa mayhaṃ, ānanda, ākiñcaññāyatane cittaṃ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati vimuccati etaṃ santanti passato. So kho ahaṃ, ānanda, sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharāmi. Tassa mayhaṃ, ānanda, iminā vihārena viharato viññāṇañcāyatanasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti. Svassa me hoti ābādho. Seyyathāpi, ānanda, sukhino dukkhaṃ uppajjeyya yāvadeva ābādhāya; evamevassa me viññāṇañcāyatanasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti. Svassa me hoti ābādho.

হে আনন্দ, তখন আমার মনে এই চিন্তা উদিত হয়েছিল— 'আমি যদি সর্বতোভাবে বিজ্ঞানানন্ত্যায়তন অতিক্রম করে, "কিছুই নেই" এই জ্ঞানে আকিঞ্চন্যাযতন ধ্যান লাভ করে অবস্থান করতে পারি, তবে কতই না ভালো হতো!' হে আনন্দ, সেই আমার চিত্ত আকিঞ্চন্যাযতনে ধাবিত হতো না, প্রসন্ন হতো না, স্থির হতো না এবং মুক্ত হতো না, যদিও আমি একে শান্ত বলে দর্শন করতাম। হে আনন্দ, তখন আমার মনে এই চিন্তা উদিত হয়েছিল— 'কী কারণ ও কী প্রত্যয়ের জন্য আমার চিত্ত আকিঞ্চন্যাযতনে ধাবিত হয় না, প্রসন্ন হয় না, স্থির হয় না এবং মুক্ত হয় না, যদিও আমি একে শান্ত বলে দর্শন করি?' হে আনন্দ, তখন আমার মনে এই চিন্তা উদিত হয়েছিল— 'আমি বিজ্ঞানানন্ত্যায়তনের মধ্যে যে দোষ দর্শন করিনি এবং তা বহুলাংশে অনুশীলন করিনি; আর আকিঞ্চন্যাযতনের যে সুফল তা আমি লাভ করিনি এবং তা সেবন করিনি। সেই কারণেই আমার চিত্ত আকিঞ্চন্যাযতনে ধাবিত হয় না, প্রসন্ন হয় না, স্থির হয় না এবং মুক্ত হয় না, যদিও আমি একে শান্ত বলে দর্শন করি।' হে আনন্দ, তখন আমার মনে এই চিন্তা উদিত হয়েছিল— 'যদি আমি বিজ্ঞানানন্ত্যায়তনের দোষ দর্শন করে তা বহুলাংশে অনুশীলন করি এবং আকিঞ্চন্যাযতনের সুফল লাভ করে তা সেবন করি, তবে এটি সম্ভব যে আমার চিত্ত আকিঞ্চন্যাযতনে ধাবিত হবে, প্রসন্ন হবে, স্থির হবে এবং মুক্ত হবে, যেহেতু আমি একে শান্ত বলে দর্শন করি।' অতঃপর আমি, হে আনন্দ, পরবর্তী সময়ে বিজ্ঞানানন্ত্যায়তনের দোষ দর্শন করে তা বহুলাংশে অনুশীলন করলাম এবং আকিঞ্চন্যাযতনের সুফল লাভ করে তা সেবন করলাম। হে আনন্দ, তখন আমার চিত্ত আকিঞ্চন্যাযতনে ধাবিত হলো, প্রসন্ন হলো, স্থির হলো এবং মুক্ত হলো, যেহেতু আমি একে শান্ত বলে দর্শন করতাম। অতঃপর আমি, হে আনন্দ, সর্বতোভাবে বিজ্ঞানানন্ত্যায়তন অতিক্রম করে, 'কিছুই নেই' এই জ্ঞানে আকিঞ্চন্যাযতন ধ্যান লাভ করে অবস্থান করতে লাগলাম। হে আনন্দ, এই বিহারে অবস্থানকালে আমার মধ্যে বিজ্ঞানানন্ত্যায়তন-সহগত সংজ্ঞা ও মনস্কার উদিত হতে লাগল, যা আমার জন্য পীড়াদায়ক হয়েছিল। হে আনন্দ, যেমন কোনো সুখী ব্যক্তির সুখের স্থানে যদি দুঃখের উদয় হয়, তবে তা কেবল তার পীড়ার জন্যই হয়ে থাকে; ঠিক তেমনই আমার মধ্যে বিজ্ঞানানন্ত্যায়তন-সহগত সংজ্ঞা ও মনস্কার উদিত হতে লাগল এবং তা আমার জন্য পীড়াদায়ক হয়েছিল।

‘‘Tassa mayhaṃ, ānanda, etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja vihareyya’nti. Tassa mayhaṃ, ānanda, nevasaññānāsaññāyatane cittaṃ na pakkhandati nappasīdati na santiṭṭhati na vimuccati etaṃ santanti passato. Tassa mayhaṃ, ānanda, etadahosi [Pg.240] – ‘ko nu kho hetu ko paccayo, yena me nevasaññānāsaññāyatane cittaṃ na pakkhandati nappasīdati na santiṭṭhati na vimuccati etaṃ santanti passato’? Tassa mayhaṃ, ānanda, etadahosi – ‘ākiñcaññāyatane kho me ādīnavo adiṭṭho, so ca me abahulīkato, nevasaññānāsaññāyatane ca ānisaṃso anadhigato, so ca me anāsevito. Tasmā me nevasaññānāsaññāyatane cittaṃ na pakkhandati nappasīdati na santiṭṭhati na vimuccati etaṃ santanti passato’. Tassa mayhaṃ, ānanda, etadahosi – ‘sace kho ahaṃ ākiñcaññāyatane ādīnavaṃ disvā taṃ bahulaṃ kareyyaṃ, nevasaññānāsaññāyatane ānisaṃsaṃ adhigamma tamāseveyyaṃ, ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati yaṃ me nevasaññānāsaññāyatane cittaṃ pakkhandeyya pasīdeyya santiṭṭheyya vimucceyya etaṃ santanti passato’. So kho ahaṃ, ānanda, aparena samayena ākiñcaññāyatane ādīnavaṃ disvā taṃ bahulamakāsiṃ, nevasaññānāsaññāyatane ānisaṃsaṃ adhigamma tamāseviṃ. Tassa mayhaṃ, ānanda, nevasaññānāsaññāyatane cittaṃ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati vimuccati etaṃ santanti passato. So kho ahaṃ, ānanda, sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharāmi. Tassa mayhaṃ, ānanda, iminā vihārena viharato ākiñcaññāyatanasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti. Svassa me hoti ābādho. Seyyathāpi, ānanda, sukhino dukkhaṃ uppajjeyya yāvadeva ābādhāya; evamevassa me ākiñcaññāyatanasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti. Svassa me hoti ābādho.

“হে আনন্দ, তখন আমার মনে এই চিন্তা হয়েছিল— ‘আমি যদি সম্পূর্ণরূপে অাকিঞ্চন্যাযতন অতিক্রম করে নৈবসংজ্ঞানা-সংজ্ঞায়তন লাভ করে অবস্থান করতে পারতাম, তবে কতই না ভালো হতো!’ কিন্তু হে আনন্দ, ‘এটি শান্ত’— এভাবে দর্শন করা সত্ত্বেও আমার চিত্ত নৈবসংজ্ঞানা-সংজ্ঞায়তনে ধাবিত হতো না, প্রসন্ন হতো না, স্থির হতো না এবং মুক্ত হতো না। হে আনন্দ, তখন আমার মনে এই চিন্তা হয়েছিল— ‘কী কারণে, কী প্রত্যয়ে আমার চিত্ত নৈবসংজ্ঞানা-সংজ্ঞায়তনকে শান্ত বলে দর্শন করা সত্ত্বেও তাতে ধাবিত হচ্ছে না, প্রসন্ন হচ্ছে না, স্থির হচ্ছে না এবং মুক্ত হচ্ছে না?’ তখন হে আনন্দ, আমার মনে এই চিন্তা হয়েছিল— ‘আমি অাকিঞ্চন্যাযতনের দোষ দর্শন করিনি এবং তা বহুলাংশে অনুশীলন করিনি; এবং নৈবসংজ্ঞানা-সংজ্ঞায়তনের সুফল লাভ করিনি এবং তা সেবা করিনি। সেই কারণেই নৈবসংজ্ঞানা-সংজ্ঞায়তনকে শান্ত বলে দর্শন করা সত্ত্বেও আমার চিত্ত তাতে ধাবিত হচ্ছে না, প্রসন্ন হচ্ছে না, স্থির হচ্ছে না এবং মুক্ত হচ্ছে না।’ হে আনন্দ, তখন আমার মনে এই চিন্তা হয়েছিল— ‘যদি আমি অাকিঞ্চন্যাযতনের দোষ দর্শন করে তা বহুলাংশে অনুশীলন করি এবং নৈবসংজ্ঞানা-সংজ্ঞায়তনের সুফল লাভ করে তা সেবা করি, তবে এটি সম্ভব যে, নৈবসংজ্ঞানা-সংজ্ঞায়তনকে শান্ত বলে দর্শন করার পর আমার চিত্ত তাতে ধাবিত হবে, প্রসন্ন হবে, স্থির হবে এবং মুক্ত হবে।’ হে আনন্দ, পরবর্তী সময়ে আমি অাকিঞ্চন্যাযতনের দোষ দর্শন করে তা বহুলাংশে অনুশীলন করেছিলাম এবং নৈবসংজ্ঞানা-সংজ্ঞায়তনের সুফল লাভ করে তা সেবা করেছিলাম। তখন হে আনন্দ, নৈবসংজ্ঞানা-সংজ্ঞায়তনকে শান্ত বলে দর্শন করার পর আমার চিত্ত তাতে ধাবিত হয়েছিল, প্রসন্ন হয়েছিল, স্থির হয়েছিল এবং মুক্ত হয়েছিল। হে আনন্দ, তখন আমি সম্পূর্ণরূপে অাকিঞ্চন্যাযতন অতিক্রম করে নৈবসংজ্ঞানা-সংজ্ঞায়তন লাভ করে অবস্থান করতে লাগলাম। হে আনন্দ, এই বিহারে অবস্থানকালে আমার মধ্যে অাকিঞ্চন্যাযতন-সহগত সংজ্ঞা ও মনস্কার উৎপন্ন হতে লাগল, যা আমার জন্য পীড়াদায়ক হয়েছিল। হে আনন্দ, যেমন কোনো সুখী ব্যক্তির সুখের মধ্যে দুঃখের উৎপত্তি কেবল পীড়ার জন্যই হয়ে থাকে, ঠিক তেমনই আমার অাকিঞ্চন্যাযতন-সহগত সংজ্ঞা ও মনস্কারের প্রাদুর্ভাব আমার জন্য পীড়াদায়ক হয়েছিল।”

‘‘Tassa mayhaṃ, ānanda, etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja vihareyya’nti. Tassa mayhaṃ, ānanda, saññāvedayitanirodhe cittaṃ na pakkhandati nappasīdati na santiṭṭhati na vimuccati etaṃ santanti passato. Tassa mayhaṃ, ānanda, etadahosi – ‘ko nu kho hetu, ko paccayo, yena me saññāvedayitanirodhe cittaṃ na pakkhandati nappasīdati na santiṭṭhati na vimuccati etaṃ santanti passato’? Tassa mayhaṃ, ānanda, etadahosi – ‘nevasaññānāsaññāyatane kho me ādīnavo adiṭṭho, so ca me abahulīkato, saññāvedayitanirodhe ca ānisaṃso anadhigato, so [Pg.241] ca me anāsevito. Tasmā me saññāvedayitanirodhe cittaṃ na pakkhandati nappasīdati na santiṭṭhati na vimuccati etaṃ santanti passato’. Tassa mayhaṃ, ānanda, etadahosi – ‘sace kho ahaṃ nevasaññānāsaññāyatane ādīnavaṃ disvā taṃ bahulaṃ kareyyaṃ, saññāvedayitanirodhe ānisaṃsaṃ adhigamma tamāseveyyaṃ, ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati yaṃ me saññāvedayitanirodhe cittaṃ pakkhandeyya pasīdeyya santiṭṭheyya vimucceyya etaṃ santanti passato’. So kho ahaṃ, ānanda, aparena samayena nevasaññānāsaññāyatane ādīnavaṃ disvā taṃ bahulamakāsiṃ, saññāvedayitanirodhe ānisaṃsaṃ adhigamma tamāseviṃ. Tassa mayhaṃ, ānanda, saññāvedayitanirodhe cittaṃ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati vimuccati etaṃ santanti passato. So kho ahaṃ, ānanda, sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharāmi, paññāya ca me disvā āsavā parikkhayaṃ agamaṃsu.

“হে আনন্দ, তখন আমার মনে এই চিন্তা হয়েছিল— ‘আমি যদি সম্পূর্ণরূপে নৈবসংজ্ঞানা-সংজ্ঞায়তন অতিক্রম করে সংজ্ঞাবেদয়িতনিরোধ লাভ করে অবস্থান করতে পারতাম, তবে কতই না ভালো হতো!’ কিন্তু হে আনন্দ, ‘এটি শান্ত’— এভাবে দর্শন করা সত্ত্বেও আমার চিত্ত সংজ্ঞাবেদয়িতনিরোধে ধাবিত হতো না, প্রসন্ন হতো না, স্থির হতো না এবং মুক্ত হতো না। হে আনন্দ, তখন আমার মনে এই চিন্তা হয়েছিল— ‘কী কারণে, কী প্রত্যয়ে আমার চিত্ত সংজ্ঞাবেদয়িতনিরোধকে শান্ত বলে দর্শন করা সত্ত্বেও তাতে ধাবিত হচ্ছে না, প্রসন্ন হচ্ছে না, স্থির হচ্ছে না এবং মুক্ত হচ্ছে না?’ তখন হে আনন্দ, আমার মনে এই চিন্তা হয়েছিল— ‘আমি নৈবসংজ্ঞানা-সংজ্ঞায়তনের দোষ দর্শন করিনি এবং তা বহুলাংশে অনুশীলন করিনি; এবং সংজ্ঞাবেদয়িতনিরোধের সুফল লাভ করিনি এবং তা সেবা করিনি। সেই কারণেই সংজ্ঞাবেদয়িতনিরোধকে শান্ত বলে দর্শন করা সত্ত্বেও আমার চিত্ত তাতে ধাবিত হচ্ছে না, প্রসন্ন হচ্ছে না, স্থির হচ্ছে না এবং মুক্ত হচ্ছে না।’ হে আনন্দ, তখন আমার মনে এই চিন্তা হয়েছিল— ‘যদি আমি নৈবসংজ্ঞানা-সংজ্ঞায়তনের দোষ দর্শন করে তা বহুলাংশে অনুশীলন করি এবং সংজ্ঞাবেদয়িতনিরোধের সুফল লাভ করে তা সেবা করি, তবে এটি সম্ভব যে, সংজ্ঞাবেদয়িতনিরোধকে শান্ত বলে দর্শন করার পর আমার চিত্ত তাতে ধাবিত হবে, প্রসন্ন হবে, স্থির হবে এবং মুক্ত হবে।’ হে আনন্দ, পরবর্তী সময়ে আমি নৈবসংজ্ঞানা-সংজ্ঞায়তনের দোষ দর্শন করে তা বহুলাংশে অনুশীলন করেছিলাম এবং সংজ্ঞাবেদয়িতনিরোধের সুফল লাভ করে তা সেবা করেছিলাম। তখন হে আনন্দ, সংজ্ঞাবেদয়িতনিরোধকে শান্ত বলে দর্শন করার পর আমার চিত্ত তাতে ধাবিত হয়েছিল, প্রসন্ন হয়েছিল, স্থির হয়েছিল এবং মুক্ত হয়েছিল। হে আনন্দ, তখন আমি সম্পূর্ণরূপে নৈবসংজ্ঞানা-সংজ্ঞায়তন অতিক্রম করে সংজ্ঞাবেদয়িতনিরোধ লাভ করে অবস্থান করতে লাগলাম এবং প্রজ্ঞা দ্বারা দর্শন করে আমার আসবসমূহ সম্পূর্ণরূপে ক্ষয়প্রাপ্ত হলো।”

‘‘Yāvakīvañcāhaṃ, ānanda, imā nava anupubbavihārasamāpattiyo na evaṃ anulomapaṭilomaṃ samāpajjimpi vuṭṭhahimpi, neva tāvāhaṃ, ānanda, sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya ‘anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho’ti paccaññāsiṃ. Yato ca kho ahaṃ, ānanda, imā nava anupubbavihārasamāpattiyo evaṃ anulomapaṭilomaṃ samāpajjimpi vuṭṭhahimpi, athāhaṃ, ānanda, sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya ‘anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho’ti paccaññāsiṃ. Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi – ‘akuppā me cetovimutti, ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavo’’’ti. Dasamaṃ.

“হে আনন্দ, আমি যতক্ষণ পর্যন্ত এই নয়টি অনুপূর্ব-বিহার সমাপত্তি অনুলোম ও প্রতিলোমভাবে লাভ করতে ও তা থেকে ব্যুত্থিত হতে পারিনি, ততক্ষণ পর্যন্ত হে আনন্দ, আমি দেবলোক, মারলোক ও ব্রহ্মলোকসহ এই জগতে, শ্রমণ-ব্রাহ্মণ, দেব ও মানবকুলের মধ্যে ‘অনুপম সম্যকসম্বোধি লাভ করেছি’ বলে দাবি করিনি। কিন্তু হে আনন্দ, যখন আমি এই নয়টি অনুপূর্ব-বিহার সমাপত্তি অনুলোম ও প্রতিলোমভাবে লাভ করতে ও তা থেকে ব্যুত্থিত হতে পারলাম, তখনই হে আনন্দ, আমি দেবলোক, মারলোক ও ব্রহ্মলোকসহ এই জগতে, শ্রমণ-ব্রাহ্মণ, দেব ও মানবকুলের মধ্যে ‘অনুপম সম্যকসম্বোধি লাভ করেছি’ বলে ঘোষণা করলাম। আমার মধ্যে এই জ্ঞান ও দর্শন উৎপন্ন হলো— ‘আমার চেতোবিমুক্তি অকম্প্য, এটিই আমার শেষ জন্ম, এখন আর পুনর্জন্ম নেই।’” দশম সূত্র সমাপ্ত।

Mahāvaggo catuttho.

চতুর্থ মহাবর্গ সমাপ্ত।

Tassuddānaṃ –

এর সারসংক্ষেপ হলো—

Dve vihārā ca nibbānaṃ, gāvī jhānena pañcamaṃ;

Ānando brāhmaṇā devo, nāgena tapussena cāti.

দুইটি বিহার সূত্র, নির্বাণ সূত্র, গাভী সূত্র এবং পঞ্চমটি ধ্যান সূত্র; আনন্দ সূত্র, ব্রাহ্মণ সূত্র, দেব সূত্র, নাগ সূত্র এবং তপুষ্য সূত্র।

5. Sāmaññavaggo

৫. সামান্য বর্গ

1. Sambādhasuttaṃ

১. সম্বাধ সূত্র

42. Ekaṃ [Pg.242] samayaṃ āyasmā ānando kosambiyaṃ viharati ghositārāme. Atha kho āyasmā udāyī yenāyasmā ānando tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā ānandena saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā udāyī āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘vuttamidaṃ, āvuso, pañcālacaṇḍena devaputtena –

৪২. এক সময় আয়ুষ্মান আনন্দ কৌশাম্বীর ঘোষিতারামে অবস্থান করছিলেন। তখন আয়ুষ্মান উদায়ী যেখানে আয়ুষ্মান আনন্দ ছিলেন সেখানে উপস্থিত হলেন। উপস্থিত হয়ে আয়ুষ্মান আনন্দের সাথে কুশল বিনিময় করলেন। আনন্দদায়ক ও স্মরণীয় আলাপ শেষ করে তিনি একপাশে বসলেন। একপাশে বসে আয়ুষ্মান উদায়ী আয়ুষ্মান আনন্দকে বললেন— “হে বন্ধু, পঞ্চালচণ্ড দেবপুত্র এই কথা বলেছিলেন—

‘‘Sambādhe gataṃ okāsaṃ, avidvā bhūrimedhaso;

Yo jhānamabujjhi buddho, paṭilīnanisabho munī’’ti.

‘যিনি সংকীর্ণতার মধ্যে অবকাশ খুঁজে পেয়েছেন, সেই মহাপ্রাজ্ঞ বুদ্ধ ধ্যান অবগত হয়েছেন; যিনি নির্জনতাপ্রিয়, শ্রেষ্ঠ পুরুষ ও মুনি।’”

‘‘Katamo, āvuso, sambādho, katamo sambādhe okāsādhigamo vutto bhagavatā’’ti? ‘‘Pañcime, āvuso, kāmaguṇā sambādho vutto bhagavatā. Katame pañca? Cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā, sotaviññeyyā saddā…pe… ghānaviññeyyā gandhā… jivhāviññeyyā rasā… kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Ime kho, āvuso, pañca kāmaguṇā sambādho vutto bhagavatā.

“হে বন্ধু, ভগবান কাকে সংকীর্ণতা বলেছেন এবং কাকে সংকীর্ণতার মধ্যে অবকাশ লাভ বলেছেন?” “হে বন্ধু, ভগবান এই পাঁচটি কামগুণকে সংকীর্ণতা বলেছেন। কোন পাঁচটি? চক্ষুর দ্বারা বিজ্ঞানযোগ্য রূপ— যা ইষ্ট, কান্ত, মনোহর, প্রিয়রূপ, কামোদ্দীপক ও রঞ্জনীয়; শ্রোত্রের দ্বারা বিজ্ঞানযোগ্য শব্দ...পে... ঘ্রাণের দ্বারা বিজ্ঞানযোগ্য গন্ধ... জিহ্বার দ্বারা বিজ্ঞানযোগ্য রস... কায়ার দ্বারা বিজ্ঞানযোগ্য স্পর্শ— যা ইষ্ট, কান্ত, মনোহর, প্রিয়রূপ, কামোদ্দীপক ও রঞ্জনীয়। হে বন্ধু, ভগবান এই পাঁচটি কামগুণকে সংকীর্ণতা বলেছেন।

‘‘Idhāvuso, bhikkhu vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ettāvatāpi kho, āvuso, sambādhe okāsādhigamo vutto bhagavatā pariyāyena. Tatrāpatthi sambādho. Kiñca tattha sambādho? Yadeva tattha vitakkavicārā aniruddhā honti, ayamettha sambādho.

“এখানে, হে বন্ধু, ভিক্ষু কামসমূহ থেকে পৃথক হয়ে...পে... প্রথম ধ্যান লাভ করে অবস্থান করেন। হে বন্ধু, এটুকুতেই ভগবান পর্যায়ক্রমে সংকীর্ণতার মধ্যে অবকাশ লাভ বলেছেন। কিন্তু সেখানেও সংকীর্ণতা রয়েছে। সেখানে সংকীর্ণতা কী? সেখানে যে বিতর্ক ও বিচার নিরুদ্ধ হয়নি, এটিই সেখানে সংকীর্ণতা।

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ettāvatāpi kho, āvuso, sambādhe okāsādhigamo vutto bhagavatā pariyāyena. Tatrāpatthi sambādho. Kiñca tattha sambādho? Yadeva tattha pīti aniruddhā hoti, ayamettha sambādho.

“আবার, হে বন্ধু, ভিক্ষু বিতর্ক ও বিচারের উপশম ঘটিয়ে...পে... দ্বিতীয় ধ্যান লাভ করে অবস্থান করেন। হে বন্ধু, এটুকুতেই ভগবান পর্যায়ক্রমে সংকীর্ণতার মধ্যে অবকাশ লাভ বলেছেন। কিন্তু সেখানেও সংকীর্ণতা রয়েছে। সেখানে সংকীর্ণতা কী? সেখানে যে প্রীতি নিরুদ্ধ হয়নি, এটিই সেখানে সংকীর্ণতা।

‘‘Puna [Pg.243] caparaṃ, āvuso, bhikkhu pītiyā ca virāgā…pe… tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ettāvatāpi kho, āvuso, sambādhe okāsādhigamo vutto bhagavatā pariyāyena. Tatrāpatthi sambādho. Kiñca tattha sambādho? Yadeva tattha upekkhāsukhaṃ aniruddhaṃ hoti, ayamettha sambādho.

“আবার, হে বন্ধু, ভিক্ষু প্রীতির প্রতি বিরাগবশত...পে... তৃতীয় ধ্যান লাভ করে অবস্থান করেন। হে বন্ধু, এটুকুতেই ভগবান পর্যায়ক্রমে সংকীর্ণতার মধ্যে অবকাশ লাভ বলেছেন। কিন্তু সেখানেও সংকীর্ণতা রয়েছে。সেখানে সংকীর্ণতা কী? সেখানে যে উপেক্ষাসুখ নিরুদ্ধ হয়নি, এটিই সেখানে সংকীর্ণতা।

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu sukhassa ca pahānā…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ettāvatāpi kho, āvuso, sambādhe okāsādhigamo vutto bhagavatā pariyāyena. Tatrāpatthi sambādho. Kiñca tattha sambādho? Yadeva tattha rūpasaññā aniruddhā hoti, ayamettha sambādho.

“আবার, হে বন্ধু, ভিক্ষু সুখ ও দুঃখের প্রহাণের মাধ্যমে...পে... চতুর্থ ধ্যান লাভ করে অবস্থান করেন। হে বন্ধু, এটুকুতেই ভগবান পর্যায়ক্রমে সংকীর্ণতার মধ্যে অবকাশ লাভ বলেছেন। কিন্তু সেখানেও সংকীর্ণতা রয়েছে। সেখানে সংকীর্ণতা কী? সেখানে যে রূপসংজ্ঞা নিরুদ্ধ হয়নি, এটিই সেখানে সংকীর্ণতা।

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Ettāvatāpi kho, āvuso, sambādhe okāsādhigamo vutto bhagavatā pariyāyena. Tatrāpatthi sambādho. Kiñca tattha sambādho? Yadeva tattha ākāsānañcāyatanasaññā aniruddhā hoti, ayamettha sambādho.

“আবার, হে বন্ধু, ভিক্ষু সম্পূর্ণরূপে রূপসংজ্ঞা অতিক্রম করে, প্রতিঘসংজ্ঞার বিনাশ ঘটিয়ে এবং নানাত্বসংজ্ঞাকে মনস্কার না করে ‘আকাশ অনন্ত’— এভাবে আকাশানন্ত্যায়তন লাভ করে অবস্থান করেন। হে বন্ধু, এটুকুতেই ভগবান পর্যায়ক্রমে সংকীর্ণতার মধ্যে অবকাশ লাভ বলেছেন। কিন্তু সেখানেও সংকীর্ণতা রয়েছে। সেখানে সংকীর্ণতা কী? সেখানে যে আকাশানন্ত্যায়তন-সংজ্ঞা নিরুদ্ধ হয়নি, এটিই সেখানে সংকীর্ণতা।

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Ettāvatāpi kho, āvuso, sambādhe okāsādhigamo vutto bhagavatā pariyāyena. Tatrāpatthi sambādho. Kiñca tattha sambādho? Yadeva tattha viññāṇañcāyatanasaññā aniruddhā hoti, ayamettha sambādho.

“আবার, হে বন্ধু, ভিক্ষু সম্পূর্ণরূপে আকাশানন্ত্যায়তন অতিক্রম করে ‘বিজ্ঞান অনন্ত’— এভাবে বিজ্ঞানান্ত্যায়তন লাভ করে অবস্থান করেন। হে বন্ধু, এটুকুতেই ভগবান পর্যায়ক্রমে সংকীর্ণতার মধ্যে অবকাশ লাভ বলেছেন। কিন্তু সেখানেও সংকীর্ণতা রয়েছে। সেখানে সংকীর্ণতা কী? সেখানে যে বিজ্ঞানান্ত্যায়তন-সংজ্ঞা নিরুদ্ধ হয়নি, এটিই সেখানে সংকীর্ণতা।

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati. Ettāvatāpi kho, āvuso, sambādhe okāsādhigamo vutto bhagavatā pariyāyena. Tatrāpatthi sambādho. Kiñca tattha sambādho? Yadeva tattha ākiñcaññāyatanasaññā aniruddhā hoti, ayamettha sambādho.

“আবার, হে বন্ধু, ভিক্ষু সম্পূর্ণরূপে বিজ্ঞানান্ত্যায়তন অতিক্রম করে ‘কিছুই নেই’— এভাবে অাকিঞ্চন্যাযতন লাভ করে অবস্থান করেন। হে বন্ধু, এটুকুতেই ভগবান পর্যায়ক্রমে সংকীর্ণতার মধ্যে অবকাশ লাভ বলেছেন। কিন্তু সেখানেও সংকীর্ণতা রয়েছে। সেখানে সংকীর্ণতা কী? সেখানে যে অাকিঞ্চন্যাযতন-সংজ্ঞা নিরুদ্ধ হয়নি, এটিই সেখানে সংকীর্ণতা।”

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharati. Ettāvatāpi kho, āvuso, sambādhe okāsādhigamo vutto bhagavatā pariyāyena. Tatrāpatthi [Pg.244] sambādho. Kiñca tattha sambādho? Yadeva tattha nevasaññānāsaññāyatanasaññā aniruddhā hoti, ayamettha sambādho.

“আবার, হে আবসো, ভিক্ষু সর্বতোভাবে আকিঞ্চন্যাযতন অতিক্রম করে নৈবসংজ্ঞা-নাসংজ্ঞায়তন ধ্যান লাভ করে অবস্থান করেন। হে আবসো, এই পর্যন্তও ভগবান সংকীর্ণতার মধ্যে অবকাশ লাভ করার কথা পর্যায়ক্রমে বলেছেন। সেখানেও সংকীর্ণতা রয়েছে। সেখানে সংকীর্ণতা কী? সেখানে নৈবসংজ্ঞা-নাসংজ্ঞায়তনের যে সংজ্ঞাই নিরুদ্ধ হয়নি, সেটাই সেখানে সংকীর্ণতা।”

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ettāvatāpi kho, āvuso, sambādhe okāsādhigamo vutto bhagavatā nippariyāyenā’’ti. Paṭhamaṃ.

“আবার, হে আবসো, ভিক্ষু সর্বতোভাবে নৈবসংজ্ঞা-নাসংজ্ঞায়তন অতিক্রম করে সংজ্ঞাবেদয়িত-নিরোধ লাভ করে অবস্থান করেন, এবং প্রজ্ঞা দ্বারা তা দেখে তাঁর আসবসমূহ পরিক্ষীণ হয়। হে আবসো, এই পর্যন্তই ভগবান সংকীর্ণতার মধ্যে অবকাশ লাভ করার কথা নিষ্প্রর্যায়ক্রমে বলেছেন।” প্রথম সূত্র।

2. Kāyasakkhīsuttaṃ

২. কায়সাক্ষী সূত্র

43. ‘‘‘Kāyasakkhī kāyasakkhī’ti, āvuso, vuccati. Kittāvatā nu kho, āvuso, kāyasakkhī vutto bhagavatā’’ti? ‘‘Idhāvuso, bhikkhu vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Yathā yathā ca tadāyatanaṃ tathā tathā naṃ kāyena phusitvā viharati. Ettāvatāpi kho, āvuso, kāyasakkhī vutto bhagavatā pariyāyena.

৪৩. “‘কায়সাক্ষী, কায়সাক্ষী’ বলা হয়, হে আবসো। হে আবসো, কতটুকু দ্বারা ভগবান কায়সাক্ষী বলেছেন?” “হে আবসো, এই শাসনে ভিক্ষু কামসমূহ থেকে বিবিক্ত হয়ে... প্রথম ধ্যান লাভ করে অবস্থান করেন। যেভাবে যেভাবে সেই আয়তন লাভ হয়, সেভাবে সেভাবে তা কায় দ্বারা স্পর্শ করে অবস্থান করেন। হে আবসো, এই পর্যন্তও ভগবান কায়সাক্ষী পর্যায়ক্রমে বলেছেন।”

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ… tatiyaṃ jhānaṃ… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Yathā yathā ca tadāyatanaṃ tathā tathā naṃ kāyena phusitvā viharati. Ettāvatāpi kho, āvuso, kāyasakkhī vutto bhagavatā pariyāyena.

“আবার, হে আবসো, ভিক্ষু বিতর্ক ও বিচারের উপশম ঘটিয়ে... দ্বিতীয় ধ্যান... তৃতীয় ধ্যান... চতুর্থ ধ্যান লাভ করে অবস্থান করেন। যেভাবে যেভাবে সেই আয়তন লাভ হয়, সেভাবে সেভাবে তা কায় দ্বারা স্পর্শ করে অবস্থান করেন। হে আবসো, এই পর্যন্তও ভগবান কায়সাক্ষী পর্যায়ক্রমে বলেছেন।”

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Yathā yathā ca tadāyatanaṃ tathā tathā naṃ kāyena phusitvā viharati. Ettāvatāpi kho, āvuso, kāyasakkhī vutto bhagavatā pariyāyena…pe….

“আবার, হে আবসো, ভিক্ষু সর্বতোভাবে রূপসংজ্ঞাসমূহ অতিক্রম করে, প্রতিঘসংজ্ঞাসমূহের অস্তগমনের কারণে, নানাত্বসংজ্ঞাসমূহ মনন না করে, ‘আকাশ অনন্ত’—এইভাবে আকাশানন্ত্যায়তন লাভ করে অবস্থান করেন। যেভাবে যেভাবে সেই আয়তন লাভ হয়, সেভাবে সেভাবে তা কায় দ্বারা স্পর্শ করে অবস্থান করেন। হে আবসো, এই পর্যন্তও ভগবান কায়সাক্ষী পর্যায়ক্রমে বলেছেন...।”

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Yathā yathā ca tadāyatanaṃ tathā tathā naṃ kāyena phusitvā viharati. Ettāvatāpi kho, āvuso, kāyasakkhī vutto bhagavatā nippariyāyenā’’ti. Dutiyaṃ.

“আবার, হে আবসো, ভিক্ষু সর্বতোভাবে নৈবসংজ্ঞা-নাসংজ্ঞায়তন অতিক্রম করে সংজ্ঞাবেদয়িত-নিরোধ লাভ করে অবস্থান করেন, এবং প্রজ্ঞা দ্বারা তা দেখে তাঁর আসবসমূহ পরিক্ষীণ হয়। যেভাবে যেভাবে সেই আয়তন লাভ হয়, সেভাবে সেভাবে তা কায় দ্বারা স্পর্শ করে অবস্থান করেন। হে আবসো, এই পর্যন্তই ভগবান কায়সাক্ষী নিষ্প্রর্যায়ক্রমে বলেছেন।” দ্বিতীয় সূত্র।

3. Paññāvimuttasuttaṃ

৩. প্রজ্ঞাবিমুক্ত সূত্র

44. ‘‘‘Paññāvimutto [Pg.245] paññāvimutto’ti, āvuso, vuccati. Kittāvatā nu kho, āvuso, paññāvimutto vutto bhagavatā’’ti?

৪৪. “‘প্রজ্ঞাবিমুক্ত, প্রজ্ঞাবিমুক্ত’ বলা হয়, হে আবসো। হে আবসো, কতটুকু দ্বারা ভগবান প্রজ্ঞাবিমুক্ত বলেছেন?”

‘‘Idhāvuso, bhikkhu vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, paññāya ca naṃ pajānāti. Ettāvatāpi kho, āvuso, paññāvimutto vutto bhagavatā pariyāyena…pe….

“হে আবসো, এই শাসনে ভিক্ষু কামসমূহ থেকে বিবিক্ত হয়ে... প্রথম ধ্যান লাভ করে অবস্থান করেন, এবং প্রজ্ঞা দ্বারা তা সম্যকভাবে জানেন। হে আবসো, এই পর্যন্তও ভগবান প্রজ্ঞাবিমুক্ত পর্যায়ক্রমে বলেছেন...।”

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti, paññāya ca naṃ pajānāti. Ettāvatāpi kho, āvuso, paññāvimutto vutto bhagavatā nippariyāyenā’’ti. Tatiyaṃ.

“আবার, হে আবসো, ভিক্ষু সর্বতোভাবে নৈবসংজ্ঞা-নাসংজ্ঞায়তন অতিক্রম করে সংজ্ঞাবেদয়িত-নিরোধ লাভ করে অবস্থান করেন, এবং প্রজ্ঞা দ্বারা তা দেখে তাঁর আসবসমূহ পরিক্ষীণ হয়, এবং প্রজ্ঞা দ্বারা তা সম্যকভাবে জানেন। হে আবসো, এই পর্যন্তই ভগবান প্রজ্ঞাবিমুক্ত নিষ্প্রর্যায়ক্রমে বলেছেন।” তৃতীয় সূত্র।

4. Ubhatobhāgavimuttasuttaṃ

৪. উভতোভাগবিমুক্ত সূত্র

45. ‘‘‘Ubhatobhāgavimutto ubhatobhāgavimutto’ti, āvuso, vuccati. Kittāvatā nu kho, āvuso, ubhatobhāgavimutto vutto bhagavatā’’ti?

৪৫. “‘উভতোভাগবিমুক্ত, উভতোভাগবিমুক্ত’ বলা হয়, হে আবসো। হে আবসো, কতটুকু দ্বারা ভগবান উভতোভাগবিমুক্ত বলেছেন?”

‘‘Idhāvuso, bhikkhu vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Yathā yathā ca tadāyatanaṃ tathā tathā naṃ kāyena phusitvā viharati, paññāya ca naṃ pajānāti. Ettāvatāpi kho, āvuso, ubhatobhāgavimutto vutto bhagavatā pariyāyena…pe….

“হে আবসো, এই শাসনে ভিক্ষু কামসমূহ থেকে বিবিক্ত হয়ে... প্রথম ধ্যান লাভ করে অবস্থান করেন। যেভাবে যেভাবে সেই আয়তন লাভ হয়, সেভাবে সেভাবে তা কায় দ্বারা স্পর্শ করে অবস্থান করেন, এবং প্রজ্ঞা দ্বারা তা সম্যকভাবে জানেন। হে আবসো, এই পর্যন্তও ভগবান উভতোভাগবিমুক্ত পর্যায়ক্রমে বলেছেন...।”

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Yathā yathā ca tadāyatanaṃ tathā tathā naṃ kāyena phusitvā viharati, paññāya ca naṃ pajānāti. Ettāvatāpi kho, āvuso, ubhatobhāgavimutto vutto bhagavatā nippariyāyenā’’ti. Catutthaṃ.

“আবার, হে আবসো, ভিক্ষু সর্বতোভাবে নৈবসংজ্ঞা-নাসংজ্ঞায়তন অতিক্রম করে সংজ্ঞাবেদয়িত-নিরোধ লাভ করে অবস্থান করেন, এবং প্রজ্ঞা দ্বারা তা দেখে তাঁর আসবসমূহ পরিক্ষীণ হয়। যেভাবে যেভাবে সেই আয়তন লাভ হয়, সেভাবে সেভাবে তা কায় দ্বারা স্পর্শ করে অবস্থান করেন, এবং প্রজ্ঞা দ্বারা তা সম্যকভাবে জানেন। হে আবসো, এই পর্যন্তই ভগবান উভতোভাগবিমুক্ত নিষ্প্রর্যায়ক্রমে বলেছেন।” চতুর্থ সূত্র।

5. Sandiṭṭhikadhammasuttaṃ

৫. সান্দৃষ্টিধর্ম সূত্র

46. ‘‘‘Sandiṭṭhiko dhammo sandiṭṭhiko dhammo’ti, āvuso, vuccati. Kittāvatā nu kho, āvuso, sandiṭṭhiko dhammo vutto bhagavatā’’ti?

৪৬. “‘সান্দৃষ্টিধর্ম, সান্দৃষ্টিধর্ম’ বলা হয়, হে আবসো। হে আবসো, কতটুকু দ্বারা ভগবান সান্দৃষ্টিধর্ম বলেছেন?”

‘‘Idhāvuso, bhikkhu vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ettāvatāpi [Pg.246] kho, āvuso, sandiṭṭhiko dhammo vutto bhagavatā pariyāyena…pe….

“হে আবসো, এই শাসনে ভিক্ষু কামসমূহ থেকে বিবিক্ত হয়ে... প্রথম ধ্যান লাভ করে অবস্থান করেন। হে আবসো, এই পর্যন্তও ভগবান সান্দৃষ্টিধর্ম পর্যায়ক্রমে বলেছেন...।”

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ettāvatāpi kho, āvuso, sandiṭṭhiko dhammo vutto bhagavatā nippariyāyenā’’ti. Pañcamaṃ.

“আবার, হে আবসো, ভিক্ষু সর্বতোভাবে নৈবসংজ্ঞা-নাসংজ্ঞায়তন অতিক্রম করে সংজ্ঞাবেদয়িত-নিরোধ লাভ করে অবস্থান করেন, এবং প্রজ্ঞা দ্বারা তা দেখে তাঁর আসবসমূহ পরিক্ষীণ হয়। হে আবসো, এই পর্যন্তই ভগবান সান্দৃষ্টিধর্ম নিষ্প্রর্যায়ক্রমে বলেছেন।” পঞ্চম সূত্র।

6. Sandiṭṭhikanibbānasuttaṃ

৬. সান্দৃষ্টি-নির্বাণ সূত্র

47. ‘‘‘Sandiṭṭhikaṃ nibbānaṃ sandiṭṭhikaṃ nibbāna’nti, āvuso, vuccati. Kittāvatā nu kho, āvuso, sandiṭṭhikaṃ nibbānaṃ vuttaṃ bhagavatā’’ti?

৪৭. “‘সান্দৃষ্টি-নির্বাণ, সান্দৃষ্টি-নির্বাণ’ বলা হয়, হে আবসো। হে আবসো, কতটুকু দ্বারা ভগবান সান্দৃষ্টি-নির্বাণ বলেছেন?”

‘‘Idhāvuso, bhikkhu vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ettāvatāpi kho, āvuso, sandiṭṭhikaṃ nibbānaṃ vuttaṃ bhagavatā pariyāyena…pe….

“হে আবসো, এই শাসনে ভিক্ষু কামসমূহ থেকে বিবিক্ত হয়ে... প্রথম ধ্যান লাভ করে অবস্থান করেন। হে আবসো, এই পর্যন্তও ভগবান সান্দৃষ্টি-নির্বাণ পর্যায়ক্রমে বলেছেন...।”

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ettāvatāpi kho, āvuso, sandiṭṭhikaṃ nibbānaṃ vuttaṃ bhagavatā nippariyāyenā’’ti. Chaṭṭhaṃ.

“আবার, হে আবসো, ভিক্ষু সর্বতোভাবে নৈবসংজ্ঞা-নাসংজ্ঞায়তন অতিক্রম করে সংজ্ঞাবেদয়িত-নিরোধ লাভ করে অবস্থান করেন, এবং প্রজ্ঞা দ্বারা তা দেখে তাঁর আসবসমূহ পরিক্ষীণ হয়। হে আবসো, এই পর্যন্তই ভগবান সান্দৃষ্টি-নির্বাণ নিষ্প্রর্যায়ক্রমে বলেছেন।” ষষ্ঠ সূত্র।

7. Nibbānasuttaṃ

৭. নির্বাণ সূত্র

48. ‘‘‘Nibbānaṃ nibbāna’nti, āvuso, vuccati…pe…. Sattamaṃ.

৪৮. “‘নির্বাণ, নির্বাণ’ বলা হয়, হে আবসো...। সপ্তম সূত্র।”

8. Parinibbānasuttaṃ

৮. পরিনির্বাণ সূত্র

49. ‘‘‘Parinibbānaṃ parinibbāna’nti…pe…. Aṭṭhamaṃ.

৪৯. “‘পরিনির্বাণ, পরিনির্বাণ’...। অষ্টম সূত্র।”

9. Tadaṅganibbānasuttaṃ

৯. তদঙ্গ-নির্বাণ সূত্র

50. ‘‘‘Tadaṅganibbānaṃ tadaṅganibbāna’nti, āvuso, vuccati…pe…. Navamaṃ.

৫০. “‘তদঙ্গ-নির্বাণ, তদঙ্গ-নির্বাণ’ বলা হয়, হে আবসো...। নবম সূত্র।”

10. Diṭṭhadhammanibbānasuttaṃ

১০. দৃষ্টধর্ম-নির্বাণ সূত্র

51. ‘‘‘Diṭṭhadhammanibbānaṃ diṭṭhadhammanibbāna’nti, āvuso, vuccati. Kittāvatā nu kho, āvuso diṭṭhadhammanibbānaṃ vuttaṃ bhagavatā’’ti?

৫১. “‘দৃষ্টধর্ম-নির্বাণ, দৃষ্টধর্ম-নির্বাণ’ বলা হয়, হে আবসো। হে আবসো, কতটুকু দ্বারা ভগবান দৃষ্টধর্ম-নির্বাণ বলেছেন?”

‘‘Idhāvuso, bhikkhu vivicceva kāmehi [Pg.247] …pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ettāvatāpi kho, āvuso, diṭṭhadhammanibbānaṃ vuttaṃ bhagavatā pariyāyena …pe….

“হে আবসো, এই শাসনে ভিক্ষু কামসমূহ থেকে বিবিক্ত হয়ে... প্রথম ধ্যান লাভ করে অবস্থান করেন। হে আবসো, এই পর্যন্তও ভগবান দৃষ্টধর্ম-নির্বাণ পর্যায়ক্রমে বলেছেন...।”

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ettāvatāpi kho, āvuso, diṭṭhadhammanibbānaṃ vuttaṃ bhagavatā nippariyāyenā’’ti. Dasamaṃ.

“আবার, হে আবসো, ভিক্ষু সর্বতোভাবে নৈবসংজ্ঞা-নাসংজ্ঞায়তন অতিক্রম করে সংজ্ঞাবেদয়িত-নিরোধ লাভ করে অবস্থান করেন, এবং প্রজ্ঞা দ্বারা তা দেখে তাঁর আসবসমূহ পরিক্ষীণ হয়। হে আবসো, এই পর্যন্তই ভগবান দৃষ্টধর্ম-নির্বাণ নিষ্প্রর্যায়ক্রমে বলেছেন।” দশম সূত্র।

Sāmaññavaggo pañcamo.

সামান্যবর্গ পঞ্চম সমাপ্ত।

Tassuddānaṃ –

তার সারসংক্ষেপ (উদ্ধান):

Sambādho kāyasakkhī paññā,Ubhatobhāgo sandiṭṭhikā dve;

Nibbānaṃ parinibbānaṃ,Tadaṅgadiṭṭhadhammikena cāti.

সংকীর্ণতা (সম্বাধ), কায়সাক্ষী, প্রজ্ঞা, উভতোভাগ, দুটি সান্দৃষ্টি, নির্বাণ, পরিনির্বাণ, তদঙ্গ এবং দৃষ্টধর্মিক।

Paṭhamapaṇṇāsakaṃ samattaṃ.

প্রথম পঞ্চাশক সমাপ্ত।

2. Dutiyapaṇṇāsakaṃ

২. দ্বিতীয় পঞ্চাশক

(6) 1. Khemavaggo

(৬) ১. ক্ষেম বর্গ

1. Khemasuttaṃ

১. ক্ষেম সূত্র

52. ‘‘‘Khemaṃ khema’nti[Pg.248], āvuso, vuccati. Kittāvatā nu kho, āvuso, khemaṃ vuttaṃ bhagavatā’’ti?

৫২. “‘ক্ষেম, ক্ষেম’ বলা হয়, হে আবসো। হে আবসো, কতটুকু দ্বারা ভগবান ক্ষেম বলেছেন?”

‘‘Idhāvuso, bhikkhu vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ettāvatāpi kho, āvuso, khemaṃ vuttaṃ bhagavatā pariyāyena…pe….

“হে আবসো, এই শাসনে ভিক্ষু কামসমূহ থেকে বিবিক্ত হয়ে... প্রথম ধ্যান লাভ করে অবস্থান করেন। হে আবসো, এই পর্যন্তও ভগবান ক্ষেম পর্যায়ক্রমে বলেছেন...।”

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ettāvatāpi kho, āvuso, khemaṃ vuttaṃ bhagavatā nippariyāyenā’’ti. Paṭhamaṃ.

“আবার, হে আবসো, ভিক্ষু সর্বতোভাবে নৈবসংজ্ঞা-নাসংজ্ঞায়তন অতিক্রম করে সংজ্ঞাবেদয়িত-নিরোধ লাভ করে অবস্থান করেন, এবং প্রজ্ঞা দ্বারা তা দেখে তাঁর আসবসমূহ পরিক্ষীণ হয়। হে আবসো, এই পর্যন্তই ভগবান ক্ষেম নিষ্প্রর্যায়ক্রমে বলেছেন।” প্রথম সূত্র।

2. Khemappattasuttaṃ

২. ক্ষেমপ্রাপ্ত সূত্র

53. Khemappatto khemappattoti, āvuso, vuccati…pe…. Dutiyaṃ.

৫৩. “‘ক্ষেমপ্রাপ্ত, ক্ষেমপ্রাপ্ত’ বলা হয়, হে আবসো...। দ্বিতীয় সূত্র।”

3. Amatasuttaṃ

৩. অমৃত সূত্র

54. Amataṃ amatanti, āvuso, vuccati…pe…. Tatiyaṃ.

৫৪. “‘অমৃত, অমৃত’ বলা হয়, হে আবসো...। তৃতীয় সূত্র।”

4. Amatappattasuttaṃ

৪. অমৃতপ্রাপ্ত সূত্র

55. Amatappatto amatappattoti, āvuso, vuccati…pe…. Catutthaṃ.

৫৫. “‘অমৃতপ্রাপ্ত, অমৃতপ্রাপ্ত’ বলা হয়, হে আবসো...। চতুর্থ সূত্র।”

5. Abhayasuttaṃ

৫. অভয় সূত্র

56. Abhayaṃ abhayanti, āvuso, vuccati…pe…. Pañcamaṃ.

৫৬. “‘অভয়, অভয়’ বলা হয়, হে আবসো...। পঞ্চম সূত্র।”

6. Abhayappattasuttaṃ

৬. অভয়প্রাপ্ত সূত্র

57. Abhayappatto abhayappattoti, āvuso, vuccati…pe…. Chaṭṭhaṃ.

৫৭. “‘অভয়প্রাপ্ত, অভয়প্রাপ্ত’ বলা হয়, হে আবসো...। ষষ্ঠ সূত্র।”

7. Passaddhisuttaṃ

৭. প্রশ্রদ্ধি সূত্র

58. Passaddhi passaddhīti, āvuso, vuccati…pe…. Sattamaṃ.

৫৮. “‘প্রশ্রদ্ধি, প্রশ্রদ্ধি’ বলা হয়, হে আবসো...। সপ্তম সূত্র।”

8. Anupubbapassaddhisuttaṃ

৮. অনুপূর্ব-প্রশ্রদ্ধি সূত্র

59. Anupubbapassaddhi [Pg.249] anupubbapassaddhīti, āvuso, vuccati…pe…. Aṭṭhamaṃ.

৫৯. “‘অনুপূর্ব-প্রশ্রদ্ধি, অনুপূর্ব-প্রশ্রদ্ধি’ বলা হয়, হে আবসো...। অষ্টম সূত্র।”

9. Nirodhasuttaṃ

৯. নিরোধ সূত্র

60. Nirodho nirodhoti, āvuso, vuccati…pe…. Navamaṃ.

৬০. “‘নিরোধ, নিরোধ’ বলা হয়, হে আবসো...। নবম সূত্র।”

10. Anupubbanirodhasuttaṃ

১০. অনুপূর্ব-নিরোধ সূত্র

61. ‘‘‘Anupubbanirodho anupubbanirodho’ti, āvuso, vuccati. Kittāvatā nu kho, āvuso, anupubbanirodho vutto bhagavatā’’ti?

৬১. “‘অনুপূর্ব-নিরোধ, অনুপূর্ব-নিরোধ’ বলা হয়ে থাকে, হে আবসো। কতটুকু পরিমাপ দ্বারা ভগবান অনুপূর্ব-নিরোধের কথা বলেছেন?”

‘‘Idhāvuso, bhikkhu vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ettāvatāpi kho, āvuso, anupubbanirodho vutto bhagavatā pariyāyena…pe….

“এখানে, হে আবসো, ভিক্ষু কামসমূহ থেকে বিবিক্ত হয়েই... প্রথম ধ্যান লাভ করে বিহার করেন। হে আবসো, এই পরিমাণ দ্বারাও ভগবান পর্যায়ক্রমে অনুপূর্ব-নিরোধের কথা বলেছেন...”

‘‘Puna caparaṃ, āvuso, bhikkhu sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ettāvatāpi kho, āvuso, anupubbanirodho vutto bhagavatā nippariyāyenā’’ti. Dasamaṃ.

“পুনরায়, হে আবসো, ভিক্ষু সর্বতোভাবে নৈবসংজ্ঞা-নাসংজ্ঞায়তনকে অতিক্রম করে সংজ্ঞা-বেদয়িত-নিরোধ লাভ করে বিহার করেন এবং প্রজ্ঞা দ্বারা তা দর্শন করে তাঁর আসবসমূহ পরিক্ষীণ হয়। হে আবসো, এই পরিমাণ দ্বারা ভগবান নিঃপর্যায়ক্রমে অনুপূর্ব-নিরোধের কথা বলেছেন।” দশম সূত্র।

11. Abhabbasuttaṃ

১১. অভব্য সূত্র

62. ‘‘Nava, bhikkhave, dhamme appahāya abhabbo arahattaṃ sacchikātuṃ. Katame nava? Rāgaṃ, dosaṃ, mohaṃ, kodhaṃ, upanāhaṃ, makkhaṃ, paḷāsaṃ, issaṃ, macchariyaṃ – ime kho, bhikkhave, nava dhamme appahāya abhabbo arahattaṃ sacchikātuṃ.

৬২. “হে ভিক্ষুগণ, নয়টি ধর্মকে প্রহাণ না করে অর্হত্ব ফল সাক্ষাৎ করতে কেউ সমর্থ হয় না। কোন নয়টি? রাগ, দ্বেষ, মোহ, ক্রোধ, উপনাহ, মক্ষ, পলাশ, ঈর্ষা এবং মাৎসর্য — হে ভিক্ষুগণ, এই নয়টি ধর্মকে প্রহাণ না করে অর্হত্ব ফল সাক্ষাৎ করতে কেউ সমর্থ হয় না।”

‘‘Nava, bhikkhave, dhamme pahāya bhabbo arahattaṃ sacchikātuṃ. Katame nava? Rāgaṃ, dosaṃ, mohaṃ, kodhaṃ, upanāhaṃ, makkhaṃ, paḷāsaṃ, issaṃ, macchariyaṃ – ime kho, bhikkhave, nava dhamme pahāya bhabbo arahattaṃ sacchikātu’’nti. Ekādasamaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, নয়টি ধর্মকে প্রহাণ করে অর্হত্ব ফল সাক্ষাৎ করতে সমর্থ হয়। কোন নয়টি? রাগ, দ্বেষ, মোহ, ক্রোধ, উপনাহ, মক্ষ, পলাশ, ঈর্ষা এবং মাৎসর্য — হে ভিক্ষুগণ, এই নয়টি ধর্মকে প্রহাণ করে অর্হত্ব ফল সাক্ষাৎ করতে সমর্থ হয়।” একাদশ সূত্র।

Khemavaggo paṭhamo.

প্রথম খেম বর্গ সমাপ্ত।

Tassuddānaṃ –

তার সারসংক্ষেপ (উদ্দান):

Khemo ca amatañceva, abhayaṃ passaddhiyena ca;

Nirodho anupubbo ca, dhammaṃ pahāya bhabbena cāti.

খেম, অমৃত, অভয়, প্রশ্রদ্ধি, অনুপূর্ব-নিরোধ, এবং ধর্ম প্রহাণের মাধ্যমে ভব্য হওয়া — এই এগারোটি সূত্র রয়েছে।

(7) 2. Satipaṭṭhānavaggo

(৭) ২. ২. স্মৃতিপ্রস্থান বর্গ

1. Sikkhādubbalyasuttaṃ

১. শিক্ষা-দুর্বল্য সূত্র

63. ‘‘Pañcimāni[Pg.250], bhikkhave, sikkhādubbalyāni. Katamāni pañca? Pāṇātipāto, adinnādānaṃ, kāmesumicchācāro, musāvādo, surāmerayamajjapamādaṭṭhānaṃ – imāni kho, bhikkhave, pañca sikkhādubbalyāni.

৬৩. “হে ভিক্ষুগণ, শিক্ষাপদের দুর্বলতাজনক বিষয় এই পাঁচটি রয়েছে। কোন পাঁচটি? প্রাণাতিপাত, অদিন্নাদান, কামেমিচ্ছাচার, মৃষাবাদ এবং সুরা-মৈরেয়-মদ্য-প্রমাদস্থান — হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটিই হলো শিক্ষাপদের দুর্বলতাজনক বিষয়।”

‘‘Imesaṃ kho, bhikkhave, pañcannaṃ sikkhādubbalyānaṃ pahānāya cattāro satipaṭṭhānā bhāvetabbā. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ; vedanāsu…pe… citte…pe… dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Imesaṃ kho, bhikkhave, pañcannaṃ sikkhādubbalyānaṃ pahānāya ime cattāro satipaṭṭhānā bhāvetabbā’’ti. Paṭhamaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, শিক্ষাপদের এই পাঁচটি দুর্বলতাজনক বিষয় প্রহাণের জন্য চারটি স্মৃতিপ্রস্থান ভাবনা করা উচিত। কোন চারটি? এখানে, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু কায়-এ কায়ানুদর্শী হয়ে বিহার করেন — আতাপী, সম্প্রজ্ঞান ও স্মৃতিমান হয়ে, লোকে অভিধ্যা ও দৌর্মনস্য দূর করে; বেদনা সমূহে... চিত্তে... ধর্মে ধর্মানুদর্শী হয়ে বিহার করেন — আতাপী, সম্প্রজ্ঞান ও স্মৃতিমান হয়ে, লোকে অভিধ্যা ও দৌর্মনস্য দূর করে। হে ভিক্ষুগণ, শিক্ষাপদের এই পাঁচটি দুর্বলতাজনক বিষয় প্রহাণের জন্য এই চারটি স্মৃতিপ্রস্থান ভাবনা করা উচিত।” প্রথম সূত্র।

2. Nīvaraṇasuttaṃ

২. নীবরণ সূত্র

64. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, nīvaraṇāni. Katamāni pañca? Kāmacchandanīvaraṇaṃ, byāpādanīvaraṇaṃ, thinamiddhanīvaraṇaṃ, uddhaccakukkuccanīvaraṇaṃ, vicikicchānīvaraṇaṃ – imāni kho, bhikkhave, pañca nīvaraṇāni.

৬৪. “হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি নীবরণ রয়েছে। কোন পাঁচটি? কামচ্ছন্দ নীবরণ, ব্যাপাদ নীবরণ, থীন-মিদ্ধ নীবরণ, ঔদ্ধত্য-কৌকৃত্য নীবরণ এবং বিচিকিৎসা নীবরণ — হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটিই হলো নীবরণ।”

‘‘Imesaṃ kho, bhikkhave, pañcannaṃ nīvaraṇānaṃ pahānāya cattāro satipaṭṭhānā bhāvetabbā. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ; vedanāsu…pe… citte…pe… dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Imesaṃ kho, bhikkhave, pañcannaṃ nīvaraṇānaṃ pahānāya ime cattāro satipaṭṭhānā bhāvetabbā’’ti. Dutiyaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি নীবরণ প্রহাণের জন্য চারটি স্মৃতিপ্রস্থান ভাবনা করা উচিত. কোন চারটি? এখানে, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু কায়-এ কায়ানুদর্শী হয়ে বিহার করেন — আতাপী, সম্প্রজ্ঞান ও স্মৃতিমান হয়ে, লোকে অভিধ্যা ও দৌর্মনস্য দূর করে; বেদনা সমূহে... চিত্তে... ধর্মে ধর্মানুদর্শী হয়ে বিহার করেন — আতাপী, সম্প্রজ্ঞান ও স্মৃতিমান হয়ে, লোকে অভিধ্যা ও দৌর্মনস্য দূর করে। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি নীবরণ প্রহাণের জন্য এই চারটি স্মৃতিপ্রস্থান ভাবনা করা উচিত।” দ্বিতীয় সূত্র।

3. Kāmaguṇasuttaṃ

৩. কামগুণ সূত্র

65. ‘‘Pañcime, bhikkhave, kāmaguṇā. Katame pañca? Cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā, sotaviññeyyā saddā…pe… ghānaviññeyyā gandhā… jivhāviññeyyā rasā… kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā [Pg.251] iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Ime kho, bhikkhave, pañca kāmaguṇā.

৬৫. “হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি কামগুণ রয়েছে। কোন পাঁচটি? চক্ষুর দ্বারা বিজ্ঞেয় রূপসমূহ যা ইষ্ট, কান্ত, মনাপ, প্রিয়রূপ, কাম-সংযুক্ত ও রজনীয়; শ্রোত্র দ্বারা বিজ্ঞেয় শব্দসমূহ... ঘ্রাণ দ্বারা বিজ্ঞেয় গন্ধসমূহ... জিহ্বা দ্বারা বিজ্ঞেয় রসসমূহ... কায় দ্বারা বিজ্ঞেয় স্পর্শসমূহ যা ইষ্ট, কান্ত, মনাপ, প্রিয়রূপ, কাম-সংযুক্ত ও রজনীয়। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটিই হলো কামগুণ।”

‘‘Imesaṃ kho, bhikkhave, pañcannaṃ kāmaguṇānaṃ pahānāya…pe… ime cattāro satipaṭṭhānā bhāvetabbā’’ti. Tatiyaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি কামগুণ প্রহাণের জন্য... এই চারটি স্মৃতিপ্রস্থান ভাবনা করা উচিত।” তৃতীয় সূত্র।

4. Upādānakkhandhasuttaṃ

৪. উপাদানস্কন্ধ সূত্র

66. ‘‘Pañcime, bhikkhave, upādānakkhandhā. Katame pañca? Rūpupādānakkhandho, vedanupādānakkhandho, saññupādānakkhandho, saṅkhārupādānakkhandho, viññāṇupādānakkhandho – ime kho, bhikkhave, pañcupādānakkhandhā.

৬৬. “হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি উপাদানস্কন্ধ রয়েছে। কোন পাঁচটি? রূপোপাদানস্কন্ধ, বেদনোপাদানস্কন্ধ, সংজ্ঞোপাদানস্কন্ধ, সংস্কারোপাদানস্কন্ধ এবং বিজ্ঞানোপাদানস্কন্ধ — হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটিই হলো পঞ্চ-উপাদানস্কন্ধ।”

‘‘Imesaṃ kho, bhikkhave, pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ pahānāya…pe… ime cattāro satipaṭṭhānā bhāvetabbā’’ti. Catutthaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি উপাদানস্কন্ধ প্রহাণের জন্য... এই চারটি স্মৃতিপ্রস্থান ভাবনা করা উচিত।” চতুর্থ সূত্র।

5. Orambhāgiyasuttaṃ

৫. ওরম্ভাগীয় সূত্র

67. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, orambhāgiyāni saṃyojanāni. Katamāni pañca? Sakkāyadiṭṭhi, vicikicchā, sīlabbataparāmāso, kāmacchando, byāpādo – imāni kho, bhikkhave, pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni.

৬৭. “হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ওরম্ভাগীয় সংযোজন রয়েছে। কোন পাঁচটি? সৎকায়দৃষ্টি, বিচিকিৎসা, শীলব্রত-পরামর্শ, কামচ্ছন্দ এবং ব্যাপাদ — হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটিই হলো ওরম্ভাগীয় সংযোজন।”

‘‘Imesaṃ kho, bhikkhave, pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ pahānāya…pe… ime cattāro satipaṭṭhānā bhāvetabbā’’ti. Pañcamaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি ওরম্ভাগীয় সংযোজন প্রহাণের জন্য... এই চারটি স্মৃতিপ্রস্থান ভাবনা করা উচিত।” পঞ্চম সূত্র।

6. Gatisuttaṃ

৬. গতি সূত্র

68. ‘‘Pañcimā, bhikkhave, gatiyo. Katamā pañca? Nirayo, tiracchānayoni, pettivisayo, manussā, devā – imā kho, bhikkhave, pañca gatiyo.

৬৮. “হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি গতি রয়েছে। কোন পাঁচটি? নিরয়, তির্যকযোনি, পেত্তিবিষয়, মনুষ্য এবং দেব — হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটিই হলো গতি।”

‘‘Imāsaṃ kho, bhikkhave, pañcannaṃ gatīnaṃ pahānāya…pe… ime cattāro satipaṭṭhānā bhāvetabbā’’ti. Chaṭṭhaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি গতি প্রহাণের জন্য... এই চারটি স্মৃতিপ্রস্থান ভাবনা করা উচিত।” ষষ্ঠ সূত্র।

7. Macchariyasuttaṃ

৭. মাৎসর্য সূত্র

69. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, macchariyāni. Katamāni pañca? Āvāsamacchariyaṃ, kulamacchariyaṃ, lābhamacchariyaṃ, vaṇṇamacchariyaṃ, dhammamacchariyaṃ – imāni kho, bhikkhave, pañca macchariyāni.

৬৯. “হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি মাৎসর্য রয়েছে। কোন পাঁচটি? আবাস-মাৎসর্য, কুল-মাৎসর্য, লাভ-মাৎসর্য, বর্ণ-মাৎসর্য এবং ধর্ম-মাৎসর্য — হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটিই হলো মাৎসর্য।”

‘‘Imesaṃ [Pg.252] kho, bhikkhave, pañcannaṃ macchariyānaṃ pahānāya…pe… ime cattāro satipaṭṭhānā bhāvetabbā’’ti. Sattamaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি মাৎসর্য প্রহাণের জন্য... এই চারটি স্মৃতিপ্রস্থান ভাবনা করা উচিত।” সপ্তম সূত্র।

8. Uddhambhāgiyasuttaṃ

৮. উদ্ধম্ভাগীয় সূত্র

70. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, uddhambhāgiyāni saṃyojanāni. Katamāni pañca? Rūparāgo, arūparāgo, māno, uddhaccaṃ, avijjā – imāni kho, bhikkhave, pañcuddhambhāgiyāni saṃyojanāni.

৭০. “হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি উদ্ধম্ভাগীয় সংযোজন রয়েছে। কোন পাঁচটি? রূপরাগ, অরূপরাগ, মান, ঔদ্ধত্য এবং অবিদ্যা — হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটিই হলো উদ্ধম্ভাগীয় সংযোজন।”

‘‘Imesaṃ kho, bhikkhave, pañcannaṃ uddhambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ pahānāya…pe… ime cattāro satipaṭṭhānā bhāvetabbā’’ti. Aṭṭhamaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি উদ্ধম্ভাগীয় সংযোজন প্রহাণের জন্য... এই চারটি স্মৃতিপ্রস্থান ভাবনা করা উচিত।” অষ্টম সূত্র।

9. Cetokhilasuttaṃ

৯. চেতোখিল সূত্র

71. ‘‘Pañcime, bhikkhave, cetokhilā. Katame pañca? Idha bhikkhave, bhikkhu satthari kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati. Yo so, bhikkhave, bhikkhu satthari kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati, tassa cittaṃ na namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya. Yassa cittaṃ na namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya, ayaṃ paṭhamo cetokhilo.

৭১. “হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি চেতোখিল রয়েছে। কোন পাঁচটি? এখানে, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু শাস্তার প্রতি সংশয় প্রকাশ করেন, সন্দেহ করেন, তাঁর প্রতি শ্রদ্ধাশীল হন না, প্রসন্ন হন না। হে ভিক্ষুগণ, যে ভিক্ষু শাস্তার প্রতি সংশয় প্রকাশ করেন, সন্দেহ করেন, শ্রদ্ধাশীল হন না, প্রসন্ন হন না, তাঁর চিত্ত আতাপ, অনুযোগ, সাতত্য ও প্রধানের প্রতি অবনত হয় না। যার চিত্ত আতাপ, অনুযোগ, সাতত্য ও প্রধানের প্রতি অবনত হয় না, এটিই হলো প্রথম চেতোখিল।”

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu dhamme kaṅkhati…pe… saṅghe kaṅkhati… sikkhāya kaṅkhati… sabrahmacārīsu kupito hoti anattamano āhatacitto khilajāto. Yo so, bhikkhave, bhikkhu sabrahmacārīsu kupito hoti anattamano āhatacitto khilajāto, tassa cittaṃ na namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya. Yassa cittaṃ na namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya, ayaṃ pañcamo cetokhilo.

“পুনরায়, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু ধর্মের প্রতি সংশয় প্রকাশ করেন... সংঘের প্রতি সংশয় প্রকাশ করেন... শিক্ষার প্রতি সংশয় প্রকাশ করেন... সধর্মচারীদের প্রতি ক্রুদ্ধ হন, অসন্তুষ্ট হন, ব্যথিত চিত্ত হন, কীলকসদৃশ হন। হে ভিক্ষুগণ, যে ভিক্ষু সধর্মচারীদের প্রতি ক্রুদ্ধ হন, অসন্তুষ্ট হন, ব্যথিত চিত্ত হন, কীলকসদৃশ হন, তাঁর চিত্ত আতাপ, অনুযোগ, সাতত্য ও প্রধানের প্রতি অবনত হয় না। যার চিত্ত আতাপ, অনুযোগ, সাতত্য ও প্রধানের প্রতি অবনত হয় না, এটিই হলো পঞ্চম চেতোখিল।”

‘‘Imesaṃ, kho, bhikkhave, pañcannaṃ cetokhilānaṃ pahānāya…pe… ime cattāro satipaṭṭhānā bhāvetabbā’’ti. Navamaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি চেতোখিল প্রহাণের জন্য... এই চারটি স্মৃতিপ্রস্থান ভাবনা করা উচিত।” নবম সূত্র।

10. Cetasovinibandhasuttaṃ

১০. চেতসোবিনিবন্ধ সূত্র

72. ‘‘Pañcime, bhikkhave, cetasovinibandhā. Katame pañca? Idha, bhikkhave, bhikkhu kāmesu avītarāgo hoti avigatacchando avigatapemo avigatapipāso [Pg.253] avigatapariḷāho avigatataṇho. Yo so, bhikkhave, bhikkhu kāmesu avītarāgo hoti avigatacchando avigatapemo avigatapipāso avigatapariḷāho avigatataṇho, tassa cittaṃ na namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya. Yassa cittaṃ na namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya, ayaṃ paṭhamo cetasovinibandho.

৭২. “হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটি চেতসোবিনিবন্ধ রয়েছে। কোন পাঁচটি? এখানে, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু কামসমূহের প্রতি অ-বীতরাগ হন, অ-বীতচ্ছন্দ হন, অ-বীতপ্রেম হন, অ-বীতপিপাসা হন, অ-বীতপরিদাহ হন, অ-বীততৃষ্ণা হন। হে ভিক্ষুগণ, যে ভিক্ষু কামসমূহের প্রতি অ-বীতরাগ হন, অ-বীতচ্ছন্দ হন, অ-বীতপ্রেম হন, অ-বীতপিপাসা হন, অ-বীতপরিদাহ হন, অ-বীততৃষ্ণা হন, তাঁর চিত্ত আতাপ, অনুযোগ, সাতত্য ও প্রধানের প্রতি অবনত হয় না। যার চিত্ত আতাপ, অনুযোগ, সাতত্য ও প্রধানের প্রতি অবনত হয় না, এটিই হলো প্রথম চেতসোবিনিবন্ধ।”

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu kāye avītarāgo hoti…pe… rūpe avītarāgo hoti… yāvadatthaṃ udarāvadehakaṃ bhuñjitvā seyyasukhaṃ passasukhaṃ middhasukhaṃ anuyutto viharati … aññataraṃ devanikāyaṃ paṇidhāya brahmacariyaṃ carati – ‘imināhaṃ sīlena vā vatena vā tapena vā brahmacariyena vā devo vā bhavissāmi devaññataro vā’ti. Yo so, bhikkhave, bhikkhu aññataraṃ devanikāyaṃ paṇidhāya brahmacariyaṃ carati – ‘imināhaṃ sīlena vā vatena vā tapena vā brahmacariyena vā devo vā bhavissāmi devaññataro vā’ti, tassa cittaṃ na namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya. Yassa cittaṃ na namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya, ayaṃ pañcamo cetasovinibandho. Ime kho, bhikkhave, pañca cetasovinibandhā.

“পুনরায়, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু কায়-এর প্রতি অ-বীতরাগ হন... রূপের প্রতি অ-বীতরাগ হন... ইচ্ছামত পেট ভরে আহার করে শয়নসুখ, পার্শ্বসুখ ও তন্দ্রাসুখের অনুগামী হয়ে বিহার করেন... কোনো এক দেবলোকে উৎপন্ন হওয়ার আকাঙ্ক্ষায় ব্রহ্মচর্য পালন করেন — ‘আমি এই শীল, ব্রত, তপস্যা বা ব্রহ্মচর্যের দ্বারা কোনো এক দেবতা বা দেবগণের অন্তর্ভুক্ত কেউ হব।’ হে ভিক্ষুগণ, যে ভিক্ষু কোনো এক দেবলোকে উৎপন্ন হওয়ার আকাঙ্ক্ষায় ব্রহ্মচর্য পালন করেন — ‘আমি এই শীল, ব্রত, তপস্যা বা ব্রহ্মচর্যের দ্বারা কোনো এক দেবতা বা দেবগণের অন্তর্ভুক্ত কেউ হব’, তাঁর চিত্ত আতাপ, অনুযোগ, সাতত্য ও প্রধানের প্রতি অবনত হয় না। যার চিত্ত আতাপ, অনুযোগ, সাতত্য ও প্রধানের প্রতি অবনত হয় না, এটিই হলো পঞ্চম চেতসোবিনিবন্ধ। হে ভিক্ষুগণ, এই পাঁচটিই হলো চেতসোবিনিবন্ধ।”

‘‘Imesaṃ kho, bhikkhave, pañcannaṃ cetasovinibandhānaṃ pahānāya cattāro satipaṭṭhānā bhāvetabbā. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ; vedanāsu…pe… citte…pe… dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Imesaṃ kho, bhikkhave, pañcannaṃ cetasovinibandhānaṃ pahānāya ime cattāro satipaṭṭhānā bhāvetabbā’’ti. Dasamaṃ.

“হে ভিক্ষুগণ, চিত্তের এই পাঁচটি বন্ধন প্রহাণের জন্য চারটি স্মৃতিপ্রস্থান ভাবনা করা উচিত। কোন চারটি? এখানে, হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু কায়-এ কায়ানুদর্শী হয়ে বিহার করেন — আতাপী, সম্প্রজ্ঞান ও স্মৃতিমান হয়ে, লোকে অভিধ্যা ও দৌর্মনস্য দূর করে; বেদনা সমূহে... চিত্তে... ধর্মে ধর্মানুদর্শী হয়ে বিহার করেন — আতাপী, সম্প্রজ্ঞান ও স্মৃতিমান হয়ে, লোকে অভিধ্যা ও দৌর্মনস্য দূর করে। হে ভিক্ষুগণ, চিত্তের এই পাঁচটি বন্ধন প্রহাণের জন্য এই চারটি স্মৃতিপ্রস্থান ভাবনা করা উচিত।” দশম সূত্র।

Satipaṭṭhānavaggo dutiyo.

দ্বিতীয় স্মৃতিপ্রস্থান বর্গ সমাপ্ত।

Tassuddānaṃ –

তার সারসংক্ষেপ (উদ্দান):

Sikkhā nīvaraṇākāmā, khandhā ca orambhāgiyā gati;

Maccheraṃ uddhambhāgiyā aṭṭhamaṃ, cetokhilā vinibandhāti.

শিক্ষা, নীবরণ, কাম, স্কন্ধ, ওরম্ভাগীয়, গতি, মাৎসর্য, অষ্টমটি হলো উদ্ধম্ভাগীয়, চেতোখিল এবং চিত্তের বন্ধন — এই দশটি সূত্র রয়েছে।

(8) 3. Sammappadhānavaggo

(৮) ৩. ৩. সম্যকপ্রধান বর্গ

1. Sikkhasuttaṃ

১. শিক্ষা সূত্র

73. ‘‘Pañcimāni[Pg.254], bhikkhave, sikkhādubbalyāni. Katamāni pañca? Pāṇātipāto …pe… surāmerayamajjapamādaṭṭhānaṃ – imāni kho, bhikkhave, pañca sikkhādubbalyāni.

৭৩. “ভিক্ষুগণ, শিক্ষাপদের এই পাঁচটি দুর্বলতা রয়েছে। কোন পাঁচটি? প্রাণাতিপাত...পে... সুরা ও মৈরেয় নামক মাদকদ্রব্য পান করা যা প্রমাদের কারণ—ভিক্ষুগণ, এগুলোই হলো শিক্ষাপদের পাঁচটি দুর্বলতা।”

‘‘Imesaṃ kho, bhikkhave, pañcannaṃ sikkhādubbalyānaṃ pahānāya cattāro sammappadhānā bhāvetabbā. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, bhikkhu anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati; uppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati; anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati; uppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ ṭhitiyā asammosāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati. Imesaṃ kho, bhikkhave, pañcannaṃ sikkhādubbalyānaṃ pahānāya ime cattāro sammappadhānā bhāvetabbā’’ti. Paṭhamaṃ.

“ভিক্ষুগণ, শিক্ষাপদের এই পাঁচটি দুর্বলতা বর্জনের জন্য চারটি সম্যকপ্রধান ভাবনা করা উচিত। কোন চারটি? এখানে, ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু অনুৎপন্ন পাপময় অকুশল ধর্মসমূহের অনুৎপত্তির জন্য ছন্দ উৎপন্ন করেন, ব্যায়াম করেন, বীর্য আরম্ভ করেন, চিত্তকে প্রগৃহীত করেন এবং সম্যক চেষ্টা করেন; উৎপন্ন পাপময় অকুশল ধর্মসমূহের প্রহাণের জন্য ছন্দ উৎপন্ন করেন, ব্যায়াম করেন, বীর্য আরম্ভ করেন, চিত্তকে প্রগৃহীত করেন এবং সম্যক চেষ্টা করেন; অনুৎপন্ন কুশল ধর্মসমূহের উৎপত্তির জন্য ছন্দ উৎপন্ন করেন, ব্যায়াম করেন, বীর্য আরম্ভ করেন, চিত্তকে প্রগৃহীত করেন এবং সম্যক চেষ্টা করেন; উৎপন্ন কুশল ধর্মসমূহের স্থিতি, অসম্মোষ, ভূয়োভাব, বিপুলতা, ভাবনা ও পরিপূর্ণতার জন্য ছন্দ উৎপন্ন করেন, ব্যায়াম করেন, বীর্য আরম্ভ করেন, চিত্তকে প্রগৃহীত করেন এবং সম্যক চেষ্টা করেন। ভিক্ষুগণ, শিক্ষাপদের এই পাঁচটি দুর্বলতা বর্জনের জন্য এই চারটি সম্যকপ্রধান ভাবনা করা উচিত।” প্রথম সূত্র।

74-81. (Yathā satipaṭṭhānavagge tathā sammappadhānavasena vitthāretabbā.)

৭৪-৮১. (স্মৃতিপ্রস্থান বর্গের মতো এখানেও সম্যকপ্রধানের মাধ্যমে বিস্তারিত করতে হবে।)

10. Cetasovinibandhasuttaṃ

১০. চেতোবিনিবন্ধ সূত্র

82. ‘‘Pañcime, bhikkhave, cetasovinibandhā. Katame pañca? Idha, bhikkhave, bhikkhu kāmesu avītarāgo hoti…pe… ime kho, bhikkhave, pañca cetasovinibandhā.

৮২. “ভিক্ষুগণ, চিত্তের এই পাঁচটি বন্ধন রয়েছে। কোন পাঁচটি? এখানে, ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু কামসমূহে অবীতরাগ হন...পে... ভিক্ষুগণ, এগুলোই হলো চিত্তের পাঁচটি বন্ধন।”

‘‘Imesaṃ kho, bhikkhave, pañcannaṃ cetasovinibandhānaṃ pahānāya cattāro sammappadhānā bhāvetabbā. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, bhikkhu anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati; uppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya… anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya… uppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ ṭhitiyā asammosāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati[Pg.255]. Imesaṃ kho, bhikkhave, pañcannaṃ cetasovinibandhānaṃ pahānāya ime cattāro sammappadhānā bhāvetabbā’’ti. Dasamaṃ.

“ভিক্ষুগণ, চিত্তের এই পাঁচটি বন্ধন বর্জনের জন্য চারটি সম্যকপ্রধান ভাবনা করা উচিত। কোন চারটি? এখানে, ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু অনুৎপন্ন পাপময় অকুশল ধর্মসমূহের অনুৎপত্তির জন্য ছন্দ উৎপন্ন করেন, ব্যায়াম করেন, বীর্য আরম্ভ করেন, চিত্তকে প্রগৃহীত করেন এবং সম্যক চেষ্টা করেন; উৎপন্ন পাপময় অকুশল ধর্মসমূহের প্রহাণের জন্য... অনুৎপন্ন কুশল ধর্মসমূহের উৎপত্তির জন্য... উৎপন্ন কুশল ধর্মসমূহের স্থিতি, অসম্মোষ, ভূয়োভাব, বিপুলতা, ভাবনা ও পরিপূর্ণতার জন্য ছন্দ উৎপন্ন করেন, ব্যায়াম করেন, বীর্য আরম্ভ করেন, চিত্তকে প্রগৃহীত করেন এবং সম্যক চেষ্টা করেন। ভিক্ষুগণ, চিত্তের এই পাঁচটি বন্ধন বর্জনের জন্য এই চারটি সম্যকপ্রধান ভাবনা করা উচিত।” দশম সূত্র।

Sammappadhānavaggo tatiyo.

তৃতীয় সম্যকপ্রধান বর্গ সমাপ্ত।

(9) 4. Iddhipādavaggo

(৯) ৪. ৪. ঋদ্ধিপাদ বর্গ

1. Sikkhasuttaṃ

১. শিক্ষা সূত্র

83. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, sikkhādubbalyāni. Katamāni pañca? Pāṇātipāto…pe… surāmerayamajjapamādaṭṭhānaṃ – imāni kho, bhikkhave, pañca sikkhādubbalyāni.

৮৩. “ভিক্ষুগণ, শিক্ষাপদের এই পাঁচটি দুর্বলতা রয়েছে। কোন পাঁচটি? প্রাণাতিপাত...পে... সুরা ও মৈরেয় নামক মাদকদ্রব্য পান করা যা প্রমাদের কারণ—ভিক্ষুগণ, এগুলোই হলো শিক্ষাপদের পাঁচটি দুর্বলতা।”

‘‘Imesaṃ kho, bhikkhave, pañcannaṃ sikkhādubbalyānaṃ pahānāya cattāro iddhipādā bhāvetabbā. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, bhikkhu chandasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti, vīriyasamādhi… cittasamādhi… vīmaṃsāsamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti. Imesaṃ kho, bhikkhave, pañcannaṃ sikkhādubbalyānaṃ pahānāya ime cattāro iddhipādā bhāvetabbā’’ti. Paṭhamaṃ.

“ভিক্ষুগণ, শিক্ষাপদের এই পাঁচটি দুর্বলতা বর্জনের জন্য চারটি ঋদ্ধিপাদ ভাবনা করা উচিত। কোন চারটি? এখানে, ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু ছন্দসমাধি-প্রধানসংস্কার-সমন্বাগত ঋদ্ধিপাদ ভাবনা করেন, বীর্যসমাধি... চিত্তসমাধি... এবং মীমাংসাসমাধি-প্রধানসংস্কার-সমন্বাগত ঋদ্ধিপাদ ভাবনা করেন। ভিক্ষুগণ, শিক্ষাপদের এই পাঁচটি দুর্বলতা বর্জনের জন্য এই চারটি ঋদ্ধিপাদ ভাবনা করা উচিত।” প্রথম সূত্র।

84-91. (Yathā satipaṭṭhānavagge tathā iddhipādavasena vitthāretabbā.)

৮৪-৯১. (স্মৃতিপ্রস্থান বর্গের মতো এখানেও ঋদ্ধিপাদের মাধ্যমে বিস্তারিত করতে হবে।)

10. Cetasovinibandhasuttaṃ

১০. চেতোবিনিবন্ধ সূত্র

92. ‘‘Pañcime, bhikkhave, cetasovinibandhā. Katame pañca? Idha, bhikkhave, bhikkhu kāmesu avītarāgo hoti…pe… ime kho, bhikkhave, pañca cetasovinibandhā.

৯২. “ভিক্ষুগণ, চিত্তের এই পাঁচটি বন্ধন রয়েছে। কোন পাঁচটি? এখানে, ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু কামসমূহে অবীতরাগ হন...পে... ভিক্ষুগণ, এগুলোই হলো চিত্তের পাঁচটি বন্ধন।”

‘‘Imesaṃ kho, bhikkhave, pañcannaṃ cetasovinibandhānaṃ pahānāya ime cattāro iddhipādā bhāvetabbā. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, bhikkhu chandasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti, vīriyasamādhi… cittasamādhi… vīmaṃsāsamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti. Imesaṃ kho, bhikkhave, pañcannaṃ cetasovinibandhānaṃ pahānāya ime cattāro iddhipādā bhāvetabbā’’ti. Dasamaṃ.

“ভিক্ষুগণ, চিত্তের এই পাঁচটি বন্ধন বর্জনের জন্য এই চারটি ঋদ্ধিপাদ ভাবনা করা উচিত। কোন চারটি? এখানে, ভিক্ষুগণ, ভিক্ষু ছন্দসমাধি-প্রধানসংস্কার-সমন্বাগত ঋদ্ধিপাদ ভাবনা করেন, বীর্যসমাধি... চিত্তসমাধি... এবং মীমাংসাসমাধি-প্রধানসংস্কার-সমন্বাগত ঋদ্ধিপাদ ভাবনা করেন। ভিক্ষুগণ, চিত্তের এই পাঁচটি বন্ধন বর্জনের জন্য এই চারটি ঋদ্ধিপাদ ভাবনা করা উচিত।” দশম সূত্র।

Iddhipādavaggo catuttho.

চতুর্থ ঋদ্ধিপাদ বর্গ সমাপ্ত।

Yatheva [Pg.256] satipaṭṭhānā, padhānā caturopi ca;

Cattāro iddhipādā ca, tatheva sampayojayeti.

যেভাবে চারটি স্মৃতিপ্রস্থান, এবং চারটি সম্যকপ্রধান; এবং চারটি ঋদ্ধিপাদ, সেভাবেই যুক্ত করতে হবে।

(10) 5. Rāgapeyyālaṃ

(১০) ৫. ৫. রাগ পেয়্যাল

93. ‘‘Rāgassa, bhikkhave, abhiññāya nava dhammā bhāvetabbā. Katame nava? Asubhasaññā, maraṇasaññā, āhāre paṭikūlasaññā, sabbaloke anabhiratasaññā, aniccasaññā, anicce dukkhasaññā, dukkhe anattasaññā, pahānasaññā, virāgasaññā – rāgassa, bhikkhave abhiññāya ime nava dhammā bhāvetabbā’’ti.

৯৩. “ভিক্ষুগণ, রাগের অভিজ্ঞার জন্য নয়টি ধর্ম ভাবনা করা উচিত। কোন নয়টি? অশুভ সংজ্ঞা, মরণ সংজ্ঞা, আহারে প্রতিকূল সংজ্ঞা, সর্বলোকে অনভি রতি সংজ্ঞা, অনিত্য সংজ্ঞা, অনিত্যে দুঃখ সংজ্ঞা, দুঃখে অনাত্ম সংজ্ঞা, প্রহাণের সংজ্ঞা এবং বিরাগ সংজ্ঞা—ভিক্ষুগণ, রাগের অভিজ্ঞার জন্য এই নয়টি ধর্ম ভাবনা করা উচিত।”

94. ‘‘Rāgassa, bhikkhave, abhiññāya nava dhammā bhāvetabbā. Katame nava? Paṭhamaṃ jhānaṃ, dutiyaṃ jhānaṃ, tatiyaṃ jhānaṃ, catutthaṃ jhānaṃ, ākāsānañcāyatanaṃ, viññāṇañcāyatanaṃ, ākiñcaññāyatanaṃ, nevasaññānāsaññāyatanaṃ, saññāvedayitanirodho – rāgassa, bhikkhave, abhiññāya ime nava dhammā bhāvetabbā’’ti.

৯৪. “ভিক্ষুগণ, রাগের অভিজ্ঞার জন্য নয়টি ধর্ম ভাবনা করা উচিত। কোন নয়টি? প্রথম ধ্যান, দ্বিতীয় ধ্যান, তৃতীয় ধ্যান, quarto ধ্যান, আকাশানন্ত্যায়তন, বিজ্ঞানানন্ত্যায়তন, আকিঞ্চন্যাযতন, নৈবসংজ্ঞানা সংজ্ঞা-আয়তন এবং সংজ্ঞা-বেদয়িত-নিরোধ—ভিক্ষুগণ, রাগের অভিজ্ঞার জন্য এই নয়টি ধর্ম ভাবনা করা উচিত।”

95-112. ‘‘Rāgassa, bhikkhave, pariññāya…pe… parikkhayāya…pe… pahānāya…pe… khayāya…pe… vayāya…pe… virāgāya…pe… nirodhāya…pe… cāgāya…pe… paṭinissaggāya…pe… ime nava dhammā bhāvetabbā’’.

৯৫-১১২. “ভিক্ষুগণ, রাগের পরিজ্ঞার জন্য...পে... পরিক্ষয়ের জন্য...পে... প্রহাণের জন্য...পে... ক্ষয়ের জন্য...পে... ব্যয়ের জন্য...পে... বিরাগের জন্য...পে... নিরোধের জন্য...পে... ত্যাগের জন্য...পে... প্রতিনিসর্গের জন্য...পে... এই নয়টি ধর্ম ভাবনা করা উচিত।”

113-432. ‘‘Dosassa…pe… mohassa… kodhassa… upanāhassa… makkhassa… paḷāsassa… issāya… macchariyassa… māyāya… sāṭheyyassa… thambhassa… sārambhassa… mānassa… atimānassa… madassa… pamādassa abhiññāya…pe… pariññāya… parikkhayāya… pahānāya… khayāya… vayāya… virāgāya… nirodhāya … cāgāya… paṭinissaggāya…pe… ime nava dhammā bhāvetabbā’’ti.

১১৩-৪৩২. “দ্বেষের...পে... মোহের... ক্রোধের... উপনাহের... মক্ষরের... পলাশের... ঈর্ষার... মাৎসর্যের... মায়ার... শাঠ্যের... স্তম্ভের... সারম্ভের... মানের... অতিমানের... মদের... প্রমাদের অভিজ্ঞার জন্য...পে... পরিজ্ঞার জন্য, পরিক্ষয়ের জন্য, প্রহাণের জন্য, ক্ষয়ের জন্য, ব্যয়ের জন্য, বিরাগের জন্য, নিরোধের জন্য, ত্যাগের জন্য, প্রতিনিসর্গের জন্য...পে... এই নয়টি ধর্ম ভাবনা করা উচিত।”

Rāgapeyyālaṃ niṭṭhitaṃ.

রাগ পেয়্যাল সমাপ্ত।

Navakanipātapāḷi niṭṭhitā.

নবক নিপাত পালি সমাপ্ত।


中文
巴利義註複註藏外典籍
1101 巴拉基咖(波羅夷)
1102 巴吉帝亞(波逸提)
1103 大品(律藏)
1104 小品
1105 附隨
1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1
1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2
1203 巴吉帝亞(波逸提)義註
1204 大品義註(律藏)
1205 小品義註
1206 附隨義註
1301 心義燈-1
1302 心義燈-2
1303 心義燈-3
1401 疑惑度脫
1402 律攝註釋
1403 金剛智疏
1404 疑難解除疏-1
1405 疑難解除疏-2
1406 律莊嚴疏-1
1407 律莊嚴疏-2
1408 古老解惑疏
1409 律抉擇-上抉擇
1410 律抉擇疏-1
1411 律抉擇疏-2
1412 巴吉帝亞等啟請經
1413 小戒學-根本戒學

8401 清淨道論-1
8402 清淨道論-2
8403 清淨道大複註-1
8404 清淨道大複註-2
8405 清淨道論導論

8406 長部問答
8407 中部問答
8408 相應部問答
8409 增支部問答
8410 律藏問答
8411 論藏問答
8412 義注問答
8413 語言學詮釋手冊
8414 勝義顯揚
8415 隨燈論誦
8416 發趣論燈論
8417 禮敬文
8418 大禮敬文
8419 依相讚佛偈
8420 經讚
8421 蓮花供
8422 勝者莊嚴
8423 語蜜
8424 佛德偈集
8425 小史
8427 佛教史
8426 大史
8429 目犍連文法
8428 迦旃延文法
8430 文法寶鑑(詞幹篇)
8431 文法寶鑑(詞根篇)
8432 詞形成論
8433 目犍連五章
8434 應用成就讀本
8435 音韻論讀本
8436 阿毗曇燈讀本
8437 阿毗曇燈疏
8438 妙莊嚴論讀本
8439 妙莊嚴論疏
8440 初學入門義抉擇精要
8446 詩王智論
8447 智論花鬘
8445 法智論
8444 大羅漢智論
8441 世間智論
8442 經典智論
8443 勇士百智論
8450 考底利耶智論
8448 人眼燈
8449 四護衛燈
8451 妙味之流
8452 界清淨
8453 韋桑達拉頌
8454 目犍連語釋五章
8455 塔史
8456 佛牙史
8457 詞根讀本注釋
8458 舍利史
8459 象頭山寺史
8460 勝者行傳
8461 勝者宗燈
8462 油鍋偈
8463 彌蘭王問疏
8464 詞花鬘
8465 詞成就論
8466 正理滴論
8467 迦旃延詞根注
8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品
2102 大品(長部)
2103 波梨品
2201 戒蘊品註義註
2202 大品義註(長部)
2203 波梨品義註
2301 戒蘊品疏
2302 大品複註(長部)
2303 波梨品複註
2304 戒蘊品新複註-1
2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經
3102 中五十經
3103 後五十經
3201 根本五十義註-1
3202 根本五十義註-2
3203 中五十義註
3204 後五十義註
3301 根本五十經複註
3302 中五十經複註
3303 後五十經複註
4101 有偈品
4102 因緣品
4103 蘊品
4104 六處品
4105 大品(相應部)
4201 有偈品義注
4202 因緣品義注
4203 蘊品義注
4204 六處品義注
4205 大品義注(相應部)
4301 有偈品複註
4302 因緣品註
4303 蘊品複註
4304 六處品複註
4305 大品複註(相應部)
5101 一集經
5102 二集經
5103 三集經
5104 四集經
5105 五集經
5106 六集經
5107 七集經
5108 八集等經
5109 九集經
5110 十集經
5111 十一集經
5201 一集義註
5202 二、三、四集義註
5203 五、六、七集義註
5204 八、九、十、十一集義註
5301 一集複註
5302 二、三、四集複註
5303 五、六、七集複註
5304 八集等複註
6101 小誦
6102 法句經
6103 自說
6104 如是語
6105 經集
6106 天宮事
6107 餓鬼事
6108 長老偈
6109 長老尼偈
6110 譬喻-1
6111 譬喻-2
6112 諸佛史
6113 所行藏
6114 本生-1
6115 本生-2
6116 大義釋
6117 小義釋
6118 無礙解道
6119 導論
6120 彌蘭王問
6121 藏釋
6201 小誦義注
6202 法句義注-1
6203 法句義注-2
6204 自說義注
6205 如是語義註
6206 經集義注-1
6207 經集義注-2
6208 天宮事義注
6209 餓鬼事義注
6210 長老偈義注-1
6211 長老偈義注-2
6212 長老尼義注
6213 譬喻義注-1
6214 譬喻義注-2
6215 諸佛史義注
6216 所行藏義注
6217 本生義注-1
6218 本生義注-2
6219 本生義注-3
6220 本生義注-4
6221 本生義注-5
6222 本生義注-6
6223 本生義注-7
6224 大義釋義注
6225 小義釋義注
6226 無礙解道義注-1
6227 無礙解道義注-2
6228 導論義注
6301 導論複註
6302 導論明解
7101 法集論
7102 分別論
7103 界論
7104 人施設論
7105 論事
7106 雙論-1
7107 雙論-2
7108 雙論-3
7109 發趣論-1
7110 發趣論-2
7111 發趣論-3
7112 發趣論-4
7113 發趣論-5
7201 法集論義註
7202 分別論義註(迷惑冰消)
7203 五部論義註
7301 法集論根本複註
7302 分別論根本複註
7303 五論根本複註
7304 法集論複註
7305 五論複註
7306 阿毘達摩入門
7307 攝阿毘達磨義論
7308 阿毘達摩入門古複註
7309 阿毘達摩論母

English
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon PaliCommentairesSous-commentairesAutres
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-KanonKommentareSubkommentareSonstige
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैननकमेंट्रीउप-टिप्पणियाँअन्य
1101 पाराजिक पाळि
1102 पाचित्तिय पाळि
1103 महावग्ग पाळि (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळि
1105 परिवार पाळि
1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1
1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-1
1302 सारत्थदीपनी टीका-2
1303 सारत्थदीपनी टीका-3
1401 द्वेमातिकापाळि
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-1
1405 विमतिविनोदनी टीका-2
1406 विनयालंकार टीका-1
1407 विनयालंकार टीका-2
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-1
1411 विनयविनिच्छय टीका-2
1412 पाचित्यादियोजनापाळि
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-1
8402 विसुद्धिमग्ग-2
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवन्दना
8421 कमलाञ्जलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगन्थवंस
8427 सासनवंस
8426 महावंस
8429 मोग्गल्लानब्याकरणं
8428 कच्चायनब्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपञ्चिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमञ्जरी
8445 धम्मनीति
8444 महारहनीति
8441 लोकनीति
8442 सुत्तन्तनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8450 चाणक्यनीति
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8451 रसवाहिनी
8452 सीमविसोधनीपाठ
8453 वेस्सन्तरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमञ्जरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिन्दुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा
8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि
2102 महावग्ग पाळि (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळि
2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1
2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि
3102 मज्झिमपण्णास पाळि
3103 उपरिपण्णास पाळि
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि
4102 निदानवग्ग पाळि
4103 खन्धवग्ग पाळि
4104 सळायतनवग्ग पाळि
4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खन्धवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि
5102 दुकनिपात पाळि
5103 तिकनिपात पाळि
5104 चतुक्कनिपात पाळि
5105 पञ्चकनिपात पाळि
5106 छक्कनिपात पाळि
5107 सत्तकनिपात पाळि
5108 अट्ठकादिनिपात पाळि
5109 नवकनिपात पाळि
5110 दसकनिपात पाळि
5111 एकादसकनिपात पाळि
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि
6102 धम्मपद पाळि
6103 उदान पाळि
6104 इतिवुत्तक पाळि
6105 सुत्तनिपात पाळि
6106 विमानवत्थु पाळि
6107 पेतवत्थु पाळि
6108 थेरगाथा पाळि
6109 थेरीगाथा पाळि
6110 अपदान पाळि-1
6111 अपदान पाळि-2
6112 बुद्धवंस पाळि
6113 चरियापिटक पाळि
6114 जातक पाळि-1
6115 जातक पाळि-2
6116 महानिद्देस पाळि
6117 चूळनिद्देस पाळि
6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि
6119 नेत्तिप्पकरण पाळि
6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि
6121 पेटकोपदेस पाळि
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-1
6203 धम्मपद अट्ठकथा-2
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-1
6214 अपदान अट्ठकथा-2
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-1
6218 जातक अट्ठकथा-2
6219 जातक अट्ठकथा-3
6220 जातक अट्ठकथा-4
6221 जातक अट्ठकथा-5
6222 जातक अट्ठकथा-6
6223 जातक अट्ठकथा-7
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1
6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि
7102 विभङ्ग पाळि
7103 धातुकथा पाळि
7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि
7105 कथावत्थु पाळि
7106 यमक पाळि-1
7107 यमक पाळि-2
7108 यमक पाळि-3
7109 पट्ठान पाळि-1
7110 पट्ठान पाळि-2
7111 पट्ठान पाळि-3
7112 पट्ठान पाळि-4
7113 पट्ठान पाळि-5
7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका
7302 विभङ्ग-मूलटीका
7303 पञ्चपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका
7305 पञ्चपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon PaliKomentarSub-komentarLainnya
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典註釈書副註釈書その他
1101 パーラージカ・パーリ
1102 パーチッティヤ・パーリ
1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ)
1104 チューラヴァッガ・パーリ
1105 パリヴァーラ・パーリ
1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1
1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2
1203 パーチッティヤ・アッタカター
1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ)
1205 チューラヴァッガ・アッタカター
1206 パリヴァーラ・アッタカター
1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1
1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2
1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3
1401 ドヴェマーティカー・パーリ
1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター
1403 ヴァジラブッディ・ティーカー
1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1
1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2
1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1
1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2
1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー
1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ
1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1
1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2
1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ
1413 クッダシッカー-ムーラシッカー

8401 ヴィスッディマッガ-1
8402 ヴィスッディマッガ-2
8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1
8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2
8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター

8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ)
8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ)
8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ)
8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ)
8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ)
8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ)
8412 アッタカター(プ・ヴィ)
8413 ニルッティディーパニー
8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ
8415 アヌディーパニーパータ
8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ
8417 ナマッカラ・ティーカー
8418 マハーパナーマ・パータ
8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター
8420 スタヴァンダナー
8421 カマラーニャジャリ
8422 ジナランカーラ
8423 パッジャマドゥ
8424 ブッダグナガーター・ヴァリー
8425 チューラガンタヴァンサ
8427 サーサナヴァンサ
8426 マハーヴァンサ
8429 モッガラーナ・ビャーカラナン
8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン
8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー)
8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー)
8432 パダルーパシッディ
8433 モッガラーナ・パンチカー
8434 パヨーガシッディ・パータ
8435 ヴットーダヤ・パータ
8436 アビダーナッパディーピカー・パータ
8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー
8438 スボーダーランカーラ・パータ
8439 スボーダーランカーラ・ティーカー
8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ
8446 カヴィダッパナニーティ
8447 ニーティマンジャリー
8445 ダンマニーティ
8444 マハーラハニーティ
8441 ローカニーティ
8442 スタンタニーティ
8443 スーラッサティニーティ
8450 チャーナキャニーティ
8448 ナラダッカディーパニー
8449 チャトゥラーラッカディーパニー
8451 ラサヴァーヒニー
8452 シーマヴィソーダニー・パータ
8453 ヴェッサンタラ・ギーティ
8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー
8455 トゥーパヴァンサ
8456 ダーターヴァンサ
8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー
8458 ダートゥヴァンサ
8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ
8460 ジナチャリタヤ
8461 ジナヴァンサディーパン
8462 テーラカターガーター
8463 ミリダ・ティーカー
8464 パダマンジャリー
8465 パダサーダナン
8466 サッダビンドゥパカラナン
8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー
8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ
2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ)
2103 パーティカワッガ・パーリ
2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター
2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ)
2203 パーティカワッガ・アッタカター
2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー
2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ)
2303 パーティカワッガ・ティーカー
2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1
2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ
3102 マッジマパンナーサ・パーリ
3103 ウパリパンナーサ・パーリ
3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1
3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2
3203 マッジマパンナーサ・アッタカター
3204 ウパリパンナーサ・アッタカター
3301 ムーラパンナーサ・ティーカー
3302 マッジマパンナーサ・ティーカー
3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ
4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ
4103 カンダ・ワッガ・パーリ
4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ
4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ)
4201 サガーター・ワッガ・アッタカター
4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター
4203 カンダ・ワッガ・アッタカター
4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター
4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ)
4301 サガーター・ワッガ・ティーカー
4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー
4303 カンダ・ワッガ・ティーカー
4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー
4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ)
5101 エーカカニパータ・パーリ
5102 ドゥカニパータ・パーリ
5103 ティカニパータ・パーリ
5104 チャトゥッカニパータ・パーリ
5105 パンチャカニパータ・パーリ
5106 チャッカニパータ・パーリ
5107 サッタカニパータ・パーリ
5108 アッタカーディニパータ・パーリ
5109 ナヴァカニパータ・パーリ
5110 ダサカニパータ・パーリ
5111 エーカーダサカニパータ・パーリ
5201 エーカカニパータ・アッタカター
5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター
5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター
5204 アッタカーディニパータ・アッタカター
5301 エーカカニパータ・ティーカー
5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー
5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー
5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ
6102 ダンマパダ・パーリ
6103 ウダーナ・パーリ
6104 イティヴッタカ・パーリ
6105 スッタニパータ・パーリ
6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ
6107 ペーヴァットゥ・パーリ
6108 テーラガーター・パーリ
6109 テーリーガーター・パーリ
6110 アパダーナ・パーリ-1
6111 アパダーナ・パーリ-2
6112 ブッダヴァンサ・パーリ
6113 チャリヤーピタカ・パーリ
6114 ジャータカ・パーリ-1
6115 ジャータカ・パーリ-2
6116 マハーニッデーサ・パーリ
6117 チューラニッデーサ・パーリ
6118 パティサンビダーマッガ・パーリ
6119 ネッティッパカラナ・パーリ
6120 ミリンダパンハ・パーリ
6121 ペータコーパデーサ・パーリ
6201 クッダカパータ・アッタカター
6202 ダンマパダ・アッタカター-1
6203 ダンマパダ・アッタカター-2
6204 ウダーナ・アッタカター
6205 イティヴッタカ・アッタカター
6206 スッタニパータ・アッタカター-1
6207 スッタニパータ・アッタカター-2
6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター
6209 ペータヴァットゥ・アッタカター
6210 テーラガーター・アッタカター-1
6211 テーラガーター・アッタカター-2
6212 テーリーガーター・アッタカター
6213 アパダーナ・アッタカター-1
6214 アパダーナ・アッタカター-2
6215 ブッダヴァンサ・アッタカター
6216 チャリヤーピタカ・アッタカター
6217 ジャータカ・アッタカター-1
6218 ジャータカ・アッタカター-2
6219 ジャータカ・アッタカター-3
6220 ジャータカ・アッタカター-4
6221 ジャータカ・アッタカター-5
6222 ジャータカ・アッタカター-6
6223 ジャータカ・アッタカター-7
6224 マハーニッデーサ・アッタカター
6225 チューラニッデーサ・アッタカター
6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1
6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2
6228 ネッティッパカラナ・アッタカター
6301 ネッティッパカラナ・ティーカー
6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ
7102 ヴィバンガ・パーリ
7103 ダートゥカター・パーリ
7104 プッガラパンニャッティ・パーリ
7105 カター・ヴァットゥ・パーリ
7106 ヤマカ・パーリ-1
7107 ヤマカ・パーリ-2
7108 ヤマカ・パーリ-3
7109 パッターナ・パーリ-1
7110 パッターナ・パーリ-2
7111 パッターナ・パーリ-3
7112 パッターナ・パーリ-4
7113 パッターナ・パーリ-5
7201 ダンマサンガニ・アッタカター
7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター
7203 パンチャパカラナ・アッタカター
7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー
7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー
7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー
7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー
7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー
7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード
7307 アビダンマッタ・サンガホ
7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー
7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលីអដ្ឋកថាដីកាផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ
1102 បាចិត្តិយបាឡិ
1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ)
1104 ចូឡវគ្គបាឡិ
1105 បរិវារបាឡិ
1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១
1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២
1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា
1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ)
1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា
1206 បរិវារអដ្ឋកថា
1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១
1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២
1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣
1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ
1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា
1403 វជិរពុទ្ធិដីកា
1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១
1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២
1406 វិនយាលង្ការដីកា-១
1407 វិនយាលង្ការដីកា-២
1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា
1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ
1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១
1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២
1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ
1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា

8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១
8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២
8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១
8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២
8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា

8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ)
8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ)
8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ)
8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ)
8410 វិនយបិដក (បុ-វិ)
8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ)
8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ)
8413 និរុត្តិទីបនី
8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ
8415 អនុទីបនីបាឋ
8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ
8417 នមក្ការដីកា
8418 មហាបណាមបាឋ
8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា
8420 សុតវន្ទនា
8421 កមលាញ្ជលិ
8422 ជិនាលង្ការ
8423 បជ្ជមធុ
8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី
8425 ចូឡគន្ថវង្ស
8427 សាសនវង្ស
8426 មហាវង្ស
8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ
8428 កច្ចាយនព្យាករណំ
8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា)
8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា)
8432 បទរូបសិទ្ធិ
8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា
8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ
8435 វុត្តោទយបាឋ
8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ
8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា
8438 សុពោធាលង្ការបាឋ
8439 សុពោធាលង្ការដីកា
8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ
8446 កវិទប្បណនីតិ
8447 នីតិមញ្ជរី
8445 ធម្មនីតិ
8444 មហារហនីតិ
8441 លោកនីតិ
8442 សុត្តន្តនីតិ
8443 សូរស្សតិនីតិ
8450 ចាណក្យនីតិ
8448 នរទក្ខទីបនី
8449 ចតុរារក្ខទីបនី
8451 រសវាហិនី
8452 សីមវិសោធនីបាឋ
8453 វេស្សន្តរគីតិ
8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា
8455 ថូបវង្ស
8456 ទាឋាវង្ស
8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា
8458 ធាតុវង្ស
8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស
8460 ជិនចរិតយ
8461 ជិនវង្សទីបំ
8462 តេលកដាហគាថា
8463 មិលិទដីកា
8464 បទមញ្ជរី
8465 បទសាធនំ
8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ
8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា
8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ
2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ)
2103 បាថិកវគ្គបាឡិ
2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ)
2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា
2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា
2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ)
2303 បាថិកវគ្គដីកា
2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១
2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ
3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ
3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ
3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១
3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២
3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3301 មូលបណ្ណាសដីកា
3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា
3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ
4102 និទានវគ្គបាឡិ
4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ
4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ
4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)
4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា
4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា
4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា
4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)
4301 សគាថាវគ្គដីកា
4302 និទានវគ្គដីកា
4303 ខន្ធវគ្គដីកា
4304 សឡាយតនវគ្គដីកា
4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ
5102 ទុកនិបាតបាឡិ
5103 តិកនិបាតបាឡិ
5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ
5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ
5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ
5107 សត្តកនិបាតបាឡិ
5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ
5109 នវកនិបាតបាឡិ
5110 ទសកនិបាតបាឡិ
5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ
5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា
5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា
5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា
5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា
5301 ឯកកនិបាតដីកា
5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា
5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា
5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ
6102 ធម្មបទបាឡិ
6103 ឧទានបាឡិ
6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ
6105 សុត្តនិបាតបាឡិ
6106 វិមានវត្ថុបាឡិ
6107 បេតវត្ថុបាឡិ
6108 ថេរគាថាបាឡិ
6109 ថេរីគាថាបាឡិ
6110 អបទានបាឡិ-១
6111 អបទានបាឡិ-២
6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ
6113 ចរិយាបិដកបាឡិ
6114 ជាតកបាឡិ-១
6115 ជាតកបាឡិ-២
6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ
6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ
6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ
6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ
6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ
6121 បេដកោបទេសបាឡិ
6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា
6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១
6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២
6204 ឧទានអដ្ឋកថា
6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា
6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១
6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២
6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា
6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា
6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១
6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២
6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា
6213 អបទានអដ្ឋកថា-១
6214 អបទានអដ្ឋកថា-២
6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា
6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា
6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១
6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២
6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣
6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤
6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥
6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦
6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧
6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១
6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២
6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា
6301 នេត្តិប្បករណដីកា
6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ
7102 វិភង្គបាឡិ
7103 ធាតុកថាបាឡិ
7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ
7105 កថាវត្ថុបាឡិ
7106 យមកបាឡិ-១
7107 យមកបាឡិ-២
7108 យមកបាឡិ-៣
7109 បដ្ឋានបាឡិ-១
7110 បដ្ឋានបាឡិ-២
7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣
7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤
7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥
7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា
7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា
7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា
7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា
7302 វិភង្គ-មូលដីកា
7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា
7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា
7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា
7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ
7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ
7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា
7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경주석서부주석서기타
1101 빠라지카 빨리
1102 빠찟띠야 빨리
1103 마하왁가 빨리 (비나야)
1104 출라왁가 빨리
1105 빠리와라 빨리
1201 빠라지까깐다 앗타카타-1
1202 빠라지까깐다 앗타카타-2
1203 빠찟띠야 앗타카타
1204 마하왁가 앗타카타 (비나야)
1205 출라왁가 앗타카타
1206 빠리와라 앗타카타
1301 사랏타디빠니 띠까-1
1302 사랏타디빠니 띠까-2
1303 사랏타디빠니 띠까-3
1401 드베마띠까빨리
1402 위나야상가하 앗타카타
1403 와지라붓디 띠까
1404 위마띠위노다니 띠까-1
1405 위마띠위노다니 띠까-2
1406 위나야랑까라 띠까-1
1407 위나야랑까라 띠까-2
1408 깡카위따라니뿌라나 띠까
1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야
1410 위나야위닛차야 띠까-1
1411 위나야위닛차야 띠까-2
1412 빠찟땨디요자나빨리
1413 쿳닷시카-물라시카

8401 위숟디막가-1
8402 위숟디막가-2
8403 위숟디막가-마하띠까-1
8404 위숟디막가-마하띠까-2
8405 위숟디막가 니다나까타

8406 디가니까야 (뿌-위)
8407 맛지마니까야 (뿌-위)
8408 삼윳따니까야 (뿌-위)
8409 앙굳따라니까야 (뿌-위)
8410 위나야삐따까 (뿌-위)
8411 아비담마삐따까 (뿌-위)
8412 앗타카타 (뿌-위)
8413 니룻띠디빠니
8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타
8415 아누디빠니빠타
8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타
8417 나막까라띠까
8418 마하빠나마빠타
8419 락카나또 붓다토마나가타
8420 수타완다나
8421 까말란자리
8422 지나랑까라
8423 빳자마두
8424 붓다구나가타왈리
8425 출라간타왕사
8427 사사나왕사
8426 마하왕사
8429 목갈라나뱌까라낭
8428 깟차야나뱌까라낭
8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라)
8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라)
8432 빠다루빠싣디
8433 목갈라나빤찌까
8434 빠요가싣디빠타
8435 붇또다야빠타
8436 아비다나빠디피까빠타
8437 아비다나빠디피까띠까
8438 수보다랑까라빠타
8439 수보다랑까라띠까
8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라
8446 까위닷빠나니띠
8447 니띠만자리
8445 담마니띠
8444 마하라하니띠
8441 로까니띠
8442 숫딴따니띠
8443 수랏사띠니띠
8450 짜낙야니띠
8448 나라닥카디빠니
8449 짜뚜라락카디빠니
8451 라사와히니
8452 시마위소다니빠타
8453 웨산따라기띠
8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까
8455 투빠왕사
8456 다타왕사
8457 다두빠타윌라시니야
8458 다두왕사
8459 핟타와나갈라위하라왕사
8460 지나짜리따야
8461 지나왕사디빵
8462 떼라까타하가타
8463 밀리다띠까
8464 빠다만자리
8465 빠다사다낭
8466 삿다빈두빠까라낭
8467 깟차야나다두만주사
8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리
2102 마하왁가 빨리 (디가)
2103 빠티까왁가 빨리
2201 실락칸다왁가 앗타카타
2202 마하왁가 앗타카타 (디가)
2203 빠티까왁가 앗타카타
2301 실락칸다왁가 띠까
2302 마하왁가 띠까 (디가)
2303 빠티까왁가 띠까
2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1
2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리
3102 맛지마빤나사 빨리
3103 우빠리빤나사 빨리
3201 물라빤나사 앗타카타-1
3202 물라빤나사 앗타카타-2
3203 맛지마빤나사 앗타카타
3204 우빠리빤나사 앗타카타
3301 물라빤나사 띠까
3302 맛지마빤나사 띠까
3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리
4102 니다나왁가 빨리
4103 칸다왁가 빨리
4104 살라야따나왁가 빨리
4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)
4201 사가타왁가 앗타카타
4202 니다나왁가 앗타카타
4203 칸다왁가 앗타카타
4204 살라야따나왁가 앗타카타
4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)
4301 사가타왁가 띠까
4302 니다나왁가 띠까
4303 칸다왁가 띠까
4304 살라야따나왁가 띠까
4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리
5102 두까니빠따 빨리
5103 띠까니빠따 빨리
5104 짜뚝까니빠따 빨리
5105 빤짜까니빠따 빨리
5106 착까니빠따 빨리
5107 삿따까니빠따 빨리
5108 앗타까디니빠따 빨리
5109 나와까니빠따 빨리
5110 다사까니빠따 빨리
5111 에까다사까니빠따 빨리
5201 에까까니빠따 앗타카타
5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타
5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타
5204 앗타까디니빠따 앗타카타
5301 에까까니빠따 띠까
5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까
5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까
5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리
6102 담마빠다 빨리
6103 우다나 빨리
6104 이띠웃따까 빨리
6105 숫따니빠따 빨리
6106 위마나왓투 빨리
6107 베따왓투 빨리
6108 테라가타 빨리
6109 테리가타 빨리
6110 아빠다나 빨리-1
6111 아빠다나 빨리-2
6112 붓다왕사 빨리
6113 짜리야삐따까 빨리
6114 자따까 빨리-1
6115 자따까 빨리-2
6116 마하닷데사 빨리
6117 출라닷데사 빨리
6118 빠티삼비다막가 빨리
6119 넷띠빠까라나 빨리
6120 밀린다빤하 빨리
6121 뻬따꼬빠데사 빨리
6201 쿳닥까빠타 앗타카타
6202 담마빠다 앗타카타-1
6203 담마빠다 앗타카타-2
6204 우다나 앗타카타
6205 이띠웃따까 앗타카타
6206 숫따니빠따 앗타카타-1
6207 숫따니빠따 앗타카타-2
6208 위마나왓투 앗타카타
6209 베따왓투 앗타카타
6210 테라가타 앗타카타-1
6211 테라가타 앗타카타-2
6212 테리가타 앗타카타
6213 아빠다나 앗타카타-1
6214 아빠다나 앗타카타-2
6215 붓다왕사 앗타카타
6216 짜리야삐따까 앗타카타
6217 자따까 앗타카타-1
6218 자따까 앗타카타-2
6219 자따까 앗타카타-3
6220 자따까 앗타카타-4
6221 자따까 앗타카타-5
6222 자따까 앗타카타-6
6223 자따까 앗타카타-7
6224 마하닷데사 앗타카타
6225 출라닷데사 앗타카타
6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1
6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2
6228 넷띠빠까라나 앗타카타
6301 넷띠빠까라나 띠까
6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리
7102 위방가 빨리
7103 다뚜까타 빨리
7104 뿍갈라빤냣띠 빨리
7105 까타왓투 빨리
7106 야마까 빨리-1
7107 야마까 빨리-2
7108 야마까 빨리-3
7109 빳타나 빨리-1
7110 빳타나 빨리-2
7111 빳타나 빨리-3
7112 빳타나 빨리-4
7113 빳타나 빨리-5
7201 담마상가니 앗타카타
7202 삼모하위노다니 앗타카타
7203 빤짜빠까라나 앗타카타
7301 담마상가니-물라띠까
7302 위방가-물라띠까
7303 빤짜빠까라나-물라띠까
7304 담마상가니-아누띠까
7305 빤짜빠까라나-아누띠까
7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도
7307 아비담맛타상가호
7308 아비담마와따라-뿌라나띠까
7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີອັດຖະກະຖາຏີກາອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ
1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ
1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ)
1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ
1105 ປະລິວາລະ ປາລີ
1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1
1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2
1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ
1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ)
1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ
1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1
1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2
1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3
1401 ທເວມາຕິກາປາລີ
1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ
1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ
1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1
1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2
1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1
1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2
1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ
1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ
1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1
1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2
1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ
1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ

8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1
8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2
8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1
8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2
8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ

8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ)
8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ
8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ
8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ
8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ
8417 ນະມັກກາລະຏີກາ
8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ
8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ
8420 ສຸຕະວັນທະນາ
8421 ກະມະລາຍຈະລິ
8422 ຊິນາລັງກາລະ
8423 ປັດຊະມະທຸ
8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ
8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ
8426 ມະຫາວັງສະ
8427 ສາສະນະວັງສະ
8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ
8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ
8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ)
8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ)
8432 ປະທະຣູປະສິດທິ
8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ
8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ
8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ
8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ
8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ
8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ
8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ
8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ
8441 ໂລກະນີຕິ
8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ
8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ
8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ
8445 ທັມມະນີຕິ
8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ
8447 ນີຕິມັນຊະລີ
8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ
8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ
8450 ຈານັກຍະນີຕິ
8451 ລະສະວາຫິນີ
8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ
8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ
8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ
8455 ຖູປະວັງສະ
8456 ທາຐາວັງສະ
8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ
8458 ຘາຕຸວັງສະ
8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ
8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ
8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ
8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ
8463 ມິລິທະຏີກາ
8464 ປະທະມັນຊະລີ
8465 ປະທະສາຘະນັງ
8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ
8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ
8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ)
2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ
2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ)
2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ)
2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ
2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1
2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ
3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ
3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ
3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1
3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2
3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ
3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ
3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ
4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ
4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ
4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)
4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)
4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ
4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ
4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ
4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ
5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ
5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ
5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ
5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ
5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ
5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ
5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ
5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ
5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ
5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ
6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ
6103 ອຸທານະ ປາລີ
6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ
6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ
6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ
6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ
6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ
6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ
6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1
6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2
6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ
6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ
6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1
6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2
6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ
6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ
6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ
6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ
6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ
6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ
6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ
6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1
6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2
6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ
6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1
6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2
6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1
6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2
6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ
6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1
6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2
6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ
6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1
6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2
6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3
6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4
6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5
6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6
6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7
6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1
6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2
6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ
6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ
7102 ວິພັງຄະ ປາລີ
7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ
7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ
7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ
7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1
7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2
7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3
7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1
7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2
7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3
7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4
7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5
7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ
7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ
7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ
7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ
7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ
7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ
7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ
7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ
7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ
7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ
7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळीअट्ठकथाटीकाअन्य
1101 पाराजिक पाळी
1102 पाचित्तिय पाळी
1103 महावग्ग पाळी (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळी
1105 परिवार पाळी
1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१
1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-१
1302 सारत्थदीपनी टीका-२
1303 सारत्थदीपनी टीका-३
1401 द्वेमातिकापाळी
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-१
1405 विमतिविनोदनी टीका-२
1406 विनयालंकार टीका-१
1407 विनयालंकार टीका-२
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-१
1411 विनयविनिच्छय टीका-२
1412 पाचित्यादियोजनापाळी
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-१
8402 विसुद्धिमग्ग-२
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवंदना
8421 कमलांजलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगंथवंस
8426 महावंस
8427 सासनवंस
8428 कच्चायनव्याकरणं
8429 मोग्गल्लानव्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपंचिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार
8441 लोकनीति
8442 सुत्तंतनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8444 महारहनीति
8445 धम्मनीति
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमंजरी
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8450 चाणक्यनीति
8451 रसवाहिनी
8452 सीमाविसोधनीपाठ
8453 वेस्संतरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमंजरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिंदुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमंजुसा
8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी
2102 महावग्ग पाळी (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळी
2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खंधवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१
2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी
3102 मज्झिमपण्णास पाळी
3103 उपरिपण्णास पाळी
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी
4102 निदानवग्ग पाळी
4103 खंधवग्ग पाळी
4104 सळायतनवग्ग पाळी
4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खंधवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खंधवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी
5102 दुकनिपात पाळी
5103 तिकनिपात पाळी
5104 चतुक्कनिपात पाळी
5105 पंचकनिपात पाळी
5106 छक्कनिपात पाळी
5107 सत्तकनिपात पाळी
5108 अट्ठकादिनिपात पाळी
5109 नवकनिपात पाळी
5110 दसकनिपात पाळी
5111 एकादसकनिपात पाळी
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी
6102 धम्मपद पाळी
6103 उदान पाळी
6104 इतिवुत्तक पाळी
6105 सुत्तनिपात पाळी
6106 विमानवत्थु पाळी
6107 पेतवत्थु पाळी
6108 थेरगाथा पाळी
6109 थेरीगाथा पाळी
6110 अपदान पाळी-१
6111 अपदान पाळी-२
6112 बुद्धवंस पाळी
6113 चरियापिटक पाळी
6114 जातक पाळी-१
6115 जातक पाळी-२
6116 महानिद्देस पाळी
6117 चूळनिद्देस पाळी
6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी
6119 नेत्तिप्पकरण पाळी
6120 मिलिंदपंह पाळी
6121 पेटकोपदेस पाळी
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-१
6203 धम्मपद अट्ठकथा-२
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-१
6214 अपदान अट्ठकथा-२
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-१
6218 जातक अट्ठकथा-२
6219 जातक अट्ठकथा-३
6220 जातक अट्ठकथा-४
6221 जातक अट्ठकथा-५
6222 जातक अट्ठकथा-६
6223 जातक अट्ठकथा-७
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१
6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी
7102 विभंग पाळी
7103 धातुकथा पाळी
7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी
7105 कथावत्थु पाळी
7106 यमक पाळी-१
7107 यमक पाळी-२
7108 यमक पाळी-३
7109 पट्ठान पाळी-१
7110 पट्ठान पाळी-२
7111 पट्ठान पाळी-३
7112 पट्ठान पाळी-४
7113 पट्ठान पाळी-५
7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पंचपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसंगणी-मूलटीका
7302 विभंग-मूलटीका
7303 पंचपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसंगणी-अनुटीका
7305 पंचपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसंगहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်အဋ္ဌကထာဋီကာအခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ
1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ
1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ)
1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ
1105 ပရိဝါရ ပါဠိ
1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁
1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂
1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ
1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ)
1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ
1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁
1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂
1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃
1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ
1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ
1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ
1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁
1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂
1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁
1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂
1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ
1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ
1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁
1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂
1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ
1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ

8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁
8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂
8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁
8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂
8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ

8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ)
8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ)
8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ)
8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ)
8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ)
8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ)
8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ)
8413 နိရုတ္တိဒီပနီ
8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ
8415 အနုဒီပနီပါဌ
8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ
8417 နမက္ကာရဋီကာ
8418 မဟာပဏာမပါဌ
8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ
8420 သုတဝန္ဒနာ
8421 ကမလာဉ္ဇလိ
8422 ဇိနာလင်္ကာရ
8423 ပဇ္ဇမဓု
8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ
8425 စူဠဂန္ထဝံသ
8427 သာသနဝံသ
8426 မဟာဝံသ
8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ
8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ
8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ)
8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ)
8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ
8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ
8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ
8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ
8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ
8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ
8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ
8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ
8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ
8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ
8447 နီတိမဉ္ဇရီ
8445 ဓမ္မနီတိ
8444 မဟာရဟနီတိ
8441 လောကနီတိ
8442 သုတ္တန္တနီတိ
8443 သူရဿတိနီတိ
8450 စာဏကျနီတိ
8448 နရဒက္ခဒီပနီ
8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ
8451 ရသဝါဟိနီ
8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ
8453 ဝေဿန္တရဂီတိ
8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ
8455 ထူပဝံသ
8456 ဒါဌာဝံသ
8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ
8458 ဓါတုဝံသ
8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ
8460 ဇိနစရိတယ
8461 ဇိနဝံသဒီပံ
8462 တေလကဋာဟဂါထာ
8463 မိလိဒဋီကာ
8464 ပဒမဉ္ဇရီ
8465 ပဒသာဓနံ
8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ
8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ
8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ)
2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ
2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ)
2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ)
2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ
2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁
2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁
3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂
3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ
4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)
4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)
4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ
4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ
5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ
5103 တိကနိပါတ ပါဠိ
5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ
5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ
5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ
5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ
5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ
5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ
5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ
5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ
5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ
5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ
5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ
5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ
6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ
6103 ဥဒါန ပါဠိ
6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ
6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ
6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ
6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ
6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ
6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ
6110 အပဒါန ပါဠိ-၁
6111 အပဒါန ပါဠိ-၂
6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ
6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ
6114 ဇာတက ပါဠိ-၁
6115 ဇာတက ပါဠိ-၂
6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ
6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ
6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ
6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ
6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ
6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁
6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂
6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ
6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ
6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁
6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂
6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁
6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂
6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ
6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁
6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂
6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ
6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ
6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁
6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂
6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃
6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄
6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅
6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆
6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇
6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁
6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂
6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ
6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ
6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ
7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ
7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ
7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ
7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ
7106 ယမက ပါဠိ-၁
7107 ယမက ပါဠိ-၂
7108 ယမက ပါဠိ-၃
7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁
7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂
7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃
7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄
7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅
7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ
7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ
7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ
7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ
7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ
7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ
7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ
7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ
7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ
7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော
7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ
7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
PáliAṭṭhakathāṬīkāOutro
1101 Ofensas Graves (Pārājika)
1102 Ofensas Leves (Pācittiya)
1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga)
1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga)
1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)
1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1
1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2
1203 Comentário das Ofensas Leves
1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya
1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya
1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya
1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1
1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2
1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3
1401 Texto das Duas Matrizes
1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya
1403 Subcomentário de Vajirabuddhi
1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1
1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2
1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1
1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2
1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas
1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior
1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1
1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2
1412 Texto da Aplicação das Regras
1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental

8401 Caminho da Purificação - Vol. 1
8402 Caminho da Purificação - Vol. 2
8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1
8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2
8405 História da Origem do Caminho da Purificação

8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita)
8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita)
8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita)
8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita)
8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita)
8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita)
8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita)
8413 Elucidação da Etimologia
8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo
8415 Texto do Subcomentário Elucidativo
8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições
8417 Subcomentário da Saudação
8418 Grande Texto de Saudação
8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais
8420 Saudação com Recitação
8421 Oferenda de Lótus
8422 Ornamento dos Vencedores
8423 Mel dos Versos
8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda
8425 Pequena Crônica dos Livros
8427 Crônica do Ensinamento
8426 Grande Crônica
8429 Gramática de Moggallāna
8428 Gramática de Kaccāyana
8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras
8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes
8432 Realização das Formas das Palavras
8433 Comentário de Moggallāna
8434 Texto sobre a Realização da Aplicação
8435 Texto sobre a Origem dos Versos
8436 Texto do Dicionário Iluminado
8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado
8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão
8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão
8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra
8446 Ética do Poeta
8447 Coleção de Ética
8445 Ética do Dhamma
8444 Grande Ética Secreta
8441 Ética do Mundo
8442 Ética dos Suttas
8443 Ética do Herói
8450 Ética de Cāṇakya
8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens
8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções
8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes
8452 Texto sobre a Purificação dos Limites
8453 Canto de Vessantara
8454 Explicação do Comentário de Moggallāna
8455 Crônica das Estupas
8456 Crônica da Relíquia do Dente
8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos
8458 Crônica das Relíquias
8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla
8460 História do Vencedor
8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores
8462 Versos da Panela de Óleo
8463 Subcomentário de Milinda
8464 Cacho de Flores de Palavras
8465 Realização das Palavras
8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática
8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana
8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha
2102 Grande Seção - Dīgha
2103 Seção de Pāthika - Dīgha
2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha
2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha
2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1
2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima
3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima
3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima
3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1
3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2
3203 Comentário dos Cinquenta Médios
3204 Comentário dos Cinquenta Superiores
3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais
3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios
3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta
4102 Seção das Causas - Saṃyutta
4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta
4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta
4105 Grande Seção - Saṃyutta
4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta
4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara
5102 Grupos de Dois - Aṅguttara
5103 Grupos de Três - Aṅguttara
5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara
5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara
5106 Grupos de Seis - Aṅguttara
5107 Grupos de Sete - Aṅguttara
5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara
5109 Grupos de Nove - Aṅguttara
5110 Grupos de Dez - Aṅguttara
5111 Grupos de Onze - Aṅguttara
5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.
5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha)
6102 Versos do Dhamma (Dhammapada)
6103 Exclamações Inspiradas (Udāna)
6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka)
6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta)
6106 Histórias das Mansões Celestiais
6107 Histórias dos Fantasmas
6108 Versos dos Monges Anciãos
6109 Versos das Monjas Anciãs
6110 Histórias Passadas - Vol. 1
6111 Histórias Passadas - Vol. 2
6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa)
6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka)
6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6116 Grande Exposição (Mahāniddesa)
6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa)
6118 Caminho da Discriminação Analítica
6119 O Guia (Nettippakaraṇa)
6120 As Perguntas de Milinda
6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)
6201 Comentário da Pequena Leitura
6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1
6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2
6204 Comentário do Udāna
6205 Comentário do Itivuttaka
6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1
6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2
6208 Comentário das Histórias das Mansões
6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas
6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1
6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2
6212 Comentário dos Versos das Monjas
6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1
6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2
6215 Comentário da História dos Budas
6216 Comentário do Cesto das Condutas
6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3
6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4
6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5
6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6
6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7
6224 Comentário da Grande Exposição
6225 Comentário da Pequena Exposição
6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1
6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2
6228 Comentário do Guia
6301 Subcomentário do Guia
6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī)
7102 Análise (Vibhaṅga)
7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā)
7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti)
7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu)
7106 O Livro dos Pares - Vol. 1
7107 O Livro dos Pares - Vol. 2
7108 O Livro dos Pares - Vol. 3
7109 Condições de Originação - Vol. 1
7110 Condições de Originação - Vol. 2
7111 Condições de Originação - Vol. 3
7112 Condições de Originação - Vol. 4
7113 Condições de Originação - Vol. 5
7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos
7202 Comentário que Dissipa a Confusão
7203 Comentário dos Cinco Tratados
7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos
7302 Subcomentário Principal da Análise
7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados
7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos
7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados
7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma
7307 Compêndio do Abhidhamma
7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma
7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канонКомментарииСубкомментарииДругое
1101 Параджика-пали
1102 Пачиттия-пали
1103 Махавагга-пали (Виная)
1104 Чулавагга-пали
1105 Паривара-пали
1201 Параджиканда-аттхакатха-1
1202 Параджиканда-аттхакатха-2
1203 Пачиттия-аттхакатха
1204 Махавагга-аттхакатха (Виная)
1205 Чулавагга-аттхакатха
1206 Паривара-аттхакатха
1301 Сараттхадипани-тика-1
1302 Сараттхадипани-тика-2
1303 Сараттхадипани-тика-3
1401 Двематика-пали
1402 Винаясангаха-аттхакатха
1403 Ваджирабуддхи-тика
1404 Вимативинодани-тика-1
1405 Вимативинодани-тика-2
1406 Винаяланкара-тика-1
1407 Винаяланкара-тика-2
1408 Канкхавитаранипурана-тика
1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая
1410 Винаявиниччая-тика-1
1411 Винаявиниччая-тика-2
1412 Пачиттиядийоджана-пали
1413 Кхуддасиккха-муласиккха

8401 Висуддхимагга-1
8402 Висуддхимагга-2
8403 Висуддхимагга-махатика-1
8404 Висуддхимагга-махатика-2
8405 Висуддхимагга-ниданакатха

8406 Дигханикая (пу-ви)
8407 Мадджхиманикая (пу-ви)
8408 Самъюттаникая (пу-ви)
8409 Ангуттараникая (пу-ви)
8410 Винаяпитака (пу-ви)
8411 Абхидхаммапитака (пу-ви)
8412 Аттхакатха (пу-ви)
8413 Нируттидипани
8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха
8415 Анудипанипатха
8416 Паттхануддеса дипанипатха
8417 Намаккаратика
8418 Махапанамапатха
8419 Лаккханато буддхатхоманагатха
8420 Сутавандана
8421 Камаланджали
8422 Джиналанкара
8423 Паджамадху
8424 Буддхагунагатхавали
8425 Чулагантхавамса
8427 Сасанавамса
8426 Махавамса
8429 Моггалланабьякарана
8428 Каччаянабьякарана
8430 Садданитиппакарана (падамала)
8431 Садданитиппакарана (дхатумала)
8432 Падарупасиддхи
8433 Могалланапанчика
8434 Пайогасиддхипатха
8435 Вуттодаяпатха
8436 Абхидханаппадипикапатха
8437 Абхидханаппадипикатика
8438 Субодхаланкарапатха
8439 Субодхаланкаратика
8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара
8446 Кавидаппананити
8447 Нитиманджари
8445 Дхамманити
8444 Махараханити
8441 Локанити
8442 Суттантанити
8443 Сурассатинити
8450 Чанакьянити
8448 Нарадаккхадипани
8449 Чатурараккхадипани
8451 Расавахини
8452 Симависодханипатха
8453 Вессантарагити
8454 Моггаллана вуттививаранапанчика
8455 Тхупавамса
8456 Датхавамса
8457 Дхатупатхавиласиния
8458 Дхатувамса
8459 Хаттхаванагаллавихаравамса
8460 Джиначаритая
8461 Джинавамсадипа
8462 Телакатахагатха
8463 Милидатика
8464 Падаманджари
8465 Падасадхана
8466 Саддабиндупакарана
8467 Каччаянадхатуманджуса
8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали
2102 Махавагга-пали (Дигха)
2103 Патхикавагга-пали
2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха
2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха)
2203 Патхикавагга-аттхакатха
2301 Силаккхандхавагга-тика
2302 Махавагга-тика (Дигха)
2303 Патхикавагга-тика
2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1
2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали
3102 Мадджхимапаннаса-пали
3103 Упарипаннаса-пали
3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1
3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2
3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха
3204 Упарипаннаса-аттхакатха
3301 Мулапаннаса-тика
3302 Мадджхимапаннаса-тика
3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали
4102 Ниданавагга-пали
4103 Кхандхавагга-пали
4104 Салаятанавагга-пали
4105 Махавагга-пали (Самъютта)
4201 Сагатхавагга-аттхакатха
4202 Ниданавагга-аттхакатха
4203 Кхандхавагга-аттхакатха
4204 Салаятанавагга-аттхакатха
4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)
4301 Сагатхавагга-тика
4302 Ниданавагга-тика
4303 Кхандхавагга-тика
4304 Салаятанавагга-тика
4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали
5102 Дуканипата-пали
5103 Тиканипата-пали
5104 Чатукканипата-пали
5105 Панчаканипата-пали
5106 Чхакканипата-пали
5107 Саттаканипата-пали
5108 Аттхакадинипата-пали
5109 Наваканипата-пали
5110 Дасаканипата-пали
5111 Экадасаканипата-пали
5201 Экаканипата-аттхакатха
5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха
5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха
5204 Аттхакадинипата-аттхакатха
5301 Экаканипата-тика
5302 Дука-тика-чатукканипата-тика
5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика
5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали
6102 Дхаммапада-пали
6103 Удана-пали
6104 Итивуттака-пали
6105 Суттанипата-пали
6106 Виманаваттху-пали
6107 Петаваттху-пали
6108 Тхерагатха-пали
6109 Тхеригатха-пали
6110 Ападана-пали-1
6111 Ападана-пали-2
6112 Буддхавамса-пали
6113 Чарияпитака-пали
6114 Джатака-пали-1
6115 Джатака-пали-2
6116 Маханиддеса-пали
6117 Чуланиддеса-пали
6118 Патисамбхидамагга-пали
6119 Неттиппакарана-пали
6120 Милиндапаньха-пали
6121 Петакопадеса-пали
6201 Кхуддакапатха-аттхакатха
6202 Дхаммапада-аттхакатха-1
6203 Дхаммапада-аттхакатха-2
6204 Удана-аттхакатха
6205 Итивуттака-аттхакатха
6206 Суттанипата-аттхакатха-1
6207 Суттанипата-аттхакатха-2
6208 Виманаваттху-аттхакатха
6209 Петаваттху-аттхакатха
6210 Тхерагатха-аттхакатха-1
6211 Тхерагатха-аттхакатха-2
6212 Тхеригатха-аттхакатха
6213 Ападана-аттхакатха-1
6214 Ападана-аттхакатха-2
6215 Буддхавамса-аттхакатха
6216 Чарияпитака-аттхакатха
6217 Джатака-аттхакатха-1
6218 Джатака-аттхакатха-2
6219 Джатака-аттхакатха-3
6220 Джатака-аттхакатха-4
6221 Джатака-аттхакатха-5
6222 Джатака-аттхакатха-6
6223 Джатака-аттхакатха-7
6224 Маханиддеса-аттхакатха
6225 Чуланиддеса-аттхакатха
6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1
6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2
6228 Неттиппакарана-аттхакатха
6301 Неттиппакарана-тика
6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали
7102 Вибханга-пали
7103 Дхатукатха-пали
7104 Пуггалапаннятти-пали
7105 Катхаваттху-пали
7106 Ямака-пали-1
7107 Ямака-пали-2
7108 Ямака-пали-3
7109 Паттхана-пали-1
7110 Паттхана-пали-2
7111 Паттхана-пали-3
7112 Паттхана-пали-4
7113 Паттхана-пали-5
7201 Дхаммасангани-аттхакатха
7202 Саммохивинодани-аттхакатха
7203 Панчапакарана-аттхакатха
7301 Дхаммасангани-мулатика
7302 Вибханга-мулатика
7303 Панчапакарана-мулатика
7304 Дхаммасангани-анутика
7305 Панчапакарана-анутика
7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо
7307 Абхидхамматтхасангахо
7308 Абхидхаммаватара-пуранатика
7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනයවිවරණඅටුවාවෙනත්
1101 පාරාජික පාළි
1102 පාචිත්තිය පාළි
1103 මහාවග්ග පාළි (විනය)
1104 චූළවග්ග පාළි
1105 පරිවාර පාළි
1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1
1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2
1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා
1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය)
1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා
1206 පරිවාර අට්ඨකථා
1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1
1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2
1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3
1401 ද්වෙමාතිකාපාළි
1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා
1403 වජිරබුද්ධි ටීකා
1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1
1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2
1406 විනයාලංකාර ටීකා-1
1407 විනයාලංකාර ටීකා-2
1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා
1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය
1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1
1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2
1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි
1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා

8401 විසුද්ධිමග්ග-1
8402 විසුද්ධිමග්ග-2
8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1
8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2
8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා

8406 දීඝනිකාය (පු-වි)
8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි)
8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි)
8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි)
8410 විනයපිටක (පු-වි)
8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි)
8412 අට්ඨකථා (පු-වි)
8413 නිරුත්තිදීපනී
8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ
8415 අනුදීපනීපාඨ
8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ
8417 නමක්කාරටීකා
8418 මහාපණාමපාඨ
8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා
8420 සුතවන්දනා
8421 කමලාඤ්ජලි
8422 ජිනාලඞ්කාර
8423 පජ්ජමධු
8424 බුද්ධගුණගාථාවලී
8425 චූළගන්ථවංස
8427 සාසනවංස
8426 මහාවංස
8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං
8428 කච්චායනබ්යාකරණං
8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා)
8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා)
8432 පදරූපසිද්ධි
8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා
8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ
8435 වුත්තෝදයපාඨ
8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ
8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා
8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ
8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා
8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර
8446 කවිදප්පණනීති
8447 නීතිමඤ්ජරී
8445 ධම්මනීති
8444 මහාරහනීති
8441 ලෝකනීති
8442 සුත්තන්තනීති
8443 සූරස්සතිනීති
8450 චාණක්යනීති
8448 නරදක්ඛදීපනී
8449 චතුරාරක්ඛදීපනී
8451 රසවාහිනී
8452 සීමවිසෝධනීපාඨ
8453 වෙස්සන්තරගීති
8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා
8455 ථූපවංස
8456 දාඨාවංස
8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා
8458 ධාතුවංස
8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස
8460 ජිනචරිතය
8461 ජිනවංසදීපං
8462 තේලකටාහගාථා
8463 මිලිදටීකා
8464 පදමඤ්ජරී
8465 පදසාධනං
8466 සද්දබින්දුපකරණං
8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා
8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි
2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ)
2103 පාථිකවග්ග පාළි
2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ)
2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා
2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා
2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ)
2303 පාථිකවග්ග ටීකා
2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1
2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි
3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි
3103 උපරිපණ්ණාස පාළි
3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1
3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2
3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා
3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා
3301 මූලපණ්ණාස ටීකා
3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා
3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි
4102 නිදානවග්ග පාළි
4103 ඛන්ධවග්ග පාළි
4104 සළායතනවග්ග පාළි
4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)
4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා
4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා
4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා
4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)
4301 සගාථාවග්ග ටීකා
4302 නිදානවග්ග ටීකා
4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා
4304 සළායතනවග්ග ටීකා
4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි
5102 දුකනිපාත පාළි
5103 තිකනිපාත පාළි
5104 චතුක්කනිපාත පාළි
5105 පඤ්චකනිපාත පාළි
5106 ඡක්කනිපාත පාළි
5107 සත්තකනිපාත පාළි
5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි
5109 නවකනිපාත පාළි
5110 දසකනිපාත පාළි
5111 එකාදසකනිපාත පාළි
5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා
5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා
5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා
5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා
5301 එකකනිපාත ටීකා
5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා
5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා
5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි
6102 ධම්මපද පාළි
6103 උදාන පාළි
6104 ඉතිවුත්තක පාළි
6105 සුත්තනිපාත පාළි
6106 විමානවත්ථු පාළි
6107 පේතවත්ථු පාළි
6108 ථේරගාථා පාළි
6109 ථේරීගාථා පාළි
6110 අපදාන පාළි-1
6111 අපදාන පාළි-2
6112 බුද්ධවංස පාළි
6113 චරියාපිටක පාළි
6114 ජාතක පාළි-1
6115 ජාතක පාළි-2
6116 මහානිද්දේස පාළි
6117 චූළනිද්දේස පාළි
6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි
6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි
6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි
6121 පේටකෝපදේස පාළි
6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා
6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1
6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2
6204 උදාන අට්ඨකථා
6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා
6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1
6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2
6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා
6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා
6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1
6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2
6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා
6213 අපදාන අට්ඨකථා-1
6214 අපදාන අට්ඨකථා-2
6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා
6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා
6217 ජාතක අට්ඨකථා-1
6218 ජාතක අට්ඨකථා-2
6219 ජාතක අට්ඨකථා-3
6220 ජාතක අට්ඨකථා-4
6221 ජාතක අට්ඨකථා-5
6222 ජාතක අට්ඨකථා-6
6223 ජාතක අට්ඨකථා-7
6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා
6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා
6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1
6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2
6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා
6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා
6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි
7102 විභඞ්ග පාළි
7103 ධාතුකථා පාළි
7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි
7105 කථාවත්ථු පාළි
7106 යමක පාළි-1
7107 යමක පාළි-2
7108 යමක පාළි-3
7109 පට්ඨාන පාළි-1
7110 පට්ඨාන පාළි-2
7111 පට්ඨාන පාළි-3
7112 පට්ඨාන පාළි-4
7113 පට්ඨාන පාළි-5
7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා
7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා
7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා
7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා
7302 විභඞ්ග-මූලටීකා
7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා
7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා
7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා
7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ
7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ
7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා
7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon PaliLos ComentariosLos SubcomentariosOtros
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคนข้อคิดเห็นคำอธิบายย่อยอื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ
1102 ปาจิตติยปาฬิ
1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย)
1104 จูฬวคฺคปาฬิ
1105 ปริวารปาฬิ
1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑
1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒
1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา
1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย)
1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา
1206 ปริวารอฏฺฐกถา
1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑
1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒
1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓
1401 ทเวมาติกาปาฬิ
1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา
1403 วชิรพุทฺธิฏีกา
1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑
1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒
1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑
1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒
1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา
1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย
1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑
1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒
1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ
1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา

8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑
8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒
8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑
8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒
8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา

8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ)
8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ)
8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ)
8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ)
8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ)
8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ)
8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ)
8413 นิรุตฺติทีปนี
8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ
8415 อนุทีปนีปาฐ
8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ
8417 นมกฺการฏีกา
8418 มหาปณามปาฐ
8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา
8420 สุตวทน
8421 กมลาญฺชลิ
8422 ชินาลงฺการ
8423 ปชฺชมธุ
8424 พุทฺธคุณคาถาวลี
8425 จูฬคนฺถวํส
8427 สาสนวํส
8426 มหาวํส
8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ
8428 กจฺจายนพฺยากรณํ
8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา)
8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา)
8432 ปทรูปสิทฺธิ
8433 โมคคฺลานปญฺจิกา
8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ
8435 วุตฺโตทยปาฐ
8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ
8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา
8438 สุโพธาลงฺการปาฐ
8439 สุโพธาลงฺการฏีกา
8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร
8446 กวิทปฺปณนีติ
8447 นีติมญฺชรี
8445 ธมฺมนีติ
8444 มหารหนีติ
8441 โลกนีติ
8442 สุตฺตนฺตนีติ
8443 สูรสฺสตินีติ
8450 จาณกฺยนีติ
8448 นรทกฺขทีปนี
8449 จตุราวรกฺขทีปนี
8451 รสวาหินี
8452 สีมวิโสธนีปาฐ
8453 เวสฺสนฺตรคีติ
8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา
8455 ถูปวํส
8456 ทาฐาวํส
8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา
8458 ธาตุวํส
8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส
8460 ชนจริตย
8461 ชนวํสทีปํ
8462 เตลกฏาหคาถา
8463 มิลิทฏีกา
8464 ปทมญฺชรี
8465 ปทสาธนํ
8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ
8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา
8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ
2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ)
2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ
2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ)
2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา
2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา
2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ)
2303 ปาถิกวคฺคฏีกา
2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑
2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ
3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ
3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ
3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑
3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒
3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา
3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา
3301 มูลปณฺณาสฏีกา
3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา
3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ
4102 นิทานวคฺคปาฬิ
4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ
4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ
4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)
4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา
4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา
4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา
4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)
4301 สคาถาวคฺคฏีกา
4302 นิทานวคฺคฏีกา
4303 ขนฺธวคฺคฏีกา
4304 สฬายตนวคฺคฏีกา
4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ
5102 ทุกนิปาตปาฬิ
5103 ติกนิปาตปาฬิ
5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ
5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ
5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ
5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ
5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ
5109 นวกนิปาตปาฬิ
5110 ทสกนิปาตปาฬิ
5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ
5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา
5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา
5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา
5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา
5301 เอกกนิปาตฏีกา
5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา
5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา
5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ
6102 ธมฺมปทปาฬิ
6103 อุทานปาฬิ
6104 อิติวุตฺตกปาฬิ
6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ
6106 วิมานวตฺถุปาฬิ
6107 เปตวตฺถุปาฬิ
6108 เถรคาถาปาฬิ
6109 เถรีคาถาปาฬิ
6110 อปทานปาฬิ-๑
6111 อปทานปาฬิ-๒
6112 พุทธวงฺสปาฬิ
6113 จริยาปิฏกปาฬิ
6114 ชาตกปาฬิ-๑
6115 ชาตกปาฬิ-๒
6116 มหานิทฺเทสปาฬิ
6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ
6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ
6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ
6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ
6121 เปฏโกปเทสปาฬิ
6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา
6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑
6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒
6204 อุทานอฏฺฐกถา
6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา
6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑
6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒
6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา
6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา
6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑
6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒
6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา
6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑
6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒
6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา
6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา
6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑
6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒
6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓
6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔
6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕
6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖
6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗
6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา
6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา
6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑
6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒
6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา
6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา
6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ
7102 วิภงฺคปาฬิ
7103 ธาตุกถาปาฬิ
7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ
7105 กถาวตฺถุปาฬิ
7106 ยมกปาฬิ-๑
7107 ยมกปาฬิ-๒
7108 ยมกปาฬิ-๓
7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑
7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒
7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓
7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔
7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕
7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา
7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา
7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา
7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา
7302 วิภงฺคมูลฏีกา
7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา
7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา
7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา
7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท
7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห
7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา
7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།འགྲེལ་བཤད།འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི།
1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི།
1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ)
1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།
1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ)
1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣
1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།
1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ།
1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡
1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢
1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ།
1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡
1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢
1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི།
1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ།

8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡
8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢
8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡
8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢
8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ།

8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི)
8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི།
8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ།
8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ།
8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ།
8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི།
8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར།
8423 པཛྫ་མ་དྷུ།
8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི།
8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས།
8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས།
8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས།
8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ)
8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ)
8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི།
8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ།
8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ།
8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ།
8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ།
8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ།
8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར།
8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི།
8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི།
8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི།
8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི།
8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི།
8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི།
8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི།
8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི།
8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི།
8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ།
8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི།
8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ།
8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས།
8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས།
8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ།
8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས།
8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས།
8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ།
8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ།
8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ།
8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ།
8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི།
8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ།
8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ།
8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ།
8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ)
2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ)
2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ)
2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡
2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)
4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི།
6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི།
6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི།
6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི།
6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡
6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢
6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི།
6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི།
6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡
6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢
6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི།
6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི།
6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི།
6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།
6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣
6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤
6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥
6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦
6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧
6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི།
7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི།
7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི།
7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི།
7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡
7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢
7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣
7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡
7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢
7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣
7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤
7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥
7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ།
7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ།
7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển PaliChú giảiPhụ chú giảiKhác
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1
1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2
1203 Chú Giải Pācittiya
1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật)
1205 Chú Giải Cūḷavagga
1206 Chú Giải Parivāra
1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1
1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2
1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha
1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi
1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1
1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2
1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1
1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2
1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1
1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Thanh Tịnh Đạo - 1
8402 Thanh Tịnh Đạo - 2
8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1
8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2
8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo

8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8410 Tạng Luật (Vấn Đáp)
8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp)
8412 Chú Giải (Vấn Đáp)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Phụ Chú Giải Namakkāra
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8444 Mahārahanīti
8445 Dhammanīti
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8450 Cāṇakyanīti
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Phụ Chú Giải Milinda
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2203 Chú Giải Pāthikavagga
2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga
2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1
2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1
3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2
3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa
3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa
3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)
4201 Chú Giải Sagāthāvagga
4202 Chú Giải Nidānavagga
4203 Chú Giải Khandhavagga
4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga
4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga
4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga
4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga
4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga
4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Chú Giải Ekakanipāta
5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta
5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi - 1
6111 Apadāna Pāḷi - 2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi - 1
6115 Jātaka Pāḷi - 2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Chú Giải Khuddakapāṭha
6202 Chú Giải Dhammapada - 1
6203 Chú Giải Dhammapada - 2
6204 Chú Giải Udāna
6205 Chú Giải Itivuttaka
6206 Chú Giải Suttanipāta - 1
6207 Chú Giải Suttanipāta - 2
6208 Chú Giải Vimānavatthu
6209 Chú Giải Petavatthu
6210 Chú Giải Theragāthā - 1
6211 Chú Giải Theragāthā - 2
6212 Chú Giải Therīgāthā
6213 Chú Giải Apadāna - 1
6214 Chú Giải Apadāna - 2
6215 Chú Giải Buddhavaṃsa
6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka
6217 Chú Giải Jātaka - 1
6218 Chú Giải Jātaka - 2
6219 Chú Giải Jātaka - 3
6220 Chú Giải Jātaka - 4
6221 Chú Giải Jātaka - 5
6222 Chú Giải Jātaka - 6
6223 Chú Giải Jātaka - 7
6224 Chú Giải Mahāniddesa
6225 Chú Giải Cūḷaniddesa
6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1
6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2
6228 Chú Giải Nettippakaraṇa
6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi - 1
7107 Yamaka Pāḷi - 2
7108 Yamaka Pāḷi - 3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5
7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi
7202 Chú Giải Sammohavinodanī
7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa
7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī
7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga
7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa
7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī
7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra
7309 Abhidhammamātikāpāḷi