. Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

. त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धाला माझा नमस्कार असो.

Aṅguttaranikāyo

अंगुत्तरनिकाय

Aṭṭhakanipātapāḷi

अट्ठकनिपातपाळी

1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ

१. प्रथम पण्णासक

1. Mettāvaggo

१. मेत्तावग्ग (मैत्री वर्ग)

1. Mettāsuttaṃ

१. मेत्तासुत्त (मैत्री सुत्त)

1. Evaṃ [Pg.1] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

१. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. तेथे भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – “भिक्खूंनो!” ते भिक्खू भगवंतांना प्रत्युत्तर देत म्हणाले – “भदंत!” भगवंतांनी हे सांगितले –

‘‘Mettāya, bhikkhave, cetovimuttiyā āsevitāya bhāvitāya bahulīkatāya yānīkatāya vatthukatāya anuṭṭhitāya paricitāya susamāraddhāya aṭṭhānisaṃsā pāṭikaṅkhā. Katame aṭṭha? Sukhaṃ supati, sukhaṃ paṭibujjhati, na pāpakaṃ supinaṃ passati, manussānaṃ piyo hoti, amanussānaṃ piyo hoti, devatā rakkhanti, nāssa aggi vā visaṃ vā satthaṃ vā kamati, uttariṃ appaṭivijjhanto brahmalokūpago hoti. Mettāya, bhikkhave, cetovimuttiyā āsevitāya bhāvitāya bahulīkatāya yānīkatāya vatthukatāya anuṭṭhitāya paricitāya susamāraddhāya ime aṭṭhānisaṃsā pāṭikaṅkhā’’ti.

“भिक्खूंनो, मेत्ता (मैत्री) चेतोविमुत्तीचा अभ्यास केला असता, ती विकसित केली असता, वारंवार सराव केला असता, तिला वाहन बनवले असता, आधार बनवले असता, दृढपणे प्रस्थापित केले असता, तिचा संचय केला असता आणि चांगल्या प्रकारे आरंभ केला असता, आठ प्रकारच्या फायद्यांची अपेक्षा बाळगता येते. कोणते आठ? (१) माणूस सुखाने झोपतो, (२) सुखाने जागा होतो, (३) वाईट स्वप्ने पाहत नाही, (४) मनुष्यांना प्रिय होतो, (५) अमनुष्यांना (अमानवी जीवांना) प्रिय होतो, (६) देवता त्याचे रक्षण करतात, (७) त्याला अग्नी, विष किंवा शस्त्र इजा करू शकत नाही, आणि (८) जर त्याने पुढील (उच्चतर) अवस्था प्राप्त केली नाही, तर तो ब्रह्मलोकात जातो. भिक्खूंनो, मेत्ता चेतोविमुत्तीचा अभ्यास केला असता, ती विकसित केली असता, वारंवार सराव केला असता, तिला वाहन बनवले असता, आधार बनवले असता, दृढपणे प्रस्थापित केले असता, तिचा संचय केला असता आणि चांगल्या प्रकारे आरंभ केला असता, या आठ फायद्यांची अपेक्षा बाळगता येते.”

‘‘Yo [Pg.2] ca mettaṃ bhāvayati, appamāṇaṃ paṭissato ;

Tanū saṃyojanā honti, passato upadhikkhayaṃ.

“जो मनुष्य जागरूक राहून अमर्याद मेत्ता (मैत्री) भावना विकसित करतो, आणि उपाधींचा (क्लेशांचा) क्षय पाहतो, त्याची बंधने (संयोजने) क्षीण होतात.”

‘‘Ekampi ce pāṇamaduṭṭhacitto,Mettāyati kusalī tena hoti;

Sabbe ca pāṇe manasānukampī,Pahūtamariyo pakaroti puññaṃ.

“जर एखादा मनुष्य द्वेषरहित चित्ताने केवळ एका जरी प्राण्यावर मेत्ता (मैत्री) करतो, तर तो त्यामुळे कुशल (पुण्यवान) बनतो; आणि सर्व प्राण्यांविषयी मनात अनुकंपा बाळगणारा तो आर्य मुबलक पुण्याचा संचय करतो.”

‘‘Ye sattasaṇḍaṃ pathaviṃ vijetvā,Rājisayo yajamānā anupariyagā;

Assamedhaṃ purisamedhaṃ,Sammāpāsaṃ vājapeyyaṃ niraggaḷaṃ.

“ज्या राजर्षींनी प्राण्यांनी भरलेल्या या पृथ्वीवर विजय मिळवला आणि यज्ञ करत सर्वत्र संचार केला – जसे की अस्समेध, पुरिसमेध, सम्मापास, वाजपेय्य आणि निरग्गळ.”

‘‘Mettassa cittassa subhāvitassa,Kalampi te nānubhavanti soḷasiṃ;

Candappabhā tāragaṇāva sabbe,Yathā na agghanti kalampi soḷasiṃ.

“हे सर्व यज्ञ चांगल्या प्रकारे विकसित केलेल्या मेत्ता-चित्ताच्या सोळाव्या भागाचीही बरोबरी करू शकत नाहीत, ज्याप्रमाणे सर्व ताऱ्यांचा प्रकाश चंद्राच्या प्रकाशाच्या सोळाव्या भागाचीही बरोबरी करू शकत नाही.”

‘‘Yo na hanti na ghāteti, na jināti na jāpaye;

Mettaṃso sabbabhūtānaṃ, veraṃ tassa na kenacī’’ti. paṭhamaṃ;

“जो स्वतः कोणाची हत्या करत नाही, इतरांकडून हत्या करवत नाही, स्वतः कोणाला जिंकत नाही, इतरांकडून पराभूत करवत नाही; सर्व प्राण्यांविषयी मेत्ता बाळगणाऱ्या अशा व्यक्तीचे कोणाशीही वैर नसते.” पहिले सुत्त समाप्त.

2. Paññāsuttaṃ

२. पञ्ञासुत्त (प्रज्ञा सुत्त)

2. ‘‘Aṭṭhime, bhikkhave, hetū aṭṭha paccayā ādibrahmacariyikāya paññāya appaṭiladdhāya paṭilābhāya, paṭiladdhāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattanti. Katame aṭṭha? Idha, bhikkhave, bhikkhu satthāraṃ upanissāya viharati aññataraṃ vā garuṭṭhāniyaṃ sabrahmacāriṃ, yatthassa tibbaṃ hirottappaṃ paccupaṭṭhitaṃ hoti pemañca gāravo ca. Ayaṃ, bhikkhave, paṭhamo hetu paṭhamo paccayo ādibrahmacariyikāya paññāya appaṭiladdhāya paṭilābhāya, paṭiladdhāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattati.

२. “भिक्खूंनो, हे आठ हेतू आणि आठ प्रत्यय (कारण व अटी) आहेत, जे ब्रह्मचर्याच्या आरंभासाठी आवश्यक असणारी प्रज्ञा (पञ्ञा) प्राप्त झाली नसताना ती प्राप्त करून देण्यास, आणि प्राप्त झाली असल्यास तिच्या वृद्धीसाठी, विस्तारासाठी, भावनेसाठी व परिपूर्णतेसाठी कारणीभूत ठरतात. कोणते आठ? येथे, भिक्खूंनो, भिक्खू शास्त्यांच्या (गुरूंच्या) किंवा अशा एखाद्या आदरणीय सब्रह्मचारी (सहकारी भिक्खू) च्या आश्रयाने राहतो, ज्याच्याविषयी त्याच्या मनात तीव्र ह्री आणि ओत्तप्प (पापाची लाज आणि भय), प्रेम आणि आदर प्रस्थापित झालेला असतो. भिक्खूंनो, हा पहिला हेतू आणि पहिला प्रत्यय आहे जो ब्रह्मचर्याच्या आरंभासाठी आवश्यक असणारी प्रज्ञा प्राप्त झाली नसताना ती प्राप्त करून देण्यास, आणि प्राप्त झाली असल्यास तिच्या वृद्धीसाठी, विस्तारासाठी, भावनेसाठी व परिपूर्णतेसाठी कारणीभूत ठरतो.”

‘‘So taṃ satthāraṃ upanissāya viharanto aññataraṃ vā garuṭṭhāniyaṃ sabrahmacāriṃ, yatthassa tibbaṃ hirottappaṃ paccupaṭṭhitaṃ hoti pemaṃ gāravo [Pg.3] ca, te kālena kālaṃ upasaṅkamitvā paripucchati paripañhati – ‘idaṃ, bhante, kathaṃ; imassa ko attho’ti? Tassa te āyasmanto avivaṭañceva vivaranti, anuttānīkatañca uttānī karonti, anekavihitesu ca kaṅkhāṭhāniyesu dhammesu kaṅkhaṃ paṭivinodenti. Ayaṃ, bhikkhave, dutiyo hetu dutiyo paccayo ādibrahmacariyikāya paññāya appaṭiladdhāya paṭilābhāya, paṭiladdhāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattati.

“तो त्या शास्त्यांच्या किंवा आदरणीय सब्रह्मचारीच्या आश्रयाने राहत असताना, ज्याच्याविषयी त्याच्या मनात तीव्र ह्री-ओत्तप्प, प्रेम आणि आदर प्रस्थापित झालेला असतो, वेळोवेळी त्यांच्याकडे जाऊन विचारपूस करतो आणि प्रश्न विचारतो – ‘भंते, हे कसे आहे? याचा अर्थ काय आहे?’ ते आयुष्यमान भिक्खू त्याच्यासाठी जे उघड केले गेले नाही ते उघड करतात, जे स्पष्ट केले गेले नाही ते स्पष्ट करतात, आणि अनेक प्रकारच्या शंकास्पद गोष्टींविषयी त्याच्या शंकांचे निरसन करतात. भिक्खूंनो, हा दुसरा हेतू आणि दुसरा प्रत्यय आहे जो ब्रह्मचर्याच्या आरंभासाठी आवश्यक असणारी प्रज्ञा प्राप्त झाली नसताना ती प्राप्त करून देण्यास, आणि प्राप्त झाली असल्यास तिच्या वृद्धीसाठी, विस्तारासाठी, भावनेसाठी व परिपूर्णतेसाठी कारणीभूत ठरतो.”

‘‘So taṃ dhammaṃ sutvā dvayena vūpakāsena sampādeti – kāyavūpakāsena ca cittavūpakāsena ca. Ayaṃ, bhikkhave, tatiyo hetu tatiyo paccayo ādibrahmacariyikāya paññāya appaṭiladdhāya paṭilābhāya, paṭiladdhāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattati.

“तो तो धम्म ऐकून दोन प्रकारच्या एकांताने (विवेक किंवा अलिप्ततेने) स्वतःला परिपूर्ण करतो – काय-विवेक (शारीरिक एकांत) आणि चित्त-विवेक (मानसिक एकांत). भिक्खूंनो, हा तिसरा हेतू आणि तिसरा प्रत्यय आहे जो ब्रह्मचर्याच्या आरंभासाठी आवश्यक असणारी प्रज्ञा प्राप्त झाली नसताना ती प्राप्त करून देण्यास, आणि प्राप्त झाली असल्यास तिच्या वृद्धीसाठी, विस्तारासाठी, भावनेसाठी व परिपूर्णतेसाठी कारणीभूत ठरतो.”

‘‘Sīlavā hoti, pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ācāragocarasampanno aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu. Ayaṃ, bhikkhave, catuttho hetu catuttho paccayo ādibrahmacariyikāya paññāya appaṭiladdhāya paṭilābhāya, paṭiladdhāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattati.

“तो शीलवान असतो; पातिमोक्ख संवराने सुरक्षित राहून विहार करतो; आचार आणि गोचर (योग्य वर्तन व संपर्क) यांनी युक्त असतो; अगदी लहान दोषांमध्येही भय पाहणारा असतो; आणि शिक्षापदांचे ग्रहण करून त्यांनुसार स्वतःला प्रशिक्षित करतो. भिक्खूंनो, हा चौथा हेतू आणि चौथा प्रत्यय आहे जो ब्रह्मचर्याच्या आरंभासाठी आवश्यक असणारी प्रज्ञा प्राप्त झाली नसताना ती प्राप्त करून देण्यास, आणि प्राप्त झाली असल्यास तिच्या वृद्धीसाठी, विस्तारासाठी, भावनेसाठी व परिपूर्णतेसाठी कारणीभूत ठरतो.”

‘‘Bahussuto hoti sutadharo sutasannicayo. Ye te dhammā ādikalyāṇā majjhekalyāṇā pariyosānakalyāṇā sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ abhivadanti, tathārūpāssa dhammā bahussutā honti dhātā vacasā paricitā manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhā. Ayaṃ, bhikkhave, pañcamo hetu pañcamo paccayo ādibrahmacariyikāya paññāya appaṭiladdhāya paṭilābhāya, paṭiladdhāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattati.

“तो बहुश्रुत असतो, श्रुत (धम्मज्ञान) धारण करणारा आणि श्रुताचा संचय करणारा असतो. जे धम्म सुरुवातीला कल्याणकारी, मध्ये कल्याणकारी आणि शेवटी कल्याणकारी आहेत, जे अर्थ आणि व्यंजनासह (शब्दांसह) परिपूर्ण आणि अत्यंत शुद्ध ब्रह्मचर्य प्रकट करतात, अशा धम्मांचे त्याने विपुल श्रवण केलेले असते, ते मनात धारण केलेले असतात, वाणीने त्यांचा सराव केलेला असतो, मनाने त्यांचे चिंतन केलेले असते आणि प्रज्ञेने (दृष्टीने) त्यांचे चांगल्या प्रकारे आकलन केलेले असते. भिक्खूंनो, हा पाचवा हेतू आणि पाचवा प्रत्यय आहे जो ब्रह्मचर्याच्या आरंभासाठी आवश्यक असणारी प्रज्ञा प्राप्त झाली नसताना ती प्राप्त करून देण्यास, आणि प्राप्त झाली असल्यास तिच्या वृद्धीसाठी, विस्तारासाठी, भावनेसाठी व परिपूर्णतेसाठी कारणीभूत ठरतो.”

‘‘Āraddhavīriyo viharati akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya, kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya, thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu. Ayaṃ, bhikkhave, chaṭṭho hetu chaṭṭho paccayo ādibrahmacariyikāya paññāya appaṭiladdhāya paṭilābhāya, paṭiladdhāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattati.

“तो अकुशल धम्मांचा त्याग करण्यासाठी आणि कुशल धम्मांचे संपादन करण्यासाठी दृढ प्रयत्नशील राहून विहार करतो; तो बलवान, पराक्रमी आणि कुशल धम्मांच्या बाबतीत आपली जबाबदारी न सोडणारा असतो. भिक्खूंनो, हा सहावा हेतू आणि सहावा प्रत्यय आहे जो ब्रह्मचर्याच्या आरंभासाठी आवश्यक असणारी प्रज्ञा प्राप्त झाली नसताना ती प्राप्त करून देण्यास, आणि प्राप्त झाली असल्यास तिच्या वृद्धीसाठी, विस्तारासाठी, भावनेसाठी व परिपूर्णतेसाठी कारणीभूत ठरतो.”

‘‘Saṅghagato [Pg.4] kho pana anānākathiko hoti atiracchānakathiko. Sāmaṃ vā dhammaṃ bhāsati paraṃ vā ajjhesati ariyaṃ vā tuṇhībhāvaṃ nātimaññati. Ayaṃ, bhikkhave, sattamo hetu sattamo paccayo ādibrahmacariyikāya paññāya appaṭiladdhāya paṭilābhāya, paṭiladdhāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattati.

“तसेच, संघात असताना तो निरर्थक गप्पा मारत नाही किंवा तिरच्छानकथा (धम्माच्या विरुद्ध असणाऱ्या निरर्थक गोष्टी) बोलत नाही. तो स्वतः धम्म उपदेश करतो किंवा इतरांना उपदेश करण्याची विनंती करतो, अथवा आर्य मौनाचा (मनाच्या एकाग्रतेचा) अनादर करत नाही. भिक्खूंनो, हा सातवा हेतू आणि सातवा प्रत्यय आहे जो ब्रह्मचर्याच्या आरंभासाठी आवश्यक असणारी प्रज्ञा प्राप्त झाली नसताना ती प्राप्त करून देण्यास, आणि प्राप्त झाली असल्यास तिच्या वृद्धीसाठी, विस्तारासाठी, भावनेसाठी व परिपूर्णतेसाठी कारणीभूत ठरतो.”

‘‘Pañcasu kho pana upādānakkhandhesu udayabbayānupassī viharati – ‘iti rūpaṃ, iti rūpassa samudayo, iti rūpassa atthaṅgamo; iti vedanā, iti vedanāya samudayo, iti vedanāya atthaṅgamo; iti saññā…pe… iti saṅkhārā…pe… iti viññāṇaṃ, iti viññāṇassa samudayo, iti viññāṇassa atthaṅgamo’ti. Ayaṃ, bhikkhave, aṭṭhamo hetu aṭṭhamo paccayo ādibrahmacariyikāya paññāya appaṭiladdhāya paṭilābhāya, paṭiladdhāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattati.

शिवाय, तो पाच उपादानस्कंधांमध्ये उदय आणि अस्त यांचे सतत अनुदर्शन करत विहरतो – 'असे रूप आहे, असा रूपाचा उदय आहे, असा रूपाचा अस्त आहे; अशी वेदना आहे, असा वेदनेचा उदय आहे, असा वेदनेचा अस्त आहे; अशी संज्ञा आहे... असे संस्कार आहेत... असे विज्ञान आहे, असा विज्ञानाचा उदय आहे, असा विज्ञानाचा अस्त आहे.' भिक्खूहो, हा आठवा हेतू आणि आठवा प्रत्यय आहे, जो ब्रह्मचर्याच्या आरंभासाठी आवश्यक असलेल्या प्रज्ञेच्या, जी अद्याप प्राप्त झाली नाही तिच्या प्राप्तीसाठी, आणि जी प्राप्त झाली आहे तिच्या वृद्धीसाठी, विस्तारासाठी, भावनेसाठी व परिपूर्णतेसाठी कारणीभूत ठरतो.

‘‘Tamenaṃ sabrahmacārī evaṃ sambhāventi – ‘ayaṃ kho āyasmā satthāraṃ upanissāya viharati aññataraṃ vā garuṭṭhāniyaṃ sabrahmacāriṃ, yatthassa tibbaṃ hirottappaṃ paccupaṭṭhitaṃ hoti pemañca gāravo ca. Addhā ayamāyasmā jānaṃ jānāti passaṃ passatī’ti! Ayampi dhammo piyattāya garuttāya bhāvanāya sāmaññāya ekībhāvāya saṃvattati.

त्या भिक्खूची त्याचे सब्रह्मचारी अशी प्रशंसा करतात – 'हे आयुष्यमान शास्त्यांच्या किंवा आदरणीय स्थानी असलेल्या एखाद्या सब्रह्मचाऱ्याच्या आश्रयाने विहरतात, ज्यांच्याविषयी त्यांच्या मनात तीव्र ह्री आणि ओत्तप्प, प्रेम आणि आदर प्रस्थापित झालेला आहे. निश्चितच हे आयुष्यमान जाणत असून जाणतात आणि पाहत असून पाहतात!' हा धर्म देखील प्रियतेसाठी, आदरणीयतेसाठी, भावनेसाठी, श्रामण्यभावासाठी आणि ऐक्यासाठी कारणीभूत ठरतो.

‘‘‘Taṃ kho panāyamāyasmā satthāraṃ upanissāya viharanto aññataraṃ vā garuṭṭhāniyaṃ sabrahmacāriṃ, yatthassa tibbaṃ hirottappaṃ paccupaṭṭhitaṃ hoti pemañca gāravo ca, te kālena kālaṃ upasaṅkamitvā paripucchati paripañhati – idaṃ, bhante, kathaṃ; imassa ko atthoti? Tassa te āyasmanto avivaṭañceva vivaranti, anuttānīkatañca uttānī karonti, anekavihitesu ca kaṅkhāṭhāniyesu dhammesu kaṅkhaṃ paṭivinodenti. Addhā ayamāyasmā jānaṃ jānāti passaṃ passatī’ti! Ayampi dhammo piyattāya garuttāya bhāvanāya sāmaññāya ekībhāvāya saṃvattati.

‘ते आयुष्यमान शास्त्यांच्या किंवा आदरणीय स्थानी असलेल्या एखाद्या सब्रह्मचाऱ्याच्या आश्रयाने विहरत असताना, ज्यांच्याविषयी त्यांच्या मनात तीव्र ह्री आणि ओत्तप्प, प्रेम आणि आदर प्रस्थापित झालेला आहे, त्यांच्याकडे वेळोवेळी जाऊन विचारपूस करतात, प्रश्न विचारतात – "भंते, हे कसे आहे? याचा अर्थ काय आहे?" त्यावर ते आयुष्यमान त्यांच्यासाठी न उघडलेल्या गोष्टी स्पष्ट करतात, ज्या गोष्टी स्पष्ट झाल्या नव्हत्या त्या स्पष्ट करून सांगतात, आणि अनेक प्रकारच्या शंकास्पद बाबींमधील त्यांच्या शंकांचे निरसन करतात. निश्चितच हे आयुष्यमान जाणत असून जाणतात आणि पाहत असून पाहतात!' हा धर्म देखील प्रियतेसाठी, आदरणीयतेसाठी, भावनेसाठी, श्रामण्यभावासाठी आणि ऐक्यासाठी कारणीभूत ठरतो.

‘‘‘Taṃ kho panāyamāyasmā dhammaṃ sutvā dvayena vūpakāsena sampādeti – kāyavūpakāsena ca cittavūpakāsena ca. Addhā ayamāyasmā jānaṃ jānāti passaṃ passatī’ti! Ayampi dhammo piyattāya garuttāya bhāvanāya sāmaññāya ekībhāvāya saṃvattati.

‘ते आयुष्यमान तो धम्म ऐकून दोन प्रकारच्या एकांताने स्वतःला संपन्न करतात – कायिक एकांत आणि मानसिक एकांत. निश्चितच हे आयुष्यमान जाणत असून जाणतात आणि पाहत असून पाहतात!' हा धर्म देखील प्रियतेसाठी, आदरणीयतेसाठी, भावनेसाठी, श्रामण्यभावासाठी आणि ऐक्यासाठी कारणीभूत ठरतो.

‘‘‘Sīlavā [Pg.5] kho panāyamāyasmā pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ācāragocarasampanno aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu. Addhā ayamāyasmā jānaṃ jānāti passaṃ passatī’ti! Ayampi dhammo piyattāya garuttāya bhāvanāya sāmaññāya ekībhāvāya saṃvattati.

‘ते आयुष्यमान शीलवान आहेत, पातिमोक्ख संवराने संवरित होऊन विहरतात, आचार आणि गोचराने संपन्न आहेत, सूक्ष्म दोषांमध्येही भय पाहणारे आहेत आणि शिक्षापदांचे ग्रहण करून त्यांनुसार आचरण करतात. निश्चितच हे आयुष्यमान जाणत असून जाणतात आणि पाहत असून पाहतात!' हा धर्म देखील प्रियतेसाठी, आदरणीयतेसाठी, भावनेसाठी, श्रामण्यभावासाठी आणि ऐक्यासाठी कारणीभूत ठरतो.

‘‘‘Bahussuto kho panāyamāyasmā sutadharo sutasannicayo. Ye te dhammā ādikalyāṇā majjhekalyāṇā pariyosānakalyāṇā sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ abhivadanti, tathārūpāssa dhammā bahussutā honti dhātā vacasā paricitā manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhā. Addhā ayamāyasmā jānaṃ jānāti passaṃ passatī’ti! Ayampi dhammo piyattāya garuttāya bhāvanāya sāmaññāya ekībhāvāya saṃvattati.

‘ते आयुष्यमान बहुश्रुत आहेत, श्रुत धारण करणारे आणि श्रुताचा संग्रह करणारे आहेत. जे धम्म सुरुवातीला कल्याणकारी, मध्ये कल्याणकारी आणि शेवटी कल्याणकारी आहेत, जे अर्थासह आणि व्यंजनासह परिपूर्ण आणि अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचे प्रतिपादन करतात, अशा प्रकारच्या धम्माचे त्यांनी विपुल श्रवण केले आहे, ते कंठस्थ केले आहे, वाणीने त्याचा सराव केला आहे, मनाने त्याचे चिंतन केले आहे आणि प्रज्ञेने त्याचा चांगला वेध घेतला आहे. निश्चितच हे आयुष्यमान जाणत असून जाणतात आणि पाहत असून पाहतात!' हा धर्म देखील प्रियतेसाठी, आदरणीयतेसाठी, भावनेसाठी, श्रामण्यभावासाठी आणि ऐक्यासाठी कारणीभूत ठरतो.

‘‘‘Āraddhavīriyo kho panāyamāyasmā viharati akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya, kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya, thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu. Addhā ayamāyasmā jānaṃ jānāti passaṃ passatī’ti! Ayampi dhammo piyattāya garuttāya bhāvanāya sāmaññāya ekībhāvāya saṃvattati.

‘ते आयुष्यमान अकुशल धर्मांच्या त्यागासाठी आणि कुशल धर्मांच्या प्राप्तीसाठी उद्योगी होऊन विहरतात, ते बलवान, दृढ पराक्रमी आणि कुशल धर्मांच्या बाबतीत आपली धुरा न सोडणारे आहेत. निश्चितच हे आयुष्यमान जाणत असून जाणतात आणि पाहत असून पाहतात!' हा धर्म देखील प्रियतेसाठी, आदरणीयतेसाठी, भावनेसाठी, श्रामण्यभावासाठी आणि ऐक्यासाठी कारणीभूत ठरतो.

‘‘‘Saṅghagato kho panāyamāyasmā anānākathiko hoti atiracchānakathiko. Sāmaṃ vā dhammaṃ bhāsati paraṃ vā ajjhesati ariyaṃ vā tuṇhībhāvaṃ nātimaññati. Addhā ayamāyasmā jānaṃ jānāti passaṃ passatī’ti! Ayampi dhammo piyattāya garuttāya bhāvanāya sāmaññāya ekībhāvāya saṃvattati.

‘ते आयुष्यमान संघात गेले असता निरर्थक गप्पा मारत नाहीत किंवा अयोग्य चर्चा करत नाहीत. ते स्वतः धम्म उपदेश करतात किंवा इतरांना उपदेश करण्याची विनंती करतात, आणि आर्य मौनाचा अनादर करत नाहीत. निश्चितच हे आयुष्यमान जाणत असून जाणतात आणि पाहत असून पाहतात!' हा धर्म देखील प्रियतेसाठी, आदरणीयतेसाठी, भावनेसाठी, श्रामण्यभावासाठी आणि ऐक्यासाठी कारणीभूत ठरतो.

‘‘‘Pañcasu kho panāyamāyasmā upādānakkhandhesu udayabbayānupassī viharati – iti rūpaṃ, iti rūpassa samudayo, iti rūpassa atthaṅgamo; iti vedanā…pe… iti saññā…pe… iti saṅkhārā…pe… iti viññāṇaṃ, iti viññāṇassa samudayo, iti viññāṇassa atthaṅgamoti. Addhā ayamāyasmā jānaṃ jānāti passaṃ passatī’ti! Ayampi dhammo piyattāya garuttāya bhāvanāya sāmaññāya ekībhāvāya saṃvattati.

‘ते आयुष्यमान पाच उपादानस्कंधांमध्ये उदय आणि अस्त यांचे सतत अनुदर्शन करत विहरतात – असे रूप आहे, असा रूपाचा उदय आहे, असा रूपाचा अस्त आहे; अशी वेदना आहे... अशी संज्ञा आहे... असे संस्कार आहेत... असे विज्ञान आहे, असा विज्ञानाचा उदय आहे, असा विज्ञानाचा अस्त आहे. निश्चितच हे आयुष्यमान जाणत असून जाणतात आणि पाहत असून पाहतात!' हा धर्म देखील प्रियतेसाठी, आदरणीयतेसाठी, भावनेसाठी, श्रामण्यभावासाठी आणि ऐक्यासाठी कारणीभूत ठरतो.

‘‘Ime kho, bhikkhave, aṭṭha hetū aṭṭha paccayā ādibrahmacariyikāya paññāya appaṭiladdhāya paṭilābhāya, paṭiladdhāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattantī’’ti. Dutiyaṃ.

भिक्खूहो, हे आठ हेतू आणि आठ प्रत्यय आहेत, जे ब्रह्मचर्याच्या आरंभासाठी आवश्यक असलेल्या प्रज्ञेच्या, जी अद्याप प्राप्त झाली नाही तिच्या प्राप्तीसाठी, आणि जी प्राप्त झाली आहे तिच्या वृद्धीसाठी, विस्तारासाठी, भावनेसाठी व परिपूर्णतेसाठी कारणीभूत ठरतात.

3. Paṭhamaappiyasuttaṃ

३. प्रथम अप्पिय सुत्त

3. ‘‘Aṭṭhahi[Pg.6], bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu sabrahmacārīnaṃ appiyo ca hoti amanāpo ca agaru ca abhāvanīyo ca. Katamehi aṭṭhahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu appiyapasaṃsī ca hoti, piyagarahī ca, lābhakāmo ca, sakkārakāmo ca, ahiriko ca, anottappī ca, pāpiccho ca, micchādiṭṭhi ca. Imehi kho, bhikkhave, aṭṭhahi dhammehi samannāgato bhikkhu sabrahmacārīnaṃ appiyo ca hoti amanāpo ca agaru ca abhāvanīyo ca.

३. भिक्खूहो, आठ गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू आपल्या सब्रह्मचाऱ्यांना अप्रिय, अमनाप, अनादरणीय आणि अभावनिय वाटतो. कोणत्या आठ गुणांनी? भिक्खूहो, या धम्म-विनयात भिक्खू अप्रिय व्यक्तींची प्रशंसा करणारा असतो, प्रिय व्यक्तींची निंदा करणारा असतो, लाभाची इच्छा धरणारा असतो, आदराची इच्छा धरणारा असतो, ह्री-रहित असतो, ओत्तप्प-रहित असतो, वाईट इच्छा बाळगणारा असतो आणि मिथ्यादृष्टी असलेला असतो. भिक्खूहो, या आठ गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू आपल्या सब्रह्मचाऱ्यांना अप्रिय, अमनाप, अनादरणीय आणि अभावनिय वाटतो.

‘‘Aṭṭhahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo ca hoti manāpo ca garu ca bhāvanīyo ca. Katamehi aṭṭhahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu na appiyapasaṃsī ca hoti, na piyagarahī ca, na lābhakāmo ca, na sakkārakāmo ca, hirīmā ca hoti, ottappī ca, appiccho ca, sammādiṭṭhi ca. Imehi kho, bhikkhave, aṭṭhahi dhammehi samannāgato bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo ca hoti manāpo ca garu ca bhāvanīyo cā’’ti. Tatiyaṃ.

भिक्खूहो, आठ गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू आपल्या सब्रह्मचाऱ्यांना प्रिय, मनाप, आदरणीय आणि भावनिय वाटतो. कोणत्या आठ गुणांनी? भिक्खूहो, या धम्म-विनयात भिक्खू अप्रिय व्यक्तींची प्रशंसा करत नाही, प्रिय व्यक्तींची निंदा करत नाही, लाभाची इच्छा धरत नाही, आदराची इच्छा धरत नाही, ह्रीवान असतो, ओत्तप्पी असतो, अल्पेच्छ असतो आणि सम्यक् दृष्टी असलेला असतो. भिक्खूहो, या आठ गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू आपल्या सब्रह्मचाऱ्यांना प्रिय, मनाप, आदरणीय आणि भावनिय वाटतो.

4. Dutiyaappiyasuttaṃ

४. द्वितीय अप्पिय सुत्त

4. ‘‘Aṭṭhahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu sabrahmacārīnaṃ appiyo ca hoti amanāpo ca agaru ca abhāvanīyo ca. Katamehi aṭṭhahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu lābhakāmo ca hoti, sakkārakāmo ca, anavaññattikāmo ca, akālaññū ca, amattaññū ca, asuci ca, bahubhāṇī ca, akkosakaparibhāsako ca sabrahmacārīnaṃ. Imehi kho, bhikkhave, aṭṭhahi dhammehi samannāgato bhikkhu sabrahmacārīnaṃ appiyo ca hoti amanāpo ca agaru ca abhāvanīyo ca.

४. भिक्षूंनो, आठ गुणांनी युक्त असलेला भिक्षू आपल्या सहकारी ब्रह्मचाऱ्यांचा अप्रिय, नावडता, अनादरणीय आणि अभावनिय (आदर न वाढवणारा) होतो. कोणत्या आठ गुणांनी? भिक्षूंनो, या शासनात भिक्षू हा लाभाची आकांक्षा बाळगणारा, सत्काराची आकांक्षा बाळगणारा, प्रसिद्धीची (अनादर न होण्याची) आकांक्षा बाळगणारा, अयोग्य वेळ न जाणणारा, प्रमाण न जाणणारा, अशुद्ध आचरणाचा, बडबडा आणि आपल्या सहकारी ब्रह्मचाऱ्यांना शिवीगाळ व निंदा करणारा असतो. भिक्षूंनो, खरोखर या आठ गुणांनी युक्त असलेला भिक्षू आपल्या सहकारी ब्रह्मचाऱ्यांचा अप्रिय, नावडता, अनादरणीय आणि अभावनिय होतो.

‘‘Aṭṭhahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo ca hoti manāpo ca garu ca bhāvanīyo ca. Katamehi aṭṭhahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu na lābhakāmo ca hoti, na sakkārakāmo ca, na anavaññattikāmo ca, kālaññū ca, mattaññū ca, suci ca, na bahubhāṇī ca, anakkosakaparibhāsako ca sabrahmacārīnaṃ. Imehi kho, bhikkhave, aṭṭhahi dhammehi samannāgato bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo ca hoti manāpo ca garu ca bhāvanīyo cā’’ti. Catutthaṃ.

भिक्षूंनो, आठ गुणांनी युक्त असलेला भिक्षू आपल्या सहकारी ब्रह्मचाऱ्यांचा प्रिय, आवडता, आदरणीय आणि भावनिय (आदर वाढवणारा) होतो. कोणत्या आठ गुणांनी? भिक्षूंनो, या शासनात भिक्षू हा लाभाची आकांक्षा न बाळगणारा, सत्काराची आकांक्षा न बाळगणारा, प्रसिद्धीची (अनादर न होण्याची) आकांक्षा न बाळगणारा, योग्य वेळ जाणणारा, प्रमाण जाणणारा, शुद्ध आचरणाचा, बडबडा नसणारा आणि आपल्या सहकारी ब्रह्मचाऱ्यांना शिवीगाळ व निंदा न करणारा असतो. भिक्षूंनो, खरोखर या आठ गुणांनी युक्त असलेला भिक्षू आपल्या सहकारी ब्रह्मचाऱ्यांचा प्रिय, आवडता, आदरणीय आणि भावनिय होतो.

5. Paṭhamalokadhammasuttaṃ

५. प्रथम लोकधम्म सूत्र

5. ‘‘Aṭṭhime[Pg.7], bhikkhave, lokadhammā lokaṃ anuparivattanti, loko ca aṭṭha lokadhamme anuparivattati. Katame aṭṭha? Lābho ca, alābho ca, yaso ca, ayaso ca, nindā ca, pasaṃsā ca, sukhañca, dukkhañca. Ime kho, bhikkhave, aṭṭha lokadhammā lokaṃ anuparivattanti, loko ca ime aṭṭha lokadhamme anuparivattatī’’ti.

५. भिक्षूंनो, हे आठ लोकधर्म जगाच्या मागे चालतात आणि जगही या आठ लोकधर्मांच्या मागे चालते. कोणते आठ? लाभ आणि अलाभ, यश आणि अपयश, निंदा आणि प्रशंसा, सुख आणि दुःख. भिक्षूंनो, खरोखर हे आठ लोकधर्म जगाच्या मागे चालतात आणि जगही या आठ लोकधर्मांच्या मागे चालते.

‘‘Lābho alābho ca yasāyaso ca,Nindā pasaṃsā ca sukhaṃ dukhañca;

Ete aniccā manujesu dhammā,Asassatā vipariṇāmadhammā.

लाभ आणि अलाभ, यश आणि अपयश, निंदा आणि प्रशंसा, सुख आणि दुःख; मानवांमधील हे धर्म अनित्य आहेत, अशाश्वत आहेत आणि बदलणाऱ्या स्वभावाचे आहेत.

‘‘Ete ca ñatvā satimā sumedho,Avekkhati vipariṇāmadhamme;

Iṭṭhassa dhammā na mathenti cittaṃ,Aniṭṭhato no paṭighātameti.

स्मृतिमान आणि सुज्ञ मनुष्य हे जाणून, हे धर्म बदलणाऱ्या स्वभावाचे आहेत असे पाहतो. अनुकूल गोष्टी त्याच्या चित्ताला विचलित करत नाहीत, आणि प्रतिकूल गोष्टींमुळे तो द्वेषाला प्राप्त होत नाही.

‘‘Tassānurodhā atha vā virodhā,Vidhūpitā atthaṅgatā na santi;

Padañca ñatvā virajaṃ asokaṃ,Sammappajānāti bhavassa pāragū’’ti. pañcamaṃ;

त्याचे अनुकूल किंवा प्रतिकूल भाव नष्ट झाले आहेत, मावळले आहेत आणि आता अस्तित्वात नाहीत. धुलिकणरहित आणि शोकरहित अशा पदाला (निर्वाणाला) जाणून, संसाराच्या पलीकडे गेलेला तो ज्ञानी पुरुष भवसागराच्या पार जाण्याला चांगल्या प्रकारे जाणतो.

6. Dutiyalokadhammasuttaṃ

६. द्वितीय लोकधम्म सूत्र

6. ‘‘Aṭṭhime, bhikkhave, lokadhammā lokaṃ anuparivattanti, loko ca aṭṭha lokadhamme anuparivattati. Katame aṭṭha? Lābho ca, alābho ca, yaso ca, ayaso ca, nindā ca, pasaṃsā ca, sukhañca, dukkhañca. Ime kho, bhikkhave, aṭṭha lokadhammā lokaṃ anuparivattanti, loko ca ime aṭṭha lokadhamme anuparivattati.

६. भिक्षूंनो, हे आठ लोकधर्म जगाच्या मागे चालतात आणि जगही या आठ लोकधर्मांच्या मागे चालते. कोणते आठ? लाभ आणि अलाभ, यश आणि अपयश, निंदा आणि प्रशंसा, सुख आणि दुःख. भिक्षूंनो, खरोखर हे आठ लोकधर्म जगाच्या मागे चालतात आणि जगही या आठ लोकधर्मांच्या मागे चालते.

‘‘Assutavato, bhikkhave, puthujjanassa uppajjati lābhopi alābhopi yasopi ayasopi nindāpi pasaṃsāpi sukhampi dukkhampi. Sutavatopi, bhikkhave, ariyasāvakassa uppajjati lābhopi alābhopi yasopi ayasopi nindāpi pasaṃsāpi sukhampi dukkhampi. Tatra, bhikkhave, ko viseso ko [Pg.8] adhippayāso kiṃ nānākaraṇaṃ sutavato ariyasāvakassa assutavatā puthujjanenā’’ti? ‘‘Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā bhagavaṃnettikā bhagavaṃpaṭisaraṇā. Sādhu vata, bhante, bhagavantaṃyeva paṭibhātu etassa bhāsitassa attho. Bhagavato sutvā bhikkhū dhāressantī’’ti.

भिक्षूंनो, अश्रुतवान सामान्य माणसालाही लाभ आणि अलाभ, यश आणि अपयश, निंदा आणि प्रशंसा, सुख आणि दुःख प्राप्त होते. भिक्षूंनो, श्रुतवान आर्यश्रावकालाही लाभ आणि अलाभ, यश आणि अपयश, निंदा आणि प्रशंसा, सुख आणि दुःख प्राप्त होते. मग भिक्षूंनो, यात श्रुतवान आर्यश्रावक आणि अश्रुतवान सामान्य माणूस यांच्यात काय फरक आहे, काय वैशिष्ट्य आहे, काय भिन्नता आहे? भंते, आमचे धर्म भगवंतांवर आधारित आहेत, भगवंतच आमचे मार्गदर्शक आहेत, भगवंतच आमचे आश्रयस्थान आहेत. भंते, हे फार चांगले होईल जर भगवंतांनीच या वचनाचा अर्थ स्पष्ट करावा. भगवंतांकडून ऐकून भिक्षू ते लक्षात ठेवतील.

‘‘Tena hi, bhikkhave, suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – ‘‘assutavato, bhikkhave, puthujjanassa uppajjati lābho. So na iti paṭisañcikkhati – ‘uppanno kho me ayaṃ lābho; so ca kho anicco dukkho vipariṇāmadhammo’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Uppajjati alābho…pe… uppajjati yaso… uppajjati ayaso… uppajjati nindā… uppajjati pasaṃsā… uppajjati sukhaṃ… uppajjati dukkhaṃ. So na iti paṭisañcikkhati – ‘uppannaṃ kho me idaṃ dukkhaṃ; tañca kho aniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhamma’nti yathābhūtaṃ nappajānāti’’.

तसे असेल तर भिक्षूंनो, ऐका, नीट मनात साठवा; मी सांगेन. होय, भंते, असे म्हणून त्या भिक्षूंनी भगवंतांना प्रतिसाद दिला. भगवंत म्हणाले – भिक्षूंनो, अश्रुतवान सामान्य माणसाला जेव्हा लाभ प्राप्त होतो, तेव्हा तो असा विचार करत नाही – 'मला हा लाभ प्राप्त झाला आहे; परंतु तो अनित्य, दुःखकारक आणि बदलणाऱ्या स्वभावाचा आहे.' तो हे जसे आहे तसे जाणत नाही. जेव्हा त्याला अलाभ प्राप्त होतो... पे... यश प्राप्त होते... अपयश प्राप्त होते... निंदा प्राप्त होते... प्रशंसा प्राप्त होते... सुख प्राप्त होते... दुःख प्राप्त होते, तेव्हा तो असा विचार करत नाही – 'मला हे दुःख प्राप्त झाले आहे; परंतु ते अनित्य, दुःखकारक आणि बदलणाऱ्या स्वभावाचे आहे.' तो हे जसे आहे तसे जाणत नाही.

‘‘Tassa lābhopi cittaṃ pariyādāya tiṭṭhati, alābhopi cittaṃ pariyādāya tiṭṭhati, yasopi cittaṃ pariyādāya tiṭṭhati, ayasopi cittaṃ pariyādāya tiṭṭhati, nindāpi cittaṃ pariyādāya tiṭṭhati, pasaṃsāpi cittaṃ pariyādāya tiṭṭhati, sukhampi cittaṃ pariyādāya tiṭṭhati, dukkhampi cittaṃ pariyādāya tiṭṭhati. So uppannaṃ lābhaṃ anurujjhati, alābhe paṭivirujjhati; uppannaṃ yasaṃ anurujjhati, ayase paṭivirujjhati; uppannaṃ pasaṃsaṃ anurujjhati, nindāya paṭivirujjhati; uppannaṃ sukhaṃ anurujjhati, dukkhe paṭivirujjhati. So evaṃ anurodhavirodhasamāpanno na parimuccati jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi. ‘Na parimuccati dukkhasmā’ti vadāmi’’.

त्याच्या चित्ताला लाभही व्यापून राहतो, अलाभही व्यापून राहतो, यशही व्यापून राहतो, अपयशही व्यापून राहतो, निंदाही व्यापून राहतो, प्रशंसाही व्यापून राहतो, सुखही व्यापून राहतो, दुःखही व्यापून राहतो. तो प्राप्त झालेल्या लाभाने हर्षित होतो आणि अलाभ झाल्यावर खिन्न होतो; प्राप्त झालेल्या यशाने हर्षित होतो आणि अपयश झाल्यावर खिन्न होतो; प्राप्त झालेल्या प्रशंसेने हर्षित होतो आणि निंदा झाल्यावर खिन्न होतो; प्राप्त झालेल्या सुखाने हर्षित होतो आणि दुःख झाल्यावर खिन्न होतो. अशा प्रकारे अनुकूलता आणि प्रतिकूलतेमध्ये अडकलेला तो जन्म, जरा, मरण, शोक, विलाप, दुःख, नैराश्य आणि त्रासातून मुक्त होत नाही. 'तो दुःखातून मुक्त होत नाही,' असे मी म्हणतो.

‘‘Sutavato ca kho, bhikkhave, ariyasāvakassa uppajjati lābho. So iti paṭisañcikkhati – ‘uppanno kho me ayaṃ lābho; so ca kho anicco dukkho vipariṇāmadhammo’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Uppajjati alābho…pe… uppajjati yaso… uppajjati ayaso… uppajjati nindā… uppajjati pasaṃsā… uppajjati sukhaṃ… uppajjati dukkhaṃ. So iti paṭisañcikkhati – ‘uppannaṃ kho me idaṃ dukkhaṃ; tañca kho aniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhamma’nti yathābhūtaṃ pajānāti’’.

परंतु भिक्षूंनो, जेव्हा श्रुतवान आर्यश्रावकाला लाभ प्राप्त होतो, तेव्हा तो असा विचार करतो – 'मला हा लाभ प्राप्त झाला आहे; परंतु तो अनित्य, दुःखकारक आणि बदलणाऱ्या स्वभावाचा आहे.' तो हे जसे आहे तसे जाणतो. जेव्हा त्याला अलाभ प्राप्त होतो... पे... यश प्राप्त होते... अपयश प्राप्त होते... निंदा प्राप्त होते... प्रशंसा प्राप्त होते... सुख प्राप्त होते... दुःख प्राप्त होते, तेव्हा तो असा विचार करतो – 'मला हे दुःख प्राप्त झाले आहे; परंतु ते अनित्य, दुःखकारक आणि बदलणाऱ्या स्वभावाचे आहे.' तो हे जसे आहे तसे जाणतो.

‘‘Tassa [Pg.9] lābhopi cittaṃ na pariyādāya tiṭṭhati, alābhopi cittaṃ na pariyādāya tiṭṭhati, yasopi cittaṃ na pariyādāya tiṭṭhati, ayasopi cittaṃ na pariyādāya tiṭṭhati, nindāpi cittaṃ na pariyādāya tiṭṭhati, pasaṃsāpi cittaṃ na pariyādāya tiṭṭhati, sukhampi cittaṃ na pariyādāya tiṭṭhati, dukkhampi cittaṃ na pariyādāya tiṭṭhati. So uppannaṃ lābhaṃ nānurujjhati, alābhe nappaṭivirujjhati; uppannaṃ yasaṃ nānurujjhati, ayase nappaṭivirujjhati; uppannaṃ pasaṃsaṃ nānurujjhati, nindāya nappaṭivirujjhati; uppannaṃ sukhaṃ nānurujjhati, dukkhe nappaṭivirujjhati. So evaṃ anurodhavirodhavippahīno parimuccati jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi. ‘Parimuccati dukkhasmā’ti vadāmi. Ayaṃ kho, bhikkhave, viseso ayaṃ adhippayāso idaṃ nānākaraṇaṃ sutavato ariyasāvakassa assutavatā puthujjanenā’’ti.

त्या (श्रुतवान आर्यश्रावका)च्या मनाला लाभ देखील व्यापून राहत नाही, अलाभ देखील मनाला व्यापून राहत नाही; यश देखील मनाला व्यापून राहत नाही, अपयश देखील मनाला व्यापून राहत नाही; निंदा देखील मनाला व्यापून राहत नाही, प्रशंसा देखील मनाला व्यापून राहत नाही; सुख देखील मनाला व्यापून राहत नाही, दुःख देखील मनाला व्यापून राहत नाही. तो उत्पन्न झालेल्या लाभाने हर्षित होत नाही आणि अलाभामुळे संतप्त होत नाही; उत्पन्न झालेल्या यशाने हर्षित होत नाही आणि अपयशाने संतप्त होत नाही; उत्पन्न झालेल्या प्रशंसेने हर्षित होत नाही आणि निंदेने संतप्त होत नाही; उत्पन्न झालेल्या सुखाने हर्षित होत नाही आणि दुःखाने संतप्त होत नाही. अशा प्रकारे अनुकूलता आणि प्रतिकूलता यांपासून मुक्त झालेला तो जन्म, जरा, मरण, शोक, परिदेव (रडणे-आक्रोश), दुःख, दौर्मनस्य आणि उपायास (हताशपणा) यांपासून मुक्त होतो. 'तो सर्व दुःखांतून मुक्त होतो,' असे मी सांगतो. भिक्षूंनो, श्रुतवान आर्यश्रावक आणि अश्रुतवान पृथग्जन यांच्यातील हाच तो विशेष, हाच तो फरक आणि हेच ते अंतर होय.

‘‘Lābho alābho ca yasāyaso ca,Nindā pasaṃsā ca sukhaṃ dukhañca;

Ete aniccā manujesu dhammā,Asassatā vipariṇāmadhammā.

लाभ आणि अलाभ, यश आणि अपयश, निंदा आणि प्रशंसा, तसेच सुख आणि दुःख; मानवांमध्ये असणारे हे आठ धर्म अनित्य आहेत, अशाश्वत आहेत आणि परिवर्तनशील स्वभावाचे आहेत.

‘‘Ete ca ñatvā satimā sumedho,Avekkhati vipariṇāmadhamme;

Iṭṭhassa dhammā na mathenti cittaṃ,Aniṭṭhato no paṭighātameti.

स्मृतिमान आणि प्रज्ञावान मनुष्य हे जाणून या परिवर्तनशील धर्मांचे निरीक्षण करतो. इष्ट धर्म त्याच्या मनाला विचलित करत नाहीत आणि अनिष्ट धर्मांमुळे तो प्रतिघाताला (द्वेषाला) प्राप्त होत नाही.

‘‘Tassānurodhā atha vā virodhā,Vidhūpitā atthaṅgatā na santi;

Padañca ñatvā virajaṃ asokaṃ,Sammappajānāti bhavassa pāragū’’ti. chaṭṭhaṃ;

त्याचे अनुकूल भाव किंवा प्रतिकूल भाव नष्ट झाले आहेत, अस्तंगत झाले आहेत, आता ते अस्तित्वात नाहीत. रागरहित आणि शोकरहित अशा पदाला जाणून, संसाराच्या पलीकडच्या तीरावर पोहोचलेला तो योग्य प्रकारे सत्य जाणतो. (सहावे सुत्त समाप्त.)

7. Devadattavipattisuttaṃ

७. देवदत्तविपत्ती सुत्त

7. Ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati gijjhakūṭe pabbate acirapakkante devadatte. Tatra bhagavā devadattaṃ ārabbha bhikkhū āmantesi – ‘‘sādhu, bhikkhave, bhikkhu kālena kālaṃ attavipattiṃ paccavekkhitā hoti. Sādhu, bhikkhave, bhikkhu kālena kālaṃ paravipattiṃ paccavekkhitā hoti. Sādhu, bhikkhave, bhikkhu kālena kālaṃ attasampattiṃ paccavekkhitā hoti. Sādhu[Pg.10], bhikkhave, bhikkhu kālena kālaṃ parasampattiṃ paccavekkhitā hoti. Aṭṭhahi, bhikkhave, asaddhammehi abhibhūto pariyādinnacitto devadatto āpāyiko nerayiko kappaṭṭho atekiccho’’.

७. एकदा भगवान बुद्ध राजगृह येथे गिद्धकूट पर्वतावर विहार करत होते. देवदत्त (संघ सोडून) निघून गेल्याला फार काळ झाला नव्हता. तिथे भगवंतांनी देवदत्ताचा संदर्भ देऊन भिक्षूंना संबोधित केले – “भिक्षूंनो, भिक्षूने वेळोवेळी स्वतःच्या विपत्तीचे निरीक्षण करणे चांगले आहे. भिक्षूंनो, भिक्षूने वेळोवेळी इतरांच्या विपत्तीचे निरीक्षण करणे चांगले आहे. भिक्षूंनो, भिक्षूने वेळोवेळी स्वतःच्या संपत्तीचे निरीक्षण करणे चांगले आहे. भिक्षूंनो, भिक्षूने वेळोवेळी इतरांच्या संपत्तीचे निरीक्षण करणे चांगले आहे. भिक्षूंनो, आठ असद्धर्मांनी पराभूत झालेल्या आणि ज्याचे चित्त पूर्णपणे ग्रासले गेले आहे असा देवदत्त अपाय (दुर्गती) आणि नरकात जाण्यास पात्र झाला आहे, तो तिथे एक कल्पभर राहील आणि तो असाध्य झाला आहे.”

‘‘Katamehi aṭṭhahi? Lābhena hi, bhikkhave, abhibhūto pariyādinnacitto devadatto āpāyiko nerayiko kappaṭṭho atekiccho. Alābhena, bhikkhave…pe… yasena, bhikkhave… ayasena, bhikkhave… sakkārena, bhikkhave… asakkārena, bhikkhave… pāpicchatāya, bhikkhave… pāpamittatāya, bhikkhave, abhibhūto pariyādinnacitto devadatto āpāyiko nerayiko kappaṭṭho atekiccho. Imehi kho, bhikkhave, aṭṭhahi asaddhammehi abhibhūto pariyādinnacitto devadatto āpāyiko nerayiko kappaṭṭho atekiccho.

कोणत्या आठ? भिक्षूंनो, लाभाने पराभूत झालेल्या आणि ज्याचे चित्त पूर्णपणे ग्रासले गेले आहे असा देवदत्त अपाय आणि नरकात जाण्यास पात्र झाला आहे, तो तिथे एक कल्पभर राहील आणि तो असाध्य झाला आहे. भिक्षूंनो, अलाभाने... पे... भिक्षूंनो, यशाने... अपयशाने... सत्काराने... असत्काराने... पापिच्छतेने... पापमित्रतेने पराभूत झालेल्या आणि ज्याचे चित्त पूर्णपणे ग्रासले गेले आहे असा देवदत्त अपाय आणि नरकात जाण्यास पात्र झाला आहे, तो तिथे एक कल्पभर राहील आणि तो असाध्य झाला आहे. भिक्षूंनो, खरोखर या आठ असद्धर्मांनी पराभूत झालेल्या आणि ज्याचे चित्त पूर्णपणे ग्रासले गेले आहे असा देवदत्त अपाय आणि नरकात जाण्यास पात्र झाला आहे, तो तिथे एक कल्पभर राहील आणि तो असाध्य झाला आहे.

‘‘Sādhu, bhikkhave, bhikkhu uppannaṃ lābhaṃ abhibhuyya abhibhuyya vihareyya, uppannaṃ alābhaṃ…pe… uppannaṃ yasaṃ… uppannaṃ ayasaṃ… uppannaṃ sakkāraṃ … uppannaṃ asakkāraṃ… uppannaṃ pāpicchataṃ… uppannaṃ pāpamittataṃ abhibhuyya abhibhuyya vihareyya.

भिक्षूंनो, भिक्षूने उत्पन्न झालेल्या लाभाला वारंवार पराभूत करून विहार करावा, हे चांगले आहे. उत्पन्न झालेल्या अलाभाला... पे... उत्पन्न झालेल्या यशाला... उत्पन्न झालेल्या अपयशाला... उत्पन्न झालेल्या सत्काराला... उत्पन्न झालेल्या असत्काराला... उत्पन्न झालेल्या पापिच्छतेला... उत्पन्न झालेल्या पापमित्रतेला वारंवार पराभूत करून विहार करावा, हे चांगले आहे.

‘‘Kiñca, bhikkhave, bhikkhu atthavasaṃ paṭicca uppannaṃ lābhaṃ abhibhuyya abhibhuyya vihareyya, uppannaṃ alābhaṃ…pe… uppannaṃ yasaṃ… uppannaṃ ayasaṃ… uppannaṃ sakkāraṃ… uppannaṃ asakkāraṃ… uppannaṃ pāpicchataṃ… uppannaṃ pāpamittataṃ abhibhuyya abhibhuyya vihareyya?

आणि भिक्षूंनो, कोणत्या विशेष प्रयोजनासाठी भिक्षूने उत्पन्न झालेल्या लाभाला वारंवार पराभूत करून विहार करावा? उत्पन्न झालेल्या अलाभाला... पे... उत्पन्न झालेल्या यशाला... उत्पन्न झालेल्या अपयशाला... उत्पन्न झालेल्या सत्काराला... उत्पन्न झालेल्या असत्काराला... उत्पन्न झालेल्या पापिच्छतेला... उत्पन्न झालेल्या पापमित्रतेला वारंवार पराभूत करून विहार करावा?

‘‘Yaṃ hissa, bhikkhave, uppannaṃ lābhaṃ anabhibhuyya viharato uppajjeyyuṃ āsavā vighātapariḷāhā, uppannaṃ lābhaṃ abhibhuyya viharato evaṃsa te āsavā vighātapariḷāhā na honti. Yaṃ hissa, bhikkhave, uppannaṃ alābhaṃ…pe… uppannaṃ yasaṃ… uppannaṃ ayasaṃ… uppannaṃ sakkāraṃ… uppannaṃ asakkāraṃ… uppannaṃ pāpicchataṃ… uppannaṃ pāpamittataṃ anabhibhuyya viharato uppajjeyyuṃ āsavā vighātapariḷāhā, uppannaṃ pāpamittataṃ abhibhuyya viharato evaṃsa te āsavā vighātapariḷāhā na honti. Idaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu atthavasaṃ paṭicca uppannaṃ lābhaṃ abhibhuyya abhibhuyya vihareyya, uppannaṃ alābhaṃ…pe… uppannaṃ yasaṃ… uppannaṃ ayasaṃ … uppannaṃ sakkāraṃ… uppannaṃ asakkāraṃ… uppannaṃ pāpicchataṃ… uppannaṃ pāpamittataṃ abhibhuyya abhibhuyya vihareyya.

कारण भिक्षूंनो, उत्पन्न झालेल्या लाभाला पराभूत न करता विहार करणाऱ्या व्यक्तीमध्ये जे आसव, उपद्रव आणि संताप उत्पन्न होऊ शकतात, ते उत्पन्न झालेल्या लाभाला पराभूत करून विहार करणाऱ्या व्यक्तीमध्ये उत्पन्न होत नाहीत. भिक्षूंनो, उत्पन्न झालेल्या अलाभाला... पे... उत्पन्न झालेल्या यशाला... उत्पन्न झालेल्या अपयशाला... उत्पन्न झालेल्या सत्काराला... उत्पन्न झालेल्या असत्काराला... उत्पन्न झालेल्या पापिच्छतेला... उत्पन्न झालेल्या पापमित्रतेला पराभूत न करता विहार करणाऱ्या व्यक्तीमध्ये जे आसव, उपद्रव आणि संताप उत्पन्न होऊ शकतात, ते उत्पन्न झालेल्या पापमित्रतेला पराभूत करून विहार करणाऱ्या व्यक्तीमध्ये उत्पन्न होत नाहीत. भिक्षूंनो, याच विशेष प्रयोजनासाठी भिक्षूने उत्पन्न झालेल्या लाभाला वारंवार पराभूत करून विहार करावा; उत्पन्न झालेल्या अलाभाला... पे... उत्पन्न झालेल्या यशाला... उत्पन्न झालेल्या अपयशाला... उत्पन्न झालेल्या सत्काराला... उत्पन्न झालेल्या असत्काराला... उत्पन्न झालेल्या पापिच्छतेला... उत्पन्न झालेल्या पापमित्रतेला वारंवार पराभूत करून विहार करावा.

‘‘Tasmātiha[Pg.11], bhikkhave, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘uppannaṃ lābhaṃ abhibhuyya abhibhuyya viharissāma, uppannaṃ alābhaṃ…pe… uppannaṃ yasaṃ… uppannaṃ ayasaṃ… uppannaṃ sakkāraṃ… uppannaṃ asakkāraṃ… uppannaṃ pāpicchataṃ… uppannaṃ pāpamittataṃ abhibhuyya abhibhuyya viharissāmā’ti. Evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabba’’nti. Sattamaṃ.

म्हणूनच, भिक्षूंनो, तुम्ही असे शिकले पाहिजे – 'आम्ही उत्पन्न झालेल्या लाभाला वारंवार पराभूत करून विहार करू; उत्पन्न झालेल्या अलाभाला... पे... उत्पन्न झालेल्या यशाला... उत्पन्न झालेल्या अपयशाला... उत्पन्न झालेल्या सत्काराला... उत्पन्न झालेल्या असत्काराला... उत्पन्न झालेल्या पापिच्छतेला... उत्पन्न झालेल्या पापमित्रतेला वारंवार पराभूत करून विहार करू.' भिक्षूंनो, तुम्ही असेच स्वतःला प्रशिक्षित केले पाहिजे. (सातवे सुत्त समाप्त.)

8. Uttaravipattisuttaṃ

८. उत्तरविपत्ती सुत्त

8. Ekaṃ samayaṃ āyasmā uttaro mahisavatthusmiṃ viharati saṅkheyyake pabbate vaṭajālikāyaṃ. Tatra kho āyasmā uttaro bhikkhū āmantesi – ‘‘sādhāvuso, bhikkhu kālena kālaṃ attavipattiṃ paccavekkhitā hoti. Sādhāvuso, bhikkhu kālena kālaṃ paravipattiṃ paccavekkhitā hoti. Sādhāvuso, bhikkhu kālena kālaṃ attasampattiṃ paccavekkhitā hoti. Sādhāvuso, bhikkhu kālena kālaṃ parasampattiṃ paccavekkhitā hotī’’ti.

८. एकदा आयुष्यमान उत्तर हे महिसवत्थू येथील संखेय्यक पर्वतावरील वटजालिका विहारात विहार करत होते. तिथे आयुष्यमान उत्तरांनी भिक्षूंना संबोधित केले – “मित्रांनो, भिक्षूने वेळोवेळी स्वतःच्या विपत्तीचे निरीक्षण करणे चांगले आहे. मित्रांनो, भिक्षूने वेळोवेळी इतरांच्या विपत्तीचे निरीक्षण करणे चांगले आहे. मित्रांनो, भिक्षूने वेळोवेळी स्वतःच्या संपत्तीचे निरीक्षण करणे चांगले आहे. मित्रांनो, भिक्षूने वेळोवेळी इतरांच्या संपत्तीचे निरीक्षण करणे चांगले आहे.”

Tena kho pana samayena vessavaṇo mahārājā uttarāya disāya dakkhiṇaṃ disaṃ gacchati kenacideva karaṇīyena. Assosi kho vessavaṇo mahārājā āyasmato uttarassa mahisavatthusmiṃ saṅkheyyake pabbate vaṭajālikāyaṃ bhikkhūnaṃ evaṃ dhammaṃ desentassa – ‘‘sādhāvuso, bhikkhu kālena kālaṃ attavipattiṃ paccavekkhitā hoti. Sādhāvuso, bhikkhu kālena kālaṃ paravipattiṃ paccavekkhitā hoti. Sādhāvuso, bhikkhu kālena kālaṃ attasampattiṃ paccavekkhitā hoti. Sādhāvuso, bhikkhu kālena kālaṃ parasampattiṃ paccavekkhitā hotī’’ti.

त्या वेळी महाराज वेस्सवण (वैश्रवण) काही एका कामासाठी उत्तर दिशेकडून दक्षिण दिशेकडे जात होते. तेव्हा महाराज वेस्सवण यांनी आयुष्यमान उत्तर यांना महिसवत्थू येथील संखेय्यक पर्वतावरील वटजालिका विहारात भिक्खूंना असा धम्म उपदेश करताना ऐकले – “मित्रांनो, भिक्खूने वेळोवेळी स्वतःच्या विपत्तीचे (त्रुटींचे) निरीक्षण करणे चांगले आहे. मित्रांनो, भिक्खूने वेळोवेळी इतरांच्या विपत्तीचे निरीक्षण करणे चांगले आहे. मित्रांनो, भिक्खूने वेळोवेळी स्वतःच्या संपत्तीचे (गुणांचे) निरीक्षण करणे चांगले आहे. मित्रांनो, भिक्खूने वेळोवेळी इतरांच्या संपत्तीचे निरीक्षण करणे चांगले आहे.”

Atha kho vessavaṇṇo mahārājā – seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya, evamevaṃ mahisavatthusmiṃ saṅkheyyake pabbate vaṭajālikāyaṃ antarahito devesu tāvatiṃsesu pāturahosi. Atha kho vessavaṇṇo mahārājā yena sakko devānamindo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā sakkaṃ devānamindaṃ etadavoca – ‘‘yagghe mārisa, jāneyyāsi! Eso āyasmā uttaro mahisavatthusmiṃ saṅkheyyake pabbate vaṭajālikāyaṃ bhikkhūnaṃ evaṃ dhammaṃ deseti – ‘sādhāvuso, bhikkhu kālena kālaṃ attavipattiṃ paccavekkhitā hoti[Pg.12]. Sādhāvuso, bhikkhu kālena kālaṃ paravipattiṃ…pe… attasampattiṃ… parasampattiṃ paccavekkhitā hotī’’’ti.

तेव्हा महाराज वेस्सवण – जसे एखाद्या बलवान माणसाने आपला दुमडलेला हात पसरावा किंवा पसरलेला हात दुमडावा, त्याचप्रमाणे महिसवत्थू येथील संखेय्यक पर्वतावरील वटजालिका विहारातून अंतर्धान पावून तावतिंस देवांमध्ये प्रकट झाले. मग महाराज वेस्सवण जेथे देवांचा राजा सक्क होता तेथे गेले; आणि सक्क देवेन्द्राजवळ जाऊन त्यांना असे म्हणाले – “हे पूजनीय महोदय, आपल्याला माहीत असावे! हे आयुष्यमान उत्तर महिसवत्थू येथील संखेय्यक पर्वतावरील वटजालिका विहारात भिक्खूंना असा धम्म उपदेश करत आहेत – ‘मित्रांनो, भिक्खूने वेळोवेळी स्वतःच्या विपत्तीचे निरीक्षण करणे चांगले आहे. मित्रांनो, भिक्खूने वेळोवेळी इतरांच्या विपत्तीचे... स्वतःच्या संपत्तीचे... इतरांच्या संपत्तीचे निरीक्षण करणे चांगले आहे.’”

Atha kho sakko devānamindo seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya, evamevaṃ devesu tāvatiṃsesu antarahito mahisavatthusmiṃ saṅkheyyake pabbate vaṭajālikāyaṃ āyasmato uttarassa sammukhe pāturahosi. Atha kho sakko devānamindo yenāyasmā uttaro tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ uttaraṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho sakko devānamindo āyasmantaṃ uttaraṃ etadavoca –

तेव्हा देवांचा राजा सक्क – जसे एखाद्या बलवान माणसाने आपला दुमडलेला हात पसरावा किंवा पसरलेला हात दुमडावा, त्याचप्रमाणे तावतिंस देवांमधून अंतर्धान पावून महिसवत्थू येथील संखेय्यक पर्वतावरील वटजालिका विहारात आयुष्यमान उत्तरांच्या समोर प्रकट झाले. मग सक्क देवेन्द्र जेथे आयुष्यमान उत्तर होते तेथे गेले; आणि आयुष्यमान उत्तरांजवळ जाऊन, त्यांना अभिवादन करून एका बाजूला उभे राहिले. एका बाजूला उभे राहून सक्क देवेन्द्र आयुष्यमान उत्तरांना असे म्हणाले –

‘‘Saccaṃ kira, bhante, āyasmā uttaro bhikkhūnaṃ evaṃ dhammaṃ desesi – ‘sādhāvuso, bhikkhu kālena kālaṃ attavipattiṃ paccavekkhitā hoti, sādhāvuso, bhikkhu kālena kālaṃ paravipattiṃ…pe… attasampattiṃ… parasampattiṃ paccavekkhitā hotī’’’ ti? ‘‘Evaṃ, devānamindā’’ti. ‘‘Kiṃ panidaṃ, bhante, āyasmato uttarassa sakaṃ paṭibhānaṃ, udāhu tassa bhagavato vacanaṃ arahato sammāsambuddhassā’’ti? ‘‘Tena hi, devānaminda, upamaṃ te karissāmi. Upamāya midhekacce viññū purisā bhāsitassa atthaṃ ājāna’’nti.

“भंते, हे खरे आहे का की आयुष्यमान उत्तर भिक्खूंना असा धम्म उपदेश करत होते – ‘मित्रांनो, भिक्खूने वेळोवेळी स्वतःच्या विपत्तीचे निरीक्षण करणे चांगले आहे. मित्रांनो, भिक्खूने वेळोवेळी इतरांच्या विपत्तीचे... स्वतःच्या संपत्तीचे... इतरांच्या संपत्तीचे निरीक्षण करणे चांगले आहे’?” “होय, देवेन्द्रा.” “पण भंते, हा उपदेश आयुष्यमान उत्तरांचे स्वतःचे प्रतिभाज्ञान आहे की त्या अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवंतांचे वचन आहे?” “तर मग, देवेन्द्रा, मी तुला एक उपमा देतो. उपमेच्या द्वारे या जगातील काही बुद्धिमान लोक बोललेल्या गोष्टीचा अर्थ समजून घेतात.”

‘‘Seyyathāpi, devānaminda, gāmassa vā nigamassa vā avidūre mahādhaññarāsi. Tato mahājanakāyo dhaññaṃ āhareyya – kājehipi piṭakehipi ucchaṅgehipi añjalīhipi. Yo nu kho, devānaminda, taṃ mahājanakāyaṃ upasaṅkamitvā evaṃ puccheyya – ‘kuto imaṃ dhaññaṃ āharathā’ti, kathaṃ byākaramāno nu kho, devānaminda, so mahājanakāyo sammā byākaramāno byākareyyā’’ti? ‘‘‘Amumhā mahādhaññarāsimhā āharāmā’ti kho, bhante, so mahājanakāyo sammā byākaramāno byākareyyā’’ti. ‘‘Evamevaṃ kho, devānaminda, yaṃ kiñci subhāsitaṃ sabbaṃ taṃ tassa bhagavato vacanaṃ arahato sammāsambuddhassa. Tato upādāyupādāya mayaṃ caññe ca bhaṇāmā’’ti.

“समजा, देवेन्द्रा, एखाद्या गावाच्या किंवा नगराच्या जवळ धान्याचा एक मोठा ढीग आहे. तेथून लोकांचा मोठा समूह कावडीने, टोपल्यांनी, ओटीने किंवा ओंजळीने धान्य घेऊन जात आहे. जर कोणी, देवेन्द्रा, त्या लोकांच्या समूहाजवळ जाऊन त्यांना असे विचारले – ‘तुम्ही हे धान्य कोठून आणत आहात?’, तर देवेन्द्रा, त्या लोकांनी काय उत्तर दिले असता ते योग्य उत्तर ठरेल?” “भंते, ‘आम्ही त्या धान्याच्या मोठ्या ढिगाऱ्यातून हे धान्य आणत आहोत’ असे उत्तर दिले असता त्या लोकांचे उत्तर योग्य ठरेल.” “त्याचप्रमाणे, देवेन्द्रा, जे काही सुभाषित (उत्तम प्रकारे बोललेले) आहे, ते सर्व त्या अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवंतांचेच वचन आहे. त्याचाच आधार घेऊन आम्ही आणि इतर लोक बोलत असतो.”

‘‘Acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ bhante! Yāva subhāsitaṃ cidaṃ āyasmatā uttarena – ‘yaṃ kiñci subhāsitaṃ sabbaṃ taṃ tassa bhagavato vacanaṃ arahato sammāsambuddhassa[Pg.13]. Tato upādāyupādāya mayaṃ caññe ca bhaṇāmā’ti. Ekamidaṃ, bhante uttara, samayaṃ bhagavā rājagahe viharati gijjhakūṭe pabbate acirapakkante devadatte. Tatra kho bhagavā devadattaṃ ārabbha bhikkhū āmantesi –

“आश्चर्यकारक आहे, भंते! अद्भुत आहे, भंते! आयुष्यमान उत्तरांनी हे किती सुंदर सांगितले आहे – ‘जे काही सुभाषित आहे, ते सर्व त्या अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवंतांचेच वचन आहे. त्याचाच आधार घेऊन आम्ही आणि इतर लोक बोलत असतो.’ हे भंते उत्तर, एका वेळी भगवान राजगृह येथे गिज्झकूट पर्वतावर विहार करत होते, देवदत्त संघातून निघून गेल्यानंतर काही काळाने. तेथे भगवंतांनी देवदत्ताचा संदर्भ घेऊन भिक्खूंना संबोधित केले –”

‘‘Sādhu, bhikkhave, bhikkhu kālena kālaṃ attavipattiṃ paccavekkhitā hoti. Sādhu, bhikkhave, bhikkhu kālena kālaṃ paravipattiṃ…pe… attasampattiṃ… parasampattiṃ paccavekkhitā hoti. Aṭṭhahi, bhikkhave, asaddhammehi abhibhūto pariyādinnacitto devadatto āpāyiko nerayiko kappaṭṭho atekiccho. Katamehi aṭṭhahi? Lābhena hi, bhikkhave, abhibhūto pariyādinnacitto devadatto āpāyiko nerayiko kappaṭṭho atekiccho; alābhena, bhikkhave…pe… yasena, bhikkhave … ayasena, bhikkhave… sakkārena, bhikkhave… asakkārena, bhikkhave… pāpicchatāya, bhikkhave… pāpamittatāya, bhikkhave, abhibhūto pariyādinnacitto devadatto āpāyiko nerayiko kappaṭṭho atekiccho. Imehi kho, bhikkhave, aṭṭhahi asaddhammehi abhibhūto pariyādinnacitto devadatto āpāyiko nerayiko kappaṭṭho atekiccho.

“भिक्खूंनो, भिक्खूने वेळोवेळी स्वतःच्या विपत्तीचे निरीक्षण करणे चांगले आहे. भिक्खूंनो, भिक्खूने वेळोवेळी इतरांच्या विपत्तीचे... स्वतःच्या संपत्तीचे... इतरांच्या संपत्तीचे निरीक्षण करणे चांगले आहे. भिक्खूंनो, आठ असद्धम्मांनी (अधर्मांनी) ग्रस्त आणि पराभूत चित्त झालेला देवदत्त दुर्गतीला (अपाय), नरकाला प्राप्त होणारा, एक कल्पभर तेथे राहणारा आणि असाध्य झाला आहे. कोणत्या आठ असद्धम्मांनी? भिक्खूंनो, लाभाने ग्रस्त आणि पराभूत चित्त झालेला देवदत्त दुर्गतीला, नरकाला प्राप्त होणारा, एक कल्पभर तेथे राहणारा आणि असाध्य झाला आहे; भिक्खूंनो, अलाभाने... यशाने... अयशाने... सत्काराने... असत्काराने... पापी इच्छेने... पापी मित्रांच्या संगतीने ग्रस्त आणि पराभूत चित्त झालेला देवदत्त दुर्गतीला, नरकाला प्राप्त होणारा, एक कल्पभर तेथे राहणारा आणि असाध्य झाला आहे. भिक्खूंनो, खरोखर या आठ असद्धम्मांनी ग्रस्त आणि पराभूत चित्त झालेला देवदत्त दुर्गतीला, नरकाला प्राप्त होणारा, एक कल्पभर तेथे राहणारा आणि असाध्य झाला आहे।”

‘‘Sādhu, bhikkhave, bhikkhu uppannaṃ lābhaṃ abhibhuyya abhibhuyya vihareyya; uppannaṃ alābhaṃ…pe… uppannaṃ yasaṃ… uppannaṃ ayasaṃ… uppannaṃ sakkāraṃ… uppannaṃ asakkāraṃ… uppannaṃ pāpicchataṃ… uppannaṃ pāpamittataṃ abhibhuyya abhibhuyya vihareyya.

“भिक्खूंनो, भिक्खूने उत्पन्न झालेल्या लाभावर वारंवार विजय मिळवून विहार करावा; उत्पन्न झालेल्या अलाभावर... उत्पन्न झालेल्या यशावर... उत्पन्न झालेल्या अयशावर... उत्पन्न झालेल्या सत्कारावर... उत्पन्न झालेल्या असत्कारावर... उत्पन्न झालेल्या पापी इच्छेवर... उत्पन्न झालेल्या पापी मित्रांच्या संगतीवर वारंवार विजय मिळवून विहार करणे चांगले आहे।”

‘‘Kiñca, bhikkhave, bhikkhu atthavasaṃ paṭicca uppannaṃ lābhaṃ abhibhuyya abhibhuyya vihareyya; uppannaṃ alābhaṃ…pe… uppannaṃ yasaṃ… uppannaṃ ayasaṃ… uppannaṃ sakkāraṃ… uppannaṃ asakkāraṃ… uppannaṃ pāpicchataṃ… uppannaṃ pāpamittataṃ abhibhuyya abhibhuyya vihareyya?

“आणि भिक्खूंनो, कोणत्या विशेष कल्याणाचा विचार करून भिक्खूने उत्पन्न झालेल्या लाभावर वारंवार विजय मिळवून विहार करावा; उत्पन्न झालेल्या अलाभावर... उत्पन्न झालेल्या यशावर... उत्पन्न झालेल्या अयशावर... उत्पन्न झालेल्या सत्कारावर... उत्पन्न झालेल्या असत्कारावर... उत्पन्न झालेल्या पापी इच्छेवर... उत्पन्न झालेल्या पापी मित्रांच्या संगतीवर वारंवार विजय मिळवून विहार करावा?”

‘‘Yaṃ hissa, bhikkhave, uppannaṃ lābhaṃ anabhibhuyya viharato uppajjeyyuṃ āsavā vighātapariḷāhā, uppannaṃ lābhaṃ abhibhuyya viharato evaṃsa te āsavā vighātapariḷāhā na honti. Yaṃ hissa, bhikkhave, uppannaṃ alābhaṃ…pe… uppannaṃ yasaṃ… uppannaṃ ayasaṃ… uppannaṃ sakkāraṃ… uppannaṃ asakkāraṃ… uppannaṃ pāpicchataṃ… uppannaṃ pāpamittataṃ anabhibhuyya viharato uppajjeyyuṃ āsavā vighātapariḷāhā, uppannaṃ pāpamittataṃ abhibhuyya viharato evaṃsa [Pg.14] te āsavā vighātapariḷāhā na honti. Idaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu atthavasaṃ paṭicca uppannaṃ lābhaṃ abhibhuyya abhibhuyya vihareyya; uppannaṃ alābhaṃ…pe… uppannaṃ yasaṃ… uppannaṃ ayasaṃ… uppannaṃ sakkāraṃ… uppannaṃ asakkāraṃ… uppannaṃ pāpicchataṃ … uppannaṃ pāpamittataṃ abhibhuyya abhibhuyya vihareyya.

"भिक्षूहो, जो भिक्षू उत्पन्न झालेल्या लाभावर नियंत्रण न मिळवता विहरतो, त्याच्यामध्ये क्लेशकारक व संतापजनक आसव उत्पन्न होऊ शकतात. परंतु, जो भिक्षू उत्पन्न झालेल्या लाभावर नियंत्रण मिळवून विहरतो, त्याच्यामध्ये ते क्लेशकारक व संतापजनक आसव उत्पन्न होत नाहीत. भिक्षूहो, जो भिक्षू उत्पन्न झालेल्या अलाभावर...पे... उत्पन्न झालेल्या यशावर... उत्पन्न झालेल्या अपयशावर... उत्पन्न झालेल्या सत्कारावर... उत्पन्न झालेल्या असत्कारावर... उत्पन्न झालेल्या पापिच्छतेवर... उत्पन्न झालेल्या पापमित्रतेवर नियंत्रण न मिळवता विहरतो, त्याच्यामध्ये क्लेशकारक व संतापजनक आसव उत्पन्न होऊ शकतात. परंतु, जो भिक्षू उत्पन्न झालेल्या पापमित्रतेवर नियंत्रण मिळवून विहरतो, त्याच्यामध्ये ते क्लेशकारक व संतापजनक आसव उत्पन्न होत नाहीत. भिक्षूहो, याच हितकारक कारणासाठी भिक्षूने उत्पन्न झालेल्या लाभावर वारंवार नियंत्रण मिळवून विहरावे; उत्पन्न झालेल्या अलाभावर...पे... उत्पन्न झालेल्या यशावर... उत्पन्न झालेल्या अपयशावर... उत्पन्न झालेल्या सत्कारावर... उत्पन्न झालेल्या असत्कारावर... उत्पन्न झालेल्या पापिच्छतेवर... उत्पन्न झालेल्या पापमित्रतेवर वारंवार नियंत्रण मिळवून विहरावे."

‘‘Tasmātiha, bhikkhave, evaṃ sikkhitabbaṃ – uppannaṃ lābhaṃ abhibhuyya abhibhuyya viharissāma, uppannaṃ alābhaṃ…pe… uppannaṃ yasaṃ… uppannaṃ ayasaṃ… uppannaṃ sakkāraṃ… uppannaṃ asakkāraṃ… uppannaṃ pāpicchataṃ… uppannaṃ pāpamittataṃ abhibhuyya abhibhuyya viharissāmāti. Evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabba’’nti.

"म्हणूनच, भिक्षूहो, तुम्ही असेच शिकले पाहिजे – 'आम्ही उत्पन्न झालेल्या लाभावर वारंवार नियंत्रण मिळवून विहरू, उत्पन्न झालेल्या अलाभावर...पे... उत्पन्न झालेल्या यशावर... उत्पन्न झालेल्या अपयशावर... उत्पन्न झालेल्या सत्कारावर... उत्पन्न झालेल्या असत्कारावर... उत्पन्न झालेल्या पापिच्छतेवर... उत्पन्न झालेल्या पापमित्रतेवर वारंवार नियंत्रण मिळवून विहरू.' भिक्षूहो, तुम्ही असेच स्वतःला प्रशिक्षित केले पाहिजे."

‘‘Ettāvatā, bhante uttara, manussesu catasso parisā – bhikkhū, bhikkhuniyo, upāsakā, upāsikāyo. Nāyaṃ dhammapariyāyo kismiñci upaṭṭhito. Uggaṇhatu, bhante, āyasmā uttaro imaṃ dhammapariyāyaṃ. Pariyāpuṇātu, bhante, āyasmā uttaro imaṃ dhammapariyāyaṃ. Dhāretu, bhante, āyasmā uttaro imaṃ dhammapariyāyaṃ. Atthasaṃhito ayaṃ, bhante, dhammapariyāyo ādibrahmacariyako’’ti. Aṭṭhamaṃ.

"भंते उत्तर, मनुष्यांमध्ये भिक्षू, भिक्षुणी, उपासक आणि उपासिका अशा चार परिषदा आहेत. हा धम्मपर्याय अद्याप कोणत्याही परिषदेत प्रस्थापित झालेला नाही. भंते, आयुष्यमान उत्तरांनी हा धम्मपर्याय ग्रहण करावा. भंते, आयुष्यमान उत्तरांनी या धम्मपर्यायाचा अभ्यास करावा. भंते, आयुष्यमान उत्तरांनी हा धम्मपर्याय स्मरणात ठेवावा. भंते, हा धम्मपर्याय अत्यंत कल्याणकारी असून तो ब्रह्मचर्याचा पाया आहे." आठवे सुत्त समाप्त.

9. Nandasuttaṃ

९. नंदसुत्त

9. ‘‘‘Kulaputto’ti, bhikkhave, nandaṃ sammā vadamāno vadeyya. ‘Balavā’ti, bhikkhave, nandaṃ sammā vadamāno vadeyya. ‘Pāsādiko’ti, bhikkhave, nandaṃ sammā vadamāno vadeyya. ‘Tibbarāgo’ti, bhikkhave, nandaṃ sammā vadamāno vadeyya. Kimaññatra, bhikkhave, nando indriyesu guttadvāro, bhojane mattaññū, jāgariyaṃ anuyutto, satisampajaññena samannāgato, yehi nando sakkoti paripuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ carituṃ! Tatridaṃ, bhikkhave, nandassa indriyesu guttadvāratāya hoti. Sace, bhikkhave, nandassa puratthimā disā āloketabbā hoti, sabbaṃ cetasā samannāharitvā nando puratthimaṃ disaṃ āloketi – ‘evaṃ me puratthimaṃ disaṃ ālokayato nābhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssavissantī’ti. Itiha tattha sampajāno hoti.

९. "भिक्षूहो, नंदाला 'कुलीन पुत्र' म्हणणे हे योग्यच ठरेल. भिक्षूहो, नंदाला 'बलवान' म्हणणे हे योग्यच ठरेल. भिक्षूहो, नंदाला 'प्रसन्न व्यक्तिमत्त्वाचा' म्हणणे हे योग्यच ठरेल. भिक्षूहो, नंदाला 'तीव्र रागाचा' म्हणणे हे योग्यच ठरेल. भिक्षूहो, जर नंद इंद्रियांवर संयम ठेवणारा, भोजनात प्रमाण जाणणारा, जागृत राहण्यात तत्पर आणि स्मृती व सजगतेने युक्त नसता, तर तो परिपूर्ण व अत्यंत शुद्ध ब्रह्मचर्य पाळण्यास कसा समर्थ झाला असता? भिक्षूहो, नंदाची इंद्रिय-संयम राखण्याची पद्धत अशी आहे: भिक्षूहो, जर नंदाला पूर्व दिशेकडे पाहायचे असेल, तर तो आपल्या मनात पूर्ण विचार करून आणि सजग राहूनच पूर्व दिशेकडे पाहतो – 'मी पूर्व दिशेकडे पाहत असताना माझ्या मनात अभिज्झा आणि दोमनस्स हे पापी, अकुशल धर्म उत्पन्न होणार नाहीत.' अशा प्रकारे तो त्या बाबतीत पूर्णपणे सजग असतो."

‘‘Sace[Pg.15], bhikkhave, nandassa pacchimā disā āloketabbā hoti…pe… uttarā disā āloketabbā hoti… dakkhiṇā disā āloketabbā hoti… uddhaṃ ulloketabbā hoti… adho oloketabbā hoti… anudisā anuviloketabbā hoti, sabbaṃ cetasā samannāharitvā nando anudisaṃ anuviloketi – ‘evaṃ me anudisaṃ anuvilokayato nābhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssavissantī’ti. Itiha tattha sampajāno hoti. Idaṃ kho, bhikkhave, nandassa indriyesu guttadvāratāya hoti.

"भिक्षूहो, जर नंदाला पश्चिम दिशेकडे पाहायचे असेल...पे... उत्तर दिशेकडे पाहायचे असेल... दक्षिण दिशेकडे पाहायचे असेल... वर पाहायचे असेल... खाली पाहायचे असेल... किंवा उपदिशांकडे पाहायचे असेल, तर तो आपल्या मनात पूर्ण विचार करून आणि सजग राहूनच उपदिशेकडे पाहतो – 'मी उपदिशेकडे पाहत असताना माझ्या मनात अभिज्झा आणि दोमनस्स हे पापी, अकुशल धर्म उत्पन्न होणार नाहीत.' अशा प्रकारे तो त्या बाबतीत पूर्णपणे सजग असतो. भिक्षूहो, हीच नंदाची इंद्रिय-संयम राखण्याची पद्धत आहे."

‘‘Tatridaṃ, bhikkhave, nandassa bhojane mattaññutāya hoti. Idha, bhikkhave, nando paṭisaṅkhā yoniso āhāraṃ āhāreti – ‘neva davāya na madāya na maṇḍanāya na vibhūsanāya, yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā yāpanāya vihiṃsūparatiyā brahmacariyānuggahāya iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi, navañca vedanaṃ na uppādessāmi, yātrā ca me bhavissati anavajjatā ca phāsuvihāro cā’ti. Idaṃ kho, bhikkhave, nandassa bhojane mattaññutāya hoti.

"भिक्षूहो, नंदाची भोजनात प्रमाण राखण्याची पद्धत अशी आहे: येथे, भिक्षूहो, नंद योग्य प्रकारे विचार करूनच आहाराचे सेवन करतो – 'हा आहार केवळ मौजमजेसाठी नाही, मदासाठी नाही, शरीराच्या सुशोभीकरणासाठी नाही, किंवा सौंदर्यासाठी नाही; तर केवळ या शरीराच्या स्थितीसाठी, त्याच्या रक्षणासाठी, भुकेची पीडा शांत करण्यासाठी आणि ब्रह्मचर्याला साहाय्य करण्यासाठी आहे. अशा प्रकारे मी जुन्या वेदना नष्ट करीन आणि नवीन वेदना उत्पन्न होऊ देणार नाही. माझी जीवनयात्रा सुकर होईल, मी निर्दोष राहीन आणि सुखाने विहरेन.' भिक्षूहो, हीच नंदाची भोजनात प्रमाण राखण्याची पद्धत आहे."

‘‘Tatridaṃ, bhikkhave, nandassa jāgariyānuyogasmiṃ hoti. Idha, bhikkhave, nando divasaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodheti; rattiyā paṭhamaṃ yāmaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodheti; rattiyā majjhimaṃ yāmaṃ dakkhiṇena passena sīhaseyyaṃ kappeti pāde pādaṃ accādhāya sato sampajāno uṭṭhānasaññaṃ manasi karitvā; rattiyā pacchimaṃ yāmaṃ paccuṭṭhāya caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodheti. Idaṃ kho, bhikkhave, nandassa jāgariyānuyogasmiṃ hoti.

"भिक्षूहो, नंदाची जागृत राहण्याची साधना अशी आहे: येथे, भिक्षूहो, नंद दिवसा चंक्रमण आणि बसून ध्यान करण्याद्वारे अडथळा आणणाऱ्या अकुशल धर्मांपासून आपले चित्त शुद्ध करतो. रात्रीच्या पहिल्या प्रहरात चंक्रमण आणि बसून ध्यान करण्याद्वारे अडथळा आणणाऱ्या धर्मांपासून आपले चित्त शुद्ध करतो. रात्रीच्या मध्य प्रहरात तो उजव्या कुशीवर सिंहशय्या धारण करतो, एका पायावर दुसरा पाय ठेवून, स्मृती व सजगतेने युक्त होऊन, उठण्याची संज्ञा मनात ठेवून झोपतो. रात्रीच्या अंतिम प्रहरात लवकर उठून चंक्रमण आणि बसून ध्यान करण्याद्वारे अडथळा आणणाऱ्या धर्मांपासून आपले चित्त शुद्ध करतो. भिक्षूहो, हीच नंदाची जागृत राहण्याची साधना आहे."

‘‘Tatridaṃ, bhikkhave, nandassa satisampajaññasmiṃ hoti. Idha, bhikkhave, nandassa viditā vedanā uppajjanti, viditā upaṭṭhahanti, viditā abbhatthaṃ gacchanti; viditā saññā…pe… viditā vitakkā…pe… abbhatthaṃ gacchanti. Idaṃ kho, bhikkhave, nandassa satisampajaññasmiṃ hoti.

"भिक्षूहो, नंदाची स्मृती व सजगता अशी आहे: येथे, भिक्षूहो, नंदाला वेदना सजगतेने उत्पन्न होतात, सजगतेने जाणवतात आणि सजगतेने नष्ट होतात; संज्ञा...पे... वितर्क सजगतेने उत्पन्न होतात, सजगतेने जाणवतात आणि सजगतेने नष्ट होतात. भिक्षूहो, हीच नंदाची स्मृती व सजगता आहे."

‘‘Kimaññatra, bhikkhave, nando indriyesu guttadvāro, bhojane mattaññū, jāgariyaṃ anuyutto, satisampajaññena samannāgato, yehi nando sakkoti paripuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ caritu’’nti! Navamaṃ.

"भिक्षूहो, जर नंद इंद्रियांवर संयम ठेवणारा, भोजनात प्रमाण जाणणारा, जागृत राहण्यात तत्पर आणि स्मृती व सजगतेने युक्त नसता, तर तो परिपूर्ण व अत्यंत शुद्ध ब्रह्मचर्य पाळण्यास कसा समर्थ झाला असता?" नववे सुत्त समाप्त.

10. Kāraṇḍavasuttaṃ

१०. कारंडवसुत्त

10. Ekaṃ [Pg.16] samayaṃ bhagavā campāyaṃ viharati gaggarāya pokkharaṇiyā tīre. Tena kho pana samayena bhikkhū bhikkhuṃ āpattiyā codenti. So bhikkhu bhikkhūhi āpattiyā codiyamāno aññenāññaṃ paṭicarati, bahiddhā kathaṃ apanāmeti, kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti.

१०. एकदा भगवान चंपानगरीत गग्गरा पुष्करणीच्या तीरावर विहरत होते. त्या वेळी भिक्षूंनी एका भिक्षूवर आपत्तीचा आरोप केला. भिक्षूंनी आरोप केला असता, तो भिक्षू मूळ विषयाला बगल देऊन भलत्याच गोष्टी बोलू लागला, विषयांतर करू लागला आणि आपला राग, द्वेष व असंतोष प्रकट करू लागला।

Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘niddhamathetaṃ, bhikkhave, puggalaṃ; niddhamathetaṃ, bhikkhave, puggalaṃ. Apaneyyeso, bhikkhave, puggalo. Kiṃ vo tena paraputtena visodhitena ! Idha, bhikkhave, ekaccassa puggalassa tādisaṃyeva hoti abhikkantaṃ paṭikkantaṃ ālokitaṃ vilokitaṃ samiñjitaṃ pasāritaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇaṃ, seyyathāpi aññesaṃ bhaddakānaṃ bhikkhūnaṃ – yāvassa bhikkhū āpattiṃ na passanti. Yato ca khvassa bhikkhū āpattiṃ passanti, tamenaṃ evaṃ jānanti – ‘samaṇadūsīvāyaṃ samaṇapalāpo samaṇakāraṇḍavo’ti. Tamenaṃ iti viditvā bahiddhā nāsenti. Taṃ kissa hetu? Mā aññe bhaddake bhikkhū dūsesī’’ti!

तेव्हा भगवान भिक्खूंना उद्देशून म्हणाले – "भिक्खूंनो, या व्यक्तीला (संघातून) हाकलून द्या! भिक्खूंनो, या व्यक्तीला हाकलून द्या! भिक्खूंनो, ही व्यक्ती बाहेर काढून टाकण्यास योग्य आहे. त्या परक्याच्या मुलाला (दुःशीलाला) शुद्ध करण्याचा प्रयत्न करून तुम्हाला काय लाभ होणार? भिक्खूंनो, या जगात जोपर्यंत भिक्खू एखाद्या व्यक्तीचा अपराध (आपत्ती) पाहत नाहीत, तोपर्यंत त्याचे पुढे जाणे, मागे येणे, समोर पाहणे, बाजूला पाहणे, हात-पाय आखडणे, पसरवणे आणि संघात, पात्र व चीवर धारण करणे हे इतर चांगल्या भिक्खूंसारखेच असते. परंतु, जेव्हा भिक्खू त्याचा अपराध पाहतात, तेव्हा ते त्याला ओळखतात की – 'हा श्रमणांना दूषित करणारा, श्रमणरूपी भुसा आणि श्रमणरूपी कचरा आहे.' असे जाणून ते त्याला बाहेर काढून टाकतात. ते कशासाठी? इतर चांगल्या भिक्खूंना त्याने दूषित करू नये म्हणून!"

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, sampanne yavakaraṇe yavadūsī jāyetha yavapalāpo yavakāraṇḍavoti. Tassa tādisaṃyeva mūlaṃ hoti, seyyathāpi aññesaṃ bhaddakānaṃ yavānaṃ; tādisaṃyeva nāḷaṃ hoti, seyyathāpi aññesaṃ bhaddakānaṃ yavānaṃ; tādisaṃyeva pattaṃ hoti, seyyathāpi aññesaṃ bhaddakānaṃ yavānaṃ – yāvassa sīsaṃ na nibbattati. Yato ca khvassa sīsaṃ nibbattati, tamenaṃ evaṃ jānanti – ‘yavadūsīvāyaṃ yavapalāpo yavakāraṇḍavo’ti. Tamenaṃ iti viditvā samūlaṃ uppāṭetvā bahiddhā yavakaraṇassa chaḍḍenti. Taṃ kissa hetu? Mā aññe bhaddake yave dūsesīti!

"भिक्खूंनो, ज्याप्रमाणे सातूच्या (यवाच्या) समृद्ध शेतात सातूला दूषित करणारे, सातूचे भुसे किंवा सातूचा कचरा असलेले तण उगवते. जोपर्यंत त्याला कणीस (शिर) येत नाही, तोपर्यंत त्याचे मूळ इतर चांगल्या सातूंसारखेच असते; त्याचे खोड इतर चांगल्या सातूंसारखेच असते; त्याचे पान इतर चांगल्या सातूंसारखेच असते. परंतु, जेव्हा त्याला कणीस येते, तेव्हा लोक त्याला ओळखतात की – 'हे सातूला दूषित करणारे, सातूचे भुसे आणि सातूचा कचरा आहे.' असे जाणून ते त्याला मुळासकट उपटून सातूच्या शेताबाहेर फेकून देतात. ते कशासाठी? इतर चांगल्या सातूला त्याने दूषित करू नये म्हणून!"

‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, idhekaccassa puggalassa tādisaṃyeva hoti abhikkantaṃ paṭikkantaṃ ālokitaṃ vilokitaṃ samiñjitaṃ pasāritaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇaṃ, seyyathāpi aññesaṃ bhaddakānaṃ bhikkhūnaṃ – yāvassa [Pg.17] bhikkhū āpattiṃ na passanti. Yato ca khvassa bhikkhū āpattiṃ passanti, tamenaṃ evaṃ jānanti – ‘samaṇadūsīvāyaṃ samaṇapalāpo samaṇakāraṇḍavo’ti. Tamenaṃ iti viditvā bahiddhā nāsenti. Taṃ kissa hetu? Mā aññe bhaddake bhikkhū dūsesīti.

"भिक्खूंनो, त्याचप्रमाणे या शासनात जोपर्यंत भिक्खू एखाद्या व्यक्तीचा अपराध पाहत नाहीत, तोपर्यंत त्याचे पुढे जाणे, मागे येणे, समोर पाहणे, बाजूला पाहणे, हात-पाय आखडणे, पसरवणे आणि संघात, पात्र व चीवर धारण करणे हे इतर चांगल्या भिक्खूंसारखेच असते. परंतु, जेव्हा भिक्खू त्याचा अपराध पाहतात, तेव्हा ते त्याला ओळखतात की – 'हा श्रमणांना दूषित करणारा, श्रमणरूपी भुसा आणि श्रमणरूपी कचरा आहे.' असे जाणून ते त्याला बाहेर काढून टाकतात. ते कशासाठी? इतर चांगल्या भिक्खूंना त्याने दूषित करू नये म्हणून."

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, mahato dhaññarāsissa phuṇamānassa tattha yāni tāni dhaññāni daḷhāni sāravantāni tāni ekamantaṃ puñjaṃ hoti, yāni pana tāni dhaññāni dubbalāni palāpāni tāni vāto ekamantaṃ apavahati. Tamenaṃ sāmikā sammajjaniṃ gahetvā bhiyyosomattāya apasammajjanti. Taṃ kissa hetu? Mā aññe bhaddake dhaññe dūsesīti! Evamevaṃ kho, bhikkhave, idhekaccassa puggalassa tādisaṃyeva hoti abhikkantaṃ paṭikkantaṃ ālokitaṃ vilokitaṃ samiñjitaṃ pasāritaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇaṃ, seyyathāpi aññesaṃ bhaddakānaṃ bhikkhūnaṃ – yāvassa bhikkhū āpattiṃ na passanti. Yato ca khvassa bhikkhū āpattiṃ passanti, tamenaṃ evaṃ jānanti – ‘samaṇadūsīvāyaṃ samaṇapalāpo samaṇakāraṇḍavo’ti. Tamenaṃ iti viditvā bahiddhā nāsenti. Taṃ kissa hetu? Mā aññe bhaddake bhikkhū dūsesīti.

"भिक्खूंनो, ज्याप्रमाणे धान्याच्या मोठ्या राशीला पाखडले असता, जे धान्य मजबूत आणि कसदार असते, ते एका बाजूला गोळा होते; परंतु जे धान्य कमकुवत आणि भुसा असते, त्याला वारा दुसऱ्या बाजूला उडवून नेतो. मग धान्याचे मालक झाडू घेऊन तो कचरा आणखी दूर झाडून टाकतात. ते कशासाठी? इतर चांगल्या धान्याला त्याने दूषित करू नये म्हणून! भिक्खूंनो, त्याचप्रमाणे या शासनात जोपर्यंत भिक्खू एखाद्या व्यक्तीचा अपराध पाहत नाहीत, तोपर्यंत त्याचे पुढे जाणे, मागे येणे, समोर पाहणे, बाजूला पाहणे, हात-पाय आखडणे, पसरवणे आणि संघात, पात्र व चीवर धारण करणे हे इतर चांगल्या भिक्खूंसारखेच असते. परंतु, जेव्हा भिक्खू त्याचा अपराध पाहतात, तेव्हा ते त्याला ओळखतात की – 'हा श्रमणांना दूषित करणारा, श्रमणरूपी भुसा आणि श्रमणरूपी कचरा आहे.' असे जाणून ते त्याला बाहेर काढून टाकतात. ते कशासाठी? इतर चांगल्या भिक्खूंना त्याने दूषित करू नये म्हणून."

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, puriso udapānapanāḷiyatthiko tiṇhaṃ kuṭhāriṃ ādāya vanaṃ paviseyya. So yaṃ yadeva rukkhaṃ kuṭhāripāsena ākoṭeyya tattha yāni tāni rukkhāni daḷhāni sāravantāni tāni kuṭhāripāsena ākoṭitāni kakkhaḷaṃ paṭinadanti; yāni pana tāni rukkhāni antopūtīni avassutāni kasambujātāni tāni kuṭhāripāsena ākoṭitāni daddaraṃ paṭinadanti. Tamenaṃ mūle chindati, mūle chinditvā agge chindati, agge chinditvā anto suvisodhitaṃ visodheti, anto suvisodhitaṃ visodhetvā udapānapanāḷiṃ yojeti. Evamevaṃ kho, bhikkhave, idhekaccassa puggalassa tādisaṃyeva hoti abhikkantaṃ paṭikkantaṃ ālokitaṃ vilokitaṃ samiñjitaṃ pasāritaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇaṃ, seyyathāpi aññesaṃ bhaddakānaṃ bhikkhūnaṃ – yāvassa bhikkhū āpattiṃ na passanti. Yato ca khvassa bhikkhū āpattiṃ passanti, tamenaṃ evaṃ [Pg.18] jānanti – ‘samaṇadūsīvāyaṃ samaṇapalāpo samaṇakāraṇḍavo’ti. Tamenaṃ iti viditvā bahiddhā nāsenti. Taṃ kissa hetu? Mā aññe bhaddake bhikkhū dūsesī’’ti.

"भिक्खूंनो, ज्याप्रमाणे विहिरीसाठी पाण्याचा पन्हाळा बनवू इच्छिणारा एखादा माणूस धारदार कुऱ्हाड घेऊन जंगलात प्रवेश करतो. तो ज्या ज्या झाडावर कुऱ्हाडीच्या पाठीने प्रहार करतो, त्यातील जी झाडे मजबूत आणि कसदार असतात, ती कुऱ्हाडीच्या प्रहाराने कडकड असा आवाज करतात. परंतु, जी झाडे आतून सडलेली, कुजलेली आणि पोकळ असतात, ती कुऱ्हाडीच्या प्रहाराने डब-डब असा पोकळ आवाज करतात. मग तो माणूस त्या झाडाला मुळापासून कापतो, मुळापासून कापून त्याचे शेंडे कापतो, शेंडे कापून त्याला आतून चांगल्या प्रकारे साफ करतो आणि स्वच्छ करून विहिरीचा पन्हाळा म्हणून वापरतो. भिक्खूंनो, त्याचप्रमाणे या शासनात जोपर्यंत भिक्खू एखाद्या व्यक्तीचा अपराध पाहत नाहीत, तोपर्यंत त्याचे पुढे जाणे, मागे येणे, समोर पाहणे, बाजूला पाहणे, हात-पाय आखडणे, पसरवणे आणि संघात, पात्र व चीवर धारण करणे हे इतर चांगल्या भिक्खूंसारखेच असते. परंतु, जेव्हा भिक्खू त्याचा अपराध पाहतात, तेव्हा ते त्याला ओळखतात की – 'हा श्रमणांना दूषित करणारा, श्रमणरूपी भुसा आणि श्रमणरूपी कचरा आहे.' असे जाणून ते त्याला बाहेर काढून टाकतात. ते कशासाठी? इतर चांगल्या भिक्खूंना त्याने दूषित करू नये म्हणून."

‘‘Saṃvāsāyaṃ vijānātha, pāpiccho kodhano iti;

Makkhī thambhī paḷāsī ca, issukī maccharī saṭho.

"एकत्र राहिल्याने त्याला ओळखा – तो वाईट इच्छा बाळगणारा, क्रोधी, इतरांचे गुण खोडून काढणारा, ताठर, मत्सरी, हेवा करणारा, कंजूष आणि कपटी आहे."

‘‘Santavāco janavati, samaṇo viya bhāsati;

Raho karoti karaṇaṃ, pāpadiṭṭhi anādaro.

"लोकांमध्ये तो शांत व गोड बोलतो, एखाद्या खऱ्या श्रमणासारखा बोलतो; परंतु गुप्तपणे वाईट कृत्ये करतो, तो पापी दृष्टी असलेला आणि आदर नसलेला असतो."

‘‘Saṃsappī ca musāvādī, taṃ viditvā yathātathaṃ;

Sabbe samaggā hutvāna, abhinibbajjayātha naṃ.

"तो कुटिल आणि खोटे बोलणारा आहे, हे यथातथ्य जाणून, सर्व भिक्खूंनी एकत्र येऊन त्याला बाहेर हाकलून द्यावे."

‘‘Kāraṇḍavaṃ niddhamatha, kasambuṃ apakassatha ;

Tato palāpe vāhetha, assamaṇe samaṇamānine.

"त्या कचऱ्याला बाहेर फेकून द्या, त्या कुजलेल्या घाणीला ओढून बाहेर काढा! त्यानंतर त्या भुशाला वाहून घालवा, जे श्रमण नसतानाही स्वतःला श्रमण मानतात."

‘‘Niddhamitvāna pāpicche, pāpaācāragocare;

Suddhāsuddhehi saṃvāsaṃ, kappayavho patissatā;

Tato samaggā nipakā, dukkhassantaṃ karissathā’’ti. dasamaṃ;

"वाईट इच्छा बाळगणाऱ्या आणि वाईट आचरण व विहार करणाऱ्यांना बाहेर हाकलून देऊन, सजग राहून, शुद्धांनी शुद्धांसोबतच सहवास करावा. त्यानंतर एकसंघ आणि प्रज्ञावान होऊन तुम्ही दुःखाचा अंत कराल."

Mettāvaggo paṭhamo.

"पहिला मेत्तावग्गो (मैत्री वर्ग) समाप्त."

Tassuddānaṃ –

"त्याची अनुक्रमणिका –"

Mettaṃ paññā ca dve piyā, dve lokā dve vipattiyo;

Devadatto ca uttaro, nando kāraṇḍavena cāti.

"मेत्ता, पञ्ञा, दोन पिया, दोन लोका, दोन विपत्ती, देवदत्त, उत्तर, नंद आणि कारंडव."

2. Mahāvaggo

२. "महावग्गो (महावर्ग)"

1. Verañjasuttaṃ

१. "वेरंजसुत्त"

11. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā verañjāyaṃ viharati naḷerupucimandamūle. Atha kho verañjo brāhmaṇo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā [Pg.19] ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho verañjo brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca –

११. "असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान वेरंज येथे नळेरु नावाच्या कडुनिंबाच्या झाडाखाली विहार करत होते. तेव्हा वेरंज नावाचा ब्राह्मण जेथे भगवान होते तेथे आला; आल्यानंतर त्याने भगवंतांसोबत कुशलक्षेम विचारले. आनंददायी आणि संस्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या वेरंज ब्राह्मणाने भगवंतांना असे म्हटले –"

‘‘Sutaṃ metaṃ, bho gotama – ‘na samaṇo gotamo brāhmaṇe jiṇṇe vuḍḍhe mahallake addhagate vayoanuppatte abhivādeti vā paccuṭṭheti vā āsanena vā nimantetī’ti. Tayidaṃ, bho gotama, tatheva. Na hi bhavaṃ gotamo brāhmaṇe jiṇṇe vuḍḍhe mahallake addhagate vayoanuppatte abhivādeti vā paccuṭṭheti vā āsanena vā nimanteti. Tayidaṃ, bho gotama, na sampannamevā’’ti. ‘‘Nāhaṃ taṃ, brāhmaṇa, passāmi sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya yamahaṃ abhivādeyyaṃ vā paccuṭṭheyyaṃ vā āsanena vā nimanteyyaṃ. Yañhi, brāhmaṇa, tathāgato abhivādeyya vā paccuṭṭheyya vā āsanena vā nimanteyya, muddhāpi tassa vipateyyā’’ti.

“हे गौतम, मी असे ऐकले आहे की—'श्रमण गौतम हे वृद्ध, वयोवृद्ध, ज्येष्ठ, वयोमान गाठलेल्या आणि आयुष्याच्या अंतिम टप्प्यावर पोहोचलेल्या ब्राह्मणांना अभिवादन करत नाहीत, त्यांच्या स्वागतासाठी उठून उभे राहत नाहीत किंवा त्यांना आसनावर बसण्यासाठी आमंत्रित करत नाहीत.' हे गौतम, हे खरोखरच तसेच आहे. कारण आपण वृद्ध, वयोवृद्ध, ज्येष्ठ, वयोमान गाठलेल्या आणि आयुष्याच्या अंतिम टप्प्यावर पोहोचलेल्या ब्राह्मणांना अभिवादन करत नाही, त्यांच्या स्वागतासाठी उठून उभे राहत नाही किंवा त्यांना आसनावर बसण्यासाठी आमंत्रित करत नाही. हे गौतम, हे निश्चितच योग्य नाही.” “ब्राह्मणा, देव, मार आणि ब्रह्मासह या लोकात, श्रमण-ब्राह्मण, देव आणि मानवांसह या प्रजेमध्ये मला असा कोणीही दिसत नाही, ज्याला मी अभिवादन करावे, ज्याच्या स्वागतासाठी उठून उभे राहावे किंवा ज्याला आसनावर बसण्यासाठी आमंत्रित करावे. कारण, ब्राह्मणा, तथागतांनी ज्याला अभिवादन केले, ज्याच्या स्वागतासाठी उठून उभे राहिले किंवा ज्याला आसनावर बसण्यासाठी आमंत्रित केले, त्याचे मस्तकही धडावेगळे होऊन गळून पडेल.”

‘‘Arasarūpo bhavaṃ gotamo’’ti! ‘‘Atthi khvesa, brāhmaṇa, pariyāyo, yena maṃ pariyāyena sammā vadamāno vadeyya – ‘arasarūpo samaṇo gotamo’ti. Ye te, brāhmaṇa, rūparasā saddarasā gandharasā rasarasā phoṭṭhabbarasā, te tathāgatassa pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Ayaṃ kho, brāhmaṇa, pariyāyo, yena maṃ pariyāyena sammā vadamāno vadeyya – ‘arasarūpo samaṇo gotamo’ti, no ca kho yaṃ tvaṃ sandhāya vadesī’’ti.

“आपण गौतम अरसरूप (नीरस) आहात!” “ब्राह्मणा, असा एक दृष्टिकोन आहे, ज्याद्वारे माझ्याबद्दल बोलताना कोणी योग्य प्रकारे असे म्हणू शकेल की—'श्रमण गौतम हे अरसरूप आहेत.' कारण, ब्राह्मणा, रूप-रस, शब्द-रस, गंध-रस, रस-रस आणि स्पर्श-रस यांचे जे काही आकर्षण आहेत, ते तथागतांनी पूर्णपणे नष्ट केले आहेत, मुळासकट उपटून टाकले आहेत, ताळाच्या बुंध्यासारखे केले आहेत, नामशेष केले आहेत आणि भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या स्वभावाचे केले आहेत. ब्राह्मणा, हा तो दृष्टिकोन आहे ज्याद्वारे माझ्याबद्दल बोलताना कोणी योग्य प्रकारे असे म्हणू शकेल की—'श्रमण गौतम हे अरसरूप आहेत.' परंतु, तू ज्या उद्देशाने हे बोलला आहेस, त्या उद्देशाने नाही.”

‘‘Nibbhogo bhavaṃ gotamo’’ti! ‘‘Atthi khvesa, brāhmaṇa, pariyāyo, yena maṃ pariyāyena sammā vadamāno vadeyya – ‘nibbhogo samaṇo gotamo’ti. Ye te, brāhmaṇa, rūpabhogā saddabhogā gandhabhogā rasabhogā phoṭṭhabbabhogā, te tathāgatassa pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Ayaṃ kho, brāhmaṇa, pariyāyo, yena maṃ pariyāyena sammā vadamāno vadeyya – ‘nibbhogo samaṇo gotamo’ti, no ca kho yaṃ tvaṃ sandhāya vadesī’’ti.

“आपण गौतम भोगरहित (निर्भोग) आहात!” “ब्राह्मणा, असा एक दृष्टिकोन आहे, ज्याद्वारे माझ्याबद्दल बोलताना कोणी योग्य प्रकारे असे म्हणू शकेल की—'श्रमण गौतम हे भोगरहित आहेत.' कारण, ब्राह्मणा, रूप-भोग, शब्द-भोग, गंध-भोग, रस-भोग आणि स्पर्श-भोग यांचे जे काही उपभोग आहेत, ते तथागतांनी पूर्णपणे नष्ट केले आहेत, मुळासकट उपटून टाकले आहेत, ताळाच्या बुंध्यासारखे केले आहेत, नामशेष केले आहेत आणि भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या स्वभावाचे केले आहेत. ब्राह्मणा, हा तो दृष्टिकोन आहे ज्याद्वारे माझ्याबद्दल बोलताना कोणी योग्य प्रकारे असे म्हणू शकेल की—'श्रमण गौतम हे भोगरहित आहेत.' परंतु, तू ज्या उद्देशाने हे बोलला आहेस, त्या उद्देशाने नाही.”

‘‘Akiriyavādo [Pg.20] bhavaṃ gotamo’’ti! ‘‘Atthi khvesa, brāhmaṇa, pariyāyo, yena maṃ pariyāyena sammā vadamāno vadeyya – ‘akiriyavādo samaṇo gotamo’ti. Ahañhi, brāhmaṇa, akiriyaṃ vadāmi kāyaduccaritassa vacīduccaritassa manoduccaritassa; anekavihitānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ akiriyaṃ vadāmi. Ayaṃ kho, brāhmaṇa, pariyāyo, yena maṃ pariyāyena sammā vadamāno vadeyya – ‘akiriyavādo samaṇo gotamo’ti, no ca kho yaṃ tvaṃ sandhāya vadesī’’ti.

“आपण गौतम अक्रियावादी आहात!” “ब्राह्मणा, असा एक दृष्टिकोन आहे, ज्याद्वारे माझ्याबद्दल बोलताना कोणी योग्य प्रकारे असे म्हणू शकेल की—'श्रमण गौतम हे अक्रियावादी आहेत.' कारण, ब्राह्मणा, मी शारीरिक दुराचरण, वाचिक दुराचरण आणि मानसिक दुराचरण न करण्याचे (अक्रिया) सांगतो; तसेच अनेक प्रकारच्या पापमय, अकुशल धर्मांचे आचरण न करण्याचे (अक्रिया) सांगतो. ब्राह्मणा, हा तो दृष्टिकोन आहे ज्याद्वारे माझ्याबद्दल बोलताना कोणी योग्य प्रकारे असे म्हणू शकेल की—'श्रमण गौतम हे अक्रियावादी आहेत.' परंतु, तू ज्या उद्देशाने हे बोलला आहेस, त्या उद्देशाने नाही.”

‘‘Ucchedavādo bhavaṃ gotamo’’ti! ‘‘Atthi khvesa, brāhmaṇa, pariyāyo, yena maṃ pariyāyena sammā vadamāno vadeyya – ‘ucchedavādo samaṇo gotamo’ti. Ahañhi, brāhmaṇa, ucchedaṃ vadāmi rāgassa dosassa mohassa; anekavihitānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ ucchedaṃ vadāmi. Ayaṃ kho, brāhmaṇa, pariyāyo, yena maṃ pariyāyena sammā vadamāno vadeyya – ‘ucchedavādo samaṇo gotamo’ti, no ca kho yaṃ tvaṃ sandhāya vadesī’’ti.

“आपण गौतम उच्छेदवादी आहात!” “ब्राह्मणा, असा एक दृष्टिकोन आहे, ज्याद्वारे माझ्याबद्दल बोलताना कोणी योग्य प्रकारे असे म्हणू शकेल की—'श्रमण गौतम हे उच्छेदवादी आहेत.' कारण, ब्राह्मणा, मी राग, द्वेष आणि मोह यांच्या उच्छेदाचे (विनाशाचे) समर्थन करतो; तसेच अनेक प्रकारच्या पापमय, अकुशल धर्मांच्या उच्छेदाचे समर्थन करतो. ब्राह्मणा, हा तो दृष्टिकोन आहे ज्याद्वारे माझ्याबद्दल बोलताना कोणी योग्य प्रकारे असे म्हणू शकेल की—'श्रमण गौतम हे उच्छेदवादी आहेत.' परंतु, तू ज्या उद्देशाने हे बोलला आहेस, त्या उद्देशाने नाही.”

‘‘Jegucchī bhavaṃ gotamo’’ti! ‘‘Atthi khvesa, brāhmaṇa, pariyāyo, yena maṃ pariyāyena sammā vadamāno vadeyya – ‘jegucchī samaṇo gotamo’ti. Ahañhi, brāhmaṇa, jigucchāmi kāyaduccaritena vacīduccaritena manoduccaritena; jigucchāmi anekavihitānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā. Ayaṃ kho, brāhmaṇa, pariyāyo, yena maṃ pariyāyena sammā vadamāno vadeyya – ‘jegucchī samaṇo gotamo’ti, no ca kho yaṃ tvaṃ sandhāya vadesī’’ti.

“आपण गौतम घृणा करणारे (जुगुप्सा बाळगणारे) आहात!” “ब्राह्मणा, असा एक दृष्टिकोन आहे, ज्याद्वारे माझ्याबद्दल बोलताना कोणी योग्य प्रकारे असे म्हणू शकेल की—'श्रमण गौतम हे घृणा करणारे आहेत.' कारण, ब्राह्मणा, मी शारीरिक दुराचरण, वाचिक दुराचरण आणि मानसिक दुराचरण यांविषयी घृणा बाळगतो; तसेच अनेक प्रकारच्या पापमय, अकुशल धर्मांच्या प्राप्तीविषयी घृणा बाळगतो. ब्राह्मणा, हा तो दृष्टिकोन आहे ज्याद्वारे माझ्याबद्दल बोलताना कोणी योग्य प्रकारे असे म्हणू शकेल की—'श्रमण गौतम हे घृणा करणारे आहेत.' परंतु, तू ज्या उद्देशाने हे बोलला आहेस, त्या उद्देशाने नाही.”

‘‘Venayiko bhavaṃ gotamo’’ti! ‘‘Atthi khvesa, brāhmaṇa, pariyāyo, yena maṃ pariyāyena sammā vadamāno vadeyya – ‘venayiko samaṇo gotamo’ti. Ahañhi, brāhmaṇa, vinayāya dhammaṃ desemi rāgassa dosassa mohassa; anekavihitānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ vinayāya dhammaṃ desemi. Ayaṃ kho, brāhmaṇa, pariyāyo, yena maṃ pariyāyena sammā vadamāno vadeyya – ‘venayiko samaṇo gotamo’ti, no ca kho yaṃ tvaṃ sandhāya vadesī’’ti.

“आपण गौतम विनाशक (वैनायिक) आहात!” “ब्राह्मणा, असा एक दृष्टिकोन आहे, ज्याद्वारे माझ्याबद्दल बोलताना कोणी योग्य प्रकारे असे म्हणू शकेल की—'श्रमण गौतम हे विनाशक आहेत.' कारण, ब्राह्मणा, मी राग, द्वेष आणि मोह यांच्या विनाशासाठी धम्माचा उपदेश करतो; तसेच अनेक प्रकारच्या पापमय, अकुशल धर्मांच्या विनाशासाठी धम्माचा उपदेश करतो. ब्राह्मणा, हा तो दृष्टिकोन आहे ज्याद्वारे माझ्याबद्दल बोलताना कोणी योग्य प्रकारे असे म्हणू शकेल की—'श्रमण गौतम हे विनाशक आहेत.' परंतु, तू ज्या उद्देशाने हे बोलला आहेस, त्या उद्देशाने नाही.”

‘‘Tapassī bhavaṃ gotamo’’ti! ‘‘Atthi khvesa, brāhmaṇa, pariyāyo, yena maṃ pariyāyena sammā vadamāno vadeyya – ‘tapassī samaṇo gotamo’ti. Tapanīyāhaṃ[Pg.21], brāhmaṇa, pāpake akusale dhamme vadāmi kāyaduccaritaṃ vacīduccaritaṃ manoduccaritaṃ. Yassa kho, brāhmaṇa, tapanīyā pāpakā akusalā dhammā pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā, tamahaṃ ‘tapassī’ti vadāmi. Tathāgatassa kho, brāhmaṇa, tapanīyā pāpakā akusalā dhammā pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Ayaṃ kho, brāhmaṇa, pariyāyo, yena maṃ pariyāyena sammā vadamāno vadeyya – ‘tapassī samaṇo gotamo’ti, no ca kho yaṃ tvaṃ sandhāya vadesī’’ti.

“आपण गौतम तपस्वी आहात!” “ब्राह्मणा, असा एक दृष्टिकोन आहे, ज्याद्वारे माझ्याबद्दल बोलताना कोणी योग्य प्रकारे असे म्हणू शकेल की—'श्रमण गौतम हे तपस्वी आहेत.' कारण, ब्राह्मणा, मी शारीरिक दुराचरण, वाचिक दुराचरण आणि मानसिक दुराचरण या पापमय, अकुशल धर्मांना 'तपनीय' (ताप देणारे) म्हणतो. ब्राह्मणा, ज्याचे हे ताप देणारे, पापमय, अकुशल धर्म नष्ट झाले आहेत, मुळासकट उपटून टाकले गेले आहेत, ताळाच्या बुंध्यासारखे केले गेले आहेत, नामशेष केले गेले आहेत आणि भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या स्वभावाचे झाले आहेत, त्याला मी 'तपस्वी' म्हणतो. आणि तथागतांचे हे ताप देणारे, पापमय, अकुशल धर्म नष्ट झाले आहेत, मुळासकट उपटून टाकले गेले आहेत, ताळाच्या बुंध्यासारखे केले गेले आहेत, नामशेष केले गेले आहेत आणि भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या स्वभावाचे झाले आहेत. ब्राह्मणा, हा तो दृष्टिकोन आहे ज्याद्वारे माझ्याबद्दल बोलताना कोणी योग्य प्रकारे असे म्हणू शकेल की—'श्रमण गौतम हे तपस्वी आहेत.' परंतु, तू ज्या उद्देशाने हे बोलला आहेस, त्या उद्देशाने नाही.”

‘‘Apagabbho bhavaṃ gotamo’’ti! ‘‘Atthi khvesa, brāhmaṇa, pariyāyo, yena maṃ pariyāyena sammā vadamāno vadeyya – ‘apagabbho samaṇo gotamo’ti. Yassa kho, brāhmaṇa, āyatiṃ gabbhaseyyā punabbhavābhinibbatti pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā, tamahaṃ ‘apagabbho’ti vadāmi. Tathāgatassa kho, brāhmaṇa, āyatiṃ gabbhaseyyā punabbhavābhinibbatti pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Ayaṃ kho, brāhmaṇa, pariyāyo, yena maṃ pariyāyena sammā vadamāno vadeyya – ‘apagabbho samaṇo gotamo’ti, no ca kho yaṃ tvaṃ sandhāya vadesi.

“आपण गौतम गर्भरहित (अपगर्भ) आहात!” “ब्राह्मणा, असा एक दृष्टिकोन आहे, ज्याद्वारे माझ्याबद्दल बोलताना कोणी योग्य प्रकारे असे म्हणू शकेल की—'श्रमण गौतम हे गर्भरहित आहेत.' कारण, ब्राह्मणा, ज्याची भविष्यातील गर्भवास आणि पुनर्जन्माची उत्पत्ती नष्ट झाली आहे, मुळासकट उपटून टाकली गेली आहे, ताळाच्या बुंध्यासारखी केली गेली आहे, नामशेष केली गेली आहे आणि भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या स्वभावाची झाली आहे, त्याला मी 'गर्भरहित' म्हणतो. आणि तथागतांची भविष्यातील गर्भवास आणि पुनर्जन्माची उत्पत्ती नष्ट झाली आहे, मुळासकट उपटून टाकली गेली आहे, ताळाच्या बुंध्यासारखी केली गेली आहे, नामशेष केली गेली आहे आणि भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या स्वभावाची झाली आहे. ब्राह्मणा, हा तो दृष्टिकोन आहे ज्याद्वारे माझ्याबद्दल बोलताना कोणी योग्य प्रकारे असे म्हणू शकेल की—'श्रमण गौतम हे गर्भरहित आहेत.' परंतु, तू ज्या उद्देशाने हे बोलला आहेस, त्या उद्देशाने नाही।”

‘‘Seyyathāpi, brāhmaṇa, kukkuṭiyā aṇḍāni aṭṭha vā dasa vā dvādasa vā. Tānāssu kukkuṭiyā sammā adhisayitāni sammā pariseditāni sammā paribhāvitāni. Yo nu kho tesaṃ kukkuṭacchāpakānaṃ paṭhamataraṃ pādanakhasikhāya vā mukhatuṇḍakena vā aṇḍakosaṃ padāletvā sotthinā abhinibbhijjeyya, kinti svāssa vacanīyo – ‘jeṭṭho vā kaniṭṭho vā’’’ti? ‘‘Jeṭṭho tissa, bho gotama, vacanīyo. So hi nesaṃ, bho gotama, jeṭṭho hotī’’ti.

"हे ब्राह्मणा, समजा एखाद्या कोंबडीची आठ, दहा किंवा बारा अंडी आहेत. त्या कोंबडीने त्या अंड्यांवर व्यवस्थित बसून, त्यांना योग्य प्रकारे उबवून आणि सर्व बाजूंनी चांगल्या प्रकारे जोपासले आहे. त्या कोंबडीच्या पिल्लांपैकी ज्या पिल्लाने सर्वात आधी आपल्या पायाच्या नखांच्या टोकाने किंवा चोचीने अंड्याचे कवच फोडून सुखरूपपणे बाहेर प्रवेश केला असेल, त्याला काय म्हटले पाहिजे - 'मोठा' की 'लहान'?" "हे गौतम, त्याला 'मोठा' म्हटले पाहिजे. कारण हे गौतम, तो त्यांच्यामध्ये सर्वात मोठा असतो."

‘‘Evamevaṃ kho ahaṃ, brāhmaṇa, avijjāgatāya pajāya aṇḍabhūtāya pariyonaddhāya avijjaṇḍakosaṃ padāletvā ekova loke anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho. Ahañhi, brāhmaṇa, jeṭṭho seṭṭho lokassa. Āraddhaṃ kho pana me, brāhmaṇa, vīriyaṃ ahosi asallīnaṃ, upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā, passaddho kāyo asāraddho, samāhitaṃ cittaṃ ekaggaṃ.

"त्याचप्रमाणे, हे ब्राह्मणा, अविद्याग्रस्त, अंड्यासारख्या (अविद्येच्या) कवचात बंदिस्त असलेल्या आणि अविद्येने वेढलेल्या या प्रजासमुहामध्ये, मी एकट्यानेच अविद्येचे अंडकवच फोडून या जगात अनुत्तर सम्यक्संबोधी प्राप्त केली आहे. हे ब्राह्मणा, मीच या जगामध्ये ज्येष्ठ आणि श्रेष्ठ आहे. हे ब्राह्मणा, मी न खचणारा वीर्य (प्रयत्न) आरंभिला होता, माझी स्मृती जागृत आणि संभ्रमरहित होती, माझे शरीर शांत आणि व्याकुळतारहित होते, आणि माझे चित्त समाहित व एकाग्र झाले होते."

‘‘So [Pg.22] kho ahaṃ, brāhmaṇa, vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharāmi; vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharāmi; pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharāmi sato ca sampajāno sukhañca kāyena paṭisaṃvedemi yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti – ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharāmi; sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharāmi.

"त्यानंतर, हे ब्राह्मणा, मी कामभोगांपासून अलिप्त होऊन, अकुशल धर्मांपासून अलिप्त होऊन, वितर्क आणि विचारांसह असलेल्या, विवेकापासून उत्पन्न झालेल्या आणि प्रीती व सुखाने युक्त असलेल्या प्रथम ध्यानाचा लाभ घेऊन विहरू लागलो. वितर्क आणि विचारांच्या शांत होण्याने, आंतरिक प्रसन्नता देणाऱ्या, चित्ताला एकाग्र करणाऱ्या, वितर्करहित, विचाररहित, समाधीपासून उत्पन्न झालेल्या आणि प्रीती व सुखाने युक्त असलेल्या द्वितीय ध्यानाचा लाभ घेऊन मी विहरू लागलो. प्रीतीचाही विराग झाल्यामुळे मी उपेक्षक (तटस्थ) राहून विहरू लागलो, आणि स्मृती व संप्रजन्य (जागृतता) यांनी युक्त होऊन शरीराने त्या सुखाचा अनुभव घेऊ लागलो, ज्याबद्दल आर्य पुरुष म्हणतात की, 'तो उपेक्षक, स्मृतिमान आणि सुखविहारी आहे'; अशा तृतीय ध्यानाचा लाभ घेऊन मी विहरू लागलो. सुखाचा त्याग केल्यामुळे आणि दुःखाचा त्याग केल्यामुळे, तसेच आधीच सोमनस्य (हर्ष) आणि दोमनस्य (खिन्नता) नष्ट झाल्यामुळे, दुःखही नाही आणि सुखही नाही अशा, उपेक्षेमुळे स्मृती अत्यंत शुद्ध झालेल्या चतुर्थ ध्यानाचा लाभ घेऊन मी विहरू लागलो."

‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte pubbenivāsānussatiñāṇāya cittaṃ abhininnāmesiṃ. So anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarāmi, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ dvepi jātiyo tissopi jātiyo catassopi jātiyo pañcapi jātiyo dasapi jātiyo vīsampi jātiyo tiṃsampi jātiyo cattālīsampi jātiyo paññāsampi jātiyo jātisatampi jātisahassampi jātisatasahassampi anekepi saṃvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe anekepi saṃvaṭṭavivaṭṭakappe – ‘amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto. So tato cuto amutra udapādiṃ; tatrāpāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto. So tato cuto idhūpapanno’ti. Iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarāmi.

"अशा प्रकारे चित्त समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत निर्मळ, दोषरहित, उपक्लेशांपासून मुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचल झाले असता, मी पूर्वजन्मांच्या स्मृतीच्या ज्ञानासाठी (पुब्बेनिवासानुस्सतिज्ञाण) चित्त वळवले. मी माझ्या अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करू लागलो, जसे की - एक जन्म, दोन जन्म, तीन जन्म, चार जन्म, पाच जन्म, दहा जन्म, वीस जन्म, तीस जन्म, चाळीस जन्म, पन्नास जन्म, शंभर जन्म, हजार जन्म, लाख जन्म, अनेक संवर्तकल्प (विश्वाचा विनाश काळ), अनेक विवर्तकल्प (विश्वाचा विकास काळ), अनेक संवर्त-विवर्तकल्प - 'त्या जन्मात माझे नाव असे होते, गोत्र असे होते, वर्ण असा होता, आहार असा होता, सुख-दुःखाचा अनुभव असा होता आणि आयुष्याची मर्यादा अशी होती. तिथून च्युत (मृत) होऊन मी अमक्या ठिकाणी जन्माला आलो; तिथेही माझे नाव असे होते, गोत्र असे होते, वर्ण असा होता, आहार असा होता, सुख-दुःखाचा अनुभव असा होता आणि आयुष्याची मर्यादा अशी होती. तिथून च्युत होऊन मी येथे जन्माला आलो.' अशा प्रकारे मी सविस्तर आणि तपशीलांसह माझ्या अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करू लागलो."

‘‘Ayaṃ kho me, brāhmaṇa, rattiyā paṭhame yāme paṭhamā vijjā adhigatā; avijjā vihatā vijjā uppannā; tamo vihato āloko uppanno, yathā taṃ appamattassa ātāpino pahitattassa viharato. Ayaṃ kho me, brāhmaṇa, paṭhamā abhinibbhidā ahosi kukkuṭacchāpakasseva aṇḍakosamhā.

"हे ब्राह्मणा, रात्रीच्या पहिल्या प्रहरात मला ही पहिली विद्या प्राप्त झाली; अविद्या नष्ट झाली आणि विद्या उत्पन्न झाली; अंधकार नष्ट झाला आणि प्रकाश उत्पन्न झाला, जसे की अप्रमत्त (जागृत), उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहरणाऱ्या व्यक्तीच्या बाबतीत घडते. हे ब्राह्मणा, कोंबडीच्या पिल्लाने अंड्याचे कवच फोडून बाहेर पडण्याप्रमाणे, हे माझे पहिले कवच फोडून बाहेर पडणे होते."

‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte sattānaṃ cutūpapātañāṇāya cittaṃ abhininnāmesiṃ. So dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passāmi cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte [Pg.23] suvaṇṇe dubbaṇṇe, sugate duggate yathākammūpage satte pajānāmi – ‘ime vata bhonto sattā kāyaduccaritena samannāgatā, vacīduccaritena samannāgatā, manoduccaritena samannāgatā, ariyānaṃ upavādakā, micchādiṭṭhikā, micchādiṭṭhikammasamādānā. Te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapannāti. Ime vā pana bhonto sattā kāyasucaritena samannāgatā, vacīsucaritena samannāgatā, manosucaritena samannāgatā, ariyānaṃ anupavādakā, sammādiṭṭhikā, sammādiṭṭhikammasamādānā. Te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannā’ti. Iti dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passāmi cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe, sugate duggate yathākammūpage satte pajānāmi.

"अशा प्रकारे चित्त समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत निर्मळ, दोषरहित, उपक्लेशांपासून मुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचल झाले असता, मी प्राण्यांच्या च्युती (मृत्यू) आणि उत्पत्तीच्या (पुनर्जन्म) ज्ञानासाठी (चुतूपपातज्ञाण) चित्त वळवले. मानवी दृष्टीच्या पलीकडे असलेल्या अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य चक्षूंनी मी प्राण्यांना च्युत होताना आणि जन्माला येताना पाहिले; हीन आणि श्रेष्ठ, सुंदर आणि कुरूप, सुगती प्राप्त आणि दुर्गती प्राप्त झालेल्या प्राण्यांना त्यांच्या कर्मानुसार गती मिळताना मी जाणले - 'अरेरे! हे प्राणी कायिक दुश्चरित्राने युक्त होते, वाचिक दुश्चरित्राने युक्त होते, मानसिक दुश्चरित्राने युक्त होते, आर्यांची निंदा करणारे होते, मिथ्यादृष्टी असलेले आणि मिथ्यादृष्टीनुसार कर्मे करणारे होते. ते शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात जन्माला आले आहेत. किंवा, हे प्राणी कायिक सुचरित्राने युक्त होते, वाचिक सुचरित्राने युक्त होते, मानसिक सुचरित्राने युक्त होते, आर्यांची निंदा न करणारे होते, सम्यग्दृष्टी असलेले आणि सम्यग्दृष्टीनुसार कर्मे करणारे होते. ते शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर सुगती आणि स्वर्गलोकात जन्माला आले आहेत.' अशा प्रकारे मानवी दृष्टीच्या पलीकडे असलेल्या अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य चक्षूंनी मी प्राण्यांना च्युत होताना आणि जन्माला येताना पाहिले; हीन आणि श्रेष्ठ, सुंदर आणि कुरूप, सुगती प्राप्त आणि दुर्गती प्राप्त झालेल्या प्राण्यांना त्यांच्या कर्मानुसार गती मिळताना मी जाणले."

‘‘Ayaṃ kho me, brāhmaṇa, rattiyā majjhime yāme dutiyā vijjā adhigatā; avijjā vihatā vijjā uppannā; tamo vihato āloko uppanno, yathā taṃ appamattassa ātāpino pahitattassa viharato. Ayaṃ kho me, brāhmaṇa, dutiyā abhinibbhidā ahosi kukkuṭacchāpakasseva aṇḍakosamhā.

"हे ब्राह्मणा, रात्रीच्या मध्यम प्रहरात मला ही दुसरी विद्या प्राप्त झाली; अविद्या नष्ट झाली आणि विद्या उत्पन्न झाली; अंधकार नष्ट झाला आणि प्रकाश उत्पन्न झाला, जसे की अप्रमत्त (जागृत), उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहरणाऱ्या व्यक्तीच्या बाबतीत घडते. हे ब्राह्मणा, कोंबडीच्या पिल्लाने अंड्याचे कवच फोडून बाहेर पडण्याप्रमाणे, हे माझे दुसरे कवच फोडून बाहेर पडणे होते."

‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte āsavānaṃ khayañāṇāya cittaṃ abhininnāmesiṃ. So ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ, ‘ayaṃ dukkhasamudayo’ti yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ, ‘ayaṃ dukkhanirodho’ti yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ, ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ; ‘ime āsavā’ti yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ, ‘ayaṃ āsavasamudayo’ti yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ, ‘ayaṃ āsavanirodho’ti yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ, ‘ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ. Tassa me evaṃ jānato evaṃ passato kāmāsavāpi cittaṃ vimuccittha, bhavāsavāpi cittaṃ vimuccittha, avijjāsavāpi cittaṃ vimuccittha. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ ahosi. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti abbhaññāsiṃ.

"अशा प्रकारे चित्त समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत निर्मळ, दोषरहित, उपक्लेशांपासून मुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचल झाले असता, मी आसवांच्या (चित्तमळांच्या) क्षयाच्या ज्ञानासाठी (आसवक्खयज्ञाण) चित्त वळवले. मी 'हे दुःख आहे' हे यथार्थपणे जाणले, 'हा दुःखाचा उदय (समुदय) आहे' हे यथार्थपणे जाणले, 'हा दुःखाचा निरोध आहे' हे यथार्थपणे जाणले, 'ही दुःखाच्या निरोधाकडे नेणारी प्रतिपदा (मार्ग) आहे' हे यथार्थपणे जाणले; 'हे आसव आहेत' हे यथार्थपणे जाणले, 'हा आसवांचा उदय आहे' हे यथार्थपणे जाणले, 'हा आसवांचा निरोध आहे' हे यथार्थपणे जाणले, 'ही आसवांच्या निरोधाकडे नेणारी प्रतिपदा (मार्ग) आहे' हे यथार्थपणे जाणले. अशा प्रकारे जाणणाऱ्या and पाहणाऱ्या माझे चित्त कामासवापासून मुक्त झाले, भवासवापासून मुक्त झाले आणि अविद्यासवापासून मुक्त झाले. चित्त मुक्त झाल्यावर 'ते मुक्त झाले आहे' असे ज्ञान झाले. 'जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य पूर्ण झाले आहे, जे करायचे होते ते केले गेले आहे, आता या स्थितीसाठी काहीही कर्तव्य उरलेले नाही' हे मी यथार्थपणे जाणले."

‘‘Ayaṃ kho me, brāhmaṇa, rattiyā pacchime yāme tatiyā vijjā adhigatā; avijjā vihatā vijjā uppannā; tamo vihato āloko uppanno[Pg.24], yathā taṃ appamattassa ātāpino pahitattassa viharato. Ayaṃ kho me, brāhmaṇa, tatiyā abhinibbhidā ahosi kukkuṭacchāpakasseva aṇḍakosamhā’’ti.

"हे ब्राह्मणा, रात्रीच्या अंतिम प्रहरात मी ही तिसरी विद्या प्राप्त केली; अविद्या नष्ट झाली आणि विद्या उत्पन्न झाली; अंधकार नष्ट झाला आणि प्रकाश उत्पन्न झाला, जसे की अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहार करणाऱ्याच्या बाबतीत घडते. हे ब्राह्मणा, कोंबडीच्या पिल्लाने अंड्याचे कवच फोडून बाहेर पडण्याप्रमाणेच, हा माझा तिसरा भेद होता."

Evaṃ vutte verañjo brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘jeṭṭho bhavaṃ gotamo, seṭṭho bhavaṃ gotamo. Abhikkantaṃ, bho gotama, abhikkantaṃ, bho gotama! Seyyathāpi, bho gotama, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya – cakkhumanto rūpāni dakkhantīti; evamevaṃ bhotā gotamena anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. Paṭhamaṃ.

असे म्हटले असता, वेरंज ब्राह्मणाने भगवंतांना असे म्हटले – "आदरणीय गौतम हेच ज्येष्ठ आहेत, आदरणीय गौतम हेच श्रेष्ठ आहेत. अतिशय सुंदर, हे गौतम! अतिशय सुंदर, हे गौतम! ज्याप्रमाणे, हे गौतम, कोणी पालथे घातलेले भांडे उताणे करावे, किंवा झाकलेले उघडे करावे, किंवा वाट चुकलेल्याला मार्ग दाखवावा, किंवा अंधकारात तेलाचा दिवा धरावा – जेणेकरून डोळे असणाऱ्यांना रूपे दिसू शकतील; त्याचप्रमाणे आदरणीय गौतमांनी अनेक प्रकारे धम्म प्रकाशित केला आहे. मी आदरणीय गौतम, धम्म आणि भिक्खू संघाला शरण जात आहे. आदरणीय गौतमांनी मला आजपासून जन्मभर शरण आलेला उपासक म्हणून स्वीकारावे." पहिले.

2. Sīhasuttaṃ

२. सीहसुत्त

12. Ekaṃ samayaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ. Tena kho pana samayena sambahulā abhiññātā abhiññātā licchavī santhāgāre sannisinnā sannipatitā anekapariyāyena buddhassa vaṇṇaṃ bhāsanti, dhammassa vaṇṇaṃ bhāsanti, saṅghassa vaṇṇaṃ bhāsanti.

१२. एकदा भगवान वैशाली येथील महावनातील कूटागारशाळेत विहार करत होते. त्या वेळी अनेक सुप्रसिद्ध आणि प्रतिष्ठित लिच्छवी संथागारात एकत्र जमले होते आणि बसले होते. ते अनेक प्रकारे बुद्धांचे गुणगान करत होते, धम्माचे गुणगान करत होते आणि संघाचे गुणगान करत होते.

Tena kho pana samayena sīho senāpati nigaṇṭhasāvako tassaṃ parisāyaṃ nisinno hoti. Atha kho sīhassa senāpatissa etadahosi – ‘‘nissaṃsayaṃ kho so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho bhavissati, tathā hime sambahulā abhiññātā abhiññātā licchavī santhāgāre sannisinnā sannipatitā anekapariyāyena buddhassa vaṇṇaṃ bhāsanti, dhammassa vaṇṇaṃ bhāsanti, saṅghassa vaṇṇaṃ bhāsanti. Yaṃnūnāhaṃ taṃ bhagavantaṃ dassanāya upasaṅkameyyaṃ arahantaṃ sammāsambuddha’’nti. Atha kho sīho senāpati yena nigaṇṭho nāṭaputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā nigaṇṭhaṃ nāṭaputtaṃ etadavoca – ‘‘icchāmahaṃ, bhante, samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamitu’’nti.

त्या वेळी निगंठांचा श्रावक असलेला सेनापती सीह त्या सभेत बसला होता. तेव्हा सेनापती सीहच्या मनात असा विचार आला – "नक्कीच ते भगवान अर्हत, सम्यक्संबुद्ध असतील, म्हणूनच हे अनेक सुप्रसिद्ध आणि प्रतिष्ठित लिच्छवी संथागारात एकत्र जमून अनेक प्रकारे बुद्धांचे गुणगान करत आहेत, धम्माचे गुणगान करत आहेत आणि संघाचे गुणगान करत आहेत. मी त्या भगवान अर्हत, सम्यक्संबुद्धांच्या दर्शनासाठी त्यांच्याकडे का जाऊ नये?" मग सेनापती सीह जेथे निगंठ नातपुत्त होते तेथे गेला; आणि त्यांच्याजवळ जाऊन निगंठ नातपुत्तांना म्हणाला – "भंते, मला श्रमण गौतमांच्या दर्शनासाठी त्यांच्याकडे जाण्याची इच्छा आहे."

‘‘Kiṃ [Pg.25] pana tvaṃ, sīha, kiriyavādo samāno akiriyavādaṃ samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamissasi? Samaṇo hi, sīha, gotamo akiriyavādo, akiriyāya dhammaṃ deseti, tena ca sāvake vinetī’’ti. Atha kho sīhassa senāpatissa yo ahosi gamiyābhisaṅkhāro bhagavantaṃ dassanāya, so paṭippassambhi.

"हे सीह, तू स्वतः क्रियावादी असताना, अक्रियावादी श्रमण गौतमांच्या दर्शनासाठी का जात आहेस? कारण, हे सीह, श्रमण गौतम हे अक्रियावादी आहेत, ते अक्रियेचा धम्म शिकवतात आणि त्याच धम्माने आपल्या श्रावकांना विनीत करतात." तेव्हा सेनापती सीहची भगवंतांच्या दर्शनासाठी जाण्याची जी इच्छा झाली होती, ती शांत झाली.

Dutiyampi kho sambahulā abhiññātā abhiññātā licchavī santhāgāre sannisinnā sannipatitā anekapariyāyena buddhassa…pe… dhammassa…pe… saṅghassa vaṇṇaṃ bhāsanti. Dutiyampi kho sīhassa senāpatissa etadahosi – ‘‘nissaṃsayaṃ kho so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho bhavissati, tathā hime sambahulā abhiññātā abhiññātā licchavī santhāgāre sannisinnā sannipatitā anekapariyāyena buddhassa vaṇṇaṃ bhāsanti, dhammassa…pe… saṅghassa vaṇṇaṃ bhāsanti. Yaṃnūnāhaṃ taṃ bhagavantaṃ dassanāya upasaṅkameyyaṃ arahantaṃ sammāsambuddha’’nti. Atha kho sīho senāpati yena nigaṇṭho nāṭaputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā nigaṇṭhaṃ nāṭaputtaṃ etadavoca – ‘‘icchāmahaṃ, bhante, samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamitu’’nti.

दुसऱ्यांदाही अनेक सुप्रसिद्ध आणि प्रतिष्ठित लिच्छवी संथागारात एकत्र जमून अनेक प्रकारे बुद्धांचे... पे... धम्माचे... पे... संघाचे गुणगान करत होते. दुसऱ्यांदाही सेनापती सीहच्या मनात असा विचार आला – "नक्कीच ते भगवान अर्हत, सम्यक्संबुद्ध असतील, म्हणूनच हे अनेक सुप्रसिद्ध आणि प्रतिष्ठित लिच्छवी संथागारात एकत्र जमून अनेक प्रकारे बुद्धांचे गुणगान करत आहेत, धम्माचे... पे... संघाचे गुणगान करत आहेत. मी त्या भगवान अर्हत, सम्यक्संबुद्धांच्या दर्शनासाठी त्यांच्याकडे का जाऊ नये?" मग सेनापती सीह जेथे निगंठ नातपुत्त होते तेथे गेला; आणि त्यांच्याजवळ जाऊन निगंठ नातपुत्तांना म्हणाला – "भंते, मला श्रमण गौतमांच्या दर्शनासाठी त्यांच्याकडे जाण्याची इच्छा आहे."

‘‘Kiṃ pana tvaṃ, sīha, kiriyavādo samāno akiriyavādaṃ samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamissasi? Samaṇo hi, sīha, gotamo akiriyavādo akiriyāya dhammaṃ deseti, tena ca sāvake vinetī’’ti. Dutiyampi kho sīhassa senāpatissa yo ahosi gamiyābhisaṅkhāro bhagavantaṃ dassanāya, so paṭippassambhi.

"हे सीह, तू स्वतः क्रियावादी असताना, अक्रियावादी श्रमण गौतमांच्या दर्शनासाठी का जात आहेस? कारण, हे सीह, श्रमण गौतम हे अक्रियावादी आहेत, ते अक्रियेचा धम्म शिकवतात आणि त्याच धम्माने आपल्या श्रावकांना विनीत करतात." दुसऱ्यांदाही सेनापती सीहची भगवंतांच्या दर्शनासाठी जाण्याची जी इच्छा झाली होती, ती शांत झाली.

Tatiyampi kho sambahulā abhiññātā abhiññātā licchavī santhāgāre sannisinnā sannipatitā anekapariyāyena buddhassa…pe… dhammassa…pe… saṅghassa vaṇṇaṃ bhāsanti. Tatiyampi kho sīhassa senāpatissa etadahosi – ‘‘nissaṃsayaṃ kho so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho bhavissati, tathā hime sambahulā abhiññātā abhiññātā licchavī santhāgāre sannisinnā sannipatitā anekapariyāyena buddhassa vaṇṇaṃ bhāsanti, dhammassa vaṇṇaṃ bhāsanti, saṅghassa vaṇṇaṃ bhāsanti. Kiṃ hime karissanti nigaṇṭhā [Pg.26] apalokitā vā anapalokitā vā? Yaṃnūnāhaṃ anapaloketvāva nigaṇṭhe taṃ bhagavantaṃ dassanāya upasaṅkameyyaṃ arahantaṃ sammāsambuddha’’nti.

तिसऱ्यांदाही अनेक सुप्रसिद्ध आणि प्रतिष्ठित लिच्छवी संथागारात एकत्र जमून अनेक प्रकारे बुद्धांचे... पे... धम्माचे... पे... संघाचे गुणगान करत होते. तिसऱ्यांदाही सेनापती सीहच्या मनात असा विचार आला – "नक्कीच ते भगवान अर्हत, सम्यक्संबुद्ध असतील, म्हणूनच हे अनेक सुप्रसिद्ध आणि प्रतिष्ठित लिच्छवी संथागारात एकत्र जमून अनेक प्रकारे बुद्धांचे गुणगान करत आहेत, धम्माचे गुणगान करत आहेत आणि संघाचे गुणगान करत आहेत. हे निगंठ माझी परवानगी घेऊन किंवा न घेता माझे काय करू शकणार आहेत? मी निगंठांची परवानगी न घेताच त्या भगवान अर्हत, सम्यक्संबुद्धांच्या दर्शनासाठी त्यांच्याकडे का जाऊ नये?"

Atha kho sīho senāpati pañcamattehi rathasatehi divādivassa vesāliyā niyyāsi bhagavantaṃ dassanāya. Yāvatikā yānassa bhūmi, yānena gantvā yānā paccorohitvā pattikova agamāsi. Atha kho sīho senāpati yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho sīho senāpati bhagavantaṃ etadavoca –

त्यानंतर सेनापती सीह भरदिवसा सुमारे पाचशे रथांसह भगवंतांच्या दर्शनासाठी वैशालीहून निघाला. जेथपर्यंत रथाने जाणे शक्य होते, तेथपर्यंत रथाने जाऊन, रथातून खाली उतरून तो पायीच पुढे गेला. मग सेनापती सीह जेथे भगवान होते तेथे गेला; आणि त्यांच्याजवळ जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या सेनापती सीहने भगवंतांना असे म्हटले –

‘‘Sutaṃ metaṃ, bhante – ‘akiriyavādo samaṇo gotamo, akiriyāya dhammaṃ deseti, tena ca sāvake vinetī’ti. Ye te, bhante, evamāhaṃsu – ‘akiriyavādo samaṇo gotamo, akiriyāya dhammaṃ deseti, tena ca sāvake vinetī’ti, kacci te, bhante, bhagavato vuttavādino na ca bhagavantaṃ abhūtena abbhācikkhanti dhammassa cānudhammaṃ byākaronti na ca koci sahadhammiko vādānuvādo gārayhaṃ ṭhānaṃ āgacchati? Anabbhakkhātukāmā hi mayaṃ, bhante, bhagavanta’’nti.

"भंते, मी असे ऐकले आहे की – ‘श्रमण गौतम हे अक्रियावादी आहेत, ते अक्रियेचा धम्म शिकवतात आणि त्याच धम्माने आपल्या श्रावकांना विनीत करतात.’ भंते, जे लोक असे म्हणतात की – ‘श्रमण गौतम हे अक्रियावादी आहेत, ते अक्रियेचा धम्म शिकवतात आणि त्याच धम्माने आपल्या श्रावकांना विनीत करतात,’ ते भगवंतांच्या मूळ शिकवणुकीनुसारच बोलत आहेत ना? ते भगवंतांवर असत्य आरोप तर करत नाहीत ना? ते धम्मानुसारच स्पष्टीकरण देत आहेत ना? आणि त्यांच्या या विधानामुळे धम्माचे पालन करणाऱ्या कोणाही व्यक्तीवर निंदेची किंवा आक्षेपाची वेळ येणार नाही ना? कारण भंते, आमची भगवंतांवर कोणताही असत्य आरोप करण्याची इच्छा नाही."

‘‘Atthi, sīha, pariyāyo, yena maṃ pariyāyena sammā vadamāno vadeyya – ‘akiriyavādo samaṇo gotamo, akiriyāya dhammaṃ deseti, tena ca sāvake vinetī’’’ti.

"हे सीह, असा एक मार्ग आहे, ज्या मार्गाने माझ्याविषयी योग्य प्रकारे बोलणारा मनुष्य असे म्हणू शकतो की – ‘श्रमण गौतम हे अक्रियावादी आहेत, ते अक्रियेचा धम्म शिकवतात आणि त्याच धम्माने आपल्या श्रावकांना विनीत करतात.’"

‘‘Atthi, sīha, pariyāyo, yena maṃ pariyāyena sammā vadamāno vadeyya – ‘kiriyavādo samaṇo gotamo, kiriyāya dhammaṃ deseti, tena ca sāvake vinetī’’’ti.

सीहा, असा एक मार्ग आहे, ज्याद्वारे माझ्याविषयी योग्य प्रकारे बोलणारा मनुष्य असे म्हणू शकेल – 'श्रमण गौतम हे क्रियावादी आहेत, ते क्रियाशीलतेसाठी धम्माचा उपदेश करतात आणि त्याद्वारे आपल्या श्रावकांना प्रशिक्षित करतात.'

‘‘Atthi, sīha, pariyāyo, yena maṃ pariyāyena sammā vadamāno vadeyya – ‘ucchedavādo samaṇo gotamo, ucchedāya dhammaṃ deseti, tena ca sāvake vinetī’’’ti.

सीहा, असा एक मार्ग आहे, ज्याद्वारे माझ्याविषयी योग्य प्रकारे बोलणारा मनुष्य असे म्हणू शकेल – 'श्रमण गौतम हे उच्छेदवादी आहेत, ते उच्छेदासाठी धम्माचा उपदेश करतात आणि त्याद्वारे आपल्या श्रावकांना प्रशिक्षित करतात.'

‘‘Atthi, sīha, pariyāyo, yena maṃ pariyāyena sammā vadamāno vadeyya – ‘jegucchī samaṇo gotamo, jegucchitāya dhammaṃ deseti, tena ca sāvake vinetī’’’ti.

सीहा, असा एक मार्ग आहे, ज्याद्वारे माझ्याविषयी योग्य प्रकारे बोलणारा मनुष्य असे म्हणू शकेल – 'श्रमण गौतम हे जुगुप्सा बाळगणारे आहेत, ते जुगुप्सेसाठी धम्माचा उपदेश करतात आणि त्याद्वारे आपल्या श्रावकांना प्रशिक्षित करतात.'

‘‘Atthi[Pg.27], sīha, pariyāyo, yena maṃ pariyāyena sammā vadamāno vadeyya – ‘venayiko samaṇo gotamo, vinayāya dhammaṃ deseti, tena ca sāvake vinetī’’’ti.

सीहा, असा एक मार्ग आहे, ज्याद्वारे माझ्याविषयी योग्य प्रकारे बोलणारा मनुष्य असे म्हणू शकेल – 'श्रमण गौतम हे निर्मूलनवादी आहेत, ते निर्मूलनासाठी धम्माचा उपदेश करतात आणि त्याद्वारे आपल्या श्रावकांना प्रशिक्षित करतात.'

‘‘Atthi, sīha, pariyāyo, yena maṃ pariyāyena sammā vadamāno vadeyya – ‘tapassī samaṇo gotamo, tapassitāya dhammaṃ deseti, tena ca sāvake vinetī’’’ti.

सीहा, असा एक मार्ग आहे, ज्याद्वारे माझ्याविषयी योग्य प्रकारे बोलणारा मनुष्य असे म्हणू शकेल – 'श्रमण गौतम हे तपस्वी आहेत, ते तपासाठी धम्माचा उपदेश करतात आणि त्याद्वारे आपल्या श्रावकांना प्रशिक्षित करतात.'

‘‘Atthi, sīha, pariyāyo, yena maṃ pariyāyena sammā vadamāno vadeyya – ‘apagabbho samaṇo gotamo, apagabbhatāya dhammaṃ deseti, tena ca sāvake vinetī’’’ti.

सीहा, असा एक मार्ग आहे, ज्याद्वारे माझ्याविषयी योग्य प्रकारे बोलणारा मनुष्य असे म्हणू शकेल – 'श्रमण गौतम हे अपगब्भ आहेत, ते गर्भावासापासून मुक्त होण्यासाठी धम्माचा उपदेश करतात आणि त्याद्वारे आपल्या श्रावकांना प्रशिक्षित करतात.'

‘‘Atthi, sīha, pariyāyo, yena maṃ pariyāyena sammā vadamāno vadeyya – ‘assāsako samaṇo gotamo, assāsāya dhammaṃ deseti, tena ca sāvake vinetī’’’ti.

सीहा, असा एक मार्ग आहे, ज्याद्वारे माझ्याविषयी योग्य प्रकारे बोलणारा मनुष्य असे म्हणू शकेल – 'श्रमण गौतम हे आश्वासक आहेत, ते आश्वासनासाठी धम्माचा उपदेश करतात आणि त्याद्वारे आपल्या श्रावकांना प्रशिक्षित करतात.'

‘‘Katamo ca, sīha, pariyāyo, yena maṃ pariyāyena sammā vadamāno vadeyya – ‘akiriyavādo samaṇo gotamo, akiriyāya dhammaṃ deseti, tena ca sāvake vinetī’ti? Ahañhi, sīha, akiriyaṃ vadāmi kāyaduccaritassa vacīduccaritassa manoduccaritassa; anekavihitānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ akiriyaṃ vadāmi. Ayaṃ kho, sīha, pariyāyo, yena maṃ pariyāyena sammā vadamāno vadeyya – ‘akiriyavādo samaṇo gotamo, akiriyāya dhammaṃ deseti, tena ca sāvake vinetī’’’ti.

आणि सीहा, असा कोणता मार्ग आहे, ज्याद्वारे माझ्याविषयी योग्य प्रकारे बोलणारा मनुष्य असे म्हणू शकेल – 'श्रमण गौतम हे अक्रियावादी आहेत, ते अक्रियेसाठी धम्माचा उपदेश करतात आणि त्याद्वारे आपल्या श्रावकांना प्रशिक्षित करतात'? कारण, सीहा, मी शारीरिक दुराचार, वाचिक दुराचार आणि मानसिक दुराचार न करण्याची (अक्रिया) शिकवण देतो; मी अनेक प्रकारच्या पापमय, अकुशल धर्मांचे न करणे (अक्रिया) सांगतो. सीहा, हाच तो मार्ग आहे, ज्याद्वारे माझ्याविषयी योग्य प्रकारे बोलणारा मनुष्य असे म्हणू शकेल – 'श्रमण गौतम हे अक्रियावादी आहेत, ते अक्रियेसाठी धम्माचा उपदेश करतात आणि त्याद्वारे आपल्या श्रावकांना प्रशिक्षित करतात.'

‘‘Katamo ca, sīha, pariyāyo, yena maṃ pariyāyena sammā vadamāno vadeyya – ‘kiriyavādo samaṇo gotamo, kiriyāya dhammaṃ deseti, tena ca sāvake vinetī’ti? Ahañhi, sīha, kiriyaṃ vadāmi kāyasucaritassa vacīsucaritassa manosucaritassa; anekavihitānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ kiriyaṃ vadāmi. Ayaṃ kho, sīha, pariyāyo, yena maṃ pariyāyena sammā vadamāno vadeyya – ‘kiriyavādo samaṇo gotamo, kiriyāya dhammaṃ deseti, tena ca sāvake vinetī’’’ti.

आणि सीहा, असा कोणता मार्ग आहे, ज्याद्वारे माझ्याविषयी योग्य प्रकारे बोलणारा मनुष्य असे म्हणू शकेल – 'श्रमण गौतम हे क्रियावादी आहेत, ते क्रियाशीलतेसाठी धम्माचा उपदेश करतात आणि त्याद्वारे आपल्या श्रावकांना प्रशिक्षित करतात'? कारण, सीहा, मी शारीरिक सुचरित, वाचिक सुचरित आणि मानसिक सुचरित करण्याची (क्रिया) शिकवण देतो; मी अनेक प्रकारच्या कुशल धर्मांचे करणे (क्रिया) सांगतो. सीहा, हाच तो मार्ग आहे, ज्याद्वारे माझ्याविषयी योग्य प्रकारे बोलणारा मनुष्य असे म्हणू शकेल – 'श्रमण गौतम हे क्रियावादी आहेत, ते क्रियाशीलतेसाठी धम्माचा उपदेश करतात आणि त्याद्वारे आपल्या श्रावकांना प्रशिक्षित करतात.'

‘‘Katamo ca, sīha, pariyāyo, yena maṃ pariyāyena sammā vadamāno vadeyya – ‘ucchedavādo samaṇo gotamo, ucchedāya dhammaṃ deseti, tena ca sāvake vinetī’ti? Ahañhi, sīha, ucchedaṃ vadāmi rāgassa dosassa [Pg.28] mohassa; anekavihitānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ ucchedaṃ vadāmi. Ayaṃ kho, sīha, pariyāyo, yena maṃ pariyāyena sammā vadamāno vadeyya – ‘ucchedavādo samaṇo gotamo, ucchedāya dhammaṃ deseti, tena ca sāvake vinetī’’’ti.

आणि सीहा, असा कोणता मार्ग आहे, ज्याद्वारे माझ्याविषयी योग्य प्रकारे बोलणारा मनुष्य असे म्हणू शकेल – 'श्रमण गौतम हे उच्छेदवादी आहेत, ते उच्छेदासाठी धम्माचा उपदेश करतात आणि त्याद्वारे आपल्या श्रावकांना प्रशिक्षित करतात'? कारण, सीहा, मी राग, द्वेष आणि मोह यांच्या उच्छेदाची शिकवण देतो; मी अनेक प्रकारच्या पापमय, अकुशल धर्मांच्या उच्छेदाचे प्रतिपादन करतो. सीहा, हाच तो मार्ग आहे, ज्याद्वारे माझ्याविषयी योग्य प्रकारे बोलणारा मनुष्य असे म्हणू शकेल – 'श्रमण गौतम हे उच्छेदवादी आहेत, ते उच्छेदासाठी धम्माचा उपदेश करतात आणि त्याद्वारे आपल्या श्रावकांना प्रशिक्षित करतात.'

‘‘Katamo ca, sīha, pariyāyo, yena maṃ pariyāyena sammā vadamāno vadeyya – ‘jegucchī samaṇo gotamo, jegucchitāya dhammaṃ deseti, tena ca sāvake vinetī’ti? Ahañhi, sīha, jigucchāmi kāyaduccaritena vacīduccaritena manoduccaritena; jigucchāmi anekavihitānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā. Ayaṃ kho, sīha, pariyāyo, yena maṃ pariyāyena sammā vadamāno vadeyya – ‘jegucchī samaṇo gotamo, jegucchitāya dhammaṃ deseti, tena ca sāvake vinetī’’’ti.

आणि सीहा, असा कोणता मार्ग आहे, ज्याद्वारे माझ्याविषयी योग्य प्रकारे बोलणारा मनुष्य असे म्हणू शकेल – 'श्रमण गौतम हे जुगुप्सा बाळगणारे आहेत, ते जुगुप्सेसाठी धम्माचा उपदेश करतात आणि त्याद्वारे आपल्या श्रावकांना प्रशिक्षित करतात'? कारण, सीहा, मी शारीरिक दुराचार, वाचिक दुराचार आणि मानसिक दुराचाराची जुगुप्सा करतो; मी अनेक प्रकारच्या पापमय, अकुशल धर्मांच्या प्राप्तीची जुगुप्सा करतो. सीहा, हाच तो मार्ग आहे, ज्याद्वारे माझ्याविषयी योग्य प्रकारे बोलणारा मनुष्य असे म्हणू शकेल – 'श्रमण गौतम हे जुगुप्सा बाळगणारे आहेत, ते जुगुप्सेसाठी धम्माचा उपदेश करतात आणि त्याद्वारे आपल्या श्रावकांना प्रशिक्षित करतात.'

‘‘Katamo ca, sīha, pariyāyo, yena maṃ pariyāyena sammā vadamāno vadeyya – ‘venayiko samaṇo gotamo, vinayāya dhammaṃ deseti, tena ca sāvake vinetī’ti? Ahañhi, sīha, vinayāya dhammaṃ desemi rāgassa dosassa mohassa; anekavihitānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ vinayāya dhammaṃ desemi. Ayaṃ kho, sīha, pariyāyo, yena maṃ pariyāyena sammā vadamāno vadeyya – ‘venayiko samaṇo gotamo, vinayāya dhammaṃ deseti, tena ca sāvake vinetī’’’ti.

आणि सीहा, असा कोणता मार्ग आहे, ज्याद्वारे माझ्याविषयी योग्य प्रकारे बोलणारा मनुष्य असे म्हणू शकेल – 'श्रमण गौतम हे निर्मूलनवादी आहेत, ते निर्मूलनासाठी धम्माचा उपदेश करतात आणि त्याद्वारे आपल्या श्रावकांना प्रशिक्षित करतात'? कारण, सीहा, मी राग, द्वेष आणि मोह यांच्या निर्मूलनासाठी धम्माचा उपदेश करतो; मी अनेक प्रकारच्या पापमय, अकुशल धर्मांच्या निर्मूलनासाठी धम्माचा उपदेश करतो. सीहा, हाच तो मार्ग आहे, ज्याद्वारे माझ्याविषयी योग्य प्रकारे बोलणारा मनुष्य असे म्हणू शकेल – 'श्रमण गौतम हे निर्मूलनवादी आहेत, ते निर्मूलनासाठी धम्माचा उपदेश करतात आणि त्याद्वारे आपल्या श्रावकांना प्रशिक्षित करतात.'

‘‘Katamo ca, sīha, pariyāyo, yena maṃ pariyāyena sammā vadamāno vadeyya – ‘tapassī samaṇo gotamo, tapassitāya dhammaṃ deseti, tena ca sāvake vinetī’ti? Tapanīyāhaṃ, sīha, pāpake akusale dhamme vadāmi kāyaduccaritaṃ vacīduccaritaṃ manoduccaritaṃ. Yassa kho, sīha, tapanīyā pāpakā akusalā dhammā pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā, tamahaṃ ‘tapassī’ti vadāmi. Tathāgatassa kho, sīha, tapanīyā pāpakā akusalā dhammā pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Ayaṃ kho, sīha, pariyāyo, yena maṃ pariyāyena sammā vadamāno vadeyya – ‘tapassī samaṇo gotamo, tapassitāya dhammaṃ deseti, tena ca sāvake vinetī’’’ti.

आणि सीहा, असा कोणता मार्ग आहे, ज्याद्वारे माझ्याविषयी योग्य प्रकारे बोलणारा मनुष्य असे म्हणू शकेल – 'श्रमण गौतम हे तपस्वी आहेत, ते तपासाठी धम्माचा उपदेश करतात आणि त्याद्वारे आपल्या श्रावकांना प्रशिक्षित करतात'? कारण, सीहा, मी पापमय, अकुशल धर्मांना – शारीरिक दुराचार, वाचिक दुराचार आणि मानसिक दुराचाराला – 'तपनीय' म्हणतो. सीहा, ज्या व्यक्तीचे असे तापदायक, पापमय, अकुशल धर्म नष्ट झाले आहेत, मुळासकट उपटून टाकले गेले आहेत, ताडाच्या बुंध्यासारखे केले गेले आहेत, नामशेष केले गेले आहेत आणि भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होणारे झाले आहेत, त्याला मी 'तपस्वी' म्हणतो. सीहा, तथागतांचे असे तापदायक, पापमय, अकुशल धर्म नष्ट झाले आहेत, मुळासकट उपटून टाकले गेले आहेत, ताडाच्या बुंध्यासारखे केले गेले आहेत, नामशेष केले गेले आहेत आणि भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होणारे झाले आहेत. सीहा, हाच तो मार्ग आहे, ज्याद्वारे माझ्याविषयी योग्य प्रकारे बोलणारा मनुष्य असे म्हणू शकेल – 'श्रमण गौतम हे तपस्वी आहेत, ते तपासाठी धम्माचा उपदेश करतात आणि त्याद्वारे आपल्या श्रावकांना प्रशिक्षित करतात.'

‘‘Katamo [Pg.29] ca, sīha, pariyāyo, yena maṃ pariyāyena sammā vadamāno vadeyya – ‘apagabbho samaṇo gotamo, apagabbhatāya dhammaṃ deseti, tena ca sāvake vinetī’ti? Yassa kho, sīha, āyatiṃ gabbhaseyyā punabbhavābhinibbatti pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā, tamahaṃ ‘apagabbho’ti vadāmi. Tathāgatassa kho, sīha, āyatiṃ gabbhaseyyā punabbhavābhinibbatti pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Ayaṃ kho, sīha, pariyāyo, yena maṃ pariyāyena sammā vadamāno vadeyya – ‘apagabbho samaṇo gotamo, apagabbhatāya dhammaṃ deseti, tena ca sāvake vinetī’’’ti.

आणि सीहा, असा कोणता मार्ग आहे, ज्याद्वारे माझ्याविषयी योग्य प्रकारे बोलणारा मनुष्य असे म्हणू शकेल – 'श्रमण गौतम हे अपगब्भ आहेत, ते गर्भावासापासून मुक्त होण्यासाठी धम्माचा उपदेश करतात आणि त्याद्वारे आपल्या श्रावकांना प्रशिक्षित करतात'? कारण, सीहा, ज्या व्यक्तीचा भविष्यातील गर्भावास आणि पुनर्जन्माची उत्पत्ती नष्ट झाली आहे, मुळासकट उपटून टाकली गेली आहे, ताडाच्या बुंध्यासारखी केली गेली आहे, नामशेष केली गेली आहे आणि भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होणारी झाली आहे, त्याला मी 'अपगब्भ' म्हणतो. सीहा, तथागतांचा भविष्यातील गर्भावास आणि पुनर्जन्माची उत्पत्ती नष्ट झाली आहे, मुळासकट उपटून टाकली गेली आहे, ताडाच्या बुंध्यासारखी केली गेली आहे, नामशेष केली गेली आहे आणि भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होणारी झाली आहे. सीहा, हाच तो मार्ग आहे, ज्याद्वारे माझ्याविषयी योग्य प्रकारे बोलणारा मनुष्य असे म्हणू शकेल – 'श्रमण गौतम हे अपगब्भ आहेत, ते गर्भावासापासून मुक्त होण्यासाठी धम्माचा उपदेश करतात आणि त्याद्वारे आपल्या श्रावकांना प्रशिक्षित करतात.'

‘‘Katamo ca, sīha, pariyāyo, yena maṃ pariyāyena sammā vadamāno vadeyya – ‘assāsako samaṇo gotamo, assāsāya dhammaṃ deseti, tena ca sāvake vinetī’ti? Ahañhi, sīha, assāsako paramena assāsena, assāsāya dhammaṃ desemi, tena ca sāvake vinemi. Ayaṃ kho, sīha, pariyāyo, yena maṃ pariyāyena sammā vadamāno vadeyya – ‘assāsako samaṇo gotamo, assāsāya dhammaṃ deseti, tena ca sāvake vinetī’’’ti.

“आणि हे सीहा, अशी कोणती पद्धत आहे, ज्याद्वारे माझ्याविषयी योग्य प्रकारे बोलणारा असे म्हणू शकेल की—‘श्रमण गोतम हे आश्वासक आहेत, ते आश्वासनासाठी धम्माचा उपदेश करतात आणि त्याद्वारे आपल्या श्रावकांना प्रशिक्षित करतात’? कारण, हे सीहा, मी परम आश्वासनाने युक्त असा आश्वासक आहे. मी आश्वासनासाठी धम्माचा उपदेश करतो आणि त्याद्वारे श्रावकांना प्रशिक्षित करतो. हे सीहा, हीच ती पद्धत आहे, ज्याद्वारे माझ्याविषयी योग्य प्रकारे बोलणारा असे म्हणू शकेल की—‘श्रमण गोतम हे आश्वासक आहेत, ते आश्वासनासाठी धम्माचा उपदेश करतात आणि त्याद्वारे आपल्या श्रावकांना प्रशिक्षित करतात.’”

Evaṃ vutte sīho senāpati bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bhante, abhikkantaṃ, bhante…pe… upāsakaṃ maṃ, bhante, bhagavā dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti.

असे म्हटले असता, सेनापती सीह भगवंतांना म्हणाले, “अतिशय सुंदर, भंते! अतिशय सुंदर, भंते! ... भंते, भगवंतांनी मला आजपासून प्राण असेपर्यंत शरण आलेला उपासक म्हणून स्वीकारावे.”

‘‘Anuviccakāraṃ kho, sīha, karohi. Anuviccakāro tumhādisānaṃ ñātamanussānaṃ sādhu hotī’’ti. ‘‘Imināpāhaṃ, bhante, bhagavato bhiyyosomattāya attamano abhiraddho, yaṃ maṃ bhagavā evamāha – ‘anuviccakāraṃ kho, sīha, karohi. Anuviccakāro tumhādisānaṃ ñātamanussānaṃ sādhu hotī’ti. Mañhi, bhante, aññatitthiyā sāvakaṃ labhitvā kevalakappaṃ vesāliṃ paṭākaṃ parihareyyuṃ – ‘sīho amhākaṃ senāpati sāvakattaṃ upagato’ti. Atha ca pana bhagavā evamāha – ‘anuviccakāraṃ, sīha, karohi. Anuviccakāro tumhādisānaṃ ñātamanussānaṃ sādhu hotī’ti. Esāhaṃ, bhante, dutiyampi bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ bhagavā dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti.

“हे सीहा, नीट विचारपूर्वक चौकशी करूनच निर्णय घे. तुझ्यासारख्या प्रसिद्ध व्यक्तींसाठी विचारपूर्वक कृती करणे योग्य असते.” “भंते, भगवंतांनी मला असे म्हटल्यामुळे मी भगवंतांवर आणखीनच अधिक प्रसन्न आणि संतुष्ट झालो आहे की—‘हे सीहा, नीट विचारपूर्वक चौकशी करूनच निर्णय घे. तुझ्यासारख्या प्रसिद्ध व्यक्तींसाठी विचारपूर्वक कृती करणे योग्य असते.’ कारण, भंते, जर इतर पंथांच्या लोकांना माझ्यासारखा श्रावक मिळाला असता, तर त्यांनी संपूर्ण वेसालीमध्ये ‘सेनापती सीह आमचा श्रावक बनला आहे’ असे घोषित करत विजयाचा ध्वज मिरवला असता. परंतु, तरीही भगवंत मला म्हणतात—‘हे सीहा, नीट विचारपूर्वक चौकशी करूनच निर्णय घे. तुझ्यासारख्या प्रसिद्ध व्यक्तींसाठी विचारपूर्वक कृती करणे योग्य असते.’ म्हणून, भंते, मी दुसऱ्यांदाही भगवंतांना शरण जातो, धम्माला शरण जातो आणि भिक्खू संघाला शरण जातो. भगवंतांनी मला आजपासून प्राण असेपर्यंत शरण आलेला उपासक म्हणून स्वीकारावे.”

‘‘Dīgharattaṃ [Pg.30] kho te, sīha, nigaṇṭhānaṃ opānabhūtaṃ kulaṃ, yena nesaṃ upagatānaṃ piṇḍakaṃ dātabbaṃ maññeyyāsī’’ti. ‘‘Imināpāhaṃ, bhante, bhagavato bhiyyosomattāya attamano abhiraddho, yaṃ maṃ bhagavā evamāha – ‘dīgharattaṃ kho te, sīha, nigaṇṭhānaṃ opānabhūtaṃ kulaṃ, yena nesaṃ upagatānaṃ piṇḍakaṃ dātabbaṃ maññeyyāsī’ti. Sutaṃ metaṃ, bhante – ‘samaṇo gotamo evamāha – mayhameva dānaṃ dātabbaṃ, mayhameva sāvakānaṃ dātabbaṃ; mayhameva dinnaṃ mahapphalaṃ, na aññesaṃ dinnaṃ mahapphalaṃ; mayhameva sāvakānaṃ dinnaṃ mahapphalaṃ, na aññesaṃ sāvakānaṃ dinnaṃ mahapphala’nti, atha ca pana maṃ bhagavā nigaṇṭhesupi dāne samādapeti. Api ca, bhante, mayamettha kālaṃ jānissāma. Esāhaṃ, bhante, tatiyampi bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ, bhante, bhagavā dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti.

“हे सीहा, तुझे घराणे दीर्घकाळापासून निगंठांसाठी पाण्याचे तळे राहिले आहे; त्यामुळे तुझ्याकडे येणाऱ्या त्या निगंठांना तू दान देणे चालू ठेवावेस, असा विचार तू केला पाहिजेस.” “भंते, भगवंतांनी मला असे म्हटल्यामुळे मी भगवंतांवर आणखीनच अधिक प्रसन्न आणि संतुष्ट झालो आहे की—‘हे सीहा, तुझे घराणे दीर्घकाळापासून निगंठांसाठी पाण्याचे तळे राहिले आहे; त्यामुळे तुझ्याकडे येणाऱ्या त्या निगंठांना तू दान देणे चालू ठेवावेस, असा विचार तू केला पाहिजेस.’ कारण, भंते, मी असे ऐकले होते की—‘श्रमण गोतम असे म्हणतात: “केवळ मलाच दान दिले पाहिजे, इतरांना नाही; केवळ माझ्याच श्रावकांना दान दिले पाहिजे, इतरांच्या श्रावकांना नाही. केवळ मला दिलेले दानच महाफळदायी असते, इतरांना दिलेले नाही; केवळ माझ्याच श्रावकांना दिलेले दानच महाफळदायी असते, इतरांच्या श्रावकांना दिलेले नाही.”’ परंतु, तरीही भगवंत मला निगंठांनाही दान देण्यास प्रवृत्त करत आहेत. भंते, आम्ही यासाठी योग्य वेळ कोणती ते जाणू. म्हणून, भंते, मी तिसऱ्यांदाही भगवंतांना शरण जातो, धम्माला शरण जातो आणि भिक्खू संघाला शरण जातो. भगवंतांनी मला आजपासून प्राण असेपर्यंत शरण आलेला उपासक म्हणून स्वीकारावे.”

Atha kho bhagavā sīhassa senāpatissa anupubbiṃ kathaṃ kathesi, seyyathidaṃ – dānakathaṃ sīlakathaṃ saggakathaṃ, kāmānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ nekkhamme ānisaṃsaṃ pakāsesi. Yadā bhagavā aññāsi sīhaṃ senāpatiṃ kallacittaṃ muducittaṃ vinīvaraṇacittaṃ udaggacittaṃ pasannacittaṃ, atha yā buddhānaṃ sāmukkaṃsikā dhammadesanā taṃ pakāsesi – dukkhaṃ samudayaṃ nirodhaṃ maggaṃ. Seyyathāpi nāma suddhaṃ vatthaṃ apagatakāḷakaṃ sammadeva rajanaṃ paṭiggaṇheyya; evamevaṃ sīhassa senāpatissa tasmiṃyeva āsane virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādi – ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti.

त्यानंतर भगवंतांनी सेनापती सीहाला अनुक्रमे धम्म उपदेश केला, जसे की—दानकथा, शीलकथा, स्वर्गकथा; त्यांनी कामभोगांचे दुष्परिणाम, हीनता, मलीनता आणि नैष्क्रम्याचे फायदे स्पष्ट केले. जेव्हा भगवंतांना समजले की सेनापती सीहाचे मन अनुकूल, मृदू, नीवरणांपासून मुक्त, प्रफुल्लित आणि प्रसन्न झाले आहे, तेव्हा त्यांनी बुद्धांची स्वतःची विशेष धम्मदेशना स्पष्ट केली, जी म्हणजे—दुःख, दुःखसमुदय, दुःखनिरोध आणि दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा (मार्ग). ज्याप्रमाणे डाग नसलेले स्वच्छ वस्त्र रंग चांगल्या प्रकारे शोषून घेते; त्याचप्रमाणे सेनापती सीहाला त्याच आसनावर बसलेले असताना, रज विरहित आणि मलरहित असे धम्मचक्षू प्राप्त झाले की—‘जे काही उत्पन्न होण्याच्या स्वभावाचे आहे, ते सर्व नष्ट होण्याच्या स्वभावाचे आहे.’

Atha kho sīho senāpati diṭṭhadhammo pattadhammo viditadhammo pariyogāḷhadhammo tiṇṇavicikiccho vigatakathaṃkatho vesārajjappatto aparappaccayo satthusāsane bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘adhivāsetu me, bhante, bhagavā svātanāya bhattaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghenā’’ti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena.

त्यानंतर सेनापती सीह—ज्यांनी धम्म पाहिला होता, धम्म प्राप्त केला होता, धम्म जाणला होता, धम्मामध्ये प्रवेश केला होता, ज्यांची शंका दूर झाली होती, ज्यांचे संभ्रम नाहीसे झाले होते, ज्यांनी आत्मविश्वास प्राप्त केला होता आणि जे शास्त्यांच्या शासनात इतरांवर विसंबून न राहणारे बनले होते—भगवंतांना म्हणाले, “भंते, भगवंतांनी उद्याच्या भोजनासाठी भिक्खू संघासह माझे आमंत्रण स्वीकारावे.” भगवंतांनी मौन बाळगून संमती दिली.

Atha kho sīho senāpati bhagavato adhivāsanaṃ viditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. Atha kho sīho senāpati aññataraṃ purisaṃ āmantesi – ‘‘gaccha tvaṃ, ambho purisa[Pg.31], pavattamaṃsaṃ jānāhī’’ti. Atha kho sīho senāpati tassā rattiyā accayena sake nivesane paṇītaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ paṭiyādāpetvā bhagavato kālaṃ ārocāpesi – ‘‘kālo, bhante! Niṭṭhitaṃ bhatta’’nti.

त्यानंतर सेनापती सीह भगवंतांची संमती जाणून आपल्या आसनावरून उठले, भगवंतांना अभिवादन केले, प्रदक्षिणा घातली आणि तेथून निघून गेले. मग सेनापती सीह एका माणसाला म्हणाले, “अरे माणसा, जा आणि बाजारात विक्रीसाठी उपलब्ध असलेले मांस शोधून आण.” त्यानंतर, ती रात्र संपल्यावर, सेनापती सीह यांनी आपल्या घरी उत्कृष्ट प्रकारचे खाद्यपदार्थ आणि भोजन तयार करवून घेतले, आणि भगवंतांना वेळ झाल्याचा निरोप पाठवला—“भंते, वेळ झाली आहे, भोजन तयार आहे.”

Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya yena sīhassa senāpatissa nivesanaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi saddhiṃ bhikkhusaṅghena. Tena kho pana samayena sambahulā nigaṇṭhā vesāliyaṃ rathikāya rathikaṃ siṅghāṭakena siṅghāṭakaṃ bāhā paggayha kandanti – ‘‘ajja sīhena senāpatinā thūlaṃ pasuṃ vadhitvā samaṇassa gotamassa bhattaṃ kataṃ. Taṃ samaṇo gotamo jānaṃ uddissakataṃ maṃsaṃ paribhuñjati paṭiccakamma’’nti.

त्यानंतर भगवंतांनी सकाळी वस्त्र परिधान केले, पात्र आणि चीवर घेऊन ते सेनापती सीहाच्या घराकडे गेले; तेथे पोहोचल्यावर ते भिक्खू संघासह तयार केलेल्या आसनांवर बसले. त्या वेळी अनेक निगंठ वेसालीमध्ये एका रस्त्यावरून दुसऱ्या रस्त्यावर आणि एका चौकातून दुसऱ्या चौकात हात उंचावून ओरडत फिरत होते—“आज सेनापती सीहाने एका धष्टपुष्ट प्राण्याला मारून श्रमण गोतमासाठी भोजन तयार केले आहे. श्रमण गोतम हे जाणूनबुजून स्वतःसाठीच मारलेल्या प्राण्याचे मांस खात आहेत, जे त्यांच्यासाठीच केले गेले आहे.”

Atha kho aññataro puriso yena sīho senāpati tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā sīhassa senāpatissa upakaṇṇake ārocesi – ‘‘yagghe, bhante, jāneyyāsi! Ete sambahulā nigaṇṭhā vesāliyaṃ rathikāya rathikaṃ siṅghāṭakena siṅghāṭakaṃ bāhā paggayha kandanti – ‘ajja sīhena senāpatinā thūlaṃ pasuṃ vadhitvā samaṇassa gotamassa bhattaṃ kataṃ. Taṃ samaṇo gotamo jānaṃ uddissakataṃ maṃsaṃ paribhuñjati paṭiccakamma’nti. Alaṃ ayyo dīgharattañhi te āyasmanto avaṇṇakāmā buddhassa avaṇṇakāmā dhammassa avaṇṇakāmā saṅghassa. Na ca panete āyasmanto jiridanti taṃ bhagavantaṃ asatā tucchā musā abhūtena abbhācikkhituṃ; na ca mayaṃ jīvitahetupi sañcicca pāṇaṃ jīvitā voropeyyāmā’’ti.

त्यानंतर एक माणूस सेनापती सीहाजवळ गेला; आणि त्याने सेनापती सीहाच्या कानात हळूच सांगितले, “महाराज, आपल्याला ठाऊक असावे! हे अनेक निगंठ वेसालीमध्ये एका रस्त्यावरून दुसऱ्या रस्त्यावर आणि एका चौकातून दुसऱ्या चौकात हात उंचावून ओरडत फिरत आहेत की—‘आज सेनापती सीहाने एका धष्टपुष्ट प्राण्याला मारून श्रमण गोतमासाठी भोजन तयार केले आहे. श्रमण गोतम हे जाणूनबुजून स्वतःसाठीच मारलेल्या प्राण्याचे मांस खात आहेत, जे त्यांच्यासाठीच केले गेले आहे.’” (सीह म्हणाले,) “अरे माणसा, पुरे झाले! कारण दीर्घकाळापासून ते पूजनीय बुद्धांची निंदा करू इच्छितात, धम्माची निंदा करू इच्छितात आणि संघाची निंदा करू इच्छितात. ते पूजनीय लोक भगवंतांवर असत्य, निरर्थक, खोटे आणि काल्पनिक आरोप करण्याचे कधीही थांबवणार नाहीत; परंतु आम्ही आमच्या स्वतःच्या प्राणाच्या मोबदल्यातही कधीही जाणूनबुजून कोणत्याही प्राण्याचा जीव घेणार नाही.”

Atha kho sīho senāpati buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesi sampavāresi. Atha kho sīho senāpati bhagavantaṃ bhuttāviṃ onītapattapāṇiṃ ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho sīhaṃ senāpatiṃ bhagavā dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṃsetvā uṭṭhāyāsanā pakkāmīti. Dutiyaṃ.

त्यानंतर सेनापती सीहाने बुद्धप्रमुख भिक्खू संघाला उत्तम प्रकारच्या खाद्य व भोज्य पदार्थांनी स्वतःच्या हाताने संतृप्त केले व तृप्त केले. त्यानंतर, भोजन करून पात्रातून हात बाजूला केलेल्या भगवंतांच्या जवळ सेनापती सीह एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या सेनापती सीहाला भगवंतांनी धम्मचर्चेने उपदेशित केले, समादृत केले, उत्साहित केले आणि आनंदित केले; आणि त्यानंतर भगवंत आसनावरून उठून निघून गेले. (दुसरे सुत्त समाप्त.)

3. Assājānīyasuttaṃ

३. अस्सआजानीय सुत्त

13. ‘‘Aṭṭhahi[Pg.32], bhikkhave, aṅgehi samannāgato rañño bhaddo assājānīyo rājāraho hoti rājabhoggo, rañño aṅganteva saṅkhaṃ gacchati. Katamehi aṭṭhahi? Idha, bhikkhave, rañño bhaddo assājānīyo ubhato sujāto hoti – mātito ca pitito ca. Yassaṃ disāyaṃ aññepi bhaddā assājānīyā jāyanti, tassaṃ disāyaṃ jāto hoti. Yaṃ kho panassa bhojanaṃ denti – allaṃ vā sukkhaṃ vā – taṃ sakkaccaṃyeva paribhuñjati avikiranto. Jegucchī hoti uccāraṃ vā passāvaṃ vā abhinisīdituṃ vā abhinipajjituṃ vā. Sorato hoti sukhasaṃvāso, na ca aññe asse ubbejetā. Yāni kho panassa honti sāṭheyyāni kūṭeyyāni jimheyyāni vaṅkeyyāni, tāni yathābhūtaṃ sārathissa āvikattā hoti. Tesamassa sārathi abhinimmadanāya vāyamati. Vāhī kho pana hoti. ‘Kāmaññe assā vahantu vā mā vā, ahamettha vahissāmī’ti cittaṃ uppādeti. Gacchanto kho pana ujumaggeneva gacchati. Thāmavā hoti yāva jīvitamaraṇapariyādānā thāmaṃ upadaṃsetā. Imehi kho, bhikkhave, aṭṭhahi aṅgehi samannāgato rañño bhaddo assājānīyo rājāraho hoti rājabhoggo, rañño aṅganteva saṅkhaṃ gacchati.

१३. “भिक्खूंनो, आठ अंगांनी (गुणांनी) युक्त असलेला राजाचा उत्तम आझानीय (थोर वंशाचा) घोडा राजासाठी योग्य असतो, राजाचा उपभोग्य असतो आणि राजाचे एक अंग म्हणून गणला जातो. कोणत्या आठ अंगांनी? येथे, भिक्खूंनो, राजाचा उत्तम आझानीय घोडा दोन्ही बाजूंनी – माता आणि पिता या दोन्ही बाजूंनी – उत्तम कुळात जन्मलेला असतो. ज्या प्रदेशात इतरही उत्तम आझानीय घोडे जन्मतात, त्याच प्रदेशात त्याचा जन्म झालेला असतो. (१) त्याला जे काही अन्न दिले जाते – मग ते ओले असो वा सुके – ते तो न विखरता आदराने व्यवस्थितपणे खातो. (२) मलमूत्राच्या ठिकाणी बसण्यास किंवा झोपण्यास तो अत्यंत संकोच बाळगतो (घृणा करतो). (३) तो शांत स्वभावाचा आणि मिळूनमिसळून राहणारा असतो, आणि इतर घोड्यांना घाबरवत नाही. (४) त्याच्या अंगी जे काही कपट, लबाडी, वक्रता किंवा कुटिलता असते, ती तो आपल्या सारथ्यासमोर जशीच्या तशी प्रकट करतो, जेणेकरून त्याचा सारथी त्या दोषांचे निर्मूलन करण्यासाठी प्रयत्न करू शकेल. (५) तो ओझे वाहणारा असतो. ‘इतर घोडे ओझे वाहो अथवा न वाहो, मी मात्र येथे ओझे वाहीनच,’ असा विचार तो मनात आणतो. (६) चालताना तो सरळ मार्गानेच चालतो. (७) तो बलवान असतो आणि आपल्या आयुष्याच्या शेवटपर्यंत, मृत्यूपर्यंत आपले बळ दाखवत राहतो. (८) भिक्खूंनो, या आठ अंगांनी युक्त असलेला राजाचा उत्तम आझानीय घोडा राजासाठी योग्य असतो, राजाचा उपभोग्य असतो आणि राजाचे एक अंग म्हणून गणला जातो.”

‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, aṭṭhahi dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa. Katamehi aṭṭhahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu sīlavā hoti, pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ācāragocarasampanno aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu. Yaṃ kho panassa bhojanaṃ denti – lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā – taṃ sakkaccaṃyeva paribhuñjati avihaññamāno. Jegucchī hoti kāyaduccaritena vacīduccaritena manoduccaritena; jegucchī hoti anekavihitānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā. Sorato hoti sukhasaṃvāso, na aññe bhikkhū ubbejetā. Yāni kho panassa honti sāṭheyyāni kūṭeyyāni jimheyyāni vaṅkeyyāni, tāni yathābhūtaṃ āvikattā hoti satthari vā viññūsu vā sabrahmacārīsu. Tesamassa satthā vā viññū vā sabrahmacārī abhinimmadanāya vāyamati. Sikkhitā kho pana hoti. ‘Kāmaññe [Pg.33] bhikkhū sikkhantu vā mā vā, ahamettha sikkhissāmī’ti cittaṃ uppādeti. Gacchanto kho pana ujumaggeneva gacchati; tatrāyaṃ ujumaggo, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi. Āraddhavīriyo viharati – ‘kāmaṃ taco ca nhāru ca aṭṭhi ca avasissatu, sarīre upasussatu maṃsalohitaṃ; yaṃ taṃ purisathāmena purisavīriyena purisaparakkamena pattabbaṃ, na taṃ apāpuṇitvā vīriyassa saṇṭhānaṃ bhavissatī’ti. Imehi kho, bhikkhave, aṭṭhahi dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti. Tatiyaṃ.

“त्याचप्रमाणे, भिक्खूंनो, आठ गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू आहुनेय (आदरातिथ्यास योग्य) असतो... तसेच जगासाठी सर्वश्रेष्ठ पुण्यक्षेत्र असतो. कोणत्या आठ गुणांनी? येथे, भिक्खूंनो, भिक्खू शीलवान असतो; तो पातिमोक्ख संवराने सुरक्षित राहतो, सदाचार आणि योग्य आचरणयुक्त असतो, सूक्ष्म दोषांमध्येही भय पाहणारा असतो आणि शिक्षापदांचे ग्रहण करून त्यांनुसार आचरण करतो. (१) त्याला जे काही भोजन दिले जाते – मग ते साधे असो वा उत्तम – ते तो कोणत्याही त्रासाशिवाय आदराने ग्रहण करतो. (२) तो कायिक दुराचार, वाचिक दुराचार आणि मानसिक दुराचाराबद्दल घृणा बाळगतो; तसेच विविध प्रकारच्या पापी, अकुशल धर्मांच्या प्राप्तीबद्दल घृणा बाळगतो. (३) तो शांत स्वभावाचा आणि मिळूनमिसळून राहणारा असतो, आणि इतर भिक्खूंना घाबरवत नाही. (४) त्याच्या अंगी जे काही कपट, लबाडी, वक्रता किंवा कुटिलता असते, ती तो शास्त्यांसमोर (बुद्धांसमोर) किंवा सुज्ञ सब्रह्मचाऱ्यांसमोर जशीच्या तशी प्रकट करतो, जेणेकरून शास्ते किंवा सुज्ञ सब्रह्मचारी त्या दोषांचे निर्मूलन करण्यासाठी प्रयत्न करू शकतील. (५) तो शिकण्यास उत्सुक असतो. ‘इतर भिक्खू शिकोत अथवा न शिकोत, मी मात्र येथे शिकेनच,’ असा विचार तो मनात आणतो. (६) चालताना तो सरळ मार्गानेच चालतो; आणि येथे सरळ मार्ग म्हणजे – सम्यक दृष्टी... सम्यक समाधी हा होय. (७) तो दृढ वीर्याने (प्रयत्नाने) युक्त होऊन राहतो – ‘माझ्या शरीरातील त्वचा, शिरा आणि हाडेच केवळ उरोत, शरीरातील मांस आणि रक्त सुकोत; परंतु मानवी बळाने, मानवी वीर्याने आणि मानवी पराक्रमाने जे प्राप्त करण्याजोगे आहे, ते प्राप्त केल्याशिवाय मी माझे वीर्य (प्रयत्न) शिथिल करणार नाही.’ (८) भिक्खूंनो, या आठ गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू आहुनेय असतो... आणि जगासाठी सर्वश्रेष्ठ पुण्यक्षेत्र असतो.” (तिसरे सुत्त समाप्त.)

4. Assakhaḷuṅkasuttaṃ

४. अस्सखळुङ्क सुत्त

14. ‘‘Aṭṭha ca, bhikkhave, assakhaḷuṅke desessāmi aṭṭha ca assadose, aṭṭha ca purisakhaḷuṅke aṭṭha ca purisadose. Taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

१४. “भिक्खूंनो, मी तुम्हाला आठ प्रकारचे खळुंग (दुष्ट) घोडे आणि घोड्यांचे आठ दोष, तसेच आठ प्रकारचे खळुंग (दुष्ट) पुरुष आणि पुरुषांचे आठ दोष सांगेन. ते लक्षपूर्वक ऐका आणि मनात नीट साठवून ठेवा; मी बोलतो.” ‘होय, भंते,’ असे म्हणून त्या भिक्खूंनी भगवंतांना प्रतिसाद दिला. भगवंत म्हणाले –

‘‘Katame ca, bhikkhave, aṭṭha assakhaḷuṅkā aṭṭha ca assadosā? Idha, bhikkhave, ekacco assakhaḷuṅko ‘pehī’ti vutto, viddho samāno codito sārathinā pacchato paṭikkamati, piṭṭhito rathaṃ pavatteti. Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco assakhaḷuṅko hoti. Ayaṃ, bhikkhave, paṭhamo assadoso.

“भिक्खूंनो, आठ प्रकारचे खळुंग घोडे आणि घोड्यांचे आठ दोष कोणते आहेत? येथे, भिक्खूंनो, एखादा खळुंग घोडा जेव्हा सारथ्याकडून ‘चल, पुढे जा!’ असे सांगितले जातो, आणि चाबकाने मारला व प्रेरित केला जातो, तेव्हा तो मागे सरकतो आणि रथ मागच्या बाजूला फिरवतो. भिक्खूंनो, या जगात असाही एखादा खळुंग घोडा असतो. भिक्खूंनो, हा घोड्याचा पहिला दोष आहे.”

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, idhekacco assakhaḷuṅko ‘pehī’ti vutto, viddho samāno codito sārathinā pacchā laṅghati, kubbaraṃ hanati, tidaṇḍaṃ bhañjati. Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco assakhaḷuṅko hoti. Ayaṃ, bhikkhave, dutiyo assadoso.

“पुन्हा, भिक्खूंनो, एखादा खळुंग घोडा जेव्हा ‘चल, पुढे जा!’ असे सांगितले जातो, आणि मारला व प्रेरित केला जातो, तेव्हा तो मागच्या पायांनी लाथ मारतो, रथाच्या जुवाला (कूबर) मारतो आणि रथाचे तीन दांडे (त्रिदंड) तोडतो. भिक्खूंनो, या जगात असाही एखादा खळुंग घोडा असतो. भिक्खूंनो, हा घोड्याचा दुसरा दोष आहे.”

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, idhekacco assakhaḷuṅko ‘pehī’ti vutto, viddho samāno codito sārathinā rathīsāya satthiṃ ussajjitvā rathīsaṃyeva ajjhomaddati. Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco assakhaḷuṅko hoti. Ayaṃ, bhikkhave, tatiyo assadoso.

“पुन्हा, भिक्खूंनो, एखादा खळुंग घोडा जेव्हा ‘चल, पुढे जा!’ असे सांगितले जातो, आणि मारला व प्रेरित केला जातो, तेव्हा तो रथाच्या दांड्यावरून आपली मांडी बाजूला करून रथाच्या दांड्यालाच पायांखाली चिरडतो. भिक्खूंनो, या जगात असाही एखादा खळुंग घोडा असतो. भिक्खूंनो, हा घोड्याचा तिसरा दोष आहे.”

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, idhekacco assakhaḷuṅko ‘pehī’ti vutto, viddho samāno codito sārathinā ummaggaṃ gaṇhati, ubbaṭumaṃ rathaṃ karoti. Evarūpopi[Pg.34], bhikkhave, idhekacco assakhaḷuṅko hoti. Ayaṃ, bhikkhave, catuttho assadoso.

“पुन्हा, भिक्खूंनो, एखादा खळुंग घोडा जेव्हा ‘चल, पुढे जा!’ असे सांगितले जातो, आणि मारला व प्रेरित केला जातो, तेव्हा तो चुकीचा मार्ग धरतो आणि रथ रस्त्यावरून खाली उतरवतो. भिक्खूंनो, या जगात असाही एखादा खळुंग घोडा असतो. भिक्खूंनो, हा घोड्याचा चौथा दोष आहे.”

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, idhekacco assakhaḷuṅko ‘pehī’ti vutto, viddho samāno codito sārathinā laṅghati purimakāyaṃ paggaṇhati purime pāde. Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco assakhaḷuṅko hoti. Ayaṃ, bhikkhave, pañcamo assadoso.

“पुन्हा, भिक्खूंनो, एखादा खळुंग घोडा जेव्हा ‘चल, पुढे जा!’ असे सांगितले जातो, आणि मारला व प्रेरित केला जातो, तेव्हा तो आपल्या शरीराचा पुढचा भाग वर उचलतो आणि पुढचे पाय हवेत उडवतो. भिक्खूंनो, या जगात असाही एखादा खळुंग घोडा असतो. भिक्खूंनो, हा घोड्याचा पाचवा दोष आहे.”

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, idhekacco assakhaḷuṅko ‘pehī’ti vutto, viddho samāno codito sārathinā anādiyitvā sārathiṃ anādiyitvā patodalaṭṭhiṃ dantehi mukhādhānaṃ vidhaṃsitvā yena kāmaṃ pakkamati. Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco assakhaḷuṅko hoti. Ayaṃ, bhikkhave, chaṭṭho assadoso.

“पुन्हा, भिक्खूंनो, एखादा खळुंग घोडा जेव्हा ‘चल, पुढे जा!’ असे सांगितले जातो, आणि मारला व प्रेरित केला जातो, तेव्हा तो सारथ्याची पर्वा न करता आणि चाबकाची पर्वा न करता, दातांनी लगाम तोडून टाकतो आणि आपल्या इच्छेनुसार धावू लागतो. भिक्खूंनो, या जगात असाही एखादा खळुंग घोडा असतो. भिक्खूंनो, हा घोड्याचा सहावा दोष आहे.”

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, idhekacco assakhaḷuṅko ‘pehī’ti vutto, viddho samāno codito sārathinā neva abhikkamati no paṭikkamati tattheva khīlaṭṭhāyī ṭhito hoti. Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco assakhaḷuṅko hoti. Ayaṃ, bhikkhave, sattamo assadoso.

“पुन्हा आणखी, भिक्षूंनो! या जगात एखादा दुष्ट घोडा ‘चालता हो’ असे म्हटल्यावर आणि सारथीने चाबूक मारून हाकलल्यावर, पुढेही जात नाही आणि मागेही सरकत नाही, तर तिथेच खांबासारखा अचल उभा राहतो. भिक्षूंनो! या जगात अशा प्रकारचा देखील एखादा दुष्ट घोडा असतो. भिक्षूंनो! हा घोड्याचा सातवा दोष आहे.”

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, idhekacco assakhaḷuṅko ‘pehī’ti vutto, viddho samāno codito sārathinā purime ca pāde saṃharitvā pacchime ca pāde saṃharitvā tattheva cattāro pāde abhinisīdati. Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco assakhaḷuṅko hoti. Ayaṃ, bhikkhave, aṭṭhamo assadoso. Ime kho, bhikkhave, aṭṭha assakhaḷuṅkā aṭṭha ca assadosā.

“पुन्हा आणखी, भिक्षूंनो! या जगात एखादा दुष्ट घोडा ‘चालता हो’ असे म्हटल्यावर आणि सारथीने चाबूक मारून हाकलल्यावर, आपले पुढचे पाय आखडून आणि मागचे पाय आखडून तिथेच चारही पायांवर बसून राहतो. भिक्षूंनो! या जगात अशा प्रकारचा देखील एखादा दुष्ट घोडा असतो. भिक्षूंनो! हा घोड्याचा आठवा दोष आहे. भिक्षूंनो! हेच ते आठ प्रकारचे दुष्ट घोडे आणि घोड्यांचे आठ दोष आहेत.”

‘‘Katame ca, bhikkhave, aṭṭha purisakhaḷuṅkā aṭṭha ca purisadosā? Idha, bhikkhave, bhikkhū bhikkhuṃ āpattiyā codenti. So bhikkhu bhikkhūhi āpattiyā codiyamāno ‘na sarāmī’ti asatiyā nibbeṭheti. Seyyathāpi so, bhikkhave, assakhaḷuṅko ‘pehī’ti vutto, viddho samāno codito sārathinā pacchato paṭikkamati, piṭṭhito rathaṃ vatteti; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi. Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco purisakhaḷuṅko hoti. Ayaṃ, bhikkhave, paṭhamo purisadoso.

“आणि भिक्षूंनो! आठ प्रकारचे दुष्ट पुरुष आणि पुरुषांचे आठ दोष कोणते? भिक्षूंनो! या शासनात जेव्हा भिक्षू एखाद्या भिक्षूला आपत्तीबद्दल दोषारोप करतात, तेव्हा तो भिक्षू इतर भिक्षूंद्वारे आपत्तीबद्दल दोषारोप केला जात असताना, ‘मला आठवत नाही’ असे म्हणून विस्मरणामुळे स्वतःचा बचाव करतो. भिक्षूंनो! ज्याप्रमाणे तो दुष्ट घोडा ‘चालता हो’ असे म्हटल्यावर आणि सारथीने चाबूक मारून हाकलल्यावर मागे सरकतो आणि रथ मागे फिरवतो; भिक्षूंनो! मी या व्यक्तीला त्याचप्रमाणे मानतो. भिक्षूंनो! या जगात अशा प्रकारचा देखील एखादा दुष्ट पुरुष असतो. भिक्षूंनो! हा पुरुषाचा पहिला दोष आहे.”

‘‘Puna [Pg.35] caparaṃ, bhikkhave, bhikkhū bhikkhuṃ āpattiyā codenti. So bhikkhu bhikkhūhi āpattiyā codiyamāno codakaṃyeva paṭippharati – ‘kiṃ nu kho tuyhaṃ bālassa abyattassa bhaṇitena! Tvampi nāma bhaṇitabbaṃ maññasī’ti! Seyyathāpi so, bhikkhave, assakhaḷuṅko ‘pehī’ti vutto, viddho samāno codito sārathinā pacchā laṅghati, kubbaraṃ hanati, tidaṇḍaṃ bhañjati; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi. Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco purisakhaḷuṅko hoti. Ayaṃ, bhikkhave, dutiyo purisadoso.

“पुन्हा आणखी, भिक्षूंनो! जेव्हा भिक्षू एखाद्या भिक्षूला आपत्तीबद्दल दोषारोप करतात, तेव्हा तो भिक्षू इतर भिक्षूंद्वारे आपत्तीबद्दल दोषारोप केला जात असताना, दोषारोप करणाऱ्यावरच उलटून पडतो – ‘तुझ्यासारख्या मूर्ख आणि अडाणी माणसाच्या बोलण्याने काय होणार! तुला असे वाटते का की तू मला काही सांगावेस?’ भिक्षूंनो! ज्याप्रमाणे तो दुष्ट घोडा ‘चालता हो’ असे म्हटल्यावर आणि सारथीने चाबूक मारून हाकलल्यावर मागे उडी मारतो, रथाचा जू मोडतो आणि रथाच्या पुढील तीन दांड्या मोडून टाकतो; भिक्षूंनो! मी या व्यक्तीला त्याचप्रमाणे मानतो. भिक्षूंनो! या जगात अशा प्रकारचा देखील एखादा दुष्ट पुरुष असतो. भिक्षूंनो! हा पुरुषाचा दुसरा दोष आहे.”

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhū bhikkhuṃ āpattiyā codenti. So bhikkhu bhikkhūhi āpattiyā codiyamāno codakasseva paccāropeti – ‘tvaṃ khosi itthannāmaṃ āpattiṃ āpanno, tvaṃ tāva paṭhamaṃ paṭikarohī’ti. Seyyathāpi so, bhikkhave, assakhaḷuṅko ‘pehī’ti vutto, viddho samāno codito sārathinā rathīsāya satthiṃ ussajjitvā rathīsaṃyeva ajjhomaddati; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi. Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco purisakhaḷuṅko hoti. Ayaṃ, bhikkhave, tatiyo purisadoso.

“पुन्हा आणखी, भिक्षूंनो! जेव्हा भिक्षू एखाद्या भिक्षूला आपत्तीबद्दल दोषारोप करतात, तेव्हा तो भिक्षू इतर भिक्षूंद्वारे आपत्तीबद्दल दोषारोप केला जात असताना, दोषारोप करणाऱ्यावरच उलट आरोप करतो – ‘तू स्वतःच अमुक-अमुक आपत्तीत पडला आहेस, आधी तू स्वतःचे प्रायश्चित्त कर.’ भिक्षूंनो! ज्याप्रमाणे तो दुष्ट घोडा ‘चालता हो’ असे म्हटल्यावर आणि सारथीने चाबूक मारून हाकलल्यावर रथाच्या दांड्यावरून आपली मांडी सोडवून रथाच्या दांड्यालाच पायांखाली तुडवतो; भिक्षूंनो! मी या व्यक्तीला त्याचप्रमाणे मानतो. भिक्षूंनो! या जगात अशा प्रकारचा देखील एखादा दुष्ट पुरुष असतो. भिक्षूंनो! हा पुरुषाचा तिसरा दोष आहे.”

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhū bhikkhuṃ āpattiyā codenti. So bhikkhu bhikkhūhi āpattiyā codiyamāno aññenāññaṃ paṭicarati, bahiddhā kathaṃ apanāmeti, kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Seyyathāpi so, bhikkhave, assakhaḷuṅko ‘pehī’ti vutto, viddho samāno codito sārathinā ummaggaṃ gaṇhati, ubbaṭumaṃ rathaṃ karoti; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi. Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco purisakhaḷuṅko hoti. Ayaṃ, bhikkhave, catuttho purisadoso.

“पुन्हा आणखी, भिक्षूंनो! जेव्हा भिक्षू एखाद्या भिक्षूला आपत्तीबद्दल दोषारोप करतात, तेव्हा तो भिक्षू इतर भिक्षूंद्वारे आपत्तीबद्दल दोषारोप केला जात असताना, एका विषयावरून दुसऱ्या विषयावर जातो, संभाषण बाहेरच्या विषयाकडे वळवतो आणि आपला राग, द्वेष व असंतोष प्रकट करतो. भिक्षूंनो! ज्याप्रमाणे तो दुष्ट घोडा ‘चालता हो’ असे म्हटल्यावर आणि सारथीने चाबूक मारून हाकलल्यावर चुकीचा मार्ग धरतो आणि रथ रस्त्याबाहेर नेतो; भिक्षूंनो! मी या व्यक्तीला त्याचप्रमाणे मानतो. भिक्षूंनो! या जगात अशा प्रकारचा देखील एखादा दुष्ट पुरुष असतो. भिक्षूंनो! हा पुरुषाचा चौथा दोष आहे.”

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhū bhikkhuṃ āpattiyā codenti. So bhikkhu bhikkhūhi āpattiyā codiyamāno saṅghamajjhe bāhuvikkhepaṃ karoti. Seyyathāpi so, bhikkhave, assakhaḷuṅko ‘pehī’ti vutto, viddho samāno codito sārathinā laṅghati, purimakāyaṃ paggaṇhati purime pāde; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi. Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco purisakhaḷuṅko hoti. Ayaṃ, bhikkhave, pañcamo purisadoso.

“पुन्हा आणखी, भिक्षूंनो! जेव्हा भिक्षू एखाद्या भिक्षूला आपत्तीबद्दल दोषारोप करतात, तेव्हा तो भिक्षू इतर भिक्षूंद्वारे आपत्तीबद्दल दोषारोप केला जात असताना, संघामध्ये हातवारे करतो. भिक्षूंनो! ज्याप्रमाणे तो दुष्ट घोडा ‘चालता हो’ असे म्हटल्यावर आणि सारथीने चाबूक मारून हाकलल्यावर उडी मारतो, आपले पुढचे शरीर वर उचलतो आणि पुढचे पाय हवेत उडवतो; भिक्षूंनो! मी या व्यक्तीला त्याचप्रमाणे मानतो. भिक्षूंनो! या जगात अशा प्रकारचा देखील एखादा दुष्ट पुरुष असतो. भिक्षूंनो! हा पुरुषाचा पाचवा दोष आहे.”

‘‘Puna [Pg.36] caparaṃ, bhikkhave, bhikkhū bhikkhuṃ āpattiyā codenti. So bhikkhu bhikkhūhi āpattiyā codiyamāno anādiyitvā saṅghaṃ anādiyitvā codakaṃ sāpattikova yena kāmaṃ pakkamati. Seyyathāpi so, bhikkhave, assakhaḷuṅko ‘pehī’ti vutto, viddho samāno codito sārathinā anādiyitvā sārathiṃ anādiyitvā patodalaṭṭhiṃ dantehi mukhādhānaṃ vidhaṃsitvā yena kāmaṃ pakkamati; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi. Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco purisakhaḷuṅko hoti. Ayaṃ, bhikkhave, chaṭṭho purisadoso.

“पुन्हा आणखी, भिक्षूंनो! जेव्हा भिक्षू एखाद्या भिक्षूला आपत्तीबद्दल दोषारोप करतात, तेव्हा तो भिक्षू इतर भिक्षूंद्वारे आपत्तीबद्दल दोषारोप केला जात असताना, संघाची पर्वा न करता, दोषारोप करणाऱ्याची पर्वा न करता, आपल्या आपत्तीसहच जिथे इच्छा असेल तिथे निघून जातो. भिक्षूंनो! ज्याप्रमाणे तो दुष्ट घोडा ‘चालता हो’ असे म्हटल्यावर आणि सारथीने चाबूक मारून हाकलल्यावर सारथीची पर्वा न करता, चाबकाच्या काठीची पर्वा न करता, दातांनी लगाम तोडून टाकतो आणि जिथे इच्छा असेल तिथे पळून जातो; भिक्षूंनो! मी या व्यक्तीला त्याचप्रमाणे मानतो. भिक्षूंनो! या जगात अशा प्रकारचा देखील एखादा दुष्ट पुरुष असतो. भिक्षूंनो! हा पुरुषाचा सहावा दोष आहे.”

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhū bhikkhuṃ āpattiyā codenti. So bhikkhu bhikkhūhi āpattiyā codiyamāno ‘nevāhaṃ āpannomhi, na panāhaṃ āpannomhī’ti so tuṇhībhāvena saṅghaṃ viheṭheti. Seyyathāpi so, bhikkhave, assakhaḷuṅko ‘pehī’ti vutto, viddho samāno codito sārathinā neva abhikkamati no paṭikkamati tattheva khīlaṭṭhāyī ṭhito hoti; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi. Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco purisakhaḷuṅko hoti. Ayaṃ, bhikkhave, sattamo purisadoso.

“पुन्हा आणखी, भिक्षूंनो! जेव्हा भिक्षू एखाद्या भिक्षूला आपत्तीबद्दल दोषारोप करतात, तेव्हा तो भिक्षू इतर भिक्षूंद्वारे आपत्तीबद्दल दोषारोप केला जात असताना, ‘मी आपत्तीत पडलो नाही, आणि मी कोणतीही आपत्ती ओढवून घेतली नाही’ असा विचार करून मौन बाळगून संघाला त्रास देतो. भिक्षूंनो! ज्याप्रमाणे तो दुष्ट घोडा ‘चालता हो’ असे म्हटल्यावर आणि सारथीने चाबूक मारून हाकलल्यावर पुढेही जात नाही आणि मागेही सरकत नाही, तर तिथेच खांबासारखा अचल उभा राहतो; भिक्षूंनो! मी या व्यक्तीला त्याचप्रमाणे मानतो. भिक्षूंनो! या जगात अशा प्रकारचा देखील एखादा दुष्ट पुरुष असतो. भिक्षूंनो! हा पुरुषाचा सातवा दोष आहे.”

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhū bhikkhuṃ āpattiyā codenti. So bhikkhu bhikkhūhi āpattiyā codiyamāno evamāha – ‘kiṃ nu kho tumhe āyasmanto atibāḷhaṃ mayi byāvaṭā yāva idānāhaṃ sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattissāmī’ti. So sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattitvā evamāha – ‘idāni kho tumhe āyasmanto attamanā hothā’ti? Seyyathāpi so, bhikkhave, assakhaḷuṅko ‘pehī’ti vutto, viddho samāno codito sārathinā purime ca pāde saṃharitvā pacchime ca pāde saṃharitvā tattheva cattāro pāde abhinisīdati; tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi. Evarūpopi, bhikkhave, idhekacco purisakhaḷuṅko hoti. Ayaṃ, bhikkhave, aṭṭhamo purisadoso. Ime kho, bhikkhave, aṭṭha purisakhaḷuṅkā aṭṭha ca purisadosā’’ti. Catutthaṃ.

पुन्हा आणखी, भिक्षूंनो, भिक्षू एखाद्या भिक्षूवर आपत्तीचा (नियमाच्या उल्लंघनाचा) आरोप करतात. तो भिक्षू इतर भिक्षूंद्वारे आपत्तीचा आरोप केला जात असताना असे म्हणतो – 'आयुष्यमानांनो, तुम्ही माझ्या बाबतीत इतके अतिशय व्यग्र का आहात? आता मी सिक्खाचा (शील नियमांचा) त्याग करून हीन (गृहस्थ) जीवनात परत जाईन.' तो सिक्खाचा त्याग करून हीन जीवनात परत गेल्यावर असे म्हणतो – 'आयुष्यमानांनो, आता तरी तुम्ही संतुष्ट व्हा!' भिक्षूंनो, ज्याप्रमाणे एखादा दुष्ट घोडा (अश्वखळुंग) 'चालता हो' असे म्हटल्यावर, सारथीने चाबूक मारून हाकलले असता, आपले पुढचे पाय आकसून आणि मागचे पाय आकसून तिथेच चारही पायांवर बसून राहतो; भिक्षूंनो, मी या व्यक्तीला त्याचप्रमाणे मानतो. भिक्षूंनो, या जगात असाही एखादा दुष्ट पुरुष (पुरुषखळुंग) असतो. भिक्षूंनो, हा पुरुषाचा आठवा दोष आहे. भिक्षूंनो, हेच ते आठ दुष्ट पुरुष आणि पुरुषांचे आठ दोष आहेत. चौथे.

5. Malasuttaṃ

५. मलसुत्त

15. ‘‘Aṭṭhimāni[Pg.37], bhikkhave, malāni. Katamāni aṭṭha? Asajjhāyamalā, bhikkhave, mantā; anuṭṭhānamalā, bhikkhave, gharā; malaṃ, bhikkhave, vaṇṇassa kosajjaṃ; pamādo, bhikkhave, rakkhato malaṃ; malaṃ, bhikkhave, itthiyā duccaritaṃ; maccheraṃ, bhikkhave, dadato malaṃ; malā, bhikkhave, pāpakā akusalā dhammā asmiṃ loke paramhi ca; tato, bhikkhave, malā malataraṃ avijjā paramaṃ malaṃ. Imāni kho, bhikkhave, aṭṭha malānī’’ti.

१५. भिक्षूंनो, हे आठ मळ (कलंक) आहेत. कोणते आठ? भिक्षूंनो, मंत्रांचा (विद्येचा) मळ म्हणजे अस्वाध्याय (पुनरावृत्ती न करणे) होय; भिक्षूंनो, घरांचा मळ म्हणजे अनुत्थान (उद्योगहीनता) होय; भिक्षूंनो, शरीराच्या सौंदर्याचा मळ म्हणजे आळस होय; भिक्षूंनो, रक्षण करणाऱ्याचा मळ म्हणजे प्रमाद (बेसावधपणा) होय; भिक्षूंनो, स्त्रीचा मळ म्हणजे दुराचार होय; भिक्षूंनो, दात्याचा मळ म्हणजे कंजूषपणा होय; भिक्षूंनो, पापी अकुशल धर्म हे या लोकात आणि परलोकात मळ आहेत; आणि भिक्षूंनो, या सर्व मळांपेक्षा अधिक वाईट मळ म्हणजे अविद्या (अज्ञान) हा परम मळ आहे. भिक्षूंनो, हेच ते आठ मळ आहेत.

‘‘Asajjhāyamalā mantā, anuṭṭhānamalā gharā;

Malaṃ vaṇṇassa kosajjaṃ, pamādo rakkhato malaṃ.

मंत्रांचा मळ अस्वाध्याय आहे, घरांचा मळ उद्योगहीनता आहे; शरीराच्या सौंदर्याचा मळ आळस आहे, रक्षण करणाऱ्याचा मळ प्रमाद आहे.

‘‘Malitthiyā duccaritaṃ, maccheraṃ dadato malaṃ;

Malā ve pāpakā dhammā, asmiṃ loke paramhi ca;

Tato malā malataraṃ, avijjā paramaṃ mala’’nti. pañcamaṃ;

स्त्रीचा मळ दुराचार आहे, दात्याचा मळ कंजूषपणा आहे; पापी धर्म हे खरोखर या लोकात आणि परलोकात मळ आहेत; या सर्व मळांपेक्षा अधिक वाईट मळ म्हणजे अविद्या हा परम मळ आहे. पाचवे.

6. Dūteyyasuttaṃ

६. दुतेय्यसुत्त

16. ‘‘Aṭṭhahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu dūteyyaṃ gantumarahati. Katamehi aṭṭhahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu sotā ca hoti, sāvetā ca, uggahetā ca, dhāretā ca, viññātā ca, viññāpetā ca, kusalo ca sahitāsahitassa, no ca kalahakārako – imehi kho, bhikkhave, aṭṭhahi dhammehi samannāgato bhikkhu dūteyyaṃ gantumarahati. Aṭṭhahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato sāriputto dūteyyaṃ gantumarahati. Katamehi aṭṭhahi? Idha, bhikkhave, sāriputto sotā ca hoti, sāvetā ca, uggahetā ca, dhāretā ca, viññātā ca, viññāpetā ca, kusalo ca sahitāsahitassa, no ca kalahakārako. Imehi kho, bhikkhave, aṭṭhahi dhammehi samannāgato sāriputto dūteyyaṃ gantumarahatī’’ti.

१६. भिक्षूंनो, आठ गुणांनी युक्त असलेला भिक्षू दूत म्हणून जाण्यास योग्य असतो. कोणत्या आठ गुणांनी? भिक्षूंनो, या शासनात भिक्षू हा ऐकणारा (उत्कृष्ट श्रोता) असतो, इतरांना ऐकवणारा असतो, नीट शिकून घेणारा असतो, लक्षात ठेवणारा (धारण करणारा) असतो, स्वतः समजून घेणारा असतो, इतरांना समजावून सांगणारा असतो, हित आणि अहित या दोन्ही गोष्टींमध्ये कुशल असतो आणि भांडण न करणारा असतो – भिक्षूंनो, या आठ गुणांनी युक्त असलेला भिक्षू दूत म्हणून जाण्यास योग्य असतो. भिक्षूंनो, आठ गुणांनी युक्त असलेले सारिपुत्त दूत म्हणून जाण्यास योग्य आहेत. कोणत्या आठ गुणांनी? भिक्षूंनो, या शासनात सारिपुत्त हे ऐकणारे आहेत, इतरांना ऐकवणारे आहेत, नीट शिकून घेणारे आहेत, लक्षात ठेवणारे आहेत, स्वतः समजून घेणारे आहेत, इतरांना समजावून सांगणारे आहेत, हित आणि अहित या दोन्ही गोष्टींमध्ये कुशल आहेत आणि भांडण न करणारे आहेत. भिक्षूंनो, या आठ गुणांनी युक्त असलेले सारिपुत्त दूत म्हणून जाण्यास योग्य आहेत.

‘‘Yo ve na byathati patvā, parisaṃ uggavādiniṃ ;

Na ca hāpeti vacanaṃ, na ca chādeti sāsanaṃ.

जो खरोखर उग्रपणे बोलणाऱ्यांच्या सभेत पोहोचूनही डगमगत नाही, आपल्या शब्दांत उणीव भासू देत नाही आणि संदेश लपवत नाही;

‘‘Asandiddhañca [Pg.38] bhaṇati, pucchito na ca kuppati;

Sa ve tādisako bhikkhu, dūteyyaṃ gantumarahatī’’ti. chaṭṭhaṃ;

जो संशयरहित बोलतो आणि विचारले असता संतापत नाही; असा तो भिक्षू खरोखरच दूत म्हणून जाण्यास योग्य असतो. सहावे.

7. Paṭhamabandhanasuttaṃ

७. प्रथमबंधनसुत्त

17. ‘‘Aṭṭhahi, bhikkhave, ākārehi itthī purisaṃ bandhati. Katamehi aṭṭhahi? Ruṇṇena, bhikkhave, itthī purisaṃ bandhati; hasitena, bhikkhave, itthī purisaṃ bandhati; bhaṇitena, bhikkhave, itthī purisaṃ bandhati; ākappena, bhikkhave, itthī purisaṃ bandhati; vanabhaṅgena, bhikkhave, itthī purisaṃ bandhati; gandhena, bhikkhave, itthī purisaṃ bandhati; rasena, bhikkhave, itthī purisaṃ bandhati; phassena, bhikkhave, itthī purisaṃ bandhati. Imehi kho, bhikkhave, aṭṭhahākārehi itthī purisaṃ bandhati. Te, bhikkhave, sattā subaddhā, ye phassena baddhā’’ti. Sattamaṃ.

१७. भिक्षूंनो, आठ प्रकारे स्त्री पुरुषाला बांधून ठेवते. कोणत्या आठ प्रकारे? भिक्षूंनो, स्त्री रडण्याने पुरुषाला बांधते; भिक्षूंनो, स्त्री हसण्याने पुरुषाला बांधते; भिक्षूंनो, स्त्री बोलण्याने पुरुषाला बांधते; भिक्षूंनो, स्त्री हावभावांनी पुरुषाला बांधते; भिक्षूंनो, स्त्री वनातील फुले-फळे इत्यादी भेटींनी पुरुषाला बांधते; भिक्षूंनो, स्त्री सुगंधाने पुरुषाला बांधते; भिक्षूंनो, स्त्री रसाने (चवीने) पुरुषाला बांधते; भिक्षूंनो, स्त्री स्पर्शाने पुरुषाला बांधते. भिक्षूंनो, या आठ प्रकारे स्त्री पुरुषाला बांधून ठेवते. भिक्षूंनो, जे प्राणी स्पर्शाने बांधले गेले आहेत, ते खरोखरच घट्ट बांधले गेले आहेत. सातवे.

8. Dutiyabandhanasuttaṃ

८. द्वितीयबंधनसुत्त

18. ‘‘Aṭṭhahi, bhikkhave, ākārehi puriso itthiṃ bandhati. Katamehi aṭṭhahi? Ruṇṇena, bhikkhave, puriso itthiṃ bandhati; hasitena, bhikkhave, puriso itthiṃ bandhati; bhaṇitena, bhikkhave, puriso itthiṃ bandhati; ākappena, bhikkhave, puriso itthiṃ bandhati; vanabhaṅgena, bhikkhave, puriso itthiṃ bandhati; gandhena, bhikkhave, puriso itthiṃ bandhati; rasena, bhikkhave, puriso itthiṃ bandhati; phassena, bhikkhave, puriso itthiṃ bandhati. Imehi kho, bhikkhave, aṭṭhahākārehi puriso itthiṃ bandhati. Te, bhikkhave, sattā subaddhā, ye phassena baddhā’’ti. Aṭṭhamaṃ.

१८. भिक्षूंनो, आठ प्रकारे पुरुष स्त्रीला बांधून ठेवतो. कोणत्या आठ प्रकारे? भिक्षूंनो, पुरुष रडण्याने स्त्रीला बांधतो; भिक्षूंनो, पुरुष हसण्याने स्त्रीला बांधतो; भिक्षूंनो, पुरुष बोलण्याने स्त्रीला बांधतो; भिक्षूंनो, पुरुष हावभावांनी स्त्रीला बांधतो; भिक्षूंनो, पुरुष वनातील फुले-फळे इत्यादी भेटींनी स्त्रीला बांधतो; भिक्षूंनो, पुरुष सुगंधाने स्त्रीला बांधतो; भिक्षूंनो, पुरुष रसाने स्त्रीला बांधतो; भिक्षूंनो, पुरुष स्पर्शाने स्त्रीला बांधतो. भिक्षूंनो, या आठ प्रकारे पुरुष स्त्रीला बांधून ठेवतो. भिक्षूंनो, जे प्राणी स्पर्शाने बांधले गेले आहेत, ते खरोखरच घट्ट बांधले गेले आहेत. आठवे.

9. Pahārādasuttaṃ

९. पहारादसुत्त

19. Ekaṃ samayaṃ bhagavā verañjāyaṃ vi harati naḷerupucimandamūle. Atha kho pahārādo asurindo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhitaṃ kho pahārādaṃ asurindaṃ bhagavā etadavoca –

१९. एकदा भगवान वेरंजा येथे नळेरु नावाच्या कडुनिंबाच्या झाडाखाली विहार करत होते. तेव्हा पहाराद नावाचा असुरांचा राजा (असुरेंद्र) भगवंतांकडे आला; आल्यानंतर त्याने भगवंतांना आदरपूर्वक अभिवादन केले आणि तो एका बाजूला उभा राहिला. एका बाजूला उभे राहिलेल्या पहाराद असुरेंद्राला भगवान असे म्हणाले –

‘‘Api [Pg.39] pana, pahārāda, asurā mahāsamudde abhiramantī’’ti? ‘‘Abhiramanti, bhante, asurā mahāsamudde’’ti. ‘‘Kati pana, pahārāda, mahāsamudde acchariyā abbhutā dhammā, ye disvā disvā asurā mahāsamudde abhiramantī’’ti? ‘‘Aṭṭha, bhante, mahāsamudde acchariyā abbhutā dhammā, ye disvā disvā asurā mahāsamudde abhiramanti. Katame aṭṭha? Mahāsamuddo, bhante, anupubbaninno anupubbapoṇo anupubbapabbhāro, na āyatakeneva papāto. Yampi, bhante, mahāsamuddo anupubbaninno anupubbapoṇo anupubbapabbhāro, na āyatakeneva papāto. Ayaṃ, bhante, mahāsamudde paṭhamo acchariyo abbhuto dhammo, yaṃ disvā disvā asurā mahāsamudde abhiramanti.

पहाराद, असुर महासागरात रममाण होतात का? होय, भंते, असुर महासागरात रममाण होतात. पण पहाराद, महासागरात असे किती आश्चर्यकारक आणि अद्भुत गुण (धर्म) आहेत, जे पाहून असुर महासागरात रममाण होतात? भंते, महासागरात आठ आश्चर्यकारक आणि अद्भुत गुण आहेत, जे पाहून असुर महासागरात रममाण होतात. कोणते आठ? भंते, महासागर हा हळूहळू खोल होत जाणारा, हळूहळू उतार असणारा आणि हळूहळू झुकणारा आहे, तो सुरुवातीलाच एकदम खोल दरीसारखा नाही. भंते, महासागर जो हळूहळू खोल होत जाणारा, हळूहळू उतार असणारा आणि हळूहळू झुकणारा आहे, सुरुवातीलाच एकदम खोल दरीसारखा नाही; भंते, महासागरातील हा पहिला आश्चर्यकारक आणि अद्भुत गुण आहे, जो पाहून असुर महासागरात रममाण होतात.

‘‘Puna caparaṃ, bhante, mahāsamuddo ṭhitadhammo velaṃ nātivattati. Yampi, bhante, mahāsamuddo ṭhitadhammo velaṃ nātivattati; ayaṃ, bhante, mahāsamudde dutiyo acchariyo abbhuto dhammo yaṃ disvā disvā asurā mahāsamudde abhiramanti.

पुन्हा आणखी, भंते, महासागर हा स्थिर राहणारा आहे, तो आपल्या किनाऱ्याचे (मर्यादेचे) उल्लंघन करत नाही. भंते, महासागर जो स्थिर राहणारा आहे आणि आपल्या किनाऱ्याचे उल्लंघन करत नाही; भंते, महासागरातील हा दुसरा आश्चर्यकारक आणि अद्भुत गुण आहे, जो पाहून असुर महासागरात रममाण होतात.

‘‘Puna caparaṃ, bhante, mahāsamuddo na matena kuṇapena saṃvasati. Yaṃ hoti mahāsamudde mataṃ kuṇapaṃ, taṃ khippameva tīraṃ vāheti, thalaṃ ussāreti. Yampi, bhante, mahāsamuddo na matena kuṇapena saṃvasati, yaṃ hoti mahāsamudde mataṃ kuṇapaṃ, taṃ khippameva tīraṃ vāheti, thalaṃ ussāreti; ayaṃ, bhante, mahāsamudde tatiyo acchariyo abbhuto dhammo, yaṃ disvā disvā asurā mahāsamudde abhiramanti.

पुन्हा आणखी असे की, भन्ते, महासागर मृत शवाशी संगत करत नाही. महासागरात जे काही मृत शव असते, त्याला तो त्वरित किनाऱ्यावर वाहून आणतो आणि जमिनीवर फेकून देतो. भन्ते, महासागर मृत शवाशी संगत करत नाही आणि महासागरात जे काही मृत शव असते, त्याला तो त्वरित किनाऱ्यावर वाहून आणतो व जमिनीवर फेकून देतो; हा, भन्ते, महासागरातील तिसरा आश्चर्यकारक आणि अद्भुत धर्म आहे, ज्याला वारंवार पाहून असुर महासागरात रममाण होतात.

‘‘Puna caparaṃ, bhante, yā kāci mahānadiyo, seyyathidaṃ – gaṅgā yamunā aciravatī sarabhū mahī, tā mahāsamuddaṃ patvā jahanti purimāni nāmagottāni, ‘mahāsamuddo’ tveva saṅkhaṃ gacchanti. Yampi, bhante, yā kāci mahānadiyo, seyyathidaṃ – gaṅgā yamunā aciravatī sarabhū mahī, tā mahāsamuddaṃ patvā jahanti purimāni nāmagottāni, ‘mahāsamuddo’ tveva saṅkhaṃ gacchanti; ayaṃ, bhante, mahāsamudde catuttho acchariyo abbhuto dhammo, yaṃ disvā disvā asurā mahāsamudde abhiramanti.

पुन्हा आणखी असे की, भन्ते, ज्या काही महानद्या आहेत, जसे की – गंगा, यमुना, अचिरवती, सरभू आणि मही; त्या महासागराला मिळाल्यानंतर आपली पूर्वीची नावे आणि गोत्रे सोडून देतात आणि केवळ 'महासागर' याच नावाने ओळखल्या जातात. भन्ते, ज्या काही महानद्या आहेत, जसे की – गंगा, यमुना, अचिरवती, सरभू आणि मही; त्या महासागराला मिळाल्यानंतर आपली पूर्वीची नावे आणि गोत्रे सोडून देतात आणि केवळ 'महासागर' याच नावाने ओळखल्या जातात; हा, भन्ते, महासागरातील चौथा आश्चर्यकारक आणि अद्भुत धर्म आहे, ज्याला वारंवार पाहून असुर महासागरात रममाण होतात.

‘‘Puna [Pg.40] caparaṃ, bhante, yā ca loke savantiyo mahāsamuddaṃ appenti yā ca antalikkhā dhārā papatanti, na tena mahāsamuddassa ūnattaṃ vā pūrattaṃ vā paññāyati. Yampi, bhante, yā ca loke savantiyo mahāsamuddaṃ appenti yā ca antalikkhā dhārā papatanti, na tena mahāsamuddassa ūnattaṃ vā pūrattaṃ vā paññāyati; ayaṃ, bhante, mahāsamudde pañcamo acchariyo abbhuto dhammo, yaṃ disvā disvā asurā mahāsamudde abhiramanti.

पुन्हा आणखी असे की, भन्ते, जगातील ज्या काही नद्या महासागराला मिळतात आणि आकाशातून जे काही पावसाचे प्रवाह पडतात, त्याने महासागराची कमतरता किंवा पूर्णता दिसून येत नाही. भन्ते, जगातील ज्या काही नद्या महासागराला मिळतात आणि आकाशातून जे काही पावसाचे प्रवाह पडतात, त्याने महासागराची कमतरता किंवा पूर्णता दिसून येत नाही; हा, भन्ते, महासागरातील पाचवा आश्चर्यकारक आणि अद्भुत धर्म आहे, ज्याला वारंवार पाहून असुर महासागरात रममाण होतात.

‘‘Puna caparaṃ, bhante, mahāsamuddo ekaraso loṇaraso. Yampi, bhante, mahāsamuddo ekaraso loṇaraso; ayaṃ, bhante, mahāsamudde chaṭṭho acchariyo abbhuto dhammo, yaṃ disvā disvā asurā mahāsamudde abhiramanti.

पुन्हा आणखी असे की, भन्ते, महासागर हा एकच चवीचा आहे, ती म्हणजे मिठाची चव. भन्ते, महासागर हा एकच चवीचा आहे, ती म्हणजे मिठाची चव; हा, भन्ते, महासागरातील सहावा आश्चर्यकारक आणि अद्भुत धर्म आहे, ज्याला वारंवार पाहून असुर महासागरात रममाण होतात.

‘‘Puna caparaṃ, bhante, mahāsamuddo bahuratano anekaratano. Tatrimāni ratanāni, seyyathidaṃ – muttā maṇi veḷuriyo saṅkho silā pavāḷaṃ rajataṃ jātarūpaṃ lohitako masāragallaṃ. Yampi, bhante, mahāsamuddo bahuratano anekaratano; tatrimāni ratanāni, seyyathidaṃ – muttā maṇi veḷuriyo saṅkho silā pavāḷaṃ rajataṃ jātarūpaṃ lohitako masāragallaṃ. Ayaṃ, bhante, mahāsamudde sattamo acchariyo abbhuto dhammo, yaṃ disvā disvā asurā mahāsamudde abhiramanti.

पुन्हा आणखी असे की, भन्ते, महासागर हा अनेक रत्नांनी आणि विपुल रत्नांनी समृद्ध आहे. तेथे ही रत्ने आहेत, जसे की – मोती, मणी, वैडूर्य, शंख, शिला, प्रवाळ, चांदी, सोने, लोहितक आणि मसारगल्ल. भन्ते, महासागर हा अनेक रत्नांनी आणि विपुल रत्नांनी समृद्ध आहे; तेथे ही रत्ने आहेत, जसे की – मोती, मणी, वैडूर्य, शंख, शिला, प्रवाळ, चांदी, सोने, लोहितक आणि मसारगल्ल; हा, भन्ते, महासागरातील सातवा आश्चर्यकारक आणि अद्भुत धर्म आहे, ज्याला वारंवार पाहून असुर महासागरात रममाण होतात.

‘‘Puna caparaṃ, bhante, mahāsamuddo mahataṃ bhūtānaṃ āvāso. Tatrime bhūtā – timi timiṅgalo timirapiṅgalo asurā nāgā gandhabbā. Santi mahāsamudde yojanasatikāpi attabhāvā, dviyojanasatikāpi attabhāvā, tiyojanasatikāpi attabhāvā, catuyojanasatikāpi attabhāvā, pañcayojanasatikāpi attabhāvā. Yampi, bhante, mahāsamuddo mahataṃ bhūtānaṃ āvāso; tatrime bhūtā – timi timiṅgalo timirapiṅgalo asurā nāgā gandhabbā; santi mahāsamudde yojanasatikāpi attabhāvā…pe… dviyojana… tiyojana… catuyojana… pañcayojanasatikāpi attabhāvā; ayaṃ, bhante, mahāsamudde aṭṭhamo acchariyo abbhuto dhammo, yaṃ disvā disvā asurā mahāsamudde abhiramanti. Ime kho, bhante[Pg.41], mahāsamudde aṭṭha acchariyā abbhutā dhammā, ye disvā disvā asurā mahāsamudde abhiramantīti.

पुन्हा आणखी असे की, भन्ते, महासागर हा विशाल प्राण्यांचे निवासस्थान आहे. तेथे हे प्राणी राहतात – तिमी, तिमिंगल, तिमिरपिंगल, असुर, नाग आणि गंधर्व. महासागरात शंभर योजन लांबीचे शरीर असणारे जीव आहेत, दोनशे योजन लांबीचे शरीर असणारे जीव आहेत, तीनशे योजन लांबीचे शरीर असणारे जीव आहेत, चारशे योजन लांबीचे शरीर असणारे जीव आहेत आणि पाचशे योजन लांबीचे शरीर असणारे जीव आहेत. भन्ते, महासागर हा विशाल प्राण्यांचे निवासस्थान आहे; तेथे हे प्राणी राहतात – तिमी, तिमिंगल, तिमिरपिंगल, असुर, नाग आणि गंधर्व; महासागरात शंभर योजन लांबीचे शरीर असणारे जीव आहेत...पे... दोनशे... तीनशे... चारशे... पाचशे योजन लांबीचे शरीर असणारे जीव आहेत; हा, भन्ते, महासागरातील आठवा आश्चर्यकारक आणि अद्भुत धर्म आहे, ज्याला वारंवार पाहून असुर महासागरात रममाण होतात. भन्ते, महासागरातील हेच ते आठ आश्चर्यकारक आणि अद्भुत धर्म आहेत, ज्यांना वारंवार पाहून असुर महासागरात रममाण होतात.

‘‘Api pana, bhante, bhikkhū imasmiṃ dhammavinaye abhiramantī’’ti? ‘‘Abhiramanti, pahārāda, bhikkhū imasmiṃ dhammavinaye’’ti. ‘‘Kati pana, bhante, imasmiṃ dhammavinaye acchariyā abbhutā dhammā, ye disvā disvā bhikkhū imasmiṃ dhammavinaye abhiramantī’’ti? ‘‘Aṭṭha, pahārāda, imasmiṃ dhammavinaye acchariyā abbhutā dhammā, ye disvā disvā bhikkhū imasmiṃ dhammavinaye abhiramanti. Katame aṭṭha? Seyyathāpi, pahārāda, mahāsamuddo anupubbaninno anupubbapoṇo anupubbapabbhāro, na āyatakeneva papāto; evamevaṃ kho, pahārāda, imasmiṃ dhammavinaye anupubbasikkhā anupubbakiriyā anupubbapaṭipadā, na āyatakeneva aññāpaṭivedho. Yampi, pahārāda, imasmiṃ dhammavinaye anupubbasikkhā anupubbakiriyā anupubbapaṭipadā, na āyatakeneva aññāpaṭivedho. Ayaṃ, pahārāda, imasmiṃ dhammavinaye paṭhamo acchariyo abbhuto dhammo, yaṃ disvā disvā bhikkhū imasmiṃ dhammavinaye abhiramanti.

परंतु भन्ते, भिक्खू या धम्म-विनयात रममाण होतात का? पहाराद, भिक्खू या धम्म-विनयात नक्कीच रममाण होतात. परंतु भन्ते, या धम्म-विनयात असे किती आश्चर्यकारक आणि अद्भुत धर्म आहेत, ज्यांना वारंवार पाहून भिक्खू या धम्म-विनयात रममाण होतात? पहाराद, या धम्म-विनयात आठ आश्चर्यकारक आणि अद्भुत धर्म आहेत, ज्यांना वारंवार पाहून भिक्खू या धम्म-विनयात रममाण होतात. ते आठ कोणते? पहाराद, ज्याप्रमाणे महासागर हा अनुक्रमे खोल होत जाणारा, अनुक्रमे उतार असणारा आणि अनुक्रमे झुकलेला आहे, एकदमच खोल दरीसारखा नाही; त्याचप्रमाणे, पहाराद, या धम्म-विनयात अनुक्रमे शिक्षण, अनुक्रमे क्रिया आणि अनुक्रमे प्रतिपदा आहे, एकदमच अंतिम ज्ञानाचा वेध होत नाही. पहाराद, या धम्म-विनयात जी अनुक्रमे शिक्षण, अनुक्रमे क्रिया आणि अनुक्रमे प्रतिपदा आहे, आणि एकदमच अंतिम ज्ञानाचा वेध होत नाही; हा, पहाराद, या धम्म-विनयातील पहिला आश्चर्यकारक आणि अद्भुत धर्म आहे, ज्याला वारंवार पाहून भिक्खू या धम्म-विनयात रममाण होतात.

‘‘Seyyathāpi, pahārāda, mahāsamuddo ṭhitadhammo velaṃ nātivattati; evamevaṃ kho, pahārāda, yaṃ mayā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ taṃ mama sāvakā jīvitahetupi nātikkamanti. Yampi, pahārāda, mayā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ taṃ mama sāvakā jīvitahetupi nātikkamanti. Ayaṃ, pahārāda, imasmiṃ dhammavinaye dutiyo acchariyo abbhuto dhammo, yaṃ disvā disvā bhikkhū imasmiṃ dhammavinaye abhiramanti.

ज्याप्रमाणे, पहाराद, महासागर हा स्थिर राहणारा आहे आणि आपल्या मर्यादेचे उल्लंघन करत नाही; त्याचप्रमाणे, पहाराद, मी माझ्या श्रावकांसाठी जे काही शिक्षापद प्रज्ञप्त केले आहे, त्याचे माझे श्रावक प्राणांच्या मोलानेही उल्लंघन करत नाहीत. पहाराद, मी माझ्या श्रावकांसाठी जे काही शिक्षापद प्रज्ञप्त केले आहे, त्याचे माझे श्रावक प्राणांच्या मोलानेही उल्लंघन करत नाहीत; हा, पहाराद, या धम्म-विनयातील दुसरा आश्चर्यकारक आणि अद्भुत धर्म आहे, ज्याला वारंवार पाहून भिक्खू या धम्म-विनयात रममाण होतात.

‘‘Seyyathāpi, pahārāda, mahāsamuddo na matena kuṇapena saṃvasati. Yaṃ hoti mahāsamudde mataṃ kuṇapaṃ, taṃ khippameva tīraṃ vāheti thalaṃ ussāreti; evamevaṃ kho, pahārāda, yo so puggalo dussīlo pāpadhammo asucisaṅkassarasamācāro paṭicchannakammanto assamaṇo samaṇapaṭiñño abrahmacārī brahmacāripaṭiñño antopūti avassuto kasambujāto, na tena saṅgho saṃvasati; khippameva naṃ sannipatitvā ukkhipati.

ज्याप्रमाणे, पहाराद, महासागर मृत शवाशी संगत करत नाही, महासागरात जे काही मृत शव असते, त्याला तो त्वरित किनाऱ्यावर वाहून आणतो आणि जमिनीवर फेकून देतो; त्याचप्रमाणे, पहाराद, जो कोणी व्यक्ती दुःशील, पापी स्वभावाचा, अपवित्र, संशयास्पद आचरणाचा, आपली कृत्ये लपवणारा, श्रमण नसताना स्वतःला श्रमण म्हणवणारा, ब्रह्मचारी नसताना स्वतःला ब्रह्मचारी म्हणवणारा, आतून सडलेला, वासनांनी माखलेला आणि कचऱ्यासारखा झालेला असतो; अशा व्यक्तीशी संघ संगत करत नाही, तर त्वरित एकत्र येऊन त्याला संघातून बाहेर काढून टाकतो।

‘‘Kiñcāpi so hoti majjhe bhikkhusaṅghassa sannisinno, atha kho so ārakāva saṅghamhā saṅgho ca tena. Yampi, pahārāda, yo so puggalo [Pg.42] dussīlo pāpadhammo asucisaṅkassarasamācāro paṭicchannakammanto assamaṇo samaṇapaṭiñño abrahmacārī brahmacāripaṭiñño antopūti avassuto kasambujāto, na tena saṅgho saṃvasati; khippameva naṃ sannipatitvā ukkhipati; kiñcāpi so hoti majjhe bhikkhusaṅghassa sannisinno, atha kho so ārakāva saṅghamhā saṅgho ca tena. Ayaṃ, pahārāda, imasmiṃ dhammavinaye tatiyo acchariyo abbhuto dhammo, yaṃ disvā disvā bhikkhū imasmiṃ dhammavinaye abhiramanti.

जरी तो भिक्खूंच्या संघाच्या मध्यभागी बसलेला असला, तरी तो संघापासून दूरच असतो आणि संघही त्याच्यापासून दूरच असतो. हे पहाराद, जो कोणी व्यक्ती दुःशील (शीलहीन), पापी स्वभावाचा, अपवित्र, संशयास्पद आचरणाचा, आपले कर्म लपवणारा, श्रमण नसतानाही स्वतःला श्रमण म्हणवणारा, ब्रह्मचारी नसतानाही स्वतःला ब्रह्मचारी म्हणवणारा, आतून सडलेला, वासनांनी माखलेला आणि कचऱ्यासारखा घाणेरडा असतो; संघ त्याच्यासोबत राहत नाही. संघ त्वरित एकत्र येऊन त्याला बाहेर काढून टाकतो. जरी तो भिक्खूंच्या संघाच्या मध्यभागी बसलेला असला, तरी तो संघापासून दूरच असतो आणि संघही त्याच्यापासून दूरच असतो. हे पहाराद, या धम्म-विनयातील हे तिसरे आश्चर्यकारक आणि अद्भुत वैशिष्ट्य आहे, जे पाहून भिक्खू या धम्म-विनयात अत्यंत रममाण होतात.

‘‘Seyyathāpi, pahārāda, yā kāci mahānadiyo, seyyathidaṃ – gaṅgā yamunā aciravatī sarabhū mahī, tā mahāsamuddaṃ patvā jahanti purimāni nāmagottāni, ‘mahāsamuddo’ tveva saṅkhaṃ gacchanti; evamevaṃ kho, pahārāda, cattārome vaṇṇā – khattiyā, brāhmaṇā, vessā, suddā, te tathāgatappavedite dhammavinaye agārasmā anagāriyaṃ pabbajitvā jahanti purimāni nāmagottāni, ‘samaṇā sakyaputtiyā’ tveva saṅkhaṃ gacchanti. Yampi, pahārāda, cattārome vaṇṇā – khattiyā, brāhmaṇā, vessā, suddā, te tathāgatappavedite dhammavinaye agārasmā anagāriyaṃ pabbajitvā jahanti purimāni nāmagottāni, ‘samaṇā sakyaputtiyā’ tveva saṅkhaṃ gacchanti. Ayaṃ, pahārāda, imasmiṃ dhammavinaye catuttho acchariyo abbhuto dhammo, yaṃ disvā disvā bhikkhū imasmiṃ dhammavinaye abhiramanti.

हे पहाराद, ज्याप्रमाणे गंगा, यमुना, अचिरवती, सरभू आणि मही यांसारख्या मोठ्या नद्या महासागराला मिळाल्यानंतर आपली जुनी नावे व गोत्रे सोडून देतात आणि केवळ 'महासागर' म्हणूनच ओळखल्या जातात; त्याचप्रमाणे, हे पहाराद, क्षत्रिय, ब्राह्मण, वैश्य आणि शूद्र हे चार वर्ण जेव्हा तथागतांनी प्रवेदित केलेल्या धम्म-विनयात गृहत्याग करून अनगारिक (घरदार नसलेले) होऊन प्रवज्जा घेतात, तेव्हा ते आपली जुनी नावे व गोत्रे सोडून देतात आणि केवळ 'शाक्यपुत्रीय श्रमण' म्हणूनच ओळखले जातात. हे पहाराद, क्षत्रिय, ब्राह्मण, वैश्य आणि शूद्र हे चार वर्ण जेव्हा तथागतांनी प्रवेदित केलेल्या धम्म-विनयात गृहत्याग करून अनगारिक होऊन प्रवज्जा घेतात, तेव्हा ते आपली जुनी नावे व गोत्रे सोडून देतात आणि केवळ 'शाक्यपुत्रीय श्रमण' म्हणूनच ओळखले जातात; हे पहाराद, या धम्म-विनयातील हे चौथे आश्चर्यकारक आणि अद्भुत वैशिष्ट्य आहे, जे पाहून भिक्खू या धम्म-विनयात अत्यंत रममाण होतात.

‘‘Seyyathāpi, pahārāda, yā ca loke savantiyo mahāsamuddaṃ appenti yā ca antalikkhā dhārā papatanti, na tena mahāsamuddassa ūnattaṃ vā pūrattaṃ vā paññāyati; evamevaṃ kho, pahārāda, bahū cepi bhikkhū anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyanti, na tena nibbānadhātuyā ūnattaṃ vā pūrattaṃ vā paññāyati. Yampi, pahārāda, bahū cepi bhikkhū anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyanti, na tena nibbānadhātuyā ūnattaṃ vā pūrattaṃ vā paññāyati. Ayaṃ, pahārāda, imasmiṃ dhammavinaye pañcamo acchariyo abbhuto dhammo, yaṃ disvā disvā bhikkhū imasmiṃ dhammavinaye abhiramanti.

हे पहाराद, ज्याप्रमाणे जगातील सर्व नद्या महासागराला मिळतात आणि आकाशातून पावसाच्या धारा कोसळतात, तरीही त्यामुळे महासागराची कमतरता किंवा भरती (उणेपणा किंवा पूर्णत्व) दिसून येत नाही; त्याचप्रमाणे, हे पहाराद, जरी अनेक भिक्खू अनुपधिशेष निर्वाणधातूमध्ये परिनिर्वाण पावले, तरीही त्यामुळे निर्वाणधातूची कमतरता किंवा भरती दिसून येत नाही. हे पहाराद, जरी अनेक भिक्खू अनुपधिशेष निर्वाणधातूमध्ये परिनिर्वाण पावले, तरीही त्यामुळे निर्वाणधातूची कमतरता किंवा भरती दिसून येत नाही; हे पहाराद, या धम्म-विनयातील हे पाचवे आश्चर्यकारक आणि अद्भुत वैशिष्ट्य आहे, जे पाहून भिक्खू या धम्म-विनयात अत्यंत रममाण होतात.

‘‘Seyyathāpi, pahārāda, mahāsamuddo ekaraso loṇaraso; evamevaṃ kho, pahārāda, ayaṃ dhammavinayo ekaraso, vimuttiraso. Yampi pahārāda[Pg.43], ayaṃ dhammavinayo ekaraso, vimuttiraso; ayaṃ, pahārāda, imasmiṃ dhammavinaye chaṭṭho acchariyo abbhuto dhammo, yaṃ disvā disvā bhikkhū imasmiṃ dhammavinaye abhiramanti.

हे पहाराद, ज्याप्रमाणे महासागराला एकच चव असते—मिठाची चव; त्याचप्रमाणे, हे पहाराद, या धम्म-विनयाला एकच चव आहे—विमुक्तीची चव. हे पहाराद, या धम्म-विनयाला एकच चव आहे—विमुक्तीची चव; हे पहाराद, या धम्म-विनयातील हे सहावे आश्चर्यकारक आणि अद्भुत वैशिष्ट्य आहे, जे पाहून भिक्खू या धम्म-विनयात अत्यंत रममाण होतात.

‘‘Seyyathāpi, pahārāda, mahāsamuddo bahuratano anekaratano; tatrimāni ratanāni, seyyathidaṃ – muttā maṇi veḷuriyo saṅkho silā pavāḷaṃ rajataṃ jātarūpaṃ lohitako masāragallaṃ; evamevaṃ kho, pahārāda, ayaṃ dhammavinayo bahuratano anekaratano. Tatrimāni ratanāni, seyyathidaṃ – cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā, cattāro iddhipādā, pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅgā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. Yampi, pahārāda, ayaṃ dhammavinayo bahuratano anekaratano; tatrimāni ratanāni, seyyathidaṃ – cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā, cattāro iddhipādā, pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅgā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo; ayaṃ, pahārāda, imasmiṃ dhammavinaye sattamo acchariyo abbhuto dhammo, yaṃ disvā disvā bhikkhū imasmiṃ dhammavinaye abhiramanti.

हे पहाराद, ज्याप्रमाणे महासागरात अनेक प्रकारची रत्ने असतात, जसे की—मोती, मणी, वैडूर्य, शंख, शिला, प्रवाळ, चांदी, सोने, लाल मणी आणि मसारगल्ल; त्याचप्रमाणे, हे पहाराद, हा धम्म-विनय अनेक रत्नांनी समृद्ध आहे. त्यात ही रत्ने आहेत, जसे की—चार सतिपट्ठान, चार सम्मप्पधान, चार इद्धिपाद, पाच इंद्रिये, पाच बले, सात बोज्झंग आणि आर्य अष्टांगिक मार्ग. हे पहाराद, हा धम्म-विनय अनेक रत्नांनी समृद्ध आहे; त्यात ही रत्ने आहेत, जसे की—चार सतिपट्ठान, चार सम्मप्पधान, चार इद्धिपाद, पाच इंद्रिये, पाच बले, सात बोज्झंग आणि आर्य अष्टांगिक मार्ग; हे पहाराद, या धम्म-विनयातील हे सातवे आश्चर्यकारक आणि अद्भुत वैशिष्ट्य आहे, जे पाहून भिक्खू या धम्म-विनयात अत्यंत रममाण होतात.

‘‘Seyyathāpi, pahārāda, mahāsamuddo mahataṃ bhūtānaṃ āvāso; tatrime bhūtā – timi timiṅgalo timirapiṅgalo asurā nāgā gandhabbā; santi mahāsamudde yojanasatikāpi attabhāvā, dviyojanasatikāpi attabhāvā, tiyojanasatikāpi attabhāvā, catuyojanasatikāpi attabhāvā, pañcayojanasatikāpi attabhāvā; evamevaṃ kho, pahārāda, ayaṃ dhammavinayo mahataṃ bhūtānaṃ āvāso; tatrime bhūtā – sotāpanno sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno, sakadāgāmī sakadāgāmiphalasacchikiriyāya paṭipanno, anāgāmī anāgāmiphalasacchikiriyāya paṭipanno, arahā arahattāya paṭipanno. Yampi, pahārāda, ayaṃ dhammavinayo mahataṃ bhūtānaṃ āvāso; tatrime bhūtā – sotāpanno sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno, sakadāgāmī sakadāgāmiphalasacchikiriyāya paṭipanno, anāgāmī anāgāmiphalasacchikiriyāya paṭipanno, arahā arahattāya paṭipanno; ayaṃ, pahārāda, imasmiṃ dhammavinaye aṭṭhamo acchariyo abbhuto dhammo, yaṃ disvā disvā bhikkhū imasmiṃ dhammavinaye abhiramanti. Ime kho, pahārāda, imasmiṃ dhammavinaye aṭṭha [Pg.44] acchariyā abbhutā dhammā, ye disvā disvā bhikkhū imasmiṃ dhammavinaye abhiramantī’’ti. Navamaṃ.

हे पहाराद, ज्याप्रमाणे महासागर हा विशाल प्राण्यांचे निवासस्थान आहे; त्यात हे प्राणी राहतात—तिमी, तिमिंगल, तिमिरपिंगल, असुर, नाग आणि गंधर्व; महासागरात शंभर योजन लांबीचे शरीर असलेले, दोनशे योजन लांबीचे शरीर असलेले, तीनशे योजन लांबीचे शरीर असलेले, चारशे योजन लांबीचे शरीर असलेले आणि पाचशे योजन लांबीचे शरीर असलेले प्राणी देखील असतात; त्याचप्रमाणे, हे पहाराद, हा धम्म-विनय महान सत्त्वांचे निवासस्थान आहे; त्यात हे महान सत्त्व आहेत—सोतापन्न आणि सोतापत्ती-फल साक्षात्कारासाठी प्रतिपन्न असलेला; सकदागामी आणि सकदागामी-फल साक्षात्कारासाठी प्रतिपन्न असलेला; अनागामी आणि अनागामी-फल साक्षात्कारासाठी प्रतिपन्न असलेला; अरहंत आणि अरहंतपदासाठी प्रतिपन्न असलेला. हे पहाराद, हा धम्म-विनय महान सत्त्वांचे निवासस्थान आहे; त्यात हे महान सत्त्व आहेत—सोतापन्न आणि सोतापत्ती-फल साक्षात्कारासाठी प्रतिपन्न असलेला; सकदागामी आणि सकदागामी-फल साक्षात्कारासाठी प्रतिपन्न असलेला; अनागामी आणि अनागामी-फल साक्षात्कारासाठी प्रतिपन्न असलेला; अरहंत आणि अरहंतपदासाठी प्रतिपन्न असलेला; हे पहाराद, या धम्म-विनयातील हे आठवे आश्चर्यकारक आणि अद्भुत वैशिष्ट्य आहे, जे पाहून भिक्खू या धम्म-विनयात अत्यंत रममाण होतात. हे पहाराद, या धम्म-विनयातील हे आठ आश्चर्यकारक आणि अद्भुत वैशिष्ट्ये आहेत, जे पाहून भिक्खू या धम्म-विनयात अत्यंत रममाण होतात.

10. Uposathasuttaṃ

१०. उपोसथ सुत्त

20. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati pubbārāme migāramātupāsāde. Tena kho pana samayena bhagavā tadahuposathe bhikkhusaṅghaparivuto nisinno hoti. Atha kho āyasmā ānando abhikkantāya rattiyā, nikkhante paṭhame yāme, uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantā, bhante, ratti, nikkhanto paṭhamo yāmo, ciranisinno bhikkhusaṅgho. Uddisatu, bhante, bhagavā bhikkhūnaṃ pātimokkha’’nti.

२०. एकदा भगवान श्रावस्ती येथे पूर्वाराम नावाच्या मिगारमाता प्रासादात विहार करत होते. त्या वेळी, उपोसथाच्या दिवशी भगवान भिक्खूंच्या संघाने वेढलेले बसले होते. त्यानंतर, रात्र बरीच उलटून गेल्यावर आणि रात्रीचा पहिला प्रहर संपल्यावर, आयुष्यमान आनंद आपल्या आसनावरून उठले, त्यांनी आपले उपरणे एका खांद्यावर घेतले आणि जेथे भगवान होते त्या दिशेने हात जोडून भगवंतांना असे म्हणाले—'भंते, रात्र बरीच उलटली आहे, पहिला प्रहर संपला आहे, भिक्खू संघ बऱ्याच वेळापासून बसलेला आहे. भंते, भगवंतांनी भिक्खूंना पातिमोक्खाचा उपदेश करावा.'

Evaṃ vutte bhagavā tuṇhī ahosi. Dutiyampi kho āyasmā ānando abhikkantāya rattiyā, nikkhante majjhime yāme, uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantā, bhante, ratti, nikkhanto majjhimo yāmo, ciranisinno bhikkhusaṅgho. Uddisatu, bhante, bhagavā bhikkhūnaṃ pātimokkha’’nti. Dutiyampi kho bhagavā tuṇhī ahosi. Tatiyampi kho āyasmā ānando abhikkantāya rattiyā, nikkhante pacchime yāme, uddhaste aruṇe, nandimukhiyā rattiyā uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantā, bhante, ratti, nikkhanto pacchimo yāmo, uddhastaṃ aruṇaṃ, nandimukhī ratti; ciranisinno bhikkhusaṅgho. Uddisatu, bhante, bhagavā bhikkhūnaṃ pātimokkha’’nti. ‘‘Aparisuddhā, ānanda, parisā’’ti.

असे म्हटले असता भगवान मौन राहिले. दुसऱ्यांदाही रात्रीचा पहिला प्रहर उलटून गेल्यावर, मध्यप्रहर संपत असताना, आयुष्यमान आनंद आपल्या आसनावरून उठले, एका खांद्यावर उत्तरासंग परिधान करून ज्या ठिकाणी भगवान होते त्या दिशेने हात जोडून भगवंतांना असे म्हणाले – “भन्ते, रात्र उलटून गेली आहे, मध्यप्रहरही संपला आहे, भिक्खू संघ खूप वेळापासून बसलेला आहे. भन्ते, भगवंतांनी भिक्खूंना पातिमोक्खाचा उपदेश करावा.” दुसऱ्यांदाही भगवान मौन राहिले. तिसऱ्यांदाही रात्रीचा मध्यप्रहर उलटून गेल्यावर, अंतिम प्रहर संपत असताना, अरुणोदय झाल्यावर आणि रात्रीचा अंधार ओसरून प्रसन्न पहाट होत असताना, आयुष्यमान आनंद आपल्या आसनावरून उठले, एका खांद्यावर उत्तरासंग परिधान करून ज्या ठिकाणी भगवान होते त्या दिशेने हात जोडून भगवंतांना असे म्हणाले – “भन्ते, रात्र उलटून गेली आहे, अंतिम प्रहरही संपला आहे, अरुणोदय झाला आहे, रात्र प्रसन्न झाली आहे; भिक्खू संघ खूप वेळापासून बसलेला आहे. भन्ते, भगवंतांनी भिक्खूंना पातिमोक्खाचा उपदेश करावा.” “आनंद, ही परिषद अपरिशुद्ध आहे.”

Atha kho āyasmato mahāmoggallānassa etadahosi – ‘‘kaṃ nu kho bhagavā puggalaṃ sandhāya evamāha – ‘aparisuddhā, ānanda, parisā’’’ti? Atha kho āyasmā mahāmoggallāno sabbāvantaṃ bhikkhusaṅghaṃ cetasā ceto paricca manasākāsi. Addasā kho āyasmā mahāmoggallāno taṃ puggalaṃ dussīlaṃ pāpadhammaṃ asuciṃ saṅkassarasamācāraṃ paṭicchannakammantaṃ assamaṇaṃ samaṇapaṭiññaṃ abrahmacāriṃ brahmacāripaṭiññaṃ antopūtiṃ avassutaṃ kasambujātaṃ majjhe bhikkhusaṅghassa nisinnaṃ; disvāna uṭṭhāyāsanā yena so puggalo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā taṃ puggalaṃ [Pg.45] etadavoca – ‘‘uṭṭhehāvuso, diṭṭhosi bhagavatā. Natthi te bhikkhūhi saddhiṃ saṃvāso’’ti.

तेव्हा आयुष्यमान महामोग्गल्लानांच्या मनात असा विचार आला – “भगवंतांनी कोणत्या व्यक्तीला उद्देशून असे म्हटले आहे की, ‘आनंद, ही परिषद अपरिशुद्ध आहे’?” त्यानंतर आयुष्यमान महामोग्गल्लानांनी आपल्या चित्ताने संपूर्ण भिक्खू संघाच्या चित्ताचा वेध घेत मनन केले. आयुष्यमान महामोग्गल्लानांना भिक्खू संघाच्या मध्यभागी बसलेली एक अशी व्यक्ती दिसली जी दुःशील, पापी स्वभावाची, अपवित्र, संशयास्पद आचरण करणारी, आपले दुष्कृत्य लपवणारी, भिक्खू नसतानाही स्वतःला भिक्खू म्हणवून घेणारी, ब्रह्मचर्य पाळत नसतानाही ब्रह्मचारी असल्याचा दावा करणारी, आतून सडलेली, वासनांनी माखलेली आणि कचऱ्यासारखी मलीन होती. त्याला पाहून ते आपल्या आसनावरून उठले आणि ज्या ठिकाणी ती व्यक्ती होती तिथे गेले. तिथे जाऊन ते त्या व्यक्तीला म्हणाले – “मित्रा, उठ! भगवंतांनी तुला पाहिले आहे. आता तुझा भिक्खूंसोबत राहण्याचा अधिकार नाही.”

Evaṃ vutte so puggalo tuṇhī ahosi. Dutiyampi kho āyasmā mahāmoggallāno taṃ puggalaṃ etadavoca – ‘‘uṭṭhehāvuso, diṭṭhosi bhagavatā. Natthi te bhikkhūhi saddhiṃ saṃvāso’’ti. Dutiyampi kho so puggalo tuṇhī ahosi. Tatiyampi kho āyasmā mahāmoggallāno taṃ puggalaṃ etadavoca – ‘‘uṭṭhehāvuso, diṭṭhosi bhagavatā. Natthi te bhikkhūhi saddhiṃ saṃvāso’’ti. Tatiyampi kho so puggalo tuṇhī ahosi.

असे म्हटले असता ती व्यक्ती मौन राहिली. दुसऱ्यांदाही आयुष्यमान महामोग्गल्लानांनी त्या व्यक्तीला म्हटले – “मित्रा, उठ! भगवंतांनी तुला पाहिले आहे. आता तुझा भिक्खूंसोबत राहण्याचा अधिकार नाही.” दुसऱ्यांदाही ती व्यक्ती मौन राहिली. तिसऱ्यांदाही आयुष्यमान महामोग्गल्लानांनी त्या व्यक्तीला म्हटले – “मित्रा, उठ! भगवंतांनी तुला पाहिले आहे. आता तुझा भिक्खूंसोबत राहण्याचा अधिकार नाही.” तिसऱ्यांदाही ती व्यक्ती मौन राहिली.

Atha kho āyasmā mahāmoggallāno taṃ puggalaṃ bāhāyaṃ gahetvā bahidvārakoṭṭhakā nikkhāmetvā sūcighaṭikaṃ datvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘nikkhāmito so, bhante, puggalo mayā. Parisuddhā parisā. Uddisatu, bhante, bhagavā bhikkhūnaṃ pātimokkha’’nti. ‘‘Acchariyaṃ, moggallāna, abbhutaṃ, moggallāna! Yāva bāhā gahaṇāpi nāma so moghapuriso āgamissatī’’ti!

तेव्हा आयुष्यमान महामोग्गल्लानांनी त्या व्यक्तीचा हात धरला, त्याला मुख्य दरवाजाबाहेर काढले, दरवाजा बंद करून कडी लावली आणि ज्या ठिकाणी भगवान होते तिथे गेले. तिथे जाऊन ते भगवंतांना म्हणाले – “भन्ते, मी त्या व्यक्तीला बाहेर काढले आहे. आता परिषद शुद्ध झाली आहे. भन्ते, भगवंतांनी भिक्खूंना पातिमोक्खाचा उपदेश करावा.” “मोग्गल्लाना, हे आश्चर्यकारक आहे! मोग्गल्लाना, हे अद्भुत आहे! तो मोघपुरुष हात धरून बाहेर काढेपर्यंत वाट पाहत राहिला!”

Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘tumheva dāni, bhikkhave, uposathaṃ kareyyātha, pātimokkhaṃ uddiseyyātha. Na dānāhaṃ, bhikkhave, ajjatagge uposathaṃ karissāmi, pātimokkhaṃ uddisissāmi. Aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso yaṃ tathāgato aparisuddhāya parisāya pātimokkhaṃ uddiseyya’’.

त्यानंतर भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – “भिक्खूंनो, आता तुम्हीच उपोसथ करा आणि पातिमोक्खाचा उपदेश करा. भिक्खूंनो, आजपासून मी उपोसथ करणार नाही आणि पातिमोक्खाचा उपदेश करणार नाही. भिक्खूंनो, हे अशक्य आहे, अशी कोणतीही संधी नाही की तथागतांनी अपरिशुद्ध परिषदेमध्ये पातिमोक्खाचा उपदेश करावा.”

‘‘Aṭṭhime, bhikkhave, mahāsamudde acchariyā abbhutā dhammā, ye disvā disvā asurā mahāsamudde abhiramanti. Katame aṭṭha? Mahāsamuddo, bhikkhave, anupubbaninno anupubbapoṇo anupubbapabbhāro, na āyatakeneva papāto. Yampi, bhikkhave, mahāsamuddo anupubbaninno anupubbapoṇo anupubbapabbhāro, na āyatakeneva papāto; ayaṃ, bhikkhave, mahāsamudde paṭhamo acchariyo abbhuto dhammo, yaṃ disvā disvā asurā mahāsamudde abhiramanti…pe… (yathā purime tathā vitthāretabbo).

“भिक्खूंनो, महासागरामध्ये हे आठ आश्चर्यकारक आणि अद्भुत गुणधर्म आहेत, ज्यांना वारंवार पाहून असुर महासागरामध्ये रममाण होतात. ते आठ कोणते? भिक्खूंनो, महासागर हा हळूहळू खोल होत जाणारा, हळूहळू उतार असणारा आणि हळूहळू उतार वाढत जाणारा आहे; तो एकदम सरळ खोल दरीसारखा कोसळणारा नाही. भिक्खूंनो, महासागर जो हळूहळू खोल होत जाणारा, हळूहळू उतार असणारा आणि हळूहळू उतार वाढत जाणारा आहे, एकदम सरळ खोल कोसळणारा नाही; भिक्खूंनो, महासागरातील हा पहिला आश्चर्यकारक आणि अद्भुत गुणधर्म आहे, ज्याला वारंवार पाहून असुर महासागरामध्ये रममाण होतात... (पूर्वीप्रमाणेच सविस्तर समजावून सांगावे).”

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, mahāsamuddo mahataṃ bhūtānaṃ āvāso. Tatrime bhūtā – timi timiṅgalo timirapiṅgalo asurā nāgā gandhabbā. Vasanti mahāsamudde yojanasatikāpi attabhāvā…pe… pañcayojanasatikāpi attabhāvā[Pg.46]. Yampi, bhikkhave, mahāsamuddo mahataṃ bhūtānaṃ āvāso; tatrime bhūtā – timi timiṅgalo timirapiṅgalo asurā nāgā gandhabbā; vasanti mahāsamudde yojanasatikāpi attabhāvā…pe… pañcayojanasatikāpi attabhāvā; ayaṃ, bhikkhave, mahāsamudde aṭṭhamo acchariyo abbhuto dhammo, yaṃ disvā disvā asurā mahāsamudde abhiramanti. Ime kho, bhikkhave, mahāsamudde aṭṭha acchariyā abbhutā dhammā, yaṃ disvā disvā asurā mahāsamudde abhiramanti.

“पुन्हा आणखी असे की, भिक्खूंनो, महासागर हा महाकाय प्राण्यांचे निवासस्थान आहे. तिथे हे प्राणी राहतात – तिमी, तिमिंगल, तिमिरपिंगल, असुर, नाग आणि गंधर्व. महासागरामध्ये शंभर योजन आकाराचे शरीर असणारे प्राणी राहतात... पाचशे योजन आकाराचे शरीर असणारे प्राणीही राहतात. भिक्खूंनो, महासागर हा महाकाय प्राण्यांचे निवासस्थान आहे; तिथे हे प्राणी राहतात – तिमी, तिमिंगल, तिमिरपिंगल, असुर, नाग आणि गंधर्व; महासागरामध्ये शंभर योजन आकाराचे शरीर असणारे प्राणी राहतात... पाचशे योजन आकाराचे शरीर असणारे प्राणीही राहतात; भिक्खूंनो, महासागरातील हा आठवा आश्चर्यकारक आणि अद्भुत गुणधर्म आहे, ज्याला वारंवार पाहून असुर महासागरामध्ये रममाण होतात. भिक्खूंनो, महासागरातील हेच ते आठ आश्चर्यकारक आणि अद्भुत गुणधर्म आहेत, ज्यांना वारंवार पाहून असुर महासागरामध्ये रममाण होतात.”

‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, aṭṭha imasmiṃ dhammavinaye acchariyā abbhutā dhammā, ye disvā disvā bhikkhū imasmiṃ dhammavinaye abhiramanti. Katame aṭṭha? Seyyathāpi, bhikkhave, mahāsamuddo anupubbaninno anupubbapoṇo anupubbapabbhāro, na āyatakeneva papāto; evamevaṃ kho, bhikkhave, imasmiṃ dhammavinaye anupubbasikkhā anupubbakiriyā anupubbapaṭipadā, na āyatakeneva aññāpaṭivedho. Yampi, bhikkhave, imasmiṃ dhammavinaye anupubbasikkhā anupubbakiriyā anupubbapaṭipadā, na āyatakeneva aññāpaṭivedho; ayaṃ, bhikkhave, imasmiṃ dhammavinaye paṭhamo acchariyo abbhuto dhammo, yaṃ disvā disvā bhikkhū imasmiṃ dhammavinaye abhiramanti…pe… seyyathāpi, bhikkhave, mahāsamuddo mahataṃ bhūtānaṃ āvāso; tatrime bhūtā – timi timiṅgalo timirapiṅgalo asurā nāgā gandhabbā, vasanti mahāsamudde yojanasatikāpi attabhāvā…pe… pañcayojanasatikāpi attabhāvā; evamevaṃ kho, bhikkhave, ayaṃ dhammavinayo mahataṃ bhūtānaṃ āvāso. Tatrime bhūtā – sotāpanno sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno…pe… arahā arahattāya paṭipanno. Yampi, bhikkhave, ayaṃ dhammavinayo mahataṃ bhūtānaṃ āvāso; tatrime bhūtā – sotāpanno sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno…pe… arahā arahattāya paṭipanno; ayaṃ, bhikkhave, imasmiṃ dhammavinaye aṭṭhamo acchariyo abbhuto dhammo, yaṃ disvā disvā bhikkhū imasmiṃ dhammavinaye abhiramanti. Ime kho, bhikkhave, imasmiṃ dhammavinaye aṭṭha acchariyā abbhutā dhammā, ye disvā disvā bhikkhū imasmiṃ dhammavinaye abhiramantī’’ti. Dasamaṃ.

भिक्खूहो, त्याचप्रमाणे या धम्म-विनयामध्ये आठ आश्चर्यकारक आणि अद्भुत गोष्टी (धम्म) आहेत, ज्या वारंवार पाहून भिक्खू या धम्म-विनयामध्ये अत्यंत रममाण होतात. त्या आठ कोणत्या? भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे महासागर हा अनुक्रमे खोल होत जाणारा, अनुक्रमे उतार असणारा आणि अनुक्रमे उतार वाढत जाणारा आहे, एकदमच कड्यासारखा खोल नाही; त्याचप्रमाणे भिक्खूहो, या धम्म-विनयामध्ये अनुक्रमे शिक्षण (अनुपुब्बसिक्खा), अनुक्रमे क्रिया (अनुपुब्बकिरिया) आणि अनुक्रमे प्रतिपदा (अनुपुब्बपटिपदा) आहे, एकदमच अंतिम ज्ञानाचा (अर्हत्त्वाचा) साक्षात्कार होत नाही. भिक्खूहो, या धम्म-विनयामध्ये जे अनुक्रमे शिक्षण, अनुक्रमे क्रिया आणि अनुक्रमे प्रतिपदा आहे, एकदमच अंतिम ज्ञानाचा साक्षात्कार होत नाही; हा, भिक्खूहो, या धम्म-विनयातील पहिला आश्चर्यकारक आणि अद्भुत धम्म आहे, ज्याला वारंवार पाहून भिक्खू या धम्म-विनयामध्ये रममाण होतात... तसेच... भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे महासागर हा विशाल प्राण्यांचे (महाकाय जीवांचे) निवासस्थान आहे; तिथे तिमि, तिमिंगल, तिमिरपिंगल, असुर, नाग आणि गंधर्व हे प्राणी राहतात, महासागरात शंभर योजन शरीराचे (अत्तभाव) प्राणी राहतात... तसेच... पाचशे योजन शरीराचे प्राणी राहतात; त्याचप्रमाणे भिक्खूहो, हा धम्म-विनय विशाल प्राण्यांचे (महान व्यक्तींचे) निवासस्थान आहे. तिथे हे प्राणी (महान व्यक्ती) राहतात – सोतापन्न (स्रोतापन्न), सोतापत्ति-फल साक्षात्कारासाठी प्रतिपन्न (मार्गस्थ)... तसेच... अरहंत आणि अरहत्त्वासाठी प्रतिपन्न. भिक्खूहो, हा धम्म-विनय जो विशाल प्राण्यांचे निवासस्थान आहे; तिथे हे प्राणी राहतात – सोतापन्न, सोतापत्ति-फल साक्षात्कारासाठी प्रतिपन्न... तसेच... अरहंत आणि अरहत्त्वासाठी प्रतिपन्न; हा, भिक्खूहो, या धम्म-विनयातील आठवा आश्चर्यकारक आणि अद्भुत धम्म आहे, ज्याला वारंवार पाहून भिक्खू या धम्म-विनयामध्ये रममाण होतात. भिक्खूहो, हेच ते या धम्म-विनयातील आठ आश्चर्यकारक आणि अद्भुत धम्म आहेत, ज्यांना वारंवार पाहून भिक्खू या धम्म-विनयामध्ये रममाण होतात. दहावे (सुत्त समाप्त).

Mahāvaggo dutiyo.

दुसरा महावग्ग समाप्त.

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) –

Verañjo [Pg.47] sīho ājaññaṃ, khaḷuṅkena malāni ca;

Dūteyyaṃ dve ca bandhanā, pahārādo uposathoti.

वेरंज, सीह, आजञ्ञ (आजांनेय), खळुंक आणि मल; दूतेय्य, दोन बंधने, पहाराद आणि उपोसथ.

3. Gahapativaggo

३. गृहपती वग्ग

1. Paṭhamauggasuttaṃ

१. प्रथम उग्ग सुत्त

21. Ekaṃ samayaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi ‘‘aṭṭhahi, bhikkhave, acchariyehi abbhutehi dhammehi samannāgataṃ uggaṃ gahapatiṃ vesālikaṃ dhārethā’’ti. Idamavoca bhagavā. Idaṃ vatvāna sugato uṭṭhāyāsanā vihāraṃ pāvisi.

२१. एकदा भगवान वैशाली येथील महावनातील कूटागारशाळेत विहार करत होते. तिथे भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले, “भिक्खूहो, वैशालीचा उग्ग गृहपती हा आठ आश्चर्यकारक आणि अद्भुत गुणांनी (धम्मांनी) युक्त आहे, असे तुम्ही समजा.” भगवंत असे म्हणाले. हे बोलून सुगत आसनावरून उठले आणि विहारात (आपल्या कुटीत) गेले.

Atha kho aññataro bhikkhu pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya yena uggassa gahapatino vesālikassa nivesanaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Atha kho uggo gahapati vesāliko yena so bhikkhu tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā taṃ bhikkhuṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho uggaṃ gahapatiṃ vesālikaṃ so bhikkhu etadavoca –

त्यानंतर एक भिक्खू पूर्वाह्नसमयी (सकाळी) चिवर परिधान करून, पात्र व चिवर घेऊन वैशालीचा उग्ग गृहपती याच्या घराकडे गेला; तिथे जाऊन तो मांडलेल्या आसनावर बसला. तेव्हा वैशालीचा उग्ग गृहपती ज्या ठिकाणी तो भिक्खू होता, तिथे आला; आल्यानंतर त्याने त्या भिक्खूला अभिवादन केले आणि तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या वैशालीच्या उग्ग गृहपतीला तो भिक्खू असे म्हणाला –

‘‘Aṭṭhahi kho tvaṃ, gahapati, acchariyehi abbhutehi dhammehi samannāgato bhagavatā byākato. Katame te, gahapati, aṭṭha acchariyā abbhutā dhammā, yehi tvaṃ samannāgato bhagavatā byākato’’ti? ‘‘Na kho ahaṃ, bhante, jānāmi – katamehi aṭṭhahi acchariyehi abbhutehi dhammehi samannāgato bhagavatā byākatoti. Api ca, bhante, ye me aṭṭha acchariyā abbhutā dhammā saṃvijjanti, taṃ suṇohi, sādhukaṃ manasi karohi; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, gahapatī’’ti kho so bhikkhu uggassa gahapatino vesālikassa paccassosi. Uggo gahapati vesāliko etadavoca – ‘‘yadāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ paṭhamaṃ dūratova addasaṃ; saha dassaneneva me, bhante[Pg.48], bhagavato cittaṃ pasīdi. Ayaṃ kho me, bhante, paṭhamo acchariyo abbhuto dhammo saṃvijjati’’.

“गृहपती, तू आठ आश्चर्यकारक आणि अद्भुत गुणांनी युक्त आहेस, अशी भगवंतांनी तुझ्याविषयी घोषणा केली आहे. गृहपती, ते आठ आश्चर्यकारक आणि अद्भुत गुण कोणते आहेत, ज्यांनी तू युक्त आहेस असे भगवंतांनी घोषित केले आहे?” “भंते, भगवंतांनी मला कोणत्या आठ आश्चर्यकारक आणि अद्भुत गुणांनी युक्त घोषित केले आहे, हे मला माहित नाही. परंतु, भंते, माझ्यामध्ये जे आठ आश्चर्यकारक आणि अद्भुत गुण आढळतात, ते आपण ऐकावे, नीट मनात धरावे; मी सांगेन.” “ठीक आहे, गृहपती,” असे म्हणून तो भिक्खू वैशालीच्या उग्ग गृहपतीला म्हणाला. वैशालीचा उग्ग गृहपती म्हणाला – “भंते, जेव्हा मी पहिल्यांदा भगवंतांना दुरूनच पाहिले; तेव्हा पाहताच क्षणी, भंते, माझे चित्त भगवंतांच्या ठायी प्रसन्न झाले. भंते, हा माझ्यामध्ये आढळणारा पहिला आश्चर्यकारक आणि अद्भुत गुण आहे.”

‘‘So kho ahaṃ, bhante, pasannacitto bhagavantaṃ payirupāsiṃ. Tassa me bhagavā anupubbiṃ kathaṃ kathesi, seyyathidaṃ – dānakathaṃ sīlakathaṃ saggakathaṃ; kāmānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ, nekkhamme ānisaṃsaṃ pakāsesi. Yadā maṃ bhagavā aññāsi kallacittaṃ muducittaṃ vinīvaraṇacittaṃ udaggacittaṃ pasannacittaṃ, atha yā buddhānaṃ sāmukkaṃsikā dhammadesanā taṃ pakāsesi – dukkhaṃ, samudayaṃ, nirodhaṃ, maggaṃ. Seyyathāpi nāma suddhaṃ vatthaṃ apagatakāḷakaṃ sammadeva rajanaṃ paṭiggaṇheyya; evamevaṃ kho me tasmiṃyeva āsane virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādi – ‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’nti. So kho ahaṃ, bhante, diṭṭhadhammo pattadhammo viditadhammo pariyogāḷhadhammo tiṇṇavicikiccho vigatakathaṃkatho vesārajjappatto aparappaccayo satthusāsane tattheva buddhañca dhammañca saṅghañca saraṇaṃ agamāsiṃ, brahmacariyapañcamāni ca sikkhāpadāni samādiyiṃ. Ayaṃ kho me, bhante, dutiyo acchariyo abbhuto dhammo saṃvijjati.

“भंते, प्रसन्न चित्त होऊन मी भगवंतांच्या सेवेत उपस्थित झालो. तेव्हा भगवंतांनी मला अनुक्रमे उपदेश (अनुपुब्बीकथा) केला, जसे की – दानकथा, शीलकथा, स्वर्गकथा; त्यांनी कामभोगांचे दुष्परिणाम, हीनता, संक्लेश (मलीनता) आणि नैष्क्रम्याचे (त्यागाचे) फायदे प्रकट केले. जेव्हा भगवंतांना समजले की माझे चित्त अनुकूल, मृदू, नीवरणमुक्त, प्रफुल्लित आणि प्रसन्न झाले आहे, तेव्हा त्यांनी बुद्धांची जी सर्वोत्कृष्ट (सामुक्कंसिका) धम्मदेशना आहे, ती प्रकट केली – दुःख, समुदय, nirodha (निरोध) आणि मार्ग. ज्याप्रमाणे डाग नसलेले स्वच्छ वस्त्र रंग चांगल्या प्रकारे ग्रहण करते; त्याचप्रमाणे, भंते, त्याच आसनावर बसलेले असताना मला विरज (धूलीरहित) आणि वीतमल (मलरहित) धम्मचक्षू प्राप्त झाले – ‘जे काही उत्पन्न होण्याच्या स्वभावाचे आहे, ते सर्व नष्ट होण्याच्या स्वभावाचे आहे.’ भंते, मी धम्म पाहिला, धम्म प्राप्त केला, धम्म जाणला, धम्मात प्रवेश केला, शंका पार केल्या, संभ्रम दूर केला, आत्मविशवास (वैशारद्य) प्राप्त केला आणि शास्त्यांच्या शासनात परावलंबी न राहता, तिथेच बुद्ध, धम्म आणि संघाला शरण गेलो, आणि ब्रह्मचर्य हे पाचवे असलेले (पंचशील) शील ग्रहण केले. भंते, हा माझ्यामध्ये आढळणारा दुसरा आश्चर्यकारक आणि अद्भुत गुण आहे.”

‘‘Tassa mayhaṃ, bhante, catasso komāriyo pajāpatiyo ahesuṃ. Atha khvāhaṃ, bhante, yena tā pajāpatiyo tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā tā pajāpatiyo etadavacaṃ – ‘mayā kho, bhaginiyo, brahmacariyapañcamāni sikkhāpadāni samādinnāni. Yā icchati sā idheva bhoge ca bhuñjatu puññāni ca karotu, sakāni vā ñātikulāni gacchatu. Hoti vā pana purisādhippāyo, kassa vo dammī’ti? Evaṃ vutte sā, bhante, jeṭṭhā pajāpati maṃ etadavoca – ‘itthannāmassa maṃ, ayyaputta, purisassa dehī’ti. Atha kho ahaṃ, bhante, taṃ purisaṃ pakkosāpetvā vāmena hatthena pajāpatiṃ gahetvā dakkhiṇena hatthena bhiṅgāraṃ gahetvā tassa purisassa oṇojesiṃ. Komāriṃ kho panāhaṃ, bhante, dāraṃ pariccajanto nābhijānāmi cittassa aññathattaṃ. Ayaṃ kho me, bhante, tatiyo acchariyo abbhuto dhammo saṃvijjati.

“भन्ते, मला तरुण वयातील चार पत्नी होत्या. त्यानंतर, भन्ते, मी त्या पत्नींकडे गेलो आणि त्यांना असे म्हटले— ‘भगिनींनो, मी ब्रह्मचर्य हे पाचवे असलेले (ब्रह्मचर्य-पंचम) पाच शील ग्रहण केले आहेत. ज्या स्त्रीची इच्छा असेल तिने याच घरात राहून भोगांचा उपभोग घ्यावा आणि पुण्यकर्मे करावीत, किंवा आपल्या स्वतःच्या नातेवाईकांच्या घरी निघून जावे. किंवा जर दुसऱ्या पुरुषाची इच्छा असेल, तर मी तुम्हाला कोणाला देऊ?’ असे म्हटल्यावर, भन्ते, माझ्या सर्वात मोठ्या पत्नीने मला असे म्हटले— ‘आर्यपुत्र, मला अमुक नावाच्या पुरुषाला देऊन टाका.’ त्यानंतर, भन्ते, मी त्या पुरुषाला बोलावून घेतले आणि डाव्या हाताने माझ्या पत्नीला धरून, उजव्या हाताने पाण्याचे भांडे घेऊन, तिला त्या पुरुषाला सोपवून दिले. परंतु, भन्ते, माझ्या त्या तरुण पत्नीचा त्याग करताना माझ्या मनात कोणताही विकार निर्माण झाल्याचे मला आठवत नाही. माझ्यामध्ये आढळणारा हा तिसरा आश्चर्यकारक आणि अद्भुत गुण आहे.”

‘‘Saṃvijjanti kho pana me, bhante, kule bhogā. Te ca kho appaṭivibhattā sīlavantehi kalyāṇadhammehi. Ayaṃ kho me, bhante, catuttho acchariyo abbhuto dhammo saṃvijjati.

“भन्ते, माझ्या घराण्यात विपुल संपत्ती आहे. परंतु ती संपत्ती शीलवान आणि कल्याणकारी स्वभाव असलेल्या व्यक्तींसोबत कोणत्याही भेदभावाशिवाय मुक्तपणे वाटून घेतली जाते. माझ्यामध्ये आढळणारा हा चौथा आश्चर्यकारक आणि अद्भुत गुण आहे.”

‘‘Yaṃ [Pg.49] kho panāhaṃ, bhante, bhikkhuṃ payirupāsāmi; sakkaccaṃyeva payirupāsāmi, no asakkaccaṃ. Ayaṃ kho me, bhante, pañcamo acchariyo abbhuto dhammo saṃvijjati.

“भन्ते, मी ज्या ज्या भिक्खूंची सेवा-उपासना करतो, ती अत्यंत आदरानेच करतो, अनादराने नाही. माझ्यामध्ये आढळणारा हा पाचवा आश्चर्यकारक आणि अद्भुत गुण आहे.”

‘‘So ce, bhante, me āyasmā dhammaṃ deseti; sakkaccaṃyeva suṇomi, no asakkaccaṃ. No ce me so āyasmā dhammaṃ deseti, ahamassa dhammaṃ desemi. Ayaṃ kho me, bhante chaṭṭho acchariyo abbhuto dhammo saṃvijjati.

“भन्ते, जर ते आयुष्यमान मला धम्मदेशना देतात, तर मी ती अत्यंत आदरानेच ऐकतो, अनादराने नाही. आणि जर ते आयुष्यमान मला धम्मदेशना देत नसतील, तर मी त्यांना धम्मदेशना देतो. माझ्यामध्ये आढळणारा हा सहावा आश्चर्यकारक आणि अद्भुत गुण आहे.”

‘‘Anacchariyaṃ kho pana maṃ, bhante, devatā upasaṅkamitvā ārocenti – ‘svākkhāto, gahapati, bhagavatā dhammo’ti. Evaṃ vutte ahaṃ, bhante, tā devatā evaṃ vadāmi – ‘vadeyyātha vā evaṃ kho tumhe devatā no vā vadeyyātha, atha kho svākkhāto bhagavatā dhammo’ti. Na kho panāhaṃ, bhante, abhijānāmi tatonidānaṃ cittassa unnatiṃ – ‘maṃ vā devatā upasaṅkamanti, ahaṃ vā devatāhi saddhiṃ sallapāmī’ti. Ayaṃ kho me, bhante, sattamo acchariyo abbhuto dhammo saṃvijjati.

“भन्ते, देवतेने माझ्याकडे येऊन ‘गृहपती, भगवंतांनी धम्म उत्तम प्रकारे सांगितला आहे’ असे सांगणे यात काही आश्चर्य नाही. असे म्हटल्यावर, भन्ते, मी त्या देवतांना असे म्हणतो— ‘तुम्ही देवतांनी असे म्हणावे किंवा न म्हणावे, तरीही भगवंतांनी धम्म उत्तम प्रकारेच सांगितला आहे.’ परंतु, भन्ते, देवता माझ्याकडे येतात किंवा मी देवतांशी संभाषण करतो, या कारणाने माझ्या मनात कधीही अहंकार किंवा अभिमान निर्माण झाल्याचे मला आठवत नाही. माझ्यामध्ये आढळणारा हा सातवा आश्चर्यकारक आणि अद्भुत गुण आहे.”

‘‘Yānimāni, bhante, bhagavatā desitāni pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni, nāhaṃ tesaṃ kiñci attani appahīnaṃ samanupassāmi. Ayaṃ kho me, bhante, aṭṭhamo acchariyo abbhuto dhammo saṃvijjati. Ime kho me, bhante, aṭṭha acchariyā abbhutā dhammā saṃvijjanti. Na ca kho ahaṃ jānāmi – katamehi cāhaṃ aṭṭhahi acchariyehi abbhutehi dhammehi samannāgato bhagavatā byākato’’ti.

“भन्ते, भगवंतांनी जी पाच खालच्या पातळीवरील बंधने (पंच-ओरंभागिय संयोजने) सांगितली आहेत, त्यांपैकी कोणतेही बंधन माझ्यामध्ये नष्ट झाले नाही असे मला दिसत नाही. माझ्यामध्ये आढळणारा हा आठवा आश्चर्यकारक आणि अद्भुत गुण आहे. भन्ते, माझ्यामध्ये हे आठ आश्चर्यकारक आणि अद्भुत गुण आढळतात. परंतु, भगवंतांनी माझ्या कोणत्या आठ आश्चर्यकारक आणि अद्भुत गुणांनी युक्त असल्याचा उल्लेख केला आहे, हे मला माहीत नाही.”

Atha kho so bhikkhu uggassa gahapatino vesālikassa nivesane piṇḍapātaṃ gahetvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi. Atha kho so bhikkhu pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu yāvatako ahosi uggena gahapatinā vesālikena saddhiṃ kathāsallāpo, taṃ sabbaṃ bhagavato ārocesi.

त्यानंतर तो भिक्खू वैशालीचा गृहपती उग्ग याच्या घरी भिक्षा ग्रहण करून, आसनावरून उठून निघून गेला. मग तो भिक्खू भोजनोत्तर भिक्षेवरून परत आल्यावर जेथे भगवंत होते तेथे गेला; आणि भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या त्या भिक्खूने वैशालीचा गृहपती उग्ग याच्यासोबत झालेला सर्व संवाद भगवंतांना सविस्तर सांगितला.

‘‘Sādhu sādhu, bhikkhu! Yathā taṃ uggo gahapati vesāliko sammā byākaramāno byākareyya, imeheva kho, bhikkhu, aṭṭhahi acchariyehi abbhutehi [Pg.50] dhammehi samannāgato uggo gahapati vesāliko mayā byākato. Imehi ca pana, bhikkhu, aṭṭhahi acchariyehi abbhutehi dhammehi samannāgataṃ uggaṃ gahapatiṃ vesālikaṃ dhārehī’’ti. Paṭhamaṃ.

“साधू! साधू! भिक्खू, वैशालीच्या उग्ग गृहपतीने ज्या प्रकारे योग्य स्पष्टीकरण दिले पाहिजे होते, तसेच त्याने दिले आहे. भिक्खू, वैशालीचा उग्ग गृहपती याच आठ आश्चर्यकारक आणि अद्भुत गुणांनी युक्त असल्याचे मी घोषित केले आहे. म्हणून, भिक्खू, तू वैशालीच्या उग्ग गृहपतीला या आठ आश्चर्यकारक आणि अद्भुत गुणांनी युक्त असलेला समज.” पहिले (सुत्त समाप्त).

2. Dutiyauggasuttaṃ

२. दुसरे उग्ग सुत्त

22. Ekaṃ samayaṃ bhagavā vajjīsu viharati hatthigāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘aṭṭhahi, bhikkhave, acchariyehi abbhutehi dhammehi samannāgataṃ uggaṃ gahapatiṃ hatthigāmakaṃ dhārethā’’ti. Idamavoca bhagavā. Idaṃ vatvāna sugato uṭṭhāyāsanā vihāraṃ pāvisi.

२२. एकदा भगवंत वज्जी देशातील हत्थिगाम येथे विहार करत होते. तेथे भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले— “भिक्खूंनो, हत्थिगामचा गृहपती उग्ग हा आठ आश्चर्यकारक आणि अद्भुत गुणांनी युक्त आहे, असे तुम्ही समजा.” भगवंत असे म्हणाले. हे बोलून सुगत आसनावरून उठले आणि विहारात गेले.

Atha kho aññataro bhikkhu pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya yena uggassa gahapatino hatthigāmakassa nivesanaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Atha kho uggo gahapati hatthigāmako yena so bhikkhu tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā taṃ bhikkhuṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho uggaṃ gahapatiṃ hatthigāmakaṃ so bhikkhu etadavoca – ‘‘aṭṭhahi kho tvaṃ, gahapati, acchariyehi abbhutehi dhammehi samannāgato bhagavatā byākato. Katame te, gahapati, aṭṭha acchariyā abbhutā dhammā, yehi tvaṃ samannāgato bhagavatā byākato’’ti?

त्यानंतर एक भिक्खू सकाळी वस्त्र परिधान करून, पात्र आणि चीवर घेऊन हत्थिगामचा गृहपती उग्ग याच्या घराकडे गेला; आणि तेथे गेल्यावर मांडलेल्या आसनावर बसला. मग हत्थिगामचा गृहपती उग्ग त्या भिक्खूंकडे गेला; आणि त्यांना अभिवादन करून एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या हत्थिगामच्या उग्ग गृहपतीला तो भिक्खू म्हणाला— “गृहपती, तू आठ आश्चर्यकारक आणि अद्भुत गुणांनी युक्त असल्याचे भगवंतांनी घोषित केले आहे. गृहपती, ते आठ आश्चर्यकारक आणि अद्भुत गुण कोणते आहेत, ज्यांनी तू युक्त असल्याचे भगवंतांनी सांगितले आहे?”

‘‘Na kho ahaṃ, bhante, jānāmi – katamehi aṭṭhahi acchariyehi abbhutehi dhammehi samannāgato bhagavatā byākatoti. Api ca, bhante, ye me aṭṭha acchariyā abbhutā dhammā saṃvijjanti, taṃ suṇāhi, sādhukaṃ manasi karohi; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, gahapatī’’ti kho so bhikkhu uggassa gahapatino hatthigāmakassa paccassosi. Uggo gahapati hatthigāmako etadavoca – ‘‘yadāhaṃ, bhante, nāgavane paricaranto bhagavantaṃ paṭhamaṃ dūratova addasaṃ; saha dassaneneva me, bhante, bhagavato cittaṃ pasīdi, surāmado ca pahīyi. Ayaṃ kho me, bhante, paṭhamo acchariyo abbhuto dhammo saṃvijjati.

“भन्ते, भगवंतांनी माझ्या कोणत्या आठ आश्चर्यकारक आणि अद्भुत गुणांनी युक्त असल्याचा उल्लेख केला आहे, हे मला माहीत नाही. परंतु, भन्ते, माझ्यामध्ये जे आठ आश्चर्यकारक आणि अद्भुत गुण आढळतात, ते ऐका, नीट मनात साठवून ठेवा; मी सांगतो.” तो भिक्खू हत्थिगामच्या उग्ग गृहपतीला म्हणाला, “ठीक आहे, गृहपती.” हत्थिगामचा गृहपती उग्ग म्हणाला— “भन्ते, जेव्हा मी नागवनात क्रीडा करत होतो, तेव्हा मी पहिल्यांदा भगवंतांना दुरूनच पाहिले. भन्ते, केवळ दर्शनानेच माझे चित्त भगवंतांच्या ठायी प्रसन्न झाले आणि माझी दारूची नशा उतरली. माझ्यामध्ये आढळणारा हा पहिला आश्चर्यकारक आणि अद्भुत गुण आहे.”

‘‘So kho ahaṃ, bhante, pasannacitto bhagavantaṃ payirupāsiṃ. Tassa me bhagavā anupubbiṃ kathaṃ kathesi, seyyathidaṃ – dānakathaṃ sīlakathaṃ saggakathaṃ; kāmānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ, nekkhamme ānisaṃsaṃ pakāsesi. Yadā maṃ bhagavā aññāsi kallacittaṃ muducittaṃ vinīvaraṇacittaṃ udaggacittaṃ pasannacittaṃ, atha yā [Pg.51] buddhānaṃ sāmukkaṃsikā dhammadesanā taṃ pakāsesi – dukkhaṃ, samudayaṃ, nirodhaṃ, maggaṃ. Seyyathāpi nāma suddhaṃ vatthaṃ apagatakāḷakaṃ sammadeva rajanaṃ paṭiggaṇheyya; evamevaṃ kho me tasmiṃyeva āsane virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādi – ‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’nti. So kho ahaṃ, bhante, diṭṭhadhammo pattadhammo viditadhammo pariyogāḷhadhammo tiṇṇavicikiccho vigatakathaṃkatho vesārajjappatto aparappaccayo satthusāsane tattheva buddhañca dhammañca saṅghañca saraṇaṃ agamāsiṃ, brahmacariyapañcamāni ca sikkhāpadāni samādiyiṃ. Ayaṃ kho me, bhante, dutiyo acchariyo abbhuto dhammo saṃvijjati.

“भन्ते, मी प्रसन्न चित्ताने भगवंतांची सेवा-उपासना केली. तेव्हा भगवंतांनी मला अनुक्रमाने धम्म उपदेश (अनुपुब्बी कथा) केला; जसे की – दानकथा, शीलकथा, स्वर्गकथा; कामभोगांचे दुष्परिणाम (आदीनव), हीनत्व व संक्लेश (मळकटपणा) आणि नैष्क्रम्याचे (कामभोगांतून मुक्त होण्याचे) फायदे त्यांनी प्रकट केले. जेव्हा भगवंतांना समजले की माझे चित्त अनुकूल, मृदू, नीवरणमुक्त (अडथळामुक्त), प्रफुल्लित आणि प्रसन्न झाले आहे, तेव्हा त्यांनी बुद्धांचा जो स्वतःचा सर्वश्रेष्ठ धम्म उपदेश (सामुक्कंसिका धम्मदेसना) आहे, तो प्रकट केला – दुःख, समुदय, निरोध आणि मार्ग. ज्याप्रमाणे डाग नसलेले स्वच्छ वस्त्र रंग चांगल्या प्रकारे ग्रहण करते; त्याचप्रमाणे त्याच आसनावर मला विरज (धुलिकणरहित) आणि विमल (मळरहित) धम्मचक्षू प्राप्त झाले की – ‘जे काही उत्पत्तीच्या स्वभावाचे आहे, ते सर्व निरोधाच्या (नष्ट होण्याच्या) स्वभावाचे आहे.’ भन्ते, तो मी धम्म पाहिलेला, धम्माप्रत पोहोचलेला, धम्म जाणलेला, धम्मामध्ये खोलवर उतरलेला, शंकांचे निरसन झालेला, संभ्रम दूर झालेला, आत्मविश्वासाला प्राप्त झालेला आणि शास्त्यांच्या शासनात परावलंबी न राहिलेला (अपरप्रत्यय) होऊन, त्याच ठिकाणी बुद्ध, धम्म आणि संघाला शरण गेलो आणि ब्रह्मचर्य पाचवे असणाऱ्या (पंचशील) शिकवणुकींचे (सिक्खापदांचे) ग्रहण केले. भन्ते, हा माझ्या ठायी असलेला दुसरा आश्चर्यकारक आणि अद्भुत गुण आहे.”

‘‘Tassa mayhaṃ, bhante, catasso komāriyo pajāpatiyo ahesuṃ. Atha khvāhaṃ, bhante, yena tā pajāpatiyo tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā tā pajāpatiyo etadavacaṃ – ‘mayā kho, bhaginiyo, brahmacariyapañcamāni sikkhāpadāni samādinnāni. Yā icchati sā idheva bhoge ca bhuñjatu puññāni ca karotu, sakāni vā ñātikulāni gacchatu. Hoti vā pana purisādhippāyo, kassa vo dammī’ti? Evaṃ vutte sā, bhante, jeṭṭhā pajāpati maṃ etadavoca – ‘itthannāmassa maṃ, ayyaputta, purisassa dehī’ti. Atha kho ahaṃ, bhante, taṃ purisaṃ pakkosāpetvā vāmena hatthena pajāpatiṃ gahetvā dakkhiṇena hatthena bhiṅgāraṃ gahetvā tassa purisassa oṇojesiṃ. Komāriṃ kho panāhaṃ, bhante, dāraṃ pariccajanto nābhijānāmi cittassa aññathattaṃ. Ayaṃ kho me, bhante, tatiyo acchariyo abbhuto dhammo saṃvijjati.

“भन्ते, मला चार तरुण पत्नी होत्या. तेव्हा मी त्या पत्नींकडे गेलो आणि त्यांना म्हणालो – ‘भगिनींनो, मी ब्रह्मचर्य पाचवे असणाऱ्या शिकवणुकींचे (सिक्खापदांचे) ग्रहण केले आहे. तुमच्यापैकी ज्यांची इच्छा असेल त्यांनी याच घरात राहून संपत्तीचा उपभोग घ्यावा आणि पुण्यकर्मे करावीत, किंवा आपल्या नातेवाईकांच्या घरी जावे. अथवा जर दुसऱ्या पुरुषाची इच्छा असेल, तर मी तुम्हाला कोणाला देऊ?’ असे विचारल्यावर, भन्ते, माझ्या ज्येष्ठ पत्नीने मला म्हटले – ‘आर्यपुत्र, मला अमुक नावाच्या पुरुषाला द्या.’ तेव्हा, भन्ते, मी त्या पुरुषाला बोलावून घेतले आणि डाव्या हाताने पत्नीला धरून व उजव्या हाताने पाण्याचे भांडे (भिंगार) घेऊन तिला त्या पुरुषाला दान केले (सोपवून दिले). भन्ते, अशा तरुण पत्नीचा त्याग करताना माझ्या चित्तात कोणताही विकार किंवा बदल झाल्याचे मला आठवत नाही. भन्ते, हा माझ्या ठायी असलेला तिसरा आश्चर्यकारक आणि अद्भुत गुण आहे.”

‘‘Saṃvijjanti kho pana me, bhante, kule bhogā. Te ca kho appaṭivibhattā sīlavantehi kalyāṇadhammehi. Ayaṃ kho me, bhante, catuttho acchariyo abbhuto dhammo saṃvijjati.

“भन्ते, माझ्या कुळात विपुल संपत्ती आहे. परंतु ती संपत्ती शीलवान आणि कल्याणकारी स्वभावाच्या लोकांसाठी अमर्याद (विनाभेदभाव सामायिक) आहे. भन्ते, हा माझ्या ठायी असलेला चौथा आश्चर्यकारक आणि अद्भुत गुण आहे.”

‘‘Yaṃ kho panāhaṃ, bhante, bhikkhuṃ payirupāsāmi; sakkaccaṃyeva payirupāsāmi, no asakkaccaṃ. So ce me āyasmā dhammaṃ deseti; sakkaccaṃyeva suṇomi, no asakkaccaṃ. No ce me so āyasmā dhammaṃ deseti, ahamassa dhammaṃ desemi. Ayaṃ kho me, bhante, pañcamo acchariyo abbhuto dhammo saṃvijjati.

“भन्ते, मी जेव्हा कधी एखाद्या भिक्खूंची सेवा-उपासना करतो, तेव्हा ती आदरपूर्वकच करतो, अनादराने नाही. जर ते आयुष्यमान मला धम्म उपदेश करत असतील, तर मी तो आदरपूर्वकच ऐकतो, अनादराने नाही. जर ते आयुष्यमान मला धम्म उपदेश करत नसतील, तर मी त्यांना धम्म उपदेश करतो. भन्ते, हा माझ्या ठायी असलेला पाचवा आश्चर्यकारक आणि अद्भुत गुण आहे.”

‘‘Anacchariyaṃ [Pg.52] kho pana, bhante, saṅghe nimantite devatā upasaṅkamitvā ārocenti – ‘asuko, gahapati, bhikkhu ubhatobhāgavimutto asuko paññāvimutto asuko kāyasakkhī asuko diṭṭhippatto asuko saddhāvimutto asuko dhammānusārī asuko saddhānusārī asuko sīlavā kalyāṇadhammo asuko dussīlo pāpadhammo’ti. Saṅghaṃ kho panāhaṃ, bhante, parivisanto nābhijānāmi evaṃ cittaṃ uppādento – ‘imassa vā thokaṃ demi imassa vā bahuka’nti. Atha khvāhaṃ, bhante, samacittova demi. Ayaṃ kho me, bhante, chaṭṭho acchariyo abbhuto dhammo saṃvijjati.

“भन्ते, जेव्हा मी संघाला आमंत्रित करतो, तेव्हा देवता माझ्याकडे येऊन सांगतात – ‘गृहपती, अमुक भिक्खू उभतोभागविमुक्त (दोन्ही बाजूंनी मुक्त) आहेत, अमुक प्रज्ञाविमुक्त आहेत, अमुक कायसाक्षी आहेत, अमुक दृष्टीप्राप्त आहेत, अमुक श्रद्धाविमुक्त आहेत, अमुक धम्मानुसारी आहेत, अमुक श्रद्धानुसारी आहेत, अमुक शीलवान व कल्याणकारी स्वभावाचे आहेत, तर अमुक दुःशील व पापस्वभावाचे आहेत.’ हे काही आश्चर्यकारक नाही. परंतु, भन्ते, संघाला भोजन वाढताना (दान देताना) माझ्या मनात कधीही असा विचार आल्याचे मला आठवत नाही की – ‘यांना थोडे द्यावे आणि त्यांना जास्त द्यावे.’ उलट, भन्ते, मी समभावानेच (समान चित्ताने) दान देतो. भन्ते, हा माझ्या ठायी असलेला सहावा आश्चर्यकारक आणि अद्भुत गुण आहे.”

‘‘Anacchariyaṃ kho pana maṃ, bhante, devatā upasaṅkamitvā ārocenti – ‘svākkhāto, gahapati, bhagavatā dhammo’ti. Evaṃ vutte ahaṃ, bhante, tā devatā evaṃ vademi – ‘vadeyyātha vā evaṃ kho tumhe devatā no vā vadeyyātha, atha kho svākkhāto bhagavatā dhammo’ti. Na kho panāhaṃ, bhante, abhijānāmi tatonidānaṃ cittassa unnatiṃ – ‘maṃ tā devatā upasaṅkamanti, ahaṃ vā devatāhi saddhiṃ sallapāmī’ti. Ayaṃ kho me, bhante, sattamo acchariyo abbhuto dhammo saṃvijjati.

“भन्ते, देवता माझ्याकडे येऊन सांगतात – ‘गृहपती, भगवंतांनी धम्माचे सुंदर रीतीने आख्यान (स्वाख्यात) केले आहे.’ हे काही आश्चर्यकारक नाही. असे म्हटल्यावर, भन्ते, मी त्या देवतांना म्हणतो – ‘तुम्ही देवतांनी असे म्हणावे किंवा न म्हणावे, तरीही भगवंतांनी धम्माचे सुंदर रीतीने आख्यान केलेच आहे.’ परंतु, भन्ते, ‘देवता माझ्याकडे येतात किंवा मी देवतांशी संभाषण करतो’ या कारणाने माझ्या मनात कधीही अभिमान किंवा गर्वाची भावना निर्माण झाल्याचे मला आठवत नाही. भन्ते, हा माझ्या ठायी असलेला सातवा आश्चर्यकारक आणि अद्भुत गुण आहे.”

‘‘Sace kho panāhaṃ, bhante, bhagavato paṭhamataraṃ kālaṃ kareyyaṃ, anacchariyaṃ kho panetaṃ yaṃ maṃ bhagavā evaṃ byākareyya – ‘natthi taṃ saṃyojanaṃ yena saṃyutto uggo gahapati hatthigāmako puna imaṃ lokaṃ āgaccheyyā’ti. Ayaṃ kho me, bhante, aṭṭhamo acchariyo abbhuto dhammo saṃvijjati. Ime kho me, bhante, aṭṭha acchariyā abbhutā dhammā saṃvijjanti. Na ca kho ahaṃ jānāmi – katamehi cāhaṃ aṭṭhahi acchariyehi abbhutehi dhammehi samannāgato bhagavatā byākato’’ti.

“भन्ते, जर मी भगवंतांच्या आधी काळाच्या पडद्याआड गेलो (मृत्यू पावलो), तर भगवंतांनी माझ्याविषयी असे घोषित करणे आश्चर्यकारक ठरणार नाही की – ‘असे कोणतेही संयोजन (बंधन) उरलेले नाही, ज्याने बांधलेला हत्थिगाम येथील उग्ग गृहपती पुन्हा या जगात परतेल.’ भन्ते, हा माझ्या ठायी असलेला आठवा आश्चर्यकारक आणि अद्भुत गुण आहे. भन्ते, माझ्या ठायी हे आठ आश्चर्यकारक आणि अद्भुत गुण विद्यमान आहेत. परंतु, भगवंतांनी माझ्या ठायी असलेल्या कोणत्या आठ आश्चर्यकारक आणि अद्भुत गुणांची घोषणा केली आहे, हे मला ठाऊक नाही.”

‘‘Atha kho so bhikkhu uggassa gahapatino hatthigāmakassa nivesane piṇḍapātaṃ gahetvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi. Atha kho so bhikkhu pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu yāvatako ahosi uggena gahapatinā hatthigāmakena saddhiṃ kathāsallāpo, taṃ sabbaṃ bhagavato ārocesi.

“त्यानंतर तो भिक्खू हत्थिगाम येथील उग्ग गृहपतीच्या घरी भिक्षा ग्रहण करून आसनावरून उठून निघून गेला. मग तो भिक्खू भोजनोत्तर भिक्षेवरून परत आल्यावर जेथे भगवंत होते तेथे गेला; आणि भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या त्या भिक्खूने हत्थिगाम येथील उग्ग गृहपतीसोबत झालेला सर्व संभाषण भगवंतांना सविस्तर सांगितला.”

‘‘Sādhu [Pg.53] sādhu, bhikkhu! Yathā taṃ uggo gahapati hatthigāmako sammā byākaramāno byākareyya, imeheva kho bhikkhu, aṭṭhahi acchariyehi abbhutehi dhammehi samannāgato uggo gahapati hatthigāmako mayā byākato. Imehi ca pana, bhikkhu, aṭṭhahi acchariyehi abbhutehi dhammehi samannāgataṃ uggaṃ gahapatiṃ hatthigāmakaṃ dhārehī’’ti. Dutiyaṃ.

“साधू! साधू! भिक्खू, ज्याप्रमाणे हत्थिगाम येथील उग्ग गृहपतीने योग्य प्रकारे स्पष्टीकरण दिले आहे, त्याचप्रमाणे मी देखील हत्थिगाम येथील उग्ग गृहपती या आठ आश्चर्यकारक आणि अद्भुत गुणांनी युक्त असल्याचे घोषित केले आहे. म्हणून, भिक्खू, तू हत्थिगाम येथील उग्ग गृहपतीला या आठ आश्चर्यकारक आणि अद्भुत गुणांनी युक्त असलेला म्हणून लक्षात ठेव.” दुसरे.

3. Paṭhamahatthakasuttaṃ

३. प्रथम हत्थक सुत्त

23. Ekaṃ samayaṃ bhagavā āḷaviyaṃ viharati aggāḷave cetiye. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘sattahi, bhikkhave, acchariyehi abbhutehi dhammehi samannāgataṃ hatthakaṃ āḷavakaṃ dhāretha. Katamehi sattahi? Saddho hi, bhikkhave, hatthako āḷavako; sīlavā, bhikkhave, hatthako āḷavako; hirīmā, bhikkhave, hatthako āḷavako; ottappī, bhikkhave, hatthako āḷavako; bahussuto, bhikkhave, hatthako āḷavako; cāgavā, bhikkhave, hatthako āḷavako; paññavā, bhikkhave, hatthako āḷavako – imehi kho, bhikkhave, sattahi acchariyehi abbhutehi dhammehi samannāgataṃ hatthakaṃ āḷavakaṃ dhārethā’’ti. Idamavoca bhagavā. Idaṃ vatvāna sugato uṭṭhāyāsanā vihāraṃ pāvisi.

२३. एकदा भगवान आळवी येथील अग्गाळव चेतियामध्ये विहार करत होते. तिथे भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – “भिक्खूंनो, आळवीचा हत्थक हा सात आश्चर्यकारक आणि अद्भुत गुणांनी युक्त आहे असे तुम्ही समजावे. कोणत्या सात गुणांनी? भिक्खूंनो, हत्थक आळवक हा श्रद्धावान आहे; भिक्खूंनो, हत्थक आळवक हा शीलवान आहे; भिक्खूंनो, हत्थक आळवक हा ह्रीमान (पापाची लाज बाळगणारा) आहे; भिक्खूंनो, हत्थक आळवक हा ओत्तप्पी (पापाची भीती बाळगणारा) आहे; भिक्खूंनो, हत्थक आळवक हा बहुश्रुत आहे; भिक्खूंनो, हत्थक आळवक हा त्यागी आहे; भिक्खूंनो, हत्थक आळवक हा प्रज्ञावान आहे. भिक्खूंनो, हत्थक आळवक हा या सात आश्चर्यकारक आणि अद्भुत गुणांनी युक्त आहे असे तुम्ही समजावे.” भगवंत असे म्हणाले. हे बोलून सुगत आपल्या आसनावरून उठले आणि विहारात गेले.

Atha kho aññataro bhikkhu pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya yena hatthakassa āḷavakassa nivesanaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Atha kho hatthako āḷavako yena so bhikkhu tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā taṃ bhikkhuṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho hatthakaṃ āḷavakaṃ so bhikkhu etadavoca –

त्यानंतर, एका भिक्खूने सकाळी चीवर परिधान करून, पात्र व चीवर घेऊन जेथे हत्थक आळवकाचे घर होते, तेथे गेले; तिथे जाऊन ते मांडलेल्या आसनावर बसले. त्यानंतर हत्थक आळवक जेथे ते भिक्खू होते तेथे आला; तिथे येऊन त्याने त्या भिक्खूंना अभिवादन केले आणि तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या हत्थक आळवकाला ते भिक्खू असे म्हणाले –

‘‘Sattahi kho tvaṃ, āvuso, acchariyehi abbhutehi dhammehi samannāgato bhagavatā byākato. Katamehi sattahi? ‘Saddho, bhikkhave, hatthako āḷavako; sīlavā…pe… hirimā… ottappī… bahussuto… cāgavā… paññavā, bhikkhave, hatthako āḷavako’ti. Imehi kho tvaṃ, āvuso, sattahi acchariyehi abbhutehi dhammehi samannāgato bhagavatā byākato’’ti. ‘‘Kaccittha, bhante, na koci gihī ahosi odātavasano’’ti? ‘‘Na hettha, āvuso, koci gihī ahosi odātavasano’’ti. ‘‘Sādhu, bhante, yadettha na koci gihī ahosi odātavasano’’ti.

“मित्रा, भगवंतांनी तुला सात आश्चर्यकारक आणि अद्भुत गुणांनी युक्त असल्याचे घोषित केले आहे. कोणत्या सात गुणांनी? ‘भिक्खूंनो, हत्थक आळवक हा श्रद्धावान आहे; शीलवान आहे...पे... ह्रीमान आहे... ओत्तप्पी आहे... बहुश्रुत आहे... त्यागी आहे... प्रज्ञावान आहे, भिक्खूंनो, हत्थक आळवक.’ मित्रा, भगवंतांनी तुला या सात आश्चर्यकारक आणि अद्भुत गुणांनी युक्त असल्याचे घोषित केले आहे.” “भंते, तिथे पांढरे वस्त्र परिधान केलेला कोणताही गृहस्थ उपस्थित नव्हता ना?” “नाही मित्रा, तिथे पांढरे वस्त्र परिधान केलेला कोणताही गृहस्थ उपस्थित नव्हता.” “भंते, हे खूप चांगले झाले की तिथे पांढरे वस्त्र परिधान केलेला कोणताही गृहस्थ उपस्थित नव्हता.”

Atha [Pg.54] kho so bhikkhu hatthakassa āḷavakassa nivesane piṇḍapātaṃ gahetvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi. Atha kho so bhikkhu pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca –

त्यानंतर ते भिक्खू हत्थक आळवकाच्या घरातून भिक्षा ग्रहण करून आसनावरून उठून निघून गेले. त्यानंतर ते भिक्खू भोजनोत्तर भिक्षेवरून परत आल्यावर जेथे भगवान होते तेथे गेले; तिथे जाऊन त्यांनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि ते एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेले ते भिक्खू भगवंतांना असे म्हणाले –

‘‘Idhāhaṃ, bhante, pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya yena hatthakassa āḷavakassa nivesanaṃ tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdiṃ. Atha kho, bhante, hatthako āḷavako yenāhaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā maṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho ahaṃ, bhante, hatthakaṃ āḷavakaṃ etadavacaṃ – ‘sattahi kho tvaṃ, āvuso, acchariyehi abbhutehi dhammehi samannāgato bhagavatā byākato. Katamehi sattahi? Saddho, bhikkhave, hatthako āḷavako; sīlavā…pe… hirimā… ottappī… bahussuto… cāgavā… paññavā, bhikkhave, hatthako āḷavakoti. Imehi kho tvaṃ, āvuso, sattahi acchariyehi abbhutehi dhammehi samannāgato bhagavatā byākato’ti.

“भंते, आज सकाळी मी चीवर परिधान करून, पात्र व चीवर घेऊन जेथे हत्थक आळवकाचे घर होते, तेथे गेलो; तिथे जाऊन मी मांडलेल्या आसनावर बसलो. त्यानंतर, भंते, हत्थक आळवक जेथे मी होतो तेथे आला; तिथे येऊन त्याने मला अभिवादन केले आणि तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या हत्थक आळवकाला, भंते, मी असे म्हणालो – ‘मित्रा, भगवंतांनी तुला सात आश्चर्यकारक आणि अद्भुत गुणांनी युक्त असल्याचे घोषित केले आहे. कोणत्या सात गुणांनी? भिक्खूंनो, हत्थक आळवक हा श्रद्धावान आहे; शीलवान आहे...पे... ह्रीमान आहे... ओत्तप्पी आहे... बहुश्रुत आहे... त्यागी आहे... प्रज्ञावान आहे, भिक्खूंनो, हत्थक आळवक. मित्रा, भगवंतांनी तुला या सात आश्चर्यकारक आणि अद्भुत गुणांनी युक्त असल्याचे घोषित केले आहे.’”

‘‘Evaṃ vutte, bhante, hatthako maṃ etadavoca – ‘kaccittha, bhante, na koci gihī ahosi odātavasano’ti? ‘Na hettha, āvuso, koci gihī ahosi odātavasano’ti. ‘Sādhu, bhante, yadettha na koci gihī ahosi odātavasano’’’ti.

“असे म्हटल्यावर, भंते, हत्थक मला म्हणाला – ‘भंते, तिथे पांढरे वस्त्र परिधान केलेला कोणताही गृहस्थ उपस्थित नव्हता ना?’ ‘नाही मित्रा, तिथे पांढरे वस्त्र परिधान केलेला कोणताही गृहस्थ उपस्थित नव्हता.’ ‘भंते, हे खूप चांगले झाले की तिथे पांढरे वस्त्र परिधान केलेला कोणताही गृहस्थ उपस्थित नव्हता.’”

‘‘Sādhu sādhu, bhikkhu! Appiccho so, bhikkhu, kulaputto. Santeyeva attani kusaladhamme na icchati parehi ñāyamāne. Tena hi tvaṃ, bhikkhu, imināpi aṭṭhamena acchariyena abbhutena dhammena samannāgataṃ hatthakaṃ āḷavakaṃ dhārehi, yadidaṃ appicchatāyā’’ti. Tatiyaṃ.

“साधू, साधू, भिक्खू! तो कुलपुत्र अत्यंत अल्पेच्छ (कमी इच्छा असणारा) आहे, भिक्खू. स्वतःमध्ये असलेले कुशल धर्म इतरांना कळावेत अशी त्याची इच्छा नसते. म्हणूनच, भिक्खू, तू हत्थक आळवकाला या आठव्या आश्चर्यकारक आणि अद्भुत गुणाने म्हणजेच ‘अल्पेच्छता’ (अल्प-इच्छा असणे) या गुणाने युक्त आहे असे समजावे.” तिसरे सूत्र समाप्त.

4. Dutiyahatthakasuttaṃ

४. दुसरे हत्थक सूत्र

24. Ekaṃ samayaṃ bhagavā āḷaviyaṃ viharati aggāḷave cetiye. Atha kho hatthako āḷavako pañcamattehi upāsakasatehi parivuto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho hatthakaṃ āḷavakaṃ bhagavā [Pg.55] etadavoca – ‘‘mahatī kho tyāyaṃ, hatthaka, parisā. Kathaṃ pana tvaṃ, hatthaka, imaṃ mahatiṃ parisaṃ saṅgaṇhāsī’’ti? ‘‘Yānimāni, bhante, bhagavatā desitāni cattāri saṅgahavatthūni, tehāhaṃ imaṃ mahatiṃ parisaṃ saṅgaṇhāmi. Ahaṃ, bhante, yaṃ jānāmi – ‘ayaṃ dānena saṅgahetabbo’ti, taṃ dānena saṅgaṇhāmi; yaṃ jānāmi – ‘ayaṃ peyyavajjena saṅgahetabbo’ti, taṃ peyyavajjena saṅgaṇhāmi; yaṃ jānāmi – ‘ayaṃ atthacariyāya saṅgahetabbo’ti, taṃ atthacariyāya saṅgaṇhāmi; yaṃ jānāmi – ‘ayaṃ samānattatāya saṅgahetabbo’ti, taṃ samānattatāya saṅgaṇhāmi. Saṃvijjanti kho pana me, bhante, kule bhogā. Daliddassa kho no tathā sotabbaṃ maññantī’’ti. ‘‘Sādhu sādhu, hatthaka! Yoni kho tyāyaṃ, hatthaka, mahatiṃ parisaṃ saṅgahetuṃ. Ye hi keci, hatthaka, atītamaddhānaṃ mahatiṃ parisaṃ saṅgahesuṃ, sabbe te imeheva catūhi saṅgahavatthūhi mahatiṃ parisaṃ saṅgahesuṃ. Yepi hi keci, hatthaka, anāgatamaddhānaṃ mahatiṃ parisaṃ saṅgaṇhissanti, sabbe te imeheva catūhi saṅgahavatthūhi mahatiṃ parisaṃ saṅgaṇhissanti. Yepi hi keci, hatthaka, etarahi mahatiṃ parisaṃ saṅgaṇhanti, sabbe te imeheva catūhi saṅgahavatthūhi mahatiṃ parisaṃ saṅgaṇhantī’’ti.

२४. एकदा भगवान आळवी येथील अग्गाळव चेतियामध्ये विहार करत होते. तेव्हा हत्थक आळवक सुमारे पाचशे उपासकांसह जेथे भगवान होते तेथे आला; तिथे येऊन त्याने भगवंतांना अभिवादन केले आणि तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या हत्थक आळवकाला भगवान असे म्हणाले – “हत्थक, तुझा हा परिवार खरोखर खूप मोठा आहे. हत्थक, तू या मोठ्या परिवाराचा संग्रह कसा करतोस?” “भंते, भगवंतांनी जी चार संग्रहवस्तू उपदेशिली आहेत, त्यांच्याद्वारे मी या मोठ्या परिवाराचा संग्रह करतो. भंते, मला जेव्हा समजते की – ‘या व्यक्तीचा दानाने संग्रह केला पाहिजे’, तेव्हा मी त्याचा दानाने संग्रह करतो; जेव्हा मला समजते की – ‘या व्यक्तीचा प्रियवचनाने संग्रह केला पाहिजे’, तेव्हा मी त्याचा प्रियवचनाने संग्रह करतो; जेव्हा मला समजते की – ‘या व्यक्तीचा अर्थचर्येने संग्रह केला पाहिजे’, तेव्हा मी त्याचा अर्थचर्येने संग्रह करतो; जेव्हा मला समजते की – ‘या व्यक्तीचा समानशीलतेने संग्रह केला पाहिजे’, तेव्हा मी त्याचा समानशीलतेने संग्रह करतो. भंते, माझ्या कुळात संपत्ती उपलब्ध आहे. लोक गरिबाचे बोलणे ऐकण्यासारखे आहे असे मानत नाहीत (पण माझे ऐकतात).” “साधू, साधू, हत्थक! हत्थक, मोठ्या परिवाराचा संग्रह करण्याचा हाच योग्य मार्ग आहे. हत्थक, भूतकाळात ज्यांनी कोणी मोठ्या परिवाराचा संग्रह केला, त्या सर्वांनी याच चार संग्रहवस्तूंद्वारे मोठ्या परिवाराचा संग्रह केला. हत्थक, भविष्यकाळात जे कोणी मोठ्या परिवाराचा संग्रह करतील, ते सर्व याच चार संग्रहवस्तूंद्वारे मोठ्या परिवाराचा संग्रह करतील. हत्थक, वर्तमानकाळात जे कोणी मोठ्या परिवाराचा संग्रह करत आहेत, ते सर्व याच चार संग्रहवस्तूंद्वारे मोठ्या परिवाराचा संग्रह करत आहेत.”

Atha kho hatthako āḷavako bhagavatā dhammiyā kathāya sandassito samādapito samuttejito sampahaṃsito uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. Atha kho bhagavā acirapakkante hatthake āḷavake bhikkhū āmantesi – ‘‘aṭṭhahi, bhikkhave, acchariyehi abbhutehi dhammehi samannāgataṃ hatthakaṃ āḷavakaṃ dhāretha. Katamehi aṭṭhahi? Saddho, bhikkhave, hatthako āḷavako; sīlavā, bhikkhave…pe… hirīmā… ottappī… bahussuto… cāgavā… paññavā, bhikkhave, hatthako āḷavako; appiccho, bhikkhave, hatthako āḷavako. Imehi kho, bhikkhave, aṭṭhahi acchariyehi abbhutehi dhammehi samannāgataṃ hatthakaṃ āḷavakaṃ dhārethā’’ti. Catutthaṃ.

तेव्हा आळवीचा हत्थक भगवंतांद्वारे धम्म उपदेशाने प्रेरित, उत्साहित, उत्तेजित आणि प्रफुल्लित केला गेल्यानंतर, आपल्या आसनावरून उठला आणि भगवंतांना अभिवादन करून, प्रदक्षिणा करून निघून गेला. त्यानंतर, आळवीचा हत्थक निघून गेल्यावर काही वेळातच भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – "भिक्खूंनो, आळवीच्या हत्थकला आठ आश्चर्यकारक आणि अद्भुत गुणांनी युक्त समजावे. कोणत्या आठ गुणांनी? भिक्खूंनो, आळवीचा हत्थक श्रद्धावान आहे; भिक्खूंनो, तो शीलवान आहे... पे... लज्जावान (ह्रीमान) आहे... भय बाळगणारा (ओत्तप्पी) आहे... बहुश्रुत आहे... त्यागी (दानशूर) आहे... भिक्खूंनो, आळवीचा हत्थक प्रज्ञावान आहे; भिक्खूंनो, आळवीचा हत्थक अल्पेच्छ (कमी इच्छा असणारा) आहे. भिक्खूंनो, आळवीच्या हत्थकला या आठ आश्चर्यकारक आणि अद्भुत गुणांनी युक्त समजावे." चौथे (सुत्त समाप्त).

5. Mahānāmasuttaṃ

५. महानामसुत्त

25. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sakkesu viharati kapilavatthusmiṃ nigrodhārāme. Atha kho mahānāmo sakko yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā [Pg.56] bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho mahānāmo sakko bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kittāvatā nu kho, bhante, upāsako hotī’’ti? ‘‘Yato kho, mahānāma, buddhaṃ saraṇaṃ gato hoti, dhammaṃ saraṇaṃ gato hoti, saṅghaṃ saraṇaṃ gato hoti; ettāvatā kho, mahānāma, upāsako hotī’’ti.

२५. एकदा भगवान शाक्य देशात कपिलवस्तू येथील निग्रोधारामात विहार करत होते. तेव्हा महानाम शाक्य जेथे भगवान होते तेथे गेला; जवळ जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेला महानाम शाक्य भगवंतांना म्हणाला – "भन्ते, किती कारणांनी मनुष्य उपासक होतो?" "महानाम, जेव्हा मनुष्य बुद्धाला शरण जातो, धम्माला शरण जातो, संघाला शरण जातो; महानाम, एवढ्या कारणाने मनुष्य उपासक होतो."

‘‘Kittāvatā pana, bhante, upāsako sīlavā hotī’’ti? ‘‘Yato kho, mahānāma, upāsako pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānā paṭivirato hoti, kāmesumicchācārā paṭivirato hoti, musāvādā paṭivirato hoti, surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato hoti; ettāvatā kho, mahānāma, upāsako sīlavā hotī’’ti.

"पण भन्ते, किती कारणांनी उपासक शीलवान होतो?" "महानाम, जेव्हा उपासक प्राणातिपातापासून (जीवहिंसेपासून) अलिप्त राहतो, अदित्नादानापासून (चोरी करण्यापासून) अलिप्त राहतो, कामेसू मिच्छाचारापासून (व्यभिचारापासून) अलिप्त राहतो, मुसावादापासून (असत्य बोलण्यापासून) अलिप्त राहतो, सुरा-मेरय-मज्ज-पमादट्ठानापासून (मद्य व मादक पदार्थांच्या सेवनापासून) अलिप्त राहतो; महानाम, एवढ्या कारणाने उपासक शीलवान होतो."

‘‘Kittāvatā pana, bhante, upāsako attahitāya paṭipanno hoti, no parahitāyā’’ti? ‘‘Yato kho, mahānāma, upāsako attanāva saddhāsampanno hoti, no paraṃ saddhāsampadāya samādapeti ; attanāva sīlasampanno hoti, no paraṃ sīlasampadāya samādapeti; attanāva cāgasampanno hoti, no paraṃ cāgasampadāya samādapeti; attanāva bhikkhūnaṃ dassanakāmo hoti, no paraṃ bhikkhūnaṃ dassane samādapeti; attanāva saddhammaṃ sotukāmo hoti, no paraṃ saddhammassavane samādapeti; attanāva sutānaṃ dhammānaṃ dhāraṇajātiko hoti, no paraṃ dhammadhāraṇāya samādapeti; attanāva sutānaṃ dhammānaṃ atthūpaparikkhitā hoti, no paraṃ atthūpaparikkhāya samādapeti; attanāva atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammappaṭipanno hoti, no paraṃ dhammānudhammappaṭipattiyā samādapeti. Ettāvatā kho, mahānāma, upāsako attahitāya paṭipanno hoti, no parahitāyā’’ti.

"पण भन्ते, किती कारणांनी उपासक स्वतःच्या कल्याणासाठी आचरण करणारा असतो, पण इतरांच्या कल्याणासाठी नाही?" "महानाम, जेव्हा उपासक स्वतः श्रद्धासंपन्न असतो, पण इतरांना श्रद्धासंपन्न होण्यासाठी प्रवृत्त करत नाही; स्वतः शीलसंपन्न असतो, पण इतरांना शीलसंपन्न होण्यासाठी प्रवृत्त करत नाही; स्वतः त्यागसंपन्न (दानशूर) असतो, पण इतरांना त्यागसंपन्न होण्यासाठी प्रवृत्त करत नाही; स्वतः भिक्खूंचे दर्शन घेण्याची इच्छा बाळगतो, पण इतरांना भिक्खूंच्या दर्शनासाठी प्रवृत्त करत नाही; स्वतः सद्धम्म ऐकण्याची इच्छा बाळगतो, पण इतरांना सद्धम्म ऐकण्यासाठी प्रवृत्त करत नाही; स्वतः ऐकलेला धम्म स्मरणात ठेवणारा असतो, पण इतरांना धम्म स्मरणात ठेवण्यासाठी प्रवृत्त करत नाही; स्वतः ऐकलेल्या धम्माच्या अर्थाची परीक्षा (चिंतन) करणारा असतो, पण इतरांना अर्थाची परीक्षा करण्यासाठी प्रवृत्त करत नाही; स्वतः अर्थ समजून घेऊन आणि धम्म समजून घेऊन धम्मानुकूल आचरण (धम्मानुधम्मपटिपन्न) करतो, पण इतरांना धम्मानुकूल आचरणासाठी प्रवृत्त करत नाही. महानाम, एवढ्या कारणाने उपासक स्वतःच्या कल्याणासाठी आचरण करणारा असतो, पण इतरांच्या कल्याणासाठी नाही."

‘‘Kittāvatā pana, bhante, upāsako attahitāya ca paṭipanno hoti parahitāya cā’’ti? ‘‘Yato kho, mahānāma, upāsako attanā ca saddhāsampanno hoti, parañca saddhāsampadāya samādapeti; attanā ca sīlasampanno hoti, parañca sīlasampadāya samādapeti; attanā ca cāgasampanno hoti, parañca cāgasampadāya samādapeti; attanā ca bhikkhūnaṃ dassanakāmo hoti, parañca bhikkhūnaṃ dassane samādapeti; attanā ca saddhammaṃ [Pg.57] sotukāmo hoti, parañca saddhammassavane samādapeti; attanā ca sutānaṃ dhammānaṃ dhāraṇajātiko hoti, parañca dhammadhāraṇāya samādapeti; attanā ca sutānaṃ dhammānaṃ atthūpaparikkhitā hoti, parañca atthūpaparikkhāya samādapeti, attanā ca atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammappaṭipanno hoti, parañca dhammānudhammappaṭipattiyā samādapeti. Ettāvatā kho, mahānāma, upāsako attahitāya ca paṭipanno hoti parahitāya cā’’ti. Pañcamaṃ.

"पण भन्ते, किती कारणांनी उपासक स्वतःच्या कल्याणासाठी आणि इतरांच्या कल्याणासाठीही आचरण करणारा असतो?" "महानाम, जेव्हा उपासक स्वतः श्रद्धासंपन्न असतो आणि इतरांनाही श्रद्धासंपन्न होण्यासाठी प्रवृत्त करतो; स्वतः शीलसंपन्न असतो आणि इतरांनाही शीलसंपन्न होण्यासाठी प्रवृत्त करतो; स्वतः त्यागसंपन्न असतो आणि इतरांनाही त्यागसंपन्न होण्यासाठी प्रवृत्त करतो; स्वतः भिक्खूंचे दर्शन घेण्याची इच्छा बाळगतो आणि इतरांनाही भिक्खूंच्या दर्शनासाठी प्रवृत्त करतो; स्वतः सद्धम्म ऐकण्याची इच्छा बाळगतो आणि इतरांनाही सद्धम्म ऐकण्यासाठी प्रवृत्त करतो; स्वतः ऐकलेला धम्म स्मरणात ठेवणारा असतो आणि इतरांनाही धम्म स्मरणात ठेवण्यासाठी प्रवृत्त करतो; स्वतः ऐकलेल्या धम्माच्या अर्थाची परीक्षा करणारा असतो आणि इतरांनाही अर्थाची परीक्षा करण्यासाठी प्रवृत्त करतो; स्वतः अर्थ समजून घेऊन आणि धम्म समजून घेऊन धम्मानुकूल आचरण करतो आणि इतरांनाही धम्मानुकूल आचरणासाठी प्रवृत्त करतो. महानाम, एवढ्या कारणाने उपासक स्वतःच्या कल्याणासाठी आणि इतरांच्या कल्याणासाठीही आचरण करणारा असतो." पाचवे (सुत्त समाप्त).

6. Jīvakasuttaṃ

६. जीवकसुत्त

26. Ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati jīvakambavane. Atha kho jīvako komārabhacco yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho jīvako komārabhacco bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kittāvatā nu kho, bhante, upāsako hotī’’ti? ‘‘Yato kho, jīvaka, buddhaṃ saraṇaṃ gato hoti, dhammaṃ saraṇaṃ gato hoti, saṅghaṃ saraṇaṃ gato hoti; ettāvatā kho jīvaka, upāsako hotī’’ti.

२६. एकदा भगवान राजगृहात जीवकाच्या आंबराईत (जीवकम्बवनात) विहार करत होते. तेव्हा जीवक कौमारभृत्य जेथे भगवान होते तेथे गेला; जवळ जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेला जीवक कौमारभृत्य भगवंतांना म्हणाला – "भन्ते, किती कारणांनी मनुष्य उपासक होतो?" "जीवक, जेव्हा मनुष्य बुद्धाला शरण जातो, धम्माला शरण जातो, संघाला शरण जातो; जीवक, एवढ्या कारणाने मनुष्य उपासक होतो."

‘‘Kittāvatā pana, bhante, upāsako sīlavā hotī’’ti? ‘‘Yato kho, jīvaka, upāsako pāṇātipātā paṭivirato hoti…pe… surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato hoti; ettāvatā kho, jīvaka, upāsako sīlavā hotī’’ti.

"पण भन्ते, किती कारणांनी उपासक शीलवान होतो?" "जीवक, जेव्हा उपासक प्राणातिपातापासून अलिप्त राहतो... पे... सुरा-मेरय-मज्ज-पमादट्ठानापासून अलिप्त राहतो; जीवक, एवढ्या कारणाने उपासक शीलवान होतो."

‘‘Kittāvatā pana, bhante, upāsako attahitāya paṭipanno hoti, no parahitāyā’’ti? ‘‘Yato kho, jīvaka, upāsako attanāva saddhāsampanno hoti, no paraṃ saddhāsampadāya samādapeti…pe… attanāva atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammappaṭipanno hoti, no paraṃ dhammānudhammappaṭipattiyā samādapeti. Ettāvatā kho, jīvaka, upāsako attahitāya paṭipanno hoti, no parahitāyā’’ti.

"पण भन्ते, किती कारणांनी उपासक स्वतःच्या कल्याणासाठी आचरण करणारा असतो, पण इतरांच्या कल्याणासाठी नाही?" "जीवक, जेव्हा उपासक स्वतः श्रद्धासंपन्न असतो, पण इतरांना श्रद्धासंपन्न होण्यासाठी प्रवृत्त करत नाही... पे... स्वतः अर्थ समजून घेऊन आणि धम्म समजून घेऊन धम्मानुकूल आचरण करतो, पण इतरांना धम्मानुकूल आचरणासाठी प्रवृत्त करत नाही. जीवक, एवढ्या कारणाने उपासक स्वतःच्या कल्याणासाठी आचरण करणारा असतो, पण इतरांच्या कल्याणासाठी नाही."

‘‘Kittāvatā pana, bhante, upāsako attahitāya ca paṭipanno hoti parahitāya cā’’ti? ‘‘Yato kho, jīvaka, upāsako attanā ca saddhāsampanno hoti, parañca saddhāsampadāya samādapeti; attanā ca sīlasampanno hoti, parañca sīlasampadāya samādapeti; attanā ca cāgasampanno [Pg.58] hoti, parañca cāgasampadāya samādapeti; attanā ca bhikkhūnaṃ dassanakāmo hoti, parañca bhikkhūnaṃ dassane samādapeti; attanā ca saddhammaṃ sotukāmo hoti, parañca saddhammassavane samādapeti; attanā ca sutānaṃ dhammānaṃ dhāraṇajātiko hoti, parañca dhammadhāraṇāya samādapeti; attanā ca sutānaṃ dhammānaṃ atthūpaparikkhitā hoti, parañca atthūpaparikkhāya samādapeti; attanā ca atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammappaṭipanno hoti, parañca dhammānudhammappaṭipattiyā samādapeti. Ettāvatā kho, jīvaka, upāsako attahitāya ca paṭipanno hoti parahitāya cā’’ti. Chaṭṭhaṃ.

“भन्ते, किती प्रमाणात उपासक स्वतःच्या कल्याणासाठी आणि इतरांच्या कल्याणासाठीही प्रतिपन्न (प्रवृत्त) झालेला असतो?” “जीवक, जेव्हा उपासक स्वतः श्रद्धायुक्त असतो आणि इतरांनाही श्रद्धायुक्त होण्यास प्रवृत्त करतो; स्वतः शीलसंपन्न असतो आणि इतरांनाही शीलसंपन्न होण्यास प्रवृत्त करतो; स्वतः त्यागसंपन्न असतो आणि इतरांनाही त्यागसंपन्न होण्यास प्रवृत्त करतो; स्वतः भिक्खूंचे दर्शन घेण्याची इच्छा बाळगतो आणि इतरांनाही भिक्खूंच्या दर्शनासाठी प्रवृत्त करतो; स्वतः सद्धम्म ऐकण्याची इच्छा बाळगतो आणि इतरांनाही सद्धम्म श्रवणासाठी प्रवृत्त करतो; स्वतः ऐकलेला धम्म धारण करण्याच्या स्वभावाचा असतो आणि इतरांनाही धम्म धारण करण्यासाठी प्रवृत्त करतो; स्वतः ऐकलेल्या धम्माच्या अर्थाची परीक्षा करणारा असतो आणि इतरांनाही अर्थाच्या परीक्षेसाठी प्रवृत्त करतो; स्वतः अर्थ जाणून आणि धम्म जाणून धम्मानुकूल धम्माचे आचरण करणारा असतो आणि इतरांनाही धम्मानुकूल धम्माच्या आचरणासाठी प्रवृत्त करतो. जीवक, एवढ्या कारणांनी उपासक स्वतःच्या कल्याणासाठी आणि इतरांच्या कल्याणासाठीही प्रतिपन्न झालेला असतो.” सहावे.

7. Paṭhamabalasuttaṃ

७. प्रथम बल सुत्त

27. ‘‘Aṭṭhimāni, bhikkhave, balāni. Katamāni aṭṭha? Ruṇṇabalā, bhikkhave, dārakā, kodhabalā mātugāmā, āvudhabalā corā, issariyabalā rājāno, ujjhattibalā bālā, nijjhattibalā paṇḍitā, paṭisaṅkhānabalā bahussutā, khantibalā samaṇabrāhmaṇā – imāni kho, bhikkhave, aṭṭha balānī’’ti. Sattamaṃ.

२७. “भिक्खूहो, ही आठ बले आहेत. कोणती आठ? भिक्खूहो, बालकांचे बल रडणे आहे; स्त्रियांचे बल क्रोध आहे; चोरांचे बल शस्त्र आहे; राजांचे बल ऐश्वर्य (सत्ता) आहे; मूर्खांचे बल दोषारोप करणे आहे; पंडितांचे बल तथ्य शोधणे आहे; बहुश्रुतांचे बल चिंतन करणे आहे; आणि श्रमण-ब्राह्मणांचे बल क्षमा (सहनशीलता) आहे. भिक्खूहो, हीच ती आठ बले आहेत.” सातवे.

8. Dutiyabalasuttaṃ

८. द्वितीय बल सुत्त

28. Atha kho āyasmā sāriputto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ sāriputtaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘kati nu kho, sāriputta, khīṇāsavassa bhikkhuno balāni, yehi balehi samannāgato khīṇāsavo bhikkhu āsavānaṃ khayaṃ paṭijānāti – ‘khīṇā me āsavā’’’ti? ‘‘Aṭṭha, bhante, khīṇāsavassa bhikkhuno balāni, yehi balehi samannāgato khīṇāsavo bhikkhu āsavānaṃ khayaṃ paṭijānāti – ‘khīṇā me āsavā’’’ti.

२८. तेव्हा आयुष्यमान सारिपुत्त जेथे भगवान होते तेथे गेले; जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान सारिपुत्तांना भगवान म्हणाले – “सारिपुत्ता, आसव नष्ट झालेल्या (क्षीणासव) भिक्खूची किती बले आहेत, ज्या बलांनी युक्त होऊन क्षीणासव भिक्खू आपल्या आसवांचा क्षय झाल्याचा दावा करतो की – ‘माझे आसव नष्ट झाले आहेत’?” “भन्ते, क्षीणासव भिक्खूची आठ बले आहेत, ज्या बलांनी युक्त होऊन क्षीणासव भिक्खू आपल्या आसवांचा क्षय झाल्याचा दावा करतो की – ‘माझे आसव नष्ट झाले आहेत’.”

‘‘Katamāni aṭṭha? Idha, bhante, khīṇāsavassa bhikkhuno aniccato sabbe saṅkhārā yathābhūtaṃ sammappaññāya sudiṭṭhā honti. Yampi, bhante, khīṇāsavassa bhikkhuno aniccato sabbe saṅkhārā yathābhūtaṃ sammappaññāya sudiṭṭhā honti, idampi, bhante, khīṇāsavassa bhikkhuno balaṃ hoti, yaṃ balaṃ āgamma khīṇāsavo bhikkhu āsavānaṃ khayaṃ paṭijānāti – ‘khīṇā me āsavā’’’ti.

“ती आठ कोणती? भन्ते, येथे क्षीणासव भिक्खूने सर्व संस्कार अनित्य आहेत, असे यथार्थपणे सम्यक प्रज्ञेने स्पष्ट पाहिलेले असते. भन्ते, क्षीणासव भिक्खूने सर्व संस्कार अनित्य आहेत, असे यथार्थपणे सम्यक प्रज्ञेने स्पष्ट पाहिलेले असणे, हे देखील क्षीणासव भिक्खूचे एक बल आहे, ज्या बलाचा आश्रय घेऊन क्षीणासव भिक्खू आपल्या आसवांचा क्षय झाल्याचा दावा करतो की – ‘माझे आसव नष्ट झाले आहेत’.”

‘‘Puna [Pg.59] caparaṃ, bhante, khīṇāsavassa bhikkhuno aṅgārakāsūpamā kāmā yathābhūtaṃ sammappaññāya sudiṭṭhā honti. Yampi, bhante, khīṇāsavassa bhikkhuno aṅgārakāsūpamā kāmā yathābhūtaṃ sammappaññāya sudiṭṭhā honti, idampi, bhante, khīṇāsavassa bhikkhuno balaṃ hoti, yaṃ balaṃ āgamma khīṇāsavo bhikkhu āsavānaṃ khayaṃ paṭijānāti – ‘khīṇā me āsavā’’’ti.

“पुन्हा दुसरे असे की, भन्ते, क्षीणासव भिक्खूने कामभोग हे धगधगत्या कोळशाच्या खाणीसारखे आहेत, असे यथार्थपणे सम्यक प्रज्ञेने स्पष्ट पाहिलेले असते. भन्ते, क्षीणासव भिक्खूने कामभोग हे धगधगत्या कोळशाच्या खाणीसारखे आहेत, असे यथार्थपणे सम्यक प्रज्ञेने स्पष्ट पाहिलेले असणे, हे देखील क्षीणासव भिक्खूचे एक बल आहे, ज्या बलाचा आश्रय घेऊन क्षीणासव भिक्खू आपल्या आसवांचा क्षय झाल्याचा दावा करतो की – ‘माझे आसव नष्ट झाले आहेत’.”

‘‘Puna caparaṃ, bhante, khīṇāsavassa bhikkhuno vivekaninnaṃ cittaṃ hoti vivekapoṇaṃ vivekapabbhāraṃ vivekaṭṭhaṃ nekkhammābhirataṃ byantibhūtaṃ sabbaso āsavaṭṭhāniyehi dhammehi. Yampi, bhante, khīṇāsavassa bhikkhuno vivekaninnaṃ cittaṃ hoti vivekapoṇaṃ vivekapabbhāraṃ vivekaṭṭhaṃ nekkhammābhirataṃ byantibhūtaṃ sabbaso āsavaṭṭhāniyehi dhammehi, idampi, bhante, khīṇāsavassa bhikkhuno balaṃ hoti, yaṃ balaṃ āgamma khīṇāsavo bhikkhu āsavānaṃ khayaṃ paṭijānāti – ‘khīṇā me āsavā’’’ti.

“पुन्हा दुसरे असे की, भन्ते, क्षीणासव भिक्खूचे चित्त विवेकाकडे (निर्वाणाकडे) झुकलेले, विवेकाकडे प्रवृत्त झालेले, विवेकाभिमुख झालेले, विवेकातच स्थित असलेले, नैष्क्रम्यात रममाण असणारे आणि आसवांना कारणीभूत असणाऱ्या सर्व गोष्टींपासून पूर्णपणे अलिप्त झालेले असते. भन्ते, क्षीणासव भिक्खूचे चित्त विवेकाकडे झुकलेले, विवेकाकडे प्रवृत्त झालेले, विवेकाभिमुख झालेले, विवेकातच स्थित असलेले, नैष्क्रम्यात रममाण असणारे आणि आसवांना कारणीभूत असणाऱ्या सर्व गोष्टींपासून पूर्णपणे अलिप्त झालेले असणे, हे देखील क्षीणासव भिक्खूचे एक बल आहे, ज्या बलाचा आश्रय घेऊन क्षीणासव भिक्खू आपल्या आसवांचा क्षय झाल्याचा दावा करतो की – ‘माझे आसव नष्ट झाले आहेत’.”

‘‘Puna caparaṃ, bhante, khīṇāsavassa bhikkhuno cattāro satipaṭṭhānā bhāvitā honti subhāvitā. Yampi, bhante, khīṇāsavassa bhikkhuno cattāro satipaṭṭhānā bhāvitā honti subhāvitā, idampi, bhante, khīṇāsavassa bhikkhuno balaṃ hoti, yaṃ balaṃ āgamma khīṇāsavo bhikkhu āsavānaṃ khayaṃ paṭijānāti – ‘khīṇā me āsavā’’’ti.

“पुन्हा दुसरे असे की, भन्ते, क्षीणासव भिक्खूने चार स्मृतिप्रस्थान भावनायुक्त आणि सुभावनायुक्त (चांगल्या प्रकारे विकसित) केलेले असतात. भन्ते, क्षीणासव भिक्खूने चार स्मृतिप्रस्थान भावनायुक्त आणि सुभावनायुक्त केलेले असणे, हे देखील क्षीणासव भिक्खूचे एक बल आहे, ज्या बलाचा आश्रय घेऊन क्षीणासव भिक्खू आपल्या आसवांचा क्षय झाल्याचा दावा करतो की – ‘माझे आसव नष्ट झाले आहेत’.”

‘‘Puna caparaṃ, bhante, khīṇāsavassa bhikkhuno cattāro iddhipādā bhāvitā honti subhāvitā…pe… pañcindriyāni bhāvitāni honti subhāvitāni…pe… satta bojjhaṅgā bhāvitā honti subhāvitā…pe… ariyo aṭṭhaṅgiko maggo bhāvito hoti subhāvito. Yampi, bhante, khīṇāsavassa bhikkhuno ariyo aṭṭhaṅgiko maggo bhāvito hoti subhāvito, idampi, bhante, khīṇāsavassa bhikkhuno balaṃ hoti, yaṃ balaṃ āgamma khīṇāsavo bhikkhu āsavānaṃ khayaṃ paṭijānāti – ‘khīṇā me āsavā’’’ti.

“पुन्हा दुसरे असे की, भन्ते, क्षीणासव भिक्खूने चार ऋद्धिपाद भावनायुक्त आणि सुभावनायुक्त केलेले असतात... पे... पाच इंद्रिये भावनायुक्त आणि सुभावनायुक्त केलेली असतात... पे... सात बोध्यंग भावनायुक्त आणि सुभावनायुक्त केलेले असतात... पे... आर्य अष्टांगिक मार्ग भावनायुक्त आणि सुभावनायुक्त केलेला असतो. भन्ते, क्षीणासव भिक्खूने आर्य अष्टांगिक मार्ग भावनायुक्त आणि सुभावनायुक्त केलेला असणे, हे देखील क्षीणासव भिक्खूचे एक बल आहे, ज्या बलाचा आश्रय घेऊन क्षीणासव भिक्खू आपल्या आसवांचा क्षय झाल्याचा दावा करतो की – ‘माझे आसव नष्ट झाले आहेत’.”

‘‘Imāni kho, bhante, aṭṭha khīṇāsavassa bhikkhuno balāni, yehi balehi samannāgato khīṇāsavo bhikkhu āsavānaṃ khayaṃ paṭijānāti – ‘khīṇā me āsavā’’’ti. Aṭṭhamaṃ.

“भन्ते, हीच ती क्षीणासव भिक्खूची आठ बले आहेत, ज्या बलांनी युक्त होऊन क्षीणासव भिक्खू आपल्या आसवांचा क्षय झाल्याचा दावा करतो की – ‘माझे आसव नष्ट झाले आहेत’.” आठवे.

9. Akkhaṇasuttaṃ

९. अक्षण सुत्त

29. ‘‘‘Khaṇakicco [Pg.60] loko, khaṇakicco loko’ti, bhikkhave, assutavā puthujjano bhāsati, no ca kho so jānāti khaṇaṃ vā akkhaṇaṃ vā. Aṭṭhime, bhikkhave, akkhaṇā asamayā brahmacariyavāsāya. Katame aṭṭha? Idha, bhikkhave, tathāgato ca loke uppanno hoti arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā, dhammo ca desiyati opasamiko parinibbāniko sambodhagāmī sugatappavedito; ayañca puggalo nirayaṃ upapanno hoti. Ayaṃ, bhikkhave, paṭhamo akkhaṇo asamayo brahmacariyavāsāya.

२९. “भिक्खूहो, ‘जगाला सुवर्णसंधी लाभली आहे, जगाला सुवर्णसंधी लाभली आहे’ असे अश्रुतवान पृथग्जन बोलतात, परंतु त्यांना संधी (क्षण) काय आहे आणि असंधी (अक्षण) काय आहे, हे खरोखर माहीत नसते. भिक्खूहो, ब्रह्मचर्य आचरण्यासाठी हे आठ अक्षण (अयोग्य काळ) आणि असमय (अयोग्य प्रसंग) आहेत. कोणते आठ? भिक्खूहो, येथे जगात तथागत उत्पन्न झालेले असतात – जे अर्हत, सम्यक सम्बुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ता, बुद्ध आणि भगवंत आहेत; आणि शांतता देणारा, परिनिर्वाण देणारा, संबोधीकडे नेणारा, सुगतांनी उपदेशिलेला धम्म देखील देशिला जात असतो; परंतु हा मनुष्य नरकात उत्पन्न झालेला असतो. भिक्खूहो, ब्रह्मचर्य आचरण्यासाठी हा पहिला अक्षण आणि असमय आहे.”

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, tathāgato ca loke uppanno hoti…pe… satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā, dhammo ca desiyati opasamiko parinibbāniko sambodhagāmī sugatappavedito; ayañca puggalo tiracchānayoniṃ upapanno hoti…pe….

“पुन्हा दुसरे असे की, भिक्खूहो, जगात तथागत उत्पन्न झालेले असतात... पे... देव आणि मनुष्यांचे शास्ता, बुद्ध आणि भगवंत आहेत; आणि शांतता देणारा, परिनिर्वाण देणारा, संबोधीकडे नेणारा, सुगतांनी उपदेशिलेला धम्म देखील देशिला जात असतो; परंतु हा मनुष्य तिर्यक योनीत (प्राणी योनीत) उत्पन्न झालेला असतो... पे...”

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave…pe… ayañca puggalo pettivisayaṃ upapanno hoti…pe….

"पुन्हा आणखी, भिक्षूहो! ... हा व्यक्ती प्रेतलोकात (पेत्तिविसय) उत्पन्न झालेला असतो. ..."

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave…pe… ayañca puggalo aññataraṃ dīghāyukaṃ devanikāyaṃ upapanno hoti…pe….

"पुन्हा आणखी, भिक्षूहो! ... हा व्यक्ती दीर्घायुषी देवलोकातील (असंज्ञी देवलोकात) उत्पन्न झालेला असतो. ..."

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave…pe… ayañca puggalo paccantimesu janapadesu paccājāto hoti, so ca hoti aviññātāresu milakkhesu, yattha natthi gati bhikkhūnaṃ bhikkhunīnaṃ upāsakānaṃ upāsikānaṃ…pe… pañcamo akkhaṇo asamayo brahmacariyavāsāya.

"पुन्हा आणखी, भिक्षूहो! ... हा व्यक्ती सीमावर्ती (प्रत्यंत) जनपदांमध्ये जन्माला आलेला असतो, आणि तो अज्ञानी म्लेंच्छांमध्ये (रानटी लोकांमध्ये) असतो, जेथे भिक्षू, भिक्षुणी, उपासक आणि उपासिका यांचे जाणे-येणे नसते. ... ब्रह्मचर्य वासासाठी हा पाचवा अक्षण (अयोग्य काळ) आणि असमय (अयोग्य वेळ) आहे."

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave…pe… ayañca puggalo majjhimesu janapadesu paccājāto hoti, so ca hoti micchādiṭṭhiko viparītadassano – ‘natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ, natthi hutaṃ, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko, natthi ayaṃ loko, natthi paro loko, natthi mātā, natthi pitā, natthi sattā opapātikā, natthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammā paṭipannā ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentī’ti…pe….

"पुन्हा आणखी, भिक्षूहो! ... हा व्यक्ती मध्यवर्ती जनपदांमध्ये (मध्यदेशात) जन्माला आलेला असतो, परंतु तो मिथ्यादृष्टी (चुकीची धारणा असलेला) आणि विपरीत दृष्टी असलेला असतो – 'दान देण्याला काही अर्थ नाही (फळ नाही), यज्ञाला फळ नाही, पूजेला फळ नाही, चांगल्या-वाईट कर्मांचे काही फळ किंवा विपाक नाही, हा लोक नाही, परलोक नाही, माता नाही, पिता नाही, औपपातिक (स्वयंभू उत्पन्न होणारे) प्राणी नाहीत; या जगात असे कोणी समण-ब्राह्मण नाहीत जे सन्मार्गावर चालणारे, सम्यक प्रतिपन्न आहेत, ज्यांनी स्वतःच्या अभिज्ञेने (उच्च ज्ञानाने) हा लोक आणि परलोक प्रत्यक्ष जाणून घेऊन इतरांना उपदेश केला आहे.' ..."

‘‘Puna [Pg.61] caparaṃ, bhikkhave…pe… ayañca puggalo majjhimesu janapadesu paccājāto hoti, so ca hoti duppañño jaḷo eḷamūgo appaṭibalo subhāsitadubbhāsitassa atthamaññātuṃ. Ayaṃ, bhikkhave, sattamo akkhaṇo asamayo brahmacariyavāsāya.

"पुन्हा आणखी, भिक्षूहो! ... हा व्यक्ती मध्यवर्ती जनपदांमध्ये जन्माला आलेला असतो, परंतु तो प्रज्ञाहीन (मूर्ख), जड (मतिमंद) आणि एळमूक (मुका-बहिरा) असतो, जो सुभाषित (चांगले बोललेले) आणि दुभाषित (वाईट बोललेले) यांतील अर्थ समजण्यास असमर्थ असतो. भिक्षूहो! ब्रह्मचर्य वासासाठी हा सातवा अक्षण आणि असमय आहे."

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, tathāgato ca loke anuppanno hoti arahaṃ sammāsambuddho…pe… satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā. Dhammo ca na desiyati opasamiko parinibbāniko sambodhagāmī sugatappavedito. Ayañca puggalo majjhimesu janapadesu paccājāto hoti, so ca hoti paññavā ajaḷo aneḷamūgo paṭibalo subhāsitadubbhāsitassa atthamaññātuṃ. Ayaṃ, bhikkhave, aṭṭhamo akkhaṇo asamayo brahmacariyavāsāya. ‘Ime kho, bhikkhave, aṭṭha akkhaṇā asamayā brahmacariyavāsāya’’’.

"पुन्हा आणखी, भिक्षूहो! जगात तथागतांचा प्रादुर्भाव झालेला नसतो, जे अर्हत, सम्यक्सम्बुद्ध ... देव आणि मनुष्यांचे शास्ता, बुद्ध, भगवान आहेत. आणि उपशम देणारा, परिनिर्वाण देणारा, संबोधीकडे नेणारा, सुगतांनी प्रवेदित केलेला (सांगितलेला) धम्म देशिला (उपदेशिला) जात नाही. परंतु हा व्यक्ती मध्यवर्ती जनपदांमध्ये जन्माला आलेला असतो, आणि तो प्रज्ञावान असतो, जड नसतो, एळमूक नसतो, सुभाषित आणि दुभाषित यांतील अर्थ समजण्यास समर्थ असतो. भिक्षूहो! ब्रह्मचर्य वासासाठी हा आठवा अक्षण आणि असमय आहे. भिक्षूहो! ब्रह्मचर्य वासासाठी हेच ते आठ अक्षण आणि असमय आहेत."

‘‘Ekova kho, bhikkhave, khaṇo ca samayo ca brahmacariyavāsāya. Katamo eko? Idha, bhikkhave, tathāgato ca loke uppanno hoti arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā. Dhammo ca desiyati opasamiko parinibbāniko sambodhagāmī sugatappavedito. Ayañca puggalo majjhimesu janapadesu paccājāto hoti, so ca hoti paññavā ajaḷo aneḷamūgo paṭibalo subhāsitadubbhāsitassa atthamaññātuṃ. Ayaṃ, bhikkhave, ekova khaṇo ca samayo ca brahmacariyavāsāyā’’ti.

"भिक्षूहो! ब्रह्मचर्य वासासाठी केवळ एकच क्षण (संधी) आणि समय (योग्य वेळ) आहे. तो एक कोणता? भिक्षूहो! जेव्हा या जगात तथागतांचा प्रादुर्भाव होतो, जे अर्हत, सम्यक्सम्बुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ता, बुद्ध, भगवान आहेत. आणि उपशम देणारा, परिनिर्वाण देणारा, संबोधीकडे नेणारा, सुगतांनी प्रवेदित केलेला धम्म देशिला (उपदेशिला) जातो. आणि हा व्यक्ती मध्यवर्ती जनपदांमध्ये जन्माला आलेला असतो, आणि तो प्रज्ञावान असतो, जड नसतो, एळमूक नसतो, सुभाषित आणि दुभाषित यांतील अर्थ समजण्यास समर्थ असतो. भिक्षूहो! ब्रह्मचर्य वासासाठी हाच तो एकमेव क्षण आणि समय आहे."

‘‘Manussalābhaṃ laddhāna, saddhamme suppavedite;

Ye khaṇaṃ nādhigacchanti, atināmenti te khaṇaṃ.

"ज्यांनी मनुष्यजन्म प्राप्त केला आहे, आणि सद्धम्म उत्तम प्रकारे प्रवेदित (उपदेशिला) केला गेला आहे, तरीही जे त्या क्षणाचा (संधीचा) लाभ घेत नाहीत, ते त्या क्षणाला व्यर्थ घालवतात."

‘‘Bahū hi akkhaṇā vuttā, maggassa antarāyikā;

Kadāci karahaci loke, uppajjanti tathāgatā.

"मार्गामध्ये अंतराय (अडथळा) आणणारे अनेक अक्षण (अयोग्य काळ) सांगितले गेले आहेत; कारण या जगात तथागतांचा प्रादुर्भाव कधीतरीच, अत्यंत दुर्मिळतेने होतो."

‘‘Tayidaṃ sammukhībhūtaṃ, yaṃ lokasmiṃ sudullabhaṃ;

Manussapaṭilābho ca, saddhammassa ca desanā;

Alaṃ vāyamituṃ tattha, attakāmena jantunā.

"या जगात जे अत्यंत दुर्मिळ आहे, ते आज प्रत्यक्ष समोर उपस्थित आहे – मनुष्यजन्माची प्राप्ती आणि सद्धम्माची देशना (उपदेश). म्हणून, स्वतःचे कल्याण इच्छिणाऱ्या मनुष्याने यासाठी उद्योग (प्रयत्न) करणे योग्य आहे."

‘‘Kathaṃ [Pg.62] vijaññā saddhammaṃ, khaṇo ve mā upaccagā;

Khaṇātītā hi socanti, nirayamhi samappitā.

"सद्धम्माला कसे जाणावे? हा क्षण (संधी) व्यर्थ जाऊ देऊ नका. कारण जे या क्षणाला मुकतात, ते नरकात पडून शोक करतात."

‘‘Idha ce naṃ virādheti, saddhammassa niyāmataṃ ;

Vāṇijova atītattho, cirattaṃ anutapissati.

"जर कोणी या जन्मात सद्धम्माच्या नियत मार्गाला (आर्यमार्गाला) मुकला, तर तो नफा गमावलेल्या व्यापाऱ्याप्रमाणे दीर्घकाळ पश्चात्ताप करत राहील."

‘‘Avijjānivuto poso, saddhammaṃ aparādhiko;

Jātimaraṇasaṃsāraṃ, ciraṃ paccanubhossati.

"अविद्येने वेढलेला आणि सद्धम्मापासून वंचित राहिलेला मनुष्य, जन्म आणि मृत्यूच्या या संसारात दीर्घकाळ भटकत राहील."

‘‘Ye ca laddhā manussattaṃ, saddhamme suppavedite;

Akaṃsu satthu vacanaṃ, karissanti karonti vā.

"परंतु ज्यांनी मनुष्यजन्म प्राप्त करून, उत्तम प्रकारे प्रवेदित केलेल्या सद्धम्मामध्ये शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) वचनांचे पालन केले आहे, जे करत आहेत किंवा पुढे करतील,"

‘‘Khaṇaṃ paccaviduṃ loke, brahmacariyaṃ anuttaraṃ;

Ye maggaṃ paṭipajjiṃsu, tathāgatappaveditaṃ.

"ज्यांनी तथागतांनी प्रवेदित केलेल्या मार्गाचे आचरण केले आहे, त्यांनी या जगात त्या क्षणाचा (संधीचा) वेध घेतला आहे आणि अनुत्तर ब्रह्मचर्य प्राप्त केले आहे."

‘‘Ye saṃvarā cakkhumatā, desitādiccabandhunā;

Tesu gutto sadā sato, vihare anavassuto.

"पंचचक्षू संपन्न, आदित्यबंधू (सूर्याचे नातेवाईक) असणाऱ्या बुद्धांनी जे संवर (इंद्रिय संयम) सांगितले आहेत, त्यांमध्ये नेहमी सुरक्षित आणि स्मृतिमान राहून, कर्मांच्या आस्रवांपासून अलिप्त (अनवस्सुत) होऊन विहरत राहावे."

‘‘Sabbe anusaye chetvā, māradheyyaparānuge;

Te ve pāraṅgatā loke, ye pattā āsavakkhaya’’nti. navamaṃ;

"मारलोकात (संसारात) वाहून नेणाऱ्या सर्व अनुशायांना (सुप्त क्लेशांना) तोडून, ज्यांनी आस्रवांचा क्षय (अर्हत पद) प्राप्त केला आहे, तेच या जगात पारंगत झाले आहेत (दुसऱ्या किनाऱ्यावर म्हणजेच निर्वाणाला पोहोचले आहेत). (नववे सुत्त समाप्त)"

10. Anuruddhamahāvitakkasuttaṃ

१०. "अनुरुद्धमहावितक्कसुत्त"

30. Ekaṃ samayaṃ bhagavā bhaggesu viharati suṃsumāragire bhesakaḷāvane migadāye. Tena kho pana samayena āyasmā anuruddho cetīsu viharati pācīnavaṃsadāye. Atha kho āyasmato anuruddhassa rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘‘appicchassāyaṃ dhammo, nāyaṃ dhammo mahicchassa; santuṭṭhassāyaṃ dhammo, nāyaṃ dhammo asantuṭṭhassa; pavivittassāyaṃ dhammo, nāyaṃ dhammo saṅgaṇikārāmassa; āraddhavīriyassāyaṃ dhammo, nāyaṃ dhammo kusītassa; upaṭṭhitassatissāyaṃ dhammo, nāyaṃ dhammo muṭṭhassatissa ; samāhitassāyaṃ dhammo, nāyaṃ dhammo asamāhitassa; paññavato ayaṃ dhammo, nāyaṃ dhammo duppaññassā’’ti.

३०. "एकदा भगवान भग्ग देशात, सुंसुमारगिरी येथील भेसकळावन मृगदायात विहरत होते. त्या वेळी आयुष्यमान अनुरुद्ध चेती देशात, पाचीनवंसदायात (पूर्व बांबूच्या वनात) विहरत होते. तेव्हा एकांतात ध्यानस्थ बसलेल्या आयुष्यमान अनुरुद्धांच्या मनात असा विचार आला – 'हा धम्म अल्पेच्छ (कमी इच्छा असणाऱ्या) व्यक्तीसाठी आहे, महाइच्छ (अति-इच्छा असणाऱ्या) व्यक्तीसाठी नाही; हा धम्म संतुष्टासाठी आहे, असंतुष्टासाठी नाही; हा धम्म प्रविविक्त (एकांतप्रिय) व्यक्तीसाठी आहे, गर्दीत/संगतीत रमणाऱ्यासाठी नाही; हा धम्म आरब्धवीर्य (उद्योगी/प्रयत्नशील) व्यक्तीसाठी आहे, आळशासाठी नाही; हा धम्म (जागरूक) व्यक्तीसाठी आहे, विस्मरणशील व्यक्तीसाठी नाही; हा धम्म समाहित (एकाग्र चित्त असणाऱ्या) व्यक्तीसाठी आहे, असमाहितासाठी नाही; हा धम्म प्रज्ञावानासाठी आहे, प्रज्ञाहीनासाठी नाही.'"

Atha [Pg.63] kho bhagavā āyasmato anuruddhassa cetasā cetoparivitakkamaññāya – seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya; evamevaṃ – bhaggesu suṃsumāragire bhesakaḷāvane migadāye antarahito cetīsu pācīnavaṃsadāye āyasmato anuruddhassa sammukhe pāturahosi. Nisīdi bhagavā paññatte āsane. Āyasmāpi kho anuruddho bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ

"तेव्हा भगवान बुद्धांनी आपल्या चित्ताने आयुष्यमान अनुरुद्धांच्या मनातील विचार जाणून घेतला – ज्याप्रमाणे एखादा बलवान मनुष्य आपला दुमडलेला हात पसरतो किंवा पसरलेला हात दुमडतो; त्याचप्रमाणे भगवान भग्ग देशातील सुंसुमारगिरी येथील भेसकळावन मृगदायातून अंतर्धान पावले आणि चेती देशातील पाचीनवंसदायात आयुष्यमान अनुरुद्धांच्या समोर प्रकट झाले. भगवान तयार केलेल्या आसनावर बसले. आयुष्यमान अनुरुद्धांनीही भगवंतांना अभिवादन केले आणि ते एका बाजूला बसले. एका बाजूला"

Nisinnaṃ kho āyasmantaṃ anuruddhaṃ bhagavā etadavoca –

"एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान अनुरुद्धांना भगवान म्हणाले –"

‘‘Sādhu sādhu, anuruddha! Sādhu kho tvaṃ, anuruddha, (yaṃ taṃ mahāpurisavitakkaṃ) vitakkesi – ‘appicchassāyaṃ dhammo, nāyaṃ dhammo mahicchassa; santuṭṭhassāyaṃ dhammo, nāyaṃ dhammo asantuṭṭhassa; pavivittassāyaṃ dhammo, nāyaṃ dhammo saṅgaṇikārāmassa; āraddhavīriyassāyaṃ dhammo, nāyaṃ dhammo kusītassa; upaṭṭhitassatissāyaṃ dhammo, nāyaṃ dhammo muṭṭhassatissa; samāhitassāyaṃ dhammo, nāyaṃ dhammo asamāhitassa; paññavato ayaṃ dhammo, nāyaṃ dhammo duppaññassā’ti. Tena hi tvaṃ, anuruddha, imampi aṭṭhamaṃ mahāpurisavitakkaṃ vitakkehi – ‘nippapañcārāmassāyaṃ dhammo nippapañcaratino, nāyaṃ dhammo papañcārāmassa papañcaratino’’’ti.

“साधु, साधु, अनुरुद्ध! हे अनुरुद्ध, तू महापुरुषाच्या ज्या विचारांचे चिंतन केलेस ते फार उत्तम आहे – ‘हा धम्म अल्पेच्छ (कमी इच्छा असणाऱ्या) व्यक्तीसाठी आहे, महाइच्छ (खूप इच्छा असणाऱ्या) व्यक्तीसाठी नाही; हा धम्म संतुष्ट व्यक्तीसाठी आहे, असंतुष्ट व्यक्तीसाठी नाही; हा धम्म एकांतात राहणाऱ्या (प्रविविक्त) व्यक्तीसाठी आहे, गर्दीत रमणाऱ्या (संगणिकाराम) व्यक्तीसाठी नाही; हा धम्म उद्योगी (आरब्धवीर्य) व्यक्तीसाठी आहे, आळशी व्यक्तीसाठी नाही; हा धम्म जागरूक (उपस्थितस्मृती) व्यक्तीसाठी आहे, विस्मृतिशील व्यक्तीसाठी नाही; हा धम्म समाहित (एकाग्र चित्त असणाऱ्या) व्यक्तीसाठी आहे, असमाहित व्यक्तीसाठी नाही; हा धम्म प्रज्ञावान व्यक्तीसाठी आहे, प्रज्ञाहीन व्यक्तीसाठी नाही.’ म्हणून, हे अनुरुद्ध, तू महापुरुषाच्या या आठव्या विचाराचेही चिंतन कर – ‘हा धम्म निष्प्रपंचात (तण्हा, मान, दिट्ठी यांसारख्या मानसिक विस्तारापासून मुक्त अशा निर्वाणात) रमणाऱ्या व निष्प्रपंचात आनंद मानणाऱ्या व्यक्तीसाठी आहे, प्रपंचात रमणाऱ्या व प्रपंचात आनंद मानणाऱ्या व्यक्तीसाठी नाही.’”

‘‘Yato kho tvaṃ, anuruddha, ime aṭṭha mahāpurisavitakke vitakkessasi, tato tvaṃ, anuruddha, yāvadeva ākaṅkhissasi, vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharissasi.

“हे अनुरुद्ध, जेव्हा तू महापुरुषाच्या या आठ विचारांचे चिंतन करशील, तेव्हा तू, हे अनुरुद्ध, तुला पाहिजे तितका वेळ, कामभोगांपासून अलिप्त होऊन, अकुшал धर्मांपासून अलिप्त होऊन, वितर्क आणि विचारांसह असणाऱ्या, विवेकजन्य (अलिप्ततेतून उत्पन्न झालेल्या) प्रीती आणि सुखाने युक्त अशा पहिल्या ध्यानाचा (प्रथम ध्यान) लाभ घेऊन विहरशील.”

‘‘Yato kho tvaṃ, anuruddha, ime aṭṭha mahāpurisavitakke vitakkessasi, tato tvaṃ, anuruddha, yāvadeva ākaṅkhissasi, vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharissasi.

“हे अनुरुद्ध, जेव्हा तू महापुरुषाच्या या आठ विचारांचे चिंतन करशील, तेव्हा तू, हे अनुरुद्ध, तुला पाहिजे तितका वेळ, वितर्क आणि विचारांच्या शांत होण्याने, अध्यात्मिक प्रसन्नता आणि चित्ताची एकाग्रता असणाऱ्या, वितर्करहित, विचाररहित, समाधीतून उत्पन्न झालेल्या प्रीती आणि सुखाने युक्त अशा दुसऱ्या ध्यानाचा (द्वितीय ध्यान) लाभ घेऊन विहरशील.”

‘‘Yato kho tvaṃ, anuruddha, ime aṭṭha mahāpurisavitakke vitakkessasi, tato tvaṃ, anuruddha, yāvadeva ākaṅkhissasi, pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharissasi sato ca sampajāno sukhañca kāyena paṭisaṃvedissasi [Pg.64] yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti – ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharissasi.

“हे अनुरुद्ध, जेव्हा तू महापुरुषाच्या या आठ विचारांचे चिंतन करशील, तेव्हा तू, हे अनुरुद्ध, तुला पाहिजे तितका वेळ, प्रीतीचाही विराग झाल्यामुळे उपेक्षक (तटस्थ) राहून, स्मृतिमान व संप्रजन्ययुक्त (जागरूक व सजग) होऊन विहरशील आणि शरीराने त्या सुखाचा अनुभव घेशील, ज्याविषयी आर्य पुरुष म्हणतात – ‘तो उपेक्षक, स्मृतिमान आणि सुखविहारी आहे’, अशा तिसऱ्या ध्यानाचा (तृतीय ध्यान) लाभ घेऊन विहरशील.”

‘‘Yato kho tvaṃ, anuruddha, ime aṭṭha mahāpurisavitakke vitakkessasi, tato tvaṃ, anuruddha, yāvadeva ākaṅkhissasi, sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharissasi.

“हे अनुरुद्ध, जेव्हा तू महापुरुषाच्या या आठ विचारांचे चिंतन करशील, तेव्हा तू, हे अनुरुद्ध, तुला पाहिजे तितका वेळ, सुखाचा आणि दुःखाचा त्याग केल्यामुळे, आणि आधीच सोमनस्य (हर्ष) व दोमनस्य (खिन्नता) नष्ट झाल्यामुळे, जे दुःखही नाही आणि सुखही नाही, व जे उपेक्षेमुळे स्मृतीच्या शुद्धतेने युक्त आहे, अशा चौथ्या ध्यानाचा (चतुर्थ ध्यान) लाभ घेऊन विहरशील.”

‘‘Yato kho tvaṃ, anuruddha, ime ca aṭṭha mahāpurisavitakke vitakkessasi, imesañca catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī bhavissasi akicchalābhī akasiralābhī, tato tuyhaṃ, anuruddha, seyyathāpi nāma gahapatissa vā gahapatiputtassa vā nānārattānaṃ dussānaṃ dussakaraṇḍako pūro; evamevaṃ te paṃsukūlacīvaraṃ khāyissati santuṭṭhassa viharato ratiyā aparitassāya phāsuvihārāya okkamanāya nibbānassa.

“हे अनुरुद्ध, जेव्हा तू महापुरुषाच्या या आठ विचारांचे चिंतन करशील आणि उच्च चित्ताशी संबंधित असणाऱ्या व याच जन्मात सुखकारक विहार देणाऱ्या या चार ध्यानांचा इच्छेनुसार, विनासायास व सहजतेने लाभ मिळवशील, तेव्हा, हे अनुरुद्ध, जसे एखाद्या गृहपतीला किंवा गृहपतीच्या पुत्राला विविध रंगांच्या वस्त्रांनी भरलेला वस्त्रांचा पेटारा अत्यंत प्रिय वाटतो; तसेच, संतुष्ट राहून विहरणाऱ्या तुला तुझे पांसुकूल चीवर (स्मशानातील किंवा कचऱ्यातील चिंध्यांपासून बनवलेले वस्त्र) हे आनंदासाठी, तृष्णारहित राहण्यासाठी, सुखावह विहारासाठी आणि निर्वाणात प्रवेश करण्यासाठी अत्यंत प्रिय वाटेल.”

‘‘Yato kho tvaṃ, anuruddha, ime ca aṭṭha mahāpurisavitakke vitakkessasi, imesañca catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī bhavissasi akicchalābhī akasiralābhī, tato tuyhaṃ, anuruddha, seyyathāpi nāma gahapatissa vā gahapatiputtassa vā sālīnaṃ odano vicitakāḷako anekasūpo anekabyañjano; evamevaṃ te piṇḍiyālopabhojanaṃ khāyissati santuṭṭhassa viharato ratiyā aparitassāya phāsuvihārāya okkamanāya nibbānassa.

“हे अनुरुद्ध, जेव्हा तू महापुरुषाच्या या आठ विचारांचे चिंतन करशील आणि उच्च चित्ताशी संबंधित असणाऱ्या व याच जन्मात सुखकारक विहार देणाऱ्या या चार ध्यानांचा इच्छेनुसार, विनासायास व सहजतेने लाभ मिळवशील, तेव्हा, हे अनुरुद्ध, जसे एखाद्या गृहपतीला किंवा गृहपतीच्या पुत्राला काळे दाणे नसलेला, उत्तम प्रकारे निवडलेला आणि अनेक प्रकारच्या आमट्या व भाज्यांनी युक्त असलेला तांदळाचा भात अत्यंत प्रिय वाटतो; तसेच, संतुष्ट राहून विहरणाऱ्या तुला तुझे पिंडपात भोजन (भिक्षेचे अन्न) हे आनंदासाठी, तृष्णारहित राहण्यासाठी, सुखावह विहारासाठी आणि निर्वाणात प्रवेश करण्यासाठी अत्यंत प्रिय वाटेल.”

‘‘Yato kho tvaṃ, anuruddha, ime ca aṭṭha mahāpurisavitakke vitakkessasi, imesañca catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī bhavissasi akicchalābhī akasiralābhī, tato tuyhaṃ, anuruddha, seyyathāpi nāma gahapatissa vā gahapatiputtassa vā kūṭāgāraṃ ullittāvalittaṃ nivātaṃ phusitaggaḷaṃ pihitavātapānaṃ; evamevaṃ te rukkhamūlasenāsanaṃ khāyissati santuṭṭhassa viharato ratiyā aparitassāya phāsuvihārāya okkamanāya nibbānassa.

“हे अनुरुद्ध, जेव्हा तू महापुरुषाच्या या आठ विचारांचे चिंतन करशील आणि उच्च चित्ताशी संबंधित असणाऱ्या व याच जन्मात सुखकारक विहार देणाऱ्या या चार ध्यानांचा इच्छेनुसार, विनासायास व सहजतेने लाभ मिळवशील, तेव्हा, हे अनुरुद्ध, जसे एखाद्या गृहपतीला किंवा गृहपतीच्या पुत्राला आतून व बाहेरून उत्तम प्रकारे लिंपलेले, वाऱ्यापासून सुरक्षित असलेले, घट्ट बसवलेले दरवाजे आणि बंद खिडक्या असलेले शिखरयुक्त घर (कूटागार) अत्यंत प्रिय वाटते; तसेच, संतुष्ट राहून विहरणाऱ्या तुला तुझे वृक्षमूल सेनासन (झाडाच्या मुळाशी राहणे) हे आनंदासाठी, तृष्णारहित राहण्यासाठी, सुखावह विहारासाठी आणि निर्वाणात प्रवेश करण्यासाठी अत्यंत प्रिय वाटेल.”

‘‘Yato kho tvaṃ, anuruddha, ime ca aṭṭha mahāpurisavitakke vitakkessasi, imesañca catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī bhavissasi akicchalābhī akasiralābhī, tato tuyhaṃ, anuruddha[Pg.65], seyyathāpi nāma gahapatissa vā gahapatiputtassa vā pallaṅko gonakatthato paṭikatthato paṭalikatthato kadalimigapavarapaccattharaṇo sauttaracchado ubhatolohitakūpadhāno; evamevaṃ te tiṇasanthārakasayanāsanaṃ khāyissati santuṭṭhassa viharato ratiyā aparitassāya phāsuvihārāya okkamanāya nibbānassa.

“हे अनुरुद्ध, जेव्हा तू महापुरुषाच्या या आठ विचारांचे चिंतन करशील आणि उच्च चित्ताशी संबंधित असणाऱ्या व याच जन्मात सुखकारक विहार देणाऱ्या या चार ध्यानांचा इच्छेनुसार, विनासायास व सहजतेने लाभ मिळवशील, तेव्हा, हे अनुरुद्ध, जसे एखाद्या गृहपतीला किंवा गृहपतीच्या पुत्राला लांब केसांच्या लोकरीच्या चटईने, पांढऱ्या लोकरीच्या चादरीने, फुलांच्या नक्षीकाम केलेल्या चादरीने, उत्कृष्ट काळवीट-कातडीच्या अंथरूणाने युक्त, वर छत (चांदवा) असलेले आणि दोन्ही बाजूंना लाल रंगाच्या उशी असलेले आसन किंवा पलंग अत्यंत प्रिय वाटतो; तसेच, संतुष्ट राहून विहरणाऱ्या तुला तुझे तृणसंस्तारक शयनासन (गवताचे अंथरूण) हे आनंदासाठी, तृष्णारहित राहण्यासाठी, सुखावह विहारासाठी आणि निर्वाणात प्रवेश करण्यासाठी अत्यंत प्रिय वाटेल.”

‘‘Yato kho tvaṃ, anuruddha, ime ca aṭṭha mahāpurisavitakke vitakkessasi, imesañca catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī bhavissasi akicchalābhī akasiralābhī, tato tuyhaṃ, anuruddha, seyyathāpi nāma gahapatissa vā gahapatiputtassa vā nānābhesajjāni, seyyathidaṃ – sappi navanītaṃ telaṃ madhu phāṇitaṃ; evamevaṃ te pūtimuttabhesajjaṃ khāyissati santuṭṭhassa viharato ratiyā aparitassāya phāsuvihārāya okkamanāya nibbānassa. Tena hi tvaṃ, anuruddha, āyatikampi vassāvāsaṃ idheva cetīsu pācīnavaṃsadāye vihareyyāsī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā anuruddho bhagavato paccassosi.

“हे अनुरुद्ध, जेव्हा तू महापुरुषाच्या या आठ विचारांचे चिंतन करशील आणि उच्च चित्ताशी संबंधित असणाऱ्या व याच जन्मात सुखकारक विहार देणाऱ्या या चार ध्यानांचा इच्छेनुसार, विनासायास व सहजतेने लाभ मिळवशील, तेव्हा, हे अनुरुद्ध, जसे एखाद्या गृहपतीला किंवा गृहपतीच्या पुत्राला तूप, लोणी, तेल, मध आणि गूळ यांसारखी विविध औषधे अत्यंत प्रिय वाटतात; तसेच, संतुष्ट राहून विहरणाऱ्या तुला तुझे पूतीमुक्तभेषज (गोमूत्रापासून बनवलेले औषध) हे आनंदासाठी, तृष्णारहित राहण्यासाठी, सुखावह विहारासाठी आणि निर्वाणात प्रवेश करण्यासाठी अत्यंत प्रिय वाटेल. म्हणून, हे अनुरुद्ध, तू पुढील वर्षावासही येथेच चेती देशातील पाचीनवंसदाय (पूर्व बांबू उद्यान) येथेच व्यतीत कर.” “तसेच असो, भंते,” असे म्हणून आयुष्मान अनुरुद्धांनी भगवंतांच्या वचनाचा आदरपूर्वक स्वीकार केला.

Atha kho bhagavā āyasmantaṃ anuruddhaṃ iminā ovādena ovaditvā – seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya, evamevaṃ – cetīsu pācīnavaṃsadāye antarahito bhaggesu suṃsumāragire bhesakaḷāvane migadāye pāturahosīti. Nisīdi bhagavā paññatte āsane. Nisajja kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘aṭṭha kho, bhikkhave, mahāpurisavitakke desessāmi, taṃ suṇātha…pe… katame ca, bhikkhave, aṭṭha mahāpurisavitakkā? Appicchassāyaṃ, bhikkhave, dhammo, nāyaṃ dhammo mahicchassa; santuṭṭhassāyaṃ, bhikkhave, dhammo, nāyaṃ dhammo asantuṭṭhassa; pavivittassāyaṃ, bhikkhave, dhammo, nāyaṃ dhammo saṅgaṇikārāmassa; āraddhavīriyassāyaṃ, bhikkhave, dhammo, nāyaṃ dhammo kusītassa; upaṭṭhitassatissāyaṃ, bhikkhave, dhammo, nāyaṃ dhammo muṭṭhassatissa; samāhitassāyaṃ, bhikkhave, dhammo, nāyaṃ dhammo asamāhitassa; paññavato ayaṃ, bhikkhave, dhammo, nāyaṃ dhammo duppaññassa; nippapañcārāmassāyaṃ, bhikkhave, dhammo nippapañcaratino, nāyaṃ dhammo papañcārāmassa papañcaratino’’.

त्यानंतर भगवान आयुष्मान अनुरुद्धांना या उपदेशाने उपदेशित करून – ज्याप्रमाणे एखादा बलवान मनुष्य आपला दुमडलेला हात पसरावा किंवा पसरलेला हात दुमडावा, त्याचप्रमाणे – चेती देशातील पाचीनवंसदायातून अंतर्धान पावले आणि भग्ग देशातील सुंसुमारगिरी येथील भेसकळावनातील मृगदायात प्रकट झाले. भगवान तयार केलेल्या आसनावर विराजमान झाले. बसल्यानंतर भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – “भिक्खूंनो, मी तुम्हाला महापुरुषांचे आठ विचार (महापुरिसवितक्क) शिकवणार आहे, ते ऐका... आणि भिक्खूंनो, महापुरुषांचे ते आठ विचार कोणते आहेत? भिक्खूंनो, हा धम्म अल्पेच्छ (कमी इच्छा असणाऱ्या) व्यक्तीसाठी आहे, हा धम्म महाइच्छ (अतिशय इच्छा असणाऱ्या) व्यक्तीसाठी नाही; भिक्खूंनो, हा धम्म संतुष्ट (समाधानी) व्यक्तीसाठी आहे, हा धम्म असंतुष्ट व्यक्तीसाठी नाही; भिक्खूंनो, हा धम्म एकांतात राहणाऱ्या (प्रविविक्त) व्यक्तीसाठी आहे, हा धम्म समूहात रमणाऱ्या व्यक्तीसाठी नाही; भिक्खूंनो, हा धम्म प्रयत्नशील (आरद्धवीर्य) व्यक्तीसाठी आहे, हा धम्म आळशी व्यक्तीसाठी नाही; भिक्खूंनो, हा धम्म जागृत स्मृती असणाऱ्या (उपट्टितसती) व्यक्तीसाठी आहे, हा धम्म विस्मरणशील व्यक्तीसाठी नाही; भिक्खूंनो, हा धम्म समाहित (एकाग्र चित्त असणाऱ्या) व्यक्तीसाठी आहे, हा धम्म असमाहित व्यक्तीसाठी नाही; भिक्खूंनो, हा धम्म प्रज्ञावान व्यक्तीसाठी आहे, हा धम्म प्रज्ञाहीन व्यक्तीसाठी नाही; भिक्खूंनो, हा धम्म निष्प्रपंचात (निप्पपञ्च - मानसिक जंजाळाचा निरोध असणाऱ्या निर्वाणात) रमणाऱ्या व आनंद घेणाऱ्या व्यक्तीसाठी आहे, हा धम्म प्रपंचात (मानसिक जंजाळात) रमणाऱ्या व आनंद घेणाऱ्या व्यक्तीसाठी नाही.”

‘‘‘Appicchassāyaṃ[Pg.66], bhikkhave, dhammo, nāyaṃ dhammo mahicchassā’ti, iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu appiccho samāno ‘appicchoti maṃ jāneyyu’nti na icchati, santuṭṭho samāno ‘santuṭṭhoti maṃ jāneyyu’nti na icchati, pavivitto samāno ‘pavivittoti maṃ jāneyyu’nti na icchati, āraddhavīriyo samāno ‘āraddhavīriyoti maṃ jāneyyu’nti na icchati, upaṭṭhitassati samāno ‘upaṭṭhitassatīti maṃ jāneyyu’nti na icchati, samāhito samāno ‘samāhitoti maṃ jāneyyu’nti na icchati, paññavā samāno ‘paññavāti maṃ jāneyyu’nti na icchati, nippapañcārāmo samāno ‘nippapañcārāmoti maṃ jāneyyu’nti na icchati. ‘Appicchassāyaṃ, bhikkhave, dhammo, nāyaṃ dhammo mahicchassā’ti, iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

“‘भिक्खूंनो, हा धम्म अल्पेच्छ व्यक्तीसाठी आहे, महाइच्छ व्यक्तीसाठी नाही,’ असे जे म्हटले गेले आहे, ते कशाच्या संदर्भात म्हटले गेले आहे? भिक्खूंनो, येथे एखादा भिक्खू अल्पेच्छ असूनही ‘लोकांनी मला अल्पेच्छ म्हणून ओळखावे’ अशी इच्छा बाळगत नाही; संतुष्ट असूनही ‘लोकांनी मला संतुष्ट म्हणून ओळखावे’ अशी इच्छा बाळगत नाही; एकांतात राहणारा असूनही ‘लोकांनी मला एकांतात राहणारा म्हणून ओळखावे’ अशी इच्छा बाळगत नाही; प्रयत्नशील असूनही ‘लोकांनी मला प्रयत्नशील म्हणून ओळखावे’ अशी इच्छा बाळगत नाही; जागृत स्मृती असणारा असूनही ‘लोकांनी मला जागृत स्मृती असणारा म्हणून ओळखावे’ अशी इच्छा बाळगत नाही; समाहित असूनही ‘लोकांनी मला समाहित म्हणून ओळखावे’ अशी इच्छा बाळगत नाही; प्रज्ञावान असूनही ‘लोकांनी मला प्रज्ञावान म्हणून ओळखावे’ अशी इच्छा बाळगत नाही; निष्प्रपंचात रमणारा असूनही ‘लोकांनी मला निष्प्रपंचात रमणारा म्हणून ओळखावे’ अशी इच्छा बाळगत नाही. ‘भिक्खूंनो, हा धम्म अल्पेच्छ व्यक्तीसाठी आहे, महाइच्छ व्यक्तीसाठी नाही,’ असे जे म्हटले गेले आहे, ते या संदर्भात म्हटले गेले आहे.”

‘‘‘Santuṭṭhassāyaṃ, bhikkhave, dhammo, nāyaṃ dhammo asantuṭṭhassā’ti, iti kho panetaṃ vuttaṃ, kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu santuṭṭho hoti itarītaracīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārena. ‘Santuṭṭhassāyaṃ, bhikkhave, dhammo, nāyaṃ dhammo asantuṭṭhassā’ti, iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

“‘भिक्खूंनो, हा धम्म संतुष्ट व्यक्तीसाठी आहे, असंतुष्ट व्यक्तीसाठी नाही,’ असे जे म्हटले गेले आहे, ते कशाच्या संदर्भात म्हटले गेले आहे? भिक्खूंनो, येथे भिक्खू कोणत्याही प्रकारच्या (मिळेल त्या) चीवर, पिंडपात (भिक्षाटन), सेनासन (निवासस्थान) आणि आजारपणातील औषधोपचाराच्या साधनांनी संतुष्ट असतो. ‘भिक्खूंनो, हा धम्म संतुष्ट व्यक्तीसाठी आहे, असंतुष्ट व्यक्तीसाठी नाही,’ असे जे म्हटले गेले आहे, ते या संदर्भात म्हटले गेले आहे.”

‘‘‘Pavivittassāyaṃ, bhikkhave, dhammo, nāyaṃ dhammo saṅgaṇikārāmassā’ti, iti kho panetaṃ vuttaṃ, kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhuno pavivittassa viharato bhavanti upasaṅkamitāro bhikkhū bhikkhuniyo upāsakā upāsikāyo rājāno rājamahāmattā titthiyā titthiyasāvakā. Tatra bhikkhu vivekaninnena cittena vivekapoṇena vivekapabbhārena vivekaṭṭhena nekkhammābhiratena aññadatthu uyyojanikapaṭisaṃyuttaṃyeva kathaṃ kattā hoti. ‘Pavivittassāyaṃ, bhikkhave, dhammo, nāyaṃ dhammo saṅgaṇikārāmassā’ti, iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

“‘भिक्खूंनो, हा धम्म एकांतात राहणाऱ्या (प्रविविक्त) व्यक्तीसाठी आहे, समूहात रमणाऱ्या व्यक्तीसाठी नाही,’ असे जे म्हटले गेले आहे, ते कशाच्या संदर्भात म्हटले गेले आहे? भिक्खूंनो, येथे एकांतात राहणाऱ्या भिक्खूकडे भिक्खू, भिक्खुणी, उपासक, उपासिका, राजे, राजमहामात्र (राजमंत्री), इतर पंथांचे उपदेशक (तित्थिय) आणि त्यांचे श्रावक (अनुयायी) येतात. अशा वेळी तो भिक्खू केवळ एकांताकडे (विवेक) झुकलेल्या, एकांताकडे प्रवृत्त झालेल्या, एकांताकडे वळलेल्या, एकांतात स्थित असलेल्या आणि नैष्क्रम्यात (गृहत्यागात) रमणाऱ्या चित्ताने त्यांना केवळ निरोप देण्याशी संबंधितच चर्चा करतो. ‘भिक्खूंनो, हा धम्म एकांतात राहणाऱ्या व्यक्तीसाठी आहे, समूहात रमणाऱ्या व्यक्तीसाठी नाही,’ असे जे म्हटले गेले आहे, ते या संदर्भात म्हटले गेले आहे.”

‘‘‘Āraddhavīriyassāyaṃ, bhikkhave, dhammo, nāyaṃ dhammo kusītassā’ti, iti kho panetaṃ vuttaṃ, kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu āraddhavīriyo viharati akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu. ‘Āraddhavīriyassāyaṃ[Pg.67], bhikkhave, dhammo, nāyaṃ dhammo kusītassā’ti, iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

“‘भिक्खूंनो, हा धम्म प्रयत्नशील (आरद्धवीर्य) व्यक्तीसाठी आहे, आळशी व्यक्तीसाठी नाही,’ असे जे म्हटले गेले आहे, ते कशाच्या संदर्भात म्हटले गेले आहे? भिक्खूंनो, येथे भिक्खू अकुशल धर्मांचा त्याग करण्यासाठी आणि कुशल धर्मांचे संपादन करण्यासाठी दृढ प्रयत्नशील राहतो; तो बलवान, दृढ पराक्रमी आणि कुशल धर्मांच्या बाबतीत आपली जबाबदारी (धुरा) न टाकणारा असतो. ‘भिक्खूंनो, हा धम्म प्रयत्नशील व्यक्तीसाठी आहे, आळशी व्यक्तीसाठी नाही,’ असे जे म्हटले गेले आहे, ते या संदर्भात म्हटले गेले आहे.”

‘‘‘Upaṭṭhitassatissāyaṃ, bhikkhave, dhammo, nāyaṃ dhammo muṭṭhassatissā’ti, iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu satimā hoti paramena satinepakkena samannāgato, cirakatampi cirabhāsitampi saritā anussaritā. ‘Upaṭṭhitassatissāyaṃ, bhikkhave, dhammo, nāyaṃ dhammo, muṭṭhassatissā’ti, iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

“‘भिक्खूंनो, हा धम्म जागृत स्मृती असणाऱ्या (उपट्टितसती) व्यक्तीसाठी आहे, विस्मरणशील व्यक्तीसाठी नाही,’ असे जे म्हटले गेले आहे, ते कशाच्या संदर्भात म्हटले गेले आहे? भिक्खूंनो, येथे भिक्खू स्मृतिमान असतो, तो परम स्मृती आणि सजगतेने (सतिनेपक्क) युक्त असतो, खूप पूर्वी केलेले काम किंवा खूप पूर्वी बोललेले देखील तो स्मरण करण्यास आणि पुन्हा पुन्हा आठवण्यास समर्थ असतो. ‘भिक्खूंनो, हा धम्म जागृत स्मृती असणाऱ्या व्यक्तीसाठी आहे, विस्मरणशील व्यक्तीसाठी नाही,’ असे जे म्हटले गेले आहे, ते या संदर्भात म्हटले गेले आहे.”

‘‘‘Samāhitassāyaṃ, bhikkhave, dhammo, nāyaṃ dhammo asamāhitassā’ti, iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. ‘Samāhitassāyaṃ, bhikkhave, dhammo, nāyaṃ dhammo asamāhitassā’ti, iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

“‘भिक्खूंनो, हा धम्म समाहित (एकाग्र चित्त असणाऱ्या) व्यक्तीसाठी आहे, असमाहित व्यक्तीसाठी नाही,’ असे जे म्हटले गेले आहे, ते कशाच्या संदर्भात म्हटले गेले आहे? भिक्खूंनो, येथे भिक्खू कामभोगांपासून अलिप्त होऊन... चौथ्या ध्यानाचे संपादन करून विहरतो. ‘भिक्खूंनो, हा धम्म समाहित व्यक्तीसाठी आहे, असमाहित व्यक्तीसाठी नाही,’ असे जे म्हटले गेले आहे, ते या संदर्भात म्हटले गेले आहे.”

‘‘‘Paññavato ayaṃ, bhikkhave, dhammo, nāyaṃ dhammo duppaññassā’ti, iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu paññavā hoti udayatthagāminiyā paññāya samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammā dukkhakkhayagāminiyā. ‘Paññavato ayaṃ, bhikkhave, dhammo, nāyaṃ dhammo duppaññassā’ti, iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

“‘भिक्खूंनो, हा धम्म प्रज्ञावान व्यक्तीसाठी आहे, प्रज्ञाहीन व्यक्तीसाठी नाही,’ असे जे म्हटले गेले आहे, ते कशाच्या संदर्भात म्हटले गेले आहे? भिक्खूंनो, येथे भिक्खू प्रज्ञावान असतो; तो उदय आणि अस्त (उत्पत्ती आणि विनाश) जाणणाऱ्या, आर्य, भेदक (कलेशांचा भेद करणाऱ्या) आणि दुःखाचा पूर्ण क्षय करणाऱ्या प्रज्ञेने युक्त असतो. ‘भिक्खूंनो, हा धम्म प्रज्ञावान व्यक्तीसाठी आहे, प्रज्ञाहीन व्यक्तीसाठी नाही,’ असे जे म्हटले गेले आहे, ते या संदर्भात म्हटले गेले आहे.”

‘‘‘Nippapañcārāmassāyaṃ, bhikkhave, dhammo nippapañcaratino, nāyaṃ dhammo papañcārāmassa papañcaratino’ti, iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhuno papañcanirodhe cittaṃ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati vimuccati. ‘Nippapañcārāmassāyaṃ, bhikkhave, dhammo, nippapañcaratino, nāyaṃ dhammo papañcārāmassa papañcaratino’ti, iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vutta’’nti.

“‘भिक्खूंनो, हा धम्म निष्प्रपंचात (निप्पपञ्च - मानसिक जंजाळाचा निरोध असणाऱ्या निर्वाणात) रमणाऱ्या व आनंद घेणाऱ्या व्यक्तीसाठी आहे, प्रपंचात (मानसिक जंजाळात) रमणाऱ्या व आनंद घेणाऱ्या व्यक्तीसाठी नाही,’ असे जे म्हटले गेले आहे, ते कशाच्या संदर्भात म्हटले गेले आहे? भिक्खूंनो, येथे भिक्खूचे चित्त प्रपंचाच्या निरोधात (निर्वाणात) झेप घेते, प्रसन्न होते, स्थिर होते आणि विमुक्त होते. ‘भिक्खूंनो, हा धम्म निष्प्रपंचात रमणाऱ्या व आनंद घेणाऱ्या व्यक्तीसाठी आहे, प्रपंचात रमणाऱ्या व आनंद घेणाऱ्या व्यक्तीसाठी नाही,’ असे जे म्हटले गेले आहे, ते या संदर्भात म्हटले गेले आहे।”

Atha kho āyasmā anuruddho āyatikampi vassāvāsaṃ tattheva cetīsu pācīnavaṃsadāye vihāsi. Atha kho āyasmā anuruddho eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharanto nacirasseva – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti, tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi. ‘‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’’ti abbhaññāsi. Aññataro ca panāyasmā anuruddho arahataṃ [Pg.68] ahosīti. Atha kho āyasmā anuruddho arahattappatto tāyaṃ velāyaṃ imā gāthāyo abhāsi –

त्यानंतर आयुष्यमान अनुरुद्ध पुढील वर्षावास देखील तिथेच चेती देशातील प्राचीनवंशदायात (पूर्व बांबूच्या वनात) व्यतीत करते झाले. त्यानंतर आयुष्यमान अनुरुद्ध एकांतात, अप्रमत्त (जागरूक), उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहार करत असताना, फार काळ न लागता – ज्या ध्येयासाठी कुलपुत्र योग्य प्रकारे घरादाराचा त्याग करून अनगारिक (गृहहीन) प्रवज्जा ग्रहण करतात, त्या अनुत्तर ब्रह्मचर्याच्या अंतिम ध्येयाचा (अर्हतपदाचा) याच जन्मात स्वतः अभिज्ञापूर्वक (विशिष्ट ज्ञानाने) साक्षात्कार करून, त्यात प्रतिष्ठित होऊन विहार करू लागले. त्यांनी जाणले: “जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य पूर्ण झाले आहे, जे कर्तव्य होते ते केले गेले आहे, आता या अस्तित्वासाठी काहीही शेष राहिलेले नाही.” आणि आयुष्यमान अनुरुद्ध अर्हतांपैकी एक झाले. अर्हतपद प्राप्त झाल्यावर, त्या प्रसंगी आयुष्यमान अनुरुद्धांनी या गाथा म्हटल्या –

‘‘Mama saṅkappamaññāya, satthā loke anuttaro;

Manomayena kāyena, iddhiyā upasaṅkami.

“माझा संकल्प जाणून, जगातील अनुत्तर शास्त्यांनी (बुद्धांनी) मनोमय कायेने, ऋद्धीच्या (प्रातिहार्याच्या) बळाने माझ्याकडे आगमन केले.

‘‘Yathā me ahu saṅkappo, tato uttari desayi;

Nippapañcarato buddho, nippapañcaṃ adesayi.

“माझा जसा संकल्प होता, त्याहून अधिक त्यांनी मला उपदेश केला. प्रपंचरहित (तृष्णा-मान-दृष्टी विरहित) निर्वाणात रममाण असणाऱ्या बुद्धांनी मला प्रपंचरहित निर्वाणाचाच उपदेश केला.

‘‘Tassāhaṃ dhammamaññāya, vihāsiṃ sāsane rato;

Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti. dasamaṃ;

“त्यांचा धम्म जाणून मी त्यांच्या शासनात (शिकवणुकीत) रममाण होऊन विहार केला. मी तिन्ही विद्या (त्रिविद्या) प्राप्त केल्या आहेत आणि बुद्धांचे शासन (आज्ञा) पूर्ण केले आहे.” (दहावे सूत्र समाप्त)

Gahapativaggo tatiyo.

तिसरा गृहपती वर्ग समाप्त.

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) –

Dve uggā dve ca hatthakā, mahānāmena jīvako;

Dve balā akkhaṇā vuttā, anuruddhena te dasāti.

दोन उग्ग सूत्रे, दोन हत्थक सूत्रे, महानाम सूत्र, जीवक सूत्र, दोन बल सूत्रे, अक्षण सूत्र आणि अनुरुद्ध सूत्र – अशी ही दहा सूत्रे आहेत.

4. Dānavaggo

४. दान वर्ग

1. Paṭhamadānasuttaṃ

१. प्रथम दान सूत्र

31. ‘‘Aṭṭhimāni, bhikkhave, dānāni. Katamāni aṭṭha? Āsajja dānaṃ deti, bhayā dānaṃ deti, ‘adāsi me’ti dānaṃ deti, ‘dassati me’ti dānaṃ deti, ‘sāhu dāna’nti dānaṃ deti, ‘ahaṃ pacāmi, ime na pacanti; nārahāmi pacanto apacantānaṃ dānaṃ adātu’nti dānaṃ deti, ‘imaṃ me dānaṃ dadato kalyāṇo kittisaddo abbhuggacchatī’ti dānaṃ deti, cittālaṅkāracittaparikkhāratthaṃ dānaṃ deti. Imāni kho, bhikkhave, aṭṭha dānānī’’ti. Paṭhamaṃ.

३१. “भिक्षूहो, ही आठ प्रकारची दाने आहेत. कोणती आठ? (१) समोर आलेल्या याचकाला पाहून दान देतो, (२) भयापोटी दान देतो, (३) ‘त्याने मला दिले होते’ असा विचार करून दान देतो, (४) ‘तो मला देईल’ असा विचार करून दान देतो, (५) ‘दान देणे चांगले आहे’ असा विचार करून दान देतो, (६) ‘मी अन्न शिजवतो, हे शिजवत नाहीत; म्हणून शिजवणाऱ्या माझ्यासाठी न शिजवणाऱ्यांना दान न देणे योग्य नाही’ असा विचार करून दान देतो, (७) ‘हे दान दिल्याने माझी चांगली कीर्ती पसरेल’ असा विचार करून दान देतो, (८) चित्ताचे अलंकार आणि चित्ताचे परिकर्म (चित्त सुसंस्कृत करण्यासाठी) म्हणून दान देतो. भिक्षूहो, हीच ती आठ दाने आहेत.” (पहिले सूत्र समाप्त)

2. Dutiyadānasuttaṃ

२. द्वितीय दान सूत्र

32.

३२.

‘‘Saddhā hiriyaṃ kusalañca dānaṃ,Dhammā ete sappurisānuyātā;

Etañhi maggaṃ diviyaṃ vadanti,Etena hi gacchati devaloka’’nti. dutiyaṃ;

“श्रद्धा, हिरी (पापाची लाज वाटणे) आणि कुशल दान – या गुणांचे सत्पुरुष अनुसरण करतात. यालाच देवलोकाचा मार्ग म्हणतात, ज्याद्वारे मनुष्य देवलोकात जातो.” (दुसरे सूत्र समाप्त)

3. Dānavatthusuttaṃ

३. दानवस्तू सूत्र

33. ‘‘Aṭṭhimāni[Pg.69], bhikkhave, dānavatthūni. Katamāni aṭṭha? Chandā dānaṃ deti, dosā dānaṃ deti, mohā dānaṃ deti, bhayā dānaṃ deti, ‘dinnapubbaṃ katapubbaṃ pitupitāmahehi, nārahāmi porāṇaṃ kulavaṃsaṃ hāpetu’nti dānaṃ deti, ‘imāhaṃ dānaṃ datvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjissāmī’ti dānaṃ deti, ‘imaṃ me dānaṃ dadato cittaṃ pasīdati, attamanatā somanassaṃ upajāyatī’ti dānaṃ deti, cittālaṅkāracittaparikkhāratthaṃ dānaṃ deti. Imāni kho, bhikkhave, aṭṭha dānavatthūnī’’ti. Tatiyaṃ.

३३. “भिक्षूहो, दानाची ही आठ कारणे (वस्तू) आहेत. कोणती आठ? (१) आवडीने (छंदाने) दान देतो, (२) द्वेषाने दान देतो, (३) मोहाने दान देतो, (४) भयाने दान देतो, (५) ‘माझ्या वडिलांनी आणि पूर्वजांनी पूर्वी दान दिले होते, मी माझ्या प्राचीन कुलपरंपरेचा त्याग करणे योग्य नाही’ असा विचार करून दान देतो, (६) ‘हे दान देऊन, शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर मी सुगती असलेल्या स्वर्गलोकात उत्पन्न होईन’ असा विचार करून दान देतो, (७) ‘हे दान देताना माझे चित्त प्रसन्न होते आणि मनात आनंद व सोमनस्य निर्माण होते’ असा विचार करून दान देतो, (८) चित्ताचे अलंकार आणि चित्ताचे परिकर्म म्हणून दान देतो. भिक्षूहो, हीच ती दानाची आठ कारणे आहेत.” (तिसरे सूत्र समाप्त)

4. Khettasuttaṃ

४. क्षेत्र सूत्र

34. ‘‘Aṭṭhaṅgasamannāgate, bhikkhave, khette bījaṃ vuttaṃ na mahapphalaṃ hoti na mahassādaṃ na phātiseyyaṃ. Kathaṃ aṭṭhaṅgasamannāgate? Idha, bhikkhave, khettaṃ unnāmaninnāmi ca hoti, pāsāṇasakkharikañca hoti, ūsarañca hoti, na ca gambhīrasitaṃ hoti, na āyasampannaṃ hoti, na apāyasampannaṃ hoti, na mātikāsampannaṃ hoti, na mariyādasampannaṃ hoti. Evaṃ aṭṭhaṅgasamannāgate, bhikkhave, khette bījaṃ vuttaṃ na mahapphalaṃ hoti na mahassādaṃ na phātiseyyaṃ.

३४. “भिक्षूहो, आठ दोषांनी युक्त असलेल्या शेतात (क्षेत्रात) पेरलेले बी महाफळ देणारे ठरत नाही, ते चवदार होत नाही आणि त्याची उत्तम वाढही होत नाही. कोणत्या आठ दोषांनी युक्त? भिक्षूहो, इथे शेत (१) उंच-सखल असते, (२) दगड-गोट्यांनी युक्त असते, (३) खारट (उषर) असते, (४) खोल नांगरलेले नसते, (५) पाणी येण्याचा मार्ग नसलेले असते, (६) पाणी वाहून जाण्याचा मार्ग नसलेले असते, (७) पाट नसलेले असते, आणि (८) बांध नसलेले असते. भिक्षूहो, अशा आठ दोषांनी युक्त असलेल्या शेतात पेरलेले बी महाफळ देणारे ठरत नाही, चवदार होत नाही आणि त्याची उत्तम वाढही होत नाही.

‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, aṭṭhaṅgasamannāgatesu samaṇabrāhmaṇesu dānaṃ dinnaṃ na mahapphalaṃ hoti na mahānisaṃsaṃ na mahājutikaṃ na mahāvipphāraṃ. Kathaṃ aṭṭhaṅgasamannāgatesu? Idha, bhikkhave, samaṇabrāhmaṇā micchādiṭṭhikā honti, micchāsaṅkappā, micchāvācā, micchākammantā, micchāājīvā, micchāvāyāmā, micchāsatino, micchāsamādhino. Evaṃ aṭṭhaṅgasamannāgatesu, bhikkhave, samaṇabrāhmaṇesu dānaṃ dinnaṃ na mahapphalaṃ hoti na mahānisaṃsaṃ na mahājutikaṃ na mahāvipphāraṃ.

“त्याचप्रमाणे भिक्षूहो, आठ दोषांनी युक्त असलेल्या श्रमण-ब्राह्मणांना दिलेले दान महाफळ देणारे ठरत नाही, महान फायद्याचे ठरत नाही, महातेजस्वी ठरत नाही आणि व्यापक प्रभाव पाडणारे ठरत नाही. कोणत्या आठ दोषांनी युक्त? भिक्षूहो, इथे श्रमण-ब्राह्मण (१) मिथ्यादृष्टी असतात, (२) मिथ्या संकल्प करणारे, (३) मिथ्या बोलणारे, (४) मिथ्या कर्म करणारे, (५) मिथ्या आजीविका चालवणारे, (६) मिथ्या व्यायाम (प्रयत्न) करणारे, (७) मिथ्या स्मृती असणारे, आणि (८) मिथ्या समाधी असणारे असतात. भिक्षूहो, अशा आठ दोषांनी युक्त असलेल्या श्रमण-ब्राह्मणांना दिलेले दान महाफळ देणारे ठरत नाही, महान फायद्याचे ठरत नाही, महातेजस्वी ठरत नाही आणि व्यापक प्रभाव पाडणारे ठरत नाही.

‘‘Aṭṭhaṅgasamannāgate, bhikkhave, khette bījaṃ vuttaṃ mahapphalaṃ hoti mahassādaṃ phātiseyyaṃ. Kathaṃ aṭṭhaṅgasamannāgate? Idha, bhikkhave, khettaṃ anunnāmāninnāmi ca hoti, apāsāṇasakkharikañca hoti, anūsarañca hoti, gambhīrasitaṃ hoti, āyasampannaṃ hoti, apāyasampannaṃ hoti, mātikāsampannaṃ [Pg.70] hoti, mariyādasampannaṃ hoti. Evaṃ aṭṭhaṅgasamannāgate, bhikkhave, khette bījaṃ vuttaṃ mahapphalaṃ hoti mahassādaṃ phātiseyyaṃ.

“भिक्षूहो, आठ गुणांनी युक्त असलेल्या शेतात पेरलेले बी महाफळ देणारे ठरते, चवदार होते आणि त्याची उत्तम वाढ होते. कोणत्या आठ गुणांनी युक्त? भिक्षूहो, इथे शेत (१) उंच-सखल नसलेले (समतल) असते, (२) दगड-गोटे नसलेले असते, (३) खारट नसलेले असते, (४) खोल नांगरलेले असते, (५) पाणी येण्याचा मार्ग असलेले असते, (६) पाणी वाहून जाण्याचा मार्ग असलेले असते, (७) पाट असलेले असते, आणि (८) बांध असलेले असते. भिक्षूहो, अशा आठ गुणांनी युक्त असलेल्या शेतात पेरलेले बी महाफळ देणारे ठरते, चवदार होते आणि त्याची उत्तम वाढ होते.

‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, aṭṭhaṅgasamannāgatesu samaṇabrāhmaṇesu dānaṃ dinnaṃ mahapphalaṃ hoti mahānisaṃsaṃ mahājutikaṃ mahāvipphāraṃ. Kathaṃ aṭṭhaṅgasamannāgatesu? Idha, bhikkhave, samaṇabrāhmaṇā sammādiṭṭhikā honti, sammāsaṅkappā, sammāvācā, sammākammantā, sammāājīvā, sammāvāyāmā, sammāsatino, sammāsamādhino. Evaṃ aṭṭhaṅgasamannāgatesu, bhikkhave, samaṇabrāhmaṇesu dānaṃ dinnaṃ mahapphalaṃ hoti mahānisaṃsaṃ mahājutikaṃ mahāvipphāra’’nti.

“त्याचप्रमाणे भिक्षूहो, आठ गुणांनी युक्त असलेल्या श्रमण-ब्राह्मणांना दिलेले दान महाफळ देणारे ठरते, महान फायद्याचे ठरते, महातेजस्वी ठरते आणि व्यापक प्रभाव पाडणारे ठरते. कोणत्या आठ गुणांनी युक्त? भिक्षूहो, इथे श्रमण-ब्राह्मण (१) सम्यक दृष्टी असणारे असतात, (२) सम्यक संकल्प करणारे, (३) सम्यक बोलणारे, (४) सम्यक कर्म करणारे, (५) सम्यक आजीविका चालवणारे, (६) सम्यक व्यायाम (प्रयत्न) करणारे, (७) सम्यक स्मृती असणारे, आणि (८) सम्यक समाधी असणारे असतात. भिक्षूहो, अशा आठ गुणांनी युक्त असलेल्या श्रमण-ब्राह्मणांना दिलेले दान महाफळ देणारे ठरते, महान फायद्याचे ठरते, महातेजस्वी ठरते आणि व्यापक प्रभाव पाडणारे ठरते.” (चौथे सूत्र समाप्त)

‘‘Yathāpi khette sampanne, pavuttā bījasampadā;

Deve sampādayantamhi, hoti dhaññassa sampadā.

“ज्याप्रमाणे उत्तम शेतात पेरलेले उत्तम दर्जाचे बी, योग्य वेळी पाऊस पडल्यास धान्याची समृद्धी घडवून आणते;

‘‘Anītisampadā hoti, virūḷhī bhavati sampadā;

Vepullasampadā hoti, phalaṃ ve hoti sampadā.

“तेव्हा रोगराई नसण्याची समृद्धी होते, पिकाची उत्तम वाढ होते, विपुलता प्राप्त होते आणि फळांची समृद्धी होते;

‘‘Evaṃ sampannasīlesu, dinnā bhojanasampadā;

Sampadānaṃ upaneti, sampannaṃ hissa taṃ kataṃ.

“त्याचप्रमाणे शीलसंपन्न व्यक्तींना दिलेले उत्तम भोजन अनेक प्रकारच्या समृद्धीला कारणीभूत ठरते, कारण ते सत्कृत्य अत्यंत श्रेष्ठ दर्जाचे असते.

‘‘Tasmā sampadamākaṅkhī, sampannatthūdha puggalo;

Sampannapaññe sevetha, evaṃ ijjhanti sampadā.

“म्हणून ज्या व्यक्तीला समृद्धीची आकांक्षा आहे, त्याने शीलसंपन्न व्हावे आणि प्रज्ञासंपन्न व्यक्तींची सेवा करावी; अशा प्रकारे सर्व समृद्धी प्राप्त होते.

‘‘Vijjācaraṇasampanne, laddhā cittassa sampadaṃ;

Karoti kammasampadaṃ, labhati catthasampadaṃ.

“विद्या आणि आचरण यांनी संपन्न असलेल्या व्यक्तीच्या ठिकाणी चित्ताची प्रसन्नता प्राप्त करून, मनुष्य कुशल कर्माची समृद्धी करतो आणि कल्याणाची प्राप्ती करून घेतो.

‘‘Lokaṃ ñatvā yathābhūtaṃ, pappuyya diṭṭhisampadaṃ;

Maggasampadamāgamma, yāti sampannamānaso.

“जगाला यथार्थपणे जाणून, विपश्यना दृष्टीची समृद्धी प्राप्त करून आणि आर्य अष्टांगिक मार्गाच्या समृद्धीचा आश्रय घेऊन, प्रसन्न चित्त असलेला मनुष्य अर्हतपदाला प्राप्त होतो.

‘‘Odhunitvā malaṃ sabbaṃ, patvā nibbānasampadaṃ;

Muccati sabbadukkhehi, sā hoti sabbasampadā’’ti. catutthaṃ;

“सर्व मळ (क्लेश) झटकून टाकून, निर्वाणरूपी समृद्धी प्राप्त करून तो सर्व दुःखांतून मुक्त होतो; हीच खरी सर्वतोपरी समृद्धी होय.” (चौथे सूत्र समाप्त)

5. Dānūpapattisuttaṃ

५. दानूपपत्ति सुत्त

35. ‘‘Aṭṭhimā, bhikkhave, dānūpapattiyo. Katamā aṭṭha? Idha, bhikkhave, ekacco dānaṃ deti samaṇassa vā brāhmaṇassa vā annaṃ pānaṃ vatthaṃ yānaṃ [Pg.71] mālāgandhavilepanaṃ seyyāvasathapadīpeyyaṃ. So yaṃ deti taṃ paccāsīsati. So passati khattiyamahāsāle vā brāhmaṇamahāsāle vā gahapatimahāsāle vā pañcahi kāmaguṇehi samappite samaṅgībhūte paricārayamāne. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā khattiyamahāsālānaṃ vā brāhmaṇamahāsālānaṃ vā gahapatimahāsālānaṃ vā sahabyataṃ upapajjeyya’nti! So taṃ cittaṃ dahati, taṃ cittaṃ adhiṭṭhāti, taṃ cittaṃ bhāveti. Tassa taṃ cittaṃ hīne vimuttaṃ, uttari abhāvitaṃ, tatrūpapattiyā saṃvattati. Kāyassa bhedā paraṃ maraṇā khattiyamahāsālānaṃ vā brāhmaṇamahāsālānaṃ vā gahapatimahāsālānaṃ vā sahabyataṃ upapajjati. Tañca kho sīlavato vadāmi, no dussīlassa. Ijjhati, bhikkhave, sīlavato cetopaṇidhi visuddhattā.

३५. “भिक्खूहो, दानामुळे (पुनर्जन्म) प्राप्त होणाऱ्या या आठ गती (उत्पत्ती) आहेत. कोणत्या आठ? येथे, भिक्खूहो, एखादी व्यक्ती श्रमणाला किंवा ब्राह्मणाला दान देते: अन्न, पेय, वस्त्र, वाहन, पुष्पमाला, गंध, विलेपन, शय्या, निवास आणि प्रकाश (दिवे). तो जे काही देतो, त्या बदल्यात काहीतरी मिळण्याची अपेक्षा करतो. तो श्रीमंत क्षत्रियांना, श्रीमंत ब्राह्मणांना किंवा श्रीमंत गृहपतींना पाच प्रकारच्या कामगुणांनी युक्त, समृद्ध आणि विलासात रममाण झालेले पाहतो. त्याच्या मनात असा विचार येतो – ‘अहाहा! शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, मी श्रीमंत क्षत्रियांच्या, श्रीमंत ब्राह्मणांच्या किंवा श्रीमंत गृहपतींच्या सहवासात जन्माला यावे!’ तो आपले चित्त त्यावरच केंद्रित करतो, त्या चित्ताचाच अधिष्ठान करतो आणि त्या चित्ताचीच भावना करतो. त्याचे ते चित्त हीन गोष्टींमध्येच गुंतलेले असते, त्याहून उच्च गोष्टींसाठी विकसित केलेले नसते, त्यामुळे ते त्याला तिथेच जन्म घेण्यास कारणीभूत ठरते. शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, तो श्रीमंत क्षत्रियांच्या, श्रीमंत ब्राह्मणांच्या किंवा श्रीमंत गृहपतींच्या सहवासात जन्म घेतो. आणि हे मी शीलवानाच्या बाबतीतच सांगतो, दुःशीलाच्या बाबतीत नाही. भिक्खूहो, शीलवानाच्या मनातील संकल्प त्याच्या शुद्धतेमुळे यशस्वी होतो.”

‘‘Idha pana, bhikkhave, ekacco dānaṃ deti samaṇassa vā brāhmaṇassa vā annaṃ pānaṃ vatthaṃ yānaṃ mālāgandhavilepanaṃ seyyāvasathapadīpeyyaṃ. So yaṃ deti taṃ paccāsīsati. Tassa sutaṃ hoti – ‘cātumahārājikā devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā cātumahārājikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So taṃ cittaṃ dahati, taṃ cittaṃ adhiṭṭhāti, taṃ cittaṃ bhāveti. Tassa taṃ cittaṃ hīne vimuttaṃ, uttari abhāvitaṃ, tatrūpapattiyā saṃvattati. Kāyassa bhedā paraṃ maraṇā cātumahārājikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Tañca kho sīlavato vadāmi, no dussīlassa. Ijjhati, bhikkhave, sīlavato cetopaṇidhi visuddhattā.

“पुन्हा, भिक्खूहो, येथे एखादी व्यक्ती श्रमणाला किंवा ब्राह्मणाला दान देते: अन्न, पेय, वस्त्र, वाहन, पुष्पमाला, गंध, विलेपन, शय्या, निवास आणि प्रकाश. तो जे काही देतो, त्या बदल्यात काहीतरी मिळण्याची अपेक्षा करतो. त्याने ऐकलेले असते – ‘चातुमहाराजिक देव दीर्घायुषी, रूपवान आणि अत्यंत सुखी असतात.’ त्याच्या मनात असा विचार येतो – ‘अहाहा! शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, मी चातुमहाराजिक देवांच्या सहवासात जन्माला यावे!’ तो आपले चित्त त्यावरच केंद्रित करतो, त्या चित्ताचाच अधिष्ठान करतो आणि त्या चित्ताचीच भावना करतो. त्याचे ते चित्त हीन गोष्टींमध्येच गुंतलेले असते, त्याहून उच्च गोष्टींसाठी विकसित केलेले नसते, त्यामुळे ते त्याला तिथेच जन्म घेण्यास कारणीभूत ठरते. शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, तो चातुमहाराजिक देवांच्या सहवासात जन्म घेतो. आणि हे मी शीलवानाच्या बाबतीतच सांगतो, दुःशीलाच्या बाबतीत नाही. भिक्खूहो, शीलवानाच्या मनातील संकल्प त्याच्या शुद्धतेमुळे यशस्वी होतो.”

‘‘Idha pana, bhikkhave, ekacco dānaṃ deti samaṇassa vā brāhmaṇassa vā annaṃ pānaṃ vatthaṃ yānaṃ mālāgandhavilepanaṃ seyyāvasathapadīpeyyaṃ. So yaṃ deti taṃ paccāsīsati. Tassa sutaṃ hoti – tāvatiṃsā devā…pe… yāmā devā… tusitā devā… nimmānaratī devā… paranimmitavasavattī devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulāti. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā paranimmitavasavattīnaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So taṃ cittaṃ dahati, taṃ cittaṃ adhiṭṭhāti[Pg.72], taṃ cittaṃ bhāveti. Tassa taṃ cittaṃ hīne vimuttaṃ, uttari abhāvitaṃ, tatrūpapattiyā saṃvattati. Kāyassa bhedā paraṃ maraṇā paranimmitavasavattīnaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Tañca kho sīlavato vadāmi, no dussīlassa. Ijjhati, bhikkhave, sīlavato cetopaṇidhi visuddhattā.

“पुन्हा, भिक्खूहो, येथे एखादी व्यक्ती श्रमणाला किंवा ब्राह्मणाला दान देते: अन्न, पेय, वस्त्र, वाहन, पुष्पमाला, गंध, विलेपन, शय्या, निवास आणि प्रकाश. तो जे काही देतो, त्या बदल्यात काहीतरी मिळण्याची अपेक्षा करतो. त्याने ऐकलेले असते – ‘तावतींस देव... याम देव... तुसित देव... निम्माणरती देव... परनिम्मितवसवत्ती देव दीर्घायुषी, रूपवान आणि अत्यंत सुखी असतात.’ त्याच्या मनात असा विचार येतो – ‘अहाहा! शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, मी परनिम्मितवसवत्ती देवांच्या सहवासात जन्माला यावे!’ तो आपले चित्त त्यावरच केंद्रित करतो, त्या चित्ताचाच अधिष्ठान करतो आणि त्या चित्ताचीच भावना करतो. त्याचे ते चित्त हीन गोष्टींमध्येच गुंतलेले असते, त्याहून उच्च गोष्टींसाठी विकसित केलेले नसते, त्यामुळे ते त्याला तिथेच जन्म घेण्यास कारणीभूत ठरते. शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, तो परनिम्मितवसवत्ती देवांच्या सहवासात जन्म घेतो. आणि हे मी शीलवानाच्या बाबतीतच सांगतो, दुःशीलाच्या बाबतीत नाही. भिक्खूहो, शीलवानाच्या मनातील संकल्प त्याच्या शुद्धतेमुळे यशस्वी होतो.”

‘‘Idha pana, bhikkhave, ekacco dānaṃ deti samaṇassa vā brāhmaṇassa vā annaṃ pānaṃ vatthaṃ yānaṃ mālāgandhavilepanaṃ seyyāvasathapadīpeyyaṃ. So yaṃ deti taṃ paccāsīsati. Tassa sutaṃ hoti – ‘brahmakāyikā devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā brahmakāyikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So taṃ cittaṃ dahati, taṃ cittaṃ adhiṭṭhāti, taṃ cittaṃ bhāveti. Tassa taṃ cittaṃ hīne vimuttaṃ, uttari abhāvitaṃ, tatrūpapattiyā saṃvattati. Kāyassa bhedā paraṃ maraṇā brahmakāyikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Tañca kho sīlavato vadāmi, no dussīlassa; vītarāgassa, no sarāgassa. Ijjhati, bhikkhave, sīlavato cetopaṇidhi vītarāgattā. Imā kho, bhikkhave, aṭṭha dānūpapattiyo’’ti. Pañcamaṃ.

“पुन्हा, भिक्खूहो, येथे एखादी व्यक्ती श्रमणाला किंवा ब्राह्मणाला दान देते: अन्न, पेय, वस्त्र, वाहन, पुष्पमाला, गंध, विलेपन, शय्या, निवास आणि प्रकाश. तो जे काही देतो, त्या बदल्यात काहीतरी मिळण्याची अपेक्षा करतो. त्याने ऐकलेले असते – ‘ब्रह्मकायिक देव दीर्घायुषी, रूपवान आणि अत्यंत सुखी असतात.’ त्याच्या मनात असा विचार येतो – ‘अहाहा! शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, मी ब्रह्मकायिक देवांच्या सहवासात जन्माला यावे!’ तो आपले चित्त त्यावरच केंद्रित करतो, त्या चित्ताचाच अधिष्ठान करतो आणि त्या चित्ताचीच भावना करतो. त्याचे ते चित्त हीन गोष्टींमध्येच गुंतलेले असते, त्याहून उच्च गोष्टींसाठी विकसित केलेले नसते, त्यामुळे ते त्याला तिथेच जन्म घेण्यास कारणीभूत ठरते. शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, तो ब्रह्मकायिक देवांच्या सहवासात जन्म घेतो. आणि हे मी शीलवानाच्या बाबतीतच सांगतो, दुःशीलाच्या बाबतीत नाही; वीतरागी (रागमुक्त) व्यक्तीच्या बाबतीत सांगतो, सरागी (रागासहित) व्यक्तीच्या बाबतीत नाही. भिक्खूहो, शीलवानाचा मनातील संकल्प त्याच्या वीतरागतेमुळे यशस्वी होतो. भिक्खूहो, या आहेत दानामुळे प्राप्त होणाऱ्या आठ गती.” पाचवे सुत्त समाप्त.

6. Puññakiriyavatthusuttaṃ

६. पुण्यक्रियावस्तू सुत्त

36. ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, puññakiriyavatthūni. Katamāni tīṇi? Dānamayaṃ puññakiriyavatthu, sīlamayaṃ puññakiriyavatthu, bhāvanāmayaṃ puññakiriyavatthu. Idha, bhikkhave, ekaccassa dānamayaṃ puññakiriyavatthu parittaṃ kataṃ hoti, sīlamayaṃ puññakiriyavatthu parittaṃ kataṃ hoti, bhāvanāmayaṃ puññakiriyavatthuṃ nābhisambhoti. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā manussadobhagyaṃ upapajjati.

३६. “भिक्खूहो, ही तीन पुण्यक्रियावस्तू (पुण्य कर्माचे आधार) आहेत. कोणती तीन? दानमय पुण्यक्रियावस्तू, शीलमय पुण्यक्रियावस्तू आणि भावनामय पुण्यक्रियावस्तू. येथे, भिक्खूहो, एखाद्या व्यक्तीने दानमय पुण्यक्रियावस्तू अगदी थोड्या प्रमाणात केलेली असते, शीलमय पुण्यक्रियावस्तू अगदी थोड्या प्रमाणात केलेली असते, परंतु भावनामय पुण्यक्रियावस्तूचा अभ्यास केलेला नसतो. तो शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, मानवांमध्ये प्रतिकूल (दरिद्री) परिस्थितीत जन्म घेतो.”

‘‘Idha pana, bhikkhave, ekaccassa dānamayaṃ puññakiriyavatthu mattaso kataṃ hoti, sīlamayaṃ puññakiriyavatthu mattaso kataṃ hoti, bhāvanāmayaṃ puññakiriyavatthuṃ nābhisambhoti. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā manussasobhagyaṃ upapajjati.

“पुन्हा, भिक्खूहो, येथे एखाद्या व्यक्तीने दानमय पुण्यक्रियावस्तू मध्यम प्रमाणात केलेली असते, शीलमय पुण्यक्रियावस्तू मध्यम प्रमाणात केलेली असते, परंतु भावनामय पुण्यक्रियावस्तूचा अभ्यास केलेला नसतो. तो शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, मानवांमध्ये अनुकूल (सुदैवी) परिस्थितीत जन्म घेतो.”

‘‘Idha [Pg.73] pana, bhikkhave, ekaccassa dānamayaṃ puññakiriyavatthu adhimattaṃ kataṃ hoti, sīlamayaṃ puññakiriyavatthu adhimattaṃ kataṃ hoti, bhāvanāmayaṃ puññakiriyavatthuṃ nābhisambhoti. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā cātumahārājikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Tatra, bhikkhave, cattāro mahārājāno dānamayaṃ puññakiriyavatthuṃ atirekaṃ karitvā, sīlamayaṃ puññakiriyavatthuṃ atirekaṃ karitvā, cātumahārājike deve dasahi ṭhānehi adhigaṇhanti – dibbena āyunā, dibbena vaṇṇena, dibbena sukhena, dibbena yasena, dibbena ādhipateyyena, dibbehi rūpehi, dibbehi saddehi, dibbehi gandhehi, dibbehi rasehi, dibbehi phoṭṭhabbehi.

“पुन्हा, भिक्खूहो, येथे एखाद्या व्यक्तीने दानमय पुण्यक्रियावस्तू विपुल प्रमाणात केलेली असते, शीलमय पुण्यक्रियावस्तू विपुल प्रमाणात केलेली असते, परंतु भावनामय पुण्यक्रियावस्तूचा अभ्यास केलेला नसतो. तो शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, चातुमहाराजिक देवांच्या सहवासात जन्म घेतो. तेथे, भिक्खूहो, चार महाराज (चार लोकपाल देव) दानमय पुण्यक्रियावस्तू आणि शीलमय पुण्यक्रियावस्तू अत्यंत उत्कृष्ट रीतीने केल्यामुळे, चातुमहाराजिक देवांपेक्षा दहा बाबतींत श्रेष्ठ ठरतात – दिव्य आयुष्य, दिव्य वर्ण, दिव्य सुख, दिव्य यश, दिव्य अधिपत्य, दिव्य रूप, दिव्य शब्द, दिव्य गंध, दिव्य रस आणि दिव्य स्पर्श.”

‘‘Idha pana, bhikkhave, ekaccassa dānamayaṃ puññakiriyavatthu adhimattaṃ kataṃ hoti, sīlamayaṃ puññakiriyavatthu adhimattaṃ kataṃ hoti, bhāvanāmayaṃ puññakiriyavatthuṃ nābhisambhoti. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā tāvatiṃsānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Tatra, bhikkhave, sakko devānamindo dānamayaṃ puññakiriyavatthuṃ atirekaṃ karitvā sīlamayaṃ puññakiriyavatthuṃ atirekaṃ karitvā tāvatiṃse deve dasahi ṭhānehi adhigaṇhāti – dibbena āyunā…pe… dibbehi phoṭṭhabbehi.

“भिक्खूहो, या जगात एखाद्या व्यक्तीने दानमय पुण्यक्रियावस्तू (दानाचा पुण्यकर्म-आधार) विपुल प्रमाणात केलेली असते, शीलमय पुण्यक्रियावस्तू विपुल प्रमाणात केलेली असते, परंतु भावनामय पुण्यक्रियावस्तू साध्य केलेली नसते. तो शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, तावतिंस देवांच्या सहवासात (लोकात) उत्पन्न होतो. भिक्खूहो, तिथे देवांचा राजा सक्क (शक्र), ज्याने दानमय पुण्यक्रियावस्तू आणि शीलमय पुण्यक्रियावस्तू अतिशय उत्कृष्टपणे आचरलेली असते, तो तावतिंस देवांपेक्षा दहा गोष्टींमध्ये श्रेष्ठ ठरतो—दिव्य आयुष्य...पे... दिव्य स्पर्श.”

‘‘Idha pana, bhikkhave, ekaccassa dānamayaṃ puññakiriyavatthu adhimattaṃ kataṃ hoti, sīlamayaṃ puññakiriyavatthu adhimattaṃ kataṃ hoti, bhāvanāmayaṃ puññakiriyavatthuṃ nābhisambhoti. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā yāmānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Tatra, bhikkhave, suyāmo devaputto dānamayaṃ puññakiriyavatthuṃ atirekaṃ karitvā, sīlamayaṃ puññakiriyavatthuṃ atirekaṃ karitvā, yāme deve dasahi ṭhānehi adhigaṇhāti – dibbena āyunā…pe… dibbehi phoṭṭhabbehi.

“भिक्खूहो, या जगात एखाद्या व्यक्तीने दानमय पुण्यक्रियावस्तू विपुल प्रमाणात केलेली असते, शीलमय पुण्यक्रियावस्तू विपुल प्रमाणात केलेली असते, परंतु भावनामय पुण्यक्रियावस्तू साध्य केलेली नसते. तो शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, याम देवांच्या सहवासात उत्पन्न होतो. भिक्खूहो, तिथे सुयाम देवपुत्र, ज्याने दानमय पुण्यक्रियावस्तू आणि शीलमय पुण्यक्रियावस्तू अतिशय उत्कृष्टपणे आचरलेली असते, तो याम देवांपेक्षा दहा गोष्टींमध्ये श्रेष्ठ ठरतो—दिव्य आयुष्य...पे... दिव्य स्पर्श.”

‘‘Idha pana, bhikkhave, ekaccassa dānamayaṃ puññakiriyavatthu adhimattaṃ kataṃ hoti, sīlamayaṃ puññakiriyavatthu adhimattaṃ kataṃ hoti, bhāvanāmayaṃ puññakiriyavatthuṃ nābhisambhoti. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā tusitānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Tatra, bhikkhave, santusito devaputto dānamayaṃ puññakiriyavatthuṃ atirekaṃ karitvā, sīlamayaṃ puññakiriyavatthuṃ atirekaṃ karitvā, tusite deve dasahi ṭhānehi adhigaṇhāti – dibbena āyunā…pe… dibbehi phoṭṭhabbehi.

“भिक्खूहो, या जगात एखाद्या व्यक्तीने दानमय पुण्यक्रियावस्तू विपुल प्रमाणात केलेली असते, शीलमय पुण्यक्रियावस्तू विपुल प्रमाणात केलेली असते, परंतु भावनामय पुण्यक्रियावस्तू साध्य केलेली नसते. तो शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, तुसित देवांच्या सहवासात उत्पन्न होतो. भिक्खूहो, तिथे संतुसित देवपुत्र, ज्याने दानमय पुण्यक्रियावस्तू आणि शीलमय पुण्यक्रियावस्तू अतिशय उत्कृष्टपणे आचरलेली असते, तो तुसित देवांपेक्षा दहा गोष्टींमध्ये श्रेष्ठ ठरतो—दिव्य आयुष्य...पे... दिव्य स्पर्श.”

‘‘Idha [Pg.74] pana, bhikkhave, ekaccassa dānamayaṃ puññakiriyavatthu adhimattaṃ kataṃ hoti, sīlamayaṃ puññakiriyavatthu adhimattaṃ kataṃ hoti, bhāvanāmayaṃ puññakiriyavatthuṃ nābhisambhoti. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā nimmānaratīnaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Tatra, bhikkhave, sunimmito devaputto dānamayaṃ puññakiriyavatthuṃ atirekaṃ karitvā, sīlamayaṃ puññakiriyavatthuṃ atirekaṃ karitvā, nimmānaratīdeve dasahi ṭhānehi adhigaṇhāti – dibbena āyunā…pe… dibbehi phoṭṭhabbehi.

“भिक्खूहो, या जगात एखाद्या व्यक्तीने दानमय पुण्यक्रियावस्तू विपुल प्रमाणात केलेली असते, शीलमय पुण्यक्रियावस्तू विपुल प्रमाणात केलेली असते, परंतु भावनामय पुण्यक्रियावस्तू साध्य केलेली नसते. तो शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, निम्माणरती देवांच्या सहवासात उत्पन्न होतो. भिक्खूहो, तिथे सुनिम्मित देवपुत्र, ज्याने दानमय पुण्यक्रियावस्तू आणि शीलमय पुण्यक्रियावस्तू अतिशय उत्कृष्टपणे आचरलेली असते, तो निम्माणरती देवांपेक्षा दहा गोष्टींमध्ये श्रेष्ठ ठरतो—दिव्य आयुष्य...पे... दिव्य स्पर्श.”

‘‘Idha pana, bhikkhave, ekaccassa dānamayaṃ puññakiriyavatthu adhimattaṃ kataṃ hoti, sīlamayaṃ puññakiriyavatthu adhimattaṃ kataṃ hoti, bhāvanāmayaṃ puññakiriyavatthuṃ nābhisambhoti. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā paranimmitavasavattīnaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Tatra, bhikkhave, vasavattī devaputto dānamayaṃ puññakiriyavatthuṃ atirekaṃ karitvā, sīlamayaṃ puññakiriyavatthuṃ atirekaṃ karitvā, paranimmitavasavattīdeve dasahi ṭhānehi adhigaṇhāti – dibbena āyunā, dibbena vaṇṇena, dibbena sukhena, dibbena yasena, dibbena ādhipateyyena, dibbehi rūpehi, dibbehi saddehi, dibbehi gandhehi, dibbehi rasehi, dibbehi phoṭṭhabbehi. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi puññakiriyavatthūnī’’ti. Chaṭṭhaṃ.

“भिक्खूहो, या जगात एखाद्या व्यक्तीने दानमय पुण्यक्रियावस्तू विपुल प्रमाणात केलेली असते, शीलमय पुण्यक्रियावस्तू विपुल प्रमाणात केलेली असते, परंतु भावनामय पुण्यक्रियावस्तू साध्य केलेली नसते. तो शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, परनिम्मितवसवत्ती देवांच्या सहवासात उत्पन्न होतो. भिक्खूहो, तिथे वसवत्ती देवपुत्र, ज्याने दानमय पुण्यक्रियावस्तू आणि शीलमय पुण्यक्रियावस्तू अतिशय उत्कृष्टपणे आचरलेली असते, तो परनिम्मितवसवत्ती देवांपेक्षा दहा गोष्टींमध्ये श्रेष्ठ ठरतो—दिव्य आयुष्य, दिव्य वर्ण (रूप), दिव्य सुख, दिव्य यश, दिव्य आधिपत्य (अधिकार), दिव्य रूप, दिव्य शब्द, दिव्य गंध, दिव्य रस आणि दिव्य स्पर्श. भिक्खूहो, हीच ती तीन पुण्यक्रियावस्तू होत.” सहावे सूत्र समाप्त.

7. Sappurisadānasuttaṃ

७. सप्पुरिसदान सुत्त (सत्पुरुषाचे दान)

37. ‘‘Aṭṭhimāni, bhikkhave, sappurisadānāni. Katamāni aṭṭha? Suciṃ deti, paṇītaṃ deti, kālena deti, kappiyaṃ deti, viceyya deti, abhiṇhaṃ deti, dadaṃ cittaṃ pasādeti, datvā attamano hoti. Imāni kho, bhikkhave, aṭṭha sappurisadānānī’’ti.

३७. “भिक्खूहो, सत्पुरुषाची ही आठ दाने आहेत. कोणती आठ? तो शुद्ध (स्वच्छ) वस्तू दान करतो, उत्तम (स्वादिष्ट) वस्तू दान करतो, योग्य वेळी दान करतो, कप्पिय (योग्य) वस्तू दान करतो, विचारपूर्वक (निवडून) दान करतो, वारंवार दान करतो, दान देताना चित्त प्रसन्न करतो आणि दान दिल्यानंतर समाधानी (आनंदी) होतो. भिक्खूहो, हीच ती सत्पुरुषाची आठ दाने होत.”

‘‘Suciṃ paṇītaṃ kālena, kappiyaṃ pānabhojanaṃ;

Abhiṇhaṃ dadāti dānaṃ, sukhettesu brahmacārisu.

“जो सुपीक शेतासारख्या असणाऱ्या, ब्रह्मचर्य पाळणाऱ्या (उत्तम शीलवंतांना) योग्य वेळी शुद्ध, उत्तम आणि कप्पिय (योग्य) अन्न-पान वारंवार दान करतो.

‘‘Neva vippaṭisārissa, cajitvā āmisaṃ bahuṃ;

Evaṃ dinnāni dānāni, vaṇṇayanti vipassino.

“पुष्कळ भौतिक वस्तूंचे दान करूनही जो कधी पश्चात्ताप करत नाही; अशा प्रकारे दिलेल्या दानाची विपस्सी (विशेष ज्ञान असणारे ज्ञानी) प्रशंसा करतात.

‘‘Evaṃ yajitvā medhāvī, saddho muttena cetasā;

Abyābajjhaṃ sukhaṃ lokaṃ, paṇḍito upapajjatī’’ti. sattamaṃ;

“अशा प्रकारे, श्रद्धावान, बुद्धिमान आणि प्रज्ञावान मनुष्य मुक्त चित्ताने दान देऊन, दुःखविरहित अशा सुखी लोकात उत्पन्न होतो.” सातवे सूत्र समाप्त.

8. Sappurisasuttaṃ

८. सप्पुरिस सुत्त (सत्पुरुष सूत्र)

38. ‘‘Sappuriso[Pg.75], bhikkhave, kule jāyamāno bahuno janassa atthāya hitāya sukhāya hoti – mātāpitūnaṃ atthāya hitāya sukhāya hoti, puttadārassa atthāya hitāya sukhāya hoti, dāsakammakaraporisassa atthāya hitāya sukhāya hoti, mittāmaccānaṃ atthāya hitāya sukhāya hoti, pubbapetānaṃ atthāya hitāya sukhāya hoti, rañño atthāya hitāya sukhāya hoti, devatānaṃ atthāya hitāya sukhāya hoti, samaṇabrāhmaṇānaṃ atthāya hitāya sukhāya hoti.

३८. “भिक्खूहो, कुळामध्ये जन्मलेला सत्पुरुष अनेक लोकांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी आणि सुखासाठी असतो—तो माता-पित्यांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी आणि सुखासाठी असतो; पत्नी आणि मुलांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी and सुखासाठी असतो; दास, कामगार आणि सेवकांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी आणि सुखासाठी असतो; मित्र आणि सहकाऱ्यांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी आणि सुखासाठी असतो; पूर्वजांच्या (मृत नातेवाईकांच्या) कल्याणासाठी, हितासाठी आणि सुखासाठी असतो; राजाच्या कल्याणासाठी, हितासाठी आणि सुखासाठी असतो; देवतांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी आणि सुखासाठी असतो; आणि श्रमण-ब्राह्मणांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी आणि सुखासाठी असतो.

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, mahāmegho sabbasassāni sampādento bahuno janassa atthāya hitāya sukhāya hoti; evamevaṃ kho, bhikkhave, sappuriso kule jāyamāno bahuno janassa atthāya hitāya sukhāya hoti – mātāpitūnaṃ atthāya hitāya sukhāya hoti, puttadārassa atthāya hitāya sukhāya hoti, dāsakammakaraporisassa atthāya hitāya sukhāya hoti, mittāmaccānaṃ atthāya hitāya sukhāya hoti, pubbapetānaṃ atthāya hitāya sukhāya hoti, rañño atthāya hitāya sukhāya hoti, devatānaṃ atthāya hitāya sukhāya hoti, samaṇabrāhmaṇānaṃ atthāya hitāya sukhāya hotī’’ti.

“भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे सर्व पिकांना समृद्ध करणारा मोठा पर्जन्यमेघ (महामेघ) अनेक लोकांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी आणि सुखासाठी असतो; त्याचप्रमाणे, भिक्खूहो, कुळामध्ये जन्मलेला सत्पुरुष अनेक लोकांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी आणि सुखासाठी असतो—तो माता-पित्यांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी आणि सुखासाठी असतो, पत्नी आणि मुलांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी आणि सुखासाठी असतो, दास, कामगार आणि सेवकांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी आणि सुखासाठी असतो, मित्र आणि सहकाऱ्यांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी आणि सुखासाठी असतो, पूर्वजांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी आणि सुखासाठी असतो, राजाच्या कल्याणासाठी, हितासाठी आणि सुखासाठी असतो, देवतांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी आणि सुखासाठी असतो, आणि श्रमण-ब्राह्मणांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी आणि सुखासाठी असतो.”

‘‘Bahūnaṃ vata atthāya, sappañño gharamāvasaṃ;

Mātaraṃ pitaraṃ pubbe, rattindivamatandito.

“घरात राहणारा प्रज्ञावान मनुष्य खरोखरच अनेक लोकांच्या कल्याणासाठी जगतो. तो रात्रंदिवस आळस न करता, सर्वप्रथम आपल्या माता आणि पित्याची,

‘‘Pūjeti sahadhammena, pubbekatamanussaraṃ;

Anāgāre pabbajite, apace brahmacārayo.

“त्यांनी पूर्वी केलेले उपकार आठवून, धर्मानुसार त्यांची सेवा-पूजा करतो. तसेच, घरदार सोडून प्रव्रजित झालेल्या, ब्रह्मचर्य पाळणाऱ्या (श्रमणांचा) आदर करतो.

‘‘Niviṭṭhasaddho pūjeti, ñatvā dhamme ca pesalo ;

Rañño hito devahito, ñātīnaṃ sakhinaṃ hito.

“दृढ श्रद्धा असलेला, धर्माला जाणणारा आणि शीलप्रिय मनुष्य (सत्पुरुषांची) पूजा करतो. तो राजाचे हित करणारा, देवांचे हित करणारा आणि नातेवाईक व मित्रांचे हित करणारा असतो.

‘‘Sabbesaṃ so hito hoti, saddhamme suppatiṭṭhito;

Vineyya maccheramalaṃ, sa lokaṃ bhajate siva’’nti. aṭṭhamaṃ;

“सद्धर्मामध्ये चांगल्या प्रकारे प्रतिष्ठित असलेला तो सर्वांचे हित करणारा असतो. मत्सररूपी मळ (कंजूषपणा) दूर करून, तो कल्याणकारी (सुखी) लोकाप्रत पोहोचतो.” आठवे सूत्र समाप्त.

9. Abhisandasuttaṃ

९. अभिसंद सुत्त

39. ‘‘Aṭṭhime[Pg.76], bhikkhave, puññābhisandā kusalābhisandā sukhassāhārā sovaggikā sukhavipākā saggasaṃvattanikā, iṭṭhāya kantāya manāpāya hitāya sukhāya saṃvattanti. Katame aṭṭha? Idha, bhikkhave, ariyasāvako buddhaṃ saraṇaṃ gato hoti. Ayaṃ, bhikkhave, paṭhamo puññābhisando kusalābhisando sukhassāhāro sovaggiko sukhavipāko saggasaṃvattaniko, iṭṭhāya kantāya manāpāya hitāya sukhāya saṃvattati.

३९. “भिक्खूहो, हे आठ पुण्याचे प्रवाह (पुण्याभिसंद), कुशलाचे प्रवाह (कुशलाभिसंद) आहेत, जे सुखाचे वहन करणारे, स्वर्गाला नेणारे, सुखद विपाक देणारे, स्वर्गाप्रत पोहोचवणारे आहेत; जे इष्ट, कांत (प्रिय), मनाजोगते (मनपसंत), हितासाठी आणि सुखासाठी कारणीभूत ठरतात. कोणते आठ? येथे, भिक्खूहो, आर्यश्रावक बुद्धाला शरण गेलेला असतो. भिक्खूहो, हा पहिला पुण्याचा प्रवाह, कुशलाचा प्रवाह, सुखाचे वहन करणारा, स्वर्गाला नेणारा, सुखद विपाक देणारा, स्वर्गाप्रत पोहोचवणारा आहे, जो इष्ट, कांत, मनाजोगता, हितासाठी आणि सुखासाठी कारणीभूत ठरतो.”

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, ariyasāvako dhammaṃ saraṇaṃ gato hoti. Ayaṃ, bhikkhave, dutiyo puññābhisando…pe… saṃvattati.

“पुन्हा, भिक्खूहो, आर्यश्रावक धम्माला शरण गेलेला असतो. भिक्खूहो, हा दुसरा पुण्याचा प्रवाह...पे... कारणीभूत ठरतो.”

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, ariyasāvako saṅghaṃ saraṇaṃ gato hoti. Ayaṃ, bhikkhave, tatiyo puññābhisando kusalābhisando sukhassāhāro sovaggiko sukhavipāko saggasaṃvattaniko, iṭṭhāya kantāya manāpāya hitāya sukhāya saṃvattati.

“पुन्हा, भिक्खूहो, आर्यश्रावक संघाला शरण गेलेला असतो. भिक्खूहो, हा तिसरा पुण्याचा प्रवाह, कुशलाचा प्रवाह, सुखाचे वहन करणारा, स्वर्गाला नेणारा, सुखद विपाक देणारा, स्वर्गाप्रत पोहोचवणारा आहे, जो इष्ट, कांत, मनाजोगता, हितासाठी आणि सुखासाठी कारणीभूत ठरतो.”

‘‘Pañcimāni, bhikkhave, dānāni mahādānāni aggaññāni rattaññāni vaṃsaññāni porāṇāni asaṃkiṇṇāni asaṃkiṇṇapubbāni, na saṃkiyanti na saṃkiyissanti, appaṭikuṭṭhāni samaṇehi brāhmaṇehi viññūhi. Katamāni pañca? Idha, bhikkhave, ariyasāvako pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato hoti. Pāṇātipātā paṭivirato, bhikkhave, ariyasāvako aparimāṇānaṃ sattānaṃ abhayaṃ deti, averaṃ deti, abyābajjhaṃ deti. Aparimāṇānaṃ sattānaṃ abhayaṃ datvā averaṃ datvā abyābajjhaṃ datvā aparimāṇassa abhayassa averassa abyābajjhassa bhāgī hoti. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ dānaṃ mahādānaṃ aggaññaṃ rattaññaṃ vaṃsaññaṃ porāṇaṃ asaṃkiṇṇaṃ asaṃkiṇṇapubbaṃ, na saṃkiyati na saṃkiyissati, appaṭikuṭṭhaṃ samaṇehi brāhmaṇehi viññūhi. Ayaṃ, bhikkhave, catuttho puññābhisando kusalābhisando sukhassāhāro sovaggiko sukhavipāko saggasaṃvattaniko, iṭṭhāya kantāya manāpāya hitāya sukhāya saṃvattati.

“भिक्खूहो, ही पाच दाने आहेत, जी महादाने आहेत, सर्वश्रेष्ठ (अग्रगण्य) आहेत, दीर्घकालीन आहेत, वंशपरंपरागत आहेत, प्राचीन आहेत, अदूषित (संकीर्ण न झालेली) आहेत, पूर्वी कधीही दूषित न झालेली आहेत, जी आता दूषित केली जात नाहीत आणि भविष्यातही दूषित केली जाणार नाहीत, आणि सुज्ञ श्रमण व ब्राह्मणांद्वारे निंदिली न गेलेली आहेत. कोणती पाच? येथे, भिक्खूहो, आर्यश्रावक प्राणातिपाताचा (जीवहिंसेचा) त्याग करून प्राणातिपातापासून विरत राहतो. भिक्खूहो, प्राणातिपातापासून विरत राहिलेला आर्यश्रावक अपरिमित प्राण्यांना अभय देतो, अद्वेष (अवेर) देतो, अव्याबाधता (अव्यापज्झ) देतो. अपरिमित प्राण्यांना अभय देऊन, अद्वेष देऊन, अव्याबाधता देऊन तो स्वतः अपरिमित अभय, अद्वेष आणि अव्याबाधतेचा वाटेकरी होतो. भिक्खूहो, हे पहिले दान, महादान, सर्वश्रेष्ठ, दीर्घकालीन, वंशपरंपरागत, प्राचीन, अदूषित, पूर्वी कधीही दूषित न झालेले, आता दूषित न केले जाणारे, भविष्यातही दूषित न केले जाणारे, आणि सुज्ञ श्रमण व ब्राह्मणांद्वारे निंदिले न गेलेले आहे. भिक्खूहो, हा चौथा पुण्याचा प्रवाह, कुशलाचा प्रवाह, सुखाचे वहन करणारा, स्वर्गाला नेणारा, सुखद विपाक देणारा, स्वर्गाप्रत पोहोचवणारा आहे, जो इष्ट, कांत, मनाजोगता, हितासाठी आणि सुखासाठी कारणीभूत ठरतो.”

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, ariyasāvako adinnādānaṃ pahāya adinnādānā paṭivirato hoti…pe… kāmesumicchācāraṃ pahāya kāmesumicchācārā paṭivirato [Pg.77] hoti…pe… musāvādaṃ pahāya musāvādā paṭivirato hoti…pe… surāmerayamajjapamādaṭṭhānaṃ pahāya surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato hoti. Surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato, bhikkhave, ariyasāvako aparimāṇānaṃ sattānaṃ abhayaṃ deti averaṃ deti abyābajjhaṃ deti. Aparimāṇānaṃ sattānaṃ abhayaṃ datvā averaṃ datvā abyābajjhaṃ datvā, aparimāṇassa abhayassa averassa abyābajjhassa bhāgī hoti. Idaṃ, bhikkhave, pañcamaṃ dānaṃ mahādānaṃ aggaññaṃ rattaññaṃ vaṃsaññaṃ porāṇaṃ asaṃkiṇṇaṃ asaṃkiṇṇapubbaṃ, na saṃkiyati na saṃkiyissati, appaṭikuṭṭhaṃ samaṇehi brāhmaṇehi viññūhi. Ayaṃ kho, bhikkhave, aṭṭhamo puññābhisando kusalābhisando sukhassāhāro sovaggiko sukhavipāko saggasaṃvattaniko, iṭṭhāya kantāya manāpāya hitāya sukhāya saṃvattati. Ime kho, bhikkhave, aṭṭha puññābhisandā kusalābhisandā sukhassāhārā sovaggikā sukhavipākā saggasaṃvattanikā, iṭṭhāya kantāya manāpāya hitāya sukhāya saṃvattantī’’ti. Navamaṃ.

“पुन्हा, भिक्खूहो, आर्यश्रावक अदत्तादानाचा (चोरीचा) त्याग करून अदत्तादानापासून विरत राहतो...पे... कामेसू मिच्छाचाराचा (व्यभिचाराचा) त्याग करून कामेसू मिच्छाचारापासून विरत राहतो...पे... मुसावादाचा (असत्य बोलण्याचा) त्याग करून मुसावादापासून विरत राहतो...पे... सुरा-मेरय-मज्ज-पमादट्ठानाचा (मद्य व मादक पदार्थांच्या सेवनाचा) त्याग करून सुरा-मेरय-मज्ज-पमादट्ठानापासून विरत राहतो. भिक्खूहो, सुरा-मेरय-मज्ज-पमादट्ठानापासून विरत राहिलेला आर्यश्रावक अपरिमित प्राण्यांना अभय देतो, अद्वेष देतो, अव्याबाधता देतो. अपरिमित प्राण्यांना अभय देऊन, अद्वेष देऊन, अव्याबाधता देऊन तो स्वतः अपरिमित अभय, अद्वेष आणि अव्याबाधतेचा वाटेकरी होतो. भिक्खूहो, हे पाचवे दान, महादान, सर्वश्रेष्ठ, दीर्घकालीन, वंशपरंपरागत, प्राचीन, अदूषित, पूर्वी कधीही दूषित न झालेले, आता दूषित न केले जाणारे, भविष्यातही दूषित न केले जाणारे, आणि सुज्ञ श्रमण व ब्राह्मणांद्वारे निंदिले न गेलेले आहे. भिक्खूहो, हा आठवा पुण्याचा प्रवाह, कुशलाचा प्रवाह, सुखाचे वहन करणारा, स्वर्गाला नेणारा, सुखद विपाक देणारा, स्वर्गाप्रत पोहोचवणारा आहे, जो इष्ट, कांत, मनाजोगता, हितासाठी आणि सुखासाठी कारणीभूत ठरतो. भिक्खूहो, हेच ते आठ पुण्याचे प्रवाह, कुशलाचे प्रवाह, सुखाचे वहन करणारे, स्वर्गाला नेणारे, सुखद विपाक देणारे, स्वर्गाप्रत पोहोचवणारे आहेत, जे इष्ट, कांत, मनाजोगते, हितासाठी आणि सुखासाठी कारणीभूत ठरतात.” नववे (सुत्त समाप्त).

10. Duccaritavipākasuttaṃ

१०. दुच्चरितविपाक सुत्त

40. ‘‘Pāṇātipāto, bhikkhave, āsevito bhāvito bahulīkato nirayasaṃvattaniko tiracchānayonisaṃvattaniko pettivisayasaṃvattaniko. Yo sabbalahuso pāṇātipātassa vipāko, manussabhūtassa appāyukasaṃvattaniko hoti.

४०. “भिक्खूहो, प्राणातिपात (जीवहिंसा) जर आचरला, वाढवला आणि वारंवार केला, तर तो नरकात नेणारा, प्राणि योनीत जन्मास घालणारा आणि प्रेत योनीत नेणारा ठरतो. प्राणातिपाताचा जो सर्वात सौम्य विपाक (परिणाम) असतो, तो मनुष्य म्हणून जन्म घेतलेल्या व्यक्तीला अल्पायुषी बनवतो.”

‘‘Adinnādānaṃ, bhikkhave, āsevitaṃ bhāvitaṃ bahulīkataṃ nirayasaṃvattanikaṃ tiracchānayonisaṃvattanikaṃ pettivisayasaṃvattanikaṃ. Yo sabbalahuso adinnādānassa vipāko, manussabhūtassa bhogabyasanasaṃvattaniko hoti.

“अदत्तादान (चोरी) जर आचरले, वाढवले आणि वारंवार केले, तर ते नरकात नेणारे, प्राणि योनीत जन्मास घालणारे आणि प्रेत योनीत नेणारे ठरते. अदत्तादानाचा जो सर्वात सौम्य विपाक असतो, तो मनुष्य म्हणून जन्म घेतलेल्या व्यक्तीला भोग-नाश (संपत्तीचा नाश) घडवून आणणारा ठरतो.”

‘‘Kāmesumicchācāro, bhikkhave, āsevito bhāvito bahulīkato nirayasaṃvattaniko tiracchānayonisaṃvattaniko pettivisayasaṃvattaniko. Yo sabbalahuso kāmesumicchācārassa vipāko, manussabhūtassa sapattaverasaṃvattaniko hoti.

“कामेसू मिच्छाचार (व्यभिचार) जर आचरला, वाढवला आणि वारंवार केला, तर तो नरकात नेणारा, प्राणि योनीत जन्मास घालणारा आणि प्रेत योनीत नेणारा ठरतो. कामेसू मिच्छाचाराचा जो सर्वात सौम्य विपाक असतो, तो मनुष्य म्हणून जन्म घेतलेल्या व्यक्तीला शत्रूंसोबत वैर निर्माण करणारा ठरतो.”

‘‘Musāvādo[Pg.78], bhikkhave, āsevito bhāvito bahulīkato nirayasaṃvattaniko tiracchānayonisaṃvattaniko pettivisayasaṃvattaniko. Yo sabbalahuso musāvādassa vipāko, manussabhūtassa abhūtabbhakkhānasaṃvattaniko hoti.

“मुसावाद (असत्य बोलणे) जर आचरला, वाढवला आणि वारंवार केला, तर तो नरकात नेणारा, प्राणि योनीत जन्मास घालणारा आणि प्रेत योनीत नेणारा ठरतो. मुसावादाचा जो सर्वात सौम्य विपाक असतो, तो मनुष्य म्हणून जन्म घेतलेल्या व्यक्तीला खोट्या आरोपांना (अपवादाला) सामोरे जाण्यास कारणीभूत ठरतो.”

‘‘Pisuṇā, bhikkhave, vācā āsevitā bhāvitā bahulīkatā nirayasaṃvattanikā tiracchānayonisaṃvattanikā pettivisayasaṃvattanikā. Yo sabbalahuso pisuṇāya vācāya vipāko, manussabhūtassa mittehi bhedanasaṃvattaniko hoti.

“पिसुणा वाचा (चुगली/चहाडी) जर आचरली, वाढवली आणि वारंवार केली, तर ती नरकात नेणारी, प्राणि योनीत जन्मास घालणारी आणि प्रेत योनीत नेणारी ठरते. पिसुणा वाचेचा जो सर्वात सौम्य विपाक असतो, तो मनुष्य म्हणून जन्म घेतलेल्या व्यक्तीला मित्रांमध्ये फूट पाडण्यास कारणीभूत ठरतो.”

‘‘Pharusā, bhikkhave, vācā āsevitā bhāvitā bahulīkatā nirayasaṃvattanikā tiracchānayonisaṃvattanikā pettivisayasaṃvattanikā. Yo sabbalahuso pharusāya vācāya vipāko, manussabhūtassa amanāpasaddasaṃvattaniko hoti.

“फरुसा वाचा (कठोर/कडू बोलणे) जर आचरली, वाढवली आणि वारंवार केली, तर ती नरकात नेणारी, प्राणि योनीत जन्मास घालणारी आणि प्रेत योनीत नेणारी ठरते. फरुसा वाचेचा जो सर्वात सौम्य विपाक असतो, तो मनुष्य म्हणून जन्म घेतलेल्या व्यक्तीला अप्रिय शब्द (कटू आवाज) ऐकण्यास कारणीभूत ठरतो.”

‘‘Samphappalāpo, bhikkhave, āsevito bhāvito bahulīkato nirayasaṃvattaniko tiracchānayonisaṃvattaniko pettivisayasaṃvattaniko. Yo sabbalahuso samphappalāpassa vipāko, manussabhūtassa anādeyyavācāsaṃvattaniko hoti.

“संफप्पलाप (व्यर्थ बडबड) जर आचरला, वाढवला आणि वारंवार केला, तर तो नरकात नेणारा, प्राणि योनीत जन्मास घालणारा आणि प्रेत योनीत नेणारा ठरतो. संफप्पलापाचा जो सर्वात सौम्य विपाक असतो, तो मनुष्य म्हणून जन्म घेतलेल्या व्यक्तीचे बोलणे इतरांनी न मानण्यास (अविश्वासार्ह ठरण्यास) कारणीभूत ठरतो.”

‘‘Surāmerayapānaṃ, bhikkhave, āsevitaṃ bhāvitaṃ bahulīkataṃ nirayasaṃvattanikaṃ tiracchānayonisaṃvattanikaṃ pettivisayasaṃvattanikaṃ. Yo sabbalahuso surāmerayapānassa vipāko, manussabhūtassa ummattakasaṃvattaniko hotī’’ti. Dasamaṃ.

“सुरा-मेरय पान (मद्यपान) जर आचरले, वाढवले आणि वारंवार केले, तर ते नरकात नेणारे, प्राणि योनीत जन्मास घालणारे आणि प्रेत योनीत नेणारे ठरते. सुरा-मेरय पानाचा जो सर्वात सौम्य विपाक असतो, तो मनुष्य म्हणून जन्म घेतलेल्या व्यक्तीला वेडेपणा (उन्माद) प्राप्त होण्यास कारणीभूत ठरतो.” दहावे (सुत्त समाप्त).

Dānavaggo catuttho.

चौथा दानवग्ग समाप्त.

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) -

Dve dānāni vatthuñca, khettaṃ dānūpapattiyo;

Kiriyaṃ dve sappurisā, abhisando vipāko cāti.

दोन दाने आणि वस्तू, क्षेत्र, दान-उपपत्ती, क्रिया, दोन सत्पुरुष, प्रवाह (अभिसंद) आणि विपाक.

5. Uposathavaggo

५. उपोसथवग्ग

1. Saṅkhittūposathasuttaṃ

१. संक्षिप्त उपोसथ सुत्त

41. Evaṃ [Pg.79] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

४१. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. तेथे भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – "भिक्खूंनो!" ते भिक्खू भगवंतांना प्रत्युत्तर देत म्हणाले, "भदंत!" भगवंतांनी हे सांगितले –

‘‘Aṭṭhaṅgasamannāgato, bhikkhave, uposatho upavuttho mahapphalo hoti mahānisaṃso mahājutiko mahāvipphāro. Kathaṃ upavuttho ca, bhikkhave, aṭṭhaṅgasamannāgato uposatho mahapphalo hoti mahānisaṃso mahājutiko mahāvipphāro? Idha, bhikkhave, ariyasāvako iti paṭisañcikkhati – ‘yāvajīvaṃ arahanto pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭiviratā nihitadaṇḍā nihitasatthā lajjī dayāpannā, sabbapāṇabhūtahitānukampino viharanti. Ahaṃ pajja imañca rattiṃ imañca divasaṃ pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato nihitadaṇḍo nihitasattho lajjī dayāpanno, sabbapāṇabhūtahitānukampī viharāmi. Imināpaṅgena arahataṃ anukaromi, uposatho ca me upavuttho bhavissatī’ti. Iminā paṭhamena aṅgena samannāgato hoti.

"भिक्खूंनो, आठ अंगांनी युक्त असलेला उपोसथ पाळला असता तो महाफळ देणारा, महाकल्याणकारी, महातेजस्वी आणि महाविस्तृत होतो. आणि भिक्खूंनो, आठ अंगांनी युक्त असलेला उपोसथ कसा पाळला असता तो महाफळ देणारा, महाकल्याणकारी, महातेजस्वी आणि महाविस्तृत होतो? येथे, भिक्खूंनो, आर्यश्रावक असा विचार करतो – 'अर्हत जोपर्यंत जगतात, तोपर्यंत ते प्राणातिपात (जीवहिंसा) सोडून प्राणातिपातापासून विरत राहतात; त्यांनी दंड आणि शस्त्रे टाकून दिली आहेत, ते लज्जाशील व दयाळू आहेत, आणि सर्व प्राणिमात्रांच्या कल्याणासाठी व दयेसाठी तत्पर राहून विहार करतात. मीसुद्धा आज या रात्री आणि या दिवशी प्राणातिपात सोडून प्राणातिपातापासून विरत राहीन; दंड आणि शस्त्रे टाकून देऊन, लज्जाशील व दयाळू बनून, सर्व प्राणिमात्रांच्या कल्याणासाठी व दयेसाठी तत्पर राहून विहार करीन. या अंगाने मी अर्हतांचे अनुकरण करीन आणि माझा उपोसथ पाळला जाईल.' या पहिल्या अंगाने तो युक्त होतो."

‘‘‘Yāvajīvaṃ arahanto adinnādānaṃ pahāya adinnādānā paṭiviratā dinnādāyī dinnapāṭikaṅkhī, athenena sucibhūtena attanā viharanti. Ahaṃ pajja imañca rattiṃ imañca divasaṃ adinnādānaṃ pahāya adinnādānā paṭivirato dinnādāyī dinnapāṭikaṅkhī, athenena sucibhūtena attanā viharāmi. Imināpaṅgena arahataṃ anukaromi, uposatho ca me upavuttho bhavissatī’ti. Iminā dutiyena aṅgena samannāgato hoti.

"'अर्हत जोपर्यंत जगतात, तोपर्यंत ते अदिन्नादान (चोरी) सोडून अदिन्नादानापासून विरत राहतात; ते दिलेलेच स्वीकारतात, दिलेल्याचीच अपेक्षा ठेवतात आणि चोरी न करता शुद्ध मनाने विहार करतात. मीसुद्धा आज या रात्री आणि या दिवशी अदिन्नादान सोडून अदिन्नादानापासून विरत राहीन; दिलेलेच स्वीकारणारा, दिलेल्याचीच अपेक्षा ठेवणारा आणि चोरी न करता शुद्ध मनाने विहार करीन. या अंगाने मी अर्हतांचे अनुकरण करीन आणि माझा उपोसथ पाळला जाईल.' या दुसऱ्या अंगाने तो युक्त होतो."

‘‘‘Yāvajīvaṃ arahanto abrahmacariyaṃ pahāya brahmacārino ārācārino viratā methunā gāmadhammā. Ahaṃ pajja imañca rattiṃ imañca divasaṃ abrahmacariyaṃ pahāya brahmacārī ārācārī virato methunā gāmadhammā. Imināpaṅgena arahataṃ anukaromi, uposatho ca me upavuttho bhavissatī’ti. Iminā tatiyena aṅgena samannāgato hoti.

"'अर्हत जोपर्यंत जगतात, तोपर्यंत ते अब्रह्मचर्य सोडून ब्रह्मचारी राहतात, (अब्रह्मचर्यापासून) दूर राहतात आणि सामान्य लोकांच्या मैथुनधर्मापासून विरत राहतात. मीसुद्धा आज या रात्री आणि या दिवशी अब्रह्मचर्य सोडून ब्रह्मचारी राहीन, दूर राहीन आणि मैथुनधर्मापासून विरत राहीन. या अंगाने मी अर्हतांचे अनुकरण करीन आणि माझा उपोसथ पाळला जाईल.' या तिसऱ्या अंगाने तो युक्त होतो."

‘‘‘Yāvajīvaṃ [Pg.80] arahanto musāvādaṃ pahāya musāvādā paṭiviratā saccavādino saccasandhā thetā paccayikā avisaṃvādako lokassa. Ahaṃ pajja imañca rattiṃ imañca divasaṃ musāvādaṃ pahāya musāvādā paṭivirato saccavādī saccasandho theto paccayiko avisaṃvādako lokassa. Imināpaṅgena arahataṃ anukaromi, uposatho ca me upavuttho bhavissatī’ti. Iminā catutthena aṅgena samannāgato hoti.

"'अर्हत जोपर्यंत जगतात, तोपर्यंत ते मुसावाद (असत्य भाषण) सोडून मुसावादापासून विरत राहतात; ते सत्य बोलणारे, सत्याला धरून राहणारे, स्थिर, विश्वासू आणि जगाला न फसवणारे असतात. मीसुद्धा आज या रात्री आणि या दिवशी मुसावाद सोडून मुसावादापासून विरत राहीन; सत्य बोलणारा, सत्याला धरून राहणारा, स्थिर, विश्वासू आणि जगाला न फसवणारा होईन. या अंगाने मी अर्हतांचे अनुकरण करीन आणि माझा उपोसथ पाळला जाईल.' या चौथ्या अंगाने तो युक्त होतो."

‘‘‘Yāvajīvaṃ arahanto surāmerayamajjapamādaṭṭhānaṃ pahāya surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭiviratā. Ahaṃ pajja imañca rattiṃ imañca divasaṃ surāmerayamajjapamādaṭṭhānaṃ pahāya surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato. Imināpaṅgena arahataṃ anukaromi, uposatho ca me upavuttho bhavissatī’ti. Iminā pañcamena aṅgena samannāgato hoti.

"'अर्हत जोपर्यंत जगतात, तोपर्यंत ते सुरा, मद्य आणि प्रमादाचे स्थान असलेल्या मादक पदार्थांचे सेवन सोडून त्यापासून विरत राहतात. मीसुद्धा आज या रात्री आणि या दिवशी सुरा, मद्य आणि प्रमादाचे स्थान असलेल्या मादक पदार्थांचे सेवन सोडून त्यापासून विरत राहीन. या अंगाने मी अर्हतांचे अनुकरण करीन आणि माझा उपोसथ पाळला जाईल.' या पाचव्या अंगाने तो युक्त होतो."

‘‘‘Yāvajīvaṃ arahanto ekabhattikā rattūparatā viratā vikālabhojanā. Ahaṃ pajja imañca rattiṃ imañca divasaṃ ekabhattiko rattūparato virato vikālabhojanā. Imināpaṅgena arahataṃ anukaromi, uposatho ca me upavuttho bhavissatī’ti. Iminā chaṭṭhena aṅgena samannāgato hoti.

"'अर्हत जोपर्यंत जगतात, तोपर्यंत ते दिवसातून एकदाच भोजन करणारे, रात्रीच्या भोजनापासून दूर राहणारे आणि विकालभोजनापासून (अवेळी भोजन करण्यापासून) विरत राहतात. मीसुद्धा आज या रात्री आणि या दिवशी दिवसातून एकदाच भोजन करणारा, रात्रीच्या भोजनापासून दूर राहणारा आणि विकालभोजनापासून विरत राहीन. या अंगाने मी अर्हतांचे अनुकरण करीन आणि माझा उपोसथ पाळला जाईल.' या सहाव्या अंगाने तो युक्त होतो."

‘‘‘Yāvajīvaṃ arahanto naccagītavāditavisūkadassanamālāgandhavilepanadhāraṇamaṇḍanavibhūsanaṭṭhānaṃ pahāya naccagītavāditavisūkadassanamālāgandhavilepanadhāraṇamaṇḍanavibhūsanaṭṭhānā paṭiviratā. Ahaṃ pajja imañca rattiṃ imañca divasaṃ naccagītavāditavisūkadassanamālāgandhavilepanadhāraṇamaṇḍanavibhūsanaṭṭhānaṃ pahāya naccagītavāditavisūkadassanamālāgandhavilepanadhāraṇamaṇḍanavibhūsanaṭṭhānā paṭivirato. Imināpaṅgena arahataṃ anukaromi, uposatho ca me upavuttho bhavissatī’ti. Iminā sattamena aṅgena samannāgato hoti.

"'अर्हत जोपर्यंत जगतात, तोपर्यंत ते नृत्य, गीत, वादन, तमाशा पाहणे, माळा घालणे, सुगंधी द्रव्ये लावणे, अनुलेपन करणे आणि अलंकार धारण करून स्वतःला सुशोभित करणे या सर्व गोष्टी सोडून त्यापासून विरत राहतात. मीसुद्धा आज या रात्री आणि या दिवशी नृत्य, गीत, वादन, तमाशा पाहणे, माळा घालणे, सुगंधी द्रव्ये लावणे, अनुलेपन करणे आणि अलंकार धारण करून स्वतःला सुशोभित करणे या सर्व गोष्टी सोडून त्यापासून विरत राहीन. या अंगाने मी अर्हतांचे अनुकरण करीन आणि माझा उपोसथ पाळला जाईल.' या सातव्या अंगाने तो युक्त होतो."

‘‘‘Yāvajīvaṃ arahanto uccāsayanamahāsayanaṃ pahāya uccāsayanamahāsayanā paṭiviratā nīcaseyyaṃ kappenti – mañcake vā tiṇasanthārake vā. Ahaṃ pajja imañca rattiṃ imañca divasaṃ uccāsayanamahāsayanaṃ pahāya uccāsayanamahāsayanā paṭivirato nīcaseyyaṃ kappemi – mañcake vā tiṇasanthārake vā. Imināpaṅgena arahataṃ anukaromi, uposatho ca me upavuttho bhavissatī’ti. Iminā aṭṭhamena aṅgena samannāgato hoti[Pg.81]. Evaṃ upavuttho kho, bhikkhave, aṭṭhaṅgasamannāgato uposatho mahapphalo hoti mahānisaṃso mahājutiko mahāvipphāro’’ti. Paṭhamaṃ.

"'अर्हत जोपर्यंत जगतात, तोपर्यंत ते उच्च आसन आणि महाआसन सोडून त्यापासून विरत राहतात आणि लहान खाट किंवा गवताच्या बिछान्यासारख्या नीच शय्येचा वापर करतात. मीसुद्धा आज या रात्री आणि या दिवशी उच्च आसन आणि महाआसन सोडून त्यापासून विरत राहीन आणि लहान खाट किंवा गवताच्या बिछान्यासारख्या नीच शय्येचा वापर करीन. या अंगाने मी अर्हतांचे अनुकरण करीन आणि माझा उपोसथ पाळला जाईल.' या आठव्या अंगाने तो युक्त होतो. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे आठ अंगांनी युक्त असलेला उपोसथ पाळला असता तो महाफळ देणारा, महाकल्याणकारी, महातेजस्वी आणि महाविस्तृत होतो." पहिले सुत्त समाप्त.

2. Vitthatūposathasuttaṃ

२. विस्तृत उपोसथ सुत्त

42. ‘‘Aṭṭhaṅgasamannāgato, bhikkhave, uposatho upavuttho mahapphalo hoti mahānisaṃso mahājutiko mahāvipphāro. Kathaṃ upavuttho ca, bhikkhave, aṭṭhaṅgasamannāgato uposatho mahapphalo hoti mahānisaṃso mahājutiko mahāvipphāro? Idha, bhikkhave, ariyasāvako iti paṭisañcikkhati – ‘yāvajīvaṃ arahanto pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭiviratā nihitadaṇḍā nihitasatthā lajjī dayāpannā, sabbapāṇabhūtahitānukampino viharanti. Ahaṃ pajja imañca rattiṃ imañca divasaṃ pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato nihitadaṇḍo nihitasattho lajjī dayāpanno, sabbapāṇabhūtahitānukampī viharāmi. Imināpaṅgena arahataṃ anukaromi, uposatho ca me upavuttho bhavissatī’ti. Iminā paṭhamena aṅgena samannāgato hoti…pe….

४२. "भिक्खूंनो, आठ अंगांनी युक्त असलेला उपोसथ पाळला असता तो महाफळ देणारा, महाकल्याणकारी, महातेजस्वी आणि महाविस्तृत होतो. आणि भिक्खूंनो, आठ अंगांनी युक्त असलेला उपोसथ कसा पाळला असता तो महाफळ देणारा, महाकल्याणकारी, महातेजस्वी आणि महाविस्तृत होतो? येथे, भिक्खूंनो, आर्यश्रावक असा विचार करतो – 'अर्हत जोपर्यंत जगतात, तोपर्यंत ते प्राणातिपात सोडून प्राणातिपातापासून विरत राहतात; त्यांनी दंड आणि शस्त्रे टाकून दिली आहेत, ते लज्जाशील व दयाळू आहेत, आणि सर्व प्राणिमात्रांच्या कल्याणासाठी व दयेसाठी तत्पर राहून विहार करतात. मीसुद्धा आज या रात्री आणि या दिवशी प्राणातिपात सोडून प्राणातिपातापासून विरत राहीन; दंड आणि शस्त्रे टाकून देऊन, लज्जाशील व दयाळू बनून, सर्व प्राणिमात्रांच्या कल्याणासाठी व दयेसाठी तत्पर राहून विहार करीन. या अंगाने मी अर्हतांचे अनुकरण करीन आणि माझा उपोसथ पाळला जाईल.' या पहिल्या अंगाने तो युक्त होतो... (तसेच पुढील अंगांचेही चिंतन करतो)..."

‘‘‘Yāvajīvaṃ arahanto uccāsayanamahāsayanaṃ pahāya uccāsayanamahāsayanā paṭiviratā nīcaseyyaṃ kappenti – mañcake vā tiṇasanthārake vā. Ahaṃ pajja imañca rattiṃ imañca divasaṃ uccāsayanamahāsayanaṃ pahāya uccāsayanamahāsayanā paṭivirato nīcaseyyaṃ kappemi – mañcake vā tiṇasanthārake vā. Imināpaṅgena arahataṃ anukaromi, uposatho ca me upavuttho bhavissatī’ti. Iminā aṭṭhamena aṅgena samannāgato hoti. Evaṃ upavuttho kho, bhikkhave, aṭṭhaṅgasamannāgato uposatho mahapphalo hoti mahānisaṃso mahājutiko mahāvipphāro.

“‘अर्हत आयुष्यभर उच्च आणि विलासी आसनांचा त्याग करून, उच्च आणि विलासी आसनांपासून विरत राहून, नीच शय्येचा म्हणजेच लहान खाट किंवा गवताच्या अंथरुणाचा स्वीकार करतात. मीसुद्धा आज या रात्री आणि या दिवसात उच्च आणि विलासी आसनांचा त्याग करून, उच्च आणि विलासी आसनांपासून विरत राहून, नीच शय्येचा म्हणजेच लहान खाट किंवा गवताच्या अंथरुणाचा स्वीकार करतो. या अंगाने मी अर्हतांचे अनुकरण करीन आणि माझ्याकडून उपोसथाचे पालन केले जाईल.’ या आठव्या अंगाने तो युक्त होतो. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे आचरलेला, आठ अंगांनी युक्त असलेला उपोसथ महान फळ देणारा, महान लाभ देणारा, अत्यंत तेजस्वी आणि अत्यंत व्यापक असतो.”

‘‘Kīvamahapphalo hoti kīvamahānisaṃso kīvamahājutiko kīvamahāvipphāro? Seyyathāpi, bhikkhave, yo imesaṃ soḷasannaṃ mahājanapadānaṃ pahūtarattaratanānaṃ issariyādhipaccaṃ rajjaṃ kāreyya, seyyathidaṃ – aṅgānaṃ magadhānaṃ kāsīnaṃ kosalānaṃ vajjīnaṃ mallānaṃ cetīnaṃ vaṅgānaṃ kurūnaṃ pañcālānaṃ macchānaṃ sūrasenānaṃ assakānaṃ avantīnaṃ gandhārānaṃ kambojānaṃ, aṭṭhaṅgasamannāgatassa [Pg.82] uposathassa etaṃ kalaṃ nāgghati soḷasiṃ. Taṃ kissa hetu? Kapaṇaṃ, bhikkhave, mānusakaṃ rajjaṃ dibbaṃ sukhaṃ upanidhāya.

“तो किती महान फळ देणारा, किती महान लाभ देणारा, किती तेजस्वी आणि किती व्यापक असतो? भिक्षूंनो, जसे की जर एखाद्या व्यक्तीने विपुल रत्नांनी समृद्ध असलेल्या या सोळा महाजनपदांवर आधिपत्य आणि सार्वभौम राज्य केले, जसे की - अंग, मगध, काशी, कोसल, वज्जी, मल्ल, चेती, वंग, कुरु, पांचाल, मच्छ, शूरसेन, अस्सक, अवंती, गांधार आणि कंबोज; तरीही हे राज्य आठ अंगांनी युक्त अशा उपोसथाच्या सोळाव्या भागाच्या (कलेच्या) बरोबरीचे देखील ठरणार नाही. ते कशामुळे? भिक्षूंनो, दिव्य सुखाच्या तुलनेत मानवी राज्य अत्यंत क्षुद्र आहे.”

‘‘Yāni, bhikkhave, mānusakāni paññāsa vassāni, cātumahārājikānaṃ devānaṃ eso eko rattindivo. Tāya rattiyā tiṃsarattiyo māso. Tena māsena dvādasamāsiyo saṃvaccharo. Tena saṃvaccharena dibbāni pañca vassasatāni cātumahārājikānaṃ devānaṃ āyuppamāṇaṃ. Ṭhānaṃ kho panetaṃ, bhikkhave, vijjati yaṃ idhekacco itthī vā puriso vā aṭṭhaṅgasamannāgataṃ uposathaṃ upavasitvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā cātumahārājikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya. Idaṃ kho panetaṃ, bhikkhave, sandhāya bhāsitaṃ – ‘kapaṇaṃ mānusakaṃ rajjaṃ dibbaṃ sukhaṃ upanidhāya’’’.

“भिक्षूंनो, मानवी वर्षांमधील पन्नास वर्षे म्हणजे चातुमहाराजिक देवांचा एक दिवस आणि एक रात्र होय. अशा तीस रात्रींचा एक महिना होतो. अशा बारा महिन्यांचे एक वर्ष होते. अशा वर्षांनुसार पाचशे दिव्य वर्षे हे चातुमहाराजिक देवांचे आयुष्यमान असते. भिक्षूंनो, हे शक्य आहे की, या जगात एखाद्या स्त्रीने किंवा पुरुषाने आठ अंगांनी युक्त अशा उपोसथाचे पालन करून, शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर चातुमहाराजिक देवांच्या सहवासात जन्म घ्यावा. भिक्षूंनो, हेच लक्षात घेऊन मी असे म्हटले आहे की - ‘दिव्य सुखाच्या तुलनेत मानवी राज्य अत्यंत क्षुद्र आहे.’”

‘‘Yāni, bhikkhave, mānusakāni vassasatāni, tāvatiṃsānaṃ devānaṃ eso eko rattindivo. Tāya rattiyā tiṃsarattiyo māso. Tena māsena dvādasamāsiyo saṃvaccharo. Tena saṃvaccharena dibbaṃ vassasahassaṃ tāvatiṃsānaṃ devānaṃ āyuppamāṇaṃ. Ṭhānaṃ kho panetaṃ, bhikkhave, vijjati yaṃ idhekacco itthī vā puriso vā aṭṭhaṅgasamannāgataṃ uposathaṃ upavasitvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā tāvatiṃsānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya. Idaṃ kho panetaṃ, bhikkhave, sandhāya bhāsitaṃ – ‘kapaṇaṃ mānusakaṃ rajjaṃ dibbaṃ sukhaṃ upanidhāya’’’.

“भिक्षूंनो, मानवी वर्षांमधील शंभर वर्षे म्हणजे तावतिंस देवांचा एक दिवस आणि एक रात्र होय. अशा तीस रात्रींचा एक महिना होतो. अशा बारा महिन्यांचे एक वर्ष होते. अशा वर्षांनुसार एक हजार दिव्य वर्षे हे तावतिंस देवांचे आयुष्यमान असते. भिक्षूंनो, हे शक्य आहे की, या जगात एखाद्या स्त्रीने किंवा पुरुषाने आठ अंगांनी युक्त अशा उपोसथाचे पालन करून, शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर तावतिंस देवांच्या सहवासात जन्म घ्यावा. भिक्षूंनो, हेच लक्षात घेऊन मी असे म्हटले आहे की - ‘दिव्य सुखाच्या तुलनेत मानवी राज्य अत्यंत क्षुद्र आहे.’”

‘‘Yāni, bhikkhave, mānusakāni dve vassasatāni, yāmānaṃ devānaṃ eso eko rattindivo. Tāya rattiyā tiṃsarattiyo māso. Tena māsena dvādasamāsiyo saṃvaccharo. Tena saṃvaccharena dibbāni dve vassasahassāni yāmānaṃ devānaṃ āyuppamāṇaṃ. Ṭhānaṃ kho panetaṃ, bhikkhave, vijjati yaṃ idhekacco itthī vā puriso vā aṭṭhaṅgasamannāgataṃ uposathaṃ upavasitvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā yāmānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya. Idaṃ kho panetaṃ, bhikkhave, sandhāya bhāsitaṃ – ‘kapaṇaṃ mānusakaṃ rajjaṃ dibbaṃ sukhaṃ upanidhāya’’’.

“भिक्षूंनो, मानवी वर्षांमधील दोनशे वर्षे म्हणजे याम देवांचा एक दिवस आणि एक रात्र होय. अशा तीस रात्रींचा एक महिना होतो. अशा बारा महिन्यांचे एक वर्ष होते. अशा वर्षांनुसार दोन हजार दिव्य वर्षे हे याम देवांचे आयुष्यमान असते. भिक्षूंनो, हे शक्य आहे की, या जगात एखाद्या स्त्रीने किंवा पुरुषाने आठ अंगांनी युक्त अशा उपोसथाचे पालन करून, शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर याम देवांच्या सहवासात जन्म घ्यावा. भिक्षूंनो, हेच लक्षात घेऊन मी असे म्हटले आहे की - ‘दिव्य सुखाच्या तुलनेत मानवी राज्य अत्यंत क्षुद्र आहे.’”

‘‘Yāni, bhikkhave, mānusakāni cattāri vassasatāni, tusitānaṃ devānaṃ eso eko rattindivo. Tāya rattiyā tiṃsarattiyo māso. Tena māsena dvādasamāsiyo saṃvaccharo. Tena saṃvaccharena dibbāni cattāri vassasahassāni [Pg.83] tusitānaṃ devānaṃ āyuppamāṇaṃ. Ṭhānaṃ kho panetaṃ, bhikkhave, vijjati yaṃ idhekacco itthī vā puriso vā aṭṭhaṅgasamannāgataṃ uposathaṃ upavasitvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā tusitānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya. Idaṃ kho panetaṃ, bhikkhave, sandhāya bhāsitaṃ – ‘kapaṇaṃ mānusakaṃ rajjaṃ dibbaṃ sukhaṃ upanidhāya’’’.

“भिक्षूंनो, मानवी वर्षांमधील चारशे वर्षे म्हणजे तुषित देवांचा एक दिवस आणि एक रात्र होय. अशा तीस रात्रींचा एक महिना होतो. अशा बारा महिन्यांचे एक वर्ष होते. अशा वर्षांनुसार चार हजार दिव्य वर्षे हे तुषित देवांचे आयुष्यमान असते. भिक्षूंनो, हे शक्य आहे की, या जगात एखाद्या स्त्रीने किंवा पुरुषाने आठ अंगांनी युक्त अशा उपोसथाचे पालन करून, शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर तुषित देवांच्या सहवासात जन्म घ्यावा. भिक्षूंनो, हेच लक्षात घेऊन मी असे म्हटले आहे की - ‘दिव्य सुखाच्या तुलनेत मानवी राज्य अत्यंत क्षुद्र आहे.’”

‘‘Yāni, bhikkhave, mānusakāni aṭṭha vassasatāni, nimmānaratīnaṃ devānaṃ eso eko rattindivo. Tāya rattiyā tiṃsarattiyo māso. Tena māsena dvādasamāsiyo saṃvaccharo. Tena saṃvaccharena dibbāni aṭṭha vassasahassāni nimmānaratīnaṃ devānaṃ āyuppamāṇaṃ. Ṭhānaṃ kho panetaṃ, bhikkhave, vijjati yaṃ idhekacco itthī vā puriso vā aṭṭhaṅgasamannāgataṃ uposathaṃ upavasitvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā nimmānaratīnaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya. Idaṃ kho panetaṃ, bhikkhave, sandhāya bhāsitaṃ – ‘kapaṇaṃ mānusakaṃ rajjaṃ dibbaṃ sukhaṃ upanidhāya’’’.

“भिक्षूंनो, मानवी वर्षांमधील आठशे वर्षे म्हणजे निम्माणरती देवांचा एक दिवस आणि एक रात्र होय. अशा तीस रात्रींचा एक महिना होतो. अशा बारा महिन्यांचे एक वर्ष होते. अशा वर्षांनुसार आठ हजार दिव्य वर्षे हे निम्माणरती देवांचे आयुष्यमान असते. भिक्षूंनो, हे शक्य आहे की, या जगात एखाद्या स्त्रीने किंवा पुरुषाने आठ अंगांनी युक्त अशा उपोसथाचे पालन करून, शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर निम्माणरती देवांच्या सहवासात जन्म घ्यावा. भिक्षूंनो, हेच लक्षात घेऊन मी असे म्हटले आहे की - ‘दिव्य सुखाच्या तुलनेत मानवी राज्य अत्यंत क्षुद्र आहे.’”

‘‘Yāni, bhikkhave, mānusakāni soḷasa vassasatāni, paranimmitavasavattīnaṃ devānaṃ eso eko rattindivo. Tāya rattiyā tiṃsarattiyo māso. Tena māsena dvādasamāsiyo saṃvaccharo. Tena saṃvaccharena dibbāni soḷasa vassasahassāni paranimmitavasavattīnaṃ devānaṃ āyuppamāṇaṃ. Ṭhānaṃ kho panetaṃ, bhikkhave, vijjati yaṃ idhekacco itthī vā puriso vā aṭṭhaṅgasamannāgataṃ uposathaṃ upavasitvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā paranimmitavasavattīnaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya. Idaṃ kho panetaṃ, bhikkhave, sandhāya bhāsitaṃ – ‘kapaṇaṃ mānusakaṃ rajjaṃ dibbaṃ sukhaṃ upanidhāyā’’’ti.

“भिक्षूंनो, मानवी वर्षांमधील सोळाशे वर्षे म्हणजे परनिम्मितवसवत्ती देवांचा एक दिवस आणि एक रात्र होय. अशा तीस रात्रींचा एक महिना होतो. अशा बारा महिन्यांचे एक वर्ष होते. अशा वर्षांनुसार सोळा हजार दिव्य वर्षे हे परनिम्मितवसवत्ती देवांचे आयुष्यमान असते. भिक्षूंनो, हे शक्य आहे की, या जगात एखाद्या स्त्रीने किंवा पुरुषाने आठ अंगांनी युक्त अशा उपोसथाचे पालन करून, शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर परनिम्मितवसवत्ती देवांच्या सहवासात जन्म घ्यावा. भिक्षूंनो, हेच लक्षात घेऊन मी असे म्हटले आहे की - ‘दिव्य सुखाच्या तुलनेत मानवी राज्य अत्यंत क्षुद्र आहे.’”

‘‘Pāṇaṃ na haññe na cadinnamādiye,Musā na bhāse na ca majjapo siyā;

Abrahmacariyā virameyya methunā,Rattiṃ na bhuñjeyya vikālabhojanaṃ.

“प्राण्यांची हिंसा करू नये, न दिलेले (चोरीने) घेऊ नये, असत्य बोलू नये आणि मद्यपान करू नये; मैथुनरूप अब्रह्मचर्यापासून विरत राहावे, रात्री आणि विकालभोजन (अवेळी भोजन) करू नये.”

‘‘Mālaṃ na dhāre na ca gandhamācare,Mañce chamāyaṃ va sayetha santhate;

Etañhi aṭṭhaṅgikamāhuposathaṃ,Buddhena dukkhantagunā pakāsitaṃ.

“पुष्पमाला धारण करू नये, सुगंधी द्रव्यांचा वापर करू नये; खाटेवर किंवा जमिनीवर पसरलेल्या अंथरुणावर झोपावे. दुःखाचा अंत करणाऱ्या बुद्धांनी या आठ अंगांनी युक्त अशा उपोसथाचा उपदेश केला आहे.”

‘‘Cando [Pg.84] ca suriyo ca ubho sudassanā,Obhāsayaṃ anupariyanti yāvatā;

Tamonudā te pana antalikkhagā,Nabhe pabhāsanti disāvirocanā.

चंद्र आणि सूर्य हे दोन्ही पाहण्यास अत्यंत सुंदर आहेत. ते जितक्या प्रदेशापर्यंत प्रकाश पसरवत फिरतात, अंधाराचा नाश करणारे आणि आकाशात विहार करणारे ते चंद्र-सूर्य दिशांना प्रकाशित करत आकाशात तळपतात.

‘‘Etasmiṃ yaṃ vijjati antare dhanaṃ,Muttā maṇi veḷuriyañca bhaddakaṃ;

Siṅgīsuvaṇṇaṃ atha vāpi kañcanaṃ,Yaṃ jātarūpaṃ haṭakanti vuccati.

या चंद्र-सूर्यांच्या परिभ्रमण क्षेत्राच्या दरम्यान जे काही धन अस्तित्वात आहे—जसे की मोती, मणी, उत्कृष्ट वैडूर्य (लसण्या), शिंगी सुवर्ण (उत्कृष्ट सोने) किंवा कांचन, ज्याला 'जातरूप' किंवा 'हाटक' असे म्हटले जाते—

‘‘Aṭṭhaṅgupetassa uposathassa,Kalampi te nānubhavanti soḷasiṃ;

Candappabhā tāragaṇā ca sabbe.

ते सर्व धन, चंद्राचा प्रकाश आणि सर्व तारांगण हे अष्टांगयुक्त उपोसथाच्या (आठ अंगांनी युक्त उपवासाच्या) सोळाव्या भागाच्या एका कलेचीही (सोळाव्या हिश्श्याचीही) बरोबरी करू शकत नाहीत.

‘‘Tasmā hi nārī ca naro ca sīlavā,Aṭṭhaṅgupetaṃ upavassuposathaṃ;

Puññāni katvāna sukhudrayāni,Aninditā saggamupenti ṭhāna’’nti. dutiyaṃ;

म्हणूनच, शीलवान स्त्री किंवा पुरुषाने अष्टांगयुक्त उपोसथाचे पालन करावे. सुखावह फळ देणारी पुण्यकर्मे करून, ते निंदेला पात्र न ठरता स्वर्गीय सुखाला प्राप्त होतात.

3. Visākhāsuttaṃ

३. विशाखा सुत्त

43. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati pubbārāme migāramātupāsāde. Atha kho visākhā migāramātā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho visākhaṃ migāramātaraṃ bhagavā etadavoca – ‘‘aṭṭhaṅgasamannāgato kho, visākhe, uposatho upavuttho mahapphalo hoti mahānisaṃso mahājutiko mahāvipphāro. Kathaṃ upavuttho ca, visākhe, aṭṭhaṅgasamannāgato uposatho mahapphalo hoti mahānisaṃso mahājutiko mahāvipphāro? Idha, visākhe, ariyasāvako iti paṭisañcikkhati – ‘yāvajīvaṃ arahanto pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭiviratā nihitadaṇḍā nihitasatthā lajjī dayāpannā, sabbapāṇabhūtahitānukampino viharanti. Ahaṃ pajja imañca rattiṃ imañca divasaṃ pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato nihitadaṇḍo nihitasattho lajjī dayāpanno, sabbapāṇabhūtahitānukampī viharāmi. Imināpaṅgena arahataṃ anukaromi, uposatho [Pg.85] ca me upavuttho bhavissatī’’’ti. Iminā paṭhamena aṅgena samannāgato hoti…pe….

४३. एकदा भगवान श्रावस्ती येथील पूर्वाराम विहारामध्ये मिगारमाता विशाखेच्या प्रासादात (भवनात) विहार करत होते. तेव्हा मिगारमाता विशाखा भगवंतांकडे आली; आल्यानंतर भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसली. एका बाजूला बसलेल्या मिगारमाता विशाखेला भगवान म्हणाले— 'विशाखे, आठ अंगांनी युक्त (अष्टांगसमन्वागत) पाळलेला उपोसथ हा महाफळ देणारा, महाकल्याणकारी, महातेजस्वी आणि महाप्रभावी असतो. विशाखे, आठ अंगांनी युक्त पाळलेला उपोसथ कसा महाफळ देणारा, महाकल्याणकारी, महातेजस्वी आणि महाप्रभावी असतो? विशाखे, या धम्मात आर्यश्रावक असा विचार करतो— "अर्हत जोपर्यंत जगतात, तोपर्यंत प्राणातिपात (जीवहिंसा) सोडून प्राणातिपातापासून अलिप्त राहतात; त्यांनी दंड (काठी) टाकून दिला आहे, शस्त्र टाकून दिले आहे, ते लज्जाशील (पापभिरू) व दयाळू आहेत आणि सर्व प्राणिमात्रांच्या कल्याणासाठी व दयेसाठी तत्पर राहून विहार करतात. मीसुद्धा आज या रात्री आणि या दिवशी प्राणातिपात सोडून प्राणातिपातापासून अलिप्त राहीन; दंड टाकून, शस्त्र टाकून, लज्जाशील व दयाळू बनून, सर्व प्राणिमात्रांच्या कल्याणासाठी व दयेसाठी तत्पर राहून विहार करीन. या अंगाने मी अर्हतांचे अनुकरण करीन आणि माझा उपोसथ पाळला जाईल." या पहिल्या अंगाने तो युक्त असतो...'

‘‘‘Yāvajīvaṃ arahanto uccāsayanamahāsayanaṃ pahāya uccāsayanamahāsayanā paṭiviratā nīcaseyyaṃ kappenti – mañcake vā tiṇasanthārake vā. Ahaṃ pajja imañca rattiṃ imañca divasaṃ uccāsayanamahāsayanaṃ pahāya uccāsayanamahāsayanā paṭivirato nīcaseyyaṃ kappemi – mañcake vā tiṇasanthārake vā. Imināpaṅgena arahataṃ anukaromi, uposatho ca me upavuttho bhavissatī’ti. Iminā aṭṭhamena aṅgena samannāgato hoti. Evaṃ upavuttho kho, visākhe, aṭṭhaṅgasamannāgato uposatho mahapphalo hoti mahānisaṃso mahājutiko mahāvipphāro.

“अर्हत जोपर्यंत जगतात, तोपर्यंत उच्च शयन आणि महाशयन (उंच व विलासी बिछाने) सोडून, उच्च शयन व महाशयनापासून अलिप्त राहतात; ते खाटेवर किंवा गवताच्या बिछान्यावर अशा नीच शयनावर (साध्या जागेवर) झोपतात. मीसुद्धा आज या रात्री आणि या दिवशी उच्च शयन व महाशयन सोडून, उच्च शयन व महाशयनापासून अलिप्त राहीन; खाटेवर किंवा गवताच्या बिछान्यावर अशा साध्या जागेवर झोपेन. या अंगाने मी अर्हतांचे अनुकरण करीन आणि माझा उपोसथ पाळला जाईल.” या आठव्या अंगाने तो युक्त असतो. विशाखे, अशा प्रकारे आठ अंगांनी युक्त पाळलेला उपोसथ हा महाफळ देणारा, महाकल्याणकारी, महातेजस्वी आणि महाप्रभावी असतो.

‘‘Kīvamahapphalo hoti, kīvamahānisaṃso, kīvamahājutiko, kīvamahāvipphāro? Seyyathāpi, visākhe, yo imesaṃ soḷasannaṃ mahājanapadānaṃ pahūtarattaratanānaṃ issariyādhipaccaṃ rajjaṃ kāreyya, seyyathidaṃ – aṅgānaṃ magadhānaṃ kāsīnaṃ kosalānaṃ vajjīnaṃ mallānaṃ cetīnaṃ vaṅgānaṃ kurūnaṃ pañcālānaṃ macchānaṃ sūrasenānaṃ assakānaṃ avantīnaṃ gandhārānaṃ kambojānaṃ, aṭṭhaṅgasamannāgatassa uposathassa etaṃ kalaṃ nāgghati soḷasiṃ. Taṃ kissa hetu? Kapaṇaṃ, visākhe, mānusakaṃ rajjaṃ dibbaṃ sukhaṃ upanidhāya.

तो किती महाफळ देणारा, किती महाकल्याणकारी, किती महातेजस्वी आणि किती महाप्रभावी असतो? विशाखे, जसे की एखाद्या व्यक्तीने विपुल सप्तरत्नांनी समृद्ध असलेल्या या सोळा महाजनपदांवर आधिपत्य व राज्य गाजवावे, जसे की— अंग, मगध, कासी, कोसल, वज्जी, मल्ल, चेती, वंग, कुरु, पांचाल, मच्छ, शूरसेन, अस्सक, अवंती, गांधार आणि कंबोज; तरीही हे राज्य अष्टांगयुक्त उपोसथाच्या सोळाव्या भागाच्या एका कलेचीही बरोबरी करू शकत नाही. त्याचे कारण काय? विशाखे, दिव्य सुखाच्या तुलनेत मानवी राज्य हे अत्यंत क्षुद्र (दरिद्री) आहे.

‘‘Yāni, visākhe, mānusakāni paññāsa vassāni, cātumahārājikānaṃ devānaṃ eso eko rattindivo. Tāya rattiyā tiṃsarattiyo māso. Tena māsena dvādasamāsiyo saṃvaccharo. Tena saṃvaccharena dibbāni pañca vassasatāni cātumahārājikānaṃ devānaṃ āyuppamāṇaṃ. Ṭhānaṃ kho panetaṃ, visākhe, vijjati yaṃ idhekacco itthī vā puriso vā aṭṭhaṅgasamannāgataṃ uposathaṃ upavasitvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā cātumahārājikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya. Idaṃ kho panetaṃ, visākhe, sandhāya bhāsitaṃ – ‘kapaṇaṃ mānusakaṃ rajjaṃ dibbaṃ sukhaṃ upanidhāya’’’.

विशाखे, मानवी पन्नास वर्षे म्हणजे चातुमहाराजिक देवांचा एक अहोरात्र (एक दिवस आणि एक रात्र) होय. अशा रात्रींच्या तीस रात्रींचा एक महिना होतो. अशा महिन्यांच्या बारा महिन्यांचे एक वर्ष होते. अशा वर्षांनी मोजलेली दिव्य पाचशे वर्षे हे चातुमहाराजिक देवांचे आयुष्यमान असते. विशाखे, हे शक्य आहे की, या जगात एखाद्या स्त्रीने किंवा पुरुषाने अष्टांगयुक्त उपोसथाचे पालन करून, शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर चातुमहाराजिक देवांच्या सहवासात जन्म घ्यावा. विशाखे, हेच मनात ठेवून मी असे म्हटले होते की— 'दिव्य सुखाच्या तुलनेत मानवी राज्य हे अत्यंत क्षुद्र आहे.'

‘‘Yaṃ, visākhe, mānusakaṃ vassasataṃ, tāvatiṃsānaṃ devānaṃ eso eko rattindivo. Tāya rattiyā tiṃsarattiyo māso. Tena māsena dvādasamāsiyo saṃvaccharo. Tena saṃvaccharena vassasahassaṃ tāvatiṃsānaṃ devānaṃ āyuppamāṇaṃ. Ṭhānaṃ kho panetaṃ, visākhe, vijjati [Pg.86] yaṃ idhekacco itthī vā puriso vā aṭṭhaṅgasamannāgataṃ uposathaṃ upavasitvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā tāvatiṃsānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya. Idaṃ kho panetaṃ, visākhe, sandhāya bhāsitaṃ – ‘kapaṇaṃ mānusakaṃ rajjaṃ dibbaṃ sukhaṃ upanidhāya’’’.

विशाखे, मानवी शंभर वर्षे म्हणजे तावतिंस देवांचा एक अहोरात्र होय. अशा रात्रींच्या तीस रात्रींचा एक महिना होतो. अशा महिन्यांच्या बारा महिन्यांचे एक वर्ष होते. अशा वर्षांनी मोजलेले दिव्य एक हजार वर्षे हे तावतिंस देवांचे आयुष्यमान असते. विशाखे, हे शक्य आहे की, या जगात एखाद्या स्त्रीने किंवा पुरुषाने अष्टांगयुक्त उपोसथाचे पालन करून, शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर तावतिंस देवांच्या सहवासात जन्म घ्यावा. विशाखे, हेच मनात ठेवून मी असे म्हटले होते की— 'दिव्य सुखाच्या तुलनेत मानवी राज्य हे अत्यंत क्षुद्र आहे.'

‘‘Yāni, visākhe, mānusakāni dve vassasatāni…pe… cattāri vassasatāni…pe… aṭṭha vassasatāni…pe… soḷasa vassasatāni paranimmitavasavattīnaṃ devānaṃ eso eko rattindivo. Tāya rattiyā tiṃsarattiyo māso. Tena māsena dvādasamāsiyo saṃvaccharo. Tena saṃvaccharena dibbāni soḷasa vassasahassāni paranimmitavasavattīnaṃ devānaṃ āyuppamāṇaṃ. Ṭhānaṃ kho panetaṃ, visākhe, vijjati yaṃ idhekacco itthī vā puriso vā aṭṭhaṅgasamannāgataṃ uposathaṃ upavasitvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā paranimmitavasavattīnaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya. Idaṃ kho panetaṃ, visākhe, sandhāya bhāsitaṃ – ‘kapaṇaṃ mānusakaṃ rajjaṃ dibbaṃ sukhaṃ upanidhāyā’’’ti.

विशाखे, मानवी दोनशे वर्षे... चारशे वर्षे... आठशे वर्षे... सोळाशे वर्षे म्हणजे परनिर्मितवसवत्ती देवांचा एक अहोरात्र होय. अशा रात्रींच्या तीस रात्रींचा एक महिना होतो. अशा महिन्यांच्या बारा महिन्यांचे एक वर्ष होते. अशा वर्षांनी मोजलेली दिव्य सोळा हजार वर्षे हे परनिर्मितवसवत्ती देवांचे आयुष्यमान असते. विशाखे, हे शक्य आहे की, या जगात एखाद्या स्त्रीने किंवा पुरुषाने अष्टांगयुक्त उपोसथाचे पालन करून, शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर परनिर्मितवसवत्ती देवांच्या सहवासात जन्म घ्यावा. विशाखे, हेच मनात ठेवून मी असे म्हटले होते की— 'दिव्य सुखाच्या तुलनेत मानवी राज्य हे अत्यंत क्षुद्र आहे.'

‘‘Pāṇaṃ na haññe na cadinnamādiye,Musā na bhāse na ca majjapo siyā;

Abrahmacariyā virameyya methunā,Rattiṃ na bhuñjeyya vikālabhojanaṃ.

प्राणाची हत्या करू नये, न दिलेले (चोरीने) घेऊ नये, असत्य बोलू नये आणि मद्यपान करू नये. मैथुनरूप अब्रह्मचर्यापासून अलिप्त राहावे आणि रात्रीच्या वेळी अकाली भोजन (विकालभोजन) करू नये.

‘‘Mālaṃ na dhāre na ca gandhamācare,Mañce chamāyaṃ va sayetha santhate;

Etañhi aṭṭhaṅgikamāhuposathaṃ,Buddhena dukkhantagunā pakāsitaṃ.

पुष्पमाला धारण करू नये, सुगंधी द्रव्यांचा वापर करू नये. खाटेवर किंवा जमिनीवर पसरलेल्या साध्या बिछान्यावर झोपावे. दुःखाचा अंत करणाऱ्या बुद्धांनी हा अष्टांगयुक्त उपोसथ प्रकाशित केला आहे.

‘‘Cando ca suriyo ca ubho sudassanā,Obhāsayaṃ anupariyanti yāvatā;

Tamonudā te pana antalikkhagā,Nabhe pabhāsanti disāvirocanā.

चंद्र आणि सूर्य हे दोन्ही पाहण्यास अत्यंत सुंदर आहेत. ते जितक्या प्रदेशापर्यंत प्रकाश पसरवत फिरतात, अंधाराचा नाश करणारे आणि आकाशात विहार करणारे ते चंद्र-सूर्य दिशांना प्रकाशित करत आकाशात तळपतात.

‘‘Etasmiṃ yaṃ vijjati antare dhanaṃ,Muttā maṇi veḷuriyañca bhaddakaṃ;

Siṅgīsuvaṇṇaṃ atha vāpi kañcanaṃ,Yaṃ jātarūpaṃ haṭakanti vuccati.

"या (चंद्र-सूर्यांच्या परिभ्रमणाच्या) क्षेत्रात जे काही धन आहे - जसे की मोती, मणी, वैडूर्य आणि उत्तम सुवर्ण किंवा कांचन, ज्याला 'जातरूप' किंवा 'हाटक' (शुद्ध सोने) म्हटले जाते."

‘‘Aṭṭhaṅgupetassa [Pg.87] uposathassa,Kalampi te nānubhavanti soḷasiṃ;

Candappabhā tāragaṇā ca sabbe.

"ते सर्व (धन), चंद्राचा प्रकाश आणि सर्व तारागण हे अष्टांगयुक्त उपोसथाच्या सोळाव्या भागाच्या (एक सोळाव्या कलेच्या) बरोबरीचे देखील होऊ शकत नाहीत."

‘‘Tasmā hi nārī ca naro ca sīlavā,Aṭṭhaṅgupetaṃ upavassuposathaṃ;

Puññāni katvāna sukhudrayāni,Aninditā saggamupenti ṭhāna’’nti. tatiyaṃ;

"म्हणूनच, शीलवान स्त्री आणि पुरुषाने अष्टांगयुक्त उपोसथाचे पालन करावे. सुख देणारी पुण्यकर्मे करून, ते निंदेला पात्र न ठरता स्वर्गीय स्थानाला प्राप्त होतात." (तिसरे सूत्र समाप्त)

4. Vāseṭṭhasuttaṃ

४. "वासेठ्ठ सुत्त"

44. Ekaṃ samayaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ. Atha kho vāseṭṭho upāsako yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho vāseṭṭhaṃ upāsakaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘aṭṭhaṅgasamannāgato, vāseṭṭha, uposatho upavuttho mahapphalo hoti…pe… aninditā saggamupenti ṭhāna’’nti.

४४. "एकदा भगवान वैशाली येथील महावनात कूटागारशाळेत विहार करत होते. तेव्हा वासेठ्ठ उपासक जेथे भगवान होते तेथे गेला; जवळ जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या वासेठ्ठ उपासकाला भगवान म्हणाले – 'वासेठ्ठ, आठ अंगांनी युक्त अशा उपोसथाचे पालन करणे हे महाफळ देणारे असते... (पेय्याल)... आणि ते निंदेला पात्र न ठरता स्वर्गीय स्थानाला प्राप्त होतात.'"

Evaṃ vutte vāseṭṭho upāsako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘piyā me, bhante, ñātisālohitā aṭṭhaṅgasamannāgataṃ uposathaṃ upavaseyyuṃ, piyānampi me assa ñātisālohitānaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya. Sabbe cepi, bhante, khattiyā aṭṭhaṅgasamannāgataṃ uposathaṃ upavaseyyuṃ, sabbesampissa khattiyānaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya. Sabbe cepi, bhante, brāhmaṇā…pe… vessā … suddā aṭṭhaṅgasamannāgataṃ uposathaṃ upavaseyyuṃ, sabbesampissa suddānaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti.

"असे म्हटले असता, वासेठ्ठ उपासक भगवंतांना म्हणाला – 'भंते, जर माझे प्रिय नातेवाईक आणि सगोत्र लोक आठ अंगांनी युक्त अशा उपोसथाचे पालन करतील, तर ते माझ्या प्रिय नातेवाईक आणि सगोत्रांच्या दीर्घकालीन हितासाठी व सुखासाठी होईल. भंते, जर सर्व क्षत्रिय आठ अंगांनी युक्त अशा उपोसथाचे पालन करतील, तर ते सर्व क्षत्रियांच्या दीर्घकालीन हितासाठी व सुखासाठी होईल. भंते, जर सर्व ब्राह्मण... वैश्य... शूद्र आठ अंगांनी युक्त अशा उपोसथाचे पालन करतील, तर ते सर्व शूद्रांच्या दीर्घकालीन हितासाठी व सुखासाठी होईल.'"

‘‘Evametaṃ, vāseṭṭha, evametaṃ, vāseṭṭha! Sabbe cepi, vāseṭṭha, khattiyā aṭṭhaṅgasamannāgataṃ uposathaṃ upavaseyyuṃ, sabbesampissa khattiyānaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya. Sabbe cepi, vāseṭṭha, brāhmaṇā…pe… vessā… suddā aṭṭhaṅgasamannāgataṃ uposathaṃ upavaseyyuṃ, sabbesampissa suddānaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya. Sadevako cepi, vāseṭṭha, loko samārako sabrahmako sassamaṇabrāhmaṇī pajā sadevamanussā aṭṭhaṅgasamannāgataṃ uposathaṃ upavaseyyuṃ, sadevakassapissa lokassa samārakassa [Pg.88] sabrahmakassa sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya dīgharattaṃ hitāya sukhāya. Ime cepi, vāseṭṭha, mahāsālā aṭṭhaṅgasamannāgataṃ uposathaṃ upavaseyyuṃ, imesampissa mahāsālānaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya ( ). Ko pana vādo manussabhūtassā’’ti! Catutthaṃ.

"'हे तसेच आहे, वासेठ्ठ! हे तसेच आहे, वासेठ्ठ! जर सर्व क्षत्रिय आठ अंगांनी युक्त अशा उपोसथाचे पालन करतील, तर ते सर्व क्षत्रियांच्या दीर्घकालीन हितासाठी व सुखासाठी होईल. जर सर्व ब्राह्मण... वैश्य... शूद्र आठ अंगांनी युक्त अशा उपोसथाचे पालन करतील, तर ते सर्व शूद्रांच्या दीर्घकालीन हितासाठी व सुखासाठी होईल. वासेठ्ठ, जर देव, मार आणि ब्रह्मासह असलेला हा लोक, श्रमण-ब्राह्मण, देव आणि मनुष्यांसह असलेली ही प्रजा आठ अंगांनी युक्त अशा उपोसथाचे पालन करेल, तर देव, मार आणि ब्रह्मासह असलेल्या या लोकाच्या, श्रमण-ब्राह्मण, देव आणि मनुष्यांसह असलेल्या या प्रजेच्या दीर्घकालीन हितासाठी व सुखासाठी होईल. वासेठ्ठ, जर हे मोठे सालवृक्ष देखील आठ अंगांनी युक्त अशा उपोसथाचे पालन करू शकले असते (जर त्यांच्यात चेतना असती), तर ते या मोठ्या सालवृक्षांच्या देखील दीर्घकालीन हितासाठी व सुखासाठी झाले असते. मग मनुष्य असलेल्या व्यक्तीबद्दल काय सांगावे!' (चौथे सूत्र समाप्त)"

5. Bojjhasuttaṃ

५. "बोज्झा सुत्त"

45. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho bojjhā upāsikā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho bojjhaṃ upāsikaṃ bhagavā etadavoca –

४५. "एकदा भगवान श्रावस्ती येथील अनाथपिंडिकांच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. तेव्हा बोज्झा उपासिका जेथे भगवान होते तेथे गेली; जवळ जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून ती एका बाजूला बसली. एका बाजूला बसलेल्या बोज्झा उपासिकेला भगवान म्हणाले –"

‘‘Aṭṭhaṅgasamannāgato, bojjhe, uposatho upavuttho mahapphalo hoti mahānisaṃso mahājutiko mahāvipphāro. Kathaṃ upavuttho ca, bojjhe, aṭṭhaṅgasamannāgato uposatho mahapphalo hoti mahānisaṃso mahājutiko mahāvipphāro? Idha, bojjhe, ariyasāvako iti paṭisañcikkhati – ‘yāvajīvaṃ arahanto pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭiviratā nihitadaṇḍā nihitasatthā lajjī dayāpannā, sabbapāṇabhūtahitānukampino viharanti. Ahaṃ pajja imañca rattiṃ imañca divasaṃ pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato nihitadaṇḍo nihitasattho lajjī dayāpanno, sabbapāṇabhūtahitānukampī viharāmi. Imināpaṅgena arahataṃ anukaromi, uposatho ca me upavuttho bhavissatī’ti. Iminā paṭhamena aṅgena samannāgato hoti…pe….

"'बोज्झे, आठ अंगांनी युक्त अशा उपोसथाचे पालन करणे हे महाफळ देणारे, मोठे कल्याण करणारे, अत्यंत तेजस्वी आणि व्यापक प्रभाव पाडणारे असते. आणि बोज्झे, आठ अंगांनी युक्त अशा उपोसथाचे पालन कसे केले असता ते महाफळ देणारे, मोठे कल्याण करणारे, अत्यंत तेजस्वी आणि व्यापक प्रभाव पाडणारे होते? येथे, बोज्झे, आर्यश्रावक असा विचार करतो – 'अर्हत हे आयुष्यभर प्राणातिपात (जीवहिंसा) सोडून प्राणातिपातापासून अलिप्त राहतात. त्यांनी दंड (काठी) टाकून दिला आहे, शस्त्र टाकून दिले आहे; ते लज्जाशील (पापाची लाज बाळगणारे), दयाळू आणि सर्व प्राणिमात्रांच्या हितासाठी अनुकंपा बाळगणारे होऊन विहार करतात. मी देखील आज या रात्री आणि या दिवशी प्राणातिपात सोडून प्राणातिपातापासून अलिप्त राहीन, दंड टाकून देईन, शस्त्र टाकून देईन, लज्जाशील, दयाळू आणि सर्व प्राणिमात्रांच्या हितासाठी अनुकंपा बाळगणारा होऊन विहरेन. या अंगाने मी अर्हतांचे अनुकरण करीन आणि माझ्या उपोसथाचे पालन होईल.' या पहिल्या अंगाने तो युक्त होतो... (पेय्याल)...'"

‘‘‘Yāvajīvaṃ arahanto uccāsayanamahāsayanaṃ pahāya uccāsayanamahāsayanā paṭiviratā nīcaseyyaṃ kappenti – mañcake vā tiṇasanthārake vā. Ahaṃ pajja imañca rattiṃ imañca divasaṃ uccāsayanamahāsayanaṃ pahāya uccāsayanamahāsayanā paṭivirato nīcaseyyaṃ kappemi – mañcake vā tiṇasanthārake vā. Imināpaṅgena arahataṃ anukaromi, uposatho ca me upavuttho bhavissatī’ti. Iminā aṭṭhamena aṅgena samannāgato hoti. Evaṃ upavuttho kho, bojjhe, aṭṭhaṅgasamannāgato uposatho mahapphalo hoti mahānisaṃso mahājutiko mahāvipphāro.

"'अर्हत हे आयुष्यभर उच्च आसन आणि महाआसन (भव्य बिछाने) सोडून उच्च आसन व महाआसनापासून अलिप्त राहतात; ते खाटेवर किंवा तृणाच्या बिछान्यावर अशा नीच शय्येचा (साध्या बिछान्याचा) स्वीकार करतात. मी देखील आज या रात्री आणि या दिवशी उच्च आसन आणि महाआसन सोडून उच्च आसन व महाआसनापासून अलिप्त राहीन; खाटेवर किंवा तृणाच्या बिछान्यावर अशा नीच शय्येचा स्वीकार करीन. या अंगाने मी अर्हतांचे अनुकरण करीन आणि माझ्या उपोसथाचे पालन होईल.' या आठव्या अंगाने तो युक्त होतो. बोज्झे, अशा प्रकारे पालन केलेला, आठ अंगांनी युक्त असलेला उपोसथ महाफळ देणारा, मोठे कल्याण करणारा, अत्यंत तेजस्वी आणि व्यापक प्रभाव पाडणारा होतो."

‘‘Kīvamahapphalo [Pg.89] hoti, kīvamahānisaṃso, kīvamahājutiko, kīvamahāvipphāro? Seyyathāpi, bojjhe, yo imesaṃ soḷasannaṃ mahājanapadānaṃ pahūtarattaratanānaṃ issariyādhipaccaṃ rajjaṃ kāreyya, seyyathidaṃ – aṅgānaṃ magadhānaṃ kāsīnaṃ kosalānaṃ vajjīnaṃ mallānaṃ cetīnaṃ vaṅgānaṃ kurūnaṃ pañcālānaṃ macchānaṃ sūrasenānaṃ assakānaṃ avantīnaṃ gandhārānaṃ kambojānaṃ, aṭṭhaṅgasamannāgatassa uposathassa etaṃ kalaṃ nāgghati soḷasiṃ. Taṃ kissa hetu? Kapaṇaṃ, bojjhe, mānusakaṃ rajjaṃ dibbaṃ sukhaṃ upanidhāya.

"तो किती महाफळ देणारा, किती मोठे कल्याण करणारा, किती अत्यंत तेजस्वी आणि किती व्यापक प्रभाव पाडणारा होतो? बोज्झे, जसे की एखाद्या व्यक्तीने विपुल रत्नांनी समृद्ध असलेल्या या सोळा महाजनपदांवर आधिपत्य गाजवून राज्य करावे, जसे की – अंग, मगध, काशी, कोसल, वज्जी, मल्ल, चेती, वंग, कुरु, पांचाल, मच्छ, सूरसेन, अस्सक, अवंती, गांधार आणि कंबोज; तरीही ते राज्य आठ अंगांनी युक्त अशा उपोसथाच्या सोळाव्या भागाच्या (एक सोळाव्या कलेच्या) बरोबरीचे देखील होऊ शकत नाही. त्याचे कारण काय? बोज्झे, दिव्य सुखाच्या तुलनेत मानवी राज्य हे अत्यंत क्षुद्र (दरिद्री) आहे."

‘‘Yāni, bojjhe, mānusakāni paññāsa vassāni, cātumahārājikānaṃ devānaṃ eso eko rattindivo. Tāya rattiyā tiṃsarattiyo māso. Tena māsena dvādasamāsiyo saṃvaccharo. Tena saṃvaccharena dibbāni pañca vassasatāni cātumahārājikānaṃ devānaṃ āyuppamāṇaṃ. Ṭhānaṃ kho panetaṃ, bojjhe, vijjati yaṃ idhekacco itthī vā puriso vā aṭṭhaṅgasamannāgataṃ uposathaṃ upavasitvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā cātumahārājikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya. Idaṃ kho panetaṃ, bojjhe, sandhāya bhāsitaṃ – ‘kapaṇaṃ mānusakaṃ rajjaṃ dibbaṃ sukhaṃ upanidhāya’’’.

"बोज्झे, मानवी पन्नास वर्षे म्हणजे चातुमहाराजिक देवांचा एक दिवस आणि रात्र होय. अशा रात्रींच्या तीस रात्रींचा एक महिना होतो. अशा महिन्यांच्या बारा महिन्यांचे एक वर्ष होते. अशा वर्षांनी मोजल्यास, दिव्य पाचशे वर्षे हे चातुमहाराजिक देवांचे आयुष्यमान असते. बोज्झे, अशी शक्यता नक्कीच आहे की, या जगात एखादी स्त्री किंवा पुरुष आठ अंगांनी युक्त अशा उपोसथाचे पालन करून, काया नष्ट झाल्यानंतर, मृत्यूनंतर चातुमहाराजिक देवांच्या सहवासात (लोकात) जन्माला येईल. बोज्झे, हेच लक्षात घेऊन मी असे म्हटले आहे की – 'दिव्य सुखाच्या तुलनेत मानवी राज्य हे अत्यंत क्षुद्र आहे.'"

‘‘Yaṃ, bojjhe, mānusakaṃ vassasataṃ…pe… tāni, bojjhe, mānusakāni dve vassasatāni…pe… cattāri vassasatāni…pe… aṭṭha vassasatāni…pe… soḷasa vassasatāni paranimmitavasavattīnaṃ devānaṃ eso eko rattindivo. Tāya rattiyā tiṃsarattiyo māso. Tena māsena dvādasamāsiyo saṃvaccharo. Tena saṃvaccharena dibbāni soḷasa vassasahassāni paranimmitavasavattīnaṃ devānaṃ āyuppamāṇaṃ. Ṭhānaṃ kho panetaṃ, bojjhe, vijjati yaṃ idhekacco itthī vā puriso vā aṭṭhaṅgasamannāgataṃ uposathaṃ upavasitvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā paranimmitavasavattīnaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya. Idaṃ kho panetaṃ, bojjhe, sandhāya bhāsitaṃ – ‘kapaṇaṃ mānusakaṃ rajjaṃ dibbaṃ sukhaṃ upanidhāyā’’’ti.

“हे बोझ्झे! मानवी शंभर वर्षे म्हणजे परनिर्मितवसवत्ती देवांचा एक दिवस आणि एक रात्र (अहोरात्र) होय. अशा रात्रींच्या तीस रात्रींचा एक महिना होतो. अशा बारा महिन्यांचे एक वर्ष होते. त्या वर्षाच्या हिशोबाने दिव्य सोळा हजार वर्षे हे परनिर्मितवसवत्ती देवांचे आयुष्यमान असते. हे बोझ्झे! हे शक्य आहे की, या जगात एखादी स्त्री किंवा पुरुष अष्टांगसमन्वित (आठ अंगांनी युक्त) उपोसथाचे पालन करून, काया नष्ट झाल्यानंतर, मृत्यूनंतर परनिर्मितवसवत्ती देवांच्या सहवासात (लोकात) जन्माला येईल. हे बोझ्झे! हेच मनात ठेवून (यालाच उद्देशून) असे म्हटले गेले आहे की— ‘दिव्य सुखाच्या तुलनेत मानवी साम्राज्य अत्यंत क्षुद्र (दरिद्री) आहे.’”

‘‘Pāṇaṃ na haññe na cadinnamādiye,Musā na bhāse na ca majjapo siyā;

Abrahmacariyā virameyya methunā,Rattiṃ na bhuñjeyya vikālabhojanaṃ.

“प्राण्यांची हिंसा करू नये, न दिलेले (चोरीने) घेऊ नये, असत्य बोलू नये आणि मद्यपान करू नये; मैथुनरूप अब्रह्मचर्यापासून अलिप्त राहावे, रात्री अवेळी (विकाल) भोजन करू नये.

‘‘Mālaṃ [Pg.90] na dhāre na ca gandhamācare,Mañce chamāyaṃ va sayetha santhate;

Etañhi aṭṭhaṅgikamāhuposathaṃ,Buddhena dukkhantagunā pakāsitaṃ.

पुष्पमाला धारण करू नये, सुगंधी द्रव्यांचा वापर करू नये; मंचकावर किंवा जमिनीवर अंथरलेल्या चटईवर शयन करावे. दुःखाचा अंत करणाऱ्या बुद्धांनी हा अष्टांग उपोसथ प्रकाशित केला आहे.

‘‘Cando ca suriyo ca ubho sudassanā,Obhāsayaṃ anupariyanti yāvatā;

Tamonudā te pana antalikkhagā,Nabhe pabhāsanti disāvirocanā.

चंद्र आणि सूर्य हे दोन्ही दर्शनीय (सुंदर) गोल, जोपर्यंत प्रकाश देत फिरतात; अंधाराचा नाश करणारे, आकाशात विहार करणारे ते सूर्य-चंद्र दिशांना प्रकाशित करत नभांत तळपतात.

‘‘Etasmiṃ yaṃ vijjati antare dhanaṃ,Muttā maṇi veḷuriyañca bhaddakaṃ;

Siṅgīsuvaṇṇaṃ atha vāpi kañcanaṃ,Yaṃ jātarūpaṃ haṭakanti vuccati.

यांच्या दरम्यान जे काही धन अस्तित्वात आहे—मोती, मणी, उत्तम वैडूर्य, शिंगी सुवर्ण (उत्कृष्ट सोने) याशिवाय इतर सोने, ज्याला जातरूप किंवा हाटक असे म्हटले जाते;

‘‘Aṭṭhaṅgupetassa uposathassa,Kalampi te nānubhavanti soḷasiṃ;

Candappabhā tāragaṇā ca sabbe.

ते सर्व धन, चंद्राचा प्रकाश आणि सर्व तारांगण, अष्टांगयुक्त उपोसथाच्या सोळाव्या भागाचीही (कलेचीही) बरोबरी करू शकत नाहीत.

‘‘Tasmā hi nārī ca naro ca sīlavā,Aṭṭhaṅgupetaṃ upavassuposathaṃ;

Puññāni katvāna sukhudrayāni,Aninditā saggamupenti ṭhāna’’nti. pañcamaṃ;

म्हणूनच, शीलवान स्त्री आणि पुरुषाने अष्टांगयुक्त उपोसथाचे व्रत करावे. सुखावह पुण्यकर्मे करून, ते निंदारहित होऊन स्वर्गलोकात प्रवेश करतात.” (पाचवे सूत्र समाप्त)

6. Anuruddhasuttaṃ

६. अनुरुद्ध सुत्त

46. Ekaṃ samayaṃ bhagavā kosambiyaṃ viharati ghositārāme. Tena kho pana samayena āyasmā anuruddho divāvihāraṃ gato hoti paṭisallīno. Atha kho sambahulā manāpakāyikā devatā yenāyasmā anuruddho tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ anuruddhaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Ekamantaṃ ṭhitā kho tā devatā āyasmantaṃ anuruddhaṃ etadavocuṃ – ‘‘mayaṃ, bhante anuruddha, manāpakāyikā nāma devatā tīsu ṭhānesu issariyaṃ kārema vasaṃ vattema. Mayaṃ, bhante anuruddha, yādisakaṃ vaṇṇaṃ ākaṅkhāma tādisakaṃ vaṇṇaṃ ṭhānaso paṭilabhāma; yādisakaṃ saraṃ ākaṅkhāma [Pg.91] tādisakaṃ saraṃ ṭhānaso paṭilabhāma; yādisakaṃ sukhaṃ ākaṅkhāma tādisakaṃ sukhaṃ ṭhānaso paṭilabhāma. Mayaṃ, bhante anuruddha, manāpakāyikā nāma devatā imesu tīsu ṭhānesu issariyaṃ kārema vasaṃ vattemā’’ti.

४६. एकदा भगवान कोसंबी येथे घोषिताराम विहारात विहार करत होते. त्या वेळी आयुष्यमान अनुरुद्ध दिवसाच्या विश्रांतीसाठी एकांतात ध्यानस्थ बसले होते. तेव्हा 'मनापकायिका' (मनवेधक रूप धारण करणाऱ्या) नावाच्या अनेक देवकन्या आयुष्यमान अनुरुद्धांकडे आल्या. जवळ येऊन त्यांनी आयुष्यमान अनुरुद्धांना अभिवादन केले आणि त्या एका बाजूला उभ्या राहिल्या. एका बाजूला उभ्या राहिलेल्या त्या देवकन्या आयुष्यमान अनुरुद्धांना म्हणाल्या— “भंते अनुरुद्ध! आम्ही 'मनापकायिका' नावाच्या देवकन्या आहोत. आम्ही तीन गोष्टींवर प्रभुत्व गाजवतो आणि नियंत्रण ठेवतो. भंते अनुरुद्ध! आम्हाला हवा तसा वर्ण (रंग) आम्ही तत्काळ प्राप्त करतो; आम्हाला हवा तसा स्वर (आवाज) आम्ही तत्काळ प्राप्त करतो; आणि आम्हाला हवे तसे सुख आम्ही तत्काळ प्राप्त करतो. भंते अनुरुद्ध! आम्ही मनापकायिका नावाच्या देवकन्या या तीन गोष्टींवर प्रभुत्व गाजवतो आणि नियंत्रण ठेवतो.”

Atha kho āyasmato anuruddhassa etadahosi – ‘‘aho vatimā devatā sabbāva nīlā assu nīlavaṇṇā nīlavatthā nīlālaṅkārā’’ti. Atha kho tā devatā āyasmato anuruddhassa cittamaññāya sabbāva nīlā ahesuṃ nīlavaṇṇā nīlavatthā nīlālaṅkārā.

तेव्हा आयुष्यमान अनुरुद्धांच्या मनात विचार आला— “किती बरे होईल जर या सर्व देवकन्या निळ्या रंगाच्या, निळ्या वर्णाच्या, निळी वस्त्रे परिधान केलेल्या आणि निळे अलंकार घातलेल्या असत्या!” तेव्हा त्या देवकन्यांनी आयुष्यमान अनुरुद्धांच्या मनातील विचार ओळखून, त्या सर्व निळ्या रंगाच्या, निळ्या वर्णाच्या, निळी वस्त्रे परिधान केलेल्या आणि निळे अलंकार घातलेल्या झाल्या.

Atha kho āyasmato anuruddhassa etadahosi – ‘‘aho vatimā devatā sabbāva pītā assu…pe… sabbāva lohitakā assu… sabbāva odātā assu odātavaṇṇā odātavatthā odātālaṅkārā’’ti. Atha kho tā devatā āyasmato anuruddhassa cittamaññāya sabbāva odātā ahesuṃ odātavaṇṇā odātavatthā odātālaṅkārā.

त्यानंतर आयुष्यमान अनुरुद्धांच्या मनात विचार आला— “किती बरे होईल जर या सर्व देवकन्या पिवळ्या रंगाच्या... लाल रंगाच्या... पांढऱ्या रंगाच्या, पांढऱ्या वर्णाच्या, पांढरी वस्त्रे परिधान केलेल्या आणि पांढरे अलंकार घातलेल्या असत्या!” तेव्हा त्या देवकन्यांनी आयुष्यमान अनुरुद्धांच्या मनातील विचार ओळखून, त्या सर्व पांढऱ्या रंगाच्या, पांढऱ्या वर्णाच्या, पांढरी वस्त्रे परिधान केलेल्या आणि पांढरे अलंकार घातलेल्या झाल्या.

Atha kho tā devatā ekā ca gāyi ekā ca nacci ekā ca accharaṃ vādesi. Seyyathāpi nāma pañcaṅgikassa tūriyassa suvinītassa suppaṭipatāḷitassa kusalehi susamannāhatassa saddo hoti vaggu ca rajanīyo ca kamanīyo ca pemanīyo ca madanīyo ca; evamevaṃ tāsaṃ devatānaṃ alaṅkārānaṃ saddo hoti vaggu ca rajanīyo ca kamanīyo ca pemanīyo ca madanīyo ca. Atha kho āyasmā anuruddho indriyāni okkhipi.

त्यानंतर त्या देवकन्यांपैकी एकीने गाणे गायले, एकीने नृत्य केले आणि एकीने चुटकी वाजवली (टाळी वाजवली). ज्याप्रमाणे कुशल वादकांनी उत्तम प्रकारे तयार केलेले, योग्य तालावर वाजवलेले पाच अंगांनी युक्त (पंचांगिक) वाद्य वाजवले असता त्याचा आवाज मधुर, मनमोहक, सुंदर, प्रिय आणि धुंद करणारा असतो; त्याचप्रमाणे त्या देवकन्यांच्या अलंकारांचा आवाज मधुर, मनमोहक, सुंदर, प्रिय आणि धुंद करणारा होता. तेव्हा आयुष्यमान अनुरुद्धांनी आपली इंद्रिये आवरती घेतली (खाली झुकवली).

Atha kho tā devatā ‘‘na khvayyo anuruddho sādiyatī’’ti tatthevantaradhāyiṃsu. Atha kho āyasmā anuruddho sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā anuruddho bhagavantaṃ etadavoca –

तेव्हा “आर्य अनुरुद्ध यात रस घेत नाहीत (प्रसन्न होत नाहीत)” असे समजून त्या देवकन्या तिथेच अंतर्धान पावल्या. त्यानंतर संध्याकाळच्या वेळी आयुष्यमान अनुरुद्ध ध्यानातून उठून भगवंतांकडे गेले. भगवंतांना अभिवादन करून ते एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान अनुरुद्धांनी भगवंतांना असे म्हटले—

‘‘Idhāhaṃ, bhante, divāvihāraṃ gato homi paṭisallīno. Atha kho, bhante, sambahulā manāpakāyikā devatā yenāhaṃ tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā maṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Ekamantaṃ ṭhitā kho, bhante, tā [Pg.92] devatā maṃ etadavocuṃ – ‘mayaṃ, bhante anuruddha, manāpakāyikā nāma devatā tīsu ṭhānesu issariyaṃ kārema vasaṃ vattema. Mayaṃ, bhante anuruddha, yādisakaṃ vaṇṇaṃ ākaṅkhāma tādisakaṃ vaṇṇaṃ ṭhānaso paṭilabhāma; yādisakaṃ saraṃ ākaṅkhāma tādisakaṃ saraṃ ṭhānaso paṭilabhāma; yādisakaṃ sukhaṃ ākaṅkhāma tādisakaṃ sukhaṃ ṭhānaso paṭilabhāma. Mayaṃ, bhante anuruddha, manāpakāyikā nāma devatā imesu tīsu ṭhānesu issariyaṃ kārema vasaṃ vattemā’ti. Tassa mayhaṃ, bhante, etadahosi – ‘aho vatimā devatā sabbāva nīlā assu nīlavaṇṇā nīlavatthā nīlālaṅkārā’ti. Atha kho, bhante, tā devatā mama cittamaññāya sabbāva nīlā ahesuṃ nīlavaṇṇā nīlavatthā nīlālaṅkārā.

“भंते! मी येथे दिवसाच्या विश्रांतीसाठी एकांतात ध्यानस्थ बसलो होतो. तेव्हा, भंते! 'मनापकायिका' नावाच्या अनेक देवकन्या माझ्याकडे आल्या. जवळ येऊन त्यांनी मला अभिवादन केले आणि त्या एका बाजूला उभ्या राहिल्या. एका बाजूला उभ्या राहिलेल्या त्या देवकन्या मला म्हणाल्या— ‘भंते अनुरुद्ध! आम्ही मनापकायिका नावाच्या देवकन्या आहोत. आम्ही तीन गोष्टींवर प्रभुत्व गाजवतो आणि नियंत्रण ठेवतो. भंते अनुरुद्ध! आम्हाला हवा तसा वर्ण आम्ही तत्काळ प्राप्त करतो; आम्हाला हवा तसा स्वर आम्ही तत्काळ प्राप्त करतो; आणि आम्हाला हवे तसे सुख आम्ही तत्काळ प्राप्त करतो. भंते अनुरुद्ध! आम्ही मनापकायिका नावाच्या देवकन्या या तीन गोष्टींवर प्रभुत्व गाजवतो आणि नियंत्रण ठेवतो.’ तेव्हा, भंते! माझ्या मनात विचार आला— ‘किती बरे होईल जर या सर्व देवकन्या निळ्या रंगाच्या, निळ्या वर्णाच्या, निळी वस्त्रे परिधान केलेल्या आणि निळे अलंकार घातलेल्या असत्या!’ तेव्हा, भंते! त्या देवकन्यांनी माझ्या मनातील विचार ओळखून, त्या सर्व निळ्या रंगाच्या, निळ्या वर्णाच्या, निळी वस्त्रे परिधान केलेल्या आणि निळे अलंकार घातलेल्या झाल्या.

‘‘Tassa mayhaṃ, bhante, etadahosi – ‘aho vatimā devatā sabbāva pītā assu…pe… sabbāva lohitakā assu…pe… sabbāva odātā assu odātavaṇṇā odātavatthā odātālaṅkārā’ti. Atha kho, bhante, tā devatā mama cittamaññāya sabbāva odātā ahesuṃ odātavaṇṇā odātavatthā odātālaṅkārā.

“त्यानंतर, भंते! माझ्या मनात विचार आला— ‘किती बरे होईल जर या सर्व देवकन्या पिवळ्या रंगाच्या... लाल रंगाच्या... पांढऱ्या रंगाच्या, पांढऱ्या वर्णाच्या, पांढरी वस्त्रे परिधान केलेल्या आणि पांढरे अलंकार घातलेल्या असत्या!’ तेव्हा, भंते! त्या देवकन्यांनी माझ्या मनातील विचार ओळखून, त्या सर्व पांढऱ्या रंगाच्या, पांढऱ्या वर्णाच्या, पांढरी वस्त्रे परिधान केलेल्या आणि पांढरे अलंकार घातलेल्या झाल्या.”

‘‘Atha kho, bhante, tā devatā ekā ca gāyi ekā ca nacci ekā ca accharaṃ vādesi. Seyyathāpi nāma pañcaṅgikassa tūriyassa suvinītassa suppaṭipatāḷitassa kusalehi susamannāhatassa saddo hoti vaggu ca rajanīyo ca kamanīyo ca pemanīyo ca madanīyo ca; evamevaṃ tāsaṃ devatānaṃ alaṅkārānaṃ saddo hoti vaggu ca rajanīyo ca kamanīyo ca pemanīyo ca madanīyo ca. Atha khvāhaṃ, bhante, indriyāni okkhipiṃ.

भन्ते, त्यानंतर त्या देवकन्यांपैकी एकीने गाणे गायले, एकीने नृत्य केले आणि एकीने टाळ्या वाजवल्या. ज्याप्रमाणे चांगल्या प्रकारे सुसंवादित केलेल्या, चांगल्या प्रकारे ताळबद्ध केलेल्या आणि कुशल वादकांद्वारे उत्तम प्रकारे वाजवलेल्या पंचअंगिक (पाच प्रकारच्या वाद्यांच्या) संगीताचा आवाज मधुर, मनमोहक, आनंददायी, प्रिय आणि धुंद करणारा असतो; त्याचप्रमाणे त्या देवकन्यांच्या अलंकारांचा आवाज मधुर, मनमोहक, आनंददायी, प्रिय आणि धुंद करणारा होता. तेव्हा, भन्ते, मी माझी इंद्रिये खाली वळवली (संयमित केली).

‘‘Atha kho, bhante, tā devatā ‘na khvayyo anuruddho sādiyatī’ti tatthevantaradhāyiṃsu. Katihi nu kho, bhante, dhammehi samannāgato mātugāmo kāyassa bhedā paraṃ maraṇā manāpakāyikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti?

भन्ते, त्यानंतर 'आर्य अनुरुद्ध (या नृत्याचा व संगीताचा) आनंद घेत नाहीत' असे समजून त्या देवकन्या तिथेच अंतर्धान पावल्या. भन्ते, किती गुणांनी युक्त असलेली स्त्री शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, मनापकायिक देवांच्या सहवासात उत्पन्न होते?

‘‘Aṭṭhahi kho, anuruddha, dhammehi samannāgato mātugāmo kāyassa bhedā paraṃ maraṇā manāpakāyikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Katamehi aṭṭhahi? Idha, anuruddha, mātugāmo yassa mātāpitaro bhattuno denti atthakāmā hitesino anukampakā anukampaṃ upādāya tassa [Pg.93] hoti pubbuṭṭhāyinī pacchānipātinī kiṅkārapaṭissāvinī manāpacārinī piyavādinī.

अनुरुद्ध, आठ गुणांनी युक्त असलेली स्त्री शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, मनापकायिक देवांच्या सहवासात उत्पन्न होते. कोणते आठ? येथे, अनुरुद्ध, तिचे कल्याण इच्छिणारे, हित शोधणारे आणि तिच्यावर अनुकंपा करणारे माता-पिता अनुकंपेपोटी ज्या पतीला तिला देतात; त्या पतीच्या आधी उठणारी, त्याच्यानंतर झोपणारी, 'मी काय करू?' असे आज्ञापालन करणारी, पतीला अनुकूल वागणारी आणि प्रिय बोलणारी ती असते.

‘‘Ye te bhattu garuno honti – mātāti vā pitāti vā samaṇabrāhmaṇāti vā – te sakkaroti, garuṃ karoti, māneti, pūjeti, abbhāgate ca āsanodakena paṭipūjeti.

पतीचे जे कोणी आदरणीय असतात – मग ते आई-वडील असोत किंवा श्रमण-ब्राह्मण असोत – त्यांचा ती सत्कार करते, आदर करते, मान देते, पूजा करते आणि घरी आलेल्या पाहुण्यांचे आसन व पाण्याने आदरातिथ्य करते.

‘‘Ye te bhattu abbhantarā kammantā – uṇṇāti vā kappāsāti vā – tattha dakkhā hoti analasā tatrupāyāya vīmaṃsāya samannāgatā alaṃ kātuṃ alaṃ saṃvidhātuṃ.

पतीच्या घरातील जे काही उद्योग असतात – जसे की लोकर किंवा कापसाचे काम – त्यामध्ये ती चतुर आणि आळस न करणारी असते. त्या कामाच्या उपायांचा विचार करण्याच्या बुद्धीने युक्त होऊन ती स्वतः काम करण्यास आणि इतरांकडून ते व्यवस्थित करून घेण्यास समर्थ असते.

‘‘Yo so bhattu abbhantaro antojano – dāsāti vā pessāti vā kammakarāti vā – tesaṃ katañca katato jānāti akatañca akatato jānāti, gilānakānañca balābalaṃ jānāti khādanīyaṃ bhojanīyañcassa paccaṃsena saṃvibhajati.

पतीच्या घरातील जे नोकरचाकर, सेवक किंवा कामगार असतात – त्यांनी काय केले आहे हे ती जाणून घेते आणि काय केले नाही हेही जाणून घेते; आजारी लोकांच्या बरे-वाईट असण्याची काळजी घेते आणि त्यांना खाण्यापिण्याच्या वस्तू त्यांच्या योग्य हिश्श्यानुसार वाटून देते.

‘‘Yaṃ bhattu āharati dhanaṃ vā dhaññaṃ vā jātarūpaṃ vā taṃ ārakkhena guttiyā sampādeti, tattha ca hoti adhuttī athenī asoṇḍī avināsikā.

पती जे काही धन, धान्य किंवा सुवर्ण आणतो, त्याचे ती रक्षण करून ते सुरक्षित ठेवते; आणि त्या बाबतीत ती उधळपट्टी न करणारी, चोरी न करणारी, व्यसनी नसलेली आणि संपत्तीचा नाश न करणारी असते.

‘‘Upāsikā kho pana hoti buddhaṃ saraṇaṃ gatā dhammaṃ saraṇaṃ gatā saṅghaṃ saraṇaṃ gatā.

तसेच, ती बुद्ध, धम्म आणि संघ यांना शरण गेलेली उपासिका असते.

‘‘Sīlavatī kho pana hoti – pāṇātipātā paṭiviratā, adinnādānā paṭiviratā, kāmesumicchācārā paṭiviratā, musāvādā paṭiviratā, surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭiviratā.

ती शीलवान असते – प्राणातिपातापासून अलिप्त राहते, अदिन्नादानापासून अलिप्त राहते, कामेसू मिच्छाचारापासून अलिप्त राहते, मुसावादापासून अलिप्त राहते आणि सुरा-मेरय-मज्ज-पमादठ्ठानापासून अलिप्त राहते.

‘‘Cāgavatī kho pana hoti. Vigatamalamaccherena cetasā agāraṃ ajjhāvasati muttacāgā payatapāṇinī vossaggaratā yācayogā dānasaṃvibhāgaratā.

ती दानशूर असते. मत्सराचा मळ नसलेल्या चित्ताने ती गृहस्थाश्रम चालवते; मुक्तहस्ते दान देणारी, दान देण्यासाठी हात स्वच्छ ठेवणारी, त्याग करण्यात आनंद मानणारी, याचना करणाऱ्यांना देण्यास योग्य आणि दान व वाटणी करण्यात रस घेणारी असते.

‘‘Imehi kho, anuruddha, aṭṭhahi dhammehi samannāgato mātugāmo kāyassa bhedā paraṃ maraṇā manāpakāyikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti.

अनुरुद्ध, या आठ गुणांनी युक्त असलेली स्त्री शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, मनापकायिक देवांच्या सहवासात उत्पन्न होते.

‘‘Yo [Pg.94] naṃ bharati sabbadā, niccaṃ ātāpi ussuko;

Taṃ sabbakāmadaṃ posaṃ, bhattāraṃ nātimaññati.

जो पती तिचे नेहमी पालनपोषण करतो, सतत उद्योगी आणि प्रयत्नशील राहतो; अशा सर्व इच्छा पूर्ण करणाऱ्या पतीचा ती कधीही अनादर करत नाही.

‘‘Na cāpi sotthi bhattāraṃ, issāvādena rosaye;

Bhattu ca garuno sabbe, paṭipūjeti paṇḍitā.

ती सुसंस्कारी स्त्री मत्सराच्या शब्दांनी पतीला त्रास देत नाही; आणि ती सुज्ञ स्त्री पतीच्या सर्व आदरणीय व्यक्तींचा आदर-सत्कार करते.

‘‘Uṭṭhāhikā analasā, saṅgahitaparijjanā;

Bhattu manāpaṃ carati, sambhataṃ anurakkhati.

ती उद्योगी व आळस न करणारी असते, नोकरचाकरांची काळजी घेणारी असते; पतीला आवडेल असे वागते आणि पतीने कमावलेल्या संपत्तीचे रक्षण करते.

‘‘Yā evaṃ vattati nārī, bhattu chandavasānugā;

Manāpā nāma te devā, yattha sā upapajjatī’’ti. chaṭṭhaṃ;

जी स्त्री पतीच्या इच्छेनुसार अशा प्रकारे वागते; ती 'मनाप' नावाच्या देवांच्या लोकांमध्ये उत्पन्न होते. (सहावे सूत्र समाप्त)

7. Dutiyavisākhāsuttaṃ

७. दुसरे विशाखा सूत्र

47. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati pubbārāme migāramātupāsāde. Atha kho visākhā migāramātā…pe… ekamantaṃ nisinnaṃ kho visākhaṃ migāramātaraṃ bhagavā etadavoca –

४७. एकदा भगवान श्रावस्ती येथील पूर्वाराम विहारामध्ये मृगारमाता विशाखेच्या प्रासादात विहार करत होते. तेव्हा मृगारमाता विशाखा भगवंतांकडे आली... आणि एका बाजूला बसलेल्या मृगारमाता विशाखेला भगवान म्हणाले –

‘‘Aṭṭhahi kho, visākhe, dhammehi samannāgato mātugāmo kāyassa bhedā paraṃ maraṇā manāpakāyikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Katamehi aṭṭhahi? Idha, visākhe, mātugāmo yassa mātāpitaro bhattuno denti atthakāmā hitesino anukampakā anukampaṃ upādāya tassa hoti pubbuṭṭhāyinī pacchānipātinī kiṅkārapaṭissāvinī manāpacārinī piyavādinī…pe….

विशाखे, आठ गुणांनी युक्त असलेली स्त्री शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, मनापकायिक देवांच्या सहवासात उत्पन्न होते. कोणते आठ? येथे, विशाखे, तिचे कल्याण इच्छिणारे, हित शोधणारे आणि तिच्यावर अनुकंपा करणारे माता-पिता अनुकंपेपोटी ज्या पतीला तिला देतात; त्या पतीच्या आधी उठणारी, त्याच्यानंतर झोपणारी, 'मी काय करू?' असे आज्ञापालन करणारी, पतीला अनुकूल वागणारी आणि प्रिय बोलणारी ती असते...

‘‘Cāgavatī kho pana hoti. Vigatamalamaccherena cetasā agāraṃ ajjhāvasati muttacāgā payatapāṇinī vossaggaratā yācayogā dānasaṃvibhāgaratā. Imehi kho, visākhe, aṭṭhahi dhammehi samannāgato mātugāmo kāyassa bhedā paraṃ maraṇā manāpakāyikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti.

ती दानशूर असते. मत्सराचा मळ नसलेल्या चित्ताने ती गृहस्थाश्रम चालवते; मुक्तहस्ते दान देणारी, दान देण्यासाठी हात स्वच्छ ठेवणारी, त्याग करण्यात आनंद मानणारी, याचना करणाऱ्यांना देण्यास योग्य आणि दान व वाटणी करण्यात रस घेणारी असते. विशाखे, या आठ गुणांनी युक्त असलेली स्त्री शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, मनापकायिक देवांच्या सहवासात उत्पन्न होते.

‘‘Yo naṃ bharati sabbadā, niccaṃ ātāpi ussuko;

Taṃ sabbakāmadaṃ posaṃ, bhattāraṃ nātimaññati.

जो पती तिचे नेहमी पालनपोषण करतो, सतत उद्योगी आणि प्रयत्नशील राहतो; अशा सर्व इच्छा पूर्ण करणाऱ्या पतीचा ती कधीही अनादर करत नाही.

‘‘Na [Pg.95] cāpi sotthi bhattāraṃ, issāvādena rosaye;

Bhattu ca garuno sabbe, paṭipūjeti paṇḍitā.

ती सुसंस्कारी स्त्री मत्सराच्या शब्दांनी पतीला त्रास देत नाही; आणि ती सुज्ञ स्त्री पतीच्या सर्व आदरणीय व्यक्तींचा आदर-सत्कार करते.

‘‘Uṭṭhāhikā analasā, saṅgahitaparijjanā;

Bhattu manāpaṃ carati, sambhataṃ anurakkhati.

ती उद्योगी व आळस न करणारी असते, नोकरचाकरांची काळजी घेणारी असते; पतीला आवडेल असे वागते आणि पतीने कमावलेल्या संपत्तीचे रक्षण करते.

‘‘Yā evaṃ vattati nārī, bhattu chandavasānugā;

Manāpā nāma te devā, yattha sā upapajjatī’’ti. sattamaṃ;

जी स्त्री पतीच्या इच्छेनुसार अशा प्रकारे वागते; ती 'मनाप' नावाच्या देवांच्या लोकांमध्ये उत्पन्न होते. (सातवे सूत्र समाप्त)

8. Nakulamātāsuttaṃ

८. नकुलमाता सूत्र

48. Ekaṃ samayaṃ bhagavā bhaggesu viharati suṃsumāragire bhesakaḷāvane migadāye. Atha kho nakulamātā gahapatānī yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā…pe…. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho nakulamātaraṃ gahapatāniṃ bhagavā etadavoca –

४८. एकदा भगवान भग्ग देशात सुंसुमारगिरी येथील भेसकळावनातील मृगदायात विहार करत होते. तेव्हा नकुलमाता गृहपती पत्नी भगवंतांकडे आली; आणि वंदन करून एका बाजूला बसली... एका बाजूला बसलेल्या नकुलमाता गृहपती पत्नीला भगवान म्हणाले –

‘‘Aṭṭhahi kho, nakulamāte, dhammehi samannāgato mātugāmo kāyassa bhedā paraṃ maraṇā manāpakāyikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Katamehi aṭṭhahi? Idha, nakulamāte, mātugāmo yassa mātāpitaro bhattuno denti atthakāmā hitesino anukampakā anukampaṃ upādāya tassa hoti pubbuṭṭhāyinī pacchānipātinī kiṅkārapaṭissāvinī manāpacārinī piyavādinī.

नकुलमाते, आठ गुणांनी युक्त असलेली स्त्री शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, मनापकायिक देवांच्या सहवासात उत्पन्न होते. कोणते आठ? येथे, नकुलमाते, तिचे कल्याण इच्छिणारे, हित शोधणारे आणि तिच्यावर अनुकंपा करणारे माता-पिता अनुकंपेपोटी ज्या पतीला तिला देतात; त्या पतीच्या आधी उठणारी, त्याच्यानंतर झोपणारी, 'मी काय करू?' असे आज्ञापालन करणारी, पतीला अनुकूल वागणारी आणि प्रिय बोलणारी ती असते.

‘‘Ye te bhattu garuno honti – mātāti vā pitāti vā samaṇabrāhmaṇāti vā – te sakkaroti garuṃ karoti māneti pūjeti, abbhāgate ca āsanodakena paṭipūjeti.

पतीचे जे कोणी आदरणीय असतात – मग ते आई-वडील असोत किंवा श्रमण-ब्राह्मण असोत – त्यांचा ती सत्कार करते, आदर करते, मान देते, पूजा करते आणि घरी आलेल्या पाहुण्यांचे आसन व पाण्याने आदरातिथ्य करते.

‘‘Ye te bhattu abbhantarā kammantā – uṇṇāti vā kappāsāti vā – tattha dakkhā hoti analasā tatrupāyāya vīmaṃsāya samannāgatā alaṃ kātuṃ alaṃ saṃvidhātuṃ.

पतीचे जे काही घरगुती उद्योग असतात – जसे की लोकर किंवा कापसाचे काम – त्यामध्ये ती कुशल असते, आळस न करणारी असते. त्या कामांच्या उपायांचा शोध घेणाऱ्या (योग्य) बुद्धीने युक्त असते, ती स्वतः ते काम करण्यास समर्थ असते आणि इतरांकडून ते करवून घेण्यास (नियोजन करण्यास) सक्षम असते.

‘‘Yo so bhattu abbhantaro antojano – dāsāti vā pessāti vā kammakarāti vā – tesaṃ katañca katato jānāti akatañca akatato jānāti, gilānakānañca balābalaṃ jānāti khādanīyaṃ bhojanīyañcassa paccaṃsena saṃvibhajati.

पतीच्या घरातील जे सेवकवर्ग असतात – मग ते दास असोत, संदेशवाहक असोत किंवा मजूर असोत – त्यांनी काय केले आहे हे ती 'केले आहे' म्हणून जाणते आणि काय केले नाही हे 'केले नाही' म्हणून जाणते. आजारी असलेल्यांची प्रकृती (शारीरिक स्थिती) ती जाणते आणि त्यांना खाण्यापिण्याचे पदार्थ त्यांच्या योग्य वाटणीनुसार विभागून देते.

‘‘Yaṃ [Pg.96] bhattā āharati dhanaṃ vā dhaññaṃ vā rajataṃ vā jātarūpaṃ vā taṃ ārakkhena guttiyā sampādeti, tattha ca hoti adhuttī athenī asoṇḍī avināsikā.

पती जे काही धन, धान्य, चांदी किंवा सोने आणतो, त्याचे ती रक्षण करून ते सुरक्षित ठेवते. त्या संपत्तीच्या बाबतीत ती उधळपट्टी न करणारी (व्यसनी नसलेली), चोरी न करणारी, मद्यपी नसलेली आणि तिचा नाश न करणारी असते.

‘‘Upāsikā kho pana hoti buddhaṃ saraṇaṃ gatā dhammaṃ saraṇaṃ gatā saṅghaṃ saraṇaṃ gatā.

शिवाय, ती बुद्ध, धम्म आणि संघ यांना शरण गेलेली उपासिका असते.

‘‘Sīlavatī kho pana hoti – pāṇātipātā paṭiviratā…pe… surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭiviratā…pe….

ती शीलवान असते – प्राणातिपातापासून (जीवहिंसेपासून) अलिप्त राहते... तसेच मद्य, सुरा आणि प्रमादाचे स्थान असलेल्या मादक द्रव्यांच्या सेवनापासून अलिप्त राहते...

‘‘Cāgavatī kho pana hoti vigatamalamaccherena cetasā agāraṃ ajjhāvasati muttacāgā payatapāṇinī vossaggaratā yācayogā dānasaṃvibhāgaratā.

ती दानशूर असते; मत्सराचा मळ नसलेल्या चित्ताने ती गृहस्थाश्रम चालवते. ती मुक्तहस्ताने दान देणारी, (दान देण्यासाठी) हात स्वच्छ ठेवणारी (नेहमी तत्पर असणारी), त्याग करण्यात रमणारी, याचना करणाऱ्यांना देण्यास योग्य आणि दान व वाटणी करण्यात आनंद मानणारी असते.

‘‘Imehi kho, nakulamāte, aṭṭhahi dhammehi samannāgato mātugāmo kāyassa bhedā paraṃ maraṇā manāpakāyikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti.

हे नकुलमाते! या आठ गुणांनी युक्त असलेली स्त्री, शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, 'मनापकायिक' नावाच्या देवांच्या सहवासात (देवलोकात) उत्पन्न होते.

‘‘Yo naṃ bharati sabbadā, niccaṃ ātāpi ussuko;

Taṃ sabbakāmadaṃ posaṃ, bhattāraṃ nātimaññati.

जो पती नेहमी तिचे पोषण करतो, सतत उद्योगी व प्रयत्नशील राहतो, सर्व इच्छा पूर्ण करणाऱ्या त्या पतीचा ती कधीही अवमान करत नाही.

‘‘Na cāpi sotthi bhattāraṃ, issāvādena rosaye;

Bhattu ca garuno sabbe, paṭipūjeti paṇḍitā.

ती सुजाण स्त्री मत्सराच्या शब्दांनी पतीला संतापवत नाही; आणि ती विदुषी स्त्री पतीच्या सर्व आदरणीय व्यक्तींचा (माता-पिता इत्यादींचा) आदर-सत्कार करते.

‘‘Uṭṭhāhikā analasā, saṅgahitaparijjanā;

Bhattu manāpaṃ carati, sambhataṃ anurakkhati.

ती उद्योगी व आळस न करणारी असते, घरातील नोकरचाकरांची काळजी घेणारी असते, पतीला आवडेल असे वर्तन करते आणि पतीने कमावलेल्या संपत्तीचे रक्षण करते.

‘‘Yā evaṃ vattati nārī, bhattu chandavasānugā;

Manāpā nāma te devā, yattha sā upapajjatī’’ti. aṭṭhamaṃ;

जी स्त्री पतीच्या इच्छेनुसार वागून अशा प्रकारे वर्तन करते, ती 'मनापकायिक' नावाच्या देवांच्या लोकात उत्पन्न होते. (आठवे सुत्त समाप्त)

9. Paṭhamaidhalokikasuttaṃ

९. प्रथम इधलोकिक सुत्त

49. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati pubbārāme migāramātupāsāde. Atha kho visākhā migāramātā yena bhagavā tenupasaṅkami…pe…. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho visākhaṃ migāramātaraṃ bhagavā etadavoca –

४९. एकदा भगवान श्रावस्ती येथील पूर्वाराम विहारामध्ये मृगारमाता विशाखेच्या प्रासादात (भवनात) विहार करत होते. तेव्हा मृगारमाता विशाखा जेथे भगवान होते तेथे आली... एका बाजूला बसलेल्या मृगारमाता विशाखेला भगवान म्हणाले –

‘‘Catūhi [Pg.97] kho, visākhe, dhammehi samannāgato mātugāmo idhalokavijayāya paṭipanno hoti, ayaṃsa loko āraddho hoti. Katamehi catūhi? Idha, visākhe, mātugāmo susaṃvihitakammanto hoti, saṅgahitaparijano, bhattu manāpaṃ carati, sambhataṃ anurakkhati.

हे विशाखे! चार गुणांनी युक्त असलेली स्त्री या लोकावर (इहलोकावर) विजय मिळवण्यासाठी मार्गस्थ होते, तिचा हा लोक यशस्वी होतो. कोणते चार गुण? हे विशाखे! या जगात स्त्री आपले घरगुती काम उत्तम प्रकारे व्यवस्थापित करणारी असते, नोकरचाकरांचे नीट संगोपन करणारी असते, पतीला आवडेल असे वर्तन करणारी असते आणि पतीने कमावलेल्या संपत्तीचे रक्षण करणारी असते.

‘‘Kathañca, visākhe, mātugāmo susaṃvihitakammanto hoti? Idha, visākhe, mātugāmo ye te bhattu abbhantarā kammantā – uṇṇāti vā kappāsāti vā – tattha dakkhā hoti analasā tatrupāyāya vīmaṃsāya samannāgatā alaṃ kātuṃ alaṃ saṃvidhātuṃ. Evaṃ kho, visākhe, mātugāmo susaṃvihitakammanto hoti.

आणि हे विशाखे! स्त्री आपले घरगुती काम उत्तम प्रकारे व्यवस्थापित करणारी कशी होते? हे विशाखे! या जगात पतीचे जे काही घरगुती उद्योग असतात – जसे की लोकर किंवा कापसाचे काम – त्यामध्ये ती कुशल असते, आळस न करणारी असते. त्या कामांच्या उपायांचा शोध घेणाऱ्या (योग्य) बुद्धीने युक्त असते, ती स्वतः ते काम करण्यास समर्थ असते आणि इतरांकडून ते करवून घेण्यास सक्षम असते. अशा प्रकारे, हे विशाखे! स्त्री आपले घरगुती काम उत्तम प्रकारे व्यवस्थापित करणारी होते.

‘‘Kathañca, visākhe, mātugāmo saṅgahitaparijano hoti? Idha, visākhe, mātugāmo yo so bhattu abbhantaro antojano – dāsāti vā pessāti vā kammakarāti vā – tesaṃ katañca katato jānāti akatañca akatato jānāti, gilānakānañca balābalaṃ jānāti khādanīyaṃ bhojanīyañcassa paccaṃsena saṃvibhajati. Evaṃ kho, visākhe, mātugāmo saṅgahitaparijano hoti.

आणि हे विशाखे! स्त्री नोकरचाकरांचे नीट संगोपन करणारी कशी होते? हे विशाखे! या जगात पतीच्या घरातील जे सेवकवर्ग असतात – मग ते दास असोत, संदेशवाहक असोत किंवा मजूर असोत – त्यांनी काय केले आहे हे ती 'केले आहे' म्हणून जाणते आणि काय केले नाही हे 'केले नाही' म्हणून जाणते. आजारी असलेल्यांची प्रकृती ती जाणते आणि त्यांना खाण्यापिण्याचे पदार्थ त्यांच्या योग्य वाटणीनुसार विभागून देते. अशा प्रकारे, हे विशाखे! स्त्री नोकरचाकरांचे नीट संगोपन करणारी होते.

‘‘Kathañca, visākhe, mātugāmo bhattu manāpaṃ carati? Idha, visākhe, mātugāmo yaṃ bhattu amanāpasaṅkhātaṃ taṃ jīvitahetupi na ajjhācarati. Evaṃ kho, visākhe, mātugāmo bhattu manāpaṃ carati.

आणि हे विशाखे! स्त्री पतीला आवडेल असे वर्तन करणारी कशी होते? हे विशाखे! या जगात पतीला जे नापसंत आहे, असे कोणतेही कृत्य ती स्वतःच्या प्राणांच्या मोबदल्यातही करत नाही. अशा प्रकारे, हे विशाखे! स्त्री पतीला आवडेल असे वर्तन करणारी होते.

‘‘Kathañca, visākhe, mātugāmo sambhataṃ anurakkhati? Idha, visākhe, mātugāmo yaṃ bhattā āharati dhanaṃ vā dhaññaṃ vā rajataṃ vā jātarūpaṃ vā taṃ ārakkhena guttiyā sampādeti, tattha ca hoti adhuttī athenī asoṇḍī avināsikā. Evaṃ kho, visākhe, mātugāmo sambhataṃ anurakkhati. Imehi kho, visākhe, catūhi dhammehi samannāgato mātugāmo idhalokavijayāya paṭipanno hoti, ayaṃsa loko āraddho hoti.

आणि हे विशाखे! स्त्री पतीने कमावलेल्या संपत्तीचे रक्षण करणारी कशी होते? हे विशाखे! या जगात पती जे काही धन, धान्य, चांदी किंवा सोने आणतो, त्याचे ती रक्षण करून ते सुरक्षित ठेवते. त्या संपत्तीच्या बाबतीत ती उधळपट्टी न करणारी, चोरी न करणारी, मद्यपी नसलेली आणि तिचा नाश न करणारी असते. अशा प्रकारे, हे विशाखे! स्त्री पतीने कमावलेल्या संपत्तीचे रक्षण करणारी होते. हे विशाखे! या चार गुणांनी युक्त असलेली स्त्री या लोकावर (इहलोकावर) विजय मिळवण्यासाठी मार्गस्थ होते, तिचा हा लोक यशस्वी होतो.

‘‘Catūhi kho, visākhe, dhammehi samannāgato mātugāmo paralokavijayāya paṭipanno hoti, paraloko āraddho hoti. Katamehi catūhi? Idha, visākhe, mātugāmo saddhāsampanno hoti, sīlasampanno hoti, cāgasampanno hoti, paññāsampanno hoti.

हे विशाखे! इतर चार गुणांनी युक्त असलेली स्त्री परलोकावर विजय मिळवण्यासाठी मार्गस्थ होते, तिचा परलोक यशस्वी होतो. कोणते चार गुण? हे विशाखे! या जगात स्त्री श्रद्धासंपन्न (श्रद्धेने युक्त) असते, शीलसंपन्न असते, त्यागसंपन्न (दानशूर) असते आणि प्रज्ञासंपन्न (बुद्धिवान) असते.

‘‘Kathañca[Pg.98], visākhe, mātugāmo saddhāsampanno hoti? Idha, visākhe, mātugāmo saddho hoti, saddahati tathāgatassa bodhiṃ – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. Evaṃ kho, visākhe, mātugāmo saddhāsampanno hoti.

आणि हे विशाखे! स्त्री श्रद्धासंपन्न कशी होते? हे विशाखे! या जगात स्त्री श्रद्धावान असते, ती तथागतांच्या बोधीवर (ज्ञानावर) अशी श्रद्धा ठेवते: 'ते भगवान अर्हत आहेत, सम्यक्संबुद्ध आहेत, विद्याचरणसंपन्न आहेत, सुगत आहेत, लोकविदू आहेत, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी आहेत, देव आणि मनुष्यांचे शास्ता (गुरू) आहेत, बुद्ध आहेत, भगवान आहेत.' अशा प्रकारे, हे विशाखे! स्त्री श्रद्धासंपन्न होते.

‘‘Kathañca, visākhe, mātugāmo sīlasampanno hoti? Idha, visākhe, mātugāmo pāṇātipātā paṭivirato hoti…pe… surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato hoti. Evaṃ kho, visākhe, mātugāmo sīlasampanno hoti.

आणि हे विशाखे! स्त्री शीलसंपन्न कशी होते? हे विशाखे! या जगात स्त्री प्राणातिपातापासून (जीवहिंसेपासून) अलिप्त राहते... तसेच मद्य, सुरा आणि प्रमादाचे स्थान असलेल्या मादक द्रव्यांच्या सेवनापासून अलिप्त राहते. अशा प्रकारे, हे विशाखे! स्त्री शीलसंपन्न होते.

‘‘Kathañca, visākhe, mātugāmo cāgasampanno hoti? Idha, visākhe, mātugāmo vigatamalamaccherena cetasā agāraṃ ajjhāvasati muttacāgā payatapāṇinī vossaggaratā yācayogā dānasaṃvibhāgaratā. Evaṃ kho, visākhe, mātugāmo cāgasampanno hoti.

आणि हे विशाखे! स्त्री त्यागसंपन्न (दानशूर) कशी होते? हे विशाखे! या जगात स्त्री मत्सराचा मळ नसलेल्या चित्ताने गृहस्थाश्रम चालवते. ती मुक्तहस्ताने दान देणारी, (दान देण्यासाठी) हात स्वच्छ ठेवणारी, त्याग करण्यात रमणारी, याचना करणाऱ्यांना देण्यास योग्य आणि दान व वाटणी करण्यात आनंद मानणारी असते. अशा प्रकारे, हे विशाखे! स्त्री त्यागसंपन्न होते.

‘‘Kathañca, visākhe, mātugāmo paññāsampanno hoti? Idha, visākhe, mātugāmo paññavā hoti…pe… evaṃ kho, visākhe, mātugāmo paññāsampanno hoti. Imehi kho, visākhe, catūhi dhammehi samannāgato mātugāmo paralokavijayāya paṭipanno hoti, paraloko āraddho hotī’’ti.

आणि हे विशाखे! स्त्री प्रज्ञासंपन्न कशी होते? हे विशाखे! या जगात स्त्री प्रज्ञावान (बुद्धिवान) असते... अशा प्रकारे, हे विशाखे! स्त्री प्रज्ञासंपन्न होते. हे विशाखे! या चार गुणांनी युक्त असलेली स्त्री परलोकावर विजय मिळवण्यासाठी मार्गस्थ होते, तिचा परलोक यशस्वी होतो.

‘‘Susaṃvihitakammantā, saṅgahitaparijjanā;

Bhattu manāpaṃ carati, sambhataṃ anurakkhati.

आपले घरगुती काम उत्तम प्रकारे व्यवस्थापित करणारी, नोकरचाकरांचे नीट संगोपन करणारी, पतीला आवडेल असे वर्तन करणारी आणि पतीने कमावलेल्या संपत्तीचे रक्षण करणारी,

‘‘Saddhā sīlena sampannā, vadaññū vītamaccharā;

Niccaṃ maggaṃ visodheti, sotthānaṃ samparāyikaṃ.

श्रद्धा आणि शीलाने युक्त असलेली, दानशूर, मत्सररहित असलेली स्त्री परलोकातील कल्याणाचा (सुखाचा) मार्ग नेहमी स्वच्छ (सुकर) करते.

‘‘Iccete aṭṭha dhammā ca, yassā vijjanti nāriyā;

Tampi sīlavatiṃ āhu, dhammaṭṭhaṃ saccavādiniṃ.

ज्या स्त्रीमध्ये हे आठ गुण आढळतात, तिलाच शीलवान, धम्मावर आरूढ असणारी आणि सत्य बोलणारी स्त्री म्हणतात.

‘‘Soḷasākārasampannā, aṭṭhaṅgasusamāgatā;

Tādisī sīlavatī upāsikā;

Upapajjati devalokaṃ manāpa’’nti. navamaṃ;

“सोळा गुणांनी संपन्न, आठ अंगांनी युक्त, अशी ती शीलवान उपासिका मनपसंत देवलोकात उत्पन्न होते.” (नववे सूत्र समाप्त)

10. Dutiyaidhalokikasuttaṃ

१०. दुसरे इधलोकिक सुत्त

50. ‘‘Catūhi[Pg.99], bhikkhave, dhammehi samannāgato mātugāmo idhalokavijayāya paṭipanno hoti, ayaṃsa loko āraddho hoti. Katamehi catūhi? Idha, bhikkhave, mātugāmo susaṃvihitakammanto hoti, saṅgahitaparijano, bhattu manāpaṃ carati, sambhataṃ anurakkhati.

५०. “भिक्खूहो, चार गुणांनी युक्त असलेली स्त्री या लोकातील विजयासाठी मार्गस्थ होते, तिचा हा लोक यशस्वी होतो. कोणत्या चार? भिक्खूहो, या जगात स्त्री आपल्या कामांचे उत्तम प्रकारे नियोजन करणारी असते, परिजनांचा चांगला सांभाळ करणारी असते, पतीच्या मनासारखे वागणारी असते आणि पतीने कमावलेल्या संपत्तीचे रक्षण करणारी असते.”

‘‘Kathañca, bhikkhave, mātugāmo susaṃvihitakammanto hoti? Idha, bhikkhave, mātugāmo ye te bhattu abbhantarā kammantā…pe… evaṃ kho, bhikkhave, mātugāmo susaṃvihitakammanto hoti.

“आणि भिक्खूहो, स्त्री आपल्या कामांचे उत्तम प्रकारे नियोजन करणारी कशी होते? भिक्खूहो, या जगात स्त्री पतीच्या घरातील जे काही अंतर्गत कामे असतात... (पे)... भिक्खूहो, अशा प्रकारे स्त्री आपल्या कामांचे उत्तम प्रकारे नियोजन करणारी होते.”

‘‘Kathañca, bhikkhave, mātugāmo saṅgahitaparijano hoti? Idha, bhikkhave, mātugāmo yo so bhattu abbhantaro antojano…pe… evaṃ kho, bhikkhave, mātugāmo saṅgahitaparijano hoti.

“आणि भिक्खूहो, स्त्री परिजनांचा सांभाळ करणारी कशी होते? भिक्खूहो, या जगात स्त्री पतीच्या घरातील जे अंतर्गत लोक असतात... (पे)... भिक्खूहो, अशा प्रकारे स्त्री परिजनांचा सांभाळ करणारी होते.”

‘‘Kathañca, bhikkhave, mātugāmo bhattu manāpaṃ carati? Idha, bhikkhave, mātugāmo yaṃ bhattu amanāpasaṅkhātaṃ taṃ jīvitahetupi na ajjhācarati. Evaṃ kho, bhikkhave, mātugāmo bhattu manāpaṃ carati.

“आणि भिक्खूहो, स्त्री पतीच्या मनासारखे वागणारी कशी होते? भिक्खूहो, या जगात पतीला जे नापसंत मानले जाते, ते काम स्त्री स्वतःच्या प्राणांच्या मोबदल्यातही कधी करत नाही. भिक्खूहो, अशा प्रकारे स्त्री पतीच्या मनासारखे वागणारी होते.”

‘‘Kathañca, bhikkhave, mātugāmo sambhataṃ anurakkhati? Idha, bhikkhave, mātugāmo yaṃ bhattā āharati…pe… evaṃ kho, bhikkhave, mātugāmo sambhataṃ anurakkhati. Imehi kho, bhikkhave, catūhi dhammehi samannāgato mātugāmo idhalokavijayāya paṭipanno hoti, ayaṃsa loko āraddho hoti.

“आणि भिक्खूहो, स्त्री कमावलेल्या संपत्तीचे रक्षण करणारी कशी होते? भिक्खूहो, या जगात पती जी काही संपत्ती आणतो... (पे)... भिक्खूहो, अशा प्रकारे स्त्री कमावलेल्या संपत्तीचे रक्षण करणारी होते. भिक्खूहो, या चार गुणांनी युक्त असलेली स्त्री या लोकातील विजयासाठी मार्गस्थ होते, तिचा हा लोक यशस्वी होतो.”

‘‘Catūhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato mātugāmo paralokavijayāya paṭipanno hoti, paraloko āraddho hoti. Katamehi catūhi? Idha, bhikkhave, mātugāmo saddhāsampanno hoti, sīlasampanno hoti, cāgasampanno hoti, paññāsampanno hoti.

“भिक्खूहो, चार गुणांनी युक्त असलेली स्त्री परलोकातील विजयासाठी मार्गस्थ होते, तिचा परलोक यशस्वी होतो. कोणत्या चार? भिक्खूहो, या जगात स्त्री श्रद्धा-संपन्न असते, शील-संपन्न असते, त्याग-संपन्न असते आणि प्रज्ञा-संपन्न असते.”

‘‘Kathañca, bhikkhave, mātugāmo saddhāsampanno hoti? Idha, bhikkhave, mātugāmo saddho hoti…pe… evaṃ kho, bhikkhave, mātugāmo saddhāsampanno hoti.

“आणि भिक्खूहो, स्त्री श्रद्धा-संपन्न कशी होते? भिक्खूहो, या जगात स्त्री श्रद्धावान असते... (पे)... भिक्खूहो, अशा प्रकारे स्त्री श्रद्धा-संपन्न होते.”

‘‘Kathañca[Pg.100], bhikkhave, mātugāmo sīlasampanno hoti? Idha, bhikkhave, mātugāmo pāṇātipātā paṭivirato hoti…pe… surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, mātugāmo sīlasampanno hoti.

“आणि भिक्खूहो, स्त्री शील-संपन्न कशी होते? भिक्खूहो, या जगात स्त्री प्राणातिपातापासून (जीवहिंसेपासून) अलिप्त राहते... (पे)... सुरा, मेरय आणि मद्य या प्रमादस्थानांपासून अलिप्त राहते. भिक्खूहो, अशा प्रकारे स्त्री शील-संपन्न होते.”

‘‘Kathañca, bhikkhave, mātugāmo cāgasampanno hoti? Idha, bhikkhave, mātugāmo vigatamalamaccherena cetasā agāraṃ ajjhāvasati…pe… evaṃ kho, bhikkhave, mātugāmo cāgasampanno hoti.

“आणि भिक्खूहो, स्त्री त्याग-संपन्न कशी होते? भिक्खूहो, या जगात स्त्री मत्सराचा मळ दूर झालेल्या चित्ताने गृहस्थाश्रमात राहते... (पे)... भिक्खूहो, अशा प्रकारे स्त्री त्याग-संपन्न होते.”

‘‘Kathañca, bhikkhave, mātugāmo paññāsampanno hoti? Idha, bhikkhave, mātugāmo paññavā hoti…pe… evaṃ kho, bhikkhave, mātugāmo paññāsampanno hoti. Imehi kho, bhikkhave, catūhi dhammehi samannāgato mātugāmo paralokavijayāya paṭipanno hoti, paraloko āraddho hotī’’ti.

“आणि भिक्खूहो, स्त्री प्रज्ञा-संपन्न कशी होते? भिक्खूहो, या जगात स्त्री प्रज्ञावान असते... (पे)... भिक्खूहो, अशा प्रकारे स्त्री प्रज्ञा-संपन्न होते. भिक्खूहो, या चार गुणांनी युक्त असलेली स्त्री परलोकातील विजयासाठी मार्गस्थ होते, तिचा परलोक यशस्वी होतो.”

‘‘Susaṃvihitakammantā, saṅgahitaparijjanā;

Bhattu manāpaṃ carati, sambhataṃ anurakkhati.

“जी आपल्या कामांचे उत्तम प्रकारे नियोजन करते, परिजनांचा चांगला सांभाळ करते, पतीच्या मनासारखे वागते आणि पतीने कमावलेल्या संपत्तीचे रक्षण करते.”

‘‘Saddhā sīlena sampannā, vadaññū vītamaccharā;

Niccaṃ maggaṃ visodheti, sotthānaṃ samparāyikaṃ.

“जी श्रद्धा आणि शीलाने संपन्न आहे, उदार आहे, मत्सरापासून मुक्त आहे, ती परलोकातील कल्याणाचा मार्ग नेहमी स्वच्छ करते.”

‘‘Iccete aṭṭha dhammā ca, yassā vijjanti nāriyā;

Tampi sīlavatiṃ āhu, dhammaṭṭhaṃ saccavādiniṃ.

“ज्या स्त्रीमध्ये हे आठ गुण आढळतात, तिला शीलवान, धर्मावर निष्ठा ठेवणारी आणि सत्य बोलणारी म्हणतात.”

‘‘Soḷasākārasampannā, aṭṭhaṅgasusamāgatā;

Tādisī sīlavatī upāsikā, upapajjati devalokaṃ manāpa’’nti. dasamaṃ;

“सोळा गुणांनी संपन्न, आठ अंगांनी युक्त, अशी ती शीलवान उपासिका मनपसंत देवलोकात उत्पन्न होते.” (दहावे सूत्र समाप्त)

Uposathavaggo pañcamo.

पाचवा उपोसथ वर्ग समाप्त.

Tassuddānaṃ –

त्याचा सारांश (उद्दान) -

Saṃkhitte vitthate visākhe, vāseṭṭho bojjhāya pañcamaṃ;

Anuruddhaṃ puna visākhe, nakulā idhalokikā dveti.

संक्षिप्त, विस्तृत, विशाखा, वासेठ्ठ, बोज्झा हे पाचवे; अनुरुद्ध, पुन्हा विशाखा, नकुला आणि दोन इधलोकिक.

Paṭhamapaṇṇāsakaṃ samattaṃ.

पहिले पन्नास सूत्रांचे संकलन (प्रथम पण्णासक) समाप्त.

2. Dutiyapaṇṇāsakaṃ

२. दुसरे पण्णासक (द्वितीय पण्णासक)

(6) 1. Gotamīvaggo

(६) १. गोतमी वर्ग (गोतमी वग्गो)

1. Gotamīsuttaṃ

१. गोतमी सूत्र (गोतमी सुत्त)

51. Ekaṃ [Pg.101] samayaṃ bhagavā sakkesu viharati kapilavatthusmiṃ nigrodhārāme. Atha kho mahāpajāpatī gotamī yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhitā kho mahāpajāpatī gotamī bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sādhu, bhante, labheyya mātugāmo tathāgatappavedite dhammavinaye agārasmā anagāriyaṃ pabbajja’’nti. ‘‘Alaṃ, gotami! Mā te rucci mātugāmassa tathāgatappavedite dhammavinaye agārasmā anagāriyaṃ pabbajjā’’ti.

५१. एकदा भगवान शाक्य देशात कपिलवस्तू येथील निग्रोधारामात विहार करत होते. तेव्हा महाप्रजापती गोतमी भगवंतांकडे आल्या; आल्यानंतर भगवंतांना अभिवादन करून त्या एका बाजूला उभ्या राहिल्या. एका बाजूला उभ्या राहिलेल्या महाप्रजापती गोतमी भगवंतांना म्हणाल्या – 'भंते! जर तथागतांनी प्रवेदिलेल्या धम्म आणि विनयात स्त्रियांना घरदार सोडून अनगारिक (गृहहीन) प्रवज्जा मिळाली, तर किती बरे होईल!' 'नको, गोतमी! तथागतांनी प्रवेदिलेल्या धम्म आणि विनयात स्त्रियांनी घरदार सोडून अनगारिक प्रवज्जा घ्यावी, हे तुला रुचू नये.'

Dutiyampi kho mahāpajāpatī gotamī bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sādhu, bhante, labheyya mātugāmo tathāgatappavedite dhammavinaye agārasmā anagāriyaṃ pabbajja’’nti. ‘‘Alaṃ, gotami! Mā te rucci mātugāmassa tathāgatappavedite dhammavinaye agārasmā anagāriyaṃ pabbajjā’’ti. ‘‘Tatiyampi kho mahāpajāpatī gotamī bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sādhu bhante, labheyya mātugāmo tathāgatappavedite dhammavinaye agārasmā anagāriyaṃ pabbajja’’nti. ‘‘Alaṃ, gotami! Mā te rucci mātugāmassa tathāgatappavedite dhammavinaye agārasmā anagāriyaṃ pabbajjā’’ti.

दुसऱ्यांदाही महाप्रजापती गोतमी भगवंतांना म्हणाल्या – 'भंते! जर तथागतांनी प्रवेदिलेल्या धम्म आणि विनयात स्त्रियांना घरदार सोडून अनगारिक प्रवज्जा मिळाली, तर किती बरे होईल!' 'नको, गोतमी! तथागतांनी प्रवेदिलेल्या धम्म आणि विनयात स्त्रियांनी घरदार सोडून अनगारिक प्रवज्जा घ्यावी, हे तुला रुचू नये.' तिसऱ्यांदाही महाप्रजापती गोतमी भगवंतांना म्हणाल्या – 'भंते! जर तथागतांनी प्रवेदिलेल्या धम्म आणि विनयात स्त्रियांना घरदार सोडून अनगारिक प्रवज्जा मिळाली, तर किती बरे होईल!' 'नको, गोतमी! तथागतांनी प्रवेदिलेल्या धम्म आणि विनयात स्त्रियांनी घरदार सोडून अनगारिक प्रवज्जा घ्यावी, हे तुला रुचू नये.'

Atha kho mahāpajāpatī gotamī ‘‘na bhagavā anujānāti mātugāmassa tathāgatappavedite dhammavinaye agārasmā anagāriyaṃ pabbajja’’nti dukkhī dummanā assumukhī rudamānā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi.

तेव्हा 'भगवान तथागतांनी प्रवेदिलेल्या धम्म आणि विनयात स्त्रियांना घरदार सोडून अनगारिक प्रवज्जा घेण्याची परवानगी देत नाहीत,' असा विचार करून महाप्रजापती गोतमी दुःखी, खिन्न मनाच्या, डोळ्यांत अश्रू आणून रडत भगवंतांना अभिवादन करून, प्रदक्षिणा घालून निघून गेल्या.

Atha kho bhagavā kapilavatthusmiṃ yathābhirantaṃ viharitvā yena vesālī tena cārikaṃ pakkāmi. Anupubbena cārikaṃ caramāno yena vesālī tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ[Pg.102]. Atha kho mahāpajāpatī gotamī kese chedāpetvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā sambahulāhi sākiyānīhi saddhiṃ yena vesālī tena pakkāmi. Anupubbena yena vesālī mahāvanaṃ kūṭāgārasālā tenupasaṅkami. Atha kho mahāpajāpatī gotamī sūnehi pādehi rajokiṇṇena gattena dukkhī dummanā assumukhī rudamānā bahidvārakoṭṭhake aṭṭhāsi.

त्यानंतर भगवान कपिलवस्तू येथे इच्छेनुसार विहार करून वैशालीच्या देशात चारिकेसाठी निघाले. अनुक्रमे चारिका करत ते वैशालीला पोहोचले. तिथे भगवान वैशालीतील महावनातील कुटागारशाळेत विहार करत होते. तेव्हा महाप्रजापती गोतमी यांनी आपले केस कापून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, अनेक शाक्य स्त्रियांसह वैशालीच्या दिशेने प्रस्थान केले. अनुक्रमे प्रवास करत त्या वैशालीतील महावनातील कुटागारशाळेजवळ पोहोचल्या. तेव्हा महाप्रजापती गोतमी सुजलेल्या पायांनी, धुळीने माखलेल्या शरीराने, दुःखी, खिन्न मनाच्या, डोळ्यांत अश्रू आणून रडत बाहेरच्या प्रवेशद्वारापाशी उभ्या राहिल्या.

Addasā kho āyasmā ānando mahāpajāpatiṃ gotamiṃ sūnehi pādehi rajokiṇṇena gattena dukkhiṃ dummanaṃ assumukhiṃ rudamānaṃ bahidvārakoṭṭhake ṭhitaṃ. Disvāna mahāpajāpatiṃ gotamiṃ etadavoca – ‘‘kiṃ nu tvaṃ, gotami, sūnehi pādehi rajokiṇṇena gattena dukkhī dummanā assumukhī rudamānā bahidvārakoṭṭhake ṭhitā’’ti? ‘‘Tathā hi pana, bhante ānanda, na bhagavā anujānāti mātugāmassa tathāgatappavedite dhammavinaye agārasmā anagāriyaṃ pabbajja’’nti. ‘‘Tena hi tvaṃ, gotami, muhuttaṃ idheva tāva hohi, yāvāhaṃ bhagavantaṃ yācāmi mātugāmassa tathāgatappavedite dhammavinaye agārasmā anagāriyaṃ pabbajja’’nti.

आयुष्यमान आनंदांनी महाप्रजापती गोतमीला सुजलेल्या पायांनी, धुळीने माखलेल्या शरीराने, दुःखी, खिन्न मनाची, डोळ्यात अश्रू आणून रडत, प्रवेशद्वाराच्या बाहेर उभी असलेली पाहिले. महाप्रजापती गोतमीला पाहून ते म्हणाले – "गोतमी, तू सुजलेल्या पायांनी, धुळीने माखलेल्या शरीराने, दुःखी, खिन्न मनाची, डोळ्यात अश्रू आणून रडत प्रवेशद्वाराच्या बाहेर का उभी आहेस?" "भंते आनंद, कारण भगवान तथागतांनी प्रतिपादन केलेल्या धम्म आणि विनयामध्ये स्त्रियांना गृहत्याग करून अनगारिक होण्याची अनुमती देत नाहीत." "तर मग गोतमी, तू काही वेळ येथेच थांब, तोपर्यंत मी भगवंतांना स्त्रियांना तथागतांनी प्रतिपादन केलेल्या धम्म आणि विनयामध्ये गृहत्याग करून अनगारिक होण्याची अनुमती देण्याविषयी विनंती करतो."

Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘esā, bhante, mahāpajāpatī gotamī sūnehi pādehi rajokiṇṇena gattena dukkhī dummanā assumukhī rudamānā bahidvārakoṭṭhake ṭhitā – ‘na bhagavā anujānāti mātugāmassa tathāgatappavedite dhammavinaye agārasmā anagāriyaṃ pabbajja’nti. Sādhu, bhante, labheyya mātugāmo tathāgatappavedite dhammavinaye agārasmā anagāriyaṃ pabbajja’’nti. ‘‘Alaṃ, ānanda! Mā te rucci mātugāmassa tathāgatappavedite dhammavinaye agārasmā anagāriyaṃ pabbajjā’’ti.

त्यानंतर आयुष्यमान आनंद जेथे भगवान होते तेथे गेले; जवळ जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान आनंदांनी भगवंतांना असे म्हटले – "भंते, ही महाप्रजापती गोतमी सुजलेल्या पायांनी, धुळीने माखलेल्या शरीराने, दुःखी, खिन्न मनाची, डोळ्यात अश्रू आणून रडत प्रवेशद्वाराच्या बाहेर उभी आहे – 'भगवान तथागतांनी प्रतिपादन केलेल्या धम्म आणि विनयामध्ये स्त्रियांना गृहत्याग करून अनगारिक होण्याची अनुमती देत नाहीत.' भंते, हे चांगले होईल जर स्त्रियांना तथागतांनी प्रतिपादन केलेल्या धम्म आणि विनयामध्ये गृहत्याग करून अनगारिक होण्याची अनुमती मिळाली तर." "नको, आनंदा! तथागतांनी प्रतिपादन केलेल्या धम्म आणि विनयामध्ये स्त्रियांनी गृहत्याग करून अनगारिक होणे तुला योग्य वाटू नये."

Dutiyampi kho…pe… tatiyampi kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sādhu, bhante, labheyya mātugāmo tathāgatappavedite dhammavinaye agārasmā anagāriyaṃ pabbajja’’nti. ‘‘Alaṃ, ānanda! Mā te rucci mātugāmassa tathāgatappavedite dhammavinaye agārasmā anagāriyaṃ pabbajjā’’ti.

दुसऱ्यांदाही... आणि तिसऱ्यांदाही आयुष्यमान आनंदांनी भगवंतांना असे म्हटले – "भंते, हे चांगले होईल जर स्त्रियांना तथागतांनी प्रतिपादन केलेल्या धम्म आणि विनयामध्ये गृहत्याग करून अनगारिक होण्याची अनुमती मिळाली तर." "नको, आनंदा! तथागतांनी प्रतिपादन केलेल्या धम्म आणि विनयामध्ये स्त्रियांनी गृहत्याग करून अनगारिक होणे तुला योग्य वाटू नये."

Atha [Pg.103] kho āyasmato ānandassa etadahosi – ‘‘na bhagavā anujānāti mātugāmassa tathāgatappavedite dhammavinaye agārasmā anagāriyaṃ pabbajjaṃ. Yaṃnūnāhaṃ aññenapi pariyāyena bhagavantaṃ yāceyyaṃ mātugāmassa tathāgatappavedite dhammavinaye agārasmā anagāriyaṃ pabbajja’’nti. Atha kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘bhabbo nu kho, bhante, mātugāmo tathāgatappavedite dhammavinaye agārasmā anagāriyaṃ pabbajitvā sotāpattiphalaṃ vā sakadāgāmiphalaṃ vā anāgāmiphalaṃ vā arahattaphalaṃ vā sacchikātu’’nti? ‘‘Bhabbo, ānanda, mātugāmo tathāgatappavedite dhammavinaye agārasmā anagāriyaṃ pabbajitvā sotāpattiphalampi sakadāgāmiphalampi anāgāmiphalampi arahattaphalampi sacchikātu’’nti. ‘‘Sace, bhante, bhabbo mātugāmo tathāgatappavedite dhammavinaye agārasmā anagāriyaṃ pabbajitvā sotāpattiphalampi…pe… arahattaphalampi sacchikātuṃ, bahukārā, bhante, mahāpajāpatī gotamī bhagavato mātucchā āpādikā posikā khīrassa dāyikā; bhagavantaṃ janettiyā kālaṅkatāya thaññaṃ pāyesi. Sādhu, bhante, labheyya mātugāmo tathāgatappavedite dhammavinaye agārasmā anagāriyaṃ pabbajja’’nti.

त्यानंतर आयुष्यमान आनंदांच्या मनात असा विचार आला – "भगवान तथागतांनी प्रतिपादन केलेल्या धम्म आणि विनयामध्ये स्त्रियांना गृहत्याग करून अनगारिक होण्याची अनुमती देत नाहीत. मग मी इतर मार्गाने भगवंतांना स्त्रियांना तथागतांनी प्रतिपादन केलेल्या धम्म आणि विनयामध्ये गृहत्याग करून अनगारिक होण्याच्या अनुमतीसाठी विनंती का करू नये?" त्यानंतर आयुष्यमान आनंदांनी भगवंतांना विचारले – "भंते, तथागतांनी प्रतिपादन केलेल्या धम्म आणि विनयामध्ये गृहत्याग करून अनगारिक झाल्यावर स्त्रिया सोतापत्ति-फल, सकदागामि-फल, अनागामि-फल किंवा अरहत्त-फल प्राप्त करण्यास सक्षम आहेत का?" "आनंदा, तथागतांनी प्रतिपादन केलेल्या धम्म आणि विनयामध्ये गृहत्याग करून अनगारिक झाल्यावर स्त्रिया सोतापत्ति-फल, सकदागामि-फल, अनागामि-फल आणि अरहत्त-फल प्राप्त करण्यास सक्षम आहेत." "भंते, जर स्त्रिया तथागतांनी प्रतिपादन केलेल्या धम्म आणि विनयामध्ये गृहत्याग करून अनगारिक झाल्यावर सोतापत्ति-फल... अरहत्त-फल प्राप्त करण्यास सक्षम आहेत, तर भंते, महाप्रजापती गोतमी यांनी भगवंतांवर मोठे उपकार केले आहेत. त्या भगवंतांच्या मावशी, पालनकर्त्या, पोषिंद्या आणि दूध पाजणाऱ्या आहेत; भगवंतांच्या जन्मदात्या मातेच्या निधनानंतर त्यांनी भगवंतांना स्वतःचे दूध पाजले. भंते, हे चांगले होईल जर स्त्रियांना तथागतांनी प्रतिपादन केलेल्या धम्म आणि विनयामध्ये गृहत्याग करून अनगारिक होण्याची अनुमती मिळाली तर."

‘‘Sace, ānanda, mahāpajāpatī gotamī aṭṭha garudhamme paṭiggaṇhāti, sāvassā hotu upasampadā –

"आनंदा, जर महाप्रजापती गोतमीने आठ गरुधम्मांचा स्वीकार केला, तर तोच तिचा उपसंपदा मानला जावा –"

‘‘Vassasatūpasampannāya bhikkhuniyā tadahūpasampannassa bhikkhuno abhivādanaṃ paccuṭṭhānaṃ añjalikammaṃ sāmīcikammaṃ kattabbaṃ. Ayampi dhammo sakkatvā garuṃ katvā mānetvā pūjetvā yāvajīvaṃ anatikkamanīyo.

"शंभर वर्षे उपसंपदा झालेल्या भिक्खुणीने त्याच दिवशी उपसंपदा झालेल्या भिक्खूला अभिवादन, आदराने उभे राहणे, हात जोडणे आणि योग्य आदर सत्कार केला पाहिजे. हा धम्म देखील आदरपूर्वक, सन्मानपूर्वक, पूज्य मानून आयुष्यभर न ओलांडण्याजोगा आहे."

‘‘Na bhikkhuniyā abhikkhuke āvāse vassaṃ upagantabbaṃ. Ayampi dhammo sakkatvā garuṃ katvā mānetvā pūjetvā yāvajīvaṃ anatikkamanīyo.

"भिक्खुणीने अशा ठिकाणी वर्षावास करू नये जेथे भिक्खू नसतील. हा धम्म देखील आदरपूर्वक, सन्मानपूर्वक, पूज्य मानून आयुष्यभर न ओलांडण्याजोगा आहे."

‘‘Anvaḍḍhamāsaṃ bhikkhuniyā bhikkhusaṅghato dve dhammā paccāsīsitabbā – uposathapucchakañca, ovādūpasaṅkamanañca. Ayampi dhammo sakkatvā garuṃ katvā mānetvā pūjetvā yāvajīvaṃ anatikkamanīyo.

"प्रत्येक पंधरवड्याला भिक्खुणीने भिक्खू संघाकडून दोन गोष्टींची अपेक्षा ठेवली पाहिजे – उपोसथाची तिथी विचारणे आणि उपदेश घेण्यासाठी जाणे. हा धम्म देखील आदरपूर्वक, सन्मानपूर्वक, पूज्य मानून आयुष्यभर न ओलांडण्याजोगा आहे."

‘‘Vassaṃvuṭṭhāya bhikkhuniyā ubhatosaṅghe tīhi ṭhānehi pavāretabbaṃ – diṭṭhena vā sutena vā parisaṅkāya vā. Ayampi dhammo sakkatvā garuṃ katvā mānetvā pūjetvā yāvajīvaṃ anatikkamanīyo.

"वर्षावास पूर्ण झाल्यावर भिक्खुणीने दोन्ही संघांसमोर तीन गोष्टींच्या आधारे – पाहिलेल्या, ऐकलेल्या किंवा संशय असलेल्या गोष्टींविषयी – स्वतःच्या चुकांची कबुली दिली पाहिजे. हा धम्म देखील आदरपूर्वक, सन्मानपूर्वक, पूज्य मानून आयुष्यभर न ओलांडण्याजोगा आहे."

‘‘Garudhammaṃ [Pg.104] ajjhāpannāya bhikkhuniyā ubhatosaṅghe pakkhamānattaṃ caritabbaṃ. Ayampi dhammo sakkatvā garuṃ katvā mānetvā pūjetvā yāvajīvaṃ anatikkamanīyo.

"गंभीर अपराधाचे आचरण करणाऱ्या भिक्खुणीने दोन्ही संघांमध्ये पंधरवड्यापर्यंत मानत्त पाळले पाहिजे. हा धम्म देखील आदरपूर्वक, सन्मानपूर्वक, पूज्य मानून आयुष्यभर न ओलांडण्याजोगा आहे."

‘‘Dve vassāni chasu dhammesu sikkhitasikkhāya sikkhamānāya ubhatosaṅghe upasampadā pariyesitabbā. Ayampi dhammo sakkatvā garuṃ katvā mānetvā pūjetvā yāvajīvaṃ anatikkamanīyo.

"दोन वर्षे सहा नियमांचे प्रशिक्षण पूर्ण केलेल्या सिक्खमानाने दोन्ही संघांकडून उपसंपदा मिळवण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे. हा धम्म देखील आदरपूर्वक, सन्मानपूर्वक, पूज्य मानून आयुष्यभर न ओलांडण्याजोगा आहे."

‘‘Na kenaci pariyāyena bhikkhuniyā bhikkhu akkositabbo paribhāsitabbo. Ayampi dhammo sakkatvā garuṃ katvā mānetvā pūjetvā yāvajīvaṃ anatikkamanīyo.

"भिक्खुणीने कोणत्याही प्रकारे भिक्खूला शिवीगाळ किंवा निंदा करू नये. हा धम्म देखील आदरपूर्वक, सन्मानपूर्वक, पूज्य मानून आयुष्यभर न ओलांडण्याजोगा आहे."

‘‘Ajjatagge ovaṭo bhikkhunīnaṃ bhikkhūsu vacanapatho, anovaṭo bhikkhūnaṃ bhikkhunīsu vacanapatho. Ayampi dhammo sakkatvā garuṃ katvā mānetvā pūjetvā yāvajīvaṃ anatikkamanīyo.

"आजपासून भिक्खुणींना भिक्खूंना उपदेश करण्याचा मार्ग बंद आहे, परंतु भिक्खूंना भिक्खुणींना उपदेश करण्याचा मार्ग खुला आहे. हा धम्म देखील आदरपूर्वक, सन्मानपूर्वक, पूज्य मानून आयुष्यभर न ओलांडण्याजोगा आहे."

‘‘Sace, ānanda, mahāpajāpatī gotamī ime aṭṭha garudhamme paṭiggaṇhāti, sāvassā hotu upasampadā’’ti.

"आनंदा, जर महाप्रजापती गोतमीने या आठ गरुधम्मांचा स्वीकार केला, तर तोच तिचा उपसंपदा मानला जावा."

Atha kho āyasmā ānando bhagavato santike ime aṭṭha garudhamme uggahetvā yena mahāpajāpatī gotamī tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā mahāpajāpatiṃ gotamiṃ etadavoca –

त्यानंतर आयुष्यमान आनंदांनी भगवंतांच्या सन्निध हे आठ गरुधम्म शिकून घेतले आणि जेथे महाप्रजापती गोतमी होती तेथे गेले; जवळ जाऊन त्यांनी महाप्रजापती गोतमीला असे म्हटले –

‘‘Sace kho tvaṃ, gotami, aṭṭha garudhamme paṭiggaṇheyyāsi, sāva te bhavissati upasampadā –

"गोतमी, जर तू या आठ गरुधम्मांचा स्वीकार केलास, तर तोच तुझा उपसंपदा होईल –"

‘‘Vassasatūpasampannāya bhikkhuniyā tadahūpasampannassa bhikkhuno abhivādanaṃ paccuṭṭhānaṃ añjalikammaṃ sāmīcikammaṃ kattabbaṃ. Ayampi dhammo sakkatvā garuṃ katvā mānetvā pūjetvā yāvajīvaṃ anatikkamanīyo…pe….

शंभर वर्षे उपसंपन्न झालेल्या भिक्खुणीने त्याच दिवशी उपसंपन्न झालेल्या भिक्खूला अभिवादन, प्रत्युत्थान, अंजलिकर्म आणि सामीचिकर्म केले पाहिजे. हा नियम देखील आदर करून, सन्मान करून, मान देऊन आणि पूजून आयुष्यभर कधीही न ओलांडण्याजोगा आहे...

‘‘Ajjatagge ovaṭo bhikkhunīnaṃ bhikkhūsu vacanapatho, anovaṭo bhikkhūnaṃ bhikkhunīsu vacanapatho. Ayampi dhammo sakkatvā garuṃ katvā mānetvā pūjetvā yāvajīvaṃ anatikkamanīyo. Sace kho tvaṃ, gotami, ime aṭṭha garudhamme paṭiggaṇheyyāsi, sāva te bhavissati upasampadā’’ti.

आजपासून भिक्खुणींना भिक्खूंना उपदेश करण्याचा मार्ग बंद आहे, परंतु भिक्खूंना भिक्खुणींना उपदेश करण्याचा मार्ग बंद नाही. हा नियम देखील आदर करून, सन्मान करून, मान देऊन आणि पूजून आयुष्यभर कधीही न ओलांडण्याजोगा आहे. हे गोतमी, जर तू या आठ गरूधर्मांचा स्वीकार केलास, तर हीच तुझी उपसंपदा होईल.

‘‘Seyyathāpi[Pg.105], bhante ānanda, itthī vā puriso vā daharo yuvā maṇḍanakajātiko sīsaṃnhāto uppalamālaṃ vā vassikamālaṃ vā adhimuttakamālaṃ vā labhitvā ubhohi hatthehi paṭiggahetvā uttamaṅge sirasmiṃ patiṭṭhāpeyya; evamevaṃ kho ahaṃ, bhante ānanda, ime aṭṭha garudhamme paṭiggaṇhāmi yāvajīvaṃ anatikkamanīye’’ti.

भन्ते आनंद, ज्याप्रमाणे एखादी तरुण स्त्री किंवा पुरुष, जो नटण्या-थटण्याची आवड असणारा आणि डोक्यावरून स्नान केलेला आहे, त्याने निळ्या कमळांची, चमेलीची किंवा जुईची माळ मिळवून ती दोन्ही हातांनी स्वीकारून आपल्या मस्तकावर धारण करावी; त्याचप्रमाणे, भन्ते आनंद, मी या आठ गरूधर्मांचा स्वीकार करते, जे आयुष्यभर कधीही न ओलांडण्याजोगे आहेत.

Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘paṭiggahitā, bhante, mahāpajāpatiyā gotamiyā aṭṭha garudhammā yāvajīvaṃ anatikkamanīyā’’ti.

त्यानंतर आयुष्यमान आनंद जेथे भगवान होते तेथे गेले; जवळ जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान आनंदांनी भगवंतांना असे म्हटले – 'भन्ते, महाप्रजापती गोतमीने आयुष्यभर कधीही न ओलांडण्याजोग्या आठ गरूधर्मांचा स्वीकार केला आहे.'

‘‘Sace, ānanda, nālabhissa mātugāmo tathāgatappavedite dhammavinaye agārasmā anagāriyaṃ pabbajjaṃ, ciraṭṭhitikaṃ, ānanda, brahmacariyaṃ abhavissa, vassasahassameva saddhammo tiṭṭheyya. Yato ca kho, ānanda, mātugāmo tathāgatappavedite dhammavinaye agārasmā anagāriyaṃ pabbajito, na dāni, ānanda, brahmacariyaṃ ciraṭṭhitikaṃ bhavissati. Pañceva dāni, ānanda, vassasatāni saddhammo ṭhassati.

आनंदा, जर तथागतांनी प्रवेदिलेल्या धम्म आणि विनयामध्ये स्त्रियांना घरदार सोडून अनगारिक प्रव्रज्या मिळाली नसती, तर आनंदा, हे ब्रह्मचर्य दीर्घकाळ टिकले असते आणि सद्धम्म एक हजार वर्षे टिकला असता. परंतु आनंदा, जेव्हापासून तथागतांनी प्रवेदिलेल्या धम्म आणि विनयामध्ये स्त्रियांनी घरदार सोडून अनगारिक प्रव्रज्या घेतली आहे, तेव्हापासून आनंदा, हे ब्रह्मचर्य आता दीर्घकाळ टिकणार नाही. आता आनंदा, सद्धम्म केवळ पाचशे वर्षेच टिकेल.

‘‘Seyyathāpi, ānanda, yāni kānici kulāni bahutthikāni appapurisakāni, tāni suppadhaṃsiyāni honti corehi kumbhatthenakehi; evamevaṃ kho, ānanda, yasmiṃ dhammavinaye labhati mātugāmo agārasmā anagāriyaṃ pabbajjaṃ, na taṃ brahmacariyaṃ ciraṭṭhitikaṃ hoti.

आनंदा, ज्याप्रमाणे ज्या कुळांमध्ये स्त्रियांची संख्या जास्त आणि पुरुषांची संख्या कमी असते, ती कुळे मडक्यात दिवा घेऊन चोरी करणाऱ्या चोरांकडून सहज लुटली जातात; त्याचप्रमाणे आनंदा, ज्या धम्म आणि विनयामध्ये स्त्रियांना घरदार सोडून अनगारिक प्रव्रज्या मिळते, ते ब्रह्मचर्य दीर्घकाळ टिकत नाही.

‘‘Seyyathāpi, ānanda, sampanne sālikkhette setaṭṭhikā nāma rogajāti nipatati, evaṃ taṃ sālikkhettaṃ na ciraṭṭhitikaṃ hoti; evamevaṃ kho, ānanda, yasmiṃ dhammavinaye labhati mātugāmo agārasmā anagāriyaṃ pabbajjaṃ, na taṃ brahmacariyaṃ ciraṭṭhitikaṃ hoti.

आनंदा, ज्याप्रमाणे पिकलेल्या साळीच्या शेतावर 'श्वेत-अस्थिका' (पांढरी कीड) नावाचा रोग पडतो, तेव्हा ते साळीचे शेत दीर्घकाळ टिकत नाही; त्याचप्रमाणे आनंदा, ज्या धम्म आणि विनयामध्ये स्त्रियांना घरदार सोडून अनगारिक प्रव्रज्या मिळते, ते ब्रह्मचर्य दीर्घकाळ टिकत नाही.

‘‘Seyyathāpi, ānanda, sampanne ucchukkhette mañjiṭṭhikā nāma rogajāti nipatati, evaṃ taṃ ucchukkhettaṃ na ciraṭṭhitikaṃ hoti; evamevaṃ kho, ānanda, yasmiṃ dhammavinaye labhati mātugāmo agārasmā anagāriyaṃ pabbajjaṃ, na taṃ brahmacariyaṃ ciraṭṭhitikaṃ hoti.

आनंदा, ज्याप्रमाणे पिकलेल्या उसाच्या शेतावर 'मंजिष्ठिका' (तांबडी कीड) नावाचा रोग पडतो, तेव्हा ते उसाचे शेत दीर्घकाळ टिकत नाही; त्याचप्रमाणे आनंदा, ज्या धम्म आणि विनयामध्ये स्त्रियांना घरदार सोडून अनगारिक प्रव्रज्या मिळते, ते ब्रह्मचर्य दीर्घकाळ टिकत नाही.

‘‘Seyyathāpi[Pg.106], ānanda, puriso mahato taḷākassa paṭikacceva āḷiṃ bandheyya yāvadeva udakassa anatikkamanāya; evamevaṃ kho, ānanda, mayā paṭikacceva bhikkhunīnaṃ aṭṭha garudhammā paññattā yāvajīvaṃ anatikkamanīyā’’ti. Paṭhamaṃ.

आनंदा, ज्याप्रमाणे एखादा मनुष्य मोठ्या तलावाचे पाणी बाहेर वाहून जाऊ नये म्हणून आधीच त्याचा बांध घालतो; त्याचप्रमाणे आनंदा, मी भिक्खुणींसाठी आधीच आठ गरूधर्मांची प्रज्ञप्ती केली आहे, जे आयुष्यभर कधीही न ओलांडण्याजोगे आहेत. पहिले.

2. Ovādasuttaṃ

२. ओवाद सुत्त

52. Ekaṃ samayaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ. Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘katihi nu kho, bhante, dhammehi samannāgato bhikkhu bhikkhunovādako sammannitabbo’’ti?

५२. एकदा भगवान वैशाली येथील महावनातील कूटागारशाळेत विहार करत होते. तेव्हा आयुष्यमान आनंद जेथे भगवान होते तेथे गेले; जवळ जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान आनंदांनी भगवंतांना असे विचारले – 'भन्ते, किती गुणांनी युक्त असलेल्या भिक्खूला भिक्खुणींना उपदेश करणारा म्हणून नियुक्त केले पाहिजे?'

‘‘Aṭṭhahi kho, ānanda, dhammehi samannāgato bhikkhu bhikkhunovādako sammannitabbo. Katamehi aṭṭhahi? Idhānanda, bhikkhu sīlavā hoti…pe… samādāya sikkhati sikkhāpadesu; bahussuto hoti…pe… diṭṭhiyā suppaṭividdhā; ubhayāni kho panassa pātimokkhāni vitthārena svāgatāni honti suvibhattāni suppavattīni suvinicchitāni suttaso anubyañjanaso; kalyāṇavāco hoti kalyāṇavākkaraṇo, poriyā vācāya samannāgato vissaṭṭhāya anelagaḷāya atthassa viññāpaniyā; paṭibalo hoti bhikkhunisaṅghassa dhammiyā kathāya sandassetuṃ samādapetuṃ samuttejetuṃ sampahaṃsetuṃ; yebhuyyena bhikkhunīnaṃ piyo hoti manāpo; na kho panetaṃ bhagavantaṃ uddissa pabbajitāya kāsāyavatthanivasanāya garudhammaṃ ajjhāpannapubbo hoti; vīsativasso vā hoti atirekavīsativasso vā. Imehi kho, ānanda, aṭṭhahi dhammehi samannāgato bhikkhu bhikkhunovādako sammannitabbo’’ti. Dutiyaṃ.

आनंदा, आठ गुणांनी युक्त असलेल्या भिक्खूला भिक्खुणींना उपदेश करणारा म्हणून नियुक्त केले पाहिजे. कोणते आठ? येथे, आनंदा, भिक्खू शीलवान असतो... (पे)... शिक्षापदांचे ग्रहण करून त्यात स्वतःला प्रशिक्षित करतो; तो बहुश्रुत असतो... (पे)... दृष्टीने सुप्रतिविद्ध असतो; त्याला दोन्ही प्रातिमोक्ष सविस्तरपणे मुखोद्गत असतात, सुविभक्त असतात, सुप्रवृत्त असतात आणि सूत्रांनुसार व अक्षरांच्या अर्थानुसार सुविनिश्चित असतात; तो कल्याणवचनी असतो, त्याचे उच्चारण स्पष्ट असते, तो सुसंस्कृत, स्पष्ट, दोषरहित आणि अर्थ समजवून देणाऱ्या नागरी भाषेने युक्त असतो; तो भिक्खुणीसंघाला धम्मकथेने उपदेश करण्यास, प्रवृत्त करण्यास, उत्साहित करण्यास आणि आनंदित करण्यास समर्थ असतो; तो बहुतांश भिक्खुणींना प्रिय आणि मनाजोगता असतो; भगवंतांना उद्देशून प्रव्रजित झालेल्या आणि काषायवस्त्र परिधान केलेल्या भिक्खुणीसोबत त्याने कधीही कोणताही गंभीर गुन्हा केलेला नसतो; आणि तो वीस वर्षांचा किंवा त्याहून अधिक वर्षांचा ज्येष्ठ भिक्खू असतो. आनंदा, या आठ गुणांनी युक्त असलेल्या भिक्खूला भिक्खुणींना उपदेश करणारा म्हणून नियुक्त केले पाहिजे. दुसरे.

3. Saṃkhittasuttaṃ

३. संखित्त सुत्त

53. Ekaṃ samayaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ. Atha kho mahāpajāpatī gotamī yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhitā kho sā mahāpajāpatī gotamī bhagavantaṃ etadavoca –

५३. एकदा भगवान वैशाली येथील महावनातील कूटागारशाळेत विहार करत होते. तेव्हा महाप्रजापती गोतमी जेथे भगवान होते तेथे आली; जवळ जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला उभी राहिली. एका बाजूला उभी राहिलेली ती महाप्रजापती गोतमी भगवंतांना अशी म्हणाली –

‘‘Sādhu [Pg.107] me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetu, yamahaṃ bhagavato dhammaṃ sutvā ekā vūpakaṭṭhā appamattā ātāpinī pahitattā vihareyya’’nti. ‘‘Ye kho tvaṃ, gotami, dhamme jāneyyāsi – ‘ime dhammā sarāgāya saṃvattanti, no virāgāya; saṃyogāya saṃvattanti, no visaṃyogāya; ācayāya saṃvattanti, no apacayāya; mahicchatāya saṃvattanti, no appicchatāya; asantuṭṭhiyā saṃvattanti, no santuṭṭhiyā; saṅgaṇikāya saṃvattanti, no pavivekāya; kosajjāya saṃvattanti, no vīriyārambhāya; dubbharatāya saṃvattanti, no subharatāyā’ti, ekaṃsena, gotami, dhāreyyāsi – ‘neso dhammo, neso vinayo, netaṃ satthusāsana’’’nti.

'भन्ते, बरे होईल जर भगवंतांनी मला संक्षेपाने धम्म उपदेशावा, जेणेकरून भगवंतांकडून धम्म ऐकून मी एकांतात, जनसमुदायापासून दूर, अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहार करू शकेन.' 'गोतमी, ज्या गोष्टींबद्दल तुला असे समजेल की – हे धम्म रागाला कारणीभूत ठरतात, विरागाला नाही; बंधनाला कारणीभूत ठरतात, मुक्तीला नाही; संचयाला कारणीभूत ठरतात, अपचयाला नाही; महाइच्छेला कारणीभूत ठरतात, अल्पइच्छेला नाही; असंतोषाला कारणीभूत ठरतात, संतोषाला नाही; गर्दीत राहण्यास कारणीभूत ठरतात, एकांताला नाही; आळसाला कारणीभूत ठरतात, वीर्य-आरंभाला नाही; पोसण्यास कठीण असण्यास कारणीभूत ठरतात, पोसण्यास सोपे असण्यास नाही; तर गोतमी, तू निश्चितपणे असे समज की – हा धम्म नाही, हा विनय नाही आणि हे शास्त्यांचे शासन नाही.'

‘‘Ye ca kho tvaṃ, gotami, dhamme jāneyyāsi – ‘ime dhammā virāgāya saṃvattanti, no sarāgāya; visaṃyogāya saṃvattanti, no saṃyogāya; apacayāya saṃvattanti, no ācayāya; appicchatāya saṃvattanti, no mahicchatāya; santuṭṭhiyā saṃvattanti, no asantuṭṭhiyā; pavivekāya saṃvattanti, no saṅgaṇikāya; vīriyārambhāya saṃvattanti, no kosajjāya; subharatāya saṃvattanti, no dubbharatāyā’ti, ekaṃsena, gotami, dhāreyyāsi – ‘eso dhammo, eso vinayo, etaṃ satthusāsana’’’nti. Tatiyaṃ.

"हे गोतमी! ज्या धर्मांविषयी तुला हे समजेल की – 'हे धर्म विरागासाठी (आसक्ती दूर करण्यासाठी) कारणीभूत ठरतात, सरागासाठी (आसक्ती वाढवण्यासाठी) नाही; विसंयोगासाठी (बंधनातून सुटकेसाठी) कारणीभूत ठरतात, संयोगासाठी (बंधनासाठी) नाही; अपचयासाठी (संसार कमी करण्यासाठी) कारणीभूत ठरतात, आचयासाठी (संसार वाढवण्यासाठी) नाही; अल्पेच्छतेसाठी (कमी इच्छा असण्यासाठी) कारणीभूत ठरतात, महच्छतेसाठी (मोठ्या इच्छांसाठी) नाही; संतुष्टीसाठी कारणीभूत ठरतात, असंतुष्टीसाठी नाही; प्रविवेकासाठी (एकांतवासासाठी) कारणीभूत ठरतात, संगतीसाठी (गर्दीत राहण्यासाठी) नाही; वीर्यारंभासाठी (प्रयत्नशीलतेसाठी) कारणीभूत ठरतात, आळसासाठी नाही; सुभरतेसाठी (सहज पोसले जाण्यासाठी) कारणीभूत ठरतात, दुभरतेसाठी (कठीणतेने पोसले जाण्यासाठी) नाही'; तर गोतमी, तू निश्चितपणे हे लक्षात ठेव की – 'हाच धम्म आहे, हाच विनय आहे आणि हेच शास्त्यांचे (बुद्धांचे) शासन आहे.'" तिसरे (सुत्त समाप्त).

4. Dīghajāṇusuttaṃ

४. दीघजाणू सुत्त

54. Ekaṃ samayaṃ bhagavā koliyesu viharati kakkarapattaṃ nāma koliyānaṃ nigamo. Atha kho dīghajāṇu koliyaputto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho dīghajāṇu koliyaputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘mayaṃ, bhante, gihī kāmabhogino puttasambādhasayanaṃ ajjhāvasāma, kāsikacandanaṃ paccanubhoma, mālāgandhavilepanaṃ dhārayāma, jātarūparajataṃ sādayāma. Tesaṃ no, bhante, bhagavā amhākaṃ tathā dhammaṃ desetu ye amhākaṃ assu dhammā diṭṭhadhammahitāya diṭṭhadhammasukhāya, samparāyahitāya samparāyasukhāyā’’ti.

५४. एकदा भगवान कोळिय देशात 'कक्करपत्त' नावाच्या कोळियांच्या नगरात विहरत होते. तेव्हा दीघजाणू नावाचा कोळियपुत्र जेथे भगवान होते तेथे आला; आल्यानंतर भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या दीघजाणू कोळियपुत्राने भगवंतांना असे म्हटले – "भंते, आम्ही गृहस्थ आहोत, कामभोगांचा उपभोग घेणारे आहोत, मुलेबाळांनी गजबजलेल्या घरात राहतो, काश देशचे चंदन वापरतो, पुष्पमाला, सुगंधी द्रव्ये व उटणे धारण करतो, सोने-चांदी स्वीकारतो. भंते, भगवंतांनी आम्हांला अशा प्रकारे धम्माचा उपदेश करावा, जो आम्हांला या जन्मात (इहलोकात) हित व सुखासाठी आणि परलोकात हित व सुखासाठी कारणीभूत ठरेल."

‘‘Cattārome, byagghapajja, dhammā kulaputtassa diṭṭhadhammahitāya saṃvattanti diṭṭhadhammasukhāya. Katame cattāro? Uṭṭhānasampadā, ārakkhasampadā, kalyāṇamittatā, samajīvitā. Katamā ca, byagghapajja, uṭṭhānasampadā? Idha, byagghapajja, kulaputto [Pg.108] yena kammaṭṭhānena jīvikaṃ kappeti – yadi kasiyā, yadi vaṇijjāya, yadi gorakkhena, yadi issattena, yadi rājaporisena, yadi sippaññatarena – tattha dakkho hoti analaso, tatrupāyāya vīmaṃsāya samannāgato, alaṃ kātuṃ alaṃ saṃvidhātuṃ. Ayaṃ vuccati, byagghapajja, uṭṭhānasampadā.

"व्याग्धपज्ज, कुलपुत्राच्या (सद्गृहस्थाच्या) या जन्मातील (इहलोकातील) हितासाठी आणि सुखासाठी हे चार धर्म कारणीभूत ठरतात. कोणते चार? उत्थानसंपदा (उद्योगशीलता), आरक्खसंपदा (संरक्षणशीलता), कल्याणमित्रता (चांगले मित्र असणे) आणि समजीवित (संतुलित जीवन जगणे). आणि व्याग्धपज्ज, उत्थानसंपदा म्हणजे काय? व्याग्धपज्ज, या जगात कुलपुत्र ज्या कोणत्याही उद्योगाने आपली उपजीविका करतो – मग ती शेती असो, व्यापार असो, गोपालन असो, धनुर्विद्या असो, राजसेवा असो किंवा इतर कोणतीही कला असो – त्या कामात तो कुशल असतो, आळस न करणारा असतो, त्या कामाच्या उपायांचा विचार करणाऱ्या बुद्धीने युक्त असतो, ते काम स्वतः करण्यास आणि इतरांकडून योग्य प्रकारे करून घेण्यास समर्थ असतो. व्याग्धपज्ज, याला 'उत्थानसंपदा' असे म्हणतात."

‘‘Katamā ca, byagghapajja, ārakkhasampadā? Idha, byagghapajja, kulaputtassa bhogā honti uṭṭhānavīriyādhigatā bāhābalaparicitā, sedāvakkhittā, dhammikā dhammaladdhā. Te ārakkhena guttiyā sampādeti – ‘kinti me ime bhoge neva rājāno hareyyuṃ, na corā hareyyuṃ, na aggi ḍaheyya, na udakaṃ vaheyya, na appiyā dāyādā hareyyu’nti! Ayaṃ vuccati, byagghapajja, ārakkhasampadā.

"आणि व्याग्धपज्ज, आरक्खसंपदा (संरक्षणशीलता) म्हणजे काय? व्याग्धपज्ज, या जगात कुलपुत्राकडे जी संपत्ती असते, जी त्याने आपल्या उद्योग आणि वीर्याने (प्रयत्नाने) मिळवलेली असते, स्वतःच्या बाहुबलाने गोळा केलेली असते, घामाच्या धारा गाळून कमावलेली असते, जी न्याय्य आणि धर्मसंमत मार्गाने मिळवलेली असते; तो तिचे रक्षण आणि सुरक्षा अशा विचाराने करतो की – 'माझी ही संपत्ती राजाने हिरावून घेऊ नये, चोरांनी चोरून नेऊ नये, अग्नीने जळून खाक होऊ नये, पाण्याने वाहून जाऊ नये आणि अप्रिय वारसदारांनी बळकावू नये!' व्याग्धपज्ज, याला 'आरक्खसंपदा' असे म्हणतात."

‘‘Katamā ca, byagghapajja, kalyāṇamittatā? Idha, byagghapajja, kulaputto yasmiṃ gāme vā nigame vā paṭivasati, tattha ye te honti – gahapatī vā gahapatiputtā vā daharā vā vuddhasīlino, vuddhā vā vuddhasīlino, saddhāsampannā, sīlasampannā, cāgasampannā, paññāsampannā – tehi saddhiṃ santiṭṭhati sallapati sākacchaṃ samāpajjati; yathārūpānaṃ saddhāsampannānaṃ saddhāsampadaṃ anusikkhati, yathārūpānaṃ sīlasampannānaṃ sīlasampadaṃ anusikkhati, yathārūpānaṃ cāgasampannānaṃ cāgasampadaṃ anusikkhati, yathārūpānaṃ paññāsampannānaṃ paññāsampadaṃ anusikkhati. Ayaṃ vuccati, byagghapajja, kalyāṇamittatā.

"आणि व्याग्धपज्ज, कल्याणमित्रता म्हणजे काय? व्याग्धपज्ज, या जगात कुलपुत्र ज्या गावात किंवा नगरात राहतो, तेथील जे गृहपती किंवा गृहपतींचे पुत्र असतात – मग ते तरुण असोत वा वृद्ध, जे सदाचारी, श्रद्धासंपन्न, शीलसंपन्न, त्यागसंपन्न (दानशूर) आणि प्रज्ञासंपन्न असतात – त्यांच्यासोबत तो उठतो-बसतो, त्यांच्याशी संभाषण करतो, त्यांच्याशी चर्चा करतो; ज्यांच्यामध्ये जशी श्रद्धासंपदा असते, तशी श्रद्धा बाळगण्याचे तो शिकतो; ज्यांच्यामध्ये जशी शीलसंपदा असते, तसे शील पाळण्याचे तो शिकतो; ज्यांच्यामध्ये जशी त्यागसंपदा असते, तसा त्याग करण्याचे तो शिकतो; ज्यांच्यामध्ये जशी प्रज्ञासंपदा असते, तशी प्रज्ञा मिळवण्याचे तो शिकतो. व्याग्धपज्ज, याला 'कल्याणमित्रता' असे म्हणतात."

‘‘Katamā ca, byagghapajja, samajīvitā? Idha, byagghapajja, kulaputto āyañca bhogānaṃ viditvā, vayañca bhogānaṃ viditvā, samaṃ jīvikaṃ kappeti nāccogāḷhaṃ nātihīnaṃ – ‘evaṃ me āyo vayaṃ pariyādāya ṭhassati, na ca me vayo āyaṃ pariyādāya ṭhassatī’ti. Seyyathāpi, byagghapajja, tulādhāro vā tulādhārantevāsī vā tulaṃ paggahetvā jānāti – ‘ettakena vā onataṃ, ettakena vā unnata’nti ; evamevaṃ kho, byagghapajja, kulaputto āyañca bhogānaṃ viditvā, vayañca bhogānaṃ viditvā, samaṃ jīvikaṃ kappeti nāccogāḷhaṃ nātihīnaṃ – ‘evaṃ me āyo vayaṃ pariyādāya ṭhassati, na ca me vayo āyaṃ pariyādāya ṭhassatī’ti. Sacāyaṃ, byagghapajja, kulaputto appāyo [Pg.109] samāno uḷāraṃ jīvikaṃ kappeti, tassa bhavanti vattāro – ‘udumbarakhādīvāyaṃ kulaputto bhoge khādatī’ti. Sace panāyaṃ, byagghapajja, kulaputto mahāyo samāno kasiraṃ jīvikaṃ kappeti, tassa bhavanti vattāro – ‘ajeṭṭhamaraṇaṃvāyaṃ kulaputto marissatī’ti. Yato ca khoyaṃ, byagghapajja, kulaputto āyañca bhogānaṃ viditvā, vayañca bhogānaṃ viditvā, samaṃ jīvikaṃ kappeti nāccogāḷhaṃ nātihīnaṃ – ‘evaṃ me āyo vayaṃ pariyādāya ṭhassati, na ca me vayo āyaṃ pariyādāya ṭhassatī’ti. Ayaṃ vuccati, byagghapajja, samajīvitā.

"आणि व्याग्धपज्ज, समजीवित (संतुलित जीवन) म्हणजे काय? व्याग्धपज्ज, या जगात कुलपुत्र आपल्या संपत्तीचे उत्पन्न (आय) आणि खर्च (व्यय) जाणून घेऊन, अतिशय उधळपट्टी न करता आणि अतिशय कंजूषपणा न करता संतुलित जीवन जगतो – 'अशा प्रकारे माझे उत्पन्न माझ्या खर्चापेक्षा अधिक राहील आणि माझा खर्च माझ्या उत्पन्नापेक्षा अधिक होणार नाही.' व्याग्धपज्ज, ज्याप्रमाणे एखादा तराजू धरणारा किंवा त्याचा शिकाऊ मुलगा तराजू हातात धरून जाणतो की – 'इतक्या वजनाने तराजू खाली झुकला आहे, इतक्या वजनाने तो वर गेला आहे'; त्याचप्रमाणे व्याग्धपज्ज, कुलपुत्र आपल्या संपत्तीचे उत्पन्न आणि खर्च जाणून घेऊन, अतिशय उधळपट्टी न करता आणि अतिशय कंजूषपणा न करता संतुलित जीवन जगतो – 'अशा प्रकारे माझे उत्पन्न माझ्या खर्चापेक्षा अधिक राहील आणि माझा खर्च माझ्या उत्पन्नापेक्षा अधिक होणार नाही.' व्याग्धपज्ज, जर हा कुलपुत्र कमी उत्पन्न असतानाही अतिशय विलासी जीवन जगत असेल, तर लोक त्याची निंदा करतात की – 'हा कुलपुत्र उंबराची फळे खाणाऱ्यासारखी (उधळपट्टी करून) आपली संपत्ती खात आहे.' पण व्याग्धपज्ज, जर हा कुलपुत्र मोठे उत्पन्न असतानाही अत्यंत गरिबीचे किंवा कष्टाचे जीवन जगत असेल, तर लोक त्याची निंदा करतात की – 'हा कुलपुत्र अनाथ असल्यासारखा (उपाशी) मरेल.' परंतु व्याग्धपज्ज, जेव्हा कुलपुत्र आपल्या संपत्तीचे उत्पन्न आणि खर्च जाणून घेऊन, अतिशय उधळपट्टी न करता आणि अतिशय कंजूषपणा न करता संतुलित जीवन जगतो – 'अशा प्रकारे माझे उत्पन्न माझ्या खर्चापेक्षा अधिक राहील आणि माझा खर्च माझ्या उत्पन्नापेक्षा अधिक होणार नाही'; तेव्हा याला 'समजीवित' असे म्हणतात."

‘‘Evaṃ samuppannānaṃ, byagghapajja, bhogānaṃ cattāri apāyamukhāni honti – itthidhutto, surādhutto, akkhadhutto, pāpamitto pāpasahāyo pāpasampavaṅko. Seyyathāpi, byagghapajja, mahato taḷākassa cattāri ceva āyamukhāni, cattāri ca apāyamukhāni. Tassa puriso yāni ceva āyamukhāni tāni pidaheyya, yāni ca apāyamukhāni tāni vivareyya; devo ca na sammā dhāraṃ anuppaveccheyya. Evañhi tassa, byagghapajja, mahato taḷākassa parihāniyeva pāṭikaṅkhā, no vuddhi; evamevaṃ, byagghapajja, evaṃ samuppannānaṃ bhogānaṃ cattāri apāyamukhāni honti – itthidhutto, surādhutto, akkhadhutto, pāpamitto pāpasahāyo pāpasampavaṅko.

"व्याग्धपज्ज, अशा प्रकारे मिळवलेल्या संपत्तीच्या नाशाचे (हानीचे) चार मार्ग आहेत – स्त्रीलंपटपणा (स्त्रीधुत्त), मद्यपीपणा (सुराधुत्त), जुगारीपणा (अक्खधुत्त) आणि वाईट मित्रांची संगत, वाईट सोबती व वाईट लोकांकडे कल असणे (पापमित्त पापसहाय पापसंपवंक). व्याग्धपज्ज, ज्याप्रमाणे एखाद्या मोठ्या तलावाला चार पाणी येण्याचे मार्ग (आगम मार्ग) आणि चार पाणी बाहेर जाण्याचे मार्ग (निर्गम मार्ग) असावेत; आणि एखाद्या माणसाने त्याचे पाणी येण्याचे मार्ग बंद करावेत व पाणी बाहेर जाण्याचे मार्ग उघडून द्यावेत, तसेच पावसानेही योग्य प्रकारे वृष्टी करू नये. व्याग्धपज्ज, अशा स्थितीत त्या मोठ्या तलावातील पाणी कमीच होणार, त्यात वाढ होण्याची कोणतीही शक्यता नसते; त्याचप्रमाणे व्याग्धपज्ज, अशा प्रकारे मिळवलेल्या संपत्तीच्या नाशाचे हे चार मार्ग आहेत – स्त्रीलंपटपणा, मद्यपीपणा, जुगारीपणा आणि वाईट मित्रांची संगत, वाईट सोबती व वाईट लोकांकडे कल असणे."

‘‘Evaṃ samuppannānaṃ, byagghapajja, bhogānaṃ cattāri āyamukhāni honti – na itthidhutto, na surādhutto, na akkhadhutto, kalyāṇamitto kalyāṇasahāyo kalyāṇasampavaṅko. Seyyathāpi, byagghapajja, mahato taḷākassa cattāri ceva āyamukhāni, cattāri ca apāyamukhāni. Tassa puriso yāni ceva āyamukhāni tāni vivareyya, yāni ca apāyamukhāni tāni pidaheyya; devo ca sammā dhāraṃ anuppaveccheyya. Evañhi tassa, byagghapajja, mahato taḷākassa vuddhiyeva pāṭikaṅkhā, no parihāni; evamevaṃ kho, byagghapajja, evaṃ samuppannānaṃ bhogānaṃ cattāri āyamukhāni honti – na itthidhutto[Pg.110], na surādhutto, na akkhadhutto, kalyāṇamitto kalyāṇasahāyo kalyāṇasampavaṅko. Ime kho, byagghapajja, cattāro dhammā kulaputtassa diṭṭhadhammahitāya saṃvattanti diṭṭhadhammasukhāya.

हे व्याघ्रपज्ज (दीघजाणू), अशा प्रकारे उत्पन्न झालेल्या संपत्तीच्या वृद्धीचे चार मार्ग आहेत - स्त्रीलंपट न होणे, मद्यपी न होणे, जुगारी न होणे आणि कल्याणमित्र, कल्याणसहचर व कल्याण-सहानुगामी असणे. हे व्याघ्रपज्ज, ज्याप्रमाणे एखाद्या मोठ्या तलावाला पाण्याचे आत येण्याचे चार मार्ग आणि पाण्याचे बाहेर जाण्याचे चार मार्ग असावेत. एखाद्या माणसाने त्याचे पाण्याचे आत येण्याचे मार्ग उघडावे आणि बाहेर जाण्याचे मार्ग बंद करावेत; आणि पावसानेही योग्य प्रकारे संततधार पाडावी. हे व्याघ्रपज्ज, अशा वेळी त्या मोठ्या तलावातील पाण्याची वृद्धीच अपेक्षित आहे, घट नव्हे; त्याचप्रमाणे, हे व्याघ्रपज्ज, अशा प्रकारे उत्पन्न झालेल्या संपत्तीच्या वृद्धीचे चार मार्ग आहेत - स्त्रीलंपट न होणे, मद्यपी न होणे, जुगारी न होणे आणि कल्याणमित्र, कल्याणसहचर व कल्याण-सहानुगामी असणे. हे व्याघ्रपज्ज, हे चार धर्म कुलपुत्राच्या इहलोकातील हितासाठी आणि इहलोकातील सुखासाठी कारणीभूत ठरतात.

‘‘Cattārome, byagghapajja, dhammā kulaputtassa samparāyahitāya saṃvattanti samparāyasukhāya. Katame cattāro? Saddhāsampadā, sīlasampadā, cāgasampadā, paññāsampadā. Katamā ca, byagghapajja, saddhāsampadā? Idha, byagghapajja, kulaputto saddho hoti, saddahati tathāgatassa bodhiṃ – ‘itipi so bhagavā…pe… satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. Ayaṃ vuccati, byagghapajja, saddhāsampadā.

हे व्याघ्रपज्ज, हे चार धर्म कुलपुत्राच्या परलोकातील हितासाठी आणि परलोकातील सुखासाठी कारणीभूत ठरतात. कोणते चार? श्रद्धासंपदा, शीलसंपदा, त्यागसंपदा आणि प्रज्ञासंपदा. आणि हे व्याघ्रपज्ज, श्रद्धासंपदा म्हणजे काय? हे व्याघ्रपज्ज, येथे कुलपुत्र श्रद्धावान असतो, तो तथागतांच्या बोधीवर श्रद्धा ठेवतो – 'ते भगवान असे आहेत... देव आणि मनुष्यांचे शास्ता, बुद्ध, भगवान आहेत.' हे व्याघ्रपज्ज, याला श्रद्धासंपदा असे म्हणतात.

‘‘Katamā ca, byagghapajja, sīlasampadā? Idha, byagghapajja, kulaputto pāṇātipātā paṭivirato hoti…pe… surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato hoti. Ayaṃ vuccati, byagghapajja, sīlasampadā.

आणि हे व्याघ्रपज्ज, शीलसंपदा म्हणजे काय? हे व्याघ्रपज्ज, येथे कुलपुत्र प्राणातिपातापासून अलिप्त राहतो... मद्य, सुरा व इतर मादक पदार्थांच्या प्रमादस्थानापासून अलिप्त राहतो. हे व्याघ्रपज्ज, याला शीलसंपदा असे म्हणतात.

‘‘Katamā ca, byagghapajja, cāgasampadā? Idha, byagghapajja, kulaputto vigatamalamaccherena cetasā agāraṃ ajjhāvasati muttacāgo payatapāṇi vossaggarato yācayogo dānasaṃvibhāgarato. Ayaṃ vuccati, byagghapajja, cāgasampadā.

आणि हे व्याघ्रपज्ज, त्यागसंपदा म्हणजे काय? हे व्याघ्रपज्ज, येथे कुलपुत्र मत्सराचा मळ दूर सारून मुक्त मनाने घरात राहतो, मुक्तहस्ते दान देणारा, दान देण्यासाठी सज्ज असलेला, त्यागात रमणारा, याचना करणाऱ्यांना देण्यास योग्य आणि दान व वाटणी करण्यात आनंद मानणारा असतो. हे व्याघ्रपज्ज, याला त्यागसंपदा असे म्हणतात.

‘‘Katamā ca, byagghapajja, paññāsampadā? Idha, byagghapajja, kulaputto paññavā hoti, udayatthagāminiyā paññāya samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammā dukkhakkhayagāminiyā. Ayaṃ vuccati, byagghapajja, paññāsampadā. Ime kho, byagghapajja, cattāro dhammā kulaputtassa samparāyahitāya saṃvattanti samparāyasukhāyā’’ti.

आणि हे व्याघ्रपज्ज, प्रज्ञासंपदा म्हणजे काय? हे व्याघ्रपज्ज, येथे कुलपुत्र प्रज्ञावान असतो, तो उदय आणि अस्त जाणणाऱ्या, आर्यांना योग्य असणाऱ्या, क्लेशांचा भेद करणाऱ्या आणि दुःखाचा पूर्ण क्षय करणाऱ्या प्रज्ञेने युक्त असतो. हे व्याघ्रपज्ज, याला प्रज्ञासंपदा असे म्हणतात. हे व्याघ्रपज्ज, हे चार धर्म कुलपुत्राच्या परलोकातील हितासाठी आणि परलोकातील सुखासाठी कारणीभूत ठरतात.

‘‘Uṭṭhātā kammadheyyesu, appamatto vidhānavā;

Samaṃ kappeti jīvikaṃ, sambhataṃ anurakkhati.

आपल्या कामांमध्ये तत्पर व उद्योगी असणारा, अप्रमादी आणि योग्य नियोजन करणारा मनुष्य आपले जीवन संतुलितपणे जगतो आणि मिळवलेल्या संपत्तीचे रक्षण करतो.

‘‘Saddho sīlena sampanno, vadaññū vītamaccharo;

Niccaṃ maggaṃ visodheti, sotthānaṃ samparāyikaṃ.

श्रद्धावान, शीलाने संपन्न, दानशूर आणि मत्सररहित मनुष्य परलोकातील कल्याणाचा मार्ग नेहमी स्वच्छ करतो.

‘‘Iccete aṭṭha dhammā ca, saddhassa gharamesino;

Akkhātā saccanāmena, ubhayattha sukhāvahā.

अशा प्रकारे, गृहस्थाश्रमात राहणाऱ्या श्रद्धावान व्यक्तीसाठी हे आठ धर्म, सत्यनाम असलेल्या बुद्धांनी दोन्ही लोकात सुख देणारे म्हणून सांगितले आहेत.

‘‘Diṭṭhadhammahitatthāya, samparāyasukhāya ca;

Evametaṃ gahaṭṭhānaṃ, cāgo puññaṃ pavaḍḍhatī’’ti. catutthaṃ;

इहलोकातील हितासाठी आणि परलोकातील सुखासाठी, गृहस्थांचे अशा प्रकारे दान आणि पुण्य वाढत राहते.

5. Ujjayasuttaṃ

५. उज्जय सुत्त

55. Atha [Pg.111] kho ujjayo brāhmaṇo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho ujjayo brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘mayaṃ, bho gotama, pavāsaṃ gantukāmā. Tesaṃ no bhavaṃ gotamo amhākaṃ tathā dhammaṃ desetu – ye amhākaṃ assu dhammā diṭṭhadhammahitāya, diṭṭhadhammasukhāya, samparāyahitāya, samparāyasukhāyā’’ti.

५५. त्यानंतर उज्जय नावाचा ब्राह्मण जेथे भगवान होते तेथे गेला; तिथे जाऊन त्याने भगवंतांसोबत कुशलक्षेम विचारले. आनंददायी आणि स्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या उज्जय ब्राह्मणाने भगवंतांना असे म्हटले – 'हे गौतम, आम्ही परदेशी जाऊ इच्छितो. आपण आम्हाला अशा धर्माचा उपदेश करावा, जो आमच्या इहलोकातील हितासाठी, इहलोकातील सुखासाठी, तसेच परलोकातील हितासाठी आणि परलोकातील सुखासाठी कारणीभूत ठरेल.'

‘‘Cattārome, brāhmaṇa, dhammā kulaputtassa diṭṭhadhammahitāya saṃvattanti, diṭṭhadhammasukhāya. Katame cattāro? Uṭṭhānasampadā, ārakkhasampadā, kalyāṇamittatā, samajīvitā. Katamā ca, brāhmaṇa, uṭṭhānasampadā? Idha, brāhmaṇa, kulaputto yena kammaṭṭhānena jīvikaṃ kappeti – yadi kasiyā, yadi vaṇijjāya, yadi gorakkhena, yadi issattena, yadi rājaporisena, yadi sippaññatarena – tattha dakkho hoti analaso, tatrupāyāya vīmaṃsāya samannāgato, alaṃ kātuṃ alaṃ saṃvidhātuṃ. Ayaṃ vuccati, brāhmaṇa, uṭṭhānasampadā.

ब्राह्मणा, हे चार धर्म कुलपुत्राच्या इहलोकातील हितासाठी आणि इहलोकातील सुखासाठी कारणीभूत ठरतात. कोणते चार? उत्थानसंपदा, आरक्षसंपदा, कल्याणमित्रता आणि समजीविका. आणि ब्राह्मणा, उत्थानसंपदा म्हणजे काय? ब्राह्मणा, येथे कुलपुत्र ज्या उद्योगाने आपली उपजीविका करतो – मग ती शेती असो, व्यापार असो, गोरक्षण असो, धनुर्विद्या असो, राजसेवा असो किंवा इतर कोणतीही कला असो – त्या कामात तो कुशल आणि आळस नसलेला असतो. तो त्या कामाच्या उपायांचा विचार करणाऱ्या प्रज्ञेने युक्त असतो, स्वतः काम करण्यास आणि इतरांकडून ते करवून घेण्यास समर्थ असतो. ब्राह्मणा, याला उत्थानसंपदा असे म्हणतात.

‘‘Katamā ca, brāhmaṇa, ārakkhasampadā? Idha, brāhmaṇa, kulaputtassa bhogā honti uṭṭhānavīriyādhigatā, bāhābalaparicitā, sedāvakkhittā, dhammikā dhammaladdhā. Te ārakkhena guttiyā sampādeti – ‘kinti me ime bhoge neva rājāno hareyyuṃ, na corā hareyyuṃ, na aggi ḍaheyya, na udakaṃ vaheyya, na appiyā dāyādā hareyyu’nti. Ayaṃ vuccati, brāhmaṇa, ārakkhasampadā.

आणि ब्राह्मणा, आरक्षसंपदा म्हणजे काय? ब्राह्मणा, येथे कुलपुत्राकडे जी संपत्ती असते, ती त्याने आपल्या परिश्रमाने व वीर्याने मिळवलेली, बाहुबलाने गोळा केलेली, घामातून निर्माण झालेली, धार्मिक आणि धर्ममार्गाने मिळवलेली असते. तो तिचे रक्षण आणि सुरक्षा करतो – 'माझी ही संपत्ती राजांनी हिरावून घेऊ नये, चोरांनी चोरू नये, अग्नीने जळू नये, पाण्याने वाहून जाऊ नये आणि अप्रिय वारसदारांनी हिरावून घेऊ नये.' ब्राह्मणा, याला आरक्षसंपदा असे म्हणतात.

‘‘Katamā ca, brāhmaṇa, kalyāṇamittatā? Idha, brāhmaṇa, kulaputto yasmiṃ gāme vā nigame vā paṭivasati tatra ye te honti – gahapatī vā gahapatiputtā vā daharā vā vuddhasīlino, vuddhā vā vuddhasīlino, saddhāsampannā, sīlasampannā, cāgasampannā, paññāsampannā – tehi saddhiṃ santiṭṭhati sallapati sākacchaṃ samāpajjati; yathārūpānaṃ saddhāsampannānaṃ saddhāsampadaṃ anusikkhati, yathārūpānaṃ sīlasampannānaṃ sīlasampadaṃ anusikkhati, yathārūpānaṃ cāgasampannānaṃ cāgasampadaṃ anusikkhati, yathārūpānaṃ paññāsampannānaṃ paññāsampadaṃ anusikkhati. Ayaṃ vuccati, brāhmaṇa, kalyāṇamittatā.

आणि ब्राह्मणा, कल्याणमित्रता म्हणजे काय? ब्राह्मणा, येथे कुलपुत्र ज्या गावात किंवा नगरात राहतो, तेथील जे गृहपती किंवा गृहपतींचे पुत्र असतात – मग ते तरुण असोत वा वृद्ध, जे शीलवान, श्रद्धासंपन्न, शीलसंपन्न, त्यागसंपन्न आणि प्रज्ञासंपन्न असतात – त्यांच्यासोबत तो राहतो, त्यांच्याशी संभाषण करतो, चर्चा करतो. जशा प्रकारच्या श्रद्धावानांची श्रद्धासंपदा आहे, त्याचे तो अनुकरण करतो; जशा प्रकारच्या शीलवानांची शीलसंपदा आहे, त्याचे तो अनुकरण करतो; जशा प्रकारच्या त्यागवानांची त्यागसंपदा आहे, त्याचे तो अनुकरण करतो; जशा प्रकारच्या प्रज्ञावानांची प्रज्ञासंपदा आहे, त्याचे तो अनुकरण करतो. ब्राह्मणा, याला कल्याणमित्रता असे म्हणतात.

‘‘Katamā [Pg.112] ca, brāhmaṇa, samajīvitā? Idha, brāhmaṇa, kulaputto āyañca bhogānaṃ viditvā vayañca bhogānaṃ viditvā samaṃ jīvikaṃ kappeti nāccogāḷhaṃ nātihīnaṃ – ‘evaṃ me āyo vayaṃ pariyādāya ṭhassati, na ca me vayo āyaṃ pariyādāya ṭhassatī’ti. Seyyathāpi, brāhmaṇa, tulādhāro vā tulādhārantevāsī vā tulaṃ paggahetvā jānāti – ‘ettakena vā onataṃ, ettakena vā unnata’nti; evamevaṃ kho, brāhmaṇa, kulaputto āyañca bhogānaṃ viditvā vayañca bhogānaṃ viditvā samaṃ jīvikaṃ kappeti nāccogāḷhaṃ nātihīnaṃ – ‘evaṃ me āyo vayaṃ pariyādāya ṭhassati, na ca me vayo āyaṃ pariyādāya ṭhassatī’ti. Sacāyaṃ, brāhmaṇa, kulaputto appāyo samāno uḷāraṃ jīvikaṃ kappeti, tassa bhavanti vattāro – ‘udumbarakhādīvāyaṃ kulaputto bhoge khādatī’ti. Sace panāyaṃ, brāhmaṇa, kulaputto mahāyo samāno kasiraṃ jīvikaṃ kappeti, tassa bhavanti vattāro – ‘ajeṭṭhamaraṇaṃvāyaṃ kulaputto marissatī’ti. Yato ca khoyaṃ, brāhmaṇa, kulaputto āyañca bhogānaṃ viditvā vayañca bhogānaṃ viditvā samaṃ jīvikaṃ kappeti nāccogāḷhaṃ nātihīnaṃ – ‘evaṃ me āyo vayaṃ pariyādāya ṭhassati, na ca me vayo āyaṃ pariyādāya ṭhassatī’ti, ayaṃ vuccati, brāhmaṇa, samajīvitā.

“आणि हे ब्राह्मणा, समजीविका (संतुलित उपजीविका) म्हणजे काय? येथे, हे ब्राह्मणा, एखादा कुलपुत्र (कुलीन तरुण) आपल्या भोगांची (संपत्तीची) प्राप्ती (उत्पन्न) आणि व्यय (खर्च) जाणून घेऊन, अतिशय उधळपट्टी न करता आणि अतिशय कंजूषपणा न करता संतुलित जीवन जगतो—‘अशा प्रकारे माझे उत्पन्न माझ्या खर्चापेक्षा अधिक राहील आणि माझा खर्च माझ्या उत्पन्नापेक्षा अधिक होणार नाही.’ हे ब्राह्मणा, ज्याप्रमाणे एखादा तराजू धरणारा (दुकानदार) किंवा त्याचा शिकाऊ मुलगा तराजू हातात धरून जाणतो—‘इतक्या वजनाने तो खाली झुकला आहे, इतक्या वजनाने तो वर गेला आहे’; त्याचप्रमाणे, हे ब्राह्मणा, कुलपुत्र आपल्या संपत्तीचे उत्पन्न आणि खर्च जाणून घेऊन, अतिशय उधळपट्टी न करता आणि अतिशय कंजूषपणा न करता संतुलित जीवन जगतो—‘अशा प्रकारे माझे उत्पन्न माझ्या खर्चापेक्षा अधिक राहील आणि माझा खर्च माझ्या उत्पन्नापेक्षा अधिक होणार नाही.’ हे ब्राह्मणा, जर हा कुलपुत्र कमी उत्पन्न असतानाही विलासी जीवन जगत असेल, तर लोक त्याची निंदा करतील—‘हा कुलपुत्र उंबराची फळे खाणाऱ्यासारखा (उधळपट्टीने) संपत्तीचा उपभोग घेत आहे.’ परंतु, हे ब्राह्मणा, जर हा कुलपुत्र मोठे उत्पन्न असतानाही अत्यंत कष्टाचे (कंजूषपणाचे) जीवन जगत असेल, तर लोक त्याची निंदा करतील—‘हा कुलपुत्र अनाथ माणसासारखा (वारसदार नसलेल्यासारखा) मरेल.’ आणि हे ब्राह्मणा, जेव्हा कुलपुत्र आपल्या संपत्तीचे उत्पन्न आणि खर्च जाणून घेऊन, अतिशय उधळपट्टी न करता आणि अतिशय कंजूषपणा न करता संतुलित जीवन जगतो—‘अशा प्रकारे माझे उत्पन्न माझ्या खर्चापेक्षा अधिक राहील आणि माझा खर्च माझ्या उत्पन्नापेक्षा अधिक होणार नाही,’ तेव्हा हे ब्राह्मणा, याला ‘समजीविका’ (संतुलित उपजीविका) असे म्हणतात.”

‘‘Evaṃ samuppannānaṃ, brāhmaṇa, bhogānaṃ cattāri apāyamukhāni honti – itthidhutto, surādhutto, akkhadhutto, pāpamitto pāpasahāyo pāpasampavaṅko. Seyyathāpi, brāhmaṇa, mahato taḷākassa cattāri ceva āyamukhāni, cattāri ca apāyamukhāni. Tassa puriso yāni ceva āyamukhāni tāni pidaheyya, yāni ca apāyamukhāni tāni vivareyya; devo ca na sammā dhāraṃ anuppaveccheyya. Evañhi tassa brāhmaṇa, mahato taḷākassa parihāniyeva pāṭikaṅkhā, no vuddhi; evamevaṃ kho, brāhmaṇa, evaṃ samuppannānaṃ bhogānaṃ cattāri apāyamukhāni honti – itthidhutto, surādhutto, akkhadhutto, pāpamitto pāpasahāyo pāpasampavaṅko.

“हे ब्राह्मणा, अशा प्रकारे प्राप्त झालेल्या संपत्तीच्या नाशाचे चार मार्ग (अपायमुखे) आहेत—स्त्रीलंपटपणा (व्यभिचार), मद्यपान, जुगार आणि पापी मित्र, पापी सोबती व पापी लोकांची संगत असणे. हे ब्राह्मणा, ज्याप्रमाणे एखाद्या मोठ्या तलावाला चार पाण्याचे प्रवेशमार्ग (आगमद्वारे) आणि चार पाण्याचे निर्गममार्ग (निर्गमद्वारे) असावेत. एखाद्या माणसाने त्याचे पाण्याचे प्रवेशमार्ग बंद करावेत आणि पाण्याचे निर्गममार्ग उघडून द्यावेत; आणि पावसानेही योग्य प्रकारे वृष्टी करू नये. हे ब्राह्मणा, अशा स्थितीत त्या मोठ्या तलावाचा ऱ्हासच अपेक्षित आहे, वृद्धी नाही; त्याचप्रमाणे, हे ब्राह्मणा, अशा प्रकारे प्राप्त झालेल्या संपत्तीच्या नाशाचे चार मार्ग आहेत—स्त्रीलंपटपणा, मद्यपान, जुगार आणि पापी मित्र, पापी सोबती व पापी लोकांची संगत असणे.”

‘‘Evaṃ samuppannānaṃ, brāhmaṇa, bhogānaṃ cattāri āyamukhāni honti – na itthidhutto, na surādhutto, na akkhadhutto, kalyāṇamitto kalyāṇasahāyo kalyāṇasampavaṅko. Seyyathāpi, brāhmaṇa, mahato taḷākassa cattāri ceva āyamukhāni cattāri ca apāyamukhāni. Tassa puriso yāni ceva āyamukhāni tāni vivareyya, yāni ca apāyamukhāni [Pg.113] tāni pidaheyya; devo ca sammā dhāraṃ anuppaveccheyya. Evañhi tassa, brāhmaṇa, mahato taḷākassa vuddhiyeva pāṭikaṅkhā, no parihāni; evamevaṃ kho, brāhmaṇa, evaṃ samuppannānaṃ bhogānaṃ cattāri āyamukhāni honti – na itthidhutto…pe… kalyāṇasampavaṅko. Ime kho, brāhmaṇa, cattāro dhammā kulaputtassa diṭṭhadhammahitāya saṃvattanti diṭṭhadhammasukhāya.

“हे ब्राह्मणा, अशा प्रकारे प्राप्त झालेल्या संपत्तीच्या वृद्धीचे चार मार्ग (आयमुखे) आहेत—स्त्रीलंपट न होणे, मद्यपी न होणे, जुगारी न होणे आणि कल्याणमित्र (सज्जन मित्र), कल्याणकारी सोबती व कल्याणकारी लोकांची संगत असणे. हे ब्राह्मणा, ज्याप्रमाणे एखाद्या मोठ्या तलावाला चार पाण्याचे प्रवेशमार्ग आणि चार पाण्याचे निर्गममार्ग असावेत. एखाद्या माणसाने त्याचे पाण्याचे प्रवेशमार्ग उघडावेत आणि पाण्याचे निर्गममार्ग बंद करावेत; आणि पावसानेही योग्य प्रकारे वृष्टी करावी. हे ब्राह्मणा, अशा स्थितीत त्या मोठ्या तलावाची वृद्धीच अपेक्षित आहे, ऱ्हास नाही; त्याचप्रमाणे, हे ब्राह्मणा, अशा प्रकारे प्राप्त झालेल्या संपत्तीच्या वृद्धीचे चार मार्ग आहेत—स्त्रीलंपट न होणे...पे... कल्याणकारी लोकांची संगत असणे. हे ब्राह्मणा, हे चार धर्म कुलपुत्राच्या इहलोकातील हितासाठी आणि इहलोकातील सुखासाठी कारणीभूत ठरतात.”

‘‘Cattārome, brāhmaṇa, kulaputtassa dhammā samparāyahitāya saṃvattanti samparāyasukhāya. Katame cattāro? Saddhāsampadā, sīlasampadā, cāgasampadā, paññāsampadā. Katamā ca, brāhmaṇa, saddhāsampadā? Idha, brāhmaṇa, kulaputto saddho hoti, saddahati tathāgatassa bodhiṃ – ‘itipi so bhagavā…pe… satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. Ayaṃ vuccati, brāhmaṇa, saddhāsampadā.

“हे ब्राह्मणा, हे चार धर्म कुलपुत्राच्या परलोकातील हितासाठी आणि परलोकातील सुखासाठी कारणीभूत ठरतात. कोणते चार? श्रद्धा-संपदा (श्रद्धेची समृद्धी), शील-संपदा (शीलाची समृद्धी), त्याग-संपदा (त्यागाची समृद्धी) आणि प्रज्ञा-संपदा (प्रज्ञेची समृद्धी). आणि हे ब्राह्मणा, श्रद्धा-संपदा म्हणजे काय? येथे, हे ब्राह्मणा, कुलपुत्र श्रद्धावान असतो, तो तथागतांच्या बोधीवर (ज्ञानावर) श्रद्धा ठेवतो—‘ते भगवान असे आहेत...पे... देव आणि मनुष्यांचे शास्ता (गुरू), बुद्ध आणि भगवान आहेत.’ हे ब्राह्मणा, याला श्रद्धा-संपदा असे म्हणतात.”

‘‘Katamā ca, brāhmaṇa, sīlasampadā? Idha, brāhmaṇa, kulaputto pāṇātipātā paṭivirato hoti…pe… surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato hoti. Ayaṃ vuccati, brāhmaṇa, sīlasampadā.

“आणि हे ब्राह्मणा, शील-संपदा म्हणजे काय? येथे, हे ब्राह्मणा, कुलपुत्र प्राणातिपातापासून (जीवहिंसेपासून) अलिप्त राहतो...पे... सुरा, मेरय आणि मद्य या प्रमादस्थानांपासून (नशा आणणाऱ्या पदार्थांच्या सेवनापासून) अलिप्त राहतो. हे ब्राह्मणा, याला शील-संपदा असे म्हणतात.”

‘‘Katamā ca, brāhmaṇa, cāgasampadā? Idha, brāhmaṇa, kulaputto vigatamalamaccherena cetasā agāraṃ ajjhāvasati muttacāgo payatapāṇi vossaggarato yācayogo dānasaṃvibhāgarato. Ayaṃ vuccati, brāhmaṇa, cāgasampadā.

“आणि हे ब्राह्मणा, त्याग-संपदा म्हणजे काय? येथे, हे ब्राह्मणा, कुलपुत्र मत्सराचा (कंजूषपणाचा) मळ दूर झालेल्या चित्ताने गृहस्थाश्रमात राहतो; तो मुक्तहस्त (उदारपणे दान देणारा), दान देण्यासाठी स्वच्छ हात असलेला, त्याग करण्यात रमणारा, याचना करणाऱ्यांना दान देण्यास योग्य आणि दान व वाटणी करण्यात आनंद मानणारा असतो. हे ब्राह्मणा, याला त्याग-संपदा असे म्हणतात.”

‘‘Katamā ca, brāhmaṇa, paññāsampadā? Idha, brāhmaṇa, kulaputto paññavā hoti…pe… sammā dukkhakkhayagāminiyā. Ayaṃ vuccati, brāhmaṇa, paññāsampadā. Ime kho, brāhmaṇa, cattāro dhammā kulaputtassa samparāyahitāya saṃvattanti samparāyasukhāyā’’ti.

“आणि हे ब्राह्मणा, प्रज्ञा-संपदा म्हणजे काय? येथे, हे ब्राह्मणा, कुलपुत्र प्रज्ञावान (बुद्धिमान) असतो...पे... दुःखाचा पूर्ण क्षय करणाऱ्या मार्गाचे सम्यक ज्ञान असणारा असतो. हे ब्राह्मणा, याला प्रज्ञा-संपदा असे म्हणतात. हे ब्राह्मणा, हे चार धर्म कुलपुत्राच्या परलोकातील हितासाठी आणि परलोकातील सुखासाठी कारणीभूत ठरतात.”

‘‘Uṭṭhātā kammadheyyesu, appamatto vidhānavā;

Samaṃ kappeti jīvikaṃ, sambhataṃ anurakkhati.

“आपल्या कर्तव्यांमध्ये तत्पर (उद्योगी), अप्रमादी (सावध) आणि सुव्यवस्थित नियोजन करणारा मनुष्य संतुलित जीवन जगतो आणि साठवलेल्या संपत्तीचे रक्षण करतो.”

‘‘Saddho sīlena sampanno, vadaññū vītamaccharo;

Niccaṃ maggaṃ visodheti, sotthānaṃ samparāyikaṃ.

“श्रद्धावान, शीलाने संपन्न, उदार आणि मत्सररहित (कंजूषपणा नसलेला) असलेला तो मनुष्य परलोकातील कल्याणाचा मार्ग नेहमी स्वच्छ (सुकर) करतो.”

‘‘Iccete aṭṭha dhammā ca, saddhassa gharamesino;

Akkhātā saccanāmena, ubhayattha sukhāvahā.

“अशा प्रकारे, गृहस्थाश्रमात राहणाऱ्या श्रद्धावान व्यक्तीचे हे आठ धर्म ‘सच्चनाम’ (सत्यवादी नाव असलेल्या बुद्धांनी) दोन्ही लोकात सुख देणारे म्हणून सांगितले आहेत.”

‘‘Diṭṭhadhammahitatthāya, samparāyasukhāya ca;

Evametaṃ gahaṭṭhānaṃ, cāgo puññaṃ pavaḍḍhatī’’ti. pañcamaṃ;

“इहलोकातील हितासाठी आणि परलोकातील सुखासाठी; अशा प्रकारे गृहस्थाचा त्याग आणि पुण्य वाढत जाते.” (पाचवे सुत्त समाप्त)

6. Bhayasuttaṃ

६. भयसुत्त

56. ‘‘‘Bhaya’nti [Pg.114], bhikkhave, kāmānametaṃ adhivacanaṃ. ‘Dukkha’nti, bhikkhave, kāmānametaṃ adhivacanaṃ. ‘Rogo’ti, bhikkhave, kāmānametaṃ adhivacanaṃ. ‘Gaṇḍo’ti, bhikkhave, kāmānametaṃ adhivacanaṃ. ‘Salla’nti, bhikkhave, kāmānametaṃ adhivacanaṃ. ‘Saṅgo’ti, bhikkhave, kāmānametaṃ adhivacanaṃ. ‘Paṅko’ti, bhikkhave, kāmānametaṃ adhivacanaṃ. ‘Gabbho’ti, bhikkhave, kāmānametaṃ adhivacanaṃ. Kasmā ca, bhikkhave, ‘bhaya’nti kāmānametaṃ adhivacanaṃ? Yasmā ca kāmarāgarattāyaṃ, bhikkhave, chandarāgavinibaddho diṭṭhadhammikāpi bhayā na parimuccati, samparāyikāpi bhayā na parimuccati, tasmā ‘bhaya’nti kāmānametaṃ adhivacanaṃ. Kasmā ca, bhikkhave, ‘dukkha’nti…pe… ‘rogo’ti… ‘gaṇḍo’ti… ‘salla’nti… ‘saṅgo’ti… ‘paṅko’ti… ‘gabbho’ti kāmānametaṃ adhivacanaṃ? Yasmā ca kāmarāgarattāyaṃ, bhikkhave, chandarāgavinibaddho diṭṭhadhammikāpi gabbhā na parimuccati, samparāyikāpi gabbhā na parimuccati, tasmā ‘gabbho’ti kāmānametaṃ adhivacanaṃ’’.

५६. भिक्खूहो, 'भय' हे कामभोगांचेच एक नाव (अधिवाचन) आहे. भिक्खूहो, 'दुःख' हे कामभोगांचेच एक नाव आहे. भिक्खूहो, 'रोग' हे कामभोगांचेच एक नाव आहे. भिक्खूहो, 'गंड' (गळू) हे कामभोगांचेच एक नाव आहे. भिक्खूहो, 'शल्य' (बाण) हे कामभोगांचेच एक नाव आहे. भिक्खूहो, 'संग' (आसक्ती) हे कामभोगांचेच एक नाव आहे. भिक्खूहो, 'पंक' (चिखल) हे कामभोगांचेच एक नाव आहे. भिक्खूहो, 'गर्भ' (गर्भाशय) हे कामभोगांचेच एक नाव आहे. आणि भिक्खूहो, 'भय' हे कामभोगांचे नाव का आहे? कारण, भिक्खूहो, कामरागाने प्रभावित झालेला आणि छंदरागाने बांधलेला हा प्राणी इहलोकातील भयापासूनही मुक्त होत नाही आणि परलोकातील भयापासूनही मुक्त होत नाही; म्हणून 'भय' हे कामभोगांचे नाव आहे. आणि भिक्खूहो, 'दुःख' ... 'रोग' ... 'गंड' ... 'शल्य' ... 'संग' ... 'पंक' ... 'गर्भ' हे कामभोगांचे नाव का आहे? कारण, भिक्खूहो, कामरागाने प्रभावित झालेला आणि छंदरागाने बांधलेला हा प्राणी इहलोकातील गर्भावासापासूनही मुक्त होत नाही आणि परलोकातील गर्भावासापासूनही मुक्त होत नाही; म्हणून 'गर्भ' हे कामभोगांचे नाव आहे.

‘‘Bhayaṃ dukkhañca rogo ca, gaṇḍo sallañca saṅgo ca;

Paṅko gabbho ca ubhayaṃ, ete kāmā pavuccanti;

Yattha satto puthujjano.

भय, दुःख, रोग, गंड, शल्य, संग, पंक आणि गर्भ - या दोन्ही प्रकारच्या गोष्टींना 'कामभोग' असे म्हटले जाते, ज्यामध्ये सामान्य माणूस (पुथुज्जन) आसक्त असतो.

‘‘Otiṇṇo sātarūpena, puna gabbhāya gacchati;

Yato ca bhikkhu ātāpī, sampajaññaṃ na riccati.

सुखकारक वाटणाऱ्या कामभोगांमध्ये बुडून तो पुन्हा गर्भावासात (पुनर्जन्मात) जातो. परंतु जेव्हा उद्योगी (आतपी) भिक्खू जागृत राहून संप्रजन्य (स्पष्ट ज्ञान) सोडत नाही,

‘‘So imaṃ palipathaṃ duggaṃ, atikkamma tathāvidho;

Pajaṃ jātijarūpetaṃ, phandamānaṃ avekkhatī’’ti. chaṭṭhaṃ;

तेव्हा तो तसा भिक्खू या दुर्गम संसाराच्या चिखलाला पार करून, जन्म आणि जरेने युक्त असलेल्या व तडफडणाऱ्या या प्रजेकडे (प्राणिमात्रांकडे) पाहतो.

7. Paṭhamaāhuneyyasuttaṃ

७. प्रथम आहुनेय्य सुत्त

57. ‘‘Aṭṭhahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa. Katamehi aṭṭhahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu sīlavā hoti …pe… samādāya sikkhati sikkhāpadesu; bahussuto hoti…pe… diṭṭhiyā suppaṭividdhā; kalyāṇamitto hoti kalyāṇasahāyo kalyāṇasampavaṅko[Pg.115]; sammādiṭṭhiko hoti, sammādassanena samannāgato; catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī; anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ dvepi jātiyo…pe… iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati; dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena…pe… yathākammūpage satte pajānāti; āsavānaṃ khayā…pe… sacchikatvā upasampajja viharati. Imehi kho, bhikkhave, aṭṭhahi dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti. Sattamaṃ.

५७. भिक्खूहो, आठ गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू आहुनेय्य (दूरवरून आणलेले दान स्वीकारण्यास योग्य), पाहुनेय्य (पाहुण्यांसाठी ठेवलेले आदरातिथ्य स्वीकारण्यास योग्य), दक्खिणेय्य (परलोकाच्या श्रद्धेने दिलेले दान स्वीकारण्यास योग्य), अंजलिकरणीय (हात जोडून नमस्कार करण्यास योग्य) आणि जगासाठी सर्वोत्तम पुण्यक्षेत्र असतो. कोणत्या आठ गुणांनी? इथे, भिक्खूहो, भिक्खू शीलवान असतो... शील नियमांचे (शिक्षापदांचे) ग्रहण करून त्यात स्वतःला प्रशिक्षित करतो; बहुश्रुत असतो... प्रज्ञेने (दृष्टीने) सत्याचा चांगला भेद केलेला असतो; कल्याणमित्र, कल्याणसहायी आणि कल्याणाकडे झुकलेला असतो; सम्यक दृष्टी असलेला असतो, सम्यक दर्शनाने युक्त असतो; उच्च चित्ताशी संबंधित आणि याच जन्मात सुखकारक विहार देणाऱ्या चार ध्यानांना सहजपणे, विनासायास व विनात्रास प्राप्त करणारा असतो; आपल्या अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतो, जसे की - एक जन्म, दोन जन्म... अशा प्रकारे सविस्तर आणि सकारण आपल्या अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतो; मानवी दृष्टीपेक्षा श्रेष्ठ अशा विशुद्ध दिव्य चक्षूने... प्राण्यांना त्यांच्या कर्मानुसार गती प्राप्त करताना पाहतो; आसवांचा क्षय झाल्यामुळे... स्वतः साक्षात्कृत करून, त्यात प्रस्थापित होऊन विहार करतो. भिक्खूहो, या आठ गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू आहुनेय्य असतो... आणि जगासाठी सर्वोत्तम पुण्यक्षेत्र असतो.

8. Dutiyaāhuneyyasuttaṃ

८. द्वितीय आहुनेय्य सुत्त

58. ‘‘Aṭṭhahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa. Katamehi aṭṭhahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu sīlavā hoti …pe… samādāya sikkhati sikkhāpadesu; bahussuto hoti…pe… diṭṭhiyā suppaṭividdhā; āraddhavīriyo viharati thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu; āraññiko hoti pantasenāsano; aratiratisaho hoti, uppannaṃ aratiṃ abhibhuyya abhibhuyya viharati; bhayabheravasaho hoti, uppannaṃ bhayabheravaṃ abhibhuyya abhibhuyya viharati; catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī; āsavānaṃ khayā…pe… sacchikatvā upasampajja viharati. Imehi kho, bhikkhave, aṭṭhahi dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti. Aṭṭhamaṃ.

५८. भिक्खूहो, आठ गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू आहुनेय्य असतो... आणि जगासाठी सर्वोत्तम पुण्यक्षेत्र असतो. कोणत्या आठ गुणांनी? इथे, भिक्खूहो, भिक्खू शीलवान असतो... शील नियमांचे ग्रहण करून त्यात स्वतःला प्रशिक्षित करतो; बहुश्रुत असतो... प्रज्ञेने सत्याचा चांगला भेद केलेला असतो; वीर्यवान (प्रयत्नशील) असतो, बलवान, दृढ पराक्रमी आणि कुशल धर्मांच्या बाबतीत कधीही जबाबदारी न सोडणारा असतो; आरण्यक (अरण्यात राहणारा) असतो, एकांत स्थानी निवास करणारा असतो; अरती (उदासीनता) आणि रती (कामवासना) यांवर विजय मिळवणारा असतो, उत्पन्न झालेल्या अरतीला वारंवार दाबून (पराभूत करून) विहार करतो; भय आणि भीती यांवर विजय मिळवणारा असतो, उत्पन्न झालेल्या भयाला व भीतीला वारंवार पराभूत करून विहार करतो; उच्च चित्ताशी संबंधित आणि याच जन्मात सुखकारक विहार देणाऱ्या चार ध्यानांना सहजपणे, विनासायास व विनात्रास प्राप्त करणारा असतो; आसवांचा क्षय झाल्यामुळे... स्वतः साक्षात्कृत करून, त्यात प्रस्थापित होऊन विहार करतो. भिक्खूहो, या आठ गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू आहुनेय्य असतो... आणि जगासाठी सर्वोत्तम पुण्यक्षेत्र असतो.

9. Paṭhamapuggalasuttaṃ

९. प्रथम पुग्गल सुत्त

59. ‘‘Aṭṭhime bhikkhave, puggalā āhuneyyā pāhuneyyā dakkhiṇeyyā añjalikaraṇīyā anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa? Katame aṭṭha? Sotāpanno, sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno, sakadāgāmī, sakadāgāmiphalasacchikiriyāya paṭipanno, anāgāmī, anāgāmiphalasacchikiriyāya paṭipanno, arahā, arahattāya paṭipanno. Ime kho, bhikkhave, aṭṭha puggalā āhuneyyā…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti.

५९. भिक्खूहो, हे आठ व्यक्ती (पुग्गल) आहुनेय्य, पाहुनेय्य, दक्खिणेय्य, अंजलिकरणीय आणि जगासाठी सर्वोत्तम पुण्यक्षेत्र आहेत. कोणते आठ? स्रोतापन्न, स्रोतापत्ती-फळ साक्षात्कारासाठी प्रतिपन्न (मार्गस्थ); सकदागामी, सकदागामी-फळ साक्षात्कारासाठी प्रतिपन्न; अनागामी, अनागामी-फळ साक्षात्कारासाठी प्रतिपन्न; अरहंत, अरहंत-फळ साक्षात्कारासाठी प्रतिपन्न. भिक्खूहो, हे आठ व्यक्ती आहुनेय्य असतात... आणि जगासाठी सर्वोत्तम पुण्यक्षेत्र असतात.

‘‘Cattāro [Pg.116] ca paṭipannā, cattāro ca phale ṭhitā;

Esa saṅgho ujubhūto, paññāsīlasamāhito.

चार मार्गस्थ आणि चार फळात प्रस्थापित झालेले; हाच तो प्रज्ञा आणि शीलाने युक्त असलेला ऋजू (सरळ) संघ आहे.

‘‘Yajamānānaṃ manussānaṃ, puññapekkhāna pāṇinaṃ;

Karotaṃ opadhikaṃ puññaṃ, saṅghe dinnaṃ mahapphala’’nti. navamaṃ;

यज्ञ (दान) करणाऱ्या मनुष्यांसाठी, पुण्याची इच्छा करणाऱ्या प्राण्यांसाठी, जे उपधिक (पुनर्जन्माचे फळ देणारे) पुण्य करतात, त्यांनी संघाला दिलेले दान महाफळ देणारे ठरते.

10. Dutiyapuggalasuttaṃ

१०. द्वितीय पुग्गल सुत्त

60. ‘‘Aṭṭhime, bhikkhave, puggalā āhuneyyā…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa. Katame aṭṭha? Sotāpanno, sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno…pe… arahā, arahattāya paṭipanno. Ime kho, bhikkhave, aṭṭha puggalā āhuneyyā…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti.

६०. भिक्खूहो, हे आठ व्यक्ती आहुनेय्य असतात... आणि जगासाठी सर्वोत्तम पुण्यक्षेत्र असतात. कोणते आठ? स्रोतापन्न, स्रोतापत्ती-फळ साक्षात्कारासाठी प्रतिपन्न... अरहंत, अरहंत-फळ साक्षात्कारासाठी प्रतिपन्न. भिक्खूहो, हे आठ व्यक्ती आहुनेय्य असतात... आणि जगासाठी सर्वोत्तम पुण्यक्षेत्र असतात.

‘‘Cattāro ca paṭipannā, cattāro ca phale ṭhitā;

Esa saṅgho samukkaṭṭho, sattānaṃ aṭṭha puggalā.

चार मार्गस्थ आणि चार फळात प्रस्थापित झालेले; प्राण्यांमध्ये हा आठ व्यक्तींचा संघ सर्वश्रेष्ठ आहे.

‘‘Yajamānānaṃ manussānaṃ, puññapekkhāna pāṇinaṃ;

Karotaṃ opadhikaṃ puññaṃ, ettha dinnaṃ mahapphala’’nti. dasamaṃ;

यज्ञ (दान) करणाऱ्या मनुष्यांसाठी, पुण्याची इच्छा करणाऱ्या प्राण्यांसाठी, जे उपधिक पुण्य करतात, त्यांनी येथे (या संघात) दिलेले दान महाफळ देणारे ठरते.

Gotamīvaggo paṭhamo.

प्रथम गोतमी वग्ग समाप्त.

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) -

Gotamī ovādaṃ saṃkhittaṃ, dīghajāṇu ca ujjayo;

Bhayā dve āhuneyyā ca, dve ca aṭṭha puggalāti.

गोतमी, ओवाद (संक्षिप्त), दीघजाणू, उज्जय, भय, दोन आहुनेय्य आणि दोन आठ पुग्गल (व्यक्ती) सुत्ते.

(7) 2. Bhūmicālavaggo

(७) २. भूमिचाल वग्ग

1. Icchāsuttaṃ

१. इच्छा सुत्त

61. ‘‘Aṭṭhime, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame aṭṭha? Idha, bhikkhave, bhikkhuno pavivittassa viharato nirāyattavuttino icchā uppajjati lābhāya. So uṭṭhahati ghaṭati vāyamati lābhāya. Tassa uṭṭhahato ghaṭato vāyamato lābhāya lābho nuppajjati. So tena alābhena socati kilamati paridevati, urattāḷiṃ kandati, sammohaṃ āpajjati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave – ‘bhikkhu iccho viharati lābhāya[Pg.117], uṭṭhahati ghaṭati vāyamati lābhāya, na ca lābhī, socī ca paridevī ca, cuto ca saddhammā’’’.

६१. “भिक्खूहो, जगात हे आठ प्रकारचे व्यक्ती विद्यमान आहेत. कोणते आठ? येथे, भिक्खूहो, एकांतात राहणाऱ्या आणि अनासक्त वृत्तीने जीवन जगणाऱ्या भिक्खूच्या मनात लाभाची इच्छा उत्पन्न होते. तो लाभासाठी उद्योग करतो, धडपड करतो आणि प्रयत्न करतो. लाभासाठी उद्योग करणाऱ्या, धडपड करणाऱ्या आणि प्रयत्न करणाऱ्या त्याला लाभ प्राप्त होत नाही. तो लाभ न मिळाल्यामुळे शोक करतो, कष्टी होतो, विलाप करतो, छाती बडवून रडतो आणि अत्यंत संभ्रमात पडतो. भिक्खूहो, या भिक्खूला असे म्हटले जाते—‘हा भिक्खू लाभाच्या इच्छेने राहतो, लाभासाठी उद्योग करतो, धडपड करतो, प्रयत्न करतो; परंतु त्याला लाभ मिळत नाही, तो शोकाकुल आणि विलाप करणारा असतो, आणि सद्धम्मापासून च्युत होतो.’”

‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhuno pavivittassa viharato nirāyattavuttino icchā uppajjati lābhāya. So uṭṭhahati ghaṭati vāyamati lābhāya. Tassa uṭṭhahato ghaṭato vāyamato lābhāya lābho uppajjati. So tena lābhena majjati pamajjati pamādamāpajjati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave – ‘bhikkhu iccho viharati lābhāya, uṭṭhahati ghaṭati vāyamati lābhāya, lābhī ca madī ca pamādī ca, cuto ca saddhammā’’’.

“परंतु येथे, भिक्खूहो, एकांतात राहणाऱ्या आणि अनासक्त वृत्तीने जीवन जगणाऱ्या भिक्खूच्या मनात लाभाची इच्छा उत्पन्न होते. तो लाभासाठी उद्योग करतो, धडपड करतो आणि प्रयत्न करतो. लाभासाठी उद्योग करणाऱ्या, धडपड करणाऱ्या आणि प्रयत्न करणाऱ्या त्याला लाभ प्राप्त होतो. तो त्या लाभाने मदोन्मत्त होतो, गाफील होतो आणि प्रमादाला प्राप्त होतो. भिक्खूहो, या भिक्खूला असे म्हटले जाते—‘हा भिक्खू लाभाच्या इच्छेने राहतो, लाभासाठी उद्योग करतो, धडपड करतो, प्रयत्न करतो; त्याला लाभही मिळतो, पण तो मदोन्मत्त आणि प्रमादी होतो, आणि सद्धम्मापासून च्युत होतो.’”

‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhuno pavivittassa viharato nirāyattavuttino icchā uppajjati lābhāya. So na uṭṭhahati na ghaṭati na vāyamati lābhāya. Tassa anuṭṭhahato aghaṭato avāyamato lābhāya lābho nuppajjati. So tena alābhena socati, kilamati, paridevati, urattāḷiṃ kandati, sammohaṃ āpajjati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave – ‘bhikkhu iccho viharati lābhāya, na uṭṭhahati na ghaṭati na vāyamati lābhāya, na ca lābhī, socī ca paridevī ca, cuto ca saddhammā’’’.

“परंतु येथे, भिक्खूहो, एकांतात राहणाऱ्या आणि अनासक्त वृत्तीने जीवन जगणाऱ्या भिक्खूच्या मनात लाभाची इच्छा उत्पन्न होते. तो लाभासाठी उद्योग करत नाही, धडपड करत नाही आणि प्रयत्न करत नाही. लाभासाठी उद्योग न करणाऱ्या, धडपड न करणाऱ्या आणि प्रयत्न न करणाऱ्या त्याला लाभ प्राप्त होत नाही. तो लाभ न मिळाल्यामुळे शोक करतो, कष्टी होतो, विलाप करतो, छाती बडवून रडतो आणि अत्यंत संभ्रमात पडतो. भिक्खूहो, या भिक्खूला असे म्हटले जाते—‘हा भिक्खू लाभाच्या इच्छेने राहतो, लाभासाठी उद्योग करत नाही, धडपड करत नाही, प्रयत्न करत नाही; त्याला लाभही मिळत नाही, तो शोकाकुल आणि विलाप करणारा असतो, आणि सद्धम्मापासून च्युत होतो.’”

‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhuno pavivittassa viharato nirāyattavuttino icchā uppajjati lābhāya. So na uṭṭhahati, na ghaṭati, na vāyamati lābhāya. Tassa anuṭṭhahato, aghaṭato, avāyamato lābhāya lābho uppajjati. So tena lābhena majjati, pamajjati, pamādamāpajjati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave – ‘bhikkhu iccho viharati lābhāya, na uṭṭhahati na ghaṭati na vāyamati lābhāya, lābhī ca madī ca, pamādī ca, cuto ca saddhammā’’’.

“परंतु येथे, भिक्खूहो, एकांतात राहणाऱ्या आणि अनासक्त वृत्तीने जीवन जगणाऱ्या भिक्खूच्या मनात लाभाची इच्छा उत्पन्न होते. तो लाभासाठी उद्योग करत नाही, धडपड करत नाही आणि प्रयत्न करत नाही. लाभासाठी उद्योग न करणाऱ्या, धडपड न करणाऱ्या आणि प्रयत्न न करणाऱ्या त्याला लाभ प्राप्त होतो. तो त्या लाभाने मदोन्मत्त होतो, गाफील होतो आणि प्रमादाला प्राप्त होतो. भिक्खूहो, या भिक्खूला असे म्हटले जाते—‘हा भिक्खू लाभाच्या इच्छेने राहतो, लाभासाठी उद्योग करत नाही, धडपड करत नाही, प्रयत्न करत नाही; त्याला लाभ मिळतो, पण तो मदोन्मत्त आणि प्रमादी होतो, आणि सद्धम्मापासून च्युत होतो.’”

‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhuno pavivittassa viharato nirāyattavuttino icchā uppajjati lābhāya. So uṭṭhahati ghaṭati vāyamati lābhāya. Tassa uṭṭhahato ghaṭato vāyamato lābhāya lābho nuppajjati. So tena alābhena na socati na kilamati na paridevati, na urattāḷiṃ kandati, na sammohaṃ āpajjati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave – ‘bhikkhu iccho viharati lābhāya, uṭṭhahati ghaṭati vāyamati lābhāya, na ca lābhī, na ca socī na ca paridevī, accuto ca saddhammā’’’.

“परंतु येथे, भिक्खूहो, एकांतात राहणाऱ्या आणि अनासक्त वृत्तीने जीवन जगणाऱ्या भिक्खूच्या मनात लाभाची इच्छा उत्पन्न होते. तो लाभासाठी उद्योग करतो, धडपड करतो आणि प्रयत्न करतो. लाभासाठी उद्योग करणाऱ्या, धडपड करणाऱ्या आणि प्रयत्न करणाऱ्या त्याला लाभ प्राप्त होत नाही. तो लाभ न मिळाल्यामुळे शोक करत नाही, कष्टी होत नाही, विलाप करत नाही, छाती बडवून रडत नाही आणि अत्यंत संभ्रमात पडत नाही. भिक्खूहो, या भिक्खूला असे म्हटले जाते—‘हा भिक्खू लाभाच्या इच्छेने राहतो, लाभासाठी उद्योग करतो, धडपड करतो, प्रयत्न करतो; त्याला लाभ मिळत नाही, तरीही तो शोक करत नाही, विलाप करत नाही, आणि सद्धम्मापासून च्युत होत नाही.’”

‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhuno pavivittassa viharato nirāyattavuttino icchā uppajjati lābhāya. So uṭṭhahati ghaṭati vāyamati lābhāya. Tassa [Pg.118] uṭṭhahato ghaṭato vāyamato lābhāya lābho uppajjati. So tena lābhena na majjati, na pamajjati, na pamādamāpajjati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave – ‘bhikkhu iccho viharati lābhāya, uṭṭhahati ghaṭati vāyamati lābhāya, lābhī ca, na ca madī na ca pamādī, accuto ca saddhammā’’’.

“परंतु येथे, भिक्खूहो, एकांतात राहणाऱ्या and अनासक्त वृत्तीने जीवन जगणाऱ्या भिक्खूच्या मनात लाभाची इच्छा उत्पन्न होते. तो लाभासाठी उद्योग करतो, धडपड करतो आणि प्रयत्न करतो. लाभासाठी उद्योग करणाऱ्या, धडपड करणाऱ्या आणि प्रयत्न करणाऱ्या त्याला लाभ प्राप्त होतो. तो त्या लाभाने मदोन्मत्त होत नाही, गाफील होत नाही आणि प्रमादाला प्राप्त होत नाही. भिक्खूहो, या भिक्खूला असे म्हटले जाते—‘हा भिक्खू लाभाच्या इच्छेने राहतो, लाभासाठी उद्योग करतो, धडपड करतो, प्रयत्न करतो; त्याला लाभ मिळतो, परंतु तो मदोन्मत्त होत नाही, प्रमादी होत नाही, आणि सद्धम्मापासून च्युत होत नाही.’”

‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhuno pavivittassa viharato nirāyattavuttino icchā uppajjati lābhāya. So na uṭṭhahati, na ghaṭati, na vāyamati lābhāya. Tassa anuṭṭhahato, aghaṭato, avāyamato lābhāya lābho nuppajjati. So tena alābhena na socati, na kilamati, na paridevati, na urattāḷiṃ kandati, na sammohaṃ āpajjati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave – ‘bhikkhu iccho viharati lābhāya, na uṭṭhahati, na ghaṭati, na vāyamati lābhāya, na ca lābhī, na ca socī na ca paridevī, accuto ca saddhammā’’’.

“परंतु येथे, भिक्खूहो, एकांतात राहणाऱ्या आणि अनासक्त वृत्तीने जीवन जगणाऱ्या भिक्खूच्या मनात लाभाची इच्छा उत्पन्न होते. तो लाभासाठी उद्योग करत नाही, धडपड करत नाही आणि प्रयत्न करत नाही. लाभासाठी उद्योग न करणाऱ्या, धडपड न करणाऱ्या आणि प्रयत्न न करणाऱ्या त्याला लाभ प्राप्त होत नाही. तो लाभ न मिळाल्यामुळे शोक करत नाही, कष्टी होत नाही, विलाप करत नाही, छाती बडवून रडत नाही आणि अत्यंत संभ्रमात पडत नाही. भिक्खूहो, या भिक्खूला असे म्हटले जाते—‘हा भिक्खू लाभाच्या इच्छेने राहतो, लाभासाठी उद्योग करत नाही, धडपड करत नाही, प्रयत्न करत नाही; त्याला लाभ मिळत नाही, तरीही तो शोक करत नाही, विलाप करत नाही, आणि सद्धम्मापासून च्युत होत नाही.’”

‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhuno pavivittassa viharato nirāyattavuttino icchā uppajjati lābhāya. So na uṭṭhahati, na ghaṭati, na vāyamati lābhāya. Tassa anuṭṭhahato aghaṭato avāyamato lābhāya lābho uppajjati. So tena lābhena na majjati, na pamajjati, na pamādamāpajjati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave – ‘bhikkhu iccho viharati lābhāya, na uṭṭhahati, na ghaṭati, na vāyamati lābhāya, lābhī ca, na ca madī na ca pamādī, accuto ca saddhammā ’. Ime kho, bhikkhave, aṭṭha puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti. Paṭhamaṃ.

“परंतु येथे, भिक्खूहो, एकांतात राहणाऱ्या आणि अनासक्त वृत्तीने जीवन जगणाऱ्या भिक्खूच्या मनात लाभाची इच्छा उत्पन्न होते. तो लाभासाठी उद्योग करत नाही, धडपड करत नाही आणि प्रयत्न करत नाही. लाभासाठी उद्योग न करणाऱ्या, धडपड न करणाऱ्या आणि प्रयत्न न करणाऱ्या त्याला लाभ प्राप्त होतो. तो त्या लाभाने मदोन्मत्त होत नाही, गाफील होत नाही आणि प्रमादाला प्राप्त होत नाही. भिक्खूहो, या भिक्खूला असे म्हटले जाते—‘हा भिक्खू लाभाच्या इच्छेने राहतो, लाभासाठी उद्योग करत नाही, धडपड करत नाही, प्रयत्न करत नाही; त्याला लाभ मिळतो, परंतु तो मदोन्मत्त होत नाही, प्रमादी होत नाही, आणि सद्धम्मापासून च्युत होत नाही.’ भिक्खूहो, हेच ते आठ प्रकारचे व्यक्ती जगात विद्यमान आहेत.” पहिले सुत्त समाप्त.

2. Alaṃsuttaṃ

२. अलम सुत्त

62. ‘‘Chahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu alaṃ attano alaṃ paresaṃ. Katamehi chahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu khippanisanti ca hoti kusalesu dhammesu; sutānañca dhammānaṃ dhāraṇajātiko hoti; dhātānañca dhammānaṃ atthūpaparikkhitā hoti; atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammappaṭipanno ca hoti; kalyāṇavāco ca hoti kalyāṇavākkaraṇo, poriyā vācāya samannāgato vissaṭṭhāya anelagaḷāya atthassa viññāpaniyā; sandassako ca hoti samādapako samuttejako [Pg.119] sampahaṃsako sabrahmacārīnaṃ. Imehi kho, bhikkhave, chahi dhammehi samannāgato bhikkhu alaṃ attano alaṃ paresaṃ.

६२. “भिक्खूहो, सहा गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू स्वतःच्या कल्याणासाठी समर्थ असतो आणि इतरांच्या कल्याणासाठीही समर्थ असतो. कोणत्या सहा गुणांनी? येथे, भिक्खूहो, भिक्खू कुशल धर्मांचे त्वरित आकलन करणारा असतो; ऐकलेले धर्म स्मरणात ठेवण्याच्या स्वभावाचा असतो; स्मरणात ठेवलेल्या धर्मांच्या अर्थाचे परीक्षण करणारा असतो; अर्थ जाणून आणि धर्म जाणून धर्मानुकूल आचरण करणारा असतो; त्याची वाणी कल्याणकारी व सुस्पष्ट उच्चाराची असते, तो सुसंस्कृत, स्पष्ट, दोषरहित आणि अर्थ समजवून सांगणाऱ्या नागरी भाषेने युक्त असतो; आणि तो आपल्या सहधर्माचाऱ्यांना धम्माचे दर्शन घडवणारा, त्यांना धम्मात प्रवृत्त करणारा, उत्साहित करणारा आणि आनंदित करणारा असतो. भिक्खूहो, या सहा गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू स्वतःच्या कल्याणासाठी समर्थ असतो आणि इतरांच्या कल्याणासाठीही समर्थ असतो.”

‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu alaṃ attano alaṃ paresaṃ. Katamehi pañcahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu na heva kho khippanisanti ca hoti kusalesu dhammesu; sutānañca dhammānaṃ dhāraṇajātiko hoti; dhātānañca dhammānaṃ atthūpaparikkhitā hoti; atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammappaṭipanno ca hoti; kalyāṇavāco ca hoti…pe… atthassa viññāpaniyā; sandassako ca hoti samādapako samuttejako sampahaṃsako sabrahmacārīnaṃ. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu alaṃ attano alaṃ paresaṃ.

“भिक्खूूंनो, पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू स्वतःच्या कल्याणासाठी आणि इतरांच्या कल्याणासाठी समर्थ असतो. कोणते पाच? इथे, भिक्खूूंनो, भिक्खू कुशल धम्मांचे त्वरित आकलन करणारा नसतो; परंतु ऐकलेले धम्म लक्षात ठेवण्यास समर्थ असतो; लक्षात ठेवलेल्या धम्मांच्या अर्थाचे परीक्षण करणारा असतो; अर्थ जाणून आणि धम्म जाणून धम्मानुकूल आचरण करणारा असतो; तो सुवक्ता असतो... अर्थ स्पष्ट करणारी वाणी बोलणारा असतो; आणि तो आपल्या सहधर्माचाऱ्यांना उपदेश करणारा, धम्मात प्रवृत्त करणारा, उत्साहित करणारा आणि आनंदित करणारा असतो. भिक्खूूंनो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू स्वतःच्या आणि इतरांच्या कल्याणासाठी समर्थ असतो.”

‘‘Catūhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu alaṃ attano nālaṃ paresaṃ. Katamehi catūhi? Idha, bhikkhave, bhikkhu khippanisanti ca hoti kusalesu dhammesu; sutānañca dhammānaṃ dhāraṇajātiko hoti; dhātānañca dhammānaṃ atthūpaparikkhitā hoti; atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammappaṭipanno ca hoti; no ca kalyāṇavāco hoti kalyāṇavākkaraṇo, poriyā vācāya samannāgato vissaṭṭhāya anelagaḷāya atthassa viññāpaniyā; no ca sandassako hoti samādapako samuttejako sampahaṃsako sabrahmacārīnaṃ. Imehi kho, bhikkhave, catūhi dhammehi samannāgato bhikkhu alaṃ attano nālaṃ paresaṃ.

“भिक्खूूंनो, चार गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू स्वतःच्या कल्याणासाठी समर्थ असतो, पण इतरांच्या कल्याणासाठी नाही. कोणते चार? इथे, भिक्खूूंनो, भिक्खू कुशल धम्मांचे त्वरित आकलन करणारा असतो; ऐकलेले धम्म लक्षात ठेवण्यास समर्थ असतो; लक्षात ठेवलेल्या धम्मांच्या अर्थाचे परीक्षण करणारा असतो; अर्थ जाणून आणि धम्म जाणून धम्मानुकूल आचरण करणारा असतो. परंतु, तो सुवक्ता नसतो, त्याची वाणी मधुर नसते, तो अर्थ स्पष्ट करणारी सुसंस्कृत, स्पष्ट आणि निर्दोष वाणी बोलणारा नसतो; आणि तो आपल्या सहधर्माचाऱ्यांना उपदेश करणारा, धम्मात प्रवृत्त करणारा, उत्साहित करणारा व आनंदित करणारा नसतो. भिक्खूूंनो, या चार गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू स्वतःच्या कल्याणासाठी समर्थ असतो, पण इतरांच्या कल्याणासाठी नाही.”

‘‘Catūhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu alaṃ paresaṃ nālaṃ attano. Katamehi catūhi? Idha, bhikkhave, bhikkhu khippanisanti ca hoti kusalesu dhammesu; sutānañca dhammānaṃ dhāraṇajātiko hoti; no ca dhātānaṃ dhammānaṃ atthūpaparikkhitā hoti; na ca atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammappaṭipanno hoti; kalyāṇavāco ca hoti kalyāṇavākkaraṇo…pe… atthassa viññāpaniyā; sandassako ca hoti…pe… sabrahmacārīnaṃ. Imehi kho, bhikkhave, catūhi dhammehi samannāgato bhikkhu alaṃ paresaṃ, nālaṃ attano.

“भिक्खूूंनो, चार गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू इतरांच्या कल्याणासाठी समर्थ असतो, पण स्वतःच्या कल्याणासाठी नाही. कोणते चार? इथे, भिक्खूूंनो, भिक्खू कुशल धम्मांचे त्वरित आकलन करणारा असतो; ऐकलेले धम्म लक्षात ठेवण्यास समर्थ असतो. परंतु, तो लक्षात ठेवलेल्या धम्मांच्या अर्थाचे परीक्षण करणारा नसतो; अर्थ जाणून आणि धम्म जाणून धम्मानुकूल आचरण करणारा नसतो. तरीही, तो सुवक्ता असतो, त्याची वाणी मधुर असते... अर्थ स्पष्ट करणारी वाणी बोलणारा असतो; आणि तो आपल्या सहधर्माचाऱ्यांना उपदेश करणारा... आनंदित करणारा असतो. भिक्खूूंनो, या चार गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू इतरांच्या कल्याणासाठी समर्थ असतो, पण स्वतःच्या कल्याणासाठी नाही.”

‘‘Tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu alaṃ attano nālaṃ paresaṃ. Katamehi tīhi? Idha, bhikkhave, bhikkhu na heva kho khippanisanti ca hoti kusalesu dhammesu; sutānañca dhammānaṃ dhāraṇajātiko hoti; dhātānañca [Pg.120] dhammānaṃ atthūpaparikkhitā hoti; atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammappaṭipanno ca hoti; no ca kalyāṇavāco hoti kalyāṇavākkaraṇo, poriyā vācāya samannāgato vissaṭṭhāya anelagaḷāya atthassa viññāpaniyā; no ca sandassako hoti samādapako samuttejako sampahaṃsako sabrahmacārīnaṃ. Imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato bhikkhu alaṃ attano, nālaṃ paresaṃ.

“भिक्खूूंनो, तीन गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू स्वतःच्या कल्याणासाठी समर्थ असतो, पण इतरांच्या कल्याणासाठी नाही. कोणते तीन? इथे, भिक्खूूंनो, भिक्खू कुशल धम्मांचे त्वरित आकलन करणारा नसतो. परंतु, तो ऐकलेले धम्म लक्षात ठेवण्यास समर्थ असतो; लक्षात ठेवलेल्या धम्मांच्या अर्थाचे परीक्षण करणारा असतो; आणि अर्थ जाणून व धम्म जाणून धम्मानुकूल आचरण करणारा असतो. परंतु, तो सुवक्ता नसतो, उसकी वाणी मधुर नसते, तो अर्थ स्पष्ट करणारी सुसंस्कृत, स्पष्ट आणि निर्दोष वाणी बोलणारा नसतो; आणि तो आपल्या सहधर्माचाऱ्यांना उपदेश करणारा, धम्मात प्रवृत्त करणारा, उत्साहित करणारा व आनंदित करणारा नसतो. भिक्खूूंनो, या तीन गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू स्वतःच्या कल्याणासाठी समर्थ असतो, पण इतरांच्या कल्याणासाठी नाही.”

‘‘Tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu alaṃ paresaṃ, nālaṃ attano. Katamehi tīhi? Idha, bhikkhave, bhikkhu na heva kho khippanisanti ca hoti kusalesu dhammesu; sutānañca dhammānaṃ dhāraṇajātiko hoti; no ca dhātānaṃ dhammānaṃ atthūpaparikkhitā hoti; no ca atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammappaṭipanno hoti; kalyāṇavāco ca hoti…pe… atthassa viññāpaniyā; sandassako ca hoti samādapako samuttejako sampahaṃsako sabrahmacārīnaṃ. Imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato bhikkhu alaṃ paresaṃ, nālaṃ attano.

“भिक्खूूंनो, तीन गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू इतरांच्या कल्याणासाठी समर्थ असतो, पण स्वतःच्या कल्याणासाठी नाही. कोणते तीन? इथे, भिक्खूूंनो, भिक्खू कुशल धम्मांचे त्वरित आकलन करणारा नसतो, परंतु तो ऐकलेले धम्म लक्षात ठेवण्यास समर्थ असतो. मात्र, तो लक्षात ठेवलेल्या धम्मांच्या अर्थाचे परीक्षण करणारा नसतो; अर्थ जाणून आणि धम्म जाणून धम्मानुकूल आचरण करणारा नसतो. तरीही, तो सुवक्ता असतो... अर्थ स्पष्ट करणारी वाणी बोलणारा असतो; आणि तो आपल्या सहधर्माचाऱ्यांना उपदेश करणारा, धम्मात प्रवृत्त करणारा, उत्साहित करणारा व आनंदित करणारा असतो. भिक्खूूंनो, या तीन गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू इतरांच्या कल्याणासाठी समर्थ असतो, पण स्वतःच्या कल्याणासाठी नाही.”

‘‘Dvīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu alaṃ attano, nālaṃ paresaṃ. Katamehi dvīhi? Idha, bhikkhave, bhikkhu na heva kho khippanisanti ca hoti kusalesu dhammesu; no ca sutānaṃ dhammānaṃ dhāraṇajātiko hoti; dhātānañca dhammānaṃ atthūpaparikkhitā hoti; atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammappaṭipanno ca hoti; no ca kalyāṇavāco hoti…pe… atthassa viññāpaniyā; no ca sandassako hoti…pe… sabrahmacārīnaṃ. Imehi kho, bhikkhave, dvīhi dhammehi samannāgato bhikkhu alaṃ attano, nālaṃ paresaṃ.

“भिक्खूूंनो, दोन गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू स्वतःच्या कल्याणासाठी समर्थ असतो, पण इतरांच्या कल्याणासाठी नाही. कोणते दोन? इथे, भिक्खूूंनो, भिक्खू कुशल धम्मांचे त्वरित आकलन करणारा नसतो, आणि ऐकलेले धम्म लक्षात ठेवण्यासही समर्थ नसतो. परंतु, तो लक्षात ठेवलेल्या धम्मांच्या अर्थाचे परीक्षण करणारा असतो; आणि अर्थ जाणून व धम्म जाणून धम्मानुकूल आचरण करणारा असतो. परंतु, तो सुवक्ता नसतो... अर्थ स्पष्ट करणारी वाणी बोलणारा नसतो; आणि तो आपल्या सहधर्माचाऱ्यांना उपदेश करणारा... नसतो. भिक्खूूंनो, या दोन गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू स्वतःच्या कल्याणासाठी समर्थ असतो, पण इतरांच्या कल्याणासाठी नाही.”

‘‘Dvīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu alaṃ paresaṃ, nālaṃ attano. Katamehi dvīhi? Idha, bhikkhave, bhikkhu na heva kho khippanisanti ca hoti kusalesu dhammesu; no ca sutānaṃ dhammānaṃ dhāraṇajātiko hoti; no ca dhātānaṃ dhammānaṃ atthūpaparikkhitā hoti; no ca atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammappaṭipanno hoti; kalyāṇavāco ca hoti kalyāṇavākkaraṇo, poriyā vācāya samannāgato vissaṭṭhāya anelagaḷāya atthassa viññāpaniyā; sandassako ca hoti samādapako samuttejako sampahaṃsako sabrahmacārīnaṃ. Imehi kho, bhikkhave[Pg.121], dvīhi dhammehi samannāgato bhikkhu alaṃ paresaṃ, nālaṃ attano’’ti. Dutiyaṃ.

“भिक्खूूंनो, दोन गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू इतरांच्या कल्याणासाठी समर्थ असतो, पण स्वतःच्या कल्याणासाठी नाही. कोणते दोन? इथे, भिक्खूूंनो, भिक्खू कुशल धम्मांचे त्वरित आकलन करणारा नसतो; ऐकलेले धम्म लक्षात ठेवण्यास समर्थ नसतो; लक्षात ठेवलेल्या धम्मांच्या अर्थाचे परीक्षण करणारा नसतो; आणि अर्थ जाणून व धम्म जाणून धम्मानुकूल आचरण करणारा नसतो. परंतु, तो सुवक्ता असतो, त्याची वाणी मधुर असते, तो अर्थ स्पष्ट करणारी सुसंस्कृत, स्पष्ट आणि निर्दोष वाणी बोलणारा असतो; आणि तो आपल्या सहधर्माचाऱ्यांना उपदेश करणारा, धम्मात प्रवृत्त करणारा, उत्साहित करणारा व आनंदित करणारा असतो. भिक्खूूंनो, या दोन गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू इतरांच्या कल्याणासाठी समर्थ असतो, पण स्वतःच्या कल्याणासाठी नाही.” हे दुसरे सुत्त समाप्त.

3. Saṃkhittasuttaṃ

३. संक्खित्तसुत्त (संक्षिप्त सुत्त)

63. Atha kho aññataro bhikkhu yena bhagavā tenupasaṅkami…pe… ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetu, yamahaṃ bhagavato dhammaṃ sutvā eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto vihareyya’’nti. ‘‘Evamevaṃ panidhekacce moghapurisā mamaññeva ajjhesanti. Dhamme ca bhāsite mamaññeva anubandhitabbaṃ maññantī’’ti. ‘‘Desetu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ, desetu sugato saṃkhittena dhammaṃ. Appeva nāmāhaṃ bhagavato bhāsitassa atthaṃ ājāneyyaṃ, appeva nāmāhaṃ bhagavato bhāsitassa dāyādo assa’’nti. ‘‘Tasmātiha te, bhikkhu evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘ajjhattaṃ me cittaṃ ṭhitaṃ bhavissati susaṇṭhitaṃ, na ca uppannā pāpakā akusalā dhammā cittaṃ pariyādāya ṭhassantī’ti. Evañhi te, bhikkhu, sikkhitabbaṃ’’.

६३. त्यानंतर एक भिक्खू जेथे भगवान होते तेथे गेला... एका बाजूला बसल्यावर त्या भिक्खूने भगवानांना असे म्हटले – “भंते, भगवानांनी मला संक्षेपात धम्म उपदेश करावा, जेणेकरून भगवानांकडून धम्म ऐकून मी एकांतात, अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहरेन.” “भिक्खू, येथे काही मोघपुरुष मला केवळ धम्म उपदेश करण्यासाठीच विनंती करतात, परंतु धम्म उपदेश केल्यावर ते केवळ माझ्याच मागे मागे फिरणे योग्य मानतात.” “भंते, भगवानांनी मला संक्षेपात धम्म उपदेश करावा, सुगतांनी संक्षेपात धम्म उपदेश करावा. कदाचित मी भगवानांच्या उपदेशाचा अर्थ समजू शकेन, कदाचित मी भगवानांच्या उपदेशाचा वारसदार बनू शकेन.” “भिक्खू, म्हणून तू या प्रकारे स्वतःला प्रशिक्षित केले पाहिजेस – ‘माझे चित्त अध्यात्मात स्थिर आणि सुप्रतिष्ठित राहील, आणि उत्पन्न होणारे पापी अकुशल धर्म माझ्या चित्ताला व्यापून राहणार नाहीत.’ भिक्खू, तू स्वतःला असेच प्रशिक्षित केले पाहिजेस।”

‘‘Yato kho te, bhikkhu, ajjhattaṃ cittaṃ ṭhitaṃ hoti susaṇṭhitaṃ, na ca uppannā pāpakā akusalā dhammā cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti, tato te, bhikkhu, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘mettā me cetovimutti bhāvitā bhavissati bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā’ti. Evañhi te, bhikkhu, sikkhitabbaṃ.

“भिक्खू, जेव्हा तुझे चित्त अध्यात्मात स्थिर आणि सुप्रतिष्ठित होईल, आणि उत्पन्न होणारे पापी अकुशल धर्म तुझ्या चित्ताला व्यापून राहणार नाहीत, तेव्हा भिक्खू, तू स्वतःला असे प्रशिक्षित केले पाहिजेस – ‘माझी मैत्री चेतोविमुक्ती विकसित केली जाईल, वारंवार अभ्यासली जाईल, वाहन बनवली जाईल, आधार बनवली जाईल, अनुष्ठित केली जाईल, परिचित केली जाईल आणि चांगल्या प्रकारे आरंभली जाईल.’ भिक्खू, तू स्वतःला असेच प्रशिक्षित केले पाहिजेस।”

‘‘Yato kho te, bhikkhu, ayaṃ samādhi evaṃ bhāvito hoti bahulīkato, tato tvaṃ, bhikkhu, imaṃ samādhiṃ savitakkampi savicāraṃ bhāveyyāsi, avitakkampi vicāramattaṃ bhāveyyāsi, avitakkampi avicāraṃ bhāveyyāsi, sappītikampi bhāveyyāsi, nippītikampi bhāveyyāsi, sātasahagatampi bhāveyyāsi, upekkhāsahagatampi bhāveyyāsi.

“भिक्खू, जेव्हा तुझी ही समाधी अशा प्रकारे विकसित आणि वारंवार अभ्यासली जाईल, तेव्हा भिक्खू, तू या समाधीचा सवितर्क आणि सविचार अभ्यास करावा; अवितर्क आणि केवळ विचारयुक्त अभ्यास करावा; अवितर्क आणि अविचार अभ्यास करावा; सप्रीतिक अभ्यास करावा; निष्प्रीतिक अभ्यास करावा; सातसहगत अभ्यास करावा; आणि उपेक्षासहगत अभ्यास करावा।”

‘‘Yato kho, te bhikkhu, ayaṃ samādhi evaṃ bhāvito hoti subhāvito, tato te, bhikkhu, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘karuṇā me cetovimutti… muditā me cetovimutti… upekkhā me cetovimutti bhāvitā bhavissati [Pg.122] bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā’ti. Evañhi te, bhikkhu, sikkhitabbaṃ.

“भिक्खू, जेव्हा तुझी ही समाधी अशा प्रकारे विकसित आणि सुविकसित होईल, तेव्हा भिक्खू, तू स्वतःला असे प्रशिक्षित केले पाहिजेस – ‘माझी करुणा चेतोविमुक्ती... मुदिता चेतोविमुक्ती... उपेक्षा चेतोविमुक्ती विकसित केली जाईल, वारंवार अभ्यासली जाईल, वाहन बनवली जाईल, आधार बनवली जाईल, अनुष्ठित केली जाईल, परिचित केली जाईल आणि चांगल्या प्रकारे आरंभली जाईल.’ भिक्खू, तू स्वतःला असेच प्रशिक्षित केले पाहिजेस।”

‘‘Yato kho te, bhikkhu, ayaṃ samādhi evaṃ bhāvito hoti subhāvito, tato tvaṃ, bhikkhu, imaṃ samādhiṃ savitakkasavicārampi bhāveyyāsi, avitakkavicāramattampi bhāveyyāsi, avitakkaavicārampi bhāveyyāsi, sappītikampi bhāveyyāsi, nippītikampi bhāveyyāsi, sātasahagatampi bhāveyyāsi, upekkhāsahagatampi bhāveyyāsi.

“भिक्खू, जेव्हा तुझी ही समाधी अशा प्रकारे विकसित आणि सुविकसित होईल, तेव्हा भिक्खू, तू या समाधीचा सवितर्क आणि सविचार अभ्यास करावा; अवितर्क आणि केवळ विचारयुक्त अभ्यास करावा; अवितर्क आणि अविचार अभ्यास करावा; सप्रीतिक अभ्यास करावा; निष्प्रीतिक अभ्यास करावा; सातसहगत अभ्यास करावा; आणि उपेक्षासहगत अभ्यास करावा।”

‘‘Yato kho te, bhikkhu, ayaṃ samādhi evaṃ bhāvito hoti subhāvito, tato te, bhikkhu, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘kāye kāyānupassī viharissāmi ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassa’nti. Evañhi te, bhikkhu, sikkhitabbaṃ.

“भिक्खू, जेव्हा तुझी ही समाधी अशा प्रकारे विकसित आणि सुविकसित होईल, तेव्हा भिक्खू, तू स्वतःला असे प्रशिक्षित केले पाहिजेस – ‘मी कायेमध्ये कायेचे अनुपश्यी विहरेन – उद्योगी, संप्रजन्ययुक्त आणि स्मृतिमान होऊन, जगातील अभिज्झा आणि डोमनस्स दूर करून.’ भिक्खू, तू स्वतःला असेच प्रशिक्षित केले पाहिजेस।”

‘‘Yato kho te, bhikkhu, ayaṃ samādhi evaṃ bhāvito hoti bahulīkato, tato tvaṃ, bhikkhu, imaṃ samādhiṃ savitakkasavicārampi bhāveyyāsi, avitakkavicāramattampi bhāveyyāsi, avitakkaavicārampi bhāveyyāsi, sappītikampi bhāveyyāsi, nippītikampi bhāveyyāsi, sātasahagatampi bhāveyyāsi, upekkhāsahagatampi bhāveyyāsi.

“भिक्खू, जेव्हा तुझी ही समाधी अशा प्रकारे विकसित आणि वारंवार अभ्यासली जाईल, तेव्हा भिक्खू, तू या समाधीचा सवितर्क आणि सविचार अभ्यास करावा; अवितर्क आणि केवळ विचारयुक्त अभ्यास करावा; अवितर्क आणि अविचार अभ्यास करावा; सप्रीतिक अभ्यास करावा; निष्प्रीतिक अभ्यास करावा; सातसहगत अभ्यास करावा; आणि उपेक्षासहगत अभ्यास करावा।”

‘‘Yato kho te, bhikkhu, ayaṃ samādhi evaṃ bhāvito hoti subhāvito, tato te, bhikkhu, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘vedanāsu vedanānupassī viharissāmi ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassa’nti; citte cittānupassī viharissāmi ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassa’nti; dhammesu dhammānupassī viharissāmi ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassa’nti. Evañhi te, bhikkhu, sikkhitabbaṃ.

“भिक्खू, जेव्हा तुझी ही समाधी अशा प्रकारे विकसित आणि सुविकसित होईल, तेव्हा भिक्खू, तू स्वतःला असे प्रशिक्षित केले पाहिजेस – ‘मी वेदनांमध्ये वेदनांचे अनुपश्यी विहरेन – उद्योगी, संप्रजन्ययुक्त आणि स्मृतिमान होऊन, जगातील अभिज्झा आणि डोमनस्स दूर करून’; ‘मी चित्तामध्ये चित्ताचे अनुपश्यी विहरेन – उद्योगी, संप्रजन्ययुक्त आणि स्मृतिमान होऊन, जगातील अभिज्झा आणि डोमनस्स दूर करून’; ‘मी धम्मांमध्ये धम्मांचे अनुपश्यी विहरेन – उद्योगी, संप्रजन्ययुक्त आणि स्मृतिमान होऊन, जगातील अभिज्झा आणि डोमनस्स दूर करून.’ भिक्खू, तू स्वतःला असेच प्रशिक्षित केले पाहिजेस।”

‘‘Yato kho te, bhikkhu, ayaṃ samādhi evaṃ bhāvito hoti bahulīkato, tato tvaṃ, bhikkhu, imaṃ samādhiṃ savitakkasavicārampi bhāveyyāsi, avitakkavicāramattampi bhāveyyāsi, avitakkaavicārampi bhāveyyāsi, sappītikampi bhāveyyāsi, nippītikampi bhāveyyāsi, sātasahagatampi bhāveyyāsi, upekkhāsahagatampi bhāveyyāsi.

“भिक्खू, जेव्हा तुझी ही समाधी अशा प्रकारे विकसित आणि वारंवार अभ्यासली जाईल, तेव्हा भिक्खू, तू या समाधीचा सवितर्क आणि सविचार अभ्यास करावा; अवितर्क आणि केवळ विचारयुक्त अभ्यास करावा; अवितर्क आणि अविचार अभ्यास करावा; सप्रीतिक अभ्यास करावा; निष्प्रीतिक अभ्यास करावा; सातसहगत अभ्यास करावा; आणि उपेक्षासहगत अभ्यास करावा।”

‘‘Yato kho te, bhikkhu, ayaṃ samādhi evaṃ bhāvito hoti subhāvito, tato tvaṃ, bhikkhu, yena yeneva gagghasi phāsuṃyeva gagghasi, yattha yattha ṭhassasi phāsuṃyeva ṭhassasi, yattha yattha nisīdissasi phāsuṃyeva nisīdissasi, yattha yattha seyyaṃ kappessasi phāsuṃyeva seyyaṃ kappessasī’’ti.

“भिक्खू, जेव्हा तुझी ही समाधी अशा प्रकारे विकसित आणि सुविकसित होईल, तेव्हा भिक्खू, तू जेथे जेथे जाशील तेथे सुखानेच जाशील; जेथे जेथे उभा राहशील तेथे सुखानेच उभा राहशील; जेथे जेथे बसशील तेथे सुखानेच बसशील; जेथे जेथे झोपशील तेथे सुखानेच झोपशील।”

Atha [Pg.123] kho so bhikkhu bhagavatā iminā ovādena ovadito uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. Atha kho so bhikkhu eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharanto nacirasseva – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti, tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi. ‘‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’’ti abbhaññāsi. Aññataro ca pana so bhikkhu arahataṃ ahosīti. Tatiyaṃ.

त्यानंतर भगवानांच्या या उपदेशाने उपदेशित झालेला तो भिक्खू आसनावरून उठला, भगवानांना अभिवादन केले, प्रदक्षिणा केली आणि निघून गेला. त्यानंतर तो भिक्खू एकांतात, अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहरत असताना, फार काळ न लागता – ज्यासाठी कुलपुत्र योग्य प्रकारे घराचा त्याग करून अनगारिक प्रव्रज्या ग्रहण करतात, त्या सर्वश्रेष्ठ ब्रह्मचर्याच्या अंतिम ध्येयाला (अर्हत्त्वाला) याच जन्मात स्वतः अभिज्ञाने साक्षात करून, प्राप्त करून विहरू लागला. “जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य पूर्ण झाले आहे, जे करायचे होते ते केले गेले आहे, आता या जन्मानंतर पुन्हा जन्म नाही,” असे त्याने प्रत्यक्ष जाणले. आणि तो भिक्खू अर्हंतांपैकी एक झाला।”

4. Gayāsīsasuttaṃ

४. गयासीस सुत्त

64. Ekaṃ samayaṃ bhagavā gayāyaṃ viharati gayāsīse. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi…pe… ‘‘pubbāhaṃ, bhikkhave, sambodhā anabhisambuddho bodhisattova samāno obhāsaññeva kho sañjānāmi, no ca rūpāni passāmi’’.

६४. एका वेळी भगवान गया येथील गयासीस येथे विहरत होते. तेथे भगवानांनी भिक्खूंना संबोधित केले... “भिक्खूंनो, संबोधी प्राप्त होण्यापूर्वी, मी जेव्हा बुद्धत्व प्राप्त न झालेला केवळ एक बोधिसत्त होतो, तेव्हा मला केवळ प्रकाशच जाणवत असे, परंतु मी रूपे पाहू शकत नव्हतो।”

‘‘Tassa mayhaṃ, bhikkhave, etadahosi – ‘sace kho ahaṃ obhāsañceva sañjāneyyaṃ rūpāni ca passeyyaṃ; evaṃ me idaṃ ñāṇadassanaṃ parisuddhataraṃ assā’’’ti.

“भिक्खूंनो, तेव्हा माझ्या मनात असा विचार आला – ‘जर मला प्रकाशही जाणवला आणि मी रूपेही पाहू शकलो, तर माझे हे ज्ञानदर्शन अधिक शुद्ध होईल.’”

‘‘So kho ahaṃ, bhikkhave, aparena samayena appamatto ātāpī pahitatto viharanto obhāsañceva sañjānāmi, rūpāni ca passāmi; no ca kho tāhi devatāhi saddhiṃ santiṭṭhāmi sallapāmi sākacchaṃ samāpajjāmi.

भिक्षूंनो, त्यानंतर काही काळाने मी अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहार करत असताना, मला प्रकाश जाणवला आणि रूपेही दिसली; परंतु मी त्या देवतांसोबत एकत्र राहिलो नाही, त्यांच्याशी संभाषण केले नाही किंवा त्यांच्याशी चर्चा केली नाही.

‘‘Tassa mayhaṃ, bhikkhave, etadahosi – ‘sace kho ahaṃ obhāsañceva sañjāneyyaṃ, rūpāni ca passeyyaṃ, tāhi ca devatāhi saddhiṃ santiṭṭheyyaṃ sallapeyyaṃ sākacchaṃ samāpajjeyyaṃ; evaṃ me idaṃ ñāṇadassanaṃ parisuddhataraṃ assā’’’ti.

भिक्षूंनो, माझ्या मनात असा विचार आला – 'जर मी प्रकाश जाणला आणि रूपे पाहिली, तसेच त्या देवतांसोबत एकत्र राहिलो, त्यांच्याशी संभाषण केले आणि त्यांच्याशी चर्चा केली, तर माझे हे ज्ञानदर्शन अधिक शुद्ध होईल.'

‘‘So kho ahaṃ, bhikkhave, aparena samayena appamatto ātāpī pahitatto viharanto obhāsañceva sañjānāmi, rūpāni ca passāmi, tāhi ca devatāhi saddhiṃ santiṭṭhāmi sallapāmi sākacchaṃ samāpajjāmi; no ca kho tā devatā jānāmi – imā devatā amukamhā vā amukamhā vā devanikāyāti.

भिक्षूंनो, त्यानंतर काही काळाने मी अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहार करत असताना, मला प्रकाश जाणवला आणि रूपेही दिसली, तसेच मी त्या देवतांसोबत एकत्र राहिलो, त्यांच्याशी संभाषण केले आणि त्यांच्याशी चर्चा केली; परंतु मला त्या देवतांविषयी हे माहीत नव्हते की, 'या देवता अमुक किंवा तमुक देवलोकातील आहेत.'

‘‘Tassa [Pg.124] mayhaṃ, bhikkhave, etadahosi – ‘sace kho ahaṃ obhāsañceva sañjāneyyaṃ, rūpāni ca passeyyaṃ, tāhi ca devatāhi saddhiṃ santiṭṭheyyaṃ sallapeyyaṃ sākacchaṃ samāpajjeyyaṃ, tā ca devatā jāneyyaṃ – imā devatā amukamhā vā amukamhā vā devanikāyā’ti; evaṃ me idaṃ ñāṇadassanaṃ parisuddhataraṃ assā’’’ti.

भिक्षूंनो, माझ्या मनात असा विचार आला – 'जर मी प्रकाश जाणला आणि रूपे पाहिली, तसेच त्या देवतांसोबत एकत्र राहिलो, त्यांच्याशी संभाषण केले, त्यांच्याशी चर्चा केली आणि त्या देवतांविषयी हेही जाणले की, 'या देवता अमुक किंवा तमुक देवलोकातील आहेत,' तर माझे हे ज्ञानदर्शन अधिक शुद्ध होईल.'

‘‘So kho ahaṃ, bhikkhave, aparena samayena appamatto ātāpī pahitatto viharanto obhāsañceva sañjānāmi, rūpāni ca passāmi, tāhi ca devatāhi saddhiṃ santiṭṭhāmi sallapāmi sākacchaṃ samāpajjāmi, tā ca devatā jānāmi – ‘imā devatā amukamhā vā amukamhā vā devanikāyā’ti; no ca kho tā devatā jānāmi – ‘imā devatā imassa kammassa vipākena ito cutā tattha upapannā’ti…pe… tā ca devatā jānāmi – ‘imā devatā imassa kammassa vipākena ito cutā tattha upapannā’ti; no ca kho tā devatā jānāmi – ‘imā devatā imassa kammassa vipākena evamāhārā evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvediniyo’ti …pe… tā ca devatā jānāmi – ‘imā devatā imassa kammassa vipākena evamāhārā evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvediniyo’ti; no ca kho tā devatā jānāmi – ‘imā devatā evaṃdīghāyukā evaṃciraṭṭhitikā’ti…pe… tā ca devatā jānāmi – ‘imā devatā evaṃdīghāyukā evaṃciraṭṭhitikā’ti; no ca kho tā devatā jānāmi yadi vā me imāhi devatāhi saddhiṃ sannivutthapubbaṃ yadi vā na sannivutthapubbanti.

भिक्षूंनो, त्यानंतर काही काळाने मी अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहार करत असताना, मला प्रकाश जाणवला आणि रूपेही दिसली, मी त्या देवतांसोबत एकत्र राहिलो, त्यांच्याशी संभाषण केले आणि त्यांच्याशी चर्चा केली, तसेच मला त्या देवतांविषयी हेही समजले की, 'या देवता अमुक किंवा तमुक देवलोकातील आहेत.' परंतु मला त्या देवतांविषयी हे माहीत नव्हते की, 'या देवता या कर्माच्या विपाकामुळे येथून च्युत होऊन तिथे उत्पन्न झाल्या आहेत.' ...पे... मी त्या देवतांविषयी हेही जाणले की, 'या देवता या कर्माच्या विपाकामुळे येथून च्युत होऊन तिथे उत्पन्न झाल्या आहेत.' परंतु मला त्या देवतांविषयी हे माहीत नव्हते की, 'या कर्माच्या विपाकामुळे या देवता असा आहार घेतात आणि अशा सुख-दुःखाचा अनुभव घेतात.' ...पे... मी त्या देवतांविषयी हेही जाणले की, 'या कर्माच्या विपाकामुळे या देवता असा आहार घेतात आणि अशा सुख-दुःखाचा अनुभव घेतात.' परंतु मला त्या देवतांविषयी हे माहीत नव्हते की, 'या देवतांचे आयुष्य एवढे दीर्घ आहे आणि त्या एवढा प्रदीर्घ काळ टिकून राहतात.' ...पे... मी त्या देवतांविषयी हेही जाणले की, 'या देवतांचे आयुष्य एवढे दीर्घ आहे आणि त्या एवढा प्रदीर्घ काळ टिकून राहतात.' परंतु मला हे माहीत नव्हते की, मी पूर्वी कधी या देवतांसोबत एकत्र राहिलो होतो की नाही.

‘‘Tassa mayhaṃ, bhikkhave, etadahosi – ‘sace kho ahaṃ obhāsañceva sañjāneyyaṃ, rūpāni ca passeyyaṃ, tāhi ca devatāhi saddhiṃ santiṭṭheyyaṃ sallapeyyaṃ sākacchaṃ samāpajjeyyaṃ, tā ca devatā jāneyyaṃ – ‘imā devatā amukamhā vā amukamhā vā devanikāyā’ti, tā ca devatā jāneyyaṃ – ‘imā devatā imassa kammassa vipākena ito cutā tattha upapannā’ti, tā ca devatā jāneyyaṃ – ‘imā devatā evamāhārā evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvediniyo’ti, tā ca devatā jāneyyaṃ – ‘imā devatā evaṃdīghāyukā evaṃciraṭṭhitikā’ti, tā ca devatā jāneyyaṃ yadi vā me imāhi devatāhi saddhiṃ sannivutthapubbaṃ yadi vā na sannivutthapubbanti; evaṃ me idaṃ ñāṇadassanaṃ parisuddhataraṃ assā’’’ti.

भिक्षूंनो, माझ्या मनात असा विचार आला – 'जर मी (१) प्रकाश जाणला आणि (२) रूपे पाहिली; आणि (३) त्या देवतांसोबत एकत्र राहिलो, त्यांच्याशी संभाषण केले व त्यांच्याशी चर्चा केली; आणि (४) त्या देवतांविषयी हे जाणले की, 'या देवता अमुक किंवा तमुक देवलोकातील आहेत'; आणि (५) 'या कर्माच्या विपाकामुळे या देवता येथून च्युत होऊन तिथे उत्पन्न झाल्या आहेत'; आणि (६) 'या कर्माच्या विपाकामुळे या देवता असा आहार घेतात आणि अशा सुख-दुःखाचा अनुभव घेतात'; आणि (७) 'या कर्माच्या विपाकामुळे या देवतांचे आयुष्य एवढे दीर्घ आहे आणि त्या एवढा प्रदीर्घ काळ टिकून राहतात'; आणि (८) मी पूर्वी कधी या देवतांसोबत एकत्र राहिलो होतो की नाही, हेही जर मी जाणले, तर माझे हे ज्ञानदर्शन अधिक शुद्ध होईल.'

‘‘So [Pg.125] kho ahaṃ, bhikkhave, aparena samayena appamatto ātāpī pahitatto viharanto obhāsañceva sañjānāmi, rūpāni ca passāmi, tāhi ca devatāhi saddhiṃ santiṭṭhāmi sallapāmi sākacchaṃ samāpajjāmi, tā ca devatā jānāmi – ‘imā devatā amukamhā vā amukamhā vā devanikāyā’ti, tā ca devatā jānāmi – ‘imā devatā imassa kammassa vipākena ito cutā tattha upapannā’ti, tā ca devatā jānāmi – ‘imā devatā evamāhārā evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvediniyo’ti, tā ca devatā jānāmi – ‘imā devatā evaṃdīghāyukā evaṃciraṭṭhitikā’ti, tā ca devatā jānāmi yadi vā me devatāhi saddhiṃ sannivutthapubbaṃ yadi vā na sannivutthapubbanti.

भिक्षूंनो, त्यानंतर काही काळाने मी अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहार करत असताना: (१) मी प्रकाश जाणला आणि (२) रूपे पाहिली; आणि (३) मी त्या देवतांसोबत एकत्र राहिलो, त्यांच्याशी संभाषण केले आणि त्यांच्याशी चर्चा केली; आणि (४) मी त्या देवतांविषयी हेही जाणले की, 'या देवता अमुक किंवा तमुक देवलोकातील आहेत'; आणि (५) 'या कर्माच्या विपाकामुळे या देवता येथून च्युत होऊन तिथे उत्पन्न झाल्या आहेत'; आणि (६) 'या कर्माच्या विपाकामुळे या देवता असा आहार घेतात आणि अशा सुख-दुःखाचा अनुभव घेतात'; आणि (७) 'या कर्माच्या विपाकामुळे या देवतांचे आयुष्य एवढे दीर्घ आहे आणि त्या एवढा प्रदीर्घ काळ टिकून राहतात'; आणि (८) मी पूर्वी कधी या देवतांसोबत एकत्र राहिलो होतो की नाही, हेही मी जाणले.

‘‘Yāvakīvañca me, bhikkhave, evaṃ aṭṭhaparivaṭṭaṃ adhidevañāṇadassanaṃ na suvisuddhaṃ ahosi, neva tāvāhaṃ, bhikkhave, ‘sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho’ti paccaññāsiṃ. Yato ca kho me, bhikkhave, evaṃ aṭṭhaparivaṭṭaṃ adhidevañāṇadassanaṃ suvisuddhaṃ ahosi, athāhaṃ, bhikkhave, ‘sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho’ti paccaññāsiṃ; ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi; akuppā me cetovimutti ; ayamantimā jāti natthi dāni punabbhavo’’ti. Catutthaṃ.

भिक्षूंनो, जोपर्यंत माझे देवतांविषयीचे हे आठ पैलूंचे ज्ञानदर्शन अत्यंत सुविशुद्ध झाले नव्हते, तोपर्यंत मी देव, मार आणि ब्रह्मासह या लोकात, श्रमण-ब्राह्मण, देव आणि मनुष्यांसह या प्रजेमध्ये 'अनुत्तर सम्यक्संबोधी प्राप्त केली आहे' अशी घोषणा केली नाही. परंतु, भिक्षूंनो, जेव्हा माझे देवतांविषयीचे हे आठ पैलूंचे ज्ञानदर्शन अत्यंत सुविशुद्ध झाले, तेव्हा मी देव, मार आणि ब्रह्मासह या लोकात, श्रमण-ब्राह्मण, देव आणि मनुष्यांसह या प्रजेमध्ये 'अनुत्तर सम्यक्संबोधी प्राप्त केली आहे' अशी घोषणा केली. आणि माझ्यामध्ये हे ज्ञानदर्शन उत्पन्न झाले: 'माझी चेतोविमुक्ती (चित्ताची मुक्ती) अकुप्प (अकंप/अविनाशी) आहे; हा माझा अंतिम जन्म आहे; आता पुन्हा जन्म नाही.'

5. Abhibhāyatanasuttaṃ

५. अभिभायतन सुत्त

65. ‘‘Aṭṭhimāni, bhikkhave, abhibhāyatanāni. Katamāni aṭṭha? Ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni. ‘Tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti, evaṃsaññī hoti. Idaṃ paṭhamaṃ abhibhāyatanaṃ.

६५. भिक्षूंनो, ही आठ अभिभायतने आहेत. ती आठ कोणती? (१) अंतर्गत रूपाची संज्ञा असलेला एखादा साधक बाहेर मर्यादित, सुंदर किंवा कुरूप रूपे पाहतो. 'त्या रूपांवर मात करून मी त्यांना जाणतो आणि पाहतो,' अशी त्याची संज्ञा असते. हे पहिले अभिभायतन आहे.

‘‘Ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇāni. ‘Tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti, evaṃsaññī hoti. Idaṃ dutiyaṃ abhibhāyatanaṃ.

(२) अंतर्गत रूपाची संज्ञा असलेला एखादा साधक बाहेर अमर्याद, सुंदर किंवा कुरूप रूपे पाहतो. 'त्या रूपांवर मात करून मी त्यांना जाणतो आणि पाहतो,' अशी त्याची संज्ञा असते. हे दुसरे अभिभायतन आहे.

‘‘Ajjhattaṃ [Pg.126] arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni. ‘Tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti, evaṃsaññī hoti. Idaṃ tatiyaṃ abhibhāyatanaṃ.

(३) अंतर्गत रूपाची संज्ञा नसलेला एखादा साधक बाहेर मर्यादित, सुंदर किंवा कुरूप रूपे पाहतो. 'त्या रूपांवर मात करून मी त्यांना जाणतो आणि पाहतो,' अशी त्याची संज्ञा असते. हे तिसरे अभिभायतन आहे.

‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇāni. ‘Tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti, evaṃsaññī hoti. Idaṃ catutthaṃ abhibhāyatanaṃ.

(४) अंतर्गत रूपाची संज्ञा नसलेला एखादा साधक बाहेर अमर्याद, सुंदर किंवा कुरूप रूपे पाहतो. 'त्या रूपांवर मात करून मी त्यांना जाणतो आणि पाहतो,' अशी त्याची संज्ञा असते. हे चौथे अभिभायतन आहे.

‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati nīlāni nīlavaṇṇāni nīlanidassanāni nīlanibhāsāni. ‘Tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti, evaṃsaññī hoti. Idaṃ pañcamaṃ abhibhāyatanaṃ.

स्वतःच्या अंतर्भागात रूपाची संज्ञा नसलेला एखादा साधक बाह्य रूपांना पाहतो, जी निळी, निळ्या रंगाची, निळ्या रंगाचे दर्शन घडवणारी आणि निळी प्रभा असणारी असतात. 'त्या रूपांवर विजय मिळवून मी जाणतो, मी पाहतो,' अशी त्याची संज्ञा असते. हे पाचवे अभिभायतन आहे।

‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati pītāni pītavaṇṇāni pītanidassanāni pītanibhāsāni. ‘Tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti, evaṃsaññī hoti. Idaṃ chaṭṭhaṃ abhibhāyatanaṃ.

स्वतःच्या अंतर्भागात रूपाची संज्ञा नसलेला एखादा साधक बाह्य रूपांना पाहतो, जी पिवळी, पिवळ्या रंगाची, पिवळ्या रंगाचे दर्शन घडवणारी आणि पिवळी प्रभा असणारी असतात. 'त्या रूपांवर विजय मिळवून मी जाणतो, मी पाहतो,' अशी त्याची संज्ञा असते. हे सहावे अभिभायतन आहे।

‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati lohitakāni lohitakavaṇṇāni lohitakanidassanāni lohitakanibhāsāni. ‘Tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti, evaṃsaññī hoti. Idaṃ sattamaṃ abhibhāyatanaṃ.

स्वतःच्या अंतर्भागात रूपाची संज्ञा नसलेला एखादा साधक बाह्य रूपांना पाहतो, जी लाल, लाल रंगाची, लाल रंगाचे दर्शन घडवणारी आणि लाल प्रभा असणारी असतात. 'त्या रूपांवर विजय मिळवून मी जाणतो, मी पाहतो,' अशी त्याची संज्ञा असते. हे सातवे अभिभायतन आहे।

‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati odātāni odātavaṇṇāni odātanidassanāni odātanibhāsāni. ‘Tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti, evaṃsaññī hoti. Idaṃ aṭṭhamaṃ abhibhāyatanaṃ. Imāni kho, bhikkhave, aṭṭha abhibhāyatanānī’’ti. Pañcamaṃ.

स्वतःच्या अंतर्भागात रूपाची संज्ञा नसलेला एखादा साधक बाह्य रूपांना पाहतो, जी पांढरी, पांढऱ्या रंगाची, पांढऱ्या रंगाचे दर्शन घडवणारी आणि पांढरी प्रभा असणारी असतात. 'त्या रूपांवर विजय मिळवून मी जाणतो, मी पाहतो,' अशी त्याची संज्ञा असते. हे आठवे अभिभायतन आहे. भिक्खूहो, हीच ती आठ अभिभायतने आहेत।

6. Vimokkhasuttaṃ

६. विमोक्खसुत्त (विमोक्ष सुत्त)

66. ‘‘Aṭṭhime, bhikkhave, vimokkhā. Katame aṭṭha? Rūpī rūpāni passati. Ayaṃ paṭhamo vimokkho.

६६. भिक्खूहो, हे आठ विमोक्ख (विमुक्तीचे मार्ग) आहेत. कोणते आठ? रूपी (स्वतःच्या शरीरात रूपाची संज्ञा असलेला) बाह्य रूपांना पाहतो. हा पहिला विमोक्ख आहे।

‘‘Ajjhattaṃ arūpasaññī, bahiddhā rūpāni passati. Ayaṃ dutiyo vimokkho.

स्वतःच्या अंतर्भागात रूपाची संज्ञा नसलेला बाह्य रूपांना पाहतो. हा दुसरा विमोक्ख आहे।

‘‘Subhanteva adhimutto hoti. Ayaṃ tatiyo vimokkho.

'हे शुभ (सुंदर) आहे' अशा भावनेने तो अधिमुक्त (एकाग्र) होतो. हा तिसरा विमोक्ख आहे।

‘‘Sabbaso [Pg.127] rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ catuttho vimokkho.

सर्व प्रकारे रूपसंज्ञांचे पूर्णपणे उल्लंघन करून, प्रतिघसंज्ञांचा (द्वेषयुक्त विचारांचा) अस्त करून, नानात्वसंज्ञांचा (विविधतेच्या विचारांचा) मनसिकार न करता, 'आकाश अनंत आहे' अशा भावनेने तो आकासानंचायतन (अनंत आकाशायतन) प्राप्त करून विहरतो. हा चौथा विमोक्ख आहे।

‘‘Sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ pañcamo vimokkho.

सर्व प्रकारे आकासानंचायतनाचे पूर्णपणे उल्लंघन करून, 'विज्ञान (चेतना) अनंत आहे' अशा भावनेने तो विञ्ञाणञ्चायतन (अनंत विज्ञानायतन) प्राप्त करून विहरतो. हा पाचवा विमोक्ख आहे।

‘‘Sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ chaṭṭho vimokkho.

सर्व प्रकारे विञ्ञाणञ्चायतनाचे पूर्णपणे उल्लंघन करून, 'येथे काहीही नाही' अशा भावनेने तो आकिञ्चञ्ञायतन (अकिंचन्यायतन) प्राप्त करून विहरतो. हा सहावा विमोक्ख आहे।

‘‘Sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ sattamo vimokkho.

सर्व प्रकारे आकिञ्चञ्ञायतनाचे पूर्णपणे उल्लंघन करून तो नेवसंञ्ञानासंञ्ञायतन (नैवसंज्ञानासंज्ञायतन) प्राप्त करून विहरतो. हा सातवा विमोक्ख आहे।

‘‘Sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ aṭṭhamo vimokkho. Ime kho, bhikkhave, aṭṭha vimokkhā’’ti. Chaṭṭhaṃ.

सर्व प्रकारे नेवसंञ्ञानासंञ्ञायतनाचे पूर्णपणे उल्लंघन करून तो संञ्ञावेदयितनिरोध (संज्ञा आणि वेदनांचा निरोध) प्राप्त करून विहरतो. हा आठवा विमोक्ख आहे. भिक्खूहो, हेच ते आठ विमोक्ख आहेत।

7. Anariyavohārasuttaṃ

७. अनरियवोहारसुत्त (अनार्यव्यवहार सुत्त)

67. ‘‘Aṭṭhime, bhikkhave, anariyavohārā. Katame aṭṭha? Adiṭṭhe diṭṭhavāditā, asute sutavāditā, amute mutavāditā, aviññāte viññātavāditā, diṭṭhe adiṭṭhavāditā, sute asutavāditā, mute amutavāditā, viññāte aviññātavāditā. Ime kho, bhikkhave, aṭṭha anariyavohārā’’ti. Sattamaṃ.

६७. भिक्खूहो, हे आठ अनरियवोहार (अनार्य किंवा अयोग्य भाषण प्रकार) आहेत. कोणते आठ? जे पाहिले नाही ते 'पाहिले' असे सांगणे, जे ऐकले नाही ते 'ऐकले' असे सांगणे, ज्याचा अनुभव (घ्राण, रस, स्पर्श याद्वारे) घेतला नाही त्याचा 'अनुभव घेतला' असे सांगणे, जे जाणले नाही ते 'जाणले' असे सांगणे, जे पाहिले आहे ते 'पाहिले नाही' असे सांगणे, जे ऐकले आहे ते 'ऐकले नाही' असे सांगणे, ज्याचा अनुभव घेतला आहे त्याचा 'अनुभव घेतला नाही' असे सांगणे, आणि जे जाणले आहे ते 'जाणले नाही' असे सांगणे. भिक्खूहो, हेच ते आठ अनरियवोहार आहेत।

8. Ariyavohārasuttaṃ

८. अरियवोहारसुत्त (आर्यव्यवहार सुत्त)

68. ‘‘Aṭṭhime, bhikkhave, ariyavohārā. Katame aṭṭha? Adiṭṭhe adiṭṭhavāditā, asute asutavāditā, amute amutavāditā, aviññāte aviññātavāditā, diṭṭhe diṭṭhavāditā, sute sutavāditā, mute mutavāditā, viññāte viññātavāditā. Ime kho, bhikkhave, aṭṭha ariyavohārā’’ti. Aṭṭhamaṃ.

६८. भिक्खूहो, हे आठ अरियवोहार (आर्य किंवा योग्य भाषण प्रकार) आहेत. कोणते आठ? जे पाहिले नाही ते 'पाहिले नाही' असे सांगणे, जे ऐकले नाही ते 'ऐकले नाही' असे सांगणे, ज्याचा अनुभव घेतला नाही त्याचा 'अनुभव घेतला नाही' असे सांगणे, जे जाणले नाही ते 'जाणले नाही' असे सांगणे, जे पाहिले आहे ते 'पाहिले' असे सांगणे, जे ऐकले आहे ते 'ऐकले' असे सांगणे, ज्याचा अनुभव घेतला आहे त्याचा 'अनुभव घेतला' असे सांगणे, आणि जे जाणले आहे ते 'जाणले' असे सांगणे. भिक्खूहो, हेच ते आठ अरियवोहार आहेत।

9. Parisāsuttaṃ

९. परिसासुत्त (परिषद सुत्त)

69. ‘‘Aṭṭhimā, bhikkhave, parisā. Katamā aṭṭha? Khattiyaparisā, brāhmaṇaparisā, gahapatiparisā, samaṇaparisā, cātumahārājikaparisā, tāvatiṃsaparisā, māraparisā, brahmaparisā. Abhijānāmi kho panāhaṃ, bhikkhave, anekasataṃ [Pg.128] khattiyaparisaṃ upasaṅkamitā. Tatrapi mayā sannisinnapubbañceva sallapitapubbañca sākacchā ca samāpannapubbā. Tattha yādisako tesaṃ vaṇṇo hoti tādisako mayhaṃ vaṇṇo hoti, yādisako tesaṃ saro hoti tādisako mayhaṃ saro hoti. Dhammiyā ca kathāya sandassemi samādapemi samuttejemi sampahaṃsemi. Bhāsamānañca maṃ na jānanti – ‘ko nu kho ayaṃ bhāsati devo vā manusso vā’ti. Dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṃsetvā antaradhāyāmi. Antarahitañca maṃ na jānanti – ‘ko nu kho ayaṃ antarahito devo vā manusso vā’’’ti.

६९. भिक्खूहो, या आठ परिसा (सभा किंवा परिषदा) आहेत. कोणत्या आठ? खत्तियपरिसा (क्षत्रिय सभा), ब्राह्मणपरिसा, गहपतिपरिसा (गृहपती सभा), समणपरिसा (श्रमण सभा), चातुमहाराजिकपरिसा (चातुर्महाराजिक देवसभा), तावतिंसपरिसा (तावतिंस देवसभा), मारपरिसा (मार सभा) आणि ब्रह्मपरिसा (ब्रह्म सभा). भिक्खूहो, मला आठवते की मी अनेक शेकडो क्षत्रिय सभांमध्ये गेलो आहे. तिथे मी त्यांच्यासोबत बसलो आहे, त्यांच्याशी संभाषण केले आहे आणि चर्चा केली आहे. तिथे जसा त्यांचा वर्ण (रूप) असायचा, तसाच माझाही वर्ण व्हायचा; जसा त्यांचा स्वर (आवाज) असायचा, तसाच माझाही स्वर व्हायचा. मी त्यांना धम्मकथेने मार्गदर्शन करायचो, प्रोत्साहित करायचो, प्रेरित करायचो आणि आनंदित करायचो. मी बोलत असताना ते मला ओळखू शकत नव्हते आणि विचार करायचे की, 'हा बोलणारा कोण आहे? देव आहे की मनुष्य?' धम्मकथेने त्यांना मार्गदर्शन करून, प्रोत्साहित करून, प्रेरित करून आणि आनंदित करून मी अंतर्धान पावायचो. मी अंतर्धान पावल्यावरही ते मला ओळखू शकत नव्हते आणि विचार करायचे की, 'हा अंतर्धान पावलेला कोण होता? देव होता की मनुष्य?'

‘‘Abhijānāmi kho panāhaṃ, bhikkhave, anekasataṃ brāhmaṇaparisaṃ…pe… gahapatiparisaṃ… samaṇaparisaṃ… cātumahārājikaparisaṃ… tāvatiṃsaparisaṃ… māraparisaṃ… brahmaparisaṃ upasaṅkamitā. Tatrapi mayā sannisinnapubbañceva sallapitapubbañca sākacchā ca samāpannapubbā. Tattha yādisako tesaṃ vaṇṇo hoti tādisako mayhaṃ vaṇṇo hoti, yādisako tesaṃ saro hoti tādisako mayhaṃ saro hoti. Dhammiyā ca kathāya sandassemi samādapemi samuttejemi sampahaṃsemi. Bhāsamānañca maṃ na jānanti – ‘ko nu kho ayaṃ bhāsati devo vā manusso vā’ti. Dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṃsetvā antaradhāyāmi. Antarahitañca maṃ na jānanti – ‘ko nu kho ayaṃ antarahito devo vā manusso vā’ti. Imā kho, bhikkhave, aṭṭha parisā’’ti. Navamaṃ.

भिक्खूहो, मला आठवते की मी अनेक शेकडो ब्राह्मण सभांमध्ये... पे... गृहपती सभांमध्ये... श्रमण सभांमध्ये... चातुर्महाराजिक देवसभांमध्ये... तावतिंस देवसभांमध्ये... मार सभांमध्ये... ब्रह्म सभांमध्ये गेलो आहे. तिथे मी त्यांच्यासोबत बसलो आहे, त्यांच्याशी संभाषण केले आहे आणि चर्चा केली आहे. तिथे जसा त्यांचा वर्ण असायचा, तसाच माझाही वर्ण व्हायचा; जसा त्यांचा स्वर असायचा, तसाच माझाही स्वर व्हायचा. मी त्यांना धम्मकथेने मार्गदर्शन करायचो, प्रोत्साहित करायचो, प्रेरित करायचो आणि आनंदित करायचो. मी बोलत असताना ते मला ओळखू शकत नव्हते आणि विचार करायचे की, 'हा बोलणारा कोण आहे? देव आहे की मनुष्य?' धम्मकथेने त्यांना मार्गदर्शन करून, प्रोत्साहित करून, प्रेरित करून आणि आनंदित करून मी अंतर्धान पावायचो. मी अंतर्धान पावल्यावरही ते मला ओळखू शकत नव्हते आणि विचार करायचे की, 'हा अंतर्धान पावलेला कोण होता? देव होता की मनुष्य?' भिक्खूहो, या आहेत त्या आठ सभा।

10. Bhūmicālasuttaṃ

१०. भूमिकापसुत्त (भूकंप सुत्त)

70. Ekaṃ samayaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya vesāliṃ piṇḍāya pāvisi. Vesāliyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘gaṇhāhi, ānanda, nisīdanaṃ. Yena cāpālaṃ cetiyaṃ tenupasaṅkamissāma divāvihārāyā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paṭissutvā nisīdanaṃ ādāya bhagavantaṃ piṭṭhito piṭṭhito anubandhi.

७०. एकदा भगवान वैशाली येथील महावनातील कूटागारशाळेत विहार करत होते. तेव्हा भगवान सकाळी वस्त्रे परिधान करून, पात्र आणि चीवर घेऊन वैशालीमध्ये भिक्षेसाठी प्रविष्ट झाले. वैशालीमध्ये भिक्षाटन करून, भोजनोत्तर भिक्षेहून परत आल्यावर त्यांनी आयुष्यमान आनंदांना संबोधित केले – 'आनंदा, आसन (बसायचे कापड) घे. आपण दिवसाच्या विहारासाठी (विश्रांतीसाठी) चापाल चेतियाकडे जाऊ या.' आयुष्यमान आनंदांनी 'तसेच असो, भंते' असे म्हणून भगवंतांच्या वचनाचा स्वीकार केला आणि आसन घेऊन ते भगवंतांच्या मागेमागे चालू लागले।

Atha [Pg.129] kho bhagavā yena cāpālaṃ cetiyaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Nisajja kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘ramaṇīyā, ānanda, vesālī, ramaṇīyaṃ udenaṃ cetiyaṃ, ramaṇīyaṃ gotamakaṃ cetiyaṃ, ramaṇīyaṃ sattambaṃ cetiyaṃ, ramaṇīyaṃ bahuputtakaṃ cetiyaṃ; ramaṇīyaṃ sārandadaṃ cetiyaṃ, ramaṇīyaṃ cāpālaṃ cetiyaṃ. Yassa kassaci, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, ākaṅkhamāno so, ānanda, kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā. Tathāgatassa kho, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā. Ākaṅkhamāno, ānanda, tathāgato kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā’’ti. Evampi kho āyasmā ānando bhagavatā oḷārike nimitte kayiramāne oḷārike obhāse kayiramāne nāsakkhi paṭivijjhituṃ; na bhagavantaṃ yāci – ‘‘tiṭṭhatu, bhante, bhagavā kappaṃ, tiṭṭhatu sugato kappaṃ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’’nti, yathā taṃ mārena pariyuṭṭhitacitto.

त्यानंतर भगवान जेथे चापाल चैत्य होते, तेथे गेले; आणि तेथे जाऊन मांडलेल्या आसनावर बसले. बसल्यावर भगवान आयुष्यमान आनंदाला म्हणाले – “आनंदा, वैशाली रमणीय आहे; उदेन चैत्य रमणीय आहे, गोतमक चैत्य रमणीय आहे, सत्तंब चैत्य रमणीय आहे, बहुपुत्तक चैत्य रमणीय आहे, सारंदद चैत्य रमणीय आहे, चापाल चैत्य रमणीय आहे. आनंदा, ज्या कोणाकडून चार इद्धिपाद विकसित केले गेले आहेत, वारंवार अभ्यासले गेले आहेत, वाहन बनवले गेले आहेत, आधार बनवले गेले आहेत, दृढ केले गेले आहेत, संचित केले गेले आहेत आणि चांगल्या प्रकारे आरंभ केले गेले आहेत; तो मनुष्य जर इच्छित असेल तर एक कल्प किंवा कल्पाचा उर्वरित भाग जगू शकतो. आनंदा, तथागताने चार इद्धिपाद विकसित केले आहेत, वारंवार अभ्यासले आहेत, वाहन बनवले आहेत, आधार बनवले आहेत, दृढ केले आहेत, संचित केले आहेत आणि चांगल्या प्रकारे आरंभ केले आहेत. आनंदा, तथागत जर इच्छित असतील तर एक कल्प किंवा कल्पाचा उर्वरित भाग जगू शकतात.” परंतु, भगवंतांनी इतका स्पष्ट संकेत दिला असताना, इतका स्पष्ट प्रकाश दाखवला असतानाही आयुष्यमान आनंद तो संकेत समजू शकले नाहीत; त्यांनी भगवंतांना अशी विनंती केली नाही की – “भंते, भगवान बहुजनांच्या हितासाठी, बहुजनांच्या सुखासाठी, जगावर अनुकंपा करण्यासाठी, देव आणि मनुष्यांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी आणि सुखासाठी एक कल्पपर्यंत राहावेत; सुगत एक कल्पपर्यंत राहावेत.” कारण त्यांचे चित्त माराने ग्रासले होते.

Dutiyampi kho bhagavā…pe… tatiyampi kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘ramaṇīyā, ānanda, vesālī, ramaṇīyaṃ udenaṃ cetiyaṃ, ramaṇīyaṃ gotamakaṃ cetiyaṃ, ramaṇīyaṃ sattambaṃ cetiyaṃ, ramaṇīyaṃ bahuputtakaṃ cetiyaṃ, ramaṇīyaṃ sārandadaṃ cetiyaṃ, ramaṇīyaṃ cāpālaṃ cetiyaṃ. Yassa kassaci, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, ākaṅkhamāno so, ānanda, kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā. Tathāgatassa kho, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā…pe… ākaṅkhamāno, ānanda, tathāgato kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā’’ti. Evampi kho āyasmā ānando bhagavatā oḷārike nimitte kayiramāne oḷārike obhāse kayiramāne nāsakkhi paṭivijjhituṃ; na bhagavantaṃ yāci – ‘‘tiṭṭhatu, bhante, bhagavā kappaṃ, tiṭṭhatu sugato kappaṃ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’’nti, yathā taṃ mārena pariyuṭṭhitacitto.

दुसऱ्यांदाही भगवंतांनी... तसेच तिसऱ्यांदाही भगवंतांनी आयुष्यमान आनंदाला संबोधित केले – “आनंदा, वैशाली रमणीय आहे; उदेन चैत्य रमणीय आहे, गोतमक चैत्य रमणीय आहे, सत्तंब चैत्य रमणीय आहे, बहुपुत्तक चैत्य रमणीय आहे, सारंदद चैत्य रमणीय आहे, चापाल चैत्य रमणीय आहे. आनंदा, ज्या कोणाकडून चार इद्धिपाद विकसित केले गेले आहेत, वारंवार अभ्यासले गेले आहेत, वाहन बनवले गेले आहेत, आधार बनवले गेले आहेत, दृढ केले गेले आहेत, संचित केले गेले आहेत आणि चांगल्या प्रकारे आरंभ केले गेले आहेत; तो मनुष्य जर इच्छित असेल तर एक कल्प किंवा कल्पाचा उर्वरित भाग जगू शकतो. आनंदा, तथागताने चार इद्धिपाद विकसित केले आहेत... आनंदा, तथागत जर इच्छित असतील तर एक कल्प किंवा कल्पाचा उर्वरित भाग जगू शकतात.” परंतु, भगवंतांनी इतका स्पष्ट संकेत दिला असताना, इतका स्पष्ट प्रकाश दाखवला असतानाही आयुष्यमान आनंद तो संकेत समजू शकले नाहीत; त्यांनी भगवंतांना अशी विनंती केली नाही की – “भंते, भगवान बहुजनांच्या हितासाठी, बहुजनांच्या सुखासाठी, जगावर अनुकंपा करण्यासाठी, देव आणि मनुष्यांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी आणि सुखासाठी एक कल्पपर्यंत राहावेत; सुगत एक कल्पपर्यंत राहावेत.” कारण त्यांचे चित्त माराने ग्रासले होते.

Atha [Pg.130] kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘gaccha tvaṃ, ānanda, yassa dāni kālaṃ maññasī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paṭissutvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā bhagavato avidūre aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdi. Atha kho māro pāpimā acirapakkante āyasmante ānande bhagavantaṃ etadavoca –

त्यानंतर भगवान आयुष्यमान आनंदाला म्हणाले – “आनंदा, तू आता जा, ज्यासाठी तू योग्य वेळ समजतोस.” आयुष्यमान आनंदाने “तसेच असो, भंते” असे म्हणून भगवंतांच्या वचनाचा स्वीकार केला, आणि आपल्या आसनावरून उठून भगवंतांना अभिवादन केले, प्रदक्षिणा घातली आणि भगवंतांपासून काही अंतरावर एका झाडाच्या मुळाशी जाऊन बसले. त्यानंतर, आयुष्यमान आनंद निघून गेल्यावर काही वेळातच पापी मार भगवंतांजवळ आला आणि म्हणाला –

‘‘Parinibbātu dāni, bhante, bhagavā, parinibbātu sugato. Parinibbānakālo dāni, bhante, bhagavato. Bhāsitā kho panesā, bhante, bhagavatā vācā – ‘na tāvāhaṃ, pāpima, parinibbāyissāmi yāva me bhikkhū na sāvakā bhavissanti viyattā vinītā visāradā pattayogakkhemā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacārino, sakaṃ ācariyakaṃ uggahetvā ācikkhissanti desessanti paññapessanti paṭṭhapessanti vivarissanti vibhajissanti uttānīkarissanti uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammena suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desessantī’ti. Etarahi, bhante, bhikkhū bhagavato sāvakā viyattā vinītā visāradā pattayogakkhemā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacārino, sakaṃ ācariyakaṃ uggahetvā ācikkhanti desenti paññapenti paṭṭhapenti vivaranti vibhajanti uttānīkaronti uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammena suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desenti.

“भंते, आता भगवंतांनी परिनिर्वाण प्राप्त करावे, सुगतांनी परिनिर्वाण प्राप्त करावे. भंते, आता भगवंतांच्या परिनिर्वाणाची वेळ आली आहे. भंते, भगवंतांनी पूर्वी हे वचन म्हटले होते – ‘हे पापी मारा, जोपर्यंत माझे भिक्खू शिष्य कुशल, विनीत, विशारद, योगक्षेम प्राप्त केलेले, बहुश्रुत, धम्मधर, धम्मानुधम्म प्रतिपन्न, सामीचीप्रतिपन्न, अनुधम्मचारी होणार नाहीत; आणि जोपर्यंत ते आपल्या आचार्यांच्या सिद्धांताचे अध्ययन करून ते सांगण्यास, शिकवण्यास, प्रस्थापित करण्यास, उघड करण्यास, त्याचे विभाजन करण्यास, ते स्पष्ट करण्यास समर्थ होणार नाहीत; तसेच उद्भवलेल्या परवादाचे सकारण चांगल्या प्रकारे खंडन करून प्रातिहार्ययुक्त धम्माचा उपदेश करण्यास समर्थ होणार नाहीत, तोपर्यंत मी परिनिर्वाण प्राप्त करणार नाही.’ भंते, आता भगवंतांचे भिक्खू शिष्य कुशल, विनीत, विशारद, योगक्षेम प्राप्त केलेले, बहुश्रुत, धम्मधर, धम्मानुधम्म प्रतिपन्न, सामीचीप्रतिपन्न, अनुधम्मचारी झाले आहेत. ते आपल्या आचार्यांच्या सिद्धांताचे अध्ययन करून ते सांगतात, शिकवतात, प्रस्थापित करतात, उघड करतात, त्याचे विभाजन करतात, ते स्पष्ट करतात; तसेच उद्भवलेल्या परवादाचे सकारण चांगल्या प्रकारे खंडन करून प्रातिहार्ययुक्त धम्माचा उपदेश करतात.”

‘‘Parinibbātu dāni, bhante, bhagavā, parinibbātu sugato. Parinibbānakālo dāni, bhante, bhagavato. Bhāsitā kho panesā, bhante, bhagavatā vācā – ‘na tāvāhaṃ, pāpima, parinibbāyissāmi yāva me bhikkhuniyo na sāvikā bhavissanti…pe… yāva me upāsakā na sāvakā bhavissanti…pe… yāva me upāsikā na sāvikā bhavissanti viyattā vinītā visāradā pattayogakkhemā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacāriniyo, sakaṃ ācariyakaṃ uggahetvā ācikkhissanti desessanti paññapessanti paṭṭhapessanti vivarissanti vibhajissanti uttānīkarissanti, uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammena suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desessantī’ti. Etarahi, bhante, upāsikā bhagavato sāvikā viyattā vinītā visāradā pattayogakkhemā bahussutā [Pg.131] dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacāriniyo, sakaṃ ācariyakaṃ uggahetvā ācikkhanti desenti paññapenti paṭṭhapenti vivaranti vibhajanti uttānīkaronti, uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammena suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desenti.

“भंते, आता भगवंतांनी परिनिर्वाण प्राप्त करावे, सुगतांनी परिनिर्वाण प्राप्त करावे. भंते, आता भगवंतांच्या परिनिर्वाणाची वेळ आली आहे. भंते, भगवंतांनी पूर्वी हे वचन म्हटले होते – ‘हे पापी मारा, जोपर्यंत माझ्या भिक्खुणी शिष्या... जोपर्यंत माझे उपासक शिष्य... जोपर्यंत माझ्या उपासिका शिष्या कुशल, विनीत, विशारद, योगक्षेम प्राप्त केलेल्या, बहुश्रुत, धम्मधरा, धम्मानुधम्म प्रतिपन्न, सामीचीप्रतिपन्न, अनुधम्मचारिणी होणार नाहीत; आणि जोपर्यंत त्या आपल्या आचार्यांच्या सिद्धांताचे अध्ययन करून ते सांगण्यास, शिकवण्यास, प्रस्थापित करण्यास, उघड करण्यास, त्याचे विभाजन करण्यास, ते स्पष्ट करण्यास समर्थ होणार नाहीत; तसेच उद्भवलेल्या परवादाचे सकारण चांगल्या प्रकारे खंडन करून प्रातिहार्ययुक्त धम्माचा उपदेश करण्यास समर्थ होणार नाहीत, तोपर्यंत मी परिनिर्वाण प्राप्त करणार नाही.’ भंते, आता भगवंतांच्या उपासिका शिष्या कुशल, विनीत, विशारद, योगक्षेम प्राप्त केलेल्या, बहुश्रुत, धम्मधरा, धम्मानुधम्म प्रतिपन्न, सामीचीप्रतिपन्न, अनुधम्मचारिणी झाल्या आहेत. त्या आपल्या आचार्यांच्या सिद्धांताचे अध्ययन करून ते सांगतात, शिकवतात, प्रस्थापित करतात, उघड करतात, त्याचे विभाजन करतात, ते स्पष्ट करतात; तसेच उद्भवलेल्या परवादाचे सकारण चांगल्या प्रकारे खंडन करून प्रातिहार्ययुक्त धम्माचा उपदेश करतात.”

‘‘Parinibbātu dāni, bhante, bhagavā, parinibbātu sugato. Parinibbānakālo dāni, bhante, bhagavato. Bhāsitā kho panesā, bhante, bhagavatā vācā – ‘na tāvāhaṃ, pāpima, parinibbāyissāmi yāva me idaṃ brahmacariyaṃ na iddhañceva bhavissati phītañca vitthārikaṃ bāhujaññaṃ puthubhūtaṃ, yāva devamanussehi suppakāsita’nti. Etarahi, bhante, bhagavato brahmacariyaṃ iddhañceva phītañca vitthārikaṃ bāhujaññaṃ puthubhūtaṃ, yāva devamanussehi suppakāsitaṃ.

भन्ते, आता भगवंतांनी परिनिर्वाण प्राप्त करावे, सुगतांनी परिनिर्वाण प्राप्त करावे. भन्ते, आता भगवंतांच्या परिनिर्वाणाची वेळ आली आहे. भन्ते, भगवंतांनी हे वचन म्हटले होते की— 'हे पापिष्ठा, जोपर्यंत माझे हे ब्रह्मचर्य समृद्ध, संपन्न, विस्तृत, बहुजनप्रिय, सर्वत्र पसरलेले आणि देव-मनुष्यांमध्ये चांगल्या प्रकारे प्रकाशित होत नाही, तोपर्यंत मी परिनिर्वाण प्राप्त करणार नाही.' भन्ते, आता भगवंतांचे ब्रह्मचर्य समृद्ध, संपन्न, विस्तृत, बहुजनप्रिय, सर्वत्र पसरलेले आणि देव-मनुष्यांमध्ये चांगल्या प्रकारे प्रकाशित झाले आहे.

‘‘Parinibbātu dāni, bhante, bhagavā, parinibbātu sugato. Parinibbānakālo dāni, bhante, bhagavato’’ti. ‘‘Appossukko tvaṃ, pāpima, hohi. Naciraṃ tathāgatassa parinibbānaṃ bhavissati. Ito tiṇṇaṃ māsānaṃ accayena tathāgato parinibbāyissatī’’ti.

भन्ते, आता भगवंतांनी परिनिर्वाण प्राप्त करावे, सुगतांनी परिनिर्वाण प्राप्त करावे. भन्ते, आता भगवंतांच्या परिनिर्वाणाची वेळ आली आहे. हे पापिष्ठा, तू निश्चिंत राहा. लवकरच तथागतांचे परिनिर्वाण होईल. आजपासून तीन महिन्यांनंतर तथागत परिनिर्वाण प्राप्त करतील.

Atha kho bhagavā cāpāle cetiye sato sampajāno āyusaṅkhāraṃ ossaji. Ossaṭṭhe ca bhagavatā āyusaṅkhāre mahābhūmicālo ahosi bhiṃsanako salomahaṃso, devadundubhiyo ca phaliṃsu. Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi –

त्यानंतर भगवंत चापाल चेतियामध्ये स्मृतिमान व संप्रजन्यशील राहून आयुष्यसंस्काराचा त्याग करते झाले. भगवंतांनी आयुष्यसंस्काराचा त्याग केला असता, अंगावर काटा आणणारा आणि अत्यंत भयानक असा मोठा भूकंप झाला आणि आकाशात देवदुंदुभी कडाडल्या. त्यानंतर भगवंतांनी हा अर्थ जाणून त्या वेळी हे उदान काढले—

‘‘Tulamatulañca sambhavaṃ, bhavasaṅkhāramavassaji muni;

Ajjhattarato samāhito, abhindi kavacamivattasambhava’’nti.

तुलनीय आणि अतुलनीय अशा दोन्ही प्रकारच्या भव-उत्पत्तीच्या कारणांचा, म्हणजेच भवसंस्कारांचा मुनींनी त्याग केला आहे. अध्यात्मात रममाण आणि समाधिस्थ राहून, त्यांनी स्वतःमध्ये उत्पन्न झालेल्या क्लेशांचे कवच युद्धातील योद्ध्याप्रमाणे भेदून टाकले आहे.

Atha kho āyasmato ānandassa etadahosi – ‘‘mahā vatāyaṃ bhūmicālo; sumahā vatāyaṃ bhūmicālo bhiṃsanako salomahaṃso, devadundubhiyo ca phaliṃsu. Ko nu kho hetu, ko paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāyā’’ti?

तेव्हा आयुष्यमान आनंदाच्या मनात असा विचार आला— 'हा भूकंप खरोखरच मोठा आहे! हा भूकंप अत्यंत मोठा, भयानक आणि अंगावर काटा आणणारा आहे, आणि आकाशात देवदुंदुभी कडाडल्या आहेत. या मोठ्या भूकंपाच्या उत्पत्तीचे कारण काय असावे आणि त्याचा प्रत्यय काय असावे?'

Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘mahā vatāyaṃ, bhante, bhūmicālo[Pg.132]; sumahā vatāyaṃ, bhante, bhūmicālo bhiṃsanako salomahaṃso, devadundubhiyo ca phaliṃsu. Ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāyā’’ti?

त्यानंतर आयुष्यमान आनंद जेथे भगवंत होते तेथे गेले; जवळ जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान आनंदाने भगवंतांना असे म्हटले— 'भन्ते, हा भूकंप खरोखरच मोठा आहे! भन्ते, हा भूकंप अत्यंत मोठा, भयानक आणि अंगावर काटा आणणारा आहे, आणि आकाशात देवदुंदुभी कडाडल्या आहेत. भन्ते, या मोठ्या भूकंपाच्या उत्पत्तीचे कारण काय आणि त्याचा प्रत्यय काय?'

‘‘Aṭṭhime, ānanda, hetū, aṭṭha paccayā mahato bhūmicālassa pātubhāvāya. Katame aṭṭha? Ayaṃ, ānanda, mahāpathavī udake patiṭṭhitā; udakaṃ vāte patiṭṭhitaṃ; vāto ākāsaṭṭho hoti. So, ānanda, samayo yaṃ mahāvātā vāyanti; mahāvātā vāyantā udakaṃ kampenti; udakaṃ kampitaṃ pathaviṃ kampeti. Ayaṃ, ānanda, paṭhamo hetu, paṭhamo paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya.

आनंदा, या मोठ्या भूकंपाच्या उत्पत्तीची आठ कारणे आणि आठ प्रत्यय आहेत. कोणते आठ? आनंदा, ही महापृथ्वी पाण्यावर प्रतिष्ठित आहे; पाणी वायूवर प्रतिष्ठित आहे; वायू आकाशात स्थित आहे. आनंदा, अशी वेळ येते जेव्हा प्रचंड वादळ सुटते; प्रचंड वादळ सुटल्याने पाणी कंपित होते; पाणी कंपित झाल्याने पृथ्वी कंपित होते. आनंदा, मोठ्या भूकंपाच्या उत्पत्तीचे हे पहिले कारण आणि पहिला प्रत्यय आहे.

‘‘Puna caparaṃ, ānanda, samaṇo vā brāhmaṇo vā iddhimā cetovasippatto devatā vā mahiddhikā mahānubhāvā. Tassa parittā pathavīsaññā bhāvitā hoti, appamāṇā āposaññā. So imaṃ pathaviṃ kampeti saṅkampeti sampakampeti sampavedheti. Ayaṃ, ānanda, dutiyo hetu, dutiyo paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya.

पुन्हा दुसरे असे की, आनंदा, एखादा ऋद्धीमान, चित्तावर ताबा मिळवलेला श्रमण किंवा ब्राह्मण, अथवा एखादी महान ऋद्धी आणि महान प्रभाव असलेली देवता असते. तिने पृथ्वीची संज्ञा अल्प प्रमाणात आणि पाण्याची संज्ञा अमर्याद प्रमाणात विकसित केलेली असते. ती या पृथ्वीला हलवते, चांगल्या प्रकारे हलवते, तीव्रतेने हलवते आणि थरथर कापवते. आनंदा, मोठ्या भूकंपाच्या उत्पत्तीचे हे दुसरे कारण आणि दुसरा प्रत्यय आहे.

‘‘Puna caparaṃ, ānanda, yadā bodhisatto tusitā kāyā cavitvā sato sampajāno mātukucchiṃ okkamati, tadāyaṃ pathavī kampati saṅkampati sampakampati sampavedhati. Ayaṃ, ānanda, tatiyo hetu; tatiyo paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya.

पुन्हा तिसरे असे की, आनंदा, जेव्हा बोधिसत्व तुषित स्वर्गातून च्युत होऊन स्मृतिमान व संप्रजन्यशील राहून मातेच्या गर्भात प्रवेश करतात, तेव्हा ही पृथ्वी हलते, चांगल्या प्रकारे हलते, तीव्रतेने हलते आणि थरथर कापते. आनंदा, मोठ्या भूकंपाच्या उत्पत्तीचे हे तिसरे कारण आणि तिसरा प्रत्यय आहे.

‘‘Puna caparaṃ, ānanda, yadā bodhisatto sato sampajāno mātukucchismā nikkhamati, tadāyaṃ pathavī kampati saṅkampati sampakampati sampavedhati. Ayaṃ, ānanda, catuttho hetu, catuttho paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya.

पुन्हा चौथे असे की, आनंदा, जेव्हा बोधिसत्व स्मृतिमान व संप्रजन्यशील राहून मातेच्या गर्भातून बाहेर पडतात, तेव्हा ही पृथ्वी हलते, चांगल्या प्रकारे हलते, तीव्रतेने हलते आणि थरथर कापते. आनंदा, मोठ्या भूकंपाच्या उत्पत्तीचे हे चौथे कारण आणि चौथा प्रत्यय आहे.

‘‘Puna caparaṃ, ānanda, yadā tathāgato anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhati, tadāyaṃ pathavī kampati saṅkampati sampakampati sampavedhati. Ayaṃ, ānanda, pañcamo hetu, pañcamo paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya.

पुन्हा पाचवे असे की, आनंदा, जेव्हा तथागत अनुत्तर सम्यक्संबोधी प्राप्त करतात, तेव्हा ही पृथ्वी हलते, चांगल्या प्रकारे हलते, तीव्रतेने हलते आणि थरथर कापते. आनंदा, मोठ्या भूकंपाच्या उत्पत्तीचे हे पाचवे कारण आणि पाचवा प्रत्यय आहे.

‘‘Puna caparaṃ, ānanda, yadā tathāgato anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavatteti, tadāyaṃ pathavī kampati saṅkampati sampakampati sampavedhati. Ayaṃ, ānanda, chaṭṭho hetu, chaṭṭho paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya.

पुन्हा सहावे असे की, आनंदा, जेव्हा तथागत अनुत्तर धम्मचक्र प्रवर्तन करतात, तेव्हा ही पृथ्वी हलते, चांगल्या प्रकारे हलते, तीव्रतेने हलते आणि थरथर कापते. आनंदा, मोठ्या भूकंपाच्या उत्पत्तीचे हे सहावे कारण आणि सहावा प्रत्यय आहे.

‘‘Puna [Pg.133] caparaṃ, ānanda, yadā tathāgato sato sampajāno āyusaṅkhāraṃ ossajjati, tadāyaṃ pathavī kampati saṅkampati sampakampati sampavedhati. Ayaṃ, ānanda, sattamo hetu, sattamo paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya.

पुन्हा सातवे असे की, आनंदा, जेव्हा तथागत स्मृतिमान व संप्रजन्यशील राहून आयुष्यसंस्काराचा त्याग करतात, तेव्हा ही पृथ्वी हलते, चांगल्या प्रकारे हलते, तीव्रतेने हलते आणि थरथर कापते. आनंदा, मोठ्या भूकंपाच्या उत्पत्तीचे हे सातवे कारण आणि सातवा प्रत्यय आहे.

‘‘Puna caparaṃ, ānanda, yadā tathāgato anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati, tadāyaṃ pathavī kampati saṅkampati sampakampati sampavedhati. Ayaṃ, ānanda, aṭṭhamo hetu, aṭṭhamo paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya. Ime kho, ānanda, aṭṭha hetū, aṭṭha paccayā mahato bhūmicālassa pātubhāvāyā’’ti. Dasamaṃ.

पुन्हा आठवे असे की, आनंदा, जेव्हा तथागत अनुपधिशेष निर्वाणधातूने परिनिर्वाण प्राप्त करतात, तेव्हा ही पृथ्वी हलते, चांगल्या प्रकारे हलते, तीव्रतेने हलते आणि थरथर कापते. आनंदा, मोठ्या भूकंपाच्या उत्पत्तीचे हे आठवे कारण आणि आठवा प्रत्यय आहे. आनंदा, मोठ्या भूकंपाच्या उत्पत्तीची हीच ती आठ कारणे आणि आठ प्रत्यय आहेत. दहावे सुत्त समाप्त.

Bhūmicālavaggo dutiyo.

भूमिकंप वर्ग दुसरा समाप्त.

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका खालीलप्रमाणे आहे—

Icchā alañca saṃkhittaṃ, gayā abhibhunā saha;

Vimokkho dve ca vohārā, parisā bhūmicālenāti.

इच्छा, अलम्, संक्षिप्त, गया, अभिभू यासह; विमोक्ष, दोन वोहार, परिसा आणि भूमिकंप.

(8) 3. Yamakavaggo

(८) ३. यमक वर्ग

1. Paṭhamasaddhāsuttaṃ

१. प्रथम श्रद्धा सुत्त

71. ‘‘Saddho ca, bhikkhave, bhikkhu hoti, no ca sīlavā. Evaṃ so tenaṅgena aparipūro hoti. Tena taṃ aṅgaṃ paripūretabbaṃ – ‘kintāhaṃ saddho ca assaṃ sīlavā cā’ti. Yato ca kho, bhikkhave, bhikkhu saddho ca hoti sīlavā ca, evaṃ so tenaṅgena paripūro hoti.

७१. भिक्षूंनो, एखादा भिक्षू श्रद्धावान असतो, पण शीलवान नसतो. अशा प्रकारे तो त्या अंगामुळे अपूर्ण असतो. त्याने ते अंग पूर्ण केले पाहिजे की— 'मी कसा बरं श्रद्धावान आणि शीलवानही होईन?' भिक्षूंनो, जेव्हा भिक्षू श्रद्धावानही असतो आणि शीलवानही असतो, तेव्हा तो त्या अंगामुळे पूर्ण असतो.

‘‘Saddho ca, bhikkhave, bhikkhu hoti sīlavā ca, no ca bahussuto. Evaṃ so tenaṅgena aparipūro hoti. Tena taṃ aṅgaṃ paripūretabbaṃ – ‘kintāhaṃ saddho ca assaṃ, sīlavā ca, bahussuto cā’ti. Yato ca kho, bhikkhave, bhikkhu saddho ca hoti sīlavā ca bahussuto ca, evaṃ so tenaṅgena paripūro hoti.

भिक्षूंनो, एखादा भिक्षू श्रद्धावान आणि शीलवान असतो, पण बहुश्रुत नसतो. अशा प्रकारे तो त्या अंगामुळे अपूर्ण असतो. त्याने ते अंग पूर्ण केले पाहिजे की— 'मी कसा बरं श्रद्धावान, शीलवान आणि बहुश्रुतही होईन?' भिक्षूंनो, जेव्हा भिक्षू श्रद्धावानही असतो, शीलवानही असतो आणि बहुश्रुतही असतो, तेव्हा तो त्या अंगामुळे पूर्ण असतो.

‘‘Saddho [Pg.134] ca, bhikkhave, bhikkhu hoti sīlavā ca bahussuto ca, no ca dhammakathiko…pe… dhammakathiko ca, no ca parisāvacaro…pe… parisāvacaro ca, no ca visārado parisāya dhammaṃ deseti…pe… visārado ca parisāya dhammaṃ deseti, no ca catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī…pe… catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī, no ca āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati; evaṃ so tenaṅgena aparipūro hoti. Tena taṃ aṅgaṃ paripūretabbaṃ – ‘kintāhaṃ saddho ca assaṃ, sīlavā ca, bahussuto ca, dhammakathiko ca, parisāvacaro ca, visārado ca parisāya dhammaṃ deseyyaṃ, catunnañca jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī assaṃ akicchalābhī akasiralābhī, āsavānañca khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyya’’’nti.

“भिक्खूंनो, एखादा भिक्खू श्रद्धावान असतो, शीलवान असतो, बहुश्रुत असतो, पण तो धर्मकथिक (धर्माचा उपदेशक) नसतो... (तसेच) तो धर्मकथिक असतो, पण परिषदेमध्ये (सभेत) वावरणारा नसतो... तो परिषदेमध्ये वावरणारा असतो, पण आत्मविश्वासाने परिषदेला धर्मोपदेश करणारा नसतो... तो आत्मविश्वासाने परिषदेला धर्मोपदेश करणारा असतो, पण उच्च चित्ताशी संबंधित आणि याच जन्मात सुखकारक विहार देणाऱ्या चार ध्यानांचा सहजपणे, विनासायास व विनासाधन लाभ घेणारा नसतो... तो चार ध्यानांचा सहजपणे, विनासायास व विनासाधन लाभ घेणारा असतो, पण आसवांच्या (विकारांच्या) क्षयामुळे मिळणारी, आसवरहित अशी चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्ती याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने (उच्च ज्ञानाने) साक्षात्कृत करून, त्यात प्रवेश करून विहरणारा नसतो. अशा प्रकारे तो त्या अंगाने (गुणाने) अपूर्ण असतो. त्याने ते अंग पूर्ण केले पाहिजे – ‘मी कसा श्रद्धावान होईन, शीलवान होईन, बहुश्रुत होईन, धर्मकथिक होईन, परिषदेमध्ये वावरणारा होईन, आत्मविश्वासाने परिषदेला धर्मोपदेश करणारा होईन, उच्च चित्ताशी संबंधित आणि याच जन्मात सुखकारक विहार देणाऱ्या चार ध्यानांचा सहजपणे, विनासायास व विनासाधन लाभ घेणारा होईन, आणि आसवांच्या क्षयामुळे मिळणारी, आसवरहित अशी चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्ती याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात्कृत करून, त्यात प्रवेश करून विहरेन?’ असा विचार करून त्याने ते अंग पूर्ण केले पाहिजे.”

‘‘Yato ca kho, bhikkhave, bhikkhu saddho ca hoti, sīlavā ca, bahussuto ca, dhammakathiko ca, parisāvacaro ca, visārado ca parisāya dhammaṃ deseti, catunnañca jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī, āsavānañca khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati; evaṃ so tenaṅgena paripūro hoti. Imehi, kho, bhikkhave, aṭṭhahi dhammehi samannāgato bhikkhu samantapāsādiko ca hoti sabbākāraparipūro cā’’ti. Paṭhamaṃ.

“परंतु भिक्खूंनो, जेव्हा भिक्खू श्रद्धावान असतो, शीलवान असतो, बहुश्रुत असतो, धर्मकथिक असतो, परिषदेमध्ये वावरणारा असतो, आत्मविश्वासाने परिषदेला धर्मोपदेश करणारा असतो, उच्च चित्ताशी संबंधित आणि याच जन्मात सुखकारक विहार देणाऱ्या चार ध्यानांचा सहजपणे, विनासायास व विनासाधन लाभ घेणारा असतो, आणि आसवांच्या क्षयामुळे मिळणारी, आसवरहित अशी चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्ती याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात्कृत करून, त्यात प्रवेश करून विहरतो; तेव्हा तो त्या अंगाने पूर्ण असतो. भिक्खूंनो, या आठ गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू सर्व बाजूंनी प्रसन्नता निर्माण करणारा आणि सर्व प्रकारे परिपूर्ण असतो.” हे पहिले (सुत्त).

2. Dutiyasaddhāsuttaṃ

२. दुसरे श्रद्धा सुत्त

72. ‘‘Saddho ca, bhikkhave, bhikkhu hoti, no ca sīlavā. Evaṃ so tenaṅgena aparipūro hoti. Tena taṃ aṅgaṃ paripūretabbaṃ – ‘kintāhaṃ saddho ca assaṃ sīlavā cā’ti. Yato ca kho, bhikkhave, bhikkhu saddho ca hoti sīlavā ca, evaṃ so tenaṅgena paripūro hoti.

७२. “भिक्खूंनो, एखादा भिक्खू श्रद्धावान असतो, पण शीलवान नसतो. अशा प्रकारे तो त्या अंगाने अपूर्ण असतो. त्याने ते अंग पूर्ण केले पाहिजे – ‘मी कसा श्रद्धावान आणि शीलवान होईन?’ परंतु भिक्खूंनो, जेव्हा भिक्खू श्रद्धावान आणि शीलवानही असतो, तेव्हा तो त्या अंगाने पूर्ण असतो.”

‘‘Saddho ca, bhikkhave, bhikkhu hoti sīlavā ca, no ca bahussuto…pe… bahussuto ca, no ca dhammakathiko…pe… dhammakathiko ca, no ca parisāvacaro…pe… parisāvacaro ca, no ca visārado parisāya dhammaṃ deseti [Pg.135] …pe… visārado ca parisāya dhammaṃ deseti, no ca ye te santā vimokkhā atikkamma rūpe āruppā te kāyena phusitvā viharati…pe… ye te santā vimokkhā atikkamma rūpe āruppā te kāyena phusitvā viharati, no ca āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati; evaṃ so tenaṅgena aparipūro hoti. Tena taṃ aṅgaṃ paripūretabbaṃ – ‘kintāhaṃ saddho ca assaṃ, sīlavā ca, bahussuto ca, dhammakathiko ca, parisāvacaro ca, visārado ca parisāya dhammaṃ deseyyaṃ, ye te santā vimokkhā atikkamma rūpe āruppā te kāyena phusitvā vihareyyaṃ, āsavānañca khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyya’’’nti.

“भिक्खूंनो, एखादा भिक्खू श्रद्धावान आणि शीलवान असतो, पण बहुश्रुत नसतो... तो बहुश्रुत असतो, पण धर्मकथिक नसतो... तो धर्मकथिक असतो, पण परिषदेमध्ये वावरणारा नसतो... तो परिषदेमध्ये वावरणारा असतो, पण आत्मविश्वासाने परिषदेला धर्मोपदेश करणारा नसतो... तो आत्मविश्वासाने परिषदेला धर्मोपदेश करणारा असतो, पण जे शांत विमोक्ष आहेत, जे रूपाच्या पलीकडचे अरूप ध्यान आहेत, त्यांचा कायेने (प्रत्यक्ष अनुभवाने) स्पर्श करून विहरणारा नसतो... तो रूपाच्या पलीकडचे अरूप ध्यान असलेल्या शांत विमोक्षांचा कायेने स्पर्श करून विहरणारा असतो, पण आसवांच्या क्षयामुळे मिळणारी, आसवरहित अशी चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्ती याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात्कृत करून, त्यात प्रवेश करून विहरणारा नसतो. अशा प्रकारे तो त्या अंगाने अपूर्ण असतो. त्याने ते अंग पूर्ण केले पाहिजे – ‘मी कसा श्रद्धावान होईन, शीलवान होईन, बहुश्रुत होईन, धर्मकथिक होईन, परिषदेमध्ये वावरणारा होईन, आत्मविश्वासाने परिषदेला धर्मोपदेश करणारा होईन, रूपाच्या पलीकडचे अरूप ध्यान असलेल्या शांत विमोक्षांचा कायेने स्पर्श करून विहरणारा होईन, आणि आसवांच्या क्षयामुळे मिळणारी, आसवरहित अशी चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्ती याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात्कृत करून, त्यात प्रवेश करून विहरेन?’ असा विचार करून त्याने ते अंग पूर्ण केले पाहिजे.”

‘‘Yato ca kho, bhikkhave, bhikkhu saddho ca hoti, sīlavā ca, bahussuto ca, dhammakathiko ca, parisāvacaro ca, visārado ca parisāya dhammaṃ deseti. Ye te santā vimokkhā atikkamma rūpe āruppā te ca kāyena phusitvā viharati, āsavānañca khayā…pe… sacchikatvā upasampajja viharati; evaṃ so tenaṅgena paripūro hoti. Imehi kho, bhikkhave, aṭṭhahi dhammehi samannāgato bhikkhu samantapāsādiko ca hoti sabbākāraparipūro cā’’ti. Dutiyaṃ.

“परंतु भिक्खूंनो, जेव्हा भिक्खू श्रद्धावान असतो, शीलवान असतो, बहुश्रुत असतो, धर्मकथिक असतो, परिषदेमध्ये वावरणारा असतो, आत्मविश्वासाने परिषदेला धर्मोपदेश करणारा असतो, रूपाच्या पलीकडचे अरूप ध्यान असलेल्या शांत विमोक्षांचा कायेने स्पर्श करून विहरतो, आणि आसवांच्या क्षयामुळे... साक्षात्कृत करून, त्यात प्रवेश करून विहरतो; तेव्हा तो त्या अंगाने पूर्ण असतो. भिक्खूंनो, या आठ गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू सर्व बाजूंनी प्रसन्नता निर्माण करणारा आणि सर्व प्रकारे परिपूर्ण असतो.” हे दुसरे (सुत्त).

3. Paṭhamamaraṇassatisuttaṃ

३. पहिले मरणस्सति सुत्त

73. Ekaṃ samayaṃ bhagavā nātike viharati giñjakāvasathe. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – ‘‘maraṇassati, bhikkhave, bhāvitā bahulīkatā mahapphalā hoti mahānisaṃsā amatogadhā amatapariyosānā. Bhāvetha no tumhe, bhikkhave, maraṇassati’’nti.

७३. एका वेळी भगवान नातिक येथे विटांच्या विहारात (गिंजकावसथ येथे) विहरत होते. तेथे भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – “भिक्खूंनो!” “भंते!” त्या भिक्खूंनी भगवंतांना प्रतिसाद दिला. भगवान म्हणाले – “भिक्खूंनो, मरणस्सतीची (मरणाच्या स्मरणाची) भावना केली असता, तिचा वारंवार सराव केला असता, ती महाफळ देणारी, महाकल्याणकारी, अमृतात (निर्वाणात) विलीन होणारी आणि अमृतातच पर्यवसान पावणारी ठरते. भिक्खूंनो, तुम्ही मरणस्सतीची भावना करता का?”

Evaṃ vutte aññataro bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ahaṃ kho, bhante, bhāvemi maraṇassati’’nti. ‘‘Yathā kathaṃ pana tvaṃ, bhikkhu, bhāvesi maraṇassati’’nti? ‘‘Idha mayhaṃ, bhante, evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ rattindivaṃ jīveyyaṃ[Pg.136], bhagavato sāsanaṃ manasi kareyyaṃ, bahu vata me kataṃ assā’ti. Evaṃ kho ahaṃ, bhante, bhāvemi maraṇassati’’nti.

असे म्हटले असता, एक भिक्खू भगवंतांना म्हणाला – “भंते, मी मरणस्सतीची भावना करतो.” “पण भिक्खू, तू मरणस्सतीची भावना कशी करतोस?” “भंते, मला असे वाटते – ‘अहो! जर मी एक रात्र आणि एक दिवस जगलो, तर मी भगवंतांच्या शासनाचे (उपदेशाचे) मनन करू शकेन, माझ्याकडून खरोखरच पुष्कळ कार्य केले जाईल.’ भंते, अशा प्रकारे मी मरणस्सतीची भावना करतो.”

Aññataropi kho bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ahampi kho, bhante, bhāvemi maraṇassati’’nti. ‘‘Yathā kathaṃ pana tvaṃ, bhikkhu, bhāvesi maraṇassati’’nti? ‘‘Idha mayhaṃ, bhante, evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ divasaṃ jīveyyaṃ, bhagavato sāsanaṃ manasi kareyyaṃ, bahu vata me kataṃ assā’ti. Evaṃ kho ahaṃ, bhante, bhāvemi maraṇassati’’nti.

दुसरा एक भिक्खूही भगवंतांना म्हणाला – “भंते, मीसुद्धा मरणस्सतीची भावना करतो.” “पण भिक्खू, तू मरणस्सतीची भावना कशी करतोस?” “भंते, मला असे वाटते – ‘अहो! जर मी केवळ एक दिवस जगलो, तर मी भगवंतांच्या शासनाचे मनन करू शकेन, माझ्याकडून खरोखरच पुष्कळ कार्य केले जाईल.’ भंते, अशा प्रकारे मी मरणस्सतीची भावना करतो.”

Aññataropi kho bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ahampi kho, bhante, bhāvemi maraṇassati’’nti. ‘‘Yathā kathaṃ pana tvaṃ, bhikkhu, bhāvesi maraṇassati’’nti? ‘‘Idha mayhaṃ, bhante, evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ upaḍḍhadivasaṃ jīveyyaṃ, bhagavato sāsanaṃ manasi kareyyaṃ, bahu vata me kataṃ assā’ti. Evaṃ kho ahaṃ, bhante, bhāvemi maraṇassati’’nti.

आणखी एक भिक्खूही भगवंतांना म्हणाला – “भंते, मीसुद्धा मरणस्सतीची भावना करतो.” “पण भिक्खू, तू मरणस्सतीची भावना कशी करतोस?” “भंते, मला असे वाटते – ‘अहो! जर मी केवळ अर्धा दिवस जगलो, तर मी भगवंतांच्या शासनाचे मनन करू शकेन, माझ्याकडून खरोखरच पुष्कळ कार्य केले जाईल.’ भंते, अशा प्रकारे मी मरणस्सतीची भावना करतो.”

Aññataropi kho bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ahampi kho, bhante, bhāvemi maraṇassati’’nti. ‘‘Yathā kathaṃ pana tvaṃ, bhikkhu, bhāvesi maraṇassati’’nti? ‘‘Idha mayhaṃ, bhante, evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ tadantaraṃ jīveyyaṃ yadantaraṃ ekapiṇḍapātaṃ bhuñjāmi, bhagavato sāsanaṃ manasi kareyyaṃ, bahu vata me kataṃ assā’ti. Evaṃ kho ahaṃ, bhante, bhāvemi maraṇassati’’nti.

दुसरा एक भिक्खू भगवंतांना म्हणाला – “भन्ते, मीसुद्धा मरणसतीची भावना करतो.” “पण भिक्खू, तू मरणसतीची भावना कशी करतोस?” “भन्ते, मला असे वाटते – ‘अहो! मी केवळ एका वेळचे भोजन करेपर्यंत जिवंत राहिलो, तर किती चांगले होईल! मी भगवंतांच्या शासनाचे मनन करू शकेन, माझ्याकडून खरोखरच बरेच काही केले जाईल.’ भन्ते, अशा प्रकारे मी मरणसतीची भावना करतो.”

Aññataropi kho bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ahampi kho, bhante, bhāvemi maraṇassati’’nti. ‘‘Yathā kathaṃ pana tvaṃ, bhikkhu, bhāvesi maraṇassati’’nti? ‘‘Idha mayhaṃ, bhante, evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ tadantaraṃ jīveyyaṃ yadantaraṃ upaḍḍhapiṇḍapātaṃ bhuñjāmi, bhagavato sāsanaṃ manasi kareyyaṃ, bahu vata me kataṃ assā’ti. Evaṃ kho ahaṃ, bhante, bhāvemi maraṇassati’’nti.

दुसरा एक भिक्खू भगवंतांना म्हणाला – “भन्ते, मीसुद्धा मरणसतीची भावना करतो.” “पण भिक्खू, तू मरणसतीची भावना कशी करतोस?” “भन्ते, मला असे वाटते – ‘अहो! मी केवळ अर्धे भोजन करेपर्यंत जिवंत राहिलो, तर किती चांगले होईल! मी भगवंतांच्या शासनाचे मनन करू शकेन, माझ्याकडून खरोखरच बरेच काही केले जाईल.’ भन्ते, अशा प्रकारे मी मरणसतीची भावना करतो.”

Aññataropi kho bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ahampi kho, bhante, bhāvemi maraṇassati’’nti. ‘‘Yathā kathaṃ pana tvaṃ, bhikkhu, bhāvesi maraṇassati’’nti? ‘‘Idha mayhaṃ, bhante, evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ tadantaraṃ jīveyyaṃ yadantaraṃ cattāro pañca ālope saṅkhāditvā ajjhoharāmi, bhagavato [Pg.137] sāsanaṃ manasi kareyyaṃ, bahu vata me kataṃ assā’ti. Evaṃ kho ahaṃ, bhante, bhāvemi maraṇassati’’nti.

दुसरा एक भिक्खू भगवंतांना म्हणाला – “भन्ते, मीसुद्धा मरणसतीची भावना करतो.” “पण भिक्खू, तू मरणसतीची भावना कशी करतोस?” “भन्ते, मला असे वाटते – ‘अहो! मी केवळ चार-पाच घास चावून गिळेपर्यंत जिवंत राहिलो, तर किती चांगले होईल! मी भगवंतांच्या शासनाचे मनन करू शकेन, माझ्याकडून खरोखरच बरेच काही केले जाईल.’ भन्ते, अशा प्रकारे मी मरणसतीची भावना करतो.”

Aññataropi kho bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ahampi kho, bhante, bhāvemi maraṇassati’’nti. ‘‘Yathā kathaṃ pana tvaṃ, bhikkhu, bhāvesi maraṇassati’’nti? ‘‘Idha mayhaṃ, bhante, evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ tadantaraṃ jīveyyaṃ yadantaraṃ ekaṃ ālopaṃ saṅkhāditvā ajjhoharāmi, bhagavato sāsanaṃ manasi kareyyaṃ, bahu vata me kataṃ assā’ti. Evaṃ kho ahaṃ, bhante, bhāvemi maraṇassati’’nti.

दुसरा एक भिक्खू भगवंतांना म्हणाला – “भन्ते, मीसुद्धा मरणसतीची भावना करतो.” “पण भिक्खू, तू मरणसतीची भावना कशी करतोस?” “भन्ते, मला असे वाटते – ‘अहो! मी केवळ एक घास चावून गिळेपर्यंत जिवंत राहिलो, तर किती चांगले होईल! मी भगवंतांच्या शासनाचे मनन करू शकेन, माझ्याकडून खरोखरच बरेच काही केले जाईल.’ भन्ते, अशा प्रकारे मी मरणसतीची भावना करतो.”

Aññataropi kho bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ahampi kho, bhante, bhāvemi maraṇassati’’nti. ‘‘Yathā kathaṃ pana tvaṃ, bhikkhu, bhāvesi maraṇassati’’nti? ‘‘Idha mayhaṃ bhante, evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ tadantaraṃ jīveyyaṃ yadantaraṃ assasitvā vā passasāmi, passasitvā vā assasāmi, bhagavato sāsanaṃ manasi kareyyaṃ, bahu vata me kataṃ assā’ti. Evaṃ kho ahaṃ, bhante bhāvemi maraṇassati’’nti.

दुसरा एक भिक्खू भगवंतांना म्हणाला – “भन्ते, मीसुद्धा मरणसतीची भावना करतो.” “पण भिक्खू, तू मरणसतीची भावना कशी करतोस?” “भन्ते, मला असे वाटते – ‘अहो! मी केवळ श्वास आत घेऊन बाहेर सोडेपर्यंत किंवा श्वास बाहेर सोडून आत घेईपर्यंत जिवंत राहिलो, तर किती चांगले होईल! मी भगवंतांच्या शासनाचे मनन करू शकेन, माझ्याकडून खरोखरच बरेच काही केले जाईल.’ भन्ते, अशा प्रकारे मी मरणसतीची भावना करतो.”

Evaṃ vutte bhagavā te bhikkhū etadavoca – ‘‘yvāyaṃ, bhikkhave, bhikkhu evaṃ maraṇassatiṃ bhāveti – ‘aho vatāhaṃ rattindivaṃ jīveyyaṃ, bhagavato sāsanaṃ manasi kareyyaṃ, bahu vata me kataṃ assā’ti. Yo cāyaṃ, bhikkhave, bhikkhu evaṃ maraṇassatiṃ bhāveti – ‘aho vatāhaṃ divasaṃ jīveyyaṃ, bhagavato sāsanaṃ manasi kareyyaṃ, bahu vata me kataṃ assā’ti; yo cāyaṃ, bhikkhave, bhikkhu evaṃ maraṇassatiṃ bhāveti – ‘aho vatāhaṃ upaḍḍhadivasaṃ jīveyyaṃ, bhagavato sāsanaṃ manasi kareyyaṃ, bahu vata me kataṃ assā’ti. Yo cāyaṃ, bhikkhave, bhikkhu evaṃ maraṇassatiṃ bhāveti – ‘aho vatāhaṃ tadantaraṃ jīveyyaṃ yadantaraṃ ekapiṇḍapātaṃ bhuñjāmi, bhagavato sāsanaṃ manasi kareyyaṃ, bahu vata me kataṃ assā’ti; yo cāyaṃ, bhikkhave, bhikkhu evaṃ maraṇassatiṃ bhāveti – ‘aho vatāhaṃ tadantaraṃ jīveyyaṃ yadantaraṃ upaḍḍhapiṇḍapātaṃ bhuñjāmi, bhagavato sāsanaṃ manasi kareyyaṃ, bahu vata me kataṃ assā’ti. Yo cāyaṃ, bhikkhave, bhikkhu evaṃ maraṇassatiṃ bhāveti – ‘aho vatāhaṃ tadantaraṃ [Pg.138] jīveyyaṃ yadantaraṃ cattāro pañca ālope saṅkhāditvā ajjhoharāmi, bhagavato sāsanaṃ manasi kareyyaṃ, bahu vata me kataṃ assā’ti – ime vuccanti, bhikkhave, ‘bhikkhū pamattā viharanti, dandhaṃ maraṇassatiṃ bhāventi āsavānaṃ khayāya’’’.

असे म्हटले असता, भगवंतांनी त्या भिक्खूंना असे म्हटले – “भिक्खूंनो, जो भिक्खू अशा प्रकारे मरणसतीची भावना करतो – ‘अहो! मी एक रात्र आणि एक दिवस जिवंत राहिलो, तर किती चांगले होईल! मी भगवंतांच्या शासनाचे मनन करू शकेन, माझ्याकडून खरोखरच बरेच काही केले जाईल’; आणि भिक्खूंनो, जो भिक्खू अशा प्रकारे मरणसतीची भावना करतो – ‘अहो! मी एक दिवस जिवंत राहिलो, तर किती चांगले होईल! मी भगवंतांच्या शासनाचे मनन करू शकेन, माझ्याकडून खरोखरच बरेच काही केले जाईल’; आणि भिक्खूंनो, जो भिक्खू अशा प्रकारे मरणसतीची भावना करतो – ‘अहो! मी अर्धा दिवस जिवंत राहिलो, तर किती चांगले होईल! मी भगवंतांच्या शासनाचे मनन करू शकेन, माझ्याकडून खरोखरच बरेच काही केले जाईल’; आणि भिक्खूंनो, जो भिक्खू अशा प्रकारे मरणसतीची भावना करतो – ‘अहो! मी केवळ एका वेळचे भोजन करेपर्यंत जिवंत राहिलो, तर किती चांगले होईल! मी भगवंतांच्या शासनाचे मनन करू शकेन, माझ्याकडून खरोखरच बरेच काही केले जाईल’; आणि भिक्खूंनो, जो भिक्खू अशा प्रकारे मरणसतीची भावना करतो – ‘अहो! मी केवळ अर्धे भोजन करेपर्यंत जिवंत राहिलो, तर किती चांगले होईल! मी भगवंतांच्या शासनाचे मनन करू शकेन, माझ्याकडून खरोखरच बरेच काही केले जाईल’; आणि भिक्खूंनो, जो भिक्खू अशा प्रकारे मरणसतीची भावना करतो – ‘अहो! मी केवळ चार-पाच घास चावून गिळेपर्यंत जिवंत राहिलो, तर किती चांगले होईल! मी भगवंतांच्या शासनाचे मनन करू शकेन, माझ्याकडून खरोखरच बरेच काही केले जाईल’ – भिक्खूंनो, हे भिक्खू ‘प्रमादी होऊन विहरतात आणि आसवांच्या क्षयासाठी मंद गतीने मरणसतीची भावना करतात’ असे म्हटले जाते.”

‘‘Yo ca khvāyaṃ, bhikkhave, bhikkhu evaṃ maraṇassatiṃ bhāveti – ‘aho vatāhaṃ tadantaraṃ jīveyyaṃ yadantaraṃ ekaṃ ālopaṃ saṅkhāditvā ajjhoharāmi, bhagavato sāsanaṃ manasi kareyyaṃ, bahu vata me kataṃ assā’ti. Yo cāyaṃ, bhikkhave, bhikkhu evaṃ maraṇassatiṃ bhāveti – ‘aho vatāhaṃ tadantaraṃ jīveyyaṃ yadantaraṃ assasitvā vā passasāmi, passasitvā vā assasāmi, bhagavato sāsanaṃ manasi kareyyaṃ, bahu vata me kataṃ assā’ti – ime vuccanti, bhikkhave, ‘bhikkhū appamattā viharanti, tikkhaṃ maraṇassatiṃ bhāventi āsavānaṃ khayāya’’’.

“परंतु भिक्खूंनो, जो भिक्खू अशा प्रकारे मरणसतीची भावना करतो – ‘अहो! मी केवळ एक घास चावून गिळेपर्यंत जिवंत राहिलो, तर किती चांगले होईल! मी भगवंतांच्या शासनाचे मनन करू शकेन, माझ्याकडून खरोखरच बरेच काही केले जाईल’; आणि भिक्खूंनो, जो भिक्खू अशा प्रकारे मरणसतीची भावना करतो – ‘अहो! मी केवळ श्वास आत घेऊन बाहेर सोडेपर्यंत किंवा श्वास बाहेर सोडून आत घेईपर्यंत जिवंत राहिलो, तर किती चांगले होईल! मी भगवंतांच्या शासनाचे मनन करू शकेन, माझ्याकडून खरोखरच बरेच काही केले जाईल’ – भिक्खूंनो, हे भिक्खू ‘अप्रमादी होऊन विहरतात आणि आसवांच्या क्षयासाठी तीव्रतेने मरणसतीची भावना करतात’ असे म्हटले जाते.”

‘‘Tasmātiha, bhikkhave, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘appamattā viharissāma, tikkhaṃ maraṇassatiṃ bhāvayissāma āsavānaṃ khayāyā’ti. Evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabba’’nti. Tatiyaṃ.

“म्हणूनच, भिक्खूंनो, तुम्ही असे शिकले पाहिजे – ‘आम्ही अप्रमादी होऊन विहरू, आसवांच्या क्षयासाठी तीव्रतेने मरणसतीची भावना करू.’ भिक्खूंनो, तुम्ही असेच शिकले पाहिजे.” (तिसरे सूत्त समाप्त.)

4. Dutiyamaraṇassatisuttaṃ

४. दुसरे मरणस्सति सुत्त

74. Ekaṃ samayaṃ bhagavā nātike viharati giñjakāvasathe. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi …pe… maraṇassati, bhikkhave, bhāvitā bahulīkatā mahapphalā hoti mahānisaṃsā amatogadhā amatapariyosānā.

७४. एकदा भगवान नातिका येथे विटांच्या घरात (गिंजकावसथ येथे) विहरत होते. तेथे भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – ...पे... “भिक्खूंनो, मरणसतीची भावना केली असता, तिचा वारंवार सराव केला असता, ती महाफळ देणारी, महा-अनुशंस देणारी, अमतात (निर्वाणात) विलीन होणारी आणि अमतामध्येच पर्यवसान पावणारी ठरते.”

‘‘Kathaṃ bhāvitā ca, bhikkhave, maraṇassati kathaṃ bahulīkatā mahapphalā hoti mahānisaṃsā amatogadhā amatapariyosānā? Idha, bhikkhave, bhikkhu divase nikkhante rattiyā patihitāya iti paṭisañcikkhati – ‘bahukā kho me paccayā maraṇassa – ahi vā maṃ ḍaṃseyya, vicchiko vā maṃ ḍaṃseyya, satapadī vā maṃ ḍaṃseyya; tena me assa kālakiriyā. So mama assa antarāyo. Upakkhalitvā vā papateyyaṃ, bhattaṃ vā me bhuttaṃ byāpajjeyya, pittaṃ vā me kuppeyya, semhaṃ vā me kuppeyya, satthakā vā me vātā kuppeyyuṃ[Pg.139], manussā vā maṃ upakkameyyuṃ, amanussā vā maṃ upakkameyyuṃ; tena me assa kālakiriyā. So mama assa antarāyo’ti. Tena, bhikkhave, bhikkhunā iti paṭisañcikkhitabbaṃ – ‘atthi nu kho me pāpakā akusalā dhammā appahīnā ye me assu rattiṃ kālaṃ karontassa antarāyāyā’’’ti.

भिक्षूंनो, मरणसती (मरणाची स्मृती) कशा प्रकारे भाविली (विकसित केली) असता आणि कशा प्रकारे वारंवार आचरली असता ती महाफळ देणारी, महा-अनुशंस (मोठे लाभ) देणारी, अमृतात (निर्वाणात) विलीन होणारी आणि अमृतातच पर्यवसान पावणारी ठरते? भिक्षूंनो, या शासनात एखादा भिक्षू दिवस मावळून रात्र सुरू झाली असता असा विचार करतो – 'माझ्या मृत्यूची अनेक कारणे असू शकतात – मला साप चावू शकतो, किंवा विंचू चावू शकतो, किंवा पैसा (शंभर पायांचा कीटक) चावू शकतो; त्यामुळे माझा मृत्यू होऊ शकतो. तो माझ्यासाठी अंतराय (अडथळा) ठरेल. किंवा मी घसरून पडू शकेन, किंवा मी खाल्लेले अन्न अपचन होऊन बिघडू शकेल, किंवा माझे पित्त प्रकुपित होऊ शकेल, किंवा माझा कफ प्रकुपित होऊ शकेल, किंवा शरीरातील तीक्ष्ण वायू (शस्त्रसमान वायू) प्रकुपित होऊ शकतील, किंवा मनुष्य माझ्यावर हल्ला करू शकतील, किंवा अमनुष्य (यक्ष-राक्षस) माझ्यावर हल्ला करू शकतील; त्यामुळे माझा मृत्यू होऊ शकतो. तो माझ्यासाठी अंतराय ठरेल.' भिक्षूंनो, त्या भिक्षूने असा विचार केला पाहिजे – 'माझ्यामध्ये असे काही पापी, अकुशल धर्म (प्रवृत्ती) अजून नष्ट व्हायचे राहिले आहेत का, जे आज रात्री माझा मृत्यू झाल्यास माझ्यासाठी अंतराय (अडथळा) ठरतील?'

‘‘Sace, bhikkhave, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘atthi me pāpakā akusalā dhammā appahīnā ye me assu rattiṃ kālaṃ karontassa antarāyāyā’ti, tena, bhikkhave, bhikkhunā tesaṃyeva pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya adhimatto chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca karaṇīyaṃ.

भिक्षूंनो, जर आत्मपरीक्षण करताना त्या भिक्षूला असे जाणवले की – 'माझ्यामध्ये असे पापी, अकुशल धर्म अजून नष्ट व्हायचे राहिले आहेत, जे आज रात्री माझा मृत्यू झाल्यास माझ्यासाठी अंतराय ठरतील,' तर भिक्षूंनो, त्या भिक्षूने त्या पापी, अकुशल धर्मांचा प्रहाण (नाश) करण्यासाठी तीव्र छंद (इच्छा), व्यायाम (प्रयत्न), उत्साह, उद्योग, अपराजित वृत्ती (न खचणे), स्मृती (सती) आणि संप्रजन्य (जागृत प्रज्ञा) जागृत केली पाहिजे.

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, ādittacelo vā ādittasīso vā tasseva celassa vā sīsassa vā nibbāpanāya adhimattaṃ chandañca vāyāmañca ussāhañca ussoḷhiñca appaṭivāniñca satiñca sampajaññañca kareyya; evamevaṃ kho, bhikkhave, tena bhikkhunā tesaṃyeva pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya adhimatto chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca karaṇīyaṃ.

भिक्षूंनो, ज्याप्रमाणे एखाद्याच्या वस्त्राला किंवा डोक्याला आग लागली असता, ती वस्त्राची किंवा डोक्याची आग विझवण्यासाठी तो मनुष्य जसा तीव्र छंद, प्रयत्न, उत्साह, उद्योग, चिकाटी, स्मृती आणि संप्रजन्य उपयोगात आणतो; त्याचप्रमाणे, भिक्षूंनो, त्या भिक्षूने त्या पापी, अकुशल धर्मांचा प्रहाण करण्यासाठी तीव्र छंद, व्यायाम, उत्साह, उद्योग, अपराजित वृत्ती, स्मृती आणि संप्रजन्य जागृत केले पाहिजे.

‘‘Sace pana, bhikkhave, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘natthi me pāpakā akusalā dhammā appahīnā ye me assu rattiṃ kālaṃ karontassa antarāyāyā’ti, tena, bhikkhave, bhikkhunā teneva pītipāmojjena vihātabbaṃ ahorattānusikkhinā kusalesu dhammesu.

भिक्षूंनो, जर आत्मपरीक्षण करताना त्या भिक्षूला असे जाणवले की – 'माझ्यामध्ये असे कोणतेही पापी, अकुशल धर्म नष्ट व्हायचे राहिले नाहीत, जे आज रात्री माझा मृत्यू झाल्यास माझ्यासाठी अंतराय ठरतील,' तर भिक्षूंनो, त्या भिक्षूने त्याच प्रीती आणि प्रामोद्याने (आनंदाने) युक्त होऊन, अहोरात्र कुशल धर्मांमध्ये स्वतःला प्रशिक्षित करत विहरावे (राहावे).

‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu rattiyā nikkhantāya divase patihite iti paṭisañcikkhati – ‘bahukā kho me paccayā maraṇassa – ahi vā maṃ ḍaṃseyya, vicchiko vā maṃ ḍaṃseyya, satapadī vā maṃ ḍaṃseyya; tena me assa kālakiriyā. So mama assa antarāyo. Upakkhalitvā vā papateyyaṃ, bhattaṃ vā me bhuttaṃ byāpajjeyya, pittaṃ vā me kuppeyya, semhaṃ vā me kuppeyya, satthakā vā me vātā kuppeyyuṃ, manussā vā maṃ upakkameyyuṃ, amanussā vā maṃ upakkameyyuṃ; tena me assa kālakiriyā. So mama assa antarāyo’ti. Tena, bhikkhave, bhikkhunā iti paṭisañcikkhitabbaṃ – ‘atthi nu kho me pāpakā akusalā dhammā appahīnā ye me assu divā kālaṃ karontassa antarāyāyā’’’ti.

तसेच भिक्षूंनो, जेव्हा रात्र संपून दिवस उजाडतो, तेव्हा भिक्षू असा विचार करतो – 'माझ्या मृत्यूची अनेक कारणे असू शकतात – मला साप चावू शकतो, किंवा विंचू चावू शकतो, किंवा पैसा चावू शकतो; त्यामुळे माझा मृत्यू होऊ शकतो. तो माझ्यासाठी अंतराय ठरेल. किंवा मी घसरून पडू शकेन, किंवा मी खाल्लेले अन्न अपचन होऊन बिघडू शकेल, किंवा माझे पित्त प्रकुपित होऊ शकेल, किंवा माझा कफ प्रकुपित होऊ शकेल, किंवा शरीरातील तीक्ष्ण वायू प्रकुपित होऊ शकतील, किंवा मनुष्य माझ्यावर हल्ला करू शकतील, किंवा अमनुष्य माझ्यावर हल्ला करू शकतील; त्यामुळे माझा मृत्यू होऊ शकतो. तो माझ्यासाठी अंतराय ठरेल.' भिक्षूंनो, त्या भिक्षूने असा विचार केला पाहिजे – 'माझ्यामध्ये असे काही पापी, अकुशल धर्म अजून नष्ट व्हायचे राहिले आहेत का, जे आज दिवसा माझा मृत्यू झाल्यास माझ्यासाठी अंतराय ठरतील?'

‘‘Sace[Pg.140], bhikkhave, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘atthi me pāpakā akusalā dhammā appahīnā ye me assu divā kālaṃ karontassa antarāyāyā’ti, tena, bhikkhave, bhikkhunā tesaṃyeva pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya adhimatto chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca karaṇīyaṃ.

भिक्षूंनो, जर आत्मपरीक्षण करताना त्या भिक्षूला असे जाणवले की – 'माझ्यामध्ये असे पापी, अकुशल धर्म अजून नष्ट व्हायचे राहिले आहेत, जे आज दिवसा माझा मृत्यू झाल्यास माझ्यासाठी अंतराय ठरतील,' तर भिक्षूंनो, त्या भिक्षूने त्या पापी, अकुशल धर्मांचा प्रहाण करण्यासाठी तीव्र छंद, व्यायाम, उत्साह, उद्योग, अपराजित वृत्ती, स्मृती आणि संप्रजन्य जागृत केले पाहिजे.

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, ādittacelo vā ādittasīso vā tasseva celassa vā sīsassa vā nibbāpanāya adhimattaṃ chandañca vāyāmañca ussāhañca ussoḷhiñca appaṭivāniñca satiñca sampajaññañca kareyya; evamevaṃ kho, bhikkhave, tena bhikkhunā tesaṃyeva pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya adhimatto chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca karaṇīyaṃ.

भिक्षूंनो, ज्याप्रमाणे एखाद्याच्या वस्त्राला किंवा डोक्याला आग लागली असता, ती वस्त्राची किंवा डोक्याची आग विझवण्यासाठी तो मनुष्य जसा तीव्र छंद, प्रयत्न, उत्साह, उद्योग, चिकाटी, स्मृती आणि संप्रजन्य उपयोगात आणतो; त्याचप्रमाणे, भिक्षूंनो, त्या भिक्षूने त्या पापी, अकुशल धर्मांचा प्रहाण करण्यासाठी तीव्र छंद, व्यायाम, उत्साह, उद्योग, अपराजित वृत्ती, स्मृती आणि संप्रजन्य जागृत केले पाहिजे.

‘‘Sace pana, bhikkhave, bhikkhu paccavekkhamāno evaṃ jānāti – ‘natthi me pāpakā akusalā dhammā appahīnā ye me assu divā kālaṃ karontassa antarāyāyā’ti, tena, bhikkhave, bhikkhunā teneva pītipāmojjena vihātabbaṃ ahorattānusikkhinā kusalesu dhammesu. Evaṃ bhāvitā kho, bhikkhave, maraṇassati evaṃ bahulīkatā mahapphalā hoti mahānisaṃsā amatogadhā amatapariyosānā’’ti. Catutthaṃ.

परंतु भिक्षूंनो, जर आत्मपरीक्षण करताना त्या भिक्षूला असे जाणवले की – 'माझ्यामध्ये असे कोणतेही पापी, अकुशल धर्म नष्ट व्हायचे राहिले नाहीत, जे आज दिवसा माझा मृत्यू झाल्यास माझ्यासाठी अंतराय ठरतील,' तर भिक्षूंनो, त्या भिक्षूने त्याच प्रीती आणि प्रामोद्याने युक्त होऊन, अहोरात्र कुशल धर्मांमध्ये स्वतःला प्रशिक्षित करत विहरावे. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे भाविलेली आणि अशा प्रकारे वारंवार आचरलेली मरणसती महाफळ देणारी, महा-अनुशंस देणारी, अमृतात विलीन होणारी आणि अमृतातच पर्यवसान पावणारी ठरते. (चौथे सूत्त समाप्त.)

5. Paṭhamasampadāsuttaṃ

५. प्रथम संपदा सूत्त

75. ‘‘Aṭṭhimā, bhikkhave, sampadā. Katamā aṭṭha? Uṭṭhānasampadā, ārakkhasampadā, kalyāṇamittatā, samajīvitā, saddhāsampadā, sīlasampadā, cāgasampadā, paññāsampadā – imā kho, bhikkhave, aṭṭha sampadā’’ti.

७५. भिक्षूंनो, या आठ संपदा (समृद्धी/यशस्वी जीवनाची अंगे) आहेत. कोणत्या आठ? उत्थान-संपदा (उद्योगशीलता), आरक्ष-संपदा (संरक्षण), कल्याणमित्रता (चांगले मित्र असणे), समजीवितता (संतुलित जीवन जगणे), श्रद्धा-संपदा, शील-संपदा, त्याग-संपदा (दानशीलता) आणि प्रज्ञा-संपदा – भिक्षूंनो, या त्या आठ संपदा आहेत.

‘‘Uṭṭhātā kammadheyyesu, appamatto vidhānavā;

Samaṃ kappeti jīvikaṃ, sambhataṃ anurakkhati.

जो मनुष्य आपल्या कर्तव्यात उद्योगशील, अप्रमादी (सावध) आणि नियोजनबद्ध असतो; तो आपले जीवन संतुलितपणे जगतो आणि मिळवलेल्या संपत्तीचे रक्षण करतो.

‘‘Saddho sīlena sampanno, vadaññū vītamaccharo;

Niccaṃ maggaṃ visodheti, sotthānaṃ samparāyikaṃ.

जो श्रद्धावान, शीलाने संपन्न, उदार (दान मागणार्‍यांचे बोलणे समजणारा) आणि मत्सररहित (कंजूष नसलेला) असतो; तो परलोकातील कल्याणाचा मार्ग नेहमी शुद्ध करत असतो.

‘‘Iccete aṭṭha dhammā ca, saddhassa gharamesino;

Akkhātā saccanāmena, ubhayattha sukhāvahā.

गृहस्थाश्रमात राहणाऱ्या श्रद्धावान मनुष्यासाठी हे आठ धर्म आहेत, जे या दोन्ही लोकांत (इहलोक आणि परलोक) सुख देणारे आहेत, असे सत्यनाम (यथार्थ नाव असलेल्या) बुद्धांनी सांगितले आहे.

‘‘Diṭṭhadhammahitatthāya, samparāyasukhāya ca;

Evametaṃ gahaṭṭhānaṃ, cāgo puññaṃ pavaḍḍhatī’’ti. pañcamaṃ;

या वर्तमान जीवनातील हितासाठी आणि परलोकातील सुखासाठी, अशा प्रकारे गृहस्थाचा त्याग आणि पुण्य वाढत जाते. (पाचवे सूत्त समाप्त.)

6. Dutiyasampadāsuttaṃ

६. द्वितीय संपदा सूत्त

76. ‘‘Aṭṭhimā[Pg.141], bhikkhave, sampadā. Katamā aṭṭha? Uṭṭhānasampadā, ārakkhasampadā, kalyāṇamittatā, samajīvitā, saddhāsampadā, sīlasampadā, cāgasampadā, paññāsampadā. Katamā ca, bhikkhave, uṭṭhānasampadā? Idha, bhikkhave, kulaputto yena kammaṭṭhānena jīvitaṃ kappeti – yadi kasiyā yadi vaṇijjāya yadi gorakkhena yadi issattena yadi rājaporisena yadi sippaññatarena – tattha dakkho hoti analaso, tatrupāyāya vīmaṃsāya samannāgato, alaṃ kātuṃ alaṃ saṃvidhātunti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, uṭṭhānasampadā.

७६. “भिक्खूहो, या आठ संपदा आहेत. कोणत्या आठ? उत्थान-संपदा (उद्योगशीलता), आरक्ष-संपदा (संरक्षणशीलता), कल्याणमित्रता (चांगल्या मित्रांची संगत), समजीवित (संतुलित जीवन), श्रद्धा-संपदा, शील-संपदा, त्याग-संपदा (उदारता) आणि प्रज्ञा-संपदा. आणि भिक्खूहो, उत्थान-संपदा कोणती आहे? भिक्खूहो, या जगात कुलपुत्र ज्या कोणत्या उद्योगाने आपली उपजीविका करतो – मग ती शेती असो, व्यापार असो, गोपालन असो, धनुर्विद्या असो, राजसेवा असो किंवा इतर कोणतीही कला असो – त्या कामात तो कुशल असतो, आळस न करणारा असतो. तो त्या कामाच्या उपायांचा विचार करणाऱ्या प्रज्ञेने युक्त असतो, स्वतः काम करण्यास आणि इतरांकडून ते व्यवस्थित करून घेण्यास समर्थ असतो. भिक्खूहो, याला उत्थान-संपदा असे म्हणतात.”

‘‘Katamā ca, bhikkhave, ārakkhasampadā? Idha, bhikkhave, kulaputtassa bhogā honti uṭṭhānavīriyādhigatā bāhābalaparicitā sedāvakkhittā dhammikā dhammaladdhā te ārakkhena guttiyā sampādeti – ‘kinti me bhoge neva rājāno hareyyuṃ, na corā hareyyuṃ, na aggi ḍaheyya, na udakaṃ vaheyya, na appiyā dāyādā hareyyu’nti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, ārakkhasampadā.

“आणि भिक्खूहो, आरक्ष-संपदा कोणती आहे? भिक्खूहो, या जगात कुलपुत्राने आपल्या उद्योग आणि वीर्याने मिळवलेली, स्वतःच्या बाहुबलाने गोळा केलेली, घामाच्या धारा गाळून कमावलेली, धार्मिक आणि धर्ममार्गाने प्राप्त केलेली जी संपत्ती असते, तिचे तो रक्षण आणि सुरक्षितता करतो – ‘माझी ही संपत्ती राजाने हिरावून घेऊ नये, चोरांनी चोरून नेऊ नये, अग्नीने जळू नये, पाण्याने वाहून जाऊ नये आणि अप्रिय वारसदारांनी बळकावू नये.’ भिक्खूहो, याला आरक्ष-संपदा असे म्हणतात.”

‘‘Katamā ca, bhikkhave, kalyāṇamittatā? Idha, bhikkhave, kulaputto yasmiṃ gāme vā nigame vā paṭivasati, tattha ye te honti gahapatī vā gahapatiputtā vā daharā vā vuddhasīlino vuddhā vā vuddhasīlino saddhāsampannā sīlasampannā cāgasampannā paññāsampannā, tehi saddhiṃ santiṭṭhati sallapati sākacchaṃ samāpajjati; yathārūpānaṃ saddhāsampannānaṃ saddhāsampadaṃ anusikkhati, yathārūpānaṃ sīlasampannānaṃ sīlasampadaṃ anusikkhati, yathārūpānaṃ cāgasampannānaṃ cāgasampadaṃ anusikkhati, yathārūpānaṃ paññāsampannānaṃ paññāsampadaṃ anusikkhati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, kalyāṇamittatā.

“आणि भिक्खूहो, कल्याणमित्रता कोणती आहे? भिक्खूहो, या जगात कुलपुत्र ज्या गावात किंवा नगरात राहतो, तेथील जे गृहपती किंवा गृहपतींचे पुत्र असतात – मग ते तरुण असोत वा वृद्ध, जे शीलवान, श्रद्धासंपन्न, शीलसंपन्न, त्यागसंपन्न आणि प्रज्ञासंपन्न असतात – त्यांच्यासोबत तो उठतो-बसतो, संभाषण करतो, चर्चा करतो. जशा प्रकारच्या श्रद्धासंपन्नांची श्रद्धा तो पाहतो, तशा श्रद्धेचे तो अनुकरण करतो; जशा प्रकारच्या शीलसंपन्नांचे शील तो पाहतो, तशा शीलाचे तो अनुकरण करतो; जशा प्रकारच्या त्यागसंपन्नांचा त्याग तो पाहतो, तशा त्यागाचे तो अनुकरण करतो; जशा प्रकारच्या प्रज्ञासंपन्नांची प्रज्ञा तो पाहतो, तशा प्रज्ञेचे तो अनुकरण करतो. भिक्खूहो, याला कल्याणमित्रता असे म्हणतात.”

‘‘Katamā ca, bhikkhave, samajīvitā? Idha, bhikkhave, kulaputto āyañca bhogānaṃ viditvā vayañca bhogānaṃ viditvā samaṃ jīvikaṃ kappeti nāccogāḷhaṃ nātihīnaṃ – ‘evaṃ me āyo vayaṃ pariyādāya ṭhassati, na ca me vayo āyaṃ pariyādāya ṭhassatī’ti. Seyyathāpi, bhikkhave, tulādhāro vā tulādhārantevāsī vā tulaṃ paggahetvā jānāti – ‘ettakena vā onataṃ, ettakena vā unnata’nti; evamevaṃ kho, bhikkhave, kulaputto āyañca bhogānaṃ viditvā vayañca bhogānaṃ viditvā samaṃ jīvikaṃ kappeti nāccogāḷhaṃ nātihīnaṃ – ‘evaṃ me āyo vayaṃ pariyādāya ṭhassati, na ca me vayo āyaṃ pariyādāya ṭhassatī’ti. Sacāyaṃ, bhikkhave, kulaputto [Pg.142] appāyo samāno uḷāraṃ jīvikaṃ kappeti, tassa bhavanti vattāro ‘udumbarakhādī vāyaṃ kulaputto bhoge khādatī’ti. Sace panāyaṃ, bhikkhave, kulaputto mahāyo samāno kasiraṃ jīvikaṃ kappeti, tassa bhavanti vattāro – ‘ajeṭṭhamaraṇaṃ vāyaṃ kulaputto marissatī’ti. Yato ca khoyaṃ, bhikkhave, kulaputto āyañca bhogānaṃ viditvā vayañca bhogānaṃ viditvā samaṃ jīvikaṃ kappeti nāccogāḷhaṃ nātihīnaṃ – ‘evaṃ me āyo vayaṃ pariyādāya ṭhassati, na ca me vayo āyaṃ pariyādāya ṭhassatī’ti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, samajīvitā.

“आणि भिक्खूहो, समजीवित कोणते आहे? भिक्खूहो, या जगात कुलपुत्र आपल्या संपत्तीचे उत्पन्न आणि खर्च जाणून घेऊन आपले जीवन संतुलितपणे जगतो – अतिशय उधळपट्टी न करता आणि अतिशय कंजूषपणा न करता – ‘अशा प्रकारे माझे उत्पन्न माझ्या खर्चापेक्षा अधिक राहील आणि माझा खर्च माझ्या उत्पन्नापेक्षा अधिक होणार नाही.’ भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे एखादा सराफ किंवा त्याचा शिकाऊ मुलगा तराजू हातात धरून जाणतो की, ‘इतक्या वजनाने तो खाली झुकला आहे आणि इतक्या वजनाने तो वर गेला आहे’; त्याचप्रमाणे भिक्खूहो, कुलपुत्र आपल्या संपत्तीचे उत्पन्न आणि खर्च जाणून घेऊन आपले जीवन संतुलितपणे जगतो – अतिशय उधळपट्टी न करता आणि अतिशय कंजूषपणा न करता – ‘अशा प्रकारे माझे उत्पन्न माझ्या खर्चापेक्षा अधिक राहील आणि माझा खर्च उत्पन्नापेक्षा अधिक होणार नाही.’ भिक्खूहो, जर हा कुलपुत्र कमी उत्पन्न असतानाही अतिशय विलासी जीवन जगत असेल, तर लोक त्याची निंदा करतात की, ‘हा कुलपुत्र उंबराची फळे खाणाऱ्याप्रमाणे आपली संपत्ती खात आहे.’ परंतु, भिक्खूहो, जर हा कुलपुत्र मोठे उत्पन्न असतानाही अत्यंत कष्टाचे जीवन जगत असेल, तर लोक त्याची निंदा करतात की, ‘हा कुलपुत्र अनाथ माणसासारखा मरेल.’ परंतु भिक्खूहो, जेव्हा कुलपुत्र आपल्या संपत्तीचे उत्पन्न आणि खर्च जाणून घेऊन आपले जीवन संतुलितपणे जगतो – अतिशय उधळपट्टी न करता आणि अतिशय कंजूषपणा न करता – ‘अशा प्रकारे माझे उत्पन्न माझ्या खर्चापेक्षा अधिक राहील आणि माझा खर्च उत्पन्नापेक्षा अधिक होणार नाही.’ भिक्खूहो, याला समजीवित असे म्हणतात.”

‘‘Katamā ca bhikkhave, saddhāsampadā? Idha, bhikkhave, kulaputto saddho hoti, saddahati tathāgatassa bodhiṃ – ‘itipi so bhagavā…pe… satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, saddhāsampadā.

“आणि भिक्खूहो, श्रद्धा-संपदा कोणती आहे? भिक्खूहो, या जगात कुलपुत्र श्रद्धावान असतो, तो तथागतांच्या बोधीवर श्रद्धा ठेवतो – ‘ते भगवान अशा कारणाने अर्हत आहेत... देव आणि मनुष्यांचे शास्ता आहेत, बुद्ध आहेत, भगवान आहेत.’ भिक्खूहो, याला श्रद्धा-संपदा असे म्हणतात.”

‘‘Katamā ca, bhikkhave, sīlasampadā? Idha, bhikkhave, kulaputto pāṇātipātā paṭivirato hoti…pe… surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato hoti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sīlasampadā.

“आणि भिक्खूहो, शील-संपदा कोणती आहे? भिक्खूहो, या जगात कुलपुत्र प्राणातिपातापासून अलिप्त राहतो... सुरा, मेरय आणि मद्य या प्रमाद निर्माण करणाऱ्या गोष्टींच्या सेवनापासून अलिप्त राहतो. भिक्खूहो, याला शील-संपदा असे म्हणतात.”

‘‘Katamā ca, bhikkhave, cāgasampadā? Idha, bhikkhave, kulaputto vigatamalamaccherena cetasā agāraṃ ajjhāvasati…pe… yācayogo dānasaṃvibhāgarato. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, cāgasampadā.

“आणि भिक्खूहो, त्याग-संपदा कोणती आहे? भिक्खूहो, या जगात कुलपुत्र मत्सराचा मळ दूर झालेल्या चित्ताने गृहस्थाश्रमात राहतो... दान देण्यास तत्पर आणि वाटून घेण्यात आनंद मानणारा असतो. भिक्खूहो, याला त्याग-संपदा असे म्हणतात.”

‘‘Katamā ca, bhikkhave, paññāsampadā? Idha, bhikkhave, kulaputto paññavā hoti…pe… sammā dukkhakkhayagāminiyā. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, paññāsampadā. Imā kho, bhikkhave, aṭṭha sampadā’’ti.

“आणि भिक्खूहो, प्रज्ञा-संपदा कोणती आहे? भिक्खूहो, या जगात कुलपुत्र प्रज्ञावान असतो... दुःखाचा पूर्ण क्षय करणाऱ्या सम्यक प्रज्ञेने युक्त असतो. भिक्खूहो, याला प्रज्ञा-संपदा असे म्हणतात. भिक्खूहो, या खरोखर आठ संपदा आहेत.”

‘‘Uṭṭhātā kammadheyyesu, appamatto vidhānavā;

Samaṃ kappeti jīvikaṃ, sambhataṃ anurakkhati.

“आपल्या कामांमध्ये उद्योगशील असणारा, अप्रमादी आणि योग्य नियोजन करणारा मनुष्य आपले जीवन संतुलितपणे जगतो आणि मिळवलेल्या संपत्तीचे रक्षण करतो.”

‘‘Saddho sīlena sampanno, vadaññū vītamaccharo;

Niccaṃ maggaṃ visodheti, sotthānaṃ samparāyikaṃ.

“श्रद्धावान, शीलाने संपन्न, दानशूर आणि मत्सररहित मनुष्य परलोकातील कल्याणाचा मार्ग नेहमी शुद्ध करतो.”

‘‘Iccete aṭṭha dhammā ca, saddhassa gharamesino;

Akkhātā saccanāmena, ubhayattha sukhāvahā.

“अशा प्रकारे, गृहस्थाश्रम शोधणाऱ्या श्रद्धावान व्यक्तीसाठी हे आठ धर्म दोन्ही लोकांत सुख देणारे आहेत, असे सत्यनाम बुद्ध यांनी सांगितले आहे.”

‘‘Diṭṭhadhammahitatthāya, samparāyasukhāya ca;

Evametaṃ gahaṭṭhānaṃ, cāgo puññaṃ pavaḍḍhatī’’ti. chaṭṭhaṃ;

“या जन्मातील हितासाठी आणि परलोकातील सुखासाठी, अशा प्रकारे गृहस्थांचे दान आणि पुण्य वाढत राहते.”

7. Icchāsuttaṃ

७. “इच्छासुत्त”

77. Tatra [Pg.143] kho āyasmā sāriputto bhikkhū āmantesi – ‘‘āvuso bhikkhavo’’ti! ‘‘Āvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato sāriputtassa paccassosuṃ. Āyasmā sāriputto etadavoca –

७७. तेथे आयुष्मान सारिपुत्तांनी भिक्खूंना संबोधित केले – “आवुसो भिक्खूहो!” “आवुसो” असे म्हणून त्या भिक्खूंनी आयुष्मान सारिपुत्तांना प्रतिसाद दिला. आयुष्मान सारिपुत्त म्हणाले –

‘‘Aṭṭhime, āvuso, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame aṭṭha? Idhāvuso, bhikkhuno pavivittassa viharato nirāyattavuttino icchā uppajjati lābhāya. So uṭṭhahati, ghaṭati, vāyamati lābhāya. Tassa uṭṭhahato, ghaṭato, vāyamato lābhāya lābho nuppajjati. So tena alābhena socati kilamati paridevati, urattāḷiṃ kandati, sammohaṃ āpajjati. Ayaṃ vuccatāvuso, ‘bhikkhu iccho viharati lābhāya, uṭṭhahati, ghaṭati, vāyamati lābhāya, na ca lābhī, socī ca paridevī ca, cuto ca saddhammā’’’.

“मित्रांनो, या जगात आठ प्रकारचे व्यक्ती अस्तित्वात आहेत. कोणते आठ? मित्रांनो, या जगात एकांतात राहणाऱ्या आणि कशातही आसक्त नसलेल्या भिक्खूच्या मनात लाभ मिळवण्याची इच्छा उत्पन्न होते. तो लाभासाठी उद्योग करतो, प्रयत्न करतो, परिश्रम करतो. लाभासाठी उद्योग, प्रयत्न आणि परिश्रम करणाऱ्या त्या भिक्खूला लाभ मिळत नाही. तो त्या लाभ न मिळण्यामुळे शोक करतो, थकून जातो, रडतो, छाती बडवून आक्रोश करतो आणि अत्यंत संभ्रमात पडतो. मित्रांनो, अशा भिक्खूला ‘लाभाची इच्छा ठेवून राहणारा, लाभासाठी उद्योग, प्रयत्न आणि परिश्रम करणारा, परंतु लाभ न मिळवणारा, शोक करणारा, आक्रोश करणारा आणि सद्धर्मापासून च्युत झालेला’ असे म्हटले जाते.”

‘‘Idha panāvuso, bhikkhuno pavivittassa viharato nirāyattavuttino icchā uppajjati lābhāya. So uṭṭhahati, ghaṭati, vāyamati lābhāya. Tassa uṭṭhahato ghaṭato vāyamato lābhāya lābho uppajjati. So tena lābhena majjati pamajjati pamādamāpajjati. Ayaṃ vuccatāvuso, ‘bhikkhu iccho viharati lābhāya, uṭṭhahati ghaṭati vāyamati lābhāya, lābhī ca, madī ca pamādī ca, cuto ca saddhammā’’’.

“परंतु मित्रांनो, येथे एकांतात राहणाऱ्या आणि अनासक्त वृत्तीच्या भिक्खूच्या मनात लाभ मिळवण्याची इच्छा उत्पन्न होते. तो लाभ मिळवण्यासाठी प्रयत्न करतो, उद्योग करतो आणि परिश्रम करतो. प्रयत्न करणाऱ्या, उद्योग करणाऱ्या आणि परिश्रम करणाऱ्या त्याला लाभ प्राप्त होतो. तो त्या लाभाने मदोन्मत्त होतो, प्रमाद करतो आणि निष्काळजीपणाला प्राप्त होतो. मित्रांनो, अशा भिक्खूला असे म्हटले जाते की, ‘हा भिक्खू लाभ मिळवण्याच्या इच्छेने राहतो, लाभासाठी प्रयत्न करतो, उद्योग करतो, परिश्रम करतो; तो लाभ मिळवणाराही आहे, मदोन्मत्त होणाराही आहे, प्रमादीही आहे आणि सद्धम्मापासून च्युत झालेलाही आहे.’”

‘‘Idha panāvuso, bhikkhuno pavivittassa viharato nirāyattavuttino icchā uppajjati lābhāya. So na uṭṭhahati, na ghaṭati, na vāyamati lābhāya. Tassa anuṭṭhahato, aghaṭato, avāyamato lābhāya lābho nuppajjati. So tena alābhena socati kilamati paridevati, urattāḷiṃ kandati, sammohaṃ āpajjati. Ayaṃ vuccatāvuso, ‘bhikkhu iccho viharati lābhāya, na uṭṭhahati, na ghaṭati, na vāyamati lābhāya, na ca lābhī, socī ca paridevī ca, cuto ca saddhammā’’’.

“परंतु मित्रांनो, येथे एकांतात राहणाऱ्या आणि अनासक्त वृत्तीच्या भिक्खूच्या मनात लाभ मिळवण्याची इच्छा उत्पन्न होते. तो लाभ मिळवण्यासाठी प्रयत्न करत नाही, उद्योग करत नाही आणि परिश्रम करत नाही. प्रयत्न न करणाऱ्या, उद्योग न करणाऱ्या आणि परिश्रम न करणाऱ्या त्याला लाभ प्राप्त होत नाही. तो लाभ न मिळाल्यामुळे शोक करतो, क्लेश पावतो, विलाप करतो, छाती बडवून रडतो आणि संमोहाला प्राप्त होतो. मित्रांनो, अशा भिक्खूला असे म्हटले जाते की, ‘हा भिक्खू लाभ मिळवण्याच्या इच्छेने राहतो, लाभासाठी प्रयत्न करत नाही, उद्योग करत नाही, परिश्रम करत नाही; तो लाभ न मिळवणारा आहे, शोक करणारा आहे, विलाप करणारा आहे आणि सद्धम्मापासून च्युत झालेला आहे.’”

‘‘Idha panāvuso, bhikkhuno pavivittassa viharato nirāyattavuttino icchā uppajjati lābhāya. So na uṭṭhahati, na ghaṭati, na vāyamati lābhāya. Tassa anuṭṭhahato, aghaṭato, avāyamato lābhāya lābho uppajjati. So tena lābhena majjati pamajjati pamādamāpajjati. Ayaṃ vuccatāvuso, ‘bhikkhu iccho viharati lābhāya, na uṭṭhahati na [Pg.144] ghaṭati na vāyamati lābhāya, lābhī ca, madī ca pamādī ca, cuto ca saddhammā’’’.

“परंतु मित्रांनो, येथे एकांतात राहणाऱ्या आणि अनासक्त वृत्तीच्या भिक्खूच्या मनात लाभ मिळवण्याची इच्छा उत्पन्न होते. तो लाभ मिळवण्यासाठी प्रयत्न करत नाही, उद्योग करत नाही आणि परिश्रम करत नाही. प्रयत्न न करणाऱ्या, उद्योग न करणाऱ्या आणि परिश्रम न करणाऱ्या त्याला लाभ प्राप्त होतो. तो त्या लाभाने मदोन्मत्त होतो, प्रमाद करतो आणि निष्काळजीपणाला प्राप्त होतो. मित्रांनो, अशा भिक्खूला असे म्हटले जाते की, ‘हा भिक्खू लाभ मिळवण्याच्या इच्छेने राहतो, लाभासाठी प्रयत्न करत नाही, उद्योग करत नाही, परिश्रम करत नाही; तो लाभ मिळवणारा आहे, मदोन्मत्त होणारा आहे, प्रमादी आहे आणि सद्धम्मापासून च्युत झालेला आहे.’”

‘‘Idha panāvuso, bhikkhuno pavivittassa viharato nirāyattavuttino icchā uppajjati lābhāya. So uṭṭhahati, ghaṭati, vāyamati lābhāya. Tassa uṭṭhahato, ghaṭato, vāyamato lābhāya, lābho nuppajjati. So tena alābhena na socati na kilamati na paridevati, na urattāḷiṃ kandati, na sammohaṃ āpajjati. Ayaṃ vuccatāvuso, ‘bhikkhu iccho viharati lābhāya, uṭṭhahati ghaṭati vāyamati lābhāya, na ca lābhī, na ca socī na ca paridevī, accuto ca saddhammā’’’.

“परंतु मित्रांनो, येथे एकांतात राहणाऱ्या आणि अनासक्त वृत्तीच्या भिक्खूच्या मनात लाभ मिळवण्याची इच्छा उत्पन्न होते. तो लाभ मिळवण्यासाठी प्रयत्न करतो, उद्योग करतो आणि परिश्रम करतो. प्रयत्न करणाऱ्या, उद्योग करणाऱ्या आणि परिश्रम करणाऱ्या त्याला लाभ प्राप्त होत नाही. तो लाभ न मिळाल्यामुळे शोक करत नाही, क्लेश पावत नाही, विलाप करत नाही, छाती बडवून रडत नाही आणि संमोहाला प्राप्त होत नाही. मित्रांनो, अशा भिक्खूला असे म्हटले जाते की, ‘हा भिक्खू लाभ मिळवण्याच्या इच्छेने राहतो, लाभासाठी प्रयत्न करतो, उद्योग करतो, परिश्रम करतो; तो लाभ न मिळवणारा आहे, शोक न करणारा आहे, विलाप न करणारा आहे आणि सद्धम्मापासून च्युत न झालेला आहे.’”

‘‘Idha panāvuso, bhikkhuno pavivittassa viharato nirāyattavuttino icchā uppajjati lābhāya. So uṭṭhahati, ghaṭati, vāyamati lābhāya. Tassa uṭṭhahato, ghaṭato, vāyamato lābhāya, lābho uppajjati. So tena lābhena na majjati na pamajjati na pamādamāpajjati. Ayaṃ vuccatāvuso, ‘bhikkhu iccho viharati lābhāya, uṭṭhahati, ghaṭati, vāyamati lābhāya, lābhī ca, na ca madī na ca pamādī, accuto ca saddhammā’’’.

“परंतु मित्रांनो, येथे एकांतात राहणाऱ्या आणि अनासक्त वृत्तीच्या भिक्खूच्या मनात लाभ मिळवण्याची इच्छा उत्पन्न होते. तो लाभ मिळवण्यासाठी प्रयत्न करतो, उद्योग करतो आणि परिश्रम करतो. प्रयत्न करणाऱ्या, उद्योग करणाऱ्या आणि परिश्रम करणाऱ्या त्याला लाभ प्राप्त होतो. तो त्या लाभाने मदोन्मत्त होत नाही, प्रमाद करत नाही आणि निष्काळजीपणाला प्राप्त होत नाही. मित्रांनो, अशा भिक्खूला असे म्हटले जाते की, ‘हा भिक्खू लाभ मिळवण्याच्या इच्छेने राहतो, लाभासाठी प्रयत्न करतो, उद्योग करतो, परिश्रम करतो; तो लाभ मिळवणारा आहे, मदोन्मत्त न होणारा आहे, प्रमादी नसणारा आहे आणि सद्धम्मापासून च्युत न झालेला आहे.’”

‘‘Idha panāvuso, bhikkhuno pavivittassa viharato nirāyattavuttino icchā uppajjati lābhāya. So na uṭṭhahati, na ghaṭati, na vāyamati lābhāya. Tassa anuṭṭhahato, aghaṭato, avāyamato lābhāya, lābho nuppajjati. So tena alābhena na socati na kilamati na paridevati, na urattāḷiṃ kandati, na sammohaṃ āpajjati. Ayaṃ vuccatāvuso, ‘bhikkhu iccho viharati lābhāya, na uṭṭhahati, na ghaṭati, na vāyamati lābhāya, na ca lābhī, na ca socī na ca paridevī, accuto ca saddhammā’’’.

“परंतु मित्रांनो, येथे एकांतात राहणाऱ्या आणि अनासक्त वृत्तीच्या भिक्खूच्या मनात लाभ मिळवण्याची इच्छा उत्पन्न होते. तो लाभ मिळवण्यासाठी प्रयत्न करत नाही, उद्योग करत नाही आणि परिश्रम करत नाही. प्रयत्न न करणाऱ्या, उद्योग न करणाऱ्या आणि परिश्रम न करणाऱ्या त्याला लाभ प्राप्त होत नाही. तो लाभ न मिळाल्यामुळे शोक करत नाही, क्लेश पावत नाही, विलाप करत नाही, छाती बडवून रडत नाही आणि संमोहाला प्राप्त होत नाही. मित्रांनो, अशा भिक्खूला असे म्हटले जाते की, ‘हा भिक्खू लाभ मिळवण्याच्या इच्छेने राहतो, लाभासाठी प्रयत्न करत नाही, उद्योग करत नाही, परिश्रम करत नाही; तो लाभ न मिळवणारा आहे, शोक न करणारा आहे, विलाप न करणारा आहे आणि सद्धम्मापासून च्युत न झालेला आहे.’”

‘‘Idha panāvuso, bhikkhuno pavivittassa viharato nirāyattavuttino icchā uppajjati lābhāya. So na uṭṭhahati, na ghaṭati, na vāyamati lābhāya. Tassa anuṭṭhahato, aghaṭato, avāyamato lābhāya, lābho uppajjati. So tena lābhena na majjati na pamajjati na pamādamāpajjati. Ayaṃ vuccatāvuso, ‘bhikkhu iccho viharati lābhāya, na uṭṭhahati, na ghaṭati, na vāyamati lābhāya, lābhī ca, na ca madī na ca pamādī, accuto ca saddhammā’. Ime kho, āvuso, aṭṭha puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti. Sattamaṃ.

“परंतु मित्रांनो, येथे एकांतात राहणाऱ्या आणि अनासक्त वृत्तीच्या भिक्खूच्या मनात लाभ मिळवण्याची इच्छा उत्पन्न होते. तो लाभ मिळवण्यासाठी प्रयत्न करत नाही, उद्योग करत नाही आणि परिश्रम करत नाही. प्रयत्न न करणाऱ्या, उद्योग न करणाऱ्या आणि परिश्रम न करणाऱ्या त्याला लाभ प्राप्त होतो. तो त्या लाभाने मदोन्मत्त होत नाही, प्रमाद करत नाही आणि निष्काळजीपणाला प्राप्त होत नाही. मित्रांनो, अशा भिक्खूला असे म्हटले जाते की, ‘हा भिक्खू लाभ मिळवण्याच्या इच्छेने राहतो, लाभासाठी प्रयत्न करत नाही, उद्योग करत नाही, परिश्रम करत नाही; तो लाभ मिळवणारा आहे, मदोन्मत्त न होणारा आहे, प्रमादी नसणारा आहे आणि सद्धम्मापासून च्युत न झालेला आहे.’ मित्रांनो, हे आठ प्रकारचे व्यक्ती जगात अस्तित्वात आहेत.” सातवे सुत्त समाप्त.

8. Alaṃsuttaṃ

८. अलम सुत्त

78. Tatra [Pg.145] kho āyasmā sāriputto bhikkhū āmantesi…pe… chahāvuso, dhammehi samannāgato bhikkhu alaṃ attano, alaṃ paresaṃ. Katamehi chahi? Idhāvuso, bhikkhu khippanisanti ca hoti kusalesu dhammesu; sutānañca dhammānaṃ dhāraṇajātiko hoti; dhātānañca dhammānaṃ atthūpaparikkhitā hoti; atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammappaṭipanno ca hoti; kalyāṇavāco ca hoti kalyāṇavākkaraṇo, poriyā vācāya samannāgato vissaṭṭhāya anelagaḷāya atthassa viññāpaniyā; sandassako ca hoti samādapako samuttejako sampahaṃsako sabrahmacārīnaṃ. Imehi kho, āvuso, chahi dhammehi samannāgato bhikkhu alaṃ attano, alaṃ paresaṃ.

७८. तेथे आयुष्यमान सारिपुत्तांनी भिक्खूंना संबोधित केले... पे... “मित्रांनो, सहा गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू स्वतःचे हित साधण्यास समर्थ असतो आणि इतरांचेही हित साधण्यास समर्थ असतो. कोणत्या सहा गुणांनी? मित्रांनो, येथे भिक्खू कुशल धर्मांचे त्वरित आकलन करणारा असतो; ऐकलेले धर्म लक्षात ठेवणारा (धारण करणारा) असतो; धारण केलेल्या धर्मांच्या अर्थाचे परीक्षण करणारा असतो; अर्थ जाणून आणि धर्म जाणून धर्माला अनुकूल असे आचरण करणारा असतो; कल्याणकारी वाणी असलेला आणि मधुर आवाजाचा असतो, सुसंस्कृत, स्पष्ट, दोषरहित आणि अर्थ स्पष्ट करणाऱ्या वाणीने युक्त असतो; आणि आपल्या सहकाऱ्यांना (सधर्माचाऱ्यांना) उपदेशाने मार्गदर्शन करणारा, प्रेरित करणारा, उत्साहित करणारा आणि आनंदित करणारा असतो. मित्रांनो, या सहा गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू स्वतःचे हित साधण्यास समर्थ असतो आणि इतरांचेही हित साधण्यास समर्थ असतो.”

‘‘Pañcahāvuso, dhammehi samannāgato bhikkhu alaṃ attano, alaṃ paresaṃ. Katamehi pañcahi? Idhāvuso, bhikkhu na heva kho khippanisanti ca hoti kusalesu dhammesu; sutānañca dhammānaṃ dhāraṇajātiko hoti; dhātānañca dhammānaṃ atthūpaparikkhitā hoti; atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammappaṭipanno ca hoti; kalyāṇavāco ca hoti…pe… sandassako ca hoti…pe… sabrahmacārīnaṃ. Imehi kho, āvuso, pañcahi dhammehi samannāgato bhikkhu alaṃ attano, alaṃ paresaṃ.

“मित्रांनो, पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू स्वतःचे हित साधण्यास समर्थ असतो आणि इतरांचेही हित साधण्यास समर्थ असतो. कोणत्या पाच गुणांनी? मित्रांनो, येथे भिक्खू कुशल धर्मांचे त्वरित आकलन करणारा नसतो; परंतु ऐकलेले धर्म लक्षात ठेवणारा (धारण करणारा) असतो; धारण केलेल्या धर्मांच्या अर्थाचे परीक्षण करणारा असतो; अर्थ जाणून आणि धर्म जाणून धर्माला अनुकूल असे आचरण करणारा असतो; कल्याणकारी वाणी असलेला असतो... पे... मार्गदर्शन करणारा असतो... पे... सधर्माचाऱ्यांना. मित्रांनो, या पाच गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू स्वतःचे हित साधण्यास समर्थ असतो आणि इतरांचेही हित साधण्यास समर्थ असतो.”

‘‘Catūhāvuso, dhammehi samannāgato bhikkhu alaṃ attano, nālaṃ paresaṃ. Katamehi catūhi? Idhāvuso, bhikkhu khippanisanti ca hoti kusalesu dhammesu; sutānañca dhammānaṃ dhāraṇajātiko hoti; dhātānañca dhammānaṃ atthūpaparikkhitā hoti; atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammappaṭipanno ca hoti; no ca kalyāṇavāco hoti…pe… no ca sandassako hoti…pe… sabrahmacārīnaṃ. Imehi kho, āvuso, catūhi dhammehi samannāgato bhikkhu alaṃ attano, nālaṃ paresaṃ.

“मित्रांनो, चार गुणांनी युक्त असलेला भिक्षू स्वतःच्या कल्याणासाठी समर्थ असतो, परंतु इतरांच्या कल्याणासाठी समर्थ नसतो. कोणत्या चार गुणांनी? मित्रांनो, येथे भिक्षू कुशल धर्मांचे त्वरित आकलन करणारा असतो; ऐकलेले उपदेश लक्षात ठेवणारा असतो; लक्षात ठेवलेल्या उपदेशांच्या अर्थाचे चिंतन करणारा असतो; आणि अर्थ जाणून व उपदेश जाणून धर्मानुकूल आचरण करणारा असतो. परंतु, तो मधुर भाषी नसतो... आणि आपल्या सहधर्माचाऱ्यांना उपदेश करणारा नसतो. मित्रांनो, या चार गुणांनी युक्त असलेला भिक्षू स्वतःच्या कल्याणासाठी समर्थ असतो, परंतु इतरांच्या कल्याणासाठी समर्थ नसतो.”

‘‘Catūhāvuso, dhammehi samannāgato bhikkhu alaṃ paresaṃ, nālaṃ attano. Katamehi catūhi? Idhāvuso, bhikkhu khippanisanti ca hoti kusalesu dhammesu; sutānañca dhammānaṃ dhāraṇajātiko hoti; no ca dhātānaṃ dhammānaṃ atthūpaparikkhitā hoti; no ca atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammappaṭipanno hoti; kalyāṇavāco ca hoti…pe… sandassako [Pg.146] ca hoti…pe… sabrahmacārīnaṃ. Imehi kho, āvuso, catūhi dhammehi samannāgato bhikkhu alaṃ paresaṃ, nālaṃ attano.

“मित्रांनो, चार गुणांनी युक्त असलेला भिक्षू इतरांच्या कल्याणासाठी समर्थ असतो, परंतु स्वतःच्या कल्याणासाठी समर्थ नसतो. कोणत्या चार गुणांनी? मित्रांनो, येथे भिक्षू कुशल धर्मांचे त्वरित आकलन करणारा असतो; ऐकलेले उपदेश लक्षात ठेवणारा असतो; परंतु लक्षात ठेवलेल्या उपदेशांच्या अर्थाचे चिंतन करणारा नसतो; आणि अर्थ जाणून व उपदेश जाणून धर्मानुकूल आचरण करणारा नसतो. परंतु, तो मधुर भाषी असतो... आणि आपल्या सहधर्माचाऱ्यांना उपदेश करणारा असतो. मित्रांनो, या चार गुणांनी युक्त असलेला भिक्षू इतरांच्या कल्याणासाठी समर्थ असतो, परंतु स्वतःच्या कल्याणासाठी समर्थ नसतो.”

‘‘Tīhāvuso, dhammehi samannāgato bhikkhu alaṃ attano, nālaṃ paresaṃ. Katamehi tīhi? Idhāvuso, bhikkhu na heva kho khippanisanti ca hoti kusalesu dhammesu; sutānañca dhammānaṃ dhāraṇajātiko hoti; dhātānañca dhammānaṃ atthūpaparikkhitā hoti; atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammappaṭipanno ca hoti; no ca kalyāṇavāco hoti…pe… no ca sandassako hoti…pe… sabrahmacārīnaṃ. Imehi kho, āvuso, tīhi dhammehi samannāgato bhikkhu alaṃ attano, nālaṃ paresaṃ.

“मित्रांनो, तीन गुणांनी युक्त असलेला भिक्षू स्वतःच्या कल्याणासाठी समर्थ असतो, परंतु इतरांच्या कल्याणासाठी समर्थ नसतो. कोणत्या तीन गुणांनी? मित्रांनो, येथे भिक्षू कुशल धर्मांचे त्वरित आकलन करणारा नसतो; परंतु ऐकलेले उपदेश लक्षात ठेवणारा असतो; लक्षात ठेवलेल्या उपदेशांच्या अर्थाचे चिंतन करणारा असतो; आणि अर्थ जाणून व उपदेश जाणून धर्मानुकूल आचरण करणारा असतो. परंतु, तो मधुर भाषी नसतो... आणि आपल्या सहधर्माचाऱ्यांना उपदेश करणारा नसतो. मित्रांनो, या तीन गुणांनी युक्त असलेला भिक्षू स्वतःच्या कल्याणासाठी समर्थ असतो, परंतु इतरांच्या कल्याणासाठी समर्थ नसतो.”

‘‘Tīhāvuso, dhammehi samannāgato bhikkhu alaṃ paresaṃ, nālaṃ attano. Katamehi tīhi? Idhāvuso, bhikkhu na heva kho khippanisanti ca hoti kusalesu dhammesu; sutānañca dhammānaṃ dhāraṇajātiko hoti; no ca dhātānaṃ dhammānaṃ atthūpaparikkhitā hoti; no ca atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammappaṭipanno hoti; kalyāṇavāco ca hoti…pe… atthassa viññāpaniyā, sandassako ca hoti…pe… sabrahmacārīnaṃ. Imehi kho, āvuso, tīhi dhammehi samannāgato bhikkhu alaṃ paresaṃ, nālaṃ attano.

“मित्रांनो, three गुणांनी युक्त असलेला भिक्षू इतरांच्या कल्याणासाठी समर्थ असतो, परंतु स्वतःच्या कल्याणासाठी समर्थ नसतो. कोणत्या तीन गुणांनी? मित्रांनो, येथे भिक्षू कुशल धर्मांचे त्वरित आकलन करणारा नसतो; परंतु ऐकलेले उपदेश लक्षात ठेवणारा असतो; परंतु लक्षात ठेवलेल्या उपदेशांच्या अर्थाचे चिंतन करणारा नसतो; आणि अर्थ जाणून व उपदेश जाणून धर्मानुकूल आचरण करणारा नसतो. परंतु, तो मधुर भाषी असतो... अर्थ स्पष्ट करणारी वाणी बोलणारा असतो, आणि आपल्या सहधर्माचाऱ्यांना उपदेश करणारा असतो. मित्रांनो, या तीन गुणांनी युक्त असलेला भिक्षू इतरांच्या कल्याणासाठी समर्थ असतो, परंतु स्वतःच्या कल्याणासाठी समर्थ नसतो.”

‘‘Dvīhāvuso, dhammehi samannāgato bhikkhu alaṃ attano, nālaṃ paresaṃ. Katamehi dvīhi? Idhāvuso, bhikkhu na heva kho khippanisanti ca hoti kusalesu dhammesu; no ca sutānaṃ dhammānaṃ dhāraṇajātiko hoti; dhātānañca dhammānaṃ atthūpaparikkhitā hoti; atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammappaṭipanno ca hoti; no ca kalyāṇavāco hoti…pe… no ca sandassako hoti…pe… sabrahmacārīnaṃ. Imehi kho, āvuso, dvīhi dhammehi samannāgato bhikkhu alaṃ attano, nālaṃ paresaṃ.

“मित्रांनो, दोन गुणांनी युक्त असलेला भिक्षू स्वतःच्या कल्याणासाठी समर्थ असतो, परंतु इतरांच्या कल्याणासाठी समर्थ नसतो. कोणत्या दोन गुणांनी? मित्रांनो, येथे भिक्षू कुशल धर्मांचे त्वरित आकलन करणारा नसतो; ऐकलेले उपदेश लक्षात ठेवणारा नसतो; परंतु लक्षात ठेवलेल्या उपदेशांच्या अर्थाचे चिंतन करणारा असतो; आणि अर्थ जाणून व उपदेश जाणून धर्मानुकूल आचरण करणारा असतो. परंतु, तो मधुर भाषी नसतो... आणि आपल्या सहधर्माचाऱ्यांना उपदेश करणारा नसतो. मित्रांनो, या दोन गुणांनी युक्त असलेला भिक्षू स्वतःच्या कल्याणासाठी समर्थ असतो, परंतु इतरांच्या कल्याणासाठी समर्थ नसतो.”

‘‘Dvīhāvuso, dhammehi samannāgato bhikkhu alaṃ paresaṃ, nālaṃ attano. Katamehi dvīhi? Idhāvuso, bhikkhu na heva kho khippanisanti ca hoti kusalesu dhammesu; no ca sutānaṃ dhammānaṃ dhāraṇajātiko hoti; no ca dhātānaṃ dhammānaṃ atthūpaparikkhitā hoti; no ca atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammappaṭipanno hoti; kalyāṇavāco ca hoti kalyāṇavākkaraṇo[Pg.147], poriyā vācāya samannāgato vissaṭṭhāya anelagaḷāya atthassa viññāpaniyā; sandassako ca hoti samādapako samuttejako sampahaṃsako sabrahmacārīnaṃ. Imehi kho, āvuso, dvīhi dhammehi samannāgato bhikkhu alaṃ paresaṃ, nālaṃ attano’’ti. Aṭṭhamaṃ.

“मित्रांनो, दोन गुणांनी युक्त असलेला भिक्षू इतरांच्या कल्याणासाठी समर्थ असतो, परंतु स्वतःच्या कल्याणासाठी समर्थ नसतो. कोणत्या दोन गुणांनी? मित्रांनो, येथे भिक्षू कुशल धर्मांचे त्वरित आकलन करणारा नसतो; ऐकलेले उपदेश लक्षात ठेवणारा नसतो; लक्षात ठेवलेल्या उपदेशांच्या अर्थाचे चिंतन करणारा नसतो; आणि अर्थ जाणून व उपदेश जाणून धर्मानुकूल आचरण करणारा नसतो. परंतु, तो मधुर भाषी असतो, मधुर आवाजाचा असतो, सुसंस्कृत वाणीने युक्त असतो, जी स्पष्ट, निर्दोष आणि अर्थ समजण्यास सुलभ असते; आणि तो आपल्या सहधर्माचाऱ्यांना उपदेश करणारा, त्यांना धर्मात प्रवृत्त करणारा, त्यांना उत्साहित करणारा आणि आनंदित करणारा असतो. मित्रांनो, या दोन गुणांनी युक्त असलेला भिक्षू इतरांच्या कल्याणासाठी समर्थ असतो, परंतु स्वतःच्या कल्याणासाठी समर्थ नसतो.” आठवे सूक्त समाप्त.

9. Parihānasuttaṃ

९. परिहान सुत्त

79. ‘‘Aṭṭhime, bhikkhave, dhammā sekhassa bhikkhuno parihānāya saṃvattanti. Katame aṭṭha? Kammārāmatā, bhassārāmatā, niddārāmatā, saṅgaṇikārāmatā, indriyesu aguttadvāratā, bhojane amattaññutā, saṃsaggārāmatā, papañcārāmatā – ime kho, bhikkhave, aṭṭha dhammā sekhassa bhikkhuno parihānāya saṃvattanti.

७९. “भिक्षूंनो, हे आठ धर्म शैक्ष भिक्षूच्या ऱ्हासाला कारणीभूत ठरतात. कोणते आठ? कामात रममाण होणे, गप्पागोष्टींमध्ये रममाण होणे, झोपण्यात रममाण होणे, घोळक्यात रममाण होणे, इंद्रियांचे द्वार असंयत ठेवणे, भोजनात प्रमाण न जाणणे, संसर्गात रममाण होणे, आणि प्रपंचात रममाण होणे – भिक्षूंनो, हे आठ धर्म शैक्ष भिक्षूच्या ऱ्हासाला कारणीभूत ठरतात.”

‘‘Aṭṭhime, bhikkhave, dhammā sekhassa bhikkhuno aparihānāya saṃvattanti. Katame aṭṭha? Na kammārāmatā, na bhassārāmatā, na niddārāmatā, na saṅgaṇikārāmatā, indriyesu guttadvāratā, bhojane mattaññutā, asaṃsaggārāmatā, nippapañcārāmatā – ime kho, bhikkhave, aṭṭha dhammā sekhassa bhikkhuno aparihānāya saṃvattantī’’ti. Navamaṃ.

“भिक्षूंनो, हे आठ धर्म शैक्ष भिक्षूच्या अ-ऱ्हासाला (उन्नतीला) कारणीभूत ठरतात. कोणते आठ? कामात रममाण न होणे, गप्पागोष्टींमध्ये रममाण न होणे, झोपण्यात रममाण न होणे, घोळक्यात रममाण न होणे, इंद्रियांचे द्वार संयत ठेवणे, भोजनात प्रमाण जाणणे, संसर्गात रममाण न होणे, आणि प्रपंचापासून अलिप्त राहणे – भिक्षूंनो, हे आठ धर्म शैक्ष भिक्षूच्या अ-ऱ्हासाला कारणीभूत ठरतात.” नववे सूक्त समाप्त.

10. Kusītārambhavatthusuttaṃ

१०. कुसीत-आरंभवत्थु सुत्त

80. ‘‘Aṭṭhimāni, bhikkhave, kusītavatthūni. Katamāni aṭṭha? Idha, bhikkhave, bhikkhunā kammaṃ kattabbaṃ hoti. Tassa evaṃ hoti – ‘kammaṃ kho me kattabbaṃ bhavissati. Kammaṃ kho pana me karontassa kāyo kilamissati. Handāhaṃ nipajjāmī’ti. So nipajjati, na vīriyaṃ ārabhati appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ kusītavatthu.

८०. “भिक्षूंनो, आळसाची ही आठ कारणे आहेत. कोणती आठ? भिक्षूंनो, येथे भिक्षूला काही काम करायचे असते. तेव्हा त्याच्या मनात असा विचार येतो – ‘मला काम करायचे आहे. काम करताना माझे शरीर थकून जाईल. चला, मी आता झोपतो.’ तो झोपून राहतो. जे अद्याप प्राप्त झाले नाही ते प्राप्त करण्यासाठी, जे अद्याप साध्य झाले नाही ते साध्य करण्यासाठी, आणि ज्याचा अद्याप साक्षात्कार झाला नाही त्याचा साक्षात्कार करण्यासाठी तो वीर्य (प्रयत्न) आरंभत नाही. भिक्षूंनो, हे आळसाचे पहिले कारण आहे.”

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhunā kammaṃ kataṃ hoti. Tassa evaṃ hoti – ‘ahaṃ kho kammaṃ akāsiṃ. Kammaṃ kho pana me karontassa kāyo kilanto. Handāhaṃ nipajjāmī’ti. So nipajjati, na vīriyaṃ ārabhati appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya. Idaṃ, bhikkhave, dutiyaṃ kusītavatthu.

“पुन्हा दुसरे म्हणजे, भिक्षूंनो, भिक्षूने काम पूर्ण केलेले असते. तेव्हा त्याच्या मनात असा विचार येतो – ‘मी काम पूर्ण केले आहे. काम केल्यामुळे माझे शरीर थकले आहे. चला, मी आता झोपतो.’ तो झोपून राहतो. जे अद्याप प्राप्त झाले नाही ते प्राप्त करण्यासाठी, जे अद्याप साध्य झाले नाही ते साध्य करण्यासाठी, आणि ज्याचा अद्याप साक्षात्कार झाला नाही त्याचा साक्षात्कार करण्यासाठी तो वीर्य आरंभत नाही. भिक्षूंनो, हे आळसाचे दुसरे कारण आहे.”

‘‘Puna [Pg.148] caparaṃ, bhikkhave, bhikkhunā maggo gantabbo hoti. Tassa evaṃ hoti – ‘maggo me gantabbo bhavissati. Maggaṃ kho pana me gacchantassa kāyo kilamissati. Handāhaṃ nipajjāmī’ti. So nipajjati, na vīriyaṃ ārabhati appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya. Idaṃ, bhikkhave, tatiyaṃ kusītavatthu.

पुन्हा दुसरे असे की, भिक्षूंनो, भिक्षूला प्रवासाला जायचे असते. त्याच्या मनात असा विचार येतो – ‘मला प्रवासाला जावे लागेल. प्रवास करताना माझे शरीर थकून जाईल. चला, मी आता झोपतो.’ तो झोपतो; जे प्राप्त झाले नाही ते प्राप्त करण्यासाठी, जे अधिगत झाले नाही ते अधिगत करण्यासाठी, ज्याचा साक्षात्कार झाला नाही त्याचा साक्षात्कार करण्यासाठी तो वीर्य आरंभत नाही. भिक्षूंनो, हे तिसरे आळसाचे कारण आहे.

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhunā maggo gato hoti. Tassa evaṃ hoti – ‘ahaṃ kho maggaṃ agamāsiṃ. Maggaṃ kho pana me gacchantassa kāyo kilanto. Handāhaṃ nipajjāmī’ti. So nipajjati, na vīriyaṃ ārabhati appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya. Idaṃ bhikkhave, catutthaṃ kusītavatthu.

पुन्हा दुसरे असे की, भिक्षूंनो, भिक्षूने प्रवास केलेला असतो. त्याच्या मनात असा विचार येतो – ‘मी प्रवास केला आहे. प्रवास केल्यामुळे माझे शरीर थकले आहे. चला, मी आता झोपतो.’ तो झोपतो; जे प्राप्त झाले नाही ते प्राप्त करण्यासाठी, जे अधिगत झाले नाही ते अधिगत करण्यासाठी, ज्याचा साक्षात्कार झाला नाही त्याचा साक्षात्कार करण्यासाठी तो वीर्य आरंभत नाही. भिक्षूंनो, हे चौथे आळसाचे कारण आहे.

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya caranto na labhati lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṃ pāripūriṃ. Tassa evaṃ hoti – ‘ahaṃ kho gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya caranto nālatthaṃ lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṃ pāripūriṃ. Tassa me kāyo kilanto akammañño. Handāhaṃ nipajjāmī’ti. So nipajjati, na vīriyaṃ ārabhati…pe… idaṃ, bhikkhave, pañcamaṃ kusītavatthu.

पुन्हा दुसरे असे की, भिक्षूंनो, भिक्षू गावामध्ये किंवा नगरामध्ये पिंडपातासाठी फिरत असताना त्याला हवे तितके पोटभर कोरडे किंवा उत्तम भोजन मिळत नाही. त्याच्या मनात असा विचार येतो – ‘मी गावामध्ये किंवा नगरामध्ये पिंडपातासाठी फिरलो, पण मला हवे तितके पोटभर कोरडे किंवा उत्तम भोजन मिळाले नाही. माझे शरीर थकले आहे आणि अकर्मण्य झाले आहे. चला, मी आता झोपतो.’ तो झोपतो आणि वीर्य आरंभत नाही... भिक्षूंनो, हे पाचवे आळसाचे कारण आहे.

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya caranto labhati lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṃ pāripūriṃ. Tassa evaṃ hoti – ‘ahaṃ kho gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya caranto alatthaṃ lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṃ pāripūriṃ. Tassa me kāyo garuko akammañño māsācitaṃ maññe. Handāhaṃ nipajjāmī’ti. So nipajjati, na vīriyaṃ ārabhati…pe… idaṃ, bhikkhave, chaṭṭhaṃ kusītavatthu.

पुन्हा दुसरे असे की, भिक्षूंनो, भिक्षू गावामध्ये किंवा नगरामध्ये पिंडपातासाठी फिरत असताना त्याला हवे तितके पोटभर कोरडे किंवा उत्तम भोजन मिळते. त्याच्या मनात असा विचार येतो – ‘मी गावामध्ये किंवा नगरामध्ये पिंडपातासाठी फिरलो आणि मला हवे तितके पोटभर कोरडे किंवा उत्तम भोजन मिळाले. माझे शरीर ओल्या उडदाच्या ढिगासारखे जड आणि अकर्मण्य झाले आहे. चला, मी आता झोपतो.’ तो झोपतो आणि वीर्य आरंभत नाही... भिक्षूंनो, हे सहावे आळसाचे कारण आहे.

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhuno uppanno hoti appamattako ābādho. Tassa evaṃ hoti – ‘uppanno kho me ayaṃ appamattako ābādho atthi kappo nipajjituṃ. Handāhaṃ nipajjāmī’ti. So nipajjati, na vīriyaṃ ārabhati…pe… idaṃ, bhikkhave, sattamaṃ kusītavatthu.

पुन्हा दुसरे असे की, भिक्षूंनो, भिक्षूला थोडासा आजार उद्भवतो. त्याच्या मनात असा विचार येतो – ‘मला हा थोडासा आजार उद्भवला आहे, झोपून राहणे योग्य आहे. चला, मी आता झोपतो.’ तो झोपतो आणि वीर्य आरंभत नाही... भिक्षूंनो, हे सातवे आळसाचे कारण आहे.

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu gilānā vuṭṭhito hoti aciravuṭṭhito gelaññā. Tassa evaṃ hoti – ‘ahaṃ kho gilānā vuṭṭhito aciravuṭṭhito gelaññā. Tassa me kāyo dubbalo akammañño. Handāhaṃ nipajjāmī’ti[Pg.149]. So nipajjati, na vīriyaṃ ārabhati appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya. Idaṃ, bhikkhave, aṭṭhamaṃ kusītavatthu. Imāni kho, bhikkhave, aṭṭha kusītavatthūni.

पुन्हा दुसरे असे की, भिक्षूंनो, भिक्षू आजारातून बरा झालेला असतो, आजारातून उठून फार काळ झालेला नसतो. त्याच्या मनात असा विचार येतो – ‘मी आजारातून बरा झालो आहे, आजारातून उठून फार काळ झालेला नाही. माझे शरीर अजूनही दुर्बळ आणि अकर्मण्य आहे. चला, मी आता झोपतो.’ तो झोपतो; जे प्राप्त झाले नाही ते प्राप्त करण्यासाठी, जे अधिगत झाले नाही ते अधिगत करण्यासाठी, ज्याचा साक्षात्कार झाला नाही त्याचा साक्षात्कार करण्यासाठी तो वीर्य आरंभत नाही. भिक्षूंनो, हे आठवे आळसाचे कारण आहे. भिक्षूंनो, ही आठ आळसाची कारणे आहेत.

‘‘Aṭṭhimāni, bhikkhave, ārambhavatthūni. Katamāni aṭṭha? Idha, bhikkhave, bhikkhunā kammaṃ kattabbaṃ hoti. Tassa evaṃ hoti – ‘kammaṃ kho me kattabbaṃ bhavissati. Kammaṃ kho mayā karontena na sukaraṃ buddhānaṃ sāsanaṃ manasi kātuṃ. Handāhaṃ paṭikacceva vīriyaṃ ārabhāmi appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāyā’ti. So vīriyaṃ ārabhati appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ ārambhavatthu.

भिक्षूंनो, ही आठ वीर्य आरंभाची कारणे आहेत. कोणती आठ? येथे, भिक्षूंनो, भिक्षूला काही काम करायचे असते. त्याच्या मनात असा विचार येतो – ‘मला काम करावे लागणार आहे. काम करत असताना बुद्धांच्या शासनाचे मनन करणे सोपे असणार नाही. चला, मी आधीच वीर्य आरंभतो, जेणेकरून जे प्राप्त झाले नाही ते प्राप्त करण्यासाठी, जे अधिगत झाले नाही ते अधिगत करण्यासाठी, ज्याचा साक्षात्कार झाला नाही त्याचा साक्षात्कार करण्यासाठी.’ तो जे प्राप्त झाले नाही ते प्राप्त करण्यासाठी, जे अधिगत झाले नाही ते अधिगत करण्यासाठी, ज्याचा साक्षात्कार झाला नाही त्याचा साक्षात्कार करण्यासाठी वीर्य आरंभतो. भिक्षूंनो, हे पहिले वीर्य आरंभाचे कारण आहे.

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhunā kammaṃ kataṃ hoti. Tassa evaṃ hoti – ‘ahaṃ kho kammaṃ akāsiṃ. Kammaṃ kho panāhaṃ karonto nāsakkhiṃ buddhānaṃ sāsanaṃ manasi kātuṃ. Handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmi appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāyā’ti. So vīriyaṃ ārabhati. Idaṃ, bhikkhave, dutiyaṃ ārambhavatthu.

पुन्हा दुसरे असे की, भिक्षूंनो, भिक्षूने काम पूर्ण केलेले असते. त्याच्या मनात असा विचार येतो – ‘मी काम पूर्ण केले आहे. काम करत असताना मला बुद्धांच्या शासनाचे मनन करणे शक्य झाले नाही. चला, मी आता वीर्य आरंभतो, जेणेकरून जे प्राप्त झाले नाही ते प्राप्त करण्यासाठी, जे अधिगत झाले नाही ते अधिगत करण्यासाठी, ज्याचा साक्षात्कार झाला नाही त्याचा साक्षात्कार करण्यासाठी.’ तो वीर्य आरंभतो. भिक्षूंनो, हे दुसरे वीर्य आरंभाचे कारण आहे.

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhunā maggo gantabbo hoti. Tassa evaṃ hoti – maggo kho me gantabbo bhavissati. Maggaṃ kho pana me gacchantena na sukaraṃ buddhānaṃ sāsanaṃ manasi kātuṃ. Handāhaṃ vīriyaṃ…pe… idaṃ, bhikkhave, tatiyaṃ ārambhavatthu.

पुन्हा दुसरे असे की, भिक्षूंनो, भिक्षूला प्रवासाला जायचे असते. त्याच्या मनात असा विचार येतो – ‘मला प्रवासाला जावे लागणार आहे. प्रवास करत असताना बुद्धांच्या शासनाचे मनन करणे सोपे असणार नाही. चला, मी आता वीर्य आरंभतो... भिक्षूंनो, हे तिसरे वीर्य आरंभाचे कारण आहे.

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhunā maggo gato hoti. Tassa evaṃ hoti – ahaṃ kho maggaṃ agamāsiṃ. Maggaṃ kho panāhaṃ gacchanto nāsakkhiṃ buddhānaṃ sāsanaṃ manasi kātuṃ. Handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmi…pe… idaṃ, bhikkhave, catutthaṃ ārambhavatthu.

पुन्हा दुसरे असे की, भिक्षूंनो, भिक्षूने प्रवास केलेला असतो. त्याच्या मनात असा विचार येतो – ‘मी प्रवास केला आहे. प्रवास करत असताना मला बुद्धांच्या शासनाचे मनन करणे शक्य झाले नाही. चला, मी आता वीर्य आरंभतो... भिक्षूंनो, हे चौथे वीर्य आरंभाचे कारण आहे.

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya caranto na labhati lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṃ pāripūriṃ. Tassa evaṃ hoti – ahaṃ kho gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya caranto nālatthaṃ lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṃ pāripūriṃ. Tassa me kāyo lahuko kammañño. Handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmi…pe… idaṃ, bhikkhave, pañcamaṃ ārambhavatthu.

पुन्हा दुसरे असे की, भिक्षूंनो, भिक्षू गावामध्ये किंवा नगरामध्ये पिंडपातासाठी फिरत असताना त्याला हवे तितके पोटभर कोरडे किंवा उत्तम भोजन मिळत नाही. त्याच्या मनात असा विचार येतो – ‘मी गावामध्ये किंवा नगरामध्ये पिंडपातासाठी फिरलो, पण मला हवे तितके पोटभर कोरडे किंवा उत्तम भोजन मिळाले नाही. परंतु माझे शरीर हलके आणि कर्मण्य आहे. चला, मी आता वीर्य आरंभतो... भिक्षूंनो, हे पाचवे वीर्य आरंभाचे कारण आहे.

‘‘Puna [Pg.150] caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya caranto labhati lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṃ pāripūriṃ. Tassa evaṃ hoti – ahaṃ kho gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya caranto alatthaṃ lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṃ pāripūriṃ. Tassa me kāyo balavā kammañño. Handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmi…pe… idaṃ, bhikkhave, chaṭṭhaṃ ārambhavatthu.

पुन्हा दुसरे असे की, भिक्षूंनो, भिक्षू गावामध्ये किंवा नगरामध्ये पिंडपातासाठी फिरत असताना त्याला हवे तितके पोटभर कोरडे किंवा उत्तम भोजन मिळते. त्याच्या मनात असा विचार येतो – ‘मी गावामध्ये किंवा नगरामध्ये पिंडपातासाठी फिरलो आणि मला हवे तितके पोटभर कोरडे किंवा उत्तम भोजन मिळाले. माझे शरीर बलवान आणि कर्मण्य आहे. चला, मी आता वीर्य आरंभतो... भिक्षूंनो, हे सहावे वीर्य आरंभाचे कारण आहे.

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhuno uppanno hoti appamattako ābādho. Tassa evaṃ hoti – uppanno kho me ayaṃ appamattako ābādho. Ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati yaṃ me ābādho pavaḍḍheyya. Handāhaṃ paṭikacceva vīriyaṃ ārabhāmi…pe… idaṃ, bhikkhave, sattamaṃ ārambhavatthu.

पुन्हा दुसरे असे की, भिक्षूंनो, भिक्षूला थोडासा आजार उद्भवतो. त्याच्या मनात असा विचार येतो – ‘मला हा थोडासा आजार उद्भवला आहे. अशी शक्यता आहे की माझा आजार वाढू शकतो. चला, मी आधीच वीर्य आरंभतो... भिक्षूंनो, हे सातवे वीर्य आरंभाचे कारण आहे.

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu gilānā vuṭṭhito hoti aciravuṭṭhito gelaññā. Tassa evaṃ hoti – ‘ahaṃ kho gilānā vuṭṭhito aciravuṭṭhito gelaññā. Ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati yaṃ me ābādho paccudāvatteyya. Handāhaṃ paṭikacceva vīriyaṃ ārabhāmi appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāyā’ti. So vīriyaṃ ārabhati appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya. Idaṃ, bhikkhave, aṭṭhamaṃ ārambhavatthu. Imāni kho, bhikkhave, aṭṭha ārambhavatthūnī’’ti. Dasamaṃ.

“पुन्हा, भिक्खूूंनो, एखादा भिक्खू आजारातून बरा होतो, आजारातून बरा होऊन त्याला फार काळ झालेला नसतो. त्याला असा विचार येतो – ‘मी आजारातून बरा झालो आहे, आजारातून बरा होऊन मला फार काळ झालेला नाही. अशी शक्यता आहे की माझा आजार पुन्हा उद्भवू शकेल. चला तर मग, मी आधीच (पूर्व तयारी म्हणून) उद्योग (वीर्य) सुरू करतो, जेणेकरून जे अद्याप प्राप्त झालेले नाही ते प्राप्त करण्यासाठी, जे अद्याप अधिगत झालेले नाही ते अधिगत करण्यासाठी, आणि ज्याचा अद्याप साक्षात्कार झालेला नाही त्याचा साक्षात्कार करण्यासाठी.’ तो जे अद्याप प्राप्त झालेले नाही ते प्राप्त करण्यासाठी, जे अद्याप अधिगत झालेले नाही ते अधिगत करण्यासाठी, आणि ज्याचा अद्याप साक्षात्कार झालेला नाही त्याचा साक्षात्कार करण्यासाठी वीर्य (उद्योग) सुरू करतो. भिक्खूूंनो, हे आठवे वीर्य-आरंभाचे कारण (आरंभवत्थु) आहे. भिक्खूूंनो, हीच ती आठ वीर्य-आरंभाची कारणे आहेत.” दहावे (सुत्त).

Yamakavaggo tatiyo.

यमकवग्गो (यमक वर्ग) तिसरा समाप्त.

Tassuddānaṃ –

त्याचा सारांश (उद्दान) –

Dve saddhā dve maraṇassatī, dve sampadā athāpare;

Icchā alaṃ parihānaṃ, kusītārambhavatthūnīti.

दोन सद्धा (श्रद्धा) सुत्ते, दोन मरणस्सती सुत्ते, दोन संपदा सुत्ते, आणि त्यानंतर; इच्छा सुत्त, अलं सुत्त, परिहान सुत्त, कुसीतवत्थु (आळसाची कारणे) आणि आरंभवत्थु (वीर्य-आरंभाची कारणे) सुत्ते.

(9) 4. Sativaggo

(९) ४. सतिवग्गो (स्मृती वर्ग)

1. Satisampajaññasuttaṃ

१. सतिसंपजञ्ञसुत्तं (स्मृती व संप्रजन्य सुत्त)

81. ‘‘Satisampajaññe, bhikkhave, asati satisampajaññavipannassa hatūpanisaṃ hoti hirottappaṃ. Hirottappe asati hirottappavipannassa hatūpaniso hoti indriyasaṃvaro. Indriyasaṃvare asati indriyasaṃvaravipannassa hatūpanisaṃ hoti [Pg.151] sīlaṃ. Sīle asati sīlavipannassa hatūpaniso hoti sammāsamādhi. Sammāsamādhimhi asati sammāsamādhivipannassa hatūpanisaṃ hoti yathābhūtañāṇadassanaṃ. Yathābhūtañāṇadassane asati yathābhūtañāṇadassanavipannassa hatūpaniso hoti nibbidāvirāgo. Nibbidāvirāge asati nibbidāvirāgavipannassa hatūpanisaṃ hoti vimuttiñāṇadassanaṃ. Seyyathāpi, bhikkhave, rukkho sākhāpalāsavipanno. Tassa papaṭikāpi na pāripūriṃ gacchati, tacopi… pheggupi… sāropi na pāripūriṃ gacchati. Evamevaṃ kho, bhikkhave, satisampajaññe asati satisampajaññavipannassa hatūpanisaṃ hoti hirottappaṃ; hirottappe asati hirottappavipannassa hatūpaniso hoti…pe… vimuttiñāṇadassanaṃ.

८१. “भिक्खूूंनो, सति (स्मृती) आणि संपजञ्ञ (संप्रजन्य) नसताना, सति-संपजञ्ञाचा अभाव असलेल्या व्यक्तीसाठी हिरी (पापभिरूता) आणि ओत्तप्प (पापाची भीती) यांचा निकटचा हेतू (उपनिस) नष्ट होतो. हिरी आणि ओत्तप्प नसताना, हिरी-ओत्तप्पाचा अभाव असलेल्या व्यक्तीसाठी इंद्रिय संवर (इंद्रियांवर ताबा) चा निकटचा हेतू नष्ट होतो. इंद्रिय संवर नसताना, इंद्रिय संवराचा अभाव असलेल्या व्यक्तीसाठी शीलचा निकटचा हेतू नष्ट होतो. शील नसताना, शीलाचा अभाव असलेल्या व्यक्तीसाठी सम्मासमाधी (सम्यक समाधी) चा निकटचा हेतू नष्ट होतो. सम्मासमाधी नसताना, सम्मासमाधीचा अभाव असलेल्या व्यक्तीसाठी यथाभूतज्ञानदस्सन (गोष्टी जशा आहेत तशा पाहण्याचे ज्ञान व दर्शन) चा निकटचा हेतू नष्ट होतो. यथाभूतज्ञानदस्सन नसताना, यथाभूतज्ञानदस्सनाची कमतरता असलेल्या व्यक्तीसाठी निब्बिदा (वैराग्य) आणि विराग (आसक्तीचा अभाव) चा निकटचा हेतू नष्ट होतो. निब्बिदा आणि विराग नसताना, निब्बिदा-विरागाचा अभाव असलेल्या व्यक्तीसाठी विमुत्तीज्ञानदस्सन (मुक्तीचे ज्ञान व दर्शन) चा निकटचा हेतू नष्ट होतो. भिक्खूूंनो, ज्याप्रमाणे एखाद्या वृक्षाच्या फांद्या आणि पाने नष्ट झाली असतील, तर त्याचे कोंब पूर्णत्वास जात नाहीत; तसेच त्याची साल, लाकूड आणि गाभा देखील पूर्णत्वास जात नाहीत. त्याचप्रमाणे, भिक्खूूंनो, सति आणि संपजञ्ञ नसताना, सति-संपजञ्ञाचा अभाव असलेल्या व्यक्तीसाठी हिरी आणि ओत्तप्पाचा निकटचा हेतू नष्ट होतो; हिरी आणि ओत्तप्प नसताना... पे... विमुत्तीज्ञानदस्सनचा निकटचा हेतू नष्ट होतो.”

‘‘Satisampajaññe, bhikkhave, sati satisampajaññasampannassa upanisasampannaṃ hoti hirottappaṃ. Hirottappe sati hirottappasampannassa upanisasampanno hoti indriyasaṃvaro. Indriyasaṃvare sati indriyasaṃvarasampannassa upanisasampannaṃ hoti sīlaṃ. Sīle sati sīlasampannassa upanisasampanno hoti sammāsamādhi. Sammāsamādhimhi sati sammāsamādhisampannassa upanisasampannaṃ hoti yathābhūtañāṇadassanaṃ. Yathābhūtañāṇadassane sati yathābhūtañāṇadassanasampannassa upanisasampanno hoti nibbidāvirāgo. Nibbidāvirāge sati nibbidāvirāgasampannassa upanisasampannaṃ hoti vimuttiñāṇadassanaṃ. Seyyathāpi, bhikkhave, rukkho sākhāpalāsasampanno. Tassa papaṭikāpi pāripūriṃ gacchati, tacopi… pheggupi… sāropi pāripūriṃ gacchati. Evamevaṃ kho, bhikkhave, satisampajaññe sati satisampajaññasampannassa upanisasampannaṃ hoti hirottappaṃ; hirottappe sati hirottappasampannassa upanisasampanno hoti…pe… vimuttiñāṇadassana’’nti. Paṭhamaṃ.

“भिक्खूूंनो, सति आणि संपजञ्ञ असताना, सति-संपजञ्ञाने युक्त असलेल्या व्यक्तीसाठी हिरी आणि ओत्तप्प यांचा निकटचा हेतू (उपनिस) परिपूर्ण होतो. हिरी आणि ओत्तप्प असताना, हिरी-ओत्तप्पाने युक्त असलेल्या व्यक्तीसाठी इंद्रिय संवरचा निकटचा हेतू परिपूर्ण होतो. इंद्रिय संवर असताना, इंद्रिय संवराने युक्त असलेल्या व्यक्तीसाठी शीलचा निकटचा हेतू परिपूर्ण होतो. शील असताना, शीलाने युक्त असलेल्या व्यक्तीसाठी सम्मासमाधीचा निकटचा हेतू परिपूर्ण होतो. सम्मासमाधी असताना, सम्मासमाधीने युक्त असलेल्या व्यक्तीसाठी यथाभूतज्ञानदस्सनचा निकटचा हेतू परिपूर्ण होतो. यथाभूतज्ञानदस्सन असताना, यथाभूतज्ञानदस्सनाने युक्त असलेल्या व्यक्तीसाठी निब्बिदा आणि विरागचा निकटचा हेतू परिपूर्ण होतो. निब्बिदा आणि विराग असताना, निब्बिदा-विरागाने युक्त असलेल्या व्यक्तीसाठी विमुत्तीज्ञानदस्सनचा निकटचा हेतू परिपूर्ण होतो. भिक्खूूंनो, ज्याप्रमाणे एखाद्या वृक्षाच्या फांद्या आणि पाने समृद्ध असतील, तर त्याचे कोंब पूर्णत्वास जातात; तसेच त्याची साल, लाकूड आणि गाभा देखील पूर्णत्वास जातात. त्याचप्रमाणे, भिक्खूूंनो, सति आणि संपजञ्ञ असताना, सति-संपजञ्ञाने युक्त असलेल्या व्यक्तीसाठी हिरी आणि ओत्तप्पाचा निकटचा हेतू परिपूर्ण होतो; हिरी आणि ओत्तप्प असताना... पे... विमुत्तीज्ञानदस्सनचा निकटचा हेतू परिपूर्ण होतो.” पहिले (सुत्त).

2. Puṇṇiyasuttaṃ

२. पुण्णियसुत्तं (पुण्णिय सुत्त)

82. Atha kho āyasmā puṇṇiyo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā puṇṇiyo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu ko paccayo yena appekadā tathāgataṃ dhammadesanā paṭibhāti, appekadā na paṭibhātī’’ti? ‘‘Saddho ca, puṇṇiya, bhikkhu hoti, no cupasaṅkamitā; neva tathāgataṃ dhammadesanā paṭibhāti. Yato ca kho[Pg.152], puṇṇiya, bhikkhu saddho ca hoti, upasaṅkamitā ca; evaṃ tathāgataṃ dhammadesanā paṭibhāti. Saddho ca, puṇṇiya, bhikkhu hoti, upasaṅkamitā ca, no ca payirupāsitā…pe… payirupāsitā ca, no ca paripucchitā… paripucchitā ca, no ca ohitasoto dhammaṃ suṇāti… ohitasoto ca dhammaṃ suṇāti, no ca sutvā dhammaṃ dhāreti… sutvā ca dhammaṃ dhāreti, no ca dhātānaṃ dhammānaṃ atthaṃ upaparikkhati… dhātānañca dhammānaṃ atthaṃ upaparikkhati, no ca atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammappaṭipanno hoti. Neva tāva tathāgataṃ dhammadesanā paṭibhāti.

८२. तेव्हा आयुष्यमान पुण्णिय भगवंतांकडे गेले; आणि भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान पुण्णियांनी भगवंतांना विचारले – “भंते, असे काय कारण आहे, कोणता हेतू आहे, ज्यामुळे कधी कधी तथागतांना धम्मदेशना देण्याची प्रेरणा होते (धम्मदेशना स्फुरते), तर कधी कधी प्रेरणा होत नाही?” “पुण्णिय, जेव्हा एखादा भिक्खू श्रद्धावान असतो, पण तो जवळ येत नाही; तेव्हा तथागतांना धम्मदेशना देण्याची प्रेरणा होत नाही. परंतु, पुण्णिय, जेव्हा भिक्खू श्रद्धावान असतो आणि जवळही येतो; तेव्हा तथागतांना धम्मदेशना देण्याची प्रेरणा होते. पुण्णिय, जेव्हा भिक्खू श्रद्धावान असतो, जवळ येतो, पण सेवा-उपासना करत नाही... पे... सेवा-उपासना करतो, पण प्रश्न विचारत नाही... प्रश्न विचारतो, पण एकाग्र चित्ताने धम्म ऐकत नाही... एकाग्र चित्ताने धम्म ऐकतो, पण ऐकलेला धम्म मनात धारण करत नाही... ऐकलेला धम्म मनात धारण करतो, पण धारण केलेल्या धम्माच्या अर्थाचे चिंतन करत नाही... धारण केलेल्या धम्माच्या अर्थाचे चिंतन करतो, पण अर्थ आणि धम्म समजून घेऊन धम्मानुकूल आचरण (धम्मानुधम्मपटिपन्नो) करत नाही; तोपर्यंत तथागतांना धम्मदेशना देण्याची प्रेरणा होत नाही.

‘‘Yato ca kho, puṇṇiya, bhikkhu saddho ca hoti, upasaṅkamitā ca, payirupāsitā ca, paripucchitā ca, ohitasoto ca dhammaṃ suṇāti, sutvā ca dhammaṃ dhāreti, dhātānañca dhammānaṃ atthaṃ upaparikkhati, atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammappaṭipanno ca hoti; evaṃ tathāgataṃ dhammadesanā paṭibhāti. Imehi kho, puṇṇiya, aṭṭhahi dhammehi samannāgatā ekantapaṭibhānā tathāgataṃ dhammadesanā hotī’’ti. Dutiyaṃ.

“परंतु, पुण्णिय, जेव्हा भिक्खू श्रद्धावान असतो, जवळ येतो, सेवा-उपासना करतो, प्रश्न विचारतो, एकाग्र चित्ताने धम्म ऐकतो, ऐकलेला धम्म मनात धारण करतो, धारण केलेल्या धम्माच्या अर्थाचे चिंतन करतो, आणि अर्थ व धम्म समजून घेऊन धम्मानुकूल आचरण करतो; तेव्हा तथागतांना धम्मदेशना देण्याची प्रेरणा होते. पुण्णिय, या आठ गुणांनी युक्त असलेल्या भिक्खूसाठी तथागतांना धम्मदेशना देण्याची पूर्णपणे प्रेरणा होते.” दुसरे (सुत्त).

3. Mūlakasuttaṃ

३. मूलकसुत्तं (मूलक सुत्त)

83. ‘‘Sace, bhikkhave, aññatitthiyā paribbājakā evaṃ puccheyyuṃ – ‘kiṃmūlakā, āvuso, sabbe dhammā, kiṃsambhavā sabbe dhammā, kiṃsamudayā sabbe dhammā, kiṃsamosaraṇā sabbe dhammā, kiṃpamukhā sabbe dhammā, kiṃadhipateyyā sabbe dhammā, kiṃuttarā sabbe dhammā, kiṃsārā sabbe dhammā’ti, evaṃ puṭṭhā tumhe, bhikkhave, tesaṃ aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ kinti byākareyyāthā’’ti? ‘‘Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā, bhagavaṃnettikā bhagavaṃpaṭisaraṇā. Sādhu, bhante, bhagavantaṃyeva paṭibhātu etassa bhāsitassa attho. Bhagavato sutvā bhikkhū dhāressantī’’ti.

८३. “भिक्खूूंनो, जर इतर पंथांचे परिव्राजक तुम्हाला असे विचारतील – ‘मित्रांनो, सर्व गोष्टींचे (धम्मांचे) मूळ काय आहे? सर्व गोष्टी कशातून निर्माण होतात? सर्व गोष्टींचा उगम कशातून होतो? सर्व गोष्टी कशामध्ये एकत्रित होतात? सर्व गोष्टींचे नेतृत्व कोण करते? सर्व गोष्टींवर कोणाचे अधिपत्य असते? सर्व गोष्टींमध्ये श्रेष्ठ काय आहे? सर्व गोष्टींचा गाभा (सार) काय आहे?’ भिक्खूूंनो, असे विचारले असता, तुम्ही त्या इतर पंथांच्या परिव्राजकांना काय उत्तर द्याल?” “भंते, आमचे सर्व धम्म भगवंतांवर आधारित (भगवन्मूलक) आहेत, भगवंतांद्वारे मार्गदर्शित (भगवन्नेत्तिक) आहेत आणि भगवंतांच्याच आश्रयाने (भगवन्पटिसरण) आहेत. भंते, हे उत्तम होईल जर भगवंतांनीच या विधानाचा अर्थ स्पष्ट करावा. भगवंतांकडून ऐकून भिक्खू ते मनात धारण करतील.”

‘‘Tena hi, bhikkhave, desessāmi. Taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – ‘‘sace, bhikkhave, aññatitthiyā paribbājakā evaṃ puccheyyuṃ – ‘kiṃmūlakā, āvuso, sabbe dhammā, kiṃsambhavā sabbe dhammā, kiṃsamudayā sabbe dhammā, kiṃsamosaraṇā sabbe dhammā, kiṃpamukhā sabbe dhammā[Pg.153], kiṃadhipateyyā sabbe dhammā, kiṃuttarā sabbe dhammā, kiṃsārā sabbe dhammā’ti, evaṃ puṭṭhā tumhe, bhikkhave, tesaṃ aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ evaṃ byākareyyātha – ‘chandamūlakā, āvuso, sabbe dhammā, manasikārasambhavā sabbe dhammā, phassasamudayā sabbe dhammā, vedanāsamosaraṇā sabbe dhammā, samādhippamukhā sabbe dhammā, satādhipateyyā sabbe dhammā, paññuttarā sabbe dhammā, vimuttisārā sabbe dhammā’ti, evaṃ puṭṭhā tumhe, bhikkhave, tesaṃ aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ evaṃ byākareyyāthā’’ti. Tatiyaṃ.

भगवान म्हणाले, “तर मग, भिक्खून्नों, ऐका, नीट मन लावून ऐका; मी बोलेन.” “होय, भन्ते,” त्या भिक्खूंनी भगवंतांना उत्तर दिले. भगवान म्हणाले – “भिक्खून्नों, जर इतर पंथांचे परिव्राजक तुम्हाला असे विचारतील – ‘मित्रांनो, सर्व धम्मांचे मूळ काय आहे? सर्व धम्म कशातून उत्पन्न होतात? सर्व धम्मांचा उगम कशातून होतो? सर्व धम्म कशामध्ये एकत्र येतात? सर्व धम्मांचे प्रमुख काय आहे? सर्व धम्मांवर कोणाचे अधिपत्य असते? सर्व धम्मांमध्ये श्रेष्ठ काय आहे? सर्व धम्मांचा सार काय आहे?’ भिक्खून्नों, असे विचारले असता, तुम्ही त्या इतर पंथांच्या परिव्राजकांना असे उत्तर दिले पाहिजे – ‘मित्रांनो, सर्व धम्मांचे मूळ छंद (इच्छा) आहे, सर्व धम्म मनसिकारातून (लक्ष देणे) उत्पन्न होतात, सर्व धम्मांचा उगम फस्सापासून (स्पर्श) होतो, सर्व धम्म वेदनेमध्ये एकत्र येतात, सर्व धम्मांचे प्रमुख समाधी आहे, सर्व धम्मांवर सतीचे (स्मृती) अधिपत्य असते, सर्व धम्मांमध्ये प्रज्ञा श्रेष्ठ आहे, सर्व धम्मांचा सार विमुत्ती (मुक्ती) आहे.’ भिक्खून्नों, असे विचारले असता, तुम्ही त्या इतर पंथांच्या परिव्राजकांना असे उत्तर दिले पाहिजे.” तिसरे.

4. Corasuttaṃ

४. चोरसुत्त (चोर सूत्र)

84. ‘‘Aṭṭhahi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato mahācoro khippaṃ pariyāpajjati, na ciraṭṭhitiko hoti. Katamehi aṭṭhahi? Appaharantassa paharati, anavasesaṃ ādiyati, itthiṃ hanati, kumāriṃ dūseti, pabbajitaṃ vilumpati, rājakosaṃ vilumpati, accāsanne kammaṃ karoti, na ca nidhānakusalo hoti. Imehi kho, bhikkhave, aṭṭhahaṅgehi samannāgato mahācoro khippaṃ pariyāpajjati, na ciraṭṭhitiko hoti.

८४. “भिक्खून्नों, आठ अंगांनी युक्त असलेला महाचोर लवकरच नाशास प्राप्त होतो, तो दीर्घकाळ टिकून राहत नाही. कोणत्या आठ अंगांनी? जो त्याच्यावर हल्ला करत नाही अशा निरपराध व्यक्तीवर तो हल्ला करतो, तो मागे काहीही न ठेवता सर्व काही लुटून नेतो, तो स्त्रीची हत्या करतो, तो कुमारिकेवर अत्याचार करतो, तो प्रव्रजिताला (भिक्खूला) लुटतो, तो राजकोष लुटतो, तो अगदी जवळच्या परिसरातच चोरी करतो, आणि तो लुटलेले धन लपवून ठेवण्यात कुशल नसतो. भिक्खून्नों, या आठ अंगांनी युक्त असलेला महाचोर लवकरच नाशास प्राप्त होतो, तो दीर्घकाळ टिकून राहत नाही.”

‘‘Aṭṭhahi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato mahācoro na khippaṃ pariyāpajjati, ciraṭṭhitiko hoti. Katamehi aṭṭhahi? Na appaharantassa paharati, na anavasesaṃ ādiyati, na itthiṃ hanati, na kumāriṃ dūseti, na pabbajitaṃ vilumpati, na rājakosaṃ vilumpati, na accāsanne kammaṃ karoti, nidhānakusalo ca hoti. Imehi kho, bhikkhave, aṭṭhahaṅgehi samannāgato mahācoro na khippaṃ pariyāpajjati, ciraṭṭhitiko hotī’’ti. Catutthaṃ.

“भिक्खून्नों, आठ अंगांनी युक्त असलेला महाचोर लवकर नाशास प्राप्त होत नाही, तो दीर्घकाळ टिकून राहतो. कोणत्या आठ अंगांनी? जो त्याच्यावर हल्ला करत नाही अशा निरपराध व्यक्तीवर तो हल्ला करत नाही, तो मागे काहीही न ठेवता सर्व काही लुटून नेत नाही, तो स्त्रीची हत्या करत नाही, तो कुमारिकेवर अत्याचार करत नाही, तो प्रव्रजिताला लुटत नाही, तो राजकोष लुटत नाही, तो जवळच्या परिसरात चोरी करत नाही, आणि तो लुटलेले धन लपवून ठेवण्यात कुशल असतो. भिक्खून्नों, या आठ अंगांनी युक्त असलेला महाचोर लवकर नाशास प्राप्त होत नाही, तो दीर्घकाळ टिकून राहतो.” चौथे.

5. Samaṇasuttaṃ

५. समणसुत्त (श्रमण सूत्र)

85. ‘‘‘Samaṇo’ti, bhikkhave, tathāgatassetaṃ adhivacanaṃ arahato sammāsambuddhassa. ‘Brāhmaṇo’ti, bhikkhave, tathāgatassetaṃ adhivacanaṃ arahato sammāsambuddhassa. ‘Vedagū’ti, bhikkhave, tathāgatassetaṃ adhivacanaṃ arahato sammāsambuddhassa. ‘Bhisakko’ti, bhikkhave, tathāgatassetaṃ adhivacanaṃ arahato sammāsambuddhassa. ‘Nimmalo’ti, bhikkhave, tathāgatassetaṃ adhivacanaṃ arahato sammāsambuddhassa. ‘Vimalo’ti, bhikkhave, tathāgatassetaṃ adhivacanaṃ arahato sammāsambuddhassa. ‘Ñāṇī’ti, bhikkhave, tathāgatassetaṃ adhivacanaṃ arahato [Pg.154] sammāsambuddhassa. ‘Vimutto’ti, bhikkhave, tathāgatassetaṃ adhivacanaṃ arahato sammāsambuddhassā’’ti.

८५. “भिक्खून्नों, ‘समण’ (श्रमण) हे अर्हत, सम्यक्संबुद्ध अशा तथागतांचेच नाव (अधिवाचन) आहे. ‘ब्राह्मण’ हे अर्हत, सम्यक्संबुद्ध अशा तथागतांचेच नाव आहे. ‘वेदगू’ (ज्ञानाचा पारगामी) हे अर्हत, सम्यक्संबुद्ध अशा तथागतांचेच नाव आहे. ‘भिसक्क’ (वैद्य) हे अर्हत, सम्यक्संबुद्ध अशा तथागतांचेच नाव आहे. ‘निम्मल’ (मलविरहित) हे अर्हत, सम्यक्संबुद्ध अशा तथागतांचेच नाव आहे. ‘विमल’ (निर्मळ) हे अर्हत, सम्यक्संबुद्ध अशा तथागतांचेच नाव आहे. ‘ञाणी’ (ज्ञानी) हे अर्हत, सम्यक्संबुद्ध अशा तथागतांचेच नाव आहे. ‘विमुक्त’ (मुक्त) हे अर्हत, सम्यक्संबुद्ध अशा तथागतांचेच नाव आहे.”

‘‘Yaṃ samaṇena pattabbaṃ, brāhmaṇena vusīmatā;

Yaṃ vedagunā pattabbaṃ, bhisakkena anuttaraṃ.

“श्रमणाने जे प्राप्त करायचे असते, ब्रह्मचर्य जगलेल्या ब्राह्मणाने जे प्राप्त करायचे असते; वेदगूने जे प्राप्त करायचे असते, आणि अनुत्तर वैद्याने जे प्राप्त करायचे असते;”

‘‘Yaṃ nimmalena pattabbaṃ, vimalena sucīmatā;

Yaṃ ñāṇinā ca pattabbaṃ, vimuttena anuttaraṃ.

“मलविरहिताने जे प्राप्त करायचे असते, शुद्ध व निर्मळाने जे प्राप्त करायचे असते; ज्ञान्याने जे प्राप्त करायचे असते, आणि अनुत्तर विमुक्ताने जे प्राप्त करायचे असते;”

‘‘Sohaṃ vijitasaṅgāmo, mutto mocemi bandhanā;

Nāgomhi paramadanto, asekho parinibbuto’’ti. pañcamaṃ;

“तो मी संग्राम जिंकलेला आहे, स्वतः मुक्त होऊन इतरांना बंधनातून मुक्त करतो; मी परम दमित (संयमित) असा नाग (श्रेष्ठ पुरुष) आहे, जो अशेख (पूर्ण ज्ञानी) आणि परिनिर्वृत आहे.” पाचवे.

6. Yasasuttaṃ

६. यससुत्त (यश सूत्र)

86. Ekaṃ samayaṃ bhagavā kosalesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena icchānaṅgalaṃ nāma kosalānaṃ brāhmaṇagāmo tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā icchānaṅgale viharati icchānaṅgalavanasaṇḍe. Assosuṃ kho icchānaṅgalakā brāhmaṇagahapatikā – ‘‘samaṇo khalu bho gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito icchānaṅgalaṃ anuppatto icchānaṅgale viharati icchānaṅgalavanasaṇḍe. Taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho…pe… sādhu kho pana tathārūpānaṃ arahataṃ dassanaṃ hotī’’’ti.

८६. एकदा भगवान कोसल देशात मोठ्या भिक्खू संघासोबत चारिका (धम्मयात्रा) करत असताना 'इच्छानांगल' नावाच्या कोसलांच्या ब्राह्मण गावात पोहोचले. तिथे भगवान इच्छानांगल येथील 'इच्छानांगल वनखंडात' (अरण्यात) विहार करत होते. इच्छानांगल येथील ब्राह्मण गृहपतींनी ऐकले – “अहो! शाक्यकुळातून प्रव्रजित झालेले शाक्यपुत्र श्रमण गोतम इच्छानांगल येथे आले आहेत आणि इच्छानांगल येथील इच्छानांगल वनखंडात विहार करत आहेत. त्या पूजनीय गोतमांची अशी उत्तम कीर्ती पसरली आहे की – ‘ते भगवान अर्हत आहेत, सम्यक्संबुद्ध आहेत... पे... अशा प्रकारच्या अर्हतांचे दर्शन घेणे खरोखरच कल्याणकारी आहे.’”

Atha kho icchānaṅgalakā brāhmaṇagahapatikā tassā rattiyā accayena pahutaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ ādāya yena icchānaṅgalavanasaṇḍo tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bahidvārakoṭṭhake aṭṭhaṃsu uccāsaddā mahāsaddā. Tena kho pana samayena āyasmā nāgito bhagavato upaṭṭhāko hoti. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ nāgitaṃ āmantesi – ‘‘ke pana te, nāgita, uccāsaddā mahāsaddā kevaṭṭā maññe macchavilope’’ti? ‘‘Ete, bhante, icchānaṅgalakā brāhmaṇagahapatikā pahutaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ ādāya bahidvārakoṭṭhake ṭhitā bhagavantaṃyeva uddissa bhikkhusaṅghañcā’’ti. ‘‘Māhaṃ, nāgita, yasena samāgamaṃ, mā ca mayā yaso. Yo kho, nāgita, nayimassa nekkhammasukhassa pavivekasukhassa upasamasukhassa sambodhasukhassa nikāmalābhī assa akicchalābhī akasiralābhī. Yassāhaṃ nekkhammasukhassa pavivekasukhassa upasamasukhassa sambodhasukhassa [Pg.155] nikāmalābhī akicchalābhī akasiralābhī, so taṃ mīḷhasukhaṃ middhasukhaṃ lābhasakkārasilokasukhaṃ sādiyeyyā’’ti.

त्यानंतर, ती रात्र संपल्यावर, इच्छानांगल येथील ब्राह्मण गृहपतींनी भरपूर प्रमाणात खाद्यान्न व भोजन घेतले आणि ते इच्छानांगल वनखंडाकडे गेले. तिथे पोहोचून ते प्रवेशद्वाराबाहेर मोठा गोंगाट आणि कोलाहल करत उभे राहिले. त्या वेळी आयुष्मान नागित हे भगवंतांचे उपस्थायक (सेवक) होते. तेव्हा भगवंतांनी आयुष्मान नागितांना विचारले – “नागिता, तो मोठा गोंगाट आणि कोलाहल कोणाचा आहे? जणू काही कोळी लोक मासे पकडताना ओरडत आहेत असे वाटते.” “भन्ते, हे इच्छानांगल येथील ब्राह्मण गृहपती आहेत, जे भरपूर खाद्यान्न व भोजन घेऊन प्रवेशद्वाराबाहेर उभे आहेत. ते भगवान आणि भिक्खू संघाला हे अर्पण करू इच्छितात.” “नागिता, मला प्रसिद्धीची (यशाची) हाव नाही आणि प्रसिद्धीनेही माझ्या मागे लागू नये. नागिता, ज्याला माझ्यासारखे सहजपणे, विनासायास लाभणारे हे नेक्खम्म-सुख (प्रव्रज्या सुख), पविवेक-सुख (एकांत सुख), उपसम-सुख (शांती सुख) आणि सम्बोध-सुख (ज्ञान सुख) सहज मिळत नाही, तोच त्या घाणेरड्या सुखाचा (कामसुख), आळसाच्या सुखाचा (तंद्रासुख) आणि लाभ-सत्कार-कीर्तीच्या सुखाचा आस्वाद घेईल.”

‘‘Adhivāsetu dāni, bhante, bhagavā. Adhivāsetu sugato. Adhivāsanakālo dāni, bhante, bhagavato. Yena yeneva dāni, bhante, bhagavā gamissati tanninnāva bhavissanti brāhmaṇagahapatikā negamā ceva jānapadā ca. Seyyathāpi, bhante, thullaphusitake deve vassante yathāninnaṃ udakāni pavattanti; evamevaṃ kho, bhante, yena yeneva dāni bhagavā gamissati tanninnāva bhavissanti brāhmaṇagahapatikā negamā ceva jānapadā ca. Taṃ kissa hetu? Tathā hi, bhante, bhagavato sīlapaññāṇa’’nti.

“भन्ते, आता भगवंतांनी (आमचे आमंत्रण) स्वीकारावे. सुगतांनी आता स्वीकारावे. भन्ते, आता भगवंतांच्या स्वीकार करण्याचीच वेळ आहे. भन्ते, आता भगवान ज्या ज्या ठिकाणी जातील, त्या त्या ठिकाणी नगरांमधील व जनपदांमधील ब्राह्मण आणि गृहपती आकर्षित होतील. भन्ते, ज्याप्रमाणे मोठ्या थेंबांचा पाऊस पडत असताना पाणी उताराच्या देशाने वाहते; अगदी त्याचप्रमाणे, भन्ते, भगवान ज्या ज्या ठिकाणी जातील, त्या त्या ठिकाणी नगरांमधील व जनपदांमधील ब्राह्मण आणि गृहपती आकर्षित होतील. त्याचे कारण काय? भन्ते, कारण भगवंतांचे शील आणि प्रज्ञा तशीच (महान) आहे.”

‘‘Māhaṃ, nāgita, yasena samāgamaṃ, mā ca mayā yaso. Yo kho, nāgita, nayimassa nekkhammasukhassa pavivekasukhassa upasamasukhassa sambodhasukhassa nikāmalābhī assa akicchalābhī akasiralābhī. Yassāhaṃ nekkhammasukhassa pavivekasukhassa upasamasukhassa sambodhasukhassa nikāmalābhī akicchalābhī akasiralābhī, so taṃ mīḷhasukhaṃ middhasukhaṃ lābhasakkārasilokasukhaṃ sādiyeyya.

“नागिता, माझा यशाशी (कीर्तीशी) संबंध नसो आणि यशाचा माझ्याशी संबंध नसो. नागिता, ज्याला हे नैष्क्रम्यसुख, प्रविवेकसुख, उपशमसुख आणि संबोधीसुख इच्छेनुसार, विनासायास व विनात्रास मिळत नाही; तोच त्या विष्ठासमान सुखाचा, आळसाच्या सुखाचा आणि लाभ, सत्कार व कीर्तीच्या सुखाचा स्वीकार करेल, ज्या सुखाचा मी इच्छेनुसार, विनासायास व विनात्रास लाभ घेणारा आहे.”

‘‘Devatāpi kho, nāgita, ekaccā nayimassa nekkhammasukhassa pavivekasukhassa upasamasukhassa sambodhasukhassa nikāmalābhiniyo assu akicchalābhiniyo akasiralābhiniyo, yassāhaṃ nekkhammasukhassa pavivekasukhassa upasamasukhassa sambodhasukhassa nikāmalābhī akicchalābhī akasiralābhī. Tumhākampi kho, nāgita, saṅgamma samāgamma saṅgaṇikavihāraṃ anuyuttānaṃ viharataṃ evaṃ hoti – ‘na hi nūname āyasmanto imassa nekkhammasukhassa pavivekasukhassa upasamasukhassa sambodhasukhassa nikāmalābhino assu akicchalābhino akasiralābhino. Yassāhaṃ nekkhammasukhassa pavivekasukhassa upasamasukhassa sambodhasukhassa nikāmalābhī akicchalābhī akasiralābhī. Tathā hi [Pg.156] pana me āyasmanto saṅgamma samāgamma saṅgaṇikavihāraṃ anuyuttā viharanti’’’.

“नागिता, काही देवतांनाही हे नैष्क्रम्यसुख, प्रविवेकसुख, उपशमसुख आणि संबोधीसुख इच्छेनुसार, विनासायास व विनात्रास मिळत नाही, ज्या सुखाचा मी इच्छेनुसार, विनासायास व विनात्रास लाभ घेणारा आहे. नागिता, जेव्हा तुम्ही सर्व एकत्र येऊन, घोळका करून संगतीमध्ये राहण्यात मग्न असता, तेव्हा माझ्या मनात असा विचार येतो: ‘नक्कीच या आयुष्यमानांना हे नैष्क्रम्यसुख, प्रविवेकसुख, उपशमसुख आणि संबोधीसुख इच्छेनुसार, विनासायास व विनात्रास मिळत नसावे, ज्या सुखाचा मी इच्छेनुसार, विनासायास व विनात्रास लाभ घेणारा आहे. म्हणूनच हे आयुष्यमान एकत्र येऊन, घोळका करून संगतीमध्ये राहण्यात मग्न आहेत.’”

‘‘Idhāhaṃ, nāgita, bhikkhū passāmi aññamaññaṃ aṅgulipatodakena sañjagghante saṅkīḷante. Tassa mayhaṃ, nāgita, evaṃ hoti – ‘na hi nūname āyasmanto imassa nekkhammasukhassa pavivekasukhassa upasamasukhassa sambodhasukhassa nikāmalābhino assu akicchalābhino akasiralābhino. Yassāhaṃ nekkhammasukhassa pavivekasukhassa upasamasukhassa sambodhasukhassa nikāmalābhī akicchalābhī akasiralābhī. Tathā hi pana me āyasmanto aññamaññaṃ aṅgulipatodakena sañjagghanti saṅkīḷanti’’’.

“नागिता, इथे मी भिक्खूंना एकमेकांना बोटांनी गुदगुल्या करत मोठ्याने हसताना आणि खेळताना पाहतो. नागिता, तेव्हा माझ्या मनात असा विचार येतो: ‘नक्कीच या आयुष्यमानांना हे नैष्क्रम्यसुख, प्रविवेकसुख, उपशमसुख आणि संबोधीसुख इच्छेनुसार, विनासायास व विनात्रास मिळत नसावे, ज्या सुखाचा मी इच्छेनुसार, विनासायास व विनात्रास लाभ घेणारा आहे. म्हणूनच हे आयुष्यमान एकमेकांना बोटांनी गुदगुल्या करत मोठ्याने हसत आणि खेळत आहेत.’”

‘‘Idha panāhaṃ, nāgita, bhikkhū passāmi yāvadatthaṃ udarāvadehakaṃ bhuñjitvā seyyasukhaṃ passasukhaṃ middhasukhaṃ anuyutte viharante. Tassa mayhaṃ, nāgita, evaṃ hoti – ‘na hi nūname āyasmanto imassa nekkhammasukhassa pavivekasukhassa upasamasukhassa sambodhasukhassa nikāmalābhino assu akicchalābhino akasiralābhino. Yassāhaṃ nekkhammasukhassa pavivekasukhassa upasamasukhassa sambodhasukhassa nikāmalābhī akicchalābhī akasiralābhī. Tathā hi pana me āyasmanto yāvadatthaṃ udarāvadehakaṃ bhuñjitvā seyyasukhaṃ passasukhaṃ middhasukhaṃ anuyuttā viharanti’’’.

“नागिता, इथे मी भिक्खूंना पोटभर जेवून झोपण्याच्या सुखात, कुशी बदलण्याच्या सुखात आणि आळसाच्या सुखात मग्न होऊन राहताना पाहतो. नागिता, तेव्हा माझ्या मनात असा विचार येतो: ‘नक्कीच या आयुष्यमानांना हे नैष्क्रम्यसुख, प्रविवेकसुख, उपशमसुख आणि संबोधीसुख इच्छेनुसार, विनासायास व विनात्रास मिळत नसावे, ज्या सुखाचा मी इच्छेनुसार, विनासायास व विनात्रास लाभ घेणारा आहे. म्हणूनच हे आयुष्यमान पोटभर जेवून झोपण्याच्या सुखात, कुशी बदलण्याच्या सुखात आणि आळसाच्या सुखात मग्न होऊन राहत आहेत.’”

‘‘Idhāhaṃ, nāgita, bhikkhuṃ passāmi gāmantavihāriṃ samāhitaṃ nisinnaṃ. Tassa mayhaṃ, nāgita, evaṃ hoti – ‘idāni imaṃ āyasmantaṃ ārāmiko vā upaṭṭhahissati samaṇuddeso vā. Taṃ tamhā samādhimhā cāvessatī’ti. Tenāhaṃ, nāgita, tassa bhikkhuno na attamano homi gāmantavihārena.

“नागिता, इथे मी गावाजवळ राहणाऱ्या एका भिक्खूला समाधी लावून बसलेले पाहतो. नागिता, तेव्हा माझ्या मनात असा विचार येतो: ‘आता एखादा आरामिक (विहाराचा सेवक) किंवा एखादा श्रामणेर या आयुष्यमानाची सेवा करायला येईल आणि त्याला त्या समाधीपासून विचलित करेल.’ नागिता, याच कारणामुळे मी त्या भिक्खूच्या गावाजवळ राहण्याने संतुष्ट होत नाही.”

‘‘Idha panāhaṃ, nāgita, bhikkhuṃ passāmi āraññikaṃ araññe pacalāyamānaṃ nisinnaṃ. Tassa mayhaṃ, nāgita, evaṃ hoti – ‘idāni ayamāyasmā imaṃ niddākilamathaṃ paṭivinodetvā araññasaññaṃyeva manasi karissati ekatta’nti. Tenāhaṃ[Pg.157], nāgita, tassa bhikkhuno attamano homi araññavihārena.

“नागिता, इथे मी जंगलात राहणाऱ्या एका भिक्खूला जंगलात डुलक्या घेत बसलेले पाहतो. नागिता, तेव्हा माझ्या मनात असा विचार येतो: ‘आता हे आयुष्यमान ही झोप आणि थकवा दूर करून केवळ अरण्य-संज्ञेवरच (एकाग्रतेवर) मन केंद्रित करतील.’ नागिता, याच कारणामुळे मी त्या भिक्खूच्या जंगलात राहण्याने संतुष्ट होतो.”

‘‘Idha panāhaṃ, nāgita, bhikkhuṃ passāmi āraññikaṃ araññe asamāhitaṃ nisinnaṃ. Tassa mayhaṃ, nāgita, evaṃ hoti – ‘idāni ayamāyasmā asamāhitaṃ vā cittaṃ samādahissati, samāhitaṃ vā cittaṃ anurakkhissatī’ti. Tenāhaṃ, nāgita, tassa bhikkhuno attamano homi araññavihārena.

“नागिता, इथे मी जंगलात राहणाऱ्या एका भिक्खूला जंगलात असमाहित (एकाग्र नसलेल्या) अवस्थेत बसलेले पाहतो. नागिता, तेव्हा माझ्या मनात असा विचार येतो: ‘आता हे आयुष्यमान आपल्या असमाहित चित्ताला समाहित करतील किंवा समाहित चित्ताचे रक्षण करतील.’ नागिता, याच कारणामुळे मी त्या भिक्खूच्या जंगलात राहण्याने संतुष्ट होतो.”

‘‘Idha panāhaṃ, nāgita, bhikkhuṃ passāmi āraññikaṃ araññe samāhitaṃ nisinnaṃ. Tassa mayhaṃ, nāgita, evaṃ hoti – ‘idāni ayamāyasmā avimuttaṃ vā cittaṃ vimuccissati, vimuttaṃ vā cittaṃ anurakkhissatī’ti. Tenāhaṃ, nāgita, tassa bhikkhuno attamano homi araññavihārena.

“नागिता, इथे मी जंगलात राहणाऱ्या एका भिक्खूला जंगलात समाहित (एकाग्र) अवस्थेत बसलेले पाहतो. नागिता, तेव्हा माझ्या मनात असा विचार येतो: ‘आता हे आयुष्यमान आपल्या अमुक्त (मुक्त न झालेल्या) चित्ताला मुक्त करतील किंवा मुक्त चित्ताचे रक्षण करतील.’ नागिता, याच कारणामुळे मी त्या भिक्खूच्या जंगलात राहण्याने संतुष्ट होतो.”

‘‘Idha panāhaṃ, nāgita, bhikkhuṃ passāmi gāmantavihāriṃ lābhiṃ cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ. So taṃ lābhasakkārasilokaṃ nikāmayamāno riñcati paṭisallānaṃ, riñcati araññavanapatthāni pantāni senāsanāni; gāmanigamarājadhāniṃ osaritvā vāsaṃ kappeti. Tenāhaṃ, nāgita, tassa bhikkhuno na attamano homi gāmantavihārena.

“नागिता, इथे मी गावाजवळ राहणाऱ्या एका भिक्खूला चीवर, पिंडपात, शयनासन आणि आजारपणातील औषधोपचार रूपी परिष्कारांचा लाभ मिळवताना पाहतो. तो त्या लाभ, सत्कार आणि कीर्तीची इच्छा धरून एकांतात राहणे सोडून देतो, अरण्यातील निर्जन शयनासने सोडून देतो आणि गाव, नगर किंवा राजधानीत जाऊन वास्तव्य करतो. नागिता, याच कारणामुळे मी त्या भिक्खूच्या गावाजवळ राहण्याने संतुष्ट होत नाही.”

‘‘Idha panāhaṃ, nāgita, bhikkhuṃ passāmi āraññikaṃ lābhiṃ cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ. So taṃ lābhasakkārasilokaṃ paṭipaṇāmetvā na riñcati paṭisallānaṃ, na riñcati araññavanapatthāni pantāni senāsanāni. Tenāhaṃ, nāgita, tassa bhikkhuno attamano homi araññavihārena.

“नागिता, इथे मी जंगलात राहणाऱ्या एका भिक्खूला चीवर, पिंडपात, शयनासन आणि आजारपणातील औषधोपचार रूपी परिष्कारांचा लाभ मिळवताना पाहतो. तो त्या लाभ, सत्कार आणि कीर्तीला दूर सारून एकांतात राहणे सोडत नाही, अरण्यातील निर्जन शयनासने सोडत नाही. नागिता, याच कारणामुळे मी त्या भिक्खूच्या जंगलात राहण्याने संतुष्ट होतो.”

‘‘Yasmāhaṃ, nāgita, samaye addhānamaggappaṭipanno na kañci passāmi purato vā pacchato vā, phāsu me, nāgita, tasmiṃ samaye hoti antamaso uccārapassāvakammāyā’’ti. Chaṭṭhaṃ.

“नागिता, ज्या वेळी मी लांबच्या प्रवासाला निघालेलो असतो आणि मला माझ्या पुढे किंवा मागे कोणीही दिसत नाही, नागिता, त्या वेळी मला अगदी मल-मूत्र विसर्जन करण्याच्या बाबतीतही अत्यंत सुख (शांतता) लाभते.” हे सहावे (सुत्त).

7. Pattanikujjanasuttaṃ

७. पत्तनिकुज्जन सुत्त

87. ‘‘Aṭṭhahi[Pg.158], bhikkhave, aṅgehi samannāgatassa upāsakassa ākaṅkhamāno saṅgho pattaṃ nikkujjeyya. Katamehi aṭṭhahi? Bhikkhūnaṃ alābhāya parisakkati, bhikkhūnaṃ anatthāya parisakkati, bhikkhūnaṃ avāsāya parisakkati, bhikkhū akkosati paribhāsati, bhikkhū bhikkhūhi bhedeti, buddhassa avaṇṇaṃ bhāsati, dhammassa avaṇṇaṃ bhāsati, saṅghassa avaṇṇaṃ bhāsati. Imehi kho, bhikkhave, aṭṭhahaṅgehi samannāgatassa upāsakassa ākaṅkhamāno saṅgho pattaṃ nikkujjeyya.

८७. “भिक्खूंनो, आठ अंगांनी (गुणांनी) युक्त असलेल्या उपासकावर, जर संघाची इच्छा असेल तर, संघ भिक्षापात्र पालथे घालू शकतो (पत्त-निक्कुज्जन करू शकतो). कोणत्या आठ अंगांनी? (१) तो भिक्खूंच्या लाभाला (अडथळा आणण्याचा) प्रयत्न करतो, (२) तो भिक्खूंच्या अहिताचा प्रयत्न करतो, (३) तो भिक्खूंच्या निवासाला (अडथळा आणण्याचा) प्रयत्न करतो, (४) तो भिक्खूंना शिवीगाळ व निंदा करतो, (५) तो भिक्खूंमध्ये फूट पाडतो, (६) तो बुद्धांची अवहेलना करतो, (७) तो धम्माची अवहेलना करतो, (८) तो संघाची अवहेलना करतो. भिक्खूंनो, या आठ अंगांनी युक्त असलेल्या उपासकावर, जर संघाची इच्छा असेल तर, संघ भिक्षापात्र पालथे घालू शकतो.”

‘‘Aṭṭhahi, bhikkhave, aṅgehi samannāgatassa upāsakassa ākaṅkhamāno saṅgho pattaṃ ukkujjeyya. Katamehi aṭṭhahi? Na bhikkhūnaṃ alābhāya parisakkati, na bhikkhūnaṃ anatthāya parisakkati, na bhikkhūnaṃ avāsāya parisakkati, na bhikkhū akkosati paribhāsati, na bhikkhū bhikkhūhi bhedeti, buddhassa vaṇṇaṃ bhāsati, dhammassa vaṇṇaṃ bhāsati, saṅghassa vaṇṇaṃ bhāsati. Imehi kho, bhikkhave, aṭṭhahaṅgehi samannāgatassa upāsakassa ākaṅkhamāno saṅgho pattaṃ ukkujjeyyā’’ti. Sattamaṃ.

“भिक्खूंनो, आठ अंगांनी युक्त असलेल्या उपासकाचे, जर संघाची इच्छा असेल तर, संघ भिक्षापात्र सुलट करू शकतो (पत्त-उक्कुज्जन करू शकतो). कोणत्या आठ अंगांनी? (१) तो भिक्खूंच्या लाभाला अडथळा आणण्याचा प्रयत्न करत नाही, (२) तो भिक्खूंच्या अहिताचा प्रयत्न करत नाही, (३) तो भिक्खूंच्या निवासाला अडथळा आणण्याचा प्रयत्न करत नाही, (४) तो भिक्खूंना शिवीगाळ व निंदा करत नाही, (५) तो भिक्खूंमध्ये फूट पाडत नाही, (६) तो बुद्धांचे गुणगान करतो, (७) तो धम्माचे गुणगान करतो, (८) तो संघाचे गुणगान करतो. भिक्खूंनो, या आठ अंगांनी युक्त असलेल्या उपासकाचे, जर संघाची इच्छा असेल तर, संघ भिक्षापात्र सुलट करू शकतो.” सातवे (सुत्त समाप्त).

8. Appasādapavedanīyasuttaṃ

८. अप्पसादपवेदनीय सुत्त

88. ‘‘Aṭṭhahi, bhikkhave, dhammehi samannāgatassa bhikkhuno ākaṅkhamānā upāsakā appasādaṃ pavedeyyuṃ. Katamehi aṭṭhahi? Gihīnaṃ alābhāya parisakkati, gihīnaṃ anatthāya parisakkati, gihī akkosati paribhāsati, gihī gihīhi bhedeti, buddhassa avaṇṇaṃ bhāsati, dhammassa avaṇṇaṃ bhāsati, saṅghassa avaṇṇaṃ bhāsati, agocare ca naṃ passanti. Imehi kho, bhikkhave, aṭṭhahi dhammehi samannāgatassa bhikkhuno ākaṅkhamānā upāsakā appasādaṃ pavedeyyuṃ.

८८. “भिक्खूंनो, आठ गोष्टींनी युक्त असलेल्या भिक्खूविषयी, जर उपासकांची इच्छा असेल तर, ते आपला अनादर (अश्रद्धा) व्यक्त करू शकतात. कोणत्या आठ गोष्टींनी? (१) तो गृहस्थांच्या लाभाला अडथळा आणण्याचा प्रयत्न करतो, (२) तो गृहस्थांच्या अहिताचा प्रयत्न करतो, (३) तो गृहस्थांना शिवीगाळ व निंदा करतो, (४) तो गृहस्थांमध्ये फूट पाडतो, (५) तो बुद्धांची अवहेलना करतो, (६) तो धम्माची अवहेलना करतो, (७) तो संघाची अवहेलना करतो, (८) आणि ते त्याला अयोग्य ठिकाणी (अगोचर जागी) फिरताना पाहतात. भिक्खूंनो, या आठ गोष्टींनी युक्त असलेल्या भिक्खूविषयी, जर उपासकांची इच्छा असेल तर, ते आपला अनादर व्यक्त करू शकतात.”

‘‘Aṭṭhahi, bhikkhave, dhammehi samannāgatassa bhikkhuno ākaṅkhamānā upāsakā pasādaṃ pavedeyyuṃ. Katamehi aṭṭhahi? Na gihīnaṃ alābhāya parisakkati, na gihīnaṃ anatthāya parisakkati, na gihī akkosati paribhāsati, na gihī gihīhi bhedeti, buddhassa vaṇṇaṃ bhāsati, dhammassa vaṇṇaṃ bhāsati, saṅghassa vaṇṇaṃ bhāsati, gocare ca naṃ passanti. Imehi kho, bhikkhave[Pg.159], aṭṭhahi dhammehi samannāgatassa bhikkhuno ākaṅkhamānā upāsakā pasādaṃ pavedeyyu’’nti. Aṭṭhamaṃ.

“भिक्खूंनो, आठ गोष्टींनी युक्त असलेल्या भिक्खूविषयी, जर उपासकांची इच्छा असेल तर, ते आपला आदर (श्रद्धा) व्यक्त करू शकतात. कोणत्या आठ गोष्टींनी? (१) तो गृहस्थांच्या लाभाला अडथळा आणण्याचा प्रयत्न करत नाही, (२) तो गृहस्थांच्या अहिताचा प्रयत्न करत नाही, (३) तो गृहस्थांना शिवीगाळ व निंदा करत नाही, (४) तो गृहस्थांमध्ये फूट पाडत नाही, (५) तो बुद्धांचे गुणगान करतो, (६) तो धम्माचे गुणगान करतो, (७) तो संघाचे गुणगान करतो, (८) आणि ते त्याला योग्य ठिकाणी (गोचर जागी) फिरताना पाहतात. भिक्खूंनो, या आठ गोष्टींनी युक्त असलेल्या भिक्खूविषयी, जर उपासकांची इच्छा असेल तर, ते आपला आदर व्यक्त करू शकतात.” आठवे (सुत्त समाप्त).

9. Paṭisāraṇīyasuttaṃ

९. पटिसारणीय सुत्त

89. ‘‘Aṭṭhahi, bhikkhave, dhammehi samannāgatassa bhikkhuno ākaṅkhamāno saṅgho paṭisāraṇīyakammaṃ kareyya. Katamehi aṭṭhahi? Gihīnaṃ alābhāya parisakkati, gihīnaṃ anatthāya parisakkati, gihī akkosati paribhāsati, gihī gihīhi bhedeti, buddhassa avaṇṇaṃ bhāsati, dhammassa avaṇṇaṃ bhāsati, saṅghassa avaṇṇaṃ bhāsati, dhammikañca gihipaṭissavaṃ na saccāpeti. Imehi kho, bhikkhave, aṭṭhahi dhammehi samannāgatassa bhikkhuno ākaṅkhamāno saṅgho paṭisāraṇīyaṃ kammaṃ kareyya.

८९. “भिक्खूंनो, आठ गोष्टींनी युक्त असलेल्या भिक्खूवर, जर संघाची इच्छा असेल तर, संघ 'पटिसारणीय कम्म' (गृहस्थांची क्षमा मागण्याची शिक्षा) करू शकतो. कोणत्या आठ गोष्टींनी? (१) तो गृहस्थांच्या लाभाला अडथळा आणण्याचा प्रयत्न करतो, (२) तो गृहस्थांच्या अहिताचा प्रयत्न करतो, (३) तो गृहस्थांना शिवीगाळ व निंदा करतो, (४) तो गृहस्थांमध्ये फूट पाडतो, (५) तो बुद्धांची अवहेलना करतो, (६) तो धम्माची अवहेलना करतो, (७) तो संघाची अवहेलना करतो, (८) आणि तो गृहस्थांना दिलेले न्याय्य वचन पूर्ण करत नाही. भिक्खूंनो, या आठ गोष्टींनी युक्त असलेल्या भिक्खूवर, जर संघाची इच्छा असेल तर, संघ 'पटिसारणीय कम्म' करू शकतो.”

‘‘Aṭṭhahi, bhikkhave, dhammehi samannāgatassa bhikkhuno ākaṅkhamāno saṅgho paṭisāraṇīyakammaṃ paṭippassambheyya. Katamehi aṭṭhahi? Na gihīnaṃ alābhāya parisakkati, na gihīnaṃ anatthāya parisakkati, na gihī akkosati paribhāsati, na gihī gihīhi bhedeti, buddhassa vaṇṇaṃ bhāsati, dhammassa vaṇṇaṃ bhāsati, saṅghassa vaṇṇaṃ bhāsati, dhammikañca gihipaṭissavaṃ saccāpeti. Imehi kho, bhikkhave, aṭṭhahi dhammehi samannāgatassa bhikkhuno ākaṅkhamāno saṅgho paṭisāraṇīyakammaṃ paṭippassambheyyā’’ti. Navamaṃ.

“भिक्खूंनो, आठ गोष्टींनी युक्त असलेल्या भिक्खूचे, जर संघाची इच्छा असेल तर, संघ 'पटिसारणीय कम्म' मागे घेऊ शकतो (नष्ट करू शकतो). कोणत्या आठ गोष्टींनी? (१) तो गृहस्थांच्या लाभाला अडथळा आणण्याचा प्रयत्न करत नाही, (२) तो गृहस्थांच्या अहिताचा प्रयत्न करत नाही, (३) तो गृहस्थांना शिवीगाळ व निंदा करत नाही, (४) तो गृहस्थांमध्ये फूट पाडत नाही, (५) तो बुद्धांचे गुणगान करतो, (६) तो धम्माचे गुणगान करतो, (७) तो संघाचे गुणगान करतो, (८) आणि तो गृहस्थांना दिलेले न्याय्य वचन पूर्ण करतो. भिक्खूंनो, या आठ गोष्टींनी युक्त असलेल्या भिक्खूचे, जर संघाची इच्छा असेल तर, संघ 'पटिसारणीय कम्म' मागे घेऊ शकतो.” नववे (सुत्त समाप्त).

10. Sammāvattanasuttaṃ

१०. सम्मावत्तन सुत्त

90. ‘‘Tassapāpiyasikakammakatena, bhikkhave, bhikkhunā aṭṭhasu dhammesu sammā vattitabbaṃ – na upasampādetabbo, na nissayo dātabbo, na sāmaṇero upaṭṭhāpetabbo, na bhikkhunovādakasammuti sāditabbā, sammatenapi bhikkhuniyo na ovaditabbā, na kāci saṅghasammuti sāditabbā, na kismiñci paccekaṭṭhāne ṭhapetabbo, na ca tena mūlena vuṭṭhāpetabbo. Tassapāpiyasikakammakatena, bhikkhave, bhikkhunā imesu aṭṭhasu dhammesu sammā vattitabba’’nti. Dasamaṃ.

९०. “भिक्खूंनो, ज्या भिक्खूवर 'तस्सपापियसिक कम्म' (गंभीर गैरवर्तनाबद्दलची कारवाई) करण्यात आलेली आहे, त्याने आठ गोष्टींमध्ये योग्य प्रकारे वर्तन केले पाहिजे: (१) त्याने कोणाला उपसंपदा (दीक्षा) देऊ नये, (२) त्याने कोणाला निश्रय (आश्रय) देऊ नये, (३) त्याने स्वतःच्या सेवेसाठी सामणेर ठेवू नये, (४) त्याने भिक्खुणींना उपदेश करण्याची संमती स्वीकारू नये, (५) संमती मिळालेली असली तरी त्याने भिक्खुणींना उपदेश करू नये, (६) त्याने संघाची कोणतीही संमती (अधिकारपद) स्वीकारू नये, (७) त्याला कोणत्याही मुख्य पदावर नियुक्त केले जाऊ नये, (८) आणि त्या मूळ कारणावरून त्याला (आपत्तीतून) मुक्त केले जाऊ नये. भिक्खूंनो, ज्या भिक्खूवर 'तस्सपापियसिक कम्म' करण्यात आलेली आहे, त्याने या आठ गोष्टींमध्ये योग्य प्रकारे वर्तन केले पाहिजे.” दहावे (सुत्त समाप्त).

Sativaggo catuttho.

चौथा सतिवग्ग समाप्त.

Tassuddānaṃ –

त्याचा सारांश (उद्दान) खालीलप्रमाणे आहे –

Satipuṇṇiyamūlena[Pg.160], corasamaṇena pañcamaṃ;

Yaso pattappasādena, paṭisāraṇīyañca vattananti.

सति (स्मृती), पुण्णिय, मूल, चोर आणि पाचवे समण; यसो, पत्त (पात्र पालथे घालणे), प्पसाद (आदर-अनादर), पटिसारणीय आणि वत्तन (वर्तन).

(10) 5. Sāmaññavaggo

(१०) ५. सामञ्ञवग्ग

91-116. Atha kho bojjhā upāsikā, sirīmā, padumā, sutanā, manujā, uttarā, muttā, khemā, rucī, cundī, bimbī, sumanā, mallikā, tissā, tissamātā, soṇā, soṇāya mātā, kāṇā, kāṇamātā, uttarā nandamātā, visākhā migāramātā, khujjuttarā upāsikā, sāmāvatī upāsikā, suppavāsā koliyadhītā, suppiyā upāsikā, nakulamātā gahapatānī.

९१-११६. त्यानंतर बोज्झा उपासिका, सिरीमा, पदुमा, सुतना, मनुजा, उत्तरा, मुत्ता, खेमा, रुची, राजकुमारी चुंदी, बिम्बी उपासिका, राजकुमारी सुमना, राणी मल्लिका, तिस्सा उपासिका, तिस्साची माता, सोणा उपासिका, सोणाची माता, काणा, काणाची माता, उत्तरा नंदमाता, विशाखा मिगारमाता, खुज्जुत्तरा उपासिका, सामावती उपासिका, कोलीय कन्या सुप्पवासा, सुप्पिया उपासिका आणि गृहपतीची पत्नी नकुलमाता (या सर्व उपासिकांना भगवंतांनी आठ अंगांनी युक्त असलेल्या उपोसथाचाच उपदेश केला).

Sāmaññavaggo pañcamo.

पाचवा सामञ्ञवग्ग समाप्त.

Dutiyapaṇṇāsakaṃ samattaṃ.

दुसरे पण्णासक (पन्नास सुत्तांचा समूह) समाप्त.

(11). Rāgapeyyālaṃ

(११). रागपेय्याल

117. ‘‘Rāgassa[Pg.161], bhikkhave, abhiññāya aṭṭha dhammā bhāvetabbā. Katame aṭṭha? Sammādiṭṭhi, sammāsaṅkappo, sammāvācā, sammākammanto, sammāājīvo, sammāvāyāmo, sammāsati, sammāsamādhi – rāgassa, bhikkhave, abhiññāya ime aṭṭha dhammā bhāvetabbā’’ti.

११७. “भिक्खूंनो, रागाचे (आसक्तीचे) विशेष ज्ञान होण्यासाठी आठ गोष्टींची भावना (विकास) केली पाहिजे. कोणत्या आठ गोष्टी? सम्यक दृष्टी, सम्यक संकल्प, सम्यक वाचा, सम्यक कर्मान्त, सम्यक आजीव, सम्यक व्यायाम, सम्यक सती (स्मृती) आणि सम्यक समाधी. भिक्खूंनो, रागाचे विशेष ज्ञान होण्यासाठी या आठ गोष्टींची भावना केली पाहिजे.”

118. ‘‘Rāgassa, bhikkhave, abhiññāya aṭṭha dhammā bhāvetabbā. Katame aṭṭha? Ajjhattaṃ rūpasaññī bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni, tāni abhibhuyya ‘jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Ajjhattaṃ rūpasaññī bahiddhā rūpāni passati appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇāni, tāni abhibhuyya ‘jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni, tāni abhibhuyya ‘jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇāni, tāni abhibhuyya ‘jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti. Ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati nīlāni nīlavaṇṇāni nīlanidassanāni nīlanibhāsāni pītāni pītavaṇṇāni…pe… lohitakāni lohitakavaṇṇāni…pe… odātāni odātavaṇṇāni…pe… odātanibhāsāni, tāni abhibhuyya ‘jānāmi passāmī’ti evaṃsaññī hoti – rāgassa, bhikkhave, abhiññāya ime aṭṭha dhammā bhāvetabbā’’.

११८. “भिक्खूहो, रागाच्या अभिज्ञेसाठी (विशेष ज्ञानासाठी) आठ धम्मांची भावना केली पाहिजे. कोणत्या आठ? (१) अध्यात्म रूपाची संज्ञा असलेला व्यक्ती बाहेरील मर्यादित, सुंदर किंवा कुरूप रूपे पाहतो. त्यांच्यावर मात करून तो अशी संज्ञा बाळगतो की, 'मी जाणतो, मी पाहतो.' (२) अध्यात्म रूपाची संज्ञा असलेला व्यक्ती बाहेरील अमर्याद, सुंदर किंवा कुरूप रूपे पाहतो. त्यांच्यावर मात करून तो अशी संज्ञा बाळगतो की, 'मी जाणतो, मी पाहतो.' (३) अध्यात्म रूपाची संज्ञा नसलेला व्यक्ती बाहेरील मर्यादित, सुंदर किंवा कुरूप रूपे पाहतो. त्यांच्यावर मात करून तो अशी संज्ञा बाळगतो की, 'मी जाणतो, मी पाहतो.' (४) अध्यात्म रूपाची संज्ञा नसलेला व्यक्ती बाहेरील अमर्याद, सुंदर किंवा कुरूप रूपे पाहतो. त्यांच्यावर मात करून तो अशी संज्ञा बाळगतो की, 'मी जाणतो, मी पाहतो.' (५) अध्यात्म रूपाची संज्ञा नसलेला व्यक्ती बाहेरील निळी, निळ्या रंगाची, निळ्या स्वरूपाची, निळी चमक असणारी रूपे पाहतो... (६) ...पिवळी, पिवळ्या रंगाची... (७) ...लाल, लाल रंगाची... (८) ...पांढरी, पांढऱ्या रंगाची, पांढऱ्या स्वरूपाची, पांढरी चमक असणारी रूपे पाहतो. त्यांच्यावर मात करून तो अशी संज्ञा बाळगतो की, 'मी जाणतो, मी पाहतो.' भिक्खूहो, रागाच्या अभिज्ञेसाठी या आठ धम्मांची भावना केली पाहिजे.”

119. ‘‘Rāgassa, bhikkhave, abhiññāya aṭṭha dhammā bhāvetabbā. Katame aṭṭha? Rūpī rūpāni passati, ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati, subhanteva adhimutto hoti, sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati, sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati, sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati, sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharati, sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharati – rāgassa, bhikkhave, abhiññāya ime aṭṭha dhammā bhāvetabbā’’.

११९. “भिक्खूहो, रागाच्या अभिज्ञेसाठी आठ धम्मांची भावना केली पाहिजे. कोणत्या आठ? (१) रूपी (रूपवान) व्यक्ती रूपे पाहतो. (२) अध्यात्म रूपाची संज्ञा नसलेला व्यक्ती बाहेरील रूपे पाहतो. (३) तो केवळ 'शुभ' (सुंदर) यावरच अधिमुक्त (एकाग्र) असतो. (४) सर्व प्रकारे रूपसंज्ञांचे अतिक्रमण करून, प्रतिघसंज्ञांचा अस्त झाल्यामुळे, नानात्वसंज्ञांकडे मनसिकार न केल्यामुळे, 'आकाश अनंत आहे' अशा भावनेने आकासानंचायतन समाधी प्राप्त करून विहरतो. (५) सर्व प्रकारे आकासानंचायतनाचे अतिक्रमण करून, 'विज्ञान अनंत आहे' अशा भावनेने विज्ञाणंचायतन समाधी प्राप्त करून विहरतो. (६) सर्व प्रकारे विज्ञाणंचायतनाचे अतिक्रमण करून, 'काहीही नाही' अशा भावनेने आकिंचन्यायतन समाधी प्राप्त करून विहरतो. (७) सर्व प्रकारे आकिंचन्यायतनाचे अतिक्रमण करून नेवसंज्ञानासंज्ञायतन समाधी प्राप्त करून विहरतो. (८) सर्व प्रकारे नेवसंज्ञानासंज्ञायतनाचे अतिक्रमण करून संज्ञावेदयितनिरोध (संज्ञा आणि वेदनांचा निरोध) प्राप्त करून विहरतो. भिक्खूहो, रागाच्या अभिज्ञेसाठी या आठ धम्मांची भावना केली पाहिजे.”

120-146. ‘‘Rāgassa[Pg.162], bhikkhave, pariññāya…pe… parikkhayāya… pahānāya… khayāya… vayāya… virāgāya… nirodhāya… cāgāya… paṭinissaggāya…pe… ime aṭṭha dhammā bhāvetabbā’’.

१२०-१४६. “भिक्खूहो, रागाच्या परिज्ञेसाठी (पूर्ण आकलनासाठी)...पे०... परिक्षयासाठी (पूर्ण नाशासाठी)... प्रहाणासाठी (त्यागासाठी)... क्षयासाठी... व्ययासाठी (नाशासाठी)... विरागासाठी... निरोधासाठी... त्यागासाठी... प्रतिनिसर्गासाठी (पूर्णपणे सोडून देण्यासाठी)...पे०... या आठ धम्मांची भावना केली पाहिजे.”

147-626. ‘‘Dosassa…pe… mohassa… kodhassa… upanāhassa… makkhassa… paḷāsassa… issāya… macchariyassa … māyāya… sāṭheyyassa… thambhassa… sārambhassa… mānassa… atimānassa… madassa… pamādassa abhiññāya…pe… pariññāya… parikkhayāya… pahānāya… khayāya… vayāya… virāgāya… nirodhāya… cāgāya… paṭinissaggāya…pe… ime aṭṭha dhammā bhāvetabbā’’ti.

१४७-६२६. “द्वेषाच्या (दोसाच्या)...पे०... मोहाच्या... क्रोधाच्या... उपनाहाच्या (वैरभावाच्या)... मक्खाच्या (गुण नाकारण्याच्या वृत्तीच्या)... पळासाच्या (अहंकारयुक्त विरोधाच्या)... इस्सेच्या (असूयेच्या)... मच्छरियाच्या (कंजूषपणाच्या)... मायेच्या (कपटीपणाच्या)... साठय्यतेच्या (धूर्ततेच्या)... थंभाच्या (ताठरतेच्या)... सारंभाच्या (उग्रतेच्या)... मानाच्या (अहंकाराच्या)... अतिमानाच्या (अति-अहंकाराच्या)... मदाच्या (गर्वाच्या)... प्रमादाच्या (बेसावधपणाच्या) अभिज्ञेसाठी...पे०... परिज्ञेसाठी... परिक्षयासाठी... प्रहाणासाठी... क्षयासाठी... व्ययासाठी... विरागासाठी... निरोधासाठी... त्यागासाठी... प्रतिनिसर्गासाठी...पे०... या आठ धम्मांची भावना केली पाहिजे.” असे भगवान म्हणाले.

Rāgapeyyālaṃ niṭṭhitaṃ.

रागपेय्याल समाप्त झाले.

Aṭṭhakanipātapāḷi niṭṭhitā.

अट्ठकनिपातपाळि समाप्त झाली.