| বাংলা | |||
| পালি | অট্ঠকথা | টীকা | অন্ন |
| 1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি | 1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা | 1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩ | 1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা |
| 2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি | 2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা | 2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২ | |
| 3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি | 3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা | 3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা | |
| 4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত) | 4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত) | 4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত) | |
| 5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি | 5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা | 5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা | |
| 6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি | 6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা | 6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী | |
| 7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫ | 7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা | 7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি | |
| 中文 | |||
| 巴利 | 義註 | 複註 | 藏外典籍 |
| 1101 巴拉基咖(波羅夷) 1102 巴吉帝亞(波逸提) 1103 大品(律藏) 1104 小品 1105 附隨 | 1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1 1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2 1203 巴吉帝亞(波逸提)義註 1204 大品義註(律藏) 1205 小品義註 1206 附隨義註 | 1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3 | 1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑(詞幹篇) 8431 文法寶鑑(詞根篇) 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋 |
| 2101 戒蘊品 2102 大品(長部) 2103 波梨品 | 2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註(長部) 2203 波梨品義註 | 2301 戒蘊品疏 2302 大品複註(長部) 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2 | |
| 3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經 | 3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註 | 3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註 | |
| 4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品(相應部) | 4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注(相應部) | 4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註(相應部) | |
| 5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經 | 5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註 | 5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註 | |
| 6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋 | 6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注 | 6301 導論複註 6302 導論明解 | |
| 7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5 | 7201 法集論義註 7202 分別論義註(迷惑冰消) 7203 五部論義註 | 7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母 | |
| English | |||
| Pali Canon | Commentaries | Sub-commentaries | Other |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Français | |||
| Canon Pali | Commentaires | Sous-commentaires | Autres |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Deutsch | |||
| Pali-Kanon | Kommentare | Subkommentare | Sonstige |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| हिंदी | |||
| पाली कैनन | कमेंट्री | उप-टिप्पणियाँ | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि | 1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3 | 1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि | 2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2 | |
| 3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5 | 7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि | |
| Indonesia | |||
| Kanon Pali | Komentar | Sub-komentar | Lainnya |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| 日文 | |||
| パーリ仏典 | 註釈書 | 副註釈書 | その他 |
| 1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ) 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ | 1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ) 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター | 1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3 | 1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ) 8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ) 8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ) 8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ) 8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ) 8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ) 8412 アッタカター(プ・ヴィ) 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー) 8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー) 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー |
| 2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ) 2103 パーティカワッガ・パーリ | 2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ) 2203 パーティカワッガ・アッタカター | 2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ) 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2 | |
| 3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ | 3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター | 3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー | |
| 4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ) | 4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ) | 4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ) | |
| 5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ | 5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター | 5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー | |
| 6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ | 6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター | 6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー | |
| 7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5 | 7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター | 7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ | |
| ខ្មែរ | |||
| ព្រះត្រៃបិដកបាលី | អដ្ឋកថា | ដីកា | ផ្សេងទៀត |
| 1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ | 1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា | 1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣ | 1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា |
| 2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ | 2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា | 2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២ | |
| 3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ | 3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា | 3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា | |
| 4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត) | 4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត) | 4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត) | |
| 5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ | 5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា | 5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា | |
| 6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ | 6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា | 6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី | |
| 7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥ | 7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា | 7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ | |
| 한국인 | |||
| 팔리 대장경 | 주석서 | 부주석서 | 기타 |
| 1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리 | 1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타 | 1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3 | 1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나 |
| 2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리 | 2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타 | 2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2 | |
| 3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리 | 3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타 | 3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까 | |
| 4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따) | 4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따) | 4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따) | |
| 5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리 | 5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타 | 5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까 | |
| 6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리 | 6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타 | 6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니 | |
| 7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5 | 7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타 | 7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리 | |
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa 거룩하신 분, 공양받아 마땅하신 분, 바르게 스스로 깨달으신 분께 절하옵니다. Aṅguttaranikāyo 앙굿따라 니까야 Sattakanipātapāḷi 일곱의 모음 (사따까 니빠따) Paṭhamapaṇṇāsakaṃ 첫 번째 50개 경들의 묶음 (빠타마빤나사까) 1. Dhanavaggo 1. 재물의 품 (다나왁가) 1. Paṭhamapiyasuttaṃ 1. 첫 번째 사랑스러움의 경 (빠타마삐야 숫따) 1. Evaṃ [Pg.395] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – 1. 이와 같이 나는 들었다. 한때 세존께서는 사밧띠의 제따 숲에 있는 아나타삔디까 승원에 머무셨다. 그때 세존께서는 "비구들이여"라고 비구들을 부르셨다. "세존이시여"라고 그 비구들은 세존께 대답했다. 세존께서는 다음과 같이 말씀하셨다. ‘‘Sattahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu sabrahmacārīnaṃ appiyo ca hoti amanāpo ca agaru ca abhāvanīyo ca. Katamehi sattahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu lābhakāmo ca hoti, sakkārakāmo ca hoti, anavaññattikāmo ca hoti, ahiriko ca hoti, anottappī ca, pāpiccho ca, micchādiṭṭhi ca. Imehi kho, bhikkhave, sattahi dhammehi samannāgato bhikkhu sabrahmacārīnaṃ appiyo ca hoti amanāpo ca agaru ca abhāvanīyo ca. "비구들이여, 일곱 가지 법을 갖춘 비구는 동료 수행자들에게 사랑받지 못하고, 마음에 들지 않으며, 존경받지 못하고, 존중받지 못한다. 무엇이 일곱인가? 비구들이여, 여기 어떤 비구가 이득을 원하고, 대우받기를 원하며, (남들이 자신을) 얕보지 않기를 원하고, 부끄러워함이 없고, 두려워함이 없으며, 악한 욕심이 있고, 그릇된 견해를 가진 것이다. 비구들이여, 이러한 일곱 가지 법을 갖춘 비구는 동료 수행자들에게 사랑받지 못하고, 마음에 들지 않으며, 존경받지 못하고, 존중받지 못한다." ‘‘Sattahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo ca hoti, manāpo ca garu ca bhāvanīyo ca. Katamehi sattahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu na lābhakāmo ca hoti, na sakkārakāmo ca hoti, na anavaññattikāmo ca hoti, hirimā ca hoti, ottappī ca, appiccho [Pg.396] ca, sammādiṭṭhi ca. Imehi kho, bhikkhave, sattahi dhammehi samannāgato bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo ca hoti manāpo ca garu ca bhāvanīyo cā’’ti. Paṭhamaṃ. "비구들이여, 일곱 가지 법을 갖춘 비구는 동료 수행자들에게 사랑받고, 마음에 들며, 존경받고, 존중받는다. 무엇이 일곱인가? 비구들이여, 여기 어떤 비구가 이득을 원하지 않고, 대우받기를 원하지 않으며, (남들이 자신을) 얕보지 않기를 원하지 않고, 부끄러워함이 있으며, 두려워함이 있고, 욕심이 적으며, 바른 견해를 가진 것이다. 비구들이여, 이러한 일곱 가지 법을 갖춘 비구는 동료 수행자들에게 사랑받고, 마음에 들며, 존경받고, 존중받는다." (첫 번째 경이 끝났다.) 2. Dutiyapiyasuttaṃ 2. 두 번째 사랑스러움의 경 (두띠야삐야 숫따) 2. ‘‘Sattahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu sabrahmacārīnaṃ appiyo ca hoti amanāpo ca agaru ca abhāvanīyo ca. Katamehi sattahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu lābhakāmo ca hoti, sakkārakāmo ca hoti, anavaññattikāmo ca hoti, ahiriko ca hoti, anottappī ca, issukī ca, maccharī ca. Imehi kho, bhikkhave, sattahi dhammehi samannāgato bhikkhu sabrahmacārīnaṃ appiyo ca hoti amanāpo ca agaru ca abhāvanīyo ca. 2. "비구들이여, 일곱 가지 법을 갖춘 비구는 동료 수행자들에게 사랑받지 못하고, 마음에 들지 않으며, 존경받지 못하고, 존중받지 못한다. 무엇이 일곱인가? 비구들이여, 여기 어떤 비구가 이득을 원하고, 대우받기를 원하며, (남들이 자신을) 얕보지 않기를 원하고, 부끄러워함이 없고, 두려워함이 없으며, 질투하고, 인색한 것이다. 비구들이여, 이러한 일곱 가지 법을 갖춘 비구는 동료 수행자들에게 사랑받지 못하고, 마음에 들지 않으며, 존경받지 못하고, 존중받지 못한다." ‘‘Sattahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu+? Sabrahmacārīnaṃ piyo ca hoti manāpo ca garu ca bhāvanīyo ca. Katamehi sattahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu na lābhakāmo ca hoti, na sakkārakāmo ca hoti, na anavaññattikāmo ca hoti, hirimā ca hoti, ottappī ca, anissukī ca, amaccharī ca. Imehi kho, bhikkhave, sattahi dhammehi samannāgato bhikkhu sabrahmacārīnaṃ piyo ca hoti manāpo ca garu ca bhāvanīyo cā’’ti. Dutiyaṃ. "비구들이여, 일곱 가지 법을 갖춘 비구는 동료 수행자들에게 사랑받고, 마음에 들며, 존경받고, 존중받는다. 무엇이 일곱인가? 비구들이여, 여기 어떤 비구가 이득을 원하지 않고, 대우받기를 원하지 않으며, (남들이 자신을) 얕보지 않기를 원하지 않고, 부끄러워함이 있으며, 두려워함이 있고, 질투하지 않으며, 인색하지 않은 것이다. 비구들이여, 이러한 일곱 가지 법을 갖춘 비구는 동료 수행자들에게 사랑받고, 마음에 들며, 존경받고, 존중받는다." (두 번째 경이 끝났다.) 3. Saṃkhittabalasuttaṃ 3. 요약된 힘의 경 (상킷따발라 숫따) 3. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme…pe… sattimāni, bhikkhave, balāni. Katamāni satta? Saddhābalaṃ, vīriyabalaṃ, hirībalaṃ, ottappabalaṃ, satibalaṃ, samādhibalaṃ, paññābalaṃ. Imāni kho, bhikkhave, satta balānīti. 3. 이와 같이 나는 들었다. 한때 세존께서는 사밧띠의 제따 숲에 있는 아나타삔디까 승원에 머무셨다. ...중략... "비구들이여, 이러한 일곱 가지 힘이 있다. 무엇이 일곱인가? 믿음의 힘, 정진의 힘, 부끄러워함의 힘, 두려워함의 힘, 마음챙김의 힘, 삼매의 힘, 통찰지의 힘이다. 비구들이여, 이것이 일곱 가지 힘이다." ‘‘Saddhābalaṃ vīriyañca, hirī ottappiyaṃ balaṃ; Satibalaṃ samādhi ca, paññā ve sattamaṃ balaṃ; Etehi balavā bhikkhu, sukhaṃ jīvati paṇḍito; "믿음의 힘과 정진, 부끄러워함과 두려워함의 힘, 마음챙김의 힘과 삼매, 그리고 일곱 번째인 통찰지의 힘, 이러한 힘들을 갖춘 지혜로운 비구는 행복하게 살아간다." ‘‘Yoniso [Pg.397] vicine dhammaṃ, paññāyatthaṃ vipassati; Pajjotasseva nibbānaṃ, vimokkho hoti cetaso’’ti. tatiyaṃ; "이치에 맞게 법을 탐구하고, 통찰지로 그 의미를 꿰뚫어 본다. 등불이 꺼지듯이 마음의 해탈이 일어난다." (세 번째 경이 끝났다.) 4. Vitthatabalasuttaṃ 4. 상세한 힘의 경 (윗따따발라 숫따) 4. ‘‘Sattimāni, bhikkhave, balāni. Katamāni satta? Saddhābala, vīriyabalaṃ, hirībalaṃ, ottappabalaṃ, satibalaṃ, samādhibalaṃ, paññābalaṃ. 4. "비구들이여, 이러한 일곱 가지 힘이 있다. 무엇이 일곱인가? 믿음의 힘, 정진의 힘, 부끄러워함의 힘, 두려워함의 힘, 마음챙김의 힘, 삼매의 힘, 통찰지의 힘이다." ‘‘Katamañca, bhikkhave, saddhābalaṃ? Idha, bhikkhave, ariyasāvako saddho hoti, saddahati tathāgatassa bodhiṃ – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho…pe… satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. Idaṃ vuccati, bhikkhave, saddhābalaṃ. "비구들이여, 무엇이 믿음의 힘인가? 비구들이여, 여기 성스러운 제자는 믿음을 가져 여래의 깨달음을 믿는다. '그분 세존께서는 공양받아 마땅하신 분이며, 바르게 스스로 깨달으신 분이며...중략... 신들과 인간들의 스승이시며, 깨달으신 분이며, 세존이시다'라고 믿는다. 비구들이여, 이를 일컬어 믿음의 힘이라 한다." ‘‘Katamañca, bhikkhave, vīriyabalaṃ? Idha, bhikkhave, ariyasāvako āraddhavīriyo viharati akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya, kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya, thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu. Idaṃ vuccati, bhikkhave, vīriyabalaṃ. "비구들이여, 무엇이 정진의 힘인가? 비구들이여, 여기 성스러운 제자는 해로운 법들을 버리고 유익한 법들을 갖추기 위해 정진하며 머문다. 그는 유익한 법들에 대해 힘차고 굳건하게 노력하며 짐을 내려놓지 않는다. 비구들이여, 이를 일컬어 정진의 힘이라 한다." ‘‘Katamañca, bhikkhave, hirībalaṃ? Idha, bhikkhave, ariyasāvako hirimā hoti, hirīyati kāyaduccaritena vacīduccaritena manoduccaritena, hirīyati pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā. Idaṃ vuccati, bhikkhave, hirībalaṃ. "비구들이여, 무엇이 부끄러워함의 힘인가? 비구들이여, 여기 성스러운 제자는 부끄러워할 줄 알아 몸의 그릇된 행위와 말의 그릇된 행위와 마음의 그릇된 행위를 부끄러워하고, 악하고 해로운 법들을 범하는 것을 부끄러워한다. 비구들이여, 이를 일컬어 부끄러워함의 힘이라 한다." ‘‘Katamañca, bhikkhave, ottappabalaṃ? Idha, bhikkhave, ariyasāvako ottappī hoti, ottappati kāyaduccaritena vacīduccaritena manoduccaritena, ottappati pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā. Idaṃ vuccati, bhikkhave, ottappabalaṃ. "비구들이여, 무엇이 두려워함의 힘인가? 비구들이여, 여기 성스러운 제자는 두려워할 줄 알아 몸의 그릇된 행위와 말의 그릇된 행위와 마음의 그릇된 행위를 두려워하고, 악하고 해로운 법들을 범하는 것을 두려워한다. 비구들이여, 이를 일컬어 두려워함의 힘이라 한다." ‘‘Katamañca, bhikkhave, satibalaṃ? Idha, bhikkhave, ariyasāvako satimā hoti paramena satinepakkena samannāgato cirakatampi cirabhāsitampi saritā anussaritā. Idaṃ, vuccati, bhikkhave, satibalaṃ. "비구들이여, 무엇이 마음챙김의 힘인가? 비구들이여, 여기 성스러운 제자는 마음챙김을 가져 최상의 마음챙김과 슬기를 갖추고, 오래전에 행한 일이나 오래전에 말한 것조차도 기억하고 회상한다. 비구들이여, 이를 일컬어 마음챙김의 힘이라 한다." ‘‘Katamañca, bhikkhave, samādhibalaṃ? Idha, bhikkhave, ariyasāvako vivicceva kāmehi…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Idaṃ vuccati, bhikkhave, samādhibalaṃ. "비구들이여, 무엇이 삼매의 힘인가? 비구들이여, 여기 성스러운 제자는 감각적 욕망들을 멀리하고...중략... 제4선을 성취하여 머문다. 비구들이여, 이를 일컬어 삼매의 힘이라 한다." ‘‘Katamañca[Pg.398], bhikkhave, paññābalaṃ? Idha, bhikkhave, ariyasāvako paññavā hoti udayatthagāminiyā paññāya samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammā dukkhakkhayagāminiyā. Idaṃ vuccati, bhikkhave, paññābalaṃ. Imāni kho, bhikkhave, satta balānīti. "비구들이여, 무엇이 통찰지의 힘인가? 비구들이여, 여기 성스러운 제자는 통찰지를 가져, (모든 형성된 것들의) 생멸을 알고 성스러우며 번뇌를 타파하여 바르게 괴로움의 소멸로 인도하는 통찰지를 갖춘다. 비구들이여, 이를 일컬어 통찰지의 힘이라 한다. 비구들이여, 이것이 일곱 가지 힘이다." ‘‘Saddhābalaṃ vīriyañca, hirī ottappiyaṃ balaṃ; Satibalaṃ samādhi ca, paññā ve sattamaṃ balaṃ; Etehi balavā bhikkhu, sukhaṃ jīvati paṇḍito. "믿음의 힘과 정진, 부끄러워함과 두려워함의 힘, 마음챙김의 힘과 삼매, 그리고 일곱 번째인 통찰지의 힘, 이러한 힘들을 갖춘 지혜로운 비구는 행복하게 살아간다." ‘‘Yoniso vicine dhammaṃ, paññāyatthaṃ vipassati; Pajjotasseva nibbānaṃ, vimokkho hoti cetaso’’ti. catutthaṃ; "이치에 맞게 법을 탐구하고, 통찰지로 그 의미를 꿰뚫어 본다. 등불이 꺼지듯이 마음의 해탈이 일어난다." (네 번째 경이 끝났다.) 5. Saṃkhittadhanasuttaṃ 5. 요약된 재물의 경 (상킷따다나 숫따) 5. ‘‘Sattimāni, bhikkhave, dhanāni. Katamāni satta? Saddhādhanaṃ, sīladhanaṃ, hirīdhanaṃ, ottappadhanaṃ, sutadhanaṃ, cāgadhanaṃ, paññādhanaṃ. Imāni kho, bhikkhave, satta dhanānīti. 5. 비구들이여, 이 일곱 가지 재산이 있다. 무엇이 그 일곱인가? 믿음의 재산, 계행의 재산, 양심의 재산, 수치심의 재산, 배움의 재산, 보시의 재산, 지혜의 재산이다. 비구들이여, 이것들이 참으로 일곱 가지 재산이다. ‘‘Saddhādhanaṃ sīladhanaṃ, hirī ottappiyaṃ dhanaṃ; Sutadhanañca cāgo ca, paññā ve sattamaṃ dhanaṃ. 믿음의 재산, 계행의 재산, 양심과 수치심의 재산, 배움의 재산과 보시, 그리고 지혜가 참으로 일곱 번째 재산이다. ‘‘Yassa ete dhanā atthi, itthiyā purisassa vā; Adaliddoti taṃ āhu, amoghaṃ tassa jīvitaṃ. 어떤 여인이나 남자에게 이러한 재산들이 있다면, 그를 가난하지 않은 자라 부르며, 그의 삶은 헛되지 않다고 한다. ‘‘Tasmā saddhañca sīlañca, pasādaṃ dhammadassanaṃ; Anuyuñjetha medhāvī, saraṃ buddhāna sāsana’’nti. pañcamaṃ; 그러므로 지혜로운 자는 부처님들의 가르침을 기억하며, 믿음과 계행, 깨끗한 믿음과 법에 대한 통찰을 닦아야 한다. 다섯 번째 경이 끝났다. 6. Vitthatadhanasuttaṃ 6. 상세한 재산의 경 6. ‘‘Sattimāni, bhikkhave, dhanāni. Katamāni satta? Saddhādhanaṃ, sīladhanaṃ, hirīdhanaṃ, ottappadhanaṃ, sutadhanaṃ, cāgadhanaṃ, paññādhanaṃ. 6. 비구들이여, 이 일곱 가지 재산이 있다. 무엇이 그 일곱인가? 믿음의 재산, 계행의 재산, 양심의 재산, 수치심의 재산, 배움의 재산, 보시의 재산, 지혜의 재산이다. ‘‘Katamañca, bhikkhave, saddhādhanaṃ? Idha, bhikkhave, ariyasāvako saddho hoti, saddahati tathāgatassa bodhiṃ – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho…pe… buddho bhagavā’ti. Idaṃ vuccati, bhikkhave, saddhādhanaṃ. 비구들이여, 무엇이 믿음의 재산인가? 여기 비구들이여, 성스러운 제자는 믿음이 있어 여래의 깨달음을 믿는다. '이러한 이유로 그분 세존께서는 아라한이시며, 올바른 깨달음을 얻은 분이시며... (중략) ...부처님이시며 세존이시다'라고 믿는 것이다. 비구들이여, 이것을 믿음의 재산이라 한다. ‘‘Katamañca[Pg.399], bhikkhave, sīladhanaṃ? Idha, bhikkhave, ariyasāvako pāṇātipātā paṭivirato hoti…pe… surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato hoti. Idaṃ vuccati, bhikkhave, sīladhanaṃ. 비구들이여, 무엇이 계행의 재산인가? 여기 비구들이여, 성스러운 제자는 살아 있는 생명을 죽이는 것을 멀리하고... (중략) ...취하게 하고 방일하게 하는 술과 약물을 마시는 것을 멀리한다. 비구들이여, 이것을 계행의 재산이라 한다. ‘‘Katamañca, bhikkhave, hirīdhanaṃ? Idha, bhikkhave, ariyasāvako hirīmā hoti, hirīyati kāyaduccaritena vacīduccaritena manoduccaritena, hirīyati pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā. Idaṃ vuccati, bhikkhave, hirīdhanaṃ. 비구들이여, 무엇이 양심의 재산인가? 여기 비구들이여, 성스러운 제자는 양심이 있어 몸의 악행, 말의 악행, 마음의 악행을 부끄러워하며, 악하고 해로운 법들을 범하는 것을 부끄러워한다. 비구들이여, 이것을 양심의 재산이라 한다. ‘‘Katamañca, bhikkhave, ottappadhanaṃ? Idha, bhikkhave, ariyasāvako ottappī hoti, ottappati kāyaduccaritena vacīduccaritena manoduccaritena, ottappati pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā. Idaṃ vuccati, bhikkhave, ottappadhanaṃ. 비구들이여, 무엇이 수치심의 재산인가? 여기 비구들이여, 성스러운 제자는 수치심이 있어 몸의 악행, 말의 악행, 마음의 악행을 두려워하며, 악하고 해로운 법들을 범하는 것을 두려워한다. 비구들이여, 이것을 수치심의 재산이라 한다. ‘‘Katamañca, bhikkhave, sutadhanaṃ? Idha, bhikkhave, ariyasāvako bahussuto hoti sutadharo sutasannicayo. Ye te dhammā ādikalyāṇā majjhekalyāṇā pariyosānakalyāṇā sātthaṃ sabyañjanaṃ, kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ abhivadanti. Tathārūpāssa dhammā bahussutā honti dhātā vacasā paricitā manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhā. Idaṃ vuccati, bhikkhave, sutadhanaṃ. 비구들이여, 무엇이 배움의 재산인가? 여기 비구들이여, 성스러운 제자는 많이 배우고, 배운 것을 기억하며, 배운 것을 쌓는다. 시작도 훌륭하고 중간도 훌륭하며 끝도 훌륭하며, 의미와 표현을 갖추고, 전적으로 완전하고 순결한 거룩한 수행을 밝히는 그러한 법들을 많이 듣고 지니며, 말로 익히고 마음으로 고찰하며 지혜로써 잘 꿰뚫어 안다. 비구들이여, 이것을 배움의 재산이라 한다. ‘‘Katamañca, bhikkhave, cāgadhanaṃ? Idha, bhikkhave, ariyasāvako vigatamalamaccherena cetasā agāraṃ ajjhāvasati muttacāgo payatapāṇi vossaggarato yācayogo dānasaṃvibhāgarato. Idaṃ vuccati, bhikkhave, cāgadhanaṃ. 비구들이여, 무엇이 보시의 재산인가? 여기 비구들이여, 성스러운 제자는 인색함의 때가 없는 마음으로 집에서 생활하며, 아낌없이 보시하고, 손을 씻고 베풀 준비가 되어 있으며, 버리는 것을 즐기고, 요청받을 만하며, 보시하고 나누는 것을 즐긴다. 비구들이여, 이것을 보시의 재산이라 한다. ‘‘Katamañca, bhikkhave, paññādhanaṃ? Idha, bhikkhave, ariyasāvako paññavā hoti…pe… sammā dukkhakkhayagāminiyā. Idaṃ vuccati, bhikkhave, paññādhanaṃ. Imāni kho, bhikkhave, sattadhanānīti. 비구들이여, 무엇이 지혜의 재산인가? 여기 비구들이여, 성스러운 제자는 지혜를 갖추어... 바르게 괴로움의 소멸로 인도하는 지혜를 갖춘다. 비구들이여, 이것을 지혜의 재산이라 한다. 비구들이여, 이것들이 참으로 일곱 가지 재산이다. ‘‘Saddhādhanaṃ sīladhanaṃ, hirī ottappiyaṃ dhanaṃ; Sutadhanañca cāgo ca, paññā ve sattamaṃ dhanaṃ. 믿음의 재산, 계행의 재산, 양심과 수치심의 재산, 배움의 재산과 보시, 그리고 지혜가 참으로 일곱 번째 재산이다. ‘‘Yassa ete dhanā atthi, itthiyā purisassa vā; Adaliddoti taṃ āhu, amoghaṃ tassa jīvitaṃ. 어떤 여인이나 남자에게 이러한 재산들이 있다면, 그를 가난하지 않은 자라 부르며, 그의 삶은 헛되지 않다고 한다. ‘‘Tasmā saddhañca sīlañca, pasādaṃ dhammadassanaṃ; Anuyuñjetha medhāvī, saraṃ buddhāna sāsana’’nti. chaṭṭhaṃ; 그러므로 지혜로운 자는 부처님들의 가르침을 기억하며, 믿음과 계행, 깨끗한 믿음과 법에 대한 통찰을 닦아야 한다. 여섯 번째 경이 끝났다. 7. Uggasuttaṃ 7. 우가 경 7. Atha [Pg.400] kho uggo rājamahāmatto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho uggo rājamahāmatto bhagavantaṃ etadavoca – 7. 그때 왕의 대신인 우가가 세존께서 계신 곳으로 다가갔다. 다가가서 세존께 절을 올리고 한쪽에 앉았다. 한쪽에 앉은 대신 우가는 세존께 이와 같이 말씀드렸다. ‘‘Acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante! Yāva aḍḍho cāyaṃ, bhante, migāro rohaṇeyyo yāva mahaddhano yāva mahābhogo’’ti. ‘‘Kīva aḍḍho panugga, migāro rohaṇeyyo, kīva mahaddhano, kīva mahābhogo’’ti? ‘‘Sataṃ, bhante, satasahassānaṃ hiraññassa, ko pana vādo rūpiyassā’’ti! ‘‘Atthi kho etaṃ, ugga, dhanaṃ netaṃ ‘natthī’ti vadāmīti. Tañca kho etaṃ, ugga, dhanaṃ sādhāraṇaṃ agginā udakena rājūhi corehi appiyehi dāyādehi. Satta kho imāni, ugga, dhanāni asādhāraṇāni agginā udakena rājūhi corehi appiyehi dāyādehi. Katamāni satta? Saddhādhanaṃ, sīladhanaṃ, hirīdhanaṃ, ottappadhanaṃ, sutadhanaṃ, cāgadhanaṃ, paññādhanaṃ. Imāni kho, ugga, satta dhanāni asādhāraṇāni agginā udakena rājūhi corehi appiyehi dāyādehīti. '세존이시여, 경이롭습니다. 세존이시여, 놀랍습니다. 로하네야의 손자인 이 미가라 장자는 참으로 부유하고, 참으로 많은 재산을 가졌으며, 참으로 많은 향락을 누립니다.' '우가여, 로하네야의 손자인 미가라는 얼마나 부유하고, 얼마나 많은 재산을 가졌으며, 얼마나 많은 향락을 누리는가?' '세존이시여, 황금만 해도 십만의 백 배에 달하며, 은에 대해서는 말해 무엇 하겠습니까!' '우가여, 그러한 재산이 있다는 것은 사실이며, 그것이 없다고 말하지는 않는다. 그러나 우가여, 그 재산은 불, 물, 왕, 도둑, 그리고 사랑하지 않는 상속자들과 공유되는 것이다. 우가여, 여기 이 일곱 가지 재산은 불, 물, 왕, 도둑, 그리고 사랑하지 않는 상속자들과 공유되지 않는 것이다. 무엇이 그 일곱인가? 믿음의 재산, 계행의 재산, 양심의 재산, 수치심의 재산, 배움의 재산, 보시의 재산, 지혜의 재산이다. 우가여, 이 일곱 가지 재산은 불, 물, 왕, 도둑, 그리고 사랑하지 않는 상속자들과 공유되지 않는 것이다.' ‘‘Saddhādhanaṃ sīladhanaṃ, hirī ottappiyaṃ dhanaṃ; Sutadhanañca cāgo ca, paññā ve sattamaṃ dhanaṃ. 믿음의 재산, 계행의 재산, 양심과 수치심의 재산, 배움의 재산과 보시, 그리고 지혜가 참으로 일곱 번째 재산이다. ‘‘Yassa ete dhanā atthi, itthiyā purisassa vā; Sa ve mahaddhano loke, ajeyyo devamānuse. 어떤 여인이나 남자에게 이러한 재산들이 있다면, 그는 참으로 세상에서 큰 부자이며, 신들과 인간들이 그를 이길 수 없다. ‘‘Tasmā saddhañca sīlañca, pasādaṃ dhammadassanaṃ; Anuyuñjetha medhāvī, saraṃ buddhāna sāsana’’nti. sattamaṃ; 그러므로 지혜로운 자는 부처님들의 가르침을 기억하며, 믿음과 계행, 깨끗한 믿음과 법에 대한 통찰을 닦아야 한다. 일곱 번째 경이 끝났다. 8. Saṃyojanasuttaṃ 8. 결박의 경 8. ‘‘Sattimāni, bhikkhave, saṃyojanāni. Katamāni satta? Anunayasaṃyojanaṃ, paṭighasaṃyojanaṃ, diṭṭhisaṃyojanaṃ, vicikicchāsaṃyojanaṃ, mānasaṃyojanaṃ, bhavarāgasaṃyojanaṃ, avijjāsaṃyojanaṃ. Imāni kho, bhikkhave, satta saṃyojanānī’’ti. Aṭṭhamaṃ. 8. 비구들이여, 이 일곱 가지 결박이 있다. 무엇이 그 일곱인가? 애착의 결박, 분노의 결박, 견해의 결박, 의심의 결박, 자만의 결박, 존재에 대한 탐욕의 결박, 무명의 결박이다. 비구들이여, 이것들이 참으로 일곱 가지 결박이다. 여덟 번째 경이 끝났다. 9. Pahānasuttaṃ 9. 버림의 경 9. ‘‘Sattannaṃ[Pg.401], bhikkhave, saṃyojanānaṃ pahānāya samucchedāya brahmacariyaṃ vussati. Katamesaṃ sattannaṃ? Anunayasaṃyojanassa pahānāya samucchedāya brahmacariyaṃ vussati, paṭighasaṃyojanassa…pe… diṭṭhisaṃyojanassa… vicikicchāsaṃyojanassa… mānasaṃyojanassa… bhavarāgasaṃyojanassa … avijjāsaṃyojanassa pahānāya samucchedāya brahmacariyaṃ vussati. Imesaṃ kho, bhikkhave, sattannaṃ saṃyojanānaṃ pahānāya samucchedāya brahmacariyaṃ vussati. Yato ca kho, bhikkhave, bhikkhuno anunayasaṃyojanaṃ pahīnaṃ hoti ucchinnamūlaṃ tālāvatthukataṃ anabhāvaṃ kataṃ āyatiṃ anuppādadhammaṃ. Paṭighasaṃyojanaṃ…pe… diṭṭhisaṃyojanaṃ… vicikicchāsaṃyojanaṃ… mānasaṃyojanaṃ… bhavarāgasaṃyojanaṃ… avijjāsaṃyojanaṃ pahīnaṃ hoti ucchinnamūlaṃ tālāvatthukataṃ anabhāvaṃ kataṃ āyatiṃ anuppādadhammaṃ. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu acchecchi taṇhaṃ, vivattayi saṃyojanaṃ, sammā mānābhisamayā antamakāsi dukkhassā’’ti. Navamaṃ. 9. “비구들이여, 일곱 가지 결박(상요자나)을 버리고 완전히 끊기 위해 청정범행을 닦는다. 어떤 일곱 가지인가? 탐착의 결박을 버리고 끊기 위해 청정범행을 닦고, 저항의 결박…(중략)… 견해의 결박… 의심의 결박… 자만의 결박… 존재에 대한 탐욕의 결박… 무명의 결박을 버리고 끊기 위해 청정범행을 닦는다. 비구들이여, 참으로 이 일곱 가지 결박을 버리고 끊기 위해 청정범행을 닦는다. 비구들이여, 비구가 탐착의 결박을 버려서 그 뿌리가 뽑히고, 밑동이 잘린 야자수처럼 되어, 더 이상 존재하지 않게 되고 미래에 다시는 생겨나지 않는 법이 되었을 때… 저항의 결박… 견해의 결박… 의심의 결박… 자만의 결박… 존재에 대한 탐욕의 결박… 무명의 결박을 버려서 뿌리가 뽑히고, 밑동이 잘린 야자수처럼 되어, 더 이상 존재하지 않게 되고 미래에 다시는 생겨나지 않는 법이 되었을 때, 비구들이여, 이를 일러 ‘비구가 갈애를 끊었고, 결박을 풀었으며, 자만을 바르게 깨달아 괴로움의 끝을 냈다’고 한다.” 아홉 번째 성전이 끝났다. 10. Macchariyasuttaṃ 10. 인색함의 경 10. ‘‘Sattimāni, bhikkhave, saṃyojanāni. Katamāni satta? Anunayasaṃyojanaṃ, paṭighasaṃyojanaṃ, diṭṭhisaṃyojanaṃ, vicikicchāsaṃyojanaṃ, mānasaṃyojanaṃ, issāsaṃyojanaṃ, macchariyasaṃyojanaṃ. Imāni kho, bhikkhave, satta saṃyojanānī’’ti. Dasamaṃ. 10. “비구들이여, 일곱 가지 결박이 있다. 무엇이 일곱인가? 탐착의 결박, 저항의 결박, 견해의 결박, 의심의 결박, 자만의 결박, 질투의 결박, 인색함의 결박이다. 비구들이여, 참으로 이것이 일곱 가지 결박이다.” 열 번째 성전이 끝났다. Dhanavaggo paṭhamo. 첫 번째 재물의 품(Dhanavagga)이 끝났다. Tassuddānaṃ – 그 품의 요약 게송(우다나)은 다음과 같다. Dve piyāni balaṃ dhanaṃ, saṃkhittañceva vitthataṃ; Uggaṃ saṃyojanañceva, pahānaṃ macchariyena cāti. 사랑스러운 것(piya)에 관한 두 경, 힘(bala)과 재물(dhana)에 관한 각각 두 경, 요약된 것과 상세한 것, 우가(Ugga)의 경, 결박의 경과 버림의 경, 그리고 인색함에 관한 경까지 총 열 가지이다. 2. Anusayavaggo 2. 2. 잠재성향의 품(Anusayavagga) 1. Paṭhamaanusayasuttaṃ 1. 1. 첫 번째 잠재성향의 경 11. ‘‘Sattime, bhikkhave, anusayā. Katame satta? Kāmarāgānusayo, paṭighānusayo, diṭṭhānusayo, vicikicchānusayo, mānānusayo, bhavarāgānusayo[Pg.402], avijjānusayo. Ime kho, bhikkhave, satta anusayā’’ti. Paṭhamaṃ. 11. “비구들이여, 일곱 가지 잠재성향(아누사야)이 있다. 무엇이 일곱인가? 감각적 욕망의 잠재성향, 저항의 잠재성향, 견해의 잠재성향, 의심의 잠재성향, 자만의 잠재성향, 존재에 대한 탐욕의 잠재성향, 무명의 잠재성향이다. 비구들이여, 참으로 이것이 일곱 가지 잠재성향이다.” 첫 번째 성전이 끝났다. 2. Dutiyaanusayasuttaṃ 2. 2. 두 번째 잠재성향의 경 12. ‘‘Sattannaṃ, bhikkhave, anusayānaṃ pahānāya samucchedāya brahmacariyaṃ vussati. Katamesaṃ sattannaṃ? Kāmarāgānusayassa pahānāya samucchedāya brahmacariyaṃ vussati, paṭighānusayassa…pe… diṭṭhānusayassa… vicikicchānusayassa… mānānusayassa… bhavarāgānusayassa… avijjānusayassa pahānāya samucchedāya brahmacariyaṃ vussati. Imesaṃ kho, bhikkhave, sattannaṃ anusayānaṃ pahānāya samucchedāya brahmacariyaṃ vussati. 12. “비구들이여, 일곱 가지 잠재성향을 버리고 완전히 끊기 위해 청정범행을 닦는다. 어떤 일곱 가지인가? 감각적 욕망의 잠재성향을 버리고 끊기 위해 청정범행을 닦고, 저항의 잠재성향…(중략)… 견해의 잠재성향… 의심의 잠재성향… 자만의 잠재성향… 존재에 대한 탐욕의 잠재성향… 무명의 잠재성향을 버리고 끊기 위해 청정범행을 닦는다. 비구들이여, 참으로 이 일곱 가지 잠재성향을 버리고 끊기 위해 청정범행을 닦는다. ‘‘Yato ca kho, bhikkhave, bhikkhuno kāmarāgānusayo pahīno hoti ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṃkato āyatiṃ anuppādadhammo. Paṭighānusayo…pe… diṭṭhānusayo… vicikicchānusayo… mānānusayo… bhavarāgānusayo… avijjānusayo pahīno hoti ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṃkato āyatiṃ anuppādadhammo. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu acchecchi taṇhaṃ, vivattayi saṃyojanaṃ, sammā mānābhisamayā antamakāsi dukkhassā’’ti. Dutiyaṃ. 비구들이여, 비구가 감각적 욕망의 잠재성향을 버려서 그 뿌리가 뽑히고, 밑동이 잘린 야자수처럼 되어, 더 이상 존재하지 않게 되고 미래에 다시는 생겨나지 않는 법이 되었을 때… 저항의 잠재성향… 견해의 잠재성향… 의심의 잠재성향… 자만의 잠재성향… 존재에 대한 탐욕의 잠재성향… 무명의 잠재성향을 버려서 뿌리가 뽑히고, 밑동이 잘린 야자수처럼 되어, 더 이상 존재하지 않게 되고 미래에 다시는 생겨나지 않는 법이 되었을 때, 비구들이여, 이때 이 비구를 일러 ‘갈애를 끊었고, 결박을 풀었으며, 자만을 바르게 깨달아 괴로움의 끝을 냈다’고 한다.” 두 번째 성전이 끝났다. 3. Kulasuttaṃ 3. 3. 가문의 경 13. ‘‘Sattahi, bhikkhave, aṅgehi samannāgataṃ kulaṃ anupagantvā vā nālaṃ upagantuṃ, upagantvā vā nālaṃ upanisīdituṃ. Katamehi sattahi? Na manāpena paccuṭṭhenti, na manāpena abhivādenti, na manāpena āsanaṃ denti, santamassa pariguhanti, bahukampi thokaṃ denti, paṇītampi lūkhaṃ denti, asakkaccaṃ denti no sakkaccaṃ. Imehi kho, bhikkhave, sattahi aṅgehi samannāgataṃ kulaṃ anupagantvā vā nālaṃ upagantuṃ, upagantvā vā nālaṃ upanisīdituṃ. 13. “비구들이여, 일곱 가지 특징을 갖춘 가문은 아직 방문하지 않았다면 방문하기에 적당하지 않고, 이미 방문했더라도 곁에 앉아 있기에 적당하지 않다. 어떤 일곱 가지인가? 기쁘게 마중 나오지 않고, 기쁘게 인사하지 않으며, 기쁘게 자리를 내어주지 않고, 가지고 있는 보시물을 숨기며, 많이 있어도 적게 주고, 좋은 것이 있어도 거친 것을 주며, 정성 없이 주고 정성스럽게 주지 않는 것이다. 비구들이여, 이러한 일곱 가지 특징을 갖춘 가문은 방문하지 않았다면 방문하기에 적당하지 않고, 방문했더라도 곁에 앉아 있기에 적당하지 않다.” ‘‘Sattahi, bhikkhave, aṅgehi samannāgataṃ kulaṃ anupagantvā vā alaṃ upagantuṃ, upagantvā vā alaṃ upanisīdituṃ. Katamehi sattahi? Manāpena paccuṭṭhenti, manāpena abhivādenti, manāpena āsanaṃ denti, santamassa na pariguhanti, bahukampi bahukaṃ denti, paṇītampi paṇītaṃ denti, sakkaccaṃ denti no asakkaccaṃ. Imehi kho, bhikkhave, sattahi aṅgehi samannāgataṃ kulaṃ anupagantvā vā alaṃ upagantuṃ, upagantvā vā alaṃ upanisīditu’’nti. Tatiyaṃ. “비구들이여, 일곱 가지 특징을 갖춘 가문은 방문하지 않았다면 방문하기에 적당하고, 방문했다면 곁에 앉아 있기에 적당하다. 어떤 일곱 가지인가? 기쁘게 마중 나오고, 기쁘게 인사하며, 기쁘게 자리를 내어주고, 가지고 있는 보시물을 숨기지 않으며, 많이 있을 때 많이 주고, 좋은 것이 있을 때 좋은 것을 주며, 정성스럽게 주고 정성 없이 주지 않는 것이다. 비구들이여, 이러한 일곱 가지 특징을 갖춘 가문은 방문하지 않았다면 방문하기에 적당하고, 방문했다면 곁에 앉아 있기에 적당하다.” 세 번째 성전이 끝났다. 4. Puggalasuttaṃ 4. 4. 사람의 경 14. ‘‘Sattime[Pg.403], bhikkhave, puggalā āhuneyyā pāhuneyyā dakkhiṇeyyā añjalikaraṇīyā anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa. Katame satta? Ubhatobhāgavimutto, paññāvimutto, kāyasakkhī, diṭṭhippatto, saddhāvimutto, dhammānusārī, saddhānusārī. Ime kho, bhikkhave, satta puggalā āhuneyyā pāhuneyyā dakkhiṇeyyā añjalikaraṇīyā anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti. Catutthaṃ. 14. “비구들이여, 이 일곱 부류의 사람들은 공양받아 마땅하고, 환대받아 마땅하며, 보시받아 마땅하고, 합장받아 마땅하며, 세상의 위없는 복밭이다. 무엇이 일곱인가? 양면으로 해탈한 이(양면해탈자), 통찰지로 해탈한 이(혜해탈자), 몸으로 증득한 이(신증자), 견해를 얻은 이(견득자), 믿음으로 해탈한 이(신해탈자), 법을 따르는 이(법수행자), 믿음을 따르는 이(신수행자)이다. 비구들이여, 참으로 이 일곱 부류의 사람들은 공양받아 마땅하고, 환대받아 마땅하며, 보시받아 마땅하고, 합장받아 마땅하며, 세상의 위없는 복밭이다.” 네 번째 성전이 끝났다. 5. Udakūpamāsuttaṃ 5. 5. 물의 비유 경 15. ‘‘Sattime, bhikkhave, udakūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame satta? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo sakiṃ nimuggo nimuggova hoti; idha pana, bhikkhave, ekacco puggalo ummujjitvā nimujjati; idha pana, bhikkhave, ekacco puggalo ummujjitvā ṭhito hoti; idha pana, bhikkhave, ekacco puggalo ummujjitvā vipassati viloketi; idha pana, bhikkhave, ekacco puggalo ummujjitvā patarati; idha pana, bhikkhave, ekacco puggalo ummujjitvā patigādhappatto hoti; idha pana, bhikkhave, ekacco puggalo ummujjitvā tiṇṇo hoti pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇo. 15. “비구들이여, 세상에는 물에 비유할 수 있는 일곱 부류의 사람들이 존재한다. 무엇이 일곱인가? 비구들이여, 여기 어떤 사람은 한 번 가라앉으면 그대로 가라앉아 있고, 어떤 사람은 떠올랐다가 다시 가라앉으며, 어떤 사람은 떠올라 머물러 있고, 어떤 사람은 떠올라 관찰하고 살피며, 어떤 사람은 떠올라 헤엄쳐 나아가고, 어떤 사람은 떠올라 발이 닿는 곳에 도달하며, 어떤 사람은 떠올라 번뇌의 거센 흐름을 건너 피안에 도달하여 육지에 서 있는 바라문이다.” ‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo sakiṃ nimuggo nimuggova hoti? Idha bhikkhave, ekacco puggalo samannāgato hoti ekantakāḷakehi akusalehi dhammehi. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo sakiṃ nimuggo nimuggova hoti. “비구들이여, 어떻게 사람이 한 번 가라앉으면 그대로 가라앉아 있게 되는가? 비구들이여, 여기 어떤 사람은 전적으로 어둡고 해로운 법(불선법)들을 구족하고 있다. 비구들이여, 이와 같이 사람은 한 번 가라앉으면 그대로 가라앉아 있게 된다.” ‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo ummujjitvā nimujjati? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo ummujjati sādhu saddhā kusalesu dhammesu, sādhu hirī…pe… sādhu ottappaṃ… sādhu vīriyaṃ … sādhu paññā kusalesu dhammesūti. Tassa sā saddhā neva tiṭṭhati no vaḍḍhati hāyatiyeva, tassa sā hirī…pe… tassa taṃ ottappaṃ… tassa taṃ vīriyaṃ… tassa sā paññā neva tiṭṭhati no vaḍḍhati hāyatiyeva. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo ummujjitvā nimujjati. “비구들이여, 어떻게 사람이 물 위로 솟아올랐다가 다시 가라앉는가? 비구들이여, 여기 어떤 사람은 유익한 법들에 대해 ‘믿음이 있는 것은 좋다, 부끄러움(히리)이 있는 것은 좋다... 두려움(옷탓빠)이 있는 것은 좋다, 정진이 있는 것은 좋다, 유익한 법들에 대해 지혜가 있는 것은 좋다’라고 하며 솟아오른다. 그러나 그의 그 믿음은 머물지도 않고 증장하지도 않으며 오로지 쇠퇴할 뿐이다. 그의 그 부끄러움도... 그의 그 두려움도... 그의 그 정진도... 그의 그 지혜도 머물지도 않고 증장하지도 않으며 오로지 쇠퇴할 뿐이다. 비구들이여, 이와 같이 사람이 물 위로 솟아올랐다가 다시 가라앉는다.” (2) ‘‘Kathañca[Pg.404], bhikkhave, puggalo ummujjitvā ṭhito hoti? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo ummujjati sādhu saddhā kusalesu dhammesu, sādhu hirī…pe… sādhu ottappaṃ… sādhu vīriyaṃ… sādhu paññā kusalesu dhammesūti. Tassa sā saddhā neva hāyati no vaḍḍhati ṭhitā hoti. Tassa sā hirī…pe… tassa taṃ ottappaṃ… tassa taṃ vīriyaṃ… tassa sā paññā neva hāyati no vaḍḍhati ṭhitā hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo ummujjitvā ṭhito hoti. “비구들이여, 어떻게 사람이 물 위로 솟아올라 머물러 있는가? 비구들이여, 여기 어떤 사람은 유익한 법들에 대해 ‘믿음이 있는 것은 좋다, 부끄러움이 있는 것은 좋다... 두려움이 있는 것은 좋다, 정진이 있는 것은 좋다, 유익한 법들에 대해 지혜가 있는 것은 좋다’라고 하며 솟아오른다. 그의 그 믿음은 쇠퇴하지도 않고 증장하지도 않으며 머물러 있다. 그의 그 부끄러움도... 그의 그 두려움도... 그의 그 정진도... 그의 그 지혜도 쇠퇴하지도 않고 증장하지도 않으며 머물러 있다. 비구들이여, 이와 같이 사람이 물 위로 솟아올라 머물러 있는다.” (3) ‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo ummujjitvā vipassati viloketi? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo ummujjati sādhu saddhā kusalesu dhammesu, sādhu hirī…pe… sādhu ottappaṃ… sādhu vīriyaṃ… sādhu paññā kusalesu dhammesūti. So tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hoti avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo ummujjitvā vipassati viloketi. “비구들이여, 어떻게 사람이 물 위로 솟아올라 관찰하고 살펴 보는가? 비구들이여, 여기 어떤 사람은 유익한 법들에 대해 ‘믿음이 있는 것은 좋다, 부끄러움이 있는 것은 좋다... 두려움이 있는 것은 좋다, 정진이 있는 것은 좋다, 유익한 법들에 대해 지혜가 있는 것은 좋다’라고 하며 솟아오른다. 그는 세 가지 결박이 다 소멸했기에 지옥 등에 떨어지지 않는 법을 지녔고, 깨달음이 결정되었으며, 정등각으로 나아가는 예류자(수다원)가 된다. 비구들이여, 이와 같이 사람이 물 위로 솟아올라 관찰하고 살펴 본다.” (4) ‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo ummujjitvā patarati? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo ummujjati sādhu saddhā kusalesu dhammesu, sādhu hirī…pe… sādhu ottappaṃ… sādhu vīriyaṃ… sādhu paññā kusalesu dhammesūti. So tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmī hoti, sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karoti. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo ummujjitvā patarati. “비구들이여, 어떻게 사람이 물 위로 솟아올라 건너가는가? 비구들이여, 여기 어떤 사람은 유익한 법들에 대해 ‘믿음이 있는 것은 좋다, 부끄러움이 있는 것은 좋다... 두려움이 있는 것은 좋다, 정진이 있는 것은 좋다, 유익한 법들에 대해 지혜가 있는 것은 좋다’라고 하며 솟아오른다. 그는 세 가지 결박이 다 소멸하고 탐욕과 성냄과 미혹이 희박해졌기에 일래자(사다함)가 되어, 단 한 번 이 세상에 돌아와 괴로움의 끝을 낸다. 비구들이여, 이와 같이 사람이 물 위로 솟아올라 건너간다.” (5) ‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo ummujjitvā patigādhappatto hoti? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo ummujjati sādhu saddhā kusalesu dhammesu, sādhu hirī…pe… sādhu ottappaṃ… sādhu vīriyaṃ… sādhu paññā kusalesu dhammesūti. So pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo ummujjitvā patigādhappatto hoti. “비구들이여, 어떻게 사람이 물 위로 솟아올라 발 닿는 곳(안식처)에 이르는가? 비구들이여, 여기 어떤 사람은 유익한 법들에 대해 ‘믿음이 있는 것은 좋다, 부끄러움이 있는 것은 좋다... 두려움이 있는 것은 좋다, 정진이 있는 것은 좋다, 유익한 법들에 대해 지혜가 있는 것은 좋다’라고 하며 솟아오른다. 그는 다섯 가지 낮은 단계의 결박(오하분결)이 다 소멸했기에 화생하여 그곳에서 완전한 열반에 들며, 그 세계로부터 다시 돌아오지 않는 법을 지닌 불환자(아나함)가 된다. 비구들이여, 이와 같이 사람이 물 위로 솟아올라 발 닿는 곳에 이른다.” (6) ‘‘Kathañca, bhikkhave, puggalo ummujjitvā tiṇṇo hoti pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇo. Idha, bhikkhave, ekacco puggalo ummujjati sādhu saddhā kusalesu dhammesu, sādhu hirī…pe… sādhu ottappaṃ… sādhu vīriyaṃ… sādhu paññā [Pg.405] kusalesu dhammesūti. So āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Evaṃ kho, bhikkhave, puggalo ummujjitvā tiṇṇo hoti pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇo. “비구들이여, 어떻게 사람이 물 위로 솟아올라 건넌 자, 저 언덕에 이른 자가 되어 육지(니르바나)에 서 있는 바라문이 되는가? 비구들이여, 여기 어떤 사람은 유익한 법들에 대해 ‘믿음이 있는 것은 좋다, 부끄러움이 있는 것은 좋다... 두려움이 있는 것은 좋다, 정진이 있는 것은 좋다, 유익한 법들에 대해 지혜가 있는 것은 좋다’라고 하며 솟아오른다. 그는 번뇌(아사와)들이 다 소멸했기에 번뇌가 없는 마음의 해탈(심해탈)과 지혜를 통한 해탈(혜해탈)을 현생에서 스스로 높은 지혜로 알고 실현하여 구족하고 머문다. 비구들이여, 이와 같이 사람이 물 위로 솟아올라 건넌 자, 저 언덕에 이른 자가 되어 육지에 서 있는 바라문이 된다.” ‘‘Ime kho, bhikkhave, satta udakūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti. Pañcamaṃ. “비구들이여, 세상에는 이와 같이 물에 비유되는 이 일곱 부류의 사람이 실재하고 존재한다.”라고 말씀하셨다. (다섯 번째 경이 끝났다.) 6. Aniccānupassīsuttaṃ 6. 6. 무상을 관찰하는 자의 경 (Aniccānupassīsutta) 16. ‘‘Sattime, bhikkhave, puggalā āhuneyyā pāhuneyyā dakkhiṇeyyā añjalikaraṇīyā anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa. Katame satta? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo sabbasaṅkhāresu aniccānupassī viharati, aniccasaññī, aniccapaṭisaṃvedī satataṃ samitaṃ abbokiṇṇaṃ cetasā adhimuccamāno paññāya pariyogāhamāno. So āsavānaṃ khayā…pe… sacchikatvā upasampajja viharati. Ayaṃ, bhikkhave, paṭhamo puggalo āhuneyyo pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa. 16. 16. “비구들이여, 이 일곱 부류의 사람들은 공양받아 마땅하고, 선사받아 마땅하고, 보시받아 마땅하고, 합장받아 마땅하며, 세상의 위없는 복밭이다. 어떤 일곱인가? 비구들이여, 여기 어떤 사람은 모든 형성된 것들(상카라)에 대해 무상을 관찰하며 머물고, 무상하다는 인식을 지니며, 무상함을 경험하고, 항상 쉬지 않고 끊임없이 다른 마음과 섞이지 않게 마음으로 확신하며 지혜로 꿰뚫으며 머문다. 그는 번뇌들이 소멸했기에... (아라한의 경지를) 실현하여 구족하고 머문다. 비구들이여, 이 사람이 공양받아 마땅하고, 선사받아 마땅하고, 보시받아 마땅하고, 합장받아 마땅하며, 세상의 위없는 복밭인 첫 번째 사람이다.” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, idhekacco puggalo sabbasaṅkhāresu aniccānupassī viharati, aniccasaññī, aniccapaṭisaṃvedī satataṃ samitaṃ abbokiṇṇaṃ cetasā adhimuccamāno paññāya pariyogāhamāno. Tassa apubbaṃ acarimaṃ āsavapariyādānañca hoti jīvitapariyādānañca. Ayaṃ, bhikkhave, dutiyo puggalo āhuneyyo…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa. “비구들이여, 다시 또 다른 어떤 사람은 여기 이 세상에서 모든 형성된 것들에 대해 무상을 관찰하며 머물고, 무상하다는 인식을 지니며, 무상함을 경험하고, 항상 쉬지 않고 끊임없이 다른 마음과 섞이지 않게 마음으로 확신하며 지혜로 꿰뚫으며 머문다. 그에게는 번뇌가 다하는 것과 생명이 다하는 것이 선후 없이 동시에 일어난다. 비구들이여, 이 사람이 공양받아 마땅하고... 세상의 위없는 복밭인 두 번째 사람이다.” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, idhekacco puggalo sabbasaṅkhāresu aniccānupassī viharati, aniccasaññī, aniccapaṭisaṃvedī satataṃ samitaṃ abbokiṇṇaṃ cetasā adhimuccamāno paññāya pariyogāhamāno. So pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā antarāparinibbāyī hoti…pe… upahaccaparinibbāyī hoti…pe… asaṅkhāraparinibbāyī hoti…pe… sasaṅkhāraparinibbāyī hoti…pe… uddhaṃsoto hoti akaniṭṭhagāmī. Ayaṃ, bhikkhave, sattamo puggalo āhuneyyo pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa. Ime kho, bhikkhave, satta puggalā āhuneyyā pāhuneyyā dakkhiṇeyyā añjalikaraṇīyā anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti. Chaṭṭhaṃ. “비구들이여, 다시 또 다른 어떤 사람은 여기 이 세상에서 모든 형성된 것들에 대해 무상을 관찰하며 머물고, 무상하다는 인식을 지니며, 무상함을 경험하고, 항상 쉬지 않고 끊임없이 다른 마음과 섞이지 않게 마음으로 확신하며 지혜로 꿰뚫으며 머문다. 그는 다섯 가지 낮은 단계의 결박이 다 소멸했기에 중간에 반열반하는 자(중반열반자)가 되거나... 수명의 절반을 넘겨 반열반하는 자(생반열반자)가 되거나... 수행 없이 반열반하는 자(무행반열반자)가 되거나... 수행을 통해 반열반하는 자(유행반열반자)가 되거나... 흐름을 거슬러 올라가 아까니따(색구경천)에 이르는 자(상류반열반자)가 된다. 비구들이여, 이 사람이 공양받아 마땅하고, 선사받아 마땅하고, 보시받아 마땅하고, 합장받아 마땅하며, 세상의 위없는 복밭인 일곱 번째 사람이다. 비구들이여, 진실로 공양받아 마땅하고... 세상의 위없는 복밭인 사람들이 이와 같이 일곱 부류가 있다.”라고 말씀하셨다. (여섯 번째 경이 끝났다.) 7. Dukkhānupassīsuttaṃ 7. 7. 괴로움을 관찰하는 자의 경 (Dukkhānupassīsutta) 17. Sattime[Pg.406], bhikkhave, puggalā āhuneyyā…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa. Katame satta? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo sabbasaṅkhāresu dukkhānupassī viharati…pe…. Sattamaṃ. 17. 17. “비구들이여, 이 일곱 부류의 사람들은 공양받아 마땅하고... 세상의 위없는 복밭이다. 어떤 일곱인가? 비구들이여, 여기 어떤 사람은 모든 형성된 것들에 대해 괴로움(고)을 관찰하며 머문다... (일곱 번째 경이 끝났다.)” 8. Anattānupassīsuttaṃ 8. 8. 무아를 관찰하는 자의 경 (Anattānupassīsutta) 18. Sabbesu dhammesu anattānupassī viharati…pe…. Aṭṭhamaṃ. 18. 18. (비구들이여, 이 일곱 부류의 사람들은 공양받아 마땅하고... 세상의 위없는 복밭이다. 어떤 일곱인가? 비구들이여, 여기 어떤 사람은) 모든 법들에 대해 무아를 관찰하며 머문다... (여덟 번째 경이 끝났다.)” 9. Nibbānasuttaṃ 9. 9. 열반의 경 (Nibbānasutta) 19. ‘‘Nibbāne sukhānupassī viharati sukhasaññī sukhapaṭisaṃvedī satataṃ samitaṃ abbokiṇṇaṃ cetasā adhimuccamāno paññāya pariyogāhamāno. So āsavānaṃ khayā…pe… sacchikatvā upasampajja viharati. Ayaṃ bhikkhave, paṭhamo puggalo āhuneyyo…pe… puññakkhettaṃ lokassa. 19. 19. “열반에 대해 행복(락)을 관찰하며 머물고, 행복하다는 인식을 지니며, 행복함을 경험하고, 항상 쉬지 않고 끊임없이 다른 마음과 섞이지 않게 마음으로 확신하며 지혜로 꿰뚫으며 머문다. 그는 번뇌들이 소멸했기에... 실현하여 구족하고 머문다. 비구들이여, 이 사람이 공양받아 마땅하고... 세상의 위없는 복밭인 첫 번째 사람이다.” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, idhekacco puggalo nibbāne sukhānupassī viharati sukhasaññī sukhapaṭisaṃvedī satataṃ samitaṃ abbokiṇṇaṃ cetasā adhimuccamāno paññāya pariyogāhamāno. Tassa apubbaṃ acarimaṃ āsavapariyādānañca hoti jīvitapariyādānañca. Ayaṃ, bhikkhave, dutiyo puggalo āhuneyyo…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa. “비구들이여, 다시 여기 어떤 사람은 열반에서 행복을 거듭 관찰하며 머무르고, 행복을 인식하며, 행복을 경험하며, 항상 끊임없이 다른 마음과 섞이지 않은 마음으로 전념하고 통찰지로 깊이 체득하며 머무릅니다. 그에게는 선후의 차이 없이(동시에) 번뇌의 소멸과 생명의 소멸이 일어납니다. 비구들이여, 이 사람이 공양받을 만하고... 세상의 위없는 복밭인 두 번째 사람입니다.” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, idhekacco puggalo nibbāne sukhānupassī viharati sukhasaññī sukhapaṭisaṃvedī satataṃ samitaṃ abbokiṇṇaṃ cetasā adhimuccamāno paññāya pariyogāhamāno. So pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā antarāparinibbāyī hoti…pe… upahaccaparinibbāyī hoti…pe… asaṅkhāraparinibbāyī hoti…pe… sasaṅkhāraparinibbāyī hoti…pe… uddhaṃsoto hoti akaniṭṭhagāmī. Ayaṃ, bhikkhave, sattamo puggalo āhuneyyo…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa. Ime kho, bhikkhave, satta puggalā āhuneyyā…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti. Navamaṃ. “비구들이여, 다시 여기 어떤 사람은 열반에서 행복을 거듭 관찰하며 머무르고, 행복을 인식하며, 행복을 경험하며, 항상 끊임없이 다른 마음과 섞이지 않은 마음으로 전념하고 통찰지로 깊이 체득하며 머무릅니다. 그는 다섯 가지 하분결의 소멸로 중간에 반열반하는 자(안뜨라빠리니빠이)가 되며... 해를 입혀 반열반하는 자(우빠핫짜빠리니빠이)가 되며... 무가행으로 반열반하는 자(아상카라빠리니빠이)가 되며... 유가행으로 반열반하는 자(사상카라빠리니빠이)가 되며... 상류가 되어 아까닛따 천으로 가는 자(웃당소또 아까닛따가미)가 됩니다. 비구들이여, 이 사람이 공양받을 만하고... 세상의 위없는 복밭인 일곱 번째 사람입니다. 비구들이여, 이들 일곱 부류의 사람이 공양받을 만하고... 세상의 위없는 복밭입니다.” 제9경. 10. Niddasavatthusuttaṃ 10. 닛다사왓투 경 (아라한의 근거 경) 20. ‘‘Sattimāni[Pg.407], bhikkhave, niddasavatthūni. Katamāni satta? Idha, bhikkhave, bhikkhu sikkhāsamādāne tibbacchando hoti āyatiñca sikkhāsamādāne avigatapemo, dhammanisantiyā tibbacchando hoti āyatiñca dhammanisantiyā avigatapemo, icchāvinaye tibbacchando hoti āyatiñca icchāvinaye avigatapemo, paṭisallāne tibbacchando hoti āyatiñca paṭisallāne avigatapemo, vīriyārambhe tibbacchando hoti āyatiñca vīriyārambhe avigatapemo, satinepakke tibbacchando hoti āyatiñca satinepakke avigatapemo, diṭṭhipaṭivedhe tibbacchando hoti āyatiñca diṭṭhipaṭivedhe avigatapemo. Imāni kho, bhikkhave, satta niddasavatthūnī’’ti. Dasamaṃ. 20. “비구들이여, 일곱 가지 닛다사왓투(아라한이 되는 근거)가 있습니다. 무엇이 일곱입니까? 비구들이여, 여기 이 법과 율에서 비구는 학처를 받아들여 지키는 데 강한 의욕이 있고 장래에도 학처를 받아들여 지키는 데 변함없는 애정이 있으며, 법을 조사하는 데 강한 의욕이 있고 장래에도 법을 조사하는 데 변함없는 애정이 있으며, 갈애를 다스리는 데 강한 의욕이 있고 장래에도 갈애를 다스리는 데 변함없는 애정이 있으며, 홀로 머무는 데 강한 의욕이 있고 장래에도 홀로 머무는 데 변함없는 애정이 있으며, 정진을 시작하는 데 강한 의욕이 있고 장래에도 정진을 시작하는 데 변함없는 애정이 있으며, 마음챙김과 슬기에 강한 의욕이 있고 장래에도 마음챙김과 슬기에 변함없는 애정이 있으며, 견해를 꿰뚫는 데 강한 의욕이 있고 장래에도 견해를 꿰뚫는 데 변함없는 애정이 있습니다. 비구들이여, 이것들이 일곱 가지 닛다사왓투입니다.” 제10경. Anusayavaggo dutiyo. 두 번째 잠재성향 품이 끝났다. Tassuddānaṃ – 그 요약문은 다음과 같다. Duve anusayā kulaṃ, puggalaṃ udakūpamaṃ; Aniccaṃ dukkhaṃ anattā ca, nibbānaṃ niddasavatthu cāti. 두 개의 잠재성향, 가문, 사람, 물의 비유, 무상, 고, 무아, 열반, 그리고 닛다사왓투이다. 3. Vajjisattakavaggo 3. 3. 왓지 사따까 품 (왓지족의 일곱 가지 조건 품) 1. Sārandadasuttaṃ 1. 사란다다 경 21. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati sārandade cetiye. Atha kho sambahulā licchavī yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinne kho te licchavī bhagavā etadavoca – ‘‘satta vo, licchavī, aparihāniye dhamme desessāmi. Taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te licchavī bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – 21. 이와 같이 나는 들었다. 한때 세존께서는 웨살리의 사란다다 제띠야에 머무셨다. 그때 많은 릿차위들이 세존께서 계신 곳으로 다가갔다. 다가가서 세존께 절을 올리고 한곁에 앉았다. 한곁에 앉은 그 릿차위들에게 세존께서는 이렇게 말씀하셨다. “릿차위들이여, 그대들에게 쇠퇴하지 않는 일곱 가지 법을 설하겠다. 그것을 잘 듣고 마음속에 깊이 새겨라. 내가 말하리라.” “그러겠습니다, 세존이시여.”라고 그 릿차위들은 세존께 응답했다. 세존께서는 이렇게 말씀하셨다. ‘‘Katame [Pg.408] ca, licchavī, satta aparihāniyā dhammā? Yāvakīvañca, licchavī, vajjī abhiṇhaṃ sannipātā bhavissanti sannipātabahulā; vuddhiyeva, licchavī, vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. “릿차위들이여, 무엇이 쇠퇴하지 않는 일곱 가지 법인가? 릿차위들이여, 왓지족들이 자주 모이고 회의를 많이 여는 한, 릿차위들이여, 왓지족들에게는 번영만이 기대될 뿐, 쇠퇴는 기대되지 않는다. (1)” ‘‘Yāvakīvañca, licchavī, vajjī samaggā sannipatissanti, samaggā vuṭṭhahissanti, samaggā vajjikaraṇīyāni karissanti; vuddhiyeva, licchavī, vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. “릿차위들이여, 왓지족들이 화합하여 모이고, 화합하여 흩어지며, 화합하여 왓지족의 업무를 수행하는 한, 릿차위들이여, 왓지족들에게는 번영만이 기대될 뿐, 쇠퇴는 기대되지 않는다. (2)” ‘‘Yāvakīvañca, licchavī, vajjī apaññattaṃ na paññāpessanti, paññattaṃ na samucchindissanti, yathāpaññatte porāṇe vajjidhamme samādāya vattissanti; vuddhiyeva, licchavī, vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. “릿차위들이여, 왓지족들이 제정되지 않은 것을 제정하지 않고, 이미 제정된 법을 폐지하지 않으며, 제정된 바 고대의 왓지족 법도를 받들어 행하는 한, 릿차위들이여, 왓지족들에게는 번영만이 기대될 뿐, 쇠퇴는 기대되지 않는다. (3)” ‘‘Yāvakīvañca, licchavī, vajjī ye te vajjīnaṃ vajjimahallakā te sakkarissanti garuṃ karissanti mānessanti pūjessanti, tesañca sotabbaṃ maññissanti; vuddhiyeva, licchavī, vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. “릿차위들이여, 왓지족들이 왓지족의 어른들을 공경하고 존중하며 예우하고 받들며, 그분들의 말씀을 경청해야 한다고 여기는 한, 릿차위들이여, 왓지족들에게는 번영만이 기대될 뿐, 쇠퇴는 기대되지 않는다. (4)” ‘‘Yāvakīvañca, licchavī, vajjī yā tā kulitthiyo kulakumāriyo tā na okassa pasayha vāsessanti; vuddhiyeva, licchavī, vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. “릿차위들이여, 왓지족들이 가문의 여인들이나 가문의 처녀들을 강제로 끌어내어 폭력으로 머물게 하지 않는 한, 릿차위들이여, 왓지족들에게는 번영만이 기대될 뿐, 쇠퇴는 기대되지 않는다. (5)” ‘‘Yāvakīvañca, licchavī, vajjī yāni tāni vajjīnaṃ vajjicetiyāni abbhantarāni ceva bāhirāni ca tāni sakkarissanti garuṃ karissanti mānessanti pūjessanti, tesañca dinnapubbaṃ katapubbaṃ dhammikaṃ baliṃ no parihāpessanti; vuddhiyeva, licchavī, vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. “릿차위들이여, 왓지족들이 성안이나 성밖의 왓지족 제띠야들을 공경하고 존중하며 예우하고 받들며, 이전에 올리던 법다운 봉헌물을 빠뜨리지 않는 한, 릿차위들이여, 왓지족들에게는 번영만이 기대될 뿐, 쇠퇴는 기대되지 않는다. (6)” ‘‘Yāvakīvañca, licchavī, vajjīnaṃ arahantesu dhammikā rakkhāvaraṇagutti susaṃvihitā bhavissati – ‘kinti anāgatā ca arahanto vijitaṃ āgaccheyyuṃ, āgatā ca arahanto vijite phāsuṃ vihareyyu’nti; vuddhiyeva, licchavī, vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. “릿차위들이여, 왓지족들이 아라한들에 대해 법다운 수호와 보호와 방비를 잘 갖추어, ‘아직 오지 않은 아라한들이 어떻게 하면 우리나라에 오실까, 이미 오신 아라한들이 어떻게 하면 우리나라에서 편안하게 머무실까’라고 마음을 쓰는 한, 릿차위들이여, 왓지족들에게는 번영만이 기대될 뿐, 쇠퇴는 기대되지 않는다. (7)” ‘‘Yāvakīvañca, licchavī, ime satta aparihāniyā dhammā vajjīsu ṭhassanti, imesu ca sattasu aparihāniyesu dhammesu vajjī sandississanti ; vuddhiyeva, licchavī, vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihānī’’ti. Paṭhamaṃ. “릿차위들이여, 이 일곱 가지 불퇴법이 왓지족들에게 유지되고, 왓지족들이 이 일곱 가지 불퇴법을 준수하는 것으로 보이는 한, 릿차위들이여, 왓지족들에게는 번영만이 기대될 뿐, 쇠퇴는 기대되지 않는다.” 제1경. 2. Vassakārasuttaṃ 2. 와싸까라 경 22. Evaṃ [Pg.409] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati gijjhakūṭe pabbate. Tena kho pana samayena rājā māgadho ajātasattu vedehiputto vajjī abhiyātukāmo hoti. So evamāha – ‘‘ahaṃ hime vajjī evaṃmahiddhike evaṃmahānubhāve ucchecchāmi, vajjī vināsessāmi, vajjī anayabyasanaṃ āpādessāmī’’ti. 22. 이와 같이 나는 들었다. 한때 세존께서는 라자가하의 영축산에 머무셨다. 그때 마가다 국왕 웨데히뿌따 아자따사뚜는 왓지족을 정벌하려 하였다. 그는 이렇게 말했다. “나는 이토록 큰 신통과 이토록 큰 위력을 가진 이 왓지족들을 뿌리 뽑으리라. 왓지족들을 멸망시키리라. 왓지족들을 불운과 재난에 빠뜨리리라.” Atha kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto vassakāraṃ brāhmaṇaṃ māgadhamahāmattaṃ āmantesi – ‘‘ehi tvaṃ, brāhmaṇa, yena bhagavā tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā mama vacanena bhagavato pāde sirasā vandāhi, appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ puccha – ‘rājā, bhante, māgadho ajātasattu vedehiputto bhagavato pāde sirasā vandati, appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchatī’ti. Evañca vadehi – ‘rājā, bhante, māgadho ajātasattu vedehiputto vajjī abhiyātukāmo. So evamāha – ‘ahaṃ hime vajjī evaṃmahiddhike evaṃmahānubhāve ucchecchāmi, vajjī vināsessāmi, vajjī anayabyasanaṃ āpādessāmī’ti. Yathā te bhagavā byākaroti, taṃ sādhukaṃ uggahetvā mama āroceyyāsi. Na hi tathāgatā vitathaṃ bhaṇantī’’ti. 그때 웨데히 왕비의 아들인 마가다의 아자타삿투 왕은 마가다의 대신인 왓사카라 브라만에게 일렀습니다. “브라만이여, 그대는 어서 세존께서 계신 곳으로 가시오. 가서 나의 이름으로 세존의 발에 머리 숙여 예배드리고, 질병이 없으신지, 건강하신지, 거동이 가벼우신지, 기력이 있으신지, 평안히 머무시는지 문안을 여쭈시오. 그리고 ‘세존이시여, 웨데히 왕비의 아들인 마가다의 아자타삿투 왕이 세존의 발에 머리 숙여 예배드리며, 질병이 없으신지, 건강하신지, 거동이 가벼우신지, 기력이 있으신지, 평안히 머무시는지 문안을 여쭙니다’라고 전하시오. 또한 ‘세존이시여, 웨데히 왕비의 아들인 마가다의 아자타삿투 왕이 밧지족을 정벌하고자 합니다. 왕께서는 이와 같이 말씀하셨습니다. <나는 이처럼 큰 신통력과 이처럼 큰 위력을 가진 밧지족들을 멸절시키고, 밧지족들을 파멸시키며, 밧지족들이 불행과 재앙에 빠지게 하리라>’라고 전하시오. 그리고 세존께서 그대에게 어떻게 답변하시든, 그것을 잘 기억하여 나에게 보고해 주시오. 여래들께서는 결코 헛된 말씀을 하지 않으시기 때문이오.” ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho vassakāro brāhmaṇo māgadhamahāmatto rañño māgadhassa ajātasattussa vedehiputtassa paṭissutvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho vassakāro brāhmaṇo māgadhamahāmatto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘rājā, bho gotama, māgadho ajātasattu vedehiputto bhoto gotamassa pāde sirasā vandati, appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchati. Rājā, bho gotama, māgadho ajātasattu vedehiputto vajjī abhiyātukāmo. So evamāha – ‘ahaṃ hime vajjī evaṃmahiddhike evaṃmahānubhāve ucchecchāmi, vajjī vināsessāmi, vajjī anayabyasanaṃ āpādessāmī’’’ti. “그리하겠습니다, 왕이시여”라고 마가다의 대신 왓사카라 브라만은 웨데히 왕비의 아들인 마가다의 아자타삿투 왕에게 대답하고, 세존께서 계신 곳으로 나아갔습니다. 도착하여 세존과 함께 안부를 나누었습니다. 유쾌하고 기억할 만한 대화를 마친 뒤 한 곁에 앉았습니다. 한 곁에 앉은 마가다의 대신 왓사카라 브라만은 세존께 이와 같이 말씀드렸습니다. “고타마 존자시여, 웨데히 왕비의 아들인 마가다의 아자타삿투 왕이 고타마 존자의 발에 머리 숙여 예배드리며, 질병이 없으신지, 건강하신지, 거동이 가벼우신지, 기력이 있으신지, 평안히 머무시는지 문안을 여쭙니다. 고타마 존자시여, 웨데히 왕비의 아들인 마가다의 아자타삿투 왕은 밧지족을 정벌하고자 합니다. 왕께서는 이와 같이 말씀하셨습니다. <나는 이처럼 큰 신통력과 이처럼 큰 위력을 가진 밧지족들을 멸절시키고, 밧지족들을 파멸시키며, 밧지족들이 불행과 재앙에 빠지게 하리라>라고 말입니다.” Tena [Pg.410] kho pana samayena āyasmā ānando bhagavato piṭṭhito ṭhito hoti bhagavantaṃ bījayamāno. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘kinti te, ānanda, sutaṃ – ‘vajjī abhiṇhaṃ sannipātā sannipātabahulā’’’ti? ‘‘Sutaṃ metaṃ, bhante – ‘vajjī abhiṇhaṃ sannipātā sannipātabahulā’’’ti. ‘‘Yāvakīvañca, ānanda, vajjī abhiṇhaṃ sannipātā bhavissanti sannipātabahulā; vuddhiyeva, ānanda, vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. 그 무렵 아난다 존자는 세존의 뒤에 서서 세존께 부채질을 해드리고 있었습니다. 그때 세존께서 아난다 존자에게 물으셨습니다. “아난다여, 그대는 밧지족들이 자주 모이고 회합을 많이 갖는다고 들었느냐?” “세존이시여, 밧지족들이 자주 모이고 회합을 많이 갖는다고 들었습니다.” “아난다여, 밧지족들이 이처럼 자주 모이고 회합을 많이 갖는 동안에는 밧지족들에게는 번영만이 기대되고 쇠퇴는 없을 것이다. (1)”}, { ‘‘Kinti te, ānanda, sutaṃ – ‘vajjī samaggā sannipatanti, samaggā vuṭṭhahanti, samaggā vajjikaraṇīyāni karontī’’’ti? ‘‘Sutaṃ metaṃ, bhante – ‘vajjī samaggā sannipatanti, samaggā vuṭṭhahanti, samaggā vajjikaraṇīyāni karontī’’’ti. ‘‘Yāvakīvañca, ānanda, vajjī samaggā sannipatissanti, samaggā vuṭṭhahissanti, samaggā vajjikaraṇīyāni karissanti; vuddhiyeva, ānanda, vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. “아난다여, 그대는 어떻게 들었느냐? ‘왓지인들은 화합하여 회의를 열고, 화합하여 회의를 마치며, 화합하여 왓지인들의 공동 업무를 수행한다’고 들었느냐?” “세존이시여, ‘왓지인들은 화합하여 회의를 열고, 화합하여 회의를 마치며, 화합하여 왓지인들의 공동 업무를 수행한다’고 들었습니다.” “아난다여, 왓지인들이 화합하여 회의를 열고, 화합하여 회의를 마치며, 화합하여 왓지인들의 공동 업무를 수행하는 한, 아난다여, 왓지인들에게는 번영만이 기대되고 쇠퇴는 결코 없을 것이다.” ‘‘Kinti te, ānanda, sutaṃ – ‘vajjī apaññattaṃ na paññāpenti, paññattaṃ na samucchindanti, yathāpaññatte porāṇe vajjidhamme samādāya vattantī’’’ti? ‘‘Sutaṃ metaṃ, bhante – ‘vajjī apaññattaṃ na paññāpenti, paññattaṃ na samucchindanti, yathāpaññatte porāṇe vajjidhamme samādāya vattantī’’’ti. ‘‘Yāvakīvañca, ānanda, vajjī apaññattaṃ na paññāpessanti, paññattaṃ na samucchindissanti, yathāpaññatte porāṇe vajjidhamme samādāya vattissanti; vuddhiyeva, ānanda, vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. “아난다여, 그대는 어떻게 들었느냐? ‘왓지인들은 일찍이 제정되지 않은 법을 제정하지 않고, 이미 제정된 법을 폐지하지 않으며, 예로부터 제정된 왓지인들의 전통 법규를 준수하여 행한다’고 들었느냐?” “세존이시여, ‘왓지인들은 일찍이 제정되지 않은 법을 제정하지 않고, 이미 제정된 법을 폐지하지 않으며, 예로부터 제정된 왓지인들의 전통 법규를 준수하여 행한다’고 들었습니다.” “아난다여, 왓지인들이 일찍이 제정되지 않은 법을 제정하지 않고, 이미 제정된 법을 폐지하지 않으며, 예로부터 제정된 왓지인들의 전통 법규를 준수하여 행하는 한, 아난다여, 왓지인들에게는 번영만이 기대되고 쇠퇴는 결코 없을 것이다.” ‘‘Kinti te, ānanda, sutaṃ – ‘vajjī ye te vajjīnaṃ vajjimahallakā te sakkaronti garuṃ karonti mānenti pūjenti, tesañca sotabbaṃ maññantī’’’ti? ‘‘Sutaṃ metaṃ, bhante – ‘vajjī ye te vajjīnaṃ vajjimahallakā te sakkaronti garuṃ karonti mānenti pūjenti, tesañca sotabbaṃ maññantī’’’ti. ‘‘Yāvakīvañca, ānanda, vajjī ye te vajjīnaṃ vajjimahallakā te sakkarissanti garuṃ karissanti mānessanti pūjessanti, tesañca sotabbaṃ maññissanti; vuddhiyeva, ānanda, vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. “아난다여, 그대는 어떻게 들었느냐? ‘왓지인들은 왓지인들 중의 어른들을 공경하고 존중하며 받들고 공양하며, 그들의 가르침을 경청해야 한다고 여긴다’고 들었느냐?” “세존이시여, ‘왓지인들은 왓지인들 중의 어른들을 공경하고 존중하며 받들고 공양하며, 그들의 가르침을 경청해야 한다고 여긴다’고 들었습니다.” “아난다여, 왓지인들이 왓지인들 중의 어른들을 공경하고 존중하며 받들고 공양하며, 그들의 가르침을 경청해야 한다고 여기는 한, 아난다여, 왓지인들에게는 번영만이 기대되고 쇠퇴는 결코 없을 것이다.” ‘‘Kinti te, ānanda, sutaṃ – ‘vajjī yā tā kulitthiyo kulakumāriyo tā na okassa pasayha vāsentī’’’ti? ‘‘Sutaṃ metaṃ, bhante – ‘vajjī yā tā kulitthiyo kulakumāriyo tā na okassa pasayha vāsentī’’’ti. ‘‘Yāvakīvañca, ānanda, vajjī yā tā kulitthiyo [Pg.411] kulakumāriyo tā na okassa pasayha vāsessanti; vuddhiyeva, ānanda, vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. “아난다여, 그대는 어떻게 들었느냐? ‘왓지인들은 가문의 여인들이나 처녀들을 강제로 끌고 가거나 억압하여 가두어 두지 않는다’고 들었느냐?” “세존이시여, ‘왓지인들은 가문의 여인들이나 처녀들을 강제로 끌고 가거나 억압하여 가두어 두지 않는다’고 들었습니다.” “아난다여, 왓지인들이 가문의 여인들이나 처녀들을 강제로 끌고 가거나 억압하여 가두어 두지 않는 한, 아난다여, 왓지인들에게는 번영만이 기대되고 쇠퇴는 결코 없을 것이다.” ‘‘Kinti te, ānanda, sutaṃ – ‘vajjī yāni tāni vajjīnaṃ vajjicetiyāni abbhantarāni ceva bāhirāni ca tāni sakkaronti garuṃ karonti mānenti pūjenti, tesañca dinnapubbaṃ katapubbaṃ dhammikaṃ baliṃ no parihāpentī’’’ti? ‘‘Sutaṃ metaṃ, bhante – ‘vajjī yāni tāni vajjīnaṃ vajjicetiyāni abbhantarāni ceva bāhirāni ca tāni sakkaronti garuṃ karonti mānenti pūjenti, tesañca dinnapubbaṃ katapubbaṃ dhammikaṃ baliṃ no parihāpentī’’’ti. ‘‘Yāvakīvañca, ānanda, vajjī yāni tāni vajjīnaṃ vajjicetiyāni abbhantarāni ceva bāhirāni ca tāni sakkarissanti garuṃ karissanti mānessanti pūjessanti, tesañca dinnapubbaṃ katapubbaṃ dhammikaṃ baliṃ no parihāpessanti; vuddhiyeva, ānanda, vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. “아난다여, 그대는 어떻게 들었느냐? ‘왓지인들은 도성 안팎에 있는 왓지인들의 성소(cetiya)들을 공경하고 존중하며 받들고 공양하며, 그 성소들에 예로부터 바쳐 왔던 법다운 공물(bali)이 줄어들지 않게 한다’고 들었느냐?” “세존이시여, ‘왓지인들은 도성 안팎에 있는 왓지인들의 성소들을 공경하고 존중하며 받들고 공양하며, 그 성소들에 예로부터 바쳐 왔던 법다운 공물이 줄어들지 않게 한다’고 들었습니다.” “아난다여, 왓지인들이 도성 안팎에 있는 왓지인들의 성소들을 공경하고 존중하며 받들고 공양하며, 그 성소들에 예로부터 바쳐 왔던 법다운 공물을 결코 빠뜨리지 않는 한, 아난다여, 왓지인들에게는 번영만이 기대되고 쇠퇴는 결코 없을 것이다.” ‘‘Kinti te, ānanda, sutaṃ – ‘vajjīnaṃ arahantesu dhammikā rakkhāvaraṇagutti susaṃvihitā – kinti anāgatā ca arahanto vijitaṃ āgaccheyyuṃ, āgatā ca arahanto vijite phāsuṃ vihareyyu’’’nti? ‘‘Sutaṃ metaṃ, bhante – ‘vajjīnaṃ arahantesu dhammikā rakkhāvaraṇagutti susaṃvihitā bhavissati – kinti anāgatā ca arahanto vijitaṃ āgaccheyyuṃ, āgatā ca arahanto vijite phāsuṃ vihareyyu’’’nti. ‘‘Yāvakīvañca, ānanda, vajjīnaṃ arahantesu dhammikā rakkhāvaraṇagutti susaṃvihitā bhavissati – ‘kinti anāgatā ca arahanto vijitaṃ āgaccheyyuṃ, āgatā ca arahanto vijite phāsuṃ vihareyyu’nti; vuddhiyeva, ānanda, vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihānī’’ti. “아난다여, 그대는 ‘와지인들이 아라한들에 대하여 법다운 보호와 방비와 수호를 잘 갖추고 있어서, 어떻게 하면 아직 오지 않은 아라한들이 와지국으로 오고, 이미 온 아라한들이 와지국에서 편안하게 머물 수 있을까라고 숙고한다’는 말을 들었느냐?” “세존이시여, ‘와지인들이 아라한들에 대하여 법다운 보호와 방비와 수호를 잘 갖추어, 어떻게 하면 아직 오지 않은 아라한들이 와지국으로 오고, 이미 온 아라한들이 와지국에서 편안하게 머물 수 있을까라고 숙고할 것이다’라는 말을 저는 들었습니다.” “아난다여, 와지인들이 아라한들에 대하여 법다운 보호와 방비와 수호를 잘 갖추어, 어떻게 하면 아직 오지 않은 아라한들이 와지국으로 오고, 이미 온 아라한들이 와지국에서 편안하게 머물 수 있을까라고 숙고하는 한, 아난다여, 와지인들에게는 번영만이 기대되고 쇠퇴는 없을 것이다.” Atha kho bhagavā vassakāraṃ brāhmaṇaṃ māgadhamahāmattaṃ āmantesi – ‘‘ekamidāhaṃ, brāhmaṇa, samayaṃ vesāliyaṃ viharāmi sārandade cetiye. Tatrāhaṃ, brāhmaṇa, vajjīnaṃ ime satta aparihāniye dhamme desesiṃ. Yāvakīvañca, brāhmaṇa, ime satta aparihāniyā dhammā vajjīsu ṭhassanti, imesu ca sattasu aparihāniyesu dhammesu vajjī sandississanti; vuddhiyeva, brāhmaṇa, vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihānī’’ti. 그때 세존께서 마가다국의 대신인 왓사카라 바라문에게 말씀하셨다. “바라문이여, 한때 나는 웨살리의 사란다다 제띠야에 머물렀다. 바라문이여, 거기서 나는 와지인들에게 이 일곱 가지 쇠퇴하지 않는 법(불퇴법)을 설했다. 바라문이여, 이 일곱 가지 불퇴법이 와지인들 사이에 유지되고, 와지인들이 이 일곱 가지 불퇴법을 실천하는 모습이 보이는 한, 바라문이여, 와지인들에게는 번영만이 기대되고 쇠퇴는 없을 것이다.” ‘‘Ekamekenapi [Pg.412] bho, gotama, aparihāniyena dhammena samannāgatānaṃ vajjīnaṃ vuddhiyeva pāṭikaṅkhā, no parihāni; ko pana vādo sattahi aparihāniyehi dhammehi! Akaraṇīyā ca, bho gotama, vajjī raññā māgadhena ajātasattunā vedehiputtena yadidaṃ yuddhassa, aññatra upalāpanāya, aññatra mithubhedā. Handa ca dāni mayaṃ, bho gotama, gacchāma, bahukiccā mayaṃ bahukaraṇīyā’’ti. ‘‘Yassadāni tvaṃ, brāhmaṇa, kālaṃ maññasī’’ti. Atha kho vassakāro brāhmaṇo māgadhamahāmatto bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā pakkāmīti. Dutiyaṃ. “고따마 존자시여, 와지인들이 이 불퇴법 중 단 한 가지만 갖추어도 번영만이 기대되고 쇠퇴는 없을 것인데, 하물며 일곱 가지 불퇴법을 모두 갖춘 경우에야 더 말할 필요가 있겠습니까! 고따마 존자시여, 마가다국의 왕 웨데히의 아들 아자따삿뚜는 매수하거나 이간질하지 않는 한, 전쟁으로는 와지인들을 결코 이길 수 없을 것입니다. 고따마 존자시여, 이제 저희는 가보겠습니다. 저희는 할 일이 많고 수행해야 할 업무가 많습니다.” “바라문이여, 지금이 그대가 가야 할 시간이라고 생각한다면 그렇게 하시오.” 그러자 마가다국의 대신 왓사카라 바라문은 세존의 말씀을 기뻐하고 찬탄한 뒤 자리에서 일어나 떠나갔다. 제2수트라 끝. 3. Paṭhamasattakasuttaṃ 3. 제1 칠법경 (첫 번째 일곱 가지 법의 경) 23. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati gijjhakūṭe pabbate. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘satta vo, bhikkhave, aparihāniye dhamme desessāmi. Taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – 23. 이와 같이 나는 들었다. 한때 세존께서 라자가하의 영축산에 머물고 계셨다. 거기서 세존께서는 비구들을 불러 말씀하셨다. “비구들이여, 그대들에게 일곱 가지 쇠퇴하지 않는 법(불퇴법)을 설하리라. 그것을 듣고 잘 마음에 새겨라. 내가 설하리라.” 비구들은 “그렇게 하겠습니다, 세존이시여”라고 응답했다. 세존께서는 다음과 같이 말씀하셨다. ‘‘Katame ca, bhikkhave, satta aparihāniyā dhammā? Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū abhiṇhaṃ sannipātā bhavissanti sannipātabahulā; vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. “비구들이여, 일곱 가지 불퇴법이란 무엇인가? 비구들이여, 비구들이 자주 모이고 회의를 많이 갖는 한, 비구들이여, 비구들에게는 번영만이 기대되고 쇠퇴는 없을 것이다. (1) ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū samaggā sannipatissanti, samaggā vuṭṭhahissanti, samaggā saṅghakaraṇīyāni karissanti; vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. “비구들이여, 비구들이 화합하여 모이고, 화합하여 흩어지며, 화합하여 승가의 업무를 수행하는 한, 비구들이여, 비구들에게는 번영만이 기대되고 쇠퇴는 없을 것이다. (2) ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū apaññattaṃ na paññāpessanti, paññattaṃ na samucchindissanti, yathāpaññattesu sikkhāpadesu samādāya vattissanti; vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. “비구들이여, 비구들이 제정되지 않은 것을 제정하지 않고, 이미 제정된 것을 폐지하지 않으며, 제정된 학습계율에 따라 수행하는 한, 비구들이여, 비구들에게는 번영만이 기대되고 쇠퇴는 없을 것이다. (3) ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū ye te bhikkhū therā rattaññū cirapabbajitā saṅghapitaro saṅghapariṇāyakā te sakkarissanti garuṃ karissanti mānessanti pūjessanti, tesañca sotabbaṃ maññissanti; vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. “비구들이여, 비구들이 장로이며 오랜 세월 출가한 수행자요, 승가의 아버지이며 승가의 지도자인 비구들을 존중하고 경외하며 공경하고 공양하며, 그들의 말을 경청해야 한다고 여기는 한, 비구들이여, 비구들에게는 번영만이 기대되고 쇠퇴는 없을 것이다. (4) ‘‘Yāvakīvañca[Pg.413], bhikkhave, bhikkhū uppannāya taṇhāya ponobhavikāya na vasaṃ gacchissanti; vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. “비구들이여, 비구들이 다시 태어남을 일으키는 생겨난 갈애의 지배를 받지 않는 한, 비구들이여, 비구들에게는 번영만이 기대되고 쇠퇴는 없을 것이다. (5) ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū āraññakesu senāsanesu sāpekkhā bhavissanti; vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. “비구들이여, 비구들이 숲속의 처소(아란야)를 애호하는 한, 비구들이여, 비구들에게는 번영만이 기대되고 쇠퇴는 없을 것이다. (6) ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū paccattaññeva satiṃ upaṭṭhāpessanti – ‘kinti anāgatā ca pesalā sabrahmacārī āgaccheyyuṃ, āgatā ca pesalā sabrahmacārī phāsuṃ vihareyyu’nti; vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. “비구들이여, 비구들이 ‘어떻게 하면 계행이 청정한 도반들이 아직 오지 않았다면 오게 하고, 이미 왔다면 편안하게 머물게 할 수 있을까’라고 스스로 마음 챙김을 확립하는 한, 비구들이여, 비구들에게는 번영만이 기대되고 쇠퇴는 없을 것이다. (7) ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, ime satta aparihāniyā dhammā bhikkhūsu ṭhassanti, imesu ca sattasu aparihāniyesu dhammesu bhikkhū sandississanti; vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihānī’’ti. Tatiyaṃ. “비구들이여, 이 일곱 가지 불퇴법이 비구들 사이에 유지되고, 비구들이 이 일곱 가지 불퇴법을 실천하는 모습이 보이는 한, 비구들이여, 비구들에게는 번영만이 기대되고 쇠퇴는 없을 것이다.” 세존께서 이와 같이 말씀하셨다. 제3수트라 끝. 4. Dutiyasattakasuttaṃ 4. 제2 칠법경 (두 번째 일곱 가지 법의 경) 24. ‘‘Satta vo, bhikkhave, aparihāniye dhamme desessāmi. Taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha…pe… katame ca, bhikkhave, satta aparihāniyā dhammā? 24. “비구들이여, 그대들에게 일곱 가지 쇠퇴하지 않는 법(불퇴법)을 설하리라. 그것을 듣고 잘 마음에 새겨라... (중략)... 비구들이여, 일곱 가지 불퇴법이란 무엇인가? Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū na kammārāmā bhavissanti, na kammaratā, na kammārāmataṃ anuyuttā; vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. 비구들이여, 비구들이 일(잡무)을 즐기지 않고, 일에 빠지지 않으며, 일에 몰두하지 않는 한, 비구들이여, 비구들에게는 번영만이 기대되고 쇠퇴는 없을 것이다. ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū na bhassārāmā bhavissanti…pe… na niddārāmā bhavissanti… na saṅgaṇikārāmā bhavissanti… na pāpicchā bhavissanti na pāpikānaṃ icchānaṃ vasaṃ gatā… na pāpamittā bhavissanti na pāpasahāyā na pāpasampavaṅkā… na oramattakena visesādhigamena antarāvosānaṃ āpajjissanti; vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. “비구들이여, 비구들이 이야기(잡담)를 즐기지 않고... 잠을 즐기지 않고... 무리 짓는 것을 즐기지 않고... 사악한 욕심을 품지 않고 사악한 욕심의 지배를 받지 않으며... 나쁜 친구를 사귀지 않고 나쁜 동료와 함께하지 않으며 사악한 자들에게 기울지 않고... 사소한 특별한 성취에 만족하여 도중에(아라한과에 이르기 전에) 멈추지 않는 한, 비구들이여, 비구들에게는 번영만이 기대되고 쇠퇴는 없을 것이다. ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, ime satta aparihāniyā dhammā bhikkhūsu ṭhassanti, imesu ca sattasu aparihāniyesu dhammesu bhikkhū sandississanti; vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihānī’’ti. Catutthaṃ. “비구들이여, 이 일곱 가지 불퇴법이 비구들 사이에 유지되고, 비구들이 이 일곱 가지 불퇴법을 실천하는 모습이 보이는 한, 비구들이여, 비구들에게는 번영만이 기대되고 쇠퇴는 없을 것이다.” 세존께서 이와 같이 말씀하셨다. 제4수트라 끝. 5. Tatiyasattakasuttaṃ 5. 제3 칠법경 (세 번째 일곱 가지 법의 경) 25. ‘‘Satta [Pg.414] vo, bhikkhave, aparihāniye dhamme desessāmi. Taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha…pe… katame ca, bhikkhave, satta aparihāniyā dhammā? Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū saddhā bhavissanti; vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. 25. “비구들이여, 그대들에게 쇠퇴하지 않게 하는 일곱 가지 법(불퇴법)을 설하리라. 그것을 듣고 잘 마음에 새기라. ... 비구들이여, 쇠퇴하지 않게 하는 일곱 가지 법이란 무엇인가? 비구들이여, 비구들이 믿음(saddhā)을 갖추고 있는 한, 비구들에게는 번영만이 기대되고 쇠퇴는 기대되지 않느니라.” ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū hirimanto bhavissanti…pe… ottappino bhavissanti… bahussutā bhavissanti… āraddhavīriyā bhavissanti… satimanto bhavissanti… paññavanto bhavissanti; vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, ime satta aparihāniyā dhammā bhikkhūsu ṭhassanti, imesu ca sattasu aparihāniyesu dhammesu bhikkhū sandississanti; vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihānī’’ti. Pañcamaṃ. “비구들이여, 비구들이 부끄러움(hiri)을 아는 한, ... 두려움(ottappa)을 아는 한, ... 많이 배우고 들은(bahussuta) 상태를 유지하는 한, ... 정진(vīriya)을 일구는 한, ... 마음챙김(sati)을 갖춘 한, ... 지혜(paññā)를 갖춘 한; 비구들에게는 번영만이 기대되고 쇠퇴는 기대되지 않느니라. 비구들이여, 이 일곱 가지 불퇴법이 비구들 사이에 유지되고, 비구들이 이 일곱 가지 불퇴법을 실천하는 한, 비구들에게는 번영만이 기대되고 쇠퇴는 기대되지 않느니라.” 다섯 번째 수타가 끝났다. 6. Bojjhaṅgasuttaṃ 6. 6. 보장가수타(Bojjhaṅgasuttaṃ, 깨달음의 요소 경) 26. ‘‘Satta vo, bhikkhave, aparihāniye dhamme desessāmi. Taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha…pe… katame ca, bhikkhave, satta aparihāniyā dhammā? Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū satisambojjhaṅgaṃ bhāvessanti; vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. 26. “비구들이여, 그대들에게 쇠퇴하지 않게 하는 일곱 가지 법을 설하리라. 그것을 듣고 잘 마음에 새기라. ... 비구들이여, 쇠퇴하지 않게 하는 일곱 가지 법이란 무엇인가? 비구들이여, 비구들이 염각지(satisambojjhaṅga, 마음챙김의 깨달음의 요소)를 닦는 한, 비구들에게는 번영만이 기대되고 쇠퇴는 기대되지 않느니라.” ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū dhammavicayasambojjhaṅgaṃ bhāvessanti…pe… vīriyasambojjhaṅgaṃ bhāvessanti… pītisambojjhaṅgaṃ bhāvessanti… passaddhisambojjhaṅgaṃ bhāvessanti… samādhisambojjhaṅgaṃ bhāvessanti… upekkhāsambojjhaṅgaṃ bhāvessanti; vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, ime satta aparihāniyā dhammā bhikkhūsu ṭhassanti, imesu ca sattasu aparihāniyesu dhammesu bhikkhū sandississanti; vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihānī’’ti. Chaṭṭhaṃ. “비구들이여, 비구들이 택법각지(dhammavicayasambojjhaṅga)를 닦는 한, ... 정진각지(vīriya)를 닦는 한, ... 희각지(pīti)를 닦는 한, ... 경안각지(passaddhi)를 닦는 한, ... 정각지(samādhi)를 닦는 한, ... 사각지(upekkhāsambojjhaṅga)를 닦는 한; 비구들에게는 번영만이 기대되고 쇠퇴는 기대되지 않느니라. 비구들이여, 이 일곱 가지 불퇴법이 비구들 사이에 유지되고, 비구들이 이 일곱 가지 불퇴법을 실천하는 한, 비구들에게는 번영만이 기대되고 쇠퇴는 기대되지 않느니라.” 여섯 번째 수타가 끝났다. 7. Saññāsuttaṃ 7. 7. 산냐수타(Saññāsuttaṃ, 인식 경) 27. ‘‘Satta vo, bhikkhave, aparihāniye dhamme desessāmi. Taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha…pe…. Katame ca, bhikkhave, satta aparihāniyā [Pg.415] dhammā? Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū aniccasaññaṃ bhāvessanti; vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. 27. “비구들이여, 그대들에게 쇠퇴하지 않게 하는 일곱 가지 법을 설하리라. 그것을 듣고 잘 마음에 새기라. ... 비구들이여, 쇠퇴하지 않게 하는 일곱 가지 법이란 무엇인가? 비구들이여, 비구들이 무상하다는 인식(aniccasaññā)을 닦는 한, 비구들에게는 번영만이 기대되고 쇠퇴는 기대되지 않느니라.” ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū anattasaññaṃ bhāvessanti…pe… asubhasaññaṃ bhāvessanti… ādīnavasaññaṃ bhāvessanti… pahānasaññaṃ bhāvessanti… virāgasaññaṃ bhāvessanti… nirodhasaññaṃ bhāvessanti; vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihāni. ‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, ime satta aparihāniyā dhammā bhikkhūsu ṭhassanti, imesu ca sattasu aparihāniyesu dhammesu, bhikkhū sandississanti; vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihānī’’ti. Sattamaṃ. “비구들이여, 비구들이 무아라는 인식(anattasaññā)을 닦는 한, ... 부정하다는 인식(asubhasaññā)을 닦는 한, ... 재난이라는 인식(ādīnavasaññā)을 닦는 한, ... 버림의 인식(pahānasaññā)을 닦는 한, ... 이욕의 인식(virāgasaññā)을 닦는 한, ... 소멸의 인식(nirodhasaññā)을 닦는 한; 비구들에게는 번영만이 기대되고 쇠퇴는 기대되지 않느니라. 비구들이여, 이 일곱 가지 불퇴법이 비구들 사이에 유지되고, 비구들이 이 일곱 가지 불퇴법을 실천하는 한, 비구들에게는 번영만이 기대되고 쇠퇴는 기대되지 않느니라.” 일곱 번째 수타가 끝났다. 8. Paṭhamaparihānisuttaṃ 8. 8. 파타마 빠리하니 수타(제1의 쇠퇴 경) 28. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘sattime, bhikkhave, dhammā sekhassa bhikkhuno parihānāya saṃvattanti. Katame satta? Kammārāmatā, bhassārāmatā, niddārāmatā, saṅgaṇikārāmatā, indriyesu aguttadvāratā, bhojane amattaññutā, santi kho pana saṅghe saṅghakaraṇīyāni; tatra sekho bhikkhu iti paṭisañcikkhati – ‘santi kho pana saṅghe therā rattaññū cirapabbajitā bhāravāhino, te tena paññāyissantī’ti attanā tesu yogaṃ āpajjati. Ime kho, bhikkhave, satta dhammā sekhassa bhikkhuno parihānāya saṃvattanti. 28. 이와 같이 나는 들었다. 한때 세존께서는 사밧티의 제타 숲 아나타삔디카 원에 머무셨다. 거기서 세존께서는 비구들을 불러 말씀하셨다. “비구들이여, 여기 유학(sekha)인 비구의 쇠퇴를 초래하는 일곱 가지 법이 있다. 일곱 가지란 무엇인가? 일에 몰두하기를 즐김, 이야기에 몰두하기를 즐김, 잠에 몰두하기를 즐김, 무리 짓기를 즐김, 감각기관의 문을 단속하지 않음, 음식에 있어 적당한 양을 모름이다. 그리고 또한 승가에는 승가의 업무가 있는데, 그때 유학인 비구는 이렇게 생각한다. ‘승가에는 밤을 아는 분들(rattaññū), 출가한 지 오래되신 분들, 승가의 짐을 짊어진 장로님들이 계시다. 그분들이 그분들의 지위에 맞는 그 일을 하실 것이다’라고 생각하면서도, 스스로 그 장로님들이 하실 일에 뛰어들어 몰두하느니라. 비구들이여, 이 일곱 가지 법은 유학인 비구의 쇠퇴를 초래하느니라.” ‘‘Sattime, bhikkhave, dhammā sekhassa bhikkhuno aparihānāya saṃvattanti. Katame satta? Na kammārāmatā, na bhassārāmatā, na niddārāmatā, na saṅgaṇikārāmatā, indriyesu guttadvāratā, bhojane mattaññutā, santi kho pana saṅghe saṅghakaraṇīyāni; tatra sekho bhikkhu iti paṭisañcikkhati – ‘santi kho pana saṅghe therā rattaññū cirapabbajitā bhāravāhino, te tena paññāyissantī’ti attanā na tesu yogaṃ āpajjati. Ime kho, bhikkhave, satta dhammā sekhassa bhikkhuno aparihānāya saṃvattantī’’ti. Aṭṭhamaṃ. “비구들이여, 유학인 비구의 쇠퇴하지 않음을 초래하는 일곱 가지 법이 있다. 일곱 가지란 무엇인가? 일에 몰두하기를 즐기지 않음, 이야기에 몰두하기를 즐기지 않음, 잠에 몰두하기를 즐기지 않음, 무리 짓기를 즐기지 않음, 감각기관의 문을 단속함, 음식에 있어 적당한 양을 앎이다. 그리고 또한 승가에는 승가의 업무가 있는데, 그때 유학인 비구는 이렇게 생각한다. ‘승가에는 밤을 아는 분들, 출가한 지 오래되신 분들, 승가의 짐을 짊어진 장로님들이 계시다. 그분들이 그분들의 지위에 맞는 그 일을 하실 것이다’라고 생각하며, 스스로 그 장로님들이 하실 일에 뛰어들어 몰두하지 않느니라. 비구들이여, 이 일곱 가지 법은 유학인 비구의 쇠퇴하지 않음을 초래하느니라.” 세존께서 이와 같이 말씀하셨다. 여덟 번째 수타가 끝났다. 9. Dutiyaparihānisuttaṃ 9. 9. 두띠야 빠리하니 수타(제2의 쇠퇴 경) 29. ‘‘Sattime[Pg.416], bhikkhave, dhammā upāsakassa parihānāya saṃvattanti. Katame satta? Bhikkhudassanaṃ hāpeti, saddhammassavanaṃ pamajjati, adhisīle na sikkhati, appasādabahulo hoti, bhikkhūsu theresu ceva navesu ca majjhimesu ca upārambhacitto dhammaṃ suṇāti randhagavesī, ito bahiddhā dakkhiṇeyyaṃ gavesati, tattha ca pubbakāraṃ karoti. Ime kho, bhikkhave, satta dhammā upāsakassa parihānāya saṃvattanti. 29. “비구들이여, 재가신자(upāsaka)의 쇠퇴를 초래하는 일곱 가지 법이 있다. 일곱 가지란 무엇인가? 비구들을 뵙는 일을 소홀히 함, 바른 법을 듣는 것을 게을리함, 높은 계율(adhisīle)을 닦지 않음, 장로 비구와 신참 비구와 중참 비구에 대해 불신함이 많음, 비난하려는 마음으로 허물을 찾으며 법을 들음, 이 가르침 밖에서 보시받을 만한 분을 찾음, 그리고 그곳(외도)에서 먼저 공양을 올림이다. 비구들이여, 이 일곱 가지 법은 재가신자의 쇠퇴를 초래하느니라.” ‘‘Sattime, bhikkhave, dhammā upāsakassa aparihānāya saṃvattanti. Katame satta? Bhikkhudassanaṃ na hāpeti, saddhammassavanaṃ nappamajjati, adhisīle sikkhati, pasādabahulo hoti, bhikkhūsu theresu ceva navesu ca majjhimesu ca anupārambhacitto dhammaṃ suṇāti na randhagavesī, na ito bahiddhā dakkhiṇeyyaṃ gavesati, idha ca pubbakāraṃ karoti. Ime kho, bhikkhave, satta dhammā upāsakassa aparihānāya saṃvattantī’’ti. Idamavoca bhagavā. Idaṃ vatvāna sugato athāparaṃ etadavoca satthā – “비구들이여, 재가신자의 쇠퇴하지 않음을 초래하는 일곱 가지 법이 있다. 일곱 가지란 무엇인가? 비구들을 뵙는 일을 소홀히 하지 않음, 바른 법을 듣는 것을 게을리하지 않음, 높은 계율을 닦음, 장로 비구와 신참 비구와 중참 비구에 대해 깊은 믿음을 가짐, 비난하려는 마음 없이 허물을 찾지 않으며 법을 들음, 이 가르침 밖에서 보시받을 만한 분을 찾지 않음, 그리고 여기(이 가르침 안)에서 먼저 공양을 올림이다. 비구들이여, 이 일곱 가지 법은 재가신자의 쇠퇴하지 않음을 초래하느니라.” 세존께서 이와 같이 말씀하셨다. 선서(Sugato)이신 스승께서는 이 말씀을 하신 뒤 게송으로 다시 이렇게 말씀하셨다. ‘‘Dassanaṃ bhāvitattānaṃ, yo hāpeti upāsako; Savanañca ariyadhammānaṃ, adhisīle na sikkhati. “어떤 재가신자가 수행된 마음을 지닌 분들을 뵙는 일을 게을리하고, 성스러운 법을 듣는 것을 소홀히 하며, 높은 계율을 닦지 않는다면, ‘‘Appasādo ca bhikkhūsu, bhiyyo bhiyyo pavaḍḍhati; Upārambhakacitto ca, saddhammaṃ sotumicchati. 비구들에 대한 불신이 더욱더 커지고, 비난하려는 마음을 품고서 바른 법을 듣고자 한다면 (그는 쇠퇴하느니라).” ‘‘Ito ca bahiddhā aññaṃ, dakkhiṇeyyaṃ gavesati; Tattheva ca pubbakāraṃ, yo karoti upāsako. 어떤 재가자가 이 가르침 밖에서 다른 공양 받을 만한 자를 찾고, 바로 그곳(교단 밖)에서 먼저 보시를 한다면, ‘‘Ete kho parihāniye, satta dhamme sudesite; Upāsako sevamāno, saddhammā parihāyati. 잘 설해진 이 일곱 가지 쇠퇴의 법을 따르는 재가자는 바른 법(정법)에서 퇴보한다. ‘‘Dassanaṃ bhāvitattānaṃ, yo na hāpeti upāsako; Savanañca ariyadhammānaṃ, adhisīle ca sikkhati. 어떤 재가자가 수행이 된 비구들을 뵙는 일을 게을리하지 않고, 성스러운 가르침 듣기를 게을리하지 않으며, 증상계(높은 계행)를 닦는다면, ‘‘Pasādo cassa bhikkhūsu, bhiyyo bhiyyo pavaḍḍhati; Anupārambhacitto ca, saddhammaṃ sotumicchati. 그 재가자는 비구들에 대한 청정한 믿음이 더욱더 증장하고, 흠잡으려는 마음 없이 정법을 듣고자 한다. ‘‘Na ito bahiddhā aññaṃ, dakkhiṇeyyaṃ gavesati; Idheva ca pubbakāraṃ, yo karoti upāsako. 어떤 재가자가 이 가르침 밖에서 다른 공양 받을 만한 자를 찾지 않고, 바로 이곳(교단 안)에서 먼저 보시를 한다면, ‘‘Ete [Pg.417] kho aparihāniye, satta dhamme sudesite; Upāsako sevamāno, saddhammā na parihāyatī’’ti. navamaṃ; 잘 설해진 이 일곱 가지 쇠퇴하지 않는 법을 따르는 재가자는 바른 법에서 퇴보하지 않는다. (아홉 번째 경이 끝났다.) 10. Vipattisuttaṃ 10. 위빳띠 경 (실패 경) 30. Sattimā, bhikkhave, upāsakassa vipattiyo…pe… sattimā, bhikkhave, upāsakassa sampadā…pe…. Dasamaṃ. 30. “비구들이여, 재가자의 일곱 가지 실패(위빳띠)가 있으니... (내용 생략) ...비구들이여, 재가자의 일곱 가지 성취(삼빠다)가 있으니... (내용 생략).” (열 번째 경이 끝났다.) 11. Parābhavasuttaṃ 11. 빠라바와 경 (파멸 경) 31. ‘‘Sattime, bhikkhave, upāsakassa parābhavā…pe… sattime, bhikkhave, upāsakassa sambhavā. Katame satta? Bhikkhudassanaṃ na hāpeti, saddhammassavanaṃ nappamajjati, adhisīle sikkhati, pasādabahulo hoti, bhikkhūsu theresu ceva navesu ca majjhimesu ca anupārambhacitto dhammaṃ suṇāti na randhagavesī, na ito bahiddhā dakkhiṇeyyaṃ gavesati, idha ca pubbakāraṃ karoti. Ime kho, bhikkhave, satta upāsakassa sambhavāti. 31. “비구들이여, 재가자의 일곱 가지 파멸(빠라바와)이 있으니... (내용 생략) ...비구들이여, 재가자의 일곱 가지 번영(삼바와)이 있으니 무엇이 그 일곱인가? 비구들을 뵙는 일을 게을리하지 않고, 정법 듣는 일을 게을리하지 않으며, 증상계를 닦고, 어른 비구와 젊은 비구와 중간 비구들에 대해 청정한 믿음이 가득하며, 흠을 잡거나 허물을 찾으려는 마음 없이 법을 듣고, 이 가르침 밖에서 공양 받을 만한 자를 찾지 않으며, 바로 이곳에서 먼저 보시를 하는 것이다. 비구들이여, 참으로 이 일곱 가지 법은 재가자의 번영이다.” ‘‘Dassanaṃ bhāvitattānaṃ, yo hāpeti upāsako; Savanañca ariyadhammānaṃ, adhisīle na sikkhati. “어떤 재가자가 수행이 된 비구들을 뵙는 일을 게을리하고, 성스러운 가르침 듣기를 게을리하며, 증상계를 닦지 않는다면, ‘‘Appasādo ca bhikkhūsu, bhiyyo bhiyyo pavaḍḍhati; Upārambhakacitto ca, saddhammaṃ sotumicchati. 비구들에 대한 믿음 없음이 더욱더 커지고, 흠을 잡으려는 마음으로 정법을 듣고자 한다면, ‘‘Ito ca bahiddhā aññaṃ, dakkhiṇeyyaṃ gavesati; Tattheva ca pubbakāraṃ, yo karoti upāsako. 이 가르침 밖에서 다른 공양 받을 만한 자를 찾고, 바로 그곳에서 먼저 보시를 한다면, ‘‘Ete kho parihāniye, satta dhamme sudesite; Upāsako sevamāno, saddhammā parihāyati. 잘 설해진 이 일곱 가지 쇠퇴의 법을 따르는 재가자는 바른 법에서 퇴보한다. ‘‘Dassanaṃ bhāvitattānaṃ, yo na hāpeti upāsako; Savanañca ariyadhammānaṃ, adhisīle ca sikkhati. 어떤 재가자가 수행이 된 비구들을 뵙는 일을 게을리하지 않고, 성스러운 가르침 듣기를 게을리하지 않으며, 증상계를 닦는다면, ‘‘Pasādo cassa bhikkhūsu, bhiyyo bhiyyo pavaḍḍhati; Anupārambhacitto ca, saddhammaṃ sotumicchati. 그 재가자는 비구들에 대한 청정한 믿음이 더욱더 증장하고, 흠잡으려는 마음 없이 정법을 듣고자 한다. ‘‘Na [Pg.418] ito bahiddhā aññaṃ, dakkhiṇeyyaṃ gavesati; Idheva ca pubbakāraṃ, yo karoti upāsako. 이 가르침 밖에서 다른 공양 받을 만한 자를 찾지 않고, 바로 이곳에서 먼저 보시를 한다면, ‘‘Ete kho aparihāniye, satta dhamme sudesite; Upāsako sevamāno, saddhammā na parihāyatī’’ti. ekādasamaṃ; 잘 설해진 이 일곱 가지 쇠퇴하지 않는 법을 따르는 재가자는 바른 법에서 퇴보하지 않는다.” (열한 번째 경이 끝났다.) Vajjisattakavaggo tatiyo. 세 번째 와지 사따까 품이 끝났다. Tassuddānaṃ – 그 품의 요약(웃다나)은 다음과 같다. Sāranda -vassakāro ca, tisattakāni bhikkhukā; Bodhisaññā dve ca hāni, vipatti ca parābhavoti. 사란다다 경, 왓사까라 경, 비구에 관한 세 가지 일곱 법의 경, 보리분법 경, 지각(산냐) 경, 두 가지 쇠퇴 경, 실패 경, 파멸 경이다. 4. Devatāvaggo 4. 데와따 품 (천신 품) 1. Appamādagāravasuttaṃ 1. 아빠마다 가라와 경 (방일하지 않음과 존중 경) 32. Atha kho aññatarā devatā abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇā kevalakappaṃ jetavanaṃ obhāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhitā kho sā devatā bhagavantaṃ etadavoca – 32. 그러던 중 어떤 천신이 밤이 깊었을 때 아주 아름다운 모습으로 제따와나 숲 전체를 환하게 밝히며 세존께 다가갔다. 다가가서 세존께 절을 올린 뒤 한쪽 곁에 섰다. 한쪽 곁에 선 그 천신은 세존께 이와 같이 말씀드렸다. ‘‘Sattime, bhante, dhammā bhikkhuno aparihānāya saṃvattanti. Katame satta? Satthugāravatā, dhammagāravatā, saṅghagāravatā, sikkhāgāravatā, samādhigāravatā, appamādagāravatā, paṭisanthāragāravatā. Ime kho, bhante, satta dhammā bhikkhuno aparihānāya saṃvattantī’’ti. Idamavoca sā devatā. Samanuñño satthā ahosi. Atha kho sā devatā ‘‘samanuñño me satthā’’ti bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tatthevantaradhāyi. “세존이시여, 비구가 쇠퇴하지 않게 하는 일곱 가지 법이 있습니다. 무엇이 일곱입니까? 스승(부처님)에 대한 존중, 가르침(법)에 대한 존중, 승가에 대한 존중, 학습(계학)에 대한 존중, 삼매에 대한 존중, 방일하지 않음에 대한 존중, 예우(환대)에 대한 존중입니다. 세존이시여, 참으로 이 일곱 가지 법은 비구가 쇠퇴하지 않게 합니다.” 그 천신은 이와 같이 말했다. 스승께서는 이를 승인하셨다. 그러자 그 천신은 “스승께서 나의 말을 승인하셨다”라고 생각하며 세존께 절을 올리고 오른쪽으로 돌아 경의를 표한 뒤 그 자리에서 사라졌다. Atha kho bhagavā tassā rattiyā accayena bhikkhū āmantesi – ‘‘imaṃ, bhikkhave, rattiṃ aññatarā devatā abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇā kevalakappaṃ jetavanaṃ obhāsetvā yenāhaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā [Pg.419] maṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhitā kho, bhikkhave, sā devatā maṃ etadavoca – ‘sattime, bhante, dhammā bhikkhuno aparihānāya saṃvattanti. Katame satta? Satthugāravatā, dhammagāravatā, saṅghagāravatā, sikkhāgāravatā, samādhigāravatā, appamādagāravatā, paṭisanthāragāravatā – ime kho, bhante, satta dhammā bhikkhuno aparihānāya saṃvattantī’ti. Idamavoca, bhikkhave, sā devatā. Idaṃ vatvā maṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tatthevantaradhāyī’’ti. 그 밤이 지나고 세존께서는 비구들을 불러 말씀하셨다. “비구들이여, 어젯밤 어떤 천신이 밤이 깊었을 때 아주 아름다운 모습으로 제따와나 숲 전체를 환하게 밝히며 내게 다가왔다. 다가가서 내게 절을 올린 뒤 한쪽 곁에 섰다. 한쪽 곁에 선 그 천신은 내게 이와 같이 말했다. ‘세존이시여, 비구가 쇠퇴하지 않게 하는 일곱 가지 법이 있습니다. 무엇이 일곱입니까? 스승에 대한 존중, 가르침에 대한 존중, 승가에 대한 존중, 학습에 대한 존중, 삼매에 대한 존중, 방일하지 않음에 대한 존중, 예우에 대한 존중입니다. 세존이시여, 참으로 이 일곱 가지 법은 비구가 쇠퇴하지 않게 합니다.’ 비구들이여, 그 천신은 이와 같이 말했다. 이 말을 하고 나서 내게 절을 올리고 오른쪽으로 돌아 경의를 표한 뒤 그 자리에서 사라졌다.” ‘‘Satthugaru dhammagaru, saṅghe ca tibbagāravo; Samādhigaru ātāpī, sikkhāya tibbagāravo. “스승을 존중하고 가르침을 존중하며, 승가에 대해 깊은 존경심을 가지고, 삼매를 존중하며 열심히 정진하고, 학습에 대해 깊은 존경심을 가진 자, ‘‘Appamādagaru bhikkhu, paṭisanthāragāravo; Abhabbo parihānāya, nibbānasseva santike’’ti. paṭhamaṃ; 방일하지 않음을 존중하고 예우를 존중하는 비구는 결코 쇠퇴할 수 없으며, 그는 오직 열반에 가까이 있는 것이다.” (첫 번째 경이 끝났다.) 2. Hirīgāravasuttaṃ 2. 히리 가라와 경 (부끄러움과 존중 경) 33. ‘‘Imaṃ, bhikkhave, rattiṃ aññatarā devatā abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇā kevalakappaṃ jetavanaṃ obhāsetvā yenāhaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā maṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhitā kho, bhikkhave, sā devatā maṃ etadavoca – ‘sattime, bhante, dhammā bhikkhuno aparihānāya saṃvattanti. Katame satta? Satthugāravatā, dhammagāravatā, saṅghagāravatā, sikkhāgāravatā, samādhigāravatā, hirigāravatā, ottappagāravatā. Ime kho, bhante, satta dhammā bhikkhuno aparihānāya saṃvattantī’ti. Idamavoca, bhikkhave, sā devatā. Idaṃ vatvā maṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tatthevantaradhāyī’’ti. 33. “비구들이여, 어젯밤 어떤 천신이 밤이 깊었을 때 아주 아름다운 모습으로 제따와나 숲 전체를 환하게 밝히며 내게 다가왔다. 다가가서 내게 절을 올린 뒤 한쪽 곁에 섰다. 한쪽 곁에 선 그 천신은 내게 이와 같이 말했다. ‘세존이시여, 비구가 쇠퇴하지 않게 하는 일곱 가지 법이 있습니다. 무엇이 일곱입니까? 스승에 대한 존중, 가르침에 대한 존중, 승가에 대한 존중, 학습에 대한 존중, 삼매에 대한 존중, 히리(부끄러움)에 대한 존중, 옷따빠(두려움)에 대한 존중입니다. 세존이시여, 참으로 이 일곱 가지 법은 비구가 쇠퇴하지 않게 합니다.’ 비구들이여, 그 천신은 이와 같이 말했다. 이 말을 하고 나서 내게 절을 올리고 오른쪽으로 돌아 경의를 표한 뒤 그 자리에서 사라졌다.” ‘‘Satthugaru dhammagaru, saṅghe ca tibbagāravo; Samādhigaru ātāpī, sikkhāya tibbagāravo. 스승(부처님)을 공경하고 법을 공경하며, 승가에 대해서도 깊은 공경심이 있으며, 삼매를 공경하고 열정적이며, 학습(삼학)에 대해 깊은 공경심을 가진 자, ‘‘Hiri ottappasampanno, sappatisso sagāravo; Abhabbo parihānāya, nibbānasseva santike’’ti. dutiyaṃ; 부끄러움과 창피함을 갖추고, 온순하며 공경할 줄 아는 비구는 퇴보할 리 없으며, 오직 열반에 가까이 있느니라. (두 번째 경전 끝) 3. Paṭhamasovacassatāsuttaṃ 3. 3. 첫 번째 순종함의 경 34. ‘‘Imaṃ[Pg.420], bhikkhave, rattiṃ aññatarā devatā…pe… maṃ etadavoca – ‘sattime, bhante, dhammā bhikkhuno aparihānāya saṃvattanti. Katame satta? Satthugāravatā, dhammagāravatā, saṅghagāravatā, sikkhāgāravatā, samādhigāravatā, sovacassatā, kalyāṇamittatā. Ime kho, bhante, satta dhammā bhikkhuno aparihānāya saṃvattantī’ti. Idamavoca, bhikkhave, sā devatā. Idaṃ vatvā maṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tatthevantaradhāyī’’ti. 34. 비구들이여, 어젯밤에 어떤 천신이... (중략) ... 나에게 이와 같이 말하였다. ‘세존이시여, 비구가 퇴보하지 않게 하는 일곱 가지 법이 있습니다. 무엇이 일곱입니까? 스승에 대한 공경, 법에 대한 공경, 승가에 대한 공경, 학습에 대한 공경, 삼매에 대한 공경, 순종함(말을 잘 들음), 좋은 벗을 가짐입니다. 세존이시여, 참으로 이 일곱 가지 법은 비구를 퇴보하지 않게 합니다.’ 비구들이여, 그 천신은 이와 같이 말하였다. 이를 말하고 나에게 절하고 오른쪽으로 돌아 경의를 표한 뒤 그 자리에서 사라졌느니라. ‘‘Satthugaru dhammagaru, saṅghe ca tibbagāravo; Samādhigaru ātāpī, sikkhāya tibbagāravo. 스승을 공경하고 법을 공경하며, 승가에 대해서도 깊은 공경심이 있으며, 삼매를 공경하고 열정적이며, 학습에 대해 깊은 공경심을 가진 자, ‘‘Kalyāṇamitto suvaco, sappatisso sagāravo; Abhabbo parihānāya, nibbānasseva santike’’ti. tatiyaṃ; 좋은 벗을 가졌고 순종하며, 온순하고 공경할 줄 아는 비구는 퇴보할 리 없으며, 오직 열반에 가까이 있느니라. (세 번째 경전 끝) 4. Dutiyasovacassatāsuttaṃ 4. 4. 두 번째 순종함의 경 35. ‘‘Imaṃ, bhikkhave, rattiṃ aññatarā devatā abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇā…pe… ‘sattime, bhante, dhammā bhikkhuno aparihānāya saṃvattanti. Katame satta? Satthugāravatā, dhammagāravatā, saṅghagāravatā, sikkhāgāravatā, samādhigāravatā, sovacassatā, kalyāṇamittatā. Ime kho, bhante, satta dhammā bhikkhuno aparihānāya saṃvattantī’ti. Idamavoca, bhikkhave, sā devatā. Idaṃ vatvā maṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tatthevantaradhāyī’’ti. 35. 비구들이여, 어젯밤에 어떤 천신이 밤이 깊었을 때 아주 아름다운 모습으로... (중략) ... ‘세존이시여, 비구가 퇴보하지 않게 하는 일곱 가지 법이 있습니다. 무엇이 일곱입니까? 스승에 대한 공경, 법에 대한 공경, 승가에 대한 공경, 학습에 대한 공경, 삼매에 대한 공경, 순종함, 좋은 벗을 가짐입니다. 세존이시여, 참으로 이 일곱 가지 법은 비구를 퇴보하지 않게 합니다.’ 비구들이여, 그 천신은 이와 같이 말하였다. 이를 말하고 나에게 절하고 오른쪽으로 돌아 경의를 표한 뒤 그 자리에서 사라졌느니라. Evaṃ vutte āyasmā sāriputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘imassa kho ahaṃ, bhante, bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāmi. Idha, bhante, bhikkhu attanā ca satthugāravo hoti, satthugāravatāya ca vaṇṇavādī. Ye caññe bhikkhū na satthugāravā te ca satthugāravatāya samādapeti. Ye caññe bhikkhū satthugāravā tesañca vaṇṇaṃ bhaṇati bhūtaṃ tacchaṃ kālena. Attanā ca dhammagāravo hoti…pe… saṅghagāravo hoti… sikkhāgāravo hoti… samādhigāravo hoti… suvaco hoti… kalyāṇamitto hoti, kalyāṇamittatāya ca vaṇṇavādī. Ye caññe bhikkhū na kalyāṇamittā te ca kalyāṇamittatāya samādapeti[Pg.421]. Ye caññe bhikkhū kalyāṇamittā tesañca vaṇṇaṃ bhaṇati bhūtaṃ tacchaṃ kālenāti. Imassa kho ahaṃ, bhante, bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāmī’’ti. 이와 같이 설해졌을 때, 존자 사리풋타는 세존께 이와 같이 말씀드렸다. ‘세존이시여, 저는 세존께서 요약하여 설하신 이 말씀의 의미를 이와 같이 상세하게 이해합니다. 세존이시여, 여기 비구는 스스로 스승을 공경하고, 스승을 공경함에 대해 찬탄합니다. 그리고 스승을 공경하지 않는 다른 비구들에게는 스승을 공경하도록 권하고, 스승을 공경하는 다른 비구들에 대해서는 적절한 때에 그 공덕을 사실대로 바르게 말합니다. 또한 스스로 법을 공경하고... (중략) ... 승가를 공경하고... 학습을 공경하고... 삼매를 공경하고... 순종하고... 좋은 벗을 가지며, 좋은 벗을 가짐에 대해 찬탄합니다. 그리고 좋은 벗이 없는 다른 비구들에게는 좋은 벗을 가지도록 권하고, 좋은 벗을 가진 다른 비구들에 대해서는 적절한 때에 그 공덕을 사실대로 바르게 말합니다. 세존이시여, 저는 세존께서 요약하여 설하신 이 말씀의 의미를 이와 같이 상세하게 이해합니다.’ ‘‘Sādhu sādhu, sāriputta! Sādhu kho tvaṃ, sāriputta, imassa mayā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāsi. Idha, sāriputta, bhikkhu attanā ca satthugāravo hoti, satthugāravatāya ca vaṇṇavādī. Ye caññe bhikkhū na satthugāravā te ca satthugāravatāya samādapeti. Ye caññe bhikkhū satthugāravā tesañca vaṇṇaṃ bhaṇati bhūtaṃ tacchaṃ kālena. Attanā ca dhammagāravo hoti…pe… saṅghagāravo hoti… sikkhāgāravo hoti… samādhigāravo hoti… suvaco hoti… kalyāṇamitto hoti, kalyāṇamittatāya ca vaṇṇavādī. Ye caññe bhikkhū na kalyāṇamittā te ca kalyāṇamittatāya samādapeti. Ye caññe bhikkhū kalyāṇamittā tesañca vaṇṇaṃ bhaṇati bhūtaṃ tacchaṃ kālenāti. Imassa kho, sāriputta, mayā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena attho daṭṭhabbo’’ti. Catutthaṃ. ‘훌륭하구나, 사리풋타여! 훌륭하구나, 사리풋타여! 사리풋타여, 그대는 내가 요약하여 설한 이 말씀의 의미를 이와 같이 상세하게 잘 이해하였구나. 사리풋타여, 여기 비구는 스스로 스승을 공경하고, 스승을 공경함에 대해 찬탄하며, 공경하지 않는 자에게 권하고 공경하는 자를 찬탄하느니라... (중략) ... 스스로 좋은 벗을 가지고, 좋은 벗을 가짐에 대해 찬탄하며, 벗이 없는 자에게 권하고 좋은 벗을 가진 자를 찬탄하느니라. 사리풋타여, 참으로 내가 요약하여 설한 이 말씀의 의미는 이와 같이 상세하게 이해되어야 한다.’ (네 번째 경전 끝) 5. Paṭhamamittasuttaṃ 5. 5. 첫 번째 친구의 경 36. ‘‘Sattahi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato mitto sevitabbo. Katamehi sattahi? Duddadaṃ dadāti, dukkaraṃ karoti, dukkhamaṃ khamati, guyhamassa āvi karoti, guyhamassa pariguhati, āpadāsu na jahati, khīṇena nātimaññati. Imehi kho, bhikkhave, sattahi aṅgehi samannāgato mitto sevitabbo’’ti. 36. 비구들이여, 일곱 가지 요소를 갖춘 친구를 가까이해야 한다. 무엇이 일곱인가? 주기 어려운 것을 주고, 하기 어려운 일을 하며, 참기 어려운 것을 참는다. 자신의 비밀을 드러내고, 친구의 비밀을 지켜주며, 재난에 처했을 때 버리지 않고, 재산이 다했을 때 업신여기지 않는다. 비구들이여, 참으로 이러한 일곱 가지 요소를 갖춘 친구를 가까이해야 한다. ‘‘Duddadaṃ dadāti mitto, dukkarañcāpi kubbati; Athopissa duruttāni, khamati dukkhamāni ca. 친구는 주기 어려운 것을 주고, 하기 어려운 일도 하며, 또한 친구의 잘못 말한 것이나 참기 어려운 일들을 참아주느니라. ‘‘Guyhañca tassa akkhāti, guyhassa parigūhati; Āpadāsu na jahāti, khīṇena nātimaññati. 자신의 비밀을 그에게 말하고, 그의 비밀은 지켜주며, 재난을 당했을 때 버리지 않고, 재산이 다했을 때 업신여기지 않느니라. ‘‘Yamhi etāni ṭhānāni, saṃvijjantīdha puggale; So mitto mittakāmena, bhajitabbo tathāvidho’’ti. pañcamaṃ; 이러한 조건들이 갖추어진 사람이 있다면, 친구를 원하는 사람은 그와 같은 사람을 친구로 사귀어야 한다. (다섯 번째 경전 끝) 6. Dutiyamittasuttaṃ 6. 6. 두 번째 친구의 경 37. ‘‘Sattahi[Pg.422], bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu mitto sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo api panujjamānenapi. Katamehi sattahi? Piyo ca hoti manāpo ca garu ca bhāvanīyo ca vattā ca vacanakkhamo ca gambhīrañca kathaṃ kattā hoti, no ca aṭṭhāne niyojeti. Imehi kho, bhikkhave, sattahi dhammehi samannāgato bhikkhu mitto sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo api panujjamānenapī’’ti. 37. 비구들이여, 일곱 가지 법을 갖춘 비구 친구는 비록 쫓겨나더라도 가까이하고 사귀고 받들어야 한다. 무엇이 일곱인가? 사랑스럽고, 마음에 들며, 존경할 만하고, 우러러볼 만하며, 훈계할 줄 알고, 남의 말을 참아내며, 깊은 대화를 나눌 수 있고, 부당한 일에 끌어들이지 않는 것이다. 비구들이여, 참으로 이러한 일곱 가지 법을 갖춘 비구 친구는 비록 쫓겨나더라도 가까이하고 사귀고 받들어야 한다. ‘‘Piyo garu bhāvanīyo, vattā ca vacanakkhamo; Gambhīrañca kathaṃ kattā, no caṭṭhāne niyojako. 사랑스럽고 존경할 만하며 우러러볼 만하고, 훈계하며 남의 말을 잘 들어준다. 깊은 대화를 나누며, 부당한 일에는 권하지 않느니라. ‘‘Yamhi etāni ṭhānāni, saṃvijjantīdha puggale; So mitto mittakāmena, atthakāmānukampato; Api nāsiyamānena, bhajitabbo tathāvidho’’ti. chaṭṭhaṃ; 이러한 조건들이 갖추어진 사람이 있다면, 이익을 바라고 연민하는 마음으로 친구를 원하는 사람은 비록 그가 쫓아낼지라도 그와 같은 친구를 사귀어야 한다. (여섯 번째 경전 끝) 7. Paṭhamapaṭisambhidāsuttaṃ 7. 7. 첫 번째 무애해의 경 38. ‘‘Sattahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu nacirasseva catasso paṭisambhidā sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyya. Katamehi sattahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu ‘idaṃ me cetaso līnatta’nti yathābhūtaṃ pajānāti; ajjhattaṃ saṃkhittaṃ vā cittaṃ ‘ajjhattaṃ me saṃkhittaṃ citta’nti yathābhūtaṃ pajānāti; bahiddhā vikkhittaṃ vā cittaṃ ‘bahiddhā me vikkhittaṃ citta’nti yathābhūtaṃ pajānāti; tassa viditā vedanā uppajjanti, viditā upaṭṭhahanti, viditā abbhatthaṃ gacchanti; viditā saññā uppajjanti, viditā upaṭṭhahanti, viditā abbhatthaṃ gacchanti; viditā vitakkā uppajjanti, viditā upaṭṭhahanti, viditā abbhatthaṃ gacchanti; sappāyāsappāyesu kho panassa dhammesu hīnappaṇītesu kaṇhasukkasappatibhāgesu nimittaṃ suggahitaṃ hoti sumanasikataṃ sūpadhāritaṃ suppaṭividdhaṃ paññāya. Imehi kho, bhikkhave, sattahi dhammehi samannāgato bhikkhu nacirasseva catasso paṭisambhidā sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyyā’’ti. Sattamaṃ. 38. “비구들이여, 일곱 가지 법을 갖춘 비구는 머지않아 네 가지 무애해(paṭisambhidā)를 스스로 특별한 지혜로 알고 직접 체득하여 구족하여 머물 것이다. 무엇이 그 일곱 가지인가? 비구들이여, 여기 이 법과 비율 안에서 비구는 (마음의 위축이 생겼을 때) ‘이것은 내 마음의 위축이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 안다. 안으로 수축된 마음을 ‘내 마음이 안으로 수축되었다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 안다. 밖으로 산란해진 마음을 ‘내 마음이 밖으로 산란해졌다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 안다. 그에게 분명한 느낌[受]들이 일어나고, 분명한 느낌들이 나타나 머물며, 분명한 느낌들이 사라진다. 분명한 인식[想]들이 일어나고, 분명한 인식들이 나타나 머물며, 분명한 인식들이 사라진다. 분명한 사유[尋]들이 일어나고, 분명한 사유들이 나타나 머물며, 분명한 사유들이 사라진다. 또한 그는 적절함과 부적절함, 저열함과 승묘함, 흑과 백의 대조되는 특징을 가진 법들에 대하여 그 원인[표상]을 잘 파악하고, 잘 작의(作意)하며, 잘 기억하고 지혜로써 잘 통찰한다. 비구들이여, 이러한 일곱 가지 법을 갖춘 비구는 머지않아 네 가지 무애해를 스스로 특별한 지혜로 알고 직접 체득하여 구족하여 머물 것이다.” 일곱 번째 수다. 8. Dutiyapaṭisambhidāsuttaṃ 8. 8. 제2 무애해 경 39. ‘‘Sattahi[Pg.423], bhikkhave, dhammehi samannāgato sāriputto catasso paṭisambhidā sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Katamehi sattahi? Idha, bhikkhave, sāriputto ‘idaṃ me cetaso līnatta’nti yathābhūtaṃ pajānāti; ajjhattaṃ saṃkhittaṃ vā cittaṃ ‘ajjhattaṃ me saṃkhittaṃ citta’nti yathābhūtaṃ pajānāti; bahiddhā vikkhittaṃ vā cittaṃ ‘bahiddhā me vikkhittaṃ citta’nti yathābhūtaṃ pajānāti; tassa viditā vedanā uppajjanti, viditā upaṭṭhahanti, viditā abbhatthaṃ gacchanti; viditā saññā…pe… vitakkā uppajjanti, viditā upaṭṭhahanti, viditā abbhatthaṃ gacchanti; sappāyāsappāyesu kho panassa dhammesu hīnappaṇītesu kaṇhasukkasappatibhāgesu nimittaṃ suggahitaṃ sumanasikataṃ sūpadhāritaṃ suppaṭividdhaṃ paññāya. Imehi kho, bhikkhave, sattahi dhammehi samannāgato sāriputto catasso paṭisambhidā sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharatī’’ti. Aṭṭhamaṃ. 39. “비구들이여, 일곱 가지 법을 갖춘 사리뿟따는 네 가지 무애해를 스스로 특별한 지혜로 알고 직접 체득하여 구족하여 머문다. 무엇이 그 일곱 가지인가? 비구들이여, 여기 이 법과 비율 안에서 사리뿟따는 ‘이것은 내 마음의 위축이다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 안다. 안으로 수축된 마음을 ‘내 마음이 안으로 수축되었다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 안다. 밖으로 산란해진 마음을 ‘내 마음이 밖으로 산란해졌다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 안다. 사리뿟따에게 분명한 느낌들이 일어나고, 분명한 느낌들이 나타나 머물며, 분명한 느낌들이 사라진다. 분명한 인식들이... (중략) ... 분명한 사유들이 일어나고, 분명한 사유들이 나타나 머물며, 분명한 사유들이 사라진다. 또한 그는 적절함과 부적절함, 저열함과 승묘함, 흑과 백의 대조되는 특징을 가진 법들에 대하여 그 원인을 잘 파악하고 잘 작의하며 잘 기억하고 지혜로써 잘 통찰한다. 비구들이여, 이러한 일곱 가지 법을 갖춘 사리뿟따는 네 가지 무애해를 스스로 특별한 지혜로 알고 직접 체득하여 구족하여 머문다.” 여덟 번째 수다. 9. Paṭhamavasasuttaṃ 9. 9. 제1 권능 경 40. ‘‘Sattahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu cittaṃ vase vatteti, no ca bhikkhu cittassa vasena vattati. Katamehi sattahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu samādhikusalo hoti, samādhissa samāpattikusalo hoti, samādhissa ṭhitikusalo hoti, samādhissa vuṭṭhānakusalo hoti, samādhissa kalyāṇakusalo hoti, samādhissa gocarakusalo hoti, samādhissa abhinīhārakusalo hoti. Imehi kho, bhikkhave, sattahi dhammehi samannāgato bhikkhu cittaṃ vase vatteti, no ca bhikkhu cittassa vasena vattatī’’ti. Navamaṃ. 40. “비구들이여, 일곱 가지 법을 갖춘 비구는 마음을 자신의 권능 하에 두며(뜻대로 움직이며), 비구가 마음의 권능에 휘둘리지 않는다. 무엇이 그 일곱 가지인가? 비구들이여, 여기 이 법과 비율 안에서 비구는 삼매에 능숙하고, 삼매에 들어감[等至]에 능숙하며, 삼매의 머묾에 능숙하고, 삼매에서 나옴에 능숙하며, 삼매의 훌륭함에 능숙하고, 삼매의 대상[境]에 능숙하며, 삼매를 향하게 함[引導]에 능숙하다. 비구들이여, 이러한 일곱 가지 법을 갖춘 비구는 마음을 자신의 권능 하에 두며, 비구가 마음의 권능에 휘둘리지 않는다.” 아홉 번째 수다. 10. Dutiyavasasuttaṃ 10. 10. 제2 권능 경 41. ‘‘Sattahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato sāriputto cittaṃ vase vatteti, no ca sāriputto cittassa vasena vattati. Katamehi sattahi? Idha, bhikkhave, sāriputto samādhikusalo hoti, samādhissa samāpattikusalo, samādhissa ṭhitikusalo, samādhissa vuṭṭhānakusalo, samādhissa kalyāṇakusalo, samādhissa gocarakusalo, samādhissa [Pg.424] abhinīhārakusalo hoti. Imehi kho, bhikkhave, sattahi dhammehi samannāgato sāriputto cittaṃ vase vatteti, no ca sāriputto cittassa vasena vattatī’’ti. Dasamaṃ. 41. “비구들이여, 일곱 가지 법을 갖춘 사리뿟따는 마음을 자신의 권능 하에 두며, 사리뿟따는 마음의 권능에 휘둘리지 않는다. 무엇이 그 일곱 가지인가? 비구들이여, 여기 이 법과 비율 안에서 사리뿟따는 삼매에 능숙하고, 삼매에 들어감에 능숙하며, 삼매의 머묾에 능숙하고, 삼매에서 나옴에 능숙하며, 삼매의 훌륭함에 능숙하고, 삼매의 대상에 능숙하며, 삼매를 향하게 함에 능숙하다. 비구들이여, 이러한 일곱 가지 법을 갖춘 사리뿟따는 마음을 자신의 권능 하에 두며, 사리뿟따는 마음의 권능에 휘둘리지 않는다.” 열 번째 수다. 11. Paṭhamaniddasasuttaṃ 11. 11. 제1 비난 없는 자 경 42. Atha kho āyasmā sāriputto pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya sāvatthiṃ piṇḍāya pāvisi. Atha kho āyasmato sāriputtassa etadahosi – ‘‘atippago kho tāva sāvatthiyaṃ piṇḍāya carituṃ. Yaṃnūnāhaṃ yena aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ ārāmo tenupasaṅkameyya’’nti. Atha kho āyasmā sāriputto yena aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ ārāmo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā tehi aññatitthiyehi paribbājakehi saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Tena kho pana samayena tesaṃ aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ sannisinnānaṃ sannipatitānaṃ ayamantarākathā udapādi – ‘‘yo hi koci, āvuso, dvādasavassāni paripuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ carati, ‘niddaso bhikkhū’ti alaṃ vacanāyā’’ti. 42. 그때 존자 사리뿟따는 오전 일찍 옷을 입고 발우와 가사를 들고 사왓띠로 탁발을 하러 들어갔다. 그때 존자 사리뿟따에게 이런 생각이 들었다. “사왓띠로 탁발을 하러 가기에는 아직 너무 이르다. 그러니 내가 다른 가르침을 믿는 외도 유행자들의 원림으로 간다면 좋지 않겠는가.” 그리하여 존자 사리뿟따는 외도 유행자들의 원림으로 향했다. 도착하여 그 외도 유행자들과 함께 인사를 나누고, 안부를 묻는 즐겁고 기억할 만한 대화를 나눈 뒤 한쪽에 앉았다. 그때 함께 모여 앉아 있던 외도 유행자들 사이에서 이런 이야기가 오가고 있었다. “도반들이여, 누구든지 12년 동안 원만하고 청정한 범행(梵行)을 닦으면, 그는 ‘결점 없는(niddasa) 비구’라고 불릴 만합니다.” Atha kho āyasmā sāriputto tesaṃ aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ bhāsitaṃ neva abhinandi nappaṭikkosi. Anabhinanditvā appaṭikkositvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi – ‘‘bhagavato santike etassa bhāsitassa atthaṃ ājānissāmī’’ti. Atha kho āyasmā sāriputto sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā sāriputto bhagavantaṃ etadavoca – 그때 존자 사리뿟따는 그 외도 유행자들의 말을 기뻐하지도 않았고 반박하지도 않았다. 기뻐하지도 반박하지도 않은 채 자리에서 일어나 “세존 곁에서 이 말의 의미를 알게 되리라”라고 생각하며 떠나갔다. 그 후 존자 사리뿟따는 사왓띠에서 탁발을 마치고 공양을 끝낸 뒤 탁발하러 갔던 마을에서 돌아와 세존이 계신 곳으로 향했다. 도착하여 세존께 공경히 절을 올리고 한쪽에 앉았다. 한쪽에 앉은 존자 사리뿟따는 세존께 이와 같이 여쭈었다. ‘‘Idhāhaṃ, bhante, pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya sāvatthiṃ piṇḍāya pāvisiṃ. Tassa mayhaṃ, bhante, etadahosi – ‘atippago kho tāva sāvatthiyaṃ piṇḍāya carituṃ. Yaṃnūnāhaṃ yena aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ ārāmo tenupasaṅkameyya’nti. Atha khvāhaṃ, bhante, yena aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ ārāmo tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā tehi aññatitthiyehi paribbājakehi saddhiṃ sammodiṃ. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃ. Tena kho pana, bhante, samayena tesaṃ aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ sannisinnānaṃ sannipatitānaṃ ayamantarākathā udapādi [Pg.425] – ‘yo hi koci, āvuso, dvādasavassāni paripuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ carati, niddaso bhikkhūti alaṃ vacanāyā’ti. Atha khvāhaṃ, bhante, tesaṃ aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ bhāsitaṃ neva abhinandiṃ nappaṭikkosiṃ. Anabhinanditvā appaṭikkositvā uṭṭhāyāsanā pakkamiṃ – ‘bhagavato santike etassa atthaṃ ājānissāmī’ti. Sakkā nu kho, bhante, imasmiṃ dhammavinaye kevalaṃ vassagaṇanamattena niddaso bhikkhu paññāpetu’’nti? “세존이시여, 저는 오늘 오전에 가사를 수하고 발우와 가사를 들고 사왓띠로 탁발을 나갔습니다. 세존이시여, 그때 저에게 이런 생각이 들었습니다. ‘사왓띠로 탁발을 가기에는 아직 너무 이르다. 그러니 외도 유행자들의 원림으로 가보는 것이 좋겠다.’ 그래서 세존이시여, 저는 외도 유행자들의 원림으로 갔습니다. 그곳에 가서 그들 외도 유행자들과 함께 환담을 나누었습니다. 화기애애하고 기억할 만한 대화를 마친 뒤 한 곁에 앉았습니다. 세존이시여, 그때 그곳에 모여 앉아 있던 외도 유행자들 사이에 이런 대화가 일어났습니다. ‘도반들이여, 누구든지 12년 동안 원만하고 청정한 범행을 닦는다면, 그 비구를 결점 없는 비구(닛다사)라고 부르기에 충분합니다.’ 세존이시여, 저는 그 외도 유행자들의 말을 기뻐하지도 않았고 반박하지도 않았습니다. 기뻐하지도 않고 반박하지도 않은 채 자리에서 일어나 ‘세존의 곁에서 이 말의 뜻을 알아야겠다’라고 생각하며 떠났습니다. 세존이시여, 이 법과 율에서 단지 법랍(해수)을 세는 것만으로 결점 없는 비구라고 규정할 수 있습니까?” ‘‘Na kho, sāriputta, sakkā imasmiṃ dhammavinaye kevalaṃ vassagaṇanamattena niddaso bhikkhu paññāpetuṃ. Satta kho imāni, sāriputta, niddasavatthūni mayā sayaṃ abhiññā sacchikatvā paveditāni. “사리뿟따여, 이 법과 율에서 단지 법랍을 세는 것만으로 결점 없는 비구라고 규정할 수는 없다. 사리뿟따여, 내가 스스로 수승한 지혜로 알고 실현하여 선포한 결점 없는 자가 되는 일곱 가지 근거(닛다사왓투)가 있다.” ‘‘Katamāni satta? Idha, sāriputta, bhikkhu sikkhāsamādāne tibbacchando hoti āyatiñca sikkhāsamādāne avigatapemo, dhammanisantiyā tibbacchando hoti āyatiñca dhammanisantiyā avigatapemo, icchāvinaye tibbacchando hoti āyatiñca icchāvinaye avigatapemo, paṭisallāne tibbacchando hoti āyatiñca paṭisallāne avigatapemo, vīriyārambhe tibbacchando hoti āyatiñca vīriyārambhe avigatapemo, satinepakke tibbacchando hoti āyatiñca satinepakke avigatapemo, diṭṭhipaṭivedhe tibbacchando hoti āyatiñca diṭṭhipaṭivedhe avigatapemo. Imāni kho, sāriputta, satta niddasavatthūni mayā sayaṃ abhiññā sacchikatvā paveditāni. Imehi kho, sāriputta, sattahi niddasavatthūhi samannāgato bhikkhu dvādasa cepi vassāni paripuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ carati, ‘niddaso bhikkhū’ti alaṃ vacanāya; catubbīsati cepi vassāni paripuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ carati, ‘niddaso bhikkhū’ti alaṃ vacanāya; chattiṃsati cepi vassāni paripuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ carati, ‘niddaso bhikkhū’ti alaṃ vacanāya, aṭṭhacattārīsaṃ cepi vassāni paripuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ carati, ‘niddaso bhikkhū’ti alaṃ vacanāyā’’ti. Ekādasamaṃ. “일곱 가지란 무엇인가? 사리뿟따여, 여기 비구는 배움을 받아들이는 데 강렬한 의지가 있고, 장차 배움을 받아들이는 것에 대해 사라지지 않는 애정을 가진다. 법을 숙고하는 데 강렬한 의지가 있고, 장차 법을 숙고하는 것에 대해 사라지지 않는 애정을 가진다. 욕망을 제어하는 데 강렬한 의지가 있고, 장차 욕망을 제어하는 것에 대해 사라지지 않는 애정을 가진다. 홀로 머무는 데 강렬한 의지가 있고, 장차 홀로 머무는 것에 대해 사라지지 않는 애정을 가진다. 정진을 시작하는 데 강렬한 의지가 있고, 장차 정진을 시작하는 것에 대해 사라지지 않는 애정을 가진다. 마음 챙김과 통찰에 강렬한 의지가 있고, 장차 마음 챙김과 통찰에 대해 사라지지 않는 애정을 가진다. 견해를 꿰뚫는 데 강렬한 의지가 있고, 장차 견해를 꿰뚫는 것에 대해 사라지지 않는 애정을 가진다. 사리뿟따여, 이것들이 내가 스스로 수승한 지혜로 알고 실현하여 선포한 결점 없는 자가 되는 일곱 가지 근거이다. 사리뿟따여, 이러한 일곱 가지 근거를 갖춘 비구라면, 설령 12년 동안 원만하고 청정한 범행을 닦을지라도 ‘결점 없는 비구’라고 부르기에 충분하고, 설령 24년 동안 원만하고 청정한 범행을 닦을지라도 ‘결점 없는 비구’라고 부르기에 충분하며, 설령 36년 동안 원만하고 청정한 범행을 닦을지라도 ‘결점 없는 비구’라고 부르기에 충분하고, 설령 48년 동안 원만하고 청정한 범행을 닦을지라도 ‘결점 없는 비구’라고 부르기에 충분하다.” [열한 번째 경 끝] 12. Dutiyaniddasasuttaṃ 12. 두 번째 결점 없음의 경 43. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kosambiyaṃ viharati ghositārāme. Atha kho āyasmā ānando pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya [Pg.426] kosambiṃ piṇḍāya pāvisi. Atha kho āyasmato ānandassa etadahosi – ‘‘atippago kho tāva kosambiyaṃ piṇḍāya carituṃ. Yaṃnūnāhaṃ yena aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ ārāmo tenupasaṅkameyya’’nti. Atha kho āyasmā ānando yena aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ ārāmo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā tehi aññatitthiyehi paribbājakehi saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. 43. 이와 같이 나는 들었다. 한때 세존께서는 꼬쌈비의 고시따 원림에 머무셨다. 그때 아난다 존자는 오전에 가사를 수하고 발우와 가사를 들고 꼬쌈비로 탁발을 나갔다. 그때 아난다 존자에게 이런 생각이 들었다. ‘꼬쌈비로 탁발을 가기에는 아직 너무 이르다. 그러니 외도 유행자들의 원림으로 가보는 것이 좋겠다.’ 그래서 아난다 존자는 외도 유행자들의 원림으로 갔다. 그곳에 가서 그들 외도 유행자들과 함께 환담을 나누었다. 화기애애하고 기억할 만한 대화를 마친 뒤 한 곁에 앉았다. Tena kho pana samayena tesaṃ aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ sannisinnānaṃ sannipatitānaṃ ayamantarākathā udapādi – ‘‘yo hi koci, āvuso, dvādasa vassāni paripuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ carati, ‘niddaso bhikkhū’ti alaṃ vacanāyā’’ti. 그때 그곳에 모여 앉아 있던 외도 유행자들 사이에 이런 대화가 일어났다. “도반들이여, 누구든지 12년 동안 원만하고 청정한 범행을 닦는다면, 그 비구를 ‘결점 없는 비구’라고 부르기에 충분합니다.” Atha kho āyasmā ānando tesaṃ aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ bhāsitaṃ neva abhinandi nappaṭikkosi. Anabhinanditvā appaṭikkositvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi – ‘‘bhagavato santike etassa bhāsitassa atthaṃ ājānissāmī’’ti. Atha kho āyasmā ānando kosambiyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – 그러자 아난다 존자는 그 외도 유행자들의 말을 기뻐하지도 않았고 반박하지도 않았다. 기뻐하지도 않고 반박하지도 않은 채 자리에서 일어나 ‘세존의 곁에서 이 말의 뜻을 알아야겠다’라고 생각하며 떠났다. 이후 아난다 존자는 꼬쌈비에서 탁발을 마치고 식사 후에 탁발에서 돌아와 세존께 갔다. 가서 세존께 절을 올리고 한 곁에 앉았다. 한 곁에 앉은 아난다 존자는 세존께 이와 같이 말씀드렸다. ‘‘Idhāhaṃ, bhante, pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya kosambiṃ piṇḍāya pāvisiṃ. Tassa mayhaṃ, bhante, etadahosi – ‘atippago kho tāva kosambiyaṃ piṇḍāya carituṃ. Yaṃnūnāhaṃ yena aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ ārāmo tenupasaṅkameyya’nti…pe… tehi saddhiṃ sammodiṃ. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃ. “세존이시여, 저는 오늘 오전에 가사를 수하고 발우와 가사를 들고 꼬쌈비로 탁발을 나갔습니다. 세존이시여, 그때 저에게 이런 생각이 들었습니다. ‘꼬쌈비로 탁발을 가기에는 아직 너무 이르다. 그러니 외도 유행자들의 원림으로 가보는 것이 좋겠다.’ …(중략)… 그들과 함께 환담을 나누었습니다. 화기애애하고 기억할 만한 대화를 마친 뒤 한 곁에 앉았습니다.” ‘‘Tena kho pana, bhante, samayena tesaṃ aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ sannisinnānaṃ sannipatitānaṃ ayamantarākathā udapādi – ‘yo hi koci, āvuso, dvādasavassāni paripuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ carati, niddaso bhikkhūti alaṃ vacanāyā’ti. Atha khvāhaṃ, bhante, tesaṃ aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ bhāsitaṃ neva abhinandiṃ nappaṭikkosiṃ. Anabhinanditvā, appaṭikkositvā uṭṭhāyāsanā pakkamiṃ – ‘bhagavato santike etassa bhāsitassa [Pg.427] atthaṃ ājānissāmī’ti. Sakkā nu kho, bhante, imasmiṃ dhammavinaye kevalaṃ vassagaṇanamattena niddaso bhikkhu paññāpetu’’nti? “세존이시여, 그때 그곳에 모여 앉아 있던 외도 유행자들 사이에 이런 대화가 일어났습니다. ‘도반들이여, 누구든지 12년 동안 원만하고 청정한 범행을 닦는다면, 그 비구를 결점 없는 비구라고 부르기에 충분합니다.’ 세존이시여, 저는 그 외도 유행자들의 말을 기뻐하지도 않았고 반박하지도 않았습니다. 기뻐하지도 않고 반박하지도 않은 채 자리에서 일어나 ‘세존의 곁에서 이 말의 뜻을 알아야겠다’라고 생각하며 떠났습니다. 세존이시여, 이 법과 율에서 단지 법랍(해수)을 세는 것만으로 결점 없는 비구라고 규정할 수 있습니까?” ‘‘Na kho, ānanda, sakkā imasmiṃ dhammavinaye kevalaṃ vassagaṇanamattena niddaso bhikkhu paññāpetuṃ. Satta kho imāni, ānanda, niddasavatthūni mayā sayaṃ abhiññā sacchikatvā paveditāni. “아난다여, 이 법과 율(사사나)에서 단지 법랍(vassa)을 세는 것만으로는 비구를 '닛다사(niddasa, 더 이상 결점이 없는 자)'라고 규정할 수 없다. 아난다여, 내가 스스로 최상의 지혜로 알고 체득하여 선포한 일곱 가지 닛다사의 조건(niddasavatthu)들이 있다.” ‘‘Katamāni satta? Idhānanda, bhikkhu, saddho hoti, hirīmā hoti, ottappī hoti, bahussuto hoti, āraddhavīriyo hoti, satimā hoti, paññavā hoti. Imāni kho, ānanda, satta niddasavatthūni mayā sayaṃ abhiññā sacchikatvā paveditāni. Imehi kho, ānanda, sattahi niddasavatthūhi samannāgato bhikkhu dvādasa cepi vassāni paripuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ carati, ‘niddaso bhikkhū’ti alaṃ vacanāya; catubbīsati cepi vassāni paripuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ carati, ‘niddaso bhikkhū’ti alaṃ vacanāya; chattiṃsati cepi vassāni paripuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ carati, ‘niddaso bhikkhū’ti alaṃ vacanāya, aṭṭhacattārīsaṃ cepi vassāni paripuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ carati, ‘niddaso bhikkhū’ti alaṃ vacanāyā’’ti. Dvādasamaṃ. “그 일곱 가지는 무엇인가? 아난다여, 여기 이 법과 율에서 비구가 믿음(saddha)이 있고, 부끄러워할 줄 알고(hirī), 창피해할 줄 알고(ottappa), 많이 배우고(bahussuta), 정진을 시작하고(āraddhavīriya), 마음챙김(sati)이 있고, 지혜(pañña)가 있는 것이다. 아난다여, 내가 스스로 최상의 지혜로 알고 체득하여 선포한 일곱 가지 닛다사의 조건들은 이것들이다. 아난다여, 이러한 일곱 가지 닛다사의 조건을 구비한 비구가 만약 12년 동안 원만하고 청정한 범행을 닦는다면, 그를 '닛다사 비구'라고 부르기에 충분하다. 만약 24년 동안 원만하고 청정한 범행을 닦는다면, 그를 '닛다사 비구'라고 부르기에 충분하다. 만약 36년 동안 원만하고 청정한 범행을 닦는다면, 그를 '닛다사 비구'라고 부르기에 충분하다. 만약 48년 동안 원만하고 청정한 범행을 닦는다면, 그를 '닛다사 비구'라고 부르기에 충분하다.” 제12번째 경이 끝났다. Devatāvaggo catuttho. 네 번째 천신들의 품(데와타왁가)이 끝났다. Tassuddānaṃ – 그 요약(우다나)은 다음과 같다. Appamādo hirī ceva, dve suvacā duve mittā; Dve paṭisambhidā dve vasā, duve niddasavatthunāti. 방일함과 부끄러움, 두 가지의 유순함과 두 가지의 벗, 두 가지의 무애해(분석적 지혜)와 두 가지의 신통, 두 가지의 닛다사 조건에 관한 경들이다. 5. Mahāyaññavaggo 5. 5. 대제사 품(마하얀냐왁가) 1. Sattaviññāṇaṭṭhitisuttaṃ 1. 1. 알음알이의 머묾 경(삿따윈냐낫티티 숫따) 44. ‘‘Sattimā, bhikkhave, viññāṇaṭṭhitiyo. Katamā satta? Santi, bhikkhave, sattā nānattakāyā nānattasaññino, seyyathāpi manussā, ekacce ca devā, ekacce ca vinipātikā. Ayaṃ paṭhamā viññāṇaṭṭhiti. 44. “비구들이여, 알음알이(윈냐나)가 머무는 일곱 가지 장소가 있다. 그 일곱은 무엇인가? 비구들이여, 몸도 다르고 인식(사냐)도 다른 중생들이 있으니, 예를 들어 인간들과 일부 천신들, 그리고 일부 타락한 자들(와이마니까 뻬따 등)이 그러하다. 이것이 첫 번째 알음알이의 머묾이다.” ‘‘Santi, bhikkhave, sattā nānattakāyā ekattasaññino, seyyathāpi devā brahmakāyikā paṭhamābhinibbattā. Ayaṃ dutiyā viññāṇaṭṭhiti. “비구들이여, 몸은 다르지만 인식은 같은 중생들이 있으니, 예를 들어 초선천에 처음 태어난 범중천(Brahmakāyikā)의 천신들이 그러하다. 이것이 두 번째 알음알이의 머묾이다.” ‘‘Santi[Pg.428], bhikkhave, sattā ekattakāyā nānattasaññino, seyyathāpi devā ābhassarā. Ayaṃ tatiyā viññāṇaṭṭhiti. “비구들이여, 몸은 같지만 인식은 다른 중생들이 있으니, 예를 들어 광음천(Ābhassarā)의 천신들이 그러하다. 이것이 세 번째 알음알이의 머묾이다.” ‘‘Santi, bhikkhave, sattā ekattakāyā ekattasaññino, seyyathāpi devā subhakiṇhā. Ayaṃ catutthā viññāṇaṭṭhiti. “비구들이여, 몸도 같고 인식도 같은 중생들이 있으니, 예를 들어 변정천(Subhakiṇhā)의 천신들이 그러하다. 이것이 네 번째 알음알이의 머묾이다.” ‘‘Santi, bhikkhave, sattā sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanūpagā. Ayaṃ pañcamā viññāṇaṭṭhiti. “비구들이여, 모든 면에서 물질에 대한 인식(rūpasaññā)을 초월하고, 부딪침의 인식(paṭighasaññā)을 소멸하며, 다양함에 대한 인식(nānattasaññā)을 마음에 잡도리하지 않아, '허공은 무한하다'고 하며 공무변처(ākāsānañcāyatana)에 도달한 중생들이 있다. 이것이 다섯 번째 알음알이의 머묾이다.” ‘‘Santi, bhikkhave, sattā sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanūpagā. Ayaṃ chaṭṭhā viññāṇaṭṭhiti. “비구들이여, 모든 면에서 공무변처를 초월하여 '알음알이는 무한하다'고 하며 식무변처(viññāṇañcāyatana)에 도달한 중생들이 있다. 이것이 여섯 번째 알음알이의 머묾이다.” ‘‘Santi, bhikkhave, sattā sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanūpagā. Ayaṃ sattamā viññāṇaṭṭhiti. Imā kho, bhikkhave, satta viññāṇaṭṭhitiyo’’ti. Paṭhamaṃ. “비구들이여, 모든 면에서 식무변처를 초월하여 '아무것도 없다'고 하며 무소유처(ākiñcaññāyatana)에 도달한 중생들이 있다. 이것이 일곱 번째 알음알이의 머묾이다. 비구들이여, 이것들이 일곱 가지 알음알이의 머묾이다.” 첫 번째 경이 끝났다. 2. Samādhiparikkhārasuttaṃ 2. 2. 삼매의 구성 요소 경(사마디빠릭카라 숫따) 45. ‘‘Sattime, bhikkhave, samādhiparikkhārā. Katame satta? Sammādiṭṭhi, sammāsaṅkappo, sammāvācā, sammākammanto, sammāājīvo, sammāvāyāmo, sammāsati. Yā kho, bhikkhave, imehi sattahaṅgehi cittassekaggatā parikkhatā, ayaṃ vuccati, bhikkhave, ariyo sammāsamādhi saupaniso itipi saparikkhāro itipī’’ti. Dutiyaṃ. 45. “비구들이여, 삼매의 구성 요소(parikkhāra)가 일곱 가지 있다. 그 일곱은 무엇인가? 바른 견해(sammādiṭṭhi), 바른 사유(sammāsaṅkappa), 바른 말(sammāvācā), 바른 행위(sammākammanta), 바른 생계(sammāājīva), 바른 정진(sammāvāyāma), 바른 마음챙김(sammāsati)이다. 비구들이여, 이 일곱 가지 구성 요소로 둘러싸인 마음의 한 끝 맺힘(ekaggatā)을 일러 '기초를 갖춘 성스러운 바른 삼매' 또는 '구성 요소를 갖춘 성스러운 바른 삼매'라고 한다.” 두 번째 경이 끝났다. 3. Paṭhamaaggisuttaṃ 3. 3. 첫 번째 불 경(빠타마 악기 숫따) 46. ‘‘Sattime, bhikkhave, aggī. Katame satta? Rāgaggi, dosaggi, mohaggi, āhuneyyaggi, gahapataggi, dakkhiṇeyyaggi, kaṭṭhaggi – ime kho, bhikkhave, satta aggī’’ti. Tatiyaṃ. 46. “비구들이여, 일곱 가지 불(aggī)이 있다. 그 일곱은 무엇인가? 탐욕의 불, 성냄의 불, 미혹의 불, 공양받을 만한 이(부모)의 불(āhuneyyaggi), 집주인의 불(gahapataggi), 보시받을 만한 이(수행자)의 불(dakkhiṇeyyaggi), 나무의 불(kaṭṭhaggi)이다. 비구들이여, 이것들이 일곱 가지 불이다.” 세 번째 경이 끝났다. 4. Dutiyaaggisuttaṃ 4. 4. 두 번째 불 경(두띠야 악기 숫따) 47. Tena kho pana samayena uggatasarīrassa brāhmaṇassa mahāyañño upakkhaṭo hoti. Pañca usabhasatāni thūṇūpanītāni honti yaññatthāya[Pg.429], pañca vacchatarasatāni thūṇūpanītāni honti yaññatthāya, pañca vacchatarisatāni thūṇūpanītāni honti yaññatthāya, pañca ajasatāni thūṇūpanītāni honti yaññatthāya, pañca urabbhasatāni thūṇūpanītāni honti yaññatthāya. Atha kho uggatasarīro brāhmaṇo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho uggatasarīro brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – 47. 그 무렵 우그가따사리라(Uggatasarīra)라는 바라문이 큰 제사를 준비하고 있었다. 제사를 위해 수소 500마리, 어린 수소 500마리, 암소 500마리, 숫염소 500마리, 숫양 500마리가 제사 기둥으로 끌려와 있었다. 그때 우그가따사리라 바라문은 세존께서 계신 곳으로 찾아갔다. 찾아가서 세존과 함께 기쁘게 인사를 나누었다. 즐겁고 기억할 만한 대화를 마친 뒤 한 곁에 앉았다. 한 곁에 앉은 우그가따사리라 바라문은 세존께 이와 같이 말씀드렸다. ‘‘Sutaṃ metaṃ, bho gotama, aggissa ādānaṃ yūpassa ussāpanaṃ mahapphalaṃ hoti mahānisaṃsa’’nti. ‘‘Mayāpi kho etaṃ, brāhmaṇa, sutaṃ aggissa ādānaṃ yūpassa ussāpanaṃ mahapphalaṃ hoti mahānisaṃsa’’nti. Dutiyampi kho uggatasarīro brāhmaṇo…pe… tatiyampi kho uggatasarīro brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sutaṃ metaṃ, bho gotama, aggissa ādānaṃ yūpassa ussāpanaṃ mahapphalaṃ hoti mahānisaṃsa’’nti. ‘‘Mayāpi kho etaṃ, brāhmaṇa, sutaṃ aggissa ādānaṃ yūpassa ussāpanaṃ mahapphalaṃ hoti mahānisaṃsa’’nti. ‘‘Tayidaṃ, bho gotama, sameti bhoto ceva gotamassa amhākañca, yadidaṃ sabbena sabbaṃ’’. “고따마 존자시여, (축복의) 불을 지피고 제사 기둥을 세우는 것이 큰 결실과 큰 공덕이 있다고 들었습니다.” “바라문이여, 나 또한 불을 지피고 제사 기둥을 세우는 것이 큰 결실과 큰 공덕이 있다고 들었소.” 두 번째로… 세 번째로 우그가따사리라 바라문은 세존께 이와 같이 말씀드렸다. “고따마 존자시여, 불을 지피고 제사 기둥을 세우는 것이 큰 결실과 큰 공덕이 있다고 들었습니다.” “바라문이여, 나 또한 불을 지피고 제사 기둥을 세우는 것이 큰 결실과 큰 공덕이 있다고 들었소.” “고따마 존자시여, 고따마 존자께서 들으신 것과 저희가 들은 것이 모든 면에서 완벽하게 일치합니다.” Evaṃ vutte āyasmā ānando uggatasarīraṃ brāhmaṇaṃ etadavoca – ‘‘na kho, brāhmaṇa, tathāgatā evaṃ pucchitabbā – ‘sutaṃ metaṃ, bho gotama, aggissa ādānaṃ yūpassa ussāpanaṃ mahapphalaṃ hoti mahānisaṃsa’nti. Evaṃ kho, brāhmaṇa, tathāgatā pucchitabbā – ‘ahañhi, bhante, aggiṃ ādātukāmo, yūpaṃ ussāpetukāmo. Ovadatu maṃ, bhante, bhagavā. Anusāsatu maṃ, bhante, bhagavā yaṃ mama assa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’’ti. 이렇게 말하자 아난다 존자가 우그가따사리라 바라문에게 이와 같이 말했다. “바라문이여, 여래들께 '고따마 존자시여, 불을 지피고 제사 기둥을 세우는 것이 큰 결실과 큰 공덕이 있다고 들었습니다'라고 이렇게 물어서는 안 됩니다. 바라문이여, 여래들께는 이와 같이 물어야 합니다. '세존이시여, 저는 불을 지피려 하고 제사 기둥을 세우려 합니다. 세존이시여, 저에게 긴 세월 동안 이익과 행복이 될 수 있도록 저를 훈계해 주십시오. 세존이시여, 저를 가르쳐 주십시오'라고 말입니다.” Atha kho uggatasarīro brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ahañhi, bho gotama, aggiṃ ādātukāmo yūpaṃ ussāpetukāmo. Ovadatu maṃ bhavaṃ gotamo. Anusāsatu maṃ bhavaṃ gotamo yaṃ mama assa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti. 그러자 우그가따사리라 바라문은 세존께 이와 같이 말씀드렸다. “고따마 존자시여, 저는 불을 지피려 하고 제사 기둥을 세우려 합니다. 고따마 존자께서는 저에게 긴 세월 동안 이익과 행복이 될 수 있도록 저를 훈계해 주십시오. 고따마 존자께서는 저를 가르쳐 주십시오.” ‘‘Aggiṃ, brāhmaṇa, ādento yūpaṃ ussāpento pubbeva yaññā tīṇi satthāni ussāpeti akusalāni dukkhudrayāni dukkhavipākāni. Katamāni tīṇi[Pg.430]? Kāyasatthaṃ, vacīsatthaṃ, manosatthaṃ. Aggiṃ, brāhmaṇa, ādento yūpaṃ ussāpento pubbeva yaññā evaṃ cittaṃ uppādesi – ‘ettakā usabhā haññantu yaññatthāya, ettakā vacchatarā haññantu yaññatthāya, ettakā vacchatariyo haññantu yaññatthāya, ettakā ajā haññantu yaññatthāya, ettakā urabbhā haññantu yaññatthāyā’ti. So ‘puññaṃ karomī’ti apuññaṃ karoti, ‘kusalaṃ karomī’ti akusalaṃ karoti, ‘sugatiyā maggaṃ pariyesāmī’ti duggatiyā maggaṃ pariyesati. Aggiṃ, brāhmaṇa, ādento yūpaṃ ussāpento pubbeva yaññā idaṃ paṭhamaṃ manosatthaṃ ussāpeti akusalaṃ dukkhudrayaṃ dukkhavipākaṃ. 브라만이여, 불을 지피고 제사 기둥을 세우려는 자는 제사를 지내기 전부터 이미 불선하고 괴로움을 가져오며 괴로운 과보를 낳는 세 가지 무기를 휘두르게 됩니다. 그 세 가지란 무엇입니까? 몸의 무기(신업), 말의 무기(구업), 마음의 무기(의업)입니다. 브라만이여, 불을 지피고 제사 기둥을 세우려는 자는 제사를 지내기 전부터 다음과 같이 마음을 일으킵니다. '제사를 위해 이만큼의 황소들을 죽여라, 제사를 위해 이만큼의 어린 수소들을 죽여라, 제사를 위해 이만큼의 어린 암소들을 죽여라, 제사를 위해 이만큼의 염소들을 죽여라, 제사를 위해 이만큼의 양들을 죽여라.' 그는 '공덕을 짓겠다'고 생각하면서 공덕이 아닌 것을 짓고, '선업을 짓겠다'고 생각하면서 불선업을 지으며, '행복한 곳으로 가는 길을 찾겠다'고 생각하면서 불행한 곳으로 가는 길을 찾습니다. 브라만이여, 불을 지피고 제사 기둥을 세우려는 자는 제사를 지내기 전부터 이처럼 불선하고 괴로움을 가져오며 괴로운 과보를 낳는 첫 번째 마음의 무기를 휘두르는 것입니다. ‘‘Puna caparaṃ, brāhmaṇa, aggiṃ ādento yūpaṃ ussāpento pubbeva yaññā evaṃ vācaṃ bhāsati – ‘ettakā usabhā haññantu yaññatthāya, ettakā vacchatarā haññantu yaññatthāya, ettakā vacchatariyo haññantu yaññatthāya, ettakā ajā haññantu yaññatthāya, ettakā urabbhā haññantu yaññatthāyā’ti. So ‘puññaṃ karomī’ti apuññaṃ karoti, ‘kusalaṃ karomī’ti akusalaṃ karoti, ‘sugatiyā maggaṃ pariyesāmī’ti duggatiyā maggaṃ pariyesati. Aggiṃ, brāhmaṇa, ādento yūpaṃ ussāpento pubbeva yaññā idaṃ dutiyaṃ vacīsatthaṃ ussāpeti akusalaṃ dukkhudrayaṃ dukkhavipākaṃ. 또한 브라만이여, 불을 지피고 제사 기둥을 세우려는 자는 제사를 지내기 전부터 이와 같이 말합니다. '제사를 위해 이만큼의 황소들을 죽여라, 제사를 위해 이만큼의 어린 수소들을 죽여라, 제사를 위해 이만큼의 어린 암소들을 죽여라, 제사를 위해 이만큼의 염소들을 죽여라, 제사를 위해 이만큼의 양들을 죽여라.' 그는 '공덕을 짓겠다'고 생각하면서 공덕이 아닌 것을 짓고, '선업을 짓겠다'고 생각하면서 불선업을 지으며, '행복한 곳으로 가는 길을 찾겠다'고 생각하면서 불행한 곳으로 가는 길을 찾습니다. 브라만이여, 불을 지피고 제사 기둥을 세우려는 자는 제사를 지내기 전부터 이처럼 불선하고 괴로움을 가져오며 괴로운 과보를 낳는 두 번째 말의 무기를 휘두르는 것입니다. ‘‘Puna caparaṃ, brāhmaṇa, aggiṃ ādento yūpaṃ ussāpento pubbeva yaññā sayaṃ paṭhamaṃ samārambhati usabhā hantuṃ yaññatthāya, sayaṃ paṭhamaṃ samārambhati vacchatarā hantuṃ yaññatthāya, sayaṃ paṭhamaṃ samārambhati vacchatariyo hantuṃ yaññatthāya, sayaṃ paṭhamaṃ samārambhati ajā hantuṃ yaññatthāya, sayaṃ paṭhamaṃ samārambhati urabbhā hantuṃ yaññatthāya. So ‘puññaṃ karomī’ti apuññaṃ karoti, ‘kusalaṃ karomī’ti akusalaṃ karoti, ‘sugatiyā maggaṃ pariyesāmī’ti duggatiyā maggaṃ pariyesati. Aggiṃ, brāhmaṇa, ādento yūpaṃ ussāpento pubbeva yaññā idaṃ tatiyaṃ kāyasatthaṃ ussāpeti akusalaṃ dukkhudrayaṃ dukkhavipākaṃ. Aggiṃ, brāhmaṇa, ādento yūpaṃ ussāpento pubbeva yaññā imāni tīṇi satthāni ussāpeti akusalāni dukkhudrayāni dukkhavipākāni. 또한 브라만이여, 불을 지피고 제사 기둥을 세우려는 자는 제사를 지내기 전부터 스스로 먼저 제사를 위해 황소들을 죽이기 시작하고, 어린 수소들을 죽이기 시작하고, 어린 암소들을 죽이기 시작하고, 염소들을 죽이기 시작하며, 양들을 죽이기 시작합니다. 그는 '공덕을 짓겠다'고 생각하면서 공덕이 아닌 것을 짓고, '선업을 짓겠다'고 생각하면서 불선업을 지으며, '행복한 곳으로 가는 길을 찾겠다'고 생각하면서 불행한 곳으로 가는 길을 찾습니다. 브라만이여, 불을 지피고 제사 기둥을 세우려는 자는 제사를 지내기 전부터 이처럼 불선하고 괴로움을 가져오며 괴로운 과보를 낳는 세 번째 몸의 무기를 휘두르는 것입니다. 브라만이여, 불을 지피고 제사 기둥을 세우려는 자는 제사를 지내기 전부터 이와 같이 불선하고 괴로움을 가져오며 괴로운 과보를 낳는 세 가지 무기를 휘두르는 것입니다. ‘‘Tayome[Pg.431], brāhmaṇa, aggī pahātabbā parivajjetabbā, na sevitabbā. Katame tayo? Rāgaggi, dosaggi, mohaggi. 브라만이여, 이 세 가지 불은 버려야 하고 멀리해야 하며 가까이하지 말아야 합니다. 그 세 가지는 무엇입니까? 탐욕의 불, 성냄의 불, 미혹의 불입니다. ‘‘Kasmā cāyaṃ, brāhmaṇa, rāgaggi pahātabbo parivajjetabbo, na sevitabbo? Ratto kho, brāhmaṇa, rāgena abhibhūto pariyādinnacitto kāyena duccaritaṃ carati, vācāya duccaritaṃ carati, manasā duccaritaṃ carati. So kāyena duccaritaṃ caritvā, vācāya duccaritaṃ caritvā, manasā duccaritaṃ caritvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Tasmāyaṃ rāgaggi pahātabbo parivajjetabbo, na sevitabbo. 브라만이여, 왜 탐욕의 불을 버려야 하고 멀리해야 하며 가까이하지 말아야 합니까? 브라만이여, 탐욕에 물든 자는 탐욕에 압도되고 마음을 빼앗겨 몸으로 악행을 저지르고, 말로 악행을 저지르고, 마음으로 악행을 저지릅니다. 그는 몸과 말과 마음으로 악행을 저지르고는 몸이 무너져 죽은 뒤에 비참한 곳, 불행한 곳, 파멸처, 지옥에 떨어집니다. 그러므로 이 탐욕의 불은 버려야 하고 멀리해야 하며 가까이하지 말아야 합니다. ‘‘Kasmā cāyaṃ, brāhmaṇa, dosaggi pahātabbo parivajjetabbo, na sevitabbo? Duṭṭho kho, brāhmaṇa, dosena abhibhūto pariyādinnacitto kāyena duccaritaṃ carati, vācāya duccaritaṃ carati, manasā duccaritaṃ carati. So kāyena duccaritaṃ caritvā, vācāya duccaritaṃ caritvā, manasā duccaritaṃ caritvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Tasmāyaṃ dosaggi pahātabbo parivajjetabbo, na sevitabbo. 브라만이여, 왜 성냄의 불을 버려야 하고 멀리해야 하며 가까이하지 말아야 합니까? 브라만이여, 성냄에 사로잡힌 자는 성냄에 압도되고 마음을 빼앗겨 몸으로 악행을 저지르고, 말로 악행을 저지르고, 마음으로 악행을 저지릅니다. 그는 몸과 말과 마음으로 악행을 저지르고는 몸이 무너져 죽은 뒤에 비참한 곳, 불행한 곳, 파멸처, 지옥에 떨어집니다. 그러므로 이 성냄의 불은 버려야 하고 멀리해야 하며 가까이하지 말아야 합니다. ‘‘Kasmā cāyaṃ, brāhmaṇa, mohaggi pahātabbo parivajjetabbo, na sevitabbo? Mūḷho kho, brāhmaṇa, mohena abhibhūto pariyādinnacitto kāyena duccaritaṃ carati, vācāya duccaritaṃ carati, manasā duccaritaṃ carati. So kāyena duccaritaṃ caritvā, vācāya duccaritaṃ caritvā, manasā duccaritaṃ caritvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Tasmāyaṃ mohaggi pahātabbo parivajjetabbo, na sevitabbo. Ime kho tayo, brāhmaṇa, aggī pahātabbā parivajjetabbā, na sevitabbā. 브라만이여, 왜 미혹의 불을 버려야 하고 멀리해야 하며 가까이하지 말아야 합니까? 브라만이여, 미혹된 자는 미혹에 압도되고 마음을 빼앗겨 몸으로 악행을 저지르고, 말로 악행을 저지르고, 마음으로 악행을 저지릅니다. 그는 몸과 말과 마음으로 악행을 저지르고는 몸이 무너져 죽은 뒤에 비참한 곳, 불행한 곳, 파멸처, 지옥에 떨어집니다. 그러므로 이 미혹의 불은 버려야 하고 멀리해야 하며 가까이하지 말아야 합니다. 브라만이여, 진실로 이 세 가지 불은 버려야 하고 멀리해야 하며 가까이하지 말아야 합니다. ‘‘Tayo kho, brāhmaṇa, aggī sakkatvā garuṃ katvā mānetvā pūjetvā sammā sukhaṃ parihātabbā. Katame tayo? Āhuneyyaggi, gahapataggi, dakkhiṇeyyaggi. 브라만이여, 진실로 이 세 가지 불은 존중하고 공경하며 받들고 공양하며 바르게 행복하게 돌보아야 합니다. 그 세 가지는 무엇입니까? 공양을 받을 만한 불(부모), 가장의 불(가족과 권속), 보시를 받을 만한 불(수행자)입니다. ‘‘Katamo ca, brāhmaṇa, āhuneyyaggi? Idha, brāhmaṇa, yassa te honti mātāti vā pitāti vā, ayaṃ vuccati, brāhmaṇa, āhuneyyaggi. Taṃ kissa hetu[Pg.432]? Atohayaṃ, brāhmaṇa, āhuto sambhūto, tasmāyaṃ āhuneyyaggi sakkatvā garuṃ katvā mānetvā pūjetvā sammā sukhaṃ parihātabbo. 브라만이여, 무엇이 공양을 받을 만한 불입니까? 브라만이여, 여기 어떤 사람에게 어머니나 아버지가 있다면, 이를 일러 공양을 받을 만한 불이라 합니다. 그것은 무슨 이유 때문입니까? 브라만이여, 이 부모로부터 이 자식이 생겨나고 존재하게 되었기 때문입니다. 그러므로 이 공양을 받을 만한 불은 존중하고 공경하며 받들고 공양하며 바르게 행복하게 돌보아야 합니다. ‘‘Katamo ca, brāhmaṇa, gahapataggi? Idha, brāhmaṇa, yassa te honti puttāti vā dārāti vā dāsāti vā pessāti vā kammakarāti vā, ayaṃ vuccati, brāhmaṇa, gahapataggi. Tasmāyaṃ gahapataggi sakkatvā garuṃ katvā mānetvā pūjetvā sammā sukhaṃ parihātabbo. 브라만이여, 무엇이 가장의 불입니까? 브라만이여, 여기 어떤 사람에게 자녀나 아내나 노비나 하인이나 일꾼들이 있다면, 이를 일러 가장의 불이라 합니다. 그러므로 이 가장의 불은 존중하고 공경하며 받들고 공양하며 바르게 행복하게 돌보아야 합니다. ‘‘Katamo ca, brāhmaṇa, dakkhiṇeyyaggi? Idha, brāhmaṇa, ye te samaṇabrāhmaṇā parappavādā paṭiviratā khantisoracce niviṭṭhā ekamattānaṃ damenti, ekamattānaṃ samenti, ekamattānaṃ parinibbāpenti, ayaṃ vuccati, brāhmaṇa, dakkhiṇeyyaggi. Tasmāyaṃ dakkhiṇeyyaggi sakkatvā garuṃ katvā mānetvā pūjetvā sammā sukhaṃ parihātabbo. Ime kho, brāhmaṇa, tayo aggī sakkatvā garuṃ katvā mānetvā pūjetvā sammā sukhaṃ parihātabbā. 브라만이여, 무엇이 보시를 받을 만한 불입니까? 브라만이여, 여기 사문이나 바라문들로서 다른 이들의 잘못된 교설에서 벗어나 인내와 온화함에 머물며, 오직 자기 자신을 다스리고, 오직 자기 자신을 가라앉히며, 오직 자기 자신을 완전히 식히는(열반에 들게 하는) 이들이 있다면, 이들을 일러 보시를 받을 만한 불이라 합니다. 그러므로 이 보시를 받을 만한 불은 존중하고 공경하며 받들고 공양하며 바르게 행복하게 돌보아야 합니다. 브라만이여, 진실로 이 세 가지 불은 존중하고 공경하며 받들고 공양하며 바르게 행복하게 돌보아야 합니다. ‘‘Ayaṃ kho pana, brāhmaṇa, kaṭṭhaggi kālena kālaṃ ujjaletabbo, kālena kālaṃ ajjhupekkhitabbo, kālena kālaṃ nibbāpetabbo, kālena kālaṃ nikkhipitabbo’’ti. “바라문이여, 그러나 참으로 이 땔나무 불은 때때로 지펴야 하고, 때때로 지켜보아야 하며, 때때로 꺼야 하고, 때때로 보존해야 합니다.” Evaṃ vutte uggatasarīro brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bho gotama; abhikkantaṃ, bho gotama…pe… upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gatanti. Esāhaṃ, bho gotama, pañca usabhasatāni muñcāmi jīvitaṃ demi, pañca vacchatarasatāni muñcāmi jīvitaṃ demi, pañca vacchatarisatāni muñcāmi jīvitaṃ demi, pañca ajasatāni muñcāmi jīvitaṃ demi, pañca urabbhasatāni muñcāmi jīvitaṃ demi. Haritāni ceva tiṇāni khādantu, sītāni ca pānīyāni pivantu, sīto ca nesaṃ vāto upavāyata’’nti. Catutthaṃ. 이렇게 말씀하시자 우가타사리라 바라문은 세존께 이렇게 말씀드렸다. “훌륭하십니다, 고타마 존자시여! 훌륭하십니다, 고타마 존자시여! … 고타마 존자께서는 저를 오늘부터 생명이 다할 때까지 귀의한 재가신자로 받아주소서. 고타마 존자시여, 저는 숫소 오백 마리를 풀어주고 생명을 줍니다. 송아지 오백 마리를 풀어주고 생명을 줍니다. 암송아지 오백 마리를 풀어주고 생명을 줍니다. 염소 오백 마리를 풀어주고 생명을 줍니다. 숫양 오백 마리를 풀어주고 생명을 줍니다. 그것들이 푸른 풀을 먹고, 시원한 물을 마시게 하며, 그것들에게 시원한 바람이 불게 하소서.” 네 번째 경이 끝났다. 5. Paṭhamasaññāsuttaṃ 5. 첫 번째 인식의 경 48. ‘‘Sattimā, bhikkhave, saññā bhāvitā bahulīkatā mahapphalā honti mahānisaṃsā amatogadhā amatapariyosānā. 48. “비구들이여, 이 일곱 가지 인식을 닦고 많이 익히면 큰 결실이 있고 큰 이익이 있으며, 불사(不死)에 들고 불사로 끝맺게 된다.” ‘‘Katamā [Pg.433] satta? Asubhasaññā, maraṇasaññā, āhāre paṭikūlasaññā, sabbaloke anabhiratasaññā, aniccasaññā, anicce dukkhasaññā, dukkhe anattasaññā. Imā kho, bhikkhave, satta saññā bhāvitā bahulīkatā mahapphalā honti mahānisaṃsā amatogadhā amatapariyosānā’’ti. Pañcamaṃ. “무엇이 일곱인가? 부정(不淨)의 인식, 죽음의 인식, 음식에 대한 혐오의 인식, 온 세상에 즐거움이 없다는 인식, 무상의 인식, 무상한 것에서의 고통의 인식, 고통스러운 것에서의 무아의 인식이다. 비구들이여, 참으로 이 일곱 가지 인식을 닦고 많이 익히면 큰 결실이 있고 큰 이익이 있으며, 불사에 들고 불사로 끝맺게 된다.” 다섯 번째 경이 끝났다. 6. Dutiyasaññāsuttaṃ 6. 두 번째 인식의 경 49. ‘‘Sattimā, bhikkhave, saññā bhāvitā bahulīkatā mahapphalā honti mahānisaṃsā amatogadhā amatapariyosānā. Katamā satta? Asubhasaññā, maraṇasaññā, āhāre paṭikūlasaññā, sabbaloke anabhiratasaññā, aniccasaññā, anicce dukkhasaññā, dukkhe anattasaññā. Imā kho, bhikkhave, satta saññā bhāvitā bahulīkatā mahapphalā honti mahānisaṃsā amatogadhā amatapariyosānāti. 49. “비구들이여, 이 일곱 가지 인식을 닦고 많이 익히면 큰 결실이 있고 큰 이익이 있으며, 불사에 들고 불사로 끝맺게 된다. 무엇이 일곱인가? 부정의 인식, 죽음의 인식, 음식에 대한 혐오의 인식, 온 세상에 즐거움이 없다는 인식, 무상의 인식, 무상한 것에서의 고통의 인식, 고통스러운 것에서의 무아의 인식이다. 비구들이여, 참으로 이 일곱 가지 인식을 닦고 많이 익히면 큰 결실이 있고 큰 이익이 있으며, 불사에 들고 불사로 끝맺게 된다.” ‘‘‘Asubhasaññā, bhikkhave, bhāvitā bahulīkatā mahapphalā hoti mahānisaṃsā amatogadhā amatapariyosānā’ti. Iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Asubhasaññāparicitena, bhikkhave, bhikkhuno cetasā bahulaṃ viharato methunadhammasamāpattiyā cittaṃ patilīyati patikuṭati pativattati, na sampasāriyati upekkhā vā pāṭikulyatā vā saṇṭhāti. Seyyathāpi, bhikkhave, kukkuṭapattaṃ vā nhārudaddulaṃ vā aggimhi pakkhittaṃ patilīyati patikuṭati pativattati, na sampasāriyati. Evamevaṃ kho, bhikkhave, bhikkhuno asubhasaññāparicitena cetasā bahulaṃ viharato methunadhammasamāpattiyā cittaṃ patilīyati patikuṭati pativattati, na sampasāriyati upekkhā vā pāṭikulyatā vā saṇṭhāti. “‘비구들이여, 부정의 인식을 닦고 많이 익히면 큰 결실이 있고 큰 이익이 있으며, 불사에 들고 불사로 끝맺게 된다’라고 말한 것은 무엇을 근거로 한 것인가? 비구들이여, 부정의 인식을 익혀 마음을 자주 머무는 비구는 성행위의 성취로부터 마음이 움츠러들고, 오그라들고, 물러나며, 펼쳐지지 않는다. 대신 평온이나 혐오감이 자리 잡는다. 비구들이여, 마치 닭의 깃털이나 힘줄 조각을 불에 던지면 움츠러들고, 오그라들고, 물러나며 펼쳐지지 않는 것과 같다. 이와 같이 비구들이여, 비구가 부정의 인식을 익힌 마음으로 자주 머물면 성행위의 성취로부터 마음이 움츠러들고, 오그라들고, 물러나며, 펼쳐지지 않는다. 대신 평온이나 혐오감이 자리 잡는다.” ‘‘Sace, bhikkhave, bhikkhuno asubhasaññāparicitena cetasā bahulaṃ viharato methunadhammasamāpattiyā cittaṃ anusandahati appaṭikulyatā saṇṭhāti; veditabbametaṃ, bhikkhave, bhikkhunā ‘abhāvitā me asubhasaññā, natthi me pubbenāparaṃ viseso, appattaṃ me bhāvanābala’nti. Itiha tattha sampajāno hoti. Sace pana, bhikkhave, bhikkhuno asubhasaññāparicitena cetasā bahulaṃ viharato methunadhammasamāpattiyā cittaṃ patilīyati patikuṭati pativattati, na sampasāriyati upekkhā vā pāṭikulyatā vā saṇṭhāti; veditabbametaṃ[Pg.434], bhikkhave, bhikkhunā ‘subhāvitā me asubhasaññā, atthi me pubbenāparaṃ viseso, pattaṃ me bhāvanābala’nti. Itiha tattha sampajāno hoti. ‘Asubhasaññā, bhikkhave, bhāvitā bahulīkatā mahapphalā hoti mahānisaṃsā amatogadhā amatapariyosānā’ti, iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ. “비구들이여, 만일 비구가 부정의 인식을 익힌 마음으로 자주 머무는데도 성행위의 성취를 향해 마음이 흐르고 혐오하지 않는 마음이 머문다면, 비구는 ‘나는 부정의 인식을 닦지 못했고, 나에게는 이전과 이후의 차이가 없으며, 나는 수행의 힘에 도달하지 못했다’라고 알아야 한다. 이와 같이 그 점에 대해 분명히 알아야 한다. 비구들이여, 그러나 만일 비구가 부정의 인식을 익힌 마음으로 자주 머물 때 성행위의 성취로부터 마음이 움츠러들고, 오그라들고, 물러나며, 펼쳐지지 않고 평온이나 혐오감이 머문다면, 비구는 ‘나는 부정의 인식을 잘 닦았고, 나에게는 이전과 이후의 차이가 있으며, 나는 수행의 힘에 도달했다’라고 알아야 한다. 이와 같이 그 점에 대해 분명히 알아야 한다. ‘비구들이여, 부정의 인식을 닦고 많이 익히면 큰 결실이 있고 큰 이익이 있으며 불사에 들고 불사로 끝맺게 된다’라고 말한 것은 바로 이것을 근거로 설해진 것이다.” ‘‘‘Maraṇasaññā, bhikkhave, bhāvitā bahulīkatā mahapphalā hoti mahānisaṃsā amatogadhā amatapariyosānā’ti, iti kho panetaṃ vuttaṃ kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Maraṇasaññāparicitena, bhikkhave, bhikkhuno cetasā bahulaṃ viharato jīvitanikantiyā cittaṃ patilīyati patikuṭati pativattati, na sampasāriyati upekkhā vā pāṭikulyatā vā saṇṭhāti. Seyyathāpi, bhikkhave, kukkuṭapattaṃ vā nhārudaddulaṃ vā aggimhi pakkhittaṃ patilīyati patikuṭati pativattati, na sampasāriyati. Evamevaṃ kho, bhikkhave, bhikkhuno maraṇasaññāparicitena cetasā bahulaṃ viharato jīvitanikantiyā cittaṃ patilīyati patikuṭati pativattati, na sampasāriyati upekkhā vā pāṭikulyatā vā saṇṭhāti. “‘비구들이여, 죽음의 인식을 닦고 많이 익히면 큰 결실이 있고 큰 이익이 있으며, 불사에 들고 불사로 끝맺게 된다’라고 말한 것은 무엇을 근거로 한 것인가? 비구들이여, 죽음의 인식을 익혀 마음을 자주 머무는 비구는 생명에 대한 애착으로부터 마음이 움츠러들고, 오그라들고, 물러나며, 펼쳐지지 않는다. 대신 평온이나 혐오감이 자리 잡는다. 비구들이여, 마치 닭의 깃털이나 힘줄 조각을 불에 던지면 움츠러들고, 오그라들고, 물러나며 펼쳐지지 않는 것과 같다. 이와 같이 비구들이여, 비구가 죽음의 인식을 익힌 마음으로 자주 머물면 생명에 대한 애착으로부터 마음이 움츠러들고, 오그라들고, 물러나며, 펼쳐지지 않는다. 대신 평온이나 혐오감이 자리 잡는다.” ‘‘Sace, bhikkhave, bhikkhuno maraṇasaññāparicitena cetasā bahulaṃ viharato jīvitanikantiyā cittaṃ anusandahati appaṭikulyatā saṇṭhāti; veditabbametaṃ, bhikkhave, bhikkhunā ‘abhāvitā me maraṇasaññā, natthi me pubbenāparaṃ viseso, appattaṃ me bhāvanābala’nti. Itiha tattha sampajāno hoti. Sace pana, bhikkhave, bhikkhuno maraṇasaññāparicitena cetasā bahulaṃ viharato jīvitanikantiyā cittaṃ patilīyati patikuṭati pativattati, na sampasāriyati upekkhā vā pāṭikulyatā vā saṇṭhāti; veditabbametaṃ, bhikkhave, bhikkhunā ‘subhāvitā me maraṇasaññā, atthi me pubbenāparaṃ viseso, pattaṃ me bhāvanābala’nti. Itiha tattha sampajāno hoti. ‘Maraṇasaññā, bhikkhave, bhāvitā bahulīkatā mahapphalā hoti mahānisaṃsā amatogadhā amatapariyosānā’ti, iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ. “비구들이여, 만일 비구가 죽음의 인식을 익힌 마음으로 자주 머무는데도 생명에 대한 애착을 향해 마음이 흐르고 혐오하지 않는 마음이 머문다면, 비구는 ‘나는 죽음의 인식을 닦지 못했고, 나에게는 이전과 이후의 차이가 없으며, 나는 수행의 힘에 도달하지 못했다’라고 알아야 한다. 이와 같이 그 점에 대해 분명히 알아야 한다. 비구들이여, 그러나 만일 비구가 죽음의 인식을 익힌 마음으로 자주 머물 때 생명에 대한 애착으로부터 마음이 움츠러들고, 오그라들고, 물러나며, 펼쳐지지 않고 평온이나 혐오감이 머문다면, 비구는 ‘나는 죽음의 인식을 잘 닦았고, 나에게는 이전과 이후의 차이가 있으며, 나는 수행의 힘에 도달했다’라고 알아야 한다. 이와 같이 그 점에 대해 분명히 알아야 한다. ‘비구들이여, 죽음의 인식을 닦고 많이 익히면 큰 결실이 있고 큰 이익이 있으며 불사에 들고 불사로 끝맺게 된다’라고 말한 것은 바로 이것을 근거로 설해진 것이다.” ‘‘‘Āhāre paṭikūlasaññā, bhikkhave, bhāvitā bahulīkatā mahapphalā hoti mahānisaṃsā amatogadhā amatapariyosānā’ti, iti kho panetaṃ vuttaṃ, kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Āhāre paṭikūlasaññāparicitena, bhikkhave, bhikkhuno cetasā bahulaṃ viharato rasataṇhāya cittaṃ patilīyati [Pg.435] …pe… upekkhā vā pāṭikulyatā vā saṇṭhāti. Seyyathāpi, bhikkhave, kukkuṭapattaṃ vā nhārudaddulaṃ vā aggimhi pakkhittaṃ patilīyati patikuṭati pativattati, na sampasāriyati. Evamevaṃ kho, bhikkhave, bhikkhuno āhāre paṭikūlasaññāparicitena cetasā bahulaṃ viharato rasataṇhāya cittaṃ patilīyati…pe… upekkhā vā pāṭikulyatā vā saṇṭhāti. “비구들이여, ‘음식에서 혐오스러운 생각(āhāre paṭikūlasaññā)을 닦고 많이 행하면 큰 결실이 있고 큰 공덕이 있으며, 불사(不死)로 향하고 불사로 끝난다’라고 하신 이 말씀은 무엇을 연유로 설해진 것인가? 비구들이여, 음식에서 혐오스러운 생각에 익숙해진 마음으로 자주 머무는 비구의 마음은 맛에 대한 갈애(rasataṇhā)로부터 움츠러들고 ... 평온(upekkhā)이나 혐오감(pāṭikulyatā)이 확립된다. 비구들이여, 마치 닭의 깃털이나 힘줄 조각을 불 속에 던지면 움츠러들고 오그라들고 물러나며 펴지지 않는 것과 같다. 비구들이여, 이와 같이 음식에서 혐오스러운 생각에 익숙해진 마음으로 자주 머무는 비구의 마음은 맛에 대한 갈애로부터 움츠러들고 ... 평온이나 혐오감이 확립된다.” ‘‘Sace, bhikkhave, bhikkhuno āhāre paṭikūlasaññāparicitena cetasā bahulaṃ viharato rasataṇhāya cittaṃ anusandahati appaṭikulyatā saṇṭhāti; veditabbametaṃ, bhikkhave, bhikkhunā ‘abhāvitā me āhāre paṭikūlasaññā, natthi me pubbenāparaṃ viseso, appattaṃ me bhāvanābala’nti. Itiha tattha sampajāno hoti. Sace pana, bhikkhave, bhikkhuno āhāre paṭikūlasaññāparicitena cetasā bahulaṃ viharato rasataṇhāya cittaṃ patilīyati…pe… upekkhā vā pāṭikulyatā vā saṇṭhāti; veditabbametaṃ, bhikkhave, bhikkhunā ‘subhāvitā me āhāre paṭikūlasaññā, atthi me pubbenāparaṃ viseso, pattaṃ me bhāvanābala’nti. Itiha tattha sampajāno hoti. ‘Āhāre paṭikūlasaññā, bhikkhave, bhāvitā bahulīkatā mahapphalā hoti mahānisaṃsā amatogadhā amatapariyosānā’ti, iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ. “비구들이여, 만약 음식에서 혐오스러운 생각에 익숙해진 마음으로 자주 머무는 비구의 마음이 맛에 대한 갈애를 따라 흐르고 혐오하지 않음이 확립된다면, 비구는 ‘나는 음식에서 혐오스러운 생각을 닦지 못했고, 나에게는 이전과 이후의 차이가 없으며, 나는 수행의 힘(bhāvanābala)을 얻지 못했다’라고 이 사실을 알아야 한다. 그렇게 하여 그는 그 일에 대해 분명히 아는 자(sampajāno)가 된다. 비구들이여, 그러나 만약 음식에서 혐오스러운 생각에 익숙해진 마음으로 자주 머무는 비구의 마음이 맛에 대한 갈애로부터 움츠러들고 ... 평온이나 혐오감이 확립된다면, 비구는 ‘나는 음식에서 혐오스러운 생각을 잘 닦았고, 나에게는 이전과 이후의 차이가 있으며, 나는 수행의 힘을 얻었다’라고 이 사실을 알아야 한다. 그렇게 하여 그는 그 일에 대해 분명히 아는 자가 된다. 비구들이여, ‘음식에서 혐오스러운 생각을 닦고 많이 행하면 큰 결실이 있고 큰 공덕이 있으며, 불사로 향하고 불사로 끝난다’라고 하신 그 말씀은 바로 이것을 연유로 설해진 것이다.” ‘‘‘Sabbaloke anabhiratasaññā, bhikkhave, bhāvitā bahulīkatā mahapphalā hoti mahānisaṃsā amatogadhā amatapariyosānā’ti, iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Sabbaloke anabhiratasaññāparicitena, bhikkhave, bhikkhuno cetasā bahulaṃ viharato lokacitresu cittaṃ patilīyati…pe… seyyathāpi bhikkhave…pe… patilīyati patikuṭati pativattati, na sampasāriyati. Evamevaṃ kho, bhikkhave, bhikkhuno sabbaloke anabhiratasaññāparicitena cetasā bahulaṃ viharato lokacitresu cittaṃ patilīyati patikuṭati pativattati, na sampasāriyati upekkhā vā pāṭikulyatā vā saṇṭhāti. “비구들이여, ‘온 세상에 대해 즐거워하지 않는 생각(sabbaloke anabhiratasaññā)을 닦고 많이 행하면 큰 결실이 있고 큰 공덕이 있으며, 불사로 향하고 불사로 끝난다’라고 하신 이 말씀은 무엇을 연유로 설해진 것인가? 비구들이여, 온 세상에 대해 즐거워하지 않는 생각에 익숙해진 마음으로 자주 머무는 비구의 마음은 세상의 다채로운 대상들(lokacitresu)로부터 움츠러들고 ... 마치 비구들이여 ... 움츠러들고 오그라들고 물러나며 펴지지 않는 것과 같다. 비구들이여, 이와 같이 온 세상에 대해 즐거워하지 않는 생각에 익숙해진 마음으로 자주 머무는 비구의 마음은 세상의 다채로운 대상들로부터 움츠러들고 오그라들고 물러나며 펴지지 않고, 평온이나 혐오감이 확립된다.” ‘‘Sace, bhikkhave, bhikkhuno sabbaloke anabhiratasaññāparicitena cetasā bahulaṃ viharato lokacitresu cittaṃ anusandahati appaṭikulyatā saṇṭhāti; veditabbametaṃ, bhikkhave, bhikkhunā ‘abhāvitā me sabbaloke anabhiratasaññā, natthi me pubbenāparaṃ viseso, appattaṃ me [Pg.436] bhāvanābala’nti. Itiha tattha sampajāno hoti. Sace pana, bhikkhave, bhikkhuno sabbaloke anabhiratasaññāparicitena cetasā bahulaṃ viharato lokacitresu cittaṃ patilīyati…pe… upekkhā vā pāṭikulyatā vā saṇṭhāti; veditabbametaṃ, bhikkhave, bhikkhunā ‘subhāvitā me sabbaloke anabhiratasaññā, atthi me pubbenāparaṃ viseso, pattaṃ me bhāvanābala’nti. Itiha tattha sampajāno hoti. ‘Sabbaloke anabhiratasaññā, bhikkhave, bhāvitā bahulīkatā mahapphalā hoti mahānisaṃsā amatogadhā amatapariyosānā’ti, iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ. “비구들이여, 만약 온 세상에 대해 즐거워하지 않는 생각에 익숙해진 마음으로 자주 머무는 비구의 마음이 세상의 다채로운 대상들을 따라 흐르고 혐오하지 않음이 확립된다면, 비구는 ‘나는 온 세상에 대해 즐거워하지 않는 생각을 닦지 못했고, 나에게는 이전과 이후의 차이가 없으며, 나는 수행의 힘을 얻지 못했다’라고 이 사실을 알아야 한다. 그렇게 하여 그는 그 일에 대해 분명히 아는 자가 된다. 비구들이여, 그러나 만약 온 세상에 대해 즐거워하지 않는 생각에 익숙해진 마음으로 자주 머무는 비구의 마음이 세상의 다채로운 대상들로부터 움츠러들고 ... 평온이나 혐오감이 확립된다면, 비구는 ‘나는 온 세상에 대해 즐거워하지 않는 생각을 잘 닦았고, 나에게는 이전과 이후의 차이가 있으며, 나는 수행의 힘을 얻었다’라고 이 사실을 알아야 한다. 그렇게 하여 그는 그 일에 대해 분명히 아는 자가 된다. 비구들이여, ‘온 세상에 대해 즐거워하지 않는 생각을 닦고 많이 행하면 큰 결실이 있고 큰 공덕이 있으며, 불사로 향하고 불사로 끝난다’라고 하신 그 말씀은 바로 이것을 연유로 설해진 것이다.” ‘‘‘Aniccasaññā, bhikkhave, bhāvitā bahulīkatā mahapphalā hoti mahānisaṃsā amatogadhā amatapariyosānā’ti, iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Aniccasaññāparicitena, bhikkhave, bhikkhuno cetasā bahulaṃ viharato lābhasakkārasiloke cittaṃ patilīyati…pe… upekkhā vā pāṭikulyatā vā saṇṭhāti. Seyyathāpi, bhikkhave, kukkuṭapattaṃ vā nhārudaddulaṃ vā aggimhi pakkhittaṃ patilīyati patikuṭati pativattati na sampasāriyati. Evamevaṃ kho, bhikkhave, bhikkhuno aniccasaññāparicitena cetasā bahulaṃ viharato lābhasakkārasiloke cittaṃ patilīyati…pe… upekkhā vā pāṭikulyatā vā saṇṭhāti. “비구들이여, ‘무상에 대한 생각(aniccasaññā)을 닦고 많이 행하면 큰 결실이 있고 큰 공덕이 있으며, 불사로 향하고 불사로 끝난다’라고 하신 이 말씀은 무엇을 연유로 설해진 것인가? 비구들이여, 무상에 대한 생각에 익숙해진 마음으로 자주 머무는 비구의 마음은 이득과 공경과 명성(lābhasakkārasiloke)으로부터 움츠러들고 ... 평온이나 혐오감이 확립된다. 비구들이여, 마치 닭의 깃털이나 힘줄 조각을 불 속에 던지면 움츠러들고 오그라들고 물러나며 펴지지 않는 것과 같다. 비구들이여, 이와 같이 무상에 대한 생각에 익숙해진 마음으로 자주 머무는 비구의 마음은 이득과 공경과 명성으로부터 움츠러들고 ... 평온이나 혐오감이 확립된다.” ‘‘Sace, bhikkhave, bhikkhuno aniccasaññāparicitena cetasā bahulaṃ viharato lābhasakkārasiloke cittaṃ anusandahati appaṭikulyatā saṇṭhāti; veditabbametaṃ, bhikkhave, bhikkhunā ‘abhāvitā me aniccasaññā, natthi me pubbenāparaṃ viseso, appattaṃ me bhāvanābala’nti. Itiha tattha sampajāno hoti. Sace pana, bhikkhave, bhikkhuno aniccasaññāparicitena cetasā bahulaṃ viharato lābhasakkārasiloke cittaṃ patilīyati patikuṭati pativattati, na sampasāriyati upekkhā vā pāṭikulyatā vā saṇṭhāti; veditabbametaṃ, bhikkhave, bhikkhunā ‘subhāvitā me aniccasaññā, atthi me pubbenāparaṃ viseso, pattaṃ me bhāvanābala’nti. Itiha tattha sampajāno hoti. ‘Aniccasaññā, bhikkhave, bhāvitā bahulīkatā mahapphalā hoti mahānisaṃsā amatogadhā amatapariyosānā’ti, iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ. “비구들이여, 만약 무상에 대한 생각에 익숙해진 마음으로 자주 머무는 비구의 마음이 이득과 공경과 명성을 따라 흐르고 혐오하지 않음이 확립된다면, 비구는 ‘나는 무상에 대한 생각을 닦지 못했고, 나에게는 이전과 이후의 차이가 없으며, 나는 수행의 힘을 얻지 못했다’라고 이 사실을 알아야 한다. 그렇게 하여 그는 그 일에 대해 분명히 아는 자가 된다. 비구들이여, 그러나 만약 무상에 대한 생각에 익숙해진 마음으로 자주 머무는 비구의 마음이 이득과 공경과 명성으로부터 움츠러들고 오그라들고 물러나며 펴지지 않고 평온이나 혐오감이 확립된다면, 비구는 ‘나는 무상에 대한 생각을 잘 닦았고, 나에게는 이전과 이후의 차이가 있으며, 나는 수행의 힘을 얻었다’라고 이 사실을 알아야 한다. 그렇게 하여 그는 그 일에 대해 분명히 아는 자가 된다. 비구들이여, ‘무상에 대한 생각을 닦고 많이 행하면 큰 결실이 있고 큰 공덕이 있으며, 불사로 향하고 불사로 끝난다’라고 하신 그 말씀은 바로 이것을 연유로 설해진 것이다.” ‘‘‘Anicce [Pg.437] dukkhasaññā, bhikkhave, bhāvitā bahulīkatā mahapphalā hoti mahānisaṃsā amatogadhā amatapariyosānā’ti, iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Anicce dukkhasaññāparicitena, bhikkhave, bhikkhuno cetasā bahulaṃ viharato ālasye kosajje vissaṭṭhiye pamāde ananuyoge apaccavekkhaṇāya tibbā bhayasaññā paccupaṭṭhitā hoti, seyyathāpi, bhikkhave, ukkhittāsike vadhake. “비구들이여, ‘무상한 것에 대해 괴로움이라는 생각(anicce dukkhasaññā)을 닦고 많이 행하면 큰 결실이 있고 큰 공덕이 있으며, 불사로 향하고 불사로 끝난다’라고 하신 이 말씀은 무엇을 연유로 설해진 것인가? 비구들이여, 무상한 것에 대해 괴로움이라는 생각에 익숙해진 마음으로 자주 머무는 비구에게는 게으름, 나태함, 무력함, 방일함, 정진하지 않음, 성찰하지 않음에 대해 강렬한 두려움의 지각(tibbā bhayasaññā)이 나타난다. 비구들이여, 이는 마치 칼을 치켜든 살인자에게 강렬한 두려움을 느끼는 것과 같다.” ‘‘Sace, bhikkhave, bhikkhuno anicce dukkhasaññāparicitena cetasā bahulaṃ viharato ālasye kosajje vissaṭṭhiye pamāde ananuyoge apaccavekkhaṇāya tibbā bhayasaññā, na paccupaṭṭhitā hoti, seyyathāpi, bhikkhave, ukkhittāsike vadhake. Veditabbametaṃ, bhikkhave, bhikkhunā ‘abhāvitā me anicce dukkhasaññā, natthi me pubbenāparaṃ viseso, appattaṃ me bhāvanābala’nti. Itiha tattha sampajāno hoti. Sace pana, bhikkhave, bhikkhuno anicce dukkhasaññāparicitena cetasā bahulaṃ viharato ālasye kosajje vissaṭṭhiye pamāde ananuyoge apaccavekkhaṇāya tibbā bhayasaññā paccupaṭṭhitā hoti, seyyathāpi, bhikkhave, ukkhittāsike vadhake. Veditabbametaṃ, bhikkhave, bhikkhunā ‘subhāvitā me anicce dukkhasaññā, atthi me pubbenāparaṃ viseso, pattaṃ me bhāvanābala’nti. Itiha tattha sampajāno hoti. ‘Anicce dukkhasaññā, bhikkhave, bhāvitā bahulīkatā mahapphalā hoti mahānisaṃsā amatogadhā amatapariyosānā’ti, iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ. 비구들이여, 만일 비구가 무상한 것에서 고통이라는 인식(anicce dukkhasaññā)이 익숙해진 마음으로 많이 머무는데도, 게으름, 나태함, 무기력, 방일함, 정진하지 않음, 반조하지 않음에 대하여 날카로운 두려움의 인식(tibbā bhayasaññā)이 마치 칼을 치켜든 살인마를 보듯 면전에 나타나지 않는다면, 비구는 이와 같이 알아야 한다. '나는 무상한 것에서 고통이라는 인식을 닦지 못했구나. 나에게 전후의 차이가 없으며, 나는 수행의 힘(bhāvanābala)에 도달하지 못했구나'라고. 그는 거기서 이와 같이 분명하게 아는 자가 된다. 그러나 비구들이여, 만일 비구가 무상한 것에서 고통이라는 인식이 익숙해진 마음으로 많이 머무를 때, 게으름, 나태함, 무기력, 방일함, 정진하지 않음, 반조하지 않음에 대하여 날카로운 두려움의 인식이 마치 칼을 치켜든 살인마를 보듯 면전에 나타난다면, 비구는 이와 같이 알아야 한다. '나는 무상한 것에서 고통이라는 인식을 잘 닦았구나. 나에게 전후의 차이가 있으며, 나는 수행의 힘에 도달하였구나'라고. 그는 거기서 이와 같이 분명하게 아는 자가 된다. '비구들이여, 무상한 것에서 고통이라는 인식을 닦고 많이 행하면 큰 과보와 큰 이익이 있고, 불사(Nirvana)에 뛰어들며, 불사로 끝맺는다'라고 설한 것은 바로 이것을 인연하여 설한 것이다. ‘‘‘Dukkhe anattasaññā, bhikkhave, bhāvitā bahulīkatā mahapphalā hoti mahānisaṃsā amatogadhā amatapariyosānā’ti, iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Dukkhe anattasaññāparicitena, bhikkhave, bhikkhuno cetasā bahulaṃ viharato imasmiñca saviññāṇake kāye bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānāpagataṃ mānasaṃ hoti vidhāsamatikkantaṃ santaṃ suvimuttaṃ. ‘비구들이여, 고통인 것에서 무아라는 인식(dukkhe anattasaññā)을 닦고 많이 행하면 큰 과보와 큰 이익이 있고, 불사에 뛰어들며, 불사로 끝맺는다’라고 설해졌다. 이것은 무엇을 인연하여 설해졌는가? 비구들이여, 고통인 것에서 무아라는 인식이 익숙해진 마음으로 많이 머무는 비구에게는 의식이 있는 이 몸과 외부의 모든 표상(nimitta)들에 대하여 ‘나’라는 생각(아만), ‘내 것’이라는 생각(아소희), 자만이 사라진 마음이 생기며, 자만의 세 가지 양상을 완전히 넘어서고 고요하며 잘 해탈하게 된다. ‘‘Sace, bhikkhave, bhikkhuno dukkhe anattasaññāparicitena cetasā bahulaṃ viharato imasmiñca saviññāṇake kāye bahiddhā ca sabbanimittesu na ahaṅkāramamaṅkāramānāpagataṃ mānasaṃ hoti vidhāsamatikkantaṃ santaṃ suvimuttaṃ. Veditabbametaṃ, bhikkhave, bhikkhunā ‘abhāvitā me dukkhe anattasaññā[Pg.438], natthi me pubbenāparaṃ viseso, appattaṃ me bhāvanābala’nti. Itiha tattha sampajāno hoti. 비구들이여, 만일 비구가 고통인 것에서 무아라는 인식이 익숙해진 마음으로 많이 머무는데도, 이 의식이 있는 몸과 외부의 모든 표상들에 대하여 ‘나’라는 생각, ‘내 것’이라는 생각, 자만이 사라진 마음이 되어 세 가지 양상을 넘어서고 고요하며 잘 해탈하게 되지 않는다면, 비구는 이와 같이 알아야 한다. ‘나는 고통인 것에서 무아라는 인식을 닦지 못했구나. 나에게 전후의 차이가 없으며, 나는 수행의 힘에 도달하지 못했구나’라고. 그는 거기서 이와 같이 분명하게 아는 자가 된다. ‘‘Sace pana, bhikkhave, bhikkhuno dukkhe anattasaññāparicitena cetasā bahulaṃ viharato imasmiñca saviññāṇake kāye bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānāpagataṃ mānasaṃ hoti vidhāsamatikkantaṃ santaṃ suvimuttaṃ. Veditabbametaṃ, bhikkhave, bhikkhunā ‘subhāvitā me dukkhe anattasaññā, atthi me pubbenāparaṃ viseso, pattaṃ me bhāvanābala’nti. Itiha tattha sampajāno hoti. ‘Dukkhe anattasaññā, bhikkhave, bhāvitā bahulīkatā mahapphalā hoti mahānisaṃsā amatogadhā amatapariyosānā’ti, iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ. 그러나 비구들이여, 만일 비구가 고통인 것에서 무아라는 인식이 익숙해진 마음으로 많이 머물 때, 이 의식이 있는 몸과 외부의 모든 표상들에 대하여 ‘나’라는 생각, ‘내 것’이라는 생각, 자만이 사라진 마음이 되어 세 가지 양상을 넘어서고 고요하며 잘 해탈하게 된다면, 비구는 이와 같이 알아야 한다. ‘나는 고통인 것에서 무아라는 인식을 잘 닦았구나. 나에게 전후의 차이가 있으며, 나는 수행의 힘에 도달하였구나’라고. 그는 거기서 이와 같이 분명하게 아는 자가 된다. ‘비구들이여, 고통인 것에서 무아라는 인식을 닦고 많이 행하면 큰 과보와 큰 이익이 있고, 불사에 뛰어들며, 불사로 끝맺는다’라고 설한 것은 바로 이것을 인연하여 설한 것이다. ‘‘Imā kho, bhikkhave, satta saññā bhāvitā bahulīkatā mahapphalā honti mahānisaṃsā amatogadhā amatapariyosānā’’ti. Chaṭṭhaṃ. 비구들이여, 참으로 이 일곱 가지 인식을 닦고 많이 행하면 큰 과보와 큰 이익이 있고, 불사에 뛰어들며, 불사로 끝맺는다.” 여섯 번째 경이 끝났다. 7. Methunasuttaṃ 7. 음행의 경 50. Atha kho jāṇussoṇi brāhmaṇo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho jāṇussoṇi brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘bhavampi no gotamo brahmacārī paṭijānātī’’ti? ‘‘Yañhi taṃ, brāhmaṇa, sammā vadamāno vadeyya – ‘akhaṇḍaṃ acchiddaṃ asabalaṃ akammāsaṃ paripuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ caratī’ti, mameva taṃ, brāhmaṇa, sammā vadamāno vadeyya – ‘ahañhi, brāhmaṇa, akhaṇḍaṃ acchiddaṃ asabalaṃ akammāsaṃ paripuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ carāmī’’’ti. ‘‘Kiṃ pana, bho gotama, brahmacariyassa khaṇḍampi chiddampi sabalampi kammāsampī’’ti? 50. 그때 자눗소니 바라문이 세존께서 계신 곳으로 다가갔다. 다가가서 세존과 함께 환담을 나누었다. 기쁘고 기억할 만한 이야기를 나눈 뒤에 한쪽 곁에 앉았다. 한쪽 곁에 앉은 자눗소니 바라문은 세존께 이와 같이 말씀드렸다. “존자 고타마께서도 스스로 청정범행(brahmacārī)을 닦는 자라고 자처하십니까?” “바라문이여, 누군가 만일 ‘이지러지지 않고, 뚫어지지 않고, 얼룩지지 않고, 뒤섞이지 않고, 완전하고 깨끗한 청정범행을 닦는다’라고 바르게 말한다면, 나를 두고 그렇게 말해야 할 것이오. 바라문이여, 참으로 나는 이지러지지 않고, 뚫어지지 않고, 얼룩지지 않고, 뒤섞이지 않고, 완전하고 깨끗한 청정범행을 닦기 때문이오.” “존자 고타마여, 그러면 어떤 것이 청정범행의 이지러짐이고, 뚫어짐이고, 얼룩짐이고, 뒤섞임입니까?” ‘‘Idha, brāhmaṇa, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā sammā brahmacārī paṭijānamāno na heva kho mātugāmena saddhiṃ dvayaṃdvayasamāpattiṃ samāpajjati; api ca kho mātugāmassa ucchādanaparimaddananhāpanasambāhanaṃ sādiyati. So taṃ assādeti, taṃ nikāmeti, tena ca vittiṃ āpajjati. Idampi kho, brāhmaṇa, brahmacariyassa khaṇḍampi chiddampi sabalampi kammāsampi. Ayaṃ vuccati, brāhmaṇa, aparisuddhaṃ brahmacariyaṃ carati, saṃyutto methunena saṃyogena na parimuccati jātiyā jarāya maraṇena sokehi [Pg.439] paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi, na parimuccati dukkhasmāti vadāmi. “바라문이여, 여기 어떤 사문이나 바라문은 스스로 청정범행을 잘 닦는다고 자처하면서, 여인과 함께 남녀가 행하는 성적 결합은 저지르지 않소. 그러나 그는 여인이 (향유 등을) 바르고, 주무르고, 목욕시켜 주고, 안마해 주는 것을 즐기오. 그는 그것을 즐기고, 갈망하며, 그것으로 만족을 느끼오. 바라문이여, 이것이 청정범행의 이지러짐이고, 뚫어짐이고, 얼룩짐이고, 뒤섞임이라 하오. 바라문이여, 이런 자를 두고 ‘음행의 결박에 묶여 청정하지 못한 범행을 닦는 자’라고 하오. 그는 태어남, 늙음, 죽음, 슬픔, 비탄, 고통, 고뇌, 절망으로부터 벗어나지 못하며, 모든 고통으로부터 벗어나지 못한다고 나는 말하오.” ‘‘Puna caparaṃ, brāhmaṇa, idhekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā sammā brahmacārī paṭijānamāno na heva kho mātugāmena saddhiṃ dvayaṃdvayasamāpattiṃ samāpajjati, napi mātugāmassa ucchādanaparimaddananhāpanasambāhanaṃ sādiyati; api ca kho mātugāmena saddhiṃ sañjagghati saṃkīḷati saṃkelāyati…pe… napi mātugāmena saddhiṃ sañjagghati saṃkīḷati saṃkelāyati; api ca kho mātugāmassa cakkhunā cakkhuṃ upanijjhāyati pekkhati…pe… napi mātugāmassa cakkhunā cakkhuṃ upanijjhāyati pekkhati; api ca kho mātugāmassa saddaṃ suṇāti tirokuṭṭaṃ vā tiropākāraṃ vā hasantiyā vā bhaṇantiyā vā gāyantiyā vā rodantiyā vā…pe… napi mātugāmassa saddaṃ suṇāti tirokuṭṭaṃ vā tiropākāraṃ vā hasantiyā vā bhaṇantiyā vā gāyantiyā vā rodantiyā vā; api ca kho yānissa tāni pubbe mātugāmena saddhiṃ hasitalapitakīḷitāni tāni anussarati…pe… napi yānissa tāni pubbe mātugāmena saddhiṃ hasitalapitakīḷitāni tāni anussarati; api ca kho passati gahapatiṃ vā gahapatiputtaṃ vā pañcahi kāmaguṇehi samappitaṃ samaṅgībhūtaṃ paricārayamānaṃ…pe… napi passati gahapatiṃ vā gahapatiputtaṃ vā pañcahi kāmaguṇehi samappitaṃ samaṅgībhūtaṃ paricārayamānaṃ; api ca kho aññataraṃ devanikāyaṃ paṇidhāya brahmacariyaṃ carati imināhaṃ sīlena vā vatena vā tapena vā brahmacariyena vā devo vā bhavissāmi devaññataro vāti. So taṃ assādeti, taṃ nikāmeti, tena ca vittiṃ āpajjati. Idampi kho, brāhmaṇa, brahmacariyassa khaṇḍampi chiddampi sabalampi kammāsampi. Ayaṃ vuccati, brāhmaṇa, aparisuddhaṃ brahmacariyaṃ carati saṃyutto methunena saṃyogena, na parimuccati jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi, na parimuccati dukkhasmāti vadāmi. "브라만여, 여기 어떤 사문이나 브라만은 '나는 청정범행을 올바르게 닦고 있다'고 공언하면서, 비록 여인과 함께 남녀가 결합하는 성행위에 이르지는 않고 여인의 몸을 닦아주거나 주물러주거나 씻어주거나 마사지해 주는 것을 즐기지 않더라도, 여인과 함께 웃고 떠들고 즐기거나... 여인과 함께 웃고 떠들고 즐기지 않더라도 여인의 눈을 자기 눈으로 뚫어지게 쳐다보거나... 여인의 눈을 자기 눈으로 뚫어지게 쳐다보지 않더라도 벽 너머나 담장 너머에서 여인이 웃거나 말하거나 노래하거나 우는 소리를 듣거나... 여인의 소리를 듣지 않더라도 예전에 여인과 함께 웃고 말하고 즐겼던 일을 기억하거나... 예전의 일을 기억하지 않더라도 다섯 가지 감각적 욕망을 갖추고 만족하며 즐겁게 지내는 장자나 장자의 아들을 지켜보거나... 장자나 장자의 아들을 지켜보지 않더라도 '나는 이 계율이나 의례나 고행이나 청정범행으로 천신이나 그중의 어떤 존재가 되리라' 하고 어떤 천상의 무리를 원하며 청정범행을 닦는다면, 그는 그것을 즐기고 갈망하며 그것에서 기쁨을 얻습니다. 브라만여, 이것 또한 청정범행이 깨어지고 구멍 나고 얼룩지고 점박이가 된 것입니다. 브라만여, 이런 사람을 일컬어 성적인 결합에 묶여 부정하게 청정범행을 닦는 자라고 하며, 그는 태어남, 늙음, 죽음, 슬픔, 비탄, 고통, 불만, 절망에서 벗어나지 못하고, 모든 괴로움에서 벗어나지 못한다고 나는 말합니다." ‘‘Yāvakīvañcāhaṃ, brāhmaṇa, imesaṃ sattannaṃ methunasaṃyogānaṃ aññataraññataramethunasaṃyogaṃ attani appahīnaṃ samanupassiṃ, neva tāvāhaṃ, brāhmaṇa, sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti paccaññāsiṃ. "브라만여, 나는 이 일곱 가지 성적인 결합 중에서 어느 하나라도 내 안에서 제거되지 않았음을 보고 있는 동안에는, 신과 마라와 범천을 포함한 세상과 사문과 브라만, 신과 인간을 포함한 대중 가운데서 내가 위없는 바른 깨달음을 증득했다고 결코 선언하지 않았습니다." ‘‘Yato [Pg.440] ca khohaṃ, brāhmaṇa, imesaṃ sattannaṃ methunasaṃyogānaṃ aññataraññataramethunasaṃyogaṃ attani appahīnaṃ na samanupassiṃ, athāhaṃ, brāhmaṇa, sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti paccaññāsiṃ. ‘Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi, akuppā me vimutti, ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavo’’’ti. "브라만여, 그러나 내가 이 일곱 가지 성적인 결합 중에서 그 어느 하나라도 내 안에서 제거되지 않았음을 더 이상 보지 않게 되었을 때, 그때 비로소 나는 신과 마라와 범천을 포함한 세상과 사문과 브라만, 신과 인간을 포함한 대중 가운데서 위없는 바른 깨달음을 증득했다고 선언했습니다. 또한 나에게 '나의 해탈은 흔들림이 없으며, 이것이 마지막 태어남이고, 이제 다시 태어남은 없다'는 지견이 생겨났습니다." Evaṃ vutte jāṇussoṇi brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bho gotama; abhikkantaṃ, bho gotama…pe… upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. Sattamaṃ. 이와 같이 말씀하시자 자눗소니 브라만은 세존께 이렇게 말씀드렸다. "훌륭하십니다, 고타마 존자시여! 훌륭하십니다, 고타마 존자시여! ... 고타마 존자께서는 저를 오늘부터 목숨이 다할 때까지 귀의한 우바새로 기억해 주십시오." 일곱 번째 경이 끝났다. 8. Saṃyogasuttaṃ 8. 결합 경(Saṃyogasuttaṃ) 51. ‘‘Saṃyogavisaṃyogaṃ vo, bhikkhave, dhammapariyāyaṃ desessāmi. Taṃ suṇātha…pe… katamo ca so, bhikkhave, saṃyogo visaṃyogo dhammapariyāyo? 51. "비구들이여, 나는 너희들에게 결합과 결합하지 않음에 관한 법의 명목을 설하리라. 그것을 잘 듣고 마음속에 새겨라. ... 비구들이여, 결합과 결합하지 않음에 관한 법의 명목이란 무엇인가?" ‘‘Itthī, bhikkhave, ajjhattaṃ itthindriyaṃ manasi karoti – itthikuttaṃ itthākappaṃ itthividhaṃ itthicchandaṃ itthissaraṃ itthālaṅkāraṃ. Sā tattha rajjati tatrābhiramati. Sā tattha rattā tatrābhiratā bahiddhā purisindriyaṃ manasi karoti – purisakuttaṃ purisākappaṃ purisavidhaṃ purisacchandaṃ purisassaraṃ purisālaṅkāraṃ. Sā tattha rajjati tatrābhiramati. Sā tattha rattā tatrābhiratā bahiddhā saṃyogaṃ ākaṅkhati. Yañcassā saṃyogapaccayā uppajjati sukhaṃ somanassaṃ tañca ākaṅkhati. Itthatte, bhikkhave, abhiratā sattā purisesu saṃyogaṃ gatā. Evaṃ kho, bhikkhave, itthī itthattaṃ nātivattati. "비구들이여, 여자는 안으로 자신의 여성성(여근)에 마음을 기울여, 여성의 몸짓, 여성의 차림새, 여성의 태도, 여성의 의도, 여성의 목소리, 여성의 장신구에 마음을 기울인다. 그녀는 그것에 빠져들고 그것을 즐긴다. 그녀는 그것에 빠져들고 그것을 즐기면서 밖으로 남성성(남근)에 마음을 기울여, 남성의 몸짓, 남성의 차림새, 남성의 태도, 남성의 의도, 남성의 목소리, 남성의 장신구에 마음을 기울인다. 그녀는 그것에 빠져들고 그것을 즐긴다. 그녀는 그것에 빠져들고 그것을 즐기면서 밖으로 성적인 결합을 갈망한다. 그리고 그러한 결합을 조건으로 생겨나는 즐거움과 기쁨을 갈망한다. 비구들이여, 여성의 존재 상태에 즐거워하는 중생들은 남성과의 결합에 이르게 된다. 비구들이여, 이와 같이 여자는 여성의 존재 상태를 벗어나지 못한다." ‘‘Puriso, bhikkhave, ajjhattaṃ purisindriyaṃ manasi karoti – purisakuttaṃ purisākappaṃ purisavidhaṃ purisacchandaṃ purisassaraṃ purisālaṅkāraṃ. So tattha rajjati tatrābhiramati. So tattha ratto tatrābhirato bahiddhā itthindriyaṃ manasi karoti – itthikuttaṃ itthākappaṃ itthividhaṃ itthicchandaṃ itthissaraṃ itthālaṅkāraṃ. So tattha rajjati tatrābhiramati. So tattha ratto tatrābhirato bahiddhā saṃyogaṃ ākaṅkhati. Yañcassa saṃyogapaccayā uppajjati sukhaṃ somanassaṃ tañca ākaṅkhati. Purisatte, bhikkhave, abhiratā sattā [Pg.441] itthīsu saṃyogaṃ gatā. Evaṃ kho, bhikkhave, puriso purisattaṃ nātivattati. Evaṃ kho, bhikkhave, saṃyogo hoti. "비구들이여, 남자는 안으로 자신의 남성성(남근)에 마음을 기울여, 남성의 몸짓, 남성의 차림새, 남성의 태도, 남성의 의도, 남성의 목소리, 남성의 장신구에 마음을 기울인다. 그는 그것에 빠져들고 그것을 즐긴다. 그는 그것에 빠져들고 그것을 즐기면서 밖으로 여성성(여근)에 마음을 기울여, 여성의 몸짓, 여성의 차림새, 여성의 태도, 여성의 의도, 여성의 목소리, 여성의 장신구에 마음을 기울인다. 그는 그것에 빠져들고 그것을 즐긴다. 그는 그것에 빠져들고 그것을 즐기면서 밖으로 성적인 결합을 갈망한다. 그리고 그러한 결합을 조건으로 생겨나는 즐거움과 기쁨을 갈망한다. 비구들이여, 남성의 존재 상태에 즐거워하는 중생들은 여성과의 결합에 이르게 된다. 비구들이여, 이와 같이 남자는 남성의 존재 상태를 벗어나지 못한다. 비구들이여, 이와 같이 성적인 결합이 있게 된다." ‘‘Kathañca, bhikkhave, visaṃyogo hoti? Itthī, bhikkhave, ajjhattaṃ itthindriyaṃ na manasi karoti – itthikuttaṃ itthākappaṃ itthividhaṃ itthicchandaṃ itthissaraṃ itthālaṅkāraṃ. Sā tattha na rajjati, sā tatra nābhiramati. Sā tattha arattā tatra anabhiratā bahiddhā purisindriyaṃ na manasi karoti – purisakuttaṃ purisākappaṃ purisavidhaṃ purisacchandaṃ purisassaraṃ purisālaṅkāraṃ. Sā tattha na rajjati, tatra nābhiramati. Sā tattha arattā tatra anabhiratā bahiddhā saṃyogaṃ nākaṅkhati. Yañcassā saṃyogapaccayā uppajjati sukhaṃ somanassaṃ tañca nākaṅkhati. Itthatte, bhikkhave, anabhiratā sattā purisesu visaṃyogaṃ gatā. Evaṃ kho, bhikkhave, itthī itthattaṃ ativattati. "비구들이여, 어떻게 결합하지 않음이 있게 되는가? 비구들이여, 여자가 안으로 자신의 여성성(여근)에 마음을 기울이지 않아, 여성의 몸짓, 여성의 차림새, 여성의 태도, 여성의 의도, 여성의 목소리, 여성의 장신구에 마음을 기울이지 않는다. 그녀는 그것에 빠져들지 않고 그것을 즐기지 않는다. 그녀는 그것에 빠져들지 않고 즐기지 않으면서 밖으로 남성성(남근)에 마음을 기울이지 않아, 남성의 몸짓, 남성의 차림새, 남성의 태도, 남성의 의도, 남성의 목소리, 남성의 장신구에 마음을 기울이지 않는다. 그녀는 그것에 빠져들지 않고 그것을 즐기지 않는다. 그녀는 그것에 빠져들지 않고 즐기지 않으면서 밖으로 성적인 결합을 갈망하지 않는다. 그리고 그러한 결합을 조건으로 생겨나는 즐거움과 기쁨을 갈망하지 않는다. 비구들이여, 여성의 존재 상태에 즐거워하지 않는 중생들은 남성과의 결합에서 벗어나게 된다. 비구들이여, 이와 같이 여자는 여성의 존재 상태를 뛰어넘는다." ‘‘Puriso, bhikkhave, ajjhattaṃ purisindriyaṃ na manasi karoti – purisakuttaṃ purisākappaṃ purisavidhaṃ purisacchandaṃ purisassaraṃ purisālaṅkāraṃ. So tattha na rajjati, so tatra nābhiramati. So tattha aratto tatra anabhirato bahiddhā itthindriyaṃ na manasi karoti – itthikuttaṃ itthākappaṃ itthividhaṃ itthicchandaṃ itthissaraṃ itthālaṅkāraṃ. So tattha na rajjati, tatra nābhiramati. So tattha aratto tatra anabhirato bahiddhā saṃyogaṃ nākaṅkhati. Yañcassa saṃyogapaccayā uppajjati sukhaṃ somanassaṃ tañca nākaṅkhati. Purisatte, bhikkhave, anabhiratā sattā itthīsu visaṃyogaṃ gatā. Evaṃ kho, bhikkhave, puriso purisattaṃ ativattati. Evaṃ kho, bhikkhave, visaṃyogo hoti. Ayaṃ kho, bhikkhave, saṃyogo visaṃyogo dhammapariyāyo’’ti. Aṭṭhamaṃ. “비구들이여, 어떤 남자가 내면으로 남자의 기능에 마음을 기울이지 않고, 남자의 행위, 남자의 외양, 남자의 거만함, 남자의 욕구, 남자의 음성, 남자의 장식에 마음을 기울이지 않는다. 그는 그것들에 탐착하지 않고, 그것들에 즐거워하지 않는다. 그는 그것들에 탐착하지 않고 즐거워하지 않음으로써, 외부의 여자의 기능에 마음을 기울이지 않고, 여자의 행위, 여자의 외양, 여자의 거만함, 여자의 욕구, 여자의 음성, 여자의 장식에 마음을 기울이지 않는다. 그는 그것들에 탐착하지 않고 즐거워하지 않는다. 그는 그것들에 탐착하지 않고 즐거워하지 않음으로써 외부의 결합(성적 결합)을 바라지 않는다. 또한 그는 결합을 원인으로 하여 생겨나는 즐거움과 기쁨도 바라지 않는다. 비구들이여, 남자의 상태에 즐거워하지 않는 중생들은 여자들과의 결합을 떠나게 된다. 비구들이여, 이와 같이 남자는 남자의 상태를 뛰어넘는다. 비구들이여, 이와 같이 결합에서 벗어남이 있게 된다. 비구들이여, 이것이 바로 결합과 결합에서 벗어남에 관한 법의 설명이다.” 제8절. 9. Dānamahapphalasuttaṃ 9. 9. 보시의 큰 결실 경 52. Ekaṃ samayaṃ bhagavā campāyaṃ viharati gaggarāya pokkharaṇiyā tīre. Atha kho sambahulā campeyyakā upāsakā yena āyasmā sāriputto tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ sāriputtaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho campeyyakā upāsakā āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavocuṃ – ‘‘cirassutā no, bhante, bhagavato [Pg.442] sammukhā dhammīkathā. Sādhu mayaṃ, bhante, labheyyāma bhagavato sammukhā dhammiṃ kathaṃ savanāyā’’ti. ‘‘Tenahāvuso, tadahuposathe āgaccheyyātha, appeva nāma labheyyātha bhagavato sammukhā dhammiṃ kathaṃ savanāyā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho campeyyakā upāsakā āyasmato sāriputtassa paṭissutvā uṭṭhāyāsanā āyasmantaṃ sāriputtaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkamiṃsu. 52. 52. 한때 세존께서는 캄파의 가가라 연못가에 머무셨다. 그때 캄파의 많은 우바새들이 존자 사리뿟따가 있는 곳으로 다가갔다. 다가가서 존자 사리뿟따께 절을 올리고 한곁에 앉았다. 한곁에 앉은 캄파의 우바새들은 존자 사리뿟따께 이렇게 말씀드렸다. “존자시여, 저희가 세존의 면전에서 법문을 들은 지가 오래되었습니다. 존자시여, 저희가 세존의 면전에서 법문을 들을 수 있다면 좋겠습니다.” “도반들이여, 그렇다면 이번 포살일에 오십시오. 아마도 세존의 면전에서 법문을 들을 수 있을 것입니다.” “존자시여, 알겠습니다.”라고 캄파의 우바새들은 존자 사리뿟따의 말씀에 응답하고 자리에서 일어나 존자 사리뿟따께 절을 올리고 오른쪽으로 세 번 돌며 경의를 표한 뒤 떠나갔다. Atha kho campeyyakā upāsakā tadahuposathe yenāyasmā sāriputto tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ sāriputtaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Atha kho āyasmā sāriputto tehi campeyyakehi upāsakehi saddhiṃ yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā sāriputto bhagavantaṃ etadavoca – 그 후 캄파의 우바새들은 그 포살일에 존자 사리뿟따가 있는 곳으로 다가갔다. 다가가서 존자 사리뿟따께 절을 올리고 한곁에 섰다. 그때 존자 사리뿟따는 그 캄파의 우바새들과 함께 세존께서 계신 곳으로 다가갔다. 다가가서 세존께 절을 올리고 한곁에 앉았다. 한곁에 앉은 존자 사리뿟따는 세존께 이렇게 여쭈었다. ‘‘Siyā nu kho, bhante, idhekaccassa tādisaṃyeva dānaṃ dinnaṃ na mahapphalaṃ hoti na mahānisaṃsaṃ; siyā pana, bhante, idhekaccassa tādisaṃyeva dānaṃ dinnaṃ mahapphalaṃ hoti mahānisaṃsa’’nti? ‘‘Siyā, sāriputta, idhekaccassa tādisaṃyeva dānaṃ dinnaṃ na mahapphalaṃ hoti na mahānisaṃsaṃ; siyā pana, sāriputta, idhekaccassa tādisaṃyeva dānaṃ dinnaṃ mahapphalaṃ hoti mahānisaṃsa’’nti. ‘‘Ko nu kho, bhante, hetu ko paccayo yena midhekaccassa tādisaṃyeva dānaṃ dinnaṃ na mahapphalaṃ hoti na mahānisaṃsaṃ; ko nu kho, bhante, hetu ko paccayo yena midhekaccassa tādisaṃyeva dānaṃ dinnaṃ mahapphalaṃ hoti mahānisaṃsa’’nti? “세존이시여, 이 세상에서 어떤 사람이 똑같은 종류의 보시를 하더라도 큰 결실과 큰 공덕이 없는 경우가 있습니까? 또한 세존이시여, 이 세상에서 어떤 사람이 똑같은 종류의 보시를 하여 큰 결실과 큰 공덕이 있는 경우가 있습니까?” “사리뿟따여, 이 세상에서 어떤 사람이 똑같은 종류의 보시를 하더라도 큰 결실과 큰 공덕이 없는 경우가 있고, 어떤 사람이 똑같은 종류의 보시를 하여 큰 결실과 큰 공덕이 있는 경우가 있다.” “세존이시여, 이 세상에서 어떤 사람이 똑같은 종류의 보시를 하더라도 큰 결실과 큰 공덕이 없게 되는 원인은 무엇이며 조건은 무엇입니까? 또한 세존이시여, 이 세상에서 어떤 사람이 똑같은 종류의 보시를 하여 큰 결실과 큰 공덕이 있게 되는 원인은 무엇이며 조건은 무엇입니까?” ‘‘Idha, sāriputta, ekacco sāpekho dānaṃ deti, patibaddhacitto dānaṃ deti, sannidhipekho dānaṃ deti, ‘imaṃ pecca paribhuñjissāmī’ti dānaṃ deti. So taṃ dānaṃ deti samaṇassa vā brāhmaṇassa vā annaṃ pānaṃ vatthaṃ yānaṃ mālāgandhavilepanaṃ seyyāvasathapadīpeyyaṃ. Taṃ kiṃ maññasi, sāriputta, dadeyya idhekacco evarūpaṃ dāna’’nti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. “사리뿟따여, 이 세상에서 어떤 사람은 기대를 가지고 보시를 하고, 얽매인 마음으로 보시를 하고, 저축하려는 기대로 보시를 하며, ‘죽어서 이것을 누리리라’고 생각하며 보시를 한다. 그는 수행자나 바라문에게 음식, 마실 것, 의복, 탈것, 꽃과 향과 연고, 침상과 거처와 등불 기구 등을 보시한다. 사리뿟따여, 그대는 어떻게 생각하는가? 이 세상에서 어떤 사람은 이와 같은 보시를 하겠는가?” “그렇습니다, 세존이시여.” ‘‘Tatra, sāriputta, yvāyaṃ sāpekho dānaṃ deti, patibaddhacitto dānaṃ deti, sannidhipekho dānaṃ deti, ‘imaṃ pecca paribhuñjissāmī’ti dānaṃ deti. So [Pg.443] taṃ dānaṃ datvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā cātumahārājikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. So taṃ kammaṃ khepetvā taṃ iddhiṃ taṃ yasaṃ taṃ ādhipaccaṃ āgāmī hoti āgantā itthattaṃ. “사리뿟따여, 그 가운데 기대를 가지고 보시를 하고, 얽매인 마음으로 보시를 하고, 저축하려는 기대로 보시를 하며, ‘죽어서 이것을 누리리라’고 생각하며 보시를 하는 자는, 그 보시를 하고 나서 몸이 무너져 죽은 뒤에 사왕천 신들의 동료로 태어난다. 그는 그 업을 소진하고 그 신통과 명성과 지배력을 소진한 뒤에 다시 이곳으로 돌아오는 자가 된다.” ‘‘Idha pana, sāriputta, ekacco na heva kho sāpekho dānaṃ deti, na patibaddhacitto dānaṃ deti, na sannidhipekho dānaṃ deti, na ‘imaṃ pecca paribhuñjissāmī’ti dānaṃ deti; api ca kho ‘sāhu dāna’nti dānaṃ deti…pe… napi ‘sāhu dāna’nti dānaṃ deti; api ca kho ‘dinnapubbaṃ katapubbaṃ pitupitāmahehi na arahāmi porāṇaṃ kulavaṃsaṃ hāpetu’nti dānaṃ deti…pe… napi ‘dinnapubbaṃ katapubbaṃ pitupitāmahehi na arahāmi porāṇaṃ kulavaṃsaṃ hāpetu’nti dānaṃ deti; api ca kho ‘ahaṃ pacāmi, ime na pacanti, nārahāmi pacanto apacantānaṃ dānaṃ adātu’nti dānaṃ deti…pe… napi ‘ahaṃ pacāmi, ime na pacanti, nārahāmi pacanto apacantānaṃ dānaṃ adātu’nti dānaṃ deti; api ca kho ‘yathā tesaṃ pubbakānaṃ isīnaṃ tāni mahāyaññāni ahesuṃ, seyyathidaṃ – aṭṭhakassa vāmakassa vāmadevassa vessāmittassa yamadaggino aṅgīrasassa bhāradvājassa vāseṭṭhassa kassapassa bhaguno, evaṃ me ayaṃ dānasaṃvibhāgo bhavissatī’ti dānaṃ deti…pe… napi ‘yathā tesaṃ pubbakānaṃ isīnaṃ tāni mahāyaññāni ahesuṃ, seyyathidaṃ – aṭṭhakassa vāmakassa vāmadevassa vessāmittassa yamadaggino aṅgīrasassa bhāradvājassa vāseṭṭhassa kassapassa bhaguno, evaṃ me ayaṃ dānasaṃvibhāgo bhavissatī’ti dānaṃ deti; api ca kho ‘imaṃ me dānaṃ dadato cittaṃ pasīdati, attamanatā somanassaṃ upajāyatī’ti dānaṃ deti…pe… napi ‘imaṃ me dānaṃ dadato cittaṃ pasīdati, attamanatā somanassaṃ upajāyatī’ti dānaṃ deti; api ca kho cittālaṅkāracittaparikkhāraṃ dānaṃ deti. So taṃ dānaṃ deti samaṇassa vā brāhmaṇassa vā annaṃ pānaṃ vatthaṃ yānaṃ mālāgandhavilepanaṃ seyyāvasathapadīpeyyaṃ. Taṃ kiṃ maññasi, sāriputta, dadeyya idhekacco evarūpaṃ dāna’’nti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. “사리붓다여, 여기 어떤 사람은 집착하는 마음으로 보시하지 않고, 얽매인 마음으로 보시하지 않고, 쌓아두려는 마음으로 보시하지 않고, ‘이것을 죽어서 누리리라’는 생각으로 보시하지 않는다. 다만 ‘보시는 좋은 것이다’라는 생각으로 보시한다. … (중략) … ‘보시는 좋은 것이다’라는 생각으로 보시하는 것도 아니요, 다만 ‘예전에 우리 아버지와 할아버지께서도 보시하셨고 행하셨으니, 가문의 오랜 전통을 저버리는 것은 옳지 않다’라는 생각으로 보시한다. … (중략) … ‘가문의 오랜 전통을 저버리는 것은 옳지 않다’라는 생각으로 보시하는 것도 아니요, 다만 ‘나는 요리를 하고 이들은 요리를 하지 않으니, 요리를 하는 내가 요리를 하지 않는 이들에게 보시하지 않는 것은 옳지 않다’라는 생각으로 보시한다. … (중략) … ‘요리를 하는 내가 요리를 하지 않는 이들에게 보시하지 않는 것은 옳지 않다’라는 생각으로 보시하는 것도 아니요, 다만 ‘옛 선인들인 앗타카, 와마카, 와마데와, 웨싸밋타, 야마다기, 앙기라사, 바라드와자, 와셋타, 까싸빠, 바구의 그 성대한 제사들이 있었던 것처럼, 나의 이 보시와 나눔도 그러할 것이다’라는 생각으로 보시한다. … (중략) … ‘옛 선인들의 그 성대한 제사들처럼 나의 보시와 나눔도 그러할 것이다’라는 생각으로 보시하는 것도 아니요, 다만 ‘이 보시를 할 때 나의 마음이 맑아지고 기쁨과 즐거움이 생긴다’라는 생각으로 보시한다. … (중략) … ‘마음이 맑아지고 기쁨과 즐거움이 생긴다’라는 생각으로 보시하는 것도 아니요, 다만 마음의 장엄과 마음의 도구를 위해 보시한다. 그는 사문이나 바라문에게 음식, 마실 것, 의복, 탈 것, 꽃, 향, 연고, 침상과 숙소, 등불 등을 보시한다. 사리붓다여, 그대는 어떻게 생각하는가? 여기 어떤 사람이 이와 같은 보시를 하겠는가?” “그러합니다, 세존이시여.” ‘‘Tatra, sāriputta, yvāyaṃ na heva sāpekho dānaṃ deti; na patibaddhacitto dānaṃ deti; na sannidhipekho dānaṃ deti; na ‘imaṃ pecca paribhuñjissāmī’ti dānaṃ deti; napi ‘sāhu dāna’nti dānaṃ deti; napi ‘dinnapubbaṃ katapubbaṃ pitupitāmahehi [Pg.444] na arahāmi porāṇaṃ kulavaṃsaṃ hāpetu’nti dānaṃ deti; napi ‘ahaṃ pacāmi, ime na pacanti, nārahāmi pacanto apacantānaṃ dānaṃ adātu’nti dānaṃ deti; napi ‘yathā tesaṃ pubbakānaṃ isīnaṃ tāni mahāyaññāni ahesuṃ, seyyathidaṃ – aṭṭhakassa vāmakassa vāmadevassa vessāmittassa yamadaggino aṅgīrasassa bhāradvājassa vāseṭṭhassa kassapassa bhaguno, evaṃ me ayaṃ dānasaṃvibhāgo bhavissatī’ti dānaṃ deti; napi ‘imaṃ me dānaṃ dadato cittaṃ pasīdati, attamanatā somanassaṃ upajāyatī’ti dānaṃ deti; api ca kho cittālaṅkāracittaparikkhāraṃ dānaṃ deti. So taṃ dānaṃ datvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā brahmakāyikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. So taṃ kammaṃ khepetvā taṃ iddhiṃ taṃ yasaṃ taṃ ādhipaccaṃ anāgāmī hoti anāgantā itthattaṃ. Ayaṃ kho, sāriputta, hetu ayaṃ paccayo yena midhekaccassa tādisaṃyeva dānaṃ dinnaṃ na mahapphalaṃ hoti na mahānisaṃsaṃ. Ayaṃ pana, sāriputta, hetu ayaṃ paccayo yena midhekaccassa tādisaṃyeva dānaṃ dinnaṃ mahapphalaṃ hoti mahānisaṃsa’’nti. Navamaṃ. “사리붓다여, 그중에서 집착하는 마음으로 보시하지 않고, 얽매인 마음으로 보시하지 않고, 쌓아두려는 마음으로 보시하지 않고, ‘이것을 죽어서 누리리라’는 생각으로 보시하지 않으며, ‘보시는 좋은 것이다’라는 생각으로 보시하는 것도 아니요, ‘가문의 오랜 전통을 저버리는 것은 옳지 않다’라는 생각으로 보시하는 것도 아니요, ‘나는 요리를 하고 이들은 요리를 하지 않으니 보시하지 않는 것은 옳지 않다’라는 생각으로 보시하는 것도 아니요, ‘옛 선인들의 그 성대한 제사들처럼 나의 보시도 그러할 것이다’라는 생각으로 보시하는 것도 아니요, ‘이 보시를 할 때 나의 마음이 맑아지고 기쁨과 즐거움이 생긴다’라는 생각으로 보시하는 것도 아니며, 오직 마음의 장엄과 마음의 도구를 위해 보시하는 사람이 있다. 그는 그러한 보시를 하고 몸이 무너져 죽은 뒤에 범천들의 무리에 태어난다. 그는 그 업과 신통과 명성과 위력을 다 소진한 뒤에 불환자가 되어 다시는 이 세상으로 돌아오지 않는다. 사리붓다여, 이것이 바로 이 세상에서 어떤 사람의 보시는 큰 결실과 큰 공덕이 없는 원인과 조건이며, 이것이 바로 어떤 사람의 보시는 큰 결실과 큰 공덕이 있는 원인과 조건이다.” 아홉 번째 경이 끝났다. 10. Nandamātāsuttaṃ 10. 난다마타 경 53. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ āyasmā ca sāriputto āyasmā ca mahāmoggallāno dakkhiṇāgirismiṃ cārikaṃ caranti mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ. Tena kho pana samayena veḷukaṇḍakī nandamātā upāsikā rattiyā paccūsasamayaṃ paccuṭṭhāya pārāyanaṃ sarena bhāsati. 53. 이와 같이 나는 들었다. 한때 존자 사리붓다와 존자 마하모갈라나는 많은 비구 승가와 함께 닥키나기리 지방을 유행하고 있었다. 그때 웨루깐다까에 사는 난다의 어머니인 우바새가 밤이 저물어갈 무렵 일찍 일어나 파라야나를 소리 내어 낭송하고 있었다. Tena kho pana samayena vessavaṇo mahārājā uttarāya disāya dakkhiṇaṃ disaṃ gacchati kenacideva karaṇīyena. Assosi kho vessavaṇo mahārājā nandamātāya upāsikāya pārāyanaṃ sarena bhāsantiyā, sutvā kathāpariyosānaṃ āgamayamāno aṭṭhāsi. 그때 웨싸와나 천왕이 어떤 일로 북쪽에서 남쪽으로 가고 있었다. 웨싸와나 천왕은 난다의 어머니 우바새가 파라야나를 소리 내어 낭송하는 소리를 듣고, 그 법문이 끝나기를 기다리며 멈추어 섰다. Atha kho nandamātā upāsikā pārāyanaṃ sarena bhāsitvā tuṇhī ahosi. Atha kho vessavaṇo mahārājā nandamātāya upāsikāya kathāpariyosānaṃ viditvā abbhānumodi – ‘‘sādhu bhagini, sādhu bhaginī’’ti! ‘‘Ko paneso, bhadramukhā’’ti? ‘‘Ahaṃ te, bhagini, bhātā vessavaṇo, mahārājā’’ti. ‘‘Sādhu, bhadramukha, tena hi yo me ayaṃ dhammapariyāyo bhaṇito [Pg.445] idaṃ te hotu ātitheyya’’nti. ‘‘Sādhu, bhagini, etañceva me hotu ātitheyyaṃ. Sveva sāriputtamoggallānappamukho bhikkhusaṅgho akatapātarāso veḷukaṇḍakaṃ āgamissati, tañca bhikkhusaṅghaṃ parivisitvā mama dakkhiṇaṃ ādiseyyāsi. Etañceva me bhavissati ātitheyya’’nti. 이어 난다의 어머니 우바새가 파라야나 낭송을 마치고 침묵하자, 웨싸와나 천왕은 난다의 어머니 우바새의 법문이 끝난 것을 알고 “훌륭합니다, 누이여! 훌륭합니다, 누이여!”라고 찬탄했다. “복된 분이시여, 당신은 누구십니까?” “누이여, 나는 그대의 오라비인 웨싸와나 천왕입니다.” “복된 분이시여, 참으로 잘 오셨습니다. 제가 낭송한 이 법문이 당신께 드리는 환대의 선물이 되기를 바랍니다.” “누이여, 좋습니다. 이것을 나의 환대 선물로 받겠습니다. 내일 사리붓다와 모갈라나를 상수로 하는 비구 승가가 아침 식사를 하지 않은 채 웨루깐다까에 도착할 것입니다. 그 비구 승가에 공양을 올리고 그 보시의 공덕을 내게도 나누어 주십시오. 그것이 또한 나를 위한 환대의 선물이 될 것입니다.” Atha kho nandamātā upāsikā tassā rattiyā accayena sake nivesane paṇītaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ paṭiyādāpesi. Atha kho sāriputtamoggallānappamukho bhikkhusaṅgho akatapātarāso yena veḷukaṇḍako tadavasari. Atha kho nandamātā upāsikā aññataraṃ purisaṃ āmantesi – ‘‘ehi tvaṃ, ambho purisa, ārāmaṃ gantvā bhikkhusaṅghassa kālaṃ ārocehi – ‘kālo, bhante, ayyāya nandamātuyā nivesane niṭṭhitaṃ bhatta’’’nti. ‘‘Evaṃ, ayye’’ti kho so puriso nandamātāya upāsikāya paṭissutvā ārāmaṃ gantvā bhikkhusaṅghassa kālaṃ ārocesi – ‘‘kālo, bhante, ayyāya nandamātuyā nivesane niṭṭhitaṃ bhatta’’nti. Atha kho sāriputtamoggallānappamukho bhikkhusaṅgho pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya yena nandamātāya upāsikāya nivesanaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Atha kho nandamātā upāsikā sāriputtamoggallānappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesi sampavāresi. 그때 난다마타 우바새는 그 밤이 지난 뒤 자기 집에서 맛있는 음식과 먹을거리를 준비하게 했다. 그때 사리붓다와 목갈라나를 상수로 하는 비구 승가가 아침 식사를 하지 않은 채 벨루칸다키 시에 도착했다. 그때 난다마타 우바새는 어떤 남자에게 말했다. “여보게, 절에 가서 비구 승가에게 시간이 되었다고 전하게. ‘존자들이시여, 난다마타 마님의 집에서 식사 준비가 다 되었습니다’라고 말일세.” 그 남자는 “알겠습니다, 마님”이라고 대답하고 난다마타 우바새의 말을 받들어 절에 가서 비구 승가에게 시간이 되었다고 알렸다. “존자들이시여, 난다마타 마님의 집에서 식사 준비가 다 되었습니다.” 그때 사리붓다와 목갈라나를 상수로 하는 비구 승가는 오전 시간에 가사를 가다듬어 입고 발우와 가사를 수하고 난다마타 우바새의 집으로 갔다. 가서 마련된 자리에 앉았다. 그때 난다마타 우바새는 사리붓다와 목갈라나를 상수로 하는 비구 승가에게 맛있는 음식과 먹을거리를 직접 손으로 대접하고 권했다. Atha kho nandamātā upāsikā āyasmantaṃ sāriputtaṃ bhuttāviṃ onītapattapāṇiṃ ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho nandamātaraṃ upāsikaṃ āyasmā sāriputto etadavoca – ‘‘ko pana te, nandamāte, bhikkhusaṅghassa abbhāgamanaṃ ārocesī’’ti? 그때 난다마타 우바새는 사리붓다 존자가 식사를 마치고 발우에서 손을 뗀 것을 보고 한쪽에 앉았다. 한쪽에 앉은 난다마타 우바새에게 사리붓다 존자는 이렇게 말했다. “난다마타여, 도대체 누가 그대에게 비구 승가가 올 것을 알려주었습니까?” ‘‘Idhāhaṃ, bhante, rattiyā paccūsasamayaṃ paccuṭṭhāya pārāyanaṃ sarena bhāsitvā tuṇhī ahosiṃ. Atha kho, bhante, vessavaṇo mahārājā mama kathāpariyosānaṃ viditvā abbhānumodi – ‘sādhu, bhagini, sādhu, bhaginī’ti! ‘Ko paneso, bhadramukhā’ti? ‘Ahaṃ te, bhagini, bhātā vessavaṇo, mahārājā’ti. ‘Sādhu, bhadramukha, tena hi yo me ayaṃ dhammapariyāyo [Pg.446] bhaṇito idaṃ te hotu ātitheyya’nti. ‘Sādhu, bhagini, etañceva me hotu ātitheyyaṃ. Sveva sāriputtamoggallānappamukho bhikkhusaṅgho akatapātarāso veḷukaṇḍakaṃ āgamissati, tañca bhikkhusaṅghaṃ parivisitvā mama dakkhiṇaṃ ādiseyyāsi. Etañceva me bhavissati ātitheyya’nti. Yadidaṃ, bhante, dāne puññañca puññamahī ca taṃ vessavaṇassa mahārājassa sukhāya hotū’’ti. “존자시여, 오늘 새벽 저는 일찍 일어나서 파라야나(Pārāyana)를 소리 내어 읊고 조용히 있었습니다. 그때 벳사바나(Vessavaṇa) 대왕이 제가 법을 읊는 것이 끝난 것을 알고 ‘누님, 훌륭합니다! 누님, 훌륭합니다!’라고 찬탄했습니다. ‘존귀한 분이여, 도대체 누구십니까?’라고 묻자, ‘누님, 나는 그대의 형제인 벳사바나 대왕입니다’라고 대답했습니다. ‘존귀한 분이여, 훌륭합니다. 그렇다면 제가 읊은 이 법의 가르침이 당신을 위한 선물이 되기를 바랍니다’라고 말했습니다. ‘누님, 좋습니다. 이 법을 읊은 것이 저의 선물이 되게 하소서. 내일 사리붓다와 목갈라나를 상수로 하는 비구 승가가 아침 식사를 하지 않은 채 벨루칸다키 시로 올 것입니다. 그 비구 승가에게 공양을 올린 뒤 저에게 그 보시의 공덕을 나누어 주십시오. 그것 또한 저를 위한 선물이 될 것입니다’라고 말했습니다. 존자시여, 이 보시에서 생기는 공덕과 그 공덕의 풍요로움이 벳사바나 대왕의 행복을 위한 것이 되기를 바랍니다.” ‘‘Acchariyaṃ, nandamāte, abbhutaṃ, nandamāte! Yatra hi nāma vessavaṇena mahārājena evaṃmahiddhikena evaṃmahesakkhena devaputtena sammukhā sallapissasī’’ti. “난다마타여, 참으로 놀랍고 신비한 일입니다! 그대처럼 (평범한 사람이) 이토록 큰 신통력과 큰 위력을 가진 천자인 벳사바나 대왕과 대면하여 대화를 나누다니 말입니다.” ‘‘Na kho me, bhante, eseva acchariyo abbhuto dhammo. Atthi me aññopi acchariyo abbhuto dhammo. Idha me, bhante, nando nāma ekaputtako piyo manāpo. Taṃ rājāno kismiñcideva pakaraṇe okassa pasayha jīvitā voropesuṃ. Tasmiṃ kho panāhaṃ, bhante, dārake gahite vā gayhamāne vā vadhe vā vajjhamāne vā hate vā haññamāne vā nābhijānāmi cittassa aññathatta’’nti. ‘‘Acchariyaṃ, nandamāte, abbhutaṃ nandamāte! Yatra hi nāma cittuppādampi parisodhessasī’’ti. “존자시여, 저에게 이것만이 놀랍고 신비한 일은 아닙니다. 저에게는 또 다른 놀랍고 신비한 일들이 있습니다. 존자시여, 저에게는 난다라는 이름의 사랑스럽고 소중한 외아들이 있었습니다. 왕들이 어떤 이유로 그 아이를 강제로 끌고 가서 목숨을 빼앗았습니다. 존자시여, 하지만 저는 그 아이가 잡혀갈 때나 잡혀가고 있을 때나, 죽임을 당할 때나 죽임을 당하고 있을 때나, 죽었을 때나 죽어갈 때나, 제 마음이 변하는 것을 저는 알지 못했습니다.” “난다마타여, 참으로 놀랍고 신비한 일입니다! 마음이 일어나는 것조차 그처럼 청정하게 닦아내다니 말입니다.” ‘‘Na kho me, bhante, eseva acchariyo abbhuto dhammo. Atthi me aññopi acchariyo abbhuto dhammo. Idha me, bhante, sāmiko kālaṅkato aññataraṃ yakkhayoniṃ upapanno. So me teneva purimena attabhāvena uddassesi. Na kho panāhaṃ, bhante, abhijānāmi tatonidānaṃ cittassa aññathatta’’nti. ‘‘Acchariyaṃ, nandamāte, abbhutaṃ, nandamāte! Yatra hi nāma cittuppādampi parisodhessasī’’ti. “존자시여, 저에게 이것만이 놀랍고 신비한 일은 아닙니다. 저에게는 또 다른 놀랍고 신비한 일들이 있습니다. 존자시여, 제 남편이 죽어서 어떤 지신(地神)의 세계에 태어났습니다. 그는 예전 인간일 때의 모습으로 저에게 자신을 나타냈습니다. 존자시여, 하지만 저는 그 일로 인해 제 마음이 변하는 것을 알지 못했습니다.” “난다마타여, 참으로 놀랍고 신비한 일입니다! 마음이 일어나는 것조차 그처럼 청정하게 닦아내다니 말입니다.” ‘‘Na kho me, bhante, eseva acchariyo abbhuto dhammo. Atthi me aññopi acchariyo abbhuto dhammo. Yatohaṃ, bhante, sāmikassa daharasseva daharā ānītā nābhijānāmi sāmikaṃ manasāpi aticaritā, kuto pana kāyenā’’ti! ‘‘Acchariyaṃ, nandamāte, abbhutaṃ, nandamāte! Yatra hi nāma cittuppādampi parisodhessasī’’ti. “존자시여, 저에게 이것만이 놀랍고 신비한 일은 아닙니다. 저에게는 또 다른 놀랍고 신비한 일들이 있습니다. 존자시여, 제가 어린 나이에 어린 남편에게 시집온 뒤로, 마음으로라도 남편을 배반한 기억이 없는데, 하물며 몸으로 그러했겠습니까?” “난다마타여, 참으로 놀랍고 신비한 일입니다! 마음이 일어나는 것조차 그처럼 청정하게 닦아내다니 말입니다.” ‘‘Na [Pg.447] kho me, bhante, eseva acchariyo abbhuto dhammo. Atthi me aññopi acchariyo abbhuto dhammo. Yadāhaṃ, bhante, upāsikā paṭidesitā nābhijānāmi kiñci sikkhāpadaṃ sañcicca vītikkamitā’’ti. ‘‘Acchariyaṃ, nandamāte, abbhutaṃ, nandamāte’’ti! “존자시여, 저에게 이것만이 놀랍고 신비한 일은 아닙니다. 저에게는 또 다른 놀랍고 신비한 일들이 있습니다. 존자시여, 제가 우바새라고 선언한 이래로, 제가 어떤 계율이라도 의도적으로 어긴 기억이 없습니다.” “난다마타여, 참으로 놀랍고 신비하고 신비한 일입니다!” ‘‘Na kho me, bhante, eseva acchariyo abbhuto dhammo. Atthi me aññopi acchariyo abbhuto dhammo. Idhāhaṃ, bhante, yāvadeva ākaṅkhāmi vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharāmi. Vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharāmi. Pītiyā ca virāgā upekkhikā ca viharāmi satā ca sampajānā sukhañca kāye paṭisaṃvedemi, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti – ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharāmi. Sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharāmī’’ti. ‘‘Acchariyaṃ, nandamāte, abbhutaṃ, nandamāte’’ti! “존자시여, 저에게 이것만이 놀랍고 신비한 일은 아닙니다. 저에게는 또 다른 놀랍고 신비한 일들이 있습니다. 존자시여, 저는 원하는 때마다 감각적 욕망을 멀리하고 해로운 법들을 멀리하여, 일으킨 생각과 지속적인 고찰이 있고, 떨쳐버림에서 생긴 희열과 행복이 있는 초선을 성취하여 머뭅니다. 일으킨 생각과 지속적인 고찰이 가라앉아 안으로 평온하고 마음이 한곳에 집중되어, 일으킨 생각과 지속적인 고찰은 없고, 삼매에서 생긴 희열과 행복이 있는 제2선을 성취하여 머뭅니다. 희열이 빛바랬기 때문에 평온하게 머물고, 마음을 챙기고 알아차리며, 성자들이 ‘평온하고 마음 챙기며 행복하게 머문다’고 칭송하는 제3선을 성취하여 머뭅니다. 행복도 버리고 고통도 버려, 이미 기쁨과 슬픔이 소멸되었으므로, 괴롭지도 즐겁지도 않으며 평온으로 인해 마음 챙김이 청정한 제4선을 성취하여 머뭅니다.” “난다마타여, 참으로 놀랍고 신비한 일입니다!” ‘‘Na kho me, bhante, eseva acchariyo abbhuto dhammo. Atthi me aññopi acchariyo abbhuto dhammo. Yānimāni, bhante, bhagavatā desitāni pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni nāhaṃ tesaṃ kiñci attani appahīnaṃ samanupassāmī’’ti. ‘‘Acchariyaṃ, nandamāte, abbhutaṃ, nandamāte’’ti! “존자시여, 저에게 이것만이 놀랍고 신비한 일은 아닙니다. 저에게는 또 다른 놀랍고 신비한 일들이 있습니다. 존자시여, 세존께서 설하신 다섯 가지 낮은 단계의 결박(오하분결) 중에서, 제 자신에게 아직 제거되지 않은 결박이 단 하나라도 있는 것을 저는 보지 못합니다.” “난다마타여, 참으로 놀랍고 신비한 일입니다!” Atha kho āyasmā sāriputto nandamātaraṃ upāsikaṃ dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṃsetvā uṭṭhāyāsanā pakkāmīti. Dasamaṃ. 그때 사리뿟따 존자는 난다마따(난다의 어머니) 우빠시까에게 법을 설하여 유익함을 보게 하고, 유익함을 받아들이게 하고, 북돋우고, 기쁘게 한 뒤, 자리에서 일어나 떠나갔다. 열 번째 경이 끝났다. Mahāyaññavaggo pañcamo. 제5장 위대한 공양의 품(마하얀냐왁가)이 끝났다. Tassuddānaṃ – 그 요약(Udāna)은 다음과 같다. Ṭhiti ca parikkhāraṃ dve, aggī saññā ca dve parā; Methunā saṃyogo dānaṃ, nandamātena te dasāti. 머묾(Ṭhiti)과 도구(Parikkhāra)에 대한 두 경, 불(Aggī)과 인식(Saññā)에 대한 각각 두 경, 음욕의 결합(Methunā saṃyogo)의 경과 보시(Dāna)의 경, 그리고 난다마따(Nandamātā)의 경까지 이와 같이 열 가지이다. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ samattaṃ. 첫 번째 오십 개 경들의 묶음(첫 번째 빤냐사까)이 끝났다. 6. Abyākatavaggo 6. 제6장 무기(無記)의 품(아뱌까따왁가) 1. Abyākatasuttaṃ 1. 1. 무기(無記)의 경(아뱌까따숫따) 54. Atha [Pg.448] kho aññataro bhikkhu yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu ko paccayo yena sutavato ariyasāvakassa vicikicchā nuppajjati abyākatavatthūsū’’ti? 54. 그때 어떤 비구가 세존께서 계신 곳으로 다가갔다. 다가가서 세존께 절을 올리고 한편에 앉았다. 한편에 앉은 그 비구는 세존께 이와 같이 여쭈었다. “세존이시여, 배움이 깊은 성스러운 제자에게 무기(無記, 설명되지 않은 사안)의 사안들에 대해 의심(Vicikicchā)이 일어나지 않는 원인은 무엇이며, 조건은 무엇입니까?” ‘‘Diṭṭhinirodhā kho, bhikkhu, sutavato ariyasāvakassa vicikicchā nuppajjati abyākatavatthūsu. ‘Hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti kho, bhikkhu, diṭṭhigatametaṃ; ‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti kho, bhikkhu, diṭṭhigatametaṃ; ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti kho, bhikkhu, diṭṭhigatametaṃ; ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti kho, bhikkhu, diṭṭhigatametaṃ. Assutavā, bhikkhu, puthujjano diṭṭhiṃ nappajānāti, diṭṭhisamudayaṃ nappajānāti, diṭṭhinirodhaṃ nappajānāti, diṭṭhinirodhagāminiṃ paṭipadaṃ nappajānāti. Tassa sā diṭṭhi pavaḍḍhati, so na parimuccati jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi, na parimuccati dukkhasmāti vadāmi. “비구여, 견해의 소멸(Diṭṭhinirodha)로 인해 배움이 깊은 성스러운 제자에게 무기(無記)의 사안들에 대해 의심이 일어나지 않는다. 비구여, ‘여래는 사후에 존재한다’는 것은 견해에 불과한 것(Diṭṭhigata)이다. 비구여, ‘여래는 사후에 존재하지 않는다’는 것도 견해에 불과한 것이다. 비구여, ‘여래는 사후에 존재하기도 하고 존재하지 않기도 한다’는 것도 견해에 불과한 것이다. 비구여, ‘여래는 사후에 존재하는 것도 아니고 존재하지 않는 것도 아니다’라는 것도 견해에 불과한 것이다. 비구여, 배우지 못한 범부는 견해를 알지 못하고, 견해의 발생을 알지 못하며, 견해의 소멸을 알지 못하고, 견해의 소멸로 인도하는 길을 알지 못한다. 그리하여 그에게는 그 견해가 자라나며, 그는 태어남과 늙음과 죽음, 슬픔, 비탄, 고통, 불만, 절망에서 벗어나지 못한다. 그는 모든 고통에서 벗어나지 못한다고 나는 말한다.” ‘‘Sutavā ca kho, bhikkhu, ariyasāvako diṭṭhiṃ pajānāti, diṭṭhisamudayaṃ pajānāti, diṭṭhinirodhaṃ pajānāti, diṭṭhinirodhagāminiṃ paṭipadaṃ pajānāti. Tassa sā diṭṭhi nirujjhati, so parimuccati jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi, parimuccati dukkhasmāti vadāmi. Evaṃ jānaṃ kho, bhikkhu, sutavā ariyasāvako evaṃ passaṃ ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipi na byākaroti; ‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipi na byākaroti; ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipi na byākaroti; ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipi na byākaroti. Evaṃ jānaṃ kho, bhikkhu, sutavā ariyasāvako evaṃ passaṃ evaṃ abyākaraṇadhammo hoti abyākatavatthūsu. Evaṃ jānaṃ kho, bhikkhu, sutavā ariyasāvako evaṃ passaṃ na chambhati, na kampati, na vedhati, na santāsaṃ āpajjati abyākatavatthūsu. “그러나 비구여, 배움이 깊은 성스러운 제자는 견해를 알고, 견해의 발생을 알고, 견해의 소멸을 알고, 견해의 소멸로 인도하는 길을 안다. 그리하여 그에게는 그 견해가 소멸하며, 그는 태어남과 늙음과 죽음, 슬픔, 비탄, 고통, 불만, 절망에서 벗어난다. 그는 모든 고통에서 벗어난다고 나는 말한다. 비구여, 이와 같이 알고 이와 같이 보는 배움이 깊은 성스러운 제자는 ‘여래는 사후에 존재한다’라고도 설명하지 않으며, ‘여래는 사후에 존재하지 않는다’라고도 설명하지 않으며, ‘여래는 사후에 존재하기도 하고 존재하지 않기도 한다’라고도 설명하지 않으며, ‘여래는 사후에 존재하는 것도 아니고 존재하지 않는 것도 아니다’라고도 설명하지 않는다. 비구여, 이와 같이 알고 이와 같이 보는 배움이 깊은 성스러운 제자는 이처럼 무기(無記)의 사안들에 대하여 설명하지 않는 성품(Abyākaraṇadhamma)을 지닌다. 비구여, 이와 같이 알고 이와 같이 보는 배움이 깊은 성스러운 제자는 무기(無記)의 사안들에 대하여 (견해의 힘으로 인해) 동요하지 않고, 흔들리지 않으며, 전율하지 않고, 공포에 빠지지 않는다.” ‘‘‘Hoti [Pg.449] tathāgato paraṃ maraṇā’ti kho, bhikkhu, taṇhāgatametaṃ…pe… saññāgatametaṃ …pe… maññitametaṃ…pe… papañcitametaṃ…pe… upādānagatametaṃ…pe… ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti kho, bhikkhu, vippaṭisāro eso; ‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti kho, bhikkhu, vippaṭisāro eso; ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti kho, bhikkhu, vippaṭisāro eso; ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti kho, bhikkhu, vippaṭisāro eso. Assutavā, bhikkhu, puthujjano vippaṭisāraṃ nappajānāti, vippaṭisārasamudayaṃ nappajānāti, vippaṭisāranirodhaṃ nappajānāti, vippaṭisāranirodhagāminiṃ paṭipadaṃ nappajānāti. Tassa so vippaṭisāro pavaḍḍhati, so na parimuccati jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi, na parimuccati dukkhasmāti vadāmi. “비구여, ‘여래는 사후에 존재한다’는 것은 갈애와 함께하는 것(Taṇhāgata)이며... (중략) ...인식과 함께하는 것(Saññāgata)이며... 허망한 분별(Maññita)이며... 희론(Papañcita)이며... 취착(Upādāna)이다. 비구여, ‘여래는 사후에 존재한다’는 이 견해는 심리적 불안(Vippatisāra)이며, ‘여래는 사후에 존재하지 않는다’는 이 견해 역시 심리적 불안이며, ‘여래는 사후에 존재하기도 하고 존재하지 않기도 한다’는 이 견해 역시 심리적 불안이며, ‘여래는 사후에 존재하는 것도 아니고 존재하지 않는 것도 아니다’라는 이 견해 역시 심리적 불안이다. 비구여, 배우지 못한 범부는 심리적 불안을 알지 못하고, 심리적 불안의 발생을 알지 못하며, 심리적 불안의 소멸을 알지 못하고, 심리적 불안의 소멸로 인도하는 길을 알지 못한다. 그리하여 그에게는 그 심리적 불안이 자라나며, 그는 태어남과 늙음과 죽음, 슬픔, 비탄, 고통, 불만, 절망에서 벗어나지 못한다. 그는 모든 고통에서 벗어나지 못한다고 나는 말한다.” ‘‘Sutavā ca kho, bhikkhu, ariyasāvako vippaṭisāraṃ pajānāti, vippaṭisārasamudayaṃ pajānāti, vippaṭisāranirodhaṃ pajānāti, vippaṭisāranirodhagāminiṃ paṭipadaṃ pajānāti. Tassa so vippaṭisāro nirujjhati, so parimuccati jātiyā…pe… dukkhasmāti vadāmi. Evaṃ jānaṃ kho, bhikkhu, sutavā ariyasāvako evaṃ passaṃ ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipi na byākaroti…pe… ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipi na byākaroti. Evaṃ jānaṃ kho, bhikkhu, sutavā ariyasāvako evaṃ passaṃ evaṃ abyākaraṇadhammo hoti abyākatavatthūsu. Evaṃ jānaṃ kho, bhikkhu, sutavā ariyasāvako evaṃ passaṃ na chambhati, na kampati, na vedhati, na santāsaṃ āpajjati abyākatavatthūsu. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu ayaṃ paccayo yena sutavato ariyasāvakassa vicikicchā nuppajjati abyākatavatthūsū’’ti. Paṭhamaṃ. “그러나 비구여, 배움이 깊은 성스러운 제자는 심리적 불안을 알고, 심리적 불안의 발생을 알고, 심리적 불안의 소멸을 알고, 심리적 불안의 소멸로 인도하는 길을 안다. 그리하여 그에게는 그 심리적 불안이 소멸하며, 그는 태어남과 늙음에서... (중략) ...모든 고통에서 벗어난다고 나는 말한다. 비구여, 이와 같이 알고 이와 같이 보는 배움이 깊은 성스러운 제자는 ‘여래는 사후에 존재한다’라고도 설명하지 않으며... (중략) ...‘여래는 사후에 존재하는 것도 아니고 존재하지 않는 것도 아니다’라고도 설명하지 않는다. 비구여, 이와 같이 알고 이와 같이 보는 배움이 깊은 성스러운 제자는 이처럼 무기(無記)의 사안들에 대하여 설명하지 않는 성품을 지닌다. 비구여, 이와 같이 알고 이와 같이 보는 배움이 깊은 성스러운 제자는 무기(無記)의 사안들에 대하여 동요하지 않고, 흔들리지 않으며, 전율하지 않고, 공포에 빠지지 않는다. 비구여, 이것이 바로 배움이 깊은 성스러운 제자에게 무기(無記)의 사안들에 대해 의심이 일어나지 않는 원인이며 조건이다.” 첫 번째 경이 끝났다. 2. Purisagatisuttaṃ 2. 2. 사람의 운명에 관한 경(뿌리사가띠숫따) 55. ‘‘Satta ca, bhikkhave, purisagatiyo desessāmi anupādā ca parinibbānaṃ. Taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – ‘‘katamā ca, bhikkhave, satta purisagatiyo? 55. “비구들이여, 그대들에게 일곱 가지 사람의 운명(Purisagati, 지혜의 작용)과 취착 없는 반열반(Anupādā parinibbāna)에 대해 설하겠다. 그것을 잘 듣고 마음속에 깊이 새겨라. 이제 설하겠다.” “그렇게 하겠습니다, 세존이시여.”라고 그 비구들은 세존께 대답했다. 세존께서는 이와 같이 말씀하셨다. “비구들이여, 일곱 가지 사람의 운명이란 무엇인가?” ‘‘Idha[Pg.450], bhikkhave, bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – ‘no cassa no ca me siyā, na bhavissati na me bhavissati, yadatthi yaṃ bhūtaṃ taṃ pajahāmī’ti upekkhaṃ paṭilabhati. So bhave na rajjati, sambhave na rajjati, atthuttari padaṃ santaṃ sammappaññāya passati. Tañca khvassa padaṃ na sabbena sabbaṃ sacchikataṃ hoti, tassa na sabbena sabbaṃ mānānusayo pahīno hoti, na sabbena sabbaṃ bhavarāgānusayo pahīno hoti, na sabbena sabbaṃ avijjānusayo pahīno hoti. So pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā antarāparinibbāyī hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, divasaṃsantatte ayokapāle haññamāne papaṭikā nibbattitvā nibbāyeyya. Evamevaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – ‘no cassa no ca me siyā, na bhavissati na me bhavissati, yadatthi yaṃ bhūtaṃ taṃ pajahāmī’ti upekkhaṃ paṭilabhati. So bhave na rajjati, sambhave na rajjati, atthuttari padaṃ santaṃ sammappaññāya passati. Tañca khvassa padaṃ na sabbena sabbaṃ sacchikataṃ hoti, tassa na sabbena sabbaṃ mānānusayo pahīno hoti, na sabbena sabbaṃ bhavarāgānusayo pahīno hoti, na sabbena sabbaṃ avijjānusayo pahīno hoti. So pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā antarāparinibbāyī hoti. “비구들이여, 여기 어떤 비구는 이와 같이 수행한다. ‘(과거의 업이) 없었더라면 (현재의 나에게) 자아가 있지 않았을 것이요, (미래를 위한 업이) 생기지 않는다면 (미래에 나에게) 자아가 있지 않을 것이다. 현재 존재하고 생겨난 것(오온)을 나는 버리노라’라고 하며 평온(위빳사나 우뻭카)을 얻는다. 그는 과거의 존재에 매달리지 않고, 미래의 생성에도 매달리지 않으며, 그 이상의 평온한 경지(열반)를 바른 지혜로써 본다. 하지만 그는 그 경지를 온전히 체험한 것은 아니며, 그의 자만(māna)의 잠재성향도 완전히 끊어진 것이 아니며, 존재에 대한 탐욕(bhavarāga)의 잠재성향도 완전히 끊어진 것이 아니며, 무명(avijjā)의 잠재성향도 완전히 끊어진 것이 아니다. 그는 다섯 가지 낮은 단계의 결박(오하분결)을 끊었으므로 ‘안따라빠리니바이(중반반열반자)’가 된다. 비구들이여, 마치 하루 종일 달구어진 철판을 (망치로) 두드릴 때, 불꽃이 튀어나오자마자 곧바로 꺼지는 것과 같다. 비구들이여, 이와 마찬가지로 어떤 비구는 이와 같이 수행한다. ‘(과거의 업이) 없었더라면 (현재의 나에게) 자아가 있지 않았을 것이요, (미래를 위한 업이) 생기지 않는다면 (미래에 나에게) 자아가 있지 않을 것이다. 현재 존재하고 생겨난 것을 나는 버리노라’라고 하며 평온을 얻는다. 그는 과거의 존재에 매달리지 않고, 미래의 생성에도 매달리지 않으며, 그 이상의 평온한 경지를 바른 지혜로써 본다. 하지만 그는 그 경지를 온전히 체험한 것은 아니며, 그의 자만의 잠재성향도 완전히 끊어진 것이 아니며, 존재에 대한 탐욕의 잠재성향도 완전히 끊어진 것이 아니며, 무명의 잠재성향도 완전히 끊어진 것이 아니다. 그는 다섯 가지 낮은 단계의 결박을 끊었으므로 안따라빠리니바이가 된다.” ‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – ‘no cassa no ca me siyā, na bhavissati na me bhavissati, yadatthi yaṃ bhūtaṃ taṃ pajahāmī’ti upekkhaṃ paṭilabhati. So bhave na rajjati, sambhave na rajjati, atthuttari padaṃ santaṃ sammappaññāya passati. Tañca khvassa padaṃ na sabbena sabbaṃ sacchikataṃ hoti, tassa na sabbena sabbaṃ mānānusayo pahīno hoti, na sabbena sabbaṃ bhavarāgānusayo pahīno hoti, na sabbena sabbaṃ avijjānusayo pahīno hoti. So pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā antarāparinibbāyī hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, divasaṃsantatte ayokapāle haññamāne papaṭikā nibbattitvā uppatitvā nibbāyeyya. Evamevaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – no cassa no ca me siyā…pe… so pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā antarāparinibbāyī hoti. “비구들이여, 또한 여기 어떤 비구는 이와 같이 수행한다. ‘(과거의 업이) 없었더라면 (현재의 나에게) 자아가 있지 않았을 것이요, (미래를 위한 업이) 생기지 않는다면 (미래에 나에게) 자아가 있지 않을 것이다. 현재 존재하고 생겨난 것을 나는 버리노라’라고 하며 평온을 얻는다. 그는 과거의 존재에 매달리지 않고, 미래의 생성에도 매달리지 않으며, 그 이상의 평온한 경지를 바른 지혜로써 본다. 하지만 그는 그 경지를 온전히 체험한 것은 아니며, 그의 자만의 잠재성향도 완전히 끊어진 것이 아니며, 존재에 대한 탐욕의 잠재성향도 완전히 끊어진 것이 아니며, 무명의 잠재성향도 완전히 끊어진 것이 아니다. 그는 다섯 가지 낮은 단계의 결박을 끊었으므로 안따라빠리니바이가 된다. 비구들이여, 마치 하루 종일 달구어진 철판을 두드릴 때, 불꽃이 튀어나와 위로 솟아올랐다가 (곧바로) 꺼지는 것과 같다. 비구들이여, 이와 마찬가지로 어떤 비구는 이와 같이 수행한다. ‘(과거의 업이) 없었더라면 (현재의 나에게) 자아가 있지 않았을 것이요... (중략) ...그는 다섯 가지 낮은 단계의 결박을 끊었으므로 안따라빠리니바이가 된다.” ‘‘Idha [Pg.451] pana, bhikkhave, bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – no cassa no ca me siyā…pe… so pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā antarāparinibbāyī hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, divasaṃsantatte ayokapāle haññamāne papaṭikā nibbattitvā uppatitvā anupahacca talaṃ nibbāyeyya. Evamevaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – no cassa no ca me siyā…pe… so pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā antarāparinibbāyī hoti. “비구들이여, 또한 여기 어떤 비구는 이와 같이 수행한다. ‘(과거의 업이) 없었더라면... (중략) ...그는 다섯 가지 낮은 단계의 결박을 끊었으므로 안따라빠리니바이가 된다. 비구들이여, 마치 하루 종일 달구어진 철판을 두드릴 때, 불꽃이 튀어나와 위로 솟아올랐으나 지면에 닿지 않고 (공중에서) 꺼지는 것과 같다. 비구들이여, 이와 마찬가지로 어떤 비구는 이와 같이 수행한다. ‘(과거의 업이) 없었더라면... (중략) ...그는 다섯 가지 낮은 단계의 결박을 끊었으므로 안따라빠리니바이가 된다.” ‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – no cassa no ca me siyā…pe… so pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā upahaccaparinibbāyī hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, divasaṃsantatte ayokapāle haññamāne papaṭikā nibbattitvā uppatitvā upahacca talaṃ nibbāyeyya. Evamevaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – no cassa no ca me siyā…pe… so pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā upahaccaparinibbāyī hoti. “비구들이여, 또한 여기 어떤 비구는 이와 같이 수행한다. ‘(과거의 업이) 없었더라면... (중략) ...그는 다섯 가지 낮은 단계의 결박을 끊었으므로 ‘우빠핫짜빠리니바이(유해반열반자)’가 된다. 비구들이여, 마치 하루 종일 달구어진 철판을 두드릴 때, 불꽃이 튀어나와 위로 솟아올랐다가 지면에 닿으면서 꺼지는 것과 같다. 비구들이여, 이와 마찬가지로 어떤 비구는 이와 같이 수행한다. ‘(과거의 업이) 없었더라면... (중략) ...그는 다섯 가지 낮은 단계의 결박을 끊었으므로 우빠핫짜빠리니바이가 된다.” ‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – no cassa no ca me siyā…pe… so pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā asaṅkhāraparinibbāyī hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, divasaṃsantatte ayokapāle haññamāne papaṭikā nibbattitvā uppatitvā paritte tiṇapuñje vā kaṭṭhapuñje vā nipateyya. Sā tattha aggimpi janeyya, dhūmampi janeyya, aggimpi janetvā dhūmampi janetvā tameva parittaṃ tiṇapuñjaṃ vā kaṭṭhapuñjaṃ vā pariyādiyitvā anāhārā nibbāyeyya. Evamevaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – no cassa no ca me siyā…pe… so pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā asaṅkhāraparinibbāyī hoti. “비구들이여, 또한 여기 어떤 비구는 이와 같이 수행한다. ‘(과거의 업이) 없었더라면... (중략) ...그는 다섯 가지 낮은 단계의 결박을 끊었으므로 ‘아상카라빠리니바이(무행반열반자)’가 된다. 비구들이여, 마치 하루 종일 달구어진 철판을 두드릴 때, 불꽃이 튀어나와 위로 솟아올랐다가 작은 풀더미나 나무더미 위에 떨어지는 것과 같다. 그 불꽃은 거기서 불을 일으키기도 하고 연기를 일으키기도 하며, 불과 연기를 일으킨 뒤 그 작은 풀더미나 나무더미를 다 태우고 나서 연료가 없어 꺼지는 것과 같다. 비구들이여, 이와 마찬가지로 어떤 비구는 이와 같이 수행한다. ‘(과거의 업이) 없었더라면... (중략) ...그는 다섯 가지 낮은 단계의 결박을 끊었으므로 아상카라빠리니바이가 된다.” ‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – no cassa no ca me siyā…pe… so pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sasaṅkhāraparinibbāyī hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, divasaṃsantatte ayokapāle haññamāne papaṭikā nibbattitvā uppatitvā vipule tiṇapuñje vā kaṭṭhapuñje vā nipateyya. Sā tattha aggimpi janeyya, dhūmampi janeyya, aggimpi janetvā dhūmampi janetvā tameva vipulaṃ tiṇapuñjaṃ vā kaṭṭhapuñjaṃ vā pariyādiyitvā anāhārā nibbāyeyya. Evamevaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu [Pg.452] evaṃ paṭipanno hoti – no cassa no ca me siyā…pe… so pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sasaṅkhāraparinibbāyī hoti. “비구들이여, 또한 여기 어떤 비구는 이와 같이 수행한다. ‘(과거의 업이) 없었더라면... (중략) ...그는 다섯 가지 낮은 단계의 결박을 끊었으므로 ‘사상카라빠리니바이(유행반열반자)’가 된다. 비구들이여, 마치 하루 종일 달구어진 철판을 두드릴 때, 불꽃이 튀어나와 위로 솟아올랐다가 커다란 풀더미나 나무더미 위에 떨어지는 것과 같다. 그 불꽃은 거기서 불을 일으키기도 하고 연기를 일으키기도 하며, 불과 연기를 일으킨 뒤 그 커다란 풀더미나 나무더미를 다 태우고 나서 연료가 없어 꺼지는 것과 같다. 비구들이여, 이와 마찬가지로 어떤 비구는 이와 같이 수행한다. ‘(과거의 업이) 없었더라면... (중략) ...그는 다섯 가지 낮은 단계의 결박을 끊었으므로 사상카라빠리니바이가 된다.” ‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – ‘no cassa no ca me siyā, na bhavissati na me bhavissati, yadatthi yaṃ bhūtaṃ taṃ pajahāmī’ti upekkhaṃ paṭilabhati. So bhave na rajjati, sambhave na rajjati, atthuttari padaṃ santaṃ sammapaññāya passati. Tañca khvassa padaṃ na sabbena sabbaṃ sacchikataṃ hoti, tassa na sabbena sabbaṃ mānānusayo pahīno hoti, na sabbena sabbaṃ bhavarāgānusayo pahīno hoti, na sabbena sabbaṃ avijjānusayo pahīno hoti. So pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā uddhaṃsoto hoti akaniṭṭhagāmī. Seyyathāpi, bhikkhave, divasaṃsantatte ayokapāle haññamāne papaṭikā nibbattitvā uppatitvā mahante tiṇapuñje vā kaṭṭhapuñje vā nipateyya. Sā tattha aggimpi janeyya, dhūmampi janeyya, aggimpi janetvā dhūmampi janetvā tameva mahantaṃ tiṇapuñjaṃ vā kaṭṭhapuñjaṃ vā pariyādiyitvā gacchampi daheyya, dāyampi daheyya, gacchampi dahitvā dāyampi dahitvā haritantaṃ vā pathantaṃ vā selantaṃ vā udakantaṃ vā ramaṇīyaṃ vā bhūmibhāgaṃ āgamma anāhārā nibbāyeyya. Evamevaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – no cassa no ca me siyā…pe… so pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā uddhaṃsoto hoti akaniṭṭhagāmī. Imā kho, bhikkhave, satta purisagatiyo. “비구들이여, 여기 어떤 비구가 이와 같이 실천한다. ‘그것(과거의 업)이 없었더라면 나에게 (현재의 존재가) 있지 않았을 것이고, (현재의 업이) 있지 않을 것이라면 나에게 (미래의 존재가) 있지 않을 것이다. 존재하는 것, 생성된 것을 나는 버린다.’라고 평온(평정의 지혜)을 얻는다. 그는 존재(과거의 오온)에 집착하지 않고, 생성(미래의 오온)에 집착하지 않으며, 그 이상의 고요하고 수승한 경지(열반)를 바른 지혜로 본다. 그러나 그는 그 경지를 온전하게 전부 체득한 것은 아니며, 그의 자만 잠재성향(mānānusayo)이 완전히 제거된 것이 아니고, 존재탐욕 잠재성향(bhavarāgānusayo)이 완전히 제거된 것이 아니며, 무명 잠재성향(avijjānusayo)이 완전히 제거된 것도 아니다. 그는 다섯 가지 낮은 단계의 결박(오하분결)을 완전히 끊었기에 (흐름을 거슬러) 위로 올라가 아카니타(색구경천)에 이르는 자(상류반 아카니타행)가 된다. 비구들이여, 마치 하루 종일 달구어진 철판을 (망치로) 내리칠 때 불꽃이 튀어 올라 큰 풀더미나 나무더미에 떨어지는 것과 같다. 그 불꽃이 거기서 불을 일으키고 연기를 일으키며, 그 풀더미나 나무더미를 다 태우고 나서 숲을 태우고 수풀을 태우며, 다시 푸른 풀밭이나 길이나 바위나 물가나 아름다운 지면에 이르러 연료가 없어서 꺼지는 것과 같다. 비구들이여, 이와 같이 비구가 이와 같이 실천하여... 다섯 가지 낮은 단계의 결박을 끊었기에 위로 올라가 아카니타에 이르는 자가 된다. 비구들이여, 이것이 일곱 가지 장부의 귀추(귀숙처)이다.” ‘‘Katamañca, bhikkhave, anupādāparinibbānaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu evaṃ paṭipanno hoti – ‘no cassa no ca me siyā, na bhavissati na me bhavissati, yadatthi yaṃ bhūtaṃ taṃ pajahāmī’ti upekkhaṃ paṭilabhati. So bhave na rajjati, sambhave na rajjati, atthuttari padaṃ santaṃ sammappaññāya passati. Tañca khvassa padaṃ sabbena sabbaṃ sacchikataṃ hoti, tassa sabbena sabbaṃ mānānusayo pahīno hoti, sabbena sabbaṃ bhavarāgānusayo pahīno hoti, sabbena sabbaṃ avijjānusayo pahīno hoti. So āsavānaṃ khayā…pe… sacchikatvā upasampajja viharati. Idaṃ vuccati, bhikkhave, anupādāparinibbānaṃ. Imā kho, bhikkhave, satta purisagatiyo anupādā ca parinibbāna’’nti. Dutiyaṃ. “비구들이여, 집착 없는 완전한 열반(무취착반열반)이란 무엇인가? 비구들이여, 여기 비구가 이와 같이 실천한다. ‘그것이 없었더라면 나에게 있지 않았을 것이고, 있지 않을 것이라면 나에게 있지 않을 것이다. 존재하는 것, 생성된 것을 나는 버린다.’라고 평온을 얻는다. 그는 존재에 집착하지 않고, 생성에 집착하지 않으며, 그 이상의 고요하고 수승한 경지를 바른 지혜로 본다. 그는 그 경지를 온전하게 전부 체득하였으며, 그의 자만 잠재성향이 완전히 제거되었고, 존재탐욕 잠재성향이 완전히 제거되었으며, 무명 잠재성향이 완전히 제거되었다. 그는 번뇌의 멸진을 통하여... 스스로 체득하여 구족하고 머문다. 비구들이여, 이를 일컬어 집착 없는 완전한 열반이라 한다. 비구들이여, 이것이 일곱 가지 장부의 귀추와 집착 없는 완전한 열반이다.” 두 번째 수타가 끝났다. 3. Tissabrahmāsuttaṃ 3. 3. 티싸 범천의 경 56. Evaṃ [Pg.453] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati gijjhakūṭe pabbate. Atha kho dve devatā abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇā kevalakappaṃ gijjhakūṭaṃ obhāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Ekamantaṃ ṭhitā kho ekā devatā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘etā, bhante, bhikkhuniyo vimuttā’’ti. Aparā devatā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘etā, bhante, bhikkhuniyo anupādisesā suvimuttā’’ti. Idamavocuṃ tā devatā. Samanuñño satthā ahosi. Atha kho tā devatā ‘‘samanuñño satthā’’ti bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tatthevantaradhāyiṃsu. 56. 이와 같이 나는 들었다. 한때 세존께서 라자가하의 영축산에 머물고 계셨다. 그때 두 천신이 밤이 깊었을 때 아주 아름다운 모습으로 영축산 전체를 밝히며 세존께서 계신 곳으로 다가왔다. 다가와서 세존께 절을 올리고 한곁에 섰다. 한곁에 선 한 천신이 세존께 이와 같이 말씀드렸다. “세존이시여, 이 비구니(마하파자파티 고타미의 권속인 500명의 비구니)들은 번뇌로부터 해탈하였습니다.” 다른 천신이 세존께 이와 같이 말씀드렸다. “세존이시여, 이 비구니들은 취착의 근거가 남김없이 잘 해탈하였습니다.” 천신들이 이와 같이 말하자 스승께서는 동의하셨다. 그러자 그 천신들은 “스승께서 동의하셨다”라고 알고 세존께 절을 올리고 오른쪽으로 돌아 예를 표한 뒤 그곳에서 사라졌다. Atha kho bhagavā tassā rattiyā accayena bhikkhū āmantesi – ‘‘imaṃ, bhikkhave, rattiṃ dve devatā abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇā kevalakappaṃ gijjhakūṭaṃ obhāsetvā yenāhaṃ tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā maṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Ekamantaṃ ṭhitā kho, bhikkhave, ekā devatā maṃ etadavoca – ‘etā, bhante, bhikkhuniyo vimuttā’ti. Aparā devatā maṃ etadavoca – ‘etā, bhante, bhikkhuniyo anupādisesā suvimuttā’ti. Idamavocuṃ, bhikkhave, tā devatā. Idaṃ vatvā maṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tatthevantaradhāyiṃsū’’ti. 그 후 세존께서는 그 밤이 지난 뒤 비구들을 불러 말씀하셨다. “비구들이여, 어젯밤 두 천신이 밤이 깊었을 때 아주 아름다운 모습으로 영축산 전체를 밝히며 내가 있는 곳으로 다가왔다. 다가와서 나에게 절을 올리고 한곁에 섰다. 비구들이여, 한곁에 선 한 천신이 나에게 이와 같이 말했다. ‘세존이시여, 이 비구니들은 해탈하였습니다.’ 다른 천신이 나에게 이와 같이 말했다. ‘세존이시여, 이 비구니들은 취착의 근거가 남김없이 잘 해탈하였습니다.’ 비구들이여, 그 천신들이 이와 같이 말했다. 이 말을 하고 나에게 절을 올리고 오른쪽으로 돌아 예를 표한 뒤 그곳에서 사라졌다.” Tena kho pana samayena āyasmā mahāmoggallāno bhagavato avidūre nisinno hoti. Atha kho āyasmato mahāmoggallānassa etadahosi – ‘‘katamesānaṃ kho devānaṃ evaṃ ñāṇaṃ hoti – ‘saupādisese vā saupādisesoti, anupādisese vā anupādiseso’’’ti? Tena kho pana samayena tisso nāma bhikkhu adhunākālaṅkato aññataraṃ brahmalokaṃ upapanno hoti. Tatrāpi naṃ evaṃ jānanti – ‘‘tisso brahmā mahiddhiko mahānubhāvo’’ti. 그때 존자 마하모갈라나가 세존과 멀지 않은 곳에 앉아 있었다. 그때 존자 마하모갈라나에게 이런 생각이 들었다. “도대체 어떤 천신들에게 ‘취착의 근거가 남은 자에 대해서는 취착의 근거가 남은 자라고, 취착의 근거가 없는 자에 대해서는 취착의 근거가 없는 자’라고 이와 같이 아는 지혜가 있는 것일까?” 마침 그때 티싸라는 비구가 막 입적하여 어떤 범천의 세상에 태어나 있었다. 거기서도 그를 “티싸 범천은 신통이 크고 위력이 대단하다”라고 이와 같이 알고 있었다. Atha kho āyasmā mahāmoggallāno – seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya, evamevaṃ – gijjhakūṭe pabbate antarahito tasmiṃ brahmaloke pāturahosi. Addasā kho tisso brahmā āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ dūratova [Pg.454] āgacchantaṃ. Disvā āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ etadavoca – ‘‘ehi kho, mārisa moggallāna; svāgataṃ, mārisa moggallāna! Cirassaṃ kho, mārisa moggallāna, imaṃ pariyāyamakāsi, yadidaṃ idhāgamanāya. Nisīda, mārisa moggallāna, idamāsanaṃ paññatta’’nti. Nisīdi kho āyasmā mahāmoggallāno paññatte āsane. Tissopi kho brahmā āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho tissaṃ brahmānaṃ āyasmā mahāmoggallāno etadavoca – ‘‘katamesānaṃ kho, tissa, devānaṃ evaṃ ñāṇaṃ hoti – ‘saupādisese vā saupādisesoti, anupādisese vā anupādiseso’’’ti? ‘‘Brahmakāyikānaṃ kho, mārisa moggallāna, devānaṃ evaṃ ñāṇaṃ hoti – ‘saupādisese vā saupādisesoti, anupādisese vā anupādiseso’’’ti. 그러자 존자 마하모갈라나는 마치 힘센 사람이 굽혔던 팔을 펴거나 폈던 팔을 굽히는 것처럼 영축산에서 사라져 그 범천의 세상에 나타났다. 티싸 범천은 존자 마하모갈라나가 멀리서 오는 것을 보았다. 보고 나서 존자 마하모갈라나에게 이와 같이 말했다. “벗 모갈라나여, 어서 오십시오. 벗 모갈라나여, 당신의 오심은 참으로 환영할 만한 일입니다. 벗 모갈라나여, 아주 오랜만에 이곳에 걸음 하셨습니다. 벗 모갈라나여, 앉으십시오. 여기 준비된 자리가 있습니다.” 존자 마하모갈라나는 준비된 자리에 앉았다. 티싸 범천도 존자 마하모갈라나에게 절을 올리고 한곁에 앉았다. 한곁에 앉은 티싸 범천에게 존자 마하모갈라나는 이와 같이 물었다. “티싸여, 도대체 어떤 천신들에게 ‘취착의 근거가 남은 자에 대해서는 취착의 근거가 남은 자라고, 취착의 근거가 없는 자에 대해서는 취착의 근거가 없는 자’라고 이와 같이 아는 지혜가 있는 것입니까?” “벗 모갈라나여, 범중천(Brahmakāyika)의 천신들에게 ‘취착의 근거가 남은 자에 대해서는 취착의 근거가 남은 자라고, 취착의 근거가 없는 자에 대해서는 취착의 근거가 없는 자’라고 아는 지혜가 있습니다.” ‘‘Sabbesaññeva kho, tissa, brahmakāyikānaṃ devānaṃ evaṃ ñāṇaṃ hoti – ‘saupādisese vā saupādisesoti, anupādisese vā anupādiseso’’’ti? ‘‘Na kho, mārisa moggallāna, sabbesaṃ brahmakāyikānaṃ devānaṃ evaṃ ñāṇaṃ hoti – ‘saupādisese vā saupādisesoti, anupādisese vā anupādiseso’’’ti. “티사여, 모든 범천(Brahmakāyika)의 신들에게 ‘번뇌의 남음이 있는 자(saupādiseso)에게는 번뇌의 남음이 있는 자라고, 번뇌의 남음이 없는 자(anupādiseso)에게는 번뇌의 남음이 없는 자라고’ 이와 같이 아는 지혜가 생깁니까?” “벗 모갈라나여, 모든 범천의 신들에게 ‘번뇌의 남음이 있는 자에게는 번뇌의 남음이 있는 자라고, 번뇌의 남음이 없는 자에게는 번뇌의 남음이 없는 자라고’ 이와 같이 아는 지혜가 생기지는 않습니다.” ‘‘Ye kho te, mārisa moggallāna, brahmakāyikā devā brahmena āyunā santuṭṭhā brahmena vaṇṇena brahmena sukhena brahmena yasena brahmena ādhipateyyena santuṭṭhā, te uttari nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ nappajānanti. Tesaṃ na evaṃ ñāṇaṃ hoti – ‘saupādisese vā saupādisesoti, anupādisese vā anupādiseso’ti. Ye ca kho te, mārisa moggallāna, brahmakāyikā devā brahmena āyunā asantuṭṭhā, brahmena vaṇṇena brahmena sukhena brahmena yasena brahmena ādhipateyyena asantuṭṭhā, te ca uttari nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ pajānanti. Tesaṃ evaṃ ñāṇaṃ hoti – ‘saupādisese vā saupādisesoti, anupādisese vā anupādiseso’’’ti. “벗 모갈라나여, 범천의 수명에 만족하고 범천의 용색과 범천의 행복과 범천의 명성과 범천의 권세에 만족하는 그러한 범천의 신들은 그 이상의 탈출[出離]을 있는 그대로 알지 못합니다. 그들에게는 ‘번뇌의 남음이 있는 자에게는 번뇌의 남음이 있는 자라고, 번뇌의 남음이 없는 자에게는 번뇌의 남음이 없는 자라고’ 이와 같이 아는 지혜가 생기지 않습니다. 그러나 벗 모갈라나여, 범천의 수명에 만족하지 않고 범천의 용색과 범천의 행복과 범천의 명성과 범천의 권세에 만족하지 않는 그러한 범천의 신들은 그 이상의 탈출을 있는 그대로 압니다. 그들에게는 ‘번뇌의 남음이 있는 자에게는 번뇌의 남음이 있는 자라고, 번뇌의 남음이 없는 자에게는 번뇌의 남음이 없는 자라고’ 이와 같이 아는 지혜가 생깁니다.” ‘‘Idha, mārisa moggallāna, bhikkhu ubhatobhāgavimutto hoti. Tamenaṃ te devā evaṃ jānanti – ‘ayaṃ kho āyasmā ubhatobhāgavimutto. Yāvassa kāyo ṭhassati tāva naṃ dakkhanti devamanussā. Kāyassa bhedā na naṃ dakkhanti devamanussā’ti. Evampi kho, mārisa moggallāna[Pg.455], tesaṃ devānaṃ ñāṇaṃ hoti – ‘saupādisese vā saupādisesoti, anupādisese vā anupādiseso’’’ti. “벗 모갈라나여, 여기 어떤 비구가 양면으로 해탈한 자(ubhatobhāgavimutto)가 됩니다. 그러면 그 신들은 ‘이 존자는 양면으로 해탈한 자이다. 그의 몸이 머무는 동안에는 신과 인간들이 그를 볼 것이나, 몸이 무너진 뒤에는 신과 인간들이 그를 보지 못할 것이다’라고 이와 같이 압니다. 벗 모갈라나여, 이와 같이 그 신들에게는 ‘번뇌의 남음이 있는 자에게는 번뇌의 남음이 있는 자라고, 번뇌의 남음이 없는 자에게는 번뇌의 남음이 없는 자라고’ 이와 같이 아는 지혜가 생깁니다.” ‘‘Idha pana, mārisa moggallāna, bhikkhu paññāvimutto hoti. Tamenaṃ te devā evaṃ jānanti – ‘ayaṃ kho āyasmā paññāvimutto. Yāvassa kāyo ṭhassati tāva naṃ dakkhanti devamanussā. Kāyassa bhedā na naṃ dakkhanti devamanussā’ti. Evampi kho, mārisa moggallāna, tesaṃ devānaṃ ñāṇaṃ hoti – ‘saupādisese vā saupādisesoti, anupādisese vā anupādiseso’’’ti. “또한 벗 모갈라나여, 여기 어떤 비구가 통찰지로 해탈한 자(paññāvimutto)가 됩니다. 그러면 그 신들은 ‘이 존자는 통찰지로 해탈한 자이다. 그의 몸이 머무는 동안에는 신과 인간들이 그를 볼 것이나, 몸이 무너진 뒤에는 신과 인간들이 그를 보지 못할 것이다’라고 이와 같이 압니다. 벗 모갈라나여, 이와 같이 그 신들에게는 ‘번뇌의 남음이 있는 자에게는 번뇌의 남음이 있는 자라고, 번뇌의 남음이 없는 자에게는 번뇌의 남음이 없는 자라고’ 이와 같이 아는 지혜가 생깁니다.” ‘‘Idha pana, mārisa moggallāna, bhikkhu kāyasakkhī hoti. Tamenaṃ devā evaṃ jānanti – ‘ayaṃ kho āyasmā kāyasakkhī. Appeva nāma ayamāyasmā anulomikāni senāsanāni paṭisevamāno kalyāṇamitte bhajamāno indriyāni samannānayamāno – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyyā’ti. Evampi kho, mārisa moggallāna, tesaṃ devānaṃ ñāṇaṃ hoti – ‘saupādisese vā saupādisesoti, anupādisese vā anupādiseso’’’ti. “또한 벗 모갈라나여, 여기 어떤 비구가 몸으로 증득한 자(kāyasakkhī)가 됩니다. 그러면 그 신들은 ‘이 존자는 몸으로 증득한 자이다. 참으로 이 존자가 적절한 처소를 의지하고 선우(善友)를 가까이하며 기능[根]들을 조화롭게 닦는다면, 선남자들이 바르게 집을 떠나 출가한 목적이자 위없는 범행의 완성인 그 아라한과를 바로 지금 여기에서 스스로 특별한 지혜로 알고 체득하여 구족하여 머물게 될 것이다’라고 이와 같이 압니다. 벗 모갈라나여, 이와 같이 그 신들에게는 ‘번뇌의 남음이 있는 자에게는 번뇌의 남음이 있는 자라고, 번뇌의 남음이 없는 자에게는 번뇌의 남음이 없는 자라고’ 이와 같이 아는 지혜가 생깁니다.” ‘‘Idha pana, mārisa moggallāna, bhikkhu diṭṭhippatto hoti…pe… saddhāvimutto hoti…pe… dhammānusārī hoti. Tamenaṃ te devā evaṃ jānanti – ‘ayaṃ kho āyasmā dhammānusārī. Appeva nāma ayamāyasmā anulomikāni senāsanāni paṭisevamāno kalyāṇamitte bhajamāno indriyāni samannānayamāno – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyyā’ti. Evampi kho, mārisa moggallāna, tesaṃ devānaṃ ñāṇaṃ hoti – ‘saupādisese vā saupādisesoti, anupādisese vā anupādiseso’’’ti. “또한 벗 모갈라나여, 여기 어떤 비구가 견득자(見得者, diṭṭhippatto)이거나… 신해탈자(信解脫者, saddhāvimutto)이거나… 법을 따르는 자(dhammānusārī)가 됩니다. 그러면 그 신들은 ‘이 존자는 법을 따르는 자이다. 참으로 이 존자가 적절한 처소를 의지하고 선우를 가까이하며 기능들을 조화롭게 닦는다면, 선남자들이 바르게 집을 떠나 출가한 목적이자 위없는 범행의 완성인 그 아라한과를 바로 지금 여기에서 스스로 특별한 지혜로 알고 체득하여 구족하여 머물게 될 것이다’라고 이와 같이 압니다. 벗 모갈라나여, 이와 같이 그 신들에게는 ‘번뇌의 남음이 있는 자에게는 번뇌의 남음이 있는 자라고, 번뇌의 남음이 없는 자에게는 번뇌의 남음이 없는 자라고’ 이와 같이 아는 지혜가 생깁니다.” Atha kho āyasmā mahāmoggallāno tissassa brahmuno bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā – seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya, evamevaṃ – brahmaloke antarahito gijjhakūṭe pabbate pāturahosi. Atha kho āyasmā mahāmoggallāno yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā [Pg.456] ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā mahāmoggallāno yāvatako ahosi tissena brahmunā saddhiṃ kathāsallāpo taṃ sabbaṃ bhagavato ārocesi. 그러자 존자 마하모갈라나는 티사 범천의 말을 기뻐하고 즐거워한 뒤, 마치 힘센 사람이 굽혔던 팔을 펴거나 폈던 팔을 굽히는 것처럼 그렇게 범천의 세상에서 사라져 기사굴산에 나타났습니다. 이어 존자 마하모갈라나는 세존께서 계신 곳으로 다가가서, 세존께 절을 올리고 한 곁에 앉았습니다. 한 곁에 앉은 존자 마하모갈라나는 티사 범천과 나누었던 대화의 전부를 세존께 아뢰었습니다. ‘‘Na hi pana te, moggallāna, tisso brahmā sattamaṃ animittavihāriṃ puggalaṃ deseti’’. ‘‘Etassa, bhagavā, kālo; etassa, sugata, kālo! Yaṃ bhagavā sattamaṃ animittavihāriṃ puggalaṃ deseyya. Bhagavato sutvā bhikkhū dhāressantī’’ti. ‘‘Tena hi, moggallāna, suṇāhi, sādhukaṃ manasi karohi; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā mahāmoggallāno bhagavato paccassosi. Bhagavā etadavoca – “모갈라나여, 그러나 티사 범천은 그대에게 일곱 번째 사람인 표상 없는 머묾(animittavihāri)에 머무는 자에 대해서는 설하지 않았구나.” “세존이시여, 지금이 바로 그때입니다. 선서시여, 지금이 바로 그때입니다. 세존께서 일곱 번째 사람인 표상 없는 머묾에 머무는 자에 대해 설해주실 시간입니다. 세존께 듣고 비구들이 그것을 수지할 것입니다.” “모갈라나여, 그렇다면 잘 듣고 마음속으로 잘 새기거라. 내가 말하리라.” “그렇게 하겠습니다, 세존이시여.”라고 존자 마하모갈라나는 세존께 대답했습니다. 세존께서는 이와 같이 말씀하셨습니다. ‘‘Idha, moggallāna, bhikkhu sabbanimittānaṃ amanasikārā animittaṃ cetosamādhiṃ upasampajja viharati. Tamenaṃ te devā evaṃ jānanti – ‘ayaṃ kho āyasmā sabbanimittānaṃ amanasikārā animittaṃ cetosamādhiṃ upasampajja viharati. Appeva nāma ayamāyasmā anulomikāni senāsanāni paṭisevamāno kalyāṇamitte bhajamāno indriyāni samannānayamāno – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyyā’ti. Evaṃ kho, moggallāna, tesaṃ devānaṃ ñāṇaṃ hoti – ‘saupādisese vā saupādisesoti, anupādisese vā anupādiseso’’’ti. Tatiyaṃ. “모갈라나여, 여기 비구는 모든 표상을 마음에 잡도리하지 않음으로써 표상 없는 마음의 삼매(animittaṃ cetosamādhiṃ)를 구족하여 머문다. 그러면 그 신들은 ‘이 존자는 모든 표상을 마음에 잡도리하지 않음으로써 표상 없는 마음의 삼매를 구족하여 머문다. 참으로 이 존자가 적절한 처소를 의지하고 선우를 가까이하며 기능들을 조화롭게 닦는다면, 선남자들이 바르게 집을 떠나 출가한 목적이자 위없는 범행의 완성인 그 아라한과를 바로 지금 여기에서 스스로 특별한 지혜로 알고 체득하여 구족하여 머물게 될 것이다’라고 이와 같이 안다. 모갈라나여, 이와 같이 그 신들에게는 ‘번뇌의 남음이 있는 자에게는 번뇌의 남음이 있는 자라고, 번뇌의 남음이 없는 자에게는 번뇌의 남음이 없는 자라고’ 이와 같이 아는 지혜가 생긴다.” 세 번째 경이 끝났다. 4. Sīhasenāpatisuttaṃ 4. 시하 장군 경(Sīhasenāpatisuttaṃ) 57. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ. Atha kho sīho senāpati yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho sīho senāpati bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sakkā nu kho, bhante, sandiṭṭhikaṃ dānaphalaṃ paññāpetu’’nti? 57. 이와 같이 나는 들었다. 한때 세존께서는 웨살리 마하와나의 중각강당(Kūṭāgārasālā)에 머무셨다. 그때 시하 장군이 세존께서 계신 곳으로 다가가서, 세존께 절을 올리고 한 곁에 앉았다. 한 곁에 앉은 시하 장군은 세존께 이와 같이 여쭈었다. “세존이시여, 눈에 보이는 보시의 과보를 설명해주실 수 있습니까?” ‘‘Tena hi, sīha, taññevettha paṭipucchissāmi, yathā te khameyya tathā naṃ byākareyyāsi. Taṃ kiṃ maññasi, sīha, idha dve purisā – eko puriso assaddho maccharī kadariyo paribhāsako, eko puriso saddho dānapati [Pg.457] anuppadānarato. Taṃ kiṃ maññasi, sīha, kaṃ nu kho arahanto paṭhamaṃ anukampantā anukampeyyuṃ – ‘yo vā so puriso assaddho maccharī kadariyo paribhāsako, yo vā so puriso saddho dānapati anuppadānarato’’’ti? “시하여, 그렇다면 이 점에 대해 그대에게 다시 묻겠으니, 그대가 생각하는 바에 따라 그것을 답해 보시오. 시하여, 이를 어떻게 생각하오? 여기 두 사람이 있소. 한 사람은 믿음이 없고 인색하며 수전노이고 비방하는 자이며, 다른 한 사람은 믿음이 있고 보시의 주인이며 거듭해서 베풀기를 즐기는 자요. 시하여, 이를 어떻게 생각하오? 아라한들이 자비심을 일으킬 때 누구를 먼저 자비롭게 대하겠소? 믿음이 없고 인색하며 수전노이고 비방하는 자이겠소, 아니면 믿음이 있고 보시의 주인이며 거듭해서 베풀기를 즐기는 자이겠소?” ‘‘Yo so, bhante, puriso assaddho maccharī kadariyo paribhāsako, kintaṃ arahanto paṭhamaṃ anukampantā anukampissanti! Yo ca kho so, bhante, puriso saddho dānapati anuppadānarato taṃyeva arahanto paṭhamaṃ anukampantā anukampeyyuṃ’’. “세존이시여, 믿음이 없고 인색하며 수전노이고 비방하는 자를 어찌 아라한들이 먼저 자비롭게 대하겠습니까! 세존이시여, 믿음이 있고 보시의 주인이며 거듭해서 베풀기를 즐기는 자를 아라한들은 마땅히 먼저 자비롭게 대할 것입니다.” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, sīha, kaṃ nu kho arahanto paṭhamaṃ upasaṅkamantā upasaṅkameyyuṃ – ‘yo vā so puriso assaddho maccharī kadariyo paribhāsako, yo vā so puriso saddho dānapati anuppadānarato’’’ti? ‘‘Yo so, bhante, puriso assaddho maccharī kadariyo paribhāsako, kintaṃ arahanto paṭhamaṃ upasaṅkamantā upasaṅkamissanti! Yo ca kho so, bhante, puriso saddho dānapati anuppadānarato taṃyeva arahanto paṭhamaṃ upasaṅkamantā upasaṅkameyyuṃ’’. “시하여, 이를 어떻게 생각하오? 아라한들이 다가갈 때 누구에게 먼저 다가가겠소? 믿음이 없고 인색하며 수전노이고 비방하는 자이겠소, 아니면 믿음이 있고 보시의 주인이며 거듭해서 베풀기를 즐기는 자이겠소?” “세존이시여, 믿음이 없고 인색하며 수전노이고 비방하는 자에게 어찌 아라한들이 먼저 다가가겠습니까! 세존이시여, 믿음이 있고 보시의 주인이며 거듭해서 베풀기를 즐기는 자에게 아라한들은 마땅히 먼저 다가갈 것입니다.” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, sīha, kassa nu kho arahanto paṭhamaṃ paṭiggaṇhantā paṭiggaṇheyyuṃ – ‘yo vā so puriso assaddho maccharī kadariyo paribhāsako, yo vā so puriso saddho dānapati anuppadānarato’’’ti? ‘‘Yo so, bhante, puriso assaddho maccharī kadariyo paribhāsako, kintaṃ tassa arahanto paṭhamaṃ paṭiggaṇhantā paṭiggaṇhissanti! Yo ca kho so, bhante, puriso saddho dānapati anuppadānarato tasseva arahanto paṭhamaṃ paṭiggaṇhantā paṭiggaṇheyyuṃ’’’. “시하여, 이를 어떻게 생각하오? 아라한들이 공양을 받을 때 누구의 것을 먼저 받겠소? 믿음이 없고 인색하며 수전노이고 비방하는 자이겠소, 아니면 믿음이 있고 보시의 주인이며 거듭해서 베풀기를 즐기는 자이겠소?” “세존이시여, 믿음이 없고 인색하며 수전노이고 비방하는 자의 보시를 어찌 아라한들이 먼저 받겠습니까! 세존이시여, 믿음이 있고 보시의 주인이며 거듭해서 베풀기를 즐기는 자의 보시만을 아라한들은 마땅히 먼저 받을 것입니다.” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, sīha, kassa nu kho arahanto paṭhamaṃ dhammaṃ desentā deseyyuṃ – ‘yo vā so puriso assaddho maccharī kadariyo paribhāsako, yo vā so puriso saddho dānapati anuppadānarato’’’ti? ‘‘Yo so, bhante, puriso assaddho maccharī kadariyo paribhāsako, kintaṃ tassa arahanto paṭhamaṃ dhammaṃ desentā desessanti! Yo ca kho so, bhante, puriso saddho dānapati anuppadānarato tasseva arahanto paṭhamaṃ dhammaṃ desentā deseyyuṃ’’. “시하여, 이를 어떻게 생각하오? 아라한들이 법을 설할 때 누구에게 먼저 설하겠소? 믿음이 없고 인색하며 수전노이고 비방하는 자이겠소, 아니면 믿음이 있고 보시의 주인이며 거듭해서 베풀기를 즐기는 자이겠소?” “세존이시여, 믿음이 없고 인색하며 수전노이고 비방하는 자에게 어찌 아라한들이 먼저 법을 설하겠습니까! 세존이시여, 믿음이 있고 보시의 주인이며 거듭해서 베풀기를 즐기는 자에게 아라한들은 마땅히 먼저 법을 설할 것입니다.” ‘‘Taṃ [Pg.458] kiṃ maññasi, sīha, kassa nu kho kalyāṇo kittisaddo abbhuggaccheyya – ‘yo vā so puriso assaddho maccharī kadariyo paribhāsako, yo vā so puriso saddho dānapati anuppadānarato’’’ti? ‘‘Yo so, bhante, puriso assaddho maccharī kadariyo paribhāsako, kintaṃ tassa kalyāṇo kittisaddo abbhuggacchissati! Yo ca kho so, bhante, puriso saddho dānapati anuppadānarato tasseva kalyāṇo kittisaddo abbhuggaccheyya’’. “시하여, 이를 어떻게 생각하오? 누구에게 훌륭한 명성이 드높이 퍼지겠소? 믿음이 없고 인색하며 수전노이고 비방하는 자이겠소, 아니면 믿음이 있고 보시의 주인이며 거듭해서 베풀기를 즐기는 자이겠소?” “세존이시여, 믿음이 없고 인색하며 수전노이고 비방하는 자에게 어찌 훌륭한 명성이 퍼지겠습니까! 세존이시여, 믿음이 있고 보시의 주인이며 거듭해서 베풀기를 즐기는 자에게만 훌륭한 명성이 마땅히 드높이 퍼질 것입니다.” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, sīha, ko nu kho yaṃyadeva parisaṃ upasaṅkameyya, yadi khattiyaparisaṃ yadi brāhmaṇaparisaṃ yadi gahapatiparisaṃ yadi samaṇaparisaṃ visārado upasaṅkameyya amaṅkubhūto – ‘yo vā so puriso assaddho maccharī kadariyo paribhāsako, yo vā so puriso saddho dānapati anuppadānarato’’’ti? ‘‘Yo so, bhante, puriso assaddho maccharī kadariyo paribhāsako, kiṃ so yaṃyadeva parisaṃ upasaṅkamissati, yadi khattiyaparisaṃ yadi brāhmaṇaparisaṃ yadi gahapatiparisaṃ yadi samaṇaparisaṃ visārado upasaṅkamissati amaṅkubhūto! Yo ca kho so, bhante, puriso saddho dānapati anuppadānarato so yaṃyadeva parisaṃ upasaṅkameyya, yadi khattiyaparisaṃ yadi brāhmaṇaparisaṃ yadi gahapatiparisaṃ yadi samaṇaparisaṃ visārado upasaṅkameyya amaṅkubhūto’’. “시하여, 이를 어떻게 생각하오? 왕족의 모임이든, 브라만의 모임이든, 가부의 모임이든, 수행자의 모임이든, 어떤 모임에 가더라도 누가 당당하고 위축됨 없이 다가가겠소? 믿음이 없고 인색하며 수전노이고 비방하는 자이겠소, 아니면 믿음이 있고 보시의 주인이며 거듭해서 베풀기를 즐기는 자이겠소?” “세존이시여, 믿음이 없고 인색하며 수전노이고 비방하는 자가 어찌 왕족의 모임이든, 브라만의 모임이든, 가부의 모임이든, 수행자의 모임이든, 어떤 모임에 가더라도 당당하고 위축됨 없이 다가가겠습니까! 세존이시여, 믿음이 있고 보시의 주인이며 거듭해서 베풀기를 즐기는 자만이 왕족의 모임이든, 브라만의 모임이든, 가부의 모임이든, 수행자의 모임이든, 어떤 모임에 가더라도 당당하고 위축됨 없이 다가갈 것입니다.” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, sīha, ko nu kho kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjeyya – ‘yo vā so puriso assaddho maccharī kadariyo paribhāsako, yo vā so puriso saddho dānapati anuppadānarato’’’ti? ‘‘Yo so, bhante, puriso assaddho maccharī kadariyo paribhāsako, kiṃ so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjissati! Yo ca kho so, bhante, puriso saddho dānapati anuppadānarato so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjeyya’’. “시하여, 이를 어떻게 생각하오? 몸이 무너져 죽은 뒤에 누가 선처인 천상 세계에 태어나겠소? 믿음이 없고 인색하며 수전노이고 비방하는 자이겠소, 아니면 믿음이 있고 보시의 주인이며 거듭해서 베풀기를 즐기는 자이겠소?” “세존이시여, 믿음이 없고 인색하며 수전노이고 비방하는 자가 어찌 몸이 무너져 죽은 뒤에 선처인 천상 세계에 태어나겠습니까! 세존이시여, 믿음이 있고 보시의 주인이며 거듭해서 베풀기를 즐기는 자만이 몸이 무너져 죽은 뒤에 선처인 천상 세계에 태어날 것입니다.” ‘‘Yānimāni, bhante, bhagavatā sandiṭṭhikāni dānaphalāni akkhātāni, nāhaṃ ettha bhagavato saddhāya gacchāmi. Ahampi etāni jānāmi. Ahaṃ, bhante, dāyako dānapati, maṃ arahanto paṭhamaṃ anukampantā anukampanti. Ahaṃ, bhante, dāyako dānapati, maṃ arahanto paṭhamaṃ upasaṅkamantā upasaṅkamanti. Ahaṃ, bhante, dāyako dānapati, mayhaṃ arahanto paṭhamaṃ paṭiggaṇhantā paṭiggaṇhanti[Pg.459]. Ahaṃ, bhante, dāyako dānapati, mayhaṃ arahanto paṭhamaṃ dhammaṃ desentā desenti. Ahaṃ, bhante, dāyako dānapati, mayhaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘sīho senāpati dāyako kārako saṅghupaṭṭhāko’ti. Ahaṃ, bhante, dāyako dānapati yaṃyadeva parisaṃ upasaṅkamāmi, yadi khattiyaparisaṃ…pe… yadi samaṇaparisaṃ visārado upasaṅkamāmi amaṅkubhūto. Yānimāni, bhante, bhagavatā sandiṭṭhikāni dānaphalāni akkhātāni, nāhaṃ ettha bhagavato saddhāya gacchāmi. Ahampi etāni jānāmi. Yañca kho maṃ, bhante, bhagavā evamāha – ‘dāyako, sīha, dānapati kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjatī’ti. Etāhaṃ na jānāmi, ettha ca panāhaṃ, bhagavato saddhāya gacchāmī’’ti. ‘‘Evametaṃ, sīha; evametaṃ, sīha! Dāyako, sīha, dānapati kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjatī’’ti. Catutthaṃ. “세존이시여, 세존께서 설하신 눈앞에 보이는 이 보시의 과보들에 대해서 저는 세존께 대한 믿음으로만 아는 것이 아닙니다. 저 또한 그것들을 알고 있습니다. 세존이시여, 저는 보시를 행하는 자이자 보시의 주인이니, 아라한들께서 저를 먼저 가엾게 여기어 자애를 베푸십니다. 세존이시여, 저는 보시를 행하는 자이자 보시의 주인이니, 아라한들께서 저에게 먼저 다가오십니다. 세존이시여, 저는 보시를 행하는 자이자 보시의 주인이니, 아라한들께서 저의 보시물을 먼저 받으십니다. 세존이시여, 저는 보시를 행하는 자이자 보시의 주인이니, 아라한들께서 저에게 먼저 법을 설해주십니다. 세존이시여, 저는 보시를 행하는 자이자 보시의 주인이니, ‘시하 장군은 보시를 행하는 자요, 실천하는 자이며, 승가를 받드는 자이다’라는 저의 좋은 명성이 널리 퍼졌습니다. 세존이시여, 저는 보시를 행하는 자이자 보시의 주인으로서 왕족의 회중이나 … 혹은 수행자의 회중 등 그 어떤 회중에 다가가더라도 당당하고 위축됨 없이 다가갑니다. 세존이시여, 세존께서 설하신 눈앞에 보이는 이 보시의 과보들에 대해서 저는 세존께 대한 믿음으로만 아는 것이 아니라 저 또한 그것들을 알고 있습니다. 하지만 세존이시여, 세존께서 ‘시하야, 보시하는 자이자 보시의 주인은 몸이 무너져 죽은 뒤에 좋은 곳, 천상 세계에 태어난다’라고 말씀하신 이것에 대해서는 제가 직접 알지 못하며, 이 점에 대해서는 세존께 대한 믿음으로 받아들입니다.” “시하야, 참으로 그러하다. 시하야, 참으로 그러하다! 보시하는 자이자 보시의 주인은 몸이 무너져 죽은 뒤에 좋은 곳, 천상 세계에 태어난다.” 네 번째 수타. 5. Arakkheyyasuttaṃ 5. 보호할 필요가 없는 법의 경 58. ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, tathāgatassa arakkheyyāni, tīhi ca anupavajjo. Katamāni cattāri tathāgatassa arakkheyyāni? Parisuddhakāyasamācāro, bhikkhave, tathāgato; natthi tathāgatassa kāyaduccaritaṃ yaṃ tathāgato rakkheyya – ‘mā me idaṃ paro aññāsī’ti. Parisuddhavacīsamācāro, bhikkhave, tathāgato; natthi tathāgatassa vacīduccaritaṃ yaṃ tathāgato rakkheyya – ‘mā me idaṃ paro aññāsī’ti. Parisuddhamanosamācāro, bhikkhave, tathāgato; natthi tathāgatassa manoduccaritaṃ yaṃ tathāgato rakkheyya – ‘mā me idaṃ paro aññāsī’ti. Parisuddhājīvo, bhikkhave, tathāgato; natthi tathāgatassa micchāājīvo yaṃ tathāgato rakkheyya – ‘mā me idaṃ paro aññāsī’ti. Imāni cattāri tathāgatassa arakkheyyāni. 58. “비구들이여, 여래에게는 보호할 필요가 없는 네 가지가 있고, 세 가지 이유로 비난받지 않는다. 여래의 보호할 필요가 없는 네 가지란 무엇인가? 비구들이여, 여래는 신체적 행위가 청정하다. 여래에게는 ‘다른 사람이 나의 이 신체적 악행을 알지 못하게 하라’고 숨기거나 보호해야 할 신체적 악행이 없다. 비구들이여, 여래는 언어적 행위가 청정하다. 여래에게는 ‘다른 사람이 나의 이 언어적 악행을 알지 못하게 하라’고 숨기거나 보호해야 할 언어적 악행이 없다. 비구들이여, 여래는 정신적 행위가 청정하다. 여래에게는 ‘다른 사람이 나의 이 정신적 악행을 알지 못하게 하라’고 숨기거나 보호해야 할 정신적 악행이 없다. 비구들이여, 여래는 생계가 청정하다. 여래에게는 ‘다른 사람이 나의 이 그릇된 생계를 알지 못하게 하라’고 숨기거나 보호해야 할 그릇된 생계가 없다. 이것이 여래의 보호할 필요가 없는 네 가지이다.” ‘‘Katamehi tīhi anupavajjo? Svākkhātadhammo, bhikkhave, tathāgato. Tatra vata maṃ samaṇo vā brāhmaṇo vā devo vā māro vā brahmā vā koci vā lokasmiṃ sahadhammena paṭicodessati – ‘itipi tvaṃ na svākkhātadhammo’ti. Nimittametaṃ, bhikkhave, na samanupassāmi. Etamahaṃ, bhikkhave[Pg.460], nimittaṃ asamanupassanto khemappatto abhayappatto vesārajjappatto viharāmi. “어떤 세 가지 이유로 비난받지 않는가? 비구들이여, 여래는 법을 잘 설하였다. 세상에서 사문이나 바라문, 신, 마라, 범천 등 그 누구도 ‘이러한 이유 때문에 당신은 법을 잘 설하지 못했다’라고 이치에 맞게 비난할 수 있는 근거를 나는 보지 못한다. 비구들이여, 나는 이러한 근거를 보지 못하기에 안온에 이르고 두려움 없음에 이르며 당당함에 이르러 머문다.” ‘‘Supaññattā kho pana me, bhikkhave, sāvakānaṃ nibbānagāminī paṭipadā. Yathāpaṭipannā mama sāvakā āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharanti. Tatra vata maṃ samaṇo vā brāhmaṇo vā devo vā māro vā brahmā vā koci vā lokasmiṃ sahadhammena paṭicodessati – ‘itipi te na supaññattā sāvakānaṃ nibbānagāminī paṭipadā. Yathāpaṭipannā tava sāvakā āsavānaṃ khayā…pe… sacchikatvā upasampajja viharantī’ti. Nimittametaṃ, bhikkhave, na samanupassāmi. Etamahaṃ, bhikkhave, nimittaṃ asamanupassanto khemappatto abhayappatto vesārajjappatto viharāmi. “비구들이여, 또한 나는 제자들에게 열반으로 인도하는 도를 잘 천명하였다. 나의 제자들은 그 도를 닦아 번뇌가 다하여 번뇌 없는 마음의 해탈과 지혜의 해탈을 바로 지금 여기에서 스스로 깨닫고 증득하여 머문다. 세상에서 사문이나 바라문, 신, 마라, 범천 등 그 누구도 ‘이러한 이유 때문에 당신은 제자들에게 열반으로 인도하는 도를 잘 천명하지 못했다. 당신의 제자들은 그 도를 닦아 번뇌가 다하여 … 증득하여 머무는 것이 아니다’라고 이치에 맞게 비난할 수 있는 근거를 나는 보지 못한다. 비구들이여, 나는 이러한 근거를 보지 못하기에 안온에 이르고 두려움 없음에 이르며 당당함에 이르러 머문다.” ‘‘Anekasatā kho pana me, bhikkhave, sāvakaparisā āsavānaṃ khayā…pe… sacchikatvā upasampajja viharanti. Tatra vata maṃ samaṇo vā brāhmaṇo vā devo vā māro vā brahmā vā koci vā lokasmiṃ sahadhammena paṭicodessati – ‘itipi te na anekasatā sāvakaparisā āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharantī’ti. Nimittametaṃ, bhikkhave, na samanupassāmi. Etamahaṃ, bhikkhave, nimittaṃ asamanupassanto khemappatto abhayappatto vesārajjappatto viharāmi. Imehi tīhi anupavajjo. “비구들이여, 또한 수백 명에 이르는 나의 제자 무리들이 번뇌가 다하여 … 증득하여 머문다. 세상에서 사문이나 바라문, 신, 마라, 범천 등 그 누구도 ‘이러한 이유 때문에 당신의 수백 명에 이르는 제자 무리가 번뇌가 다하여 번뇌 없는 마음의 해탈과 지혜의 해탈을 바로 지금 여기에서 스스로 깨닫고 증득하여 머무는 것이 아니다’라고 이치에 맞게 비난할 수 있는 근거를 나는 보지 못한다. 비구들이여, 나는 이러한 근거를 보지 못하기에 안온에 이르고 두려움 없음에 이르며 당당함에 이르러 머문다. 이 세 가지 이유로 비난받지 않는다.” ‘‘Imāni kho, bhikkhave, cattāri tathāgatassa arakkheyyāni, imehi ca tīhi anupavajjo’’ti. Pañcamaṃ. “비구들이여, 이것이 여래의 보호할 필요가 없는 네 가지이며, 이 세 가지 이유로 비난받지 않는다.” 다섯 번째 수타. 6. Kimilasuttaṃ 6. 끼밀라 경 59. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kimilāyaṃ viharati niculavane. Atha kho āyasmā kimilo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā kimilo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu ko paccayo yena tathāgate parinibbute saddhammo na ciraṭṭhitiko hotī’’ti? 59. 이와 같이 나는 들었다. 한때 세존께서는 끼밀라의 니쭐라 숲에 머물고 계셨다. 그때 존자 끼밀라가 세존께 다가가 인사를 드리고 한곁에 앉았다. 한곁에 앉은 존자 끼밀라는 세존께 이렇게 여쭈었다. “세존이시여, 여래께서 반열반하신 뒤에 정법이 오래 머물지 못하게 되는 원인은 무엇이며 조건은 무엇입니까?” ‘‘Idha[Pg.461], kimila, tathāgate parinibbute bhikkhū bhikkhuniyo upāsakā upāsikāyo satthari agāravā viharanti appatissā, dhamme agāravā viharanti appatissā, saṅghe agāravā viharanti appatissā, sikkhāya agāravā viharanti appatissā, samādhismiṃ agāravā viharanti appatissā, appamāde agāravā viharanti appatissā, paṭisanthāre agāravā viharanti appatissā. Ayaṃ kho, kimila, hetu ayaṃ paccayo yena tathāgate parinibbute saddhammo na ciraṭṭhitiko hotī’’ti. “끼밀라야, 여기 여래가 반열반한 뒤에 비구, 비구니, 우바새, 우바이들이 스승에 대해 존경하지 않고 순종하지 않으며 머문다. 법에 대해 존경하지 않고 순종하지 않으며 머문다. 승가에 대해 존경하지 않고 순종하지 않으며 머문다. 학습(계율)에 대해 존경하지 않고 순종하지 않으며 머문다. 삼매에 대해 존경하지 않고 순종하지 않으며 머문다. 불방일에 대해 존경하지 않고 순종하지 않으며 머문다. 환대에 대해 존경하지 않고 순종하지 않으며 머문다. 끼밀라야, 이것이 여래가 반열반한 뒤에 정법이 오래 머물지 못하게 되는 원인이며 조건이다.” ‘‘Ko pana, bhante, hetu ko paccayo yena tathāgate parinibbute saddhammo ciraṭṭhitiko hotī’’ti? ‘‘Idha, kimila, tathāgate parinibbute bhikkhū bhikkhuniyo upāsakā upāsikāyo satthari sagāravā viharanti sappatissā, dhamme sagāravā viharanti sappatissā, saṅghe sagāravā viharanti sappatissā, sikkhāya sagāravā viharanti sappatissā, samādhismiṃ sagāravā viharanti sappatissā, appamāde sagāravā viharanti sappatissā, paṭisanthāre sagāravā viharanti sappatissā. Ayaṃ kho, kimila, hetu ayaṃ paccayo yena tathāgate parinibbute saddhammo ciraṭṭhitiko hotī’’ti. Chaṭṭhaṃ. “세존이시여, 여래께서 반열반하신 뒤에 정법이 오래 머물게 되는 원인은 무엇이며 조건은 무엇입니까?” “키밀라여, 여기 여래가 반열반한 뒤에 비구, 비구니, 우바새, 우바이들이 스승에 대해 존중하고 공경하며 머물고, 법에 대해 존중하고 공경하며 머물고, 승가에 대해 존중하고 공경하며 머물고, 학습에 대해 존중하고 공경하며 머물고, 삼매에 대해 존중하고 공경하며 머물고, 방일하지 않음에 대해 존중하고 공경하며 머물고, 환대에 대해 존중하고 공경하며 머문다. 키밀라여, 이것이 바로 여래가 반열반한 뒤에 정법이 오래 머물게 되는 원인이며 조건이다.” 제6 수타. 7. Sattadhammasuttaṃ 7. 7. 사따담마 수타 (일곱 가지 법 경) 60. ‘‘Sattahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu nacirasseva āsavānaṃ khayā…pe… sacchikatvā upasampajja vihareyya. Katamehi sattahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu saddho hoti, sīlavā hoti, bahussuto hoti, paṭisallīno hoti, āraddhavīriyo hoti, satimā hoti, paññavā hoti. Imehi kho, bhikkhave, sattahi dhammehi samannāgato bhikkhu nacirasseva āsavānaṃ khayā…pe… sacchikatvā upasampajja vihareyyā’’ti. Sattamaṃ. 60. 60. “비구들이여, 일곱 가지 법을 갖춘 비구는 머지않아 번뇌가 다하여... (중략) ... 스스로 증득하고 구족하여 머물게 된다. 어떤 일곱 가지인가? 비구들이여, 여기 비구는 믿음이 있고, 계행을 갖추고, 많이 배웠으며, 홀로 은둔하며, 정진을 시작하고, 마음챙김이 있으며, 통찰지를 갖추고 있다. 비구들이여, 이러한 일곱 가지 법을 갖춘 비구는 머지않아 번뇌가 다하여... 스스로 증득하고 구족하여 머물게 된다.” 제7 수타. 8. Pacalāyamānasuttaṃ 8. 8. 빠짤라야마나 수타 (조는 비구 경) 61. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā bhaggesu viharati susumāragire bhesakaḷāvane migadāye. Tena kho pana samayena āyasmā mahāmoggallāno magadhesu kallavāḷaputtagāme pacalāyamāno nisinno [Pg.462] hoti. Addasā kho bhagavā dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ magadhesu kallavāḷaputtagāme pacalāyamānaṃ nisinnaṃ. Disvā – seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya, evamevaṃ – bhaggesu susumāragire bhesakaḷāvane migadāye antarahito magadhesu kallavāḷaputtagāme āyasmato mahāmoggallānassa sammukhe pāturahosi. Nisīdi bhagavā paññatte āsane. Nisajja kho bhagavā āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ etadavoca – 61. 61. 이와 같이 나는 들었다. 한때 세존께서는 박가국 수수마라기레의 베사깔라와나 미가다야에 머무셨다. 그때 존자 마하목갈라나는 마가다국의 깔라왈라뿟따 마을에서 꾸벅꾸벅 졸면서 앉아 있었다. 세존께서는 청정하고 인간의 눈을 넘어선 천안(天眼)으로 존자 마하목갈라나가 마가다국 깔라왈라뿟따 마을에서 꾸벅꾸벅 졸며 앉아 있는 것을 보셨다. 보시고는 마치 힘센 사람이 굽혔던 팔을 펴거나 폈던 팔을 굽히는 것처럼, 그렇게 박가국 수수마라기레의 베사깔라와나 미가다야에서 사라져 마가다국 깔라왈라뿟따 마을의 존자 마하목갈라나 앞에 나타나셨다. 세존께서는 마련된 자리에 앉으셨다. 앉으신 세존께서는 존자 마하목갈라나에게 이와 같이 말씀하셨다. ‘‘Pacalāyasi no tvaṃ, moggallāna, pacalāyasi no tvaṃ, moggallānā’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātiha, moggallāna, yathāsaññissa te viharato taṃ middhaṃ okkamati, taṃ saññaṃ mā manasākāsi, taṃ saññaṃ mā bahulamakāsi. Ṭhānaṃ kho panetaṃ, moggallāna, vijjati yaṃ te evaṃ viharato taṃ middhaṃ pahīyetha’’. “목갈라나여, 그대는 조느냐? 목갈라나여, 그대는 조느냐?” “그렇습니다, 세존이시여.” “목갈라나여, 그러므로 그대가 어떤 인식을 가질 때 졸음이 덮치거든, 그 인식을 마음에 잡도리하지 말고, 그 인식을 자주 일으키지 마라. 목갈라나여, 이와 같이 머물 때 그 졸음이 사라질 가능성이 있다.” ‘‘No ce te evaṃ viharato taṃ middhaṃ pahīyetha, tato tvaṃ, moggallāna, yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ cetasā anuvitakkeyyāsi anuvicāreyyāsi, manasā anupekkheyyāsi. Ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati yaṃ te evaṃ viharato taṃ middhaṃ pahīyetha. “그대가 이와 같이 머물러도 그 졸음이 사라지지 않거든, 목갈라나여, 그대는 듣고 배운 대로의 법을 마음으로 거듭 생각하고 거듭 고찰하며, 마음으로 거듭 살펴보아라. 그렇게 할 때 그 졸음이 사라질 가능성이 있다.” ‘‘No ce te evaṃ viharato taṃ middhaṃ pahīyetha, tato tvaṃ, moggallāna, yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena sajjhāyaṃ kareyyāsi. Ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati yaṃ te evaṃ viharato taṃ middhaṃ pahīyetha. “그대가 이와 같이 머물러도 그 졸음이 사라지지 않거든, 목갈라나여, 그대는 듣고 배운 대로의 법을 상세히 독송하여라. 그렇게 할 때 그 졸음이 사라질 가능성이 있다.” ‘‘No ce te evaṃ viharato taṃ middhaṃ pahīyetha, tato tvaṃ, moggallāna, ubho kaṇṇasotāni āviñcheyyāsi, pāṇinā gattāni anumajjeyyāsi. Ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati yaṃ te evaṃ viharato taṃ middhaṃ pahīyetha. “그대가 이와 같이 머물러도 그 졸음이 사라지지 않거든, 목갈라나여, 그대는 양쪽 귓불을 잡아당기고 손으로 사지를 문질러라. 그렇게 할 때 그 졸음이 사라질 가능성이 있다.” ‘‘No ce te evaṃ viharato taṃ middhaṃ pahīyetha, tato tvaṃ, moggallāna, uṭṭhāyāsanā udakena akkhīni anumajjitvā disā anuvilokeyyāsi[Pg.463], nakkhattāni tārakarūpāni ullokeyyāsi. Ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati yaṃ te evaṃ viharato taṃ middhaṃ pahīyetha. “그대가 이와 같이 머물러도 그 졸음이 사라지지 않거든, 목갈라나여, 그대는 자리에서 일어나 물로 눈을 씻고 사방을 둘러보며, 별자리와 별들을 우러러보아라. 그렇게 할 때 그 졸음이 사라질 가능성이 있다.” ‘‘No ce te evaṃ viharato taṃ middhaṃ pahīyetha, tato tvaṃ, moggallāna, ālokasaññaṃ manasi kareyyāsi, divāsaññaṃ adhiṭṭhaheyyāsi – yathā divā tathā rattiṃ yathā rattiṃ tathā divā. Iti vivaṭena cetasā apariyonaddhena sappabhāsaṃ cittaṃ bhāveyyāsi. Ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati yaṃ te evaṃ viharato taṃ middhaṃ pahīyetha. “그대가 이와 같이 머물러도 그 졸음이 사라지지 않거든, 목갈라나여, 그대는 빛의 인식을 마음에 잡도리하고 낮의 인식을 확립하라. 낮과 같이 밤에도, 밤과 같이 낮에도 그렇게 하라. 이와 같이 마음이 열리고 덮이지 않게 하여 광명과 함께하는 마음을 닦아라. 그렇게 할 때 그 졸음이 사라질 가능성이 있다.” ‘‘No ce te evaṃ viharato taṃ middhaṃ pahīyetha, tato tvaṃ, moggallāna, pacchāpuresaññī caṅkamaṃ adhiṭṭhaheyyāsi antogatehi indriyehi abahigatena mānasena. Ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati yaṃ te evaṃ viharato taṃ middhaṃ pahīyetha. “그대가 이와 같이 머물러도 그 졸음이 사라지지 않거든, 목갈라나여, 그대는 앞뒤를 인식하며 감각기관을 안으로 거두고 마음이 밖으로 흩어지지 않게 하여 경행에 매진하라. 그렇게 할 때 그 졸음이 사라질 가능성이 있다.” ‘‘No ce te evaṃ viharato taṃ middhaṃ pahīyetha, tato tvaṃ, moggallāna, dakkhiṇena passena sīhaseyyaṃ kappeyyāsi pāde pādaṃ accādhāya sato sampajāno uṭṭhānasaññaṃ manasi karitvā. Paṭibuddhena ca te, moggallāna, khippaññeva paccuṭṭhātabbaṃ – ‘na seyyasukhaṃ na passasukhaṃ na middhasukhaṃ anuyutto viharissāmī’ti. Evañhi te, moggallāna, sikkhitabbaṃ. “그대가 이와 같이 머물러도 그 졸음이 사라지지 않거든, 목갈라나여, 그대는 오른쪽 옆구리로 사자처럼 누워 발 위에 발을 포개고, 마음챙기고 알아차리며 일어날 때를 생각하며 잠을 자라. 목갈라나여, 잠에서 깨어나면 즉시 일어나서 ‘나는 수면의 즐거움, 비스듬히 누워 있는 즐거움, 졸음의 즐거움을 탐닉하며 지내지 않으리라’고 생각해야 한다. 목갈라나여, 그대는 이와 같이 공부해야 한다.” ‘‘Tasmātiha, moggallāna, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘na uccāsoṇḍaṃ paggahetvā kulāni upasaṅkamissāmī’ti. Evañhi te, moggallāna, sikkhitabbaṃ. Sace, moggallāna, bhikkhu uccāsoṇḍaṃ paggahetvā kulāni upasaṅkamati, santi hi, moggallāna, kulesu kiccakaraṇīyāni. Yehi manussā āgataṃ bhikkhuṃ na manasi karonti, tatra bhikkhussa evaṃ hoti – ‘kosu nāma idāni maṃ imasmiṃ kule paribhindi, virattarūpā dānime mayi manussā’ti. Itissa alābhena maṅkubhāvo, maṅkubhūtassa uddhaccaṃ, uddhatassa asaṃvaro, asaṃvutassa ārā cittaṃ samādhimhā. “그러므로 목갈라나여, 여기 이와 같이 공부해야 한다. ‘자만의 코를 높이 쳐들고 가문들을 방문하지 않으리라.’ 목갈라나여, 비구가 자만의 코를 높이 쳐들고 가문들을 방문하면, 가문들에는 반드시 해야 할 일들이 있기 마련이다. 그 일들 때문에 사람들이 찾아온 비구에게 주의를 기울이지 못하면 비구는 ‘누가 지금 이 가문에서 나를 비방했는가? 이 사람들은 이제 나에 대해 애정이 없구나’라고 생각하게 된다. 이와 같이 얻지 못함으로 인해 의기소침해지고, 의기소침한 자는 들뜨게 되며, 들뜬 자는 단속하지 못하고, 단속하지 못한 자의 마음은 삼매에서 멀어진다.” ‘‘Tasmātiha, moggallāna, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘na viggāhikakathaṃ kathessāmī’ti. Evañhi te, moggallāna, sikkhitabbaṃ. Viggāhikāya, moggallāna, kathāya sati [Pg.464] kathābāhullaṃ pāṭikaṅkhaṃ, kathābāhulle sati uddhaccaṃ, uddhatassa asaṃvaro, asaṃvutassa ārā cittaṃ samādhimhā. Nāhaṃ, moggallāna, sabbeheva saṃsaggaṃ vaṇṇayāmi. Na panāhaṃ, moggallāna, sabbeheva saṃsaggaṃ na vaṇṇayāmi. Sagahaṭṭhapabbajitehi kho ahaṃ, moggallāna, saṃsaggaṃ na vaṇṇayāmi. Yāni ca kho tāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppāni tathārūpehi senāsanehi saṃsaggaṃ vaṇṇayāmī’’ti. “그러므로 목갈라나여, 여기 그대는 이와 같이 공부해야 한다. ‘나는 논쟁적인 말을 하지 않겠다’라고. 목갈라나여, 그대는 참으로 이와 같이 공부해야 한다. 목갈라나여, 논쟁적인 말이 있을 때 말이 많아지기 마련이고, 말이 많으면 들뜸이 생기며, 들뜬 자는 단속하지 못하고, 단속하지 못한 자의 마음은 삼매로부터 멀어진다. 목갈라나여, 나는 모든 이들과 어울리는 것을 찬탄하지 않는다. 그렇다고 목갈라나여, 내가 모든 어울림을 찬탄하지 않는 것도 아니다. 목갈라나여, 나는 재가자나 출가자들과 번잡하게 어울리는 것을 찬탄하지 않는다. 그러나 소음이 적고 조용하며, 사람들의 기운이 없고, 사람들의 눈길을 피해 홀로 머물기에 적당한 그런 처소들과 어울리는 것을 찬탄한다.” Evaṃ vutte āyasmā mahāmoggallāno bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kittāvatā nu kho, bhante, bhikkhu saṃkhittena taṇhāsaṅkhayavimutto hoti accantaniṭṭho accantayogakkhemī accantabrahmacārī accantapariyosāno seṭṭho devamanussāna’’nti? 이와 같이 말씀하셨을 때, 존자 마하목갈라나는 세존께 이와 같이 여쭈었다. “세존이시여, 어느 정도로 수행해야 비구가 요약하자면 갈애의 소멸을 통해 해탈하고, 궁극의 완성에 이르며, 궁극의 요가로부터의 안온을 얻고, 궁극의 청정범행을 성취하며, 궁극의 결말에 이르러 신과 인간들 가운데 가장 뛰어난 자가 됩니까?” ‘‘Idha, moggallāna, bhikkhuno sutaṃ hoti – ‘sabbe dhammā nālaṃ abhinivesāyā’ti; evañcetaṃ, moggallāna, bhikkhuno sutaṃ hoti – ‘sabbe dhammā nālaṃ abhinivesāyā’ti. So sabbaṃ dhammaṃ abhijānāti, sabbaṃ dhammaṃ abhiññāya sabbaṃ dhammaṃ parijānāti. Sabbaṃ dhammaṃ pariññāya yaṃkiñci vedanaṃ vediyati sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā. So tāsu vedanāsu aniccānupassī viharati, virāgānupassī viharati, nirodhānupassī viharati, paṭinissaggānupassī viharati. So tāsu vedanāsu aniccānupassī viharanto virāgānupassī viharanto nirodhānupassī viharanto paṭinissaggānupassī viharanto na kiñci loke upādiyati, anupādiyaṃ na paritassati, aparitassaṃ paccattaṃyeva parinibbāyati. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāti. Ettāvatā kho, moggallāna, bhikkhu saṃkhittena taṇhāsaṅkhayavimutto hoti accantaniṭṭho accantayogakkhemī accantabrahmacārī accantapariyosāno seṭṭho devamanussāna’’nti. Aṭṭhamaṃ. “목갈라나여, 여기 비구는 ‘모든 법은 집착할 만한 것이 아니다’라고 듣는다. 목갈라나여, 비구가 이와 같이 ‘모든 법은 집착할 만한 것이 아니다’라고 들으면, 그는 모든 법을 철저히 알고, 모든 법을 철저히 알아서 모든 법을 온전히 파악한다. 모든 법을 온전히 파악하여 즐겁거나 괴롭거나 즐겁지도 괴롭지도 않은 어떤 감각을 느끼더라도, 그는 그 감각들에 대해 무상을 관찰하며 머물고, 이탐을 관찰하며 머물고, 소멸을 관찰하며 머물고, 놓아버림을 관찰하며 머문다. 그가 그 감각들에 대해 무상을 관찰하고 이탐을 관찰하고 소멸을 관찰하고 놓아버림을 관찰하며 머물 때, 세상의 그 어떤 것에도 집착하지 않는다. 집착하지 않으므로 갈망하지 않고, 갈망하지 않으므로 스스로 완전한 열반에 든다. 그리하여 ‘태어남은 다했다. 청정범행은 성취되었다. 할 일을 다 마쳤다. 다시는 이런 상태로 돌아오지 않는다’라고 꿰뚫어 안다. 목갈라나여, 이 정도로 비구는 요약하자면 갈애의 소멸을 통해 해탈하고, 궁극의 완성에 이르며, 궁극의 요가로부터의 안온을 얻고, 궁극의 청정범행을 성취하며, 궁극의 결말에 이르러 신과 인간들 가운데 가장 뛰어난 자가 된다.” 여덟 번째 경. 9. Mettasuttaṃ 9. 자애의 경 62. ‘‘Mā[Pg.465], bhikkhave, puññānaṃ bhāyittha. Sukhassetaṃ, bhikkhave, adhivacanaṃ yadidaṃ puññāni. Abhijānāmi kho panāhaṃ, bhikkhave, dīgharattaṃ katānaṃ puññānaṃ dīgharattaṃ iṭṭhaṃ kantaṃ manāpaṃ vipākaṃ paccanubhūtaṃ. Satta vassāni mettaṃ cittaṃ bhāvesiṃ. Satta vassāni mettaṃ cittaṃ bhāvetvā satta saṃvaṭṭavivaṭṭakappe nayimaṃ lokaṃ punāgamāsiṃ. Saṃvaṭṭamāne sudāhaṃ, bhikkhave, loke ābhassarūpago homi, vivaṭṭamāne loke suññaṃ brahmavimānaṃ upapajjāmi. 62. “비구들이여, 공덕을 두려워하지 말라. 비구들이여, ‘공덕’이란 행복의 다른 이름이다. 비구들이여, 나는 오랜 세월 지은 공덕으로 인해 오랜 세월 원하고 사랑스럽고 마음에 드는 결과를 누렸음을 잘 알고 있다. 나는 7년 동안 자애의 마음을 닦았다. 7년 동안 자애의 마음을 닦은 결과, 세계가 수축하고 팽창하는 일곱 겁 동안 이 세상에 다시 오지 않았다. 비구들이여, 세계가 수축할 때 나는 아바사라 천에 태어났고, 세계가 팽창할 때 비어 있는 범천의 궁전에 태어났다.” ‘‘Tatra sudaṃ, bhikkhave, brahmā homi mahābrahmā abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī. Chattiṃsakkhattuṃ kho panāhaṃ, bhikkhave, sakko ahosiṃ devānamindo; anekasatakkhattuṃ rājā ahosiṃ cakkavattī dhammiko dhammarājā cāturanto vijitāvī janapadatthāvariyappatto sattaratanasamannāgato. Tassa mayhaṃ, bhikkhave, imāni satta ratanāni ahesuṃ, seyyathidaṃ – cakkaratanaṃ, hatthiratanaṃ, assaratanaṃ, maṇiratanaṃ, itthiratanaṃ, gahapatiratanaṃ, pariṇāyakaratanameva sattamaṃ. Parosahassaṃ kho pana me, bhikkhave, puttā ahesuṃ sūrā vīraṅgarūpā parasenappamaddanā. So imaṃ pathaviṃ sāgarapariyantaṃ adaṇḍena asatthena dhammena abhivijiya ajjhāvasi’’nti. “비구들이여, 그곳에서 나는 누구에게도 굴복당하지 않고, 모든 것을 보고, 지배력을 행사하는 마하브라흐마가 되었다. 비구들이여, 나는 서른여섯 번이나 신들의 제왕인 사카가 되었고, 수백 번이나 법답고 법의 왕이며 사해를 다스리고 승리자이며 국토를 안정시킨 칠보를 갖춘 전륜성왕이 되었다. 비구들이여, 전륜성왕이었던 나에게는 일곱 가지 보물이 있었으니, 즉 윤보, 상보, 마보, 신주보, 여보, 거사보, 그리고 일곱 번째로 주병보이다. 비구들이여, 나에게는 용맹하고 위풍당당하며 적군을 물리칠 수 있는 천 명 이상의 아들들이 있었다. 나는 바다를 경계로 하는 이 땅을 몽둥이나 무기가 아닌 법으로써 정복하고 통치하였다.” ‘‘Passa puññānaṃ vipākaṃ, kusalānaṃ sukhesino ; Mettaṃ cittaṃ vibhāvetvā, satta vassāni bhikkhavo ; Sattasaṃvaṭṭavivaṭṭakappe, nayimaṃ lokaṃ punāgamiṃ. “행복을 구하는 선인들이여, 유익한 공덕의 과보를 보라. 비구들이여, 7년 동안 자애의 마음을 닦아 일곱 번의 수축과 팽창의 겁 동안 이 세상에 다시 오지 않았노라.” ‘‘Saṃvaṭṭamāne lokamhi, homi ābhassarūpago; Vivaṭṭamāne lokasmiṃ, suññabrahmūpago ahuṃ. “세계가 수축할 때 나는 광음천에 태어났고, 세계가 팽창할 때 비어 있는 범천의 거처에 있었노라.” ‘‘Sattakkhattuṃ mahābrahmā, vasavattī tadā ahuṃ; Chattiṃsakkhattuṃ devindo, devarajjamakārayiṃ. “그때 일곱 번은 지배력을 지닌 마하브라흐마였고, 서른여섯 번은 신들의 제왕이 되어 천상을 다스렸노라.” ‘‘Cakkavattī [Pg.466] ahuṃ rājā, jambumaṇḍassa issaro; Muddhāvasitto khattiyo, manussādhipatī ahuṃ. “점부드비파를 다스리는 전륜성왕이었으며, 정수리에 관정을 받은 크샤트리아로서 인간들의 주권자였노라.” ‘‘Adaṇḍena asatthena, vijeyya pathaviṃ imaṃ; Asāhasena kammena, samena anusāsi taṃ. “몽둥이나 무기 없이 이 땅을 정복하였고, 강압적인 행위 없이 평등하게 그 땅을 다스렸노라.” ‘‘Dhammena rajjaṃ kāretvā, asmiṃ pathavimaṇḍale; Mahaddhane mahābhoge, aḍḍhe ajāyihaṃ kule. “이 지상에서 법으로써 통치한 뒤, 큰 재물과 큰 즐거움을 지닌 부유한 가문에 태어났노라.” ‘‘Sabbakāmehi sampanne, ratanehi ca sattahi; Buddhā saṅgāhakā loke, tehi etaṃ sudesitaṃ. “모든 욕락과 일곱 가지 보물이 충만한 세상에서, 사람들을 보살피는 부처님들께서도 이 공덕의 이치를 잘 설하셨도다.” ‘‘Eso hetu mahantassa, pathabyo me na vipajjati ; Pahūtavittūpakaraṇo, rājā hoti patāpavā. “이것이 큰 결실의 원인이니, 나의 통치는 무너지지 않는다. 많은 재산과 도구를 지닌 위엄 있는 왕이 되도다.” ‘‘Iddhimā yasavā hoti, jambumaṇḍassa issaro; Ko sutvā nappasīdeyya, api kaṇhābhijātiyo. “점부드비파를 다스리는 신통력과 명성을 지닌 왕이 되니, 이를 듣고 누가 청정한 믿음을 내지 않겠는가? 비천한 태생의 자라도 믿음을 내리라.” ‘‘Tasmā hi attakāmena, mahattamabhikaṅkhatā; Saddhammo garukātabbo, saraṃ buddhānasāsana’’nti. navamaṃ; “그러므로 자신의 이익을 구하고 위대함을 바라는 자는 부처님의 가르침을 기억하며 정법을 존중해야 한다.” 아홉 번째 경. 10. Bhariyāsuttaṃ 10. 아내의 경 63. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya yena anāthapiṇḍikassa gahapatissa nivesanaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Tena kho pana samayena anāthapiṇḍikassa gahapatissa nivesane manussā uccāsaddā mahāsaddā honti. Atha kho anāthapiṇḍiko gahapati yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho anāthapiṇḍikaṃ gahapatiṃ bhagavā etadavoca – 63. 그때 세존께서는 오전 일찍 옷을 입으시고 발다와 가사를 챙겨 아나타핀디카 장자의 집으로 가셨다. 가셔서 마련된 자리에 앉으셨다. 그때 마침 아나타핀디카 장자의 집에서는 사람들이 매우 크고 요란한 소리를 내고 있었다. 그러자 아나타핀디카 장자가 세존께 다가와 절을 올리고 한곁에 앉았다. 한곁에 앉은 아나타핀디카 장자에게 세존께서는 이와 같이 말씀하셨다. ‘‘Kiṃ [Pg.467] nu te, gahapati, nivesane manussā uccāsaddā mahāsaddā kevaṭṭā maññe macchavilope’’ti? ‘‘Ayaṃ, bhante, sujātā gharasuṇhā aḍḍhakulā ānītā. Sā neva sassuṃ ādiyati, na sasuraṃ ādiyati, na sāmikaṃ ādiyati, bhagavantampi na sakkaroti na garuṃ karoti na māneti na pūjetī’’ti. "장자여, 무슨 까닭으로 그대의 집에서 사람들이 마치 어부들이 물고기를 가로챌 때처럼 큰 소리를 내고 떠들썩한 것인가?" "세존이시여, 수자타라는 이름의 이 며느리는 부유한 가문에서 데려왔습니다. 그녀는 시어머니를 시어머니로 대우하지 않고, 시아버지를 시아버지로 대우하지 않으며, 남편을 남편으로 대우하지 않습니다. 세존께도 공경하지 않고, 존중하지 않으며, 존경하지도 공양하지도 않습니다." Atha kho bhagavā sujātaṃ gharasuṇhaṃ āmantesi – ‘‘ehi, sujāte’’ti! ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho sujātā gharasuṇhā bhagavato paṭissutvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho sujātaṃ gharasuṇhaṃ bhagavā etadavoca – 그러자 세존께서 며느리 수자타를 부르셨다. "수자타여, 이리로 오너라." "세존이시여, 그렇게 하겠습니다."라고 며느리 수자타는 세존께 대답하고 세존께서 계신 곳으로 다가갔다. 다가가서 세존께 절을 올리고 한쪽 곁에 앉았다. 한쪽 곁에 앉은 며느리 수자타에게 세존께서는 이와 같이 말씀하셨다. ‘‘Satta kho imā, sujāte, purisassa bhariyāyo. Katamā satta? Vadhakasamā, corīsamā, ayyasamā, mātāsamā, bhaginīsamā, sakhīsamā, dāsīsamā. Imā kho, sujāte, satta purisassa bhariyāyo. Tāsaṃ tvaṃ katamā’’ti? ‘‘Na kho ahaṃ, bhante, imassa bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāmi. Sādhu me, bhante, bhagavā tathā dhammaṃ desetu yathāhaṃ imassa bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ jāneyya’’nti. ‘‘Tena hi, sujāte, suṇāhi, sādhukaṃ manasi karohi; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho sujātā gharasuṇhā bhagavato paccassosi. Bhagavā etadavoca – "수자타여, 남자의 아내에는 이 일곱 종류가 있다. 어떤 일곱인가? 살해자와 같은 아내, 도둑과 같은 아내, 주인과 같은 아내, 어머니와 같은 아내, 누이와 같은 아내, 친구와 같은 아내, 하녀와 같은 아내이다. 수자타여, 남자의 아내에는 참으로 이 일곱 종류가 있다. 이들 중에서 너는 어떤 종류인가?" "세존이시여, 저는 세존께서 간략하게 말씀하신 이 뜻을 자세히 알지 못합니다. 세존이시여, 제가 세존께서 간략하게 말씀하신 이 법의 뜻을 자세히 알 수 있도록 법을 설해 주십시오." "수자타여, 그렇다면 잘 듣고 마음에 깊이 새겨라. 내가 설하리라." "세존이시여, 그렇게 하겠습니다."라고 며느리 수자타는 세존께 응답했다. 세존께서는 이와 같이 말씀하셨다. ‘‘Paduṭṭhacittā ahitānukampinī,Aññesu rattā atimaññate patiṃ; Dhanena kītassa vadhāya ussukā,Yā evarūpā purisassa bhariyā; ‘Vadhā ca bhariyā’ti ca sā pavuccati. "심술궂은 마음을 품고 이익을 돌보지 않으며, 다른 남자들에게 매혹되어 자기 남편을 무시하고, 돈으로 산 남편을 죽이려고 애쓰는 자, 이와 같은 성품을 가진 아내를 '살해자이자 아내'라고 부른다. (1)" ‘‘Yaṃ itthiyā vindati sāmiko dhanaṃ,Sippaṃ vaṇijjañca kasiṃ adhiṭṭhahaṃ; Appampi tassa apahātumicchati,Yā evarūpā purisassa bhariyā; ‘Corī ca bhariyā’ti ca sā pavuccati. "여자의 남편이 기술이나 장사, 농사에 힘써서 얻은 재물을 아주 조금이라도 빼돌리려 하는 자, 이와 같은 성품을 가진 아내를 '도둑이자 아내'라고 부른다. (2)" ‘‘Akammakāmā [Pg.468] alasā mahagghasā,Pharusā ca caṇḍī duruttavādinī; Uṭṭhāyakānaṃ abhibhuyya vattati,Yā evarūpā purisassa bhariyā; ‘Ayyā ca bhariyā’ti ca sā pavuccati. "일하기 싫어하고 게으르며 많이 먹고, 마음이 거칠고 사나우며 거친 말을 내뱉고, 부지런히 노력하는 남편을 압도하며 군림하려 하는 자, 이와 같은 성품을 가진 아내를 '주인이자 아내'라고 부른다. (3)" ‘‘Yā sabbadā hoti hitānukampinī,Mātāva puttaṃ anurakkhate patiṃ; Tato dhanaṃ sambhatamassa rakkhati,Yā evarūpā purisassa bhariyā; ‘Mātā ca bhariyā’ti ca sā pavuccati. "언제나 남편의 이익을 돌보고, 어머니가 자식을 보호하듯 남편을 보호하며, 남편이 모아온 재물을 잘 지키는 자, 이와 같은 성품을 가진 아내를 '어머니와 같은 아내'라고 부른다. (4)" ‘‘Yathāpi jeṭṭhā bhaginī kaniṭṭhakā,Sagāravā hoti sakamhi sāmike; Hirīmanā bhattuvasānuvattinī,Yā evarūpā purisassa bhariyā; ‘Bhaginī ca bhariyā’ti ca sā pavuccati. "마치 누이가 오라비에게 존경심을 갖듯 자기 남편에게 존경심을 가지고, 부끄러워하는 마음이 있으며 남편의 뜻에 순종하는 자, 이와 같은 성품을 가진 아내를 '누이와 같은 아내'라고 부른다. (5)" ‘‘Yācīdha disvāna patiṃ pamodati,Sakhī sakhāraṃva cirassamāgataṃ; Koleyyakā sīlavatī patibbatā,Yā evarūpā purisassa bhariyā; ‘Sakhī ca bhariyā’ti ca sā pavuccati. "오랜만에 찾아온 친구를 보고 기뻐하는 친구처럼 남편을 보고 기뻐하며, 명문 가문 출신으로 계행을 지키고 남편에게 헌신적인 자, 이와 같은 성품을 가진 아내를 '친구와 같은 아내'라고 부른다. (6)" ‘‘Akkuddhasantā vadhadaṇḍatajjitā,Aduṭṭhacittā patino titikkhati; Akkodhanā bhattuvasānuvattinī,Yā evarūpā purisassa bhariyā; ‘Dāsī ca bhariyā’ti ca sā pavuccati. "매를 맞거나 죽이겠다는 위협을 받아도 화를 내거나 두려워하지 않고, 나쁜 마음을 품지 않으며 남편을 참아내고, 화를 내지 않으며 남편의 뜻에 순종하는 자, 이와 같은 성품을 가진 아내를 '하녀와 같은 아내'라고 부른다. (7)" ‘‘Yācīdha bhariyā vadhakāti vuccati,‘Corī ca ayyā’ti ca yā pavuccati; Dussīlarūpā pharusā anādarā,Kāyassa bhedā nirayaṃ vajanti tā. "여기서 '살해자와 같은 아내', '도둑과 같은 아내', '주인과 같은 아내'라고 불리는 자들은 계행이 없고 거칠며 남편을 공경하지 않으니, 몸이 무너져 죽은 뒤에 지옥에 떨어진다. (1-3)" ‘‘Yācīdha [Pg.469] mātā bhaginī sakhīti ca,‘Dāsī ca bhariyā’ti ca sā pavuccati; Sīle ṭhitattā cirarattasaṃvutā,Kāyassa bhedā sugatiṃ vajanti tā’’ti. "여기서 '어머니와 같은 아내', '누이와 같은 아내', '친구와 같은 아내', '하녀와 같은 아내'라고 불리는 자들은 계행에 굳게 서서 오랫동안 자신을 단속하니, 몸이 무너져 죽은 뒤에 선처에 태어난다. (4-7)" ‘‘Imā kho, sujāte, satta purisassa bhariyāyo. Tāsaṃ tvaṃ katamā’’ti? ‘‘Ajjatagge maṃ, bhante, bhagavā dāsīsamaṃ sāmikassa bhariyaṃ dhāretū’’ti. Dasamaṃ. "수자타여, 남자의 아내에는 참으로 이 일곱 종류가 있다. 이들 중에서 너는 어떤 종류인가?" "세존이시여, 오늘부터 저를 남편에게 하녀와 같은 아내로 기억해 주십시오." 열 번째 경이 끝났다. 11. Kodhanasuttaṃ 11. 분노 경 (Kodhanasuttaṃ) 64. ‘‘Sattime, bhikkhave, dhammā sapattakantā sapattakaraṇā kodhanaṃ āgacchanti itthiṃ vā purisaṃ vā. Katame satta? Idha, bhikkhave, sapatto sapattassa evaṃ icchati – ‘aho vatāyaṃ dubbaṇṇo assā’ti! Taṃ kissa hetu? Na, bhikkhave, sapatto sapattassa vaṇṇavatāya nandati. Kodhanoyaṃ, bhikkhave, purisapuggalo kodhābhibhūto kodhapareto, kiñcāpi so hoti sunhāto suvilitto kappitakesamassu odātavatthavasano ; atha kho so dubbaṇṇova hoti kodhābhibhūto. Ayaṃ, bhikkhave, paṭhamo dhammo sapattakanto sapattakaraṇo kodhanaṃ āgacchati itthiṃ vā purisaṃ vā. 64. "비구들이여, 원수들이 좋아하고 원수들에게 이익이 되는 이 일곱 가지 상태가 화를 잘 내는 여인이나 남자에게 닥친다. 어떤 일곱인가? 비구들이여, 여기 원수는 원수에게 이와 같이 바란다. '오, 이 자의 외모가 추해지기를!' 그것은 무슨 까닭인가? 비구들이여, 원수는 원수의 외모가 아름다운 것을 좋아하지 않기 때문이다. 비구들이여, 화를 잘 내는 이 사람은 분노에 압도되고 분노에 휩싸여 있으니, 그가 아무리 깨끗이 목욕하고 향유를 바르고 머리와 수염을 다듬고 흰 옷을 입었을지라도, 분노에 압도되어 그의 외모는 추해질 뿐이다. 비구들이여, 이것이 원수들이 좋아하고 원수들에게 이익이 되는 첫 번째 상태로, 화를 잘 내는 여인이나 남자에게 닥치는 것이다." ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, sapatto sapattassa evaṃ icchati – ‘aho vatāyaṃ dukkhaṃ sayeyyā’ti! Taṃ kissa hetu? Na, bhikkhave, sapatto sapattassa sukhaseyyāya nandati. Kodhanoyaṃ, bhikkhave, purisapuggalo kodhābhibhūto kodhapareto, kiñcāpi so pallaṅke seti gonakatthate paṭalikatthate kadalimigapavarapaccattharaṇe sauttaracchade ubhatolohitakūpadhāne; atha kho so dukkhaññeva seti kodhābhibhūto. Ayaṃ, bhikkhave, dutiyo dhammo sapattakanto sapattakaraṇo kodhanaṃ āgacchati itthiṃ vā purisaṃ vā. "비구들이여, 또한 원수는 원수에게 이와 같이 바란다. '오, 이 자가 괴롭게 잠들기를!' 그것은 무슨 까닭인가? 비구들이여, 원수는 원수가 편안하게 잠드는 것을 좋아하지 않기 때문이다. 비구들이여, 화를 잘 내는 이 사람은 분노에 압도되고 분노에 휩싸여 있으니, 그가 아무리 긴 털을 가진 양탄자나 자수 놓인 깔개, 카달리 사슴 가죽으로 만든 덮개, 붉은 천장과 두 개의 붉은 베개가 있는 침대에서 잠잘지라도, 분노에 압도되어 그는 오직 괴롭게 잠들 뿐이다. 비구들이여, 이것이 원수들이 좋아하고 원수들에게 이익이 되는 두 번째 상태로, 화를 잘 내는 여인이나 남자에게 닥치는 것이다." ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, sapatto sapattassa evaṃ icchati – ‘aho vatāyaṃ na pacurattho assā’ti! Taṃ kissa hetu? Na, bhikkhave, sapatto sapattassa pacuratthatāya nandati. Kodhanoyaṃ, bhikkhave, purisapuggalo kodhābhibhūto kodhapareto, anatthampi gahetvā ‘attho me gahito’ti maññati[Pg.470], atthampi gahetvā ‘anattho me gahito’ti maññati. Tassime dhammā aññamaññaṃ vipaccanīkā gahitā dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattanti kodhābhibhūtassa. Ayaṃ, bhikkhave, tatiyo dhammo sapattakanto sapattakaraṇo kodhanaṃ āgacchati itthiṃ vā purisaṃ vā. "비구들이여, 또한 원수는 원수에게 이와 같이 바란다. '오, 이 자가 많은 이익을 얻지 못하기를!' 그것은 무슨 까닭인가? 비구들이여, 원수는 원수가 많은 이익을 얻는 것을 좋아하지 않기 때문이다. 비구들이여, 화를 잘 내는 이 사람은 분노에 압도되고 분노에 휩싸여 있으니, 손해를 입고서도 '나는 이익을 얻었다'라고 생각하고, 이익을 얻고서도 '나는 손해를 입었다'라고 생각한다. 분노에 압도된 그에게는 이와 같이 서로 반대되게 파악된 상태들이 오랜 세월 동안 불이익과 고통을 가져다준다. 비구들이여, 이것이 원수들이 좋아하고 원수들에게 이익이 되는 세 번째 상태로, 화를 잘 내는 여인이나 남자에게 닥치는 것이다." ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, sapatto sapattassa evaṃ icchati – ‘aho vatāyaṃ na bhogavā assā’ti! Taṃ kissa hetu? Na, bhikkhave, sapatto sapattassa bhogavatāya nandati. Kodhanassa, bhikkhave, purisapuggalassa kodhābhibhūtassa kodhaparetassa, yepissa te honti bhogā uṭṭhānavīriyādhigatā bāhābalaparicitā sedāvakkhittā dhammikā dhammaladdhā, tepi rājāno rājakosaṃ pavesenti kodhābhibhūtassa. Ayaṃ, bhikkhave, catuttho dhammo sapattakanto sapattakaraṇo kodhanaṃ āgacchati itthiṃ vā purisaṃ vā. “또한 비구들이여, 원수는 원수에 대해 이와 같이 바랍니다. ‘아, 이 사람이 재산을 갖지 못하게 된다면 얼마나 좋을까!’ 그것은 무슨 이유 때문입니까? 비구들이여, 원수는 원수가 재산을 갖는 것을 기뻐하지 않기 때문입니다. 비구들이여, 화를 잘 내고 분노에 사로잡히며 분노에 휩싸인 사람에게는, 비록 부지런히 노력하여 얻고 팔의 힘으로 쌓아 올렸으며 땀 흘려 일해 얻은 정의롭고 법답게 얻은 재산일지라도, 분노에 사로잡힌 그 사람의 재산을 왕들이 왕실의 창고로 몰수해 갑니다. 비구들이여, 이것이 원수가 바라고 원수가 기뻐하는 네 번째 법으로, 화를 잘 내는 여인이나 남성에게 닥쳐오는 것입니다.” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, sapatto sapattassa evaṃ icchati – ‘aho vatāyaṃ na yasavā assā’ti! Taṃ kissa hetu? Na, bhikkhave, sapatto sapattassa yasavatāya nandati. Kodhanoyaṃ, bhikkhave, purisapuggalo kodhābhibhūto kodhapareto, yopissa so hoti yaso appamādādhigato, tamhāpi dhaṃsati kodhābhibhūto. Ayaṃ, bhikkhave, pañcamo dhammo sapattakanto sapattakaraṇo kodhanaṃ āgacchati itthiṃ vā purisaṃ vā. “또한 비구들이여, 원수는 원수에 대해 이와 같이 바랍니다. ‘아, 이 사람이 명성을 얻지 못하게 된다면 얼마나 좋을까!’ 그것은 무슨 이유 때문입니까? 비구들이여, 원수는 원수가 명성을 얻는 것을 기뻐하지 않기 때문입니다. 비구들이여, 화를 잘 내고 분노에 사로잡히며 분노에 휩싸인 이 사람은, 방일하지 않음으로 얻은 명성일지라도 분노에 사로잡히면 그 명성마저 잃게 됩니다. 비구들이여, 이것이 원수가 바라고 원수가 기뻐하는 다섯 번째 법으로, 화를 잘 내는 여인이나 남성에게 닥쳐오는 것입니다.” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, sapatto sapattassa evaṃ icchati – ‘aho vatāyaṃ na mittavā assā’ti! Taṃ kissa hetu? Na, bhikkhave, sapatto sapattassa mittavatāya nandati. Kodhanaṃ, bhikkhave, purisapuggalaṃ kodhābhibhūtaṃ kodhaparetaṃ, yepissa te honti mittāmaccā ñātisālohitā, tepi ārakā parivajjanti kodhābhibhūtaṃ. Ayaṃ, bhikkhave, chaṭṭho dhammo sapattakanto sapattakaraṇo kodhanaṃ āgacchati itthiṃ vā purisaṃ vā. “또한 비구들이여, 원수는 원수에 대해 이와 같이 바랍니다. ‘아, 이 사람이 친구를 사귀지 못하게 된다면 얼마나 좋을까!’ 그것은 무슨 이유 때문입니까? 비구들이여, 원수는 원수가 친구를 갖는 것을 기뻐하지 않기 때문입니다. 비구들이여, 화를 잘 내고 분노에 사로잡히며 분노에 휩싸인 사람을, 그의 친구와 동료들, 친척과 혈육들조차 분노에 사로잡힌 그를 멀리하고 피합니다. 비구들이여, 이것이 원수가 바라고 원수가 기뻐하는 여섯 번째 법으로, 화를 잘 내는 여인이나 남성에게 닥쳐오는 것입니다.” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, sapatto sapattassa evaṃ icchati – ‘aho vatāyaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjeyyā’ti! Taṃ kissa hetu? Na, bhikkhave, sapatto sapattassa sugatigamane nandati. Kodhanoyaṃ, bhikkhave, purisapuggalo kodhābhibhūto kodhapareto kāyena duccaritaṃ carati, vācāya duccaritaṃ carati, manasā duccaritaṃ carati. So kāyena duccaritaṃ caritvā vācāya…pe… kāyassa [Pg.471] bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati kodhābhibhūto. Ayaṃ, bhikkhave, sattamo dhammo sapattakanto sapattakaraṇo kodhanaṃ āgacchati itthiṃ vā purisaṃ vā. Ime kho, bhikkhave, satta dhammā sapattakantā sapattakaraṇā kodhanaṃ āgacchanti itthiṃ vā purisaṃ vā’’ti. “또한 비구들이여, 원수는 원수에 대해 이와 같이 바랍니다. ‘아, 이 사람이 몸이 무너져 죽은 뒤에 처참한 곳, 불행한 곳, 파멸처인 지옥에 태어난다면 얼마나 좋을까!’ 그것은 무슨 이유 때문입니까? 비구들이여, 원수는 원수가 좋은 곳(선처)에 가는 것을 기뻐하지 않기 때문입니다. 비구들이여, 화를 잘 내고 분노에 사로잡히며 분노에 휩싸인 이 사람은 몸으로 악행을 저지르고, 말로 악행을 저지르며, 마음으로 악행을 저지릅니다. 그는 몸과 말과 마음으로 악행을 저지르고는, 분노에 사로잡혀 몸이 무너져 죽은 뒤에 처참한 곳, 불행한 곳, 파멸처인 지옥에 태어납니다. 비구들이여, 이것이 원수가 바라고 원수가 기뻐하는 일곱 번째 법으로, 화를 잘 내는 여인이나 남성에게 닥쳐오는 것입니다. 비구들이여, 참으로 이러한 일곱 가지 법은 원수가 바라고 원수가 기뻐하는 것으로서 화를 잘 내는 여인이나 남성에게 닥쳐오는 것입니다.” ‘‘Kodhano dubbaṇṇo hoti, atho dukkhampi seti so; Atho atthaṃ gahetvāna, anatthaṃ adhipajjati. “화를 잘 내는 자는 외모가 흉해지고 괴롭게 잠자리에 들며, 또한 이익을 얻고도 그것을 손해라고 여기게 된다.” ‘‘Tato kāyena vācāya, vadhaṃ katvāna kodhano; Kodhābhibhūto puriso, dhanajāniṃ nigacchati. “그 후 화를 잘 내는 자는 몸과 말로 살생을 저지르고, 분노에 사로잡힌 사람은 재산의 손실을 겪게 된다.” ‘‘Kodhasammadasammatto, āyasakyaṃ nigacchati; Ñātimittā suhajjā ca, parivajjanti kodhanaṃ. “분노의 취기에 취한 자는 명성을 잃게 되고, 친척과 친구, 동료들도 화를 잘 내는 자를 피하게 된다.” ‘‘Anatthajanano kodho, kodho cittappakopano; Bhayamantarato jātaṃ, taṃ jano nāvabujjhati. “분노는 불행을 낳고 분노는 마음을 어지럽힌다. 내면에서 생겨난 이 위험을 어리석은 사람들은 깨닫지 못한다.” ‘‘Kuddho atthaṃ na jānāti, kuddho dhammaṃ na passati; Andhatamaṃ tadā hoti, yaṃ kodho sahate naraṃ. “화를 내는 자는 이익을 알지 못하고 법을 보지 못한다. 분노가 사람을 압도할 때 그곳에는 칠흑 같은 어둠이 자리한다.” ‘‘Yaṃ kuddho uparodheti, sukaraṃ viya dukkaraṃ; Pacchā so vigate kodhe, aggidaḍḍhova tappati. “화를 내는 자는 하기 쉬운 일도 어려운 일처럼 그르치게 하니, 나중에 분노가 사라졌을 때 그는 불에 덴 것처럼 괴로워한다.” ‘‘Dummaṅkuyaṃ padasseti, dhūmaṃ dhūmīva pāvako; Yato patāyati kodho, yena kujjhanti mānavā. “마치 불이 맹렬한 연기를 내뿜듯, 사람들을 화나게 하는 분노가 일어날 때 그는 기백 없는 추한 모습을 드러낸다.” ‘‘Nāssa hirī na ottappaṃ, na vāco hoti gāravo; Kodhena abhibhūtassa, na dīpaṃ hoti kiñcanaṃ. “그에게는 부끄러움도 없고 두려움도 없으며 말에는 존중함이 없다. 분노에 굴복한 자에게는 그 어떤 의지할 곳도 없다.” ‘‘Tapanīyāni kammāni, yāni dhammehi ārakā; Tāni ārocayissāmi, taṃ suṇātha yathā tathaṃ. “법에서 멀어지고 후회를 불러일으키는 행위들에 대해 내가 말하리니, 그것을 있는 그대로 들으라.” ‘‘Kuddho hi pitaraṃ hanti, hanti kuddho samātaraṃ; Kuddho hi brāhmaṇaṃ hanti, hanti kuddho puthujjanaṃ. “분노한 자는 아버지를 죽이고 어머니를 죽이며, 분노한 자는 성자(아라한)를 죽이고 범부도 죽인다.” ‘‘Yāya [Pg.472] mātu bhato poso, imaṃ lokaṃ avekkhati; Tampi pāṇadadiṃ santiṃ, hanti kuddho puthujjano. “어머니가 길러주어 이 세상을 보게 되었거늘, 생명을 주고 평온을 주는 그 어머니조차 분노한 범부는 죽이고 만다.” ‘‘Attūpamā hi te sattā, attā hi paramo piyo; Hanti kuddho puthuttānaṃ, nānārūpesu mucchito. “모든 중생은 자신을 남에 비추어 보며 자신을 가장 사랑하거늘, 분노한 자는 여러 대상에 눈이 멀어 다양한 방식으로 자신을 죽이기도 한다.” ‘‘Asinā hanti attānaṃ, visaṃ khādanti mucchitā; Rajjuyā bajjha mīyanti, pabbatāmapi kandare. “칼로 자신을 해치고, 미혹되어 독을 마시며, 밧줄로 목을 매고 산이나 절벽에서 떨어져 죽기도 한다.” ‘‘Bhūnahaccāni kammāni, attamāraṇiyāni ca; Karontā nāvabujjhanti, kodhajāto parābhavo. “자신의 번영을 파괴하고 스스로를 죽게 하는 행위를 하면서도 알지 못하니, 분노에서 비롯된 것은 이처럼 파멸을 가져온다.” ‘‘Itāyaṃ kodharūpena, maccupāso guhāsayo; Taṃ damena samucchinde, paññāvīriyena diṭṭhiyā. “분노의 모습으로 마음의 동굴에 숨어 있는 이 죽음의 올가미를, 지혜와 정진과 정견으로 완전히 끊어버려야 한다.” ‘‘Yathā metaṃ akusalaṃ, samucchindetha paṇḍito; Tatheva dhamme sikkhetha, mā no dummaṅkuyaṃ ahu. “현자가 이 불선법을 끊어내듯, 우리에게 불쾌함이 생기지 않도록 이 법(수행)을 닦아야 한다.” ‘‘Vītakodhā anāyāsā, vītalobhā anussukā ; Dantā kodhaṃ pahantvāna, parinibbanti anāsavā’’ti. ekādasamaṃ; “분노가 사라져 고뇌가 없고, 탐욕이 사라져 질투가 없으며, 자제하여 분노를 버리고 번뇌가 다한 이들은 완전한 열반에 든다.” Abyākatavaggo chaṭṭho. 여섯 번째 결정되지 않음의 장(무기품)이 끝났다. Tassuddānaṃ – 그 요약(우다나)은 다음과 같다. Abyākato purisagati, tissa sīha arakkhiyaṃ; Kimilaṃ satta pacalā, mettā bhariyā kodhekādasāti. 결정되지 않음, 사람의 운명, 띳사, 씨하, 보호받지 않음, 끼밀라, 일곱 가지 선법, 졸음, 자애, 아내, 분노의 열한 가지 경들이다. 7. Mahāvaggo 7. 대품(마하왁가) 1. Hirīottappasuttaṃ 1. 양심과 수치심의 경(히리오따빠 숫따) 65. ‘‘Hirottappe, bhikkhave, asati hirottappavipannassa hatūpaniso hoti indriyasaṃvaro; indriyasaṃvare asati indriyasaṃvaravipannassa hatūpanisaṃ [Pg.473] hoti sīlaṃ; sīle asati sīlavipannassa hatūpaniso hoti sammāsamādhi; sammāsamādhimhi asati sammāsamādhivipannassa hatūpanisaṃ hoti yathābhūtañāṇadassanaṃ; yathābhūtañāṇadassane asati yathābhūtañāṇadassanavipannassa hatūpaniso hoti nibbidāvirāgo; nibbidāvirāge asati nibbidāvirāgavipannassa hatūpanisaṃ hoti vimuttiñāṇadassanaṃ. Seyyathāpi, bhikkhave, rukkho sākhāpalāsavipanno. Tassa papaṭikāpi na pāripūriṃ gacchati, tacopi pheggupi sāropi na pāripūriṃ gacchati. Evamevaṃ kho, bhikkhave, hirottappe asati hirottappavipannassa hatūpaniso hoti indriyasaṃvaro; indriyasaṃvare asati indriyasaṃvaravipannassa hatūpanisaṃ hoti sīlaṃ; sīle asati sīlavipannassa hatūpaniso hoti sammāsamādhi; sammāsamādhimhi asati sammāsamādhivipannassa hatūpanisaṃ hoti yathābhūtañāṇadassanaṃ; yathābhūtañāṇadassane asati yathābhūtañāṇadassanavipannassa hatūpaniso hoti nibbidāvirāgo; nibbidāvirāge asati nibbidāvirāgavipannassa hatūpanisaṃ hoti vimuttiñāṇadassanaṃ. 65. “비구들이여, 양심(히리)과 수치심(옷탓빠)이 없으면, 양심과 수치심이 결여된 자에게는 감관의 단속(인드리야 상와라)이 그 토대를 잃게 된다. 감관의 단속이 없으면, 감관의 단속이 결여된 자에게는 계(실라)가 그 토대를 잃게 된다. 계가 없으면, 계가 결여된 자에게는 바른 삼매(삼마 사마디)가 그 토대를 잃게 된다. 바른 삼매가 없으면, 바른 삼매가 결여된 자에게는 있는 그대로 알고 보는 지견(야타부따 냐나닷사나)이 그 토대를 잃게 된다. 있는 그대로 알고 보는 지견이 없으면, 있는 그대로 알고 보는 지견이 결여된 자에게는 염오와 탐욕의 빛바램(닙비다 위라가)이 그 토대를 잃게 된다. 염오와 탐욕의 빛바램이 없으면, 염오와 탐욕의 빛바램이 결여된 자에게는 해탈지견(위뭇띠 냐나닷사나)이 그 토대를 잃게 된다. 비구들이여, 예를 들어 어떤 나무의 가지와 잎이 손상되었다면, 그 나무의 겉껍질도 충실함에 이르지 못하고, 속껍질도, 변재(겉재목)도, 심재(알맹이)도 충실함에 이르지 못하는 것과 같다. 비구들이여, 이와 마찬가지로 양심과 수치심이 없으면, 양심과 수치심이 결여된 자에게는 감관의 단속이 그 토대를 잃게 된다. 감관의 단속이 없으면... 계가... 바른 삼매가... 있는 그대로 알고 보는 지견이... 염오와 탐욕의 빛바램이... 해탈지견이 그 토대를 잃게 된다.” ‘‘Hirottappe, bhikkhave, sati hirottappasampannassa upanisasampanno hoti indriyasaṃvaro; indriyasaṃvare sati indriyasaṃvarasampannassa upanisasampannaṃ hoti sīlaṃ; sīle sati sīlasampannassa upanisasampanno hoti sammāsamādhi; sammāsamādhimhi sati sammāsamādhisampannassa upanisasampannaṃ hoti yathābhūtañāṇadassanaṃ; yathābhūtañāṇadassane sati yathābhūtañāṇadassanasampannassa upanisasampanno hoti nibbidāvirāgo; nibbidāvirāge sati nibbidāvirāgasampannassa upanisasampannaṃ hoti vimuttiñāṇadassanaṃ. Seyyathāpi, bhikkhave, rukkho sākhāpalāsasampanno. Tassa papaṭikāpi pāripūriṃ gacchati, tacopi pheggupi sāropi pāripūriṃ gacchati. Evamevaṃ kho, bhikkhave, hirottappe sati hirottappasampannassa upanisasampanno hoti…pe… vimuttiñāṇadassana’’nti. Paṭhamaṃ. “비구들이여, 양심과 수치심이 있으면, 양심과 수치심을 갖춘 자에게는 감관의 단속이 그 토대를 갖추게 된다. 감관의 단속이 있으면, 감관의 단속을 갖춘 자에게는 계가 그 토대를 갖추게 된다. 계가 있으면, 계를 갖춘 자에게는 바른 삼매가 그 토대를 갖추게 된다. 바른 삼매가 있으면, 바른 삼매를 갖춘 자에게는 있는 그대로 알고 보는 지견이 그 토대를 갖추게 된다. 있는 그대로 알고 보는 지견이 있으면, 있는 그대로 알고 보는 지견을 갖춘 자에게는 염오와 탐욕의 빛바램이 그 토대를 갖추게 된다. 염오와 탐욕의 빛바램이 있으면, 염오와 탐욕의 빛바램을 갖춘 자에게는 해탈지견이 그 토대를 갖추게 된다. 비구들이여, 예를 들어 어떤 나무가 가지와 잎을 잘 갖추고 있다면, 그 나무의 겉껍질도 충실함에 이르고, 속껍질도, 변재도, 심재도 충실함에 이르는 것과 같다. 비구들이여, 이와 마찬가지로 양심과 수치심이 있으면, 양심과 수치심을 갖춘 자에게는 감관의 단속이 그 토대를 갖추게 된다. ... (중략) ... 해탈지견이 그 토대를 갖추게 된다.” 첫 번째 경. 2. Sattasūriyasuttaṃ 2. 일곱 개의 태양 경 (Sattasūriyasuttaṃ) 66. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati ambapālivane. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – 66. 이와 같이 나는 들었다. 한때 세존께서는 웨살리(Vesāli)의 암바빨리(Ambapāli) 숲에 머무셨다. 거기서 세존께서는 “비구들이여”라고 비구들을 부르셨다. “세존이시여”라고 그 비구들은 세존께 응답했다. 세존께서는 이렇게 말씀하셨다. ‘‘Aniccā[Pg.474], bhikkhave, saṅkhārā; adhuvā, bhikkhave, saṅkhārā; anassāsikā, bhikkhave, saṅkhārā. Yāvañcidaṃ, bhikkhave, alameva sabbasaṅkhāresu nibbindituṃ alaṃ virajjituṃ alaṃ vimuccituṃ. “비구들이여, 형성된 것들(상카라)은 무상하다. 비구들이여, 형성된 것들은 견고하지 않다. 비구들이여, 형성된 것들은 위안이 되지 않는다. 비구들이여, 그러므로 모든 형성된 것들에 대해 염오(厭惡)하는 것이 마땅하고, 탐욕이 빛바래게 하는 것이 마땅하며, 해탈하는 것이 마땅하다.” ‘‘Sineru, bhikkhave, pabbatarājā caturāsītiyojanasahassāni āyāmena, caturāsītiyojanasahassāni vitthārena, caturāsītiyojanasahassāni mahāsamudde ajjhogāḷho, caturāsītiyojanasahassāni mahāsamuddā accuggato. Hoti kho so, bhikkhave, samayo yaṃ kadāci karahaci dīghassa addhuno accayena bahūni vassāni bahūni vassasatāni bahūni vassasahassāni bahūni vassasatasahassāni devo na vassati. Deve kho pana, bhikkhave, avassante ye kecime bījagāmabhūtagāmā osadhitiṇavanappatayo te ussussanti visussanti, na bhavanti. Evaṃ aniccā, bhikkhave, saṅkhārā; evaṃ adhuvā, bhikkhave, saṅkhārā…pe… alaṃ vimuccituṃ. “비구들이여, 산들의 왕인 시네루(Sineru)는 길이가 8만 4천 유순이고, 너비가 8만 4천 유순이며, 8만 4천 유순은 대양 속에 잠겨 있고, 8만 4천 유순은 대양 위로 솟아 있다. 비구들이여, 오랜 세월이 지난 뒤에 어느 때인가 비가 내리지 않는 때가 온다. 여러 해 동안, 수백 년 동안, 수천 년 동안, 수십만 년 동안 비가 내리지 않는다. 비구들이여, 비가 내리지 않으면 모든 씨앗의 무리들과 식물의 무리들, 약초와 풀과 숲의 큰 나무들이 다 말라버리고 바싹 말라버려 존재하지 않게 된다. 비구들이여, 이처럼 형성된 것들은 무상하다. 이처럼 형성된 것들은 견고하지 않다. ... (중략) ... 해탈하는 것이 마땅하다.” ‘‘Hoti kho so, bhikkhave, samayo yaṃ kadāci karahaci dīghassa addhuno accayena dutiyo sūriyo pātubhavati. Dutiyassa, bhikkhave, sūriyassa pātubhāvā yā kāci kunnadiyo kusobbhā tā ussussanti visussanti, na bhavanti. Evaṃ aniccā, bhikkhave, saṅkhārā…pe… alaṃ vimuccituṃ. “비구들이여, 오랜 세월이 지난 뒤에 어느 때인가 두 번째 태양이 나타나는 때가 온다. 비구들이여, 두 번째 태양이 나타남으로써 모든 작은 강들과 연못들이 다 말라버리고 바싹 말라버려 존재하지 않게 된다. 이처럼 형성된 것들은 무상하다. ... (중략) ... 해탈하는 것이 마땅하다.” ‘‘Hoti kho so, bhikkhave, samayo yaṃ kadāci karahaci dīghassa addhuno accayena tatiyo sūriyo pātubhavati. Tatiyassa, bhikkhave, sūriyassa pātubhāvā yā kāci mahānadiyo, seyyathidaṃ – gaṅgā, yamunā, aciravatī, sarabhū, mahī, tā ussussanti visussanti, na bhavanti. Evaṃ aniccā, bhikkhave, saṅkhārā…pe… alaṃ vimuccituṃ. “비구들이여, 오랜 세월이 지난 뒤에 어느 때인가 세 번째 태양이 나타나는 때가 온다. 비구들이여, 세 번째 태양이 나타남으로써 저 큰 강들, 즉 갠지스 강, 야무나 강, 아찌라와띠 강, 사라부 강, 마히 강이 다 말라버리고 바싹 말라버려 존재하지 않게 된다. 이처럼 형성된 것들은 무상하다. ... (중략) ... 해탈하는 것이 마땅하다.” ‘‘Hoti kho so, bhikkhave, samayo yaṃ kadāci karahaci dīghassa addhuno accayena catuttho sūriyo pātubhavati. Catutthassa, bhikkhave, sūriyassa pātubhāvā ye te mahāsarā yato imā mahānadiyo pavattanti, seyyathidaṃ – anotattā, sīhapapātā, rathakārā, kaṇṇamuṇḍā, kuṇālā, chaddantā, mandākiniyā, tā ussussanti visussanti, na bhavanti. Evaṃ aniccā, bhikkhave, saṅkhārā…pe… alaṃ vimuccituṃ. “비구들이여, 오랜 세월이 지난 뒤에 어느 때인가 네 번째 태양이 나타나는 때가 온다. 비구들이여, 네 번째 태양이 나타남으로써 저 큰 강들이 흘러나오는 거대한 호수들, 즉 아노땃따 호수, 시하빠빠따 호수, 라타까라 호수, 깐나무따 호수, 꾸날라 호수, 찻단따 호수, 만다끼니야 호수가 다 말라버리고 바싹 말라버려 존재하지 않게 된다. 이처럼 형성된 것들은 무상하다. ... (중략) ... 해탈하는 것이 마땅하다.” ‘‘Hoti kho so, bhikkhave, samayo yaṃ kadāci karahaci dīghassa addhuno accayena pañcamo sūriyo pātubhavati. Pañcamassa, bhikkhave, sūriyassa [Pg.475] pātubhāvā yojanasatikānipi mahāsamudde udakāni ogacchanti, dviyojanasatikānipi mahāsamudde udakāni ogacchanti, tiyojanasatikānipi, catuyojanasatikānipi, pañcayojanasatikānipi, chayojanasatikānipi, sattayojanasatikānipi mahāsamudde udakāni ogacchanti; sattatālampi mahāsamudde udakaṃ saṇṭhāti, chatālampi, pañcatālampi, catutālampi, titālampi, dvitālampi, tālamattampi mahāsamudde udakaṃ saṇṭhāti; sattaporisampi mahāsamudde udakaṃ saṇṭhāti, chaporisampi, pañcaporisampi, catuporisampi, tiporisampi, dviporisampi, porisampi, aḍḍhaporisampi, kaṭimattampi, jaṇṇukāmattampi, gopphakamattampi mahāsamudde udakaṃ saṇṭhāti. Seyyathāpi, bhikkhave, saradasamaye thullaphusitake deve vassante tattha tattha gopadesu udakāni ṭhitāni honti; evamevaṃ kho, bhikkhave, tattha tattha gopphakamattāni mahāsamudde udakāni ṭhitāni honti. Pañcamassa, bhikkhave, sūriyassa pātubhāvā aṅgulipabbamattampi mahāsamudde udakaṃ na hoti. Evaṃ aniccā, bhikkhave, saṅkhārā…pe… alaṃ vimuccituṃ. 비구들이여, 기나긴 세월이 흐른 뒤 어느 때인가 다섯 번째 태양이 나타나는 그런 때가 있습니다. 비구들이여, 다섯 번째 태양이 나타나면 대해의 물은 백 유순이나 줄어들고, 이백 유순, 삼백 유순, 사백 유순, 오백 유순, 육백 유순, 칠백 유순이나 줄어듭니다. 대해의 물은 종려나무 일곱 그루 높이만큼만 남게 되고, 여섯 그루, 다섯 그루, 네 그루, 세 그루, 두 그루, 한 그루 높이만큼만 남게 됩니다. 또한 대해의 물은 일곱 사람 키만큼만 남게 되고, 여섯 사람, 다섯 사람, 네 사람, 세 사람, 두 사람, 한 사람, 반 사람 키만큼만 남으며, 허리 높이만큼, 무릎 높이만큼, 발목 높이만큼만 남게 됩니다. 비구들이여, 마치 가을철에 굵은 빗방울이 내릴 때 여기저기 소 발자국에 물이 고여 있는 것과 같습니다. 비구들이여, 이와 같이 대해의 여기저기에 발목 높이만큼의 물만 고여 있게 됩니다. 비구들이여, 다섯 번째 태양이 나타나면 대해에는 손가락 한 마디만큼의 물도 남지 않게 됩니다. 비구들이여, 이처럼 형성된 것들(행)은 무상하며... (중략) ...해탈하기에 충분합니다. ‘‘Hoti kho so, bhikkhave, samayo yaṃ kadāci karahaci dīghassa addhuno accayena chaṭṭho sūriyo pātubhavati. Chaṭṭhassa, bhikkhave, sūriyassa pātubhāvā ayañca mahāpathavī sineru ca pabbatarājā dhūmāyanti saṃdhūmāyanti sampadhūmāyanti. Seyyathāpi, bhikkhave, kumbhakārapāko ālepito paṭhamaṃ dhūmeti saṃdhūmeti sampadhūmeti; evamevaṃ kho, bhikkhave, chaṭṭhassa sūriyassa pātubhāvā ayañca mahāpathavī sineru ca pabbatarājā dhūmāyanti saṃdhūmāyanti sampadhūmāyanti. Evaṃ aniccā, bhikkhave, saṅkhārā…pe… alaṃ vimuccituṃ. 비구들이여, 기나긴 세월이 흐른 뒤 어느 때인가 여섯 번째 태양이 나타나는 그런 때가 있습니다. 비구들이여, 여섯 번째 태양이 나타나면 이 대지와 산들의 왕인 시네루는 연기를 내고, 자욱한 연기를 내고, 아주 맹렬한 연기를 내뿜습니다. 비구들이여, 마치 옹기장이의 가마에 처음 불을 지필 때 연기를 내고, 자욱한 연기를 내고, 아주 맹렬한 연기를 내뿜는 것과 같습니다. 비구들이여, 이와 같이 여섯 번째 태양이 나타나면 이 대지와 산들의 왕인 시네루는 연기를 내고, 자욱한 연기를 내고, 아주 맹렬한 연기를 내뿜습니다. 비구들이여, 이처럼 형성된 것들은 무상하며... (중략) ...해탈하기에 충분합니다. ‘‘Hoti kho so, bhikkhave, samayo yaṃ kadāci karahaci dīghassa addhuno accayena sattamo sūriyo pātubhavati. Sattamassa, bhikkhave, sūriyassa pātubhāvā ayañca mahāpathavī sineru ca pabbatarājā ādippanti pajjalanti ekajālā bhavanti. Imissā ca, bhikkhave, mahāpathaviyā sinerussa [Pg.476] ca pabbatarājassa jhāyamānānaṃ dayhamānānaṃ acci vātena khittā yāva brahmalokāpi gacchati. Sinerussa, bhikkhave, pabbatarājassa jhāyamānassa dayhamānassa vinassamānassa mahatā tejokhandhena abhibhūtassa yojanasatikānipi kūṭāni palujjanti dviyojanasatikānipi, tiyojanasatikānipi, catuyojanasatikānipi, pañcayojanasatikānipi kūṭāni palujjanti. Imissā ca, bhikkhave, mahāpathaviyā sinerussa ca pabbatarājassa jhāyamānānaṃ dayhamānānaṃ neva chārikā paññāyati na masi. Seyyathāpi, bhikkhave, sappissa vā telassa vā jhāyamānassa dayhamānassa neva chārikā paññāyati na masi; evamevaṃ kho, bhikkhave, imissā ca mahāpathaviyā sinerussa ca pabbatarājassa jhāyamānānaṃ dayhamānānaṃ neva chārikā paññāyati na masi. Evaṃ aniccā, bhikkhave, saṅkhārā; evaṃ adhuvā, bhikkhave, saṅkhārā; evaṃ anassāsikā, bhikkhave, saṅkhārā. Yāvañcidaṃ, bhikkhave, alameva sabbasaṅkhāresu nibbindituṃ alaṃ virajjituṃ alaṃ vimuccituṃ. 비구들이여, 기나긴 세월이 흐른 뒤 어느 때인가 일곱 번째 태양이 나타나는 그런 때가 있습니다. 비구들이여, 일곱 번째 태양이 나타나면 이 대지와 산들의 왕인 시네루는 불타오르고 활활 타올라 하나의 거대한 불꽃 덩어리가 됩니다. 비구들이여, 불타고 타오르는 이 대지와 산들의 왕인 시네루의 불길은 바람에 실려 범천의 세상에까지 닿습니다. 비구들이여, 산들의 왕 시네루가 불타고 타오르고 파괴되며 거대한 불덩어리에 압도될 때, 백 유순이나 되는 봉우리들도 무너져 내리고, 이백 유순, 삼백 유순, 사백 유순, 오백 유순이나 되는 봉우리들도 무너져 내립니다. 비구들이여, 불타고 타오르는 이 대지와 산들의 왕인 시네루는 재도 남지 않고 그을음도 남지 않게 됩니다. 비구들이여, 마치 버터나 기름이 불타고 타오를 때 재도 남지 않고 그을음도 남지 않는 것과 같습니다. 비구들이여, 이와 같이 불타고 타오르는 이 대지와 산들의 왕인 시네루는 재도 남지 않고 그을음도 남지 않게 됩니다. 비구들이여, 이처럼 형성된 것들은 무상하며, 이처럼 형성된 것들은 견고하지 못하며, 이처럼 형성된 것들은 위안이 되지 못합니다. 비구들이여, 참으로 모든 형성된 것들에 대해 염오(싫어하여 떠남)하기에 충분하고, 탐욕이 빛바래게 하기에 충분하며, 해탈하기에 충분합니다. ‘‘Tatra, bhikkhave, ko mantā ko saddhātā – ‘ayañca pathavī sineru ca pabbatarājā dayhissanti vinassissanti, na bhavissantī’ti aññatra diṭṭhapadehi? 비구들이여, 그곳에서 진리를 본 자들(예류자 등 성자들)을 제외하고, '이 대지와 산들의 왕인 시네루가 불타고 파괴되어 존재하지 않게 될 것'이라고 누가 단언하고 누가 믿겠습니까? ‘‘Bhūtapubbaṃ, bhikkhave, sunetto nāma satthā ahosi titthakaro kāmesu vītarāgo. Sunettassa kho pana, bhikkhave, satthuno anekāni sāvakasatāni ahesuṃ. Sunetto, bhikkhave, satthā sāvakānaṃ brahmalokasahabyatāya dhammaṃ desesi. Ye kho pana, bhikkhave, sunettassa satthuno brahmalokasahabyatāya dhammaṃ desentassa sabbena sabbaṃ sāsanaṃ ājāniṃsu te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ brahmalokaṃ upapajjiṃsu. Ye na sabbena sabbaṃ sāsanaṃ ājāniṃsu te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā appekacce paranimmitavasavattīnaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjiṃsu, appekacce nimmānaratīnaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjiṃsu, appekacce tusitānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjiṃsu, appekacce yāmānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjiṃsu, appekacce tāvatiṃsānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjiṃsu, appekacce cātumahārājikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjiṃsu, appekacce khattiyamahāsālānaṃ sahabyataṃ upapajjiṃsu, appekacce brāhmaṇamahāsālānaṃ sahabyataṃ upapajjiṃsu, appekacce gahapatimahāsālānaṃ sahabyataṃ upapajjiṃsu. 비구들이여, 옛적에 감각적 욕망에 대한 탐욕을 여읜 외도의 스승인 수넷타라는 교주가 있었습니다. 비구들이여, 스승 수넷타에게는 수백 명의 제자들이 있었습니다. 비구들이여, 스승 수넷타는 제자들에게 범천의 세상에 함께 태어나는 법을 가르쳤습니다. 비구들이여, 스승 수넷타가 범천의 세상에 함께 태어나는 법을 가르칠 때 그 가르침을 온전히 이해한 제자들은 몸이 무너져 죽은 뒤에 행복한 곳인 범천의 세상에 태어났습니다. 가르침을 온전히 이해하지 못한 제자들 중 어떤 이들은 몸이 무너져 죽은 뒤에 타화자재천 신들의 동료로 태어났고, 어떤 이들은 화락천 신들의 동료로, 어떤 이들은 도솔천 신들의 동료로, 어떤 이들은 야마천 신들의 동료로, 어떤 이들은 삼십삼천 신들의 동료로, 어떤 이들은 사대왕천 신들의 동료로 태어났습니다. 또한 어떤 이들은 부유한 왕족의 가문에, 어떤 이들은 부유한 바라문의 가문에, 어떤 이들은 부유한 장자의 가문에 태어났습니다. ‘‘Atha [Pg.477] kho, bhikkhave, sunettassa satthuno etadahosi – ‘na kho metaṃ patirūpaṃ yohaṃ sāvakānaṃ samasamagatiyo assaṃ abhisamparāyaṃ, yaṃnūnāhaṃ uttari mettaṃ bhāveyya’’’nti. 비구들이여, 그때 스승 수넷타에게 이런 생각이 들었습니다. '내가 내세에 제자들과 똑같은 운명을 갖는 것은 합당하지 않다. 내가 더 높은 자애(메따)를 닦는 것이 좋겠다.' ‘‘Atha kho, bhikkhave, sunetto satthā satta vassāni mettaṃ cittaṃ bhāvesi. Satta vassāni mettaṃ cittaṃ bhāvetvā satta saṃvaṭṭavivaṭṭakappe nayimaṃ lokaṃ punarāgamāsi. Saṃvaṭṭamāne sudaṃ, bhikkhave, loke ābhassarūpago hoti. Vivaṭṭamāne loke suññaṃ brahmavimānaṃ upapajjati. Tatra sudaṃ, bhikkhave, brahmā hoti mahābrahmā abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī. Chattiṃsakkhattuṃ kho pana, bhikkhave, sakko ahosi devānamindo. Anekasatakkhattuṃ rājā ahosi cakkavattī dhammiko dhammarājā cāturanto vijitāvī janapadatthāvariyappatto sattaratanasamannāgato. Parosahassaṃ kho panassa puttā ahesuṃ sūrā vīraṅgarūpā parasenappamaddanā. So imaṃ pathaviṃ sāgarapariyantaṃ adaṇḍena asatthena dhammena abhivijiya ajjhāvasi. So hi nāma, bhikkhave, sunetto satthā evaṃ dīghāyuko samāno evaṃ ciraṭṭhitiko aparimutto ahosi – ‘jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi, aparimutto dukkhasmā’ti vadāmi’’. “비구들이여, 예전에 수넷따(Sunetta)라 불리는 스승이 있었는데, 그는 7년 동안 자애의 마음(慈心)을 닦았다. 7년 동안 자애의 마음을 닦고서 7번의 세계 수축과 팽창의 겁(劫) 동안 이 세상에 다시 돌아오지 않았다. 비구들이여, 세계가 수축할 때 그는 광음천(光音天)에 도달했다. 세계가 팽창할 때 그는 비어 있는 범천의 궁전에 태어났다. 비구들이여, 그곳에서 그는 남들을 압도하고 남들에게 압도당하지 않으며 모든 것을 있는 그대로 보며 지배력을 행사하는 대범천(大梵天)이 되었다. 비구들이여, 또한 그는 서른여섯 번이나 신들의 왕인 사까(Sakka)가 되었고, 수백 번이나 법다운 법의 왕으로서 사해(四海)를 평정하고 승리하였으며 지방의 안정을 이루고 일곱 가지 보배를 갖춘 전륜성왕이 되었다. 그에게는 용맹하고 영웅적인 기상을 갖추어 적군을 파괴할 수 있는 천 명 이상의 아들들이 있었다. 그는 바다를 경계로 하는 이 대지를 몽둥이도 없이 칼도 없이 오직 법으로써 정복하여 통치하였다. 비구들이여, 그 수넷따 스승은 이처럼 수명이 길고 이처럼 오래 머물렀음에도 불구하고 태어남, 늙음, 죽음, 슬픔, 비탄, 고통, 불만, 절망으로부터 해방되지 못했다. 나는 그가 괴로움으로부터 해방되지 못했다고 말한다.” ‘‘Taṃ kissa hetu? Catunnaṃ dhammānaṃ ananubodhā appaṭivedhā. Katamesaṃ catunnaṃ? Ariyassa, bhikkhave, sīlassa ananubodhā appaṭivedhā, ariyassa samādhissa ananubodhā appaṭivedhā, ariyāya paññāya ananubodhā appaṭivedhā, ariyāya vimuttiyā ananubodhā appaṭivedhā. Tayidaṃ, bhikkhave, ariyaṃ sīlaṃ anubuddhaṃ paṭividdhaṃ, ariyo samādhi anubodho paṭividdho, ariyā paññā anubodhā paṭividdhā, ariyā vimutti anubodhā paṭividdhā, ucchinnā bhavataṇhā, khīṇā bhavanetti, natthi dāni punabbhavo’’ti. Idamavoca bhagavā. Idaṃ vatvāna sugato athāparaṃ etadavoca satthā – “그것은 무슨 까닭인가? 네 가지 법을 깨닫지 못하고 꿰뚫지 못했기 때문이다. 어떤 네 가지인가? 비구들이여, 성스러운 계(戒)를 깨닫지 못하고 꿰뚫지 못했기 때문이며, 성스러운 정(定)을 깨닫지 못하고 꿰뚫지 못했기 때문이며, 성스러운 혜(慧)를 깨닫지 못하고 꿰뚫지 못했기 때문이며, 성스러운 해탈(解脫)을 깨닫지 못하고 꿰뚫지 못했기 때문이다. 비구들이여, 이제 성스러운 계를 깨달았고 꿰뚫었으며, 성스러운 정을 깨달았고 꿰뚫었으며, 성스러운 혜를 깨달았고 꿰뚫었으며, 성스러운 해탈을 깨달았고 꿰뚫었다. 존재에 대한 갈애는 끊어졌고 존재로 인도하는 끈은 다하였으며 이제 다시 태어남은 없다.” 세존께서는 이와 같이 말씀하셨다. 선서(善逝)이신 스승께서는 이 말씀을 하신 뒤에 다시 이렇게 말씀하셨다. ‘‘Sīlaṃ samādhi paññā ca, vimutti ca anuttarā; Anubuddhā ime dhammā, gotamena yasassinā. “계(戒)와 정(定)과 혜(慧), 그리고 위없는 해탈, 명성 높은 고따마께서는 이 법들을 깨달으셨네.” ‘‘Iti buddho abhiññāya, dhammamakkhāsi bhikkhunaṃ; Dukkhassantakaro satthā, cakkhumā parinibbuto’’ti. dutiyaṃ; “이와 같이 부처님께서는 특별한 지혜로 깨달아 비구들에게 법을 설하셨네. 괴로움의 끝을 만드시는 분, 안목을 갖추신 스승께서는 반열반에 드셨네.” [두 번째 경이 끝났다.] 3. Nagaropamasuttaṃ 3. 3. 나까로빠마 경 (도시의 비유 경) 67. ‘‘Yato [Pg.478] kho, bhikkhave, rañño paccantimaṃ nagaraṃ sattahi nagaraparikkhārehi suparikkhataṃ hoti, catunnañca āhārānaṃ nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī. Idaṃ vuccati, bhikkhave, rañño paccantimaṃ nagaraṃ akaraṇīyaṃ bāhirehi paccatthikehi paccāmittehi. 67. “비구들이여, 왕의 변방 도시가 일곱 가지 도시의 방비 시설을 잘 갖추고 네 가지 먹을거리를 원하는 대로 어려움 없이, 힘들이지 않고 얻을 때, 비구들이여, 이 왕의 변방 도시는 외부의 적들이나 대적들이 함락시킬 수 없다고 한다.” ‘‘Katamehi sattahi nagaraparikkhārehi suparikkhataṃ hoti? Idha, bhikkhave, rañño paccantime nagare esikā hoti gambhīranemā sunikhātā acalā asampavedhī. Iminā paṭhamena nagaraparikkhārena suparikkhataṃ hoti rañño paccantimaṃ nagaraṃ abbhantarānaṃ guttiyā bāhirānaṃ paṭighātāya. “어떤 일곱 가지 도시의 방비 시설을 잘 갖추었는가? 비구들이여, 여기 왕의 변방 도시에는 기둥(esikā)이 있어 토대가 깊고 잘 박혀 있으며 움직이지 않고 흔들리지 않는다. 이러한 첫 번째 도시의 방비 시설을 갖춤으로써 왕의 변방 도시는 내부 사람들을 보호하고 외부의 적들을 막아낸다.” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, rañño paccantime nagare parikhā hoti gambhīrā ceva vitthatā ca. Iminā dutiyena nagaraparikkhārena suparikkhataṃ hoti rañño paccantimaṃ nagaraṃ abbhantarānaṃ guttiyā bāhirānaṃ paṭighātāya. “다시 또, 비구들이여, 왕의 변방 도시에는 참호(parikhā)가 있어 깊고도 넓다. 이러한 두 번째 도시의 방비 시설을 갖춤으로써 왕의 변방 도시는 내부 사람들을 보호하고 외부의 적들을 막아낸다.” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, rañño paccantime nagare anupariyāyapatho hoti ucco ceva vitthato ca. Iminā tatiyena nagaraparikkhārena suparikkhataṃ hoti rañño paccantimaṃ nagaraṃ abbhantarānaṃ guttiyā bāhirānaṃ paṭighātāya. “다시 또, 비구들이여, 왕의 변방 도시에는 성벽 안쪽을 따라 도는 길(anupariyāyapatho)이 있어 높고도 넓다. 이러한 세 번째 도시의 방비 시설을 갖춤으로써 왕의 변방 도시는 내부 사람들을 보호하고 외부의 적들을 막아낸다.” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, rañño paccantime nagare bahuṃ āvudhaṃ sannicitaṃ hoti salākañceva jevanikañca. Iminā catutthena nagaraparikkhārena suparikkhataṃ hoti rañño paccantimaṃ nagaraṃ abbhantarānaṃ guttiyā bāhirānaṃ paṭighātāya. “다시 또, 비구들이여, 왕의 변방 도시에는 투사 무기(salāka)와 그 밖의 무기(jevanika) 등 많은 무기가 비축되어 있다. 이러한 네 번째 도시의 방비 시설을 갖춤으로써 왕의 변방 도시는 내부 사람들을 보호하고 외부의 적들을 막아낸다.” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, rañño paccantime nagare bahubalakāyo paṭivasati, seyyathidaṃ – hatthārohā assārohā rathikā dhanuggahā celakā calakā piṇḍadāyakā uggā rājaputtā pakkhandino mahānāgā sūrā cammayodhino dāsakaputtā. Iminā pañcamena nagaraparikkhārena suparikkhataṃ hoti rañño paccantimaṃ nagaraṃ abbhantarānaṃ guttiyā bāhirānaṃ paṭighātāya. “다시 또, 비구들이여, 왕의 변방 도시에는 많은 군대가 거주하고 있으니, 곧 코끼리 부대, 기병 부대, 전차 부대, 활 쏘는 부대, 깃발을 든 군사, 전열을 가다듬는 군사, 돌격 부대, 용맹한 왕자들, 돌진하는 전사들, 위대한 영웅들, 용사들, 가죽 갑옷을 입은 전사들, 충성스러운 가솔의 아들들이다. 이러한 다섯 번째 도시의 방비 시설을 갖춤으로써 왕의 변방 도시는 내부 사람들을 보호하고 외부의 적들을 막아낸다.” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, rañño paccantime nagare dovāriko hoti paṇḍito byatto medhāvī aññātānaṃ nivāretā ñātānaṃ pavesetā. Iminā [Pg.479] chaṭṭhena nagaraparikkhārena suparikkhataṃ hoti rañño paccantimaṃ nagaraṃ abbhantarānaṃ guttiyā bāhirānaṃ paṭighātāya. “다시 또, 비구들이여, 왕의 변방 도시에는 현명하고 숙련되며 지혜로운 문지기가 있어 모르는 사람은 막고 아는 사람은 들어오게 한다. 이러한 여섯 번째 도시의 방비 시설을 갖춤으로써 왕의 변방 도시는 내부 사람들을 보호하고 외부의 적들을 막아낸다.” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, rañño paccantime nagare pākāro hoti ucco ceva vitthato ca vāsanalepanasampanno ca. Iminā sattamena nagaraparikkhārena suparikkhataṃ hoti rañño paccantimaṃ nagaraṃ abbhantarānaṃ guttiyā bāhirānaṃ paṭighātāya. Imehi sattahi nagaraparikkhārehi suparikkhataṃ hoti. “다시 또, 비구들이여, 왕의 변방 도시에는 성벽이 있어 높고 넓으며 회반죽을 잘 칠하여 매끄럽다. 이러한 일곱 번째 도시의 방비 시설을 갖춤으로써 왕의 변방 도시는 내부 사람들을 보호하고 외부의 적들을 막아낸다. 이와 같이 일곱 가지 도시의 방비 시설을 잘 갖추게 된다.” ‘‘Katamesaṃ catunnaṃ āhārānaṃ nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī? Idha, bhikkhave, rañño paccantime nagare bahuṃ tiṇakaṭṭhodakaṃ sannicitaṃ hoti abbhantarānaṃ ratiyā aparitassāya phāsuvihārāya bāhirānaṃ paṭighātāya. “어떤 네 가지 먹을거리를 원하는 대로 어려움 없이, 힘들이지 않고 얻는가? 비구들이여, 여기 왕의 변방 도시에는 풀과 땔감과 물이 많이 비축되어 있어 내부 사람들의 즐거움과 안심과 안락한 거처를 위하고 외부의 적들을 막아낸다.” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, rañño paccantime nagare bahuṃ sāliyavakaṃ sannicitaṃ hoti abbhantarānaṃ ratiyā aparitassāya phāsuvihārāya bāhirānaṃ paṭighātāya. “다시 또, 비구들이여, 왕의 변방 도시에는 쌀과 보리가 많이 비축되어 있어 내부 사람들의 즐거움과 안심과 안락한 거처를 위하고 외부의 적들을 막아낸다.” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, rañño paccantime nagare bahuṃ tilamuggamāsāparaṇṇaṃ sannicitaṃ hoti abbhantarānaṃ ratiyā aparitassāya phāsuvihārāya bāhirānaṃ paṭighātāya. “다시 또, 비구들이여, 왕의 변방 도시에는 깨, 녹두, 강낭콩 등 여러 콩류가 많이 비축되어 있어 내부 사람들의 즐거움과 안심과 안락한 거처를 위하고 외부의 적들을 막아낸다.” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, rañño paccantime nagare bahuṃ bhesajjaṃ sannicitaṃ hoti, seyyathidaṃ – sappi navanītaṃ telaṃ madhu phāṇitaṃ loṇaṃ abbhantarānaṃ ratiyā aparitassāya phāsuvihārāya bāhirānaṃ paṭighātāya. Imesaṃ kho, bhikkhave, catunnaṃ āhārānaṃ nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī. 비구들이여, 또한 왕의 변방 도시에는 성안의 사람들이 즐거워하고, 불안해하지 않으며, 안락하게 머물고, 외부의 적들을 막아내기 위해 버터, 신선한 버터, 기름, 꿀, 당밀, 소금과 같은 많은 약품이 비축되어 있다. 비구들이여, 그는 이 네 가지 음식물들을 원하는 대로 얻고, 어려움 없이 얻으며, 수고로움 없이 얻는다. ‘‘Yato kho, bhikkhave, rañño paccantimaṃ nagaraṃ imehi sattahi nagaraparikkhārehi suparikkhataṃ hoti, imesañca catunnaṃ āhārānaṃ nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī. Idaṃ vuccati, bhikkhave, rañño paccantimaṃ nagaraṃ akaraṇīyaṃ bāhirehi paccatthikehi paccāmittehi. Evamevaṃ kho, bhikkhave, yato ariyasāvako sattahi saddhammehi samannāgato hoti, catunnañca jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī hoti [Pg.480] akicchalābhī akasiralābhī. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, ariyasāvako akaraṇīyo mārassa akaraṇīyo pāpimato. Katamehi sattahi saddhammehi samannāgato hoti? 비구들이여, 왕의 변방 도시가 이 일곱 가지 도시의 방비 시설을 잘 갖추고, 이 네 가지 음식물들을 원하는 대로 얻으며, 어려움 없이 얻고, 수고로움 없이 얻을 때, 비구들이여, 그 왕의 변방 도시는 외부의 반대자들이나 적들이 어떻게 할 수 없는 곳이라 불린다. 이와 같이 비구들이여, 성스러운 제자가 일곱 가지 선한 법(saddhammā)을 갖추고, 고결한 마음의 상태이며 현생에서 행복하게 머물게 하는 네 가지 선정(jhāna)을 원하는 대로 얻고, 어려움 없이 얻으며, 수고로움 없이 얻을 때, 비구들이여, 이 성스러운 제자는 마라가 어떻게 할 수 없는 자, 사악한 자가 어떻게 할 수 없는 자라고 불린다. 그러면 어떤 일곱 가지 선한 법을 갖추는가? ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, rañño paccantime nagare esikā hoti gambhīranemā sunikhātā acalā asampavedhī abbhantarānaṃ guttiyā bāhirānaṃ paṭighātāya. Evamevaṃ kho, bhikkhave, ariyasāvako saddho hoti, saddahati tathāgatassa bodhiṃ ‘itipi so…pe… buddho bhagavā’ti. Saddhesiko, bhikkhave, ariyasāvako akusalaṃ pajahati, kusalaṃ bhāveti; sāvajjaṃ pajahati, anavajjaṃ bhāveti; suddhaṃ attānaṃ pariharati. Iminā paṭhamena saddhammena samannāgato hoti. 비구들이여, 예를 들어 왕의 변방 도시에 성안의 사람들을 보호하고 외부의 적들을 막아내기 위해 기초가 깊고 잘 박혀 있어 흔들림 없고 요동치지 않는 성문 기둥(esikā)이 있는 것과 같다. 이와 같이 비구들이여, 성스러운 제자는 믿음(saddhā)이 있어 여래의 깨달음을 믿는다. 즉, ‘그분 세존께서는 이러한 이유로 아라한이시며... 부처님이시며 세존이시다’라고 믿는다. 비구들이여, 믿음의 기둥을 가진 성스러운 제자는 해로운 법을 버리고 유익한 법을 닦으며, 허물이 있는 법을 버리고 허물이 없는 법을 닦아, 자신을 깨끗하게 보존한다. 이것이 그가 갖춘 첫 번째 선한 법이다. ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, rañño paccantime nagare parikkhā hoti gambhīrā ceva vitthatā ca abbhantarānaṃ guttiyā bāhirānaṃ paṭighātāya. Evamevaṃ kho, bhikkhave, ariyasāvako hirīmā hoti, hirīyati kāyaduccaritena vacīduccaritena manoduccaritena, hirīyati pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā. Hirīparikkho kho, bhikkhave, ariyasāvako akusalaṃ pajahati, kusalaṃ bhāveti; sāvajjaṃ pajahati, anavajjaṃ bhāveti; suddhaṃ attānaṃ pariharati. Iminā dutiyena saddhammena samannāgato hoti. 비구들이여, 예를 들어 왕의 변방 도시에 성안의 사람들을 보호하고 외부의 적들을 막아내기 위해 깊고 넓은 해자(parikkhā)가 있는 것과 같다. 이와 같이 비구들이여, 성스러운 제자는 양심(hirī)이 있어 신체적 그릇된 행위, 언어적 그릇된 행위, 정신적 그릇된 행위를 부끄러워하고, 악하고 해로운 법들을 범하는 것을 부끄러워한다. 비구들이여, 양심의 해자를 가진 성스러운 제자는 해로운 법을 버리고 유익한 법을 닦으며, 허물이 있는 법을 버리고 허물이 없는 법을 닦아, 자신을 깨끗하게 보존한다. 이것이 그가 갖춘 두 번째 선한 법이다. ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, rañño paccantime nagare anupariyāyapatho hoti ucco ceva vitthato ca abbhantarānaṃ guttiyā bāhirānaṃ paṭighātāya. Evamevaṃ kho, bhikkhave, ariyasāvako ottappī hoti, ottappati kāyaduccaritena vacīduccaritena manoduccaritena, ottappati pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā. Ottappapariyāyapatho, bhikkhave, ariyasāvako akusalaṃ pajahati, kusalaṃ bhāveti; sāvajjaṃ pajahati, anavajjaṃ bhāveti; suddhaṃ attānaṃ pariharati. Iminā tatiyena saddhammena samannāgato hoti. 비구들이여, 예를 들어 왕의 변방 도시에 성안의 사람들을 보호하고 외부의 적들을 막아내기 위해 높고 넓은 순환 도로(anupariyāyapatho)가 있는 것과 같다. 이와 같이 비구들이여, 성스러운 제자는 수치심(ottappa)이 있어 신체적 그릇된 행위, 언어적 그릇된 행위, 정신적 그릇된 행위를 두려워하고, 악하고 해로운 법들을 범하는 것을 두려워한다. 비구들이여, 수치심의 순환 도로를 가진 성스러운 제자는 해로운 법을 버리고 유익한 법을 닦으며, 허물이 있는 법을 버리고 허물이 없는 법을 닦아, 자신을 깨끗하게 보존한다. 이것이 그가 갖춘 세 번째 선한 법이다. ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, rañño paccantime nagare bahuṃ āvudhaṃ sannicitaṃ hoti salākañceva jevanikañca abbhantarānaṃ guttiyā bāhirānaṃ paṭighātāya. Evamevaṃ kho, bhikkhave, ariyasāvako bahussuto hoti…pe… diṭṭhiyā suppaṭividdhā. Sutāvudho, bhikkhave, ariyasāvako akusalaṃ [Pg.481] pajahati, kusalaṃ bhāveti; sāvajjaṃ pajahati, anavajjaṃ bhāveti; suddhaṃ attānaṃ pariharati. Iminā catutthena saddhammena samannāgato hoti. 비구들이여, 예를 들어 왕의 변방 도시에 성안의 사람들을 보호하고 외부의 적들을 막아내기 위해 화살과 칼 같은 많은 무기(āvudhaṃ)가 비축되어 있는 것과 같다. 이와 같이 비구들이여, 성스러운 제자는 많이 배워서 알고... 지혜로써 잘 꿰뚫어 안다. 비구들이여, 배움의 무기를 가진 성스러운 제자는 해로운 법을 버리고 유익한 법을 닦으며, 허물이 있는 법을 버리고 허물이 없는 법을 닦아, 자신을 깨끗하게 보존한다. 이것이 그가 갖춘 네 번째 선한 법이다. ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, rañño paccantime nagare bahubalakāyo paṭivasati, seyyathidaṃ – hatthārohā assārohā rathikā dhanuggahā celakā calakā piṇḍadāyakā uggā rājaputtā pakkhandino mahānāgā sūrā cammayodhino dāsakaputtā abbhantarānaṃ guttiyā bāhirānaṃ paṭighātāya. Evamevaṃ kho, bhikkhave, ariyasāvako āraddhavīriyo viharati akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya, kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya, thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu. Vīriyabalakāyo, bhikkhave, ariyasāvako akusalaṃ pajahati, kusalaṃ bhāveti; sāvajjaṃ pajahati, anavajjaṃ bhāveti; suddhaṃ attānaṃ pariharati. Iminā pañcamena saddhammena samannāgato hoti. 비구들이여, 예를 들어 왕의 변방 도시에 성안의 사람들을 보호하고 외부의 적들을 막아내기 위해 코끼리 부대, 기병 부대, 전차 부대, 궁수 부대, 기수 부대, 군진 부대, 돌격 부대, 용맹한 왕자들, 돌진 부대, 큰 코끼리 같은 용사들, 영웅들, 갑주 부대, 충성스런 가신들과 같은 많은 군대(balakāyo)가 주둔하고 있는 것과 같다. 이와 같이 비구들이여, 성스러운 제자는 해로운 법들을 버리고 유익한 법들을 성취하기 위해 정진을 시작하여 머무르며, 유익한 법들에 대해 힘이 있고 굳건한 노력을 기울이며 결코 짐을 내려놓지 않는다. 비구들이여, 정진의 군대를 가진 성스러운 제자는 해로운 법을 버리고 유익한 법을 닦으며, 허물이 있는 법을 버리고 허물이 없는 법을 닦아, 자신을 깨끗하게 보존한다. 이것이 그가 갖춘 다섯 번째 선한 법이다. ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, rañño paccantime nagare dovāriko hoti paṇḍito byatto medhāvī aññātānaṃ nivāretā ñātānaṃ pavesetā abbhantarānaṃ guttiyā bāhirānaṃ paṭighātāya. Evamevaṃ kho, bhikkhave, ariyasāvako satimā hoti paramena satinepakkena samannāgato cirakatampi cirabhāsitampi saritā anussaritā. Satidovāriko, bhikkhave, ariyasāvako akusalaṃ pajahati, kusalaṃ bhāveti; sāvajjaṃ pajahati, anavajjaṃ bhāveti; suddhaṃ attānaṃ pariharati. Iminā chaṭṭhena saddhammena samannāgato hoti. 비구들이여, 예를 들어 왕의 변방 도시에 성안의 사람들을 보호하고 외부의 적들을 막아내기 위해 모르는 사람은 막고 아는 사람은 들여보내는 현명하고 능숙하며 총명한 문지기(dovāriko)가 있는 것과 같다. 이와 같이 비구들이여, 성스러운 제자는 마음챙김을 갖추고, 최상의 마음챙김과 슬기를 구족하여 오래전에 행한 일이나 오래전에 말한 것도 기억해내고 거듭 기억해낸다. 비구들이여, 마음챙김의 문지기를 가진 성스러운 제자는 해로운 법을 버리고 유익한 법을 닦으며, 허물이 있는 법을 버리고 허물이 없는 법을 닦아, 자신을 깨끗하게 보존한다. 이것이 그가 갖춘 여섯 번째 선한 법이다. ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, rañño paccantime nagare pākāro hoti ucco ceva vitthato ca vāsanalepanasampanno ca abbhantarānaṃ guttiyā bāhirānaṃ paṭighātāya. Evamevaṃ kho, bhikkhave, ariyasāvako paññavā hoti udayatthagāminiyā paññāya samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammā dukkhakkhayagāminiyā. Paññāvāsanalepanasampanno, bhikkhave, ariyasāvako akusalaṃ pajahati, kusalaṃ bhāveti; sāvajjaṃ pajahati, anavajjaṃ bhāveti; suddhaṃ attānaṃ pariharati. Iminā sattamena saddhammena samannāgato hoti. Imehi sattahi saddhammehi samannāgato hoti. 비구들이여, 예를 들어 왕의 변방 도시에 성안의 사람들을 보호하고 외부의 적들을 막아내기 위해 높고 넓으며 회반죽 칠이 잘 되어 빈틈이 없는 성벽(pākāro)이 있는 것과 같다. 이와 같이 비구들이여, 성스러운 제자는 지혜를 갖추어, 생멸을 관찰하고 성스러우며 고통을 꿰뚫어 바르게 괴로움의 소멸로 인도하는 지혜를 구족한다. 비구들이여, 지혜의 성벽을 가진 성스러운 제자는 해로운 법을 버리고 유익한 법을 닦으며, 허물이 있는 법을 버리고 허물이 없는 법을 닦아, 자신을 깨끗하게 보존한다. 이것이 그가 갖춘 일곱 번째 선한 법이다. 그는 이 일곱 가지 선한 법을 갖춘 자이다. ‘‘Katamesaṃ [Pg.482] catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī? Seyyathāpi, bhikkhave, rañño paccantime nagare bahuṃ tiṇakaṭṭhodakaṃ sannicitaṃ hoti abbhantarānaṃ ratiyā aparitassāya phāsuvihārāya bāhirānaṃ paṭighātāya. Evamevaṃ kho, bhikkhave, ariyasāvako vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati attano ratiyā aparitassāya phāsuvihārāya okkamanāya nibbānassa. “고귀한 마음에 속하고 현생에서 행복하게 머무는 수단인 네 가지 선(禪)을 어떻게 원할 때마다 얻고, 힘들이지 않고 얻고, 고생 없이 얻는가? 비구들이여, 예를 들어 왕의 변방 도시에 성안 사람들의 즐거움과 두려움 없음과 안락한 머무름을 위해, 그리고 외부의 적들을 막아내기 위해 많은 풀과 나무와 물이 비축되어 있는 것과 같다. 비구들이여, 이와 같이 성스러운 제자는 감각적 욕망들로부터 멀어져... (중략) ... 첫 번째 선(初禪)을 구족하여 머무니, 이는 자신의 즐거움과 두려움 없음과 안락한 머무름과 열반에 들기 위함이다.” ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, rañño paccantime nagare bahuṃ sāliyavakaṃ sannicitaṃ hoti abbhantarānaṃ ratiyā aparitassāya phāsuvihārāya bāhirānaṃ paṭighātāya. Evamevaṃ kho, bhikkhave, ariyasāvako vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati attano ratiyā aparitassāya phāsuvihārāya okkamanāya nibbānassa. “비구들이여, 예를 들어 왕의 변방 도시에 성안 사람들의 즐거움과 두려움 없음과 안락한 머무름을 위해, 그리고 외부의 적들을 막아내기 위해 많은 쌀과 보리가 비축되어 있는 것과 같다. 비구들이여, 이와 같이 성스러운 제자는 일으킨 생각과 지속적 고찰이 가라앉음으로 인해... (중략) ... 두 번째 선(二禪)을 구족하여 머무니, 이는 자신의 즐거움과 두려움 없음과 안락한 머무름과 열반에 들기 위함이다.” ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, rañño paccantime nagare bahuṃ tilamuggamāsāparaṇṇaṃ sannicitaṃ hoti abbhantarānaṃ ratiyā aparitassāya phāsuvihārāya bāhirānaṃ paṭighātāya. Evamevaṃ kho, bhikkhave, ariyasāvako pītiyā ca virāgā…pe… tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati attano ratiyā aparitassāya phāsuvihārāya okkamanāya nibbānassa. “비구들이여, 예를 들어 왕의 변방 도시에 성안 사람들의 즐거움과 두려움 없음과 안락한 머무름을 위해, 그리고 외부의 적들을 막아내기 위해 많은 참깨와 녹두와 검은콩 등의 곡물이 비축되어 있는 것과 같다. 비구들이여, 이와 같이 성스러운 제자는 희열이 빛바램으로 인해... (중략) ... 세 번째 선(三禪)을 구족하여 머무니, 이는 자신의 즐거움과 두려움 없음과 안락한 머무름과 열반에 들기 위함이다.” ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, rañño paccantime nagare bahuṃ bhesajjaṃ sannicitaṃ hoti, seyyathidaṃ – sappi navanītaṃ telaṃ madhu phāṇitaṃ loṇaṃ abbhantarānaṃ ratiyā aparitassāya phāsuvihārāya bāhirānaṃ paṭighātāya. Evamevaṃ kho bhikkhave, ariyasāvako sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati attano ratiyā aparitassāya phāsuvihārāya okkamanāya nibbānassa. Imesaṃ catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī. “비구들이여, 예를 들어 왕의 변방 도시에 성안 사람들의 즐거움과 두려움 없음과 안락한 머무름을 위해, 그리고 외부의 적들을 막아내기 위해 버터, 정제 버터, 기름, 꿀, 당밀, 소금과 같은 많은 약품이 비축되어 있는 것과 같다. 비구들이여, 이와 같이 성스러운 제자는 즐거움도 버리고 괴로움도 버려, 이전에 이미 기쁨과 슬픔이 소멸되었으므로 괴롭지도 즐겁지도 않으며, 평온으로 인해 마음챙김이 청정한 네 번째 선(四禪)을 구족하여 머무니, 이는 자신의 즐거움과 두려움 없음과 안락한 머무름과 열반에 들기 위함이다. 그는 고귀한 마음에 속하고 현생에서 행복하게 머무는 수단인 이 네 가지 선을 원할 때마다 얻고, 힘들이지 않고 얻고, 고생 없이 얻는다.” ‘‘Yato kho, bhikkhave, ariyasāvako imehi sattahi saddhammehi samannāgato hoti, imesañca catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī. Ayaṃ [Pg.483] vuccati, bhikkhave, ariyasāvako akaraṇīyo mārassa akaraṇīyo pāpimato’’ti. Tatiyaṃ. “비구들이여, 성스러운 제자가 이 일곱 가지 선한 법(saddhamma)을 갖추고, 고귀한 마음에 속하고 현생에서 행복하게 머무는 수단인 이 네 가지 선을 원할 때마다 얻고, 힘들이지 않고 얻고, 고생 없이 얻을 때, 비구들이여, 이 성스러운 제자는 마라가 어찌할 수 없는 자, 악한 자가 어찌할 수 없는 자라고 불린다.” 세 번째 경전이 끝났다. 4. Dhammaññūsuttaṃ 4. 법을 아는 자의 경 (단마뉴 숫타) 68. ‘‘Sattahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti …pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa. Katamehi sattahi? Idha, bhikkhave, bhikkhu dhammaññū ca hoti atthaññū ca attaññū ca mattaññū ca kālaññū ca parisaññū ca puggalaparoparaññū ca. 68. “비구들이여, 일곱 가지 법을 갖춘 비구는 공양받아 마땅하며... (중략) ... 세상의 위없는 복밭이 된다. 어떤 일곱 가지인가? 비구들이여, 여기 이 법과 율에서 비구는 법을 아는 자(dhammaññū)이고, 의미를 아는 자(atthaññū)이며, 자신을 아는 자(attaññū)이고, 적당한 정도를 아는 자(mattaññū)이며, 때를 아는 자(kālaññū)이고, 회중을 아는 자(parisaññū)이며, 사람의 우열을 아는 자(puggalaparoparaññū)이다.” ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu dhammaññū hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu dhammaṃ jānāti – suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthaṃ udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallaṃ. No ce, bhikkhave, bhikkhu dhammaṃ jāneyya – suttaṃ geyyaṃ…pe… abbhutadhammaṃ vedallaṃ, nayidha ‘dhammaññū’ti vucceyya. Yasmā ca kho, bhikkhave, bhikkhu dhammaṃ jānāti – suttaṃ geyyaṃ…pe… abbhutadhammaṃ vedallaṃ, tasmā ‘dhammaññū’ti vuccati. Iti dhammaññū. “비구들이여, 어떻게 비구가 법을 아는 자인가? 비구들이여, 여기 이 법과 율에서 비구는 법, 즉 경(sutta), 응송(geyya), 기설(veyyākaraṇa), 게송(gātha), 무문자설(udāna), 여시어(itivuttaka), 본생담(jātaka), 미증유법(abbhutadhamma), 비타라(vedalla)를 안다. 비구들이여, 만약 비구가 법, 즉 경, 응송... (중략) ... 미증유법, 비타라를 알지 못한다면, 그를 '법을 아는 자'라 부를 수 없을 것이다. 비구들이여, 비구가 법, 즉 경, 응송... (중략) ... 미증유법, 비타라를 알기 때문에, 그를 '법을 아는 자'라 부른다. 이와 같이 법을 아는 자이다.” ‘‘Atthaññū ca kathaṃ hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu tassa tasseva bhāsitassa atthaṃ jānāti – ‘ayaṃ imassa bhāsitassa attho, ayaṃ imassa bhāsitassa attho’ti. No ce, bhikkhave, bhikkhu tassa tasseva bhāsitassa atthaṃ jāneyya – ‘ayaṃ imassa bhāsitassa attho, ayaṃ imassa bhāsitassa attho’ti, nayidha ‘atthaññū’ti vucceyya. Yasmā ca kho, bhikkhave, bhikkhu tassa tasseva bhāsitassa atthaṃ jānāti – ‘ayaṃ imassa bhāsitassa attho, ayaṃ imassa bhāsitassa attho’ti, tasmā ‘atthaññū’ti vuccati. Iti dhammaññū, atthaññū. “어떻게 의미를 아는 자인가? 비구들이여, 여기 이 법과 율에서 비구는 설해진 그 구절들의 의미를 알아서, '이 구절의 의미는 이것이고, 저 구절의 의미는 저것이다'라고 안다. 비구들이여, 만약 비구가 설해진 그 구절들의 의미를 알아서 '이 구절의 의미는 이것이고, 저 구절의 의미는 저것이다'라고 알지 못한다면, 그를 '의미를 아는 자'라 부를 수 없을 것이다. 비구들이여, 비구가 설해진 그 구절들의 의미를 알아서 '이 구절의 의미는 이것이고, 저 구절의 의미는 저것이다'라고 알기 때문에, 그를 '의미를 아는 자'라 부른다. 이와 같이 법을 아는 자이며 의미를 아는 자이다.” ‘‘Attaññū ca kathaṃ hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu attānaṃ jānāti – ‘ettakomhi saddhāya sīlena sutena cāgena paññāya paṭibhānenā’ti. No ce, bhikkhave, bhikkhu attānaṃ jāneyya – ‘ettakomhi saddhāya sīlena sutena cāgena paññāya paṭibhānenā’ti, nayidha ‘attaññū’ti vucceyya. Yasmā ca, bhikkhave, bhikkhu attānaṃ jānāti – ‘ettakomhi saddhāya sīlena sutena cāgena paññāya paṭibhānenā’ti, tasmā ‘attaññū’ti vuccati. Iti dhammaññū, atthaññū, attaññū. “어떻게 자신을 아는 자인가? 비구들이여, 여기 이 법과 율에서 비구는 '나는 믿음(saddhā), 계행(sīla), 배움(suta), 베킒(cāga), 지혜(paññā), 변재(paṭibhāna)에 있어서 이 정도이다'라고 자신을 안다. 비구들이여, 만약 비구가 '나는 믿음, 계행, 배움, 베킒, 지혜, 변재에 있어서 이 정도이다'라고 자신을 알지 못한다면, 그를 '자신을 아는 자'라 부를 수 없을 것이다. 비구들이여, 비구가 '나는 믿음, 계행, 배움, 베킒, 지혜, 변재에 있어서 이 정도이다'라고 자신을 알기 때문에, 그를 '자신을 아는 자'라 부른다. 이와 같이 법을 아는 자, 의미를 아는 자, 자신을 아는 자이다.” ‘‘Mattaññū [Pg.484] ca kathaṃ hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu mattaṃ jānāti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārānaṃ paṭiggahaṇāya. No ce, bhikkhave, bhikkhu mattaṃ jāneyya cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārānaṃ paṭiggahaṇāya, nayidha ‘mattaññū’ti vucceyya. Yasmā ca kho, bhikkhave, bhikkhu mattaṃ jānāti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārānaṃ paṭiggahaṇāya, tasmā ‘mattaññū’ti vuccati. Iti dhammaññū, atthaññū, attaññū, mattaññū. “어떻게 적당한 정도를 아는 자인가? 비구들이여, 여기 이 법과 율에서 비구는 가사, 공양물, 거처, 병구완을 위한 약품 등의 필수품을 받는 데 있어서 적당한 정도를 안다. 비구들이여, 만약 비구가 가사, 공양물, 거처, 약품 등의 필수품을 받는 데 있어서 적당한 정도를 알지 못한다면, 그를 '적당한 정도를 아는 자'라 부를 수 없을 것이다. 비구들이여, 비구가 가사, 공양물, 거처, 약품 등의 필수품을 받는 데 있어서 적당한 정도를 알기 때문에, 그를 '적당한 정도를 아는 자'라 부른다. 이와 같이 법을 아는 자, 의미를 아는 자, 자신을 아는 자, 적당한 정도를 아는 자이다.” ‘‘Kālaññū ca kathaṃ hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu, kālaṃ jānāti – ‘ayaṃ kālo uddesassa, ayaṃ kālo paripucchāya, ayaṃ kālo yogassa, ayaṃ kālo paṭisallānassā’ti. No ce, bhikkhave, bhikkhu kālaṃ jāneyya – ‘ayaṃ kālo uddesassa, ayaṃ kālo paripucchāya, ayaṃ kālo yogassa, ayaṃ kālo paṭisallānassā’ti, nayidha ‘kālaññū’ti vucceyya. Yasmā ca kho, bhikkhave, bhikkhu kālaṃ jānāti – ‘ayaṃ kālo uddesassa, ayaṃ kālo paripucchāya, ayaṃ kālo yogassa, ayaṃ kālo paṭisallānassā’ti, tasmā ‘kālaññū’ti vuccati. Iti dhammaññū, atthaññū, attaññū, mattaññū, kālaññū. (4) 어떻게 시기를 아는 자가 되는가? 비구들이여, 여기 비구는 ‘지금은 경전 암송을 위한 시간이다, 지금은 의미를 묻기 위한 시간이다, 지금은 수행에 전념하기 위한 시간이다, 지금은 홀로 머물기 위한 시간이다’라고 적절한 시기를 안다. 비구들이여, 만일 비구가 ‘지금은 경전 암송을 위한 시간이다, 지금은 의미를 묻기 위한 시간이다, 지금은 수행에 전념하기 위한 시간이다, 지금은 홀로 머물기 위한 시간이다’라고 적절한 시기를 알지 못한다면, 이 법과 율에서 ‘시기를 아는 자’라고 불리지 못할 것이다. 비구들이여, 참으로 비구가 ‘지금은 경전 암송을 위한 시간이다, 지금은 의미를 묻기 위한 시간이다, 지금은 수행에 전념하기 위한 시간이다, 지금은 홀로 머물기 위한 시간이다’라고 적절한 시기를 알기 때문에 ‘시기를 아는 자’라고 불린다. 이와 같이 법을 아는 자, 의미를 아는 자, 자신을 아는 자, 절도를 아는 자, 시기를 아는 자가 된다. ‘‘Parisaññū ca kathaṃ hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu parisaṃ jānāti – ‘ayaṃ khattiyaparisā, ayaṃ brāhmaṇaparisā, ayaṃ gahapatiparisā, ayaṃ samaṇaparisā. Tattha evaṃ upasaṅkamitabbaṃ, evaṃ ṭhātabbaṃ, evaṃ kattabbaṃ, evaṃ nisīditabbaṃ, evaṃ bhāsitabbaṃ, evaṃ tuṇhī bhavitabba’nti. No ce, bhikkhave, bhikkhu parisaṃ jāneyya – ‘ayaṃ khattiyaparisā…pe… evaṃ tuṇhī bhavitabba’nti, nayidha ‘parisaññū’ti vucceyya. Yasmā ca kho, bhikkhave, bhikkhu parisaṃ jānāti – ‘ayaṃ khattiyaparisā, ayaṃ brāhmaṇaparisā, ayaṃ gahapatiparisā, ayaṃ samaṇaparisā. Tattha evaṃ upasaṅkamitabbaṃ, evaṃ ṭhātabbaṃ, evaṃ kattabbaṃ, evaṃ nisīditabbaṃ, evaṃ bhāsitabbaṃ, evaṃ tuṇhī bhavitabba’nti, tasmā ‘parisaññū’ti vuccati. Iti dhammaññū, atthaññū, attaññū, mattaññū, kālaññū, parisaññū. (5) 어떻게 회중을 아는 자가 되는가? 비구들이여, 여기 비구는 ‘이것은 왕족의 회중이다, 이것은 바라문의 회중이다, 이것은 장자의 회중이다, 이것은 수행자의 회중이다. 그 회중에는 이렇게 다가가야 하고, 이렇게 서 있어야 하며, 이렇게 행동해야 하고, 이렇게 앉아야 하며, 이렇게 말해야 하고, 이렇게 침묵해야 한다’라고 회중을 안다. 비구들이여, 만일 비구가 ‘이것은 왕족의 회중이다… (중략) … 이렇게 침묵해야 한다’라고 회중을 알지 못한다면, 이 법과 율에서 ‘회중을 아는 자’라고 불리지 못할 것이다. 비구들이여, 참으로 비구가 ‘이것은 왕족의 회중이다, 이것은 바라문의 회중이다, 이것은 장자의 회중이다, 이것은 수행자의 회중이다. 그 회중에는 이렇게 다가가야 하고, 이렇게 서 있어야 하며, 이렇게 행동해야 하고, 이렇게 앉아야 하며, 이렇게 말해야 하고, 이렇게 침묵해야 한다’라고 회중을 알기 때문에 ‘회중을 아는 자’라고 불린다. 이와 같이 법을 아는 자, 의미를 아는 자, 자신을 아는 자, 절도를 아는 자, 시기를 아는 자, 회중을 아는 자가 된다. ‘‘Puggalaparoparaññū ca kathaṃ hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhuno dvayena puggalā viditā honti. Dve puggalā – eko ariyānaṃ dassanakāmo, eko ariyānaṃ na dassanakāmo. Yvāyaṃ puggalo ariyānaṃ na dassanakāmo[Pg.485], evaṃ so tenaṅgena gārayho. Yvāyaṃ puggalo ariyānaṃ dassanakāmo, evaṃ so tenaṅgena pāsaṃso. (6) 어떻게 사람의 고결함과 비천함을 아는 자가 되는가? 비구들이여, 여기 비구는 두 가지 부류로 사람들을 파악한다. 두 부류의 사람이란, 한 사람은 성자들을 뵙기를 원하고, 다른 한 사람은 성자들을 뵙기를 원하지 않는 것이다. 성자들을 뵙기를 원하지 않는 사람은 그러한 특징 때문에 비난받아 마땅하고, 성자들을 뵙기를 원하는 사람은 그러한 특징 때문에 칭찬받아 마땅하다. ‘‘Dve puggalā ariyānaṃ dassanakāmā – eko saddhammaṃ sotukāmo, eko saddhammaṃ na sotukāmo. Yvāyaṃ puggalo saddhammaṃ na sotukāmo, evaṃ so tenaṅgena gārayho. Yvāyaṃ puggalo saddhammaṃ sotukāmo, evaṃ so tenaṅgena pāsaṃso. 성자들을 뵙기를 원하는 두 부류의 사람이 있다. 한 사람은 정법을 듣고자 하고, 다른 한 사람은 정법을 듣고자 하지 않는다. 정법을 듣고자 하지 않는 사람은 그러한 특징 때문에 비난받아 마땅하고, 정법을 듣고자 하는 사람은 그러한 특징 때문에 칭찬받아 마땅하다. ‘‘Dve puggalā saddhammaṃ sotukāmā – eko ohitasoto dhammaṃ suṇāti, eko anohitasoto dhammaṃ suṇāti. Yvāyaṃ puggalo anohitasoto dhammaṃ suṇāti, evaṃ so tenaṅgena gārayho. Yvāyaṃ puggalo ohitasoto dhammaṃ suṇāti, evaṃ so tenaṅgena pāsaṃso. 정법을 듣고자 하는 두 부류의 사람이 있다. 한 사람은 귀를 기울여 법을 듣고, 다른 한 사람은 귀를 기울이지 않고 법을 듣는다. 귀를 기울이지 않고 법을 듣는 사람은 그러한 특징 때문에 비난받아 마땅하고, 귀를 기울여 법을 듣는 사람은 그러한 특징 때문에 칭찬받아 마땅하다. ‘‘Dve puggalā ohitasotā dhammaṃ suṇanti – eko sutvā dhammaṃ dhāreti, eko sutvā dhammaṃ na dhāreti. Yvāyaṃ puggalo sutvā na dhammaṃ dhāreti, evaṃ so tenaṅgena gārayho. Yvāyaṃ puggalo sutvā dhammaṃ dhāreti, evaṃ so tenaṅgena pāsaṃso. 귀를 기울여 법을 듣는 두 부류의 사람이 있다. 한 사람은 법을 듣고 그것을 기억하며, 다른 한 사람은 법을 듣고 그것을 기억하지 못한다. 법을 듣고도 기억하지 못하는 사람은 그러한 특징 때문에 비난받아 마땅하고, 법을 듣고 그것을 기억하는 사람은 그러한 특징 때문에 칭찬받아 마땅하다. ‘‘Dve puggalā sutvā dhammaṃ dhārenti – eko dhātānaṃ dhammānaṃ atthaṃ upaparikkhati, eko dhātānaṃ dhammānaṃ atthaṃ na upaparikkhati. Yvāyaṃ puggalo dhātānaṃ dhammānaṃ atthaṃ na upaparikkhati, evaṃ so tenaṅgena gārayho. Yvāyaṃ puggalo dhātānaṃ dhammānaṃ atthaṃ upaparikkhati, evaṃ so tenaṅgena pāsaṃso. 법을 듣고 기억하는 두 부류의 사람이 있다. 한 사람은 기억한 법의 의미를 고찰하고, 다른 한 사람은 기억한 법의 의미를 고찰하지 않는다. 기억한 법의 의미를 고찰하지 않는 사람은 그러한 특징 때문에 비난받아 마땅하고, 기억한 법의 의미를 고찰하는 사람은 그러한 특징 때문에 칭찬받아 마땅하다. ‘‘Dve puggalā dhātānaṃ dhammānaṃ atthaṃ upaparikkhanti – eko atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammappaṭipanno, eko atthamaññāya dhammamaññāya na dhammānudhammappaṭipanno. Yvāyaṃ puggalo atthamaññāya dhammamaññāya na dhammānudhammappaṭipanno, evaṃ so tenaṅgena gārayho. Yvāyaṃ puggalo atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammappaṭipanno, evaṃ so tenaṅgena pāsaṃso. 기억한 법의 의미를 고찰하는 두 부류의 사람이 있다. 한 사람은 의미를 알고 법을 알아서 법에 합당한 실천(법수법행)을 하고, 다른 한 사람은 의미를 알고 법을 알면서도 법에 합당한 실천을 하지 않는다. 의미와 법을 알면서도 법에 합당한 실천을 하지 않는 사람은 그러한 특징 때문에 비난받아 마땅하고, 의미와 법을 알고 법에 합당한 실천을 하는 사람은 그러한 특징 때문에 칭찬받아 마땅하다. ‘‘Dve puggalā atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammappaṭipannā – eko attahitāya paṭipanno no parahitāya, eko attahitāya ca paṭipanno [Pg.486] parahitāya ca. Yvāyaṃ puggalo attahitāya paṭipanno no parahitāya, evaṃ so tenaṅgena gārayho. Yvāyaṃ puggalo atthahitāya ca paṭipanno parahitāya ca, evaṃ so tenaṅgena pāsaṃso. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhuno dvayena puggalā viditā honti. Evaṃ, bhikkhave, bhikkhu puggalaparoparaññū hoti. ‘‘Imehi kho, bhikkhave, sattahi dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti pāhuneyyo…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti. Catutthaṃ. 의미와 법을 알고 법에 합당한 실천을 하는 두 부류의 사람이 있다. 한 사람은 자신의 이익만을 위해 실천하고 타인의 이익을 위해서는 실천하지 않으며, 다른 한 사람은 자신의 이익과 타인의 이익 모두를 위해 실천한다. 자신만의 이익을 위해 실천하고 타인의 이익을 위해 실천하지 않는 사람은 그러한 특징 때문에 비난받아 마땅하고, 자신과 타인 모두의 이익을 위해 실천하는 사람은 그러한 특징 때문에 칭찬받아 마땅하다. 비구들이여, 이와 같이 비구는 두 가지 부류로 사람을 파악한다. 비구들이여, 이와 같이 비구는 사람의 고결함과 비천함을 아는 자가 된다. 비구들이여, 진실로 이 일곱 가지 법을 갖춘 비구는 공양받아 마땅하고, 환대받아 마땅하며… (중략) … 세상의 위없는 복밭이 된다. 네 번째 경이 끝났다. 5. Pāricchattakasuttaṃ 5. 5. 파리찻타카 경(바다 가시나무의 경) 69. ‘‘Yasmiṃ, bhikkhave, samaye devānaṃ tāvatiṃsānaṃ pāricchattako koviḷāro paṇḍupalāso hoti, attamanā, bhikkhave, devā tāvatiṃsā tasmiṃ samaye honti – ‘paṇḍupalāso dāni pāricchattako koviḷāro nacirasseva dāni pannapalāso bhavissatī’’’ti. 69. 69. 비구들이여, 삼십삼천 신들의 코빌라라라고 불리는 파리찻타카 나무의 잎이 누렇게 변할 때, 삼십삼천의 신들은 기뻐하며 ‘이제 우리 파리찻타카 나무의 잎이 누렇게 되었으니, 머지않아 잎이 떨어지겠구나’라고 즐거워한다. (1) ‘‘Yasmiṃ, bhikkhave, samaye devānaṃ tāvatiṃsānaṃ pāricchattako koviḷāro pannapalāso hoti, attamanā, bhikkhave, devā tāvatiṃsā tasmiṃ samaye honti – ‘pannapalāso dāni pāricchattako koviḷāro nacirasseva dāni jālakajāto bhavissatī’’’ti. 비구들이여, 삼십삼천 신들의 파리찻타카 나무의 잎이 떨어질 때, 삼십삼천의 신들은 기뻐하며 ‘이제 우리 파리찻타카 나무의 잎이 떨어졌으니, 머지않아 잎눈과 꽃눈이 돋아나겠구나’라고 즐거워한다. (2) ‘‘Yasmiṃ, bhikkhave, samaye devānaṃ tāvatiṃsānaṃ pāricchattako koviḷāro jālakajāto hoti, attamanā, bhikkhave, devā tāvatiṃsā tasmiṃ samaye honti – ‘jālakajāto dāni pāricchattako koviḷāro nacirasseva dāni khārakajāto bhavissatī’’’ti. 비구들이여, 삼십삼천 신들의 파리찻타카 나무에 잎눈과 꽃눈이 돋아날 때, 삼십삼천의 신들은 기뻐하며 ‘이제 우리 파리찻타카 나무에 잎눈과 꽃눈이 돋아났으니, 머지않아 눈들이 뚜렷하게 자라나겠구나’라고 즐거워한다. (3) ‘‘Yasmiṃ, bhikkhave, samaye devānaṃ tāvatiṃsānaṃ pāricchattako koviḷāro khārakajāto hoti, attamanā, bhikkhave, devā tāvatiṃsā tasmiṃ samaye honti – ‘khārakajāto dāni pāricchattako koviḷāro nacirasseva dāni kuṭumalakajāto bhavissatī’’’ti. 비구들이여, 삼십삼천 신들의 파리찻타카 나무의 눈들이 뚜렷하게 자라날 때, 삼십삼천의 신들은 기뻐하며 ‘이제 우리 파리찻타카 나무의 눈들이 뚜렷하게 자라났으니, 머지않아 꽃봉오리가 맺히겠구나’라고 즐거워한다. (4) ‘‘Yasmiṃ, bhikkhave, samaye devānaṃ tāvatiṃsānaṃ pāricchattako koviḷāro kuṭumalakajāto hoti, attamanā, bhikkhave, devā tāvatiṃsā [Pg.487] tasmiṃ samaye honti – ‘kuṭumalakajāto dāni pāricchattako koviḷāro nacirasseva dāni korakajāto bhavissatī’’’ti. 비구들이여, 삼십삼천 신들의 빠릿찻따까 꼬윌라라 나무에 굵은 꽃봉오리가 맺힐 때, 삼십삼천의 신들은 기뻐하며 ‘이제 빠릿찻따까 꼬윌라라 나무에 굵은 꽃봉오리가 맺혔으니, 머지않아 벌어진 꽃봉오리가 맺힐 것이다’라고 생각하며 즐거워한다. ‘‘Yasmiṃ, bhikkhave, samaye devānaṃ tāvatiṃsānaṃ pāricchattako koviḷāro korakajāto hoti, attamanā, bhikkhave, devā tāvatiṃsā tasmiṃ samaye honti – ‘korakajāto dāni pāricchattako koviḷāro nacirasseva dāni sabbaphāliphullo bhavissatī’’’ti. 비구들이여, 삼십삼천 신들의 빠릿찻따까 꼬윌라라 나무에 벌어진 꽃봉오리가 맺힐 때, 삼십삼천의 신들은 기뻐하며 ‘이제 빠릿찻따까 꼬윌라라 나무에 벌어진 꽃봉오리가 맺혔으니, 머지않아 나무 전체에 꽃이 만발할 것이다’라고 생각하며 즐거워한다. ‘‘Yasmiṃ, bhikkhave, samaye devānaṃ tāvatiṃsānaṃ pāricchattako koviḷāro sabbaphāliphullo hoti, attamanā, bhikkhave, devā tāvatiṃsā pāricchattakassa koviḷārassa mūle dibbe cattāro māse pañcahi kāmaguṇehi samappitā samaṅgībhūtā paricārenti. 비구들이여, 삼십삼천 신들의 빠릿찻따까 꼬윌라라 나무에 나무 전체가 꽃으로 만발할 때, 삼십삼천의 신들은 기뻐하며 빠릿찻따까 꼬윌라라 나무 아래에서 천상의 시간으로 4개월 동안 다섯 가지 감각적 욕망의 가닥들을 갖추고 누리며 즐거워한다. ‘‘Sabbaphāliphullassa kho pana, bhikkhave, pāricchattakassa koviḷārassa samantā paññāsayojanāni ābhāya phuṭaṃ hoti, anuvātaṃ yojanasataṃ gandho gacchati, ayamānubhāvo pāricchattakassa koviḷārassa. 비구들이여, 만개한 빠릿찻따까 꼬윌라라 나무의 광명은 주위 50유순까지 퍼지고, 그 향기는 바람을 따라 100유순까지 간다. 이것이 빠릿찻따까 꼬윌라라 나무의 위력이다. ‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, yasmiṃ samaye ariyasāvako agārasmā anagāriyaṃ pabbajjāya ceteti, paṇḍupalāso, bhikkhave, ariyasāvako tasmiṃ samaye hoti devānaṃva tāvatiṃsānaṃ pāricchattako koviḷāro. 비구들이여, 이와 같이 성스러운 제자가 집에서 나와 출가하기를 마음낼 때, 그 성스러운 제자는 삼십삼천 신들의 빠릿찻따까 꼬윌라라 나무가 시든 잎을 가진 것과 같다. ‘‘Yasmiṃ, bhikkhave, samaye ariyasāvako kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito hoti, pannapalāso, bhikkhave, ariyasāvako tasmiṃ samaye hoti devānaṃva tāvatiṃsānaṃ pāricchattako koviḷāro. 비구들이여, 성스러운 제자가 머리카락과 수염을 깎고 가사를 입고 집에서 나와 출가할 때, 그 성스러운 제자는 삼십삼천 신들의 빠릿찻따까 꼬윌라라 나무가 잎이 떨어진 것과 같다. ‘‘Yasmiṃ, bhikkhave, samaye ariyasāvako vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, jālakajāto, bhikkhave, ariyasāvako tasmiṃ samaye hoti devānaṃva tāvatiṃsānaṃ pāricchattako koviḷāro. 비구들이여, 성스러운 제자가 감각적 욕망을 멀리하고... 첫 번째 선정을 구족하여 머물 때, 그 성스러운 제자는 삼십삼천 신들의 빠릿찻따까 꼬윌라라 나무에 어린 싹이 돋아난 것과 같다. ‘‘Yasmiṃ[Pg.488], bhikkhave, samaye ariyasāvako vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, khārakajāto, bhikkhave, ariyasāvako tasmiṃ samaye hoti devānaṃva tāvatiṃsānaṃ pāricchattako koviḷāro. 비구들이여, 성스러운 제자가 일으킨 생각과 지속적 고찰이 가라앉아... 두 번째 선정을 구족하여 머물 때, 그 성스러운 제자는 삼십삼천 신들의 빠릿찻따까 꼬윌라라 나무에 뚜렷한 싹이 돋아난 것과 같다. ‘‘Yasmiṃ, bhikkhave, samaye ariyasāvako pītiyā ca virāgā…pe… tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, kuṭumalakajāto, bhikkhave, ariyasāvako tasmiṃ samaye hoti devānaṃva tāvatiṃsānaṃ pāricchattako koviḷāro. 비구들이여, 성스러운 제자가 희열이 빛바래어... 세 번째 선정을 구족하여 머물 때, 그 성스러운 제자는 삼십삼천 신들의 빠릿찻따까 꼬윌라라 나무에 굵은 꽃봉오리가 맺힌 것과 같다. ‘‘Yasmiṃ, bhikkhave, samaye ariyasāvako sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, korakajāto, bhikkhave, ariyasāvako tasmiṃ samaye hoti devānaṃva tāvatiṃsānaṃ pāricchattako koviḷāro. 비구들이여, 성스러운 제자가 즐거움도 버리고 괴로움도 버려... 네 번째 선정을 구족하여 머물 때, 그 성스러운 제자는 삼십삼천 신들의 빠릿찻따까 꼬윌라라 나무에 벌어진 꽃봉오리가 맺힌 것과 같다. ‘‘Yasmiṃ, bhikkhave, samaye ariyasāvako āsavānaṃ khayā…pe… sacchikatvā upasampajja viharati, sabbaphāliphullo, bhikkhave, ariyasāvako tasmiṃ samaye hoti devānaṃva tāvatiṃsānaṃ pāricchattako koviḷāro. 비구들이여, 성스러운 제자가 번뇌들이 다하여... (아라한과를) 스스로 알아 체득하고 구족하여 머물 때, 그 성스러운 제자는 삼십삼천 신들의 빠릿찻따까 꼬윌라라 나무에 꽃이 만발한 것과 같다. ‘‘Tasmiṃ, bhikkhave, samaye bhummā devā saddamanussāventi – ‘eso itthannāmo āyasmā itthannāmassa āyasmato saddhivihāriko amukamhā gāmā vā nigamā vā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharatī’ti. Bhummānaṃ devānaṃ saddaṃ sutvā cātumahārājikā devā…pe… tāvatiṃsā devā… yāmā devā… tusitā devā… nimmānaratī devā… paranimmitavasavattī devā… brahmakāyikā devā saddamanussāventi – ‘eso itthannāmo āyasmā itthannāmassa āyasmato saddhivihāriko amukamhā gāmā vā nigamā vā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharatī’ti. Itiha tena khaṇena tena muhuttena yāva brahmalokā saddo abbhuggacchati, ayamānubhāvo khīṇāsavassa bhikkhuno’’ti. Pañcamaṃ. 비구들이여, 그때 지상의 신들이 ‘아무개 존자의 공주 제자인 아무개 존자가 어느 마을이나 성읍에서 나와 출가하여, 번뇌가 다하여 번뇌 없는 심해탈과 혜해탈을 바로 여기에서 스스로 신통으로 알고 체득하여 구족하여 머문다’라고 소문을 퍼뜨린다. 지상 신들의 소리를 듣고 사대천왕의 신들이... 삼십삼천의 신들이... 야마천의 신들이... 도솔천의 신들이... 화락천의 신들이... 타화자재천의 신들이... 범천의 신들이 ‘아무개 존자의 공주 제자인 아무개 존자가... 번뇌가 다하여 번뇌 없는 심해탈과 혜해탈을 바로 여기에서 스스로 신통으로 알고 체득하여 구족하여 머문다’라고 소문을 퍼뜨린다. 이와 같이 그 찰나, 그 순간에 범천의 세상까지 소문이 올라가니, 이것이 번뇌가 다한 비구의 위력이다. 다섯 번째 경이 끝났다. 6. Sakkaccasuttaṃ 6. 사깝짜 경 (공경하는 마음 경) 70. Atha [Pg.489] kho āyasmato sāriputtassa rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘‘kiṃ nu kho, bhikkhu, sakkatvā garuṃ katvā upanissāya viharanto akusalaṃ pajaheyya, kusalaṃ bhāveyyā’’ti? Atha kho āyasmato sāriputtassa etadahosi – ‘‘satthāraṃ kho, bhikkhu, sakkatvā garuṃ katvā upanissāya viharanto akusalaṃ pajaheyya, kusalaṃ bhāveyya. Dhammaṃ kho, bhikkhu…pe… saṅghaṃ kho, bhikkhu…pe… sikkhaṃ kho, bhikkhu…pe… samādhiṃ kho, bhikkhu…pe… appamādaṃ kho, bhikkhu…pe… paṭisanthāraṃ kho, bhikkhu sakkatvā garuṃ katvā upanissāya viharanto akusalaṃ pajaheyya, kusalaṃ bhāveyyā’’ti. 70. 그때 사리뿟따 존자가 홀로 조용히 머물 때, 마음속에 이러한 생각이 일어났다. ‘비구가 무엇을 공경하고 중히 여기며 의지하여 머물 때, 해로운 법을 버리고 유익한 법을 닦을 수 있겠는가?’ 그러자 사리뿟따 존자에게 이러한 생각이 들었다. ‘비구가 스승을 공경하고 중히 여기며 의지하여 머물 때, 해로운 법을 버리고 유익한 법을 닦을 수 있다. 가르침(법)을... 승가를... 공부(지계)를... 삼매를... 방일하지 않음을... 환대(정중한 영접)를 공경하고 중히 여기며 의지하여 머물 때, 해로운 법을 버리고 유익한 법을 닦을 수 있다.’ Atha kho āyasmato sāriputtassa etadahosi – ‘‘ime kho me dhammā parisuddhā pariyodātā, yaṃnūnāhaṃ ime dhamme gantvā bhagavato āroceyyaṃ. Evaṃ me ime dhammā parisuddhā ceva bhavissanti parisuddhasaṅkhātatarā ca. Seyyathāpi nāma puriso suvaṇṇanikkhaṃ adhigaccheyya parisuddhaṃ pariyodātaṃ. Tassa evamassa – ‘ayaṃ kho me suvaṇṇanikkho parisuddho pariyodāto, yaṃnūnāhaṃ imaṃ suvaṇṇanikkhaṃ gantvā kammārānaṃ dasseyyaṃ. Evaṃ me ayaṃ suvaṇṇanikkho sakammāragato parisuddho ceva bhavissati parisuddhasaṅkhātataro ca. Evamevaṃ me ime dhammā parisuddhā pariyodātā, yaṃnūnāhaṃ ime dhamme gantvā bhagavato āroceyyaṃ. Evaṃ me ime dhammā parisuddhā ceva bhavissanti parisuddhasaṅkhātatarā cā’’’ti. 그다음 사리뿟따 존자에게 이러한 생각이 들었다. ‘내가 생각한 이 법들은 청정하고 깨끗하다. 내가 세존께 가서 이 법들을 말씀드리는 것이 좋겠다. 그러면 이 법들은 내게 청정해질 뿐만 아니라 더욱 지극히 청정하게 될 것이다. 마치 어떤 사람이 청정하고 깨끗한 황금 덩어리를 얻은 것과 같다. 그에게 이런 생각이 들 것이다. 이 황금 덩어리는 청정하고 깨끗하다. 내가 이 황금 덩어리를 가지고 금세공사들에게 가서 보여주는 것이 좋겠다. 그러면 나의 이 황금 덩어리는 금세공사의 손길을 거쳐 청정해질 뿐만 아니라 더욱 지극히 청정해질 것이다. 이와 같이 이 법들은 청정하고 깨끗하다. 내가 세존께 가서 이 법들을 말씀드리면 이 법들은 청정해질 뿐만 아니라 더욱 지극히 청정하게 될 것이다.’ Atha kho āyasmā sāriputto sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā sāriputto bhagavantaṃ etadavoca – 그때 사리풋타 존자는 저녁 무렵에 홀로 명상에서 일어나 세존께서 계신 곳으로 다가갔다. 다가가서 세존께 절을 올리고 한쪽에 앉았다. 한쪽에 앉은 사리풋타 존자는 세존께 이와 같이 말씀드렸다. ‘‘Idha mayhaṃ, bhante, rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘kiṃ nu kho, bhikkhu, sakkatvā garuṃ katvā upanissāya viharanto akusalaṃ pajaheyya, kusalaṃ bhāveyyā’ti? Atha kho tassa mayhaṃ, bhante, etadahosi – ‘satthāraṃ kho, bhikkhu, sakkatvā garuṃ [Pg.490] katvā upanissāya viharanto akusalaṃ pajaheyya, kusalaṃ bhāveyya. Dhammaṃ kho, bhikkhu …pe… paṭisanthāraṃ kho, bhikkhu sakkatvā…pe… kusalaṃ bhāveyyā’ti. Atha kho tassa mayhaṃ, bhante, etadahosi – ‘ime kho me dhammā parisuddhā pariyodātā, yaṃnūnāhaṃ ime dhamme gantvā bhagavato āroceyyaṃ. Evaṃ me ime dhammā parisuddhā ceva bhavissanti parisuddhasaṅkhātatarā ca. Seyyathāpi nāma puriso suvaṇṇanikkhaṃ adhigaccheyya parisuddhaṃ pariyodātaṃ. Tassa evamassa – ayaṃ kho me suvaṇṇanikkho parisuddho pariyodāto, yaṃnūnāhaṃ imaṃ suvaṇṇanikkhaṃ gantvā kammārānaṃ dasseyyaṃ. Evaṃ me ayaṃ suvaṇṇanikkho sakammāragato parisuddho ceva bhavissati parisuddhasaṅkhātataro ca. Evamevaṃ me ime dhammā parisuddhā pariyodātā, yaṃnūnāhaṃ ime dhamme gantvā bhagavato āroceyyaṃ. Evaṃ me ime dhammā parisuddhā ceva bhavissanti parisuddhasaṅkhātatarā cā’’’ti. "세존이시여, 여기 제가 홀로 조용한 곳에서 명상하던 중 이와 같은 생각이 마음속에 떠올랐습니다. '비구가 무엇을 공경하고 존중하고 의지하여 머물 때 불선을 버리고 선을 닦을 수 있겠는가?' 세존이시여, 그러자 제게 이런 생각이 들었습니다. '비구가 스승을 공경하고 존중하고 의지하여 머물 때 불선을 버리고 선을 닦을 수 있다. 법을... (중략) ...환대를 공경하고 존중하고 의지하여 머물 때 불선을 버리고 선을 닦을 수 있다.' 세존이시여, 그러자 제게 이런 생각이 들었습니다. '나의 이 법들은 청정하고 깨끗하다. 내가 세존께 가서 이 법들을 말씀드린다면 참 좋겠다. 그러면 나의 이 법들은 청정해질 뿐만 아니라 더욱 청정하다고 인정받게 될 것이다. 마치 어떤 사람이 청정하고 깨끗한 황금 니카(nikkha)를 얻었을 때, 그에게 '나의 이 황금 니카는 청정하고 깨끗하다. 내가 이 황금 니카를 금세공사들에게 보여준다면 참 좋겠다. 그러면 나의 이 황금 니카는 금세공사의 손을 거쳐 더욱 청정해지고 깨끗해질 것이다'라는 생각이 드는 것과 같다. 이와 마찬가지로 나의 이 법들은 청정하고 깨끗하다. 내가 세존께 가서 이 법들을 말씀드린다면 참 좋겠다. 그러면 나의 이 법들은 청정해질 뿐만 아니라 더욱 청정하다고 인정받게 될 것이다'라고 말입니다." ‘‘Sādhu sādhu, sāriputta! Satthāraṃ kho, sāriputta, bhikkhu sakkatvā garuṃ katvā upanissāya viharanto akusalaṃ pajaheyya, kusalaṃ bhāveyya. Dhammaṃ kho, sāriputta, bhikkhu sakkatvā garuṃ katvā upanissāya viharanto akusalaṃ pajaheyya, kusalaṃ bhāveyya. Saṅghaṃ kho…pe… sikkhaṃ kho… samādhiṃ kho… appamādaṃ kho… paṭisanthāraṃ kho, sāriputta, bhikkhu sakkatvā garuṃ katvā upanissāya viharanto akusalaṃ pajaheyya, kusalaṃ bhāveyyā’’ti. "장하구나, 장하구나, 사리풋타여! 사리풋타여, 비구가 스승을 공경하고 존중하고 의지하여 머물 때 불선을 버리고 선을 닦을 수 있다. 사리풋타여, 비구가 법을 공경하고 존중하고 의지하여 머물 때 불선을 버리고 선을 닦을 수 있다. 승가를... 학습을... 삼매를... 불방일을... 사리풋타여, 비구가 환대를 공경하고 존중하고 의지하여 머물 때 불선을 버리고 선을 닦을 수 있다." Evaṃ vutte āyasmā sāriputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘imassa kho ahaṃ, bhante, bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāmi. So vata, bhante, bhikkhu satthari agāravo dhamme sagāravo bhavissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Yo so, bhante, bhikkhu satthari agāravo dhammepi so agāravo’’. 이와 같이 말씀하시자 사리풋타 존자는 세존께 이와 같이 말씀드렸다. "세존이시여, 저는 세존께서 간략하게 설하신 이 말씀의 뜻을 이와 같이 상세하게 이해합니다. 세존이시여, 스승에 대해 존경심이 없는 비구가 법에 대해서는 존경심이 있을 것이라는 점은 있을 수 없는 일입니다. 세존이시여, 스승에 대해 존경심이 없는 비구는 법에 대해서도 존경심이 없기 때문입니다." ‘‘So vata, bhante, bhikkhu satthari agāravo dhamme agāravo saṅghe sagāravo bhavissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Yo so, bhante, bhikkhu satthari agāravo dhamme agāravo saṅghepi so agāravo. "세존이시여, 스승과 법에 대해 존경심이 없는 비구가 승가에 대해서는 존경심이 있을 것이라는 점은 있을 수 없는 일입니다. 세존이시여, 스승과 법에 대해 존경심이 없는 비구는 승가에 대해서도 존경심이 없기 때문입니다." ‘‘So vata, bhante, bhikkhu satthari agāravo dhamme agāravo saṅghe agāravo sikkhāya sagāravo bhavissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Yo so, bhante, bhikkhu satthari agāravo dhamme agāravo saṅghe agāravo sikkhāyapi so agāravo. "세존이시여, 스승과 법과 승가에 대해 존경심이 없는 비구가 학습에 대해서는 존경심이 있을 것이라는 점은 있을 수 없는 일입니다. 세존이시여, 스승과 법과 승가에 대해 존경심이 없는 비구는 학습에 대해서도 존경심이 없기 때문입니다." ‘‘So [Pg.491] vata, bhante, bhikkhu satthari agāravo dhamme agāravo saṅghe agāravo sikkhāya agāravo samādhismiṃ sagāravo bhavissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Yo so, bhante, bhikkhu satthari agāravo dhamme agāravo saṅghe agāravo sikkhāya agāravo samādhismimpi so agāravo. "세존이시여, 스승과 법과 승가와 학습에 대해 존경심이 없는 비구가 삼매에 대해서는 존경심이 있을 것이라는 점은 있을 수 없는 일입니다. 세존이시여, 스승과 법과 승가와 학습에 대해 존경심이 없는 비구는 삼매에 대해서도 존경심이 없기 때문입니다." ‘‘So vata, bhante, bhikkhu satthari agāravo dhamme agāravo saṅghe agāravo sikkhāya agāravo samādhismiṃ agāravo appamāde sagāravo bhavissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Yo so, bhante, bhikkhu satthari agāravo dhamme agāravo saṅghe agāravo sikkhāya agāravo samādhismiṃ agāravo appamādepi so agāravo. "세존이시여, 스승과 법과 승가와 학습과 삼매에 대해 존경심이 없는 비구가 불방일에 대해서는 존경심이 있을 것이라는 점은 있을 수 없는 일입니다. 세존이시여, 스승과 법과 승가와 학습과 삼매에 대해 존경심이 없는 비구는 불방일에 대해서도 존경심이 없기 때문입니다." ‘‘So vata, bhante, bhikkhu satthari agāravo dhamme agāravo saṅghe agāravo sikkhāya agāravo samādhismiṃ agāravo appamāde agāravo paṭisanthāre sagāravo bhavissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Yo so, bhante, bhikkhu satthari agāravo…pe… appamāde agāravo paṭisanthārepi so agāravo. "세존이시여, 스승과 법과 승가와 학습과 삼매와 불방일에 대해 존경심이 없는 비구가 환대에 대해서는 존경심이 있을 것이라는 점은 있을 수 없는 일입니다. 세존이시여, 스승과 법과 승가와 학습과 삼매와 불방일에 대해 존경심이 없는 비구는 환대에 대해서도 존경심이 없기 때문입니다." ‘‘So vata, bhante, bhikkhu satthari sagāravo dhamme agāravo bhavissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Yo so, bhante, bhikkhu satthari sagāravo dhammepi so sagāravo…pe…. "세존이시여, 스승에 대해 존경심이 있는 비구가 법에 대해서는 존경심이 없을 것이라는 점은 있을 수 없는 일입니다. 세존이시여, 스승에 대해 존경심이 있는 비구는 법에 대해서도 존경심이 있기 때문입니다. (중략)" ‘‘So vata, bhante, bhikkhu satthari sagāravo…pe. … appamāde sagāravo paṭisanthāre agāravo bhavissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Yo so, bhante, bhikkhu satthari sagāravo…pe… appamāde sagāravo paṭisanthārepi so sagāravo. "세존이시여, 스승... 불방일에 대해 존경심이 있는 비구가 환대에 대해서는 존경심이 없을 것이라는 점은 있을 수 없는 일입니다. 세존이시여, 스승... 불방일에 대해 존경심이 있는 비구는 환대에 대해서도 존경심이 있기 때문입니다." ‘‘So vata, bhante, bhikkhu satthari sagāravo dhammepi sagāravo bhavissatīti ṭhānametaṃ vijjati. Yo so, bhante, bhikkhu satthari sagāravo dhammepi so sagāravo…pe…. "세존이시여, 스승에 대해 존경심이 있는 비구가 법에 대해서도 존경심이 있을 것이라는 점은 당연한 일입니다. 세존이시여, 스승에 대해 존경심이 있는 비구는 법에 대해서도 존경심이 있기 때문입니다. (중략)" ‘‘So vata, bhante, bhikkhu satthari sagāravo…pe… appamāde sagāravo paṭisanthārepi sagāravo bhavissatīti ṭhānametaṃ vijjati. Yo so, bhante, bhikkhu satthari sagāravo dhamme sagāravo saṅghe sagāravo sikkhāya sagāravo samādhismiṃ sagāravo appamāde sagāravo paṭisanthārepi so sagāravo’’ti. "세존이시여, 스승... 불방일에 대해 존경심이 있는 비구가 환대에 대해서도 존경심이 있을 것이라는 점은 당연한 일입니다. 세존이시여, 스승과 법과 승가와 학습과 삼매와 불방일에 대해 존경심이 있는 비구는 환대에 대해서도 존경심이 있기 때문입니다." ‘‘Imassa [Pg.492] kho ahaṃ, bhante, bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāmī’’ti. "세존이시여, 저는 세존께서 간략하게 설하신 이 말씀의 뜻을 이와 같이 상세하게 이해합니다." ‘‘Sādhu sādhu, sāriputta! Sādhu kho tvaṃ, sāriputta, imassa mayā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāsi. So vata, sāriputta, bhikkhu satthari agāravo dhamme sagāravo bhavissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati…pe… yo so, sāriputta, bhikkhu satthari agāravo dhamme agāravo saṅghe agāravo sikkhāya agāravo samādhismiṃ agāravo appamādepi so agāravo. “훌륭하구나, 사리뿟따여! 훌륭하구나, 사리뿟따여! 사리뿟따여, 그대는 내가 요약하여 설한 이 법의 의미를 이와 같이 상세하게 잘 이해하고 있구나. 사리뿟따여, 참으로 스승에 대해 공경함이 없는 비구가 법에 대해 공경함이 있을 것이라는 그러한 경우는 존재할 수 없다. …중략… 사리뿟따여, 스승에 대해 공경함이 없고, 법에 대해 공경함이 없으며, 승가에 대해 공경함이 없고, 학습(계학)에 대해 공경함이 없으며, 삼매에 대해 공경함이 없는 그 비구는, 방일하지 않음(불방일)에 대해서도 역시 공경함이 없다.” ‘‘So vata, sāriputta, bhikkhu satthari agāravo dhamme agāravo saṅghe agāravo sikkhāya agāravo samādhismiṃ agāravo appamāde agāravo paṭisanthāre sagāravo bhavissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Yo so, sāriputta, bhikkhu satthari agāravo dhamme agāravo saṅghe agāravo sikkhāya agāravo samādhismiṃ agāravo appamāde agāravo paṭisanthārepi so agāravo. “사리뿟따여, 참으로 스승에 대해 공경함이 없고, 법에 대해 공경함이 없으며, 승가에 대해 공경함이 없고, 학습에 대해 공경함이 없으며, 삼매에 대해 공경함이 없고, 방일하지 않음에도 공경함이 없는 비구가 환대(친절한 영접)에 대해 공경함이 있을 것이라는 그러한 경우는 존재할 수 없다. 사리뿟따여, 스승, 법, 승가, 학습, 삼매, 그리고 방일하지 않음에 대해 공경함이 없는 그 비구는 환대에 대해서도 역시 공경함이 없다.” ‘‘So vata, sāriputta, bhikkhu satthari sagāravo dhamme agāravo bhavissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati…pe… yo so, sāriputta, bhikkhu satthari sagāravo dhammepi so sagāravo …pe…. “사리뿟따여, 참으로 스승에 대해 공경함이 있는 비구가 법에 대해 공경함이 없을 것이라는 그러한 경우는 존재할 수 없다. …중략… 사리뿟따여, 스승에 대해 공경함이 있는 그 비구는 법에 대해서도 역시 공경함이 있다. …중략…” ‘‘So vata, sāriputta, bhikkhu satthari sagāravo dhamme sagāravo…pe… appamāde sagāravo paṭisanthāre agāravo bhavissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Yo so, sāriputta, bhikkhu satthari sagāravo…pe… appamāde sagāravo paṭisanthārepi so sagāravo. “사리뿟따여, 참으로 스승에 대해 공경함이 있고, 법에 대해 공경함이 있으며, …중략… 방일하지 않음에 공경함이 있는 비구가 환대에 대해 공경함이 없을 것이라는 그러한 경우는 존재할 수 없다. 사리뿟따여, 스승에 대해 공경함이 있고, …중략… 방일하지 않음에 공경함이 있는 그 비구는 환대에 대해서도 역시 공경함이 있다.” ‘‘So vata, sāriputta, bhikkhu satthari sagāravo dhammepi sagāravo bhavissatīti ṭhānametaṃ vijjati. Yo so, sāriputta, bhikkhu satthari sagāravo dhammepi so sagāravo…pe…. “사리뿟따여, 참으로 스승에 대해 공경함이 있는 비구가 법에 대해서도 역시 공경함이 있을 것이라는 그러한 경우는 존재한다. 사리뿟따여, 스승에 대해 공경함이 있는 비구는 법에 대해서도 역시 공경함이 있다. …중략…” ‘‘So vata, sāriputta, bhikkhu satthari sagāravo…pe… appamāde sagāravo paṭisanthārepi so sagāravo bhavissatīti ṭhānametaṃ vijjati. Yo so, sāriputta, bhikkhu satthari sagāravo…pe… appamāde sagāravo paṭisanthārepi so sagāravo’’ti. “사리뿟따여, 참으로 스승에 대해 공경함이 있고, …중략… 방일하지 않음에 공경함이 있는 비구가 환대에 대해서도 역시 공경함이 있을 것이라는 그러한 경우는 존재한다. 사리뿟따여, 스승에 대해 공경함이 있고, …중략… 방일하지 않음에 공경함이 있는 그 비구는 환대에 대해서도 역시 공경함이 있다.”라고 말씀하셨다. ‘‘Imassa [Pg.493] kho, sāriputta, mayā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena attho daṭṭhabbo’’ti. Chaṭṭhaṃ. “사리뿟따여, 내가 요약하여 설한 이 법의 의미는 이와 같이 상세하게 이해되어야 한다.”라고 말씀하셨다. 여섯 번째 수타가 끝났다. 7. Bhāvanāsuttaṃ 7. 7. 바와나 숫따(수행의 경) 71. ‘‘Bhāvanaṃ ananuyuttassa, bhikkhave, bhikkhuno viharato kiñcāpi evaṃ icchā uppajjeyya – ‘aho vata me anupādāya āsavehi cittaṃ vimucceyyā’ti, atha khvassa neva anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccati. Taṃ kissa hetu? ‘Abhāvitattā’tissa vacanīyaṃ. Kissa abhāvitattā? Catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ, catunnaṃ sammappadhānānaṃ, catunnaṃ iddhipādānaṃ, pañcannaṃ indriyānaṃ, pañcannaṃ balānaṃ, sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ, ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa. 71. 71. “비구들이여, 수행(수습)에 정진하지 않으며 머무는 비구에게 ‘아, 나의 마음이 집착 없이 번뇌들로부터 해탈하기를!’이라는 열망이 생기더라도, 그의 마음은 집착 없이 번뇌들로부터 해탈하지 못한다. 그것은 무슨 까닭인가? ‘닦지 않았기 때문’이라고 말해야 한다. 무엇을 닦지 않았기 때문인가? 사념처, 사정근, 사여의족, 오근, 오력, 칠각지, 고귀한 팔정도를 닦지 않았기 때문이다.” ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, kukkuṭiyā aṇḍāni aṭṭha vā dasa vā dvādasa vā. Tānassu kukkuṭiyā na sammā adhisayitāni, na sammā pariseditāni, na sammā paribhāvitāni. Kiñcāpi tassā kukkuṭiyā evaṃ icchā uppajjeyya – ‘aho vata me kukkuṭapotakā pādanakhasikhāya vā mukhatuṇḍakena vā aṇḍakosaṃ padāletvā sotthinā abhinibbhijjeyyu’nti, atha kho abhabbāva te kukkuṭapotakā pādanakhasikhāya vā mukhatuṇḍakena vā aṇḍakosaṃ padāletvā sotthinā abhinibbhijjituṃ. Taṃ kissa hetu? Tathā hi, bhikkhave, kukkuṭiyā aṇḍāni na sammā adhisayitāni, na sammā pariseditāni, na sammā paribhāvitāni. Evamevaṃ kho, bhikkhave, bhāvanaṃ ananuyuttassa bhikkhuno viharato kiñcāpi evaṃ icchā uppajjeyya – ‘aho vata me anupādāya āsavehi cittaṃ vimucceyyā’ti, atha khvassa neva anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccati. Taṃ kissa hetu? ‘Abhāvitattā’tissa vacanīyaṃ. Kissa abhāvitattā? Catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ, catunnaṃ sammappadhānānaṃ, catunnaṃ iddhipādānaṃ, pañcannaṃ indriyānaṃ, pañcannaṃ balānaṃ, sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ, ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa. “비구들이여, 예를 들어 암탉에게 여덟 개나 열 개, 혹은 열두 개의 알이 있다고 하자. 암탉이 그 알들을 제대로 품어주지도 않고, 제대로 따뜻하게 해주지도 않고, 제대로 기운을 입혀주지도 않았다면, 그 암탉에게 ‘아, 나의 병아리들이 발톱 끝이나 부리로 알껍질을 깨고 안전하게 나오기를!’이라는 열망이 생기더라도, 그 병아리들은 발톱 끝이나 부리로 알껍질을 깨고 안전하게 나올 수 없다. 그것은 무슨 까닭인가? 비구들이여, 암탉이 그 알들을 제대로 품지도 않고, 따뜻하게 하지도 않고, 기운을 입혀주지도 않았기 때문이다. 이와 같이 비구들이여, 수행에 정진하지 않으며 머무는 비구에게 ‘아, 나의 마음이 집착 없이 번뇌들로부터 해탈하기를!’이라는 열망이 생기더라도, 그의 마음은 집착 없이 번뇌들로부터 해탈하지 못한다. 그것은 무슨 까닭인가? ‘닦지 않았기 때문’이라고 말해야 한다. 무엇을 닦지 않았기 때문인가? 사념처, 사정근, 사여의족, 오근, 오력, 칠각지, 고귀한 팔정도를 닦지 않았기 때문이다.” ‘‘Bhāvanaṃ anuyuttassa, bhikkhave, bhikkhuno viharato kiñcāpi na evaṃ icchā uppajjeyya – ‘aho vata me anupādāya āsavehi cittaṃ vimucceyyā’ti, atha khvassa anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccati. Taṃ kissa hetu? ‘Bhāvitattā’tissa vacanīyaṃ. Kissa bhāvitattā? Catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ, catunnaṃ sammappadhānānaṃ, catunnaṃ iddhipādānaṃ, pañcannaṃ indriyānaṃ, pañcannaṃ balānaṃ, sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ, ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa. “비구들이여, 수행에 정진하며 머무는 비구에게 ‘아, 나의 마음이 집착 없이 번뇌들로부터 해탈하기를!’이라는 열망이 생기지 않더라도, 그의 마음은 집착 없이 번뇌들로부터 해탈한다. 그것은 무슨 까닭인가? ‘닦았기 때문’이라고 말해야 한다. 무엇을 닦았기 때문인가? 사념처, 사정근, 사여의족, 오근, 오력, 칠각지, 고귀한 팔정도를 닦았기 때문이다.” ‘‘Seyyathāpi[Pg.494], bhikkhave, kukkuṭiyā aṇḍāni aṭṭha vā dasa vā dvādasa vā. Tānassu kukkuṭiyā sammā adhisayitāni, sammā pariseditāni, sammā paribhāvitāni. Kiñcāpi tassā kukkuṭiyā na evaṃ icchā uppajjeyya – ‘aho vata me kukkuṭapotakā pādanakhasikhāya vā mukhatuṇḍakena vā aṇḍakosaṃ padāletvā sotthinā abhinibbhijjeyyu’nti, atha kho bhabbāva te kukkuṭapotakā pādanakhasikhāya vā mukhatuṇḍakena vā aṇḍakosaṃ padāletvā sotthinā abhinibbhijjituṃ. Taṃ kissa hetu? Tathā hi, bhikkhave, kukkuṭiyā aṇḍāni sammā adhisayitāni, sammā pariseditāni, sammā paribhāvitāni. Evamevaṃ kho, bhikkhave, bhāvanaṃ anuyuttassa bhikkhuno viharato kiñcāpi na evaṃ icchā uppajjeyya – ‘aho vata me anupādāya āsavehi cittaṃ vimucceyyā’ti, atha khvassa anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccati. Taṃ kissa hetu? ‘Bhāvitattā’tissa vacanīyaṃ. Kissa bhāvitattā? Catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ…pe… ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa. “비구들이여, 예를 들어 암탉에게 여덟 개나 열 개, 혹은 열두 개의 알이 있다고 하자. 암탉이 그 알들을 제대로 품어주고, 제대로 따뜻하게 해주고, 제대로 기운을 입혀주었다면, 그 암탉에게 ‘아, 나의 병아리들이 발톱 끝이나 부리로 알껍질을 깨고 안전하게 나오기를!’이라는 열망이 생기지 않더라도, 그 병아리들은 발톱 끝이나 부리로 알껍질을 깨고 안전하게 나올 수 있다. 그것은 무슨 까닭인가? 비구들이여, 암탉이 그 알들을 제대로 품고, 따뜻하게 하고, 기운을 입혀주었기 때문이다. 이와 같이 비구들이여, 수행에 정진하며 머무는 비구에게 ‘아, 나의 마음이 집착 없이 번뇌들로부터 해탈하기를!’이라는 열망이 생기지 않더라도, 그의 마음은 집착 없이 번뇌들로부터 해탈한다. 그것은 무슨 까닭인가? ‘닦았기 때문’이라고 말해야 한다. 무엇을 닦았기 때문인가? 사념처, …중략… 고귀한 팔정도를 닦았기 때문이다.” ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, phalagaṇḍassa vā phalagaṇḍantevāsikassa vā dissanteva vāsijaṭe aṅgulipadāni dissati aṅguṭṭhapadaṃ. No ca khvassa evaṃ ñāṇaṃ hoti – ‘ettakaṃ me ajja vāsijaṭassa khīṇaṃ, ettakaṃ hiyyo, ettakaṃ pare’ti, atha khvassa khīṇe ‘khīṇa’nteva ñāṇaṃ hoti. Evamevaṃ kho, bhikkhave, bhāvanaṃ anuyuttassa bhikkhuno viharato kiñcāpi na evaṃ ñāṇaṃ hoti – ‘ettakaṃ me ajja āsavānaṃ khīṇaṃ, ettakaṃ hiyyo, ettakaṃ pare’ti, atha khvassa khīṇe ‘khīṇa’nteva ñāṇaṃ hoti. “비구들이여, 예를 들어 목수나 목수의 제자가 도끼 자루에서 손가락 자국이나 엄지손가락 자국을 보는 것과 같다. 그에게 ‘오늘 나의 도끼 자루가 이만큼 닳았고, 어제는 이만큼, 그저께는 이만큼 닳았다’라는 지혜는 생기지 않지만, 그것이 닳았을 때 ‘닳았다’라고만 지혜가 생긴다. 비구들이여, 이와 같이 수행(bhāvanā)에 전념하며 머무는 비구에게 ‘오늘 나의 번뇌(āsava)가 이만큼 다했고, 어제는 이만큼, 그저께는 이만큼 다했다’라는 지혜가 비록 생기지 않더라도, 번뇌가 다했을 때 ‘다했다’라고만 지혜가 생긴다.” ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, sāmuddikāya nāvāya vettabandhanabaddhāya cha māsāni udake pariyādāya hemantikena thale ukkhittāya vātātapaparetāni bandhanāni, tāni pāvussakena meghena abhippavuṭṭhāni appakasireneva parihāyanti, pūtikāni bhavanti. Evamevaṃ kho, bhikkhave, bhāvanaṃ anuyuttassa bhikkhuno viharato appakasireneva saṃyojanāni paṭippassambhanti, pūtikāni bhavantī’’ti. Sattamaṃ. “비구들이여, 예를 들어 바다를 다니는 배가 밧줄로 묶여 있는데, 여섯 달 동안 물속에서 다니다가 겨울철에 육지로 올려졌을 때 그 밧줄들이 바람과 햇빛에 시달리게 된 것과 같다. 그 밧줄들이 장마철의 비를 맞으면 힘들이지 않고 삭아서 부서지게 된다. 비구들이여, 이와 같이 수행에 전념하며 머무는 비구에게는 힘들이지 않고 상요자나(결박)들이 가라앉고 삭아 없어지게 된다.” 일곱 번째 경이 끝났다. 8. Aggikkhandhopamasuttaṃ 8. 불덩이의 비유 경(Aggikkhandhopamasuttaṃ) 72. Evaṃ [Pg.495] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kosalesu cārikaṃ carati mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ. Addasā kho bhagavā addhānamaggappaṭipanno aññatarasmiṃ padese mahantaṃ aggikkhandhaṃ ādittaṃ sampajjalitaṃ sajotibhūtaṃ. Disvāna maggā okkamma aññatarasmiṃ rukkhamūle paññatte āsane nisīdi. Nisajja kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘passatha no tumhe, bhikkhave, amuṃ mahantaṃ aggikkhandhaṃ ādittaṃ sampajjalitaṃ sajotibhūta’’nti? ‘‘Evaṃ, bhante’’ti. 72. 이와 같이 내가 들었다. 한때 세존께서 많은 비구 승가와 함께 코살라 국에서 유행하고 계셨다. 세존께서는 길을 가시던 중에 어떤 장소에서 타오르고 불길이 치솟으며 이글거리는 커다란 불덩이를 보셨다. 보시고는 길에서 벗어나 어떤 나무 아래에 마련된 자리에 앉으셨다. 자리에 앉으신 세존께서는 비구들에게 말씀하셨다. “비구들이여, 그대들은 저기 타오르고 불길이 치솟으며 이글거리는 커다란 불덩이를 보고 있느냐?” “그렇습니다, 세존이시여.” ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, katamaṃ nu kho varaṃ – yaṃ amuṃ mahantaṃ aggikkhandhaṃ ādittaṃ sampajjalitaṃ sajotibhūtaṃ āliṅgetvā upanisīdeyya vā upanipajjeyya vā, yaṃ vā khattiyakaññaṃ vā brāhmaṇakaññaṃ vā gahapatikaññaṃ vā mudutalunahatthapādaṃ āliṅgetvā upanisīdeyya vā upanipajjeyya vā’’ti? ‘‘Etadeva, bhante, varaṃ – yaṃ khattiyakaññaṃ vā brāhmaṇakaññaṃ vā gahapatikaññaṃ vā mudutalunahatthapādaṃ āliṅgetvā upanisīdeyya vā upanipajjeyya vā, dukkhañhetaṃ, bhante, yaṃ amuṃ mahantaṃ aggikkhandhaṃ ādittaṃ sampajjalitaṃ sajotibhūtaṃ āliṅgetvā upanisīdeyya vā upanipajjeyya vā’’ti. “비구들이여, 그대들은 어떻게 생각하느냐? 저 타오르고 불길이 치솟으며 이글거리는 커다란 불덩이를 끌어안고 그 곁에 앉거나 눕는 것과, 부드럽고 연약한 손발을 가진 왕족의 처녀나 브라만의 처녀나 장자의 처녀를 끌어안고 그 곁에 앉거나 눕는 것 중 어느 것이 더 나으냐?” “세존이시여, 부드럽고 연약한 손발을 가진 왕족의 처녀나 브라만의 처녀나 장자의 처녀를 끌어안고 앉거나 눕는 것이 더 낫습니다. 세존이시여, 저 커다란 불덩이를 끌어안고 앉거나 눕는 것은 괴로운 일이기 때문입니다.” ‘‘Ārocayāmi vo, bhikkhave, paṭivedayāmi vo, bhikkhave, yathā etadeva tassa varaṃ dussīlassa pāpadhammassa asucisaṅkassarasamācārassa paṭicchannakammantassa assamaṇassa samaṇapaṭiññassa abrahmacārissa brahmacāripaṭiññassa antopūtikassa avassutassa kasambujātassa yaṃ amuṃ mahantaṃ aggikkhandhaṃ ādittaṃ sampajjalitaṃ sajotibhūtaṃ āliṅgetvā upanisīdeyya vā upanipajjeyya vā. Taṃ kissa hetu? Tatonidānañhi so, bhikkhave, maraṇaṃ vā nigaccheyya maraṇamattaṃ vā dukkhaṃ, na tveva tappaccayā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjeyya. “비구들이여, 나는 그대들에게 말하고 알리노니, 계를 어기고 악한 법을 행하며, 부정하고 의심스러운 행실을 하며, 자신의 행위를 숨기고, 사문이 아니면서 사문이라 자칭하며, 청정한 수행자가 아니면서 청정한 수행자라 자칭하며, 안으로 썩어 있고 탐욕에 젖어 있으며 오물과 같은 자에게는, 차라리 저 커다란 불덩이를 끌어안고 그 곁에 앉거나 눕는 것이 더 낫다. 그것은 왜인가? 비구들이여, 그는 그 원인으로 인해 죽음에 이르거나 죽음에 비견되는 괴로움을 겪을지언정, 그 원인 때문에 몸이 무너져 죽은 뒤에 비참한 곳, 불행한 곳, 파멸처인 지옥에 떨어지지는 않을 것이기 때문이다.” ‘‘Yañca kho so, bhikkhave, dussīlo pāpadhammo asucisaṅkassarasamācāro…pe… kasambujāto khattiyakaññaṃ vā brāhmaṇakaññaṃ vā gahapatikaññaṃ vā mudutalunahatthapādaṃ āliṅgetvā upanisīdati vā upanipajjati vā, tañhi tassa, bhikkhave, hoti dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. “비구들이여, 그러나 계를 어기고 악한 법을 행하며, 부정하고 의심스러운 행실을 하며... 오물과 같은 자가 왕족의 처녀나 브라만의 처녀나 장자의 처녀를 끌어안고 앉거나 눕는다면, 비구들이여, 그것은 그에게 오랜 세월 불이익과 괴로움이 되며, 몸이 무너져 죽은 뒤에 비참한 곳, 불행한 곳, 파멸처인 지옥에 떨어지게 된다.” ‘‘Taṃ [Pg.496] kiṃ maññatha, bhikkhave, katamaṃ nu kho varaṃ – yaṃ balavā puriso daḷhāya vālarajjuyā ubho jaṅghā veṭhetvā ghaṃseyya – sā chaviṃ chindeyya chaviṃ chetvā cammaṃ chindeyya cammaṃ chetvā maṃsaṃ chindeyya maṃsaṃ chetvā nhāruṃ chindeyya nhāruṃ chetvā aṭṭhiṃ chindeyya aṭṭhiṃ chetvā aṭṭhimiñjaṃ āhacca tiṭṭheyya, yaṃ vā khattiyamahāsālānaṃ vā brāhmaṇamahāsālānaṃ vā gahapatimahāsālānaṃ vā abhivādanaṃ sādiyeyyā’’ti? ‘‘Etadeva, bhante, varaṃ – yaṃ khattiyamahāsālānaṃ vā brāhmaṇamahāsālānaṃ vā gahapatimahāsālānaṃ vā abhivādanaṃ sādiyeyya, dukkhañhetaṃ, bhante, yaṃ balavā puriso daḷhāya vālarajjuyā…pe… aṭṭhimiñjaṃ āhacca tiṭṭheyyā’’ti. “비구들이여, 그대들은 어떻게 생각하느냐? 어느 것이 더 나으냐? 힘센 사람이 질긴 말갈기 밧줄로 양쪽 정강이를 묶어 문질러서, 그것이 피부를 끊고 가죽을 끊고 살을 끊고 힘줄을 끊고 뼈를 끊어 골수까지 닿게 하는 것과, 커다란 재산을 가진 왕족이나 브라만이나 장자들의 경배를 받는 것 중 어느 것이 더 나으냐?” “세존이시여, 커다란 재산을 가진 왕족이나 브라만이나 장자들의 경배를 받는 것이 더 낫습니다. 세존이시여, 힘센 사람이 질긴 말갈기 밧줄로 ... 골수까지 닿게 하는 것은 괴로운 일이기 때문입니다.” ‘‘Ārocayāmi vo, bhikkhave, paṭivedayāmi vo, bhikkhave, yathā etadeva tassa varaṃ dussīlassa…pe… kasambujātassa yaṃ balavā puriso daḷhāya vālarajjuyā ubho jaṅghā veṭhetvā…pe… aṭṭhimiñjaṃ āhacca tiṭṭheyya. Taṃ kissa hetu? Tatonidānañhi so, bhikkhave, maraṇaṃ vā nigaccheyya maraṇamattaṃ vā dukkhaṃ, na tveva tappaccayā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjeyya. Yañca kho so, bhikkhave, dussīlo…pe… kasambujāto khattiyamahāsālānaṃ vā brāhmaṇamahāsālānaṃ vā gahapatimahāsālānaṃ vā abhivādanaṃ sādiyati, tañhi tassa, bhikkhave, hoti dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. “비구들이여, 나는 그대들에게 말하고 알리노니, 계를 어기고 ... 오물과 같은 자에게는, 차라리 힘센 사람이 질긴 말갈기 밧줄로 양쪽 정강이를 묶어 ... 골수까지 닿게 하는 것이 더 낫다. 그것은 왜인가? 비구들이여, 그는 그 원인으로 인해 죽음에 이르거나 죽음에 비견되는 괴로움을 겪을지언정, 그 원인 때문에 몸이 무너져 죽은 뒤에 비참한 곳, 불행한 곳, 파멸처인 지옥에 떨어지지는 않을 것이기 때문이다. 비구들이여, 그러나 계를 어기고 ... 오물과 같은 자가 커다란 재산을 가진 왕족이나 브라만이나 장자들의 경배를 받는다면, 비구들이여, 그것은 그에게 오랜 세월 불이익과 괴로움이 되며, 몸이 무너져 죽은 뒤에 비참한 곳, 불행한 곳, 파멸처인 지옥에 떨어지게 된다.” ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, katamaṃ nu kho varaṃ – yaṃ balavā puriso tiṇhāya sattiyā teladhotāya paccorasmiṃ pahareyya, yaṃ vā khattiyamahāsālānaṃ vā brāhmaṇamahāsālānaṃ vā gahapatimahāsālānaṃ vā añjalikammaṃ sādiyeyyā’’ti? ‘‘Etadeva, bhante, varaṃ – yaṃ khattiyamahāsālānaṃ vā brāhmaṇamahāsālānaṃ vā gahapatimahāsālānaṃ vā añjalikammaṃ sādiyeyya, dukkhañhetaṃ, bhante, yaṃ balavā puriso tiṇhāya sattiyā teladhotāya paccorasmiṃ pahareyyā’’ti. "비구들이여, 그대들은 어떻게 생각하느냐? 힘센 사람이 기름을 발라 숫돌에 간 날카로운 창으로 가슴을 찌르는 것과, 큰 부를 가진 왕족이나 바라문이나 장자들의 합장 인사를 받는 것 중에 어느 것이 더 낫겠느냐?" "세존이시여, 큰 부를 가진 왕족이나 바라문이나 장자들의 합장 인사를 받는 것이 더 낫습니다. 세존이시여, 힘센 사람이 기름을 발라 숫돌에 간 날카로운 창으로 가슴을 찌르는 것은 참으로 고통스럽기 때문입니다." ‘‘Ārocayāmi vo, bhikkhave, paṭivedayāmi vo, bhikkhave, yathā etadeva tassa varaṃ dussīlassa…pe… kasambujātassa yaṃ balavā puriso tiṇhāya sattiyā teladhotāya paccorasmiṃ pahareyya. Taṃ kissa hetu? Tatonidānañhi so, bhikkhave, maraṇaṃ vā nigaccheyya maraṇamattaṃ vā dukkhaṃ, na tveva tappaccayā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ [Pg.497] nirayaṃ upapajjeyya. Yañca kho so, bhikkhave, dussīlo pāpadhammo…pe… kasambujāto khattiyamahāsālānaṃ vā brāhmaṇamahāsālānaṃ vā gahapatimahāsālānaṃ vā añjalikammaṃ sādiyati, tañhi tassa, bhikkhave, hoti dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. "비구들이여, 나는 그대들에게 알리고, 비구들이여, 나는 그대들에게 깨우쳐 주노라. 계행이 없고... 쓰레기 같은 자에게는, 힘센 사람이 기름을 발라 숫돌에 간 날카로운 창으로 가슴을 찌르는 것이 차라리 더 낫다. 그것은 무슨 까닭인가? 비구들이여, 그로 인해 그는 죽음에 이르거나 죽음에 비견되는 고통을 겪을지언정, 그 일로 인해서 몸이 무너져 죽은 뒤에 비참한 곳, 불행한 곳, 파멸처, 지옥에 떨어지지는 않기 때문이다. 비구들이여, 그러나 계행이 없고 악한 법을 가진... 쓰레기 같은 자가 왕족이나 바라문이나 장자들의 합장 인사를 받는다면, 비구들이여, 그것은 그에게 오랜 세월 동안 해로움과 고통이 되며, 몸이 무너져 죽은 뒤에 비참한 곳, 불행한 곳, 파멸처, 지옥에 떨어지게 된다." ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, katamaṃ nu kho varaṃ – yaṃ balavā puriso tattena ayopaṭṭena ādittena sampajjalitena sajotibhūtena kāyaṃ sampaliveṭheyya, yaṃ vā khattiyamahāsālānaṃ vā brāhmaṇamahāsālānaṃ vā gahapatimahāsālānaṃ vā saddhādeyyaṃ cīvaraṃ paribhuñjeyyā’’ti? ‘‘Etadeva, bhante, varaṃ – yaṃ khattiyamahāsālānaṃ vā…pe… saddhādeyyaṃ cīvaraṃ paribhuñjeyya, dukkhañhetaṃ, bhante, yaṃ balavā puriso tattena ayopaṭṭena ādittena sampajjalitena sajotibhūtena kāyaṃ sampaliveṭheyyā’’ti. "비구들이여, 그대들은 어떻게 생각하느냐? 힘센 사람이 불타오르고 활활 타며 불꽃이 번지는 뜨거운 철판으로 몸을 휘감는 것과, 큰 부를 가진 왕족이나 바라문이나 장자들이 믿음으로 보시한 가사를 수용하는 것 중에 어느 것이 더 낫겠느냐?" "세존이시여, 큰 부를 가진 왕족이나... 믿음으로 보시한 가사를 수용하는 것이 더 낫습니다. 세존이시여, 힘센 사람이 불타오르고 활활 타며 불꽃이 번지는 뜨거운 철판으로 몸을 휘감는 것은 참으로 고통스럽기 때문입니다." ‘‘Ārocayāmi vo, bhikkhave, paṭivedayāmi vo, bhikkhave, yathā etadeva tassa varaṃ dussīlassa…pe… kasambujātassa yaṃ balavā puriso tattena ayopaṭṭena ādittena sampajjalitena sajotibhūtena kāyaṃ sampaliveṭheyya. Taṃ kissa hetu? Tatonidānañhi so, bhikkhave, maraṇaṃ vā nigaccheyya maraṇamattaṃ vā dukkhaṃ, na tveva tappaccayā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjeyya. Yañca kho so, bhikkhave, dussīlo…pe… kasambujāto khattiyamahāsālānaṃ vā brāhmaṇamahāsālānaṃ vā gahapatimahāsālānaṃ vā saddhādeyyaṃ cīvaraṃ paribhuñjati, tañhi tassa, bhikkhave, hoti dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. "비구들이여, 나는 그대들에게 알리고, 비구들이여, 나는 그대들에게 깨우쳐 주노라. 계행이 없고... 쓰레기 같은 자에게는, 힘센 사람이 불타오르고 활활 타며 불꽃이 번지는 뜨거운 철판으로 몸을 휘감는 것이 차라리 더 낫다. 그것은 무슨 까닭인가? 비구들이여, 그로 인해 그는 죽음에 이르거나 죽음에 비견되는 고통을 겪을지언정, 그 일로 인해서 몸이 무너져 죽은 뒤에 비참한 곳, 불행한 곳, 파멸처, 지옥에 떨어지지는 않기 때문이다. 비구들이여, 그러나 계행이 없고... 쓰레기 같은 자가 왕족이나 바라문이나 장자들이 믿음으로 보시한 가사를 수용한다면, 비구들이여, 그것은 그에게 오랜 세월 동안 해로움과 고통이 되며, 몸이 무너져 죽은 뒤에 비참한 곳, 불행한 곳, 파멸처, 지옥에 떨어지게 된다." ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, katamaṃ nu kho varaṃ – yaṃ balavā puriso tattena ayosaṅkunā mukhaṃ vivaritvā tattaṃ lohaguḷaṃ ādittaṃ sampajjalitaṃ sajotibhūtaṃ mukhe pakkhipeyya – taṃ tassa oṭṭhampi daheyya mukhampi daheyya jivhampi daheyya kaṇṭhampi daheyya urampi daheyya antampi antaguṇampi ādāya adhobhāgā nikkhameyya, yaṃ vā khattiyamahāsālānaṃ vā brāhmaṇamahāsālānaṃ vā gahapatimahāsālānaṃ vā saddhādeyyaṃ piṇḍapātaṃ [Pg.498] paribhuñjeyyā’’ti? ‘‘Etadeva, bhante, varaṃ – yaṃ khattiyamahāsālānaṃ vā brāhmaṇamahāsālānaṃ vā gahapatimahāsālānaṃ vā saddhādeyyaṃ piṇḍapātaṃ paribhuñjeyya, dukkhañhetaṃ, bhante, yaṃ balavā puriso tattena ayosaṅkunā mukhaṃ vivaritvā tattaṃ lohaguḷaṃ ādittaṃ sampajjalitaṃ sajotibhūtaṃ mukhe pakkhipeyya – taṃ tassa oṭṭhampi daheyya mukhampi daheyya jivhampi daheyya kaṇṭhampi daheyya urampi daheyya antampi antaguṇampi ādāya adhobhāgaṃ nikkhameyyā’’ti. "비구들이여, 그대들은 어떻게 생각하느냐? 힘센 사람이 뜨거운 철꼬챙이로 입을 벌리고, 불타오르고 활활 타며 불꽃이 번지는 뜨거운 철공을 입안에 집어넣어, 그것이 입술과 입과 혀와 목구멍과 가슴을 태우고 창자와 소장을 훑어 아래로 빠져나오게 하는 것과, 큰 부를 가진 왕족이나 바라문이나 장자들이 믿음으로 보시한 발루(공양물)를 먹는 것 중에 어느 것이 더 낫겠느냐?" "세존이시여, 큰 부를 가진 왕족이나 바라문이나 장자들이 믿음으로 보시한 발루를 먹는 것이 더 낫습니다. 세존이시여, 힘센 사람이 뜨거운 철꼬챙이로 입을 벌리고, 불타오르고 활활 타며 불꽃이 번지는 뜨거운 철공을 입안에 집어넣어, 그것이 입술과 입과 혀와 목구멍과 가슴을 태우고 창자와 소장을 훑어 아래로 빠져나오게 하는 것은 참으로 고통스럽기 때문입니다." ‘‘Ārocayāmi vo, bhikkhave, paṭivedayāmi vo, bhikkhave, yathā etadeva tassa varaṃ dussīlassa…pe… kasambujātassa yaṃ balavā puriso tattena ayosaṅkunā mukhaṃ vivaritvā tattaṃ lohaguḷaṃ ādittaṃ sampajjalitaṃ sajotibhūtaṃ mukhe pakkhipeyya – taṃ tassa oṭṭhampi daheyya mukhampi daheyya jivhampi daheyya kaṇṭhampi daheyya urampi daheyya antampi antaguṇampi ādāya adhobhāgaṃ nikkhameyya. Taṃ kissa hetu? Tatonidānañhi so, bhikkhave, maraṇaṃ vā nigaccheyya maraṇamattaṃ vā dukkhaṃ, na tveva tappaccayā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjeyya. Yañca kho so, bhikkhave, dussīlo pāpadhammo…pe… kasambujāto khattiyamahāsālānaṃ vā brāhmaṇamahāsālānaṃ vā gahapatimahāsālānaṃ vā saddhādeyyaṃ piṇḍapātaṃ paribhuñjati, tañhi tassa hoti dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. "비구들이여, 나는 그대들에게 알리고, 비구들이여, 나는 그대들에게 깨우쳐 주노라. 계행이 없고... 쓰레기 같은 자에게는, 힘센 사람이 뜨거운 철꼬챙이로 입을 벌리고, 불타오르고 활활 타며 불꽃이 번지는 뜨거운 철공을 입안에 집어넣어, 그것이 입술과 입과 혀와 목구멍과 가슴을 태우고 창자와 소장을 훑어 아래로 빠져나오게 하는 것이 차라리 더 낫다. 그것은 무슨 까닭인가? 비구들이여, 그로 인해 그는 죽음에 이르거나 죽음에 비견되는 고통을 겪을지언정, 그 일로 인해서 몸이 무너져 죽은 뒤에 비참한 곳, 불행한 곳, 파멸처, 지옥에 떨어지지는 않기 때문이다. 비구들이여, 그러나 계행이 없고 악한 법을 가진... 쓰레기 같은 자가 왕족이나 바라문이나 장자들이 믿음으로 보시한 발루를 먹는다면, 비구들이여, 그것은 그에게 오랜 세월 동안 해로움과 고통이 되며, 몸이 무너져 죽은 뒤에 비참한 곳, 불행한 곳, 파멸처, 지옥에 떨어지게 된다." ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, katamaṃ nu kho varaṃ – yaṃ balavā puriso sīse vā gahetvā khandhe vā gahetvā tattaṃ ayomañcaṃ vā ayopīṭhaṃ vā abhinisīdāpeyya vā abhinipajjāpeyya vā, yaṃ vā khattiyamahāsālānaṃ vā brāhmaṇamahāsālānaṃ vā gahapatimahāsālānaṃ vā saddhādeyyaṃ mañcapīṭhaṃ paribhujjeyyā’’ti? ‘‘Etadeva, bhante, varaṃ – yaṃ khattiyamahāsālānaṃ vā brāhmaṇamahāsālānaṃ vā gahapatimahāsālānaṃ vā saddhādeyyaṃ mañcapīṭhaṃ paribhuñjeyya, dukkhañhetaṃ, bhante, yaṃ balavā puriso sīse vā gahetvā khandhe vā gahetvā tattaṃ ayomañcaṃ vā ayopīṭhaṃ vā abhinisīdāpeyya vā abhinipajjāpeyya vā’’ti. “비구들이여, 그대들은 어떻게 생각하느냐? 힘센 사람이 머리나 어깨를 붙잡고 뜨겁게 달구어진 철침상이나 철의자에 억지로 앉히거나 눕히는 것과, 왕족이나 바라문이나 장자들이 신심으로 보시한 침상이나 의자를 사용하는 것 중 어느 것이 더 낫겠느냐?” “세존이시여, 왕족이나 바라문이나 장자들이 신심으로 보시한 침상이나 의자를 사용하는 것이 더 낫습니다. 세존이시여, 힘센 사람이 머리나 어깨를 붙잡고 뜨겁게 달구어진 철침상이나 철의자에 억지로 앉히거나 눕히는 것은 실로 괴로운 일이기 때문입니다.” ‘‘Ārocayāmi [Pg.499] vo, bhikkhave, paṭivedayāmi vo, bhikkhave, yathā etadeva tassa varaṃ dussīlassa…pe… kasambujātassa yaṃ balavā puriso sīse vā gahetvā khandhe vā gahetvā tattaṃ ayomañcaṃ vā ayopīṭhaṃ vā abhinisīdāpeyya vā abhinipajjāpeyya vā. Taṃ kissa hetu? Tatonidānañhi so, bhikkhave, maraṇaṃ vā nigaccheyya maraṇamattaṃ vā dukkhaṃ, na tveva tappaccayā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjeyya. Yañca kho so, bhikkhave, dussīlo pāpadhammo…pe… kasambujāto khattiyamahāsālānaṃ vā brāhmaṇamahāsālānaṃ vā gahapatimahāsālānaṃ vā saddhādeyyaṃ mañcapīṭhaṃ paribhuñjati. Tañhi tassa, bhikkhave, hoti dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. “비구들이여, 내가 그대들에게 말하고 알리노니, 계를 어기고 악한 성품을 지닌... 부패한 자에게는 힘센 사람이 머리나 어깨를 붙잡고 뜨겁게 달구어진 철침상이나 철의자에 억지로 앉히거나 눕히는 것이 차라리 더 낫다. 그것은 무슨 까닭인가? 비구들이여, 그로 인해 죽음에 이르거나 죽음에 이르는 고통을 겪을지언정, 그 원인으로 몸이 무너져 죽은 뒤에 처참한 곳, 불행한 곳, 파멸처인 지옥에 떨어지지는 않기 때문이다. 그러나 비구들이여, 계를 어기고 악한 성품을 지닌... 부패한 자가 왕족이나 바라문이나 장자들이 신심으로 보시한 침상이나 의자를 사용하는 것은, 비구들이여, 그에게 오랜 세월 동안 불이익과 고통이 되며, 몸이 무너져 죽은 뒤에 처참한 곳, 불행한 곳, 파멸처인 지옥에 떨어진다.” ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, katamaṃ nu kho varaṃ – yaṃ balavā puriso uddhaṃpādaṃ adhosiraṃ gahetvā tattāya lohakumbhiyā pakkhipeyya ādittāya sampajjalitāya sajotibhūtāya – so tattha pheṇuddehakaṃ paccamāno sakimpi uddhaṃ gaccheyya sakimpi adho gaccheyya sakimpi tiriyaṃ gaccheyya, yaṃ vā khattiyamahāsālānaṃ vā brāhmaṇamahāsālānaṃ vā gahapatimahāsālānaṃ vā saddhādeyyaṃ vihāraṃ paribhuñjeyyā’’ti? ‘‘Etadeva, bhante, varaṃ – yaṃ khattiyamahāsālānaṃ vā brāhmaṇamahāsālānaṃ vā gahapatimahāsālānaṃ vā saddhādeyyaṃ vihāraṃ paribhuñjeyya, dukkhañhetaṃ, bhante, yaṃ balavā puriso uddhaṃpādaṃ adhosiraṃ gahetvā tattāya lohakumbhiyā pakkhipeyya ādittāya sampajjalitāya sajotibhūtāya – so tattha pheṇuddehakaṃ paccamāno sakimpi uddhaṃ gaccheyya sakimpi adho gaccheyya sakimpi tiriyaṃ gaccheyyā’’ti. “비구들이여, 그대들은 어떻게 생각하느냐? 힘센 사람이 발을 위로 하고 머리를 아래로 하여 붙잡고서 불타고 타오르며 불길이 치솟는 뜨겁게 달구어진 구리 솥에 던져 넣어, 그 안에서 거품을 내며 삶아지면서 때로는 위로 가고 때로는 아래로 가고 때로는 옆으로 가게 하는 것과, 왕족이나 바라문이나 장자들이 신심으로 보시한 사원을 사용하는 것 중 어느 것이 더 낫겠느냐?” “세존이시여, 왕족이나 바라문이나 장자들이 신심으로 보시한 사원을 사용하는 것이 더 낫습니다. 세존이시여, 힘센 사람이 발을 위로 하고 머리를 아래로 하여 붙잡고서 불타고 타오르며 불길이 치솟는 뜨겁게 달구어진 구리 솥에 던져 넣어, 그 안에서 거품을 내며 삶아지면서 때로는 위로 가고 때로는 아래로 가고 때로는 옆으로 가게 하는 것은 실로 괴로운 일이기 때문입니다.” ‘‘Ārocayāmi vo, bhikkhave, paṭivedayāmi vo, bhikkhave, yathā etadeva tassa varaṃ dussīlassa pāpadhammassa…pe… kasambujātassa yaṃ balavā puriso uddhaṃpādaṃ adhosiraṃ gahetvā…pe… sakimpi tiriyaṃ gaccheyya. Taṃ kissa hetu? Tatonidānañhi so, bhikkhave, maraṇaṃ vā nigaccheyya maraṇamattaṃ vā dukkhaṃ, na tveva tappaccayā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjeyya. Yañca kho so, bhikkhave, dussīlo pāpadhammo…pe… kasambujāto khattiyamahāsālānaṃ vā brāhmaṇamahāsālānaṃ vā gahapatimahāsālānaṃ vā saddhādeyyaṃ vihāraṃ paribhuñjati[Pg.500]. Tañhi tassa, bhikkhave, hoti dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. “비구들이여, 내가 그대들에게 말하고, 비구들이여, 내가 그대들에게 알리노니, 계를 어기고 악한 성품을 지닌... 부패한 자에게는 힘센 사람이 발을 위로 하고 머리를 아래로 하여 붙잡고서... 한 번은 옆으로 내던져지는 것, 바로 이것이 그에게는 차라리 더 낫다. 그것은 무슨 까닭인가? 비구들이여, 그는 그 일로 인하여 죽음에 이르거나 죽음에 이르는 고통을 겪을지언정, 그 원인으로 몸이 무너져 죽은 뒤에 처참한 곳, 불행한 곳, 파멸처인 지옥에 떨어지지는 않기 때문이다. 그러나 비구들이여, 계를 어기고 악한 성품을 지닌... 부패한 자가 왕족 대부호나 바라문 대부호나 장자 대부호들이 신심으로 보시한 처소를 사용하는 것은, 비구들이여, 그것이 그에게 오랜 세월 동안 불이익과 고통이 되며, 몸이 무너져 죽은 뒤에 처참한 곳, 불행한 곳, 파멸처인 지옥에 떨어진다.” ‘‘Tasmātiha, bhikkhave, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘yesañca mayaṃ paribhuñjāma cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhāraṃ tesaṃ te kārā mahapphalā bhavissanti mahānisaṃsā, amhākañcevāyaṃ pabbajjā avañjhā bhavissati saphalā saudrayā’ti. Evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabbaṃ – ‘attatthaṃ vā, bhikkhave, sampassamānena alameva appamādena sampādetuṃ; paratthaṃ vā, bhikkhave, sampassamānena alameva appamādena sampādetuṃ; ubhayatthaṃ vā, bhikkhave, sampassamānena alameva appamādena sampādetu’’’nti. “비구들이여, 그러므로 이와 같이 수행해야 한다. ‘우리가 사용하는 가사와 공양물, 거처와 병을 치료하는 약과 필수품들을 보시한 이들의 그 공덕이 큰 결실과 큰 이익이 있게 하리라. 또한 우리의 이 출가가 헛되지 않고 결실과 보람이 있게 하리라.’ 비구들이여, 그대들은 이와 같이 수행해야 한다. 비구들이여, 자신의 이익을 잘 살피는 사람은 방일하지 않음으로써 성취하기에 충분하며, 타인의 이익을 잘 살피는 사람은 방일하지 않음으로써 성취하기에 충분하며, 양쪽 모두의 이익을 잘 살피는 사람은 방일하지 않음으로써 성취하기에 충분하다.” Idamavoca bhagavā. Imasmiñca pana veyyākaraṇasmiṃ bhaññamāne saṭṭhimattānaṃ bhikkhūnaṃ uṇhaṃ lohitaṃ mukhato uggañchi. Saṭṭhimattā bhikkhū sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattiṃsu – ‘‘sudukkaraṃ bhagavā, sudukkaraṃ bhagavā’’ti. Saṭṭhimattānaṃ bhikkhūnaṃ anupādāya āsavehi cittāni vimucciṃsūti. Aṭṭhamaṃ. 세존께서 이 말씀을 하셨다. 이 상세한 설명이 설해질 때, 육십 명의 비구들은 입에서 뜨거운 피를 쏟았다. 육십 명의 비구들은 “세존이시여, 너무나 하기 어렵습니다. 세존이시여, 너무나 하기 어렵습니다”라고 말하며 수행을 포기하고 세속으로 돌아갔다. 그리고 육십 명의 비구들은 집착함이 없이 번뇌들로부터 마음이 해탈하였다. 여덟 번째 경이 끝났다. 9. Sunettasuttaṃ 9. 수넷따 경 73. ‘‘Bhūtapubbaṃ, bhikkhave, sunetto nāma satthā ahosi titthakaro kāmesu vītarāgo. Sunettassa kho pana, bhikkhave, satthuno anekāni sāvakasatāni ahesuṃ. Sunetto satthā sāvakānaṃ brahmalokasahabyatāya dhammaṃ desesi. Ye kho pana, bhikkhave, sunettassa satthuno brahmalokasahabyatāya dhammaṃ desentassa cittāni nappasādesuṃ te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjiṃsu. Ye kho pana, bhikkhave, sunettassa satthuno brahmalokasahabyatāya dhammaṃ desentassa cittāni pasādesuṃ te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjiṃsu. 73. “비구들이여, 옛적에 수넷따라는 이름의 스승이 있었는데, 그는 종파의 창시자였으며 감각적 욕망에 대한 탐욕이 없었다. 비구들이여, 수넷따 스승에게는 수백 명의 제자들이 있었다. 수넷따 스승은 제자들에게 범천의 세상에 함께 태어나는 법에 대해 설법하였다. 비구들이여, 수넷따 스승이 범천의 세상에 함께 태어나는 법을 설할 때 마음을 청정하게 하지 않은 제자들은 몸이 무너져 죽은 뒤에 처참한 곳, 불행한 곳, 파멸처인 지옥에 태어났다. 비구들이여, 수넷따 스승이 범천의 세상에 함께 태어나는 법을 설할 때 마음을 청정하게 한 제자들은 몸이 무너져 죽은 뒤에 좋은 곳, 천상 세계에 태어났다.” ‘‘Bhūtapubbaṃ, bhikkhave, mūgapakkho nāma satthā ahosi…pe… aranemi nāma satthā ahosi…pe… kuddālako nāma satthā ahosi…pe… hatthipālo nāma satthā ahosi…pe… jotipālo nāma satthā ahosi…pe… arako nāma satthā ahosi titthakaro kāmesu vītarāgo[Pg.501]. Arakassa kho pana, bhikkhave, satthuno anekāni sāvakasatāni ahesuṃ. Arako nāma satthā sāvakānaṃ brahmalokasahabyatāya dhammaṃ desesi. Ye kho pana, bhikkhave, arakassa satthuno brahmalokasahabyatāya dhammaṃ desentassa cittāni nappasādesuṃ, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjiṃsu. Ye kho pana, bhikkhave, arakassa satthuno brahmalokasahabyatāya dhammaṃ desentassa cittāni pasādesuṃ, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjiṃsu. "비구들이여, 과거에 무가빡카(Mūgapakkha)라는 스승이 있었다. ... 아라네미(Aranemi)라는 스승이 있었다. ... 꿋달라까(Kuddālaka)라는 스승이 있었다. ... 핫띠빨라(Hatthipāla)라는 스승이 있었다. ... 조띠빨라(Jotipāla)라는 스승이 있었다. ... 감각적 욕망들에 대해 탐욕을 여읜 종교의 창시자인 아라까(Araka)라는 스승이 있었다. 비구들이여, 아라까 스승에게는 수백 명의 제자들이 있었다. 아라까 스승은 제자들에게 범천의 세상에 태어나는 길에 대해 법을 설했다. 비구들이여, 아라까 스승이 범천의 세상에 태어나는 길에 대해 법을 설할 때 마음을 맑게 믿지 않은 제자들은 몸이 무너져 죽은 뒤에 비참한 곳, 나쁜 곳, 파멸처, 지옥에 떨어졌다. 비구들이여, 아라까 스승이 범천의 세상에 태어나는 길에 대해 법을 설할 때 마음을 맑게 믿은 제자들은 몸이 무너져 죽은 뒤에 좋은 곳, 천상 세계에 태어났다." ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, yo ime satta satthāre titthakare kāmesu vītarāge anekasataparivāre sasāvakasaṅghe paduṭṭhacitto akkoseyya paribhāseyya, bahuṃ so apuññaṃ pasaveyyā’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Yo, bhikkhave, ime satta satthāre titthakare kāmesu vītarāge anekasataparivāre sasāvakasaṅghe paduṭṭhacitto akkoseyya paribhāseyya, bahuṃ so apuññaṃ pasaveyya. Yo ekaṃ diṭṭhisampannaṃ puggalaṃ paduṭṭhacitto akkosati paribhāsati, ayaṃ tato bahutaraṃ apuññaṃ pasavati. Taṃ kissa hetu? Nāhaṃ, bhikkhave, ito bahiddhā evarūpiṃ khantiṃ vadāmi yathāmaṃ sabrahmacārīsu’’. "비구들이여, 이를 어떻게 생각하는가? 감각적 욕망들에 대해 탐욕을 여의고 수백 명의 추종자를 거느린 이 일곱 명의 종교 창시자 스승들을 제자 집단과 함께 악의를 품은 마음으로 욕설하고 비방하는 자가 있다면, 그는 많은 불선업을 쌓겠는가?" "그렇습니다, 세존이시여." "비구들이여, 감각적 욕망들에 대해 탐욕을 여의고 수백 명의 추종자를 거느린 이 일곱 명의 종교 창시자 스승들을 제자 집단과 함께 악의를 품은 마음으로 욕설하고 비방하는 자는 많은 불선업을 쌓는다. (그러나) 견해를 구족한 한 사람을 악의를 품은 마음으로 욕설하고 비방하는 자는 그보다 훨씬 더 많은 불선업을 쌓는다. 그것은 무슨 까닭인가? 비구들이여, 나는 이 가르침 밖에서 나의 동료 수행자들에게 가지는 것과 같은 그러한 인내를 설하지 않기 때문이다." ‘‘Tasmātiha, bhikkhave, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘na no sabrahmacārīsu cittāni paduṭṭhāni bhavissantī’ti. Evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabba’’nti. Navamaṃ. "비구들이여, 그러므로 그대들은 이와 같이 공부해야 한다. '우리는 동료 수행자들에 대해 악의를 품은 마음을 가지지 않겠다.' 비구들이여, 그대들은 참으로 이와 같이 공부해야 한다." 아홉 번째 수다. 10. Arakasuttaṃ 10. 아라까 경 74. ‘‘Bhūtapubbaṃ, bhikkhave, arako nāma satthā ahosi titthakaro kāmesu vītarāgo. Arakassa kho pana, bhikkhave, satthuno anekāni sāvakasatāni ahesuṃ. Arako satthā sāvakānaṃ evaṃ dhammaṃ deseti – appakaṃ, brāhmaṇa, jīvitaṃ manussānaṃ parittaṃ lahukaṃ bahudukkhaṃ bahupāyāsaṃ mantāyaṃ boddhabbaṃ, kattabbaṃ kusalaṃ, caritabbaṃ brahmacariyaṃ, natthi jātassa amaraṇaṃ. 74. "비구들이여, 과거에 감각적 욕망들에 대해 탐욕을 여읜 종교의 창시자인 아라까라는 스승이 있었다. 비구들이여, 아라까 스승에게는 수백 명의 제자들이 있었다. 아라까 스승은 제자들에게 이와 같이 법을 설했다. '바라문이여, 인간의 생명은 짧고 보잘것없으며 신속하고, 많은 고통과 많은 절망이 있다. 지혜로써 이를 깨달아야 하고, 선행을 닦아야 하며, 청정범행을 실천해야 한다. 태어난 자에게 죽지 않음이란 없다." ‘‘Seyyathāpi[Pg.502], brāhmaṇa, tiṇagge ussāvabindu sūriye uggacchante khippaṃyeva paṭivigacchati, na ciraṭṭhitikaṃ hoti; evamevaṃ kho, brāhmaṇa, ussāvabindūpamaṃ jīvitaṃ manussānaṃ parittaṃ lahukaṃ bahudukkhaṃ bahupāyāsaṃ mantāyaṃ boddhabbaṃ, kattabbaṃ kusalaṃ, caritabbaṃ brahmacariyaṃ, natthi jātassa amaraṇaṃ. "바라문이여, 예를 들어 풀잎 끝의 이슬 방울이 해가 뜨면 곧 사라져 버리고 오래 머물지 않는 것과 같다. 바라문이여, 그와 같이 인간의 생명은 이슬 방울과 같아서 짧고 신속하며, 많은 고통과 많은 절망이 있다. 지혜로써 이를 깨달아야 하고, 선행을 닦아야 하며, 청정범행을 실천해야 한다. 태어난 자에게 죽지 않음이란 없다." ‘‘Seyyathāpi, brāhmaṇa, thullaphusitake deve vassante udakabubbuḷaṃ khippaṃyeva paṭivigacchati, na ciraṭṭhitikaṃ hoti; evamevaṃ kho, brāhmaṇa, udakabubbuḷūpamaṃ jīvitaṃ manussānaṃ parittaṃ lahukaṃ bahudukkhaṃ bahupāyāsaṃ mantāyaṃ boddhabbaṃ, kattabbaṃ kusalaṃ, caritabbaṃ brahmacariyaṃ, natthi jātassa amaraṇaṃ. "바라문이여, 예를 들어 굵은 빗방울이 떨어질 때 물거품이 곧 사라져 버리고 오래 머물지 않는 것과 같다. 바라문이여, 그와 같이 인간의 생명은 물거품과 같아서 짧고 신속하며, 많은 고통과 많은 절망이 있다. 지혜로써 이를 깨달아야 하고, 선행을 닦아야 하며, 청정범행을 실천해야 한다. 태어난 자에게 죽지 않음이란 없다." ‘‘Seyyathāpi, brāhmaṇa, udake daṇḍarāji khippaṃyeva paṭivigacchati, na ciraṭṭhitikā hoti; evamevaṃ kho, brāhmaṇa, udake daṇḍarājūpamaṃ jīvitaṃ manussānaṃ parittaṃ…pe… natthi jātassa amaraṇaṃ. "바라문이여, 예를 들어 물 위에 막대기로 그은 줄이 곧 사라져 버리고 오래 머물지 않는 것과 같다. 바라문이여, 그와 같이 인간의 생명은 물 위에 그은 줄과 같아서 짧고... (중략) ... 태어난 자에게 죽지 않음이란 없다." ‘‘Seyyathāpi, brāhmaṇa, nadī pabbateyyā dūraṅgamā sīghasotā hārahārinī, natthi so khaṇo vā layo vā muhutto vā yaṃ sā āvattati, atha kho sā gacchateva vattateva sandateva; evamevaṃ kho, brāhmaṇa, nadīpabbateyyūpamaṃ jīvitaṃ manussānaṃ parittaṃ lahukaṃ…pe… natthi jātassa amaraṇaṃ. "바라문이여, 예를 들어 먼 곳에서 흘러오고 물살이 빠르며 부유물을 휩쓸고 가는 산골의 강물에는 멈추어 있는 찰나나 순간이나 잠시도 없으며, 오직 흘러가고 밀려가고 쏟아져 내려갈 뿐인 것과 같다. 바라문이여, 그와 같이 인간의 생명은 산골의 강물과 같아서 짧고 신속하며... (중략) ... 태어난 자에게 죽지 않음이란 없다." ‘‘Seyyathāpi, brāhmaṇa, balavā puriso jivhagge kheḷapiṇḍaṃ saṃyūhitvā akasireneva vameyya ; evamevaṃ kho, brāhmaṇa, kheḷapiṇḍūpamaṃ jīvitaṃ manussānaṃ parittaṃ…pe… natthi jātassa amaraṇaṃ. "바라문이여, 예를 들어 힘센 사람이 혓바닥 끝에 침 덩어리를 모아 힘들이지 않고 뱉어 버리는 것과 같다. 바라문이여, 그와 같이 인간의 생명은 침 덩어리와 같아서 짧고... (중략) ... 태어난 자에게 죽지 않음이란 없다." ‘‘Seyyathāpi, brāhmaṇa, divasaṃsantatte ayokaṭāhe maṃsapesi pakkhittā khippaṃyeva paṭivigacchati, na ciraṭṭhitikā hoti; evamevaṃ kho, brāhmaṇa, maṃsapesūpamaṃ jīvitaṃ manussānaṃ parittaṃ…pe… natthi jātassa amaraṇaṃ. "바라문이여, 예를 들어 하루 종일 달구어진 철판 위에 고기 조각을 던져 넣었을 때 그것이 곧 타서 사라져 버리고 오래 남아 있지 않는 것과 같다. 바라문이여, 그와 같이 인간의 생명은 고기 조각과 같아서 짧고... (중략) ... 태어난 자에게 죽지 않음이란 없다." ‘‘Seyyathāpi, brāhmaṇa, gāvī vajjhā āghātanaṃ nīyamānā yaṃ yadeva pādaṃ uddharati, santikeva hoti vadhassa santikeva maraṇassa; evamevaṃ kho, brāhmaṇa, govajjhūpamaṃ jīvitaṃ manussānaṃ parittaṃ lahukaṃ bahudukkhaṃ bahupāyāsaṃ [Pg.503] mantāyaṃ boddhabbaṃ, kattabbaṃ kusalaṃ, caritabbaṃ brahmacariyaṃ, natthi jātassa amaraṇa’’nti. "바라문이여, 예를 들어 도살장으로 끌려가는 죽임을 당할 소가 발을 한 걸음 한 걸음 뗄 때마다 죽음에 가까워지고 죽음의 직전에 이르는 것과 같다. 바라문이여, 그와 같이 인간의 생명은 도살당할 소와 같아서 짧고 신속하며, 많은 고통과 많은 절망이 있다. 지혜로써 이를 깨달아야 하고, 선행을 닦아야 하며, 청정범행을 실천해야 한다. 태어난 자에게 죽지 않음이란 없다." ‘‘Tena kho pana, bhikkhave, samayena manussānaṃ saṭṭhivassasahassāni āyuppamāṇaṃ ahosi, pañcavassasatikā kumārikā alaṃpateyyā ahosi. Tena kho pana, bhikkhave, samayena manussānaṃ chaḷeva ābādhā ahesuṃ – sītaṃ, uṇhaṃ, jighacchā, pipāsā, uccāro, passāvo. So hi nāma, bhikkhave, arako satthā evaṃ dīghāyukesu manussesu evaṃ ciraṭṭhitikesu evaṃ appābādhesu sāvakānaṃ evaṃ dhammaṃ desessati – ‘appakaṃ, brāhmaṇa, jīvitaṃ manussānaṃ parittaṃ lahukaṃ bahudukkhaṃ bahupāyāsaṃ mantāyaṃ boddhabbaṃ, kattabbaṃ kusalaṃ, caritabbaṃ brahmacariyaṃ, natthi jātassa amaraṇa’’’nti. "비구들이여, 그런데 그 당시 인간의 수명은 6만 세였다. 여자는 500세가 되었을 때 시집갈 나이가 되었다. 비구들이여, 그 당시 인간에게는 오직 여섯 가지 질병만이 있었다. 즉, 추위, 더위, 배고픔, 목마름, 대변의 뒤처리, 소변의 뒤처리가 그것이다. 비구들이여, 그 아라까라는 스승은 이처럼 인간들이 장수하고 오래 머물며 질병이 거의 없던 시절임에도 불구하고 제자들에게 이와 같이 법을 설했다. '바라문이여, 인간의 생명은 짧고 보잘것없으며 신속하고, 많은 고통과 많은 절망이 있다. 지혜로써 이를 깨달아야 하고, 선행을 닦아야 하며, 청정범행을 실천해야 한다. 태어난 자에게 죽지 않음이란 없다'라고." ‘‘Etarahi taṃ, bhikkhave, sammā vadamāno vadeyya – ‘appakaṃ jīvitaṃ manussānaṃ parittaṃ lahukaṃ bahudukkhaṃ bahupāyāsaṃ mantāyaṃ boddhabbaṃ, kattabbaṃ kusalaṃ, caritabbaṃ brahmacariyaṃ, natthi jātassa amaraṇa’nti. Etarahi, bhikkhave, yo ciraṃ jīvati so vassasataṃ appaṃ vā bhiyyo. Vassasataṃ kho pana, bhikkhave, jīvanto tīṇiyeva utusatāni jīvati – utusataṃ hemantānaṃ, utusataṃ gimhānaṃ, utusataṃ vassānaṃ. Tīṇi kho pana, bhikkhave, utusatāni jīvanto dvādasa yeva māsasatāni jīvati – cattāri māsasatāni hemantānaṃ, cattāri māsasatāni gimhānaṃ, cattāri māsasatāni vassānaṃ. Dvādasa kho pana, bhikkhave, māsasatāni jīvanto catuvīsatiyeva addhamāsasatāni jīvati – aṭṭhaddhamāsasatāni hemantānaṃ, aṭṭhaddhamāsasatāni gimhānaṃ, aṭṭhaddhamāsasatāni vassānaṃ. Catuvīsati kho pana, bhikkhave, addhamāsasatāni jīvanto chattiṃsaṃyeva rattisahassāni jīvati – dvādasa rattisahassāni hemantānaṃ, dvādasa rattisahassāni gimhānaṃ, dvādasa rattisahassāni vassānaṃ. Chattiṃsaṃ kho pana, bhikkhave, rattisahassāni jīvanto dvesattatiyeva bhattasahassāni bhuñjati – catuvīsati bhattasahassāni hemantānaṃ, catuvīsati bhattasahassāni gimhānaṃ, catuvīsati bhattasahassāni vassānaṃ saddhiṃ mātuthaññāya saddhiṃ bhattantarāyena. 비구들이여, 지금 누군가 바르게 말하고자 한다면 ‘인간의 수명은 짧고 미미하며 신속하고 많은 고통과 절망이 따르니, 지혜로써 이를 깨달아야 하고, 선을 행해야 하며, 청정범행을 닦아야 한다. 태어난 자에게 죽지 않음이란 없다’라고 말해야 할 것이다. 비구들이여, 지금 장수하는 자는 백 년을 살거나 혹은 조금 더 살거나 덜 산다. 비구들이여, 백 년을 사는 자는 단지 삼백 번의 계절을 사니, 겨울 백 번, 여름 백 번, 우기 백 번이다. 비구들이여, 삼백 번의 계절을 사는 자는 단지 천이백 달을 사니, 겨울 사백 달, 여름 사백 달, 우기 사백 달이다. 비구들이여, 천이백 달을 사는 자는 단지 이천사백 보름을 사니, 겨울 팔백 보름, 여름 팔백 보름, 우기 팔백 보름이다. 비구들이여, 이천사백 보름을 사는 자는 단지 삼만 육천 밤을 사니, 겨울 일만 이천 밤, 여름 일만 이천 밤, 우기 일만 이천 밤이다. 비구들이여, 삼만 육천 밤을 사는 자는 단지 칠만 이천 번의 식사를 하니, 겨울 이만 사천 번, 여름 이만 사천 번, 우기 이만 사천 번이며, 여기에는 어머니의 젖을 먹는 것과 식사의 장애를 포함한다. ‘‘Tatrime bhattantarāyā kapimiddhopi bhattaṃ na bhuñjati, dukkhitopi bhattaṃ na bhuñjati, byādhitopi bhattaṃ na bhuñjati, uposathikopi bhattaṃ na bhuñjati[Pg.504], alābhakenapi bhattaṃ na bhuñjati. Iti kho, bhikkhave, mayā vassasatāyukassa manussassa āyupi saṅkhāto, āyuppamāṇampi saṅkhātaṃ, utūpi saṅkhātā, saṃvaccharāpi saṅkhātā, māsāpi saṅkhātā, addhamāsāpi saṅkhātā, rattipi saṅkhātā, divāpi saṅkhātā, bhattāpi saṅkhātā, bhattantarāyāpi saṅkhātā. Yaṃ, bhikkhave, satthārā karaṇīyaṃ sāvakānaṃ hitesinā anukampakena anukampaṃ upādāya; kataṃ vo taṃ mayā etāni, bhikkhave, rukkhamūlāni etāni suññāgārāni. Jhāyatha, bhikkhave, mā pamādattha; mā pacchā vippaṭisārino ahuvattha. Ayaṃ vo amhākaṃ anusāsanī’’ti. Dasamaṃ. 그 식사의 장애란 이러하다. 졸음 때문에 식사를 하지 못하고, 괴로움 때문에 식사를 하지 못하며, 질병 때문에 식사를 하지 못하고, 포살을 지키느라 식사를 하지 못하며, 음식을 얻지 못하여 식사를 하지 못하기도 한다. 비구들이여, 이와 같이 나는 백 세 수명을 누리는 인간의 수명도 계산하였고, 수명의 한도도 계산하였으며, 계절도 계산하였고, 년(年)도 계산하였고, 달도 계산하였고, 보름도 계산하였고, 밤도 계산하였고, 낮도 계산하였고, 식사 횟수도 계산하였으며, 식사의 장애도 계산하였다. 비구들이여, 제자들의 이익을 구하고 연민하는 스승이 연민하는 마음으로 제자들에게 해야 할 바를 나는 그대들에게 다 하였다. 비구들이여, 여기 나무 아래가 있고, 여기 빈 집들이 있다. 비구들이여, 명상하라. 방일하지 말라. 나중에 후회하지 말라. 이것이 그대들에게 주는 나의 가르침이다. 제10경이 끝났다. Mahāvaggo sattamo. 제7 대품(Mahāvagga)이 끝났다. Tassuddānaṃ – 그 요약 게송(Uddāna)은 다음과 같다. Hirīsūriyaṃ upamā, dhammaññū pārichattakaṃ; Sakkaccaṃ bhāvanā aggi, sunettaarakena cāti. 양심(Hiri) 경, 태양(Suriya) 경, 비유(Upamā) 경, 법을 아는 자(Dhammaññū) 경, 파리찻타카(Pārichattaka) 경, 공경(Sakkacca) 경, 수행(Bhāvanā) 경, 불(Aggi) 경, 수넷타(Sunetta) 경, 아라카(Araka) 경이다. 8. Vinayavaggo 8. 제8 율장 품(Vinayavagga) 1. Paṭhamavinayadharasuttaṃ 1. 첫 번째 율사 경(Paṭhamavinayadhara-sutta) 75. ‘‘Sattahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu vinayadharo hoti. Katamehi sattahi? Āpattiṃ jānāti, anāpattiṃ jānāti, lahukaṃ āpattiṃ jānāti, garukaṃ āpattiṃ jānāti, sīlavā hoti pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ācāragocarasampanno aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī samādāya sikkhati sikkhāpadesu, catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī, āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Imehi kho, bhikkhave, sattahi dhammehi samannāgato bhikkhu vinayadharo hotī’’ti. Paṭhamaṃ. 75. 비구들이여, 일곱 가지 법을 갖춘 비구는 율사(律師)라 불린다. 무엇이 일곱인가? 범계를 알고, 범계가 아님을 알며, 가벼운 범계를 알고, 무거운 범계를 안다. 계를 갖추고 파티목카의 단속으로 단속하며 머물고, 바른 행실과 사귀는 곳을 갖추며, 아주 작은 죄에서도 두려움을 보며 학습계목을 받아 지녀 수행한다. 고결한 마음의 상태이며 현생에서 행복하게 머물게 하는 네 가지 선(禪)을 원하는 대로 얻고, 어려움 없이 얻으며, 힘들이지 않고 얻는다. 번뇌가 다하여 번뇌 없는 마음의 해탈과 통찰지의 해탈을 바로 지금 여기에서 스스로 특별한 지혜로 알고 실현하여 구족하여 머문다. 비구들이여, 이러한 일곱 가지 법을 갖춘 비구는 율사라 불린다. 첫 번째 경이 끝났다. 2. Dutiyavinayadharasuttaṃ 2. 두 번째 율사 경(Dutiyavinayadhara-sutta) 76. ‘‘Sattahi[Pg.505], bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu vinayadharo hoti. Katamehi sattahi? Āpattiṃ jānāti, anāpattiṃ jānāti, lahukaṃ āpattiṃ jānāti, garukaṃ āpattiṃ jānāti, ubhayāni kho panassa pātimokkhāni vitthārena svāgatāni honti suvibhattāni suppavattīni suvinicchitāni suttaso anubyañjanaso, catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī, āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Imehi kho, bhikkhave, sattahi dhammehi samannāgato bhikkhu vinayadharo hotī’’ti. Dutiyaṃ. 76. 비구들이여, 일곱 가지 법을 갖춘 비구는 율사라 불린다. 무엇이 일곱인가? 범계를 알고, 범계가 아님을 알며, 가벼운 범계를 알고, 무거운 범계를 안다. 또한 그에게는 두 가지 파티목카가 상세하게 전승되어 잘 분류되었고, 잘 유전되며, 경(Sutta)과 구절(Anubyañjana)에 따라 잘 확정되어 있다. 고결한 마음의 상태이며 현생에서 행복하게 머물게 하는 네 가지 선을 원하는 대로 얻고, 어려움 없이 얻으며, 힘들이지 않고 얻는다. 번뇌가 다하여 번뇌 없는 마음의 해탈과 통찰지의 해탈을 바로 지금 여기에서 스스로 특별한 지혜로 알고 실현하여 구족하여 머문다. 비구들이여, 이러한 일곱 가지 법을 갖춘 비구는 율사라 불린다. 두 번째 경이 끝났다. 3. Tatiyavinayadharasuttaṃ 3. 세 번째 율사 경(Tatiyavinayadhara-sutta) 77. ‘‘Sattahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu vinayadharo hoti. Katamehi sattahi? Āpattiṃ jānāti, anāpattiṃ jānāti, lahukaṃ āpattiṃ jānāti, garukaṃ āpattiṃ jānāti, vinaye kho pana ṭhito hoti asaṃhīro, catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī, āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Imehi kho, bhikkhave, sattahi dhammehi samannāgato bhikkhu vinayadharo hotī’’ti. Tatiyaṃ. 77. 비구들이여, 일곱 가지 법을 갖춘 비구는 율사라 불린다. 무엇이 일곱인가? 범계를 알고, 범계가 아님을 알며, 가벼운 범계를 알고, 무거운 범계를 안다. 또한 율(律)에 굳건히 서서 남에게 흔들리지 않는다. 고결한 마음의 상태이며 현생에서 행복하게 머물게 하는 네 가지 선을 원하는 대로 얻고, 어려움 없이 얻으며, 힘들이지 않고 얻는다. 번뇌가 다하여 번뇌 없는 마음의 해탈과 통찰지의 해탈을 바로 지금 여기에서 스스로 특별한 지혜로 알고 실현하여 구족하여 머문다. 비구들이여, 이러한 일곱 가지 법을 갖춘 비구는 율사라 불린다. 세 번째 경이 끝났다. 4. Catutthavinayadharasuttaṃ 4. 네 번째 율사 경(Catutthavinayadhara-sutta) 78. ‘‘Sattahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu vinayadharo hoti. Katamehi sattahi? Āpattiṃ jānāti, anāpattiṃ jānāti, lahukaṃ āpattiṃ jānāti, garukaṃ āpattiṃ jānāti, anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ, dvepi jātiyo…pe… iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. Dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena yathākammūpage satte pajānāti. Āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ [Pg.506] abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Imehi kho, bhikkhave, sattahi dhammehi samannāgato bhikkhu vinayadharo hotī’’ti. Catutthaṃ. 78. 비구들이여, 일곱 가지 법을 갖춘 비구는 율사라 불린다. 무엇이 일곱인가? 범계를 알고, 범계가 아님을 알며, 가벼운 범계를 알고, 무거운 범계를 안다. 또한 그는 여러 전생의 삶들을 기억하니, 곧 한 생, 두 생... 이처럼 구체적인 모습과 특징과 함께 여러 전생의 삶들을 기억한다. 청정하고 인간을 넘어선 신성한 눈(天眼)으로 업에 따라 생겨나는 중생들을 꿰뚫어 안다. 번뇌가 다하여 번뇌 없는 마음의 해탈과 통찰지의 해탈을 바로 지금 여기에서 스스로 특별한 지혜로 알고 실현하여 구족하여 머문다. 비구들이여, 이러한 일곱 가지 법을 갖춘 비구는 율사라 불린다. 네 번째 경이 끝났다. 5. Paṭhamavinayadharasobhanasuttaṃ 5. 첫 번째 율사를 빛내는 경(Paṭhamavinayadharasobhana-sutta) 79. ‘‘Sattahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato vinayadharo sobhati. Katamehi sattahi? Āpattiṃ jānāti, anāpattiṃ jānāti, lahukaṃ āpattiṃ jānāti, garukaṃ āpattiṃ jānāti, sīlavā hoti…pe… samādāya sikkhati sikkhāpadesu, catunnaṃ jhānānaṃ ābhicetasikānaṃ nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī, āsavānaṃ khayā…pe… sacchikatvā upasampajja viharati. Imehi kho, bhikkhave, sattahi dhammehi samannāgato vinayadharo sobhatī’’ti. Pañcamaṃ. 79. “비구들이여, 일곱 가지 법을 갖춘 율사(律師)는 빛난다. 무엇이 일곱인가? 아빳띠(범계)를 알고, 아빳띠가 아님을 알고, 가벼운 아빳띠를 알고, 무거운 아빳띠를 알며, 계를 지키고... (중략) ...학습계목들을 수지하여 공부하며, 고귀한 마음에 속하는 네 가지 선정을 원하는 대로 얻고, 어려움 없이 얻고, 힘들이지 않고 얻으며, 번뇌가 다하여... (중략) ...스스로 실현하여 구족하여 머문다. 비구들이여, 이러한 일곱 가지 법을 갖춘 율사는 빛난다.” 제5품이 끝났다. 6. Dutiyavinayadharasobhanasuttaṃ 6. 제2 율사 미광(美光) 경 80. ‘‘Sattahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato vinayadharo sobhati. Katamehi sattahi? Āpattiṃ jānāti, anāpattiṃ jānāti, lahukaṃ āpattiṃ jānāti, garukaṃ āpattiṃ jānāti, ubhayāni kho panassa pātimokkhāni vitthārena svāgatāni honti suvibhattāni suppavattīni suvinicchitāni suttaso anubyañjanaso, catunnaṃ jhānānaṃ…pe… akasiralābhī, āsavānaṃ khayā…pe… sacchikatvā upasampajja viharati. Imehi kho, bhikkhave, sattahi dhammehi samannāgato vinayadharo sobhatī’’ti. Chaṭṭhaṃ. 80. “비구들이여, 일곱 가지 법을 갖춘 율사는 빛난다. 무엇이 일곱인가? 아빳띠를 알고, 아빳띠가 아님을 알고, 가벼운 아빳띠를 알고, 무거운 아빳띠를 알며, 그에게 두 가지 빠띠목카(계본)가 상세하게 잘 전수되었고, 잘 분석되었으며, 잘 암송되었고, 경(본문)에 따라서나 세부 항목에 따라서나 잘 확정되어 있다. 네 가지 선정을... (중략) ...힘들이지 않고 얻으며, 번뇌가 다하여... (중략) ...스스로 실현하여 구족하여 머문다. 비구들이여, 이러한 일곱 가지 법을 갖춘 율사는 빛난다.” 제6품이 끝났다. 7. Tatiyavinayadharasobhanasuttaṃ 7. 제3 율사 미광 경 81. ‘‘Sattahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato vinayadharo sobhati. Katamehi sattahi? Āpattiṃ jānāti, anāpattiṃ jānāti, lahukaṃ āpattiṃ jānāti, garukaṃ āpattiṃ jānāti, vinaye kho pana ṭhito hoti asaṃhīro, catunnaṃ jhānānaṃ…pe… akasiralābhī, āsavānaṃ khayā…pe… sacchikatvā upasampajja viharati. Imehi kho, bhikkhave, sattahi dhammehi samannāgato vinayadharo sobhatī’’ti. Sattamaṃ. 81. “비구들이여, 일곱 가지 법을 갖춘 율사는 빛난다. 무엇이 일곱인가? 아빳띠를 알고, 아빳띠가 아님을 알고, 가벼운 아빳띠를 알고, 무거운 아빳띠를 알며, 율에 확고히 서서 남에게 흔들리지 않으며, 네 가지 선정을... (중략) ...힘들이지 않고 얻으며, 번뇌가 다하여... (중략) ...스스로 실현하여 구족하여 머문다. 비구들이여, 이러한 일곱 가지 법을 갖춘 율사는 빛난다.” 제7품이 끝났다. 8. Catutthavinayadharasobhanasuttaṃ 8. 제4 율사 미광 경 82. ‘‘Sattahi[Pg.507], bhikkhave, dhammehi samannāgato vinayadharo sobhati. Katamehi sattahi? Āpattiṃ jānāti, anāpattiṃ jānāti, lahukaṃ āpattiṃ jānāti, garukaṃ āpattiṃ jānāti, anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ, dvepi jātiyo…pe… iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati, dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena…pe… āsavānaṃ khayā…pe… sacchikatvā upasampajja viharati. Imehi kho, bhikkhave, sattahi dhammehi samannāgato vinayadharo sobhatī’’ti. Aṭṭhamaṃ. 82. “비구들이여, 일곱 가지 법을 갖춘 율사는 빛난다. 무엇이 일곱인가? 아빳띠를 알고, 아빳띠가 아님을 알고, 가벼운 아빳띠를 알고, 무거운 아빳띠를 알며, 여러 가지 전생의 거처(숙명)를 기억하니, 즉 한 번의 태어남, 두 번의 태어남... (중략) ...이와 같이 그 형상과 내력과 함께 여러 가지 전생의 거처를 기억한다. 청정하고 인간의 눈을 넘어선 천안(天眼)으로... (중략) ...번뇌가 다하여... (중략) ...스스로 실현하여 구족하여 머문다. 비구들이여, 이러한 일곱 가지 법을 갖춘 율사는 빛난다.” 제8품이 끝났다. 9. Satthusāsanasuttaṃ 9. 스승의 가르침 경 83. Atha kho āyasmā upāli yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā upāli bhagavantaṃ etadavoca – 83. 그때 우빨리 존자가 세존께서 계신 곳으로 다가갔다. 다가가서 세존께 절을 올리고 한 곁에 앉았다. 한 곁에 앉은 우빨리 존자는 세존께 이와 같이 말씀드렸다. ‘‘Sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetu, yamahaṃ bhagavato dhammaṃ sutvā eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto vihareyya’’nti. ‘‘Ye kho tvaṃ, upāli, dhamme jāneyyāsi – ‘ime dhammā na ekantanibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattantī’ti; ekaṃsena, upāli, dhāreyyāsi – ‘neso dhammo neso vinayo netaṃ satthusāsana’nti. Ye ca kho tvaṃ, upāli, dhamme jāneyyāsi – ‘ime dhammā ekantanibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattantī’ti; ekaṃsena, upāli, dhāreyyāsi – ‘eso dhammo eso vinayo etaṃ satthusāsana’’’nti. Navamaṃ. “세존이시여, 세존께서 제게 간략하게 법을 설해 주시기를 원합니다. 제가 세존의 법을 듣고 홀로 떨어져 방일하지 않고 열성적으로 정진하며 스스로를 제어하며 머물 수 있도록 해 주십시오.” “우빨리여, 그대가 어떤 법들에 대해 ‘이 법들은 전적인 염오와 탐욕의 빛바램(이욕)과 소멸과 고요함과 최상의 지혜와 깨달음과 열반으로 인도하지 않는다’라고 알게 된다면, 우빨리여, 그대는 ‘이것은 법이 아니고, 이것은 율이 아니며, 이것은 스승의 가르침이 아니다’라고 확실하게 지녀야 한다. 그러나 우빨리여, 그대가 어떤 법들에 대해 ‘이 법들은 전적인 염오와 탐욕의 빛바램과 소멸과 고요함과 최상의 지혜와 깨달음과 열반으로 인도한다’라고 알게 된다면, 우빨리여, 그대는 ‘이것이 바로 법이고, 이것이 바로 율이며, 이것이 바로 스승의 가르침이다’라고 확실하게 지녀야 한다.” 제9품이 끝났다. 10. Adhikaraṇasamathasuttaṃ 10. 쟁사(爭事)의 가라앉힘 경 84. ‘‘Sattime, bhikkhave, adhikaraṇasamathā dhammā uppannuppannānaṃ adhikaraṇānaṃ samathāya vūpasamāya. Katame satta? Sammukhāvinayo dātabbo[Pg.508], sativinayo dātabbo, amūḷhavinayo dātabbo, paṭiññātakaraṇaṃ dātabbaṃ, yebhuyyasikā dātabbā, tassapāpiyasikā dātabbā, tiṇavatthārako dātabbo. Ime kho, bhikkhave, satta adhikaraṇasamathā dhammā uppannuppannānaṃ adhikaraṇānaṃ samathāya vūpasamāyā’’ti. Dasamaṃ. 84. “비구들이여, 일어나고 일어나는 쟁사(분쟁)들을 가라앉히고 진정시키기 위한 일곱 가지 쟁사 가라앉힘의 법이 있다. 무엇이 일곱인가? 면전 판결(Sammukhāvinaya)을 주어야 하고, 기억에 의한 판결(Sativinaya)을 주어야 하며, 정신 이상에 의한 판결(Amūḷhavinaya)을 주어야 하고, 자백에 의한 판결(Paṭiññātakaraṇa)을 주어야 하며, 다수결에 의한 판결(Yebhuyyasikā)을 주어야 하고, 죄를 거듭 지은 자에 대한 판결(Tassapāpiyasikā)을 주어야 하며, 풀로 덮는 것과 같은 판결(Tiṇavatthāraka)을 주어야 한다. 비구들이여, 이러한 일곱 가지 쟁사 가라앉힘의 법이 일어나고 일어나는 쟁사들을 가라앉히고 진정시키기 위한 것이다.” 제10품이 끝났다. Vinayavaggo aṭṭhamo. 여덟 번째 율품(Vinayavagga)이 끝났다. Tassuddānaṃ – 그 요약(우다나): Caturo vinayadharā, caturo ceva sobhanā; Sāsanaṃ adhikaraṇa-samathenaṭṭhame dasāti. 네 가지 율사 경과 네 가지 미광 경, 스승의 가르침과 쟁사 가라앉힘까지 여덟 번째 품에는 열 가지의 경이 있다. 9. Samaṇavaggo 9. 아홉 번째 사문품(Samaṇavagga) 1. Bhikkhusuttaṃ 1. 비구 경 85. ‘‘Sattannaṃ, bhikkhave, dhammānaṃ bhinnattā bhikkhu hoti. Katamesaṃ sattannaṃ? Sakkāyadiṭṭhi bhinnā hoti, vicikicchā bhinnā hoti, sīlabbataparāmāso bhinno hoti, rāgo bhinno hoti, doso bhinno hoti, moho bhinno hoti, māno bhinno hoti. Imesaṃ kho, bhikkhave, sattannaṃ dhammānaṃ bhinnattā bhikkhu hotī’’ti. Paṭhamaṃ. 85. “비구들이여, 일곱 가지 법을 타파했으므로 비구(比丘)라 한다. 무엇이 일곱인가? 유신견이 타파되었고, 의심이 타파되었으며, 계금취견이 타파되었고, 탐욕이 타파되었으며, 성냄이 타파되었고, 어리석음이 타파되었으며, 자만이 타파되었다. 비구들이여, 이러한 일곱 가지 법을 타파했으므로 비구라 한다.” 제1경이 끝났다. 2. Samaṇasuttaṃ 2. 사문 경 86. Sattannaṃ, bhikkhave, dhammānaṃ samitattā samaṇo hoti…pe…. Dutiyaṃ. 86. “비구들이여, 일곱 가지 법을 가라앉혔으므로 사문(沙門)이라 한다... (이하 생략)...” 제2경이 끝났다. 3. Brāhmaṇasuttaṃ 3. 바라문 경 87. Bāhitattā brāhmaṇo hoti…pe…. Tatiyaṃ. 87. “악을 밖으로 내던졌으므로 바라문이라 한다... (이하 생략)...” 제3경이 끝났다. 4. Sottiyasuttaṃ 4. 소띠야 경 88. Nissutattā sottiyo hoti…pe…. Catutthaṃ. 88. “악을 여의었으므로 소띠야(Sottiya)라 한다... (이하 생략)...” 제4경이 끝났다. 5. Nhātakasuttaṃ 5. 나따까 경 89. Nhātattā [Pg.509] nhātako hoti…pe…. Pañcamaṃ. 89. “씻어냈으므로 나따까(Nhātaka)라 한다... (이하 생략)...” 제5경이 끝났다. 6. Vedagūsuttaṃ 6. 웨다구 경 90. Viditattā vedagū hoti…pe…. Chaṭṭhaṃ. 90. “완전히 알았으므로 웨다구(Vedagū)라 한다... (이하 생략)...” 제6경이 끝났다. 7. Ariyasuttaṃ 7. 아리야 경 91. Ārakattā ariyo hoti…pe…. Sattamaṃ. 91. “멀리 떨어져 있으므로 아리야(Ariya, 성자)라 한다... (이하 생략)...” 제7경이 끝났다. 8. Arahāsuttaṃ 8. 아라하 경 92. ‘‘Ārakattā arahā hoti. Katamesaṃ sattannaṃ? Sakkāyadiṭṭhi ārakā hoti, vicikicchā ārakā hoti, sīlabbataparāmāso ārako hoti, rāgo ārako hoti, doso ārako hoti, moho ārako hoti, māno ārako hoti. Imesaṃ kho, bhikkhave, sattannaṃ dhammānaṃ ārakattā arahā hotī’’ti. Aṭṭhamaṃ. 92. “[번뇌로부터] 멀리 떨어져 있기 때문에 ‘아라한(Arahant)’이라 한다. 어떤 일곱 가지 법에서 그러한가? 유신견에서 멀리 떨어져 있고, 의심에서 멀리 떨어져 있으며, 계율과 의례에 대한 집착에서 멀리 떨어져 있고, 탐욕에서 멀리 떨어져 있으며, 성냄에서 멀리 떨어져 있고, 어리석음에서 멀리 떨어져 있으며, 자만에서 멀리 떨어져 있다. 비구들이여, 참으로 이 일곱 가지 법에서 멀리 떨어져 있기 때문에 ‘아라한’이라 한다.” 여덟 번째 경이 끝났다. 9. Asaddhammasuttaṃ 9. 아삿담마 경 (그릇된 법의 경) 93. ‘‘Sattime, bhikkhave, asaddhammā. Katame satta? Assaddho hoti, ahiriko hoti, anottappī hoti, appassuto hoti, kusīto hoti, muṭṭhassati hoti, duppañño hoti. Ime kho, bhikkhave, satta asaddhammā’’ti. Navamaṃ. 93. “비구들이여, 일곱 가지 그릇된 법(非法)이 있다. 무엇이 일곱인가? 믿음이 없고, 부끄러워할 줄 모르고, 창피해할 줄 모르고, 배움이 적고, 게으르고, 마음챙김이 없고, 지혜가 없는 것이다. 비구들이여, 이것이 일곱 가지 그릇된 법이다.” 아홉 번째 경이 끝났다. 10. Saddhammasuttaṃ 10. 삿담마 경 (바른 법의 경) 94. ‘‘Sattime, bhikkhave, saddhammā. Katame satta? Saddho hoti, hirīmā hoti, ottappī hoti, bahussuto hoti, āraddhavīriyo hoti, satimā hoti, paññavā hoti. Ime kho, bhikkhave, satta saddhammā’’ti. Dasamaṃ. 94. “비구들이여, 일곱 가지 바른 법(正法)이 있다. 무엇이 일곱인가? 믿음이 있고, 부끄러워할 줄 알고, 창피해할 줄 알고, 배움이 많고, 정진하고, 마음챙김이 있고, 지혜가 있는 것이다. 비구들이여, 이것이 일곱 가지 바른 법이다.” 열 번째 경이 끝났다. Samaṇavaggo navamo. 제9 사마나 품이 끝났다. Tassuddānaṃ – 그 요약 게송은 다음과 같다. Bhikkhuṃ [Pg.510] samaṇo brāhmaṇo, sottiyo ceva nhātako; Vedagū ariyo arahā, asaddhammā ca saddhammāti. 비구, 사마나, 브라만, 소티야, 나타카, 웨다구, 아리야, 아라한, 그리고 그릇된 법과 바른 법에 대한 경들이다. 10. Āhuneyyavaggo 10. 아후네이야 품 (공양받을 만한 자들의 품) 95. ‘‘Sattime, bhikkhave, puggalā āhuneyyā…pe… dakkhiṇeyyā añjalikaraṇīyā anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa. Katame satta? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo cakkhusmiṃ aniccānupassī viharati aniccasaññī aniccapaṭisaṃvedī satataṃ samitaṃ abbokiṇṇaṃ cetasā adhimuccamāno paññāya pariyogāhamāno. So āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Ayaṃ kho, bhikkhave, paṭhamo puggalo āhuneyyo pāhuneyyo…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa. 95. “비구들이여, 공양받을 만하고 환대받을 만하며 보시받을 만하고 합장받을 만하며 세상의 위없는 복밭인 일곱 부류의 사람들이 있다. 무엇이 일곱인가? 비구들이여, 여기 어떤 부류의 사람은 눈(眼)에 대하여 무상하다고 관찰하며 머물고, 무상하다는 인식을 가지며, 무상함을 경험하며, 끊임없이 지속적으로 다른 생각에 섞이지 않고 마음을 오로지 하여 지혜로 꿰뚫으며 머문다. 그는 번뇌가 다하여 번뇌 없는 마음의 해탈과 지혜의 해탈을 바로 여기 이번 생에 스스로 높은 지혜로 증득하고 실현하여 구족하고 머문다. 비구들이여, 이가 첫 번째 부류의 사람으로, 공양받을 만하고 환대받을 만하며 ... 세상의 위없는 복밭이다.” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, idhekacco puggalo cakkhusmiṃ aniccānupassī viharati aniccasaññī aniccapaṭisaṃvedī satataṃ samitaṃ abbokiṇṇaṃ cetasā adhimuccamāno paññāya pariyogāhamāno. Tassa apubbaṃ acarimaṃ āsavapariyādānañca hoti jīvitapariyādānañca. Ayaṃ, bhikkhave, dutiyo puggalo āhuneyyo…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa. “비구들이여, 또한 여기 어떤 부류의 사람은 눈에 대하여 무상하다고 관찰하며 머물고, 무상하다는 인식을 가지며, 무상함을 경험하며, 끊임없이 지속적으로 다른 생각에 섞이지 않고 마음을 오로지 하여 지혜로 꿰뚫으며 머문다. 그에게는 번뇌의 소멸과 생명의 소멸이 선후 없이 동시에 일어난다. 비구들이여, 이가 두 번째 부류의 사람으로, 공양받을 만하며 ... 세상의 위없는 복밭이다.” ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, idhekacco puggalo cakkhusmiṃ aniccānupassī viharati aniccasaññī aniccapaṭisaṃvedī satataṃ samitaṃ abbokiṇṇaṃ cetasā adhimuccamāno paññāya pariyogāhamāno. So pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā antarāparinibbāyī hoti…pe… upahaccaparinibbāyī hoti…pe… asaṅkhāraparinibbāyī hoti…pe… sasaṅkhāraparinibbāyī hoti…pe… uddhaṃsoto hoti akaniṭṭhagāmī. Ayaṃ, bhikkhave, sattamo puggalo āhuneyyo…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa. Ime kho, bhikkhave, satta puggalā āhuneyyā pāhuneyyā dakkhiṇeyyā añjalikaraṇīyā anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti. “비구들이여, 또한 여기 어떤 부류의 사람은 눈에 대하여 무상하다고 관찰하며 머물고, 무상하다는 인식을 가지며, 무상함을 경험하며, 끊임없이 지속적으로 다른 생각에 섞이지 않고 마음을 오로지 하여 지혜로 꿰뚫으며 머문다. 그는 다섯 가지 낮은 단계의 결박을 끊었으므로 중간에 반열반하는 자가 되거나, ... 태어나서 반열반하는 자가 되거나, ... 무구행으로 반열반하는 자가 되거나, ... 유구행으로 반열반하는 자가 되거나, ... 상류로 흘러 아카니타(색구경천)에 이르는 자가 된다. 비구들이여, 이가 일곱 번째 부류의 사람으로 공양받을 만하며 ... 세상의 위없는 복밭이다. 비구들이여, 참으로 이러한 일곱 부류의 사람들이 공양받을 만하고 환대받을 만하며 보시받을 만하고 합장받을 만하며 세상의 위없는 복밭이다.” 96-622. Sattime[Pg.511], bhikkhave, puggalā āhuneyyā pāhuneyyā…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa. Katame satta? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo cakkhusmiṃ dukkhānupassī viharati…pe… cakkhusmiṃ anattānupassī viharati…pe… cakkhusmiṃ khayānupassī viharati…pe… cakkhusmiṃ vayānupassī viharati…pe… cakkhusmiṃ virāgānupassī viharati…pe… cakkhusmiṃ nirodhānupassī viharati…pe… cakkhusmiṃ paṭinissaggānupassī viharati…pe…. “96-622. 비구들이여, 공양받을 만하고 환대받을 만하며 ... 세상의 위없는 복밭인 일곱 부류의 사람들이 있다. 무엇이 일곱인가? 비구들이여, 여기 어떤 부류의 사람은 눈에 대하여 고통이라고 관찰하며 머물고, ... 눈에 대하여 무아라고 관찰하며 머물고, ... 눈에 대하여 소멸을 관찰하며 머물고, ... 눈에 대하여 사라짐을 관찰하며 머물고, ... 눈에 대하여 이탐을 관찰하며 머물고, ... 눈에 대하여 소멸을 관찰하며 머물고, ... 눈에 대하여 놓아버림을 관찰하며 머문다.” Sotasmiṃ…pe… ghānasmiṃ… jivhāya… kāyasmiṃ… manasmiṃ…pe…. “귀에 대하여 ... 코에 대하여 ... 혀에 대하여 ... 몸에 대하여 ... 마음에 대하여 ...” Rūpesu…pe… saddesu… gandhesu… rasesu… phoṭṭhabbesu … dhammesu …pe…. “형색들에 대하여 ... 소리들에 대하여 ... 냄새들에 대하여 ... 맛들에 대하여 ... 감촉들에 대하여 ... 법들에 대하여 ...” Cakkhuviññāṇe…pe… sotaviññāṇe… ghānaviññāṇe… jivhāviññāṇe… kāyaviññāṇe… manoviññāṇe…pe…. “안식에 대하여 ... 이식에 대하여 ... 비식에 대하여 ... 설식에 대하여 ... 신식에 대하여 ... 의식에 대하여 ...” Cakkhusamphasse…pe… sotasamphasse… ghānasamphasse… jivhāsamphasse… kāyasamphasse… manosamphasse…pe…. “안촉에 대하여 ... 이촉에 대하여 ... 비촉에 대하여 ... 설촉에 대하여 ... 신촉에 대하여 ... 의촉에 대하여 ...” Cakkhusamphassajāya vedanāya…pe… sotasamphassajāya vedanāya… ghānasamphassajāya vedanāya… jivhāsamphassajāya vedanāya… kāyasamphassajāya vedanāya… manosamphassajāya vedanāya…pe…. “안촉에서 생긴 느낌에 대하여 ... 이촉에서 생긴 느낌에 대하여 ... 비촉에서 생긴 느낌에 대하여 ... 설촉에서 생긴 느낌에 대하여 ... 신촉에서 생긴 느낌에 대하여 ... 의촉에서 생긴 느낌에 대하여 ...” Rūpasaññāya…pe… saddasaññāya… gandhasaññāya… rasasaññāya… phoṭṭhabbasaññāya… dhammasaññāya…pe…. “색상(색에 대한 인식)에 대하여 ... 성상에 대하여 ... 향상에 대하여 ... 미상에 대하여 ... 촉상에 대하여 ... 법상에 대하여 ...” Rūpasañcetanāya…pe… saddasañcetanāya… gandhasañcetanāya… rasasañcetanāya… phoṭṭhabbasañcetanāya… dhammasañcetanāya…pe…. “색사(색에 대한 의도)에 대하여 ... 성사에 대하여 ... 향사에 대하여 ... 미사에 대하여 ... 촉사에 대하여 ... 법사에 대하여 ...” Rūpataṇhāya…pe… saddataṇhāya… gandhataṇhāya… rasataṇhāya… phoṭṭhabbataṇhāya… dhammataṇhāya…pe…. “색애(색에 대한 갈애)에 대하여 ... 성애에 대하여 ... 향애에 대하여 ... 미애에 대하여 ... 촉애에 대하여 ... 법애에 대하여 ...” Rūpavitakke …pe… saddavitakke… gandhavitakke… rasavitakke… phoṭṭhabbavitakke… dhammavitakke…pe…. “색위탁가(색에 대한 일으킨 생각)에 대하여 ... 성위탁가에 대하여 ... 향위탁가에 대하여 ... 미위탁가에 대하여 ... 촉위탁가에 대하여 ... 법위탁가에 대하여 ...” Rūpavicāre…pe… saddavicāre… gandhavicāre… rasavicāre… phoṭṭhabbavicāre… dhammavicāre…pe…. “색위차라(색에 대한 지속적 고찰)에 대하여 ... 성위차라에 대하여 ... 향위차라에 대하여 ... 미위차라에 대하여 ... 촉위차라에 대하여 ... 법위차라에 대하여 ...” ‘‘Pañcakkhandhe [Pg.512] …pe… rūpakkhandhe… vedanākkhandhe… saññākkhandhe… saṅkhārakkhandhe… viññāṇakkhandhe aniccānupassī viharati…pe… dukkhānupassī viharati… anattānupassī viharati… khayānupassī viharati… vayānupassī viharati… virāgānupassī viharati… nirodhānupassī viharati… paṭinissaggānupassī viharati…pe… lokassā’’ti. “다섯 무더기(오온)에 대하여 ... 색온에 대하여 ... 수온에 대하여 ... 상온에 대하여 ... 행온에 대하여 ... 식온에 대하여 무상이라고 관찰하며 머물고 ... 고통이라고 관찰하며 머물고, 무아라고 관찰하며 머물고, 소멸을 관찰하며 머물고, 사라짐을 관찰하며 머물고, 이탐을 관찰하며 머물고, 소멸을 관찰하며 머물고, 놓아버림을 관찰하며 머무는 자는 세상의 복밭이다.” ‘‘Chadvārārammaṇesvettha, viññāṇesu ca phassesu; Vedanāsu ca dvārassa, suttā honti visuṃ aṭṭha. “여기 여섯 가지 감각 문과 그 대상들에 대하여, 그리고 식(識)들과 촉(觸)들에 대하여, 그리고 느낌(受)들에 대하여 문에 따라 각각 여덟 가지 경이 있다.” ‘‘Saññā sañcetanā taṇhā, vitakkesu vicāre ca; Gocarassa visuṃ aṭṭha, pañcakkhandhe ca pacceke. “인식(想), 의도(思), 갈애(愛), 일으킨 생각(尋)과 지속적 고찰(伺)에 대하여 대상에 따라 각각 여덟 가지가 있으며, 다섯 무더기에 대하여 집합적으로 또는 개별적으로 각각 여덟 가지가 있다.” ‘‘Soḷasasvettha mūlesu, aniccaṃ dukkhamanattā; Khayā vayā virāgā ca, nirodhā paṭinissaggā. “여기 16가지 근본 주제에 대하여 무상, 고, 무아, 소멸, 사라짐, 이탐, 소멸, 놓아버림의” ‘‘Kamaṃ aṭṭhānupassanā, yojetvāna visuṃ visuṃ; Sampiṇḍitesu sabbesu, honti pañca satāni ca; Aṭṭhavīsati suttāni, āhuneyye ca vaggike’’. “여덟 가지 관찰을 차례대로 각각 적용하여 모두 합하면, 이 아후네이야 품에는 528개의 경이 있다.” Āhuneyyavaggo dasamo. “제10 아후네이야 품이 끝났다.” 11. Rāgapeyyālaṃ 11. 탐욕의 반복 구절 (라가 페얄라) 623. ‘‘Rāgassa, bhikkhave, abhiññāya satta dhammā bhāvetabbā. Katame satta? Satisambojjhaṅgo…pe… upekkhāsambojjhaṅgo – rāgassa, bhikkhave, abhiññāya ime satta dhammā bhāvetabbā’’ti. 623. “비구들이여, 탐욕을 높은 지혜로 알기 위하여 일곱 가지 법을 닦아야 한다. 어떤 일곱 가지인가? 염각지 … (중략) … 사각지이다. 비구들이여, 탐욕을 높은 지혜로 알기 위하여 이 일곱 가지 법을 닦아야 한다.” 624. ‘‘Rāgassa, bhikkhave, abhiññāya satta dhammā bhāvetabbā. Katame satta? Aniccasaññā, anattasaññā, asubhasaññā, ādīnavasaññā, pahānasaññā, virāgasaññā, nirodhasaññā – rāgassa, bhikkhave, abhiññāya ime satta dhammā bhāvetabbā’’ti. 624. “비구들이여, 탐욕을 높은 지혜로 알기 위하여 일곱 가지 법을 닦아야 한다. 어떤 일곱 가지인가? 무상상, 무아상, 부정상, 과환상, 단상, 이탐상, 멸상이다. 비구들이여, 탐욕을 높은 지혜로 알기 위하여 이 일곱 가지 법을 닦아야 한다.” 625. ‘‘Rāgassa[Pg.513], bhikkhave, abhiññāya satta dhammā bhāvetabbā. Katame satta? Asubhasaññā, maraṇasaññā, āhāre paṭikūlasaññā, sabbaloke anabhiratasaññā, aniccasaññā, anicce dukkhasaññā, dukkhe anattasaññā – rāgassa, bhikkhave, abhiññāya ime satta dhammā bhāvetabbā’’ti. 625. “비구들이여, 탐욕을 높은 지혜로 알기 위하여 일곱 가지 법을 닦아야 한다. 어떤 일곱 가지인가? 부정상, 사상, 음식 혐오상, 일체 세간 비락상, 무상상, 무상한 것에 대한 고상, 고인 것에 대한 무아상이다. 비구들이여, 탐욕을 높은 지혜로 알기 위하여 이 일곱 가지 법을 닦아야 한다.” 626-652. ‘‘Rāgassa, bhikkhave, pariññāya…pe… parikkhayāya… pahānāya… khayāya… vayāya… virāgāya… nirodhāya… cāgāya…pe… paṭinissaggāya ime satta dhammā bhāvetabbā’’ti. 626-652. “비구들이여, 탐욕을 철저히 알기 위하여 … (중략) … 완전히 소멸하기 위하여 … 버리기 위하여 … 멸진하기 위하여 … 사라지게 하기 위하여 … 빛바래게 하기 위하여 … 소멸하기 위하여 … 포기하기 위하여 … (중략) … 던져버리기 위하여 이 일곱 가지 법을 닦아야 한다.” 653-1132. ‘‘Dosassa…pe… mohassa… kodhassa… upanāhassa… makkhassa… paḷāsassa… issāya… macchariyassa… māyāya… sāṭheyyassa… thambhassa… sārambhassa… mānassa… atimānassa… madassa… pamādassa abhiññāya…pe… pariññāya… parikkhayāya… pahānāya… khayāya… vayāya… virāgāya… nirodhāya… cāgāya… paṭinissaggāya ime satta dhammā bhāvetabbā’’ti. 653-1132. “성냄을 … 어리석음을 … 분노를 … 원한을 … 얕봄을 … 맞섬을 … 질투를 … 인색을 … 속임수를 … 간사함을 … 완고함을 … 격함을 … 자만을 … 과만을 … 취함을 … 방일을 높은 지혜로 알기 위하여 … 철저히 알기 위하여 … 완전히 소멸하기 위하여 … 버리기 위하여 … 멸진하기 위하여 … 사라지게 하기 위하여 … 빛바래게 하기 위하여 … 소멸하기 위하여 … 포기하기 위하여 … 던져버리기 위하여 이 일곱 가지 법을 닦아야 한다.” Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti. 세존께서 이와 같이 말씀하셨다. 그 비구들은 기뻐하며 세존의 말씀을 즐거워하였다. Rāgapeyyālaṃ niṭṭhitaṃ. 탐욕의 반복 구절이 끝났다. Sattakanipātapāḷi niṭṭhitā. 일곱의 모음(Sattaka-nipāta)이 끝났다. | |||
| ອັກສອນລາວ | |||
| ປາລີ | ອັດຖະກະຖາ | ຏີກາ | ອັນຍາ |
| 1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ | 1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ | 1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3 | 1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ |
| 2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ | 2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ | 2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2 | |
| 3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ | 3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ | 3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ | |
| 4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ) | |
| 5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ | 5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ | 5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ | |
| 6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ | 6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ | |
| 7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5 | 7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ | |
| मराठी | |||
| पाळी | अट्ठकथा | टीका | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी | 1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३ | 1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी | 2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२ | |
| 3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५ | 7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी | |
| မြန်မာ | |||
| ပါဠိတော် | အဋ္ဌကထာ | ဋီကာ | အခြား |
| 1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ | 1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ | 1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃ | 1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ |
| 2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ | 2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ | 2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂ | |
| 3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ | 3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ | 3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ | |
| 4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ) | 4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ) | 4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ) | |
| 5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ | 5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ | 5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ | |
| 6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ | 6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ | |
| 7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅ | 7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ | |
| português | |||
| Páli | Aṭṭhakathā | Ṭīkā | Outro |
| 1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra) | 1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya | 1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3 | 1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa |
| 2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha | 2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha | 2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2 | |
| 3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima | 3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores | 3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores | |
| 4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta | 4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta | 4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta | |
| 5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara | 5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc. | 5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc. | |
| 6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa) | 6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia | 6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia | |
| 7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5 | 7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados | 7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma | |
| русский | |||
| Палийский канон | Комментарии | Субкомментарии | Другое |
| 1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали | 1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха | 1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3 | 1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана |
| 2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали | 2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха | 2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2 | |
| 3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали | 3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха | 3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика | |
| 4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта) | 4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта) | 4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта) | |
| 5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали | 5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха | 5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика | |
| 6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали | 6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха | 6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини | |
| 7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5 | 7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха | 7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали | |
| සිංහල | |||
| පාලි කැනනය | විවරණ | අටුවා | වෙනත් |
| 1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි | 1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා | 1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3 | 1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා |
| 2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි | 2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා | 2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2 | |
| 3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි | 3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා | 3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා | |
| 4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත) | 4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත) | 4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත) | |
| 5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි | 5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා | 5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා | |
| 6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි | 6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා | 6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී | |
| 7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5 | 7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා | 7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි | |
| Español | |||
| El Canon Pali | Los Comentarios | Los Subcomentarios | Otros |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| แบบไทย | |||
| บาลีแคน | ข้อคิดเห็น | คำอธิบายย่อย | อื่น |
| 1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ | 1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา | 1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓ | 1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา |
| 2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ | 2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา | 2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒ | |
| 3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ | 3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา | 3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา | |
| 4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต) | 4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต) | 4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต) | |
| 5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ | 5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา | 5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา | |
| 6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ | 6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา | 6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี | |
| 7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕ | 7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา | 7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ | |
| བོད་མི | |||
| པཱ་ལི་གསུང་རབ། | འགྲེལ་བཤད། | འགྲེལ་བཤད་ཕྲན། | གཞན། |
| 1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི། | 1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣ | 1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ། |
| 2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི། | 2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢ | |
| 3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། | 3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | |
| 5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། | 5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི། | 6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི། | |
| 7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥ | 7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། | |
| Tiếng Việt | |||
| Kinh điển Pali | Chú giải | Phụ chú giải | Khác |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra | 1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga | 2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa | 3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ) | 4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | 4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | 5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa | 6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5 | 7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa | 7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |