বাংলা

中文
巴利義註複註藏外典籍
1101 巴拉基咖(波羅夷)
1102 巴吉帝亞(波逸提)
1103 大品(律藏)
1104 小品
1105 附隨
1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1
1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2
1203 巴吉帝亞(波逸提)義註
1204 大品義註(律藏)
1205 小品義註
1206 附隨義註
1301 心義燈-1
1302 心義燈-2
1303 心義燈-3
1401 疑惑度脫
1402 律攝註釋
1403 金剛智疏
1404 疑難解除疏-1
1405 疑難解除疏-2
1406 律莊嚴疏-1
1407 律莊嚴疏-2
1408 古老解惑疏
1409 律抉擇-上抉擇
1410 律抉擇疏-1
1411 律抉擇疏-2
1412 巴吉帝亞等啟請經
1413 小戒學-根本戒學

8401 清淨道論-1
8402 清淨道論-2
8403 清淨道大複註-1
8404 清淨道大複註-2
8405 清淨道論導論

8406 長部問答
8407 中部問答
8408 相應部問答
8409 增支部問答
8410 律藏問答
8411 論藏問答
8412 義注問答
8413 語言學詮釋手冊
8414 勝義顯揚
8415 隨燈論誦
8416 發趣論燈論
8417 禮敬文
8418 大禮敬文
8419 依相讚佛偈
8420 經讚
8421 蓮花供
8422 勝者莊嚴
8423 語蜜
8424 佛德偈集
8425 小史
8427 佛教史
8426 大史
8429 目犍連文法
8428 迦旃延文法
8430 文法寶鑑(詞幹篇)
8431 文法寶鑑(詞根篇)
8432 詞形成論
8433 目犍連五章
8434 應用成就讀本
8435 音韻論讀本
8436 阿毗曇燈讀本
8437 阿毗曇燈疏
8438 妙莊嚴論讀本
8439 妙莊嚴論疏
8440 初學入門義抉擇精要
8446 詩王智論
8447 智論花鬘
8445 法智論
8444 大羅漢智論
8441 世間智論
8442 經典智論
8443 勇士百智論
8450 考底利耶智論
8448 人眼燈
8449 四護衛燈
8451 妙味之流
8452 界清淨
8453 韋桑達拉頌
8454 目犍連語釋五章
8455 塔史
8456 佛牙史
8457 詞根讀本注釋
8458 舍利史
8459 象頭山寺史
8460 勝者行傳
8461 勝者宗燈
8462 油鍋偈
8463 彌蘭王問疏
8464 詞花鬘
8465 詞成就論
8466 正理滴論
8467 迦旃延詞根注
8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品
2102 大品(長部)
2103 波梨品
2201 戒蘊品註義註
2202 大品義註(長部)
2203 波梨品義註
2301 戒蘊品疏
2302 大品複註(長部)
2303 波梨品複註
2304 戒蘊品新複註-1
2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經
3102 中五十經
3103 後五十經
3201 根本五十義註-1
3202 根本五十義註-2
3203 中五十義註
3204 後五十義註
3301 根本五十經複註
3302 中五十經複註
3303 後五十經複註
4101 有偈品
4102 因緣品
4103 蘊品
4104 六處品
4105 大品(相應部)
4201 有偈品義注
4202 因緣品義注
4203 蘊品義注
4204 六處品義注
4205 大品義注(相應部)
4301 有偈品複註
4302 因緣品註
4303 蘊品複註
4304 六處品複註
4305 大品複註(相應部)
5101 一集經
5102 二集經
5103 三集經
5104 四集經
5105 五集經
5106 六集經
5107 七集經
5108 八集等經
5109 九集經
5110 十集經
5111 十一集經
5201 一集義註
5202 二、三、四集義註
5203 五、六、七集義註
5204 八、九、十、十一集義註
5301 一集複註
5302 二、三、四集複註
5303 五、六、七集複註
5304 八集等複註
6101 小誦
6102 法句經
6103 自說
6104 如是語
6105 經集
6106 天宮事
6107 餓鬼事
6108 長老偈
6109 長老尼偈
6110 譬喻-1
6111 譬喻-2
6112 諸佛史
6113 所行藏
6114 本生-1
6115 本生-2
6116 大義釋
6117 小義釋
6118 無礙解道
6119 導論
6120 彌蘭王問
6121 藏釋
6201 小誦義注
6202 法句義注-1
6203 法句義注-2
6204 自說義注
6205 如是語義註
6206 經集義注-1
6207 經集義注-2
6208 天宮事義注
6209 餓鬼事義注
6210 長老偈義注-1
6211 長老偈義注-2
6212 長老尼義注
6213 譬喻義注-1
6214 譬喻義注-2
6215 諸佛史義注
6216 所行藏義注
6217 本生義注-1
6218 本生義注-2
6219 本生義注-3
6220 本生義注-4
6221 本生義注-5
6222 本生義注-6
6223 本生義注-7
6224 大義釋義注
6225 小義釋義注
6226 無礙解道義注-1
6227 無礙解道義注-2
6228 導論義注
6301 導論複註
6302 導論明解
7101 法集論
7102 分別論
7103 界論
7104 人施設論
7105 論事
7106 雙論-1
7107 雙論-2
7108 雙論-3
7109 發趣論-1
7110 發趣論-2
7111 發趣論-3
7112 發趣論-4
7113 發趣論-5
7201 法集論義註
7202 分別論義註(迷惑冰消)
7203 五部論義註
7301 法集論根本複註
7302 分別論根本複註
7303 五論根本複註
7304 法集論複註
7305 五論複註
7306 阿毘達摩入門
7307 攝阿毘達磨義論
7308 阿毘達摩入門古複註
7309 阿毘達摩論母

English
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon PaliCommentairesSous-commentairesAutres
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-KanonKommentareSubkommentareSonstige
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैननकमेंट्रीउप-टिप्पणियाँअन्य
1101 पाराजिक पाळि
1102 पाचित्तिय पाळि
1103 महावग्ग पाळि (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळि
1105 परिवार पाळि
1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1
1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-1
1302 सारत्थदीपनी टीका-2
1303 सारत्थदीपनी टीका-3
1401 द्वेमातिकापाळि
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-1
1405 विमतिविनोदनी टीका-2
1406 विनयालंकार टीका-1
1407 विनयालंकार टीका-2
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-1
1411 विनयविनिच्छय टीका-2
1412 पाचित्यादियोजनापाळि
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-1
8402 विसुद्धिमग्ग-2
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवन्दना
8421 कमलाञ्जलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगन्थवंस
8427 सासनवंस
8426 महावंस
8429 मोग्गल्लानब्याकरणं
8428 कच्चायनब्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपञ्चिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमञ्जरी
8445 धम्मनीति
8444 महारहनीति
8441 लोकनीति
8442 सुत्तन्तनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8450 चाणक्यनीति
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8451 रसवाहिनी
8452 सीमविसोधनीपाठ
8453 वेस्सन्तरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमञ्जरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिन्दुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा
8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि
2102 महावग्ग पाळि (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळि
2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1
2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि
3102 मज्झिमपण्णास पाळि
3103 उपरिपण्णास पाळि
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि
4102 निदानवग्ग पाळि
4103 खन्धवग्ग पाळि
4104 सळायतनवग्ग पाळि
4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खन्धवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि
5102 दुकनिपात पाळि
5103 तिकनिपात पाळि
5104 चतुक्कनिपात पाळि
5105 पञ्चकनिपात पाळि
5106 छक्कनिपात पाळि
5107 सत्तकनिपात पाळि
5108 अट्ठकादिनिपात पाळि
5109 नवकनिपात पाळि
5110 दसकनिपात पाळि
5111 एकादसकनिपात पाळि
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि
6102 धम्मपद पाळि
6103 उदान पाळि
6104 इतिवुत्तक पाळि
6105 सुत्तनिपात पाळि
6106 विमानवत्थु पाळि
6107 पेतवत्थु पाळि
6108 थेरगाथा पाळि
6109 थेरीगाथा पाळि
6110 अपदान पाळि-1
6111 अपदान पाळि-2
6112 बुद्धवंस पाळि
6113 चरियापिटक पाळि
6114 जातक पाळि-1
6115 जातक पाळि-2
6116 महानिद्देस पाळि
6117 चूळनिद्देस पाळि
6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि
6119 नेत्तिप्पकरण पाळि
6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि
6121 पेटकोपदेस पाळि
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-1
6203 धम्मपद अट्ठकथा-2
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-1
6214 अपदान अट्ठकथा-2
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-1
6218 जातक अट्ठकथा-2
6219 जातक अट्ठकथा-3
6220 जातक अट्ठकथा-4
6221 जातक अट्ठकथा-5
6222 जातक अट्ठकथा-6
6223 जातक अट्ठकथा-7
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1
6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि
7102 विभङ्ग पाळि
7103 धातुकथा पाळि
7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि
7105 कथावत्थु पाळि
7106 यमक पाळि-1
7107 यमक पाळि-2
7108 यमक पाळि-3
7109 पट्ठान पाळि-1
7110 पट्ठान पाळि-2
7111 पट्ठान पाळि-3
7112 पट्ठान पाळि-4
7113 पट्ठान पाळि-5
7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका
7302 विभङ्ग-मूलटीका
7303 पञ्चपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका
7305 पञ्चपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळि


1

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

उन भगवान, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध को नमस्कार।


องฺคุตฺตรนิกาโย

अंगुत्तरनिकाय


ฉกฺกนิปาตปาฬิ

छक्कनिपातपालि


๑. ปฐมปณฺณาสกํ

१. प्रथमपण्णासक


๑. อาหุเนยฺยวคฺโค

१. आहुनेय्यवग्ग


๑. ปฐมอาหุเนยฺยสุตฺตํ

१. प्रथम आहुनेय्यसुत्त


๑. เอวํ [Pg.247] เม สุตํ – เอกํ สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. ตตฺร โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘ภิกฺขโว’’ติ. ‘‘ภทนฺเต’’ติ เต ภิกฺขู ภควโต ปจฺจสฺโสสุํ. ภควา เอตทโวจ –

१. ऐसा मैंने सुना है - एक समय भगवान श्रावस्ती में अनाथपिण्डिक के आराम जेतवन में विहार कर रहे थे। वहाँ भगवान ने भिक्षुओं को संबोधित किया - "भिक्षुओं!"। "भदन्त!" उन भिक्षुओं ने भगवान को उत्तर दिया। भगवान ने यह कहा -


‘‘ฉหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ อาหุเนยฺโย โหติ ปาหุเนยฺโย ทกฺขิเณยฺโย อญฺชลิกรณีโย อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺส. กตเมหิ ฉหิ ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา เนว สุมโน โหติ น ทุมฺมโน, อุเปกฺขโก วิหรติ สโต สมฺปชาโน. โสเตน สทฺทํ สุตฺวา เนว สุมโน โหติ น ทุมฺมโน, อุเปกฺขโก วิหรติ สโต สมฺปชาโน. ฆาเนน คนฺธํ ฆายิตฺวา เนว สุมโน โหติ น ทุมฺมโน, อุเปกฺขโก วิหรติ สโต สมฺปชาโน. ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา เนว สุมโน โหติ น ทุมฺมโน, อุเปกฺขโก วิหรติ สโต สมฺปชาโน. กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสิตฺวา เนว สุมโน โหติ น ทุมฺมโน, อุเปกฺขโก วิหรติ สโต สมฺปชาโน. มนสา ธมฺมํ วิญฺญา เนว สุมโน โหติ น ทุมฺมโน, อุเปกฺขโก วิหรติ สโต สมฺปชาโน. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ฉหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ อาหุเนยฺโย โหติ ปาหุเนยฺโย ทกฺขิเณยฺโย อญฺชลิกรณีโย อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺสา’’ติ.

"भिक्षुओं! छह धर्मों से युक्त भिक्षु आहवनीय (आहुनेय्य), पाहुनीय (पाहुनेय्य), दक्षिणीय (दक्खिणेय्य), अंजलि-करणीय और लोक का अनुत्तर पुण्यक्षेत्र होता है। किन छह से? भिक्षुओं! यहाँ भिक्षु आँख से रूप देखकर न प्रसन्न होता है, न अप्रसन्न; वह स्मृतिवान और सम्प्रजन्य (जागरूक) होकर उपेक्षापूर्वक विहार करता है। कान से शब्द सुनकर न प्रसन्न होता है, न अप्रसन्न; वह स्मृतिवान और सम्प्रजन्य होकर उपेक्षापूर्वक विहार करता है। नाक से गंध सूंघकर न प्रसन्न होता है, न अप्रसन्न; वह स्मृतिवान और सम्प्रजन्य होकर उपेक्षापूर्वक विहार करता है। जीभ से रस चखकर न प्रसन्न होता है, न अप्रसन्न; वह स्मृतिवान और सम्प्रजन्य होकर उपेक्षापूर्वक विहार करता है। शरीर से स्पर्श छूकर न प्रसन्न होता है, न अप्रसन्न; वह स्मृतिवान और सम्प्रजन्य होकर उपेक्षापूर्वक विहार करता है। मन से धर्म (विचार) जानकर न प्रसन्न होता है, न अप्रसन्न; वह स्मृतिवान और सम्प्रजन्य होकर उपेक्षापूर्वक विहार करता है। भिक्षुओं! इन छह धर्मों से युक्त भिक्षु आहवनीय, पाहुनीय, दक्षिणीय, अंजलि-करणीय और लोक का अनुत्तर पुण्यक्षेत्र होता है।"


อิทมโวจ ภควา. อตฺตมนา เต ภิกฺขู ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทุนฺติ. ปฐมํ.

भगवान ने यह कहा। उन भिक्षुओं ने प्रसन्न होकर भगवान के भाषण का अभिनन्दन किया। प्रथम (सुत्त)।


๒. ทุติยอาหุเนยฺยสุตฺตํ

२. द्वितीय आहुनेय्यसुत्त


๒. ‘‘ฉหิ[Pg.248], ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ อาหุเนยฺโย โหติ…เป… อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺส. กตเมหิ ฉหิ ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อเนกวิหิตํ อิทฺธิวิธํ ปจฺจนุโภติ – เอโกปิ หุตฺวา พหุธา โหติ, พหุธาปิ หุตฺวา เอโก โหติ; อาวิภาวํ ติโรภาวํ; ติโรกุฏฺฏํ ติโรปาการํ ติโรปพฺพตํ อสชฺชมาโน คจฺฉติ, เสยฺยถาปิ อากาเส; ปถวิยาปิ อุมฺมุชฺชนิมุชฺชํ กโรติ, เสยฺยถาปิ อุทเก; อุทเกปิ อภิชฺชมาเน คจฺฉติ, เสยฺยถาปิ ปถวิยํ; อากาเสปิ ปลฺลงฺเกน กมติ, เสยฺยถาปิ ปกฺขี สกุโณ; อิเมปิ จนฺทิมสูริเย เอวํมหิทฺธิเก เอวํมหานุภาเว ปาณินา ปริมสติ ปริมชฺชติ; ยาว พฺรหฺมโลกาปิ กาเยน วสํ วตฺเตติ.

२. "भिक्षुओं! छह धर्मों से युक्त भिक्षु आहवनीय होता है... (पे)... लोक का अनुत्तर पुण्यक्षेत्र होता है। किन छह से? भिक्षुओं! यहाँ भिक्षु अनेक प्रकार की ऋद्धि-विधियों का अनुभव करता है - एक होकर बहुत हो जाता है, बहुत होकर एक हो जाता है; प्रकट होना और अंतर्धान होना; दीवार के पार, बाड़ के पार, पर्वत के पार बिना रुके निकल जाता है, जैसे आकाश में; पृथ्वी में भी डूबना और निकलना करता है, जैसे जल में; जल पर भी बिना डूबे चलता है, जैसे पृथ्वी पर; आकाश में भी पालथी मारकर चलता है, जैसे पंख वाला पक्षी; इन महान ऋद्धि वाले, महान प्रभावशाली चन्द्रमा और सूर्य को भी हाथ से छूता है और सहलाता है; ब्रह्मलोक तक भी शरीर से वश में करता है (काया को वहाँ तक ले जाता है)।


‘‘ทิพฺพาย, โสตธาตุยา วิสุทฺธาย อติกฺกนฺตมานุสิกาย อุโภ สทฺเท สุณาติ – ทิพฺเพ จ มานุเส จ, เย ทูเร สนฺติเก จ.

"वह विशुद्ध और दिव्य श्रोत्र-धातु से, जो मनुष्यों की सीमा से परे है, दोनों प्रकार के शब्द सुनता है - दिव्य भी और मानुषीय भी, चाहे वे दूर हों या पास।


‘‘ปรสตฺตานํ ปรปุคฺคลานํ เจตสา เจโต ปริจฺจ ปชานาติ. สราคํ วา จิตฺตํ สราคํ จิตฺตนฺติ ปชานาติ, วีตราคํ วา จิตฺตํ…เป… สโทสํ วา จิตฺตํ… วีตโทสํ วา จิตฺตํ… สโมหํ วา จิตฺตํ… วีตโมหํ วา จิตฺตํ… สํขิตฺตํ วา จิตฺตํ… วิกฺขิตฺตํ วา จิตฺตํ… มหคฺคตํ วา จิตฺตํ… อมหคฺคตํ วา จิตฺตํ… สอุตฺตรํ วา จิตฺตํ… อนุตฺตรํ วา จิตฺตํ… สมาหิตํ วา จิตฺตํ… อสมาหิตํ วา จิตฺตํ… วิมุตฺตํ วา จิตฺตํ… อวิมุตฺตํ วา จิตฺตํ อวิมุตฺตํ จิตฺตนฺติ ปชานาติ.

"वह दूसरे सत्त्वों और दूसरे पुद्गलों के चित्त को अपने चित्त से जानकर विशेष रूप से जानता है। वह सराग (राग युक्त) चित्त को 'सराग चित्त' के रूप में जानता है, वीतराग चित्त को... (पे)... सदोष चित्त को... वीतदोष चित्त को... समोह चित्त को... वीतमोह चित्त को... संक्षिप्त चित्त को... विक्षिप्त चित्त को... महद्गत चित्त को... अमहद्गत चित्त को... स-उत्तर चित्त को... अनुत्तर चित्त को... समाहित चित्त को... असमाहित चित्त को... विमुक्त चित्त को... अविमुक्त चित्त को 'अविमुक्त चित्त' के रूप में जानता है।


‘‘อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ, เสยฺยถิทํ – เอกมฺปิ ชาตึ ทฺเวปิ ชาติโย…เป…. อิติ สาการํ สอุทฺเทสํ อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ.

"वह अनेक प्रकार के पूर्व-निवासों (पिछले जन्मों) का अनुस्मरण करता है, जैसे कि - एक जन्म, दो जन्म... (पे)... इस प्रकार वह आकार और विवरण सहित अनेक प्रकार के पूर्व-निवासों का अनुस्मरण करता है।


‘‘ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน สตฺเต ปสฺสติ จวมาเน อุปปชฺชมาเน หีเน ปณีเต สุวณฺเณ ทุพฺพณฺเณ, สุคเต ทุคฺคเต ยถากมฺมูปเค สตฺเต ปชานาติ – ‘อิเม วต โภนฺโต สตฺตา กายทุจฺจริเตน สมนฺนาคตา วจีทุจฺจริเตน สมนฺนาคตา มโนทุจฺจริเตน สมนฺนาคตา อริยานํ อุปวาทกา มิจฺฉาทิฏฺฐิกา มิจฺฉาทิฏฺฐิกมฺมสมาทานา, เต กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ [Pg.249] วินิปาตํ นิรยํ อุปปนฺนา. อิเม วา ปน โภนฺโต สตฺตา กายสุจริเตน สมนฺนาคตา วจีสุจริเตน สมนฺนาคตา มโนสุจริเตน สมนฺนาคตา อริยานํ อนุปวาทกา สมฺมาทิฏฺฐิกา สมฺมาทิฏฺฐิกมฺมสมาทานา, เต กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปนฺนา’ติ. อิติ ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน สตฺเต ปสฺสติ จวมาเน อุปปชฺชมาเน หีเน ปณีเต สุวณฺเณ ทุพฺพณฺเณ, สุคเต ทุคฺคเต ยถากมฺมูปเค สตฺเต ปชานาติ.

"वह विशुद्ध और दिव्य चक्षु से, जो मनुष्यों की सीमा से परे है, सत्त्वों को च्युत होते और उत्पन्न होते देखता है; हीन, प्रणीत, सुवर्ण, दुर्वर्ण, सुगति प्राप्त, दुर्गति प्राप्त सत्त्वों को उनके कर्मों के अनुसार जानता है - 'अहो! ये सत्त्व काय-दुश्चरित, वच-दुश्चरित और मनो-दुश्चरित से युक्त थे, आर्यों की निंदा करने वाले थे, मिथ्या-दृष्टि वाले थे, मिथ्या-दृष्टि वाले कर्मों को अपनाने वाले थे; वे शरीर के भेद होने पर, मृत्यु के बाद, अपाय, दुर्गति, विनिपात और नरक में उत्पन्न हुए हैं। अथवा, ये सत्त्व काय-सुचरित, वच-सुचरित और मनो-सुचरित से युक्त थे, आर्यों की निंदा न करने वाले थे, सम्यक्-दृष्टि वाले थे, सम्यक्-दृष्टि वाले कर्मों को अपनाने वाले थे; वे शरीर के भेद होने पर, मृत्यु के बाद, सुगति और स्वर्ग लोक में उत्पन्न हुए हैं।' इस प्रकार वह विशुद्ध और दिव्य चक्षु से सत्त्वों को च्युत होते और उत्पन्न होते देखता है... सत्त्वों को उनके कर्मों के अनुसार जानता है।


‘‘อาสวานํ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรติ.

"आश्रवों के क्षय से, वह आश्रव-रहित चेतोविमुक्ति और प्रज्ञाविमुक्ति को इसी जन्म में स्वयं उच्च ज्ञान से जानकर, साक्षात्कार कर और प्राप्त कर विहार करता है।


‘‘อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ฉหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ อาหุเนยฺโย โหติ…เป… อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺสา’’ติ. ทุติยํ.

"भिक्षुओं! इन छह धर्मों से युक्त भिक्षु आहवनीय होता है... (पे)... लोक का अनुत्तर पुण्यक्षेत्र होता है।" द्वितीय (सुत्त)।


๓. อินฺทฺริยสุตฺตํ

३. इन्द्रियसुत्त


๓. ‘‘ฉหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ อาหุเนยฺโย โหติ…เป… อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺส. กตเมหิ ฉหิ? สทฺธินฺทฺริเยน, วีริยินฺทฺริเยน, สตินฺทฺริเยน, สมาธินฺทฺริเยน, ปญฺญินฺทฺริเยน, อาสวานํ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ฉหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ อาหุเนยฺโย โหติ ปาหุเนยฺโย ทกฺขิเณยฺโย อญฺชลิกรณีโย อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺสา’’ติ. ตติยํ.

३. भिक्षुओं! छह धर्मों से युक्त भिक्षु आह्वनीय होता है... (पे)... संसार का अनुपम पुण्यक्षेत्र होता है। वे छह कौन से हैं? श्रद्धा-इन्द्रिय, वीर्य-इन्द्रिय, स्मृति-इन्द्रिय, समाधि-इन्द्रिय, प्रज्ञा-इन्द्रिय से युक्त होता है, और आस्रवों के क्षय हो जाने से आस्रव-रहित चेतोविमुक्ति और प्रज्ञाविमुक्ति को इसी जन्म में स्वयं विशेष ज्ञान से जानकर, साक्षात्कार कर और प्राप्त कर विहार करता है। भिक्षुओं! इन छह धर्मों से युक्त भिक्षु आह्वनीय, पाहुनीय, दक्षिणीय, अंजलि-करणीय और संसार का अनुपम पुण्यक्षेत्र होता है। तृतीय (सुत्त)।


๔. พลสุตฺตํ

४. बल सुत्त


๔. ‘‘ฉหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ อาหุเนยฺโย โหติ…เป… อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺส. กตเมหิ ฉหิ? สทฺธาพเลน, วีริยพเลน, สติพเลน, สมาธิพเลน, ปญฺญาพเลน, อาสวานํ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ฉหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ อาหุเนยฺโย โหติ…เป… อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺสา’’ติ. จตุตฺถํ.

४. भिक्षुओं! छह धर्मों से युक्त भिक्षु आह्वनीय होता है... (पे)... संसार का अनुपम पुण्यक्षेत्र होता है। वे छह कौन से हैं? श्रद्धा-बल, वीर्य-बल, स्मृति-बल, समाधि-बल, प्रज्ञा-बल से युक्त होता है, और आस्रवों के क्षय हो जाने से आस्रव-रहित चेतोविमुक्ति और प्रज्ञाविमुक्ति को इसी जन्म में स्वयं विशेष ज्ञान से जानकर, साक्षात्कार कर और प्राप्त कर विहार करता है। भिक्षुओं! इन छह धर्मों से युक्त भिक्षु आह्वनीय... (पे)... संसार का अनुपम पुण्यक्षेत्र होता है। चतुर्थ (सुत्त)।


๕. ปฐมอาชานียสุตฺตํ

५. प्रथम आजानीय सुत्त


๕. ‘‘ฉหิ[Pg.250], ภิกฺขเว, องฺเคหิ สมนฺนาคโต รญฺโญ ภทฺโร อสฺสาชานีโย ราชารโห โหติ ราชโภคฺโค, รญฺโญ องฺคนฺตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ.

५. भिक्षुओं! छह अंगों से युक्त राजा का भद्र आजानीय अश्व राजा के योग्य होता है, राजा का उपभोग्य होता है, और राजा का अंग ही माना जाता है।


‘‘กตเมหิ ฉหิ? อิธ, ภิกฺขเว, รญฺโญ ภทฺโร อสฺสาชานีโย ขโม โหติ รูปานํ, ขโม สทฺทานํ, ขโม คนฺธานํ, ขโม รสานํ, ขโม โผฏฺฐพฺพานํ, วณฺณสมฺปนฺโน จ โหติ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ฉหิ องฺเคหิ สมนฺนาคโต รญฺโญ ภทฺโร อสฺสาชานีโย ราชารโห โหติ ราชโภคฺโค, รญฺโญ องฺคนฺตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ.

वे छह कौन से हैं? भिक्षुओं! यहाँ राजा का भद्र आजानीय अश्व रूपों को सहने वाला होता है, शब्दों को सहने वाला होता है, गंधों को सहने वाला होता है, रसों को सहने वाला होता है, स्पर्शों को सहने वाला होता है, और वर्ण-सम्पन्न होता है। भिक्षुओं! इन छह अंगों से युक्त राजा का भद्र आजानीय अश्व राजा के योग्य होता है, राजा का उपभोग्य होता है, और राजा का अंग ही माना जाता है।


‘‘เอวเมวํ โข, ภิกฺขเว, ฉหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ อาหุเนยฺโย โหติ…เป… อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺส. กตเมหิ ฉหิ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ขโม โหติ รูปานํ, ขโม สทฺทานํ, ขโม คนฺธานํ, ขโม รสานํ, ขโม โผฏฺฐพฺพานํ, ขโม ธมฺมานํ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ฉหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ อาหุเนยฺโย โหติ…เป… อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺสา’’ติ. ปญฺจมํ.

भिक्षुओं! इसी प्रकार छह धर्मों से युक्त भिक्षु आह्वनीय होता है... (पे)... संसार का अनुपम पुण्यक्षेत्र होता है। वे छह कौन से हैं? भिक्षुओं! यहाँ भिक्षु रूपों को सहने वाला होता है, शब्दों को सहने वाला होता है, गंधों को सहने वाला होता है, रसों को सहने वाला होता है, स्पर्शों को सहने वाला होता है, और धर्मों को सहने वाला होता है। भिक्षुओं! इन छह धर्मों से युक्त भिक्षु आह्वनीय होता है... (पे)... संसार का अनुपम पुण्यक्षेत्र होता है। पंचम (सुत्त)।


๖. ทุติยอาชานียสุตฺตํ

६. द्वितीय आजानीय सुत्त


๖. ‘‘ฉหิ, ภิกฺขเว, องฺเคหิ สมนฺนาคโต รญฺโญ ภทฺโร อสฺสาชานีโย ราชารโห โหติ ราชโภคฺโค, รญฺโญ องฺคนฺตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ. กตเมหิ ฉหิ? อิธ, ภิกฺขเว, รญฺโญ ภทฺโร อสฺสาชานีโย ขโม โหติ รูปานํ, ขโม สทฺทานํ, ขโม คนฺธานํ, ขโม รสานํ, ขโม โผฏฺฐพฺพานํ, พลสมฺปนฺโน จ โหติ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ฉหิ องฺเคหิ สมนฺนาคโต รญฺโญ ภทฺโร อสฺสาชานีโย ราชารโห โหติ ราชโภคฺโค, รญฺโญ องฺคนฺตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ.

६. भिक्षुओं! छह अंगों से युक्त राजा का भद्र आजानीय अश्व राजा के योग्य होता है, राजा का उपभोग्य होता है, और राजा का अंग ही माना जाता है। वे छह कौन से हैं? भिक्षुओं! यहाँ राजा का भद्र आजानीय अश्व रूपों को सहने वाला होता है, शब्दों को सहने वाला होता है, गंधों को सहने वाला होता है, रसों को सहने वाला होता है, स्पर्शों को सहने वाला होता है, और बल-सम्पन्न होता है। भिक्षुओं! इन छह अंगों से युक्त राजा का भद्र आजानीय अश्व राजा के योग्य होता है, राजा का उपभोग्य होता है, और राजा का अंग ही माना जाता है।


‘‘เอวเมวํ โข, ภิกฺขเว, ฉหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ อาหุเนยฺโย…เป… อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺส. กตเมหิ ฉหิ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ขโม โหติ รูปานํ …เป… ขโม ธมฺมานํ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ฉหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ อาหุเนยฺโย โหติ…เป… อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺสา’’ติ. ฉฏฺฐํ.

भिक्षुओं! इसी प्रकार छह धर्मों से युक्त भिक्षु आह्वनीय... (पे)... संसार का अनुपम पुण्यक्षेत्र होता है। वे छह कौन से हैं? भिक्षुओं! यहाँ भिक्षु रूपों को सहने वाला होता है... (पे)... धर्मों को सहने वाला होता है। भिक्षुओं! इन छह धर्मों से युक्त भिक्षु आह्वनीय होता है... (पे)... संसार का अनुपम पुण्यक्षेत्र होता है। छठा (सुत्त)।


๗. ตติยอาชานียสุตฺตํ

७. तृतीय आजानीय सुत्त


๗. ‘‘ฉหิ[Pg.251], ภิกฺขเว, องฺเคหิ สมนฺนาคโต รญฺโญ ภทฺโร อสฺสาชานีโย ราชารโห โหติ ราชโภคฺโค, รญฺโญ องฺคนฺตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ. กตเมหิ ฉหิ? อิธ, ภิกฺขเว, รญฺโญ ภทฺโร อสฺสาชานีโย ขโม โหติ รูปานํ, ขโม สทฺทานํ, ขโม คนฺธานํ, ขโม รสานํ, ขโม โผฏฺฐพฺพานํ, ชวสมฺปนฺโน จ โหติ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ฉหิ องฺเคหิ สมนฺนาคโต รญฺโญ ภทฺโร อสฺสาชานีโย ราชารโห โหติ ราชโภคฺโค, รญฺโญ องฺคนฺตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ.

७. भिक्षुओं! छह अंगों से युक्त राजा का भद्र आजानीय अश्व राजा के योग्य होता है, राजा का उपभोग्य होता है, और राजा का अंग ही माना जाता है। वे छह कौन से हैं? भिक्षुओं! यहाँ राजा का भद्र आजानीय अश्व रूपों को सहने वाला होता है, शब्दों को सहने वाला होता है, गंधों को सहने वाला होता है, रसों को सहने वाला होता है, स्पर्शों को सहने वाला होता है, और जव-सम्पन्न होता है। भिक्षुओं! इन छह अंगों से युक्त राजा का भद्र आजानीय अश्व राजा के योग्य होता है, राजा का उपभोग्य होता है, और राजा का अंग ही माना जाता है।


‘‘เอวเมวํ โข, ภิกฺขเว, ฉหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ อาหุเนยฺโย โหติ…เป… อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺส. กตเมหิ ฉหิ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ขโม โหติ รูปานํ…เป… ขโม ธมฺมานํ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ฉหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ อาหุเนยฺโย โหติ…เป… อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺสา’’ติ. สตฺตมํ.

भिक्षुओं! इसी प्रकार छह धर्मों से युक्त भिक्षु आह्वनीय होता है... (पे)... संसार का अनुपम पुण्यक्षेत्र होता है। वे छह कौन से हैं? भिक्षुओं! यहाँ भिक्षु रूपों को सहने वाला होता है... (पे)... धर्मों को सहने वाला होता है। भिक्षुओं! इन छह धर्मों से युक्त भिक्षु आह्वनीय होता है... (पे)... संसार का अनुपम पुण्यक्षेत्र होता है। सप्तम (सुत्त)।


๘. อนุตฺตริยสุตฺตํ

८. अनुत्तरिय सुत्त


๘. ‘‘ฉยิมานิ, ภิกฺขเว, อนุตฺตริยานิ. กตมานิ ฉ? ทสฺสนานุตฺตริยํ, สวนานุตฺตริยํ, ลาภานุตฺตริยํ, สิกฺขานุตฺตริยํ, ปาริจริยานุตฺตริยํ, อนุสฺสตานุตฺตริยํ – อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ฉ อนุตฺตริยานี’’ติ. อฏฺฐมํ.

८. भिक्षुओं! ये छह अनुत्तरिय हैं। वे छह कौन से हैं? दर्शन-अनुत्तरिय, श्रवण-अनुत्तरिय, लाभ-अनुत्तरिय, शिक्षा-अनुत्तरिय, परिचर्या-अनुत्तरिय, और अनुस्मृति-अनुत्तरिय। भिक्षुओं! ये ही छह अनुत्तरिय हैं। अष्टम (सुत्त)।


๙. อนุสฺสติฏฺฐานสุตฺตํ

९. अनुस्मृति-स्थान सुत्त


๙. ‘‘ฉยิมานิ, ภิกฺขเว, อนุสฺสติฏฺฐานานิ. กตมานิ ฉ? พุทฺธานุสฺสติ, ธมฺมานุสฺสติ, สงฺฆานุสฺสติ, สีลานุสฺสติ, จาคานุสฺสติ, เทวตานุสฺสติ – อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ฉ อนุสฺสติฏฺฐานานี’’ติ. นวมํ.

९. भिक्षुओं! ये छह अनुस्मृति-स्थान हैं। वे छह कौन से हैं? बुद्धानुस्मृति, धर्मानुस्मृति, संघानुस्मृति, शीलानुस्मृति, त्यागानुस्मृति, और देवतानुस्मृति। भिक्षुओं! ये ही छह अनुस्मृति-स्थान हैं। नवम (सुत्त)।


๑๐. มหานามสุตฺตํ

१०. महानाम सुत्त


๑๐. เอกํ สมยํ ภควา สกฺเกสุ วิหรติ กปิลวตฺถุสฺมึ นิคฺโรธาราเม. อถ โข มหานาโม สกฺโก เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน, โข มหานาโม สกฺโก ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘โย โส, ภนฺเต, อริยสาวโก อาคตผโล วิญฺญาตสาสโน, โส กตเมน วิหาเรน พหุลํ วิหรตี’’ติ?

१०. एक समय भगवान शाक्यों के कपिलवस्तु के निग्रोधाराम में विहार कर रहे थे। तब महानाम शाक्य जहाँ भगवान थे, वहाँ पहुँचे; पहुँचकर भगवान को अभिवादन कर एक ओर बैठ गए। एक ओर बैठे हुए महानाम शाक्य ने भगवान से यह कहा— "भन्ते! जो वह आर्य श्रावक है, जिसने फल प्राप्त कर लिया है और जो शासन (शिक्षा) को जान चुका है, वह किस विहार (अवस्था) में अधिक समय व्यतीत करता है?"


‘‘โย [Pg.252] โส, มหานาม, อริยสาวโก อาคตผโล วิญฺญาตสาสโน, โส อิมินา วิหาเรน พหุลํ วิหรติ. อิธ, มหานาม, อริยสาวโก ตถาคตํ อนุสฺสรติ – ‘อิติปิ โส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน สุคโต โลกวิทู อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา’ติ. ยสฺมึ, มหานาม, สมเย อริยสาวโก ตถาคตํ อนุสฺสรติ เนวสฺส ตสฺมึ สมเย ราคปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ, น โทสปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ, น โมหปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ; อุชุคตเมวสฺส ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ โหติ ตถาคตํ อารพฺภ. อุชุคตจิตฺโต โข ปน, มหานาม, อริยสาวโก ลภติ อตฺถเวทํ, ลภติ ธมฺมเวทํ, ลภติ ธมฺมูปสํหิตํ ปาโมชฺชํ. ปมุทิตสฺส ปีติ ชายติ, ปีติมนสฺส กาโย ปสฺสมฺภติ, ปสฺสทฺธกาโย สุขํ เวทิยติ, สุขิโน จิตฺตํ สมาธิยติ. อยํ วุจฺจติ, มหานาม – ‘อริยสาวโก วิสมคตาย ปชาย สมปฺปตฺโต วิหรติ, สพฺยาปชฺชาย ปชาย อพฺยาปชฺโช วิหรติ, ธมฺมโสตํ สมาปนฺโน พุทฺธานุสฺสตึ ภาเวติ’’’.

"महानाम! जो वह आर्य श्रावक है, जिसने फल प्राप्त कर लिया है और जो शासन को जान चुका है, वह इस विहार में अधिक समय व्यतीत करता है। यहाँ, महानाम! आर्य श्रावक तथागत का अनुस्मरण करता है— 'वे भगवान इस कारण से भी अर्हत् हैं, सम्यक्सम्बुद्ध हैं, विद्या और चरण से सम्पन्न हैं, सुगत हैं, लोकविद् हैं, दमन करने योग्य पुरुषों के अद्वितीय सारथी हैं, देवों और मनुष्यों के शास्ता हैं, बुद्ध हैं, भगवान हैं।' महानाम! जिस समय आर्य श्रावक तथागत का अनुस्मरण करता है, उस समय उसका चित्त न राग से अभिभूत होता है, न द्वेष से, और न मोह से; उस समय तथागत के आलम्बन में उसका चित्त सीधा (ऋजु) होता है। महानाम! जिसका चित्त सीधा होता है, वह आर्य श्रावक अर्थ-वेद (अर्थ का बोध) प्राप्त करता है, धर्म-वेद (धर्म का बोध) प्राप्त करता है, और धर्म से युक्त प्रमोद प्राप्त करता है। प्रमुदित होने पर प्रीति उत्पन्न होती है, प्रीतिमान का काय शान्त होता है, शान्त काय वाला सुख का अनुभव करता है, और सुखी का चित्त समाहित हो जाता है। महानाम! इसे ही कहा जाता है— 'आर्य श्रावक विषम (अशान्त) प्रजा के बीच सम (शान्त) होकर विहार करता है, सव्यापन्न (दुखी) प्रजा के बीच अव्यापन्न (दुख-रहित) होकर विहार करता है, धर्म-स्रोत में प्रविष्ट होकर बुद्धानुस्मृति की भावना करता है'।"


‘‘ปุน จปรํ, มหานาม, อริยสาวโก ธมฺมํ อนุสฺสรติ – ‘สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺโม สนฺทิฏฺฐิโก อกาลิโก เอหิปสฺสิโก โอปเนยฺยิโก ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ วิญฺญูหี’ติ. ยสฺมึ, มหานาม, สมเย อริยสาวโก ธมฺมํ อนุสฺสรติ เนวสฺส ตสฺมึ สมเย ราคปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ, น โทสปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ, น โมหปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ; อุชุคตเมวสฺส ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ โหติ ธมฺมํ อารพฺภ. อุชุคตจิตฺโต โข ปน, มหานาม, อริยสาวโก ลภติ อตฺถเวทํ, ลภติ ธมฺมเวทํ, ลภติ ธมฺมูปสํหิต ปาโมชฺชํ. ปมุทิตสฺส ปีติ ชายติ, ปีติมนสฺส กาโย ปสฺสมฺภติ, ปสฺสทฺธกาโย สุขํ เวทิยติ, สุขิโน จิตฺตํ สมาธิยติ. อยํ วุจฺจติ, มหานาม – ‘อริยสาวโก วิสมคตาย ปชาย สมปฺปตฺโต วิหรติ, สพฺยาปชฺชาย ปชาย อพฺยาปชฺโช วิหรติ, ธมฺมโสตํ สมาปนฺโน ธมฺมานุสฺสตึ ภาเวติ’’’.

"फिर और भी, महानाम! आर्य श्रावक धर्म का अनुस्मरण करता है— 'भगवान द्वारा धर्म स्वाख्यात (भली-भाँति उपदिष्ट) है, सान्दृष्टिक (स्वयं देखने योग्य) है, अकालिक है, एहिपस्सिक (आओ और देखो कहने योग्य) है, उपनेयिक (अपने भीतर ले जाने योग्य) है, और विद्वानों द्वारा स्वयं अनुभव करने योग्य है।' महानाम! जिस समय आर्य श्रावक धर्म का अनुस्मरण करता है, उस समय उसका चित्त न राग से अभिभूत होता है, न द्वेष से, और न मोह से; उस समय धर्म के आलम्बन में उसका चित्त सीधा होता है। महानाम! जिसका चित्त सीधा होता है, वह आर्य श्रावक अर्थ-वेद प्राप्त करता है, धर्म-वेद प्राप्त करता है, और धर्म से युक्त प्रमोद प्राप्त करता है। प्रमुदित होने पर प्रीति उत्पन्न होती है, प्रीतिमान का काय शान्त होता है, शान्त काय वाला सुख का अनुभव करता है, और सुखी का चित्त समाहित हो जाता है। महानाम! इसे ही कहा जाता है— 'आर्य श्रावक विषम प्रजा के बीच सम होकर विहार करता है, सव्यापन्न प्रजा के बीच अव्यापन्न होकर विहार करता है, धर्म-स्रोत में प्रविष्ट होकर धर्मानुस्मृति की भावना करता है'।"


‘‘ปุน จปรํ, มหานาม, อริยสาวโก สงฺฆํ อนุสฺสรติ – ‘สุปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ, อุชุปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ, ญายปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ, สามีจิปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ, ยทิทํ จตฺตาริ ปุริสยุคานิ อฏฺฐ ปุริสปุคฺคลา เอส ภควโต [Pg.253] สาวกสงฺโฆ อาหุเนยฺโย ปาหุเนยฺโย ทกฺขิเณยฺโย อญฺชลิกรณีโย อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺสา’ติ. ยสฺมึ, มหานาม, สมเย อริยสาวโก สงฺฆํ อนุสฺสรติ เนวสฺส ตสฺมึ สมเย ราคปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ, น โทสปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ, น โมหปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ; อุชุคตเมวสฺส ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ โหติ สงฺฆํ อารพฺภ. อุชุคตจิตฺโต โข ปน, มหานาม, อริยสาวโก ลภติ อตฺถเวทํ, ลภติ ธมฺมเวทํ, ลภติ ธมฺมูปสํหิตํ ปาโมชฺชํ. ปมุทิตสฺส ปีติ ชายติ, ปีติมนสฺส กาโย ปสฺสมฺภติ, ปสฺสทฺธกาโย สุขํ เวทิยติ, สุขิโน จิตฺตํ สมาธิยติ. อยํ วุจฺจติ, มหานาม – ‘อริยสาวโก วิสมคตาย ปชาย สมปฺปตฺโต วิหรติ, สพฺยาปชฺชาย ปชาย อพฺยาปชฺโช วิหรติ, ธมฺมโสตํ สมาปนฺโน สงฺฆานุสฺสตึ ภาเวติ’’’.

"फिर और भी, महानाम! आर्य श्रावक संघ का अनुस्मरण करता है— 'भगवान का श्रावक संघ सुप्रतिपन्न (अच्छे मार्ग पर चलने वाला) है, ऋजुप्रतिपन्न (सीधे मार्ग पर चलने वाला) है, न्यायप्रतिपन्न (निर्वाण के मार्ग पर चलने वाला) है, सामीचिप्रतिपन्न (उचित मार्ग पर चलने वाला) है; अर्थात् ये चार पुरुष-युगल और आठ पुरुष-पुद्गल—यह भगवान का श्रावक संघ आह्वनीय है, पाहुनीय है, दक्षिणीय है, अंजलि-करणीय है, और लोक का अनुपम पुण्य-क्षेत्र है।' महानाम! जिस समय आर्य श्रावक संघ का अनुस्मरण करता है, उस समय उसका चित्त न राग से अभिभूत होता है, न द्वेष से, और न मोह से; उस समय संघ के आलम्बन में उसका चित्त सीधा होता है। महानाम! जिसका चित्त सीधा होता है, वह आर्य श्रावक अर्थ-वेद प्राप्त करता है, धर्म-वेद प्राप्त करता है, और धर्म से युक्त प्रमोद प्राप्त करता है। प्रमुदित होने पर प्रीति उत्पन्न होती है, प्रीतिमान का काय शान्त होता है, शान्त काय वाला सुख का अनुभव करता है, और सुखी का चित्त समाहित हो जाता है। महानाम! इसे ही कहा जाता है— 'आर्य श्रावक विषम प्रजा के बीच सम होकर विहार करता है, सव्यापन्न प्रजा के बीच अव्यापन्न होकर विहार करता है, धर्म-स्रोत में प्रविष्ट होकर संघानुस्मृति की भावना करता है'।"


‘‘ปุน จปรํ, มหานาม, อริยสาวโก อตฺตโน สีลานิ อนุสฺสรติ อขณฺฑานิ อจฺฉิทฺทานิ อสพลานิ อกมฺมาสานิ ภุชิสฺสานิ วิญฺญุปฺปสตฺถานิ อปรามฏฺฐานิ สมาธิสํวตฺตนิกานิ. ยสฺมึ, มหานาม, สมเย อริยสาวโก สีลํ อนุสฺสรติ เนวสฺส ตสฺมึ สมเย ราคปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ, น โทสปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ, น โมหปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ; อุชุคตเมวสฺส ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ โหติ สีลํ อารพฺภ. อุชุคตจิตฺโต โข ปน, มหานาม, อริยสาวโก ลภติ อตฺถเวทํ, ลภติ ธมฺมเวทํ, ลภติ ธมฺมูปสํหิตํ ปาโมชฺชํ. ปมุทิตสฺส ปีติ ชายติ, ปีติมนสฺส กาโย ปสฺสมฺภติ, ปสฺสทฺธกาโย สุขํ เวทิยติ, สุขิโน จิตฺตํ สมาธิยติ. อยํ วุจฺจติ, มหานาม – ‘อริยสาวโก วิสมคตาย ปชาย สมปฺปตฺโต วิหรติ, สพฺยาปชฺชาย ปชาย อพฺยาปชฺโช วิหรติ, ธมฺมโสตํ สมาปนฺโน สีลานุสฺสตึ ภาเวติ’’’.

"फिर और भी, महानाम! आर्य श्रावक अपने उन शीलों का अनुस्मरण करता है जो अखण्ड हैं, अछिद्र हैं, अशबल (बिना धब्बे के) हैं, अकल्माष (निर्मल) हैं, मुक्त (तृष्णा की दासता से रहित) हैं, विद्वानों द्वारा प्रशंसित हैं, अछूते हैं, और समाधि की ओर ले जाने वाले हैं। महानाम! जिस समय आर्य श्रावक शील का अनुस्मरण करता है, उस समय उसका चित्त न राग से अभिभूत होता है, न द्वेष से, और न मोह से; उस समय शील के आलम्बन में उसका चित्त सीधा होता है। महानाम! जिसका चित्त सीधा होता है, वह आर्य श्रावक अर्थ-वेद प्राप्त करता है, धर्म-वेद प्राप्त करता है, और धर्म से युक्त प्रमोद प्राप्त करता है। प्रमुदित होने पर प्रीति उत्पन्न होती है, प्रीतिमान का काय शान्त होता है, शान्त काय वाला सुख का अनुभव करता है, और सुखी का चित्त समाहित हो जाता है। महानाम! इसे ही कहा जाता है— 'आर्य श्रावक विषम प्रजा के बीच सम होकर विहार करता है, सव्यापन्न प्रजा के बीच अव्यापन्न होकर विहार करता है, धर्म-स्रोत में प्रविष्ट होकर शीलानुस्मृति की भावना करता है'।"


‘‘ปุน จปรํ, มหานาม, อริยสาวโก อตฺตโน จาคํ อนุสฺสรติ – ‘ลาภา วต เม, สุลทฺธํ วต เม! โยหํ มจฺเฉรมลปริยุฏฺฐิตาย ปชาย วิคตมลมจฺเฉเรน เจตสา อคารํ อชฺฌาวสามิ มุตฺตจาโค ปยตปาณิ โวสฺสคฺครโต ยาจโยโค ทานสํวิภาครโต’ติ. ยสฺมึ, มหานาม, สมเย อริยสาวโก จาคํ อนุสฺสรติ เนวสฺส ตสฺมึ สมเย ราคปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ, น โทสปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ[Pg.254], น โมหปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ; อุชุคตเมวสฺส ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ โหติ จาคํ อารพฺภ. อุชุคตจิตฺโต โข ปน, มหานาม, อริยสาวโก ลภติ อตฺถเวทํ, ลภติ ธมฺมเวทํ, ลภติ ธมฺมูปสํหิตํ ปาโมชฺชํ. ปมุทิตสฺส ปีติ ชายติ, ปีติมนสฺส กาโย ปสฺสมฺภติ, ปสฺสทฺธกาโย สุขํ เวทิยติ, สุขิโน จิตฺตํ สมาธิยติ. อยํ วุจฺจติ, มหานาม – ‘อริยสาวโก วิสมคตาย ปชาย สมปฺปตฺโต วิหรติ, สพฺยาปชฺชาย ปชาย อพฺยาปชฺโช วิหรติ, ธมฺมโสตํ สมาปนฺโน จาคานุสฺสตึ ภาเวติ’’’.

पुनः, महानाम! आर्य श्रावक अपने त्याग (दान) का अनुस्मरण करता है— 'यह मेरे लिए लाभ है, यह मेरे लिए परम सौभाग्य है कि मैं मत्सर (कंजूसी) के मल से घिरे हुए प्राणियों के बीच, मत्सर-मल से रहित चित्त के साथ घर में वास करता हूँ; मुक्त-हस्त होकर दान देता हूँ, दान के लिए तत्पर रहता हूँ, त्याग में रत हूँ, याचना के योग्य हूँ और दान के वितरण में आनंदित रहता हूँ'। महानाम! जिस समय आर्य श्रावक अपने त्याग का अनुस्मरण करता है, उस समय उसका चित्त न राग से अभिभूत होता है, न द्वेष से और न मोह से; उस समय त्याग के आलम्बन से उसका चित्त सीधा ही होता है। महानाम! जिसका चित्त सीधा होता है, वह आर्य श्रावक अर्थ-बोध प्राप्त करता है, धर्म-बोध प्राप्त करता है और धर्म से युक्त प्रमोद प्राप्त करता है। प्रमुदित होने पर प्रीति उत्पन्न होती है, प्रीति-युक्त चित्त वाले की काया शांत हो जाती है, शांत काया वाला सुख का अनुभव करता है और सुखी व्यक्ति का चित्त समाहित हो जाता है। महानाम! इसे ही कहते हैं— 'आर्य श्रावक अशांत प्राणियों के बीच शांत होकर विहार करता है, दुःखपूर्ण प्राणियों के बीच दुःख-रहित होकर विहार करता है और धर्म-स्रोत में प्रविष्ट होकर त्यागानुस्मृति की भावना करता है'।


‘‘ปุน จปรํ, มหานาม, อริยสาวโก เทวตานุสฺสตึ ภาเวติ – ‘สนฺติ เทวา จาตุมหาราชิกา, สนฺติ เทวา ตาวตึสา, สนฺติ เทวา ยามา, สนฺติ เทวา ตุสิตา, สนฺติ เทวา นิมฺมานรติโน, สนฺติ เทวา ปรนิมฺมิตวสวตฺติโน, สนฺติ เทวา พฺรหฺมกายิกา, สนฺติ เทวา ตตุตฺตริ. ยถารูปาย สทฺธาย สมนฺนาคตา ตา เทวตา อิโต จุตา ตตฺถ อุปปนฺนา, มยฺหมฺปิ ตถารูปา สทฺธา สํวิชฺชติ. ยถารูเปน สีเลน สมนฺนาคตา ตา เทวตา อิโต จุตา ตตฺถ อุปปนฺนา, มยฺหมฺปิ ตถารูปํ สีลํ สํวิชฺชติ. ยถารูเปน สุเตน สมนฺนาคตา ตา เทวตา อิโต จุตา ตตฺถ อุปปนฺนา, มยฺหมฺปิ ตถารูปํ สุตํ สํวิชฺชติ. ยถารูเปน จาเคน สมนฺนาคตา ตา เทวตา อิโต จุตา ตตฺถ อุปปนฺนา, มยฺหมฺปิ ตถารูโป จาโค สํวิชฺชติ. ยถารูปาย ปญฺญาย สมนฺนาคตา ตา เทวตา อิโต จุตา ตตฺถ อุปปนฺนา, มยฺหมฺปิ ตถารูปา ปญฺญา สํวิชฺชตี’ติ. ยสฺมึ, มหานาม, สมเย อริยสาวโก อตฺตโน จ ตาสญฺจ เทวตานํ สทฺธญฺจ สีลญฺจ สุตญฺจ จาคญฺจ ปญฺญญฺจ อนุสฺสรติ เนวสฺส ตสฺมึ สมเย ราคปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ, น โทสปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ, น โมหปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ; อุชุคตเมวสฺส ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ โหติ ตา เทวตา อารพฺภ. อุชุคตจิตฺโต โข ปน, มหานาม, อริยสาวโก ลภติ อตฺถเวทํ, ลภติ ธมฺมเวทํ, ลภติ ธมฺมูปสํหิตํ ปาโมชฺชํ. ปมุทิตสฺส ปีติ ชายติ, ปีติมนสฺส กาโย ปสฺสมฺภติ, ปสฺสทฺธกาโย สุขํ เวทิยติ, สุขิโน จิตฺตํ สมาธิยติ. อยํ วุจฺจติ, มหานาม – ‘อริยสาวโก วิสมคตาย ปชาย สมปฺปตฺโต วิหรติ[Pg.255], สพฺยาปชฺชาย ปชาย อพฺยาปชฺโช วิหรติ, ธมฺมโสตํ สมาปนฺโน เทวตานุสฺสตึ ภาเวติ’’’.

पुनः, महानाम! आर्य श्रावक देवताओं का अनुस्मरण करता है— 'चातुर्महाराजिक देवता हैं, तावतिंस देवता हैं, याम देवता हैं, तुषित देवता हैं, निर्माणरति देवता हैं, परनिर्मितवशवर्ती देवता हैं, ब्रह्मकायिक देवता हैं और उससे भी ऊपर के देवता हैं। जिस प्रकार की श्रद्धा से युक्त होकर वे देवता यहाँ से च्युत होकर वहाँ उत्पन्न हुए हैं, वैसी ही श्रद्धा मुझमें भी विद्यमान है। जिस प्रकार के शील, श्रुत, त्याग और प्रज्ञा से युक्त होकर वे देवता यहाँ से च्युत होकर वहाँ उत्पन्न हुए हैं, वैसी ही प्रज्ञा मुझमें भी विद्यमान है'। महानाम! जिस समय आर्य श्रावक अपनी और उन देवताओं की श्रद्धा, शील, श्रुत, त्याग और प्रज्ञा का अनुस्मरण करता है, उस समय उसका चित्त न राग से अभिभूत होता है, न द्वेष से और न मोह से; उन देवताओं के गुणों के आलम्बन से उसका चित्त सीधा ही होता है। महानाम! जिसका चित्त सीधा होता है, वह आर्य श्रावक अर्थ-बोध प्राप्त करता है, धर्म-बोध प्राप्त करता है और धर्म से युक्त प्रमोद प्राप्त करता है। प्रमुदित होने पर प्रीति उत्पन्न होती है, प्रीति-युक्त चित्त वाले की काया शांत हो जाती है, शांत काया वाला सुख का अनुभव करता है और सुखी व्यक्ति का चित्त समाहित हो जाता है। महानाम! इसे ही कहते हैं— 'आर्य श्रावक अशांत प्राणियों के बीच शांत होकर विहार करता है, दुःखपूर्ण प्राणियों के बीच दुःख-रहित होकर विहार करता है और धर्म-स्रोत में प्रविष्ट होकर देवतानुस्मृति की भावना करता है'।


‘‘โย โส, มหานาม, อริยสาวโก อาคตผโล วิญฺญาตสาสโน, โส อิมินา วิหาเรน พหุลํ วิหรตี’’ติ. ทสมํ.

महानाम! जो वह आर्य श्रावक फल प्राप्त कर चुका है और जिसने शासन (शिक्षा) को जान लिया है, वह इस विहार में बहुलता से रहता है। दसवाँ।


อาหุเนยฺยวคฺโค ปฐโม.

आहुनेय्य वर्ग - प्रथम।


ตสฺสุทฺทานํ –

उसका सारांश —


ทฺเว อาหุเนยฺยา อินฺทฺริย, พลานิ ตโย อาชานียา;

อนุตฺตริย อนุสฺสตี, มหานาเมน เต ทสาติ.

दो आहुनेय्य, इन्द्रिय, बल, तीन आजानीय, अनुत्तरिय, अनुस्मृति और महानाम — ये दस सुत्त हैं।


๒. สารณียวคฺโค

२. सारणीय वर्ग


๑. ปฐมสารณียสุตฺตํ

१. प्रथम सारणीय सुत्त


๑๑. ‘‘ฉยิเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา สารณียา. กตเม ฉ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน เมตฺตํ กายกมฺมํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ โหติ สพฺรหฺมจารีสุ อาวิ เจว รโห จ, อยมฺปิ ธมฺโม สารณีโย.

११. भिक्षुओं! ये छह धर्म स्मरणीय (सारणीय) हैं। कौन से छह? भिक्षुओं! यहाँ भिक्षु का अपने सब्रह्मचारियों के प्रति मैत्रीपूर्ण काय-कर्म प्रत्यक्ष और परोक्ष, दोनों ही रूपों में उपस्थित रहता है; यह धर्म भी स्मरणीय है।


‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน เมตฺตํ วจีกมฺมํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ โหติ สพฺรหฺมจารีสุ อาวิ เจว รโห จ, อยมฺปิ ธมฺโม สารณีโย.

पुनः, भिक्षुओं! भिक्षु का अपने सब्रह्मचारियों के प्रति मैत्रीपूर्ण वची-कर्म प्रत्यक्ष और परोक्ष, दोनों ही रूपों में उपस्थित रहता है; यह धर्म भी स्मरणीय है।


‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน เมตฺตํ มโนกมฺมํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ โหติ สพฺรหฺมจารีสุ อาวิ เจว รโห จ, อยมฺปิ ธมฺโม สารณีโย.

पुनः, भिक्षुओं! भिक्षु का अपने सब्रह्मचारियों के प्रति मैत्रीपूर्ण मनो-कर्म प्रत्यक्ष और परोक्ष, दोनों ही रूपों में उपस्थित रहता है; यह धर्म भी स्मरणीय है।


‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เย เต ลาภา ธมฺมิกา ธมฺมลทฺธา อนฺตมโส ปตฺตปริยาปนฺนมตฺตมฺปิ ตถารูเปหิ ลาเภหิ อปฺปฏิวิภตฺตโภคี โหติ สีลวนฺเตหิ สพฺรหฺมจารีหิ สาธารณโภคี, อยมฺปิ ธมฺโม สารณีโย.

पुनः, भिक्षुओं! भिक्षु को जो भी न्यायपूर्ण और धर्म से प्राप्त लाभ होते हैं, यहाँ तक कि पात्र में आए हुए भोजन मात्र भी, वह ऐसे लाभों को बिना किसी भेदभाव के शीलवान सब्रह्मचारियों के साथ साझा करके भोगता है; यह धर्म भी स्मरणीय है।


‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ยานิ ตานิ สีลานิ อขณฺฑานิ อจฺฉิทฺทานิ อสพลานิ อกมฺมาสานิ ภุชิสฺสานิ วิญฺญุปฺปสตฺถานิ อปรามฏฺฐานิ สมาธิสํวตฺตนิกานิ [Pg.256] ตถารูเปหิ สีเลหิ สีลสามญฺญคโต วิหรติ สพฺรหฺมจารีหิ อาวิ เจว รโห จ, อยมฺปิ ธมฺโม สารณีโย.

पुनः, भिक्षुओं! भिक्षु के जो शील अखंड, अछिद्र, निष्कलंक, बेदाग, मुक्त, विद्वानों द्वारा प्रशंसित, अपरामृष्ट और समाधि को बढ़ाने वाले हैं; वह ऐसे शीलों में अपने सब्रह्मचारियों के साथ प्रत्यक्ष और परोक्ष रूप से समानता प्राप्त कर विहार करता है; यह धर्म भी स्मरणीय है।


‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ยายํ ทิฏฺฐิ อริยา นิยฺยานิกา นิยฺยาติ ตกฺกรสฺส สมฺมา ทุกฺขกฺขยาย ตถารูปาย ทิฏฺฐิยา ทิฏฺฐิสามญฺญคโต วิหรติ สพฺรหฺมจารีหิ อาวิ เจว รโห จ, อยมฺปิ ธมฺโม สารณีโย. อิเม โข, ภิกฺขเว, ฉ ธมฺมา สารณียา’’ติ. ปฐมํ.

पुनः, भिक्षुओं! भिक्षु की जो दृष्टि आर्य है, निर्याणिक है और उसका पालन करने वाले को भली-भाँति दुःखों के क्षय की ओर ले जाती है; वह ऐसी दृष्टि में अपने सब्रह्मचारियों के साथ प्रत्यक्ष और परोक्ष रूप से समानता प्राप्त कर विहार करता है; यह धर्म भी स्मरणीय है। भिक्षुओं! ये छह धर्म स्मरणीय हैं। प्रथम।


๒. ทุติยสารณียสุตฺตํ

२. द्वितीय सारणीय सुत्त


๑๒. ‘‘ฉยิเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา สารณียา ปิยกรณา ครุกรณา สงฺคหาย อวิวาทาย สามคฺคิยา เอกีภาวาย สํวตฺตนฺติ. กตเม ฉ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน เมตฺตํ กายกมฺมํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ โหติ สพฺรหฺมจารีสุ อาวิ เจว รโห จ, อยมฺปิ ธมฺโม สารณีโย ปิยกรโณ ครุกรโณ สงฺคหาย อวิวาทาย สามคฺคิยา เอกีภาวาย สํวตฺตติ.

१२. भिक्षुओं, ये छह धर्म स्मरणीय, प्रियकारी और आदरणीय हैं, जो परस्पर सहयोग, निर्विवाद, सामंजस्य और एकता के लिए संवर्तित होते हैं। वे छह कौन से हैं? यहाँ, भिक्षुओं, भिक्षु का अपने साथी ब्रह्मचारियों के प्रति प्रत्यक्ष और परोक्ष रूप से मैत्रीपूर्ण काय-कर्म उपस्थित रहता है। यह धर्म भी स्मरणीय, प्रियकारी और आदरणीय है, जो परस्पर सहयोग, निर्विवाद, सामंजस्य और एकता के लिए संवर्तित होता है।


‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน เมตฺตํ วจีกมฺมํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ โหติ…เป… เมตฺตํ มโนกมฺมํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ โหติ สพฺรหฺมจารีสุ อาวิ เจว รโห จ, อยมฺปิ ธมฺโม สารณีโย ปิยกรโณ ครุกรโณ สงฺคหาย อวิวาทาย สามคฺคิยา เอกีภาวาย สํวตฺตติ.

पुनः, भिक्षुओं, भिक्षु का अपने साथी ब्रह्मचारियों के प्रति प्रत्यक्ष और परोक्ष रूप से मैत्रीपूर्ण वच-कर्म उपस्थित रहता है... मैत्रीपूर्ण मन-कर्म उपस्थित रहता है। यह धर्म भी स्मरणीय, प्रियकारी और आदरणीय है, जो परस्पर सहयोग, निर्विवाद, सामंजस्य और एकता के लिए संवर्तित होता है।


‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เย เต ลาภา ธมฺมิกา ธมฺมลทฺธา อนฺตมโส ปตฺตปริยาปนฺนมตฺตมฺปิ ตถารูเปหิ ลาเภหิ อปฺปฏิวิภตฺตโภคี โหติ สีลวนฺเตหิ สพฺรหฺมจารีหิ สาธารณโภคี, อยมฺปิ ธมฺโม สารณีโย ปิยกรโณ ครุกรโณ สงฺคหาย อวิวาทาย สามคฺคิยา เอกีภาวาย สํวตฺตติ.

पुनः, भिक्षुओं, भिक्षु को जो भी धार्मिक और न्यायपूर्ण लाभ प्राप्त होते हैं, यहाँ तक कि पात्र में आए हुए भोजन मात्र भी, वह उन्हें बिना किसी भेदभाव के शीलवान साथी ब्रह्मचारियों के साथ साझा करके भोगता है। यह धर्म भी स्मरणीय, प्रियकारी और आदरणीय है, जो परस्पर सहयोग, निर्विवाद, सामंजस्य और एकता के लिए संवर्तित होता है।


‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ยานิ ตานิ สีลานิ อขณฺฑานิ อจฺฉิทฺทานิ อสพลานิ อกมฺมาสานิ ภุชิสฺสานิ วิญฺญุปฺปสตฺถานิ อปรามฏฺฐานิ สมาธิสํวตฺตนิกานิ ตถารูเปหิ สีเลหิ สีลสามญฺญคโต วิหรติ สพฺรหฺมจารีหิ อาวิ เจว รโห จ, อยมฺปิ ธมฺโม สารณีโย ปิยกรโณ ครุกรโณ สงฺคหาย อวิวาทาย สามคฺคิยา เอกีภาวาย สํวตฺตติ.

पुनः, भिक्षुओं, भिक्षु उन शीलों से युक्त होकर रहता है जो अखंड, अछिद्र, अकलंक, अकर्माश, मुक्त, विद्वानों द्वारा प्रशंसित, अपरामृष्ट और समाधि के लिए संवर्तित होने वाले हैं; वह अपने साथी ब्रह्मचारियों के साथ प्रत्यक्ष और परोक्ष रूप से शील-समानता प्राप्त कर विहार करता है। यह धर्म भी स्मरणीय, प्रियकारी और आदरणीय है, जो परस्पर सहयोग, निर्विवाद, सामंजस्य और एकता के लिए संवर्तित होता है।


‘‘ปุน [Pg.257] จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ยายํ ทิฏฺฐิ อริยา นิยฺยานิกา นิยฺยาติ ตกฺกรสฺส สมฺมา ทุกฺขกฺขยาย ตถารูปาย ทิฏฺฐิยา ทิฏฺฐิสามญฺญคโต วิหรติ สพฺรหฺมจารีหิ อาวิ เจว รโห จ, อยมฺปิ ธมฺโม สารณีโย ปิยกรโณ ครุกรโณ สงฺคหาย อวิวาทาย สามคฺคิยา เอกีภาวาย สํวตฺตติ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ฉ ธมฺมา สารณียา ปิยกรณา ครุกรณา สงฺคหาย อวิวาทาย สามคฺคิยา เอกีภาวาย สํวตฺตนฺตี’’ติ. ทุติยํ.

पुनः, भिक्षुओं, भिक्षु उस आर्य और निर्याणिक दृष्टि से युक्त होकर रहता है, जो उसका पालन करने वाले को सम्यक् दुःख-क्षय की ओर ले जाती है; वह अपने साथी ब्रह्मचारियों के साथ प्रत्यक्ष और परोक्ष रूप से दृष्टि-समानता प्राप्त कर विहार करता है। यह धर्म भी स्मरणीय, प्रियकारी और आदरणीय है, जो परस्पर सहयोग, निर्विवाद, सामंजस्य और एकता के लिए संवर्तित होता है। भिक्षुओं, ये ही वे छह धर्म हैं जो स्मरणीय, प्रियकारी और आदरणीय हैं, जो परस्पर सहयोग, निर्विवाद, सामंजस्य और एकता के लिए संवर्तित होते हैं। दूसरा (सुत्त) समाप्त।


๓. นิสฺสารณียสุตฺตํ

३. निस्सारणीय सुत्त


๑๓. ‘‘ฉยิมา, ภิกฺขเว, นิสฺสารณียา ธาตุโย. กตมา ฉ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เอวํ วเทยฺย – ‘เมตฺตา หิ โข เม เจโตวิมุตฺติ ภาวิตา พหุลีกตา ยานีกตา วตฺถุกตา อนุฏฺฐิตา ปริจิตา สุสมารทฺธา; อถ จ ปน เม พฺยาปาโท จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐตี’ติ. โส ‘มา เหว’นฺติสฺส วจนีโย – ‘มายสฺมา, เอวํ อวจ; มา ภควนฺตํ อพฺภาจิกฺขิ, น หิ สาธุ ภควโต อพฺภกฺขานํ, น หิ ภควา เอวํ วเทยฺย. อฏฺฐานเมตํ, อาวุโส, อนวกาโส ยํ เมตฺตาย เจโตวิมุตฺติยา ภาวิตาย พหุลีกตาย ยานีกตาย วตฺถุกตาย อนุฏฺฐิตาย ปริจิตาย สุสมารทฺธาย; อถ จ ปนสฺส พฺยาปาโท จิตฺตํ ปริยาทาย ฐสฺสติ, เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. นิสฺสรณญฺเหตํ, อาวุโส, พฺยาปาทสฺส ยทิทํ เมตฺตาเจโตวิมุตฺตี’’’ติ.

१३. भिक्षुओं, ये छह निस्सारणीय धातुएँ हैं। वे छह कौन सी हैं? यहाँ, भिक्षुओं, कोई भिक्षु ऐसा कह सकता है— 'मैंने मैत्री-चेतोविमुक्ति को भावित किया है, बहुलीकृत किया है, उसे यान बनाया है, आधार बनाया है, अनुष्ठित किया है, संचित किया है और भली-भाँति आरम्भ किया है; फिर भी व्यापाद मेरे चित्त को अभिभूत कर स्थित है।' उसे ऐसा कहना चाहिए— 'आयुष्मान्, ऐसा मत कहो; भगवान् पर दोषारोपण मत करो, क्योंकि भगवान् पर दोषारोपण करना अच्छा नहीं है, और भगवान् ऐसा नहीं कहेंगे। आयुष्मान्, यह असंभव है, इसका कोई अवसर नहीं है कि मैत्री-चेतोविमुक्ति को भावित, बहुलीकृत, यान-कृत, वस्तु-कृत, अनुष्ठित, संचित और सु-आरब्ध करने पर भी व्यापाद उसके चित्त को अभिभूत कर स्थित रहे, यह स्थान विद्यमान नहीं है। आयुष्मान्, यह मैत्री-चेतोविमुक्ति ही व्यापाद से निस्सरण है।'


‘‘อิธ ปน, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เอวํ วเทยฺย – ‘กรุณา หิ โข เม เจโตวิมุตฺติ ภาวิตา พหุลีกตา ยานีกตา วตฺถุกตา อนุฏฺฐิตา ปริจิตา สุสมารทฺธา; อถ จ ปน เม วิเหสา จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐตี’ติ. โส ‘มา เหว’นฺติสฺส วจนีโย – ‘มายสฺมา, เอวํ อวจ; มา ภควนฺตํ อพฺภาจิกฺขิ, น หิ สาธุ ภควโต อพฺภกฺขานํ, น หิ ภควา เอวํ วเทยฺย. อฏฺฐานเมตํ, อาวุโส, อนวกาโส ยํ กรุณาย เจโตวิมุตฺติยา ภาวิตาย พหุลีกตาย ยานีกตาย วตฺถุกตาย อนุฏฺฐิตาย ปริจิตาย สุสมารทฺธาย; อถ จ ปนสฺส วิเหสา จิตฺตํ ปริยาทาย ฐสฺสติ, เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. นิสฺสรณญฺเหตํ, อาวุโส, วิเหสาย ยทิทํ กรุณาเจโตวิมุตฺตี’’’ติ.

पुनः, भिक्षुओं, यहाँ कोई भिक्षु ऐसा कह सकता है— 'मैंने करुणा-चेतोविमुक्ति को भावित किया है, बहुलीकृत किया है, उसे यान बनाया है, आधार बनाया है, अनुष्ठित किया है, संचित किया है और भली-भाँति आरम्भ किया है; फिर भी विहिंसा मेरे चित्त को अभिभूत कर स्थित है।' उसे ऐसा कहना चाहिए— 'आयुष्मान्, ऐसा मत कहो; भगवान् पर दोषारोपण मत करो, क्योंकि भगवान् पर दोषारोपण करना अच्छा नहीं है, और भगवान् ऐसा नहीं कहेंगे। आयुष्मान्, यह असंभव है, इसका कोई अवसर नहीं है कि करुणा-चेतोविमुक्ति को भावित, बहुलीकृत, यान-कृत, वस्तु-कृत, अनुष्ठित, संचित और सु-आरब्ध करने पर भी विहिंसा उसके चित्त को अभिभूत कर स्थित रहे, यह स्थान विद्यमान नहीं है। आयुष्मान्, यह करुणा-चेतोविमुक्ति ही विहिंसा से निस्सरण है।'


‘‘อิธ [Pg.258] ปน, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เอวํ วเทยฺย – ‘มุทิตา หิ โข เม เจโตวิมุตฺติ ภาวิตา พหุลีกตา ยานีกตา วตฺถุกตา อนุฏฺฐิตา ปริจิตา สุสมารทฺธา; อถ จ ปน เม อรติ จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐตี’ติ. โส ‘มา เหว’นฺติสฺส วจนีโย – ‘มายสฺมา, เอวํ อวจ; มา ภควนฺตํ อพฺภาจิกฺขิ, น หิ สาธุ ภควโต อพฺภกฺขานํ, น หิ ภควา เอวํ วเทยฺย. อฏฺฐานเมตํ, อาวุโส, อนวกาโส ยํ มุทิตาย เจโตวิมุตฺติยา ภาวิตาย พหุลีกตาย ยานีกตาย วตฺถุกตาย อนุฏฺฐิตาย ปริจิตาย สุสมารทฺธาย; อถ จ ปนสฺส อรติ จิตฺตํ ปริยาทาย ฐสฺสติ, เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. นิสฺสรณญฺเหตํ, อาวุโส, อรติยา ยทิทํ มุทิตาเจโตวิมุตฺตี’’’ติ.

पुनः, भिक्षुओं, यहाँ कोई भिक्षु ऐसा कह सकता है— 'मैंने मुदिता-चेतोविमुक्ति को भावित किया है, बहुलीकृत किया है, उसे यान बनाया है, आधार बनाया है, अनुष्ठित किया है, संचित किया है और भली-भाँति आरम्भ किया है; फिर भी अरति मेरे चित्त को अभिभूत कर स्थित है।' उसे ऐसा कहना चाहिए— 'आयुष्मान्, ऐसा मत कहो; भगवान् पर दोषारोपण मत करो, क्योंकि भगवान् पर दोषारोपण करना अच्छा नहीं है, और भगवान् ऐसा नहीं कहेंगे। आयुष्मान्, यह असंभव है, इसका कोई अवसर नहीं है कि मुदिता-चेतोविमुक्ति को भावित, बहुलीकृत, यान-कृत, वस्तु-कृत, अनुष्ठित, संचित और सु-आरब्ध करने पर भी अरति उसके चित्त को अभिभूत कर स्थित रहे, यह स्थान विद्यमान नहीं है। आयुष्मान्, यह मुदिता-चेतोविमुक्ति ही अरति से निस्सरण है।'


‘‘อิธ ปน, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เอวํ วเทยฺย – ‘อุเปกฺขา หิ โข เม เจโตวิมุตฺติ ภาวิตา พหุลีกตา ยานีกตา วตฺถุกตา อนุฏฺฐิตา ปริจิตา สุสมารทฺธา; อถ จ ปน เม ราโค จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐตี’ติ. โส ‘มา เหว’นฺติสฺส วจนีโย – ‘มายสฺมา, เอวํ อวจ; มา ภควนฺตํ อพฺภาจิกฺขิ, น หิ สาธุ ภควโต อพฺภกฺขานํ, น หิ ภควา เอวํ วเทยฺย. อฏฺฐานเมตํ, อาวุโส, อนวกาโส ยํ อุเปกฺขาย เจโตวิมุตฺติยา ภาวิตาย พหุลีกตาย ยานีกตาย วตฺถุกตาย อนุฏฺฐิตาย ปริจิตาย สุสมารทฺธาย; อถ จ ปนสฺส ราโค จิตฺตํ ปริยาทาย ฐสฺสติ, เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. นิสฺสรณญฺเหตํ, อาวุโส, ราคสฺส ยทิทํ อุเปกฺขาเจโตวิมุตฺตี’’’ติ.

हे भिक्षुओं, यहाँ यदि कोई भिक्षु ऐसा कहे— 'मैंने उपेक्षा-चेतोविमुक्ति को भावित किया है, बहुलीकृत किया है, यान के समान बनाया है, आधार बनाया है, अनुष्ठित किया है, संचित किया है और भली-भाँति आरम्भ किया है; फिर भी राग मेरे चित्त को अभिभूत कर स्थित है।' उसे ऐसा कहना चाहिए— 'आयुष्मान्, ऐसा मत कहें; भगवान् पर दोषारोपण न करें, क्योंकि भगवान् पर दोषारोपण करना अच्छा नहीं है, और भगवान् ऐसा नहीं कहेंगे। आयुष्मान्, यह स्थान नहीं है, यह अवसर नहीं है कि उपेक्षा-चेतोविमुक्ति को भावित, बहुलीकृत, यान के समान, आधार, अनुष्ठित, संचित और भली-भाँति आरम्भ करने पर भी राग उसके चित्त को अभिभूत कर स्थित रहे, यह संभव नहीं है। आयुष्मान्, यह उपेक्षा-चेतोविमुक्ति ही राग से निस्तरण है।'


‘‘อิธ ปน, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เอวํ วเทยฺย – ‘อนิมิตฺตา หิ โข เม เจโตวิมุตฺติ ภาวิตา พหุลีกตา ยานีกตา วตฺถุกตา อนุฏฺฐิตา ปริจิตา สุสมารทฺธา; อถ จ ปน เม นิมิตฺตานุสาริ วิญฺญาณํ โหตี’ติ. โส ‘มา เหว’นฺติสฺส วจนีโย – ‘มายสฺมา, เอวํ อวจ; มา ภควนฺตํ อพฺภาจิกฺขิ, น หิ สาธุ ภควโต อพฺภกฺขานํ, น หิ ภควา เอวํ วเทยฺย. อฏฺฐานเมตํ, อาวุโส, อนวกาโส ยํ อนิมิตฺตาย เจโตวิมุตฺติยา ภาวิตาย พหุลีกตาย ยานีกตาย วตฺถุกตาย อนุฏฺฐิตาย ปริจิตาย สุสมารทฺธาย; อถ จ ปนสฺส นิมิตฺตานุสาริ วิญฺญาณํ ภวิสฺสติ, เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. นิสฺสรณญฺเหตํ, อาวุโส, สพฺพนิมิตฺตานํ ยทิทํ อนิมิตฺตาเจโตวิมุตฺตี’’’ติ.

हे भिक्षुओं, यहाँ यदि कोई भिक्षु ऐसा कहे— 'मैंने अनिमित्त-चेतोविमुक्ति को भावित किया है, बहुलीकृत किया है, यान के समान बनाया है, आधार बनाया है, अनुष्ठित किया है, संचित किया है और भली-भाँति आरम्भ किया है; फिर भी मेरा विज्ञान निमित्तों का अनुसरण करने वाला है।' उसे ऐसा कहना चाहिए— 'आयुष्मान्, ऐसा मत कहें; भगवान् पर दोषारोपण न करें, क्योंकि भगवान् पर दोषारोपण करना अच्छा नहीं है, और भगवान् ऐसा नहीं कहेंगे। आयुष्मान्, यह स्थान नहीं है, यह अवसर नहीं है कि अनिमित्त-चेतोविमुक्ति को भावित, बहुलीकृत, यान के समान, आधार, अनुष्ठित, संचित और भली-भाँति आरम्भ करने पर भी उसका विज्ञान निमित्तों का अनुसरण करने वाला हो, यह संभव नहीं है। आयुष्मान्, यह अनिमित्त-चेतोविमुक्ति ही समस्त निमित्तों से निस्तरण है।'


‘‘อิธ [Pg.259] ปน ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เอวํ วเทยฺย – ‘อสฺมีติ โข เม วิคตํ, อยมหมสฺมีติ จ น สมนุปสฺสามิ; อถ จ ปน เม วิจิกิจฺฉากถํกถาสลฺลํ จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐตี’ติ. โส ‘มา เหว’นฺติสฺส วจนีโย – ‘มายสฺมา, เอวํ อวจ; มา ภควนฺตํ อพฺภาจิกฺขิ, น หิ สาธุ ภควโต อพฺภกฺขานํ, น หิ ภควา เอวํ วเทยฺย. อฏฺฐานเมตํ, อาวุโส, อนวกาโส ยํ อสฺมีติ วิคเต อยมหมสฺมีติ จ น สมนุปสฺสโต; อถ จ ปนสฺส วิจิกิจฺฉากถํกถาสลฺลํ จิตฺตํ ปริยาทาย ฐสฺสติ, เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. นิสฺสรณญฺเหตํ, อาวุโส, วิจิกิจฺฉากถํกถาสลฺลสฺส ยทิทํ อสฺมีติ มานสมุคฺฆาโต’ติ. อิมา โข, ภิกฺขเว, ฉ นิสฺสารณียา ธาตุโย’’ติ. ตติยํ.

हे भिक्षुओं, यहाँ यदि कोई भिक्षु ऐसा कहे— 'मेरा 'मैं हूँ' (अस्मि-मान) विगत हो गया है, और मैं 'यह मैं हूँ' ऐसा नहीं देखता हूँ; फिर भी विचिकित्सा (संदेह) रूपी शल्य मेरे चित्त को अभिभूत कर स्थित है।' उसे ऐसा कहना चाहिए— 'आयुष्मान्, ऐसा मत कहें; भगवान् पर दोषारोपण न करें, क्योंकि भगवान् पर दोषारोपण करना अच्छा नहीं है, और भगवान् ऐसा नहीं कहेंगे। आयुष्मान्, यह स्थान नहीं है, यह अवसर नहीं है कि 'मैं हूँ' के विगत होने पर और 'यह मैं हूँ' ऐसा न देखने पर भी विचिकित्सा रूपी शल्य उसके चित्त को अभिभूत कर स्थित रहे, यह संभव नहीं है। आयुष्मान्, यह 'अस्मि-मान' का समूल नाश ही विचिकित्सा रूपी शल्य से निस्तरण है।' हे भिक्षुओं, ये छह निस्तारणीय धातुएँ हैं। तीसरा सुत्त समाप्त।


๔. ภทฺทกสุตฺตํ

४. भद्रक सुत्त


๑๔. ตตฺร โข อายสฺมา สาริปุตฺโต ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘อาวุโส, ภิกฺขโว’’ติ. ‘‘อาวุโส’’ติ โข เต ภิกฺขู อายสฺมโต สาริปุตฺตสฺส ปจฺจสฺโสสุํ. อายสฺมา สาริปุตฺโต เอตทโวจ –

१४. वहाँ आयुष्मान् सारिपुत्र ने भिक्षुओं को संबोधित किया— 'आयुष्मान् भिक्षुओं!' उन भिक्षुओं ने आयुष्मान् सारिपुत्र को उत्तर दिया— 'आयुष्मान्!' आयुष्मान् सारिपुत्र ने यह कहा—


‘‘ตถา ตถา, อาวุโส, ภิกฺขุ วิหารํ กปฺเปติ ยถา ยถาสฺส วิหารํ กปฺปยโต น ภทฺทกํ มรณํ โหติ, น ภทฺทิกา กาลกิริยา. กถญฺจาวุโส, ภิกฺขุ ตถา ตถา วิหารํ กปฺเปติ ยถา ยถาสฺส วิหารํ กปฺปยโต น ภทฺทกํ มรณํ โหติ, น ภทฺทิกา กาลกิริยา?

आयुष्मानों, भिक्षु जिस-जिस प्रकार से विहार करता है, उस-उस प्रकार से विहार करते हुए उसकी मृत्यु कल्याणकारी नहीं होती, उसका काल-कवलित होना शुभ नहीं होता। और आयुष्मानों, भिक्षु किस प्रकार से उस-उस रीति से विहार करता है जिससे उसकी मृत्यु कल्याणकारी नहीं होती, उसका काल-कवलित होना शुभ नहीं होता?


‘‘อิธาวุโส, ภิกฺขุ กมฺมาราโม โหติ กมฺมรโต กมฺมารามตํ อนุยุตฺโต, ภสฺสาราโม โหติ ภสฺสรโต ภสฺสารามตํ อนุยุตฺโต, นิทฺทาราโม โหติ นิทฺทารโต นิทฺทารามตํ อนุยุตฺโต, สงฺคณิการาโม โหติ สงฺคณิกรโต สงฺคณิการามตํ อนุยุตฺโต, สํสคฺคาราโม โหติ สํสคฺครโต สํสคฺคารามตํ อนุยุตฺโต, ปปญฺจาราโม โหติ ปปญฺจรโต ปปญฺจารามตํ อนุยุตฺโต. เอวํ โข, อาวุโส, ภิกฺขุ ตถา ตถา วิหารํ กปฺเปติ ยถา ยถาสฺส วิหารํ กปฺปยโต น ภทฺทกํ มรณํ โหติ, น ภทฺทิกา กาลกิริยา. อยํ วุจฺจตาวุโส – ‘ภิกฺขุ สกฺกายาภิรโต นปฺปชหาสิ สกฺกายํ สมฺมา ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยาย’’’.

आयुष्मानों, यहाँ भिक्षु कर्म (सांसारिक कार्यों) में आसक्त होता है, कर्म में रत होता है, कर्म-आसक्ति में लगा रहता है; वह बातों (गप्पों) में आसक्त होता है, बातों में रत होता है, बातों की आसक्ति में लगा रहता है; वह निद्रा में आसक्त होता है, निद्रा में रत होता है, निद्रा की आसक्ति में लगा रहता है; वह संगति (भीड़) में आसक्त होता है, संगति में रत होता है, संगति की आसक्ति में लगा रहता है; वह संसर्ग (मेल-जोल) में आसक्त होता है, संसर्ग में रत होता है, संसर्ग की आसक्ति में लगा रहता है; वह प्रपंच (मान, तृष्णा, दृष्टि) में आसक्त होता है, प्रपंच में रत होता है, प्रपंच की आसक्ति में लगा रहता है। आयुष्मानों, इस प्रकार भिक्षु उस-उस रीति से विहार करता है जिससे उसकी मृत्यु कल्याणकारी नहीं होती, उसका काल-कवलित होना शुभ नहीं होता। आयुष्मानों, इसे कहा जाता है— 'भिक्षु सक्काय (पंच-स्कंध) में रत है, उसने दुःख के पूर्ण अंत के लिए सक्काय को नहीं त्यागा है'।


‘‘ตถา [Pg.260] ตถาวุโส, ภิกฺขุ วิหารํ กปฺเปติ ยถา ยถาสฺส วิหารํ กปฺปยโต ภทฺทกํ มรณํ โหติ, ภทฺทิกา กาลกิริยา. กถญฺจาวุโส, ภิกฺขุ ตถา ตถา วิหารํ กปฺเปติ ยถา ยถาสฺส วิหารํ กปฺปยโต ภทฺทกํ มรณํ โหติ, ภทฺทิกา กาลกิริยา?

आयुष्मानों, भिक्षु जिस-जिस प्रकार से विहार करता है, उस-उस प्रकार से विहार करते हुए उसकी मृत्यु कल्याणकारी होती है, उसका काल-कवलित होना शुभ होता है। और आयुष्मानों, भिक्षु किस प्रकार से उस-उस रीति से विहार करता है जिससे उसकी मृत्यु कल्याणकारी होती है, उसका काल-कवलित होना शुभ होता है?


‘‘อิธาวุโส, ภิกฺขุ น กมฺมาราโม โหติ น กมฺมรโต น กมฺมารามตํ อนุยุตฺโต, น ภสฺสาราโม โหติ น ภสฺสรโต น ภสฺสารามตํ อนุยุตฺโต, น นิทฺทาราโม โหติ น นิทฺทารโต นิทฺทารามตํ อนุยุตฺโต, น สงฺคณิการาโม โหติ น สงฺคณิกรโต น สงฺคณิการามตํ อนุยุตฺโต, น สํสคฺคาราโม โหติ น สํสคฺครโต น สํสคฺคารามตํ อนุยุตฺโต, น ปปญฺจาราโม โหติ น ปปญฺจรโต น ปปญฺจารามตํ อนุยุตฺโต. เอวํ โข, อาวุโส, ภิกฺขุ ตถา ตถา วิหารํ กปฺเปติ ยถา ยถาสฺส วิหารํ กปฺปยโต ภทฺทกํ มรณํ โหติ, ภทฺทิกา กาลกิริยา. อยํ วุจฺจตาวุโส – ‘ภิกฺขุ นิพฺพานาภิรโต ปชหาสิ สกฺกายํ สมฺมา ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยายา’’’ติ.

आयुष्मानों, यहाँ भिक्षु न तो कर्म में आसक्त होता है, न कर्म में रत होता है, न कर्म-आसक्ति में लगा रहता है; न बातों में आसक्त होता है, न बातों में रत होता है, न बातों की आसक्ति में लगा रहता है; न निद्रा में आसक्त होता है, न निद्रा में रत होता है, न निद्रा की आसक्ति में लगा रहता है; न संगति में आसक्त होता है, न संगति में रत होता है, न संगति की आसक्ति में लगा रहता है; न संसर्ग में आसक्त होता है, न संसर्ग में रत होता है, न संसर्ग की आसक्ति में लगा रहता है; न प्रपंच में आसक्त होता है, न प्रपंच में रत होता है, न प्रपंच की आसक्ति में लगा रहता है। आयुष्मानों, इस प्रकार भिक्षु उस-उस रीति से विहार करता है जिससे उसकी मृत्यु कल्याणकारी होती है, उसका काल-कवलित होना शुभ होता है। आयुष्मानों, इसे कहा जाता है— 'भिक्षु निर्वाण में रत है, उसने दुःख के पूर्ण अंत के लिए सक्काय (पंच-स्कंध) को त्याग दिया है'।


‘‘โย ปปญฺจมนุยุตฺโต, ปปญฺจาภิรโต มโค;

วิราธยี โส นิพฺพานํ, โยคกฺเขมํ อนุตฺตรํ.

जो मृग के समान प्रपंच में लगा रहता है और प्रपंच में ही रत रहता है, वह अनुत्तर योगक्षेम स्वरूप निर्वाण से चूक जाता है।


‘‘โย จ ปปญฺจํ หิตฺวาน, นิปฺปปญฺจปเท รโต;

อาราธยี โส นิพฺพานํ, โยคกฺเขมํ อนุตฺตร’’นฺติ. จตุตฺถํ;

किन्तु जो प्रपंच को त्याग कर निष्प्रपंच पद (निर्वाण) में रत रहता है, वह अनुत्तर योगक्षेम स्वरूप निर्वाण को प्राप्त कर लेता है। चौथा सुत्त समाप्त।


๕. อนุตปฺปิยสุตฺตํ

५. अनुतप्पिय सुत्त


๑๕. ตตฺร โข อายสฺมา สาริปุตฺโต ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘ตถา ตถาวุโส, ภิกฺขุ วิหารํ กปฺเปติ ยถา ยถาสฺส วิหารํ กปฺปยโต กาลกิริยา อนุตปฺปา โหติ. กถญฺจาวุโส, ภิกฺขุ ตถา ตถา วิหารํ กปฺเปติ ยถา ยถาสฺส วิหารํ กปฺปยโต กาลกิริยา อนุตปฺปา โหติ?

१५. वहाँ आयुष्मान सारिपुत्र ने भिक्षुओं को संबोधित किया— "आवुसो! भिक्षु उसी प्रकार विहार (जीवन-यापन) करता है, जिस प्रकार विहार करने वाले की मृत्यु पश्चातापयुक्त होती है। और आवुसो! भिक्षु किस प्रकार उसी प्रकार विहार करता है, जिस प्रकार विहार करने वाले की मृत्यु पश्चातापयुक्त होती है?"


‘‘อิธาวุโส, ภิกฺขุ กมฺมาราโม โหติ กมฺมรโต กมฺมารามตํ อนุยุตฺโต, ภสฺสาราโม โหติ…เป… นิทฺทาราโม โหติ… สงฺคณิการาโม โหติ… สํสคฺคาราโม โหติ… ปปญฺจาราโม โหติ ปปญฺจรโต ปปญฺจารามตํ อนุยุตฺโต. เอวํ โข, อาวุโส, ภิกฺขุ ตถา ตถา วิหารํ กปฺเปติ ยถา ยถาสฺส วิหารํ กปฺปยโต กาลกิริยา อนุตปฺปา โหติ[Pg.261]. อยํ วุจฺจตาวุโส – ‘ภิกฺขุ สกฺกายาภิรโต นปฺปชหาสิ สกฺกายํ สมฺมา ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยาย’’’.

"आवुसो! यहाँ भिक्षु कर्म (सांसारिक कार्यों) में रमण करने वाला, कर्म में रत रहने वाला और कर्म में रमण करने के अभ्यास में लगा रहने वाला होता है; वह बातों में रमण करने वाला... (पे)... नींद में रमण करने वाला... संगति (समूह) में रमण करने वाला... संसर्ग (मेल-जोल) में रमण करने वाला... प्रपंच (मान-माया-तृष्णा) में रमण करने वाला, प्रपंच में रत रहने वाला और प्रपंच में रमण करने के अभ्यास में लगा रहने वाला होता है। आवुसो! इस प्रकार भिक्षु उसी प्रकार विहार करता है, जिस प्रकार विहार करने वाले की मृत्यु पश्चातापयुक्त होती है। आवुसो! इसे ही कहा जाता है— 'भिक्षु सत्कार्य (पंच-स्कंधों) में अभिरत है, उसने दुःख के पूर्ण अंत के लिए सत्कार्य का परित्याग नहीं किया है'।"


‘‘ตถา ตถาวุโส, ภิกฺขุ วิหารํ กปฺเปติ ยถา ยถาสฺส วิหารํ กปฺปยโต กาลกิริยา อนนุตปฺปา โหติ. กถญฺจาวุโส, ภิกฺขุ ตถา ตถา วิหารํ กปฺเปติ ยถา ยถาสฺส วิหารํ กปฺปยโต กาลกิริยา อนนุตปฺปา โหติ?

"आवुसो! भिक्षु उसी प्रकार विहार करता है, जिस प्रकार विहार करने वाले की मृत्यु पश्चाताप-रहित होती है। और आवुसो! भिक्षु किस प्रकार उसी प्रकार विहार करता है, जिस प्रकार विहार करने वाले की मृत्यु पश्चाताप-रहित होती है?"


‘‘อิธาวุโส, ภิกฺขุ น กมฺมาราโม โหติ น กมฺมรโต น กมฺมารามตํ อนุยุตฺโต, น ภสฺสาราโม โหติ…เป… น นิทฺทาราโม โหติ… น สงฺคณิการาโม โหติ… น สํสคฺคาราโม โหติ… น ปปญฺจาราโม โหติ น ปปญฺจรโต น ปปญฺจารามตํ อนุยุตฺโต. เอวํ โข, อาวุโส, ภิกฺขุ ตถา ตถา วิหารํ กปฺเปติ ยถา ยถาสฺส วิหารํ กปฺปยโต กาลกิริยา อนนุตปฺปา โหติ. อยํ วุจฺจตาวุโส – ‘ภิกฺขุ นิพฺพานาภิรโต ปชหาสิ สกฺกายํ สมฺมา ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยายา’’’ติ.

"आवुसो! यहाँ भिक्षु न तो कर्म में रमण करने वाला होता है, न कर्म में रत रहने वाला और न ही कर्म में रमण करने के अभ्यास में लगा रहने वाला; वह न बातों में रमण करने वाला... (पे)... न नींद में रमण करने वाला... न संगति में रमण करने वाला... न संसर्ग में रमण करने वाला... न प्रपंच में रमण करने वाला, न प्रपंच में रत रहने वाला और न ही प्रपंच में रमण करने के अभ्यास में लगा रहने वाला होता है। आवुसो! इस प्रकार भिक्षु उसी प्रकार विहार करता है, जिस प्रकार विहार करने वाले की मृत्यु पश्चाताप-रहित होती है। आवुसो! इसे ही कहा जाता है— 'भिक्षु निर्वाण में अभिरत है, उसने दुःख के पूर्ण अंत के लिए सत्कार्य (पंच-स्कंधों) का परित्याग कर दिया है'।"


‘‘โย ปปญฺจมนุยุตฺโต, ปปญฺจาภิรโต มโค;

วิราธยี โส นิพฺพานํ, โยคกฺเขมํ อนุตฺตรํ.

"जो प्रपंच में लगा हुआ है, प्रपंच में अभिरत है, वह मृग के समान (अज्ञानी) व्यक्ति उस अनुत्तर योगक्षेम स्वरूप निर्वाण से वंचित रह जाता है।"


‘‘โย จ ปปญฺจํ หิตฺวาน, นิปฺปปญฺจปเท รโต;

อาราธยี โส นิพฺพานํ, โยคกฺเขมํ อนุตฺตร’’นฺติ. ปญฺจมํ;

"किंतु जो प्रपंच को त्यागकर निष्प्रपंच पद (निर्वाण) में रत है, वह उस अनुत्तर योगक्षेम स्वरूप निर्वाण को प्राप्त कर लेता है।" (पाँचवाँ सूत्र समाप्त)


๖. นกุลปิตุสุตฺตํ

६. नकुलपितु सुत्त


๑๖. เอกํ สมยํ ภควา ภคฺเคสุ วิหรติ สุสุมารคิเร เภสกฬาวเน มิคทาเย. เตน โข ปน สมเยน นกุลปิตา คหปติ อาพาธิโก โหติ ทุกฺขิโต พาฬฺหคิลาโน. อถ โข นกุลมาตา คหปตานี นกุลปิตรํ คหปตึ เอตทโวจ –

१६. एक समय भगवान भग्ग देश के सुंसुमारगिरि के भेषकळावन मृगदाव में विहार कर रहे थे। उस समय नकुलपिता गृहपति बीमार, दुखी और अत्यंत रुग्ण थे। तब नकुलमाता गृहपत्नी ने नकुलपिता गृहपति से यह कहा—


‘‘มา โข ตฺวํ, คหปติ, สาเปกฺโข กาลมกาสิ. ทุกฺขา, คหปติ, สาเปกฺขสฺส กาลกิริยา; ครหิตา จ ภควตา สาเปกฺขสฺส กาลกิริยา. สิยา โข ปน เต, คหปติ, เอวมสฺส – ‘น นกุลมาตา คหปตานี มมจฺจเยน สกฺขิสฺสติ ทารเก โปเสตุํ, ฆราวาสํ สนฺธริตุ’นฺติ. น โข ปเนตํ, คหปติ, เอวํ ทฏฺฐพฺพํ. กุสลาหํ, คหปติ, กปฺปาสํ [Pg.262] กนฺติตุํ เวณึ โอลิขิตุํ. สกฺโกมหํ, คหปติ, ตวจฺจเยน ทารเก โปเสตุํ, ฆราวาสํ สนฺธริตุํ. ตสฺมาติห ตฺวํ, คหปติ, มา สาเปกฺโข กาลมกาสิ. ทุกฺขา, คหปติ, สาเปกฺขสฺส กาลกิริยา; ครหิตา จ ภควตา สาเปกฺขสฺส กาลกิริยา.

"गृहपति! आप (परिवार के प्रति) आसक्ति रखते हुए मृत्यु को प्राप्त न हों। गृहपति! आसक्ति रखने वाले की मृत्यु दुखदायी होती है; और भगवान ने आसक्तिपूर्ण मृत्यु की निंदा की है। गृहपति! संभव है कि आपके मन में ऐसा विचार आए— 'मेरे बाद नकुलमाता गृहपत्नी बच्चों का पालन-पोषण करने और घर-गृहस्थी को संभालने में समर्थ नहीं होगी।' गृहपति! ऐसा नहीं समझना चाहिए। गृहपति! मैं कपास कातने और ऊन साफ करने में कुशल हूँ। गृहपति! मैं आपके बाद बच्चों का पालन-पोषण करने और घर-गृहस्थी को संभालने में समर्थ हूँ। इसलिए गृहपति! आप आसक्ति रखते हुए मृत्यु को प्राप्त न हों। गृहपति! आसक्ति रखने वाले की मृत्यु दुखदायी होती है; और भगवान ने आसक्तिपूर्ण मृत्यु की निंदा की है।"


‘‘สิยา โข ปน เต, คหปติ, เอวมสฺส – ‘นกุลมาตา คหปตานี มมจฺจเยน อญฺญํ ฆรํ คมิสฺสตี’ติ. น โข ปเนตํ, คหปติ, เอวํ ทฏฺฐพฺพํ. ตฺวญฺเจว โข, คหปติ, ชานาสิ อหญฺจ, ยํ โน โสฬสวสฺสานิ คหฏฺฐกํ พฺรหฺมจริยํ สมาจิณฺณํ. ตสฺมาติห ตฺวํ, คหปติ, มา สาเปกฺโข กาลมกาสิ. ทุกฺขา, คหปติ, สาเปกฺขสฺส กาลกิริยา; ครหิตา จ ภควตา สาเปกฺขสฺส กาลกิริยา.

"गृहपति! संभव है कि आपके मन में ऐसा विचार आए— 'मेरे बाद नकुलमाता गृहपत्नी दूसरा घर बसा लेगी (पुनर्विवाह कर लेगी)।' गृहपति! ऐसा नहीं समझना चाहिए। गृहपति! आप भी जानते हैं और मैं भी जानती हूँ कि हमने सोलह वर्षों तक गृहस्थ रहते हुए भी ब्रह्मचर्य का पालन किया है। इसलिए गृहपति! आप आसक्ति रखते हुए मृत्यु को प्राप्त न हों। गृहपति! आसक्ति रखने वाले की मृत्यु दुखदायी होती है; और भगवान ने आसक्तिपूर्ण मृत्यु की निंदा की है।"


‘‘สิยา โข ปน เต, คหปติ, เอวมสฺส – ‘นกุลมาตา คหปตานี มมจฺจเยน น ทสฺสนกามา ภวิสฺสติ ภควโต น ทสฺสนกามา ภิกฺขุสงฺฆสฺสา’ติ. น โข ปเนตํ, คหปติ, เอวํ ทฏฺฐพฺพํ. อหญฺหิ, คหปติ, ตวจฺจเยน ทสฺสนกามตรา เจว ภวิสฺสามิ ภควโต, ทสฺสนกามตรา จ ภิกฺขุสงฺฆสฺส. ตสฺมาติห ตฺวํ, คหปติ, มา สาเปกฺโข กาลมกาสิ. ทุกฺขา, คหปติ, สาเปกฺขสฺส กาลกิริยา; ครหิตา จ ภควตา สาเปกฺขสฺส กาลกิริยา.

"गृहपति! संभव है कि आपके मन में ऐसा विचार आए— 'मेरे बाद नकुलमाता गृहपत्नी भगवान के दर्शन की इच्छुक नहीं होगी, भिक्षु-संघ के दर्शन की इच्छुक नहीं होगी।' गृहपति! ऐसा नहीं समझना चाहिए। गृहपति! मैं आपके बाद भगवान के दर्शन की और भी अधिक इच्छुक होऊँगी और भिक्षु-संघ के दर्शन की भी और भी अधिक इच्छुक होऊँगी। इसलिए गृहपति! आप आसक्ति रखते हुए मृत्यु को प्राप्त न हों। गृहपति! आसक्ति रखने वाले की मृत्यु दुखदायी होती है; और भगवान ने आसक्तिपूर्ण मृत्यु की निंदा की है।"


‘‘สิยา โข ปน เต, คหปติ, เอวมสฺส – ‘น นกุลมาตา คหปตานี มมจฺจเยน สีเลสุ ปริปูรการินี’ติ. น โข ปเนตํ, คหปติ, เอวํ ทฏฺฐพฺพํ. ยาวตา โข, คหปติ, ตสฺส ภควโต สาวิกา คิหี โอทาตวสนา สีเลสุ ปริปูรการินิโย, อหํ ตาสํ อญฺญตรา. ยสฺส โข ปนสฺส กงฺขา วา วิมติ วา – อยํ โส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภคฺเคสุ วิหรติ สุสุมารคิเร เภสกฬาวเน มิคทาเย – ตํ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉตุ. ตสฺมาติห ตฺวํ, คหปติ, มา สาเปกฺโข กาลมกาสิ. ทุกฺขา, คหปติ, สาเปกฺขสฺส กาลกิริยา; ครหิตา จ ภควตา สาเปกฺขสฺส กาลกิริยา.

"गृहपति! संभव है कि आपके मन में ऐसा विचार आए— 'मेरे बाद नकुलमाता गृहपत्नी शीलों का पूर्ण पालन करने वाली नहीं होगी।' गृहपति! ऐसा नहीं समझना चाहिए। गृहपति! भगवान की जितनी भी श्वेत वस्त्र धारण करने वाली गृहस्थ उपासिकाएँ शीलों का पूर्ण पालन करने वाली हैं, मैं उनमें से एक हूँ। यदि किसी को इस विषय में कोई शंका या संदेह हो, तो वह भगवान—जो अर्हत्, सम्यक्संबुद्ध हैं और भग्ग देश के सुंसुमारगिरि के भेषकळावन मृगदाव में विहार कर रहे हैं—उनके पास जाकर पूछ ले। इसलिए गृहपति! आप आसक्ति रखते हुए मृत्यु को प्राप्त न हों। गृहपति! आसक्ति रखने वाले की मृत्यु दुखदायी होती है; और भगवान ने आसक्तिपूर्ण मृत्यु की निंदा की है।"


‘‘สิยา [Pg.263] โข ปน เต, คหปติ, เอวมสฺส – ‘น นกุลมาตา คหปตานี ลาภินี อชฺฌตฺตํ เจโตสมถสฺสา’ติ. น โข ปเนตํ, คหปติ, เอวํ ทฏฺฐพฺพํ. ยาวตา โข, คหปติ, ตสฺส ภควโต สาวิกา คิหี โอทาตวสนา ลาภินิโย อชฺฌตฺตํ เจโตสมถสฺส, อหํ ตาสํ อญฺญตรา. ยสฺส โข ปนสฺส กงฺขา วา วิมติ วา – อยํ โส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภคฺเคสุ วิหรติ สุสุมารคิเร เภสกฬาวเน มิคทาเย – ตํ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉตุ. ตสฺมาติห ตฺวํ, คหปติ, มา สาเปกฺโข กาลมกาสิ. ทุกฺขา, คหปติ, สาเปกฺขสฺส กาลกิริยา; ครหิตา จ ภควตา สาเปกฺขสฺส กาลกิริยา.

हे गृहपति! संभव है कि तुम्हारे मन में ऐसा विचार आए— 'नकुलमाता गृहपत्नी ने अपने भीतर चित्त की शांति (समाधि) प्राप्त नहीं की है।' हे गृहपति! इसे इस प्रकार नहीं देखा जाना चाहिए। हे गृहपति! भगवान की जितनी भी श्वेत वस्त्र धारण करने वाली गृहस्थ महिला शिष्याएँ हैं, जिन्होंने अपने भीतर चित्त की शांति प्राप्त की है, मैं उनमें से एक हूँ। यदि किसी को इस विषय में कोई शंका या संदेह हो, तो वे भगवान, जो अर्हत् और सम्यक्सम्बुद्ध हैं, और जो अभी भग्ग देश के सुंसुमारगिरि के भेसकळावन मृगदाव में विहार कर रहे हैं, उनके पास जाकर पूछ सकते हैं। इसलिए हे गृहपति! तुम आसक्ति के साथ मृत्यु को प्राप्त मत होओ। हे गृहपति! आसक्ति के साथ मरना दुःखद है और भगवान ने आसक्ति के साथ मृत्यु की निंदा की है।


‘‘สิยา โข ปน เต, คหปติ, เอวมสฺส – ‘น นกุลมาตา คหปตานี อิมสฺมึ ธมฺมวินเย โอคาธปฺปตฺตา ปติคาธปฺปตฺตา อสฺสาสปฺปตฺตา ติณฺณวิจิกิจฺฉา วิคตกถํกถา เวสารชฺชปฺปตฺตา อปรปฺปจฺจยา สตฺถุสาสเน วิหรตี’ติ. น โข ปเนตํ, คหปติ, เอวํ ทฏฺฐพฺพํ. ยาวตา โข, คหปติ, ตสฺส ภควโต สาวิกา คิหี โอทาตวสนา อิมสฺมึ ธมฺมวินเย โอคาธปฺปตฺตา ปติคาธปฺปตฺตา อสฺสาสปฺปตฺตา ติณฺณวิจิกิจฺฉา วิคตกถํกถา เวสารชฺชปฺปตฺตา อปรปฺปจฺจยา สตฺถุสาสเน วิหรนฺติ, อหํ ตาสํ อญฺญตรา. ยสฺส โข ปนสฺส กงฺขา วา วิมติ วา – อยํ โส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภคฺเคสุ วิหรติ สุสุมารคิเร เภสกฬาวเน มิคทาเย – ตํ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉตุ. ตสฺมาติห ตฺวํ, คหปติ, มา สาเปกฺโข กาลมกาสิ. ทุกฺขา คหปติ สาเปกฺขสฺส กาลกิริยา; ครหิตา จ ภควตา สาเปกฺขสฺส กาลกิริยา’’ติ.

हे गृहपति! संभव है कि तुम्हारे मन में ऐसा विचार आए— 'नकुलमाता गृहपत्नी इस धर्म-विनय में गहराई तक नहीं पहुँची है, उसने प्रतिष्ठा प्राप्त नहीं की है, उसे आश्वासन प्राप्त नहीं हुआ है, उसने संदेहों को पार नहीं किया है, वह संशय-रहित नहीं हुई है, उसने निर्भयता प्राप्त नहीं की है और वह शास्ता के शासन में दूसरों पर निर्भर हुए बिना विहार नहीं करती है।' हे गृहपति! इसे इस प्रकार नहीं देखा जाना चाहिए। हे गृहपति! भगवान की जितनी भी श्वेत वस्त्र धारण करने वाली गृहस्थ महिला शिष्याएँ हैं, जो इस धर्म-विनय में गहराई तक पहुँची हैं, जिन्होंने प्रतिष्ठा प्राप्त की है, जिन्हें आश्वासन प्राप्त हुआ है, जिन्होंने संदेहों को पार किया है, जो संशय-रहित हुई हैं, जिन्होंने निर्भयता प्राप्त की है और जो शास्ता के शासन में दूसरों पर निर्भर हुए बिना विहार करती हैं, मैं उनमें से एक हूँ। यदि किसी को इस विषय में कोई शंका या संदेह हो, तो वे भगवान, जो अर्हत् और सम्यक्सम्बुद्ध हैं, और जो अभी भग्ग देश के सुंसुमारगिरि के भेसकळावन मृगदाव में विहार कर रहे हैं, उनके पास जाकर पूछ सकते हैं। इसलिए हे गृहपति! तुम आसक्ति के साथ मृत्यु को प्राप्त मत होओ। हे गृहपति! आसक्ति के साथ मरना दुःखद है और भगवान ने आसक्ति के साथ मृत्यु की निंदा की है।


อถ โข นกุลปิตุโน คหปติสฺส นกุลมาตรา คหปตานิยา อิมินา โอวาเทน โอวทิยมานสฺส โส อาพาโธ ฐานโส ปฏิปฺปสฺสมฺภิ. วุฏฺฐหิ จ นกุลปิตา คหปติ ตมฺหา อาพาธา; ตถา ปหีโน จ ปน นกุลปิตุโน คหปติสฺส โส อาพาโธ อโหสิ. อถ โข นกุลปิตา คหปติ คิลานา วุฏฺฐิโต อจิรวุฏฺฐิโต เคลญฺญา ทณฺฑโมลุพฺภ [Pg.264] เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺนํ โข นกุลปิตรํ คหปตึ ภควา เอตทโวจ –

तब नकुलमाता गृहपत्नी द्वारा इस उपदेश से समझाए जाने पर, नकुलपिता गृहपति की वह बीमारी उसी क्षण शांत हो गई। नकुलपिता गृहपति उस बीमारी से उठ खड़े हुए; और नकुलपिता गृहपति की वह बीमारी उसी प्रकार पूरी तरह दूर हो गई। तब नकुलपिता गृहपति बीमारी से उठने के कुछ ही समय बाद, लाठी का सहारा लेकर जहाँ भगवान थे, वहाँ पहुँचे; पहुँचकर भगवान को अभिवादन किया और एक ओर बैठ गए। एक ओर बैठे हुए नकुलपिता गृहपति से भगवान ने यह कहा—


‘‘ลาภา เต, คหปติ, สุลทฺธํ เต, คหปติ! ยสฺส เต นกุลมาตา คหปตานี อนุกมฺปิกา อตฺถกามา โอวาทิกา อนุสาสิกา. ยาวตา โข, คหปติ, มม สาวิกา คิหี โอทาตวสนา สีเลสุ ปริปูรการินิโย, นกุลมาตา คหปตานี ตาสํ อญฺญตรา. ยาวตา โข, คหปติ, มม สาวิกา คิหี โอทาตวสนา ลาภินิโย อชฺฌตฺตํ เจโตสมถสฺส, นกุลมาตา คหปตานี ตาสํ อญฺญตรา. ยาวตา โข, คหปติ, มม สาวิกา คิหี โอทาตวสนา อิมสฺมึ ธมฺมวินเย โอคาธปฺปตฺตา ปติคาธปฺปตฺตา อสฺสาสปฺปตฺตา ติณฺณวิจิกิจฺฉา วิคตกถํกถา เวสารชฺชปฺปตฺตา อปรปฺปจฺจยา สตฺถุสาสเน วิหรนฺติ, นกุลมาตา คหปตานี ตาสํ อญฺญตรา. ลาภา เต, คหปติ, สุลทฺธํ เต, คหปติ! ยสฺส เต นกุลมาตา คหปตานี อนุกมฺปิกา อตฺถกามา โอวาทิกา อนุสาสิกา’’ติ. ฉฏฺฐํ.

हे गृहपति! यह तुम्हारे लिए लाभ की बात है, हे गृहपति! यह तुम्हारे लिए बड़े सौभाग्य की बात है कि तुम्हें नकुलमाता जैसी गृहपत्नी मिली है, जो अनुकम्पा करने वाली, हित चाहने वाली, उपदेश देने वाली और अनुशासन सिखाने वाली है। हे गृहपति! मेरी जितनी भी श्वेत वस्त्र धारण करने वाली गृहस्थ महिला शिष्याएँ हैं, जो शीलों को पूर्ण रूप से पालन करने वाली हैं, नकुलमाता गृहपत्नी उनमें से एक है। हे गृहपति! मेरी जितनी भी श्वेत वस्त्र धारण करने वाली गृहस्थ महिला शिष्याएँ हैं, जिन्होंने अपने भीतर चित्त की शांति प्राप्त की है, नकुलमाता गृहपत्नी उनमें से एक है। हे गृहपति! मेरी जितनी भी श्वेत वस्त्र धारण करने वाली गृहस्थ महिला शिष्याएँ हैं, जो इस धर्म-विनय में गहराई तक पहुँची हैं, जिन्होंने प्रतिष्ठा प्राप्त की है, जिन्हें आश्वासन प्राप्त हुआ है, जिन्होंने संदेहों को पार किया है, जो संशय-रहित हुई हैं, जिन्होंने निर्भयता प्राप्त की है और जो शास्ता के शासन में दूसरों पर निर्भर हुए बिना विहार करती हैं, नकुलमाता गृहपत्नी उनमें से एक है। हे गृहपति! यह तुम्हारे लिए लाभ की बात है, हे गृहपति! यह तुम्हारे लिए बड़े सौभाग्य की बात है कि तुम्हें नकुलमाता जैसी गृहपत्नी मिली है, जो अनुकम्पा करने वाली, हित चाहने वाली, उपदेश देने वाली और अनुशासन सिखाने वाली है। छठा सुत्त समाप्त।


๗. โสปฺปสุตฺตํ

७. सोप्प सुत्त


๑๗. เอกํ สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. อถ โข ภควา สายนฺหสมยํ ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต เยนุปฏฺฐานสาลา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. อายสฺมาปิ โข สาริปุตฺโต สายนฺหสมยํ ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต เยนุปฏฺฐานสาลา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. อายสฺมาปิ โข มหาโมคฺคลฺลาโน…เป… อายสฺมาปิ โข มหากสฺสโป… อายสฺมาปิ โข มหากจฺจายโน… อายสฺมาปิ โข มหาโกฏฺฐิโก … อายสฺมาปิ โข มหาจุนฺโท… อายสฺมาปิ โข มหากปฺปิโน… อายสฺมาปิ โข อนุรุทฺโธ… อายสฺมาปิ โข เรวโต… อายสฺมาปิ โข อานนฺโท สายนฺหสมยํ ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต เยนุปฏฺฐานสาลา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. อถ โข ภควา พหุเทว รตฺตึ นิสชฺชาย วีตินาเมตฺวา อุฏฺฐายาสนา วิหารํ ปาวิสิ. เตปิ โข อายสฺมนฺโต [Pg.265] อจิรปกฺกนฺตสฺส ภควโต อุฏฺฐายาสนา ยถาวิหารํ อคมํสุ. เย ปน ตตฺถ ภิกฺขู นวา อจิรปพฺพชิตา อธุนาคตา อิมํ ธมฺมวินยํ เต ยาว สูริยุคฺคมนา กากจฺฉมานา สุปึสุ. อทฺทสา โข ภควา ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน เต ภิกฺขู ยาว สูริยุคฺคมนา กากจฺฉมาเน สุปนฺเต. ทิสฺวา เยนุปฏฺฐานสาลา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. นิสชฺช โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสิ –

१७. एक समय भगवान श्रावस्ती में अनाथपिण्डिक के आराम जेतवन में विहार कर रहे थे। तब भगवान सायंकाल के समय एकांत ध्यान से उठकर जहाँ उपस्थान-शाला थी, वहाँ पहुँचे; पहुँचकर बिछाए हुए आसन पर बैठ गए। आयुष्मान सारिपुत्र भी सायंकाल के समय एकांत ध्यान से उठकर जहाँ उपस्थान-शाला थी, वहाँ पहुँचे; पहुँचकर भगवान को अभिवादन किया और एक ओर बैठ गए। आयुष्मान महामौद्गल्यायन... पे... आयुष्मान महाकाश्यप... आयुष्मान महाकात्यायन... आयुष्मान महाकोष्ठित... आयुष्मान महाचुन्द... आयुष्मान महाकप्पिन... आयुष्मान अनिरुद्ध... आयुष्मान रेवत... आयुष्मान आनंद भी सायंकाल के समय एकांत ध्यान से उठकर जहाँ उपस्थान-शाला थी, वहाँ पहुँचे; पहुँचकर भगवान को अभिवादन किया और एक ओर बैठ गए। तब भगवान ने रात्रि का बहुत सा समय बैठकर बिताया और फिर आसन से उठकर विहार में प्रवेश किया। वे आयुष्मान भी भगवान के जाने के कुछ ही समय बाद आसन से उठकर अपने-अपने विहारों को चले गए। किंतु वहाँ जो नए भिक्षु थे, जिन्हें प्रव्रजित हुए अधिक समय नहीं हुआ था और जो इस धर्म-विनय में नए आए थे, वे सूर्योदय तक खर्राटे भरते हुए सोते रहे। भगवान ने अपनी विशुद्ध और अलौकिक दिव्य-चक्षु से उन भिक्षुओं को सूर्योदय तक खर्राटे भरते हुए सोते देखा। देखकर वे जहाँ उपस्थान-शाला थी, वहाँ पहुँचे; पहुँचकर बिछाए हुए आसन पर बैठ गए। बैठकर भगवान ने भिक्षुओं को संबोधित किया—


‘‘กหํ นุ โข, ภิกฺขเว, สาริปุตฺโต? กหํ มหาโมคฺคลฺลาโน? กหํ มหากสฺสโป? กหํ มหากจฺจายโน? กหํ มหาโกฏฺฐิโก? กหํ มหาจุนฺโท? กหํ มหากปฺปิโน? กหํ อนุรุทฺโธ? กหํ เรวโต? กหํ อานนฺโท? กหํ นุ โข เต, ภิกฺขเว, เถรา สาวกา คตา’’ติ? ‘‘เตปิ โข, ภนฺเต, อายสฺมนฺโต อจิรปกฺกนฺตสฺส ภควโต อุฏฺฐายาสนา ยถาวิหารํ อคมํสู’’ติ. ‘‘เกน โน ตุมฺเห, ภิกฺขเว, เถรา ภิกฺขู นาคตาติ ยาว สูริยุคฺคมนา กากจฺฉมานา สุปถ? ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเว, อปิ นุ ตุมฺเหหิ ทิฏฺฐํ วา สุตํ วา – ‘ราชา ขตฺติโย มุทฺธาภิสิตฺโต ยาวทตฺถํ เสยฺยสุขํ ปสฺสสุขํ มิทฺธสุขํ อนุยุตฺโต วิหรนฺโต ยาวชีวํ รชฺชํ กาเรนฺโต ชนปทสฺส วา ปิโย มนาโป’’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’. ‘‘สาธุ, ภิกฺขเว! มยาปิ โข เอตํ, ภิกฺขเว, เนว ทิฏฺฐํ น สุตํ – ‘ราชา ขตฺติโย มุทฺธาภิสิตฺโต ยาวทตฺถํ เสยฺยสุขํ ปสฺสสุขํ มิทฺธสุขํ อนุยุตฺโต วิหรนฺโต ยาวชีวํ รชฺชํ กาเรนฺโต ชนปทสฺส วา ปิโย มนาโป’’’ติ.

"भिक्षुओं, सारिपुत्र कहाँ हैं? महामौद्गल्यायन कहाँ हैं? महाकाश्यप कहाँ हैं? महाकात्यायन कहाँ हैं? महाकोट्टित कहाँ हैं? महाचुन्द कहाँ हैं? महाकप्पिन कहाँ हैं? अनुरुद्ध कहाँ हैं? रेवत कहाँ हैं? आनन्द कहाँ हैं? भिक्षुओं, वे स्थविर श्रावक कहाँ गए हैं?" "भन्ते, वे आयुष्मान् भी भगवान के प्रस्थान करने के कुछ ही समय बाद अपने आसनों से उठकर अपने-अपने विहारों को चले गए।" "भिक्षुओं, तुम यह सोचकर कि 'स्थविर भिक्षु अब वापस नहीं आएंगे', सूर्योदय तक खर्राटे लेते हुए क्यों सो रहे हो? भिक्षुओं, तुम क्या सोचते हो, क्या तुमने कभी देखा या सुना है कि कोई क्षत्रिय राजा, जिसका राज्याभिषेक हुआ हो, अपनी इच्छानुसार शयन-सुख, पार्श्व-सुख और तन्द्रा-सुख में लगा रहे और जीवन भर राज्य करते हुए जनपद के लिए प्रिय और मनभावन बना रहे?" "नहीं, भन्ते।" "साधु, भिक्षुओं! भिक्षुओं, मैंने भी ऐसा न कभी देखा है और न सुना है कि कोई क्षत्रिय राजा, जिसका राज्याभिषेक हुआ हो, अपनी इच्छानुसार शयन-सुख, पार्श्व-सुख और तन्द्रा-सुख में लगा रहे और जीवन भर राज्य करते हुए जनपद के लिए प्रिय और मनभावन बना रहे।"


‘‘ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเว, อปิ นุ ตุมฺเหหิ ทิฏฺฐํ วา สุตํ วา – ‘รฏฺฐิโก…เป… เปตฺตณิโก… เสนาปติโก… คามคามณิโก … ปูคคามณิโก ยาวทตฺถํ เสยฺยสุขํ ปสฺสสุขํ มิทฺธสุขํ อนุยุตฺโต วิหรนฺโต ยาวชีวํ ปูคคามณิกตฺตํ กาเรนฺโต ปูคสฺส วา ปิโย มนาโป’’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’. ‘‘สาธุ, ภิกฺขเว! มยาปิ โข เอตํ, ภิกฺขเว, เนว ทิฏฺฐํ น สุตํ – ‘ปูคคามณิโก ยาวทตฺถํ เสยฺยสุขํ ปสฺสสุขํ มิทฺธสุขํ อนุยุตฺโต วิหรนฺโต ยาวชีวํ ปูคคามณิกตฺตํ วา กาเรนฺโต ปูคสฺส วา ปิโย มนาโป’’’ติ.

"भिक्षुओं, तुम क्या सोचते हो, क्या तुमने कभी देखा या सुना है कि कोई राष्ट्रपाल... पिता की संपत्ति का भोग करने वाला... सेनापति... ग्राम-प्रमुख... या संघ-प्रमुख अपनी इच्छानुसार शयन-सुख, पार्श्व-सुख और तन्द्रा-सुख में लगा रहे और जीवन भर संघ-प्रमुख का कार्य करते हुए संघ के लिए प्रिय और मनभावन बना रहे?" "नहीं, भन्ते।" "साधु, भिक्षुओं! भिक्षुओं, मैंने भी ऐसा न कभी देखा है और न सुना है कि कोई संघ-प्रमुख अपनी इच्छानुसार शयन-सुख, पार्श्व-सुख और तन्द्रा-सुख में लगा रहे और जीवन भर संघ-प्रमुख का कार्य करते हुए संघ के लिए प्रिय और मनभावन बना रहे।"


‘‘ตํ [Pg.266] กึ มญฺญถ, ภิกฺขเว, อปิ นุ ตุมฺเหหิ ทิฏฺฐํ วา สุตํ วา – ‘สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา ยาวทตฺถํ เสยฺยสุขํ ปสฺสสุขํ มิทฺธสุขํ อนุยุตฺโต อินฺทฺริเยสุ อคุตฺตทฺวาโร โภชเน อมตฺตญฺญู ชาคริยํ อนนุยุตฺโต อวิปสฺสโก กุสลานํ ธมฺมานํ ปุพฺพรตฺตาปรรตฺตํ โพธิปกฺขิยานํ ธมฺมานํ ภาวนานุโยคํ อนนุยุตฺโต อาสวานํ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรนฺโต’’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’. ‘‘สาธุ, ภิกฺขเว! มยาปิ โข เอตํ, ภิกฺขเว, เนว ทิฏฺฐํ น สุตํ – ‘สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา ยาวทตฺถํ เสยฺยสุขํ ปสฺสสุขํ มิทฺธสุขํ อนุยุตฺโต อินฺทฺริเยสุ อคุตฺตทฺวาโร โภชเน อมตฺตญฺญู ชาคริยํ อนนุยุตฺโต อวิปสฺสโก กุสลานํ ธมฺมานํ ปุพฺพรตฺตาปรรตฺตํ โพธิปกฺขิยานํ ธมฺมานํ ภาวนานุโยคํ อนนุยุตฺโต อาสวานํ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรนฺโต’’’ติ.

"भिक्षुओं, तुम क्या सोचते हो, क्या तुमने कभी देखा या सुना है कि कोई श्रमण या ब्राह्मण अपनी इच्छानुसार शयन-सुख, पार्श्व-सुख और तन्द्रा-सुख में लगा रहे, इन्द्रियों के द्वारों को असुरक्षित रखे, भोजन में मात्रा को न जाने, जागरण में संलग्न न रहे, कुशल धर्मों का अनुदर्शन न करे, रात्रि के पूर्व भाग और उत्तर भाग में बोधिपक्षीय धर्मों की भावना के अभ्यास में संलग्न न रहे, और फिर भी आस्रवों के क्षय से आस्रव-रहित चेतोविमुक्ति और प्रज्ञाविमुक्ति को इसी जन्म में स्वयं जानकर, साक्षात्कार कर और प्राप्त कर विहार करता हो?" "नहीं, भन्ते।" "साधु, भिक्षुओं! भिक्षुओं, मैंने भी ऐसा न कभी देखा है और न सुना है कि कोई श्रमण या ब्राह्मण अपनी इच्छानुसार शयन-सुख, पार्श्व-सुख और तन्द्रा-सुख में लगा रहे, इन्द्रियों के द्वारों को असुरक्षित रखे, भोजन में मात्रा को न जाने, जागरण में संलग्न न रहे, कुशल धर्मों का अनुदर्शन न करे, रात्रि के पूर्व भाग और उत्तर भाग में बोधिपक्षीय धर्मों की भावना के अभ्यास में संलग्न न रहे, और फिर भी आस्रवों के क्षय से आस्रव-रहित चेतोविमुक्ति और प्रज्ञाविमुक्ति को इसी जन्म में स्वयं जानकर, साक्षात्कार कर और प्राप्त कर विहार करता हो।"


‘‘ตสฺมาติห, ภิกฺขเว, เอวํ สิกฺขิตพฺพํ – ‘อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารา ภวิสฺสาม, โภชเน มตฺตญฺญุโน, ชาคริยํ อนุยุตฺตา, วิปสฺสกา กุสลานํ ธมฺมานํ, ปุพฺพรตฺตาปรรตฺตํ โพธิปกฺขิยานํ ธมฺมานํ, ภาวนานุโยคมนุยุตฺตา วิหริสฺสามา’ติ. เอวญฺหิ โว, ภิกฺขเว, สิกฺขิตพฺพ’’นฺติ. สตฺตมํ.

"इसलिए, भिक्षुओं, तुम्हें इस प्रकार शिक्षा ग्रहण करनी चाहिए— 'हम इन्द्रियों के द्वारों को सुरक्षित रखने वाले बनेंगे, भोजन में मात्रा को जानने वाले बनेंगे, जागरण में संलग्न रहने वाले बनेंगे, कुशल धर्मों का अनुदर्शन करने वाले बनेंगे, और रात्रि के पूर्व भाग तथा उत्तर भाग में बोधिपक्षीय धर्मों की भावना के अभ्यास में संलग्न होकर विहार करेंगे।' भिक्षुओं, तुम्हें इसी प्रकार शिक्षा ग्रहण करनी चाहिए।" सातवाँ (सुत्त) समाप्त।


๘. มจฺฉพนฺธสุตฺตํ

८. मत्स्यबन्ध सुत्त


๑๘. เอกํ สมยํ ภควา โกสเลสุ จาริกํ จรติ มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ. อทฺทสา โข ภควา อทฺธานมคฺคปฺปฏิปนฺโน อญฺญตรสฺมึ ปเทเส มจฺฉิกํ มจฺฉพนฺธํ มจฺเฉ วธิตฺวา วธิตฺวา วิกฺกิณมานํ. ทิสฺวา มคฺคา โอกฺกมฺม อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. นิสชฺช โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘ปสฺสถ โน ตุมฺเห, ภิกฺขเว, อมุํ มจฺฉิกํ มจฺฉพนฺธํ มจฺเฉ วธิตฺวา วธิตฺวา วิกฺกิณมาน’’นฺติ? ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’.

१८. एक समय भगवान भिक्षुओं के एक बड़े संघ के साथ कोसल जनपद में चारिका कर रहे थे। मार्ग पर चलते हुए भगवान ने किसी स्थान पर एक मछुआरे को मछलियों को मार-मारकर बेचते हुए देखा। देखकर वे मार्ग से हट गए और एक वृक्ष के नीचे बिछाए गए आसन पर बैठ गए। बैठकर भगवान ने भिक्षुओं को संबोधित किया— 'भिक्षुओं, क्या तुम उस मछुआरे को मछलियों को मार-मारकर बेचते हुए देख रहे हो?' 'हाँ, भन्ते'।


‘‘ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเว, อปิ นุ ตุมฺเหหิ ทิฏฺฐํ วา สุตํ วา – ‘มจฺฉิโก มจฺฉพนฺโธ มจฺเฉ วธิตฺวา วธิตฺวา วิกฺกิณมาโน เตน กมฺเมน เตน อาชีเวน หตฺถิยายี วา อสฺสยายี วา รถยายี วา ยานยายี วา โภคโภคี วา มหนฺตํ วา โภคกฺขนฺธํ อชฺฌาวสนฺโต’’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’[Pg.267]. ‘‘สาธุ, ภิกฺขเว! มยาปิ โข เอตํ, ภิกฺขเว, เนว ทิฏฺฐํ น สุตํ – ‘มจฺฉิโก มจฺฉพนฺโธ มจฺเฉ วธิตฺวา วธิตฺวา วิกฺกิณมาโน เตน กมฺเมน เตน อาชีเวน หตฺถิยายี วา อสฺสยายี วา รถยายี วา ยานยายี วา โภคโภคี วา มหนฺตํ วา โภคกฺขนฺธํ อชฺฌาวสนฺโต’ติ. ตํ กิสฺส เหตุ? เต หิ โส, ภิกฺขเว, มจฺเฉ วชฺเฌ วธายุปนีเต ปาปเกน มนสานุเปกฺขติ, ตสฺมา โส เนว หตฺถิยายี โหติ น อสฺสยายี น รถยายี น ยานยายี น โภคโภคี, น มหนฺตํ โภคกฺขนฺธํ อชฺฌาวสติ.

"भिक्षुओं, तुम क्या सोचते हो, क्या तुमने कभी देखा या सुना है कि कोई मछुआरा मछलियों को मार-मारकर बेचने के उस कर्म से, उस आजीविका से हाथी की सवारी करने वाला, घोड़े की सवारी करने वाला, रथ की सवारी करने वाला, किसी वाहन की सवारी करने वाला, भोगों का भोग करने वाला या महान भोग-संपत्ति का स्वामी बना हो?" "नहीं, भन्ते।" "साधु, भिक्षुओं! भिक्षुओं, मैंने भी ऐसा न कभी देखा है और न सुना है कि कोई मछुआरा मछलियों को मार-मारकर बेचने के उस कर्म से, उस आजीविका से हाथी की सवारी करने वाला, घोड़े की सवारी करने वाला, रथ की सवारी करने वाला, किसी वाहन की सवारी करने वाला, भोगों का भोग करने वाला या महान भोग-संपत्ति का स्वामी बना हो। इसका क्या कारण है? भिक्षुओं, क्योंकि वह मछुआरा वध के लिए लाई गई उन वध-योग्य मछलियों को पापपूर्ण मन से देखता है, इसलिए वह न तो हाथी की सवारी करने वाला होता है, न घोड़े की, न रथ की, न किसी वाहन की, न भोगों का भोग करने वाला और न ही महान भोग-संपत्ति का स्वामी बनता है।"


‘‘ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเว, อปิ นุ ตุมฺเหหิ ทิฏฺฐํ วา สุตํ วา – ‘โคฆาตโก คาโว วธิตฺวา วธิตฺวา วิกฺกิณมาโน เตน กมฺเมน เตน อาชีเวน หตฺถิยายี วา อสฺสยายี วา รถยายี วา ยานยายี วา โภคโภคี วา มหนฺตํ วา โภคกฺขนฺธํ อชฺฌาวสนฺโต’’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’. ‘‘สาธุ, ภิกฺขเว! มยาปิ โข เอตํ, ภิกฺขเว, เนว ทิฏฺฐํ น สุตํ – ‘โคฆาตโก คาโว วธิตฺวา วธิตฺวา วิกฺกิณมาโน เตน กมฺเมน เตน อาชีเวน หตฺถิยายี วา อสฺสยายี วา รถยายี วา ยานยายี วา โภคโภคี วา มหนฺตํ วา โภคกฺขนฺธํ อชฺฌาวสนฺโต’ติ. ตํ กิสฺส เหตุ? เต หิ โส, ภิกฺขเว, คาโว วชฺเฌ วธายุปนีเต ปาปเกน มนสานุเปกฺขติ, ตสฺมา โส เนว หตฺถิยายี โหติ น อสฺสยายี น รถยายี น ยานยายี น โภคโภคี, น มหนฺตํ โภคกฺขนฺธํ อชฺฌาวสติ’’.

भिक्षुओं, तुम क्या सोचते हो? क्या तुमने कभी देखा या सुना है कि कोई कसाई गायों को मार-मारकर और उन्हें बेचकर, उस कर्म से, उस आजीविका से हाथी की सवारी करने वाला, या घोड़े की सवारी करने वाला, या रथ की सवारी करने वाला, या किसी वाहन की सवारी करने वाला, या भोगों का भोग करने वाला, या विशाल धन-संपदा का स्वामी बनकर रहता हो? भन्ते, ऐसा नहीं है। साधु, भिक्षुओं! भिक्षुओं, मैंने भी ऐसा न कभी देखा है और न सुना है कि कोई कसाई गायों को मार-मारकर और उन्हें बेचकर, उस कर्म से, उस आजीविका से हाथी की सवारी करने वाला, या घोड़े की सवारी करने वाला, या रथ की सवारी करने वाला, या किसी वाहन की सवारी करने वाला, या भोगों का भोग करने वाला, या विशाल धन-संपदा का स्वामी बनकर रहता हो। इसका क्या कारण है? भिक्षुओं, क्योंकि वह वध के लिए लाए गए उन वध-योग्य गायों को पापपूर्ण मन से देखता है, इसलिए वह न तो हाथी की सवारी करने वाला होता है, न घोड़े की सवारी करने वाला, न रथ की सवारी करने वाला, न किसी वाहन की सवारी करने वाला, न भोगों का भोग करने वाला और न ही विशाल धन-संपदा का स्वामी बनकर रहता है।


‘‘ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเว, อปิ นุ ตุมฺเหหิ ทิฏฺฐํ วา สุตํ วา – ‘โอรพฺภิโก…เป… สูกริโก …เป… สากุณิโก…เป… มาควิโก มเค วธิตฺวา วธิตฺวา วิกฺกิณมาโน เตน กมฺเมน เตน อาชีเวน หตฺถิยายี วา อสฺสยายี วา รถยายี วา ยานยายี วา โภคโภคี วา มหนฺตํ วา โภคกฺขนฺธํ อชฺฌาวสนฺโต’’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’. ‘‘สาธุ, ภิกฺขเว! มยาปิ โข เอตํ, ภิกฺขเว, เนว ทิฏฺฐํ น สุตํ – ‘มาควิโก มเค วธิตฺวา วธิตฺวา วิกฺกิณมาโน เตน กมฺเมน เตน อาชีเวน หตฺถิยายี วา อสฺสยายี วา รถยายี วา ยานยายี วา โภคโภคี วา มหนฺตํ วา โภคกฺขนฺธํ อชฺฌาวสนฺโต’ติ. ตํ กิสฺส เหตุ? เต หิ โส, ภิกฺขเว, มเค วชฺเฌ วธายุปนีเต ปาปเกน มนสานุเปกฺขติ, ตสฺมา โส เนว หตฺถิยายี โหติ น อสฺสยายี น รถยายี น ยานยายี [Pg.268] น โภคโภคี, น มหนฺตํ โภคกฺขนฺธํ อชฺฌาวสติ. เต หิ (นาม) โส, ภิกฺขเว, ติรจฺฉานคเต ปาเณ วชฺเฌ วธายุปนีเต ปาปเกน มนสานุเปกฺขมาโน เนว หตฺถิยายี ภวิสฺสติ น อสฺสยายี น รถยายี น ยานยายี น โภคโภคี, น มหนฺตํ โภคกฺขนฺธํ อชฺฌาวสิสฺสติ. โก ปน วาโท ยํ มนุสฺสภูตํ วชฺฌํ วธายุปนีตํ ปาปเกน มนสานุเปกฺขติ! ตญฺหิ ตสฺส, ภิกฺขเว, โหติ ทีฆรตฺตํ อหิตาย ทุกฺขาย. กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชตี’’ติ. อฏฺฐมํ.

भिक्षुओं, तुम क्या सोचते हो? क्या तुमने कभी देखा या सुना है कि कोई भेड़ मारने वाला... सूअर मारने वाला... पक्षी मारने वाला... या शिकारी पशुओं को मार-मारकर और उन्हें बेचकर, उस कर्म से, उस आजीविका से हाथी की सवारी करने वाला, या घोड़े की सवारी करने वाला, या रथ की सवारी करने वाला, या किसी वाहन की सवारी करने वाला, या भोगों का भोग करने वाला, या विशाल धन-संपदा का स्वामी बनकर रहता हो? भन्ते, ऐसा नहीं है। साधु, भिक्षुओं! भिक्षुओं, मैंने भी ऐसा न कभी देखा है और न सुना है कि कोई शिकारी पशुओं को मार-मारकर और उन्हें बेचकर, उस कर्म से, उस आजीविका से हाथी की सवारी करने वाला, या घोड़े की सवारी करने वाला, या रथ की सवारी करने वाला, या किसी वाहन की सवारी करने वाला, या भोगों का भोग करने वाला, या विशाल धन-संपदा का स्वामी बनकर रहता हो। इसका क्या कारण है? भिक्षुओं, क्योंकि वह वध के लिए लाए गए उन वध-योग्य पशुओं को पापपूर्ण मन से देखता है, इसलिए वह न तो हाथी की सवारी करने वाला होता है, न घोड़े की सवारी करने वाला, न रथ की सवारी करने वाला, न किसी वाहन की सवारी करने वाला, न भोगों का भोग करने वाला और न ही विशाल धन-संपदा का स्वामी बनकर रहता है। भिक्षुओं, जब वह वध के लिए लाए गए उन वध-योग्य तिर्यक-योनि के प्राणियों को पापपूर्ण मन से देखने के कारण ही हाथी की सवारी करने वाला, घोड़े की सवारी करने वाला, रथ की सवारी करने वाला, किसी वाहन की सवारी करने वाला, भोगों का भोग करने वाला नहीं होगा और न ही विशाल धन-संपदा का स्वामी बनकर रहेगा। तो फिर उस व्यक्ति के बारे में क्या कहना जो वध के लिए लाए गए किसी मनुष्य को पापपूर्ण मन से देखता है! भिक्षुओं, वह उसके लिए दीर्घकाल तक अहित और दुःख का कारण होता है। शरीर छूटने के बाद, मृत्यु के उपरांत, वह अपाय, दुर्गति, विनिपात और नरक में उत्पन्न होता है। आठवाँ सुत्त।


๙. ปฐมมรณสฺสติสุตฺตํ

९. प्रथम मरणस्मृति सुत्त


๑๙. เอกํ สมยํ ภควา นาติเก วิหรติ คิญฺชกาวสเถ. ตตฺร โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘ภิกฺขโว’’ติ. ‘‘ภทนฺเต’’ติ เต ภิกฺขู ภควโต ปจฺจสฺโสสุํ. ภควา เอตทโวจ – ‘‘มรณสฺสติ, ภิกฺขเว, ภาวิตา พหุลีกตา มหปฺผลา โหติ มหานิสํสา อมโตคธา อมตปริโยสานา. ภาเวถ โน ตุมฺเห, ภิกฺขเว, มรณสฺสติ’’นฺติ?

१९. एक समय भगवान नातिक में ईंटों के बने घर (गिञ्जकावसथ) में विहार कर रहे थे। वहाँ भगवान ने भिक्षुओं को संबोधित किया— 'भिक्षुओं!' उन भिक्षुओं ने भगवान को उत्तर दिया— 'भन्ते!' भगवान ने यह कहा— 'भिक्षुओं, मरणस्मृति का अभ्यास और बार-बार किया गया अभ्यास महान फलदायी और महान लाभदायी होता है; यह अमृत में प्रतिष्ठित और अमृत में ही समाप्त होने वाला होता है। भिक्षुओं, क्या तुम मरणस्मृति की भावना करते हो?'


เอวํ วุตฺเต อญฺญตโร ภิกฺขุ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อหํ โข, ภนฺเต, ภาเวมิ มรณสฺสติ’’นฺติ. ‘‘ยถา กถํ ปน ตฺวํ, ภิกฺขุ, ภาเวสิ มรณสฺสติ’’นฺติ? ‘‘อิธ มยฺหํ, ภนฺเต, เอวํ โหติ – ‘อโห วตาหํ รตฺตินฺทิวํ ชีเวยฺยํ, ภควโต สาสนํ มนสิ กเรยฺยํ, พหุ วต เม กตํ อสฺสา’ติ. เอวํ โข อหํ, ภนฺเต, ภาเวมิ มรณสฺสติ’’นฺติ.

ऐसा कहने पर एक भिक्षु ने भगवान से यह कहा— 'भन्ते, मैं मरणस्मृति की भावना करता हूँ।' 'भिक्षु, तुम मरणस्मृति की भावना किस प्रकार करते हो?' 'भन्ते, यहाँ मुझे ऐसा विचार आता है— 'अहो! यदि मैं एक रात और एक दिन जीवित रहूँ, तो मैं भगवान के शासन को मन में धारण करूँ, तो निश्चित ही मेरा बहुत कार्य सिद्ध हो जाएगा।' भन्ते, इस प्रकार मैं मरणस्मृति की भावना करता हूँ।'


อญฺญตโรปิ โข ภิกฺขุ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อหมฺปิ โข, ภนฺเต, ภาเวมิ มรณสฺสติ’’นฺติ. ‘‘ยถา กถํ ปน ตฺวํ, ภิกฺขุ, ภาเวสิ มรณสฺสติ’’นฺติ? ‘‘อิธ มยฺหํ, ภนฺเต, เอวํ โหติ – ‘อโห วตาหํ ทิวสํ ชีเวยฺยํ, ภควโต สาสนํ มนสิ กเรยฺยํ, พหุ วต เม กตํ อสฺสา’ติ. เอวํ โข อหํ, ภนฺเต, ภาเวมิ มรณสฺสติ’’นฺติ.

एक अन्य भिक्षु ने भी भगवान से यह कहा— 'भन्ते, मैं भी मरणस्मृति की भावना करता हूँ।' 'भिक्षु, तुम मरणस्मृति की भावना किस प्रकार करते हो?' 'भन्ते, यहाँ मुझे ऐसा विचार आता है— 'अहो! यदि मैं एक दिन मात्र जीवित रहूँ, तो मैं भगवान के शासन को मन में धारण करूँ, तो निश्चित ही मेरा बहुत कार्य सिद्ध हो जाएगा।' भन्ते, इस प्रकार मैं मरणस्मृति की भावना करता हूँ।'


อญฺญตโรปิ โข ภิกฺขุ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อหมฺปิ โข, ภนฺเต, ภาเวมิ มรณสฺสติ’’นฺติ. ‘‘ยถา กถํ ปน ตฺวํ, ภิกฺขุ, ภาเวสิ มรณสฺสติ’’นฺติ[Pg.269]? ‘‘อิธ มยฺหํ, ภนฺเต, เอวํ โหติ – ‘อโห วตาหํ ตทนฺตรํ ชีเวยฺยํ ยทนฺตรํ เอกปิณฺฑปาตํ ภุญฺชามิ, ภควโต สาสนํ มนสิ กเรยฺยํ, พหุ วต เม กตํ อสฺสา’ติ. เอวํ โข อหํ, ภนฺเต, ภาเวมิ มรณสฺสติ’’นฺติ.

एक अन्य भिक्षु ने भी भगवान से यह कहा— 'भन्ते, मैं भी मरणस्मृति की भावना करता हूँ।' 'भिक्षु, तुम मरणस्मृति की भावना किस प्रकार करते हो?' 'भन्ते, यहाँ मुझे ऐसा विचार आता है— 'अहो! यदि मैं उतने समय तक जीवित रहूँ जितने समय में मैं एक बार का भोजन करता हूँ, तो मैं भगवान के शासन को मन में धारण करूँ, तो निश्चित ही मेरा बहुत कार्य सिद्ध हो जाएगा।' भन्ते, इस प्रकार मैं मरणस्मृति की भावना करता हूँ।'


อญฺญตโรปิ โข ภิกฺขุ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อหมฺปิ โข, ภนฺเต, ภาเวมิ มรณสฺสติ’’นฺติ. ‘‘ยถา กถํ ปน ตฺวํ, ภิกฺขุ, ภาเวสิ มรณสฺสติ’’นฺติ? ‘‘อิธ มยฺหํ, ภนฺเต, เอวํ โหติ – ‘อโห วตาหํ ตทนฺตรํ ชีเวยฺยํ ยทนฺตรํ จตฺตาโร ปญฺจ อาโลเป สงฺขาทิตฺวา อชฺโฌหรามิ, ภควโต สาสนํ มนสิ กเรยฺยํ, พหุ วต เม กตํ อสฺสา’ติ. เอวํ โข อหํ, ภนฺเต, ภาเวมิ มรณสฺสติ’’นฺติ.

एक अन्य भिक्षु ने भी भगवान से यह कहा— 'भन्ते, मैं भी मरणस्मृति की भावना करता हूँ।' 'भिक्षु, तुम मरणस्मृति की भावना किस प्रकार करते हो?' 'भन्ते, यहाँ मुझे ऐसा विचार आता है— 'अहो! यदि मैं उतने समय तक जीवित रहूँ जितने समय में मैं चार-पाँच ग्रास चबाकर निगलता हूँ, तो मैं भगवान के शासन को मन में धारण करूँ, तो निश्चित ही मेरा बहुत कार्य सिद्ध हो जाएगा।' भन्ते, इस प्रकार मैं मरणस्मृति की भावना करता हूँ।'


อญฺญตโรปิ โข ภิกฺขุ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อหมฺปิ โข, ภนฺเต, ภาเวมิ มรณสฺสติ’’นฺติ. ‘‘ยถา กถํ ปน ตฺวํ, ภิกฺขุ, ภาเวสิ มรณสฺสติ’’นฺติ? ‘‘อิธ มยฺหํ, ภนฺเต, เอวํ โหติ – ‘อโห วตาหํ ตทนฺตรํ ชีเวยฺยํ ยทนฺตรํ เอกํ อาโลปํ สงฺขาทิตฺวา อชฺโฌหรามิ, ภควโต สาสนํ มนสิ กเรยฺยํ, พหุ วต เม กตํ อสฺสา’ติ. เอวํ โข อหํ, ภนฺเต, ภาเวมิ มรณสฺสติ’’นฺติ.

एक अन्य भिक्षु ने भी भगवान से यह कहा— "भन्ते, मैं भी मरणसति (मृत्यु की स्मृति) का अभ्यास करता हूँ।" "भिक्षु, तुम मरणसति का अभ्यास किस प्रकार करते हो?" "भन्ते, यहाँ मुझे ऐसा विचार आता है— 'अहो! यदि मैं तब तक जीवित रहूँ जब तक कि मैं भोजन के एक ग्रास को चबाकर निगल न लूँ, तो मैं भगवान के शासन पर मनन कर सकूँ, निश्चय ही मेरे द्वारा बहुत कुछ किया गया होगा।' भन्ते, इस प्रकार मैं मरणसति का अभ्यास करता हूँ।"


อญฺญตโรปิ โข ภิกฺขุ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อหมฺปิ โข, ภนฺเต, ภาเวมิ มรณสฺสติ’’นฺติ. ‘‘ยถา กถํ ปน ตฺวํ, ภิกฺขุ, ภาเวสิ มรณสฺสติ’’นฺติ? ‘‘อิธ มยฺหํ, ภนฺเต, เอวํ โหติ – ‘อโห วตาหํ ตทนฺตรํ ชีเวยฺยํ ยทนฺตรํ อสฺสสิตฺวา วา ปสฺสสามิ ปสฺสสิตฺวา วา อสฺสสามิ, ภควโต สาสนํ มนสิ กเรยฺยํ, พหุ วต เม กตํ อสฺสา’ติ. เอวํ โข อหํ, ภนฺเต, ภาเวมิ มรณสฺสติ’’นฺติ.

एक अन्य भिक्षु ने भी भगवान से यह कहा— "भन्ते, मैं भी मरणसति का अभ्यास करता हूँ।" "भिक्षु, तुम मरणसति का अभ्यास किस प्रकार करते हो?" "भन्ते, यहाँ मुझे ऐसा विचार आता है— 'अहो! यदि मैं तब तक जीवित रहूँ जब तक कि मैं श्वास लेकर छोड़ूँ या छोड़कर श्वास लूँ, तो मैं भगवान के शासन पर मनन कर सकूँ, निश्चय ही मेरे द्वारा बहुत कुछ किया गया होगा।' भन्ते, इस प्रकार मैं मरणसति का अभ्यास करता हूँ।"


เอวํ วุตฺเต ภควา เต ภิกฺขู เอตทโวจ – ‘‘โย จายํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เอวํ มรณสฺสตึ ภาเวติ – ‘อโห วตาหํ รตฺตินฺทิวํ ชีเวยฺยํ, ภควโต สาสนํ มนสิ กเรยฺยํ, พหุ วต เม กตํ อสฺสา’’’ติ.

ऐसा कहे जाने पर भगवान ने उन भिक्षुओं से यह कहा— "भिक्षुओं, जो भिक्षु इस प्रकार मरणसति का अभ्यास करता है— 'अहो! यदि मैं एक रात और दिन जीवित रहूँ, तो मैं भगवान के शासन पर मनन कर सकूँ, निश्चय ही मेरे द्वारा बहुत कुछ किया गया होगा'—"


‘‘โย จายํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เอวํ มรณสฺสตึ ภาเวติ – ‘อโห วตาหํ ทิวสํ ชีเวยฺยํ, ภควโต สาสนํ มนสิ กเรยฺยํ, พหุ วต เม กตํ อสฺสา’’’ติ.

"—और भिक्षुओं, जो भिक्षु इस प्रकार मरणसति का अभ्यास करता है— 'अहो! यदि मैं एक दिन जीवित रहूँ, तो मैं भगवान के शासन पर मनन कर सकूँ, निश्चय ही मेरे द्वारा बहुत कुछ किया गया होगा'—"


‘‘โย [Pg.270] จายํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เอวํ มรณสฺสตึ ภาเวติ – ‘อโห วตาหํ ตทนฺตรํ ชีเวยฺยํ ยทนฺตรํ เอกปิณฺฑปาตํ ภุญฺชามิ, ภควโต สาสนํ มนสิ กเรยฺยํ, พหุ วต เม กตํ อสฺสา’’’ติ.

"—और भिक्षुओं, जो भिक्षु इस प्रकार मरणसति का अभ्यास करता है— 'अहो! यदि मैं तब तक जीवित रहूँ जब तक कि मैं एक समय का भोजन करूँ, तो मैं भगवान के शासन पर मनन कर सकूँ, निश्चय ही मेरे द्वारा बहुत कुछ किया गया होगा'—"


‘‘โย จายํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เอวํ มรณสฺสตึ ภาเวติ – ‘อโห วตาหํ ตทนฺตรํ ชีเวยฺยํ ยทนฺตรํ จตฺตาโร ปญฺจ อาโลเป สงฺขาทิตฺวา อชฺโฌหรามิ, ภควโต สาสนํ มนสิ กเรยฺยํ, พหุ วต เม กตํ อสฺสา’ติ. อิเม วุจฺจนฺติ, ภิกฺขเว, ภิกฺขู ปมตฺตา วิหรนฺติ ทนฺธํ มรณสฺสตึ ภาเวนฺติ อาสวานํ ขยาย.

"—और भिक्षुओं, जो भिक्षु इस प्रकार मरणसति का अभ्यास करता है— 'अहो! यदि मैं तब तक जीवित रहूँ जब तक कि मैं भोजन के चार-पाँच ग्रास चबाकर निगल न लूँ, तो मैं भगवान के शासन पर मनन कर सकूँ, निश्चय ही मेरे द्वारा बहुत कुछ किया गया होगा'। भिक्षुओं, ये भिक्षु प्रमादी होकर विहार करते हैं और आस्रवों के क्षय के लिए मन्द रूप से मरणसति का अभ्यास करते हैं।"


‘‘โย จ ขฺวายํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เอวํ มรณสฺสตึ ภาเวติ – ‘อโห วตาหํ ตทนฺตรํ ชีเวยฺยํ ยทนฺตรํ เอกํ อาโลปํ สงฺขาทิตฺวา อชฺโฌหรามิ, ภควโต สาสนํ มนสิ กเรยฺยํ, พหุ วต เม กตํ อสฺสา’’’ติ.

"और भिक्षुओं, जो भिक्षु इस प्रकार मरणसति का अभ्यास करता है— 'अहो! यदि मैं तब तक जीवित रहूँ जब तक कि मैं भोजन के एक ग्रास को चबाकर निगल न लूँ, तो मैं भगवान के शासन पर मनन कर सकूँ, निश्चय ही मेरे द्वारा बहुत कुछ किया गया होगा'—"


‘‘โย จายํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เอวํ มรณสฺสตึ ภาเวติ – ‘อโห วตาหํ ตทนฺตรํ ชีเวยฺยํ ยทนฺตรํ อสฺสสิตฺวา วา ปสฺสสามิ ปสฺสสิตฺวา วา อสฺสสามิ, ภควโต สาสนํ มนสิ กเรยฺยํ, พหุ วต เม กตํ อสฺสา’ติ. อิเม วุจฺจนฺติ, ภิกฺขเว, ภิกฺขู อปฺปมตฺตา วิหรนฺติ ติกฺขํ มรณสฺสตึ ภาเวนฺติ อาสวานํ ขยาย.

"—और भिक्षुओं, जो भिक्षु इस प्रकार मरणसति का अभ्यास करता है— 'अहो! यदि मैं तब तक जीवित रहूँ जब तक कि मैं श्वास लेकर छोड़ूँ या छोड़कर श्वास लूँ, तो मैं भगवान के शासन पर मनन कर सकूँ, निश्चय ही मेरे द्वारा बहुत कुछ किया गया होगा'। भिक्षुओं, ये भिक्षु अप्रमादी होकर विहार करते हैं और आस्रवों के क्षय के लिए तीव्र रूप से मरणसति का अभ्यास करते हैं।"


‘‘ตสฺมาติห, ภิกฺขเว, เอวํ สิกฺขิตพฺพํ – ‘อปฺปมตฺตา วิหริสฺสาม, ติกฺขํ มรณสฺสตึ ภาเวสฺสาม อาสวานํ ขยายา’ติ. เอวญฺหิ โว, ภิกฺขเว, สิกฺขิตพฺพ’’นฺติ. นวมํ.

"इसलिए भिक्षुओं, यहाँ इस प्रकार सीखना चाहिए— 'हम अप्रमादी होकर विहार करेंगे, आस्रवों के क्षय के लिए तीव्र रूप से मरणसति का अभ्यास करेंगे'। भिक्षुओं, तुम्हें इसी प्रकार सीखना चाहिए।” नौवाँ।


๑๐. ทุติยมรณสฺสติสุตฺตํ

१०. द्वितीय मरणसति सुत्त।


๒๐. เอกํ สมยํ ภควา นาติเก วิหรติ คิญฺชกาวสเถ. ตตฺร โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘มรณสฺสติ, ภิกฺขเว, ภาวิตา พหุลีกตา มหปฺผลา โหติ มหานิสํสา อมโตคธา อมตปริโยสานา. กถํ ภาวิตา จ, ภิกฺขเว, มรณสฺสติ กถํ พหุลีกตา มหปฺผลา โหติ มหานิสํสา อมโตคธา อมตปริโยสานา?

२०. एक समय भगवान नातिक में ईंटों के घर (गिञ्जकावसथ) में विहार कर रहे थे। वहाँ भगवान ने भिक्षुओं को संबोधित किया— "भिक्षुओं, मरणसति का अभ्यास और बार-बार किया गया अनुष्ठान महाफलदायी होता है, महान लाभ देने वाला होता है, यह अमृत (निर्वाण) में स्थित होने वाला और अमृत में ही समाप्त होने वाला होता है। और भिक्षुओं, मरणसति का अभ्यास कैसे किया जाए और इसे बार-बार कैसे किया जाए कि यह महाफलदायी, महान लाभ देने वाला, अमृत में स्थित और अमृत में समाप्त होने वाला हो?"


‘‘อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ทิวเส นิกฺขนฺเต รตฺติยา ปติหิตาย อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ – ‘พหุกา โข เม ปจฺจยา มรณสฺส – อหิ วา มํ ฑํเสยฺย, วิจฺฉิโก วา มํ ฑํเสยฺย, สตปที วา มํ ฑํเสยฺย; เตน เม อสฺส กาลกิริยา[Pg.271], โส มมสฺส อนฺตราโย. อุปกฺขลิตฺวา วา ปปเตยฺยํ, ภตฺตํ วา เม ภุตฺตํ พฺยาปชฺเชยฺย, ปิตฺตํ วา เม กุปฺเปยฺย, เสมฺหํ วา เม กุปฺเปยฺย, สตฺถกา วา เม วาตา กุปฺเปยฺยุํ; เตน เม อสฺส กาลกิริยา, โส มมสฺส อนฺตราโย’ติ. เตน, ภิกฺขเว, ภิกฺขุนา อิติ ปฏิสญฺจิกฺขิตพฺพํ – ‘อตฺถิ นุ โข เม ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปฺปหีนา, เย เม อสฺสุ รตฺตึ กาลํ กโรนฺตสฺส อนฺตรายายา’’’ติ.

"भिक्षुओं, यहाँ एक भिक्षु दिन बीतने और रात आने पर इस प्रकार विचार करता है— 'मेरे लिए मृत्यु के बहुत से कारण हैं— साँप मुझे काट सकता है, बिच्छू मुझे काट सकता है, या कनखजूरा मुझे काट सकता है; उससे मेरी मृत्यु हो सकती है, वह मेरे लिए बाधक हो सकता है। या मैं फिसल कर गिर सकता हूँ, मेरा खाया हुआ भोजन विकृत हो सकता है, मेरा पित्त कुपित हो सकता है, मेरा कफ कुपित हो सकता है, या शस्त्र के समान तीक्ष्ण वायु कुपित हो सकती है; उससे मेरी मृत्यु हो सकती है, वह मेरे लिए बाधक हो सकता है'। भिक्षुओं, उस भिक्षु को इस प्रकार विचार करना चाहिए— 'क्या मुझमें ऐसे पापमय अकुशल धर्म शेष हैं, जो रात में मेरी मृत्यु होने पर बाधक बन सकते हैं?'"


‘‘สเจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ปจฺจเวกฺขมาโน เอวํ ชานาติ – ‘อตฺถิ เม ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปฺปหีนา, เย เม อสฺสุ รตฺตึ กาลํ กโรนฺตสฺส อนฺตรายายา’ติ, เตน, ภิกฺขเว, ภิกฺขุนา เตสํเยว ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานาย อธิมตฺโต ฉนฺโท จ วายาโม จ อุสฺสาโห จ อุสฺโสฬฺหี จ อปฺปฏิวานี จ สติ จ สมฺปชญฺญญฺจ กรณียํ. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, อาทิตฺตเจโล วา อาทิตฺตสีโส วา ตสฺเสว เจลสฺส วา สีสสฺส วา นิพฺพาปนาย อธิมตฺตํ ฉนฺทญฺจ วายามญฺจ อุสฺสาหญฺจ อุสฺโสฬฺหิญฺจ อปฺปฏิวานิญฺจ สติญฺจ สมฺปชญฺญญฺจ กเรยฺย; เอวเมวํ โข, ภิกฺขเว, เตน ภิกฺขุนา เตสํเยว ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานาย อธิมตฺโต ฉนฺโท จ วายาโม จ อุสฺสาโห จ อุสฺโสฬฺหี จ อปฺปฏิวานี จ สติ จ สมฺปชญฺญญฺจ กรณียํ.

"भिक्षुओं, यदि विचार करते हुए भिक्षु को यह ज्ञात हो— 'मुझमें ऐसे पापमय अकुशल धर्म शेष हैं, जो रात में मेरी मृत्यु होने पर बाधक बन सकते हैं', तो भिक्षुओं, उस भिक्षु को उन पापमय अकुशल धर्मों के प्रहाण के लिए अत्यधिक छन्द, व्यायाम, उत्साह, उद्योग, अटलता, स्मृति और सम्प्रजन्य का प्रयोग करना चाहिए। भिक्षुओं, जैसे किसी व्यक्ति के वस्त्रों में आग लगी हो या सिर में आग लगी हो, तो वह उन वस्त्रों या सिर की आग को बुझाने के लिए अत्यधिक छन्द, व्यायाम, उत्साह, उद्योग, अटलता, स्मृति और सम्प्रजन्य का प्रयोग करता है; वैसे ही भिक्षुओं, उस भिक्षु को उन पापमय अकुशल धर्मों के प्रहाण के लिए अत्यधिक छन्द, व्यायाम, उत्साह, उद्योग, अटलता, स्मृति और सम्प्रजन्य का प्रयोग करना चाहिए।"


‘‘สเจ ปน, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ปจฺจเวกฺขมาโน เอวํ ชานาติ – ‘นตฺถิ เม ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปฺปหีนา, เย เม อสฺสุ รตฺตึ กาลํ กโรนฺตสฺส อนฺตรายายา’ติ, เตน, ภิกฺขเว, ภิกฺขุนา เตเนว ปีติปาโมชฺเชน วิหาตพฺพํ อโหรตฺตานุสิกฺขินา กุสเลสุ ธมฺเมสุ.

हे भिक्षुओं! यदि विचार करते हुए भिक्षु यह जान लेता है— 'मुझमें ऐसे कोई अपहीण (न त्यागे गए) पापमय अकुशल धर्म नहीं हैं, जो रात्रि में मेरी मृत्यु होने पर बाधक बनें', तो हे भिक्षुओं! उस भिक्षु को उसी प्रीति और प्रमोद के साथ कुशल धर्मों में दिन-रात अनुशिक्षण (अभ्यास) करते हुए विहार करना चाहिए।


‘‘อิธ ปน, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ รตฺติยา นิกฺขนฺตาย ทิวเส ปติหิเต อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ – ‘พหุกา โข เม ปจฺจยา มรณสฺส – อหิ วา มํ ฑํเสยฺย, วิจฺฉิโก วา มํ ฑํเสยฺย, สตปที วา มํ ฑํเสยฺย; เตน เม อสฺส กาลกิริยา โส มมสฺส อนฺตราโย. อุปกฺขลิตฺวา วา ปปเตยฺยํ, ภตฺตํ วา เม ภุตฺตํ พฺยาปชฺเชยฺย, ปิตฺตํ วา เม กุปฺเปยฺย, เสมฺหํ วา เม กุปฺเปยฺย, สตฺถกา วา เม วาตา กุปฺเปยฺยุํ; เตน เม อสฺส กาลกิริยา โส มมสฺส อนฺตราโย’ติ. เตน, ภิกฺขเว, ภิกฺขุนา อิติ ปฏิสญฺจิกฺขิตพฺพํ – ‘อตฺถิ นุ โข เม ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปฺปหีนา, เย เม อสฺสุ ทิวา กาลํ กโรนฺตสฺส อนฺตรายายา’’’ติ.

हे भिक्षुओं! यहाँ जब रात्रि बीत जाती है और दिन निकल आता है, तब भिक्षु इस प्रकार विचार करता है— 'मेरी मृत्यु के अनेक कारण हैं— साँप मुझे डस सकता है, बिच्छू मुझे डंक मार सकता है, कनखजूरा मुझे काट सकता है; उससे मेरी मृत्यु हो सकती है और वह मेरे लिए बाधक होगा। अथवा मैं फिसल कर गिर सकता हूँ, मेरा खाया हुआ भोजन विकृत हो सकता है, मेरा पित्त कुपित हो सकता है, मेरा कफ कुपित हो सकता है, अथवा शस्त्र के समान तीक्ष्ण वायु कुपित हो सकती है; उससे मेरी मृत्यु हो सकती है और वह मेरे लिए बाधक होगा।' हे भिक्षुओं! उस भिक्षु को इस प्रकार विचार करना चाहिए— 'क्या मुझमें ऐसे कोई अपहीण पापमय अकुशल धर्म हैं, जो दिन में मेरी मृत्यु होने पर बाधक बनें?'


‘‘สเจ[Pg.272], ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ปจฺจเวกฺขมาโน เอวํ ชานาติ – ‘อตฺถิ เม ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปฺปหีนา, เย เม อสฺสุ ทิวา กาลํ กโรนฺตสฺส อนฺตรายายา’ติ, เตน, ภิกฺขเว, ภิกฺขุนา เตสํเยว ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานาย อธิมตฺโต ฉนฺโท จ วายาโม จ อุสฺสาโห จ อุสฺโสฬฺหี จ อปฺปฏิวานี จ สติ จ สมฺปชญฺญญฺจ กรณียํ. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, อาทิตฺตเจโล วา อาทิตฺตสีโส วา ตสฺเสว เจลสฺส วา สีสสฺส วา นิพฺพาปนาย อธิมตฺตํ ฉนฺทญฺจ วายามญฺจ อุสฺสาหญฺจ อุสฺโสฬฺหิญฺจ อปฺปฏิวานิญฺจ สติญฺจ สมฺปชญฺญญฺจ กเรยฺย; เอวเมวํ โข, ภิกฺขเว, เตน ภิกฺขุนา เตสํเยว ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานาย อธิมตฺโต ฉนฺโท จ วายาโม จ อุสฺสาโห จ อุสฺโสฬฺหี จ อปฺปฏิวานี จ สติ จ สมฺปชญฺญญฺจ กรณียํ.

हे भिक्षुओं! यदि विचार करते हुए भिक्षु यह जान लेता है— 'मुझमें ऐसे अपहीण पापमय अकुशल धर्म हैं, जो दिन में मेरी मृत्यु होने पर बाधक बनें', तो हे भिक्षुओं! उस भिक्षु को उन पापमय अकुशल धर्मों के प्रहाण (त्याग) के लिए तीव्र छंद (इच्छा), व्यायाम (प्रयत्न), उत्साह, उद्योग, अप्रतिवानी (पीछे न हटना), स्मृति और सम्प्रजन्य (प्रज्ञा) का प्रयोग करना चाहिए। हे भिक्षुओं! जैसे किसी के वस्त्रों में आग लगी हो या सिर में आग लगी हो, तो वह उन वस्त्रों या सिर की आग को बुझाने के लिए तीव्र छंद, व्यायाम, उत्साह, उद्योग, अप्रतिवानी, स्मृति और सम्प्रजन्य का प्रयोग करता है; वैसे ही, हे भिक्षुओं! उस भिक्षु को उन पापमय अकुशल धर्मों के प्रहाण के लिए तीव्र छंद, व्यायाम, उत्साह, उद्योग, अप्रतिवानी, स्मृति और सम्प्रजन्य का प्रयोग करना चाहिए।


‘‘สเจ ปน, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ปจฺจเวกฺขมาโน เอวํ ชานาติ – ‘นตฺถิ เม ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปฺปหีนา, เย เม อสฺสุ ทิวา กาลํ กโรนฺตสฺส อนฺตรายายา’ติ, เตน, ภิกฺขเว, ภิกฺขุนา เตเนว ปีติปาโมชฺเชน วิหาตพฺพํ อโหรตฺตานุสิกฺขินา กุสเลสุ ธมฺเมสุ. เอวํ ภาวิตา โข, ภิกฺขเว, มรณสฺสติ เอวํ พหุลีกตา มหปฺผลา โหติ มหานิสํสา อมโตคธา อมตปริโยสานา’’ติ. ทสมํ.

हे भिक्षुओं! यदि विचार करते हुए भिक्षु यह जान लेता है— 'मुझमें ऐसे कोई अपहीण पापमय अकुशल धर्म नहीं हैं, जो दिन में मेरी मृत्यु होने पर बाधक बनें', तो हे भिक्षुओं! उस भिक्षु को उसी प्रीति और प्रमोद के साथ कुशल धर्मों में दिन-रात अनुशिक्षण करते हुए विहार करना चाहिए। हे भिक्षुओं! इस प्रकार भावित और इस प्रकार बहुलीकृत (बार-बार अभ्यास की गई) मरणस्मृति महाफलदायी और महानृशंस (बड़े लाभ वाली) होती है, यह अमृत (निर्वाण) में प्रतिष्ठित और अमृत में ही समाप्त होने वाली होती है। दसवाँ (सुत्त)।


สารณียวคฺโค ทุติโย.

दूसरा सारणीय वर्ग समाप्त।


ตสฺสุทฺทานํ –

उसका उद्दान (विषय-सूची)—


ทฺเว สารณี นิสารณียํ, ภทฺทกํ อนุตปฺปิยํ;

นกุลํ โสปฺปมจฺฉา จ, ทฺเว โหนฺติ มรณสฺสตีติ.

दो सारणीय सुत्त, एक निसारणीय सुत्त, भद्रक सुत्त, अनुतप्पिय सुत्त, नकुल सुत्त, सोप्प सुत्त, मच्छ सुत्त और दो मरणस्मृति सुत्त—इस प्रकार (इस वर्ग में दस सुत्त हैं)।


๓. อนุตฺตริยวคฺโค

३. अनुत्तरिय वर्ग


๑. สามกสุตฺตํ

१. सामक सुत्त


๒๑. เอกํ สมยํ ภควา สกฺเกสุ วิหรติ สามคามเก โปกฺขรณิยายํ. อถ โข อญฺญตรา เทวตา อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา อภิกฺกนฺตวณฺณา เกวลกปฺปํ โปกฺขรณิยํ โอภาเสตฺวา เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ[Pg.273]; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. เอกมนฺตํ ฐิตา โข สา เทวตา ภควนฺตํ เอตทโวจ –

२१. एक समय भगवान शाक्यों के देश में सामगामक के पोक्खरणी (पुष्करिणी) नामक विहार में विहार कर रहे थे। तब एक अज्ञात देवता, रात्रि के प्रथम प्रहर बीत जाने पर (मध्य रात्रि में), अत्यंत सुंदर आभा के साथ संपूर्ण पोक्खरणी विहार को अपने प्रकाश से आलोकित करते हुए जहाँ भगवान थे, वहाँ आए। आकर भगवान को अभिवादन कर एक ओर खड़े हो गए। एक ओर खड़े होकर उस देवता ने भगवान से यह कहा—


‘‘ตโยเม, ภนฺเต, ธมฺมา ภิกฺขุโน ปริหานาย สํวตฺตนฺติ. กตเม ตโย? กมฺมารามตา, ภสฺสารามตา, นิทฺทารามตา – อิเม โข, ภนฺเต, ตโย ธมฺมา ภิกฺขุโน ปริหานาย สํวตฺตนฺตี’’ติ. อิทมโวจ สา เทวตา. สมนุญฺโญ สตฺถา อโหสิ. อถ โข สา เทวตา ‘‘สมนุญฺโญ เม สตฺถา’’ติ ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ตตฺเถวนฺตรธายิ.

“भन्ते! ये तीन धर्म भिक्षु के पतन (हानि) के लिए होते हैं। कौन से तीन? कर्म-आरामता (काम में लगे रहना), भस्स-आरामता (गप्पों में लगे रहना), और निद्दा-आरामता (नींद में मग्न रहना)—भन्ते! ये तीन धर्म भिक्षु के पतन के लिए होते हैं।” उस देवता ने यह कहा। शास्ता (बुद्ध) ने मौन रहकर सहमति दी। तब वह देवता यह सोचकर कि 'शास्ता ने मेरी बात मान ली है', भगवान को अभिवादन कर, उनकी प्रदक्षिणा कर वहीं अंतर्ध्यान हो गए।


อถ โข ภควา ตสฺสา รตฺติยา อจฺจเยน ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘อิมํ, ภิกฺขเว, รตฺตึ อญฺญตรา เทวตา อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา อภิกฺกนฺตวณฺณา เกวลกปฺปํ โปกฺขรณิยํ โอภาเสตฺวา เยนาหํ เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา มํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. เอกมนฺตํ ฐิตา โข, ภิกฺขเว, สา เทวตา มํ เอตทโวจ – ‘ตโยเม, ภนฺเต, ธมฺมา ภิกฺขุโน ปริหานาย สํวตฺตนฺติ. กตเม ตโย? กมฺมารามตา, ภสฺสารามตา, นิทฺทารามตา – อิเม โข, ภนฺเต, ตโย ธมฺมา ภิกฺขุโน ปริหานาย สํวตฺตนฺตี’ติ. อิทมโวจ, ภิกฺขเว, สา เทวตา. อิทํ วตฺวา มํ อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ตตฺเถวนฺตรธายิ. เตสํ โว, ภิกฺขเว, อลาภา เตสํ ทุลฺลทฺธํ, เย โว เทวตาปิ ชานนฺติ กุสเลหิ ธมฺเมหิ ปริหายมาเน’’.

फिर उस रात्रि के बीतने पर भगवान ने भिक्षुओं को संबोधित किया— “हे भिक्षुओं! आज रात्रि एक अज्ञात देवता, अत्यंत सुंदर आभा के साथ संपूर्ण पोक्खरणी विहार को आलोकित करते हुए जहाँ मैं था, वहाँ आए। आकर मुझे अभिवादन कर एक ओर खड़े हो गए। एक ओर खड़े होकर, हे भिक्षुओं! उस देवता ने मुझसे यह कहा— ‘भन्ते! ये तीन धर्म भिक्षु के पतन के लिए होते हैं। कौन से तीन? कर्म-आरामता, भस्स-आरामता और निद्दा-आरामता—भन्ते! ये तीन धर्म भिक्षु के पतन के लिए होते हैं।’ हे भिक्षुओं! उस देवता ने यह कहा। यह कहकर मुझे अभिवादन कर, प्रदक्षिणा कर वह वहीं अंतर्ध्यान हो गए। हे भिक्षुओं! यह तुम्हारे लिए अलाभ है, यह तुम्हारा दुर्भाग्य है कि देवता भी तुम्हें कुशल धर्मों से गिरते हुए (पतित होते हुए) जानते हैं।”


‘‘อปเรปิ, ภิกฺขเว, ตโย ปริหานิเย ธมฺเม เทเสสฺสามิ. ตํ สุณาถ, สาธุกํ มนสิ กโรถ; ภาสิสฺสามี’’ติ. ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’ติ โข เต ภิกฺขู ภควโต ปจฺจสฺโสสุํ. ภควา เอตทโวจ – ‘‘กตเม จ, ภิกฺขเว, ตโย ปริหานิยา ธมฺมา? สงฺคณิการามตา, โทวจสฺสตา, ปาปมิตฺตตา – อิเม โข, ภิกฺขเว, ตโย ปริหานิยา ธมฺมา’’.

“हे भिक्षुओं! मैं पतन के तीन अन्य धर्मों का भी उपदेश दूँगा। उसे सुनो, अच्छी तरह मन में धारण करो; मैं कहूँगा।” “जी भन्ते!” उन भिक्षुओं ने भगवान को उत्तर दिया। भगवान ने यह कहा— “हे भिक्षुओं! पतन के वे तीन धर्म कौन से हैं? संगणिक-आरामता (भीड़-भाड़ या समूह में मग्न रहना), दुवचसता (दुर्वाच्यता/कठिनता से उपदेश ग्रहण करना), और पापमित्रता (बुरे मित्रों का साथ)—हे भिक्षुओं! ये ही पतन के तीन धर्म हैं।”


‘‘เย หิ เกจิ, ภิกฺขเว, อตีตมทฺธานํ ปริหายึสุ กุสเลหิ ธมฺเมหิ, สพฺเพเต อิเมเหว ฉหิ ธมฺเมหิ ปริหายึสุ กุสเลหิ ธมฺเมหิ. เยปิ หิ เกจิ, ภิกฺขเว, อนาคตมทฺธานํ ปริหายิสฺสนฺติ กุสเลหิ ธมฺเมหิ, สพฺเพเต อิเมเหว ฉหิ ธมฺเมหิ ปริหายิสฺสนฺติ กุสเลหิ [Pg.274] ธมฺเมหิ. เยปิ หิ เกจิ, ภิกฺขเว, เอตรหิ ปริหายนฺติ กุสเลหิ ธมฺเมหิ, สพฺเพเต อิเมเหว ฉหิ ธมฺเมหิ ปริหายนฺติ กุสเลหิ ธมฺเมหี’’ติ. ปฐมํ.

"हे भिक्षुओं, अतीत काल में जो कोई भी भिक्षु कुशल धर्मों से च्युत (पतित) हुए, वे सभी इन्हीं छह धर्मों के कारण कुशल धर्मों से च्युत हुए। हे भिक्षुओं, भविष्य काल में जो कोई भी भिक्षु कुशल धर्मों से च्युत होंगे, वे सभी इन्हीं छह धर्मों के कारण कुशल धर्मों से च्युत होंगे। हे भिक्षुओं, वर्तमान में जो कोई भी भिक्षु कुशल धर्मों से च्युत हो रहे हैं, वे सभी इन्हीं छह धर्मों के कारण कुशल धर्मों से च्युत हो रहे हैं।" प्रथम सुत्त।


๒. อปริหานิยสุตฺตํ

२. अपरिहानीय सुत्त


๒๒. ‘‘ฉยิเม, ภิกฺขเว, อปริหานิเย ธมฺเม เทเสสฺสามิ, ตํ สุณาถ…เป… กตเม จ, ภิกฺขเว, ฉ อปริหานิยา ธมฺมา? น กมฺมารามตา, น ภสฺสารามตา, น นิทฺทารามตา, น สงฺคณิการามตา, โสวจสฺสตา, กลฺยาณมิตฺตตา – อิเม โข, ภิกฺขเว, ฉ อปริหานิยา ธมฺมา.

२२. "हे भिक्षुओं, मैं इन छह अवनति न होने वाले (अपरिहानीय) धर्मों का उपदेश दूँगा, उसे सुनो... हे भिक्षुओं, वे छह अपरिहानीय धर्म कौन से हैं? कर्म (काम-काज) में लीन न होना, गपशप में लीन न होना, निद्रा में लीन न होना, संगति (भीड़) में लीन न होना, सुवचता (वचनों को सरलता से मानना) और कल्याणमित्रता—हे भिक्षुओं, ये ही छह अपरिहानीय धर्म हैं।"


‘‘เย หิ เกจิ, ภิกฺขเว, อตีตมทฺธานํ น ปริหายึสุ กุสเลหิ ธมฺเมหิ, สพฺเพเต อิเมเหว ฉหิ ธมฺเมหิ น ปริหายึสุ กุสเลหิ ธมฺเมหิ. เยปิ หิ เกจิ, ภิกฺขเว, อนาคตมทฺธานํ น ปริหายิสฺสนฺติ กุสเลหิ ธมฺเมหิ, สพฺเพเต อิเมเหว ฉหิ ธมฺเมหิ น ปริหายิสฺสนฺติ กุสเลหิ ธมฺเมหิ. เยปิ หิ เกจิ, ภิกฺขเว, เอตรหิ น ปริหายนฺติ กุสเลหิ ธมฺเมหิ, สพฺเพเต อิเมเหว ฉหิ ธมฺเมหิ น ปริหายนฺติ กุสเลหิ ธมฺเมหี’’ติ. ทุติยํ.

"हे भिक्षुओं, अतीत काल में जो कोई भी भिक्षु कुशल धर्मों से च्युत नहीं हुए, वे सभी इन्हीं छह धर्मों के कारण कुशल धर्मों से च्युत नहीं हुए। हे भिक्षुओं, भविष्य काल में जो कोई भी भिक्षु कुशल धर्मों से च्युत नहीं होंगे, वे सभी इन्हीं छह धर्मों के कारण कुशल धर्मों से च्युत नहीं होंगे। हे भिक्षुओं, वर्तमान में जो कोई भी भिक्षु कुशल धर्मों से च्युत नहीं हो रहे हैं, वे सभी इन्हीं छह धर्मों के कारण कुशल धर्मों से च्युत नहीं हो रहे हैं।" द्वितीय सुत्त।


๓. ภยสุตฺตํ

३. भय सुत्त


๒๓. ‘‘‘ภย’นฺติ, ภิกฺขเว, กามานเมตํ อธิวจนํ; ‘ทุกฺข’นฺติ, ภิกฺขเว, กามานเมตํ อธิวจนํ; ‘โรโค’ติ, ภิกฺขเว, กามานเมตํ อธิวจนํ; ‘คณฺโฑ’ติ, ภิกฺขเว, กามานเมตํ อธิวจนํ; ‘สงฺโค’ติ, ภิกฺขเว, กามานเมตํ อธิวจนํ; ‘ปงฺโก’ติ, ภิกฺขเว, กามานเมตํ อธิวจนํ.

२३. "हे भिक्षुओं, 'भय' यह काम-गुणों (इन्द्रिय सुखों) का ही एक नाम है; 'दुःख' यह काम-गुणों का ही एक नाम है; 'रोग' यह काम-गुणों का ही एक नाम है; 'गण्ड' (फोड़ा) यह काम-गुणों का ही एक नाम है; 'संग' (आसक्ति) यह काम-गुणों का ही एक नाम है; 'पंक' (कीचड़) यह काम-गुणों का ही एक नाम है।"


‘‘กสฺมา จ, ภิกฺขเว, ‘ภย’นฺติ กามานเมตํ อธิวจนํ? กามราครตฺตายํ, ภิกฺขเว, ฉนฺทราควินิพทฺโธ ทิฏฺฐธมฺมิกาปิ ภยา น ปริมุจฺจติ, สมฺปรายิกาปิ ภยา น ปริมุจฺจติ, ตสฺมา ‘ภย’นฺติ กามานเมตํ อธิวจนํ. กสฺมา จ, ภิกฺขเว, ทุกฺขนฺติ…เป… โรโคติ… คณฺโฑติ… สงฺโคติ… ปงฺโกติ กามานเมตํ อธิวจนํ? กามราครตฺตายํ, ภิกฺขเว, ฉนฺทราควินิพทฺโธ ทิฏฺฐธมฺมิกาปิ ปงฺกา น ปริมุจฺจติ, สมฺปรายิกาปิ ปงฺกา น ปริมุจฺจติ, ตสฺมา ‘ปงฺโก’ติ กามานเมตํ อธิวจน’’นฺติ.

"हे भिक्षुओं, 'भय' काम-गुणों का नाम क्यों है? हे भिक्षुओं, काम-राग में रंगा हुआ और छन्द-राग (तीव्र इच्छा) से बँधा हुआ यह प्राणी न तो इस जन्म के भयों से मुक्त होता है और न ही परलोक के भयों से; इसलिए 'भय' काम-गुणों का ही एक नाम है। हे भिक्षुओं, 'दुःख'... 'रोग'... 'गण्ड'... 'संग'... 'पंक' काम-गुणों का नाम क्यों है? हे भिक्षुओं, काम-राग में रंगा हुआ और छन्द-राग से बँधा हुआ यह प्राणी न तो इस जन्म के पंक (कीचड़) से मुक्त होता है और न ही परलोक के पंक से; इसलिए 'पंक' काम-गुणों का ही एक नाम है।"


‘‘ภยํ ทุกฺขํ โรโค คณฺโฑ, สงฺโค ปงฺโก จ อุภยํ;

เอเต กามา ปวุจฺจนฺติ, ยตฺถ สตฺโต ปุถุชฺชโน.

"भय, दुःख, रोग, गण्ड, संग और पंक—इन दोनों (संग और पंक) को 'काम' कहा जाता है, जिनमें साधारण मनुष्य (पृथग्जन) आसक्त रहता है।"


‘‘อุปาทาเน [Pg.275] ภยํ ทิสฺวา, ชาติมรณสมฺภเว;

อนุปาทา วิมุจฺจนฺติ, ชาติมรณสงฺขเย.

"जन्म और मृत्यु के कारणभूत उपादानों में भय को देखकर, वे बिना किसी उपादान (आसक्ति) के, जन्म और मृत्यु के क्षय (निर्वाण) में मुक्त हो जाते हैं।"


‘‘เต เขมปฺปตฺตา สุขิโน, ทิฏฺฐธมฺมาภินิพฺพุตา;

สพฺพเวรภยาตีตา, สพฺพทุกฺขํ อุปจฺจคุ’’นฺติ. ตติยํ;

"वे क्षेम (निर्भयता) को प्राप्त, सुखी और इसी जन्म में शांत (निर्वाण प्राप्त) हो जाते हैं; वे समस्त वैर और भयों से अतीत होकर सभी दुखों को पार कर जाते हैं।" तृतीय सुत्त।


๔. หิมวนฺตสุตฺตํ

४. हिमवन्त सुत्त


๒๔. ‘‘ฉหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ หิมวนฺตํ ปพฺพตราชํ ปทาเลยฺย, โก ปน วาโท ฉวาย อวิชฺชาย! กตเมหิ ฉหิ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สมาธิสฺส สมาปตฺติกุสโล โหติ, สมาธิสฺส ฐิติกุสโล โหติ, สมาธิสฺส วุฏฺฐานกุสโล โหติ, สมาธิสฺส กลฺลิตกุสโล โหติ, สมาธิสฺส โคจรกุสโล โหติ, สมาธิสฺส อภินีหารกุสโล โหติ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ฉหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ หิมวนฺตํ ปพฺพตราชํ ปทาเลยฺย, โก ปน วาโท ฉวาย อวิชฺชายา’’ติ! จตุตฺถํ.

२४. "हे भिक्षुओं, छह धर्मों से युक्त भिक्षु पर्वतों के राजा हिमालय को भी विदीर्ण (फाड़) कर सकता है, फिर तुच्छ अविद्या की तो बात ही क्या! वे छह कौन से हैं? हे भिक्षुओं, यहाँ भिक्षु समाधि की समापत्ति (प्रवेश) में कुशल होता है, समाधि की स्थिति (बनाए रखने) में कुशल होता है, समाधि के व्युत्थान (निकलने) में कुशल होता है, समाधि की कल्लिता (उपयुक्तता/तत्परता) में कुशल होता है, समाधि के गोचर (विषय/आलम्बन) में कुशल होता है और समाधि के अभिनिहार (प्रयोग/निर्देशन) में कुशल होता है। हे भिक्षुओं, इन छह धर्मों से युक्त भिक्षु पर्वतों के राजा हिमालय को भी विदीर्ण कर सकता है, फिर तुच्छ अविद्या की तो बात ही क्या!" चतुर्थ सुत्त।


๕. อนุสฺสติฏฺฐานสุตฺตํ

५. अनुस्मृति-स्थान सुत्त


๒๕. ‘‘ฉยิมานิ, ภิกฺขเว, อนุสฺสติฏฺฐานานิ. กตมานิ ฉ? อิธ, ภิกฺขเว, อริยสาวโก ตถาคตํ อนุสฺสรติ – ‘อิติปิ โส ภควา…เป… สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา’ติ. ยสฺมึ, ภิกฺขเว, สมเย อริยสาวโก ตถาคตํ อนุสฺสรติ, เนวสฺส ตสฺมึ สมเย ราคปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ, น โทสปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ, น โมหปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ; อุชุคตเมวสฺส ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ โหติ, นิกฺขนฺตํ มุตฺตํ วุฏฺฐิตํ เคธมฺหา. ‘เคโธ’ติ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจนฺเนตํ กามคุณานํ อธิวจนํ. อิทมฺปิ โข, ภิกฺขเว, อารมฺมณํ กริตฺวา เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา วิสุชฺฌนฺติ.

२५. "हे भिक्षुओं, ये छह अनुस्मृति-स्थान हैं। वे छह कौन से हैं? हे भिक्षुओं, यहाँ आर्य श्रावक तथागत का अनुस्मरण करता है—'वे भगवान इसी कारण से अर्हत् हैं... देवों और मनुष्यों के शास्ता हैं, बुद्ध हैं, भगवान हैं।' हे भिक्षुओं, जिस समय आर्य श्रावक तथागत का अनुस्मरण करता है, उस समय उसका चित्त न तो राग से अभिभूत होता है, न द्वेष से और न ही मोह से; उस समय उसका चित्त सीधा (ऋजु) होता है, वह 'गेध' (लोभ/आसक्ति) से निकला हुआ, मुक्त और ऊपर उठा हुआ होता है। हे भिक्षुओं, 'गेध' यह पाँच काम-गुणों का ही एक नाम है। हे भिक्षुओं, इस (बुद्धानुस्मृति) को आलम्बन बनाकर भी यहाँ कुछ प्राणी शुद्ध (विशुद्ध) हो जाते हैं।"


‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, อริยสาวโก ธมฺมํ อนุสฺสรติ – ‘สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺโม…เป… ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ วิญฺญูหี’ติ. ยสฺมึ, ภิกฺขเว, สมเย อริยสาวโก ธมฺมํ อนุสฺสรติ, เนวสฺส ตสฺมึ สมเย ราคปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ, น โทสปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ, น โมหปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ[Pg.276]; อุชุคตเมวสฺส ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ โหติ, นิกฺขนฺตํ มุตฺตํ วุฏฺฐิตํ เคธมฺหา. ‘เคโธ’ติ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจนฺเนตํ กามคุณานํ อธิวจนํ. อิทมฺปิ โข, ภิกฺขเว, อารมฺมณํ กริตฺวา เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา วิสุชฺฌนฺติ.

"फिर और भी, हे भिक्षुओं, आर्य श्रावक धर्म का अनुस्मरण करता है—'भगवान द्वारा धर्म स्वाख्यात (भली-भाँति उपदिष्ट) है... विद्वानों द्वारा स्वयं जानने योग्य है।' हे भिक्षुओं, जिस समय आर्य श्रावक धर्म का अनुस्मरण करता है, उस समय उसका चित्त न तो राग से अभिभूत होता है, न द्वेष से और न ही मोह से; उस समय उसका चित्त सीधा होता है, वह 'गेध' से निकला हुआ, मुक्त और ऊपर उठा हुआ होता है। हे भिक्षुओं, 'गेध' यह पाँच काम-गुणों का ही एक नाम है। हे भिक्षुओं, इस (धर्मानुस्मृति) को आलम्बन बनाकर भी यहाँ कुछ प्राणी शुद्ध हो जाते हैं।"


‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, อริยสาวโก สงฺฆํ อนุสฺสรติ – ‘สุปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ…เป… อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺสา’ติ. ยสฺมึ, ภิกฺขเว, สมเย อริยสาวโก สงฺฆํ อนุสฺสรติ, เนวสฺส ตสฺมึ สมเย ราคปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ, น โทสปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ, น โมหปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ; อุชุคตเมวสฺส ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ โหติ, นิกฺขนฺตํ มุตฺตํ วุฏฺฐิตํ เคธมฺหา. ‘เคโธ’ติ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจนฺเนตํ กามคุณานํ อธิวจนํ. อิทมฺปิ โข, ภิกฺขเว, อารมฺมณํ กริตฺวา เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา วิสุชฺฌนฺติ.

"पुनः, भिक्षुओं! आर्य श्रावक संघ का अनुस्मरण करता है— 'भगवान का श्रावक संघ सुप्रतिपन्न (अच्छे मार्ग पर चलने वाला) है... लोक के लिए पुण्य का अनुपम क्षेत्र है।' भिक्षुओं! जिस समय आर्य श्रावक संघ का अनुस्मरण करता है, उस समय उसका चित्त न तो राग से अभिभूत होता है, न द्वेष से और न ही मोह से; उस समय उसका चित्त संघ के गुणों के प्रति सीधा (ऋजु) होता है, और वह 'गेध' (आसक्ति) से निकला हुआ, मुक्त और ऊपर उठा हुआ होता है। भिक्षुओं! 'गेध' पाँच काम-गुणों का ही एक नाम है। भिक्षुओं! इसे ही आलम्बन बनाकर इस लोक में कुछ प्राणी इस प्रकार शुद्ध होते हैं।"


‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, อริยสาวโก อตฺตโน สีลานิ อนุสฺสรติ อขณฺฑานิ…เป… สมาธิสํวตฺตนิกานิ. ยสฺมึ, ภิกฺขเว, สมเย อริยสาวโก สีลํ อนุสฺสรติ, เนวสฺส ตสฺมึ สมเย ราคปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ, น โทสปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ, น โมหปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ; อุชุคตเมวสฺส ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ โหติ, นิกฺขนฺตํ มุตฺตํ วุฏฺฐิตํ เคธมฺหา. ‘เคโธ’ติ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจนฺเนตํ กามคุณานํ อธิวจนํ. อิทมฺปิ โข, ภิกฺขเว, อารมฺมณํ กริตฺวา เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา วิสุชฺฌนฺติ.

"पुनः, भिक्षुओं! आर्य श्रावक अपने उन शीलों का अनुस्मरण करता है जो अखंड हैं... और समाधि की ओर ले जाने वाले हैं। भिक्षुओं! जिस समय आर्य श्रावक शील का अनुस्मरण करता है, उस समय उसका चित्त न तो राग से अभिभूत होता है, न द्वेष से और न ही मोह से; उस समय उसका चित्त सीधा होता है, और वह 'गेध' (आसक्ति) से निकला हुआ, मुक्त और ऊपर उठा हुआ होता है। भिक्षुओं! 'गेध' पाँच काम-गुणों का ही एक नाम है। भिक्षुओं! इसे ही आलम्बन बनाकर इस लोक में कुछ प्राणी इस प्रकार शुद्ध होते हैं।"


‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, อริยสาวโก อตฺตโน จาคํ อนุสฺสรติ – ‘ลาภา วต เม! สุลทฺธํ วต เม…เป… ยาจโยโค ทานสํวิภาครโต’ติ. ยสฺมึ…เป… เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา วิสุชฺฌนฺติ.

"पुनः, भिक्षुओं! आर्य श्रावक अपने त्याग (दान) का अनुस्मरण करता है— 'यह मेरे लिए लाभ है! यह मेरे लिए सौभाग्य है... कि मैं याचना के योग्य हूँ और दान एवं संविभाग (बाँटने) में लगा रहता हूँ।' भिक्षुओं! जिस समय आर्य श्रावक अपने त्याग का अनुस्मरण करता है... इस प्रकार इस लोक में कुछ प्राणी शुद्ध होते हैं।"


‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, อริยสาวโก เทวตา อนุสฺสรติ – ‘สนฺติ เทวา จาตุมหาราชิกา, สนฺติ เทวา ตาวตึสา, สนฺติ เทวา ยามา, สนฺติ เทวา ตุสิตา, สนฺติ เทวา นิมฺมานรติโน, สนฺติ เทวา ปรนิมฺมิตวสวตฺติโน, สนฺติ เทวา พฺรหฺมกายิกา, สนฺติ เทวา ตตุตฺตริ. ยถารูปาย สทฺธาย สมนฺนาคตา ตา เทวตา อิโต จุตา ตตฺถ อุปปนฺนา; มยฺหมฺปิ ตถารูปา สทฺธา สํวิชฺชติ. ยถารูเปน สีเลน… สุเตน… จาเคน… ปญฺญาย สมนฺนาคตา ตา เทวตา อิโต จุตา ตตฺถ อุปปนฺนา; มยฺหมฺปิ ตถารูปา ปญฺญา สํวิชฺชตี’’’ ติ.

"पुनः, भिक्षुओं! आर्य श्रावक देवताओं का अनुस्मरण करता है— 'चातुमहाराजिक देव हैं, तावतिंस देव हैं, याम देव हैं, तुषित देव हैं, निर्माणरति देव हैं, परनिर्मितवशवर्ती देव हैं, ब्रह्मकायिक देव हैं और उससे भी ऊपर के देव हैं। जिस प्रकार की श्रद्धा से युक्त होकर वे देवता यहाँ से च्युत होकर वहाँ उत्पन्न हुए हैं, वैसी ही श्रद्धा मुझमें भी विद्यमान है। जिस प्रकार के शील... श्रुत... त्याग... प्रज्ञा से युक्त होकर वे देवता यहाँ से च्युत होकर वहाँ उत्पन्न हुए हैं, वैसी ही प्रज्ञा मुझमें भी विद्यमान है।'"


‘‘ยสฺมึ[Pg.277], ภิกฺขเว, สมเย อริยสาวโก อตฺตโน จ ตาสญฺจ เทวตานํ สทฺธญฺจ สีลญฺจ สุตญฺจ จาคญฺจ ปญฺญญฺจ อนุสฺสรติ เนวสฺส ตสฺมึ สมเย ราคปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ, น โทสปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ, น โมหปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ; อุชุคตเมวสฺส ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ โหติ, นิกฺขนฺตํ มุตฺตํ วุฏฺฐิตํ เคธมฺหา. ‘เคโธ’ติ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจนฺเนตํ กามคุณานํ อธิวจนํ. อิทมฺปิ โข, ภิกฺขเว, อารมฺมณํ กริตฺวา เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา วิสุชฺฌนฺติ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ฉ อนุสฺสติฏฺฐานานี’’ติ. ปญฺจมํ.

"भिक्षुओं! जिस समय आर्य श्रावक अपनी और उन देवताओं की श्रद्धा, शील, श्रुत, त्याग और प्रज्ञा का अनुस्मरण करता है, उस समय उसका चित्त न तो राग से अभिभूत होता है, न द्वेष से और न ही मोह से; उस समय उसका चित्त सीधा होता है, और वह 'गेध' (आसक्ति) से निकला हुआ, मुक्त और ऊपर उठा हुआ होता है। भिक्षुओं! 'गेध' पाँच काम-गुणों का ही एक नाम है। भिक्षुओं! इसे ही आलम्बन बनाकर इस लोक में कुछ प्राणी इस प्रकार शुद्ध होते हैं। भिक्षुओं! ये ही छह अनुस्मृति के स्थान हैं।" (पाँचवाँ सुत्त समाप्त)।


๖. มหากจฺจานสุตฺตํ

६. महाकात्यायन सुत्त


๒๖. ตตฺร โข อายสฺมา มหากจฺจาโน ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘อาวุโส ภิกฺขเว’’ติ. ‘‘อาวุโส’’ติ โข เต ภิกฺขู อายสฺมโต มหากจฺจานสฺส ปจฺจสฺโสสุํ. อายสฺมา มหากจฺจาโน เอตทโวจ – ‘‘อจฺฉริยํ, อาวุโส; อพฺภุตํ, อาวุโส! ยาวญฺจิทํ เตน ภควตา ชานตา ปสฺสตา อรหตา สมฺมาสมฺพุทฺเธน สมฺพาเธ โอกาสาธิคโม อนุพุทฺโธ สตฺตานํ วิสุทฺธิยา โสกปริเทวานํ สมติกฺกมาย ทุกฺขโทมนสฺสานํ อตฺถงฺคมาย ญายสฺส อธิคมาย นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยาย, ยทิทํ ฉ อนุสฺสติฏฺฐานานิ.

२६. वहाँ आयुष्मान महाकात्यायन ने भिक्षुओं को संबोधित किया— "आवुस भिक्षुओं!" उन भिक्षुओं ने आयुष्मान महाकात्यायन को उत्तर दिया— "आवुस!" आयुष्मान महाकात्यायन ने यह कहा— "आवुस! यह आश्चर्यजनक है; आवुस! यह अद्भुत है! कि उन भगवान द्वारा, जो जानने वाले, देखने वाले, अर्हत् और सम्यक्संबुद्ध हैं, प्राणियों की शुद्धि के लिए, शोक और परिदेव (विलाप) के अतिक्रमण के लिए, दुःख और दौर्मनस्य (मानसिक कष्ट) के विनाश के लिए, आर्य मार्ग की प्राप्ति के लिए और निर्वाण के साक्षात्कार के लिए, इस संबाध (काम-गुणों की संकीर्णता) में यह अवकाश (मुक्ति का अवसर) प्राप्त करने के छह अनुस्मृति-स्थान खोजे गए हैं।"


‘‘กตมานิ ฉ? อิธาวุโส, อริยสาวโก ตถาคตํ อนุสฺสรติ – ‘อิติปิ โส ภควา …เป… สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา’ติ. ยสฺมึ, อาวุโส, สมเย อริยสาวโก ตถาคตํ อนุสฺสรติ เนวสฺส ตสฺมึ สมเย ราคปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ, น โทสปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ, น โมหปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ; อุชุคตเมวสฺส ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ โหติ, นิกฺขนฺตํ มุตฺตํ วุฏฺฐิตํ เคธมฺหา. ‘เคโธ’ติ โข, อาวุโส, ปญฺจนฺเนตํ กามคุณานํ อธิวจนํ. ส โข โส, อาวุโส, อริยสาวโก สพฺพโส อากาสสเมน เจตสา วิหรติ วิปุเลน มหคฺคเตน อปฺปมาเณน อเวเรน อพฺยาปชฺเชน. อิทมฺปิ โข, อาวุโส, อารมฺมณํ กริตฺวา เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา วิสุทฺธิธมฺมา ภวนฺติ.

"वे छह कौन से हैं? आवुस! यहाँ आर्य श्रावक तथागत का अनुस्मरण करता है— 'वे भगवान इस कारण से भी अर्हत् हैं... देवों और मनुष्यों के शास्ता हैं, बुद्ध हैं, भगवान हैं।' आवुस! जिस समय आर्य श्रावक तथागत का अनुस्मरण करता है, उस समय उसका चित्त न तो राग से अभिभूत होता है, न द्वेष से और न ही मोह से; उस समय उसका चित्त सीधा होता है, और वह 'गेध' (आसक्ति) से निकला हुआ, मुक्त और ऊपर उठा हुआ होता है। आवुस! 'गेध' पाँच काम-गुणों का ही एक नाम है। आवुस! वह आर्य श्रावक पूर्णतः आकाश के समान विशाल, महान, अप्रमाण, वैर-रहित और व्यापाद-रहित (द्वेष-रहित) चित्त से विहार करता है। आवुस! इसे ही आलम्बन बनाकर इस लोक में कुछ प्राणी इस प्रकार शुद्ध स्वभाव वाले होते हैं।"


‘‘ปุน จปรํ, อาวุโส, อริยสาวโก ธมฺมํ อนุสฺสรติ – ‘สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺโม…เป… ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ วิญฺญูหี’ติ. ยสฺมึ, อาวุโส, สมเย อริยสาวโก ธมฺมํ อนุสฺสรติ เนวสฺส ตสฺมึ สมเย ราคปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ, น โทสปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ, น โมหปริยุฏฺฐิตํ [Pg.278] จิตฺตํ โหติ; อุชุคตเมวสฺส ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ โหติ, นิกฺขนฺตํ มุตฺตํ วุฏฺฐิตํ เคธมฺหา. ‘เคโธ’ติ โข, อาวุโส, ปญฺจนฺเนตํ กามคุณานํ อธิวจนํ. ส โข โส, อาวุโส, อริยสาวโก สพฺพโส อากาสสเมน เจตสา วิหรติ วิปุเลน มหคฺคเตน อปฺปมาเณน อเวเรน อพฺยาปชฺเชน. อิทมฺปิ โข, อาวุโส, อารมฺมณํ กริตฺวา เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา วิสุทฺธิธมฺมา ภวนฺติ.

"पुनः, आवुस! आर्य श्रावक धर्म का अनुस्मरण करता है— 'भगवान द्वारा धर्म स्वाख्यात (भली-भाँति उपदिष्ट) है... विद्वानों द्वारा स्वयं अनुभव करने योग्य है।' आवुस! जिस समय आर्य श्रावक धर्म का अनुस्मरण करता है, उस समय उसका चित्त न तो राग से अभिभूत होता है, न द्वेष से और न ही मोह से; उस समय उसका चित्त सीधा होता है, और वह 'गेध' (आसक्ति) से निकला हुआ, मुक्त और ऊपर उठा हुआ होता है। आवुस! 'गेध' पाँच काम-गुणों का ही एक नाम है। आवुस! वह आर्य श्रावक पूर्णतः आकाश के समान विशाल, महान, अप्रमाण, वैर-रहित और व्यापाद-रहित चित्त से विहार करता है। आवुस! इसे ही आलम्बन बनाकर इस लोक में कुछ प्राणी इस प्रकार शुद्ध स्वभाव वाले होते हैं।"


‘‘ปุน จปรํ, อาวุโส, อริยสาวโก สงฺฆํ อนุสฺสรติ – ‘สุปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ…เป… อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺสา’ติ. ยสฺมึ, อาวุโส, สมเย อริยสาวโก สงฺฆํ อนุสฺสรติ เนวสฺส ตสฺมึ สมเย ราคปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ, น โทสปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ, น โมหปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ; อุชุคตเมวสฺส ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ โหติ, นิกฺขนฺตํ มุตฺตํ วุฏฺฐิตํ เคธมฺหา. ‘เคโธ’ติ โข, อาวุโส, ปญฺจนฺเนตํ กามคุณานํ อธิวจนํ. ส โข โส, อาวุโส, อริยสาวโก สพฺพโส อากาสสเมน เจตสา วิหรติ วิปุเลน มหคฺคเตน อปฺปมาเณน อเวเรน อพฺยาปชฺเชน. อิทมฺปิ โข, อาวุโส, อารมฺมณํ กริตฺวา เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา วิสุทฺธิธมฺมา ภวนฺติ.

"पुनः, आयुष्मानों, आर्य श्रावक संघ का अनुस्मरण करता है— 'भगवान का श्रावक संघ सुप्रतिपन्न (अच्छे मार्ग पर चलने वाला) है... लोक के लिए श्रेष्ठ पुण्यक्षेत्र है।' आयुष्मानों, जिस समय आर्य श्रावक संघ का अनुस्मरण करता है, उस समय उसका चित्त न तो राग से अभिभूत होता है, न द्वेष से और न ही मोह से; उस समय उसका चित्त सीधा (ऋजु) होता है, जो लोभ (गेध) से निकला हुआ, मुक्त और ऊपर उठा हुआ होता है। आयुष्मानों, 'गेध' (लोभ) पाँच काम-गुणों का ही एक नाम है। आयुष्मानों, वह आर्य श्रावक आकाश के समान विशाल, महद्गत, अप्रमाण, वैर-रहित और व्यापाद-रहित चित्त से विहार करता है। आयुष्मानों, इस (अनुस्मरण) को आलम्बन बनाकर यहाँ कुछ प्राणी इस प्रकार विशुद्ध स्वभाव वाले होते हैं।"


‘‘ปุน จปรํ, อาวุโส, อริยสาวโก อตฺตโน สีลานิ อนุสฺสรติ อขณฺฑานิ…เป… สมาธิสํวตฺตนิกานิ. ยสฺมึ, อาวุโส, สมเย อริยสาวโก อตฺตโน สีลํ อนุสฺสรติ เนวสฺส ตสฺมึ สมเย ราคปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ, น โทสปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ, น โมหปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ; อุชุคตเมวสฺส ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ โหติ, นิกฺขนฺตํ มุตฺตํ วุฏฺฐิตํ เคธมฺหา. ‘เคโธ’ติ โข, อาวุโส, ปญฺจนฺเนตํ กามคุณานํ อธิวจนํ. ส โข โส, อาวุโส, อริยสาวโก สพฺพโส อากาสสเมน เจตสา วิหรติ วิปุเลน มหคฺคเตน อปฺปมาเณน อเวเรน อพฺยาปชฺเชน. อิทมฺปิ โข, อาวุโส, อารมฺมณํ กริตฺวา เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา วิสุทฺธิธมฺมา ภวนฺติ.

"पुनः, आयुष्मानों, आर्य श्रावक अपने उन शीलों का अनुस्मरण करता है जो अखंड हैं... समाधि की ओर ले जाने वाले हैं। आयुष्मानों, जिस समय आर्य श्रावक अपने शील का अनुस्मरण करता है, उस समय उसका चित्त न तो राग से अभिभूत होता है, न द्वेष से और न ही मोह से; उस समय उसका चित्त सीधा होता है, जो लोभ से निकला हुआ, मुक्त और ऊपर उठा हुआ होता है। आयुष्मानों, 'गेध' पाँच काम-गुणों का ही एक नाम है। आयुष्मानों, वह आर्य श्रावक आकाश के समान विशाल, महद्गत, अप्रमाण, वैर-रहित और व्यापाद-रहित चित्त से विहार करता है। आयुष्मानों, इस आलम्बन को ग्रहण कर यहाँ कुछ प्राणी इस प्रकार विशुद्ध स्वभाव वाले होते हैं।"


‘‘ปุน จปรํ, อาวุโส, อริยสาวโก อตฺตโน จาคํ อนุสฺสรติ – ‘ลาภา วต เม, สุลทฺธํ วต เม…เป… ยาจโยโค ทานสํวิภาครโต’ติ. ยสฺมึ, อาวุโส, สมเย อริยสาวโก อตฺตโน จาคํ อนุสฺสรติ เนวสฺส ตสฺมึ สมเย ราคปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ, น [Pg.279] โทสปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ, น โมหปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ; อุชุคตเมวสฺส ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ โหติ, นิกฺขนฺตํ มุตฺตํ วุฏฺฐิตํ เคธมฺหา. ‘เคโธ’ติ โข, อาวุโส, ปญฺจนฺเนตํ กามคุณานํ อธิวจนํ. ส โข โส, อาวุโส, อริยสาวโก สพฺพโส อากาสสเมน เจตสา วิหรติ วิปุเลน มหคฺคเตน อปฺปมาเณน อเวเรน อพฺยาปชฺเชน. อิทมฺปิ โข, อาวุโส, อารมฺมณํ กริตฺวา เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา วิสุทฺธิธมฺมา ภวนฺติ.

"पुनः, आयुष्मानों, आर्य श्रावक अपने त्याग (दान) का अनुस्मरण करता है— 'यह मेरा लाभ है, यह मेरा सौभाग्य है... कि मैं याचना के योग्य हूँ और दान के वितरण में लगा रहता हूँ।' आयुष्मानों, जिस समय आर्य श्रावक अपने त्याग का अनुस्मरण करता है, उस समय उसका चित्त न तो राग से अभिभूत होता है, न द्वेष से और न ही मोह से; उस समय उसका चित्त सीधा होता है, जो लोभ से निकला हुआ, मुक्त और ऊपर उठा हुआ होता है। आयुष्मानों, 'गेध' पाँच काम-गुणों का ही एक नाम है। आयुष्मानों, वह आर्य श्रावक आकाश के समान विशाल, महद्गत, अप्रमाण, वैर-रहित और व्यापाद-रहित चित्त से विहार करता है। आयुष्मानों, इस आलम्बन को ग्रहण कर यहाँ कुछ प्राणी इस प्रकार विशुद्ध स्वभाव वाले होते हैं।"


‘‘ปุน จปรํ, อาวุโส, อริยสาวโก เทวตา อนุสฺสรติ – ‘สนฺติ เทวา จาตุมหาราชิกา, สนฺติ เทวา…เป… ตตุตฺตริ. ยถารูปาย สทฺธาย สมนฺนาคตา ตา เทวตา อิโต จุตา ตตฺถ อุปปนฺนา; มยฺหมฺปิ ตถารูปา สทฺธา สํวิชฺชติ. ยถารูเปน สีเลน…เป… สุเตน… จาเคน… ปญฺญาย สมนฺนาคตา ตา เทวตา อิโต จุตา ตตฺถ อุปปนฺนา; มยฺหมฺปิ ตถารูปา ปญฺญา สํวิชฺชตี’ติ. ยสฺมึ, อาวุโส, สมเย อริยสาวโก อตฺตโน จ ตาสญฺจ เทวตานํ สทฺธญฺจ สีลญฺจ สุตญฺจ จาคญฺจ ปญฺญญฺจ อนุสฺสรติ เนวสฺส ตสฺมึ สมเย ราคปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ, น โทสปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ, น โมหปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ; อุชุคตเมวสฺส ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ โหติ, นิกฺขนฺตํ มุตฺตํ วุฏฺฐิตํ เคธมฺหา. ‘เคโธ’ติ โข, อาวุโส, ปญฺจนฺเนตํ กามคุณานํ อธิวจนํ. ส โข โส, อาวุโส, อริยสาวโก สพฺพโส อากาสสเมน เจตสา วิหรติ วิปุเลน มหคฺคเตน อปฺปมาเณน อเวเรน อพฺยาปชฺเชน. อิทมฺปิ โข, อาวุโส, อารมฺมณํ กริตฺวา เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา วิสุทฺธิธมฺมา ภวนฺติ.

"पुनः, आयुष्मानों, आर्य श्रावक देवताओं का अनुस्मरण करता है— 'चातुमहाराजिक देव हैं, ... उससे ऊपर के देव हैं। जिस प्रकार की श्रद्धा से युक्त होकर वे देवता यहाँ से च्युत होकर वहाँ उत्पन्न हुए हैं, वैसी ही श्रद्धा मुझमें भी विद्यमान है। जिस प्रकार के शील... श्रुत... त्याग... प्रज्ञा से युक्त होकर वे देवता यहाँ से च्युत होकर वहाँ उत्पन्न हुए हैं, वैसी ही प्रज्ञा मुझमें भी विद्यमान है।' आयुष्मानों, जिस समय आर्य श्रावक अपनी और उन देवताओं की श्रद्धा, शील, श्रुत, त्याग और प्रज्ञा का अनुस्मरण करता है, उस समय उसका चित्त न तो राग से अभिभूत होता है, न द्वेष से और न ही मोह से; उस समय उसका चित्त सीधा होता है, जो लोभ से निकला हुआ, मुक्त और ऊपर उठा हुआ होता है। आयुष्मानों, 'गेध' पाँच काम-गुणों का ही एक नाम है। आयुष्मानों, वह आर्य श्रावक आकाश के समान विशाल, महद्गत, अप्रमाण, वैर-रहित और व्यापाद-रहित चित्त से विहार करता है। आयुष्मानों, इस आलम्बन को ग्रहण कर यहाँ कुछ प्राणी इस प्रकार विशुद्ध स्वभाव वाले होते हैं।"


‘‘อจฺฉริยํ, อาวุโส; อพฺภุตํ, อาวุโส! ยาวญฺจิทํ เตน ภควตา ชานตา ปสฺสตา อรหตา สมฺมาสมฺพุทฺเธน สมฺพาเธ โอกาสาธิคโม อนุพุทฺโธ สตฺตานํ วิสุทฺธิยา โสกปริเทวานํ สมติกฺกมาย ทุกฺขโทมนสฺสานํ อตฺถงฺคมาย ญายสฺส อธิคมาย นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยาย, ยทิทํ ฉ อนุสฺสติฏฺฐานานี’’ติ. ฉฏฺฐํ.

"आश्चर्य है, आयुष्मानों! अद्भुत है, आयुष्मानों! उन भगवान, जो जानने वाले, देखने वाले, अर्हत् और सम्यक सम्बुद्ध हैं, उनके द्वारा प्राणियों की शुद्धि के लिए, शोक और विलाप के अतिक्रमण के लिए, दुःख और दौर्मनस्य के विनाश के लिए, आर्य मार्ग की प्राप्ति के लिए और निर्वाण के साक्षात्कार के लिए, इस संकीर्णता (काम-गुणों) के बीच में यह जो अवसर की प्राप्ति (मुक्ति का मार्ग) खोजी गई है, वह ये छह अनुस्मृति-स्थान ही हैं।" छठा (सूक्त) समाप्त।


๗. ปฐมสมยสุตฺตํ

७. प्रथम समय सुत्त


๒๗. อถ โข อญฺญตโร ภิกฺขุ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข [Pg.280] โส ภิกฺขุ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘กติ นุ โข, ภนฺเต, สมยา มโนภาวนียสฺส ภิกฺขุโน ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุ’’นฺติ? ‘‘ฉยิเม, ภิกฺขุ, สมยา มโนภาวนียสฺส ภิกฺขุโน ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ’’.

२७. तब एक भिक्षु जहाँ भगवान थे, वहाँ पहुँचा; पहुँचकर भगवान को अभिवादन कर एक ओर बैठ गया। एक ओर बैठे हुए उस भिक्षु ने भगवान से यह कहा— "भन्ते! मन को भावित करने वाले (पूजनीय) भिक्षु के दर्शन के लिए जाने के कितने समय (अवसर) हैं?" "भिक्षु! मन को भावित करने वाले भिक्षु के दर्शन के लिए जाने के ये छह समय हैं।"


‘‘กตเม ฉ? อิธ, ภิกฺขุ, ยสฺมึ สมเย ภิกฺขุ กามราคปริยุฏฺฐิเตน เจตสา วิหรติ กามราคปเรเตน, อุปฺปนฺนสฺส จ กามราคสฺส นิสฺสรณํ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ ตสฺมึ สมเย มโนภาวนีโย ภิกฺขุ อุปสงฺกมิตฺวา เอวมสฺส วจนีโย – ‘อหํ โข, อาวุโส, กามราคปริยุฏฺฐิเตน เจตสา วิหรามิ กามราคปเรเตน, อุปฺปนฺนสฺส จ กามราคสฺส นิสฺสรณํ ยถาภูตํ นปฺปชานามิ. สาธุ วต เม, อายสฺมา, กามราคสฺส ปหานาย ธมฺมํ เทเสตู’ติ. ตสฺส มโนภาวนีโย ภิกฺขุ กามราคสฺส ปหานาย ธมฺมํ เทเสติ. อยํ, ภิกฺขุ, ปฐโม สมโย มโนภาวนียสฺส ภิกฺขุโน ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ.

“वे छह कौन से हैं? भिक्षु, यहाँ जिस समय कोई भिक्षु काम-राग से अभिभूत और काम-राग से ग्रस्त चित्त के साथ विहार करता है, और उत्पन्न हुए काम-राग से मुक्ति के मार्ग को यथार्थ रूप में नहीं जानता, उस समय उसे किसी मन-भावन (चित्त को विकसित करने वाले) भिक्षु के पास जाकर इस प्रकार कहना चाहिए— ‘आयुष्मान्, मैं काम-राग से अभिभूत और काम-राग से ग्रस्त चित्त के साथ विहार कर रहा हूँ, और उत्पन्न हुए काम-राग से मुक्ति के मार्ग को यथार्थ रूप में नहीं जानता। यह अच्छा होगा यदि आयुष्मान् मुझे काम-राग के प्रहाण (त्याग) के लिए धर्म का उपदेश दें।’ तब वह मन-भावन भिक्षु उसे काम-राग के प्रहाण के लिए धर्म का उपदेश देता है। भिक्षु, यह मन-भावन भिक्षु के दर्शन के लिए जाने का पहला अवसर है।


‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขุ, ยสฺมึ สมเย ภิกฺขุ พฺยาปาทปริยุฏฺฐิเตน เจตสา วิหรติ พฺยาปาทปเรเตน, อุปฺปนฺนสฺส จ พฺยาปาทสฺส นิสฺสรณํ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ ตสฺมึ สมเย มโนภาวนีโย ภิกฺขุ อุปสงฺกมิตฺวา เอวมสฺส วจนีโย – ‘อหํ โข, อาวุโส, พฺยาปาทปริยุฏฺฐิเตน เจตสา วิหรามิ พฺยาปาทปเรเตน, อุปฺปนฺนสฺส จ พฺยาปาทสฺส นิสฺสรณํ ยถาภูตํ นปฺปชานามิ. สาธุ วต เม, อายสฺมา, พฺยาปาทสฺส ปหานาย ธมฺมํ เทเสตู’ติ. ตสฺส มโนภาวนีโย ภิกฺขุ พฺยาปาทสฺส ปหานาย ธมฺมํ เทเสติ. อยํ, ภิกฺขุ, ทุติโย สมโย มโนภาวนียสฺส ภิกฺขุโน ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ.

“फिर, भिक्षु, जिस समय कोई भिक्षु व्यापाद (द्वेष) से अभिभूत और व्यापाद से ग्रस्त चित्त के साथ विहार करता है, और उत्पन्न हुए व्यापाद से मुक्ति के मार्ग को यथार्थ रूप में नहीं जानता, उस समय उसे किसी मन-भावन भिक्षु के पास जाकर इस प्रकार कहना चाहिए— ‘आयुष्मान्, मैं व्यापाद से अभिभूत और व्यापाद से ग्रस्त चित्त के साथ विहार कर रहा हूँ, और उत्पन्न हुए व्यापाद से मुक्ति के मार्ग को यथार्थ रूप में नहीं जानता। यह अच्छा होगा यदि आयुष्मान् मुझे व्यापाद के प्रहाण के लिए धर्म का उपदेश दें।’ तब वह मन-भावन भिक्षु उसे व्यापाद के प्रहाण के लिए धर्म का उपदेश देता है। भिक्षु, यह मन-भावन भिक्षु के दर्शन के लिए जाने का दूसरा अवसर है।


‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขุ, ยสฺมึ สมเย ภิกฺขุ ถินมิทฺธปริยุฏฺฐิเตน เจตสา วิหรติ ถินมิทฺธปเรเตน, อุปฺปนฺนสฺส จ ถินมิทฺธสฺส นิสฺสรณํ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ ตสฺมึ สมเย มโนภาวนีโย ภิกฺขุ อุปสงฺกมิตฺวา เอวมสฺส วจนีโย – ‘อหํ โข, อาวุโส, ถินมิทฺธปริยุฏฺฐิเตน เจตสา วิหรามิ ถินมิทฺธปเรเตน, อุปฺปนฺนสฺส จ ถินมิทฺธสฺส นิสฺสรณํ ยถาภูตํ นปฺปชานามิ. สาธุ วต เม, อายสฺมา, ถินมิทฺธสฺส ปหานาย ธมฺมํ เทเสตู’ติ. ตสฺส มโนภาวนีโย ภิกฺขุ ถินมิทฺธสฺส ปหานาย ธมฺมํ [Pg.281] เทเสติ. อยํ, ภิกฺขุ, ตติโย สมโย มโนภาวนียสฺส ภิกฺขุโน ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ.

“फिर, भिक्षु, जिस समय कोई भिक्षु स्त्यान-मृद्ध (आलस्य और तन्द्रा) से अभिभूत और स्त्यान-मृद्ध से ग्रस्त चित्त के साथ विहार करता है, और उत्पन्न हुए स्त्यान-मृद्ध से मुक्ति के मार्ग को यथार्थ रूप में नहीं जानता, उस समय उसे किसी मन-भावन भिक्षु के पास जाकर इस प्रकार कहना चाहिए— ‘आयुष्मान्, मैं स्त्यान-मृद्ध से अभिभूत और स्त्यान-मृद्ध से ग्रस्त चित्त के साथ विहार कर रहा हूँ, और उत्पन्न हुए स्त्यान-मृद्ध से मुक्ति के मार्ग को यथार्थ रूप में नहीं जानता। यह अच्छा होगा यदि आयुष्मान् मुझे स्त्यान-मृद्ध के प्रहाण के लिए धर्म का उपदेश दें।’ तब वह मन-भावन भिक्षु उसे स्त्यान-मृद्ध के प्रहाण के लिए धर्म का उपदेश देता है। भिक्षु, यह मन-भावन भिक्षु के दर्शन के लिए जाने का तीसरा अवसर है।


‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขุ, ยสฺมึ สมเย ภิกฺขุ อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจปริยุฏฺฐิเตน เจตสา วิหรติ อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจปเรเตน, อุปฺปนฺนสฺส จ อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจสฺส นิสฺสรณํ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ ตสฺมึ สมเย มโนภาวนีโย ภิกฺขุ อุปสงฺกมิตฺวา เอวมสฺส วจนีโย – ‘อหํ โข, อาวุโส, อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจปริยุฏฺฐิเตน เจตสา วิหรามิ อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจปเรเตน, อุปฺปนฺนสฺส จ อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจสฺส นิสฺสรณํ ยถาภูตํ นปฺปชานามิ. สาธุ วต เม, อายสฺมา, อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจสฺส ปหานาย ธมฺมํ เทเสตู’ติ. ตสฺส มโนภาวนีโย ภิกฺขุ อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจสฺส ปหานาย ธมฺมํ เทเสติ. อยํ, ภิกฺขุ, จตุตฺโถ สมโย มโนภาวนียสฺส ภิกฺขุโน ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ.

“फिर, भिक्षु, जिस समय कोई भिक्षु औद्धत्य-कौकृत्य (उद्धतपन और पश्चाताप) से अभिभूत और औद्धत्य-कौकृत्य से ग्रस्त चित्त के साथ विहार करता है, और उत्पन्न हुए औद्धत्य-कौकृत्य से मुक्ति के मार्ग को यथार्थ रूप में नहीं जानता, उस समय उसे किसी मन-भावन भिक्षु के पास जाकर इस प्रकार कहना चाहिए— ‘आयुष्मान्, मैं औद्धत्य-कौकृत्य से अभिभूत और औद्धत्य-कौकृत्य से ग्रस्त चित्त के साथ विहार कर रहा हूँ, और उत्पन्न हुए औद्धत्य-कौकृत्य से मुक्ति के मार्ग को यथार्थ रूप में नहीं जानता। यह अच्छा होगा यदि आयुष्मान् मुझे औद्धत्य-कौकृत्य के प्रहाण के लिए धर्म का उपदेश दें।’ तब वह मन-भावन भिक्षु उसे औद्धत्य-कौकृत्य के प्रहाण के लिए धर्म का उपदेश देता है। भिक्षु, यह मन-भावन भिक्षु के दर्शन के लिए जाने का चौथा अवसर है।


‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขุ, ยสฺมึ สมเย ภิกฺขุ วิจิกิจฺฉาปริยุฏฺฐิเตน เจตสา วิหรติ วิจิกิจฺฉาปเรเตน, อุปฺปนฺนาย จ วิจิกิจฺฉาย นิสฺสรณํ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ ตสฺมึ สมเย มโนภาวนีโย ภิกฺขุ อุปสงฺกมิตฺวา เอวมสฺส วจนีโย – ‘อหํ, อาวุโส, วิจิกิจฺฉาปริยุฏฺฐิเตน เจตสา วิหรามิ วิจิกิจฺฉาปเรเตน, อุปฺปนฺนาย จ วิจิกิจฺฉาย นิสฺสรณํ ยถาภูตํ นปฺปชานามิ. สาธุ วต เม, อายสฺมา, วิจิกิจฺฉาย ปหานาย ธมฺมํ เทเสตู’ติ. ตสฺส มโนภาวนีโย ภิกฺขุ วิจิกิจฺฉาย ปหานาย ธมฺมํ เทเสติ. อยํ, ภิกฺขุ, ปญฺจโม สมโย มโนภาวนียสฺส ภิกฺขุโน ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ.

“फिर, भिक्षु, जिस समय कोई भिक्षु विचिकित्सा (संदेह) से अभिभूत और विचिकित्सा से ग्रस्त चित्त के साथ विहार करता है, और उत्पन्न हुई विचिकित्सा से मुक्ति के मार्ग को यथार्थ रूप में नहीं जानता, उस समय उसे किसी मन-भावन भिक्षु के पास जाकर इस प्रकार कहना चाहिए— ‘आयुष्मान्, मैं विचिकित्सा से अभिभूत और विचिकित्सा से ग्रस्त चित्त के साथ विहार कर रहा हूँ, और उत्पन्न हुई विचिकित्सा से मुक्ति के मार्ग को यथार्थ रूप में नहीं जानता। यह अच्छा होगा यदि आयुष्मान् मुझे विचिकित्सा के प्रहाण के लिए धर्म का उपदेश दें।’ तब वह मन-भावन भिक्षु उसे विचिकित्सा के प्रहाण के लिए धर्म का उपदेश देता है। भिक्षु, यह मन-भावन भिक्षु के दर्शन के लिए जाने का पाँचवाँ अवसर है।


‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขุ, ยสฺมึ สมเย ภิกฺขุ ยํ นิมิตฺตํ อาคมฺม ยํ นิมิตฺตํ มนสิกโรโต อนนฺตรา อาสวานํ ขโย โหติ ตํ นิมิตฺตํ นปฺปชานาติ ตสฺมึ สมเย มโนภาวนีโย ภิกฺขุ อุปสงฺกมิตฺวา เอวมสฺส วจนีโย – ‘อหํ โข, อาวุโส, ยํ นิมิตฺตํ อาคมฺม ยํ นิมิตฺตํ มนสิกโรโต อนนฺตรา อาสวานํ ขโย โหติ, ตํ นิมิตฺตํ นปฺปชานามิ. สาธุ วต เม, อายสฺมา, อาสวานํ ขยาย ธมฺมํ เทเสตู’ติ. ตสฺส มโนภาวนีโย ภิกฺขุ อาสวานํ ขยาย ธมฺมํ เทเสติ. อยํ, ภิกฺขุ, ฉฏฺโฐ สมโย มโนภาวนียสฺส ภิกฺขุโน ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ. อิเม โข, ภิกฺขุ, ฉ สมยา มโนภาวนียสฺส ภิกฺขุโน ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุ’’นฺติ. สตฺตมํ.

“फिर, भिक्षु, जिस समय कोई भिक्षु उस निमित्त (आलम्बन) को नहीं जानता, जिसका आश्रय लेने पर और जिसका मनन करने पर बिना किसी बाधा के आस्रवों का क्षय हो जाता है, उस समय उसे किसी मन-भावन भिक्षु के पास जाकर इस प्रकार कहना चाहिए— ‘आयुष्मान्, मैं उस निमित्त को नहीं जानता, जिसका आश्रय लेने पर और जिसका मनन करने पर बिना किसी बाधा के आस्रवों का क्षय हो जाता है। यह अच्छा होगा यदि आयुष्मान् मुझे आस्रवों के क्षय के लिए धर्म का उपदेश दें।’ तब वह मन-भावन भिक्षु उसे आस्रवों के क्षय के लिए धर्म का उपदेश देता है। भिक्षु, यह मन-भावन भिक्षु के दर्शन के लिए जाने का छठा अवसर है। भिक्षु, मन-भावन भिक्षु के दर्शन के लिए जाने के ये ही छह अवसर हैं। सातवाँ सुत्त समाप्त।


๘. ทุติยสมยสุตฺตํ

८. द्वितीय समय सुत्त


๒๘. เอกํ [Pg.282] สมยํ สมฺพหุลา เถรา ภิกฺขู พาราณสิยํ วิหรนฺติ อิสิปตเน มิคทาเย. อถ โข เตสํ เถรานํ ภิกฺขูนํ ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺตานํ มณฺฑลมาเฬ สนฺนิสินฺนานํ สนฺนิปติตานํ อยมนฺตรากถา อุทปาทิ – ‘‘โก นุ โข, อาวุโส, สมโย มโนภาวนียสฺส ภิกฺขุโน ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุ’’นฺติ?

२८. एक समय बहुत से स्थविर भिक्षु वाराणसी के ऋषिपतन मृगदाव में विहार कर रहे थे। तब भोजन के पश्चात भिक्षाटन से लौटे हुए, मण्डप (सभा भवन) में एक साथ बैठे और एकत्रित हुए उन स्थविर भिक्षुओं के बीच यह चर्चा उत्पन्न हुई— ‘आयुष्मानों, मन-भावन भिक्षु के दर्शन के लिए जाने का सही समय कौन सा है?’


เอวํ วุตฺเต อญฺญตโร ภิกฺขุ เถเร ภิกฺขู เอตทโวจ – ‘‘ยสฺมึ, อาวุโส, สมเย มโนภาวนีโย ภิกฺขุ ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต ปาเท ปกฺขาเลตฺวา นิสินฺโน โหติ ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา อุชุํ กายํ ปณิธาย ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา, โส สมโย มโนภาวนียสฺส ภิกฺขุโน ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุ’’นฺติ.

ऐसा कहे जाने पर, एक अन्य भिक्षु ने स्थविर भिक्षुओं से यह कहा— "आवुसो! जिस समय मन को भावित करने वाला (मनोभावनीय) भिक्षु भोजन के पश्चात पिण्डपात से लौटकर, पैर धोकर, पालथी मारकर, शरीर को सीधा रखकर और सम्मुख स्मृति स्थापित कर बैठा होता है, वह समय मनोभावनीय भिक्षु के दर्शन के लिए पास जाने का है।"


เอวํ วุตฺเต อญฺญตโร ภิกฺขุ ตํ ภิกฺขุํ เอตทโวจ – ‘‘น โข, อาวุโส, โส สมโย มโนภาวนียสฺส ภิกฺขุโน ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ. ยสฺมึ, อาวุโส, สมเย มโนภาวนีโย ภิกฺขุ ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต ปาเท ปกฺขาเลตฺวา นิสินฺโน โหติ ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา อุชุํ กายํ ปณิธาย ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา, จาริตฺตกิลมโถปิสฺส ตสฺมึ สมเย อปฺปฏิปฺปสฺสทฺโธ โหติ, ภตฺตกิลมโถปิสฺส ตสฺมึ สมเย อปฺปฏิปฺปสฺสทฺโธ โหติ. ตสฺมา โส อสมโย มโนภาวนียสฺส ภิกฺขุโน ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ. ยสฺมึ, อาวุโส, สมเย มโนภาวนีโย ภิกฺขุ สายนฺหสมยํ ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต วิหารปจฺฉายายํ นิสินฺโน โหติ ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา อุชุํ กายํ ปณิธาย ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา, โส สมโย มโนภาวนียสฺส ภิกฺขุโน ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุ’’นฺติ.

ऐसा कहे जाने पर, एक अन्य भिक्षु ने उस भिक्षु से यह कहा— "आवुसो! वह समय मनोभावनीय भिक्षु के दर्शन के लिए पास जाने का नहीं है। आवुसो! जिस समय मनोभावनीय भिक्षु भोजन के पश्चात पिण्डपात से लौटकर, पैर धोकर, पालथी मारकर, शरीर को सीधा रखकर और सम्मुख स्मृति स्थापित कर बैठा होता है, उस समय उसकी भ्रमण की थकान (चारित्त-किलमथ) भी शांत नहीं हुई होती है और भोजन की थकान (भत्त-किलमथ) भी शांत नहीं हुई होती है। इसलिए वह मनोभावनीय भिक्षु के दर्शन के लिए पास जाने का समय नहीं है। आवुसो! जिस समय मनोभावनीय भिक्षु सायंकाल के समय एकांतवास (प्रतिसंलयन) से उठकर विहार की छाया में पालथी मारकर, शरीर को सीधा रखकर और सम्मुख स्मृति स्थापित कर बैठा होता है, वह समय मनोभावनीय भिक्षु के दर्शन के लिए पास जाने का है।"


เอวํ วุตฺเต อญฺญตโร ภิกฺขุ ตํ ภิกฺขุํ เอตทโวจ – ‘‘น โข, อาวุโส, โส สมโย มโนภาวนียสฺส ภิกฺขุโน ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ. ยสฺมึ, อาวุโส, สมเย มโนภาวนีโย ภิกฺขุ สายนฺหสมยํ ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต วิหารปจฺฉายายํ นิสินฺโน โหติ ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา อุชุํ กายํ ปณิธาย ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา, ยเทวสฺส ทิวา สมาธินิมิตฺตํ มนสิกตํ โหติ ตเทวสฺส ตสฺมึ สมเย สมุทาจรติ. ตสฺมา โส อสมโย มโนภาวนียสฺส ภิกฺขุโน ทสฺสนาย [Pg.283] อุปสงฺกมิตุํ. ยสฺมึ, อาวุโส, สมเย มโนภาวนีโย ภิกฺขุ รตฺติยา ปจฺจูสสมยํ ปจฺจุฏฺฐาย นิสินฺโน โหติ ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา อุชุํ กายํ ปณิธาย ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา, โส สมโย มโนภาวนียสฺส ภิกฺขุโน ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุ’’นฺติ.

ऐसा कहे जाने पर, एक अन्य भिक्षु ने उस भिक्षु से यह कहा— "आवुसो! वह समय मनोभावनीय भिक्षु के दर्शन के लिए पास जाने का नहीं है। आवुसो! जिस समय मनोभावनीय भिक्षु सायंकाल के समय एकांतवास से उठकर विहार की छाया में पालथी मारकर, शरीर को सीधा रखकर और सम्मुख स्मृति स्थापित कर बैठा होता है, उस समय दिन में जिस समाधि-निमित्त का उसने मनन किया होता है, वही उसके चित्त में सक्रिय रहता है। इसलिए वह मनोभावनीय भिक्षु के दर्शन के लिए पास जाने का समय नहीं है। आवुसो! जिस समय मनोभावनीय भिक्षु रात्रि के प्रत्युष काल (भोर) में उठकर पालथी मारकर, शरीर को सीधा रखकर और सम्मुख स्मृति स्थापित कर बैठा होता है, वह समय मनोभावनीय भिक्षु के दर्शन के लिए पास जाने का है।"


เอวํ วุตฺเต อญฺญตโร ภิกฺขุ ตํ ภิกฺขุํ เอตทโวจ – ‘‘น โข, อาวุโส, โส สมโย มโนภาวนียสฺส ภิกฺขุโน ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ. ยสฺมึ, อาวุโส, สมเย มโนภาวนีโย ภิกฺขุ รตฺติยา ปจฺจูสสมยํ ปจฺจุฏฺฐาย นิสินฺโน โหติ ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา อุชุํ กายํ ปณิธาย ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา, โอชฏฺฐายิสฺส ตสฺมึ สมเย กาโย โหติ ผาสุสฺส โหติ พุทฺธานํ สาสนํ มนสิ กาตุํ. ตสฺมา โส อสมโย มโนภาวนียสฺส ภิกฺขุโน ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุ’’นฺติ.

ऐसा कहे जाने पर, एक अन्य भिक्षु ने उस भिक्षु से यह कहा— "आवुसो! वह समय मनोभावनीय भिक्षु के दर्शन के लिए पास जाने का नहीं है। आवुसो! जिस समय मनोभावनीय भिक्षु रात्रि के प्रत्युष काल में उठकर पालथी मारकर, शरीर को सीधा रखकर और सम्मुख स्मृति स्थापित कर बैठा होता है, उस समय उसका शरीर ओजस्वी (ऊर्जावान) होता है और उसके लिए बुद्धों के शासन (शिक्षाओं) का मनन करना सुखद होता है। इसलिए वह मनोभावनीय भिक्षु के दर्शन के लिए पास जाने का समय नहीं है।"


เอวํ วุตฺเต อายสฺมา มหากจฺจาโน เถเร ภิกฺขู เอตทโวจ – ‘‘สมฺมุขา เมตํ, อาวุโส, ภควโต สุตํ สมฺมุขา ปฏิคฺคหิตํ – ‘ฉยิเม, ภิกฺขุ, สมยา มโนภาวนียสฺส ภิกฺขุโน ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ’’’.

ऐसा कहे जाने पर, आयुष्मान महाकात्यायन ने स्थविर भिक्षुओं से यह कहा— "आवुसो! मैंने भगवान के सम्मुख यह सुना है, सम्मुख ग्रहण किया है— 'भिक्षु! मनोभावनीय भिक्षु के दर्शन के लिए पास जाने के ये छह समय हैं।'"


‘‘กตเม ฉ? อิธ, ภิกฺขุ, ยสฺมึ สมเย ภิกฺขุ กามราคปริยุฏฺฐิเตน เจตสา วิหรติ กามราคปเรเตน, อุปฺปนฺนสฺส จ กามราคสฺส นิสฺสรณํ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ตสฺมึ สมเย มโนภาวนีโย ภิกฺขุ อุปสงฺกมิตฺวา เอวมสฺส วจนีโย – ‘อหํ โข, อาวุโส, กามราคปริยุฏฺฐิเตน เจตสา วิหรามิ กามราคปเรเตน, อุปฺปนฺนสฺส จ กามราคสฺส นิสฺสรณํ ยถาภูตํ นปฺปชานามิ. สาธุ วต เม อายสฺมา กามราคสฺส ปหานาย ธมฺมํ เทเสตู’ติ. ตสฺส มโนภาวนีโย ภิกฺขุ กามราคสฺส ปหานาย ธมฺมํ เทเสติ. อยํ, ภิกฺขุ, ปฐโม สมโย มโนภาวนียสฺส ภิกฺขุโน ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ.

"वे छह कौन से हैं? भिक्षु! यहाँ जिस समय कोई भिक्षु कामराग से अभिभूत चित्त से विहार करता है, कामराग से घिरा रहता है, और उत्पन्न हुए कामराग से निस्तार (छुटकारा) पाने के मार्ग को यथार्थ रूप से नहीं जानता, उस समय उसे मनोभावनीय भिक्षु के पास जाकर ऐसा कहना चाहिए— 'आवुसो! मैं कामराग से अभिभूत चित्त से विहार कर रहा हूँ, कामराग से घिरा हुआ हूँ, और उत्पन्न हुए कामराग से निस्तार पाने के मार्ग को यथार्थ रूप से नहीं जानता। अच्छा हो यदि आयुष्मान मुझे कामराग के प्रहाण (त्याग) के लिए धर्म का उपदेश दें।' तब वह मनोभावनीय भिक्षु उसे कामराग के प्रहाण के लिए धर्म का उपदेश देता है। भिक्षु! मनोभावनीय भिक्षु के दर्शन के लिए पास जाने का यह पहला समय है।"


‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขุ, ยสฺมึ สมเย ภิกฺขุ พฺยาปาทปริยุฏฺฐิเตน เจตสา วิหรติ…เป… ถินมิทฺธปริยุฏฺฐิเตน เจตสา วิหรติ… อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจปริยุฏฺฐิเตน เจตสา วิหรติ… วิจิกิจฺฉาปริยุฏฺฐิเตน เจตสา วิหรติ… ยํ นิมิตฺตํ อาคมฺม [Pg.284] ยํ นิมิตฺตํ มนสิกโรโต อนนฺตรา อาสวานํ ขโย โหติ, ตํ นิมิตฺตํ น ชานาติ น ปสฺสติ, ตสฺมึ สมเย มโนภาวนีโย ภิกฺขุ อุปสงฺกมิตฺวา เอวมสฺส วจนีโย – ‘อหํ โข, อาวุโส, ยํ นิมิตฺตํ อาคมฺม ยํ นิมิตฺตํ มนสิกโรโต อนนฺตรา อาสวานํ ขโย โหติ ตํ นิมิตฺตํ น ชานามิ น ปสฺสามิ. สาธุ วต เม อายสฺมา อาสวานํ ขยาย ธมฺมํ เทเสตู’ติ. ตสฺส มโนภาวนีโย ภิกฺขุ อาสวานํ ขยาย ธมฺมํ เทเสติ. อยํ, ภิกฺขุ, ฉฏฺโฐ สมโย มโนภาวนียสฺส ภิกฺขุโน ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ.

"फिर भिक्षु! जिस समय भिक्षु व्यापाद (द्वेष) से अभिभूत चित्त से विहार करता है... पे... स्त्यान-मृद्ध (आलस्य-प्रमाद) से... औद्धत्य-कौकृत्य (उद्धतपन और पश्चाताप) से... विचिकित्सा (संदेह) से अभिभूत चित्त से विहार करता है... जिस निमित्त के सहारे, जिस निमित्त का मनन करने वाले के आस्रवों का क्षय हो जाता है, उस निमित्त को वह नहीं जानता, नहीं देखता; उस समय उसे मनोभावनीय भिक्षु के पास जाकर ऐसा कहना चाहिए— 'आवुसो! जिस निमित्त के सहारे, जिस निमित्त का मनन करने वाले के आस्रवों का क्षय हो जाता है, उस निमित्त को मैं नहीं जानता, नहीं देखता। अच्छा हो यदि आयुष्मान मुझे आस्रवों के क्षय के लिए धर्म का उपदेश दें।' तब वह मनोभावनीय भिक्षु उसे आस्रवों के क्षय के लिए धर्म का उपदेश देता है। भिक्षु! मनोभावनीय भिक्षु के दर्शन के लिए पास जाने का यह छठा समय है।"


‘‘สมฺมุขา เมตํ, อาวุโส, ภควโต สุตํ สมฺมุขา ปฏิคฺคหิตํ – ‘อิเม โข, ภิกฺขุ, ฉ สมยา มโนภาวนียสฺส ภิกฺขุโน ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุ’’’นฺติ. อฏฺฐมํ.

"आवुसो! मैंने भगवान के सम्मुख यह सुना है, सम्मुख ग्रहण किया है— 'भिक्षु! मनोभावनीय भिक्षु के दर्शन के लिए पास जाने के ये ही छह समय हैं।' आठवाँ सूत्र समाप्त।"


๙. อุทายีสุตฺตํ

९. उदायी सुत्त


๒๙. อถ โข ภควา อายสฺมนฺตํ อุทายึ อามนฺเตสิ – ‘‘กติ นุ โข, อุทายิ, อนุสฺสติฏฺฐานานี’’ติ? เอวํ วุตฺเต อายสฺมา อุทายี ตุณฺหี อโหสิ. ทุติยมฺปิ โข ภควา อายสฺมนฺตํ อุทายึ อามนฺเตสิ – ‘‘กติ นุ โข, อุทายิ, อนุสฺสติฏฺฐานานี’’ติ? ทุติยมฺปิ โข อายสฺมา อุทายี ตุณฺหี อโหสิ. ตติยมฺปิ โข ภควา อายสฺมนฺตํ อุทายึ อามนฺเตสิ – ‘‘กติ นุ โข, อุทายิ, อนุสฺสติฏฺฐานานี’’ติ? ตติยมฺปิ โข อายสฺมา อุทายี ตุณฺหี อโหสิ.

२९. तब भगवान ने आयुष्मान उदायी को संबोधित किया— "उदायी, अनुस्मृति के स्थान (आधार) कितने हैं?" ऐसा कहने पर आयुष्मान उदायी मौन रहे। दूसरी बार भी भगवान ने आयुष्मान उदायी को संबोधित किया— "उदायी, अनुस्मृति के स्थान कितने हैं?" दूसरी बार भी आयुष्मान उदायी मौन रहे। तीसरी बार भी भगवान ने आयुष्मान उदायी को संबोधित किया— "उदायी, अनुस्मृति के स्थान कितने हैं?" तीसरी बार भी आयुष्मान उदायी मौन रहे।


อถ โข อายสฺมา อานนฺโท อายสฺมนฺตํ อุทายึ เอตทโวจ – ‘‘สตฺถา ตํ, อาวุโส อุทายิ, อามนฺเตสี’’ติ. ‘‘สุโณมหํ, อาวุโส อานนฺท, ภควโต. อิธ, ภนฺเต, ภิกฺขุ อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ – เสยฺยถิทํ เอกมฺปิ ชาตึ ทฺเวปิ ชาติโย…เป…. อิติ สาการํ สอุทฺเทสํ อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ. อิทํ, ภนฺเต, อนุสฺสติฏฺฐาน’’นฺติ.

तब आयुष्मान आनंद ने आयुष्मान उदायी से यह कहा— "आवुस उदायी, शास्ता तुम्हें संबोधित कर रहे हैं।" "आवुस आनंद, मैं भगवान (की वाणी) सुन रहा हूँ। भन्ते, यहाँ भिक्षु अनेक प्रकार के पूर्व-निवासों (पिछले जन्मों) का अनुस्मरण करता है— जैसे कि एक जन्म, दो जन्म... इस प्रकार आकार और विवरण के साथ अनेक प्रकार के पूर्व-निवासों का अनुस्मरण करता है। भन्ते, यह अनुस्मृति का स्थान है।"


อถ โข ภควา อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ อามนฺเตสิ – ‘‘อญฺญาสึ โข อหํ, อานนฺท – ‘เนวายํ อุทายี โมฆปุริโส อธิจิตฺตํ อนุยุตฺโต วิหรตี’ติ. กติ นุ โข, อานนฺท, อนุสฺสติฏฺฐานานี’’ติ?

तब भगवान ने आयुष्मान आनंद को संबोधित किया— "आनंद, मैं जानता था कि यह उदायी मोघ-पुरुष (रिक्त पुरुष) अधिचित्त (उच्चतर चित्त/समाधि) के अभ्यास में लगा हुआ नहीं विहरता है। आनंद, अनुस्मृति के स्थान कितने हैं?"


‘‘ปญฺจ, ภนฺเต, อนุสฺสติฏฺฐานานิ. กตมานิ ปญฺจ? อิธ, ภนฺเต, ภิกฺขุ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ตติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิทํ, ภนฺเต, อนุสฺสติฏฺฐานํ เอวํ ภาวิตํ เอวํ พหุลีกตํ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาราย สํวตฺตติ.

"भन्ते, अनुस्मृति के पाँच स्थान हैं। कौन से पाँच? भन्ते, यहाँ भिक्षु काम-भोगों से विविक्त होकर... तीसरे ध्यान को प्राप्त कर विहरता है। भन्ते, यह अनुस्मृति का स्थान इस प्रकार भावित और इस प्रकार बहुलीकृत होने पर इसी जन्म में सुखपूर्वक विहार करने (दृष्टधर्म-सुख-विहार) के लिए होता है।"


‘‘ปุน จปรํ, ภนฺเต, ภิกฺขุ อาโลกสญฺญํ มนสิ กโรติ, ทิวา สญฺญํ อธิฏฺฐาติ, ยถา ทิวา ตถา รตฺตึ, ยถา รตฺตึ ตถา ทิวา; อิติ วิวเฏน เจตสา [Pg.285] อปริโยนทฺเธน สปฺปภาสํ จิตฺตํ ภาเวติ. อิทํ, ภนฺเต, อนุสฺสติฏฺฐานํ เอวํ ภาวิตํ เอวํ พหุลีกตํ ญาณทสฺสนปฺปฏิลาภาย สํวตฺตติ.

"फिर और भी, भन्ते, भिक्षु आलोक-संज्ञा (प्रकाश की संज्ञा) को मन में करता है, दिन की संज्ञा को अधिष्ठित करता है; जैसा दिन वैसी रात, जैसी रात वैसा दिन; इस प्रकार खुले हुए और अनावरण चित्त से प्रभायुक्त चित्त की भावना करता है। भन्ते, यह अनुस्मृति का स्थान इस प्रकार भावित और इस प्रकार बहुलीकृत होने पर ज्ञान-दर्शन की प्राप्ति के लिए होता है।"


‘‘ปุน จปรํ, ภนฺเต, ภิกฺขุ อิมเมว กายํ อุทฺธํ ปาทตลา อโธ เกสมตฺถกา ตจปริยนฺตํ ปูรํ นานปฺปการสฺส อสุจิโน ปจฺจเวกฺขติ – ‘อตฺถิ อิมสฺมึ กาเย เกสา โลมา นขา ทนฺตา ตโจ มํสํ นฺหารุ อฏฺฐิ อฏฺฐิมิญฺชํ วกฺกํ หทยํ ยกนํ กิโลมกํ ปิหกํ ปปฺผาสํ อนฺตํ อนฺตคุณํ อุทริยํ กรีสํ ปิตฺตํ เสมฺหํ ปุพฺโพ โลหิตํ เสโท เมโท อสฺสุ วสา เขโฬ สิงฺฆาณิกา ลสิกา มุตฺต’นฺติ. อิทํ, ภนฺเต, อนุสฺสติฏฺฐานํ เอวํ ภาวิตํ เอวํ พหุลีกตํ กามราคปฺปหานาย สํวตฺตติ.

"फिर और भी, भन्ते, भिक्षु इसी शरीर को तलवों से ऊपर और केशों के मस्तक से नीचे, त्वचा से घिरे हुए, अनेक प्रकार की अशुचियों से पूर्ण होने के रूप में प्रत्यवेक्षण (निरीक्षण) करता है— 'इस शरीर में केश, रोम, नख, दन्त, त्वचा, मांस, स्नायु, अस्थि, अस्थि-मज्जा, वृक्क (गुर्दा), हृदय, यकृत (जिगर), क्लोमक (झिल्ली), प्लीहा, फुफ्फुस (फेफड़े), आँत, अंतड़ी, उदरस्थ भोजन, विष्ठा, पित्त, कफ, पीप, रक्त, पसीना, मेद (चर्बी), आँसू, वसा, लार, नाक की गंदगी, लसिका (जोड़ों का तेल), मूत्र हैं।' भन्ते, यह अनुस्मृति का स्थान इस प्रकार भावित और इस प्रकार बहुलीकृत होने पर काम-राग के प्रहाण (त्याग) के लिए होता है।"


‘‘ปุน จปรํ, ภนฺเต, ภิกฺขุ เสยฺยถาปิ ปสฺเสยฺย สรีรํ สีวถิกาย ฉฑฺฑิตํ เอกาหมตํ วา ทฺวีหมตํ วา ตีหมตํ วา อุทฺธุมาตกํ วินีลกํ วิปุพฺพกชาตํ. โส อิมเมว กายํ เอวํ อุปสํหรติ – ‘อยมฺปิ โข กาโย เอวํธมฺโม เอวํภาวี เอวํอนตีโต’’’ติ.

"फिर और भी, भन्ते, भिक्षु जैसे श्मशान में फेंके हुए किसी शरीर को देखे— जो एक दिन का मरा हुआ हो, या दो दिन का, या तीन दिन का, जो सूजा हुआ (उद्धुमातक), नीला पड़ा हुआ (विनीलक) और पीप से भरा हुआ (विपुब्बकजात) हो। वह इसी शरीर की तुलना उससे करता है— 'यह मेरा शरीर भी इसी धर्म (स्वभाव) वाला है, ऐसा ही होने वाला है, और इस (अवस्था) से अतीत नहीं है'।"


‘‘เสยฺยถาปิ วา ปน ปสฺเสยฺย สรีรํ สีวถิกาย ฉฑฺฑิตํ กาเกหิ วา ขชฺชมานํ กุลเลหิ วา ขชฺชมานํ คิชฺเฌหิ วา ขชฺชมานํ สุนเขหิ วา ขชฺชมานํ สิงฺคาเลหิ วา ขชฺชมานํ วิวิเธหิ วา ปาณกชาเตหิ ขชฺชมานํ. โส อิมเมว กายํ เอวํ อุปสํหรติ – ‘อยมฺปิ โข กาโย เอวํธมฺโม เอวํภาวี เอวํอนตีโต’’’ติ.

"अथवा जैसे श्मशान में फेंके हुए किसी शरीर को देखे— जिसे कौवे खा रहे हों, या चीलें खा रही हों, या गिद्ध खा रहे हों, या कुत्ते खा रहे हों, या सियार खा रहे हों, या अनेक प्रकार के कीड़े खा रहे हों। वह इसी शरीर की तुलना उससे करता है— 'यह मेरा शरीर भी इसी धर्म वाला है, ऐसा ही होने वाला है, और इस (अवस्था) से अतीत नहीं है'।"


‘‘เสยฺยถาปิ วา ปน ปสฺเสยฺย สรีรํ สีวถิกาย ฉฑฺฑิตํ อฏฺฐิกสงฺขลิกํ สมํสโลหิตํ นฺหารุสมฺพนฺธํ…เป… อฏฺฐิกสงฺขลิกํ นิมฺมํสโลหิตมกฺขิตํ นฺหารุสมฺพนฺธํ… อฏฺฐิกสงฺขลิกํ อปคตมํสโลหิตํ นฺหารุสมฺพนฺธํ. อฏฺฐิกานิ อปคตสมฺพนฺธานิ ทิสาวิทิสาวิกฺขิตฺตานิ, อญฺเญน หตฺถฏฺฐิกํ อญฺเญน ปาทฏฺฐิกํ อญฺเญน ชงฺฆฏฺฐิกํ อญฺเญน อูรุฏฺฐิกํ อญฺเญน กฏิฏฺฐิกํ อญฺเญน ผาสุกฏฺฐิกํ [Pg.286] อญฺเญน ปิฏฺฐิกณฺฏกฏฺฐิกํ อญฺเญน ขนฺธฏฺฐิกํ อญฺเญน คีวฏฺฐิกํ อญฺเญน หนุกฏฺฐิกํ อญฺเญน ทนฺตกฏฺฐิกํ อญฺเญน สีสกฏาหํ, อฏฺฐิกานิ เสตานิ สงฺขวณฺณปฺปฏิภาคานิ อฏฺฐิกานิ ปุญฺชกิตานิ เตโรวสฺสิกานิ อฏฺฐิกานิ ปูตีนิ จุณฺณกชาตานิ. โส อิมเมว กายํ เอวํ อุปสํหรติ – ‘อยมฺปิ โข กาโย เอวํธมฺโม เอวํภาวี เอวํอนตีโต’ติ. อิทํ, ภนฺเต, อนุสฺสติฏฺฐานํ เอวํ ภาวิตํ เอวํ พหุลีกตํ อสฺมิมานสมุคฺฆาตาย สํวตฺตติ.

"अथवा जैसे श्मशान में फेंके हुए किसी शरीर को देखे— जो मांस और रक्त से युक्त स्नायुओं से बँधा हुआ अस्थि-पंजर हो... जो मांस-रहित किन्तु रक्त से सना हुआ स्नायुओं से बँधा हुआ अस्थि-पंजर हो... जो मांस और रक्त से रहित स्नायुओं से बँधा हुआ अस्थि-पंजर हो। जिसकी हड्डियाँ बंधन-मुक्त होकर दिशा-विदिशाओं में बिखरी हुई हों— कहीं हाथ की हड्डी, कहीं पैर की हड्डी, कहीं पिंडली की हड्डी, कहीं जाँघ की हड्डी, कहीं कूल्हे की हड्डी, कहीं पसली की हड्डी, कहीं रीढ़ की हड्डी, कहीं कंधे की हड्डी, कहीं गर्दन की हड्डी, कहीं जबड़े की हड्डी, कहीं दाँत की हड्डी, कहीं कपाल (सिर की हड्डी)। जो हड्डियाँ शंख के समान श्वेत वर्ण की हों, जो हड्डियाँ एक वर्ष से अधिक पुरानी होकर ढेर लगी हों, जो हड्डियाँ सड़कर चूर्ण-चूर्ण हो गई हों। वह इसी शरीर की तुलना उससे करता है— 'यह मेरा शरीर भी इसी धर्म वाला है, ऐसा ही होने वाला है, और इस (अवस्था) से अतीत नहीं है'। भन्ते, यह अनुस्मृति का स्थान इस प्रकार भावित और इस प्रकार बहुलीकृत होने पर 'अस्मि-मान' (मैं हूँ का अहंकार) के समूलोन्मूलन के लिए होता है।"


‘‘ปุน จปรํ, ภนฺเต, ภิกฺขุ สุขสฺส จ ปหานา…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิทํ, ภนฺเต, อนุสฺสติฏฺฐานํ เอวํ ภาวิตํ เอวํ พหุลีกตํ อเนกธาตุปฏิเวธาย สํวตฺตติ. อิมานิ โข, ภนฺเต, ปญฺจ อนุสฺสติฏฺฐานานี’’ติ.

"फिर और भी, भन्ते, भिक्षु सुख के प्रहाण से... चौथे ध्यान को प्राप्त कर विहरता है। भन्ते, यह अनुस्मृति का स्थान इस प्रकार भावित और इस प्रकार बहुलीकृत होने पर अनेक धातुओं के प्रतिवेध (भेदने/समझने) के लिए होता है। भन्ते, ये पाँच अनुस्मृति के स्थान हैं।"


‘‘สาธุ, สาธุ, อานนฺท! เตน หิ ตฺวํ, อานนฺท, อิทมฺปิ ฉฏฺฐํ อนุสฺสติฏฺฐานํ ธาเรหิ. อิธานนฺท, ภิกฺขุ สโตว อภิกฺกมติ สโตว ปฏิกฺกมติ สโตว ติฏฺฐติ สโตว นิสีทติ สโตว เสยฺยํ กปฺเปติ สโตว กมฺมํ อธิฏฺฐาติ. อิทํ, อานนฺท, อนุสฺสติฏฺฐานํ เอวํ ภาวิตํ เอวํ พหุลีกตํ สติสมฺปชญฺญาย สํวตฺตตี’’ติ. นวมํ.

"साधु! साधु! आनंद। तो फिर आनंद, तुम इस छठे अनुस्मृति के स्थान को भी धारण करो। यहाँ आनंद, भिक्षु स्मृतिमान (सचेत) होकर ही आगे बढ़ता है, स्मृतिमान होकर ही पीछे हटता है, स्मृतिमान होकर ही खड़ा रहता है, स्मृतिमान होकर ही बैठता है, स्मृतिमान होकर ही शयन करता है, स्मृतिमान होकर ही कर्मों का अधिष्ठान (संपादन) करता है। आनंद, यह अनुस्मृति का स्थान इस प्रकार भावित और इस प्रकार बहुलीकृत होने पर स्मृति और सम्प्रजन्य (सति-सम्पजन्य) के लिए होता है।"


๑๐. อนุตฺตริยสุตฺตํ

१०. अनुत्तरिय सुत्त


๓๐. ‘‘ฉยิมานิ, ภิกฺขเว, อนุตฺตริยานิ. กตมานิ ฉ? ทสฺสนานุตฺตริยํ, สวนานุตฺตริยํ, ลาภานุตฺตริยํ, สิกฺขานุตฺตริยํ, ปาริจริยานุตฺตริยํ, อนุสฺสตานุตฺตริยนฺติ.

३०. ‘‘भिक्षुओं, ये छह अनुत्तरिय (सर्वश्रेष्ठ वस्तुएं) हैं। कौन सी छह? दर्शन-अनुत्तरिय, श्रवण-अनुत्तरिय, लाभ-अनुत्तरिय, शिक्षा-अनुत्तरिय, परिचर्या-अनुत्तरिय और अनुस्मृति-अनुत्तरिय।’’


‘‘กตมญฺจ, ภิกฺขเว, ทสฺสนานุตฺตริยํ? อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ หตฺถิรตนมฺปิ ทสฺสนาย คจฺฉติ, อสฺสรตนมฺปิ ทสฺสนาย คจฺฉติ, มณิรตนมฺปิ ทสฺสนาย คจฺฉติ, อุจฺจาวจํ วา ปน ทสฺสนาย คจฺฉติ, สมณํ วา พฺราหฺมณํ วา มิจฺฉาทิฏฺฐิกํ มิจฺฉาปฏิปนฺนํ ทสฺสนาย คจฺฉติ. อตฺเถตํ, ภิกฺขเว, ทสฺสนํ; เนตํ นตฺถีติ วทามิ. ตญฺจ โข เอตํ, ภิกฺขเว, ทสฺสนํ หีนํ คมฺมํ โปถุชฺชนิกํ อนริยํ อนตฺถสํหิตํ, น นิพฺพิทาย น วิราคาย น นิโรธาย น อุปสมาย น อภิญฺญาย น สมฺโพธาย น นิพฺพานาย สํวตฺตติ. โย จ โข, ภิกฺขเว, ตถาคตํ วา ตถาคตสาวกํ วา ทสฺสนาย คจฺฉติ [Pg.287] นิวิฏฺฐสทฺโธ นิวิฏฺฐเปโม เอกนฺตคโต อภิปฺปสนฺโน, เอตทานุตฺตริยํ, ภิกฺขเว, ทสฺสนานํ สตฺตานํ วิสุทฺธิยา โสกปริเทวานํ สมติกฺกมาย ทุกฺขโทมนสฺสานํ อตฺถงฺคมาย ญายสฺส อธิคมาย นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยาย, ยทิทํ ตถาคตํ วา ตถาคตสาวกํ วา ทสฺสนาย คจฺฉติ นิวิฏฺฐสทฺโธ นิวิฏฺฐเปโม เอกนฺตคโต อภิปฺปสนฺโน. อิทํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ทสฺสนานุตฺตริยํ. อิติ ทสฺสนานุตฺตริยํ.

‘‘और भिक्षुओं, दर्शन-अनुत्तरिय क्या है? भिक्षुओं, यहाँ इस संसार में कोई हाथी-रत्न देखने जाता है, कोई अश्व-रत्न देखने जाता है, कोई मणि-रत्न देखने जाता है, अथवा कोई ऊँच-नीच (विविध) दृश्य देखने जाता है, या फिर मिथ्या-दृष्टि और मिथ्या-प्रतिपन्न (गलत आचरण वाले) श्रमण या ब्राह्मण को देखने जाता है। भिक्षुओं, यह दर्शन (देखना) है; मैं यह नहीं कहता कि यह नहीं है। परंतु भिक्षुओं, वह दर्शन हीन है, ग्राम्य है, पृथग्जनोचित (साधारण जनों का) है, अनार्य है, अनर्थकारी है; वह न निर्वेद के लिए, न विराग के लिए, न निरोध के लिए, न उपशम के लिए, न अभिज्ञा के लिए, न संबोधि के लिए और न ही निर्वाण के लिए संवर्तित (सहायक) होता है। परंतु भिक्षुओं, जो कोई प्रतिष्ठित श्रद्धा, प्रतिष्ठित प्रेम, एकांतगत (अटल) और अत्यंत प्रसन्न होकर तथागत या तथागत के श्रावक के दर्शन के लिए जाता है—भिक्षुओं, दर्शनों में यह अनुत्तरिय (सर्वश्रेष्ठ) है, जो सत्त्वों की शुद्धि के लिए, शोक और परिदेव (विलाप) के अतिक्रमण के लिए, दुःख और दौर्मनस्य के विनाश के लिए, न्याय (आर्य मार्ग) की प्राप्ति के लिए और निर्वाण के साक्षात्कार के लिए होता है, अर्थात् जो प्रतिष्ठित श्रद्धा, प्रतिष्ठित प्रेम, एकांतगत और अत्यंत प्रसन्न होकर तथागत या तथागत के श्रावक के दर्शन के लिए जाता है। भिक्षुओं, इसे दर्शन-अनुत्तरिय कहा जाता है। इस प्रकार यह दर्शन-अनुत्तरिय है।’’


‘‘สวนานุตฺตริยญฺจ กถํ โหติ? อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ เภริสทฺทมฺปิ สวนาย คจฺฉติ, วีณาสทฺทมฺปิ สวนาย คจฺฉติ, คีตสทฺทมฺปิ สวนาย คจฺฉติ, อุจฺจาวจํ วา ปน สวนาย คจฺฉติ, สมณสฺส วา พฺราหฺมณสฺส วา มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส มิจฺฉาปฏิปนฺนสฺส ธมฺมสฺสวนาย คจฺฉติ. อตฺเถตํ, ภิกฺขเว, สวนํ; เนตํ นตฺถีติ วทามิ. ตญฺจ โข เอตํ, ภิกฺขเว, สวนํ หีนํ คมฺมํ โปถุชฺชนิกํ อนริยํ อนตฺถสํหิตํ, น นิพฺพิทาย น วิราคาย น นิโรธาย น อุปสมาย น อภิญฺญาย น สมฺโพธาย น นิพฺพานาย สํวตฺตติ. โย จ โข, ภิกฺขเว, ตถาคตสฺส วา ตถาคตสาวกสฺส วา ธมฺมสฺสวนาย คจฺฉติ นิวิฏฺฐสทฺโธ นิวิฏฺฐเปโม เอกนฺตคโต อภิปฺปสนฺโน, เอตทานุตฺตริยํ, ภิกฺขเว, สวนานํ สตฺตานํ วิสุทฺธิยา โสกปริเทวานํ สมติกฺกมาย ทุกฺขโทมนสฺสานํ อตฺถงฺคมาย ญายสฺส อธิคมาย นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยาย, ยทิทํ ตถาคตสฺส วา ตถาคตสาวกสฺส วา ธมฺมสฺสวนาย คจฺฉติ นิวิฏฺฐสทฺโธ นิวิฏฺฐเปโม เอกนฺตคโต อภิปฺปสนฺโน. อิทํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, สวนานุตฺตริยํ. อิติ ทสฺสนานุตฺตริยํ, สวนานุตฺตริยํ.

‘‘और श्रवण-अनुत्तरिय कैसे होता है? भिक्षुओं, यहाँ इस संसार में कोई भेरी (नगाड़े) का शब्द सुनने जाता है, कोई वीणा का शब्द सुनने जाता है, कोई गीत का शब्द सुनने जाता है, अथवा कोई ऊँच-नीच (विविध) शब्द सुनने जाता है, या फिर मिथ्या-दृष्टि और मिथ्या-प्रतिपन्न श्रमण या ब्राह्मण का धर्म सुनने जाता है। भिक्षुओं, यह श्रवण (सुनना) है; मैं यह नहीं कहता कि यह नहीं है। परंतु भिक्षुओं, वह श्रवण हीन है, ग्राम्य है, पृथग्जनोचित है, अनार्य है, अनर्थकारी है; वह न निर्वेद के लिए, न विराग के लिए, न निरोध के लिए, न उपशम के लिए, न अभिज्ञा के लिए, न संबोधि के लिए और न ही निर्वाण के लिए संवर्तित होता है। परंतु भिक्षुओं, जो कोई प्रतिष्ठित श्रद्धा, प्रतिष्ठित प्रेम, एकांतगत और अत्यंत प्रसन्न होकर तथागत या तथागत के श्रावक का धर्म सुनने के लिए जाता है—भिक्षुओं, श्रवणों में यह अनुत्तरिय है, जो सत्त्वों की शुद्धि के लिए, शोक और परिदेव के अतिक्रमण के लिए, दुःख और दौर्मनस्य के विनाश के लिए, न्याय की प्राप्ति के लिए और निर्वाण के साक्षात्कार के लिए होता है, अर्थात् जो प्रतिष्ठित श्रद्धा, प्रतिष्ठित प्रेम, एकांतगत और अत्यंत प्रसन्न होकर तथागत या तथागत के श्रावक का धर्म सुनने के लिए जाता है। भिक्षुओं, इसे श्रवण-अनुत्तरिय कहा जाता है। इस प्रकार यह दर्शन-अनुत्तरिय और श्रवण-अनुत्तरिय है।’’


‘‘ลาภานุตฺตริยญฺจ กถํ โหติ? อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ ปุตฺตลาภมฺปิ ลภติ, ทารลาภมฺปิ ลภติ, ธนลาภมฺปิ ลภติ, อุจฺจาวจํ วา ปน ลาภํ ลภติ, สมเณ วา พฺราหฺมเณ วา มิจฺฉาทิฏฺฐิเก มิจฺฉาปฏิปนฺเน สทฺธํ ปฏิลภติ. อตฺเถโส, ภิกฺขเว, ลาโภ; เนโส นตฺถีติ วทามิ. โส จ โข เอโส, ภิกฺขเว, ลาโภ หีโน คมฺโม โปถุชฺชนิโก อนริโย อนตฺถสํหิโต, น นิพฺพิทาย น วิราคาย น นิโรธาย น อุปสมาย น อภิญฺญาย น สมฺโพธาย น นิพฺพานาย สํวตฺตติ. โย จ โข, ภิกฺขเว, ตถาคเต วา ตถาคตสาวเก วา [Pg.288] สทฺธํ ปฏิลภติ นิวิฏฺฐสทฺโธ นิวิฏฺฐเปโม เอกนฺตคโต อภิปฺปสนฺโน, เอตทานุตฺตริยํ, ภิกฺขเว, ลาภานํ สตฺตานํ วิสุทฺธิยา โสกปริเทวานํ สมติกฺกมาย ทุกฺขโทมนสฺสานํ อตฺถงฺคมาย ญายสฺส อธิคมาย นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยาย, ยทิทํ ตถาคเต วา ตถาคตสาวเก วา สทฺธํ ปฏิลภติ นิวิฏฺฐสทฺโธ นิวิฏฺฐเปโม เอกนฺตคโต อภิปฺปสนฺโน. อิทํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ลาภานุตฺตริยํ. อิติ ทสฺสนานุตฺตริยํ, สวนานุตฺตริยํ, ลาภานุตฺตริยํ.

‘‘और लाभ-अनुत्तरिय कैसे होता है? भिक्षुओं, यहाँ इस संसार में कोई पुत्र-लाभ प्राप्त करता है, कोई स्त्री-लाभ प्राप्त करता है, कोई धन-लाभ प्राप्त करता है, अथवा कोई ऊँच-नीच (विविध) लाभ प्राप्त करता है, या फिर मिथ्या-दृष्टि और मिथ्या-प्रतिपन्न श्रमण या ब्राह्मण में श्रद्धा प्राप्त करता है। भिक्षुओं, यह लाभ है; मैं यह नहीं कहता कि यह नहीं है। परंतु भिक्षुओं, वह लाभ हीन है, ग्राम्य है, पृथग्जनोचित है, अनार्य है, अनर्थकारी है; वह न निर्वेद के लिए, न विराग के लिए, न निरोध के लिए, न उपशम के लिए, न अभिज्ञा के लिए, न संबोधि के लिए और न ही निर्वाण के लिए संवर्तित होता है। परंतु भिक्षुओं, जो कोई तथागत या तथागत के श्रावक में प्रतिष्ठित श्रद्धा, प्रतिष्ठित प्रेम, एकांतगत और अत्यंत प्रसन्न होकर श्रद्धा प्राप्त करता है—भिक्षुओं, लाभों में यह अनुत्तरिय है, जो सत्त्वों की शुद्धि के लिए, शोक और परिदेव के अतिक्रमण के लिए, दुःख और दौर्मनस्य के विनाश के लिए, न्याय की प्राप्ति के लिए और निर्वाण के साक्षात्कार के लिए होता है, अर्थात् जो तथागत या तथागत के श्रावक में प्रतिष्ठित श्रद्धा, प्रतिष्ठित प्रेम, एकांतगत और अत्यंत प्रसन्न होकर श्रद्धा प्राप्त करता है। भिक्षुओं, इसे लाभ-अनुत्तरिय कहा जाता है। इस प्रकार यह दर्शन-अनुत्तरिय, श्रवण-अनुत्तरिय और लाभ-अनुत्तरिय है।’’


‘‘สิกฺขานุตฺตริยญฺจ กถํ โหติ? อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ หตฺถิสฺมิมฺปิ สิกฺขติ, อสฺสสฺมิมฺปิ สิกฺขติ, รถสฺมิมฺปิ สิกฺขติ, ธนุสฺมิมฺปิ สิกฺขติ, ถรุสฺมิมฺปิ สิกฺขติ, อุจฺจาวจํ วา ปน สิกฺขติ, สมณสฺส วา พฺราหฺมณสฺส วา มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส มิจฺฉาปฏิปนฺนสฺส สิกฺขติ. อตฺเถสา, ภิกฺขเว, สิกฺขา; เนสา นตฺถีติ วทามิ. สา จ โข เอสา, ภิกฺขเว, สิกฺขา หีนา คมฺมา โปถุชฺชนิกา อนริยา อนตฺถสํหิตา, น นิพฺพิทาย น วิราคาย น นิโรธาย น อุปสมาย น อภิญฺญาย น สมฺโพธาย น นิพฺพานาย สํวตฺตติ. โย จ โข, ภิกฺขเว, ตถาคตปฺปเวทิเต ธมฺมวินเย อธิสีลมฺปิ สิกฺขติ, อธิจิตฺตมฺปิ สิกฺขติ, อธิปญฺญมฺปิ สิกฺขติ นิวิฏฺฐสทฺโธ นิวิฏฺฐเปโม เอกนฺตคโต อภิปฺปสนฺโน, เอตทานุตฺตริยํ, ภิกฺขเว, สิกฺขานํ สตฺตานํ วิสุทฺธิยา โสกปริเทวานํ สมติกฺกมาย ทุกฺขโทมนสฺสานํ อตฺถงฺคมาย ญายสฺส อธิคมาย นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยาย, ยทิทํ ตถาคตปฺปเวทิเต ธมฺมวินเย อธิสีลมฺปิ สิกฺขติ, อธิจิตฺตมฺปิ สิกฺขติ, อธิปญฺญมฺปิ สิกฺขติ, นิวิฏฺฐสทฺโธ นิวิฏฺฐเปโม เอกนฺตคโต อภิปฺปสนฺโน. อิทํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, สิกฺขานุตฺตริยํ. อิติ ทสฺสนานุตฺตริยํ, สวนานุตฺตริยํ, ลาภานุตฺตริยํ, สิกฺขานุตฺตริยํ.

“सर्वश्रेष्ठ शिक्षा (सिक्खानुत्तरिय) क्या है? यहाँ, भिक्षुओं! कोई व्यक्ति हाथी-विद्या सीखता है, कोई अश्व-विद्या सीखता है, कोई रथ-विद्या सीखता है, कोई धनुर्विद्या सीखता है, कोई खड्ग-विद्या सीखता है, अथवा कोई अन्य ऊँची-नीची विद्या सीखता है; या फिर मिथ्या-दृष्टि और मिथ्या-आचरण वाले श्रमण या ब्राह्मण की शिक्षा ग्रहण करता है। भिक्षुओं! यह शिक्षा तो है; मैं यह नहीं कहता कि यह नहीं है। परंतु भिक्षुओं! वह शिक्षा हीन है, ग्राम्य है, साधारण जनों (पुथुज्जनों) की है, अनार्य है, अनर्थकारी है; वह न निर्वेद के लिए, न विराग के लिए, न निरोध के लिए, न उपशम के लिए, न अभिज्ञा के लिए, न संबोधि के लिए और न निर्वाण के लिए संवर्तित होती है। परंतु भिक्षुओं! जो तथागत द्वारा प्रवेदित धर्म-विनय में अधि-शील की शिक्षा ग्रहण करता है, अधि-चित्त की शिक्षा ग्रहण करता है, अधि-प्रज्ञा की शिक्षा ग्रहण करता है, जिसकी श्रद्धा सुप्रतिष्ठित है, जिसका प्रेम सुप्रतिष्ठित है, जो एकांततः (तथागत के प्रति) समर्पित और अत्यंत प्रसन्न है—भिक्षुओं! शिक्षाओं में यह सर्वश्रेष्ठ है, जो प्राणियों की शुद्धि के लिए, शोक और परिदेव (रोने-धोने) के पार जाने के लिए, दुःख और दौर्मनस्य के विनाश के लिए, आर्य मार्ग की प्राप्ति के लिए और निर्वाण के साक्षात्कार के लिए है; अर्थात् तथागत द्वारा प्रवेदित धर्म-विनय में अधि-शील, अधि-चित्त और अधि-प्रज्ञा की शिक्षा प्राप्त करना, जिसकी श्रद्धा सुप्रतिष्ठित है, जिसका प्रेम सुप्रतिष्ठित है, जो एकांततः समर्पित और अत्यंत प्रसन्न है। इसे भिक्षुओं! सर्वश्रेष्ठ शिक्षा कहा जाता है। इस प्रकार सर्वश्रेष्ठ दर्शन, सर्वश्रेष्ठ श्रवण, सर्वश्रेष्ठ लाभ और सर्वश्रेष्ठ शिक्षा (का वर्णन हुआ)।”


‘‘ปาริจริยานุตฺตริยญฺจ กถํ โหติ? อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ ขตฺติยมฺปิ ปริจรติ, พฺราหฺมณมฺปิ ปริจรติ, คหปติมฺปิ ปริจรติ, อุจฺจาวจํ วา ปน ปริจรติ, สมณํ วา พฺราหฺมณํ วา มิจฺฉาทิฏฺฐิกํ มิจฺฉาปฏิปนฺนํ ปริจรติ. อตฺเถสา, ภิกฺขเว, ปาริจริยา; เนสา นตฺถีติ วทามิ. สา จ โข เอสา, ภิกฺขเว, ปาริจริยา หีนา คมฺมา โปถุชฺชนิกา อนริยา อนตฺถสํหิตา, น นิพฺพิทาย…เป… น นิพฺพานาย สํวตฺตติ. โย จ โข, ภิกฺขเว, ตถาคตํ วา ตถาคตสาวกํ วา ปริจรติ นิวิฏฺฐสทฺโธ นิวิฏฺฐเปโม เอกนฺตคโต อภิปฺปสนฺโน[Pg.289], เอตทานุตฺตริยํ, ภิกฺขเว, ปาริจริยานํ สตฺตานํ วิสุทฺธิยา โสกปริเทวานํ สมติกฺกมาย ทุกฺขโทมนสฺสานํ อตฺถงฺคมาย ญายสฺส อธิคมาย นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยาย, ยทิทํ ตถาคตํ วา ตถาคตสาวกํ วา ปริจรติ นิวิฏฺฐสทฺโธ นิวิฏฺฐเปโม เอกนฺตคโต อภิปฺปสนฺโน. อิทํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ปาริจริยานุตฺตริยํ. อิติ ทสฺสนานุตฺตริยํ, สวนานุตฺตริยํ, ลาภานุตฺตริยํ, สิกฺขานุตฺตริยํ, ปาริจริยานุตฺตริยํ.

“सर्वश्रेष्ठ परिचर्या (सेवा) क्या है? यहाँ, भिक्षुओं! कोई व्यक्ति क्षत्रिय की सेवा करता है, कोई ब्राह्मण की सेवा करता है, कोई गृहपति की सेवा करता है, कोई ऊँचे-नीचे (अन्य लोगों) की सेवा करता है, अथवा मिथ्या-दृष्टि और मिथ्या-आचरण वाले श्रमण या ब्राह्मण की सेवा करता है। भिक्षुओं! यह सेवा तो है; मैं यह नहीं कहता कि यह नहीं है। परंतु भिक्षुओं! वह सेवा हीन है, ग्राम्य है, साधारण जनों की है, अनार्य है, अनर्थकारी है; वह न निर्वेद के लिए... (पूर्ववत)... न निर्वाण के लिए संवर्तित होती है। परंतु भिक्षुओं! जो तथागत की या तथागत के श्रावक की सेवा करता है, जिसकी श्रद्धा सुप्रतिष्ठित है, जिसका प्रेम सुप्रतिष्ठित है, जो एकांततः समर्पित और अत्यंत प्रसन्न है—भिक्षुओं! परिचर्याओं में यह सर्वश्रेष्ठ है, जो प्राणियों की शुद्धि के लिए... (पूर्ववत)... निर्वाण के साक्षात्कार के लिए है; अर्थात् तथागत की या तथागत के श्रावक की सेवा करना, जिसकी श्रद्धा सुप्रतिष्ठित है, जिसका प्रेम सुप्रतिष्ठित है, जो एकांततः समर्पित और अत्यंत प्रसन्न है। इसे भिक्षुओं! सर्वश्रेष्ठ परिचर्या कहा जाता है। इस प्रकार सर्वश्रेष्ठ दर्शन, सर्वश्रेष्ठ श्रवण, सर्वश्रेष्ठ लाभ, सर्वश्रेष्ठ शिक्षा और सर्वश्रेष्ठ परिचर्या (का वर्णन हुआ)।”


‘‘อนุสฺสตานุตฺตริยญฺจ กถํ โหติ? อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ ปุตฺตลาภมฺปิ อนุสฺสรติ, ทารลาภมฺปิ อนุสฺสรติ, ธนลาภมฺปิ อนุสฺสรติ, อุจฺจาวจํ วา ปน ลาภํ อนุสฺสรติ, สมณํ วา พฺราหฺมณํ วา มิจฺฉาทิฏฺฐิกํ มิจฺฉาปฏิปนฺนํ อนุสฺสรติ. อตฺเถสา, ภิกฺขเว, อนุสฺสติ; เนสา นตฺถีติ วทามิ. สา จ โข เอสา, ภิกฺขเว, อนุสฺสติ หีนา คมฺมา โปถุชฺชนิกา อนริยา อนตฺถสํหิตา, น นิพฺพิทาย น วิราคาย น นิโรธาย น อุปสมาย น อภิญฺญาย น สมฺโพธาย น นิพฺพานาย สํวตฺตติ. โย จ โข, ภิกฺขเว, ตถาคตํ วา ตถาคตสาวกํ วา อนุสฺสรติ นิวิฏฺฐสทฺโธ นิวิฏฺฐเปโม เอกนฺตคโต อภิปฺปสนฺโน, เอตทานุตฺตริยํ, ภิกฺขเว, อนุสฺสตีนํ สตฺตานํ วิสุทฺธิยา โสกปริเทวานํ สมติกฺกมาย ทุกฺขโทมนสฺสานํ อตฺถงฺคมาย ญายสฺส อธิคมาย นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยาย, ยทิทํ ตถาคตํ วา ตถาคตสาวกํ วา อนุสฺสรติ นิวิฏฺฐสทฺโธ นิวิฏฺฐเปโม เอกนฺตคโต อภิปฺปสนฺโน. อิทํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อนุสฺสตานุตฺตริยํ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ฉ อนุตฺตริยานี’’ติ.

“सर्वश्रेष्ठ अनुस्मृति क्या है? यहाँ, भिक्षुओं! कोई व्यक्ति पुत्र-लाभ का अनुस्मरण करता है, कोई स्त्री-लाभ का, कोई धन-लाभ का, कोई ऊँचे-नीचे लाभ का अनुस्मरण करता है, अथवा मिथ्या-दृष्टि और मिथ्या-आचरण वाले श्रमण या ब्राह्मण का अनुस्मरण करता है। भिक्षुओं! यह अनुस्मृति तो है; मैं यह नहीं कहता कि यह नहीं है। परंतु भिक्षुओं! वह अनुस्मृति हीन है, ग्राम्य है, साधारण जनों की है, अनार्य है, अनर्थकारी है; वह न निर्वेद के लिए, न विराग के लिए, न निरोध के लिए, न उपशम के लिए, न अभिज्ञा के लिए, न संबोधि के लिए और न निर्वाण के लिए संवर्तित होती है। परंतु भिक्षुओं! जो तथागत का या तथागत के श्रावक का अनुस्मरण करता है, जिसकी श्रद्धा सुप्रतिष्ठित है, जिसका प्रेम सुप्रतिष्ठित है, जो एकांततः समर्पित और अत्यंत प्रसन्न है—भिक्षुओं! अनुस्मृतियों में यह सर्वश्रेष्ठ है, जो प्राणियों की शुद्धि के लिए, शोक और परिदेव के पार जाने के लिए, दुःख और दौर्मनस्य के विनाश के लिए, आर्य मार्ग की प्राप्ति के लिए और निर्वाण के साक्षात्कार के लिए है; अर्थात् तथागत का या तथागत के श्रावक का अनुस्मरण करना, जिसकी श्रद्धा सुप्रतिष्ठित है, जिसका प्रेम सुप्रतिष्ठित है, जो एकांततः समर्पित और अत्यंत प्रसन्न है। इसे भिक्षुओं! सर्वश्रेष्ठ अनुस्मृति कहा जाता है। भिक्षुओं! ये ही छह सर्वश्रेष्ठ (अनुत्तरिय) धर्म हैं।”


‘‘เย ทสฺสนานุตฺตรํ ลทฺธา, สวนญฺจ อนุตฺตรํ;

ลาภานุตฺตริยํ ลทฺธา, สิกฺขานุตฺตริเย รตา.

“जिन्होंने सर्वश्रेष्ठ दर्शन और सर्वश्रेष्ठ श्रवण प्राप्त किया है; सर्वश्रेष्ठ लाभ प्राप्त कर जो सर्वश्रेष्ठ शिक्षा में लीन हैं;”


‘‘อุปฏฺฐิตา ปาริจริยา, ภาวยนฺติ อนุสฺสตึ;

วิเวกปฺปฏิสํยุตฺตํ, เขมํ อมตคามินึ.

“जो सर्वश्रेष्ठ परिचर्या में स्थित होकर, विवेक से युक्त, क्षेमकारी और अमृतगामी (निर्वाणगामी) अनुस्मृति की भावना करते हैं;”


‘‘อปฺปมาเท ปมุทิตา, นิปกา สีลสํวุตา;

เต เว กาเลน ปจฺเจนฺติ, ยตฺถ ทุกฺขํ นิรุชฺฌตี’’ติ. ทสมํ;

“वे प्रमाद-रहित होने में प्रमुदित, प्रज्ञावान और शील-संवृत होकर, समय आने पर उस (पद) को जान लेते हैं जहाँ दुःख का निरोध हो जाता है।” दसवां (सुत्त समाप्त)।


อนุตฺตริยวคฺโค ตติโย.

अनुत्तरिय-वग्ग तीसरा (समाप्त)।


ตสฺสุทฺทานํ –

उसकी विषय-सूची (उदान) इस प्रकार है –


สามโก [Pg.290] อปริหานิโย, ภยํ หิมวานุสฺสติ;

กจฺจาโน ทฺเว จ สมยา, อุทายี อนุตฺตริเยนาติ.

सामक, अपरिहानीय, भय, हिमवान, अनुस्मृति, कच्चान, दो समय, उदायी और अनुत्तरिय (ये दस सुत्त हैं)।


๔. เทวตาวคฺโค

४. देवता-वग्ग


๑. เสขสุตฺตํ

१. सेख-सुत्त


๓๑. ‘‘ฉยิเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา เสขสฺส ภิกฺขุโน ปริหานาย สํวตฺตนฺติ. กตเม ฉ? กมฺมารามตา, ภสฺสารามตา, นิทฺทารามตา, สงฺคณิการามตา, อินฺทฺริเยสุ อคุตฺตทฺวารตา, โภชเน อมตฺตญฺญุตา – อิเม โข, ภิกฺขเว, ฉ ธมฺมา เสขสฺส ภิกฺขุโน ปริหานาย สํวตฺตนฺติ.

३१. “भिक्षुओं! ये छह धर्म शैक्ष (सेख) भिक्षु के पतन (हानि) के लिए होते हैं। कौन से छह? कर्म-आरामता (काम में लगे रहना), भस्स-आरामता (गप्पों में लगे रहना), निद्द-आरामता (नींद में लगे रहना), संगणिक-आरामता (मंडली/संगति में लगे रहना), इंद्रियों के द्वारों का असुरक्षित होना और भोजन में मात्रा न जानना — भिक्षुओं! ये छह धर्म शैक्ष भिक्षु के पतन के लिए होते हैं।”


‘‘ฉยิเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา เสขสฺส ภิกฺขุโน อปริหานาย สํวตฺตนฺติ. กตเม ฉ? น กมฺมารามตา, น ภสฺสารามตา, น นิทฺทารามตา, น สงฺคณิการามตา, อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารตา, โภชเน มตฺตญฺญุตา – อิเม โข, ภิกฺขเว, ฉ ธมฺมา เสขสฺส ภิกฺขุโน อปริหานาย สํวตฺตนฺตี’’ติ. ปฐมํ.

“हे भिक्षुओं, ये छह धर्म शैक्ष भिक्षु के अपरिहाणि (अवनति न होने) के लिए संवर्तित होते हैं। कौन से छह? कर्मों (सांसारिक कार्यों) में आसक्ति न होना, बातचीत में आसक्ति न होना, निद्रा में आसक्ति न होना, संगति (समूह) में आसक्ति न होना, इन्द्रियों के द्वारों की रक्षा करना, और भोजन में मात्रा को जानना—हे भिक्षुओं, ये छह धर्म शैक्ष भिक्षु के अपरिहाणि के लिए संवर्तित होते हैं।” प्रथम।


๒. ปฐมอปริหานสุตฺตํ

२. प्रथम अपरिहाणि सुत्त


๓๒. อถ โข อญฺญตรา เทวตา อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา อภิกฺกนฺตวณฺณา เกวลกปฺปํ เชตวนํ โอภาเสตฺวา เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. เอกมนฺตํ ฐิตา โข สา เทวตา ภควนฺตํ เอตทโวจ –

३२. तब एक अन्य देवता ने, रात बीतने पर, अत्यंत कान्तिमान होकर संपूर्ण जेतवन को आलोकित करते हुए जहाँ भगवान थे, वहाँ पहुँचे; पहुँचकर भगवान को अभिवादन किया और एक ओर खड़े हो गए। एक ओर खड़े होकर उस देवता ने भगवान से यह कहा—


‘‘ฉยิเม, ภนฺเต, ธมฺมา ภิกฺขุโน อปริหานาย สํวตฺตนฺติ. กตเม ฉ? สตฺถุคารวตา, ธมฺมคารวตา, สงฺฆคารวตา, สิกฺขาคารวตา, อปฺปมาทคารวตา, ปฏิสนฺถารคารวตา – อิเม โข, ภนฺเต, ฉ ธมฺมา ภิกฺขุโน อปริหานาย สํวตฺตนฺตี’’ติ. อิทมโวจ สา เทวตา. สมนุญฺโญ สตฺถา อโหสิ. อถ โข สา เทวตา ‘‘สมนุญฺโญ เม สตฺถา’’ติ ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ตตฺเถวนฺตรธายิ.

“भन्ते, ये छह धर्म भिक्षु के अपरिहाणि के लिए संवर्तित होते हैं। कौन से छह? शास्ता के प्रति गौरव (आदर), धर्म के प्रति गौरव, संघ के प्रति गौरव, शिक्षा के प्रति गौरव, अप्रमाद के प्रति गौरव, और प्रतिसंथार (सत्कार) के प्रति गौरव—भन्ते, ये छह धर्म भिक्षु के अपरिहाणि के लिए संवर्तित होते हैं।” उस देवता ने यह कहा। शास्ता सहमत हुए। तब वह देवता यह सोचकर कि “शास्ता ने मेरी बात मान ली है”, भगवान को अभिवादन कर, प्रदक्षिणा कर वहीं अंतर्धान हो गए।


อถ [Pg.291] โข ภควา ตสฺสา รตฺติยา อจฺจเยน ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘อิมํ, ภิกฺขเว, รตฺตึ อญฺญตรา เทวตา อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา อภิกฺกนฺตวณฺณา เกวลกปฺปํ เชตวนํ โอภาเสตฺวา เยนาหํ เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา มํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. เอกมนฺตํ ฐิตา โข, ภิกฺขเว, สา เทวตา มํ เอตทโวจ – ‘ฉยิเม, ภนฺเต, ธมฺมา ภิกฺขุโน อปริหานาย สํวตฺตนฺติ. กตเม ฉ? สตฺถุคารวตา, ธมฺมคารวตา, สงฺฆคารวตา, สิกฺขาคารวตา, อปฺปมาทคารวตา, ปฏิสนฺถารคารวตา – อิเม โข, ภนฺเต, ฉ ธมฺมา ภิกฺขุโน อปริหานาย สํวตฺตนฺตี’ติ. อิทมโวจ, ภิกฺขเว, สา เทวตา. อิทํ วตฺวา มํ อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ตตฺเถวนฺตรธายี’’ติ.

तब भगवान ने उस रात के बीतने पर भिक्षुओं को संबोधित किया—“हे भिक्षुओं, इस रात एक अन्य देवता ने, रात बीतने पर, अत्यंत कान्तिमान होकर संपूर्ण जेतवन को आलोकित करते हुए जहाँ मैं था, वहाँ पहुँचे; पहुँचकर मुझे अभिवादन किया और एक ओर खड़े हो गए। एक ओर खड़े होकर, हे भिक्षुओं, उस देवता ने मुझसे यह कहा—‘भन्ते, ये छह धर्म भिक्षु के अपरिहाणि के लिए संवर्तित होते हैं। कौन से छह? शास्ता के प्रति गौरव, धर्म के प्रति गौरव, संघ के प्रति गौरव, शिक्षा के प्रति गौरव, अप्रमाद के प्रति गौरव, और प्रतिसंथार के प्रति गौरव—भन्ते, ये छह धर्म भिक्षु के अपरिहाणि के लिए संवर्तित होते हैं।’ हे भिक्षुओं, उस देवता ने यह कहा। यह कहकर मुझे अभिवादन कर, प्रदक्षिणा कर वह वहीं अंतर्धान हो गया।”


‘‘สตฺถุครุ ธมฺมครุ, สงฺเฆ จ ติพฺพคารโว;

อปฺปมาทครุ ภิกฺขุ, ปฏิสนฺถารคารโว;

อภพฺโพ ปริหานาย, นิพฺพานสฺเสว สนฺติเก’’ติ. ทุติยํ;

“जो भिक्षु शास्ता के प्रति गौरव रखने वाला, धर्म के प्रति गौरव रखने वाला, और संघ में तीव्र गौरव रखने वाला है; जो अप्रमाद के प्रति गौरव रखने वाला और प्रतिसंथार के प्रति गौरव रखने वाला है; वह अवनति के अयोग्य है और निर्वाण के ही समीप है।” द्वितीय।


๓. ทุติยอปริหานสุตฺตํ

३. द्वितीय अपरिहाणि सुत्त


๓๓. ‘‘อิมํ, ภิกฺขเว, รตฺตึ อญฺญตรา เทวตา อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา อภิกฺกนฺตวณฺณา เกวลกปฺปํ เชตวนํ โอภาเสตฺวา เยนาหํ เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา มํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. เอกมนฺตํ ฐิตา โข, ภิกฺขเว, สา เทวตา มํ เอตทโวจ – ‘ฉยิเม, ภนฺเต, ธมฺมา ภิกฺขุโน อปริหานาย สํวตฺตนฺติ. กตเม ฉ? สตฺถุคารวตา, ธมฺมคารวตา, สงฺฆคารวตา, สิกฺขาคารวตา, หิริคารวตา, โอตฺตปฺปคารวตา – อิเม โข, ภนฺเต, ฉ ธมฺมา ภิกฺขุโน อปริหานาย สํวตฺตนฺตี’ติ. อิทมโวจ, ภิกฺขเว, สา เทวตา. อิทํ วตฺวา มํ อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ตตฺเถวนฺตรธายี’’ติ.

३३. “हे भिक्षुओं, इस रात एक अन्य देवता ने, रात बीतने पर, अत्यंत कान्तिमान होकर संपूर्ण जेतवन को आलोकित करते हुए जहाँ मैं था, वहाँ पहुँचे; पहुँचकर मुझे अभिवादन किया और एक ओर खड़े हो गए। एक ओर खड़े होकर, हे भिक्षुओं, उस देवता ने मुझसे यह कहा—‘भन्ते, ये छह धर्म भिक्षु के अपरिहाणि के लिए संवर्तित होते हैं। कौन से छह? शास्ता के प्रति गौरव, धर्म के प्रति गौरव, संघ के प्रति गौरव, शिक्षा के प्रति गौरव, ह्री (लज्जा) के प्रति गौरव, और ओत्तप्प (भय) के प्रति गौरव—भन्ते, ये छह धर्म भिक्षु के अपरिहाणि के लिए संवर्तित होते हैं।’ हे भिक्षुओं, उस देवता ने यह कहा। यह कहकर मुझे अभिवादन कर, प्रदक्षिणा कर वह वहीं अंतर्धान हो गया।”


‘‘สตฺถุครุ ธมฺมครุ, สงฺเฆ จ ติพฺพคารโว;

หิริโอตฺตปฺปสมฺปนฺโน, สปฺปติสฺโส สคารโว;

อภพฺโพ ปริหานาย, นิพฺพานสฺเสว สนฺติเก’’ติ. ตติยํ;

“जो भिक्षु शास्ता के प्रति गौरव रखने वाला, धर्म के प्रति गौरव रखने वाला, और संघ में तीव्र गौरव रखने वाला है; जो ह्री और ओत्तप्प से संपन्न है, विनीत और गौरवपूर्ण है; वह अवनति के अयोग्य है और निर्वाण के ही समीप है।” तृतीय।


๔. มหาโมคฺคลฺลานสุตฺตํ

४. महामौद्गल्यायन सुत्त


๓๔. เอกํ สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. อถ โข อายสฺมโต มหาโมคฺคลฺลานสฺส รโหคตสฺส [Pg.292] ปฏิสลฺลีนสฺส เอวํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ – ‘‘กตเมสานํ เทวานํ เอวํ ญาณํ โหติ – ‘โสตาปนฺนา นาม อวินิปาตธมฺมา นิยตา สมฺโพธิปรายณา’’’ติ? เตน โข ปน สมเยน ติสฺโส นาม ภิกฺขุ อธุนากาลงฺกโต อญฺญตรํ พฺรหฺมโลกํ อุปปนฺโน โหติ. ตตฺรปิ นํ เอวํ ชานนฺติ – ‘‘ติสฺโส พฺรหฺมา มหิทฺธิโก มหานุภาโว’’ติ.

३४. एक समय भगवान श्रावस्ती में अनाथपिण्डिक के आराम जेतवन में विहार कर रहे थे। तब एकांत में ध्यानमग्न आयुष्मान महामौद्गल्यायन के मन में ऐसा विचार उत्पन्न हुआ—“किन देवताओं को ऐसा ज्ञान होता है कि—‘स्रोतापन्न दुर्गति में न गिरने वाले (अविनिपातधर्मी), नियत (निश्चित) और संबोधि-परायण होते हैं’?” उस समय तिस्स नाम का एक भिक्षु हाल ही में कालगत (मृत) होकर किसी ब्रह्मलोक में उत्पन्न हुआ था। वहाँ भी उसे इस प्रकार जानते थे—“तिस्स ब्रह्मा महाऋद्धिमान और महानुभाव हैं।”


อถ โข อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน – เสยฺยถาปิ นาม พลวา ปุริโส สมิญฺชิตํ วา พาหํ ปสาเรยฺย ปสาริตํ วา พาหํ สมิญฺเชยฺย, เอวเมวํ – เชตวเน อนฺตรหิโต ตสฺมึ พฺรหฺมโลเก ปาตุรโหสิ. อทฺทสา โข ติสฺโส พฺรหฺมา อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ ทูรโตว อาคจฺฉนฺตํ. ทิสฺวาน อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ เอตทโวจ – ‘‘เอหิ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน; สฺวาคตํ, มาริส โมคฺคลฺลาน; จิรสฺสํ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน; อิมํ ปริยายมกาสิ, ยทิทํ อิธาคมนาย. นิสีท, มาริส โมคฺคลฺลาน, อิทมาสนํ ปญฺญตฺต’’นฺติ. นิสีทิ โข อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ปญฺญตฺเต อาสเน. ติสฺโสปิ โข พฺรหฺมา อายสฺมนฺตํ มหาโมคฺคลฺลานํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺนํ โข ติสฺสํ พฺรหฺมานํ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน เอตทโวจ –

तब आयुष्मान महामौद्गल्यायन—जैसे कोई बलवान पुरुष अपनी मुड़ी हुई बाँह को फैलाए या फैली हुई बाँह को सिकोड़े, वैसे ही—जेतवन से अंतर्धान होकर उस ब्रह्मलोक में प्रकट हुए। तिस्स ब्रह्मा ने आयुष्मान महामौद्गल्यायन को दूर से ही आते देखा। देखकर आयुष्मान महामौद्गल्यायन से यह कहा—“आइए, मारिष मौद्गल्यायन! आपका स्वागत है, मारिष मौद्गल्यायन! बहुत समय बाद, मारिष मौद्गल्यायन, आपने यहाँ आने का यह अवसर निकाला है। बैठिए, मारिष मौद्गल्यायन, यह आसन बिछा हुआ है।” आयुष्मान महामौद्गल्यायन बिछे हुए आसन पर बैठ गए। तिस्स ब्रह्मा ने भी आयुष्मान महामौद्गल्यायन को अभिवादन किया और एक ओर बैठ गए। एक ओर बैठे हुए तिस्स ब्रह्मा से आयुष्मान महामौद्गल्यायन ने यह कहा—


‘‘กตเมสานํ โข, ติสฺส, เทวานํ เอวํ ญาณํ โหติ – ‘โสตาปนฺนา นาม อวินิปาตธมฺมา นิยตา สมฺโพธิปรายณา’’’ติ? ‘‘จาตุมหาราชิกานํ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, เทวานํ เอวํ ญาณํ โหติ – ‘โสตาปนฺนา นาม อวินิปาตธมฺมา นิยตา สมฺโพธิปรายณา’’’ติ.

“हे तिस्स, किन देवताओं को ऐसा ज्ञान होता है कि—‘स्रोतापन्न दुर्गति में न गिरने वाले, नियत और संबोधि-परायण होते हैं’?” “मारिष मौद्गल्यायन, चातुर्महाराजिक देवताओं को ऐसा ज्ञान होता है कि—‘स्रोतापन्न दुर्गति में न गिरने वाले, नियत और संबोधि-परायण होते हैं’।”


‘‘สพฺเพสญฺเญว นุ โข, ติสฺส, จาตุมหาราชิกานํ เทวานํ เอวํ ญาณํ โหติ – ‘โสตาปนฺนา นาม อวินิปาตธมฺมา นิยตา สมฺโพธิปรายณา’’’ติ? ‘‘น โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, สพฺเพสํ จาตุมหาราชิกานํ เทวานํ เอวํ ญาณํ โหติ – ‘โสตาปนฺนา นาม อวินิปาตธมฺมา นิยตา สมฺโพธิปรายณา’ติ. เย โข เต, มาริส โมคฺคลฺลาน, จาตุมหาราชิกา เทวา พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน อสมนฺนาคตา ธมฺเม อเวจฺจปฺปสาเทน อสมนฺนาคตา สงฺเฆ อเวจฺจปฺปสาเทน อสมนฺนาคตา อริยกนฺเตหิ สีเลหิ [Pg.293] อสมนฺนาคตา น เตสํ เทวานํ เอวํ ญาณํ โหติ – ‘โสตาปนฺนา นาม อวินิปาตธมฺมา นิยตา สมฺโพธิปรายณา’ติ. เย จ โข เต, มาริส โมคฺคลฺลาน, จาตุมหาราชิกา เทวา พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคตา, ธมฺเม อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคตา, สงฺเฆ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคตา อริยกนฺเตหิ สีเลหิ สมนฺนาคตา, เตสํ เอวํ ญาณํ โหติ – ‘โสตาปนฺนา นาม อวินิปาตธมฺมา นิยตา สมฺโพธิปรายณา’’’ติ.

“हे तिस्स, क्या सभी चातुमहाराजिक देवों को ऐसा ज्ञान होता है कि— ‘श्रोतापन्न (व्यक्ति) अपाय में न गिरने वाले, नियत और संबोधि-परायण होते हैं’?” “हे प्रिय मोग्गल्लान, सभी चातुमहाराजिक देवों को ऐसा ज्ञान नहीं होता कि— ‘श्रोतापन्न अपाय में न गिरने वाले, नियत और संबोधि-परायण होते हैं’। हे प्रिय मोग्गल्लान, जो चातुमहाराजिक देव बुद्ध में अचल श्रद्धा से युक्त नहीं हैं, धर्म में अचल श्रद्धा से युक्त नहीं हैं, संघ में अचल श्रद्धा से युक्त नहीं हैं, और आर्यकान्त शीलों से युक्त नहीं हैं, उन देवों को ऐसा ज्ञान नहीं होता कि— ‘श्रोतापन्न अपाय में न गिरने वाले, नियत और संबोधि-परायण होते हैं’। किन्तु हे प्रिय मोग्गल्लान, जो चातुमहाराजिक देव बुद्ध में अचल श्रद्धा से युक्त हैं, धर्म में अचल श्रद्धा से युक्त हैं, संघ में अचल श्रद्धा से युक्त हैं, और आर्यकान्त शीलों से युक्त हैं, उन्हें ऐसा ज्ञान होता है कि— ‘श्रोतापन्न अपाय में न गिरने वाले, नियत और संबोधि-परायण होते हैं’।”


‘‘จาตุมหาราชิกานญฺเญว นุ โข, ติสฺส, เทวานํ เอวํ ญาณํ โหติ – ‘โสตาปนฺนา นาม อวินิปาตธมฺมา นิยตา สมฺโพธิปรายณา’ติ อุทาหุ ตาวตึสานมฺปิ เทวานํ…เป… ยามานมฺปิ เทวานํ… ตุสิตานมฺปิ เทวานํ… นิมฺมานรตีนมฺปิ เทวานํ… ปรนิมฺมิตวสวตฺตีนมฺปิ เทวานํ เอวํ ญาณํ โหติ – ‘โสตาปนฺนา นาม อวินิปาตธมฺมา นิยตา สมฺโพธิปรายณา’’’ติ? ‘‘ปรนิมฺมิตวสวตฺตีนมฺปิ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, เทวานํ เอวํ ญาณํ โหติ – ‘โสตาปนฺนา นาม อวินิปาตธมฺมา นิยตา สมฺโพธิปรายณา’’’ติ.

“हे तिस्स, क्या केवल चातुमहाराजिक देवों को ही ऐसा ज्ञान होता है कि— ‘श्रोतापन्न अपाय में न गिरने वाले, नियत और संबोधि-परायण होते हैं’, अथवा तावतिंस देवों को भी... याम देवों को भी... तुसित देवों को भी... निम्मानरति देवों को भी... परनिम्मितवसवत्ती देवों को भी ऐसा ज्ञान होता है कि— ‘श्रोतापन्न अपाय में न गिरने वाले, नियत और संबोधि-परायण होते हैं’?” “हे प्रिय मोग्गल्लान, परनिम्मितवसवत्ती देवों को भी ऐसा ज्ञान होता है कि— ‘श्रोतापन्न अपाय में न गिरने वाले, नियत और संबोधि-परायण होते हैं’।”


‘‘สพฺเพสญฺเญว นุ โข, ติสฺส, ปรนิมฺมิตวสวตฺตีนํ เทวานํ เอวํ ญาณํ โหติ – ‘โสตาปนฺนา นาม อวินิปาตธมฺมา นิยตา สมฺโพธิปรายณา’’’ติ? ‘‘น โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, สพฺเพสํ ปรนิมฺมิตวสวตฺตีนํ เทวานํ เอวํ ญาณํ โหติ – ‘โสตาปนฺนา นาม อวินิปาตธมฺมา นิยตา สมฺโพธิปรายณา’ติ. เย โข เต, มาริส โมคฺคลฺลาน, ปรนิมฺมิตวสวตฺตี เทวา พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน อสมนฺนาคตา, ธมฺเม อเวจฺจปฺปสาเทน อสมนฺนาคตา, สงฺเฆ อเวจฺจปฺปสาเทน อสมนฺนาคตา, อริยกนฺเตหิ สีเลหิ อสมนฺนาคตา, น เตสํ เทวานํ เอวํ ญาณํ โหติ – ‘โสตาปนฺนา นาม อวินิปาตธมฺมา นิยตา สมฺโพธิปรายณา’ติ. เย จ โข เต, มาริส โมคฺคลฺลาน, ปรนิมฺมิตวสวตฺตี เทวา พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคตา, ธมฺเม อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคตา, สงฺเฆ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคตา, อริยกนฺเตหิ สีเลหิ สมนฺนาคตา เตสํ เอวํ ญาณํ โหติ – ‘โสตาปนฺนา นาม อวินิปาตธมฺมา นิยตา สมฺโพธิปรายณา’’’ติ.

“हे तिस्स, क्या सभी परनिम्मितवसवत्ती देवों को ऐसा ज्ञान होता है कि— ‘श्रोतापन्न अपाय में न गिरने वाले, नियत और संबोधि-परायण होते हैं’?” “हे प्रिय मोग्गल्लान, सभी परनिम्मितवसवत्ती देवों को ऐसा ज्ञान नहीं होता कि— ‘श्रोतापन्न अपाय में न गिरने वाले, नियत और संबोधि-परायण होते हैं’। हे प्रिय मोग्गल्लान, जो परनिम्मितवसवत्ती देव बुद्ध में अचल श्रद्धा से युक्त नहीं हैं, धर्म में अचल श्रद्धा से युक्त नहीं हैं, संघ में अचल श्रद्धा से युक्त नहीं हैं, और आर्यकान्त शीलों से युक्त नहीं हैं, उन देवों को ऐसा ज्ञान नहीं होता कि— ‘श्रोतापन्न अपाय में न गिरने वाले, नियत और संबोधि-परायण होते हैं’। किन्तु हे प्रिय मोग्गल्लान, जो परनिम्मितवसवत्ती देव बुद्ध में अचल श्रद्धा से युक्त हैं, धर्म में अचल श्रद्धा से युक्त हैं, संघ में अचल श्रद्धा से युक्त हैं, और आर्यकान्त शीलों से युक्त हैं, उन्हें ऐसा ज्ञान होता है कि— ‘श्रोतापन्न अपाय में न गिरने वाले, नियत और संबोधि-परायण होते हैं’।”


อถ โข อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ติสฺสสฺส พฺรหฺมุโน ภาสิตํ อภินนฺทิตฺวา อนุโมทิตฺวา – ‘‘เสยฺยถาปิ นาม พลวา ปุริโส สมิญฺชิตํ วา พาหํ ปสาเรยฺย, ปสาริตํ วา พาหํ สมิญฺเชยฺย, เอวเมวํ – ‘พฺรหฺมโลเก อนฺตรหิโต เชตวเน ปาตุรโหสี’’’ติ. จตุตฺถํ.

तब आयुष्मान महामोग्गल्लान ने तिस्स ब्रह्मा के भाषण का अभिनन्दन और अनुमोदन किया और— जैसे कोई बलवान पुरुष अपनी मुड़ी हुई बाँह को फैला दे या फैली हुई बाँह को मोड़ ले, वैसे ही— ब्रह्मलोक से अन्तर्धान होकर जेतवन में प्रकट हो गए। चौथा (सूत्र)।


๕. วิชฺชาภาคิยสุตฺตํ

५. विद्या-भागीय सूत्र


๓๕. ‘‘ฉยิเม[Pg.294], ภิกฺขเว, ธมฺมา วิชฺชาภาคิยา. กตเม ฉ? อนิจฺจสญฺญา, อนิจฺเจ ทุกฺขสญฺญา, ทุกฺเข อนตฺตสญฺญา, ปหานสญฺญา, วิราคสญฺญา, นิโรธสญฺญา – อิเม โข, ภิกฺขเว, ฉ ธมฺมา วิชฺชาภาคิยา’’ติ. ปญฺจมํ.

३५. “भिक्षुओं, ये छह धर्म विद्या-भागीय (विद्या के अंग) हैं। कौन से छह? अनित्य-संज्ञा, अनित्य में दुःख-संज्ञा, दुःख में अनात्म-संज्ञा, प्रहाण-संज्ञा, विराग-संज्ञा और निरोध-संज्ञा— भिक्षुओं, ये छह धर्म विद्या-भागीय हैं। पाँचवाँ (सूत्र)।


๖. วิวาทมูลสุตฺตํ

६. विवाद-मूल सूत्र


๓๖. ‘‘ฉยิมานิ, ภิกฺขเว, วิวาทมูลานิ. กตมานิ ฉ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ โกธโน โหติ อุปนาหี. โย โส, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ โกธโน โหติ อุปนาหี โส สตฺถริปิ อคารโว วิหรติ อปฺปติสฺโส, ธมฺเมปิ อคารโว วิหรติ อปฺปติสฺโส, สงฺเฆปิ อคารโว วิหรติ อปฺปติสฺโส, สิกฺขายปิ น ปริปูรการี โหติ. โย โส, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สตฺถริ อคารโว วิหรติ อปฺปติสฺโส, ธมฺเม อคารโว วิหรติ อปฺปติสฺโส, สงฺเฆ อคารโว วิหรติ อปฺปติสฺโส, สิกฺขาย น ปริปูรการี โส สงฺเฆ วิวาทํ ชเนติ, โย โหติ วิวาโท พหุชนาหิตาย พหุชนาสุขาย พหุโน ชนสฺส อนตฺถาย อหิตาย ทุกฺขาย เทวมนุสฺสานํ. เอวรูปํ เจ ตุมฺเห, ภิกฺขเว, วิวาทมูลํ อชฺฌตฺตํ วา พหิทฺธา วา สมนุปสฺเสยฺยาถ. ตตฺร ตุมฺเห, ภิกฺขเว, ตสฺเสว ปาปกสฺส วิวาทมูลสฺส ปหานาย วายเมยฺยาถ. เอวรูปํ เจ ตุมฺเห, ภิกฺขเว, วิวาทมูลํ อชฺฌตฺตํ วา พหิทฺธา วา น สมนุปสฺเสยฺยาถ, ตตฺร ตุมฺเห, ภิกฺขเว, ตสฺเสว ปาปกสฺส วิวาทมูลสฺส อายตึ อนวสฺสวาย ปฏิปชฺเชยฺยาถ. เอวเมตสฺส ปาปกสฺส วิวาทมูลสฺส ปหานํ โหติ. เอวเมตสฺส ปาปกสฺส วิวาทมูลสฺส อายตึ อนวสฺสโว โหติ.

३६. “भिक्षुओं, ये छह विवाद के मूल हैं। कौन से छह? यहाँ, भिक्षुओं, कोई भिक्षु क्रोधी और द्वेषी (बैर रखने वाला) होता है। भिक्षुओं, जो भिक्षु क्रोधी और द्वेषी होता है, वह शास्ता (बुद्ध) के प्रति भी अनादर और अवज्ञा के साथ रहता है, धर्म के प्रति भी अनादर और अवज्ञा के साथ रहता है, संघ के प्रति भी अनादर और अवज्ञा के साथ रहता है, और शिक्षाओं (सिक्खा) में भी परिपूर्णता से आचरण करने वाला नहीं होता। भिक्षुओं, जो भिक्षु शास्ता, धर्म और संघ के प्रति अनादर और अवज्ञा के साथ रहता है और शिक्षाओं में परिपूर्ण नहीं होता, वह संघ में विवाद उत्पन्न करता है। वह विवाद बहुत से लोगों के अहित के लिए, बहुत से लोगों के असुख के लिए, बहुत से लोगों के अनर्थ के लिए, और देवों तथा मनुष्यों के अहित और दुःख के लिए होता है। भिक्षुओं, यदि तुम अपने भीतर या बाहर ऐसे विवाद-मूल को देखो, तो भिक्षुओं, तुम्हें उस पापमय विवाद-मूल के प्रहाण (त्याग) के लिए प्रयत्न करना चाहिए। भिक्षुओं, यदि तुम अपने भीतर या बाहर ऐसे विवाद-मूल को न देखो, तो भिक्षुओं, तुम्हें भविष्य में उस पापमय विवाद-मूल के उत्पन्न न होने के लिए अभ्यास करना चाहिए। इस प्रकार उस पापमय विवाद-मूल का प्रहाण होता है। इस प्रकार वह पापमय विवाद-मूल भविष्य में उत्पन्न नहीं होता।”


‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ มกฺขี โหติ ปฬาสี…เป… อิสฺสุกี โหติ มจฺฉรี… สโฐ โหติ มายาวี… ปาปิจฺโฉ โหติ มิจฺฉาทิฏฺฐิ… สนฺทิฏฺฐิปรามาสี โหติ อาธานคฺคาหี ทุปฺปฏินิสฺสคฺคี. โย โส, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สนฺทิฏฺฐิปรามาสี โหติ อาธานคฺคาหี ทุปฺปฏินิสฺสคฺคี, โส สตฺถริปิ อคารโว วิหรติ อปฺปติสฺโส, ธมฺเมปิ อคารโว วิหรติ อปฺปติสฺโส, สงฺเฆปิ อคารโว วิหรติ อปฺปติสฺโส, สิกฺขายปิ น ปริปูรการี โหติ. โย โส, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สตฺถริ อคารโว วิหรติ อปฺปติสฺโส, ธมฺเม…เป… สงฺเฆ อคารโว วิหรติ อปฺปติสฺโส, สิกฺขาย น ปริปูรการี, โส สงฺเฆ วิวาทํ ชเนติ, โย โหติ วิวาโท พหุชนาหิตาย [Pg.295] พหุชนาสุขาย พหุโน ชนสฺส อนตฺถาย อหิตาย ทุกฺขาย เทวมนุสฺสานํ. เอวรูปํ เจ ตุมฺเห, ภิกฺขเว, วิวาทมูลํ อชฺฌตฺตํ วา พหิทฺธา วา สมนุปสฺเสยฺยาถ. ตตฺร ตุมฺเห, ภิกฺขเว, ตสฺเสว ปาปกสฺส วิวาทมูลสฺส ปหานาย วายเมยฺยาถ. เอวรูปํ เจ ตุมฺเห, ภิกฺขเว, วิวาทมูลํ อชฺฌตฺตํ วา พหิทฺธา วา น สมนุปสฺเสยฺยาถ. ตตฺร ตุมฺเห, ภิกฺขเว, ตสฺเสว ปาปกสฺส วิวาทมูลสฺส อายตึ อนวสฺสวาย ปฏิปชฺเชยฺยาถ. เอวเมตสฺส ปาปกสฺส วิวาทมูลสฺส ปหานํ โหติ. เอวเมตสฺส ปาปกสฺส วิวาทมูลสฺส อายตึ อนวสฺสโว โหติ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ฉ วิวาทมูลานี’’ติ. ฉฏฺฐํ.

“पुनः, भिक्षुओं! एक भिक्षु कृतघ्न (मक्खी) और ईर्ष्यालु (पलासी) होता है... डाह करने वाला (इस्सुकी) और कंजूस (मच्छरी) होता है... धूर्त (सठो) और मायावी (मायावी) होता है... बुरी इच्छाओं वाला (पापिच्छो) और मिथ्या दृष्टि वाला (मिच्छादिट्ठि) होता है... अपनी ही दृष्टि को पकड़ने वाला (संदिट्ठिपरामासी), उसे दृढ़ता से पकड़ने वाला (आधानग्गाही) और उसे छोड़ने में कठिन (दुप्पटिनिस्सग्गी) होता है। भिक्षुओं! जो भिक्षु अपनी ही दृष्टि को पकड़ने वाला, उसे दृढ़ता से पकड़ने वाला और उसे छोड़ने में कठिन होता है, वह शास्ता (बुद्ध) के प्रति भी गौरवहीन और अनादरपूर्ण होकर रहता है, धर्म के प्रति भी गौरवहीन और अनादरपूर्ण होकर रहता है, संघ के प्रति भी गौरवहीन और अनादरपूर्ण होकर रहता है, और शिक्षाओं (सिक्खा) में भी परिपूर्णता लाने वाला नहीं होता। भिक्षुओं! जो भिक्षु शास्ता के प्रति गौरवहीन और अनादरपूर्ण होकर रहता है, धर्म के प्रति... संघ के प्रति गौरवहीन और अनादरपूर्ण होकर रहता है, शिक्षाओं में परिपूर्णता लाने वाला नहीं होता, वह संघ में विवाद उत्पन्न करता है, जो विवाद बहुजन के अहित के लिए, बहुजन के असुख के लिए, बहुत से लोगों के अनर्थ के लिए, देवों और मनुष्यों के अहित और दुःख के लिए होता है। भिक्षुओं! यदि तुम इस प्रकार के विवाद-मूल को अपने भीतर या बाहर देखो, तो भिक्षुओं! तुम्हें उस पापपूर्ण विवाद-मूल के प्रहाण (त्याग) के लिए प्रयत्न करना चाहिए। भिक्षुओं! यदि तुम इस प्रकार के विवाद-मूल को अपने भीतर या बाहर न देखो, तो भिक्षुओं! तुम्हें उस पापपूर्ण विवाद-मूल के भविष्य में उत्पन्न न होने के लिए प्रतिपन्न (अभ्यास) होना चाहिए। इस प्रकार उस पापपूर्ण विवाद-मूल का प्रहाण होता है। इस प्रकार उस पापपूर्ण विवाद-मूल का भविष्य में निरोध होता है। भिक्षुओं! ये छह विवाद-मूल हैं।” छठा सुत्त समाप्त।


๗. ฉฬงฺคทานสุตฺตํ

७. षडंग-दान सुत्त (छह अंगों वाले दान का सूत्र)


๓๗. เอกํ สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. เตน โข ปน สมเยน เวฬุกณฺฑกี นนฺทมาตา อุปาสิกา สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานปฺปมุเข ภิกฺขุสงฺเฆ ฉฬงฺคสมนฺนาคตํ ทกฺขิณํ ปติฏฺฐาเปติ. อทฺทสา โข ภควา ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน เวฬุกณฺฑกึ นนฺทมาตรํ อุปาสิกํ สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานปฺปมุเข ภิกฺขุสงฺเฆ ฉฬงฺคสมนฺนาคตํ ทกฺขิณํ ปติฏฺฐาเปนฺตึ. ทิสฺวา ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘เอสา, ภิกฺขเว, เวฬุกณฺฑกี นนฺทมาตา อุปาสิกา สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานปฺปมุเข ภิกฺขุสงฺเฆ ฉฬงฺคสมนฺนาคตํ ทกฺขิณํ ปติฏฺฐาเปติ’’.

३७. एक समय भगवान श्रावस्ती के अनाथपिण्डिक के आराम जेतवन में विहार कर रहे थे। उस समय वेलुकण्डकी नन्दमाता उपासिका ने सारिपुत्र और मोग्गलान के प्रमुखत्व वाले भिक्षु संघ को छह अंगों से युक्त दान अर्पित किया। भगवान ने दिव्य चक्षु से, जो विशुद्ध और मानवीय दृष्टि से परे थे, वेलुकण्डकी नन्दमाता उपासिका को सारिपुत्र और मोग्गलान के प्रमुखत्व वाले भिक्षु संघ को छह अंगों से युक्त दान अर्पित करते हुए देखा। देखकर भिक्षुओं को संबोधित किया— “भिक्षुओं! यह वेलुकण्डकी नन्दमाता उपासिका सारिपुत्र और मोग्गलान के प्रमुखत्व वाले भिक्षु संघ को छह अंगों से युक्त दान अर्पित कर रही है।”


‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, ฉฬงฺคสมนฺนาคตา ทกฺขิณา โหติ? อิธ, ภิกฺขเว, ทายกสฺส ตีณงฺคานิ โหนฺติ, ปฏิคฺคาหกานํ ตีณงฺคานิ. กตมานิ ทายกสฺส ตีณงฺคานิ? อิธ, ภิกฺขเว, ทายโก ปุพฺเพว ทานา สุมโน โหติ, ททํ จิตฺตํ ปสาเทติ, ทตฺวา อตฺตมโน โหติ. อิมานิ ทายกสฺส ตีณงฺคานิ.

“भिक्षुओं! छह अंगों से युक्त दान कैसे होता है? भिक्षुओं! यहाँ दायक (दान देने वाले) के तीन अंग होते हैं और प्रतिग्राहक (दान लेने वाले) के तीन अंग। दायक के तीन अंग कौन से हैं? भिक्षुओं! यहाँ दायक दान देने से पूर्व ही प्रसन्न (सुमनो) होता है, दान देते समय चित्त को प्रसन्न (प्रसादेति) करता है, और दान देकर संतुष्ट (अत्तमणो) होता है। ये दायक के तीन अंग हैं।”


‘‘กตมานิ ปฏิคฺคาหกานํ ตีณงฺคานิ? อิธ, ภิกฺขเว, ปฏิคฺคาหกา วีตราคา วา โหนฺติ ราควินยาย วา ปฏิปนฺนา, วีตโทสา วา โหนฺติ โทสวินยาย วา ปฏิปนฺนา, วีตโมหา วา โหนฺติ โมหวินยาย วา ปฏิปนฺนา. อิมานิ ปฏิคฺคาหกานํ ตีณงฺคานิ. อิติ ทายกสฺส ตีณงฺคานิ, ปฏิคฺคาหกานํ ตีณงฺคานิ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ฉฬงฺคสมนฺนาคตา ทกฺขิณา โหติ.

“प्रतिग्राहकों के तीन अंग कौन से हैं? भिक्षुओं! यहाँ प्रतिग्राहक या तो वीतराग (राग रहित) होते हैं या राग के विनय (त्याग) के लिए प्रतिपन्न (अभ्यासरत) होते हैं, या तो वीतदोष (द्वेष रहित) होते हैं या द्वेष के विनय के लिए प्रतिपन्न होते हैं, या तो वीतमोह (मोह रहित) होते हैं या मोह के विनय के लिए प्रतिपन्न होते हैं। ये प्रतिग्राहकों के तीन अंग हैं। इस प्रकार दायक के तीन अंग और प्रतिग्राहकों के तीन अंग होते हैं। भिक्षुओं! इस प्रकार छह अंगों से युक्त दान होता है।”


‘‘เอวํ [Pg.296] ฉฬงฺคสมนฺนาคตาย, ภิกฺขเว, ทกฺขิณาย น สุกรํ ปุญฺญสฺส ปมาณํ คเหตุํ – ‘เอตฺตโก ปุญฺญาภิสนฺโท กุสลาภิสนฺโท สุขสฺสาหาโร โสวคฺคิโก สุขวิปาโก สคฺคสํวตฺตนิโก อิฏฺฐาย กนฺตาย มนาปาย หิตาย สุขาย สํวตฺตตี’ติ. อถ โข อสงฺขฺเยยฺโย อปฺปเมยฺโย มหาปุญฺญกฺขนฺโธตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ.

“भिक्षुओं! इस प्रकार छह अंगों से युक्त दान के पुण्य का परिमाण (माप) करना सुकर (आसान) नहीं है कि— ‘इतना पुण्य का प्रवाह है, इतना कुशल का प्रवाह है, जो सुख लाने वाला, स्वर्गिक, सुखद विपाक वाला, स्वर्ग की ओर ले जाने वाला और इष्ट, कान्त, मनाप, हित और सुख के लिए होता है।’ बल्कि वह ‘असंख्येय, अप्रमेय, महापुण्यस्कन्ध’ के रूप में ही गिना जाता है।”


‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, มหาสมุทฺเท น สุกรํ อุทกสฺส ปมาณํ คเหตุํ – ‘เอตฺตกานิ อุทกาฬฺหกานีติ วา เอตฺตกานิ อุทกาฬฺหกสตานีติ วา เอตฺตกานิ อุทกาฬฺหกสหสฺสานีติ วา เอตฺตกานิ อุทกาฬฺหกสตสหสฺสานี’ติ วา. อถ โข อสงฺขฺเยยฺโย อปฺปเมยฺโย มหาอุทกกฺขนฺโธตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ. เอวเมวํ โข, ภิกฺขเว, เอวํ ฉฬงฺคสมนฺนาคตาย ทกฺขิณาย น สุกรํ ปุญฺญสฺส ปมาณํ คเหตุํ – ‘เอตฺตโก ปุญฺญาภิสนฺโท กุสลาภิสนฺโท สุขสฺสาหาโร โสวคฺคิโก สุขวิปาโก สคฺคสํวตฺตนิโก อิฏฺฐาย กนฺตาย มนาปาย หิตาย สุขาย สํวตฺตตี’ติ. อถ โข อสงฺขฺเยยฺโย อปฺปเมยฺโย มหาปุญฺญกฺขนฺโธตฺเวว สงฺขํ คจฺฉตี’’ติ.

“भिक्षुओं! जैसे महासमुद्र के जल का परिमाण करना सुकर नहीं है कि— ‘इतने आढक (एक माप) जल है, या इतने सौ आढक जल है, या इतने हजार आढक जल है, या इतने लाख आढक जल है।’ बल्कि वह ‘असंख्येय, अप्रमेय, महाजलस्कन्ध’ के रूप में ही गिना जाता है। इसी प्रकार, भिक्षुओं! इस छह अंगों से युक्त दान के पुण्य का परिमाण करना सुकर नहीं है कि— ‘इतना पुण्य का प्रवाह है, इतना कुशल का प्रवाह है, जो सुख लाने वाला, स्वर्गिक, सुखद विपाक वाला, स्वर्ग की ओर ले जाने वाला और इष्ट, कान्त, मनाप, हित और सुख के लिए होता है।’ बल्कि वह ‘असंख्येय, अप्रमेय, महापुण्यस्कन्ध’ के रूप में ही गिना जाता है।”}, {


‘‘ปุพฺเพว ทานา สุมโน, ททํ จิตฺตํ ปสาทเย;

ทตฺวา อตฺตมโน โหติ, เอสา ยญฺญสฺส สมฺปทา.

दान देने से पूर्व ही प्रसन्न होता है, देते समय चित्त को प्रसन्न (निर्मल) करता है, और दान देकर संतुष्ट होता है; यह यज्ञ (दान) की पूर्णता है।


‘‘วีตราคา วีตโทสา, วีตโมหา อนาสวา;

เขตฺตํ ยญฺญสฺส สมฺปนฺนํ, สญฺญตา พฺรหฺมจารโย.

जो राग-रहित, द्वेष-रहित, मोह-रहित और आस्रव-रहित हैं; वे संयमी और ब्रह्मचारी पुरुष यज्ञ के लिए उत्तम क्षेत्र (भूमि) हैं।


‘‘สยํ อาจมยิตฺวาน, ทตฺวา สเกหิ ปาณิภิ;

อตฺตโน ปรโต เจโส, ยญฺโญ โหติ มหปฺผโล.

स्वयं (हाथ-पैर आदि) धोकर, अपने हाथों से दान देकर, वह यज्ञ स्वयं के लिए और दूसरों के लिए भी महान फल देने वाला होता है।


‘‘เอวํ ยชิตฺวา เมธาวี, สทฺโธ มุตฺเตน เจตสา;

อพฺยาปชฺชํ สุขํ โลกํ, ปณฺฑิโต อุปปชฺชตี’’ติ. สตฺตมํ;

इस प्रकार मुक्त चित्त से दान देकर, वह श्रद्धावान, बुद्धिमान और विद्वान पुरुष दुःख-रहित सुखमय लोक (स्वर्ग) को प्राप्त होता है। (सातवाँ सुत्त समाप्त)


๘. อตฺตการีสุตฺตํ

८. अत्तकारी सुत्त


๓๘. อถ โข อญฺญตโร พฺราหฺมโณ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควตา สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข โส พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ [Pg.297] เอตทโวจ – ‘‘อหญฺหิ, โภ โคตม, เอวํวาที เอวํทิฏฺฐิ – ‘นตฺถิ อตฺตกาโร, นตฺถิ ปรกาโร’’’ติ. ‘‘มาหํ, พฺราหฺมณ, เอวํวาทึ เอวํทิฏฺฐึ อทฺทสํ วา อสฺโสสึ วา. กถญฺหิ นาม สยํ อภิกฺกมนฺโต, สยํ ปฏิกฺกมนฺโต เอวํ วกฺขติ – ‘นตฺถิ อตฺตกาโร, นตฺถิ ปรกาโร’’’ติ!

३८. तब कोई ब्राह्मण जहाँ भगवान् थे, वहाँ पहुँचा; पहुँचकर भगवान् के साथ कुशल-मंगल की बातें कीं। प्रसन्नतापूर्ण और स्मरणीय बातें करके वह एक ओर बैठ गया। एक ओर बैठे हुए उस ब्राह्मण ने भगवान् से यह कहा— "हे गौतम, मैं इस प्रकार का मत रखने वाला और ऐसी दृष्टि वाला हूँ— 'न तो अपना किया हुआ (स्वयं का पुरुषार्थ) है, न ही दूसरे का किया हुआ है'।" "हे ब्राह्मण, मैंने इस प्रकार के मत और दृष्टि वाले व्यक्ति को न तो कभी देखा है और न ही सुना है। भला कोई स्वयं आगे बढ़ते हुए और स्वयं पीछे हटते हुए कैसे कह सकता है कि— 'न तो अपना किया हुआ है, न ही दूसरे का किया हुआ है'?"


‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, พฺราหฺมณ, อตฺถิ อารพฺภธาตู’’ติ? ‘‘เอวํ, โภ’’. ‘‘อารพฺภธาตุยา สติ อารพฺภวนฺโต สตฺตา ปญฺญายนฺตี’’ติ? ‘‘เอวํ, โภ’’. ‘‘ยํ โข, พฺราหฺมณ, อารพฺภธาตุยา สติ อารพฺภวนฺโต สตฺตา ปญฺญายนฺติ, อยํ สตฺตานํ อตฺตกาโร อยํ ปรกาโร’’.

"हे ब्राह्मण, तुम क्या सोचते हो? क्या 'आरम्भ-धातु' (पहल करने या पुरुषार्थ का तत्व) होती है?" "हाँ, भो (गौतम)।" "आरम्भ-धातु के होने पर क्या आरम्भ करने वाले (पुरुषार्थी) प्राणी दिखाई देते हैं?" "हाँ, भो।" "हे ब्राह्मण, चूँकि आरम्भ-धातु के होने पर आरम्भ करने वाले प्राणी दिखाई देते हैं, यही प्राणियों का अपना किया हुआ (स्व-कृत) है और यही दूसरे का किया हुआ (पर-कृत) है।"


‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, พฺราหฺมณ, อตฺถิ นิกฺกมธาตุ…เป… อตฺถิ ปรกฺกมธาตุ… อตฺถิ ถามธาตุ… อตฺถิ ฐิติธาตุ… อตฺถิ อุปกฺกมธาตู’’ติ? ‘‘เอวํ, โภ’’. ‘‘อุปกฺกมธาตุยา สติ อุปกฺกมวนฺโต สตฺตา ปญฺญายนฺตี’’ติ? ‘‘เอวํ, โภ’’. ‘‘ยํ โข, พฺราหฺมณ, อุปกฺกมธาตุยา สติ อุปกฺกมวนฺโต สตฺตา ปญฺญายนฺติ, อยํ สตฺตานํ อตฺตกาโร อยํ ปรกาโร’’.

"हे ब्राह्मण, तुम क्या सोचते हो? क्या 'निष्क्रम-धातु' (आलस्य से निकलने का तत्व)... 'पराक्रम-धातु' (निरंतर प्रयास)... 'स्थाम-धातु' (बल)... 'स्थिति-धातु' (धैर्य)... 'उपक्रम-धातु' (विशेष उद्योग) होती है?" "हाँ, भो।" "उपक्रम-धातु के होने पर क्या उपक्रम करने वाले प्राणी दिखाई देते हैं?" "हाँ, भो।" "हे ब्राह्मण, चूँकि उपक्रम-धातु के होने पर उपक्रम करने वाले प्राणी दिखाई देते हैं, यही प्राणियों का अपना किया हुआ है और यही दूसरे का किया हुआ है।"


‘‘มาหํ, พฺราหฺมณ, เอวํวาทึ เอวํทิฏฺฐึ อทฺทสํ วา อสฺโสสึ วา. กถญฺหิ นาม สยํ อภิกฺกมนฺโต สยํ ปฏิกฺกมนฺโต เอวํ วกฺขติ – ‘นตฺถิ อตฺตกาโร นตฺถิ ปรกาโร’’’ติ.

"हे ब्राह्मण, मैंने इस प्रकार के मत और दृष्टि वाले व्यक्ति को न तो कभी देखा है और न ही सुना है। भला कोई स्वयं आगे बढ़ते हुए और स्वयं पीछे हटते हुए कैसे कह सकता है कि— 'न तो अपना किया हुआ है, न ही दूसरे का किया हुआ है'?"


‘‘อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตม…เป… อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คต’’นฺติ! อฏฺฐมํ.

"अति सुंदर, हे गौतम! ... आज से मुझे जीवन भर के लिए शरणागत उपासक स्वीकार करें।" आठवाँ (सुत्त)।


๙. นิทานสุตฺตํ

९. निदान सुत्त


๓๙. ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, นิทานานิ กมฺมานํ สมุทยาย. กตมานิ ตีณิ? โลโภ นิทานํ กมฺมานํ สมุทยาย, โทโส นิทานํ กมฺมานํ สมุทยาย, โมโห นิทานํ กมฺมานํ สมุทยาย. น, ภิกฺขเว, โลภา อโลโภ สมุเทติ; อถ โข, ภิกฺขเว, โลภา โลโภว สมุเทติ. น, ภิกฺขเว, โทสา อโทโส สมุเทติ; อถ โข, ภิกฺขเว, โทสา โทโสว สมุเทติ. น, ภิกฺขเว, โมหา อโมโห สมุเทติ; อถ โข, ภิกฺขเว, โมหา โมโหว สมุเทติ. น, ภิกฺขเว, โลภเชน กมฺเมน โทสเชน กมฺเมน โมหเชน กมฺเมน เทวา ปญฺญายนฺติ, มนุสฺสา ปญฺญายนฺติ, ยา วา ปนญฺญาปิ กาจิ สุคติโย. อถ โข, ภิกฺขเว, โลภเชน กมฺเมน โทสเชน กมฺเมน โมหเชน กมฺเมน [Pg.298] นิรโย ปญฺญายติ ติรจฺฉานโยนิ ปญฺญายติ เปตฺติวิสโย ปญฺญายติ, ยา วา ปนญฺญาปิ กาจิ ทุคฺคติโย. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ตีณิ นิทานานิ กมฺมานํ สมุทยาย.

३९. "भिक्षुओं, कर्मों की उत्पत्ति के ये तीन कारण (निदान) हैं। कौन से तीन? लोभ कर्मों की उत्पत्ति का कारण है, द्वेष कर्मों की उत्पत्ति का कारण है, और मोह कर्मों की उत्पत्ति का कारण है। भिक्षुओं, लोभ से अलोभ उत्पन्न नहीं होता; बल्कि भिक्षुओं, लोभ से लोभ ही उत्पन्न होता है। भिक्षुओं, द्वेष से अद्वेष उत्पन्न नहीं होता; बल्कि भिक्षुओं, द्वेष से द्वेष ही उत्पन्न होता है। भिक्षुओं, मोह से अमोह उत्पन्न नहीं होता; बल्कि भिक्षुओं, मोह से मोह ही उत्पन्न होता है। भिक्षुओं, लोभ से उत्पन्न कर्म, द्वेष से उत्पन्न कर्म, और मोह से उत्पन्न कर्म के कारण न तो देवता दिखाई देते हैं, न मनुष्य, और न ही कोई अन्य सुगतियाँ। बल्कि भिक्षुओं, लोभ, द्वेष और मोह से उत्पन्न कर्मों के कारण नरक दिखाई देता है, तिर्यक योनि (पशु योनि) दिखाई देती है, प्रेत लोक दिखाई देता है, या जो भी अन्य दुर्गतियाँ हैं, वे दिखाई देती हैं। भिक्षुओं, कर्मों की उत्पत्ति के ये तीन कारण हैं।"


‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, นิทานานิ กมฺมานํ สมุทยาย. กตมานิ ตีณิ? อโลโภ นิทานํ กมฺมานํ สมุทยาย, อโทโส นิทานํ กมฺมานํ สมุทยาย, อโมโห นิทานํ กมฺมานํ สมุทยาย. น, ภิกฺขเว, อโลภา โลโภ สมุเทติ; อถ โข, ภิกฺขเว, อโลภา อโลโภว สมุเทติ. น, ภิกฺขเว, อโทสา โทโส สมุเทติ; อถ โข, ภิกฺขเว, อโทสา อโทโสว สมุเทติ. น, ภิกฺขเว, อโมหา โมโห สมุเทติ; อถ โข, ภิกฺขเว, อโมหา อโมโหว สมุเทติ. น, ภิกฺขเว, อโลภเชน กมฺเมน อโทสเชน กมฺเมน อโมหเชน กมฺเมน นิรโย ปญฺญายติ ติรจฺฉานโยนิ ปญฺญายติ เปตฺติวิสโย ปญฺญายติ, ยา วา ปนญฺญาปิ กาจิ ทุคฺคติโย. อถ โข, ภิกฺขเว, อโลภเชน กมฺเมน อโทสเชน กมฺเมน อโมหเชน กมฺเมน เทวา ปญฺญายนฺติ, มนุสฺสา ปญฺญายนฺติ, ยา วา ปนญฺญาปิ กาจิ สุคติโย. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ตีณิ นิทานานิ กมฺมานํ สมุทยายา’’ติ. นวมํ.

"भिक्षुओं, कर्मों की उत्पत्ति के ये तीन कारण हैं। कौन से तीन? अलोभ कर्मों की उत्पत्ति का कारण है, अद्वेष कर्मों की उत्पत्ति का कारण है, और अमोह कर्मों की उत्पत्ति का कारण है। भिक्षुओं, अलोभ से लोभ उत्पन्न नहीं होता; बल्कि भिक्षुओं, अलोभ से अलोभ ही उत्पन्न होता है। भिक्षुओं, अद्वेष से द्वेष उत्पन्न नहीं होता; बल्कि भिक्षुओं, अद्वेष से अद्वेष ही उत्पन्न होता है। भिक्षुओं, अमोह से मोह उत्पन्न नहीं होता; बल्कि भिक्षुओं, अमोह से अमोह ही उत्पन्न होता है। भिक्षुओं, अलोभ, अद्वेष और अमोह से उत्पन्न कर्मों के कारण न तो नरक दिखाई देता है, न तिर्यक योनि, न प्रेत लोक, और न ही कोई अन्य दुर्गतियाँ। बल्कि भिक्षुओं, अलोभ, अद्वेष और अमोह से उत्पन्न कर्मों के कारण देवता दिखाई देते हैं, मनुष्य दिखाई देते हैं, और जो भी अन्य सुगतियाँ हैं, वे दिखाई देती हैं। भिक्षुओं, कर्मों की उत्पत्ति के ये तीन कारण हैं।" नौवाँ (सुत्त)।


๑๐. กิมิลสุตฺตํ

१०. किमिल सुत्त


๔๐. เอวํ เม สุตํ – เอกํ สมยํ ภควา กิมิลายํ วิหรติ นิจุลวเน. อถ โข อายสฺมา กิมิโล เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา กิมิโล ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘โก นุ โข, ภนฺเต, เหตุ โก ปจฺจโย เยน ตถาคเต ปรินิพฺพุเต สทฺธมฺโม น จิรฏฺฐิติโก โหตี’’ติ? ‘‘อิธ, กิมิล, ตถาคเต ปรินิพฺพุเต ภิกฺขู ภิกฺขุนิโย อุปาสกา อุปาสิกาโย สตฺถริ อคารวา วิหรนฺติ อปฺปติสฺสา, ธมฺเม อคารวา วิหรนฺติ อปฺปติสฺสา, สงฺเฆ อคารวา วิหรนฺติ อปฺปติสฺสา, สิกฺขาย อคารวา วิหรนฺติ อปฺปติสฺสา, อปฺปมาเท อคารวา วิหรนฺติ อปฺปติสฺสา, ปฏิสนฺถาเร อคารวา วิหรนฺติ อปฺปติสฺสา. อยํ โข, กิมิล, เหตุ อยํ ปจฺจโย เยน ตถาคเต ปรินิพฺพุเต สทฺธมฺโม น จิรฏฺฐิติโก โหติ’’.

४०. ऐसा मैंने सुना— एक समय भगवान् किमिला के निचुलवन में विहार कर रहे थे। तब आयुष्मान् किमिल जहाँ भगवान् थे, वहाँ पहुँचे; पहुँचकर भगवान् को अभिवादन कर एक ओर बैठ गए। एक ओर बैठे हुए आयुष्मान् किमिल ने भगवान् से यह कहा— "भन्ते, वह क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है, जिससे तथागत के परिनिर्वाण के बाद सद्धर्म चिरस्थायी नहीं होता?" "किमिल, यहाँ तथागत के परिनिर्वाण के बाद भिक्षु, भिक्षुणियाँ, उपासक और उपासिकाएँ शास्ता (बुद्ध) के प्रति गौरवहीन और अनादरपूर्ण होकर विहार करते हैं, धर्म के प्रति गौरवहीन और अनादरपूर्ण होकर विहार करते हैं, संघ के प्रति गौरवहीन और अनादरपूर्ण होकर विहार करते हैं, शिक्षा के प्रति गौरवहीन और अनादरपूर्ण होकर विहार करते हैं, अप्रमाद के प्रति गौरवहीन और अनादरपूर्ण होकर विहार करते हैं, और प्रतिसंथार (सत्कार) के प्रति गौरवहीन और अनादरपूर्ण होकर विहार करते हैं। किमिल, यही वह हेतु है, यही वह प्रत्यय है, जिससे तथागत के परिनिर्वाण के बाद सद्धर्म चिरस्थायी नहीं होता।"


‘‘โก [Pg.299] ปน, ภนฺเต, เหตุ โก ปจฺจโย เยน ตถาคเต ปรินิพฺพุเต สทฺธมฺโม จิรฏฺฐิติโก โหตี’’ติ? ‘‘อิธ, กิมิล, ตถาคเต ปรินิพฺพุเต ภิกฺขู ภิกฺขุนิโย อุปาสกา อุปาสิกาโย สตฺถริ สคารวา วิหรนฺติ สปฺปติสฺสา, ธมฺเม สคารวา วิหรนฺติ สปฺปติสฺสา, สงฺเฆ สคารวา วิหรนฺติ สปฺปติสฺสา, สิกฺขาย สคารวา วิหรนฺติ สปฺปติสฺสา, อปฺปมาเท สคารวา วิหรนฺติ สปฺปติสฺสา, ปฏิสนฺถาเร สคารวา วิหรนฺติ สปฺปติสฺสา. อยํ โข, กิมิล, เหตุ อยํ ปจฺจโย เยน ตถาคเต ปรินิพฺพุเต สทฺธมฺโม จิรฏฺฐิติโก โหตี’’ติ. ทสมํ.

"भन्ते! वह क्या हेतु है, वह क्या प्रत्यय है, जिससे तथागत के परिनिर्वाण के बाद सद्धर्म चिरस्थायी होता है?" "किमिल! यहाँ तथागत के परिनिर्वाण के बाद भिक्षु, भिक्षुणियाँ, उपासक और उपासिकाएँ शास्ता के प्रति आदर और गौरव के साथ विहार करते हैं, धर्म के प्रति आदर और गौरव के साथ विहार करते हैं, संघ के प्रति आदर और गौरव के साथ विहार करते हैं, शिक्षा के प्रति आदर और गौरव के साथ विहार करते हैं, अप्रमाद के प्रति आदर और गौरव के साथ विहार करते हैं, और प्रतिसंथार (आतिथ्य) के प्रति आदर और गौरव के साथ विहार करते हैं। किमिल! यही वह हेतु है, यही वह प्रत्यय है, जिससे तथागत के परिनिर्वाण के बाद सद्धर्म चिरस्थायी होता है।" दसवाँ सुत्त।


๑๑. ทารุกฺขนฺธสุตฺตํ

११. दारुक्खन्ध सुत्त


๔๑. เอวํ เม สุตํ – เอกํ สมยํ อายสฺมา สาริปุตฺโต ราชคเห วิหรติ คิชฺฌกูเฏ ปพฺพเต. อถ โข อายสฺมา สาริปุตฺโต ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย สมฺพหุเลหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ คิชฺฌกูฏา ปพฺพตา โอโรหนฺโต อทฺทส อญฺญตรสฺมึ ปเทเส มหนฺตํ ทารุกฺขนฺธํ. ทิสฺวา ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘ปสฺสถ โน, อาวุโส, ตุมฺเห อมุํ มหนฺตํ ทารุกฺขนฺธ’’นฺติ? ‘‘เอวมาวุโส’’ติ.

४१. ऐसा मैंने सुना है—एक समय आयुष्मान सारिपुत्र राजगृह के गृध्रकूट पर्वत पर विहार कर रहे थे। तब आयुष्मान सारिपुत्र पूर्वाह्न समय में निवसन (अधोवस्त्र) पहनकर, पात्र-चीवर लेकर, बहुत से भिक्षुओं के साथ गृध्रकूट पर्वत से उतरते हुए एक स्थान पर एक बड़े लकड़ी के लट्ठे (काष्ठ-खण्ड) को देखा। देखकर भिक्षुओं को संबोधित किया—"आयुष्मन्! क्या तुम इस बड़े लकड़ी के लट्ठे को देख रहे हो?" "हाँ, आयुष्मन्!"


‘‘อากงฺขมาโน, อาวุโส, ภิกฺขุ อิทฺธิมา เจโตวสิปฺปตฺโต อมุํ ทารุกฺขนฺธํ ปถวีตฺเวว อธิมุจฺเจยฺย. ตํ กิสฺส เหตุ? อตฺถิ, อาวุโส, อมุมฺหิ ทารุกฺขนฺเธ ปถวีธาตุ, ยํ นิสฺสาย ภิกฺขุ อิทฺธิมา เจโตวสิปฺปตฺโต อมุํ ทารุกฺขนฺธํ ปถวีตฺเวว อธิมุจฺเจยฺย. อากงฺขมาโน, อาวุโส, ภิกฺขุ อิทฺธิมา เจโตวสิปฺปตฺโต อมุํ ทารุกฺขนฺธํ อาโปตฺเวว อธิมุจฺเจยฺย …เป… เตโชตฺเวว อธิมุจฺเจยฺย… วาโยตฺเวว อธิมุจฺเจยฺย… สุภนฺตฺเวว อธิมุจฺเจยฺย… อสุภนฺตฺเวว อธิมุจฺเจยฺย. ตํ กิสฺส เหตุ? อตฺถิ, อาวุโส, อมุมฺหิ ทารุกฺขนฺเธ อสุภธาตุ, ยํ นิสฺสาย ภิกฺขุ อิทฺธิมา เจโตวสิปฺปตฺโต อมุํ ทารุกฺขนฺธํ อสุภนฺตฺเวว อธิมุจฺเจยฺยา’’ติ. เอกาทสมํ.

"आयुष्मन्! यदि ऋद्धिमान और चित्त की वशवर्तिता को प्राप्त भिक्षु चाहे, तो वह इस लकड़ी के लट्ठे को 'पृथ्वी' के रूप में ही अधिमुक्त (संकल्पित) कर सकता है। वह किस हेतु से? आयुष्मन्! इस लकड़ी के लट्ठे में पृथ्वी-धातु है, जिसका आश्रय लेकर ऋद्धिमान और चित्त की वशवर्तिता को प्राप्त भिक्षु इस लकड़ी के लट्ठे को 'पृथ्वी' के रूप में अधिमुक्त कर सकता है। आयुष्मन्! यदि ऋद्धिमान और चित्त की वशवर्तिता को प्राप्त भिक्षु चाहे, तो वह इस लकड़ी के लट्ठे को 'जल' के रूप में अधिमुक्त कर सकता है... 'अग्नि' के रूप में... 'वायु' के रूप में... 'शुभ' के रूप में... 'अशुभ' के रूप में अधिमुक्त कर सकता है। वह किस हेतु से? आयुष्मन्! इस लकड़ी के लट्ठे में अशुभ-धातु है, जिसका आश्रय लेकर ऋद्धिमान और चित्त की वशवर्तिता को प्राप्त भिक्षु इस लकड़ी के लट्ठे को 'अशुभ' के रूप में अधिमुक्त कर सकता है।" ग्यारहवाँ सुत्त।


๑๒. นาคิตสุตฺตํ

१२. नागित सुत्त


๔๒. เอวํ เม สุตํ – เอกํ สมยํ ภควา โกสเลสุ จาริกํ จรมาโน มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ เยน อิจฺฉานงฺคลํ นาม โกสลานํ พฺราหฺมณคาโม ตทวสริ. ตตฺร สุทํ ภควา อิจฺฉานงฺคเล วิหรติ [Pg.300] อิจฺฉานงฺคลวนสณฺเฑ. อสฺโสสุํ โข อิจฺฉานงฺคลกา พฺราหฺมณคหปติกา – ‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม สกฺยปุตฺโต สกฺยกุลา ปพฺพชิโต อิจฺฉานงฺคลํ อนุปฺปตฺโต อิจฺฉานงฺคเล วิหรติ อิจฺฉานงฺคลวนสณฺเฑ. ตํ โข ปน ภวนฺตํ โคตมํ เอวํ กลฺยาโณ กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคโต – ‘อิติปิ โส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน…เป… พุทฺโธ ภควา’ติ. โส อิมํ โลกํ สเทวกํ…เป… อรหตํ ทสฺสนํ โหตี’’ติ. อถ โข อิจฺฉานงฺคลกา พฺราหฺมณคหปติกา ตสฺสา รตฺติยา อจฺจเยน ปหูตํ ขาทนียํ โภชนียํ อาทาย เยน อิจฺฉานงฺคลวนสณฺโฑ เตนุปสงฺกมึสุ; อุปสงฺกมิตฺวา พหิทฺวารโกฏฺฐเก อฏฺฐํสุ อุจฺจาสทฺทา มหาสทฺทา.

४२. ऐसा मैंने सुना है—एक समय भगवान कोसल देश में चारिका करते हुए महाभिक्षु संघ के साथ इच्छानंगल नामक कोसलवासियों के ब्राह्मण ग्राम पहुँचे। वहाँ भगवान इच्छानंगल के इच्छानंगल वन-खण्ड में विहार कर रहे थे। इच्छानंगल के ब्राह्मण गृहपतियों ने सुना—"शाक्यपुत्र, शाक्यकुल से प्रव्रजित श्रमण गौतम इच्छानंगल आए हैं और इच्छानंगल वन-खण्ड में विहार कर रहे हैं। उन भगवान गौतम का ऐसा कल्याणकारी कीर्ति-शब्द (यश) फैला है—'वे भगवान अर्हत् हैं, सम्यक्सम्बुद्ध हैं, विद्या-चरण सम्पन्न हैं... बुद्ध हैं, भगवान हैं।' उन अर्हन्तों का दर्शन करना अच्छा है।" तब इच्छानंगल के ब्राह्मण गृहपति उस रात के बीतने पर बहुत से खाद्य और भोज्य पदार्थ लेकर जहाँ इच्छानंगल वन-खण्ड था, वहाँ पहुँचे; पहुँचकर द्वार-कोष्ठक के बाहर ऊँचे स्वर में, महाशब्द करते हुए खड़े हो गए।


เตน โข ปน สมเยน อายสฺมา นาคิโต ภควโต อุปฏฺฐาโก โหติ. อถ โข ภควา อายสฺมนฺตํ นาคิตํ อามนฺเตสิ – ‘‘เก ปน เต, นาคิต, อุจฺจาสทฺทา มหาสทฺทา เกวฏฺฏา มญฺเญ มจฺฉวิโลเป’’ติ? ‘‘เอเต, ภนฺเต, อิจฺฉานงฺคลกา พฺราหฺมณคหปติกา ปหูตํ ขาทนียํ โภชนียํ อาทาย พหิทฺวารโกฏฺฐเก ฐิตา ภควนฺตํเยว อุทฺทิสฺส ภิกฺขุสงฺฆญฺจา’’ติ. ‘‘มาหํ, นาคิต, ยเสน สมาคมํ, มา จ มยา ยโส. โย โข, นาคิต, นยิมสฺส เนกฺขมฺมสุขสฺส ปวิเวกสุขสฺส อุปสมสุขสฺส สมฺโพธสุขสฺส นิกามลาภี อสฺส อกิจฺฉลาภี อกสิรลาภี, ยสฺสาหํ เนกฺขมฺมสุขสฺส ปวิเวกสุขสฺส อุปสมสุขสฺส สมฺโพธสุขสฺส นิกามลาภี อกิจฺฉลาภี อกสิรลาภี, โส ตํ มีฬฺหสุขํ มิทฺธสุขํ ลาภสกฺการสิโลกสุขํ สาทิเยยฺยา’’ติ.

उस समय आयुष्मान नागित भगवान के उपस्थाक (सेवक) थे। तब भगवान ने आयुष्मान नागित को संबोधित किया—"नागित! वे ऊँचे स्वर, वे महाशब्द किसके हैं? जैसे मछुआरे मछली पकड़ते समय शोर करते हैं।" "भन्ते! ये इच्छानंगल के ब्राह्मण गृहपति हैं, जो बहुत से खाद्य और भोज्य पदार्थ लेकर द्वार-कोष्ठक के बाहर भगवान और भिक्षु संघ के लिए खड़े हैं।" "नागित! मेरा यश (प्रसिद्धि) से समागम न हो, और न यश का मुझसे। नागित! जिसे इस नैष्क्रम्य-सुख, प्रविवेक-सुख, उपशम-सुख और सम्बोध-सुख की प्राप्ति इच्छानुसार, बिना कष्ट के, बिना कठिनाई के नहीं होती, वही उस विष्ठा-सदृश सुख (मीळ्हसुख), तन्द्रा-सुख (मिद्धसुख) और लाभ-सत्कार-यश रूपी सुख का आनन्द लेता है। परन्तु मुझे इस नैष्क्रम्य-सुख, प्रविवेक-सुख, उपशम-सुख और सम्बोध-सुख की प्राप्ति इच्छानुसार, बिना कष्ट के, बिना कठिनाई के होती है, तो क्या मैं उस विष्ठा-सदृश सुख, तन्द्रा-सुख और लाभ-सत्कार-यश रूपी सुख का आनन्द लूँगा?"


‘‘อธิวาเสตุ ทานิ, ภนฺเต, ภควา; อธิวาเสตุ, สุคโต; อธิวาสนกาโล ทานิ, ภนฺเต, ภควโต. เยน เยเนว ทานิ, ภนฺเต, ภควา คมิสฺสติ, ตนฺนินฺนาว ภวิสฺสนฺติ พฺราหฺมณคหปติกา เนคมา เจว ชานปทา จ. เสยฺยถาปิ, ภนฺเต, ถุลฺลผุสิตเก เทเว วสฺสนฺเต ยถานินฺนํ อุทกานิ ปวตฺตนฺติ; เอวเมวํ โข, ภนฺเต, เยน เยเนว ทานิ ภควา คมิสฺสติ, ตนฺนินฺนาว ภวิสฺสนฺติ พฺราหฺมณคหปติกา เนคมา เจว ชานปทา จ. ตํ กิสฺส เหตุ? ตถา หิ, ภนฺเต, ภควโต สีลปญฺญาณ’’นฺติ.

"भन्ते! अब भगवान स्वीकार (अधिवासना) करें; सुगत स्वीकार करें; भन्ते! अब भगवान के स्वीकार करने का समय है। भन्ते! अब भगवान जिस-जिस दिशा में जाएँगे, वहाँ के ब्राह्मण गृहपति, नगरवासी और ग्रामीण उसी ओर झुक जाएँगे। भन्ते! जैसे मोटी बूंदों वाली वर्षा होने पर जल नीचे की ओर बहता है; वैसे ही भन्ते! अब भगवान जिस-जिस दिशा में जाएँगे, वहाँ के ब्राह्मण गृहपति, नगरवासी और ग्रामीण उसी ओर झुक जाएँगे। वह किस हेतु से? भन्ते! क्योंकि भगवान का शील और प्रज्ञा ऐसी ही (महान) है।"


‘‘มาหํ, นาคิต, ยเสน สมาคมํ, มา จ มยา ยโส. โย โข, นาคิต, นยิมสฺส เนกฺขมฺมสุขสฺส ปวิเวกสุขสฺส อุปสมสุขสฺส สมฺโพธสุขสฺส [Pg.301] นิกามลาภี อสฺส อกิจฺฉลาภี อกสิรลาภี, ยสฺสาหํ เนกฺขมฺมสุขสฺส ปวิเวกสุขสฺส อุปสมสุขสฺส สมฺโพธสุขสฺส นิกามลาภี อกิจฺฉลาภี อกสิรลาภี, โส ตํ มีฬฺหสุขํ มิทฺธสุขํ ลาภสกฺการสิโลกสุขํ สาทิเยยฺย.

"नागित! मेरा यश से समागम न हो, और न यश का मुझसे। नागित! जिसे इस नैष्क्रम्य-सुख, प्रविवेक-सुख, उपशम-सुख और सम्बोध-सुख की प्राप्ति इच्छानुसार, बिना कष्ट के, बिना कठिनाई के नहीं होती, वही उस विष्ठा-सदृश सुख, तन्द्रा-सुख और लाभ-सत्कार-यश रूपी सुख का आनन्द लेता है। परन्तु मुझे इस नैष्क्रम्य-सुख, प्रविवेक-सुख, उपशम-सुख और सम्बोध-सुख की प्राप्ति इच्छानुसार, बिना कष्ट के, बिना कठिनाई के होती है, तो क्या मैं उस विष्ठा-सदृश सुख, तन्द्रा-सुख और लाभ-सत्कार-यश रूपी सुख का आनन्द लूँगा?"


‘‘อิธาหํ, นาคิต, ภิกฺขุํ ปสฺสามิ คามนฺตวิหารึ สมาหิตํ นิสินฺนํ. ตสฺส มยฺหํ, นาคิต, เอวํ โหติ – ‘อิทานิมํ อายสฺมนฺตํ อารามิโก วา อุปฏฺฐหิสฺสติ สมณุทฺเทโส วา ตํ ตมฺหา สมาธิมฺหา จาเวสฺสตี’ติ. เตนาหํ, นาคิต, ตสฺส ภิกฺขุโน น อตฺตมโน โหมิ คามนฺตวิหาเรน. อิธ ปนาหํ, นาคิต, ภิกฺขุํ ปสฺสามิ อารญฺญิกํ อรญฺเญ ปจลายมานํ นิสินฺนํ. ตสฺส มยฺหํ, นาคิต, เอวํ โหติ – ‘อิทานิ อยมายสฺมา อิมํ นิทฺทากิลมถํ ปฏิวิโนเทตฺวา อรญฺญสญฺญํเยว มนสิ กริสฺสติ เอกตฺต’นฺติ. เตนาหํ, นาคิต, ตสฺส ภิกฺขุโน อตฺตมโน โหมิ อรญฺญวิหาเรน.

“हे नागित! यहाँ मैं एक गाँव के समीप रहने वाले भिक्षु को समाहित होकर बैठा हुआ देखता हूँ। हे नागित! तब मुझे ऐसा विचार आता है— ‘अब इस आयुष्मान् को कोई आराम-रक्षक (बगीचे का सेवक) या कोई श्रमणोद्देश (नवागत भिक्षु) इस समाधि से विचलित कर देगा।’ हे नागित! इसलिए मैं उस भिक्षु के गाँव के समीप रहने से प्रसन्न नहीं होता हूँ। परन्तु हे नागित! यहाँ मैं एक आरण्यक (वनवासी) भिक्षु को वन में ऊँघते हुए बैठा देखता हूँ। हे नागित! तब मुझे ऐसा विचार आता है— ‘अब यह आयुष्मान् इस निद्रा की थकान को दूर कर, केवल वन की संज्ञा (एकाग्रता) को ही मन में धारण करेगा।’ हे नागित! इसलिए मैं उस भिक्षु के वन-निवास से प्रसन्न होता हूँ।”


‘‘อิธ ปนาหํ, นาคิต, ภิกฺขุํ ปสฺสามิ อารญฺญิกํ อรญฺเญ อสมาหิตํ นิสินฺนํ. ตสฺส มยฺหํ, นาคิต, เอวํ โหติ – ‘อิทานิ อยมายสฺมา อสมาหิตํ วา จิตฺตํ สมาทหิสฺสติ, สมาหิตํ วา จิตฺตํ อนุรกฺขิสฺสตี’ติ. เตนาหํ, นาคิต, ตสฺส ภิกฺขุโน อตฺตมโน โหมิ อรญฺญวิหาเรน.

“पुनः हे नागित! यहाँ मैं एक आरण्यक भिक्षु को वन में असमाहित (एकाग्रता रहित) बैठा देखता हूँ। हे नागित! तब मुझे ऐसा विचार आता है— ‘अब यह आयुष्मान् या तो अपने असमाहित चित्त को समाहित करेगा, या अपने समाहित चित्त की रक्षा करेगा।’ हे नागित! इसलिए मैं उस भिक्षु के वन-निवास से प्रसन्न होता हूँ।”


‘‘อิธ ปนาหํ, นาคิต, ภิกฺขุํ ปสฺสามิ อารญฺญิกํ อรญฺเญ สมาหิตํ นิสินฺนํ. ตสฺส มยฺหํ, นาคิต, เอวํ โหติ – ‘อิทานิ อยมายสฺมา อวิมุตฺตํ วา จิตฺตํ วิโมเจสฺสติ, วิมุตฺตํ วา จิตฺตํ อนุรกฺขิสฺสตี’ติ. เตนาหํ, นาคิต, ตสฺส ภิกฺขุโน อตฺตมโน โหมิ อรญฺญวิหาเรน.

“पुनः हे नागित! यहाँ मैं एक आरण्यक भिक्षु को वन में समाहित होकर बैठा देखता हूँ। हे नागित! तब मुझे ऐसा विचार आता है— ‘अब यह आयुष्मान् या तो अपने अमुक्त (क्लेशों से न छूटे हुए) चित्त को मुक्त करेगा, या अपने मुक्त चित्त की रक्षा करेगा।’ हे नागित! इसलिए मैं उस भिक्षु के वन-निवास से प्रसन्न होता हूँ।”


‘‘อิธ ปนาหํ, นาคิต, ภิกฺขุํ ปสฺสามิ คามนฺตวิหารึ ลาภึ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปฺปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารานํ. โส ตํ ลาภสกฺการสิโลกํ นิกามยมาโน ริญฺจติ ปฏิสลฺลานํ ริญฺจติ อรญฺญวนปตฺถานิ ปนฺตานิ เสนาสนานิ; คามนิคมราชธานึ โอสริตฺวา วาสํ กปฺเปติ. เตนาหํ, นาคิต, ตสฺส ภิกฺขุโน น อตฺตมโน โหมิ คามนฺตวิหาเรน.

“पुनः हे नागित! यहाँ मैं एक गाँव के समीप रहने वाले भिक्षु को देखता हूँ, जो चीवर, पिण्डपात, शयनासन और ग्लान-प्रत्यय-भैषज्य-परिष्कार (दवाइयों) का लाभ पाने वाला है। वह उस लाभ, सत्कार और यश की इच्छा रखते हुए एकान्त-वास (प्रतिसंलयन) का त्याग कर देता है, वन के दुर्गम और एकांत शयनासनों का त्याग कर देता है; और गाँव, निगम तथा राजधानी में जाकर निवास करता है। हे नागित! इसलिए मैं उस भिक्षु के गाँव के समीप रहने से प्रसन्न नहीं होता हूँ।”


‘‘อิธ [Pg.302] ปนาหํ, นาคิต, ภิกฺขุํ ปสฺสามิ อารญฺญิกํ ลาภึ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปฺปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารานํ. โส ตํ ลาภสกฺการสิโลกํ ปฏิปณาเมตฺวา น ริญฺจติ ปฏิสลฺลานํ น ริญฺจติ อรญฺญวนปตฺถานิ ปนฺตานิ เสนาสนานิ. เตนาหํ, นาคิต, ตสฺส ภิกฺขุโน อตฺตมโน โหมิ อรญฺญวิหาเรน. ยสฺมาหํ, นาคิต, สมเย อทฺธานมคฺคปฺปฏิปนฺโน น กญฺจิ ปสฺสามิ ปุรโต วา ปจฺฉโต วา, ผาสุ เม, นาคิต, ตสฺมึ สมเย โหติ อนฺตมโส อุจฺจารปสฺสาวกมฺมายา’’ติ. ทฺวาทสมํ.

“पुनः हे नागित! यहाँ मैं एक आरण्यक भिक्षु को देखता हूँ, जो चीवर, पिण्डपात, शयनासन और ग्लान-प्रत्यय-भैषज्य-परिष्कार का लाभ पाने वाला है। वह उस लाभ, सत्कार और यश को ठुकराकर एकान्त-वास का त्याग नहीं करता, वन के दुर्गम और एकांत शयनासनों का त्याग नहीं करता। हे नागित! इसलिए मैं उस भिक्षु के वन-निवास से प्रसन्न होता हूँ। हे नागित! जिस समय मैं लम्बी यात्रा पर निकला होता हूँ और अपने आगे या पीछे किसी को नहीं देखता, उस समय मुझे सुख (शांति) का अनुभव होता है, यहाँ तक कि मल-मूत्र त्याग करने के लिए भी।” (बारहवाँ सुत्त समाप्त)।


เทวตาวคฺโค จตุตฺโถ.

चौथा देवतावग्ग समाप्त।


ตสฺสุทฺทานํ –

उसका सारांश (उद्दान) —


เสขา ทฺเว อปริหานิ, โมคฺคลฺลาน วิชฺชาภาคิยา;

วิวาททานตฺตการี นิทานํ, กิมิลทารุกฺขนฺเธน นาคิโตติ.

सेख, दो अपरिहाणि, मोग्गल्लान, विज्जाभागिय, विवाद, दान, अत्तकारी, निदान, किमिल, दारुक्खन्ध और नागित।


๕. ธมฺมิกวคฺโค

५. धम्मिक वग्ग


๑. นาคสุตฺตํ

१. नाग सुत्त


๔๓. เอกํ สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. อถ โข ภควา ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย สาวตฺถิยํ ปิณฺฑาย ปาวิสิ. สาวตฺถิยํ ปิณฺฑาย จริตฺวา ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ อามนฺเตสิ – ‘‘อายามานนฺท, เยน ปุพฺพาราโม มิคารมาตุปาสาโท เตนุปสงฺกมิสฺสาม ทิวาวิหารายา’’ติ. ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’ติ โข อายสฺมา อานนฺโท ภควโต ปจฺจสฺโสสิ.

४३. एक समय भगवान् श्रावस्ती में अनाथपिण्डिक के आराम जेतवन में विहार कर रहे थे। तब भगवान् पूर्वाह्न समय में निवसन (अधोवस्त्र) पहनकर, पात्र और चीवर लेकर श्रावस्ती में भिक्षा के लिए प्रविष्ट हुए। श्रावस्ती में भिक्षाटन कर, भोजन के पश्चात् भिक्षाटन से लौटकर उन्होंने आयुष्मान् आनन्द को संबोधित किया— ‘आओ आनन्द! जहाँ मृगारमाता (विशाखा) का पूर्वाराम प्रासाद है, वहाँ दिन के विहार (विश्राम) के लिए चलें।’ आयुष्मान् आनन्द ने ‘जी भन्ते’ कहकर भगवान् को उत्तर दिया।


อถ โข ภควา อายสฺมตา อานนฺเทน สทฺธึ เยน ปุพฺพาราโม มิคารมาตุปาสาโท เตนุปสงฺกมิ. อถ โข ภควา สายนฺหสมยํ ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ อามนฺเตสิ – ‘‘อายามานนฺท, เยน ปุพฺพโกฏฺฐโก เตนุปสงฺกมิสฺสาม คตฺตานิ ปริสิญฺจิตุ’’นฺติ. ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’ติ [Pg.303] โข อายสฺมา อานนฺโท ภควโต ปจฺจสฺโสสิ. อถ โข ภควา อายสฺมตา อานนฺเทน สทฺธึ เยน ปุพฺพโกฏฺฐโก เตนุปสงฺกมิ คตฺตานิ ปริสิญฺจิตุํ. ปุพฺพโกฏฺฐเก คตฺตานิ ปริสิญฺจิตฺวา ปจฺจุตฺตริตฺวา เอกจีวโร อฏฺฐาสิ คตฺตานิ ปุพฺพาปยมาโน.

तब भगवान् आयुष्मान् आनन्द के साथ जहाँ मृगारमाता का पूर्वाराम प्रासाद था, वहाँ पहुँचे। फिर भगवान् सायंकाल के समय प्रतिसंलयन (एकान्त ध्यान) से उठकर आयुष्मान् आनन्द को संबोधित किया— ‘आओ आनन्द! जहाँ पूर्वी कोष्ठक (स्नान घाट) है, वहाँ शरीर धोने (स्नान करने) के लिए चलें।’ आयुष्मान् आनन्द ने ‘जी भन्ते’ कहकर भगवान् को उत्तर दिया। तब भगवान् आयुष्मान् आनन्द के साथ शरीर धोने के लिए पूर्वी कोष्ठक पर गए। पूर्वी कोष्ठक में शरीर धोकर (स्नान कर), जल से बाहर निकलकर, एक चीवर धारण किए हुए, शरीर को सुखाते हुए खड़े हो गए।


เตน โข ปน สมเยน รญฺโญ ปเสนทิสฺส โกสลสฺส เสโต นาม นาโค มหาตูริย ตาฬิตวาทิเตน ปุพฺพโกฏฺฐกา ปจฺจุตฺตรติ. อปิสฺสุ ตํ ชโน ทิสฺวา เอวมาห – ‘‘อภิรูโป วต, โภ, รญฺโญ นาโค; ทสฺสนีโย วต, โภ, รญฺโญ นาโค; ปาสาทิโก วต, โภ, รญฺโญ นาโค; กายุปปนฺโน วต, โภ, รญฺโญ นาโค’’ติ! เอวํ วุตฺเต อายสฺมา อุทายี ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘หตฺถิเมว นุ โข, ภนฺเต, มหนฺตํ พฺรหนฺตํ กายุปปนฺนํ ชโน ทิสฺวา เอวมาห – ‘นาโค วต, โภ, นาโค’ติ, อุทาหุ อญฺญมฺปิ กญฺจิ มหนฺตํ พฺรหนฺตํ กายุปปนฺนํ ชโน ทิสฺวา เอวมาห – ‘นาโค วต, โภ, นาโค’’’ติ? ‘‘หตฺถิมฺปิ โข, อุทายิ, มหนฺตํ พฺรหนฺตํ กายุปปนฺนํ ชโน ทิสฺวา เอวมาห – ‘นาโค วต, โภ, นาโค’ติ! อสฺสมฺปิ โข, อุทายิ, มหนฺตํ พฺรหนฺตํ…เป… โคณมฺปิ โข, อุทายิ, มหนฺตํ พฺรหนฺตํ…เป… อุรคมฺปิ โข, อุทายิ, มหนฺตํ พฺรหนฺตํ…เป… รุกฺขมฺปิ โข, อุทายิ, มหนฺตํ พฺรหนฺตํ…เป… มนุสฺสมฺปิ โข, อุทายิ, มหนฺตํ พฺรหนฺตํ กายุปปนฺนํ ชโน ทิสฺวา เอวมาห – ‘นาโค วต, โภ, นาโค’ติ! อปิ จ, อุทายิ, โย สเทวเก โลเก สมารเก สพฺรหฺมเก สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสาย อาคุํ น กโรติ กาเยน วาจาย มนสา, ตมหํ ‘นาโค’ติ พฺรูมี’’ติ.

उस समय राजा प्रसेनजित कोसल का 'सेतो' (श्वेत) नामक हाथी महान वाद्यों की ध्वनि के साथ पूर्वी जलाशय से बाहर निकला। उसे देखकर लोग कहने लगे— "अहो! राजा का हाथी कितना रूपवान है! कितना दर्शनीय है! कितना चित्ताकर्षक है! कितना सुगठित शरीर वाला है!" तब आयुष्मान उदायी ने भगवान से यह कहा— "भन्ते! क्या लोग केवल विशाल और सुगठित शरीर वाले हाथी को देखकर ही 'नाग' कहते हैं, या किसी अन्य विशाल और सुगठित शरीर वाले को भी?" बुद्ध ने कहा— "उदायी! लोग विशाल हाथी, घोड़े, बैल, सर्प, वृक्ष और मनुष्य को भी 'नाग' कहते हैं। किन्तु उदायी, इस देवों, मारों और ब्रह्मा सहित लोक में, श्रमणों-ब्राह्मणों और देव-मनुष्यों सहित प्रजा में, जो काया, वाणी और मन से कोई पाप नहीं करता, उसे मैं 'नाग' कहता हूँ।"


‘‘อจฺฉริยํ, ภนฺเต, อพฺภุตํ, ภนฺเต! ยาว สุภาสิตํ จิทํ, ภนฺเต, ภควตา – อปิ จ, อุทายิ, โย สเทวเก โลเก สมารเก สพฺรหฺมเก สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสาย อาคุํ น กโรติ กาเยน วาจาย มนสา, ตมหํ ‘นาโค’ติ พฺรูมี’’ติ. อิทญฺจ ปนาหํ, ภนฺเต, ภควตา สุภาสิตํ อิมาหิ คาถาหิ อนุโมทามิ –

"आश्चर्य है भन्ते! अद्भुत है भन्ते! भगवान ने यह कितना सुभाषित कहा है— 'उदायी, जो देवों, मारों और ब्रह्मा सहित लोक में... काया, वाणी और मन से कोई पाप नहीं करता, उसे मैं नाग कहता हूँ।' भन्ते! भगवान के इस सुभाषित का मैं इन गाथाओं से अनुमोदन करता हूँ—"


‘‘มนุสฺสภูตํ สมฺพุทฺธํ, อตฺตทนฺตํ สมาหิตํ;

อิริยมานํ พฺรหฺมปเถ, จิตฺตสฺสูปสเม รตํ.

"मनुष्य रूप में उत्पन्न सम्बुद्ध, जो स्वयं दमित और समाहित हैं; जो ब्रह्मपथ (श्रेष्ठ मार्ग) पर चलते हैं और चित्त की शांति में लीन हैं।"


‘‘ยํ [Pg.304] มนุสฺสา นมสฺสนฺติ, สพฺพธมฺมาน ปารคุํ;

เทวาปิ ตํ นมสฺสนฺติ, อิติ เม อรหโต สุตํ.

"जिन्हें मनुष्य नमस्कार करते हैं, जो समस्त धर्मों के पारगामी हैं; देव भी उन्हें नमस्कार करते हैं— ऐसा मैंने उस अर्हत् से सुना है।"


‘‘สพฺพสํโยชนาตีตํ, วนา นิพฺพน มาคตํ;

กาเมหิ เนกฺขมฺมรตํ, มุตฺตํ เสลาว กญฺจนํ.

"जो समस्त संयोजनों (बंधनों) से अतीत हैं, जो (क्लेश रूपी) वन से निकलकर निर्वन (निर्वाण) को प्राप्त हुए हैं; जो काम-भोगों से विरक्ति (नैष्क्रम्य) में रत हैं, और जो पाषाण की अशुद्धि से मुक्त स्वर्ण के समान हैं।"


‘‘สพฺเพ อจฺจรุจี นาโค, หิมวาญฺเญ สิลุจฺจเย;

สพฺเพสํ นาคนามานํ, สจฺจนาโม อนุตฺตโร.

"जैसे हिमालय अन्य पर्वतों के बीच सुशोभित होता है, वैसे ही वह 'नाग' (बुद्ध) सबमें श्रेष्ठ हैं। 'नाग' नाम वाले सभी प्राणियों में वे ही सत्य-नाम वाले और अनुत्तर हैं।"


‘‘นาคํ โว กิตฺตยิสฺสามิ, น หิ อาคุํ กโรติ โส;

โสรจฺจํ อวิหึสา จ, ปาทา นาคสฺส เต ทุเว.

"मैं उस 'नाग' का कीर्तन करूँगा, क्योंकि वे कोई पाप नहीं करते। शील (सोरच्च) और अहिंसा— ये उस 'नाग' के दो अग्र-पैर हैं।"


‘‘ตโป จ พฺรหฺมจริยํ, จรณา นาคสฺส ตฺยาปเร;

สทฺธาหตฺโถ มหานาโค, อุเปกฺขาเสตทนฺตวา.

"तप और ब्रह्मचर्य उस 'नाग' के दो पिछले पैर हैं। श्रद्धा उस महानाग की सूँड है और उपेक्षा (समता) उसके श्वेत दाँत हैं।"


‘‘สติ คีวา สิโร ปญฺญา, วีมํสา ธมฺมจินฺตนา;

"स्मृति (सति) गर्दन है, प्रज्ञा सिर है, और धर्मों का चिंतन-मनन सूँड का अग्रभाग है।"



ธมฺมกุจฺฉิสมาตโป, วิเวโก ตสฺส วาลธิ.

"धर्म (चतुर्थ ध्यान) उनका उदर है और विवेक (एकान्तवास) उनकी पूँछ है।"


‘‘โส ฌายี อสฺสาสรโต, อชฺฌตฺตํ สุสมาหิโต ;

คจฺฉํ สมาหิโต นาโค, ฐิโต นาโค สมาหิโต.

"वे ध्यानी हैं, श्वास-प्रश्वास (फल-समापत्ति) में रत हैं, भीतर से सुसमाहित हैं। चलते हुए भी वह 'नाग' समाहित है, खड़े हुए भी वह 'नाग' समाहित है।"


‘‘เสยฺยํ สมาหิโต นาโค, นิสินฺโนปิ สมาหิโต;

สพฺพตฺถ สํวุโต นาโค, เอสา นาคสฺส สมฺปทา.

"सोते हुए भी वह 'नाग' समाहित है, बैठे हुए भी समाहित है। वह 'नाग' सर्वत्र (इन्द्रियों में) संयमित है— यही उस 'नाग' की सम्पदा है।"


‘‘ภุญฺชติ อนวชฺชานิ, สาวชฺชานิ น ภุญฺชติ;

ฆาสมจฺฉาทนํ ลทฺธา, สนฺนิธึ ปริวชฺชยํ.

"वे निर्दोष वस्तुओं का उपभोग करते हैं, सदोष वस्तुओं का नहीं। भोजन और वस्त्र प्राप्त होने पर वे उनका संचय करने से बचते हैं।"


‘‘สํโยชนํ อณุํ ถูลํ, สพฺพํ เฉตฺวาน พนฺธนํ;

เยน เยเนว คจฺฉติ, อนเปกฺโขว คจฺฉติ.

"सूक्ष्म और स्थूल, सभी संयोजनों और बंधनों को काटकर, वे जहाँ कहीं भी जाते हैं, अनासक्त होकर ही जाते हैं।"


‘‘ยถาปิ อุทเก ชาตํ, ปุณฺฑรีกํ ปวฑฺฒติ;

นุปลิปฺปติ โตเยน, สุจิคนฺธํ มโนรมํ.

"जैसे जल में उत्पन्न श्वेत कमल बढ़ता है, किन्तु जल से लिप्त नहीं होता, वह सुगन्धित और मनभावन होता है।"


‘‘ตเถว โลเก สุชาโต, พุทฺโธ โลเก วิหรติ;

นุปลิปฺปติ โลเกน, โตเยน ปทุมํ ยถา.

"वैसे ही लोक में उत्पन्न बुद्ध लोक में विहार करते हैं, किन्तु लोक (के क्लेशों) से लिप्त नहीं होते, जैसे कमल जल से लिप्त नहीं होता।"


‘‘มหาคินีว [Pg.305] ชลิโต, อนาหารูปสมฺมติ;

สงฺขาเรสูปสนฺเตสุ, นิพฺพุโตติ ปวุจฺจติ.

"जैसे प्रज्वलित महान अग्नि ईंधन के अभाव में शांत हो जाती है, वैसे ही संस्कारों के शांत हो जाने पर उन्हें 'निर्वाण-प्राप्त' कहा जाता है।"


‘‘อตฺถสฺสายํ วิญฺญาปนี, อุปมา วิญฺญูหิ เทสิตา;

วิญฺญสฺสนฺติ มหานาคา, นาคํ นาเคน เทสิตํ.

"अर्थ को समझाने के लिए विद्वानों द्वारा यह उपमा दी गई है। महानाग (अर्हत्) ही उस 'नाग' (बुद्ध) को समझेंगे, जिसका वर्णन इस 'नाग' (उदायी) द्वारा किया गया है।"


‘‘วีตราโค วีตโทโส, วีตโมโห อนาสโว;

สรีรํ วิชหํ นาโค, ปรินิพฺพิสฺสติ อนาสโว’’ติ. ปฐมํ;

"राग-रहित, द्वेष-रहित, मोह-रहित और आस्रव-रहित वह 'नाग' शरीर का त्याग कर, अनास्रव होकर परिनिर्वाण को प्राप्त होगा।"


๒. มิคสาลาสุตฺตํ

२. "मिगसाला सुत्त"


๔๔. อถ โข อายสฺมา อานนฺโท ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย เยน มิคสาลาย อุปาสิกาย นิเวสนํ เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. อถ โข มิคสาลา อุปาสิกา เยนายสฺมา อานนฺโท เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺนา โข มิคสาลา อุปาสิกา อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ เอตทโวจ –

४४. तब आयुष्मान आनन्द पूर्वाह्न के समय निवसन (अधोवस्त्र) पहनकर, पात्र और चीवर लेकर मिगसाला उपासिका के घर गए और बिछाए गए आसन पर बैठ गए। तब मिगसाला उपासिका आयुष्मान आनन्द के पास आई, उन्हें अभिवादन किया और एक ओर बैठ गई। एक ओर बैठी हुई मिगसाला उपासिका ने आयुष्मान आनन्द से यह कहा—


‘‘กถํ กถํ นามายํ, ภนฺเต อานนฺท, ภควตา ธมฺโม เทสิโต อญฺเญยฺโย, ยตฺร หิ นาม พฺรหฺมจารี จ อพฺรหฺมจารี จ อุโภ สมสมคติกา ภวิสฺสนฺติ อภิสมฺปรายํ? ปิตา เม, ภนฺเต, ปุราโณ พฺรหฺมจารี อโหสิ อาราจารี วิรโต เมถุนา คามธมฺมา. โส กาลงฺกโต ภควตา พฺยากโต สกทาคามิสตฺโต ตุสิตํ กายํ อุปปนฺโนติ. เปตฺเตยฺโยปิ เม, ภนฺเต, อิสิทตฺโต อพฺรหฺมจารี อโหสิ สทารสนฺตุฏฺโฐ. โสปิ กาลงฺกโต ภควตา พฺยากโต สกทาคามิปตฺโต ตุสิตํ กายํ อุปปนฺโนติ. กถํ กถํ นามายํ, ภนฺเต อานนฺท, ภควตา ธมฺโม เทสิโต อญฺเญยฺโย, ยตฺร หิ นาม พฺรหฺมจารี จ อพฺรหฺมจารี จ อุโภ สมสมคติกา ภวิสฺสนฺติ อภิสมฺปราย’’นฺติ? ‘‘เอวํ โข ปเนตํ, ภคินิ, ภควตา พฺยากต’’นฺติ.

"भन्ते आनन्द! भगवान द्वारा उपदिष्ट इस धर्म को कैसे समझा जाए, जिसमें ब्रह्मचारी और अब्रह्मचारी दोनों की परलोक में एक समान गति होती है? भन्ते! मेरे पिता पुराण ब्रह्मचारी थे, वे मैथुन रूपी ग्राम-धर्म से विरत थे। उनके कालकवलित (मृत्यु) होने पर भगवान ने घोषित किया कि वे सकदागामी होकर तुषित लोक में उत्पन्न हुए हैं। भन्ते! मेरे चाचा इसिदत्त अब्रह्मचारी थे, वे अपनी पत्नी से ही संतुष्ट रहने वाले थे। उनके भी कालकवलित होने पर भगवान ने घोषित किया कि वे सकदागामी होकर तुषित लोक में उत्पन्न हुए हैं। भन्ते आनन्द! भगवान द्वारा उपदिष्ट इस धर्म को कैसे समझा जाए, जिसमें ब्रह्मचारी और अब्रह्मचारी दोनों की परलोक में एक समान गति होती है?" (आनन्द ने कहा—) "बहन! भगवान ने ऐसा ही घोषित किया है।"


อถ [Pg.306] โข อายสฺมา อานนฺโท มิคสาลาย อุปาสิกาย นิเวสเน ปิณฺฑปาตํ คเหตฺวา อุฏฺฐายาสนา ปกฺกามิ. อถ โข อายสฺมา อานนฺโท ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา อานนฺโท ภควนฺตํ เอตทโวจ –

तब आयुष्मान आनंद मिगसाला उपासिका के घर में भिक्षा लेकर आसन से उठकर चले गए। फिर आयुष्मान आनंद भोजन के पश्चात भिक्षाटन से लौटकर जहाँ भगवान थे, वहाँ पहुँचे; पहुँचकर भगवान को अभिवादन कर एक ओर बैठ गए। एक ओर बैठे हुए आयुष्मान आनंद ने भगवान से यह कहा—


‘‘อิธาหํ, ภนฺเต, ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย เยน มิคสาลาย อุปาสิกาย นิเวสนํ เตนุปสงฺกมึ; อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทึ. อถ โข, ภนฺเต, มิคสาลา อุปาสิกา เยนาหํ เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา มํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺนา โข, ภนฺเต, มิคสาลา อุปาสิกา มํ เอตทโวจ – ‘กถํ กถํ นามายํ, ภนฺเต อานนฺท, ภควตา ธมฺโม เทสิโต อญฺเญยฺโย, ยตฺร หิ นาม พฺรหฺมจารี จ อพฺรหฺมจารี จ อุโภ สมสมคติกา ภวิสฺสนฺติ อภิสมฺปรายํ. ปิตา เม, ภนฺเต, ปุราโณ พฺรหฺมจารี อโหสิ อาราจารี วิรโต เมถุนา คามธมฺมา. โส กาลงฺกโต ภควตา พฺยากโต สกทาคามิปตฺโต ตุสิตํ กายํ อุปปนฺโนติ. เปตฺเตยฺโยปิ เม, ภนฺเต, อิสิทตฺโต อพฺรหฺมจารี อโหสิ สทารสนฺตุฏฺโฐ. โสปิ กาลงฺกโต ภควตา พฺยากโต สกทาคามิปตฺโต ตุสิตํ กายํ อุปปนฺโนติ. กถํ กถํ นามายํ, ภนฺเต อานนฺท, ภควตา ธมฺโม เทสิโต อญฺเญยฺโย, ยตฺร หิ นาม พฺรหฺมจารี จ อพฺรหฺมจารี จ อุโภ สมสมคติกา ภวิสฺสนฺติ อภิสมฺปราย’นฺติ? เอวํ วุตฺเต อหํ, ภนฺเต, มิคสาลํ อุปาสิกํ เอตทโวจํ – ‘เอวํ โข ปเนตํ, ภคินิ, ภควตา พฺยากต’’’นฺติ.

"भन्ते! यहाँ मैं पूर्वाह्न समय में (चीवर) पहनकर, पात्र-चीवर लेकर जहाँ मिगसाला उपासिका का घर था, वहाँ गया; जाकर बिछे हुए आसन पर बैठ गया। तब भन्ते! मिगसाला उपासिका जहाँ मैं था, वहाँ आई; आकर मुझे अभिवादन कर एक ओर बैठ गई। एक ओर बैठी हुई मिगसाला उपासिका ने मुझसे यह कहा— 'भन्ते आनंद! भगवान द्वारा उपदिष्ट इस धर्म को किस प्रकार समझना चाहिए, जिसमें ब्रह्मचारी और अब्रह्मचारी दोनों ही परलोक में समान गति वाले होते हैं? भन्ते! मेरे पिता पुराण ब्रह्मचारी थे, (मैथुन से) दूर रहने वाले, ग्राम-धर्म मैथुन से विरत। उनके कालगत होने पर भगवान ने घोषित किया कि वे सकदागामी होकर तुषित लोक में उत्पन्न हुए हैं। भन्ते! मेरे चाचा इसिदत्त अब्रह्मचारी थे, अपनी पत्नी से संतुष्ट रहने वाले। उनके भी कालगत होने पर भगवान ने घोषित किया कि वे सकदागामी होकर तुषित लोक में उत्पन्न हुए हैं। भन्ते आनंद! भगवान द्वारा उपदिष्ट इस धर्म को किस प्रकार समझना चाहिए, जिसमें ब्रह्मचारी और अब्रह्मचारी दोनों ही परलोक में समान गति वाले होते हैं?' ऐसा कहने पर, भन्ते! मैंने मिगसाला उपासिका से यह कहा— 'बहन! भगवान ने ऐसा ही घोषित किया है'।"


‘‘กา จานนฺท, มิคสาลา อุปาสิกา พาลา อพฺยตฺตา อมฺมกา อมฺมกสญฺญา, เก จ ปุริสปุคฺคลปโรปริยญาเณ? ฉยิเม, อานนฺท, ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ.

"आनंद! वह मिगसाला उपासिका क्या है—मूर्ख, अज्ञानी, स्त्री मात्र, स्त्री की बुद्धि वाली? और कहाँ पुरुषों के इंद्रियों की प्रखरता और मंदता को जानने वाला ज्ञान? आनंद! लोक में ये छह प्रकार के व्यक्ति विद्यमान हैं।"


‘‘กตเม ฉ? อิธานนฺท, เอกจฺโจ ปุคฺคโล โสรโต โหติ สุขสํวาโส, อภินนฺทนฺติ สพฺรหฺมจารี เอกตฺตวาเสน. ตสฺส สวเนนปิ อกตํ โหติ, พาหุสจฺเจนปิ อกตํ โหติ, ทิฏฺฐิยาปิ อปฺปฏิวิทฺธํ โหติ, สามายิกมฺปิ วิมุตฺตึ น ลภติ. โส กายสฺส เภทา ปรํ [Pg.307] มรณา หานาย ปเรติ โน วิเสสาย, หานคามีเยว โหติ โน วิเสสคามี.

"वे छह कौन से हैं? आनंद! यहाँ कोई व्यक्ति विनीत होता है, सुखद साथ वाला होता है, उसके साथ रहने से सब्रह्मचारी प्रसन्न होते हैं। उसने श्रवण से भी (जो करना चाहिए था) वह नहीं किया होता है, बहुश्रुत होने से भी नहीं किया होता है, दृष्टि से भी (सत्य को) नहीं भेदा होता है, और वह सामयिक विमुक्ति को भी प्राप्त नहीं करता है। वह शरीर के भेद होने पर, मृत्यु के पश्चात हानि की ओर जाता है, विशेष की ओर नहीं; वह हानिगामी ही होता है, विशेषगामी नहीं।"


‘‘อิธ ปนานนฺท, เอกจฺโจ ปุคฺคโล โสรโต โหติ สุขสํวาโส, อภินนฺทนฺติ สพฺรหฺมจารี เอกตฺตวาเสน. ตสฺส สวเนนปิ กตํ โหติ, พาหุสจฺเจนปิ กตํ โหติ, ทิฏฺฐิยาปิ ปฏิวิทฺธํ โหติ, สามายิกมฺปิ วิมุตฺตึ ลภติ. โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา วิเสสาย ปเรติ โน หานาย, วิเสสคามีเยว โหติ โน หานคามี.

"परंतु आनंद! यहाँ कोई व्यक्ति विनीत होता है, सुखद साथ वाला होता है, उसके साथ रहने से सब्रह्मचारी प्रसन्न होते हैं। उसने श्रवण से भी किया होता है, बहुश्रुत होने से भी किया होता है, दृष्टि से भी भेदा होता है, और वह सामयिक विमुक्ति को प्राप्त करता है। वह शरीर के भेद होने पर, मृत्यु के पश्चात विशेष की ओर जाता है, हानि की ओर नहीं; वह विशेषगामी ही होता है, हानिगामी नहीं।"


‘‘ตตฺรานนฺท, ปมาณิกา ปมิณนฺติ – ‘อิมสฺสปิ เตว ธมฺมา อปรสฺสปิ เตว ธมฺมา, กสฺมา เตสํ เอโก หีโน เอโก ปณีโต’ติ! ตญฺหิ เตสํ, อานนฺท, โหติ ทีฆรตฺตํ อหิตาย ทุกฺขาย.

"वहाँ आनंद! मापने वाले मापते हैं— 'इस व्यक्ति में भी वही धर्म हैं और दूसरे में भी वही धर्म हैं, फिर उनमें से क्यों एक हीन है और एक श्रेष्ठ?' आनंद! वह मापना उनके लिए दीर्घकाल तक अहित और दुःख के लिए होता है।"


‘‘ตตฺรานนฺท, ยฺวายํ ปุคฺคโล โสรโต โหติ สุขสํวาโส, อภินนฺทนฺติ สพฺรหฺมจารี เอกตฺตวาเสน, ตสฺส สวเนนปิ กตํ โหติ, พาหุสจฺเจนปิ กตํ โหติ, ทิฏฺฐิยาปิ ปฏิวิทฺธํ โหติ, สามายิกมฺปิ วิมุตฺตึ ลภติ. อยํ, อานนฺท, ปุคฺคโล อมุนา ปุริเมน ปุคฺคเลน อภิกฺกนฺตตโร จ ปณีตตโร จ. ตํ กิสฺส เหตุ? อิมํ หานนฺท, ปุคฺคลํ ธมฺมโสโต นิพฺพหติ, ตทนฺตรํ โก ชาเนยฺย อญฺญตฺร ตถาคเตน! ตสฺมาติหานนฺท, มา ปุคฺคเลสุ ปมาณิกา อหุวตฺถ; มา ปุคฺคเลสุ ปมาณํ คณฺหิตฺถ. ขญฺญติ หานนฺท, ปุคฺคเลสุ ปมาณํ คณฺหนฺโต. อหํ วา, อานนฺท, ปุคฺคเลสุ ปมาณํ คณฺเหยฺยํ, โย วา ปนสฺส มาทิโส.

"वहाँ आनंद! जो यह व्यक्ति विनीत है, सुखद साथ वाला है, जिसके साथ रहने से सब्रह्मचारी प्रसन्न होते हैं, जिसने श्रवण से भी किया है, बहुश्रुत होने से भी किया है, दृष्टि से भी भेदा है, और सामयिक विमुक्ति को प्राप्त करता है—यह व्यक्ति, आनंद! उस पहले वाले व्यक्ति से अधिक सुंदर और अधिक श्रेष्ठ है। वह किस कारण से? क्योंकि आनंद! इस व्यक्ति को धर्म-स्रोत आर्य-भूमि की ओर ले जाता है; उस अंतर को तथागत के अतिरिक्त और कौन जान सकता है! इसलिए आनंद! व्यक्तियों के मापक मत बनो; व्यक्तियों में माप मत ग्रहण करो। आनंद! व्यक्तियों को मापने वाला स्वयं का विनाश करता है। आनंद! मैं व्यक्तियों को माप सकता हूँ, या जो मेरे जैसा हो।"


‘‘อิธ ปนานนฺท, เอกจฺจสฺส ปุคฺคลสฺส โกธมาโน อธิคโต โหติ, สมเยน สมยญฺจสฺส โลภธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ. ตสฺส สวเนนปิ อกตํ โหติ, พาหุสจฺเจนปิ อกตํ โหติ, ทิฏฺฐิยาปิ อปฺปฏิวิทฺธํ โหติ, สามายิกมฺปิ วิมุตฺตึ น ลภติ. โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา หานาย ปเรติ โน วิเสสาย, หานคามีเยว โหติ โน วิเสสคามี.

"फिर आनंद! यहाँ किसी व्यक्ति में क्रोध और मान प्रबल होते हैं, और समय-समय पर उसमें लोभ के विचार उत्पन्न होते हैं। उसने श्रवण से भी नहीं किया होता है, बहुश्रुत होने से भी नहीं किया होता है, दृष्टि से भी नहीं भेदा होता है, और सामयिक विमुक्ति को प्राप्त नहीं करता है। वह शरीर के भेद होने पर, मृत्यु के पश्चात हानि की ओर जाता है, विशेष की ओर नहीं; वह हानिगामी ही होता है, विशेषगामी नहीं।"


‘‘อิธ ปนานนฺท, เอกจฺจสฺส ปุคฺคลสฺส โกธมาโน อธิคโต โหติ, สมเยน สมยญฺจสฺส โลภธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ. ตสฺส สวเนนปิ กตํ โหติ…เป… โน หานคามี.

"फिर आनंद! यहाँ किसी व्यक्ति में क्रोध और मान प्रबल होते हैं, और समय-समय पर उसमें लोभ के विचार उत्पन्न होते हैं। उसने श्रवण से भी किया होता है... (पेय्याल)... वह हानिगामी नहीं होता।"


‘‘ตตฺรานนฺท[Pg.308], ปมาณิกา ปมิณนฺติ…เป… โย วา ปนสฺส มาทิโส.

"वहाँ आनंद! मापने वाले मापते हैं... (पेय्याल)... या जो मेरे जैसा हो।"


‘‘อิธ, ปนานนฺท, เอกจฺจสฺส ปุคฺคลสฺส โกธมาโน อธิคโต โหติ, สมเยน สมยญฺจสฺส วจีสงฺขารา อุปฺปชฺชนฺติ. ตสฺส สวเนนปิ อกตํ โหติ…เป… สามายิกมฺปิ วิมุตฺตึ น ลภติ. โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา หานาย ปเรติ โน วิเสสาย, หานคามีเยว โหติ โน วิเสสคามี.

"फिर आनंद! यहाँ किसी व्यक्ति में क्रोध और मान प्रबल होते हैं, और समय-समय पर उसमें वचन-संस्कार उत्पन्न होते हैं। उसने श्रवण से भी नहीं किया होता है... (पेय्याल)... सामयिक विमुक्ति को प्राप्त नहीं करता है। वह शरीर के भेद होने पर, मृत्यु के पश्चात हानि की ओर जाता है, विशेष की ओर नहीं; वह हानिगामी ही होता है, विशेषगामी नहीं।"


‘‘อิธ ปนานนฺท, เอกจฺจสฺส ปุคฺคลสฺส โกธมาโน อธิคโต โหติ, สมเยน สมยญฺจสฺส วจีสงฺขารา อุปฺปชฺชนฺติ. ตสฺส สวเนนปิ กตํ โหติ, พาหุสจฺเจนปิ กตํ โหติ, ทิฏฺฐิยาปิ ปฏิวิทฺธํ โหติ, สามายิกมฺปิ วิมุตฺตึ ลภติ. โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา วิเสสาย ปเรติ โน หานาย, วิเสสคามีเยว โหติ โน หานคามี.

"फिर आनंद! यहाँ किसी व्यक्ति में क्रोध और मान प्रबल होते हैं, और समय-समय पर उसमें वचन-संस्कार उत्पन्न होते हैं। उसने श्रवण से भी किया होता है, बहुश्रुत होने से भी किया होता है, दृष्टि से भी भेदा होता है, और सामयिक विमुक्ति को प्राप्त करता है। वह शरीर के भेद होने पर, मृत्यु के पश्चात विशेष की ओर जाता है, हानि की ओर नहीं; वह विशेषगामी ही होता है, हानिगामी नहीं।"


‘‘ตตฺรานนฺท, ปมาณิกา ปมิณนฺติ – ‘อิมสฺสปิ เตว ธมฺมา, อปรสฺสปิ เตว ธมฺมา. กสฺมา เตสํ เอโก หีโน, เอโก ปณีโต’ติ? ตญฺหิ เตสํ, อานนฺท, โหติ ทีฆรตฺตํ อหิตาย ทุกฺขาย.

"आनंद, वहाँ जो लोग दूसरों को मापते (तुलना करते) हैं, वे इस प्रकार तुलना करते हैं— 'इस व्यक्ति में भी वही धर्म (गुण) हैं और दूसरे व्यक्ति में भी वही धर्म हैं। फिर क्यों उनमें से एक हीन है और दूसरा श्रेष्ठ?' आनंद, उनकी वह तुलना उन तुलना करने वालों के लिए दीर्घकाल तक अहित और दुःख का कारण होती है।"


‘‘ตตฺรานนฺท, ยสฺส ปุคฺคลสฺส โกธมาโน อธิคโต โหติ, สมเยน สมยญฺจสฺส วจีสงฺขารา อุปฺปชฺชนฺติ, ตสฺส สวเนนปิ กตํ โหติ, พาหุสจฺเจนปิ กตํ โหติ, ทิฏฺฐิยาปิ ปฏิวิทฺธํ โหติ, สามายิกมฺปิ วิมุตฺตึ ลภติ. อยํ, อานนฺท, ปุคฺคโล อมุนา ปุริเมน ปุคฺคเลน อภิกฺกนฺตตโร จ ปณีตตโร จ. ตํ กิสฺส เหตุ? อิมํ หานนฺท, ปุคฺคลํ ธมฺมโสโต นิพฺพหติ. ตทนฺตรํ โก ชาเนยฺย อญฺญตฺร ตถาคเตน! ตสฺมาติหานนฺท, มา ปุคฺคเลสุ ปมาณิกา อหุวตฺถ; มา ปุคฺคเลสุ ปมาณํ คณฺหิตฺถ. ขญฺญติ หานนฺท, ปุคฺคเลสุ ปมาณํ คณฺหนฺโต. อหํ วา, อานนฺท, ปุคฺคเลสุ ปมาณํ คณฺเหยฺยํ, โย วา ปนสฺส มาทิโส.

"आनंद, वहाँ जिस व्यक्ति में क्रोध और मान व्याप्त होते हैं, और समय-समय पर उसके वचन-संस्कार (वाणी) उत्पन्न होते हैं, उसने श्रवण के द्वारा भी (जो सुना जाना चाहिए उसे) प्राप्त किया होता है, बहुश्रुतता (ज्ञान) के द्वारा भी प्राप्त किया होता है, प्रज्ञा के द्वारा भी (तथ्यों को) भेदन किया होता है, और वह सामयिक विमुक्ति को भी प्राप्त करता है। आनंद, यह व्यक्ति उस पूर्ववर्ती व्यक्ति की तुलना में अधिक उत्तम और श्रेष्ठ है। वह किस कारण से? आनंद, इस व्यक्ति को धर्म का स्रोत (विपश्यना ज्ञान) आर्य-भूमि की ओर ले जाता है। उस अंतर को तथागत के अतिरिक्त और कौन जान सकता है! इसलिए आनंद, व्यक्तियों के विषय में तुलना करने वाले मत बनो; व्यक्तियों के विषय में माप मत बनाओ। आनंद, व्यक्तियों की तुलना करने वाला स्वयं का ही अहित करता है। आनंद, या तो मैं व्यक्तियों का माप कर सकता हूँ या फिर जो मेरे समान (तथागत) हो।"


‘‘กา จานนฺท, มิคสาลา อุปาสิกา พาลา อพฺยตฺตา อมฺมกา อมฺมกสญฺญา, เก จ ปุริสปุคฺคลปโรปริยญาเณ! อิเม โข, อานนฺท, ฉ ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ.

"आनंद, वह मृगशाला उपासिका कौन है—जो अज्ञानी, अकुशल और स्त्री-संज्ञा वाली एक साधारण स्त्री है—और कहाँ पुरुषों की इंद्रियों की प्रखरता और मंदता को जानने वाला ज्ञान! आनंद, ये छह प्रकार के व्यक्ति लोक में विद्यमान हैं।"


‘‘ยถารูเปน, อานนฺท, สีเลน ปุราโณ สมนฺนาคโต อโหสิ, ตถารูเปน สีเลน อิสิทตฺโต สมนฺนาคโต อภวิสฺส. นยิธ ปุราโณ อิสิทตฺตสฺส คติมฺปิ อญฺญสฺส. ยถารูปาย จ, อานนฺท, ปญฺญาย อิสิทตฺโต สมนฺนาคโต อโหสิ, ตถารูปาย ปญฺญาย ปุราโณ สมนฺนาคโต [Pg.309] อภวิสฺส. นยิธ อิสิทตฺโต ปุราณสฺส คติมฺปิ อญฺญสฺส. อิติ โข, อานนฺท, อิเม ปุคฺคลา อุโภ เอกงฺคหีนา’’ติ. ทุติยํ.

"आनंद, जिस प्रकार के शील से पुराण संपन्न था, यदि उसी प्रकार के शील से इसिदत्त संपन्न होता, तो यहाँ पुराण इसिदत्त की गति (ज्ञान की अवस्था) को नहीं जान पाता। और आनंद, जिस प्रकार की प्रज्ञा से इसिदत्त संपन्न था, यदि उसी प्रकार की प्रज्ञा से पुराण संपन्न होता, तो यहाँ इसिदत्त पुराण की गति को नहीं जान पाता। इस प्रकार, आनंद, ये दोनों व्यक्ति एक-एक अंग से हीन थे।" (द्वितीय सुत्त समाप्त)।


๓. อิณสุตฺตํ

३. ऋण सुत्त


๔๕. ‘‘ทาลิทฺทิยํ, ภิกฺขเว, ทุกฺขํ โลกสฺมึ กามโภคิโน’’ติ? ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’. ‘‘ยมฺปิ, ภิกฺขเว, ทลิทฺโท อสฺสโก อนาฬฺหิโก อิณํ อาทิยติ, อิณาทานมฺปิ, ภิกฺขเว, ทุกฺขํ โลกสฺมึ กามโภคิโน’’ติ? ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’. ‘‘ยมฺปิ, ภิกฺขเว, ทลิทฺโท อสฺสโก อนาฬฺหิโก อิณํ อาทิยิตฺวา วฑฺฒึ ปฏิสฺสุณาติ, วฑฺฒิปิ, ภิกฺขเว, ทุกฺขา โลกสฺมึ กามโภคิโน’’ติ? ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’. ‘‘ยมฺปิ, ภิกฺขเว, ทลิทฺโท อสฺสโก อนาฬฺหิโก วฑฺฒึ ปฏิสฺสุณิตฺวา กาลาภตํ วฑฺฒึ น เทติ, โจเทนฺติปิ นํ; โจทนาปิ, ภิกฺขเว, ทุกฺขา โลกสฺมึ กามโภคิโน’’ติ? ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’. ‘‘ยมฺปิ, ภิกฺขเว, ทลิทฺโท อสฺสโก อนาฬฺหิโก โจทิยมาโน น เทติ, อนุจรนฺติปิ นํ; อนุจริยาปิ, ภิกฺขเว, ทุกฺขา โลกสฺมึ กามโภคิโน’’ติ? ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’. ‘‘ยมฺปิ, ภิกฺขเว, ทลิทฺโท อสฺสโก อนาฬฺหิโก อนุจริยมาโน น เทติ, พนฺธนฺติปิ นํ; พนฺธนมฺปิ, ภิกฺขเว, ทุกฺขํ โลกสฺมึ กามโภคิโน’’ติ? ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’.

४५. "भिक्षुओं, क्या लोक में कामभोगियों के लिए दरिद्रता (निर्धनता) दुःखद है?" "हाँ, भंते!" "भिक्षुओं, जो निर्धन, अभावग्रस्त और दरिद्र व्यक्ति ऋण लेता है, क्या लोक में कामभोगियों के लिए वह ऋण लेना भी दुःखद है?" "हाँ, भंते!" "भिक्षुओं, जो निर्धन, अभावग्रस्त और दरिद्र व्यक्ति ऋण लेकर ब्याज देने का वचन देता है, क्या लोक में कामभोगियों के लिए वह ब्याज भी दुःखद है?" "हाँ, भंते!" "भिक्षुओं, जो निर्धन, अभावग्रस्त और दरिद्र व्यक्ति ब्याज का वचन देकर समय पर ब्याज नहीं देता, और उसे टोका (प्रेरित किया) जाता है; क्या लोक में कामभोगियों के लिए वह टोका जाना भी दुःखद है?" "हाँ, भंते!" "भिक्षुओं, जो निर्धन, अभावग्रस्त और दरिद्र व्यक्ति टोके जाने पर भी नहीं देता, और लोग उसका पीछा करते हैं; क्या लोक में कामभोगियों के लिए वह पीछा किया जाना भी दुःखद है?" "हाँ, भंते!" "भिक्षुओं, जो निर्धन, अभावग्रस्त और दरिद्र व्यक्ति पीछा किए जाने पर भी नहीं देता, और उसे बाँध लिया जाता है; क्या लोक में कामभोगियों के लिए वह बंधन भी दुःखद है?" "हाँ, भंते!"


‘‘อิติ โข, ภิกฺขเว, ทาลิทฺทิยมฺปิ ทุกฺขํ โลกสฺมึ กามโภคิโน, อิณาทานมฺปิ ทุกฺขํ โลกสฺมึ กามโภคิโน, วฑฺฒิปิ ทุกฺขา โลกสฺมึ กามโภคิโน, โจทนาปิ ทุกฺขา โลกสฺมึ กามโภคิโน, อนุจริยาปิ ทุกฺขา โลกสฺมึ กามโภคิโน, พนฺธนมฺปิ ทุกฺขํ โลกสฺมึ กามโภคิโน; เอวเมวํ โข, ภิกฺขเว, ยสฺส กสฺสจิ สทฺธา นตฺถิ กุสเลสุ ธมฺเมสุ, หิรี นตฺถิ กุสเลสุ ธมฺเมสุ, โอตฺตปฺปํ นตฺถิ กุสเลสุ ธมฺเมสุ, วีริยํ นตฺถิ กุสเลสุ ธมฺเมสุ, ปญฺญา นตฺถิ กุสเลสุ ธมฺเมสุ – อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อริยสฺส วินเย ทลิทฺโท อสฺสโก อนาฬฺหิโก.

"इस प्रकार भिक्षुओं, लोक में कामभोगियों के लिए दरिद्रता भी दुःख है, ऋण लेना भी दुःख है, ब्याज भी दुःख है, टोका जाना भी दुःख है, पीछा किया जाना भी दुःख है और बंधन भी दुःख है। इसी प्रकार भिक्षुओं, जिस किसी के पास कुशल धर्मों में श्रद्धा नहीं है, कुशल धर्मों में ह्री (लज्जा) नहीं है, कुशल धर्मों में ओत्तप्प (भय) नहीं है, कुशल धर्मों में वीर्य (पुरुषार्थ) नहीं है, कुशल धर्मों में प्रज्ञा नहीं है—भिक्षुओं, उसे आर्य विनय में दरिद्र, अभावग्रस्त और निर्धन कहा जाता है।"


‘‘ส โข โส, ภิกฺขเว, ทลิทฺโท อสฺสโก อนาฬฺหิโก สทฺธาย อสติ กุสเลสุ ธมฺเมสุ, หิริยา อสติ กุสเลสุ ธมฺเมสุ, โอตฺตปฺเป อสติ กุสเลสุ ธมฺเมสุ, วีริเย อสติ กุสเลสุ ธมฺเมสุ, ปญฺญาย อสติ [Pg.310] กุสเลสุ ธมฺเมสุ, กาเยน ทุจฺจริตํ จรติ, วาจาย ทุจฺจริตํ จรติ, มนสา ทุจฺจริตํ จรติ. อิทมสฺส อิณาทานสฺมึ วทามิ.

"भिक्षुओं, वह दरिद्र, अभावग्रस्त और निर्धन व्यक्ति, कुशल धर्मों में श्रद्धा, ह्री, ओत्तप्प, वीर्य और प्रज्ञा के न होने पर, शरीर से दुश्चरित करता है, वाणी से दुश्चरित करता है और मन से दुश्चरित करता है। इसे मैं उसका ऋण लेना कहता हूँ।"


‘‘โส ตสฺส กายทุจฺจริตสฺส ปฏิจฺฉาทนเหตุ ปาปิกํ อิจฺฉํ ปณิทหติ. ‘มา มํ ชญฺญู’ติ อิจฺฉติ, ‘มา มํ ชญฺญู’ติ สงฺกปฺปติ, ‘มา มํ ชญฺญู’ติ วาจํ ภาสติ, ‘มา มํ ชญฺญู’ติ กาเยน ปรกฺกมติ. โส ตสฺส วจีทุจฺจริตสฺส ปฏิจฺฉาทนเหตุ…เป… โส ตสฺส มโนทุจฺจริตสฺส ปฏิจฺฉาทนเหตุ…เป… ‘มา มํ ชญฺญู’ติ กาเยน ปรกฺกมติ. อิทมสฺส วฑฺฒิยา วทามิ.

"वह अपने उस काय-दुश्चरित को छिपाने के लिए पापपूर्ण इच्छा करता है। वह इच्छा करता है—'मुझे कोई न जाने', वह संकल्प करता है—'मुझे कोई न जाने', वह वाणी बोलता है—'मुझे कोई न जाने', वह शरीर से प्रयत्न करता है—'मुझे कोई न जाने'। वह अपने वचन-दुश्चरित को छिपाने के लिए... वह अपने मनो-दुश्चरित को छिपाने के लिए... शरीर से प्रयत्न करता है—'मुझे कोई न जाने'। इसे मैं उसकी ब्याज-वृद्धि कहता हूँ।"


‘‘ตเมนํ เปสลา สพฺรหฺมจารี เอวมาหํสุ – ‘อยญฺจ โส อายสฺมา เอวํการี เอวํสมาจาโร’ติ. อิทมสฺส โจทนาย วทามิ.

"उसे शीलवान सब्रह्मचारी इस प्रकार कहते हैं—'यह आयुष्मान ऐसा करने वाला है, ऐसा आचरण करने वाला है।' इसे मैं उसका टोका जाना (चोदना) कहता हूँ।"


‘‘ตเมนํ อรญฺญคตํ วา รุกฺขมูลคตํ วา สุญฺญาคารคตํ วา วิปฺปฏิสารสหคตา ปาปกา อกุสลวิตกฺกา สมุทาจรนฺติ. อิทมสฺส อนุจริยาย วทามิ.

"जब वह जंगल में, वृक्ष के नीचे या शून्य स्थान में जाता है, तब पश्चाताप से युक्त पापपूर्ण अकुशल वितर्क उसके पीछे लग जाते हैं। इसे मैं उसका पीछा किया जाना कहता हूँ।"


‘‘ส โข โส, ภิกฺขเว, ทลิทฺโท อสฺสโก อนาฬฺหิโก กาเยน ทุจฺจริตํ จริตฺวา วาจาย ทุจฺจริตํ จริตฺวา มนสา ทุจฺจริตํ จริตฺวา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา นิรยพนฺธเน วา พชฺฌติ ติรจฺฉานโยนิพนฺธเน วา. นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกพนฺธนมฺปิ สมนุปสฺสามิ เอวํทารุณํ เอวํกฏุกํ เอวํอนฺตรายกรํ อนุตฺตรสฺส โยคกฺเขมสฺส อธิคมาย, ยถยิทํ, ภิกฺขเว, นิรยพนฺธนํ วา ติรจฺฉานโยนิพนฺธนํ วา’’ติ.

भिक्षुओं, वह निर्धन, अकिंचन और दरिद्र व्यक्ति, शरीर से दुश्चरित्र का आचरण कर, वाणी से दुश्चरित्र का आचरण कर और मन से दुश्चरित्र का आचरण कर, शरीर के भेद होने पर मृत्यु के बाद या तो नरक के बंधन में बँधता है या तिर्यक योनि के बंधन में। भिक्षुओं, मैं किसी अन्य एक भी बंधन को ऐसा दारुण, ऐसा कटु और अनुत्तर योगक्षेम (निर्वाण) की प्राप्ति में ऐसा बाधक नहीं देखता, जैसा कि यह नरक का बंधन या तिर्यक योनि का बंधन है।


‘‘ทาลิทฺทิยํ ทุกฺขํ โลเก, อิณาทานญฺจ วุจฺจติ;

ทลิทฺโท อิณมาทาย, ภุญฺชมาโน วิหญฺญติ.

लोक में दरिद्रता को दुःख कहा जाता है, और ऋण लेना भी दुःख कहलाता है। दरिद्र व्यक्ति ऋण लेकर उसका उपभोग करते हुए पीड़ित होता है।


‘‘ตโต อนุจรนฺติ นํ, พนฺธนมฺปิ นิคจฺฉติ;

เอตญฺหิ พนฺธนํ ทุกฺขํ, กามลาภาภิชปฺปินํ.

उसके बाद वे (ऋणदाता) उसका पीछा करते हैं, और वह बंधन को भी प्राप्त होता है। निश्चय ही, काम-भोगों की प्राप्ति की इच्छा रखने वालों के लिए यह बंधन दुःखद है।


‘‘ตเถว อริยวินเย, สทฺธา ยสฺส น วิชฺชติ;

อหิรีโก อโนตฺตปฺปี, ปาปกมฺมวินิพฺพโย.

उसी प्रकार आर्य विनय में, जिसके पास श्रद्धा नहीं है, जो निर्लज्ज है, जिसे (पाप का) भय नहीं है, और जो पाप कर्मों को बढ़ाने वाला है—


‘‘กายทุจฺจริตํ กตฺวา, วจีทุจฺจริตานิ จ;

มโนทุจฺจริตํ กตฺวา, ‘มา มํ ชญฺญู’ติ อิจฺฉติ.

वह काय-दुश्चरित्र, वच-दुश्चरित्र और मनो-दुश्चरित्र कर के यह इच्छा करता है कि 'कोई मुझे न जाने'।


‘‘โส [Pg.311] สํสปฺปติ กาเยน, วาจาย อุท เจตสา;

ปาปกมฺมํ ปวฑฺเฒนฺโต, ตตฺถ ตตฺถ ปุนปฺปุนํ.

वह शरीर, वाणी और मन से छिपकर चलता है, और यहाँ-वहाँ बार-बार पाप कर्मों को बढ़ाता रहता है।


‘‘โส ปาปกมฺโม ทุมฺเมโธ, ชานํ ทุกฺกฏมตฺตโน;

ทลิทฺโท อิณมาทาย, ภุญฺชมาโน วิหญฺญติ.

वह पापकर्मी, दुर्बुद्धि, अपने दुष्कर्मों को जानते हुए, उस दरिद्र के समान है जो ऋण लेकर उपभोग करते हुए पीड़ित होता है।


‘‘ตโต อนุจรนฺติ นํ, สงฺกปฺปา มานสา ทุขา;

คาเม วา ยทิ วารญฺเญ, ยสฺส วิปฺปฏิสารชา.

उसके बाद, पश्चाताप से उत्पन्न दुःखद मानसिक संकल्प उसका पीछा करते हैं, चाहे वह गाँव में हो या जंगल में।


‘‘โส ปาปกมฺโม ทุมฺเมโธ, ชานํ ทุกฺกฏมตฺตโน;

โยนิมญฺญตรํ คนฺตฺวา, นิรเย วาปิ พชฺฌติ.

वह पापकर्मी, दुर्बुद्धि, अपने दुष्कर्मों को जानते हुए, किसी योनि में जाकर या नरक में भी बँध जाता है।


‘‘เอตญฺหิ พนฺธนํ ทุกฺขํ, ยมฺหา ธีโร ปมุจฺจติ;

ธมฺมลทฺเธหิ โภเคหิ, ททํ จิตฺตํ ปสาทยํ.

निश्चय ही यह बंधन दुःखद है, जिससे धीर पुरुष मुक्त हो जाता है। धर्मपूर्वक प्राप्त धन से दान देते हुए वह अपने चित्त को प्रसन्न करता है।


‘‘อุภยตฺถ กฏคฺคาโห, สทฺธสฺส ฆรเมสิโน;

ทิฏฺฐธมฺมหิตตฺถาย, สมฺปรายสุขาย จ;

เอวเมตํ คหฏฺฐานํ, จาโค ปุญฺญํ ปวฑฺฒติ.

श्रद्धावान गृहस्थ के लिए दोनों लोकों में विजय प्राप्त होती है: इस जन्म के हित के लिए और परलोक के सुख के लिए। इस प्रकार गृहस्थों के लिए यह त्याग रूपी पुण्य बढ़ता है।


‘‘ตเถว อริยวินเย, สทฺธา ยสฺส ปติฏฺฐิตา;

หิรีมโน จ โอตฺตปฺปี, ปญฺญวา สีลสํวุโต.

उसी प्रकार आर्य विनय में, जिसकी श्रद्धा प्रतिष्ठित है, जो लज्जावान है, पाप से डरने वाला है, प्रज्ञावान है और शील से संयमित है—


‘‘เอโส โข อริยวินเย, ‘สุขชีวี’ติ วุจฺจติ;

นิรามิสํ สุขํ ลทฺธา, อุเปกฺขํ อธิติฏฺฐติ.

उसे ही आर्य विनय में 'सुखपूर्वक जीने वाला' कहा जाता है। वह निरामिष (आध्यात्मिक) सुख प्राप्त कर उपेक्षा (समता) में स्थित रहता है।


‘‘ปญฺจ นีวรเณ หิตฺวา, นิจฺจํ อารทฺธวีริโย;

ฌานานิ อุปสมฺปชฺช, เอโกทิ นิปโก สโต.

पाँच नीवरणों को त्याग कर, निरंतर वीर्यवान रहकर, ध्यानों को प्राप्त कर, एकाग्रचित्त, बुद्धिमान और स्मृतिवान होकर—


‘‘เอวํ ญตฺวา ยถาภูตํ, สพฺพสํโยชนกฺขเย;

สพฺพโส อนุปาทาย, สมฺมา จิตฺตํ วิมุจฺจติ.

इस प्रकार यथार्थ को जानकर, समस्त संयोजनों के क्षय होने पर, किसी भी प्रकार से आसक्ति न रखते हुए, उसका चित्त सम्यक् रूप से विमुक्त हो जाता है।


‘‘ตสฺส สมฺมา วิมุตฺตสฺส, ญาณํ เจ โหติ ตาทิโน;

‘อกุปฺปา เม วิมุตฺตี’ติ, ภวสํโยชนกฺขเย.

उस सम्यक् विमुक्त और तादी (स्थितप्रज्ञ) पुरुष को यह ज्ञान होता है कि 'मेरी विमुक्ति अटल है', भव-संयोजनों के क्षय होने पर।


‘‘เอตํ โข ปรมํ ญาณํ, เอตํ สุขมนุตฺตรํ;

อโสกํ วิรชํ เขมํ, เอตํ อานณฺยมุตฺตม’’นฺติ. ตติยํ;

यही परम ज्ञान है, यही अनुत्तर सुख है, जो शोक-रहित, रज-रहित और क्षेम (सुरक्षित) है। यही उत्तम अनृणता है।


๔. มหาจุนฺทสุตฺตํ

४. महाचुन्द सुत्त


๔๖. เอวํ [Pg.312] เม สุตํ – เอกํ สมยํ อายสฺมา มหาจุนฺโท เจตีสุ วิหรติ สยํชาติยํ. ตตฺร โข อายสฺมา มหาจุนฺโท ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘อาวุโส ภิกฺขเว’’ติ. ‘‘อาวุโส’’ติ โข เต ภิกฺขู อายสฺมโต มหาจุนฺทสฺส ปจฺจสฺโสสุํ. อายสฺมา มหาจุนฺโท เอตทโวจ –

४६. ऐसा मैंने सुना है—एक समय आयुष्मान महाचुन्द चेति देश के सहजाति नामक स्थान में विहार कर रहे थे। वहाँ आयुष्मान महाचुन्द ने भिक्षुओं को संबोधित किया—'आवुस (मित्र) भिक्षुओं!' उन भिक्षुओं ने आयुष्मान महाचुन्द को उत्तर दिया—'आवुस!' आयुष्मान महाचुन्द ने यह कहा—


‘‘อิธาวุโส, ธมฺมโยคา ภิกฺขู ฌายี ภิกฺขู อปสาเทนฺติ – ‘อิเม ปน ฌายิโนมฺหา, ฌายิโนมฺหาติ ฌายนฺติ ปชฺฌายนฺติ นิชฺฌายนฺติ อวชฺฌายนฺติ. กิมิเม ฌายนฺติ, กินฺติเม ฌายนฺติ, กถํ อิเม ฌายนฺตี’ติ? ตตฺถ ธมฺมโยคา จ ภิกฺขู นปฺปสีทนฺติ, ฌายี จ ภิกฺขู นปฺปสีทนฺติ, น จ พหุชนหิตาย ปฏิปนฺนา โหนฺติ พหุชนสุขาย พหุโน ชนสฺส อตฺถาย หิตาย สุขาย เทวมนุสฺสานํ.

'आवुस, यहाँ धम्म-योग (धम्म के स्वाध्याय) में लगे भिक्षु, ध्यानी (ध्यान करने वाले) भिक्षुओं का तिरस्कार करते हैं—'ये ध्यानी भिक्षु कहते हैं कि हम ध्यानी हैं, हम ध्यानी हैं, और वे ध्यान करते हैं, चिंतन करते हैं, मनन करते हैं और निदिध्यासन करते हैं। ये क्या ध्यान करते हैं? ये किसलिए ध्यान करते हैं? ये कैसे ध्यान करते हैं?' वहाँ न तो धम्म-योगी भिक्षु प्रसन्न होते हैं और न ही ध्यानी भिक्षु प्रसन्न होते हैं। और वे बहुजन हिताय, बहुजन सुखाय, देवताओं और मनुष्यों के हित, सुख और कल्याण के लिए प्रतिपन्न (प्रवृत्त) नहीं होते हैं।'


‘‘อิธ ปนาวุโส, ฌายี ภิกฺขู ธมฺมโยเค ภิกฺขู อปสาเทนฺติ – ‘อิเม ปน ธมฺมโยคมฺหา, ธมฺมโยคมฺหาติ อุทฺธตา อุนฺนฬา จปลา มุขรา วิกิณฺณวาจา มุฏฺฐสฺสตี อสมฺปชานา อสมาหิตา วิพฺภนฺตจิตฺตา ปากตินฺทฺริยา. กิมิเม ธมฺมโยคา, กินฺติเม ธมฺมโยคา, กถํ อิเม ธมฺมโยคา’ติ? ตตฺถ ฌายี จ ภิกฺขู นปฺปสีทนฺติ, ธมฺมโยคา จ ภิกฺขู นปฺปสีทนฺติ, น จ พหุชนหิตาย ปฏิปนฺนา โหนฺติ พหุชนสุขาย พหุโน ชนสฺส อตฺถาย หิตาย สุขาย เทวมนุสฺสานํ.

'परंतु आवुस, यहाँ ध्यानी भिक्षु, धम्म-योगी भिक्षुओं का तिरस्कार करते हैं—'ये धम्म-योगी कहते हैं कि हम धम्म-योगी हैं, हम धम्म-योगी हैं, और वे चंचल, अभिमानी, चपल, मुखर, व्यर्थ बोलने वाले, स्मृति-हीन, संप्रजन्य-रहित, असमाहित, विक्षिप्त चित्त वाले और असंयमित इंद्रियों वाले हैं। ये कैसे धम्म-योगी हैं? ये किसलिए धम्म-योगी हैं? ये किस प्रकार धम्म-योगी हैं?' वहाँ न तो ध्यानी भिक्षु प्रसन्न होते हैं और न ही धम्म-योगी भिक्षु प्रसन्न होते हैं। और वे बहुजन हिताय, बहुजन सुखाय, देवताओं और मनुष्यों के हित, सुख और कल्याण के लिए प्रतिपन्न नहीं होते हैं।'


‘‘อิธ ปนาวุโส, ธมฺมโยคา ภิกฺขู ธมฺมโยคานญฺเญว ภิกฺขูนํ วณฺณํ ภาสนฺติ, โน ฌายีนํ ภิกฺขูนํ วณฺณํ ภาสนฺติ. ตตฺถ ธมฺมโยคา จ ภิกฺขู นปฺปสีทนฺติ, ฌายี จ ภิกฺขู นปฺปสีทนฺติ, น จ พหุชนหิตาย ปฏิปนฺนา โหนฺติ พหุชนสุขาย พหุโน ชนสฺส อตฺถาย หิตาย สุขาย เทวมนุสฺสานํ.

'परंतु आवुस, यहाँ धम्म-योगी भिक्षु केवल धम्म-योगी भिक्षुओं की ही प्रशंसा करते हैं, ध्यानी भिक्षुओं की प्रशंसा नहीं करते। वहाँ न तो धम्म-योगी भिक्षु प्रसन्न होते हैं और न ही ध्यानी भिक्षु प्रसन्न होते हैं। और वे बहुजन हिताय, बहुजन सुखाय, देवताओं और मनुष्यों के हित, सुख और कल्याण के लिए प्रतिपन्न नहीं होते हैं।'


‘‘อิธ ปนาวุโส, ฌายี ภิกฺขู ฌายีนญฺเญว ภิกฺขูนํ วณฺณํ ภาสนฺติ, โน ธมฺมโยคานํ ภิกฺขูนํ วณฺณํ ภาสนฺติ. ตตฺถ ฌายี จ ภิกฺขู นปฺปสีทนฺติ, ธมฺมโยคา จ ภิกฺขู นปฺปสีทนฺติ, น จ พหุชนหิตาย ปฏิปนฺนา โหนฺติ พหุชนสุขาย [Pg.313] พหุโน ชนสฺส อตฺถาย หิตาย สุขาย เทวมนุสฺสานํ.

'परंतु आवुस, यहाँ ध्यानी भिक्षु केवल ध्यानी भिक्षुओं की ही प्रशंसा करते हैं, धम्म-योगी भिक्षुओं की प्रशंसा नहीं करते। वहाँ न तो ध्यानी भिक्षु प्रसन्न होते हैं और न ही धम्म-योगी भिक्षु प्रसन्न होते हैं। और वे बहुजन हिताय, बहुजन सुखाय, देवताओं और मनुष्यों के हित, सुख और कल्याण के लिए प्रतिपन्न नहीं होते हैं।'


‘‘ตสฺมาติหาวุโส, เอวํ สิกฺขิตพฺพํ – ‘ธมฺมโยคา สมานา ฌายีนํ ภิกฺขูนํ วณฺณํ ภาสิสฺสามา’ติ. เอวญฺหิ โว, อาวุโส, สิกฺขิตพฺพํ. ตํ กิสฺส เหตุ? อจฺฉริยา เหเต, อาวุโส, ปุคฺคลา ทุลฺลภา โลกสฺมึ, เย อมตํ ธาตุํ กาเยน ผุสิตฺวา วิหรนฺติ. ตสฺมาติหาวุโส, เอวํ สิกฺขิตพฺพํ – ‘ฌายี สมานา ธมฺมโยคานํ ภิกฺขูนํ วณฺณํ ภาสิสฺสามา’ติ. เอวญฺหิ โว, อาวุโส, สิกฺขิตพฺพํ. ตํ กิสฺส เหตุ? อจฺฉริยา เหเต, อาวุโส, ปุคฺคลา ทุลฺลภา โลกสฺมึ เย คมฺภีรํ อตฺถปทํ ปญฺญาย อติวิชฺฌ ปสฺสนฺตี’’ติ. จตุตฺถํ.

“इसलिए, आयुष्मानों, तुम्हें इस प्रकार सीखना चाहिए— ‘धर्म-योग (धर्म-चर्चा) में लगे हुए हम, ध्यानी भिक्षुओं की प्रशंसा करेंगे।’ आयुष्मानों, तुम्हें इसी प्रकार सीखना चाहिए। ऐसा किसलिए? आयुष्मानों, वे पुद्गल (व्यक्ति) आश्चर्यजनक और लोक में दुर्लभ हैं, जो अमृत धातु (निर्वाण) को काया से स्पर्श कर विहार करते हैं। इसलिए, आयुष्मानों, तुम्हें इस प्रकार सीखना चाहिए— ‘ध्यानी होते हुए हम, धर्म-योग में लगे भिक्षुओं की प्रशंसा करेंगे।’ आयुष्मानों, तुम्हें इसी प्रकार सीखना चाहिए। ऐसा किसलिए? आयुष्मानों, वे पुद्गल आश्चर्यजनक और लोक में दुर्लभ हैं, जो प्रज्ञा से गंभीर अर्थ-पद (तथ्यों) को भेदकर देखते हैं।” चौथा (सुत्त)।


๕. ปฐมสนฺทิฏฺฐิกสุตฺตํ

५. प्रथम सन्दिट्ठिक सुत्त


๔๗. อถ โข โมฬิยสีวโก ปริพฺพาชโก เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควตา สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข โมฬิยสีวโก ปริพฺพาชโก ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘‘สนฺทิฏฺฐิโก ธมฺโม, สนฺทิฏฺฐิโก ธมฺโม’ติ, ภนฺเต, วุจฺจติ. กิตฺตาวตา นุ โข, ภนฺเต, สนฺทิฏฺฐิโก ธมฺโม โหติ อกาลิโก เอหิปสฺสิโก โอปเนยฺยิโก ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ วิญฺญูหี’’ติ?

४७. तब मोलियसीवक परिव्राजक जहाँ भगवान् थे, वहाँ पहुँचा; पहुँचकर भगवान् के साथ कुशल-मंगल पूछा। सुखद और स्मरणीय बातचीत समाप्त कर वह एक ओर बैठ गया। एक ओर बैठे हुए मोलियसीवक परिव्राजक ने भगवान् से यह कहा— “भन्ते! कहा जाता है कि ‘धर्म सन्दिट्ठिक (स्वयं प्रत्यक्ष करने योग्य) है, धर्म सन्दिट्ठिक है’। भन्ते! किस सीमा तक धर्म सन्दिट्ठिक, अकालिक (तत्काल फल देने वाला), एहिपस्सिक (आओ और देखो कहने योग्य), ओपनेय्यिक (अपने भीतर उतारने योग्य) और विज्ञ पुरुषों द्वारा स्वयं अनुभव करने योग्य होता है?”


‘‘เตน หิ, สีวก, ตญฺเญเวตฺถ ปฏิปุจฺฉามิ. ยถา เต ขเมยฺย ตถา นํ พฺยากเรยฺยาสิ. ตํ กึ มญฺญสิ, สีวก, สนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ โลภํ ‘อตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ โลโภ’ติ ปชานาสิ, อสนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ โลภํ ‘นตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ โลโภ’ติ ปชานาสี’’ติ? ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’. ‘‘ยํ โข ตฺวํ, สีวก, สนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ โลภํ ‘อตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ โลโภ’ติ ปชานาสิ, อสนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ โลภํ ‘นตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ โลโภ’ติ ปชานาสิ – เอวมฺปิ โข, สีวก, สนฺทิฏฺฐิโก ธมฺโม โหติ…เป….

“तो सीवक, मैं तुमसे ही इस विषय में प्रतिप्रश्न करता हूँ। जैसा तुम्हें ठीक लगे, वैसा उत्तर देना। सीवक! तुम क्या मानते हो? जब तुम्हारे भीतर लोभ विद्यमान होता है, तब क्या तुम जानते हो कि ‘मेरे भीतर लोभ है’? और जब तुम्हारे भीतर लोभ विद्यमान नहीं होता, तब क्या तुम जानते हो कि ‘मेरे भीतर लोभ नहीं है’?” “हाँ, भन्ते!” “सीवक! चूँकि तुम अपने भीतर विद्यमान लोभ को ‘मेरे भीतर लोभ है’ ऐसा जानते हो, और अविद्यमान लोभ को ‘मेरे भीतर लोभ नहीं है’ ऐसा जानते हो—सीवक! इस प्रकार भी धर्म सन्दिट्ठिक होता है... पे...। ”


‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, สีวก, สนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ โทสํ…เป… สนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ โมหํ…เป… สนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ โลภธมฺมํ…เป… สนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ โทสธมฺมํ…เป… สนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ โมหธมฺมํ ‘อตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ โมหธมฺโม’ติ ปชานาสิ, อสนฺตํ [Pg.314] วา อชฺฌตฺตํ โมหธมฺมํ ‘นตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ โมหธมฺโม’ติ ปชานาสี’’ติ? ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’. ‘‘ยํ โข ตฺวํ, สีวก, สนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ โมหธมฺมํ ‘อตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ โมหธมฺโม’ติ ปชานาสิ, อสนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ โมหธมฺมํ ‘นตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ โมหธมฺโม’ติ ปชานาสิ – เอวํ โข, สีวก, สนฺทิฏฺฐิโก ธมฺโม โหติ อกาลิโก เอหิปสฺสิโก โอปเนยฺยิโก ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ วิญฺญูหี’’ติ.

“सीवक! तुम क्या मानते हो? जब तुम्हारे भीतर द्वेष विद्यमान हो... पे... मोह विद्यमान हो... पे... लोभ-युक्त धर्म विद्यमान हो... पे... द्वेष-युक्त धर्म विद्यमान हो... पे... जब तुम्हारे भीतर मोह-युक्त धर्म विद्यमान होता है, तब क्या तुम जानते हो कि ‘मेरे भीतर मोह-युक्त धर्म है’? और जब तुम्हारे भीतर मोह-युक्त धर्म विद्यमान नहीं होता, तब क्या तुम जानते हो कि ‘मेरे भीतर मोह-युक्त धर्म नहीं है’?” “हाँ, भन्ते!” “सीवक! चूँकि तुम अपने भीतर विद्यमान मोह-युक्त धर्म को ‘मेरे भीतर मोह-युक्त धर्म है’ ऐसा जानते हो, और अविद्यमान मोह-युक्त धर्म को ‘मेरे भीतर मोह-युक्त धर्म नहीं है’ ऐसा जानते हो—सीवक! इस प्रकार धर्म सन्दिट्ठिक, अकालिक, एहिपस्सिक, ओपनेय्यिक और विज्ञ पुरुषों द्वारा स्वयं अनुभव करने योग्य होता है।”


‘‘อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต, อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต…เป… อุปาสกํ มํ, ภนฺเต, ภควา ธาเรตุ อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คต’’นฺติ. ปญฺจมํ.

“अति सुंदर, भन्ते! अति सुंदर, भन्ते! ... भन्ते! भगवान् मुझे आज से जीवन भर के लिए शरणागत उपासक स्वीकार करें।” पाँचवाँ (सुत्त)।


๖. ทุติยสนฺทิฏฺฐิกสุตฺตํ

६. द्वितीय सन्दिट्ठिक सुत्त


๔๘. อถ โข อญฺญตโร พฺราหฺมโณ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควตา สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข โส พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘‘สนฺทิฏฺฐิโก ธมฺโม, สนฺทิฏฺฐิโก ธมฺโม’ติ, โภ โคตม, วุจฺจติ. กิตฺตาวตา นุ โข, โภ โคตม, สนฺทิฏฺฐิโก ธมฺโม โหติ อกาลิโก เอหิปสฺสิโก โอปเนยฺยิโก ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ วิญฺญูหี’’ติ?

४८. तब एक अन्य ब्राह्मण जहाँ भगवान् थे, वहाँ पहुँचा; पहुँचकर भगवान् के साथ कुशल-मंगल पूछा। सुखद और स्मरणीय बातचीत समाप्त कर वह एक ओर बैठ गया। एक ओर बैठे हुए उस ब्राह्मण ने भगवान् से यह कहा— “भो गौतम! कहा जाता है कि ‘धर्म सन्दिट्ठिक है, धर्म सन्दिट्ठिक है’। भो गौतम! किस सीमा तक धर्म सन्दिट्ठिक, अकालिक, एहिपस्सिक, ओपनेय्यिक और विज्ञ पुरुषों द्वारा स्वयं अनुभव करने योग्य होता है?”


‘‘เตน หิ, พฺราหฺมณ, ตญฺเญเวตฺถ ปฏิปุจฺฉิสฺสามิ. ยถา เต ขเมยฺย ตถา นํ พฺยากเรยฺยาสิ. ตํ กึ มญฺญสิ, พฺราหฺมณ, สนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ ราคํ ‘อตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ ราโค’ติ ปชานาสิ, อสนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ ราคํ ‘นตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ ราโค’ติ ปชานาสี’’ติ? ‘‘เอวํ, โภ’’. ‘‘ยํ โข ตฺวํ, พฺราหฺมณ, สนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ ราคํ ‘อตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ ราโค’ติ ปชานาสิ, อสนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ ราคํ ‘นตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ ราโค’ติ ปชานาสิ – เอวมฺปิ โข, พฺราหฺมณ, สนฺทิฏฺฐิโก ธมฺโม โหติ…เป….

“तो ब्राह्मण, मैं तुमसे ही इस विषय में प्रतिप्रश्न करता हूँ। जैसा तुम्हें ठीक लगे, वैसा उत्तर देना। ब्राह्मण! तुम क्या मानते हो? जब तुम्हारे भीतर राग विद्यमान होता है, तब क्या तुम जानते हो कि ‘मेरे भीतर राग है’? और जब तुम्हारे भीतर राग विद्यमान नहीं होता, तब क्या तुम जानते हो कि ‘मेरे भीतर राग नहीं है’?” “हाँ, भो!” “ब्राह्मण! चूँकि तुम अपने भीतर विद्यमान राग को ‘मेरे भीतर राग है’ ऐसा जानते हो, और अविद्यमान राग को ‘मेरे भीतर राग नहीं है’ ऐसा जानते हो—ब्राह्मण! इस प्रकार भी धर्म सन्दिट्ठिक होता है... पे...। ”


‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, พฺราหฺมณ, สนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ โทสํ…เป… สนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ โมหํ…เป… สนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ กายสนฺโทสํ…เป… สนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ วจีสนฺโทสํ…เป… สนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ มโนสนฺโทสํ ‘อตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ มโนสนฺโทโส’ติ ปชานาสิ, อสนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ มโนสนฺโทสํ ‘นตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ มโนสนฺโทโส’ติ ปชานาสี’’ติ? ‘‘เอวํ, โภ’’. ‘‘ยํ โข ตฺวํ, พฺราหฺมณ, สนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ มโนสนฺโทสํ ‘อตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ มโนสนฺโทโส’ติ ปชานาสิ, อสนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ มโนสนฺโทสํ ‘นตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ มโนสนฺโทโส’ติ [Pg.315] ปชานาสิ – เอวํ โข, พฺราหฺมณ, สนฺทิฏฺฐิโก ธมฺโม โหติ อกาลิโก เอหิปสฺสิโก โอปเนยฺยิโก ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ วิญฺญูหี’’ติ.

“ब्राह्मण! तुम क्या मानते हो? जब तुम्हारे भीतर द्वेष विद्यमान हो... पे... मोह विद्यमान हो... पे... काय-दोष (शरीर की अशुद्धि) विद्यमान हो... पे... वची-दोष (वाणी की अशुद्धि) विद्यमान हो... पे... जब तुम्हारे भीतर मन-दोष (मन की अशुद्धि) विद्यमान होता है, तब क्या तुम जानते हो कि ‘मेरे भीतर मन-दोष है’? और जब तुम्हारे भीतर मन-दोष विद्यमान नहीं होता, तब क्या तुम जानते हो कि ‘मेरे भीतर मन-दोष नहीं है’?” “हाँ, भो!” “ब्राह्मण! चूँकि तुम अपने भीतर विद्यमान मन-दोष को ‘मेरे भीतर मन-दोष है’ ऐसा जानते हो, और अविद्यमान मन-दोष को ‘मेरे भीतर मन-दोष नहीं है’ ऐसा जानते हो—ब्राह्मण! इस प्रकार धर्म सन्दिट्ठिक, अकालिक, एहिपस्सिक, ओपनेय्यिक और विज्ञ पुरुषों द्वारा स्वयं अनुभव करने योग्य होता है।”


‘‘อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตม, อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตม…เป… อุปาสกํ มํ ภวํ โคตโม ธาเรตุ อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คต’’นฺติ. ฉฏฺฐํ.

“अति सुंदर, भो गौतम! अति सुंदर, भो गौतम! ... आप गौतम मुझे आज से जीवन भर के लिए शरणागत उपासक स्वीकार करें।” छठा (सुत्त)।


๗. เขมสุตฺตํ

७. खेम सुत्त


๔๙. เอกํ สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. เตน โข ปน สมเยน อายสฺมา จ เขโม อายสฺมา จ สุมโน สาวตฺถิยํ วิหรนฺติ อนฺธวนสฺมึ. อถ โข อายสฺมา จ เขโม อายสฺมา จ สุมโน เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสุ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา เขโม ภควนฺตํ เอตทโวจ –

४९. एक समय भगवान सावत्थी के अनाथपिण्डिक के आराम जेतवन में विहार कर रहे थे। उस समय आयुष्मान खेम और आयुष्मान सुमन सावत्थी के अन्धवन में विहार कर रहे थे। तब आयुष्मान खेम और आयुष्मान सुमन जहाँ भगवान थे, वहाँ पहुँचे; पहुँचकर भगवान को अभिवादन कर एक ओर बैठ गए। एक ओर बैठे हुए आयुष्मान खेम ने भगवान से यह कहा—


‘‘โย โส, ภนฺเต, ภิกฺขุ อรหํ ขีณาสโว วุสิตวา กตกรณีโย โอหิตภาโร อนุปฺปตฺตสทตฺโถ ปริกฺขีณภวสํโยชโน สมฺมทญฺญา วิมุตฺโต ตสฺส น เอวํ โหติ – ‘อตฺถิ เม เสยฺโยติ วา อตฺถิ เม สทิโสติ วา อตฺถิ เม หีโนติ วา’’’ติ. อิทมโวจายสฺมา เขโม. สมนุญฺโญ สตฺถา อโหสิ. อถ โข อายสฺมา เขโม ‘‘สมนุญฺโญ เม สตฺถา’’ติ อุฏฺฐายาสนา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปกฺกามิ.

"भन्ते! जो भिक्षु अर्हत् है, क्षीणासव है, जिसने ब्रह्मचर्य का वास पूरा कर लिया है, जो कृतकृत्य है, जिसने भार उतार दिया है, जिसने अपना लक्ष्य (अर्हत्त्व) प्राप्त कर लिया है, जिसके भव-संयोजन क्षीण हो गए हैं और जो सम्यक् ज्ञान से विमुक्त है, उसे ऐसा विचार नहीं होता— 'मैं श्रेष्ठ हूँ' या 'मैं समान हूँ' या 'मैं हीन हूँ'।" आयुष्मान खेम ने यह कहा। शास्ता (बुद्ध) ने इसका अनुमोदन किया। तब आयुष्मान खेम यह सोचकर कि "शास्ता ने मेरा अनुमोदन किया है", आसन से उठकर भगवान को अभिवादन और प्रदक्षिणा कर चले गए।


อถ โข อายสฺมา สุมโน อจิรปกฺกนฺเต อายสฺมนฺเต เขเม ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘โย โส, ภนฺเต, ภิกฺขุ อรหํ ขีณาสโว วุสิตวา กตกรณีโย โอหิตภาโร อนุปฺปตฺตสทตฺโถ ปริกฺขีณภวสํโยชโน สมฺมทญฺญา วิมุตฺโต ตสฺส น เอวํ โหติ – ‘นตฺถิ เม เสยฺโยติ วา นตฺถิ เม สทิโสติ วา นตฺถิ เม หีโนติ วา’’’ติ. อิทมโวจายสฺมา สุมโน. สมนุญฺโญ สตฺถา อโหสิ. อถ โข อายสฺมา สุมโน ‘‘สมนุญฺโญ เม สตฺถา’’ติ อุฏฺฐายาสนา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปกฺกามิ.

तब आयुष्मान सुमन, आयुष्मान खेम के जाने के कुछ ही समय बाद, भगवान से यह बोले— "भन्ते! जो भिक्षु अर्हत् है, क्षीणासव है, जिसने ब्रह्मचर्य का वास पूरा कर लिया है, जो कृतकृत्य है, जिसने भार उतार दिया है, जिसने अपना लक्ष्य प्राप्त कर लिया है, जिसके भव-संयोजन क्षीण हो गए हैं और जो सम्यक् ज्ञान से विमुक्त है, उसे ऐसा विचार नहीं होता— 'मुझमें श्रेष्ठता का अभिमान नहीं है' या 'मुझमें समानता का अभिमान नहीं है' या 'मुझमें हीनता का अभिमान नहीं है'।" आयुष्मान सुमन ने यह कहा। शास्ता ने इसका अनुमोदन किया। तब आयुष्मान सुमन यह सोचकर कि "शास्ता ने मेरा अनुमोदन किया है", आसन से उठकर भगवान को अभिवादन और प्रदक्षिणा कर चले गए।


อถ โข ภควา อจิรปกฺกนฺเตสุ อายสฺมนฺเต จ เขเม อายสฺมนฺเต จ สุมเน ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘เอวํ โข, ภิกฺขเว, กุลปุตฺตา อญฺญํ พฺยากโรนฺติ[Pg.316]. อตฺโถ จ วุตฺโต อตฺตา จ อนุปนีโต. อถ จ ปน อิเธกจฺเจ โมฆปุริสา หสมานกา มญฺเญ อญฺญํ พฺยากโรนฺติ. เต ปจฺฉา วิฆาตํ อาปชฺชนฺตี’’ติ.

तब भगवान ने आयुष्मान खेम और आयुष्मान सुमन के जाने के कुछ ही समय बाद भिक्षुओं को संबोधित किया— "भिक्षुओं! इस प्रकार कुलपुत्र अपनी अर्हत्त्व की घोषणा (अञ्ञा) करते हैं। अर्थ (फल) तो कह दिया जाता है, किन्तु स्वयं को (अहंकारपूर्वक) प्रस्तुत नहीं किया जाता। इसके विपरीत, यहाँ कुछ मोघ पुरुष मानो उपहास करते हुए अर्हत्त्व की घोषणा करते हैं। वे बाद में कष्ट (विघात) प्राप्त करते हैं।"


‘‘น อุสฺเสสุ น โอเมสุ, สมตฺเต โนปนียเร ;

ขีณา ชาติ วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, จรนฺติ สํโยชนวิปฺปมุตฺตา’’ติ. สตฺตมํ;

"वे न तो श्रेष्ठों में, न हीनों में और न ही समानों में स्वयं को रखते हैं; जन्म क्षीण हो गया है, ब्रह्मचर्य पूर्ण हो गया है, वे संयोजनों से विमुक्त होकर विचरते हैं।" सातवाँ (सूत्र)।


๘. อินฺทฺริยสํวรสุตฺตํ

८. इन्द्रियसंवर सुत्त


๕๐. ‘‘อินฺทฺริยสํวเร, ภิกฺขเว, อสติ อินฺทฺริยสํวรวิปนฺนสฺส หตูปนิสํ โหติ สีลํ; สีเล อสติ สีลวิปนฺนสฺส หตูปนิโส โหติ สมฺมาสมาธิ; สมฺมาสมาธิมฺหิ อสติ สมฺมาสมาธิวิปนฺนสฺส หตูปนิสํ โหติ ยถาภูตญาณทสฺสนํ; ยถาภูตญาณทสฺสเน อสติ ยถาภูตญาณทสฺสนวิปนฺนสฺส หตูปนิโส โหติ นิพฺพิทาวิราโค; นิพฺพิทาวิราเค อสติ นิพฺพิทาวิราควิปนฺนสฺส หตูปนิสํ โหติ วิมุตฺติญาณทสฺสนํ. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, รุกฺโข สาขาปลาสวิปนฺโน. ตสฺส ปปฏิกาปิ น ปาริปูรึ คจฺฉติ, ตโจปิ น ปาริปูรึ คจฺฉติ, เผคฺคุปิ น ปาริปูรึ คจฺฉติ, สาโรปิ น ปาริปูรึ คจฺฉติ. เอวเมวํ โข, ภิกฺขเว, อินฺทฺริยสํวเร อสติ อินฺทฺริยสํวรวิปนฺนสฺส หตูปนิสํ โหติ สีลํ…เป… วิมุตฺติญาณทสฺสนํ.

५०. "भिक्षुओं! इन्द्रिय-संयम के न होने पर, इन्द्रिय-संयम से भ्रष्ट व्यक्ति का शील आधारहीन (हत-उपनिषद्) हो जाता है; शील के न होने पर, शील से भ्रष्ट व्यक्ति की सम्यक् समाधि आधारहीन हो जाती है; सम्यक् समाधि के न होने पर, सम्यक् समाधि से भ्रष्ट व्यक्ति का यथाभूत ज्ञान-दर्शन आधारहीन हो जाता है; यथाभूत ज्ञान-दर्शन के न होने पर, यथाभूत ज्ञान-दर्शन से भ्रष्ट व्यक्ति का निर्वेद और विराग आधारहीन हो जाता है; निर्वेद और विराग के न होने पर, निर्वेद और विराग से भ्रष्ट व्यक्ति का विमुक्ति-ज्ञान-दर्शन आधारहीन हो जाता है। जैसे, भिक्षुओं! कोई वृक्ष जिसकी शाखाएँ और पत्ते नष्ट हो गए हों, उसकी पपड़ी भी पूर्णता को प्राप्त नहीं होती, उसकी छाल भी पूर्णता को प्राप्त नहीं होती, उसका फेग्गु (कच्ची लकड़ी) भी पूर्णता को प्राप्त नहीं होता, और उसका सार भी पूर्णता को प्राप्त नहीं होता। इसी प्रकार, भिक्षुओं! इन्द्रिय-संयम के न होने पर... (पे)... विमुक्ति-ज्ञान-दर्शन आधारहीन हो जाता है।"


‘‘อินฺทฺริยสํวเร, ภิกฺขเว, สติ อินฺทฺริยสํวรสมฺปนฺนสฺส อุปนิสสมฺปนฺนํ โหติ สีลํ; สีเล สติ สีลสมฺปนฺนสฺส อุปนิสสมฺปนฺโน โหติ สมฺมาสมาธิ; สมฺมาสมาธิมฺหิ สติ สมฺมาสมาธิสมฺปนฺนสฺส อุปนิสสมฺปนฺนํ โหติ ยถาภูตญาณทสฺสนํ; ยถาภูตญาณทสฺสเน สติ ยถาภูตญาณทสฺสนสมฺปนฺนสฺส อุปนิสสมฺปนฺโน โหติ นิพฺพิทาวิราโค; นิพฺพิทาวิราเค สติ นิพฺพิทาวิราคสมฺปนฺนสฺส อุปนิสสมฺปนฺนํ โหติ วิมุตฺติญาณทสฺสนํ. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, รุกฺโข สาขาปลาสสมฺปนฺโน. ตสฺส ปปฏิกาปิ ปาริปูรึ คจฺฉติ, ตโจปิ ปาริปูรึ คจฺฉติ, เผคฺคุปิ ปาริปูรึ คจฺฉติ, สาโรปิ ปาริปูรึ คจฺฉติ[Pg.317]. เอวเมวํ โข, ภิกฺขเว, อินฺทฺริยสํวเร สติ อินฺทฺริยสํวรสมฺปนฺนสฺส อุปนิสสมฺปนฺนํ โหติ สีลํ…เป… วิมุตฺติญาณทสฺสน’’นฺติ. อฏฺฐมํ.

"भिक्षुओं! इन्द्रिय-संयम के होने पर, इन्द्रिय-संयम से संपन्न व्यक्ति का शील आधारयुक्त (उपनिषद्-संपन्न) होता है; शील के होने पर, शील-संपन्न व्यक्ति की सम्यक् समाधि आधारयुक्त होती है; सम्यक् समाधि के होने पर, सम्यक् समाधि-संपन्न व्यक्ति का यथाभूत ज्ञान-दर्शन आधारयुक्त होता है; यथाभूत ज्ञान-दर्शन के होने पर, यथाभूत ज्ञान-दर्शन-संपन्न व्यक्ति का निर्वेद और विराग आधारयुक्त होता है; निर्वेद और विराग के होने पर, निर्वेद और विराग-संपन्न व्यक्ति का विमुक्ति-ज्ञान-दर्शन आधारयुक्त होता है। जैसे, भिक्षुओं! कोई वृक्ष जिसकी शाखाएँ और पत्ते समृद्ध हों, उसकी पपड़ी भी पूर्णता को प्राप्त होती है, उसकी छाल भी पूर्णता को प्राप्त होती है, उसका फेग्गु भी पूर्णता को प्राप्त होता है, और उसका सार भी पूर्णता को प्राप्त होता है। इसी प्रकार, भिक्षुओं! इन्द्रिय-संयम के होने पर... (पे)... विमुक्ति-ज्ञान-दर्शन आधारयुक्त होता है।" आठवाँ (सूत्र)।


๙. อานนฺทสุตฺตํ

९. आनन्द सुत्त


๕๑. อถ โข อายสฺมา อานนฺโท เยนายสฺมา สาริปุตฺโต เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมตา สาริปุตฺเตน สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา อานนฺโท อายสฺมนฺตํ สาริปุตฺตํ เอตทโวจ –

५१. तब आयुष्मान आनन्द जहाँ आयुष्मान सारिपुत्र थे, वहाँ पहुँचे; पहुँचकर आयुष्मान सारिपुत्र के साथ कुशल-क्षेम पूछा। संमोदनीय और स्मरणीय बातचीत समाप्त कर वे एक ओर बैठ गए। एक ओर बैठे हुए आयुष्मान आनन्द ने आयुष्मान सारिपुत्र से यह कहा—


‘‘กิตฺตาวตา นุ โข, อาวุโส สาริปุตฺต, ภิกฺขุ อสฺสุตญฺเจว ธมฺมํ สุณาติ, สุตา จสฺส ธมฺมา น สมฺโมสํ คจฺฉนฺติ, เย จสฺส ธมฺมา ปุพฺเพ เจตสา สมฺผุฏฺฐปุพฺพา เต จ สมุทาจรนฺติ, อวิญฺญาตญฺจ วิชานาตี’’ติ? ‘‘อายสฺมา โข อานนฺโท พหุสฺสุโต. ปฏิภาตุ อายสฺมนฺตํเยว อานนฺท’’นฺติ. ‘‘เตนหาวุโส สาริปุตฺต, สุณาหิ, สาธุกํ มนสิ กโรหิ; ภาสิสฺสามี’’ติ. ‘‘เอวมาวุโส’’ติ โข อายสฺมา สาริปุตฺโต อายสฺมโต อานนฺทสฺส ปจฺจสฺโสสิ. อายสฺมา อานนฺโท เอตทโวจ –

"आयुष्मान सारिपुत्र! किस सीमा तक भिक्षु उस धर्म को भी सुनता है जो पहले नहीं सुना गया, और उसके सुने हुए धर्म विस्मृत नहीं होते, और जिन धर्मों का उसने पहले मन से अनुभव किया है वे उसके स्मृति-पटल पर आते हैं, और जो अज्ञात है उसे वह जान लेता है?" "आयुष्मान आनन्द बहुश्रुत हैं। आयुष्मान आनन्द को ही यह प्रतिभासित होना चाहिए।" "तो आयुष्मान सारिपुत्र! सुनें, अच्छी तरह मनन करें; मैं कहूँगा।" "हाँ, आयुष्मान!" आयुष्मान सारिपुत्र ने आयुष्मान आनन्द को उत्तर दिया। आयुष्मान आनन्द ने यह कहा—


‘‘อิธาวุโส สาริปุตฺต, ภิกฺขุ ธมฺมํ ปริยาปุณาติ – สุตฺตํ เคยฺยํ เวยฺยากรณํ คาถํ อุทานํ อิติวุตฺตกํ ชาตกํ อพฺภุตธมฺมํ เวทลฺลํ. โส ยถาสุตํ ยถาปริยตฺตํ ธมฺมํ วิตฺถาเรน ปเรสํ เทเสติ, ยถาสุตํ ยถาปริยตฺตํ ธมฺมํ วิตฺถาเรน ปเรสํ วาเจติ, ยถาสุตํ ยถาปริยตฺตํ ธมฺมํ วิตฺถาเรน สชฺฌายํ กโรติ, ยถาสุตํ ยถาปริยตฺตํ ธมฺมํ เจตสา อนุวิตกฺเกติ อนุวิจาเรติ มนสานุเปกฺขติ. ยสฺมึ อาวาเส เถรา ภิกฺขู วิหรนฺติ พหุสฺสุตา อาคตาคมา ธมฺมธรา วินยธรา มาติกาธรา ตสฺมึ อาวาเส วสฺสํ อุเปติ. เต กาเลน กาลํ อุปสงฺกมิตฺวา ปริปุจฺฉติ ปริปญฺหติ – ‘อิทํ, ภนฺเต, กถํ; อิมสฺส กฺวตฺโถ’ติ? เต ตสฺส อายสฺมโต อวิวฏญฺเจว วิวรนฺติ, อนุตฺตานีกตญฺจ อุตฺตานีกโรนฺติ, อเนกวิหิเตสุ จ กงฺขาฐานิเยสุ ธมฺเมสุ กงฺขํ ปฏิวิโนเทนฺติ. เอตฺตาวตา โข, อาวุโส สาริปุตฺต, ภิกฺขุ อสฺสุตญฺเจว ธมฺมํ สุณาติ, สุตา จสฺส ธมฺมา น สมฺโมสํ คจฺฉนฺติ, เย จสฺส ธมฺมา ปุพฺเพ เจตสา สมฺผุฏฺฐปุพฺพา เต จ สมุทาจรนฺติ, อวิญฺญาตญฺจ วิชานาตี’’ติ.

हे आयुष्मान सारिपुत्र! यहाँ (इस शासन में) भिक्षु धर्म को सीखता है - सुत्त, गेय्य, वेय्याकरण, गाथा, उदान, इतिवुत्तक, जातक, अब्भुतधम्म और वेदल्ल। वह जैसा सुना है, जैसा सीखा है, उस धर्म को विस्तार से दूसरों को उपदेश देता है, जैसा सुना है, जैसा सीखा है, उस धर्म को विस्तार से दूसरों को पढ़ाता है, जैसा सुना है, जैसा सीखा है, उस धर्म का विस्तार से सज्झाय (सस्वर पाठ) करता है, जैसा सुना है, जैसा सीखा है, उस धर्म का मन से अनुवितर्क करता है, अनुविचार करता है और मन से अनुप्रेक्षा (गहन चिंतन) करता है। जिस आवास में बहुश्रुत, आगमों के ज्ञाता, धम्मधर, विनयधर और मातिकाधर स्थविर भिक्षु निवास करते हैं, वह उस आवास में वर्षावास व्यतीत करता है। वह समय-समय पर उनके पास जाकर पूछता है और प्रश्न करता है - 'भन्ते! यह कैसे है? इसका क्या अर्थ है?' वे उस आयुष्मान के लिए जो अनावृत (अस्पष्ट) है उसे अनावृत (स्पष्ट) करते हैं, जो प्रकट नहीं है उसे प्रकट करते हैं, और अनेक प्रकार के संशयपूर्ण धर्मों में संशय को दूर करते हैं। आयुष्मान सारिपुत्र! इतने से भिक्षु अनसुने धर्म को सुनता है, और उसके सुने हुए धर्म विस्मृत नहीं होते, और जो धर्म उसने पहले मन से स्पर्श किए हैं वे उसके मन में प्रकट होते हैं, और वह अज्ञात को जान लेता है।


‘‘อจฺฉริยํ[Pg.318], อาวุโส, อพฺภุตํ, อาวุโส, ยาว สุภาสิตํ จิทํ อายสฺมตา อานนฺเทน. อิเมหิ จ มยํ ฉหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคตํ อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ ธาเรม. อายสฺมา หิ อานนฺโท ธมฺมํ ปริยาปุณาติ – สุตฺตํ เคยฺยํ เวยฺยากรณํ คาถํ อุทานํ อิติวุตฺตกํ ชาตกํ อพฺภุตธมฺมํ เวทลฺลํ. อายสฺมา อานนฺโท ยถาสุตํ ยถาปริยตฺตํ ธมฺมํ วิตฺถาเรน ปเรสํ เทเสติ, อายสฺมา อานนฺโท ยถาสุตํ ยถาปริยตฺตํ ธมฺมํ วิตฺถาเรน ปเรสํ วาเจติ, อายสฺมา อานนฺโท ยถาสุตํ ยถาปริยตฺตํ ธมฺมํ วิตฺถาเรน สชฺฌายํ กโรติ, อายสฺมา อานนฺโท ยถาสุตํ ยถาปริยตฺตํ ธมฺมํ เจตสา อนุวิตกฺเกติ อนุวิจาเรติ มนสานุเปกฺขติ. อายสฺมา อานนฺโท ยสฺมึ อาวาเส เถรา ภิกฺขู วิหรนฺติ พหุสฺสุตา อาคตาคมา ธมฺมธรา วินยธรา มาติกาธรา ตสฺมึ อาวาเส วสฺสํ อุเปติ. เต อายสฺมา อานนฺโท กาเลน กาลํ อุปสงฺกมิตฺวา ปริปุจฺฉติ ปริปญฺหติ – ‘อิทํ, ภนฺเต, กถํ; อิมสฺส กฺวตฺโถ’ติ? เต อายสฺมโต อานนฺทสฺส อวิวฏญฺเจว วิวรนฺติ, อนุตฺตานีกตญฺจ อุตฺตานีกโรนฺติ, อเนกวิหิเตสุ จ กงฺขาฐานิเยสุ ธมฺเมสุ กงฺขํ ปฏิวิโนเทนฺตี’’ติ. นวมํ.

आश्चर्य है आयुष्मान! अद्भुत है आयुष्मान! आयुष्मान आनन्द ने यह कितनी अच्छी तरह कहा है। हम आयुष्मान आनन्द को इन छह धर्मों (गुणों) से युक्त मानते हैं। आयुष्मान आनन्द धर्म को सीखते हैं - सुत्त, गेय्य, वेय्याकरण, गाथा, उदान, इतिवुत्तक, जातक, अब्भुतधम्म और वेदल्ल। आयुष्मान आनन्द जैसा सुना है, जैसा सीखा है, उस धर्म को विस्तार से दूसरों को उपदेश देते हैं, आयुष्मान आनन्द जैसा सुना है, जैसा सीखा है, उस धर्म को विस्तार से दूसरों को पढ़ाते हैं, आयुष्मान आनन्द जैसा सुना है, जैसा सीखा है, उस धर्म का विस्तार से सज्झाय करते हैं, आयुष्मान आनन्द जैसा सुना है, जैसा सीखा है, उस धर्म का मन से अनुवितर्क करते हैं, अनुविचार करते हैं और मन से अनुप्रेक्षा करते हैं। आयुष्मान आनन्द जिस आवास में बहुश्रुत, आगमों के ज्ञाता, धम्मधर, विनयधर और मातिकाधर स्थविर भिक्षु निवास करते हैं, वह उस आवास में वर्षावास व्यतीत करते हैं। वे आयुष्मान आनन्द समय-समय पर उनके पास जाकर पूछते हैं और प्रश्न करते हैं - 'भन्ते! यह कैसे है? इसका क्या अर्थ है?' वे आयुष्मान आनन्द के लिए जो अनावृत है उसे अनावृत करते हैं, जो प्रकट नहीं है उसे प्रकट करते हैं, और अनेक प्रकार के संशयपूर्ण धर्मों में संशय को दूर करते हैं। नौवाँ (सुत्त)।


๑๐. ขตฺติยสุตฺตํ

१०. क्षत्रिय सुत्त


๕๒. อถ โข ชาณุสฺโสณิ พฺราหฺมโณ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควตา สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข ชาณุสฺโสณิ พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ เอตทโวจ –

५२. तब जाणुस्सोणि ब्राह्मण जहाँ भगवान् थे वहाँ गया; जाकर भगवान् के साथ कुशल-क्षेम पूछा। सुखद और स्मरणीय बातचीत समाप्त कर वह एक ओर बैठ गया। एक ओर बैठे हुए जाणुस्सोणि ब्राह्मण ने भगवान् से यह कहा -


‘‘ขตฺติยา, โภ โคตม, กึอธิปฺปายา, กึอุปวิจารา, กึอธิฏฺฐานา, กึอภินิเวสา, กึปริโยสานา’’ติ? ‘‘ขตฺติยา โข, พฺราหฺมณ, โภคาธิปฺปายา ปญฺญูปวิจารา พลาธิฏฺฐานา ปถวีภินิเวสา อิสฺสริยปริโยสานา’’ติ.

'हे गौतम! क्षत्रिय किस अभिप्राय (इच्छा) वाले होते हैं, उनका क्या अनुशीलन होता है, वे किस पर प्रतिष्ठित होते हैं, वे किसमें अभिनिवेश (लगाव) रखते हैं और उनका अंत (लक्ष्य) क्या है?' 'ब्राह्मण! क्षत्रिय भोगों के अभिप्राय वाले होते हैं, प्रज्ञा (बुद्धि) के अनुशीलन वाले होते हैं, बल पर प्रतिष्ठित होते हैं, पृथ्वी (राज्य) में अभिनिवेश रखने वाले होते हैं और ऐश्वर्य (आधिपत्य) ही उनका अंत (लक्ष्य) होता है।'


‘‘พฺราหฺมณา ปน, โภ โคตม, กึอธิปฺปายา, กึอุปวิจารา, กึอธิฏฺฐานา, กึอภินิเวสา, กึปริโยสานา’’ติ? ‘‘พฺราหฺมณา โข, พฺราหฺมณ, โภคาธิปฺปายา ปญฺญูปวิจารา มนฺตาธิฏฺฐานา ยญฺญาภินิเวสา พฺรหฺมโลกปริโยสานา’’ติ.

'हे गौतम! ब्राह्मण किस अभिप्राय वाले होते हैं, उनका क्या अनुशीलन होता है, वे किस पर प्रतिष्ठित होते हैं, वे किसमें अभिनिवेश रखते हैं और उनका अंत क्या है?' 'ब्राह्मण! ब्राह्मण भोगों के अभिप्राय वाले होते हैं, प्रज्ञा के अनुशीलन वाले होते हैं, मंत्रों पर प्रतिष्ठित होते हैं, यज्ञ में अभिनिवेश रखने वाले होते हैं और ब्रह्मलोक ही उनका अंत (लक्ष्य) होता है।'


‘‘คหปติกา [Pg.319] ปน, โภ โคตม, กึอธิปฺปายา, กึอุปวิจารา, กึอธิฏฺฐานา, กึอภินิเวสา, กึปริโยสานา’’ติ? ‘‘คหปติกา โข, พฺราหฺมณ, โภคาธิปฺปายา ปญฺญูปวิจารา สิปฺปาธิฏฺฐานา กมฺมนฺตาภินิเวสา นิฏฺฐิตกมฺมนฺตปริโยสานา’’ติ.

'हे गौतम! गृहपति किस अभिप्राय वाले होते हैं, उनका क्या अनुशीलन होता है, वे किस पर प्रतिष्ठित होते हैं, वे किसमें अभिनिवेश रखते हैं और उनका अंत क्या है?' 'ब्राह्मण! गृहपति भोगों के अभिप्राय वाले होते हैं, प्रज्ञा के अनुशीलन वाले होते हैं, शिल्पों (कला/कौशल) पर प्रतिष्ठित होते हैं, कर्मों (व्यवसाय) में अभिनिवेश रखने वाले होते हैं और कर्मों की पूर्णता ही उनका अंत (लक्ष्य) होता है।'


‘‘อิตฺถี ปน, โภ โคตม, กึอธิปฺปายา, กึอุปวิจารา, กึอธิฏฺฐานา, กึอภินิเวสา, กึปริโยสานา’’ติ? ‘‘อิตฺถี โข, พฺราหฺมณ, ปุริสาธิปฺปายา อลงฺการูปวิจารา ปุตฺตาธิฏฺฐานา อสปตีภินิเวสา อิสฺสริยปริโยสานา’’ติ.

'हे गौतम! स्त्रियाँ किस अभिप्राय वाली होती हैं, उनका क्या अनुशीलन होता है, वे किस पर प्रतिष्ठित होती हैं, वे किसमें अभिनिवेश रखती हैं और उनका अंत क्या है?' 'ब्राह्मण! स्त्रियाँ पुरुषों के अभिप्राय वाली होती हैं, अलंकारों (आभूषणों) के अनुशीलन वाली होती हैं, पुत्रों पर प्रतिष्ठित होती हैं, सौत-रहित होने में अभिनिवेश रखने वाली होती हैं और ऐश्वर्य (घर पर अधिकार) ही उनका अंत (लक्ष्य) होता है।'


‘‘โจรา ปน, โภ โคตม, กึอธิปฺปายา, กึอุปวิจารา, กึอธิฏฺฐานา, กึอภินิเวสา, กึปริโยสานา’’ติ? ‘‘โจรา โข, พฺราหฺมณ, อาทานาธิปฺปายา คหนูปวิจารา สตฺถาธิฏฺฐานา อนฺธการาภินิเวสา อทสฺสนปริโยสานา’’ติ.

'हे गौतम! चोर किस अभिप्राय वाले होते हैं, उनका क्या अनुशीलन होता है, वे किस पर प्रतिष्ठित होते हैं, वे किसमें अभिनिवेश रखते हैं और उनका अंत क्या है?' 'ब्राह्मण! चोर (दूसरे का धन) लेने के अभिप्राय वाले होते हैं, गहन (छिपने के स्थान) के अनुशीलन वाले होते हैं, शस्त्रों पर प्रतिष्ठित होते हैं, अंधकार में अभिनिवेश रखने वाले होते हैं और दिखाई न देना (अदर्शन) ही उनका अंत (लक्ष्य) होता है।'


‘‘สมณา ปน, โภ โคตม, กึอธิปฺปายา, กึอุปวิจารา, กึอธิฏฺฐานา, กึอภินิเวสา, กึปริโยสานา’’ติ? ‘‘สมณา โข, พฺราหฺมณ, ขนฺติโสรจฺจาธิปฺปายา ปญฺญูปวิจารา สีลาธิฏฺฐานา อากิญฺจญฺญาภินิเวสา นิพฺพานปริโยสานา’’ติ.

'हे गौतम! श्रमण किस अभिप्राय वाले होते हैं, उनका क्या अनुशीलन होता है, वे किस पर प्रतिष्ठित होते हैं, वे किसमें अभिनिवेश रखते हैं और उनका अंत क्या है?' 'ब्राह्मण! श्रमण क्षमा और सौजन्य (शील की शुद्धि) के अभिप्राय वाले होते हैं, प्रज्ञा के अनुशीलन वाले होते हैं, शील पर प्रतिष्ठित होते हैं, अकिंचनता (अपरिग्रह) में अभिनिवेश रखने वाले होते हैं और निर्वाण ही उनका अंत (लक्ष्य) होता है।' दसवाँ।


‘‘อจฺฉริยํ, โภ โคตม, อพฺภุตํ, โภ โคตม! ขตฺติยานมฺปิ ภวํ โคตโม ชานาติ อธิปฺปายญฺจ อุปวิจารญฺจ อธิฏฺฐานญฺจ อภินิเวสญฺจ ปริโยสานญฺจ. พฺราหฺมณานมฺปิ ภวํ โคตโม ชานาติ…เป… คหปตีนมฺปิ ภวํ โคตโม ชานาติ… อิตฺถีนมฺปิ ภวํ โคตโม ชานาติ… โจรานมฺปิ ภวํ โคตโม ชานาติ … สมณานมฺปิ ภวํ โคตโม ชานาติ อธิปฺปายญฺจ อุปวิจารญฺจ อธิฏฺฐานญฺจ อภินิเวสญฺจ ปริโยสานญฺจ. อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตม…เป… อุปาสกํ มํ ภวํ โคตโม ธาเรตุ อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คต’’นฺติ. ทสมํ.

“आश्चर्यजनक है, हे गौतम! अद्भुत है, हे गौतम! आप गौतम क्षत्रियों के भी अभिप्राय, उनके आचरण, उनके अधिष्ठान, उनके अभिनिवेश और उनके पर्यवसान को जानते हैं। आप गौतम ब्राह्मणों के भी... गृहपतियों के भी... स्त्रियों के भी... चोरों के भी... श्रमणों के भी अभिप्राय, आचरण, अधिष्ठान, अभिनिवेश और पर्यवसान को जानते हैं। अति सुंदर, हे गौतम! आप गौतम मुझे आज से जीवन भर के लिए शरणागत उपासक के रूप में स्वीकार करें।” दसवाँ सुत्त समाप्त।


๑๑. อปฺปมาทสุตฺตํ

११. अप्पमाद सुत्त


๕๓. อถ โข อญฺญตโร พฺราหฺมโณ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควตา สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ [Pg.320] วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข โส พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ เอตทโวจ –

५३. तब कोई ब्राह्मण जहाँ भगवान् थे, वहाँ पहुँचा; पहुँचकर भगवान् के साथ कुशल-मंगल की चर्चा की। आनंददायक और स्मरणीय बातचीत समाप्त कर वह एक ओर बैठ गया। एक ओर बैठे हुए उस ब्राह्मण ने भगवान् से यह कहा—


‘‘อตฺถิ นุ โข, โภ โคตม, เอโก ธมฺโม ภาวิโต พหุลีกโต โย อุโภ อตฺเถ สมธิคฺคยฺห ติฏฺฐติ – ทิฏฺฐธมฺมิกญฺเจว อตฺถํ, โย จ อตฺโถ สมฺปรายิโก’’ติ? ‘‘อตฺถิ โข, พฺราหฺมณ, เอโก ธมฺโม ภาวิโต พหุลีกโต โย อุโภ อตฺเถ สมธิคฺคยฺห ติฏฺฐติ – ทิฏฺฐธมฺมิกญฺเจว อตฺถํ, โย จ อตฺโถ สมฺปรายิโก’’ติ.

“हे गौतम! क्या ऐसा कोई एक धर्म है, जिसे भावित और बहुलीकृत करने पर वह दोनों अर्थों (लाभों) को सिद्ध करता है—इसी जन्म के अर्थ को और परलोक के अर्थ को?” “ब्राह्मण! ऐसा एक धर्म है, जिसे भावित और बहुलीकृत करने पर वह दोनों अर्थों को सिद्ध करता है—इसी जन्म के अर्थ को और परलोक के अर्थ को।”


‘‘กตโม ปน, โภ โคตม, เอโก ธมฺโม ภาวิโต พหุลีกโต โย อุโภ อตฺเถ สมธิคฺคยฺห ติฏฺฐติ – ทิฏฺฐธมฺมิกญฺเจว อตฺถํ, โย จ อตฺโถ สมฺปรายิโก’’ติ? ‘‘อปฺปมาโท โข, พฺราหฺมณ, เอโก ธมฺโม ภาวิโต พหุลีกโต อุโภ อตฺเถ สมธิคฺคยฺห ติฏฺฐติ – ทิฏฺฐธมฺมิกญฺเจว อตฺถํ, โย จ อตฺโถ สมฺปรายิโก’’.

“हे गौतम! वह एक धर्म कौन सा है, जिसे भावित और बहुलीकृत करने पर वह दोनों अर्थों को सिद्ध करता है—इसी जन्म के अर्थ को और परलोक के अर्थ को?” “ब्राह्मण! वह एक धर्म ‘अप्रमाद’ (जागरूकता) ही है, जिसे भावित और बहुलीकृत करने पर वह दोनों अर्थों को सिद्ध करता है—इसी जन्म के अर्थ को और परलोक के अर्थ को।”


‘‘เสยฺยถาปิ, พฺราหฺมณ, ยานิ กานิจิ ชงฺคลานํ ปาณานํ ปทชาตานิ, สพฺพานิ ตานิ หตฺถิปเท สโมธานํ คจฺฉนฺติ; หตฺถิปทํ เตสํ อคฺคมกฺขายติ, ยทิทํ มหนฺตตฺเตน. เอวเมวํ โข, พฺราหฺมณ, อปฺปมาโท เอโก ธมฺโม ภาวิโต พหุลีกโต อุโภ อตฺเถ สมธิคฺคยฺห ติฏฺฐติ – ทิฏฺฐธมฺมิกญฺเจว อตฺถํ, โย จ อตฺโถ สมฺปรายิโก.

“ब्राह्मण! जैसे स्थल पर चलने वाले सभी प्राणियों के पद-चिह्न हाथी के पद-चिह्न में समाहित हो जाते हैं और हाथी का पद-चिह्न अपने विशाल आकार के कारण उन सबमें श्रेष्ठ कहा जाता है; वैसे ही, ब्राह्मण! अप्रमाद ही वह एक धर्म है, जिसे भावित और बहुलीकृत करने पर वह दोनों अर्थों को सिद्ध करता है—इसी जन्म के अर्थ को और परलोक के अर्थ को।


‘‘เสยฺยถาปิ, พฺราหฺมณ, กูฏาคารสฺส ยา กาจิ โคปานสิโย สพฺพา ตา กูฏงฺคมา กูฏนินฺนา กูฏสโมสรณา, กูฏํ ตาสํ อคฺคมกฺขายติ; เอวเมวํ โข, พฺราหฺมณ …เป….

“ब्राह्मण! जैसे किसी कूट-भवन (शिखर वाले घर) की सभी कड़ियाँ शिखर की ओर जाती हैं, शिखर की ओर झुकती हैं और शिखर पर ही मिलती हैं, और उन सबमें शिखर ही श्रेष्ठ कहा जाता है; वैसे ही, ब्राह्मण! ... (पूर्ववत)।”


‘‘เสยฺยถาปิ, พฺราหฺมณ, ปพฺพชลายโก ปพฺพชํ ลายิตฺวา อคฺเค คเหตฺวา โอธุนาติ นิธุนาติ นิจฺฉาเทติ; เอวเมวํ โข, พฺราหฺมณ…เป….

“ब्राह्मण! जैसे मूंज घास काटने वाला व्यक्ति मूंज काटकर उसे सिरे से पकड़कर झाड़ता है, झटकता है और पीटता है; वैसे ही, ब्राह्मण! ... (पूर्ववत)।”


‘‘เสยฺยถาปิ, พฺราหฺมณ, อมฺพปิณฺฑิยา วณฺฏจฺฉินฺนาย ยานิ กานิจิ อมฺพานิ วณฺฏูปนิพนฺธนานิ สพฺพานิ ตานิ ตทนฺวยานิ ภวนฺติ; เอวเมวํ โข, พฺราหฺมณ…เป….

“ब्राह्मण! जैसे डंठल से टूटे हुए आम के गुच्छे में जितने भी आम डंठल से जुड़े होते हैं, वे सब उसके साथ ही चले आते हैं; वैसे ही, ब्राह्मण! ... (पूर्ववत)।”


‘‘เสยฺยถาปิ, พฺราหฺมณ, เย เกจิ ขุทฺทราชาโน สพฺเพเต รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส อนุยนฺตา ภวนฺติ, ราชา เตสํ จกฺกวตฺตี อคฺคมกฺขายติ; เอวเมวํ โข, พฺราหฺมณ…เป….

“ब्राह्मण! जैसे जितने भी छोटे राजा होते हैं, वे सब चक्रवर्ती राजा के अनुगामी होते हैं और चक्रवर्ती राजा उन सबमें श्रेष्ठ कहा जाता है; वैसे ही, ब्राह्मण! ... (पूर्ववत)।”


‘‘เสยฺยถาปิ[Pg.321], พฺราหฺมณ, ยา กาจิ ตารกรูปานํ ปภา สพฺพา ตา จนฺทสฺส ปภาย กลํ นาคฺฆนฺติ โสฬสึ, จนฺทปฺปภา ตาสํ อคฺคมกฺขายติ. เอวเมวํ โข, พฺราหฺมณ, อปฺปมาโท เอโก ธมฺโม ภาวิโต พหุลีกโต อุโภ อตฺเถ สมธิคฺคยฺห ติฏฺฐติ – ทิฏฺฐธมฺมิกญฺเจว อตฺถํ โย จ อตฺโถ สมฺปรายิโก.

“ब्राह्मण! जैसे नक्षत्रों और तारों का जितना भी प्रकाश है, वह सब चंद्रमा के प्रकाश के सोलहवें भाग के बराबर भी नहीं है, और चंद्रमा का प्रकाश उन सबमें श्रेष्ठ कहा जाता है। वैसे ही, ब्राह्मण! अप्रमाद ही वह एक धर्म है, जिसे भावित और बहुलीकृत करने पर वह दोनों अर्थों को सिद्ध करता है—इसी जन्म के अर्थ को और परलोक के अर्थ को।


‘‘อยํ โข, พฺราหฺมณ, เอโก ธมฺโม ภาวิโต พหุลีกโต อุโภ อตฺเถ สมธิคฺคยฺห ติฏฺฐติ – ทิฏฺฐธมฺมิกญฺเจว อตฺถํ, โย จ อตฺโถ สมฺปรายิโก’’ติ.

“ब्राह्मण! यही वह एक धर्म है, जिसे भावित और बहुलीकृत करने पर वह दोनों अर्थों को सिद्ध करता है—इसी जन्म के अर्थ को और परलोक के अर्थ को।”


‘‘อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตม, อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตม…เป… อุปาสกํ มํ ภวํ โคตโม ธาเรตุ อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คต’’นฺติ. เอกาทสมํ.

“अति सुंदर, हे गौतम! अति सुंदर, हे गौतम! ... आप गौतम मुझे आज से जीवन भर के लिए शरणागत उपासक के रूप में स्वीकार करें।” ग्यारहवाँ सुत्त समाप्त।


๑๒. ธมฺมิกสุตฺตํ

१२. धम्मिक सुत्त


๕๔. เอกํ สมยํ ภควา ราชคเห วิหรติ คิชฺฌกูเฏ ปพฺพเต. เตน โข ปน สมเยน อายสฺมา ธมฺมิโก ชาติภูมิยํ อาวาสิโก โหติ สพฺพโส ชาติภูมิยํ สตฺตสุ อาวาเสสุ. ตตฺร สุทํ อายสฺมา ธมฺมิโก อาคนฺตุเก ภิกฺขู อกฺโกสติ ปริภาสติ วิหึสติ วิตุทติ โรเสติ วาจาย. เต จ อาคนฺตุกา ภิกฺขู อายสฺมตา ธมฺมิเกน อกฺโกสิยมานา ปริภาสิยมานา วิเหสิยมานา วิตุทิยมานา โรสิยมานา วาจาย ปกฺกมนฺติ, น สณฺฐนฺติ, ริญฺจนฺติ อาวาสํ.

५४. एक समय भगवान् राजगृह के गृध्रकूट पर्वत पर विहार कर रहे थे। उस समय आयुष्मान् धम्मिक अपनी जन्मभूमि के सातों विहारों में निवासी (आवासिक) भिक्षु थे। वहाँ आयुष्मान् धम्मिक आगंतुक भिक्षुओं को गाली देते थे, उन्हें झिड़कते थे, उन्हें सताते थे, उन्हें कटु वचनों से बींधते थे और वाणी से अपमानित करते थे। वे आगंतुक भिक्षु आयुष्मान् धम्मिक द्वारा गाली दिए जाने पर, झिड़के जाने पर, सताए जाने पर, कटु वचनों से बींधे जाने पर और वाणी से अपमानित होने पर वहाँ से चले जाते थे, वहाँ टिक नहीं पाते थे और विहार छोड़ देते थे।


อถ โข ชาติภูมกานํ อุปาสกานํ เอตทโหสิ – ‘‘มยํ โข ภิกฺขุสงฺฆํ ปจฺจุปฏฺฐิตา จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปฺปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาเรน. อถ จ ปน อาคนฺตุกา ภิกฺขู ปกฺกมนฺติ, น สณฺฐนฺติ, ริญฺจนฺติ อาวาสํ. โก นุ โข เหตุ โก ปจฺจโย เยน อาคนฺตุกา ภิกฺขู ปกฺกมนฺติ, น สณฺฐนฺติ, ริญฺจนฺติ อาวาส’’นฺติ? อถ โข ชาติภูมกานํ อุปาสกานํ เอตทโหสิ – ‘‘อยํ โข อายสฺมา ธมฺมิโก อาคนฺตุเก ภิกฺขู อกฺโกสติ ปริภาสติ วิหึสติ วิตุทติ โรเสติ วาจาย. เต จ อาคนฺตุกา ภิกฺขู อายสฺมตา ธมฺมิเกน อกฺโกสิยมานา ปริภาสิยมานา วิเหสิยมานา วิตุทิยมานา โรสิยมานา วาจาย ปกฺกมนฺติ[Pg.322], น สณฺฐนฺติ, ริญฺจนฺติ อาวาสํ. ยํนูน มยํ อายสฺมนฺตํ ธมฺมิกํ ปพฺพาเชยฺยามา’’ติ.

तब जन्मभूमि के उपासकों के मन में यह विचार आया— “हम भिक्षु-संघ की चीवर, पिण्डपात, शयनासन और बीमारों के लिए औषध-उपकरणों से सेवा करते हैं। फिर भी आगंतुक भिक्षु चले जाते हैं, टिक नहीं पाते और विहार छोड़ देते हैं। इसका क्या कारण है, क्या हेतु है कि आगंतुक भिक्षु चले जाते हैं, टिक नहीं पाते और विहार छोड़ देते हैं?” तब उन उपासकों को यह विचार आया— “यह आयुष्मान् धम्मिक आगंतुक भिक्षुओं को गाली देते हैं, झिड़कते हैं, सताते हैं, कटु वचनों से बींधते हैं और वाणी से अपमानित करते हैं। आयुष्मान् धम्मिक द्वारा अपमानित होकर वे भिक्षु चले जाते हैं, टिक नहीं पाते और विहार छोड़ देते हैं। क्यों न हम आयुष्मान् धम्मिक को यहाँ से निकाल दें?”


อถ โข ชาติภูมกา อุปาสกา เยน อายสฺมา ธมฺมิโก เตนุปสงฺกมึสุ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ ธมฺมิกํ เอตทโวจุํ – ‘‘ปกฺกมตุ, ภนฺเต, อายสฺมา ธมฺมิโก อิมมฺหา อาวาสา; อลํ เต อิธ วาเสนา’’ติ. อถ โข อายสฺมา ธมฺมิโก ตมฺหา อาวาสา อญฺญํ อาวาสํ อคมาสิ. ตตฺรปิ สุทํ อายสฺมา ธมฺมิโก อาคนฺตุเก ภิกฺขู อกฺโกสติ ปริภาสติ วิหึสติ วิตุทติ โรเสติ วาจาย. เต จ อาคนฺตุกา ภิกฺขู อายสฺมตา ธมฺมิเกน อกฺโกสิยมานา ปริภาสิยมานา วิเหสิยมานา วิตุทิยมานา โรสิยมานา วาจาย ปกฺกมนฺติ, น สณฺฐนฺติ, ริญฺจนฺติ อาวาสํ.

तब कपिलवस्तु (जन्मभूमि) के उपासक जहाँ आयुष्मान धम्मिक थे, वहाँ गए। जाकर आयुष्मान धम्मिक से यह बोले— "भन्ते! आयुष्मान धम्मिक इस आवास से चले जाएँ; यहाँ आपके रहने का कोई लाभ नहीं है।" तब आयुष्मान धम्मिक उस आवास से दूसरे आवास में चले गए। वहाँ भी आयुष्मान धम्मिक आगन्तुक भिक्षुओं को गाली देते थे, डराते-धमकाते थे, कष्ट देते थे, चुभने वाली बातें कहते थे और वाणी से क्रोधित करते थे। वे आगन्तुक भिक्षु आयुष्मान धम्मिक द्वारा गाली दिए जाने पर, डराए-धमकाए जाने पर, कष्ट दिए जाने पर, चुभने वाली बातें कहे जाने पर और वाणी से क्रोधित किए जाने पर चले जाते थे, वहाँ टिकते नहीं थे और आवास को छोड़ देते थे।


อถ โข ชาติภูมกานํ อุปาสกานํ เอตทโหสิ – ‘‘มยํ โข ภิกฺขุสงฺฆํ ปจฺจุปฏฺฐิตา จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปฺปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาเรน. อถ จ ปน อาคนฺตุกา ภิกฺขู ปกฺกมนฺติ, น สณฺฐนฺติ, ริญฺจนฺติ อาวาสํ. โก นุ โข เหตุ โก ปจฺจโย เยน อาคนฺตุกา ภิกฺขู ปกฺกมนฺติ, น สณฺฐนฺติ, ริญฺจนฺติ อาวาส’’นฺติ? อถ โข ชาติภูมกานํ อุปาสกานํ เอตทโหสิ – ‘‘อยํ โข อายสฺมา ธมฺมิโก อาคนฺตุเก ภิกฺขู อกฺโกสติ ปริภาสติ วิหึสติ วิตุทติ โรเสติ วาจาย. เต จ อาคนฺตุกา ภิกฺขู อายสฺมตา ธมฺมิเกน อกฺโกสิยมานา ปริภาสิยมานา วิเหสิยมานา วิตุทิยมานา โรสิยมานา วาจาย ปกฺกมนฺติ, น สณฺฐนฺติ, ริญฺจนฺติ อาวาสํ. ยํนูน มยํ อายสฺมนฺตํ ธมฺมิกํ ปพฺพาเชยฺยามา’’ติ.

तब कपिलवस्तु के उपासकों को यह विचार आया— "हम भिक्षु-संघ की चीवर, पिण्डपात, शयनासन और ग्लान-प्रत्यय-भैषज्य-परिष्कार (दवाइयों) से सेवा करते हैं। फिर भी आगन्तुक भिक्षु चले जाते हैं, टिकते नहीं हैं और आवास छोड़ देते हैं। क्या कारण है, क्या हेतु है कि आगन्तुक भिक्षु चले जाते हैं, टिकते नहीं हैं और आवास छोड़ देते हैं?" तब कपिलवस्तु के उपासकों को यह विचार आया— "यह आयुष्मान धम्मिक आगन्तुक भिक्षुओं को गाली देते हैं, डराते-धमकाते हैं, कष्ट देते हैं, चुभने वाली बातें कहते हैं और वाणी से क्रोधित करते हैं। वे आगन्तुक भिक्षु आयुष्मान धम्मिक द्वारा गाली दिए जाने पर, डराए-धमकाए जाने पर, कष्ट दिए जाने पर, चुभने वाली बातें कहे जाने पर और वाणी से क्रोधित किए जाने पर चले जाते हैं, टिकते नहीं हैं और आवास छोड़ देते हैं। क्यों न हम आयुष्मान धम्मिक को यहाँ से निकाल दें?"


อถ โข ชาติภูมกา อุปาสกา เยนายสฺมา ธมฺมิโก เตนุปสงฺกมึสุ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ ธมฺมิกํ เอตทโวจุํ – ‘‘ปกฺกมตุ, ภนฺเต, อายสฺมา ธมฺมิโก อิมมฺหาปิ อาวาสา; อลํ เต อิธ วาเสนา’’ติ. อถ โข อายสฺมา ธมฺมิโก ตมฺหาปิ อาวาสา อญฺญํ อาวาสํ อคมาสิ. ตตฺรปิ สุทํ อายสฺมา ธมฺมิโก อาคนฺตุเก ภิกฺขู อกฺโกสติ ปริภาสติ วิหึสติ วิตุทติ โรเสติ วาจาย. เต จ อาคนฺตุกา ภิกฺขู อายสฺมตา ธมฺมิเกน อกฺโกสิยมานา ปริภาสิยมานา วิเหสิยมานา วิตุทิยมานา โรสิยมานา วาจาย ปกฺกมนฺติ, น สณฺฐนฺติ, ริญฺจนฺติ อาวาสํ.

तब कपिलवस्तु के उपासक जहाँ आयुष्मान धम्मिक थे, वहाँ गए। जाकर आयुष्मान धम्मिक से यह बोले— "भन्ते! आयुष्मान धम्मिक इस आवास से भी चले जाएँ; यहाँ आपके रहने का कोई लाभ नहीं है।" तब आयुष्मान धम्मिक उस आवास से भी दूसरे आवास में चले गए। वहाँ भी आयुष्मान धम्मिक आगन्तुक भिक्षुओं को गाली देते थे, डराते-धमकाते थे, कष्ट देते थे, चुभने वाली बातें कहते थे और वाणी से क्रोधित करते थे। वे आगन्तुक भिक्षु आयुष्मान धम्मिक द्वारा गाली दिए जाने पर, डराए-धमकाए जाने पर, कष्ट दिए जाने पर, चुभने वाली बातें कहे जाने पर और वाणी से क्रोधित किए जाने पर चले जाते थे, वहाँ टिकते नहीं थे और आवास को छोड़ देते थे।


อถ [Pg.323] โข ชาติภูมกานํ อุปาสกานํ เอตทโหสิ – ‘‘มยํ โข ภิกฺขุสงฺฆํ ปจฺจุปฏฺฐิตา จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปฺปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาเรน. อถ จ ปน อาคนฺตุกา ภิกฺขู ปกฺกมนฺติ, น สณฺฐนฺติ, ริญฺจนฺติ อาวาสํ. โก นุ โข เหตุ โก ปจฺจโย เยน อาคนฺตุกา ภิกฺขู ปกฺกมนฺติ, น สณฺฐนฺติ, ริญฺจนฺติ อาวาส’’นฺติ? อถ โข ชาติภูมกานํ อุปาสกานํ เอตทโหสิ – ‘‘อยํ โข อายสฺมา ธมฺมิโก อาคนฺตุเก ภิกฺขู อกฺโกสติ…เป…. ยํนูน มยํ อายสฺมนฺตํ ธมฺมิกํ ปพฺพาเชยฺยาม สพฺพโส ชาติภูมิยํ สตฺตหิ อาวาเสหี’’ติ. อถ โข ชาติภูมกา อุปาสกา เยนายสฺมา ธมฺมิโก เตนุปสงฺกมึสุ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ ธมฺมิกํ เอตทโวจุํ – ‘‘ปกฺกมตุ, ภนฺเต, อายสฺมา ธมฺมิโก สพฺพโส ชาติภูมิยํ สตฺตหิ อาวาเสหี’’ติ. อถ โข อายสฺมโต ธมฺมิกสฺส เอตทโหสิ – ‘‘ปพฺพาชิโต โขมฺหิ ชาติภูมเกหิ อุปาสเกหิ สพฺพโส ชาติภูมิยํ สตฺตหิ อาวาเสหิ. กหํ นุ โข ทานิ คจฺฉามี’’ติ? อถ โข อายสฺมโต ธมฺมิกสฺส เอตทโหสิ – ‘‘ยํนูนาหํ เยน ภควา เตนุปสงฺกเมยฺย’’นฺติ.

तब कपिलवस्तु के उपासकों को यह विचार आया— "हम भिक्षु-संघ की चीवर, पिण्डपात, शयनासन और ग्लान-प्रत्यय-भैषज्य-परिष्कार से सेवा करते हैं। फिर भी आगन्तुक भिक्षु चले जाते हैं, टिकते नहीं हैं और आवास छोड़ देते हैं। क्या कारण है, क्या हेतु है कि आगन्तुक भिक्षु चले जाते हैं, टिकते नहीं हैं और आवास छोड़ देते हैं?" तब कपिलवस्तु के उपासकों को यह विचार आया— "यह आयुष्मान धम्मिक आगन्तुक भिक्षुओं को गाली देते हैं... (पूर्ववत)... क्यों न हम आयुष्मान धम्मिक को कपिलवस्तु के सभी सातों आवासों से पूरी तरह निकाल दें?" तब कपिलवस्तु के उपासक जहाँ आयुष्मान धम्मिक थे, वहाँ गए। जाकर आयुष्मान धम्मिक से यह बोले— "भन्ते! आयुष्मान धम्मिक कपिलवस्तु के सभी सातों आवासों से पूरी तरह चले जाएँ।" तब आयुष्मान धम्मिक को यह विचार आया— "कपिलवस्तु के उपासकों ने मुझे कपिलवस्तु के सभी सातों आवासों से पूरी तरह निकाल दिया है। अब मैं कहाँ जाऊँ?" तब आयुष्मान धम्मिक को यह विचार आया— "क्यों न मैं जहाँ भगवान बुद्ध हैं, वहाँ जाऊँ।"


อถ โข อายสฺมา ธมฺมิโก ปตฺตจีวรมาทาย เยน ราชคหํ เตน ปกฺกามิ. อนุปุพฺเพน เยน ราชคหํ คิชฺฌกูโฏ ปพฺพโต เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺนํ โข อายสฺมนฺตํ ธมฺมิกํ ภควา เอตทโวจ – ‘‘หนฺท กุโต นุ ตฺวํ, พฺราหฺมณ ธมฺมิก, อาคจฺฉสี’’ติ? ‘‘ปพฺพาชิโต อหํ, ภนฺเต, ชาติภูมเกหิ อุปาสเกหิ สพฺพโส ชาติภูมิยํ สตฺตหิ อาวาเสหี’’ติ. ‘‘อลํ, พฺราหฺมณ ธมฺมิก, กึ เต อิมินา, ยํ ตํ ตโต ตโต ปพฺพาเชนฺติ, โส ตฺวํ ตโต ตโต ปพฺพาชิโต มเมว สนฺติเก อาคจฺฉสิ’’.

तब आयुष्मान धम्मिक अपना पात्र और चीवर लेकर राजगृह की ओर चल दिए। क्रमशः चलते हुए जहाँ राजगृह में गृध्रकूट पर्वत पर भगवान बुद्ध थे, वहाँ पहुँचे। पहुँचकर भगवान को अभिवादन कर एक ओर बैठ गए। एक ओर बैठे हुए आयुष्मान धम्मिक से भगवान ने यह कहा— "धम्मिक ब्राह्मण! अब तुम कहाँ से आ रहे हो?" "भन्ते! कपिलवस्तु के उपासकों ने मुझे कपिलवस्तु के सभी सातों आवासों से पूरी तरह निकाल दिया है, इसलिए मैं आया हूँ।" "धम्मिक ब्राह्मण! बस करो, तुम्हें वहाँ रहने से क्या लाभ जहाँ से वे तुम्हें बार-बार निकाल देते हैं? तुम वहाँ-वहाँ से निकाले जाने पर मेरे ही पास आते हो।"


‘‘ภูตปุพฺพํ, พฺราหฺมณ ธมฺมิก, สามุทฺทิกา วาณิชา ตีรทสฺสึ สกุณํ คเหตฺวา นาวาย สมุทฺทํ อชฺโฌคาหนฺติ. เต อตีรทกฺขิณิยา นาวาย ตีรทสฺสึ สกุณํ มุญฺจนฺติ. โส คจฺฉเตว ปุรตฺถิมํ ทิสํ, คจฺฉติ ปจฺฉิมํ ทิสํ, คจฺฉติ อุตฺตรํ ทิสํ, คจฺฉติ ทกฺขิณํ ทิสํ, คจฺฉติ อุทฺธํ, คจฺฉติ อนุทิสํ. สเจ โส สมนฺตา ตีรํ ปสฺสติ, ตถาคตโกว โหติ. สเจ ปน โส สมนฺตา [Pg.324] ตีรํ น ปสฺสติ ตเมว นาวํ ปจฺจาคจฺฉติ. เอวเมวํ โข, พฺราหฺมณ ธมฺมิก, ยํ ตํ ตโต ตโต ปพฺพาเชนฺติ โส ตฺวํ ตโต ตโต ปพฺพาชิโต มเมว สนฺติเก อาคจฺฉสิ.

"धम्मिक ब्राह्मण! प्राचीन काल की बात है, समुद्र में यात्रा करने वाले व्यापारी तट को देखने वाले पक्षी को पकड़कर नाव से समुद्र में जाते थे। जब नाव से तट नहीं दिखाई देता था, तब वे उस तट-दर्शी पक्षी को छोड़ देते थे। वह पक्षी पूर्व दिशा में जाता था, पश्चिम दिशा में जाता था, उत्तर दिशा में जाता था, दक्षिण दिशा में जाता था, ऊपर जाता था और विदिशाओं में जाता था। यदि उसे चारों ओर कहीं तट दिखाई देता, तो वह वहीं चला जाता था। लेकिन यदि उसे चारों ओर कहीं तट नहीं दिखाई देता, तो वह उसी नाव पर वापस लौट आता था। धम्मिक ब्राह्मण! इसी प्रकार, जहाँ-जहाँ से वे तुम्हें निकालते हैं, तुम वहाँ-वहाँ से निकाले जाने पर मेरे ही पास लौट आते हो।"


‘‘ภูตปุพฺพํ, พฺราหฺมณ ธมฺมิก, รญฺโญ โกรพฺยสฺส สุปฺปติฏฺโฐ นาม นิคฺโรธราชา อโหสิ ปญฺจสาโข สีตจฺฉาโย มโนรโม. สุปฺปติฏฺฐสฺส โข ปน, พฺราหฺมณ ธมฺมิก, นิคฺโรธราชสฺส ทฺวาทสโยชนานิ อภินิเวโส อโหสิ, ปญฺจ โยชนานิ มูลสนฺตานกานํ. สุปฺปติฏฺฐสฺส โข ปน, พฺราหฺมณ ธมฺมิก, นิคฺโรธราชสฺส ตาว มหนฺตานิ ผลานิ อเหสุํ; เสยฺยถาปิ นาม อาฬฺหกถาลิกา. เอวมสฺส สาทูนิ ผลานิ อเหสุํ; เสยฺยถาปิ นาม ขุทฺทํ มธุํ อเนลกํ. สุปฺปติฏฺฐสฺส โข ปน, พฺราหฺมณ ธมฺมิก, นิคฺโรธราชสฺส เอกํ ขนฺธํ ราชา ปริภุญฺชติ สทฺธึ อิตฺถาคาเรน, เอกํ ขนฺธํ พลกาโย ปริภุญฺชติ, เอกํ ขนฺธํ เนคมชานปทา ปริภุญฺชนฺติ, เอกํ ขนฺธํ สมณพฺราหฺมณา ปริภุญฺชนฺติ, เอกํ ขนฺธํ มิคา ปริภุญฺชนฺติ. สุปฺปติฏฺฐสฺส โข ปน, พฺราหฺมณ ธมฺมิก, นิคฺโรธราชสฺส น โกจิ ผลานิ รกฺขติ, น จ สุทํ อญฺญมญฺญสฺส ผลานิ หึสนฺติ.

हे ब्राह्मण धम्मिका! प्राचीन काल में राजा कोरब्य का 'सुप्पतिट्ठ' नामक एक बरगद का वृक्ष (न्यग्रोध-राज) था, जिसकी पाँच शाखाएँ थीं, जो शीतल छाया वाला और मनमोहक था। हे ब्राह्मण धम्मिका! उस सुप्पतिट्ठ बरगद के वृक्ष का विस्तार बारह योजन तक था और उसकी जड़ों का फैलाव पाँच योजन तक था। हे ब्राह्मण धम्मिका! उस सुप्पतिट्ठ बरगद के फल बहुत बड़े होते थे, जैसे कि एक 'आढ़क' (चावल पकाने का पात्र) के समान। उसके फल शुद्ध और मधुर शहद के समान स्वादिष्ट थे। हे ब्राह्मण धम्मिका! उस सुप्पतिट्ठ बरगद की एक शाखा का उपभोग राजा अपने अंतःपुर के साथ करता था, एक शाखा का उपभोग सेना करती थी, एक शाखा का उपभोग नगर और जनपद के निवासी करते थे, एक शाखा का उपभोग श्रमण और ब्राह्मण करते थे, और एक शाखा का उपभोग पशु-पक्षी करते थे। हे ब्राह्मण धम्मिका! उस सुप्पतिट्ठ बरगद के फलों की कोई रक्षा (रखवाली) नहीं करता था, और न ही कोई एक-दूसरे के फलों को नुकसान पहुँचाता था।


‘‘อถ โข, พฺราหฺมณ ธมฺมิก, อญฺญตโร ปุริโส สุปฺปติฏฺฐสฺส นิคฺโรธราชสฺส ยาวทตฺถํ ผลานิ ภกฺขิตฺวา สาขํ ภญฺชิตฺวา ปกฺกามิ. อถ โข, พฺราหฺมณ ธมฺมิก, สุปฺปติฏฺเฐ นิคฺโรธราเช อธิวตฺถาย เทวตาย เอตทโหสิ – ‘อจฺฉริยํ วต, โภ, อพฺภุตํ วต, โภ! ยาว ปาโป มนุสฺโส, ยตฺร หิ นาม สุปฺปติฏฺฐสฺส นิคฺโรธราชสฺส ยาวทตฺถํ ผลานิ ภกฺขิตฺวา สาขํ ภญฺชิตฺวา ปกฺกมิสฺสติ, ยํนูน สุปฺปติฏฺโฐ นิคฺโรธราชา อายตึ ผลํ น ทเทยฺยา’ติ. อถ โข, พฺราหฺมณ ธมฺมิก, สุปฺปติฏฺโฐ นิคฺโรธราชา อายตึ ผลํ น อทาสิ.

तब, हे ब्राह्मण धम्मिका! किसी व्यक्ति ने सुप्पतिट्ठ बरगद के फलों को जी भरकर खाया और फिर एक शाखा को तोड़कर चला गया। तब, हे ब्राह्मण धम्मिका! सुप्पतिट्ठ बरगद पर निवास करने वाले देवता के मन में यह विचार आया— 'अहो आश्चर्य! अहो अद्भुत! यह मनुष्य कितना दुष्ट है, जो सुप्पतिट्ठ बरगद के फलों को जी भरकर खाने के बाद शाखा को तोड़कर चला गया। अच्छा हो कि सुप्पतिट्ठ बरगद भविष्य में फल न दे।' तब, हे ब्राह्मण धम्मिका! सुप्पतिट्ठ बरगद ने भविष्य में फल देना बंद कर दिया।


‘‘อถ โข, พฺราหฺมณ ธมฺมิก, ราชา โกรพฺโย เยน สกฺโก เทวานมินฺโท เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา สกฺกํ เทวานมินฺทํ เอตทโวจ – ‘ยคฺเฆ, มาริส, ชาเนยฺยาสิ สุปฺปติฏฺโฐ นิคฺโรธราชา ผลํ น เทตี’ติ? อถ โข, พฺราหฺมณ ธมฺมิก, สกฺโก เทวานมินฺโท ตถารูปํ อิทฺธาภิสงฺขารํ อภิสงฺขาสิ, ยถา ภุสา วาตวุฏฺฐิ อาคนฺตฺวา สุปฺปติฏฺฐํ นิคฺโรธราชํ ปวตฺเตสิ [Pg.325] อุมฺมูลมกาสิ. อถ โข, พฺราหฺมณ ธมฺมิก, สุปฺปติฏฺเฐ นิคฺโรธราเช อธิวตฺถา เทวตา ทุกฺขี ทุมฺมนา อสฺสุมุขี รุทมานา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ.

तब, हे ब्राह्मण धम्मिका! राजा कोरब्य जहाँ देवताओं के राजा शक्र थे, वहाँ गया और शक्र से यह कहा— 'हे आर्य! क्या आप जानते हैं कि सुप्पतिट्ठ बरगद अब फल नहीं दे रहा है?' तब, हे ब्राह्मण धम्मिका! देवताओं के राजा शक्र ने ऐसी ऋद्धि (शक्ति) प्रकट की, जिससे एक प्रचंड आँधी और वर्षा आई और उसने सुप्पतिट्ठ बरगद को उखाड़कर पलट दिया। तब, हे ब्राह्मण धम्मिका! सुप्पतिट्ठ बरगद पर निवास करने वाला देवता दुखी, उदास और अश्रुपूर्ण नेत्रों से रोता हुआ एक ओर खड़ा हो गया।


‘‘อถ โข, พฺราหฺมณ ธมฺมิก, สกฺโก เทวานมินฺโท เยน สุปฺปติฏฺเฐ นิคฺโรธราเช อธิวตฺถา เทวตา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา สุปฺปติฏฺเฐ นิคฺโรธราเช อธิวตฺถํ เทวตํ เอตทโวจ – ‘กึ นุ ตฺวํ, เทวเต, ทุกฺขี ทุมฺมนา อสฺสุมุขี รุทมานา เอกมนฺตํ ฐิตา’ติ? ‘ตถา หิ ปน เม, มาริส, ภุสา วาตวุฏฺฐิ อาคนฺตฺวา ภวนํ ปวตฺเตสิ อุมฺมูลมกาสี’ติ. ‘อปิ นุ ตฺวํ, เทวเต, รุกฺขธมฺเม ฐิตาย ภุสา วาตวุฏฺฐิ อาคนฺตฺวา ภวนํ ปวตฺเตสิ อุมฺมูลมกาสี’ติ? ‘กถํ ปน, มาริส, รุกฺโข รุกฺขธมฺเม ฐิโต โหตี’ติ? ‘อิธ, เทวเต, รุกฺขสฺส มูลํ มูลตฺถิกา หรนฺติ, ตจํ ตจตฺถิกา หรนฺติ, ปตฺตํ ปตฺตตฺถิกา หรนฺติ, ปุปฺผํ ปุปฺผตฺถิกา หรนฺติ, ผลํ ผลตฺถิกา หรนฺติ. น จ เตน เทวตาย อนตฺตมนตา วา อนภินนฺทิ วา กรณียา. เอวํ โข, เทวเต, รุกฺโข รุกฺขธมฺเม ฐิโต โหตี’ติ. ‘อฏฺฐิตาเยว โข เม, มาริส, รุกฺขธมฺเม ภุสา วาตวุฏฺฐิ อาคนฺตฺวา ภวนํ ปวตฺเตสิ อุมฺมูลมกาสี’ติ. ‘สเจ โข ตฺวํ, เทวเต, รุกฺขธมฺเม ติฏฺเฐยฺยาสิ, สิยา เต ภวนํ ยถาปุเร’ติ? ‘ฐสฺสามหํ, มาริส, รุกฺขธมฺเม, โหตุ เม ภวนํ ยถาปุเร’’’ติ.

तब, हे ब्राह्मण धम्मिका! देवताओं के राजा शक्र उस देवता के पास गए और उससे पूछा— 'हे देवता! तुम दुखी, उदास और अश्रुपूर्ण नेत्रों से रोते हुए यहाँ क्यों खड़े हो?' 'हे आर्य! प्रचंड आँधी और वर्षा ने मेरे निवास को उखाड़कर पलट दिया है।' 'हे देवता! क्या तुम जब वृक्ष-धर्म (रुक्ख-धम्म) में स्थित थे, तब प्रचंड आँधी ने तुम्हारे निवास को उखाड़ फेंका?' 'हे आर्य! वृक्ष-धर्म में स्थित होना क्या है?' 'हे देवता! यहाँ लोग वृक्ष की जड़ चाहने वाले जड़ ले जाते हैं, छाल चाहने वाले छाल ले जाते हैं, पत्ते चाहने वाले पत्ते ले जाते हैं, फूल चाहने वाले फूल ले जाते हैं और फल चाहने वाले फल ले जाते हैं। इसके कारण देवता को अप्रसन्न या असंतुष्ट नहीं होना चाहिए। हे देवता! इसी को वृक्ष-धर्म में स्थित होना कहते हैं।' 'हे आर्य! मैं वृक्ष-धर्म में स्थित नहीं था, इसीलिए प्रचंड आँधी ने मेरे निवास को उखाड़ फेंका।' 'हे देवता! यदि तुम वृक्ष-धर्म में स्थित हो जाओ, तो तुम्हारा निवास पहले जैसा हो सकता है।' 'हे आर्य! मैं वृक्ष-धर्म में स्थित रहूँगा, मेरा निवास पहले जैसा हो जाए।'


‘‘อถ โข, พฺราหฺมณ ธมฺมิก, สกฺโก เทวานมินฺโท ตถารูปํ อิทฺธาภิสงฺขารํ อภิสงฺขาสิ, ยถา ภุสา วาตวุฏฺฐิ อาคนฺตฺวา สุปฺปติฏฺฐํ นิคฺโรธราชํ อุสฺสาเปสิ, สจฺฉวีนิ มูลานิ อเหสุํ. เอวเมวํ โข, พฺราหฺมณ ธมฺมิก, อปิ นุ ตํ สมณธมฺเม ฐิตํ ชาติภูมกา อุปาสกา ปพฺพาเชสุํ สพฺพโส ชาติภูมิยํ สตฺตหิ อาวาเสหี’’ติ? ‘‘กถํ ปน, ภนฺเต, สมโณ สมณธมฺเม ฐิโต โหตี’’ติ? ‘‘อิธ, พฺราหฺมณ ธมฺมิก, สมโณ อกฺโกสนฺตํ น ปจฺจกฺโกสติ, โรสนฺตํ น ปฏิโรสติ, ภณฺฑนฺตํ น ปฏิภณฺฑติ. เอวํ โข, พฺราหฺมณ ธมฺมิก, สมโณ สมณธมฺเม ฐิโต โหตี’’ติ. ‘‘อฏฺฐิตํเยว มํ, ภนฺเต, สมณธมฺเม ชาติภูมกา อุปาสกา ปพฺพาเชสุํ สพฺพโส ชาติภูมิยํ สตฺตหิ อาวาเสหี’’ติ.

तब, हे ब्राह्मण धम्मिका! देवताओं के राजा शक्र ने ऐसी ऋद्धि प्रकट की जिससे प्रचंड आँधी और वर्षा ने सुप्पतिट्ठ बरगद को फिर से खड़ा कर दिया और उसकी जड़ें पहले जैसी हो गईं। हे ब्राह्मण धम्मिका! इसी प्रकार, क्या तुम्हें श्रमण-धर्म में स्थित होने पर भी जन्मभूमि के उपासकों ने सातों विहारों से पूरी तरह निकाल दिया था?' 'भन्ते! श्रमण किस प्रकार श्रमण-धर्म में स्थित होता है?' 'हे ब्राह्मण धम्मिका! यहाँ श्रमण गाली देने वाले को पलटकर गाली नहीं देता, क्रोध करने वाले पर पलटकर क्रोध नहीं करता और झगड़ा करने वाले से पलटकर झगड़ा नहीं करता। हे ब्राह्मण धम्मिका! इस प्रकार श्रमण, श्रमण-धर्म में स्थित होता है।' 'भन्ते! मैं श्रमण-धर्म में स्थित नहीं था, इसीलिए जन्मभूमि के उपासकों ने मुझे सातों विहारों से पूरी तरह निकाल दिया था।'


‘‘ภูตปุพฺพํ[Pg.326], พฺราหฺมณ ธมฺมิก, สุเนตฺโต นาม สตฺถา อโหสิ ติตฺถกโร กาเมสุ วีตราโค. สุเนตฺตสฺส โข ปน, พฺราหฺมณ ธมฺมิก, สตฺถุโน อเนกานิ สาวกสตานิ อเหสุํ. สุเนตฺโต สตฺถา สาวกานํ พฺรหฺมโลกสหพฺยตาย ธมฺมํ เทเสสิ. เย โข ปน, พฺราหฺมณ ธมฺมิก, สุเนตฺตสฺส สตฺถุโน พฺรหฺมโลกสหพฺยตาย ธมฺมํ เทเสนฺตสฺส จิตฺตานิ น ปสาเทสุํ เต กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชึสุ. เย โข ปน, พฺราหฺมณ ธมฺมิก, สุเนตฺตสฺส สตฺถุโน พฺรหฺมโลกสหพฺยตาย ธมฺมํ เทเสนฺตสฺส จิตฺตานิ ปสาเทสุํ เต กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชึสุ.

“हे ब्राह्मण धम्मिक! प्राचीन काल में सुनेत्त नाम के एक शास्ता (गुरु) हुए, जो तीर्थंकर (मत प्रवर्तक) थे और काम-भोगों से विरक्त थे। हे ब्राह्मण धम्मिक! शास्ता सुनेत्त के अनेक सौ शिष्य थे। शास्ता सुनेत्त अपने शिष्यों को ब्रह्मलोक की सहभागिता (प्राप्ति) के लिए धर्म का उपदेश देते थे। हे ब्राह्मण धम्मिक! जिन लोगों ने ब्रह्मलोक की प्राप्ति के लिए धर्मोपदेश देते हुए शास्ता सुनेत्त के प्रति अपने चित्त को प्रसन्न नहीं किया, वे शरीर के भेद होने पर, मृत्यु के पश्चात, अपाय, दुर्गति, विनिपात और नरक में उत्पन्न हुए। हे ब्राह्मण धम्मिक! जिन लोगों ने ब्रह्मलोक की प्राप्ति के लिए धर्मोपदेश देते हुए शास्ता सुनेत्त के प्रति अपने चित्त को प्रसन्न किया, वे शरीर के भेद होने पर, मृत्यु के पश्चात, सुगति और स्वर्ग लोक में उत्पन्न हुए।"


‘‘ภูตปุพฺพํ, พฺราหฺมณ ธมฺมิก, มูคปกฺโข นาม สตฺถา อโหสิ…เป… อรเนมิ นาม สตฺถา อโหสิ… กุทฺทาลโก นาม สตฺถา อโหสิ… หตฺถิปาโล นาม สตฺถา อโหสิ… โชติปาโล นาม สตฺถา อโหสิ ติตฺถกโร กาเมสุ วีตราโค. โชติปาลสฺส โข ปน, พฺราหฺมณ ธมฺมิก, สตฺถุโน อเนกานิ สาวกสตานิ อเหสุํ. โชติปาโล สตฺถา สาวกานํ พฺรหฺมโลกสหพฺยตาย ธมฺมํ เทเสสิ. เย โข ปน, พฺราหฺมณ ธมฺมิก, โชติปาลสฺส สตฺถุโน พฺรหฺมโลกสหพฺยตาย ธมฺมํ เทเสนฺตสฺส จิตฺตานิ น ปสาเทสุํ เต กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชึสุ. เย โข ปน, พฺราหฺมณ ธมฺมิก, โชติปาลสฺส สตฺถุโน พฺรหฺมโลกสหพฺยตาย ธมฺมํ เทเสนฺตสฺส จิตฺตานิ ปสาเทสุํ เต กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชึสุ.

“हे ब्राह्मण धम्मिक! प्राचीन काल में मूगपक्ख नाम के शास्ता हुए... अरनेमि नाम के शास्ता हुए... कुद्दालक नाम के शास्ता हुए... हत्थिपाल नाम के शास्ता हुए... जोतिपाल नाम के शास्ता हुए, जो तीर्थंकर थे और काम-भोगों से विरक्त थे। हे ब्राह्मण धम्मिक! शास्ता जोतिपाल के अनेक सौ शिष्य थे। शास्ता जोतिपाल अपने शिष्यों को ब्रह्मलोक की सहभागिता के लिए धर्म का उपदेश देते थे। हे ब्राह्मण धम्मिक! जिन लोगों ने ब्रह्मलोक की प्राप्ति के लिए धर्मोपदेश देते हुए शास्ता जोतिपाल के प्रति अपने चित्त को प्रसन्न नहीं किया, वे शरीर के भेद होने पर, मृत्यु के पश्चात, अपाय, दुर्गति, विनिपात और नरक में उत्पन्न हुए। हे ब्राह्मण धम्मिक! जिन लोगों ने ब्रह्मलोक की प्राप्ति के लिए धर्मोपदेश देते हुए शास्ता जोतिपाल के प्रति अपने चित्त को प्रसन्न किया, वे शरीर के भेद होने पर, मृत्यु के पश्चात, सुगति और स्वर्ग लोक में उत्पन्न हुए।"


‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, พฺราหฺมณ ธมฺมิก, โย อิเม ฉ สตฺถาเร ติตฺถกเร กาเมสุ วีตราเค, อเนกสตปริวาเร สสาวกสงฺเฆ ปทุฏฺฐจิตฺโต อกฺโกเสยฺย ปริภาเสยฺย, พหุํ โส อปุญฺญํ ปสเวยฺยา’’ติ? ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’. ‘‘โย โข, พฺราหฺมณ ธมฺมิก, อิเม ฉ สตฺถาเร ติตฺถกเร กาเมสุ วีตราเค อเนกสตปริวาเร สสาวกสงฺเฆ ปทุฏฺฐจิตฺโต อกฺโกเสยฺย ปริภาเสยฺย, พหุํ โส อปุญฺญํ ปสเวยฺย. โย เอกํ ทิฏฺฐิสมฺปนฺนํ ปุคฺคลํ ปทุฏฺฐจิตฺโต อกฺโกสติ ปริภาสติ, อยํ ตโต พหุตรํ อปุญฺญํ ปสวติ. ตํ กิสฺส เหตุ? นาหํ, พฺราหฺมณ ธมฺมิก, อิโต พหิทฺธา เอวรูปึ ขนฺตึ วทามิ, ยถามํ สพฺรหฺมจารีสุ. ตสฺมาติห, พฺราหฺมณ ธมฺมิก[Pg.327], เอวํ สิกฺขิตพฺพํ – ‘น โน สมสพฺรหฺมจารีสุ จิตฺตานิ ปทุฏฺฐานิ ภวิสฺสนฺตี’’’ติ. เอวญฺหิ เต, พฺราหฺมณ ธมฺมิก, สิกฺขิตพฺพนฺติ.

“हे ब्राह्मण धम्मिक! तुम क्या सोचते हो? जो व्यक्ति इन छह शास्ताओं, जो तीर्थंकर थे, काम-भोगों से विरक्त थे और जिनके अनेक सौ शिष्यों का समूह था, के प्रति दुष्ट चित्त होकर उन्हें गाली दे या उनकी निंदा करे, क्या वह बहुत अपुण्य (पाप) अर्जित नहीं करेगा?” “हाँ, भन्ते!” “हे ब्राह्मण धम्मिक! जो व्यक्ति इन छह शास्ताओं... के प्रति दुष्ट चित्त होकर उन्हें गाली देता है या उनकी निंदा करता है, वह बहुत अपुण्य अर्जित करता है। परंतु जो व्यक्ति एक दृष्टि-सम्पन्न (स्रोतापन्न) पुद्गल के प्रति दुष्ट चित्त होकर उसे गाली देता है या उसकी निंदा करता है, वह उससे भी कहीं अधिक अपुण्य अर्जित करता है। ऐसा किस कारण से है? हे ब्राह्मण धम्मिक! मैं इस शासन से बाहर वैसी क्षमा (सहनशीलता) की बात नहीं करता, जैसी मैं सब्रह्मचारियों (साथी भिक्षुओं) के प्रति कहता हूँ। इसलिए, हे ब्राह्मण धम्मिक! यहाँ इस प्रकार अभ्यास करना चाहिए— ‘हमारे चित्त अपने सब्रह्मचारियों के प्रति दुष्ट नहीं होंगे।’ हे ब्राह्मण धम्मिक! तुम्हें इसी प्रकार अभ्यास करना चाहिए।"


‘‘สุเนตฺโต มูคปกฺโข จ, อรเนมิ จ พฺราหฺมโณ;

กุทฺทาลโก อหุ สตฺถา, หตฺถิปาโล จ มาณโว.

“सुनेत्त, मूगपक्ख, अरनेमि ब्राह्मण, कुद्दालक शास्ता और हत्थिपाल माणव (शास्ता) हुए।"


‘‘โชติปาโล จ โควินฺโท, อหุ สตฺตปุโรหิโต;

อหึสกา อตีตํเส, ฉ สตฺถาโร ยสสฺสิโน.

“जोतिपाल और सात राजाओं के पुरोहित गोविन्द भी शास्ता हुए। अतीत काल में ये छहों यशस्वी शास्ता अहिंसक थे।"


‘‘นิรามคนฺธา กรุเณธิมุตฺตา, กามสํโยชนาติคา ;

กามราคํ วิราเชตฺวา, พฺรหฺมโลกูปคา อหุํ.

“वे क्रोध रूपी दुर्गंध से रहित, करुणा में लीन और काम-संयोजनों को पार कर चुके थे। काम-राग को त्याग कर वे ब्रह्मलोक को प्राप्त हुए।"


‘‘อเหสุํ สาวกา เตสํ, อเนกานิ สตานิปิ;

นิรามคนฺธา กรุเณธิมุตฺตา, กามสํโยชนาติคา;

กามราคํ วิราเชตฺวา, พฺรหฺมโลกูปคา อหุํ.

“उनके अनेक सौ शिष्य भी थे। वे भी क्रोध-रहित, करुणा में लीन और काम-संयोजनों को पार कर चुके थे। काम-राग को त्याग कर वे ब्रह्मलोक को प्राप्त हुए।"


‘‘เยเต อิสี พาหิรเก, วีตราเค สมาหิเต;

ปทุฏฺฐมนสงฺกปฺโป, โย นโร ปริภาสติ;

พหุญฺจ โส ปสวติ, อปุญฺญํ ตาทิโส นโร.

“जो मनुष्य इन बाहरी ऋषियों के प्रति, जो वीतराग और समाहित हैं, दुष्ट संकल्प वाला होकर उनकी निंदा करता है, वह मनुष्य बहुत अपुण्य अर्जित करता है।"


‘‘โย เจกํ ทิฏฺฐิสมฺปนฺนํ, ภิกฺขุํ พุทฺธสฺส สาวกํ;

ปทุฏฺฐมนสงฺกปฺโป, โย นโร ปริภาสติ;

อยํ ตโต พหุตรํ, อปุญฺญํ ปสเว นโร.

“परंतु जो मनुष्य बुद्ध के शिष्य, एक दृष्टि-सम्पन्न भिक्षु के प्रति दुष्ट संकल्प वाला होकर उसकी निंदा करता है, वह मनुष्य उससे भी कहीं अधिक अपुण्य अर्जित करता है।"


‘‘น สาธุรูปํ อาสีเท, ทิฏฺฐิฏฺฐานปฺปหายินํ;

สตฺตโม ปุคฺคโล เอโส, อริยสงฺฆสฺส วุจฺจติ.

“दृष्टि के आधारों (मिथ्या दृष्टियों) का त्याग करने वाले उस साधु रूप (स्रोतापन्न) व्यक्ति का अपमान नहीं करना चाहिए। उसे आर्य संघ का सातवाँ पुद्गल कहा जाता है।"


‘‘อวีตราโค กาเมสุ, ยสฺส ปญฺจินฺทฺริยา มุทู;

สทฺธา สติ จ วีริยํ, สมโถ จ วิปสฺสนา.

“यद्यपि वह काम-भोगों से विरक्त नहीं है, फिर भी जिसकी पाँच इन्द्रियाँ—श्रद्धा, स्मृति, वीर्य, शमथ और विपश्यना—मृदु (विद्यमान) हैं।"


‘‘ตาทิสํ ภิกฺขุมาสชฺช, ปุพฺเพว อุปหญฺญติ;

อตฺตานํ อุปหนฺตฺวาน, ปจฺฉา อญฺญํ วิหึสติ.

“ऐसे भिक्षु का अपमान करके व्यक्ति पहले स्वयं को ही चोट पहुँचाता है। स्वयं को आहत करने के बाद वह दूसरे को कष्ट पहुँचाता है।"


‘‘โย [Pg.328] จ รกฺขติ อตฺตานํ, รกฺขิโต ตสฺส พาหิโร;

ตสฺมา รกฺเขยฺย อตฺตานํ, อกฺขโต ปณฺฑิโต สทา’’ติ. ทฺวาทสมํ;

“जो अपनी रक्षा करता है, वह दूसरों की भी रक्षा करता है। इसलिए विद्वान को सदैव क्रोध-रहित होकर अपनी रक्षा करनी चाहिए।” बारहवाँ सूत्र समाप्त।


ธมฺมิกวคฺโค ปญฺจโม.

पाँचवाँ धम्मिक वग्ग समाप्त।


ตสฺสุทฺทานํ –

इसकी विषय-सूची इस प्रकार है—


นาคมิคสาลา อิณํ, จุนฺทํ ทฺเว สนฺทิฏฺฐิกา ทุเว;

เขมอินฺทฺริย อานนฺท, ขตฺติยา อปฺปมาเทน ธมฺมิโกติ.

नाग, मिगसाला, इण (ऋण), चुन्द, दो संदिट्ठिक, खेम, इन्द्रिय, आनन्द, खत्तिय, अप्पमाद और धम्मिक।"


ปฐมปณฺณาสกํ สมตฺตํ.

प्रथम पण्णासक (प्रथम पचास सूत्र) समाप्त।


๒. ทุติยปณฺณาสกํ

२. द्वितीय पण्णासक।


๖. มหาวคฺโค

६. महावग्ग।


๑. โสณสุตฺตํ

१. सोण सुत्त।


๕๕. เอวํ, [Pg.329] เม สุตํ – เอกํ สมยํ ภควา ราชคเห วิหรติ คิชฺฌกูเฏ ปพฺพเต. เตน โข ปน สมเยน อายสฺมา โสโณ ราชคเห วิหรติ สีตวนสฺมึ. อถ โข อายสฺมโต โสณสฺส รโหคตสฺส ปฏิสลฺลีนสฺส เอวํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ – ‘‘เย โข เกจิ ภควโต สาวกา อารทฺธวีริยา วิหรนฺติ, อหํ เตสํ อญฺญตโร. อถ จ ปน เม น อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, สํวิชฺชนฺติ โข ปน เม กุเล โภคา, สกฺกา โภคา จ ภุญฺชิตุํ ปุญฺญานิ จ กาตุํ. ยํนูนาหํ สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺติตฺวา โภเค จ ภุญฺเชยฺยํ ปุญฺญานิ จ กเรยฺย’’นฺติ.

५५. ऐसा मैंने सुना—एक समय भगवान राजगृह के गृध्रकूट पर्वत पर विहार कर रहे थे। उस समय आयुष्मान सोण राजगृह के शीतवन में विहार कर रहे थे। तब एकांत में ध्यानमग्न आयुष्मान सोण के मन में ऐसा विचार उत्पन्न हुआ— ‘भगवान के जो भी शिष्य अत्यंत पुरुषार्थी होकर विहार करते हैं, मैं उनमें से एक हूँ। फिर भी मेरा चित्त उपादान-रहित होकर आस्रवों से मुक्त नहीं हो रहा है। मेरे कुल में बहुत धन-संपत्ति है। उस संपत्ति का भोग किया जा सकता है और पुण्य कर्म किए जा सकते हैं। क्यों न मैं भिक्षु जीवन का त्याग कर, गृहस्थ जीवन में लौट जाऊँ और धन का भोग करते हुए पुण्य कर्म करूँ?’


อถ โข ภควา อายสฺมโต โสณสฺส เจตสา เจโตปริวิตกฺกมญฺญาย – เสยฺยถาปิ นาม พลวา ปุริโส สมฺมิญฺชิตํ วา พาหํ ปสาเรยฺย, ปสาริตํ วา พาหํ สมฺมิญฺเชยฺย, เอวเมวํ โข – คิชฺฌกูเฏ ปพฺพเต อนฺตรหิโต สีตวเน อายสฺมโต โสณสฺส สมฺมุเข ปาตุรโหสิ. นิสีทิ ภควา ปญฺญตฺเต อาสเน. อายสฺมาปิ โข โสโณ ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺนํ โข อายสฺมนฺตํ โสณํ ภควา เอตทโวจ –

तब भगवान ने आयुष्मान सोण के मन के विचार को अपने मन से जानकर—जैसे कोई बलवान पुरुष अपनी मुड़ी हुई भुजा को फैला दे या फैली हुई भुजा को मोड़ ले, वैसे ही—गिद्धकूट पर्वत से अंतर्धान होकर शीतवन में आयुष्मान सोण के सम्मुख प्रकट हुए। भगवान बिछाए हुए आसन पर बैठ गए। आयुष्मान सोण भी भगवान को अभिवादन कर एक ओर बैठ गए। एक ओर बैठे हुए आयुष्मान सोण से भगवान ने यह कहा—


‘‘นนุ เต, โสณ, รโหคตสฺส ปฏิสลฺลีนสฺส เอวํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ – ‘เย โข เกจิ ภควโต สาวกา อารทฺธวีริยา วิหรนฺติ, อหํ เตสํ อญฺญตโร. อถ จ ปน เม น อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, สํวิชฺชนฺติ โข ปน เม กุเล โภคา, สกฺกา โภคา จ ภุญฺชิตุํ ปุญฺญานิ จ กาตุํ. ยํนูนาหํ สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺติตฺวา โภเค จ ภุญฺเชยฺยํ ปุญฺญานิ จ กเรยฺย’’’นฺติ? ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’.

"सोण! क्या एकांत में ध्यानमग्न तुम्हारे मन में ऐसा विचार उत्पन्न नहीं हुआ—'भगवान के जो भी श्रावक आरब्ध-वीर्य (उत्साही) होकर विहार करते हैं, मैं उनमें से एक हूँ। फिर भी मेरा चित्त उपादान-रहित होकर आस्रवों से मुक्त नहीं हो रहा है। मेरे कुल में भोग-संपत्ति विद्यमान है, उन भोगों का उपभोग किया जा सकता है और पुण्य कर्म किए जा सकते हैं। क्यों न मैं शिक्षा का त्याग कर, हीन (गृहस्थ) जीवन में लौट जाऊँ और भोगों का उपभोग करूँ तथा पुण्य कर्म करूँ'?" "हाँ, भन्ते!"


‘‘ตํ [Pg.330] กึ มญฺญสิ, โสณ, กุสโล ตฺวํ ปุพฺเพ อคาริยภูโต วีณาย ตนฺติสฺสเร’’ติ? ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’. ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, โสณ, ยทา เต วีณาย ตนฺติโย อจฺจายตา โหนฺติ, อปิ นุ เต วีณา ตสฺมึ สมเย สรวตี วา โหติ กมฺมญฺญา วา’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

"सोण! तुम क्या सोचते हो? क्या तुम पहले गृहस्थ अवस्था में वीणा बजाने और उसके स्वरों में कुशल थे?" "हाँ, भन्ते!" "सोण! तुम क्या सोचते हो? जब तुम्हारी वीणा के तार बहुत अधिक खिंचे (तने) होते थे, क्या उस समय तुम्हारी वीणा सुरीली होती थी या बजाने योग्य होती थी?" "नहीं, भन्ते!"


‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, โสณ, ยทา เต วีณาย ตนฺติโย อติสิถิลา โหนฺติ, อปิ นุ เต วีณา ตสฺมึ สมเย สรวตี วา โหติ กมฺมญฺญา วา’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’.

"सोण! तुम क्या सोचते हो? जब तुम्हारी वीणा के तार बहुत ढीले होते थे, क्या उस समय तुम्हारी वीणा सुरीली होती थी या बजाने योग्य होती थी?" "नहीं, भन्ते!"


‘‘ยทา ปน เต, โสณ, วีณาย ตนฺติโย น อจฺจายตา โหนฺติ นาติสิถิลา สเม คุเณ ปติฏฺฐิตา, อปิ นุ เต วีณา ตสฺมึ สมเย สรวตี วา โหติ กมฺมญฺญา วา’’ติ? ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’.

"परंतु सोण! जब तुम्हारी वीणा के तार न तो बहुत खिंचे होते थे और न ही बहुत ढीले, बल्कि मध्यम (समान) तनाव पर स्थित होते थे, क्या उस समय तुम्हारी वीणा सुरीली होती थी और बजाने योग्य होती थी?" "हाँ, भन्ते!"


‘‘เอวเมวํ โข, โสณ, อจฺจารทฺธวีริยํ อุทฺธจฺจาย สํวตฺตติ, อติสิถิลวีริยํ โกสชฺชาย สํวตฺตติ. ตสฺมาติห ตฺวํ, โสณ, วีริยสมถํ อธิฏฺฐหํ, อินฺทฺริยานญฺจ สมตํ ปฏิวิชฺฌ, ตตฺถ จ นิมิตฺตํ คณฺหาหี’’ติ. ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’ติ โข อายสฺมา โสโณ ภควโต ปจฺจสฺโสสิ. อถ โข ภควา อายสฺมนฺตํ โสณํ อิมินา โอวาเทน โอวทิตฺวา – เสยฺยถาปิ นาม พลวา ปุริโส สมิญฺชิตํ วา พาหํ ปสาเรยฺย, ปสาริตํ วา พาหํ สมิญฺเชยฺย, เอวเมวํ โข – สีตวเน อนฺตรหิโต คิชฺฌกูเฏ ปพฺพเต ปาตุรโหสิ.

"इसी प्रकार सोण! अत्यधिक बढ़ा हुआ वीर्य (प्रयत्न) उद्वेग (चंचलता) की ओर ले जाता है और बहुत ढीला वीर्य आलस्य की ओर ले जाता है। इसलिए सोण! तुम वीर्य की समता (संतुलन) को धारण करो, इंद्रियों की समता का अनुभव करो और वहाँ (ध्यान के) निमित्त को ग्रहण करो।" "जी, भन्ते!" आयुष्मान सोण ने भगवान को उत्तर दिया। तब भगवान आयुष्मान सोण को इस उपदेश से अनुशासित कर—जैसे कोई बलवान पुरुष अपनी मुड़ी हुई भुजा को फैला दे या फैली हुई भुजा को मोड़ ले, वैसे ही—शीतवन से अंतर्धान होकर गिद्धकूट पर्वत पर प्रकट हुए।


อถ โข อายสฺมา โสโณ อปเรน สมเยน วีริยสมถํ อธิฏฺฐาสิ, อินฺทฺริยานญฺจ สมตํ ปฏิวิชฺฌิ, ตตฺถ จ นิมิตฺตํ อคฺคเหสิ. อถ โข อายสฺมา โสโณ เอโก วูปกฏฺโฐ อปฺปมตฺโต อาตาปี ปหิตตฺโต วิหรนฺโต นจิรสฺเสว – ยสฺสตฺถาย กุลปุตฺตา สมฺมเทว อคารสฺมา อนาคาริยํ ปพฺพชนฺติ ตทนุตฺตรํ – พฺรหฺมจริยปริโยสานํ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหาสิ. ‘‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’’ติ อพฺภญฺญาสิ. อญฺญตโร จ ปนายสฺมา โสโณ อรหตํ อโหสิ.

इसके बाद आयुष्मान सोण ने कुछ समय पश्चात वीर्य की समता को साधा, इंद्रियों की समता का अनुभव किया और वहाँ निमित्त को ग्रहण किया। तब आयुष्मान सोण अकेले, एकांतवासी, अप्रमादी, उत्साही और दृढ़संकल्प होकर विहार करते हुए शीघ्र ही—जिसके लिए कुलपुत्र सम्यक रूप से घर से बेघर होकर प्रव्रजित होते हैं—उस अनुत्तर ब्रह्मचर्य की पूर्णता (अर्हत्व) को इसी जन्म में स्वयं उच्च ज्ञान से जानकर, साक्षात्कार कर और प्राप्त कर विहार करने लगे। उन्होंने जान लिया—"जन्म क्षीण हो गया है, ब्रह्मचर्य का पालन कर लिया गया है, जो करना था वह कर लिया गया है, अब इस जीवन के लिए कुछ शेष नहीं है।" और आयुष्मान सोण अर्हतों में से एक हो गए।


อถ โข อายสฺมโต โสณสฺส อรหตฺตปฺปตฺตสฺส เอตทโหสิ – ‘‘ยํนูนาหํ เยน ภควา เตนุปสงฺกเมยฺยํ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควโต สนฺติเก อญฺญํ พฺยากเรยฺย’’นฺติ. อถ โข อายสฺมา โสโณ เยน ภควา [Pg.331] เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา โสโณ ภควนฺตํ เอตทโวจ –

तब अर्हत्व प्राप्त आयुष्मान सोण को यह विचार आया—"क्यों न मैं भगवान के पास जाऊँ और भगवान के सम्मुख अपनी ज्ञान-प्राप्ति (अर्हत्व) की घोषणा करूँ।" तब आयुष्मान सोण जहाँ भगवान थे, वहाँ गए; जाकर भगवान को अभिवादन कर एक ओर बैठ गए। एक ओर बैठे हुए आयुष्मान सोण ने भगवान से यह कहा—


‘‘โย โส, ภนฺเต, ภิกฺขุ อรหํ ขีณาสโว วุสิตวา กตกรณีโย โอหิตภาโร อนุปฺปตฺตสทตฺโถ ปริกฺขีณภวสํโยชโน สมฺมทญฺญาวิมุตฺโต, โส ฉ ฐานานิ อธิมุตฺโต โหติ – เนกฺขมฺมาธิมุตฺโต โหติ, ปวิเวกาธิมุตฺโต โหติ, อพฺยาปชฺชาธิมุตฺโต โหติ, ตณฺหากฺขยาธิมุตฺโต โหติ, อุปาทานกฺขยาธิมุตฺโต โหติ, อสมฺโมหาธิมุตฺโต โหติ.

"भन्ते! जो भिक्षु अर्हत है, जिसके आस्रव क्षीण हो गए हैं, जिसने ब्रह्मचर्य का वास कर लिया है, जो कृतकृत्य है, जिसने भार उतार दिया है, जिसने अपना लक्ष्य प्राप्त कर लिया है, जिसके भव-संयोजन पूरी तरह नष्ट हो गए हैं और जो सम्यक ज्ञान से विमुक्त है, वह छह बातों में अधिमुक्त (दृढ़तापूर्वक स्थित) होता है—वह नैष्क्रम्य (त्याग) में अधिमुक्त होता है, प्रविवेक (एकांत/शांति) में अधिमुक्त होता है, अव्यापाद (अद्वेष) में अधिमुक्त होता है, तृष्णा-क्षय में अधिमुक्त होता है, उपादान-क्षय में अधिमुक्त होता है और असम्मोह (मोह-रहित अवस्था) में अधिमुक्त होता है।"


‘‘สิยา โข ปน, ภนฺเต, อิเธกจฺจสฺส อายสฺมโต เอวมสฺส – ‘เกวลํสทฺธามตฺตกํ นูน อยมายสฺมา นิสฺสาย เนกฺขมฺมาธิมุตฺโต’ติ. น โข ปเนตํ, ภนฺเต, เอวํ ทฏฺฐพฺพํ. ขีณาสโว, ภนฺเต, ภิกฺขุ วุสิตวา กตกรณีโย กรณียํ อตฺตโน อสมนุปสฺสนฺโต กตสฺส วา ปฏิจยํ ขยา ราคสฺส วีตราคตฺตา เนกฺขมฺมาธิมุตฺโต โหติ, ขยา โทสสฺส วีตโทสตฺตา เนกฺขมฺมาธิมุตฺโต โหติ, ขยา โมหสฺส วีตโมหตฺตา เนกฺขมฺมาธิมุตฺโต โหติ.

"भन्ते! यहाँ किसी आयुष्मान को ऐसा विचार हो सकता है—'निश्चित ही यह आयुष्मान केवल श्रद्धा मात्र के सहारे नैष्क्रम्य में अधिमुक्त हैं।' भन्ते! इसे इस प्रकार नहीं देखा जाना चाहिए। भन्ते! क्षीणास्रव भिक्षु, जिसने ब्रह्मचर्य का वास कर लिया है और जो कृतकृत्य है, वह अपने लिए कुछ और करने योग्य नहीं देखता और न ही किए हुए में कुछ जोड़ने की आवश्यकता देखता है; वह राग के क्षय होने से, वीतराग होने के कारण नैष्क्रम्य में अधिमुक्त होता है; द्वेष के क्षय होने से, वीतद्वेष होने के कारण नैष्क्रम्य में अधिमुक्त होता है; मोह के क्षय होने से, वीतमोह होने के कारण नैष्क्रम्य में अधिमुक्त होता है।"


‘‘สิยา โข ปน, ภนฺเต, อิเธกจฺจสฺส อายสฺมโต เอวมสฺส – ‘ลาภสกฺการสิโลกํ นูน อยมายสฺมา นิกามยมาโน ปวิเวกาธิมุตฺโต’ติ. น โข ปเนตํ, ภนฺเต, เอวํ ทฏฺฐพฺพํ. ขีณาสโว, ภนฺเต, ภิกฺขุ วุสิตวา กตกรณีโย กรณียํ อตฺตโน อสมนุปสฺสนฺโต กตสฺส วา ปฏิจยํ ขยา ราคสฺส วีตราคตฺตา ปวิเวกาธิมุตฺโต โหติ, ขยา โทสสฺส วีตโทสตฺตา ปวิเวกาธิมุตฺโต โหติ, ขยา โมหสฺส วีตโมหตฺตา ปวิเวกาธิมุตฺโต โหติ.

"भन्ते! यहाँ किसी आयुष्मान को ऐसा विचार हो सकता है—'निश्चित ही यह आयुष्मान लाभ, सत्कार और यश की इच्छा रखते हुए प्रविवेक में अधिमुक्त हैं।' भन्ते! इसे इस प्रकार नहीं देखा जाना चाहिए। भन्ते! क्षीणास्रव भिक्षु, जिसने ब्रह्मचर्य का वास कर लिया है और जो कृतकृत्य है, वह अपने लिए कुछ और करने योग्य नहीं देखता और न ही किए हुए में कुछ जोड़ने की आवश्यकता देखता है; वह राग के क्षय होने से, वीतराग होने के कारण प्रविवेक में अधिमुक्त होता है; द्वेष के क्षय होने से, वीतद्वेष होने के कारण प्रविवेक में अधिमुक्त होता है; मोह के क्षय होने से, वीतमोह होने के कारण प्रविवेक में अधिमुक्त होता है।"


‘‘สิยา โข ปน, ภนฺเต, อิเธกจฺจสฺส อายสฺมโต เอวมสฺส – ‘สีลพฺพตปรามาสํ นูน อยมายสฺมา สารโต ปจฺจาคจฺฉนฺโต อพฺยาปชฺชาธิมุตฺโต’ติ. น โข ปเนตํ, ภนฺเต, เอวํ ทฏฺฐพฺพํ. ขีณาสโว, ภนฺเต, ภิกฺขุ วุสิตวา กตกรณีโย กรณียํ อตฺตโน อสมนุปสฺสนฺโต กตสฺส วา ปฏิจยํ ขยา ราคสฺส วีตราคตฺตา อพฺยาปชฺชาธิมุตฺโต โหติ, ขยา โทสสฺส วีตโทสตฺตา อพฺยาปชฺชาธิมุตฺโต โหติ, ขยา โมหสฺส วีตโมหตฺตา อพฺยาปชฺชาธิมุตฺโต โหติ.

"भन्ते! यहाँ किसी आयुष्मान् को ऐसा विचार हो सकता है— 'निश्चय ही यह आयुष्मान् शील और व्रतों के परामर्श (गलत धारणा) को सार मानकर उसे स्वीकार करते हुए व्यापाद-रहित अवस्था (अर्हत्फल) में अधिमुक्त (स्थित) हैं।' भन्ते! इसे इस प्रकार नहीं देखा जाना चाहिए। भन्ते! क्षीणास्रव भिक्षु, जिसने ब्रह्मचर्य का वास कर लिया है, जो कृतकृत्य है, जो अपने लिए अब कुछ भी करणीय शेष नहीं देखता और न ही किए हुए के संचय (पुनरावृत्ति) को देखता है; वह राग के क्षय होने से और वीतराग होने के कारण व्यापाद-रहित अवस्था में अधिमुक्त होता है; द्वेष के क्षय होने से और वीतद्वेष होने के कारण व्यापाद-रहित अवस्था में अधिमुक्त होता है; मोह के क्षय होने से और वीतमोह होने के कारण व्यापाद-रहित अवस्था में अधिमुक्त होता है।"


‘‘ขยา [Pg.332] ราคสฺส วีตราคตฺตา ตณฺหากฺขยาธิมุตฺโต โหติ, ขยา โทสสฺส วีตโทสตฺตา ตณฺหากฺขยาธิมุตฺโต โหติ, ขยา โมหสฺส วีตโมหตฺตา ตณฺหากฺขยาธิมุตฺโต โหติ.

"राग के क्षय होने से और वीतराग होने के कारण वह तृष्णा-क्षय (अर्हत्फल) में अधिमुक्त होता है; द्वेष के क्षय होने से और वीतद्वेष होने के कारण वह तृष्णा-क्षय में अधिमुक्त होता है; मोह के क्षय होने से और वीतमोह होने के कारण वह तृष्णा-क्षय में अधिमुक्त होता है।"


‘‘ขยา ราคสฺส วีตราคตฺตา อุปาทานกฺขยาธิมุตฺโต โหติ, ขยา โทสสฺส วีตโทสตฺตา อุปาทานกฺขยาธิมุตฺโต โหติ, ขยา โมหสฺส วีตโมหตฺตา อุปาทานกฺขยาธิมุตฺโต โหติ.

"राग के क्षय होने से और वीतराग होने के कारण वह उपादान-क्षय (अर्हत्फल) में अधिमुक्त होता है; द्वेष के क्षय होने से और वीतद्वेष होने के कारण वह उपादान-क्षय में अधिमुक्त होता है; मोह के क्षय होने से और वीतमोह होने के कारण वह उपादान-क्षय में अधिमुक्त होता है।"


‘‘ขยา ราคสฺส วีตราคตฺตา อสมฺโมหาธิมุตฺโต โหติ, ขยา โทสสฺส วีตโทสตฺตา อสมฺโมหาธิมุตฺโต โหติ, ขยา โมหสฺส วีตโมหตฺตา อสมฺโมหาธิมุตฺโต โหติ.

"राग के क्षय होने से और वीतराग होने के कारण वह असम्मोह (मोह-रहित अवस्था) में अधिमुक्त होता है; द्वेष के क्षय होने से और वीतद्वेष होने के कारण वह असम्मोह में अधिमुक्त होता है; मोह के क्षय होने से और वीतमोह होने के कारण वह असम्मोह में अधिमुक्त होता है।"


‘‘เอวํ สมฺมา วิมุตฺตจิตฺตสฺส, ภนฺเต, ภิกฺขุโน ภุสา เจปิ จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา จกฺขุสฺส อาปาถํ อาคจฺฉนฺติ, เนวสฺส จิตฺตํ ปริยาทิยนฺติ. อมิสฺสีกตเมวสฺส จิตฺตํ โหติ ฐิตํ อาเนญฺชปฺปตฺตํ วยญฺจสฺสานุปสฺสติ. ภุสา เจปิ โสตวิญฺเญยฺยา สทฺทา…เป… ฆานวิญฺเญยฺยา คนฺธา… ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา… กายวิญฺเญยฺยา โผฏฺฐพฺพา… มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา มนสฺส อาปาถํ อาคจฺฉนฺติ, เนวสฺส จิตฺตํ ปริยาทิยนฺติ. อมิสฺสีกตเมวสฺส จิตฺตํ โหติ ฐิตํ อาเนญฺชปฺปตฺตํ วยญฺจสฺสานุปสฺสติ. เสยฺยถาปิ, ภนฺเต, เสโล ปพฺพโต อจฺฉิทฺโท อสุสิโร เอกคฺฆโน. อถ ปุรตฺถิมาย เจปิ ทิสาย อาคจฺเฉยฺย ภุสา วาตวุฏฺฐิ เนว นํ สงฺกมฺเปยฺย น สมฺปกมฺเปยฺย น สมฺปเวเธยฺย, อถ ปจฺฉิมาย เจปิ ทิสาย อาคจฺเฉยฺย ภุสา วาตวุฏฺฐิ…เป… อถ อุตฺตราย เจปิ ทิสาย อาคจฺเฉยฺย ภุสา วาตวุฏฺฐิ… อถ ทกฺขิณาย เจปิ ทิสาย อาคจฺเฉยฺย ภุสา วาตวุฏฺฐิ เนว นํ สงฺกมฺเปยฺย น สมฺปกมฺเปยฺย น สมฺปเวเธยฺย; เอวเมวํ โข, ภนฺเต, เอวํ สมฺมาวิมุตฺตจิตฺตสฺส ภิกฺขุโน ภุสา เจปิ จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา จกฺขุสฺส อาปาถํ อาคจฺฉนฺติ, เนวสฺส จิตฺตํ ปริยาทิยนฺติ. อมิสฺสีกตเมวสฺส จิตฺตํ โหติ ฐิตํ อาเนญฺชปฺปตฺตํ วยญฺจสฺสานุปสฺสติ. ภุสา เจปิ โสตวิญฺเญยฺยา สทฺทา…เป… ฆานวิญฺเญยฺยา คนฺธา… ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา… กายวิญฺเญยฺยา โผฏฺฐพฺพา… มโนวิญฺเญยฺยา ธมฺมา มนสฺส อาปาถํ อาคจฺฉนฺติ, เนวสฺส จิตฺตํ ปริยาทิยนฺติ. อมิสฺสีกตเมวสฺส จิตฺตํ โหติ ฐิตํ อาเนญฺชปฺปตฺตํ วยญฺจสฺสานุปสฺสตี’’ติ.

"भन्ते! इस प्रकार सम्यक् रूप से विमुक्त चित्त वाले भिक्षु के चक्षु के सामने यदि अत्यंत लुभावने रूप भी आ जाएँ, तो भी वे उसके चित्त को वश में नहीं कर पाते। उसका चित्त (विषयों से) अमिश्रित ही रहता है, वह स्थिर और अचलता को प्राप्त होता है, और वह उनके व्यय (अनित्यता) को देखता रहता है। भन्ते! यदि कान से सुने जाने वाले अत्यंत शब्द... नाक से सूंघी जाने वाली गंध... जीभ से चखे जाने वाले रस... शरीर से छुए जाने वाले स्पर्श... मन से जाने जाने वाले धर्म (विचार) मन के सामने आ जाएँ, तो भी वे उसके चित्त को वश में नहीं कर पाते। उसका चित्त अमिश्रित ही रहता है, वह स्थिर और अचलता को प्राप्त होता है, और वह उनके व्यय को देखता रहता है। भन्ते! जैसे कोई ठोस पत्थर का पर्वत हो, जिसमें न कोई दरार हो, न छेद हो और जो एक सघन शिला हो। यदि पूर्व दिशा से प्रचंड आंधी और वर्षा आए, तो भी वह उसे हिला नहीं सकती, कंपा नहीं सकती, विचलित नहीं कर सकती। यदि पश्चिम दिशा से... उत्तर दिशा से... दक्षिण दिशा से प्रचंड आंधी और वर्षा आए, तो भी वह उसे हिला नहीं सकती, कंपा नहीं सकती, विचलित नहीं कर सकती। भन्ते! इसी प्रकार, सम्यक् रूप से विमुक्त चित्त वाले भिक्षु के चक्षु के सामने यदि अत्यंत रूप भी आ जाएँ, तो भी वे उसके चित्त को वश में नहीं कर पाते। उसका चित्त अमिश्रित ही रहता है, वह स्थिर और अचलता को प्राप्त होता है, और वह उनके व्यय को देखता रहता है। भन्ते! यदि कान से सुने जाने वाले अत्यंत शब्द... गंध... रस... स्पर्श... धर्म मन के सामने आ जाएँ, तो भी वे उसके चित्त को वश में नहीं कर पाते। उसका चित्त अमिश्रित ही रहता है, वह स्थिर और अचलता को प्राप्त होता है, और वह उनके व्यय को देखता रहता है।"


‘‘เนกฺขมฺมํ [Pg.333] อธิมุตฺตสฺส, ปวิเวกญฺจ เจตโส;

อพฺยาปชฺชาธิมุตฺตสฺส, อุปาทานกฺขยสฺส จ.

"नैष्क्रम्य (काम-त्याग) में अधिमुक्त, प्रविविक्त चित्त वाले, व्यापाद-रहित अवस्था में अधिमुक्त और उपादानों के क्षय में अधिमुक्त (क्षीणास्रव के लिए),"


‘‘ตณฺหากฺขยาธิมุตฺตสฺส, อสมฺโมหญฺจ เจตโส;

ทิสฺวา อายตนุปฺปาทํ, สมฺมา จิตฺตํ วิมุจฺจติ.

"तृष्णा-क्षय में अधिमुक्त और असम्मोह चित्त वाले (क्षीणास्रव का) चित्त आयतनों की उत्पत्ति और विनाश को देखकर सम्यक् रूप से विमुक्त हो जाता है।"


‘‘ตสฺส สมฺมา วิมุตฺตสฺส, สนฺตจิตฺตสฺส ภิกฺขุโน;

กตสฺส ปฏิจโย นตฺถิ, กรณียํ น วิชฺชติ.

"उस सम्यक् रूप से विमुक्त और शांत चित्त वाले भिक्षु के लिए किए हुए (मार्ग-कार्य) का संचय नहीं है और न ही अब कुछ करणीय शेष है।"


‘‘เสโล ยถา เอกคฺฆโน, วาเตน น สมีรติ;

เอวํ รูปา รสา สทฺทา, คนฺธา ผสฺสา จ เกวลา.

"जैसे एक ठोस शिला वायु से नहीं डोलती, वैसे ही सभी रूप, रस, शब्द, गंध और स्पर्श,"


‘‘อิฏฺฐา ธมฺมา อนิฏฺฐา จ, นปฺปเวเธนฺติ ตาทิโน;

ฐิตํ จิตฺตํ วิปฺปมุตฺตํ, วยญฺจสฺสานุปสฺสตี’’ติ. ปฐมํ;

"इष्ट और अनिष्ट धर्म (विषय) उस तादी (स्थितप्रज्ञ) पुरुष को विचलित नहीं कर पाते; उसका चित्त स्थिर और विमुक्त रहता है, और वह उनके व्यय (विनाश) को देखता रहता है। (प्रथम सुत्त समाप्त)"


๒. ผคฺคุนสุตฺตํ

२. फग्गुन सुत्त


๕๖. เตน โข ปน สมเยน อายสฺมา ผคฺคุโน อาพาธิโก โหติ ทุกฺขิโต พาฬฺหคิลาโน. อถ โข อายสฺมา อานนฺโท เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา อานนฺโท ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อายสฺมา, ภนฺเต, ผคฺคุโน อาพาธิโก ทุกฺขิโต พาฬฺหคิลาโน. สาธุ, ภนฺเต, ภควา เยนายสฺมา ผคฺคุโน เตนุปสงฺกมตุ อนุกมฺปํ อุปาทายา’’ติ. อธิวาเสสิ ภควา ตุณฺหีภาเวน. อถ โข ภควา สายนฺหสมยํ ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต เยนายสฺมา ผคฺคุโน เตนุปสงฺกมิ. อทฺทสา โข อายสฺมา ผคฺคุโน ภควนฺตํ ทูรโตว อาคจฺฉนฺตํ. ทิสฺวาน มญฺจเก สมโธสิ. อถ โข ภควา อายสฺมนฺตํ ผคฺคุนํ เอตทโวจ – ‘‘อลํ, ผคฺคุน, มา ตฺวํ มญฺจเก สมโธสิ. สนฺติมานิ อาสนานิ ปเรหิ ปญฺญตฺตานิ, ตตฺถาหํ นิสีทิสฺสามี’’ติ. นิสีทิ ภควา ปญฺญตฺเต อาสเน. นิสชฺช โข ภควา อายสฺมนฺตํ ผคฺคุนํ เอตทโวจ –

५६. उस समय आयुष्मान् फग्गुन बीमार थे, दुखी थे और अत्यंत रुग्ण थे। तब आयुष्मान् आनंद जहाँ भगवान् थे, वहाँ गए; जाकर भगवान् को अभिवादन कर एक ओर बैठ गए। एक ओर बैठे हुए आयुष्मान् आनंद ने भगवान् से यह कहा— "भन्ते! आयुष्मान् फग्गुन बीमार हैं, दुखी हैं और अत्यंत रुग्ण हैं। भन्ते! अच्छा हो यदि भगवान् अनुकम्पा कर आयुष्मान् फग्गुन के पास चलें।" भगवान् ने मौन रहकर स्वीकार किया। तब भगवान् सायंकाल के समय ध्यान से उठकर जहाँ आयुष्मान् फग्गुन थे, वहाँ गए। आयुष्मान् फग्गुन ने भगवान् को दूर से ही आते देखा। देखकर वे शैया पर हिलने-डुलने लगे (उठने का प्रयास करने लगे)। तब भगवान् ने आयुष्मान् फग्गुन से यह कहा— "रहने दो फग्गुन! तुम शैया पर मत हिलो। यहाँ दूसरों के द्वारा बिछाए हुए आसन हैं, मैं वहीं बैठूँगा।" भगवान् बिछाए हुए आसन पर बैठ गए। बैठकर भगवान् ने आयुष्मान् फग्गुन से यह कहा—


‘‘กจฺจิ เต, ผคฺคุน, ขมนียํ กจฺจิ ยาปนียํ? กจฺจิ เต ทุกฺขา เวทนา ปฏิกฺกมนฺติ, โน อภิกฺกมนฺติ; ปฏิกฺกโมสานํ ปญฺญายติ, โน อภิกฺกโม’’ติ? ‘‘น เม, ภนฺเต[Pg.334], ขมนียํ น ยาปนียํ. พาฬฺหา เม ทุกฺขา เวทนา อภิกฺกมนฺติ, โน ปฏิกฺกมนฺติ; อภิกฺกโมสานํ ปญฺญายติ, โน ปฏิกฺกโม.

“हे फग्गुण! क्या तुम्हारे लिए सहनीय है? क्या निर्वाह योग्य (यापनीय) है? क्या तुम्हारी दुःखद वेदनाएँ घट रही हैं, बढ़ नहीं रही हैं? क्या उनका घटना प्रतीत हो रहा है, बढ़ना नहीं?” “भन्ते! मेरे लिए न तो सहनीय है, न ही निर्वाह योग्य है। मेरी तीव्र दुःखद वेदनाएँ बढ़ रही हैं, घट नहीं रही हैं; उनका बढ़ना ही प्रतीत हो रहा है, घटना नहीं।”


‘‘เสยฺยถาปิ, ภนฺเต, พลวา ปุริโส ติณฺเหน สิขเรน มุทฺธนิ อภิมตฺเถยฺย ; เอวเมวํ โข เม, ภนฺเต, อธิมตฺตา วาตา มุทฺธนิ อูหนนฺติ. น เม, ภนฺเต, ขมนียํ น ยาปนียํ. พาฬฺหา เม ทุกฺขา เวทนา อภิกฺกมนฺติ, โน ปฏิกฺกมนฺติ; อภิกฺกโมสานํ ปญฺญายติ, โน ปฏิกฺกโม.

“भन्ते! जैसे कोई बलवान पुरुष किसी तीक्ष्ण बरमे से सिर को मथ डाले, वैसे ही भन्ते! मेरे सिर में अत्यधिक वायु प्रहार कर रही है। भन्ते! मुझसे सहन नहीं हो रहा है, जीवन निर्वाह कठिन है। मेरी तीव्र दुःखद वेदनाएँ बढ़ रही हैं, घट नहीं रही हैं; उनका बढ़ना ही दिखाई देता है, घटना नहीं।”


‘‘เสยฺยถาปิ, ภนฺเต, พลวา ปุริโส ทฬฺเหน วรตฺตกฺขณฺเฑน สีสเวฐนํ ทเทยฺย; เอวเมวํ โข เม, ภนฺเต, อธิมตฺตา สีเส สีสเวทนา. น เม, ภนฺเต, ขมนียํ น ยาปนียํ. พาฬฺหา เม ทุกฺขา เวทนา อภิกฺกมนฺติ, โน ปฏิกฺกมนฺติ; อภิกฺกโมสานํ ปญฺญายติ, โน ปฏิกฺกโม.

“भन्ते! जैसे कोई बलवान पुरुष किसी मजबूत चमड़े के पट्टे से सिर को कसकर लपेट दे, वैसे ही भन्ते! मेरे सिर में अत्यधिक सिर-वेदना हो रही है। भन्ते! मुझसे सहन नहीं हो रहा है, जीवन निर्वाह कठिन है। मेरी तीव्र दुःखद वेदनाएँ बढ़ रही हैं, घट नहीं रही हैं; उनका बढ़ना ही दिखाई देता है, घटना नहीं।”


‘‘เสยฺยถาปิ, ภนฺเต, ทกฺโข โคฆาตโก วา โคฆาตกนฺเตวาสี วา ติณฺเหน โควิกนฺตเนน กุจฺฉึ ปริกนฺเตยฺย; เอวเมวํ โข เม, ภนฺเต, อธิมตฺตา วาตา กุจฺฉึ ปริกนฺตนฺติ. น เม, ภนฺเต, ขมนียํ น ยาปนียํ. พาฬฺหา เม ทุกฺขา เวทนา อภิกฺกมนฺติ, โน ปฏิกฺกมนฺติ; อภิกฺกโมสานํ ปญฺญายติ, โน ปฏิกฺกโม.

“भन्ते! जैसे कोई कुशल कसाई या कसाई का शिष्य किसी तीक्ष्ण छुरे से पेट को चीर डाले, वैसे ही भन्ते! अत्यधिक वायु मेरे पेट को चीर रही है। भन्ते! मुझसे सहन नहीं हो रहा है, जीवन निर्वाह कठिन है। मेरी तीव्र दुःखद वेदनाएँ बढ़ रही हैं, घट नहीं रही हैं; उनका बढ़ना ही दिखाई देता है, घटना नहीं।”


‘‘เสยฺยถาปิ, ภนฺเต, ทฺเว พลวนฺโต ปุริสา ทุพฺพลตรํ ปุริสํ นานาพาหาสุ คเหตฺวา องฺคารกาสุยา สนฺตาเปยฺยุํ สมฺปริตาเปยฺยุํ; เอวเมวํ โข เม, ภนฺเต, อธิมตฺโต กายสฺมึ ฑาโห. น เม, ภนฺเต, ขมนียํ น ยาปนียํ. พาฬฺหา เม ทุกฺขา เวทนา อภิกฺกมนฺติ, โน ปฏิกฺกมนฺติ; อภิกฺกโมสานํ ปญฺญายติ, โน ปฏิกฺกโม’’ติ. อถ โข ภควา อายสฺมนฺตํ ผคฺคุนํ ธมฺมิยา กถาย สนฺทสฺเสตฺวา สมาทเปตฺวา สมุตฺเตเชตฺวา สมฺปหํเสตฺวา อุฏฺฐายาสนา ปกฺกามิ.

“भन्ते! जैसे दो बलवान पुरुष एक दुर्बल पुरुष को उसकी बाहों से पकड़कर दहकते अंगारों के गड्ढे में तपाएँ और अत्यधिक झुलसाएँ, वैसे ही भन्ते! मेरे शरीर में अत्यधिक जलन हो रही है। भन्ते! मुझसे सहन नहीं हो रहा है, जीवन निर्वाह कठिन है। मेरी तीव्र दुःखद वेदनाएँ बढ़ रही हैं, घट नहीं रही हैं; उनका बढ़ना ही दिखाई देता है, घटना नहीं।” तब भगवान ने आयुष्मान फग्गुण को धार्मिक कथा से उपदेश देकर, उत्साहित कर और प्रसन्न कर आसन से उठकर प्रस्थान किया।


อถ โข อายสฺมา ผคฺคุโน อจิรปกฺกนฺตสฺส ภควโต กาลมกาสิ. ตมฺหิ จสฺส สมเย มรณกาเล อินฺทฺริยานิ วิปฺปสีทึสุ. อถ โข อายสฺมา อานนฺโท เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา อานนฺโท ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อายสฺมา, ภนฺเต, ผคฺคุโน อจิรปกฺกนฺตสฺส ภควโต [Pg.335] กาลมกาสิ. ตมฺหิ จสฺส สมเย มรณกาเล อินฺทฺริยานิ วิปฺปสีทึสู’’ติ.

तब आयुष्मान फग्गुण ने भगवान के प्रस्थान करने के कुछ ही समय बाद प्राण त्याग दिए। उस समय, मृत्यु के क्षण में, उनकी इन्द्रियाँ अत्यंत निर्मल थीं। तब आयुष्मान आनन्द जहाँ भगवान थे, वहाँ पहुँचे; पहुँचकर भगवान को अभिवादन कर एक ओर बैठ गए। एक ओर बैठे हुए आयुष्मान आनन्द ने भगवान से यह कहा— “भन्ते! आयुष्मान फग्गुण ने भगवान के प्रस्थान करने के कुछ ही समय बाद प्राण त्याग दिए हैं। उस समय, मृत्यु के क्षण में, उनकी इन्द्रियाँ अत्यंत निर्मल थीं।”


‘‘กึ หานนฺท, ผคฺคุนสฺส ภิกฺขุโน อินฺทฺริยานิ น วิปฺปสีทิสฺสนฺติ! ผคฺคุนสฺส, อานนฺท, ภิกฺขุโน ปญฺจหิ โอรมฺภาคิเยหิ สํโยชเนหิ จิตฺตํ อวิมุตฺตํ อโหสิ. ตสฺส ตํ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา ปญฺจหิ โอรมฺภาคิเยหิ สํโยชเนหิ จิตฺตํ วิมุตฺตํ.

“आनन्द! भिक्षु फग्गुण की इन्द्रियाँ निर्मल क्यों नहीं होंगी? आनन्द! भिक्षु फग्गुण का चित्त पाँच ओराम्भागीय संयोजनों से मुक्त नहीं था। उस धर्म-देशना को सुनकर उसका चित्त पाँच ओराम्भागीय संयोजनों से मुक्त हो गया।”


‘‘ฉยิเม, อานนฺท, อานิสํสา กาเลน ธมฺมสฺสวเน กาเลน อตฺถุปปริกฺขาย. กตเม ฉ? อิธานนฺท, ภิกฺขุโน ปญฺจหิ โอรมฺภาคิเยหิ สํโยชเนหิ จิตฺตํ อวิมุตฺตํ โหติ. โส ตมฺหิ สมเย มรณกาเล ลภติ ตถาคตํ ทสฺสนาย. ตสฺส ตถาคโต ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ, เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสติ. ตสฺส ตํ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา ปญฺจหิ โอรมฺภาคิเยหิ สํโยชเนหิ จิตฺตํ วิมุจฺจติ. อยํ, อานนฺท, ปฐโม อานิสํโส กาเลน ธมฺมสฺสวเน.

“आनन्द! समय पर धर्म-श्रवण और समय पर अर्थ-परीक्षा के ये छह लाभ हैं। कौन से छह? आनन्द! यहाँ किसी भिक्षु का चित्त पाँच ओराम्भागीय संयोजनों से मुक्त नहीं होता है। वह मृत्यु के समय तथागत के दर्शन प्राप्त करता है। तथागत उसे वह धर्म सुनाते हैं जो आदि में कल्याणकारी, मध्य में कल्याणकारी और अन्त में कल्याणकारी है, जो अर्थयुक्त और व्यञ्जनयुक्त है, और जो पूर्णतः परिपूर्ण और शुद्ध ब्रह्मचर्य को प्रकाशित करता है। उस धर्म-देशना को सुनकर उसका चित्त पाँच ओराम्भागीय संयोजनों से मुक्त हो जाता है। आनन्द! समय पर धर्म-श्रवण का यह पहला लाभ है।”


‘‘ปุน จปรํ, อานนฺท, ภิกฺขุโน ปญฺจหิ โอรมฺภาคิเยหิ สํโยชเนหิ จิตฺตํ อวิมุตฺตํ โหติ. โส ตมฺหิ สมเย มรณกาเล น เหว โข ลภติ ตถาคตํ ทสฺสนาย, อปิ จ โข ตถาคตสาวกํ ลภติ ทสฺสนาย. ตสฺส ตถาคตสาวโก ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ, เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสติ. ตสฺส ตํ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา ปญฺจหิ โอรมฺภาคิเยหิ สํโยชเนหิ จิตฺตํ วิมุจฺจติ. อยํ, อานนฺท, ทุติโย อานิสํโส กาเลน ธมฺมสฺสวเน.

“फिर आनन्द! किसी भिक्षु का चित्त पाँच ओराम्भागीय संयोजनों से मुक्त नहीं होता है। वह मृत्यु के समय तथागत के दर्शन तो प्राप्त नहीं करता, किन्तु तथागत के किसी श्रावक के दर्शन प्राप्त करता है। तथागत का श्रावक उसे वह धर्म सुनाता है जो आदि में कल्याणकारी, मध्य में कल्याणकारी और अन्त में कल्याणकारी है, जो अर्थयुक्त और व्यञ्जनयुक्त है, और जो पूर्णतः परिपूर्ण और शुद्ध ब्रह्मचर्य को प्रकाशित करता है। उस धर्म-देशना को सुनकर उसका चित्त पाँच ओराम्भागीय संयोजनों से मुक्त हो जाता है। आनन्द! समय पर धर्म-श्रवण का यह दूसरा लाभ है।”


‘‘ปุน จปรํ, อานนฺท, ภิกฺขุโน ปญฺจหิ โอรมฺภาคิเยหิ สํโยชเนหิ จิตฺตํ อวิมุตฺตํ โหติ. โส ตมฺหิ สมเย มรณกาเล น เหว โข ลภติ ตถาคตํ ทสฺสนาย, นปิ ตถาคตสาวกํ ลภติ ทสฺสนาย; อปิ จ โข ยถาสุตํ ยถาปริยตฺตํ ธมฺมํ เจตสา อนุวิตกฺเกติ อนุวิจาเรติ มนสานุเปกฺขติ. ตสฺส ยถาสุตํ ยถาปริยตฺตํ [Pg.336] ธมฺมํ เจตสา อนุวิตกฺกยโต อนุวิจารยโต มนสานุเปกฺขโต ปญฺจหิ โอรมฺภาคิเยหิ สํโยชเนหิ จิตฺตํ วิมุจฺจติ. อยํ, อานนฺท, ตติโย อานิสํโส กาเลน อตฺถุปปริกฺขาย.

“फिर आनन्द! किसी भिक्षु का चित्त पाँच ओराम्भागीय संयोजनों से मुक्त नहीं होता है। वह मृत्यु के समय न तो तथागत के दर्शन प्राप्त करता है और न ही तथागत के श्रावक के; किन्तु वह जैसे सुना गया है, जैसे सीखा गया है, वैसे ही धर्म का मन से चिन्तन करता है, विचार करता है और मन से अनुप्रेक्षा करता है। उस धर्म का चिन्तन, विचार और अनुप्रेक्षा करते हुए उसका चित्त पाँच ओराम्भागीय संयोजनों से मुक्त हो जाता है। आनन्द! समय पर अर्थ-परीक्षा का यह तीसरा लाभ है।”


‘‘อิธานนฺท, ภิกฺขุโน ปญฺจหิ โอรมฺภาคิเยหิ สํโยชเนหิ จิตฺตํ วิมุตฺตํ โหติ, อนุตฺตเร จ โข อุปธิสงฺขเย จิตฺตํ อวิมุตฺตํ โหติ. โส ตมฺหิ สมเย มรณกาเล ลภติ ตถาคตํ ทสฺสนาย. ตสฺส ตถาคโต ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ…เป… พฺรหฺมจริยํ ปกาเสติ. ตสฺส ตํ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา อนุตฺตเร อุปธิสงฺขเย จิตฺตํ วิมุจฺจติ. อยํ, อานนฺท, จตุตฺโถ อานิสํโส กาเลน ธมฺมสฺสวเน.

“आनन्द! यहाँ किसी भिक्षु का चित्त पाँच ओराम्भागीय संयोजनों से तो मुक्त होता है, किन्तु अनुत्तर उपधि-क्षय में चित्त अभी मुक्त नहीं हुआ होता है। वह मृत्यु के समय तथागत के दर्शन प्राप्त करता है। तथागत उसे वह धर्म सुनाते हैं जो आदि में कल्याणकारी, मध्य में कल्याणकारी और अन्त में कल्याणकारी है... और जो शुद्ध ब्रह्मचर्य को प्रकाशित करता है। उस धर्म-देशना को सुनकर उसका चित्त अनुत्तर उपधि-क्षय में मुक्त हो जाता है। आनन्द! समय पर धर्म-श्रवण का यह चौथा लाभ है।”


‘‘ปุน จปรํ, อานนฺท, ภิกฺขุโน ปญฺจหิ โอรมฺภาคิเยหิ สํโยชเนหิ จิตฺตํ วิมุตฺตํ โหติ, อนุตฺตเร จ โข อุปธิสงฺขเย จิตฺตํ อวิมุตฺตํ โหติ. โส ตมฺหิ สมเย มรณกาเล น เหว โข ลภติ ตถาคตํ ทสฺสนาย, อปิ จ โข ตถาคตสาวกํ ลภติ ทสฺสนาย. ตสฺส ตถาคตสาวโก ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ…เป… ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสติ. ตสฺส ตํ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา อนุตฺตเร อุปธิสงฺขเย จิตฺตํ วิมุจฺจติ. อยํ, อานนฺท, ปญฺจโม อานิสํโส กาเลน ธมฺมสฺสวเน.

"पुनः, आनंद, एक भिक्षु का चित्त पाँच निचले संयोजनों (ओरम्भागीय) से मुक्त होता है, किंतु अनुत्तर उपधिसंखय (निर्वाण) में चित्त अभी मुक्त नहीं हुआ होता है। वह उस समय, मृत्यु काल में, तथागत के दर्शन प्राप्त नहीं कर पाता, किंतु तथागत के श्रावक के दर्शन प्राप्त करता है। तथागत का श्रावक उसे आदि-कल्याणकारी... पूर्णतः शुद्ध ब्रह्मचर्य का उपदेश देता है। उस धर्म-देशना को सुनकर उसका चित्त अनुत्तर उपधिसंखय में मुक्त हो जाता है। आनंद, यह समय पर धर्म-श्रवण का पाँचवाँ लाभ है।"


‘‘ปุน จปรํ, อานนฺท, ภิกฺขุโน ปญฺจหิ โอรมฺภาคิเยหิ สํโยชเนหิ จิตฺตํ วิมุตฺตํ โหติ, อนุตฺตเร จ โข อุปธิสงฺขเย จิตฺตํ อวิมุตฺตํ โหติ. โส ตมฺหิ สมเย มรณกาเล น เหว โข ลภติ ตถาคตํ ทสฺสนาย, นปิ ตถาคตสาวกํ ลภติ ทสฺสนาย; อปิ จ โข ยถาสุตํ ยถาปริยตฺตํ ธมฺมํ เจตสา อนุวิตกฺเกติ อนุวิจาเรติ มนสานุเปกฺขติ. ตสฺส ยถาสุตํ ยถาปริยตฺตํ ธมฺมํ เจตสา อนุวิตกฺกยโต อนุวิจารยโต มนสานุเปกฺขโต อนุตฺตเร อุปธิสงฺขเย จิตฺตํ วิมุจฺจติ. อยํ, อานนฺท, ฉฏฺโฐ อานิสํโส กาเลน อตฺถุปปริกฺขาย. อิเม โข, อานนฺท, ฉ อานิสํสา กาเลน ธมฺมสฺสวเน กาเลน อตฺถุปปริกฺขายา’’ติ. ทุติยํ.

"पुनः, आनंद, एक भिक्षु का चित्त पाँच निचले संयोजनों से मुक्त होता है, किंतु अनुत्तर उपधिसंखय में चित्त अभी मुक्त नहीं हुआ होता है। वह उस समय, मृत्यु काल में, न तो तथागत के दर्शन प्राप्त कर पाता है और न ही तथागत के श्रावक के दर्शन प्राप्त करता है; किंतु वह जैसे सुना गया है, जैसे सीखा गया है, उस धर्म का मन से अनुवितर्क (चिंतन) करता है, अनुविचार (मनन) करता है और मन से अनुप्रेक्षा (निरीक्षण) करता है। जैसे सुना गया है, जैसे सीखा गया है, उस धर्म का मन से अनुवितर्क, अनुविचार और अनुप्रेक्षा करते हुए उसका चित्त अनुत्तर उपधिसंखय में मुक्त हो जाता है। आनंद, यह समय पर अर्थ-उपपरीक्षा (अर्थ के चिंतन) का छठा लाभ है। आनंद, ये समय पर धर्म-श्रवण और समय पर अर्थ-उपपरीक्षा के छह लाभ हैं।" द्वितीय सुत्त समाप्त।


๓. ฉฬภิชาติสุตฺตํ

३. छळभिजाति सुत्त


๕๗. เอกํ สมยํ ภควา ราชคเห วิหรติ คิชฺฌกูเฏ ปพฺพเต. อถ โข อายสฺมา อานนฺโท เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ [Pg.337] อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา อานนฺโท ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘ปูรเณน, ภนฺเต, กสฺสเปน ฉฬภิชาติโย ปญฺญตฺตา – กณฺหาภิชาติ ปญฺญตฺตา, นีลาภิชาติ ปญฺญตฺตา, โลหิตาภิชาติ ปญฺญตฺตา, หลิทฺทาภิชาติ ปญฺญตฺตา, สุกฺกาภิชาติ ปญฺญตฺตา, ปรมสุกฺกาภิชาติ ปญฺญตฺตา.

५७. एक समय भगवान राजगृह में गृध्रकूट पर्वत पर विहार कर रहे थे। तब आयुष्मान आनंद जहाँ भगवान थे वहाँ पहुँचे; पहुँचकर भगवान को अभिवादन कर एक ओर बैठ गए। एक ओर बैठे हुए आयुष्मान आनंद ने भगवान से यह कहा— "भन्ते, पूरण कस्सप ने छह अभिजातियाँ (जन्म की श्रेणियाँ) प्रज्ञप्त की हैं— कृष्ण अभिजाति, नील अभिजाति, लोहित अभिजाति, हारिद्र अभिजाति, शुक्ल अभिजाति और परमशुक्ल अभिजाति।"


‘‘ตตฺริทํ, ภนฺเต, ปูรเณน กสฺสเปน กณฺหาภิชาติ ปญฺญตฺตา, โอรพฺภิกา สูกริกา สากุณิกา มาควิกา ลุทฺทา มจฺฉฆาตกา โจรา โจรฆาตกา พนฺธนาคาริกา เย วา ปนญฺเญปิ เกจิ กุรูรกมฺมนฺตา.

"भन्ते, वहाँ पूरण कस्सप ने कृष्ण अभिजाति उन्हें प्रज्ञप्त किया है जो भेड़ मारने वाले, सूअर मारने वाले, पक्षी मारने वाले, शिकारी, मछुआरे, चोर, वध करने वाले, कारागार के रक्षक, या जो कोई भी अन्य क्रूर कर्म करने वाले हैं।"


‘‘ตตฺริทํ, ภนฺเต, ปูรเณน กสฺสเปน นีลาภิชาติ ปญฺญตฺตา, ภิกฺขู กณฺฏกวุตฺติกา เย วา ปนญฺเญปิ เกจิ กมฺมวาทา กฺริยวาทา.

"भन्ते, वहाँ पूरण कस्सप ने नील अभिजाति उन्हें प्रज्ञप्त किया है जो 'कंटकवृत्तिक' (कठिन जीवन जीने वाले) भिक्षु हैं, या जो कोई भी अन्य कर्मवादी और क्रियावादी हैं।"


‘‘ตตฺริทํ, ภนฺเต, ปูรเณน กสฺสเปน โลหิตาภิชาติ ปญฺญตฺตา, นิคณฺฐา เอกสาฏกา.

"भन्ते, वहाँ पूरण कस्सप ने लोहित अभिजाति उन्हें प्रज्ञप्त किया है जो एक वस्त्र धारण करने वाले निगंठ (जैन) हैं।"


‘‘ตตฺริทํ, ภนฺเต, ปูรเณน กสฺสเปน หลิทฺทาภิชาติ ปญฺญตฺตา, คิหี โอทาตวสนา อเจลกสาวกา.

"भन्ते, वहाँ पूरण कस्सप ने हारिद्र अभिजाति उन्हें प्रज्ञप्त किया है जो श्वेत वस्त्र धारण करने वाले गृहस्थ और अचेलकों (नग्न साधुओं) के श्रावक हैं।"


‘‘ตตฺริทํ, ภนฺเต, ปูรเณน กสฺสเปน สุกฺกาภิชาติ ปญฺญตฺตา, อาชีวกา อาชีวกินิโย.

"भन्ते, वहाँ पूरण कस्सप ने शुक्ल अभिजाति आजीवकों और आजीवकिनियों को प्रज्ञप्त किया है।"


‘‘ตตฺริทํ, ภนฺเต, ปูรเณน กสฺสเปน ปรมสุกฺกาภิชาติ ปญฺญตฺตา, นนฺโท วจฺโฉ กิโส สํกิจฺโจ มกฺขลิ โคสาโล. ปูรเณน, ภนฺเต, กสฺสเปน อิมา ฉฬภิชาติโย ปญฺญตฺตา’’ติ.

"भन्ते, वहाँ पूरण कस्सप ने परमशुक्ल अभिजाति नन्द वच्छ, किस संकिच्च और मक्खलि गोसाल को प्रज्ञप्त किया है। भन्ते, पूरण कस्सप ने ये छह अभिजातियाँ प्रज्ञप्त की हैं।"


‘‘กึ ปนานนฺท, ปูรณสฺส กสฺสปสฺส สพฺโพ โลโก เอตทพฺภนุชานาติ อิมา ฉฬภิชาติโย ปญฺญาเปตุ’’นฺติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’. ‘‘เสยฺยถาปิ, อานนฺท, ปุริโส ทลิทฺโท อสฺสโก อนาฬฺหิโก, ตสฺส อกามกสฺส พิลํ โอลคฺเคยฺยุํ – ‘อิทํ เต, อมฺโภ ปุริส, มํสญฺจ ขาทิตพฺพํ, มูลญฺจ อนุปฺปทาตพฺพ’นฺติ. เอวเมวํ โข, อานนฺท, ปูรเณน กสฺสเปน อปฺปฏิญฺญาย เอเตสํ สมณพฺราหฺมณานํ อิมา ฉฬภิชาติโย ปญฺญตฺตา, ยถา ตํ พาเลน อพฺยตฺเตน อเขตฺตญฺญุนา อกุสเลน.

"किंतु आनंद, क्या पूरण कस्सप को सारा संसार इन छह अभिजातियों को प्रज्ञप्त करने की अनुमति देता है?" "नहीं भन्ते।" "जैसे, आनंद, कोई निर्धन, अकिंचन, दरिद्र व्यक्ति हो, और उसे उसकी इच्छा के विरुद्ध मांस का टुकड़ा थमा दिया जाए— 'हे पुरुष, यह मांस तुम्हें खाना ही होगा और इसका मूल्य भी चुकाना होगा।' इसी प्रकार, आनंद, पूरण कस्सप ने इन श्रमण-ब्राह्मणों की सहमति के बिना ही इन छह अभिजातियों को प्रज्ञप्त किया है, जैसे कोई मूर्ख, अकुशल, क्षेत्र (विषय) को न जानने वाला और अनभिज्ञ व्यक्ति करता है।"


‘‘อหํ โข ปนานนฺท, ฉฬภิชาติโย ปญฺญาเปมิ. ตํ สุณาหิ, สาธุกํ มนสิ กโรหิ; ภาสิสฺสามี’’ติ. ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’ติ โข อายสฺมา อานนฺโท ภควโต ปจฺจสฺโสสิ. ภควา เอตทโวจ – ‘‘กตมา จานนฺท, ฉฬภิชาติโย[Pg.338]? อิธานนฺท, เอกจฺโจ กณฺหาภิชาติโย สมาโน กณฺหํ ธมฺมํ อภิชายติ. อิธ ปนานนฺท, เอกจฺโจ กณฺหาภิชาติโย สมาโน สุกฺกํ ธมฺมํ อภิชายติ. อิธ ปนานนฺท, เอกจฺโจ กณฺหาภิชาติโย สมาโน อกณฺหํ อสุกฺกํ นิพฺพานํ อภิชายติ. อิธ ปนานนฺท, เอกจฺโจ สุกฺกาภิชาติโย สมาโน กณฺหํ ธมฺมํ อภิชายติ. อิธ ปนานนฺท, เอกจฺโจ สุกฺกาภิชาติโย สมาโน สุกฺกํ ธมฺมํ อภิชายติ. อิธ ปนานนฺท, เอกจฺโจ สุกฺกาภิชาติโย สมาโน อกณฺหํ อสุกฺกํ นิพฺพานํ อภิชายติ.

"किंतु आनंद, मैं छह अभिजातियाँ प्रज्ञप्त करता हूँ। उसे सुनो, अच्छी तरह मन में धारण करो; मैं कहूँगा।" "जी भन्ते," आयुष्मान आनंद ने भगवान को उत्तर दिया। भगवान ने यह कहा— "आनंद, वे छह अभिजातियाँ कौन सी हैं? यहाँ आनंद, कोई कृष्ण अभिजाति वाला होकर कृष्ण धर्म (अकुशल कर्म) को उत्पन्न करता है। यहाँ पुनः आनंद, कोई कृष्ण अभिजाति वाला होकर शुक्ल धर्म (कुशल कर्म) को उत्पन्न करता है। यहाँ पुनः आनंद, कोई कृष्ण अभिजाति वाला होकर न-कृष्ण न-शुक्ल निर्वाण को प्राप्त करता है। यहाँ पुनः आनंद, कोई शुक्ल अभिजाति वाला होकर कृष्ण धर्म को उत्पन्न करता है। यहाँ पुनः आनंद, कोई शुक्ल अभिजाति वाला होकर शुक्ल धर्म को उत्पन्न करता है। यहाँ पुनः आनंद, कोई शुक्ल अभिजाति वाला होकर न-कृष्ण न-शुक्ल निर्वाण को प्राप्त करता है।"


‘‘กถญฺจานนฺท, กณฺหาภิชาติโย สมาโน กณฺหํ ธมฺมํ อภิชายติ? อิธานนฺท, เอกจฺโจ นีเจ กุเล ปจฺจาชาโต โหติ – จณฺฑาลกุเล วา เนสาทกุเล วา เวนกุเล วา รถการกุเล วา ปุกฺกุสกุเล วา, ทลิทฺเท อปฺปนฺนปานโภชเน กสิรวุตฺติเก, ยตฺถ กสิเรน ฆาสจฺฉาโท ลพฺภติ. โส จ โหติ ทุพฺพณฺโณ ทุทฺทสิโก โอโกฏิมโก พวฺหาพาโธ กาโณ วา กุณี วา ขญฺโช วา ปกฺขหโต วา, น ลาภี อนฺนสฺส ปานสฺส วตฺถสฺส ยานสฺส มาลาคนฺธวิเลปนสฺส เสยฺยาวสถปทีเปยฺยสฺส. โส กาเยน ทุจฺจริตํ จรติ, วาจาย ทุจฺจริตํ จรติ, มนสา ทุจฺจริตํ จรติ. โส กาเยน ทุจฺจริตํ จริตฺวา, วาจาย ทุจฺจริตํ จริตฺวา, มนสา ทุจฺจริตํ จริตฺวา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชติ. เอวํ โข, อานนฺท, กณฺหาภิชาติโย สมาโน กณฺหํ ธมฺมํ อภิชายติ.

"आनंद, कैसे कोई कृष्ण-अभिजाति (काली जाति) वाला होकर कृष्ण-धर्म (काले स्वभाव) को उत्पन्न करता है? आनंद, यहाँ कोई व्यक्ति नीच कुल में पैदा होता है - जैसे चाण्डाल कुल, निषाद कुल, वेणुकार कुल, रथकार कुल या पुक्कुस कुल में; जो दरिद्र, अल्प अन्न-पान वाला और कष्टपूर्ण जीविका वाला होता है, जहाँ कठिनाई से भोजन और वस्त्र प्राप्त होते हैं। वह कुरूप, देखने में अरुचिकर, बौना, बहुत रोगों वाला, काना, लंगड़ा या पक्षाघात से पीड़ित होता है। उसे अन्न, पान, वस्त्र, वाहन, माला-गंध-विलेपन और शय्या-आवास-प्रकाश सुलभ नहीं होते। वह काया से दुश्चरित करता है, वाणी से दुश्चरित करता है, मन से दुश्चरित करता है। वह काया, वाणी और मन से दुश्चरित करके, शरीर के भेद होने पर मृत्यु के पश्चात अपाय, दुर्गति, विनिपात और नरक में उत्पन्न होता है। आनंद, इस प्रकार कृष्ण-अभिजाति वाला होकर कृष्ण-धर्म को उत्पन्न करता है।"


‘‘กถญฺจานนฺท, กณฺหาภิชาติโย สมาโน สุกฺกํ ธมฺมํ อภิชายติ? อิธานนฺท, เอกจฺโจ นีเจ กุเล ปจฺจาชาโต โหติ – จณฺฑาลกุเล วา…เป… เสยฺยาวสถปทีเปยฺยสฺส. โส กาเยน สุจริตํ จรติ, วาจาย สุจริตํ จรติ, มนสา สุจริตํ จรติ. โส กาเยน สุจริตํ จริตฺวา, วาจาย สุจริตํ จริตฺวา, มนสา สุจริตํ จริตฺวา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชติ. เอวํ โข, อานนฺท, กณฺหาภิชาติโย สมาโน สุกฺกํ ธมฺมํ อภิชายติ.

"आनंद, कैसे कोई कृष्ण-अभिजाति वाला होकर शुक्ल-धर्म (श्वेत स्वभाव) को उत्पन्न करता है? आनंद, यहाँ कोई व्यक्ति नीच कुल में पैदा होता है - जैसे चाण्डाल कुल में... (पूर्ववत)... शय्या-आवास-प्रकाश तक। वह काया से सुचरित करता है, वाणी से सुचरित करता है, मन से सुचरित करता है। वह काया, वाणी और मन से सुचरित करके, शरीर के भेद होने पर मृत्यु के पश्चात सुगति और स्वर्ग लोक में उत्पन्न होता है। आनंद, इस प्रकार कृष्ण-अभिजाति वाला होकर शुक्ल-धर्म को उत्पन्न करता है।"


‘‘กถญฺจานนฺท, กณฺหาภิชาติโย สมาโน อกณฺหํ อสุกฺกํ นิพฺพานํ อภิชายติ? อิธานนฺท, เอกจฺโจ นีเจ กุเล ปจฺจาชาโต โหติ – จณฺฑาลกุเล [Pg.339] วา…เป… โส จ โหติ ทุพฺพณฺโณ ทุทฺทสิโก โอโกฏิมโก. โส เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชติ. โส เอวํ ปพฺพชิโต สมาโน ปญฺจ นีวรเณ ปหาย เจตโส อุปกฺกิเลเส ปญฺญาย ทุพฺพลีกรเณ, จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ สุปฺปติฏฺฐิตจิตฺโต, สตฺต โพชฺฌงฺเค ยถาภูตํ ภาเวตฺวา อกณฺหํ อสุกฺกํ นิพฺพานํ อภิชายติ. เอวํ โข, อานนฺท, กณฺหาภิชาติโย สมาโน อกณฺหํ อสุกฺกํ นิพฺพานํ อภิชายติ.

"आनंद, कैसे कोई कृष्ण-अभिजाति वाला होकर न-कृष्ण न-शुक्ल निर्वाण को प्राप्त करता है? आनंद, यहाँ कोई व्यक्ति नीच कुल में पैदा होता है - जैसे चाण्डाल कुल में... (पूर्ववत)... वह कुरूप, देखने में अरुचिकर और बौना होता है। वह केश और दाढ़ी मुँड़वाकर, काषाय वस्त्र धारण कर, घर से बेघर होकर प्रव्रजित हो जाता है। वह इस प्रकार प्रव्रजित होकर, चित्त के उपक्लेश और प्रज्ञा को दुर्बल करने वाले पाँच नीवरणों को त्यागकर, चारों स्मृति-प्रस्थानों में सुप्रतिष्ठित चित्त वाला होकर, सात बोध्यंगों की यथार्थ रूप से भावना करके न-कृष्ण न-शुक्ल निर्वाण को प्राप्त करता है। आनंद, इस प्रकार कृष्ण-अभिजाति वाला होकर न-कृष्ण न-शुक्ल निर्वाण को प्राप्त करता है।"


‘‘กถญฺจานนฺท, สุกฺกาภิชาติโย สมาโน กณฺหํ ธมฺมํ อภิชายติ? อิธานนฺท, เอกจฺโจ อุจฺเจ กุเล ปจฺจาชาโต โหติ – ขตฺติยมหาสาลกุเล วา พฺราหฺมณมหาสาลกุเล วา คหปติมหาสาลกุเล วา, อฑฺเฒ มหทฺธเน มหาโภเค ปหูตชาตรูปรชเต ปหูตวิตฺตูปกรเณ ปหูตธนธญฺเญ. โส จ โหติ อภิรูโป ทสฺสนีโย ปาสาทิโก ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย สมนฺนาคโต, ลาภี อนฺนสฺส ปานสฺส วตฺถสฺส ยานสฺส มาลาคนฺธวิเลปนสฺส เสยฺยาวสถปทีเปยฺยสฺส. โส กาเยน ทุจฺจริตํ จรติ, วาจาย ทุจฺจริตํ จรติ, มนสา ทุจฺจริตํ จรติ. โส กาเยน ทุจฺจริตํ จริตฺวา, วาจาย ทุจฺจริตํ จริตฺวา, มนสา ทุจฺจริตํ จริตฺวา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชติ. เอวํ โข, อานนฺท, สุกฺกาภิชาติโย สมาโน กณฺหํ ธมฺมํ อภิชายติ.

"आनंद, कैसे कोई शुक्ल-अभिजाति वाला होकर कृष्ण-धर्म को उत्पन्न करता है? आनंद, यहाँ कोई व्यक्ति उच्च कुल में पैदा होता है - जैसे क्षत्रिय महाशाल कुल, ब्राह्मण महाशाल कुल या गृहपति महाशाल कुल में; जो समृद्ध, महाधनी, महाभोगी, प्रचुर स्वर्ण-रजत और प्रचुर धन-धान्य वाला होता है। वह रूपवान, दर्शनीय, चित्त को प्रसन्न करने वाला और परम वर्ण-सौन्दर्य से युक्त होता है। उसे अन्न, पान, वस्त्र, वाहन, माला-गंध-विलेपन और शय्या-आवास-प्रकाश सुलभ होते हैं। वह काया से दुश्चरित करता है, वाणी से दुश्चरित करता है, मन से दुश्चरित करता है। वह काया, वाणी और मन से दुश्चरित करके, शरीर के भेद होने पर मृत्यु के पश्चात अपाय, दुर्गति, विनिपात और नरक में उत्पन्न होता है। आनंद, इस प्रकार शुक्ल-अभिजाति वाला होकर कृष्ण-धर्म को उत्पन्न करता है।"


‘‘กถญฺจานนฺท, สุกฺกาภิชาติโย สมาโน สุกฺกํ ธมฺมํ อภิชายติ? อิธานนฺท, เอกจฺโจ อุจฺเจ กุเล ปจฺจาชาโต โหติ – ขตฺติยมหาสาลกุเล วา…เป… เสยฺยาวสถปทีเปยฺยสฺส. โส กาเยน สุจริตํ จรติ, วาจาย สุจริตํ จรติ, มนสา สุจริตํ จรติ. โส กาเยน สุจริตํ จริตฺวา, วาจาย สุจริตํ จริตฺวา, มนสา สุจริตํ จริตฺวา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชติ. เอวํ โข, อานนฺท, สุกฺกาภิชาติโย สมาโน สุกฺกํ ธมฺมํ อภิชายติ.

"आनंद, कैसे कोई शुक्ल-अभिजाति वाला होकर शुक्ल-धर्म को उत्पन्न करता है? आनंद, यहाँ कोई व्यक्ति उच्च कुल में पैदा होता है - जैसे क्षत्रिय महाशाल कुल में... (पूर्ववत)... शय्या-आवास-प्रकाश तक। वह काया से सुचरित करता है, वाणी से सुचरित करता है, मन से सुचरित करता है। वह काया, वाणी और मन से सुचरित करके, शरीर के भेद होने पर मृत्यु के पश्चात सुगति और स्वर्ग लोक में उत्पन्न होता है। आनंद, इस प्रकार शुक्ल-अभिजाति वाला होकर शुक्ल-धर्म को उत्पन्न करता है।"


‘‘กถญฺจานนฺท, สุกฺกาภิชาติโย สมาโน อกณฺหํ อสุกฺกํ นิพฺพานํ อภิชายติ? อิธานนฺท, เอกจฺโจ อุจฺเจ กุเล ปจฺจาชาโต โหติ – ขตฺติยมหาสาลกุเล [Pg.340] วา พฺราหฺมณมหาสาลกุเล วา คหปติมหาสาลกุเล วา, อฑฺเฒ มหทฺธเน มหาโภเค ปหูตชาตรูปรชเต ปหูตวิตฺตูปกรเณ ปหูตธนธญฺเญ. โส จ โหติ อภิรูโป ทสฺสนีโย ปาสาทิโก ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย สมนฺนาคโต, ลาภี อนฺนสฺส ปานสฺส วตฺถสฺส ยานสฺส มาลาคนฺธวิเลปนสฺส เสยฺยาวสถปทีเปยฺยสฺส. โส เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชติ. โส เอวํ ปพฺพชิโต สมาโน ปญฺจ นีวรเณ ปหาย เจตโส อุปกฺกิเลเส ปญฺญาย ทุพฺพลีกรเณ, จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ สุปฺปติฏฺฐิตจิตฺโต, สตฺต โพชฺฌงฺเค ยถาภูตํ ภาเวตฺวา อกณฺหํ อสุกฺกํ นิพฺพานํ อภิชายติ. เอวํ โข, อานนฺท, สุกฺกาภิชาติโย สมาโน อกณฺหํ อสุกฺกํ นิพฺพานํ อภิชายติ. อิมา โข, อานนฺท, ฉฬภิชาติโย’’ติ. ตติยํ.

"आनंद, कैसे कोई शुक्ल-अभिजाति वाला होकर न-कृष्ण न-शुक्ल निर्वाण को प्राप्त करता है? आनंद, यहाँ कोई व्यक्ति उच्च कुल में पैदा होता है - जैसे क्षत्रिय महाशाल कुल, ब्राह्मण महाशाल कुल या गृहपति महाशाल कुल में; जो समृद्ध, महाधनी, महाभोगी, प्रचुर स्वर्ण-रजत और प्रचुर धन-धान्य वाला होता है। वह रूपवान, दर्शनीय, चित्त को प्रसन्न करने वाला और परम वर्ण-सौन्दर्य से युक्त होता है। उसे अन्न, पान, वस्त्र, वाहन, माला-गंध-विलेपन और शय्या-आवास-प्रकाश सुलभ होते हैं। वह केश और दाढ़ी मुँड़वाकर, काषाय वस्त्र धारण कर, घर से बेघर होकर प्रव्रजित हो जाता है। वह इस प्रकार प्रव्रजित होकर, चित्त के उपक्लेश और प्रज्ञा को दुर्बल करने वाले पाँच नीवरणों को त्यागकर, चारों स्मृति-प्रस्थानों में सुप्रतिष्ठित चित्त वाला होकर, सात बोध्यंगों की यथार्थ रूप से भावना करके न-कृष्ण न-शुक्ल निर्वाण को प्राप्त करता है। आनंद, इस प्रकार शुक्ल-अभिजाति वाला होकर न-कृष्ण न-शुक्ल निर्वाण को प्राप्त करता है। आनंद, ये ही छह अभिजातियाँ हैं।"


๔. อาสวสุตฺตํ

४. आसव सुत्त


๕๘. ‘‘ฉหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ อาหุเนยฺโย โหติ ปาหุเนยฺโย ทกฺขิเณยฺโย อญฺชลิกรณีโย อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺส.

५८. "भिक्षुओं, छह धर्मों (गुणों) से युक्त भिक्षु आह्वनीय (आदरपूर्वक दान के योग्य), पाहुनीय (अतिथि सत्कार के योग्य), दक्षिणीय (पुण्य फल की इच्छा से दिए दान के योग्य), अंजलि-करणीय (हाथ जोड़कर प्रणाम करने योग्य) और लोक के लिए अनुपम पुण्य-क्षेत्र होता है।"


กตเมหิ ฉหิ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน เย อาสวา สํวรา ปหาตพฺพา เต สํวเรน ปหีนา โหนฺติ, เย อาสวา ปฏิเสวนา ปหาตพฺพา เต ปฏิเสวนาย ปหีนา โหนฺติ, เย อาสวา อธิวาสนา ปหาตพฺพา เต อธิวาสนาย ปหีนา โหนฺติ, เย อาสวา ปริวชฺชนา ปหาตพฺพา เต ปริวชฺชนาย ปหีนา โหนฺติ, เย อาสวา วิโนทนา ปหาตพฺพา เต วิโนทนาย ปหีนา โหนฺติ, เย อาสวา ภาวนา ปหาตพฺพา เต ภาวนาย ปหีนา โหนฺติ.

वे कौन से छह हैं? यहाँ, भिक्षुओं, भिक्षु के जो आस्रव संयम (संवर्) द्वारा त्यागे जाने योग्य हैं, वे संयम द्वारा त्याग दिए जाते हैं; जो आस्रव सेवन (उपयोग) द्वारा त्यागे जाने योग्य हैं, वे सेवन द्वारा त्याग दिए जाते हैं; जो आस्रव सहनशीलता (अधिवासन) द्वारा त्यागे जाने योग्य हैं, वे सहनशीलता द्वारा त्याग दिए जाते हैं; जो आस्रव वर्जन (बचने) द्वारा त्यागे जाने योग्य हैं, वे वर्जन द्वारा त्याग दिए जाते हैं; जो आस्रव निवारण (विनोदन) द्वारा त्यागे जाने योग्य हैं, वे निवारण द्वारा त्याग दिए जाते हैं; और जो आस्रव भावना (अभ्यास) द्वारा त्यागे जाने योग्य हैं, वे भावना द्वारा त्याग दिए जाते हैं।


‘‘กตเม จ, ภิกฺขเว, อาสวา สํวรา ปหาตพฺพา เย สํวเรน ปหีนา โหนฺติ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ปฏิสงฺขา โยนิโส จกฺขุนฺทฺริยสํวรสํวุโต วิหรติ. ยํ หิสฺส, ภิกฺขเว, จกฺขุนฺทฺริยสํวรํ อสํวุตสฺส วิหรโต อุปฺปชฺเชยฺยุํ อาสวา วิฆาตปริฬาหา, จกฺขุนฺทฺริยสํวรํ สํวุตสฺส วิหรโต เอวํส เต อาสวา วิฆาตปริฬาหา น โหนฺติ. ปฏิสงฺขา โยนิโส โสตินฺทฺริย…เป… ฆานินฺทฺริย… ชิวฺหินฺทฺริย… กายินฺทฺริย… มนินฺทฺริยสํวรสํวุโต [Pg.341] วิหรติ. ยํ หิสฺส, ภิกฺขเว, มนินฺทฺริยสํวรํ อสํวุตสฺส วิหรโต อุปฺปชฺเชยฺยุํ อาสวา วิฆาตปริฬาหา, มนินฺทฺริยสํวรํ สํวุตสฺส วิหรโต เอวํส เต อาสวา วิฆาตปริฬาหา น โหนฺติ. อิเม วุจฺจนฺติ, ภิกฺขเว, อาสวา สํวรา ปหาตพฺพา เย สํวเรน ปหีนา โหนฺติ.

भिक्षुओं, वे कौन से आस्रव हैं जो संयम द्वारा त्यागे जाने योग्य हैं और संयम द्वारा त्याग दिए जाते हैं? यहाँ, भिक्षुओं, भिक्षु विवेकपूर्वक विचार (योनिसो पटिसंखा) करके चक्षु-इन्द्रिय के संयम से सुरक्षित होकर विहार करता है। भिक्षुओं, यदि वह चक्षु-इन्द्रिय के संयम के बिना विहार करे, तो जो आस्रव, कष्ट और संताप उत्पन्न हो सकते हैं, चक्षु-इन्द्रिय के संयम से सुरक्षित होकर विहार करने पर वे आस्रव, कष्ट और संताप नहीं होते। वह विवेकपूर्वक विचार करके श्रोत्र-इन्द्रिय... घ्राण-इन्द्रिय... जिह्वा-इन्द्रिय... काय-इन्द्रिय... मन-इन्द्रिय के संयम से सुरक्षित होकर विहार करता है। भिक्षुओं, यदि वह मन-इन्द्रिय के संयम के बिना विहार करे, तो जो आस्रव, कष्ट और संताप उत्पन्न हो सकते हैं, मन-इन्द्रिय के संयम से सुरक्षित होकर विहार करने पर वे आस्रव, कष्ट और संताप नहीं होते। भिक्षुओं, इन्हें वे आस्रव कहा जाता है जो संयम द्वारा त्यागे जाने योग्य हैं और संयम द्वारा त्याग दिए जाते हैं।


‘‘กตเม จ, ภิกฺขเว, อาสวา ปฏิเสวนา ปหาตพฺพา เย ปฏิเสวนาย ปหีนา โหนฺติ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ปฏิสงฺขา โยนิโส จีวรํ ปฏิเสวติ – ‘ยาวเทว สีตสฺส ปฏิฆาตาย, อุณฺหสฺส ปฏิฆาตาย, ฑํสมกสวาตาตปสรีสปสมฺผสฺสานํ ปฏิฆาตาย, ยาวเทว หิริโกปีนปฏิจฺฉาทนตฺถํ’. ปฏิสงฺขา โยนิโส ปิณฺฑปาตํ ปฏิเสวติ – ‘เนว ทวาย น มทาย น มณฺฑนาย น วิภูสนาย, ยาวเทว อิมสฺส กายสฺส ฐิติยา ยาปนาย, วิหึสูปรติยา พฺรหฺมจริยานุคฺคหาย, อิติ ปุราณญฺจ เวทนํ ปฏิหงฺขามิ, นวญฺจ เวทนํ น อุปฺปาเทสฺสามิ, ยาตฺรา จ เม ภวิสฺสติ อนวชฺชตา จ ผาสุวิหาโร จ’. ปฏิสงฺขา โยนิโส เสนาสนํ ปฏิเสวติ – ‘ยาวเทว สีตสฺส ปฏิฆาตาย, อุณฺหสฺส ปฏิฆาตาย, ฑํสมกสวาตาตปสรีสปสมฺผสฺสานํ ปฏิฆาตาย, ยาวเทว อุตุปริสฺสยวิโนทนปฏิสลฺลานารามตฺถํ’. ปฏิสงฺขา โยนิโส คิลานปฺปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ ปฏิเสวติ – ‘ยาวเทว อุปฺปนฺนานํ เวยฺยาพาธิกานํ เวทนานํ ปฏิฆาตาย, อพฺยาพชฺฌปรมตายา’ติ. ยํ หิสฺส, ภิกฺขเว, อปฺปฏิเสวโต อุปฺปชฺเชยฺยุํ อาสวา วิฆาตปริฬาหา, ปฏิเสวโต เอวํส เต อาสวา วิฆาตปริฬาหา น โหนฺติ. อิเม วุจฺจนฺติ, ภิกฺขเว, อาสวา ปฏิเสวนา ปหาตพฺพา เย ปฏิเสวนาย ปหีนา โหนฺติ.

भिक्षुओं, वे कौन से आस्रव हैं जो सेवन (उपयोग) द्वारा त्यागे जाने योग्य हैं और सेवन द्वारा त्याग दिए जाते हैं? यहाँ, भिक्षुओं, भिक्षु विवेकपूर्वक विचार करके चीवर (वस्त्र) का सेवन करता है—'केवल शीत को दूर करने के लिए, उष्णता को दूर करने के लिए, डाँस, मच्छर, हवा, धूप और रेंगने वाले जीवों के स्पर्श को दूर करने के लिए, और केवल लज्जा के अंगों को ढंकने के लिए'। वह विवेकपूर्वक विचार करके पिण्डपात (भोजन) का सेवन करता है—'न खेल-कूद के लिए, न मद के लिए, न श्रृंगार के लिए, न शोभा के लिए, बल्कि केवल इस शरीर की स्थिति और निर्वाह के लिए, कष्ट की निवृत्ति के लिए और ब्रह्मचर्य के पालन में सहायता के लिए; इस प्रकार मैं पुरानी वेदना (भूख) को शांत करूँगा और नई वेदना (अतिभोजन का कष्ट) उत्पन्न नहीं होने दूँगा, और मेरी यात्रा (जीवन-निर्वाह) निर्दोष और सुखद होगी'। वह विवेकपूर्वक विचार करके शयनासन (आवास) का सेवन करता है—'केवल शीत को दूर करने के लिए, उष्णता को दूर करने के लिए, डाँस, मच्छर, हवा, धूप और रेंगने वाले जीवों के स्पर्श को दूर करने के लिए, और केवल ऋतुओं के कष्टों को दूर करने तथा एकांत में ध्यान का आनंद लेने के लिए'। वह विवेकपूर्वक विचार करके बीमारों के लिए आवश्यक औषधियों और उपकरणों का सेवन करता है—'केवल उत्पन्न हुए रोगों की वेदनाओं को दूर करने के लिए और पूर्णतः आरोग्य के लिए'। भिक्षुओं, यदि वह इनका सेवन न करे, तो जो आस्रव, कष्ट और संताप उत्पन्न हो सकते हैं, सेवन करने पर वे आस्रव, कष्ट और संताप नहीं होते। भिक्षुओं, इन्हें वे आस्रव कहा जाता है जो सेवन द्वारा त्यागे जाने योग्य हैं और सेवन द्वारा त्याग दिए जाते हैं।


‘‘กตเม จ, ภิกฺขเว, อาสวา อธิวาสนา ปหาตพฺพา เย อธิวาสนาย ปหีนา โหนฺติ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ปฏิสงฺขา โยนิโส ขโม โหติ สีตสฺส อุณฺหสฺส, ชิฆจฺฉาย, ปิปาสาย, ฑํสมกสวาตาตปสรีสปสมฺผสฺสานํ, ทุรุตฺตานํ ทุราคตานํ วจนปถานํ, อุปฺปนฺนานํ สารีริกานํ เวทนานํ ทุกฺขานํ ติพฺพานํ ขรานํ กฏุกานํ อสาตานํ อมนาปานํ ปาณหรานํ อธิวาสกชาติโก โหติ. ยํ หิสฺส, ภิกฺขเว[Pg.342], อนธิวาสโต อุปฺปชฺเชยฺยุํ อาสวา วิฆาตปริฬาหา, อธิวาสโต เอวํส เต อาสวา วิฆาตปริฬาหา น โหนฺติ. อิเม วุจฺจนฺติ, ภิกฺขเว, อาสวา อธิวาสนา ปหาตพฺพา เย อธิวาสนาย ปหีนา โหนฺติ.

भिक्षुओं, वे कौन से आस्रव हैं जो सहनशीलता (अधिवासन) द्वारा त्यागे जाने योग्य हैं और सहनशीलता द्वारा त्याग दिए जाते हैं? यहाँ, भिक्षुओं, भिक्षु विवेकपूर्वक विचार करके शीत, उष्णता, भूख, प्यास, डाँस, मच्छर, हवा, धूप और रेंगने वाले जीवों के स्पर्श को सहने वाला होता है; वह कटु और अप्रिय वचनों को सहने वाला होता है; वह शरीर में उत्पन्न हुई दुखद, तीव्र, कठोर, कटु, अरुचिकर, अप्रिय और प्राणघातक वेदनाओं को सहने के स्वभाव वाला होता है। भिक्षुओं, यदि वह इन्हें न सहे, तो जो आस्रव, कष्ट और संताप उत्पन्न हो सकते हैं, सहने पर वे आस्रव, कष्ट और संताप नहीं होते। भिक्षुओं, इन्हें वे आस्रव कहा जाता है जो सहनशीलता द्वारा त्यागे जाने योग्य हैं और सहनशीलता द्वारा त्याग दिए जाते हैं।


‘‘กตเม จ, ภิกฺขเว, อาสวา ปริวชฺชนา ปหาตพฺพา เย ปริวชฺชนาย ปหีนา โหนฺติ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ปฏิสงฺขา โยนิโส จณฺฑํ หตฺถึ ปริวชฺเชติ, จณฺฑํ อสฺสํ ปริวชฺเชติ, จณฺฑํ โคณํ ปริวชฺเชติ, จณฺฑํ กุกฺกุรํ ปริวชฺเชติ, อหึ ขาณุํ กณฺฏกฏฺฐานํ โสพฺภํ ปปาตํ จนฺทนิกํ โอฬิคลฺลํ, ยถารูเป อนาสเน นิสินฺนํ, ยถารูเป อโคจเร จรนฺตํ, ยถารูเป ปาปเก มิตฺเต ภชนฺตํ วิญฺญู สพฺรหฺมจารี ปาปเกสุ ฐาเนสุ โอกปฺเปยฺยุํ, โส ตญฺจ อนาสนํ ตญฺจ อโคจรํ เต จ ปาปเก มิตฺเต ปฏิสงฺขา โยนิโส ปริวชฺเชติ. ยํ หิสฺส, ภิกฺขเว, อปริวชฺชยโต อุปฺปชฺเชยฺยุํ อาสวา วิฆาตปริฬาหา, ปริวชฺชยโต เอวํส เต อาสวา วิฆาตปริฬาหา น โหนฺติ. อิเม วุจฺจนฺติ, ภิกฺขเว, อาสวา ปริวชฺชนา ปหาตพฺพา เย ปริวชฺชนาย ปหีนา โหนฺติ.

भिक्षुओं, वे कौन से आस्रव हैं जो वर्जन (बचने) द्वारा त्यागे जाने योग्य हैं और वर्जन द्वारा त्याग दिए जाते हैं? यहाँ, भिक्षुओं, भिक्षु विवेकपूर्वक विचार करके जंगली हाथी से बचता है, जंगली घोड़े से बचता है, जंगली बैल से बचता है, जंगली कुत्ते से बचता है, साँप, ठूँठ, काँटों वाली जगह, गड्ढे, प्रपात (खाई), गंदे गड्ढे और नालियों से बचता है। वह ऐसे अनुचित आसनों (बैठने के स्थान), अनुचित गोचर (भ्रमण के स्थान) और ऐसे पाप-मित्रों (बुरे मित्रों) से बचता है, जिनके साथ रहने पर बुद्धिमान सब्रह्मचारी उसे पापपूर्ण स्थितियों में पड़ा हुआ मान सकते हैं। वह विवेकपूर्वक विचार करके उस अनुचित आसन, उस अनुचित गोचर और उन पाप-मित्रों का वर्जन करता है। भिक्षुओं, यदि वह इनसे न बचे, तो जो आस्रव, कष्ट और संताप उत्पन्न हो सकते हैं, बचने पर वे आस्रव, कष्ट और संताप नहीं होते। भिक्षुओं, इन्हें वे आस्रव कहा जाता है जो वर्जन द्वारा त्यागे जाने योग्य हैं और वर्जन द्वारा त्याग दिए जाते हैं।


‘‘กตเม จ, ภิกฺขเว, อาสวา วิโนทนา ปหาตพฺพา เย วิโนทนาย ปหีนา โหนฺติ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ปฏิสงฺขา โยนิโส อุปฺปนฺนํ กามวิตกฺกํ นาธิวาเสติ ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ อนภาวํ คเมติ, ปฏิสงฺขา โยนิโส อุปฺปนฺนํ พฺยาปาทวิตกฺกํ…เป… อุปฺปนฺนํ วิหึสาวิตกฺกํ… อุปฺปนฺนุปฺปนฺเน ปาปเก อกุสเล ธมฺเม นาธิวาเสติ ปชหติ วิโนเทติ พฺยนฺตีกโรติ อนภาวํ คเมติ. ยํ หิสฺส, ภิกฺขเว, อวิโนทยโต อุปฺปชฺเชยฺยุํ อาสวา วิฆาตปริฬาหา, วิโนทยโต เอวํส เต อาสวา วิฆาตปริฬาหา น โหนฺติ. อิเม วุจฺจนฺติ, ภิกฺขเว, อาสวา วิโนทนา ปหาตพฺพา เย วิโนทนาย ปหีนา โหนฺติ.

भिक्षुओं, वे कौन से आस्रव हैं जिन्हें दूर करने (विनोदन) के द्वारा त्यागना चाहिए, जो दूर करने से त्याग दिए जाते हैं? यहाँ, भिक्षुओं, एक भिक्षु विवेकपूर्वक विचार करके उत्पन्न हुए काम-वितर्क को स्वीकार नहीं करता, उसे त्याग देता है, दूर करता है, समाप्त करता है और पुन: उत्पन्न न होने की स्थिति में पहुँचा देता है; विवेकपूर्वक विचार करके उत्पन्न हुए व्यापाद-वितर्क को... उत्पन्न हुए विहिंसा-वितर्क को... उत्पन्न हुए बार-बार उत्पन्न होने वाले पापमय अकुशल धर्मों को स्वीकार नहीं करता, उन्हें त्याग देता है, दूर करता है, समाप्त करता है और पुन: उत्पन्न न होने की स्थिति में पहुँचा देता है। भिक्षुओं, यदि वह इन्हें दूर नहीं करता, तो उसे जो आस्रव और कष्टदायक संताप उत्पन्न होते, इन्हें दूर करने से वे आस्रव और कष्टदायक संताप नहीं होते। भिक्षुओं, इन्हें दूर करने के द्वारा त्यागे जाने वाले आस्रव कहा जाता है जो दूर करने से त्याग दिए जाते हैं।


‘‘กตเม จ, ภิกฺขเว, อาสวา ภาวนา ปหาตพฺพา เย ภาวนาย ปหีนา โหนฺติ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ปฏิสงฺขา โยนิโส สติสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวติ วิเวกนิสฺสิตํ วิราคนิสฺสิตํ นิโรธนิสฺสิตํ โวสฺสคฺคปริณามึ, ปฏิสงฺขา โยนิโส ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวติ…เป… วีริยสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวติ… ปีติสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวติ… ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวติ… สมาธิสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวติ… อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวติ วิเวกนิสฺสิตํ วิราคนิสฺสิตํ นิโรธนิสฺสิตํ โวสฺสคฺคปริณามึ. ยํ หิสฺส, ภิกฺขเว, อภาวยโต [Pg.343] อุปฺปชฺเชยฺยุํ อาสวา วิฆาตปริฬาหา, ภาวยโต เอวํส เต อาสวา วิฆาตปริฬาหา น โหนฺติ. อิเม วุจฺจนฺติ, ภิกฺขเว, อาสวา ภาวนา ปหาตพฺพา เย ภาวนาย ปหีนา โหนฺติ.

भिक्षुओं, वे कौन से आस्रव हैं जिन्हें भावना (अभ्यास) के द्वारा त्यागना चाहिए, जो भावना से त्याग दिए जाते हैं? यहाँ, भिक्षुओं, एक भिक्षु विवेकपूर्वक विचार करके विवेक-आश्रित, विराग-आश्रित, निरोध-आश्रित और त्याग में परिणत होने वाले स्मृति-संबोध्यंग की भावना करता है; विवेकपूर्वक विचार करके धर्म-विचय-संबोध्यंग की भावना करता है... वीर्य-संबोध्यंग की... प्रीति-संबोध्यंग की... प्रश्रब्धि-संबोध्यंग की... समाधि-संबोध्यंग की... उपेक्षा-संबोध्यंग की भावना करता है जो विवेक-आश्रित, विराग-आश्रित, निरोध-आश्रित और त्याग में परिणत होने वाले हैं। भिक्षुओं, यदि वह इनकी भावना नहीं करता, तो उसे जो आस्रव और कष्टदायक संताप उत्पन्न होते, भावना करने से वे आस्रव और कष्टदायक संताप नहीं होते। भिक्षुओं, इन्हें भावना के द्वारा त्यागे जाने वाले आस्रव कहा जाता है जो भावना से त्याग दिए जाते हैं।


‘‘อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ฉหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ อาหุเนยฺโย โหติ ปาหุเนยฺโย ทกฺขิเณยฺโย อญฺชลิกรณีโย อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺสา’’ติ. จตุตฺถํ.

भिक्षुओं, इन छह धर्मों से युक्त भिक्षु आह्वनीय, पाहुनीय, दक्षिणीय, अंजलि-करणीय और लोक के लिए अनुपम पुण्य-क्षेत्र होता है। चौथा सुत्त समाप्त।


๕. ทารุกมฺมิกสุตฺตํ

५. दारुकम्मिक सुत्त


๕๙. เอวํ เม สุตํ – เอกํ สมยํ ภควา นาติเก วิหรติ คิญฺชกาวสเถ. อถ โข ทารุกมฺมิโก คหปติ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺนํ โข ทารุกมฺมิกํ คหปตึ ภควา เอตทโวจ – ‘‘อปิ นุ เต, คหปติ, กุเล ทานํ ทียตี’’ติ? ‘‘ทียติ เม, ภนฺเต, กุเล ทานํ. ตญฺจ โข เย เต ภิกฺขู อารญฺญิกา ปิณฺฑปาติกา ปํสุกูลิกา อรหนฺโต วา อรหตฺตมคฺคํ วา สมาปนฺนา, ตถารูเปสุ เม, ภนฺเต, ภิกฺขูสุ ทานํ ทียตี’’ติ.

५९. ऐसा मैंने सुना—एक समय भगवान नातिक गाँव के ईंटों के घर (गिञ्जकावसथ) में विहार कर रहे थे। तब दारुकम्मिक गृहपति जहाँ भगवान थे, वहाँ पहुँचा; पहुँचकर भगवान को अभिवादन कर एक ओर बैठ गया। एक ओर बैठे हुए दारुकम्मिक गृहपति से भगवान ने यह कहा— 'गृहपति, क्या तुम्हारे कुल में दान दिया जाता है?' 'भन्ते, मेरे कुल में दान दिया जाता है। और वह दान उन भिक्षुओं को दिया जाता है जो आरण्यक (वनवासी), पिण्डपातिक (भिक्षाटन करने वाले), पांसुकूलिक (फटे-पुराने वस्त्र पहनने वाले) हैं, जो अर्हत् हैं या अर्हत्-मार्ग पर आरूढ़ हैं; भन्ते, ऐसे भिक्षुओं को मेरे कुल में दान दिया जाता है'।


‘‘ทุชฺชานํ โข เอตํ, คหปติ, ตยา คิหินา กามโภคินา ปุตฺตสมฺพาธสยนํ อชฺฌาวสนฺเตน, กาสิกจนฺทนํ ปจฺจนุโภนฺเตน, มาลาคนฺธวิเลปนํ ธารยนฺเตน, ชาตรูปรชตํ สาทิยนฺเตน อิเม วา อรหนฺโต อิเม วา อรหตฺตมคฺคํ สมาปนฺนาติ.

गृहपति, तुम्हारे जैसे गृहस्थ के लिए, जो काम-भोगों का उपभोग करता है, जो स्त्री-पुत्रों से घिरे घर में रहता है, जो काशी के चन्दन का उपयोग करता है, जो माला, गन्ध और विलेपन धारण करता है, जो स्वर्ण और रजत स्वीकार करता है, यह जानना कठिन है कि 'ये अर्हत् हैं' या 'ये अर्हत्-मार्ग पर आरूढ़ हैं'।


‘‘อารญฺญิโก เจปิ, คหปติ, ภิกฺขุ โหติ อุทฺธโต อุนฺนโฬ จปโล มุขโร วิกิณฺณวาโจ มุฏฺฐสฺสติ อสมฺปชาโน อสมาหิโต วิพฺภนฺตจิตฺโต ปากตินฺทฺริโย. เอวํ โส เตนงฺเคน คารยฺโห. อารญฺญิโก เจปิ, คหปติ, ภิกฺขุ โหติ อนุทฺธโต อนุนฺนโฬ อจปโล อมุขโร อวิกิณฺณวาโจ อุปฏฺฐิตสฺสติ สมฺปชาโน สมาหิโต เอกคฺคจิตฺโต สํวุตินฺทฺริโย. เอวํ โส เตนงฺเคน ปาสํโส.

गृहपति, यदि कोई आरण्यक भिक्षु चंचल, अभिमानी, चपल, मुखर, असंयत वाणी वाला, विस्मृत-स्मृति वाला, प्रज्ञाहीन, असमाहित, विक्षिप्त चित्त वाला और असंयत इन्द्रियों वाला होता है, तो वह उस कारण से निन्दनीय है। गृहपति, यदि कोई आरण्यक भिक्षु अचंचल, निरभिमानी, अचपल, अमुखर, संयत वाणी वाला, उपस्थित-स्मृति वाला, प्रज्ञावान, समाहित, एकाग्र चित्त वाला और संयत इन्द्रियों वाला होता है, तो वह उस कारण से प्रशंसनीय है।


‘‘คามนฺตวิหารี เจปิ, คหปติ, ภิกฺขุ โหติ อุทฺธโต…เป… เอวํ โส เตนงฺเคน คารยฺโห. คามนฺตวิหารี เจปิ, คหปติ, ภิกฺขุ โหติ อนุทฺธโต…เป… เอวํ โส เตนงฺเคน ปาสํโส.

गृहपति, यदि कोई गाँव के निकट रहने वाला भिक्षु चंचल... होता है, तो वह उस कारण से निन्दनीय है। गृहपति, यदि कोई गाँव के निकट रहने वाला भिक्षु अचंचल... होता है, तो वह उस कारण से प्रशंसनीय है।


‘‘ปิณฺฑปาติโก [Pg.344] เจปิ, คหปติ, ภิกฺขุ โหติ อุทฺธโต…เป… เอวํ โส เตนงฺเคน คารยฺโห. ปิณฺฑปาติโก เจปิ, คหปติ, ภิกฺขุ โหติ อนุทฺธโต…เป… เอวํ โส เตนงฺเคน ปาสํโส.

गृहपति, यदि कोई पिण्डपातिक भिक्षु चंचल... होता है, तो वह उस कारण से निन्दनीय है। गृहपति, यदि कोई पिण्डपातिक भिक्षु अचंचल... होता है, तो वह उस कारण से प्रशंसनीय है।


‘‘เนมนฺตนิโก เจปิ, คหปติ, ภิกฺขุ โหติ อุทฺธโต…เป… เอวํ โส เตนงฺเคน คารยฺโห. เนมนฺตนิโก เจปิ, คหปติ, ภิกฺขุ โหติ อนุทฺธโต…เป… เอวํ โส เตนงฺเคน ปาสํโส.

गृहपति, यदि कोई निमन्त्रण स्वीकार करने वाला भिक्षु चंचल... होता है, तो वह उस कारण से निन्दनीय है। गृहपति, यदि कोई निमन्त्रण स्वीकार करने वाला भिक्षु अचंचल... होता है, तो वह उस कारण से प्रशंसनीय है।


‘‘ปํสุกูลิโก เจปิ, คหปติ, ภิกฺขุ โหติ อุทฺธโต…เป… เอวํ โส เตนงฺเคน คารยฺโห. ปํสุกูลิโก เจปิ, คหปติ, ภิกฺขุ โหติ อนุทฺธโต…เป… เอวํ โส เตนงฺเคน ปาสํโส.

गृहपति, यदि कोई पांसुकूलिक भिक्षु चंचल... होता है, तो वह उस कारण से निन्दनीय है। गृहपति, यदि कोई पांसुकूलिक भिक्षु अचंचल... होता है, तो वह उस कारण से प्रशंसनीय है।


‘‘คหปติจีวรธโร เจปิ, คหปติ, ภิกฺขุ โหติ อุทฺธโต อุนฺนโฬ จปโล มุขโร วิกิณฺณวาโจ มุฏฺฐสฺสติ อสมฺปชาโน อสมาหิโต วิพฺภนฺตจิตฺโต ปากตินฺทฺริโย. เอวํ โส เตนงฺเคน คารยฺโห. คหปติจีวรธโร เจปิ, คหปติ, ภิกฺขุ โหติ อนุทฺธโต อนุนฺนโฬ อจปโล อมุขโร อวิกิณฺณวาโจ อุปฏฺฐิตสฺสติ สมฺปชาโน สมาหิโต เอกคฺคจิตฺโต สํวุตินฺทฺริโย. เอวํ โส เตนงฺเคน ปาสํโส.

गृहपति, यदि कोई गृहपति द्वारा दिए गए चीवर धारण करने वाला भिक्षु चंचल, अभिमानी, चपल, मुखर, असंयत वाणी वाला, विस्मृत-स्मृति वाला, प्रज्ञाहीन, असमाहित, विक्षिप्त चित्त वाला और असंयत इन्द्रियों वाला होता है, तो वह उस कारण से निन्दनीय है। गृहपति, यदि कोई गृहपति द्वारा दिए गए चीवर धारण करने वाला भिक्षु अचंचल, निरभिमानी, अचपल, अमुखर, संयत वाणी वाला, उपस्थित-स्मृति वाला, प्रज्ञावान, समाहित, एकाग्र चित्त वाला और संयत इन्द्रियों वाला होता है, तो वह उस कारण से प्रशंसनीय है।


‘‘อิงฺฆ ตฺวํ, คหปติ, สงฺเฆ ทานํ เทหิ. สงฺเฆ เต ทานํ ททโต จิตฺตํ ปสีทิสฺสติ. โส ตฺวํ ปสนฺนจิตฺโต กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชิสฺสสี’’ติ. ‘‘เอสาหํ, ภนฺเต, อชฺชตคฺเค สงฺเฆ ทานํ ทสฺสามี’’ติ. ปญฺจมํ.

गृहपति, जाओ तुम संघ को दान दो। संघ को दान देने से तुम्हारा चित्त प्रसन्न होगा। प्रसन्न चित्त होकर तुम शरीर के टूटने पर, मृत्यु के बाद, सुगति स्वर्ग लोक में उत्पन्न होगे। 'भन्ते, मैं आज से संघ को दान दूँगा'। पाँचवाँ सुत्त समाप्त।


๖. หตฺถิสาริปุตฺตสุตฺตํ

६. हत्थि-सारिपुत्त सुत्त


๖๐. เอวํ เม สุตํ – เอกํ สมยํ ภควา พาราณสิยํ วิหรติ อิสิปตเน มิคทาเย. เตน โข ปน สมเยน สมฺพหุลา เถรา ภิกฺขู ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺตา มณฺฑลมาเฬ สนฺนิสินฺนา สนฺนิปติตา อภิธมฺมกถํ กเถนฺติ. ตตฺร สุทํ อายสฺมา จิตฺโต หตฺถิสาริปุตฺโต เถรานํ ภิกฺขูนํ อภิธมฺมกถํ กเถนฺตานํ อนฺตรนฺตรา กถํ โอปาเตติ. อถ โข อายสฺมา มหาโกฏฺฐิโก อายสฺมนฺตํ จิตฺตํ หตฺถิสาริปุตฺตํ เอตทโวจ – ‘‘มายสฺมา จิตฺโต หตฺถิสาริปุตฺโต เถรานํ ภิกฺขูนํ อภิธมฺมกถํ [Pg.345] กเถนฺตานํ อนฺตรนฺตรา กถํ โอปาเตสิ, ยาว กถาปริโยสานํ อายสฺมา จิตฺโต อาคเมตู’’ติ. เอวํ วุตฺเต อายสฺมโต จิตฺตสฺส หตฺถิสาริปุตฺตสฺส สหายกา ภิกฺขู อายสฺมนฺตํ มหาโกฏฺฐิกํ เอตทโวจุํ – ‘‘มายสฺมา มหาโกฏฺฐิโก อายสฺมนฺตํ จิตฺตํ หตฺถิสาริปุตฺตํ อปสาเทสิ, ปณฺฑิโต อายสฺมา จิตฺโต หตฺถิสาริปุตฺโต. ปโหติ จายสฺมา จิตฺโต หตฺถิสาริปุตฺโต เถรานํ ภิกฺขูนํ อภิธมฺมกถํ กเถตุ’’นฺติ.

६०. ऐसा मैंने सुना है—एक समय भगवान वाराणसी के ऋषिपतन मृगदाव में विहार कर रहे थे। उस समय बहुत से स्थविर भिक्षु भोजन के पश्चात भिक्षाटन से लौटकर मण्डप में एकत्रित होकर अभिधर्म पर चर्चा कर रहे थे। वहाँ आयुष्मान चित्त हत्थिसारिपुत्त, स्थविर भिक्षुओं की अभिधर्म चर्चा के बीच-बीच में हस्तक्षेप कर रहे थे। तब आयुष्मान महाकोट्टिक ने आयुष्मान चित्त हत्थिसारिपुत्त से यह कहा—'आयुष्मान चित्त हत्थिसारिपुत्त, स्थविर भिक्षुओं की अभिधर्म चर्चा के बीच-बीच में हस्तक्षेप न करें; आयुष्मान चित्त चर्चा समाप्त होने तक प्रतीक्षा करें।' ऐसा कहने पर आयुष्मान चित्त हत्थिसारिपुत्त के साथी भिक्षुओं ने आयुष्मान महाकोट्टिक से यह कहा—'आयुष्मान महाकोट्टिक, आयुष्मान चित्त हत्थिसारिपुत्त को न झिड़कें; आयुष्मान चित्त हत्थिसारिपुत्त विद्वान हैं। आयुष्मान चित्त हत्थिसारिपुत्त स्थविर भिक्षुओं के साथ अभिधर्म पर चर्चा करने में समर्थ हैं।'


‘‘ทุชฺชานํ โข เอตํ, อาวุโส, ปรสฺส เจโตปริยายํ อชานนฺเตหิ. อิธาวุโส, เอกจฺโจ ปุคฺคโล ตาวเทว โสรตโสรโต โหติ, นิวาตนิวาโต โหติ, อุปสนฺตุปสนฺโต โหติ, ยาว สตฺถารํ อุปนิสฺสาย วิหรติ อญฺญตรํ วา ครุฏฺฐานิยํ สพฺรหฺมจารึ. ยโต จ โข โส วปกสฺสเตว สตฺถารา, วปกสฺสติ ครุฏฺฐานิเยหิ สพฺรหฺมจารีหิ, โส สํสฏฺโฐ วิหรติ ภิกฺขูหิ ภิกฺขุนีหิ อุปาสเกหิ อุปาสิกาหิ รญฺญา ราชมหามตฺเตหิ ติตฺถิเยหิ ติตฺถิยสาวเกหิ. ตสฺส สํสฏฺฐสฺส วิสฺสตฺถสฺส ปากตสฺส ภสฺสมนุยุตฺตสฺส วิหรโต ราโค จิตฺตํ อนุทฺธํเสติ. โส ราคานุทฺธํสิเตน จิตฺเตน สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺตติ.

'आवुसो, दूसरों के चित्त की अवस्था को न जानने वालों के लिए यह जान पाना कठिन है। आवुसो, यहाँ कोई व्यक्ति तब तक ही अत्यंत विनीत, अत्यंत नम्र और अत्यंत शांत रहता है, जब तक वह शास्ता या किसी अन्य आदरणीय सब्रह्मचारी के आश्रय में रहता है। किन्तु जब वह शास्ता से दूर हो जाता है, आदरणीय सब्रह्मचारियों से दूर हो जाता है, तब वह भिक्षुओं, भिक्षुणियों, उपासकों, उपासिकाओं, राजाओं, राज-महामात्रों, अन्य तीर्थिकों और उनके शिष्यों के साथ संसर्ग में रहने लगता है। इस प्रकार संसर्ग में रहने वाले, असावधान, खुले इंद्रियों वाले और व्यर्थ की बातों में लगे रहने वाले उस व्यक्ति के चित्त को राग नष्ट कर देता है। वह राग से दूषित चित्त के कारण शिक्षा का त्याग कर हीन अवस्था में लौट जाता है।'


‘‘เสยฺยถาปิ, อาวุโส, โคโณ กิฏฺฐาโท ทาเมน วา พทฺโธ วเช วา โอรุทฺโธ. โย นุ โข, อาวุโส, เอวํ วเทยฺย – ‘น ทานายํ โคโณ กิฏฺฐาโท ปุนเทว กิฏฺฐํ โอตริสฺสตี’ติ, สมฺมา นุ โข โส, อาวุโส, วทมาโน วเทยฺยา’’ติ? ‘‘โน หิทํ, อาวุโส’’. ‘‘ฐานญฺเหตํ, อาวุโส, วิชฺชติ, ยํ โส โคโณ กิฏฺฐาโท ทามํ วา เฉตฺวา วชํ วา ภินฺทิตฺวา, อถ ปุนเทว กิฏฺฐํ โอตเรยฺยาติ. เอวเมวํ โข, อาวุโส, อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ตาวเทว โสรตโสรโต โหติ, นิวาตนิวาโต โหติ, อุปสนฺตุปสนฺโต โหติ ยาว สตฺถารํ อุปนิสฺสาย วิหรติ อญฺญตรํ วา ครุฏฺฐานิยํ สพฺรหฺมจารึ. ยโต จ โข โส วปกสฺสเตว สตฺถารา, วปกสฺสติ ครุฏฺฐานิเยหิ สพฺรหฺมจารีหิ, โส สํสฏฺโฐ วิหรติ ภิกฺขูหิ ภิกฺขุนีหิ อุปาสเกหิ อุปาสิกาหิ รญฺญา ราชมหามตฺเตหิ ติตฺถิเยหิ ติตฺถิยสาวเกหิ. ตสฺส สํสฏฺฐสฺส วิสฺสตฺถสฺส ปากตสฺส ภสฺสมนุยุตฺตสฺส วิหรโต ราโค จิตฺตํ อนุทฺธํเสติ[Pg.346]. โส ราคานุทฺธํสิเตน จิตฺเตน สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺตติ.

'आवुसो, जैसे कोई फसल खाने वाला बैल रस्सी से बँधा हो या बाड़े में बंद हो। आवुसो, यदि कोई ऐसा कहे—'अब यह फसल खाने वाला बैल फिर कभी फसल में नहीं घुसेगा', तो आवुसो, क्या वह सही कह रहा होगा?' 'नहीं, आवुसो।' 'आवुसो, यह संभव है कि वह फसल खाने वाला बैल रस्सी तोड़कर या बाड़ा तोड़कर फिर से फसल में घुस जाए। इसी प्रकार, आवुसो, यहाँ कोई व्यक्ति तब तक ही अत्यंत विनीत, अत्यंत नम्र और अत्यंत शांत रहता है, जब तक वह शास्ता या किसी अन्य आदरणीय सब्रह्मचारी के आश्रय में रहता है। किन्तु जब वह शास्ता से दूर हो जाता है, आदरणीय सब्रह्मचारियों से दूर हो जाता है, तब वह भिक्षुओं, भिक्षुणियों, उपासकों, उपासिकाओं, राजाओं, राज-महामात्रों, अन्य तीर्थिकों और उनके शिष्यों के साथ संसर्ग में रहने लगता है। इस प्रकार संसर्ग में रहने वाले, असावधान, खुले इंद्रियों वाले और व्यर्थ की बातों में लगे रहने वाले उस व्यक्ति के चित्त को राग नष्ट कर देता है। वह राग से दूषित चित्त के कारण शिक्षा का त्याग कर हीन अवस्था में लौट जाता है।'


‘‘อิธ ปนาวุโส, เอกจฺโจ ปุคฺคโล วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. โส ‘ลาภิมฺหิ ปฐมสฺส ฌานสฺสา’ติ สํสฏฺโฐ วิหรติ ภิกฺขูหิ…เป… สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺตติ. เสยฺยถาปิ, อาวุโส, จาตุมหาปเถ ถุลฺลผุสิตโก เทโว วสฺสนฺโต รชํ อนฺตรธาเปยฺย, จิกฺขลฺลํ ปาตุกเรยฺย. โย นุ โข, อาวุโส, เอวํ วเทยฺย – ‘น ทานิ อมุสฺมึ จาตุมหาปเถ ปุนเทว รโช ปาตุภวิสฺสตี’ติ, สมฺมา นุ โข โส, อาวุโส, วทมาโน วเทยฺยา’’ติ? ‘‘โน หิทํ, อาวุโส’’. ‘‘ฐานญฺเหตํ, อาวุโส, วิชฺชติ, ยํ อมุสฺมึ จาตุมหาปเถ มนุสฺสา วา อติกฺกเมยฺยุํ, โคปสู วา อติกฺกเมยฺยุํ, วาตาตโป วา สฺเนหคตํ ปริยาทิเยยฺย, อถ ปุนเทว รโช ปาตุภเวยฺยาติ. เอวเมวํ โข, อาวุโส, อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. โส ‘ลาภิมฺหิ ปฐมสฺส ฌานสฺสา’ติ สํสฏฺโฐ วิหรติ ภิกฺขูหิ…เป… สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺตติ.

'पुनः आवुसो, यहाँ कोई व्यक्ति काम-भोगों से विलग होकर... प्रथम ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है। वह 'मुझे प्रथम ध्यान की प्राप्ति हो गई है' इस विचार के साथ भिक्षुओं के साथ संसर्ग में रहने लगता है... शिक्षा का त्याग कर हीन अवस्था में लौट जाता है। आवुसो, जैसे किसी चौराहे पर बड़े-बड़े बूंदों वाली वर्षा होने से धूल मिट जाए और कीचड़ हो जाए। आवुसो, यदि कोई ऐसा कहे—'अब इस चौराहे पर फिर कभी धूल नहीं उड़ेगी', तो आवुसो, क्या वह सही कह रहा होगा?' 'नहीं, आवुसो।' 'आवुसो, यह संभव है कि उस चौराहे पर मनुष्य चलें, पशु चलें, या हवा और धूप उस नमी को सुखा दे, और फिर से धूल उड़ने लगे। इसी प्रकार, आवुसो, यहाँ कोई व्यक्ति काम-भोगों से विलग होकर... प्रथम ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है। वह 'मुझे प्रथम ध्यान की प्राप्ति हो गई है' इस विचार के साथ भिक्षुओं के साथ संसर्ग में रहने लगता है... शिक्षा का त्याग कर हीन अवस्था में लौट जाता है।'


‘‘อิธ ปนาวุโส, เอกจฺโจ ปุคฺคโล วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา…เป… ทุติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. โส ‘ลาภิมฺหิ ทุติยสฺส ฌานสฺสา’ติ สํสฏฺโฐ วิหรติ ภิกฺขูหิ…เป… สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺตติ. เสยฺยถาปิ, อาวุโส, คามสฺส วา นิคมสฺส วา อวิทูเร มหนฺตํ ตฬากํ. ตตฺถ ถุลฺลผุสิตโก เทโว วุฏฺโฐ สิปฺปิสมฺพุกมฺปิ สกฺขรกฐลมฺปิ อนฺตรธาเปยฺย. โย นุ โข, อาวุโส, เอวํ วเทยฺย – ‘น ทานิ อมุสฺมึ ตฬาเก ปุนเทว สิปฺปิสมฺพุกา วา สกฺขรกฐลา วา ปาตุภวิสฺสนฺตี’ติ, สมฺมา นุ โข โส, อาวุโส, วทมาโน วเทยฺยา’’ติ? ‘‘โน หิทํ, อาวุโส’’. ‘‘ฐานญฺเหตํ, อาวุโส, วิชฺชติ, ยํ อมุสฺมึ ตฬาเก มนุสฺสา วา ปิเวยฺยุํ, โคปสู วา ปิเวยฺยุํ, วาตาตโป วา สฺเนหคตํ ปริยาทิเยยฺย, อถ ปุนเทว สิปฺปิสมฺพุกาปิ สกฺขรกฐลาปิ ปาตุภเวยฺยุนฺติ. เอวเมวํ โข, อาวุโส, อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา…เป… ทุติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. โส ‘ลาภิมฺหิ ทุติยสฺส ฌานสฺสา’ติ สํสฏฺโฐ วิหรติ ภิกฺขูหิ…เป… สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺตติ.

"हे आयुष्मानों! यहाँ इस संसार में कोई व्यक्ति वितर्क और विचार के शांत हो जाने से... द्वितीय ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है। वह 'मैं द्वितीय ध्यान का लाभ प्राप्त करने वाला हूँ' ऐसा मानकर भिक्षुओं के साथ संसर्ग में रहता है... शिक्षा का त्याग कर हीन अवस्था (गृहस्थ जीवन) में लौट आता है। हे आयुष्मानों! जैसे किसी गाँव या कस्बे के पास एक बड़ा तालाब हो। वहाँ मोटी बूंदों वाली वर्षा होने पर सीप, घोंघे और कंकड़-पत्थर छिप जाएँ। हे आयुष्मानों! यदि कोई ऐसा कहे—'अब इस तालाब में फिर कभी सीप, घोंघे या कंकड़-पत्थर प्रकट नहीं होंगे', तो क्या वह सही कह रहा होगा? 'नहीं, आयुष्मान।' हे आयुष्मानों! यह संभव है कि उस तालाब से मनुष्य पानी पिएं, या पशु पानी पिएं, या हवा और धूप उसकी नमी को सोख लें, तब फिर से वे सीप, घोंघे और कंकड़-पत्थर प्रकट हो सकते हैं। इसी प्रकार, हे आयुष्मानों! यहाँ कोई व्यक्ति वितर्क और विचार के शांत होने से... द्वितीय ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है। वह 'मैं द्वितीय ध्यान का लाभ प्राप्त करने वाला हूँ' ऐसा मानकर भिक्षुओं के साथ संसर्ग में रहता है... शिक्षा का त्याग कर हीन अवस्था में लौट आता है।"


‘‘อิธ [Pg.347] ปนาวุโส, เอกจฺโจ ปุคฺคโล ปีติยา จ วิราคา…เป… ตติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. โส ‘ลาภิมฺหิ ตติยสฺส ฌานสฺสา’ติ สํสฏฺโฐ วิหรติ ภิกฺขูหิ…เป… สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺตติ. เสยฺยถาปิ, อาวุโส, ปุริสํ ปณีตโภชนํ ภุตฺตาวึ อาภิโทสิกํ โภชนํ นจฺฉาเทยฺย. โย นุ โข, อาวุโส, เอวํ วเทยฺย – ‘น ทานิ อมุํ ปุริสํ ปุนเทว โภชนํ ฉาเทสฺสตี’ติ, สมฺมา นุ โข โส, อาวุโส, วทมาโน วเทยฺยา’’ติ? ‘‘โน หิทํ, อาวุโส’’. ‘‘ฐานญฺเหตํ, อาวุโส, วิชฺชติ, อมุํ ปุริสํ ปณีตโภชนํ ภุตฺตาวึ ยาวสฺส สา โอชา กาเย ฐสฺสติ ตาว น อญฺญํ โภชนํ ฉาเทสฺสติ. ยโต จ ขฺวสฺส สา โอชา อนฺตรธายิสฺสติ, อถ ปุนเทว ตํ โภชนํ ฉาเทยฺยาติ. เอวเมวํ โข, อาวุโส, อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ปีติยา จ วิราคา…เป… ตติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. โส ‘ลาภิมฺหิ ตติยสฺส ฌานสฺสา’ติ สํสฏฺโฐ วิหรติ ภิกฺขูหิ…เป… สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺตติ.

"हे आयुष्मानों! यहाँ इस संसार में कोई व्यक्ति प्रीति के विराग से... तृतीय ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है। वह 'मैं तृतीय ध्यान का लाभ प्राप्त करने वाला हूँ' ऐसा मानकर भिक्षुओं के साथ संसर्ग में रहता है... शिक्षा का त्याग कर हीन अवस्था में लौट आता है। हे आयुष्मानों! जैसे कोई मनुष्य उत्तम भोजन कर चुका हो, तो उसे बासी या घटिया भोजन अच्छा नहीं लगेगा। हे आयुष्मानों! यदि कोई ऐसा कहे—'अब इस मनुष्य को फिर कभी वह भोजन अच्छा नहीं लगेगा', तो क्या वह सही कह रहा होगा? 'नहीं, आयुष्मान।' हे आयुष्मानों! यह संभव है कि जब तक उस उत्तम भोजन का रस (ओज) उस मनुष्य के शरीर में रहेगा, तब तक उसे दूसरा भोजन अच्छा नहीं लगेगा। लेकिन जब वह रस समाप्त हो जाएगा, तब फिर से उसे वह भोजन अच्छा लग सकता है। इसी प्रकार, हे आयुष्मानों! यहाँ कोई व्यक्ति प्रीति के विराग से... तृतीय ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है। वह 'मैं तृतीय ध्यान का लाभ प्राप्त करने वाला हूँ' ऐसा मानकर भिक्षुओं के साथ संसर्ग में रहता है... शिक्षा का त्याग कर हीन अवस्था में लौट आता है।"


‘‘อิธ, ปนาวุโส, เอกจฺโจ ปุคฺคโล สุขสฺส จ ปหานา ทุกฺขสฺส จ ปหานา…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. โส ‘ลาภิมฺหิ จตุตฺถสฺส ฌานสฺสา’ติ สํสฏฺโฐ วิหรติ ภิกฺขูหิ…เป… สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺตติ. เสยฺยถาปิ, อาวุโส, ปพฺพตสงฺเขเป อุทกรหโท นิวาโต วิคตอูมิโก. โย นุ โข, อาวุโส, เอวํ วเทยฺย – ‘น ทานิ อมุสฺมึ อุทกรหเท ปุนเทว อูมิ ปาตุภวิสฺสตี’ติ, สมฺมา นุ โข โส, อาวุโส, วทมาโน วเทยฺยา’’ติ? ‘‘โน หิทํ, อาวุโส’’. ‘‘ฐานญฺเหตํ, อาวุโส, วิชฺชติ, ยา ปุรตฺถิมาย ทิสาย อาคจฺเฉยฺย ภุสา วาตวุฏฺฐิ. สา ตสฺมึ อุทกรหเท อูมึ ชเนยฺย. ยา ปจฺฉิมาย ทิสาย อาคจฺเฉยฺย…เป… ยา อุตฺตราย ทิสาย อาคจฺเฉยฺย… ยา ทกฺขิณาย ทิสาย อาคจฺเฉยฺย ภุสา วาตวุฏฺฐิ. สา ตสฺมึ อุทกรหเท อูมึ ชเนยฺยาติ. เอวเมวํ โข, อาวุโส, อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล สุขสฺส จ ปหานา ทุกฺขสฺส จ ปหานา…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. โส ‘ลาภิมฺหิ จตุตฺถสฺส ฌานสฺสา’ติ สํสฏฺโฐ วิหรติ ภิกฺขูหิ…เป… สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺตติ.

"हे आयुष्मानों! यहाँ इस संसार में कोई व्यक्ति सुख और दुःख के प्रहाण से... चतुर्थ ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है। वह 'मैं चतुर्थ ध्यान का लाभ प्राप्त करने वाला हूँ' ऐसा मानकर भिक्षुओं के साथ संसर्ग में रहता है... शिक्षा का त्याग कर हीन अवस्था में लौट आता है। हे आयुष्मानों! जैसे पहाड़ों के बीच कोई जलाशय हो जहाँ हवा न हो और लहरें न उठ रही हों। हे आयुष्मानों! यदि कोई ऐसा कहे—'अब इस जलाशय में फिर कभी लहरें उत्पन्न नहीं होंगी', तो क्या वह सही कह रहा होगा? 'नहीं, आयुष्मान।' हे आयुष्मानों! यह संभव है कि पूर्व दिशा से कोई प्रचंड आंधी-वर्षा आए और उस जलाशय में लहरें उत्पन्न कर दे। पश्चिम दिशा से... उत्तर दिशा से... या दक्षिण दिशा से कोई प्रचंड आंधी-वर्षा आए और उस जलाशय में लहरें उत्पन्न कर दे। इसी प्रकार, हे आयुष्मानों! यहाँ कोई व्यक्ति सुख और दुःख के प्रहाण से... चतुर्थ ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है। वह 'मैं चतुर्थ ध्यान का लाभ प्राप्त करने वाला हूँ' ऐसा मानकर भिक्षुओं के साथ संसर्ग में रहता है... शिक्षा का त्याग कर हीन अवस्था में लौट आता है।"


‘‘อิธ, ปนาวุโส, เอกจฺโจ ปุคฺคโล สพฺพนิมิตฺตานํ อมนสิการา อนิมิตฺตํ เจโตสมาธึ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. โส ‘ลาภิมฺหิ อนิมิตฺตสฺส เจโตสมาธิสฺสา’ติ สํสฏฺโฐ วิหรติ ภิกฺขูหิ ภิกฺขุนีหิ อุปาสเกหิ อุปาสิกาหิ รญฺญา ราชมหามตฺเตหิ ติตฺถิเยหิ ติตฺถิยสาวเกหิ[Pg.348]. ตสฺส สํสฏฺฐสฺส วิสฺสตฺถสฺส ปากตสฺส ภสฺสมนุยุตฺตสฺส วิหรโต ราโค จิตฺตํ อนุทฺธํเสติ. โส ราคานุทฺธํสิเตน จิตฺเตน สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺตติ. เสยฺยถาปิ, อาวุโส, ราชา วา ราชมหามตฺโต วา จตุรงฺคินิยา เสนาย อทฺธานมคฺคปฺปฏิปนฺโน อญฺญตรสฺมึ วนสณฺเฑ เอกรตฺตึ วาสํ อุปคจฺเฉยฺย. ตตฺร หตฺถิสทฺเทน อสฺสสทฺเทน รถสทฺเทน ปตฺติสทฺเทน เภริปณวสงฺขติณวนินฺนาทสทฺเทน จีริกสทฺโท อนฺตรธาเยยฺย. โย นุ โข, อาวุโส, เอวํ วเทยฺย – ‘น ทานิ อมุสฺมึ วนสณฺเฑ ปุนเทว จีริกสทฺโท ปาตุภวิสฺสตี’ติ, สมฺมา นุ โข โส, อาวุโส, วทมาโน วเทยฺยา’’ติ? ‘‘โน หิทํ, อาวุโส’’. ‘‘ฐานญฺเหตํ, อาวุโส, วิชฺชติ, ยํ โส ราชา วา ราชมหามตฺโต วา ตมฺหา วนสณฺฑา ปกฺกเมยฺย, อถ ปุนเทว จีริกสทฺโท ปาตุภเวยฺยาติ. เอวเมวํ โข, อาวุโส, อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล สพฺพนิมิตฺตานํ อมนสิการา อนิมิตฺตํ เจโตสมาธึ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. โส ‘ลาภิมฺหิ อนิมิตฺตสฺส เจโตสมาธิสฺสา’ติ สํสฏฺโฐ วิหรติ ภิกฺขูหิ ภิกฺขุนีหิ อุปาสเกหิ อุปาสิกาหิ รญฺญา ราชมหามตฺเตหิ ติตฺถิเยหิ ติตฺถิยสาวเกหิ. ตสฺส สํสฏฺฐสฺส วิสฺสตฺถสฺส ปากตสฺส ภสฺสมนุยุตฺตสฺส วิหรโต ราโค จิตฺตํ อนุทฺธํเสติ. โส ราคานุทฺธํสิเตน จิตฺเตน สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺตตี’’ติ.

हे मित्रों, यहाँ इस संसार में कोई व्यक्ति सभी निमित्तों (संकेतों) पर ध्यान न देने के कारण निमित्त-रहित चित्त-समाधि (अनिमित्त चेतोसमाधि) को प्राप्त कर विहार करता है। वह 'मैं अनिमित्त चेतोसमाधि का लाभ प्राप्त करने वाला हूँ' ऐसा विचार कर भिक्षुओं, भिक्षुणियों, उपासकों, उपासिकाओं, राजा, राज-महामात्रों, अन्य तीर्थिकों और उनके शिष्यों के साथ घुल-मिलकर रहता है। इस प्रकार घुल-मिलकर रहने वाले, असावधान, खुले इंद्रियों वाले और व्यर्थ की बातों में लगे रहने वाले उस व्यक्ति के चित्त को राग (आसक्ति) नष्ट कर देता है। वह राग से नष्ट हुए चित्त के कारण शिक्षा (भिक्षु-नियमों) का त्याग कर हीन अवस्था (गृहस्थ जीवन) में लौट आता है। हे मित्रों, जैसे कोई राजा या राज-महामात्र चतुरंगिणी सेना के साथ लंबी यात्रा पर निकला हो और किसी वन-खंड में एक रात के लिए ठहरे। वहाँ हाथियों, घोड़ों, रथों, पैदल सैनिकों और भेरी, पणव, शंख तथा दुंदुभि के शब्दों के कारण झींगुरों (चीरिका) की आवाज़ लुप्त हो जाए। हे मित्रों, क्या कोई ऐसा कहने वाला व्यक्ति सही होगा कि 'अब इस वन-खंड में फिर कभी झींगुरों की आवाज़ नहीं होगी'? 'नहीं, हे मित्र।' 'हे मित्रों, यह संभव है कि जब वह राजा या राज-महामात्र उस वन-खंड से चला जाए, तब फिर से झींगुरों की आवाज़ प्रकट हो जाए। इसी प्रकार, हे मित्रों, यहाँ कोई व्यक्ति सभी निमित्तों पर ध्यान न देने के कारण अनिमित्त चेतोसमाधि को प्राप्त कर विहार करता है। वह 'मैं अनिमित्त चेतोसमाधि का लाभ प्राप्त करने वाला हूँ' ऐसा विचार कर भिक्षुओं, भिक्षुणियों, उपासकों, उपासिकाओं, राजा, राज-महामात्रों, अन्य तीर्थिकों और उनके शिष्यों के साथ घुल-मिलकर रहता है। इस प्रकार घुल-मिलकर रहने वाले, असावधान, खुले इंद्रियों वाले और व्यर्थ की बातों में लगे रहने वाले उस व्यक्ति के चित्त को राग नष्ट कर देता है। वह राग से नष्ट हुए चित्त के कारण शिक्षा का त्याग कर हीन अवस्था में लौट आता है।


อถ โข อายสฺมา จิตฺโต หตฺถิสาริปุตฺโต อปเรน สมเยน สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺตติ. อถ โข จิตฺตสฺส หตฺถิสาริปุตฺตสฺส สหายกา ภิกฺขู เยนายสฺมา มหาโกฏฺฐิโก เตนุปสงฺกมึสุ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ มหาโกฏฺฐิกํ เอตทโวจุํ – ‘‘กึ นุ โข อายสฺมตา มหาโกฏฺฐิเกน จิตฺโต หตฺถิสาริปุตฺโต เจตสา เจโต ปริจฺจ วิทิโต – ‘อิมาสญฺจ อิมาสญฺจ วิหารสมาปตฺตีนํ จิตฺโต หตฺถิสาริปุตฺโต ลาภี, อถ จ ปน สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺติสฺสตี’ติ; อุทาหุ เทวตา เอตมตฺถํ อาโรเจสุํ – ‘จิตฺโต, ภนฺเต, หตฺถิสาริปุตฺโต อิมาสญฺจ อิมาสญฺจ วิหารสมาปตฺตีนํ ลาภี, อถ จ ปน สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺติสฺสตี’’’ติ? ‘‘เจตสา เจโต ปริจฺจ วิทิโต เม, อาวุโส – ‘จิตฺโต หตฺถิสาริปุตฺโต อิมาสญฺจ อิมาสญฺจ วิหารสมาปตฺตีนํ ลาภี, อถ จ ปน สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺติสฺสตี’ติ. เทวตาปิ เม เอตมตฺถํ [Pg.349] อาโรเจสุํ – ‘จิตฺโต, ภนฺเต, หตฺถิสาริปุตฺโต อิมาสญฺจ อิมาสญฺจ วิหารสมาปตฺตีนํ ลาภี, อถ จ ปน สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺติสฺสตี’’ติ.

इसके बाद, आयुष्मान चित्त हत्थिसािपुत्त कुछ समय बाद शिक्षा का त्याग कर हीन अवस्था (गृहस्थ जीवन) में लौट आए। तब आयुष्मान चित्त हत्थिसािपुत्त के साथी भिक्षु आयुष्मान महाकोट्ठिक के पास गए और उनसे बोले— 'क्या आयुष्मान महाकोट्ठिक ने अपने चित्त से आयुष्मान चित्त हत्थिसािपुत्त के चित्त को जानकर यह जान लिया था कि— चित्त हत्थिसािपुत्त इन-इन विहार-समापत्तियों को प्राप्त करने वाले हैं, फिर भी वे शिक्षा का त्याग कर हीन अवस्था में लौट जाएँगे? या देवताओं ने इस बात की सूचना दी थी कि— भन्ते, चित्त हत्थिसािपुत्त इन-इन विहार-समापत्तियों को प्राप्त करने वाले हैं, फिर भी वे शिक्षा का त्याग कर हीन अवस्था में लौट जाएँगे?' आयुष्मान महाकोट्ठिक ने कहा— 'हे मित्रों, मैंने अपने चित्त से उनके चित्त को जानकर यह जान लिया था कि चित्त हत्थिसािपुत्त इन-इन विहार-समापत्तियों को प्राप्त करने वाले हैं, फिर भी वे शिक्षा का त्याग कर हीन अवस्था में लौट जाएँगे। देवताओं ने भी मुझे इस बात की सूचना दी थी कि— भन्ते, चित्त हत्थिसािपुत्त इन-इन विहार-समापत्तियों को प्राप्त करने वाले हैं, फिर भी वे शिक्षा का त्याग कर हीन अवस्था में लौट जाएँगे।'


อถ โข จิตฺตสฺส หตฺถิสาริปุตฺตสฺส สหายกา ภิกฺขู เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสุ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ. เอกมนฺตํ นิสินฺนา โข เต ภิกฺขู ภควนฺตํ เอตทโวจุํ – ‘‘จิตฺโต, ภนฺเต, หตฺถิสาริปุตฺโต อิมาสญฺจ อิมาสญฺจ วิหารสมาปตฺตีนํ ลาภี, อถ จ ปน สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺตตี’’ติ. ‘‘น, ภิกฺขเว, จิตฺโต จิรํ สริสฺสติ เนกฺขมฺมสฺสา’’ติ.

तब आयुष्मान चित्त हत्थिसािपुत्त के साथी भिक्षु भगवान के पास गए; पहुँचकर भगवान को अभिवादन कर एक ओर बैठ गए। एक ओर बैठे उन भिक्षुओं ने भगवान से यह कहा— 'भन्ते, चित्त हत्थिसािपुत्त इन-इन विहार-समापत्तियों को प्राप्त करने वाले थे, फिर भी वे शिक्षा का त्याग कर हीन अवस्था में लौट गए हैं।' भगवान ने कहा— 'भिक्षुओं, चित्त अधिक समय तक नैष्क्रम्य (संन्यास) के गुणों को याद किए बिना नहीं रहेगा (अर्थात वह शीघ्र ही वापस आएगा)।'


อถ โข จิตฺโต หตฺถิสาริปุตฺโต นจิรสฺเสว เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิ. อถ โข อายสฺมา จิตฺโต หตฺถิสาริปุตฺโต เอโก วูปกฏฺโฐ อปฺปมตฺโต อาตาปี ปหิตตฺโต วิหรนฺโต นจิรสฺเสว – ยสฺสตฺถาย กุลปุตฺตา สมฺมเทว อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชนฺติ ตทนุตฺตรํ – พฺรหฺมจริยปริโยสานํ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหาสิ. ‘‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’’ติ อพฺภญฺญาสิ. อญฺญตโร จ ปนายสฺมา จิตฺโต หตฺถิสาริปุตฺโต อรหตํ อโหสีติ. ฉฏฺฐํ.

इसके बाद, चित्त हत्थिसािपुत्त ने शीघ्र ही दाढ़ी-मूंछ और बाल मुंडवाकर, काषाय वस्त्र धारण कर, घर से बेघर होकर प्रव्रज्या ग्रहण कर ली। तब आयुष्मान चित्त हत्थिसािपुत्त अकेले, एकांत में, प्रमाद-रहित, उद्योगी और दृढ़-निश्चयी होकर विहार करते हुए शीघ्र ही— जिसके लिए कुलपुत्र भली-भांति घर से बेघर होकर प्रव्रजित होते हैं, उस श्रेष्ठ ब्रह्मचर्य की पूर्णता (अरहंत पद) को इसी जन्म में स्वयं उच्च ज्ञान से जानकर, साक्षात्कार कर और प्राप्त कर विहार करने लगे। उन्होंने जान लिया— 'जन्म क्षीण हो गया है, ब्रह्मचर्य का पालन कर लिया गया है, जो करना था वह कर लिया गया है, अब इस जीवन के लिए कुछ शेष नहीं है।' और आयुष्मान चित्त हत्थिसािपुत्त अरहंतों में से एक हो गए। छठा सूत्र समाप्त।


๗. มชฺเฌสุตฺตํ

७. मज्झे सुत्त (मध्य सूत्र)


๖๑. เอวํ เม สุตํ – เอกํ สมยํ ภควา พาราณสิยํ วิหรติ อิสิปตเน มิคทาเย. เตน โข ปน สมเยน สมฺพหุลานํ เถรานํ ภิกฺขูนํ ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺตานํ มณฺฑลมาเฬ สนฺนิสินฺนานํ สนฺนิปติตานํ อยมนฺตรากถา อุทปาทิ – ‘‘วุตฺตมิทํ, อาวุโส, ภควตา ปารายเน เมตฺเตยฺยปญฺเห –

६१. ऐसा मैंने सुना है— एक समय भगवान वाराणसी के ऋषिपतन मृगदाव में विहार कर रहे थे। उस समय, भोजन के पश्चात भिक्षाटन से लौटे हुए बहुत से स्थविर भिक्षु, जो मंडप (मंडलामाल) में एकत्र होकर बैठे थे, उनके बीच यह चर्चा छिड़ी— 'हे मित्रों, भगवान द्वारा पारायण (वग्ग) के मेत्तेय्य-प्रश्न में यह कहा गया है—'


‘‘โย อุโภนฺเต วิทิตฺวาน, มชฺเฌ มนฺตา น ลิปฺปติ ;

ตํ พฺรูมิ มหาปุริโสติ, โสธ สิพฺพินิ มจฺจคา’’ติ.

'जो व्यक्ति प्रज्ञा (मन्ता) के द्वारा दोनों अंतों (छोरों) को जानकर मध्य में लिप्त नहीं होता, उसे मैं महापुरुष कहता हूँ; उसने इस संसार में सीवनी (तृष्णा) को पार कर लिया है।'


‘‘กตโม นุ โข, อาวุโส, เอโก อนฺโต, กตโม ทุติโย อนฺโต, กึ มชฺเฌ, กา สิพฺพินี’’ติ? เอวํ วุตฺเต อญฺญตโร ภิกฺขุ เถเร ภิกฺขู [Pg.350] เอตทโวจ – ‘‘ผสฺโส โข, อาวุโส, เอโก อนฺโต, ผสฺสสมุทโย ทุติโย อนฺโต, ผสฺสนิโรโธ มชฺเฌ, ตณฺหา สิพฺพินี; ตณฺหา หิ นํ สิพฺพติ ตสฺส ตสฺเสว ภวสฺส อภินิพฺพตฺติยา. เอตฺตาวตา โข, อาวุโส, ภิกฺขุ อภิญฺเญยฺยํ อภิชานาติ, ปริญฺเญยฺยํ ปริชานาติ, อภิญฺเญยฺยํ อภิชานนฺโต ปริญฺเญยฺยํ ปริชานนฺโต ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหตี’’ติ.

“हे आयुष्मानों! एक अंत (सिरा) क्या है, दूसरा अंत क्या है, मध्य में क्या है, और सीने वाली (जोड़ने वाली) कौन है?” इस प्रकार कहे जाने पर एक भिक्षु ने स्थविर भिक्षुओं से यह कहा— “हे आयुष्मानों! स्पर्श ही एक अंत है, स्पर्श का उदय दूसरा अंत है, स्पर्श का निरोध मध्य है, और तृष्णा सीने वाली है; क्योंकि तृष्णा ही उस-उस भव की उत्पत्ति के लिए उसे सीती (जोड़ती) है। हे आयुष्मानों! इतने मात्र से भिक्षु अभिज्ञेय (विशेष ज्ञान से जानने योग्य) को जानता है, परिज्ञेय (पूर्णतः समझने योग्य) को समझता है; अभिज्ञेय को जानते हुए और परिज्ञेय को समझते हुए वह इसी जन्म में दुःख का अंत करने वाला होता है।”


เอวํ วุตฺเต อญฺญตโร ภิกฺขุ เถเร ภิกฺขู เอตทโวจ – ‘‘อตีตํ โข, อาวุโส, เอโก อนฺโต, อนาคตํ ทุติโย อนฺโต, ปจฺจุปฺปนฺนํ มชฺเฌ, ตณฺหา สิพฺพินี; ตณฺหา หิ นํ สิพฺพติ ตสฺส ตสฺเสว ภวสฺส อภินิพฺพตฺติยา. เอตฺตาวตา โข, อาวุโส, ภิกฺขุ อภิญฺเญยฺยํ อภิชานาติ, ปริญฺเญยฺยํ ปริชานาติ, อภิญฺเญยฺยํ อภิชานนฺโต, ปริญฺเญยฺยํ ปริชานนฺโต ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหตี’’ติ.

इस प्रकार कहे जाने पर एक अन्य भिक्षु ने स्थविर भिक्षुओं से यह कहा— “हे आयुष्मानों! अतीत ही एक अंत है, अनागत (भविष्य) दूसरा अंत है, वर्तमान मध्य है, और तृष्णा सीने वाली है; क्योंकि तृष्णा ही उस-उस भव की उत्पत्ति के लिए उसे सीती है। हे आयुष्मानों! इतने मात्र से भिक्षु अभिज्ञेय को जानता है, परिज्ञेय को समझता है; अभिज्ञेय को जानते हुए और परिज्ञेय को समझते हुए वह इसी जन्म में दुःख का अंत करने वाला होता है।”


เอวํ วุตฺเต อญฺญตโร ภิกฺขุ เถเร ภิกฺขู เอตทโวจ – ‘‘สุขา, อาวุโส, เวทนา เอโก อนฺโต, ทุกฺขา เวทนา ทุติโย อนฺโต, อทุกฺขมสุขา เวทนา มชฺเฌ, ตณฺหา สิพฺพินี; ตณฺหา หิ นํ สิพฺพติ ตสฺส ตสฺเสว ภวสฺส อภินิพฺพตฺติยา. เอตฺตาวตา โข, อาวุโส, ภิกฺขุ อภิญฺเญยฺยํ อภิชานาติ, ปริญฺเญยฺยํ ปริชานาติ, อภิญฺเญยฺยํ อภิชานนฺโต, ปริญฺเญยฺยํ ปริชานนฺโต ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหตี’’ติ.

इस प्रकार कहे जाने पर एक अन्य भिक्षु ने स्थविर भिक्षुओं से यह कहा— “हे आयुष्मानों! सुखद वेदना एक अंत है, दुःखद वेदना दूसरा अंत है, अदुःख-असुख वेदना मध्य है, और तृष्णा सीने वाली है; क्योंकि तृष्णा ही उस-उस भव की उत्पत्ति के लिए उसे सीती है। हे आयुष्मानों! इतने मात्र से भिक्षु अभिज्ञेय को जानता है, परिज्ञेय को समझता है; अभिज्ञेय को जानते हुए और परिज्ञेय को समझते हुए वह इसी जन्म में दुःख का अंत करने वाला होता है।”


เอวํ วุตฺเต อญฺญตโร ภิกฺขุ เถเร ภิกฺขู เอตทโวจ – ‘‘นามํ โข, อาวุโส, เอโก อนฺโต, รูปํ ทุติโย อนฺโต, วิญฺญาณํ มชฺเฌ, ตณฺหา สิพฺพินี; ตณฺหา หิ นํ สิพฺพติ ตสฺส ตสฺเสว ภวสฺส อภินิพฺพตฺติยา. เอตฺตาวตา โข, อาวุโส, ภิกฺขุ อภิญฺเญยฺยํ อภิชานาติ, ปริญฺเญยฺยํ ปริชานาติ, อภิญฺเญยฺยํ อภิชานนฺโต ปริญฺเญยฺยํ ปริชานนฺโต ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหตี’’ติ.

इस प्रकार कहे जाने पर एक अन्य भिक्षु ने स्थविर भिक्षुओं से यह कहा— “हे आयुष्मानों! नाम ही एक अंत है, रूप दूसरा अंत है, विज्ञान मध्य है, और तृष्णा सीने वाली है; क्योंकि तृष्णा ही उस-उस भव की उत्पत्ति के लिए उसे सीती है। हे आयुष्मानों! इतने मात्र से भिक्षु अभिज्ञेय को जानता है, परिज्ञेय को समझता है; अभिज्ञेय को जानते हुए और परिज्ञेय को समझते हुए वह इसी जन्म में दुःख का अंत करने वाला होता है।”


เอวํ วุตฺเต อญฺญตโร ภิกฺขุ เถเร ภิกฺขู เอตทโวจ – ‘‘ฉ โข, อาวุโส, อชฺฌตฺติกานิ อายตนานิ เอโก อนฺโต, ฉ พาหิรานิ อายตนานิ ทุติโย อนฺโต, วิญฺญาณํ มชฺเฌ, ตณฺหา สิพฺพินี; ตณฺหา หิ นํ สิพฺพติ ตสฺส ตสฺเสว ภวสฺส อภินิพฺพตฺติยา. เอตฺตาวตา โข อาวุโส[Pg.351], ภิกฺขุ อภิญฺเญยฺยํ อภิชานาติ, ปริญฺเญยฺยํ ปริชานาติ, อภิญฺเญยฺยํ อภิชานนฺโต ปริญฺเญยฺยํ ปริชานนฺโต ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหตี’’ติ.

इस प्रकार कहे जाने पर एक अन्य भिक्षु ने स्थविर भिक्षुओं से यह कहा— “हे आयुष्मानों! छह आध्यात्मिक आयतन एक अंत हैं, छह बाह्य आयतन दूसरा अंत हैं, विज्ञान मध्य है, और तृष्णा सीने वाली है; क्योंकि तृष्णा ही उस-उस भव की उत्पत्ति के लिए उसे सीती है। हे आयुष्मानों! इतने मात्र से भिक्षु अभिज्ञेय को जानता है, परिज्ञेय को समझता है; अभिज्ञेय को जानते हुए और परिज्ञेय को समझते हुए वह इसी जन्म में दुःख का अंत करने वाला होता है।”


เอวํ วุตฺเต อญฺญตโร ภิกฺขุ เถเร ภิกฺขู เอตทโวจ – ‘‘สกฺกาโย โข, อาวุโส, เอโก อนฺโต, สกฺกายสมุทโย ทุติโย อนฺโต, สกฺกายนิโรโธ มชฺเฌ, ตณฺหา สิพฺพินี; ตณฺหา หิ นํ สิพฺพติ ตสฺส ตสฺเสว ภวสฺส อภินิพฺพตฺติยา. เอตฺตาวตา โข, อาวุโส, ภิกฺขุ อภิญฺเญยฺยํ อภิชานาติ, ปริญฺเญยฺยํ ปริชานาติ, อภิญฺเญยฺยํ อภิชานนฺโต ปริญฺเญยฺยํ ปริชานนฺโต ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหตี’’ติ.

इस प्रकार कहे जाने पर एक अन्य भिक्षु ने स्थविर भिक्षुओं से यह कहा— “हे आयुष्मानों! सत्कार्य (पंच स्कंध) ही एक अंत है, सत्कार्य-समुदय दूसरा अंत है, सत्कार्य-निरोध मध्य है, और तृष्णा सीने वाली है; क्योंकि तृष्णा ही उस-उस भव की उत्पत्ति के लिए उसे सीती है। हे आयुष्मानों! इतने मात्र से भिक्षु अभिज्ञेय को जानता है, परिज्ञेय को समझता है; अभिज्ञेय को जानते हुए और परिज्ञेय को समझते हुए वह इसी जन्म में दुःख का अंत करने वाला होता है।”


เอวํ วุตฺเต อญฺญตโร ภิกฺขุ เถเร ภิกฺขู เอตทโวจ – ‘‘พฺยากตํ โข, อาวุโส, อมฺเหหิ สพฺเพเหว ยถาสกํ ปฏิภานํ. อายามาวุโส, เยน ภควา เตนุปสงฺกมิสฺสาม; อุปสงฺกมิตฺวา ภควโต เอตมตฺถํ อาโรเจสฺสาม. ยถา โน ภควา พฺยากริสฺสติ ตถา นํ ธาเรสฺสามา’’ติ. ‘‘เอวมาวุโส’’ติ โข เถรา ภิกฺขู ตสฺส ภิกฺขุโน ปจฺจสฺโสสุํ. อถ โข เถรา ภิกฺขู เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสุ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ. เอกมนฺตํ นิสินฺนา โข เถรา ภิกฺขู ยาวตโก อโหสิ สพฺเพเหว สทฺธึ กถาสลฺลาโป, ตํ สพฺพํ ภควโต อาโรเจสุํ. ‘‘กสฺส นุ โข, ภนฺเต, สุภาสิต’’นฺติ? ‘‘สพฺเพสํ โว, ภิกฺขเว, สุภาสิตํ ปริยาเยน, อปิ จ ยํ มยา สนฺธาย ภาสิตํ ปารายเน เมตฺเตยฺยปญฺเห –

इस प्रकार कहे जाने पर एक अन्य भिक्षु ने स्थविर भिक्षुओं से यह कहा— “हे आयुष्मानों! हम सभी ने अपनी-अपनी प्रतिभा (समझ) के अनुसार उत्तर दे दिया है। आओ आयुष्मानों, जहाँ भगवान हैं वहाँ चलें; भगवान के पास जाकर उन्हें यह बात बताएँगे। जैसा भगवान हमें समझाएँगे, वैसा ही हम उसे धारण करेंगे।” “ठीक है आयुष्मान,” उन स्थविर भिक्षुओं ने उस भिक्षु को उत्तर दिया। तब वे स्थविर भिक्षु जहाँ भगवान थे वहाँ गए; पहुँचकर भगवान को अभिवादन कर एक ओर बैठ गए। एक ओर बैठे हुए उन स्थविर भिक्षुओं ने उन सभी के बीच जो भी बातचीत हुई थी, वह सब भगवान को बताई। “भन्ते! किसका कथन सुभाषित (श्रेष्ठ) है?” “भिक्षुओं, तुम सभी का कथन किसी न किसी दृष्टिकोण से सुभाषित है, किन्तु जो मैंने पारायण के मेत्तेय्य-प्रश्न में लक्ष्य करके कहा था—”


‘‘โย อุโภนฺเต วิทิตฺวาน, มชฺเฌ มนฺตา น ลิปฺปติ;

ตํ พฺรูมิ มหาปุริโสติ, โสธ สิพฺพินิมจฺจคา’’ติ.

“जो दोनों अंतों को जानकर, प्रज्ञा के द्वारा मध्य में लिप्त नहीं होता; उसे मैं महापुरुष कहता हूँ, उसने यहाँ सीने वाली (तृष्णा) को पार कर लिया है।”


‘‘ตํ สุณาถ, สาธุกํ มนสิ กโรถ; ภาสิสฺสามี’’ติ. ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’ติ โข เถรา ภิกฺขู ภควโต ปจฺจสฺโสสุํ. ภควา เอตทโวจ – ‘‘ผสฺโส โข, ภิกฺขเว, เอโก อนฺโต, ผสฺสสมุทโย ทุติโย อนฺโต, ผสฺสนิโรโธ มชฺเฌ, ตณฺหา สิพฺพินี; ตณฺหา หิ นํ สิพฺพติ ตสฺส ตสฺเสว ภวสฺส อภินิพฺพตฺติยา. เอตฺตาวตา โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อภิญฺเญยฺยํ อภิชานาติ, ปริญฺเญยฺยํ ปริชานาติ, อภิญฺเญยฺยํ อภิชานนฺโต [Pg.352] ปริญฺเญยฺยํ ปริชานนฺโต ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหตี’’ติ. สตฺตมํ.

“उसे सुनो, अच्छी तरह मन में धारण करो; मैं कहूँगा।” “जी भन्ते,” उन स्थविर भिक्षुओं ने भगवान को उत्तर दिया। भगवान ने यह कहा— “भिक्षुओं! स्पर्श ही एक अंत है, स्पर्श का उदय दूसरा अंत है, स्पर्श का निरोध मध्य है, और तृष्णा सीने वाली है; क्योंकि तृष्णा ही उस-उस भव की उत्पत्ति के लिए उसे सीती है। भिक्षुओं! इतने मात्र से भिक्षु अभिज्ञेय को जानता है, परिज्ञेय को समझता है; अभिज्ञेय को जानते हुए और परिज्ञेय को समझते हुए वह इसी जन्म में दुःख का अंत करने वाला होता है।” सातवाँ (सूत्र)।


๘. ปุริสินฺทฺริยญาณสุตฺตํ

८. पुरिसिन्द्रिय-ज्ञान सूत्र


๖๒. เอวํ เม สุตํ – เอกํ สมยํ ภควา โกสเลสุ จาริกํ จรมาโน มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ เยน ทณฺฑกปฺปกํ นาม โกสลานํ นิคโม ตทวสริ. อถ โข ภควา มคฺคา โอกฺกมฺม อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. เต จ ภิกฺขู ทณฺฑกปฺปกํ ปวิสึสุ อาวสถํ ปริเยสิตุํ.

६२. ऐसा मैंने सुना है—एक समय भगवान कोसल देश में भिक्षु संघ के साथ चारिका करते हुए दण्डकप्पक नामक कोसलवासियों के कस्बे में पहुँचे। तब भगवान मार्ग से हटकर एक वृक्ष के नीचे बिछाए गए आसन पर बैठ गए। और वे भिक्षु ठहरने का स्थान खोजने के लिए दण्डकप्पक में प्रविष्ट हुए।


อถ โข อายสฺมา อานนฺโท สมฺพหุเลหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ เยน อจิรวตี นที เตนุปสงฺกมิ คตฺตานิ ปริสิญฺจิตุํ. อจิรวติยา นทิยา คตฺตานิ ปริสิญฺจิตฺวา ปจฺจุตฺตริตฺวา เอกจีวโร อฏฺฐาสิ คตฺตานิ ปุพฺพาปยมาโน. อถ โข อญฺญตโร ภิกฺขุ เยนายสฺมา อานนฺโท เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ เอตทโวจ – ‘‘กึ นุ โข, อาวุโส อานนฺท, สพฺพํ เจตโส สมนฺนาหริตฺวา นุ โข เทวทตฺโต ภควตา พฺยากโต – ‘อาปายิโก เทวทตฺโต เนรยิโก กปฺปฏฺโฐ อเตกิจฺโฉ’ติ, อุทาหุ เกนจิเทว ปริยาเยนา’ติ? ‘‘เอวํ โข ปเนตํ, อาวุโส, ภควตา พฺยากต’’นฺติ.

तब आयुष्मान आनंद बहुत से भिक्षुओं के साथ शरीर को धोने (स्नान करने) के लिए अचिरावती नदी के पास गए। अचिरावती नदी में स्नान कर और बाहर निकलकर, शरीर को सुखाते हुए वे एक चीवर धारण कर खड़े हो गए। तब एक अन्य भिक्षु आयुष्मान आनंद के पास आया और आकर आयुष्मान आनंद से यह बोला— "हे आयुष्मान आनंद! क्या भगवान ने अपने चित्त से पूर्णतः विचार करके देवदत्त के बारे में यह घोषित किया है कि 'देवदत्त अपायगामी है, नरकगामी है, एक कल्प तक वहाँ रहने वाला है और असाध्य है', या फिर किसी अन्य कारण (पर्याय) से ऐसा कहा है?" (आनंद ने कहा—) "हे आयुष्मान! भगवान ने इसे इसी प्रकार घोषित किया है।"


อถ โข อายสฺมา อานนฺโท เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อายสฺมา อานนฺโท ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อิธาหํ, ภนฺเต, สมฺพหุเลหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ เยน อจิรวตี นที เตนุปสงฺกมึ คตฺตานิ ปริสิญฺจิตุํ. อจิรวติยา นทิยา คตฺตานิ ปริสิญฺจิตฺวา ปจฺจุตฺตริตฺวา เอกจีวโร อฏฺฐาสึ คตฺตานิ ปุพฺพาปยมาโน. อถ โข, ภนฺเต, อญฺญตโร ภิกฺขุ เยนาหํ เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา มํ เอตทโวจ – ‘กึ นุ โข, อาวุโส, อานนฺท สพฺพํ เจตโส สมนฺนาหริตฺวา นุ โข เทวทตฺโต ภควตา พฺยากโต – อาปายิโก เทวทตฺโต เนรยิโก กปฺปฏฺโฐ อเตกิจฺโฉติ, อุทาหุ เกนจิเทว ปริยาเยนา’ติ? เอวํ วุตฺเต อหํ, ภนฺเต, ตํ ภิกฺขุํ เอตทโวจํ – ‘เอวํ โข ปเนตํ, อาวุโส, ภควตา พฺยากต’’’นฺติ.

तब आयुष्मान आनंद जहाँ भगवान थे, वहाँ गए; जाकर भगवान को अभिवादन कर एक ओर बैठ गए। एक ओर बैठे हुए आयुष्मान आनंद ने भगवान से यह कहा— "भन्ते! यहाँ मैं बहुत से भिक्षुओं के साथ शरीर को धोने के लिए अचिरावती नदी के पास गया था। अचिरावती नदी में स्नान कर और बाहर निकलकर, शरीर को सुखाते हुए मैं एक चीवर धारण कर खड़ा था। तब, भन्ते! एक अन्य भिक्षु मेरे पास आया और आकर मुझसे यह बोला— 'हे आयुष्मान आनंद! क्या भगवान ने अपने चित्त से पूर्णतः विचार करके देवदत्त के बारे में यह घोषित किया है कि देवदत्त अपायगामी है, नरकगामी है, एक कल्प तक वहाँ रहने वाला है और असाध्य है, या फिर किसी अन्य कारण से ऐसा कहा है?' भन्ते! ऐसा कहे जाने पर मैंने उस भिक्षु से यह कहा— 'हे आयुष्मान! भगवान ने इसे इसी प्रकार घोषित किया है'।"


‘‘โส [Pg.353] วา โข, อานนฺท, ภิกฺขุ นโว ภวิสฺสติ อจิรปพฺพชิโต, เถโร วา ปน พาโล อพฺยตฺโต. กถญฺหิ นาม ยํ มยา เอกํเสน พฺยากตํ ตตฺถ ทฺเวชฺฌํ อาปชฺชิสฺสติ! นาหํ, อานนฺท, อญฺญํ เอกปุคฺคลมฺปิ สมนุปสฺสามิ, โย เอวํ มยา สพฺพํ เจตโส สมนฺนาหริตฺวา พฺยากโต, ยถยิทํ เทวทตฺโต. ยาวกีวญฺจาหํ, อานนฺท, เทวทตฺตสฺส วาลคฺคโกฏินิตฺตุทนมตฺตมฺปิ สุกฺกธมฺมํ อทฺทสํ; เนว ตาวาหํ เทวทตฺตํ พฺยากาสึ – ‘อาปายิโก เทวทตฺโต เนรยิโก กปฺปฏฺโฐ อเตกิจฺโฉ’ติ. ยโต จ โข อหํ, อานนฺท, เทวทตฺตสฺส วาลคฺคโกฏินิตฺตุทนมตฺตมฺปิ สุกฺกธมฺมํ น อทฺทสํ; อถาหํ เทวทตฺตํ พฺยากาสึ – ‘อาปายิโก เทวทตฺโต เนรยิโก กปฺปฏฺโฐ อเตกิจฺโฉ’ติ.

"आनंद! वह भिक्षु या तो नया होगा जिसने हाल ही में प्रव्रज्या ली है, या फिर कोई मूर्ख और अकुशल स्थविर होगा। भला मेरे द्वारा निश्चित रूप से घोषित की गई बात पर कोई कैसे संदेह (द्वैध) कर सकता है! आनंद! मैं देवदत्त के समान किसी अन्य ऐसे व्यक्ति को नहीं देखता, जिसके बारे में मैंने अपने चित्त से पूर्णतः विचार करके इस प्रकार घोषित किया हो। आनंद! जब तक मैंने देवदत्त में बाल की नोक के बराबर भी कोई शुक्ल धर्म (कुशल गुण) देखा, तब तक मैंने देवदत्त के बारे में यह घोषित नहीं किया कि 'देवदत्त अपायगामी है, नरकगामी है, एक कल्प तक वहाँ रहने वाला है और असाध्य है'। आनंद! जब मैंने देवदत्त में बाल की नोक के बराबर भी कोई शुक्ल धर्म नहीं देखा, तब मैंने देवदत्त के बारे में यह घोषित किया कि 'देवदत्त अपायगामी है, नरकगामी है, एक कल्प तक वहाँ रहने वाला है और असाध्य है'।"


‘‘เสยฺยถาปิ, อานนฺท, คูถกูโป สาธิกโปริโส ปูโร คูถสฺส สมติตฺติโก. ตตฺร ปุริโส สสีสโก นิมุคฺโค อสฺส. ตสฺส โกจิเทว ปุริโส อุปฺปชฺเชยฺย อตฺถกาโม หิตกาโม โยคกฺเขมกาโม ตมฺหา คูถกูปา อุทฺธริตุกาโม. โส ตํ คูถกูปํ สมนฺตานุปริคจฺฉนฺโต เนว ปสฺเสยฺย ตสฺส ปุริสสฺส วาลคฺคโกฏินิตฺตุทนมตฺตมฺปิ คูเถน อมกฺขิตํ, ยตฺถ ตํ คเหตฺวา อุทฺธเรยฺย. เอวเมวํ โข อหํ, อานนฺท, ยโต เทวทตฺตสฺส วาลคฺคโกฏินิตฺตุทนมตฺตมฺปิ สุกฺกธมฺมํ น อทฺทสํ; อถาหํ เทวทตฺตํ พฺยากาสึ – ‘อาปายิโก เทวทตฺโต เนรยิโก กปฺปฏฺโฐ อเตกิจฺโฉ’ติ. สเจ ตุมฺเห, อานนฺท, สุเณยฺยาถ ตถาคตสฺส ปุริสินฺทฺริยญาณานิ วิภชิสฺสามี’’ติ ?

"आनंद! जैसे एक पुरुष की ऊँचाई से भी गहरा मल-कुंड (विष्ठा का गड्ढा) हो, जो ऊपर तक मल से लबालब भरा हो। उसमें कोई मनुष्य सिर तक डूबा हुआ हो। तब कोई व्यक्ति आए जो उसका हित चाहने वाला हो, भला चाहने वाला हो, योगक्षेम चाहने वाला हो और उसे उस मल-कुंड से बाहर निकालना चाहता हो। वह उस मल-कुंड के चारों ओर घूमकर देखे, पर उसे उस मनुष्य के शरीर में बाल की नोक के बराबर भी ऐसी कोई जगह न मिले जो मल से न सनी हो, जहाँ से वह उसे पकड़कर बाहर निकाल सके। आनंद! इसी प्रकार, जब मैंने देवदत्त में बाल की नोक के बराबर भी कोई शुक्ल धर्म नहीं देखा, तब मैंने देवदत्त के बारे में यह घोषित किया कि 'देवदत्त अपायगामी है, नरकगामी है, एक कल्प तक वहाँ रहने वाला है और असाध्य है'। आनंद! यदि तुम सुनना चाहो, तो मैं तथागत के 'पुरििसन्द्रिय-ज्ञान' (व्यक्तियों की इन्द्रियों की परिपक्वता का ज्ञान) का विश्लेषण करूँगा।"


‘‘เอตสฺส, ภควา, กาโล; เอตสฺส, สุคต, กาโล ยํ ภควา ปุริสินฺทฺริยญาณานิ วิภเชยฺย. ภควโต สุตฺวา ภิกฺขู ธาเรสฺสนฺตี’’ติ. ‘‘เตนหานนฺท, สุณาหิ, สาธุกํ มนสิ กโรหิ; ภาสิสฺสามี’’ติ. ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’ติ โข อายสฺมา อานนฺโท ภควโต ปจฺจสฺโสสิ. ภควา เอตทโวจ –

"भन्ते! यह उसका समय है; सुगत! यह उसका समय है कि भगवान पुरििसन्द्रिय-ज्ञान का विश्लेषण करें। भगवान से सुनकर भिक्षु उसे धारण करेंगे।" "तो आनंद! सुनो, अच्छी तरह मन में धारण करो; मैं कहूँगा।" "जी भन्ते!" आयुष्मान आनंद ने भगवान को उत्तर दिया। भगवान ने यह कहा—


‘‘อิธาหํ, อานนฺท, เอกจฺจํ ปุคฺคลํ เอวํ เจตสา เจโต ปริจฺจ ปชานามิ – ‘อิมสฺส โข ปุคฺคลสฺส วิชฺชมานา กุสลาปิ ธมฺมา อกุสลาปิ ธมฺมา’ติ. ตเมนํ อปเรน สมเยน เอวํ เจตสา เจโต ปริจฺจ ปชานามิ – ‘อิมสฺส โข ปุคฺคลสฺส กุสลา ธมฺมา อนฺตรหิตา, อกุสลา ธมฺมา สมฺมุขีภูตา[Pg.354]. อตฺถิ จ ขฺวสฺส กุสลมูลํ อสมุจฺฉินฺนํ, ตมฺหา ตสฺส กุสลา กุสลํ ปาตุภวิสฺสติ. เอวมยํ ปุคฺคโล อายตึ อปริหานธมฺโม ภวิสฺสตี’ติ. เสยฺยถาปิ, อานนฺท, พีชานิ อขณฺฑานิ อปูตีนิ อวาตาตปหตานิ สารทานิ สุขสยิตานิ สุเขตฺเต สุปริกมฺมกตาย ภูมิยา นิกฺขิตฺตานิ. ชาเนยฺยาสิ ตฺวํ, อานนฺท, อิมานิ พีชานิ วุทฺธึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ อาปชฺชิสฺสนฺตี’’ติ? ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’. ‘‘เอวเมวํ โข อหํ, อานนฺท, อิเธกจฺจํ ปุคฺคลํ เอวํ เจตสา เจโต ปริจฺจ ปชานามิ – ‘อิมสฺส โข ปุคฺคลสฺส วิชฺชมานา กุสลาปิ ธมฺมา อกุสลาปิ ธมฺมา’ติ. ตเมนํ อปเรน สมเยน เอวํ เจตสา เจโต ปริจฺจ ปชานามิ – ‘อิมสฺส โข ปุคฺคลสฺส กุสลา ธมฺมา อนฺตรหิตา, อกุสลา ธมฺมา สมฺมุขีภูตา. อตฺถิ จ ขฺวสฺส กุสลมูลํ อสมุจฺฉินฺนํ, ตมฺหา ตสฺส กุสลา กุสลํ ปาตุภวิสฺสติ. เอวมยํ ปุคฺคโล อายตึ อปริหานธมฺโม ภวิสฺสตี’ติ. เอวมฺปิ โข, อานนฺท, ตถาคตสฺส ปุริสปุคฺคโล เจตสา เจโต ปริจฺจ วิทิโต โหติ. เอวมฺปิ โข, อานนฺท, ตถาคตสฺส ปุริสินฺทฺริยญาณํ เจตสา เจโต ปริจฺจ วิทิตํ โหติ. เอวมฺปิ โข, อานนฺท, ตถาคตสฺส อายตึ ธมฺมสมุปฺปาโท เจตสา เจโต ปริจฺจ วิทิโต โหติ.

“आनंद, यहाँ मैं किसी व्यक्ति को अपने चित्त से उसके चित्त को जानकर इस प्रकार समझता हूँ - ‘इस व्यक्ति में कुशल धर्म भी विद्यमान हैं और अकुशल धर्म भी’। फिर किसी दूसरे समय में मैं उस व्यक्ति को अपने चित्त से उसके चित्त को जानकर इस प्रकार समझता हूँ - ‘इस व्यक्ति के कुशल धर्म अंतर्हित हो गए हैं और अकुशल धर्म प्रकट हो गए हैं। किंतु इसका कुशल-मूल अभी कटा नहीं है, उस कुशल-मूल से इसके भीतर पुनः कुशलता प्रकट होगी। इस प्रकार यह व्यक्ति भविष्य में अ-पतनशील स्वभाव वाला होगा’। आनंद, जैसे जो बीज अखंड हों, सड़े न हों, हवा और धूप से नष्ट न हुए हों, सारयुक्त हों और अच्छी तरह रखे गए हों, उन्हें यदि अच्छे खेत में अच्छी तरह तैयार की गई भूमि में बोया जाए, तो आनंद, क्या तुम जानते हो कि ये बीज वृद्धि, विरूढ़ि और प्रचुरता को प्राप्त होंगे?” “हाँ, भन्ते।” “इसी प्रकार, आनंद, मैं यहाँ किसी व्यक्ति को अपने चित्त से उसके चित्त को जानकर इस प्रकार समझता हूँ - ‘इस व्यक्ति में कुशल धर्म भी विद्यमान हैं और अकुशल धर्म भी’। फिर किसी दूसरे समय में मैं उस व्यक्ति को अपने चित्त से उसके चित्त को जानकर इस प्रकार समझता हूँ - ‘इस व्यक्ति के कुशल धर्म अंतर्हित हो गए हैं और अकुशल धर्म प्रकट हो गए हैं। किंतु इसका कुशल-मूल अभी कटा नहीं है, उस कुशल-मूल से इसके भीतर पुनः कुशलता प्रकट होगी। इस प्रकार यह व्यक्ति भविष्य में अ-पतनशील स्वभाव वाला होगा’। इस प्रकार भी, आनंद, तथागत द्वारा अपने चित्त से दूसरे के चित्त को जानकर व्यक्ति का ज्ञान होता है। इस प्रकार भी, आनंद, तथागत को अपने चित्त से दूसरे के चित्त को जानकर पुरुषों की इंद्रियों का ज्ञान होता है। इस प्रकार भी, आनंद, तथागत को अपने चित्त से दूसरे के चित्त को जानकर भविष्य में धर्मों की उत्पत्ति का ज्ञान होता है।”


‘‘อิธ ปนาหํ, อานนฺท, เอกจฺจํ ปุคฺคลํ เอวํ เจตสา เจโต ปริจฺจ ปชานามิ – ‘อิมสฺส โข ปุคฺคลสฺส วิชฺชมานา กุสลาปิ ธมฺมา อกุสลาปิ ธมฺมา’ติ. ตเมนํ อปเรน สมเยน เอวํ เจตสา เจโต ปริจฺจ ปชานามิ – ‘อิมสฺส โข ปุคฺคลสฺส อกุสลา ธมฺมา อนฺตรหิตา, กุสลา ธมฺมา สมฺมุขีภูตา. อตฺถิ จ ขฺวสฺส อกุสลมูลํ อสมุจฺฉินฺนํ, ตมฺหา ตสฺส อกุสลา อกุสลํ ปาตุภวิสฺสติ. เอวมยํ ปุคฺคโล อายตึ ปริหานธมฺโม ภวิสฺสตี’ติ. เสยฺยถาปิ, อานนฺท, พีชานิ อขณฺฑานิ อปูตีนิ อวาตาตปหตานิ สารทานิ สุขสยิตานิ ปุถุสิลาย นิกฺขิตฺตานิ. ชาเนยฺยาสิ ตฺวํ, อานนฺท, นยิมานิ พีชานิ วุทฺธึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ อาปชฺชิสฺสนฺตี’’ติ? ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’. ‘‘เอวเมวํ โข อหํ, อานนฺท, อิเธกจฺจํ ปุคฺคลํ เอวํ เจตสา เจโต ปริจฺจ ปชานามิ – ‘อิมสฺส โข ปุคฺคลสฺส วิชฺชมานา กุสลาปิ ธมฺมา อกุสลาปิ ธมฺมา’ติ. ตเมนํ อปเรน สมเยน เอวํ เจตสา เจโต ปริจฺจ ปชานามิ – ‘อิมสฺส โข ปุคฺคลสฺส อกุสลา ธมฺมา อนฺตรหิตา, กุสลา ธมฺมา สมฺมุขีภูตา. อตฺถิ จ ขฺวสฺส อกุสลมูลํ อสมุจฺฉินฺนํ, ตมฺหา ตสฺส อกุสลา อกุสลํ ปาตุภวิสฺสติ[Pg.355]. เอวมยํ ปุคฺคโล อายตึ ปริหานธมฺโม ภวิสฺสตี’ติ. เอวมฺปิ โข, อานนฺท, ตถาคตสฺส ปุริสปุคฺคโล เจตสา เจโต ปริจฺจ วิทิโต โหติ. เอวมฺปิ โข, อานนฺท, ตถาคตสฺส ปุริสินฺทฺริยญาณํ เจตสา เจโต ปริจฺจ วิทิตํ โหติ. เอวมฺปิ โข, อานนฺท, ตถาคตสฺส อายตึ ธมฺมสมุปฺปาโท เจตสา เจโต ปริจฺจ วิทิโต โหติ.

“परंतु आनंद, यहाँ मैं किसी व्यक्ति को अपने चित्त से उसके चित्त को जानकर इस प्रकार समझता हूँ - ‘इस व्यक्ति में कुशल धर्म भी विद्यमान हैं और अकुशल धर्म भी’। फिर किसी दूसरे समय में मैं उस व्यक्ति को अपने चित्त से उसके चित्त को जानकर इस प्रकार समझता हूँ - ‘इस व्यक्ति के अकुशल धर्म अंतर्हित हो गए हैं और कुशल धर्म प्रकट हो गए हैं। किंतु इसका अकुशल-मूल अभी कटा नहीं है, उस अकुशल-मूल से इसके भीतर पुनः अकुशलता प्रकट होगी। इस प्रकार यह व्यक्ति भविष्य में पतनशील स्वभाव वाला होगा’। आनंद, जैसे जो बीज अखंड हों, सड़े न हों, हवा और धूप से नष्ट न हुए हों, सारयुक्त हों और अच्छी तरह रखे गए हों, उन्हें यदि एक विशाल शिला पर रख दिया जाए, तो आनंद, क्या तुम जानते हो कि ये बीज वृद्धि, विरूढ़ि और प्रचुरता को प्राप्त नहीं होंगे?” “हाँ, भन्ते।” “इसी प्रकार, आनंद, मैं यहाँ किसी व्यक्ति को अपने चित्त से उसके चित्त को जानकर इस प्रकार समझता हूँ - ‘इस व्यक्ति में कुशल धर्म भी विद्यमान हैं और अकुशल धर्म भी’। फिर किसी दूसरे समय में मैं उस व्यक्ति को अपने चित्त से उसके चित्त को जानकर इस प्रकार समझता हूँ - ‘इस व्यक्ति के अकुशल धर्म अंतर्हित हो गए हैं और कुशल धर्म प्रकट हो गए हैं। किंतु इसका अकुशल-मूल अभी कटा नहीं है, उस अकुशल-मूल से इसके भीतर पुनः अकुशलता प्रकट होगी। इस प्रकार यह व्यक्ति भविष्य में पतनशील स्वभाव वाला होगा’। इस प्रकार भी, आनंद, तथागत द्वारा अपने चित्त से दूसरे के चित्त को जानकर व्यक्ति का ज्ञान होता है। इस प्रकार भी, आनंद, तथागत को अपने चित्त से दूसरे के चित्त को जानकर पुरुषों की इंद्रियों का ज्ञान होता है। इस प्रकार भी, आनंद, तथागत को अपने चित्त से दूसरे के चित्त को जानकर भविष्य में धर्मों की उत्पत्ति का ज्ञान होता है।”


‘‘อิธ ปนาหํ, อานนฺท, เอกจฺจํ ปุคฺคลํ เอวํ เจตสา เจโต ปริจฺจ ปชานามิ – ‘อิมสฺส โข ปุคฺคลสฺส วิชฺชมานา กุสลาปิ ธมฺมา อกุสลาปิ ธมฺมา’ติ. ตเมนํ อปเรน สมเยน เอวํ เจตสา เจโต ปริจฺจ ปชานามิ – ‘นตฺถิ อิมสฺส ปุคฺคลสฺส วาลคฺคโกฏินิตฺตุทนมตฺโตปิ สุกฺโก ธมฺโม, สมนฺนาคโตยํ ปุคฺคโล เอกนฺตกาฬเกหิ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ, กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชิสฺสตี’ติ. เสยฺยถาปิ, อานนฺท, พีชานิ ขณฺฑานิ ปูตีนิ วาตาตปหตานิ สุเขตฺเต สุปริกมฺมกตาย ภูมิยา นิกฺขิตฺตานิ. ชาเนยฺยาสิ ตฺวํ, อานนฺท, นยิมานิ พีชานิ วุทฺธึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ อาปชฺชิสฺสนฺตี’’ติ? ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’. ‘‘เอวเมวํ โข อหํ, อานนฺท, อิเธกจฺจํ ปุคฺคลํ เอวํ เจตสา เจโต ปริจฺจ ปชานามิ – ‘อิมสฺส โข ปุคฺคลสฺส วิชฺชมานา กุสลาปิ ธมฺมา อกุสลาปิ ธมฺมา’ติ. ตเมนํ อปเรน สมเยน เอวํ เจตสา เจโต ปริจฺจ ปชานามิ – ‘นตฺถิ อิมสฺส ปุคฺคลสฺส วาลคฺคโกฏินิตฺตุทนมตฺโตปิ สุกฺโก ธมฺโม, สมนฺนาคโตยํ ปุคฺคโล เอกนฺตกาฬเกหิ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ, กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชิสฺสตี’ติ. เอวมฺปิ โข, อานนฺท, ตถาคตสฺส ปุริสปุคฺคโล เจตสา เจโต ปริจฺจ วิทิโต โหติ. เอวมฺปิ โข, อานนฺท, ตถาคตสฺส ปุริสินฺทฺริยญาณํ เจตสา เจโต ปริจฺจ วิทิตํ โหติ. เอวมฺปิ โข, อานนฺท, ตถาคตสฺส อายตึ ธมฺมสมุปฺปาโท เจตสา เจโต ปริจฺจ วิทิโต โหตี’’ติ.

“परंतु आनंद, यहाँ मैं किसी व्यक्ति को अपने चित्त से उसके चित्त को जानकर इस प्रकार समझता हूँ - ‘इस व्यक्ति में कुशल धर्म भी विद्यमान हैं और अकुशल धर्म भी’। फिर किसी दूसरे समय में मैं उस व्यक्ति को अपने चित्त से उसके चित्त को जानकर इस प्रकार समझता हूँ - ‘इस व्यक्ति में बाल की नोक के बराबर भी कोई शुक्ल धर्म नहीं है; यह व्यक्ति पूर्णतः काले अकुशल धर्मों से युक्त है; शरीर टूटने पर, मृत्यु के बाद, यह अपाय, दुर्गति, विनिपात और नरक में उत्पन्न होगा’। आनंद, जैसे जो बीज खंडित हों, सड़े हुए हों, हवा और धूप से नष्ट हो चुके हों, उन्हें यदि अच्छे खेत में अच्छी तरह तैयार की गई भूमि में बोया जाए, तो आनंद, क्या तुम जानते हो कि ये बीज वृद्धि, विरूढ़ि और प्रचुरता को प्राप्त नहीं होंगे?” “हाँ, भन्ते।” “इसी प्रकार, आनंद, मैं यहाँ किसी व्यक्ति को अपने चित्त से उसके चित्त को जानकर इस प्रकार समझता हूँ - ‘इस व्यक्ति में कुशल धर्म भी विद्यमान हैं और अकुशल धर्म भी’। फिर किसी दूसरे समय में मैं उस व्यक्ति को अपने चित्त से उसके चित्त को जानकर इस प्रकार समझता हूँ - ‘इस व्यक्ति में बाल की नोक के बराबर भी कोई शुक्ल धर्म नहीं है; यह व्यक्ति पूर्णतः काले अकुशल धर्मों से युक्त है; शरीर टूटने पर, मृत्यु के बाद, यह अपाय, दुर्गति, विनिपात और नरक में उत्पन्न होगा’। इस प्रकार भी, आनंद, तथागत द्वारा अपने चित्त से दूसरे के चित्त को जानकर व्यक्ति का ज्ञान होता है। इस प्रकार भी, आनंद, तथागत को अपने चित्त से दूसरे के चित्त को जानकर पुरुषों की इंद्रियों का ज्ञान होता है। इस प्रकार भी, आनंद, तथागत को अपने चित्त से दूसरे के चित्त को जानकर भविष्य में धर्मों की उत्पत्ति का ज्ञान होता है।”


เอวํ วุตฺเต อายสฺมา อานนฺโท ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘สกฺกา นุ โข, ภนฺเต, อิเมสํ ติณฺณํ ปุคฺคลานํ อปเรปิ ตโย ปุคฺคลา สปฺปฏิภาคา ปญฺญาเปตุ’’นฺติ? ‘‘สกฺกา, อานนฺทา’’ติ ภควา อโวจ – ‘‘อิธาหํ, อานนฺท, เอกจฺจํ ปุคฺคลํ เอวํ เจตสา เจโต ปริจฺจ ปชานามิ – ‘อิมสฺส โข ปุคฺคลสฺส วิชฺชมานา กุสลาปิ ธมฺมา อกุสลาปิ ธมฺมา’ติ. ตเมนํ อปเรน สมเยน เอวํ เจตสา เจโต ปริจฺจ ปชานามิ – ‘อิมสฺส โข ปุคฺคลสฺส กุสลา ธมฺมา อนฺตรหิตา, อกุสลา ธมฺมา สมฺมุขีภูตา. อตฺถิ จ ขฺวสฺส กุสลมูลํ [Pg.356] อสมุจฺฉินฺนํ, ตมฺปิ สพฺเพน สพฺพํ สมุคฺฆาตํ คจฺฉติ. เอวมยํ ปุคฺคโล อายตึ ปริหานธมฺโม ภวิสฺสตี’ติ. เสยฺยถาปิ, อานนฺท, องฺคารานิ อาทิตฺตานิ สมฺปชฺชลิตานิ สโชติภูตานิ ปุถุสิลาย นิกฺขิตฺตานิ. ชาเนยฺยาสิ ตฺวํ, อานนฺท, นยิมานิ องฺคารานิ วุทฺธึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ อาปชฺชิสฺสนฺตี’’ติ? ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’. ‘‘เสยฺยถาปิ วา ปน, อานนฺท, สายนฺหสมยํ สูริเย โอคจฺฉนฺเต, ชาเนยฺยาสิ ตฺวํ, อานนฺท, อาโลโก อนฺตรธายิสฺสติ อนฺธกาโร ปาตุภวิสฺสตี’’ติ? ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’. ‘‘เสยฺยถาปิ วา, ปนานนฺท, อภิโท อทฺธรตฺตํ ภตฺตกาลสมเย, ชาเนยฺยาสิ ตฺวํ, อานนฺท, อาโลโก อนฺตรหิโต อนฺธกาโร ปาตุภูโต’’ติ? ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’. ‘‘เอวเมวํ โข อหํ, อานนฺท, อิเธกจฺจํ ปุคฺคลํ เอวํ เจตสา เจโต ปริจฺจ ปชานามิ – ‘อิมสฺส โข ปุคฺคลสฺส วิชฺชมานา กุสลาปิ ธมฺมา อกุสลาปิ ธมฺมา’ติ. ตเมนํ อปเรน สมเยน เอวํ เจตสา เจโต ปริจฺจ ปชานามิ – ‘อิมสฺส โข ปุคฺคลสฺส กุสลา ธมฺมา อนฺตรหิตา, อกุสลา ธมฺมา สมฺมุขีภูตา. อตฺถิ จ ขฺวสฺส กุสลมูลํ อสมุจฺฉินฺนํ, ตมฺปิ สพฺเพน สพฺพํ สมุคฺฆาตํ คจฺฉติ. เอวมยํ ปุคฺคโล อายตึ ปริหานธมฺโม ภวิสฺสตี’ติ. เอวมฺปิ โข, อานนฺท, ตถาคตสฺส ปุริสปุคฺคโล เจตสา เจโต ปริจฺจ วิทิโต โหติ. เอวมฺปิ โข, อานนฺท, ตถาคตสฺส ปุริสินฺทฺริยญาณํ เจตสา เจโต ปริจฺจ วิทิตํ โหติ. เอวมฺปิ โข, อานนฺท, ตถาคตสฺส อายตึ ธมฺมสมุปฺปาโท เจตสา เจโต ปริจฺจ วิทิโต โหติ.

ऐसा कहे जाने पर आयुष्मान आनन्द ने भगवान से यह कहा— "भन्ते! क्या इन तीन पुद्गलों के अतिरिक्त अन्य तीन समान श्रेणी के पुद्गलों को प्रज्ञप्त करना संभव है?" "आनन्द! संभव है," भगवान ने कहा— "आनन्द! यहाँ मैं किसी पुद्गल को अपने चित्त से उसके चित्त को जानकर इस प्रकार जानता हूँ— 'इस पुद्गल में कुशल धर्म भी विद्यमान हैं और अकुशल धर्म भी'। उसे ही दूसरे समय में अपने चित्त से उसके चित्त को जानकर इस प्रकार जानता हूँ— 'इस पुद्गल के कुशल धर्म अन्तर्हित हो गए हैं और अकुशल धर्म सम्मुख हो गए हैं। किन्तु इसका कुशल-मूल अभी उच्छिन्न नहीं हुआ है, वह भी पूरी तरह से समूल नष्ट होने की ओर जा रहा है। इस प्रकार यह पुद्गल भविष्य में अवनति के स्वभाव वाला होगा'। आनन्द! जैसे प्रज्वलित, देदीप्यमान और धधकते हुए अंगारे किसी विशाल शिला पर रख दिए गए हों। आनन्द! क्या तुम जानोगे कि ये अंगारे वृद्धि, विरूढ़ि और विपुलता को प्राप्त नहीं होंगे?" "हाँ, भन्ते!" "अथवा आनन्द! जैसे सायंकाल के समय सूर्य के अस्त होने पर, क्या तुम जानोगे कि प्रकाश अन्तर्हित हो जाएगा और अन्धकार प्रकट होगा?" "हाँ, भन्ते!" "अथवा आनन्द! जैसे आधी रात के समय भोजन के काल में, क्या तुम जानोगे कि प्रकाश अन्तर्हित हो गया है और अन्धकार प्रकट हो गया है?" "हाँ, भन्ते!" "इसी प्रकार आनन्द! मैं यहाँ किसी पुद्गल को अपने चित्त से उसके चित्त को जानकर इस प्रकार जानता हूँ— 'इस पुद्गल में कुशल धर्म भी विद्यमान हैं और अकुशल धर्म भी'। उसे ही दूसरे समय में अपने चित्त से उसके चित्त को जानकर इस प्रकार जानता हूँ— 'इस पुद्गल के कुशल धर्म अन्तर्हित हो गए हैं और अकुशल धर्म सम्मुख हो गए हैं। किन्तु इसका कुशल-मूल अभी उच्छिन्न नहीं हुआ है, वह भी पूरी तरह से समूल नष्ट होने की ओर जा रहा है। इस प्रकार यह पुद्गल भविष्य में अवनति के स्वभाव वाला होगा'। इस प्रकार भी आनन्द! तथागत द्वारा पुद्गल अपने चित्त से उसके चित्त को जानकर विदित होता है। इस प्रकार भी आनन्द! तथागत का पुरिसेन्द्रिय-ज्ञान चित्त से चित्त को जानकर विदित होता है। इस प्रकार भी आनन्द! तथागत को भविष्य में होने वाला धर्मों का उत्पाद चित्त से चित्त को जानकर विदित होता है।"


‘‘อิธ ปนาหํ, อานนฺท, เอกจฺจํ ปุคฺคลํ เอวํ เจตสา เจโต ปริจฺจ ปชานามิ – ‘อิมสฺส โข ปุคฺคลสฺส วิชฺชมานา กุสลาปิ ธมฺมา อกุสลาปิ ธมฺมา’ติ. ตเมนํ อปเรน สมเยน เอวํ เจตสา เจโต ปริจฺจ ปชานามิ – ‘อิมสฺส โข ปุคฺคลสฺส อกุสลา ธมฺมา อนฺตรหิตา, กุสลา ธมฺมา สมฺมุขีภูตา. อตฺถิ จ ขฺวสฺส อกุสลมูลํ อสมุจฺฉินฺนํ, ตมฺปิ สพฺเพน สพฺพํ สมุคฺฆาตํ คจฺฉติ. เอวมยํ ปุคฺคโล อายตึ อปริหานธมฺโม ภวิสฺสตี’ติ. เสยฺยถาปิ, อานนฺท, องฺคารานิ อาทิตฺตานิ สมฺปชฺชลิตานิ สโชติภูตานิ สุกฺเข ติณปุญฺเช วา กฏฺฐปุญฺเช วา นิกฺขิตฺตานิ. ชาเนยฺยาสิ ตฺวํ, อานนฺท, อิมานิ องฺคารานิ วุฑฺฒึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ อาปชฺชิสฺสนฺตี’’ติ? ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’. ‘‘เสยฺยถาปิ วา [Pg.357] ปนานนฺท, รตฺติยา ปจฺจูสสมยํ สูริเย อุคฺคจฺฉนฺเต, ชาเนยฺยาสิ ตฺวํ, อานนฺท, อนฺธกาโร อนฺตรธายิสฺสติ, อาโลโก ปาตุภวิสฺสตี’’ติ? ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’. ‘‘เสยฺยถาปิ วา ปนานนฺท, อภิโท มชฺฌนฺหิเก ภตฺตกาลสมเย, ชาเนยฺยาสิ ตฺวํ, อานนฺท, อนฺธกาโร อนฺตรหิโต อาโลโก ปาตุภูโต’’ติ? ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’. ‘‘เอวเมวํ โข อหํ, อานนฺท, อิเธกจฺจํ ปุคฺคลํ เอวํ เจตสา เจโต ปริจฺจ ปชานามิ – ‘อิมสฺส โข ปุคฺคลสฺส วิชฺชมานา กุสลาปิ ธมฺมา อกุสลาปิ ธมฺมา’ติ. ตเมนํ อปเรน สมเยน เอวํ เจตสา เจโต ปริจฺจ ปชานามิ – ‘อิมสฺส โข ปุคฺคลสฺส อกุสลา ธมฺมา อนฺตรหิตา, กุสลา ธมฺมา สมฺมุขีภูตา. อตฺถิ จ ขฺวสฺส อกุสลมูลํ อสมุจฺฉินฺนํ, ตมฺปิ สพฺเพน สพฺพํ สมุคฺฆาตํ คจฺฉติ. เอวมยํ ปุคฺคโล อายตึ อปริหานธมฺโม ภวิสฺสตี’ติ. เอวมฺปิ โข, อานนฺท, ตถาคตสฺส ปุริสปุคฺคโล เจตสา เจโต ปริจฺจ วิทิโต โหติ. เอวมฺปิ โข, อานนฺท, ตถาคตสฺส ปุริสินฺทฺริยญาณํ เจตสา เจโต ปริจฺจ วิทิตํ โหติ. เอวมฺปิ โข, อานนฺท, ตถาคตสฺส อายตึ ธมฺมสมุปฺปาโท เจตสา เจโต ปริจฺจ วิทิโต โหติ.

"आनन्द! यहाँ मैं किसी पुद्गल को अपने चित्त से उसके चित्त को जानकर इस प्रकार जानता हूँ— 'इस पुद्गल में कुशल धर्म भी विद्यमान हैं और अकुशल धर्म भी'। उसे ही दूसरे समय में अपने चित्त से उसके चित्त को जानकर इस प्रकार जानता हूँ— 'इस पुद्गल के अकुशल धर्म अन्तर्हित हो गए हैं और कुशल धर्म सम्मुख हो गए हैं। किन्तु इसका अकुशल-मूल अभी उच्छिन्न नहीं हुआ है, वह भी पूरी तरह से समूल नष्ट होने की ओर जा रहा है। इस प्रकार यह पुद्गल भविष्य में उन्नति के स्वभाव वाला होगा'। आनन्द! जैसे प्रज्वलित, देदीप्यमान और धधकते हुए अंगारे सूखे घास के ढेर या लकड़ियों के ढेर पर रख दिए गए हों। आनन्द! क्या तुम जानोगे कि ये अंगारे वृद्धि, विरूढ़ि और विपुलता को प्राप्त होंगे?" "हाँ, भन्ते!" "अथवा आनन्द! जैसे रात्रि के प्रत्युष (भोर) के समय सूर्य के उदय होने पर, क्या तुम जानोगे कि अन्धकार अन्तर्हित हो जाएगा और प्रकाश प्रकट होगा?" "हाँ, भन्ते!" "अथवा आनन्द! जैसे दोपहर के समय भोजन के काल में, क्या तुम जानोगे कि अन्धकार अन्तर्हित हो गया है और प्रकाश प्रकट हो गया है?" "हाँ, भन्ते!" "इसी प्रकार आनन्द! मैं यहाँ किसी पुद्गल को अपने चित्त से उसके चित्त को जानकर इस प्रकार जानता हूँ— 'इस पुद्गल में कुशल धर्म भी विद्यमान हैं और अकुशल धर्म भी'। उसे ही दूसरे समय में अपने चित्त से उसके चित्त को जानकर इस प्रकार जानता हूँ— 'इस पुद्गल के अकुशल धर्म अन्तर्हित हो गए हैं और कुशल धर्म सम्मुख हो गए हैं। किन्तु इसका अकुशल-मूल अभी उच्छिन्न नहीं हुआ है, वह भी पूरी तरह से समूल नष्ट होने की ओर जा रहा है। इस प्रकार यह पुद्गल भविष्य में उन्नति के स्वभाव वाला होगा'। इस प्रकार भी आनन्द! तथागत द्वारा पुद्गल अपने चित्त से उसके चित्त को जानकर विदित होता है। इस प्रकार भी आनन्द! तथागत का पुरिसेन्द्रिय-ज्ञान चित्त से चित्त को जानकर विदित होता है। इस प्रकार भी आनन्द! तथागत को भविष्य में होने वाला धर्मों का उत्पाद चित्त से चित्त को जानकर विदित होता है।"


‘‘อิธ ปนาหํ, อานนฺท, เอกจฺจํ ปุคฺคลํ เจตสา เจโต ปริจฺจ ปชานามิ – ‘อิมสฺส โข ปุคฺคลสฺส วิชฺชมานา กุสลาปิ ธมฺมา อกุสลาปิ ธมฺมา’ติ. ตเมนํ อปเรน สมเยน เอวํ เจตสา เจโต ปริจฺจ ปชานามิ – ‘นตฺถิ อิมสฺส ปุคฺคลสฺส วาลคฺคโกฏินิตฺตุทนมตฺโตปิ อกุสโล ธมฺโม, สมนฺนาคโตยํ ปุคฺคโล เอกนฺตสุกฺเกหิ อนวชฺเชหิ ธมฺเมหิ, ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปรินิพฺพายิสฺสตี’ติ. เสยฺยถาปิ, อานนฺท, องฺคารานิ สีตานิ นิพฺพุตานิ สุกฺเข ติณปุญฺเช วา กฏฺฐปุญฺเช วา นิกฺขิตฺตานิ. ชาเนยฺยาสิ ตฺวํ, อานนฺท, นยิมานิ องฺคารานิ วุฑฺฒึ วิรูฬฺหึ เวปุลฺลํ อาปชฺชิสฺสนฺตี’’ติ? ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’. ‘‘เอวเมวํ โข อหํ, อานนฺท, อิเธกจฺจํ ปุคฺคลํ เอวํ เจตสา เจโต ปริจฺจ ปชานามิ – ‘อิมสฺส โข ปุคฺคลสฺส วิชฺชมานา กุสลาปิ ธมฺมา อกุสลาปิ ธมฺมา’ติ. ตเมนํ อปเรน สมเยน เอวํ เจตสา เจโต ปริจฺจ ปชานามิ – ‘นตฺถิ อิมสฺส ปุคฺคลสฺส วาลคฺคโกฏินิตฺตุทนมตฺโตปิ อกุสโล ธมฺโม, สมนฺนาคโตยํ ปุคฺคโล เอกนฺตสุกฺเกหิ อนวชฺเชหิ ธมฺเมหิ, ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปรินิพฺพายิสฺสตี’ติ. เอวมฺปิ โข, อานนฺท, ตถาคตสฺส ปุริสปุคฺคโล เจตสา เจโต ปริจฺจ วิทิโต โหติ. เอวมฺปิ โข, อานนฺท, ตถาคตสฺส ปุริสินฺทฺริยญาณํ [Pg.358] เจตสา เจโต ปริจฺจ วิทิตํ โหติ. เอวมฺปิ โข, อานนฺท, ตถาคตสฺส อายตึ ธมฺมสมุปฺปาโท เจตสา เจโต ปริจฺจ วิทิโต โหติ.

"आनंद, यहाँ मैं किसी व्यक्ति को अपने चित्त से उसके चित्त को जानकर यह समझता हूँ— 'इस व्यक्ति में कुशल धर्म भी विद्यमान हैं और अकुशल धर्म भी।' फिर किसी अन्य समय में, मैं उस व्यक्ति को अपने चित्त से उसके चित्त को जानकर यह समझता हूँ— 'इस व्यक्ति में बाल की नोक के बराबर भी अकुशल धर्म नहीं है; यह व्यक्ति पूर्णतः उज्ज्वल और निर्दोष धर्मों से युक्त है, और इसी जन्म में परिनिर्वाण प्राप्त करेगा।' आनंद, जैसे ठंडे और बुझे हुए अंगारे सूखे घास के ढेर या लकड़ी के ढेर पर रखे हों, तो क्या तुम यह नहीं जानोगे कि ये अंगारे वृद्धि, विरूढ़ि या विस्तार को प्राप्त नहीं होंगे? 'हाँ, भन्ते।' इसी प्रकार, आनंद, मैं यहाँ किसी व्यक्ति को अपने चित्त से उसके चित्त को जानकर यह समझता हूँ— 'इस व्यक्ति में कुशल धर्म भी विद्यमान हैं और अकुशल धर्म भी।' फिर किसी अन्य समय में, मैं उस व्यक्ति को अपने चित्त से उसके चित्त को जानकर यह समझता हूँ— 'इस व्यक्ति में बाल की नोक के बराबर भी अकुशल धर्म नहीं है; यह व्यक्ति पूर्णतः उज्ज्वल और निर्दोष धर्मों से युक्त है, और इसी जन्म में परिनिर्वाण प्राप्त करेगा।' इस प्रकार, आनंद, तथागत किसी व्यक्ति को अपने चित्त से उसके चित्त को जानकर जानते हैं। इस प्रकार तथागत का 'पुरिसेन्द्रिय ज्ञान' (व्यक्तियों की इंद्रियों का ज्ञान) चित्त से चित्त को जानकर होता है। इस प्रकार तथागत भविष्य में होने वाले धर्मों की उत्पत्ति को चित्त से चित्त को जानकर जानते हैं।"


‘‘ตตฺรานนฺท, เย เต ปุริมา ตโย ปุคฺคลา เตสํ ติณฺณํ ปุคฺคลานํ เอโก อปริหานธมฺโม, เอโก ปริหานธมฺโม, เอโก อาปายิโก เนรยิโก. ตตฺรานนฺท, เยเม ปจฺฉิมา ตโย ปุคฺคลา อิเมสํ ติณฺณํ ปุคฺคลานํ เอโก ปริหานธมฺโม, เอโก อปริหานธมฺโม, เอโก ปรินิพฺพานธมฺโม’’ติ. อฏฺฐมํ.

"आनंद, उन (पहले बताए गए) छह व्यक्तियों में से, जो पहले तीन व्यक्ति हैं, उनमें से एक न घटने वाले (अपरीहाण) स्वभाव वाला है, एक घटने वाले (परीहाण) स्वभाव वाला है, और एक अपायगामी एवं नारकीय है। आनंद, उन छह व्यक्तियों में से, जो बाद के तीन व्यक्ति हैं, उनमें से एक घटने वाले स्वभाव वाला है, एक न घटने वाले स्वभाव वाला है, और एक परिनिर्वाण प्राप्त करने वाले स्वभाव वाला है।" आठवाँ सुत्त समाप्त।


๙. นิพฺเพธิกสุตฺตํ

९. निब्बेधिक सुत्त


๖๓. ‘‘นิพฺเพธิกปริยายํ โว, ภิกฺขเว, ธมฺมปริยายํ เทเสสฺสามิ. ตํ สุณาถ, สาธุกํ มนสิ กโรถ; ภาสิสฺสามี’’ติ. ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’ติ โข เต ภิกฺขู ภควโต ปจฺจสฺโสสุํ. ภควา เอตทโวจ –

६३. "भिक्षुओं, मैं तुम्हें भेदन करने वाली (निब्बेधिक) धर्म-पर्याय का उपदेश दूँगा। उसे सुनो, अच्छी तरह मन में धारण करो; मैं कहूँगा।" "जी, भन्ते," उन भिक्षुओं ने भगवान को उत्तर दिया। भगवान ने यह कहा—


‘‘กตโม จ โส, ภิกฺขเว, นิพฺเพธิกปริยาโย ธมฺมปริยาโย? กามา, ภิกฺขเว, เวทิตพฺพา, กามานํ นิทานสมฺภโว เวทิตพฺโพ, กามานํ เวมตฺตตา เวทิตพฺพา, กามานํ วิปาโก เวทิตพฺโพ, กามนิโรโธ เวทิตพฺโพ, กามนิโรธคามินี ปฏิปทา เวทิตพฺพา.

"भिक्षुओं, वह भेदन करने वाली धर्म-पर्याय क्या है? भिक्षुओं, काम (इच्छाओं) को जानना चाहिए, काम के निदान-संभव (उत्पत्ति के कारण) को जानना चाहिए, काम की विभिन्नता (वैमत्तता) को जानना चाहिए, काम के विपाक (फल) को जानना चाहिए, काम के निरोध को जानना चाहिए, और काम-निरोध-गामिनी प्रतिपदा (मार्ग) को जानना चाहिए।"


‘‘เวทนา, ภิกฺขเว, เวทิตพฺพา, เวทนานํ นิทานสมฺภโว เวทิตพฺโพ, เวทนานํ เวมตฺตตา เวทิตพฺพา, เวทนานํ วิปาโก เวทิตพฺโพ, เวทนานิโรโธ เวทิตพฺโพ, เวทนานิโรธคามินี ปฏิปทา เวทิตพฺพา.

"भिक्षुओं, वेदनाओं को जानना चाहिए, वेदनाओं के निदान-संभव को जानना चाहिए, वेदनाओं की विभिन्नता को जानना चाहिए, वेदनाओं के विपाक को जानना चाहिए, वेदनाओं के निरोध को जानना चाहिए, और वेदना-निरोध-गामिनी प्रतिपदा को जानना चाहिए।"


‘‘สญฺญา, ภิกฺขเว, เวทิตพฺพา, สญฺญานํ นิทานสมฺภโว เวทิตพฺโพ, สญฺญานํ เวมตฺตตา เวทิตพฺพา, สญฺญานํ วิปาโก เวทิตพฺโพ, สญฺญานิโรโธ เวทิตพฺโพ, สญฺญานิโรธคามินี ปฏิปทา เวทิตพฺพา.

"भिक्षुओं, संज्ञाओं को जानना चाहिए, संज्ञाओं के निदान-संभव को जानना चाहिए, संज्ञाओं की विभिन्नता को जानना चाहिए, संज्ञाओं के विपाक को जानना चाहिए, संज्ञाओं के निरोध को जानना चाहिए, और संज्ञा-निरोध-गामिनी प्रतिपदा को जानना चाहिए।"


‘‘อาสวา, ภิกฺขเว, เวทิตพฺพา, อาสวานํ นิทานสมฺภโว เวทิตพฺโพ, อาสวานํ เวมตฺตตา เวทิตพฺพา, อาสวานํ วิปาโก เวทิตพฺโพ, อาสวนิโรโธ เวทิตพฺโพ, อาสวนิโรธคามินี ปฏิปทา เวทิตพฺพา.

"भिक्षुओं, आस्रवों को जानना चाहिए, आस्रवों के निदान-संभव को जानना चाहिए, आस्रवों की विभिन्नता को जानना चाहिए, आस्रवों के विपाक को जानना चाहिए, आस्रवों के निरोध को जानना चाहिए, और आस्रव-निरोध-गामिनी प्रतिपदा को जानना चाहिए।"


‘‘กมฺมํ[Pg.359], ภิกฺขเว, เวทิตพฺพํ, กมฺมานํ นิทานสมฺภโว เวทิตพฺโพ, กมฺมานํ เวมตฺตตา เวทิตพฺพา, กมฺมานํ วิปาโก เวทิตพฺโพ, กมฺมนิโรโธ เวทิตพฺโพ, กมฺมนิโรธคามินี ปฏิปทา เวทิตพฺพา.

"भिक्षुओं, कर्म को जानना चाहिए, कर्मों के निदान-संभव को जानना चाहिए, कर्मों की विभिन्नता को जानना चाहिए, कर्मों के विपाक को जानना चाहिए, कर्मों के निरोध को जानना चाहिए, और कर्म-निरोध-गामिनी प्रतिपदा को जानना चाहिए।"


‘‘ทุกฺขํ, ภิกฺขเว, เวทิตพฺพํ, ทุกฺขสฺส นิทานสมฺภโว เวทิตพฺโพ, ทุกฺขสฺส เวมตฺตตา เวทิตพฺพา, ทุกฺขสฺส วิปาโก เวทิตพฺโพ, ทุกฺขนิโรโธ เวทิตพฺโพ, ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา เวทิตพฺพา.

"भिक्षुओं, दुःख को जानना चाहिए, दुःख के निदान-संभव को जानना चाहिए, दुःख की विभिन्नता को जानना चाहिए, दुःख के विपाक को जानना चाहिए, दुःख के निरोध को जानना चाहिए, और दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा को जानना चाहिए।"


‘‘‘กามา, ภิกฺขเว, เวทิตพฺพา, กามานํ นิทานสมฺภโว เวทิตพฺโพ, กามานํ เวมตฺตตา เวทิตพฺพา, กามานํ วิปาโก เวทิตพฺโพ, กามนิโรโธ เวทิตพฺโพ, กามนิโรธคามินี ปฏิปทา เวทิตพฺพา’ติ, อิติ โข ปเนตํ วุตฺตํ. กิญฺเจตํ ปฏิจฺจ วุตฺตํ ? ปญฺจิเม, ภิกฺขเว, กามคุณา – จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา, โสตวิญฺเญยฺยา สทฺทา… ฆานวิญฺเญยฺยา คนฺธา… ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา… กายวิญฺเญยฺยา โผฏฺฐพฺพา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. อปิ จ โข, ภิกฺขเว, เนเต กามา กามคุณา นาเมเต อริยสฺส วินเย วุจฺจนฺติ –

"'भिक्षुओं, काम को जानना चाहिए, काम के निदान-संभव को जानना चाहिए, काम की विभिन्नता को जानना चाहिए, काम के विपाक को जानना चाहिए, काम के निरोध को जानना चाहिए, और काम-निरोध-गामिनी प्रतिपदा को जानना चाहिए'—ऐसा जो कहा गया, वह किसलिए कहा गया? भिक्षुओं, ये पाँच काम-गुण हैं—आँख से जानने योग्य रूप जो इष्ट, कान्त, मनाप, प्रिय, काम-युक्त और रजनीय (लुभावने) हैं; कान से जानने योग्य शब्द... नाक से जानने योग्य गंध... जीभ से जानने योग्य रस... शरीर से जानने योग्य स्पर्श जो इष्ट, कान्त, मनाप, प्रिय, काम-युक्त और रजनीय हैं। परंतु भिक्षुओं, आर्यों के विनय (अनुशासन) में इन्हें 'काम' नहीं कहा जाता, इन्हें 'काम-गुण' कहा जाता है।"


‘‘สงฺกปฺปราโค ปุริสสฺส กาโม,เนเต กามา ยานิ จิตฺรานิ โลเก;

สงฺกปฺปราโค ปุริสสฺส กาโม,ติฏฺฐนฺติ จิตฺรานิ ตเถว โลเก;

อเถตฺถ ธีรา วินยนฺติ ฉนฺท’’นฺติ.

"मनुष्य का संकल्प-राग (विचारों की आसक्ति) ही 'काम' है। संसार में जो सुंदर वस्तुएँ हैं, वे 'काम' नहीं हैं। मनुष्य का संकल्प-राग ही 'काम' है। संसार में सुंदर वस्तुएँ वैसी ही बनी रहती हैं, परंतु धीर पुरुष उनके प्रति अपनी इच्छा (छन्द) का त्याग कर देते हैं।"


‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, กามานํ นิทานสมฺภโว? ผสฺโส, ภิกฺขเว, กามานํ นิทานสมฺภโว.

"भिक्षुओं, काम की उत्पत्ति का कारण (निदान-संभव) क्या है? भिक्षुओं, स्पर्श (फस्स) ही काम की उत्पत्ति का कारण है।"


‘‘กตมา จ, ภิกฺขเว, กามานํ เวมตฺตตา? อญฺโญ, ภิกฺขเว, กาโม รูเปสุ, อญฺโญ กาโม สทฺเทสุ, อญฺโญ กาโม คนฺเธสุ, อญฺโญ กาโม รเสสุ, อญฺโญ กาโม โผฏฺฐพฺเพสุ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, กามานํ เวมตฺตตา.

"भिक्षुओं, काम की विभिन्नता (वैमत्तता) क्या है? भिक्षुओं, रूपों में काम एक प्रकार का है, शब्दों में काम दूसरे प्रकार का है, गंधों में काम अन्य प्रकार का है, रसों में काम अन्य प्रकार का है, और स्पर्शों में काम अन्य प्रकार का है। भिक्षुओं, इसे काम की विभिन्नता कहा जाता है।"


‘‘กตโม [Pg.360] จ, ภิกฺขเว, กามานํ วิปาโก? ยํ โข, ภิกฺขเว, กามยมาโน ตชฺชํ ตชฺชํ อตฺตภาวํ อภินิพฺพตฺเตติ ปุญฺญภาคิยํ วา อปุญฺญภาคิยํ วา, อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, กามานํ วิปาโก.

"भिक्षुओं! काम (इच्छाओं) का विपाक क्या है? भिक्षुओं! काम की इच्छा रखने वाला व्यक्ति जो पुण्य-भागी या अपुण्य-भागी, उस-उस (काम) के अनुरूप आत्मभाव (अस्तित्व) को उत्पन्न करता है, भिक्षुओं! इसे काम का विपाक कहा जाता है।"


‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, กามนิโรโธ? ผสฺสนิโรโธ, ภิกฺขเว, กามนิโรโธ. อยเมว อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค กามนิโรธคามินี ปฏิปทา, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ, สมฺมาสงฺกปฺโป, สมฺมาวาจา, สมฺมากมฺมนฺโต, สมฺมาอาชีโว, สมฺมาวายาโม, สมฺมาสติ, สมฺมาสมาธิ.

"भिक्षुओं! काम-निरोध क्या है? भिक्षुओं! स्पर्श (फस्स) का निरोध ही काम-निरोध है। यह आर्य अष्टांगिक मार्ग ही काम-निरोध की ओर ले जाने वाली प्रतिपदा (मार्ग) है, जैसे कि—सम्यक् दृष्टि, सम्यक् संकल्प, सम्यक् वाणी, सम्यक् कर्मान्त, सम्यक् आजीव, सम्यक् व्यायाम, सम्यक् स्मृति, सम्यक् समाधि।"


‘‘ยโต โข, ภิกฺขเว, อริยสาวโก เอวํ กาเม ปชานาติ, เอวํ กามานํ นิทานสมฺภวํ ปชานาติ, เอวํ กามานํ เวมตฺตตํ ปชานาติ, เอวํ กามานํ วิปากํ ปชานาติ, เอวํ กามนิโรธํ ปชานาติ, เอวํ กามนิโรธคามินึ ปฏิปทํ ปชานาติ, โส อิมํ นิพฺเพธิกํ พฺรหฺมจริยํ ปชานาติ กามนิโรธํ. กามา, ภิกฺขเว, เวทิตพฺพา…เป… กามนิโรธคามินี ปฏิปทา เวทิตพฺพาติ, อิติ ยํ ตํ วุตฺตํ อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺตํ.

"भिक्षुओं! जब आर्य श्रावक इस प्रकार काम को जानता है, इस प्रकार काम के निदान-संभव (उत्पत्ति) को जानता है, इस प्रकार काम की विमत्तता (विविधता) को जानता है, इस प्रकार काम के विपाक को जानता है, इस प्रकार काम-निरोध को जानता है, इस प्रकार काम-निरोध-गामिनी प्रतिपदा को जानता है, तब वह काम-निरोध करने वाले इस भेदनशील (निब्बेधिक) ब्रह्मचर्य को जानता है। 'भिक्षुओं! काम को जानना चाहिए... काम-निरोध-गामिनी प्रतिपदा को जानना चाहिए', ऐसा जो कहा गया था, वह इसी के संदर्भ में कहा गया था।"


‘‘เวทนา, ภิกฺขเว, เวทิตพฺพา…เป… เวทนานิโรธคามินี ปฏิปทา เวทิตพฺพาติ, อิติ โข ปเนตํ วุตฺตํ. กิญฺเจตํ ปฏิจฺจ วุตฺตํ? ติสฺโส อิมา, ภิกฺขเว, เวทนา – สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา, อทุกฺขมสุขา เวทนา.

"'भिक्षुओं! वेदना को जानना चाहिए... वेदना-निरोध-गामिनी प्रतिपदा को जानना चाहिए', ऐसा जो कहा गया है, वह किस संदर्भ में कहा गया है? भिक्षुओं! ये तीन वेदनाएँ हैं—सुखद वेदना, दुःखद वेदना, और अदुःख-असुख (उपेक्षा) वेदना।"


‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, เวทนานํ นิทานสมฺภโว? ผสฺโส, ภิกฺขเว, เวทนานํ นิทานสมฺภโว.

"भिक्षुओं! वेदनाओं का निदान-संभव (उत्पत्ति का कारण) क्या है? भिक्षुओं! स्पर्श (फस्स) ही वेदनाओं का निदान-संभव है।"


‘‘กตมา จ, ภิกฺขเว, เวทนานํ เวมตฺตตา? อตฺถิ, ภิกฺขเว, สามิสา สุขา เวทนา, อตฺถิ นิรามิสา สุขา เวทนา, อตฺถิ สามิสา ทุกฺขา เวทนา, อตฺถิ นิรามิสา ทุกฺขา เวทนา, อตฺถิ สามิสา อทุกฺขมสุขา เวทนา, อตฺถิ นิรามิสา อทุกฺขมสุขา เวทนา. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, เวทนานํ เวมตฺตตา.

"भिक्षुओं! वेदनाओं की विमत्तता (विविधता) क्या है? भिक्षुओं! सामिष (सांसारिक) सुखद वेदना होती है, निरामिष (आध्यात्मिक) सुखद वेदना होती है; सामिष दुःखद वेदना होती है, निरामिष दुःखद वेदना होती है; सामिष अदुःख-असुख वेदना होती है, निरामिष अदुःख-असुख वेदना होती है। भिक्षुओं! इसे वेदनाओं की विमत्तता कहा जाता है।"


‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, เวทนานํ วิปาโก? ยํ โข, ภิกฺขเว, เวทิยมาโน ตชฺชํ ตชฺชํ อตฺตภาวํ อภินิพฺพตฺเตติ ปุญฺญภาคิยํ วา อปุญฺญภาคิยํ วา, อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, เวทนานํ วิปาโก.

"भिक्षुओं! वेदनाओं का विपाक क्या है? भिक्षुओं! वेदना का अनुभव करने वाला व्यक्ति जो पुण्य-भागी या अपुण्य-भागी, उस-उस (वेदना) के अनुरूप आत्मभाव को उत्पन्न करता है, भिक्षुओं! इसे वेदनाओं का विपाक कहा जाता है।"


‘‘กตโม [Pg.361] จ, ภิกฺขเว, เวทนานิโรโธ? ผสฺสนิโรโธ, ภิกฺขเว, เวทนานิโรโธ. อยเมว อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค เวทนานิโรธคามินี ปฏิปทา, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ…เป… สมฺมาสมาธิ.

"भिक्षुओं! वेदना-निरोध क्या है? भिक्षुओं! स्पर्श-निरोध ही वेदना-निरोध है। यह आर्य अष्टांगिक मार्ग ही वेदना-निरोध-गामिनी प्रतिपदा है, जैसे कि—सम्यक् दृष्टि... पे... सम्यक् समाधि।"


‘‘ยโต โข, ภิกฺขเว, อริยสาวโก เอวํ เวทนํ ปชานาติ, เอวํ เวทนานํ นิทานสมฺภวํ ปชานาติ, เอวํ เวทนานํ เวมตฺตตํ ปชานาติ, เอวํ เวทนานํ วิปากํ ปชานาติ, เอวํ เวทนานิโรธํ ปชานาติ, เอวํ เวทนานิโรธคามินึ ปฏิปทํ ปชานาติ. โส อิมํ นิพฺเพธิกํ พฺรหฺมจริยํ ปชานาติ เวทนานิโรธํ. เวทนา, ภิกฺขเว, เวทิตพฺพา…เป… เวทนานิโรธคามินี ปฏิปทา เวทิตพฺพาติ, อิติ ยํ ตํ วุตฺตํ อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺตํ.

"भिक्षुओं! जब आर्य श्रावक इस प्रकार वेदना को जानता है, इस प्रकार वेदना के निदान-संभव को जानता है, इस प्रकार वेदना की विमत्तता को जानता है, इस प्रकार वेदना के विपाक को जानता है, इस प्रकार वेदना-निरोध को जानता है, इस प्रकार वेदना-निरोध-गामिनी प्रतिपदा को जानता है, तब वह वेदना-निरोध करने वाले इस भेदनशील ब्रह्मचर्य को जानता है। 'भिक्षुओं! वेदना को जानना चाहिए... वेदना-निरोध-गामिनी प्रतिपदा को जानना चाहिए', ऐसा जो कहा गया था, वह इसी के संदर्भ में कहा गया था।"


‘‘สญฺญา, ภิกฺขเว, เวทิตพฺพา…เป… สญฺญานิโรธคามินี ปฏิปทา เวทิตพฺพาติ, อิติ โข ปเนตํ วุตฺตํ. กิญฺเจตํ ปฏิจฺจ วุตฺตํ? ฉยิมา, ภิกฺขเว, สญฺญา – รูปสญฺญา, สทฺทสญฺญา, คนฺธสญฺญา, รสสญฺญา, โผฏฺฐพฺพสญฺญา, ธมฺมสญฺญา.

"'भिक्षुओं! संज्ञा को जानना चाहिए... संज्ञा-निरोध-गामिनी प्रतिपदा को जानना चाहिए', ऐसा जो कहा गया है, वह किस संदर्भ में कहा गया है? भिक्षुओं! ये छह संज्ञाएँ हैं—रूप-संज्ञा, शब्द-संज्ञा, गंध-संज्ञा, रस-संज्ञा, स्पर्श-संज्ञा, और धर्म-संज्ञा।"


‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, สญฺญานํ นิทานสมฺภโว? ผสฺโส, ภิกฺขเว, สญฺญานํ นิทานสมฺภโว.

"भिक्षुओं! संज्ञाओं का निदान-संभव क्या है? भिक्षुओं! स्पर्श ही संज्ञाओं का निदान-संभव है।"


‘‘กตมา จ, ภิกฺขเว, สญฺญานํ เวมตฺตตา? อญฺญา, ภิกฺขเว, สญฺญา รูเปสุ, อญฺญา สญฺญา สทฺเทสุ, อญฺญา สญฺญา คนฺเธสุ, อญฺญา สญฺญา รเสสุ, อญฺญา สญฺญา โผฏฺฐพฺเพสุ, อญฺญา สญฺญา ธมฺเมสุ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, สญฺญานํ เวมตฺตตา.

"भिक्षुओं! संज्ञाओं की विमत्तता क्या है? भिक्षुओं! रूपों में संज्ञा अलग है, शब्दों में संज्ञा अलग है, गंधों में संज्ञा अलग है, रसों में संज्ञा अलग है, स्पर्शों में संज्ञा अलग है, और धर्मों में संज्ञा अलग है। भिक्षुओं! इसे संज्ञाओं की विमत्तता कहा जाता है।"


‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, สญฺญานํ วิปาโก? โวหารเวปกฺกํ, ภิกฺขเว, สญฺญํ วทามิ. ยถา ยถา นํ สญฺชานาติ ตถา ตถา โวหรติ, เอวํ สญฺญี อโหสินฺติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, สญฺญานํ วิปาโก.

"भिक्षुओं! संज्ञाओं का विपाक क्या है? भिक्षुओं! मैं संज्ञा को व्यवहार-विपाक (बोलचाल का परिणाम) वाला कहता हूँ। जैसे-जैसे कोई संज्ञा करता है (पहचानता है), वैसे-वैसे वह व्यवहार करता है (कहता है) कि 'ऐसी संज्ञा वाला मैं था'। भिक्षुओं! इसे संज्ञाओं का विपाक कहा जाता है।"


‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, สญฺญานิโรโธ? ผสฺสนิโรโธ, ภิกฺขเว, สญฺญานิโรโธ. อยเมว อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค สญฺญานิโรธคามินี ปฏิปทา, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ…เป… สมฺมาสมาธิ.

"भिक्षुओं! संज्ञा-निरोध क्या है? भिक्षुओं! स्पर्श-निरोध ही संज्ञा-निरोध है। यह आर्य अष्टांगिक मार्ग ही संज्ञा-निरोध-गामिनी प्रतिपदा है, जैसे कि—सम्यक् दृष्टि... पे... सम्यक् समाधि।"


‘‘ยโต [Pg.362] โข, ภิกฺขเว, อริยสาวโก เอวํ สญฺญํ ปชานาติ, เอวํ สญฺญานํ นิทานสมฺภวํ ปชานาติ, เอวํ สญฺญานํ เวมตฺตตํ ปชานาติ, เอวํ สญฺญานํ วิปากํ ปชานาติ, เอวํ สญฺญานิโรธํ ปชานาติ, เอวํ สญฺญานิโรธคามินึ ปฏิปทํ ปชานาติ, โส อิมํ นิพฺเพธิกํ พฺรหฺมจริยํ ปชานาติ สญฺญานิโรธํ. สญฺญา, ภิกฺขเว, เวทิตพฺพา…เป… สญฺญานิโรธคามินี ปฏิปทา เวทิตพฺพาติ. อิติ ยํ ตํ วุตฺตํ อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺตํ.

"भिक्षुओं! जब आर्य श्रावक इस प्रकार संज्ञा को जानता है, इस प्रकार संज्ञा के निदान-संभव को जानता है, इस प्रकार संज्ञा की विमत्तता को जानता है, इस प्रकार संज्ञा के विपाक को जानता है, इस प्रकार संज्ञा-निरोध को जानता है, इस प्रकार संज्ञा-निरोध-गामिनी प्रतिपदा को जानता है, तब वह संज्ञा-निरोध करने वाले इस भेदनशील ब्रह्मचर्य को जानता है। 'भिक्षुओं! संज्ञा को जानना चाहिए... संज्ञा-निरोध-गामिनी प्रतिपदा को जानना चाहिए', ऐसा जो कहा गया था, वह इसी के संदर्भ में कहा गया था।"


‘‘อาสวา, ภิกฺขเว, เวทิตพฺพา…เป… อาสวนิโรธคามินี ปฏิปทา เวทิตพฺพาติ, อิติ โข ปเนตํ วุตฺตํ. กิญฺเจตํ ปฏิจฺจ วุตฺตํ? ตโยเม, ภิกฺขเว, อาสวา – กามาสโว, ภวาสโว, อวิชฺชาสโว.

"'भिक्षुओं! आस्रवों को जानना चाहिए... आस्रव-निरोध-गामिनी प्रतिपदा को जानना चाहिए', ऐसा जो कहा गया है, वह किस संदर्भ में कहा गया है? भिक्षुओं! ये तीन आस्रव हैं—कामास्रव, भवास्रव, और अविद्यास्रव।"


‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, อาสวานํ นิทานสมฺภโว? อวิชฺชา, ภิกฺขเว, อาสวานํ นิทานสมฺภโว.

"भिक्षुओं! आस्रवों का निदान-संभव क्या है? भिक्षुओं! अविद्या ही आस्रवों का निदान-संभव है।"


‘‘กตมา จ, ภิกฺขเว, อาสวานํ เวมตฺตตา? อตฺถิ, ภิกฺขเว, อาสวา นิรยคมนียา, อตฺถิ อาสวา ติรจฺฉานโยนิคมนียา, อตฺถิ อาสวา เปตฺติวิสยคมนียา, อตฺถิ อาสวา มนุสฺสโลกคมนียา, อตฺถิ อาสวา เทวโลกคมนียา. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อาสวานํ เวมตฺตตา.

भिक्षुओं! आसवों की विविधता क्या है? भिक्षुओं! कुछ आसव नरक ले जाने वाले होते हैं, कुछ आसव तिर्यक योनि (पशु योनि) ले जाने वाले होते हैं, कुछ आसव प्रेत लोक ले जाने वाले होते हैं, कुछ आसव मनुष्य लोक ले जाने वाले होते हैं, और कुछ आसव देव लोक ले जाने वाले होते हैं। भिक्षुओं! इसे ही आसवों की विविधता कहा जाता है।


‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, อาสวานํ วิปาโก? ยํ โข, ภิกฺขเว, อวิชฺชาคโต ตชฺชํ ตชฺชํ อตฺตภาวํ อภินิพฺพตฺเตติ ปุญฺญภาคิยํ วา อปุญฺญภาคิยํ วา, อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อาสวานํ วิปาโก.

भिक्षुओं! आसवों का विपाक (फल) क्या है? भिक्षुओं! अविद्या से ग्रस्त व्यक्ति जो उस-उस प्रकार के आत्मभाव (अस्तित्व) को उत्पन्न करता है, चाहे वह पुण्यमय हो या अपुण्यमय; भिक्षुओं! इसे ही आसवों का विपाक कहा जाता है।


‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, อาสวนิโรโธ? อวิชฺชานิโรโธ, ภิกฺขเว, อาสวนิโรโธ. อยเมว อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค อาสวนิโรธคามินี ปฏิปทา, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ…เป… สมฺมาสมาธิ.

भिक्षुओं! आसवों का निरोध क्या है? भिक्षुओं! अविद्या का निरोध ही आसवों का निरोध है। यह आर्य अष्टांगिक मार्ग ही आसव-निरोध-गामिनी प्रतिपदा (मार्ग) है, जैसे कि—सम्यक् दृष्टि... पे... सम्यक् समाधि।


‘‘ยโต โข, ภิกฺขเว, อริยสาวโก เอวํ อาสเว ปชานาติ, เอวํ อาสวานํ นิทานสมฺภวํ ปชานาติ, เอวํ อาสวานํ เวมตฺตตํ ปชานาติ, เอวํ อาสวานํ วิปากํ ปชานาติ, เอวํ อาสวานํ นิโรธํ ปชานาติ, เอวํ อาสวานํ นิโรธคามินึ ปฏิปทํ ปชานาติ, โส อิมํ นิพฺเพธิกํ พฺรหฺมจริยํ ปชานาติ อาสวนิโรธํ. อาสวา, ภิกฺขเว, เวทิตพฺพา…เป… อาสวนิโรธคามินี [Pg.363] ปฏิปทา เวทิตพฺพาติ. อิติ ยํ ตํ วุตฺตํ อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺตํ.

भिक्षुओं! जब आर्य श्रावक इस प्रकार आसवों को जानता है, इस प्रकार आसवों के निदान-संभव (उत्पत्ति के कारण) को जानता है, इस प्रकार आसवों की विविधता को जानता है, इस प्रकार आसवों के विपाक को जानता है, इस प्रकार आसवों के निरोध को जानता है, और इस प्रकार आसवों के निरोध की ओर ले जाने वाले मार्ग को जानता है, तब वह आसवों के निरोध करने वाले इस विदारक (भेदने वाले) ब्रह्मचर्य को जान लेता है। 'भिक्षुओं! आसवों को जानना चाहिए... पे... आसव-निरोध-गामिनी प्रतिपदा को जानना चाहिए'—ऐसा जो कहा गया था, वह इसी संदर्भ में कहा गया था।


‘‘กมฺมํ, ภิกฺขเว, เวทิตพฺพํ…เป… กมฺมนิโรธคามินี ปฏิปทา เวทิตพฺพาติ, อิติ โข ปเนตํ วุตฺตํ. กิญฺเจตํ ปฏิจฺจ วุตฺตํ? เจตนาหํ, ภิกฺขเว, กมฺมํ วทามิ. เจตยิตฺวา กมฺมํ กโรติ – กาเยน วาจาย มนสา.

'भिक्षुओं! कर्म को जानना चाहिए... पे... कर्म-निरोध-गामिनी प्रतिपदा को जानना चाहिए'—ऐसा जो कहा गया था, वह किस संदर्भ में कहा गया था? भिक्षुओं! मैं चेतना को ही कर्म कहता हूँ। चेतना के होने पर ही मनुष्य काया, वाणी और मन से कर्म करता है।


‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, กมฺมานํ นิทานสมฺภโว? ผสฺโส, ภิกฺขเว, กมฺมานํ นิทานสมฺภโว.

भिक्षुओं! कर्मों के निदान-संभव (उत्पत्ति का कारण) क्या है? भिक्षुओं! स्पर्श ही कर्मों का निदान-संभव है।


‘‘กตมา จ, ภิกฺขเว, กมฺมานํ เวมตฺตตา? อตฺถิ, ภิกฺขเว, กมฺมํ นิรยเวทนียํ, อตฺถิ กมฺมํ ติรจฺฉานโยนิเวทนียํ, อตฺถิ กมฺมํ เปตฺติวิสยเวทนียํ, อตฺถิ กมฺมํ มนุสฺสโลกเวทนียํ, อตฺถิ กมฺมํ เทวโลกเวทนียํ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, กมฺมานํ เวมตฺตตา.

भिक्षुओं! कर्मों की विविधता क्या है? भिक्षुओं! कुछ कर्म नरक में वेदन (अनुभव) किए जाने वाले होते हैं, कुछ कर्म तिर्यक योनि में वेदन किए जाने वाले होते हैं, कुछ कर्म प्रेत लोक में वेदन किए जाने वाले होते हैं, कुछ कर्म मनुष्य लोक में वेदन किए जाने वाले होते हैं, और कुछ कर्म देव लोक में वेदन किए जाने वाले होते हैं। भिक्षुओं! इसे ही कर्मों की विविधता कहा जाता है।


‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, กมฺมานํ วิปาโก? ติวิธาหํ, ภิกฺขเว, กมฺมานํ วิปากํ วทามิ – ทิฏฺเฐว ธมฺเม, อุปปชฺเช วา, อปเร วา ปริยาเย. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, กมฺมานํ วิปาโก.

भिक्षुओं! कर्मों का विपाक क्या है? भिक्षुओं! मैं कर्मों के विपाक को तीन प्रकार का कहता हूँ—इसी जन्म में (दृष्ट धर्म में), अगले जन्म में (उपपद्य में), या उसके बाद के किसी अन्य जन्म में (अपर-पर्याय में)। भिक्षुओं! इसे ही कर्मों का विपाक कहा जाता है।


‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, กมฺมนิโรโธ? ผสฺสนิโรโธ, ภิกฺขเว, กมฺมนิโรโธ. อยเมว อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค กมฺมนิโรธคามินี ปฏิปทา, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ…เป… สมฺมาสมาธิ.

भिक्षुओं! कर्म-निरोध क्या है? भिक्षुओं! स्पर्श का निरोध ही कर्म-निरोध है। यह आर्य अष्टांगिक मार्ग ही कर्म-निरोध-गामिनी प्रतिपदा है, जैसे कि—सम्यक् दृष्टि... पे... सम्यक् समाधि।


‘‘ยโต โข, ภิกฺขเว, อริยสาวโก เอวํ กมฺมํ ปชานาติ, เอวํ กมฺมานํ นิทานสมฺภวํ ปชานาติ, เอวํ กมฺมานํ เวมตฺตตํ ปชานาติ, เอวํ กมฺมานํ วิปากํ ปชานาติ, เอวํ กมฺมนิโรธํ ปชานาติ, เอวํ กมฺมนิโรธคามินึ ปฏิปทํ ปชานาติ, โส อิมํ นิพฺเพธิกํ พฺรหฺมจริยํ ปชานาติ กมฺมนิโรธํ. กมฺมํ, ภิกฺขเว, เวทิตพฺพํ…เป… กมฺมนิโรธคามินี ปฏิปทา เวทิตพฺพาติ, อิติ ยํ ตํ วุตฺตํ อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺตํ.

भिक्षुओं! जब आर्य श्रावक इस प्रकार कर्म को जानता है, इस प्रकार कर्मों के निदान-संभव को जानता है, इस प्रकार कर्मों की विविधता को जानता है, इस प्रकार कर्मों के विपाक को जानता है, इस प्रकार कर्म-निरोध को जानता है, और इस प्रकार कर्म-निरोध-गामिनी प्रतिपदा को जानता है, तब वह कर्म-निरोध करने वाले इस विदारक ब्रह्मचर्य को जान लेता है। 'भिक्षुओं! कर्म को जानना चाहिए... पे... कर्म-निरोध-गामिनी प्रतिपदा को जानना चाहिए'—ऐसा जो कहा गया था, वह इसी संदर्भ में कहा गया था।


‘‘ทุกฺขํ, ภิกฺขเว, เวทิตพฺพํ, ทุกฺขสฺส นิทานสมฺภโว เวทิตพฺโพ, ทุกฺขสฺส เวมตฺตตา เวทิตพฺพา, ทุกฺขสฺส วิปาโก เวทิตพฺโพ, ทุกฺขนิโรโธ เวทิตพฺโพ, ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา เวทิตพฺพาติ. อิติ โข ปเนตํ วุตฺตํ[Pg.364], กิญฺเจตํ ปฏิจฺจ วุตฺตํ? ชาติปิ ทุกฺขา, ชราปิ ทุกฺขา, พฺยาธิปิ ทุกฺโข, มรณมฺปิ ทุกฺขํ, โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสาปิ ทุกฺขา, ยมฺปิจฺฉํ น ลภติ ตมฺปิ ทุกฺขํ, สํขิตฺเตน ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา ทุกฺขา.

'भिक्षुओं! दुःख को जानना चाहिए, दुःख के निदान-संभव को जानना चाहिए, दुःख की विविधता को जानना चाहिए, दुःख के विपाक को जानना चाहिए, दुःख-निरोध को जानना चाहिए, और दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा को जानना चाहिए'—ऐसा जो कहा गया था, वह किस संदर्भ में कहा गया था? जन्म भी दुःख है, बुढ़ापा भी दुःख है, रोग भी दुःख है, मृत्यु भी दुःख है, शोक-परिदेव-दुःख-दौर्मनस्य और उपायास (हताशा) भी दुःख हैं, जो प्रिय है उसे न पाना भी दुःख है; संक्षेप में, पाँचों उपादान-स्कंध दुःख हैं।


‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, ทุกฺขสฺส นิทานสมฺภโว? ตณฺหา, ภิกฺขเว, ทุกฺขสฺส นิทานสมฺภโว.

भिक्षुओं! दुःख का निदान-संभव क्या है? भिक्षुओं! तृष्णा ही दुःख का निदान-संभव है।


‘‘กตมา จ, ภิกฺขเว, ทุกฺขสฺส เวมตฺตตา? อตฺถิ, ภิกฺขเว, ทุกฺขํ อธิมตฺตํ, อตฺถิ ปริตฺตํ, อตฺถิ ทนฺธวิราคิ, อตฺถิ ขิปฺปวิราคิ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ทุกฺขสฺส เวมตฺตตา.

भिक्षुओं! दुःख की विविधता क्या है? भिक्षुओं! कुछ दुःख तीव्र (अधिमात्र) होते हैं, कुछ अल्प (परित्त) होते हैं, कुछ धीरे-धीरे शांत होने वाले (दंध-विरागी) होते हैं, और कुछ शीघ्र शांत होने वाले (खिप्प-विरागी) होते हैं। भिक्षुओं! इसे ही दुःख की विविधता कहा जाता है।


‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, ทุกฺขสฺส วิปาโก? อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ เยน ทุกฺเขน อภิภูโต ปริยาทินฺนจิตฺโต โสจติ กิลมติ ปริเทวติ, อุรตฺตาฬึ กนฺทติ, สมฺโมหํ อาปชฺชติ, เยน วา ปน ทุกฺเขน อภิภูโต ปริยาทินฺนจิตฺโต พหิทฺธา ปริเยฏฺฐึ อาปชฺชติ – ‘โก เอกปทํ ทฺวิปทํ ชานาติ อิมสฺส ทุกฺขสฺส นิโรธายา’ติ? สมฺโมหเวปกฺกํ วาหํ, ภิกฺขเว, ทุกฺขํ วทามิ ปริเยฏฺฐิเวปกฺกํ วา. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ทุกฺขสฺส วิปาโก.

भिक्षुओं! दुःख का विपाक क्या है? भिक्षुओं! इस संसार में कोई व्यक्ति जब दुःख से अभिभूत और व्याकुल चित्त वाला होता है, तो वह शोक करता है, थकता है, विलाप करता है, छाती पीट-पीट कर रोता है और सम्मोह (अत्यधिक मोह/भ्रम) को प्राप्त होता है। अथवा, दुःख से अभिभूत और व्याकुल चित्त वाला व्यक्ति बाहर (शासन के बाहर) खोज करने लगता है—'इस दुःख के निरोध के लिए कौन एक पद या दो पद वाला मंत्र जानता है?' भिक्षुओं! मैं दुःख को सम्मोह-विपाक वाला या खोज-विपाक (परियेठ्ठि-विपाक) वाला कहता हूँ। भिक्षुओं! इसे ही दुःख का विपाक कहा जाता है।


‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, ทุกฺขนิโรโธ? ตณฺหานิโรโธ, ภิกฺขเว, ทุกฺขนิโรโธ. อยเมว อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค ทุกฺขสฺส นิโรธคามินี ปฏิปทา, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ…เป… สมฺมาสมาธิ.

भिक्षुओं! दुःख-निरोध क्या है? भिक्षुओं! तृष्णा का निरोध ही दुःख-निरोध है। यह आर्य अष्टांगिक मार्ग ही दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा है, जैसे कि—सम्यक् दृष्टि... पे... सम्यक् समाधि।


‘‘ยโต โข, ภิกฺขเว, อริยสาวโก เอวํ ทุกฺขํ ปชานาติ, เอวํ ทุกฺขสฺส นิทานสมฺภวํ ปชานาติ, เอวํ ทุกฺขสฺส เวมตฺตตํ ปชานาติ, เอวํ ทุกฺขสฺส วิปากํ ปชานาติ, เอวํ ทุกฺขนิโรธํ ปชานาติ, เอวํ ทุกฺขนิโรธคามินึ ปฏิปทํ ปชานาติ, โส อิมํ นิพฺเพธิกํ พฺรหฺมจริยํ ปชานาติ ทุกฺขนิโรธํ. ทุกฺขํ, ภิกฺขเว, เวทิตพฺพํ, ทุกฺขสฺส นิทานสมฺภโว เวทิตพฺโพ, ทุกฺขสฺส เวมตฺตตา เวทิตพฺพา, ทุกฺขสฺส วิปาโก เวทิตพฺโพ, ทุกฺขนิโรโธ เวทิตพฺโพ, ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา เวทิตพฺพาติ. อิติ ยํ ตํ วุตฺตํ อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺตํ.

भिक्षुओं! जब आर्य श्रावक इस प्रकार दुःख को जानता है, इस प्रकार दुःख के कारण (उत्पत्ति) को जानता है, इस प्रकार दुःख की विविधता को जानता है, इस प्रकार दुःख के विपाक (फल) को जानता है, इस प्रकार दुःख-निरोध को जानता है, और इस प्रकार दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा (मार्ग) को जानता है, तब वह दुःख-निरोध करने वाले इस भेदनशील (क्लेशों को भेदने वाले) ब्रह्मचर्य को जानता है। 'भिक्षुओं! दुःख को जानना चाहिए, दुःख के कारण को जानना चाहिए, दुःख की विविधता को जानना चाहिए, दुःख के विपाक को जानना चाहिए, दुःख-निरोध को जानना चाहिए, और दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा को जानना चाहिए'—ऐसा जो कहा गया था, वह इसी के संदर्भ में कहा गया था।


‘‘อยํ โข โส, ภิกฺขเว, นิพฺเพธิกปริยาโย ธมฺมปริยาโย’’ติ. นวมํ.

भिक्षुओं! यही वह 'निब्बेधिक-परियाय' (भेदनशील धर्म-पर्याय) है। (नौवाँ सुत्त समाप्त)


๑๐. สีหนาทสุตฺตํ

१०. सीहनाद सुत्त (सिंहनाद सूत्र)


๖๔. ‘‘ฉยิมานิ[Pg.365], ภิกฺขเว, ตถาคตสฺส ตถาคตพลานิ, เยหิ พเลหิ สมนฺนาคโต ตถาคโต อาสภํ ฐานํ ปฏิชานาติ, ปริสาสุ สีหนาทํ นทติ, พฺรหฺมจกฺกํ ปวตฺเตติ. กตมานิ ฉ? อิธ, ภิกฺขเว, ตถาคโต ฐานญฺจ ฐานโต อฏฺฐานญฺจ อฏฺฐานโต ยถาภูตํ ปชานาติ. ยมฺปิ, ภิกฺขเว, ตถาคโต ฐานญฺจ ฐานโต อฏฺฐานญฺจ อฏฺฐานโต ยถาภูตํ ปชานาติ, อิทมฺปิ, ภิกฺขเว, ตถาคตสฺส ตถาคตพลํ โหติ, ยํ พลํ อาคมฺม ตถาคโต อาสภํ ฐานํ ปฏิชานาติ, ปริสาสุ สีหนาทํ นทติ, พฺรหฺมจกฺกํ ปวตฺเตติ.

६४. भिक्षुओं! तथागत के ये छह 'तथागत-बल' हैं, जिन बलों से युक्त होकर तथागत श्रेष्ठ स्थान (बुद्धत्व) का दावा करते हैं, परिषदों में सिंहनाद करते हैं और ब्रह्मचक्र (श्रेष्ठ धर्मचक्र) प्रवर्तित करते हैं। वे छह कौन से हैं? भिक्षुओं! यहाँ तथागत जो स्थान (कारण) है उसे स्थान के रूप में और जो अस्थान (अकारण) है उसे अस्थान के रूप में यथाभूत (जैसा है वैसा) जानते हैं। भिक्षुओं! तथागत जो स्थान को स्थान के रूप में और अस्थान को अस्थान के रूप में यथाभूत जानते हैं, यह भी तथागत का एक 'तथागत-बल' है, जिस बल के सहारे तथागत श्रेष्ठ स्थान का दावा करते हैं, परिषदों में सिंहनाद करते हैं और ब्रह्मचक्र प्रवर्तित करते हैं।


‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ตถาคโต อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนานํ กมฺมสมาทานานํ ฐานโส เหตุโส วิปากํ ยถาภูตํ ปชานาติ. ยมฺปิ, ภิกฺขเว, ตถาคโต อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนานํ กมฺมสมาทานานํ ฐานโส เหตุโส วิปากํ ยถาภูตํ ปชานาติ, อิทมฺปิ, ภิกฺขเว, ตถาคตสฺส ตถาคตพลํ โหติ, ยํ พลํ อาคมฺม ตถาคโต อาสภํ ฐานํ ปฏิชานาติ, ปริสาสุ สีหนาทํ นทติ, พฺรหฺมจกฺกํ ปวตฺเตติ.

पुनः, भिक्षुओं! तथागत अतीत, अनागत और प्रत्युत्पन्न (वर्तमान) के कर्म-समादानों (किए गए कर्मों) के विपाक को उनके स्थान (परिस्थिति) और हेतु (कारण) के अनुसार यथाभूत जानते हैं। भिक्षुओं! तथागत जो अतीत, अनागत और वर्तमान के कर्म-समादानों के विपाक को स्थान और हेतु के अनुसार यथाभूत जानते हैं, यह भी तथागत का एक 'तथागत-बल' है, जिस बल के सहारे तथागत श्रेष्ठ स्थान का दावा करते हैं, परिषदों में सिंहनाद करते हैं और ब्रह्मचक्र प्रवर्तित करते हैं।


‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ตถาคโต ฌานวิโมกฺขสมาธิสมาปตฺตีนํ สํกิเลสํ โวทานํ วุฏฺฐานํ ยถาภูตํ ปชานาติ. ยมฺปิ, ภิกฺขเว, ตถาคโต…เป… อิทมฺปิ, ภิกฺขเว, ตถาคตสฺส ตถาคตพลํ โหติ, ยํ พลํ อาคมฺม ตถาคโต อาสภํ ฐานํ ปฏิชานาติ, ปริสาสุ สีหนาทํ นทติ, พฺรหฺมจกฺกํ ปวตฺเตติ.

पुनः, भिक्षुओं! तथागत ध्यान, विमोक्ष, समाधि और समापत्तियों के संक्लेश (मलिनता), वोदान (शुद्धि) और व्युत्थान (उठना) को यथाभूत जानते हैं। भिक्षुओं! तथागत जो... (पेय्याल)... यह भी तथागत का एक 'तथागत-बल' है, जिस बल के सहारे तथागत श्रेष्ठ स्थान का दावा करते हैं, परिषदों में सिंहनाद करते हैं और ब्रह्मचक्र प्रवर्तित करते हैं।


‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ตถาคโต อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ, เสยฺยถิทํ – เอกมฺปิ ชาตึ, ทฺเวปิ ชาติโย…เป… อิติ สาการํ สอุทฺเทสํ อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ. ยมฺปิ, ภิกฺขเว, ตถาคโต อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ, เสยฺยถิทํ – เอกมฺปิ ชาตึ, ทฺเวปิ ชาติโย…เป… อิติ สาการํ สอุทฺเทสํ อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ. อิทมฺปิ, ภิกฺขเว, ตถาคตสฺส ตถาคตพลํ โหติ, ยํ พลํ อาคมฺม ตถาคโต อาสภํ ฐานํ ปฏิชานาติ, ปริสาสุ สีหนาทํ นทติ, พฺรหฺมจกฺกํ ปวตฺเตติ.

पुनः, भिक्षुओं! तथागत अनेक प्रकार के पूर्व-निवासों (पिछले जन्मों) का अनुस्मरण करते हैं, जैसे कि—एक जन्म, दो जन्म... (पेय्याल)... इस प्रकार वे आकार और विवरण के साथ अनेक प्रकार के पूर्व-निवासों का अनुस्मरण करते हैं। भिक्षुओं! तथागत जो अनेक प्रकार के पूर्व-निवासों का अनुस्मरण करते हैं... (पेय्याल)... यह भी तथागत का एक 'तथागत-बल' है, जिस बल के सहारे तथागत श्रेष्ठ स्थान का दावा करते हैं, परिषदों में सिंहनाद करते हैं और ब्रह्मचक्र प्रवर्तित करते हैं।


‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ตถาคโต ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน…เป… ยถากมฺมูปเค สตฺเต ปชานาติ. ยมฺปิ, ภิกฺขเว, ตถาคโต [Pg.366] ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน…เป… ยถากมฺมูปเค สตฺเต ปชานาติ, อิทมฺปิ, ภิกฺขเว, ตถาคตสฺส ตถาคตพลํ โหติ, ยํ พลํ อาคมฺม ตถาคโต อาสภํ ฐานํ ปฏิชานาติ, ปริสาสุ สีหนาทํ นทติ, พฺรหฺมจกฺกํ ปวตฺเตติ.

पुनः, भिक्षुओं! तथागत विशुद्ध और दिव्य चक्षु से, जो मानवीय दृष्टि से परे है... (पेय्याल)... कर्मों के अनुसार गति पाने वाले सत्त्वों को जानते हैं। भिक्षुओं! तथागत जो दिव्य चक्षु से... (पेय्याल)... कर्मों के अनुसार गति पाने वाले सत्त्वों को जानते हैं, यह भी तथागत का एक 'तथागत-बल' है, जिस बल के सहारे तथागत श्रेष्ठ स्थान का दावा करते हैं, परिषदों में सिंहनाद करते हैं और ब्रह्मचक्र प्रवर्तित करते हैं।


‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ตถาคโต อาสวานํ ขยา…เป… สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรติ. ยมฺปิ, ภิกฺขเว, ตถาคโต อาสวานํ ขยา…เป… สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรติ, อิทมฺปิ, ภิกฺขเว, ตถาคตสฺส ตถาคตพลํ โหติ, ยํ พลํ อาคมฺม ตถาคโต อาสภํ ฐานํ ปฏิชานาติ, ปริสาสุ สีหนาทํ นทติ, พฺรหฺมจกฺกํ ปวตฺเตติ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ฉ ตถาคตสฺส ตถาคตพลานิ, เยหิ พเลหิ สมนฺนาคโต ตถาคโต อาสภํ ฐานํ ปฏิชานาติ, ปริสาสุ สีหนาทํ นทติ, พฺรหฺมจกฺกํ ปวตฺเตติ.

पुनः, भिक्षुओं! तथागत आस्रवों के क्षय हो जाने से... (पेय्याल)... स्वयं साक्षात् कर, उसे प्राप्त कर विहार करते हैं। भिक्षुओं! तथागत जो आस्रवों के क्षय हो जाने से... (पेय्याल)... स्वयं साक्षात् कर विहार करते हैं, यह भी तथागत का एक 'तथागत-बल' है, जिस बल के सहारे तथागत श्रेष्ठ स्थान का दावा करते हैं, परिषदों में सिंहनाद करते हैं और ब्रह्मचक्र प्रवर्तित करते हैं। भिक्षुओं! तथागत के ये छह 'तथागत-बल' हैं, जिन बलों से युक्त होकर तथागत श्रेष्ठ स्थान का दावा करते हैं, परिषदों में सिंहनाद करते हैं और ब्रह्मचक्र प्रवर्तित करते हैं।


‘‘ตตฺร เจ, ภิกฺขเว, ปเร ตถาคตํ ฐานญฺจ ฐานโต อฏฺฐานญฺจ อฏฺฐานโต ยถาภูตํ ญาเณน อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉนฺติ. ยถา ยถา, ภิกฺขเว, ตถาคตสฺส ฐานญฺจ ฐานโต อฏฺฐานญฺจ อฏฺฐานโต ยถาภูตํ ญาณํ วิทิตํ ตถา ตถา เตสํ ตถาคโต ฐานญฺจ ฐานโต อฏฺฐานญฺจ อฏฺฐานโต ยถาภูตํ ญาเณน ปญฺหํ ปุฏฺโฐ พฺยากโรติ.

भिक्षुओं! वहाँ यदि दूसरे लोग तथागत के पास आकर स्थान को स्थान के रूप में और अस्थान को अस्थान के रूप में यथाभूत ज्ञान के विषय में प्रश्न पूछते हैं, तो भिक्षुओं! जिस-जिस प्रकार से तथागत को स्थान और अस्थान के विषय में यथाभूत ज्ञान ज्ञात है, उसी-उसी प्रकार से तथागत उन लोगों द्वारा ज्ञान के विषय में प्रश्न पूछे जाने पर, उस ज्ञान के द्वारा उत्तर देते हैं।


‘‘ตตฺร เจ, ภิกฺขเว, ปเร ตถาคตํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนานํ กมฺมสมาทานานํ ฐานโส เหตุโส วิปากํ ยถาภูตํ ญาเณน อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉนฺติ. ยถา ยถา, ภิกฺขเว, ตถาคตสฺส อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนานํ กมฺมสมาทานานํ ฐานโส เหตุโส วิปากํ ยถาภูตํ ญาณํ วิทิตํ ตถา ตถา เตสํ ตถาคโต อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนานํ กมฺมสมาทานานํ ฐานโส เหตุโส วิปากํ ยถาภูตํ ญาเณน ปญฺหํ ปุฏฺโฐ พฺยากโรติ.

भिक्षुओं! वहाँ यदि दूसरे लोग तथागत के पास आकर अतीत, अनागत और वर्तमान के कर्म-समादानों के विपाक के स्थान और हेतु के अनुसार यथाभूत ज्ञान के विषय में प्रश्न पूछते हैं, तो भिक्षुओं! जिस-जिस प्रकार से तथागत को अतीत, अनागत और वर्तमान के कर्म-समादानों के विपाक के स्थान और हेतु के अनुसार यथाभूत ज्ञान ज्ञात है, उसी-उसी प्रकार से तथागत उन लोगों द्वारा ज्ञान के विषय में प्रश्न पूछे जाने पर, उस ज्ञान के द्वारा उत्तर देते हैं।


‘‘ตตฺร เจ, ภิกฺขเว, ปเร ตถาคตํ ฌานวิโมกฺขสมาธิสมาปตฺตีนํ สํกิเลสํ โวทานํ วุฏฺฐานํ ยถาภูตํ ญาเณน อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉนฺติ. ยถา ยถา, ภิกฺขเว, ตถาคตสฺส ฌานวิโมกฺขสมาธิสมาปตฺตีนํ สํกิเลสํ โวทานํ วุฏฺฐานํ ยถาภูตํ ญาณํ วิทิตํ, ตถา ตถา เตสํ ตถาคโต ฌานวิโมกฺขสมาธิสมาปตฺตีนํ สํกิเลสํ โวทานํ วุฏฺฐานํ ยถาภูตํ ญาเณน ปญฺหํ ปุฏฺโฐ พฺยากโรติ.

“हे भिक्षुओं, यदि वहाँ अन्य लोग तथागत के पास आकर ध्यान, विमोक्ष, समाधि और समापत्ति के संक्लेश (मलिनता), वोदान (शुद्धि) और व्युत्थान (उठना) के विषय में यथाभूत ज्ञान के साथ प्रश्न पूछते हैं। हे भिक्षुओं, जैसे-जैसे तथागत को ध्यान, विमोक्ष, समाधि और समापत्ति के संक्लेश, वोदान और व्युत्थान का यथाभूत ज्ञान विदित है, वैसे-वैसे तथागत उन लोगों द्वारा प्रश्न पूछे जाने पर ध्यान, विमोक्ष, समाधि और समापत्ति के संक्लेश, वोदान और व्युत्थान के यथाभूत ज्ञान के साथ उत्तर देते हैं।


‘‘ตตฺร [Pg.367] เจ, ภิกฺขเว, ปเร ตถาคตํ ปุพฺเพนิวาสานุสฺสตึ ยถาภูตํ ญาเณน อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉนฺติ. ยถา ยถา, ภิกฺขเว, ตถาคตสฺส ปุพฺเพนิวาสานุสฺสตึ ยถาภูตํ ญาณํ วิทิตํ, ตถา ตถา เตสํ ตถาคโต ปุพฺเพนิวาสานุสฺสตึ ยถาภูตํ ญาเณน ปญฺหํ ปุฏฺโฐ พฺยากโรติ.

“हे भिक्षुओं, यदि वहाँ अन्य लोग तथागत के पास आकर पूर्व-निवास-अनुस्मृति (पूर्व जन्मों के स्मरण) के विषय में यथाभूत ज्ञान के साथ प्रश्न पूछते हैं। हे भिक्षुओं, जैसे-जैसे तथागत को पूर्व-निवास-अनुस्मृति का यथाभूत ज्ञान विदित है, वैसे-वैसे तथागत उन लोगों द्वारा प्रश्न पूछे जाने पर पूर्व-निवास-अनुस्मृति के यथाभूत ज्ञान के साथ उत्तर देते हैं।


‘‘ตตฺร เจ, ภิกฺขเว, ปเร ตถาคตํ สตฺตานํ จุตูปปาตํ ยถาภูตํ ญาเณน อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉนฺติ. ยถา ยถา, ภิกฺขเว, ตถาคตสฺส สตฺตานํ จุตูปปาตํ ยถาภูตํ ญาณํ วิทิตํ, ตถา ตถา เตสํ ตถาคโต สตฺตานํ จุตูปปาตํ ยถาภูตํ ญาเณน ปญฺหํ ปุฏฺโฐ พฺยากโรติ.

“हे भिक्षुओं, यदि वहाँ अन्य लोग तथागत के पास आकर सत्त्वों के च्युति और उपपात (मृत्यु और पुनर्जन्म) के विषय में यथाभूत ज्ञान के साथ प्रश्न पूछते हैं। हे भिक्षुओं, जैसे-जैसे तथागत को सत्त्वों के च्युति और उपपात का यथाभूत ज्ञान विदित है, वैसे-वैसे तथागत उन लोगों द्वारा प्रश्न पूछे जाने पर सत्त्वों के च्युति और उपपात के यथाभूत ज्ञान के साथ उत्तर देते हैं।


‘‘ตตฺร เจ, ภิกฺขเว, ปเร ตถาคตํ อาสวานํ ขยา…เป… ยถาภูตํ ญาเณน อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉนฺติ. ยถา ยถา, ภิกฺขเว, ตถาคตสฺส อาสวานํ ขยา…เป… ยถาภูตํ ญาณํ วิทิตํ, ตถา ตถา เตสํ ตถาคโต อาสวานํ ขยา…เป… ยถาภูตํ ญาเณน ปญฺหํ ปุฏฺโฐ พฺยากโรติ.

“हे भिक्षुओं, यदि वहाँ अन्य लोग तथागत के पास आकर आस्रवों के क्षय... आदि के विषय में यथाभूत ज्ञान के साथ प्रश्न पूछते हैं। हे भिक्षुओं, जैसे-जैसे तथागत को आस्रवों के क्षय... आदि का यथाभूत ज्ञान विदित है, वैसे-वैसे तथागत उन लोगों द्वारा प्रश्न पूछे जाने पर आस्रवों के क्षय... आदि के यथाभूत ज्ञान के साथ उत्तर देते हैं।


‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, ยมฺปิทํ ฐานญฺจ ฐานโต อฏฺฐานญฺจ อฏฺฐานโต ยถาภูตํ ญาณํ ตมฺปิ สมาหิตสฺส วทามิ โน อสมาหิตสฺส. ยมฺปิทํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนานํ กมฺมสมาทานานํ ฐานโส เหตุโส วิปากํ ยถาภูตํ ญาณํ ตมฺปิ สมาหิตสฺส วทามิ โน อสมาหิตสฺส. ยมฺปิทํ ฌานวิโมกฺขสมาธิสมาปตฺตีนํ สํกิเลสํ โวทานํ วุฏฺฐานํ ยถาภูตํ ญาณํ ตมฺปิ สมาหิตสฺส วทามิ โน อสมาหิตสฺส. ยมฺปิทํ ปุพฺเพนิวาสานุสฺสตึ ยถาภูตํ ญาณํ ตมฺปิ สมาหิตสฺส วทามิ โน อสมาหิตสฺส. ยมฺปิทํ สตฺตานํ จุตูปปาตํ ยถาภูตํ ญาณํ ตมฺปิ สมาหิตสฺส วทามิ โน อสมาหิตสฺส. ยมฺปิทํ อาสวานํ ขยา…เป… ยถาภูตํ ญาณํ ตมฺปิ สมาหิตสฺส วทามิ โน อสมาหิตสฺส. อิติ โข, ภิกฺขเว, สมาธิ มคฺโค, อสมาธิ กุมฺมคฺโค’’ติ. ทสมํ.

“हे भिक्षुओं, वहाँ जो यह स्थान (कारण) को स्थान के रूप में और अस्थान (अकारण) को अस्थान के रूप में यथाभूत ज्ञान है, उसे भी मैं समाहित (एकाग्रचित्त) व्यक्ति के लिए कहता हूँ, असमाहित के लिए नहीं। जो यह अतीत, अनागत और प्रत्युत्पन्न कर्म-समादानों के विपाक का स्थान और हेतु के अनुसार यथाभूत ज्ञान है, उसे भी मैं समाहित व्यक्ति के लिए कहता हूँ, असमाहित के लिए नहीं। जो यह ध्यान, विमोक्ष, समाधि और समापत्ति के संक्लेश, वोदान और व्युत्थान का यथाभूत ज्ञान है, उसे भी मैं समाहित व्यक्ति के लिए कहता हूँ, असमाहित के लिए नहीं। जो यह पूर्व-निवास-अनुस्मृति का यथाभूत ज्ञान है, उसे भी मैं समाहित व्यक्ति के लिए कहता हूँ, असमाहित के लिए नहीं। जो यह सत्त्वों के च्युति और उपपात का यथाभूत ज्ञान है, उसे भी मैं समाहित व्यक्ति के लिए कहता हूँ, असमाहित के लिए नहीं। जो यह आस्रवों के क्षय... आदि का यथाभूत ज्ञान है, उसे भी मैं समाहित व्यक्ति के लिए कहता हूँ, असमाहित के लिए नहीं। इस प्रकार, हे भिक्षुओं, समाधि ही मार्ग है और असमाधि कुमार्ग है।” दसवाँ।


มหาวคฺโค ฉฏฺโฐ.

छठा महावग्ग।


ตสฺสุทฺทานํ –

इसका उद्दान (विषय-सूची) –


โสโณ [Pg.368] ผคฺคุโน ภิชาติ, อาสวา ทารุหตฺถิ จ;

มชฺเฌ ญาณํ นิพฺเพธิกํ, สีหนาโทติ เต ทสาติ.

सोण, फग्गुन, अभिजाति, आस्रव, दारु (काष्ठ) और हत्थी (हस्ती); मध्य, ज्ञान, निब्बेधिक (वेधक) और सिंहनाद—ये दस (सूक्त) हैं।


๗. เทวตาวคฺโค

७. देवतावग्ग


๑. อนาคามิผลสุตฺตํ

१. अनागामिफल सुत्त


๖๕. ‘‘ฉ, ภิกฺขเว, ธมฺเม อปฺปหาย อภพฺโพ อนาคามิผลํ สจฺฉิกาตุํ. กตเม ฉ? อสฺสทฺธิยํ, อหิริกํ, อโนตฺตปฺปํ, โกสชฺชํ, มุฏฺฐสฺสจฺจํ, ทุปฺปญฺญตํ – อิเม โข, ภิกฺขเว, ฉ ธมฺเม อปฺปหาย อภพฺโพ อนาคามิผลํ สจฺฉิกาตุํ.

६५. “हे भिक्षुओं, छह धर्मों को न त्यागकर अनागामी फल का साक्षात्कार करना असंभव है। वे छह कौन से हैं? अश्रद्धा, अहीरिकता (निर्लज्जता), अनोत्तप्प (भयहीनता), आलस्य, स्मृति-भ्रंश (मुट्ठसच्च) और दुर्प्रज्ञता (प्रज्ञाहीनता)—हे भिक्षुओं, इन छह धर्मों को न त्यागकर अनागामी फल का साक्षात्कार करना असंभव है।


‘‘ฉ, ภิกฺขเว, ธมฺเม ปหาย ภพฺโพ อนาคามิผลํ สจฺฉิกาตุํ. กตเม ฉ? อสฺสทฺธิยํ, อหิริกํ, อโนตฺตปฺปํ, โกสชฺชํ, มุฏฺฐสฺสจฺจํ, ทุปฺปญฺญตํ – อิเม โข, ภิกฺขเว, ฉ ธมฺเม ปหาย ภพฺโพ อนาคามิผลํ สจฺฉิกาตุ’’นฺติ. ปฐมํ.

“हे भिक्षुओं, छह धर्मों को त्यागकर अनागामी फल का साक्षात्कार करना संभव है। वे छह कौन से हैं? अश्रद्धा, अहीरिकता, अनोत्तप्प, आलस्य, स्मृति-भ्रंश और दुर्प्रज्ञता—हे भिक्षुओं, इन छह धर्मों को त्यागकर अनागामी फल का साक्षात्कार करना संभव है।” पहला।


๒. อรหตฺตสุตฺตํ

२. अरहत्त सुत्त


๖๖. ‘‘ฉ, ภิกฺขเว, ธมฺเม อปฺปหาย อภพฺโพ อรหตฺตํ สจฺฉิกาตุํ. กตเม ฉ? ถินํ, มิทฺธํ, อุทฺธจฺจํ, กุกฺกุจฺจํ, อสฺสทฺธิยํ, ปมาทํ – อิเม โข, ภิกฺขเว, ฉ ธมฺเม อปฺปหาย อภพฺโพ อรหตฺตํ สจฺฉิกาตุํ.

६६. “हे भिक्षुओं, छह धर्मों को न त्यागकर अर्हत्व का साक्षात्कार करना असंभव है। वे छह कौन से हैं? स्त्यान (थिन), मिद्ध, औद्धत्य (उद्धच्च), कौकृत्य (कुक्कुच्च), अश्रद्धा और प्रमाद—हे भिक्षुओं, इन छह धर्मों को न त्यागकर अर्हत्व का साक्षात्कार करना असंभव है।


‘‘ฉ, ภิกฺขเว, ธมฺเม ปหาย ภพฺโพ อรหตฺตํ สจฺฉิกาตุํ. กตเม ฉ? ถินํ, มิทฺธํ, อุทฺธจฺจํ, กุกฺกุจฺจํ, อสฺสทฺธิยํ, ปมาทํ – อิเม โข, ภิกฺขเว, ฉ ธมฺเม ปหาย ภพฺโพ อรหตฺตํ สจฺฉิกาตุ’’นฺติ. ทุติยํ.

“हे भिक्षुओं, छह धर्मों को त्यागकर अर्हत्व का साक्षात्कार करना संभव है। वे छह कौन से हैं? स्त्यान, मिद्ध, औद्धत्य, कौकृत्य, अश्रद्धा और प्रमाद—हे भिक्षुओं, इन छह धर्मों को त्यागकर अर्हत्व का साक्षात्कार करना संभव है।” दूसरा।


๓. มิตฺตสุตฺตํ

३. मित्त सुत्त


๖๗. ‘‘‘โส วต, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ปาปมิตฺโต ปาปสหาโย ปาปสมฺปวงฺโก, ปาปมิตฺเต เสวมาโน ภชมาโน ปยิรุปาสมาโน, เตสญฺจ ทิฏฺฐานุคตึ อาปชฺชมาโน อาภิสมาจาริกํ ธมฺมํ ปริปูเรสฺสตี’ติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. ‘อาภิสมาจาริกํ ธมฺมํ [Pg.369] อปริปูเรตฺวา เสขํ ธมฺมํ ปริปูเรสฺสตี’ติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. ‘เสขํ ธมฺมํ อปริปูเรตฺวา สีลานิ ปริปูเรสฺสตี’ติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. ‘สีลานิ อปริปูเรตฺวา กามราคํ วา รูปราคํ วา อรูปราคํ วา ปชหิสฺสตี’ติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ.

६७. “हे भिक्षुओं, ‘वह भिक्षु जो पाप-मित्र वाला है, पाप-सखा वाला है, पाप-संगति वाला है, पाप-मित्रों की सेवा करने वाला, उनके साथ रहने वाला और उनकी उपासना करने वाला है, और उनके देखे हुए आचरण का अनुसरण करने वाला है, वह अभिसमाचारिक धर्म (उच्च आचरण) को पूर्ण करेगा’—यह संभव नहीं है। ‘अभिसमाचारिक धर्म को पूर्ण किए बिना वह शैक्ष धर्म (साधना के धर्म) को पूर्ण करेगा’—यह संभव नहीं है। ‘शैक्ष धर्म को पूर्ण किए बिना वह शीलों को पूर्ण करेगा’—यह संभव नहीं है। ‘शीलों को पूर्ण किए बिना वह काम-राग, रूप-राग या अरूप-राग का त्याग करेगा’—यह संभव नहीं है।”


‘‘‘โส วต, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ กลฺยาณมิตฺโต กลฺยาณสหาโย กลฺยาณสมฺปวงฺโก, กลฺยาณมิตฺเต เสวมาโน ภชมาโน ปยิรุปาสมาโน, เตสญฺจ ทิฏฺฐานุคตึ อาปชฺชมาโน อาภิสมาจาริกํ ธมฺมํ ปริปูเรสฺสตี’ติ ฐานเมตํ วิชฺชติ. ‘อาภิสมาจาริกํ ธมฺมํ ปริปูเรตฺวา เสขํ ธมฺมํ ปริปูเรสฺสตี’ติ ฐานเมตํ วิชฺชติ. ‘เสขํ ธมฺมํ ปริปูเรตฺวา สีลานิ ปริปูเรสฺสตี’ติ ฐานเมตํ วิชฺชติ. ‘สีลานิ ปริปูเรตฺวา กามราคํ วา รูปราคํ วา อรูปราคํ วา ปชหิสฺสตี’ติ ฐานเมตํ วิชฺชตี’’ติ. ตติยํ.

"हे भिक्षुओं, वह भिक्षु जो कल्याणमित्र वाला है, कल्याण-सखा वाला है, कल्याण-साथी वाला है, जो कल्याणमित्रों की सेवा करता है, उनके साथ रहता है, उनकी उपासना करता है और उनके देखे हुए आचरण का अनुसरण करता है, वह 'आभिसमाचारिक' (उत्तम आचरण संबंधी) धर्म को पूर्ण करेगा—यह संभव है। आभिसमाचारिक धर्म को पूर्ण करके वह 'शैक्ष' (सिक्खा संबंधी) धर्म को पूर्ण करेगा—यह संभव है। शैक्ष धर्म को पूर्ण करके वह शीलों को पूर्ण करेगा—यह संभव है। शीलों को पूर्ण करके वह काम-राग, रूप-राग या अरूप-राग का प्रहाण करेगा—यह संभव है।" तीसरा सुत्त।


๔. สงฺคณิการามสุตฺตํ

४. संगणिकाराम सुत्त


๖๘. ‘‘‘โส วต, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สงฺคณิการาโม สงฺคณิกรโต สงฺคณิการามตํ อนุยุตฺโต, คณาราโม คณรโต คณารามตํ อนุยุตฺโต, เอโก ปวิเวเก อภิรมิสฺสตี’ติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. ‘เอโก ปวิเวเก อนภิรมนฺโต จิตฺตสฺส นิมิตฺตํ คเหสฺสตี’ติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. ‘จิตฺตสฺส นิมิตฺตํ อคณฺหนฺโต สมฺมาทิฏฺฐึ ปริปูเรสฺสตี’ติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. ‘สมฺมาทิฏฺฐึ อปริปูเรตฺวา สมฺมาสมาธึ ปริปูเรสฺสตี’ติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. ‘สมฺมาสมาธึ อปริปูเรตฺวา สํโยชนานิ ปชหิสฺสตี’ติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. ‘สํโยชนานิ อปฺปหาย นิพฺพานํ สจฺฉิกริสฺสตี’ติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ.

६८. "हे भिक्षुओं, वह भिक्षु जो संगति (भीड़) में रमने वाला है, संगति में प्रसन्न रहने वाला है, संगति में रमने के अभ्यास में लगा हुआ है, जो समूह में रमने वाला है, समूह में प्रसन्न रहने वाला है, समूह में रमने के अभ्यास में लगा हुआ है, वह अकेला एकांत में प्रसन्न रहेगा—यह संभव नहीं है। एकांत में प्रसन्न न रहने वाला भिक्षु चित्त के निमित्त (समाधि-विपश्यना के आलंबन) को ग्रहण करेगा—यह संभव नहीं है। चित्त के निमित्त को ग्रहण न करने वाला भिक्षु सम्यक-दृष्टि को पूर्ण करेगा—यह संभव नहीं है। सम्यक-दृष्टि को पूर्ण किए बिना वह सम्यक-समाधि को पूर्ण करेगा—यह संभव नहीं है। सम्यक-समाधि को पूर्ण किए बिना वह संयोजनों का प्रहाण करेगा—यह संभव नहीं है। संयोजनों का प्रहाण किए बिना वह निर्वाण का साक्षात्कार करेगा—यह संभव नहीं है।"


‘‘‘โส วต, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ น สงฺคณิการาโม น สงฺคณิกรโต น สงฺคณิการามตํ อนุยุตฺโต, น คณาราโม น คณรโต น คณารามตํ อนุยุตฺโต, เอโก ปวิเวเก อภิรมิสฺสตี’ติ ฐานเมตํ วิชฺชติ. ‘เอโก ปวิเวเก อภิรมนฺโต จิตฺตสฺส นิมิตฺตํ คเหสฺสตี’ติ ฐานเมตํ วิชฺชติ. ‘จิตฺตสฺส นิมิตฺตํ คณฺหนฺโต สมฺมาทิฏฺฐึ ปริปูเรสฺสตี’ติ ฐานเมตํ วิชฺชติ. ‘สมฺมาทิฏฺฐึ ปริปูเรตฺวา สมฺมาสมาธึ ปริปูเรสฺสตี’ติ ฐานเมตํ วิชฺชติ. ‘สมฺมาสมาธึ ปริปูเรตฺวา สํโยชนานิ ปชหิสฺสตี’ติ ฐานเมตํ วิชฺชติ. ‘สํโยชนานิ ปหาย นิพฺพานํ สจฺฉิกริสฺสตี’ติ ฐานเมตํ วิชฺชตี’’ติ. จตุตฺถํ.

"हे भिक्षुओं, वह भिक्षु जो संगति में रमने वाला नहीं है, संगति में प्रसन्न रहने वाला नहीं है, संगति में रमने के अभ्यास में लगा हुआ नहीं है, जो समूह में रमने वाला नहीं है, समूह में प्रसन्न रहने वाला नहीं है, समूह में रमने के अभ्यास में लगा हुआ नहीं है, वह अकेला एकांत में प्रसन्न रहेगा—यह संभव है। एकांत में प्रसन्न रहने वाला भिक्षु चित्त के निमित्त को ग्रहण करेगा—यह संभव है। चित्त के निमित्त को ग्रहण करने वाला भिक्षु सम्यक-दृष्टि को पूर्ण करेगा—यह संभव है। सम्यक-दृष्टि को पूर्ण करके वह सम्यक-समाधि को पूर्ण करेगा—यह संभव है। सम्यक-समाधि को पूर्ण करके वह संयोजनों का प्रहाण करेगा—यह संभव है। संयोजनों का प्रहाण करके वह निर्वाण का साक्षात्कार करेगा—यह संभव है।" चौथा सुत्त।


๕. เทวตาสุตฺตํ

५. देवता सुत्त


๖๙. อถ [Pg.370] โข อญฺญตรา เทวตา อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา อภิกฺกนฺตวณฺณา เกวลกปฺปํ เชตวนํ โอภาเสตฺวา เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. เอกมนฺตํ ฐิตา โข สา เทวตา ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘ฉยิเม, ภนฺเต, ธมฺมา ภิกฺขุโน อปริหานาย สํวตฺตนฺติ. กตเม ฉ? สตฺถุคารวตา, ธมฺมคารวตา, สงฺฆคารวตา, สิกฺขาคารวตา, โสวจสฺสตา, กลฺยาณมิตฺตตา – อิเม โข, ภนฺเต, ฉ ธมฺมา ภิกฺขุโน อปริหานาย สํวตฺตนฺตี’’ติ. อิทมโวจ สา เทวตา. สมนุญฺโญ สตฺถา อโหสิ. อถ โข สา เทวตา ‘‘สมนุญฺโญ เม สตฺถา’’ติ ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ตตฺเถวนฺตรธายิ.

६९. तब एक अज्ञात देवता, रात बीतने पर, अत्यंत सुंदर आभा के साथ संपूर्ण जेतवन को आलोकित करते हुए जहाँ भगवान थे, वहाँ आए; आकर भगवान को अभिवादन कर एक ओर खड़े हो गए। एक ओर खड़े होकर उस देवता ने भगवान से यह कहा— "भन्ते, ये छह धर्म भिक्षु के अपरिहाणि (अवनति न होने) के लिए संवर्तित होते हैं। कौन से छह? शास्ता (बुद्ध) के प्रति गौरव, धर्म के प्रति गौरव, संघ के प्रति गौरव, शिक्षा के प्रति गौरव, सुवचता और कल्याणमित्रता—भन्ते, ये छह धर्म भिक्षु के अपरिहाणि के लिए संवर्तित होते हैं।" उस देवता ने यह कहा। शास्ता ने उसका अनुमोदन किया। तब वह देवता यह सोचकर कि 'शास्ता ने मेरी बात का अनुमोदन किया है', भगवान को अभिवादन कर, प्रदक्षिणा कर वहीं अंतर्धान हो गए।


อถ โข ภควา ตสฺสา รตฺติยา อจฺจเยน ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘อิมํ, ภิกฺขเว, รตฺตึ อญฺญตรา เทวตา อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา อภิกฺกนฺตวณฺณา เกวลกปฺปํ เชตวนํ โอภาเสตฺวา เยนาหํ เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา มํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. เอกมนฺตํ ฐิตา โข, ภิกฺขเว, สา เทวตา มํ เอตทโวจ – ‘ฉยิเม, ภนฺเต, ธมฺมา ภิกฺขุโน อปริหานาย สํวตฺตนฺติ. กตเม ฉ? สตฺถุคารวตา, ธมฺมคารวตา, สงฺฆคารวตา, สิกฺขาคารวตา, โสวจสฺสตา, กลฺยาณมิตฺตตา – อิเม โข, ภนฺเต, ฉ ธมฺมา ภิกฺขุโน อปริหานาย สํวตฺตนฺตี’ติ. อิทมโวจ, ภิกฺขเว, สา เทวตา. อิทํ วตฺวา มํ อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ตตฺเถวนฺตรธายี’’ติ.

तब भगवान ने उस रात के बीतने पर भिक्षुओं को आमंत्रित किया— "भिक्षुओं, इस रात एक अज्ञात देवता, रात बीतने पर, अत्यंत सुंदर आभा के साथ संपूर्ण जेतवन को आलोकित करते हुए जहाँ मैं था, वहाँ आए; आकर मुझे अभिवादन कर एक ओर खड़े हो गए। एक ओर खड़े होकर, भिक्षुओं, उस देवता ने मुझसे यह कहा— 'भन्ते, ये छह धर्म भिक्षु के अपरिहाणि के लिए संवर्तित होते हैं। कौन से छह? शास्ता के प्रति गौरव, धर्म के प्रति गौरव, संघ के प्रति गौरव, शिक्षा के प्रति गौरव, सुवचता और कल्याणमित्रता—भन्ते, ये छह धर्म भिक्षु के अपरिहाणि के लिए संवर्तित होते हैं।' भिक्षुओं, उस देवता ने यह कहा। यह कहकर, मुझे अभिवादन कर, प्रदक्षिणा कर वह वहीं अंतर्धान हो गए।"


เอวํ วุตฺเต อายสฺมา สาริปุตฺโต ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอตทโวจ – ‘‘อิมสฺส โข อหํ, ภนฺเต, ภควตา สํขิตฺเตน ภาสิตสฺส เอวํ วิตฺถาเรน อตฺถํ อาชานามิ. อิธ, ภนฺเต, ภิกฺขุ อตฺตนา จ สตฺถุคารโว โหติ สตฺถุคารวตาย จ วณฺณวาที. เย จญฺเญ ภิกฺขู น สตฺถุคารวา เต จ สตฺถุคารวตาย สมาทเปติ. เย จญฺเญ ภิกฺขู สตฺถุคารวา เตสญฺจ วณฺณํ ภณติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน. อตฺตนา จ ธมฺมคารโว โหติ…เป… สงฺฆคารโว โหติ… สิกฺขาคารโว โหติ … สุวโจ โหติ… กลฺยาณมิตฺโต โหติ กลฺยาณมิตฺตตาย จ วณฺณวาที. เย จญฺเญ ภิกฺขู น กลฺยาณมิตฺตา เต จ กลฺยาณมิตฺตตาย สมาทเปติ. เย จญฺเญ ภิกฺขู กลฺยาณมิตฺตา เตสญฺจ วณฺณํ ภณติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน[Pg.371]. อิมสฺส โข อหํ, ภนฺเต, ภควตา สํขิตฺเตน ภาสิตสฺส เอวํ วิตฺถาเรน อตฺถํ อาชานามี’’ติ.

ऐसा कहे जाने पर आयुष्मान सारिपुत्र ने भगवान को अभिवादन कर यह कहा— "भन्ते, भगवान द्वारा संक्षेप में कहे गए इस कथन के अर्थ को मैं इस प्रकार विस्तार से समझता हूँ। भन्ते, यहाँ भिक्षु स्वयं शास्ता के प्रति गौरव रखने वाला होता है और शास्ता के प्रति गौरव रखने की प्रशंसा करने वाला होता है। जो अन्य भिक्षु शास्ता के प्रति गौरव रखने वाले नहीं हैं, उन्हें शास्ता के प्रति गौरव रखने के लिए प्रेरित करता है। और जो अन्य भिक्षु शास्ता के प्रति गौरव रखने वाले हैं, उनके वास्तविक और यथार्थ गुणों का समय पर वर्णन करता है। वह स्वयं धर्म के प्रति गौरव रखने वाला होता है... (पे)... संघ के प्रति गौरव रखने वाला होता है... शिक्षा के प्रति गौरव रखने वाला होता है... सुवच (वचनों को सरलता से मानने वाला) होता है... कल्याणमित्र वाला होता है और कल्याणमित्रता की प्रशंसा करने वाला होता है। जो अन्य भिक्षु कल्याणमित्र वाले नहीं हैं, उन्हें कल्याणमित्रता के लिए प्रेरित करता है। और जो अन्य भिक्षु कल्याणमित्र वाले हैं, उनके वास्तविक और यथार्थ गुणों का समय पर वर्णन करता है। भन्ते, भगवान द्वारा संक्षेप में कहे गए इस कथन के अर्थ को मैं इस प्रकार विस्तार से समझता हूँ।"


‘‘สาธุ สาธุ, สาริปุตฺต! สาธุ โข ตฺวํ, สาริปุตฺต, อิมสฺส มยา สํขิตฺเตน ภาสิตสฺส เอวํ วิตฺถาเรน อตฺถํ อาชานาสิ. อิธ, สาริปุตฺต, ภิกฺขุ อตฺตนา จ สตฺถุคารโว โหติ สตฺถุคารวตาย จ วณฺณวาที. เย จญฺเญ ภิกฺขู น สตฺถุคารวา เต จ สตฺถุคารวตาย สมาทเปติ. เย จญฺเญ ภิกฺขู สตฺถุคารวา เตสญฺจ วณฺณํ ภณติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน. อตฺตนา จ ธมฺมคารโว โหติ…เป… สงฺฆคารโว โหติ… สิกฺขาคารโว โหติ… สุวโจ โหติ… กลฺยาณมิตฺโต โหติ กลฺยาณมิตฺตตาย จ วณฺณวาที. เย จญฺเญ ภิกฺขู น กลฺยาณมิตฺตา เต จ กลฺยาณมิตฺตตาย สมาทเปติ. เย จญฺเญ ภิกฺขู กลฺยาณมิตฺตา เตสญฺจ วณฺณํ ภณติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน. อิมสฺส โข, สาริปุตฺต, มยา สํขิตฺเตน ภาสิตสฺส เอวํ วิตฺถาเรน อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ’’ติ. ปญฺจมํ.

“साधु साधु, सारिपुत्त! साधु, सारिपुत्त, तुम मेरे द्वारा संक्षेप में कहे गए इस उपदेश के अर्थ को इस प्रकार विस्तार से भली-भाँति समझते हो। सारिपुत्त, यहाँ भिक्षु स्वयं शास्ता के प्रति गौरव रखने वाला होता है और शास्ता के प्रति गौरव रखने की प्रशंसा करने वाला होता है। जो अन्य भिक्षु शास्ता के प्रति गौरव नहीं रखते, उन्हें शास्ता के प्रति गौरव रखने के लिए प्रेरित करता है। और जो अन्य भिक्षु शास्ता के प्रति गौरव रखते हैं, उनकी यथासमय यथार्थ और सत्य प्रशंसा करता है। वह स्वयं धर्म के प्रति गौरव रखने वाला होता है... संघ के प्रति गौरव रखने वाला होता है... शिक्षा के प्रति गौरव रखने वाला होता है... सुवच (विनम्र) होता है... कल्याणमित्र होता है और कल्याणमित्रता की प्रशंसा करने वाला होता है। जो अन्य भिक्षु कल्याणमित्र नहीं हैं, उन्हें कल्याणमित्रता के लिए प्रेरित करता है। और जो अन्य भिक्षु कल्याणमित्र हैं, उनकी यथासमय यथार्थ और सत्य प्रशंसा करता है। सारिपुत्त, मेरे द्वारा संक्षेप में कहे गए इस उपदेश के अर्थ को इस प्रकार विस्तार से समझना चाहिए।” पाँचवाँ।


๖. สมาธิสุตฺตํ

६. समाधि सुत्त


๗๐. ‘‘‘โส วต, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ น สนฺเตน สมาธินา น ปณีเตน น ปฏิปฺปสฺสทฺธิลทฺเธน น เอโกทิภาวาธิคเตน อเนกวิหิตํ อิทฺธิวิธํ ปจฺจนุภวิสฺสติ – เอโกปิ หุตฺวา พหุธา ภวิสฺสติ, พหุธาปิ หุตฺวา เอโก ภวิสฺสติ…เป… ยาว พฺรหฺมโลกาปิ กาเยน วสํ วตฺเตสฺสตี’ติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. ‘ทิพฺพาย โสตธาตุยา วิสุทฺธาย อติกฺกนฺตมานุสิกาย อุโภ สทฺเท สุณิสฺสติ – ทิพฺเพ จ มานุเส จ เย ทูเร สนฺติเก จา’ติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. ‘ปรสตฺตานํ ปรปุคฺคลานํ เจตสา เจโต ปริจฺจ ปชานิสฺสติ – สราคํ วา จิตฺตํ สราคํ จิตฺตนฺติ ปชานิสฺสติ …เป… วิมุตฺตํ วา จิตฺตํ วิมุตฺตํ จิตฺตนฺติ ปชานิสฺสตี’ติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. ‘อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสริสฺสติ, เสยฺยถิทํ – เอกมฺปิ ชาตึ, ทฺเวปิ ชาติโย…เป… อิติ สาการํ สอุทฺเทสํ อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสริสฺสตี’ติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. ‘ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน สตฺเต ปสฺสิสฺสติ…เป… ยถากมฺมูปเค สตฺเต ปชานิสฺสตี’ติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. ‘อาสวานํ ขยา…เป… สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสตี’ติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ.

७०. “भिक्षुओं, यह संभव नहीं है कि वह भिक्षु जो न तो शांत समाधि से, न प्रणीत समाधि से, न प्रश्रब्धि-लब्ध समाधि से और न ही एकाग्रता को प्राप्त समाधि से युक्त हो, वह अनेक प्रकार की ऋद्धि-विधियों का अनुभव कर सके—जैसे एक होकर बहुत हो जाना, बहुत होकर एक हो जाना... यहाँ तक कि ब्रह्मलोक तक शरीर से वश में कर लेना; यह संभव नहीं है। वह विशुद्ध और दिव्य श्रोत-धातु से, जो मानवीय श्रवण शक्ति से परे है, दिव्य और मानवीय दोनों प्रकार के शब्दों को सुन सके, चाहे वे दूर हों या पास; यह संभव नहीं है। वह दूसरे प्राणियों और व्यक्तियों के चित्त को अपने चित्त से जान सके—जैसे रागयुक्त चित्त को 'रागयुक्त चित्त' के रूप में जानना... विमुक्त चित्त को 'विमुक्त चित्त' के रूप में जानना; यह संभव नहीं है। वह अनेक प्रकार के पूर्व-निवासों को याद कर सके, जैसे—एक जन्म, दो जन्म... इस प्रकार आकार और विवरण सहित अनेक प्रकार के पूर्व-निवासों को याद कर सके; यह संभव नहीं है। वह विशुद्ध और दिव्य चक्षु से, जो मानवीय दृष्टि से परे है, प्राणियों को देख सके... कर्मों के अनुसार गति प्राप्त करने वाले प्राणियों को जान सके; यह संभव नहीं है। वह आस्रवों के क्षय से... साक्षात् कर उपसंपदा प्राप्त कर विहार कर सके; यह संभव नहीं है।”


‘‘‘โส [Pg.372] วต, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สนฺเตน สมาธินา ปณีเตน ปฏิปฺปสฺสทฺธิลทฺเธน เอโกทิภาวาธิคเตน อเนกวิหิตํ อิทฺธิวิธํ ปจฺจนุภวิสฺสติ…เป… ยาว พฺรหฺมโลกาปิ กาเยน วสํ วตฺเตสฺสตี’ติ ฐานเมตํ วิชฺชติ. ‘ทิพฺพาย โสตธาตุยา วิสุทฺธาย อติกฺกนฺตมานุสิกาย อุโภ สทฺเท สุณิสฺสติ – ทิพฺเพ จ มานุเส จ เย ทูเร สนฺติเก จา’ติ ฐานเมตํ วิชฺชติ. ‘ปรสตฺตานํ ปรปุคฺคลานํ เจตสา เจโต ปริจฺจ ปชานิสฺสติ – สราคํ วา จิตฺตํ สราคํ จิตฺตนฺติ ปชานิสฺสติ…เป… วิมุตฺตํ วา จิตฺตํ วิมุตฺตํ จิตฺตนฺติ ปชานิสฺสตี’ติ ฐานเมตํ วิชฺชติ. ‘อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสริสฺสติ, เสยฺยถิทํ – เอกมฺปิ ชาตึ, ทฺเวปิ ชาติโย…เป… อิติ สาการํ สอุทฺเทสํ อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสริสฺสตี’ติ ฐานเมตํ วิชฺชติ. ‘ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน สตฺเต ปสฺสิสฺสติ จวมาเน อุปปชฺชมาเน หีเน ปณีเต สุวณฺเณ ทุพฺพณฺเณ, สุคเต ทุคฺคเต ยถากมฺมูปเค สตฺเต ปชานิสฺสตี’ติ ฐานเมตํ วิชฺชติ. ‘อาสวานํ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ…เป… สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสตี’ติ ฐานเมตํ วิชฺชตี’’ติ. ฉฏฺฐํ.

“भिक्षुओं, यह संभव है कि वह भिक्षु जो शांत, प्रणीत, प्रश्रब्धि-लब्ध और एकाग्रता को प्राप्त समाधि से युक्त हो, वह अनेक प्रकार की ऋद्धि-विधियों का अनुभव कर सके... यहाँ तक कि ब्रह्मलोक तक शरीर से वश में कर सके; यह संभव है। वह विशुद्ध और दिव्य श्रोत-धातु से... दिव्य और मानवीय दोनों प्रकार के शब्दों को सुन सके... यह संभव है। वह दूसरे प्राणियों और व्यक्तियों के चित्त को अपने चित्त से जान सके... रागयुक्त चित्त को 'रागयुक्त चित्त' के रूप में जानना... विमुक्त चित्त को 'विमुक्त चित्त' के रूप में जानना; यह संभव है। वह अनेक प्रकार के पूर्व-निवासों को याद कर सके... एक जन्म, दो जन्म... आकार और विवरण सहित अनेक प्रकार के पूर्व-निवासों को याद कर सके; यह संभव है। वह विशुद्ध और दिव्य चक्षु से... प्राणियों को मरते और उत्पन्न होते हुए, हीन और प्रणीत, सुवर्ण और दुर्वर्ण, सुगति और दुर्गति को प्राप्त होते हुए देख सके, और कर्मों के अनुसार गति प्राप्त करने वाले प्राणियों को जान सके; यह संभव है। वह आस्रवों के क्षय से, अनास्रव चित्त-विमुक्ति और प्रज्ञा-विमुक्ति को... साक्षात् कर उपसंपदा प्राप्त कर विहार कर सके; यह संभव है।” छठा।


๗. สกฺขิภพฺพสุตฺตํ

७. सक्खिभव्व सुत्त


๗๑. ‘‘ฉหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ อภพฺโพ ตตฺร ตตฺเรว สกฺขิภพฺพตํ ปาปุณิตุํ สติ สติ อายตเน. กตเมหิ ฉหิ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ‘อิเม หานภาคิยา ธมฺมา’ติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ‘อิเม ฐิติภาคิยา ธมฺมา’ติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ‘อิเม วิเสสภาคิยา ธมฺมา’ติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ‘อิเม นิพฺเพธภาคิยา ธมฺมา’ติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, อสกฺกจฺจการี จ โหติ, อสปฺปายการี จ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ฉหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ อภพฺโพ ตตฺร ตตฺเรว สกฺขิภพฺพตํ ปาปุณิตุํ สติ สติ อายตเน.

७१. “भिक्षुओं, छह धर्मों से युक्त भिक्षु, आधार के होने पर भी, उन-उन विशेष धर्मों के साक्षात्कार करने की योग्यता प्राप्त करने में असमर्थ होता है। किन छह से? भिक्षुओं, यहाँ भिक्षु 'ये धर्म हानि पहुँचाने वाले हैं'—इसे यथार्थ रूप में नहीं जानता; 'ये धर्म स्थिति प्रदान करने वाले हैं'—इसे यथार्थ रूप में नहीं जानता; 'ये धर्म विशेषता प्रदान करने वाले हैं'—इसे यथार्थ रूप में नहीं जानता; 'ये धर्म भेदने वाले हैं'—इसे यथार्थ रूप में नहीं जानता; वह अनादरपूर्वक कार्य करने वाला होता है और अनुपयुक्त कार्य करने वाला होता है। भिक्षुओं, इन छह धर्मों से युक्त भिक्षु, आधार के होने पर भी, उन-उन विशेष धर्मों के साक्षात्कार करने की योग्यता प्राप्त करने में असमर्थ होता है।”


‘‘ฉหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ ภพฺโพ ตตฺร ตตฺเรว สกฺขิภพฺพตํ ปาปุณิตุํ สติ สติ อายตเน. กตเมหิ ฉหิ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ‘อิเม หานภาคิยา ธมฺมา’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘อิเม ฐิติภาคิยา ธมฺมา’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘อิเม วิเสสภาคิยา ธมฺมา’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘อิเม นิพฺเพธภาคิยา ธมฺมา’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, สกฺกจฺจการี จ โหติ, สปฺปายการี จ. อิเมหิ [Pg.373] โข, ภิกฺขเว, ฉหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ ภพฺโพ ตตฺร ตตฺเรว สกฺขิภพฺพตํ ปาปุณิตุํ สติ สติ อายตเน’’ติ. สตฺตมํ.

“भिक्षुओं, छह धर्मों से युक्त भिक्षु, आधार के होने पर भी, उन-उन विशेष धर्मों के साक्षात्कार करने की योग्यता प्राप्त करने में समर्थ होता है। किन छह से? भिक्षुओं, यहाँ भिक्षु 'ये धर्म हानि पहुँचाने वाले हैं'—इसे यथार्थ रूप में जानता है; 'ये धर्म स्थिति प्रदान करने वाले हैं'—इसे यथार्थ रूप में जानता है; 'ये धर्म विशेषता प्रदान करने वाले हैं'—इसे यथार्थ रूप में जानता है; 'ये धर्म भेदने वाले हैं'—इसे यथार्थ रूप में जानता है; वह आदरपूर्वक कार्य करने वाला होता है और उपयुक्त कार्य करने वाला होता है। भिक्षुओं, इन छह धर्मों से युक्त भिक्षु, आधार के होने पर भी, उन-उन विशेष धर्मों के साक्षात्कार करने की योग्यता प्राप्त करने में समर्थ होता है।” सातवाँ।


๘. พลสุตฺตํ

८. बल सुत्त


๗๒. ‘‘ฉหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ อภพฺโพ สมาธิสฺมึ พลตํ ปาปุณิตุํ. กตเมหิ ฉหิ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ น สมาธิสฺส สมาปตฺติกุสโล โหติ, น สมาธิสฺส ฐิติกุสโล โหติ, น สมาธิสฺส วุฏฺฐานกุสโล โหติ, อสกฺกจฺจการี จ โหติ, อสาตจฺจการี จ, อสปฺปายการี จ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ฉหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ อภพฺโพ สมาธิสฺมึ พลตํ ปาปุณิตุํ.

७२. “भिक्षुओं! छह धर्मों से युक्त भिक्षु समाधि में बल (सामर्थ्य) प्राप्त करने के अयोग्य होता है। वे छह कौन से हैं? यहाँ, भिक्षुओं! भिक्षु समाधि की समापत्ति (प्रवेश) में कुशल नहीं होता, समाधि की स्थिति (बनाए रखने) में कुशल नहीं होता, समाधि से व्युत्थान (निकलने) में कुशल नहीं होता, वह आदरपूर्वक कार्य करने वाला नहीं होता, निरंतर अभ्यास करने वाला नहीं होता और अनुकूल कार्य करने वाला नहीं होता। भिक्षुओं! इन छह धर्मों से युक्त भिक्षु समाधि में बल प्राप्त करने के अयोग्य होता है।”


‘‘ฉหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ ภพฺโพ สมาธิสฺมึ พลตํ ปาปุณิตุํ. กตเมหิ ฉหิ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สมาธิสฺส สมาปตฺติกุสโล โหติ, สมาธิสฺส ฐิติกุสโล โหติ, สมาธิสฺส วุฏฺฐานกุสโล โหติ, สกฺกจฺจการี จ โหติ, สาตจฺจการี จ, สปฺปายการี จ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ฉหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ ภพฺโพ สมาธิสฺมึ พลตํ ปาปุณิตุ’’นฺติ. อฏฺฐมํ.

“भिक्षुओं! छह धर्मों से युक्त भिक्षु समाधि में बल प्राप्त करने के योग्य होता है। वे छह कौन से हैं? यहाँ, भिक्षुओं! भिक्षु समाधि की समापत्ति में कुशल होता है, समाधि की स्थिति में कुशल होता है, समाधि से व्युत्थान में कुशल होता है, वह आदरपूर्वक कार्य करने वाला होता है, निरंतर अभ्यास करने वाला होता है और अनुकूल कार्य करने वाला होता है। भिक्षुओं! इन छह धर्मों से युक्त भिक्षु समाधि में बल प्राप्त करने के योग्य होता है।” आठवाँ सुत्त।


๙. ปฐมตชฺฌานสุตฺตํ

९. प्रथम तज्झान सुत्त


๗๓. ‘‘ฉ, ภิกฺขเว, ธมฺเม อปฺปหาย อภพฺโพ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหริตุํ. กตเม ฉ? กามจฺฉนฺทํ, พฺยาปาทํ, ถินมิทฺธํ, อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ, วิจิกิจฺฉํ. กาเมสุ โข ปนสฺส อาทีนโว น ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย สุทิฏฺโฐ โหติ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ฉ ธมฺเม อปฺปหาย อภพฺโพ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหริตุํ.

७३. “भिक्षुओं! छह धर्मों को त्यागे बिना प्रथम ध्यान को प्राप्त कर विहार करने में कोई असमर्थ होता है। वे छह कौन से हैं? कामच्छन्द (इन्द्रिय सुख की इच्छा), व्यापाद (द्वेष), थिनमिद्ध (आलस्य और तन्द्रा), उद्धच्च-कुक्कुच्च (उद्धतपन और पश्चाताप), और विचिकित्सा (संदेह)। इसके अतिरिक्त, वह काम-भोगों में दोष को यथार्थ रूप से सम्यक प्रज्ञा द्वारा नहीं देखता है। भिक्षुओं! इन छह धर्मों को त्यागे बिना प्रथम ध्यान को प्राप्त कर विहार करने में कोई असमर्थ होता है।”


‘‘ฉ, ภิกฺขเว, ธมฺเม ปหาย ภพฺโพ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหริตุํ. กตเม ฉ? กามจฺฉนฺทํ, พฺยาปาทํ, ถินมิทฺธํ, อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ, วิจิกิจฺฉํ, กาเมสุ โข ปนสฺส อาทีนโว น ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย สุทิฏฺโฐ โหติ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ฉ ธมฺเม ปหาย ภพฺโพ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหริตุ’’นฺติ. นวมํ.

“भिक्षुओं! छह धर्मों को त्याग कर प्रथम ध्यान को प्राप्त कर विहार करने में कोई समर्थ होता है। वे छह कौन से हैं? कामच्छन्द, व्यापाद, थिनमिद्ध, उद्धच्च-कुक्कुच्च, विचिकित्सा, और काम-भोगों में दोष को यथार्थ रूप से सम्यक प्रज्ञा द्वारा देखना। भिक्षुओं! इन छह धर्मों को त्याग कर प्रथम ध्यान को प्राप्त कर विहार करने में कोई समर्थ होता है।” नौवाँ सुत्त।


๑๐. ทุติยตชฺฌานสุตฺตํ

१०. द्वितीय तज्झान सुत्त


๗๔. ‘‘ฉ[Pg.374], ภิกฺขเว, ธมฺเม อปฺปหาย อภพฺโพ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหริตุํ. กตเม ฉ? กามวิตกฺกํ, พฺยาปาทวิตกฺกํ, วิหึสาวิตกฺกํ, กามสญฺญํ, พฺยาปาทสญฺญํ, วิหึสาสญฺญํ – อิเม โข, ภิกฺขเว, ฉ ธมฺเม อปฺปหาย อภพฺโพ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหริตุํ.

७४. “भिक्षुओं! छह धर्मों को त्यागे बिना प्रथम ध्यान को प्राप्त कर विहार करने में कोई असमर्थ होता है। वे छह कौन से हैं? काम-वितर्क, व्यापाद-वितर्क, विहिंसा-वितर्क, काम-संज्ञा, व्यापाद-संज्ञा, और विहिंसा-संज्ञा। भिक्षुओं! इन छह धर्मों को त्यागे बिना प्रथम ध्यान को प्राप्त कर विहार करने में कोई असमर्थ होता है।”


‘‘ฉ, ภิกฺขเว, ธมฺเม ปหาย ภพฺโพ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหริตุํ. กตเม ฉ? กามวิตกฺกํ, พฺยาปาทวิตกฺกํ, วิหึสาวิตกฺกํ, กามสญฺญํ, พฺยาปาทสญฺญํ, วิหึสาสญฺญํ – อิเม โข, ภิกฺขเว, ฉ ธมฺเม ปหาย ภพฺโพ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหริตุ’’นฺติ. ทสมํ.

“भिक्षुओं! छह धर्मों को त्याग कर प्रथम ध्यान को प्राप्त कर विहार करने में कोई समर्थ होता है। वे छह कौन से हैं? काम-वितर्क, व्यापाद-वितर्क, विहिंसा-वितर्क, काम-संज्ञा, व्यापाद-संज्ञा, और विहिंसा-संज्ञा। भिक्षुओं! इन छह धर्मों को त्याग कर प्रथम ध्यान को प्राप्त कर विहार करने में कोई समर्थ होता है।” दसवाँ सुत्त।


เทวตาวคฺโค สตฺตโม.

देवता वर्ग, सातवाँ।


ตสฺสุทฺทานํ –

उसका सारांश (उद्दान) -


อนาคามิ อรหํ มิตฺตา, สงฺคณิการามเทวตา;

สมาธิ สกฺขิภพฺพํ พลํ, ตชฺฌานา อปเร ทุเวติ.

अनागामी, अर्हत्, मित्र, संगणिकाराम-देवता; समाधि, साक्षि-भव्य, बल, और दो तज्झान सुत्त।


๘. อรหตฺตวคฺโค

८. अर्हत्व वर्ग


๑. ทุกฺขสุตฺตํ

१. दुःख सुत्त


๗๕. ‘‘ฉหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขํ วิหรติ สวิฆาตํ สอุปายาสํ สปริฬาหํ, กายสฺส เภทา ปรํ มรณา ทุคฺคติ ปาฏิกงฺขา. กตเมหิ ฉหิ? กามวิตกฺเกน, พฺยาปาทวิตกฺเกน, วิหึสาวิตกฺเกน, กามสญฺญาย, พฺยาปาทสญฺญาย, วิหึสาสญฺญาย – อิเมหิ, โข, ภิกฺขเว, ฉหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขํ วิหรติ สวิฆาตํ สอุปายาสํ สปริฬาหํ, กายสฺส เภทา ปรํ มรณา ทุคฺคติ ปาฏิกงฺขา.

७५. “भिक्षुओं! छह धर्मों से युक्त भिक्षु इसी जन्म में व्याघात (कष्ट), उपयास (परेशानी) और परिदाह (जलन) के साथ दुःखपूर्वक विहार करता है, और शरीर टूटने पर मृत्यु के बाद दुर्गति की ही संभावना रहती है। वे छह कौन से हैं? काम-वितर्क, व्यापाद-वितर्क, विहिंसा-वितर्क, काम-संज्ञा, व्यापाद-संज्ञा, और विहिंसा-संज्ञा। भिक्षुओं! इन छह धर्मों से युक्त भिक्षु इसी जन्म में व्याघात, उपयास और परिदाह के साथ दुःखपूर्वक विहार करता है, और शरीर टूटने पर मृत्यु के बाद दुर्गति की ही संभावना रहती है।”


‘‘ฉหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สุขํ วิหรติ อวิฆาตํ อนุปายาสํ อปริฬาหํ, กายสฺส เภทา ปรํ [Pg.375] มรณา สุคติ ปาฏิกงฺขา. กตเมหิ ฉหิ? เนกฺขมฺมวิตกฺเกน, อพฺยาปาทวิตกฺเกน, อวิหึสาวิตกฺเกน, เนกฺขมฺมสญฺญาย, อพฺยาปาทสญฺญาย, อวิหึสาสญฺญาย – อิเมหิ, โข, ภิกฺขเว, ฉหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สุขํ วิหรติ อวิฆาตํ อนุปายาสํ อปริฬาหํ, กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคติ ปาฏิกงฺขา’’ติ. ปฐมํ.

“भिक्षुओं! छह धर्मों से युक्त भिक्षु इसी जन्म में बिना व्याघात, बिना उपयास और बिना परिदाह के सुखपूर्वक विहार करता है, और शरीर टूटने पर मृत्यु के बाद सुगति की ही संभावना रहती है। वे छह कौन से हैं? नैष्क्रम्य-वितर्क, अव्यापाद-वितर्क, अविहिंसा-वितर्क, नैष्क्रम्य-संज्ञा, अव्यापाद-संज्ञा, और अविहिंसा-संज्ञा। भिक्षुओं! इन छह धर्मों से युक्त भिक्षु इसी जन्म में बिना व्याघात, बिना उपयास और बिना परिदाह के सुखपूर्वक विहार करता है, और शरीर टूटने पर मृत्यु के बाद सुगति की ही संभावना रहती है।” पहला सुत्त।


๒. อรหตฺตสุตฺตํ

२. अर्हत्व सुत्त


๗๖. ‘‘ฉ, ภิกฺขเว, ธมฺเม อปฺปหาย อภพฺโพ อรหตฺตํ สจฺฉิกาตุํ. กตเม ฉ? มานํ, โอมานํ, อติมานํ, อธิมานํ, ถมฺภํ, อตินิปาตํ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ฉ ธมฺเม อปฺปหาย อภพฺโพ อรหตฺตํ สจฺฉิกาตุํ.

७६. “भिक्षुओं! छह धर्मों को त्यागे बिना अर्हत्व का साक्षात्कार करने में कोई असमर्थ होता है। वे छह कौन से हैं? मान (अभिमान), ओमान (हीन-मान), अतिमान (अत्यधिक मान), अधिमान (मिथ्या मान), थम्भ (स्तब्धता/जिद्दीपन), और अतिनिपात (अत्यधिक हीनता का भाव)। भिक्षुओं! इन छह धर्मों को त्यागे बिना अर्हत्व का साक्षात्कार करने में कोई असमर्थ होता है।”


‘‘ฉ, ภิกฺขเว, ธมฺเม ปหาย ภพฺโพ อรหตฺตํ สจฺฉิกาตุํ. กตเม ฉ? มานํ, โอมานํ, อติมานํ, อธิมานํ, ถมฺภํ, อตินิปาตํ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ฉ ธมฺเม ปหาย ภพฺโพ อรหตฺตํ สจฺฉิกาตุ’’นฺติ. ทุติยํ.

“भिक्षुओं! छह धर्मों को त्याग कर अर्हत्व का साक्षात्कार करने में कोई समर्थ होता है। वे छह कौन से हैं? मान, ओमान, अतिमान, अधिमान, थम्भ, और अतिनिपात। भिक्षुओं! इन छह धर्मों को त्याग कर अर्हत्व का साक्षात्कार करने में कोई समर्थ होता है।” दूसरा सुत्त।


๓. อุตฺตริมนุสฺสธมฺมสุตฺตํ

३. उत्तरिमनुष्यधम्म सुत्त


๗๗. ‘‘ฉ, ภิกฺขเว, ธมฺเม อปฺปหาย อภพฺโพ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมํ อลมริยญาณทสฺสนวิเสสํ สจฺฉิกาตุํ. กตเม ฉ? มุฏฺฐสฺสจฺจํ, อสมฺปชญฺญํ, อินฺทฺริเยสุ อคุตฺตทฺวารตํ, โภชเน อมตฺตญฺญุตํ, กุหนํ, ลปนํ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ฉ ธมฺเม อปฺปหาย อภพฺโพ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมํ อลมริยญาณทสฺสนวิเสสํ สจฺฉิกาตุํ.

७७. “भिक्षुओं! छह धर्मों को त्यागे बिना उत्तरिमनुष्यधम्म (मनुष्यों के साधारण धर्मों से श्रेष्ठ धर्म) और आर्यों के योग्य विशिष्ट ज्ञान-दर्शन का साक्षात्कार करने में कोई असमर्थ होता है। वे छह कौन से हैं? स्मृति का लोप (मुट्ठसच्च), सम्प्रजन्य का अभाव (असंपजन्य), इन्द्रियों के द्वारों की रक्षा न करना, भोजन में मात्रा का ज्ञान न होना, कुहन (धूर्तता/पाखंड), और लपन (प्रलाप/चापलूसी)। भिक्षुओं! इन छह धर्मों को त्यागे बिना उत्तरिमनुष्यधम्म और आर्यों के योग्य विशिष्ट ज्ञान-दर्शन का साक्षात्कार करने में कोई असमर्थ होता है।”


‘‘ฉ, ภิกฺขเว, ธมฺเม ปหาย ภพฺโพ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมํ อลมริยญาณทสฺสนวิเสสํ สจฺฉิกาตุํ. กตเม ฉ? มุฏฺฐสฺสจฺจํ, อสมฺปชญฺญํ, อินฺทฺริเยสุ อคุตฺตทฺวารตํ, โภชเน อมตฺตญฺญุตํ, กุหนํ, ลปนํ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ฉ ธมฺเม ปหาย ภพฺโพ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมํ อลมริยญาณทสฺสนวิเสสํ สจฺฉิกาตุ’’นฺติ. ตติยํ.

भिक्षुओं, छह धर्मों को त्यागकर (कोई) उत्तर-मनुष्य धर्म, श्रेष्ठ आर्य ज्ञान-दर्शन विशेष का साक्षात्कार करने के योग्य होता है। वे छह कौन से हैं? स्मृति का लोप (मुट्ठसच्चं), सम्प्रजन्य का अभाव (असम्पजञ्ञं), इन्द्रियों में असंयम (अगुत्तद्वारता), भोजन में मात्रा का ज्ञान न होना (अमत्तञ्ञुता), कुहन (धूर्तता) और लपन (चापलूसी)। भिक्षुओं, इन छह धर्मों को त्यागकर (कोई) उत्तर-मनुष्य धर्म, श्रेष्ठ आर्य ज्ञान-दर्शन विशेष का साक्षात्कार करने के योग्य होता है।


๔. สุขโสมนสฺสสุตฺตํ

४. सुखसोमनस्स सुत्त


๗๘. ‘‘ฉหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สุขโสมนสฺสพหุโล วิหรติ, โยนิ จสฺส อารทฺธา โหติ อาสวานํ ขยาย. กตเมหิ ฉหิ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ธมฺมาราโม โหติ, ภาวนาราโม โหติ, ปหานาราโม โหติ, ปวิเวการาโม โหติ[Pg.376], อพฺยาปชฺฌาราโม โหติ, นิปฺปปญฺจาราโม โหติ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ฉหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สุขโสมนสฺสพหุโล วิหรติ, โยนิ จสฺส อารทฺธา โหติ อาสวานํ ขยายา’’ติ. จตุตฺถํ.

७८. भिक्षुओं, छह धर्मों से युक्त भिक्षु इसी जन्म में सुख और सौमनस्य की बहुलता के साथ विहार करता है, और उसका आस्रवों के क्षय के लिए उचित प्रयत्न (योनि) आरम्भ हो जाता है। वे छह कौन से हैं? यहाँ, भिक्षुओं, भिक्षु धर्म-आराम (धर्म में रमण करने वाला) होता है, भावना-आराम होता है, प्रहाण-आराम होता है, प्रविवेक-आराम होता है, अव्यापज्झ-आराम (अव्यापाद में रमण करने वाला) होता है, और निष्प्रपंच-आराम होता है। भिक्षुओं, इन छह धर्मों से युक्त भिक्षु इसी जन्म में सुख और सौमनस्य की बहुलता के साथ विहार करता है, और उसका आस्रवों के क्षय के लिए उचित प्रयत्न आरम्भ हो जाता है।


๕. อธิคมสุตฺตํ

५. अधिगम सुत्त


๗๙. ‘‘ฉหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ อภพฺโพ อนธิคตํ วา กุสลํ ธมฺมํ อธิคนฺตุํ, อธิคตํ วา กุสลํ ธมฺมํ ผาตึ กาตุํ. กตเมหิ ฉหิ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ น อายกุสโล จ โหติ, น อปายกุสโล จ โหติ, น อุปายกุสโล จ โหติ, อนธิคตานํ กุสลานํ ธมฺมานํ อธิคมาย น ฉนฺทํ ชเนติ, อธิคเต กุสเล ธมฺเม น อารกฺขติ, สาตจฺจกิริยาย น สมฺปาเทติ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ฉหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ อภพฺโพ อนธิคตํ วา กุสลํ ธมฺมํ อธิคนฺตุํ, อธิคตํ วา กุสลํ ธมฺมํ ผาตึ กาตุํ.

७९. भिक्षुओं, छह धर्मों से युक्त भिक्षु अप्राप्त कुशल धर्मों को प्राप्त करने में, या प्राप्त कुशल धर्मों की वृद्धि करने में असमर्थ होता है। वे छह कौन से हैं? यहाँ, भिक्षुओं, भिक्षु न तो आय-कुशल (कुशल की उत्पत्ति में कुशल) होता है, न अपाय-कुशल (अकुशल के निवारण में कुशल) होता है, और न ही उपाय-कुशल होता है; वह अप्राप्त कुशल धर्मों की प्राप्ति के लिए छन्द (इच्छा) उत्पन्न नहीं करता, प्राप्त कुशल धर्मों की रक्षा नहीं करता, और निरंतर अभ्यास (सातच्चकिरिया) से उन्हें पूर्ण नहीं करता। भिक्षुओं, इन छह धर्मों से युक्त भिक्षु अप्राप्त कुशल धर्मों को प्राप्त करने में, या प्राप्त कुशल धर्मों की वृद्धि करने में असमर्थ होता है।


‘‘ฉหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ ภพฺโพ อนธิคตํ วา กุสลํ ธมฺมํ อธิคนฺตุํ, อธิคตํ วา กุสลํ ธมฺมํ ผาตึ กาตุํ. กตเมหิ ฉหิ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อายกุสโล จ โหติ, อปายกุสโล จ โหติ, อุปายกุสโล จ โหติ, อนธิคตานํ กุสลานํ ธมฺมานํ อธิคมาย ฉนฺทํ ชเนติ, อธิคเต กุสเล ธมฺเม อารกฺขติ, สาตจฺจกิริยาย สมฺปาเทติ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ฉหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ ภพฺโพ อนธิคตํ วา กุสลํ ธมฺมํ อธิคนฺตุํ, อธิคตํ วา กุสลํ ธมฺมํ ผาตึ กาตุ’’นฺติ. ปญฺจมํ.

भिक्षुओं, छह धर्मों से युक्त भिक्षु अप्राप्त कुशल धर्मों को प्राप्त करने में, या प्राप्त कुशल धर्मों की वृद्धि करने में समर्थ होता है। वे छह कौन से हैं? यहाँ, भिक्षुओं, भिक्षु आय-कुशल होता है, अपाय-कुशल होता है, उपाय-कुशल होता है, अप्राप्त कुशल धर्मों की प्राप्ति के लिए छन्द उत्पन्न करता है, प्राप्त कुशल धर्मों की रक्षा करता है, और निरंतर अभ्यास से उन्हें पूर्ण करता है। भिक्षुओं, इन छह धर्मों से युक्त भिक्षु अप्राप्त कुशल धर्मों को प्राप्त करने में, या प्राप्त कुशल धर्मों की वृद्धि करने में समर्थ होता है।


๖. มหนฺตตฺตสุตฺตํ

६. महन्तत्त सुत्त


๘๐. ‘‘ฉหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ นจิรสฺเสว มหนฺตตฺตํ เวปุลฺลตฺตํ ปาปุณาติ ธมฺเมสุ. กตเมหิ ฉหิ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อาโลกพหุโล จ โหติ โยคพหุโล จ เวทพหุโล จ อสนฺตุฏฺฐิพหุโล จ อนิกฺขิตฺตธุโร จ กุสเลสุ ธมฺเมสุ อุตฺตริ จ ปตาเรติ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ฉหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ นจิรสฺเสว มหนฺตตฺตํ เวปุลฺลตฺตํ ปาปุณาติ ธมฺเมสู’’ติ. ฉฏฺฐํ.

८०. भिक्षुओं, छह धर्मों से युक्त भिक्षु शीघ्र ही कुशल धर्मों में महानता और विपुलता को प्राप्त कर लेता है। वे छह कौन से हैं? यहाँ, भिक्षुओं, भिक्षु ज्ञान के आलोक से युक्त होता है, योग (प्रयत्न) की बहुलता वाला होता है, वेद (प्रमोद) की बहुलता वाला होता है, कुशल धर्मों में असंतुष्टि (और अधिक की चाह) वाला होता है, उत्तरदायित्व (धुर) को न छोड़ने वाला होता है, और कुशल धर्मों में और अधिक प्रयत्न करता है। भिक्षुओं, इन छह धर्मों से युक्त भिक्षु शीघ्र ही कुशल धर्मों में महानता और विपुलता को प्राप्त कर लेता है।


๗. ปฐมนิรยสุตฺตํ

७. प्रथम निरय सुत्त


๘๑. ‘‘ฉหิ[Pg.377], ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ยถาภตํ นิกฺขิตฺโต เอวํ นิรเย. กตเมหิ ฉหิ? ปาณาติปาตี โหติ, อทินฺนาทายี โหติ, กาเมสุมิจฺฉาจารี โหติ, มุสาวาที โหติ, ปาปิจฺโฉ จ, มิจฺฉาทิฏฺฐิ จ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ฉหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ยถาภตํ นิกฺขิตฺโต เอวํ นิรเย.

८१. भिक्षुओं, छह धर्मों से युक्त व्यक्ति (मरने के बाद) जैसे लाया गया हो, वैसे ही नरक में डाल दिया जाता है। वे छह कौन से हैं? वह प्राणातिपाती (जीवों की हत्या करने वाला) होता है, अदत्तादायी (चोरी करने वाला) होता है, काम-मिथ्याचारी होता है, मृषावादी (झूठ बोलने वाला) होता है, पापी इच्छाओं वाला होता है, और मिथ्यादृष्टि वाला होता है। भिक्षुओं, इन छह धर्मों से युक्त व्यक्ति जैसे लाया गया हो, वैसे ही नरक में डाल दिया जाता है।


‘‘ฉหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ยถาภตํ นิกฺขิตฺโต เอวํ สคฺเค. กตเมหิ ฉหิ? ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต โหติ, อทินฺนาทานา ปฏิวิรโต โหติ, กาเมสุมิจฺฉาจารา ปฏิวิรโต โหติ, มุสาวาทา ปฏิวิรโต โหติ, อปฺปิจฺโฉ จ, สมฺมาทิฏฺฐิ จ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ฉหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ยถาภตํ นิกฺขิตฺโต เอวํ สคฺเค’’ติ. สตฺตมํ.

भिक्षुओं, छह धर्मों से युक्त व्यक्ति जैसे लाया गया हो, वैसे ही स्वर्ग में स्थापित कर दिया जाता है। वे छह कौन से हैं? वह प्राणातिपात से विरत होता है, अदत्तादान से विरत होता है, काम-मिथ्याचार से विरत होता है, मृषावाद से विरत होता है, अल्प-इच्छुक होता है, और सम्यक्-दृष्टि वाला होता है। भिक्षुओं, इन छह धर्मों से युक्त व्यक्ति जैसे लाया गया हो, वैसे ही स्वर्ग में स्थापित कर दिया जाता है।


๘. ทุติยนิรยสุตฺตํ

८. द्वितीय निरय सुत्त


๘๒. ‘‘ฉหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ยถาภตํ นิกฺขิตฺโต เอวํ นิรเย. กตเมหิ ฉหิ ? ปาณาติปาตี โหติ, อทินฺนาทายี โหติ, กาเมสุมิจฺฉาจารี โหติ, มุสาวาที โหติ, ลุทฺโธ จ, ปคพฺโภ จ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ฉหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ยถาภตํ นิกฺขิตฺโต เอวํ นิรเย.

८२. भिक्षुओं, छह धर्मों से युक्त व्यक्ति जैसे लाया गया हो, वैसे ही नरक में डाल दिया जाता है। वे छह कौन से हैं? वह प्राणातिपाती होता है, अदत्तादायी होता है, काम-मिथ्याचारी होता है, मृषावादी होता है, लोभी होता है, और प्रगल्भ (धृष्ट/असंयमी) होता है। भिक्षुओं, इन छह धर्मों से युक्त व्यक्ति जैसे लाया गया हो, वैसे ही नरक में डाल दिया जाता है।


‘‘ฉหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ยถาภตํ นิกฺขิตฺโต เอวํ สคฺเค. กตเมหิ ฉหิ? ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต โหติ, อทินฺนาทานา ปฏิวิรโต โหติ, กาเมสุมิจฺฉาจารา ปฏิวิรโต โหติ, มุสาวาทา ปฏิวิรโต โหติ, อลุทฺโธ จ, อปฺปคพฺโภ จ. อิเมหิ โข ภิกฺขเว ฉหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ยถาภตํ นิกฺขิตฺโต เอวํ สคฺเค’’ติ. อฏฺฐมํ.

भिक्षुओं, छह धर्मों से युक्त व्यक्ति जैसे लाया गया हो, वैसे ही स्वर्ग में स्थापित कर दिया जाता है। वे छह कौन से हैं? वह प्राणातिपात से विरत होता है, अदत्तादान से विरत होता है, काम-मिथ्याचार से विरत होता है, मृषावाद से विरत होता है, अलोभी होता है, और अप्रगल्भ (संयमी) होता है। भिक्षुओं, इन छह धर्मों से युक्त व्यक्ति जैसे लाया गया हो, वैसे ही स्वर्ग में स्थापित कर दिया जाता है।


๙. อคฺคธมฺมสุตฺตํ

९. अग्रधर्म सुत्त


๘๓. ‘‘ฉหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ อภพฺโพ อคฺคํ ธมฺมํ อรหตฺตํ สจฺฉิกาตุํ. กตเมหิ ฉหิ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อสฺสทฺโธ โหติ, อหิริโก โหติ, อโนตฺตปฺปี โหติ, กุสีโต โหติ, ทุปฺปญฺโญ [Pg.378] โหติ, กาเย จ ชีวิเต จ สาเปกฺโข โหติ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ฉหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ อภพฺโพ อคฺคํ ธมฺมํ อรหตฺตํ สจฺฉิกาตุํ.

८३. भिक्षुओं, छह धर्मों से युक्त भिक्षु अग्र धर्म, अर्हत्व का साक्षात्कार करने में असमर्थ होता है। वे छह कौन से हैं? यहाँ, भिक्षुओं, भिक्षु अश्रद्ध (श्रद्धाहीन) होता है, अहीरिक (निर्लज्ज) होता है, अनोत्तप्पी (भयहीन) होता है, कुसीद (आलसी) होता है, दुष्प्रज्ञ (बुद्धिहीन) होता है, और शरीर तथा जीवन के प्रति आसक्त होता है। भिक्षुओं, इन छह धर्मों से युक्त भिक्षु अग्र धर्म, अर्हत्व का साक्षात्कार करने में असमर्थ होता है।


‘‘ฉหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ ภพฺโพ อคฺคํ ธมฺมํ อรหตฺตํ สจฺฉิกาตุํ. กตเมหิ ฉหิ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สทฺโธ โหติ, หิริมา โหติ, โอตฺตปฺปี โหติ, อารทฺธวีริโย โหติ, ปญฺญวา โหติ, กาเย จ ชีวิเต จ อนเปกฺโข โหติ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ฉหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ ภพฺโพ อคฺคํ ธมฺมํ อรหตฺตํ สจฺฉิกาตุ’’นฺติ. นวมํ.

भिक्षुओं, छह धर्मों से युक्त भिक्षु श्रेष्ठ धर्म अर्हत्व का साक्षात्कार करने के योग्य होता है। वे छह कौन से हैं? यहाँ, भिक्षुओं, भिक्षु श्रद्धालु होता है, लज्जावान (ह्रीवान) होता है, भयशील (ओत्तप्पी) होता है, उत्साही (आरब्धवीर्य) होता है, प्रज्ञावान होता है, और शरीर तथा जीवन के प्रति अनासक्त होता है। भिक्षुओं, इन छह धर्मों से युक्त भिक्षु श्रेष्ठ धर्म अर्हत्व का साक्षात्कार करने के योग्य होता है।


๑๐. รตฺติทิวสสุตฺตํ

१०. रात्रि-दिवस सुत्त


๘๔. ‘‘ฉหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคตสฺส ภิกฺขุโน ยา รตฺติ วา ทิวโส วา อาคจฺฉติ หานิเยว ปาฏิกงฺขา กุสเลสุ ธมฺเมสุ, โน วุทฺธิ. กตเมหิ ฉหิ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ มหิจฺโฉ โหติ, วิฆาตวา, อสนฺตุฏฺโฐ, อิตรีตรจีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปฺปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาเรน, อสฺสทฺโธ โหติ, ทุสฺสีโล โหติ, กุสีโต โหติ, มุฏฺฐสฺสติ โหติ, ทุปฺปญฺโญ โหติ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ฉหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคตสฺส ภิกฺขุโน ยา รตฺติ วา ทิวโส วา อาคจฺฉติ หานิเยว ปาฏิกงฺขา กุสเลสุ ธมฺเมสุ, โน วุทฺธิ.

८४. भिक्षुओं, छह धर्मों से युक्त भिक्षु के लिए जो भी रात या दिन आता है, उसमें कुशल धर्मों में केवल हानि की ही अपेक्षा की जाती है, वृद्धि की नहीं। वे छह कौन से हैं? यहाँ, भिक्षुओं, भिक्षु महाइच्छुक (अत्यधिक इच्छा वाला) होता है, व्याकुल (विघातवान) होता है, जो भी चीवर, पिण्डपात, शयनासन और ग्लान-प्रत्यय-भेषज-परिष्कार प्राप्त हो, उससे असंतुष्ट रहता है, अश्रद्धालु होता है, दुःशील होता है, आलसी होता है, स्मृतिहीन (मुट्ठस्सति) होता है, और प्रज्ञाहीन होता है। भिक्षुओं, इन छह धर्मों से युक्त भिक्षु के लिए जो भी रात या दिन आता है, उसमें कुशल धर्मों में केवल हानि की ही अपेक्षा की जाती है, वृद्धि की नहीं।


‘‘ฉหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคตสฺส ภิกฺขุโน ยา รตฺติ วา ทิวโส วา อาคจฺฉติ วุทฺธิเยว ปาฏิกงฺขา กุสเลสุ ธมฺเมสุ, โน ปริหานิ. กตเมหิ ฉหิ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ น มหิจฺโฉ โหติ, อวิฆาตวา, สนฺตุฏฺโฐ, อิตรีตรจีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปฺปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาเรน, สทฺโธ โหติ, สีลวา โหติ, อารทฺธวีริโย โหติ, สติมา โหติ, ปญฺญวา โหติ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ฉหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคตสฺส ภิกฺขุโน ยา รตฺติ วา ทิวโส วา อาคจฺฉติ วุทฺธิเยว ปาฏิกงฺขา, กุสเลสุ ธมฺเมสุ โน ปริหานี’’ติ. ทสมํ.

भिक्षुओं, छह धर्मों से युक्त भिक्षु के लिए जो भी रात या दिन आता है, उसमें कुशल धर्मों में केवल वृद्धि की ही अपेक्षा की जाती है, हानि की नहीं। वे छह कौन से हैं? यहाँ, भिक्षुओं, भिक्षु महाइच्छुक नहीं होता, व्याकुल नहीं होता, जो भी चीवर, पिण्डपात, शयनासन और ग्लान-प्रत्यय-भेषज-परिष्कार प्राप्त हो, उससे संतुष्ट रहता है, श्रद्धालु होता है, शीलवान होता है, उत्साही होता है, स्मृतिवान होता है, और प्रज्ञावान होता है। भिक्षुओं, इन छह धर्मों से युक्त भिक्षु के लिए जो भी रात या दिन आता है, उसमें कुशल धर्मों में केवल वृद्धि की ही अपेक्षा की जाती है, हानि की नहीं।


อรหตฺตวคฺโค อฏฺฐโม.

आठवाँ अर्हत्व वर्ग समाप्त।


ตสฺสุทฺทานํ –

उसका सारांश (उद्दान) –


ทุกฺขํ [Pg.379] อรหตฺตํ อุตฺตริ จ, สุขํ อธิคเมน จ;

มหนฺตตฺตํ ทฺวยํ นิรเย, อคฺคธมฺมญฺจ รตฺติโยติ.

दुःख, अर्हत्व और उत्तरि, सुख और अधिगम; महन्तत्त, निरय के दो, अग्रधर्म और रत्ति।


๙. สีติวคฺโค

९. शीति वर्ग


๑. สีติภาวสุตฺตํ

१. शीतिभाव सुत्त


๘๕. ‘‘ฉหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ อภพฺโพ อนุตฺตรํ สีติภาวํ สจฺฉิกาตุํ. กตเมหิ ฉหิ ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ยสฺมึ สมเย จิตฺตํ นิคฺคเหตพฺพํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ น นิคฺคณฺหาติ, ยสฺมึ สมเย จิตฺตํ ปคฺคเหตพฺพํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ น ปคฺคณฺหาติ, ยสฺมึ สมเย จิตฺตํ สมฺปหํสิตพฺพํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ น สมฺปหํเสติ, ยสฺมึ สมเย จิตฺตํ อชฺฌุเปกฺขิตพฺพํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ น อชฺฌุเปกฺขติ, หีนาธิมุตฺติโก จ โหติ, สกฺกายาภิรโต จ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ฉหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ อภพฺโพ อนุตฺตรํ สีติภาวํ สจฺฉิกาตุํ.

८५. भिक्षुओं, छह धर्मों से युक्त भिक्षु अनुत्तर शीतिभाव (परम शांति/निर्वाण) का साक्षात्कार करने में असमर्थ होता है। वे छह कौन से हैं? यहाँ, भिक्षुओं, भिक्षु जिस समय चित्त का निग्रह करना चाहिए, उस समय चित्त का निग्रह नहीं करता; जिस समय चित्त को प्रगृहीत (उत्साहित) करना चाहिए, उस समय चित्त को प्रगृहीत नहीं करता; जिस समय चित्त को हर्षित करना चाहिए, उस समय चित्त को हर्षित नहीं करता; जिस समय चित्त की उपेक्षा (तटस्थ भाव) करनी चाहिए, उस समय चित्त की उपेक्षा नहीं करता; वह हीन रुचि वाला (हीनाधिमुक्तिक) होता है और सत्काय (पंच स्कंधों) में रमण करने वाला होता है। भिक्षुओं, इन छह धर्मों से युक्त भिक्षु अनुत्तर शीतिभाव का साक्षात्कार करने में असमर्थ होता है।


‘‘ฉหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ ภพฺโพ อนุตฺตรํ สีติภาวํ สจฺฉิกาตุํ. กตเมหิ ฉหิ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ยสฺมึ สมเย จิตฺตํ นิคฺคเหตพฺพํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ นิคฺคณฺหาติ, ยสฺมึ สมเย จิตฺตํ ปคฺคเหตพฺพํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ, ยสฺมึ สมเย จิตฺตํ สมฺปหํสิตพฺพํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ สมฺปหํเสติ, ยสฺมึ สมเย จิตฺตํ อชฺฌุเปกฺขิตพฺพํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ อชฺฌุเปกฺขติ, ปณีตาธิมุตฺติโก จ โหติ, นิพฺพานาภิรโต จ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ฉหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ ภพฺโพ อนุตฺตรํ สีติภาวํ สจฺฉิกาตุ’’นฺติ. ปฐมํ.

भिक्षुओं, छह धर्मों से युक्त भिक्षु अनुत्तर शीतिभाव का साक्षात्कार करने के योग्य होता है। वे छह कौन से हैं? यहाँ, भिक्षुओं, भिक्षु जिस समय चित्त का निग्रह करना चाहिए, उस समय चित्त का निग्रह करता है; जिस समय चित्त को प्रगृहीत करना चाहिए, उस समय चित्त को प्रगृहीत करता है; जिस समय चित्त को हर्षित करना चाहिए, उस समय चित्त को हर्षित करता है; जिस समय चित्त की उपेक्षा करनी चाहिए, उस समय चित्त की उपेक्षा करता है; वह उत्तम रुचि वाला (प्रणीताधिमुक्तिक) होता है और निर्वाण में रमण करने वाला होता है। भिक्षुओं, इन छह धर्मों से युक्त भिक्षु अनुत्तर शीतिभाव का साक्षात्कार करने के योग्य होता है।


๒. อาวรณสุตฺตํ

२. आवरण सुत्त


๘๖. ‘‘ฉหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต สุณนฺโตปิ สทฺธมฺมํ อภพฺโพ นิยามํ โอกฺกมิตุํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺตํ. กตเมหิ ฉหิ[Pg.380]? กมฺมาวรณตาย สมนฺนาคโต โหติ, กิเลสาวรณตาย สมนฺนาคโต โหติ, วิปากาวรณตาย สมนฺนาคโต โหติ, อสฺสทฺโธ จ โหติ, อจฺฉนฺทิโก จ, ทุปฺปญฺโญ จ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ฉหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต สุณนฺโตปิ สทฺธมฺมํ อภพฺโพ นิยามํ โอกฺกมิตุํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺตํ.

८६. भिक्षुओं, छह धर्मों से युक्त व्यक्ति सद्धर्म को सुनते हुए भी कुशल धर्मों में सम्यक्त्व-नियम (आर्य मार्ग) में प्रवेश करने के अयोग्य होता है। वे छह कौन से हैं? वह कर्मावरण से युक्त होता है, क्लेशावरण से युक्त होता है, विपाकावरण से युक्त होता है, अश्रद्धालु होता है, (कुशल के प्रति) छंद-रहित होता है, और प्रज्ञाहीन होता है। भिक्षुओं, इन छह धर्मों से युक्त व्यक्ति सद्धर्म को सुनते हुए भी कुशल धर्मों में सम्यक्त्व-नियम में प्रवेश करने के अयोग्य होता है।


‘‘ฉหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต สุณนฺโต สทฺธมฺมํ ภพฺโพ นิยามํ โอกฺกมิตุํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺตํ. กตเมหิ ฉหิ? น กมฺมาวรณตาย สมนฺนาคโต โหติ, น กิเลสาวรณตาย สมนฺนาคโต โหติ, น วิปากาวรณตาย สมนฺนาคโต โหติ, สทฺโธ จ โหติ, ฉนฺทิโก จ, ปญฺญวา จ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ฉหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต สุณนฺโต สทฺธมฺมํ ภพฺโพ นิยามํ โอกฺกมิตุํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺต’’นฺติ. ทุติยํ.

भिक्षुओं, छह धर्मों से युक्त व्यक्ति सद्धर्म को सुनते हुए कुशल धर्मों में सम्यक्त्व-नियम में प्रवेश करने के योग्य होता है। वे छह कौन से हैं? वह कर्मावरण से युक्त नहीं होता, क्लेशावरण से युक्त नहीं होता, विपाकावरण से युक्त नहीं होता, श्रद्धालु होता है, छंदवान होता है, और प्रज्ञावान होता है। भिक्षुओं, इन छह धर्मों से युक्त व्यक्ति सद्धर्म को सुनते हुए कुशल धर्मों में सम्यक्त्व-नियम में प्रवेश करने के योग्य होता है।


๓. โวโรปิตสุตฺตํ

३. वध सुत्त


๘๗. ‘‘ฉหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต สุณนฺโตปิ สทฺธมฺมํ อภพฺโพ นิยามํ โอกฺกมิตุํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺตํ. กตเมหิ ฉหิ? มาตา ชีวิตา โวโรปิตา โหติ, ปิตา ชีวิตา โวโรปิโต โหติ, อรหํ ชีวิตา โวโรปิโต โหติ, ตถาคตสฺส ทุฏฺเฐน จิตฺเตน โลหิตํ อุปฺปาทิตํ โหติ, สงฺโฆ ภินฺโน โหติ, ทุปฺปญฺโญ โหติ ชโฬ เอฬมูโค. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ฉหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต สุณนฺโตปิ สทฺธมฺมํ อภพฺโพ นิยามํ โอกฺกมิตุํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺตํ.

८७. भिक्षुओं, छह धर्मों से युक्त व्यक्ति सद्धर्म को सुनते हुए भी कुशल धर्मों में सम्यक्त्व-नियम में प्रवेश करने के अयोग्य होता है। वे छह कौन से हैं? उसने माता की हत्या की हो, पिता की हत्या की हो, अर्हन्त की हत्या की हो, दुष्ट चित्त से तथागत का रुधिर निकाला हो, संघ में भेद किया हो, और वह प्रज्ञाहीन, जड़ (मूर्ख) तथा मूक-बधिर (एळमूग) हो। भिक्षुओं, इन छह धर्मों से युक्त व्यक्ति सद्धर्म को सुनते हुए भी कुशल धर्मों में सम्यक्त्व-नियम में प्रवेश करने के अयोग्य होता है।


‘‘ฉหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต สุณนฺโต สทฺธมฺมํ ภพฺโพ นิยามํ โอกฺกมิตุํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺตํ. กตเมหิ ฉหิ? น มาตา ชีวิตา โวโรปิตา โหติ, น ปิตา ชีวิตา โวโรปิโต โหติ, น อรหํ ชีวิตา โวโรปิโต โหติ, น ตถาคตสฺส ทุฏฺเฐน จิตฺเตน โลหิตํ อุปฺปาทิตํ โหติ, น สงฺโฆ ภินฺโน โหติ, ปญฺญวา โหติ อชโฬ อเนฬมูโค. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ฉหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต [Pg.381] สุณนฺโต สทฺธมฺมํ ภพฺโพ นิยามํ โอกฺกมิตุํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺต’’นฺติ. ตติยํ.

भिक्षुओं, छह धर्मों से युक्त भिक्षु सद्धर्म को सुनते हुए कुशल धर्मों में सम्यक्त्व रूपी नियम (मार्ग) में प्रवेश करने के योग्य होता है। वे छह कौन से हैं? उसने माता की हत्या न की हो, पिता की हत्या न की हो, अर्हन्त की हत्या न की हो, तथागत के प्रति दुष्ट चित्त से रक्त न निकाला हो, संघ में भेद न डाला हो, और वह प्रज्ञावान हो, मूर्ख या जड़-मूक न हो। भिक्षुओं, इन छह धर्मों से युक्त भिक्षु सद्धर्म को सुनते हुए कुशल धर्मों में सम्यक्त्व रूपी नियम में प्रवेश करने के योग्य होता है। तीसरा।


๔. สุสฺสูสติสุตฺตํ

४. सुस्सूसति सुत्त


๘๘. ‘‘ฉหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต สุณนฺโตปิ สทฺธมฺมํ อภพฺโพ นิยามํ โอกฺกมิตุํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺตํ. กตเมหิ ฉหิ? ตถาคตปฺปเวทิเต ธมฺมวินเย เทสิยมาเน น สุสฺสูสติ, น โสตํ โอทหติ, น อญฺญา จิตฺตํ อุปฏฺฐาเปติ, อนตฺถํ คณฺหาติ, อตฺถํ ริญฺจติ, อนนุโลมิกาย ขนฺติยา สมนฺนาคโต โหติ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ฉหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต สุณนฺโตปิ สทฺธมฺมํ อภพฺโพ นิยามํ โอกฺกมิตุํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺตํ.

८८. भिक्षुओं, छह धर्मों से युक्त भिक्षु सद्धर्म को सुनते हुए भी कुशल धर्मों में सम्यक्त्व रूपी नियम में प्रवेश करने के अयोग्य होता है। वे छह कौन से हैं? तथागत द्वारा प्रवेदित धर्म-विनय के उपदेश दिए जाते समय वह सुनने की इच्छा नहीं करता, कान नहीं लगाता, जानने के लिए चित्त उपस्थित नहीं करता, अनर्थ को ग्रहण करता है, अर्थ का त्याग करता है, और (शासन के) प्रतिकूल क्षान्ति से युक्त होता है। भिक्षुओं, इन छह धर्मों से युक्त भिक्षु सद्धर्म को सुनते हुए भी कुशल धर्मों में सम्यक्त्व रूपी नियम में प्रवेश करने के अयोग्य होता है।


‘‘ฉหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต สุณนฺโต สทฺธมฺมํ ภพฺโพ นิยามํ โอกฺกมิตุํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺตํ. กตเมหิ ฉหิ? ตถาคตปฺปเวทิเต ธมฺมวินเย เทสิยมาเน สุสฺสูสติ, โสตํ โอทหติ, อญฺญา จิตฺตํ อุปฏฺฐาเปติ, อตฺถํ คณฺหาติ, อนตฺถํ ริญฺจติ, อนุโลมิกาย ขนฺติยา สมนฺนาคโต โหติ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ฉหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต สุณนฺโต สทฺธมฺมํ ภพฺโพ นิยามํ โอกฺกมิตุํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺต’’นฺติ. จตุตฺถํ.

भिक्षुओं, छह धर्मों से युक्त भिक्षु सद्धर्म को सुनते हुए कुशल धर्मों में सम्यक्त्व रूपी नियम में प्रवेश करने के योग्य होता है। वे छह कौन से हैं? तथागत द्वारा प्रवेदित धर्म-विनय के उपदेश दिए जाते समय वह सुनने की इच्छा करता है, कान लगाता है, जानने के लिए चित्त उपस्थित करता है, अर्थ को ग्रहण करता है, अनर्थ का त्याग करता है, और (शासन के) अनुकूल क्षान्ति से युक्त होता है। भिक्षुओं, इन छह धर्मों से युक्त भिक्षु सद्धर्म को सुनते हुए कुशल धर्मों में सम्यक्त्व रूपी नियम में प्रवेश करने के योग्य होता है। चौथा।


๕. อปฺปหายสุตฺตํ

५. अप्पहाय सुत्त


๘๙. ‘‘ฉ, ภิกฺขเว, ธมฺเม อปฺปหาย อภพฺโพ ทิฏฺฐิสมฺปทํ สจฺฉิกาตุํ. กตเม ฉ? สกฺกายทิฏฺฐึ, วิจิกิจฺฉํ, สีลพฺพตปรามาสํ, อปายคมนียํ ราคํ, อปายคมนียํ โทสํ, อปายคมนียํ โมหํ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ฉ ธมฺเม อปฺปหาย อภพฺโพ ทิฏฺฐิสมฺปทํ สจฺฉิกาตุํ.

८९. भिक्षुओं, छह धर्मों का त्याग किए बिना (कोई) दृष्टि-सम्पदा (स्रोतापत्ति मार्ग) का साक्षात्कार करने के अयोग्य होता है। वे छह कौन से हैं? सत्काय-दृष्टि, विचिकित्सा, शीलव्रत-परामर्श, अपायगामी राग, अपायगामी द्वेष और अपायगामी मोह। भिक्षुओं, इन छह धर्मों का त्याग किए बिना दृष्टि-सम्पदा का साक्षात्कार करने के अयोग्य होता है।


‘‘ฉ, ภิกฺขเว, ธมฺเม ปหาย ภพฺโพ ทิฏฺฐิสมฺปทํ สจฺฉิกาตุํ. กตเม ฉ? สกฺกายทิฏฺฐึ, วิจิกิจฺฉํ, สีลพฺพตปรามาสํ, อปายคมนียํ ราคํ, อปายคมนียํ โทสํ, อปายคมนียํ โมหํ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ฉ ธมฺเม ปหาย ภพฺโพ ทิฏฺฐิสมฺปทํ สจฺฉิกาตุ’’นฺติ. ปญฺจมํ.

भिक्षुओं, छह धर्मों का त्याग करने से (कोई) दृष्टि-सम्पदा का साक्षात्कार करने के योग्य होता है। वे छह कौन से हैं? सत्काय-दृष्टि, विचिकित्सा, शीलव्रत-परामर्श, अपायगामी राग, अपायगामी द्वेष और अपायगामी मोह। भिक्षुओं, इन छह धर्मों का त्याग करने से दृष्टि-सम्पदा का साक्षात्कार करने के योग्य होता है। पाँचवाँ।


๖. ปหีนสุตฺตํ

६. पहीन सुत्त


๙๐. ‘‘ฉยิเม[Pg.382], ภิกฺขเว, ธมฺมา ทิฏฺฐิสมฺปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส ปหีนา. กตเม ฉ? สกฺกายทิฏฺฐิ, วิจิกิจฺฉา, สีลพฺพตปรามาโส, อปายคมนีโย ราโค, อปายคมนีโย โทโส, อปายคมนีโย โมโห. อิเม โข, ภิกฺขเว, ฉ ธมฺมา ทิฏฺฐิสมฺปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส ปหีนา’’ติ. ฉฏฺฐํ.

९०. भिक्षुओं, दृष्टि-सम्पन्न (स्रोतापन्न) पुद्गल द्वारा ये छह धर्म प्रहीण (त्यागे हुए) होते हैं। वे छह कौन से हैं? सत्काय-दृष्टि, विचिकित्सा, शीलव्रत-परामर्श, अपायगामी राग, अपायगामी द्वेष और अपायगामी मोह। भिक्षुओं, दृष्टि-सम्पन्न पुद्गल द्वारा ये छह धर्म प्रहीण होते हैं। छठा।


๗. อภพฺพสุตฺตํ

७. अभव्य सुत्त


๙๑. ‘‘ฉ, ภิกฺขเว, ธมฺเม อภพฺโพ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล อุปฺปาเทตุํ. กตเม ฉ? สกฺกายทิฏฺฐึ, วิจิกิจฺฉํ, สีลพฺพตปรามาสํ, อปายคมนียํ ราคํ, อปายคมนียํ โทสํ, อปายคมนียํ โมหํ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ฉ ธมฺเม อภพฺโพ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล อุปฺปาเทตุ’’นฺติ. สตฺตมํ.

९१. भिक्षुओं, दृष्टि-सम्पन्न पुद्गल इन छह धर्मों को उत्पन्न करने के अयोग्य होता है। वे छह कौन से हैं? सत्काय-दृष्टि, विचिकित्सा, शीलव्रत-परामर्श, अपायगामी राग, अपायगामी द्वेष और अपायगामी मोह। भिक्षुओं, दृष्टि-सम्पन्न पुद्गल इन छह धर्मों को उत्पन्न करने के अयोग्य होता है। सातवाँ।


๘. ปฐมอภพฺพฏฺฐานสุตฺตํ

८. प्रथम अभव्यट्ठान सुत्त


๙๒. ‘‘ฉยิมานิ, ภิกฺขเว, อภพฺพฏฺฐานานิ. กตมานิ ฉ? อภพฺโพ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล สตฺถริ อคารโว วิหริตุํ อปฺปติสฺโส, อภพฺโพ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล ธมฺเม อคารโว วิหริตุํ อปฺปติสฺโส, อภพฺโพ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล สงฺเฆ อคารโว วิหริตุํ อปฺปติสฺโส, อภพฺโพ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล สิกฺขาย อคารโว วิหริตุํ อปฺปติสฺโส, อภพฺโพ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล อนาคมนียํ วตฺถุํ ปจฺจาคนฺตุํ, อภพฺโพ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล อฏฺฐมํ ภวํ นิพฺพตฺเตตุํ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ฉ อภพฺพฏฺฐานานี’’ติ. อฏฺฐมํ.

९२. भिक्षुओं, ये छह अभव्य-स्थान (असंभव बातें) हैं। वे छह कौन से हैं? दृष्टि-सम्पन्न पुद्गल शास्ता के प्रति अनादर और अप्रतिष्ठ (अविनय) भाव से रहने के अयोग्य होता है; दृष्टि-सम्पन्न पुद्गल धर्म के प्रति अनादर और अप्रतिष्ठ भाव से रहने के अयोग्य होता है; दृष्टि-सम्पन्न पुद्गल संघ के प्रति अनादर और अप्रतिष्ठ भाव से रहने के अयोग्य होता है; दृष्टि-सम्पन्न पुद्गल शिक्षा के प्रति अनादर और अप्रतिष्ठ भाव से रहने के अयोग्य होता है; दृष्टि-सम्पन्न पुद्गल अनागमनीय वस्तु (मिथ्या दृष्टि आदि) की ओर लौटने के अयोग्य होता है; और दृष्टि-सम्पन्न पुद्गल आठवें भव को उत्पन्न करने के अयोग्य होता है। भिक्षुओं, ये ही छह अभव्य-स्थान हैं। आठवाँ।


๙. ทุติยอภพฺพฏฺฐานสุตฺตํ

९. द्वितीय अभव्यट्ठान सुत्त


๙๓. ‘‘ฉยิมานิ, ภิกฺขเว, อภพฺพฏฺฐานานิ. กตมานิ ฉ? อภพฺโพ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล กญฺจิ สงฺขารํ นิจฺจโต อุปคนฺตุํ, อภพฺโพ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล กญฺจิ สงฺขารํ สุขโต อุปคนฺตุํ, อภพฺโพ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล กญฺจิ ธมฺมํ อตฺตโต อุปคนฺตุํ, อภพฺโพ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล อานนฺตริยํ กมฺมํ กาตุํ, อภพฺโพ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล โกตูหลมงฺคเลน สุทฺธึ ปจฺจาคนฺตุํ[Pg.383], อภพฺโพ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล อิโต พหิทฺธา ทกฺขิเณยฺยํ คเวสิตุํ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ฉ อภพฺพฏฺฐานานี’’ติ. นวมํ.

९३. भिक्षुओं, ये छह अभव्य-स्थान हैं। वे छह कौन से हैं? दृष्टि-सम्पन्न पुद्गल किसी भी संस्कार को नित्य मानने के अयोग्य होता है; दृष्टि-सम्पन्न पुद्गल किसी भी संस्कार को सुख मानने के अयोग्य होता है; दृष्टि-सम्पन्न पुद्गल किसी भी धर्म को आत्मा मानने के अयोग्य होता है; दृष्टि-सम्पन्न पुद्गल आनन्तर्य कर्म करने के अयोग्य होता है; दृष्टि-सम्पन्न पुद्गल कौतूहल-मंगल (अंधविश्वास) से शुद्धि मानने के अयोग्य होता है; और दृष्टि-सम्पन्न पुद्गल इस (शासन) से बाहर दक्षिणीय (दान के योग्य) पुद्गल को खोजने के अयोग्य होता है। भिक्षुओं, ये ही छह अभव्य-स्थान हैं। नौवाँ।


๑๐. ตติยอภพฺพฏฺฐานสุตฺตํ

१०. तृतीय अभव्यट्ठान सुत्त


๙๔. ‘‘ฉยิมานิ, ภิกฺขเว, อภพฺพฏฺฐานานิ. กตมานิ ฉ? อภพฺโพ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล มาตรํ ชีวิตา โวโรเปตุํ, อภพฺโพ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล ปิตรํ ชีวิตา โวโรเปตุํ, อภพฺโพ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล อรหนฺตํ ชีวิตา โวโรเปตุํ, อภพฺโพ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล ตถาคตสฺส ทุฏฺเฐน จิตฺเตน โลหิตํ อุปฺปาเทตุํ, อภพฺโพ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล สงฺฆํ ภินฺทิตุํ, อภพฺโพ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล อญฺญํ สตฺถารํ อุทฺทิสิตุํ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ฉ อภพฺพฏฺฐานานี’’ติ. ทสมํ.

९४. "भिक्षुओं, ये छह अभव्य स्थान (असंभव बातें) हैं। कौन से छह? सम्यक दृष्टि से संपन्न व्यक्ति (स्रोतापन्न) अपनी माता की हत्या करने में असमर्थ है, सम्यक दृष्टि से संपन्न व्यक्ति अपने पिता की हत्या करने में असमर्थ है, सम्यक दृष्टि से संपन्न व्यक्ति किसी अर्हत की हत्या करने में असमर्थ है, सम्यक दृष्टि से संपन्न व्यक्ति दुर्भावनापूर्ण चित्त से तथागत का रक्त निकालने में असमर्थ है, सम्यक दृष्टि से संपन्न व्यक्ति संघ में भेद डालने में असमर्थ है, सम्यक दृष्टि से संपन्न व्यक्ति किसी अन्य को अपना शास्ता (गुरु) मानने में असमर्थ है। भिक्षुओं, ये ही छह अभव्य स्थान हैं।" दसवां (सुत्त)।


๑๑. จตุตฺถอภพฺพฏฺฐานสุตฺตํ

११. चतुर्थ अभव्यस्थान सुत्त


๙๕. ‘‘ฉยิมานิ, ภิกฺขเว, อภพฺพฏฺฐานานิ. กตมานิ ฉ? อภพฺโพ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล สยํกตํ สุขทุกฺขํ ปจฺจาคนฺตุํ, อภพฺโพ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล ปรํกตํ สุขทุกฺขํ ปจฺจาคนฺตุํ, อภพฺโพ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล สยํกตญฺจ ปรํกตญฺจ สุขทุกฺขํ ปจฺจาคนฺตุํ, อภพฺโพ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล อสยํการํ อธิจฺจสมุปฺปนฺนํ สุขทุกฺขํ ปจฺจาคนฺตุํ, อภพฺโพ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล อปรํการํ อธิจฺจสมุปฺปนฺนํ สุขทุกฺขํ ปจฺจาคนฺตุํ, อภพฺโพ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล อสยํการญฺจ อปรํการญฺจ อธิจฺจสมุปฺปนฺนํ สุขทุกฺขํ ปจฺจาคนฺตุํ. ตํ กิสฺส เหตุ? ตถา หิสฺส, ภิกฺขเว, ทิฏฺฐิสมฺปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส เหตุ จ สุทิฏฺโฐ เหตุสมุปฺปนฺนา จ ธมฺมา. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ฉ อภพฺพฏฺฐานานี’’ติ. เอกาทสมํ.

९५. "भिक्षुओं, ये छह अभव्य स्थान हैं। कौन से छह? सम्यक दृष्टि से संपन्न व्यक्ति स्वयं द्वारा किए गए सुख-दुःख को (आत्म-दृष्टि से) प्राप्त करने में असमर्थ है, सम्यक दृष्टि से संपन्न व्यक्ति दूसरे द्वारा किए गए सुख-दुःख को प्राप्त करने में असमर्थ है, सम्यक दृष्टि से संपन्न व्यक्ति स्वयं और दूसरे दोनों द्वारा किए गए सुख-दुःख को प्राप्त करने में असमर्थ है, सम्यक दृष्टि से संपन्न व्यक्ति स्वयं के बिना किए गए आकस्मिक रूप से उत्पन्न सुख-दुःख को प्राप्त करने में असमर्थ है, सम्यक दृष्टि से संपन्न व्यक्ति दूसरे के बिना किए गए आकस्मिक रूप से उत्पन्न सुख-दुःख को प्राप्त करने में असमर्थ है, सम्यक दृष्टि से संपन्न व्यक्ति न स्वयं और न ही दूसरे द्वारा किए गए आकस्मिक रूप से उत्पन्न सुख-दुःख को प्राप्त करने में असमर्थ है। ऐसा किसलिए? क्योंकि, भिक्षुओं, उस सम्यक दृष्टि से संपन्न व्यक्ति ने हेतु (कारण) को भली-भांति देख लिया है और हेतु से उत्पन्न धर्मों को भी। भिक्षुओं, ये ही छह अभव्य स्थान हैं।" ग्यारहवां (सुत्त)।


สีติวคฺโค นวโม.

नौवां सीति वग्ग समाप्त।


ตสฺสุทฺทานํ –

उसका उद्दान (विषय-सूची) -


สีติภาวํ อาวรณํ, โวโรปิตา สุสฺสูสติ;

อปฺปหาย ปหีนาภพฺโพ, ตฏฺฐานา จตุโรปิ จาติ.

सीतिभाव, आवरण, वोरोपित (हत्या), सुस्सूसति (सुनने की इच्छा); अप्पहाय, पहीन, अभव्य, और वे चार स्थान भी।


๑๐. อานิสํสวคฺโค

१०. आनिसंस वग्ग


๑. ปาตุภาวสุตฺตํ

१. पातुभाव सुत्त


๙๖. ‘‘ฉนฺนํ[Pg.384], ภิกฺขเว, ปาตุภาโว ทุลฺลโภ โลกสฺมึ. กตเมสํ ฉนฺนํ? ตถาคตสฺส อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ปาตุภาโว ทุลฺลโภ โลกสฺมึ, ตถาคตปฺปเวทิตสฺส ธมฺมวินยสฺส เทเสตา ปุคฺคโล ทุลฺลโภ โลกสฺมึ, อริยายตเน ปจฺจาชาติ ทุลฺลภา โลกสฺมึ, อินฺทฺริยานํ อเวกลฺลตา ทุลฺลภา โลกสฺมึ, อชฬตา อเนฬมูคตา ทุลฺลภา โลกสฺมึ, กุสเล ธมฺเม ฉนฺโท ทุลฺลโภ โลกสฺมึ. อิเมสํ โข, ภิกฺขเว, ฉนฺนํ ปาตุภาโว ทุลฺลโภ โลกสฺมิ’’นฺติ. ปฐมํ.

९६. "भिक्षुओं, लोक में छह बातों का प्रादुर्भाव दुर्लभ है। कौन सी छह? लोक में अर्हत, सम्यक सम्बुद्ध तथागत का प्रादुर्भाव दुर्लभ है; लोक में तथागत द्वारा प्रवेदित धर्म-विनय का उपदेश देने वाला व्यक्ति दुर्लभ है; लोक में आर्य आयतन (मध्य देश) में जन्म लेना दुर्लभ है; लोक में इंद्रियों की पूर्णता (विकलता न होना) दुर्लभ है; लोक में जड़ (मूर्ख) या गूँगा-बहरा न होना दुर्लभ है; लोक में कुशल धर्मों के प्रति छंद (अभिलाषा) होना दुर्लभ है। भिक्षुओं, लोक में इन छह बातों का प्रादुर्भाव दुर्लभ है।" पहला (सुत्त)।


๒. อานิสํสสุตฺตํ

२. आनिसंस सुत्त


๙๗. ‘‘ฉยิเม, ภิกฺขเว, อานิสํสา โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย. กตเม ฉ? สทฺธมฺมนิยโต โหติ, อปริหานธมฺโม โหติ, ปริยนฺตกตสฺส ทุกฺขํ โหติ, อสาธารเณน ญาเณน สมนฺนาคโต โหติ, เหตุ จสฺส สุทิฏฺโฐ, เหตุสมุปฺปนฺนา จ ธมฺมา. อิเม โข, ภิกฺขเว, ฉ อานิสํสา โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยายา’’ติ. ทุติยํ.

९७. "भिक्षुओं, स्रोतापत्ति-फल के साक्षात्कार के ये छह लाभ हैं। कौन से छह? वह सद्धर्म में नियत (दृढ़) होता है, वह पतन न होने वाले स्वभाव वाला होता है, उसका दुःख सीमित (अंत वाला) हो जाता है, वह (साधारण जनों के लिए) असाधारण ज्ञान से संपन्न होता है, उसे हेतु (कारण) भली-भांति दिखाई देता है और हेतु से उत्पन्न धर्म भी। भिक्षुओं, स्रोतापत्ति-फल के साक्षात्कार के ये ही छह लाभ हैं।" दूसरा (सुत्त)।


๓. อนิจฺจสุตฺตํ

३. अनिच्च सुत्त


๙๘. ‘‘‘โส วต, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ กญฺจิ สงฺขารํ นิจฺจโต สมนุปสฺสนฺโต อนุโลมิกาย ขนฺติยา สมนฺนาคโต ภวิสฺสตี’ติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. ‘อนุโลมิกาย ขนฺติยา อสมนฺนาคโต สมฺมตฺตนิยามํ โอกฺกมิสฺสตี’ติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. ‘สมฺมตฺตนิยามํ อโนกฺกมมาโน โสตาปตฺติผลํ วา สกทาคามิผลํ วา อนาคามิผลํ วา อรหตฺตํ วา สจฺฉิกริสฺสตี’ติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ.

९८. "भिक्षुओं, यह संभव नहीं है कि वह भिक्षु जो किसी संस्कार को नित्य के रूप में देखता है, वह (सत्य के) अनुकूल क्षान्ति (ज्ञान) से संपन्न होगा। अनुकूल क्षान्ति से संपन्न हुए बिना वह सम्यक्त्व-नियाम (आर्य मार्ग) में प्रवेश करेगा, यह संभव नहीं है। सम्यक्त्व-नियाम में प्रवेश किए बिना वह स्रोतापत्ति-फल, सकृदागामी-फल, अनागामी-फल या अर्हत्व का साक्षात्कार करेगा, यह संभव नहीं है।"


‘‘‘โส วต, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สพฺพสงฺขาเร อนิจฺจโต สมนุปสฺสนฺโต อนุโลมิกาย ขนฺติยา สมนฺนาคโต ภวิสฺสตี’ติ ฐานเมตํ วิชฺชติ. ‘อนุโลมิกาย ขนฺติยา สมนฺนาคโต สมฺมตฺตนิยามํ โอกฺกมิสฺสตี’ติ ฐานเมตํ วิชฺชติ. ‘สมฺมตฺตนิยามํ โอกฺกมมาโน โสตาปตฺติผลํ วา สกทาคามิผลํ [Pg.385] วา อนาคามิผลํ วา อรหตฺตํ วา สจฺฉิกริสฺสตี’ติ ฐานเมตํ วิชฺชตี’’ติ. ตติยํ.

"भिक्षुओं, यह संभव है कि वह भिक्षु जो सभी संस्कारों को अनित्य के रूप में देखता है, वह अनुकूल क्षान्ति से संपन्न होगा। अनुकूल क्षान्ति से संपन्न होकर वह सम्यक्त्व-नियाम में प्रवेश करेगा, यह संभव है। सम्यक्त्व-नियाम में प्रवेश करके वह स्रोतापत्ति-फल, सकृदागामी-फल, अनागामी-फल या अर्हत्व का साक्षात्कार करेगा, यह संभव है।" तीसरा (सुत्त)।


๔. ทุกฺขสุตฺตํ

४. दुक्ख सुत्त


๙๙. ‘‘โส วต, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ กญฺจิ สงฺขารํ สุขโต สมนุปสฺสนฺโต…เป… สพฺพสงฺขาเร ทุกฺขโต สมนุปสฺสนฺโต…เป… ฐานเมตํ วิชฺชติ’’. จตุตฺถํ.

९९. "भिक्षुओं, वह भिक्षु जो किसी संस्कार को सुख के रूप में देखता है... (पे)... जो सभी संस्कारों को दुःख के रूप में देखता है... (पे)... यह संभव है।" चौथा (सुत्त)।


๕. อนตฺตสุตฺตํ

५. अनत्त सुत्त


๑๐๐. ‘‘โส วต, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ กญฺจิ ธมฺมํ อตฺตโต สมนุปสฺสนฺโต…เป… สพฺพธมฺเม อนตฺตโต สมนุปสฺสนฺโต…เป… ฐานเมตํ วิชฺชติ’’. ปญฺจมํ.

१००. "भिक्षुओं, वह भिक्षु जो किसी धर्म को आत्मा के रूप में देखता है... (पे)... जो सभी धर्मों को अनात्म के रूप में देखता है... (पे)... यह संभव है।" पांचवां (सुत्त)।


๖. นิพฺพานสุตฺตํ

६. निब्बान सुत्त


๑๐๑. ‘‘‘โส วต, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ นิพฺพานํ ทุกฺขโต สมนุปสฺสนฺโต อนุโลมิกาย ขนฺติยา สมนฺนาคโต ภวิสฺสตี’ติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. ‘อนุโลมิกาย ขนฺติยา อสมนฺนาคโต สมฺมตฺตนิยามํ โอกฺกมิสฺสตี’ติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. ‘สมฺมตฺตนิยามํ อโนกฺกมมาโน โสตาปตฺติผลํ วา สกทาคามิผลํ วา อนาคามิผลํ วา อรหตฺตํ วา สจฺฉิกริสฺสตี’ติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ.

१०१. "भिक्षुओं, यह संभव नहीं है कि वह भिक्षु जो निर्वाण को दुःख के रूप में देखता है, वह अनुकूल क्षान्ति से संपन्न होगा। अनुकूल क्षान्ति से संपन्न हुए बिना वह सम्यक्त्व-नियाम में प्रवेश करेगा, यह संभव नहीं है। सम्यक्त्व-नियाम में प्रवेश किए बिना वह स्रोतापत्ति-फल, सकृदागामी-फल, अनागामी-फल या अर्हत्व का साक्षात्कार करेगा, यह संभव नहीं है।"


‘‘‘โส วต, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ นิพฺพานํ สุขโต สมนุปสฺสนฺโต อนุโลมิกาย ขนฺติยา สมนฺนาคโต ภวิสฺสตี’ติ ฐานเมตํ วิชฺชติ. ‘อนุโลมิกาย ขนฺติยา สมนฺนาคโต สมฺมตฺตนิยามํ โอกฺกมิสฺสตี’ติ ฐานเมตํ วิชฺชติ. ‘สมฺมตฺตนิยามํ โอกฺกมมาโน โสตาปตฺติผลํ วา สกทาคามิผลํ วา อนาคามิผลํ วา อรหตฺตํ วา สจฺฉิกริสฺสตี’ติ ฐานเมตํ วิชฺชตี’’ติ. ฉฏฺฐํ.

"भिक्षुओं, यह संभव है कि वह भिक्षु जो निर्वाण को सुख के रूप में देखता है, वह अनुकूल क्षान्ति से संपन्न होगा। अनुकूल क्षान्ति से संपन्न होकर वह सम्यक्त्व-नियाम में प्रवेश करेगा, यह संभव है। सम्यक्त्व-नियाम में प्रवेश करके वह स्रोतापत्ति-फल, सकृदागामी-फल, अनागामी-फल या अर्हत्व का साक्षात्कार करेगा, यह संभव है।" छठा (सुत्त)।


๗. อนวตฺถิตสุตฺตํ

७. अनवट्ठित सुत्त


๑๐๒. ‘‘ฉ, ภิกฺขเว, อานิสํเส สมฺปสฺสมาเนน อลเมว ภิกฺขุนา สพฺพสงฺขาเรสุ อโนธึ กริตฺวา อนิจฺจสญฺญํ อุปฏฺฐาเปตุํ. กตเม ฉ? ‘สพฺพสงฺขารา จ เม อนวตฺถิตา ขายิสฺสนฺติ, สพฺพโลเก จ เม มโน นาภิรมิสฺสติ [Pg.386], สพฺพโลกา จ เม มโน วุฏฺฐหิสฺสติ, นิพฺพานโปณญฺจ เม มานสํ ภวิสฺสติ, สํโยชนา จ เม ปหานํ คจฺฉิสฺสนฺติ, ปรเมน จ สามญฺเญน สมนฺนาคโต ภวิสฺสามี’ติ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ฉ อานิสํเส สมฺปสฺสมาเนน อลเมว ภิกฺขุนา สพฺพสงฺขาเรสุ อโนธึ กริตฺวา อนิจฺจสญฺญํ อุปฏฺฐาเปตุ’’นฺติ. สตฺตมํ.

१०२. भिक्षुओं, छह लाभों को देखते हुए, एक भिक्षु के लिए सभी संस्कारों (संस्कारों) में बिना किसी अपवाद के अनित्य-संज्ञा (अनित्यता की धारणा) को स्थापित करना उचित है। वे छह कौन से हैं? 'सभी संस्कार मुझे अस्थिर प्रतीत होंगे, समस्त लोक में मेरा मन नहीं रमेगा, समस्त लोक से मेरा मन ऊपर उठ जाएगा, मेरा मानस निर्वाण की ओर झुका होगा, मेरे संयोजन (बंधन) क्षय हो जाएंगे, और मैं परम श्रामण्य (अरिहन्त्व) से युक्त हो जाऊँगा।' भिक्षुओं, इन छह लाभों को देखते हुए, एक भिक्षु के लिए सभी संस्कारों में बिना किसी अपवाद के अनित्य-संज्ञा को स्थापित करना उचित है।


๘. อุกฺขิตฺตาสิกสุตฺตํ

८. उक्खित्तासिक सुत्त


๑๐๓. ‘‘ฉ, ภิกฺขเว, อานิสํเส สมฺปสฺสมาเนน อลเมว ภิกฺขุนา สพฺพสงฺขาเรสุ อโนธึ กริตฺวา ทุกฺขสญฺญํ อุปฏฺฐาเปตุํ. กตเม ฉ? ‘สพฺพสงฺขาเรสุ จ เม นิพฺพิทสญฺญา ปจฺจุปฏฺฐิตา ภวิสฺสติ, เสยฺยถาปิ อุกฺขิตฺตาสิเก วธเก. สพฺพโลกา จ เม มโน วุฏฺฐหิสฺสติ, นิพฺพาเน จ สนฺตทสฺสาวี ภวิสฺสามิ, อนุสยา จ เม สมุคฺฆาตํ คจฺฉิสฺสนฺติ, กิจฺจการี จ ภวิสฺสามิ, สตฺถา จ เม ปริจิณฺโณ ภวิสฺสติ เมตฺตาวตายา’ติ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ฉ อานิสํเส สมฺปสฺสมาเนน อลเมว ภิกฺขุนา สพฺพสงฺขาเรสุ อโนธึ กริตฺวา ทุกฺขสญฺญํ อุปฏฺฐาเปตุ’’นฺติ. อฏฺฐมํ.

१०३. भिक्षुओं, छह लाभों को देखते हुए, एक भिक्षु के लिए सभी संस्कारों में बिना किसी अपवाद के दुःख-संज्ञा को स्थापित करना उचित है। वे छह कौन से हैं? 'सभी संस्कारों में मुझे वैराग्य की संज्ञा (निब्बिदा-संज्ञा) वैसे ही उपस्थित होगी जैसे हाथ में तलवार लिए हुए वध करने वाले (जल्लाद) के प्रति होती है। समस्त लोक से मेरा मन ऊपर उठ जाएगा, निर्वाण में शांति का दर्शन करूँगा, मेरे अनुशय (सुप्त क्लेश) समूल नष्ट हो जाएंगे, मैं अपने कर्तव्य का पालन करने वाला (कृतकृत्य) बनूँगा, और मैत्रीपूर्ण सेवा द्वारा मैंने शास्ता (बुद्ध) की परिचर्या की होगी।' भिक्षुओं, इन छह लाभों को देखते हुए, एक भिक्षु के लिए सभी संस्कारों में बिना किसी अपवाद के दुःख-संज्ञा को स्थापित करना उचित है।


๙. อตมฺมยสุตฺตํ

९. अतम्मय सुत्त


๑๐๔. ‘‘ฉ, ภิกฺขเว, อานิสํเส สมฺปสฺสมาเนน อลเมว ภิกฺขุนา สพฺพธมฺเมสุ อโนธึ กริตฺวา อนตฺตสญฺญํ อุปฏฺฐาเปตุํ. กตเม ฉ? สพฺพโลเก จ อตมฺมโย ภวิสฺสามิ, อหงฺการา จ เม อุปรุชฺฌิสฺสนฺติ, มมงฺการา จ เม อุปรุชฺฌิสฺสนฺติ, อสาธารเณน จ ญาเณน สมนฺนาคโต ภวิสฺสามิ, เหตุ จ เม สุทิฏฺโฐ ภวิสฺสติ, เหตุสมุปฺปนฺนา จ ธมฺมา. อิเม โข, ภิกฺขเว, ฉ อานิสํเส สมฺปสฺสมาเนน อลเมว ภิกฺขุนา สพฺพธมฺเมสุ อโนธึ กริตฺวา อนตฺตสญฺญํ อุปฏฺฐาเปตุ’’นฺติ. นวมํ.

१०४. भिक्षुओं, छह लाभों को देखते हुए, एक भिक्षु के लिए सभी धर्मों में बिना किसी अपवाद के अनात्म-संज्ञा को स्थापित करना उचित है। वे छह कौन से हैं? 'समस्त लोक में मैं अनासक्त (अतम्मय) रहूँगा, मेरे अहंकार (मैं-पन) समाप्त हो जाएंगे, मेरे ममकार (मेरा-पन) समाप्त हो जाएंगे, मैं असाधारण ज्ञान से युक्त हो जाऊँगा, मुझे हेतु (कारण) का भली-भांति दर्शन होगा, और हेतु से उत्पन्न होने वाले धर्मों का भी।' भिक्षुओं, इन छह लाभों को देखते हुए, एक भिक्षु के लिए सभी धर्मों में बिना किसी अपवाद के अनात्म-संज्ञा को स्थापित करना उचित है।


๑๐. ภวสุตฺตํ

१०. भव सुत्त


๑๐๕. ‘‘ตโยเม, ภิกฺขเว, ภวา ปหาตพฺพา, ตีสุ สิกฺขาสุ สิกฺขิตพฺพํ. กตเม ตโย ภวา ปหาตพฺพา? กามภโว, รูปภโว, อรูปภโว [Pg.387] – อิเม ตโย ภวา ปหาตพฺพา. กตมาสุ ตีสุ สิกฺขาสุ สิกฺขิตพฺพํ? อธิสีลสิกฺขาย, อธิจิตฺตสิกฺขาย, อธิปญฺญาสิกฺขาย – อิมาสุ ตีสุ สิกฺขาสุ สิกฺขิตพฺพํ. ยโต โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน อิเม ตโย ภวา ปหีนา โหนฺติ, อิมาสุ จ ตีสุ สิกฺขาสุ สิกฺขิตสิกฺโข โหติ – อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อจฺเฉจฺฉิ ตณฺหํ, วิวตฺตยิ สํโยชนํ, สมฺมา มานาภิสมยา อนฺตมกาสิ ทุกฺขสฺสา’’ติ. ทสมํ.

१०५. भिक्षुओं, ये तीन भव त्यागने योग्य हैं और तीन शिक्षाओं में शिक्षित होना चाहिए। वे तीन भव कौन से हैं जिन्हें त्यागना चाहिए? काम-भव, रूप-भव और अरूप-भव - ये तीन भव त्यागने योग्य हैं। वे तीन शिक्षाएँ कौन सी हैं जिनमें शिक्षित होना चाहिए? अधि-शील शिक्षा, अधि-चित्त शिक्षा और अधि-प्रज्ञा शिक्षा - इन तीन शिक्षाओं में शिक्षित होना चाहिए। भिक्षुओं, जब भिक्षु के ये तीन भव प्रहीण (नष्ट) हो जाते हैं और वह इन तीन शिक्षाओं में शिक्षित हो जाता है, तब वह भिक्षु 'तृष्णा को काटने वाला', 'संयोजनों को पलटने वाला' और 'मान के सम्यक् अभिसमय (विनाश) से दुखों का अंत करने वाला' कहा जाता है।


๑๑. ตณฺหาสุตฺตํ

११. तृष्णा सुत्त


๑๐๖. ‘‘ติสฺโส อิมา, ภิกฺขเว, ตณฺหา ปหาตพฺพา, ตโย จ มานา. กตมา ติสฺโส ตณฺหา ปหาตพฺพา? กามตณฺหา, ภวตณฺหา, วิภวตณฺหา – อิมา ติสฺโส ตณฺหา ปหาตพฺพา. กตเม ตโย มานา ปหาตพฺพา? มาโน, โอมาโน, อติมาโน – อิเม ตโย มานา ปหาตพฺพา. ยโต โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน อิมา ติสฺโส ตณฺหา ปหีนา โหนฺติ, อิเม จ ตโย มานา; อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ อจฺเฉจฺฉิ ตณฺหํ, วิวตฺตยิ สํโยชนํ, สมฺมา มานาภิสมยา อนฺตมกาสิ ทุกฺขสฺสา’’ติ. เอกาทสมํ.

१०६. भिक्षुओं, ये तीन तृष्णाएँ त्यागने योग्य हैं और तीन मान भी। वे तीन तृष्णाएँ कौन सी हैं जिन्हें त्यागना चाहिए? काम-तृष्णा, भव-तृष्णा और विभव-तृष्णा - ये तीन तृष्णाएँ त्यागने योग्य हैं। वे तीन मान कौन से हैं जिन्हें त्यागना चाहिए? मान (अभिमान), ओमान (हीन-मान) और अतिमान (अति-अभिमान) - ये तीन मान त्यागने योग्य हैं। भिक्षुओं, जब भिक्षु की ये तीन तृष्णाएँ प्रहीण हो जाती हैं और ये तीन मान भी, तब वह भिक्षु 'तृष्णा को काटने वाला', 'संयोजनों को पलटने वाला' और 'मान के सम्यक् अभिसमय से दुखों का अंत करने वाला' कहा जाता है।


อานิสํสวคฺโค ทสโม.

दसवाँ आनिसंस वग्ग (लाभ वर्ग) समाप्त।


ตสฺสุทฺทานํ –

उसका सारांश (उदान) -


ปาตุภาโว อานิสํโส, อนิจฺจทุกฺขอนตฺตโต;

นิพฺพานํ อนวตฺถิ, อุกฺขิตฺตาสิ อตมฺมโย;

ภวา ตณฺหาเยกา ทสาติ.

प्रादुर्भाव, आनिसंस, अनित्य, दुःख, अनात्म, निर्वाण, अनवत्थि (अस्थिर), उक्खित्तासि (उठी हुई तलवार), अतम्मय, भव और तृष्णा - ये ग्यारह सुत्त हैं।


ทุติยปณฺณาสกํ สมตฺตํ.

द्वितीय पन्नासक (पचास सुत्तों का दूसरा समूह) समाप्त।


๑๑. ติกวคฺโค

११. तिक वग्ग


๑. ราคสุตฺตํ

१. राग सुत्त


๑๐๗. ‘‘ตโยเม[Pg.388], ภิกฺขเว, ธมฺมา. กตเม ตโย? ราโค, โทโส, โมโห. อิเม โข, ภิกฺขเว, ตโย ธมฺมา. อิเมสํ โข, ภิกฺขเว, ติณฺณํ ธมฺมานํ ปหานาย ตโย ธมฺมา ภาเวตพฺพา. กตเม ตโย? ราคสฺส ปหานาย อสุภา ภาเวตพฺพา, โทสสฺส ปหานาย เมตฺตา ภาเวตพฺพา, โมหสฺส ปหานาย ปญฺญา ภาเวตพฺพา. อิเมสํ โข, ภิกฺขเว, ติณฺณํ ธมฺมานํ ปหานาย อิเม ตโย ธมฺมา ภาเวตพฺพา’’ติ. ปฐมํ.

१०७. भिक्षुओं, ये तीन धर्म हैं। वे तीन कौन से हैं? राग, द्वेष और मोह। भिक्षुओं, ये तीन धर्म हैं। भिक्षुओं, इन तीन धर्मों के प्रहाण (त्याग) के लिए तीन धर्मों की भावना (अभ्यास) करनी चाहिए। वे तीन कौन से हैं? राग के प्रहाण के लिए अशुभ (अशुभ-भावना) का अभ्यास करना चाहिए, द्वेष के प्रहाण के लिए मैत्री का अभ्यास करना चाहिए, और मोह के प्रहाण के लिए प्रज्ञा का अभ्यास करना चाहिए। भिक्षुओं, इन तीन धर्मों के प्रहाण के लिए इन तीन धर्मों की भावना करनी चाहिए।


๒. ทุจฺจริตสุตฺตํ

२. दुश्चरित सुत्त


๑๐๘. ‘‘ตโยเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา. กตเม ตโย? กายทุจฺจริตํ, วจีทุจฺจริตํ, มโนทุจฺจริตํ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ตโย ธมฺมา. อิเมสํ โข, ภิกฺขเว, ติณฺณํ ธมฺมานํ ปหานาย ตโย ธมฺมา ภาเวตพฺพา. กตเม ตโย? กายทุจฺจริตสฺส ปหานาย กายสุจริตํ ภาเวตพฺพํ, วจีทุจฺจริตสฺส ปหานาย วจีสุจริตํ ภาเวตพฺพํ, มโนทุจฺจริตสฺส ปหานาย มโนสุจริตํ ภาเวตพฺพํ. อิเมสํ โข, ภิกฺขเว, ติณฺณํ ธมฺมานํ ปหานาย อิเม ตโย ธมฺมา ภาเวตพฺพา’’ติ. ทุติยํ.

१०८. भिक्षुओं, ये तीन धर्म हैं। वे तीन कौन से हैं? काय-दुश्चरित (शरीर का बुरा आचरण), वची-दुश्चरित (वाणी का बुरा आचरण) और मनो-दुश्चरित (मन का बुरा आचरण)। भिक्षुओं, ये तीन धर्म हैं। भिक्षुओं, इन तीन धर्मों के प्रहाण के लिए तीन धर्मों की भावना करनी चाहिए। वे तीन कौन से हैं? काय-दुश्चरित के प्रहाण के लिए काय-सुचरित की भावना करनी चाहिए, वची-दुश्चरित के प्रहाण के लिए वची-सुचरित की भावना करनी चाहिए, और मनो-दुश्चरित के प्रहाण के लिए मनो-सुचरित की भावना करनी चाहिए। भिक्षुओं, इन तीन धर्मों के प्रहाण के लिए इन तीन धर्मों की भावना करनी चाहिए।


๓. วิตกฺกสุตฺตํ

३. वितर्क सुत्त


๑๐๙. ‘‘ตโยเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา. กตเม ตโย? กามวิตกฺโก, พฺยาปาทวิตกฺโก, วิหึสาวิตกฺโก. อิเม โข, ภิกฺขเว, ตโย ธมฺมา. อิเมสํ โข, ภิกฺขเว, ติณฺณํ ธมฺมานํ ปหานาย ตโย ธมฺมา ภาเวตพฺพา. กตเม ตโย? กามวิตกฺกสฺส ปหานาย เนกฺขมฺมวิตกฺโก ภาเวตพฺโพ, พฺยาปาทวิตกฺกสฺส ปหานาย อพฺยาปาทวิตกฺโก ภาเวตพฺโพ, วิหึสาวิตกฺกสฺส ปหานาย อวิหึสาวิตกฺโก ภาเวตพฺโพ. อิเมสํ โข, ภิกฺขเว, ติณฺณํ ธมฺมานํ ปหานาย อิเม ตโย ธมฺมา ภาเวตพฺพา’’ติ. ตติยํ.

१०९. भिक्षुओं, ये तीन धर्म हैं। कौन से तीन? काम-वितर्क, व्यापाद-वितर्क, और विहिंसा-वितर्क। भिक्षुओं, ये ही तीन धर्म हैं। भिक्षुओं, इन तीन धर्मों के प्रहाण के लिए तीन धर्मों की भावना करनी चाहिए। कौन से तीन? काम-वितर्क के प्रहाण के लिए नैष्क्रम्य-वितर्क की भावना करनी चाहिए, व्यापाद-वितर्क के प्रहाण के लिए अव्यापाद-वितर्क की भावना करनी चाहिए, और विहिंसा-वितर्क के प्रहाण के लिए अविहिंसा-वितर्क की भावना करनी चाहिए। भिक्षुओं, इन तीन धर्मों के प्रहाण के लिए इन तीन धर्मों की भावना करनी चाहिए। तीसरा सुत्त।


๔. สญฺญาสุตฺตํ

४. संज्ञा सुत्त


๑๑๐. ‘‘ตโยเม[Pg.389], ภิกฺขเว, ธมฺมา. กตเม ตโย? กามสญฺญา, พฺยาปาทสญฺญา, วิหึสาสญฺญา. อิเม โข, ภิกฺขเว, ตโย ธมฺมา. อิเมสํ โข, ภิกฺขเว, ติณฺณํ ธมฺมานํ ปหานาย ตโย ธมฺมา ภาเวตพฺพา. กตเม ตโย? กามสญฺญาย ปหานาย เนกฺขมฺมสญฺญา ภาเวตพฺพา, พฺยาปาทสญฺญาย ปหานาย อพฺยาปาทสญฺญา ภาเวตพฺพา, วิหึสาสญฺญาย ปหานาย อวิหึสาสญฺญา ภาเวตพฺพา. อิเมสํ โข, ภิกฺขเว, ติณฺณํ ธมฺมานํ ปหานาย อิเม ตโย ธมฺมา ภาเวตพฺพา’’ติ. จตุตฺถํ.

११०. भिक्षुओं, ये तीन धर्म हैं। कौन से तीन? काम-संज्ञा, व्यापाद-संज्ञा, और विहिंसा-संज्ञा। भिक्षुओं, ये ही तीन धर्म हैं। भिक्षुओं, इन तीन धर्मों के प्रहाण के लिए तीन धर्मों की भावना करनी चाहिए। कौन से तीन? काम-संज्ञा के प्रहाण के लिए नैष्क्रम्य-संज्ञा की भावना करनी चाहिए, व्यापाद-संज्ञा के प्रहाण के लिए अव्यापाद-संज्ञा की भावना करनी चाहिए, और विहिंसा-संज्ञा के प्रहाण के लिए अविहिंसा-संज्ञा की भावना करनी चाहिए। भिक्षुओं, इन तीन धर्मों के प्रहाण के लिए इन तीन धर्मों की भावना करनी चाहिए। चौथा सुत्त।


๕. ธาตุสุตฺตํ

५. धातु सुत्त


๑๑๑. ‘‘ตโยเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา. กตเม ตโย? กามธาตุ, พฺยาปาทธาตุ, วิหึสาธาตุ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ตโย ธมฺมา. อิเมสํ โข, ภิกฺขเว, ติณฺณํ ธมฺมานํ ปหานาย ตโย ธมฺมา ภาเวตพฺพา. กตเม ตโย? กามธาตุยา ปหานาย เนกฺขมฺมธาตุ ภาเวตพฺพา, พฺยาปาทธาตุยา ปหานาย อพฺยาปาทธาตุ ภาเวตพฺพา, วิหึสาธาตุยา ปหานาย อวิหึสาธาตุ ภาเวตพฺพา. อิเมสํ โข, ภิกฺขเว, ติณฺณํ ธมฺมานํ ปหานาย อิเม ตโย ธมฺมา ภาเวตพฺพา’’ติ. ปญฺจมํ.

१११. भिक्षुओं, ये तीन धर्म हैं। कौन से तीन? काम-धातु, व्यापाद-धातु, और विहिंसा-धातु। भिक्षुओं, ये ही तीन धर्म हैं। भिक्षुओं, इन तीन धर्मों के प्रहाण के लिए तीन धर्मों की भावना करनी चाहिए। कौन से तीन? काम-धातु के प्रहाण के लिए नैष्क्रम्य-धातु की भावना करनी चाहिए, व्यापाद-धातु के प्रहाण के लिए अव्यापाद-धातु की भावना करनी चाहिए, और विहिंसा-धातु के प्रहाण के लिए अविहिंसा-धातु की भावना करनी चाहिए। भिक्षुओं, इन तीन धर्मों के प्रहाण के लिए इन तीन धर्मों की भावना करनी चाहिए। पाँचवाँ सुत्त।


๖. อสฺสาทสุตฺตํ

६. अस्साद सुत्त


๑๑๒. ‘‘ตโยเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา. กตเม ตโย? อสฺสาททิฏฺฐิ, อตฺตานุทิฏฺฐิ, มิจฺฉาทิฏฺฐิ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ตโย ธมฺมา. อิเมสํ โข, ภิกฺขเว, ติณฺณํ ธมฺมานํ ปหานาย ตโย ธมฺมา ภาเวตพฺพา. กตเม ตโย? อสฺสาททิฏฺฐิยา ปหานาย อนิจฺจสญฺญา ภาเวตพฺพา, อตฺตานุทิฏฺฐิยา ปหานาย อนตฺตสญฺญา ภาเวตพฺพา, มิจฺฉาทิฏฺฐิยา ปหานาย สมฺมาทิฏฺฐิ ภาเวตพฺพา. อิเมสํ โข, ภิกฺขเว, ติณฺณํ ธมฺมานํ ปหานาย อิเม ตโย ธมฺมา ภาเวตพฺพา’’ติ. ฉฏฺฐํ.

११२. भिक्षुओं, ये तीन धर्म हैं। कौन से तीन? अस्साद-दृष्टि, आत्मानुदृष्टि (सत्काय-दृष्टि), और मिथ्या-दृष्टि। भिक्षुओं, ये ही तीन धर्म हैं। भिक्षुओं, इन तीन धर्मों के प्रहाण के लिए तीन धर्मों की भावना करनी चाहिए। कौन से तीन? अस्साद-दृष्टि के प्रहाण के लिए अनित्य-संज्ञा की भावना करनी चाहिए, आत्मानुदृष्टि के प्रहाण के लिए अनात्म-संज्ञा की भावना करनी चाहिए, और मिथ्या-दृष्टि के प्रहाण के लिए सम्यक्-दृष्टि की भावना करनी चाहिए। भिक्षुओं, इन तीन धर्मों के प्रहाण के लिए इन तीन धर्मों की भावना करनी चाहिए। छठा सुत्त।


๗. อรติสุตฺตํ

७. अरति सुत्त


๑๑๓. ‘‘ตโยเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา. กตเม ตโย? อรติ, วิหึสา, อธมฺมจริยา. อิเม โข, ภิกฺขเว, ตโย ธมฺมา. อิเมสํ โข, ภิกฺขเว, ติณฺณํ [Pg.390] ธมฺมานํ ปหานาย ตโย ธมฺมา ภาเวตพฺพา. กตเม ตโย? อรติยา ปหานาย มุทิตา ภาเวตพฺพา, วิหึสาย ปหานาย อวิหึสา ภาเวตพฺพา, อธมฺมจริยาย ปหานาย ธมฺมจริยา ภาเวตพฺพา. อิเมสํ โข, ภิกฺขเว, ติณฺณํ ธมฺมานํ ปหานาย อิเม ตโย ธมฺมา ภาเวตพฺพา’’ติ. สตฺตมํ.

११३. भिक्षुओं, ये तीन धर्म हैं। कौन से तीन? अरति, विहिंसा, और अधर्म-चर्या। भिक्षुओं, ये ही तीन धर्म हैं। भिक्षुओं, इन तीन धर्मों के प्रहाण के लिए तीन धर्मों की भावना करनी चाहिए। कौन से तीन? अरति के प्रहाण के लिए मुदिता की भावना करनी चाहिए, विहिंसा के प्रहाण के लिए अविहिंसा की भावना करनी चाहिए, और अधर्म-चर्या के प्रहाण के लिए धर्म-चर्या की भावना करनी चाहिए। भिक्षुओं, इन तीन धर्मों के प्रहाण के लिए इन तीन धर्मों की भावना करनी चाहिए। सातवाँ सुत्त।


๘. สนฺตุฏฺฐิตาสุตฺตํ

८. संतुष्टिता सुत्त


๑๑๔. ‘‘ตโยเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา. กตเม ตโย? อสนฺตุฏฺฐิตา, อสมฺปชญฺญํ, มหิจฺฉตา. อิเม โข, ภิกฺขเว, ตโย ธมฺมา. อิเมสํ โข, ภิกฺขเว, ติณฺณํ ธมฺมานํ ปหานาย ตโย ธมฺมา ภาเวตพฺพา. กตเม ตโย? อสนฺตุฏฺฐิตาย ปหานาย สนฺตุฏฺฐิตา ภาเวตพฺพา, อสมฺปชญฺญสฺส ปหานาย สมฺปชญฺญํ ภาเวตพฺพํ, มหิจฺฉตาย ปหานาย อปฺปิจฺฉตา ภาเวตพฺพา. อิเมสํ โข, ภิกฺขเว, ติณฺณํ ธมฺมานํ ปหานาย อิเม ตโย ธมฺมา ภาเวตพฺพา’’ติ. อฏฺฐมํ.

११४. भिक्षुओं, ये तीन धर्म हैं। कौन से तीन? असंतुष्टिता, असंप्रजन्य, और महिच्छता। भिक्षुओं, ये ही तीन धर्म हैं। भिक्षुओं, इन तीन धर्मों के प्रहाण के लिए तीन धर्मों की भावना करनी चाहिए। कौन से तीन? असंतुष्टिता के प्रहाण के लिए संतुष्टिता की भावना करनी चाहिए, असंप्रजन्य के प्रहाण के लिए संप्रजन्य की भावना करनी चाहिए, और महिच्छता के प्रहाण के लिए अल्पेच्छता की भावना करनी चाहिए। भिक्षुओं, इन तीन धर्मों के प्रहाण के लिए इन तीन धर्मों की भावना करनी चाहिए। आठवाँ सुत्त।


๙. โทวจสฺสตาสุตฺตํ

९. दोवचस्सता सुत्त


๑๑๕. ‘‘ตโยเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา. กตเม ตโย? โทวจสฺสตา, ปาปมิตฺตตา, เจตโส วิกฺเขโป. อิเม โข, ภิกฺขเว, ตโย ธมฺมา. อิเมสํ โข, ภิกฺขเว, ติณฺณํ ธมฺมานํ ปหานาย ตโย ธมฺมา ภาเวตพฺพา. กตเม ตโย? โทวจสฺสตาย ปหานาย โสวจสฺสตา ภาเวตพฺพา, ปาปมิตฺตตาย ปหานาย กลฺยาณมิตฺตตา ภาเวตพฺพา, เจตโส วิกฺเขปสฺส ปหานาย อานาปานสฺสติ ภาเวตพฺพา. อิเมสํ โข, ภิกฺขเว, ติณฺณํ ธมฺมานํ ปหานาย อิเม ตโย ธมฺมา ภาเวตพฺพา’’ติ. นวมํ.

११५. भिक्षुओं, ये तीन धर्म हैं। कौन से तीन? दुर्वचता, पाप-मित्रता, और चित्त का विक्षेप। भिक्षुओं, ये ही तीन धर्म हैं। भिक्षुओं, इन तीन धर्मों के प्रहाण के लिए तीन धर्मों की भावना करनी चाहिए। कौन से तीन? दुर्वचता के प्रहाण के लिए सुवचता की भावना करनी चाहिए, पाप-मित्रता के प्रहाण के लिए कल्याण-मित्रता की भावना करनी चाहिए, और चित्त के विक्षेप के प्रहाण के लिए आनापानस्मृति की भावना करनी चाहिए। भिक्षुओं, इन तीन धर्मों के प्रहाण के लिए इन तीन धर्मों की भावना करनी चाहिए। नौवाँ सुत्त।


๑๐. อุทฺธจฺจสุตฺตํ

१०. उद्धच्च सुत्त


๑๑๖. ‘‘ตโยเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา. กตเม ตโย? อุทฺธจฺจํ, อสํวโร, ปมาโท. อิเม โข, ภิกฺขเว, ตโย ธมฺมา. อิเมสํ โข, ภิกฺขเว, ติณฺณํ ธมฺมานํ ปหานาย ตโย ธมฺมา ภาเวตพฺพา. กตเม ตโย? อุทฺธจฺจสฺส ปหานาย สมโถ ภาเวตพฺโพ, อสํวรสฺส ปหานาย สํวโร ภาเวตพฺโพ, ปมาทสฺส ปหานาย อปฺปมาโท ภาเวตพฺโพ. อิเมสํ [Pg.391] โข, ภิกฺขเว, ติณฺณํ ธมฺมานํ ปหานาย อิเม ตโย ธมฺมา ภาเวตพฺพา’’ติ. ทสมํ.

११६. भिक्षुओं, ये तीन धर्म हैं। कौन से तीन? उद्धच्च, असंवर, और प्रमाद। भिक्षुओं, ये ही तीन धर्म हैं। भिक्षुओं, इन तीन धर्मों के प्रहाण के लिए तीन धर्मों की भावना करनी चाहिए। कौन से तीन? उद्धच्च के प्रहाण के लिए शमथ की भावना करनी चाहिए, असंवर के प्रहाण के लिए संवर की भावना करनी चाहिए, और प्रमाद के प्रहाण के लिए अप्रमाद की भावना करनी चाहिए। भिक्षुओं, इन तीन धर्मों के प्रहाण के लिए इन तीन धर्मों की भावना करनी चाहिए। दसवाँ सुत्त।


ติกวคฺโค เอกาทสโม.

ग्यारहवाँ तिक-वग्ग समाप्त।


ตสฺสุทฺทานํ –

इसका सारांश (उदान) इस प्रकार है –


ราคทุจฺจริตวิตกฺก, สญฺญา ธาตูติ วุจฺจติ;

อสฺสาทอรติตุฏฺฐิ, ทุเว จ อุทฺธจฺเจน วคฺโคติ.

राग, दुश्चरित, वितर्क, संज्ञा और धातु कहे गए हैं; अस्साद, अरति, तुष्टि (असंतोष), और उद्धच्च के साथ दो (दोवचस्सता आदि) सुत्त इस वग्ग में हैं।


๑๒. สามญฺญวคฺโค

१२. सामन्य वग्ग


๑. กายานุปสฺสีสุตฺตํ

१. कायानुपस्सी सुत्त


๑๑๗. ‘‘ฉ, ภิกฺขเว, ธมฺเม อปฺปหาย อภพฺโพ กาเย กายานุปสฺสี วิหริตุํ. กตเม ฉ? กมฺมารามตํ, ภสฺสารามตํ, นิทฺทารามตํ, สงฺคณิการามตํ, อินฺทฺริเยสุ อคุตฺตทฺวารตํ, โภชเน อมตฺตญฺญุตํ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ฉ ธมฺเม อปฺปหาย อภพฺโพ กาเย กายานุปสฺสี วิหริตุํ.

११७. भिक्षुओं, छह धर्मों का प्रहाण किए बिना काया में कायानुपश्यी होकर विहार करना असंभव है। वे छह कौन से हैं? कर्म-आरामता, भष्य-आरामता, निद्रा-आरामता, संगणिका-आरामता, इन्द्रियों में अगुप्त-द्वारता, और भोजन में अमात्रज्ञता। भिक्षुओं, इन छह धर्मों का प्रहाण किए बिना काया में कायानुपश्यी होकर विहार करना असंभव है।


‘‘ฉ, ภิกฺขเว, ธมฺเม ปหาย ภพฺโพ กาเย กายานุปสฺสี วิหริตุํ. กตเม ฉ? กมฺมารามตํ, ภสฺสารามตํ, นิทฺทารามตํ, สงฺคณิการามตํ, อินฺทฺริเยสุ อคุตฺตทฺวารตํ, โภชเน อมตฺตญฺญุตํ – อิเม โข, ภิกฺขเว, ฉ ธมฺเม ปหาย ภพฺโพ กาเย กายานุปสฺสี วิหริตุ’’นฺติ. ปฐมํ.

भिक्षुओं! छह धर्मों को त्यागकर (कोई) काया में कायानुपश्यी (शरीर का बार-बार अवलोकन करने वाला) होकर विहार करने के योग्य होता है। वे छह कौन से हैं? कर्मों (सांसारिक कार्यों) में आसक्ति, बातचीत में आसक्ति, निद्रा में आसक्ति, संगति (समूह) में आसक्ति, इंद्रियों के द्वारों पर असंयम, और भोजन में मात्रा का ज्ञान न होना। भिक्षुओं! इन छह धर्मों को त्यागकर (कोई) काया में कायानुपश्यी होकर विहार करने के योग्य होता है। प्रथम (सुत्त)।


๒. ธมฺมานุปสฺสีสุตฺตํ

२. धम्मानुपश्यी सुत्त


๑๑๘. ‘‘ฉ, ภิกฺขเว, ธมฺเม อปฺปหาย อภพฺโพ อชฺฌตฺตํ กาเย…เป… พหิทฺธา กาเย…เป… อชฺฌตฺตพหิทฺธา กาเย…เป… อชฺฌตฺตํ เวทนาสุ…เป… พหิทฺธา เวทนาสุ…เป… อชฺฌตฺตพหิทฺธา เวทนาสุ…เป… อชฺฌตฺตํ จิตฺเต…เป… พหิทฺธา จิตฺเต…เป… อชฺฌตฺตพหิทฺธา จิตฺเต…เป… อชฺฌตฺตํ ธมฺเมสุ…เป… พหิทฺธา ธมฺเมสุ…เป… อชฺฌตฺตพหิทฺธา ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสี วิหริตุํ. กตเม ฉ? กมฺมารามตํ, ภสฺสารามตํ, นิทฺทารามตํ, สงฺคณิการามตํ, อินฺทฺริเยสุ อคุตฺตทฺวารตํ[Pg.392], โภชเน อมตฺตญฺญุตํ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ฉ ธมฺเม ปหาย ภพฺโพ อชฺฌตฺตพหิทฺธา ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสี วิหริตุ’’นฺติ. ทุติยํ.

११८. भिक्षुओं! छह धर्मों को त्यागे बिना (कोई) आध्यात्मिक (आंतरिक) काया में... बाह्य काया में... आध्यात्मिक-बाह्य काया में... आध्यात्मिक वेदनाओं में... बाह्य वेदनाओं में... आध्यात्मिक-बाह्य वेदनाओं में... आध्यात्मिक चित्त में... बाह्य चित्त में... आध्यात्मिक-बाह्य चित्त में... आध्यात्मिक धर्मों में... बाह्य धर्मों में... आध्यात्मिक-बाह्य धर्मों में धम्मानुपश्यी होकर विहार करने के अयोग्य होता है। वे छह कौन से हैं? कर्मों में आसक्ति, बातचीत में आसक्ति, निद्रा में आसक्ति, संगति में आसक्ति, इंद्रियों के द्वारों पर असंयम, और भोजन में मात्रा का ज्ञान न होना। भिक्षुओं! इन छह धर्मों को त्यागकर (कोई) आध्यात्मिक-बाह्य धर्मों में धम्मानुपश्यी होकर विहार करने के योग्य होता है। द्वितीय (सुत्त)।


๓. ตปุสฺสสุตฺตํ

३. तपुस्स सुत्त


๑๑๙. ‘‘ฉหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ตปุสฺโส คหปติ ตถาคเต นิฏฺฐงฺคโต อมตทฺทโส อมตํ สจฺฉิกตฺวา อิริยติ. กตเมหิ ฉหิ? พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน, ธมฺเม อเวจฺจปฺปสาเทน, สงฺเฆ อเวจฺจปฺปสาเทน, อริเยน สีเลน, อริเยน ญาเณน, อริยาย วิมุตฺติยา. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ฉหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ตปุสฺโส คหปติ ตถาคเต นิฏฺฐงฺคโต อมตทฺทโส อมตํ สจฺฉิกตฺวา อิริยตี’’ติ. ตติยํ.

११९. भिक्षुओं! छह धर्मों से युक्त तपुस्स गृहपति तथागत में निष्ठावान (दृढ़ विश्वासी) है, अमृत (निर्वाण) का दर्शन करने वाला है, और अमृत का साक्षात्कार करके विहार करता है। वे छह कौन से हैं? बुद्ध में अचल श्रद्धा, धर्म में अचल श्रद्धा, संघ में अचल श्रद्धा, आर्य शील, आर्य ज्ञान, और आर्य विमुक्ति। भिक्षुओं! इन छह धर्मों से युक्त तपुस्स गृहपति तथागत में निष्ठावान है, अमृत का दर्शन करने वाला है, और अमृत का साक्षात्कार करके विहार करता है। तृतीय (सुत्त)।


๔-๒๓. ภลฺลิกาทิสุตฺตานิ

४-२३. भल्लिक आदि सुत्त


๑๒๐-๑๓๙. ‘‘ฉหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภลฺลิโก คหปติ…เป… สุทตฺโต คหปติ อนาถปิณฺฑิโก… จิตฺโต คหปติ มจฺฉิกาสณฺฑิโก… หตฺถโก อาฬวโก… มหานาโม สกฺโก… อุคฺโค คหปติ เวสาลิโก… อุคฺคโต คหปติ… สูรมฺพฏฺโฐ … ชีวโก โกมารภจฺโจ… นกุลปิตา คหปติ… ตวกณฺณิโก คหปติ… ปูรโณ คหปติ… อิสิทตฺโต คหปติ… สนฺธาโน คหปติ… วิจโย คหปติ… วิชยมาหิโก คหปติ… เมณฺฑโก คหปติ … วาเสฏฺโฐ อุปาสโก… อริฏฺโฐ อุปาสโก… สารคฺโค อุปาสโก ตถาคเต นิฏฺฐงฺคโต อมตทฺทโส อมตํ สจฺฉิกตฺวา อิริยติ. กตเมหิ ฉหิ? พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน, ธมฺเม อเวจฺจปฺปสาเทน, สงฺเฆ อเวจฺจปฺปสาเทน, อริเยน สีเลน, อริเยน ญาเณน, อริยาย วิมุตฺติยา. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ฉหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต สารคฺโค อุปาสโก ตถาคเต นิฏฺฐงฺคโต อมตทฺทโส อมตํ สจฺฉิกตฺวา อิริยตี’’ติ. เตวีสติมํ.

१२०-१३९. भिक्षुओं! छह धर्मों से युक्त भल्लिक गृहपति... सुदत्त अनाथपिण्डिक गृहपति... मच्छिकासण्ड का चित्त गृहपति... हत्थक आलवक... महानाम शाक्य... वैशाली का उग्ग गृहपति... उग्गत गृहपति... शूर अम्बट्ठ... जीवक कौमारभृत्य... नकुलपिता गृहपति... तवकण्णिक गृहपति... पूरण गृहपति... इसिदत्त गृहपति... सन्धान गृहपति... विचय गृहपति... विजयमाहिक गृहपति... मेण्डक गृहपति... वासेट्ठ उपासक... अरिट्ठ उपासक... सारग्ग उपासक तथागत में निष्ठावान है, अमृत का दर्शन करने वाला है, और अमृत का साक्षात्कार करके विहार करता है। वे छह कौन से हैं? बुद्ध में अचल श्रद्धा, धर्म में अचल श्रद्धा, संघ में अचल श्रद्धा, आर्य शील, आर्य ज्ञान, और आर्य विमुक्ति। भिक्षुओं! इन छह धर्मों से युक्त सारग्ग उपासक तथागत में निष्ठावान है, अमृत का दर्शन करने वाला है, और अमृत का साक्षात्कार करके विहार करता है। तेईसवां (सुत्त)।


สามญฺญวคฺโค ทฺวาทสโม.

बारहवां सामञ्ञ वग्ग।


๑๓. ราคเปยฺยาลํ

१३. राग पेय्याल


๑๔๐. ‘‘ราคสฺส[Pg.393], ภิกฺขเว, อภิญฺญาย ฉ ธมฺมา ภาเวตพฺพา. กตเม ฉ? ทสฺสนานุตฺตริยํ, สวนานุตฺตริยํ, ลาภานุตฺตริยํ, สิกฺขานุตฺตริยํ, ปาริจริยานุตฺตริยํ, อนุสฺสตานุตฺตริยํ. ราคสฺส, ภิกฺขเว, อภิญฺญาย อิเม ฉ ธมฺมา ภาเวตพฺพา’’ติ.

१४०. भिक्षुओं! राग के अभिज्ञा (विशेष ज्ञान) के लिए छह धर्मों की भावना करनी चाहिए। वे छह कौन से हैं? दर्शनों में श्रेष्ठ (दर्शनानुत्तरिय), श्रवणों में श्रेष्ठ (श्रवणानुत्तरिय), लाभों में श्रेष्ठ (लाभानुत्तरिय), शिक्षाओं में श्रेष्ठ (शिक्षानुत्तरिय), परिचर्याओं में श्रेष्ठ (परिचर्यानुत्तरिय), और अनुस्मृतियों में श्रेष्ठ (अनुस्मृत्यानुत्तरिय)। भिक्षुओं! राग के अभिज्ञा के लिए इन छह धर्मों की भावना करनी चाहिए।


๑๔๑. ‘‘ราคสฺส, ภิกฺขเว, อภิญฺญาย ฉ ธมฺมา ภาเวตพฺพา. กตเม ฉ? พุทฺธานุสฺสติ, ธมฺมานุสฺสติ, สงฺฆานุสฺสติ, สีลานุสฺสติ, จาคานุสฺสติ, เทวตานุสฺสติ. ราคสฺส, ภิกฺขเว, อภิญฺญาย อิเม ฉ ธมฺมา ภาเวตพฺพา’’ติ.

१४१. भिक्षुओं! राग के अभिज्ञा के लिए छह धर्मों की भावना करनी चाहिए। वे छह कौन से हैं? बुद्धानुस्मृति, धर्मानुस्मृति, संघानुस्मृति, शीलानुस्मृति, त्यागानुस्मृति (चागानुस्मृति), और देवतानुस्मृति। भिक्षुओं! राग के अभिज्ञा के लिए इन छह धर्मों की भावना करनी चाहिए।


๑๔๒. ‘‘ราคสฺส, ภิกฺขเว, อภิญฺญาย ฉ ธมฺมา ภาเวตพฺพา. กตเม ฉ? อนิจฺจสญฺญา, อนิจฺเจ ทุกฺขสญฺญา, ทุกฺเข อนตฺตสญฺญา, ปหานสญฺญา, วิราคสญฺญา, นิโรธสญฺญา. ราคสฺส, ภิกฺขเว, อภิญฺญาย อิเม ฉ ธมฺมา ภาเวตพฺพา’’ติ.

१४२. भिक्षुओं! राग के अभिज्ञा के लिए छह धर्मों की भावना करनी चाहिए। वे छह कौन से हैं? अनित्य-संज्ञा, अनित्य में दुःख-संज्ञा, दुःख में अनात्म-संज्ञा, प्रहाण-संज्ञा, विराग-संज्ञा, और निरोध-संज्ञा। भिक्षुओं! राग के अभिज्ञा के लिए इन छह धर्मों की भावना करनी चाहिए।


๑๔๓-๑๖๙. ‘‘ราคสฺส, ภิกฺขเว, ปริญฺญาย…เป… ปริกฺขยาย… ปหานาย… ขยาย… วยาย… วิราคาย… นิโรธาย… จาคาย… ปฏินิสฺสคฺคาย ฉ ธมฺมา ภาเวตพฺพา’’.

१४३-१६९. भिक्षुओं! राग के परिज्ञा (पूर्ण ज्ञान) के लिए... परिक्षय के लिए... प्रहाण (त्याग) के लिए... क्षय के लिए... व्यय के लिए... विराग के लिए... निरोध के लिए... त्याग के लिए... प्रतिनिसर्ग (पूर्ण त्याग) के लिए छह धर्मों की भावना करनी चाहिए।


๑๗๐-๖๔๙. ‘‘โทสสฺส…เป… โมหสฺส… โกธสฺส… อุปนาหสฺส… มกฺขสฺส… ปฬาสสฺส… อิสฺสาย… มจฺฉริยสฺส… มายาย… สาเฐยฺยสฺส… ถมฺภสฺส… สารมฺภสฺส… มานสฺส… อติมานสฺส… มทสฺส… ปมาทสฺส อภิญฺญาย…เป… ปริญฺญาย… ปริกฺขยาย… ปหนาย… ขยาย… วยาย… วิราคาย… นิโรธาย… จาคาย… ปฏินิสฺสคฺคาย อิเม ฉ ธมฺมา ภาเวตพฺพา’’ติ. อิทมโวจ ภควา. อตฺตมนา เต ภิกฺขู ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทุนฺติ.

१७०-६४९. द्वेष के... मोह के... क्रोध के... उपनाह (बैर) के... म्रक्ष (गुणों को छिपाना) के... पलाश (बराबरी की इच्छा) के... ईर्ष्या के... मात्सर्य (कंजूसी) के... माया के... शाठ्य (धूर्तता) के... स्तंभ (जड़ता) के... सारंभ (अहंकारपूर्ण संघर्ष) के... मान के... अतिमान के... मद के... प्रमाद के अभिज्ञा के लिए... परिज्ञा के लिए... परिक्षय के लिए... प्रहाण के लिए... क्षय के लिए... व्यय के लिए... विराग के लिए... निरोध के लिए... त्याग के लिए... प्रतिनिसर्ग के लिए इन छह धर्मों की भावना करनी चाहिए। भगवान ने यह कहा। उन भिक्षुओं ने प्रसन्न होकर भगवान के भाषण का अभिनंदन किया।


ราคเปยฺยาลํ นิฏฺฐิตํ.

राग पेय्याल समाप्त।


ฉกฺกนิปาตปาฬิ นิฏฺฐิตา.

छक्कनिपात पालि समाप्त।


Indonesia
Kanon PaliKomentarSub-komentarLainnya
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典註釈書副註釈書その他
1101 パーラージカ・パーリ
1102 パーチッティヤ・パーリ
1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ)
1104 チューラヴァッガ・パーリ
1105 パリヴァーラ・パーリ
1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1
1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2
1203 パーチッティヤ・アッタカター
1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ)
1205 チューラヴァッガ・アッタカター
1206 パリヴァーラ・アッタカター
1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1
1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2
1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3
1401 ドヴェマーティカー・パーリ
1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター
1403 ヴァジラブッディ・ティーカー
1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1
1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2
1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1
1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2
1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー
1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ
1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1
1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2
1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ
1413 クッダシッカー-ムーラシッカー

8401 ヴィスッディマッガ-1
8402 ヴィスッディマッガ-2
8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1
8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2
8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター

8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ)
8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ)
8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ)
8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ)
8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ)
8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ)
8412 アッタカター(プ・ヴィ)
8413 ニルッティディーパニー
8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ
8415 アヌディーパニーパータ
8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ
8417 ナマッカラ・ティーカー
8418 マハーパナーマ・パータ
8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター
8420 スタヴァンダナー
8421 カマラーニャジャリ
8422 ジナランカーラ
8423 パッジャマドゥ
8424 ブッダグナガーター・ヴァリー
8425 チューラガンタヴァンサ
8427 サーサナヴァンサ
8426 マハーヴァンサ
8429 モッガラーナ・ビャーカラナン
8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン
8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー)
8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー)
8432 パダルーパシッディ
8433 モッガラーナ・パンチカー
8434 パヨーガシッディ・パータ
8435 ヴットーダヤ・パータ
8436 アビダーナッパディーピカー・パータ
8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー
8438 スボーダーランカーラ・パータ
8439 スボーダーランカーラ・ティーカー
8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ
8446 カヴィダッパナニーティ
8447 ニーティマンジャリー
8445 ダンマニーティ
8444 マハーラハニーティ
8441 ローカニーティ
8442 スタンタニーティ
8443 スーラッサティニーティ
8450 チャーナキャニーティ
8448 ナラダッカディーパニー
8449 チャトゥラーラッカディーパニー
8451 ラサヴァーヒニー
8452 シーマヴィソーダニー・パータ
8453 ヴェッサンタラ・ギーティ
8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー
8455 トゥーパヴァンサ
8456 ダーターヴァンサ
8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー
8458 ダートゥヴァンサ
8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ
8460 ジナチャリタヤ
8461 ジナヴァンサディーパン
8462 テーラカターガーター
8463 ミリダ・ティーカー
8464 パダマンジャリー
8465 パダサーダナン
8466 サッダビンドゥパカラナン
8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー
8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ
2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ)
2103 パーティカワッガ・パーリ
2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター
2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ)
2203 パーティカワッガ・アッタカター
2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー
2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ)
2303 パーティカワッガ・ティーカー
2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1
2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ
3102 マッジマパンナーサ・パーリ
3103 ウパリパンナーサ・パーリ
3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1
3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2
3203 マッジマパンナーサ・アッタカター
3204 ウパリパンナーサ・アッタカター
3301 ムーラパンナーサ・ティーカー
3302 マッジマパンナーサ・ティーカー
3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ
4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ
4103 カンダ・ワッガ・パーリ
4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ
4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ)
4201 サガーター・ワッガ・アッタカター
4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター
4203 カンダ・ワッガ・アッタカター
4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター
4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ)
4301 サガーター・ワッガ・ティーカー
4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー
4303 カンダ・ワッガ・ティーカー
4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー
4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ)
5101 エーカカニパータ・パーリ
5102 ドゥカニパータ・パーリ
5103 ティカニパータ・パーリ
5104 チャトゥッカニパータ・パーリ
5105 パンチャカニパータ・パーリ
5106 チャッカニパータ・パーリ
5107 サッタカニパータ・パーリ
5108 アッタカーディニパータ・パーリ
5109 ナヴァカニパータ・パーリ
5110 ダサカニパータ・パーリ
5111 エーカーダサカニパータ・パーリ
5201 エーカカニパータ・アッタカター
5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター
5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター
5204 アッタカーディニパータ・アッタカター
5301 エーカカニパータ・ティーカー
5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー
5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー
5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ
6102 ダンマパダ・パーリ
6103 ウダーナ・パーリ
6104 イティヴッタカ・パーリ
6105 スッタニパータ・パーリ
6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ
6107 ペーヴァットゥ・パーリ
6108 テーラガーター・パーリ
6109 テーリーガーター・パーリ
6110 アパダーナ・パーリ-1
6111 アパダーナ・パーリ-2
6112 ブッダヴァンサ・パーリ
6113 チャリヤーピタカ・パーリ
6114 ジャータカ・パーリ-1
6115 ジャータカ・パーリ-2
6116 マハーニッデーサ・パーリ
6117 チューラニッデーサ・パーリ
6118 パティサンビダーマッガ・パーリ
6119 ネッティッパカラナ・パーリ
6120 ミリンダパンハ・パーリ
6121 ペータコーパデーサ・パーリ
6201 クッダカパータ・アッタカター
6202 ダンマパダ・アッタカター-1
6203 ダンマパダ・アッタカター-2
6204 ウダーナ・アッタカター
6205 イティヴッタカ・アッタカター
6206 スッタニパータ・アッタカター-1
6207 スッタニパータ・アッタカター-2
6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター
6209 ペータヴァットゥ・アッタカター
6210 テーラガーター・アッタカター-1
6211 テーラガーター・アッタカター-2
6212 テーリーガーター・アッタカター
6213 アパダーナ・アッタカター-1
6214 アパダーナ・アッタカター-2
6215 ブッダヴァンサ・アッタカター
6216 チャリヤーピタカ・アッタカター
6217 ジャータカ・アッタカター-1
6218 ジャータカ・アッタカター-2
6219 ジャータカ・アッタカター-3
6220 ジャータカ・アッタカター-4
6221 ジャータカ・アッタカター-5
6222 ジャータカ・アッタカター-6
6223 ジャータカ・アッタカター-7
6224 マハーニッデーサ・アッタカター
6225 チューラニッデーサ・アッタカター
6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1
6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2
6228 ネッティッパカラナ・アッタカター
6301 ネッティッパカラナ・ティーカー
6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ
7102 ヴィバンガ・パーリ
7103 ダートゥカター・パーリ
7104 プッガラパンニャッティ・パーリ
7105 カター・ヴァットゥ・パーリ
7106 ヤマカ・パーリ-1
7107 ヤマカ・パーリ-2
7108 ヤマカ・パーリ-3
7109 パッターナ・パーリ-1
7110 パッターナ・パーリ-2
7111 パッターナ・パーリ-3
7112 パッターナ・パーリ-4
7113 パッターナ・パーリ-5
7201 ダンマサンガニ・アッタカター
7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター
7203 パンチャパカラナ・アッタカター
7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー
7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー
7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー
7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー
7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー
7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード
7307 アビダンマッタ・サンガホ
7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー
7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលីអដ្ឋកថាដីកាផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ
1102 បាចិត្តិយបាឡិ
1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ)
1104 ចូឡវគ្គបាឡិ
1105 បរិវារបាឡិ
1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១
1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២
1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា
1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ)
1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា
1206 បរិវារអដ្ឋកថា
1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១
1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២
1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣
1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ
1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា
1403 វជិរពុទ្ធិដីកា
1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១
1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២
1406 វិនយាលង្ការដីកា-១
1407 វិនយាលង្ការដីកា-២
1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា
1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ
1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១
1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២
1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ
1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា

8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១
8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២
8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១
8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២
8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា

8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ)
8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ)
8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ)
8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ)
8410 វិនយបិដក (បុ-វិ)
8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ)
8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ)
8413 និរុត្តិទីបនី
8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ
8415 អនុទីបនីបាឋ
8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ
8417 នមក្ការដីកា
8418 មហាបណាមបាឋ
8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា
8420 សុតវន្ទនា
8421 កមលាញ្ជលិ
8422 ជិនាលង្ការ
8423 បជ្ជមធុ
8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី
8425 ចូឡគន្ថវង្ស
8427 សាសនវង្ស
8426 មហាវង្ស
8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ
8428 កច្ចាយនព្យាករណំ
8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា)
8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា)
8432 បទរូបសិទ្ធិ
8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា
8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ
8435 វុត្តោទយបាឋ
8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ
8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា
8438 សុពោធាលង្ការបាឋ
8439 សុពោធាលង្ការដីកា
8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ
8446 កវិទប្បណនីតិ
8447 នីតិមញ្ជរី
8445 ធម្មនីតិ
8444 មហារហនីតិ
8441 លោកនីតិ
8442 សុត្តន្តនីតិ
8443 សូរស្សតិនីតិ
8450 ចាណក្យនីតិ
8448 នរទក្ខទីបនី
8449 ចតុរារក្ខទីបនី
8451 រសវាហិនី
8452 សីមវិសោធនីបាឋ
8453 វេស្សន្តរគីតិ
8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា
8455 ថូបវង្ស
8456 ទាឋាវង្ស
8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា
8458 ធាតុវង្ស
8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស
8460 ជិនចរិតយ
8461 ជិនវង្សទីបំ
8462 តេលកដាហគាថា
8463 មិលិទដីកា
8464 បទមញ្ជរី
8465 បទសាធនំ
8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ
8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា
8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ
2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ)
2103 បាថិកវគ្គបាឡិ
2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ)
2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា
2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា
2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ)
2303 បាថិកវគ្គដីកា
2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១
2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ
3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ
3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ
3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១
3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២
3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3301 មូលបណ្ណាសដីកា
3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា
3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ
4102 និទានវគ្គបាឡិ
4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ
4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ
4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)
4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា
4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា
4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា
4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)
4301 សគាថាវគ្គដីកា
4302 និទានវគ្គដីកា
4303 ខន្ធវគ្គដីកា
4304 សឡាយតនវគ្គដីកា
4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ
5102 ទុកនិបាតបាឡិ
5103 តិកនិបាតបាឡិ
5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ
5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ
5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ
5107 សត្តកនិបាតបាឡិ
5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ
5109 នវកនិបាតបាឡិ
5110 ទសកនិបាតបាឡិ
5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ
5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា
5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា
5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា
5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា
5301 ឯកកនិបាតដីកា
5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា
5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា
5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ
6102 ធម្មបទបាឡិ
6103 ឧទានបាឡិ
6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ
6105 សុត្តនិបាតបាឡិ
6106 វិមានវត្ថុបាឡិ
6107 បេតវត្ថុបាឡិ
6108 ថេរគាថាបាឡិ
6109 ថេរីគាថាបាឡិ
6110 អបទានបាឡិ-១
6111 អបទានបាឡិ-២
6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ
6113 ចរិយាបិដកបាឡិ
6114 ជាតកបាឡិ-១
6115 ជាតកបាឡិ-២
6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ
6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ
6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ
6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ
6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ
6121 បេដកោបទេសបាឡិ
6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា
6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១
6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២
6204 ឧទានអដ្ឋកថា
6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា
6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១
6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២
6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា
6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា
6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១
6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២
6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា
6213 អបទានអដ្ឋកថា-១
6214 អបទានអដ្ឋកថា-២
6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា
6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា
6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១
6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២
6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣
6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤
6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥
6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦
6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧
6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១
6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២
6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា
6301 នេត្តិប្បករណដីកា
6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ
7102 វិភង្គបាឡិ
7103 ធាតុកថាបាឡិ
7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ
7105 កថាវត្ថុបាឡិ
7106 យមកបាឡិ-១
7107 យមកបាឡិ-២
7108 យមកបាឡិ-៣
7109 បដ្ឋានបាឡិ-១
7110 បដ្ឋានបាឡិ-២
7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣
7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤
7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥
7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា
7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា
7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា
7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា
7302 វិភង្គ-មូលដីកា
7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា
7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា
7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា
7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ
7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ
7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា
7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경주석서부주석서기타
1101 빠라지카 빨리
1102 빠찟띠야 빨리
1103 마하왁가 빨리 (비나야)
1104 출라왁가 빨리
1105 빠리와라 빨리
1201 빠라지까깐다 앗타카타-1
1202 빠라지까깐다 앗타카타-2
1203 빠찟띠야 앗타카타
1204 마하왁가 앗타카타 (비나야)
1205 출라왁가 앗타카타
1206 빠리와라 앗타카타
1301 사랏타디빠니 띠까-1
1302 사랏타디빠니 띠까-2
1303 사랏타디빠니 띠까-3
1401 드베마띠까빨리
1402 위나야상가하 앗타카타
1403 와지라붓디 띠까
1404 위마띠위노다니 띠까-1
1405 위마띠위노다니 띠까-2
1406 위나야랑까라 띠까-1
1407 위나야랑까라 띠까-2
1408 깡카위따라니뿌라나 띠까
1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야
1410 위나야위닛차야 띠까-1
1411 위나야위닛차야 띠까-2
1412 빠찟땨디요자나빨리
1413 쿳닷시카-물라시카

8401 위숟디막가-1
8402 위숟디막가-2
8403 위숟디막가-마하띠까-1
8404 위숟디막가-마하띠까-2
8405 위숟디막가 니다나까타

8406 디가니까야 (뿌-위)
8407 맛지마니까야 (뿌-위)
8408 삼윳따니까야 (뿌-위)
8409 앙굳따라니까야 (뿌-위)
8410 위나야삐따까 (뿌-위)
8411 아비담마삐따까 (뿌-위)
8412 앗타카타 (뿌-위)
8413 니룻띠디빠니
8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타
8415 아누디빠니빠타
8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타
8417 나막까라띠까
8418 마하빠나마빠타
8419 락카나또 붓다토마나가타
8420 수타완다나
8421 까말란자리
8422 지나랑까라
8423 빳자마두
8424 붓다구나가타왈리
8425 출라간타왕사
8427 사사나왕사
8426 마하왕사
8429 목갈라나뱌까라낭
8428 깟차야나뱌까라낭
8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라)
8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라)
8432 빠다루빠싣디
8433 목갈라나빤찌까
8434 빠요가싣디빠타
8435 붇또다야빠타
8436 아비다나빠디피까빠타
8437 아비다나빠디피까띠까
8438 수보다랑까라빠타
8439 수보다랑까라띠까
8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라
8446 까위닷빠나니띠
8447 니띠만자리
8445 담마니띠
8444 마하라하니띠
8441 로까니띠
8442 숫딴따니띠
8443 수랏사띠니띠
8450 짜낙야니띠
8448 나라닥카디빠니
8449 짜뚜라락카디빠니
8451 라사와히니
8452 시마위소다니빠타
8453 웨산따라기띠
8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까
8455 투빠왕사
8456 다타왕사
8457 다두빠타윌라시니야
8458 다두왕사
8459 핟타와나갈라위하라왕사
8460 지나짜리따야
8461 지나왕사디빵
8462 떼라까타하가타
8463 밀리다띠까
8464 빠다만자리
8465 빠다사다낭
8466 삿다빈두빠까라낭
8467 깟차야나다두만주사
8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리
2102 마하왁가 빨리 (디가)
2103 빠티까왁가 빨리
2201 실락칸다왁가 앗타카타
2202 마하왁가 앗타카타 (디가)
2203 빠티까왁가 앗타카타
2301 실락칸다왁가 띠까
2302 마하왁가 띠까 (디가)
2303 빠티까왁가 띠까
2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1
2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리
3102 맛지마빤나사 빨리
3103 우빠리빤나사 빨리
3201 물라빤나사 앗타카타-1
3202 물라빤나사 앗타카타-2
3203 맛지마빤나사 앗타카타
3204 우빠리빤나사 앗타카타
3301 물라빤나사 띠까
3302 맛지마빤나사 띠까
3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리
4102 니다나왁가 빨리
4103 칸다왁가 빨리
4104 살라야따나왁가 빨리
4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)
4201 사가타왁가 앗타카타
4202 니다나왁가 앗타카타
4203 칸다왁가 앗타카타
4204 살라야따나왁가 앗타카타
4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)
4301 사가타왁가 띠까
4302 니다나왁가 띠까
4303 칸다왁가 띠까
4304 살라야따나왁가 띠까
4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리
5102 두까니빠따 빨리
5103 띠까니빠따 빨리
5104 짜뚝까니빠따 빨리
5105 빤짜까니빠따 빨리
5106 착까니빠따 빨리
5107 삿따까니빠따 빨리
5108 앗타까디니빠따 빨리
5109 나와까니빠따 빨리
5110 다사까니빠따 빨리
5111 에까다사까니빠따 빨리
5201 에까까니빠따 앗타카타
5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타
5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타
5204 앗타까디니빠따 앗타카타
5301 에까까니빠따 띠까
5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까
5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까
5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리
6102 담마빠다 빨리
6103 우다나 빨리
6104 이띠웃따까 빨리
6105 숫따니빠따 빨리
6106 위마나왓투 빨리
6107 베따왓투 빨리
6108 테라가타 빨리
6109 테리가타 빨리
6110 아빠다나 빨리-1
6111 아빠다나 빨리-2
6112 붓다왕사 빨리
6113 짜리야삐따까 빨리
6114 자따까 빨리-1
6115 자따까 빨리-2
6116 마하닷데사 빨리
6117 출라닷데사 빨리
6118 빠티삼비다막가 빨리
6119 넷띠빠까라나 빨리
6120 밀린다빤하 빨리
6121 뻬따꼬빠데사 빨리
6201 쿳닥까빠타 앗타카타
6202 담마빠다 앗타카타-1
6203 담마빠다 앗타카타-2
6204 우다나 앗타카타
6205 이띠웃따까 앗타카타
6206 숫따니빠따 앗타카타-1
6207 숫따니빠따 앗타카타-2
6208 위마나왓투 앗타카타
6209 베따왓투 앗타카타
6210 테라가타 앗타카타-1
6211 테라가타 앗타카타-2
6212 테리가타 앗타카타
6213 아빠다나 앗타카타-1
6214 아빠다나 앗타카타-2
6215 붓다왕사 앗타카타
6216 짜리야삐따까 앗타카타
6217 자따까 앗타카타-1
6218 자따까 앗타카타-2
6219 자따까 앗타카타-3
6220 자따까 앗타카타-4
6221 자따까 앗타카타-5
6222 자따까 앗타카타-6
6223 자따까 앗타카타-7
6224 마하닷데사 앗타카타
6225 출라닷데사 앗타카타
6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1
6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2
6228 넷띠빠까라나 앗타카타
6301 넷띠빠까라나 띠까
6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리
7102 위방가 빨리
7103 다뚜까타 빨리
7104 뿍갈라빤냣띠 빨리
7105 까타왓투 빨리
7106 야마까 빨리-1
7107 야마까 빨리-2
7108 야마까 빨리-3
7109 빳타나 빨리-1
7110 빳타나 빨리-2
7111 빳타나 빨리-3
7112 빳타나 빨리-4
7113 빳타나 빨리-5
7201 담마상가니 앗타카타
7202 삼모하위노다니 앗타카타
7203 빤짜빠까라나 앗타카타
7301 담마상가니-물라띠까
7302 위방가-물라띠까
7303 빤짜빠까라나-물라띠까
7304 담마상가니-아누띠까
7305 빤짜빠까라나-아누띠까
7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도
7307 아비담맛타상가호
7308 아비담마와따라-뿌라나띠까
7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ

मराठी

မြန်မာ
ပါဠိတော်အဋ္ဌကထာဋီကာအခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ
1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ
1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ)
1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ
1105 ပရိဝါရ ပါဠိ
1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁
1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂
1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ
1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ)
1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ
1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁
1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂
1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃
1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ
1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ
1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ
1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁
1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂
1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁
1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂
1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ
1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ
1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁
1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂
1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ
1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ

8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁
8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂
8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁
8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂
8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ

8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ)
8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ)
8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ)
8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ)
8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ)
8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ)
8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ)
8413 နိရုတ္တိဒီပနီ
8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ
8415 အနုဒီပနီပါဌ
8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ
8417 နမက္ကာရဋီကာ
8418 မဟာပဏာမပါဌ
8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ
8420 သုတဝန္ဒနာ
8421 ကမလာဉ္ဇလိ
8422 ဇိနာလင်္ကာရ
8423 ပဇ္ဇမဓု
8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ
8425 စူဠဂန္ထဝံသ
8427 သာသနဝံသ
8426 မဟာဝံသ
8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ
8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ
8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ)
8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ)
8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ
8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ
8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ
8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ
8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ
8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ
8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ
8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ
8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ
8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ
8447 နီတိမဉ္ဇရီ
8445 ဓမ္မနီတိ
8444 မဟာရဟနီတိ
8441 လောကနီတိ
8442 သုတ္တန္တနီတိ
8443 သူရဿတိနီတိ
8450 စာဏကျနီတိ
8448 နရဒက္ခဒီပနီ
8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ
8451 ရသဝါဟိနီ
8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ
8453 ဝေဿန္တရဂီတိ
8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ
8455 ထူပဝံသ
8456 ဒါဌာဝံသ
8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ
8458 ဓါတုဝံသ
8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ
8460 ဇိနစရိတယ
8461 ဇိနဝံသဒီပံ
8462 တေလကဋာဟဂါထာ
8463 မိလိဒဋီကာ
8464 ပဒမဉ္ဇရီ
8465 ပဒသာဓနံ
8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ
8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ
8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ)
2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ
2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ)
2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ)
2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ
2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁
2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁
3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂
3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ
4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)
4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)
4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ
4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ
5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ
5103 တိကနိပါတ ပါဠိ
5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ
5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ
5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ
5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ
5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ
5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ
5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ
5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ
5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ
5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ
5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ
5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ
6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ
6103 ဥဒါန ပါဠိ
6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ
6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ
6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ
6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ
6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ
6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ
6110 အပဒါန ပါဠိ-၁
6111 အပဒါန ပါဠိ-၂
6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ
6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ
6114 ဇာတက ပါဠိ-၁
6115 ဇာတက ပါဠိ-၂
6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ
6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ
6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ
6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ
6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ
6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁
6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂
6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ
6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ
6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁
6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂
6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁
6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂
6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ
6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁
6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂
6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ
6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ
6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁
6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂
6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃
6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄
6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅
6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆
6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇
6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁
6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂
6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ
6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ
6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ
7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ
7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ
7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ
7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ
7106 ယမက ပါဠိ-၁
7107 ယမက ပါဠိ-၂
7108 ယမက ပါဠိ-၃
7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁
7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂
7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃
7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄
7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅
7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ
7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ
7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ
7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ
7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ
7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ
7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ
7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ
7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ
7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော
7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ
7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

සිංහල
පාලි කැනනයවිවරණඅටුවාවෙනත්
1101 පාරාජික පාළි
1102 පාචිත්තිය පාළි
1103 මහාවග්ග පාළි (විනය)
1104 චූළවග්ග පාළි
1105 පරිවාර පාළි
1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1
1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2
1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා
1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය)
1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා
1206 පරිවාර අට්ඨකථා
1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1
1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2
1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3
1401 ද්වෙමාතිකාපාළි
1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා
1403 වජිරබුද්ධි ටීකා
1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1
1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2
1406 විනයාලංකාර ටීකා-1
1407 විනයාලංකාර ටීකා-2
1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා
1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය
1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1
1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2
1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි
1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා

8401 විසුද්ධිමග්ග-1
8402 විසුද්ධිමග්ග-2
8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1
8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2
8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා

8406 දීඝනිකාය (පු-වි)
8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි)
8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි)
8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි)
8410 විනයපිටක (පු-වි)
8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි)
8412 අට්ඨකථා (පු-වි)
8413 නිරුත්තිදීපනී
8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ
8415 අනුදීපනීපාඨ
8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ
8417 නමක්කාරටීකා
8418 මහාපණාමපාඨ
8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා
8420 සුතවන්දනා
8421 කමලාඤ්ජලි
8422 ජිනාලඞ්කාර
8423 පජ්ජමධු
8424 බුද්ධගුණගාථාවලී
8425 චූළගන්ථවංස
8427 සාසනවංස
8426 මහාවංස
8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං
8428 කච්චායනබ්යාකරණං
8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා)
8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා)
8432 පදරූපසිද්ධි
8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා
8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ
8435 වුත්තෝදයපාඨ
8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ
8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා
8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ
8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා
8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර
8446 කවිදප්පණනීති
8447 නීතිමඤ්ජරී
8445 ධම්මනීති
8444 මහාරහනීති
8441 ලෝකනීති
8442 සුත්තන්තනීති
8443 සූරස්සතිනීති
8450 චාණක්යනීති
8448 නරදක්ඛදීපනී
8449 චතුරාරක්ඛදීපනී
8451 රසවාහිනී
8452 සීමවිසෝධනීපාඨ
8453 වෙස්සන්තරගීති
8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා
8455 ථූපවංස
8456 දාඨාවංස
8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා
8458 ධාතුවංස
8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස
8460 ජිනචරිතය
8461 ජිනවංසදීපං
8462 තේලකටාහගාථා
8463 මිලිදටීකා
8464 පදමඤ්ජරී
8465 පදසාධනං
8466 සද්දබින්දුපකරණං
8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා
8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි
2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ)
2103 පාථිකවග්ග පාළි
2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ)
2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා
2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා
2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ)
2303 පාථිකවග්ග ටීකා
2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1
2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි
3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි
3103 උපරිපණ්ණාස පාළි
3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1
3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2
3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා
3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා
3301 මූලපණ්ණාස ටීකා
3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා
3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි
4102 නිදානවග්ග පාළි
4103 ඛන්ධවග්ග පාළි
4104 සළායතනවග්ග පාළි
4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)
4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා
4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා
4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා
4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)
4301 සගාථාවග්ග ටීකා
4302 නිදානවග්ග ටීකා
4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා
4304 සළායතනවග්ග ටීකා
4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි
5102 දුකනිපාත පාළි
5103 තිකනිපාත පාළි
5104 චතුක්කනිපාත පාළි
5105 පඤ්චකනිපාත පාළි
5106 ඡක්කනිපාත පාළි
5107 සත්තකනිපාත පාළි
5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි
5109 නවකනිපාත පාළි
5110 දසකනිපාත පාළි
5111 එකාදසකනිපාත පාළි
5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා
5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා
5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා
5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා
5301 එකකනිපාත ටීකා
5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා
5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා
5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි
6102 ධම්මපද පාළි
6103 උදාන පාළි
6104 ඉතිවුත්තක පාළි
6105 සුත්තනිපාත පාළි
6106 විමානවත්ථු පාළි
6107 පේතවත්ථු පාළි
6108 ථේරගාථා පාළි
6109 ථේරීගාථා පාළි
6110 අපදාන පාළි-1
6111 අපදාන පාළි-2
6112 බුද්ධවංස පාළි
6113 චරියාපිටක පාළි
6114 ජාතක පාළි-1
6115 ජාතක පාළි-2
6116 මහානිද්දේස පාළි
6117 චූළනිද්දේස පාළි
6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි
6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි
6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි
6121 පේටකෝපදේස පාළි
6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා
6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1
6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2
6204 උදාන අට්ඨකථා
6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා
6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1
6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2
6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා
6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා
6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1
6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2
6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා
6213 අපදාන අට්ඨකථා-1
6214 අපදාන අට්ඨකථා-2
6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා
6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා
6217 ජාතක අට්ඨකථා-1
6218 ජාතක අට්ඨකථා-2
6219 ජාතක අට්ඨකථා-3
6220 ජාතක අට්ඨකථා-4
6221 ජාතක අට්ඨකථා-5
6222 ජාතක අට්ඨකථා-6
6223 ජාතක අට්ඨකථා-7
6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා
6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා
6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1
6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2
6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා
6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා
6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි
7102 විභඞ්ග පාළි
7103 ධාතුකථා පාළි
7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි
7105 කථාවත්ථු පාළි
7106 යමක පාළි-1
7107 යමක පාළි-2
7108 යමක පාළි-3
7109 පට්ඨාන පාළි-1
7110 පට්ඨාන පාළි-2
7111 පට්ඨාන පාළි-3
7112 පට්ඨාන පාළි-4
7113 පට්ඨාන පාළි-5
7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා
7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා
7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා
7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා
7302 විභඞ්ග-මූලටීකා
7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා
7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා
7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා
7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ
7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ
7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා
7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon PaliLos ComentariosLos SubcomentariosOtros
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคนข้อคิดเห็นคำอธิบายย่อยอื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ
1102 ปาจิตติยปาฬิ
1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย)
1104 จูฬวคฺคปาฬิ
1105 ปริวารปาฬิ
1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑
1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒
1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา
1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย)
1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา
1206 ปริวารอฏฺฐกถา
1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑
1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒
1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓
1401 ทเวมาติกาปาฬิ
1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา
1403 วชิรพุทฺธิฏีกา
1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑
1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒
1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑
1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒
1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา
1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย
1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑
1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒
1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ
1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา

8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑
8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒
8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑
8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒
8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา

8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ)
8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ)
8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ)
8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ)
8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ)
8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ)
8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ)
8413 นิรุตฺติทีปนี
8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ
8415 อนุทีปนีปาฐ
8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ
8417 นมกฺการฏีกา
8418 มหาปณามปาฐ
8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา
8420 สุตวทน
8421 กมลาญฺชลิ
8422 ชินาลงฺการ
8423 ปชฺชมธุ
8424 พุทฺธคุณคาถาวลี
8425 จูฬคนฺถวํส
8427 สาสนวํส
8426 มหาวํส
8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ
8428 กจฺจายนพฺยากรณํ
8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา)
8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา)
8432 ปทรูปสิทฺธิ
8433 โมคคฺลานปญฺจิกา
8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ
8435 วุตฺโตทยปาฐ
8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ
8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา
8438 สุโพธาลงฺการปาฐ
8439 สุโพธาลงฺการฏีกา
8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร
8446 กวิทปฺปณนีติ
8447 นีติมญฺชรี
8445 ธมฺมนีติ
8444 มหารหนีติ
8441 โลกนีติ
8442 สุตฺตนฺตนีติ
8443 สูรสฺสตินีติ
8450 จาณกฺยนีติ
8448 นรทกฺขทีปนี
8449 จตุราวรกฺขทีปนี
8451 รสวาหินี
8452 สีมวิโสธนีปาฐ
8453 เวสฺสนฺตรคีติ
8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา
8455 ถูปวํส
8456 ทาฐาวํส
8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา
8458 ธาตุวํส
8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส
8460 ชนจริตย
8461 ชนวํสทีปํ
8462 เตลกฏาหคาถา
8463 มิลิทฏีกา
8464 ปทมญฺชรี
8465 ปทสาธนํ
8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ
8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา
8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ
2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ)
2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ
2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ)
2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา
2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา
2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ)
2303 ปาถิกวคฺคฏีกา
2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑
2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ
3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ
3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ
3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑
3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒
3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา
3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา
3301 มูลปณฺณาสฏีกา
3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา
3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ
4102 นิทานวคฺคปาฬิ
4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ
4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ
4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)
4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา
4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา
4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา
4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)
4301 สคาถาวคฺคฏีกา
4302 นิทานวคฺคฏีกา
4303 ขนฺธวคฺคฏีกา
4304 สฬายตนวคฺคฏีกา
4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ
5102 ทุกนิปาตปาฬิ
5103 ติกนิปาตปาฬิ
5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ
5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ
5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ
5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ
5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ
5109 นวกนิปาตปาฬิ
5110 ทสกนิปาตปาฬิ
5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ
5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา
5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา
5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา
5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา
5301 เอกกนิปาตฏีกา
5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา
5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา
5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ
6102 ธมฺมปทปาฬิ
6103 อุทานปาฬิ
6104 อิติวุตฺตกปาฬิ
6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ
6106 วิมานวตฺถุปาฬิ
6107 เปตวตฺถุปาฬิ
6108 เถรคาถาปาฬิ
6109 เถรีคาถาปาฬิ
6110 อปทานปาฬิ-๑
6111 อปทานปาฬิ-๒
6112 พุทธวงฺสปาฬิ
6113 จริยาปิฏกปาฬิ
6114 ชาตกปาฬิ-๑
6115 ชาตกปาฬิ-๒
6116 มหานิทฺเทสปาฬิ
6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ
6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ
6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ
6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ
6121 เปฏโกปเทสปาฬิ
6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา
6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑
6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒
6204 อุทานอฏฺฐกถา
6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา
6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑
6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒
6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา
6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา
6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑
6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒
6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา
6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑
6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒
6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา
6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา
6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑
6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒
6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓
6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔
6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕
6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖
6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗
6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา
6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา
6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑
6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒
6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา
6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา
6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ
7102 วิภงฺคปาฬิ
7103 ธาตุกถาปาฬิ
7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ
7105 กถาวตฺถุปาฬิ
7106 ยมกปาฬิ-๑
7107 ยมกปาฬิ-๒
7108 ยมกปาฬิ-๓
7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑
7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒
7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓
7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔
7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕
7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา
7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา
7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา
7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา
7302 วิภงฺคมูลฏีกา
7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา
7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา
7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา
7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท
7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห
7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา
7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།འགྲེལ་བཤད།འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི།
1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི།
1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ)
1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།
1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ)
1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣
1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།
1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ།
1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡
1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢
1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ།
1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡
1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢
1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི།
1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ།

8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡
8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢
8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡
8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢
8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ།

8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི)
8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི།
8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ།
8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ།
8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ།
8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི།
8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར།
8423 པཛྫ་མ་དྷུ།
8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི།
8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས།
8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས།
8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས།
8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ)
8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ)
8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི།
8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ།
8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ།
8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ།
8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ།
8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ།
8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར།
8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི།
8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི།
8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི།
8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི།
8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི།
8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི།
8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི།
8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི།
8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི།
8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ།
8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི།
8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ།
8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས།
8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས།
8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ།
8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས།
8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས།
8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ།
8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ།
8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ།
8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ།
8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི།
8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ།
8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ།
8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ།
8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ)
2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ)
2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ)
2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡
2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)
4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི།
6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི།
6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི།
6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི།
6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡
6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢
6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི།
6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི།
6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡
6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢
6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི།
6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི།
6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི།
6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།
6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣
6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤
6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥
6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦
6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧
6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི།
7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི།
7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི།
7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི།
7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡
7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢
7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣
7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡
7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢
7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣
7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤
7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥
7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ།
7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ།
7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển PaliChú giảiPhụ chú giảiKhác
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1
1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2
1203 Chú Giải Pācittiya
1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật)
1205 Chú Giải Cūḷavagga
1206 Chú Giải Parivāra
1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1
1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2
1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha
1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi
1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1
1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2
1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1
1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2
1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1
1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Thanh Tịnh Đạo - 1
8402 Thanh Tịnh Đạo - 2
8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1
8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2
8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo

8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8410 Tạng Luật (Vấn Đáp)
8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp)
8412 Chú Giải (Vấn Đáp)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Phụ Chú Giải Namakkāra
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8444 Mahārahanīti
8445 Dhammanīti
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8450 Cāṇakyanīti
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Phụ Chú Giải Milinda
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2203 Chú Giải Pāthikavagga
2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga
2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1
2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1
3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2
3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa
3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa
3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)
4201 Chú Giải Sagāthāvagga
4202 Chú Giải Nidānavagga
4203 Chú Giải Khandhavagga
4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga
4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga
4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga
4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga
4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga
4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Chú Giải Ekakanipāta
5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta
5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi - 1
6111 Apadāna Pāḷi - 2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi - 1
6115 Jātaka Pāḷi - 2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Chú Giải Khuddakapāṭha
6202 Chú Giải Dhammapada - 1
6203 Chú Giải Dhammapada - 2
6204 Chú Giải Udāna
6205 Chú Giải Itivuttaka
6206 Chú Giải Suttanipāta - 1
6207 Chú Giải Suttanipāta - 2
6208 Chú Giải Vimānavatthu
6209 Chú Giải Petavatthu
6210 Chú Giải Theragāthā - 1
6211 Chú Giải Theragāthā - 2
6212 Chú Giải Therīgāthā
6213 Chú Giải Apadāna - 1
6214 Chú Giải Apadāna - 2
6215 Chú Giải Buddhavaṃsa
6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka
6217 Chú Giải Jātaka - 1
6218 Chú Giải Jātaka - 2
6219 Chú Giải Jātaka - 3
6220 Chú Giải Jātaka - 4
6221 Chú Giải Jātaka - 5
6222 Chú Giải Jātaka - 6
6223 Chú Giải Jātaka - 7
6224 Chú Giải Mahāniddesa
6225 Chú Giải Cūḷaniddesa
6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1
6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2
6228 Chú Giải Nettippakaraṇa
6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi - 1
7107 Yamaka Pāḷi - 2
7108 Yamaka Pāḷi - 3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5
7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi
7202 Chú Giải Sammohavinodanī
7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa
7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī
7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga
7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa
7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī
7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra
7309 Abhidhammamātikāpāḷi