. Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

. त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धाला माझा नमस्कार असो.

Aṅguttaranikāyo

अंगुत्तरनिकाय

Tikanipātapāḷi

तिकनिपातपाळी

1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ

१. प्रथम पण्णासक

1. Bālavaggo

१. बालवग्ग

1. Bhayasuttaṃ

१. भयसुत्त

1. Evaṃ [Pg.99] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante ’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

१. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. तेथे भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – “भिक्खूहो!” ते भिक्खू भगवंतांना प्रत्युत्तर देत म्हणाले, “भदंत!” भगवंतांनी हे सांगितले –

‘‘Yāni kānici, bhikkhave, bhayāni uppajjanti sabbāni tāni bālato uppajjanti, no paṇḍitato. Ye keci upaddavā uppajjanti sabbe te bālato uppajjanti, no paṇḍitato. Ye keci upasaggā uppajjanti sabbe te bālato uppajjanti, no paṇḍitato. Seyyathāpi, bhikkhave, naḷāgārā vā tiṇāgārā vā aggi mutto kūṭāgārānipi ḍahati ullittāvalittāni nivātāni phusitaggaḷāni pihitavātapānāni; evamevaṃ kho, bhikkhave, yāni kānici bhayāni uppajjanti sabbāni tāni bālato uppajjanti, no paṇḍitato. Ye keci upaddavā uppajjanti sabbe te bālato uppajjanti, no paṇḍitato. Ye keci upasaggā uppajjanti sabbe te bālato uppajjanti, no paṇḍitato.

“भिक्खूहो, जी काही भये उत्पन्न होतात, ती सर्व मूर्खामुळे (बालामुळे) उत्पन्न होतात, पंडितामुळे (बुद्धिमानामुळे) नाही. जे काही उपद्रव उत्पन्न होतात, ते सर्व मूर्खामुळे उत्पन्न होतात, पंडितामुळे नाही. जे काही उपसर्ग उत्पन्न होतात, ते सर्व मूर्खामुळे उत्पन्न होतात, पंडितामुळे नाही. भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे लव्हाळ्यांच्या किंवा गवताच्या घराला लागलेला अग्नी सुटल्यावर, आतून व बाहेरून लिंपलेली, वारा न येणारी, दारे घट्ट लावलेली आणि खिडक्या बंद असलेली दुमजली घरे देखील जाळून टाकतो; त्याचप्रमाणे, भिक्खूहो, जी काही भये उत्पन्न होतात, ती सर्व मूर्खामुळे उत्पन्न होतात, पंडितामुळे नाही. जे काही उपद्रव उत्पन्न होतात, ते सर्व मूर्खामुळे उत्पन्न होतात, पंडितामुळे नाही. जे काही उपसर्ग उत्पन्न होतात, ते सर्व मूर्खामुळे उत्पन्न होतात, पंडितामुळे नाही.”

‘‘Iti [Pg.100] kho, bhikkhave, sappaṭibhayo bālo, appaṭibhayo paṇḍito. Saupaddavo bālo, anupaddavo paṇḍito. Saupasaggo bālo, anupasaggo paṇḍito. Natthi, bhikkhave, paṇḍitato bhayaṃ, natthi paṇḍitato upaddavo, natthi paṇḍitato upasaggo.

“अशा प्रकारे, भिक्खूहो, मूर्ख हा भयाने युक्त असतो, पंडित भयापासून मुक्त असतो. मूर्ख उपद्रवाने युक्त असतो, पंडित उपद्रवापासून मुक्त असतो. मूर्ख उपसर्गाने युक्त असतो, पंडित उपसर्गापासून मुक्त असतो. भिक्खूहो, पंडिताकडून कोणतेही भय नसते, पंडिताकडून कोणताही उपद्रव नसतो, पंडिताकडून कोणताही उपसर्ग नसतो.”

‘‘Tasmātiha, bhikkhave, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘yehi tīhi dhammehi samannāgato bālo veditabbo te tayo dhamme abhinivajjetvā, yehi tīhi dhammehi samannāgato paṇḍito veditabbo te tayo dhamme samādāya vattissāmā’ti. Evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabba’’nti. Paṭhamaṃ.

“म्हणूनच, भिक्खूहो, तुम्ही असा सराव केला पाहिजे – ‘ज्या तीन गुणांनी युक्त असलेल्या माणसाला मूर्ख समजले जाते, त्या तीन गुणांचा त्याग करून; आणि ज्या तीन गुणांनी युक्त असलेल्या माणसाला पंडित समजले जाते, त्या तीन गुणांचे ग्रहण करून आम्ही आचरण करू.’ भिक्खूहो, तुम्ही असाच सराव केला पाहिजे.” पहिले (सुत्त समाप्त).

2. Lakkhaṇasuttaṃ

२. लक्खणसुत्त

2. ‘‘Kammalakkhaṇo, bhikkhave, bālo, kammalakkhaṇo paṇḍito, apadānasobhanī paññāti. Tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bālo veditabbo. Katamehi tīhi? Kāyaduccaritena, vacīduccaritena, manoduccaritena. Imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato bālo veditabbo.

२. “भिक्खूहो, मूर्ख हा त्याच्या कर्मावरून ओळखला जातो, पंडितही त्याच्या कर्मावरून ओळखला जातो; प्रज्ञा ही आचरणाने शोभून दिसते. भिक्खूहो, तीन गुणांनी युक्त असलेल्या माणसाला मूर्ख समजले पाहिजे. कोणत्या तीन? कायिक दुश्चरित (शारीरिक गैरवर्तन), वाचिक दुश्चरित (वाणीचे गैरवर्तन) आणि मानसिक दुश्चरित. भिक्खूहो, या तीन गुणांनी युक्त असलेल्या माणसाला मूर्ख समजले पाहिजे.”

‘‘Tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato paṇḍito veditabbo. Katamehi tīhi? Kāyasucaritena, vacīsucaritena, manosucaritena. Imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato paṇḍito veditabbo.

“भिक्खूहो, तीन गुणांनी युक्त असलेल्या माणसाला पंडित समजले पाहिजे. कोणत्या तीन? कायिक सुचरित (शारीरिक सदाचरण), वाचिक सुचरित (वाणीचे सदाचरण) आणि मानसिक सुचरित. भिक्खूहो, या तीन गुणांनी युक्त असलेल्या माणसाला पंडित समजले पाहिजे.”

‘‘Tasmātiha, bhikkhave, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘yehi tīhi dhammehi samannāgato bālo veditabbo te tayo dhamme abhinivajjetvā, yehi tīhi dhammehi samannāgato paṇḍito veditabbo te tayo dhamme samādāya vattissāmā’ti. Evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabba’’nti. Dutiyaṃ.

“म्हणूनच, भिक्खूहो, तुम्ही असा सराव केला पाहिजे – ‘ज्या तीन गुणांनी युक्त असलेल्या माणसाला मूर्ख समजले जाते, त्या तीन गुणांचा त्याग करून; आणि ज्या तीन गुणांनी युक्त असलेल्या माणसाला पंडित समजले जाते, त्या तीन गुणांचे ग्रहण करून आम्ही आचरण करू.’ भिक्खूहो, तुम्ही असाच सराव केला पाहिजे.” दुसरे (सुत्त समाप्त).

3. Cintīsuttaṃ

३. चिंतीसुत्त

3. ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, bālassa bālalakkhaṇāni bālanimittāni bālāpadānāni. Katamāni tīṇi? Idha, bhikkhave, bālo duccintitacintī ca hoti dubbhāsitabhāsī ca dukkaṭakammakārī ca. No cedaṃ, bhikkhave, bālo duccintitacintī ca abhavissa dubbhāsitabhāsī ca dukkaṭakammakārī ca, kena naṃ paṇḍitā jāneyyuṃ – ‘bālo ayaṃ bhavaṃ asappuriso’ti? Yasmā [Pg.101] ca kho, bhikkhave, bālo duccintitacintī ca hoti dubbhāsitabhāsī ca dukkaṭakammakārī ca tasmā naṃ paṇḍitā jānanti – ‘bālo ayaṃ bhavaṃ asappuriso’ti. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi bālassa bālalakkhaṇāni bālanimittāni bālāpadānāni.

३. “भिक्खूहो, मूर्खाची ही तीन लक्षणे, तीन चिन्हे आणि तीन आचरणे असतात. कोणती तीन? भिक्खूहो, या जगात मूर्ख हा वाईट विचार करणारा, वाईट बोलणारा आणि वाईट कर्मे करणारा असतो. भिक्खूहो, जर मूर्ख हा वाईट विचार करणारा, वाईट बोलणारा आणि वाईट कर्मे करणारा नसता, तर पंडितांना कसे समजले असते की, ‘हा गृहस्थ मूर्ख आहे, असत्पुरुष (दुर्जन) आहे’? परंतु, भिक्खूहो, मूर्ख हा वाईट विचार करणारा, वाईट बोलणारा आणि वाईट कर्मे करणारा असतो, म्हणूनच पंडितांना समजते की, ‘हा गृहस्थ मूर्ख आहे, असत्पुरुष आहे.’ भिक्खूहो, हीच मूर्खाची तीन लक्षणे, तीन चिन्हे आणि तीन आचरणे आहेत.”

‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, paṇḍitassa paṇḍitalakkhaṇāni paṇḍitanimittāni paṇḍitāpadānāni. Katamāni tīṇi? Idha, bhikkhave, paṇḍito sucintitacintī ca hoti subhāsitabhāsī ca sukatakammakārī ca. No cedaṃ, bhikkhave, paṇḍito sucintitacintī ca abhavissa subhāsitabhāsī ca sukatakammakārī ca, kena naṃ paṇḍitā jāneyyuṃ – ‘paṇḍito ayaṃ bhavaṃ sappuriso’ti? Yasmā ca kho, bhikkhave, paṇḍito sucintitacintī ca hoti subhāsitabhāsī ca sukatakammakārī ca tasmā naṃ paṇḍitā jānanti – ‘paṇḍito ayaṃ bhavaṃ sappuriso’ti. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi paṇḍitassa paṇḍitalakkhaṇāni paṇḍitanimittāni paṇḍitāpadānāni. Tasmātiha…. Tatiyaṃ.

“भिक्खूहो, पंडिताची ही तीन लक्षणे, तीन चिन्हे आणि तीन आचरणे असतात. कोणती तीन? भिक्खूहो, या जगात पंडित हा चांगले विचार करणारा, चांगले बोलणारा आणि चांगली कर्मे करणारा असतो. भिक्खूहो, जर पंडित हा चांगले विचार करणारा, चांगले बोलणारा आणि चांगली कर्मे करणारा नसता, तर पंडितांना कसे समजले असते की, ‘हा गृहस्थ पंडित आहे, सत्पुरुष (सज्जन) आहे’? परंतु, भिक्खूहो, पंडित हा चांगले विचार करणारा, चांगले बोलणारा आणि चांगली कर्मे करणारा असतो, म्हणूनच पंडितांना समजते की, ‘हा गृहस्थ पंडित आहे, सत्पुरुष आहे.’ भिक्खूहो, हीच पंडिताची तीन लक्षणे, तीन चिन्हे आणि तीन आचरणे आहेत. म्हणूनच... तिसरे (सुत्त समाप्त).”

4. Accayasuttaṃ

४. अच्चयसुत्त

4. ‘‘Tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bālo veditabbo. Katamehi tīhi? Accayaṃ accayato na passati, accayaṃ accayato disvā yathādhammaṃ nappaṭikaroti, parassa kho pana accayaṃ desentassa yathādhammaṃ nappaṭiggaṇhāti. Imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato bālo veditabbo.

४. “भिक्खूहो, तीन गुणांनी युक्त असलेल्या माणसाला मूर्ख समजले पाहिजे. कोणत्या तीन? तो आपली चूक चूक म्हणून पाहत नाही; आपली चूक चूक म्हणून पाहूनही धर्माला अनुसरून तिचे प्रायश्चित्त करत नाही; आणि जेव्हा दुसरा कोणी आपली चूक कबूल करतो, तेव्हा ती धर्माला अनुसरून स्वीकारत नाही. भिक्खूहो, या तीन गुणांनी युक्त असलेल्या माणसाला मूर्ख समजले पाहिजे.”

‘‘Tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato paṇḍito veditabbo. Katamehi tīhi? Accayaṃ accayato passati, accayaṃ accayato disvā yathādhammaṃ paṭikaroti, parassa kho pana accayaṃ desentassa yathādhammaṃ paṭiggaṇhāti. Imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato paṇḍito veditabbo. Tasmātiha…. Catutthaṃ.

“भिक्खूहो, three गुणांनी युक्त असलेल्या माणसाला पंडित समजले पाहिजे. कोणत्या तीन? तो आपली चूक चूक म्हणून पाहतो; आपली चूक चूक म्हणून पाहून धर्माला अनुसरून तिचे प्रायश्चित्त करतो; आणि जेव्हा दुसरा कोणी आपली चूक कबूल करतो, तेव्हा ती धर्माला अनुसरून स्वीकारतो. भिक्खूहो, या तीन गुणांनी युक्त असलेल्या माणसाला पंडित समजले पाहिजे. म्हणूनच... चौथे (सुत्त समाप्त).”

5. Ayonisosuttaṃ

५. अयोनिसोसुत्त

5. ‘‘Tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bālo veditabbo. Katamehi tīhi? Ayoniso pañhaṃ kattā hoti, ayoniso pañhaṃ vissajjetā hoti, parassa kho pana yoniso pañhaṃ vissajjitaṃ parimaṇḍalehi [Pg.102] padabyañjanehi siliṭṭhehi upagatehi nābbhanumoditā hoti. Imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato bālo veditabbo.

५. “भिक्खूहो, तीन गुणांनी युक्त असलेल्या माणसाला मूर्ख समजले पाहिजे. कोणत्या तीन? तो अयोग्य प्रकारे प्रश्न विचारतो; तो अयोग्य प्रकारे प्रश्नाचे उत्तर देतो; आणि जेव्हा दुसरा कोणी योग्य प्रकारे, परिपूर्ण, सुस्पष्ट, अर्थपूर्ण आणि सुसंगत शब्दांत प्रश्नाचे उत्तर देतो, तेव्हा तो त्याचा आनंदपूर्वक स्वीकार करत नाही. भिक्खूहो, या तीन गुणांनी युक्त असलेल्या माणसाला मूर्ख समजले पाहिजे.”

‘‘Tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato paṇḍito veditabbo. Katamehi tīhi? Yoniso pañhaṃ kattā hoti, yoniso pañhaṃ vissajjetā hoti, parassa kho pana yoniso pañhaṃ vissajjitaṃ parimaṇḍalehi padabyañjanehi siliṭṭhehi upagatehi abbhanumoditā hoti. Imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato paṇḍito veditabbo. Tasmātiha…. Pañcamaṃ.

“भिक्खूंनो, तीन गुणांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीला 'पंडित' (बुद्धिमान) समजावे. कोणते तीन? (१) तो योग्य प्रकारे (योनिषः) प्रश्न विचारणारा असतो, (२) तो योग्य प्रकारे प्रश्नाचे उत्तर देणारा असतो, आणि (३) दुसऱ्याने योग्य प्रकारे, सुस्पष्ट, सुसंगत आणि परिपूर्ण शब्दांत व व्यंजनांत दिलेल्या उत्तराचे तो मनापासून कौतुक (अनुमोदन) करणारा असतो. भिक्खूंनो, या तीन गुणांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीला पंडित समजावे. म्हणून...” (पाचवे सूत्र समाप्त)

6. Akusalasuttaṃ

६. अकुसल सुत्त (अकुशल सूत्र)

6. ‘‘Tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bālo veditabbo. Katamehi tīhi? Akusalena kāyakammena, akusalena vacīkammena, akusalena manokammena. Imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato bālo veditabbo.

६. “भिक्खूंनो, तीन गुणांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीला 'बाल' (मूर्ख) समजावे. कोणते तीन? अकुशल कायकर्म (शारीरिक कर्म), अकुशल वचीकर्म (वाचिक कर्म) आणि अकुशल मनोकर्म (मानसिक कर्म). भिक्खूंनो, या तीन गुणांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीला मूर्ख समजावे.”

‘‘Tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato paṇḍito veditabbo. Katamehi tīhi? Kusalena kāyakammena, kusalena vacīkammena, kusalena manokammena. Imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato paṇḍito veditabbo. Tasmātiha…. Chaṭṭhaṃ.

“भिक्खूंनो, तीन गुणांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीला 'पंडित' (बुद्धिमान) समजावे. कोणते तीन? कुशल कायकर्म, कुशल वचीकर्म आणि कुशल मनोकर्म. भिक्खूंनो, या तीन गुणांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीला पंडित समजावे. म्हणून...” (सहावे सूत्र समाप्त)

7. Sāvajjasuttaṃ

७. सावज्ज सुत्त (सदोष सूत्र)

7. ‘‘Tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bālo veditabbo. Katamehi tīhi? Sāvajjena kāyakammena, sāvajjena vacīkammena, sāvajjena manokammena…pe… anavajjena kāyakammena, anavajjena vacīkammena, anavajjena manokammena…pe…. Sattamaṃ.

७. “भिक्खूंनो, तीन गुणांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीला 'बाल' (मूर्ख) समजावे. कोणते तीन? सदोष (सावज्ज) कायकर्म, सदोष वचीकर्म आणि सदोष मनोकर्म... (तसेच) निर्दोष (अनवज्ज) कायकर्म, निर्दोष वचीकर्म आणि निर्दोष मनोकर्म...” (सातवे सूत्र समाप्त)

8. Sabyābajjhasuttaṃ

८. सब्याबज्झ सुत्त (दुःखकारक सूत्र)

8. ‘‘Tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bālo veditabbo. Katamehi tīhi? Sabyābajjhena kāyakammena, sabyābajjhena vacīkammena, sabyābajjhena manokammena…pe… abyābajjhena kāyakammena, abyābajjhena vacīkammena[Pg.103], abyābajjhena manokammena. Imehi, kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato paṇḍito veditabbo.

८. “भिक्खूंनो, तीन गुणांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीला 'बाल' (मूर्ख) समजावे. कोणते तीन? पीडादायक (सब्याबज्झ) कायकर्म, पीडादायक वचीकर्म आणि पीडादायक मनोकर्म... (तसेच) अपीडादायक (अब्याबज्झ) कायकर्म, अपीडादायक वचीकर्म आणि अपीडादायक मनोकर्म. भिक्खूंनो, या तीन गुणांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीला पंडित समजावे.”

‘‘Tasmātiha, bhikkhave, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘yehi tīhi dhammehi samannāgato bālo veditabbo te tayo dhamme abhinivajjetvā, yehi tīhi dhammehi samannāgato paṇḍito veditabbo te tayo dhamme samādāya vattissāmā’ti. Evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabba’’nti. Aṭṭhamaṃ.

“म्हणून, भिक्खूंनो, तुम्ही असा सराव (शिक्षण) केला पाहिजे: 'ज्या तीन गुणांमुळे व्यक्ती मूर्ख म्हणून ओळखली जाते, त्या तीन गुणांचा आम्ही त्याग करू; आणि ज्या तीन गुणांमुळे व्यक्ती पंडित म्हणून ओळखली जाते, ते तीन गुण आम्ही अंगीकारून त्यानुसार आचरण करू.' भिक्खूंनो, तुम्ही असाच सराव केला पाहिजे.” (आठवे सूत्र समाप्त)

9. Khatasuttaṃ

९. खत सुत्त (क्षत सूत्र)

9. ‘‘Tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bālo abyatto asappuriso khataṃ upahataṃ attānaṃ pariharati, sāvajjo ca hoti sānuvajjo ca viññūnaṃ, bahuñca apuññaṃ pasavati. Katamehi tīhi? Kāyaduccaritena, vacīduccaritena, manoduccaritena. Imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato bālo abyatto asappuriso khataṃ upahataṃ attānaṃ pariharati, sāvajjo ca hoti sānuvajjo ca viññūnaṃ, bahuñca apuññaṃ pasavati.

९. “भिक्खूंनो, तीन गुणांनी युक्त असलेला मूर्ख, अज्ञानी आणि असत्पुरुष स्वतःचे नुकसान (क्षत) करून आणि स्वतःचा नाश (उपहत) करून जगतो. तो स्वतः दोषयुक्त होतो, विद्वानांकडून (पंडितांकडून) निंदेस पात्र ठरतो आणि भरपूर अपुण्य (पाप) गोळा करतो. कोणते तीन? कायदुश्चरित (शारीरिक गैरवर्तन), वचीदुश्चरित (वाचिक गैरवर्तन) आणि मनोदुश्चरित (मानसिक गैरवर्तन). भिक्खूंनो, या तीन गुणांनी युक्त असलेला मूर्ख, अज्ञानी आणि असत्पुरुष स्वतःचे नुकसान करून आणि स्वतःचा नाश करून जगतो, तो दोषयुक्त होतो, विद्वानांकडून निंदेस पात्र ठरतो आणि भरपूर अपुण्य गोळा करतो.”

‘‘Tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato paṇḍito viyatto sappuriso akkhataṃ anupahataṃ attānaṃ pariharati, anavajjo ca hoti ananuvajjo ca viññūnaṃ, bahuñca puññaṃ pasavati. Katamehi tīhi? Kāyasucaritena, vacīsucaritena, manosucaritena. Imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato paṇḍito viyatto sappuriso akkhataṃ anupahataṃ attānaṃ pariharati, anavajjo ca hoti ananuvajjo ca viññūnaṃ, bahuñca puññaṃ pasavatī’’ti. Navamaṃ.

“भिक्खूंनो, तीन गुणांनी युक्त असलेला पंडित, चतुर आणि सत्पुरुष स्वतःचे नुकसान न करता (अक्षत) आणि स्वतःचा नाश न करता (अनुपहत) जगतो. तो स्वतः निर्दोष राहतो, विद्वानांकडून निंदेस पात्र ठरत नाही आणि भरपूर पुण्य गोळा करतो. कोणते तीन? कायसुचरित (शारीरिक सुवर्तन), वचीसुचरित (वाचिक सुवर्तन) आणि मनोसुचरित (मानसिक सुवर्तन). भिक्खूंनो, या तीन गुणांनी युक्त असलेला पंडित, चतुर आणि सत्पुरुष स्वतःचे नुकसान न करता आणि स्वतःचा नाश न करता जगतो, तो निर्दोष राहतो, विद्वानांकडून निंदेस पात्र ठरत नाही आणि भरपूर पुण्य गोळा करतो.” (नवे सूत्र समाप्त)

10. Malasuttaṃ

१०. मल सुत्त (मळ सूत्र)

10. ‘‘Tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato tayo male appahāya yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. Katamehi tīhi? Dussīlo ca hoti, dussīlyamalañcassa appahīnaṃ hoti; issukī ca hoti, issāmalañcassa appahīnaṃ hoti; maccharī ca hoti, maccheramalañcassa appahīnaṃ hoti. Imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato ime tayo male appahāya yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye.

१०. “भिक्खूंनो, three गुणांनी युक्त असलेला आणि तीन मळांचा (अशुद्धतेचा) त्याग न केलेला मनुष्य, जणू काही उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे नरकात पडतो. कोणते तीन? (१) तो दुःशील (चरित्रहीन) असतो आणि त्याच्या दुःशीलतेचा मळ नष्ट झालेला नसतो; (२) तो ईर्ष्याळू असतो आणि त्याच्या ईर्षेचा मळ नष्ट झालेला नसतो; (३) तो कंजूष (मत्सरी) असतो आणि त्याच्या कंजूषपणाचा मळ नष्ट झालेला नसतो. भिक्खूंनो, या तीन गुणांनी युक्त असलेला आणि या तीन मळांचा त्याग न केलेला मनुष्य, जणू काही उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे नरकात पडतो.”

‘‘Tīhi[Pg.104], bhikkhave, dhammehi samannāgato tayo male pahāya yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge. Katamehi tīhi? Sīlavā ca hoti, dussīlyamalañcassa pahīnaṃ hoti; anissukī ca hoti, issāmalañcassa pahīnaṃ hoti; amaccharī ca hoti, maccheramalañcassa pahīnaṃ hoti. Imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato ime tayo male pahāya yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge’’ti. Dasamaṃ.

“भिक्खूंनो, तीन गुणांनी युक्त असलेला आणि तीन मळांचा त्याग केलेला मनुष्य, जणू काही उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे स्वर्गात जातो. कोणते तीन? (१) तो शीलवान असतो आणि त्याच्या दुःशीलतेचा मळ नष्ट झालेला असतो; (२) तो ईर्ष्यारहित असतो आणि त्याच्या ईर्षेचा मळ नष्ट झालेला असतो; (३) तो उदार (कंजूष नसलेला) असतो आणि त्याच्या कंजूषपणाचा मळ नष्ट झालेला असतो. भिक्खूंनो, या तीन गुणांनी युक्त असलेला आणि या तीन मळांचा त्याग केलेला मनुष्य, जणू काही उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे स्वर्गात जातो.” (दहावे सूत्र समाप्त)

Bālavaggo paṭhamo.

पहिला बालवर्ग समाप्त.

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) पुढीलप्रमाणे –

Bhayaṃ lakkhaṇacintī ca, accayañca ayoniso;

Akusalañca sāvajjaṃ, sabyābajjhakhataṃ malanti.

भय सुत्त, लक्षण सुत्त, चिंती सुत्त, अत्यय सुत्त, अयोनिसो सुत्त, अकुसल सुत्त, सावज्ज सुत्त, सब्याबज्झ सुत्त, खत सुत्त आणि मल सुत्त.

2. Rathakāravaggo

२. रथकार वर्ग

1. Ñātasuttaṃ

१. ज्ञात सुत्त (प्रसिद्ध भिक्खू सूत्र)

11. ‘‘Tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato ñāto bhikkhu bahujanaahitāya paṭipanno hoti bahujanadukkhāya, bahuno janassa anatthāya ahitāya dukkhāya devamanussānaṃ. Katamehi tīhi? Ananulomike kāyakamme samādapeti, ananulomike vacīkamme samādapeti, ananulomikesu dhammesu samādapeti. Imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato ñāto bhikkhu bahujanaahitāya paṭipanno hoti bahujanadukkhāya, bahuno janassa anatthāya ahitāya dukkhāya devamanussānaṃ.

११. “भिक्खूंनो, तीन गुणांनी युक्त असलेला एक प्रसिद्ध (ज्ञात) भिक्खू बहुजनांच्या अहितासाठी, बहुजनांच्या दुःखासाठी, अनेक लोकांच्या अनर्थासाठी, अहितासाठी आणि देव-मनुष्यांच्या दुःखासाठी प्रवृत्त होतो. कोणते तीन? तो लोकांना अयोग्य (धम्माला विसंगत अशा) कायकर्मात प्रवृत्त करतो, अयोग्य वचीकर्मात प्रवृत्त करतो आणि अयोग्य मानसिक धर्मात प्रवृत्त करतो. भिक्खूंनो, या तीन गुणांनी युक्त असलेला प्रसिद्ध भिक्खू बहुजनांच्या अहितासाठी, बहुजनांच्या दुःखासाठी, अनेक लोकांच्या अनर्थासाठी, अहितासाठी आणि देव-मनुष्यांच्या दुःखासाठी प्रवृत्त होतो.”

‘‘Tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato ñāto bhikkhu bahujanahitāya paṭipanno hoti bahujanasukhāya, bahuno janassa atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ. Katamehi tīhi? Anulomike kāyakamme samādapeti, anulomike vacīkamme samādapeti, anulomikesu dhammesu samādapeti. Imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato ñāto bhikkhu bahujanahitāya paṭipanno hoti bahujanasukhāya, bahuno janassa atthāya hitāya sukhāya devamanussāna’’nti. Paṭhamaṃ.

“भिक्खूंनो, तीन गुणांनी युक्त असलेला एक प्रसिद्ध भिक्खू बहुजनांच्या हितासाठी, बहुजनांच्या सुखासाठी, अनेक लोकांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी आणि देव-मनुष्यांच्या सुखासाठी प्रवृत्त होतो. कोणते तीन? तो लोकांना योग्य (धम्माला सुसंगत अशा) कायकर्मात प्रवृत्त करतो, योग्य वचीकर्मात प्रवृत्त करतो आणि योग्य मानसिक धर्मात प्रवृत्त करतो. भिक्खूंनो, या तीन गुणांनी युक्त असलेला प्रसिद्ध भिक्खू बहुजनांच्या हितासाठी, बहुजनांच्या सुखासाठी, अनेक लोकांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी आणि देव-मनुष्यांच्या सुखासाठी प्रवृत्त होतो.” (पहिले सूत्र समाप्त)

2. Sāraṇīyasuttaṃ

२. सारणीय सुत्त (स्मरणीय सूत्र)

12. ‘‘Tīṇimāni[Pg.105], bhikkhave, rañño khattiyassa muddhāvasittassa yāvajīvaṃ sāraṇīyāni bhavanti. Katamāni tīṇi? Yasmiṃ, bhikkhave, padese rājā khattiyo muddhāvasitto jāto hoti. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ rañño khattiyassa muddhāvasittassa yāvajīvaṃ sāraṇīyaṃ hoti.

१२. “भिक्खूंनो, राज्याभिषेक झालेल्या क्षत्रिय राजासाठी ही तीन ठिकाणे आयुष्यभर स्मरणीय (सारणीय) असतात. कोणती तीन? भिक्खूंनो, ज्या ठिकाणी राज्याभिषेक झालेल्या क्षत्रिय राजाचा जन्म झाला असतो. भिक्खूंनो, हे पहिले ठिकाण राज्याभिषेक झालेल्या क्षत्रिय राजासाठी आयुष्यभर स्मरणीय असते.”

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, yasmiṃ padese rājā khattiyo muddhāvasitto hoti. Idaṃ, bhikkhave, dutiyaṃ rañño khattiyassa muddhāvasittassa yāvajīvaṃ sāraṇīyaṃ hoti.

पुन्हा आणखी, भिक्षूंनो, ज्या ठिकाणी क्षत्रिय राजाचा राज्याभिषेक (मूर्धाभिषिक्त) होतो, भिक्षूंनो, हे मूर्धाभिषिक्त क्षत्रिय राजासाठी आयुष्यभर स्मरणात ठेवण्याजोगे दुसरे स्थान आहे.

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, yasmiṃ padese rājā khattiyo muddhāvasitto saṅgāmaṃ abhivijinitvā vijitasaṅgāmo tameva saṅgāmasīsaṃ ajjhāvasati. Idaṃ, bhikkhave, tatiyaṃ rañño khattiyassa muddhāvasittassa yāvajīvaṃ sāraṇīyaṃ hoti. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi rañño khattiyassa muddhāvasittassa yāvajīvaṃ sāraṇīyāni bhavanti.

पुन्हा आणखी, भिक्षूंनो, ज्या ठिकाणी मूर्धाभिषिक्त क्षत्रिय राजा युद्धात विजय मिळवून, विजयी होऊन, त्याच युद्धभूमीवर आपले राज्य प्रस्थापित करतो. भिक्षूंनो, हे मूर्धाभिषिक्त क्षत्रिय राजासाठी आयुष्यभर स्मरणात ठेवण्याजोगे तिसरे स्थान आहे. भिक्षूंनो, ही ती तीन स्थाने आहेत, जी मूर्धाभिषिक्त क्षत्रिय राजाने आयुष्यभर स्मरणात ठेवली पाहिजेत.

‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, tīṇimāni bhikkhussa yāvajīvaṃ sāraṇīyāni bhavanti. Katamāni tīṇi? Yasmiṃ, bhikkhave, padese bhikkhu kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito hoti. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ bhikkhussa yāvajīvaṃ sāraṇīyaṃ hoti.

त्याचप्रमाणे, भिक्षूंनो, भिक्षूंसाठी आयुष्यभर स्मरणात ठेवण्याजोगी ही तीन स्थाने आहेत. कोणती तीन? भिक्षूंनो, ज्या ठिकाणी भिक्षूंनी आपले केस व दाढी कापून (मुंडण करून), काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरातून बेघर होऊन प्रवज्जा ग्रहण केली असते. भिक्षूंनो, हे भिक्षूंसाठी आयुष्यभर स्मरणात ठेवण्याजोगे पहिले स्थान आहे.

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, yasmiṃ padese bhikkhu ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhasamudayo’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodho’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Idaṃ, bhikkhave, dutiyaṃ bhikkhussa yāvajīvaṃ sāraṇīyaṃ hoti.

पुन्हा आणखी, भिक्षूंनो, ज्या ठिकाणी भिक्षू 'हे दुःख आहे' हे यथार्थपणे (आहे तसे) जाणतात; 'हा दुःखसमुदय (दुःखाचे कारण) आहे' हे यथार्थपणे जाणतात; 'हा दुःखनिरोध (दुःखाचा अंत) आहे' हे यथार्थपणे जाणतात; 'ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा (दुःखाच्या अंताकडे नेणारा मार्ग) आहे' हे यथार्थपणे जाणतात. भिक्षूंनो, हे भिक्षूंसाठी आयुष्यभर स्मरणात ठेवण्याजोगे दुसरे स्थान आहे.

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, yasmiṃ padese bhikkhu āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Idaṃ, bhikkhave, tatiyaṃ bhikkhussa yāvajīvaṃ sāraṇīyaṃ hoti. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi bhikkhussa yāvajīvaṃ sāraṇīyāni bhavantī’’ti. Dutiyaṃ.

पुन्हा आणखी, भिक्षूंनो, ज्या ठिकाणी भिक्षू आसवांच्या (विकारांच्या) क्षयामुळे, आसवरहित अशा चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्तीला याच जन्मात स्वतः उच्च ज्ञानाने साक्षात करून, त्यात प्रविष्ट होऊन विहरतात. भिक्षूंनो, हे भिक्षूंसाठी आयुष्यभर स्मरणात ठेवण्याजोगे तिसरे स्थान आहे. भिक्षूंनो, ही ती तीन स्थाने आहेत, जी भिक्षूंनी आयुष्यभर स्मरणात ठेवली पाहिजेत. (दुसरे सुत्त समाप्त)

3. Āsaṃsasuttaṃ

३. आसंस सुत्त (अपेक्षा सुत्त)

13. ‘‘Tayome[Pg.106], bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame tayo? Nirāso, āsaṃso, vigatāso. Katamo ca, bhikkhave puggalo nirāso? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo nīce kule paccājāto hoti, caṇḍālakule vā venakule vā nesādakule vā rathakārakule vā pukkusakule vā dalidde appannapānabhojane kasiravuttike, yattha kasirena ghāsacchādo labbhati. So ca hoti dubbaṇṇo duddasiko okoṭimako bavhābādho kāṇo vā kuṇī vā khañjo vā pakkhahato vā, na lābhī annassa pānassa vatthassa yānassa mālāgandhavilepanassa seyyāvasathapadīpeyyassa. So suṇāti – ‘itthannāmo kira khattiyo khattiyehi khattiyābhisekena abhisitto’ti. Tassa na evaṃ hoti – ‘kudāssu nāma mampi khattiyā khattiyābhisekena abhisiñcissantī’ti! Ayaṃ vuccati, bhikkhave, puggalo nirāso.

१३. भिक्षूंनो, जगात हे तीन प्रकारचे मनुष्य अस्तित्वात आहेत. कोणते तीन? निरास (अपेक्षारहित), आसंस (अपेक्षा बाळगणारा) आणि विगतास (अपेक्षा संपलेला). आणि भिक्षूंनो, अपेक्षारहित (निरास) मनुष्य कोणता? भिक्षूंनो, या जगात एखादा मनुष्य नीच कुळात जन्म घेतो—उदा. चंडाल कुळात, वेणू (बांबू कामगार) कुळात, निषाद (पारधी/शिकारी) कुळात, रथकार (सुतार/गाडी बनवणारे) कुळात किंवा पुक्कस (कचरा उपसणारे) कुळात; जे कुळ दरिद्री असते, जेथे अन्न-पाणी कमी असते, जेथे जीवन जगणे कठीण असते आणि जेथे अन्न व वस्त्र कष्टाने मिळते. तो कुरूप, दिसायला ओंगळवाणा, बुटका, अनेक आजारांनी ग्रस्त, काणा (एक डोळा नसलेला) किंवा लुळा किंवा लंगडा किंवा अर्धांगवायू झालेला असतो. त्याला अन्न, पेय, वस्त्र, वाहन, माळा, गंध, विलेपन (उटणे), बिछाना, घर आणि दिवा (प्रकाश) मिळत नाही. तो ऐकतो की, 'अमुक नावाच्या क्षत्रियाचा क्षत्रियांनी क्षत्रिय-राज्याभिषेकाने अभिषेक केला आहे.' तरीही त्याच्या मनात असा विचार येत नाही की, 'क्षत्रिय माझाही कधी क्षत्रिय-राज्याभिषेकाने अभिषेक करतील का?' भिक्षूंनो, याला अपेक्षारहित (निरास) मनुष्य म्हटले जाते.

‘‘Katamo ca, bhikkhave, puggalo āsaṃso? Idha, bhikkhave, rañño khattiyassa muddhāvasittassa jeṭṭho putto hoti ābhiseko anabhisitto acalappatto. So suṇāti – ‘itthannāmo kira khattiyo khattiyehi khattiyābhisekena abhisitto’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘kudāssu nāma mampi khattiyā khattiyābhisekena abhisiñcissantī’ti! Ayaṃ vuccati, bhikkhave, puggalo āsaṃso.

आणि भिक्षूंनो, अपेक्षा बाळगणारा (आसंस) मनुष्य कोणता? भिक्षूंनो, या जगात मूर्धाभिषिक्त क्षत्रिय राजाचा ज्येष्ठ पुत्र असतो, जो अभिषेकासाठी योग्य असतो पण त्याचा अजून अभिषेक झालेला नसतो आणि तो प्रौढ (राज्य चालवण्यास समर्थ) झालेला असतो. तो ऐकतो की, 'अमुक नावाच्या क्षत्रियाचा क्षत्रियांनी क्षत्रिय-राज्याभिषेकाने अभिषेक केला आहे.' तेव्हा त्याच्या मनात असा विचार येतो की, 'क्षत्रिय माझाही कधी क्षत्रिय-राज्याभिषेकाने अभिषेक करतील का?' भिक्षूंनो, याला अपेक्षा बाळगणारी (आसंस) मनुष्य म्हटले जाते.

‘‘Katamo ca, bhikkhave, puggalo vigatāso? Idha, bhikkhave, rājā hoti khattiyo muddhāvasitto. So suṇāti – ‘itthannāmo kira khattiyo khattiyehi khattiyābhisekena abhisitto’ti. Tassa na evaṃ hoti – ‘kudāssu nāma mampi khattiyā khattiyābhisekena abhisiñcissantī’ti! Taṃ kissa hetu? Yā hissa, bhikkhave, pubbe anabhisittassa abhisekāsā sā paṭippassaddhā. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, puggalo vigatāso. Ime kho, bhikkhave, tayo puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ.

आणि भिक्षूंनो, अपेक्षा संपलेला (विगतास) मनुष्य कोणता? भिक्षूंनो, या जगात एखादा मूर्धाभिषिक्त क्षत्रिय राजा असतो. तो ऐकतो की, 'अमुक नावाच्या क्षत्रियाचा क्षत्रियांनी क्षत्रिय-राज्याभिषेकाने अभिषेक केला आहे.' त्याच्या मनात असा विचार येत नाही की, 'क्षत्रिय माझाही कधी क्षत्रिय-राज्याभिषेकाने अभिषेक करतील का?' असे का? कारण, भिक्षूंनो, अभिषेक होण्यापूर्वी त्याच्या मनात अभिषेकाची जी अपेक्षा होती, ती आता (अभिषेक झाल्यामुळे) शांत झाली आहे. भिक्षूंनो, याला अपेक्षा संपलेला (विगतास) मनुष्य म्हटले जाते. भिक्षूंनो, हे तीन प्रकारचे मनुष्य जगात अस्तित्वात आहेत.

‘‘Evamevaṃ [Pg.107] kho, bhikkhave, tayo puggalā santo saṃvijjamānā bhikkhūsu. Katame tayo? Nirāso, āsaṃso, vigatāso. Katamo ca, bhikkhave, puggalo nirāso? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo dussīlo hoti pāpadhammo asuci saṅkassarasamācāro paṭicchannakammanto assamaṇo samaṇapaṭiñño abrahmacārī brahmacāripaṭiñño antopūti avassuto kasambujāto. So suṇāti – ‘itthannāmo kira bhikkhu āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharatī’ti. Tassa na evaṃ hoti – ‘kudāssu nāma ahampi āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissāmī’ti! Ayaṃ vuccati, bhikkhave, puggalo nirāso.

त्याचप्रमाणे, भिक्षूंनो, भिक्षूंमध्येही हे तीन प्रकारचे मनुष्य अस्तित्वात आहेत. कोणते तीन? निरास (अपेक्षारहित), आसंस (अपेक्षा बाळगणारा) आणि विगतास (अपेक्षा संपलेला). आणि भिक्षूंनो, अपेक्षारहित (निरास) मनुष्य कोणता? भिक्षूंनो, या शासनात एखादा मनुष्य दुःशील (शील नसलेला), पापी स्वभावाचा, अपवित्र, संशयास्पद आचरणाचा, आपली दुष्कृत्ये लपवणारा, श्रमण नसतानाही स्वतःला श्रमण म्हणवणारा, ब्रह्मचारी नसतानाही स्वतःला ब्रह्मचारी म्हणवणारा, आतून सडलेला, वासनांनी माखलेला आणि कचऱ्यासारखा घाणेरडा असतो. तो ऐकतो की, 'अमुक नावाचे भिक्षू आसवांच्या क्षयामुळे, आसवरहित अशा चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्तीला याच जन्मात स्वतः उच्च ज्ञानाने साक्षात करून, त्यात प्रविष्ट होऊन विहरत आहेत.' तरीही त्याच्या मनात असा विचार येत नाही की, 'मीसुद्धा कधी आसवांच्या क्षयामुळे, आसवरहित अशा चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्तीला याच जन्मात स्वतः उच्च ज्ञानाने साक्षात करून, त्यात प्रविष्ट होऊन विहरेन का?' भिक्षूंनो, याला अपेक्षारहित (निरास) मनुष्य म्हटले जाते.

‘‘Katamo ca, bhikkhave, puggalo āsaṃso? Idha, bhikkhave, bhikkhu sīlavā hoti kalyāṇadhammo. So suṇāti āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharatī’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘kudāssu nāma ahampi āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissāmī’ti! Ayaṃ vuccati, bhikkhave, puggalo āsaṃso.

आणि भिक्षूंनो, अपेक्षा बाळगणारा (आसंस) मनुष्य कोणता? भिक्षूंनो, या शासनात एखादे भिक्षू शीलवान आणि कल्याणकारी स्वभावाचे असतात. ते ऐकतात की, 'अमुक नावाचे भिक्षू आसवांच्या क्षयामुळे, आसवरहित अशा चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्तीला याच जन्मात स्वतः उच्च ज्ञानाने साक्षात करून, त्यात प्रविष्ट होऊन विहरत आहेत.' तेव्हा त्यांच्या मनात असा विचार येतो की, 'मीसुद्धा कधी आसवांच्या क्षयामुळे, आसवरहित अशा चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्तीला याच जन्मात स्वतः उच्च ज्ञानाने साक्षात करून, त्यात प्रविष्ट होऊन विहरेन का?' भिक्षूंनो, याला अपेक्षा बाळगणारी (आसंस) मनुष्य म्हटले जाते.

‘‘Katamo ca, bhikkhave, puggalo vigatāso? Idha, bhikkhave, bhikkhu arahaṃ hoti khīṇāsavo. So suṇāti – ‘itthannāmo kira bhikkhu āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharatī’ti. Tassa na evaṃ hoti – ‘kudāssu nāma ahampi āsavānaṃ khayā…pe… sacchikatvā upasampajja viharissāmī’ti! Taṃ kissa hetu? Yā hissa, bhikkhave, pubbe avimuttassa vimuttāsā sā paṭippassaddhā. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, puggalo vigatāso. Ime kho, bhikkhave, tayo puggalā santo saṃvijjamānā bhikkhūsū’’ti. Tatiyaṃ.

"भिक्खूहो, अपेक्षा विरहित (विगत-आस) व्यक्ती कोणती? भिक्खूहो, या शासनात एखादा भिक्खू अर्हत असतो, ज्याचे आसव नष्ट झाले आहेत (क्षीणासव). तो ऐकतो – 'अमुक नावाच्या भिक्खूने आसवांच्या क्षयामुळे आसवरहित चेतोविमुत्ती आणि प्रज्ञाविमुत्ती याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने (उच्च ज्ञानाने) साक्षात करून, त्यात प्रवेश करून तो विहरत आहे.' त्याला असा विचार येत नाही – 'मी सुद्धा कधी बरं आसवांच्या क्षयामुळे... साक्षात करून, त्यात प्रवेश करून विहरेन!' याचे कारण काय? कारण, भिक्खूहो, पूर्वी जेव्हा तो विमुक्त झाला नव्हता, तेव्हा विमुक्तीची जी त्याची अपेक्षा (इच्छा) होती, ती आता शांत झाली आहे. भिक्खूहो, याला अपेक्षा विरहित (विगत-आस) व्यक्ती असे म्हणतात. भिक्खूहो, हेच ते तीन प्रकारचे लोक भिक्खूंमध्ये अस्तित्वात आहेत." तिसरे (सुत्त).

4. Cakkavattisuttaṃ

४. चक्कवत्तिसुत्त (चक्रवर्ती सुत्त)

14. ‘‘Yopi so, bhikkhave, rājā cakkavattī dhammiko dhammarājā sopi na arājakaṃ cakkaṃ vattetī’’ti. Evaṃ vutte aññataro bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca [Pg.108] – ‘‘ko pana, bhante, rañño cakkavattissa dhammikassa dhammarañño rājā’’ti ? ‘‘Dhammo, bhikkhū’’ti bhagavā avoca – ‘‘idha, bhikkhu, rājā cakkavattī dhammiko dhammarājā dhammaṃyeva nissāya dhammaṃ sakkaronto dhammaṃ garuṃ karonto dhammaṃ apacāyamāno dhammaddhajo dhammaketu dhammādhipateyyo dhammikaṃ rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidahati antojanasmiṃ’’.

१४. "भिक्खूहो, जो धार्मिक, धर्मराज चक्रवर्ती राजा असतो, तो देखील राजाशिवाय (सर्वोच्च शासकाशिवाय) चक्र फिरवत नाही." असे म्हटले असता, एका भिक्खूने भगवंतांना विचारले – "पण भंते, त्या धार्मिक, धर्मराज चक्रवर्ती राजाचा राजा कोण आहे?" भगवंतांनी उत्तर दिले – "भिक्खू, तो म्हणजे 'धम्म' होय. भिक्खू, या जगात धार्मिक, धर्मराज चक्रवर्ती राजा धम्माचाच आश्रय घेऊन, धम्माचाच आदर करून, धम्माचाच सन्मान करून, धम्माचीच पूजा करून, धम्मालाच आपला ध्वज, धम्मालाच आपला केतू (निशाण) आणि धम्मालाच आपले अधिपती मानून आपल्या अंतःपुरातील लोकांचे (कुटुंबीयांचे) धम्मानुसार रक्षण, आवरण (निवारा) आणि गुप्तता (सुरक्षा) सुनिश्चित करतो."

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhu, rājā cakkavattī dhammiko dhammarājā dhammaṃyeva nissāya dhammaṃ sakkaronto dhammaṃ garuṃ karonto dhammaṃ apacāyamāno dhammaddhajo dhammaketu dhammādhipateyyo dhammikaṃ rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidahati khattiyesu, anuyantesu, balakāyasmiṃ, brāhmaṇagahapatikesu, negamajānapadesu, samaṇabrāhmaṇesu, migapakkhīsu. Sa kho so bhikkhu rājā cakkavattī dhammiko dhammarājā dhammaṃyeva nissāya dhammaṃ sakkaronto dhammaṃ garuṃ karonto dhammaṃ apacāyamāno dhammaddhajo dhammaketu dhammādhipateyyo dhammikaṃ rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidahitvā antojanasmiṃ, dhammikaṃ rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidahitvā khattiyesu, anuyantesu, balakāyasmiṃ, brāhmaṇagahapatikesu, negamajānapadesu, samaṇabrāhmaṇesu, migapakkhīsu, dhammeneva cakkaṃ vatteti. Taṃ hoti cakkaṃ appaṭivattiyaṃ kenaci manussabhūtena paccatthikena pāṇinā.

"पुन्हा, भिक्खू, तो धार्मिक, धर्मराज चक्रवर्ती राजा धम्माचाच आश्रय घेऊन, धम्माचाच आदर करून, धम्माचाच सन्मान करून, धम्माचीच पूजा करून, धम्मालाच आपला ध्वज, धम्मालाच आपला केतू आणि धम्मालाच आपले अधिपती मानून क्षत्रिय मांडलिक राजे, सैन्यदल, ब्राह्मण व गृहपती, नगरातील व ग्रामीण भागातील लोक, श्रमण व ब्राह्मण, आणि पशू-पक्षी यांच्यासाठी धम्मानुसार रक्षण, आवरण आणि सुरक्षा सुनिश्चित करतो. भिक्खू, तो धार्मिक, धर्मराज चक्रवर्ती राजा धम्माचाच आश्रय घेऊन, धम्माचाच आदर करून, धम्माचाच सन्मान करून, धम्माचीच पूजा करून, धम्मालाच आपला ध्वज, धम्मालाच आपला केतू आणि धम्मालाच आपले अधिपती मानून आपल्या अंतःपुरातील लोकांसाठी धम्मानुसार रक्षण, आवरण आणि सुरक्षा सुनिश्चित करून; तसेच क्षत्रिय मांडलिक राजे, सैन्यदल, ब्राह्मण व गृहपती, नगरातील व ग्रामीण भागातील लोक, श्रमण व ब्राह्मण, आणि पशू-पक्षी यांच्यासाठी धम्मानुसार रक्षण, आवरण आणि सुरक्षा सुनिश्चित करून धम्मानेच चक्र फिरवतो. ते चक्र कोणत्याही मानवी शत्रूद्वारे किंवा प्राण्याद्वारे मागे फिरवले जाऊ शकत नाही."

‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhu, tathāgato arahaṃ sammāsambuddho dhammiko dhammarājā dhammaṃyeva nissāya dhammaṃ sakkaronto dhammaṃ garuṃ karonto dhammaṃ apacāyamāno dhammaddhajo dhammaketu dhammādhipateyyo dhammikaṃ rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidahati kāyakammasmiṃ – ‘evarūpaṃ kāyakammaṃ sevitabbaṃ, evarūpaṃ kāyakammaṃ na sevitabba’’’nti.

"तसेच, भिक्खूहो, तथागत, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, धार्मिक धर्मराज धम्माचाच आश्रय घेऊन, धम्माचाच आदर करून, धम्माचाच सन्मान करून, धम्माचीच पूजा करून, धम्मालाच आपला ध्वज, धम्मालाच आपला केतू आणि धम्मालाच आपले अधिपती मानून कायिक कर्माच्या (शारीरिक कृतींच्या) बाबतीत धम्मानुसार रक्षण, आवरण आणि सुरक्षा सुनिश्चित करतात की – 'अशा प्रकारच्या कायिक कर्माचे आचरण करावे, अशा प्रकारच्या कायिक कर्माचे आचरण करू नये.'"

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhu, tathāgato arahaṃ sammāsambuddho dhammiko dhammarājā dhammaṃyeva nissāya dhammaṃ sakkaronto dhammaṃ garuṃ karonto dhammaṃ apacāyamāno dhammaddhajo dhammaketu dhammādhipateyyo dhammikaṃ rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidahati vacīkammasmiṃ – ‘evarūpaṃ vacīkammaṃ sevitabbaṃ, evarūpaṃ vacīkammaṃ na sevitabba’nti…pe… manokammasmiṃ – ‘evarūpaṃ manokammaṃ sevitabbaṃ, evarūpaṃ manokammaṃ na sevitabba’’’nti.

"पुन्हा, भिक्खूहो, तथागत, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, धार्मिक धर्मराज धम्माचाच आश्रय घेऊन, धम्माचाच आदर करून, धम्माचाच सन्मान करून, धम्माचीच पूजा करून, धम्मालाच आपला ध्वज, धम्मालाच आपला केतू आणि धम्मालाच आपले अधिपती मानून वाचिक कर्माच्या (वाणीच्या कृतींच्या) बाबतीत धम्मानुसार रक्षण, आवरण आणि सुरक्षा सुनिश्चित करतात की – 'अशा प्रकारच्या वाचिक कर्माचे आचरण करावे, अशा प्रकारच्या वाचिक कर्माचे आचरण करू नये'... तसेच मानसिक कर्माच्या (मनाच्या कृतींच्या) बाबतीत धम्मानुसार रक्षण, आवरण आणि सुरक्षा सुनिश्चित करतात की – 'अशा प्रकारच्या मानसिक कर्माचे आचरण करावे, अशा प्रकारच्या मानसिक कर्माचे आचरण करू नये.'"

‘‘Sa [Pg.109] kho so, bhikkhu, tathāgato arahaṃ sammāsambuddho dhammiko dhammarājā dhammaṃyeva nissāya dhammaṃ sakkaronto dhammaṃ garuṃ karonto dhammaṃ apacāyamāno dhammaddhajo dhammaketu dhammādhipateyyo dhammikaṃ rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidahitvā kāyakammasmiṃ, dhammikaṃ rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidahitvā vacīkammasmiṃ, dhammikaṃ rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidahitvā manokammasmiṃ, dhammeneva anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavatteti. Taṃ hoti cakkaṃ appaṭivattiyaṃ samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kenaci vā lokasmi’’nti. Catutthaṃ.

"भिक्खूहो, ते तथागत, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, धार्मिक धर्मराज धम्माचाच आश्रय घेऊन, धम्माचाच आदर करून, धम्माचाच सन्मान करून, धम्माचीच पूजा करून, धम्मालाच आपला ध्वज, धम्मालाच आपला केतू आणि धम्मालाच आपले अधिपती मानून कायिक कर्माच्या बाबतीत धम्मानुसार रक्षण, आवरण आणि सुरक्षा सुनिश्चित करून; वाचिक कर्माच्या बाबतीत धम्मानुसार रक्षण, आवरण आणि सुरक्षा सुनिश्चित करून; आणि मानसिक कर्माच्या बाबतीत धम्मानुसार रक्षण, आवरण आणि सुरक्षा सुनिश्चित करून धम्मानेच अनुत्तर (सर्वश्रेष्ठ) धम्मचक्र प्रवर्तित करतात. ते धम्मचक्र या जगात कोणत्याही श्रमणाद्वारे, ब्राह्मणाद्वारे, देवांद्वारे, माराद्वारे, ब्रह्माद्वारे किंवा इतर कोणाद्वारेही मागे फिरवले जाऊ शकत नाही." चौथे (सुत्त).

5. Sacetanasuttaṃ

५. सचेतनसुत्त (सचेतन सुत्त)

15. Ekaṃ samayaṃ bhagavā bārāṇasiyaṃ viharati isipatane migadāye. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

१५. एकदा भगवान वाराणसी येथे इसिपतन येथील मिगदाय (सारनाथ येथील मृगदाय) मध्ये विहरत होते. तेथे भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – "भिक्खूहो!" "भंते!" त्या भिक्खूंनी भगवंतांना प्रतिसाद दिला. भगवान म्हणाले –

‘‘Bhūtapubbaṃ, bhikkhave, rājā ahosi sacetano nāma. Atha kho, bhikkhave, rājā sacetano rathakāraṃ āmantesi – ‘ito me, samma rathakāra, channaṃ māsānaṃ accayena saṅgāmo bhavissati. Sakkhissasi me, samma rathakāra, navaṃ cakkayugaṃ kātu’nti? ‘Sakkomi devā’ti kho, bhikkhave, rathakāro rañño sacetanassa paccassosi. Atha kho, bhikkhave, rathakāro chahi māsehi chārattūnehi ekaṃ cakkaṃ niṭṭhāpesi. Atha kho, bhikkhave, rājā sacetano rathakāraṃ āmantesi – ‘ito me, samma rathakāra, channaṃ divasānaṃ accayena saṅgāmo bhavissati, niṭṭhitaṃ navaṃ cakkayuga’nti? ‘Imehi kho, deva, chahi māsehi chārattūnehi ekaṃ cakkaṃ niṭṭhita’nti. ‘Sakkhissasi pana me, samma rathakāra, imehi chahi divasehi dutiyaṃ cakkaṃ niṭṭhāpetu’nti? ‘Sakkomi devā’ti kho, bhikkhave, rathakāro chahi divasehi dutiyaṃ cakkaṃ niṭṭhāpetvā navaṃ cakkayugaṃ ādāya yena rājā sacetano tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā rājānaṃ sacetanaṃ etadavoca – ‘idaṃ te, deva, navaṃ cakkayugaṃ niṭṭhita’nti. ‘Yañca te idaṃ, samma rathakāra, cakkaṃ chahi māsehi niṭṭhitaṃ chārattūnehi yañca te idaṃ cakkaṃ chahi divasehi niṭṭhitaṃ, imesaṃ kiṃ nānākaraṇaṃ? Nesāhaṃ kiñci nānākaraṇaṃ passāmī’ti. ‘Atthesaṃ, deva, nānākaraṇaṃ. Passatu devo nānākaraṇa’’’nti.

भिक्खूहो, पूर्वी सचेतन नावाचा एक राजा होऊन गेला. भिक्खूहो, एकदा राजा सचेतनाने रथकाराला बोलावून विचारले – 'मित्रा रथकारा, आजपासून सहा महिन्यांनी माझे युद्ध होणार आहे. मित्रा रथकारा, तू माझ्यासाठी चाकांची नवीन जोडी बनवू शकशील का?' रथकाराने राजा सचेतनाला उत्तर दिले, 'महाराज, मी बनवू शकेन.' भिक्खूहो, त्यानंतर त्या रथकाराने सहा महिने पूर्ण होण्यास सहा दिवस कमी असताना एक चाक पूर्ण केले. भिक्खूहो, तेव्हा राजा सचेतनाने रथकाराला विचारले – 'मित्रा रथकारा, आजपासून सहा दिवसांनी माझे युद्ध होणार आहे, चाकांची नवीन जोडी तयार झाली का?' रथकाराने उत्तर दिले, 'महाराज, या सहा महिने पूर्ण होण्यास सहा दिवस कमी असलेल्या काळात मी एक चाक पूर्ण केले आहे.' राजा म्हणाला, 'पण मित्रा रथकारा, तू या उरलेल्या सहा दिवसांत माझ्यासाठी दुसरे चाक पूर्ण करू शकशील का?' रथकाराने उत्तर दिले, 'महाराज, मी करू शकेन.' भिक्खूहो, मग त्या रथकाराने सहा दिवसांत दुसरे चाक पूर्ण केले आणि चाकांची ती नवीन जोडी घेऊन तो राजा सचेतनाकडे गेला. तिथे पोहोचून तो राजा सचेतनाला म्हणाला – 'महाराज, आपल्यासाठी चाकांची ही नवीन जोडी तयार आहे.' राजा म्हणाला, 'मित्रा रथकारा, जे चाक तू सहा महिने पूर्ण होण्यास सहा दिवस कमी असताना बनवले आणि जे चाक तू केवळ सहा दिवसांत बनवले, या दोन्हीमध्ये काय फरक आहे? मला तर या दोन्हीमध्ये काहीच फरक दिसत नाही.' रथकार म्हणाला, 'महाराज, यांच्यात फरक आहे. महाराजांनी तो फरक प्रत्यक्ष पाहावा.'

‘‘Atha [Pg.110] kho, bhikkhave, rathakāro yaṃ taṃ cakkaṃ chahi divasehi niṭṭhitaṃ taṃ pavattesi. Taṃ pavattitaṃ samānaṃ yāvatikā abhisaṅkhārassa gati tāvatikaṃ gantvā ciṅgulāyitvā bhūmiyaṃ papati. Yaṃ pana taṃ cakkaṃ chahi māsehi niṭṭhitaṃ chārattūnehi taṃ pavattesi. Taṃ pavattitaṃ samānaṃ yāvatikā abhisaṅkhārassa gati tāvatikaṃ gantvā akkhāhataṃ maññe aṭṭhāsi.

भिक्खूहो, त्यानंतर रथकाराने जे चाक सहा दिवसांत तयार केले होते, ते फिरवले. ते फिरवल्यानंतर, गतीचा जोर असेपर्यंत ते फिरत गेले आणि नंतर डगमगून जमिनीवर पडले. परंतु, जे चाक सहा महिने पूर्ण होण्यास सहा दिवस कमी असताना तयार केले होते, ते जेव्हा त्याने फिरवले, तेव्हा ते फिरवल्यानंतर गतीचा जोर असेपर्यंत फिरत गेले आणि जणू काही आसावर घट्ट बसवल्यासारखे स्थिर उभे राहिले.

‘‘‘Ko nu kho, samma rathakāra, hetu ko paccayo yamidaṃ cakkaṃ chahi divasehi niṭṭhitaṃ taṃ pavattitaṃ samānaṃ yāvatikā abhisaṅkhārassa gati tāvatikaṃ gantvā ciṅgulāyitvā bhūmiyaṃ papati? Ko pana, samma rathakāra, hetu ko paccayo yamidaṃ cakkaṃ chahi māsehi niṭṭhitaṃ chārattūnehi taṃ pavattitaṃ samānaṃ yāvatikā abhisaṅkhārassa gati tāvatikaṃ gantvā akkhāhataṃ maññe aṭṭhāsī’ti? ‘Yamidaṃ, deva, cakkaṃ chahi divasehi niṭṭhitaṃ tassa nemipi savaṅkā sadosā sakasāvā, arāpi savaṅkā sadosā sakasāvā, nābhipi savaṅkā sadosā sakasāvā. Taṃ nemiyāpi savaṅkattā sadosattā sakasāvattā, arānampi savaṅkattā sadosattā sakasāvattā, nābhiyāpi savaṅkattā sadosattā sakasāvattā pavattitaṃ samānaṃ yāvatikā abhisaṅkhārassa gati tāvatikaṃ gantvā ciṅgulāyitvā bhūmiyaṃ papati. Yaṃ pana taṃ, deva, cakkaṃ chahi māsehi niṭṭhitaṃ chārattūnehi tassa nemipi avaṅkā adosā akasāvā, arāpi avaṅkā adosā akasāvā, nābhipi avaṅkā adosā akasāvā. Taṃ nemiyāpi avaṅkattā adosattā akasāvattā, arānampi avaṅkattā adosattā akasāvattā, nābhiyāpi avaṅkattā adosattā akasāvattā pavattitaṃ samānaṃ yāvatikā abhisaṅkhārassa gati tāvatikaṃ gantvā akkhāhataṃ maññe aṭṭhāsī’’’ti.

राजा म्हणाला, 'मित्रा रथकारा, जे चाक सहा दिवसांत तयार झाले होते, ते फिरवल्यानंतर गतीचा जोर असेपर्यंत फिरत जाऊन, डगमगून जमिनीवर पडले, याचे काय कारण आणि काय हेतू आहे? आणि मित्रा रथकारा, जे चाक सहा महिने पूर्ण होण्यास सहा दिवस कमी असताना तयार झाले होते, ते फिरवल्यानंतर गतीचा जोर असेपर्यंत फिरत जाऊन जणू काही आसावर घट्ट बसवल्यासारखे स्थिर राहिले, याचे काय कारण आणि काय हेतू आहे?' रथकाराने उत्तर दिले, 'महाराज, जे चाक सहा दिवसांत तयार झाले, त्याची धाव (नेमी) वाकडी, सदोष आणि कमकुवत होती; त्याचे आरे देखील वाकडे, सदोष आणि कमकुवत होते; आणि त्याची नाभी (मध्यभाग) देखील वाकडी, सदोष आणि कमकुवत होती. धाव वाकडी, सदोष आणि कमकुवत असल्यामुळे; आरे वाकडे, सदोष आणि कमकुवत असल्यामुळे; आणि नाभी वाकडी, सदोष आणि कमकुवत असल्यामुळे, ते चाक फिरवले असता गतीचा जोर असेपर्यंत फिरत गेले आणि डगमगून जमिनीवर पडले. परंतु महाराज, जे चाक सहा महिने पूर्ण होण्यास सहा दिवस कमी असताना तयार झाले, त्याची धाव सरळ, निर्दोष आणि मजबूत आहे; त्याचे आरे देखील सरळ, निर्दोष आणि मजबूत आहेत; आणि त्याची नाभी देखील सरळ, निर्दोष आणि मजबूत आहे. धाव सरळ, निर्दोष आणि मजबूत असल्यामुळे; आरे सरळ, निर्दोष आणि मजबूत असल्यामुळे; आणि नाभी सरळ, निर्दोष आणि मजबूत असल्यामुळे, ते चाक फिरवले असता गतीचा जोर असेपर्यंत फिरत गेले आणि जणू काही आसावर घट्ट बसवल्यासारखे स्थिर राहिले.'

‘‘Siyā kho pana, bhikkhave, tumhākaṃ evamassa – ‘añño nūna tena samayena so rathakāro ahosī’ti! Na kho panetaṃ, bhikkhave, evaṃ daṭṭhabbaṃ. Ahaṃ tena samayena so rathakāro ahosiṃ. Tadāhaṃ, bhikkhave, kusalo dāruvaṅkānaṃ dārudosānaṃ dārukasāvānaṃ. Etarahi kho panāhaṃ, bhikkhave, arahaṃ sammāsambuddho kusalo kāyavaṅkānaṃ kāyadosānaṃ [Pg.111] kāyakasāvānaṃ, kusalo vacīvaṅkānaṃ vacīdosānaṃ vacīkasāvānaṃ, kusalo manovaṅkānaṃ manodosānaṃ manokasāvānaṃ. Yassa kassaci, bhikkhave, bhikkhussa vā bhikkhuniyā vā kāyavaṅko appahīno kāyadoso kāyakasāvo, vacīvaṅko appahīno vacīdoso vacīkasāvo, manovaṅko appahīno manodoso manokasāvo, evaṃ papatitā te, bhikkhave, imasmā dhammavinayā, seyyathāpi taṃ cakkaṃ chahi divasehi niṭṭhitaṃ.

भिक्खूहो, तुम्हाला कदाचित असे वाटेल की, 'त्या काळी तो रथकार कोणी दुसराच असेल!' पण भिक्खूहो, असे मानू नका. त्या काळी तो रथकार मीच होतो. भिक्खूहो, तेव्हा मी लाकडाचा वाकडेपणा, लाकडाचे दोष आणि लाकडाचा कमकुवतपणा ओळखण्यात कुशल होतो. परंतु भिक्खूहो, आता मी अर्हत, सम्यक्संबुद्ध असून, कायेचा (शरीराचा) वाकडेपणा, कायेचे दोष आणि कायेचा मळ ओळखण्यात कुशल आहे; वाचेचा वाकडेपणा, वाचेचे दोष आणि वाचेचा मळ ओळखण्यात कुशल आहे; आणि मनाचा वाकडेपणा, मनाचे दोष आणि मनाचा मळ ओळखण्यात कुशल आहे. भिक्खूहो, ज्या कोणत्याही भिक्खूने किंवा भिक्खुणीने कायेचा वाकडेपणा, कायेचे दोष आणि कायेचा मळ सोडलेला नाही; वाचेचा वाकडेपणा, वाचेचे दोष आणि वाचेचा मळ सोडलेला नाही; मनाचा वाकडेपणा, मनाचे दोष आणि मनाचा मळ सोडलेला नाही; ते भिक्खू किंवा भिक्खुणी या धम्म-विनयातून तसेच पतन पावतात, जसे ते सहा दिवसांत तयार केलेले चाक जमिनीवर पडले.

‘‘Yassa kassaci, bhikkhave, bhikkhussa vā bhikkhuniyā vā kāyavaṅko pahīno kāyadoso kāyakasāvo, vacīvaṅko pahīno vacīdoso vacīkasāvo, manovaṅko pahīno manodoso manokasāvo, evaṃ patiṭṭhitā te, bhikkhave, imasmiṃ dhammavinaye, seyyathāpi taṃ cakkaṃ chahi māsehi niṭṭhitaṃ chārattūnehi.

भिक्खूहो, ज्या कोणत्याही भिक्खूने किंवा भिक्खुणीने कायेचा वाकडेपणा, कायेचे दोष आणि कायेचा मळ नष्ट केला आहे; वाचेचा वाकडेपणा, वाचेचे दोष आणि वाचेचा मळ नष्ट केला आहे; मनाचा वाकडेपणा, मनाचे दोष आणि मनाचा मळ नष्ट केला आहे; ते भिक्खू किंवा भिक्खुणी या धम्म-विनयात तसेच दृढपणे प्रतिष्ठित राहतात, जसे ते सहा महिने पूर्ण होण्यास सहा दिवस कमी असताना तयार केलेले चाक स्थिर राहिले.

‘‘Tasmātiha, bhikkhave, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘kāyavaṅkaṃ pajahissāma kāyadosaṃ kāyakasāvaṃ, vacīvaṅkaṃ pajahissāma vacīdosaṃ vacīkasāvaṃ, manovaṅkaṃ pajahissāma manodosaṃ manokasāva’nti. Evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabba’’nti. Pañcamaṃ.

म्हणूनच, भिक्खूहो, तुम्ही स्वतःला असे प्रशिक्षित केले पाहिजे – 'आम्ही कायेचा वाकडेपणा, कायेचे दोष आणि कायेचा मळ सोडून देऊ; आम्ही वाचेचा वाकडेपणा, वाचेचे दोष आणि वाचेचा मळ सोडून देऊ; आम्ही मनाचा वाकडेपणा, मनाचे दोष आणि मनाचा मळ सोडून देऊ.' भिक्खूहो, तुम्ही स्वतःला असेच प्रशिक्षित केले पाहिजे.

6. Apaṇṇakasuttaṃ

६. अपण्णक सुत्त

16. ‘‘Tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu apaṇṇakapaṭipadaṃ paṭipanno hoti, yoni cassa āraddhā hoti āsavānaṃ khayāya. Katamehi tīhi? Idha, bhikkhave, bhikkhu indriyesu guttadvāro hoti, bhojane mattaññū hoti, jāgariyaṃ anuyutto hoti.

१६. भिक्खूहो, तीन गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू हा अचूक मार्गाचे (अपण्णक प्रतिपदेचे) आचरण करणारा असतो आणि आसवांच्या क्षयासाठी त्याचे प्रयत्न योग्य दिशेने सुरू असतात. कोणते तीन गुण? भिक्खूहो, या धम्म-विनयात भिक्खू आपल्या इंद्रियांच्या द्वारांचे रक्षण करणारा असतो, भोजनाच्या बाबतीत मर्यादेचे पालन करणारा असतो आणि जागरूकतेचा निरंतर अभ्यास करणारा असतो.

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu indriyesu guttadvāro hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjati. Sotena saddaṃ sutvā… ghānena gandhaṃ ghāyitvā… jivhāya rasaṃ sāyitvā… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā… manasā dhammaṃ viññāya na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ [Pg.112] manindriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati manindriyaṃ, manindriye saṃvaraṃ āpajjati. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu indriyesu guttadvāro hoti.

भिक्खूहो, भिक्खू इंद्रियांच्या बाबतीत सुरक्षित दाराचा (गुप्तद्वार) कसा होतो? येथे, भिक्खूहो, भिक्खू डोळ्यांनी रूप पाहून त्याच्या बाह्य लक्षणांचे (निमित्त) ग्रहण करत नाही आणि त्याच्या उप-लक्षणांचे (अनुव्यंजन) ग्रहण करत नाही. कारण, जर त्याने चक्षुरिंद्रिय असंयत ठेवून विहार केला, तर लोभ (अभिज्झा) आणि मनस्ताप (दोमनस्स) हे पापी अकुशल धर्म त्याच्या चित्तात प्रवेश करतील; म्हणून तो त्याच्या संयमासाठी (संवरासाठी) प्रयत्न करतो, चक्षुरिंद्रियाचे रक्षण करतो आणि चक्षुरिंद्रियाचा संवर करतो. कानाने शब्द ऐकून... नाकाने गंध हुंगून... जिभेने रस चाखून... शरीराने स्पर्शाचा अनुभव घेऊन... मनाने धम्माचे (विचारांचे) ज्ञान करून घेऊन तो बाह्य लक्षणांचे ग्रहण करत नाही आणि उप-लक्षणांचे ग्रहण करत नाही. कारण, जर त्याने मनेंद्रिय असंयत ठेवून विहार केला, तर लोभ आणि मनस्ताप हे पापी अकुशल धर्म त्याच्या चित्तात प्रवेश करतील; म्हणून तो त्याच्या संयमासाठी प्रयत्न करतो, मनेंद्रियाचे रक्षण करतो आणि मनेंद्रियाचा संवर करतो. भिक्खूहो, अशा प्रकारे भिक्खू इंद्रियांच्या बाबतीत सुरक्षित दाराचा होतो.

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu bhojane mattaññū hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu paṭisaṅkhā yoniso āhāraṃ āhāreti – ‘neva davāya na madāya na maṇḍanāya na vibhūsanāya, yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā yāpanāya vihiṃsūparatiyā brahmacariyānuggahāya, iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi, navañca vedanaṃ na uppādessāmi, yātrā ca me bhavissati anavajjatā ca phāsuvihāro cā’ti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu bhojane mattaññū hoti.

भिक्खूहो, भिक्खू भोजनाच्या बाबतीत प्रमाण जाणणारा (मितहारी) कसा होतो? येथे, भिक्खूहो, भिक्खू विचारपूर्वक व योग्य प्रकारे (योनि सो) आहाराचे सेवन करतो – 'खेळ-मजेसाठी नाही, मदासाठी नाही, शरीराच्या सुशोभीकरणासाठी नाही, अलंकरणासाठी नाही; तर केवळ या शरीराच्या स्थितीसाठी, याच्या निर्वाहासाठी, भुकेची पीडा शांत करण्यासाठी आणि ब्रह्मचर्याच्या अनुग्रहासाठी (साहाय्यासाठी). अशा प्रकारे मी जुन्या वेदनेचा (भुकेचा) नाश करीन आणि नवीन वेदना (अतिभोजनाची पीडा) उत्पन्न होऊ देणार नाही. तसेच माझी जीवनयात्रा सुरळीत चालेल, मी निर्दोष राहीन आणि सुखाने विहार करीन.' भिक्खूहो, अशा प्रकारे भिक्खू भोजनाच्या बाबतीत प्रमाण जाणणारा होतो.

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu jāgariyaṃ anuyutto hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu divasaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodheti, rattiyā paṭhamaṃ yāmaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodheti, rattiyā majjhimaṃ yāmaṃ dakkhiṇena passena sīhaseyyaṃ kappeti pāde pādaṃ accādhāya sato sampajāno uṭṭhānasaññaṃ manasi karitvā, rattiyā pacchimaṃ yāmaṃ paccuṭṭhāya caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodheti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu jāgariyaṃ anuyutto hoti. Imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato bhikkhu apaṇṇakapaṭipadaṃ paṭipanno hoti, yoni cassa āraddhā hoti āsavānaṃ khayāyā’’ti. Chaṭṭhaṃ.

भिक्खूहो, भिक्खू जागरूकतेमध्ये (जागृत राहण्यात) तत्पर कसा असतो? येथे, भिक्खूहो, भिक्खू दिवसा चंक्रमण (येरझारा घालणे) आणि बसून राहण्याद्वारे अडथळा आणणाऱ्या धर्मांपासून (नीवरणांपासून) आपले चित्त शुद्ध करतो. रात्रीच्या पहिल्या प्रहरात चंक्रमण आणि बसून राहण्याद्वारे अडथळा आणणाऱ्या धर्मांपासून आपले चित्त शुद्ध करतो. रात्रीच्या मध्यम प्रहरात उजव्या कुशीवर, एका पायावर दुसरा पाय ठेवून, स्मृती आणि संप्रजन्य (जागरूकता व स्पष्ट ज्ञान) ठेवून, उठण्याची संज्ञा मनात धरून सिंहशय्या धारण करतो. रात्रीच्या अंतिम प्रहरात लवकर उठून चंक्रमण आणि बसून राहण्याद्वारे अडथळा आणणाऱ्या धर्मांपासून आपले चित्त शुद्ध करतो. भिक्खूहो, अशा प्रकारे भिक्खू जागरूकतेमध्ये तत्पर असतो. भिक्खूहो, या तीन धर्मांनी युक्त असलेला भिक्खू अचूक मार्गावर (अपण्णक प्रतिपदेवर) आरूढ झालेला असतो आणि आसवांच्या क्षयासाठी त्याचा योग्य प्रयत्न सुरू झालेला असतो. सहावे.

7. Attabyābādhasuttaṃ

७. अत्तब्याबाध सुत्त

17. ‘‘Tayome, bhikkhave, dhammā attabyābādhāyapi saṃvattanti, parabyābādhāyapi saṃvattanti, ubhayabyābādhāyapi saṃvattanti. Katame tayo? Kāyaduccaritaṃ, vacīduccaritaṃ, manoduccaritaṃ. Ime kho, bhikkhave, tayo dhammā attabyābādhāyapi saṃvattanti, parabyābādhāyapi saṃvattanti, ubhayabyābādhāyapi saṃvattanti.

१७. भिक्खूहो, हे तीन धर्म स्वतःच्या पीडेसाठी कारणीभूत ठरतात, इतरांच्या पीडेसाठी कारणीभूत ठरतात आणि दोघांच्याही पीडेसाठी कारणीभूत ठरतात. कोणते तीन? कायिक दुराचरण (कायदुच्चरित), वाचिक दुराचरण (वचीदुच्चरित) आणि मानसिक दुराचरण (मनोदुच्चरित). भिक्खूहो, हेच ते तीन धर्म आहेत जे स्वतःच्या पीडेसाठी, इतरांच्या पीडेसाठी आणि दोघांच्याही पीडेसाठी कारणीभूत ठरतात.

‘‘Tayome, bhikkhave, dhammā nevattabyābādhāyapi saṃvattanti, na parabyābādhāyapi saṃvattanti, na ubhayabyābādhāyapi saṃvattanti. Katame tayo? Kāyasucaritaṃ, vacīsucaritaṃ, manosucaritaṃ. Ime kho, bhikkhave, tayo [Pg.113] dhammā nevattabyābādhāyapi saṃvattanti, na parabyābādhāyapi saṃvattanti, na ubhayabyābādhāyapi saṃvattantī’’ti. Sattamaṃ.

भिक्खूहो, हे तीन धर्म स्वतःच्या पीडेसाठी कारणीभूत ठरत नाहीत, इतरांच्या पीडेसाठी कारणीभूत ठरत नाहीत आणि दोघांच्याही पीडेसाठी कारणीभूत ठरत नाहीत. कोणते तीन? कायिक सदाचरण (कायसुचरित), वाचिक सदाचरण (वचीसुचरित) आणि मानसिक सदाचरण (मनोसुचरित). भिक्खूहो, हेच ते तीन धर्म आहेत जे स्वतःच्या पीडेसाठी, इतरांच्या पीडेसाठी आणि दोघांच्याही पीडेसाठी कारणीभूत ठरत नाहीत. सातवे.

8. Devalokasuttaṃ

८. देवलोक सुत्त

18. ‘‘Sace vo, bhikkhave, aññatitthiyā paribbājakā evaṃ puccheyyuṃ – ‘devalokūpapattiyā, āvuso, samaṇe gotame brahmacariyaṃ vussathā’ti? Nanu tumhe, bhikkhave, evaṃ puṭṭhā aṭṭīyeyyātha harāyeyyātha jiguccheyyāthā’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Iti kira tumhe, bhikkhave, dibbena āyunā aṭṭīyatha harāyatha jigucchatha, dibbena vaṇṇena dibbena sukhena dibbena yasena dibbenādhipateyyena aṭṭīyatha harāyatha jigucchatha; pageva kho pana, bhikkhave, tumhehi kāyaduccaritena aṭṭīyitabbaṃ harāyitabbaṃ jigucchitabbaṃ, vacīduccaritena… manoduccaritena aṭṭīyitabbaṃ harāyitabbaṃ jigucchitabba’’nti. Aṭṭhamaṃ.

१८. भिक्खूहो, जर इतर पंथांचे (अन्यतीर्थीय) परिव्राजक तुम्हाला असे विचारतील की – 'मित्रांनो, तुम्ही श्रमण गोतमांच्या मार्गदर्शनाखाली देवलोकात जन्म मिळवण्यासाठी ब्रह्मचर्य पाळता का?' तर भिक्खूहो, असा प्रश्न विचारल्यावर तुम्हाला त्रास (किंवा संकोच) वाटणार नाही का, लाज वाटणार नाही का आणि घृणा वाटणार नाही का? 'होय, भंते!' अशा प्रकारे, भिक्खूहो, जर तुम्ही दिव्य आयुष्याबद्दल संकोच बाळगता, लाज बाळगता आणि घृणा करता; दिव्य वर्ण, दिव्य सुख, दिव्य यश आणि दिव्य अधिपत्याबद्दल संकोच बाळगता, लाज बाळगता आणि घृणा करता; तर मग भिक्खूहो, तुम्ही कायिक दुराचरणाबद्दल कितीतरी आधी संकोच बाळगला पाहिजे, लाज बाळगली पाहिजे आणि घृणा केली पाहिजे! वाचिक दुराचरणाबद्दल... मानसिक दुराचरणाबद्दल संकोच बाळगला पाहिजे, लाज बाळगली पाहिजे आणि घृणा केली पाहिजे. आठवे.

9. Paṭhamapāpaṇikasuttaṃ

९. प्रथम पापणीक सुत्त

19. ‘‘Tīhi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato pāpaṇiko abhabbo anadhigataṃ vā bhogaṃ adhigantuṃ, adhigataṃ vā bhogaṃ phātiṃ kātuṃ. Katamehi tīhi? Idha, bhikkhave, pāpaṇiko pubbaṇhasamayaṃ na sakkaccaṃ kammantaṃ adhiṭṭhāti, majjhanhikasamayaṃ na sakkaccaṃ kammantaṃ adhiṭṭhāti, sāyanhasamayaṃ na sakkaccaṃ kammantaṃ adhiṭṭhāti. Imehi kho, bhikkhave, tīhi aṅgehi samannāgato pāpaṇiko abhabbo anadhigataṃ vā bhogaṃ adhigantuṃ, adhigataṃ vā bhogaṃ phātiṃ kātuṃ.

१९. भिक्खूहो, तीन गुणांनी (अंगांनी) युक्त असलेला दुकानदार न मिळालेली संपत्ती मिळवण्यास किंवा मिळालेल्या संपत्तीत वृद्धी करण्यास असमर्थ ठरतो. कोणत्या तीन गुणांनी? येथे, भिक्खूहो, दुकानदार सकाळच्या वेळी आपल्या व्यापाराचे काम काळजीपूर्वक करत नाही, दुपारच्या वेळी आपल्या व्यापाराचे काम काळजीपूर्वक करत नाही आणि संध्याकाळच्या वेळी आपल्या व्यापाराचे काम काळजीपूर्वक करत नाही. भिक्खूहो, या तीन गुणांनी युक्त असलेला दुकानदार न मिळालेली संपत्ती मिळवण्यास किंवा मिळालेल्या संपत्तीत वृद्धी करण्यास असमर्थ ठरतो.

‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato bhikkhu abhabbo anadhigataṃ vā kusalaṃ dhammaṃ adhigantuṃ, adhigataṃ vā kusalaṃ dhammaṃ phātiṃ kātuṃ. Katamehi tīhi? Idha, bhikkhave, bhikkhu pubbaṇhasamayaṃ na sakkaccaṃ samādhinimittaṃ adhiṭṭhāti, majjhanhikasamayaṃ na sakkaccaṃ samādhinimittaṃ adhiṭṭhāti, sāyanhasamayaṃ na sakkaccaṃ samādhinimittaṃ adhiṭṭhāti. Imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato bhikkhu abhabbo anadhigataṃ vā kusalaṃ dhammaṃ adhigantuṃ, adhigataṃ vā kusalaṃ dhammaṃ phātiṃ kātuṃ.

त्याचप्रमाणे, भिक्खूहो, तीन धर्मांनी युक्त असलेला भिक्खू न मिळालेला कुशल धर्म मिळवण्यास किंवा मिळालेल्या कुशल धर्मात वृद्धी करण्यास असमर्थ ठरतो. कोणत्या तीन धर्मांनी? येथे, भिक्खूहो, भिक्खू सकाळच्या वेळी समाधीच्या निमित्ताचे काळजीपूर्वक अनुष्ठान करत नाही, दुपारच्या वेळी समाधीच्या निमित्ताचे काळजीपूर्वक अनुष्ठान करत नाही आणि संध्याकाळच्या वेळी समाधीच्या निमित्ताचे काळजीपूर्वक अनुष्ठान करत नाही. भिक्खूहो, या तीन धर्मांनी युक्त असलेला भिक्खू न मिळालेला कुशल धर्म मिळवण्यास किंवा मिळालेल्या कुशल धर्मात वृद्धी करण्यास असमर्थ ठरतो.

‘‘Tīhi[Pg.114], bhikkhave, aṅgehi samannāgato pāpaṇiko bhabbo anadhigataṃ vā bhogaṃ adhigantuṃ, adhigataṃ vā bhogaṃ phātiṃ kātuṃ. Katamehi tīhi? Idha, bhikkhave, pāpaṇiko pubbaṇhasamayaṃ sakkaccaṃ kammantaṃ adhiṭṭhāti, majjhanhikasamayaṃ…pe… sāyanhasamayaṃ sakkaccaṃ kammantaṃ adhiṭṭhāti. Imehi kho, bhikkhave, tīhi aṅgehi samannāgato pāpaṇiko bhabbo anadhigataṃ vā bhogaṃ adhigantuṃ, adhigataṃ vā bhogaṃ phātiṃ kātuṃ.

भिक्खूहो, तीन गुणांनी युक्त असलेला दुकानदार न मिळालेली संपत्ती मिळवण्यास आणि मिळालेल्या संपत्तीत वृद्धी करण्यास समर्थ ठरतो. कोणत्या तीन गुणांनी? येथे, भिक्खूहो, दुकानदार सकाळच्या वेळी आपल्या व्यापाराचे काम काळजीपूर्वक करतो, दुपारच्या वेळी... आणि संध्याकाळच्या वेळी आपल्या व्यापाराचे काम काळजीपूर्वक करतो. भिक्खूहो, या तीन गुणांनी युक्त असलेला दुकानदार न मिळालेली संपत्ती मिळवण्यास आणि मिळालेल्या संपत्तीत वृद्धी करण्यास समर्थ ठरतो.

‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato bhikkhu bhabbo anadhigataṃ vā kusalaṃ dhammaṃ adhigantuṃ, adhigataṃ vā kusalaṃ dhammaṃ phātiṃ kātuṃ. Katamehi tīhi? Idha, bhikkhave, bhikkhu pubbaṇhasamayaṃ sakkaccaṃ samādhinimittaṃ adhiṭṭhāti, majjhanhikasamayaṃ…pe… sāyanhasamayaṃ sakkaccaṃ samādhinimittaṃ adhiṭṭhāti. Imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato bhikkhu bhabbo anadhigataṃ vā kusalaṃ dhammaṃ adhigantuṃ, adhigataṃ vā kusalaṃ dhammaṃ phātiṃ kātu’’nti. Navamaṃ.

त्याचप्रमाणे, भिक्षूंनो, तीन गुणांनी युक्त असलेला भिक्षू अद्याप प्राप्त न झालेले कुशल धम्म प्राप्त करण्यास आणि आधीच प्राप्त झालेल्या कुशल धम्मांची वृद्धी करण्यास समर्थ असतो. कोणत्या तीन गुणांनी? येथे, भिक्षूंनो, भिक्षू सकाळी आदराने समाधीच्या निमित्तावर लक्ष केंद्रित करतो, दुपारी... आणि संध्याकाळी आदराने समाधीच्या निमित्तावर लक्ष केंद्रित करतो. भिक्षूंनो, या तीन गुणांनी युक्त असलेला भिक्षू अद्याप प्राप्त न झालेले कुशल धम्म प्राप्त करण्यास आणि आधीच प्राप्त झालेल्या कुशल धम्मांची वृद्धी करण्यास समर्थ असतो. नववे.

10. Dutiyapāpaṇikasuttaṃ

१०. दुसरे पापणीक सुत्त

20. ‘‘Tīhi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato pāpaṇiko nacirasseva mahattaṃ vepullattaṃ pāpuṇāti bhogesu. Katamehi tīhi? Idha, bhikkhave, pāpaṇiko cakkhumā ca hoti vidhuro ca nissayasampanno ca. Kathañca, bhikkhave, pāpaṇiko cakkhumā hoti? Idha, bhikkhave, pāpaṇiko paṇiyaṃ jānāti – ‘idaṃ paṇiyaṃ evaṃ kītaṃ, evaṃ vikkayamānaṃ, ettakaṃ mūlaṃ bhavissati, ettako udayo’ti. Evaṃ kho, bhikkhave, pāpaṇiko cakkhumā hoti.

२०. भिक्षूंनो, तीन अंगांनी युक्त असलेला दुकानदार लवकरच संपत्तीमध्ये मोठी वृद्धी आणि विपुलता प्राप्त करतो. कोणत्या तीन अंगांनी? येथे, भिक्षूंनो, दुकानदार चतुर दृष्टी असलेला, उद्योगी आणि आश्रयसंपन्न असतो. आणि भिक्षूंनो, दुकानदार चतुर दृष्टी असलेला कसा असतो? येथे, भिक्षूंनो, दुकानदाराला मालाची माहिती असते – 'हा माल इतक्या किमतीला खरेदी केला आणि अशा प्रकारे विकला, तर एवढे मुद्दल लागेल आणि एवढा नफा होईल.' अशा प्रकारे, भिक्षूंनो, दुकानदार चतुर दृष्टी असलेला असतो.

‘‘Kathañca, bhikkhave, pāpaṇiko vidhuro hoti? Idha, bhikkhave, pāpaṇiko kusalo hoti paṇiyaṃ ketuñca vikketuñca. Evaṃ kho, bhikkhave, pāpaṇiko vidhuro hoti.

आणि भिक्षूंनो, दुकानदार उद्योगी कसा असतो? येथे, भिक्षूंनो, दुकानदार माल खरेदी करण्यात आणि विकण्यात कुशल असतो. अशा प्रकारे, भिक्षूंनो, दुकानदार उद्योगी असतो.

‘‘Kathañca, bhikkhave, pāpaṇiko nissayasampanno hoti? Idha bhikkhave, pāpaṇikaṃ ye te gahapatī vā gahapatiputtā vā aḍḍhā mahaddhanā mahābhogā te evaṃ jānanti – ‘ayaṃ kho bhavaṃ pāpaṇiko cakkhumā vidhuro [Pg.115] ca paṭibalo puttadārañca posetuṃ, amhākañca kālena kālaṃ anuppadātu’nti. Te naṃ bhogehi nipatanti – ‘ito, samma pāpaṇika, bhoge karitvā puttadārañca posehi, amhākañca kālena kālaṃ anuppadehī’ti. Evaṃ kho, bhikkhave, pāpaṇiko nissayasampanno hoti. Imehi kho, bhikkhave, tīhi aṅgehi samannāgato pāpaṇiko nacirasseva mahattaṃ vepullattaṃ pāpuṇāti bhogesu.

आणि भिक्षूंनो, दुकानदार आश्रयसंपन्न कसा असतो? येथे, भिक्षूंनो, जे श्रीमंत, महाधनी आणि समृद्ध गृहपती किंवा गृहपतींचे पुत्र असतात, ते त्या दुकानदाराला असे ओळखतात – 'हा आदरणीय दुकानदार चतुर दृष्टी असलेला, उद्योगी आणि आपल्या पत्नी-मुलांचे पालनपोषण करण्यास तसेच वेळोवेळी आमचे पैसे परत करण्यास समर्थ आहे.' ते त्याला आपल्या संपत्तीने साहाय्य करतात आणि म्हणतात – 'हे मित्र दुकानदारा, या संपत्तीतून व्यापार करून आपल्या पत्नी-मुलांचे पालनपोषण कर आणि वेळोवेळी आमचे पैसेही परत कर.' अशा प्रकारे, भिक्षूंनो, दुकानदार आश्रयसंपन्न असतो. भिक्षूंनो, या तीन अंगांनी युक्त असलेला दुकानदार लवकरच संपत्तीमध्ये मोठी वृद्धी आणि विपुलता प्राप्त करतो.

‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato bhikkhu nacirasseva mahattaṃ vepullattaṃ pāpuṇāti kusalesu dhammesu. Katamehi tīhi? Idha, bhikkhave, bhikkhu cakkhumā ca hoti vidhuro ca nissayasampanno ca. Kathañca, bhikkhave, bhikkhu cakkhumā hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhasamudayo’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodho’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu cakkhumā hoti.

त्याचप्रमाणे, भिक्षूंनो, तीन गुणांनी युक्त असलेला भिक्षू लवकरच कुशल धम्मांमध्ये मोठी वृद्धी आणि विपुलता प्राप्त करतो. कोणत्या तीन गुणांनी? येथे, भिक्षूंनो, भिक्षू चतुर दृष्टी असलेला, उद्योगी आणि आश्रयसंपन्न असतो. आणि भिक्षूंनो, भिक्षू चतुर दृष्टी असलेला कसा असतो? येथे, भिक्षूंनो, भिक्षू 'हे दुःख आहे' हे यथार्थपणे जाणतो; 'हा दुःखसमुदय आहे' हे यथार्थपणे जाणतो; 'हा दुःखनिरोध आहे' हे यथार्थपणे जाणतो; 'ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे' हे यथार्थपणे जाणतो. अशा प्रकारे, भिक्षूंनो, भिक्षू चतुर दृष्टी असलेला असतो.

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu vidhuro hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu āraddhavīriyo viharati akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya, kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya, thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu vidhuro hoti.

आणि भिक्षूंनो, भिक्षू उद्योगी कसा असतो? येथे, भिक्षूंनो, भिक्षू अकुशल धम्मांचा त्याग करण्यासाठी आणि कुशल धम्मांचे संपादन करण्यासाठी दृढ प्रयत्नशील होऊन विहरतो; तो बलवान, दृढ पराक्रमी आणि कुशल धम्मांच्या बाबतीत आपली धुरा न टाकणारा असतो. अशा प्रकारे, भिक्षूंनो, भिक्षू उद्योगी असतो.

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu nissayasampanno hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu ye te bhikkhū bahussutā āgatāgamā dhammadharā vinayadharā mātikādharā te kālena kālaṃ upasaṅkamitvā paripucchati paripañhati – ‘idaṃ, bhante, kathaṃ, imassa ko attho’ti? Tassa te āyasmanto avivaṭañceva vivaranti, anuttānīkatañca uttānīkaronti, anekavihitesu ca kaṅkhāṭhāniyesu dhammesu kaṅkhaṃ paṭivinodenti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu nissayasampanno hoti. Imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato bhikkhu nacirasseva mahattaṃ vepullattaṃ pāpuṇāti kusalesu dhammesū’’ti. Dasamaṃ.

आणि भिक्षूंनो, भिक्षू आश्रयसंपन्न कसा असतो? येथे, भिक्षूंनो, जे भिक्षू बहुश्रुत आहेत, आगम जाणणारे, धम्मधर, विनयधर आणि मातिकाधर आहेत, त्यांच्याकडे वेळोवेळी जाऊन तो विचारतो आणि चर्चा करतो – 'भंते, हे कसे आहे? याचा अर्थ काय?' ते आयुष्यमान भिक्षू त्याच्यासाठी जे अप्रकट आहे ते प्रकट करतात, जे स्पष्ट नाही ते स्पष्ट करतात आणि अनेक प्रकारच्या शंकास्पद धम्मांविषयीच्या त्याच्या शंका दूर करतात. अशा प्रकारे, भिक्षूंनो, भिक्षू आश्रयसंपन्न असतो. भिक्षूंनो, या तीन गुणांनी युक्त असलेला भिक्षू लवकरच कुशल धम्मांमध्ये मोठी वृद्धी आणि विपुलता प्राप्त करतो. दहावे.

Rathakāravaggo dutiyo.

दुसरा रथकार वर्ग समाप्त.

Paṭhamabhāṇavāro niṭṭhito.

प्रथम भाणवार समाप्त.

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) –

Ñāto [Pg.116] sāraṇīyo bhikkhu, cakkavattī sacetano;

Apaṇṇakattā devo ca, duve pāpaṇikena cāti.

ज्ञातो (नातेवाईक), सारणीयो (स्मरणीय), भिक्षू, चक्कवत्ती (चक्रवर्ती), सचेतनो (सचेतन राजा), अपण्णकत्ता (अपण्णक मार्ग), देवो (देव), आणि दोन पापणीक (दुकानदार) सुत्ते.

3. Puggalavaggo

३. पुद्गल वर्ग

1. Samiddhasuttaṃ

१. समिद्धसुत्त

21. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho āyasmā ca samiddho āyasmā ca mahākoṭṭhiko yenāyasmā sāriputto tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā āyasmatā sāriputtena saddhiṃ sammodiṃsu. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ samiddhaṃ āyasmā sāriputto etadavoca –

२१. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान श्रावस्ती येथे अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहरत होते. तेव्हा आयुष्यमान समिद्ध आणि आयुष्यमान महाकोट्ठिक जेथे आयुष्यमान सारिपुत्त होते तेथे गेले; तेथे जाऊन त्यांनी आयुष्यमान सारिपुत्तांशी कुशलमंगल विचारले. आनंददायी आणि स्मरणीय संभाषण संपवून ते एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान समिद्धांना आयुष्यमान सारिपुत्त म्हणाले –

‘‘Tayome, āvuso samiddha, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame tayo? Kāyasakkhī, diṭṭhippatto, saddhāvimutto. Ime kho, āvuso, tayo puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Imesaṃ, āvuso, tiṇṇaṃ puggalānaṃ katamo te puggalo khamati abhikkantataro ca paṇītataro cā’’ti?

आवुस समिद्ध, जगात हे तीन प्रकारचे पुद्गल अस्तित्वात आहेत. कोणते तीन? कायसाक्खी, दिट्ठिप्पत्त आणि सद्धाविमुत्त. आवुस, हे three प्रकारचे पुद्गल जगात अस्तित्वात आहेत. आवुस, या तीन पुद्गलांपैकी कोणता पुद्गल तुला अधिक चांगला आणि अधिक श्रेष्ठ वाटतो?

‘‘Tayome, āvuso sāriputta, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame tayo? Kāyasakkhī, diṭṭhippatto, saddhāvimutto. Ime kho, āvuso, tayo puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Imesaṃ, āvuso, tiṇṇaṃ puggalānaṃ yvāyaṃ puggalo saddhāvimutto, ayaṃ me puggalo khamati imesaṃ tiṇṇaṃ puggalānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro ca. Taṃ kissa hetu? Imassa, āvuso, puggalassa saddhindriyaṃ adhimatta’’nti.

आवुस सारिपुत्त, जगात हे तीन प्रकारचे पुद्गल अस्तित्वात आहेत. कोणते तीन? कायसाक्खी, दिट्ठिप्पत्त आणि सद्धाविमुत्त. आवुस, हे तीन प्रकारचे पुद्गल जगात अस्तित्वात आहेत. आवुस, या तीन पुद्गलांपैकी जो हा सद्धाविमुत्त पुद्गल आहे, तो मला अधिक आवडतो आणि या तिघांमध्ये तोच अधिक चांगला व श्रेष्ठ वाटतो. त्याचे कारण काय? आवुस, या पुद्गलाची श्रद्धेंद्रिय अत्यंत प्रबळ असते.

Atha kho āyasmā sāriputto āyasmantaṃ mahākoṭṭhikaṃ etadavoca – ‘‘tayome, āvuso koṭṭhika, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ[Pg.117]. Katame tayo? Kāyasakkhī, diṭṭhippatto, saddhāvimutto. Ime kho, āvuso, tayo puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Imesaṃ, āvuso, tiṇṇaṃ puggalānaṃ katamo te puggalo khamati abhikkantataro ca paṇītataro cā’’ti?

तेव्हा आयुष्यमान सारिपुत्त आयुष्यमान महाकोट्ठिकांना म्हणाले – 'आवुस कोट्ठिक, जगात हे तीन प्रकारचे पुद्गल अस्तित्वात आहेत. कोणते तीन? कायसाक्खी, दिट्ठिप्पत्त आणि सद्धाविमुत्त. आवुस, हे तीन प्रकारचे पुद्गल जगात अस्तित्वात आहेत. आवुस, या तीन पुद्गलांपैकी कोणता पुद्गल तुला अधिक चांगला आणि अधिक श्रेष्ठ वाटतो?'

‘‘Tayome, āvuso sāriputta, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame tayo? Kāyasakkhī, diṭṭhippatto, saddhāvimutto. Ime kho, āvuso, tayo puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Imesaṃ, āvuso, tiṇṇaṃ puggalānaṃ yvāyaṃ puggalo kāyasakkhī, ayaṃ me puggalo khamati imesaṃ tiṇṇaṃ puggalānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro ca. Taṃ kissa hetu? Imassa, āvuso, puggalassa samādhindriyaṃ adhimatta’’nti.

“आवुसो सारिपुत्ता, हे तीन प्रकारचे व्यक्ती जगात विद्यमान आहेत. कोणते तीन? कायसाक्षी, दृष्टिप्राप्त आणि श्रद्धाविमुक्त. आवुसो, हेच ते तीन प्रकारचे व्यक्ती जगात विद्यमान आहेत. आवुसो, या तीन व्यक्तींपैकी जो हा कायसाक्षी व्यक्ती आहे, तो मला या तिन्ही व्यक्तींमध्ये अधिक उत्कृष्ट आणि अधिक श्रेष्ठ वाटतो. त्याचे कारण काय? आवुसो, या व्यक्तीचे समाधी-इंद्रिय (समाधिन्द्रिय) प्रबळ असते.”

Atha kho āyasmā mahākoṭṭhiko āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca – ‘‘tayome, āvuso sāriputta, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame tayo? Kāyasakkhī, diṭṭhippatto, saddhāvimutto. Ime kho, āvuso, tayo puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Imesaṃ, āvuso, tiṇṇaṃ puggalānaṃ katamo te puggalo khamati abhikkantataro ca paṇītataro cā’’ti?

तेव्हा आयुष्यमान महाकोट्ठिक आयुष्यमान सारिपुत्तांना असे म्हणाले – “आवुसो सारिपुत्ता, हे तीन प्रकारचे व्यक्ती जगात विद्यमान आहेत. कोणते तीन? कायसाक्षी, दृष्टिप्राप्त आणि श्रद्धाविमुक्त. आवुसो, हेच ते तीन प्रकारचे व्यक्ती जगात विद्यमान आहेत. आवुसो, या तीन व्यक्तींपैकी कोणता व्यक्ती तुम्हाला अधिक उत्कृष्ट आणि अधिक श्रेष्ठ वाटतो?”

‘‘Tayome, āvuso koṭṭhika, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame tayo? Kāyasakkhī, diṭṭhippatto, saddhāvimutto. Ime kho, āvuso, tayo puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Imesaṃ, āvuso, tiṇṇaṃ puggalānaṃ yvāyaṃ puggalo diṭṭhippatto, ayaṃ me puggalo khamati imesaṃ tiṇṇaṃ puggalānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro ca. Taṃ kissa hetu? Imassa, āvuso, puggalassa paññindriyaṃ adhimatta’’nti.

“आवुसो कोट्ठिक, हे तीन प्रकारचे व्यक्ती जगात विद्यमान आहेत. कोणते तीन? कायसाक्षी, दृष्टिप्राप्त आणि श्रद्धाविमुक्त. आवुसो, हेच ते तीन प्रकारचे व्यक्ती जगात विद्यमान आहेत. आवुसो, या तीन व्यक्तींपैकी जो हा दृष्टिप्राप्त व्यक्ती आहे, तो मला या तिन्ही व्यक्तींमध्ये अधिक उत्कृष्ट आणि अधिक श्रेष्ठ वाटतो. त्याचे कारण काय? आवुसो, या व्यक्तीचे प्रज्ञा-इंद्रिय (प्रज्ञेंद्रिय) प्रबळ असते.”

Atha kho āyasmā sāriputto āyasmantañca samiddhaṃ āyasmantañca mahākoṭṭhikaṃ etadavoca – ‘‘byākataṃ kho, āvuso, amhehi sabbeheva yathāsakaṃ paṭibhānaṃ. Āyāmāvuso, yena bhagavā tenupasaṅkamissāma; upasaṅkamitvā bhagavato etamatthaṃ ārocessāma. Yathā no bhagavā byākarissati tathā naṃ dhāressāmā’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho āyasmā ca samiddho āyasmā ca mahākoṭṭhiko āyasmato sāriputtassa [Pg.118] paccassosuṃ. Atha kho āyasmā ca sāriputto āyasmā ca samiddho āyasmā ca mahākoṭṭhiko yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā sāriputto yāvatako ahosi āyasmatā ca samiddhena āyasmatā ca mahākoṭṭhikena saddhiṃ kathāsallāpo taṃ sabbaṃ bhagavato ārocesi.

तेव्हा आयुष्यमान सारिपुत्तांनी आयुष्यमान समिद्ध आणि आयुष्यमान महाकोट्ठिक यांना असे म्हटले – “आवुसो, आपण सर्वांनी आपापल्या प्रतिभेनुसार उत्तर दिले आहे. चला आवुसो, आपण भगवंतांकडे जाऊ या; भगवंतांकडे जाऊन त्यांना ही बाब सांगू या. भगवंत आपल्याला जसे स्पष्टीकरण देतील, तसे आपण ते लक्षात ठेवू या.” “तसेच असो, आवुसो,” असे म्हणून आयुष्यमान समिद्ध आणि आयुष्यमान महाकोट्ठिक यांनी आयुष्यमान सारिपुत्तांच्या बोलण्याला संमती दिली. त्यानंतर आयुष्यमान सारिपुत्त, आयुष्यमान समिद्ध आणि आयुष्यमान महाकोट्ठिक जेथे भगवंत होते तेथे गेले; तिथे जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसल्यावर आयुष्यमान सारिपुत्तांनी आयुष्यमान समिद्ध आणि आयुष्यमान महाकोट्ठिक यांच्यासोबत झालेला सर्व संवाद भगवंतांना सविस्तर सांगितला.

‘‘Na khvettha, sāriputta, sukaraṃ ekaṃsena byākātuṃ – ‘ayaṃ imesaṃ tiṇṇaṃ puggalānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro cā’ti. Ṭhānañhetaṃ, sāriputta, vijjati yvāyaṃ puggalo saddhāvimutto svāssa arahattāya paṭipanno, yvāyaṃ puggalo kāyasakkhī svāssa sakadāgāmī vā anāgāmī vā, yo cāyaṃ puggalo diṭṭhippatto sopassa sakadāgāmī vā anāgāmī vā.

“सारिपुत्ता, या बाबतीत निश्चितपणे असे सांगणे सोपे नाही की – ‘या तीन व्यक्तींपैकी हा व्यक्ती अधिक उत्कृष्ट आणि अधिक श्रेष्ठ आहे.’ कारण, सारिपुत्ता, अशी शक्यता असू शकते की, जो श्रद्धाविमुक्त व्यक्ती आहे तो अर्हतपदासाठी प्रयत्नशील असेल, तर जो कायसाक्षी व्यक्ती आहे तो सकदागामी किंवा अनागामी असेल, आणि जो दृष्टिप्राप्त व्यक्ती आहे तो देखील सकदागामी किंवा अनागामी असेल.”

‘‘Na khvettha, sāriputta, sukaraṃ ekaṃsena byākātuṃ – ‘ayaṃ imesaṃ tiṇṇaṃ puggalānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro cā’ti. Ṭhānañhetaṃ, sāriputta, vijjati yvāyaṃ puggalo kāyasakkhī svāssa arahattāya paṭipanno, yvāyaṃ puggalo saddhāvimutto svāssa sakadāgāmī vā anāgāmī vā, yo cāyaṃ puggalo diṭṭhippatto sopassa sakadāgāmī vā anāgāmī vā.

“सारिपुत्ता, या बाबतीत निश्चितपणे असे सांगणे सोपे नाही की – ‘या तीन व्यक्तींपैकी हा व्यक्ती अधिक उत्कृष्ट आणि अधिक श्रेष्ठ आहे.’ कारण, सारिपुत्ता, अशी शक्यता असू शकते की, जो कायसाक्षी व्यक्ती आहे तो अर्हतपदासाठी प्रयत्नशील असेल, तर जो श्रद्धाविमुक्त व्यक्ती आहे तो सकदागामी किंवा अनागामी असेल, आणि जो दृष्टिप्राप्त व्यक्ती आहे तो देखील सकदागामी किंवा अनागामी असेल.”

‘‘Na khvettha, sāriputta, sukaraṃ ekaṃsena byākātuṃ – ‘ayaṃ imesaṃ tiṇṇaṃ puggalānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro cā’ti. Ṭhānañhetaṃ, sāriputta, vijjati yvāyaṃ puggalo diṭṭhippatto svāssa arahattāya paṭipanno, yvāyaṃ puggalo saddhāvimutto svāssa sakadāgāmī vā anāgāmī vā, yo cāyaṃ puggalo kāyasakkhī sopassa sakadāgāmī vā anāgāmī vā.

“सारिपुत्ता, या बाबतीत निश्चितपणे असे सांगणे सोपे नाही की – ‘या तीन व्यक्तींपैकी हा व्यक्ती अधिक उत्कृष्ट आणि अधिक श्रेष्ठ आहे.’ कारण, सारिपुत्ता, अशी शक्यता असू शकते की, जो दृष्टिप्राप्त व्यक्ती आहे तो अर्हतपदासाठी प्रयत्नशील असेल, तर जो श्रद्धाविमुक्त व्यक्ती आहे तो सकदागामी किंवा अनागामी असेल, आणि जो कायसाक्षी व्यक्ती आहे तो देखील सकदागामी किंवा अनागामी असेल.”

‘‘Na khvettha, sāriputta, sukaraṃ ekaṃsena byākātuṃ – ‘ayaṃ imesaṃ tiṇṇaṃ puggalānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro cā’’’ti. Paṭhamaṃ.

“सारिपुत्ता, या बाबतीत निश्चितपणे असे सांगणे सोपे नाही की – ‘या तीन व्यक्तींपैकी हा व्यक्ती अधिक उत्कृष्ट आणि अधिक श्रेष्ठ आहे.’” पहिले (सुत्त समाप्त).

2. Gilānasuttaṃ

२. ग्लानसुत्त

22. ‘‘Tayome, bhikkhave, gilānā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame tayo? Idha, bhikkhave, ekacco gilāno labhanto vā sappāyāni bhojanāni alabhanto vā sappāyāni bhojanāni, labhanto vā sappāyāni bhesajjāni alabhanto vā sappāyāni bhesajjāni, labhanto vā [Pg.119] patirūpaṃ upaṭṭhākaṃ alabhanto vā patirūpaṃ upaṭṭhākaṃ neva vuṭṭhāti tamhā ābādhā.

२२. “भिक्खूंनो, जगात हे तीन प्रकारचे ग्लान (आजारी व्यक्ती) विद्यमान आहेत. कोणते तीन? भिक्खूंनो, येथे एखादा आजारी व्यक्ती योग्य आहार मिळो वा न मिळो, योग्य औषध मिळो वा न मिळो, योग्य परिचारक मिळो वा न मिळो, त्या आजारातून बरा होत नाही.”

‘‘Idha pana, bhikkhave, ekacco gilāno labhanto vā sappāyāni bhojanāni alabhanto vā sappāyāni bhojanāni, labhanto vā sappāyāni bhesajjāni alabhanto vā sappāyāni bhesajjāni, labhanto vā patirūpaṃ upaṭṭhākaṃ alabhanto vā patirūpaṃ upaṭṭhākaṃ vuṭṭhāti tamhā ābādhā.

“परंतु भिक्खूंनो, येथे एखादा आजारी व्यक्ती योग्य आहार मिळो वा न मिळो, योग्य औषध मिळो वा न मिळो, योग्य परिचारक मिळो वा न मिळो, त्या आजारातून बरा होतो.”

‘‘Idha pana, bhikkhave, ekacco gilāno labhantova sappāyāni bhojanāni no alabhanto, labhantova sappāyāni bhesajjāni no alabhanto, labhantova patirūpaṃ upaṭṭhākaṃ no alabhanto vuṭṭhāti tamhā ābādhā.

“परंतु भिक्खूंनो, येथे एखादा आजारी व्यक्ती योग्य आहार मिळाल्यासच बरा होतो, न मिळाल्यास नाही; योग्य औषध मिळाल्यासच बरा होतो, न मिळाल्यास नाही; योग्य परिचारक मिळाल्यासच बरा होतो, न मिळाल्यास नाही.”

‘‘Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ gilāno labhantova sappāyāni bhojanāni no alabhanto, labhantova sappāyāni bhesajjāni no alabhanto, labhantova patirūpaṃ upaṭṭhākaṃ no alabhanto vuṭṭhāti tamhā ābādhā, imaṃ kho, bhikkhave, gilānaṃ paṭicca gilānabhattaṃ anuññātaṃ gilānabhesajjaṃ anuññātaṃ gilānupaṭṭhāko anuññāto. Imañca pana, bhikkhave, gilānaṃ paṭicca aññepi gilānā upaṭṭhātabbā. Ime kho, bhikkhave, tayo gilānā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ.

“भिक्खूंनो, त्यापैकी जो आजारी व्यक्ती योग्य आहार मिळाल्यासच बरा होतो, न मिळाल्यास नाही; योग्य औषध मिळाल्यासच बरा होतो, न मिळाल्यास नाही; योग्य परिचारक मिळाल्यासच बरा होतो, न मिळाल्यास नाही; भिक्खूंनो, या आजारी व्यक्तीला उद्देशूनच आजारी व्यक्तीसाठीचे भोजन (ग्लानभक्त) अनुमत केले आहे, आजारी व्यक्तीसाठीचे औषध (ग्लानभेषज) अनुमत केले आहे, आणि आजारी व्यक्तीचा परिचारक (ग्लानोपस्थाक) अनुमत केला आहे. आणि भिक्खूंनो, या आजारी व्यक्तीला उद्देशूनच इतर आजारी व्यक्तींचीही सेवा-शुश्रूषा केली पाहिजे. भिक्खूंनो, हे तीन प्रकारचे आजारी व्यक्ती जगात विद्यमान आहेत.”

‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, tayome gilānūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame tayo? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo labhanto vā tathāgataṃ dassanāya alabhanto vā tathāgataṃ dassanāya, labhanto vā tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ savanāya alabhanto vā tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ savanāya neva okkamati niyāmaṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ.

“त्याचप्रमाणे, भिक्खूहो, जगात रुग्णांसारखे हे तीन प्रकारचे व्यक्ती अस्तित्वात आहेत. कोणते तीन? भिक्खूहो, येथे एखादा व्यक्ती तथागतांचे दर्शन मिळवून किंवा तथागतांचे दर्शन न मिळवून, तथागतांनी उपदेशिलेल्या धम्म-विनयाचे श्रवण करून किंवा धम्म-विनयाचे श्रवण न करूनही, कुशल धम्मांमधील सम्यक्त्व-नियमात (मग्गनियाम) प्रवेश करू शकत नाही.”

‘‘Idha, pana, bhikkhave, ekacco puggalo labhanto vā tathāgataṃ dassanāya alabhanto vā tathāgataṃ dassanāya, labhanto vā tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ savanāya alabhanto vā tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ savanāya okkamati niyāmaṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ.

“परंतु भिक्खूहो, येथे एखादा व्यक्ती तथागतांचे दर्शन मिळवून किंवा तथागतांचे दर्शन न मिळवून, तथागतांनी उपदेशिलेल्या धम्म-विनयाचे श्रवण करून किंवा धम्म-विनयाचे श्रवण न करूनही, कुशल धम्मांमधील सम्यक्त्व-नियमात (मग्गनियाम) प्रवेश करू शकतो.”

‘‘Idha pana, bhikkhave, ekacco puggalo labhantova tathāgataṃ dassanāya no alabhanto, labhantova tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ savanāya no alabhanto okkamati niyāmaṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ.

“परंतु भिक्खूहो, येथे एखादा व्यक्ती तथागतांचे दर्शन मिळाल्यासच, न मिळाल्यास नव्हे, आणि तथागतांनी उपदेशिलेल्या धम्म-विनयाचे श्रवण मिळाल्यासच, न मिळाल्यास नव्हे, कुशल धम्मांमधील सम्यक्त्व-नियमात (मग्गनियाम) प्रवेश करू शकतो.”

‘‘Tatra[Pg.120], bhikkhave, yvāyaṃ puggalo labhantova tathāgataṃ dassanāya no alabhanto, labhantova tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ savanāya no alabhanto okkamati niyāmaṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ, imaṃ kho bhikkhave, puggalaṃ paṭicca dhammadesanā anuññātā. Imañca pana, bhikkhave, puggalaṃ paṭicca aññesampi dhammo desetabbo. ‘‘Ime kho, bhikkhave, tayo gilānūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti. Dutiyaṃ.

“भिक्खूहो, त्या तीन व्यक्तींमध्ये जो हा व्यक्ती तथागतांचे दर्शन मिळाल्यासच, न मिळाल्यास नव्हे, आणि तथागतांनी उपदेशिलेल्या धम्म-विनयाचे श्रवण मिळाल्यासच, न मिळाल्यास नव्हे, कुशल धम्मांमधील सम्यक्त्व-नियमात प्रवेश करू शकतो; भिक्खूहो, याच व्यक्तीच्या निमित्ताने धम्मदेशनेची अनुमती दिली गेली आहे. आणि भिक्खूहो, याच व्यक्तीच्या निमित्ताने इतरांनाही धम्म उपदेशिला पाहिजे. भिक्खूहो, जगात रुग्णांसारखे हे तीन प्रकारचे व्यक्ती अस्तित्वात आहेत.” दुसरे (सुत्त समाप्त).

3. Saṅkhārasuttaṃ

३. संखारसुत्त

23. ‘‘Tayome, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame tayo? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo sabyābajjhaṃ kāyasaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti, sabyābajjhaṃ vacīsaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti, sabyābajjhaṃ manosaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti. So sabyābajjhaṃ kāyasaṅkhāraṃ abhisaṅkharitvā, sabyābajjhaṃ vacīsaṅkhāraṃ abhisaṅkharitvā, sabyābajjhaṃ manosaṅkhāraṃ abhisaṅkharitvā sabyābajjhaṃ lokaṃ upapajjati. Tamenaṃ sabyābajjhaṃ lokaṃ upapannaṃ samānaṃ sabyābajjhā phassā phusanti. So sabyābajjhehi phassehi phuṭṭho samāno sabyābajjhaṃ vedanaṃ vedayati ekantadukkhaṃ, seyyathāpi sattā nerayikā.

२३. “भिक्खूहो, जगात हे तीन प्रकारचे व्यक्ती अस्तित्वात आहेत. कोणते तीन? भिक्खूहो, येथे एखादा व्यक्ती पीडादायक कायसंस्कार घडवतो, पीडादायक वचीसंस्कार घडवतो, पीडादायक मनोसंस्कार घडवतो. तो पीडादायक कायसंस्कार घडवून, पीडादायक वचीसंस्कार घडवून, पीडादायक मनोसंस्कार घडवून पीडादायक जगात उत्पन्न होतो. पीडादायक जगात उत्पन्न झालेल्या त्या व्यक्तीला पीडादायक स्पर्श स्पर्श करतात. पीडादायक स्पर्शांनी स्पर्शित झालेला तो केवळ दुःखमय अशा अत्यंत पीडादायक वेदनेचा अनुभव घेतो, ज्याप्रमाणे नरकातील प्राणी.”

‘‘Idha pana, bhikkhave, ekacco puggalo abyābajjhaṃ kāyasaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti, abyābajjhaṃ vacīsaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti, abyābajjhaṃ manosaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti. So abyābajjhaṃ kāyasaṅkhāraṃ abhisaṅkharitvā, abyābajjhaṃ vacīsaṅkhāraṃ abhisaṅkharitvā, abyābajjhaṃ manosaṅkhāraṃ abhisaṅkharitvā abyābajjhaṃ lokaṃ upapajjati. Tamenaṃ abyābajjhaṃ lokaṃ upapannaṃ samānaṃ abyābajjhā phassā phusanti. So abyābajjhehi phassehi phuṭṭho samāno abyābajjhaṃ vedanaṃ vedayati ekantasukhaṃ, seyyathāpi devā subhakiṇhā.

“परंतु भिक्खूहो, येथे एखादा व्यक्ती पीडारहित कायसंस्कार घडवतो, पीडारहित वचीसंस्कार घडवतो, पीडारहित मनोसंस्कार घडवतो. तो पीडारहित कायसंस्कार घडवून, पीडारहित वचीसंस्कार घडवून, पीडारहित मनोसंस्कार घडवून पीडारहित जगात उत्पन्न होतो. पीडारहित जगात उत्पन्न झालेल्या त्या व्यक्तीला पीडारहित स्पर्श स्पर्श करतात. पीडारहित स्पर्शांनी स्पर्शित झालेला तो केवळ सुखमय अशा अत्यंत सुखद वेदनेचा अनुभव घेतो, ज्याप्रमाणे सुभकिण्ह देवलोकातील देव.”

‘‘Idha pana, bhikkhave, ekacco puggalo sabyābajjhampi abyābajjhampi kāyasaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti, sabyābajjhampi abyābajjhampi vacīsaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti, sabyābajjhampi abyābajjhampi manosaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti. So sabyābajjhampi abyābajjhampi kāyasaṅkhāraṃ abhisaṅkharitvā, sabyābajjhampi abyābajjhampi vacīsaṅkhāraṃ abhisaṅkharitvā, sabyābajjhampi abyābajjhampi manosaṅkhāraṃ abhisaṅkharitvā sabyābajjhampi abyābajjhampi lokaṃ upapajjati. Tamenaṃ sabyābajjhampi abyābajjhampi lokaṃ [Pg.121] upapannaṃ samānaṃ sabyābajjhāpi abyābajjhāpi phassā phusanti. So sabyābajjhehipi abyābajjhehipi phassehi phuṭṭho samāno sabyābajjhampi abyābajjhampi vedanaṃ vedayati vokiṇṇasukhadukkhaṃ, seyyathāpi manussā ekacce ca devā ekacce ca vinipātikā. Ime kho, bhikkhave, tayo puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti. Tatiyaṃ.

“परंतु भिक्खूहो, येथे एखादा व्यक्ती पीडादायक आणि पीडारहित दोन्ही प्रकारचा कायसंस्कार घडवतो, पीडादायक आणि पीडारहित दोन्ही प्रकारचा वचीसंस्कार घडवतो, पीडादायक आणि पीडारहित दोन्ही प्रकारचा मनोसंस्कार घडवतो. तो पीडादायक आणि पीडारहित दोन्ही प्रकारचा कायसंस्कार घडवून, पीडादायक आणि पीडारहित दोन्ही प्रकारचा वचीसंस्कार घडवून, पीडादायक आणि पीडारहित दोन्ही प्रकारचा मनोसंस्कार घडवून पीडादायक आणि पीडारहित अशा जगात उत्पन्न होतो. पीडादायक आणि पीडारहित अशा जगात उत्पन्न झालेल्या त्या व्यक्तीला पीडादायक आणि पीडारहित दोन्ही प्रकारचे स्पर्श स्पर्श करतात. पीडादायक आणि पीडारहित दोन्ही प्रकारच्या स्पर्शांनी स्पर्शित झालेला तो सुख आणि दुःख मिश्रित अशा वेदनेचा अनुभव घेतो, ज्याप्रमाणे मनुष्य, काही देव आणि काही विनिपातिक (असुर). भिक्खूहो, जगात हे तीन प्रकारचे व्यक्ती अस्तित्वात आहेत.” तिसरे (सुत्त समाप्त).

4. Bahukārasuttaṃ

४. बहुकारसुत्त

24. ‘‘Tayome, bhikkhave, puggalā puggalassa bahukārā. Katame tayo? Yaṃ, bhikkhave, puggalaṃ āgamma puggalo buddhaṃ saraṇaṃ gato hoti, dhammaṃ saraṇaṃ gato hoti, saṅghaṃ saraṇaṃ gato hoti; ayaṃ, bhikkhave, puggalo imassa puggalassa bahukāro.

२४. “भिक्खूहो, हे तीन व्यक्ती दुसऱ्या व्यक्तीसाठी अत्यंत उपकारक असतात. कोणते तीन? भिक्खूहो, ज्या व्यक्तीचा आश्रय घेऊन एखादा व्यक्ती बुद्धांना शरण जातो, धम्माला शरण जातो, संघाला शरण जातो; भिक्खूहो, हा व्यक्ती त्या दुसऱ्या व्यक्तीसाठी अत्यंत उपकारक असतो.”

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, yaṃ puggalaṃ āgamma puggalo ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhasamudayo’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodho’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti; ayaṃ, bhikkhave, puggalo imassa puggalassa bahukāro.

“पुन्हा दुसरे असे की, भिक्खूहो, ज्या व्यक्तीचा आश्रय घेऊन एखादा व्यक्ती 'हे दुःख आहे' हे यथार्थपणे जाणतो, 'हा दुःखसमुदय (दुःखाचे कारण) आहे' हे यथार्थपणे जाणतो, 'हा दुःखनिरोध आहे' हे यथार्थपणे जाणतो, 'ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा (दुःखनिरोधाचा मार्ग) आहे' हे यथार्थपणे जाणतो; भिक्खूहो, हा व्यक्ती त्या दुसऱ्या व्यक्तीसाठी अत्यंत उपकारक असतो.”

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, yaṃ puggalaṃ āgamma puggalo āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati; ayaṃ, bhikkhave, puggalo imassa puggalassa bahukāro. Ime kho, bhikkhave, tayo puggalā puggalassa bahukārā.

“पुन्हा दुसरे असे की, भिक्खूहो, ज्या व्यक्तीचा आश्रय घेऊन एखादा व्यक्ती आसवांच्या क्षयामुळे आसवरहित अशा चेतोविमुक्तीला आणि प्रज्ञाविमुक्तीला याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून विहरतो; भिक्खूहो, हा व्यक्ती त्या दुसऱ्या व्यक्तीसाठी अत्यंत उपकारक असतो. भिक्खूहो, हे तीन व्यक्ती दुसऱ्या व्यक्तीसाठी अत्यंत उपकारक असतात.”

‘‘Imehi ca pana, bhikkhave, tīhi puggalehi imassa puggalassa natthañño puggalo bahukāroti vadāmi. Imesaṃ pana, bhikkhave, tiṇṇaṃ puggalānaṃ iminā puggalena na suppatikāraṃ vadāmi, yadidaṃ abhivādanapaccuṭṭhānaañjalikammasāmīcikammacīvarapiṇḍapātasenāsana-gilānapaccayabhesajjaparikkhārānuppadānenā’’ti. Catutthaṃ.

“आणि भिक्खूहो, मी असे सांगतो की, या तीन व्यक्तींपेक्षा या व्यक्तीसाठी दुसरा कोणताही व्यक्ती अधिक उपकारक नाही. आणि भिक्खूहो, या तीन व्यक्तींचे या व्यक्तीद्वारे अभिवादन, प्रत्युत्थान (उभे राहून स्वागत करणे), अंजलीकर्म (हात जोडणे), आदरातिथ्य आणि चीवर, पिंडपात, शयनासन, ग्लानप्रत्यय-भेषज्य-परिकार (औषधोपचार व आजारपणातील साहित्य) प्रदान करून पूर्णपणे उपकार फेडणे सोपे नाही, असे मी म्हणतो.” चौथे (सुत्त समाप्त).

5. Vajirūpamasuttaṃ

५. वजिरूपमसुत्त

25. ‘‘Tayome, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame tayo? Arukūpamacitto puggalo, vijjūpamacitto puggalo, vajirūpamacitto puggalo. Katamo ca, bhikkhave, arukūpamacitto puggalo? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo kodhano hoti upāyāsabahulo appampi [Pg.122] vutto samāno abhisajjati kuppati byāpajjati patitthīyati kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Seyyathāpi, bhikkhave, duṭṭhāruko kaṭṭhena vā kaṭhalāya vā ghaṭṭito bhiyyosomattāya āsavaṃ deti ; evamevaṃ kho, bhikkhave, idhekacco puggalo kodhano hoti upāyāsabahulo appampi vutto samāno abhisajjati kuppati byāpajjati patitthīyati kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, arukūpamacitto puggalo.

२५. भिक्खूहो, जगात हे तीन प्रकारचे व्यक्ती अस्तित्वात आहेत. कोणते तीन? जखमेसारखे चित्त असलेला व्यक्ती, विजेसारखे चित्त असलेला व्यक्ती आणि वज्रासारखे चित्त असलेला व्यक्ती. आणि भिक्खूहो, जखमेसारखे चित्त असलेला व्यक्ती कोणता? भिक्खूहो, या जगात एखादा व्यक्ती क्रोधी असतो, अत्यंत संतापलेला असतो. त्याला थोडे जरी काही बोलले तरी तो चिडतो, रागावतो, द्वेष करतो, हट्टी बनतो आणि आपला क्रोध, द्वेष व अप्रसन्नता प्रकट करतो. भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे एखादी जुनी जखम लाकडाने किंवा खापराच्या तुकड्याने घासली असता अधिकच वाहू लागते (रक्त-पू वाहू लागतो); त्याचप्रमाणे, भिक्खूहो, या जगात एखादा व्यक्ती क्रोधी असतो, अत्यंत संतापलेला असतो, थोडे जरी काही बोलले तरी तो चिडतो, रागावतो, द्वेष करतो, हट्टी बनतो आणि आपला क्रोध, द्वेष व अप्रसन्नता प्रकट करतो. भिक्खूहो, या व्यक्तीला 'जखमेसारखे चित्त असलेला व्यक्ती' असे म्हटले जाते.

‘‘Katamo ca, bhikkhave, vijjūpamacitto puggalo? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhasamudayo’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodho’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Seyyathāpi bhikkhave, cakkhumā puriso rattandhakāratimisāyaṃ vijjantarikāya rūpāni passeyya; evamevaṃ kho, bhikkhave, idhekacco puggalo ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, vijjūpamacitto puggalo.

आणि भिक्खूहो, विजेसारखे चित्त असलेला व्यक्ती कोणता? भिक्खूहो, या जगात एखादा व्यक्ती 'हे दुःख आहे' हे यथार्थपणे जाणतो, 'हा दुःखसमुदय आहे' हे यथार्थपणे जाणतो, 'हा दुःखनिरोध आहे' हे यथार्थपणे जाणतो, 'ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे' हे यथार्थपणे जाणतो. भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे दृष्टी असलेला एखादा मनुष्य रात्रीच्या घनदाट अंधारात विजेच्या लखलखाटात रूपे पाहू शकतो; त्याचप्रमाणे, भिक्खूहो, या जगात एखादा व्यक्ती 'हे दुःख आहे' हे यथार्थपणे जाणतो...पे... 'ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे' हे यथार्थपणे जाणतो. भिक्खूहो, या व्यक्तीला 'विजेसारखे चित्त असलेला व्यक्ती' असे म्हटले जाते.

‘‘Katamo ca, bhikkhave, vajirūpamacitto puggalo? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Seyyathāpi, bhikkhave, vajirassa natthi kiñci abhejjaṃ maṇi vā pāsāṇo vā; evamevaṃ kho, bhikkhave, idhekacco puggalo āsavānaṃ khayā…pe… upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, vajirūpamacitto puggalo. ‘Ime kho, bhikkhave, tayo puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’’nti. Pañcamaṃ.

आणि भिक्खूहो, वज्रासारखे चित्त असलेला व्यक्ती कोणता? भिक्खूहो, या जगात एखादा व्यक्ती आसवांच्या क्षयामुळे आसवरहित अशा चेतोविमुक्तीला आणि प्रज्ञाविमुक्तीला याच जन्मात स्वतः अभिज्ञापूर्वक साक्षात करून, प्राप्त करून विहरतो. भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे वज्राने भेदता येणार नाही असा कोणताही मणी किंवा दगड नाही; त्याचप्रमाणे, भिक्खूहो, या जगात एखादा व्यक्ती आसवांच्या क्षयामुळे...पे... प्राप्त करून विहरतो. भिक्खूहो, या व्यक्तीला 'वज्रासारखे चित्त असलेला व्यक्ती' असे म्हटले जाते. भिक्खूहो, हेच ते तीन प्रकारचे व्यक्ती जगात अस्तित्वात आहेत. पाचवे.

6. Sevitabbasuttaṃ

६. सेवितब्ब सुत्त

26. ‘‘Tayome, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame tayo? Atthi, bhikkhave, puggalo na sevitabbo na bhajitabbo na payirupāsitabbo. Atthi, bhikkhave, puggalo sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo. Atthi, bhikkhave, puggalo sakkatvā garuṃ katvā sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo. Katamo ca, bhikkhave, puggalo [Pg.123] na sevitabbo na bhajitabbo na payirupāsitabbo? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo hīno hoti sīlena samādhinā paññāya. Evarūpo, bhikkhave, puggalo na sevitabbo na bhajitabbo na payirupāsitabbo aññatra anuddayā aññatra anukampā.

२६. भिक्खूहो, जगात हे तीन प्रकारचे व्यक्ती अस्तित्वात आहेत. कोणते तीन? भिक्खूहो, असा व्यक्ती असतो जो संगत ठेवण्यास अयोग्य, सेवा करण्यास अयोग्य आणि सहवास करण्यास अयोग्य असतो. भिक्खूहो, असा व्यक्ती असतो जो संगत ठेवण्यास योग्य, सेवा करण्यास योग्य आणि सहवास करण्यास योग्य असतो. भिक्खूहो, असा व्यक्ती असतो जो आदरपूर्वक, सन्मानपूर्वक संगत ठेवण्यास योग्य, सेवा करण्यास योग्य आणि सहवास करण्यास योग्य असतो. आणि भिक्खूहो, संगत न ठेवण्यास, सेवा न करण्यास आणि सहवास न करण्यास योग्य व्यक्ती कोणता? भिक्खूहो, या जगात एखादा व्यक्ती शील, समाधी आणि प्रज्ञेच्या बाबतीत हीन असतो. भिक्खूहो, अशा प्रकारच्या व्यक्तीची केवळ दया आणि अनुकंपा वगळता, संगत करू नये, सेवा करू नये आणि सहवास करू नये.

‘‘Katamo ca, bhikkhave, puggalo sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo sadiso hoti sīlena samādhinā paññāya. Evarūpo, bhikkhave, puggalo sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo. Taṃ kissa hetu? Sīlasāmaññagatānaṃ sataṃ sīlakathā ca no bhavissati, sā ca no pavattinī bhavissati, sā ca no phāsu bhavissati. Samādhisāmaññagatānaṃ sataṃ samādhikathā ca no bhavissati, sā ca no pavattinī bhavissati, sā ca no phāsu bhavissati. Paññāsāmaññagatānaṃ sataṃ paññākathā ca no bhavissati, sā ca no pavattinī bhavissati, sā ca no phāsu bhavissatīti. Tasmā evarūpo puggalo sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo.

आणि भिक्खूहो, संगत ठेवण्यास, सेवा करण्यास आणि सहवास करण्यास योग्य व्यक्ती कोणता? भिक्खूहो, या जगात एखादा व्यक्ती शील, समाधी आणि प्रज्ञेच्या बाबतीत समान असतो. भिक्खूहो, अशा प्रकारच्या व्यक्तीची संगत करावी, सेवा करावी आणि सहवास करावा. त्याचे कारण काय? 'शीलाच्या बाबतीत समान असलेल्या आपल्यामध्ये शीलाविषयी चर्चा होईल, ती चर्चा निरंतर चालू राहील आणि ती आपल्यासाठी सुखकारक ठरेल. समाधीच्या बाबतीत समान असलेल्या आपल्यामध्ये समाधीविषयी चर्चा होईल, ती चर्चा निरंतर चालू राहील आणि ती आपल्यासाठी सुखकारक ठरेल. प्रज्ञेच्या बाबतीत समान असलेल्या आपल्यामध्ये प्रज्ञेविषयी चर्चा होईल, ती चर्चा निरंतर चालू राहील आणि ती आपल्यासाठी सुखकारक ठरेल.' म्हणून अशा प्रकारच्या व्यक्तीची संगत करावी, सेवा करावी आणि सहवास करावा.

‘‘Katamo ca, bhikkhave, puggalo sakkatvā garuṃ katvā sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo adhiko hoti sīlena samādhinā paññāya. Evarūpo, bhikkhave, puggalo sakkatvā garuṃ katvā sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo. Taṃ kissa hetu? Iti aparipūraṃ vā sīlakkhandhaṃ paripūressāmi, paripūraṃ vā sīlakkhandhaṃ tattha tattha paññāya anuggahessāmi; aparipūraṃ vā samādhikkhandhaṃ paripūressāmi, paripūraṃ vā samādhikkhandhaṃ tattha tattha paññāya anuggahessāmi; aparipūraṃ vā paññākkhandhaṃ paripūressāmi, paripūraṃ vā paññākkhandhaṃ tattha tattha paññāya anuggahessāmīti. Tasmā evarūpo puggalo sakkatvā garuṃ katvā sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo. Ime kho, bhikkhave, tayo puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti.

आणि भिक्खूहो, आदरपूर्वक, सन्मानपूर्वक संगत ठेवण्यास, सेवा करण्यास आणि सहवास करण्यास योग्य व्यक्ती कोणता? भिक्खूहो, या जगात एखादा व्यक्ती शील, समाधी आणि प्रज्ञेच्या बाबतीत श्रेष्ठ असतो. भिक्खूहो, अशा प्रकारच्या व्यक्तीची आदरपूर्वक, सन्मानपूर्वक संगत करावी, सेवा करावी आणि सहवास करावा. त्याचे कारण काय? 'अशा प्रकारे मी माझ्या अपूर्ण शीलस्कंधाला पूर्ण करीन, किंवा पूर्ण झालेल्या शीलस्कंधाला त्या त्या ठिकाणी प्रज्ञेने साहाय्य करीन; माझ्या अपूर्ण समाधीस्कंधाला पूर्ण करीन, किंवा पूर्ण झालेल्या समाधीस्कंधाला त्या त्या ठिकाणी प्रज्ञेने साहाय्य करीन; माझ्या अपूर्ण प्रज्ञास्कंधाला पूर्ण करीन, किंवा पूर्ण झालेल्या प्रज्ञास्कंधाला त्या त्या ठिकाणी प्रज्ञेने साहाय्य करीन.' म्हणून अशा प्रकारच्या व्यक्तीची आदरपूर्वक, सन्मानपूर्वक संगत करावी, सेवा करावी आणि सहवास करावा. भिक्खूहो, हेच ते तीन प्रकारचे व्यक्ती जगात अस्तित्वात आहेत.

‘‘Nihīyati puriso nihīnasevī,Na ca hāyetha kadāci tulyasevī;

Seṭṭhamupanamaṃ udeti khippaṃ,Tasmā attano uttariṃ bhajethā’’ti. chaṭṭhaṃ;

हीन व्यक्तीची संगत करणारा मनुष्य स्वतः हीन होतो, समान व्यक्तीची संगत करणारा कधीही खालावत नाही; श्रेष्ठ व्यक्तीकडे झुकणारा वेगाने प्रगती करतो, म्हणून स्वतःपेक्षा श्रेष्ठ असलेल्या व्यक्तीचीच सेवा करावी. सहावे.

7. Jigucchitabbasuttaṃ

७. जिगुच्छितब्ब सुत्त

27. ‘‘Tayome[Pg.124], bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame tayo? Atthi, bhikkhave, puggalo jigucchitabbo na sevitabbo na bhajitabbo na payirupāsitabbo. Atthi, bhikkhave, puggalo ajjhupekkhitabbo na sevitabbo na bhajitabbo na payirupāsitabbo. Atthi, bhikkhave, puggalo sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo. Katamo ca, bhikkhave, puggalo jigucchitabbo na sevitabbo na bhajitabbo na payirupāsitabbo? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo dussīlo hoti pāpadhammo asuci saṅkassarasamācāro paṭicchannakammanto, assamaṇo samaṇapaṭiñño, abrahmacārī brahmacāripaṭiñño, antopūti avassuto kasambujāto. Evarūpo, bhikkhave, puggalo jigucchitabbo na sevitabbo na bhajitabbo na payirupāsitabbo. Taṃ kissa hetu? Kiñcāpi, bhikkhave, evarūpassa puggalassa na diṭṭhānugatiṃ āpajjati, atha kho naṃ pāpako kittisaddo abbhuggacchati – ‘pāpamitto purisapuggalo pāpasahāyo pāpasampavaṅko’ti. Seyyathāpi, bhikkhave, ahi gūthagato kiñcāpi na daṃsati, atha kho naṃ makkheti; evamevaṃ kho, bhikkhave, kiñcāpi evarūpassa puggalassa na diṭṭhānugatiṃ āpajjati, atha kho naṃ pāpako kittisaddo abbhuggacchati – ‘pāpamitto purisapuggalo pāpasahāyo pāpasampavaṅko’ti. Tasmā evarūpo puggalo jigucchitabbo na sevitabbo na bhajitabbo na payirupāsitabbo.

२७. “भिक्खूहो, या जगात तीन प्रकारचे व्यक्ती अस्तित्वात आहेत. कोणते तीन? भिक्खूहो, असा एक व्यक्ती आहे जो घृणास्पद आहे, ज्याची संगत करू नये, ज्याच्याशी मैत्री करू नये आणि ज्याची सेवा-उपासना करू नये. भिक्खूहो, असा एक व्यक्ती आहे ज्याच्याकडे उपेक्षेने पाहावे, ज्याची संगत करू नये, ज्याच्याशी मैत्री करू नये आणि ज्याची सेवा-उपासना करू नये. भिक्खूहो, असा एक व्यक्ती आहे ज्याची संगत करावी, ज्याच्याशी मैत्री करावी आणि ज्याची सेवा-उपासना करावी. आणि भिक्खूहो, घृणास्पद असलेला, संगत न करण्याजोगा, मैत्री न करण्याजोगा आणि सेवा-उपासना न करण्याजोगा व्यक्ती कोणता? भिक्खूहो, या जगात एखादा व्यक्ती दुःशील असतो, पापी स्वभावाचा असतो, अशुद्ध असतो, संशयास्पद आचरण करणारा असतो, आपली दुष्कृत्ये लपवणारा असतो, श्रमण नसतानाही स्वतःला श्रमण म्हणवून घेणारा असतो, ब्रह्मचारी नसतानाही स्वतःला ब्रह्मचारी म्हणवून घेणारा असतो, आतून सडलेला, वासनांनी माखलेला आणि कचऱ्यासारखा घाणेरडा असतो. भिक्खूहो, अशा प्रकारचा व्यक्ती घृणास्पद असतो, त्याची संगत करू नये, त्याच्याशी मैत्री करू नये आणि त्याची सेवा-उपासना करू नये. त्याचे कारण काय? भिक्खूहो, जरी कोणी अशा व्यक्तीच्या आचरणाचे अनुकरण करत नसला, तरीही त्याच्याबद्दल अशी वाईट कीर्ती पसरते की, ‘हा व्यक्ती वाईट मित्रांचा, वाईट सोबत्यांचा आणि वाईट संगतीचा आहे.’ भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे विष्ठेत पडलेला साप जरी चावला नाही, तरी तो माणसाला घाण करतो; त्याचप्रमाणे, भिक्खूहो, जरी कोणी अशा व्यक्तीच्या आचरणाचे अनुकरण करत नसला, तरीही त्याच्याबद्दल अशी वाईट कीर्ती पसरते की, ‘हा व्यक्ती वाईट मित्रांचा, वाईट सोबत्यांचा आणि वाईट संगतीचा आहे.’ म्हणून अशा प्रकारचा व्यक्ती घृणास्पद असतो, त्याची संगत करू नये, त्याच्याशी मैत्री करू नये आणि त्याची सेवा-उपासना करू नये.”

‘‘Katamo ca, bhikkhave, puggalo ajjhupekkhitabbo na sevitabbo na bhajitabbo na payirupāsitabbo? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo kodhano hoti upāyāsabahulo, appampi vutto samāno abhisajjati kuppati byāpajjati patitthīyati, kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Seyyathāpi, bhikkhave, duṭṭhāruko kaṭṭhena vā kaṭhalāya vā ghaṭṭito bhiyyosomattāya āsavaṃ deti; evamevaṃ kho, bhikkhave…pe… seyyathāpi, bhikkhave, tindukālātaṃ kaṭṭhena vā kaṭhalāya vā ghaṭṭitaṃ bhiyyosomattāya cicciṭāyati ciṭiciṭāyati; evamevaṃ kho bhikkhave…pe… seyyathāpi, bhikkhave, gūthakūpo kaṭṭhena vā kaṭhalāya vā ghaṭṭito bhiyyosomattāya duggandho hoti; evamevaṃ kho, bhikkhave, idhekacco puggalo [Pg.125] kodhano hoti upāyāsabahulo, appampi vutto samāno abhisajjati kuppati byāpajjati patitthīyati, kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Evarūpo, bhikkhave, puggalo ajjhupekkhitabbo na sevitabbo na bhajitabbo na payirupāsitabbo. Taṃ kissa hetu? Akkoseyyapi maṃ paribhāseyyapi maṃ anatthampi maṃ kareyyāti. Tasmā evarūpo puggalo ajjhupekkhitabbo na sevitabbo na bhajitabbo na payirupāsitabbo.

“आणि भिक्खूहो, उपेक्षेने पाहण्याजोगा, संगत न करण्याजोगा, मैत्री न करण्याजोगा आणि सेवा-उपासना न करण्याजोगा व्यक्ती कोणता? भिक्खूहो, या जगात एखादा व्यक्ती अत्यंत क्रोधी आणि चिडखोर असतो. त्याला थोडे जरी काही बोलले तरी तो संतापतो, चिडतो, विरोध करतो, हट्टी बनतो आणि आपला राग, द्वेष व नाराजी उघडपणे व्यक्त करतो. भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे एखादी जुनी जखम लाकडाने किंवा खापराच्या तुकड्याने स्पर्श केल्यास अधिकच वाहू लागते; त्याचप्रमाणे, भिक्खूहो... पे... भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे तिंदुक वृक्षाचे जळणारे लाकूड लाकडाने किंवा खापराच्या तुकड्याने स्पर्श केल्यास अधिकच तडतडते आणि आवाज करते; त्याचप्रमाणे, भिक्खूहो... पे... भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे विष्ठेचा खड्डा लाकडाने किंवा खापराच्या तुकड्याने ढवळल्यास अधिकच दुर्गंधीयुक्त होतो; त्याचप्रमाणे, भिक्खूहो, या जगात एखादा व्यक्ती अत्यंत क्रोधी आणि चिडखोर असतो. त्याला थोडे जरी काही बोलले तरी तो संतापतो, चिडतो, विरोध करतो, हट्टी बनतो आणि आपला राग, द्वेष व नाराजी उघडपणे व्यक्त करतो. भिक्खूहो, अशा प्रकारच्या व्यक्तीकडे उपेक्षेने पाहावे, त्याची संगत करू नये, त्याच्याशी मैत्री करू नये आणि त्याची सेवा-उपासना करू नये. त्याचे कारण काय? ‘हा मला शिवीगाळ करेल, माझा अपमान करेल किंवा माझे अहित करेल.’ म्हणून अशा प्रकारच्या व्यक्तीकडे उपेक्षेने पाहावे, त्याची संगत करू नये, त्याच्याशी मैत्री करू नये आणि त्याची सेवा-उपासना करू नये.”

‘‘Katamo ca, bhikkhave, puggalo sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo sīlavā hoti kalyāṇadhammo. Evarūpo, bhikkhave, puggalo sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo. Taṃ kissa hetu? Kiñcāpi, bhikkhave, evarūpassa puggalassa na diṭṭhānugatiṃ āpajjati, atha kho naṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggacchati – ‘kalyāṇamitto purisapuggalo kalyāṇasahāyo kalyāṇasampavaṅko’ti. Tasmā evarūpo puggalo sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo. ‘Ime kho, bhikkhave, tayo puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’’nti.

“आणि भिक्खूहो, संगत करण्याजोगा, मैत्री करण्याजोगा आणि सेवा-उपासना करण्याजोगा व्यक्ती कोणता? भिक्खूहो, या जगात एखादा व्यक्ती शीलवान आणि कल्याणकारी स्वभावाचा असतो. भिक्खूहो, अशा प्रकारच्या व्यक्तीची संगत करावी, त्याच्याशी मैत्री करावी आणि त्याची सेवा-उपासना करावी. त्याचे कारण काय? भिक्खूहो, जरी कोणी अशा व्यक्तीच्या आचरणाचे अनुकरण करत नसला, तरीही त्याच्याबद्दल अशी चांगली कीर्ती पसरते की, ‘हा व्यक्ती चांगल्या मित्रांचा, चांगल्या सोबत्यांचा आणि चांगल्या संगतीचा आहे.’ म्हणून अशा प्रकारच्या व्यक्तीची संगत करावी, त्याच्याशी मैत्री करावी आणि त्याची सेवा-उपासना करावी. भिक्खूहो, हेच ते तीन प्रकारचे व्यक्ती जगात अस्तित्वात आहेत.”

‘‘Nihīyati puriso nihīnasevī,Na ca hāyetha kadāci tulyasevī;

Seṭṭhamupanamaṃ udeti khippaṃ,Tasmā attano uttariṃ bhajethā’’ti. sattamaṃ;

“कनिष्ठ व्यक्तीची संगत करणारा माणूस अधोगतीला जातो, समान व्यक्तीची संगत करणारा कधीही घसरत नाही; श्रेष्ठ व्यक्तीची संगत करणारा वेगाने प्रगती करतो, म्हणून माणसाने स्वतःपेक्षा श्रेष्ठ असलेल्याचीच संगत करावी.” (सातवे सुत्त समाप्त)

8. Gūthabhāṇīsuttaṃ

८. गूथभाणी सुत्त

28. ‘‘Tayome, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame tayo? Gūthabhāṇī, pupphabhāṇī, madhubhāṇī. Katamo ca, bhikkhave, puggalo gūthabhāṇī? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo sabhaggato vā parisaggato vā ñātimajjhagato vā pūgamajjhagato vā rājakulamajjhagato vā abhinīto sakkhipuṭṭho – ‘ehambho purisa, yaṃ jānāsi taṃ vadehī’ti. So ajānaṃ vā āha ‘jānāmī’ti, jānaṃ vā āha ‘na jānāmī’ti, apassaṃ vā āha ‘passāmī’ti, passaṃ vā āha ‘na [Pg.126] passāmī’ti ; iti attahetu vā parahetu vā āmisakiñcikkhahetu vā sampajānamusā bhāsitā hoti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, puggalo gūthabhāṇī.

२८. “भिक्खूहो, या जगात तीन प्रकारचे व्यक्ती अस्तित्वात आहेत. कोणते तीन? विष्ठेसारखे बोलणारा (गूथभाणी), फुलांसारखे बोलणारा (पुप्फभाणी) आणि मधासारखे बोलणारा (मधुभाणी). आणि भिक्खूहो, विष्ठेसारखे बोलणारा व्यक्ती कोणता? भिक्खूहो, या जगात एखाद्या व्यक्तीला सभेमध्ये, परिषदेमध्ये, नातेवाईकांच्या मध्यभागी, श्रेणीच्या मध्यभागी किंवा राजदरबारात साक्षीदार म्हणून बोलावले जाते आणि विचारले जाते की, ‘हे गृहस्था, तुला जे माहीत आहे ते सांग.’ तो माहीत नसतानाही म्हणतो, ‘मला माहीत आहे,’ किंवा माहीत असतानाही म्हणतो, ‘मला माहीत नाही’; पाहिले नसतानाही म्हणतो, ‘मी पाहिले आहे,’ किंवा पाहिले असतानाही म्हणतो, ‘मी पाहिले नाही.’ अशा प्रकारे तो स्वतःच्या फायद्यासाठी, दुसऱ्याच्या फायद्यासाठी किंवा काही क्षुल्लक लाभासाठी जाणूनबुजून असत्य बोलतो. भिक्खूहो, या व्यक्तीला ‘विष्ठेसारखे बोलणारा’ असे म्हणतात.”

‘‘Katamo ca, bhikkhave, puggalo pupphabhāṇī? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo sabhaggato vā parisaggato vā ñātimajjhagato vā pūgamajjhagato vā rājakulamajjhagato vā abhinīto sakkhipuṭṭho – ‘ehambho purisa, yaṃ pajānāsi taṃ vadehī’ti, so ajānaṃ vā āha ‘na jānāmī’ti, jānaṃ vā āha ‘jānāmī’ti, apassaṃ vā āha ‘na passāmī’ti, passaṃ vā āha ‘passāmī’ti; iti attahetu vā parahetu vā āmisakiñcikkhahetu vā na sampajānamusā bhāsitā hoti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, puggalo pupphabhāṇī.

“आणि भिक्खूहो, फुलांसारखे बोलणारा व्यक्ती कोणता? भिक्खूहो, या जगात एखाद्या व्यक्तीला सभेमध्ये, परिषदेमध्ये, नातेवाईकांच्या मध्यभागी, श्रेणीच्या मध्यभागी किंवा राजदरबारात साक्षीदार म्हणून बोलावले जाते आणि विचारले जाते की, ‘हे गृहस्था, तुला जे माहीत आहे ते सांग.’ तो माहीत नसताना म्हणतो, ‘मला माहीत नाही,’ किंवा माहीत असताना म्हणतो, ‘मला माहीत आहे’; पाहिले नसताना म्हणतो, ‘मी पाहिले नाही,’ किंवा पाहिले असताना म्हणतो, ‘मी पाहिले आहे.’ अशा प्रकारे तो स्वतःच्या फायद्यासाठी, दुसऱ्याच्या फायद्यासाठी किंवा काही क्षुल्लक लाभासाठी जाणूनबुजून असत्य बोलत नाही. भिक्खूहो, या व्यक्तीला ‘फुलांसारखे बोलणारा’ असे म्हणतात.”

‘‘Katamo ca, bhikkhave, puggalo madhubhāṇī? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo pharusaṃ vācaṃ pahāya pharusāya vācāya paṭivirato hoti; yā sā vācā nelā kaṇṇasukhā pemanīyā hadayaṅgamā porī bahujanakantā bahujanamanāpā tathārūpiṃ vācaṃ bhāsitā hoti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, puggalo madhubhāṇī. Ime kho, bhikkhave, tayo puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti. Aṭṭhamaṃ.

“आणि भिक्खूहो, मधासारखे बोलणारा व्यक्ती कोणता? भिक्खूहो, या जगात एखादा व्यक्ती कठोर वाणीचा त्याग करून कठोर बोलण्यापासून अलिप्त राहतो. जी वाणी निर्दोष, कानाला सुखद वाटणारी, प्रेमळ, हृदयाला भिडणारी, सभ्य, बहुसंख्य लोकांना आवडणारी आणि बहुसंख्य लोकांचे मन प्रसन्न करणारी असते, अशी वाणी तो बोलतो. भिक्खूहो, या व्यक्तीला ‘मधासारखे बोलणारा’ असे म्हणतात. भिक्खूहो, हेच ते तीन प्रकारचे व्यक्ती जगात अस्तित्वात आहेत.” (आठवे सुत्त समाप्त)

9. Andhasuttaṃ

९. अंध सुत्त

29. ‘‘Tayome, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame tayo? Andho, ekacakkhu, dvicakkhu. Katamo ca, bhikkhave, puggalo andho? Idha, bhikkhave, ekaccassa puggalassa tathārūpaṃ cakkhu na hoti yathārūpena cakkhunā anadhigataṃ vā bhogaṃ adhigaccheyya adhigataṃ vā bhogaṃ phātiṃ kareyya ; tathārūpampissa cakkhu na hoti yathārūpena cakkhunā kusalākusale dhamme jāneyya, sāvajjānavajje dhamme jāneyya, hīnappaṇīte dhamme jāneyya, kaṇhasukkasappaṭibhāge dhamme jāneyya. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, puggalo andho.

२९. "भिक्खूहो, जगात हे तीन प्रकारचे व्यक्ती अस्तित्वात आहेत. कोणते तीन? अंध व्यक्ती, एका डोळ्याची (एकचक्षू) व्यक्ती आणि दोन डोळ्यांची (द्विचक्षू) व्यक्ती. आणि भिक्खूहो, अंध व्यक्ती कोणती? भिक्खूहो, या जगात एखाद्या व्यक्तीकडे असा डोळा (प्रज्ञाचक्षू) नसतो, ज्या डोळ्याने ती न मिळालेली संपत्ती मिळवू शकेल किंवा मिळालेल्या संपत्तीत वाढ करू शकेल; आणि तिच्याकडे असाही डोळा नसतो, ज्या डोळ्याने ती कुशल आणि अकुशल धर्म, सदोष आणि निर्दोष धर्म, हीन आणि श्रेष्ठ धर्म, तसेच काळे व पांढरे (कृष्ण-शुक्ल) आणि त्यांचे प्रतिरूप असणारे धर्म जाणू शकेल. भिक्खूहो, याला अंध व्यक्ती असे म्हटले जाते."

‘‘Katamo ca, bhikkhave, puggalo ekacakkhu? Idha, bhikkhave, ekaccassa puggalassa tathārūpaṃ cakkhu hoti yathārūpena cakkhunā anadhigataṃ vā bhogaṃ [Pg.127] adhigaccheyya adhigataṃ vā bhogaṃ phātiṃ kareyya; tathārūpaṃ panassa cakkhu na hoti yathārūpena cakkhunā kusalākusale dhamme jāneyya, sāvajjānavajje dhamme jāneyya, hīnappaṇīte dhamme jāneyya, kaṇhasukkasappaṭibhāge dhamme jāneyya. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, puggalo ekacakkhu.

"आणि भिक्खूहो, एका डोळ्याची (एकचक्षू) व्यक्ती कोणती? भिक्खूहो, या जगात एखाद्या व्यक्तीकडे असा डोळा असतो, ज्या डोळ्याने ती न मिळालेली संपत्ती मिळवू शकते किंवा मिळालेल्या संपत्तीत वाढ करू शकते; परंतु तिच्याकडे असा डोळा नसतो, ज्या डोळ्याने ती कुशल आणि अकुशल धर्म, सदोष आणि निर्दोष धर्म, हीन आणि श्रेष्ठ धर्म, तसेच काळे व पांढरे आणि त्यांचे प्रतिरूप असणारे धर्म जाणू शकेल. भिक्खूहो, याला एका डोळ्याची (एकचक्षू) व्यक्ती असे म्हटले जाते."

‘‘Katamo ca, bhikkhave, puggalo dvicakkhu? Idha, bhikkhave, ekaccassa puggalassa tathārūpaṃ cakkhu hoti yathārūpena cakkhunā anadhigataṃ vā bhogaṃ adhigaccheyya, adhigataṃ vā bhogaṃ phātiṃ kareyya; tathārūpampissa cakkhu hoti yathārūpena cakkhunā kusalākusale dhamme jāneyya; sāvajjānavajje dhamme jāneyya, hīnappaṇīte dhamme jāneyya, kaṇhasukkasappaṭibhāge dhamme jāneyya. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, puggalo dvicakkhu. ‘Ime kho, bhikkhave, tayo puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’’nti.

"आणि भिक्खूहो, दोन डोळ्यांची (द्विचक्षू) व्यक्ती कोणती? भिक्खूहो, या जगात एखाद्या व्यक्तीकडे असा डोळा असतो, ज्या डोळ्याने ती न मिळालेली संपत्ती मिळवू शकते किंवा मिळालेल्या संपत्तीत वाढ करू शकते; आणि तिच्याकडे असाही डोळा असतो, ज्या डोळ्याने ती कुशल आणि अकुशल धर्म, सदोष आणि निर्दोष धर्म, हीन आणि श्रेष्ठ धर्म, तसेच काळे व पांढरे आणि त्यांचे प्रतिरूप असणारे धर्म जाणू शकते. भिक्खूहो, याला दोन डोळ्यांची (द्विचक्षू) व्यक्ती असे म्हटले जाते. भिक्खूहो, हेच ते तीन प्रकारचे व्यक्ती जगात अस्तित्वात आहेत."

‘‘Na ceva bhogā tathārūpā, na ca puññāni kubbati;

Ubhayattha kaliggāho, andhassa hatacakkhuno.

"ज्याचा प्रज्ञाचक्षू नष्ट झाला आहे अशा अंध व्यक्तीला तशा प्रकारची संपत्तीही मिळत नाही आणि ती पुण्याचे कार्यही करत नाही; दोन्ही बाजूंनी (या लोकात आणि परलोकात) तिचे नुकसानच होते."

‘‘Athāparāyaṃ akkhāto, ekacakkhu ca puggalo;

Dhammādhammena saṭhoso, bhogāni pariyesati.

"त्यानंतर दुसरी व्यक्ती म्हणजे 'एकचक्षू' (एका डोळ्याची) व्यक्ती होय; ती कपटी व्यक्ती धर्म आणि अधर्माने संपत्ती मिळवण्याचा प्रयत्न करते."

‘‘Theyyena kūṭakammena, musāvādena cūbhayaṃ;

Kusalo hoti saṅghātuṃ, kāmabhogī ca mānavo;

Ito so nirayaṃ gantvā, ekacakkhu vihaññati.

"चोरीने, फसवणुकीने आणि असत्य भाषणाने, या दोन्ही मार्गांनी संपत्ती गोळा करण्यात तो मनुष्य कुशल असतो; तो कामभोगांमध्ये मग्न असलेला मनुष्य येथून मृत्यूनंतर नरकात जाऊन अत्यंत दुःख भोगतो."

‘‘Dvicakkhu pana akkhāto, seṭṭho purisapuggalo;

Dhammaladdhehi bhogehi, uṭṭhānādhigataṃ dhanaṃ.

"परंतु 'द्विचक्षू' (दोन डोळ्यांची) व्यक्ती ही सर्वश्रेष्ठ पुरुष मानली जाते; ती स्वतःच्या परिश्रमाने आणि धार्मिक मार्गाने मिळवलेल्या संपत्तीने युक्त असते."

‘‘Dadāti seṭṭhasaṅkappo, abyaggamānaso naro;

Upeti bhaddakaṃ ṭhānaṃ, yattha gantvā na socati.

"श्रेष्ठ संकल्प असणारा आणि स्थिर मनाचा तो मनुष्य दान करतो; तो अशा कल्याणकारी स्थानाला प्राप्त करतो, जिथे गेल्यावर त्याला कधीही शोक करावा लागत नाही."

‘‘Andhañca ekacakkhuñca, ārakā parivajjaye;

Dvicakkhuṃ pana sevetha, seṭṭhaṃ purisapuggala’’nti. navamaṃ;

"अंध व्यक्तीला आणि एका डोळ्याच्या (एकचक्षू) व्यक्तीला दूरवरूनच टाळावे; परंतु दोन डोळे असणाऱ्या (द्विचक्षू) श्रेष्ठ पुरुषाचीच संगत करावी. (नववे सुत्त)"

10. Avakujjasuttaṃ

१०. अवकुज्जसुत्त

30. ‘‘Tayome[Pg.128], bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame tayo? Avakujjapañño puggalo, ucchaṅgapañño puggalo, puthupañño puggalo. Katamo ca, bhikkhave, avakujjapañño puggalo? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo ārāmaṃ gantā hoti abhikkhaṇaṃ bhikkhūnaṃ santike dhammassavanāya. Tassa bhikkhū dhammaṃ desenti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ, kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsenti. So tasmiṃ āsane nisinno tassā kathāya neva ādiṃ manasi karoti, na majjhaṃ manasi karoti, na pariyosānaṃ manasi karoti; vuṭṭhitopi tamhā āsanā tassā kathāya neva ādiṃ manasi karoti, na majjhaṃ manasi karoti, na pariyosānaṃ manasi karoti. Seyyathāpi, bhikkhave, kumbho nikkujjo tatra udakaṃ āsittaṃ vivaṭṭati, no saṇṭhāti; evamevaṃ kho, bhikkhave, idhekacco puggalo ārāmaṃ gantā hoti abhikkhaṇaṃ bhikkhūnaṃ santike dhammassavanāya. Tassa bhikkhū dhammaṃ desenti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ, kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsenti. So tasmiṃ āsane nisinno tassā kathāya neva ādiṃ manasi karoti, na majjhaṃ manasi karoti, na pariyosānaṃ manasi karoti; vuṭṭhitopi tamhā āsanā tassā kathāya nevādiṃ manasi karoti, na majjhaṃ manasi karoti, na pariyosānaṃ manasi karoti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, avakujjapañño puggalo.

३०. "भिक्खूहो, जगात हे तीन प्रकारचे व्यक्ती अस्तित्वात आहेत. कोणते तीन? पालथ्या बुद्धीची व्यक्ती, मांडीसारख्या बुद्धीची व्यक्ती आणि विशाल बुद्धीची व्यक्ती. आणि भिक्खूहो, पालथ्या बुद्धीची व्यक्ती कोणती? भिक्खूहो, या जगात एखादी व्यक्ती भिक्खूंकडून धम्म ऐकण्यासाठी वारंवार आरामात जाते. भिक्खू त्याला सुरुवातीला कल्याणकारी, मध्ये कल्याणकारी आणि शेवटी कल्याणकारी, अर्थयुक्त व व्यंजनयुक्त, संपूर्णपणे परिपूर्ण आणि अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचा उपदेश करतात. तो त्या आसनावर बसलेला असताना त्या उपदेशाच्या सुरुवातीला, मध्ये किंवा शेवटी मनन करत नाही; आणि त्या आसनावरून उठल्यावरही तो त्या उपदेशाच्या सुरुवातीला, मध्ये किंवा शेवटी मनन करत नाही. भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे एखादे भांडे पालथे ठेवले असता, त्यात ओतलेले पाणी वाहून जाते, त्यात टिकून राहत नाही; अगदी त्याचप्रमाणे, भिक्खूहो, या जगात एखादी व्यक्ती भिक्खूंकडून धम्म ऐकण्यासाठी वारंवार आरामात जाते. भिक्खू त्याला सुरुवातीला कल्याणकारी, मध्ये कल्याणकारी आणि शेवटी कल्याणकारी, अर्थयुक्त व व्यंजनयुक्त, संपूर्णपणे परिपूर्ण आणि अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचा उपदेश करतात. तो त्या आसनावर बसलेला असताना त्या उपदेशाच्या सुरुवातीला, मध्ये किंवा शेवटी मनन करत नाही; आणि त्या आसनावरून उठल्यावरही तो त्या उपदेशाच्या सुरुवातीला, मध्ये किंवा शेवटी मनन करत नाही. भिक्खूहो, याला पालथ्या बुद्धीची व्यक्ती असे म्हटले जाते."

‘‘Katamo ca, bhikkhave, ucchaṅgapañño puggalo? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo ārāmaṃ gantā hoti abhikkhaṇaṃ bhikkhūnaṃ santike dhammassavanāya. Tassa bhikkhū dhammaṃ desenti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ, kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsenti. So tasmiṃ āsane nisinno tassā kathāya ādimpi manasi karoti, majjhampi manasi karoti, pariyosānampi manasi karoti; vuṭṭhito ca kho tamhā āsanā tassā kathāya nevādiṃ manasi karoti, na majjhaṃ manasi karoti, na pariyosānaṃ manasi karoti. Seyyathāpi, bhikkhave, purisassa ucchaṅge nānākhajjakāni ākiṇṇāni – tilā taṇḍulā modakā badarā. So tamhā āsanā vuṭṭhahanto satisammosā pakireyya[Pg.129]. Evamevaṃ kho, bhikkhave, idhekacco puggalo ārāmaṃ gantā hoti abhikkhaṇaṃ bhikkhūnaṃ santike dhammassavanāya. Tassa bhikkhū dhammaṃ desenti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ, kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsenti. So tasmiṃ āsane nisinno tassā kathāya ādimpi manasi karoti, majjhampi manasi karoti, pariyosānampi manasi karoti; vuṭṭhito ca kho tamhā āsanā tassā kathāya neva ādiṃ manasi karoti, na majjhaṃ manasi karoti, na pariyosānaṃ manasi karoti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, ucchaṅgapañño puggalo.

आणि भिक्खूहो, मांडीसारखी प्रज्ञा (उत्संगप्रज्ञा) असलेला व्यक्ती कोणती? भिक्खूहो, या जगात एखादी व्यक्ती भिक्खूंकडून धम्म ऐकण्यासाठी वारंवार विहारात (आरामात) जात असते. भिक्खू त्याला सुरुवातीला कल्याणकारी, मध्ये कल्याणकारी आणि शेवटी कल्याणकारी असलेला, अर्थयुक्त आणि व्यंजनयुक्त (शब्दांनी परिपूर्ण), सर्वतोपरी परिपूर्ण आणि अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचा (धम्ममार्गाचा) उपदेश करतात. तो त्या आसनावर बसलेला असताना त्या प्रवचनाच्या सुरुवातीचा, मध्याचा आणि शेवटाचाही नीट विचार करतो (मनात धारण करतो). परंतु, त्या आसनावरून उठल्यावर मात्र तो त्या प्रवचनाच्या सुरुवातीचा, मध्याचा किंवा शेवटाचाही विचार करत नाही. भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे एखाद्या माणसाच्या मांडीवर (खोपट्यात) तीळ, तांदूळ, मोदक आणि बोरे असे विविध खाद्यपदार्थ पसरलेले असावेत; आणि त्या आसनावरून उठताना स्मृती हरपल्यामुळे (सावध न राहिल्यामुळे) त्याने ते सर्वत्र विखरून टाकावेत. भिक्खूहो, अगदी त्याचप्रमाणे या जगात एखादी व्यक्ती भिक्खूंकडून धम्म ऐकण्यासाठी वारंवार विहारात जात असते. भिक्खू त्याला सुरुवातीला कल्याणकारी, मध्ये कल्याणकारी आणि शेवटी कल्याणकारी असलेला, अर्थयुक्त आणि व्यंजनयुक्त, सर्वतोपरी परिपूर्ण आणि अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचा उपदेश करतात. तो त्या आसनावर बसलेला असताना त्या प्रवचनाच्या सुरुवातीचा, मध्याचा आणि शेवटाचाही नीट विचार करतो. परंतु, त्या आसनावरून उठल्यावर मात्र तो त्या प्रवचनाच्या सुरुवातीचा, मध्याचा किंवा शेवटाचाही विचार करत नाही. भिक्खूहो, याला मांडीसारखी प्रज्ञा (उत्संगप्रज्ञा) असलेला व्यक्ती म्हटले जाते.

‘‘Katamo ca, bhikkhave, puthupañño puggalo? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo ārāmaṃ gantā hoti abhikkhaṇaṃ bhikkhūnaṃ santike dhammassavanāya. Tassa bhikkhū dhammaṃ desenti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ, kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsenti. So tasmiṃ āsane nisinno tassā kathāya ādimpi manasi karoti, majjhampi manasi karoti, pariyosānampi manasi karoti; vuṭṭhitopi tamhā āsanā tassā kathāya ādimpi manasi karoti, majjhampi manasi karoti, pariyosānampi manasi karoti. Seyyathāpi, bhikkhave, kumbho ukkujjo tatra udakaṃ āsittaṃ saṇṭhāti no vivaṭṭati; evamevaṃ kho, bhikkhave, idhekacco puggalo ārāmaṃ gantā hoti abhikkhaṇaṃ bhikkhūnaṃ santike dhammassavanāya. Tassa bhikkhū dhammaṃ desenti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ, kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsenti. So tasmiṃ āsane nisinno tassā kathāya ādimpi manasi karoti, majjhampi manasi karoti, pariyosānampi manasi karoti; vuṭṭhitopi tamhā āsanā tassā kathāya ādimpi manasi karoti, majjhampi manasi karoti, pariyosānampi manasi karoti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, puthupañño puggalo. ‘Ime kho, bhikkhave, tayo puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’’nti.

आणि भिक्खूहो, विशाल प्रज्ञा (पृथुप्रज्ञा) असलेला व्यक्ती कोणती? भिक्खूहो, या जगात एखादी व्यक्ती भिक्खूंकडून धम्म ऐकण्यासाठी वारंवार विहारात जात असते. भिक्खू त्याला सुरुवातीला कल्याणकारी, मध्ये कल्याणकारी आणि शेवटी कल्याणकारी असलेला, अर्थयुक्त आणि व्यंजनयुक्त, सर्वतोपरी परिपूर्ण आणि अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचा उपदेश करतात. तो त्या आसनावर बसलेला असताना त्या प्रवचनाच्या सुरुवातीचा, मध्याचा आणि शेवटाचाही नीट विचार करतो. आणि त्या आसनावरून उठल्यावरही तो त्या प्रवचनाच्या सुरुवातीचा, मध्याचा आणि शेवटाचाही नीट विचार करतो. भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे एखादा सरळ ठेवलेला घडा (कुंभ) असावा, त्यात ओतलेले पाणी त्यातच साठून राहते, बाहेर वाहून जात नाही; भिक्खूहो, अगदी त्याचप्रमाणे या जगात एखादी व्यक्ती भिक्खूंकडून धम्म ऐकण्यासाठी वारंवार विहारात जात असते. भिक्खू त्याला सुरुवातीला कल्याणकारी, मध्ये कल्याणकारी आणि शेवटी कल्याणकारी असलेला, अर्थयुक्त आणि व्यंजनयुक्त, सर्वतोपरी परिपूर्ण आणि अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचा उपदेश करतात. तो त्या आसनावर बसलेला असताना त्या प्रवचनाच्या सुरुवातीचा, मध्याचा आणि शेवटाचाही नीट विचार करतो. आणि त्या आसनावरून उठल्यावरही तो त्या प्रवचनाच्या सुरुवातीचा, मध्याचा आणि शेवटाचाही नीट विचार करतो. भिक्खूहो, याला विशाल प्रज्ञा (पृथुप्रज्ञा) असलेला व्यक्ती म्हटले जाते. भिक्खूहो, हे तीन प्रकारचे व्यक्ती जगात अस्तित्वात आहेत.

‘‘Avakujjapañño puriso, dummedho avicakkhaṇo;

Abhikkhaṇampi ce hoti, gantā bhikkhūna santike.

उलटी प्रज्ञा असलेला (अवकुब्जप्रज्ञ), दुर्बुद्धी आणि विवेकहीन मनुष्य जरी वारंवार भिक्खूंच्या सन्निध (विहारात) जात असला,

‘‘Ādiṃ kathāya majjhañca, pariyosānañca tādiso;

Uggahetuṃ na sakkoti, paññā hissa na vijjati.

तरीही असा मनुष्य प्रवचनाची सुरुवात, मध्य आणि शेवट ग्रहण करण्यास असमर्थ ठरतो; कारण त्याच्याकडे प्रज्ञाच नसते.

‘‘Ucchaṅgapañño [Pg.130] puriso, seyyo etena vuccati;

Abhikkhaṇampi ce hoti, gantā bhikkhūna santike.

मांडीसारखी प्रज्ञा (उत्sungप्रज्ञा) असलेला मनुष्य या पहिल्यापेक्षा श्रेष्ठ मानला जातो. तोही वारंवार भिक्खूंच्या सन्निध जात असतो.

‘‘Ādiṃ kathāya majjhañca, pariyosānañca tādiso;

Nisinno āsane tasmiṃ, uggahetvāna byañjanaṃ;

Vuṭṭhito nappajānāti, gahitaṃ hissa mussati.

त्या आसनावर बसलेला असताना तो प्रवचनाची सुरुवात, मध्य आणि शेवट यांतील शब्दांचे ग्रहण करतो. परंतु, उठल्यावर त्याला काहीच समजत नाही आणि त्याने ग्रहण केलेले ज्ञान तो विसरून जातो.

‘‘Puthupañño ca puriso, seyyo etehi vuccati;

Abhikkhaṇampi ce hoti, gantā bhikkhūna santike.

आणि विशाल प्रज्ञा (पृथुप्रज्ञा) असलेला मनुष्य या सर्वांमध्ये श्रेष्ठ मानला जातो. तोही वारंवार भिक्खूंच्या सन्निध जात असतो.

‘‘Ādiṃ kathāya majjhañca, pariyosānañca tādiso;

Nisinno āsane tasmiṃ, uggahetvāna byañjanaṃ.

त्या आसनावर बसलेला असताना तो प्रवचनाची सुरुवात, मध्य आणि शेवट यांतील शब्दांचे नीट ग्रहण करतो.

‘‘Dhāreti seṭṭhasaṅkappo, abyaggamānaso naro;

Dhammānudhammappaṭipanno, dukkhassantakaro siyā’’ti. dasamaṃ;

उत्कृष्ट संकल्प असलेला आणि एकाग्र मनाचा तो मनुष्य ते मनात धारण करतो. धम्मानुसार आचरण (धम्मानुधम्मपटिपन्न) करून तो दुःखाचा अंत करणारा ठरतो.

Puggalavaggo tatiyo.

तिसरा पुग्गलवग्गो (पुद्गलवर्ग) समाप्त.

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) पुढीलप्रमाणे –

Samiddha -gilāna-saṅkhārā, bahukārā vajirena ca;

Sevi-jiguccha-gūthabhāṇī, andho ca avakujjatāti.

समिद्ध, गिलाण (आजारी), संखारा, बहुकारा, वजिर, सेवि, जिगुच्छा, गूथभाणी, अंध आणि अवकुज्जता.

4. Devadūtavaggo

४. देवदूतवग्गो (देवदूतवर्ग)

1.Sabrahmakasuttaṃ

१. सब्रह्मकसुत्तं (सब्रह्मक सूत्र)

31. ‘‘Sabrahmakāni, bhikkhave, tāni kulāni yesaṃ puttānaṃ mātāpitaro ajjhāgāre pūjitā honti. Sapubbācariyakāni, bhikkhave, tāni kulāni yesaṃ puttānaṃ mātāpitaro ajjhāgāre pūjitā honti. Sāhuneyyāni, bhikkhave, tāni kulāni yesaṃ puttānaṃ mātāpitaro ajjhāgāre pūjitā honti. ‘Brahmā’ti, bhikkhave, mātāpitūnaṃ etaṃ adhivacanaṃ. ‘Pubbācariyā’ti, bhikkhave, mātāpitūnaṃ etaṃ adhivacanaṃ. ‘Āhuneyyā’ti[Pg.131], bhikkhave, mātāpitūnaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Taṃ kissa hetu? Bahukārā, bhikkhave, mātāpitaro puttānaṃ, āpādakā posakā, imassa lokassa dassetāroti.

३१. “भिक्खूहो, ज्या घरांमध्ये मुलांकडून आई-वडिलांची (माता-पित्यांची) पूजा (आदर-सत्कार) केली जाते, ती कुळे 'ब्रह्मदेवा'सह राहतात असे म्हटले जाते. भिक्खूहो, ज्या घरांमध्ये मुलांकडून आई-वडिलांची पूजा केली जाते, ती कुळे 'प्रथम गुरूंसह' राहतात असे म्हटले जाते. भिक्खूहो, ज्या घरांमध्ये मुलांकडून आई-वडिलांची पूजा केली जाते, ती कुळे 'आदरणीय/दान स्वीकारण्यास योग्य' व्यक्तींसह राहतात असे म्हटले जाते. भिक्खूहो, 'ब्रह्मा' हे आई-वडिलांचेच एक नाव (संबोधन) आहे. भिक्खूहो, 'प्रथम गुरु' (पुब्बाचरिय) हे आई-वडिलांचेच एक नाव आहे. भिक्खूहो, 'आहुनेय्य' (दान स्वीकारण्यास योग्य) हे आई-वडिलांचेच एक नाव आहे. असे का? कारण भिक्खूहो, आई-वडील आपल्या मुलांवर मोठे उपकार करतात; ते त्यांचे संगोपन करतात, त्यांचे पोषण करतात आणि त्यांना हे जग दाखवतात.”

‘‘Brahmāti mātāpitaro, pubbācariyāti vuccare;

Āhuneyyā ca puttānaṃ, pajāya anukampakā.

आई-वडिलांना 'ब्रह्मा' म्हटले जाते आणि त्यांना 'प्रथम गुरु' असेही म्हणतात. ते मुलांकडून दिल्या जाणाऱ्या दानास पात्र असतात, कारण ते आपल्या अपत्यांवर अत्यंत अनुकंपा (दया) करतात.

‘‘Tasmā hi ne namasseyya, sakkareyya ca paṇḍito;

Annena atha pānena, vatthena sayanena ca;

Ucchādanena nhāpanena, pādānaṃ dhovanena ca.

म्हणूनच, सुज्ञ माणसाने त्यांना वंदन करावे आणि त्यांचा आदर-सत्कार करावा; त्यांना अन्न, पेय, वस्त्र आणि बिछाना देऊन, तसेच त्यांच्या शरीराला तेल चोळून, त्यांना स्नान घालून आणि त्यांचे पाय धुवून त्यांची सेवा करावी.

‘‘Tāya naṃ pāricariyāya, mātāpitūsu paṇḍitā;

Idheva naṃ pasaṃsanti, pecca sagge pamodatī’’ti. paṭhamaṃ;

आई-वडिलांच्या अशा सेवेमुळे, सुज्ञ लोक या जगातच त्याची प्रशंसा करतात आणि मृत्यूनंतर तो स्वर्गात आनंद उपभोगतो.

2. Ānandasuttaṃ

२. आनंदसुत्तं (आनंद सूत्र)

32. Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca –

३२. त्यानंतर आयुष्यमान आनंद जेथे भगवान होते तेथे गेले; जवळ जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून ते एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान आनंदांनी भगवंतांना असे म्हटले –

‘‘Siyā nu kho, bhante, bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā imasmiñca saviññāṇake kāye ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā nāssu, bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā nāssu; yañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ upasampajja viharato ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā na honti tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ upasampajja vihareyyā’’ti? ‘‘Siyā, ānanda, bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā imasmiñca saviññāṇake kāye ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā nāssu, bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā nāssu; yañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ upasampajja viharato ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā na honti tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ upasampajja vihareyyā’’ti.

"भन्ते, एखाद्या भिक्खूला अशी समाधी प्राप्त होऊ शकते का, ज्यामध्ये (१) या सविज्ञाणक (सचेतन) कायेमध्ये (शरीरात) 'मी-पणा' (अहंकार), 'माझे-पणा' (ममंकार) आणि मानानुशय (अहंकाराची सुप्त प्रवृत्ती) उत्पन्न होणार नाही; (२) बाहेरील सर्व निमित्तांमध्ये (विषयांमध्ये) 'मी-पणा' (अहंकार), 'माझे-पणा' (ममंकार) आणि मानानुशय उत्पन्न होणार नाही; आणि (३) ज्या चेतोविमुत्ती व प्रज्ञाविमुत्तीचा लाभ घेऊन विहरणाऱ्या व्यक्तीमध्ये 'मी-पणा', 'माझे-पणा' आणि मानानुशय नसतात, त्या चेतोविमुत्ती व प्रज्ञाविमुत्तीचा लाभ घेऊन तो विहरू शकेल?" "आनंदा, भिक्खूला अशी समाधी प्राप्त होऊ शकते, ज्यामध्ये या सविज्ञाणक कायेमध्ये 'मी-पणा' (अहंकार), 'माझे-पणा' (ममंकार) आणि मानानुशय उत्पन्न होणार नाही; बाहेरील सर्व निमित्तांमध्ये 'मी-पणा' (अहंकार), 'माझे-पणा' (ममंकार) आणि मानानुशय उत्पन्न होणार नाही; आणि ज्या चेतोविमुत्ती व प्रज्ञाविमुत्तीचा लाभ घेऊन विहरणाऱ्या व्यक्तीमध्ये 'मी-पणा', 'माझे-पणा' आणि मानानुशय नसतात, त्या चेतोविमुत्ती व प्रज्ञाविमुत्तीचा लाभ घेऊन तो विहरू शकेल."

‘‘Yathā kathaṃ pana, bhante, siyā bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā imasmiñca saviññāṇake kāye ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā nāssu, bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā [Pg.132] nāssu; yañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ upasampajja viharato ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā na honti tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ upasampajja vihareyyā’’ti?

"परंतु भन्ते, भिक्खूला अशी समाधी कशा प्रकारे प्राप्त होऊ शकते, ज्यामध्ये या सविज्ञाणक कायेमध्ये 'मी-पणा' (अहंकार), 'माझे-पणा' (ममंकार) आणि मानानुशय उत्पन्न होणार नाही; बाहेरील सर्व निमित्तांमध्ये 'मी-पणा' (अहंकार), 'माझे-पणा' (ममंकार) आणि मानानुशय उत्पन्न होणार नाही; आणि ज्या चेतोविमुत्ती व प्रज्ञाविमुत्तीचा लाभ घेऊन विहरणाऱ्या व्यक्तीमध्ये 'मी-पणा', 'माझे-पणा' आणि मानानुशय नसतात, त्या चेतोविमुत्ती व प्रज्ञाविमुत्तीचा लाभ घेऊन तो विहरू शकेल?"

‘‘Idhānanda, bhikkhuno evaṃ hoti – ‘etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo virāgo nirodho nibbāna’nti. Evaṃ kho, ānanda, siyā bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā imasmiñca saviññāṇake kāye ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā nāssu, bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā nāssu; yañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ upasampajja viharato ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā na honti tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ upasampajja vihareyyā’’ti.

"आनंदा, येथे भिक्खू असा विचार करतो – 'हे शांत आहे, हे प्रणीत (श्रेष्ठ) आहे, म्हणजेच सर्व संस्कारांचे शमन (सब्बसंखारसमथो), सर्व उपाधींचा त्याग (सब्बूपधिपटिनिस्सग्गो), तृष्णेचा क्षय (तण्हाक्खयो), विराग, निरोध आणि निब्बान.' आनंदा, अशा प्रकारे भिक्खूला अशी समाधी प्राप्त होऊ शकते, ज्यामध्ये या सविज्ञाणक कायेमध्ये 'मी-पणा' (अहंकार), 'माझे-पणा' (ममंकार) आणि मानानुशय उत्पन्न होणार नाही; बाहेरील सर्व निमित्तांमध्ये 'मी-पणा' (अहंकार), 'माझे-पणा' (ममंकार) आणि मानानुशय उत्पन्न होणार नाही; आणि ज्या चेतोविमुत्ती व प्रज्ञाविमुत्तीचा लाभ घेऊन विहरणाऱ्या व्यक्तीमध्ये 'मी-पणा', 'माझे-पणा' आणि मानानुशय नसतात, त्या चेतोविमुत्ती व प्रज्ञाविमुत्तीचा लाभ घेऊन तो विहरू शकेल."

‘‘Idañca pana metaṃ, ānanda, sandhāya bhāsitaṃ pārāyane puṇṇakapañhe –

"आणि आनंदा, याच संदर्भाने मी पारायण वर्गातील 'पुण्णक-प्रश्न' मध्ये असे म्हटले होते –"

‘‘Saṅkhāya lokasmiṃ paroparāni,Yassiñjitaṃ natthi kuhiñci loke;

Santo vidhūmo anīgho nirāso,Atāri so jātijaranti brūmī’’ti. dutiyaṃ;

"'ज्याने जगातील उच्च आणि नीच गोष्टींचे (परावरांचे) ज्ञानाने आकलन केले आहे, ज्याच्या मनात या जगात कुठेही कोणतीही चंचलता (कंपन) नाही; जो शांत, धूम्ररहित (क्लेशरहित), दुःखमुक्त आणि तृष्णारहित आहे, त्याने जन्म आणि जरा (वृद्धत्व) पार केले आहे, असे मी म्हणतो.' (दुसरे सुत्त समाप्त)"

3. Sāriputtasuttaṃ

३. "सारिपुत्त सुत्त"

33. Atha kho āyasmā sāriputto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ sāriputtaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘saṃkhittenapi kho ahaṃ, sāriputta, dhammaṃ deseyyaṃ; vitthārenapi kho ahaṃ, sāriputta, dhammaṃ deseyyaṃ; saṃkhittavitthārenapi kho ahaṃ, sāriputta, dhammaṃ deseyyaṃ; aññātāro ca dullabhā’’ti. ‘‘Etassa, bhagavā, kālo, etassa, sugata, kālo yaṃ bhagavā saṃkhittenapi dhammaṃ deseyya, vitthārenapi dhammaṃ deseyya, saṃkhittavitthārenapi dhammaṃ deseyya. Bhavissanti dhammassa aññātāro’’ti.

३३. "तेव्हा आयुष्यमान सारिपुत्त जेथे भगवान होते तेथे गेले; जवळ जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान सारिपुत्तांना भगवान म्हणाले – 'सारिपुत्ता, मी संक्षेपानेही धम्माचा उपदेश करू शकतो; विस्तारानेही धम्माचा उपदेश करू शकतो; आणि संक्षेप व विस्तार अशा दोन्ही प्रकारे धम्माचा उपदेश करू शकतो. परंतु धम्म समजून घेणारे दुर्मिळ आहेत.' 'भगवंता, हीच योग्य वेळ आहे, सुगता, हीच योग्य वेळ आहे की भगवंतांनी संक्षेपाने धम्माचा उपदेश करावा, विस्ताराने धम्माचा उपदेश करावा, आणि संक्षेप व विस्तार अशा दोन्ही प्रकारे धम्माचा उपदेश करावा. धम्म समजून घेणारे लोक नक्कीच असतील.'"

‘‘Tasmātiha, sāriputta, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘imasmiñca saviññāṇake kāye ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā na bhavissanti, bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā na bhavissanti, yañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ [Pg.133] upasampajja viharato ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā na honti tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ upasampajja viharissāmā’ti. Evañhi kho, sāriputta, sikkhitabbaṃ.

"म्हणून सारिपुत्ता, तुम्ही स्वतःला असे प्रशिक्षित केले पाहिजे – 'या सविज्ञाणक कायेमध्ये आमचे 'मी-पणा' (अहंकार), 'माझे-पणा' (ममंकार) आणि मानानुशय असणार नाहीत; बाहेरील सर्व निमित्तांमध्ये आमचे 'मी-पणा' (अहंकार), 'माझे-पणा' (ममंकार) आणि मानानुशय असणार नाहीत; आणि ज्या चेतोविमुत्ती व प्रज्ञाविमुत्तीचा लाभ घेऊन विहरणाऱ्या व्यक्तीमध्ये 'मी-पणा', 'माझे-पणा' आणि मानानुशय नसतात, त्या चेतोविमुत्ती व प्रज्ञाविमुत्तीचा लाभ घेऊन आम्ही विहरू.' सारिपुत्ता, तुम्ही स्वतःला असेच प्रशिक्षित केले पाहिजे."

‘‘Yato ca kho, sāriputta, bhikkhuno imasmiñca saviññāṇake kāye ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā na honti, bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā na honti, yañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ upasampajja viharato ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā na honti tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ upasampajja viharati; ayaṃ vuccati, sāriputta – ‘bhikkhu acchecchi taṇhaṃ, vivattayi saṃyojanaṃ, sammā mānābhisamayā antamakāsi dukkhassa’. Idañca pana metaṃ, sāriputta, sandhāya bhāsitaṃ pārāyane udayapañhe –

"सारिपुत्ता, जेव्हा भिक्खूच्या या सविज्ञाणक कायेमध्ये 'मी-पणा' (अहंकार), 'माझे-पणा' (ममंकार) आणि मानानुशय नसतात; बाहेरील सर्व निमित्तांमध्ये 'मी-पणा' (अहंकार), 'माझे-पणा' (ममंकार) आणि मानानुशय नसतात; आणि ज्या चेतोविमुत्ती व प्रज्ञाविमुत्तीचा लाभ घेऊन विहरणाऱ्या व्यक्तीमध्ये 'मी-पणा', 'माझे-पणा' आणि मानानुशय नसतात, त्या चेतोविमुत्ती व प्रज्ञाविमुत्तीचा लाभ घेऊन तो विहरतो; तेव्हा सारिपुत्ता, त्या भिक्खूला असे म्हटले जाते – 'त्याने तृष्णेचा छेद केला आहे, संयोजनांना (बंधनांना) तोडून टाकले आहे आणि मानाचे पूर्णपणे निर्मूलन करून दुःखाचा अंत केला आहे.' आणि सारिपुत्ता, याच संदर्भाने मी पारायण वर्गातील 'उदय-प्रश्न' मध्ये असे म्हटले होते –"

‘‘Pahānaṃ kāmasaññānaṃ, domanassāna cūbhayaṃ;

Thinassa ca panūdanaṃ, kukkuccānaṃ nivāraṇaṃ.

"'काम-संज्ञा (इंद्रियसुखाचे विचार) आणि दौर्मनस्य (खिन्नता) या दोन्हीचा त्याग; आळस व सुस्तीचे (थीनाचे) निवारण आणि पश्चात्तापाचे (कुक्कुच्चाचे) निवारण;"

‘‘Upekkhāsatisaṃsuddhaṃ, dhammatakkapurejavaṃ;

Aññāvimokkhaṃ pabrūmi, avijjāya pabhedana’’nti. tatiyaṃ;

"'उपेक्षा (तटस्थता) आणि स्मृती (सती) यांनी शुद्ध असलेली, धम्म-विचारांनी (सम्मासंकप्पाने) अग्रगामी असलेली, अविद्या नष्ट करणारी जी विमुक्ती आहे, तिला मी अंतिम ज्ञानाद्वारे मिळणारी विमुक्ती (अञ्ञाविमोक्ख) असे म्हणतो.' (तिसरे सुत्त समाप्त)"

4. Nidānasuttaṃ

४. "निदान सुत्त"

34. ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, nidānāni kammānaṃ samudayāya. Katamāni tīṇi? Lobho nidānaṃ kammānaṃ samudayāya, doso nidānaṃ kammānaṃ samudayāya, moho nidānaṃ kammānaṃ samudayāya.

३४. "भिक्खूंनो, कर्मांच्या उत्पत्तीची (समुदयाची) ही तीन निदाने (कारणे) आहेत. कोणती तीन? लोभ हे कर्मांच्या उत्पत्तीचे कारण आहे, द्वेष (दोस) हे कर्मांच्या उत्पत्तीचे कारण आहे, आणि मोह हे कर्मांच्या उत्पत्तीचे कारण आहे."

‘‘Yaṃ, bhikkhave, lobhapakataṃ kammaṃ lobhajaṃ lobhanidānaṃ lobhasamudayaṃ, yatthassa attabhāvo nibbattati tattha taṃ kammaṃ vipaccati. Yattha taṃ kammaṃ vipaccati tattha tassa kammassa vipākaṃ paṭisaṃvedeti, diṭṭhe vā dhamme upapajja vā apare vā pariyāye.

"भिक्खूंनो, लोभाने केलेले, लोभापासून उत्पन्न झालेले, लोभ हेच ज्याचे कारण आणि लोभ हेच ज्याचे मूळ आहे असे जे कर्म असते, त्या कर्मामुळे ज्या ठिकाणी व्यक्तीचा पुनर्जन्म (अत्तभाव) होतो, तेथे ते कर्म परिपक्व होते. जेथे ते कर्म परिपक्व होते, तेथे त्या कर्माचे फळ (विपाक) त्या व्यक्तीला भोगावे लागते – मग ते याच जन्मात असो, पुढील जन्मात असो किंवा त्यानंतरच्या इतर कोणत्याही जन्मात असो."

‘‘Yaṃ[Pg.134], bhikkhave, dosapakataṃ kammaṃ dosajaṃ dosanidānaṃ dosasamudayaṃ, yatthassa attabhāvo nibbattati tattha taṃ kammaṃ vipaccati. Yattha taṃ kammaṃ vipaccati tattha tassa kammassa vipākaṃ paṭisaṃvedeti, diṭṭhe vā dhamme upapajja vā apare vā pariyāye.

"भिक्खूंनो, द्वेषाने केलेले, द्वेषापासून उत्पन्न झालेले, द्वेष हेच ज्याचे कारण आणि द्वेष हेच ज्याचे मूळ आहे असे जे कर्म असते, त्या कर्मामुळे ज्या ठिकाणी व्यक्तीचा पुनर्जन्म (अत्तभाव) होतो, तेथे ते कर्म परिपक्व होते. जेथे ते कर्म परिपक्व होते, तेथे त्या कर्माचे फळ (विपाक) त्या व्यक्तीला भोगावे लागते – मग ते याच जन्मात असो, पुढील जन्मात असो किंवा त्यानंतरच्या इतर कोणत्याही जन्मात असो."

‘‘Yaṃ, bhikkhave, mohapakataṃ kammaṃ mohajaṃ mohanidānaṃ mohasamudayaṃ, yatthassa attabhāvo nibbattati tattha taṃ kammaṃ vipaccati. Yattha taṃ kammaṃ vipaccati tattha tassa kammassa vipākaṃ paṭisaṃvedeti, diṭṭhe vā dhamme upapajja vā apare vā pariyāye.

"भिक्खूंनो, मोहाने केलेले, मोहापासून उत्पन्न झालेले, मोह हेच ज्याचे कारण आणि मोह हेच ज्याचे मूळ आहे असे जे कर्म असते, त्या कर्मामुळे ज्या ठिकाणी व्यक्तीचा पुनर्जन्म (अत्तभाव) होतो, तेथे ते कर्म परिपक्व होते. जेथे ते कर्म परिपक्व होते, तेथे त्या कर्माचे फळ (विपाक) त्या व्यक्तीला भोगावे लागते – मग ते याच जन्मात असो, पुढील जन्मात असो किंवा त्यानंतरच्या इतर कोणत्याही जन्मात असो."

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, bījāni akhaṇḍāni apūtīni avātātapahatāni sārādāni sukhasayitāni sukhette suparikammakatāya bhūmiyā nikkhittāni. Devo ca sammādhāraṃ anuppaveccheyya. Evassu tāni, bhikkhave, bījāni vuddhiṃ viruḷhiṃ vepullaṃ āpajjeyyuṃ. Evamevaṃ kho, bhikkhave, yaṃ lobhapakataṃ kammaṃ lobhajaṃ lobhanidānaṃ lobhasamudayaṃ, yatthassa attabhāvo nibbattati tattha taṃ kammaṃ vipaccati. Yattha taṃ kammaṃ vipaccati tattha tassa kammassa vipākaṃ paṭisaṃvedeti, diṭṭhe vā dhamme upapajja vā apare vā pariyāye.

“भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे अखंड, न कुजलेली, वारा आणि उन्हाने खराब न झालेली, उत्तम सत्त्व असलेली आणि चांगल्या प्रकारे साठवून ठेवलेली बियाणे सुपीक शेतात, चांगल्या प्रकारे मशागत केलेल्या जमिनीत पेरली जातात आणि पावसाने योग्य प्रकारे जलवृष्टी केली, तर भिक्खूहो, ती बियाणे वाढीस लागतील, अंकुरित होतील आणि विपुलतेस प्राप्त होतील. त्याचप्रमाणे, भिक्खूहो, लोभाने केलेले, लोभापासून उत्पन्न झालेले, लोभनिदान आणि लोभसमुदय जे काही कर्म असते, ज्या ठिकाणी त्या व्यक्तीचा आत्मभाव उत्पन्न होतो, त्या ठिकाणी ते कर्म परिपक्व होते. ज्या ठिकाणी ते कर्म परिपक्व होते, त्या ठिकाणी त्या कर्माच्या विपाकाचा अनुभव येतो—मग तो याच जन्मात असो, पुढील जन्मात असो किंवा त्यानंतरच्या इतर कोणत्याही प्रसंगी असो.”

‘‘Yaṃ dosapakataṃ kammaṃ…pe… yaṃ mohapakataṃ kammaṃ mohajaṃ mohanidānaṃ mohasamudayaṃ, yatthassa attabhāvo nibbattati tattha taṃ kammaṃ vipaccati. Yattha taṃ kammaṃ vipaccati tattha tassa kammassa vipākaṃ paṭisaṃvedeti, diṭṭhe vā dhamme upapajja vā apare vā pariyāye. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi nidānāni kammānaṃ samudayāya.

“द्वेषाने केलेले कर्म... तसेच मोहाने केलेले, मोहापासून उत्पन्न झालेले, मोहनिदान आणि मोहसमुदय जे काही कर्म असते, ज्या ठिकाणी त्या व्यक्तीचा आत्मभाव उत्पन्न होतो, त्या ठिकाणी ते कर्म परिपक्व होते. ज्या ठिकाणी ते कर्म परिपक्व होते, त्या ठिकाणी त्या कर्माच्या विपाकाचा अनुभव येतो—मग तो याच जन्मात असो, पुढील जन्मात असो किंवा त्यानंतरच्या इतर कोणत्याही प्रसंगी असो. भिक्खूहो, कर्माच्या उत्पत्तीची ही तीन कारणे आहेत.”

‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, nidānāni kammānaṃ samudayāya. Katamāni tīṇi? Alobho nidānaṃ kammānaṃ samudayāya, adoso nidānaṃ kammānaṃ samudayāya, amoho nidānaṃ kammānaṃ samudayāya.

“भिक्खूहो, कर्माच्या उत्पत्तीची ही तीन कारणे आहेत. कोणती तीन? अलोभ हे कर्माच्या उत्पत्तीचे कारण आहे, अद्वेष हे कर्माच्या उत्पत्तीचे कारण आहे, आणि अमोह हे कर्माच्या उत्पत्तीचे कारण आहे.”

‘‘Yaṃ, bhikkhave, alobhapakataṃ kammaṃ alobhajaṃ alobhanidānaṃ alobhasamudayaṃ, lobhe vigate evaṃ taṃ kammaṃ pahīnaṃ hoti ucchinnamūlaṃ tālāvatthukataṃ anabhāvaṅkataṃ āyatiṃ anuppādadhammaṃ.

“भिक्खूहो, अलोभाने केलेले, अलोभापासून उत्पन्न झालेले, अलोभनिदान आणि अलोभसमुदय जे काही कर्म असते, लोभ नष्ट झाल्यावर ते कर्म नष्ट होते; त्याचे मूळ कापले जाते, ते मुळासकट उपटलेल्या ताडाच्या झाडासारखे केले जाते, त्याचे अस्तित्व नाहीसे केले जाते आणि भविष्यात ते पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या स्वभावाचे होते.”

‘‘Yaṃ, bhikkhave, adosapakataṃ kammaṃ adosajaṃ adosanidānaṃ adosasamudayaṃ, dose vigate evaṃ taṃ kammaṃ pahīnaṃ hoti ucchinnamūlaṃ tālāvatthukataṃ anabhāvaṅkataṃ āyatiṃ anuppādadhammaṃ.

“भिक्खूहो, अद्वेषाने केलेले, अद्वेषापासून उत्पन्न झालेले, अद्वेषनिदान आणि अद्वेषसमुदय जे काही कर्म असते, द्वेष नष्ट झाल्यावर ते कर्म नष्ट होते; त्याचे मूळ कापले जाते, ते मुळासकट उपटलेल्या ताडाच्या झाडासारखे केले जाते, त्याचे अस्तित्व नाहीसे केले जाते आणि भविष्यात ते पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या स्वभावाचे होते.”

‘‘Yaṃ[Pg.135], bhikkhave, amohapakataṃ kammaṃ amohajaṃ amohanidānaṃ amohasamudayaṃ, mohe vigate evaṃ taṃ kammaṃ pahīnaṃ hoti ucchinnamūlaṃ tālāvatthukataṃ anabhāvaṅkataṃ āyatiṃ anuppādadhammaṃ.

“भिक्खूहो, अमोहाने केलेले, अमोहापासून उत्पन्न झालेले, अमोहनिदान आणि अमोहसमुदय जे काही कर्म असते, मोह नष्ट झाल्यावर ते कर्म नष्ट होते; त्याचे मूळ कापले जाते, ते मुळासकट उपटलेल्या ताडाच्या झाडासारखे केले जाते, त्याचे अस्तित्व नाहीसे केले जाते आणि भविष्यात ते पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या स्वभावाचे होते.”

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, bījāni akhaṇḍāni apūtīni avātātapahatāni sārādāni sukhasayitāni. Tāni puriso agginā ḍaheyya. Agginā ḍahitvā masiṃ kareyya. Masiṃ karitvā mahāvāte vā ophuṇeyya nadiyā vā sīghasotāya pavāheyya. Evassu tāni, bhikkhave, bījāni ucchinnamūlāni tālāvatthukatāni anabhāvaṅkatāni āyatiṃ anuppādadhammāni. Evamevaṃ kho, bhikkhave, yaṃ alobhapakataṃ kammaṃ alobhajaṃ alobhanidānaṃ alobhasamudayaṃ, lobhe vigate evaṃ taṃ kammaṃ pahīnaṃ hoti ucchinnamūlaṃ tālāvatthukataṃ anabhāvaṅkataṃ āyatiṃ anuppādadhammaṃ.

“ज्याप्रमाणे, भिक्खूहो, अखंड, न कुजलेली, वारा आणि उन्हाने खराब न झालेली, उत्तम सत्त्व असलेली आणि चांगल्या प्रकारे साठवून ठेवलेली बियाणे असतील; एखाद्या माणसाने ती अग्नीने जाळून टाकली, जाळून त्यांची राख केली आणि ती राख मोठ्या वाऱ्यात उडवून दिली किंवा वेगवान प्रवाहाच्या नदीत वाहून दिली. भिक्खूहो, अशा प्रकारे ती बियाणे मुळासकट नष्ट होतील, मुळासकट उपटलेल्या ताडाच्या झाडासारखी केली जातील, त्यांचे अस्तित्व नाहीसे केले जाईल आणि भविष्यात ती पुन्हा न उगवणाऱ्या स्वभावाची होतील. त्याचप्रमाणे, भिक्खूहो, अलोभाने केलेले, अलोभापासून उत्पन्न झालेले, अलोभनिदान आणि अलोभसमुदय जे काही कर्म असते, लोभ नष्ट झाल्यावर ते कर्म नष्ट होते; त्याचे मूळ कापले जाते, ते मुळासकट उपटलेल्या ताडाच्या झाडासारखे केले जाते, त्याचे अस्तित्व नाहीसे केले जाते आणि भविष्यात ते पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या स्वभावाचे होते.”

‘‘Yaṃ adosapakataṃ kammaṃ…pe… yaṃ amohapakataṃ kammaṃ amohajaṃ amohanidānaṃ amohasamudayaṃ, mohe vigate evaṃ taṃ kammaṃ pahīnaṃ hoti…pe… āyatiṃ anuppādadhammaṃ. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi nidānāni kammānaṃ samudayāyā’’ti.

“अद्वेषाने केलेले कर्म... तसेच अमोहाने केलेले, अमोहापासून उत्पन्न झालेले, अमोहनिदान आणि अमोहसमुदय जे काही कर्म असते, मोह नष्ट झाल्यावर ते कर्म नष्ट होते... आणि भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या स्वभावाचे होते. भिक्खूहो, कर्माच्या उत्पत्तीची ही तीन कारणे आहेत.”

‘‘Lobhajaṃ dosajañceva, mohajañcāpaviddasu;

Yaṃ tena pakataṃ kammaṃ, appaṃ vā yadi vā bahuṃ;

Idheva taṃ vedaniyaṃ, vatthu aññaṃ na vijjati.

“अज्ञानी माणसाने लोभ, द्वेष आणि मोहातून उत्पन्न झालेले जे काही कर्म केले असेल, मग ते त्याने केलेले कर्म थोडे असो वा पुष्कळ; त्याचा अनुभव याच जन्मात घ्यावा लागतो, त्यासाठी दुसरे कोणतेही स्थान अस्तित्वात नसते.”

‘‘Tasmā lobhañca dosañca, mohajañcāpi viddasu;

Vijjaṃ uppādayaṃ bhikkhu, sabbā duggatiyo jahe’’ti. catutthaṃ;

“म्हणूनच, ज्ञानी माणसाने लोभ, द्वेष आणि मोहापासून उत्पन्न झालेल्या कर्माचा त्याग करावा. विद्या उत्पन्न करणारा भिक्खू सर्व दुर्गतींचा त्याग करतो.” (चौथे सुत्त समाप्त.)

5. Hatthakasuttaṃ

५. हत्थक सुत्त

35. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā āḷaviyaṃ viharati gomagge siṃsapāvane paṇṇasanthare. Atha kho hatthako āḷavako jaṅghāvihāraṃ anucaṅkamamāno anuvicaramāno addasa bhagavantaṃ gomagge siṃsapāvane paṇṇasanthare nisinnaṃ. Disvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho hatthako āḷavako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kacci, bhante, bhagavā sukhamasayitthā’’ti? ‘‘Evaṃ[Pg.136], kumāra, sukhamasayitthaṃ. Ye ca pana loke sukhaṃ senti, ahaṃ tesaṃ aññataro’’ti.

३५. असे मी ऐकले आहे—एकदा भगवान आळवी येथे गुरांच्या जाण्याच्या वाटेवर, शिसवीच्या वनात पालापाचोळ्याच्या अंथरुणावर विहार करत होते. तेव्हा आळवीचा हत्थक राजकुमार पायी फिरत आणि फेरफटका मारत असताना, त्याने भगवंतांना गुरांच्या वाटेवर, शिसवीच्या वनात पालापाचोळ्याच्या अंथरुणावर बसलेले पाहिले. पाहून तो भगवंतांकडे गेला; जवळ जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या हत्थक आळवकाने भगवंतांना विचारले—‘भंते, भगवान सुखाने झोपले का?’ ‘होय, राजकुमारा, मी सुखाने झोपलो. जगात जे लोक सुखाने झोपतात, त्यांपैकी मी एक आहे.’

‘‘Sītā, bhante, hemantikā ratti, antaraṭṭhako himapātasamayo, kharā gokaṇṭakahatā bhūmi, tanuko paṇṇasantharo, viraḷāni rukkhassa pattāni, sītāni kāsāyāni vatthāni, sīto ca verambho vāto vāyati. Atha ca pana bhagavā evamāha – ‘evaṃ, kumāra, sukhamasayitthaṃ. Ye ca pana loke sukhaṃ senti, ahaṃ tesaṃ aññataro’’’ti.

‘परंतु भंते, हिवाळ्याची रात्र अत्यंत थंड आहे, हा बर्फ पडण्याचा काळ आहे. गुरांच्या खुरांमुळे जमीन खडबडीत आणि कठीण झाली आहे, पालापाचोळ्याचे अंथरूण अगदी पातळ आहे, झाडाची पाने विरळ आहेत, काषाय वस्त्रे थंड आहेत आणि चहूबाजूंनी थंडगार वारा वाहत आहे. तरीही भगवान असे म्हणतात की—होय, राजकुमारा, मी सुखाने झोपलो. जगात जे लोक सुखाने झोपतात, त्यांपैकी मी एक आहे.’

‘‘Tena hi, kumāra, taññevettha paṭipucchissāmi. Yathā te khameyya tathā naṃ byākareyyāsi. Taṃ kiṃ maññasi, kumāra, idhassa gahapatissa vā gahapatiputtassa vā kūṭāgāraṃ ullittāvalittaṃ nivātaṃ phusitaggaḷaṃ pihitavātapānaṃ. Tatrassa pallaṅko gonakatthato paṭikatthato paṭalikatthato kadalimigapavarapaccattharaṇo sauttaracchado ubhato lohitakūpadhāno; telappadīpo cettha jhāyeyya ; catasso ca pajāpatiyo manāpāmanāpena paccupaṭṭhitā assu. Taṃ kiṃ maññasi, kumāra, sukhaṃ vā so sayeyya no vā? Kathaṃ vā te ettha hotī’’ti? ‘‘Sukhaṃ so, bhante, sayeyya. Ye ca pana loke sukhaṃ senti, so tesaṃ aññataro’’ti.

‘तर मग, राजकुमारा, मी तुला याविषयी एक प्रश्न विचारतो. तुला जसे योग्य वाटेल तसे तू त्याचे उत्तर दे. राजकुमारा, तुला काय वाटते? समजा, एखाद्या गृहपतीचा किंवा गृहपतीच्या पुत्राचा एक दुमजली महाल असेल, जो आतून आणि बाहेरून उत्तम प्रकारे लिंपलेला असेल, जिथे वारा येत नसेल, ज्याचे दरवाजे घट्ट बंद केलेले असतील आणि खिडक्या लावलेल्या असतील. तिथे त्याचा एक पलंग असेल, ज्यावर लांब केसांचे काळे गालिचे, पांढऱ्या लोकरीचे पांघरूण, नक्षीदार चादरी, उत्तम काळवीटाच्या कातड्याचे अंथरूण पसरलेले असेल, वर चांदवा असेल आणि दोन्ही बाजूंना लाल रंगाच्या उशी-लोड असतील; तिथे तेलाचा दिवा जळत असेल; आणि त्याच्या चार प्रिय पत्नी त्याची अत्यंत मनपसंत प्रकारे सेवा करत असतील. राजकुमारा, तुला काय वाटते, तो सुखाने झोपेल की नाही? याविषयी तुझे काय मत आहे?’ ‘भंते, तो सुखाने झोपेल. जगात जे लोक सुखाने झोपतात, त्यांपैकी तो एक असेल.’

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, kumāra, api nu tassa gahapatissa vā gahapatiputtassa vā uppajjeyyuṃ rāgajā pariḷāhā kāyikā vā cetasikā vā yehi so rāgajehi pariḷāhehi pariḍayhamāno dukkhaṃ sayeyyā’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’ti.

‘राजकुमारा, तुला काय वाटते? त्या गृहपतीला किंवा गृहपतीच्या पुत्राला रागामुळे उत्पन्न होणारा शारीरिक किंवा मानसिक संताप होऊ शकतो का, ज्या रागाच्या संतापाने होरपळून तो दुःखाने झोपेल?’ ‘होय, भंते, असे होऊ शकते.’

‘‘Yehi kho so, kumāra, gahapati vā gahapatiputto vā rāgajehi pariḷāhehi pariḍayhamāno dukkhaṃ sayeyya, so rāgo tathāgatassa pahīno ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṅkato āyatiṃ anuppādadhammo. Tasmāhaṃ sukhamasayitthaṃ.

‘राजकुमारा, ज्या रागाच्या संतापाने होरपळून तो गृहपती किंवा गृहपतीचा पुत्र दुःखाने झोपेल, तो राग तथागतांनी नष्ट केला आहे, तो मुळासकट उपटून टाकला आहे, मुळासकट उपटलेल्या ताडाच्या झाडासारखा केला आहे, त्याचे अस्तित्व नाहीसे केले आहे आणि भविष्यात तो पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या स्वभावाचा झाला आहे. म्हणूनच, मी सुखाने झोपलो.’

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, kumāra, api nu tassa gahapatissa vā gahapatiputtassa vā uppajjeyyuṃ dosajā pariḷāhā…pe… mohajā pariḷāhā kāyikā vā cetasikā vā yehi so mohajehi pariḷāhehi pariḍayhamāno dukkhaṃ sayeyyā’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’ti.

“राजकुमारा, तुला काय वाटते? त्या गृहपतीला किंवा गृहपतीच्या पुत्राला द्वेषापासून उत्पन्न होणारे दाह... तसेच मोहापासून उत्पन्न होणारे शारीरिक किंवा मानसिक दाह उत्पन्न होतील का, ज्या मोहाच्या दाहाने पोळत असताना तो दुःखाने झोपेल?” “होय, भन्ते.”

‘‘Ye [Pg.137] hi kho so, kumāra, gahapati vā gahapatiputto vā mohajehi pariḷāhehi pariḍayhamāno dukkhaṃ sayeyya, so moho tathāgatassa pahīno ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṅkato āyatiṃ anuppādadhammo. Tasmāhaṃ sukhamasayittha’’nti.

“राजकुमारा, ज्या मोहापासून उत्पन्न होणाऱ्या दाहाने पोळत असताना तो गृहपती किंवा गृहपतीचा पुत्र दुःखाने झोपेल, तो मोह तथागतांनी नष्ट केला आहे, मुळासकट उपटून टाकला आहे, ताडाच्या बुंध्यासारखा केला आहे, अस्तित्वातून नाहीसा केला आहे आणि भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या स्वभावाचा केला आहे. म्हणूनच, मी सुखाने झोपलो.”

‘‘Sabbadā ve sukhaṃ seti, brāhmaṇo parinibbuto;

Yo na limpati kāmesu, sītibhūto nirūpadhi.

“जो कामभोगांमध्ये लिप्त होत नाही, जो शांत आणि उपाधिरहित झाला आहे, असा परिनिर्वृत ब्राह्मण नेहमीच सुखाने झोपतो.”

‘‘Sabbā āsattiyo chetvā, vineyya hadaye daraṃ;

Upasanto sukhaṃ seti, santiṃ pappuyya cetaso’’ti. pañcamaṃ;

“सर्व आसक्ती तोडून, हृदयातील संताप दूर करून, मनाची शांती प्राप्त केलेला शांत पुरुष सुखाने झोपतो.”

6. Devadūtasuttaṃ

६. “देवदूत सुत्त”

36. ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, devadūtāni. Katamāni tīṇi? Idha, bhikkhave, ekacco kāyena duccaritaṃ carati, vācāya duccaritaṃ carati, manasā duccaritaṃ carati. So kāyena duccaritaṃ caritvā, vācāya duccaritaṃ caritvā, manasā duccaritaṃ caritvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Tamenaṃ, bhikkhave, nirayapālā nānābāhāsu gahetvā yamassa rañño dassenti – ‘ayaṃ, deva, puriso amatteyyo apetteyyo asāmañño abrahmañño, na kule jeṭṭhāpacāyī. Imassa devo daṇḍaṃ paṇetū’’’ti.

३६. “भिक्खूंनो, हे तीन देवदूत आहेत. कोणते तीन? येथे, भिक्खूंनो, एखादी व्यक्ती कायेने दुराचरण करते, वाचेने दुराचरण करते, मनाने दुराचरण करते. ती शरीराने, वाचेने आणि मनाने दुराचरण करून, शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, अपाय, दुर्गती, विनिपात अशा नरकात उत्पन्न होते. भिक्खूंनो, नरकपाल त्याला वेगवेगळ्या हातांनी पकडून यम राजाकडे नेतात आणि म्हणतात—‘हे देव! हा माणूस आईशी योग्य वर्तन न करणारा, वडिलांशी योग्य वर्तन न करणारा, श्रमणांशी योग्य वर्तन न करणारा, ब्राह्मणांशी योग्य वर्तन न करणारा आणि कुळातील ज्येष्ठांचा आदर न करणारा आहे. देव याला योग्य तो दंड द्यावा!’”

‘‘Tamenaṃ, bhikkhave, yamo rājā paṭhamaṃ devadūtaṃ samanuyuñjati samanugāhati samanubhāsati – ‘ambho, purisa, na tvaṃ addasa manussesu paṭhamaṃ devadūtaṃ pātubhūta’nti? So evamāha – ‘nāddasaṃ, bhante’’’ti.

“भिक्खूंनो, मग यम राजा त्या माणसाला पहिल्या देवदूताविषयी विचारतो, चौकशी करतो आणि उलटतपासणी करतो—‘अरे माणसा, तू मनुष्यांमध्ये प्रकट झालेला पहिला देवदूत पाहिला नाहीस का?’ तो म्हणतो—‘नाही पाहिले, महाराज.’”

‘‘Tamenaṃ, bhikkhave, yamo rājā evamāha – ‘ambho purisa, na tvaṃ addasa manussesu itthiṃ vā purisaṃ vā āsītikaṃ vā nāvutikaṃ vā vassasatikaṃ vā jātiyā jiṇṇaṃ gopānasivaṅkaṃ bhoggaṃ daṇḍaparāyaṇaṃ pavedhamānaṃ gacchantaṃ āturaṃ gatayobbanaṃ khaṇḍadantaṃ palitakesaṃ vilūnaṃ khallitasiraṃ valitaṃ tilakāhatagatta’nti? So evamāha – ‘addasaṃ, bhante’’’ti.

“भिक्खूंनो, मग यम राजा त्याला म्हणतो—‘अरे माणसा, तू मनुष्यांमध्ये ऐंशी, नव्वद किंवा शंभर वर्षांची, वयाने वृद्ध झालेली, घराच्या वाशासारखी वाकलेली, कुबडी झालेली, काठीचा आधार घेतलेली, थरथरत चालणारी, आजारी, तारुण्य निघून गेलेली, दात पडलेली, पिकलेल्या केसांची, केस गळलेली, टक्कल पडलेली, अंगावर सुरकुत्या पडलेली आणि अंगावर काळे-पांढरे डाग पडलेली एखादी स्त्री किंवा पुरुष पाहिला नाहीस का?’ तो म्हणतो—‘पाहिला, महाराज.’”

‘‘Tamenaṃ[Pg.138], bhikkhave, yamo rājā evamāha – ‘ambho, purisa, tassa te viññussa sato mahallakassa na etadahosi – ahampi khomhi jarādhammo jaraṃ anatīto, handāhaṃ kalyāṇaṃ karomi, kāyena vācāya manasā’ti? So evamāha – ‘nāsakkhissaṃ, bhante. Pamādassaṃ, bhante’’’ti.

“भिक्खूंनो, मग यम राजा त्याला म्हणतो—‘अरे माणसा, समजूतदार आणि प्रौढ असूनही तुला असे वाटले नाही का की—‘‘मीसुद्धा म्हातारपणाच्या अधीन आहे, मी म्हातारपण टाळू शकत नाही; चला, आता मी कायेने, वाचेने आणि मनाने कल्याणकारी कर्म करतो’’?’ तो म्हणतो—‘मी करू शकलो नाही, महाराज. मी गाफील राहिलो, महाराज.’”

‘‘Tamenaṃ, bhikkhave, yamo rājā evamāha – ‘ambho, purisa, pamādatāya na kalyāṇamakāsi kāyena vācāya manasā. Taggha tvaṃ, ambho purisa, tathā karissanti yathā taṃ pamattaṃ. Taṃ kho pana te etaṃ pāpakammaṃ neva mātarā kataṃ, na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi kataṃ, na ñātisālohitehi kataṃ, na devatāhi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ; atha kho tayāvetaṃ pāpakammaṃ kataṃ, tvaññevetassa vipākaṃ paṭisaṃvedissasī’’’ti.

“भिक्खूंनो, मग यम राजा त्याला म्हणतो—‘अरे माणसा, गाफीलपणामुळे तू कायेने, वाचेने आणि मनाने कल्याणकारी कर्म केले नाहीस. अरे माणसा, तू जसा गाफील राहिलास, तसेच ते नक्कीच तुझ्याशी वागतील. तुझे हे पापकृत्य तुझ्या आईने केलेले नाही, तुझ्या वडिलांनी केलेले नाही, तुझ्या भावाने केलेले नाही, तुझ्या बहिणीने केलेले नाही, तुझ्या मित्र-सोबत्यांनी केलेले नाही, तुझ्या नातेवाईक-सगोत्रांनी केलेले नाही, देवतांनी केलेले नाही, श्रमण-ब्राह्मणांनी केलेले नाही; तर हे पापकृत्य तू स्वतःच केले आहेस आणि तुलाच याचे फळ भोगावे लागेल.’”

‘‘Tamenaṃ, bhikkhave, yamo rājā paṭhamaṃ devadūtaṃ samanuyuñjitvā samanugāhitvā samanubhāsitvā, dutiyaṃ devadūtaṃ samanuyuñjati samanugāhati samanubhāsati – ‘ambho purisa, na tvaṃ addasa manussesu dutiyaṃ devadūtaṃ pātubhūta’nti? So evamāha – ‘nāddasaṃ, bhante’ti. ‘‘Tamenaṃ, bhikkhave, yamo rājā evamāha – ‘ambho purisa, na tvaṃ addasa manussesu itthiṃ vā purisaṃ vā ābādhikaṃ dukkhitaṃ bāḷhagilānaṃ, sake muttakarīse palipannaṃ semānaṃ, aññehi vuṭṭhāpiyamānaṃ, aññehi saṃvesiyamāna’nti? So evamāha – ‘addasaṃ, bhante’’’ti.

“भिक्खूंनो, पहिल्या देवदूताविषयी विचारून, चौकशी करून आणि उलटतपासणी करून झाल्यावर, यम राजा दुसऱ्या देवदूताविषयी विचारतो, चौकशी करतो आणि उलटतपासणी करतो—‘अरे माणसा, तू मनुष्यांमध्ये प्रकट झालेला दुसरा देवदूत पाहिला नाहीस का?’ तो म्हणतो—‘नाही पाहिले, महाराज.’ मग यम राजा त्याला म्हणतो—‘अरे माणसा, तू मनुष्यांमध्ये आजारी, दुःखी, गंभीर आजाराने ग्रस्त, स्वतःच्याच मलमूत्रात पडलेली, इतरांनी उठवावी लागणारी आणि इतरांनीच झोपवावी लागणारी एखादी स्त्री किंवा पुरुष पाहिला नाहीस का?’ तो म्हणतो—‘पाहिला, महाराज.’”

‘‘Tamenaṃ, bhikkhave, yamo rājā evamāha – ‘ambho purisa, tassa te viññussa sato mahallakassa na etadahosi – ahampi khomhi byādhidhammo byādhiṃ anatīto, handāhaṃ kalyāṇaṃ karomi kāyena vācāya manasā’ti? So evamāha – ‘nāsakkhissaṃ, bhante. Pamādassaṃ, bhante’’’ti.

“भिक्खूंनो, मग यम राजा त्याला म्हणतो—‘अरे माणसा, समजूतदार आणि प्रौढ असूनही तुला असे वाटले नाही का की—‘‘मीसुद्धा आजारपणाच्या अधीन आहे, मी आजारपण टाळू शकत नाही; चला, आता मी कायेने, वाचेने आणि मनाने कल्याणकारी कर्म करतो’’?’ तो म्हणतो—‘मी करू शकलो नाही, महाराज. मी गाफील राहिलो, महाराज.’”

‘‘Tamenaṃ, bhikkhave, yamo rājā evamāha – ‘ambho purisa, pamādatāya na kalyāṇamakāsi kāyena vācāya manasā. Taggha tvaṃ, ambho purisa, tathā karissanti yathā taṃ pamattaṃ. Taṃ kho pana te etaṃ pāpakammaṃ neva mātarā kataṃ, na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi [Pg.139] kataṃ, na ñātisālohitehi kataṃ, na devatāhi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ; atha kho tayāvetaṃ pāpakammaṃ kataṃ. Tvaññevetassa vipākaṃ paṭisaṃvedissasī’’’ti.

“भिक्खूंनो, मग यम राजा त्याला म्हणतो—‘अरे माणसा, गाफीलपणामुळे तू कायेने, वाचेने आणि मनाने कल्याणकारी कर्म केले नाहीस. अरे माणसा, तू जसा गाफील राहिलास, तसेच ते नक्कीच तुझ्याशी वागतील. तुझे हे पापकृत्य तुझ्या आईने केलेले नाही, तुझ्या वडिलांनी केलेले नाही, तुझ्या भावाने केलेले नाही, तुझ्या बहिणीने केलेले नाही, तुझ्या मित्र-सोबत्यांनी केलेले नाही, तुझ्या नातेवाईक-सगोत्रांनी केलेले नाही, देवतांनी केलेले नाही, श्रमण-ब्राह्मणांनी केलेले नाही; तर हे पापकृत्य तू स्वतःच केले आहेस आणि तुलाच याचे फळ भोगावे लागेल.’”

‘‘Tamenaṃ, bhikkhave, yamo rājā dutiyaṃ devadūtaṃ samanuyuñjitvā samanugāhitvā samanubhāsitvā, tatiyaṃ devadūtaṃ samanuyuñjati samanugāhati samanubhāsati – ‘ambho purisa, na tvaṃ addasa manussesu tatiyaṃ devadūtaṃ pātubhūta’nti? So evamāha – ‘nāddasaṃ, bhante’’’ti.

“भिक्खूंनो, दुसऱ्या देवदूताविषयी विचारून, चौकशी करून आणि उलटतपासणी करून झाल्यावर, यम राजा तिसऱ्या देवदूताविषयी विचारतो, चौकशी करतो आणि उलटतपासणी करतो—‘अरे माणसा, तू मनुष्यांमध्ये प्रकट झालेला तिसरा देवदूत पाहिला नाहीस का?’ तो म्हणतो—‘नाही पाहिले, महाराज.’”

‘‘Tamenaṃ, bhikkhave, yamo rājā evamāha – ‘ambho purisa, na tvaṃ addasa manussesu itthiṃ vā purisaṃ vā ekāhamataṃ vā dvīhamataṃ vā tīhamataṃ vā uddhumātakaṃ vinīlakaṃ vipubbakajāta’nti? So evamāha – ‘addasaṃ, bhante’’’ti.

“भिक्खूंनो, मग यम राजा त्याला म्हणतो—‘अरे माणसा, तू मनुष्यांमध्ये एक दिवस झालेली, दोन दिवस झालेली किंवा तीन दिवस झालेली, फुगलेली, निळी-काळी पडलेली आणि पू वाहणारी एखादी मृत स्त्री किंवा मृत पुरुष पाहिला नाहीस का?’ तो म्हणतो—‘पाहिला, महाराज.’”

‘‘Tamenaṃ, bhikkhave, yamo rājā evamāha – ‘ambho purisa, tassa te viññussa sato mahallakassa na etadahosi – ahampi khomhi maraṇadhammo maraṇaṃ anatīto, handāhaṃ kalyāṇaṃ karomi kāyena vācāya manasā’ti? So evamāha – ‘nāsakkhissaṃ, bhante. Pamādassaṃ, bhante’’’ti.

“भिक्खूंनो, मग यम राजा त्याला म्हणतो—‘अरे माणसा, समजूतदार आणि प्रौढ असूनही तुला असे वाटले नाही का की—‘‘मीसुद्धा मृत्यूच्या अधीन आहे, मी मृत्यू टाळू शकत नाही; चला, आता मी कायेने, वाचेने आणि मनाने कल्याणकारी कर्म करतो’’?’ तो म्हणतो—‘मी करू शकलो नाही, महाराज. मी गाफील राहिलो, महाराज.’”

‘‘Tamenaṃ, bhikkhave, yamo rājā evamāha – ‘ambho purisa, pamādatāya na kalyāṇamakāsi kāyena vācāya manasā. Taggha tvaṃ, ambho purisa, tathā karissanti yathā taṃ pamattaṃ. Taṃ kho pana te etaṃ pāpakammaṃ neva mātarā kataṃ, na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi kataṃ, na ñātisālohitehi kataṃ, na devatāhi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ; atha kho tayāvetaṃ pāpakammaṃ kataṃ. Tvaññevetassa vipākaṃ paṭisaṃvedissasī’’’ti.

“भिक्षूंनो, मग यम राजा त्या माणसाला असे म्हणतो— ‘अरे माणसा, तू प्रमादामुळे (बेसावधपणामुळे) काया, वाचा आणि मनाने कोणतेही कल्याणकारी कर्म (पुण्य) केले नाहीस. अरे माणसा, तू जसा प्रमाद केलास, त्याप्रमाणेच ते नक्कीच तुझ्याशी वागतील. तुझे हे पापकर्म तुझ्या आईने केलेले नाही, तुझ्या वडिलांनी केलेले नाही, तुझ्या भावाने केलेले नाही, तुझ्या बहिणीने केलेले नाही, तुझ्या मित्र-अमात्यांनी केलेले नाही, तुझ्या नातेवाईक व सगोत्रांनी केलेले नाही, देवतांनी केलेले नाही, श्रमण-ब्राह्मणांनी केलेले नाही; तर हे पापकर्म केवळ तूच केले आहेस. आणि तुलाच या कर्माचे फळ भोगावे लागेल.’”

‘‘Tamenaṃ, bhikkhave, yamo rājā tatiyaṃ devadūtaṃ samanuyuñjitvā samanugāhitvā samanubhāsitvā tuṇhī hoti. Tamenaṃ, bhikkhave, nirayapālā pañcavidhabandhanaṃ nāma kāraṇaṃ karonti. Tattaṃ ayokhilaṃ hatthe gamenti. Tattaṃ ayokhilaṃ dutiyasmiṃ hatthe gamenti. Tattaṃ ayokhilaṃ pāde gamenti. Tattaṃ ayokhilaṃ dutiyasmiṃ pāde gamenti. Tattaṃ ayokhilaṃ majjhe urasmiṃ gamenti. So tattha dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vediyati, na ca tāva kālaṅkaroti yāva na taṃ pāpakammaṃ byantīhoti.

“भिक्षूंनो, यम राजा त्या माणसाला तिसऱ्या देवदूताविषयी विचारपूस करून, चौकशी करून आणि संवाद साधून शांत होतो. भिक्षूंनो, मग यमदूत (नरकपाल) त्याला ‘पंचविध बंधन’ नावाची शिक्षा देतात. ते त्याच्या एका हातात तापलेली लोखंडी मेख ठोकतात. दुसऱ्या हातात तापलेली लोखंडी मेख ठोकतात. एका पायात तापलेली लोखंडी मेख ठोकतात. दुसऱ्या पायात तापलेली लोखंडी मेख ठोकतात. आणि छातीच्या मध्यभागी तापलेली लोखंडी मेख ठोकतात. तिथे तो अत्यंत तीव्र, कठीण, कटू आणि असह्य दुःखद वेदना भोगतो; परंतु जोपर्यंत त्याचे ते पापकर्म नष्ट होत नाही, तोपर्यंत त्याचा मृत्यू होत नाही.”

‘‘Tamenaṃ[Pg.140], bhikkhave, nirayapālā saṃvesetvā kudhārīhi tacchanti. So tattha dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vediyati, na ca tāva kālaṅkaroti yāva na taṃ pāpakammaṃ byantīhoti.

“भिक्षूंनो, मग नरकपाल त्याला जमिनीवर पाडून कुऱ्हाडींनी तासतात (तुकडे करतात). तिथे तो अत्यंत तीव्र, कठीण, कटू आणि असह्य दुःखद वेदना भोगतो; परंतु जोपर्यंत त्याचे ते पापकर्म नष्ट होत नाही, तोपर्यंत त्याचा मृत्यू होत नाही.”

‘‘Tamenaṃ, bhikkhave, nirayapālā uddhaṃpādaṃ adhosiraṃ gahetvā vāsīhi tacchanti…pe… tamenaṃ, bhikkhave, nirayapālā rathe yojetvā ādittāya bhūmiyā sampajjalitāya sajotibhūtāya sārentipi paccāsārentipi…pe… tamenaṃ, bhikkhave, nirayapālā mahantaṃ aṅgārapabbataṃ ādittaṃ sampajjalitaṃ sajotibhūtaṃ āropentipi oropentipi…pe… tamenaṃ, bhikkhave, nirayapālā uddhaṃpādaṃ adhosiraṃ gahetvā tattāya lohakumbhiyā pakkhipanti, ādittāya sampajjalitāya sajotibhūtāya. So tattha pheṇuddehakaṃ paccamāno sakimpi uddhaṃ gacchati, sakimpi adho gacchati, sakimpi tiriyaṃ gacchati. So tattha dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vediyati, na ca tāva kālaṃ karoti yāva na taṃ pāpakammaṃ byantīhoti. Tamenaṃ, bhikkhave, nirayapālā mahāniraye pakkhipanti. So kho pana, bhikkhave, mahānirayo –

“भिक्षूंनो, मग नरकपाल त्याला पाय वर आणि डोके खाली करून वाश्यांनी (तासण्याच्या हत्यारांनी) तासतात... पे... भिक्षूंनो, मग नरकपाल त्याला रथाला जुंपून पेटलेल्या, प्रज्वलित आणि धगधगत्या जमिनीवर पुढे-मागे धावण्यास भाग पाडतात... पे... भिक्षूंनो, मग नरकपाल त्याला पेटलेल्या, प्रज्वलित आणि धगधगत्या मोठ्या कोळशाच्या पर्वतावर चढवतात आणि उतरवतात... पे... भिक्षूंनो, मग नरकपाल त्याला पाय वर आणि डोके खाली करून पेटलेल्या, प्रज्वलित आणि धगधगत्या तापलेल्या लोखंडी कढईत टाकतात. तिथे तो फेसाळत शिजत असताना कधी वर जातो, कधी खाली जातो, तर कधी आडवा तरंगतो. तिथे तो अत्यंत तीव्र, कठीण, कटू आणि असह्य दुःखद वेदना भोगतो; परंतु जोपर्यंत त्याचे ते पापकर्म नष्ट होत नाही, तोपर्यंत त्याचा मृत्यू होत नाही. भिक्षूंनो, मग नरकपाल त्याला महानरकात (अवीची नरकात) टाकतात. भिक्षूंनो, तो महानरक असा आहे—”

‘‘Catukkaṇṇo catudvāro, vibhatto bhāgaso mito;

Ayopākārapariyanto, ayasā paṭikujjito.

“त्याला चार कोपरे आणि चार दरवाजे आहेत, तो समान भागांत विभागलेला आहे. तो लोखंडी तटबंदीने वेढलेला आहे आणि वरून लोखंडी छताने झाकलेला आहे.”

‘‘Tassa ayomayā bhūmi, jalitā tejasā yutā;

Samantā yojanasataṃ, pharitvā tiṭṭhati sabbadā’’ti.

“त्याची जमीन लोखंडाची असून ती अग्नीने पेटलेली व धगधगणारी आहे. तिची धग सभोवताली शंभर योजने पसरून नेहमी तशीच राहते.”

‘‘Bhūtapubbaṃ, bhikkhave, yamassa rañño etadahosi – ‘ye kira, bho, loke pāpakāni kammāni karonti te evarūpā vividhā kammakāraṇā karīyanti. Aho vatāhaṃ manussattaṃ labheyyaṃ, tathāgato ca loke uppajjeyya arahaṃ sammāsambuddho, tañcāhaṃ bhagavantaṃ payirupāseyyaṃ. So ca me bhagavā dhammaṃ deseyya, tassa cāhaṃ bhagavato dhammaṃ ājāneyya’nti. Taṃ kho panāhaṃ, bhikkhave, na aññassa samaṇassa vā brāhmaṇassa vā sutvā evaṃ vadāmi, api ca kho, bhikkhave, yadeva me sāmaṃ ñātaṃ sāmaṃ diṭṭhaṃ sāmaṃ viditaṃ tadevāhaṃ vadāmī’’ti.

“भिक्षूंनो, पूर्वी कधीतरी यम राजाच्या मनात असा विचार आला होता— ‘अरेरे! जे लोक जगात पापकर्मे करतात, त्यांना अशा विविध प्रकारच्या यातना दिल्या जातात. मला जर मनुष्य जन्म मिळाला असता, आणि जगात अर्हत, सम्यक्संबुद्ध तथागत उत्पन्न झाले असते, तर मी त्या भगवंतांची सेवा-उपासना केली असती. त्या भगवंतांनी मला धम्माचा उपदेश केला असता आणि मी त्या भगवंतांचा धम्म समजून घेतला असता!’ भिक्षूंनो, मी हे इतर कोणत्याही श्रमण किंवा ब्राह्मणाकडून ऐकून सांगत नाही, तर भिक्षूंनो, जे मी स्वतः जाणले आहे, स्वतः पाहिले आहे आणि स्वतः अनुभवले आहे, तेच मी सांगत आहे.”

‘‘Coditā [Pg.141] devadūtehi, ye pamajjanti māṇavā;

Te dīgharattaṃ socanti, hīnakāyūpagā narā.

“देवदूतांनी सावध केले असूनही जे लोक प्रमाद (दुर्लक्ष) करतात, ते हीन गतीला प्राप्त होऊन दीर्घकाळपर्यंत शोक करतात.”

‘‘Ye ca kho devadūtehi, santo sappurisā idha;

Coditā nappamajjanti, ariyadhamme kudācanaṃ.

“परंतु जे शांत व सत्पुरुष लोक येथे देवदूतांनी सावध केले असता, आर्य धम्माच्या बाबतीत कधीही प्रमाद करत नाहीत;”

‘‘Upādāne bhayaṃ disvā, jātimaraṇasambhave;

Anupādā vimuccanti, jātimaraṇasaṅkhaye.

“ते जन्म आणि मृत्यूला कारणीभूत असणाऱ्या उपादानात (आसक्तीत) भय पाहून, अनासक्त होऊन जन्म-मृत्यूचा क्षय करणाऱ्या निर्वाणात मुक्त होतात.”

‘‘Te appamattā sukhino, diṭṭhadhammābhinibbutā;

Sabbaverabhayātītā, sabbadukkhaṃ upaccagu’’nti. chaṭṭhaṃ;

“ते अप्रमादी, सुखी आणि याच जन्मात शांत (निर्वाण प्राप्त) झालेले सत्पुरुष सर्व वैर व भयांच्या पलीकडे जाऊन सर्व दुःखांतून मुक्त झाले आहेत.” (सहावे सूत्र समाप्त)

7. Catumahārājasuttaṃ

७. चतुर्महाराज सुत्त

37. ‘‘Aṭṭhamiyaṃ, bhikkhave, pakkhassa catunnaṃ mahārājānaṃ amaccā pārisajjā imaṃ lokaṃ anuvicaranti – ‘kacci bahū manussā manussesu matteyyā petteyyā sāmaññā brahmaññā kule jeṭṭhāpacāyino uposathaṃ upavasanti paṭijāgaronti puññāni karontī’ti. Cātuddasiṃ, bhikkhave, pakkhassa catunnaṃ mahārājānaṃ puttā imaṃ lokaṃ anuvicaranti – ‘kacci bahū manussā manussesu matteyyā petteyyā sāmaññā brahmaññā kule jeṭṭhāpacāyino uposathaṃ upavasanti paṭijāgaronti puññāni karontī’ti. Tadahu, bhikkhave, uposathe pannarase cattāro mahārājāno sāmaññeva imaṃ lokaṃ anuvicaranti – ‘kacci bahū manussā manussesu matteyyā petteyyā sāmaññā brahmaññā kule jeṭṭhāpacāyino uposathaṃ upavasanti paṭijāgaronti puññāni karontī’’’ti.

३७. “भिक्षूंनो, पंधरवड्याच्या आठव्या दिवशी (अष्टमीला) चार महाराजांचे अमात्य आणि सभासद या जगात फिरतात आणि पाहतात की— ‘माणसांमध्ये बरेच लोक मातृभक्त, पितृभक्त, श्रमणांचा आदर करणारे, ब्राह्मणांचा (अर्हतांचा) आदर करणारे, कुळातील ज्येष्ठांचा मान राखणारे, उपोसथ पाळणारे, जागरूक राहणारे आणि पुण्यकर्मे करणारे आहेत काय?’ भिक्षूंनो, पंधरवड्याच्या चौदाव्या दिवशी (चतुर्दशीला) चार महाराजांचे पुत्र या जगात फिरतात आणि पाहतात की— ‘माणसांमध्ये बरेच लोक मातृभक्त, पितृभक्त, श्रमणांचा आदर करणारे, ब्राह्मणांचा (अर्हतांचा) आदर करणारे, कुळातील ज्येष्ठांचा मान राखणारे, उपोसथ पाळणारे, जागरूक राहणारे आणि पुण्यकर्मे करणारे आहेत काय?’ भिक्षूंनो, पंधरवड्याच्या पंधराव्या दिवशी (पौर्णिमेला किंवा अमावस्येला) उपोसथाच्या दिवशी चार महाराज स्वतः या जगात फिरतात आणि पाहतात की— ‘माणसांमध्ये बरेच लोक मातृभक्त, पितृभक्त, श्रमणांचा आदर करणारे, ब्राह्मणांचा (अर्हतांचा) आदर करणारे, कुळातील ज्येष्ठांचा मान राखणारे, उपोसथ पाळणारे, जागरूक राहणारे आणि पुण्यकर्मे करणारे आहेत काय?’”

‘‘Sace, bhikkhave, appakā honti manussā manussesu matteyyā petteyyā sāmaññā brahmaññā kule jeṭṭhāpacāyino uposathaṃ upavasanti paṭijāgaronti puññāni karonti. Tamenaṃ, bhikkhave, cattāro mahārājāno devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sudhammāya sabhāya sannisinnānaṃ sannipatitānaṃ ārocenti – ‘appakā kho, mārisā, manussā manussesu matteyyā petteyyā sāmaññā brahmaññā kule jeṭṭhāpacāyino uposathaṃ upavasanti paṭijāgaronti puññāni karontī’ti. Tena kho, bhikkhave[Pg.142], devā tāvatiṃsā anattamanā honti – ‘dibbā vata, bho, kāyā parihāyissanti, paripūrissanti asurakāyā’’’ti.

“भिक्षूंनो, जर माणसांमध्ये मातृभक्त, पितृभक्त, श्रमणांचा आदर करणारे, ब्राह्मणांचा (अर्हतांचा) आदर करणारे, कुळातील ज्येष्ठांचा मान राखणारे, उपोसथ पाळणारे, जागरूक राहणारे आणि पुण्यकर्मे करणारे लोक कमी असतील, तर भिक्षूंनो, चार महाराज सुधम्मा देवसभेत एकत्र बसलेल्या आणि जमलेल्या तावतिंस देवांना सांगतात— ‘हे देवहो! माणसांमध्ये मातृभक्त, पितृभक्त, श्रमणांचा आदर करणारे, ब्राह्मणांचा (अर्हतांचा) आदर करणारे, कुळातील ज्येष्ठांचा मान राखणारे, उपोसथ पाळणारे, जागरूक राहणारे आणि पुण्यकर्मे करणारे लोक फार कमी आहेत.’ भिक्षूंनो, यामुळे तावतिंस देव अप्रसन्न (नाराज) होतात आणि म्हणतात— ‘अरेरे! देवलोकातील देवसमुदाय कमी होईल आणि असुरांचा समुदाय वाढेल!’”

‘‘Sace pana, bhikkhave, bahū honti manussā manussesu matteyyā petteyyā sāmaññā brahmaññā kule jeṭṭhāpacāyino uposathaṃ upavasanti paṭijāgaronti puññāni karonti. Tamenaṃ, bhikkhave, cattāro mahārājāno devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sudhammāya sabhāya sannisinnānaṃ sannipatitānaṃ ārocenti – ‘bahū kho, mārisā, manussā manussesu matteyyā petteyyā sāmaññā brahmaññā kule jeṭṭhāpacāyino uposathaṃ upavasanti paṭijāgaronti puññāni karontī’ti. Tena, bhikkhave, devā tāvatiṃsā attamanā honti – ‘dibbā vata, bho, kāyā paripūrissanti, parihāyissanti asurakāyā’’’ti.

भिक्खूहो, जर मानवांमध्ये असे अनेक लोक असतील जे माता-पित्यांची सेवा करणारे (मत्तेय्या-पेत्तेय्या), श्रमणांचा आदर करणारे (सामञ्ञा), ब्राह्मणांचा आदर करणारे (ब्रह्मञ्ञा), कुळातील ज्येष्ठांचा आदर करणारे, उपोसथ पाळणारे, उपोसथाच्या पूर्व-उत्तर दिवसांचे (जागरूकतेने) पालन करणारे आणि पुण्यकर्मे करणारे असतील; तर भिक्खूहो, चार महाराज सुधम्मा देवसभेत एकत्र जमलेल्या व बसलेल्या तावतिंस देवांना असे सांगतात—'हे मित्रांनो, मानवांमध्ये माता-पित्यांची सेवा करणारे, श्रमणांचा आदर करणारे, ब्राह्मणांचा आदर करणारे, कुळातील ज्येष्ठांचा आदर करणारे, उपोसथ पाळणारे, उपोसथाच्या पूर्व-उत्तर दिवसांचे पालन करणारे आणि पुण्यकर्मे करणारे अनेक लोक आहेत.' यामुळे, भिक्खूहो, तावतिंस देव आनंदित होतात आणि म्हणतात—'अहो! दिव्य काय (देवलोक) परिपूर्ण होतील आणि असुर काय (असुरलोक) क्षीण होतील!'

‘‘Bhūtapubbaṃ, bhikkhave, sakko devānamindo deve tāvatiṃse anunayamāno tāyaṃ velāyaṃ imaṃ gāthaṃ abhāsi –

भिक्खूहो, पूर्वी कधीतरी देवांचा राजा सक्क याने तावतिंस देवांना उपदेश करताना त्या वेळी ही गाथा म्हटली होती—

‘‘Cātuddasiṃ pañcadasiṃ, yā ca pakkhassa aṭṭhamī;

Pāṭihāriyapakkhañca, aṭṭhaṅgasusamāgataṃ;

Uposathaṃ upavaseyya, yopissa mādiso naro’’ti.

'जो मनुष्य माझ्यासारखा होऊ इच्छितो, त्याने पंधरवड्यातील चौदाव्या (चतुर्दशी), पंधराव्या (पौर्णिमा/अमावास्या) आणि आठव्या (अष्टमी) दिवशी, तसेच प्रातिहारिय पक्षाच्या काळात आठ अंगांनी युक्त अशा उपोसथाचे पालन करावे.'

‘‘Sā kho panesā, bhikkhave, sakkena devānamindena gāthā duggītā na sugītā dubbhāsitā na subhāsitā. Taṃ kissa hetu? Sakko hi, bhikkhave, devānamindo avītarāgo avītadoso avītamoho.

भिक्खूहो, देवांचा राजा सक्क याने गायलेली ही गाथा चुकीच्या पद्धतीने गायली गेली आहे, चांगल्या पद्धतीने नाही; ती चुकीच्या पद्धतीने म्हटली गेली आहे, चांगल्या पद्धतीने नाही. याचे कारण काय? कारण, भिक्खूहो, देवांचा राजा सक्क हा अजूनही रागमुक्त, द्वेषमुक्त आणि मोहमुक्त झालेला नाही.

‘‘Yo ca kho so, bhikkhave, bhikkhu arahaṃ khīṇāsavo vusitavā brahmacariyo katakaraṇīyo ohitabhāro anuppattasadattho parikkhīṇabhavasaṃyojano sammadaññā vimutto, tassa kho etaṃ, bhikkhave, bhikkhuno kallaṃ vacanāya –

परंतु, भिक्खूहो, जे भिक्खू अर्हत आहेत, ज्यांचे आसव नष्ट झाले आहेत, ज्यांनी ब्रह्मचर्य पूर्ण केले आहे, ज्यांनी आपले कर्तव्य पूर्ण केले आहे, ज्यांनी ओझे उतरवून ठेवले आहे, ज्यांनी आपले ध्येय प्राप्त केले आहे, ज्यांचे भव-संयोजन पूर्णपणे नष्ट झाले आहे आणि जे सम्यक ज्ञानाने विमुक्त झाले आहेत; अशा भिक्खूंसाठीच हे म्हणणे योग्य ठरेल—

‘‘Cātuddasiṃ pañcadasiṃ, yā ca pakkhassa aṭṭhamī;

Pāṭihāriyapakkhañca, aṭṭhaṅgasusamāgataṃ;

Uposathaṃ upavaseyya, yopissa mādiso naro’’ti.

'जो मनुष्य माझ्यासारखा होऊ इच्छितो, त्याने पंधरवड्यातील चौदाव्या, पंधराव्या आणि आठव्या दिवशी, तसेच प्रातिहारिय पक्षाच्या काळात आठ अंगांनी युक्त अशा उपोसथाचे पालन करावे.'

‘‘Taṃ [Pg.143] kissa hetu? So hi, bhikkhave, bhikkhu vītarāgo vītadoso vītamoho’’ti. Sattamaṃ.

याचे कारण काय? कारण, भिक्खूहो, ते भिक्खू रागमुक्त, द्वेषमुक्त आणि मोहमुक्त झालेले असतात.

8. Dutiyacatumahārājasuttaṃ

८. दुसरे चातुर्महाराज सुत्त

38. ‘‘Bhūtapubbaṃ, bhikkhave, sakko devānamindo deve tāvatiṃse anunayamāno tāyaṃ velāyaṃ imaṃ gāthaṃ abhāsi –

३८. भिक्खूहो, पूर्वी कधीतरी देवांचा राजा सक्क याने तावतिंस देवांना उपदेश करताना त्या वेळी ही गाथा म्हटली होती—

‘‘Cātuddasiṃ pañcadasiṃ, yā ca pakkhassa aṭṭhamī;

Pāṭihāriyapakkhañca, aṭṭhaṅgasusamāgataṃ;

Uposathaṃ upavaseyya, yopissa mādiso naro’’ti.

'जो मनुष्य माझ्यासारखा होऊ इच्छितो, त्याने पंधरवड्यातील चौदाव्या, पंधराव्या आणि आठव्या दिवशी, तसेच प्रातिहारिय पक्षाच्या काळात आठ अंगांनी युक्त अशा उपोसथाचे पालन करावे.'

‘‘Sā kho panesā, bhikkhave, sakkena devānamindena gāthā duggītā na sugītā dubbhāsitā na subhāsitā. Taṃ kissa hetu? Sakko hi, bhikkhave, devānamindo aparimutto jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi, aparimutto dukkhasmāti vadāmi.

भिक्खूहो, देवांचा राजा सक्क याने गायलेली ही गाथा चुकीच्या पद्धतीने गायली गेली आहे, चांगल्या पद्धतीने नाही; ती चुकीच्या पद्धतीने म्हटली गेली आहे, चांगल्या पद्धतीने नाही. याचे कारण काय? कारण, भिक्खूहो, देवांचा राजा सक्क हा जन्म, जरा (वृद्धत्व), मरण, शोक, क्रंदन (रडणे-ओरडणे), दुःख, दौर्मनस्य (मानसिक वेदना) आणि निराशा यांपासून मुक्त झालेला नाही; तो दुःखापासून मुक्त झालेला नाही, असे मी म्हणतो.

‘‘Yo ca kho so, bhikkhave, bhikkhu arahaṃ khīṇāsavo vusitavā katakaraṇīyo ohitabhāro anuppattasadattho parikkhīṇabhavasaṃyojano sammadaññā vimutto, tassa kho etaṃ, bhikkhave, bhikkhuno kallaṃ vacanāya –

परंतु, भिक्खूहो, जे भिक्खू अर्हत आहेत, ज्यांचे आसव नष्ट झाले आहेत, ज्यांनी ब्रह्मचर्य पूर्ण केले आहे, ज्यांनी आपले कर्तव्य पूर्ण केले आहे, ज्यांनी ओझे उतरवून ठेवले आहे, ज्यांनी आपले ध्येय प्राप्त केले आहे, ज्यांचे भव-संयोजन पूर्णपणे नष्ट झाले आहे आणि जे सम्यक ज्ञानाने विमुक्त झाले आहेत; अशा भिक्खूंसाठीच हे म्हणणे योग्य ठरेल—

‘‘Cātuddasiṃ pañcadasiṃ, yā ca pakkhassa aṭṭhamī;

Pāṭihāriyapakkhañca, aṭṭhaṅgasusamāgataṃ;

Uposathaṃ upavaseyya, yopissa mādiso naro’’ti.

'जो मनुष्य माझ्यासारखा होऊ इच्छितो, त्याने पंधरवड्यातील चौदाव्या, पंधराव्या आणि आठव्या दिवशी, तसेच प्रातिहारिय पक्षाच्या काळात आठ अंगांनी युक्त अशा उपोसथाचे पालन करावे.'

‘‘Taṃ kissa hetu? So hi, bhikkhave, bhikkhu parimutto jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi, parimutto dukkhasmāti vadāmī’’ti. Aṭṭhamaṃ.

याचे कारण काय? कारण, भिक्खूहो, ते भिक्खू जन्म, जरा, मरण, शोक, क्रंदन, दुःख, दौर्मनस्य आणि निराशा यांपासून मुक्त झालेले असतात; ते दुःखापासून मुक्त झालेले असतात, असे मी म्हणतो.

9. Sukhumālasuttaṃ

९. सुखुमाल सुत्त

39. ‘‘Sukhumālo ahaṃ, bhikkhave, paramasukhumālo accantasukhumālo. Mama sudaṃ, bhikkhave, pitu nivesane pokkharaṇiyo kāritā honti. Ekattha sudaṃ, bhikkhave, uppalaṃ vappati, ekattha padumaṃ, ekattha puṇḍarīkaṃ, yāvadeva mamatthāya. Na kho panassāhaṃ, bhikkhave, akāsikaṃ candanaṃ dhāremi. Kāsikaṃ[Pg.144], bhikkhave, su me taṃ veṭhanaṃ hoti, kāsikā kañcukā, kāsikaṃ nivāsanaṃ, kāsiko uttarāsaṅgo. Rattindivaṃ kho pana me su taṃ, bhikkhave, setacchattaṃ dhārīyati – ‘mā naṃ phusi sītaṃ vā uṇhaṃ vā tiṇaṃ vā rajo vā ussāvo vā’’’ti.

३९. भिक्खूहो, मी अत्यंत सुकुमार होतो, परम सुकुमार होतो, अत्यंत नाजूक होतो. भिक्खूहो, माझ्या वडिलांच्या महालात केवळ माझ्यासाठीच कमळांची तळी तयार करण्यात आली होती. त्यातील एका तळ्यात निळी कमळे, दुसऱ्यात तांबडी कमळे आणि तिसऱ्यात पांढरी कमळे केवळ माझ्या आनंदासाठी फुलवली जात असत. भिक्खूहो, मी कासी देशात तयार न झालेले कोणतेही चंदन वापरत नसे. माझे शिरस्त्राण कासी देशातील कापडाचे असे, माझा अंगरखा कासी देशातील कापडाचा असे, माझे धोतर कासी देशातील कापडाचे असे आणि माझे उपरणेही कासी देशातील कापडाचेच असे. भिक्खूहो, थंडी, उष्णता, धूळ, गवत किंवा दव यांचा मला स्पर्श होऊ नये म्हणून रात्रंदिवस माझ्यावर पांढरे छत्र धरले जात असे.

‘‘Tassa mayhaṃ, bhikkhave, tayo pāsādā ahesuṃ – eko hemantiko, eko gimhiko, eko vassiko. So kho ahaṃ, bhikkhave, vassike pāsāde vassike cattāro māse nippurisehi tūriyehi paricārayamāno na heṭṭhāpāsādaṃ orohāmi. Yathā kho pana, bhikkhave, aññesaṃ nivesane dāsakammakaraporisassa kaṇājakaṃ bhojanaṃ dīyati bilaṅgadutiyaṃ, evamevassu me, bhikkhave, pitu nivesane dāsakammakaraporisassa sālimaṃsodano dīyati.

भिक्खूहो, माझ्यासाठी तीन महाल होते—एक हिवाळ्यासाठी, एक उन्हाळ्यासाठी आणि एक पावसाळ्यासाठी. भिक्खूहो, पावसाळ्यातील चार महिने मी पावसाळ्याच्या महालात केवळ स्त्री-वादकांद्वारे वाजवल्या जाणाऱ्या संगीताचा आनंद घेत राहत असे आणि महालाच्या खाली उतरत नसे. भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे इतरांच्या घरी दास, मजूर आणि सेवकांना कांजणीसोबत कण्यांचे जेवण दिले जाते, त्याचप्रमाणे माझ्या वडिलांच्या महालात दास, मजूर आणि सेवकांना मांसासह उत्तम शाली तांदळाचा भात दिला जात असे.

‘‘Tassa mayhaṃ, bhikkhave, evarūpāya iddhiyā samannāgatassa evarūpena ca sukhumālena etadahosi – ‘assutavā kho puthujjano attanā jarādhammo samāno jaraṃ anatīto paraṃ jiṇṇaṃ disvā aṭṭīyati harāyati jigucchati attānaṃyeva atisitvā, ahampi khomhi jarādhammo jaraṃ anatīto. Ahañceva kho pana jarādhammo samāno jaraṃ anatīto paraṃ jiṇṇaṃ disvā aṭṭīyeyyaṃ harāyeyyaṃ jiguccheyyaṃ na metaṃ assa patirūpa’nti. Tassa mayhaṃ, bhikkhave, iti paṭisañcikkhato yo yobbane yobbanamado so sabbaso pahīyi.

भिक्खूहो, अशा वैभवाने आणि सुकुमारतेने युक्त असलेल्या माझ्या मनात असा विचार आला—'अश्रुतवान सामान्य माणूस स्वतः जराधर्मी असून, वृद्धत्वाला ओलांडू शकत नसतानाही, दुसऱ्या एखाद्या वृद्ध व्यक्तीला पाहून स्वतःची स्थिती विसरून कंटाळतो, लाजतो आणि त्याचा तिरस्कार करतो. मी स्वतः देखील जराधर्मी आहे आणि वृद्धत्वाला ओलांडू शकत नाही. असे असताना, जर मी स्वतः जराधर्मी असून आणि वृद्धत्वाला ओलांडू शकत नसताना, दुसऱ्या एखाद्या वृद्ध व्यक्तीला पाहून कंटाळलो, लाजलो किंवा त्याचा तिरस्कार केला, तर ते माझ्यासाठी योग्य ठरणार नाही.' भिक्खूहो, जेव्हा मी असा विचार केला, तेव्हा माझा तारुण्याचा जो गर्व (यौवनमद) होता, तो पूर्णपणे नष्ट झाला.

‘‘Assutavā kho puthujjano attanā byādhidhammo samāno byādhiṃ anatīto paraṃ byādhitaṃ disvā aṭṭīyati harāyati jigucchati attānaṃyeva atisitvā – ‘ahampi khomhi byādhidhammo byādhiṃ anatīto, ahañceva kho pana byādhidhammo samāno byādhiṃ anatīto paraṃ byādhikaṃ disvā aṭṭīyeyyaṃ harāyeyyaṃ jiguccheyyaṃ, na metaṃ assa patirūpa’nti. Tassa mayhaṃ, bhikkhave, iti paṭisañcikkhato yo ārogye ārogyamado so sabbaso pahīyi.

भिक्खूहो, अश्रुतवान सामान्य माणूस स्वतः व्याधिधर्मी असून, आजारपणाला ओलांडू शकत नसतानाही, दुसऱ्या एखाद्या आजारी व्यक्तीला पाहून स्वतःची स्थिती विसरून कंटाळतो, लाजतो आणि त्याचा तिरस्कार करतो. मी स्वतः देखील व्याधिधर्मी आहे आणि आजारपणाला ओलांडू शकत नाही. असे असताना, जर मी स्वतः व्याधिधर्मी असून आणि आजारपणाला ओलांडू शकत नसताना, दुसऱ्या एखाद्या आजारी व्यक्तीला पाहून कंटाळलो, लाजलो किंवा त्याचा तिरस्कार केला, तर ते माझ्यासाठी योग्य ठरणार नाही.' भिक्खूहो, जेव्हा मी असा विचार केला, तेव्हा माझा आरोग्याचा जो गर्व (आरोग्यमद) होता, तो पूर्णपणे नष्ट झाला.

‘‘Assutavā kho puthujjano attanā maraṇadhammo samāno maraṇaṃ anatīto paraṃ mataṃ disvā aṭṭīyati harāyati jigucchati attānaṃyeva atisitvā – ‘ahampi khomhi maraṇadhammo, maraṇaṃ anatīto, ahaṃ ceva kho pana [Pg.145] maraṇadhammo samāno maraṇaṃ anatīto paraṃ mataṃ disvā aṭṭīyeyyaṃ harāyeyyaṃ jiguccheyyaṃ, na metaṃ assa patirūpa’nti. Tassa mayhaṃ, bhikkhave, iti paṭisañcikkhato yo jīvite jīvitamado so sabbaso pahīyī’’ti.

"भिक्खूहो, अज्ञानी पृथग्जन स्वतः मरणधर्मी असून, मरणाचे उल्लंघन करण्यास असमर्थ असूनही, दुसऱ्या मृत व्यक्तीला पाहून स्वतःच्या स्थितीकडे दुर्लक्ष करतो आणि कंटाळतो, लज्जित होतो व तिरस्कार करतो. (तेव्हा मला असे वाटले की) 'मीसुद्धा मरणधर्मी आहे, मरणाचे उल्लंघन करण्यास असमर्थ आहे. असे असताना, मी स्वतः मरणधर्मी आणि मरणाचे उल्लंघन करण्यास असमर्थ असूनही दुसऱ्या मृत व्यक्तीला पाहून जर कंटाळलो, लज्जित झालो किंवा तिरस्कार केला, तर ते माझ्यासाठी योग्य होणार नाही.' भिक्खूहो, जेव्हा मी असा विचार केला, तेव्हा माझा जीवनावरील मद (मत्तपणा) पूर्णपणे नष्ट झाला."

‘‘Tayome, bhikkhave, madā. Katame tayo? Yobbanamado, ārogyamado, jīvitamado. Yobbanamadamatto vā, bhikkhave, assutavā puthujjano kāyena duccaritaṃ carati, vācāya duccaritaṃ carati, manasā duccaritaṃ carati. So kāyena duccaritaṃ caritvā, vācāya duccaritaṃ caritvā, manasā duccaritaṃ caritvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Ārogyamadamatto vā, bhikkhave, assutavā puthujjano…pe… jīvitamadamatto vā, bhikkhave, assutavā puthujjano kāyena duccaritaṃ carati, vācāya duccaritaṃ carati, manasā duccaritaṃ carati. So kāyena duccaritaṃ caritvā, vācāya duccaritaṃ caritvā, manasā duccaritaṃ caritvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati.

"भिक्खूहो, हे तीन प्रकारचे मद आहेत. कोणते तीन? तारुण्याचा मद (यौवनमद), आरोग्याचा मद (आरोग्यमद) आणि जीवनाचा मद (जीवनमद). भिक्खूहो, तारुण्याच्या मदाने धुंद झालेला अज्ञानी पृथग्जन कायेने दुराचरण करतो, वाचेने दुराचरण करतो, मनाने दुराचरण करतो. तो कायेने, वाचेने आणि मनाने दुराचरण करून, शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि निरयात (नरकात) उत्पन्न होतो. भिक्खूहो, आरोग्याच्या मदाने धुंद झालेला अज्ञानी पृथग्जन... तसेच जीवनाच्या मदाने धुंद झालेला अज्ञानी पृथग्जन कायेने दुराचरण करतो, वाचेने दुराचरण करतो, मनाने दुराचरण करतो. तो कायेने, वाचेने आणि मनाने दुराचरण करून, शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि निरयात उत्पन्न होतो."

‘‘Yobbanamadamatto vā, bhikkhave, bhikkhu sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati. Ārogyamadamatto vā, bhikkhave, bhikkhu…pe… jīvitamadamatto vā, bhikkhave, bhikkhu sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattatī’’ti.

"भिक्खूहो, तारुण्याच्या मदाने धुंद झालेला भिक्खू शिक्षेचा (शील-नियमांचा) त्याग करून हीन (गृहस्थ) जीवनात परत जातो. भिक्खूहो, आरोग्याच्या मदाने धुंद झालेला भिक्खू... तसेच जीवनाच्या मदाने धुंद झालेला भिक्खू शिक्षेचा त्याग करून हीन जीवनात परत जातो."

‘‘Byādhidhammā jarādhammā, atho maraṇadhammino;

Yathādhammā tathāsantā, jigucchanti puthujjanā.

"स्वतः व्याधिधर्मी, जराधर्मी आणि मरणधर्मी असूनही, अज्ञानी पृथग्जन तशाच स्वभावाच्या इतर व्यक्तींचा तिरस्कार करतात."

‘‘Ahañce taṃ jiguccheyyaṃ, evaṃdhammesu pāṇisu;

Na metaṃ patirūpassa, mama evaṃ vihārino.

"अशा स्वभावाच्या प्राण्यांचा जर मी तिरस्कार केला, तर अशा प्रकारे विहार करणाऱ्या माझ्यासाठी ते योग्य ठरणार नाही."

‘‘Sohaṃ evaṃ viharanto, ñatvā dhammaṃ nirūpadhiṃ;

Ārogye yobbanasmiñca, jīvitasmiñca ye madā.

"अशा प्रकारे विहार करत असताना, उपाधिरहित (निर्वाण) धर्माला जाणून, आरोग्य, तारुण्य आणि जीवन याविषयीचे जे मद होते,"

‘‘Sabbe made abhibhosmi, nekkhamme daṭṭhu khemataṃ;

Tassa me ahu ussāho, nibbānaṃ abhipassato.

"त्या सर्व मदांवर मी मात केली, कारण मी निष्क्रमणात (नैष्क्रम्यात) क्षेम (सुरक्षितता) पाहिले. निर्वाणाचे दर्शन घेणाऱ्या माझ्यामध्ये उत्साह उत्पन्न झाला."

‘‘Nāhaṃ bhabbo etarahi, kāmāni paṭisevituṃ;

Anivatti bhavissāmi, brahmacariyaparāyaṇo’’ti. navamaṃ;

"आता मी कामभोगांचे सेवन करण्यास असमर्थ आहे. मी ब्रह्मचर्यपरायण होऊन कधीही मागे न फिरणारा होईन."

10. Ādhipateyyasuttaṃ

१०. "आधिपतेय्य सुत्त"

40. ‘‘Tīṇimāni[Pg.146], bhikkhave, ādhipateyyāni. Katamāni tīṇi? Attādhipateyyaṃ, lokādhipateyyaṃ, dhammādhipateyyaṃ. Katamañca, bhikkhave, attādhipateyyaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā iti paṭisañcikkhati – ‘na kho panāhaṃ cīvarahetu agārasmā anagāriyaṃ pabbajito. Na piṇḍapātahetu, na senāsanahetu, na itibhavābhavahetu agārasmā anagāriyaṃ pabbajito. Api ca khomhi otiṇṇo jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi, dukkhotiṇṇo dukkhapareto. Appeva nāma imassa kevalassa dukkhakkhandhassa antakiriyā paññāyethāti. Ahañceva kho pana yādisake kāme ohāya agārasmā anagāriyaṃ pabbajito tādisake vā kāme pariyeseyyaṃ tato vā pāpiṭṭhatare, na metaṃ patirūpa’nti. So iti paṭisañcikkhati – ‘āraddhaṃ kho pana me vīriyaṃ bhavissati asallīnaṃ, upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā, passaddho kāyo asāraddho, samāhitaṃ cittaṃ ekagga’nti. So attānaṃyeva adhipatiṃ karitvā akusalaṃ pajahati, kusalaṃ bhāveti, sāvajjaṃ pajahati, anavajjaṃ bhāveti, suddhaṃ attānaṃ pariharati. Idaṃ vuccati, bhikkhave, attādhipateyyaṃ.

४०. "भिक्खूहो, ही तीन आधिपत्ये आहेत. कोणती तीन? आत्माधिपत्य, लोकाधिपत्य आणि धम्माधिपत्य. आणि भिक्खूहो, आत्माधिपत्य म्हणजे काय? भिक्खूहो, या धम्मात एखादा भिक्खू अरण्यात गेलेला, वृक्षाच्या मुळाशी गेलेला किंवा शून्य घरात गेलेला असताना असा विचार करतो – 'मी चीवरासाठी घराबाहेर पडून अनगारिक (गृहहीन) प्रवज्जा घेतलेली नाही. पिंडपातासाठी नाही, शयनासनासाठी नाही, किंवा या किंवा त्या भवाच्या प्राप्तीसाठी मी घराबाहेर पडून अनगारिक प्रवज्जा घेतलेली नाही. तर मी जन्म, जरा, मरण, शोक, रडणे, दुःख, दौर्मनस्य आणि उपायास यांनी वेढलेला आहे; दुःखात बुडालेला आणि दुःखाने पीडित आहे. या संपूर्ण दुःखस्कंधाचा अंत कसा होईल, हे कदाचित कळावे (या हेतूने मी प्रवज्जित झालो आहे). मी ज्या कामभोगांचा त्याग करून घराबाहेर पडून अनगारिक प्रवज्जा घेतली आहे, तशाच किंवा त्याहूनही अधिक निकृष्ट कामभोगांचा जर मी शोध घेऊ लागलो, तर ते माझ्यासाठी योग्य होणार नाही.' तो असा विचार करतो – 'माझे वीर्य दृढ आणि न खचणारे असेल, माझी स्मृती जागृत आणि संभ्रमरहित असेल, माझी काया शांत आणि उद्वेगरहित असेल, माझे चित्त समाहित आणि एकाग्र असेल.' तो स्वतःलाच मुख्य मानून अकुशलाचा त्याग करतो, कुशलाची भावना करतो, सदोष गोष्टींचा त्याग करतो, निर्दोष गोष्टींची भावना करतो आणि स्वतःला शुद्ध राखतो. भिक्खूहो, याला 'आत्माधिपत्य' असे म्हणतात."

‘‘Katamañca, bhikkhave, lokādhipateyyaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā iti paṭisañcikkhati – ‘na kho panāhaṃ cīvarahetu agārasmā anagāriyaṃ pabbajito. Na piṇḍapātahetu, na senāsanahetu, na itibhavābhavahetu agārasmā anagāriyaṃ pabbajito. Api ca khomhi otiṇṇo jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi, dukkhotiṇṇo dukkhapareto. Appeva nāma imassa kevalassa dukkhakkhandhassa antakiriyā paññāyethā’ti. Ahañceva kho pana evaṃ pabbajito samāno kāmavitakkaṃ vā vitakkeyyaṃ, byāpādavitakkaṃ vā vitakkeyyaṃ, vihiṃsāvitakkaṃ vā vitakkeyyaṃ, mahā kho panāyaṃ lokasannivāso. Mahantasmiṃ kho pana lokasannivāse santi samaṇabrāhmaṇā iddhimanto dibbacakkhukā paracittaviduno. Te dūratopi passanti, āsannāpi na dissanti, cetasāpi cittaṃ pajānanti. Tepi maṃ evaṃ jāneyyuṃ – ‘passatha, bho, imaṃ kulaputtaṃ [Pg.147] saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito samāno vokiṇṇo viharati pāpakehi akusalehi dhammehī’ti. Devatāpi kho santi iddhimantiniyo dibbacakkhukā paracittaviduniyo. Tā dūratopi passanti, āsannāpi na dissanti, cetasāpi cittaṃ jānanti. Tāpi maṃ evaṃ jāneyyuṃ – ‘passatha, bho, imaṃ kulaputtaṃ saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito samāno vokiṇṇo viharati pāpakehi akusalehi dhammehī’ti. So iti paṭisañcikkhati – ‘āraddhaṃ kho pana me vīriyaṃ bhavissati asallīnaṃ, upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā, passaddho kāyo asāraddho, samāhitaṃ cittaṃ ekagga’nti. So lokaṃyeva adhipatiṃ karitvā akusalaṃ pajahati, kusalaṃ bhāveti, sāvajjaṃ pajahati, anavajjaṃ bhāveti, suddhaṃ attānaṃ pariharati. Idaṃ vuccati, bhikkhave, lokādhipateyyaṃ.

"आणि भिक्खूहो, लोकाधिपत्य म्हणजे काय? भिक्खूहो, या धम्मात एखादा भिक्खू अरण्यात गेलेला, वृक्षाच्या मुळाशी गेलेला किंवा शून्य घरात गेलेला असताना असा विचार करतो – 'मी चीवरासाठी घराबाहेर पडून अनगारिक प्रवज्जा घेतलेली नाही. पिंडपातासाठी नाही, शयनासनासाठी नाही, किंवा या किंवा त्या भवाच्या प्राप्तीसाठी मी घराबाहेर पडून अनगारिक प्रवज्जा घेतलेली नाही. तर मी जन्म, जरा, मरण, शोक, रडणे, दुःख, दौर्मनस्य आणि उपायास यांनी वेढलेला आहे; दुःखात बुडालेला आणि दुःखाने पीडित आहे. या संपूर्ण दुःखस्कंधाचा अंत कसा होईल, हे कदाचित कळावे (या हेतूने मी प्रवज्जित झालो आहे). मी अशा प्रकारे प्रवज्जित झालेला असताना जर कामवितर्क, व्यापादवितर्क किंवा विहिंसावितर्क करू लागलो, तर हे योग्य नाही. हा लोकसंनिवास खूप मोठा आहे. या विशाल लोकसंनिवासात ऋद्धीमान, दिव्यचक्षू असलेले आणि परचित्तविद् श्रमण व ब्राह्मण आहेत. ते दूरवरूनही पाहतात, जवळ असूनही दिसत नाहीत आणि आपल्या चित्ताने दुसऱ्याचे चित्त जाणतात. ते माझ्याबद्दल असे जाणतील – "अहो, या कुलपुत्राला पहा! श्रद्धेने घराबाहेर पडून अनगारिक प्रवज्जा घेतलेली असतानाही हा पापी, अकुशल धर्मांनी युक्त होऊन विहार करत आहे." तसेच ऋद्धीमान, दिव्यचक्षू असलेल्या आणि परचित्तविद् देवतासुद्धा आहेत. त्या दूरवरूनही पाहतात, जवळ असूनही दिसत नाहीत आणि आपल्या चित्ताने दुसऱ्याचे चित्त जाणतात. त्याही माझ्याबद्दल असे जाणतील – "अहो, या कुलपुत्राला पहा! श्रद्धेने घराबाहेर पडून अनगारिक प्रवज्जा घेतलेली असतानाही हा पापी, अकुशल धर्मांनी युक्त होऊन विहार करत आहे."' तो असा विचार करतो – 'माझे वीर्य दृढ आणि न खचणारे असेल, माझी स्मृती जागृत आणि संभ्रमरहित असेल, माझी काया शांत आणि उद्वेगरहित असेल, माझी चित्त समाहित आणि एकाग्र असेल.' तो जगालाच मुख्य मानून अकुशलाचा त्याग करतो, कुशलाची भावना करतो, सदोष गोष्टींचा त्याग करतो, निर्दोष गोष्टींची भावना करतो आणि स्वतःला शुद्ध राखतो. भिक्खूहो, याला 'लोकाधिपत्य' असे म्हणतात."

‘‘Katamañca, bhikkhave, dhammādhipateyyaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā iti paṭisañcikkhati – ‘na kho panāhaṃ cīvarahetu agārasmā anagāriyaṃ pabbajito. Na piṇḍapātahetu, na senāsanahetu, na itibhavābhavahetu agārasmā anagāriyaṃ pabbajito. Api ca khomhi otiṇṇo jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi, dukkhotiṇṇo dukkhapareto. Appeva nāma imassa kevalassa dukkhakkhandhassa antakiriyā paññāyethāti. Svākkhāto bhagavatā dhammo sandiṭṭhiko akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhīti. Santi kho pana me sabrahmacārī jānaṃ passaṃ viharanti. Ahañceva kho pana evaṃ svākkhāte dhammavinaye pabbajito samāno kusīto vihareyyaṃ pamatto, na metaṃ assa patirūpa’nti. So iti paṭisañcikkhati – ‘āraddhaṃ kho pana me vīriyaṃ bhavissati asallīnaṃ, upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā, passaddho kāyo asāraddho, samāhitaṃ cittaṃ ekagga’nti. So dhammaṃyeva adhipatiṃ karitvā akusalaṃ pajahati, kusalaṃ bhāveti, sāvajjaṃ pajahati, anavajjaṃ bhāveti, suddhaṃ attānaṃ pariharati. Idaṃ vuccati, bhikkhave, dhammādhipateyyaṃ. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi ādhipateyyānī’’ti.

“आणि भिक्खूहो, धम्माधिपतेय्य (धम्माचे आधिपत्य) म्हणजे काय? येथे, भिक्खूहो, एखादा भिक्खू अरण्यात गेलेला असो, वृक्षाच्या मुळाशी गेलेला असो किंवा शून्य घरात (एकांतात) गेलेला असो, तो असा विचार करतो – 'मी चीवराच्या हेतूने घराबाहेर पडून गृहहीन प्रवज्जेचा स्वीकार केलेला नाही. पिंडपाताच्या हेतूने नाही, सेनासनाच्या हेतूने नाही, किंवा या किंवा त्या भवाच्या (अस्तित्वाच्या) प्राप्तीसाठी मी घराबाहेर पडून गृहहीन प्रवज्जेचा स्वीकार केलेला नाही. तर उलट, मी जन्म, जरा, मरण, शोक, परिदेव (क्रंदन), दुःख, दौर्मनस्य आणि उपायास (हताशपणा) यांनी वेढलेला आहे; दुःखात बुडालेला आणि दुःखाने ग्रस्त आहे. कदाचित या संपूर्ण दुःखसमूहाचा अंत कसा करावा, हे मला समजेल. भगवंतांनी धम्म उत्तम प्रकारे घोषित केला आहे, जो प्रत्यक्ष पाहण्याजोगा (संदिट्ठिको), तात्काळ फळ देणारा (अकालिको), 'या आणि पहा' असे म्हणण्यास योग्य (एहिपस्सिको), स्वतःच्या अंतकरणात धारण करण्यास योग्य (ओपनेय्यिको) आणि सुज्ञांनी आपापल्या ठिकाणी स्वतःच अनुभवण्याजोगा (पच्चत्तं वेदितब्बो विञ्ञूहि) आहे. माझे असे सब्रह्मचारी (सहकारी भिक्खू) आहेत जे हा धम्म जाणत आणि पाहत विहरत आहेत. जर मी अशा या उत्तम प्रकारे घोषित केलेल्या धम्म-विनयात प्रवज्जित झालेलो असूनही आळशी आणि प्रमादी होऊन विहरलो, तर ते माझ्यासाठी योग्य ठरणार नाही.' तो असा विचार करतो – 'माझे वीर्य (प्रयत्न) दृढ आणि न खचणारे राहील, स्मृती जागृत आणि संभ्रमरहित राहील, शरीर शांत आणि उद्वेगरहित राहील, आणि चित्त एकाग्र व समाहित राहील.' तो धम्मालाच आपले आधिपत्य (सर्वोच्च) मानून अकुशलाचा त्याग करतो, कुशलाची भावना करतो; सदोष गोष्टींचा त्याग करतो, निर्दोष गोष्टींची भावना करतो आणि स्वतःला शुद्ध ठेवतो. भिक्खूहो, याला धम्माधिपतेय्य असे म्हणतात. भिक्खूहो, हीच ती तीन आधिपत्ये आहेत.”

‘‘Natthi loke raho nāma, pāpakammaṃ pakubbato;

Attā te purisa jānāti, saccaṃ vā yadi vā musā.

“पापकर्म करणाऱ्यासाठी या जगात कोणतीही जागा गुप्त (लपलेली) नाही. हे मानवा, तू जे काही करतोस, मग ते सत्य असो वा असत्य, ते तुझा स्वतःचा आत्मा (अंतरात्मा/मन) जाणतो.”

‘‘Kalyāṇaṃ [Pg.148] vata bho sakkhi, attānaṃ atimaññasi;

Yo santaṃ attani pāpaṃ, attānaṃ parigūhasi.

“अरे मित्रा! साक्षीदार असलेल्या तुझ्या स्वतःच्या कल्याणकारी आत्म्याला (मनाला) तू तुच्छ मानतोस; जो तुझ्यामध्ये असलेले पापकर्म स्वतःपासूनच लपवण्याचा प्रयत्न करतोस.”

‘‘Passanti devā ca tathāgatā ca,Lokasmiṃ bālaṃ visamaṃ carantaṃ;

Tasmā hi attādhipateyyako ca,Lokādhipo ca nipako ca jhāyī.

“जगात अधर्माने वागणाऱ्या मूर्खाला देव आणि तथागत पाहत असतात. म्हणूनच, स्वतःला आधिपत्य मानणारा (अत्ताधिपतेय्यक), जगाला आधिपत्य मानणारा (लोकाधिप), प्रज्ञावान आणि ध्यानी भिक्खू,”

‘‘Dhammādhipo ca anudhammacārī,Na hīyati saccaparakkamo muni;

Pasayha māraṃ abhibhuyya antakaṃ,Yo ca phusī jātikkhayaṃ padhānavā;

So tādiso lokavidū sumedho,Sabbesu dhammesu atammayo munī’’ti. dasamaṃ;

“धम्माला आधिपत्य मानणारा आणि धम्मानुसार आचरण करणारा, सत्य पराक्रम करणारा मुनी कधीही घसरत नाही. जो प्रयत्नशील मुनी माराचा पराभव करून आणि अंतकावर (मृत्यूवर) मात करून जन्मक्षयाला (अर्हतत्त्वाला) प्राप्त करतो; असा तो लोकविदू (तिन्ही लोकांचे ज्ञान असलेला), सुमेध (उत्तम प्रज्ञावान) आणि सर्व धम्मांमध्ये अनासक्त असलेला मुनी कधीही अधोगतीला जात नाही.” (दशम सुत्त समाप्त)

Devadūtavaggo catuttho.

चौथा देवदूतवग्गो समाप्त.

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) –

Brahma ānanda sāriputto, nidānaṃ hatthakena ca;

Dūtā duve ca rājāno, sukhumālādhipateyyena cāti.

ब्रह्म, आनंद, सारिपुत्त, निदान, हत्थक, दोन दूत, राजे, सुखुमाल आणि आधिपतेय्य.

5. Cūḷavaggo

५. चूळवग्गो

1. Sammukhībhāvasuttaṃ

१. सम्मुखीभाव सुत्त

41. ‘‘Tiṇṇaṃ, bhikkhave, sammukhībhāvā saddho kulaputto bahuṃ puññaṃ pasavati. Katamesaṃ tiṇṇaṃ? Saddhāya, bhikkhave, sammukhībhāvā saddho kulaputto bahuṃ puññaṃ pasavati. Deyyadhammassa, bhikkhave, sammukhībhāvā saddho kulaputto bahuṃ puññaṃ pasavati. Dakkhiṇeyyānaṃ, bhikkhave, sammukhībhāvā saddho kulaputto bahuṃ puññaṃ pasavati. Imesaṃ kho, bhikkhave, tiṇṇaṃ sammukhībhāvā saddho kulaputto bahuṃ puññaṃ pasavatī’’ti. Paṭhamaṃ.

४१. “भिक्खूहो, तीन गोष्टींच्या प्रत्यक्ष उपस्थितीमुळे (सम्मुखीभावामुळे) श्रद्धावान कुलपुत्र पुष्कळ पुण्य संपादन करतो. कोणत्या तीन गोष्टींच्या? भिक्खूहो, श्रद्धेच्या उपस्थितीमुळे श्रद्धावान कुलपुत्र पुष्कळ पुण्य संपादन करतो. देय्यधम्माच्या (दान देण्याच्या वस्तूच्या) उपस्थितीमुळे श्रद्धावान कुलपुत्र पुष्कळ पुण्य संपादन करतो. आणि दक्खिणेय्यांच्या (दान स्वीकारण्यास योग्य व्यक्तींच्या) उपस्थितीमुळे श्रद्धावान कुलपुत्र पुष्कळ पुण्य संपादन करतो. भिक्खूहो, या तीन गोष्टींच्या प्रत्यक्ष उपस्थितीमुळे श्रद्धावान कुलपुत्र पुष्कळ पुण्य संपादन करतो.” (पहिले सुत्त समाप्त)

2. Tiṭhānasuttaṃ

२. तिठाण सुत्त

42. ‘‘Tīhi[Pg.149], bhikkhave, ṭhānehi saddho pasanno veditabbo. Katamehi tīhi? Sīlavantānaṃ dassanakāmo hoti, saddhammaṃ sotukāmo hoti, vigatamalamaccherena cetasā agāraṃ ajjhāvasati muttacāgo payatapāṇi vossaggarato yācayogo dānasaṃvibhāgarato. Imehi kho, bhikkhave, tīhi ṭhānehi saddho pasanno veditabbo’’.

४२. “भिक्खूहो, तीन कारणांवरून मनुष्य श्रद्धावान आणि प्रसन्न (धम्मावर विश्वास असलेला) आहे हे ओळखावे. कोणत्या तीन कारणांवरून? तो शीलवंतांच्या दर्शनाची इच्छा बाळगतो, सद्धम्म ऐकण्याची इच्छा बाळगतो, आणि लोभ व मत्सराचा मळ दूर करून मुक्तहस्ताने दान देणारा, स्वच्छ हातांनी दान देणारा, त्याग करण्यात आनंद मानणारा, याचना करणाऱ्यांना साहाय्य करण्यास तत्पर असणारा आणि दान व वाटणी करण्यात रमणारा असा होऊन गृहस्थाश्रमात राहतो. भिक्खूहो, या तीन कारणांवरून मनुष्य श्रद्धावान आणि प्रसन्न आहे हे ओळखावे.”

‘‘Dassanakāmo sīlavataṃ, saddhammaṃ sotumicchati;

Vinaye maccheramalaṃ, sa ve saddhoti vuccatī’’ti. dutiyaṃ;

“जो शीलवंतांच्या दर्शनाची इच्छा बाळगतो, सद्धम्म ऐकण्याची इच्छा करतो आणि मत्सराचा मळ दूर करतो, त्यालाच खरोखर 'श्रद्धावान' म्हटले जाते.” (दुसरे सुत्त समाप्त)

3. Atthavasasuttaṃ

३. अत्थवस सुत्त

43. ‘‘Tayo, bhikkhave, atthavase sampassamānena alameva paresaṃ dhammaṃ desetuṃ. Katame tayo? Yo dhammaṃ deseti so atthappaṭisaṃvedī ca hoti dhammappaṭisaṃvedī ca. Yo dhammaṃ suṇāti so atthappaṭisaṃvedī ca hoti dhammappaṭisaṃvedī ca. Yo ceva dhammaṃ deseti yo ca dhammaṃ suṇāti ubho atthappaṭisaṃvedino ca honti dhammappaṭisaṃvedino ca. Ime kho, bhikkhave, tayo atthavase sampassamānena alameva paresaṃ dhammaṃ desetu’’nti. Tatiyaṃ.

४३. “भिक्खूहो, तीन फायद्यांकडे (प्रयोजनांकडे) पाहून इतरांना धम्म उपदेश करणे अत्यंत योग्य आहे. कोणते तीन? जो धम्म उपदेश करतो, त्याला अर्थाचाही बोध होतो आणि धम्माचाही बोध होतो. जो धम्म ऐकतो, त्यालाही अर्थाचा बोध होतो आणि धम्माचा बोध होतो. आणि जो धम्म उपदेश करतो व जो धम्म ऐकतो, त्या दोघांनाही अर्थाचा आणि धम्माचा बोध होतो. भिक्खूहो, या तीन फायद्यांकडे पाहून इतरांना धम्म उपदेश करणे अत्यंत योग्य आहे.” (तिसरे सुत्त समाप्त)

4. Kathāpavattisuttaṃ

४. कथापवत्ति सुत्त

44. ‘‘Tīhi, bhikkhave, ṭhānehi kathā pavattinī hoti. Katamehi tīhi? Yo dhammaṃ deseti so atthappaṭisaṃvedī ca hoti dhammappaṭisaṃvedī ca. Yo dhammaṃ suṇāti so atthappaṭisaṃvedī ca hoti dhammappaṭisaṃvedī ca. Yo ceva dhammaṃ deseti yo ca dhammaṃ suṇāti ubho atthappaṭisaṃvedino ca honti dhammappaṭisaṃvedino ca. Imehi kho, bhikkhave, tīhi ṭhānehi kathā pavattinī hotī’’ti. Catutthaṃ.

४४. “भिक्खूहो, तीन कारणांमुळे संभाषण (धम्मचर्चा) सुरळीतपणे चालते. कोणत्या तीन कारणांमुळे? जो धम्म उपदेश करतो, त्याला अर्थाचा आणि धम्माचा बोध होतो. जो धम्म ऐकतो, त्यालाही अर्थाचा आणि धम्माचा बोध होतो. आणि जो धम्म उपदेश करतो व जो धम्म ऐकतो, त्या दोघांनाही अर्थाचा आणि धम्माचा बोध होतो. भिक्खूहो, या तीन कारणांमुळे संभाषण सुरळीतपणे चालते.” (चौथे सुत्त समाप्त)

5. Paṇḍitasuttaṃ

५. पंडित सुत्त

45. ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, paṇḍitapaññattāni sappurisapaññattāni. Katamāni tīṇi? Dānaṃ, bhikkhave, paṇḍitapaññattaṃ sappurisapaññattaṃ. Pabbajjā, bhikkhave[Pg.150], paṇḍitapaññattā sappurisapaññattā. Mātāpitūnaṃ, bhikkhave, upaṭṭhānaṃ paṇḍitapaññattaṃ sappurisapaññattaṃ. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi paṇḍitapaññattāni sappurisapaññattānī’’ti.

४५. “भिक्खूहो, या तीन गोष्टी विद्वानांनी (पंडितांनी) आणि सत्पुरुषांनी विहित (प्रशस्त) केल्या आहेत. कोणत्या तीन? भिक्खूहो, दान देणे हे विद्वानांनी आणि सत्पुरुषांनी विहित केले आहे. भिक्खूहो, प्रवज्जा (संन्यास/गृहत्याग) घेणे हे विद्वानांनी आणि सत्पुरुषांनी विहित केले आहे. भिक्खूहो, माता-पित्यांची सेवा (उपस्थान) करणे हे विद्वानांनी आणि सत्पुरुषांनी विहित केले आहे. भिक्खूहो, या तीन गोष्टी विद्वानांनी आणि सत्पुरुषांनी विहित केल्या आहेत.”

‘‘Sabbhi dānaṃ upaññattaṃ, ahiṃsā saṃyamo damo;

Mātāpitu upaṭṭhānaṃ, santānaṃ brahmacārinaṃ.

“सत्पुरुषांनी दान देणे, अहिंसा, संयम, इंद्रियदमन आणि शांत व ब्रह्मचर्य पाळणाऱ्या सत्पुरुषांच्या माता-पित्यांची सेवा करणे विहित केले आहे.”

‘‘Sataṃ etāni ṭhānāni, yāni sevetha paṇḍito;

Ariyo dassanasampanno, sa lokaṃ bhajate siva’’nti. pañcamaṃ;

“सत्पुरुषांच्या या आचरणांचे जो विद्वान, आर्य आणि सम्यक दृष्टीने संपन्न असलेला मनुष्य सेवन करतो, तो कल्याणकारी देवलोकात प्रवेश करतो.” (पाचवे सुत्त समाप्त)

6. Sīlavantasuttaṃ

६. शीलवंत सुत्त

46. ‘‘Yaṃ, bhikkhave, sīlavanto pabbajitā gāmaṃ vā nigamaṃ vā upanissāya viharanti. Tattha manussā tīhi ṭhānehi bahuṃ puññaṃ pasavanti. Katamehi tīhi? Kāyena, vācāya, manasā. Yaṃ, bhikkhave, sīlavanto pabbajitā gāmaṃ vā nigamaṃ vā upanissāya viharanti. Tattha manussā imehi tīhi ṭhānehi bahuṃ puññaṃ pasavantī’’ti. Chaṭṭhaṃ.

४६. “भिक्खूहो, शीलवान प्रवज्जित (भिक्खू) ज्या गावाचा किंवा नगराचा आश्रय घेऊन विहरतात, तेथील लोक तीन प्रकारे पुष्कळ पुण्य संपादन करतात. कोणत्या तीन प्रकारे? कायेने (शरीराने), वाचेने (वाणीने) आणि मनाने. भिक्खूहो, शीलवान प्रवज्जित ज्या गावाचा किंवा नगराचा आश्रय घेऊन विहरतात, तेथील लोक या तीन प्रकारे पुष्कळ पुण्य संपादन करतात.” (सहावे सुत्त समाप्त)

7. Saṅkhatalakkhaṇasuttaṃ

७. संखतलक्खण सुत्त

47. ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, saṅkhatassa saṅkhatalakkhaṇāni. Katamāni tīṇi? Uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyati. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi saṅkhatassa saṅkhatalakkhaṇānī’’ti. Sattamaṃ.

४७. "भिक्खूंनो, संखताची ही तीन संखत-लक्षणे आहेत. कोणती तीन? उत्पाद (उत्पत्ती) दिसून येतो, व्यय (नाश) दिसून येतो, आणि स्थितीमध्ये बदल (स्थितीचे अन्यथात्व) दिसून येतो. भिक्खूंनो, हीच संखताची तीन संखत-लक्षणे आहेत." सातवे.

8. Asaṅkhatalakkhaṇasuttaṃ

८. असंखत-लक्षण सुत्त

48. ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, asaṅkhatassa asaṅkhatalakkhaṇāni. Katamāni tīṇi? Na uppādo paññāyati, na vayo paññāyati, na ṭhitassa aññathattaṃ paññāyati. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi asaṅkhatassa asaṅkhatalakkhaṇānī’’ti. Aṭṭhamaṃ.

४८. "भिक्खूंनो, असंखताची ही तीन असंखत-लक्षणे आहेत. कोणती तीन? उत्पाद (उत्पत्ती) दिसून येत नाही, व्यय (नाश) दिसून येत नाही, आणि स्थितीमध्ये बदल (स्थितीचे अन्यथात्व) दिसून येत नाही. भिक्खूंनो, हीच असंखताची तीन असंखत-लक्षणे आहेत." आठवे.

9. Pabbatarājasuttaṃ

९. पर्वतराजा सुत्त

49. ‘‘Himavantaṃ, bhikkhave, pabbatarājaṃ nissāya mahāsālā tīhi vaḍḍhīhi vaḍḍhanti. Katamāhi tīhi? Sākhāpattapalāsena vaḍḍhanti, tacapapaṭikāya vaḍḍhanti[Pg.151], pheggusārena vaḍḍhanti. Himavantaṃ, bhikkhave, pabbatarājaṃ nissāya mahāsālā imāhi tīhi vaḍḍhīhi vaḍḍhanti.

४९. "भिक्खूंनो, पर्वतराजा हिमालयाचा आश्रय घेऊन मोठे साल वृक्ष तीन प्रकारच्या वाढीने वाढतात. कोणत्या तीन प्रकारांनी? ते फांद्या, पाने आणि पल्लवांनी वाढतात; ते साल आणि पापुद्र्यांनी वाढतात; आणि ते अस्तर व गाभ्याने वाढतात. भिक्खूंनो, पर्वतराजा हिमालयाचा आश्रय घेऊन मोठे साल वृक्ष या तीन प्रकारच्या वाढीने वाढतात."

‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, saddhaṃ kulapatiṃ nissāya anto jano tīhi vaḍḍhīhi vaḍḍhati. Katamāhi tīhi? Saddhāya vaḍḍhati, sīlena vaḍḍhati, paññāya vaḍḍhati. Saddhaṃ, bhikkhave, kulapatiṃ nissāya anto jano imāhi tīhi vaḍḍhīhi vaḍḍhatī’’ti.

"त्याचप्रमाणे, भिक्खूंनो, श्रद्धावान कुलपतीचा (कुटुंबप्रमुखाचा) आश्रय घेऊन घरातील लोक तीन प्रकारच्या वाढीने वाढतात. कोणत्या तीन प्रकारांनी? ते श्रद्धेने वाढतात, शीलाने वाढतात आणि प्रज्ञेने वाढतात. भिक्खूंनो, श्रद्धावान कुलपतीचा आश्रय घेऊन घरातील लोक या तीन प्रकारच्या वाढीने वाढतात."

‘‘Yathāpi pabbato selo, araññasmiṃ brahāvane;

Taṃ rukkhā upanissāya, vaḍḍhante te vanappatī.

"ज्याप्रमाणे अरण्यमय विशाल वनात असलेल्या पाषाणमय पर्वताचा आश्रय घेऊन तेथील वृक्ष वाढतात आणि वनपती (मोठे वृक्ष) बनतात;"

‘‘Tatheva sīlasampannaṃ, saddhaṃ kulapatiṃ idha;

Upanissāya vaḍḍhanti, puttadārā ca bandhavā;

Amaccā ñātisaṅghā ca, ye cassa anujīvino.

"तसेच या जगात शीलसंपन्न आणि श्रद्धावान कुलपतीचा आश्रय घेऊन पत्नी, मुले, नातेवाईक, मित्र, आप्तस्वकीय आणि जे कोणी त्याच्यावर अवलंबून जगणारे आहेत, ते सर्व वाढतात."

‘‘Tyāssa sīlavato sīlaṃ, cāgaṃ sucaritāni ca;

Passamānānukubbanti, attamatthaṃ vicakkhaṇā.

"स्वतःचे हित जाणणारे ते सुज्ञ लोक त्या शीलवानाचे शील, त्याग आणि सुचरित पाहून त्याचे अनुकरण करतात."

‘‘Idha dhammaṃ caritvāna, maggaṃ sugatigāminaṃ;

Nandino devalokasmiṃ, modanti kāmakāmino’’ti. navamaṃ;

"या जगात सुगतीकडे नेणाऱ्या मार्गरूप धम्माचे आचरण करून, कामभोगांची इच्छा करणारे ते लोक देवलोकात आनंदित होऊन रममाण होतात." नववे.

10. Ātappakaraṇīyasuttaṃ

१०. आतप्पकरणीय सुत्त

50. ‘‘Tīhi, bhikkhave, ṭhānehi ātappaṃ karaṇīyaṃ. Katamehi tīhi? Anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya ātappaṃ karaṇīyaṃ, anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya ātappaṃ karaṇīyaṃ, uppannānaṃ sārīrikānaṃ vedanānaṃ dukkhānaṃ tibbānaṃ kharānaṃ kaṭukānaṃ asātānaṃ amanāpānaṃ pāṇaharānaṃ adhivāsanāya ātappaṃ karaṇīyaṃ. Imehi tīhi, bhikkhave, ṭhānehi ātappaṃ karaṇīyaṃ.

५०. "भिक्खूंनो, तीन प्रसंगी आतप्प (तीव्र प्रयत्न) केला पाहिजे. कोणत्या तीन प्रसंगी? उत्पन्न न झालेल्या पापकारक अकुशल धर्मांचा उत्पाद न होण्यासाठी आतप्प केला पाहिजे, उत्पन्न न झालेल्या कुशल धर्मांच्या उत्पादासाठी आतप्प केला पाहिजे, आणि शरीरात उत्पन्न झालेल्या तीव्र, कटू, अत्यंत दुःखद, अप्रिय, अमनाप आणि प्राणघातक वेदना सहन करण्यासाठी आतप्प केला पाहिजे. भिक्खूंनो, या तीन प्रसंगी आतप्प केला पाहिजे."

‘‘Yato kho, bhikkhave, bhikkhu anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya ātappaṃ karoti, anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya ātappaṃ karoti, uppannānaṃ sārīrikānaṃ vedanānaṃ dukkhānaṃ tibbānaṃ kharānaṃ kaṭukānaṃ asātānaṃ amanāpānaṃ pāṇaharānaṃ adhivāsanāya ātappaṃ [Pg.152] karoti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu ātāpī nipako sato sammā dukkhassa antakiriyāyā’’ti. Dasamaṃ.

"भिक्खूंनो, जेव्हा एखादा भिक्खू उत्पन्न न झालेल्या पापकारक अकुशल धर्मांचा उत्पाद न होण्यासाठी आतप्प करतो, उत्पन्न न झालेल्या कुशल धर्मांच्या उत्पादासाठी आतप्प करतो, आणि शरीरात उत्पन्न झालेल्या तीव्र, कटू, अत्यंत दुःखद, अप्रिय, अमनाप आणि प्राणघातक वेदना सहन करण्यासाठी आतप्प करतो; भिक्खूंनो, तेव्हा त्या भिक्खूला दुःखाचा सम्यक अंत करण्यासाठी 'आतपी' (प्रयत्नशील), 'निपक' (प्रज्ञावान) आणि 'सती' (स्मृतिमान) भिक्खू असे म्हटले जाते." दहावे.

11. Mahācorasuttaṃ

११. महाचोर सुत्त

51. ‘‘Tīhi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato mahācoro sandhimpi chindati, nillopampi harati, ekāgārikampi karoti, paripanthepi tiṭṭhati. Katamehi tīhi? Idha, bhikkhave, mahācoro visamanissito ca hoti, gahananissito ca hoti, balavanissito ca hoti. Kathañca, bhikkhave, mahācoro visamanissito hoti? Idha, bhikkhave, mahācoro nadīviduggaṃ vā nissito hoti pabbatavisamaṃ vā. Evaṃ kho, bhikkhave, mahācoro visamanissito hoti.

५१. "भिक्खूंनो, तीन अंगांनी युक्त असलेला महाचोर घरफोडी करतो, लूटमार करतो, एकाकी घरांवर दरोडा घालतो आणि महामार्गावर दबा धरून बसतो. कोणत्या तीन अंगांनी? भिक्खूंनो, या जगात महाचोर विषम-आश्रित (दुर्गम ठिकाणांचा आश्रय घेणारा) असतो, गहन-आश्रित (दाट झाडीचा आश्रय घेणारा) असतो आणि बलवान-आश्रित (सामर्थ्यशाली लोकांचा आश्रय घेणारा) असतो. आणि भिक्खूंनो, महाचोर विषम-आश्रित कसा असतो? भिक्खूंनो, या जगात महाचोर पार करण्यास कठीण अशा नद्यांचा किंवा दुर्गम पर्वतांचा आश्रय घेतो. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे महाचोर विषम-आश्रित असतो."

‘‘Kathañca, bhikkhave, mahācoro gahananissito hoti? Idha, bhikkhave, mahācoro tiṇagahanaṃ vā nissito hoti, rukkhagahanaṃ vā rodhaṃ vā mahāvanasaṇḍaṃ vā. Evaṃ kho, bhikkhave, mahācoro gahananissito hoti.

"आणि भिक्खूंनो, महाचोर गहन-आश्रित कसा असतो? भिक्खूंनो, या जगात महाचोर गवताच्या दाट झाडीचा, वृक्षांच्या दाट झाडीचा, वेलींच्या जाळ्याचा किंवा मोठ्या घनदाट जंगलाचा आश्रय घेतो. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे महाचोर गहन-आश्रित असतो."

‘‘Kathañca, bhikkhave, mahācoro balavanissito hoti? Idha, bhikkhave, mahācoro rājānaṃ vā rājamahāmattānaṃ vā nissito hoti. Tassa evaṃ hoti – ‘sace maṃ koci kiñci vakkhati, ime me rājāno vā rājamahāmattā vā pariyodhāya atthaṃ bhaṇissantī’ti. Sace naṃ koci kiñci āha, tyāssa rājāno vā rājamahāmattā vā pariyodhāya atthaṃ bhaṇanti. Evaṃ kho, bhikkhave, mahācoro balavanissito hoti. Ime kho, bhikkhave, tīhi aṅgehi samannāgato mahācoro sandhimpi chindati, nillopampi harati, ekāgārikampi karoti, paripanthepi tiṭṭhati.

"आणि भिक्खूंनो, महाचोर बलवान-आश्रित कसा असतो? भिक्खूंनो, या जगात महाचोर राजांचा किंवा राज-महामात्रांचा (मंत्र्यांचा) आश्रय घेतो. त्याला असे वाटते की—'जर कोणी माझ्यावर काही आरोप केला, तर हे राजे किंवा राज-महामात्र माझी बाजू घेऊन माझा बचाव करतील.' जर कोणी त्याच्यावर आरोप केला, तर ते राजे किंवा राज-महामात्र त्याची बाजू घेऊन त्याचा बचाव करतात. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे महाचोर बलवान-आश्रित असतो. भिक्खूंनो, या तीन अंगांनी युक्त असलेला महाचोर घरफोडी करतो, लूटमार करतो, एकाकी घरांवर दरोडा घालतो आणि महामार्गावर दबा धरून बसतो."

‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, tīhi aṅgehi samannāgato pāpabhikkhu khataṃ upahataṃ attānaṃ pariharati, sāvajjo ca hoti sānuvajjo ca viññūnaṃ, bahuñca apuññaṃ pasavati. Katamehi tīhi? Idha, bhikkhave, pāpabhikkhu visamanissito ca hoti gahananissito ca balavanissito ca.

"त्याचप्रमाणे, भिक्खूंनो, तीन अंगांनी युक्त असलेला पापी भिक्खू स्वतःचे गुण नष्ट करून आणि स्वतःला क्षत-विक्षत करून जगतो; तो सदोष असतो, सुज्ञांकडून निंदनीय ठरतो आणि पुष्कळ अपुण्य (पाप) गोळा करतो. कोणत्या तीन अंगांनी? भिक्खूंनो, या शासनात पापी भिक्खू विषम-आश्रित असतो, गहन-आश्रित असतो आणि बलवान-आश्रित असतो."

‘‘Kathañca, bhikkhave, pāpabhikkhu visamanissito hoti? Idha, bhikkhave, pāpabhikkhu visamena kāyakammena samannāgato hoti, visamena vacīkammena [Pg.153] samannāgato hoti, visamena manokammena samannāgato hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, pāpabhikkhu visamanissito hoti.

"आणि भिक्खूंनो, पापी भिक्खू विषम-आश्रित कसा असतो? भिक्खूंनो, या शासनात पापी भिक्खू विषम कायकर्माने युक्त असतो, विषम वचीकर्माने युक्त असतो आणि विषम मनःकर्माने युक्त असतो. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे पापी भिक्खू विषम-आश्रित असतो."

‘‘Kathañca, bhikkhave, pāpabhikkhu gahananissito hoti? Idha, bhikkhave, pāpabhikkhu micchādiṭṭhiko hoti, antaggāhikāya diṭṭhiyā samannāgato hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, pāpabhikkhu gahananissito hoti.

"आणि भिक्खूंनो, पापी भिक्खू गहन-आश्रित कसा असतो? भिक्खूंनो, या शासनात पापी भिक्खू मिच्छादिट्ठी (मिथ्या दृष्टी) असलेला असतो, आणि अंतग्ग्राहिक दृष्टीने (अतिरेकी मताने) युक्त असतो. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे पापी भिक्खू गहन-आश्रित असतो."

‘‘Kathañca, bhikkhave, pāpabhikkhu balavanissito hoti? Idha, bhikkhave, pāpabhikkhu rājānaṃ vā rājamahāmattānaṃ vā nissito hoti. Tassa evaṃ hoti – ‘sace maṃ koci kiñci vakkhati, ime me rājāno vā rājamahāmattā vā pariyodhāya atthaṃ bhaṇissantī’ti. Sace naṃ koci kiñci āha, tyāssa rājāno vā rājamahāmattā vā pariyodhāya atthaṃ bhaṇanti. Evaṃ kho, bhikkhave, pāpabhikkhu balavanissito hoti. Imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato pāpabhikkhu khataṃ upahataṃ attānaṃ pariharati, sāvajjo ca hoti sānuvajjo ca viññūnaṃ, bahuñca apuññaṃ pasavatī’’ti. Ekādasamaṃ.

आणि भिक्खूहो, पापी भिक्खू बलवानांच्या आश्रयाने कसा राहतो? येथे, भिक्खूहो, पापी भिक्खू राजाचा किंवा राजअमात्यांचा आश्रय घेतो. त्याला असे वाटते – 'जर कोणी मला काही बोलले, तर हे राजे किंवा राजअमात्य माझी बाजू घेऊन माझ्या हिताचे बोलतील.' जर कोणी त्याला काही बोलले, तर ते राजे किंवा राजअमात्य त्याची बाजू घेऊन त्याच्या हिताचे बोलतात. भिक्खूहो, अशा प्रकारे पापी भिक्खू बलवानांच्या आश्रयाने राहतो. भिक्खूहो, या तीन गुणांनी युक्त असलेला पापी भिक्खू स्वतःला नष्ट व क्षत-विक्षत करतो, तो निंदनीय ठरतो, सुज्ञांकडून दोषारोप पाडतो आणि पुष्कळ अपुण्य गोळा करतो. अकरावे.

Cūḷavaggo pañcamo.

पाचवा चुळ्ळवग्ग समाप्त.

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) –

Sammukhī ṭhānatthavasaṃ, pavatti paṇḍita sīlavaṃ;

Saṅkhataṃ pabbatātappaṃ, mahācorenekādasāti.

सम्मुखी, ठाण, पवत्ति, परेसं, पण्डित, सीलवन्त, सङ्खत, पब्बत, आतप्प आणि महाचोर – हे अकरा (सुत्त) आहेत.

Paṭhamo paṇṇāsako samatto.

पहिला पण्णासक समाप्त.

2. Dutiyapaṇṇāsakaṃ

२. दुसरा पण्णासक

(6) 1. Brāhmaṇavaggo

(६) १. ब्राह्मणवग्ग

1. Paṭhamadvebrāhmaṇasuttaṃ

१. पहिले द्वेब्राह्मण सुत्त

52. Atha [Pg.154] kho dve brāhmaṇā jiṇṇā vuddhā mahallakā addhagatā vayoanuppattā vīsavassasatikā jātiyā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodiṃsu. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te brāhmaṇā bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘mayamassu, bho gotama, brāhmaṇā jiṇṇā vuddhā mahallakā addhagatā vayoanuppattā vīsavassasatikā jātiyā; te camhā akatakalyāṇā akatakusalā akatabhīruttāṇā. Ovadatu no bhavaṃ gotamo, anusāsatu no bhavaṃ gotamo yaṃ amhākaṃ assa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti.

५२. तेव्हा दोन ब्राह्मण जे वृद्ध, वयोवृद्ध, दीर्घायुषी, आयुष्याच्या शेवटच्या टप्प्यात आलेले आणि जन्मापासून एकशे वीस वर्षांचे होते, ते भगवंतांकडे आले. जवळ येऊन त्यांनी भगवंतांसोबत कुशल-मंगल विचारले. आनंददायी आणि स्मरणीय संभाषण संपवून ते एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसल्यावर त्या ब्राह्मणांनी भगवंतांना असे म्हटले – 'हे गौतम, आम्ही जन्मापासून एकशे वीस वर्षांचे वृद्ध, वयोवृद्ध, दीर्घायुषी आणि आयुष्याच्या शेवटच्या टप्प्यात आलेले ब्राह्मण आहोत. परंतु आम्ही कोणतेही कल्याणकारी कर्म केलेले नाही, कोणतेही कुशल कर्म केलेले नाही आणि स्वतःसाठी कोणतेही संरक्षण तयार केलेले नाही. पूज्य गौतमांनी आम्हाला असा उपदेश व मार्गदर्शन करावे, जे आमच्या दीर्घकालीन हितासाठी आणि सुखासाठी ठरेल!'

‘‘Taggha tumhe, brāhmaṇā, jiṇṇā vuddhā mahallakā addhagatā vayoanuppattā vīsavassasatikā jātiyā; te cattha akatakalyāṇā akatakusalā akatabhīruttāṇā. Upanīyati kho ayaṃ, brāhmaṇā, loko jarāya byādhinā maraṇena. Evaṃ upanīyamāne kho, brāhmaṇā, loke jarāya byādhinā maraṇena, yo idha kāyena saṃyamo vācāya saṃyamo manasā saṃyamo, taṃ tassa petassa tāṇañca leṇañca dīpañca saraṇañca parāyaṇañcā’’ti.

'ब्राह्मणांनो, हे अगदी खरे आहे की तुम्ही जन्मापासून एकशे वीस वर्षांचे वृद्ध, वयोवृद्ध, दीर्घायुषी आणि आयुष्याच्या शेवटच्या टप्प्यात आलेले आहात; आणि तुम्ही कोणतेही कल्याणकारी कर्म केलेले नाही, कोणतेही कुशल कर्म केलेले नाही आणि स्वतःसाठी कोणतेही संरक्षण तयार केलेले नाही. ब्राह्मणांनो, हा संसार जरा (वृद्धत्व), व्याधी (आजारपण) आणि मरण (मृत्यू) यांद्वारे वाहून नेला जात आहे. ब्राह्मणांनो, जेव्हा हा संसार जरा, व्याधी आणि मरणाने वाहून नेला जात आहे, तेव्हा या जन्मात शरीरावर ठेवलेला संयम, वाणीवर ठेवलेला संयम आणि मनावर ठेवलेला संयम हाच परलोकात गेलेल्या व्यक्तीसाठी संरक्षण, निवारा, बेट, शरण आणि अंतिम आधार ठरतो.'

‘‘Upanīyati jīvitamappamāyu,Jarūpanītassa na santi tāṇā;

Etaṃ bhayaṃ maraṇe pekkhamāno,Puññāni kayirātha sukhāvahāni.

'आयुष्य वाहून नेले जात आहे, जीवन अल्प आहे, वृद्धत्वाकडे नेल्या जाणाऱ्या व्यक्तीला कोणतेही संरक्षण नसते. मृत्यूचे हे भय डोळसपणे पाहून, माणसाने सुखावह ठरणारी पुण्यकर्मे केली पाहिजेत.'

‘‘Yodha kāyena saṃyamo, vācāya uda cetasā;

Taṃ tassa petassa sukhāya hoti,Yaṃ jīvamāno pakaroti puñña’’nti. paṭhamaṃ;

'या जगात शरीरावर ठेवलेला संयम, वाणीवर आणि मनावर ठेवलेला संयम, तसेच जिवंत असताना केलेले पुण्यकर्म, हे परलोकात गेलेल्या व्यक्तीच्या सुखासाठी कारणीभूत ठरते.' पहिले.

2. Dutiyadvebrāhmaṇasuttaṃ

२. दुसरे द्वेब्राह्मण सुत्त

53. Atha [Pg.155] kho dve brāhmaṇā jiṇṇā vuddhā mahallakā addhagatā vayoanuppattā vīsavassasatikā jātiyā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te brāhmaṇā bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘mayamassu, bho gotama, brāhmaṇā jiṇṇā vuddhā mahallakā addhagatā vayoanuppattā vīsavassasatikā jātiyā; te camhā akatakalyāṇā akatakusalā akatabhīruttāṇā. Ovadatu no bhavaṃ gotamo, anusāsatu no bhavaṃ gotamo yaṃ amhākaṃ assa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti.

५३. तेव्हा दोन ब्राह्मण जे वृद्ध, वयोवृद्ध, दीर्घायुषी, आयुष्याच्या शेवटच्या टप्प्यात आलेले आणि जन्मापासून एकशे वीस वर्षांचे होते, ते भगवंतांकडे आले. जवळ येऊन त्यांनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसल्यावर त्या ब्राह्मणांनी भगवंतांना असे म्हटले – 'हे गौतम, आम्ही जन्मापासून एकशे वीस वर्षांचे वृद्ध, वयोवृद्ध, दीर्घायुषी आणि आयुष्याच्या शेवटच्या टप्प्यात आलेले ब्राह्मण आहोत. परंतु आम्ही कोणतेही कल्याणकारी कर्म केलेले नाही, कोणतेही कुशल कर्म केलेले नाही आणि स्वतःसाठी कोणतेही संरक्षण तयार केलेले नाही. पूज्य गौतमांनी आम्हाला असा उपदेश व मार्गदर्शन करावे, जे आमच्या दीर्घकालीन हितासाठी आणि सुखासाठी ठरेल!'

‘‘Taggha tumhe, brāhmaṇā, jiṇṇā vuddhā mahallakā addhagatā vayoanuppattā vīsavassasatikā jātiyā; te cattha akatakalyāṇā akatakusalā akatabhīruttāṇā. Āditto kho ayaṃ, brāhmaṇā, loko jarāya byādhinā maraṇena. Evaṃ āditte kho, brāhmaṇā, loke jarāya byādhinā maraṇena, yo idha kāyena saṃyamo vācāya saṃyamo manasā saṃyamo, taṃ tassa petassa tāṇañca leṇañca dīpañca saraṇañca parāyaṇañcā’’ti.

'ब्राह्मणांनो, हे अगदी खरे आहे की तुम्ही जन्मापासून एकशे वीस वर्षांचे वृद्ध, वयोवृद्ध, दीर्घायुषी आणि आयुष्याच्या शेवटच्या टप्प्यात आलेले आहात; आणि तुम्ही कोणतेही कल्याणकारी कर्म केलेले नाही, कोणतेही कुशल कर्म केलेले नाही आणि स्वतःसाठी कोणतेही संरक्षण तयार केलेले नाही. ब्राह्मणांनो, हा संसार जरा, व्याधी आणि मरणाने पेटलेला आहे. ब्राह्मणांनो, जेव्हा हा संसार जरा, व्याधी आणि मरणाने पेटलेला आहे, तेव्हा या जन्मात शरीरावर ठेवलेला संयम, वाणीवर ठेवलेला संयम आणि मनावर ठेवलेला संयम हाच परलोकात गेलेल्या व्यक्तीसाठी संरक्षण, निवारा, बेट, शरण आणि अंतिम आधार ठरतो.'

‘‘Ādittasmiṃ agārasmiṃ, yaṃ nīharati bhājanaṃ;

Taṃ tassa hoti atthāya, no ca yaṃ tattha ḍayhati.

'जेव्हा घर पेटलेले असते, तेव्हा जे भांडे बाहेर काढले जाते, तेच माणसाच्या उपयोगाचे ठरते; जे आत जळून खाक होते ते उपयोगाचे नसते.'

‘‘Evaṃ āditto kho loko, jarāya maraṇena ca;

Nīharetheva dānena, dinnaṃ hoti sunīhataṃ.

'त्याचप्रमाणे हा संसार जरा आणि मरणाने पेटलेला आहे. दानाच्या द्वारे वस्तू बाहेर काढून घ्याव्यात; दिलेले दान हे चांगल्या प्रकारे बाहेर काढल्यासारखे असते.'

‘‘Yodha kāyena saṃyamo, vācāya uda cetasā;

Taṃ tassa petassa sukhāya hoti,Yaṃ jīvamāno pakaroti puñña’’nti. dutiyaṃ;

'या जगात शरीरावर ठेवलेला संयम, वाणीवर आणि मनावर ठेवलेला संयम, तसेच जिवंत असताना केलेले पुण्यकर्म, हे परलोकात गेलेल्या व्यक्तीच्या सुखासाठी कारणीभूत ठरते.' दुसरे.

3. Aññatarabrāhmaṇasuttaṃ

३. अञ्ञतरब्राह्मण सुत्त (एक ब्राह्मण सुत्त)

54. Atha kho aññataro brāhmaṇo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi…pe… ekamantaṃ nisinno kho so brāhmaṇo [Pg.156] bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘sandiṭṭhiko dhammo sandiṭṭhiko dhammo’ti, bho gotama, vuccati. Kittāvatā nu kho, bho gotama, sandiṭṭhiko dhammo hoti akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhī’’ti?

५४. तेव्हा एक ब्राह्मण भगवंतांकडे आला. जवळ येऊन त्याने भगवंतांसोबत कुशल-मंगल विचारले... एका बाजूला बसल्यावर त्या ब्राह्मणाने भगवंतांना असे म्हटले – 'हे गौतम, "सन्दिट्ठिको धम्मो, सन्दिट्ठिको धम्मो" असे म्हटले जाते. हे गौतम, धम्म कोणत्या मर्यादेपर्यंत प्रत्यक्ष दिसणारा (सन्दिट्ठिको), अकालिक (तात्काळ फळ देणारा), एहिपस्सिको (ये आणि स्वतः पाहा असे म्हणण्यास योग्य), ओपनेय्यिको (स्वतःच्या मनात धारण करण्यास योग्य) आणि सुज्ञांनी स्वतःच्या अनुभवाने जाणून घेण्याजोगा असतो?'

‘‘Ratto kho, brāhmaṇa, rāgena abhibhūto pariyādinnacitto attabyābādhāyapi ceteti, parabyābādhāyapi ceteti, ubhayabyābādhāyapi ceteti, cetasikampi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Rāge pahīne nevattabyābādhāyapi ceteti, na parabyābādhāyapi ceteti, na ubhayabyābādhāyapi ceteti, na cetasikaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. (Ratto kho…pe… kāyena duccaritaṃ carati, vācāya duccaritaṃ carati, manasā duccaritaṃ carati. Rāge pahīnā neva kāyena duccaritaṃ carati, na vācāya duccaritaṃ carati, na manasā duccaritaṃ carati. Ratto kho…pe… attatthampi yathābhūtaṃ nappajānāti, paratthampi yathābhūtaṃ nappajānāti, ubhayatthampi yathābhūtaṃ nappajānāti. Rāge pahīne attatthampi yathābhūtaṃ pajānāti, paratthampi yathābhūtaṃ pajānāti, ubhayatthampi yathābhūtaṃ pajānāti.) Evampi kho, brāhmaṇa, sandiṭṭhiko dhammo hoti…pe….

'ब्राह्मणा, रागाने ग्रासलेला, रागाने पराभूत झालेला आणि ज्याचे चित्त रागाने व्यापलेले आहे असा मनुष्य स्वतःच्या विनाशाचा विचार करतो, इतरांच्या विनाशाचा विचार करतो, दोघांच्याही विनाशाचा विचार करतो आणि मानसिक दुःख व मनस्ताप सहन करतो. परंतु राग नष्ट झाल्यावर, तो स्वतःच्या विनाशाचा विचार करत नाही, इतरांच्या विनाशाचा विचार करत नाही, दोघांच्याही विनाशाचा विचार करत नाही आणि मानसिक दुःख व मनस्ताप सहन करत नाही. (रागाने ग्रासलेला मनुष्य... शरीराने दुराचरण करतो, वाणीने दुराचरण करतो, मनाने दुराचरण करतो. राग नष्ट झाल्यावर, तो शरीराने दुराचरण करत नाही, वाणीने दुराचरण करत नाही, मनाने दुराचरण करत नाही. रागाने ग्रासलेला मनुष्य... स्वतःचे हित काय आहे हे यथार्थपणे जाणत नाही, इतरांचे हित काय आहे हे यथार्थपणे जाणत नाही, दोघांचेही हित काय आहे हे यथार्थपणे जाणत नाही. राग नष्ट झाल्यावर, तो स्वतःचे हित यथार्थपणे जाणतो, इतरांचे हित यथार्थपणे जाणतो आणि दोघांचेही हित यथार्थपणे जाणतो.) ब्राह्मणा, अशा प्रकारे धम्म प्रत्यक्ष दिसणारा असतो...'

‘‘Duṭṭho kho, brāhmaṇa, dosena abhibhūto pariyādinnacitto attabyābādhāyapi ceteti, parabyābādhāyapi ceteti, ubhayabyābādhāyapi ceteti, cetasikampi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Dose pahīne nevattabyābādhāyapi ceteti, na parabyābādhāyapi ceteti, na ubhayabyābādhāyapi ceteti, na cetasikampi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Evampi kho, brāhmaṇa, sandiṭṭhiko dhammo hoti…pe….

“हे ब्राह्मणा, द्वेषाने ग्रासलेला, द्वेषाने पराभूत झालेला आणि ज्याचे चित्त द्वेषाने व्यापलेले आहे असा द्वेषी मनुष्य स्वतःला पीडा देण्याचा विचार करतो, इतरांना पीडा देण्याचा विचार करतो, आणि दोघांनाही पीडा देण्याचा विचार करतो; तसेच तो मानसिक दुःख आणि मनस्ताप अनुभवतो. परंतु, द्वेषाचा त्याग केल्यावर तो स्वतःला पीडा देण्याचा विचार करत नाही, इतरांना पीडा देण्याचा विचार करत नाही, आणि दोघांनाही पीडा देण्याचा विचार करत नाही; तसेच तो मानसिक दुःख आणि मनस्ताप अनुभवत नाही. हे ब्राह्मणा, अशा प्रकारे धम्म संदिट्ठिक असतो... आणि पुढे...”

‘‘Mūḷho kho, brāhmaṇa, mohena abhibhūto pariyādinnacitto attabyābādhāyapi ceteti, parabyābādhāyapi ceteti, ubhayabyābādhāyapi ceteti, cetasikampi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Mohe pahīne nevattabyābādhāyapi ceteti, na parabyābādhāyapi ceteti, na ubhayabyābādhāyapi ceteti, na cetasikaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti[Pg.157]. Evaṃ kho, brāhmaṇa, sandiṭṭhiko dhammo hoti akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhī’’ti.

“हे ब्राह्मणा, मोहाने ग्रासलेला, मोहाने पराभूत झालेला आणि ज्याचे चित्त मोहाने व्यापलेले आहे असा मोहाधीन मनुष्य स्वतःला पीडा देण्याचा विचार करतो, इतरांना पीडा देण्याचा विचार करतो, आणि दोघांनाही पीडा देण्याचा विचार करतो; तसेच तो मानसिक दुःख आणि मनस्ताप अनुभवतो. परंतु, मोहाचा त्याग केल्यावर तो स्वतःला पीडा देण्याचा विचार करत नाही, इतरांना पीडा देण्याचा विचार करत नाही, आणि दोघांनाही पीडा देण्याचा विचार करत नाही; तसेच तो मानसिक दुःख आणि मनस्ताप अनुभवत नाही. हे ब्राह्मणा, अशा प्रकारे धम्म हा संदिट्ठिक, अकालिक, एहिपस्सिक, ओपनेय्यिक आणि विद्वानांनी आपापल्या परीने स्वतःच अनुभवण्याजोगा असतो.”

‘‘Abhikkantaṃ, bho gotama, abhikkantaṃ, bho gotama! Seyyathāpi, bho gotama, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya – ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti; evamevaṃ bhotā gotamena anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. Tatiyaṃ.

“अतिशय सुंदर, आदरणीय गोतम! अतिशय सुंदर, आदरणीय गोतम! हे आदरणीय गोतम, ज्याप्रमाणे एखादी उपडी ठेवलेली वस्तू सुलट करून ठेवावी, किंवा झाकलेली वस्तू उघडी करून दाखवावी, किंवा वाट चुकलेल्याला मार्ग दाखवावा, किंवा अंधारात तेलाचा दिवा धरावा जेणेकरून डोळे असणाऱ्यांना रूपे दिसावीत; त्याचप्रमाणे आदरणीय गोतमांनी अनेक मार्गांनी धम्म प्रकाशित केला आहे. मी आदरणीय गोतमांना शरण जातो, धम्माला शरण जातो आणि भिक्खू संघाला शरण जातो. आदरणीय गोतमांनी मला आजपासून जन्मभर शरण आलेला उपासक म्हणून स्वीकारावे.” हे तिसरे (सुत्त).

4. Paribbājakasuttaṃ

४. परिव्राजक सुत्त

55. Atha kho aññataro brāhmaṇaparibbājako yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā…pe… ekamantaṃ nisinno kho so brāhmaṇaparibbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘sandiṭṭhiko dhammo sandiṭṭhiko dhammo’ti, bho gotama, vuccati. Kittāvatā nu kho, bho gotama, sandiṭṭhiko dhammo hoti akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhī’’ti?

५५. त्यानंतर एक ब्राह्मण परिव्राजक जेथे भगवान होते तेथे गेला. तेथे जाऊन... एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या त्या ब्राह्मण परिव्राजकाने भगवंतांना असे म्हटले – “हे आदरणीय गोतम, ‘संदिट्ठिक धम्म, संदिट्ठिक धम्म’ असे म्हटले जाते. हे आदरणीय गोतम, धम्म कोणत्या मर्यादेपर्यंत संदिट्ठिक, अकालिक, एहिपस्सिक, ओपनेय्यिक आणि विद्वानांनी स्वतःच अनुभवण्याजोगा असतो?”

‘‘Ratto kho, brāhmaṇa, rāgena abhibhūto pariyādinnacitto attabyābādhāyapi ceteti, parabyābādhāyapi ceteti, ubhayabyābādhāyapi ceteti, cetasikampi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Rāge pahīne nevattabyābādhāyapi ceteti, na parabyābādhāyapi ceteti, na ubhayabyābādhāyapi ceteti, na cetasikampi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti.

“हे ब्राह्मणा, रागाने ग्रासलेला, रागाने पराभूत झालेला आणि ज्याचे चित्त रागाने व्यापलेले आहे असा रागी मनुष्य स्वतःला पीडा देण्याचा विचार करतो, इतरांना पीडा देण्याचा विचार करतो, आणि दोघांनाही पीडा देण्याचा विचार करतो; तसेच तो मानसिक दुःख आणि मनस्ताप अनुभवतो. परंतु, रागाचा त्याग केल्यावर तो स्वतःला पीडा देण्याचा विचार करत नाही, इतरांना पीडा देण्याचा विचार करत नाही, आणि दोघांनाही पीडा देण्याचा विचार करत नाही; तसेच तो मानसिक दुःख आणि मनस्ताप अनुभवत नाही.”

‘‘Ratto kho, brāhmaṇa, rāgena abhibhūto pariyādinnacitto kāyena duccaritaṃ carati, vācāya duccaritaṃ carati, manasā duccaritaṃ carati. Rāge pahīne neva kāyena duccaritaṃ carati, na vācāya duccaritaṃ carati, na manasā duccaritaṃ carati.

“हे ब्राह्मणा, रागाने ग्रासलेला, रागाने पराभूत झालेला आणि ज्याचे चित्त रागाने व्यापलेले आहे असा रागी मनुष्य कायेने दुराचरण करतो, वाचेने दुराचरण करतो, आणि मनाने दुराचरण करतो. परंतु, रागाचा त्याग केल्यावर तो कायेने दुराचरण करत नाही, वाचेने दुराचरण करत नाही, आणि मनाने दुराचरण करत नाही.”

‘‘Ratto kho, brāhmaṇa, rāgena abhibhūto pariyādinnacitto attatthampi yathābhūtaṃ nappajānāti, paratthampi yathābhūtaṃ nappajānāti, ubhayatthampi yathābhūtaṃ nappajānāti. Rāge pahīne attatthampi yathābhūtaṃ pajānāti[Pg.158], paratthampi yathābhūtaṃ pajānāti, ubhayatthampi yathābhūtaṃ pajānāti. Evampi kho, brāhmaṇa, sandiṭṭhiko dhammo hoti…pe….

“हे ब्राह्मणा, रागाने ग्रासलेला, रागाने पराभूत झालेला आणि ज्याचे चित्त रागाने व्यापलेले आहे असा रागी मनुष्य स्वतःचे हित जसे आहे तसे जाणत नाही, इतरांचे हित जसे आहे तसे जाणत नाही, आणि दोघांचेही हित जसे आहे तसे जाणत नाही. परंतु, रागाचा त्याग केल्यावर तो स्वतःचे हित जसे आहे तसे जाणतो, इतरांचे हित जसे आहे तसे जाणतो, आणि दोघांचेही हित जसे आहे तसे जाणतो. हे ब्राह्मणा, अशा प्रकारे धम्म संदिट्ठिक असतो... आणि पुढे...”

‘‘Duṭṭho kho, brāhmaṇa, dosena…pe… mūḷho kho, brāhmaṇa, mohena abhibhūto pariyādinnacitto attabyābādhāyapi ceteti, parabyābādhāyapi ceteti, ubhayabyābādhāyapi ceteti, cetasikampi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Mohe pahīne nevattabyābādhāyapi ceteti, na parabyābādhāyapi ceteti, na ubhayabyābādhāyapi ceteti, na cetasikaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti.

“हे ब्राह्मणा, द्वेषाने ग्रासलेला... आणि पुढे... हे ब्राह्मणा, मोहाने ग्रासलेला, मोहाने पराभूत झालेला आणि ज्याचे चित्त मोहाने व्यापलेले आहे असा मोहाधीन मनुष्य स्वतःला पीडा देण्याचा विचार करतो, इतरांना पीडा देण्याचा विचार करतो, आणि दोघांनाही पीडा देण्याचा विचार करतो; तसेच तो मानसिक दुःख आणि मनस्ताप अनुभवतो. परंतु, मोहाचा त्याग केल्यावर तो स्वतःला पीडा देण्याचा विचार करत नाही, इतरांना पीडा देण्याचा विचार करत नाही, आणि दोघांनाही पीडा देण्याचा विचार करत नाही; तसेच तो मानसिक दुःख आणि मनस्ताप अनुभवत नाही.”

‘‘Mūḷho kho, brāhmaṇa, mohena abhibhūto pariyādinnacitto, kāyena duccaritaṃ carati, vācāya duccaritaṃ carati, manasā duccaritaṃ carati. Mohe pahīne neva kāyena duccaritaṃ carati, na vācāya duccaritaṃ carati, na manasā duccaritaṃ carati.

“हे ब्राह्मणा, मोहाने ग्रासलेला, मोहाने पराभूत झालेला आणि ज्याचे चित्त मोहाने व्यापलेले आहे असा मोहाधीन मनुष्य कायेने दुराचरण करतो, वाचेने दुराचरण करतो, आणि मनाने दुराचरण करतो. परंतु, मोहाचा त्याग केल्यावर तो कायेने दुराचरण करत नाही, वाचेने दुराचरण करत नाही, आणि मनाने दुराचरण करत नाही.”

‘‘Mūḷho kho, brāhmaṇa, mohena abhibhūto pariyādinnacitto attatthampi yathābhūtaṃ nappajānāti, paratthampi yathābhūtaṃ nappajānāti, ubhayatthampi yathābhūtaṃ nappajānāti. Mohe pahīne attatthampi yathābhūtaṃ pajānāti, paratthampi yathābhūtaṃ pajānāti, ubhayatthampi yathābhūtaṃ pajānāti. Evaṃ kho, brāhmaṇa, sandiṭṭhiko dhammo hoti akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhī’’ti.

“हे ब्राह्मणा, मोहाने ग्रासलेला, मोहाने पराभूत झालेला आणि ज्याचे चित्त मोहाने व्यापलेले आहे असा मोहाधीन मनुष्य स्वतःचे हित जसे आहे तसे जाणत नाही, इतरांचे हित जसे आहे तसे जाणत नाही, आणि दोघांचेही हित जसे आहे तसे जाणत नाही. परंतु, मोहाचा त्याग केल्यावर तो स्वतःचे हित जसे आहे तसे जाणतो, इतरांचे हित जसे आहे तसे जाणतो, आणि दोघांचेही हित जसे आहे तसे जाणतो. हे ब्राह्मणा, अशा प्रकारे धम्म हा संदिट्ठिक, अकालिक, एहिपस्सिक, ओपनेय्यिक आणि विद्वानांनी आपापल्या परीने स्वतःच अनुभवण्याजोगा असतो.”

‘‘Abhikkantaṃ, bho gotama…pe… upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. Catutthaṃ.

“अतिशय सुंदर, आदरणीय गोतम!... आणि पुढे... आदरणीय गोतमांनी मला आजपासून जन्मभर शरण आलेला उपासक म्हणून स्वीकारावे.” हे चौथे (सुत्त).

5. Nibbutasuttaṃ

५. निब्बुत्त सुत्त

56. Atha kho jāṇussoṇi brāhmaṇo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho jāṇussoṇi brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘sandiṭṭhikaṃ nibbānaṃ sandiṭṭhikaṃ nibbāna’nti, bho gotama, vuccati. Kittāvatā nu kho, bho gotama, sandiṭṭhikaṃ nibbānaṃ hoti akālikaṃ ehipassikaṃ opaneyyikaṃ paccattaṃ veditabbaṃ viññūhī’’ti?

५६. त्यानंतर जाणुस्सोणि ब्राह्मण जेथे भगवान होते तेथे गेला. तेथे जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या जाणुस्सोणि ब्राह्मणाने भगवंतांना असे म्हटले – “हे आदरणीय गोतम, ‘संदिट्ठिक निब्बान, संदिट्ठिक निब्बान’ असे म्हटले जाते. हे आदरणीय गोतम, निब्बान कोणत्या मर्यादेपर्यंत संदिट्ठिक, अकालिक, एहिपस्सिक, ओपनेय्यिक आणि विद्वानांनी स्वतःच अनुभवण्याजोगा असते?”

‘‘Ratto [Pg.159] kho, brāhmaṇa, rāgena abhibhūto pariyādinnacitto attabyābādhāyapi ceteti, parabyābādhāyapi ceteti, ubhayabyābādhāyapi ceteti, cetasikampi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Rāge pahīne nevattabyābādhāyapi ceteti, na parabyābādhāyapi ceteti, na ubhayabyābādhāyapi ceteti, na cetasikampi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Evampi kho, brāhmaṇa, sandiṭṭhikaṃ nibbānaṃ hoti.

“हे ब्राह्मणा, रागाने ग्रासलेला, रागाने पराभूत झालेला आणि ज्याचे चित्त रागाने व्यापलेले आहे असा रागी मनुष्य स्वतःला पीडा देण्याचा विचार करतो, इतरांना पीडा देण्याचा विचार करतो, आणि दोघांनाही पीडा देण्याचा विचार करतो; तसेच तो मानसिक दुःख आणि मनस्ताप अनुभवतो. परंतु, रागाचा त्याग केल्यावर तो स्वतःला पीडा देण्याचा विचार करत नाही, इतरांना पीडा देण्याचा विचार करत नाही, आणि दोघांनाही पीडा देण्याचा विचार करत नाही; तसेच तो मानसिक दुःख आणि मनस्ताप अनुभवत नाही. हे ब्राह्मणा, अशा प्रकारे निब्बान हे संदिट्ठिक असते.”

‘‘Duṭṭho kho, brāhmaṇa…pe… mūḷho kho, brāhmaṇa, mohena abhibhūto pariyādinnacitto attabyābādhāyapi ceteti, parabyābādhāyapi ceteti, ubhayabyābādhāyapi ceteti, cetasikampi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Mohe pahīne nevattabyābādhāyapi ceteti, na parabyābādhāyapi ceteti, na ubhayabyābādhāyapi ceteti, na cetasikaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Evampi kho, brāhmaṇa, sandiṭṭhikaṃ nibbānaṃ hoti.

“हे ब्राह्मणा, द्वेषाने ग्रासलेला... (तसेच) हे ब्राह्मणा, मोहाने ग्रासलेला, मोहाने पराभूत झालेला आणि ज्याचे चित्त मोहाने व्यापलेले आहे असा मनुष्य स्वतःच्या हानीचा विचार करतो, इतरांच्या हानीचा विचार करतो, दोघांच्याही हानीचा विचार करतो आणि मानसिक दुःख व दौर्मनस्य अनुभवतो. परंतु, मोहाचा त्याग केल्यावर तो स्वतःच्या हानीचा विचार करत नाही, इतरांच्या हानीचा विचार करत नाही, दोघांच्याही हानीचा विचार करत नाही आणि मानसिक दुःख व दौर्मनस्य अनुभवत नाही. हे ब्राह्मणा, अशा प्रकारे देखील निब्बान हे प्रत्यक्ष पाहण्याजोगे असते.”

‘‘Yato kho ayaṃ, brāhmaṇa, anavasesaṃ rāgakkhayaṃ paṭisaṃvedeti, anavasesaṃ dosakkhayaṃ paṭisaṃvedeti, anavasesaṃ mohakkhayaṃ paṭisaṃvedeti; evaṃ kho, brāhmaṇa, sandiṭṭhikaṃ nibbānaṃ hoti akālikaṃ ehipassikaṃ opaneyyikaṃ paccattaṃ veditabbaṃ viññūhī’’ti. ‘‘Abhikkantaṃ, bho gotama…pe… upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. Pañcamaṃ.

“हे ब्राह्मणा, जेव्हा मनुष्य रागाचा पूर्ण क्षय अनुभवतो, द्वेषाचा पूर्ण क्षय अनुभवतो, मोहाचा पूर्ण क्षय अनुभवतो; तेव्हा, हे ब्राह्मणा, निब्बान हे प्रत्यक्ष पाहण्याजोगे, अकालिक (तात्काळ फळ देणारे), एहिपस्सिक (या आणि पहा असे सांगण्याजोगे), ओपनेय्यिक (चित्तात धारण करण्याजोगे) आणि सुज्ञांनी स्वतःच अनुभवण्याजोगे असते.” “अतिशय सुंदर, आदरणीय गोतम! ... आजपासून मला आदरणीय गोतमांनी जन्मभर शरण आलेला उपासक म्हणून स्वीकारावे.” पाचवे.

6. Palokasuttaṃ

६. पलोकसुत्त

57. Atha kho aññataro brāhmaṇamahāsālo yena bhagavā tenupasaṅkami…pe… ekamantaṃ nisinno kho so brāhmaṇamahāsālo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sutaṃ metaṃ, bho gotama, pubbakānaṃ brāhmaṇānaṃ vuddhānaṃ mahallakānaṃ ācariyapācariyānaṃ bhāsamānānaṃ – ‘pubbe sudaṃ ayaṃ loko avīci maññe phuṭo ahosi manussehi, kukkuṭasaṃpātikā gāmanigamarājadhāniyo’ti. Ko nu kho, bho gotama, hetu ko paccayo yenetarahi manussānaṃ khayo hoti, tanuttaṃ paññāyati, gāmāpi [Pg.160] agāmā honti, nigamāpi anigamā honti, nagarāpi anagarā honti, janapadāpi ajanapadā hontī’’ti?

५७. त्यानंतर एक श्रीमंत ब्राह्मण भगवंतांकडे आला... आणि एका बाजूला बसून तो श्रीमंत ब्राह्मण भगवंतांना म्हणाला – “हे गोतमा, मी पूर्वीच्या वृद्ध, वयोवृद्ध, आचार्यांचे आचार्य असलेल्या ब्राह्मणांना असे बोलताना ऐकले आहे की – ‘पूर्वी हा लोक मनुष्यांनी इतका गजबजलेला होता की जणू काही अवीची नरकासारखा दाटीवाटीचा होता, आणि गावे, नगरे व राजधान्या इतक्या जवळ होत्या की कोंबड्या एका छपरावरून दुसऱ्या छपरावर उडून जाऊ शकत होत्या.’ मग हे गोतमा, सध्याच्या काळात माणसांची संख्या कमी होण्याचे, लोकसंख्या घटण्याचे काय कारण व काय प्रत्यय आहे, ज्यामुळे गावे उजाड झाली आहेत, नगरे ओसाड झाली आहेत, शहरे नष्ट झाली आहेत आणि जनपद देखील निर्जन झाले आहेत?”

‘‘Etarahi, brāhmaṇa, manussā adhammarāgarattā visamalobhābhibhūtā micchādhammaparetā. Te adhammarāgarattā visamalobhābhibhūtā micchādhammaparetā tiṇhāni satthāni gahetvā aññamaññaṃ jīvitā voropenti, tena bahū manussā kālaṃ karonti. Ayampi kho, brāhmaṇa, hetu ayaṃ paccayo yenetarahi manussānaṃ khayo hoti, tanuttaṃ paññāyati, gāmāpi agāmā honti, nigamāpi anigamā honti, nagarāpi anagarā honti, janapadāpi ajanapadā honti.

“हे ब्राह्मणा, सध्याच्या काळात लोक अधार्मिक रागाने ग्रस्त आहेत, विषम लोभाने पराभूत झाले आहेत आणि मिथ्या धर्माने ग्रासलेले आहेत. ते अधार्मिक रागाने ग्रस्त, विषम लोभाने पराभूत आणि मिथ्या धर्माने ग्रासलेले असल्याने हातात तीक्ष्ण शस्त्रे घेऊन एकमेकांचे प्राण घेतात, ज्यामुळे अनेक लोक मृत्यूमुखी पडतात. हे ब्राह्मणा, हेच ते कारण आणि हाच तो प्रत्यय आहे, ज्यामुळे सध्याच्या काळात माणसांची संख्या कमी झाली आहे, लोकसंख्या घटली आहे, गावे उजाड झाली आहेत, नगरे ओसाड झाली आहेत, शहरे नष्ट झाली आहेत आणि जनपद देखील निर्जन झाले आहेत.”

‘‘Puna caparaṃ, brāhmaṇa, etarahi manussā adhammarāgarattā visamalobhābhibhūtā micchādhammaparetā. Tesaṃ adhammarāgarattānaṃ visamalobhābhibhūtānaṃ micchādhammaparetānaṃ devo na sammādhāraṃ anuppavecchati. Tena dubbhikkhaṃ hoti dussassaṃ setaṭṭhikaṃ salākāvuttaṃ. Tena bahū manussā kālaṃ karonti. Ayampi kho, brāhmaṇa, hetu ayaṃ paccayo yenetarahi manussānaṃ khayo hoti, tanuttaṃ paññāyati, gāmāpi agāmā honti, nigamāpi anigamā honti, nagarāpi anagarā honti, janapadāpi ajanapadā honti.

“पुन्हा दुसरे असे की, हे ब्राह्मणा, सध्याच्या काळात लोक अधार्मिक रागाने ग्रस्त आहेत, विषम लोभाने पराभूत झाले आहेत आणि मिथ्या धर्माने ग्रासलेले आहेत. अशा अधार्मिक रागाने ग्रस्त, विषम लोभाने पराभूत आणि मिथ्या धर्माने ग्रासलेल्या लोकांवर पर्जन्यदेव योग्य प्रकारे पाऊस पाडत नाही. त्यामुळे दुष्काळ पडतो, पिकांचे नुकसान होते, पिके पांढरी पडतात आणि केवळ काड्या शिल्लक राहतात. यामुळे अनेक लोक मृत्यूमुखी पडतात. हे ब्राह्मणा, हेच ते कारण आणि हाच तो प्रत्यय आहे, ज्यामुळे सध्याच्या काळात माणसांची संख्या कमी झाली आहे, लोकसंख्या घटली आहे, गावे उजाड झाली आहेत, नगरे ओसाड झाली आहेत, शहरे नष्ट झाली आहेत आणि जनपद देखील निर्जन झाले आहेत.”

‘‘Puna caparaṃ, brāhmaṇa, etarahi manussā adhammarāgarattā visamalobhābhibhūtā micchādhammaparetā. Tesaṃ adhammarāgarattānaṃ visamalobhābhibhūtānaṃ micchādhammaparetānaṃ yakkhā vāḷe amanusse ossajjanti, tena bahū manussā kālaṃ karonti. Ayampi kho, brāhmaṇa, hetu ayaṃ paccayo yenetarahi manussānaṃ khayo hoti, tanuttaṃ paññāyati, gāmāpi agāmā honti, nigamāpi anigamā honti, nagarāpi anagarā honti, janapadāpi ajanapadā hontī’’ti.

“पुन्हा दुसरे असे की, हे ब्राह्मणा, सध्याच्या काळात लोक अधार्मिक रागाने ग्रस्त आहेत, विषम लोभाने पराभूत झाले आहेत आणि मिथ्या धर्माने ग्रासलेले आहेत. अशा अधार्मिक रागाने ग्रस्त, विषम लोभाने पराभूत आणि मिथ्या धर्माने ग्रासलेल्या लोकांवर यक्ष क्रूर अमानुषांना सोडतात, ज्यामुळे अनेक लोक मृत्यूमुखी पडतात. हे ब्राह्मणा, हेच ते कारण आणि हाच तो प्रत्यय आहे, ज्यामुळे सध्याच्या काळात माणसांची संख्या कमी झाली आहे, लोकसंख्या घटली आहे, गावे उजाड झाली आहेत, नगरे ओसाड झाली आहेत, शहरे नष्ट झाली आहेत आणि जनपद देखील निर्जन झाले आहेत.”

‘‘Abhikkantaṃ, bho gotama…pe… upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. Chaṭṭhaṃ.

“अतिशय सुंदर, आदरणीय गोतम! ... आजपासून मला आदरणीय गोतमांनी जन्मभर शरण आलेला उपासक म्हणून स्वीकारावे.” सहावे.

7. Vacchagottasuttaṃ

७. वच्छगोत्तसुत्त

58. Atha [Pg.161] kho vacchagotto paribbājako yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho vacchagotto paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sutaṃ metaṃ, bho gotama, samaṇo gotamo evamāha – ‘mayhameva dānaṃ dātabbaṃ, nāññesaṃ dānaṃ dātabbaṃ; mayhameva sāvakānaṃ dānaṃ dātabbaṃ, nāññesaṃ sāvakānaṃ dānaṃ dātabbaṃ; mayhameva dinnaṃ mahapphalaṃ, nāññesaṃ dinnaṃ mahapphalaṃ; mayhameva sāvakānaṃ dinnaṃ mahapphalaṃ, nāññesaṃ sāvakānaṃ dinnaṃ mahapphala’nti. Ye te, bho gotama, evamāhaṃsu ‘samaṇo gotamo evamāha mayhameva dānaṃ dātabbaṃ, nāññesaṃ dānaṃ dātabbaṃ. Mayhameva sāvakānaṃ dānaṃ dātabbaṃ, nāññesaṃ sāvakānaṃ dānaṃ dātabbaṃ. Mayhameva dinnaṃ mahapphalaṃ, nāññesaṃ dinnaṃ mahapphalaṃ. Mayhameva sāvakānaṃ dinnaṃ mahapphalaṃ, nāññesaṃ sāvakānaṃ dinnaṃ mahapphala’nti. Kacci te bhoto gotamassa vuttavādino ca bhavantaṃ gotamaṃ abhūtena abbhācikkhanti, dhammassa cānudhammaṃ byākaronti, na ca koci sahadhammiko vādānupāto gārayhaṃ ṭhānaṃ āgacchati? Anabbhakkhātukāmā hi mayaṃ bhavantaṃ gotama’’nti.

५८. त्यानंतर वच्छगोत्त परिव्राजक भगवंतांकडे आला. आल्यानंतर त्याने भगवंतांसोबत कुशलमंगल विचारले. आनंददायी व संस्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेला वच्छगोत्त परिव्राजक भगवंतांना म्हणाला – “हे गोतमा, मी असे ऐकले आहे की – ‘श्रमण गोतम असे म्हणतात: “दान केवळ मलाच दिले पाहिजे, इतरांना दान दिले जाऊ नये; दान केवळ माझ्याच श्रावकांना दिले पाहिजे, इतरांच्या श्रावकांना दिले जाऊ नये. केवळ मलाच दिलेले दान महाफळदायी असते, इतरांना दिलेले दान महाफळदायी नसते; केवळ माझ्याच श्रावकांना दिलेले दान महाफळदायी असते, इतरांच्या श्रावकांना दिलेले दान महाफळदायी नसते.”’ हे गोतमा, जे लोक असे म्हणतात की – ‘श्रमण गोतम असे म्हणतात की दान केवळ मलाच दिले पाहिजे...’ ते आदरणीय गोतमांच्या वचनांचे योग्य प्रतिनिधित्व करतात का, की ते आदरणीय गोतमांवर असत्य आरोप करत आहेत? ते धर्माच्या अनुषंगानेच स्पष्टीकरण देतात का, जेणेकरून त्यांच्या या विधानावर कोणतीही तर्कसंगत टीका होणार नाही? कारण आम्हाला आदरणीय गोतमांवर कोणताही असत्य आरोप करण्याची इच्छा नाही.”

‘‘Ye te, vaccha, evamāhaṃsu – ‘samaṇo gotamo evamāha – mayhameva dānaṃ dātabbaṃ…pe… nāññesaṃ sāvakānaṃ dinnaṃ mahapphala’nti na me te vuttavādino. Abbhācikkhanti ca pana maṃ asatā abhūtena. Yo kho, vaccha, paraṃ dānaṃ dadantaṃ vāreti so tiṇṇaṃ antarāyakaro hoti, tiṇṇaṃ pāripanthiko. Katamesaṃ tiṇṇaṃ? Dāyakassa puññantarāyakaro hoti, paṭiggāhakānaṃ lābhantarāyakaro hoti, pubbeva kho panassa attā khato ca hoti upahato ca. Yo kho, vaccha, paraṃ dānaṃ dadantaṃ vāreti so imesaṃ tiṇṇaṃ antarāyakaro hoti, tiṇṇaṃ pāripanthiko.

“हे वच्छ, जे लोक असे म्हणतात की – ‘श्रमण गोतम असे म्हणतात की दान केवळ मलाच दिले पाहिजे... इतरांच्या श्रावकांना दिलेले दान महाफळदायी नसते,’ ते माझे खरे विचार मांडत नाहीत. उलट ते माझ्यावर असत्य आणि खोटा आरोप करत आहेत. हे वच्छ, जो कोणी दुसऱ्याला दान देण्यापासून रोखतो, तो तीन गोष्टींमध्ये अडथळा आणतो आणि तीन गोष्टींचा वैरी बनतो. कोणत्या तीन गोष्टी? तो दात्याच्या पुण्यात अडथळा आणतो, दान स्वीकारणाऱ्याच्या लाभात अडथळा आणतो आणि त्यापूर्वीच तो स्वतःच्या गुणांचा नाश करतो व स्वतःलाच हानी पोहोचवतो. हे वच्छ, जो कोणी दुसऱ्याला दान देण्यापासून रोखतो, तो या तीन गोष्टींमध्ये अडथळा आणतो आणि या तीन गोष्टींचा वैरी बनतो.”

‘‘Ahaṃ kho pana, vaccha, evaṃ vadāmi – ye hi te candanikāya vā oligalle vā pāṇā, tatrapi yo thālidhovanaṃ vā sarāvadhovanaṃ vā chaḍḍeti – ye [Pg.162] tattha pāṇā te tena yāpentūti, tato nidānampāhaṃ, vaccha, puññassa āgamaṃ vadāmi. Ko pana vādo manussabhūte! Api cāhaṃ, vaccha, sīlavato dinnaṃ mahapphalaṃ vadāmi, no tathā dussīlassa, so ca hoti pañcaṅgavippahīno pañcaṅgasamannāgato.

“पण, वच्छ, मी असे म्हणतो – जर कोणी मैल्याच्या खड्ड्यात किंवा सांडपाण्याच्या नाल्यात भांडी धुतलेले पाणी किंवा वाट्या धुतलेले पाणी या विचाराने ओततो की, 'येथील प्राण्यांचे याने पोषण व्हावे', तर वच्छ, त्या कारणाने देखील पुण्याचा संचय होतो, असे मी म्हणतो. मग मनुष्याला दान देण्याबाबत काय सांगावे! परंतु, वच्छ, मी असे म्हणतो की शीलवानाला दिलेले दान महाफळ देणारे असते, दुःशीलाला (शील नसलेल्याला) दिलेले दान तसे महाफळ देणारे नसते. आणि तो (दान स्वीकारणारा) पाच अंगे सोडलेला (पाच अंगांपासून मुक्त) आणि पाच अंगांनी युक्त असा असावा.”

‘‘Katamāni pañcaṅgāni pahīnāni honti? Kāmacchando pahīno hoti, byāpādo pahīno hoti, thinamiddhaṃ pahīnaṃ hoti, uddhaccakukkuccaṃ pahīnaṃ hoti, vicikicchā pahīnā hoti. Imāni pañcaṅgāni vippahīnāni honti.

“कोणती पाच अंगे सोडलेली (त्यागलेली) असतात? कामच्छंद (इंद्रियसुखाची आसक्ती) त्यागलेला असतो, व्यापाद (द्वेष/क्रोध) त्यागलेला असतो, थिनमिद्ध (आळस आणि सुस्ती) त्यागलेले असते, उद्धच्च-कुक्कुच्च (उद्वेग आणि पश्चात्ताप) त्यागलेले असते, आणि विचिकित्सा (शंका/संदेह) त्यागलेली असते. ही पाच अंगे त्यागलेली असतात.”

‘‘Katamehi pañcahi aṅgehi samannāgato hoti? Asekkhena sīlakkhandhena samannāgato hoti, asekkhena samādhikkhandhena samannāgato hoti, asekkhena paññākkhandhena samannāgato hoti, asekkhena vimuttikkhandhena samannāgato hoti, asekkhena vimuttiñāṇadassanakkhandhena samannāgato hoti; imehi pañcahi aṅgehi samannāgato hoti. Iti pañcaṅgavippahīne pañcaṅgasamannāgate dinnaṃ mahapphalanti vadāmī’’ti.

“कोणत्या पाच अंगांनी तो युक्त असतो? तो अशैक्ष (अर्हताच्या) शीलस्कंधाने युक्त असतो, अशैक्ष समाधिस्कंधाने युक्त असतो, अशैक्ष प्रज्ञास्कंधाने युक्त असतो, अशैक्ष विमुक्तिस्कंधाने युक्त असतो, आणि अशैक्ष विमुक्तिज्ञानदर्शनस्कंधाने युक्त असतो; या पाच अंगांनी तो युक्त असतो. अशा प्रकारे, पाच अंगे त्यागलेल्या आणि पाच अंगांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीला दिलेले दान महाफळ देणारे असते, असे मी म्हणतो.”

‘‘Iti kaṇhāsu setāsu, rohiṇīsu harīsu vā;

Kammāsāsu sarūpāsu, gosu pārevatāsu vā.

“काळ्या, पांढऱ्या, तांबड्या किंवा पिवळसर (सोनेरी), ठिपके असलेल्या, एकसारख्या रंगाच्या किंवा कबुतराच्या रंगाच्या अशा कोणत्याही गाईंमध्ये,”

‘‘Yāsu kāsuci etāsu, danto jāyati puṅgavo;

Dhorayho balasampanno, kalyāṇajavanikkamo;

Tameva bhāre yuñjanti, nāssa vaṇṇaṃ parikkhare.

“त्यांच्यापैकी जो बैल प्रशिक्षित (दंत) असतो, ओझे वाहण्यास समर्थ, बलसंपन्न आणि वेगवान गतीने चालणारा असतो; लोक त्यालाच ओझे वाहण्यासाठी जुंपतात, त्याच्या रंगाचा विचार करत नाहीत.”

‘‘Evamevaṃ manussesu, yasmiṃ kasmiñci jātiye;

Khattiye brāhmaṇe vesse, sudde caṇḍālapukkuse.

“त्याचप्रमाणे, मनुष्यांमध्ये कोणत्याही जातीत जन्मलेला असो – क्षत्रिय, ब्राह्मण, वैश्य, शूद्र, चंडाल किंवा पुक्कस (कचरा उचलणारे) असो,”

‘‘Yāsu kāsuci etāsu, danto jāyati subbato;

Dhammaṭṭho sīlasampanno, saccavādī hirīmano.

“त्यांच्यापैकी जो कोणी संयमी (दंत), उत्तम व्रत पाळणारा (सुव्रत), धम्मावर निष्ठा ठेवणारा (धम्मस्थ), शीलसंपन्न, सत्यवादी आणि मनामध्ये लज्जा (ह्री) बाळगणारा असतो;”

‘‘Pahīnajātimaraṇo, brahmacariyassa kevalī;

Pannabhāro visaṃyutto, katakicco anāsavo.

“ज्याने जन्म आणि मृत्यू नष्ट केले आहेत, जो ब्रह्मचर्यामध्ये परिपूर्ण आहे, ज्याने ओझे उतरवून ठेवले आहे (पन्नभार), जो आसक्तीमुक्त (विसंयुक्त) आहे, ज्याने आपले कर्तव्य पूर्ण केले आहे (कृतकृत्य) आणि जो अनास्रव (आसवमुक्त) आहे;”

‘‘Pāragū sabbadhammānaṃ, anupādāya nibbuto;

Tasmiṃyeva viraje khette, vipulā hoti dakkhiṇā.

“जो सर्व धम्मांच्या (गोष्टींच्या) पार गेला आहे आणि उपादान न करता (आसक्तीशिवाय) परिनिर्वाण पावला आहे; अशा त्या रज-रहित (निष्पाप) क्षेत्रात (व्यक्तीला) दिलेले दान विपुल फळ देणारे ठरते.”

‘‘Bālā [Pg.163] ca avijānantā, dummedhā assutāvino;

Bahiddhā denti dānāni, na hi sante upāsare.

“परंतु अज्ञानी, मूर्ख, अल्पबुद्धी आणि अश्रुत (धम्म न ऐकलेले) लोक बाहेरील (धम्माबाहेरील) लोकांना दान देतात आणि सत्पुरुषांची (संतांची) सेवा करत नाहीत.”

‘‘Ye ca sante upāsanti, sappaññe dhīrasammate;

Saddhā ca nesaṃ sugate, mūlajātā patiṭṭhitā.

“परंतु जे लोक सुज्ञ आणि विद्वानांनी आदरणीय मानलेल्या सत्पुरुषांची उपासना (सेवा) करतात, त्यांची सुगतावरील (बुद्धांवरील) श्रद्धा दृढमूल होऊन प्रस्थापित होते.”

‘‘Devalokañca te yanti, kule vā idha jāyare;

Anupubbena nibbānaṃ, adhigacchanti paṇḍitā’’ti. sattamaṃ;

“ते देवलोकात जातात किंवा या मनुष्यलोकात उच्च कुळात जन्म घेतात. ते प्रज्ञावंत लोक अनुक्रमाने निर्वाण प्राप्त करतात.” (सातवे सूत्र समाप्त)

8. Tikaṇṇasuttaṃ

८. तिकण्ण सुत्त

59. Atha kho tikaṇṇo brāhmaṇo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ…pe… ekamantaṃ nisinno kho tikaṇṇo brāhmaṇo bhagavato sammukhā tevijjānaṃ sudaṃ brāhmaṇānaṃ vaṇṇaṃ bhāsati – ‘‘evampi tevijjā brāhmaṇā, itipi tevijjā brāhmaṇā’’ti.

५९. त्यानंतर तिकण्ण ब्राह्मण जेथे भगवान होते तेथे गेला. तेथे जाऊन त्याने भगवंतांसोबत कुशलवृत्त विचारले... आणि एका बाजूला बसून तिकण्ण ब्राह्मणाने भगवंतांच्या समक्ष त्रिविद्य (तीन वेदांचे ज्ञान असलेल्या) ब्राह्मणांची प्रशंसा केली – “असे असतात त्रिविद्य ब्राह्मण, या कारणाने ते त्रिविद्य ब्राह्मण आहेत.”

‘‘Yathā kathaṃ pana, brāhmaṇa, brāhmaṇā brāhmaṇaṃ tevijjaṃ paññāpentī’’ti? ‘‘Idha, bho gotama, brāhmaṇo ubhato sujāto hoti mātito ca pitito ca, saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā, akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena, ajjhāyako, mantadharo, tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū sanighaṇḍukeṭubhānaṃ sākkharappabhedānaṃ itihāsapañcamānaṃ, padako, veyyākaraṇo, lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayoti. Evaṃ kho, bho gotama, brāhmaṇā tevijjaṃ paññāpentī’’ti.

“पण ब्राह्मणा, ब्राह्मण लोक एखाद्या ब्राह्मणाला ‘त्रिविद्य’ (तीन विद्यांनी युक्त) कसे घोषित करतात?” “हे गौतम, येथे ब्राह्मण हा माता आणि पिता या दोन्ही बाजूंनी उच्चकुलीन असतो, सात पिढ्यांपर्यंत त्याची वंशावळ शुद्ध असते, जन्माच्या बाबतीत त्याच्यावर कोणताही आक्षेप किंवा निंदा झालेली नसते. तो वेदांचा अभ्यासक (अध्यायक) आणि मंत्रांचा धारक असतो. तो निघंटु (शब्दकोश), केटुभ (विधी), अक्षरांचे प्रकार (व्याकरण) आणि पाचवा इतिहास यांसह तीन वेदांचा पारंगत असतो. तो पदांचा ज्ञाता, व्याकरणकार आणि लोकायत (भौतिकशास्त्र) व महापुरुष लक्षणांमध्ये पूर्णपणे निपुण असतो. हे गौतम, अशा प्रकारे ब्राह्मण लोक ब्राह्मणाला त्रिविद्य घोषित करतात.”

‘‘Aññathā kho, brāhmaṇa, brāhmaṇā brāhmaṇaṃ tevijjaṃ paññapenti, aññathā ca pana ariyassa vinaye tevijjo hotī’’ti. ‘‘Yathā kathaṃ pana, bho gotama, ariyassa vinaye tevijjo hoti? Sādhu me bhavaṃ gotamo tathā dhammaṃ desetu yathā ariyassa vinaye tevijjo hotī’’ti. ‘‘Tena hi, brāhmaṇa, suṇāhi, sādhukaṃ manasi karohi; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho tikaṇṇo brāhmaṇo bhagavato paccassosi. Bhagavā etadavoca –

“ब्राह्मणा, ब्राह्मण ज्याला त्रिविद्य म्हणतात ते वेगळे आहे, आणि आर्य विनयामध्ये (बुद्धांच्या शासनात) जो त्रिविद्य असतो तो अगदी वेगळा असतो.” “पण हे गौतम, आर्य विनयामध्ये त्रिविद्य कसा होतो? हे पूजनीय गौतम, मला असा धम्म उपदेशावा, ज्याने आर्य विनयातील त्रिविद्य कसा होतो हे स्पष्ट होईल.” “तर मग ब्राह्मणा, नीट ऐक आणि मन लावून लक्ष दे; मी सांगतो.” “होय, महाराज,” असे म्हणून तिकण्ण ब्राह्मणाने भगवंतांचे म्हणणे मान्य केले. भगवान म्हणाले –

‘‘Idha, brāhmaṇa, bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Pītiyā [Pg.164] ca virāgā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno, sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti – ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā, pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati.

“येथे, ब्राह्मणा, भिक्खू कामभोगांपासून अलिप्त होऊन, अकुशल धम्मांपासून अलिप्त होऊन, वितर्क आणि विचारांसह, विवेकापासून (अलिप्ततेपासून) उत्पन्न झालेल्या प्रीती आणि सुखाने युक्त अशा पहिल्या ध्यानात (प्रथम ध्यान) प्रवेश करून विहरतो. वितर्क आणि विचारांच्या शांत होण्याने, आध्यात्मिक प्रसन्नता आणि चित्ताची एकाग्रता असलेल्या, वितर्करहित, विचाररहित, समाधीपासून उत्पन्न झालेल्या प्रीती आणि सुखाने युक्त अशा दुसऱ्या ध्यानात (द्वितीय ध्यान) प्रवेश करून विहरतो. प्रीतीचाही विराग झाल्यामुळे तो उपेक्षक (तटस्थ) होऊन विहरतो, आणि स्मृती व संप्रजन्य (जागरूकता) यांनी युक्त राहून शरीराने सुखाचा अनुभव घेतो, ज्याबद्दल आर्य पुरुष म्हणतात – ‘तो उपेक्षक, स्मृतिमान आणि सुखविहारी आहे’, अशा तिसऱ्या ध्यानात (तृतीय ध्यान) प्रवेश करून विहरतो. सुखाचा त्याग केल्यामुळे आणि दुःखाचा त्याग केल्यामुळे, तसेच पूर्वीच सोमनस्य (आनंद) आणि दोमनस्य (खिन्नता) नष्ट झाल्यामुळे, दुःखही नाही आणि सुखही नाही अशा, उपेक्षेमुळे स्मृतीच्या शुद्धतेने युक्त असलेल्या चौथ्या ध्यानात (चतुर्थ ध्यान) प्रवेश करून विहरतो.”

‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte pubbenivāsānussatiñāṇāya cittaṃ abhininnāmeti. So anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ dvepi jātiyo tissopi jātiyo catassopi jātiyo pañcapi jātiyo dasapi jātiyo vīsampi jātiyo tiṃsampi jātiyo cattārīsampi jātiyo paññāsampi jātiyo jātisatampi jātisahassampi jātisatasahassampi, anekepi saṃvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe anekepi saṃvaṭṭavivaṭṭakappe – ‘amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṃ. Tatrāpāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapanno’ti. Iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. Ayamassa paṭhamā vijjā adhigatā hoti; avijjā vihatā, vijjā uppannā; tamo vihato, āloko uppanno yathā taṃ appamattassa ātāpino pahitattassa viharato.

“जेव्हा त्याचे चित्त अशा प्रकारे समाहित (एकाग्र), परिशुद्ध, अत्यंत निर्मळ, दोषरहित, उपक्किलेसरहित (मलरहित), मृदू, कर्मक्षम (कार्यक्षम), स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असते, तेव्हा तो पूर्वजन्मांच्या स्मृतीच्या ज्ञानासाठी (पुब्बेनिवासानुस्सतिज्ञानासाठी) चित्त वळवतो. तो आपल्या अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतो, जसे की – एक जन्म, दोन जन्म, three जन्म, चार जन्म, पाच जन्म, दहा जन्म, वीस जन्म, तीस जन्म, चाळीस जन्म, पन्नास जन्म, शंभर जन्म, हजार जन्म, लाख जन्म, अनेक संवर्तकल्प (विश्वाचा विनाश काळ), अनेक विवर्तकल्प (विश्वाचा विकास काळ), अनेक संवर्त-विवर्तकल्प – ‘त्या जन्मात माझे नाव असे होते, गोत्र असे होते, वर्ण असा होता, आहार असा होता, सुख-दुःखाचा अनुभव असा होता, आणि आयुष्याची मर्यादा अशी होती; तेथून च्युत (मृत्यू) होऊन मी अमक्या जन्मात उत्पन्न झालो. तेथेही माझे नाव असे होते, गोत्र असे होते, वर्ण असा होता, आहार असा होता, सुख-दुःखाचा अनुभव असा होता, आणि आयुष्याची मर्यादा अशी होती; तेथून च्युत होऊन मी येथे उत्पन्न झालो.’ अशा प्रकारे तो आकारांसह आणि तपशीलांसह आपल्या अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतो. ही त्याची पहिली विद्या (ज्ञान) प्राप्त होते; अविद्या नष्ट होते, विद्या उत्पन्न होते; अंधकार नष्ट होतो, प्रकाश उत्पन्न होतो; जसे की अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहरणाऱ्या व्यक्तीच्या बाबतीत घडते.”

‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte sattānaṃ cutūpapātañāṇāya cittaṃ abhininnāmeti. So dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe, sugate duggate yathākammūpage satte pajānāti – ‘ime vata bhonto sattā kāyaduccaritena samannāgatā…pe… manoduccaritena samannāgatā ariyānaṃ upavādakā micchādiṭṭhikā micchādiṭṭhikammasamādānā, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapannā. Ime vā pana bhonto sattā kāyasucaritena samannāgatā, vacīsucaritena samannāgatā, manosucaritena samannāgatā [Pg.165] ariyānaṃ anupavādakā sammādiṭṭhikā sammādiṭṭhikammasamādānā, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannā’ti. Iti dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe, sugate duggate yathākammūpage satte pajānāti. Ayamassa dutiyā vijjā adhigatā hoti; avijjā vihatā, vijjā uppannā; tamo vihato, āloko uppanno yathā taṃ appamattassa ātāpino pahitattassa viharato.

जेव्हा त्यांचे चित्त अशा प्रकारे एकाग्र, परिशुद्ध, अत्यंत उजळ, दोषरहित, उपक्किलेसांपासून मुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलतेप्रत पोहोचलेले असते, तेव्हा ते प्राण्यांच्या च्युती आणि उत्पत्तीच्या ज्ञानासाठी चित्त वळवतात. ते मानवी दृष्टीच्या पलीकडे गेलेल्या, परिशुद्ध अशा दिव्य चक्षूने प्राण्यांना मरताना आणि जन्मताना पाहतात; हीन आणि प्रणीत, सुंदर आणि कुरूप, सुगती आणि दुर्गती प्राप्त झालेल्या प्राण्यांना त्यांच्या कर्मानुसार गती मिळताना पाहतात आणि जाणतात: 'अरेरे! हे प्राणी शारीरिक गैरवर्तनाने...पे... मानसिक गैरवर्तनाने युक्त होते, जे आर्यांची निंदा करणारे, मिथ्यादृष्टी असलेले आणि मिथ्यादृष्टीच्या कर्मांचे आचरण करणारे होते; ते शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात उत्पन्न झाले आहेत. परंतु, हे प्राणी शारीरिक सुचरित्राने, वाचिक सुचरित्राने आणि मानसिक सुचरित्राने युक्त होते, जे आर्यांची निंदा न करणारे, सम्यक दृष्टी असलेले आणि सम्यक दृष्टीच्या कर्मांचे आचरण करणारे होते; ते शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर सुगती आणि स्वर्गलोकात उत्पन्न झाले आहेत.' अशा प्रकारे, मानवी दृष्टीच्या पलीकडे गेलेल्या परिशुद्ध दिव्य चक्षूने ते प्राण्यांना मरताना आणि जन्मताना पाहतात; हीन आणि प्रणीत, सुंदर आणि कुरूप, सुगती आणि दुर्गती प्राप्त झालेल्या प्राण्यांना त्यांच्या कर्मानुसार गती मिळताना जाणतात. ही त्यांची दुसरी विद्या प्राप्त झाली आहे; अविद्या नष्ट झाली आहे, विद्या उत्पन्न झाली आहे; अंधकार नष्ट झाला आहे, प्रकाश उत्पन्न झाला आहे; जसे की अप्रमादी, आतपी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहार करणाऱ्याच्या बाबतीत घडते.

‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte āsavānaṃ khayañāṇāya cittaṃ abhininnāmeti. So ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhasamudayo’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodho’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti; ‘ime āsavā’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ āsavasamudayo’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ āsavanirodho’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Tassa evaṃ jānato evaṃ passato kāmāsavāpi cittaṃ vimuccati, bhavāsavāpi cittaṃ vimuccati, avijjāsavāpi cittaṃ vimuccati; vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāti. Ayamassa tatiyā vijjā adhigatā hoti; avijjā vihatā, vijjā uppannā; tamo vihato, āloko uppanno yathā taṃ appamattassa ātāpino pahitattassa viharato’’ti.

जेव्हा त्यांचे चित्त अशा प्रकारे एकाग्र, परिशुद्ध, अत्यंत उजळ, दोषरहित, उपक्किलेसांपासून मुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलतेप्रत पोहोचलेले असते, तेव्हा ते आसवांच्या क्षयाच्या ज्ञानासाठी चित्त वळवतात. ते 'हे दुःख आहे' हे यथाभूत जाणतात, 'हा दुःखसमुदय आहे' हे यथाभूत जाणतात, 'हा दुःखनिरोध आहे' हे यथाभूत जाणतात, 'ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे' हे यथाभूत जाणतात; 'हे आसव आहेत' हे यथाभूत जाणतात, 'हा आसवसमुदय आहे' हे यथाभूत जाणतात, 'हा आसवनिरोध आहे' हे यथाभूत जाणतात, 'ही आसवनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे' हे यथाभूत जाणतात. अशा प्रकारे जाणणाऱ्या आणि पाहणाऱ्या त्यांचे चित्त कामासवापासून मुक्त होते, भवासवापासून मुक्त होते आणि अविद्यासवापासून मुक्त होते; मुक्त झाल्यावर 'मुक्त झाले' असे ज्ञान होते. 'जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य पूर्ण झाले आहे, जे करायचे होते ते केले गेले आहे, आता या जन्मानंतर दुसरा कोणताही जन्म नाही' असे ते जाणतात. ही त्यांची तिसरी विद्या प्राप्त झाली आहे; अविद्या नष्ट झाली आहे, विद्या उत्पन्न झाली आहे; अंधकार नष्ट झाला आहे, प्रकाश उत्पन्न झाला आहे; जसे की अप्रमादी, आतपी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहार करणाऱ्याच्या बाबतीत घडते.

‘‘Anuccāvacasīlassa, nipakassa ca jhāyino;

Cittaṃ yassa vasībhūtaṃ, ekaggaṃ susamāhitaṃ.

ज्यांचे शील स्थिर आहे, जे प्रज्ञावान आणि ध्यानी आहेत, ज्यांचे चित्त वश झालेले, एकाग्र आणि सुसमाहित आहे;

‘‘Taṃ ve tamonudaṃ dhīraṃ, tevijjaṃ maccuhāyinaṃ;

Hitaṃ devamanussānaṃ, āhu sabbappahāyinaṃ.

त्या अंधकार नष्ट करणाऱ्या, धीर, त्रिविद्य, मृत्यूवर विजय मिळवलेल्या, देव आणि मनुष्यांचे हित करणाऱ्या आणि सर्व अकुशलांचा त्याग करणाऱ्या पुरुषालाच खरोखर 'सर्वप्रहायी' म्हणतात.

‘‘Tīhi vijjāhi sampannaṃ, asammūḷhavihārinaṃ;

Buddhaṃ antimadehinaṃ, taṃ namassanti gotamaṃ.

त्या तीन विद्यांनी संपन्न, असंमूळ्ह (भ्रमरहित) होऊन विहार करणाऱ्या, अंतिम शरीर धारण करणाऱ्या बुद्ध गोतमांना त्यांचे श्रावक वंदन करतात.

‘‘Pubbenivāsaṃ [Pg.166] yo vedī, saggāpāyañca passati;

Atho jātikkhayaṃ patto, abhiññāvosito muni.

जो पूर्वजन्मांना जाणतो, स्वर्ग आणि अपाय पाहतो, आणि जो जन्माच्या क्षयाप्रत पोहोचला आहे, तो अभिज्ञेने परिपूर्ण झालेला मुनी आहे.

‘‘Etāhi tīhi vijjāhi, tevijjo hoti brāhmaṇo;

Tamahaṃ vadāmi tevijjaṃ, nāññaṃ lapitalāpana’’nti.

या तीन विद्यांमुळेच मनुष्य 'त्रिविद्य' ब्राह्मण होतो. त्यालाच मी त्रिविद्य म्हणतो, इतरांच्या शब्दांची केवळ पुनरावृत्ती करणाऱ्याला नव्हे.

‘‘Evaṃ kho, brāhmaṇa, ariyassa vinaye tevijjo hotī’’ti. ‘‘Aññathā, bho gotama, brāhmaṇānaṃ tevijjo, aññathā ca pana ariyassa vinaye tevijjo hoti. Imassa ca pana, bho gotama, ariyassa vinaye tevijjassa brāhmaṇānaṃ tevijjo kalaṃ nāgghati soḷasiṃ’’.

“हे ब्राह्मणा, अशा प्रकारे आर्यांच्या विनयात मनुष्य त्रिविद्य होतो.” “हे गौतम, ब्राह्मणांचा त्रिविद्य वेगळा आहे आणि आर्यांच्या विनयातील त्रिविद्य वेगळा आहे. आणि हे गौतम, आर्यांच्या विनयातील या त्रिविद्य व्यक्तीच्या तुलनेत ब्राह्मणांचा त्रिविद्य सोळाव्या भागाच्या एका कलेइतकीही योग्यता ठेवत नाही.”

‘‘Abhikkantaṃ, bho gotama…pe… upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. Aṭṭhamaṃ.

“अतिशय सुंदर, हे गौतम! ... आजपासून मला आयुष्यभर शरण गेलेला उपासक म्हणून आपण स्वीकारावे.” आठवे सुत्त समाप्त.

9. Jāṇussoṇisuttaṃ

९. जाणूसोणि सुत्त

60. Atha kho jāṇussoṇi brāhmaṇo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ…pe… ekamantaṃ nisinno kho jāṇussoṇi brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘yassassu, bho gotama, yañño vā saddhaṃ vā thālipāko vā deyyadhammaṃ vā, tevijjesu brāhmaṇesu dānaṃ dadeyyā’’ti. ‘‘Yathā kathaṃ pana, brāhmaṇa, brāhmaṇā tevijjaṃ paññapentī’’ti? ‘‘Idha kho, bho gotama, brāhmaṇo ubhato sujāto hoti mātito ca pitito ca saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena, ajjhāyako mantadharo, tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū sanighaṇḍukeṭubhānaṃ sākkharappabhedānaṃ itihāsapañcamānaṃ, padako, veyyākaraṇo, lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayoti. Evaṃ kho, bho gotama, brāhmaṇā tevijjaṃ paññapentī’’ti.

६०. त्यानंतर जाणूसोणि ब्राह्मण जेथे भगवान होते तेथे गेला. तेथे जाऊन भगवंतांसोबत...पे... एका बाजूला बसल्यावर जाणूसोणि ब्राह्मणाने भगवंतांना असे म्हटले – “हे गौतम, ज्याच्याकडे यज्ञ, श्राद्ध, थालीपाक किंवा इतर दान देण्यासारखी वस्तू असेल, त्याने ते दान त्रिविद्य ब्राह्मणांनाच दिले पाहिजे.” “पण हे ब्राह्मणा, ब्राह्मण लोक त्रिविद्य कोणाला म्हणतात?” “हे गौतम, येथे ब्राह्मण हा माता आणि पिता या दोन्ही बाजूंनी उत्तम कुळात जन्मलेला असतो, सात पिढ्यांपर्यंत त्याची मातृकुळ आणि पितृकुळ शुद्ध असते, जन्माच्या बाबतीत त्याच्यावर कोणताही आक्षेप किंवा निंदा केली गेलेली नसते; तो वेदांचा अभ्यासक, मंत्रांचा धारक, निघंटू आणि केटुभ यांसह, अक्षरांच्या भेदांसह आणि पाचवा इतिहास असलेल्या तीन वेदांचा पारंगत असतो; तो पदांचा ज्ञाता, व्याकरणकार आणि लोकायत व महापुरुष लक्षणांमध्ये निपुण असतो. हे गौतम, अशा प्रकारे ब्राह्मण लोक त्रिविद्य व्यक्तीची व्याख्या करतात.”

‘‘Aññathā kho, brāhmaṇa, brāhmaṇā brāhmaṇaṃ tevijjaṃ paññapenti, aññathā ca pana ariyassa vinaye tevijjo hotī’’ti. ‘‘Yathā kathaṃ pana, bho gotama, ariyassa vinaye tevijjo hoti? Sādhu me bhavaṃ gotamo tathā dhammaṃ desetu yathā ariyassa vinaye tevijjo hotī’’ti. ‘‘Tena hi, brāhmaṇa, suṇāhi, sādhukaṃ manasi karohi; bhāsissāmī’’ti[Pg.167]. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho jāṇussoṇi brāhmaṇo bhagavato paccassosi. Bhagavā etadavoca –

“हे ब्राह्मणा, ब्राह्मण ज्याला त्रिविद्य म्हणतात तो वेगळा आहे, आणि आर्यांच्या विनयात जो त्रिविद्य असतो तो वेगळा आहे.” “पण हे गौतम, आर्यांच्या विनयात त्रिविद्य कसा होतो? हे गौतम, आपण मला अशा प्रकारे धम्म उपदेश करावा, जेणेकरून आर्यांच्या विनयातील त्रिविद्य कसा असतो हे मला समजेल.” “तर मग, हे ब्राह्मणा, ऐक, नीट मन लावून ऐक; मी सांगतो.” “होय, महाराज,” असे म्हणून जाणूसोणि ब्राह्मणाने भगवंतांचे ऐकण्याची तयारी दर्शवली. भगवान म्हणाले –

‘‘Idha pana, brāhmaṇa, bhikkhu vivicceva kāmehi…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati.

“हे ब्राह्मणा, या शासनात भिक्खू कामांपासून अलिप्त होऊन...पे... चतुर्थ ध्यानात प्रवेश करून विहार करतो.

‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte pubbenivāsānussatiñāṇāya cittaṃ abhininnāmeti. So anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ dvepi jātiyo…pe… iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. Ayamassa paṭhamā vijjā adhigatā hoti; avijjā vihatā, vijjā uppannā; tamo vihato, āloko uppanno yathā taṃ appamattassa ātāpino pahitattassa viharato.

जेव्हा त्यांचे चित्त अशा प्रकारे एकाग्र, परिशुद्ध, अत्यंत उजळ, दोषरहित, उपक्किलेसांपासून मुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलतेप्रत पोहोचलेले असते, तेव्हा ते पूर्वजन्मांच्या स्मृतीच्या ज्ञानासाठी चित्त वळवतात. ते अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतात, जसे की – एक जन्म, दोन जन्म...पे... अशा प्रकारे सकारण आणि सविस्तर अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतात. ही त्यांची पहिली विद्या प्राप्त झाली आहे; अविद्या नष्ट झाली आहे, विद्या उत्पन्न झाली आहे; अंधकार नष्ट झाला आहे, प्रकाश उत्पन्न झाला आहे; जसे की अप्रमादी, आतपी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहार करणाऱ्याच्या बाबतीत घडते.

‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte sattānaṃ cutūpapātañāṇāya cittaṃ abhininnāmeti. So dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena…pe… yathākammūpage satte pajānāti. Ayamassa dutiyā vijjā adhigatā hoti; avijjā vihatā, vijjā uppannā; tamo vihato, āloko uppanno yathā taṃ appamattassa ātāpino pahitattassa viharato.

अशा प्रकारे चित्त समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत निर्मळ, दोषरहित, उपक्लेशांपासून मुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचल झाले असता, तो प्राण्यांच्या च्युती (मृत्यू) आणि उपपाताच्या (पुनर्जन्माच्या) ज्ञानासाठी आपले चित्त वळवतो. तो मानवी दृष्टीच्या पलीकडे असलेल्या, अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य चक्षूने...पे... कर्मांनुसार गती प्राप्त करणाऱ्या प्राण्यांना जाणतो. ही त्याची दुसरी विद्या प्राप्त होते; अविद्या नष्ट होते, विद्या उत्पन्न होते; अंधकार नष्ट होतो, प्रकाश उत्पन्न होतो; ज्याप्रमाणे अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहरणाऱ्या पुरुषाच्या बाबतीत घडते.

‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte āsavānaṃ khayañāṇāya cittaṃ abhininnāmeti. So ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti; ‘ime āsavā’ti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Tassa evaṃ jānato evaṃ passato kāmāsavāpi cittaṃ vimuccati, bhavāsavāpi cittaṃ vimuccati, avijjāsavāpi cittaṃ vimuccati; vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāti. Ayamassa tatiyā vijjā adhigatā hoti; avijjā vihatā, vijjā uppannā; tamo vihato[Pg.168], āloko uppanno yathā taṃ appamattassa ātāpino pahitattassa viharato’’ti.

अशा प्रकारे चित्त समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत निर्मळ, दोषरहित, उपक्लेशांपासून मुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचल झाले असता, तो आसवांच्या क्षयाच्या ज्ञानासाठी आपले चित्त वळवतो. तो 'हे दुःख आहे' हे यथार्थपणे जाणतो...पे... 'ही दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा आहे' हे यथार्थपणे जाणतो; 'हे आसव आहेत' हे यथार्थपणे जाणतो...पे... 'ही आसव-निरोध-गामिनी प्रतिपदा आहे' हे यथार्थपणे जाणतो. अशा प्रकारे जाणणाऱ्या आणि पाहणाऱ्या त्याच्या चित्ताची कामासवापासून मुक्ती होते, भवासवापासून मुक्ती होते आणि अविद्यासवापासून मुक्ती होते. मुक्त झाल्यावर 'मुक्त झाले' असे ज्ञान होते. 'जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य पूर्ण झाले आहे, जे करायचे होते ते केले गेले आहे, आता या जन्मानंतर काहीही करायचे उरलेले नाही' असे तो जाणतो. ही त्याची तिसरी विद्या प्राप्त होते; अविद्या नष्ट होते, विद्या उत्पन्न होते; अंधकार नष्ट होतो, प्रकाश उत्पन्न होतो; ज्याप्रमाणे अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहरणाऱ्या पुरुषाच्या बाबतीत घडते.

‘‘Yo sīlabbatasampanno, pahitatto samāhito;

Cittaṃ yassa vasībhūtaṃ, ekaggaṃ susamāhitaṃ.

जो शील आणि व्रतांनी संपन्न आहे, दृढनिश्चयी आणि समाहित आहे; ज्याचे चित्त वश झाले आहे, एकाग्र आणि सुसमाहित आहे;

‘‘Pubbenivāsaṃ yo vedī, saggāpāyañca passati;

Atho jātikkhayaṃ patto, abhiññāvosito muni.

जो पूर्वनिवास जाणतो, स्वर्ग आणि अपाय (दुर्गती) पाहतो; तसेच जो जन्माच्या क्षयाला प्राप्त झाला आहे, तो अभिज्ञांनी परिपूर्ण झालेला मुनी आहे.

‘‘Etāhi tīhi vijjāhi, tevijjo hoti brāhmaṇo;

Tamahaṃ vadāmi tevijjaṃ, nāññaṃ lapitalāpana’’nti.

या तीन विद्यांमुळे तो 'तेविज्ज' (त्रिविद्य) ब्राह्मण होतो. त्यालाच मी त्रिविद्य म्हणतो, इतरांच्या शब्दांची केवळ पुनरावृत्ती करणाऱ्याला नव्हे.

‘‘Evaṃ kho, brāhmaṇa, ariyassa vinaye tevijjo hotī’’ti. ‘‘Aññathā, bho gotama, brāhmaṇānaṃ tevijjo, aññathā ca pana ariyassa vinaye tevijjo hoti. Imassa ca, bho gotama, ariyassa vinaye tevijjassa brāhmaṇānaṃ tevijjo kalaṃ nāgghati soḷasiṃ’’.

हे ब्राह्मणा, अशा प्रकारे अरियांच्या विनयात 'तेविज्ज' (त्रिविद्य) होतो. 'हे गौतम, ब्राह्मणांचा त्रिविद्य वेगळा आहे आणि आर्यांच्या विनयातील त्रिविद्य वेगळा आहे. हे गौतम, आर्यांच्या विनयातील या त्रिविद्याच्या तुलनेत ब्राह्मणांचा त्रिविद्य सोळाव्या भागाच्या एका कलेइतकीही योग्यता बाळगत नाही.'

‘‘Abhikkantaṃ, bho gotama…pe… upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. Navamaṃ.

अतिशय सुंदर, हे गौतम! ... आजपासून मला प्राण असेपर्यंत शरण आलेला उपासक म्हणून आपण स्वीकारावे. नववे (सुत्त समाप्त).

10. Saṅgāravasuttaṃ

१०. संगारव सुत्त

61. Atha kho saṅgāravo brāhmaṇo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho saṅgāravo brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘mayamassu, bho gotama, brāhmaṇā nāma. Yaññaṃ yajāmapi yajāpemapi. Tatra, bho gotama, yo ceva yajati yo ca yajāpeti sabbe te anekasārīrikaṃ puññappaṭipadaṃ paṭipannā honti, yadidaṃ yaññādhikaraṇaṃ. Yo panāyaṃ, bho gotama, yassa vā tassa vā kulā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito ekamattānaṃ dameti, ekamattānaṃ sameti, ekamattānaṃ parinibbāpeti, evamassāyaṃ ekasārīrikaṃ puññappaṭipadaṃ paṭipanno hoti, yadidaṃ pabbajjādhikaraṇa’’nti.

६१. त्यानंतर संगारव ब्राह्मण जेथे भगवान होते तेथे गेला; जवळ जाऊन त्याने भगवंतांसोबत कुशलमंगल विचारले. आनंददायी आणि संस्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेला संगारव ब्राह्मण भगवंतांना म्हणाला – 'हे गौतम, आम्ही ब्राह्मण आहोत. आम्ही स्वतः यज्ञ करतो आणि इतरांकडूनही यज्ञ करवून घेतो. हे गौतम, जो स्वतः यज्ञ करतो आणि जो इतरांकडून यज्ञ करवून घेतो, ते सर्वजण यज्ञाच्या निमित्ताने अनेक व्यक्तींच्या कल्याणासाठी असलेल्या पुण्य-प्रतिपदेचे आचरण करत असतात. परंतु, हे गौतम, जो कोणी एखाद्या कुळातून, घरातून बेघर होऊन प्रव्रजित होतो, तो केवळ स्वतःचेच दमन करतो, स्वतःलाच शांत करतो, स्वतःलाच परिनिर्वाण प्राप्त करून देतो. अशा प्रकारे, प्रव्रज्येच्या निमित्ताने तो केवळ एकाच व्यक्तीच्या कल्याणासाठी असलेल्या पुण्य-प्रतिपदेचे आचरण करत असतो.'

‘‘Tena hi, brāhmaṇa, taññevettha paṭipucchissāmi. Yathā te khameyya tathā naṃ byākareyyāsi. Taṃ kiṃ maññasi, brāhmaṇa, idha tathāgato loke [Pg.169] uppajjati arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā. So evamāha – ‘ethāyaṃ maggo ayaṃ paṭipadā yathāpaṭipanno ahaṃ anuttaraṃ brahmacariyogadhaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedemi; etha, tumhepi tathā paṭipajjatha, yathāpaṭipannā tumhepi anuttaraṃ brahmacariyogadhaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’ti. Iti ayañceva satthā dhammaṃ deseti, pare ca tathatthāya paṭipajjanti, tāni kho pana honti anekānipi satāni anekānipi sahassāni anekānipi satasahassāni.

तसे असेल तर, हे ब्राह्मणा, मी तुलाच याविषयी विचारतो. तुला जसे योग्य वाटेल तसे तू त्याचे उत्तर दे. तुला काय वाटते, ब्राह्मणा? या जगात तथागत उत्पन्न होतात, जे अर्हत, सम्यक संबुद्ध, विद्या-चरण-संपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ता, बुद्ध आणि भगवान आहेत. ते असे म्हणतात – 'या, हा मार्ग आहे, ही प्रतिपदा आहे, ज्याचे आचरण करून मी स्वतः श्रेष्ठ अशा ब्रह्मचर्याचे अंतिम ध्येय अभिज्ञाने साक्षात करून ते इतरांना सांगत आहे. या, तुम्हीही तसेच आचरण करा, ज्याचे आचरण करून तुम्हीही स्वतः श्रेष्ठ अशा ब्रह्मचर्याचे अंतिम ध्येय अभिज्ञाने साक्षात करून त्यात विहरणार आहात.' अशा प्रकारे, हे शास्ता स्वतः धर्माचा उपदेश करतात आणि इतरही त्या ध्येयासाठी आचरण करतात. असे आचरण करणारे शेकडो, हजारो आणि लाखो लोक असतात.

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, brāhmaṇa, iccāyaṃ evaṃ sante ekasārīrikā vā puññappaṭipadā hoti anekasārīrikā vā, yadidaṃ pabbajjādhikaraṇa’’nti? ‘‘Iccāyampi, bho gotama, evaṃ sante anekasārīrikā puññappaṭipadā hoti, yadidaṃ pabbajjādhikaraṇa’’nti.

तुला काय वाटते, ब्राह्मणा? असे असताना, प्रव्रज्येच्या निमित्ताने होणारी ही पुण्य-प्रतिपदा एका व्यक्तीपुरती मर्यादित असते की अनेक व्यक्तींच्या कल्याणासाठी असते? 'हे गौतम, असे असताना, प्रव्रज्येच्या निमित्ताने होणारी ही पुण्य-प्रतिपदा अनेक व्यक्तींच्या कल्याणासाठीच असते.'

Evaṃ vutte āyasmā ānando saṅgāravaṃ brāhmaṇaṃ etadavoca – ‘‘imāsaṃ te, brāhmaṇa, dvinnaṃ paṭipadānaṃ katamā paṭipadā khamati appatthatarā ca appasamārambhatarā ca mahapphalatarā ca mahānisaṃsatarā cā’’ti? Evaṃ vutte saṅgāravo brāhmaṇo āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘seyyathāpi bhavaṃ gotamo bhavaṃ cānando. Ete me pujjā, ete me pāsaṃsā’’ti.

असे म्हटले असता, आयुष्यमान आनंदांनी संगारव ब्राह्मणाला असे म्हटले – 'हे ब्राह्मणा, या दोन्ही प्रतिपदांपैकी तुला कोणता मार्ग अधिक योग्य वाटतो, जो कमी कटकटीचा, कमी हानीकारक, अधिक फलदायी आणि अधिक कल्याणकारी आहे?' असे विचारले असता, संगारव ब्राह्मण आयुष्यमान आनंदांना म्हणाला – 'जसे पूजनीय गौतम आणि पूजनीय आनंद आहेत. हेच माझे पूजनीय आहेत, हेच माझे प्रशंसनीय आहेत.'

Dutiyampi kho āyasmā ānando saṅgāravaṃ brāhmaṇaṃ etadavoca – ‘‘na kho tyāhaṃ, brāhmaṇa, evaṃ pucchāmi – ‘ke vā te pujjā ke vā te pāsaṃsā’ti? Evaṃ kho tyāhaṃ, brāhmaṇa, pucchāmi – ‘imāsaṃ te, brāhmaṇa, dvinnaṃ paṭipadānaṃ katamā paṭipadā khamati appatthatarā ca appasamārambhatarā ca mahapphalatarā ca mahānisaṃsatarā cā’’’ti? Dutiyampi kho saṅgāravo brāhmaṇo āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘seyyathāpi bhavaṃ gotamo bhavaṃ cānando. Ete me pujjā, ete me pāsaṃsā’’ti.

दुसऱ्यांदाही आयुष्यमान आनंदांनी संगारव ब्राह्मणाला असे म्हटले – 'हे ब्राह्मणा, मी तुला असे विचारत नाही की – तुझे पूजनीय कोण आहेत किंवा तुझे प्रशंसनीय कोण आहेत? हे ब्राह्मणा, मी तुला असे विचारत आहे की – या दोन्ही प्रतिपदांपैकी तुला कोणता मार्ग अधिक योग्य वाटतो, जो कमी कटकटीचा, कमी हानीकारक, अधिक फलदायी आणि अधिक कल्याणकारी आहे?' दुसऱ्यांदाही संगारव ब्राह्मण आयुष्यमान आनंदांना म्हणाला – 'जसे पूजनीय गौतम आणि पूजनीय आनंद आहेत. हेच माझे पूजनीय आहेत, हेच माझे प्रशंसनीय आहेत.'

Tatiyampi kho āyasmā ānando saṅgāravaṃ brāhmaṇaṃ etadavoca – ‘‘na kho tyāhaṃ, brāhmaṇa, evaṃ pucchāmi – ‘ke vā te pujjā ke vā te pāsaṃsā’ti? Evaṃ kho tyāhaṃ, brāhmaṇa, pucchāmi – ‘imāsaṃ te, brāhmaṇa, dvinnaṃ paṭipadānaṃ katamā paṭipadā khamati appatthatarā ca appasamārambhatarā ca mahapphalatarā [Pg.170] ca mahānisaṃsatarā cā’’’ti? Tatiyampi kho saṅgāravo brāhmaṇo āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘seyyathāpi bhavaṃ gotamo bhavaṃ cānando. Ete me pujjā, ete me pāsaṃsā’’ti.

तिसऱ्यांदाही आयुष्यमान आनंदांनी संगारव ब्राह्मणाला असे म्हटले – “ब्राह्मणा, मी तुला असे विचारत नाही की – ‘तुझ्यासाठी पूजनीय कोण आहेत किंवा प्रशंसनीय कोण आहेत?’ ब्राह्मणा, मी तुला असे विचारत आहे की – ‘या दोन प्रतिपदेपैकी (आचरणांपैकी) कोणती प्रतिपदा तुला पसंत आहे, जी कमी कटकटीची (कमी व्यापाची), कमी आरंभ असलेली (कमी त्रासाची), अधिक फलदायी आणि अधिक कल्याणकारी (महान आनुषंगिक लाभ देणारी) आहे?’” तिसऱ्यांदाही संगारव ब्राह्मणाने आयुष्यमान आनंदांना असे म्हटले – “जसे की आदरणीय गोतम आणि आदरणीय आनंद. हेच माझ्यासाठी पूजनीय आहेत, हेच माझ्यासाठी प्रशंसनीय आहेत.”

Atha kho bhagavato etadahosi – ‘‘yāva tatiyampi kho saṅgāravo brāhmaṇo ānandena sahadhammikaṃ pañhaṃ puṭṭho saṃsādeti no vissajjeti. Yaṃnūnāhaṃ parimoceyya’’nti. Atha kho bhagavā saṅgāravaṃ brāhmaṇaṃ etadavoca – ‘‘kā nvajja, brāhmaṇa, rājantepure rājapurisānaṃ sannisinnānaṃ sannipatitānaṃ antarākathā udapādī’’ti? ‘‘Ayaṃ khvajja, bho gotama, rājantepure rājapurisānaṃ sannisinnānaṃ sannipatitānaṃ antarākathā udapādi – ‘pubbe sudaṃ appatarā ceva bhikkhū ahesuṃ bahutarā ca uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ dassesuṃ; etarahi pana bahutarā ceva bhikkhū appatarā ca uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ dassentī’ti. Ayaṃ khvajja, bho gotama, rājantepure rājapurisānaṃ sannisinnānaṃ sannipatitānaṃ antarākathā udapādī’’ti.

तेव्हा भगवंतांच्या मनात असा विचार आला – “तिसऱ्यांदा विचारले असताही, संगारव ब्राह्मण आनंदांनी विचारलेल्या न्याय्य (धर्माला धरून असलेल्या) प्रश्नाचे उत्तर देण्याचे टाळत आहे, उत्तर देत नाही. मीच त्याला यातून सोडवावे (मुक्त करावे).” त्यानंतर भगवंतांनी संगारव ब्राह्मणाला असे म्हटले – “ब्राह्मणा, आज राजवाड्यात एकत्र जमलेल्या आणि बसलेल्या राजपुरुषांमध्ये (राजसेवकांमध्ये) कोणती चर्चा (आंतरकथा) झाली?” “हे गोतमा, आज राजवाड्यात एकत्र जमलेल्या आणि बसलेल्या राजपुरुषांमध्ये ही चर्चा झाली – ‘पूर्वी भिक्खूंची संख्या कमी होती, परंतु मानवी धर्मापलीकडील (उत्तरि-मनुस्सधम्मा) ऋद्धि-प्रातिहार्य (चमत्कार) दाखवणारे भिक्खू अधिक होते; परंतु आता भिक्खूंची संख्या अधिक आहे, पण मानवी धर्मापलीकडील ऋद्धि-प्रातिहार्य दाखवणारे भिक्खू फारच कमी आहेत.’ हे गोतमा, आज राजवाड्यात एकत्र जमलेल्या आणि बसलेल्या राजपुरुषांमध्ये ही चर्चा झाली.”

‘‘Tīṇi kho imāni, brāhmaṇa, pāṭihāriyāni. Katamāni tīṇi? Iddhipāṭihāriyaṃ, ādesanāpāṭihāriyaṃ, anusāsanīpāṭihāriyaṃ. Katamañca, brāhmaṇa, iddhipāṭihāriyaṃ? Idha, brāhmaṇa, ekacco anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhoti – ‘ekopi hutvā bahudhā hoti, bahudhāpi hutvā eko hoti; āvibhāvaṃ, tirobhāvaṃ; tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamāno gacchati, seyyathāpi ākāse; pathaviyāpi ummujjanimujjaṃ karoti, seyyathāpi udake; udakepi abhijjamāne gacchati, seyyathāpi pathaviyaṃ; ākāsepi pallaṅkena kamati, seyyathāpi pakkhī sakuṇo; imepi candimasūriye evaṃmahiddhike evaṃmahānubhāve pāṇinā parimasati parimajjati, yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vatteti’. Idaṃ vuccati, brāhmaṇa, iddhipāṭihāriyaṃ.

“ब्राह्मणा, ही तीन प्रातिहार्ये (चमत्कार) आहेत. कोणती तीन? ऋद्धि-प्रातिहार्य, आदेशना-प्रातिहार्य आणि अनुशासनी-प्रातिहार्य. आणि ब्राह्मणा, ऋद्धि-प्रातिहार्य कोणते? येथे, ब्राह्मणा, एखादी व्यक्ती विविध प्रकारच्या ऋद्धींचा (अलौकिक शक्तींचा) अनुभव घेते – ‘एक असूनही तो अनेक होतो, अनेक होऊन पुन्हा एक होतो; प्रकट होतो, अदृश्य होतो; भिंत, तट किंवा डोंगर यांमधून न अडकता पार निघून जातो, जणू काही आकाशातून जात असावा; पाण्यात जसे डुबकी मारावी व वर यावे, तसेच तो जमिनीमध्येही करतो; जमिनीवर चालल्याप्रमाणे तो पाण्यावरूनही न बुडता चालतो; पंख असलेला पक्षी जसा आकाशात उडतो, तसा तो आकाशात मांडी घालून (पद्मासनात) संचार करतो; एवढ्या मोठ्या ऋद्धीने व प्रभावाने युक्त असलेल्या या चंद्र आणि सूर्याला तो हाताने स्पर्श करतो व कुरवाळतो; अगदी ब्रह्मलोकापर्यंत तो आपल्या शरीरावर नियंत्रण ठेवतो (शरीराने संचार करतो).’ ब्राह्मणा, याला ऋद्धि-प्रातिहार्य असे म्हणतात.”

‘‘Katamañca, brāhmaṇa, ādesanāpāṭihāriyaṃ? Idha, brāhmaṇa, ekacco nimittena ādisati – ‘evampi te mano, itthampi te mano, itipi te citta’nti. So bahuṃ cepi ādisati tatheva taṃ hoti, no aññathā.

“आणि ब्राह्मणा, आदेशना-प्रातिहार्य कोणते? येथे, ब्राह्मणा, एखादी व्यक्ती एखाद्या चिन्हावरून (निमित्तावरून) सांगते – ‘तुझे मन असे आहे, तुझे मन या प्रकारचे आहे, तुझे चित्त असे विचार करत आहे.’ त्याने कितीही गोष्टी सांगितल्या तरी त्या तशाच घडतात, अन्यथा नाही.”

‘‘Idha [Pg.171] pana, brāhmaṇa, ekacco na heva kho nimittena ādisati, api ca kho manussānaṃ vā amanussānaṃ vā devatānaṃ vā saddaṃ sutvā ādisati – ‘evampi te mano, itthampi te mano, itipi te citta’nti. So bahuṃ cepi ādisati tatheva taṃ hoti, no aññathā.

“परंतु ब्राह्मणा, येथे एखादी व्यक्ती चिन्हावरून सांगत नाही, तर मनुष्य, अमनुष्य (यक्ष-पिशाच इत्यादी) किंवा देवतांचे आवाज ऐकून सांगते – ‘तुझे मन असे आहे, तुझे मन या प्रकारचे आहे, तुझे चित्त असे विचार करत आहे.’ त्याने कितीही गोष्टी सांगितल्या तरी त्या तशाच घडतात, अन्यथा नाही.”

‘‘Idha pana, brāhmaṇa, ekacco na heva kho nimittena ādisati napi manussānaṃ vā amanussānaṃ vā devatānaṃ vā saddaṃ sutvā ādisati, api ca kho vitakkayato vicārayato vitakkavipphārasaddaṃ sutvā ādisati – ‘evampi te mano, itthampi te mano, itipi te citta’nti. So bahuṃ cepi ādisati tatheva taṃ hoti, no aññathā.

“परंतु ब्राह्मणा, येथे एखादी व्यक्ती चिन्हावरून सांगत नाही, किंवा मनुष्य, अमनुष्य अथवा देवतांचे आवाज ऐकूनही सांगत नाही; तर विचार व चिंतन करणाऱ्या व्यक्तीच्या विचारांच्या कंपनांचा (प्रसारणाचा) आवाज ऐकून सांगते – ‘तुझे मन असे आहे, तुझे मन या प्रकारचे आहे, तुझे चित्त असे विचार करत आहे.’ त्याने कितीही गोष्टी सांगितल्या तरी त्या तशाच घडतात, अन्यथा नाही.”

‘‘Idha pana, brāhmaṇa, ekacco na heva kho nimittena ādisati, napi manussānaṃ vā amanussānaṃ vā devatānaṃ vā saddaṃ sutvā ādisati, napi vitakkayato vicārayato vitakkavipphārasaddaṃ sutvā ādisati, api ca kho avitakkaṃ avicāraṃ samādhiṃ samāpannassa cetasā ceto paricca pajānāti – ‘yathā imassa bhoto manosaṅkhārā paṇihitā imassa cittassa anantarā amuṃ nāma vitakkaṃ vitakkessatī’ti. So bahuṃ cepi ādisati tatheva taṃ hoti, no aññathā. Idaṃ vuccati, brāhmaṇa, ādesanāpāṭihāriyaṃ.

“परंतु ब्राह्मणा, येथे एखादी व्यक्ती चिन्हावरून सांगत नाही, किंवा मनुष्य, अमनुष्य अथवा देवतांचे आवाज ऐकूनही सांगत नाही, किंवा विचार व चिंतन करणाऱ्या व्यक्तीच्या विचारांच्या कंपनांचा आवाज ऐकूनही सांगत नाही; तर विचार आणि चिंतन नसलेल्या (अवितर्क-अविचार) समाधीमध्ये लीन असलेल्या व्यक्तीच्या चित्ताला आपल्या चित्ताने जाणून घेऊन समजते – ‘या आदरणीय व्यक्तीचे मनोसंस्कार ज्या प्रकारे एकाग्र झाले आहेत, त्यावरून या चित्तानंतर लगेचच ते अशा प्रकारचा विचार करतील.’ त्याने कितीही गोष्टी सांगितल्या तरी त्या तशाच घडतात, अन्यथा नाही. ब्राह्मणा, याला आदेशना-प्रातिहार्य असे म्हणतात.”

‘‘Katamañca, brāhmaṇa, anusāsanīpāṭihāriyaṃ? Idha, brāhmaṇa, ekacco evamanusāsati – ‘evaṃ vitakketha, mā evaṃ vitakkayittha; evaṃ manasi karotha, mā evaṃ manasākattha; idaṃ pajahatha, idaṃ upasampajja viharathā’ti. Idaṃ vuccati, brāhmaṇa, anusāsanīpāṭihāriyaṃ. Imāni kho, brāhmaṇa, tīṇi pāṭihāriyāni. Imesaṃ te, brāhmaṇa, tiṇṇaṃ pāṭihāriyānaṃ katamaṃ pāṭihāriyaṃ khamati abhikkantatarañca paṇītatarañcā’’ti?

“आणि ब्राह्मणा, अनुशासनी-प्रातिहार्य कोणते? येथे, ब्राह्मणा, एखादी व्यक्ती असा उपदेश करते – ‘असा विचार करा, असा विचार करू नका; मनात असा विचार आणा (असे मनसिकार करा), मनात तसा विचार आणू नका; याचा त्याग करा, हे प्राप्त करून घेऊन यातच विहार करा.’ ब्राह्मणा, याला अनुशासनी-प्रातिहार्य असे म्हणतात. ब्राह्मणा, ही ती तीन प्रातिहार्ये आहेत. या तीन प्रातिहार्यांपैकी कोणते प्रातिहार्य तुला अधिक सुंदर आणि अधिक श्रेष्ठ वाटते?”

‘‘Tatra, bho gotama, yadidaṃ pāṭihāriyaṃ idhekacco anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhoti…pe… yāva brāhmalokāpi kāyena vasaṃ vatteti, idaṃ, bho gotama, pāṭihāriyaṃ yova naṃ karoti sova naṃ paṭisaṃvedeti, yova naṃ karoti tasseva taṃ hoti. Idaṃ me, bho gotama, pāṭihāriyaṃ māyāsahadhammarūpaṃ viya khāyati.

“हे गोतमा, यापैकी जे प्रातिहार्य आहे, ज्यामध्ये एखादी व्यक्ती विविध प्रकारच्या ऋद्धींचा अनुभव घेते... अगदी ब्रह्मलोकापर्यंत शरीराने संचार करते; हे गोतमा, हे प्रातिहार्य जो करतो त्यालाच त्याचा अनुभव येतो, आणि जो करतो त्याच्यासाठीच ते घडते. हे गोतमा, हे प्रातिहार्य मला एखाद्या जादुई खेळासारखे (इंद्रजालासारखे) वाटते.”

‘‘Yampidaṃ[Pg.172], bho gotama, pāṭihāriyaṃ idhekacco nimittena ādisati – ‘evampi te mano, itthampi te mano, itipi te citta’nti, so bahuṃ cepi ādisati tatheva taṃ hoti, no aññathā. Idha pana, bho gotama, ekacco na heva kho nimittena ādisati, api ca kho manussānaṃ vā amanussānaṃ vā devatānaṃ vā saddaṃ sutvā ādisati…pe… napi manussānaṃ vā amanussānaṃ vā devatānaṃ vā saddaṃ sutvā ādisati, api ca kho vitakkayato vicārayato vitakkavipphārasaddaṃ sutvā ādisati…pe… napi vitakkayato vicārayato vitakkavipphārasaddaṃ sutvā ādisati, api ca kho avitakkaṃ avicāraṃ samādhiṃ samāpannassa cetasā ceto paricca pajānāti – ‘yathā imassa bhoto manosaṅkhārā paṇihitā imassa cittassa anantarā amhaṃ nāma vitakkaṃ vitakkessatī’ti, so bahuṃ cepi ādisati tatheva taṃ hoti, no aññathā. Idampi, bho gotama, pāṭihāriyaṃ yova naṃ karoti sova naṃ paṭisaṃvedeti, yova naṃ karoti tasseva taṃ hoti. Idampi me, bho gotama, pāṭihāriyaṃ māyāsahadhammarūpaṃ viya khāyati.

हे गौतम, जे हे प्रातिहार्य आहे, ज्यात एखादी व्यक्ती लक्षणांवरून (निमित्ताने) भाकीत करते की—'तुझे मन असे आहे, तुझे मन या प्रकारे आहे, तुझे चित्त असे आहे.' तो जरी पुष्कळ भाकीत करत असला, तरी ते तसेच घडते, अन्यथा नाही. परंतु, हे गौतम, येथे काही व्यक्ती लक्षणांवरून भाकीत करत नाहीत, तर मनुष्य, अमणुष्य किंवा देवतांचे आवाज ऐकून भाकीत करतात... किंवा मनुष्य, अमणुष्य किंवा देवतांचे आवाज ऐकूनही भाकीत करत नाहीत, तर विचार आणि चिंतन करणाऱ्या व्यक्तीच्या विचारांच्या प्रसाराचा (वितक्कविप्फार) आवाज ऐकून भाकीत करतात... किंवा विचार आणि चिंतन करणाऱ्या व्यक्तीच्या विचारांच्या प्रसाराचा आवाज ऐकूनही भाकीत करत नाहीत, तर विचाररहित आणि चिंतनविरहित (अवितक्क-अविचार) समाधीमध्ये लीन असलेल्या व्यक्तीच्या चित्ताला आपल्या चित्ताने जाणून घेतात की—'या पूज्य व्यक्तीचे मनोसंस्कार ज्या प्रकारे प्रस्थापित आहेत, त्यावरून या चित्तानंतर लगेचच ते या नावाचा विचार करतील.' तो जरी पुष्कळ भाकीत करत असला, तरी ते तसेच घडते, अन्यथा नाही. हे गौतम, हे प्रातिहार्य देखील जो करतो तोच त्याचा अनुभव घेतो, जो करतो त्यालाच ते प्राप्त होते. हे गौतम, हे प्रातिहार्य मला एखाद्या जादुई खेळासारखे (माया) वाटते.

‘‘Yañca kho idaṃ, bho gotama, pāṭihāriyaṃ idhekacco evaṃ anusāsati – ‘evaṃ vitakketha, mā evaṃ vitakkayittha; evaṃ manasi karotha, mā evaṃ manasākattha; idaṃ pajahatha, idaṃ upasampajja viharathā’ti. Idameva, bho gotama, pāṭihāriyaṃ khamati imesaṃ tiṇṇaṃ pāṭihāriyānaṃ abhikkantatarañca paṇītatarañca.

परंतु, हे गौतम, जे हे प्रातिहार्य आहे, ज्यात एखादी व्यक्ती असा उपदेश करते की—'असा विचार करा, असा विचार करू नका; असे मनन करा, असे मनन करू नका; याचा त्याग करा, यात उपसंपन्न होऊन विहार करा.' हे गौतम, या तीन प्रातिहार्यांपैकी हेच प्रातिहार्य मला अधिक उत्तम आणि अधिक श्रेष्ठ वाटते.

‘‘Acchariyaṃ, bho gotama, abbhutaṃ, bho gotama! Yāvasubhāsitamidaṃ bhotā gotamena imehi ca mayaṃ tīhi pāṭihāriyehi samannāgataṃ bhavantaṃ gotamaṃ dhārema. Bhavañhi gotamo anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhoti…pe… yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vatteti, bhavañhi gotamo avitakkaṃ avicāraṃ samādhiṃ samāpannassa cetasā ceto paricca pajānāti – ‘yathā imassa bhoto manosaṅkhārā paṇihitā imassa cittassa anantarā amuṃ nāma vitakkaṃ vitakkessatī’ti. Bhavañhi gotamo evamanusāsati – ‘evaṃ vitakketha, mā evaṃ vitakkayittha; evaṃ manasi karotha, mā evaṃ manasākattha; idaṃ pajahatha, idaṃ upasampajja viharathā’’’ti.

आश्चर्यकारक आहे, हे गौतम! अद्भुत आहे, हे गौतम! पूज्य गौतमांनी हे किती सुभाषित आहे! आम्ही पूज्य गौतमांना या तिन्ही प्रातिहार्यांनी युक्त मानतो. कारण पूज्य गौतम अनेक प्रकारच्या ऋद्धींचा अनुभव घेतात... अगदी ब्रह्मलोकापर्यंत शरीराने वश करतात. पूज्य गौतम विचाररहित आणि चिंतनविरहित समाधीमध्ये लीन असलेल्या व्यक्तीच्या चित्ताला आपल्या चित्ताने जाणून घेतात की—'या पूज्य व्यक्तीचे मनोसंस्कार ज्या प्रकारे प्रस्थापित आहेत, त्यावरून या चित्तानंतर लगेचच ते या नावाचा विचार करतील.' आणि पूज्य गौतम असा उपदेश करतात की—'असा विचार करा, असा विचार करू नका; असे मनन करा, असे मनन करू नका; याचा त्याग करा, यात उपसंपन्न होऊन विहार करा.'

‘‘Addhā [Pg.173] kho tyāhaṃ, brāhmaṇa, āsajja upanīya vācā bhāsitā; api ca tyāhaṃ byākarissāmi. Ahañhi, brāhmaṇa, anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhomi…pe… yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vattemi. Ahañhi, brāhmaṇa, avitakkaṃ avicāraṃ samādhiṃ samāpannassa cetasā ceto paricca pajānāmi – ‘yathā imassa bhoto manosaṅkhārā paṇihitā, imassa cittassa anantarā amuṃ nāma vitakkaṃ vitakkessatī’ti. Ahañhi, brāhmaṇa, evamanusāsāmi – ‘evaṃ vitakketha, mā evaṃ vitakkayittha; evaṃ manasi karotha, mā evaṃ manasākattha; idaṃ pajahatha, idaṃ upasampajja viharathā’’’ti.

नक्कीच, हे ब्राह्मणा, तू माझ्या गुणांना स्पर्श करून आणि जवळ आणून हे शब्द बोलला आहेस; तरीही मी तुला याचे उत्तर देईन. मी, हे ब्राह्मणा, अनेक प्रकारच्या ऋद्धींचा अनुभव घेतो... अगदी ब्रह्मलोकापर्यंत शरीराने वश करतो. मी, हे ब्राह्मणा, विचाररहित आणि चिंतनविरहित समाधीमध्ये लीन असलेल्या व्यक्तीच्या चित्ताला आपल्या चित्ताने जाणून घेतो की—'या पूज्य व्यक्तीचे मनोसंस्कार ज्या प्रकारे प्रस्थापित आहेत, त्यावरून या चित्तानंतर लगेचच ते या नावाचा विचार करतील.' आणि मी, हे ब्राह्मणा, असा उपदेश करतो की—'असा विचार करा, असा विचार करू नका; असे मनन करा, असे मनन करू नका; याचा त्याग करा, यात उपसंपन्न होऊन विहार करा.'

‘‘Atthi pana, bho gotama, añño ekabhikkhupi yo imehi tīhi pāṭihāriyehi samannāgato, aññatra bhotā gotamenā’’ti? ‘‘Na kho, brāhmaṇa, ekaṃyeva sataṃ na dve satāni na tīṇi satāni na cattāri satāni na pañca satāni, atha kho bhiyyova, ye bhikkhū imehi tīhi pāṭihāriyehi samannāgatā’’ti. ‘‘Kahaṃ pana, bho gotama, etarahi te bhikkhū viharantī’’ti? ‘‘Imasmiṃyeva kho, brāhmaṇa, bhikkhusaṅghe’’ti.

"पण, हे गौतम, पूज्य गौतमांशिवाय असा दुसरा एकही भिक्खू आहे का, जो या तिन्ही प्रातिहार्यांनी युक्त आहे?" "हे ब्राह्मणा, केवळ शंभरच नव्हे, दोनशे नव्हे, तीनशे नव्हे, चारशे नव्हे, पाचशे नव्हे, तर त्याहूनही अधिक भिक्खू आहेत जे या तिन्ही प्रातिहार्यांनी युक्त आहेत." "पण, हे गौतम, सध्या ते भिक्खू कोठे विहार करत आहेत?" "हे ब्राह्मणा, याच भिक्खू संघामध्ये."

‘‘Abhikkantaṃ, bho gotama, abhikkantaṃ, bho gotama! Seyyathāpi bho gotama, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya – ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti, evamevaṃ bhotā gotamena anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāmi, dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. Dasamaṃ.

"अतिशय सुंदर, हे गौतम! अतिशय सुंदर, हे गौतम! ज्याप्रमाणे, हे गौतम, उपडा ठेवलेला घडा उताणा करावा, झाकलेले उघडे करावे, वाट चुकलेल्याला वाट दाखवावी किंवा अंधारात तेलाचा दिवा धरावा—जेणेकरून डोळस व्यक्तींना रूपे दिसू शकतील, त्याचप्रमाणे पूज्य गौतमांनी अनेक मार्गांनी धम्म प्रकाशित केला आहे. मी पूज्य गौतमांना, धम्माला आणि भिक्खू संघाला शरण जातो. पूज्य गौतमांनी मला आजपासून जन्मभर शरण आलेला उपासक म्हणून स्वीकारावे." दहावे सूत्र समाप्त.

Brāhmaṇavaggo paṭhamo.

पहिला ब्राह्मणवर्ग समाप्त.

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) —

Dve brāhmaṇā caññataro, paribbājakena nibbutaṃ;

Palokavaccho tikaṇṇo, soṇi saṅgāravena cāti.

दोन ब्राह्मण आणि दुसरा एक, परिव्राजक, निब्बान, प्रलोक, वच्छ, तिकण्ण, सोणी आणि संगारव.

(7) 2. Mahāvaggo

(७) २. महावर्ग

1. Titthāyatanādisuttaṃ

१. तित्थायतन सूत्र

62. ‘‘Tīṇimāni[Pg.174], bhikkhave, titthāyatanāni yāni paṇḍitehi samanuyuñjiyamānāni samanugāhiyamānāni samanubhāsiyamānāni parampi gantvā akiriyāya saṇṭhahanti. Katamāni tīṇi? Santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘yaṃ kiñcāyaṃ purisapuggalo paṭisaṃvedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā sabbaṃ taṃ pubbekatahetū’ti. Santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘yaṃ kiñcāyaṃ purisapuggalo paṭisaṃvedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā sabbaṃ taṃ issaranimmānahetū’ti. Santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘yaṃ kiñcāyaṃ purisapuggalo paṭisaṃvedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā sabbaṃ taṃ ahetuappaccayā’’’ti.

६२. "भिक्खूंनो, ही तीन चुकीची मते (तित्थायतने) आहेत, ज्यांची विद्वानांनी चौकशी केली असता, सखोल तपासणी केली असता आणि चर्चा केली असता, ती शेवटी अक्रियतेमध्येच (काहीही न करण्याच्या सिद्धांतात) पर्यवसित होतात. ती तीन कोणती? भिक्खूंनो, काही श्रमण आणि ब्राह्मण असे मानणारे व अशा दृष्टीचे आहेत की—'हा मनुष्य जे काही सुख, दुःख किंवा अदुःख-असुख (उपेक्षा) अनुभवतो, ते सर्व पूर्वकर्माच्या प्रभावामुळे (पुब्बेकतहेतु) असते.' भिक्खूंनो, काही श्रमण आणि ब्राह्मण असे मानणारे व अशा दृष्टीचे आहेत की—'हा मनुष्य जे काही सुख, दुःख किंवा अदुःख-असुख अनुभवतो, ते सर्व ईश्वराच्या निर्मितीमुळे (इस्सरनिम्मानहेतु) असते.' भिक्खूंनो, काही श्रमण आणि ब्राह्मण असे मानणारे व अशा दृष्टीचे आहेत की—'हा मनुष्य जे काही सुख, दुःख किंवा अदुःख-असुख अनुभवतो, ते सर्व कोणत्याही कारणाशिवाय आणि प्रत्ययाशिवाय (अहेतु-अप्रत्यय) असते.'"

‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘yaṃ kiñcāyaṃ purisapuggalo paṭisaṃvedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā sabbaṃ taṃ pubbekatahetū’ti, tyāhaṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadāmi – ‘saccaṃ kira tumhe āyasmanto evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – yaṃ kiñcāyaṃ purisapuggalo paṭisaṃvedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā sabbaṃ taṃ pubbekatahetū’ti? Te ca me evaṃ puṭṭhā ‘āmā’ti paṭijānanti. Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘tenahāyasmanto pāṇātipātino bhavissanti pubbekatahetu, adinnādāyino bhavissanti pubbekatahetu, abrahmacārino bhavissanti pubbekatahetu, musāvādino bhavissanti pubbekatahetu, pisuṇavācā bhavissanti pubbekatahetu, pharusavācā bhavissanti pubbekatahetu, samphappalāpino bhavissanti pubbekatahetu, abhijjhāluno bhavissanti pubbekatahetu, byāpannacittā bhavissanti pubbekatahetu, micchādiṭṭhikā bhavissanti pubbekatahetu’’’.

“भिक्खूहो, त्या श्रमण-ब्राह्मणांपैकी जे असे प्रतिपादन करणारे व अशी दृष्टी बाळगणारे आहेत की—'हा मनुष्यप्राणी जे काही सुख, दुःख किंवा अदुःख-असुख (सुखही नाही आणि दुःखही नाही अशी वेदना) अनुभवतो, ते सर्व पूर्वकृत कर्माच्या हेतूमुळेच असते'; त्यांच्याजवळ जाऊन मी त्यांना असे विचारतो—'आयुष्यमानांनो, हे खरे आहे काय की तुम्ही असे प्रतिपादन करणारे व अशी दृष्टी बाळगणारे आहात की—हा मनुष्यप्राणी जे काही सुख, दुःख किंवा अदुःख-असुख वेदन अनुभवतो, ते सर्व पूर्वकृत कर्माच्या हेतूमुळेच असते?' माझ्याकडून असे विचारले असता ते 'होय' असे मान्य करतात. तेव्हा मी त्यांना असे म्हणतो—'आयुष्यमानांनो, जर असे असेल, तर मग लोक प्राणातिपाती (जीवहत्या करणारे) बनतील ते पूर्वकृत कर्माच्या हेतूमुळेच; अदत्तादायी (चोरी करणारे) बनतील ते पूर्वकृत कर्माच्या हेतूमुळेच; अब्रह्मचारी बनतील ते पूर्वकृत कर्माच्या हेतूमुळेच; मुसावादी (असत्य बोलणारे) बनतील ते पूर्वकृत कर्माच्या हेतूमुळेच; पिसुणावाचा बोलणारे (चहाडी करणारे) बनतील ते पूर्वकृत कर्माच्या हेतूमुळेच; फरुसावाचा बोलणारे (कठोर बोलणारे) बनतील ते पूर्वकृत कर्माच्या हेतूमुळेच; सम्फप्पलापी (व्यर्थ बडबड करणारे) बनतील ते पूर्वकृत कर्माच्या हेतूमुळेच; अभिज्झालू (लोभी) बनतील ते पूर्वकृत कर्माच्या हेतूमुळेच; व्यापन्नचित्त (द्वेषयुक्त मनाचे) बनतील ते पूर्वकृत कर्माच्या हेतूमुळेच; आणि मिच्छादिट्ठिक (मिथ्यादृष्टी बाळगणारे) बनतील ते पूर्वकृत कर्माच्या हेतूमुळेच.'”

‘‘Pubbekataṃ kho pana, bhikkhave, sārato paccāgacchataṃ na hoti chando vā vāyāmo vā idaṃ vā karaṇīyaṃ idaṃ vā akaraṇīyanti. Iti karaṇīyākaraṇīye kho pana saccato thetato anupalabbhiyamāne muṭṭhassatīnaṃ anārakkhānaṃ viharataṃ na hoti paccattaṃ sahadhammiko samaṇavādo[Pg.175]. Ayaṃ kho me, bhikkhave, tesu samaṇabrāhmaṇesu evaṃvādīsu evaṃdiṭṭhīsu paṭhamo sahadhammiko niggaho hoti.

“परंतु भिक्खूहो, जे पूर्वकृत कर्मालाच अंतिम सत्य (सार) मानून त्यालाच चिकटून राहतात, त्यांच्यामध्ये 'हे केले पाहिजे' किंवा 'हे केले नाही पाहिजे' अशी कोणतीही इच्छा (छंद) या प्रयत्न (व्यायाम) उरत नाही. अशा प्रकारे, काय करावे आणि काय करू नये हे सत्य व निश्चित स्वरूपात समजू न शकल्यामुळे, स्मृती गमावलेले (मुट्ठस्सती) आणि इंद्रियांचे रक्षण न करता जगणारे लोक स्वतःसाठी कोणताही सहेतुक श्रमणवाद (श्रमण असण्याचा दावा) सिद्ध करू शकत नाहीत. भिक्खूहो, अशा प्रकारचे प्रतिपादन करणाऱ्या आणि अशी दृष्टी बाळगणाऱ्या श्रमण-ब्राह्मणांचे माझ्याकडून केलेले हे पहिले सहेतुक खंडन (निग्रह) आहे.”

‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘yaṃ kiñcāyaṃ purisapuggalo paṭisaṃvedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā sabbaṃ taṃ issaranimmānahetū’ti, tyāhaṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadāmi – ‘saccaṃ kira tumhe āyasmanto evaṃvādino evadiṭṭhino – yaṃ kiñcāyaṃ purisapuggalo paṭisaṃvedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā sabbaṃ taṃ issaranimmānahetū’ti? Te ca me evaṃ puṭṭhā ‘āmā’ti paṭijānanti. Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘tenahāyasmanto pāṇātipātino bhavissanti issaranimmānahetu, adinnādāyino bhavissanti issaranimmānahetu, abrahmacārino bhavissanti issaranimmānahetu, musāvādino bhavissanti issaranimmānahetu, pisuṇavācā bhavissanti issaranimmānahetu, pharusavācā bhavissanti issaranimmānahetu, samphappalāpino bhavissanti issaranimmānahetu, abhijjhāluno bhavissanti issaranimmānahetu, byāpannacittā bhavissanti issaranimmānahetu, micchādiṭṭhikā bhavissanti issaranimmānahetu’’’.

“भिक्खूहो, त्या श्रमण-ब्राह्मणांपैकी जे असे प्रतिपादन करणारे व अशी दृष्टी बाळगणारे आहेत की—'हा मनुष्यप्राणी जे काही सुख, दुःख किंवा अदुःख-असुख वेदन अनुभवतो, ते सर्व ईश्वराच्या निर्मितीमुळे (ईश्वरनिर्मितीच्या हेतूमुळे) असते'; त्यांच्याजवळ जाऊन मी त्यांना असे विचारतो—'आयुष्यमानांनो, हे खरे आहे काय की तुम्ही असे प्रतिपादन करणारे व अशी दृष्टी बाळगणारे आहात की—हा मनुष्यप्राणी जे काही सुख, दुःख किंवा अदुःख-असुख वेदन अनुभवतो, ते सर्व ईश्वराच्या निर्मितीमुळेच असते?' माझ्याकडून असे विचारले असता ते 'होय' असे मान्य करतात. तेव्हा मी त्यांना असे म्हणतो—'आयुष्यमानांनो, जर असे असेल, तर मग लोक प्राणातिपाती (जीवहत्या करणारे) बनतील ते ईश्वराच्या निर्मितीमुळेच; अदत्तादायी (चोरी करणारे) बनतील ते ईश्वराच्या निर्मितीमुळेच; अब्रह्मचारी बनतील ते ईश्वराच्या निर्मितीमुळेच; मुसावादी (असत्य बोलणारे) बनतील ते ईश्वराच्या निर्मितीमुळेच; पिसुणावाचा बोलणारे (चहाडी करणारे) बनतील ते ईश्वराच्या निर्मितीमुळेच; फरुसावाचा बोलणारे (कठोर बोलणारे) बनतील ते ईश्वराच्या निर्मितीमुळेच; सम्फप्पलापी (व्यर्थ बडबड करणारे) बनतील ते ईश्वराच्या निर्मितीमुळेच; अभिज्झालू (लोभी) बनतील ते ईश्वराच्या निर्मितीमुळेच; व्यापन्नचित्त (द्वेषयुक्त मनाचे) बनतील ते ईश्वराच्या निर्मितीमुळेच; आणि मिच्छादिट्ठिक (मिथ्यादृष्टी बाळगणारे) बनतील ते ईश्वराच्या निर्मितीमुळेच.'”

‘‘Issaranimmānaṃ kho pana, bhikkhave, sārato paccāgacchataṃ na hoti chando vā vāyāmo vā idaṃ vā karaṇīyaṃ idaṃ vā akaraṇīyanti. Iti karaṇīyākaraṇīye kho pana saccato thetato anupalabbhiyamāne muṭṭhassatīnaṃ anārakkhānaṃ viharataṃ na hoti paccattaṃ sahadhammiko samaṇavādo. Ayaṃ kho me, bhikkhave, tesu samaṇabrāhmaṇesu evaṃvādīsu evaṃdiṭṭhīsu dutiyo sahadhammiko niggaho hoti.

“परंतु भिक्खूहो, जे ईश्वराच्या निर्मितीलाच अंतिम सत्य (सार) मानून त्यालाच चिकटून राहतात, त्यांच्यामध्ये 'हे केले पाहिजे' किंवा 'हे केले नाही पाहिजे' अशी कोणतीही इच्छा (छंद) या प्रयत्न (व्यायाम) उरत नाही. अशा प्रकारे, काय करावे आणि काय करू नये हे सत्य व निश्चित स्वरूपात समजू न शकल्यामुळे, स्मृती गमावलेले आणि इंद्रियांचे रक्षण न करता जगणारे लोक स्वतःसाठी कोणताही सहेतुक श्रमणवाद सिद्ध करू शकत नाहीत. भिक्खूहो, अशा प्रकारचे प्रतिपादन करणाऱ्या आणि अशी दृष्टी बाळगणाऱ्या श्रमण-ब्राह्मणांचे माझ्याकडून केलेले हे दुसरे सहेतुक खंडन (निग्रह) आहे.”

‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘yaṃ kiṃ cāyaṃ purisapuggalo paṭisaṃvedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā sabbaṃ taṃ ahetuappaccayā’ti, tyāhaṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadāmi – ‘saccaṃ kira tumhe āyasmanto evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – yaṃ kiṃ cāyaṃ purisapuggalo paṭisaṃvedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā sabbaṃ taṃ ahetuappaccayā’ti? Te ca me evaṃ puṭṭhā ‘āmā’ti paṭijānanti. Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘tenahāyasmanto pāṇātipātino bhavissanti ahetuappaccayā…pe… micchādiṭṭhikā bhavissanti ahetuappaccayā’’’.

“भिक्खूहो, त्या श्रमण-ब्राह्मणांपैकी जे असे प्रतिपादन करणारे व अशी दृष्टी बाळगणारे आहेत की—'हा मनुष्यप्राणी जे काही सुख, दुःख किंवा अदुःख-असुख वेदन अनुभवतो, ते सर्व अहेतू आणि अप्रत्यय (कोणत्याही कारणाशिवाय व प्रत्ययाशिवाय) असते'; त्यांच्याजवळ जाऊन मी त्यांना असे विचारतो—'आयुष्यमानांनो, हे खरे आहे काय की तुम्ही असे प्रतिपादन करणारे व अशी दृष्टी बाळगणारे आहात की—हा मनुष्यप्राणी जे काही सुख, दुःख किंवा अदुःख-असुख वेदन अनुभवतो, ते सर्व अहेतू आणि अप्रत्यय असते?' माझ्याकडून असे विचारले असता ते 'होय' असे मान्य करतात. तेव्हा मी त्यांना असे म्हणतो—'आयुष्यमानांनो, जर असे असेल, तर मग लोक प्राणातिपाती (जीवहत्या करणारे) बनतील ते कोणत्याही कारणाशिवाय व प्रत्ययाशिवायच... आणि मिच्छादिट्ठिक (मिथ्यादृष्टी बाळगणारे) बनतील ते कोणत्याही कारणाशिवाय व प्रत्ययाशिवायच.'”

‘‘Ahetuappaccayaṃ [Pg.176] kho pana, bhikkhave, sārato paccāgacchataṃ na hoti chando vā vāyāmo vā idaṃ vā karaṇīyaṃ idaṃ vā akaraṇīyanti. Iti karaṇīyākaraṇīye kho pana saccato thetato anupalabbhiyamāne muṭṭhassatīnaṃ anārakkhānaṃ viharataṃ na hoti paccattaṃ sahadhammiko samaṇavādo. Ayaṃ kho me, bhikkhave, tesu samaṇabrāhmaṇesu evaṃvādīsu evaṃdiṭṭhīsu tatiyo sahadhammiko niggaho hoti.

“परंतु भिक्खूहो, जे अहेतुकता आणि अप्रत्ययता (कारणाचा अभाव) यालाच अंतिम सत्य (सार) मानून त्यालाच चिकटून राहतात, त्यांच्यामध्ये 'हे केले पाहिजे' किंवा 'हे केले नाही पाहिजे' अशी कोणतीही इच्छा (छंद) या प्रयत्न (व्यायाम) उरत नाही. अशा प्रकारे, काय करावे आणि काय करू नये हे सत्य व निश्चित स्वरूपात समजू न शकल्यामुळे, स्मृती गमावलेले आणि इंद्रियांचे रक्षण न करता जगणारे लोक स्वतःसाठी कोणताही सहेतुक श्रमणवाद सिद्ध करू शकत नाहीत. भिक्खूहो, अशा प्रकारचे प्रतिपादन करणाऱ्या आणि अशी दृष्टी बाळगणाऱ्या श्रमण-ब्राह्मणांचे माझ्याकडून केलेले हे तिसरे सहेतुक खंडन (निग्रह) आहे.”

‘‘Imāni kho, bhikkhave, tīṇi titthāyatanāni yāni paṇḍitehi samanuyuñjiyamānāni samanugāhiyamānāni samanubhāsiyamānāni parampi gantvā akiriyāya saṇṭhahanti.

“भिक्खूहो, ही ती तीन तीर्थायतने (पाखंडी मते) आहेत, ज्यांची विद्वानांनी चौकशी केली असता, सखोल तपासणी केली असता आणि चर्चा केली असता, ती शेवटी अक्रियतेमध्येच (काहीही न करण्याच्या सिद्धांतात) जाऊन स्थिरावतात.”

‘‘Ayaṃ kho pana, bhikkhave, mayā dhammo desito aniggahito asaṃkiliṭṭho anupavajjo appaṭikuṭṭho samaṇehi brāhmaṇehi viññūhi. Katamo ca, bhikkhave, mayā dhammo desito aniggahito asaṃkiliṭṭho anupavajjo appaṭikuṭṭho samaṇehi brāhmaṇehi viññūhi? Imā cha dhātuyoti, bhikkhave, mayā dhammo desito aniggahito asaṃkiliṭṭho anupavajjo appaṭikuṭṭho samaṇehi brāhmaṇehi viññūhi. Imāni cha phassāyatanānīti, bhikkhave, mayā dhammo desito aniggahito asaṃkiliṭṭho anupavajjo appaṭikuṭṭho samaṇehi brāhmaṇehi viññūhi. Ime aṭṭhārasa manopavicārāti, bhikkhave, mayā dhammo desito aniggahito asaṃkiliṭṭho anupavajjo appaṭikuṭṭho samaṇehi brāhmaṇehi viññūhi. Imāni cattāri ariyasaccānīti, bhikkhave, mayā dhammo desito aniggahito asaṃkiliṭṭho anupavajjo appaṭikuṭṭho samaṇehi brāhmaṇehi viññūhi.

“परंतु भिक्खूहो, माझ्याद्वारे उपदेशिलेला हा धम्म असा आहे की जो बुद्धिमान श्रमण आणि ब्राह्मणांद्वारे खंडित न केला जाणारा (अनिग्रहित), कलंकित न केला जाणारा (असंक्लिष्ट), दोष न ठेवला जाणारा (अनुपवज्ज) आणि निंदा न केला जाणारा (अप्पटिकुट्ठ) आहे. आणि भिक्खूहो, माझ्याद्वारे उपदेशिलेला तो धम्म कोणता आहे, जो बुद्धिमान श्रमण आणि ब्राह्मणांद्वारे खंडित न केला जाणारा, कलंकित न केला जाणारा, दोष न ठेवला जाणारा आणि निंदा न केला जाणारा आहे? 'या सहा धातू आहेत'—भिक्खूहो, माझ्याद्वारे उपदेशिलेला हा धम्म बुद्धिमान श्रमण आणि ब्राह्मणांद्वारे खंडित न केला जाणारा, कलंकित न केला जाणारा, दोष न ठेवला जाणारा आणि निंदा न केला जाणारा आहे. 'ही सहा फस्सायतने (स्पर्शायतने) आहेत'—भिक्खूहो, माझ्याद्वारे उपदेशिलेला हा धम्म बुद्धिमान श्रमण आणि ब्राह्मणांद्वारे खंडित न केला जाणारा, कलंकित न केला जाणारा, दोष न ठेवला जाणारा आणि निंदा न केला जाणारा आहे. 'हे अठरा मनोपविचार आहेत'—भिक्खूहो, माझ्याद्वारे उपदेशिलेला हा धम्म बुद्धिमान श्रमण आणि ब्राह्मणांद्वारे खंडित न केला जाणारा, कलंकित न केला जाणारा, दोष न ठेवला जाणारा आणि निंदा न केला जाणारा आहे. 'ही चार आर्यसत्ये आहेत'—भिक्खूहो, माझ्याद्वारे उपदेशिलेला हा धम्म बुद्धिमान श्रमण आणि ब्राह्मणांद्वारे खंडित न केला जाणारा, कलंकित न केला जाणारा, दोष न ठेवला जाणारा आणि निंदा न केला जाणारा आहे.”

‘‘Imā cha dhātuyoti, bhikkhave, mayā dhammo desito aniggahito asaṃkiliṭṭho anupavajjo appaṭikuṭṭho samaṇehi brāhmaṇehi viññūhīti. Iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Chayimā, bhikkhave, dhātuyo – pathavīdhātu, āpodhātu, tejodhātu, vāyodhātu, ākāsadhātu, viññāṇadhātu. Imā cha dhātuyoti, bhikkhave, mayā dhammo desito aniggahito asaṃkiliṭṭho anupavajjo appaṭikuṭṭho samaṇehi brāhmaṇehi viññūhīti. Iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

"हे भिक्खूंनो, 'ह्या सहा धातू आहेत' असा माझ्याद्वारे उपदेशिला गेलेला धम्म बुद्धिमान श्रमण आणि ब्राह्मणांद्वारे खंडित न करता येणारा, दूषित न करता येणारा, अनिंद्य आणि न नाकारता येणारा असा आहे. असे जे म्हटले गेले आहे, ते कशाच्या आधारे म्हटले गेले आहे? हे भिक्खूंनो, ह्या सहा धातू आहेत – पृथ्वीधातू, आपोधातू, तेजोधातू, वायोधातू, आकाशधातू आणि विज्ञानधातू. हे भिक्खूंनो, 'ह्या सहा धातू आहेत' असा माझ्याद्वारे उपदेशिला गेलेला धम्म बुद्धिमान श्रमण आणि ब्राह्मणांद्वारे खंडित न करता येणारा, दूषित न करता येणारा, अनिंद्य आणि न नाकारता येणारा असा आहे. असे जे म्हटले गेले आहे, ते याच आधारे म्हटले गेले आहे."

‘‘Imāni [Pg.177] cha phassāyatanānīti, bhikkhave, mayā dhammo desito aniggahito asaṃkiliṭṭho anupavajjo appaṭikuṭṭho samaṇehi brāhmaṇehi viññūhīti. Iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Chayimāni, bhikkhave, phassāyatanāni – cakkhu phassāyatanaṃ, sotaṃ phassāyatanaṃ, ghānaṃ phassāyatanaṃ, jivhā phassāyatanaṃ, kāyo phassāyatanaṃ, mano phassāyatanaṃ. Imāni cha phassāyatanānīti, bhikkhave, mayā dhammo desito aniggahito asaṃkiliṭṭho anupavajjo appaṭikuṭṭho samaṇehi brāhmaṇehi viññūhīti. Iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

"हे भिक्खूंनो, 'ह्या सहा स्पर्शायतने आहेत' असा माझ्याद्वारे उपदेशिला गेलेला धम्म बुद्धिमान श्रमण आणि ब्राह्मणांद्वारे खंडित न करता येणारा, दूषित न करता येणारा, अनिंद्य आणि न नाकारता येणारा असा आहे. असे जे म्हटले गेले आहे, ते कशाच्या आधारे म्हटले गेले आहे? हे भिक्खूंनो, ह्या सहा स्पर्शायतने आहेत – चक्षु-स्पर्शायतन, श्रोत्र-स्पर्शायतन, घ्राण-स्पर्शायतन, जिव्हा-स्पर्शायतन, काय-स्पर्शायतन आणि मन-स्पर्शायतन. हे भिक्खूंनो, 'ह्या सहा स्पर्शायतने आहेत' असा माझ्याद्वारे उपदेशिला गेलेला धम्म बुद्धिमान श्रमण आणि ब्राह्मणांद्वारे खंडित न करता येणारा, दूषित न करता येणारा, अनिंद्य आणि न नाकारता येणारा असा आहे. असे जे म्हटले गेले आहे, ते याच आधारे म्हटले गेले आहे."

‘‘Ime aṭṭhārasa manopavicārāti, bhikkhave, mayā dhammo desito aniggahito asaṃkiliṭṭho anupavajjo appaṭikuṭṭho samaṇehi brāhmaṇehi viññūhīti. Iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Cakkhunā rūpaṃ disvā somanassaṭṭhāniyaṃ rūpaṃ upavicarati domanassaṭṭhāniyaṃ rūpaṃ upavicarati upekkhāṭṭhāniyaṃ rūpaṃ upavicarati, sotena saddaṃ sutvā… ghānena gandhaṃ ghāyitvā… jivhāya rasaṃ sāyitvā… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā… manasā dhammaṃ viññāya somanassaṭṭhāniyaṃ dhammaṃ upavicarati domanassaṭṭhāniyaṃ dhammaṃ upavicarati upekkhāṭṭhāniyaṃ dhammaṃ upavicarati. Ime aṭṭhārasa manopavicārāti, bhikkhave, mayā dhammo desito aniggahito asaṃkiliṭṭho anupavajjo appaṭikuṭṭho samaṇehi brāhmaṇehi viññūhīti. Iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

"हे भिक्खूंनो, 'हे अठरा मनोपविचार आहेत' असा माझ्याद्वारे उपदेशिला गेलेला धम्म बुद्धिमान श्रमण आणि ब्राह्मणांद्वारे खंडित न करता येणारा, दूषित न करता येणारा, अनिंद्य आणि न नाकारता येणारा असा आहे. असे जे म्हटले गेले आहे, ते कशाच्या आधारे म्हटले गेले आहे? डोळ्याने रूप पाहून मनुष्य सौमनस्य निर्माण करणाऱ्या रूपाचा विचार करतो, दौर्मनस्य निर्माण करणाऱ्या रूपाचा विचार करतो, उपेक्षा निर्माण करणाऱ्या रूपाचा विचार करतो; कानाने शब्द ऐकून... नाकाने गंध घेऊन... जिभेने रस चाखून... शरीराने स्पर्श स्पर्शून... मनाने धम्माचे ज्ञान मिळवून सौमनस्य निर्माण करणाऱ्या धम्माचा विचार करतो, दौर्मनस्य निर्माण करणाऱ्या धम्माचा विचार करतो, उपेक्षा निर्माण करणाऱ्या धम्माचा विचार करतो. हे भिक्खूंनो, 'हे अठरा मनोपविचार आहेत' असा माझ्याद्वारे उपदेशिला गेलेला धम्म बुद्धिमान श्रमण आणि ब्राह्मणांद्वारे खंडित न करता येणारा, दूषित न करता येणारा, अनिंद्य आणि न नाकारता येणारा असा आहे. असे जे म्हटले गेले आहे, ते याच आधारे म्हटले गेले आहे."

‘‘Imāni cattāri ariyasaccānīti, bhikkhave, mayā dhammo desito aniggahito asaṃkiliṭṭho anupavajjo appaṭikuṭṭho samaṇehi brāhmaṇehi viññūhīti. Iti kho panetaṃ vuttaṃ. Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Channaṃ, bhikkhave, dhātūnaṃ upādāya gabbhassāvakkanti hoti; okkantiyā sati nāmarūpaṃ, nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṃ, saḷāyatanapaccayā phasso, phassapaccayā vedanā. Vediyamānassa kho panāhaṃ, bhikkhave, idaṃ dukkhanti paññapemi, ayaṃ dukkhasamudayoti paññapemi, ayaṃ dukkhanirodhoti paññapemi, ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti paññapemi.

"हे भिक्खूंनो, 'ही चार आर्यसत्ये आहेत' असा माझ्याद्वारे उपदेशिला गेलेला धम्म बुद्धिमान श्रमण आणि ब्राह्मणांद्वारे खंडित न करता येणारा, दूषित न करता येणारा, अनिंद्य आणि न नाकारता येणारा असा आहे. असे जे म्हटले गेले आहे, ते कशाच्या आधारे म्हटले गेले आहे? हे भिक्खूंनो, सहा धातूंच्या आधारे गर्भाचे अवतरण होते. गर्भाचे अवतरण झाल्यावर नामरूप निर्माण होते; नामरूपाच्या प्रत्ययाने षळायतन निर्माण होते; षळायतनाच्या प्रत्ययाने स्पर्श निर्माण होतो; स्पर्शाच्या प्रत्ययाने वेदना निर्माण होते. हे भिक्खूंनो, वेदनेचा अनुभव घेणाऱ्यासाठी मी प्रज्ञापित करतो की, 'हे दुःख आहे', 'हा दुःखसमुदय आहे', 'हा दुःखनिरोध आहे', 'ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे'."

‘‘Katamañca, bhikkhave, dukkhaṃ ariyasaccaṃ? Jātipi dukkhā, jarāpi dukkhā, ( ) maraṇampi dukkhaṃ, sokaparidevadukkhadomanassupāyāsāpi dukkhā, (appiyehi [Pg.178] sampayogo dukkho, piyehi vippayogo dukkho,) yampicchaṃ na labhati tampi dukkhaṃ. Saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā. Idaṃ vuccati, bhikkhave, dukkhaṃ ariyasaccaṃ.

"आणि हे भिक्खूंनो, दुःख आर्यसत्य कोणते आहे? जन्म हेही दुःख आहे, म्हातारपण हेही दुःख आहे, मृत्यू हेही दुःख आहे, शोक, विलाप, दुःख, दौर्मनस्य आणि निराशा हेही दुःख आहेत; अप्रियांचा संयोग दुःखकारक आहे, प्रियांचा वियोग दुःखकारक आहे, जे हवे आहे ते न मिळणे हेही दुःख आहे. थोडक्यात, पाच उपादानस्कंध हे दुःख आहेत. हे भिक्खूंनो, याला 'दुःख आर्यसत्य' असे म्हटले जाते."

‘‘Katamañca, bhikkhave, dukkhasamudayaṃ ariyasaccaṃ? Avijjāpaccayā saṅkhārā, saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ, nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṃ, saḷāyatanapaccayā phasso, phassapaccayā vedanā, vedanāpaccayā taṇhā, taṇhāpaccayā upādānaṃ, upādānapaccayā bhavo, bhavapaccayā jāti, jātipaccayā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti. Idaṃ vuccati, bhikkhave, dukkhasamudayaṃ ariyasaccaṃ.

"आणि हे भिक्खूंनो, दुःखसमुदय आर्यसत्य कोणते आहे? अविद्येच्या प्रत्ययाने संस्कार निर्माण होतात; संस्कारांच्या प्रत्ययाने विज्ञान निर्माण होते; विज्ञानाच्या प्रत्ययाने नामरूप निर्माण होते; नामरूपाच्या प्रत्ययाने षळायतन निर्माण होते; षळायतनाच्या प्रत्ययाने स्पर्श निर्माण होतो; स्पर्शाच्या प्रत्ययाने वेदना निर्माण होते; वेदनेच्या प्रत्ययाने तृष्णा निर्माण होते; तृष्णेच्या प्रत्ययाने उपादान निर्माण होते; उपादानाच्या प्रत्ययाने भव निर्माण होतो; भवाच्या प्रत्ययाने जन्म निर्माण होतो; जन्माच्या प्रत्ययाने म्हातारपण, मृत्यू, शोक, विलाप, दुःख, दौर्मनस्य आणि निराशा निर्माण होतात. अशा प्रकारे या संपूर्ण दुःखसमूहाची उत्पत्ती होते. हे भिक्खूंनो, याला 'दुःखसमुदय आर्यसत्य' असे म्हटले जाते."

‘‘Katamañca, bhikkhave, dukkhanirodhaṃ ariyasaccaṃ? Avijjāya tveva asesavirāganirodhā saṅkhāranirodho, saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho, viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho, nāmarūpanirodhā saḷāyatananirodho, saḷāyatananirodhā phassanirodho, phassanirodhā vedanānirodho, vedanānirodhā taṇhānirodho, taṇhānirodhā upādānanirodho, upādānanirodhā bhavanirodho, bhavanirodhā jātinirodho, jātinirodhā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā nirujjhanti. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hoti. Idaṃ vuccati, bhikkhave, dukkhanirodhaṃ ariyasaccaṃ.

"आणि हे भिक्खूंनो, दुःखनिरोध आर्यसत्य कोणते आहे? अविद्येचा संपूर्ण विराग होऊन तिचा निरोध झाल्याने संस्कारांचा निरोध होतो; संस्कारांच्या निरोधाने विज्ञानाचा निरोध होतो; विज्ञानाच्या निरोधाने नामरूपाचा निरोध होतो; नामरूपाच्या निरोधाने षळायतनाचा निरोध होतो; षळायतनाच्या निरोधाने स्पर्शाचा निरोध होतो; स्पर्शाच्या निरोधाने वेदनेचा निरोध होतो; वेदनेच्या निरोधाने तृष्णेचा निरोध होतो; तृष्णेच्या निरोधाने उपादानाचा निरोध होतो; उपादानाच्या निरोधाने भवाचा निरोध होतो; भवाच्या निरोधाने जन्माचा निरोध होतो; जन्माच्या निरोधाने म्हातारपण, मृत्यू, शोक, विलाप, दुःख, दौर्मनस्य आणि निराशा यांचा निरोध होतो. अशा प्रकारे या संपूर्ण दुःखसमूहाचा निरोध होतो. हे भिक्खूंनो, याला 'दुःखनिरोध आर्यसत्य' असे म्हटले जाते."

‘‘Katamañca, bhikkhave, dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṃ? Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi, sammāsaṅkappo, sammāvācā, sammākammanto, sammāājīvo, sammāvāyāmo, sammāsati, sammāsamādhi. Idaṃ vuccati, bhikkhave, dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṃ. ‘Imāni cattāri ariyasaccānī’ti, bhikkhave, mayā dhammo desito aniggahito asaṃkiliṭṭho anupavajjo appaṭikuṭṭho samaṇehi brāhmaṇehi viññūhīti. Iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vutta’’nti. Paṭhamaṃ.

"आणि हे भिक्खूंनो, दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा (मार्ग) आर्यसत्य कोणते आहे? हाच तो आर्य अष्टांगिक मार्ग होय, जो याप्रमाणे आहे – सम्यक् दृष्टी, सम्यक् संकल्प, सम्यक् वाचा, सम्यक् कर्मान्त, सम्यक् आजीव, सम्यक् व्यायाम, सम्यक् स्मृती आणि सम्यक् समाधी. हे भिक्खूंनो, याला 'दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा आर्यसत्य' असे म्हटले जाते. 'हे भिक्खूंनो, ही चार आर्यसत्ये आहेत' असा माझ्याद्वारे उपदेशिला गेलेला धम्म बुद्धिमान श्रमण आणि ब्राह्मणांद्वारे खंडित न करता येणारा, दूषित न करता येणारा, अनिंद्य आणि न नाकारता येणारा असा आहे. असे जे म्हटले गेले आहे, ते याच आधारे म्हटले गेले आहे. पहिले (सुत्त)."

63. ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, amātāputtikāni bhayānīti assutavā puthujjano bhāsati. Katamāni tīṇi? Hoti so, bhikkhave, samayo yaṃ [Pg.179] mahāaggiḍāho vuṭṭhāti. Mahāaggiḍāhe kho pana, bhikkhave, vuṭṭhite tena gāmāpi ḍayhanti nigamāpi ḍayhanti nagarāpi ḍayhanti. Gāmesupi ḍayhamānesu nigamesupi ḍayhamānesu nagaresupi ḍayhamānesu tattha mātāpi puttaṃ nappaṭilabhati, puttopi mātaraṃ nappaṭilabhati. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ amātāputtikaṃ bhayanti assutavā puthujjano bhāsati.

६३. भिक्षूंनो, 'आई आणि मुलाने एकमेकांचे रक्षण न करू शकणारी (अमातापुत्तिक) ही तीन भये आहेत,' असे अश्रुतवान पृथग्जन म्हणतात. ती तीन कोणती? भिक्षूंनो, अशी वेळ येते जेव्हा मोठा वणवा पेटतो. भिक्षूंनो, मोठा वणवा पेटला असता, त्याने गावेही जळतात, कसबेही जळतात आणि शहरेही जळतात. गावे, कसबे आणि शहरे जळत असताना, तिथे आईलाही (रक्षण करण्यासाठी) मुलगा मिळत नाही आणि मुलालाही (रक्षण करण्यासाठी) आई मिळत नाही. भिक्षूंनो, अश्रुतवान पृथग्जन यालाच पहिले 'अमातापुत्तिक भय' असे म्हणतात.

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, hoti so samayo yaṃ mahāmegho vuṭṭhāti. Mahāmeghe kho pana, bhikkhave, vuṭṭhite mahāudakavāhako sañjāyati. Mahāudakavāhake kho pana, bhikkhave, sañjāyante tena gāmāpi vuyhanti nigamāpi vuyhanti nagarāpi vuyhanti. Gāmesupi vuyhamānesu nigamesupi vuyhamānesu nagaresupi vuyhamānesu tattha mātāpi puttaṃ nappaṭilabhati, puttopi mātaraṃ nappaṭilabhati. Idaṃ, bhikkhave, dutiyaṃ amātāputtikaṃ bhayanti assutavā puthujjano bhāsati.

पुन्हा दुसरे असे की, भिक्षूंनो, अशी वेळ येते जेव्हा मोठा मेघ बरसतो. भिक्षूंनो, मुसळधार पाऊस पडला असता, मोठा पूर येतो. भिक्षूंनो, मोठा पूर आला असता, त्याने गावेही वाहून जातात, कसबेही वाहून जातात आणि शहरेही वाहून जातात. गावे, कसबे आणि शहरे वाहून जात असताना, तिथे आईलाही (रक्षण करण्यासाठी) मुलगा मिळत नाही आणि मुलालाही (रक्षण करण्यासाठी) आई मिळत नाही. भिक्षूंनो, अश्रुतवान पृथग्जन यालाच दुसरे 'अमातापुत्तिक भय' असे म्हणतात.

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, hoti so samayo yaṃ bhayaṃ hoti aṭavisaṅkopo, cakkasamāruḷhā jānapadā pariyāyanti. Bhaye kho pana, bhikkhave, sati aṭavisaṅkope cakkasamāruḷhesu jānapadesu pariyāyantesu tattha mātāpi puttaṃ nappaṭilabhati, puttopi mātaraṃ nappaṭilabhati. Idaṃ, bhikkhave, tatiyaṃ amātāputtikaṃ bhayanti assutavā puthujjano bhāsati. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi amātāputtikāni bhayānīti assutavā puthujjano bhāsati.

पुन्हा दुसरे असे की, भिक्षूंनो, अशी वेळ येते जेव्हा अरण्यातील चोरांच्या उपद्रवाचे (अटवी-संकोप) भय निर्माण होते आणि जनपदातील लोक वाहनांवर आरूढ होऊन इकडेतिकडे धावू लागतात. भिक्षूंनो, अरण्यातील चोरांच्या उपद्रवाचे भय निर्माण झाले असता आणि जनपदातील लोक वाहनांवर आरूढ होऊन इकडेतिकडे धावत असताना, तिथे आईलाही (रक्षण करण्यासाठी) मुलगा मिळत नाही आणि मुलालाही (रक्षण करण्यासाठी) आई मिळत नाही. भिक्षूंनो, अश्रुतवान पृथग्जन यालाच तिसरे 'अमातापुत्तिक भय' असे म्हणतात. भिक्षूंनो, अश्रुतवान पृथग्जन या तीन भयांनाच 'अमातापुत्तिक भये' असे म्हणतात.

‘‘Tāni kho panimāni, bhikkhave, tīṇi samātāputtikāniyeva bhayāni amātāputtikāni bhayānīti assutavā puthujjano bhāsati. Katamāni tīṇi? Hoti so, bhikkhave, samayo yaṃ mahāaggiḍāho vuṭṭhāti. Mahāaggiḍāhe kho pana, bhikkhave, vuṭṭhite tena gāmāpi ḍayhanti nigamāpi ḍayhanti nagarāpi ḍayhanti. Gāmesupi ḍayhamānesu nigamesupi ḍayhamānesu nagaresupi ḍayhamānesu hoti so samayo yaṃ kadāci karahaci mātāpi puttaṃ paṭilabhati, puttopi mātaraṃ paṭilabhati. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ samātāputtikaṃyeva bhayaṃ amātāputtikaṃ bhayanti assutavā puthujjano bhāsati.

भिक्षूंनो, परंतु ही तीन भये वास्तविक पाहता आई आणि मुलाने एकमेकांचे रक्षण करू शकणारी (समातापुत्तिक) भयेच आहेत, ज्यांना अश्रुतवान पृथग्जन 'अमातापुत्तिक भये' असे म्हणतात. ती तीन कोणती? भिक्षूंनो, अशी वेळ येते जेव्हा मोठा वणवा पेटतो. भिक्षूंनो, मोठा वणवा पेटला असता, त्याने गावेही जळतात, कसबेही जळतात आणि शहरेही जळतात. गावे, कसबे आणि शहरे जळत असताना, कधीतरी अशी वेळ येते जेव्हा आईला (रक्षण करण्यासाठी) मुलगा मिळतो आणि मुलालाही (रक्षण करण्यासाठी) आई मिळते. भिक्षूंनो, जे वास्तविक पाहता पहिले 'समातापुत्तिक भय' आहे, त्यालाच अश्रुतवान पृथग्जन 'अमातापुत्तिक भय' असे म्हणतात.

‘‘Puna [Pg.180] caparaṃ, bhikkhave, hoti so samayo yaṃ mahāmegho vuṭṭhāti. Mahāmeghe kho pana, bhikkhave, vuṭṭhite mahāudakavāhako sañjāyati. Mahāudakavāhake kho pana, bhikkhave, sañjāte tena gāmāpi vuyhanti nigamāpi vuyhanti nagarāpi vuyhanti. Gāmesupi vuyhamānesu nigamesupi vuyhamānesu nagaresupi vuyhamānesu hoti so samayo yaṃ kadāci karahaci mātāpi puttaṃ paṭilabhati, puttopi mātaraṃ paṭilabhati. Idaṃ, bhikkhave, dutiyaṃ samātāputtikaṃyeva bhayaṃ amātāputtikaṃ bhayanti assutavā puthujjano bhāsati.

पुन्हा दुसरे असे की, भिक्षूंनो, अशी वेळ येते जेव्हा मोठा मेघ बरसतो. भिक्षूंनो, मुसळधार पाऊस पडला असता, मोठा पूर येतो. भिक्षूंनो, मोठा पूर आला असता, त्याने गावेही वाहून जातात, कसबेही वाहून जातात आणि शहरेही वाहून जातात. गावे, कसबे आणि शहरे वाहून जात असताना, कधीतरी अशी वेळ येते जेव्हा आईला (रक्षण करण्यासाठी) मुलगा मिळतो आणि मुलालाही (रक्षण करण्यासाठी) आई मिळते. भिक्षूंनो, जे वास्तविक पाहता दुसरे 'समातापुत्तिक भय' आहे, त्यालाच अश्रुतवान पृथग्जन 'अमातापुत्तिक भय' असे म्हणतात.

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, hoti so samayo yaṃ bhayaṃ hoti aṭavisaṅkopo, cakkasamāruḷhā jānapadā pariyāyanti. Bhaye kho pana, bhikkhave, sati aṭavisaṅkope cakkasamāruḷhesu jānapadesu pariyāyantesu hoti so samayo yaṃ kadāci karahaci mātāpi puttaṃ paṭilabhati, puttopi mātaraṃ paṭilabhati. Idaṃ, bhikkhave, tatiyaṃ samātāputtikaṃyeva bhayaṃ amātāputtikaṃ bhayanti assutavā puthujjano bhāsati. ‘‘Imāni kho, bhikkhave, tīṇi samātāputtikāniyeva bhayāni amātāputtikāni bhayānīti assutavā puthujjano bhāsati’’.

पुन्हा दुसरे असे की, भिक्षूंनो, अशी वेळ येते जेव्हा अरण्यातील चोरांच्या उपद्रवाचे भय निर्माण होते आणि जनपदातील लोक वाहनांवर आरूढ होऊन इकडेतिकडे धावू लागतात. भिक्षूंनो, अरण्यातील चोरांच्या उपद्रवाचे भय निर्माण झाले असता आणि जनपदातील लोक वाहनांवर आरूढ होऊन इकडेतिकडे धावत असताना, कधीतरी अशी वेळ येते जेव्हा आईला (रक्षण करण्यासाठी) मुलगा मिळतो आणि मुलालाही (रक्षण करण्यासाठी) आई मिळते. भिक्षूंनो, जे वास्तविक पाहता तिसरे 'समातापुत्तिक भय' आहे, त्यालाच अश्रुतवान पृथग्जन 'अमातापुत्तिक भय' असे म्हणतात. भिक्षूंनो, ही तीन भये वास्तविक पाहता आई आणि मुलाने एकमेकांचे रक्षण करू शकणारी (समातापुत्तिक) भयेच आहेत, ज्यांना अश्रुतवान पृथग्जन 'अमातापुत्तिक भये' असे म्हणतात.

‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, amātāputtikāni bhayāni. Katamāni tīṇi? Jarābhayaṃ, byādhibhayaṃ, maraṇabhayanti. Na, bhikkhave, mātā puttaṃ jīramānaṃ evaṃ labhati – ‘ahaṃ jīrāmi, mā me putto jīrī’ti; putto vā pana mātaraṃ jīramānaṃ na evaṃ labhati – ‘ahaṃ jīrāmi, mā me mātā jīrī’’’ti.

भिक्षूंनो, ही तीन वास्तविक 'अमातापुत्तिक भये' आहेत. ती तीन कोणती? म्हातारपणाचे भय (जराभय), आजारपणाचे भय (व्याधिभय) आणि मृत्यूचे भय (मरणभय). भिक्षूंनो, म्हातारा होत असलेल्या मुलाच्या बाबतीत आईला असे मिळवता येत नाही की—'मी म्हातारी व्हावे, पण माझा मुलगा म्हातारा होऊ नये'; किंवा म्हातारी होत असलेल्या आईच्या बाबतीत मुलाला असे मिळवता येत नाही की—'मी म्हातारा होतो, पण माझी आई म्हातारी होऊ नये'.

‘‘Na, bhikkhave, mātā puttaṃ byādhiyamānaṃ evaṃ labhati – ‘ahaṃ byādhiyāmi, mā me putto byādhiyī’ti; putto vā pana mātaraṃ byādhiyamānaṃ na evaṃ labhati – ‘ahaṃ byādhiyāmi, mā me mātā byādhiyī’’’ti.

भिक्षूंनो, आजारी असलेल्या मुलाच्या बाबतीत आईला असे मिळवता येत नाही की—'मी आजारी पडावे, पण माझा मुलगा आजारी पडू नये'; किंवा आजारी असलेल्या आईच्या बाबतीत मुलाला असे मिळवता येत नाही की—'मी आजारी पडतो, पण माझी आई आजारी पडू नये'.

‘‘Na, bhikkhave, mātā puttaṃ mīyamānaṃ evaṃ labhati – ‘ahaṃ mīyāmi, mā me putto mīyī’ti; putto vā pana mātaraṃ mīyamānaṃ na evaṃ labhati – ‘ahaṃ mīyāmi, mā me mātā mīyī’ti. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi amātāputtikāni bhayānī’’ti.

भिक्षूंनो, मरत असलेल्या मुलाच्या बाबतीत आईला असे मिळवता येत नाही की—'मी मरावे, पण माझा मुलगा मरू नये'; किंवा मरत असलेल्या आईच्या बाबतीत मुलाला असे मिळवता येत नाही की—'मी मरतो, पण माझी आई मरू नये'. भिक्षूंनो, हीच ती तीन अमातापुत्तिक भये आहेत.

‘‘Atthi, bhikkhave, maggo atthi paṭipadā imesañca tiṇṇaṃ samātāputtikānaṃ bhayānaṃ imesañca tiṇṇaṃ amātāputtikānaṃ bhayānaṃ pahānāya samatikkamāya saṃvattati. Katamo ca, bhikkhave, maggo katamā ca paṭipadā [Pg.181] imesañca tiṇṇaṃ samātāputtikānaṃ bhayānaṃ imesañca tiṇṇaṃ amātāputtikānaṃ bhayānaṃ pahānāya samatikkamāya saṃvattati? Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi, sammāsaṅkapo, sammāvācā, sammākammanto, sammāājīvo, sammāvāyāmo, sammāsati, sammāsamādhi. Ayaṃ kho, bhikkhave, maggo ayaṃ paṭipadā imesañca tiṇṇaṃ samātāputtikānaṃ bhayānaṃ imesañca tiṇṇaṃ amātāputtikānaṃ bhayānaṃ pahānāya samatikkamāya saṃvattatī’’ti. Dutiyaṃ.

भिक्षूंनो, असा एक मार्ग आहे, अशी एक प्रतिपदा आहे, जी या तीन समातापुत्तिक भयांच्या आणि या तीन अमातापुत्तिक भयांच्या प्रहाणासाठी व समतिक्रमासाठी कारणीभूत ठरते. आणि भिक्षूंनो, तो कोणता मार्ग आहे आणि ती कोणती प्रतिपदा आहे, जी या तीन समातापुत्तिक भयांच्या आणि या तीन अमातापुत्तिक भयांच्या प्रहाणासाठी व समतिक्रमासाठी कारणीभूत ठरते? हाच तो आर्य अष्टांगिक मार्ग होय, जसे की—सम्यक दृष्टी, सम्यक संकल्प, सम्यक वाचा, सम्यक कर्मान्त, सम्यक आजीव, सम्यक व्यायाम, सम्यक स्मृती आणि सम्यक समाधी. भिक्षूंनो, हाच तो मार्ग आहे, हीच ती प्रतिपदा आहे, जी या तीन समातापुत्तिक भयांच्या आणि या तीन अमातापुत्तिक भयांच्या प्रहाणासाठी व समतिक्रमासाठी कारणीभूत ठरते.

3. Venāgapurasuttaṃ

३. वेनागपूर सुत्त

64. Ekaṃ samayaṃ bhagavā kosalesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena venāgapuraṃ nāma kosalānaṃ brāhmaṇagāmo tadavasari. Assosuṃ kho venāgapurikā brāhmaṇagahapatikā – ‘‘samaṇo khalu, bho, gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito venāgapuraṃ anuppatto. Taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. So imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti. So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ, kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti. Sādhu kho pana tathārūpānaṃ arahataṃ dassanaṃ hotī’’ti.

६४. एका वेळी भगवान कोसल देशात भिक्खूंच्या मोठ्या संघासह चारिका करत असताना, वेनागपूर नावाच्या कोसलांच्या एका ब्राह्मण गावात पोहोचले. वेनागपूरमधील ब्राह्मण गृहपतींनी असे ऐकले की, 'शाक्यकुळातून गृहत्याग करून प्रव्रजित झालेले शाक्यपुत्र श्रमण गौतम वेनागपूर येथे आले आहेत.' त्या पूजनीय गौतम बुद्धांविषयी अशी कल्याणकारी कीर्ती पसरली होती की: 'ते भगवान अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ता, बुद्ध आणि भगवंत आहेत.' त्यांनी देव, मार आणि ब्रह्मासह या लोकाला, तसेच श्रमण, ब्राह्मण, देव आणि मनुष्यांसह या प्रजेला स्वतःच्या उच्च ज्ञानाने जाणून व साक्षात करून उपदेशिला आहे. ते असा धम्म उपदेशितात जो सुरुवातीला कल्याणकारी, मध्ये कल्याणकारी आणि शेवटी कल्याणकारी आहे; जो अर्थपूर्ण आणि सुस्पष्ट व्यंजनांनी युक्त आहे. ते पूर्णपणे परिपूर्ण आणि अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचे प्रकटीकरण करतात. अशा अर्हतांचे दर्शन घेणे खरोखरच कल्याणकारी आहे.'

Atha kho venāgapurikā brāhmaṇagahapatikā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā appekacce bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu, appekacce bhagavatā saddhiṃ sammodiṃsu, sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu, appekacce yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu, appekacce nāmagottaṃ sāvetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu, appekacce tuṇhībhūtā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinno kho venāgapuriko vacchagotto brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca –

त्यानंतर वेनागपूरचे ते ब्राह्मण गृहपती भगवंतांकडे गेले. तेथे पोहोचल्यावर काही जणांनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि ते एका बाजूला बसले. काही जणांनी भगवंतांशी कुशलमंगल विचारले आणि आनंददायी व स्मरणीय संभाषण करून ते एका बाजूला बसले. काही जणांनी भगवंतांच्या दिशेने हात जोडून नमस्कार केला आणि ते एका बाजूला बसले. काही जणांनी आपले नाव व गोत्र सांगून एका बाजूला आसन ग्रहण केले, तर काही जण शांत राहून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या वेनागपूरच्या वच्छगोत्त नावाच्या ब्राह्मणाने भगवंतांना असे म्हटले –

‘‘Acchariyaṃ[Pg.182], bho gotama, abbhutaṃ, bho gotama! Yāvañcidaṃ bhoto gotamassa vippasannāni indriyāni, parisuddho chavivaṇṇo pariyodāto. Seyyathāpi, bho gotama, sāradaṃ badarapaṇḍuṃ parisuddhaṃ hoti pariyodātaṃ; evamevaṃ bhoto gotamassa vippasannāni indriyāni parisuddho chavivaṇṇo pariyodāto. Seyyathāpi, bho gotama, tālapakkaṃ sampati bandhanā pamuttaṃ parisuddhaṃ hoti pariyodātaṃ; evamevaṃ bhoto gotamassa vippasannāni indriyāni parisuddho chavivaṇṇo pariyodāto. Seyyathāpi, bho gotama, nekkhaṃ jambonadaṃ dakkhakammāraputtasuparikammakataṃ ukkāmukhe sukusalasampahaṭṭhaṃ paṇḍukambale nikkhittaṃ bhāsate ca tapate ca virocati ca; evamevaṃ bhoto gotamassa vippasannāni indriyāni parisuddho chavivaṇṇo pariyodāto. Yāni tāni, bho gotama, uccāsayanamahāsayanāni, seyyathidaṃ – āsandi pallaṅko gonako cittako paṭikā paṭalikā tūlikā vikatikā uddalomī ekantalomī kaṭṭissaṃ koseyyaṃ kuttakaṃ hatthattharaṃ assattharaṃ rathattharaṃ ajinappaveṇī kadalimigapavarapaccattharaṇaṃ sauttaracchadaṃ ubhatolohitakūpadhānaṃ, evarūpānaṃ nūna bhavaṃ gotamo uccāsayanamahāsayanānaṃ nikāmalābhī akicchalābhī akasiralābhī’’ti.

'हे गौतम, हे आश्चर्यकारक आहे! हे गौतम, हे अद्भुत आहे! आपले इंद्रिये किती शांत व प्रसन्न आहेत आणि आपल्या त्वचेचा वर्ण किती शुद्ध व तेजस्वी आहे! हे गौतम, ज्याप्रमाणे शरद ऋतूतील पिकलेले पिवळे बोराचे फळ शुद्ध आणि चमकदार असते, त्याचप्रमाणे आपले इंद्रिये अत्यंत प्रसन्न आहेत आणि आपल्या त्वचेचा वर्ण शुद्ध व तेजस्वी आहे. हे गौतम, ज्याप्रमाणे नुकतेच देठापासून गळून पडलेले पिकलेले ताडाचे फळ शुद्ध आणि चमकदार असते, त्याचप्रमाणे आपले इंद्रिये अत्यंत प्रसन्न आहेत आणि आपल्या त्वचेचा वर्ण शुद्ध व तेजस्वी आहे. हे गौतम, ज्याप्रमाणे एखाद्या कुशल सुवर्णकाराने उत्तम प्रकारे घडवलेले, भट्टीत चांगल्या प्रकारे तापवलेले आणि लाल वस्त्रावर ठेवलेले जांबूनद नावाचे शुद्ध सोने चमकते, तळपते आणि शोभून दिसते, त्याचप्रमाणे आपले इंद्रिये अत्यंत प्रसन्न आहेत आणि आपल्या त्वचेचा वर्ण शुद्ध व तेजस्वी आहे. हे गौतम, जी काही उच्च आणि विलासी आसने व शय्या आहेत, जसे की – उंच पाय असलेली आसंदी, पर्यंक, लांब केसांचे लोकरीचे गालिचे, विविध रंगांचे गालिचे, पांढरे लोकरीचे आच्छादन, फुलांची नक्षी असलेले लोकरीचे आच्छादन, कापूस भरलेली गादी, प्राण्यांच्या चित्रांनी नक्षीकाम केलेले लोकरीचे आच्छादन, दोन्ही बाजूंनी मऊ केस असलेले आच्छादन, एका बाजूने मऊ केस असलेले आच्छादन, रत्नांनी जडवलेले रेशमी आच्छादन, रेशमी वस्त्र, नर्तकींच्या नृत्यासाठी योग्य असे मोठे लोकरीचे आच्छादन, हत्तीच्या पाठीवरील आच्छादन, घोड्याच्या पाठीवरील आच्छादन, रथावरील आच्छादन, काळवीटाच्या चामड्याचे आच्छादन, कदली नावाच्या मृगाच्या कातड्याचे उत्तम आच्छादन, वर लाल छत असलेले आणि दोन्ही बाजूंना लाल रंगाच्या उशी असलेले बिछाने; अशा प्रकारची उच्च आणि विलासी आसने व शय्या पूजनीय गौतम कोणत्याही त्रासाशिवाय, सहजपणे आणि इच्छेनुसार प्राप्त करत असतील ना?'

‘‘Yāni kho pana tāni, brāhmaṇa, uccāsayanamahāsayanāni, seyyathidaṃ – āsandi pallaṅko gonako cittako paṭikā paṭalikā tūlikā vikatikā uddalomī ekantalomī kaṭṭissaṃ koseyyaṃ kuttakaṃ hatthattharaṃ assattharaṃ rathattharaṃ ajinappaveṇī kadalimigapavarapaccattharaṇaṃ sauttaracchadaṃ ubhatolohitakūpadhānaṃ. Dullabhāni tāni pabbajitānaṃ laddhā ca pana na kappanti.

'ब्राह्मणा, जी काही उच्च आणि विलासी आसने व शय्या आहेत, जसे की – उंच पाय असलेली आसंदी, पर्यंक, लांब केसांचे लोकरीचे गालिचे, विविध रंगांचे गालिचे, पांढरे लोकरीचे आच्छादन, फुलांची नक्षी असलेले लोकरीचे आच्छादन, कापूस भरलेली गादी, प्राण्यांच्या चित्रांनी नक्षीकाम केलेले लोकरीचे आच्छादन, दोन्ही बाजूंनी मऊ केस असलेले आच्छादन, एका बाजूने मऊ केस असलेले आच्छादन, रत्नांनी जडवलेले रेशमी आच्छादन, रेशमी वस्त्र, मोठे लोकरीचे आच्छादन, हत्तीच्या पाठीवरील आच्छादन, घोड्याच्या पाठीवरील आच्छादन, रथावरील आच्छादन, काळवीटाच्या चामड्याचे आच्छादन, कदली मृगाच्या कातड्याचे उत्तम आच्छादन, वर लाल छत असलेले आणि दोन्ही बाजूंना लाल रंगाच्या उशी असलेले बिछाने; ही सर्व प्रव्रजितांसाठी मिळणे कठीण असते आणि जरी ती मिळाली, तरी ती त्यांच्यासाठी अयोग्य असतात.'

‘‘Tīṇi kho, imāni, brāhmaṇa, uccāsayanamahāsayanāni, yesāhaṃ etarahi nikāmalābhī akicchalābhī akasiralābhī. Katamāni tīṇi? Dibbaṃ uccāsayanamahāsayanaṃ, brahmaṃ uccāsayanamahāsayanaṃ, ariyaṃ uccāsayanamahāsayanaṃ. Imāni kho, brāhmaṇa, tīṇi uccāsayanamahāsayanāni, yesāhaṃ etarahi nikāmalābhī akicchalābhī akasiralābhī’’ti.

'परंतु ब्राह्मणा, अशी तीन प्रकारची उच्च आणि विलासी आसने व शय्या आहेत, जी मी सध्या कोणत्याही त्रासाशिवाय, सहजपणे आणि इच्छेनुसार प्राप्त करतो. ती तीन कोणती? दिव्य उच्च-शय्या-आसन, ब्रह्म उच्च-शय्या-आसन आणि आर्य उच्च-शय्या-आसन. ब्राह्मणा, ही ती तीन प्रकारची उच्च आणि विलासी आसने व शय्या आहेत, जी मी सध्या कोणत्याही त्रासाशिवाय, सहजपणे आणि इच्छेनुसार प्राप्त करतो.'

‘‘Katamaṃ [Pg.183] pana taṃ, bho gotama, dibbaṃ uccāsayanamahāsayanaṃ, yassa bhavaṃ gotamo etarahi nikāmalābhī akicchalābhī akasiralābhī’’ti? ‘‘Idhāhaṃ, brāhmaṇa, yaṃ gāmaṃ vā nigamaṃ vā upanissāya viharāmi, so pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya tameva gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya pavisāmi. So pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto vanantaññeva pavisāmi. So yadeva tattha honti tiṇāni vā paṇṇāni vā tāni ekajjhaṃ saṅgharitvā nisīdāmi pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā. So vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharāmi; vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharāmi; pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharāmi sato ca sampajāno sukhañca kāyena paṭisaṃvedemi, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti – ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharāmi; sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharāmi. So ce ahaṃ, brāhmaṇa, evaṃbhūto caṅkamāmi, dibbo me eso tasmiṃ samaye caṅkamo hoti. So ce ahaṃ, brāhmaṇa, evaṃbhūto tiṭṭhāmi, dibbaṃ me etaṃ tasmiṃ samaye ṭhānaṃ hoti. So ce ahaṃ, brāhmaṇa, evaṃbhūto nisīdāmi, dibbaṃ me etaṃ tasmiṃ samaye āsanaṃ hoti. So ce ahaṃ, brāhmaṇa, evaṃbhūto seyyaṃ kappemi, dibbaṃ me etaṃ tasmiṃ samaye uccāsayanamahāsayanaṃ hoti. Idaṃ kho, brāhmaṇa, dibbaṃ uccāsayanamahāsayanaṃ, yassāhaṃ etarahi nikāmalābhī akicchalābhī akasiralābhī’’ti.

“परंतु, हे श्रमण गोतमा, ते दिव्य उच्च आसन आणि महाआसन कोणते आहे, जे आपण सध्या इच्छेनुसार, विनासायास आणि कोणत्याही त्रासाशिवाय प्राप्त करता?” “हे ब्राह्मणा, मी ज्या गावाचा किंवा नगराचा आश्रय घेऊन विहरतो, तिथे सकाळी वस्त्र परिधान करून, पात्र व चीवर घेऊन त्याच गावात किंवा नगरात भिक्षेसाठी प्रवेश करतो. भोजनानंतर, भिक्षेवरून परत आल्यावर मी अरण्यातच प्रवेश करतो. तिथे जे काही गवत किंवा पाने असतात, ती एकत्र गोळा करून, मांडी घालून, शरीर सरळ ठेवून, समोर स्मृती प्रस्थापित करून मी बसतो. मी कामभोगांपासून अलिप्त होऊन, अकुशल धर्मांपासून अलिप्त होऊन, वितर्क आणि विचारांसह, विवेकापासून उत्पन्न झालेल्या प्रीती आणि सुखाने युक्त अशा पहिल्या ध्यानात प्रवेश करून विहरतो. वितर्क आणि विचारांच्या शांत होण्याने, अध्यात्मिक प्रसन्नता आणि चित्ताची एकाग्रता असलेल्या, वितर्करहित, विचाररहित, समाधीपासून उत्पन्न झालेल्या प्रीती आणि सुखाने युक्त अशा दुसऱ्या ध्यानात प्रवेश करून विहरतो. प्रीतीचाही विराग झाल्यामुळे मी उपेक्षक (तटस्थ) राहून विहरतो, आणि स्मृतीवान व संप्रजन्ययुक्त राहून शरीराने सुखाचा अनुभव घेतो, ज्याबद्दल आर्य म्हणतात की ‘तो उपेक्षक, स्मृतीवान आणि सुखविहारी आहे’, अशा तिसऱ्या ध्यानात प्रवेश करून विहरतो. सुखाचा त्याग केल्यामुळे आणि दुःखाचा त्याग केल्यामुळे, तसेच पूर्वीच सौमनस्य आणि दौर्मनस्य नष्ट झाल्यामुळे, दुःखही नाही आणि सुखही नाही अशा, उपेक्षा आणि स्मृतीच्या शुद्धतेने युक्त अशा चौथ्या ध्यानात प्रवेश करून विहरतो. हे ब्राह्मणा, अशा स्थितीत असलेला मी जर चंक्रमण करतो, तर त्या वेळी माझे ते चंक्रमण ‘दिव्य चंक्रमण’ असते. हे ब्राह्मणा, अशा स्थितीत असलेला मी जर उभा राहतो, तर त्या वेळी माझे ते उभे राहणे ‘दिव्य उभे राहणे’ असते. हे ब्राह्मणा, अशा स्थितीत असलेला मी जर बसतो, तर त्या वेळी माझे ते बसणे ‘दिव्य आसन’ असते. हे ब्राह्मणा, अशा स्थितीत असलेला मी जर शयन करतो, तर त्या वेळी माझे ते शयन ‘दिव्य उच्च आसन आणि महाआसन’ असते. हेच ते, हे ब्राह्मणा, दिव्य उच्च आसन आणि महाआसन आहे, जे मला सध्या इच्छेनुसार, विनासायास आणि कोणत्याही त्रासाशिवाय मिळते.”

‘‘Acchariyaṃ, bho gotama, abbhutaṃ, bho gotama! Ko cañño evarūpassa dibbassa uccāsayanamahāsayanassa nikāmalābhī bhavissati akicchalābhī akasiralābhī, aññatra bhotā gotamena!

“आश्चर्य आहे, श्रमण गोतमा! अद्भुत आहे, श्रमण गोतमा! आपल्याशिवाय दुसरा कोण असा असेल, ज्याला अशा प्रकारच्या दिव्य उच्च आसनाची आणि महाआसनाची इच्छेनुसार, विनासायास आणि कोणत्याही त्रासाशिवाय प्राप्ती होईल!”

‘‘Katamaṃ pana taṃ, bho gotama, brahmaṃ uccāsayanamahāsayanaṃ, yassa bhavaṃ gotamo etarahi nikāmalābhī akicchalābhī akasiralābhī’’ti? ‘‘Idhāhaṃ, brāhmaṇa, yaṃ gāmaṃ vā nigamaṃ vā upanissāya viharāmi, so pubbaṇhasamayaṃ [Pg.184] nivāsetvā pattacīvaramādāya tameva gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya pavisāmi. So pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto vanantaññeva pavisāmi. So yadeva tattha honti tiṇāni vā paṇṇāni vā tāni ekajjhaṃ saṅgharitvā nisīdāmi pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā. So mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharāmi, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, tathā catutthaṃ, iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjhena pharitvā viharāmi. Karuṇāsahagatena cetasā…pe… muditāsahagatena cetasā…pe… upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharāmi, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, tathā catutthaṃ, iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjhena pharitvā viharāmi. So ce ahaṃ, brāhmaṇa, evaṃbhūto caṅkamāmi, brahmā me eso tasmiṃ samaye caṅkamo hoti. So ce ahaṃ, brāhmaṇa, evaṃbhūto tiṭṭhāmi…pe… nisīdāmi…pe… seyyaṃ kappemi, brahmaṃ me etaṃ tasmiṃ samaye uccāsayanamahāsayanaṃ hoti. Idaṃ kho, brāhmaṇa, brahmaṃ uccāsayanamahāsayanaṃ, yassāhaṃ etarahi nikāmalābhī akicchalābhī akasiralābhī’’ti.

“परंतु, हे श्रमण गोतमा, ते ब्रह्म उच्च आसन आणि महाआसन कोणते आहे, जे आपण सध्या इच्छेनुसार, विनासायास आणि कोणत्याही त्रासाशिवाय प्राप्त करता?” “हे ब्राह्मणा, मी ज्या गावाचा किंवा नगराचा आश्रय घेऊन विहरतो, तिथे सकाळी वस्त्र परिधान करून, पात्र व चीवर घेऊन त्याच गावात किंवा नगरात भिक्षेसाठी प्रवेश करतो. भोजनानंतर, भिक्षेवरून परत आल्यावर मी अरण्यातच प्रवेश करतो. तिथे जे काही गवत किंवा पाने असतात, ती एकत्र गोळा करून, मांडी घालून, शरीर सरळ ठेवून, समोर स्मृती प्रस्थापित करून मी बसतो. मी मैत्रीपूर्ण चित्ताने एका दिशेला व्यापून विहरतो, त्याचप्रमाणे दुसऱ्या, तिसऱ्या आणि चौथ्या दिशेला. अशा प्रकारे वर, खाली, आडवे, सर्वत्र, स्वतःप्रमाणेच सर्वांना मानून, संपूर्ण जगाला विशाल, महान, अमर्याद, वैररहित आणि व्यापादरहित अशा मैत्रीपूर्ण चित्ताने व्यापून विहरतो. करुणेने युक्त चित्ताने... तसेच... मुदितेने युक्त चित्ताने... तसेच... उपेक्षेने युक्त चित्ताने एका दिशेला व्यापून विहरतो, त्याचप्रमाणे दुसऱ्या, तिसऱ्या आणि चौथ्या दिशेला. अशा प्रकारे वर, खाली, आडवे, सर्वत्र, स्वतःप्रमाणेच सर्वांना मानून, संपूर्ण जगाला विशाल, महान, अमर्याद, वैररहित आणि व्यापादरहित अशा उपेक्षेने युक्त चित्ताने व्यापून विहरतो. हे ब्राह्मणा, अशा स्थितीत असलेला मी जर चंक्रमण करतो, तर त्या वेळी माझे ते चंक्रमण ‘ब्रह्म चंक्रमण’ असते. हे ब्राह्मणा, अशा स्थितीत असलेला मी जर उभा राहतो... बसतो... शयन करतो, तर त्या वेळी माझे ते शयन ‘ब्रह्म उच्च आसन आणि महाआसन’ असते. हेच ते, हे ब्राह्मणा, ब्रह्म उच्च आसन आणि महाआसन आहे, जे मला सध्या इच्छेनुसार, विनासायास आणि कोणत्याही त्रासाशिवाय मिळते.”

‘‘Acchariyaṃ, bho gotama, abbhutaṃ, bho gotama! Ko cañño evarūpassa brahmassa uccāsayanamahāsayanassa nikāmalābhī bhavissati akicchalābhī akasiralābhī, aññatra bhotā gotamena!

“आश्चर्य आहे, श्रमण गोतमा! अद्भुत आहे, श्रमण गोतमा! आपल्याशिवाय दुसरा कोण असा असेल, ज्याला अशा प्रकारच्या ब्रह्म उच्च आसनाची आणि महाआसनाची इच्छेनुसार, विनासायास आणि कोणत्याही त्रासाशिवाय प्राप्ती होईल!”

‘‘Katamaṃ pana taṃ, bho gotama, ariyaṃ uccāsayanamahāsayanaṃ, yassa bhavaṃ gotamo etarahi nikāmalābhī akicchalābhī akasiralābhī’’ti? ‘‘Idhāhaṃ, brāhmaṇa, yaṃ gāmaṃ vā nigamaṃ vā upanissāya viharāmi, so pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya tameva gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya pavisāmi. So pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto vanantaññeva pavisāmi. So yadeva tattha honti tiṇāni vā paṇṇāni vā tāni ekajjhaṃ saṅgharitvā nisīdāmi pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā. So evaṃ jānāmi – ‘rāgo me pahīno ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṃkato āyatiṃ anuppādadhammo; doso me pahīno ucchinnamūlo [Pg.185] tālāvatthukato anabhāvaṅkato āyatiṃ anuppādadhammo; moho me pahīno ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṅkato āyatiṃ anuppādadhammo’. So ce ahaṃ, brāhmaṇa, evaṃbhūto caṅkamāmi, ariyo me eso tasmiṃ samaye caṅkamo hoti. So ce ahaṃ, brāhmaṇa, evaṃbhūto tiṭṭhāmi…pe… nisīdāmi…pe… seyyaṃ kappemi, ariyaṃ me etaṃ tasmiṃ samaye uccāsayanamahāsayanaṃ hoti. Idaṃ kho, brāhmaṇa, ariyaṃ uccāsayanamahāsayanaṃ, yassāhaṃ etarahi nikāmalābhī akicchalābhī akasiralābhī’’ti.

“परंतु, हे श्रमण गोतमा, ते आर्य उच्च आसन आणि महाआसन कोणते आहे, जे आपण सध्या इच्छेनुसार, विनासायास आणि कोणत्याही त्रासाशिवाय प्राप्त करता?” “हे ब्राह्मणा, मी ज्या गावाचा किंवा नगराचा आश्रय घेऊन विहरतो, तिथे सकाळी वस्त्र परिधान करून, पात्र व चीवर घेऊन त्याच गावात किंवा नगरात भिक्षेसाठी प्रवेश करतो. भोजनानंतर, भिक्षेवरून परत आल्यावर मी अरण्यातच प्रवेश करतो. तिथे जे काही गवत किंवा पाने असतात, ती एकत्र गोळा करून, मांडी घालून, शरीर सरळ ठेवून, समोर स्मृती प्रस्थापित करून मी बसतो. मी असे जाणतो – ‘माझा राग नष्ट झाला आहे, मुळासकट उपटून टाकला गेला आहे, ताडाच्या झाडासारखा समूळ नष्ट केला गेला आहे, त्याचा अभाव केला गेला आहे आणि भविष्यात तो पुन्हा उत्पन्न न होणारा झाला आहे; माझा द्वेष नष्ट झाला आहे, मुळासकट उपटून टाकला गेला आहे, ताडाच्या झाडासारखा समूळ नष्ट केला गेला आहे, त्याचा अभाव केला गेला आहे आणि भविष्यात तो पुन्हा उत्पन्न न होणारा झाला आहे; माझा मोह नष्ट झाला आहे, मुळासकट उपटून टाकला गेला आहे, ताडाच्या झाडासारखा समूळ नष्ट केला गेला आहे, त्याचा अभाव केला गेला आहे आणि भविष्यात तो पुन्हा उत्पन्न न होणारा झाला आहे’. हे ब्राह्मणा, अशा स्थितीत असलेला मी जर चंक्रमण करतो, तर त्या वेळी माझे ते चंक्रमण ‘आर्य चंक्रमण’ असते. हे ब्राह्मणा, अशा स्थितीत असलेला मी जर उभा राहतो... बसतो... शयन करतो, तर त्या वेळी माझे ते शयन ‘आर्य उच्च आसन आणि महाआसन’ असते. हेच ते, हे ब्राह्मणा, आर्य उच्च आसन आणि महाआसन आहे, जे मला सध्या इच्छेनुसार, विनासायास आणि कोणत्याही त्रासाशिवाय मिळते.”

‘‘Acchariyaṃ, bho gotama, abbhutaṃ, bho gotama! Ko cañño evarūpassa ariyassa uccāsayanamahāsayanassa nikāmalāmī bhavissati akicchalābhī akasiralābhī, aññatra bhotā gotamena!

"हे श्रमण गौतम, हे आश्चर्यकारक आहे! हे श्रमण गौतम, हे अद्भुत आहे! पूजनीय गौतमांशिवाय इतर कोण बरं अशा प्रकारच्या श्रेष्ठ, उच्च आणि विलासी आसनांचा (उच्चशयन-महाशयनांचा) इच्छेनुसार, विनासायास आणि सहजतेने लाभ मिळवू शकेल!"

‘‘Abhikkantaṃ, bho gotama, abhikkantaṃ, bho gotama! Seyyathāpi, bho gotama, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya – ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti; evamevaṃ kho bhotā gotamena anekapariyāyena dhammo pakāsito. Ete mayaṃ bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāma dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsake no bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupete saraṇaṃ gate’’ti. Tatiyaṃ.

"अतिशय सुंदर, हे गौतम! अतिशय सुंदर, हे गौतम! ज्याप्रमाणे एखादी उपडी घातलेली वस्तू सुलट करून ठेवावी, किंवा झाकलेली वस्तू उघडी करून दाखवावी, किंवा वाट चुकलेल्याला मार्ग दाखवावा, किंवा अंधारात तेलाचा दिवा धरावा जेणेकरून डोळस व्यक्तींना रूपे दिसू शकतील; त्याचप्रमाणे पूजनीय गौतमांनी अनेक प्रकारे धम्म प्रकाशित केला आहे. आम्ही पूजनीय गौतम, धम्म आणि भिक्खू संघाला शरण जात आहोत. पूजनीय गौतमांनी आम्हाला आजपासून आजीवन शरण आलेले उपासक म्हणून स्वीकारावे."

4. Sarabhasuttaṃ

४. सरभ सुत्त

65. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati gijjhakūṭe pabbate. Tena kho pana samayena sarabho nāma paribbājako acirapakkanto hoti imasmā dhammavinayā. So rājagahe parisati evaṃ vācaṃ bhāsati – ‘‘aññāto mayā samaṇānaṃ sakyaputtikānaṃ dhammo. Aññāya ca panāhaṃ samaṇānaṃ sakyaputtikānaṃ dhammaṃ evāhaṃ tasmā dhammavinayā apakkanto’’ti. Atha kho sambahulā bhikkhū pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya rājagahaṃ piṇḍāya pavisiṃsu. Assosuṃ kho te bhikkhū sarabhassa paribbājakassa rājagahe parisati evaṃ vācaṃ bhāsamānassa [Pg.186] – ‘‘aññāto mayā samaṇānaṃ sakyaputtikānaṃ dhammo. Aññāya ca panāhaṃ samaṇānaṃ sakyaputtikānaṃ dhammaṃ evāhaṃ tasmā dhammavinayā apakkanto’’ti.

६५. "असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान राजगृह येथे गिद्धकूट पर्वतावर विहार करत होते. त्या वेळी सरभ नावाचा एक परिव्राजक नुकताच या धम्म-विनयातून बाहेर पडला होता. तो राजगृहातील सभेत असे बोलत असे – 'मी शाक्यपुत्र श्रमणांचा धम्म जाणला आहे. शाक्यपुत्र श्रमणांचा धम्म जाणल्यानंतरच मी त्या धम्म-विनयातून बाहेर पडलो आहे.' त्यानंतर अनेक भिक्खू सकाळच्या वेळी चिवर परिधान करून, पात्र व चिवर घेऊन राजगृहात पिंडपातासाठी प्रवेश करते झाले. त्या भिक्खूंनी सरभ परिव्राजकाला राजगृहातील सभेत असे बोलताना ऐकले – 'मी शाक्यपुत्र श्रमणांचा धम्म जाणला आहे. शाक्यपुत्र श्रमणांचा धम्म जाणल्यानंतरच मी त्या धम्म-विनयातून बाहेर पडलो आहे.'"

Atha kho te bhikkhū rājagahe piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘sarabho nāma, bhante, paribbājako acirapakkanto imasmā dhammavinayā. So rājagahe parisati evaṃ vācaṃ bhāsati – ‘aññāto mayā samaṇānaṃ sakyaputtikānaṃ dhammo. Aññāya ca panāhaṃ samaṇānaṃ sakyaputtikānaṃ dhammaṃ evāhaṃ tasmā dhammavinayā apakkanto’ti. Sādhu bhante, bhagavā yena sippinikātīraṃ paribbājakārāmo yena sarabho paribbājako tenupasaṅkamatu anukampaṃ upādāyā’’ti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena.

"त्यानंतर ते भिक्खू राजगृहात भिक्षेसाठी फिरून, भोजनोत्तर भिक्षाटनाहून परतल्यावर जेथे भगवान होते तेथे आले; आल्यावर त्यांनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या त्या भिक्खूंनी भगवंतांना असे म्हटले – 'भंते, सरभ नावाचा परिव्राजक नुकताच या धम्म-विनयातून बाहेर पडला आहे. तो राजगृहातील सभेत असे बोलत आहे – "मी शाक्यपुत्र श्रमणांचा धम्म जाणला आहे. शाक्यपुत्र श्रमणांचा धम्म जाणल्यानंतरच मी त्या धम्म-विनयातून बाहेर पडलो आहे." भंते, जर भगवंतांनी अनुकंपा करून सिप्पिनिका नदीच्या काठावरील परिव्राजकांच्या आरामात, जेथे सरभ परिव्राजक आहे, तेथे जावे तर फार चांगले होईल.' भगवंतांनी मौन बाळगून संमती दिली."

Atha kho bhagavā sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yena sippinikātīraṃ paribbājakārāmo yena sarabho paribbājako tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Nisajja kho bhagavā sarabhaṃ paribbājakaṃ etadavoca – ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, sarabha, evaṃ vadesi – ‘aññāto mayā samaṇānaṃ sakyaputtikānaṃ dhammo. Aññāya ca panāhaṃ samaṇānaṃ sakyaputtikānaṃ dhammaṃ evāhaṃ tasmā dhammavinayā apakkanto’’’ti? Evaṃ vutte sarabho paribbājako tuṇhī ahosi.

"त्यानंतर भगवान संध्याकाळच्या वेळी ध्यानातून उठून सिप्पिनिका नदीच्या काठावरील परिव्राजकांच्या आरामात, जेथे सरभ परिव्राजक होता, तेथे गेले; तेथे जाऊन ते तयार केलेल्या आसनावर बसले. बसल्यावर भगवंतांनी सरभ परिव्राजकाला असे विचारले – 'सरभ, हे खरे आहे का की तू असे म्हणतोस – "मी शाक्यपुत्र श्रमणांचा धम्म जाणला आहे. शाक्यपुत्र श्रमणांचा धम्म जाणल्यानंतरच मी त्या धम्म-विनयातून बाहेर पडलो आहे"?' असे विचारल्यावर सरभ परिव्राजक मौन राहिला."

Dutiyampi kho, bhagavā sarabhaṃ paribbājakaṃ etadavoca – ‘‘vadehi, sarabha, kinti te aññāto samaṇānaṃ sakyaputtikānaṃ dhammo? Sace te aparipūraṃ bhavissati, ahaṃ paripūressāmi. Sace pana te paripūraṃ bhavissati, ahaṃ anumodissāmī’’ti. Dutiyampi kho sarabho paribbājako tuṇhī ahosi.

"दुसऱ्यांदाही भगवंतांनी सरभ परिव्राजकाला असे म्हटले – 'सरभ, सांग, तू शाक्यपुत्र श्रमणांचा धम्म कसा जाणला आहेस? जर तुझे ज्ञान अपूर्ण असेल, तर मी ते पूर्ण करेन. आणि जर ते पूर्ण असेल, तर मी त्याचे अभिनंदन (अनुमोदन) करेन.' दुसऱ्यांदाही सरभ परिव्राजक मौन राहिला."

Tatiyampi kho bhagavā sarabhaṃ paribbājakaṃ etadavoca – (‘‘yo kho sarabha paññāyati samaṇānaṃ sakyaputtikānaṃ dhammo) ‘‘vadehi, sarabha, kinti te aññāto samaṇānaṃ sakyaputtikānaṃ dhammo? Sace te aparipūraṃ [Pg.187] bhavissati, ahaṃ paripūressāmi. Sace pana te paripūraṃ bhavissati, ahaṃ anumodissāmī’’ti. Tatiyampi kho sarabho paribbājako tuṇhī ahosi.

"तिसऱ्यांदाही भगवंतांनी सरभ परिव्राजकाला असे म्हटले – 'सरभ, सांग, तू शाक्यपुत्र श्रमणांचा धम्म कसा जाणला आहेस? जर तुझे ज्ञान अपूर्ण असेल, तर मी ते पूर्ण करेन. आणि जर ते पूर्ण असेल, तर मी त्याचे अभिनंदन (अनुमोदन) करेन.' तिसऱ्यांदाही सरभ परिव्राजक मौन राहिला."

Atha kho te paribbājakā sarabhaṃ paribbājakaṃ etadavocuṃ – ‘‘yadeva kho tvaṃ, āvuso sarabha, samaṇaṃ gotamaṃ yāceyyāsi tadeva te samaṇo gotamo pavāreti. Vadehāvuso sarabha, kinti te aññāto samaṇānaṃ sakyaputtikānaṃ dhammo? Sace te aparipūraṃ bhavissati, samaṇo gotamo paripūressati. Sace pana te paripūraṃ bhavissati, samaṇo gotamo anumodissatī’’ti. Evaṃ vutte sarabho paribbājako tuṇhībhūto maṅkubhūto pattakkhandho adhomukho pajjhāyanto appaṭibhāno nisīdi.

"त्यानंतर त्या परिव्राजकांनी सरभ परिव्राजकाला असे म्हटले – 'मित्र सरभ, तू श्रमण गौतमांकडे ज्याची मागणी करशील, तेच श्रमण गौतम तुला देऊ करत आहेत. सांग, मित्र सरभ, तू शाक्यपुत्र श्रमणांचा धम्म कसा जाणला आहेस? जर तुझे ज्ञान अपूर्ण असेल, तर श्रमण गौतम ते पूर्ण करतील. आणि जर ते पूर्ण असेल, तर श्रमण गौतम त्याचे अभिनंदन करतील.' असे म्हटल्यावर सरभ परिव्राजक निरुत्तर होऊन, खजील होऊन, खांदे पाडून, खाली मान घालून, विचारमग्न व हतबुद्ध होऊन बसून राहिला."

Atha kho bhagavā sarabhaṃ paribbājakaṃ tuṇhībhūtaṃ maṅkubhūtaṃ pattakkhandhaṃ adhomukhaṃ pajjhāyantaṃ appaṭibhānaṃ viditvā te paribbājake etadavoca –

"त्यानंतर भगवान सरभ परिव्राजकाला निरुत्तर, खजील, खांदे पाडलेला, खाली मान घातलेला, विचारमग्न आणि हतबुद्ध झालेले पाहून त्या परिव्राजकांना असे म्हणाले –"

‘‘Yo kho maṃ, paribbājakā, evaṃ vadeyya – ‘sammāsambuddhassa te paṭijānato ime dhammā anabhisambuddhā’ti, tamahaṃ tattha sādhukaṃ samanuyuñjeyyaṃ samanugāheyyaṃ samanubhāseyyaṃ. So vata mayā sādhukaṃ samanuyuñjiyamāno samanugāhiyamāno samanubhāsiyamāno aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ so tiṇṇaṃ ṭhānānaṃ nāññataraṃ ṭhānaṃ nigaccheyya, aññena vā aññaṃ paṭicarissati, bahiddhā kathaṃ apanāmessati, kopañca dosañca appaccayañca pātukarissati, tuṇhībhūto maṅkubhūto pattakkhandho adhomukho pajjhāyanto appaṭibhāno nisīdissati, seyyathāpi sarabho paribbājako.

"परिव्राजकांनो, जर कोणी मला असे म्हणाला की, 'तुम्ही स्वतःला सम्यक्संबुद्ध म्हणवून घेता, परंतु तुम्हाला या गोष्टींचे ज्ञान नाही,' तर मी त्याला त्याविषयी सविस्तर प्रश्न विचारीन, त्याची उलटतपासणी करीन आणि त्याच्याशी चर्चा करीन. जेव्हा माझ्याकडून त्याची सविस्तर चौकशी, उलटतपासणी आणि चर्चा केली जाईल, तेव्हा हे अशक्य आणि अकल्पनीय आहे की तो या तीन परिस्थितींपैकी एका परिस्थितीत सापडणार नाही: एकतर तो मूळ विषयाला बगल देऊन भलत्याच विषयावर बोलेल; किंवा राग, द्वेष आणि नाराजी व्यक्त करेल; किंवा मग सरभ परिव्राजकाप्रमाणेच निरुत्तर, खजील, खांदे पाडलेला, खाली मान घातलेला, विचारमग्न आणि हतबुद्ध होऊन बसून राहील."

‘‘Yo kho maṃ, paribbājakā, evaṃ vadeyya – ‘khīṇāsavassa te paṭijānato ime āsavā aparikkhīṇā’ti, tamahaṃ tattha sādhukaṃ samanuyuñjeyyaṃ samanugāheyyaṃ samanubhāseyyaṃ. So vata mayā sādhukaṃ samanuyuñjiyamāno samanugāhiyamāno samanubhāsiyamāno aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ so tiṇṇaṃ ṭhānānaṃ nāññataraṃ ṭhānaṃ nigaccheyya, aññena vā aññaṃ paṭicarissati, bahiddhā kathaṃ apanāmessati, kopañca dosañca appaccayañca [Pg.188] pātukarissati, tuṇhībhūto maṅkubhūto pattakkhandho adhomukho pajjhāyanto appaṭibhāno nisīdissati, seyyathāpi sarabho paribbājako.

“हे परिव्राजकांनो, जर कोणी मला असे म्हणाला की, ‘स्वतःला क्षीणासव (आसवांचा क्षय झालेला) म्हणवून घेणाऱ्या आपले हे आसव नष्ट झालेले नाहीत,’ तर मी त्याला त्याविषयी चांगल्या प्रकारे प्रश्न विचारीन, त्याची उलटतपासणी करीन आणि त्याचे परीक्षण करीन. जेव्हा माझ्याकडून त्याला चांगल्या प्रकारे प्रश्न विचारले जातील, उलटतपासणी केली जाईल आणि त्याचे परीक्षण केले जाईल, तेव्हा हे अशक्य आणि असंभव आहे की तो या तीन परिस्थितींपैकी एका परिस्थितीला प्राप्त होणार नाही: एकतर तो एका गोष्टीवरून दुसऱ्या गोष्टीवर जाऊन मूळ विषय टाळण्याचा प्रयत्न करेल, बाहेरील विषयांवर बोलून मूळ विषय बाजूला सारेल; किंवा राग, द्वेष आणि असंतोष प्रकट करेल; किंवा सरभ परिव्राजकाप्रमाणे शांत, खजील, खांदे पाडलेला, खाली मान घातलेला, विचारमग्न आणि निरुत्तर होऊन बसेल.”

‘‘Yo kho maṃ, paribbājakā, evaṃ vadeyya – ‘yassa kho pana te atthāya dhammo desito, so na niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāyā’ti, tamahaṃ tattha sādhukaṃ samanuyuñjeyyaṃ samanugāheyyaṃ samanubhāseyyaṃ. So vata mayā sādhukaṃ samanuyuñjiyamāno samanugāhiyamāno samanubhāsiyamāno aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ so tiṇṇaṃ ṭhānānaṃ nāññataraṃ ṭhānaṃ nigaccheyya, aññena vā aññaṃ paṭicarissati, bahiddhā kathaṃ apanāmessati, kopañca dosañca appaccayañca pātukarissati, tuṇhībhūto maṅkubhūto pattakkhandho adhomukho pajjhāyanto appaṭibhāno nisīdissati, seyyathāpi sarabho paribbājako’’ti. Atha kho bhagavā sippinikātīre paribbājakārāme tikkhattuṃ sīhanādaṃ naditvā vehāsaṃ pakkāmi.

“हे परिव्राजकांनो, जर कोणी मला असे म्हणाला की, ‘ज्या हेतूसाठी आपण धम्माचा उपदेश केला आहे, तो धम्म त्याचे आचरण करणाऱ्याला पूर्णपणे दुःखमुक्तीकडे (दुःखाच्या क्षयाकडे) नेत नाही,’ तर मी त्याला त्याविषयी चांगल्या प्रकारे प्रश्न विचारीन, त्याची उलटतपासणी करीन आणि त्याचे परीक्षण करीन. जेव्हा माझ्याकडून त्याला चांगल्या प्रकारे प्रश्न विचारले जातील, उलटतपासणी केली जाईल आणि त्याचे परीक्षण केले जाईल, तेव्हा हे अशक्य आणि असंभव आहे की तो या तीन परिस्थितींपैकी एका परिस्थितीला प्राप्त होणार नाही: एकतर तो एका गोष्टीवरून दुसऱ्या गोष्टीवर जाऊन मूळ विषय टाळण्याचा प्रयत्न करेल, बाहेरील विषयांवर बोलून मूळ विषय बाजूला सारेल; किंवा राग, द्वेष आणि असंतोष प्रकट करेल; किंवा सरभ परिव्राजकाप्रमाणे शांत, खजील, खांदे पाडलेला, खाली मान घातलेला, विचारमग्न आणि निरुत्तर होऊन बसेल.” त्यानंतर भगवान सिप्पिनिका नदीच्या काठावरील परिव्राजकांच्या आरामात तीन वेळा सिंहगर्जना करून आकाशात निघून गेले.

Atha kho te paribbājakā acirapakkantassa bhagavato sarabhaṃ paribbājakaṃ samantato vācāyasannitodakena sañjambharimakaṃsu – ‘‘seyyathāpi, āvuso sarabha, brahāraññe jarasiṅgālo ‘sīhanādaṃ nadissāmī’ti siṅgālakaṃyeva nadati, bheraṇḍakaṃyeva nadati ; evamevaṃ kho tvaṃ, āvuso sarabha, aññatreva samaṇena gotamena ‘sīhanādaṃ nadissāmī’ti siṅgālakaṃyeva nadasi bheraṇḍakaṃyeva nadasi. Seyyathāpi, āvuso sarabha, ambukasañcarī ‘purisakaravitaṃ ravissāmī’ti ambukasañcariravitaṃyeva ravati; evamevaṃ kho tvaṃ, āvuso sarabha, aññatreva samaṇena gotamena ‘purisakaravitaṃ ravissāmī’ti, ambukasañcariravitaṃyeva ravasi. Seyyathāpi, āvuso sarabha, usabho suññāya gosālāya gambhīraṃ naditabbaṃ maññati; evamevaṃ kho tvaṃ, āvuso sarabha, aññatreva samaṇena gotamena gambhīraṃ naditabbaṃ maññasī’’ti. Atha kho te paribbājakā sarabhaṃ paribbājakaṃ [Pg.189] samantato vācāyasannitodakena sañjambharimakaṃsūti. Catutthaṃ.

त्यानंतर, भगवान निघून गेल्यावर लगेचच, त्या परिव्राजकांनी सरभ परिव्राजकाला चहूबाजूंनी आपल्या वाक्-बाणांनी (शब्दांच्या सुयांनी टोचून) भंडावून सोडले: “हे मित्र सरभ, ज्याप्रमाणे एखाद्या मोठ्या अरण्यात एखादा म्हातारा कोल्हा ‘मी सिंहगर्जना करीन’ असे विचार करतो, पण शेवटी कोल्ह्यासारखाच ओरडतो आणि रडतो; त्याचप्रमाणे, हे मित्र सरभ, तू श्रमण गोतमांच्या अनुपस्थितीत ‘मी सिंहगर्जना करीन’ असे म्हणत होतास, पण तू केवळ कोल्ह्यासारखाच ओरडलास आणि रडला आहेस. हे मित्र सरभ, ज्याप्रमाणे एखादी कोंबडी ‘मी कोंबड्यासारखा आरवेन’ असे विचार करते, पण शेवटी कोंबडीसारखाच आवाज काढते; त्याचप्रमाणे, हे मित्र सरभ, तू श्रमण गोतमांच्या अनुपस्थितीत ‘मी कोंबड्यासारखा आरवेन’ असे म्हणत होतास, पण तू केवळ कोंबडीसारखाच आवाज काढला आहेस. हे मित्र सरभ, ज्याप्रमाणे एखादा बैल रिकाम्या गोठ्यात स्वतःला गंभीर गर्जना करण्यास समर्थ मानतो; त्याचप्रमाणे, हे मित्र सरभ, तू श्रमण गोतमांच्या अनुपस्थितीत स्वतःला गंभीर गर्जना करण्यास समर्थ मानले होतेस.” अशा प्रकारे त्या परिव्राजकांनी सरभ परिव्राजकाला चहूबाजूंनी शब्दांच्या सुयांनी टोचून भंडावून सोडले. (चौथे सूत्र समाप्त)

5. Kesamuttisuttaṃ

५. केसमुत्ति सुत्त (कालामांचे सुत्त)

66. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kosalesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena kesamuttaṃ nāma kālāmānaṃ nigamo tadavasari. Assosuṃ kho kesamuttiyā kālāmā – ‘‘samaṇo khalu, bho, gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito kesamuttaṃ anuppatto. Taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘itipi so bhagavā…pe… sādhu kho pana tathārūpānaṃ arahataṃ dassanaṃ hotī’’’ti.

६६. मी असे ऐकले आहे – एका वेळी भगवान कोसल देशामध्ये चारिका (धर्मयात्रा) करत असताना मोठ्या भिक्खू संघासह ‘केसमुत्ति’ नावाच्या कालामांच्या नगरात पोहोचले. केसमुत्ति येथील कालामांनी ऐकले – ‘शाक्यकुळातून गृहत्याग करून प्रव्रजित झालेले शाक्यपुत्र श्रमण गोतम केसमुत्ति येथे आले आहेत. त्या पूजनीय गोतमांची अशी उत्तम कीर्ती पसरली आहे की: ‘ते भगवान अर्हत आहेत, सम्यक संबुद्ध आहेत... (इत्यादी)... अशा अर्हतांचे दर्शन घेणे खरोखरच कल्याणकारी असते.’”

Atha kho kesamuttiyā kālāmā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā appekacce bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu, appekacce bhagavatā saddhiṃ sammodiṃsu, sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu, appekacce yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu, appekacce nāmagottaṃ sāvetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu, appekacce tuṇhībhūtā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te kesamuttiyā kālāmā bhagavantaṃ etadavocuṃ –

त्यानंतर केसमुत्ति येथील कालाम जेथे भगवान होते तेथे आले. आल्यानंतर काहींनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि ते एका बाजूला बसले; काहींनी भगवंतांशी कुशलमंगल विचारले आणि आनंददायी व स्मरणीय संभाषण करून ते एका बाजूला बसले; काहींनी भगवंतांच्या दिशेने हात जोडून नमस्कार केला आणि ते एका बाजूला बसले; काहींनी आपले नाव व गोत्र सांगून ते एका बाजूला बसले; तर काही जण शांत राहून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसल्यानंतर त्या केसमुत्ति येथील कालामांनी भगवंतांना असे म्हटले –

‘‘Santi, bhante, eke samaṇabrāhmaṇā kesamuttaṃ āgacchanti. Te sakaṃyeva vādaṃ dīpenti jotenti, parappavādaṃ pana khuṃsenti vambhenti paribhavanti omakkhiṃ karonti. Aparepi, bhante, eke samaṇabrāhmaṇā kesamuttaṃ āgacchanti. Tepi sakaṃyeva vādaṃ dīpenti jotenti, parappavādaṃ pana khuṃsenti vambhenti paribhavanti omakkhiṃ karonti. Tesaṃ no, bhante, amhākaṃ hoteva kaṅkhā hoti vicikicchā – ‘ko su nāma imesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ saccaṃ āha, ko musā’’’ti? ‘‘Alañhi vo, kālāmā, kaṅkhituṃ alaṃ vicikicchituṃ. Kaṅkhanīyeva pana vo ṭhāne vicikicchā uppannā’’.

“भंते, काही श्रमण आणि ब्राह्मण केसमुत्ति येथे येतात. ते केवळ स्वतःच्याच मताचे प्रतिपादन करतात आणि त्याचे महत्त्व वाढवतात; परंतु इतरांच्या मतांची निंदा करतात, अवहेलना करतात, तुच्छ लेखतात आणि ती खोडून काढतात. भंते, इतरही काही श्रमण आणि ब्राह्मण केसमुत्ति येथे येतात. तेसुद्धा केवळ स्वतःच्याच मताचे प्रतिपादन करतात आणि त्याचे महत्त्व वाढवतात; परंतु इतरांच्या मतांची निंदा करतात, अवहेलना करतात, तुच्छ लेखतात आणि ती खोडून काढतात. भंते, यामुळे आमच्या मनात शंका आणि संभ्रम निर्माण होतो की, ‘या आदरणीय श्रमण-ब्राह्मणांपैकी कोण खरे बोलत आहे आणि कोण खोटे?’” “हे कालामांनो, तुमच्या मनात शंका निर्माण होणे योग्यच आहे, संभ्रम निर्माण होणे योग्यच आहे. शंका घेण्यासारख्याच विषयावर तुमच्या मनात संभ्रम निर्माण झाला आहे.”

‘‘Etha tumhe, kālāmā, mā anussavena, mā paramparāya, mā itikirāya, mā piṭakasampadānena, mā takkahetu, mā nayahetu, mā ākāraparivitakkena[Pg.190], mā diṭṭhinijjhānakkhantiyā, mā bhabbarūpatāya, mā samaṇo no garūti. Yadā tumhe, kālāmā, attanāva jāneyyātha – ‘ime dhammā akusalā, ime dhammā sāvajjā, ime dhammā viññugarahitā, ime dhammā samattā samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattantī’’’ti, atha tumhe, kālāmā, pajaheyyātha.

“या, हे कालामांनो! केवळ ऐकीव गोष्टींवर (अनुश्रव) विश्वास ठेवू नका; परंपरेने चालत आलेल्या गोष्टींवर विश्वास ठेवू नका; ‘असे ऐकिवात आहे’ (इतिकिरा) म्हणून विश्वास ठेवू नका; धर्मग्रंथांमध्ये (पिटक) लिहिले आहे म्हणून विश्वास ठेवू नका; केवळ तर्कावर (तर्कहेतू) आधारित आहे म्हणून विश्वास ठेवू नका; केवळ अनुमानावर (नयहेतू) आधारित आहे म्हणून विश्वास ठेवू नका; केवळ बाह्य स्वरूपाचा विचार करून (आकारपरिवितर्क) विश्वास ठेवू नका; आपल्या आधीच्या मतांशी जुळणारे आहे (दृष्टिनिज्झानक्खंती) म्हणून विश्वास ठेवू नका; सांगणारा व्यक्ती योग्य वाटतो (भव्यरूपता) म्हणून विश्वास ठेवू नका; किंवा ‘हा श्रमण आमचा गुरू आहे’ या विचाराने विश्वास ठेवू नका. परंतु, हे कालामांनो, जेव्हा तुम्ही स्वतःच्या अनुभवाने हे जाणाल की – ‘हे विचार अकुशल आहेत, हे विचार दोषयुक्त आहेत, सुज्ञांकडून (विद्वानांकडून) हे निंदिले गेले आहेत, आणि यांचे पूर्णपणे आचरण केल्यास ते अहितासाठी व दुःखासाठी कारणीभूत ठरतात,’ तेव्हा, हे कालामांनो, तुम्ही त्यांचा त्याग करा.”

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, kālāmā, lobho purisassa ajjhattaṃ uppajjamāno uppajjati hitāya vā ahitāya vā’’ti?

“तुम्हाला काय वाटते, हे कालामांनो? माणसाच्या मनात निर्माण होणारा लोभ त्याच्या हितासाठी निर्माण होतो की अहितासाठी?”

‘‘Ahitāya, bhante’’.

“अहितासाठी, भंते.”

‘‘Luddho panāyaṃ, kālāmā, purisapuggalo lobhena abhibhūto pariyādinnacitto pāṇampi hanati, adinnampi ādiyati, paradārampi gacchati, musāpi bhaṇati, parampi tathattāya samādapeti, yaṃ sa hoti dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyā’’ti.

“हे कालामांनो, लोभाने ग्रासलेला, लोभाच्या आहारी गेलेला आणि ज्याचे चित्त लोभाने व्यापले आहे असा मनुष्य प्राण्यांची हत्या करतो, न दिलेली वस्तू (चोरी) घेतो, परस्त्रीगमन करतो, असत्य बोलतो आणि इतरांनाही तसे करण्यास प्रवृत्त करतो. हे कृत्य त्याला दीर्घकाळापर्यंत अहितासाठी आणि दुःखासाठी कारणीभूत ठरेल ना?”

‘‘Evaṃ, bhante’’.

“होय, भंते.”

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, kālāmā, doso purisassa ajjhattaṃ uppajjamāno uppajjati hitāya vā ahitāya vā’’ti?

“तुम्हाला काय वाटते, हे कालामांनो? माणसाच्या मनात निर्माण होणारा द्वेष (दोष) त्याच्या हितासाठी निर्माण होतो की अहितासाठी?”

‘‘Ahitāya, bhante’’.

“अहितासाठी, भंते.”

‘‘Duṭṭho panāyaṃ, kālāmā, purisapuggalo dosena abhibhūto pariyādinnacitto pāṇampi hanati, adinnampi ādiyati, paradārampi gacchati, musāpi bhaṇati, parampi tathattāya samādapeti, yaṃ sa hoti dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyā’’ti.

हे कालामांनो! द्वेषाने ग्रासलेला, द्वेषाने पराभूत झालेला आणि ज्याचे चित्त द्वेषाने व्यापलेले आहे असा द्वेषी मनुष्य प्राण्यांची हिंसा करतो, न दिलेले (चोरीने) घेतो, परस्त्रीगमन करतो, असत्य बोलतो आणि दुसऱ्यालाही तसे करण्यास प्रवृत्त करतो; जे त्याच्यासाठी दीर्घकाळापर्यंत अहिताचे आणि दुःखाचे ठरते.

‘‘Evaṃ, bhante’’.

होय, भन्ते!

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, kālāmā, moho purisassa ajjhattaṃ uppajjamāno uppajjati hitāya vā ahitāya vā’’ti?

हे कालामांनो! तुम्हाला काय वाटते? मनुष्याच्या अंतःकरणात उत्पन्न होणारा मोह त्याच्या हितासाठी उत्पन्न होतो की अहितासाठी?

‘‘Ahitāya, bhante’’.

अहितासाठी, भन्ते!

‘‘Mūḷho panāyaṃ, kālāmā, purisapuggalo mohena abhibhūto pariyādinnacitto pāṇampi hanati, adinnampi ādiyati, paradārampi gacchati, musāpi bhaṇati, parampi tathattāya samādapeti, yaṃ sa hoti dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyā’’ti.

हे कालामांनो! मोहाने ग्रासलेला, मोहाने पराभूत झालेला आणि ज्याचे चित्त मोहाने व्यापलेले आहे असा मोहाधीन मनुष्य प्राण्यांची हिंसा करतो, न दिलेले घेतो, परस्त्रीगमन करतो, असत्य बोलतो आणि दुसऱ्यालाही तसे करण्यास प्रवृत्त करतो; जे त्याच्यासाठी दीर्घकाळापर्यंत अहिताचे आणि दुःखाचे ठरते.

‘‘Evaṃ, bhante’’.

होय, भन्ते!

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, kālāmā, ime dhammā kusalā vā akusalā vā’’ti?

हे कालामांनो! तुम्हाला काय वाटते? हे धर्म (गोष्टी) कुशल आहेत की अकुशल?

‘‘Akusalā, bhante’’.

अकुशल, भन्ते!

‘‘Sāvajjā vā anavajjā vā’’ti?

सदोष आहेत की निर्दोष?

‘‘Sāvajjā, bhante’’.

सदोष, भन्ते!

‘‘Viññugarahitā vā viññuppasatthā vā’’ti?

सुज्ञांकडून निंदित आहेत की प्रशंसित?

‘‘Viññugarahitā, bhante’’.

सुज्ञांकडून निंदित, भन्ते!

‘‘Samattā samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattanti, no vā? Kathaṃ vā ettha hotī’’ti[Pg.191]?

पूर्णपणे स्वीकारल्यास आणि आचरणात आणल्यास, हे धर्म अहितासाठी आणि दुःखासाठी कारणीभूत ठरतात की नाही? किंवा याविषयी तुमचे काय मत आहे?

‘‘Samattā, bhante, samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattantīti. Evaṃ no ettha hotī’’ti.

भन्ते! पूर्णपणे स्वीकारल्यास आणि आचरणात आणल्यास, हे धर्म अहितासाठी आणि दुःखासाठी कारणीभूत ठरतात. याविषयी आमचे असेच मत आहे.

‘‘Iti kho, kālāmā, yaṃ taṃ avocumhā – ‘etha tumhe, kālāmā! Mā anussavena, mā paramparāya, mā itikirāya, mā piṭakasampadānena, mā takkahetu, mā nayahetu, mā ākāraparivitakkena, mā diṭṭhinijjhānakkhantiyā, mā bhabbarūpatāya, mā samaṇo no garūti. Yadā tumhe kālāmā attanāva jāneyyātha – ‘ime dhammā akusalā, ime dhammā sāvajjā, ime dhammā viññugarahitā, ime dhammā samattā samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattantīti, atha tumhe, kālāmā, pajaheyyāthā’ti, iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

म्हणूनच, हे कालामांनो! आम्ही जे म्हटले होते – 'या, हे कालामांनो! केवळ ऐकीव गोष्टींवरून (अनुश्रवाने) स्वीकारू नका, परंपरेने चालत आलेल्या गोष्टींवरून स्वीकारू नका, 'असे ऐकिवात आहे' (इतिकिरा) म्हणून स्वीकारू नका, आपल्या धर्मग्रंथांशी (पिटक-संपदेने) सुसंगत आहे म्हणून स्वीकारू नका, केवळ तर्कावर (तर्कहेतूने) आधारित आहे म्हणून स्वीकारू नका, केवळ अनुमानाने (नयहेतूने) स्वीकारू नका, केवळ बाह्य आकाराच्या विचाराने (आकार-परिवितर्काने) स्वीकारू नका, आपल्या पूर्वग्रहाशी किंवा मताशी जुळणारे आहे (दृष्टी-निज्झानक्खंती) म्हणून स्वीकारू नका, केवळ वक्ता योग्य वाटतो (भव्य-रूपता) म्हणून स्वीकारू नका, किंवा 'हा श्रमण आमचा गुरू आहे' म्हणून स्वीकारू नका. हे कालामांनो! जेव्हा तुम्ही स्वतः हे जाणाल की – 'हे धर्म अकुशल आहेत, हे धर्म सदोष आहेत, हे धर्म सुज्ञांकडून निंदित आहेत, हे धर्म पूर्णपणे स्वीकारल्यास आणि आचरणात आणल्यास अहितासाठी व दुःखासाठी कारणीभूत ठरतात', तेव्हा हे कालामांनो! तुम्ही त्यांचा त्याग करा.' हे जे म्हटले गेले होते, ते याच कारणास्तव म्हटले गेले होते.

‘‘Etha tumhe, kālāmā, mā anussavena, mā paramparāya, mā itikirāya, mā piṭakasampadānena, mā takkahetu, mā nayahetu, mā ākāraparivitakkena, mā diṭṭhinijjhānakkhantiyā, mā bhabbarūpatāya, mā samaṇo no garūti. Yadā tumhe, kālāmā, attanāva jāneyyātha – ‘ime dhammā kusalā, ime dhammā anavajjā, ime dhammā viññuppasatthā, ime dhammā samattā samādinnā hitāya sukhāya saṃvattantī’ti, atha tumhe, kālāmā, upasampajja vihareyyātha.

या, हे कालामांनो! केवळ ऐकीव गोष्टींवरून स्वीकारू नका, परंपरेने चालत आलेल्या गोष्टींवरून स्वीकारू नका, 'असे ऐकिवात आहे' म्हणून स्वीकारू नका, आपल्या धर्मग्रंथांशी सुसंगत आहे म्हणून स्वीकारू नका, केवळ तर्कावर आधारित आहे म्हणून स्वीकारू नका, केवळ अनुमानाने स्वीकारू नका, केवळ बाह्य आकाराच्या विचाराने स्वीकारू नका, आपल्या पूर्वग्रहाशी किंवा मताशी जुळणारे आहे म्हणून स्वीकारू नका, केवळ वक्ता योग्य वाटतो म्हणून स्वीकारू नका, किंवा 'हा श्रमण आमचा गुरू आहे' म्हणून स्वीकारू नका. हे कालामांनो! जेव्हा तुम्ही स्वतः हे जाणाल की – 'हे धर्म कुशल आहेत, हे धर्म निर्दोष आहेत, हे धर्म सुज्ञांकडून प्रशंसित आहेत, हे धर्म पूर्णपणे स्वीकारल्यास आणि आचरणात आणल्यास हितासाठी व सुखासाठी कारणीभूत ठरतात', तेव्हा हे कालामांनो! तुम्ही ते प्राप्त करून त्यात विहार करा.

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, kālāmā, alobho purisassa ajjhattaṃ uppajjamāno uppajjati hitāya vā ahitāya vā’’ti?

हे कालामांनो! तुम्हाला काय वाटते? मनुष्याच्या अंतःकरणात उत्पन्न होणारा अलोभ (लोभ नसणे) त्याच्या हितासाठी उत्पन्न होतो की अहितासाठी?

‘‘Hitāya, bhante’’.

हितासाठी, भन्ते!

‘‘Aluddho panāyaṃ, kālāmā, purisapuggalo lobhena anabhibhūto apariyādinnacitto neva pāṇaṃ hanati, na adinnaṃ ādiyati, na paradāraṃ gacchati, na musā bhaṇati, na parampi tathattāya samādapeti, yaṃ sa hoti dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti.

हे कालामांनो! लोभाने न ग्रासलेला, लोभाने पराभूत न झालेला आणि ज्याचे चित्त लोभाने व्यापलेले नाही असा अलोभी मनुष्य प्राण्यांची हिंसा करत नाही, न दिलेले घेत नाही, परस्त्रीगमन करत नाही, असत्य बोलत नाही आणि दुसऱ्यालाही तसे करण्यास प्रवृत्त करत नाही; जे त्याच्यासाठी दीर्घकाळापर्यंत हिताचे आणि सुखाचे ठरते.

‘‘Evaṃ, bhante’’.

होय, भन्ते!

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, kālāmā, adoso purisassa ajjhattaṃ uppajjamāno uppajjati…pe… amoho purisassa ajjhattaṃ uppajjamāno uppajjati…pe… hitāya sukhāyā’’ti.

हे कालामांनो! तुम्हाला काय वाटते? मनुष्याच्या अंतःकरणात उत्पन्न होणारा अद्वेष (द्वेष नसणे) उत्पन्न होतो... (तसेच) मनुष्याच्या अंतःकरणात उत्पन्न होणारा अमोह (मोह नसणे) उत्पन्न होतो... तो हितासाठी आणि सुखासाठी कारणीभूत ठरतो का?

‘‘Evaṃ bhante’’.

होय, भन्ते!

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, kālāmā, ime dhammā kusalā vā akusalā vā’’ti?

हे कालामांनो! तुम्हाला काय वाटते? हे धर्म कुशल आहेत की अकुशल?

‘‘Kusalā, bhante’’.

कुशल, भन्ते!

‘‘Sāvajjā vā anavajjā vā’’ti?

सदोष आहेत की निर्दोष?

‘‘Anavajjā, bhante’’.

निर्दोष, भन्ते!

‘‘Viññugarahitā vā viññuppasatthā vā’’ti?

सुज्ञांकडून निंदित आहेत की प्रशंसित?

‘‘Viññuppasatthā, bhante’’.

सुज्ञांकडून प्रशंसित, भन्ते!

‘‘Samattā samādinnā [Pg.192] hitāya sukhāya saṃvattanti no vā? Kathaṃ vā ettha hotī’’ti?

पूर्णपणे स्वीकारल्यास आणि आचरणात आणल्यास, हे धर्म हितासाठी आणि सुखासाठी कारणीभूत ठरतात की नाही? किंवा याविषयी तुमचे काय मत आहे?

‘‘Samattā, bhante, samādinnā hitāya sukhāya saṃvattanti. Evaṃ no ettha hotī’’ti.

भन्ते! पूर्णपणे स्वीकारल्यास आणि आचरणात आणल्यास, हे धर्म हितासाठी आणि सुखासाठी कारणीभूत ठरतात. याविषयी आमचे असेच मत आहे.

‘‘Iti kho, kālāmā, yaṃ taṃ avocumhā – ‘etha tumhe, kālāmā! Mā anussavena, mā paramparāya, mā itikirāya, mā piṭakasampadānena, mā takkahetu, mā nayahetu, mā ākāraparivitakkena, mā diṭṭhinijjhānakkhantiyā, mā bhabbarūpatāya, mā samaṇo no garūti. Yadā tumhe, kālāmā, attanāva jāneyyātha – ime dhammā kusalā, ime dhammā anavajjā, ime dhammā viññuppasatthā, ime dhammā samattā samādinnā hitāya sukhāya saṃvattantīti, atha tumhe, kālāmā, upasampajja vihareyyāthā’ti, iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

म्हणूनच, हे कालामांनो! आम्ही जे म्हटले होते – 'या, हे कालामांनो! केवळ ऐकीव गोष्टींवरून स्वीकारू नका, परंपरेने चालत आलेल्या गोष्टींवरून स्वीकारू नका, 'असे ऐकिवात आहे' म्हणून स्वीकारू नका, आपल्या धर्मग्रंथांशी सुसंगत आहे म्हणून स्वीकारू नका, केवळ तर्कावर आधारित आहे म्हणून स्वीकारू नका, केवळ अनुमानाने स्वीकारू नका, केवळ बाह्य आकाराच्या विचाराने स्वीकारू नका, आपल्या पूर्वग्रहाशी किंवा मताशी जुळणारे आहे म्हणून स्वीकारू नका, केवळ वक्ता योग्य वाटतो म्हणून स्वीकारू नका, किंवा 'हा श्रमण आमचा गुरू आहे' म्हणून स्वीकारू नका. हे कालामांनो! जेव्हा तुम्ही स्वतः हे जाणाल की – 'हे धर्म कुशल आहेत, हे धर्म निर्दोष आहेत, हे धर्म सुज्ञांकडून प्रशंसित आहेत, हे धर्म पूर्णपणे स्वीकारल्यास आणि आचरणात आणल्यास हितासाठी व सुखासाठी कारणीभूत ठरतात', तेव्हा हे कालामांनो! तुम्ही ते प्राप्त करून त्यात विहार करा.' हे जे म्हटले गेले होते, ते याच कारणास्तव म्हटले गेले होते.

‘‘Sa kho so, kālāmā, ariyasāvako evaṃ vigatābhijjho vigatabyāpādo asammūḷho sampajāno patissato mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, tathā catutthaṃ, iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjhena pharitvā viharati. Karuṇāsahagatena cetasā…pe… muditāsahagatena cetasā…pe… upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, tathā catutthaṃ, iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjhena pharitvā viharati.

हे कालामांनो! तो आर्यश्रावक अशा प्रकारे अभिज्झेपासून (लोभापासून) मुक्त, व्यापादापासून (द्वेषापासून) मुक्त, संमोहरहित, प्रज्ञावान आणि स्मृतिमान होऊन, मैत्रीपूर्ण चित्ताने एका दिशेला व्यापून विहार करतो; तसेच दुसऱ्या दिशेला, तिसऱ्या दिशेला आणि चौथ्या दिशेला. अशा प्रकारे वर, खाली, सभोवताली, सर्वत्र, सर्वांना स्वतःसमान मानून, संपूर्ण जगाला विशाल, महान, अमर्याद, वैररहित आणि व्यापादरहित अशा मैत्रीपूर्ण चित्ताने व्यापून विहार करतो. करुणेने युक्त चित्ताने... मुदितेने युक्त चित्ताने... उपेक्षेने युक्त चित्ताने एका दिशेला व्यापून विहार करतो; तसेच दुसऱ्या दिशेला, तिसऱ्या दिशेला आणि चौथ्या दिशेला. अशा प्रकारे वर, खाली, सभोवताली, सर्वत्र, सर्वांना स्वतःसमान मानून, संपूर्ण जगाला विशाल, महान, अमर्याद, वैररहित आणि व्यापादरहित अशा उपेक्षेने युक्त चित्ताने व्यापून विहार करतो.

‘‘Sa kho so, kālāmā, ariyasāvako evaṃ averacitto evaṃ abyāpajjhacitto evaṃ asaṃkiliṭṭhacitto evaṃ visuddhacitto. Tassa diṭṭheva dhamme cattāro assāsā adhigatā honti. ‘Sace kho pana atthi paro loko, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko, athāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjissāmī’ti, ayamassa paṭhamo assāso adhigato hoti.

हे कालामांनो! तो आर्यश्रावक अशा प्रकारे वैररहित चित्त असलेला, व्यापादरहित चित्त असलेला, संक्लेशरहित (मलरहित) चित्त असलेला आणि विशुद्ध चित्त असलेला असतो. त्याला याच जन्मात चार प्रकारचे आश्वासन (विश्वास/आधार) प्राप्त होतात. 'जर परलोक असेल आणि चांगल्या-वाईट कर्मांचे फळ व विपाक मिळत असेल, तर शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर मी सुगतीला, स्वर्गलोकाला प्राप्त होईन' – हा त्याला पहिला विश्वास प्राप्त होतो.

‘‘‘Sace [Pg.193] kho pana natthi paro loko, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko, athāhaṃ diṭṭheva dhamme averaṃ abyāpajjhaṃ anīghaṃ sukhiṃ attānaṃ pariharāmī’ti, ayamassa dutiyo assāso adhigato hoti.

'जर परलोक नसेल आणि चांगल्या-वाईट कर्मांचे फळ व विपाक मिळत नसेल, तरीही मी याच जन्मात वैररहित, व्यापादरहित, दुःखरहित आणि सुखी होऊन स्वतःचे रक्षण करतो' – हा त्याला दुसरा विश्वास प्राप्त होतो.

‘‘‘Sace kho pana karoto karīyati pāpaṃ, na kho panāhaṃ kassaci pāpaṃ cetemi. Akarontaṃ kho pana maṃ pāpakammaṃ kuto dukkhaṃ phusissatī’ti, ayamassa tatiyo assāso adhigato hoti.

“‘जर पाप करणाऱ्याला खरोखरच पाप (फळ) मिळते, तर मी कोणाविषयीही पापी विचार मनात आणत नाही. मग पाप न करणाऱ्या मला, पापकर्माचे दुःख कोठून स्पर्श करणार?’ हा त्याला तिसरा दिलासा (आश्वास) प्राप्त होतो.”

‘‘‘Sace kho pana karoto na karīyati pāpaṃ, athāhaṃ ubhayeneva visuddhaṃ attānaṃ samanupassāmī’ti, ayamassa catuttho assāso adhigato hoti.

“‘जर पाप करणाऱ्याला पाप (फळ) मिळत नसेल, तर मी दोन्ही प्रकारे स्वतःला शुद्धच पाहतो.’ हा त्याला चौथा दिलासा (आश्वास) प्राप्त होतो.”

‘‘Sa kho so, kālāmā, ariyasāvako evaṃ averacitto evaṃ abyāpajjhacitto evaṃ asaṃkiliṭṭhacitto evaṃ visuddhacitto. Tassa diṭṭheva dhamme ime cattāro assāsā adhigatā hontī’’ti.

“हे कालामांनो! तो आर्यश्रावक अशा प्रकारे वैररहित चित्त असलेला, व्यापादरहित (द्वेषरहित) चित्त असलेला, संक्लेशरहित (मलरहित) चित्त असलेला आणि विशुद्ध चित्त असलेला असतो. त्याला याच जन्मात (दृष्टधर्मात) हे चार दिलासे (आश्वास) प्राप्त होतात.”

‘‘Evametaṃ, bhagavā, evametaṃ, sugata! Sa kho so, bhante, ariyasāvako evaṃ averacitto evaṃ abyāpajjhacitto evaṃ asaṃkiliṭṭhacitto evaṃ visuddhacitto. Tassa diṭṭheva dhamme cattāro assāsā adhigatā honti. ‘Sace kho pana atthi paro loko, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko, athāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjissāmī’ti, ayamassa paṭhamo assāso adhigato hoti.

“हे भगवंता, हे अगदी तसेच आहे! हे सुगता, हे अगदी तसेच आहे! भंते, तो आर्यश्रावक अशा प्रकारे वैररहित चित्त असलेला, व्यापादरहित चित्त असलेला, संक्लेशरहित चित्त असलेला आणि विशुद्ध चित्त असलेला असतो. त्याला याच जन्मात हे चार दिलासे प्राप्त होतात. ‘जर परलोक अस्तित्वात असेल आणि चांगल्या-वाईट कर्मांचे फळ व विपाक मिळत असेल, तर शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर मी सुगती स्वर्गात उत्पन्न होईन.’ हा त्याला पहिला दिलासा प्राप्त होतो.”

‘‘‘Sace kho pana natthi paro loko, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko, athāhaṃ diṭṭheva dhamme averaṃ abyāpajjhaṃ anīghaṃ sukhiṃ attānaṃ pariharāmī’ti, ayamassa dutiyo assāso adhigato hoti.

“‘जर परलोक अस्तित्वात नसेल आणि चांगल्या-वाईट कर्मांचे फळ व विपाक मिळत नसेल, तरीही मी याच जन्मात वैररहित, व्यापादरहित, दुःखरहित आणि सुखी होऊन स्वतःचे जीवन व्यतीत करतो.’ हा त्याला दुसरा दिलासा प्राप्त होतो.”

‘‘Sace kho pana karoto karīyati pāpaṃ, na kho panāhaṃ – kassaci pāpaṃ cetemi, akarontaṃ kho pana maṃ pāpakammaṃ kuto dukkhaṃ phusissatī’ti, ayamassa tatiyo assāso adhigato hoti.

“‘जर पाप करणाऱ्याला खरोखरच पाप (फळ) मिळते, तर मी कोणाविषयीही पापी विचार मनात आणत नाही. मग पाप न करणाऱ्या मला, पापकर्माचे दुःख कोठून स्पर्श करणार?’ हा त्याला तिसरा दिलासा प्राप्त होतो.”

‘‘‘Sace [Pg.194] kho pana karoto na karīyati pāpaṃ, athāhaṃ ubhayeneva visuddhaṃ attānaṃ samanupassāmī’ti, ayamassa catuttho assāso adhigato hoti.

“‘जर पाप करणाऱ्याला पाप (फळ) मिळत नसेल, तर मी दोन्ही प्रकारे स्वतःला शुद्धच पाहतो.’ हा त्याला चौथा दिलासा प्राप्त होतो.”

‘‘Sa kho so, bhante, ariyasāvako evaṃ averacitto evaṃ abyāpajjhacitto evaṃ asaṃkiliṭṭhacitto evaṃ visuddhacitto. Tassa diṭṭheva dhamme ime cattāro assāsā adhigatā honti.

“भंते, तो आर्यश्रावक अशा प्रकारे वैररहित चित्त असलेला, व्यापादरहित चित्त असलेला, संक्लेशरहित चित्त असलेला आणि विशुद्ध चित्त असलेला असतो. त्याला याच जन्मात हे चार दिलासे प्राप्त होतात.”

‘‘Abhikkantaṃ, bhante…pe… ete mayaṃ, bhante, bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāma dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsake no, bhante, bhagavā dhāretu ajjatagge pāṇupete saraṇaṃ gate’’ti. Pañcamaṃ.

“अतिशय सुंदर, भंते! ... भंते, आम्ही भगवंतांना, धम्माला आणि भिक्खू संघाला शरण जातो. भगवंतांनी आम्हाला आजपासून जन्मभर शरण आलेले उपासक म्हणून स्वीकारावे.” पाचवे सुत्त समाप्त.

6. Sāḷhasuttaṃ

६. साळ्हसुत्त

67. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ āyasmā nandako sāvatthiyaṃ viharati pubbārāme migāramātupāsāde. Atha kho sāḷho ca migāranattā sāṇo ca sekhuniyanattā yenāyasmā nandako tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ nandakaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho sāḷhaṃ migāranattāraṃ āyasmā nandako etadavoca –

६७. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ आयुष्यमान नंदक सावत्थी येथील पूर्वाराम विहारामध्ये, मिगारमातेच्या प्रासादात (भवनात) राहत होते. तेव्हा मिगारचा नातू साळ्ह आणि सेखुनियचा नातू साण हे जेथे आयुष्यमान नंदक होते तेथे आले; आल्यानंतर त्यांनी आयुष्यमान नंदकांना अभिवादन केले आणि एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या मिगारचा नातू साळ्ह याला आयुष्यमान नंदक असे म्हणाले –

‘‘Etha tumhe, sāḷhā, mā anussavena, mā paramparāya, mā itikirāya, mā piṭakasampadānena, mā takkahetu, mā nayahetu, mā ākāraparivitakkena, mā diṭṭhinijjhānakkhantiyā, mā bhabbarūpatāya, mā samaṇo no garūti. Yadā tumhe, sāḷhā, attanāva jāneyyātha ‘ime dhammā akusalā, ime dhammā sāvajjā, ime dhammā viññugarahitā, ime dhammā samattā samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattantī’ti, atha tumhe sāḷhā pajaheyyātha.

“या, साळ्ह! केवळ ऐकीव गोष्टींवरून (अनुश्रवाने) स्वीकारू नका, परंपरेने चालत आलेल्या गोष्टींवरून स्वीकारू नका, ‘असे ऐकिवात आहे’ (इतिकिरा) म्हणून स्वीकारू नका, धर्मग्रंथांच्या (पिटक) अनुकूलतेवरून स्वीकारू नका, केवळ तर्कावर (तर्कहेतूने) आधारित आहे म्हणून स्वीकारू नका, केवळ अनुमानावरून (नयहेतूने) स्वीकारू नका, केवळ बाह्य आकाराच्या विचाराने (आकारपरिवितर्काने) स्वीकारू नका, स्वतःच्या मताशी जुळणारे आहे (दृष्टिनिझानखंती) म्हणून स्वीकारू नका, सांगणारा योग्य वाटतो (भव्यरूपता) म्हणून स्वीकारू नका, किंवा ‘हा श्रमण आमचा गुरू आहे’ म्हणून स्वीकारू नका. साळ्ह, जेव्हा तुम्ही स्वतःच हे जाणाल की – ‘हे धर्म अकुशल आहेत, हे धर्म सदोष (सावज्ज) आहेत, हे धर्म विद्वानांद्वारे निंदनीय आहेत, हे धर्म पूर्णपणे स्वीकारल्यास आणि आचरणात आणल्यास अहितासाठी व दुःखासाठी कारणीभूत ठरतात,’ तेव्हा, साळ्ह, तुम्ही त्यांचा त्याग करा.”

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, sāḷhā, atthi lobho’’ti?

“साळ्ह, तुम्हाला काय वाटते? लोभ अस्तित्वात आहे का?”

‘‘Evaṃ, bhante’’.

“होय, भंते.”

‘‘Abhijjhāti kho ahaṃ, sāḷhā, etamatthaṃ vadāmi. Luddho kho ayaṃ, sāḷhā, abhijjhālu pāṇampi hanati, adinnampi ādiyati, paradārampi gacchati, musāpi bhaṇati, parampi tathattāya samādapeti, yaṃ sa hoti dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyā’’ti.

“साळ्ह, मी यालाच ‘अभिध्या’ (लोभ/लालसा) असे म्हणतो. साळ्ह, लोभी आणि अभिध्या असलेला मनुष्य प्राणांची हिंसा करतो, न दिलेले (चोरी) ग्रहण करतो, परस्त्रीगमन करतो, असत्य बोलतो आणि दुसऱ्यालाही तसे करण्यास प्रवृत्त करतो; जे त्याच्या दीर्घकालीन अहितासाठी आणि दुःखासाठी कारणीभूत ठरते.”

‘‘Evaṃ, bhante’’.

“होय, भंते.”

‘‘Taṃ [Pg.195] kiṃ maññatha, sāḷhā, atthi doso’’ti?

“साळ्ह, तुम्हाला काय वाटते? द्वेष (दोष) अस्तित्वात आहे का?”

‘‘Evaṃ, bhante’’.

“होय, भंते.”

‘‘Byāpādoti kho ahaṃ, sāḷhā, etamatthaṃ vadāmi. Duṭṭho kho ayaṃ, sāḷhā, byāpannacitto pāṇampi hanati, adinnampi ādiyati, paradārampi gacchati, musāpi bhaṇati, parampi tathattāya samādapeti, yaṃ sa hoti dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyā’’ti.

“साळ्ह, मी यालाच ‘व्यापाद’ (द्वेष/दुर्भावना) असे म्हणतो. साळ्ह, द्वेषयुक्त आणि व्यापादयुक्त चित्त असलेला मनुष्य प्राणांची हिंसा करतो, न दिलेले ग्रहण करतो, परस्त्रीगमन करतो, असत्य बोलतो आणि दुसऱ्यालाही तसे करण्यास प्रवृत्त करतो; जे त्याच्या दीर्घकालीन अहितासाठी आणि दुःखासाठी कारणीभूत ठरते.”

‘‘Evaṃ, bhante’’.

“होय, भंते.”

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, sāḷhā, atthi moho’’ti?

“साळ्ह, तुम्हाला काय वाटते? मोह अस्तित्वात आहे का?”

‘‘Evaṃ, bhante’’.

“होय, भंते.”

‘‘Avijjāti kho ahaṃ, sāḷhā, etamatthaṃ vadāmi. Mūḷho kho ayaṃ, sāḷhā, avijjāgato pāṇampi hanati, adinnampi ādiyati, paradārampi gacchati, musāpi bhaṇati, parampi tathattāya samādapeti, yaṃ sa hoti dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyā’’ti.

“साळ्ह, मी यालाच ‘अविद्या’ (अज्ञान) असे म्हणतो. साळ्ह, मोहित आणि अविद्येने ग्रस्त असलेला मनुष्य प्राणांची हिंसा करतो, न दिलेले ग्रहण करतो, परस्त्रीगमन करतो, असत्य बोलतो आणि दुसऱ्यालाही तसे करण्यास प्रवृत्त करतो; जे त्याच्या दीर्घकालीन अहितासाठी आणि दुःखासाठी कारणीभूत ठरते.”

‘‘Evaṃ, bhante’’.

“होय, भंते.”

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, sāḷhā, ime dhammā kusalā vā akusalā vā’’ti?

“साळ्ह, तुम्हाला काय वाटते? हे धर्म कुशल आहेत की अकुशल?”

‘‘Akusalā, bhante’’.

“अकुशल, भंते.”

‘‘Sāvajjā vā anavajjā vā’’ti?

“सदोष (सावज्ज) आहेत की निर्दोष (अनवज्ज)?”

‘‘Sāvajjā, bhante’’.

“सदोष, भंते.”

‘‘Viññugarahitā vā viññuppasatthā vā’’ti?

“विद्वानांद्वारे निंदनीय आहेत की प्रशंसनीय?”

‘‘Viññugarahitā, bhante’’.

“विद्वानांद्वारे निंदनीय, भंते.”

‘‘Samattā samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattanti, no vā? Kathaṃ vā ettha hotī’’ti?

“हे धर्म पूर्णपणे स्वीकारल्यास आणि आचरणात आणल्यास अहितासाठी व दुःखासाठी कारणीभूत ठरतात की नाही? याविषयी तुमचे काय मत आहे?”

‘‘Samattā, bhante, samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattantīti. Evaṃ no ettha hotī’’ti.

“भंते, हे धर्म पूर्णपणे स्वीकारल्यास आणि आचरणात आणल्यास अहितासाठी व दुःखासाठी कारणीभूत ठरतात. याविषयी आमचे असेच मत आहे.”

‘‘Iti kho, sāḷhā, yaṃ taṃ avocumhā – ‘etha tumhe, sāḷhā, mā anussavena, mā paramparāya, mā itikirāya, mā piṭakasampadānena, mā takkahetu, mā nayahetu, mā ākāraparivitakkena, mā diṭṭhinijjhānakkhantiyā, mā bhabbarūpatāya, mā samaṇo no garūti. Yadā tumhe, sāḷhā, attanāva jāneyyātha – ime dhammā akusalā, ime dhammā sāvajjā, ime dhammā viññugarahitā, ime dhammā samattā samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattantīti, atha tumhe, sāḷhā, pajaheyyāthā’ti, iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

“म्हणूनच, साळ्ह, आम्ही जे म्हटले होते – ‘या, साळ्ह! केवळ ऐकीव गोष्टींवरून स्वीकारू नका, परंपरेने चालत आलेल्या गोष्टींवरून स्वीकारू नका, ‘असे ऐकिवात आहे’ म्हणून स्वीकारू नका, धर्मग्रंथांच्या अनुकूलतेवरून स्वीकारू नका, केवळ तर्कावर आधारित आहे म्हणून स्वीकारू नका, केवळ अनुमानावरून स्वीकारू नका, केवळ बाह्य आकाराच्या विचाराने स्वीकारू नका, स्वतःच्या मताशी जुळणारे आहे म्हणून स्वीकारू नका, सांगणारा योग्य वाटतो म्हणून स्वीकारू नका, किंवा ‘हा श्रमण आमचा गुरू आहे’ म्हणून स्वीकारू नका. साळ्ह, जेव्हा तुम्ही स्वतःच हे जाणाल की – हे धर्म अकुशल आहेत, हे धर्म सदोष आहेत, हे धर्म विद्वानांद्वारे निंदनीय आहेत, हे धर्म पूर्णपणे स्वीकारल्यास आणि आचरणात आणल्यास अहितासाठी व दुःखासाठी कारणीभूत ठरतात, तेव्हा, साळ्ह, तुम्ही त्यांचा त्याग करा,’ हे जे म्हटले गेले होते, ते याच कारणास्तव म्हटले गेले होते.”

‘‘Etha tumhe, sāḷhā, mā anussavena, mā paramparāya, mā itikirāya, mā piṭakasampadānena, mā takkahetu, mā nayahetu, mā ākāraparivitakkena, mā diṭṭhinijjhānakkhantiyā, mā bhabbarūpatāya, mā samaṇo no garūti. Yadā tumhe, sāḷhā, attanāva jāneyyātha – ‘ime dhammā kusalā, ime dhammā anavajjā, ime dhammā viññuppasatthā, ime dhammā samattā [Pg.196] samādinnā hitāya sukhāya saṃvattantī’ti, atha tumhe, sāḷhā, upasampajja vihareyyātha.

"या, साळ्ह, केवळ ऐकीव माहितीवर (अनुश्रवाने) विश्वास ठेवू नका; परंपरेने चालत आलेल्या गोष्टींवर विश्वास ठेवू नका; 'असे ऐकिवात आहे' (इतिकिराय) म्हणून स्वीकारू नका; आपल्या धर्मग्रंथात (पिटक-संपदेत) लिहिले आहे म्हणून स्वीकारू नका; केवळ तर्कावर (तर्कहेतूने) आधारित म्हणून स्वीकारू नका; केवळ अनुमानावर (नयहेतूने) आधारित म्हणून स्वीकारू नका; केवळ बाह्य आकाराच्या विचाराने (आकार-परिवितर्काने) स्वीकारू नका; स्वतःच्या पूर्वग्रहांशी किंवा मतांशी जुळणारे आहे (दिट्ठिनिज्झानक्खंतिया) म्हणून स्वीकारू नका; बोलणारा व्यक्ती योग्य वाटतो (भब्बरूपताय) म्हणून स्वीकारू नका; किंवा 'हे श्रमण आमचे गुरु आहेत' (समणो नो गरू) म्हणून स्वीकारू नका. परंतु, साळ्ह, जेव्हा तुम्ही स्वतः हे जाणाल की—'हे धर्म (गोष्टी) कुशल आहेत, हे धर्म निर्दोष आहेत, हे धर्म सुज्ञांकडून प्रशंसित आहेत, हे धर्म पूर्णपणे अंगीकारल्यास आणि आचरणात आणल्यास हितासाठी व सुखासाठी कारणीभूत ठरतात,' तेव्हा, साळ्ह, तुम्ही त्यांचा स्वीकार करून त्यानुसार जीवन जगा."

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, sāḷhā, atthi alobho’’ti?

"साळ्ह, तुम्हाला काय वाटते? 'अलोभ' (लोभ नसणे) अस्तित्वात आहे का?"

‘‘Evaṃ, bhante’’.

"होय, भंते."

‘‘Anabhijjhāti kho ahaṃ, sāḷhā, etamatthaṃ vadāmi. Aluddho kho ayaṃ, sāḷhā, anabhijjhālu neva pāṇaṃ hanati, na adinnaṃ ādiyati, na paradāraṃ gacchati, na musā bhaṇati, parampi na tathattāya samādapeti, yaṃ sa hoti dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti.

"साळ्ह, मी यालाच 'अनभिध्या' (लोभ नसणे/निःस्पृहता) असे म्हणतो. जो मनुष्य लोभी नसतो, अनभिध्यालू असतो, तो प्राणाची हत्या करत नाही, न दिलेले (चोरी) घेत नाही, परस्त्रीगमन करत नाही, असत्य बोलत नाही आणि इतरांनाही तसे करण्यास प्रवृत्त करत नाही. हे आचरण दीर्घकाळापर्यंत त्याच्या हितासाठी आणि सुखासाठी कारणीभूत ठरेल ना?"

‘‘Evaṃ, bhante’’.

"होय, भंते."

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, sāḷhā, atthi adoso’’ti?

"साळ्ह, तुम्हाला काय वाटते? 'अद्वेष' (द्वेष नसणे) अस्तित्वात आहे का?"

‘‘Evaṃ, bhante’’.

"होय, भंते."

‘‘Abyāpādoti kho ahaṃ, sāḷhā, etamatthaṃ vadāmi. Aduṭṭho kho ayaṃ, sāḷhā, abyāpannacitto neva pāṇaṃ hanati, na adinnaṃ ādiyati, na paradāraṃ gacchati, na musā bhaṇati, parampi na tathattāya samādapeti, yaṃ sa hoti dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti.

"साळ्ह, मी यालाच 'अव्यापाद' (मैत्री/द्वेषरहित मन) असे म्हणतो. जो मनुष्य द्वेषरहित असतो, अव्यापन्नचित्त (कल्याणकारी चित्त असलेला) असतो, तो प्राणाची हत्या करत नाही, न दिलेले घेत नाही, परस्त्रीगमन करत नाही, असत्य बोलत नाही आणि इतरांनाही तसे करण्यास प्रवृत्त करत नाही. हे आचरण दीर्घकाळापर्यंत त्याच्या हितासाठी आणि सुखासाठी कारणीभूत ठरेल ना?"

‘‘Evaṃ, bhante’’.

"होय, भंते."

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, sāḷhā, atthi amoho’’ti?

"साळ्ह, तुम्हाला काय वाटते? 'अमोह' (मोह/अज्ञान नसणे) अस्तित्वात आहे का?"

‘‘Evaṃ, bhante’’.

"होय, भंते."

‘‘Vijjāti kho ahaṃ, sāḷhā, etamatthaṃ vadāmi. Amūḷho kho ayaṃ, sāḷhā, vijjāgato neva pāṇaṃ hanati, na adinnaṃ ādiyati, na paradāraṃ gacchati, na musā bhaṇati, parampi na tathattāya samādapeti, yaṃ sa hoti dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti.

"साळ्ह, मी यालाच 'विद्या' (ज्ञान) असे म्हणतो. जो मनुष्य मोहरहित असतो, विद्यावान असतो, तो प्राणाची हत्या करत नाही, न दिलेले घेत नाही, परस्त्रीगमन करत नाही, असत्य बोलत नाही आणि इतरांनाही तसे करण्यास प्रवृत्त करत नाही. हे आचरण दीर्घकाळापर्यंत त्याच्या हितासाठी आणि सुखासाठी कारणीभूत ठरेल ना?"

‘‘Evaṃ, bhante’’.

"होय, भंते."

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, sāḷhā, ime dhammā kusalā vā akusalā vā’’ti?

"साळ्ह, तुम्हाला काय वाटते? हे धर्म (गोष्टी) कुशल आहेत की अकुशल?"

‘‘Kusalā, bhante’’.

"कुशल आहेत, भंते."

‘‘Sāvajjā vā anavajjā vā’’ti?

"सदोष आहेत की निर्दोष?"

‘‘Anavajjā, bhante’’.

"निर्दोष आहेत, भंते."

‘‘Viññugarahitā vā viññuppasatthā vā’’ti?

"सुज्ञांकडून निंदित आहेत की सुज्ञांकडून प्रशंसित?"

‘‘Viññuppasatthā, bhante’’.

"सुज्ञांकडून प्रशंसित आहेत, भंते."

‘‘Samattā samādinnā hitāya sukhāya saṃvattanti, no vā? Kathaṃ vā ettha hotī’’ti?

"हे धर्म पूर्णपणे अंगीकारल्यास आणि आचरणात आणल्यास हितासाठी व सुखासाठी कारणीभूत ठरतात की नाही? याविषयी तुमचे काय मत आहे?"

‘‘Samattā, bhante, samādinnā hitāya sukhāya saṃvattantīti. Evaṃ no ettha hotī’’ti.

"भंते, हे धर्म पूर्णपणे अंगीकारल्यास आणि आचरणात आणल्यास हितासाठी व सुखासाठी कारणीभूत ठरतात. याविषयी आमचे असेच मत आहे."

‘‘Iti kho, sāḷhā, yaṃ taṃ avocumhā – ‘etha tumhe, sāḷhā, mā anussavena, mā paramparāya, mā itikirāya, mā piṭakasampadānena, mā takkahetu, mā nayahetu, mā ākāraparivitakkena, mā diṭṭhinijjhānakkhantiyā, mā bhabbarūpatāya, mā samaṇo no garūti. Yadā tumhe, sāḷhā, attanāva jāneyyātha – ime dhammā kusalā, ime dhammā anavajjā, ime dhammā viññuppasatthā, ime dhammā samattā samādinnā [Pg.197] dīgharattaṃ hitāya sukhāya saṃvattantīti, atha tumhe, sāḷhā, upasampajja vihareyyāthā’ti, iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ.

"म्हणूनच, साळ्ह, आम्ही जे म्हटले होते की—'या, साळ्ह, केवळ ऐकीव माहितीवर विश्वास ठेवू नका... जेव्हा तुम्ही स्वतः हे जाणाल की—हे धर्म कुशल आहेत, निर्दोष आहेत, सुज्ञांकडून प्रशंसित आहेत, पूर्णपणे अंगीकारल्यास आणि आचरणात आणल्यास दीर्घकाळापर्यंत हितासाठी व सुखासाठी कारणीभूत ठरतात, तेव्हा तुम्ही त्यांचा स्वीकार करून त्यानुसार जीवन जगा,' ते याच कारणास्तव म्हटले गेले होते."

‘‘Sa kho so, sāḷhā, ariyasāvako evaṃ vigatābhijjho vigatabyāpādo asammūḷho sampajāno patissato mettāsahagatena cetasā…pe… karuṇā…pe… muditā…pe… upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, tathā catutthaṃ, iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjhena pharitvā viharati. So evaṃ pajānāti – ‘atthi idaṃ, atthi hīnaṃ, atthi paṇītaṃ, atthi imassa saññāgatassa uttari nissaraṇa’nti. Tassa evaṃ jānato evaṃ passato kāmāsavāpi cittaṃ vimuccati, bhavāsavāpi cittaṃ vimuccati, avijjāsavāpi cittaṃ vimuccati; vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāti.

"साळ्ह, तो आर्यश्रावक अशा प्रकारे लोभरहित, द्वेषरहित, मोहरहित, प्रज्ञावान (संपजान) आणि स्मृतिमान (सतो) होऊन, मैत्रीपूर्ण चित्ताने एका दिशेला व्यापून राहतो; तसेच दुसऱ्या, तिसऱ्या आणि चौथ्या दिशेलाही. अशा प्रकारे वर, खाली, आजूबाजूला, सर्वत्र, सर्वांना स्वतःसमान मानून, संपूर्ण जगाला विस्तीर्ण, महान, अमर्याद, वैररहित आणि पीडारहित अशा मैत्रीपूर्ण चित्ताने... करुणेने... मुदितेने... उपेक्षेने व्यापून राहतो. तो हे जाणतो की—'हे (दुःख) अस्तित्वात आहे, हीन (समुदय) अस्तित्वात आहे, प्रणीत (मार्ग) अस्तित्वात आहे आणि या संज्ञेच्या पलीकडे जाणारा उत्तम मार्ग (निरोध/निर्वाण) अस्तित्वात आहे.' अशा प्रकारे जाणणाऱ्या आणि पाहणाऱ्या त्याच्या चित्ताची कामासवापासून मुक्ती होते, भवासवापासून मुक्ती होते आणि अविद्यासवापासून मुक्ती होते. मुक्त झाल्यावर 'चित्त मुक्त झाले आहे' असे ज्ञान त्याला होते. 'जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य पूर्ण झाले आहे, जे करायचे होते ते केले गेले आहे, आता या संसारात पुन्हा येणे नाही,' हे तो जाणतो."

‘‘So evaṃ pajānāti – ‘ahu pubbe lobho, tadahu akusalaṃ, so etarahi natthi, iccetaṃ kusalaṃ; ahu pubbe doso…pe… ahu pubbe moho, tadahu akusalaṃ, so etarahi natthi, iccetaṃ kusala’nti. So diṭṭheva dhamme nicchāto nibbuto sītibhūto sukhappaṭisaṃvedī brahmabhūtena attanā viharatī’’ti. Chaṭṭhaṃ.

"तो हे जाणतो की—'पूर्वी माझ्यामध्ये लोभ होता, तो अकुशल होता. आता तो नाही, हे कुशल आहे. पूर्वी माझ्यामध्ये द्वेष होता... पूर्वी माझ्यामध्ये मोह होता, तो अकुशल होता. आता तो नाही, हे कुशल आहे.' तो याच जन्मात तृष्णारहित (निच्छात), शांत (निब्भुत), शीतल झालेला, सुखाचा अनुभव घेणारा आणि श्रेष्ठ अशा आत्मभावाने (ब्रह्मभूताने) जीवन जगतो. (सहावे सुत्त समाप्त.)"

7. Kathāvatthusuttaṃ

७. "कथावत्थु सुत्त"

68. ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, kathāvatthūni. Katamāni tīṇi? Atītaṃ vā, bhikkhave, addhānaṃ ārabbha kathaṃ katheyya – ‘evaṃ ahosi atītamaddhāna’nti. Anāgataṃ vā, bhikkhave, addhānaṃ ārabbha kathaṃ katheyya – ‘evaṃ bhavissati anāgatamaddhāna’nti. Etarahi vā, bhikkhave, paccuppannaṃ addhānaṃ ārabbha kathaṃ katheyya – ‘evaṃ hoti etarahi paccuppannamaddhāna’’’nti.

६८. "भिक्खूंनो, संभाषणाचे (कथेचे) हे तीन विषय आहेत. कोणते तीन? भिक्खूंनो, भूतकाळाचा संदर्भ देऊन चर्चा केली जाऊ शकते की—'भूतकाळात असे घडले होते.' किंवा भिक्खूंनो, भविष्यकाळाचा संदर्भ देऊन चर्चा केली जाऊ शकते की—'भविष्यकाळात असे घडेल.' किंवा भिक्खूंनो, वर्तमानकाळाचा संदर्भ देऊन चर्चा केली जाऊ शकते की—'सध्या वर्तमानकाळात असे घडत आहे.'"

‘‘Kathāsampayogena, bhikkhave, puggalo veditabbo yadi vā kaccho yadi vā akacchoti. Sacāyaṃ, bhikkhave, puggalo pañhaṃ puṭṭho samāno ekaṃsabyākaraṇīyaṃ [Pg.198] pañhaṃ na ekaṃsena byākaroti, vibhajjabyākaraṇīyaṃ pañhaṃ na vibhajja byākaroti, paṭipucchābyākaraṇīyaṃ pañhaṃ na paṭipucchā byākaroti, ṭhapanīyaṃ pañhaṃ na ṭhapeti, evaṃ santāyaṃ, bhikkhave, puggalo akaccho hoti. Sace panāyaṃ, bhikkhave, puggalo pañhaṃ puṭṭho samāno ekaṃsabyākaraṇīyaṃ pañhaṃ ekaṃsena byākaroti, vibhajjabyākaraṇīyaṃ pañhaṃ vibhajja byākaroti, paṭipucchābyākaraṇīyaṃ pañhaṃ paṭipucchā byākaroti, ṭhapanīyaṃ pañhaṃ ṭhapeti, evaṃ santāyaṃ, bhikkhave, puggalo kaccho hoti.

"भिक्खूंनो, संभाषणाच्या पद्धतीवरून एखादी व्यक्ती 'चर्चा करण्यास योग्य' (कच्छो) आहे की 'चर्चा करण्यास अयोग्य' (अकच्छो) आहे, हे ओळखता येते. भिक्खूंनो, जर एखाद्या व्यक्तीला प्रश्न विचारला असता, जो प्रश्न थेट उत्तर देण्याजोगा (एकंसव्याकरणीय) आहे त्याचे तो थेट उत्तर देत नसेल; जो प्रश्न विश्लेषण करून उत्तर देण्याजोगा (विभज्जव्याकरणीय) आहे त्याचे तो विश्लेषण करून उत्तर देत नसेल; जो प्रश्न प्रतिप्रश्न करून उत्तर देण्याजोगा (पटिपुच्छाव्याकरणीय) आहे त्याचे तो प्रतिप्रश्न करून उत्तर देत नसेल; आणि जो प्रश्न बाजूला ठेवून देण्याजोगा (ठपनीय) आहे तो तो बाजूला ठेवत नसेल, तर अशी व्यक्ती 'चर्चा करण्यास अयोग्य' असते. परंतु, भिक्खूंनो, जर एखाद्या व्यक्तीला प्रश्न विचारला असता, जो प्रश्न थेट उत्तर देण्याजोगा आहे त्याचे तो थेट उत्तर देत असेल; जो प्रश्न विश्लेषण करून उत्तर देण्याजोगा आहे त्याचे तो विश्लेषण करून उत्तर देत असेल; जो प्रश्न प्रतिप्रश्न करून उत्तर देण्याजोगा आहे त्याचे तो प्रतिप्रश्न करून उत्तर देत असेल; आणि जो प्रश्न बाजूला ठेवून देण्याजोगा आहे तो तो बाजूला ठेवत असेल, तर अशी व्यक्ती 'चर्चा करण्यास योग्य' असते."

‘‘Kathāsampayogena, bhikkhave, puggalo veditabbo yadi vā kaccho yadi vā akacchoti. Sacāyaṃ, bhikkhave, puggalo pañhaṃ puṭṭho samāno ṭhānāṭhāne na saṇṭhāti parikappe na saṇṭhāti aññātavāde na saṇṭhāti paṭipadāya na saṇṭhāti, evaṃ santāyaṃ, bhikkhave, puggalo akaccho hoti. Sace panāyaṃ, bhikkhave, puggalo pañhaṃ puṭṭho samāno ṭhānāṭhāne saṇṭhāti parikappe saṇṭhāti aññātavāde saṇṭhāti paṭipadāya saṇṭhāti, evaṃ santāyaṃ, bhikkhave, puggalo kaccho hoti.

भिक्खूहो, संभाषणावरून एखादी व्यक्ती चर्चेस योग्य आहे की अयोग्य आहे, हे ओळखले पाहिजे. जर एखाद्या व्यक्तीला प्रश्न विचारला असता, ती आपल्या भूमिकेवर आणि विरोधी भूमिकेवर ठाम राहत नसेल, कल्पनेवर ठाम राहत नसेल, ज्ञात असलेल्या गोष्टीवर ठाम राहत नसेल, आणि योग्य कार्यपद्धतीवर ठाम राहत नसेल, तर अशी व्यक्ती चर्चेस अयोग्य असते. परंतु, भिक्खूहो, जर एखाद्या व्यक्तीला प्रश्न विचारला असता, ती आपल्या भूमिकेवर आणि विरोधी भूमिकेवर ठाम राहत असेल, कल्पनेवर ठाम राहत असेल, ज्ञात असलेल्या गोष्टीवर ठाम राहत असेल, आणि योग्य कार्यपद्धतीवर ठाम राहत असेल, तर अशी व्यक्ती चर्चेस योग्य असते.

‘‘Kathāsampayogena, bhikkhave, puggalo veditabbo yadi vā kaccho yadi vā akacchoti. Sacāyaṃ, bhikkhave, puggalo pañhaṃ puṭṭho samāno aññenaññaṃ paṭicarati, bahiddhā kathaṃ apanāmeti, kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti, evaṃ santāyaṃ, bhikkhave, puggalo akaccho hoti. Sace panāyaṃ, bhikkhave, puggalo pañhaṃ puṭṭho samāno na aññenaññaṃ paṭicarati na bahiddhā kathaṃ apanāmeti, na kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti, evaṃ santāyaṃ, bhikkhave, puggalo kaccho hoti.

भिक्खूहो, संभाषणावरून एखादी व्यक्ती चर्चेस योग्य आहे की अयोग्य आहे, हे ओळखले पाहिजे. जर एखाद्या व्यक्तीला प्रश्न विचारला असता, ती गोलगोल उत्तर देऊन मूळ विषय टाळत असेल, चर्चा बाहेरील असंबंधित विषयाकडे वळवत असेल, आणि राग, द्वेष व नाराजी प्रकट करत असेल, तर अशी व्यक्ती चर्चेस अयोग्य असते. परंतु, भिक्खूहो, जर एखाद्या व्यक्तीला प्रश्न विचारला असता, ती गोलगोल उत्तर देऊन मूळ विषय टाळत नसेल, चर्चा बाहेरील असंबंधित विषयाकडे वळवत नसेल, आणि राग, द्वेष व नाराजी प्रकट करत नसेल, तर अशी व्यक्ती चर्चेस योग्य असते.

‘‘Kathāsampayogena, bhikkhave, puggalo veditabbo yadi vā kaccho yadi vā akacchoti. Sacāyaṃ, bhikkhave, puggalo pañhaṃ puṭṭho samāno abhiharati abhimaddati anupajagghati khalitaṃ gaṇhāti, evaṃ santāyaṃ, bhikkhave, puggalo akaccho hoti. Sace panāyaṃ, bhikkhave, puggalo pañhaṃ puṭṭho samāno nābhiharati nābhimaddati na anupajagghati na khalitaṃ gaṇhāti, evaṃ santāyaṃ, bhikkhave, puggalo kaccho hoti.

भिक्खूहो, संभाषणावरून एखादी व्यक्ती चर्चेस योग्य आहे की अयोग्य आहे, हे ओळखले पाहिजे. जर एखाद्या व्यक्तीला प्रश्न विचारला असता, ती समोरच्यावर कुरघोडी करत असेल, त्याला दडपून टाकत असेल, त्याची थट्टा उडवत असेल आणि त्याच्या लहानशा चुकीला धरून ठेवत असेल, तर अशी व्यक्ती चर्चेस अयोग्य असते. परंतु, भिक्खूहो, जर एखाद्या व्यक्तीला प्रश्न विचारला असता, ती समोरच्यावर कुरघोडी करत नसेल, त्याला दडपून टाकत नसेल, त्याची थट्टा उडवत नसेल आणि त्याच्या लहानशा चुकीला धरून ठेवत नसेल, तर अशी व्यक्ती चर्चेस योग्य असते.

‘‘Kathāsampayogena[Pg.199], bhikkhave, puggalo veditabbo yadi vā saupaniso yadi vā anupanisoti. Anohitasoto, bhikkhave, anupaniso hoti, ohitasoto saupaniso hoti. So saupaniso samāno abhijānāti ekaṃ dhammaṃ, parijānāti ekaṃ dhammaṃ, pajahati ekaṃ dhammaṃ, sacchikaroti ekaṃ dhammaṃ. So abhijānanto ekaṃ dhammaṃ, parijānanto ekaṃ dhammaṃ, pajahanto ekaṃ dhammaṃ, sacchikaronto ekaṃ dhammaṃ sammāvimuttiṃ phusati. Etadatthā, bhikkhave, kathā; etadatthā mantanā; etadatthā upanisā; etadatthaṃ sotāvadhānaṃ, yadidaṃ anupādā cittassa vimokkhoti.

भिक्खूहो, संभाषणावरून एखादी व्यक्ती उपनिसा (सहायक परिस्थिती) असलेली आहे की उपनिसा नसलेली आहे, हे ओळखले पाहिजे. भिक्खूहो, जो कान देऊन ऐकत नाही, तो उपनिसा नसलेला असतो; जो कान देऊन ऐकतो, तो उपनिसा असलेला असतो. तो उपनिसा असलेला मनुष्य एका धर्माला विशेष रूपाने जाणतो, एका धर्माचे पूर्ण आकलन करतो, एका धर्माचा त्याग करतो, आणि एका धर्माचा साक्षात्कार करतो. तो एका धर्माला विशेष रूपाने जाणून, एका धर्माचे पूर्ण आकलन करून, एका धर्माचा त्याग करून आणि एका धर्माचा साक्षात्कार करून सम्यक विमुक्ती प्राप्त करतो. भिक्खूहो, संभाषण याच उद्देशासाठी आहे; चर्चा याच उद्देशासाठी आहे; उपनिसा याच उद्देशासाठी आहे; आणि कान देऊन ऐकणे याच उद्देशासाठी आहे, म्हणजेच - उपादानरहित होऊन चित्ताची विमुक्ती साधणे.

‘‘Ye viruddhā sallapanti, viniviṭṭhā samussitā;

Anariyaguṇamāsajja, aññoññavivaresino.

जे विरोधाच्या भावनेने संभाषण करतात, आपल्या चुकीच्या मतांवर ठाम राहून गर्वाने फुगलेले असतात, अनार्य गुणांचा आश्रय घेऊन एकमेकांचे दोष शोधत असतात,

‘‘Dubbhāsitaṃ vikkhalitaṃ, sampamohaṃ parājayaṃ;

Aññoññassābhinandanti, tadariyo kathanācare.

ते एकमेकांच्या चुकीच्या बोलण्यावर, लहानशा चुकीवर, गोंधळावर आणि पराभवावर आनंद व्यक्त करतात; परंतु आर्य पुरुष अशा प्रकारचे संभाषण करत नाहीत.

‘‘Sace cassa kathākāmo, kālamaññāya paṇḍito;

Dhammaṭṭhapaṭisaṃyuttā, yā ariyacaritā kathā.

जर संभाषण करण्याची इच्छा असेल, तर पंडिताने योग्य वेळ ओळखून, धर्मावर आधारित आणि आर्यांच्या आचरणाशी सुसंगत अशी चर्चा करावी.

‘‘Taṃ kathaṃ kathaye dhīro, aviruddho anussito;

Anunnatena manasā, apaḷāso asāhaso.

धीर पुरुषाने असे संभाषण करावे, जो विरोध न करणारा आणि गर्वरहित असेल, शांत मनाने, मत्सर न करता आणि आक्रमक न होता.

‘‘Anusūyāyamāno so, sammadaññāya bhāsati;

Subhāsitaṃ anumodeyya, dubbhaṭṭhe nāpasādaye.

तो मत्सर न करता, सम्यक ज्ञानाने बोलतो; सुभाषित गोष्टीचे कौतुक करावे, आणि चुकीच्या पद्धतीने बोललेल्या गोष्टीवर आक्षेप घेऊ नये.

‘‘Upārambhaṃ na sikkheyya, khalitañca na gāhaye ;

Nābhihare nābhimadde, na vācaṃ payutaṃ bhaṇe.

त्याने दोषारोप करण्याची सवय लावू नये आणि लहानशा चुकीला धरून ठेवू नये; समोरच्यावर कुरघोडी करू नये, त्याला चिरडून टाकू नये, आणि कपटयुक्त शब्द बोलू नयेत.

‘‘Aññātatthaṃ pasādatthaṃ, sataṃ ve hoti mantanā;

Evaṃ kho ariyā mantenti, esā ariyāna mantanā;

Etadaññāya medhāvī, na samusseyya mantaye’’ti. sattamaṃ;

ज्ञानप्राप्तीसाठी आणि प्रसन्नतेसाठी सज्जनांची चर्चा असते; अशा प्रकारे आर्य लोक चर्चा करतात, हीच आर्यांची चर्चा होय. हे जाणून बुद्धिमान माणसाने गर्वाने न फुगता चर्चा करावी. (सातवे सुत्त समाप्त)

8. Aññatitthiyasuttaṃ

८. अञ्ञतित्थिय सुत्त (अन्यतीर्थीय सुत्त)

69. ‘‘Sace, bhikkhave, aññatitthiyā paribbājakā evaṃ puccheyyuṃ – ‘tayome, āvuso, dhammā. Katame tayo? Rāgo, doso, moho [Pg.200] – ime kho, āvuso, tayo dhammā. Imesaṃ, āvuso, tiṇṇaṃ dhammānaṃ ko viseso ko adhippayāso kiṃ nānākaraṇa’nti? Evaṃ puṭṭhā tumhe, bhikkhave, tesaṃ aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ kinti byākareyyāthā’’ti? ‘‘Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā bhagavaṃnettikā bhagavaṃpaṭisaraṇā. Sādhu vata, bhante, bhagavantaṃyeva paṭibhātu etassa bhāsitassa attho. Bhagavato sutvā bhikkhū dhāressantī’’ti. ‘‘Tena hi, bhikkhave, suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

६९. भिक्खूहो, जर इतर पंथांचे (अन्यतीर्थीय) परिव्राजक तुम्हाला असे विचारतील - 'मित्रांनो, या तीन गोष्टी आहेत. कोणत्या तीन? राग (आसक्ती), द्वेष आणि मोह - मित्रांनो, या तीन गोष्टी आहेत. मित्रांनो, या तीन गोष्टींमध्ये काय फरक आहे, काय वैशिष्ट्य आहे आणि काय भिन्नता आहे?' भिक्खूहो, असे विचारले असता, तुम्ही त्या इतर पंथांच्या परिव्राजकांना काय उत्तर द्याल? 'भंते, आमचे धर्म (शिकवण) भगवंतांवरच आधारित आहेत, भगवंतच त्यांचे मार्गदर्शक आहेत आणि भगवंतच त्यांचे आश्रयस्थान आहेत. भंते, किती बरे होईल जर भगवंतांनीच या विधानाचा अर्थ स्पष्ट केला तर! भगवंतांकडून ऐकून भिक्खू ते लक्षात ठेवतील.' 'तर मग, भिक्खूहो, ऐका आणि नीट लक्ष द्या; मी सांगेन.' 'होय, भंते,' असे म्हणून त्या भिक्खूंनी भगवंतांना प्रतिसाद दिला. भगवंतांनी पुढीलप्रमाणे सांगितले -

‘‘Sace, bhikkhave, aññatitthiyā paribbājakā evaṃ puccheyyuṃ – ‘tayome, āvuso, dhammā. Katame tayo? Rāgo, doso, moho – ime kho, āvuso, tayo dhammā; imesaṃ, āvuso, tiṇṇaṃ dhammānaṃ ko viseso ko adhippayāso kiṃ nānākaraṇa’nti? Evaṃ puṭṭhā tumhe, bhikkhave, tesaṃ aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ evaṃ byākareyyātha – ‘rāgo kho, āvuso, appasāvajjo dandhavirāgī, doso mahāsāvajjo khippavirāgī, moho mahāsāvajjo dandhavirāgī’’’ ti.

भिक्खूहो, जर इतर पंथांचे परिव्राजक तुम्हाला असे विचारतील - 'मित्रांनो, या तीन गोष्टी आहेत. कोणत्या तीन? राग (आसक्ती), द्वेष आणि मोह - मित्रांनो, या तीन गोष्टी आहेत. मित्रांनो, या तीन गोष्टींमध्ये काय फरक आहे, काय वैशिष्ट्य आहे आणि काय भिन्नता आहे?' भिक्खूहो, असे विचारले असता, तुम्ही त्या इतर पंथांच्या परिव्राजकांना असे उत्तर दिले पाहिजे - 'मित्रांनो, राग (आसक्ती) हा कमी दोषयुक्त आहे, परंतु तो हळूहळू नाहीसा होतो; द्वेष हा अत्यंत दोषयुक्त आहे, परंतु तो लवकर नाहीसा होतो; आणि मोह हा अत्यंत दोषयुक्त आहे, आणि तो हळूहळू नाहीसा होतो.'

‘‘‘Ko panāvuso, hetu ko paccayo yena anuppanno vā rāgo uppajjati uppanno vā rāgo bhiyyobhāvāya vepullāya saṃvattatī’ti? ‘Subhanimittantissa vacanīyaṃ. Tassa subhanimittaṃ ayoniso manasi karoto anuppanno vā rāgo uppajjati uppanno vā rāgo bhiyyobhāvāya vepullāya saṃvattati. Ayaṃ kho, āvuso, hetu ayaṃ paccayo yena anuppanno vā rāgo uppajjati uppanno vā rāgo bhiyyobhāvāya vepullāya saṃvattatī’’’ti.

'मित्रांनो, उत्पन्न न झालेला राग (आसक्ती) उत्पन्न होण्यास आणि उत्पन्न झालेला राग अधिक वाढण्यास व विस्तारण्यास काय कारण आणि काय प्रत्यय आहे?' तर त्यांना 'शुभनिमित्त' (आकर्षक वस्तू) असे उत्तर दिले पाहिजे. 'जो मनुष्य शुभनिमित्तावर अयोग्य रीतीने (अयोनिशः) मनन करतो, त्याच्यामध्ये उत्पन्न न झालेला राग उत्पन्न होतो आणि उत्पन्न झालेला राग अधिक वाढतो व विस्तारतो. मित्रांनो, हेच ते कारण आणि हाच तो प्रत्यय आहे, ज्यामुळे उत्पन्न न झालेला राग उत्पन्न होतो आणि उत्पन्न झालेला राग अधिक वाढतो व विस्तारतो.'

‘‘‘Ko panāvuso, hetu ko paccayo yena anuppanno vā doso uppajjati uppanno vā doso bhiyyobhāvāya vepullāya saṃvattatī’ti? ‘Paṭighanimittaṃ tissa vacanīyaṃ. Tassa paṭighanimittaṃ ayoniso manasi karoto anuppanno vā doso uppajjati uppanno vā doso bhiyyobhāvāya vepullāya saṃvattati. Ayaṃ kho, āvuso, hetu ayaṃ paccayo yena anuppanno vā doso uppajjati uppanno vā doso bhiyyobhāvāya vepullāya saṃvattatī’’’ti.

'मित्रांनो, उत्पन्न न झालेला द्वेष उत्पन्न होण्यास आणि उत्पन्न झालेला द्वेष अधिक वाढण्यास व विस्तारण्यास काय कारण आणि काय प्रत्यय आहे?' तर त्यांना 'प्रतिघनिमित्त' (अप्रिय वस्तू) असे उत्तर दिले पाहिजे. 'जो मनुष्य प्रतिघनिमित्तावर अयोग्य रीतीने (अयोनिशः) मनन करतो, त्याच्यामध्ये उत्पन्न न झालेला द्वेष उत्पन्न होतो आणि उत्पन्न झालेला द्वेष अधिक वाढतो व विस्तारतो. मित्रांनो, हेच ते कारण आणि हाच तो प्रत्यय आहे, ज्यामुळे उत्पन्न न झालेला द्वेष उत्पन्न होतो आणि उत्पन्न झालेला द्वेष अधिक वाढतो व विस्तारतो.'

‘‘‘Ko panāvuso, hetu ko paccayo yena anuppanno vā moho uppajjati uppanno vā moho bhiyyobhāvāya vepullāya saṃvattatī’ti? ‘Ayoniso manasikāro tissa vacanīyaṃ. Tassa ayoniso manasi karoto anuppanno vā moho uppajjati uppanno vā moho bhiyyobhāvāya [Pg.201] vepullāya saṃvattati. Ayaṃ kho, āvuso, hetu ayaṃ paccayo yena anuppanno vā moho uppajjati uppanno vā moho bhiyyobhāvāya vepullāya saṃvattatī’’’ti.

“‘पण आवुसो, असे कोणते कारण आणि कोणता प्रत्यय आहे, ज्यामुळे उत्पन्न न झालेला मोह उत्पन्न होतो आणि उत्पन्न झालेला मोह अधिक वाढतो व विस्तारतो?’ तर त्यांना असे उत्तर दिले पाहिजे: ‘अयोनिशो मनसिकार (अयोग्य मनन). जो अयोग्य प्रकारे मनन करतो, त्याचा उत्पन्न न झालेला मोह उत्पन्न होतो आणि उत्पन्न झालेला मोह अधिक वाढतो व विस्तारतो. आवुसो, हेच ते कारण आणि हाच तो प्रत्यय आहे, ज्यामुळे उत्पन्न न झालेला मोह उत्पन्न होतो आणि उत्पन्न झालेला मोह अधिक वाढतो व विस्तारतो.’”

‘‘‘Ko panāvuso, hetu ko paccayo yena anuppanno ceva rāgo nuppajjati uppanno ca rāgo pahīyatī’ti? ‘Asubhanimittantissa vacanīyaṃ. Tassa asubhanimittaṃ yoniso manasi karoto anuppanno ceva rāgo nuppajjati uppanno ca rāgo pahīyati. Ayaṃ kho, āvuso, hetu ayaṃ paccayo yena anuppanno ceva rāgo nuppajjati uppanno ca rāgo pahīyatī’’’ti.

“‘पण आवुसो, असे कोणते कारण आणि कोणता प्रत्यय आहे, ज्यामुळे उत्पन्न न झालेला राग (आसक्ती) उत्पन्न होत नाही आणि उत्पन्न झालेला राग नष्ट होतो?’ तर त्यांना असे उत्तर दिले पाहिजे: ‘असुभनिमित्त (अशुभाचे आलंबन). जो अशुभाच्या आलंबनावर योनिशो मनसिकार (योग्य मनन) करतो, त्याचा उत्पन्न न झालेला राग उत्पन्न होत नाही आणि उत्पन्न झालेला राग नष्ट होतो. आवुसो, हेच ते कारण आणि हाच तो प्रत्यय आहे, ज्यामुळे उत्पन्न न झालेला राग उत्पन्न होत नाही आणि उत्पन्न झालेला राग नष्ट होतो.’”

‘‘‘Ko panāvuso, hetu ko paccayo yena anuppanno ceva doso nuppajjati uppanno ca doso pahīyatī’ti? ‘Mettā cetovimuttī tissa vacanīyaṃ. Tassa mettaṃ cetovimuttiṃ yoniso manasi karoto anuppanno ceva doso nuppajjati uppanno ca doso pahīyati. Ayaṃ kho, āvuso, hetu ayaṃ paccayo yena anuppanno ceva doso nuppajjati uppanno ca doso pahīyatī’’’ti.

“‘पण आवुसो, असे कोणते कारण आणि कोणता प्रत्यय आहे, ज्यामुळे उत्पन्न न झालेला द्वेष उत्पन्न होत नाही आणि उत्पन्न झालेला द्वेष नष्ट होतो?’ तर त्यांना असे उत्तर दिले पाहिजे: ‘मैत्री चेतोविमुत्ती (मैत्रीद्वारे चित्ताची मुक्ती). जो मैत्री चेतोविमुत्तीवर योनिशो मनसिकार करतो, त्याचा उत्पन्न न झालेला द्वेष उत्पन्न होत नाही आणि उत्पन्न झालेला द्वेष नष्ट होतो. आवुसो, हेच ते कारण आणि हाच तो प्रत्यय आहे, ज्यामुळे उत्पन्न न झालेला द्वेष उत्पन्न होत नाही आणि उत्पन्न झालेला द्वेष नष्ट होतो.’”

‘‘‘Ko panāvuso, hetu ko paccayo yena anuppanno ceva moho nuppajjati uppanno ca moho pahīyatī’ti? ‘Yonisomanasikāro tissa vacanīyaṃ. Tassa yoniso manasi karoto anuppanno ceva moho nuppajjati uppanno ca moho pahīyati. Ayaṃ kho, āvuso, hetu ayaṃ paccayo yena anuppanno vā moho nuppajjati uppanno ca moho pahīyatī’’’ti. Aṭṭhamaṃ.

“‘पण आवुसो, असे कोणते कारण आणि कोणता प्रत्यय आहे, ज्यामुळे उत्पन्न न झालेला मोह उत्पन्न होत नाही आणि उत्पन्न झालेला मोह नष्ट होतो?’ तर त्यांना असे उत्तर दिले पाहिजे: ‘योनिशो मनसिकार (योग्य मनन). जो योग्य प्रकारे मनन करतो, त्याचा उत्पन्न न झालेला मोह उत्पन्न होत नाही आणि उत्पन्न झालेला मोह नष्ट होतो. आवुसो, हेच ते कारण आणि हाच तो प्रत्यय आहे, ज्यामुळे उत्पन्न न झालेला मोह उत्पन्न होत नाही आणि उत्पन्न झालेला मोह नष्ट होतो.’ आठवे (सुत्त समाप्त).”

9. Akusalamūlasuttaṃ

९. अकुशलमूल सुत्त

70. ‘‘Tīṇimāni[Pg.202], bhikkhave, akusalamūlāni. Katamāni tīṇi? Lobho akusalamūlaṃ, doso akusalamūlaṃ, moho akusalamūlaṃ.

७०. “भिक्खूहो, ही तीन अकुशलमुळे आहेत. कोणती तीन? लोभ हे अकुशलमूळ, द्वेष हे अकुशलमूळ आणि मोह हे अकुशलमूळ.”

‘‘Yadapi, bhikkhave, lobho tadapi akusalamūlaṃ ; yadapi luddho abhisaṅkharoti kāyena vācāya manasā tadapi akusalaṃ ; yadapi luddho lobhena abhibhūto pariyādinnacitto parassa asatā dukkhaṃ uppādayati vadhena vā bandhanena vā jāniyā vā garahāya vā pabbājanāya vā balavamhi balattho itipi tadapi akusalaṃ. Itissame lobhajā lobhanidānā lobhasamudayā lobhapaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti.

“भिक्खूहो, जो काही लोभ आहे, तो अकुशलमूळच आहे. लोभी मनुष्य काया, वाचा आणि मनाने जे काही कर्म करतो, ते देखील अकुशलच आहे. जेव्हा एखादा लोभी मनुष्य लोभाने ग्रस्त होऊन, लोभाच्या आहारी गेलेल्या चित्ताने, खोट्या आरोपाखाली दुसऱ्याला दुःख देतो—मग ते हत्येने असो, बंधनाने असो, संपत्ती जप्त करून असो, निंदेने असो किंवा हद्दपारीने असो—आणि ‘मी बलवान आहे, मला सत्ता हवी आहे’ असा विचार करतो, ते देखील अकुशलच आहे. अशा प्रकारे, त्याच्यामध्ये लोभापासून उत्पन्न झालेले, लोभ हेच निदान (कारण) असलेले, लोभातून उद्भवलेले आणि लोभाच्या प्रत्ययाने असलेले अनेक पापी अकुशल धर्म उत्पन्न होतात.”

‘‘Yadapi, bhikkhave, doso tadapi akusalamūlaṃ; yadapi duṭṭho abhisaṅkharoti kāyena vācāya manasā tadapi akusalaṃ; yadapi duṭṭho dosena abhibhūto pariyādinnacitto parassa asatā dukkhaṃ uppādayati vadhena vā bandhanena vā jāniyā vā garahāya vā pabbājanāya vā balavamhi balattho itipi tadapi akusalaṃ. Itissame dosajā dosanidānā dosasamudayā dosapaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti.

“भिक्खूहो, जो काही द्वेष आहे, तो अकुशलमूळच आहे. द्वेषी मनुष्य काया, वाचा आणि मनाने जे काही कर्म करतो, ते देखील अकुशलच आहे. जेव्हा एखादा द्वेषी मनुष्य द्वेषाने ग्रस्त होऊन, द्वेषाच्या आहारी गेलेल्या चित्ताने, खोट्या आरोपाखाली दुसऱ्याला दुःख देतो—मग ते हत्येने असो, बंधनाने असो, संपत्ती जप्त करून असो, निंदेने असो किंवा हद्दपारीने असो—आणि ‘मी बलवान आहे, मला सत्ता हवी आहे’ असा विचार करतो, ते देखील अकुशलच आहे. अशा प्रकारे, त्याच्यामध्ये द्वेषापासून उत्पन्न झालेले, द्वेष हेच निदान असलेले, द्वेषातून उद्भवलेले आणि द्वेषाच्या प्रत्ययाने असलेले अनेक पापी अकुशल धर्म उत्पन्न होतात.”

‘‘Yadapi, bhikkhave, moho tadapi akusalamūlaṃ; yadapi mūḷho abhisaṅkharoti kāyena vācāya manasā tadapi akusalaṃ; yadapi mūḷho mohena abhibhūto pariyādinnacitto parassa asatā dukkhaṃ uppādayati vadhena vā bandhanena vā jāniyā vā garahāya vā pabbājanāya vā balavamhi balattho itipi tadapi akusalaṃ. Itissame mohajā mohanidānā mohasamudayā mohapaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti. Evarūpo cāyaṃ, bhikkhave, puggalo vuccati akālavādītipi, abhūtavādītipi, anatthavādītipi, adhammavādītipi, avinayavādītipi.

“भिक्खूहो, जो काही मोह आहे, तो अकुशलमूळच आहे. मोहाने ग्रस्त मनुष्य काया, वाचा आणि मनाने जे काही कर्म करतो, ते देखील अकुशलच आहे. जेव्हा एखादा मोहाने ग्रस्त मनुष्य मोहाने ग्रस्त होऊन, मोहाच्या आहारी गेलेल्या चित्ताने, खोट्या आरोपाखाली दुसऱ्याला दुःख देतो—मग ते हत्येने असो, बंधनाने असो, संपत्ती जप्त करून असो, निंदेने असो किंवा हद्दपारीने असो—आणि ‘मी बलवान आहे, मला सत्ता हवी आहे’ असा विचार करतो, ते देखील अकुशलच आहे. अशा प्रकारे, त्याच्यामध्ये मोहापासून उत्पन्न झालेले, मोह हेच निदान असलेले, मोहातून उद्भवलेले आणि मोहाच्या प्रत्ययाने असलेले अनेक पापी अकुशल धर्म उत्पन्न होतात. भिक्खूहो, अशा व्यक्तीला ‘अकाली बोलणारा’ (अकालवादी), ‘असत्य बोलणारा’ (अभूतवादी), ‘अनर्थकारक बोलणारा’ (अनर्थवादी), ‘अधम्म बोलणारा’ (अधम्मवादी) आणि ‘अविनय बोलणारा’ (अविनयवादी) असे म्हटले जाते.”

‘‘Kasmā [Pg.203] cāyaṃ, bhikkhave, evarūpo puggalo vuccati akālavādītipi, abhūtavādītipi, anatthavādītipi, adhammavādītipi, avinayavādītipi? Tathāhāyaṃ, bhikkhave, puggalo parassa asatā dukkhaṃ uppādayati vadhena vā bandhanena vā jāniyā vā garahāya vā pabbājanāya vā balavamhi balattho itipi. Bhūtena kho pana vuccamāno avajānāti, no paṭijānāti; abhūtena vuccamāno na ātappaṃ karoti, tassa nibbeṭhanāya itipetaṃ atacchaṃ itipetaṃ abhūtanti. Tasmā evarūpo puggalo vuccati akālavādītipi, abhūtavādītipi, anatthavādītipi, adhammavādītipi, avinayavādītipi.

“आणि भिक्खूहो, अशा प्रकारच्या व्यक्तीला ‘अकाली बोलणारा’, ‘असत्य बोलणारा’, ‘अनर्थकारक बोलणारा’, ‘अधम्म बोलणारा’ आणि ‘अविनय बोलणारा’ असे का म्हटले जाते? कारण, भिक्खूहो, ही व्यक्ती दुसऱ्याला खोट्या आरोपाखाली दुःख देते—मग ते हत्येने असो, बंधनाने असो, संपत्ती जप्त करून असो, निंदेने असो किंवा हद्दपारीने असो—आणि ‘मी बलवान आहे, मला सत्ता हवी आहे’ असा विचार करते. जेव्हा तिला सत्य गोष्टींनुसार काही सांगितले जाते, तेव्हा ती त्याचा अवमान करते, ते मान्य करत नाही. आणि जेव्हा तिला असत्य गोष्टींनुसार काही सांगितले जाते, तेव्हा ती त्याचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी कोणताही प्रयत्न करत नाही की, ‘या आणि या कारणामुळे हे असत्य आहे, या आणि या कारणामुळे हे तथ्यहीन आहे.’ म्हणूनच, अशा प्रकारच्या व्यक्तीला ‘अकाली बोलणारा’, ‘असत्य बोलणारा’, ‘अनर्थकारक बोलणारा’, ‘अधम्म बोलणारा’ and ‘अविनय बोलणारा’ असे म्हटले जाते.”

‘‘Evarūpo, bhikkhave, puggalo lobhajehi pāpakehi akusalehi dhammehi abhibhūto pariyādinnacitto diṭṭhe ceva dhamme dukkhaṃ viharati, savighātaṃ saupāyāsaṃ sapariḷāhaṃ. Kāyassa ca bhedā paraṃ maraṇā duggati pāṭikaṅkhā.

“भिक्खूहो, अशी व्यक्ती लोभापासून उत्पन्न झालेल्या पापी अकुशल धर्मांनी ग्रस्त होऊन आणि त्यांचे चित्त त्यांच्या आहारी गेल्यामुळे, याच जन्मात (दृष्टधर्मात) क्लेश, मनस्ताप आणि जळजळीसह अत्यंत दुःखात जगते. आणि शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर तिच्यासाठी दुर्गतीचीच अपेक्षा असते.”

‘‘Dosajehi…pe… mohajehi pāpakehi akusalehi dhammehi abhibhūto pariyādinnacitto diṭṭhe ceva dhamme dukkhaṃ viharati, savighātaṃ saupāyāsaṃ sapariḷāhaṃ. Kāyassa ca bhedā paraṃ maraṇā duggati pāṭikaṅkhā. Seyyathāpi, bhikkhave, sālo vā dhavo vā phandano vā tīhi māluvālatāhi uddhasto pariyonaddho anayaṃ āpajjati, byasanaṃ āpajjati, anayabyasanaṃ āpajjati; evamevaṃ kho, bhikkhave, evarūpo puggalo lobhajehi pāpakehi akusalehi dhammehi abhibhūto pariyādinnacitto diṭṭhe ceva dhamme dukkhaṃ viharati, savighātaṃ saupāyāsaṃ sapariḷāhaṃ. Kāyassa ca bhedā paraṃ maraṇā duggati pāṭikaṅkhā.

“द्वेषापासून उत्पन्न झालेल्या... तसेच मोहापासून उत्पन्न झालेल्या पापी अकुशल धर्मांनी ग्रस्त होऊन आणि चित्त त्यांच्या आहारी गेल्यामुळे, ती व्यक्ती याच जन्मात क्लेश, मनस्ताप आणि जळजळीसह अत्यंत दुःखात जगते. आणि शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर तिच्यासाठी दुर्गतीचीच अपेक्षा असते. भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे एखादा साल वृक्ष, धव वृक्ष किंवा फंदन वृक्ष तीन मालुवा वेलींनी वेढला जाऊन आणि गुंडाळला जाऊन विनाशाला, नाशाला, आणि पूर्ण विनाशाला प्राप्त होतो; अगदी त्याचप्रमाणे, भिक्खूहो, अशी व्यक्ती लोभापासून उत्पन्न झालेल्या पापी अकुशल धर्मांनी ग्रस्त होऊन आणि चित्त त्यांच्या आहारी गेल्यामुळे, याच जन्मात क्लेश, मनस्ताप आणि जळजळीसह अत्यंत दुःखात जगते. आणि शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर तिच्यासाठी दुर्गतीचीच अपेक्षा असते.”

‘‘Dosajehi…pe… mohajehi pāpakehi akusalehi dhammehi abhibhūto pariyādinnacitto diṭṭhe ceva dhamme dukkhaṃ viharati savighātaṃ saupāyāsaṃ sapariḷāhaṃ. Kāyassa ca bhedā paraṃ maraṇā duggati pāṭikaṅkhā. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi akusalamūlānīti.

“द्वेषापासून उत्पन्न झालेल्या... तसेच मोहापासून उत्पन्न झालेल्या पापी अकुशल धर्मांनी ग्रस्त होऊन आणि चित्त त्यांच्या आहारी गेल्यामुळे, ती व्यक्ती याच जन्मात क्लेश, मनस्ताप आणि जळजळीसह अत्यंत दुःखात जगते. आणि शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर तिच्यासाठी दुर्गतीचीच अपेक्षा असते. भिक्खूहो, हीच ती तीन अकुशलमुळे आहेत.”

‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, kusalamūlāni. Katamāni tīṇi? Alobho kusalamūlaṃ, adoso kusalamūlaṃ, amoho kusalamūlaṃ.

“भिक्खूहो, ही तीन कुशलमुळे आहेत. कोणती तीन? अलोभ हे कुशलमूळ, अद्वेष हे कुशलमूळ आणि अमोह हे कुशलमूळ.”

‘‘Yadapi[Pg.204], bhikkhave, alobho tadapi kusalamūlaṃ ; yadapi aluddho abhisaṅkharoti kāyena vācāya manasā tadapi kusalaṃ ; yadapi aluddho lobhena anabhibhūto apariyādinnacitto na parassa asatā dukkhaṃ uppādayati vadhena vā bandhanena vā jāniyā vā garahāya vā pabbājanāya vā balavamhi balattho itipi tadapi kusalaṃ. Itissame alobhajā alobhanidānā alobhasamudayā alobhapaccayā aneke kusalā dhammā sambhavanti.

भिक्खूंनो, जो अलोभ आहे, ते देखील कुशलमूळ आहे. अलोभी मनुष्य काया, वाचा आणि मनाने जे काही आचरण करतो, ते देखील कुशल आहे. जो अलोभी मनुष्य लोभाने पराभूत न झालेला आणि ज्याचे चित्त लोभाच्या आहारी गेलेले नाही, तो 'मी बलवान आहे, मला सत्ता हवी आहे' असे म्हणून दुसऱ्याला खोट्या आरोपाखाली—हत्येने, बंधनाने, संपत्ती जप्त करून, निंदेने किंवा हद्दपारीने—दुःख देत नाही, ते देखील कुशल आहे. अशा प्रकारे, त्याच्यामध्ये अलोभापासून उत्पन्न झालेले, अलोभ हेच निदान असलेले, अलोभापासून उद्भवलेले आणि अलोभाचाच प्रत्यय असलेले अनेक कुशल धर्म निर्माण होतात.

‘‘Yadapi, bhikkhave, adoso tadapi kusalamūlaṃ; yadapi aduṭṭho abhisaṅkharoti kāyena vācāya manasā tadapi kusalaṃ; yadapi aduṭṭho dosena anabhibhūto apariyādinnacitto na parassa asatā dukkhaṃ uppādayati vadhena vā bandhanena vā jāniyā vā garahāya vā pabbājanāya vā balavamhi balattho itipi tadapi kusalaṃ. Itissame adosajā adosanidānā adosasamudayā adosapaccayā aneke kusalā dhammā sambhavanti.

भिक्खूंनो, जो अद्वेष आहे, ते देखील कुशलमूळ आहे. अद्वेषी मनुष्य काया, वाचा आणि मनाने जे काही आचरण करतो, ते देखील कुशल आहे. जो अद्वेषी मनुष्य द्वेषाने पराभूत न झालेला आणि ज्याचे चित्त द्वेषाच्या आहारी गेलेले नाही, तो 'मी बलवान आहे, मला सत्ता हवी आहे' असे म्हणून दुसऱ्याला खोट्या आरोपाखाली—हत्येने, बंधनाने, संपत्ती जप्त करून, निंदेने किंवा हद्दपारीने—दुःख देत नाही, ते देखील कुशल आहे. अशा प्रकारे, त्याच्यामध्ये अद्वेषापासून उत्पन्न झालेले, अद्वेष हेच निदान असलेले, अद्वेषापासून उद्भवलेले आणि अद्वेषाचाच प्रत्यय असलेले अनेक कुशल धर्म निर्माण होतात.

‘‘Yadapi, bhikkhave, amoho tadapi kusalamūlaṃ; yadapi amūḷho abhisaṅkharoti kāyena vācāya manasā tadapi kusalaṃ; yadapi amūḷho mohena anabhibhūto apariyādinnacitto na parassa asatā dukkhaṃ uppādayati vadhena vā bandhanena vā jāniyā vā garahāya vā pabbājanāya vā balavamhi balattho itipi tadapi kusalaṃ. Itissame amohajā amohanidānā amohasamudayā amohapaccayā aneke kusalā dhammā sambhavanti. Evarūpo cāyaṃ, bhikkhave, puggalo vuccati kālavādītipi, bhūtavādītipi, atthavādītipi, dhammavādītipi, vinayavādītipi.

भिक्खूंनो, जो अमोह आहे, ते देखील कुशलमूळ आहे. अमोही मनुष्य काया, वाचा आणि मनाने जे काही आचरण करतो, ते देखील कुशल आहे. जो अमोही मनुष्य मोहाने पराभूत न झालेला आणि ज्याचे चित्त मोहाच्या आहारी गेलेले नाही, तो 'मी बलवान आहे, मला सत्ता हवी आहे' असे म्हणून दुसऱ्याला खोट्या आरोपाखाली—हत्येने, बंधनाने, संपत्ती जप्त करून, निंदेने किंवा हद्दपारीने—दुःख देत नाही, ते देखील कुशल आहे. अशा प्रकारे, त्याच्यामध्ये अमोहापासून उत्पन्न झालेले, अमोह हेच निदान असलेले, अमोहापासून उद्भवलेले आणि अमोहाचाच प्रत्यय असलेले अनेक कुशल धर्म निर्माण होतात. भिक्खूंनो, अशा प्रकारच्या व्यक्तीला 'योग्य वेळी बोलणारा' (कालवादी), 'सत्य बोलणारा' (भूतवादी), 'कल्याणकारी बोलणारा' (अत्थवादी), 'धम्मानुसार बोलणारा' (धम्मवादी) आणि 'विनयानुसार बोलणारा' (विनयवादी) असे म्हटले जाते.

‘‘Kasmā cāyaṃ, bhikkhave, evarūpo puggalo vuccati kālavādītipi, bhūtavādītipi, atthavādītipi, dhammavādītipi, vinayavādītipi? Tathāhāyaṃ, bhikkhave, puggalo na parassa asatā dukkhaṃ uppādayati vadhena vā bandhanena vā jāniyā vā garahāya vā pabbājanāya vā balavamhi balattho itipi. Bhūtena kho pana vuccamāno paṭijānāti no avajānāti; abhūtena vuccamāno ātappaṃ karoti tassa nibbeṭhanāya – ‘itipetaṃ atacchaṃ, itipetaṃ abhūta’nti[Pg.205]. Tasmā evarūpo puggalo vuccati kālavādītipi, atthavādītipi, dhammavādītipi, vinayavādītipi.

आणि भिक्खूंनो, अशा प्रकारच्या व्यक्तीला 'योग्य वेळी बोलणारा', 'सत्य बोलणारा', 'कल्याणकारी बोलणारा', 'धम्मानुसार बोलणारा' आणि 'विनयानुसार बोलणारा' असे का म्हटले जाते? कारण, भिक्खूंनो, हा मनुष्य 'मी बलवान आहे, मला सत्ता हवी आहे' असे म्हणून दुसऱ्याला खोट्या आरोपाखाली—हत्येने, बंधनाने, संपत्ती जप्त करून, निंदेने किंवा हद्दपारीने—दुःख देत नाही. शिवाय, जेव्हा त्याला सत्याच्या आधारे काही सांगितले जाते, तेव्हा तो ते मान्य करतो, त्याचा नकार करत नाही. आणि जेव्हा त्याला असत्याच्या आधारे काही सांगितले जाते, तेव्हा तो त्याचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी प्रयत्न करतो की—'या कारणास्तव हे असत्य आहे, या कारणास्तव हे तथ्यहीन आहे.' म्हणूनच, अशा प्रकारच्या व्यक्तीला 'योग्य वेळी बोलणारा', 'कल्याणकारी बोलणारा', 'धम्मानुसार बोलणारा' आणि 'विनयानुसार बोलणारा' असे म्हटले जाते.

‘‘Evarūpassa, bhikkhave, puggalassa lobhajā pāpakā akusalā dhammā pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Diṭṭheva dhamme sukhaṃ viharati avighātaṃ anupāyāsaṃ apariḷāhaṃ. Diṭṭheva dhamme parinibbāyati.

भिक्खूंनो, अशा व्यक्तीचे लोभापासून उत्पन्न झालेले पापी अकुशल धर्म नष्ट झालेले असतात, मुळासकट उपटून टाकलेले असतात, मुळासकट कापलेल्या ताडाच्या झाडासारखे केलेले असतात, नामशेष केलेले असतात आणि भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होणारे बनलेले असतात. तो याच जन्मात क्लेशरहित, त्रासरहित आणि संतापरहित होऊन सुखाने विहरतो. तो याच जन्मात परिनिर्वाण प्राप्त करतो.

‘‘Dosajā…pe… parinibbāyati. Mohajā…pe… parinibbāyati. Seyyathāpi bhikkhave, sālo vā dhavo vā phandano vā tīhi māluvālatāhi uddhasto pariyonaddho. Atha puriso āgaccheyya kuddāla-piṭakaṃ ādāya. So taṃ māluvālataṃ mūle chindeyya, mūle chetvā palikhaṇeyya, palikhaṇitvā mūlāni uddhareyya, antamaso usīranāḷimattānipi. So taṃ māluvālataṃ khaṇḍākhaṇḍikaṃ chindeyya, khaṇḍākhaṇḍikaṃ chetvā phāleyya, phāletvā sakalikaṃ sakalikaṃ kareyya, sakalikaṃ sakalikaṃ karitvā vātātape visoseyya, vātātape visosetvā agginā ḍaheyya, agginā ḍahitvā masiṃ kareyya, masiṃ karitvā mahāvāte vā ophuṇeyya nadiyā vā sīghasotāya pavāheyya. Evamassa tā, bhikkhave, māluvālatā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Evamevaṃ kho, bhikkhave, evarūpassa puggalassa lobhajā pāpakā akusalā dhammā pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Diṭṭheva dhamme sukhaṃ viharati avighātaṃ anupāyāsaṃ apariḷāhaṃ. Diṭṭheva dhamme parinibbāyati.

द्वेषापासून उत्पन्न झालेले...पे... परिनिर्वाण प्राप्त करतो. मोहापासून उत्पन्न झालेले...पे... परिनिर्वाण प्राप्त करतो. भिक्खूंनो, समजा एखादा साल वृक्ष, धव वृक्ष किंवा फंदन वृक्ष तीन मालुवा वेलींनी वेढलेला आणि आच्छादलेला असेल. तेव्हा एखादा मनुष्य कुदळ आणि टोपली घेऊन तिथे येईल. तो त्या मालुवा वेलीला मुळापासून कापून टाकेल, मुळापासून कापून आजूबाजूची जमीन खणून काढेल, खणून काढल्यानंतर तिची मुळे उपटून टाकेल, अगदी वाळ्याच्या गवताच्या मुळांइतकी बारीक मुळे देखील उपटून काढेल. तो त्या मालुवा वेलीचे तुकडे-तुकडे करेल, तुकडे केल्यानंतर ते फाडेल, फाडून त्यांचे बारीक तुकडे करेल, बारीक तुकडे करून ते वाऱ्यात आणि उन्हात वाळवेल, वाळवल्यानंतर ते अग्नीने जाळून टाकेल, जाळून त्याची राख करेल, राख करून ती मोठ्या वाऱ्यात उडवून देईल किंवा वेगवान प्रवाहाच्या नदीत वाहून देईल. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे त्या मालुवा वेली मुळासकट नष्ट होतील, मुळासकट कापलेल्या ताडाच्या झाडासारख्या होतील, नामशेष होतील आणि भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या बनतील. भिक्खूंनो, अगदी याचप्रमाणे, अशा प्रकारच्या व्यक्तीचे लोभापासून उत्पन्न झालेले पापी अकुशल धर्म नष्ट झालेले असतात, मुळासकट उपटून टाकलेले असतात, मुळासकट कापलेल्या ताडाच्या झाडासारखे केलेले असतात, नामशेष केलेले असतात आणि भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होणारे बनलेले असतात. तो याच जन्मात क्लेशरहित, त्रासरहित आणि संतापरहित होऊन सुखाने विहरतो. तो याच जन्मात परिनिर्वाण प्राप्त करतो.

‘‘Dosajā …pe… mohajā pāpakā akusalā dhammā pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Diṭṭheva dhamme sukhaṃ viharati avighātaṃ anupāyāsaṃ apariḷāhaṃ. Diṭṭheva dhamme parinibbāyati. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi kusalamūlānī’’ti. Navamaṃ.

द्वेषापासून उत्पन्न झालेले...पे... मोहापासून उत्पन्न झालेले पापी अकुशल धर्म नष्ट झालेले असतात, मुळासकट उपटून टाकलेले असतात, मुळासकट कापलेल्या ताडाच्या झाडासारखे केलेले असतात, नामशेष केलेले असतात आणि भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होणारे बनलेले असतात. तो याच जन्मात क्लेशरहित, त्रासरहित आणि संतापरहित होऊन सुखाने विहरतो. तो याच जन्मात परिनिर्वाण प्राप्त करतो. भिक्खूंनो, हीच ती तीन कुशलमुळे आहेत. नववे (सुत्त समाप्त).

10. Uposathasuttaṃ

१०. उपोसाथ सुत्त

71. Evaṃ [Pg.206] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati pubbārāme migāramātupāsāde. Atha kho visākhā migāramātā tadahuposathe yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho visākhaṃ migāramātaraṃ bhagavā etadavoca – ‘‘handa kuto nu tvaṃ, visākhe, āgacchasi divā divassā’’ti? ‘‘Uposathāhaṃ, bhante, ajja upavasāmī’’ti.

७१. असे मी ऐकले आहे—एकदा भगवान श्रावस्तीमध्ये पूर्वाराम येथील मृगारमातेच्या प्रासादात विहरत होते. तेव्हा मृगारमाता विशाखा उपोसथाच्या दिवशी जिथे भगवान होते तिथे आली; आल्यानंतर भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसली. एका बाजूला बसलेल्या मृगारमाता विशाखेला भगवान म्हणाले—'विशाखे, तू भर दुपारी कुठून येत आहेस?' 'भंते, आज उपोसथ आहे, मी आज उपोसथ व्रत पाळत आहे.'

‘‘Tayo khome, visākhe, uposathā. Katame tayo? Gopālakuposatho, nigaṇṭhuposatho, ariyuposatho. Kathañca, visākhe, gopālakuposatho hoti? Seyyathāpi, visākhe, gopālako sāyanhasamaye sāmikānaṃ gāvo niyyātetvā iti paṭisañcikkhati – ‘ajja kho gāvo amukasmiñca amukasmiñca padese cariṃsu, amukasmiñca amukasmiñca padese pānīyāni piviṃsu; sve dāni gāvo amukasmiñca amukasmiñca padese carissanti, amukasmiñca amukasmiñca padese pānīyāni pivissantī’ti; evamevaṃ kho, visākhe, idhekacco uposathiko iti paṭisañcikkhati – ‘ahaṃ khvajja idañcidañca khādanīyaṃ khādiṃ, idañcidañca bhojanīyaṃ bhuñjiṃ; sve dānāhaṃ idañcidañca khādanīyaṃ khādissāmi, idaṃ cidañca bhojanīyaṃ bhuñjissāmī’ti. So tena abhijjhāsahagatena cetasā divasaṃ atināmeti. Evaṃ kho visākhe, gopālakuposatho hoti. Evaṃ upavuttho kho, visākhe, gopālakuposatho na mahapphalo hoti na mahānisaṃso na mahājutiko na mahāvipphāro.

“हे विशाखे, हे तीन प्रकारचे उपोसथ आहेत. कोणते तीन? गोपालक-उपोसथ, निगण्ठ-उपोसथ आणि अरिय-उपोसथ. आणि हे विशाखे, गोपालक-उपोसथ कसा असतो? जसे, विशाखे, एखादा गुराखी संध्याकाळच्या वेळी मालकांना गाई सुपूर्द करून असा विचार करतो – ‘आज गाईंनी अमुक अमुक ठिकाणी चरले आणि अमुक अमुक ठिकाणी पाणी प्यायले; उद्या आता गाई अमुक अमुक ठिकाणी चरतील आणि अमुक अमुक ठिकाणी पाणी पितील’; त्याचप्रमाणे, विशाखे, येथे एखादा उपोसथ करणारा असा विचार करतो – ‘आज मी अमुक अमुक खाद्यपदार्थ खाल्ले, अमुक अमुक भोजन केले; उद्या आता मी अमुक अमुक खाद्यपदार्थ खाईन, अमुक अमुक भोजन करीन.’ तो त्या अभिज्झेने (लोभाने) युक्त असलेल्या चित्ताने दिवस घालवतो. अशा प्रकारे, विशाखे, गोपालक-उपोसथ असतो. अशा प्रकारे आचरलेला गोपालक-उपोसथ हा महाफलदायी होत नाही, महान लाभाचा होत नाही, महातेजस्वी होत नाही आणि महाव्यापक होत नाही.”

‘‘Kathañca, visākhe, nigaṇṭhuposatho hoti? Atthi, visākhe, nigaṇṭhā nāma samaṇajātikā. Te sāvakaṃ evaṃ samādapenti – ‘ehi tvaṃ, ambho purisa, ye puratthimāya disāya pāṇā paraṃ yojanasataṃ tesu daṇḍaṃ nikkhipāhi; ye pacchimāya disāya pāṇā paraṃ yojanasataṃ tesu daṇḍaṃ nikkhipāhi; ye uttarāya disāya pāṇā paraṃ yojanasataṃ tesu daṇḍaṃ nikkhipāhi; ye dakkhiṇāya disāya pāṇā paraṃ yojanasataṃ tesu daṇḍaṃ nikkhipāhī’ti. Iti ekaccānaṃ pāṇānaṃ anuddayāya anukampāya samādapenti, ekaccānaṃ pāṇānaṃ nānuddayāya nānukampāya samādapenti. Te tadahuposathe sāvakaṃ evaṃ samādapenti – ‘ehi tvaṃ, ambho purisa, sabbacelāni [Pg.207] nikkhipitvā evaṃ vadehi – nāhaṃ kvacani kassaci kiñcanatasmiṃ, na ca mama kvacani katthaci kiñcanatatthī’ti. Jānanti kho panassa mātāpitaro – ‘ayaṃ amhākaṃ putto’ti; sopi jānāti – ‘ime mayhaṃ mātāpitaro’ti. Jānāti kho panassa puttadāro – ‘ayaṃ mayhaṃ bhattā’ti; sopi jānāti – ‘ayaṃ mayhaṃ puttadāro’ti. Jānanti kho panassa dāsakammakaraporisā – ‘ayaṃ amhākaṃ ayyo’ti; sopi jānāti – ‘ime mayhaṃ dāsakammakaraporisā’ti. Iti yasmiṃ samaye sacce samādapetabbā musāvāde tasmiṃ samaye samādapenti. Idaṃ tassa musāvādasmiṃ vadāmi. So tassā rattiyā accayena bhoge adinnaṃyeva paribhuñjati. Idaṃ tassa adinnādānasmiṃ vadāmi. Evaṃ kho, visākhe, nigaṇṭhuposatho hoti. Evaṃ upavuttho kho, visākhe, nigaṇṭhuposatho na mahapphalo hoti na mahānisaṃso na mahājutiko na mahāvipphāro.

“आणि हे विशाखे, निगण्ठ-उपोसथ कसा असतो? विशाखे, निगण्ठ नावाचे श्रमण पंथाचे लोक आहेत. ते आपल्या श्रावकाला अशी दीक्षा देतात – ‘हे भल्या माणसा, ये, पूर्व दिशेला शंभर योजनांच्या पलीकडे जे प्राणी आहेत, त्यांच्यावर दंड (शस्त्र) टाकून दे; पश्चिम दिशेला शंभर योजनांच्या पलीकडे जे प्राणी आहेत, त्यांच्यावर दंड टाकून दे; उत्तर दिशेला शंभर योजनांच्या पलीकडे जे प्राणी आहेत, त्यांच्यावर दंड टाकून दे; दक्षिण दिशेला शंभर योजनांच्या पलीकडे जे प्राणी आहेत, त्यांच्यावर दंड टाकून दे.’ अशा प्रकारे ते काही प्राण्यांबद्दल दया व अनुकंपा बाळगण्यास सांगतात, तर काही प्राण्यांबद्दल दया व अनुकंपा न बाळगण्यास सांगतात. ते उपोसथाच्या दिवशी आपल्या श्रावकाला अशी दीक्षा देतात – ‘हे भल्या माणसा, ये, सर्व वस्त्रे काढून टाकून असे म्हण – मी कुठेही कोणाचाही मालकीचा नाही, आणि माझेही कुठेही कशावरही काही मालकीचे नाही.’ तरीही त्याचे आई-वडील जाणतात – ‘हा आमचा मुलगा आहे’; तो स्वतःही जाणतो – ‘हे माझे आई-वडील आहेत.’ त्याची पत्नी व मुले जाणतात – ‘हा आमचा भरणपोषण करणारा पती आहे’; तो स्वतःही जाणतो – ‘ही माझी पत्नी व मुले आहेत.’ त्याचे दास, कामगार आणि सेवक जाणतात – ‘हे आमचे स्वामी आहेत’; तो स्वतःही जाणतो – ‘हे माझे दास, कामगार आणि सेवक आहेत.’ अशा प्रकारे, ज्या वेळी त्यांना सत्याची दीक्षा द्यायला हवी, त्या वेळी ते त्यांना असत्याची (मृषावादाची) दीक्षा देतात. याला मी त्याचा मृषावाद म्हणतो. ती रात्र उलटून गेल्यावर, तो न दिलेल्याच भोगांचा उपभोग घेतो. याला मी त्याचे अदिन्नादान (चोरी) म्हणतो. अशा प्रकारे, विशाखे, निगण्ठ-उपोसथ असतो. अशा प्रकारे आचरलेला निगण्ठ-उपोसथ हा महाफलदायी होत नाही, महान लाभाचा होत नाही, महातेजस्वी होत नाही आणि महाव्यापक होत नाही.”

‘‘Kathañca, visākhe, ariyuposatho hoti? Upakkiliṭṭhassa, visākhe, cittassa upakkamena pariyodapanā hoti. Kathañca, visākhe, upakkiliṭṭhassa cittassa upakkamena pariyodapanā hoti? Idha, visākhe, ariyasāvako tathāgataṃ anussarati – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. Tassa tathāgataṃ anussarato cittaṃ pasīdati, pāmojjaṃ uppajjati. Ye cittassa upakkilesā te pahīyanti, seyyathāpi, visākhe, upakkiliṭṭhassa sīsassa upakkamena pariyodapanā hoti.

“आणि हे विशाखे, अरिय-उपोसथ कसा असतो? विशाखे, मलीन झालेल्या चित्ताला प्रयत्नाने शुद्ध करणे म्हणजेच अरिय-उपोसथ होय. आणि विशाखे, मलीन झालेल्या चित्ताला प्रयत्नाने कसे शुद्ध केले जाते? येथे, विशाखे, आर्य श्रावक तथागतांचे अनुस्मरण करतो – ‘ते भगवान असे आहेत: ते अर्हत आहेत, सम्यक्संबुद्ध आहेत, विद्याचरणसंपन्न आहेत, सुगत आहेत, लोकविदू आहेत, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी आहेत, देव आणि मनुष्यांचे शास्ता आहेत, बुद्ध आहेत, भगवान आहेत.’ तथागतांचे अनुस्मरण करणाऱ्या त्याचे चित्त प्रसन्न होते, प्रमोद उत्पन्न होतो. चित्ताचे जे मळ (उपक्किलेस) आहेत, ते नष्ट होतात. जसे, विशाखे, मलीन झालेल्या डोक्याला प्रयत्नाने शुद्ध केले जाते.”

‘‘Kathañca, visākhe, upakkiliṭṭhassa sīsassa upakkamena pariyodapanā hoti? Kakkañca paṭicca mattikañca paṭicca udakañca paṭicca purisassa ca tajjaṃ vāyāmaṃ paṭicca, evaṃ kho, visākhe, upakkiliṭṭhassa sīsassa upakkamena pariyodapanā hoti. Evamevaṃ kho, visākhe, upakkiliṭṭhassa cittassa upakkamena pariyodapanā hoti.

“आणि विशाखे, मलीन झालेल्या डोक्याला प्रयत्नाने कसे शुद्ध केले जाते? शिकेकाईचे चूर्ण, माती, पाणी आणि माणसाचे त्या योग्य प्रयत्न यांच्या साहाय्याने; अशा प्रकारे, विशाखे, मलीन झालेल्या डोक्याला प्रयत्नाने शुद्ध केले जाते. त्याचप्रमाणे, विशाखे, मलीन झालेल्या चित्ताला प्रयत्नाने शुद्ध केले जाते.”

‘‘Kathañca, visākhe, upakkiliṭṭhassa cittassa upakkamena pariyodapanā hoti? Idha, visākhe, ariyasāvako tathāgataṃ anussarati – ‘itipi so [Pg.208] bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. Tassa tathāgataṃ anussarato cittaṃ pasīdati, pāmojjaṃ uppajjati, ye cittassa upakkilesā te pahīyanti. Ayaṃ vuccati, visākhe – ‘ariyasāvako brahmuposathaṃ upavasati, brahmunā saddhiṃ saṃvasati, brahmañcassa ārabbha cittaṃ pasīdati, pāmojjaṃ uppajjati, ye cittassa upakkilesā te pahīyanti’. Evaṃ kho, visākhe, upakkiliṭṭhassa cittassa upakkamena pariyodapanā hoti.

“आणि विशाखे, मलीन झालेल्या चित्ताला प्रयत्नाने कसे शुद्ध केले जाते? येथे, विशाखे, आर्य श्रावक तथागतांचे अनुस्मरण करतो – ‘ते भगवान असे आहेत: ते अर्हत आहेत, सम्यक्संबुद्ध आहेत, विद्याचरणसंपन्न आहेत, सुगत आहेत, लोकविदू आहेत, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी आहेत, देव आणि मनुष्यांचे शास्ता आहेत, बुद्ध आहेत, भगवान आहेत.’ तथागतांचे अनुस्मरण करणाऱ्या त्याचे चित्त प्रसन्न होते, प्रमोद उत्पन्न होतो, चित्ताचे जे मळ आहेत ते नष्ट होतात. विशाखे, याला असे म्हणतात की – ‘आर्य श्रावक ब्रह्म-उपोसथ आचरतो, ब्रह्मासोबत (बुद्धांसोबत) वास करतो, आणि ब्रह्माला (बुद्धांना) उद्देशून त्याचे चित्त प्रसन्न होते, प्रमोद उत्पन्न होतो, चित्ताचे जे मळ आहेत ते नष्ट होतात.’ अशा प्रकारे, विशाखे, मलीन झालेल्या चित्ताला प्रयत्नाने शुद्ध केले जाते.”

‘‘Upakkiliṭṭhassa, visākhe, cittassa upakkamena pariyodapanā hoti. Kathañca, visākhe, upakkiliṭṭhassa cittassa upakkamena pariyodapanā hoti? Idha, visākhe, ariyasāvako dhammaṃ anussarati – ‘svākkhāto bhagavatā dhammo sandiṭṭhiko akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhī’ti. Tassa dhammaṃ anussarato cittaṃ pasīdati, pāmojjaṃ uppajjati, ye cittassa upakkilesā te pahīyanti, seyyathāpi, visākhe, upakkiliṭṭhassa kāyassa upakkamena pariyodapanā hoti.

“विशाखे, मलीन झालेल्या चित्ताला प्रयत्नाने शुद्ध केले जाते. आणि विशाखे, मलीन झालेल्या चित्ताला प्रयत्नाने कसे शुद्ध केले जाते? येथे, विशाखे, आर्य श्रावक धम्माचे अनुस्मरण करतो – ‘भगवंतांनी धम्माचे सुंदर रीतीने आख्यान केले आहे, तो प्रत्यक्ष पाहण्याजोगा आहे, तात्काळ फळ देणारा आहे, ‘ये आणि पाहा’ असे आवाहन करणारा आहे, स्वतःच्या चित्तात धारण करण्याजोगा आहे, आणि सुज्ञांनी आपापल्या परीने अनुभवण्याजोगा आहे.’ धम्माचे अनुस्मरण करणाऱ्या त्याचे चित्त प्रसन्न होते, प्रमोद उत्पन्न होतो, चित्ताचे जे मळ आहेत ते नष्ट होतात. जसे, विशाखे, मलीन झालेल्या शरीराला प्रयत्नाने शुद्ध केले जाते.”

‘‘Kathañca, visākhe, upakkiliṭṭhassa kāyassa upakkamena pariyodapanā hoti? Sottiñca paṭicca, cuṇṇañca paṭicca, udakañca paṭicca, purisassa ca tajjaṃ vāyāmaṃ paṭicca. Evaṃ kho, visākhe, upakkiliṭṭhassa kāyassa upakkamena pariyodapanā hoti. Evamevaṃ kho, visākhe, upakkiliṭṭhassa cittassa upakkamena pariyodapanā hoti.

आणि विशाखे, मळलेल्या शरीराला प्रयत्नाने कसे स्वच्छ केले जाते? घासणी, स्नानाचे चूर्ण, पाणी आणि मनुष्याचे त्या योग्य प्रयत्न यांच्या साहाय्याने. विशाखे, अशा प्रकारे मळलेल्या शरीराला प्रयत्नाने स्वच्छ केले जाते. विशाखे, अगदी याचप्रमाणे मलिन चित्तालाही प्रयत्नाने स्वच्छ केले जाते.

‘‘Kathañca, visākhe, upakkiliṭṭhassa cittassa upakkamena pariyodapanā hoti? Idha, visākhe, ariyasāvako dhammaṃ anussarati – ‘svākkhāto bhagavatā dhammo sandiṭṭhiko akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhī’ti. Tassa dhammaṃ anussarato cittaṃ pasīdati, pāmojjaṃ uppajjati, ye cittassa upakkilesā te pahīyanti. Ayaṃ vuccati, visākhe, ‘ariyasāvako dhammuposathaṃ upavasati, dhammena saddhiṃ saṃvasati, dhammañcassa ārabbha cittaṃ pasīdati, pāmojjaṃ uppajjati, ye cittassa upakkilesā te pahīyanti’. Evaṃ kho, visākhe, upakkiliṭṭhassa cittassa upakkamena pariyodapanā hoti.

आणि विशाखे, मलिन चित्ताला प्रयत्नाने कसे स्वच्छ केले जाते? विशाखे, येथे आर्यश्रावक धम्माचे असे अनुस्मरण करतो – 'भगवंतांनी धम्माचे सुंदर रीतीने आख्यान केले आहे, तो याच जन्मात प्रत्यक्ष अनुभवता येणारा, तात्काळ फळ देणारा, 'ये आणि पाहा' असे सांगण्याजोगा, स्वतःच्या अंतकरणात धारण करण्याजोगा आणि सुज्ञांनी आपापल्या परीने अनुभवण्याजोगा आहे.' जेव्हा तो धम्माचे अनुस्मरण करतो, तेव्हा त्याचे चित्त प्रसन्न होते, प्रमोद उत्पन्न होतो आणि चित्ताचे जे उपक्किलेस (मल) आहेत, ते नष्ट होतात. विशाखे, यालाच 'आर्यश्रावक धम्मुपोसथ पाळतो, धम्मासोबत वास करतो' असे म्हणतात; आणि धम्माला अनुसरून त्याचे चित्त प्रसन्न होते, प्रमोद उत्पन्न होतो आणि चित्ताचे जे उपक्किलेस आहेत, ते नष्ट होतात. विशाखे, अशा प्रकारे मलिन चित्ताला प्रयत्नाने स्वच्छ केले जाते.

‘‘Upakkiliṭṭhassa[Pg.209], visākhe, cittassa upakkamena pariyodapanā hoti. Kathañca, visākhe, upakkiliṭṭhassa cittassa upakkamena pariyodapanā hoti? Idha, visākhe, ariyasāvako saṅghaṃ anussarati – ‘suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, ujuppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, ñāyappaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, sāmīcippaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, yadidaṃ cattāri purisayugāni aṭṭha purisapuggalā esa bhagavato sāvakasaṅgho āhuneyyo pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’ti. Tassa saṅghaṃ anussarato cittaṃ pasīdati, pāmojjaṃ uppajjati, ye cittassa upakkilesā te pahīyanti, seyyathāpi, visākhe, upakkiliṭṭhassa vatthassa upakkamena pariyodapanā hoti.

विशाखे, मलिन चित्ताला प्रयत्नाने स्वच्छ केले जाते. आणि विशाखे, मलिन चित्ताला प्रयत्नाने कसे स्वच्छ केले जाते? विशाखे, येथे आर्यश्रावक संघाचे असे अनुस्मरण करतो – 'भगवंतांचा श्रावकसंघ सुप्रतिपन्न (योग्य मार्गाने चालणारा) आहे, भगवंतांचा श्रावकसंघ ऋजुप्रतिपन्न (सरळ मार्गाने चालणारा) आहे, भगवंतांचा श्रावकसंघ न्यायप्रतिपन्न (सत्य मार्गाने चालणारा) आहे, भगवंतांचा श्रावकसंघ सामीचीप्रतिपन्न (आदरयुक्त मार्गाने चालणारा) आहे. म्हणजेच, जे चार पुरुषयुग आणि आठ पुरुषपुद्गल आहेत, हा भगवंतांचा श्रावकसंघ आहुनेय, पाहुनेय, दक्खिणेय, अंजलीकरणीय आणि जगासाठी सर्वश्रेष्ठ पुण्यक्षेत्र आहे.' जेव्हा तो संघाचे अनुस्मरण करतो, तेव्हा त्याचे चित्त प्रसन्न होते, प्रमोद उत्पन्न होतो आणि चित्ताचे जे उपक्किलेस आहेत, ते नष्ट होतात; विशाखे, ज्याप्रमाणे मळलेल्या वस्त्राला प्रयत्नाने स्वच्छ केले जाते, अगदी त्याचप्रमाणे.

‘‘Kathañca, visākhe, upakkiliṭṭhassa vatthassa upakkamena pariyodapanā hoti? Usmañca paṭicca, khārañca paṭicca, gomayañca paṭicca, udakañca paṭicca, purisassa ca tajjaṃ vāyāmaṃ paṭicca. Evaṃ kho, visākhe, upakkiliṭṭhassa vatthassa upakkamena pariyodapanā hoti. Evamevaṃ kho, visākhe, upakkiliṭṭhassa cittassa upakkamena pariyodapanā hoti.

आणि विशाखे, मळलेल्या वस्त्राला प्रयत्नाने कसे स्वच्छ केले जाते? उष्णता, क्षार (राख), शेण, पाणी आणि मनुष्याचे त्या योग्य प्रयत्न यांच्या साहाय्याने. विशाखे, अशा प्रकारे मळलेल्या वस्त्राला प्रयत्नाने स्वच्छ केले जाते. विशाखे, अगदी याचप्रमाणे मलिन चित्तालाही प्रयत्नाने स्वच्छ केले जाते.

‘‘Kathañca, visākhe, upakkiliṭṭhassa cittassa upakkamena pariyodapanā hoti? Idha, visākhe, ariyasāvako saṅghaṃ anussarati – ‘suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’ti. Tassa saṅghaṃ anussarato cittaṃ pasīdati, pāmojjaṃ uppajjati, ye cittassa upakkilesā te pahīyanti. Ayaṃ vuccati, visākhe, ‘ariyasāvako saṅghuposathaṃ upavasati, saṅghena saddhiṃ saṃvasati, saṅghañcassa ārabbha cittaṃ pasīdati, pāmojjaṃ uppajjati, ye cittassa upakkilesā te pahīyanti’. Evaṃ kho, visākhe, upakkiliṭṭhassa cittassa upakkamena pariyodapanā hoti.

आणि विशाखे, मलिन चित्ताला प्रयत्नाने कसे स्वच्छ केले जाते? विशाखे, येथे आर्यश्रावक संघाचे असे अनुस्मरण करतो – 'भगवंतांचा श्रावकसंघ सुप्रतिपन्न आहे... पे... जगासाठी सर्वश्रेष्ठ पुण्यक्षेत्र आहे.' जेव्हा तो संघाचे अनुस्मरण करतो, तेव्हा त्याचे चित्त प्रसन्न होते, प्रमोद उत्पन्न होतो आणि चित्ताचे जे उपक्किलेस आहेत, ते नष्ट होतात. विशाखे, यालाच 'आर्यश्रावक संघुपोसथ पाळतो, संघासोबत वास करतो' असे म्हणतात; आणि संघाला अनुसरून त्याचे चित्त प्रसन्न होते, प्रमोद उत्पन्न होतो आणि चित्ताचे जे उपक्किलेस आहेत, ते नष्ट होतात. विशाखे, अशा प्रकारे मलिन चित्ताला प्रयत्नाने स्वच्छ केले जाते.

‘‘Upakkiliṭṭhassa, visākhe, cittassa upakkamena pariyodapanā hoti. Kathañca, visākhe, upakkiliṭṭhassa cittassa upakkamena pariyodapanā hoti? Idha, visākhe, ariyasāvako attano sīlāni anussarati akhaṇḍāni [Pg.210] acchiddāni asabalāni akammāsāni bhujissāni viññuppasatthāni aparāmaṭṭhāni samādhisaṃvattanikāni. Tassa sīlaṃ anussarato cittaṃ pasīdati, pāmojjaṃ uppajjati, ye cittassa upakkilesā te pahīyanti, seyyathāpi, visākhe, upakkiliṭṭhassa ādāsassa upakkamena pariyodapanā hoti.

विशाखे, मलिन चित्ताला प्रयत्नाने स्वच्छ केले जाते. आणि विशाखे, मलिन चित्ताला प्रयत्नाने कसे स्वच्छ केले जाते? विशाखे, येथे आर्यश्रावक स्वतःच्या शीलांचे अनुस्मरण करतो, जे अखंड, अछिद्र, डाग नसलेले, कलंक नसलेले, मुक्ती देणारे, विद्वानांनी प्रशंसिलेले, चुकीच्या दृष्टीने न स्पर्श केलेले आणि समाधीला पोषक असणारे आहेत. जेव्हा तो शीलाचे अनुस्मरण करतो, तेव्हा त्याचे चित्त प्रसन्न होते, प्रमोद उत्पन्न होतो आणि चित्ताचे जे उपक्किलेस आहेत, ते नष्ट होतात; विशाखे, ज्याप्रमाणे मळलेल्या आरशाला प्रयत्नाने स्वच्छ केले जाते, अगदी त्याचप्रमाणे.

‘‘Kathañca, visākhe, upakkiliṭṭhassa ādāsassa upakkamena pariyodapanā hoti? Telañca paṭicca, chārikañca paṭicca, vālaṇḍupakañca paṭicca, purisassa ca tajjaṃ vāyāmaṃ paṭicca. Evaṃ kho, visākhe, upakkiliṭṭhassa ādāsassa upakkamena pariyodapanā hoti. Evamevaṃ kho, visākhe, upakkiliṭṭhassa cittassa upakkamena pariyodapanā hoti.

आणि विशाखे, मळलेल्या आरशाला प्रयत्नाने कसे स्वच्छ केले जाते? तेल, राख, केसांची घासणी आणि मनुष्याचे त्या योग्य प्रयत्न यांच्या साहाय्याने. विशाखे, अशा प्रकारे मळलेल्या आरशाला प्रयत्नाने स्वच्छ केले जाते. विशाखे, अगदी याचप्रमाणे मलिन चित्तालाही प्रयत्नाने स्वच्छ केले जाते.

‘‘Kathañca, visākhe, upakkiliṭṭhassa cittassa upakkamena pariyodapanā hoti? Idha, visākhe, ariyasāvako attano sīlāni anussarati akhaṇḍāni…pe… samādhisaṃvattanikāni. Tassa sīlaṃ anussarato cittaṃ pasīdati, pāmojjaṃ uppajjati, ye cittassa upakkilesā te pahīyanti. Ayaṃ vuccati, visākhe, ‘ariyasāvako sīluposathaṃ upavasati, sīlena saddhiṃ saṃvasati, sīlañcassa ārabbha cittaṃ pasīdati, pāmojjaṃ uppajjati, ye cittassa upakkilesā te pahīyanti’. Evaṃ kho, visākhe, upakkiliṭṭhassa cittassa upakkamena pariyodapanā hoti.

आणि विशाखे, मलिन चित्ताला प्रयत्नाने कसे स्वच्छ केले जाते? विशाखे, येथे आर्यश्रावक स्वतःच्या शीलांचे अनुस्मरण करतो, जे अखंड... पे... समाधीला पोषक असणारे आहेत. जेव्हा तो शीलाचे अनुस्मरण करतो, तेव्हा त्याचे चित्त प्रसन्न होते, प्रमोद उत्पन्न होतो आणि चित्ताचे जे उपक्किलेस आहेत, ते नष्ट होतात. विशाखे, यालाच 'आर्यश्रावक सीलुपोसथ पाळतो, शीलासोबत वास करतो' असे म्हणतात; आणि शीलाला अनुसरून त्याचे चित्त प्रसन्न होते, प्रमोद उत्पन्न होतो आणि चित्ताचे जे उपक्किलेस आहेत, ते नष्ट होतात. विशाखे, अशा प्रकारे मलिन चित्ताला प्रयत्नाने स्वच्छ केले जाते.

‘‘Upakkiliṭṭhassa, visākhe, cittassa upakkamena pariyodapanā hoti. Kathañca, visākhe, upakkiliṭṭhassa cittassa upakkamena pariyodapanā hoti? Idha visākhe, ariyasāvako devatā anussarati – ‘santi devā cātumahārājikā, santi devā tāvatiṃsā, santi devā yāmā, santi devā tusitā, santi devā nimmānaratino, santi devā paranimmitavasavattino, santi devā brahmakāyikā, santi devā tatuttari. Yathārūpāya saddhāya samannāgatā tā devatā ito cutā tatthupapannā, mayhampi tathārūpā saddhā saṃvijjati. Yathārūpena sīlena samannāgatā tā devatā ito cutā tatthupapannā, mayhampi tathārūpaṃ sīlaṃ saṃvijjati. Yathārūpena sutena samannāgatā tā devatā ito cutā tatthupapannā, mayhampi tathārūpaṃ sutaṃ saṃvijjati. Yathārūpena cāgena samannāgatā tā devatā ito cutā tatthupapannā, mayhampi tathārūpo cāgo saṃvijjati. Yathārūpāya paññāya [Pg.211] samannāgatā tā devatā ito cutā tatthupapannā, mayhampi tathārūpā paññā saṃvijjatī’ti. Tassa attano ca tāsañca devatānaṃ saddhañca sīlañca sutañca cāgañca paññañca anussarato cittaṃ pasīdati, pāmojjaṃ uppajjati, ye cittassa upakkilesā te pahīyanti, seyyathāpi, visākhe, upakkiliṭṭhassa jātarūpassa upakkamena pariyodapanā hoti.

“हे विशाखे, मलीन झालेल्या चित्ताची योग्य प्रयत्नाने शुद्धी होते. आणि हे विशाखे, मलीन झालेल्या चित्ताची योग्य प्रयत्नाने शुद्धी कशी होते? येथे, हे विशाखे, आर्यश्रावक देवतांचे अनुस्मरण करतो – ‘चातुम्महाराजिक देव आहेत, तावतिंस देव आहेत, याम देव आहेत, तुसित देव आहेत, निम्माणरती देव आहेत, परनिम्मितवसवत्ती देव आहेत, ब्रह्मकायिक देव आहेत आणि त्याहूनही उच्च देव आहेत. ज्या प्रकारच्या श्रद्धेने युक्त होऊन ते देव येथून च्युत होऊन तेथे उत्पन्न झाले आहेत, तशाच प्रकारची श्रद्धा माझ्यातही विद्यमान आहे. ज्या प्रकारच्या शीलाने युक्त होऊन ते देव येथून च्युत होऊन तेथे उत्पन्न झाले आहेत, तशाच प्रकारचे शील माझ्यातही विद्यमान आहे. ज्या प्रकारच्या श्रुताने (बहुश्रुततेने) युक्त होऊन ते देव येथून च्युत होऊन तेथे उत्पन्न झाले आहेत, तशाच प्रकारचे श्रुत माझ्यातही विद्यमान आहे. ज्या प्रकारच्या त्यागाने युक्त होऊन ते देव येथून च्युत होऊन तेथे उत्पन्न झाले आहेत, तशाच प्रकारचा त्याग माझ्यातही विद्यमान आहे. ज्या प्रकारच्या प्रज्ञेने युक्त होऊन ते देव येथून च्युत होऊन तेथे उत्पन्न झाले आहेत, तशाच प्रकारची प्रज्ञा माझ्यातही विद्यमान आहे.’ जेव्हा तो स्वतःच्या आणि त्या देवतांच्या श्रद्धा, शील, श्रुत, त्याग आणि प्रज्ञेचे अनुस्मरण करतो, तेव्हा त्याचे चित्त प्रसन्न होते, प्रमोद उत्पन्न होतो आणि चित्ताचे जे उपक्किलेस (मळ) आहेत, ते नष्ट होतात. हे विशाखे, ज्याप्रमाणे मलीन झालेल्या सुवर्णाची योग्य प्रयत्नाने शुद्धी होते.”

‘‘Kathañca, visākhe, upakkiliṭṭhassa jātarūpassa upakkamena pariyodapanā hoti? Ukkañca paṭicca, loṇañca paṭicca, gerukañca paṭicca, nāḷikasaṇḍāsañca paṭicca, purisassa ca tajjaṃ vāyāmaṃ paṭicca. Evaṃ kho, visākhe, upakkiliṭṭhassa jātarūpassa upakkamena pariyodapanā hoti. Evamevaṃ kho, visākhe, upakkiliṭṭhassa cittassa upakkamena pariyodapanā hoti.

“आणि हे विशाखे, मलीन झालेल्या सुवर्णाची योग्य प्रयत्नाने शुद्धी कशी होते? भट्टीच्या आधाराने, मिठाच्या आधाराने, गेरूच्या आधाराने, नळी आणि पक्कड यांच्या आधाराने आणि माणसाच्या तदनुरूप प्रयत्नांच्या आधाराने (सुवर्णाची शुद्धी होते). अशा प्रकारे, हे विशाखे, मलीन झालेल्या सुवर्णाची योग्य प्रयत्नाने शुद्धी होते. अगदी याचप्रमाणे, हे विशाखे, मलीन झालेल्या चित्ताची योग्य प्रयत्नाने शुद्धी होते.”

‘‘Kathañca, visākhe, upakkiliṭṭhassa cittassa upakkamena pariyodapanā hoti? Idha, visākhe, ariyasāvako devatā anussarati – ‘santi devā cātumahārājikā, santi devā tāvatiṃsā…pe… santi devā tatuttari. Yathārūpāya saddhāya samannāgatā tā devatā ito cutā tatthupapannā, mayhampi tathārūpā saddhā saṃvijjati. Yathārūpena sīlena…pe… sutena…pe… cāgena…pe… paññāya samannāgatā tā devatā ito cutā tatthupapannā, mayhampi tathārūpā paññā saṃvijjatī’ti. Tassa attano ca tāsañca devatānaṃ saddhañca sīlañca sutañca cāgañca paññañca anussarato cittaṃ pasīdati, pāmojjaṃ uppajjati, ye cittassa upakkilesā te pahīyanti. Ayaṃ vuccati, visākhe, ‘ariyasāvako devatuposathaṃ upavasati, devatāhi saddhiṃ saṃvasati, devatā ārabbha cittaṃ pasīdati, pāmojjaṃ uppajjati, ye cittassa upakkilesā te pahīyanti’. Evaṃ kho, visākhe, upakkiliṭṭhassa cittassa upakkamena pariyodapanā hoti.

“आणि हे विशाखे, मलीन झालेल्या चित्ताची योग्य प्रयत्नाने शुद्धी कशी होते? येथे, हे विशाखे, आर्यश्रावक देवतांचे अनुस्मरण करतो – ‘चातुम्महाराजिक देव आहेत, तावतिंस देव आहेत...पे... त्याहूनही उच्च देव आहेत. ज्या प्रकारच्या श्रद्धेने युक्त होऊन ते देव येथून च्युत होऊन तेथे उत्पन्न झाले आहेत, तशाच प्रकारची श्रद्धा माझ्यातही विद्यमान आहे. ज्या प्रकारच्या शीलाने...पे... श्रुताने...पे... त्यागाने...पे... प्रज्ञेने युक्त होऊन ते देव येथून च्युत होऊन तेथे उत्पन्न झाले आहेत, तशाच प्रकारची प्रज्ञा माझ्यातही विद्यमान आहे.’ जेव्हा तो स्वतःच्या आणि त्या देवतांच्या श्रद्धा, शील, श्रुत, त्याग आणि प्रज्ञेचे अनुस्मरण करतो, तेव्हा त्याचे चित्त प्रसन्न होते, प्रमोद उत्पन्न होतो आणि चित्ताचे जे उपक्किलेस आहेत, ते नष्ट होतात. हे विशाखे, यालाच असे म्हटले जाते की, ‘आर्यश्रावक देवतोपोसथ पाळतो, तो देवतांसोबत वास करतो आणि देवतांना उद्देशून त्याचे चित्त प्रसन्न होते, प्रमोद उत्पन्न होतो आणि चित्ताचे जे उपक्किलेस आहेत, ते नष्ट होतात.’ अशा प्रकारे, हे विशाखे, मलीन झालेल्या चित्ताची योग्य प्रयत्नाने शुद्धी होते.”

‘‘Sa kho so, visākhe, ariyasāvako iti paṭisañcikkhati – ‘yāvajīvaṃ arahanto pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭiviratā nihitadaṇḍā nihitasatthā lajjī dayāpannā sabbapāṇabhūtahitānukampī viharanti; ahampajja imañca rattiṃ imañca divasaṃ pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato nihitadaṇḍo nihitasattho lajjī dayāpanno sabbapāṇabhūtahitānukampī [Pg.212] viharāmi. Imināpi aṅgena arahataṃ anukaromi, uposatho ca me upavuttho bhavissati.

“तो आर्यश्रावक, हे विशाखे, असा विचार करतो – ‘अर्हत जोपर्यंत जगतात, तोपर्यंत प्राणातिपात (जीवहिंसा) सोडून प्राणातिपातापासून विरत राहतात; त्यांनी दंड टाकून दिला आहे, शस्त्र टाकून दिले आहे, ते लज्जाशील आहेत, दयाळू आहेत आणि सर्व प्राणिमात्रांच्या कल्याणासाठी अनुकंपा बाळगून राहतात. मीसुद्धा आज या रात्री आणि या दिवशी प्राणातिपात सोडून प्राणातिपातापासून विरत राहीन; दंड टाकून देऊन, शस्त्र टाकून देऊन, लज्जाशील होऊन, दयाळू होऊन, सर्व प्राणिमात्रांच्या कल्याणासाठी अनुकंपा बाळगून राहीन. याही अंगाने मी अर्हतांचे अनुकरण करीन आणि माझा उपोसथ पाळला जाईल.’”

‘‘Yāvajīvaṃ arahanto adinnādānaṃ pahāya adinnādānā paṭiviratā dinnādāyī dinnapāṭikaṅkhī, athenena sucibhūtena attanā viharanti; ahampajja imañca rattiṃ imañca divasaṃ adinnādānaṃ pahāya adinnādānā paṭivirato dinnādāyī dinnapāṭikaṅkhī, athenena sucibhūtena attanā viharāmi. Imināpi aṅgena arahataṃ anukaromi, uposatho ca me upavuttho bhavissati.

“‘अर्हत जोपर्यंत जगतात, तोपर्यंत अदिन्नादान (चोरी) सोडून अदिन्नादानापासून विरत राहतात; ते दिलेलेच ग्रहण करणारे, दिलेल्याचीच अपेक्षा ठेवणारे असून, चोरी न करता शुद्ध अंतःकरणाने राहतात. मीसुद्धा आज या रात्री आणि या दिवशी अदिन्नादान सोडून अदिन्नादानापासून विरत राहीन; दिलेलेच ग्रहण करणारा, दिलेल्याचीच अपेक्षा ठेवणारा होऊन, चोरी न करता शुद्ध अंतःकरणाने राहीन. याही अंगाने मी अर्हतांचे अनुकरण करीन आणि माझा उपोसथ पाळला जाईल.’”

‘‘Yāvajīvaṃ arahanto abrahmacariyaṃ pahāya brahmacārī ārācārī viratā methunā gāmadhammā; ahampajja imañca rattiṃ imañca divasaṃ abrahmacariyaṃ pahāya brahmacārī ārācārī virato methunā gāmadhammā. Imināpi aṅgena arahataṃ anukaromi, uposatho ca me upavuttho bhavissati.

“‘अर्हत जोपर्यंत जगतात, तोपर्यंत अब्रह्मचर्य सोडून ब्रह्मचारी राहतात, (अब्रह्मचर्यापासून) दूर राहतात आणि सामान्य लोकांच्या मैथुनधर्मापासून विरत राहतात. मीसुद्धा आज या रात्री आणि या दिवशी अब्रह्मचर्य सोडून ब्रह्मचारी राहीन, दूर राहीन आणि मैथुनरूपी ग्रामधर्मापासून विरत राहीन. याही अंगाने मी अर्हतांचे अनुकरण करीन आणि माझा उपोसथ पाळला जाईल.’”

‘‘Yāvajīvaṃ arahanto musāvādaṃ pahāya musāvādā paṭiviratā saccavādī saccasandhā thetā paccayikā avisaṃvādakā lokassa; ahampajja imañca rattiṃ imañca divasaṃ musāvādaṃ pahāya musāvādā paṭivirato saccavādī saccasandho theto paccayiko avisaṃvādako lokassa. Imināpi aṅgena arahataṃ anukaromi, uposatho ca me upavuttho bhavissati.

“‘अर्हत जोपर्यंत जगतात, तोपर्यंत मुसावाद (असत्य भाषण) सोडून मुसावादापासून विरत राहतात; ते सत्य बोलणारे, सत्याशी बांधील असणारे, स्थिरवचनी, विश्वासार्ह आणि जगाला न फसवणारे असतात. मीसुद्धा आज या रात्री आणि या दिवशी मुसावाद सोडून मुसावादापासून विरत राहीन; सत्य बोलणारा, सत्याशी बांधील असणारा, स्थिरवचनी, विश्वासार्ह आणि जगाला न फसवणारा राहीन. याही अंगाने मी अर्हतांचे अनुकरण करीन आणि माझा उपोसथ पाळला जाईल.’”

‘‘Yāvajīvaṃ arahanto surāmerayamajjapamādaṭṭhānaṃ pahāya surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭiviratā; ahampajja imañca rattiṃ imañca divasaṃ surāmerayamajjapamādaṭṭhānaṃ pahāya surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato. Imināpi aṅgena arahataṃ anukaromi, uposatho ca me upavuttho bhavissati.

“‘अर्हत जोपर्यंत जगतात, तोपर्यंत मद्य, सुरा आणि मेरय यांसारख्या प्रमादाच्या (बेसावधपणाच्या) कारणांचा त्याग करून, मद्यपानापासून विरत राहतात. मीसुद्धा आज या रात्री आणि या दिवशी मद्य, सुरा आणि मेरय यांसारख्या प्रमादाच्या कारणांचा त्याग करून, मद्यपानापासून विरत राहीन. याही अंगाने मी अर्हतांचे अनुकरण करीन आणि माझा उपोसथ पाळला जाईल.’”

‘‘Yāvajīvaṃ arahanto ekabhattikā rattūparatā viratā vikālabhojanā; ahampajja imañca rattiṃ imañca divasaṃ ekabhattiko rattūparato virato vikālabhojanā. Imināpi aṅgena arahataṃ anukaromi, uposatho ca me upavuttho bhavissati.

“‘अर्हत जोपर्यंत जगतात, तोपर्यंत दिवसातून एकदाच भोजन करणारे (एकभक्तिक), रात्रीच्या भोजनापासून निवृत्त आणि अवेळी भोजन करण्यापासून (विकालभोजनापासून) विरत राहतात. मीसुद्धा आज या रात्री आणि या दिवशी दिवसातून एकदाच भोजन करणारा, रात्रीच्या भोजनापासून निवृत्त आणि अवेळी भोजन करण्यापासून विरत राहीन. याही अंगाने मी अर्हतांचे अनुकरण करीन आणि माझा उपोसथ पाळला जाईल.’”

‘‘Yāvajīvaṃ arahanto naccagītavāditavisūkadassanamālāgandhavilepanadhāraṇamaṇḍanavibhūsanaṭṭhānā paṭiviratā; ahampajja imañca rattiṃ imañca divasaṃ naccagītavāditavisūkadassanamālāgandhavilepanadhāraṇamaṇḍanavibhūsanaṭṭhānā paṭivirato[Pg.213]. Imināpi aṅgena arahataṃ anukaromi, uposatho ca me upavuttho bhavissati.

“अर्हंत आयुष्यभर नृत्य, गीत, वादन, तमाशा (अयोग्य खेळ/दर्शन), माळा धारण करणे, सुगंधी द्रव्ये व विलेपन लावणे, आणि स्वतःला सुशोभित व अलंकृत करण्यापासून अलिप्त राहतात. आज मीसुद्धा या रात्री आणि या दिवसात नृत्य, गीत, वादन, तमाशा, माळा धारण करणे, सुगंधी द्रव्ये व विलेपन लावणे, आणि स्वतःला सुशोभित व अलंकृत करण्यापासून अलिप्त राहीन. याही अंगाने मी अर्हंतांचे अनुकरण करीन, आणि माझ्याकडून उपोसथाचे पालन केले जाईल.”

‘‘Yāvajīvaṃ arahanto uccāsayanamahāsayanaṃ pahāya uccāsayanamahāsayanā paṭiviratā nīcaseyyaṃ kappenti mañcake vā tiṇasanthārake vā; ahampajja imañca rattiṃ imañca divasaṃ uccāsayanamahāsayanaṃ pahāya uccāsayanamahāsayanā paṭivirato nīcaseyyaṃ kappemi mañcake vā tiṇasanthārake vā. Imināpi aṅgena arahataṃ anukaromi, uposatho ca me upavuttho bhavissatī’’ti.

“अर्हंत आयुष्यभर उच्च आणि विलासी आसनांचा त्याग करून, उच्च व विलासी आसनांवर बसणे व निजण्यापासून अलिप्त राहतात; ते खाटेवर किंवा गवताच्या अंथरुणावर अशा नीच (कमी उंचीच्या) शय्येचा स्वीकार करतात. आज मीसुद्धा या रात्री आणि या दिवसात उच्च आणि विलासी आसनांचा त्याग करून, उच्च व विलासी आसनांवर बसणे व निजण्यापासून अलिप्त राहीन; मी खाटेवर किंवा गवताच्या अंथरुणावर अशा नीच शय्येचा स्वीकार करीन. याही अंगाने मी अर्हंतांचे अनुकरण करीन, आणि माझ्याकडून उपोसथाचे पालन केले जाईल.”

‘‘Evaṃ kho, visākhe, ariyuposatho hoti. Evaṃ upavuttho kho, visākhe, ariyuposatho mahapphalo hoti mahānisaṃso mahājutiko mahāvipphāro’’.

“हे विशाखे! अशा प्रकारे आर्य-उपोसथ असतो. विशाखे, अशा प्रकारे आचरलेला आर्य-उपोसथ महाफलदायी, महाकल्याणकारी, महातेजस्वी आणि महाव्यापक असतो.”

‘‘Kīvamahapphalo hoti kīvamahānisaṃso kīvamahājutiko kīvamahāvipphāro’’? ‘‘Seyyathāpi, visākhe, yo imesaṃ soḷasannaṃ mahājanapadānaṃ pahūtarattaratanānaṃ issariyādhipaccaṃ rajjaṃ kāreyya, seyyathidaṃ – aṅgānaṃ, magadhānaṃ, kāsīnaṃ, kosalānaṃ, vajjīnaṃ, mallānaṃ, cetīnaṃ, vaṅgānaṃ, kurūnaṃ, pañcālānaṃ, macchānaṃ, sūrasenānaṃ, assakānaṃ, avantīnaṃ, gandhārānaṃ, kambojānaṃ, aṭṭhaṅgasamannāgatassa uposathassa etaṃ kalaṃ nāgghati soḷasiṃ. Taṃ kissa hetu? Kapaṇaṃ, visākhe, mānusakaṃ rajjaṃ dibbaṃ sukhaṃ upanidhāya’’.

“तो किती महाफलदायी, किती महाकल्याणकारी, किती महातेजस्वी आणि किती महाव्यापक असतो?” “हे विशाखे! समजा एखाद्या व्यक्तीने विपुल रत्नांनी समृद्ध असलेल्या या सोळा महाजनपदांवर आधिपत्य व सार्वभौम राज्य गाजवले, जसे की – अंग, मगध, काशी, कोसल, वज्जी, मल्ल, चेती, वंग, कुरु, पांचाल, मच्छ, शूरसेन, अस्सक, अवंती, गांधार आणि कंबोज; तरीही हे राज्य अष्टांग-समन्वित उपोसथाच्या सोळाव्या भागाच्या एका कलेचीही बरोबरी करू शकत नाही. त्याचे कारण काय? हे विशाखे! दिव्य सुखाच्या तुलनेत मानवी राज्य अत्यंत तुच्छ आहे.”

‘‘Yāni, visākhe, mānusakāni paññāsa vassāni, cātumahārājikānaṃ devānaṃ eso eko rattindivo. Tāya rattiyā tiṃsarattiyo māso. Tena māsena dvādasamāsiyo saṃvaccharo. Tena saṃvaccharena dibbāni pañca vassasatāni cātumahārājikānaṃ devānaṃ āyuppamāṇaṃ. Ṭhānaṃ kho panetaṃ, visākhe, vijjati yaṃ idhekacco itthī vā puriso vā aṭṭhaṅgasamannāgataṃ uposathaṃ upavasitvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā cātumahārājikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya. Idaṃ kho panetaṃ, visākhe, sandhāya bhāsitaṃ – ‘kapaṇaṃ mānusakaṃ rajjaṃ dibbaṃ sukhaṃ upanidhāya’’’.

“हे विशाखे! मानवांची पन्नास वर्षे म्हणजे चातुमहाराजिका देवलोकातील देवांचा एक अहोरात्र होय. अशा रात्रींच्या तीस रात्रींचा एक महिना होतो. अशा बारा महिन्यांचे एक वर्ष होते. अशा वर्षांनुसार पाचशे दिव्य वर्षे हे चातुमहाराजिका देवांचे आयुष्यमान आहे. हे विशाखे! हे शक्य आहे की, या जगात एखादी स्त्री किंवा पुरुष आठ अंगांनी युक्त अशा उपोसथाचे पालन करून, शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर चातुमहाराजिका देवांच्या सहवासात जन्माला येईल. हे विशाखे! हेच लक्षात घेऊन असे म्हटले गेले आहे की – ‘दिव्य सुखाच्या तुलनेत मानवी राज्य अत्यंत तुच्छ आहे.’”

‘‘Yaṃ[Pg.214], visākhe, mānusakaṃ vassasataṃ, tāvatiṃsānaṃ devānaṃ eso eko rattindivo. Tāya rattiyā tiṃsarattiyo māso. Tena māsena dvādasamāsiyo saṃvaccharo. Tena saṃvaccharena dibbaṃ vassasahassaṃ tāvatiṃsānaṃ devānaṃ āyuppamāṇaṃ. Ṭhānaṃ kho panetaṃ, visākhe, vijjati yaṃ idhekacco itthī vā puriso vā aṭṭhaṅgasamannāgataṃ uposathaṃ upavasitvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā tāvatiṃsānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya. Idaṃ kho panetaṃ, visākhe, sandhāya bhāsitaṃ – ‘kapaṇaṃ mānusakaṃ rajjaṃ dibbaṃ sukhaṃ upanidhāya’’’.

“हे विशाखे! मानवांचे शंभर वर्षे म्हणजे तावतिंस देवलोकातील देवांचा एक अहोरात्र होय. अशा रात्रींच्या तीस रात्रींचा एक महिना होतो. अशा बारा महिन्यांचे एक वर्ष होते. अशा वर्षांनुसार एक हजार दिव्य वर्षे हे तावतिंस देवांचे आयुष्यमान आहे. हे विशाखे! हे शक्य आहे की, या जगात एखादी स्त्री किंवा पुरुष आठ अंगांनी युक्त अशा उपोसथाचे पालन करून, शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर तावतिंस देवांच्या सहवासात जन्माला येईल. हे विशाखे! हेच लक्षात घेऊन असे म्हटले गेले आहे की – ‘दिव्य सुखाच्या तुलनेत मानवी राज्य अत्यंत तुच्छ आहे.’”

‘‘Yāni, visākhe, mānusakāni dve vassasatāni, yāmānaṃ devānaṃ eso eko rattindivo. Tāya rattiyā tiṃsarattiyo māso. Tena māsena dvādasamāsiyo saṃvaccharo. Tena saṃvaccharena dibbāni dve vassasahassāni yāmānaṃ devānaṃ āyuppamāṇaṃ. Ṭhānaṃ kho panetaṃ, visākhe, vijjati yaṃ idhekacco itthī vā puriso vā aṭṭhaṅgasamannāgataṃ uposathaṃ upavasitvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā yāmānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya. Idaṃ kho panetaṃ, visākhe, sandhāya bhāsitaṃ – ‘kapaṇaṃ mānusakaṃ rajjaṃ dibbaṃ sukhaṃ upanidhāya’’’.

“हे विशाखे! मानवांची दोनशे वर्षे म्हणजे याम देवलोकातील देवांचा एक अहोरात्र होय. अशा रात्रींच्या तीस रात्रींचा एक महिना होतो. अशा बारा महिन्यांचे एक वर्ष होते. अशा वर्षांनुसार दोन हजार दिव्य वर्षे हे याम देवांचे आयुष्यमान आहे. हे विशाखे! हे शक्य आहे की, या जगात एखादी स्त्री किंवा पुरुष आठ अंगांनी युक्त अशा उपोसथाचे पालन करून, शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर याम देवांच्या सहवासात जन्माला येईल. हे विशाखे! हेच लक्षात घेऊन असे म्हटले गेले आहे की – ‘दिव्य सुखाच्या तुलनेत मानवी राज्य अत्यंत तुच्छ आहे.’”

‘‘Yāni, visākhe, mānusakāni cattāri vassasatāni, tusitānaṃ devānaṃ eso eko rattindivo. Tāya rattiyā tiṃsarattiyo māso. Tena māsena dvādasamāsiyo saṃvaccharo. Tena saṃvaccharena dibbāni cattāri vassasahassāni tusitānaṃ devānaṃ āyuppamāṇaṃ. Ṭhānaṃ kho panetaṃ, visākhe, vijjati yaṃ idhekacco itthī vā puriso vā aṭṭhaṅgasamannāgataṃ uposathaṃ upavasitvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā tusitānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya. Idaṃ kho panetaṃ, visākhe, sandhāya bhāsitaṃ – ‘kapaṇaṃ mānusakaṃ rajjaṃ dibbaṃ sukhaṃ upanidhāya’’’.

“हे विशाखे! मानवांची चारशे वर्षे म्हणजे तुषित देवलोकातील देवांचा एक अहोरात्र होय. अशा रात्रींच्या तीस रात्रींचा एक महिना होतो. अशा बारा महिन्यांचे एक वर्ष होते. अशा वर्षांनुसार चार हजार दिव्य वर्षे हे तुषित देवांचे आयुष्यमान आहे. हे विशाखे! हे शक्य आहे की, या जगात एखादी स्त्री किंवा पुरुष आठ अंगांनी युक्त अशा उपोसथाचे पालन करून, शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर तुषित देवांच्या सहवासात जन्माला येईल. हे विशाखे! हेच लक्षात घेऊन असे म्हटले गेले आहे की – ‘दिव्य सुखाच्या तुलनेत मानवी राज्य अत्यंत तुच्छ आहे.’”

‘‘Yāni, visākhe, mānusakāni aṭṭha vassasatāni, nimmānaratīnaṃ devānaṃ eso eko rattindivo. Tāya rattiyā tiṃsarattiyo māso. Tena māsena dvādasamāsiyo saṃvaccharo. Tena saṃvaccharena dibbāni aṭṭha vassasahassāni nimmānaratīnaṃ devānaṃ āyuppamāṇaṃ. Ṭhānaṃ kho panetaṃ, visākhe, vijjati yaṃ idhekacco itthī vā puriso vā aṭṭhaṅgasamannāgataṃ uposathaṃ upavasitvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā nimmānaratīnaṃ devānaṃ sahabyataṃ [Pg.215] upapajjeyya. Idaṃ kho panetaṃ, visākhe, sandhāya bhāsitaṃ – ‘kapaṇaṃ mānusakaṃ rajjaṃ dibbaṃ sukhaṃ upanidhāya’’’.

“हे विशाखे! मानवांची आठशे वर्षे म्हणजे निर्माणरती देवलोकातील देवांचा एक अहोरात्र होय. अशा रात्रींच्या तीस रात्रींचा एक महिना होतो. अशा बारा महिन्यांचे एक वर्ष होते. अशा वर्षांनुसार आठ हजार दिव्य वर्षे हे निर्माणरती देवांचे आयुष्यमान आहे. हे विशाखे! हे शक्य आहे की, या जगात एखादी स्त्री किंवा पुरुष आठ अंगांनी युक्त अशा उपोसथाचे पालन करून, शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर निर्माणरती देवांच्या सहवासात जन्माला येईल. हे विशाखे! हेच लक्षात घेऊन असे म्हटले गेले आहे की – ‘दिव्य सुखाच्या तुलनेत मानवी राज्य अत्यंत तुच्छ आहे.’”

‘‘Yāni, visākhe, mānusakāni soḷasa vassasatāni, paranimmitavasavattīnaṃ devānaṃ eso eko rattindivo. Tāya rattiyā tiṃsarattiyo māso. Tena māsena dvādasamāsiyo saṃvaccharo. Tena saṃvaccharena dibbāni soḷasa vassasahassāni paranimmitavasavattīnaṃ devānaṃ āyuppamāṇaṃ. Ṭhānaṃ kho panetaṃ, visākhe, vijjati yaṃ idhekacco itthī vā puriso vā aṭṭhaṅgasamannāgataṃ uposathaṃ upavasitvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā paranimmitavasavattīnaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya. Idaṃ kho panetaṃ, visākhe, sandhāya bhāsitaṃ – ‘kapaṇaṃ mānusakaṃ rajjaṃ dibbaṃ sukhaṃ upanidhāyā’’’ti.

“हे विशाखे! मानवांची सोळाशे वर्षे म्हणजे परनिर्मितवसवत्ती देवलोकातील देवांचा एक अहोरात्र होय. अशा रात्रींच्या तीस रात्रींचा एक महिना होतो. अशा बारा महिन्यांचे एक वर्ष होते. अशा वर्षांनुसार सोळा हजार दिव्य वर्षे हे परनिर्मितवसवत्ती देवांचे आयुष्यमान आहे. हे विशाखे! हे शक्य आहे की, या जगात एखादी स्त्री किंवा पुरुष आठ अंगांनी युक्त अशा उपोसथाचे पालन करून, शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर परनिर्मितवसवत्ती देवांच्या सहवासात जन्माला येईल. हे विशाखे! हेच लक्षात घेऊन असे म्हटले गेले आहे की – ‘दिव्य सुखाच्या तुलनेत मानवी राज्य अत्यंत तुच्छ आहे.’”

‘‘Pāṇaṃ na haññe na cadinnamādiye,Musā na bhāse na ca majjapo siyā;

Abrahmacariyā virameyya methunā,Rattiṃ na bhuñjeyya vikālabhojanaṃ.

प्राण्याची हत्या करू नये, न दिलेली वस्तू घेऊ नये, असत्य बोलू नये आणि मद्यपी होऊ नये (मद्यपान करू नये). मैथुनरूप अब्रह्मचर्यापासून विरत राहावे, रात्री आणि अकाली (विकाल) भोजन करू नये.

‘‘Mālaṃ na dhāre na ca gandhamācare,Mañce chamāyaṃ va sayetha santhate;

Etañhi aṭṭhaṅgikamāhuposathaṃ,Buddhena dukkhantagunā pakāsitaṃ.

माळ (पुष्पहार) धारण करू नये, सुगंधी द्रव्यांचा लेप लावू नये; मंचकावर (खाटेवर), जमिनीवर किंवा गवताच्या अंथरुणावर झोपावे. दुःखाचा अंत करणाऱ्या बुद्धांनी प्रज्ञापिलेला (प्रकाशित केलेला) हा आठ अंगांचा उपोसथ (अष्टांगिक उपोसथ) म्हटला जातो.

‘‘Cando ca sūriyo ca ubho sudassanā,Obhāsayaṃ anupariyanti yāvatā;

Tamonudā te pana antalikkhagā,Nabhe pabhāsanti disāvirocanā.

चंद्र आणि सूर्य हे दोन्ही दर्शनीय (सुंदर) गोल, प्रकाश पसरवत जितक्या क्षेत्राभोवती फिरतात; आकाशात फिरणारे, अंधाराचा नाश करणारे ते सूर्य-चंद्र दिशांना प्रकाशित करत आकाशात तळपतात.

‘‘Etasmiṃ yaṃ vijjati antare dhanaṃ,Muttā maṇi veḷuriyañca bhaddakaṃ;

Siṅgī suvaṇṇaṃ atha vāpi kañcanaṃ,Yaṃ jātarūpaṃ haṭakanti vuccati.

या (सूर्य-चंद्राच्या प्रकाशाच्या) दरम्यान जे काही धन अस्तित्वात आहे—मोती, मणी, मौल्यवान वैडूर्य, शिंगी सुवर्ण (उत्कृष्ट सोने), कांचन किंवा 'हाटक' नावाचे नैसर्गिक सोने;

‘‘Aṭṭhaṅgupetassa [Pg.216] uposathassa,Kalampi te nānubhavanti soḷasiṃ;

Candappabhā tāragaṇā ca sabbe.‘‘Tasmā hi nārī ca naro ca sīlavā,Aṭṭhaṅgupetaṃ upavassuposathaṃ;

Puññāni katvāna sukhudrayāni,Aninditā saggamupenti ṭhāna’’nti. dasamaṃ;

ते सर्व धन अष्टांगयुक्त उपोसथाच्या सोळाव्या भागाच्या (कलेच्या) बरोबरीचे देखील होऊ शकत नाही, ज्याप्रमाणे सर्व तारांगण चंद्राच्या प्रकाशाच्या सोळाव्या भागाची बरोबरी करू शकत नाही. म्हणूनच, शीलवान स्त्री आणि पुरुषाने अष्टांगयुक्त उपोसथाचे पालन करावे. सुखावह फळ देणारी पुण्यकर्मे करून, ते निंदेला पात्र न ठरता स्वर्गीय स्थानाला प्राप्त होतात.

Mahāvaggo sattamo.

सातवा महावग्ग.

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) -

Titthabhayañca venāgo, sarabho kesamuttiyā;

Sāḷho cāpi kathāvatthu, titthiyamūluposathoti.

तित्थ (तीर्थ), भय, वेनाग, सरभ, केसमुत्ती, साळ्ह, कथावस्तू, तित्थिय, मूल आणि उपोसथ.

(8) 3. Ānandavaggo

(८) ३. आनंद वग्ग

1. Channasuttaṃ

१. छन्न सुत्त

72. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho channo paribbājako yenāyasmā ānando tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā ānandena saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho channo paribbājako āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘tumhepi, āvuso ānanda, rāgassa pahānaṃ paññāpetha, dosassa pahānaṃ paññāpetha, mohassa pahānaṃ paññāpethāti. Mayaṃ kho, āvuso, rāgassa pahānaṃ paññāpema, dosassa pahānaṃ paññāpema, mohassa pahānaṃ paññapemā’’ti.

७२. एकदा भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. तेव्हा छन्न नावाचा परिव्राजक जेथे आयुष्यमान आनंद होते तेथे गेला; तेथे जाऊन त्याने आयुष्यमान आनंदांसोबत कुशल-मंगल विचारले. आनंददायी आणि स्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या छन्न परिव्राजकाने आयुष्यमान आनंदांना असे म्हटले – 'हे मित्र आनंद, आपणही रागाचा (लोभाचा) त्याग, द्वेषाचा त्याग आणि मोहाचा त्याग करण्याचे प्रज्ञापित करता (शिकवता) का?' 'होय मित्रा, आम्ही रागाचा त्याग, द्वेषाचा त्याग आणि मोहाचा त्याग करण्याचे प्रज्ञापित करतो.'

‘‘Kiṃ pana tumhe, āvuso, rāge ādīnavaṃ disvā rāgassa pahānaṃ paññāpetha, kiṃ dose ādīnavaṃ disvā dosassa pahānaṃ paññāpetha, kiṃ mohe ādīnavaṃ disvā mohassa pahānaṃ paññāpethā’’ti?

'पण मित्र, आपण रागामध्ये कोणता दोष पाहून रागाचा त्याग करण्याचे प्रज्ञापित करता? द्वेषामध्ये कोणता दोष पाहून द्वेषाचा त्याग करण्याचे प्रज्ञापित करता? आणि मोहामध्ये कोणता दोष पाहून मोहाचा त्याग करण्याचे प्रज्ञापित करता?'

‘‘Ratto [Pg.217] kho, āvuso, rāgena abhibhūto pariyādinnacitto attabyābādhāyapi ceteti, parabyābādhāyapi ceteti, ubhayabyābādhāyapi ceteti, cetasikampi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti; rāge pahīne nevattabyābādhāyapi ceteti, na parabyābādhāyapi ceteti, na ubhayabyābādhāyapi ceteti, na cetasikaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Ratto kho, āvuso, rāgena abhibhūto pariyādinnacitto kāyena duccaritaṃ carati, vācāya duccaritaṃ carati, manasā duccaritaṃ carati; rāge pahīne neva kāyena duccaritaṃ carati, na vācāya duccaritaṃ carati, na manasā duccaritaṃ carati. Ratto kho, āvuso, rāgena abhibhūto pariyādinnacitto attatthampi yathābhūtaṃ nappajānāti, paratthampi yathābhūtaṃ nappajānāti, ubhayatthampi yathābhūtaṃ nappajānāti; rāge pahīne attatthampi yathābhūtaṃ pajānāti, paratthampi yathābhūtaṃ pajānāti, ubhayatthampi yathābhūtaṃ pajānāti. Rāgo kho, āvuso, andhakaraṇo acakkhukaraṇo aññāṇakaraṇo paññānirodhiko vighātapakkhiko anibbānasaṃvattaniko.

'मित्रा, रागाने ग्रस्त झालेला, रागाने पराभूत झालेला आणि ज्याचे चित्त रागाने व्यापलेले आहे असा मनुष्य स्वतःच्या हानीचा (दुःखाचा) विचार करतो, इतरांच्या हानीचा विचार करतो, दोघांच्याही हानीचा विचार करतो आणि मानसिक दुःख व मनस्ताप सहन करतो. परंतु रागाचा त्याग केल्यावर तो स्वतःच्या हानीचा विचार करत नाही, इतरांच्या हानीचा विचार करत नाही, दोघांच्याही हानीचा विचार करत नाही आणि मानसिक दुःख व मनस्ताप सहन करत नाही. मित्रा, रागाने ग्रस्त झालेला, रागाने पराभूत झालेला आणि ज्याचे चित्त रागाने व्यापलेले आहे असा मनुष्य कायेने (शरीराने) दुराचरण करतो, वाचेने (वाणीने) दुराचरण करतो, मनाने दुराचरण करतो. परंतु रागाचा त्याग केल्यावर तो कायेने दुराचरण करत नाही, वाचेने दुराचरण करत नाही, मनाने दुराचरण करत नाही. मित्रा, रागाने ग्रस्त झालेला, रागाने पराभूत झालेला आणि ज्याचे चित्त रागाने व्यापलेले आहे असा मनुष्य स्वतःचे हित काय आहे हे यथार्थपणे जाणत नाही, इतरांचे हित काय आहे हे यथार्थपणे जाणत नाही, दोघांचेही हित काय आहे हे यथार्थपणे जाणत नाही. परंतु रागाचा त्याग केल्यावर तो स्वतःचे हित यथार्थपणे जाणतो, इतरांचे हित यथार्थपणे जाणतो आणि दोघांचेही हित यथार्थपणे जाणतो. मित्रा, राग हा अंधत्व आणणारा (प्रज्ञा चक्षू अंध करणारा), दृष्टी नष्ट करणारा, अज्ञान निर्माण करणारा, प्रज्ञेचा निरोध करणारा, विनाशाच्या बाजूचा (त्रासदायक) आणि निर्वाणाकडे न नेणारा आहे.'

‘‘Duṭṭho kho, āvuso, dosena…pe… mūḷho kho, āvuso, mohena abhibhūto pariyādinnacitto attabyābādhāyapi ceteti, parabyābādhāyapi ceteti, ubhayabyābādhāyapi ceteti, cetasikampi dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti; mohe pahīne nevattabyābādhāyapi ceteti, na parabyābādhāyapi ceteti, na ubhayabyābādhāyapi ceteti, na cetasikaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Mūḷho kho, āvuso, mohena abhibhūto pariyādinnacitto kāyena duccaritaṃ carati, vācāya duccaritaṃ carati, manasā duccaritaṃ carati; mohe pahīne neva kāyena duccaritaṃ carati, na vācāya duccaritaṃ carati, na manasā duccaritaṃ carati. Mūḷho kho, āvuso, mohena abhibhūto pariyādinnacitto attatthampi yathābhūtaṃ nappajānāti, paratthampi yathābhūtaṃ nappajānāti, ubhayatthampi yathābhūtaṃ nappajānāti; mohe pahīne attatthampi yathābhūtaṃ pajānāti, paratthampi yathābhūtaṃ pajānāti, ubhayatthampi yathābhūtaṃ pajānāti. Moho kho, āvuso, andhakaraṇo acakkhukaraṇo aññāṇakaraṇo paññānirodhiko vighātapakkhiko anibbānasaṃvattaniko. Idaṃ kho mayaṃ, āvuso, rāge ādīnavaṃ disvā rāgassa pahānaṃ [Pg.218] paññāpema. Idaṃ dose ādīnavaṃ disvā dosassa pahānaṃ paññāpema. Idaṃ mohe ādīnavaṃ disvā mohassa pahānaṃ paññāpemā’’ti.

'मित्रा, द्वेषाने ग्रस्त झालेला... (तसेच) मित्रा, मोहाने ग्रस्त झालेला, मोहाने पराभूत झालेला आणि ज्याचे चित्त मोहाने व्यापलेले आहे असा मनुष्य स्वतःच्या हानीचा विचार करतो, इतरांच्या हानीचा विचार करतो, दोघांच्याही हानीचा विचार करतो आणि मानसिक दुःख व मनस्ताप सहन करतो. परंतु मोहाचा त्याग केल्यावर तो स्वतःच्या हानीचा विचार करत नाही, इतरांच्या हानीचा विचार करत नाही, दोघांच्याही हानीचा विचार करत नाही आणि मानसिक दुःख व मनस्ताप सहन करत नाही. मित्रा, मोहाने ग्रस्त झालेला, मोहाने पराभूत झालेला आणि ज्याचे चित्त मोहाने व्यापलेले आहे असा मनुष्य कायेने दुराचरण करतो, वाचेने दुराचरण करतो, मनाने दुराचरण करतो. परंतु मोहाचा त्याग केल्यावर तो कायेने दुराचरण करत नाही, वाचेने दुराचरण करत नाही, मनाने दुराचरण करत नाही. मित्रा, मोहाने ग्रस्त झालेला, मोहाने पराभूत झालेला आणि ज्याचे चित्त मोहाने व्यापलेले आहे असा मनुष्य स्वतःचे हित काय आहे हे यथार्थपणे जाणत नाही, इतरांचे हित काय आहे हे यथार्थपणे जाणत नाही, दोघांचेही हित काय आहे हे यथार्थपणे जाणत नाही. परंतु मोहाचा त्याग केल्यावर तो स्वतःचे हित यथार्थपणे जाणतो, इतरांचे हित यथार्थपणे जाणतो आणि दोघांचेही हित यथार्थपणे जाणतो. मित्रा, मोह हा अंधत्व आणणारा, दृष्टी नष्ट करणारा, अज्ञान निर्माण करणारा, प्रज्ञेचा निरोध करणारा, विनाशाच्या बाजूचा आणि निर्वाणाकडे न नेणारा आहे. मित्रा, रागामध्ये हा दोष पाहून आम्ही रागाचा त्याग करण्याचे प्रज्ञापित करतो. द्वेषामध्ये हा दोष पाहून आम्ही द्वेषाचा त्याग करण्याचे प्रज्ञापित करतो. मोहामध्ये हा दोष पाहून आम्ही मोहाचा त्याग करण्याचे प्रज्ञापित करतो.'

‘‘Atthi panāvuso, maggo atthi paṭipadā etassa rāgassa dosassa mohassa pahānāyā’’ti? ‘‘Atthāvuso, maggo atthi paṭipadā etassa rāgassa dosassa mohassa pahānāyā’’ti. ‘‘Katamo panāvuso, maggo katamā paṭipadā etassa rāgassa dosassa mohassa pahānāyā’’ti? ‘‘Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi. Ayaṃ kho, āvuso, maggo ayaṃ paṭipadā etassa rāgassa dosassa mohassa pahānāyā’’ti. ‘‘Bhaddako kho, āvuso, maggo bhaddikā paṭipadā etassa rāgassa dosassa mohassa pahānāya. Alañca panāvuso ānanda, appamādāyā’’ti. Paṭhamaṃ.

'पण मित्र, या राग, द्वेष आणि मोहाचा त्याग करण्यासाठी काही मार्ग किंवा काही आचरणपद्धती (प्रतिपदा) आहे का?' 'होय मित्रा, या राग, द्वेष आणि मोहाचा त्याग करण्यासाठी मार्ग आहे, आचरणपद्धती आहे.' 'पण मित्र, या राग, द्वेष आणि मोहाचा त्याग करण्यासाठी कोणता मार्ग आणि कोणती आचरणपद्धती आहे?' 'हाच तो आर्य अष्टांगिक मार्ग होय, जसे की - सम्यक दृष्टी... (पेय्याल)... सम्यक समाधी. मित्रा, हाच तो मार्ग आहे, हीच ती आचरणपद्धती आहे, जी राग, द्वेष आणि मोहाचा त्याग करण्यासाठी आहे.' 'मित्रा, राग, द्वेष आणि मोहाचा त्याग करण्यासाठी हा मार्ग खरोखरच कल्याणकारी आहे, ही आचरणपद्धती खरोखरच कल्याणकारी आहे. हे मित्र आनंद, अप्रमाद (जागरूकता) बाळगण्यासाठी हे पुरेसे आहे.'

2. Ājīvakasuttaṃ

२. आजीवक सुत्त

73. Ekaṃ samayaṃ āyasmā ānando kosambiyaṃ viharati ghositārāme. Atha kho aññataro ājīvakasāvako gahapati yenāyasmā ānando tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ ānandaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho so ājīvakasāvako gahapati āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca –

७३. एका वेळी आयुष्यमान आनंद कोसंबी येथे घोसिताराम विहारात राहत होते. तेव्हा आजीवकांचा एक गृहपती शिष्य जेथे आयुष्यमान आनंद होते तेथे आला; आल्यानंतर आयुष्यमान आनंदांना अभिवादन करून एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेला तो आजीवक-शिष्य गृहपती आयुष्यमान आनंदांना असे म्हणाला –

‘‘Kesaṃ no, bhante ānanda, dhammo svākkhāto? Ke loke suppaṭipannā? Ke loke sukatā’’ti ? ‘‘Tena hi, gahapati, taññevettha paṭipucchissāmi, yathā te khameyya tathā naṃ byākareyyāsi. Taṃ kiṃ maññasi, gahapati, ye rāgassa pahānāya dhammaṃ desenti, dosassa pahānāya dhammaṃ desenti, mohassa pahānāya dhammaṃ desenti, tesaṃ dhammo svākkhāto no vā? Kathaṃ vā te ettha hotī’’ti? ‘‘Ye, bhante, rāgassa pahānāya dhammaṃ desenti, dosassa pahānāya dhammaṃ desenti, mohassa pahānāya dhammaṃ desenti, tesaṃ dhammo svākkhāto. Evaṃ me ettha hotī’’ti.

“भन्ते आनंद, कोणाचा धम्म सुव्याख्यात (उत्कृष्टपणे उपदेशिलेला) आहे? जगात कोण सुप्रतिपन्न (योग्य मार्गाने आचरण करणारे) आहेत? जगात कोण सुकृत (कल्याण साधलेले) आहेत?” “तर मग, गृहपती, मी तुलाच याविषयी उलट विचारतो, तुला जसे योग्य वाटेल तसे तू त्याचे उत्तर दे. गृहपती, तुला काय वाटते? जे रागाच्या (आसक्तीच्या) त्यागासाठी धम्म उपदेशितात, द्वेषाच्या त्यागासाठी धम्म उपदेशितात, मोहाच्या त्यागासाठी धम्म उपदेशितात, त्यांचा धम्म सुव्याख्यात आहे की नाही? किंवा याविषयी तुझे काय मत आहे?” “भन्ते, जे रागाच्या त्यागासाठी धम्म उपदेशितात, द्वेषाच्या त्यागासाठी धम्म उपदेशितात, मोहाच्या त्यागासाठी धम्म उपदेशितात, त्यांचा धम्म सुव्याख्यात आहे. याविषयी माझे असेच मत आहे.”

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, gahapati, ye rāgassa pahānāya paṭipannā, dosassa pahānāya paṭipannā, mohassa pahānāya paṭipannā, te loke suppaṭipannā [Pg.219] no vā? Kathaṃ vā te ettha hotī’’ti? ‘‘Ye, bhante, rāgassa pahānāya paṭipannā, dosassa pahānāya paṭipannā, mohassa pahānāya paṭipannā, te loke suppaṭipannā. Evaṃ me ettha hotī’’ti.

“गृहपती, तुला काय वाटते? जे रागाच्या त्यागासाठी आचरण करीत आहेत, द्वेषाच्या त्यागासाठी आचरण करीत आहेत, मोहाच्या त्यागासाठी आचरण करीत आहेत, ते जगात सुप्रतिपन्न आहेत की नाही? किंवा याविषयी तुझे काय मत आहे?” “भन्ते, जे रागाच्या त्यागासाठी आचरण करीत आहेत, द्वेषाच्या त्यागासाठी आचरण करीत आहेत, मोहाच्या त्यागासाठी आचरण करीत आहेत, ते जगात सुप्रतिपन्न आहेत. याविषयी माझे असेच मत आहे.”

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, gahapati, yesaṃ rāgo pahīno ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṃkato āyatiṃ anuppādadhammo, yesaṃ doso pahīno ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṅkato āyatiṃ anuppādadhammo, yesaṃ moho pahīno ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṃkato āyatiṃ anuppādadhammo, te loke sukatā no vā? Kathaṃ vā te ettha hotī’’ti? ‘‘Yesaṃ, bhante, rāgo pahīno ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṃkato āyatiṃ anuppādadhammo, yesaṃ doso pahīno…pe… yesaṃ moho pahīno ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṃkato āyatiṃ anuppādadhammo, te loke sukatā. Evaṃ me ettha hotī’’ti.

“गृहपती, तुला काय वाटते? ज्यांचा राग नष्ट झाला आहे, मुळासकट उपटून टाकला गेला आहे, ताडाच्या बुंध्यासारखा (पुन्हा न उगवणारा) केला गेला आहे, नामशेष केला गेला आहे आणि भविष्यात पुन्हा न उत्पन्न होणाऱ्या स्वभावाचा केला गेला आहे; ज्यांचा द्वेष नष्ट झाला आहे, मुळासकट उपटून टाकला गेला आहे, ताडाच्या बुंध्यासारखा केला गेला आहे, नामशेष केला गेला आहे आणि भविष्यात पुन्हा न उत्पन्न होणाऱ्या स्वभावाचा केला गेला आहे; ज्यांचा मोह नष्ट झाला आहे, मुळासकट उपटून टाकला गेला आहे, ताडाच्या बुंध्यासारखा केला गेला आहे, नामशेष केला गेला आहे आणि भविष्यात पुन्हा न उत्पन्न होणाऱ्या स्वभावाचा केला गेला आहे, ते जगात सुकृत आहेत की नाही? किंवा याविषयी तुझे काय मत आहे?” “भन्ते, ज्यांचा राग नष्ट झाला आहे, मुळासकट उपटून टाकला गेला आहे, ताडाच्या बुंध्यासारखा केला गेला आहे, नामशेष केला गेला आहे आणि भविष्यात पुन्हा न उत्पन्न होणाऱ्या स्वभावाचा केला गेला आहे; ज्यांचा द्वेष नष्ट झाला आहे...पे... ज्यांचा मोह नष्ट झाला आहे, मुळासकट उपटून टाकला गेला आहे, ताडाच्या बुंध्यासारखा केला गेला आहे, नामशेष केला गेला आहे आणि भविष्यात पुन्हा न उत्पन्न होणाऱ्या स्वभावाचा केला गेला आहे, ते जगात सुकृत आहेत. याविषयी माझे असेच मत आहे.”

‘‘Iti kho, gahapati, tayāvetaṃ byākataṃ – ‘ye, bhante, rāgassa pahānāya dhammaṃ desenti, dosassa pahānāya dhammaṃ desenti, mohassa pahānāya dhammaṃ desenti, tesaṃ dhammo svākkhāto’ti. Tayāvetaṃ byākataṃ – ‘ye, bhante, rāgassa pahānāya paṭipannā, dosassa pahānāya paṭipannā, mohassa pahānāya paṭipannā, te loke suppaṭipannā’ti. Tayāvetaṃ byākataṃ – ‘yesaṃ, bhante, rāgo pahīno ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṅkato āyatiṃ anuppādadhammo, yesaṃ doso pahīno…pe… yesaṃ moho pahīno ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṅkato āyatiṃ anuppādadhammo, te loke sukatā’’’ti.

“अशा प्रकारे, गृहपती, तूच हे स्पष्ट केले आहेस की – ‘भन्ते, जे रागाच्या त्यागासाठी धम्म उपदेशितात, द्वेषाच्या त्यागासाठी धम्म उपदेशितात, मोहाच्या त्यागासाठी धम्म उपदेशितात, त्यांचा धम्म सुव्याख्यात आहे.’ तूच हे स्पष्ट केले आहेस की – ‘भन्ते, जे रागाच्या त्यागासाठी आचरण करीत आहेत, द्वेषाच्या त्यागासाठी आचरण करीत आहेत, मोहाच्या त्यागासाठी आचरण करीत आहेत, ते जगात सुप्रतिपन्न आहेत.’ आणि तूच हे स्पष्ट केले आहेस की – ‘भन्ते, ज्यांचा राग नष्ट झाला आहे, मुळासकट उपटून टाकला गेला आहे, ताडाच्या बुंध्यासारखा केला गेला आहे, नामशेष केला गेला आहे आणि भविष्यात पुन्हा न उत्पन्न होणाऱ्या स्वभावाचा केला गेला आहे; ज्यांचा द्वेष नष्ट झाला आहे...पे... ज्यांचा मोह नष्ट झाला आहे, मुळासकट उपटून टाकला गेला आहे, ताडाच्या बुंध्यासारखा केला गेला आहे, नामशेष केला गेला आहे आणि भविष्यात पुन्हा न उत्पन्न होणाऱ्या स्वभावाचा केला गेला आहे, ते जगात सुकृत आहेत.’”

‘‘Acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante! Na ceva nāma sadhammukkaṃsanā bhavissati, na ca paradhammāpasādanā. Āyataneva dhammadesanā, attho ca vutto, attā ca anupanīto. Tumhe, bhante ānanda, rāgassa pahānāya dhammaṃ desetha, dosassa…pe… mohassa pahanāya dhammaṃ desetha. Tumhākaṃ, bhante ānanda, dhammo svākkhāto. Tumhe, bhante ānanda, rāgassa pahānāya [Pg.220] paṭipannā, dosassa…pe… mohassa pahānāya paṭipannā. Tumhe, bhante, loke suppaṭipannā. Tumhākaṃ, bhante ānanda, rāgo pahīno ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṅkato āyatiṃ anuppādadhammo, tumhākaṃ doso pahīno…pe… tumhākaṃ moho pahīno ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṅkato āyatiṃ anuppādadhammo. Tumhe loke sukatā.

“आश्चर्यकारक आहे भन्ते, अद्भुत आहे भन्ते! येथे स्वतःच्या धम्माची (मताची) प्रशंसा नाही आणि दुसऱ्याच्या धम्माची निंदाही नाही. केवळ योग्य कारणानेच धम्मोपदेश केला गेला आहे, अर्थही स्पष्ट केला गेला आहे आणि स्वतःलाही मोठेपणा दिलेला नाही. भन्ते आनंद, आपण रागाच्या त्यागासाठी धम्म उपदेशिता, द्वेषाच्या...पे... मोहाच्या त्यागासाठी धम्म उपदेशिता. भन्ते आनंद, आपला धम्म सुव्याख्यात आहे. भन्ते आनंद, आपण रागाच्या त्यागासाठी आचरण करता, द्वेषाच्या...पे... मोहाच्या त्यागासाठी आचरण करता. भन्ते, आपण जगात सुप्रतिपन्न आहात. भन्ते आनंद, आपला राग नष्ट झाला आहे, मुळासकट उपटून टाकला गेला आहे, ताडाच्या बुंध्यासारखा केला गेला आहे, नामशेष केला गेला आहे आणि भविष्यात पुन्हा न उत्पन्न होणाऱ्या स्वभावाचा केला गेला आहे; आपला द्वेष नष्ट झाला आहे...पे... आपला मोह नष्ट झाला आहे, मुळासकट उपटून टाकला गेला आहे, ताडाच्या बुंध्यासारखा केला गेला आहे, नामशेष केला गेला आहे आणि भविष्यात पुन्हा न उत्पन्न होणाऱ्या स्वभावाचा केला गेला आहे. आपण जगात सुकृत आहात.”

‘‘Abhikkantaṃ, bhante, abhikkantaṃ, bhante! Seyyathāpi, bhante, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya – ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti; evamevaṃ ayyena ānandena anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ, bhante ānanda, taṃ bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ ayyo ānando dhāretu, ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. Dutiyaṃ.

“अतिशय सुंदर, भन्ते! अतिशय सुंदर, भन्ते! जसे काही उपडे केलेले भांडे उताणे करून ठेवावे, झाकलेले उघडून दाखवावे, वाट चुकलेल्याला मार्ग दाखवावा किंवा अंधारात तेलाचा दिवा धरावा – जेणेकरून डोळस व्यक्तींना रूपे दिसू शकतील; त्याचप्रमाणे आदरणीय आनंदांनी अनेक प्रकारे धम्म प्रकाशित केला आहे. भन्ते आनंद, मी त्या भगवंतांना शरण जातो, धम्माला शरण जातो आणि भिक्खू संघाला शरण जातो. आदरणीय आनंदांनी मला आजपासून जन्मभर शरण आलेला उपासक म्हणून स्वीकारावे.” दुसरे (सुत्त समाप्त).

3. Mahānāmasakkasuttaṃ

३. महानामसक्कसुत्त (महानाम शाक्य सुत्त)

74. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sakkesu viharati kapilavatthusmiṃ nigrodhārāme. Tena kho pana samayena bhagavā gilānāvuṭṭhito hoti aciravuṭṭhito gelaññā. Atha kho mahānāmo sakko yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho mahānāmo sakko bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘dīgharattāhaṃ, bhante, bhagavatā evaṃ dhammaṃ desitaṃ ājānāmi – ‘samāhitassa ñāṇaṃ, no asamāhitassā’ti. Samādhi nu kho, bhante, pubbe, pacchā ñāṇaṃ; udāhu ñāṇaṃ pubbe, pacchā samādhī’’ti? Atha kho āyasmato ānandassa etadahosi – ‘‘bhagavā kho gilānavuṭṭhito aciravuṭṭhito gelaññā. Ayañca mahānāmo sakko bhagavantaṃ atigambhīraṃ pañhaṃ pucchati. Yaṃnūnāhaṃ mahānāmaṃ sakkaṃ ekamantaṃ apanetvā dhammaṃ deseyya’’nti.

७४. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान शाक्य देशात कपिलवस्तू येथील निग्रोधाराम विहारात राहत होते. त्या वेळी भगवान नुकतेच आजारातून बरे झाले होते, आजारपणातून उठून त्यांना फार काळ झाला नव्हता. तेव्हा महानाम शाक्य जेथे भगवान होते तेथे आला; आल्यानंतर भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेला महानाम शाक्य भगवंतांना असे म्हणाला – “भन्ते, भगवंतांनी उपदेशिलेला धम्म मी दीर्घकाळापासून असा जाणतो की – ‘समाहित (एकाग्र) चित्त असलेल्यालाच ज्ञान प्राप्त होते, असमाहित चित्त असलेल्याला नाही.’ भन्ते, समाधी आधी उत्पन्न होते की नंतर ज्ञान? की ज्ञान आधी उत्पन्न होते आणि नंतर समाधी?” तेव्हा आयुष्यमान आनंदांच्या मनात असा विचार आला – “भगवान नुकतेच आजारातून बरे झाले आहेत, आजारपणातून उठून त्यांना फार काळ झालेला नाही. आणि हा महानाम शाक्य भगवंतांना अत्यंत गंभीर प्रश्न विचारत आहे. मी महानाम शाक्याला एका बाजूला नेऊन धम्मोपदेश केला तर किती बरे होईल!”

Atha kho āyasmā ānando mahānāmaṃ sakkaṃ bāhāyaṃ gahetvā ekamantaṃ apanetvā mahānāmaṃ sakkaṃ etadavoca – ‘‘sekhampi kho, mahānāma, sīlaṃ vuttaṃ bhagavatā, asekhampi sīlaṃ vuttaṃ bhagavatā; sekhopi samādhi vutto bhagavatā, asekhopi samādhi vutto bhagavatā; sekhāpi paññā vuttā bhagavatā, asekhāpi paññā vuttā bhagavatā. Katamañca, mahānāma[Pg.221], sekhaṃ sīlaṃ? Idha, mahānāma, bhikkhu sīlavā hoti pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati…pe… samādāya sikkhati sikkhāpadesu. Idaṃ vuccati, mahānāma, sekhaṃ sīlaṃ’’.

तेव्हा आयुष्यमान आनंदांनी शाक्य महानामाचा हात धरला आणि त्याला एका बाजूला नेऊन शाक्य महानामाला असे म्हटले – "महानामा, भगवंतांनी शैक्ष शील देखील सांगितले आहे आणि अशैक्ष शील देखील सांगितले आहे; भगवंतांनी शैक्ष समाधी देखील सांगितली आहे आणि अशैक्ष समाधी देखील सांगितली आहे; भगवंतांनी शैक्ष प्रज्ञा देखील सांगितली आहे आणि अशैक्ष प्रज्ञा देखील सांगितली आहे. आणि महानामा, शैक्ष शील कोणते आहे? महानामा, येथे भिक्खू शीलवान असतो, पातिमोक्ख संवराने संवृत होऊन विहरतो...पे... शिक्षापदांचे समादान करून त्यात स्वतःला प्रशिक्षित करतो. महानामा, याला शैक्ष शील असे म्हणतात."

‘‘Katamo ca, mahānāma, sekho samādhi? Idha, mahānāma, bhikkhu vivicceva kāmehi…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, mahānāma, sekho samādhi.

"आणि महानामा, शैक्ष समाधी कोणती आहे? महानामा, येथे भिक्खू कामभोगांपासून अलिप्त होऊन...पे... चतुर्थ ध्यानात प्रवेश करून विहरतो. महानामा, याला शैक्ष समाधी असे म्हणतात."

‘‘Katamā ca, mahānāma, sekhā paññā? Idha, mahānāma, bhikkhu idaṃ dukkhanti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṃ pajānāti. Ayaṃ vuccati, mahānāma, sekhā paññā.

"आणि महानामा, शैक्ष प्रज्ञा कोणती आहे? महानामा, येथे भिक्खू 'हे दुःख आहे' हे यथाभूत (जसे आहे तसे) जाणतो...पे... 'ही दुःख निरोधाकडे नेणारी प्रतिपदा (मार्ग) आहे' हे यथाभूत जाणतो. महानामा, याला शैक्ष प्रज्ञा असे म्हणतात."

‘‘Sa kho so, mahānāma, ariyasāvako evaṃ sīlasampanno evaṃ samādhisampanno evaṃ paññāsampanno āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Evaṃ kho, mahānāma, sekhampi sīlaṃ vuttaṃ bhagavatā, asekhampi sīlaṃ vuttaṃ bhagavatā; sekhopi samādhi vutto bhagavatā, asekhopi samādhi vutto bhagavatā; sekhāpi paññā vuttā bhagavatā, asekhāpi paññā vuttā bhagavatā’’ti. Tatiyaṃ.

"महानामा, तो आर्यश्रावक अशा प्रकारे शीलसंपन्न, अशा प्रकारे समाधिसंपन्न आणि अशा प्रकारे प्रज्ञासंपन्न होऊन, आसवांच्या क्षयामुळे आसवरहित चित्तविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्ती याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, त्यात प्रवेश करून विहरतो. महानामा, अशा प्रकारे भगवंतांनी शैक्ष शील देखील सांगितले आहे आणि अशैक्ष शील देखील सांगितले आहे; भगवंतांनी शैक्ष समाधी देखील सांगितली आहे आणि अशैक्ष समाधी देखील सांगितली आहे; भगवंतांनी शैक्ष प्रज्ञा देखील सांगितली आहे आणि अशैक्ष प्रज्ञा देखील सांगितली आहे." (तिसरे सूत्त समाप्त.)

4. Nigaṇṭhasuttaṃ

४. "निगण्ठ सुत्त"

75. Ekaṃ samayaṃ āyasmā ānando vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ. Atha kho abhayo ca licchavi paṇḍitakumārako ca licchavi yenāyasmā ānando tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ ānandaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinno kho abhayo licchavi āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘nigaṇṭho, bhante, nāṭaputto sabbaññū sabbadassāvī aparisesaṃ ñāṇadassanaṃ paṭijānāti – ‘carato ca me tiṭṭhato ca suttassa ca jāgarassa ca satataṃ samitaṃ ñāṇadassanaṃ paccupaṭṭhita’nti. So purāṇānaṃ kammānaṃ tapasā byantībhāvaṃ paññapeti navānaṃ kammānaṃ akaraṇā setughātaṃ. Iti kammakkhayā dukkhakkhayo, dukkhakkhayā vedanākkhayo, vedanākkhayā sabbaṃ dukkhaṃ nijjiṇṇaṃ bhavissati – evametissā sandiṭṭhikāya nijjarāya [Pg.222] visuddhiyā samatikkamo hoti. Idha, bhante, bhagavā kimāhā’’ti?

७५. "एकदा आयुष्यमान आनंद वैशाली येथील महावनातील कूटागारशाळेत विहरत होते. तेव्हा अभय लिच्छवी आणि पंडितकुमारक लिच्छवी जेथे आयुष्यमान आनंद होते तेथे आले; आल्यानंतर त्यांनी आयुष्यमान आनंदांना अभिवादन केले आणि एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या अभय लिच्छवीने आयुष्यमान आनंदांना असे म्हटले – "भंते, निगण्ठ नातपुत्त स्वतःला सर्वज्ञ आणि सर्वदर्शी मानतात आणि संपूर्ण ज्ञानदर्शनाचा दावा करतात की – 'मी चालत असताना, उभा असताना, निद्रिस्त असताना आणि जागी असताना मला सतत आणि निरंतर ज्ञानदर्शन उपस्थित असते.' ते तपश्चर्येद्वारे जुन्या कर्मांचा क्षय करण्याचे आणि नवीन कर्म न करून कर्माच्या पुलाचा नाश करण्याचे प्रतिपादन करतात. अशा प्रकारे कर्माच्या क्षयाने दुःखाचा क्षय होतो, दुःखाच्या क्षयाने वेदनेचा क्षय होतो आणि वेदनेच्या क्षयाने सर्व दुःख नष्ट होईल – अशा प्रकारे या प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या, कर्माचा क्षय करणाऱ्या विशुद्धीने (संसाराचे) उल्लंघन होते. भंते, याविषयी भगवंत काय म्हणतात?"

‘‘Tisso kho imā, abhaya, nijjarā visuddhiyo tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena sammadakkhātā sattānaṃ visuddhiyā sokaparidevānaṃ samatikkamāya dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamāya ñāyassa adhigamāya nibbānassa sacchikiriyāya. Katamā tisso? Idha, abhaya, bhikkhu sīlavā hoti…pe… samādāya sikkhati sikkhāpadesu. So navañca kammaṃ na karoti, purāṇañca kammaṃ phussa phussa byantīkaroti. Sandiṭṭhikā nijjarā akālikā ehipassikā opaneyyikā paccattaṃ veditabbā viññūhīti.

"अभय, जाणणाऱ्या, पाहणाऱ्या, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध अशा त्या भगवंतांनी प्राण्यांच्या विशुद्धीसाठी, शोक आणि रडणे-ओरडणे पार करण्यासाठी, दुःख आणि दौर्मनस्याच्या अंतासाठी, सन्मार्गाच्या प्राप्तीसाठी आणि निर्वाणाच्या साक्षात्कारासाठी या तीन कर्माचा क्षय करणाऱ्या विशुद्धी चांगल्या प्रकारे सांगितल्या आहेत. कोणत्या तीन? अभय, येथे भिक्खू शीलवान असतो...पे... शिक्षापदांचे समादान करून त्यात स्वतःला प्रशिक्षित करतो. तो नवीन कर्म करत नाही आणि जुन्या कर्माचा वारंवार स्पर्श करून (अनुभवून) क्षय करतो. ही कर्माचा क्षय करणारी विशुद्धी प्रत्यक्ष पाहण्याजोगी, तात्काळ फळ देणारी, 'ये आणि पाहा' अशी आमंत्रण देणारी, स्वतःच्या कल्याणासाठी आचरणात आणण्याजोगी आणि सुज्ञांनी आपापल्या ठिकाणी स्वतः अनुभवण्याजोगी आहे."

‘‘Sa kho so, abhaya, bhikkhu evaṃ sīlasampanno vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno, sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti – ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā, pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So navañca kammaṃ na karoti, purāṇañca kammaṃ phussa phussa byantīkaroti. Sandiṭṭhikā nijjarā akālikā ehipassikā opaneyyikā paccattaṃ veditabbā viññūhīti.

"अभय, तो शीलसंपन्न भिक्खू कामभोगांपासून अलिप्त होऊन, अकुशल धर्मांपासून अलिप्त होऊन, सवितर्क, सविचार आणि विवेकापासून उत्पन्न झालेल्या प्रीती व सुखाने युक्त अशा प्रथम ध्यानात प्रवेश करून विहरतो. वितर्क आणि विचारांच्या शांत होण्याने, अध्यात्मिक प्रसन्नता आणि चित्ताची एकाग्रता असलेल्या, वितर्करहित, विचाररहित, समाधीपासून उत्पन्न झालेल्या प्रीती व सुखाने युक्त अशा द्वितीय ध्यानात प्रवेश करून विहरतो. प्रीतीचाही विराग झाल्यामुळे तो उपेक्षक राहतो, स्मृतिवान व संप्रजन्ययुक्त राहतो आणि शरीराने त्या सुखाचा अनुभव घेतो, ज्याविषयी आर्य लोक म्हणतात – 'उपेक्षक, स्मृतिवान आणि सुखविहारी'; अशा तृतीय ध्यानात प्रवेश करून विहरतो. सुखाचा त्याग केल्यामुळे आणि दुःखाचा त्याग केल्यामुळे, तसेच पूर्वीच सोमनस्य आणि दौर्मनस्य नष्ट झाल्यामुळे, दुःखही नाही आणि सुखही नाही अशा उपेक्षा व स्मृतीच्या परिशुद्धीने युक्त चतुर्थ ध्यानात प्रवेश करून विहरतो. तो नवीन कर्म करत नाही आणि जुन्या कर्माचा वारंवार स्पर्श करून (अनुभवून) क्षय करतो. ही कर्माचा क्षय करणारी विशुद्धी प्रत्यक्ष पाहण्याजोगी, तात्काळ फळ देणारी, 'ये आणि पाहा' अशी आमंत्रण देणारी, स्वतःच्या कल्याणासाठी आचरणात आणण्याजोगी आणि सुज्ञांनी आपापल्या ठिकाणी स्वतः अनुभवण्याजोगी आहे."

‘‘Sa kho so, abhaya, bhikkhu evaṃ samādhisampanno āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. So navañca kammaṃ na karoti, purāṇañca kammaṃ phussa phussa byantīkaroti. Sandiṭṭhikā nijjarā akālikā ehipassikā opaneyyikā paccattaṃ veditabbā viññūhīti. Imā kho, abhaya, tisso nijjarā visuddhiyo tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena sammadakkhātā sattānaṃ visuddhiyā sokaparidevānaṃ samatikkamāya dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamāya ñāyassa adhigamāya nibbānassa sacchikiriyāyā’’ti.

"अभय, तो समाधिसंपन्न भिक्खू आसवांच्या क्षयामुळे आसवरहित चित्तविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्ती याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, त्यात प्रवेश करून विहरतो. तो नवीन कर्म करत नाही आणि जुन्या कर्माचा वारंवार स्पर्श करून (अनुभवून) क्षय करतो. ही कर्माचा क्षय करणारी विशुद्धी प्रत्यक्ष पाहण्याजोगी, तात्काळ फळ देणारी, 'ये आणि पाहा' अशी आमंत्रण देणारी, स्वतःच्या कल्याणासाठी आचरणात आणण्याजोगी आणि सुज्ञांनी आपापल्या ठिकाणी स्वतः अनुभवण्याजोगी आहे. अभय, या त्या तीन कर्माचा क्षय करणाऱ्या विशुद्धी आहेत, ज्या जाणणाऱ्या, पाहणाऱ्या, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध अशा त्या भगवंतांनी प्राण्यांच्या विशुद्धीसाठी, शोक आणि रडणे-ओरडणे पार करण्यासाठी, दुःख आणि दौर्मनस्याच्या अंतासाठी, सन्मार्गाच्या प्राप्तीसाठी आणि निर्वाणाच्या साक्षात्कारासाठी चांगल्या प्रकारे सांगितल्या आहेत."

Evaṃ vutte paṇḍitakumārako licchavi abhayaṃ licchaviṃ etadavoca – ‘‘kiṃ pana tvaṃ, samma abhaya, āyasmato ānandassa subhāsitaṃ subhāsitato nābbhanumodasī’’ti? ‘‘Kyāhaṃ, samma paṇḍitakumāraka, āyasmato ānandassa subhāsitaṃ subhāsitato nābbhanumodissāmi! Muddhāpi tassa vipateyya yo āyasmato ānandassa subhāsitaṃ subhāsitato nābbhanumodeyyā’’ti. Catutthaṃ.

"असे म्हटले असता, पंडितकुमारक लिच्छवीने अभय लिच्छवीला असे म्हटले – "मित्रा अभय, तू आयुष्यमान आनंदांच्या या सुभाषिताबद्दल त्यांचे अभिनंदन का करत नाहीस?" "मित्रा पंडितकुमारक, मी आयुष्यमान आनंदांच्या या सुभाषिताबद्दल त्यांचे अभिनंदन का बरे करणार नाही! जो कोणी आयुष्यमान आनंदांच्या या सुभाषिताबद्दल त्यांचे अभिनंदन करणार नाही, त्याचे मस्तक देखील फुटून पडेल!" (चौथे सूत्त समाप्त.)

5. Nivesakasuttaṃ

५. "निवेसक सुत्त"

76. Atha [Pg.223] kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ ānandaṃ bhagavā etadavoca –

७६. "तेव्हा आयुष्यमान आनंद जेथे भगवंत होते तेथे गेले; गेल्यानंतर त्यांनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान आनंदांना भगवंत असे म्हणाले –"

‘‘Ye, ānanda, anukampeyyātha ye ca sotabbaṃ maññeyyuṃ mittā vā amaccā vā ñātī vā sālohitā vā te vo, ānanda, tīsu ṭhānesu samādapetabbā nivesetabbā patiṭṭhāpetabbā. Katamesu tīsu? Buddhe aveccappasāde samādapetabbā nivesetabbā patiṭṭhāpetabbā – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi; satthā devamanussānaṃ, buddho bhagavā’ti, dhamme aveccappasāde samādapetabbā nivesetabbā patiṭṭhāpetabbā – ‘svākkhāto bhagavatā dhammo sandiṭṭhiko akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhī’ti, saṅghe aveccappasāde samādapetabbā nivesetabbā patiṭṭhāpetabbā – ‘suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho ujuppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho ñāyappaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho sāmīcippaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, yadidaṃ cattāri purisayugāni aṭṭha purisapuggalā esa bhagavato sāvakasaṅgho āhuneyyo pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’’ti.

आनंदा, ज्यांच्याविषयी तुम्हाला अनुकंपा आहे आणि जे तुमचे ऐकणे योग्य मानतात—मग ते मित्र असोत, सहकारी असोत, नातेवाईक असोत वा रक्ताचे नातेवाईक असोत—त्यांना तुम्ही, आनंदा, तीन स्थानांमध्ये प्रवृत्त केले पाहिजे, प्रस्थापित केले पाहिजे आणि दृढ केले पाहिजे. कोणत्या तीन स्थानांमध्ये? बुद्धांवरील अचल श्रद्धेमध्ये त्यांना प्रवृत्त केले पाहिजे, प्रस्थापित केले पाहिजे आणि दृढ केले पाहिजे की—'ते भगवान अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ता, बुद्ध, भगवान आहेत.' धम्मावरील अचल श्रद्धेमध्ये त्यांना प्रवृत्त केले पाहिजे, प्रस्थापित केले पाहिजे आणि दृढ केले पाहिजे की—'भगवंतांनी धम्म सुविख्यात केला आहे, तो प्रत्यक्ष अनुभवता येणारा, कालातीत, 'या आणि पहा' असा म्हणण्यास योग्य, स्वतःच्या अंतकरणात धारण करण्याजोगा आणि विद्वानांनी स्वतः अनुभवण्याजोगा आहे.' संघावरील अचल श्रद्धेमध्ये त्यांना प्रवृत्त केले पाहिजे, प्रस्थापित केले पाहिजे आणि दृढ केले पाहिजे की—'भगवंतांचा श्रावकसंघ सन्मार्गावर चालणारा आहे, भगवंतांचा श्रावकसंघ सरळ मार्गावर चालणारा आहे, भगवंतांचा श्रावकसंघ न्याय्य मार्गावर चालणारा आहे, भगवंतांचा श्रावकसंघ योग्य मार्गावर चालणारा आहे. हा जो चार पुरुषयुगे आणि आठ पुरुषपुद्गल यांचा बनलेला भगवंतांचा श्रावकसंघ आहे, तो आहुती स्वीकारण्यास योग्य, अतिथी सत्कार स्वीकारण्यास योग्य, दान स्वीकारण्यास योग्य, आदरपूर्वक हात जोडण्यास योग्य आणि जगासाठी सर्वश्रेष्ठ पुण्यक्षेत्र आहे.'

‘‘Siyā, ānanda, catunnaṃ mahābhūtānaṃ aññathattaṃ – pathavīdhātuyā āpodhātuyā tejodhātuyā vāyodhātuyā, na tveva buddhe aveccappasādena samannāgatassa ariyasāvakassa siyā aññathattaṃ tatridaṃ aññathattaṃ. So vatānanda, buddhe aveccappasādena samannāgato ariyasāvako nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā pettivisayaṃ vā upapajjissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

आनंदा, चार महाभूतांमध्ये—पृथ्वीधातू, आपधातू, तेजोधातू आणि वायूधातू यांच्यामध्ये—बदल घडून येणे कदाचित शक्य आहे, परंतु बुद्धांवर अचल श्रद्धा असलेल्या आर्य श्रावकामध्ये कधीही बदल घडून येणे शक्य नाही. येथे बदल म्हणजे काय? आनंदा, बुद्धांवर अचल श्रद्धा असलेला तो आर्य श्रावक नरकात, प्राणि योनीत किंवा प्रेतलोकात जन्म घेईल, असे घडणे कधीही शक्य नाही.

‘‘Siyā, ānanda, catunnaṃ mahābhūtānaṃ aññathattaṃ – pathavīdhātuyā āpodhātuyā tejodhātuyā vāyodhātuyā, na tveva dhamme…pe… na tveva saṅghe aveccappasādena samannāgatassa ariyasāvakassa siyā aññathattaṃ tatridaṃ aññathattaṃ. So vatānanda, saṅghe aveccappasādena samannāgato [Pg.224] ariyasāvako nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā pettivisayaṃ vā upapajjissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

आनंदा, चार महाभूतांमध्ये—पृथ्वीधातू, आपधातू, तेजोधातू आणि वायूधातू यांच्यामध्ये—बदल घडून येणे कदाचित शक्य आहे, परंतु धम्मावर... (पेय्याल)... संघावर अचल श्रद्धा असलेल्या आर्य श्रावकामध्ये कधीही बदल घडून येणे शक्य नाही. येथे बदल म्हणजे काय? आनंदा, संघावर अचल श्रद्धा असलेला तो आर्य श्रावक नरकात, प्राणि योनीत किंवा प्रेतलोकात जन्म घेईल, असे घडणे कधीही शक्य नाही.

‘‘Ye, ānanda, anukampeyyātha ye ca sotabbaṃ maññeyyuṃ mittā vā amaccā vā ñātī vā sālohitā vā te vo, ānanda, imesu tīsu ṭhānesu samādapetabbā nivesetabbā patiṭṭhāpetabbā’’ti. Pañcamaṃ.

आनंदा, ज्यांच्याविषयी तुम्हाला अनुकंपा आहे आणि जे तुमचे ऐकणे योग्य मानतात—मग ते मित्र असोत, सहकारी असोत, नातेवाईक असोत वा रक्ताचे नातेवाईक असोत—त्यांना तुम्ही, आनंदा, या तीन स्थानांमध्ये प्रवृत्त केले पाहिजे, प्रस्थापित केले पाहिजे आणि दृढ केले पाहिजे. पाचवे सूत्र समाप्त.

6. Paṭhamabhavasuttaṃ

६. प्रथम भव सूत्र

77. Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘bhavo, bhavoti, bhante, vuccati. Kittāvatā nu kho, bhante, bhavo hotī’’ti?

७७. तेव्हा आयुष्यमान आनंद जेथे भगवंत होते तेथे गेले; आणि भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान आनंदांनी भगवंतांना विचारले— 'भंते, 'भव, भव' असे म्हटले जाते. भंते, भव कशामुळे निर्माण होतो?'

‘‘Kāmadhātuvepakkañca, ānanda, kammaṃ nābhavissa, api nu kho kāmabhavo paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Iti kho, ānanda, kammaṃ khettaṃ, viññāṇaṃ bījaṃ, taṇhā sneho. Avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ hīnāya dhātuyā viññāṇaṃ patiṭṭhitaṃ evaṃ āyatiṃ punabbhavābhinibbatti hoti. ( )

आनंदा, जर कामधातूमध्ये विपाक देणारे कर्म नसले असते, तर कामभव प्रकट झाला असता का? नाही, भंते. अशा प्रकारे, आनंदा, कर्म हे शेत आहे, विज्ञान हे बीज आहे आणि तृष्णा हा ओलावा आहे. अज्ञानाने झाकलेल्या आणि तृष्णेच्या बंधनात अडकलेल्या प्राण्यांचे विज्ञान कनिष्ठ धातूमध्ये (कामधातूमध्ये) प्रस्थापित होते. अशा प्रकारे भविष्यात पुनर्जन्माची उत्पत्ती होते.

‘‘Rūpadhātuvepakkañca, ānanda, kammaṃ nābhavissa, api nu kho rūpabhavo paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Iti kho ānanda, kammaṃ khettaṃ, viññāṇaṃ bījaṃ, taṇhā sneho. Avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ majjhimāya dhātuyā viññāṇaṃ patiṭṭhitaṃ evaṃ āyatiṃ punabbhavābhinibbatti hoti. ( )

आनंदा, जर रूपधातूमध्ये विपाक देणारे कर्म नसले असते, तर रूपभव प्रकट झाला असता का? नाही, भंते. अशा प्रकारे, आनंदा, कर्म हे शेत आहे, विज्ञान हे बीज आहे आणि तृष्णा हा ओलावा आहे. अज्ञानाने झाकलेल्या आणि तृष्णेच्या बंधनात अडकलेल्या प्राण्यांचे विज्ञान मध्यम धातूमध्ये (रूपधातूमध्ये) प्रस्थापित होते. अशा प्रकारे भविष्यात पुनर्जन्माची उत्पत्ती होते.

‘‘Arūpadhātuvepakkañca, ānanda, kammaṃ nābhavissa, api nu kho arūpabhavo paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Iti kho, ānanda, kammaṃ khettaṃ, viññāṇaṃ bījaṃ, taṇhā sneho. Avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ paṇītāya dhātuyā viññāṇaṃ patiṭṭhitaṃ evaṃ āyatiṃ punabbhavābhinibbatti hoti. Evaṃ kho, ānanda, bhavo hotī’’ti. Chaṭṭhaṃ.

आनंदा, जर अरूपधातूमध्ये विपाक देणारे कर्म नसले असते, तर अरूपभव प्रकट झाला असता का? नाही, भंते. अशा प्रकारे, आनंदा, कर्म हे शेत आहे, विज्ञान हे बीज आहे आणि तृष्णा हा ओलावा आहे. अज्ञानाने झाकलेल्या आणि तृष्णेच्या बंधनात अडकलेल्या प्राण्यांचे विज्ञान श्रेष्ठ धातूमध्ये (अरूपधातूमध्ये) प्रस्थापित होते. अशा प्रकारे भविष्यात पुनर्जन्माची उत्पत्ती होते. आनंदा, अशा प्रकारे भव निर्माण होतो. सहावे सूत्र समाप्त.

7. Dutiyabhavasuttaṃ

७. द्वितीय भव सूत्र

78. Atha [Pg.225] kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami…pe… āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘bhavo, bhavoti, bhante, vuccati. Kittāvatā nu kho, bhante, bhavo hotī’’ti?

७८. तेव्हा आयुष्यमान आनंद जेथे भगवंत होते तेथे गेले... (पेय्याल)... आयुष्यमान आनंदांनी भगवंतांना विचारले— 'भंते, 'भव, भव' असे म्हटले जाते. भंते, भव कशामुळे निर्माण होतो?'

‘‘Kāmadhātuvepakkañca, ānanda, kammaṃ nābhavissa, api nu kho kāmabhavo paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ bhante’’. ‘‘Iti kho, ānanda, kammaṃ khettaṃ, viññāṇaṃ bījaṃ, taṇhā sneho. Avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ hīnāya dhātuyā cetanā patiṭṭhitā patthanā patiṭṭhitā evaṃ āyatiṃ punabbhavābhinibbatti hoti’’.

आनंदा, जर कामधातूमध्ये विपाक देणारे कर्म नसले असते, तर कामभव प्रकट झाला असता का? नाही, भंते. अशा प्रकारे, आनंदा, कर्म हे शेत आहे, विज्ञान हे बीज आहे आणि तृष्णा हा ओलावा आहे. अज्ञानाने झाकलेल्या आणि तृष्णेच्या बंधनात अडकलेल्या प्राण्यांची चेतना आणि आकांक्षा कनिष्ठ धातूमध्ये (कामधातूमध्ये) प्रस्थापित होते. अशा प्रकारे भविष्यात पुनर्जन्माची उत्पत्ती होते.

‘‘Rūpadhātuvepakkañca, ānanda, kammaṃ nābhavissa, api nu kho rūpabhavo paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Iti kho, ānanda, kammaṃ khettaṃ, viññāṇaṃ bījaṃ, taṇhā sneho. Avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ majjhimāya dhātuyā cetanā patiṭṭhitā patthanā patiṭṭhitā evaṃ āyatiṃ punabbhavābhinibbatti hoti’’.

आनंदा, जर रूपधातूमध्ये विपाक देणारे कर्म नसले असते, तर रूपभव प्रकट झाला असता का? नाही, भंते. अशा प्रकारे, आनंदा, कर्म हे शेत आहे, विज्ञान हे बीज आहे आणि तृष्णा हा ओलावा आहे. अज्ञानाने झाकलेल्या आणि तृष्णेच्या बंधनात अडकलेल्या प्राण्यांची चेतना आणि आकांक्षा मध्यम धातूमध्ये (रूपधातूमध्ये) प्रस्थापित होते. अशा प्रकारे भविष्यात पुनर्जन्माची उत्पत्ती होते.

‘‘Arūpadhātuvepakkañca, ānanda, kammaṃ nābhavissa, api nu kho arūpabhavo paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Iti kho, ānanda, kammaṃ khettaṃ, viññāṇaṃ bījaṃ, taṇhā sneho. Avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ paṇītāya dhātuyā cetanā patiṭṭhitā patthanā patiṭṭhitā evaṃ āyatiṃ punabbhavābhinibbatti hoti. Evaṃ kho, ānanda, bhavo hotī’’ti. Sattamaṃ.

आनंदा, जर अरूपधातूमध्ये विपाक देणारे कर्म नसले असते, तर अरूपभव प्रकट झाला असता का? नाही, भंते. अशा प्रकारे, आनंदा, कर्म हे शेत आहे, विज्ञान हे बीज आहे आणि तृष्णा हा ओलावा आहे. अज्ञानाने झाकलेल्या आणि तृष्णेच्या बंधनात अडकलेल्या प्राण्यांची चेतना आणि आकांक्षा श्रेष्ठ धातूमध्ये (अरूपधातूमध्ये) प्रस्थापित होते. अशा प्रकारे भविष्यात पुनर्जन्माची उत्पत्ती होते. आनंदा, अशा प्रकारे भव निर्माण होतो. सातवे सूत्र समाप्त.

8. Sīlabbatasuttaṃ

८. शीलव्रत सूत्र

79. Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ ānandaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘sabbaṃ nu kho, ānanda, sīlabbataṃ jīvitaṃ brahmacariyaṃ upaṭṭhānasāraṃ saphala’’nti? ‘‘Na khvettha, bhante, ekaṃsenā’’ti. ‘‘Tena hānanda, vibhajassū’’ti.

७९. तेव्हा आयुष्यमान आनंद जेथे भगवंत होते तेथे गेले; आणि भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान आनंदांना भगवंत म्हणाले— 'आनंदा, सर्व शील आणि व्रत, जीवन जगण्याची पद्धत, ब्रह्मचर्य आणि सेवेलाच सार मानणे, हे सर्व फलदायी आहे का?' 'भंते, याविषयी एकांतिकपणे उत्तर देता येणार नाही.' 'तर मग, आनंदा, याचे वर्गीकरण कर.'

‘‘Yañhissa, bhante, sīlabbataṃ jīvitaṃ brahmacariyaṃ upaṭṭhānasāraṃ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti kusalā dhammā parihāyanti, evarūpaṃ sīlabbataṃ jīvitaṃ [Pg.226] brahmacariyaṃ upaṭṭhānasāraṃ aphalaṃ. Yañca khvāssa, bhante, sīlabbataṃ jīvitaṃ brahmacariyaṃ upaṭṭhānasāraṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti, evarūpaṃ sīlabbataṃ jīvitaṃ brahmacariyaṃ upaṭṭhānasāraṃ saphala’’nti. Idamavoca āyasmā ānando; samanuñño satthā ahosi.

“भन्ते, ज्या व्यक्तीच्या शील-व्रत, जीवनपद्धती, ब्रह्मचर्य आणि सेवा-उपासनेला सार मानून आचरण केल्याने अक्युशल धम्म वाढतात आणि कुशल धम्म नष्ट होतात, अशा प्रकारचे शील-व्रत, जीवनपद्धती, ब्रह्मचर्य आणि सेवा-उपासनेला सार मानणे निष्फळ आहे. परंतु, भन्ते, ज्या शील-व्रत, जीवनपद्धती, ब्रह्मचर्य आणि सेवा-उपासनेला सार मानून आचरण केल्याने अकुशल धम्म नष्ट होतात आणि कुशल धम्म वाढतात, अशा प्रकारचे शील-व्रत, जीवनपद्धती, ब्रह्मचर्य आणि सेवा-उपासनेला सार मानणे सफळ आहे.” आयुष्यमान आनंदाने असे म्हटले; आणि शास्त्यांनी याला संमती दिली.

Atha kho āyasmā ānando ‘‘samanuñño me satthā’’ti, uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. Atha kho bhagavā acirapakkante āyasmante ānande bhikkhū āmantesi – ‘‘sekho, bhikkhave, ānando; na ca panassa sulabharūpo samasamo paññāyā’’ti. Aṭṭhamaṃ.

त्यानंतर आयुष्यमान आनंद, 'शास्त्यांनी माझ्या मताला संमती दिली आहे' असे समजून, आपल्या आसनावरून उठले, भगवंतांना अभिवादन केले, प्रदक्षिणा घातली आणि तेथून निघून गेले. त्यानंतर, आयुष्यमान आनंद निघून गेल्यावर काही वेळातच भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – “भिक्खूंनो, आनंद हा अजून 'शेख' (साधक) आहे; परंतु प्रज्ञेच्या बाबतीत त्याच्या तोडीचा दुसरा कोणी सहज मिळणे शक्य नाही.” आठवे सुत्त समाप्त.

9. Gandhajātasuttaṃ

९. गंधजात सुत्त

80. Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca –

८०. त्यानंतर आयुष्यमान आनंद जेथे भगवंत होते तेथे गेले. तेथे जाऊन त्यांनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि ते एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान आनंदाने भगवंतांना असे म्हटले –

‘‘Tīṇimāni, bhante, gandhajātāni, yesaṃ anuvātaṃyeva gandho gacchati, no paṭivātaṃ. Katamāni tīṇi? Mūlagandho, sāragandho, pupphagandho – imāni kho, bhante, tīṇi gandhajātāni, yesaṃ anuvātaṃyeva gandho gacchati, no paṭivātaṃ. Atthi nu kho, bhante, kiñci gandhajātaṃ yassa anuvātampi gandho gacchati, paṭivātampi gandho gacchati, anuvātapaṭivātampi gandho gacchatī’’ti?

“भन्ते, असे तीन प्रकारचे सुगंध आहेत, ज्यांचा सुगंध केवळ वाऱ्याच्या दिशेने पसरतो, वाऱ्याच्या विरुद्ध दिशेने नाही. ते तीन कोणते? मुळांचा सुगंध, गाभ्याचा सुगंध आणि फुलांचा सुगंध – भन्ते, हे ते तीन प्रकारचे सुगंध आहेत, ज्यांचा सुगंध केवळ वाऱ्याच्या दिशेने पसरतो, वाऱ्याच्या विरुद्ध दिशेने नाही. भन्ते, असा एखादा सुगंध आहे का, जो वाऱ्याच्या दिशेनेही पसरतो, वाऱ्याच्या विरुद्ध दिशेनेही पसरतो आणि वाऱ्याच्या दिशेने व विरुद्ध दिशेने अशा दोन्ही बाजूंना पसरतो?”

‘‘Atthānanda, kiñci gandhajātaṃ yassa anuvātampi gandho gacchati, paṭivātampi gandho gacchati, anuvātapaṭivātampi gandho gacchatī’’ti. ‘‘Katamañca pana, bhante, gandhajātaṃ yassa anuvātampi gandho gacchati, paṭivātampi gandho gacchati, anuvātapaṭivātampi gandho gacchatī’’ti?

“आनंदा, असा सुगंध आहे, जो वाऱ्याच्या दिशेनेही पसरतो, वाऱ्याच्या विरुद्ध दिशेनेही पसरतो आणि वाऱ्याच्या दिशेने व विरुद्ध दिशेने अशा दोन्ही बाजूंना पसरतो.” “पण भन्ते, असा कोणता सुगंध आहे, जो वाऱ्याच्या दिशेनेही पसरतो, वाऱ्याच्या विरुद्ध दिशेनेही पसरतो आणि वाऱ्याच्या दिशेने व विरुद्ध दिशेने अशा दोन्ही बाजूंना पसरतो?”

‘‘Idhānanda, yasmiṃ gāme vā nigame vā itthī vā puriso vā buddhaṃ saraṇaṃ gato hoti, dhammaṃ saraṇaṃ gato hoti, saṅghaṃ saraṇaṃ gato hoti, pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānā paṭivirato hoti, kāmesumicchācārā paṭivirato hoti, musāvādā paṭivirato hoti, surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato hoti[Pg.227], sīlavā hoti kalyāṇadhammo, vigatamalamaccherena cetasā agāraṃ ajjhāvasati muttacāgo payatapāṇi vossaggarato yācayogo dānasaṃvibhāgarato.

“आनंदा, या जगात, ज्या गावात किंवा नगरात एखादी स्त्री किंवा पुरुष बुद्धाला शरण गेलेला असतो, धम्माला शरण गेलेला असतो, संघाला शरण गेलेला असतो; जो प्राणातिपातापासून (जीवहिंसेपासून) अलिप्त असतो, अदिन्नादानापासून (चोरीपासून) अलिप्त असतो, कामेसू मिच्छाचारापासून (व्यभिचारापासून) अलिप्त असतो, मुसावादापासून (असत्य बोलण्यापासून) अलिप्त असतो, सुरा-मेरय-मज्ज-पमादट्ठानापासून (मद्य व मादक पदार्थांच्या सेवनापासून) अलिप्त असतो; जो शीलवान आणि कल्याणधर्मी असतो; जो लोभ आणि मत्सराच्या मळापासून मुक्त अशा चित्ताने घरात राहतो, जो मुक्तहस्ताने दान देणारा, स्वच्छ हातांचा, त्याग करण्यात आनंद मानणारा, याचना करणाऱ्यांना मदत करण्यास योग्य, आणि दान व वाटणी करण्यात रमणारा असतो.”

‘‘Tassa disāsu samaṇabrāhmaṇā vaṇṇaṃ bhāsanti – ‘amukasmiṃ nāma gāme vā nigame vā itthī vā puriso vā buddhaṃ saraṇaṃ gato hoti, dhammaṃ saraṇaṃ gato hoti, saṅghaṃ saraṇaṃ gato hoti, pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānā paṭivirato hoti, kāmesumicchācārā paṭivirato hoti, musāvādā paṭivirato hoti, surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato hoti, sīlavā hoti kalyāṇadhammo, vigatamalamaccherena cetasā agāraṃ ajjhāvasati muttacāgo payatapāṇi vossaggarato yācayogo dānasaṃvibhāgarato’’’ti.

“सर्व दिशांमधील श्रमण आणि ब्राह्मण अशा व्यक्तीची कीर्ती गातात – ‘अमुक नावाच्या गावात किंवा नगरात एखादी स्त्री किंवा पुरुष बुद्धाला शरण गेलेला आहे, धम्माला शरण गेलेला आहे, संघाला शरण गेलेला आहे; जो प्राणातिपातापासून अलिप्त आहे, अदिन्नादानापासून अलिप्त आहे, कामेसू मिच्छाचारापासून अलिप्त आहे, मुसावादापासून अलिप्त आहे, सुरा-मेरय-मज्ज-पमादट्ठानापासून अलिप्त आहे; जो शीलवान आणि कल्याणधर्मी आहे; जो लोभ आणि मत्सराच्या मळापासून मुक्त अशा चित्ताने घरात राहतो, जो मुक्तहस्ताने दान देणारा, स्वच्छ हातांचा, त्याग करण्यात आनंद मानणारा, याचना करणाऱ्यांना मदत करण्यास योग्य, आणि दान व वाटणी करण्यात रमणारा आहे.’”

‘‘Devatāpissa vaṇṇaṃ bhāsanti – ‘amukasmiṃ nāma gāme vā nigame vā itthī vā puriso vā buddhaṃ saraṇaṃ gato hoti, dhammaṃ saraṇaṃ gato hoti, saṅghaṃ saraṇaṃ gato hoti, pāṇātipātā paṭivirato hoti…pe… surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato hoti, sīlavā hoti kalyāṇadhammo, vigatamalamaccherena cetasā agāraṃ ajjhāvasati muttacāgo payatapāṇi vossaggarato yācayogo dānasaṃvibhāgarato’ti. Idaṃ kho taṃ, ānanda, gandhajātaṃ yassa anuvātampi gandho gacchati, paṭivātampi gandho gacchati, anuvātapaṭivātampi gandho gacchatī’’ti.

“देवता देखील त्याची कीर्ती गातात – ‘अमुक नावाच्या गावात किंवा नगरात एखादी स्त्री किंवा पुरुष बुद्धाला शरण गेलेला आहे, धम्माला शरण गेलेला आहे, संघाला शरण गेलेला आहे; जो प्राणातिपातापासून अलिप्त आहे... पे... सुरा-मेरय-मज्ज-पमादट्ठानापासून अलिप्त आहे; जो शीलवान आणि कल्याणधर्मी आहे; जो लोभ आणि मत्सराच्या मळापासून मुक्त अशा चित्ताने घरात राहतो, जो मुक्तहस्ताने दान देणारा, स्वच्छ हातांचा, त्याग करण्यात आनंद मानणारा, याचना करणाऱ्यांना मदत करण्यास योग्य, आणि दान व वाटणी करण्यात रमणारा आहे.’ आनंदा, हाच तो सुगंध आहे, जो वाऱ्याच्या दिशेनेही पसरतो, वाऱ्याच्या विरुद्ध दिशेनेही पसरतो आणि वाऱ्याच्या दिशेने व विरुद्ध दिशेने अशा दोन्ही बाजूंना पसरतो.”

‘‘Na pupphagandho paṭivātameti,Na candanaṃ tagaramallikā vā;

Satañca gandho paṭivātameti,Sabbā disā sappuriso pavāyatī’’ti. navamaṃ;

“फुलांचा सुगंध वाऱ्याच्या विरुद्ध दिशेने जात नाही, तसेच चंदन, तगर किंवा मोगऱ्याचा सुगंधही वाऱ्याच्या विरुद्ध दिशेने जात नाही; परंतु सत्पुरुषांचा सुगंध वाऱ्याच्या विरुद्ध दिशेनेही जातो. सत्पुरुष आपल्या गुणांच्या सुगंधाने सर्व दिशा दरवळून टाकतात.” नववे सुत्त समाप्त.

10. Cūḷanikāsuttaṃ

१०. चूळनिका सुत्त

81. Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sammukhāmetaṃ, bhante, bhagavato [Pg.228] sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ – ‘bhagavato, ānanda, sikhissa abhibhū nāma sāvako brahmaloke ṭhito sahassilokadhātuṃ sarena viññāpesī’ti. Bhagavā pana, bhante, arahaṃ sammāsambuddho kīvatakaṃ pahoti sarena viññāpetu’’nti? ‘‘Sāvako so, ānanda, appameyyā tathāgatā’’ti.

८१. त्यानंतर आयुष्यमान आनंद जेथे भगवंत होते तेथे गेले. तेथे जाऊन त्यांनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान आनंदाने भगवंतांना असे म्हटले – “भन्ते, मी भगवंतांच्या मुखातून स्वतः ऐकले आहे आणि ग्रहण केले आहे की – ‘आनंदा, शिखी भगवंतांचा अभिभू नावाचा श्रावक ब्रह्मलोकात राहून आपल्या आवाजाने सहस्र लोकधातूंपर्यंत आपला आवाज पोहोचवू शकत होता.’ परंतु, भन्ते, भगवंत, जे अर्हत आणि सम्यक्संबुद्ध आहेत, ते आपल्या आवाजाने किती दूरपर्यंत संदेश पोहोचवू शकतात?” “आनंदा, तो केवळ एक श्रावक होता. तथागत हे अमर्याद आहेत.”

Dutiyampi kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sammukhā metaṃ, bhante, bhagavato sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ – ‘bhagavato, ānanda, sikhissa abhibhū nāma sāvako brahmaloke ṭhito sahassilokadhātuṃ sarena viññāpesī’ti. Bhagavā pana, bhante, arahaṃ sammāsambuddho kīvatakaṃ pahoti sarena viññāpetu’’nti? ‘‘Sāvako so, ānanda, appameyyā tathāgatā’’ti.

दुसऱ्यांदाही आयुष्यमान आनंदाने भगवंतांना असे म्हटले – “भन्ते, मी भगवंतांच्या मुखातून स्वतः ऐकले आहे आणि ग्रहण केले आहे की – ‘आनंदा, शिखी भगवंतांचा अभिभू नावाचा श्रावक ब्रह्मलोकात राहून आपल्या आवाजाने सहस्र लोकधातूंपर्यंत आपला आवाज पोहोचवू शकत होता.’ परंतु, भन्ते, भगवंत, जे अर्हत आणि सम्यक्संबुद्ध आहेत, ते आपल्या आवाजाने किती दूरपर्यंत संदेश पोहोचवू शकतात?” “आनंदा, तो केवळ एक श्रावक होता. तथागत हे अमर्याद आहेत.”

Tatiyampi kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sammukhāmetaṃ, bhante, bhagavato sutaṃ sammukhā paṭiggahitaṃ – ‘bhagavato, ānanda, sikhissa abhibhū nāma sāvako brahmaloke ṭhito sahassilokadhātuṃ sarena viññāpesī’ti. Bhagavā pana, bhante, arahaṃ sammāsambuddho kīvatakaṃ pahoti sarena viññāpetu’’nti? ‘‘Sutā te, ānanda, sahassī cūḷanikā lokadhātū’’ti? ‘‘Etassa, bhagavā, kālo; etassa, sugata, kālo! Yaṃ bhagavā bhāseyya. Bhagavato sutvā bhikkhū dhāressantī’’ti. ‘‘Tenahānanda, suṇāhi sādhukaṃ manasi karohi, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi. Bhagavā etadavoca –

तिसऱ्यांदाही आयुष्मान आनंदाने भगवंतांना असे म्हटले – "भन्ते, मी भगवंतांच्या सन्मुख हे ऐकले आहे, सन्मुख स्वीकारले आहे – 'आनंदा, शिखी भगवंतांचे अभिभू नावाचे श्रावक ब्रह्मलोकात राहून हजार लोकधांतूंना आपल्या स्वराने ऐकवू शकत होते.' परंतु, भन्ते, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवान आपल्या स्वराने किती दूरपर्यंत ऐकवण्यास समर्थ आहेत?" "आनंदा, तू 'सहस्री चुलनिका लोकधातू' (हजार लहान लोकधातू) बद्दल ऐकले आहेस का?" "भगवंता, हीच योग्य वेळ आहे; सुगता, हीच योग्य वेळ आहे! भगवंतांनी याविषयी सांगावे. भगवंतांकडून ऐकून भिक्खू ते मनात धारण करतील." "तर मग, आनंदा, नीट ऐक आणि चांगल्या प्रकारे मनन कर, मी सांगेन." "होय, भन्ते," असे आयुष्मान आनंदाने भगवंतांना उत्तर दिले. भगवान म्हणाले –

‘‘Yāvatā, ānanda, candimasūriyā pariharanti, disā bhanti virocanā, tāva sahassadhā loko. Tasmiṃ sahassadhā loke sahassaṃ candānaṃ, sahassaṃ sūriyānaṃ, sahassaṃ sinerupabbatarājānaṃ, sahassaṃ jambudīpānaṃ, sahassaṃ aparagoyānānaṃ, sahassaṃ uttarakurūnaṃ, sahassaṃ pubbavidehānaṃ, cattāri mahāsamuddasahassāni, cattāri mahārājasahassāni, sahassaṃ cātumahārājikānaṃ, sahassaṃ tāvatiṃsānaṃ, sahassaṃ yāmānaṃ, sahassaṃ tusitānaṃ, sahassaṃ nimmānaratīnaṃ, sahassaṃ paranimmitavasavattīnaṃ, sahassaṃ brahmalokānaṃ – ayaṃ vuccatānanda, sahassī cūḷanikā lokadhātu.

"आनंदा, जिथपर्यंत चंद्र आणि सूर्य फिरतात आणि आपल्या प्रकाशाने दिशा प्रकाशित करतात, तितका हजार पटींचा हा लोक (विश्व) आहे. त्या हजार पटींच्या लोकात हजार चंद्र, हजार सूर्य, हजार सुमेरू पर्वतराज, हजार जम्बुद्वीप, हजार अपरगोयान द्वीप, हजार उत्तरकुरु द्वीप, हजार पूर्वविदेह द्वीप, चार हजार महासमुद्र, चार हजार महाराज (चार दिशांचे रक्षक देव), हजार चातुमहाराजिक देवलोक, हजार तावतिंस देवलोक, हजार याम देवलोक, हजार तुषित देवलोक, हजार निम्माणरती देवलोक, हजार परनिम्मितवसवत्ती देवलोक आणि हजार ब्रह्मलोक आहेत – आनंदा, याला 'सहस्री चुलनिका लोकधातू' (हजार लहान लोकधातू) असे म्हणतात.

‘‘Yāvatānanda[Pg.229], sahassī cūḷanikā lokadhātu tāva sahassadhā loko. Ayaṃ vuccatānanda, dvisahassī majjhimikā lokadhātu.

"आनंदा, जितकी ही 'सहस्री चुलनिका लोकधातू' आहे, तिला हजारने गुणल्यास जो लोक होतो, आनंदा, त्याला 'द्विसहस्री मज्झिमिका लोकधातू' (मध्यम लोकधातू) असे म्हणतात.

‘‘Yāvatānanda, dvisahassī majjhimikā lokadhātu tāva sahassadhā loko. Ayaṃ vuccatānanda, tisahassī mahāsahassī lokadhātu.

"आनंदा, जितकी ही 'द्विसहस्री मज्झिमिका लोकधातू' आहे, तिला हजारने गुणल्यास जो लोक होतो, आनंदा, त्याला 'त्रिसहस्री महासहस्री लोकधातू' (महान लोकधातू) असे म्हणतात.

‘‘Ākaṅkhamāno, ānanda, tathāgato tisahassimahāsahassilokadhātuṃ sarena viññāpeyya, yāvatā pana ākaṅkheyyā’’ti.

"आनंदा, तथागतांची इच्छा असल्यास ते 'त्रिसहस्री महासहस्री लोकधातू' पर्यंत आपला स्वर पोहोचवू शकतात, किंवा जितक्या दूरपर्यंत त्यांची इच्छा असेल तितक्या दूरपर्यंत ते आपला स्वर पोहोचवू शकतात."

‘‘Yathā kathaṃ pana, bhante, bhagavā tisahassimahāsahassilokadhātuṃ sarena viññāpeyya, yāvatā pana ākaṅkheyyā’’ti? ‘‘Idhānanda, tathāgato tisahassimahāsahassilokadhātuṃ obhāsena phareyya. Yadā te sattā taṃ ālokaṃ sañjāneyyuṃ, atha tathāgato ghosaṃ kareyya saddamanussāveyya. Evaṃ kho, ānanda, tathāgato tisahassimahāsahassilokadhātuṃ sarena viññāpeyya, yāvatā pana ākaṅkheyyā’’ti.

"परंतु, भन्ते, भगवान कशा प्रकारे 'त्रिसहस्री महासहस्री लोकधातू' पर्यंत किंवा जितक्या दूरपर्यंत त्यांची इच्छा असेल तितक्या दूरपर्यंत आपला स्वर पोहोचवू शकतात?" "आनंदा, तथागत प्रथम 'त्रिसहस्री महासहस्री लोकधातू' आपल्या प्रकाशाने (तेजाने) व्यापून टाकतात. जेव्हा तेथील प्राणी तो प्रकाश पाहतात, तेव्हा तथागत आपला घोष (आवाज) करतात आणि आपला शब्द ऐकवतात. आनंदा, अशा प्रकारे तथागत 'त्रिसहस्री महासहस्री लोकधातू' पर्यंत किंवा जितक्या दूरपर्यंत त्यांची इच्छा असेल तितक्या दूरपर्यंत आपला स्वर पोहोचवू शकतात."

Evaṃ vutte āyasmā ānando (āyasmantaṃ udāyiṃ) etadavoca – ‘‘lābhā vata me, suladdhaṃ vata me, yassa me satthā evaṃmahiddhiko evaṃmahānubhāvo’’ti. Evaṃ vutte āyasmā udāyī āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘kiṃ tuyhettha, āvuso ānanda, yadi te satthā evaṃmahiddhiko evaṃmahānubhāvo’’ti? Evaṃ vutte bhagavā āyasmantaṃ udāyiṃ etadavoca – ‘‘mā hevaṃ, udāyi, mā hevaṃ, udāyi. Sace, udāyi, ānando avītarāgo kālaṃ kareyya, tena cittappasādena sattakkhattuṃ devesu devarajjaṃ kāreyya, sattakkhattuṃ imasmiṃyeva jambudīpe mahārajjaṃ kāreyya. Api ca, udāyi, ānando diṭṭheva dhamme parinibbāyissatī’’ti. Dasamaṃ.

असे म्हटल्यावर आयुष्मान आनंदाने (आयुष्मान उदायीला) असे म्हटले – "हा माझा मोठा लाभ आहे, हे माझे मोठे भाग्य आहे की माझे शास्ता (गुरू) इतके ऋद्धिवान आणि इतके महानुभाव आहेत!" असे म्हटल्यावर आयुष्मान उदायीने आयुष्मान आनंदाला म्हटले – "मित्रा आनंदा, तुझे शास्ता इतके ऋद्धिवान आणि महानुभाव असले तर त्याने तुला काय लाभ?" असे म्हटल्यावर भगवान आयुष्मान उदायीला म्हणाले – "उदायी, असे बोलू नकोस! उदायी, असे बोलू नकोस! उदायी, जर आनंदाचा राग (आसक्ती) नष्ट न होताच त्याचा मृत्यू झाला, तरीही या चित्ताच्या प्रसन्नतेमुळे तो सात वेळा देवलोकात देवांचा राजा होईल आणि सात वेळा याच जम्बुद्वीपात चक्रवर्ती सम्राट होईल. परंतु, उदायी, आनंद याच जन्मात परिनिर्वाण प्राप्त करेल." (दहावे सुत्त समाप्त.)

Ānandavaggo tatiyo.

तिसरा आनंदवग्गो (आनंद वर्ग) समाप्त.

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) –

Channo ājīvako sakko, nigaṇṭho ca nivesako;

Duve bhavā sīlabbataṃ, gandhajātañca cūḷanīti.

छन्न, आजीवक, सक्क, निगण्ठ, निवेसक, दोन भव, सीलब्बत, गंधजात आणि चुलनी.

(9) 4. Samaṇavaggo

(९) ४. समणवग्गो (श्रमण वर्ग)

1. Samaṇasuttaṃ

१. समणसुत्तं (श्रमण सुत्त)

82. ‘‘Tīṇimāni[Pg.230], bhikkhave, samaṇassa samaṇiyāni samaṇakaraṇīyāni. Katamāni tīṇi? Adhisīlasikkhāsamādānaṃ, adhicittasikkhāsamādānaṃ, adhipaññāsikkhāsamādānaṃ – imāni kho, bhikkhave, tīṇi samaṇassa samaṇiyāni samaṇakaraṇīyāni.

८२. "भिक्खूंनो, श्रमणाची तीन श्रमण-कर्तव्ये (श्रमणाने करण्यासारखी कामे) आहेत. कोणती तीन? अधिशील-शिक्षा-समादान (उच्च शील प्रशिक्षणाचा स्वीकार), अधिचित्त-शिक्षा-समादान (उच्च चित्त प्रशिक्षणाचा स्वीकार) आणि अधिपज्ञा-शिक्षा-समादान (उच्च प्रज्ञा प्रशिक्षणाचा स्वीकार) – भिक्खूंनो, ही श्रमणाची तीन श्रमण-कर्तव्ये आहेत.

‘‘Tasmātiha, bhikkhave, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘tibbo no chando bhavissati adhisīlasikkhāsamādāne, tibbo no chando bhavissati adhicittasikkhāsamādāne, tibbo no chando bhavissati adhipaññāsikkhāsamādāne’ti. Evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabba’’nti. Paṭhamaṃ.

"म्हणूनच, भिक्खूंनो, तुम्ही असे स्वतःला प्रशिक्षित केले पाहिजे – 'अधिशील-शिक्षा-समादानाविषयी आमची तीव्र आकांक्षा असेल, अधिचित्त-शिक्षा-समादानाविषयी आमची तीव्र आकांक्षा असेल, अधिपज्ञा-शिक्षा-समादानाविषयी आमची तीव्र आकांक्षा असेल.' भिक्खूंनो, तुम्ही स्वतःला असेच प्रशिक्षित केले पाहिजे." (पहिले सुत्त समाप्त.)

2. Gadrabhasuttaṃ

२. गद्रभसुत्तं (गाढव सुत्त)

83. ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, gadrabho gogaṇaṃ piṭṭhito piṭṭhito anubandho hoti – ‘ahampi dammo, ahampi dammo’ti. Tassa na tādiso vaṇṇo hoti seyyathāpi gunnaṃ, na tādiso saro hoti seyyathāpi gunnaṃ, na tādisaṃ padaṃ hoti seyyathāpi gunnaṃ. So gogaṇaṃyeva piṭṭhito piṭṭhito anubandho hoti – ‘ahampi dammo, ahampi dammo’’’ti.

८३. "भिक्खूंनो, जसे एखादे गाढव गाईंच्या कळपाच्या मागे मागे चालते आणि विचार करते – 'मीसुद्धा गाय आहे, मीसुद्धा गाय आहे.' परंतु त्याचा रंग गाईंसारखा नसतो, त्याचा आवाज गाईंसारखा नसतो आणि त्याचे पाऊल (खूर) गाईंसारखे नसते. तरीही ते गाईंच्या कळपाच्या मागे मागे चालत राहते आणि म्हणते – 'मीसुद्धा गाय आहे, मीसुद्धा गाय आहे.'"

‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, idhekacco bhikkhu bhikkhusaṅghaṃ piṭṭhito piṭṭhito anubandho hoti – ‘ahampi bhikkhu, ahampi bhikkhū’ti. Tassa na tādiso chando hoti adhisīlasikkhāsamādāne seyyathāpi aññesaṃ bhikkhūnaṃ, na tādiso chando hoti adhicittasikkhāsamādāne seyyathāpi aññesaṃ bhikkhūnaṃ, na tādiso chando hoti adhipaññāsikkhāsamādāne seyyathāpi aññesaṃ bhikkhūnaṃ. So bhikkhusaṅghaṃyeva piṭṭhito piṭṭhito anubandho hoti – ‘ahampi bhikkhu, ahampi bhikkhū’’’ti.

"तसेच, भिक्खूंनो, या जगात एखादा भिक्खू भिक्खू-संघाच्या मागे मागे चालतो आणि म्हणते – 'मीसुद्धा भिक्खू आहे, मीसुद्धा भिक्खू आहे.' परंतु इतर भिक्खूंप्रमाणे अधिशील-शिक्षा-समादानाविषयी त्याची तीव्र आकांक्षा नसते, इतर भिक्खूंप्रमाणे अधिचित्त-शिक्षा-समादानाविषयी त्याची तीव्र आकांक्षा नसते आणि इतर भिक्खूंप्रमाणे अधिपज्ञा-शिक्षा-समादानाविषयी त्याची तीव्र आकांक्षा नसते. तरीही तो भिक्खू-संघाच्या मागे मागे चालत राहतो आणि म्हणते – 'मीसुद्धा भिक्खू आहे, मीसुद्धा भिक्खू आहे.'"

‘‘Tasmātiha[Pg.231], bhikkhave, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘tibbo no chando bhavissati adhisīlasikkhāsamādāne, tibbo no chando bhavissati adhicittasikkhāsamādāne, tibbo no chando bhavissati adhipaññāsikkhāsamādāne’ti. Evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabba’’nti. Dutiyaṃ.

"म्हणूनच, भिक्खूंनो, तुम्ही असे स्वतःला प्रशिक्षित केले पाहिजे – 'अधिशील-शिक्षा-समादानाविषयी आमची तीव्र आकांक्षा असेल, अधिचित्त-शिक्षा-समादानाविषयी आमची तीव्र आकांक्षा असेल, अधिपज्ञा-शिक्षा-समादानाविषयी आमची तीव्र आकांक्षा असेल.' भिक्खूंनो, तुम्ही स्वतःला असेच प्रशिक्षित केले पाहिजे." (दुसरे सुत्त समाप्त.)

3. Khettasuttaṃ

३. खेत्तसुत्तं (शेत सुत्त)

84. ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, kassakassa gahapatissa pubbe karaṇīyāni. Katamāni tīṇi? Idha, bhikkhave, kassako gahapati paṭikacceva khettaṃ sukaṭṭhaṃ karoti sumatikataṃ. Paṭikacceva khettaṃ sukaṭṭhaṃ karitvā sumatikataṃ kālena bījāni patiṭṭhāpeti. Kālena bījāni patiṭṭhāpetvā samayena udakaṃ abhinetipi apanetipi. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi kassakassa gahapatissa pubbe karaṇīyāni.

८४. "भिक्खूंनो, शेतकरी गृहपतीची सुरुवातीला करण्याची तीन कर्तव्ये असतात. कोणती तीन? भिक्खूंनो, या जगात शेतकरी गृहपती आधी शेत चांगल्या प्रकारे नांगरतो आणि जमीन सपाट करतो. आधी शेत चांगल्या प्रकारे नांगरून आणि जमीन सपाट करून, तो योग्य वेळी बियाणे पेरतो. योग्य वेळी बियाणे पेरून, तो गरजेनुसार (वेळोवेळी) पाणी देतो आणि पाणी काढून घेतो. भिक्खूंनो, शेतकरी गृहपतीची सुरुवातीला करण्याची ही तीन कर्तव्ये आहेत."

‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, tīṇimāni bhikkhussa pubbe karaṇīyāni. Katamāni tīṇi? Adhisīlasikkhāsamādānaṃ, adhicittasikkhāsamādānaṃ, adhipaññāsikkhāsamādānaṃ – imāni kho, bhikkhave, tīṇi bhikkhussa pubbe karaṇīyāni.

“त्याचप्रमाणे, भिक्खूंनो, भिक्खूची (साधना सुरू करण्यापूर्वी) ही तीन पूर्वकर्तव्ये असतात. कोणती तीन? अधिशील-शिक्षा-समादान (उच्च शील प्रशिक्षणाचा स्वीकार), अधिचित्त-शिक्षा-समादान (उच्च चित्त प्रशिक्षणाचा स्वीकार) आणि अधिपज्ञा-शिक्षा-समादान (उच्च प्रज्ञा प्रशिक्षणाचा स्वीकार) – भिक्खूंनो, हीच ती भिक्खूची तीन पूर्वकर्तव्ये आहेत.”

‘‘Tasmātiha, bhikkhave, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘tibbo no chando bhavissati adhisīlasikkhāsamādāne, tibbo no chando bhavissati adhicittasikkhāsamādāne, tibbo no chando bhavissati adhipaññāsikkhāsamādāne’ti. Evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabba’’nti. Tatiyaṃ.

“म्हणूनच, भिक्खूंनो, तुम्ही असे स्वतःला प्रशिक्षित केले पाहिजे – ‘अधिशील-शिक्षा-समादानामध्ये आमची तीव्र आकांक्षा असेल, अधिचित्त-शिक्षा-समादानामध्ये आमची तीव्र आकांक्षा असेल, अधिपज्ञा-शिक्षा-समादानामध्ये आमची तीव्र आकांक्षा असेल.’ भिक्खूंनो, तुम्ही स्वतःला असेच प्रशिक्षित केले पाहिजे.” (तिसरे सुत्त समाप्त)

4. Vajjiputtasuttaṃ

४. वज्जिपुत्त सुत्त

85. Ekaṃ samayaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ. Atha kho aññataro vajjiputtako bhikkhu yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho so vajjiputtako bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sādhikamidaṃ, bhante, diyaḍḍhasikkhāpadasataṃ anvaddhamāsaṃ uddesaṃ āgacchati. Nāhaṃ[Pg.232], bhante, ettha sakkomi sikkhitu’’nti. ‘‘Sakkhissasi pana tvaṃ, bhikkhu, tīsu sikkhāsu sikkhituṃ – adhisīlasikkhāya, adhicittasikkhāya adhipaññāsikkhāyā’’ti? ‘‘Sakkomahaṃ, bhante, tīsu sikkhāsu sikkhituṃ – adhisīlasikkhāya, adhicittasikkhāya, adhipaññāsikkhāyā’’ti. ‘‘Tasmātiha tvaṃ, bhikkhu, tīsu sikkhāsu sikkhassu – adhisīlasikkhāya, adhicittasikkhāya, adhipaññāsikkhāya’’.

८५. एक वेळ भगवान वैशाली येथील महावनातील कूटागारशाळेत विहार करत होते. तेव्हा एक वज्जिपुत्तक भिक्खू जेथे भगवान होते तेथे आला; आल्यानंतर भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेला तो वज्जिपुत्तक भिक्खू भगवंतांना म्हणाला – “भंते, दर पंधरवड्याला दीडशेहून अधिक शिक्षापदांचे वाचन (उद्देश) केले जाते. भंते, मी या शिक्षापदांचे पालन करण्यास असमर्थ आहे.” (भगवंतांनी विचारले) – “पण भिक्खू, तू या तीन शिक्षांमध्ये स्वतःला प्रशिक्षित करू शकशील का – अधिशील-शिक्षा, अधिचित्त-शिक्षा आणि अधिपज्ञा-शिक्षा?” (भिक्खूने उत्तर दिले) – “होय भंते, मी या तीन शिक्षांमध्ये स्वतःला प्रशिक्षित करू शकेन – अधिशील-शिक्षा, अधिचित्त-शिक्षा आणि अधिपज्ञा-शिक्षा.” (भगवान म्हणाले) – “म्हणूनच, भिक्खू, तू या तीन शिक्षांमध्ये स्वतःला प्रशिक्षित कर – अधिशील-शिक्षा, अधिचित्त-शिक्षा आणि अधिपज्ञा-शिक्षा.”

‘‘Yato kho tvaṃ, bhikkhu, adhisīlampi sikkhissasi, adhicittampi sikkhissasi, adhipaññampi sikkhissasi, tassa tuyhaṃ bhikkhu adhisīlampi sikkhato adhicittampi sikkhato adhipaññampi sikkhato rāgo pahīyissati, doso pahīyissati, moho pahīyissati. So tvaṃ rāgassa pahānā dosassa pahānā mohassa pahānā yaṃ akusalaṃ na taṃ karissasi, yaṃ pāpaṃ na taṃ sevissasī’’ti.

“भिक्खू, जेव्हा तू अधिशीलाचेही शिक्षण घेशील, अधिचित्ताचेही शिक्षण घेशील आणि अधिपज्ञेचेही शिक्षण घेशील, तेव्हा अधिशील, अधिचित्त आणि अधिपज्ञेचे शिक्षण घेणाऱ्या तुझ्या मनातील राग (आसक्ती), द्वेष आणि मोह नष्ट होईल. राग, द्वेष आणि मोहाचा त्याग केल्यामुळे, जे अकुशल आहे ते तू करणार नाहीस आणि जे पाप आहे त्याचे तू सेवन करणार नाहीस.”

Atha kho so bhikkhu aparena samayena adhisīlampi sikkhi, adhicittampi sikkhi, adhipaññampi sikkhi. Tassa adhisīlampi sikkhato adhicittampi sikkhato adhipaññampi sikkhato rāgo pahīyi, doso pahīyi, moho pahīyi. So rāgassa pahānā dosassa pahānā mohassa pahānā yaṃ akusalaṃ taṃ nākāsi, yaṃ pāpaṃ taṃ na sevīti. Catutthaṃ.

त्यानंतर काही काळानंतर, त्या भिक्खूने अधिशीलाचे, अधिचित्ताचे आणि अधिपज्ञेचे शिक्षण घेतले. अधिशील, अधिचित्त आणि अधिपज्ञेचे शिक्षण घेताना त्याचा राग नष्ट झाला, द्वेष नष्ट झाला आणि मोह नष्ट झाला. राग, द्वेष आणि मोहाचा त्याग केल्यामुळे, जे अकुशल होते ते त्याने केले नाही आणि जे पाप होते त्याचे त्याने सेवन केले नाही. (चौथे सुत्त समाप्त)

5. Sekkhasuttaṃ

५. सेक्ख सुत्त

86. Atha kho aññataro bhikkhu yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca –

८६. तेव्हा एक भिक्खू जेथे भगवान होते तेथे आला; आल्यानंतर भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेला तो भिक्खू भगवंतांना म्हणाला –

‘‘‘Sekho, sekho’ti, bhante, vuccati. Kittāvatā nu kho, bhante, sekho hotī’’ti? ‘‘Sikkhatīti kho, bhikkhu, tasmā sekhoti vuccati. Kiñca sikkhati? Adhisīlampi sikkhati, adhicittampi sikkhati, adhipaññampi sikkhati. Sikkhatīti kho, bhikkhu, tasmā sekhoti vuccatī’’ti.

“‘सेक्ख, सेक्ख’ असे, भंते, म्हटले जाते. भंते, किती प्रमाणात एखादा मनुष्य सेक्ख होतो?” (भगवान म्हणाले) – “भिक्खू, तो शिकतो (प्रशिक्षण घेतो), म्हणून त्याला सेक्ख म्हटले जाते. आणि तो काय शिकतो? तो अधिशीलाचे शिक्षण घेतो, अधिचित्ताचे शिक्षण घेतो आणि अधिपज्ञेचे शिक्षण घेतो. भिक्खू, तो शिकतो म्हणून त्याला सेक्ख म्हटले जाते.”

‘‘Sekhassa sikkhamānassa, ujumaggānusārino;

Khayasmiṃ paṭhamaṃ ñāṇaṃ, tato aññā anantarā.

“सरळ मार्गाचे अनुसरण करणाऱ्या आणि स्वतःला प्रशिक्षित करणाऱ्या सेक्ख साधकाला, प्रथम (आसवांच्या) क्षयाचे ज्ञान प्राप्त होते आणि त्यानंतर लगेचच अंतिम ज्ञान प्राप्त होते.”

‘‘Tato aññāvimuttassa, ñāṇaṃ ve hoti tādino;

Akuppā me vimuttīti, bhavasaṃyojanakkhaye’’ti. pañcamaṃ;

( )

“त्यानंतर, अंतिम ज्ञानाने विमुक्त झालेल्या आणि अष्ट लोकधर्मांनी विचलित न होणाऱ्या अरहंताला, भव-संयोजनांचा क्षय झाल्यावर निश्चितच असे ज्ञान होते की – ‘माझी विमुक्ती अढळ आहे.’” (पाचवे सुत्त समाप्त)

6. Paṭhamasikkhāsuttaṃ

६. पठम सिक्खा सुत्त

87. ‘‘Sādhikamidaṃ[Pg.233], bhikkhave, diyaḍḍhasikkhāpadasataṃ anvaddhamāsaṃ uddesaṃ āgacchati, yattha attakāmā kulaputtā sikkhanti. Tisso imā, bhikkhave, sikkhā yatthetaṃ sabbaṃ samodhānaṃ gacchati. Katamā tisso? Adhisīlasikkhā, adhicittasikkhā adhipaññāsikkhā – imā kho, bhikkhave, tisso sikkhā, yatthetaṃ sabbaṃ samodhānaṃ gacchati.

८७. “भिक्खूंनो, दर पंधरवड्याला दीडशेहून अधिक शिक्षापदांचे वाचन केले जाते, ज्यामध्ये स्वतःचे कल्याण इच्छिणारे कुलपुत्र स्वतःला प्रशिक्षित करतात. भिक्खूंनो, या तीन शिक्षा आहेत, ज्यामध्ये या सर्व शिक्षापदांचा समावेश होतो. कोणती तीन? अधिशील-शिक्षा, अधिचित्त-शिक्षा आणि अधिपज्ञा-शिक्षा – भिक्खूंनो, या तीन शिक्षा आहेत, ज्यामध्ये या सर्व शिक्षापदांचा समावेश होतो.”

‘‘Idha, bhikkhave, bhikkhu sīlesu paripūrakārī hoti samādhismiṃ mattaso kārī paññāya mattaso kārī. So yāni tāni khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni tāni āpajjatipi vuṭṭhātipi. Taṃ kissa hetu? Na hi mettha, bhikkhave, abhabbatā vuttā. Yāni ca kho tāni sikkhāpadāni ādibrahmacariyakāni brahmacariyasāruppāni, tattha dhuvasīlo ca hoti ṭhitasīlo ca, samādāya sikkhati sikkhāpadesu. So tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hoti avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo.

“भिक्खूंनो, या शासनात एखादा भिक्खू शीलांचे पूर्णपणे पालन करणारा असतो, परंतु समाधीचे मर्यादित प्रमाणात पालन करतो आणि प्रज्ञेचे मर्यादित प्रमाणात पालन करतो. तो लहान आणि किरकोळ शिक्षापदांचे उल्लंघन करतो आणि त्यातून स्वतःला मुक्त करतो. त्याचे कारण काय? कारण, भिक्खूंनो, मी असे म्हटले नाही की तो प्रगती करण्यास असमर्थ आहे. परंतु, जी शिक्षापदे ब्रह्मचर्याचा पाया आहेत आणि ब्रह्मचर्याला अनुकूल आहेत, त्या बाबतीत त्याचे शील दृढ आणि स्थिर असते; तो त्या शिक्षापदांचा स्वीकार करून स्वतःला प्रशिक्षित करतो. तो तीन संयोजनांचा पूर्ण क्षय केल्यामुळे सोतापन्न होतो; त्याचा अधोगतीला जाण्याचा स्वभाव नष्ट होतो, तो नियत आणि संबोधीकडे जाणारा होतो.”

‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu sīlesu paripūrakārī hoti samādhismiṃ mattaso kārī paññāya mattaso kārī. So yāni tāni khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni tāni āpajjatipi vuṭṭhātipi. Taṃ kissa hetu? Na hi mettha, bhikkhave, abhabbatā vuttā. Yāni ca kho tāni sikkhāpadāni ādibrahmacariyakāni brahmacariyasāruppāni tattha dhuvasīlo ca hoti ṭhitasīlo ca, samādāya sikkhati sikkhāpadesu. So tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmī hoti, sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karoti.

“परंतु भिक्खूंनो, या शासनात एखादा भिक्खू शीलांचे पूर्णपणे पालन करणारा असतो, परंतु समाधीचे मर्यादित प्रमाणात पालन करतो आणि प्रज्ञेचे मर्यादित प्रमाणात पालन करतो. तो लहान आणि किरकोळ शिक्षापदांचे उल्लंघन करतो आणि त्यातून स्वतःला मुक्त करतो. त्याचे कारण काय? कारण, भिक्खूंनो, मी असे म्हटले नाही की तो प्रगती करण्यास असमर्थ आहे. परंतु, जी शिक्षापदे ब्रह्मचर्याचा पाया आहेत आणि ब्रह्मचर्याला अनुकूल आहेत, त्या बाबतीत त्याचे शील दृढ आणि स्थिर असते; तो त्या शिक्षापदांचा स्वीकार करून स्वतःला प्रशिक्षित करतो. तो तीन संयोजनांचा पूर्ण क्षय केल्यामुळे आणि राग, द्वेष व मोहाचा प्रभाव अत्यंत कमी केल्यामुळे सकदागामी होतो; तो या जगात केवळ एकदाच परत येऊन दुःखाचा अंत करतो.”

‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu sīlesu paripūrakārī hoti samādhismiṃ paripūrakārī paññāya mattaso kārī. So yāni tāni khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni tāni āpajjatipi vuṭṭhātipi. Taṃ kissa hetu? Na hi mettha, bhikkhave, abhabbatā vuttā. Yāni ca kho tāni sikkhāpadāni ādibrahmacariyakāni brahmacariyasāruppāni tattha dhuvasīlo ca hoti ṭhitasīlo ca, samādāya sikkhati sikkhāpadesu. So pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ [Pg.234] saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā.

“परंतु भिक्खूंनो, या शासनात एखादा भिक्खू शीलांचे पूर्णपणे पालन करणारा असतो, समाधीचेही पूर्णपणे पालन करणारा असतो, परंतु प्रज्ञेचे मर्यादित प्रमाणात पालन करतो. तो लहान आणि किरकोळ शिक्षापदांचे उल्लंघन करतो आणि त्यातून स्वतःला मुक्त करतो. त्याचे कारण काय? कारण, भिक्खूंनो, मी असे म्हटले नाही की तो प्रगती करण्यास असमर्थ आहे. परंतु, जी शिक्षापदे ब्रह्मचर्याचा पाया आहेत आणि ब्रह्मचर्याला अनुकूल आहेत, त्या बाबतीत त्याचे शील दृढ आणि स्थिर असते; तो त्या शिक्षापदांचा स्वीकार करून स्वतःला प्रशिक्षित करतो. तो पाच खालच्या संयोजनांचा पूर्ण क्षय केल्यामुळे ओपपातिक (अनागामी) होतो; तो तेथेच परिनिर्वाण प्राप्त करतो आणि त्या लोकातून पुन्हा कधीही परत न येणारा होतो.”

‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu sīlesu paripūrakārī hoti samādhismiṃ paripūrakārī paññāya paripūrakārī. So yāni tāni khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni tāni āpajjatipi vuṭṭhātipi. Taṃ kissa hetu? Na hi mettha, bhikkhave, abhabbatā vuttā. Yāni ca kho tāni sikkhāpadāni ādibrahmacariyakāni brahmacariyasāruppāni tattha dhuvasīlo ca hoti ṭhitasīlo ca, samādāya sikkhati sikkhāpadesu. So āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati.

“भिक्खूंनो, या धम्मात एखादा भिक्खू शीलांचे पूर्णपणे पालन करणारा असतो, समाधीचे पूर्णपणे पालन करणारा असतो आणि प्रज्ञेचे पूर्णपणे पालन करणारा असतो. तो जी काही लहान-सहान (क्षुद्र आणि अनुक्षुद्र) शीलपदे आहेत, त्यांचे उल्लंघनही करतो आणि त्यातून मुक्तही होतो. त्याचे कारण काय? कारण, भिक्खूंनो, मी असे म्हटलेले नाही की तो (आर्य पुद्गल) यासाठी असमर्थ आहे. परंतु, जी शीलपदे श्रेष्ठ आचरणाचा (ब्रह्मचर्याचा) पाया आहेत आणि श्रेष्ठ आचरणास अनुकूल आहेत, त्या बाबतीत त्याचे शील दृढ आणि स्थिर असते. तो त्या शीलपदांना स्वीकारून त्यात स्वतःला प्रशिक्षित करतो. तो आसवांच्या क्षयामुळे, आसवरहित अशा चेतोविमुक्तीला आणि प्रज्ञाविमुक्तीला याच जन्मात स्वतः उच्च ज्ञानाने जाणून, साक्षात करून आणि त्यात प्रवेश करून विहरतो.”

‘‘Iti kho, bhikkhave, padesaṃ padesakārī ārādheti paripūraṃ paripūrakārī. Avañjhāni tvevāhaṃ, bhikkhave, sikkhāpadāni vadāmī’’ti. Chaṭṭhaṃ.

“अशा प्रकारे, भिक्खूंनो, जो अंशतः अभ्यास करतो तो अंशतः यश मिळवतो; जो पूर्णपणे अभ्यास करतो तो पूर्णत्व प्राप्त करतो. भिक्खूंनो, मी असे म्हणतो की ही शीलपदे निष्फळ नाहीत.” हे सहावे (सुत्त) समाप्त.

7. Dutiyasikkhāsuttaṃ

७. दुसरे सिक्खा सुत्त

88. ‘‘Sādhikamidaṃ, bhikkhave, diyaḍḍhasikkhāpadasataṃ anvaddhamāsaṃ uddesaṃ āgacchati yattha attakāmā kulaputtā sikkhanti. Tisso imā, bhikkhave, sikkhā yatthetaṃ sabbaṃ samodhānaṃ gacchati. Katamā tisso? Adhisīlasikkhā, adhicittasikkhā, adhipaññāsikkhā – imā kho, bhikkhave, tisso sikkhā yatthetaṃ sabbaṃ samodhānaṃ gacchati.

८८. “भिक्खूंनो, दर पंधरवड्याला दीडशेहून अधिक शीलपदे पठणासाठी समोर येतात, ज्यांचे स्वतःचे कल्याण इच्छिणारे कुलपुत्र पालन करतात. भिक्खूंनो, या तीन शिक्षा आहेत, ज्यांच्यामध्ये या सर्व शीलपदांचा समावेश होतो. कोणत्या तीन? अधिशील-शिक्षा, अधिचित्त-शिक्षा आणि अधिप्रज्ञा-शिक्षा. भिक्खूंनो, या त्या तीन शिक्षा आहेत, ज्यांच्यामध्ये या सर्व शीलपदांचा समावेश होतो.”

‘‘Idha, bhikkhave, bhikkhu sīlesu paripūrakārī hoti samādhismiṃ mattaso kārī paññāya mattaso kārī. So yāni tāni khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni tāni āpajjatipi vuṭṭhātipi. Taṃ kissa hetu? Na hi mettha, bhikkhave, abhabbatā vuttā. Yāni ca kho tāni sikkhāpadāni ādibrahmacariyakāni brahmacariyasāruppāni tattha dhuvasīlo ca hoti ṭhitasīlo ca, samādāya sikkhati sikkhāpadesu. So tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sattakkhattuparamo hoti. Sattakkhattuparamaṃ deve ca manusse ca sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti. So tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā kolaṃkolo hoti, dve vā tīṇi vā kulāni sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti. So tiṇṇaṃ [Pg.235] saṃyojanānaṃ parikkhayā ekabījī hoti, ekaṃyeva mānusakaṃ bhavaṃ nibbattetvā dukkhassantaṃ karoti. So tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmī hoti, sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karoti.

“इथे, भिक्खूंनो, एखादा भिक्खू शीलांचे पूर्णपणे पालन करणारा असतो, परंतु समाधीचे मर्यादित प्रमाणात पालन करतो आणि प्रज्ञेचे मर्यादित प्रमाणात पालन करतो. तो जी काही लहान-सहान शीलपदे आहेत, त्यांचे उल्लंघनही करतो आणि त्यातून मुक्तही होतो. त्याचे कारण काय? कारण, भिक्खूंनो, मी असे म्हटलेले नाही की तो यासाठी असमर्थ आहे. परंतु, जी शीलपदे श्रेष्ठ आचरणाचा पाया आहेत आणि श्रेष्ठ आचरणास अनुकूल आहेत, त्या बाबतीत त्याचे शील दृढ आणि स्थिर असते. तो त्या शीलपदांना स्वीकारून त्यात स्वतःला प्रशिक्षित करतो. तो तीन संयोजनांच्या पूर्ण क्षयामुळे 'सत्तक्खत्तुपरम' (जास्तीत जास्त सात वेळा जन्म घेणारा) होतो; देवलोकात आणि मनुष्यलोकात जास्तीत जास्त सात वेळा जन्म घेऊन आणि संसार करून दुःखाचा अंत करतो. तो तीन संयोजनांच्या क्षयामुळे 'कोलंकुल' (कुलातून कुलात जाणारा) होतो; दोन किंवा तीन कुलांमध्ये जन्म घेऊन आणि संसार करून दुःखाचा अंत करतो. तो तीन संयोजनांच्या क्षयामुळे 'एकबीजी' (एकच जन्म घेणारा) होतो; केवळ एकच मनुष्य जन्म घेऊन दुःखाचा अंत करतो. तो तीन संयोजनांच्या क्षयामुळे आणि राग, द्वेष व मोहाच्या मंदतेमुळे 'सकदागामी' (एकदाच परतणारा) होतो; या जगात केवळ एकदाच परत येऊन दुःखाचा अंत करतो.”

‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu sīlesu paripūrakārī hoti samādhismiṃ paripūrakārī paññāya mattaso kārī. So yāni tāni khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni tāni āpajjatipi vuṭṭhātipi. Taṃ kissa hetu? Na hi mettha, bhikkhave, abhabbatā vuttā. Yāni ca kho tāni sikkhāpadāni ādibrahmacariyakāni brahmacariyasāruppāni tattha dhuvasīlo ca hoti ṭhitasīlo ca, samādāya sikkhati sikkhāpadesu. So pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī. So pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sasaṅkhāraparinibbāyī hoti. So pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā asaṅkhāraparinibbāyī hoti. So pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā upahaccaparinibbāyī hoti. So pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā antarāparinibbāyī hoti.

“परंतु इथे, भिक्खूंनो, एखादा भिक्खू शीलांचे पूर्णपणे पालन करणारा असतो, समाधीचे पूर्णपणे पालन करणारा असतो, परंतु प्रज्ञेचे मर्यादित प्रमाणात पालन करतो. तो जी काही लहान-सहान शीलपदे आहेत, त्यांचे उल्लंघनही करतो आणि त्यातून मुक्तही होतो. त्याचे कारण काय? कारण, भिक्खूंनो, मी असे म्हटलेले नाही की तो यासाठी असमर्थ आहे. परंतु, जी शीलपदे श्रेष्ठ आचरणाचा पाया आहेत आणि श्रेष्ठ आचरणास अनुकूल आहेत, त्या बाबतीत त्याचे शील दृढ आणि स्थिर असते. तो त्या शीलपदांना स्वीकारून त्यात स्वतःला प्रशिक्षित करतो. तो पाच खालच्या पातळीवरील (ओरंभागिय) संयोजनांच्या पूर्ण क्षयामुळे 'उद्धंसोत अकनिठ्ठगामी' (प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने अकनिठ्ठ लोकामध्ये जाणारा) होतो. तो पाच ओरंभागिय संयोजनांच्या क्षयामुळे 'ससंखारपरिनिब्बायी' (प्रयत्नांसह परिनिर्वाण प्राप्त करणारा) होतो. तो पाच ओरंभागिय संयोजनांच्या क्षयामुळे 'असंखारपरिनिब्बायी' (विनाप्रयत्न परिनिर्वाण प्राप्त करणारा) होतो. तो पाच ओरंभागिय संयोजनांच्या क्षयामुळे 'उपहच्चपरिनिब्बायी' (आयुष्याच्या मध्यावर परिनिर्वाण प्राप्त करणारा) होतो. तो पाच ओरंभागिय संयोजनांच्या क्षयामुळे 'अंतरापरिनिब्बायी' (आयुष्याच्या पूर्वार्धात किंवा मध्यंतरी परिनिर्वाण प्राप्त करणारा) होतो.”

‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu sīlesu paripūrakārī hoti samādhismiṃ paripūrakārī paññāya paripūrakārī. So yāni tāni dhuvasīlo ca hoti ṭhitasīlo ca, samādāya sikkhati sikkhāpadesu. So āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati.

“परंतु इथे, भिक्खूंनो, एखादा भिक्खू शीलांचे पूर्णपणे पालन करणारा असतो, समाधीचे पूर्णपणे पालन करणारा असतो आणि प्रज्ञेचे पूर्णपणे पालन करणारा असतो. तो जी काही लहान-सहान शीलपदे आहेत, त्यांचे उल्लंघनही करतो आणि त्यातून मुक्तही होतो. त्याचे कारण काय? कारण, भिक्खूंनो, मी असे म्हटलेले नाही की तो यासाठी असमर्थ आहे. परंतु, जी शीलपदे श्रेष्ठ आचरणाचा पाया आहेत आणि श्रेष्ठ आचरणास अनुकूल आहेत, त्या बाबतीत त्याचे शील दृढ आणि स्थिर असते. तो त्या शीलपदांना स्वीकारून त्यात स्वतःला प्रशिक्षित करतो. तो आसवांच्या क्षयामुळे, आसवरहित अशा चेतोविमुक्तीला आणि प्रज्ञाविमुक्तीला याच जन्मात स्वतः उच्च ज्ञानाने जाणून, साक्षात करून आणि त्यात प्रवेश करून विहरतो.”

‘‘Iti kho, bhikkhave, padesaṃ padesakārī ārādheti, paripūraṃ paripūrakārī, avañjhāni tvevāhaṃ, bhikkhave, sikkhāpadāni vadāmī’’ti. Sattamaṃ.

“अशा प्रकारे, भिक्खूंनो, जो अंशतः अभ्यास करतो तो अंशतः यश मिळवतो; जो पूर्णपणे अभ्यास करतो तो पूर्णत्व प्राप्त करतो. भिक्खूंनो, मी असे म्हणतो की ही शीलपदे निष्फळ नाहीत.” हे सातवे (सुत्त) समाप्त.

8. Tatiyasikkhāsuttaṃ

८. तिसरे सिक्खा सुत्त

89. ‘‘Sādhikamidaṃ, bhikkhave, diyaḍḍhasikkhāpadasataṃ anvaddhamāsaṃ uddesaṃ āgacchati yattha attakāmā kulaputtā sikkhanti. Tisso imā, bhikkhave, sikkhā [Pg.236] yatthetaṃ sabbaṃ samodhānaṃ gacchati. Katamā tisso? Adhisīlasikkhā, adhicittasikkhā, adhipaññāsikkhā – imā kho, bhikkhave, tisso sikkhā yatthetaṃ sabbaṃ samodhānaṃ gacchati.

८९. “भिक्खूंनो, दर पंधरवड्याला दीडशेहून अधिक शीलपदे पठणासाठी समोर येतात, ज्यांचे स्वतःचे कल्याण इच्छिणारे कुलपुत्र पालन करतात. भिक्खूंनो, या तीन शिक्षा आहेत, ज्यांच्यामध्ये या सर्व शीलपदांचा समावेश होतो. कोणत्या तीन? अधिशील-शिक्षा, अधिचित्त-शिक्षा आणि अधिप्रज्ञा-शिक्षा. भिक्खूंनो, या त्या तीन शिक्षा आहेत, ज्यांच्यामध्ये या सर्व शीलपदांचा समावेश होतो.”

‘‘Idha, bhikkhave, bhikkhu sīlesu paripūrakārī hoti samādhismiṃ paripūrakārī paññāya paripūrakārī. So yāni tāni khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni tāni āpajjatipi vuṭṭhātipi. Taṃ kissa hetu? Na hi mettha, bhikkhave, abhabbatā vuttā. Yāni ca kho tāni sikkhāpadāni ādibrahmacariyakāni brahmacariyasāruppāni tattha dhuvasīlo ca hoti ṭhitasīlo ca, samādāya sikkhati sikkhāpadesu. So āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Taṃ vā pana anabhisambhavaṃ appaṭivijjhaṃ pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā antarāparinibbāyī hoti. Taṃ vā pana anabhisambhavaṃ appaṭivijjhaṃ pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā upahaccaparinibbāyī hoti. Taṃ vā pana anabhisambhavaṃ appaṭivijjhaṃ pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā asaṅkhāraparinibbāyī hoti. Taṃ vā pana anabhisambhavaṃ appaṭivijjhaṃ pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sasaṅkhāraparinibbāyī hoti. Taṃ vā pana anabhisambhavaṃ appaṭivijjhaṃ pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā uddhaṃsoto hoti akaniṭṭhagāmī taṃ vā pana anabhisambhavaṃ appaṭivijjhaṃ tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā, rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmī hoti, sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karoti. Taṃ vā pana anabhisambhavaṃ appaṭivijjhaṃ tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā ekabījī hoti, ekaṃyeva mānusakaṃ bhavaṃ nibbattetvā dukkhassantaṃ karoti. Taṃ vā pana anabhisambhavaṃ appaṭivijjhaṃ tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā kolaṃkolo hoti, dve vā tīṇi vā kulāni sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti. Taṃ vā pana anabhisambhavaṃ appaṭivijjhaṃ tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sattakkhattuparamo hoti, sattakkhattuparamaṃ deve ca manusse ca sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti.

भिक्खूहो, या शासनात भिक्खू शीलांचे पूर्ण पालन करणारा असतो, समाधीचे पूर्ण पालन करणारा असतो, प्रज्ञेचे पूर्ण पालन करणारा असतो. तो जी काही लहान-सहान (क्षुद्र आणि अनुक्षुद्र) शिक्षापदे आहेत, त्यांचे उल्लंघनही करतो आणि त्यातून मुक्तही होतो. त्याचे कारण काय? कारण, भिक्खूहो, मी या बाबतीत (अशा उल्लंघनामुळे आर्य पुद्गलाची) असमर्थता सांगितलेली नाही. परंतु, जी शिक्षापदे श्रेष्ठ आचरणाचा (ब्रह्मचर्याचा) पाया आहेत आणि ब्रह्मचर्याला अनुरूप आहेत, त्या बाबतीत तो दृढशील आणि स्थिरशील असतो, आणि त्या शिक्षापदांचे ग्रहण करून तो त्यात प्रशिक्षित होतो. तो आसवांच्या क्षयामुळे आसवरहित अशा चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्तीला याच जन्मात स्वतःच्या विशेष ज्ञानाने (अभिज्ञेने) साक्षात करून, त्यात प्रवेश करून विहरतो. जर तो हे (अर्हत्त्व) प्राप्त करू शकला नाही आणि त्याचा वेध घेऊ शकला नाही, तर पाच खालच्या पातळीवरील बंधनांच्या (ओरंभागीय संयोजनांच्या) पूर्ण क्षयामुळे तो 'अंतरापरिनिब्बायी' (मध्यंतरात परिनिर्वाण प्राप्त करणारा) होतो. जर तो हे प्राप्त करू शकला नाही आणि त्याचा वेध घेऊ शकला नाही, तर पाच ओरंभागीय संयोजनांच्या पूर्ण क्षयामुळे तो 'उपहच्चपरिनिब्बायी' (आयुष्याच्या उत्तरार्धात परिनिर्वाण प्राप्त करणारा) होतो. जर तो हे प्राप्त करू शकला नाही आणि त्याचा वेध घेऊ शकला नाही, तर पाच ओरंभागीय संयोजनांच्या पूर्ण क्षयामुळे तो 'असंखारपरिनिब्बायी' (विनासायास परिनिर्वाण प्राप्त करणारा) होतो. जर तो हे प्राप्त करू शकला नाही आणि त्याचा वेध घेऊ शकला नाही, तर पाच ओरंभागीय संयोजनांच्या पूर्ण क्षयामुळे तो 'ससंखारपरिनिब्बायी' (प्रयत्नाने परिनिर्वाण प्राप्त करणारा) होतो. जर तो हे प्राप्त करू शकला नाही आणि त्याचा वेध घेऊ शकला नाही, तर पाच ओरंभागीय संयोजनांच्या पूर्ण क्षयामुळे तो 'उद्धंसोत अकनिठ्ठगामी' (प्रवाहाच्या वरच्या दिशेने अकनिष्ठा लोकामध्ये जाणारा) होतो. जर तो हे प्राप्त करू शकला नाही आणि त्याचा वेध घेऊ शकला नाही, तर तीन संयोजनांच्या पूर्ण क्षयामुळे आणि राग, द्वेष व मोहाच्या मंदतेमुळे तो 'सकदागामी' (एकदाच परत येणारा) होतो, आणि या जगात केवळ एकदाच येऊन दुःखाचा अंत करतो. जर तो हे प्राप्त करू शकला नाही आणि त्याचा वेध घेऊ शकला नाही, तर तीन संयोजनांच्या पूर्ण क्षयामुळे तो 'एकबीजी' (एकच जन्म घेणारा सोतापन्न) होतो, आणि केवळ एकच मनुष्य जन्म घेऊन दुःखाचा अंत करतो. जर तो हे प्राप्त करू शकला नाही आणि त्याचा वेध घेऊ शकला नाही, तर तीन संयोजनांच्या पूर्ण क्षयामुळे तो 'कोलंकोल' (दोन किंवा तीन कुलांमध्ये जन्म घेणारा सोतापन्न) होतो, आणि दोन किंवा तीन कुलांमध्ये जन्म घेऊन व संसार करून दुःखाचा अंत करतो. जर तो हे प्राप्त करू शकला नाही आणि त्याचा वेध घेऊ शकला नाही, तर तीन संयोजनांच्या पूर्ण क्षयामुळे तो 'सत्तक्खत्तुपरम' (जास्तीत जास्त सात वेळा जन्म घेणारा सोतापन्न) होतो, आणि देव व मनुष्यांमध्ये जास्तीत जास्त सात वेळा जन्म घेऊन व संसार करून दुःखाचा अंत करतो.

‘‘Iti kho, bhikkhave, paripūraṃ paripūrakārī ārādheti padesaṃ padesakārī. Avañjhānitvevāhaṃ, bhikkhave, sikkhāpadāni vadāmī’’ti. Aṭṭhamaṃ.

अशा प्रकारे, भिक्खूहो, जो पूर्णपणे आचरण करतो तो पूर्णत्व (अर्हत्त्व) प्राप्त करतो; जो अंशतः आचरण करतो तो अंशतः यश प्राप्त करतो. भिक्खूहो, मी असे म्हणतो की ही शिक्षापदे निष्फळ (व्यर्थ) नाहीत. आठवे सूत्र समाप्त.

9. Paṭhamasikkhattayasuttaṃ

९. प्रथम सिक्खत्तय सुत्त

90. ‘‘Tisso [Pg.237] imā, bhikkhave, sikkhā. Katamā tisso? Adhisīlasikkhā, adhicittasikkhā, adhipaññāsikkhā.

९०. भिक्खूहो, या तीन शिक्षा आहेत. कोणत्या तीन? अधिशील-शिक्षा, अधिचित्त-शिक्षा आणि अधिप्रज्ञा-शिक्षा.

‘‘Katamā ca, bhikkhave, adhisīlasikkhā? Idha, bhikkhave, bhikkhu sīlavā hoti…pe… samādāya sikkhati sikkhāpadesu. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, adhisīlasikkhā.

आणि भिक्खूहो, अधिशील-शिक्षा कोणती? येथे, भिक्खूहो, भिक्खू शीलवान असतो... पे... शिक्षापदांचे ग्रहण करून त्यात प्रशिक्षित होतो. भिक्खूहो, याला अधिशील-शिक्षा असे म्हणतात.

‘‘Katamā ca, bhikkhave, adhicittasikkhā? Idha, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, adhicittasikkhā.

आणि भिक्खूहो, अधिचित्त-शिक्षा कोणती? येथे, भिक्खूहो, भिक्खू कामभोगांपासून अलिप्त होऊन... पे... चौथ्या ध्यानात प्रवेश करून विहरतो. भिक्खूहो, याला अधिचित्त-शिक्षा असे म्हणतात.

‘‘Katamā ca, bhikkhave, adhipaññāsikkhā? Idha, bhikkhave, bhikkhu ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, adhipaññāsikkhā. Imā kho, bhikkhave, tisso sikkhā’’ti. Navamaṃ.

आणि भिक्खूहो, अधिप्रज्ञा-शिक्षा कोणती? येथे, भिक्खूहो, भिक्खू 'हे दुःख आहे' हे यथार्थपणे जाणतो... पे... 'ही दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा (मार्ग) आहे' हे यथार्थपणे जाणतो. भिक्खूहो, याला अधिप्रज्ञा-शिक्षा असे म्हणतात. भिक्खूहो, या तीन शिक्षा आहेत. नववे सूत्र समाप्त.

10. Dutiyasikkhattayasuttaṃ

१०. द्वितीय सिक्खत्तय सुत्त

91. ‘‘Tisso imā, bhikkhave, sikkhā. Katamā tisso? Adhisīlasikkhā, adhicittasikkhā, adhipaññāsikkhā.

९१. भिक्खूहो, या तीन शिक्षा आहेत. कोणत्या तीन? अधिशील-शिक्षा, अधिचित्त-शिक्षा आणि अधिप्रज्ञा-शिक्षा.

‘‘Katamā ca, bhikkhave, adhisīlasikkhā? Idha, bhikkhave, bhikkhu sīlavā hoti…pe… samādāya sikkhati sikkhāpadesu. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, adhisīlasikkhā.

आणि भिक्खूहो, अधिशील-शिक्षा कोणती? येथे, भिक्खूहो, भिक्खू शीलवान असतो... पे... शिक्षापदांचे ग्रहण करून त्यात प्रशिक्षित होतो. भिक्खूहो, याला अधिशील-शिक्षा असे म्हणतात.

‘‘Katamā ca, bhikkhave, adhicittasikkhā? Idha, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, adhicittasikkhā.

आणि भिक्खूहो, अधिचित्त-शिक्षा कोणती? येथे, भिक्खूहो, भिक्खू कामभोगांपासून अलिप्त होऊन... पे... चौथ्या ध्यानात प्रवेश करून विहरतो. भिक्खूहो, याला अधिचित्त-शिक्षा असे म्हणतात.

‘‘Katamā ca, bhikkhave, adhipaññāsikkhā? Idha, bhikkhave, bhikkhu āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, adhipaññā sikkhā. Imā kho, bhikkhave, tisso sikkhā’’ti.

आणि भिक्खूहो, अधिप्रज्ञा-शिक्षा कोणती? येथे, भिक्खूहो, भिक्खू आसवांच्या क्षयामुळे आसवरहित अशा चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्तीला याच जन्मात स्वतःच्या विशेष ज्ञानाने (अभिज्ञेने) साक्षात करून, त्यात प्रवेश करून विहरतो. भिक्खूहो, याला अधिप्रज्ञा-शिक्षा असे म्हणतात. भिक्खूहो, या तीन शिक्षा आहेत.

‘‘Adhisīlaṃ [Pg.238] adhicittaṃ, adhipaññañca vīriyavā;

Thāmavā dhitimā jhāyī, sato guttindriyo care.

वीर्यवान (उत्साही), सामर्थ्यवान, दृढनिश्चयी, ध्यानी, स्मृतिमान आणि इंद्रियांवर ताबा ठेवणारा मनुष्य अधिशील, अधिचित्त आणि अधिप्रज्ञेचे आचरण करतो.

‘‘Yathā pure tathā pacchā, yathā pacchā tathā pure;

Yathā adho tathā uddhaṃ, yathā uddhaṃ tathā adho.

जसे आधी, तसेच नंतर; जसे नंतर, तसेच आधी; जसे खाली, तसेच वर; जसे वर, तसेच खाली.

‘‘Yathā divā tathā rattiṃ, yathā rattiṃ tathā divā;

Abhibhuyya disā sabbā, appamāṇasamādhinā.

जसे दिवसा, तसेच रात्री; जसे रात्री, तसेच दिवसा; सर्व दिशांवर विजय मिळवून, अमर्याद समाधीने (तो आचरण करतो).

‘‘Tamāhu sekhaṃ paṭipadaṃ, atho saṃsuddhacāriyaṃ ;

Tamāhu loke sambuddhaṃ, dhīraṃ paṭipadantaguṃ.

त्यालाच मार्गावरील 'सेख' (प्रशिक्षणार्थी) म्हणतात, ज्याचे आचरण अत्यंत शुद्ध आहे. त्यालाच या जगात 'संबुद्ध' (ज्ञानी) म्हणतात, जो धीर आहे आणि ज्याने मार्गाचा अंत (निर्वाण) गाठला आहे.

‘‘Viññāṇassa nirodhena, taṇhākkhayavimuttino;

Pajjotasseva nibbānaṃ, vimokkho hoti cetaso’’ti. dasamaṃ;

तृष्णेच्या क्षयामुळे विमुक्त झालेल्याच्या विज्ञानाच्या निरोधाने (नाशाने), दिव्याच्या विझण्याप्रमाणे, चित्ताचा विमोक्ष (मुक्ती) होतो. दहावे सूत्र समाप्त.

11. Saṅkavāsuttaṃ

११. संकवा सुत्त

92. Ekaṃ samayaṃ bhagavā kosalesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena saṅkavā nāma kosalānaṃ nigamo tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā saṅkavāyaṃ viharati. Tena kho pana samayena kassapagotto nāma bhikkhu saṅkavāyaṃ āvāsiko hoti. Tatra sudaṃ bhagavā sikkhāpadapaṭisaṃyuttāya dhammiyā kathāya bhikkhū sandasseti samādapeti samuttejeti sampahaṃseti. Atha kho kassapagottassa bhikkhuno bhagavati sikkhāpadapaṭisaṃyuttāya dhammiyā kathāya bhikkhū sandassente samādapente samuttejente sampahaṃsente ahudeva akkhanti ahu appaccayo – ‘‘adhisallikhatevāyaṃ samaṇo’’ti. Atha kho bhagavā saṅkavāyaṃ yathābhirantaṃ viharitvā yena rājagahaṃ tena cārikaṃ pakkāmi. Anupubbena cārikaṃ caramāno yena rājagahaṃ tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā rājagahe viharati.

९२. एकदा भगवान कोसल देशामध्ये मोठ्या भिक्खू संघासोबत चारिका (धम्मयात्रा) करत असताना, 'संकवा' नावाच्या कोसल देशातील एका नगरात पोहोचले. तेथे भगवान संकवा नगरात विहरत होते. त्या वेळी 'कस्सपगोत्त' नावाचे भिक्खू संकवा नगरात निवासी (विहारप्रमुख) होते. तेथे भगवान शिक्षापदांशी संबंधित धम्मचर्चेने भिक्खूंना उपदेश करत होते, त्यांना धम्मात प्रवृत्त करत होते, त्यांना उत्साहित करत होते आणि त्यांना आनंदित करत होते. जेव्हा भगवान शिक्षापदांशी संबंधित धम्मचर्चेने भिक्खूंना उपदेश करत होते, प्रवृत्त करत होते, उत्साहित करत होते आणि आनंदित करत होते, तेव्हा कस्सपगोत्त भिक्खूंच्या मनात असहिष्णुता आणि असंतोष निर्माण झाला – 'हा श्रमण अत्यंत कठोर नियम सांगत आहे.' त्यानंतर भगवान संकवा नगरात आपल्या इच्छेनुसार विहरून, राजगृहाच्या दिशेने चारिकेसाठी निघाले. क्रमशः चारिका करत ते राजगृहात पोहोचले. तेथे भगवान राजगृहात विहरत होते.

Atha kho kassapagottassa bhikkhuno acirapakkantassa bhagavato ahudeva kukkuccaṃ ahu vippaṭisāro – ‘‘alābhā vata me, na vata me lābhā[Pg.239]; dulladdhaṃ vata me, na vata me suladdhaṃ; yassa me bhagavati sikkhāpadapaṭisaṃyuttāya dhammiyā kathāya bhikkhū sandassente samādapente samuttejente sampahaṃsente ahudeva akkhanti ahu appaccayo – ‘adhisallikhatevāyaṃ samaṇo’ti. Yaṃnūnāhaṃ yena bhagavā tenupasaṅkameyyaṃ; upasaṅkamitvā bhagavato santike accayaṃ accayato deseyya’’nti. Atha kho kassapagotto bhikkhu senāsanaṃ saṃsāmetvā pattacīvaramādāya yena rājagahaṃ tena pakkāmi. Anupubbena yena rājagahaṃ yena gijjhakūṭo pabbato yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho kassapagotto bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca –

त्यानंतर, भगवान निघून गेल्यानंतर लवकरच, कस्सपगोत्त भिक्खूला पश्चात्ताप आणि खेद वाटू लागला – 'हा माझा मोठा तोटा आहे, माझा काही लाभ झाला नाही; माझे प्रव्रजित होणे वाईट रीतीने झाले, ते चांगल्या प्रकारे झाले नाही; कारण जेव्हा भगवान भिक्खूंना शिक्षापदांशी संबंधित धम्मचर्चेद्वारे उपदेशित करत होते, समादत्त करत होते, उत्तेजित करत होते आणि आनंदित करत होते, तेव्हा मी असहिष्णू आणि अप्रसन्न झालो होतो – "हा श्रमण अतिशय कठोर आहे" असे मला वाटले होते. आता मी जिथे भगवान आहेत तिथे जावे आणि भगवंतांच्या सन्निध जाऊन आपला अपराध अपराध म्हणून कबूल करावा.' त्यानंतर कस्सपगोत्त भिक्खूने आपले शय्यासन आवरले, आपले पात्र आणि चीवर घेतले आणि तो राजगृहाच्या दिशेने निघाला. अनुक्रमाने तो राजगृहाला, जेथे गिद्धकूट पर्वत होता आणि जेथे भगवान होते, तिथे पोहोचला. तिथे पोहोचून भगवंतांना अभिवादन करून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या कस्सपगोत्त भिक्खूने भगवंतांना असे म्हटले –

‘‘Ekamidaṃ, bhante, samayaṃ bhagavā saṅkavāyaṃ viharati, saṅkavā nāma kosalānaṃ nigamo. Tatra, bhante, bhagavā sikkhāpadapaṭisaṃyuttāya dhammiyā kathāya bhikkhū sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṃsesi. Tassa mayhaṃ bhagavati sikkhāpadapaṭisaṃyuttāya dhammiyā kathāya bhikkhū sandassente samādapente samuttejente sampahaṃsente ahudeva akkhanti ahu appaccayo – ‘adhisallikhatevāyaṃ samaṇo’ti. Atha kho bhagavā saṅkavāyaṃ yathābhirantaṃ viharitvā yena rājagahaṃ tena cārikaṃ pakkāmi. ( ) Tassa mayhaṃ, bhante, acirapakkantassa bhagavato ahudeva kukkuccaṃ ahu vippaṭisāro – alābhā vata me, na vata me lābhā; dulladdhaṃ vata me, na vata me suladdhaṃ; yassa me bhagavati sikkhāpadapaṭisaṃyuttāya dhammiyā kathāya bhikkhū sandassente samādapente samuttejente sampahaṃsente ahudeva akkhanti ahu appaccayo – ‘adhisallikhatevāyaṃ samaṇo’ti. Yaṃnūnāhaṃ yena bhagavā tenupasaṅkameyyaṃ; upasaṅkamitvā bhagavato santike accayaṃ accayato deseyyanti. Accayo maṃ, bhante, accagamā yathābālaṃ yathāmūḷhaṃ yathāakusalaṃ yassa me bhagavati sikkhāpadapaṭisaṃyuttāya dhammiyā kathāya bhikkhū sandassente samādapente samuttejente sampahaṃsente ahudeva akkhanti ahu appaccayo – ‘adhisallikhatevāyaṃ samaṇo’ti. Tassa [Pg.240] me, bhante, bhagavā accayaṃ accayato paṭiggaṇhātu, āyatiṃ saṃvarāyā’’ti.

“भंते, एके काळी भगवान कोसल देशातील 'सङ्कवा' नावाच्या नगरात (निगमात) विहार करत होते. तिथे, भंते, भगवान शिक्षापदांशी संबंधित धम्मचर्चेद्वारे भिक्खूंना उपदेशित करत होते, समादत्त करत होते, उत्तेजित करत होते आणि आनंदित करत होते. तेव्हा, भगवान भिक्खूंना शिक्षापदांशी संबंधित धम्मचर्चेद्वारे उपदेशित करत असताना, समादत्त करत असताना, उत्तेजित करत असताना आणि आनंदित करत असताना, मला असहिष्णुता आणि अप्रसन्नता वाटली – 'हा श्रमण अतिशय कठोर आहे' असे मला वाटले. त्यानंतर भगवान सङ्कवा येथे आपल्या इच्छेनुसार विहार करून राजगृहाच्या दिशेने चारिकेसाठी निघाले. भंते, भगवान निघून गेल्यानंतर लवकरच मला पश्चात्ताप आणि खेद वाटू लागला – 'हा माझा मोठा तोटा आहे, माझा काही लाभ झाला नाही; माझे प्रव्रजित होणे वाईट रीतीने झाले, ते चांगल्या प्रकारे झाले नाही; कारण जेव्हा भगवान भिक्खूंना शिक्षापदांशी संबंधित धम्मचर्चेद्वारे उपदेशित करत होते, समादत्त करत होते, उत्तेजित करत होते आणि आनंदित करत होते, तेव्हा मी असहिष्णू आणि अप्रसन्न झालो होतो – "हा श्रमण अतिशय कठोर आहे" असे मला वाटले होते. आता मी जिथे भगवान आहेत तिथे जावे आणि भगवंतांच्या सन्निध जाऊन आपला अपराध अपराध म्हणून कबूल करावा.' भंते, माझ्याकडून मूर्खपणाने, अज्ञानाने आणि अकुशलतेने अपराध घडला आहे, कारण जेव्हा भगवान भिक्खूंना शिक्षापदांशी संबंधित धम्मचर्चेद्वारे उपदेशित करत होते, समादत्त करत होते, उत्तेजित करत होते आणि आनंदित करत होते, तेव्हा मी असहिष्णू आणि अप्रसन्न झालो होतो – 'हा श्रमण अतिशय कठोर आहे' असे मला वाटले होते. भंते, भगवंतांनी माझा हा अपराध अपराध म्हणून स्वीकारावा, जेणेकरून भविष्यात मी स्वतःवर संयम (संवर) ठेवीन.”

‘‘Taggha taṃ, kassapa, accayo accagamā yathābālaṃ yathāmūḷhaṃ yathāakusalaṃ, yassa te mayi sikkhāpadapaṭisaṃyuttāya dhammiyā kathāya bhikkhū sandassente samādapente samuttejente sampahaṃsente ahudeva akkhanti ahu appaccayo – ‘adhisallikhatevāyaṃ samaṇo’ti. Yato ca kho tvaṃ, kassapa, accayaṃ accayato disvā yathādhammaṃ paṭikarosi, taṃ te mayaṃ paṭiggaṇhāma. Vuddhihesā, kassapa, ariyassa vinaye yo accayaṃ accayato disvā yathādhammaṃ paṭikaroti, āyatiṃ saṃvaraṃ āpajjati.

“नक्कीच, कस्सप, तुझ्याकडून मूर्खपणाने, अज्ञानाने आणि अकुशलतेने अपराध घडला आहे, कारण जेव्हा मी भिक्खूंना शिक्षापदांशी संबंधित धम्मचर्चेद्वारे उपदेशित करत होतो, समादत्त करत होतो, उत्तेजित करत होतो आणि आनंदित करत होतो, तेव्हा तू असहिष्णू आणि अप्रसन्न झाला होतास – 'हा श्रमण अतिशय कठोर आहे' असे तुला वाटले होते. परंतु, कस्सप, जेव्हा तू आपला अपराध अपराध म्हणून पाहतोस आणि धम्मानुसार त्याचे प्रायश्चित्त करतोस, तेव्हा आम्ही तुझा तो अपराध स्वीकारतो. कारण आर्य विन्यामध्ये हीच प्रगती (वृद्धी) आहे की, माणसाने आपला अपराध अपराध म्हणून पाहावा, धम्मानुसार त्याचे प्रायश्चित्त करावे आणि भविष्यात संयम (संवर) बाळगावा.”

‘‘Thero cepi, kassapa, bhikkhu hoti na sikkhākāmo na sikkhāsamādānassa vaṇṇavādī, ye caññe bhikkhū na sikkhākāmā te ca na sikkhāya samādapeti, ye caññe bhikkhū sikkhākāmā tesañca na vaṇṇaṃ bhaṇati bhūtaṃ tacchaṃ kālena, evarūpassāhaṃ, kassapa, therassa bhikkhuno na vaṇṇaṃ bhaṇāmi. Taṃ kissa hetu? Satthā hissa vaṇṇaṃ bhaṇatīti aññe naṃ bhikkhū bhajeyyuṃ, ye naṃ bhajeyyuṃ tyāssa diṭṭhānugatiṃ āpajjeyyuṃ, yyāssa diṭṭhānugatiṃ āpajjeyyuṃ tesaṃ taṃ assa dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyāti. Tasmāhaṃ, kassapa, evarūpassa therassa bhikkhuno na vaṇṇaṃ bhaṇāmi.

“कस्सप, जर एखादा थेर (स्थवीर) भिक्खू असेल, पण तो सिक्खेची (शिक्षणाची) इच्छा बाळगणारा नसेल, सिक्खा समादानाचा (सिक्खा ग्रहण करण्याचा) प्रशंसक नसेल, आणि जे इतर भिक्खू सिक्खेची इच्छा बाळगत नाहीत त्यांना सिक्खेमध्ये प्रवृत्त करत नसेल, आणि जे इतर भिक्खू सिक्खेची इच्छा बाळगतात त्यांची योग्य वेळी, सत्य आणि यथार्थ अशी प्रशंसा करत नसेल; तर कस्सप, अशा प्रकारच्या थेर भिक्खूची मी प्रशंसा करत नाही. त्याचे कारण काय? 'शास्ता त्यांची प्रशंसा करतात' असे ऐकून इतर भिक्खू त्यांची संगत करतील. जे त्यांची संगत करतील, ते त्यांच्या आचरणाचे (दृष्टानुगतीचे) अनुकरण करतील. आणि जे त्यांच्या आचरणाचे अनुकरण करतील, ते त्यांच्यासाठी दीर्घकाळापर्यंत अहिताचे आणि दुःखाचे ठरेल. म्हणूनच, कस्सप, मी अशा प्रकारच्या थेर भिक्खूची प्रशंसा करत नाही.”

‘‘Majjhimo cepi, kassapa, bhikkhu hoti…pe… navo cepi, kassapa, bhikkhu hoti na sikkhākāmo na sikkhāsamādānassa vaṇṇavādī, ye caññe bhikkhū na sikkhākāmā te ca na sikkhāya samādapeti, ye caññe bhikkhū sikkhākāmā tesañca na vaṇṇaṃ bhaṇati bhūtaṃ tacchaṃ kālena, evarūpassāhaṃ, kassapa, navassa bhikkhuno na vaṇṇaṃ bhaṇāmi. Taṃ kissa hetu? Satthā hissa vaṇṇaṃ bhaṇatīti aññe naṃ bhikkhū bhajeyyuṃ, ye naṃ bhajeyyuṃ tyāssa diṭṭhānugatiṃ āpajjeyyuṃ, yyāssa diṭṭhānugatiṃ āpajjeyyuṃ tesaṃ taṃ assa dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyāti. Tasmāhaṃ, kassapa, evarūpassa navassa bhikkhuno na vaṇṇaṃ bhaṇāmi.

“कस्सप, जर एखादा मध्यम भिक्खू असेल... पे... कस्सप, जर एखादा नव भिक्खू असेल, पण तो सिक्खेची इच्छा बाळगणारा नसेल, सिक्खा समादानाचा प्रशंसक नसेल, आणि जे इतर भिक्खू सिक्खेची इच्छा बाळगत नाहीत त्यांना सिक्खेमध्ये प्रवृत्त करत नसेल, आणि जे इतर भिक्खू सिक्खेची इच्छा बाळगतात त्यांची योग्य वेळी, सत्य आणि यथार्थ अशी प्रशंसा करत नसेल; तर कस्सप, अशा प्रकारच्या नव भिक्खूची मी प्रशंसा करत नाही. त्याचे कारण काय? 'शास्ता त्यांची प्रशंसा करतात' असे ऐकून इतर भिक्खू त्यांची संगत करतील. जे त्यांची संगत करतील, ते त्यांच्या आचरणाचे अनुकरण करतील. आणि जे त्यांच्या आचरणाचे अनुकरण करतील, ते त्यांच्यासाठी दीर्घकाळापर्यंत अहिताचे आणि दुःखाचे ठरेल. म्हणूनच, कस्सप, मी अशा प्रकारच्या नव भिक्खूची प्रशंसा करत नाही.”

‘‘Thero [Pg.241] cepi, kassapa, bhikkhu hoti sikkhākāmo sikkhāsamādānassa vaṇṇavādī, ye caññe bhikkhū na sikkhākāmā te ca sikkhāya samādapeti, ye caññe bhikkhū sikkhākāmā tesañca vaṇṇaṃ bhaṇati bhūtaṃ tacchaṃ kālena, evarūpassāhaṃ, kassapa, therassa bhikkhuno vaṇṇaṃ bhaṇāmi. Taṃ kissa hetu? Satthā hissa vaṇṇaṃ bhaṇatīti aññe naṃ bhikkhū bhajeyyuṃ, ye naṃ bhajeyyuṃ tyāssa diṭṭhānugatiṃ āpajjeyyuṃ, yyāssa diṭṭhānugatiṃ āpajjeyyuṃ tesaṃ taṃ assa dīgharattaṃ hitāya sukhāyāti. Tasmāhaṃ, kassapa, evarūpassa therassa bhikkhuno vaṇṇaṃ bhaṇāmi.

“कस्सप, जर एखादा थेर भिक्खू असेल, जो सिक्खेची इच्छा बाळगणारा असेल, सिक्खा समादानाचा प्रशंसक असेल, आणि जे इतर भिक्खू सिक्खेची इच्छा बाळगत नाहीत त्यांना सिक्खेमध्ये प्रवृत्त करत असेल, आणि जे इतर भिक्खू सिक्खेची इच्छा बाळगतात त्यांची योग्य वेळी, सत्य आणि यथार्थ अशी प्रशंसा करत असेल; तर कस्सप, अशा प्रकारच्या थेर भिक्खूची मी प्रशंसा करतो. त्याचे कारण काय? 'शास्ता त्यांची प्रशंसा करतात' असे ऐकून इतर भिक्खू त्यांची संगत करतील. जे त्यांची संगत करतील, ते त्यांच्या आचरणाचे अनुकरण करतील. आणि जे त्यांच्या आचरणाचे अनुकरण करतील, ते त्यांच्यासाठी दीर्घकाळापर्यंत हिताचे आणि सुखाचे ठरेल. म्हणूनच, कस्सप, मी अशा प्रकारच्या थेर भिक्खूची प्रशंसा करतो.”

‘‘Majjhimo cepi, kassapa, bhikkhu hoti sikkhākāmo…pe… navo cepi, kassapa, bhikkhu hoti sikkhākāmo sikkhāsamādānassa vaṇṇavādī, ye caññe bhikkhū na sikkhākāmā te ca sikkhāya samādapeti, ye caññe bhikkhū sikkhākāmā tesañca vaṇṇaṃ bhaṇati bhūtaṃ tacchaṃ kālena, evarūpassāhaṃ, kassapa, navassa bhikkhuno vaṇṇaṃ bhaṇāmi. Taṃ kissa hetu? Satthā hissa vaṇṇaṃ bhaṇatīti aññe naṃ bhikkhū bhajeyyuṃ, ye naṃ bhajeyyuṃ tyāssa diṭṭhānugatiṃ āpajjeyyuṃ, yyāssa diṭṭhānugatiṃ āpajjeyyuṃ tesaṃ taṃ assa dīgharattaṃ hitāya sukhāyāti. Tasmāhaṃ, kassapa, evarūpassa navassa bhikkhuno vaṇṇaṃ bhaṇāmī’’ti. Ekādasamaṃ.

“हे कस्सप, जर मध्यम भिक्खू शिक्षेची (त्रिशिक्षेची) इच्छा बाळगणारा असेल... तसेच जर नवदीक्षित भिक्खू शिक्षेची इच्छा बाळगणारा असेल, शिक्षेचे ग्रहण करण्याच्या गुणांची प्रशंसा करणारा असेल, आणि जे इतर भिक्खू शिक्षेची इच्छा बाळगत नाहीत त्यांना शिक्षेमध्ये प्रवृत्त करत असेल, आणि जे इतर भिक्खू शिक्षेची इच्छा बाळगतात त्यांच्या गुणांची योग्य वेळी यथार्थ व सत्य प्रशंसा करत असेल, तर अशा नवदीक्षित भिक्खूची मी, हे कस्सप, प्रशंसा करतो. ते कशासाठी? कारण 'शास्ता त्याची प्रशंसा करतात' असे समजून इतर भिक्खू त्याची संगत करतील. जे त्याची संगत करतील ते त्याच्या आचरणाचे अनुकरण करतील. आणि जे त्याच्या आचरणाचे अनुकरण करतील, ते त्यांच्यासाठी दीर्घकाळ हित व सुखाचे ठरेल. म्हणूनच, हे कस्सप, मी अशा नवदीक्षित भिक्खूची प्रशंसा करतो.” अकरावे.

Samaṇavaggo navamo.

श्रमणवर्ग नववा समाप्त.

Tassuddānaṃ –

त्याची उद्दान (अनुक्रमणिका) -

Samaṇo gadrabho khettaṃ, vajjiputto ca sekkhakaṃ;

Tayo ca sikkhanā vuttā, dve sikkhā saṅkavāya cāti.

समण (श्रमण), गद्रभ (गाढव), खेत्त (शेत), वज्जिपुत्त आणि सेक्ख (शैक्ष); तीन सिक्खना (शिक्षा) आणि दोन सिक्खा (शिक्षा) व संकवाय अशी ही सुत्ते सांगितली आहेत.

(10) 5. Loṇakapallavaggo

(१०) ५. लोणकपाल्लवर्ग

1. Accāyikasuttaṃ

१. अच्चायिक सुत्त (तातडीचे सुत्त)

93. ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, kassakassa gahapatissa accāyikāni karaṇīyāni. Katamāni tīṇi? Idha, bhikkhave, kassako gahapati sīghaṃ sīghaṃ khettaṃ sukaṭṭhaṃ karoti sumatikataṃ. Sīghaṃ sīghaṃ khettaṃ sukaṭṭhaṃ karitvā [Pg.242] sumatikataṃ sīghaṃ sīghaṃ bījāni patiṭṭhāpeti. Sīghaṃ sīghaṃ bījāni patiṭṭhāpetvā sīghaṃ sīghaṃ udakaṃ abhinetipi apanetipi. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi kassakassa gahapatissa accāyikāni karaṇīyāni. Tassa kho taṃ, bhikkhave, kassakassa gahapatissa natthi sā iddhi vā ānubhāvo vā – ‘ajjeva me dhaññāni jāyantu, sveva gabbhīni hontu, uttarasveva paccantū’ti. Atha kho, bhikkhave, hoti so samayo yaṃ tassa kassakassa gahapatissa tāni dhaññāni utupariṇāmīni jāyantipi gabbhīnipi honti paccantipi.

९३. “भिक्खूंनो, शेतकरी गृहपतीची ही तीन तातडीची (अतिशय महत्त्वाची) कर्तव्ये असतात. कोणती तीन? येथे, भिक्खूंनो, शेतकरी गृहपती वेगाने शेत चांगल्या प्रकारे नांगरतो आणि सपाट करतो. वेगाने शेत चांगल्या प्रकारे नांगरून व सपाट करून, तो वेगाने बियाणे पेरतो. वेगाने बियाणे पेरून, तो वेगाने पाणी (शेतात) आणतो आणि बाहेर काढतो. भिक्खूंनो, शेतकरी गृहपतीची ही तीन तातडीची कर्तव्ये असतात. भिक्खूंनो, त्या शेतकरी गृहपतीकडे अशी कोणतीही ऋद्धी (चमत्कारिक शक्ती) किंवा प्रभाव नसतो की ज्यामुळे तो म्हणू शकेल - ‘आजच माझे धान्य उगवून येवो, उद्याच ते गर्भार (कणसांनी युक्त) होवो आणि परवाच ते पक्व होवो!’ परंतु, भिक्खूंनो, अशी वेळ येते जेव्हा त्या शेतकरी गृहपतीचे ते धान्य ऋतूच्या बदलानुसार उगवते, गर्भार होते आणि पक्व होते.”

‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, tīṇimāni bhikkhussa accāyikāni karaṇīyāni. Katamāni tīṇi? Adhisīlasikkhāsamādānaṃ, adhicittasikkhāsamādānaṃ, adhipaññāsikkhāsamādānaṃ – imāni kho, bhikkhave, tīṇi bhikkhussa accāyikāni karaṇīyāni. Tassa kho taṃ, bhikkhave, bhikkhuno natthi sā iddhi vā anubhāvo vā – ‘ajjeva me anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccatu sve vā uttarasve vā’ti. Atha kho, bhikkhave, hoti so samayo yaṃ tassa bhikkhuno adhisīlampi sikkhato adhicittampi sikkhato adhipaññampi sikkhato anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccati.

“त्याचप्रमाणे, भिक्खूंनो, भिक्खूची ही तीन तातडीची कर्तव्ये असतात. कोणती तीन? अधिशील-शिक्षा ग्रहण करणे, अधिचित्त-शिक्षा ग्रहण करणे आणि अधिपज्ञा-शिक्षा ग्रहण करणे - भिक्खूंनो, भिक्खूची ही तीन तातडीची कर्तव्ये असतात. भिक्खूंनो, त्या भिक्खूकडे अशी कोणतीही ऋद्धी किंवा प्रभाव नसतो की ज्यामुळे तो म्हणू शकेल - ‘आजच माझे चित्त उपादान न करता (आसक्तीशिवाय) आसवांपासून मुक्त होवो, किंवा उद्या, किंवा परवा!’ परंतु, भिक्खूंनो, अशी वेळ येते जेव्हा अधिशीलाचा अभ्यास करणाऱ्या, अधिचित्ताचा अभ्यास करणाऱ्या आणि अधिपज्ञेचा अभ्यास करणाऱ्या त्या भिक्खूचे चित्त उपादान न करता आसवांपासून मुक्त होते.”

‘‘Tasmātiha, bhikkhave, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘tibbo no chando bhavissati adhisīlasikkhāsamādāne, tibbo chando bhavissati adhicittasikkhāsamādāne, tibbo chando bhavissati adhipaññāsikkhāsamādāne’ti. Evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabba’’nti. Paṭhamaṃ.

“म्हणूनच, भिक्खूंनो, तुम्ही असे शिकले पाहिजे (असा सराव केला पाहिजे) - ‘अधिशील-शिक्षा ग्रहण करण्यामध्ये आमची तीव्र इच्छा असेल, अधिचित्त-शिक्षा ग्रहण करण्यामध्ये आमची तीव्र इच्छा असेल, अधिपज्ञा-शिक्षा ग्रहण करण्यामध्ये आमची तीव्र इच्छा असेल.’ भिक्खूंनो, तुम्ही अशा प्रकारेच शिकले पाहिजे.” पहिले.

2. Pavivekasuttaṃ

२. पविवेक सुत्त (एकांत सुत्त)

94. ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, aññatitthiyā paribbājakā pavivekāni paññāpenti. Katamāni tīṇi? Cīvarapavivekaṃ, piṇḍapātapavivekaṃ, senāsanapavivekaṃ.

९४. “भिक्खूंनो, अन्य पंथांचे परिव्राजक तीन प्रकारचे पविवेक (एकांत किंवा अलिप्तता) प्रस्थापित करतात. कोणते तीन? चीवर-पविवेक (वस्त्रांविषयी अलिप्तता), पिंडपात-पविवेक (भिक्षेविषयी अलिप्तता) आणि सेनासन-पविवेक (निवासस्थानाविषयी अलिप्तता).”

‘‘Tatridaṃ, bhikkhave, aññatitthiyā paribbājakā cīvarapavivekasmiṃ paññāpenti, sāṇānipi dhārenti, masāṇānipi dhārenti, chavadussānipi dhārenti, paṃsukūlānipi dhārenti, tirīṭānipi dhārenti, ajinampi dhārenti, ajinakkhipampi dhārenti, kusacīrampi dhārenti, vākacīrampi dhārenti, phalakacīrampi dhārenti, kesakambalampi dhārenti, vālakambalampi dhārenti, ulūkapakkhikampi [Pg.243] dhārenti. Idaṃ kho, bhikkhave, aññatitthiyā paribbājakā cīvarapavivekasmiṃ paññāpenti.

“त्यात, भिक्खूंनो, अन्य पंथांचे परिव्राजक चीवर-पविवेक असा प्रस्थापित करतात: ते तागाचे कपडे परिधान करतात, ताग मिश्रित कपडे परिधान करतात, प्रेताचे कफन परिधान करतात, पांसुकूल (कचऱ्यातून गोळा केलेले चिंध्यांचे कपडे) परिधान करतात, झाडाच्या सालीचे कपडे परिधान करतात, काळवीटाचे चामडे परिधान करतात, काळवीटाच्या चामड्याचे तुकडे जोडून केलेले वस्त्र परिधान करतात, कुशा गवताचे वस्त्र परिधान करतात, झाडाच्या धाग्यांचे वस्त्र परिधान करतात, लाकडाच्या फळ्यांचे वस्त्र परिधान करतात, मानवी केसांचे घोंगडे परिधान करतात, प्राण्यांच्या केसांचे घोंगडे परिधान करतात, घुबडाच्या पंखांचे वस्त्र परिधान करतात. भिक्खूंनो, अन्य पंथांचे परिव्राजक चीवर-पविवेक असा प्रस्थापित करतात.”

‘‘Tatridaṃ, bhikkhave, aññatitthiyā paribbājakā piṇḍapātapavivekasmiṃ paññāpenti. Sākabhakkhāpi honti, sāmākabhakkhāpi honti, nīvārabhakkhāpi honti, daddulabhakkhāpi honti, haṭabhakkhāpi honti, kaṇabhakkhāpi honti, ācāmabhakkhāpi honti, piññākabhakkhāpi honti, tiṇabhakkhāpi honti, gomayabhakkhāpi honti, vanamūlaphalāhārā yāpenti pavattaphalabhojī. Idaṃ kho, bhikkhave, aññatitthiyā paribbājakā piṇḍapātapavivekasmiṃ paññāpenti.

“त्यात, भिक्खूंनो, अन्य पंथांचे परिव्राजक पिंडपात-पविवेक असा प्रस्थापित करतात: ते पालेभाज्या खातात, सावे (एक प्रकारचे धान्य) खातात, रानटी तांदूळ खातात, चामड्याचे तुकडे खातात, शेवाळ खातात, कणी (तांदळाचे कण) खातात, करपट भात खातात, पेंड खातात, गवत खातात, शेण खातात; ते जंगलातील कंदमुळे व फळांवर जगतात आणि स्वतःहून गळून पडलेली फळे खातात. भिक्खूंनो, अन्य पंथांचे परिव्राजक पिंडपात-पविवेक असा प्रस्थापित करतात.”

‘‘Tatridaṃ, bhikkhave, aññatitthiyā paribbājakā senāsanapavivekasmiṃ paññāpenti araññaṃ rukkhamūlaṃ susānaṃ vanapatthaṃ abbhokāsaṃ palālapuñjaṃ bhusāgāraṃ. Idaṃ kho, bhikkhave, aññatitthiyā paribbājakā senāsanapavivekasmiṃ paññāpenti. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi aññatitthiyā paribbājakā pavivekāni paññāpenti.

“त्यात, भिक्खूंनो, अन्य पंथांचे परिव्राजक सेनासन-पविवेक असा प्रस्थापित करतात: अरण्य, झाडाचे मूळ (तळ), स्मशान, घनदाट जंगल, उघडे मैदान, पेंढ्याचा ढीग, भुशाचे घर (धान्य कोठार). भिक्खूंनो, अन्य पंथांचे परिव्राजक सेनासन-पविवेक असा प्रस्थापित करतात. भिक्खूंनो, अन्य पंथांचे परिव्राजक हे तीन प्रकारचे पविवेक प्रस्थापित करतात.”

‘‘Tīṇi kho panimāni, bhikkhave, imasmiṃ dhammavinaye bhikkhuno pavivekāni. Katamāni tīṇi? Idha, bhikkhave, bhikkhu sīlavā ca hoti, dussīlyañcassa pahīnaṃ hoti, tena ca vivitto hoti; sammādiṭṭhiko ca hoti, micchādiṭṭhi cassa pahīnā hoti, tāya ca vivitto hoti; khīṇāsavo ca hoti, āsavā cassa pahīnā honti, tehi ca vivitto hoti. Yato kho, bhikkhave, bhikkhu sīlavā hoti, dussīlyañcassa pahīnaṃ hoti, tena ca vivitto hoti; sammādiṭṭhiko ca hoti, micchādiṭṭhi cassa pahīnā hoti, tāya ca vivitto hoti; khīṇāsavo ca hoti, āsavā cassa pahīnā honti, tehi ca vivitto hoti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, ‘bhikkhu aggappatto sārappatto suddho sāre patiṭṭhito’’’.

“परंतु, भिक्खूंनो, या धम्म आणि विनयामध्ये भिक्खूचे तीन प्रकारचे पविवेक (अलिप्तता) असतात. कोणते तीन? येथे, भिक्खूंनो, भिक्खू शीलवान असतो, त्याचे दुःशीलत्व (अनैतिकता) नष्ट झालेले असते आणि तो त्यापासून अलिप्त असतो; तो सम्यक्-दृष्टी असलेला असतो, त्याची मिथ्या-दृष्टी नष्ट झालेली असते आणि तो त्यापासून अलिप्त असतो; तो क्षीणासव (ज्याचे आसव नष्ट झाले आहेत असा) असतो, त्याचे आसव नष्ट झालेले असतात आणि तो त्यांच्यापासून अलिप्त असतो. भिक्खूंनो, जेव्हा भिक्खू शीलवान असतो, त्याचे दुःशीलत्व नष्ट झालेले असते आणि तो त्यापासून अलिप्त असतो; तो सम्यक्-दृष्टी असलेला असतो, त्याची मिथ्या-दृष्टी नष्ट झालेली असते आणि तो त्यापासून अलिप्त असतो; तो क्षीणासव असतो, त्याचे आसव नष्ट झालेले असतात आणि तो त्यांच्यापासून अलिप्त असतो; तेव्हा, भिक्खूंनो, अशा भिक्खूला ‘सर्वोच्च पदाला पोहोचलेला, साराला (अंतिम सत्याला) प्राप्त झालेला, शुद्ध आणि सारामध्ये प्रतिष्ठित असलेला भिक्खू’ असे म्हटले जाते.”

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, kassakassa gahapatissa sampannaṃ sālikkhettaṃ. Tamenaṃ kassako gahapati sīghaṃ sīghaṃ lavāpeyya. Sīghaṃ sīghaṃ lavāpetvā sīghaṃ sīghaṃ saṅgharāpeyya. Sīghaṃ sīghaṃ saṅgharāpetvā sīghaṃ sīghaṃ [Pg.244] ubbahāpeyya. Sīghaṃ sīghaṃ ubbahāpetvā sīghaṃ sīghaṃ puñjaṃ kārāpeyya. Sīghaṃ sīghaṃ puñjaṃ kārāpetvā sīghaṃ sīghaṃ maddāpeyya. Sīghaṃ sīghaṃ maddāpetvā sīghaṃ sīghaṃ palālāni uddharāpeyya. Sīghaṃ sīghaṃ palālāni uddharāpetvā sīghaṃ sīghaṃ bhusikaṃ uddharāpeyya. Sīghaṃ sīghaṃ bhusikaṃ uddharāpetvā sīghaṃ sīghaṃ opunāpeyya. Sīghaṃ sīghaṃ opunāpetvā sīghaṃ sīghaṃ atiharāpeyya. Sīghaṃ sīghaṃ atiharāpetvā sīghaṃ sīghaṃ koṭṭāpeyya. Sīghaṃ sīghaṃ koṭṭāpetvā sīghaṃ sīghaṃ thusāni uddharāpeyya. Evamassu tāni, bhikkhave, kassakassa gahapatissa dhaññāni aggappattāni sārappattāni suddhāni sāre patiṭṭhitāni.

भिक्षूहो, समजा एखाद्या शेतकरी गृहपतीचे शालीचे (तांदळाचे) शेत पिकले आहे. तो शेतकरी गृहपती ते शेत वेगाने कापून घेईल. वेगाने कापून घेतल्यावर ते वेगाने एकत्र गोळा करील. वेगाने एकत्र गोळा केल्यावर ते वेगाने (मळणीच्या ठिकाणी) वाहून नेईल. वेगाने वाहून नेल्यावर त्याचा वेगाने ढीग करील. वेगाने ढीग केल्यावर त्याची वेगाने मळणी करील. वेगाने मळणी केल्यावर त्यातील पेंढा वेगाने बाजूला करील. वेगाने पेंढा बाजूला केल्यावर त्यातील भुसा वेगाने बाजूला करील. वेगाने भुसा बाजूला केल्यावर ते वेगाने पाखडेल. वेगाने पाखडल्यावर ते वेगाने (घरी) आणेल. वेगाने आणल्यावर ते वेगाने कांडून घेईल. वेगाने कांडून घेतल्यावर त्यातील टरफले वेगाने काढून टाकील. भिक्षूहो, अशा प्रकारे त्या शेतकरी गृहपतीचे धान्य सर्वोत्तम दशेला पोहोचते, सारभूत (अस्सल) बनते, शुद्ध होते आणि केवळ सारभागातच प्रतिष्ठित होते.

‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, yato bhikkhu sīlavā ca hoti, dussīlyañcassa pahīnaṃ hoti, tena ca vivitto hoti; sammādiṭṭhiko ca hoti, micchādiṭṭhi cassa pahīnā hoti, tāya ca vivitto hoti; khīṇāsavo ca hoti, āsavā cassa pahīnā honti, tehi ca vivitto hoti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, ‘bhikkhu aggappatto sārappatto suddho sāre patiṭṭhito’’’ti. Dutiyaṃ.

तसेच, भिक्षूहो, जेव्हा एखादा भिक्षू शीलवान असतो, त्याचे दुःशीलत्व नष्ट झालेले असते आणि तो त्यापासून अलिप्त असतो; तो सम्यक्-दृष्टी असतो, त्याची मिथ्या-दृष्टी नष्ट झालेली असते आणि तो तिच्यापासून अलिप्त असतो; तो क्षीणासव (आसवरहित) असतो, त्याचे आसव नष्ट झालेले असतात आणि तो त्यांच्यापासून अलिप्त असतो. भिक्षूहो, अशा भिक्षूला 'सर्वोत्तम दशेला पोहोचलेला, सारभूत दशेला पोहोचलेला, शुद्ध आणि केवळ सारभागात प्रतिष्ठित असलेला भिक्षू' असे म्हटले जाते. दुसरे.

3. Saradasuttaṃ

३. शरदसुत्त (शरद सूत्र)

95. ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, saradasamaye viddhe vigatavalāhake deve ādicco nabhaṃ abbhussakkamāno sabbaṃ ākāsagataṃ tamagataṃ abhivihacca bhāsate ca tapate ca virocati ca.

९५. भिक्षूहो, ज्याप्रमाणे शरद ऋतूत, आकाश निरभ्र आणि ढगविरहित असताना, सूर्य आकाशात वर चढताना सर्व अंधाराचा नाश करून प्रकाशतो, तळपतो आणि सुशोभित होतो,

‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, yato ariyasāvakassa virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ uppajjati, saha dassanuppādā, bhikkhave, ariyasāvakassa tīṇi saṃyojanāni pahīyanti – sakkāyadiṭṭhi, vicikicchā, sīlabbataparāmāso.

तसेच, भिक्षूहो, जेव्हा आर्यश्रावकाला धुलिकणरहित, मलरहित धम्मचक्षू (धर्मचक्षू) प्राप्त होतो, तेव्हा त्या दर्शनाच्या उत्पत्तीबरोबरच, भिक्षूहो, आर्यश्रावकाची तीन संयोजने (बंधने) नष्ट होतात – सक्कायदिट्ठि (सत्कायदृष्टी), विचिकिच्छा (शंका/संदेह) आणि सीलब्बतपरामास (शीलव्रतपरामर्श).

‘‘Athāparaṃ dvīhi dhammehi niyyāti abhijjhāya ca byāpādena ca. So vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Tasmiṃ ce, bhikkhave, samaye ariyasāvako kālaṃ kareyya, natthi taṃ saṃyojanaṃ yena [Pg.245] saṃyojanena saṃyutto ariyasāvako puna imaṃ lokaṃ āgaccheyyā’’ti. Tatiyaṃ.

त्यानंतर तो अभिज्झा (लोभ) आणि ब्यापाद (द्वेष) या दोन धर्मांपासून मुक्त होतो. तो कामभोगांपासून अलिप्त होऊन, अकुशल धर्मांपासून अलिप्त होऊन, वितर्क आणि विचारांसह, अलिप्ततेपासून उत्पन्न झालेले प्रीती व सुख असणाऱ्या पहिल्या ध्यानात (प्रथम ध्यानात) प्रवेश करून विहरतो. भिक्षूहो, जर त्या वेळी त्या आर्यश्रावकाचा मृत्यू झाला, तर असे कोणतेही संयोजन उरत नाही, ज्या संयोजनाने बद्ध होऊन तो आर्यश्रावक पुन्हा या जगात परत येईल. तिसरे.

4. Parisāsuttaṃ

४. परिसासुत्त (परिषद सूत्र)

96. ‘‘Tisso imā, bhikkhave, parisā. Katamā tisso? Aggavatī parisā, vaggā parisā, samaggā parisā.

९६. भिक्षूहो, या तीन प्रकारच्या परिषदा (सभा) आहेत. कोणत्या तीन? अग्गवती परिसा (सर्वोत्तम परिषद), वग्गा परिसा (विभक्त/कलहप्रिय परिषद) आणि समग्गा परिसा (एकजूट/एकसंध परिषद).

‘‘Katamā ca, bhikkhave, aggavatī parisā? Idha, bhikkhave, yassaṃ parisāyaṃ therā bhikkhū na bāhulikā honti na sāthalikā, okkamane nikkhittadhurā paviveke pubbaṅgamā, vīriyaṃ ārabhanti appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya, tesaṃ pacchimā janatā diṭṭhānugatiṃ āpajjati. Sāpi hoti na bāhulikā na sāthalikā okkamane nikkhittadhurā paviveke pubbaṅgamā, vīriyaṃ ārabhati appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, aggavatī parisā.

आणि भिक्षूहो, अग्गवती परिसा (सर्वोत्तम परिषद) कोणती? भिक्षूहो, या शासनात (धम्मात) ज्या परिषदेमध्ये थेर भिक्षू ऐषआरामी (साधनसामग्री गोळा करणारे) नसतात, शिथिल नसतात, अधोगतीकडे नेणाऱ्या गोष्टींमध्ये (नीवरणांमध्ये) रस घेत नाहीत, तर एकांतात (विवेक) अग्रेसर असतात; जे अद्याप प्राप्त न झालेले प्राप्त करण्यासाठी, जे अद्याप साध्य न झालेले साध्य करण्यासाठी, जे अद्याप साक्षात्कृत न झालेले साक्षात्कृत करण्यासाठी वीर्य (प्रयत्न) आरंभितात. त्यांची भावी पिढी (अनुयायी) त्यांच्या आचरणाचे अनुकरण करते. ती भावी पिढी देखील ऐषआरामी नसते, शिथिल नसते, अधोगतीकडे नेणाऱ्या गोष्टींमध्ये रस घेत नाही, तर एकांतात अग्रेसर असते; ती देखील अद्याप प्राप्त न झालेले प्राप्त करण्यासाठी, जे अद्याप साध्य न झालेले साध्य करण्यासाठी, जे अद्याप साक्षात्कृत न झालेले साक्षात्कृत करण्यासाठी वीर्य आरंभिते. भिक्षूहो, याला अग्गवती परिसा असे म्हटले जाते.

‘‘Katamā ca, bhikkhave, vaggā parisā? Idha, bhikkhave, yassaṃ parisāyaṃ bhikkhū bhaṇḍanajātā kalahajātā vivādāpannā aññamaññaṃ mukhasattīhi vitudantā viharanti, ayaṃ vuccati, bhikkhave, vaggā parisā.

आणि भिक्षूहो, वग्गा परिसा (विभक्त परिषद) कोणती? भिक्षूहो, या शासनात ज्या परिषदेमध्ये भिक्षू भांडखोर, कलहप्रिय, वादात पडलेले आणि एकमेकांवर शब्दांचे बाण (वाग्बाण) चालवत विहरतात, भिक्षूहो, याला वग्गा परिसा असे म्हटले जाते.

‘‘Katamā ca, bhikkhave, samaggā parisā? Idha, bhikkhave, yassaṃ parisāyaṃ bhikkhū samaggā sammodamānā avivadamānā khīrodakībhūtā aññamaññaṃ piyacakkhūhi sampassantā viharanti, ayaṃ vuccati, bhikkhave, samaggā parisā.

आणि भिक्षूहो, समग्गा परिसा (एकजूट परिषद) कोणती? भिक्षूहो, या शासनात ज्या परिषदेमध्ये भिक्षू एकजुटीने, आनंदात, वाद न घालता, दूध आणि पाणी एकत्र व्हावे तसे मिसळून, एकमेकांकडे प्रेमाच्या नजरेने पाहत विहरतात, भिक्षूहो, याला समग्गा परिसा असे म्हटले जाते.

‘‘Yasmiṃ, bhikkhave, samaye bhikkhū samaggā sammodamānā avivadamānā khīrodakībhūtā aññamaññaṃ piyacakkhūhi sampassantā viharanti, bahuṃ, bhikkhave, bhikkhū tasmiṃ samaye puññaṃ pasavanti. Brahmaṃ, bhikkhave, vihāraṃ tasmiṃ samaye bhikkhū viharanti, yadidaṃ muditāya cetovimuttiyā. Pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vediyati, sukhino cittaṃ samādhiyati.

भिक्षूहो, ज्या वेळी भिक्षू एकजुटीने, आनंदात, वाद न घालता, दूध आणि पाणी एकत्र व्हावे तसे मिसळून, एकमेकांकडे प्रेमाच्या नजरेने पाहत विहरतात, भिक्षूहो, त्या वेळी ते भिक्षू विपुल पुण्य संपादन करतात. भिक्षूहो, त्या वेळी ते भिक्षू ब्रह्मविहारात विहरतात, म्हणजेच मुदितायुक्त चेतोविमुत्तीमध्ये (चित्ताच्या मुक्तीमध्ये) विहरतात. जो प्रमुदित (आनंदी) असतो, त्याला प्रीती प्राप्त होते; प्रीतीयुक्त मनाच्या व्यक्तीची काया (शरीर) शांत होते; शांत काया असणारा सुखाचा अनुभव घेतो; आणि सुखी माणसाचे चित्त समाधीत (एकाग्र) होते.

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, uparipabbate thullaphusitake deve vassante taṃ udakaṃ yathāninnaṃ pavattamānaṃ pabbatakandarapadarasākhā paripūreti, pabbatakandarapadarasākhā paripūrā kusobbhe paripūrenti, kusobbhā paripūrā mahāsobbhe [Pg.246] paripūrenti, mahāsobbhā paripūrā kunnadiyo paripūrenti, kunnadiyo paripūrā mahānadiyo paripūrenti, mahānadiyo paripūrā samuddaṃ paripūrenti.

भिक्षूहो, ज्याप्रमाणे पर्वताच्या शिखरावर मुसळधार पाऊस पडत असताना, ते पाणी उताराच्या दिशेने वाहत जाऊन पर्वताच्या दऱ्या, घळई आणि लहान ओढे भरून काढते; ते भरल्यावर लहान तलाव भरतात; लहान तलाव भरल्यावर मोठे तलाव भरतात; मोठे तलाव भरल्यावर लहान नद्या भरतात; लहान नद्या भरल्यावर मोठ्या नद्या भरतात; आणि मोठ्या नद्या भरल्यावर त्या महासागराला भरून टाकतात;

‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, yasmiṃ samaye bhikkhū samaggā sammodamānā avivadamānā khīrodakībhūtā aññamaññaṃ piyacakkhūhi sampassantā viharanti, bahuṃ, bhikkhave, bhikkhū tasmiṃ samaye puññaṃ pasavanti. Brahmaṃ, bhikkhave, vihāraṃ tasmiṃ samaye bhikkhū viharanti, yadidaṃ muditāya cetovimuttiyā. Pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vediyati, sukhino cittaṃ samādhiyati. Imā kho, bhikkhave, tisso parisā’’ti. Catutthaṃ.

तसेच, भिक्षूहो, ज्या वेळी भिक्षू एकजुटीने, आनंदात, वाद न घालता, दूध आणि पाणी एकत्र व्हावे तसे मिसळून, एकमेकांकडे प्रेमाच्या नजरेने पाहत विहरतात, भिक्षूहो, त्या वेळी ते भिक्षू विपुल पुण्य संपादन करतात. भिक्षूहो, त्या वेळी ते भिक्षू ब्रह्मविहारात विहरतात, म्हणजेच मुदितायुक्त चेतोविमुत्तीमध्ये विहरतात. जो प्रमुदित असतो, त्याला प्रीती प्राप्त होते; प्रीतीयुक्त मनाच्या व्यक्तीची काया शांत होते; शांत काया असणारा सुखाचा अनुभव घेतो; आणि सुखी माणसाचे चित्त समाधीत होते. भिक्षूहो, या त्या तीन प्रकारच्या परिषदा आहेत. चौथे.

5. Paṭhamaājānīyasuttaṃ

५. पठमआजानीयसुत्त (प्रथम आजानीय सूत्र)

97. ‘‘Tīhi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato rañño bhadro assājānīyo rājāraho hoti rājabhoggo, rañño aṅganteva saṅkhyaṃ gacchati. Katamehi tīhi? Idha, bhikkhave, rañño bhadro assājānīyo vaṇṇasampanno ca hoti balasampanno ca javasampanno ca. Imehi kho, bhikkhave, tīhi aṅgehi samannāgato rañño bhadro assājānīyo rājāraho hoti rājabhoggo, rañño aṅganteva saṅkhyaṃ gacchati. Evamevaṃ kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa. Katamehi tīhi? Idha, bhikkhave, bhikkhu vaṇṇasampanno ca hoti balasampanno ca javasampanno ca.

९७. “भिक्खूहो, तीन अंगांनी युक्त असलेला राजाचा उत्तम जातिवंत घोडा राजासाठी योग्य असतो, राजाच्या उपयोगाचा असतो आणि राजाचे एक अंग म्हणूनच गणला जातो. कोणत्या तीन? भिक्खूहो, या जगात राजाचा उत्तम जातिवंत घोडा रूपसंपन्न, बलसंपन्न आणि वेगसंपन्न असतो. भिक्खूहो, या तीन अंगांनी युक्त असलेला राजाचा उत्तम जातिवंत घोडा राजासाठी योग्य असतो, राजाच्या उपयोगाचा असतो आणि राजाचे एक अंग म्हणूनच गणला जातो. त्याचप्रमाणे, भिक्खूहो, तीन गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू आहुतीस पात्र, पाहुणचारास पात्र, दक्षिणेस पात्र, हात जोडून नमस्कार करण्यास पात्र आणि जगासाठी सर्वश्रेष्ठ पुण्यक्षेत्र असतो. कोणत्या तीन? भिक्खूहो, या शासनात भिक्खू रूपसंपन्न, बलसंपन्न आणि वेगसंपन्न असतो.”

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu vaṇṇasampanno hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu sīlavā hoti, pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ācāragocarasampanno aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu vaṇṇasampanno hoti.

“आणि भिक्खूहो, भिक्खू रूपसंपन्न कसा होतो? भिक्खूहो, या शासनात भिक्खू शीलवान असतो, पातिमोक्ख संवराने संवरित होऊन विहरतो, आचार आणि गोचराने संपन्न असतो, अगदी लहान दोषांमध्येही भय पाहणारा असतो आणि शिक्षापदांचे ग्रहण करून त्यांनुसार आचरण करतो. भिक्खूहो, अशा प्रकारे भिक्खू रूपसंपन्न होतो.”

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu balasampanno hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu āraddhavīriyo viharati akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya kusalānaṃ dhammānaṃ [Pg.247] upasampadāya thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu balasampanno hoti.

“आणि भिक्खूहो, भिक्खू बलसंपन्न कसा होतो? भिक्खूहो, या शासनात भिक्खू अकुशल धर्मांचा त्याग करण्यासाठी आणि कुशल धर्मांच्या प्राप्तीसाठी दृढ प्रयत्नशील होऊन विहरतो; तो बलवान, दृढ पराक्रमी असतो आणि कुशल धर्मांच्या बाबतीत आपली जबाबदारी कधीही झटकून टाकत नाही. भिक्खूहो, अशा प्रकारे भिक्खू बलसंपन्न होतो.”

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu javasampanno hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti; ‘ayaṃ dukkhasamudayo’ti yathābhūtaṃ pajānāti; ‘ayaṃ dukkhanirodho’ti yathābhūtaṃ pajānāti; ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu javasampanno hoti. Imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti. Pañcamaṃ.

“आणि भिक्खूहो, भिक्खू वेगसंपन्न कसा होतो? भिक्खूहो, या शासनात भिक्खू 'हे दुःख आहे' हे यथार्थपणे जाणतो; 'हा दुःखसमुदय आहे' हे यथार्थपणे जाणतो; 'हा दुःखनिरोध आहे' हे यथार्थपणे जाणतो; 'ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे' हे यथार्थपणे जाणतो. भिक्खूहो, अशा प्रकारे भिक्खू वेगसंपन्न होतो. भिक्खूहो, या तीन गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू आहुतीस पात्र, पाहुणचारास पात्र, दक्षिणेस पात्र, हात जोडून नमस्कार करण्यास पात्र आणि जगासाठी सर्वश्रेष्ठ पुण्यक्षेत्र असतो.” (पाचवे सूत्र समाप्त)

6. Dutiyaājānīyasuttaṃ

६. “दुसरे आजानीय सूत्र”

98. ‘‘Tīhi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato rañño bhadro assājānīyo rājāraho hoti rājabhoggo, rañño aṅganteva saṅkhayaṃ gacchati. Katamehi tīhi? Idha, bhikkhave, rañño bhadro assājānīyo vaṇṇasampanno ca hoti balasampanno ca javasampanno ca. Imehi kho, bhikkhave, tīhi aṅgehi samannāgato rañño bhadro assājānīyo rājāraho hoti rājabhoggo, rañño aṅganteva saṅkhyaṃ gacchati. Evamevaṃ kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa. Katamehi tīhi? Idha, bhikkhave, bhikkhu vaṇṇasampanno ca hoti balasampanno ca javasampanno ca.

९८. “भिक्खूहो, तीन अंगांनी युक्त असलेला राजाचा उत्तम जातिवंत घोडा राजासाठी योग्य असतो, राजाच्या उपयोगाचा असतो आणि राजाचे एक अंग म्हणूनच गणला जातो. कोणत्या तीन? भिक्खूहो, या जगात राजाचा उत्तम जातिवंत घोडा रूपसंपन्न, बलसंपन्न आणि वेगसंपन्न असतो. भिक्खूहो, या तीन अंगांनी युक्त असलेला राजाचा उत्तम जातिवंत घोडा राजासाठी योग्य असतो, राजाच्या उपयोगाचा असतो आणि राजाचे एक अंग म्हणूनच गणला जातो. त्याचप्रमाणे, भिक्खूहो, तीन गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू आहुतीस पात्र... (पेय्यालं)... जगासाठी सर्वश्रेष्ठ पुण्यक्षेत्र असतो. कोणत्या तीन? भिक्खूहो, या शासनात भिक्खू रूपसंपन्न, बलसंपन्न आणि वेगसंपन्न असतो.”

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu vaṇṇasampanno hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu sīlavā hoti…pe… samādāya sikkhati sikkhāpadesu. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu vaṇṇasampanno hoti.

“आणि भिक्खूहो, भिक्खू रूपसंपन्न कसा होतो? भिक्खूहो, या शासनात भिक्खू शीलवान असतो... (पेय्यालं)... शिक्षापदांचे ग्रहण करून त्यांनुसार आचरण करतो. भिक्खूहो, अशा प्रकारे भिक्खू रूपसंपन्न होतो.”

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu balasampanno hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu āraddhavīriyo viharati akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu balasampanno hoti.

“आणि भिक्खूहो, भिक्खू बलसंपन्न कसा होतो? भिक्खूहो, या शासनात भिक्खू अकुशल धर्मांचा त्याग करण्यासाठी आणि कुशल धर्मांच्या प्राप्तीसाठी दृढ प्रयत्नशील होऊन विहरतो; तो बलवान, दृढ पराक्रमी असतो आणि कुशल धर्मांच्या बाबतीत आपली जबाबदारी कधीही झटकून टाकत नाही. भिक्खूहो, अशा प्रकारे भिक्खू बलसंपन्न होतो.”

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu javasampanno hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti tattha parinibbāyī [Pg.248] anāvattidhammo tasmā lokā. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu javasampanno hoti. Imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti. Chaṭṭhaṃ.

“आणि भिक्खूहो, भिक्खू वेगसंपन्न कसा होतो? भिक्खूहो, या शासनात भिक्खू पाच खालच्या पातळीवरील संयोजनांचा पूर्ण क्षय झाल्यामुळे औपपातिक होतो, आणि तेथेच परिनिर्वाण प्राप्त करतो, त्या लोकातून पुन्हा कधीही न परतणारा होतो. भिक्खूहो, अशा प्रकारे भिक्खू वेगसंपन्न होतो. भिक्खूहो, या तीन गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू आहुतीस पात्र... (पेय्यालं)... जगासाठी सर्वश्रेष्ठ पुण्यक्षेत्र असतो.” (सहावे सूत्र समाप्त)

7. Tatiyaājānīyasuttaṃ

७. “तिसरे आजानीय सूत्र”

99. ‘‘Tīhi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato rañño bhadro assājānīyo rājāraho hoti rājabhoggo, rañño aṅganteva saṅkhayaṃ gacchati. Katamehi tīhi? Idha, bhikkhave, rañño bhadro assājānīyo vaṇṇasampanno ca hoti balasampanno ca javasampanno ca. Imehi kho, bhikkhave, tīhi aṅgehi samannāgato rañño bhadro assājānīyo rājāraho hoti rājabhoggo, rañño aṅganteva saṅkhyaṃ gacchati. Evamevaṃ kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa. Katamehi tīhi? Idha, bhikkhave, bhikkhu vaṇṇasampanno ca hoti balasampanno ca javasampanno ca.

९९. “भिक्खूहो, तीन अंगांनी युक्त असलेला राजाचा उत्तम जातिवंत घोडा राजासाठी योग्य असतो, राजाच्या उपयोगाचा असतो आणि राजाचे एक अंग म्हणूनच गणला जातो. कोणत्या तीन? भिक्खूहो, या जगात राजाचा उत्तम जातिवंत घोडा रूपसंपन्न, बलसंपन्न आणि वेगसंपन्न असतो. भिक्खूहो, या तीन अंगांनी युक्त असलेला राजाचा उत्तम जातिवंत घोडा राजासाठी योग्य असतो, राजाच्या उपयोगाचा असतो आणि राजाचे एक अंग म्हणूनच गणला जातो. त्याचप्रमाणे, भिक्खूहो, three गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू आहुतीस पात्र, पाहुणचारास पात्र, दक्षिणेस पात्र, हात जोडून नमस्कार करण्यास पात्र आणि जगासाठी सर्वश्रेष्ठ पुण्यक्षेत्र असतो. कोणत्या तीन? भिक्खूहो, या शासनात भिक्खू रूपसंपन्न, बलसंपन्न आणि वेगसंपन्न असतो.”

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu vaṇṇasampanno hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu sīlavā hoti, pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ācāragocarasampanno aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu vaṇṇasampanno hoti.

“आणि भिक्खूहो, भिक्खू रूपसंपन्न कसा होतो? भिक्खूहो, या शासनात भिक्खू शीलवान असतो, पातिमोक्ख संवराने संवरित होऊन विहरतो, आचार आणि गोचराने संपन्न असतो, अगदी लहान दोषांमध्येही भय पाहणारा असतो आणि शिक्षापदांचे ग्रहण करून त्यांनुसार आचरण करतो. भिक्खूहो, अशा प्रकारे भिक्खू रूपसंपन्न होतो.”

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu balasampanno hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu āraddhavīriyo viharati akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu balasampanno hoti.

“आणि भिक्खूहो, भिक्खू बलसंपन्न कसा होतो? भिक्खूहो, या शासनात भिक्खू अकुशल धर्मांचा त्याग करण्यासाठी आणि कुशल धर्मांच्या प्राप्तीसाठी दृढ प्रयत्नशील होऊन विहरतो; तो बलवान, दृढ पराक्रमी असतो आणि कुशल धर्मांच्या बाबतीत आपली जबाबदारी कधीही झटकून टाकत नाही. भिक्खूहो, अशा प्रकारे भिक्खू बलसंपन्न होतो.”

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu javasampanno hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu javasampanno hoti. Imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti. Sattamaṃ.

“आणि भिक्खूहो, भिक्खू वेगसंपन्न कसा होतो? भिक्खूहो, या शासनात भिक्खू आसवांचा क्षय झाल्यामुळे, आसवरहित चित्तविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्ती याच जन्मात स्वतः उच्च ज्ञानाने साक्षात करून, ती प्राप्त करून विहरतो. भिक्खूहो, अशा प्रकारे भिक्खू वेगसंपन्न होतो. भिक्खूहो, या तीन गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू आहुतीस पात्र... (पेय्यालं)... जगासाठी सर्वश्रेष्ठ पुण्यक्षेत्र असतो.” (सातवे सूत्र समाप्त)

8. Potthakasuttaṃ

८. “पोत्थक सूत्र”

100. ‘‘Navopi[Pg.249], bhikkhave, potthako dubbaṇṇo ca hoti dukkhasamphasso ca appaggho ca; majjhimopi, bhikkhave, potthako dubbaṇṇo ca hoti dukkhasamphasso ca appaggho ca; jiṇṇopi, bhikkhave, potthako dubbaṇṇo ca hoti dukkhasamphasso ca appaggho ca. Jiṇṇampi, bhikkhave, potthakaṃ ukkhaliparimajjanaṃ vā karonti saṅkārakūṭe vā naṃ chaḍḍenti.

१००. भिक्खूहो, नवीन असतानाही तागाचे कापड कुरूप असते, स्पर्शाला खडबडीत असते आणि कमी मूल्याचे असते. भिक्खूहो, मध्यम (वापरलेले) असतानाही तागाचे कापड कुरूप असते, स्पर्शाला खडबडीत असते आणि कमी मूल्याचे असते. भिक्खूहो, जुने झाल्यावरही तागाचे कापड कुरूप असते, स्पर्शाला खडबडीत असते आणि कमी मूल्याचे असते. भिक्खूहो, जीर्ण झालेल्या तागाच्या कापडाचा वापर लोक एकतर भांडी पुसण्यासाठी करतात किंवा ते कचऱ्याच्या ढिगाऱ्यावर फेकून देतात.

‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, navo cepi bhikkhu hoti dussīlo pāpadhammo. Idamassa dubbaṇṇatāya vadāmi. Seyyathāpi so, bhikkhave, potthako dubbaṇṇo tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi. Ye kho panassa sevanti bhajanti payirupāsanti diṭṭhānugatiṃ āpajjanti, tesaṃ taṃ hoti dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya. Idamassa dukkhasamphassatāya vadāmi. Seyyathāpi so, bhikkhave, potthako dukkhasamphasso tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi. Yesaṃ kho pana so paṭiggaṇhāti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhāraṃ, tesaṃ taṃ na mahapphalaṃ hoti na mahānisaṃsaṃ. Idamassa appagghatāya vadāmi. Seyyathāpi so, bhikkhave, potthako appaggho tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi. Majjhimo cepi, bhikkhave, bhikkhu hoti…pe… thero cepi, bhikkhave, bhikkhu hoti dussīlo pāpadhammo, idamassa dubbaṇṇatāya vadāmi. Seyyathāpi so, bhikkhave, potthako dubbaṇṇo tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi. Ye kho panassa sevanti bhajanti payirupāsanti diṭṭhānugatiṃ āpajjanti, tesaṃ taṃ hoti dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya. Idamassa dukkhasamphassatāya vadāmi. Seyyathāpi so, bhikkhave, potthako dukkhasamphasso tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi. Yesaṃ kho pana so paṭiggaṇhāti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhāraṃ, tesaṃ taṃ na mahapphalaṃ hoti na mahānisaṃsaṃ. Idamassa appagghatāya vadāmi. Seyyathāpi so, bhikkhave, potthako appaggho tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi.

त्याचप्रमाणे, भिक्खूहो, जर एखादा नवदीक्षित भिक्खू दुःशील आणि पापी प्रवृत्तीचा असेल, तर हे मी त्याचे कुरूपत्व म्हणतो. भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे ते तागाचे कापड कुरूप असते, त्याचप्रमाणे मी या व्यक्तीला मानतो. जे लोक त्याची संगत धरतात, त्याच्याशी मैत्री करतात, त्याची सेवा करतात आणि त्याच्या आचरणाचे अनुकरण करतात, त्यांचे ते करणे त्यांच्यासाठी दीर्घकाळापर्यंत अहिताचे आणि दुःखाचे ठरते. हे मी त्याचा खडबडीत स्पर्श म्हणतो. भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे ते तागाचे कापड स्पर्शाला खडबडीत असते, त्याचप्रमाणे मी या व्यक्तीला मानतो. आणि ज्यांच्याकडून तो चीवर, पिंडपात, शयनासन आणि आजारपणातील औषधोपचारांचे साहित्य स्वीकारतो, त्यांचे ते दान महाफळ देणारे किंवा महाकल्याणकारी ठरत नाही. हे मी त्याचे अल्पमूल्यत्व म्हणतो. भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे ते तागाचे कापड कमी मूल्याचे असते, त्याचप्रमाणे मी या व्यक्तीला मानतो. भिक्खूहो, जर एखादा मध्यम (दीक्षित) भिक्खू असेल... किंवा भिक्खूहो, जर एखादा थेर (वरिष्ठ) भिक्खू दुःशील आणि पापी प्रवृत्तीचा असेल, तर हे मी त्याचे कुरूपत्व म्हणतो. भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे ते तागाचे कापड कुरूप असते, त्याचप्रमाणे मी या व्यक्तीला मानतो. जे लोक त्याची संगत धरतात, त्याच्याशी मैत्री करतात, त्याची सेवा करतात आणि त्याच्या आचरणाचे अनुकरण करतात, त्यांचे ते करणे त्यांच्यासाठी दीर्घकाळापर्यंत अहिताचे आणि दुःखाचे ठरते. हे मी त्याचा खडबडीत स्पर्श म्हणतो. भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे ते तागाचे कापड स्पर्शाला खडबडीत असते, त्याचप्रमाणे मी या व्यक्तीला मानतो. आणि ज्यांच्याकडून तो चीवर, पिंडपात, शयनासन आणि आजारपणातील औषधोपचारांचे साहित्य स्वीकारतो, त्यांचे ते दान महाफळ देणारे किंवा महाकल्याणकारी ठरत नाही. हे मी त्याचे अल्पमूल्यत्व म्हणतो. भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे ते तागाचे कापड कमी मूल्याचे असते, त्याचप्रमाणे मी या व्यक्तीला मानतो.

‘‘Evarūpo cāyaṃ, bhikkhave, thero bhikkhu saṅghamajjhe bhaṇati. Tamenaṃ bhikkhū evamāhaṃsu – ‘kiṃ nu kho tuyhaṃ bālassa abyattassa bhaṇitena, tvampi nāma bhaṇitabbaṃ maññasī’ti! So kupito anattamano tathārūpiṃ vācaṃ nicchāreti [Pg.250] yathārūpāya vācāya saṅgho taṃ ukkhipati, saṅkārakūṭeva naṃ potthakaṃ.

भिक्खूहो, जेव्हा असा थेर भिक्खू संघामध्ये बोलतो, तेव्हा इतर भिक्खू त्याला असे म्हणतात—'तुझ्यासारख्या मूर्ख आणि अज्ञानी माणसाच्या बोलण्याने काय उपयोग? तुलाही असे वाटते का की तू बोलण्यास पात्र आहेस?' तो क्रुद्ध आणि असंतुष्ट होऊन असे शब्द उच्चारतो, ज्या शब्दांमुळे संघ त्याला बाहेर काढून टाकतो; ज्याप्रमाणे कचऱ्याच्या ढिगाऱ्यावर ते तागाचे कापड फेकून दिले जाते.

‘‘Navampi, bhikkhave, kāsikaṃ vatthaṃ vaṇṇavantañceva hoti sukhasamphassañca mahagghañca; majjhimampi, bhikkhave, kāsikaṃ vatthaṃ vaṇṇavantañceva hoti sukhasamphassañca mahagghañca; jiṇṇampi, bhikkhave, kāsikaṃ vatthaṃ vaṇṇavantañceva hoti sukhasamphassañca mahagghañca. Jiṇṇampi, bhikkhave, kāsikaṃ vatthaṃ ratanapaliveṭhanaṃ vā karoti gandhakaraṇḍake vā naṃ pakkhipanti.

भिक्खूहो, काशीचे नवीन वस्त्र देखील सुंदर रंगाचे असते, स्पर्शाला मऊ असते आणि बहुमूल्य असते. भिक्खूहो, काशीचे मध्यम (वापरलेले) वस्त्र देखील सुंदर रंगाचे असते, स्पर्शाला मऊ असते आणि बहुमूल्य असते. भिक्खूहो, काशीचे जुने वस्त्र देखील सुंदर रंगाचे असते, स्पर्शाला मऊ असते आणि बहुमूल्य असते. भिक्खूहो, काशीचे वस्त्र जीर्ण झाले तरी लोक त्याचा वापर रत्ने गुंडाळण्यासाठी करतात किंवा ते सुगंधी पेटीत ठेवून देतात.

‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, navo cepi bhikkhu hoti sīlavā kalyāṇadhammo, idamassa suvaṇṇatāya vadāmi. Seyyathāpi taṃ, bhikkhave, kāsikaṃ vatthaṃ vaṇṇavantaṃ tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi. Ye kho panassa sevanti bhajanti payirupāsanti diṭṭhānugatiṃ āpajjanti, tesaṃ taṃ hoti dīgharattaṃ hitāya sukhāya. Idamassa sukhasamphassatāya vadāmi. Seyyathāpi taṃ, bhikkhave, kāsikaṃ vatthaṃ sukhasamphassaṃ tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi. Yesaṃ kho pana so paṭiggaṇhāti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhāraṃ, tesaṃ taṃ mahapphalaṃ hoti mahānisaṃsaṃ. Idamassa mahagghatāya vadāmi. Seyyathāpi taṃ, bhikkhave, kāsikaṃ vatthaṃ mahagghaṃ tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi. Majjhimo cepi, bhikkhave, bhikkhu hoti…pe… thero cepi, bhikkhave, bhikkhu hoti…pe… puggalaṃ vadāmi.

त्याचप्रमाणे, भिक्खूहो, जर एखादा नवदीक्षित भिक्खू शीलवान आणि कल्याणकारी स्वभावाचा असेल, तर हे मी त्याचे सौंदर्य म्हणतो. भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे काशीचे ते वस्त्र सुंदर रंगाचे असते, त्याचप्रमाणे मी या व्यक्तीला मानतो. जे लोक त्याची संगत धरतात, त्याच्याशी मैत्री करतात, त्याची सेवा करतात आणि त्याच्या आचरणाचे अनुकरण करतात, त्यांचे ते करणे त्यांच्यासाठी दीर्घकाळापर्यंत हिताचे आणि सुखाचे ठरते. हे मी त्याचा सुखद स्पर्श म्हणतो. भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे काशीचे ते वस्त्र स्पर्शाला मऊ असते, त्याचप्रमाणे मी या व्यक्तीला मानतो. आणि ज्यांच्याकडून तो चीवर, पिंडपात, शयनासन आणि आजारपणातील औषधोपचारांचे साहित्य स्वीकारतो, त्यांचे ते दान महाफळ देणारे आणि महाकल्याणकारी ठरते. हे मी त्याचे बहुमूल्यत्व म्हणतो. भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे काशीचे ते वस्त्र बहुमूल्य असते, त्याचप्रमाणे मी या व्यक्तीला मानतो. भिक्खूहो, जर एखादा मध्यम (दीक्षित) भिक्खू असेल... किंवा भिक्खूहो, जर एखादा थेर (वरिष्ठ) भिक्खू शीलवान आणि कल्याणकारी स्वभावाचा असेल... तर मी या व्यक्तीला मानतो.

‘‘Evarūpo cāyaṃ, bhikkhave, thero bhikkhu saṅghamajjhe bhaṇati. Tamenaṃ bhikkhū evamāhaṃsu – ‘appasaddā āyasmanto hotha, thero bhikkhu dhammañca vinayañca bhaṇatī’ti. Tasmātiha, bhikkhave, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘kāsikavatthūpamā bhavissāma, na potthakūpamā’ti. Evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabba’’nti. Aṭṭhamaṃ.

भिक्खूहो, जेव्हा असा थेर भिक्खू संघामध्ये बोलतो, तेव्हा इतर भिक्खू असे म्हणतात—'आयुष्यमानांनो, शांत व्हा, थेर भिक्खू धम्म आणि विनय सांगत आहेत.' म्हणूनच, भिक्खूहो, तुम्ही असे शिकले पाहिजे—'आम्ही काशीच्या वस्त्रासारखे बनू, तागाच्या कापडासारखे नाही.' भिक्खूहो, तुम्ही अशाच प्रकारे स्वतःला प्रशिक्षित केले पाहिजे.

9. Loṇakapallasuttaṃ

९. लोणककप्पल्ल सुत्त (मिठाचा खडा सुत्त)

101. ‘‘Yo, bhikkhave, evaṃ vadeyya – ‘yathā yathāyaṃ puriso kammaṃ karoti tathā tathā taṃ paṭisaṃvediyatī’ti, evaṃ santaṃ, bhikkhave, brahmacariyavāso na hoti, okāso na paññāyati sammā dukkhassa antakiriyāya[Pg.251]. Yo ca kho, bhikkhave, evaṃ vadeyya – ‘yathā yathā vedanīyaṃ ayaṃ puriso kammaṃ karoti tathā tathāssa vipākaṃ paṭisaṃvediyatī’ti, evaṃ santaṃ, bhikkhave, brahmacariyavāso hoti, okāso paññāyati sammā dukkhassa antakiriyāya. Idha, bhikkhave, ekaccassa puggalassa appamattakampi pāpakammaṃ kataṃ tamenaṃ nirayaṃ upaneti. Idha pana, bhikkhave, ekaccassa puggalassa tādisaṃyeva appamattakaṃ pāpakammaṃ kataṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ hoti, nā’ṇupi khāyati, kiṃ bahudeva.

१०१. भिक्खूहो, जर कोणी असे म्हटले की—'माणूस ज्या ज्या प्रकारे कर्म करतो, त्याच त्याच प्रकारे तो त्याचे फळ भोगतो,' तर भिक्खूहो, अशा स्थितीत ब्रह्मचर्य पालन करणे शक्य होणार नाही आणि दुःखाचा पूर्णपणे अंत करण्याची कोणतीही संधी उरणार नाही. परंतु भिक्खूहो, जर कोणी असे म्हटले की—'जेव्हा एखादा माणूस विशिष्ट प्रकारे अनुभवता येणारे कर्म करतो, तेव्हा तो त्याच प्रकारे त्याच्या कर्माचे फळ भोगतो,' तर भिक्खूहो, अशा स्थितीत ब्रह्मचर्य पालन करणे शक्य होते आणि दुःखाचा पूर्णपणे अंत करण्याची संधी दिसून येते. भिक्खूहो, या जगात एखाद्या व्यक्तीने केलेले अगदी थोडेसे पापकर्म देखील त्याला नरकात घेऊन जाते. परंतु भिक्खूहो, या जगात दुसऱ्या एखाद्या व्यक्तीने केलेले तितकेच थोडेसे पापकर्म याच जन्मात भोगले जाते आणि त्याचा थोडासाही परिणाम पुढील जन्मात दिसत नाही, मग मोठ्या परिणामाची काय कथा!

‘‘Kathaṃrūpassa, bhikkhave, puggalassa appamattakampi pāpakammaṃ kataṃ tamenaṃ nirayaṃ upaneti? Idha pana, bhikkhave, ekacco puggalo abhāvitakāyo hoti abhāvitasīlo abhāvitacitto abhāvitapañño paritto appātumo appadukkhavihārī. Evarūpassa, bhikkhave, puggalassa appamattakampi pāpakammaṃ kataṃ tamenaṃ nirayaṃ upaneti.

भिक्खूहो, कशा प्रकारच्या व्यक्तीने केलेले अगदी थोडेसेही पापकर्म तिला नरकात घेऊन जाते? भिक्खूहो, या जगात एखादी व्यक्ती अशी असते जिची काया अभावीत (अविकसित) असते, जिचे शील अभावीत असते, जिचे चित्त अभावीत असते, जिची प्रज्ञा अभावीत असते; जी संकुचित गुणांची असते, जिचे व्यक्तिमत्त्व क्षुद्र असते आणि जी थोड्याशा दुःखानेही पीडित होऊन राहते. भिक्खूहो, अशा प्रकारच्या व्यक्तीने केलेले अगदी थोडेसेही पापकर्म तिला नरकात घेऊन जाते.

‘‘Kathaṃrūpassa, bhikkhave, puggalassa tādisaṃyeva appamattakaṃ pāpakammaṃ kataṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ hoti, nā’ṇupi khāyati, kiṃ bahudeva? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo bhāvitakāyo hoti bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapañño aparitto mahatto appamāṇavihārī. Evarūpassa, bhikkhave, puggalassa tādisaṃyeva appamattakaṃ pāpakammaṃ kataṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ hoti, nāṇupi khāyati, kiṃ bahudeva.

भिक्खूहो, कशा प्रकारच्या व्यक्तीने केलेले तशाच प्रकारचे अगदी थोडेसे पापकर्म याच जन्मात भोगावे लागते (दृष्टधर्मवेदनीय होते), आणि त्याचा अगदी लहानसाही परिणाम दिसत नाही, मग मोठ्या परिणामाची तर गोष्टच काय? भिक्खूहो, या जगात एखादी व्यक्ती अशी असते जिची काया भावीत (विकसित) असते, जिचे शील भावीत असते, जिचे चित्त भावीत असते, जिची प्रज्ञा भावीत असते; जी संकुचित नसते, जिचे व्यक्तिमत्त्व महान असते आणि जी अमर्याद विहारात राहते. भिक्खूहो, अशा प्रकारच्या व्यक्तीने केलेले तशाच प्रकारचे अगदी थोडेसे पापकर्म याच जन्मात भोगावे लागते, आणि त्याचा अगदी लहानसाही परिणाम दिसत नाही, मग मोठ्या परिणामाची तर गोष्टच काय!

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, puriso loṇakapallaṃ paritte udakamallake pakkhipeyya. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, api nu taṃ parittaṃ udakaṃ amunā loṇakapallena loṇaṃ assa apeyya’’nti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kissa hetu’’? ‘‘Aduñhi, bhante, parittaṃ udakakapallake udakaṃ, taṃ amunā loṇakapallena loṇaṃ assa apeyya’’nti. ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, puriso loṇakapallakaṃ gaṅgāya nadiyā pakkhipeyya. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, api nu sā gaṅgā nadī amunā loṇakapallena loṇaṃ assa apeyyā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kissa hetu’’? ‘‘Asu hi, bhante, gaṅgāya nadiyā mahā udakakkhandho so amunā loṇakapallena loṇo na assa apeyyo’’ti.

भिक्खूहो, समजा एखाद्या माणसाने मिठाची एक वाटी पाण्याच्या एका लहानशा पात्रात टाकली. भिक्खूहो, तुम्हाला काय वाटते? ते थोडेसे पाणी त्या मिठाच्या वाटीमुळे खारट आणि पिण्यास अयोग्य होईल का? 'होय, भंते.' 'त्याचे कारण काय?' 'कारण, भंते, त्या पात्रातील पाणी अगदी थोडे आहे, म्हणून त्या मिठाच्या वाटीमुळे ते खारट आणि पिण्यास अयोग्य होईल.' भिक्खूहो, समजा एखाद्या माणसाने ती मिठाची वाटी गंगा नदीत टाकली. भिक्खूहो, तुम्हाला काय वाटते? ती गंगा नदी त्या मिठाच्या वाटीमुळे खारट आणि पिण्यास अयोग्य होईल का? 'नाही, भंते.' 'त्याचे कारण काय?' 'कारण, भंते, गंगा नदीत पाण्याचा प्रचंड साठा आहे, म्हणून त्या मिठाच्या वाटीमुळे ती खारट आणि पिण्यास अयोग्य होणार नाही.'

‘‘Evamevaṃ [Pg.252] kho, bhikkhave, idhekaccassa puggalassa appamattakampi pāpakammaṃ kataṃ tamenaṃ nirayaṃ upaneti. Idha, bhikkhave, ekaccassa puggalassa tādisaṃyeva appamattakaṃ pāpakammaṃ kataṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ hoti, nāṇupi khāyati, kiṃ bahudeva.

भिक्खूहो, याचप्रमाणे या जगात एखाद्या व्यक्तीने केलेले अगदी थोडेसेही पापकर्म तिला नरकात घेऊन जाते. तर दुसरीकडे, या जगात एखाद्या व्यक्तीने केलेले तशाच प्रकारचे अगदी थोडेसे पापकर्म याच जन्मात भोगावे लागते, आणि त्याचा अगदी लहानसाही परिणाम दिसत नाही, मग मोठ्या परिणामाची तर गोष्टच काय!

‘‘Kathaṃrūpassa, bhikkhave, puggalassa appamattakampi pāpakammaṃ kataṃ tamenaṃ nirayaṃ upaneti? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo abhāvitakāyo hoti abhāvitasīlo abhāvitacitto abhāvitapañño paritto appātumo appadukkhavihārī. Evarūpassa, bhikkhave, puggalassa appamattakampi pāpakammaṃ kataṃ tamenaṃ nirayaṃ upaneti.

भिक्खूहो, कशा प्रकारच्या व्यक्तीने केलेले अगदी थोडेसेही पापकर्म तिला नरकात घेऊन जाते? भिक्खूहो, या जगात एखादी व्यक्ती अशी असते जिची काया अभावीत असते, जिचे शील अभावीत असते, जिचे चित्त अभावीत असते, जिची प्रज्ञा अभावीत असते; जी संकुचित गुणांची असते, जिचे व्यक्तिमत्त्व क्षुद्र असते आणि जी थोड्याशा दुःखानेही पीडित होऊन राहते. भिक्खूहो, अशा प्रकारच्या व्यक्तीने केलेले अगदी थोडेसेही पापकर्म तिला नरकात घेऊन जाते.

‘‘Kathaṃrūpassa, bhikkhave, puggalassa tādisaṃyeva appamattakaṃ pāpakammaṃ kataṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ hoti, nāṇupi khāyati, kiṃ bahudeva? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo bhāvitakāyo hoti bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapañño aparitto mahatto appamāṇavihārī. Evarūpassa, bhikkhave, puggalassa tādisaṃyeva appamattakaṃ pāpakammaṃ kataṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ hoti, nāṇupi khāyati, kiṃ bahudeva.

भिक्खूहो, कशा प्रकारच्या व्यक्तीने केलेले तशाच प्रकारचे अगदी थोडेसे पापकर्म याच जन्मात भोगावे लागते, आणि त्याचा अगदी लहानसाही परिणाम दिसत नाही, मग मोठ्या परिणामाची तर गोष्टच काय? भिक्खूहो, या जगात एखादी व्यक्ती अशी असते जिची काया भावीत असते, जिचे शील भावीत असते, जिचे चित्त भावीत असते, जिची प्रज्ञा भावीत असते; जी संकुचित नसते, जिचे व्यक्तिमत्त्व महान असते आणि जी अमर्याद विहारात राहते. भिक्खूहो, अशा प्रकारच्या व्यक्तीने केलेले तशाच प्रकारचे अगदी थोडेसे पापकर्म याच जन्मात भोगावे लागते, आणि त्याचा अगदी लहानसाही परिणाम दिसत नाही, मग मोठ्या परिणामाची तर गोष्टच काय!

‘‘Idha, bhikkhave, ekacco aḍḍhakahāpaṇenapi bandhanaṃ nigacchati, kahāpaṇenapi bandhanaṃ nigacchati, kahāpaṇasatenapi bandhanaṃ nigacchati. Idha, bhikkhave, ekacco aḍḍhakahāpaṇenapi na bandhanaṃ nigacchati, kahāpaṇenapi na bandhanaṃ nigacchati, kahāpaṇasatenapi na bandhanaṃ nigacchati.

भिक्खूहो, या जगात एखादी व्यक्ती अर्ध्या कहापणासाठीही बंधनात पडते, एका कहापणासाठीही बंधनात पडते, किंवा शंभर कहापणांसाठीही बंधनात पडते. तर दुसरीकडे, या जगात एखादी व्यक्ती अर्ध्या कहापणासाठीही बंधनात पडत नाही, एका कहापणासाठीही बंधनात पडत नाही, किंवा शंभर कहापणांसाठीही बंधनात पडत नाही.

‘‘Kathaṃrūpo, bhikkhave, aḍḍhakahāpaṇenapi bandhanaṃ nigacchati, kahāpaṇenapi bandhanaṃ nigacchati, kahāpaṇasatenapi bandhanaṃ nigacchati? Idha, bhikkhave, ekacco daliddo hoti appassako appabhogo. Evarūpo, bhikkhave, aḍḍhakahāpaṇenapi bandhanaṃ nigacchati, kahāpaṇenapi bandhanaṃ nigacchati, kahāpaṇasatenapi bandhanaṃ nigacchati.

भिक्खूहो, कशा प्रकारची व्यक्ती अर्ध्या कहापणासाठीही बंधनात पडते, एका कहापणासाठीही बंधनात पडते, किंवा शंभर कहापणांसाठीही बंधनात पडते? भिक्खूहो, या जगात एखादी व्यक्ती दरिद्री असते, जिच्याकडे स्वतःची संपत्ती कमी असते आणि जिची उपभोगसाधने कमी असतात. भिक्खूहो, अशा प्रकारची व्यक्ती अर्ध्या कहापणासाठीही बंधनात पडते, एका कहापणासाठीही बंधनात पडते, किंवा शंभर कहापणांसाठीही बंधनात पडते.

‘‘Kathaṃrūpo, bhikkhave, aḍḍhakahāpaṇenapi na bandhanaṃ nigacchati, kahāpaṇenapi na bandhanaṃ nigacchati, kahāpaṇasatenapi na bandhanaṃ nigacchati? Idha, bhikkhave, ekacco aḍḍho hoti mahaddhano mahābhogo. Evarūpo, bhikkhave, aḍḍhakahāpaṇenapi na bandhanaṃ nigacchati, kahāpaṇenapi na bandhanaṃ nigacchati, kahāpaṇasatenapi na bandhanaṃ nigacchati. Evamevaṃ kho, bhikkhave, idhekaccassa puggalassa appamattakaṃ pāpakammaṃ kataṃ. Tamenaṃ nirayaṃ upaneti. Idha[Pg.253], bhikkhave, ekaccassa puggalassa tādisaṃyeva appamattakaṃ pāpakammaṃ kataṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ hoti, nāṇupi khāyati, kiṃ bahudeva.

भिक्खूहो, कशा प्रकारची व्यक्ती अर्ध्या कहापणासाठीही बंधनात पडत नाही, एका कहापणासाठीही बंधनात पडत नाही, किंवा शंभर कहापणांसाठीही बंधनात पडत नाही? भिक्खूहो, या जगात एखादी व्यक्ती श्रीमंत असते, जिच्याकडे भरपूर संपत्ती आणि विपुल उपभोगसाधने असतात. भिक्खूहो, अशा प्रकारची व्यक्ती अर्ध्या कहापणासाठीही बंधनात पडत नाही, एका कहापणासाठीही बंधनात पडत नाही, किंवा शंभर कहापणांसाठीही बंधनात पडत नाही. भिक्खूहो, याचप्रमाणे या जगात एखाद्या व्यक्तीने केलेले अगदी थोडेसेही पापकर्म तिला नरकात घेऊन जाते. तर दुसरीकडे, या जगात एखाद्या व्यक्तीने केलेले तशाच प्रकारचे अगदी थोडेसे पापकर्म याच जन्मात भोगावे लागते, आणि त्याचा अगदी लहानसाही परिणाम दिसत नाही, मग मोठ्या परिणामाची तर गोष्टच काय!

‘‘Kathaṃrūpassa, bhikkhave, puggalassa appamattakaṃ pāpakammaṃ kataṃ, tamenaṃ nirayaṃ upaneti? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo abhāvitakāyo hoti abhāvitasīlo abhāvitacitto abhāvitapañño paritto appātumo appadukkhavihārī. Evarūpassa, bhikkhave, puggalassa tādisaṃyeva appamattakaṃ pāpakammaṃ kataṃ tamenaṃ nirayaṃ upaneti.

भिक्खूहो, कशा प्रकारच्या व्यक्तीने केलेले अगदी थोडेसेही पापकर्म तिला नरकात घेऊन जाते? भिक्खूहो, या जगात एखादी व्यक्ती अशी असते जिची काया अभावीत असते, जिचे शील अभावीत असते, जिचे चित्त अभावीत असते, जिची प्रज्ञा अभावीत असते; जी संकुचित गुणांची असते, जिचे व्यक्तिमत्त्व क्षुद्र असते आणि जी थोड्याशा दुःखानेही पीडित होऊन राहते. भिक्खूहो, अशा प्रकारच्या व्यक्तीने केलेले तशाच प्रकारचे अगदी थोडेसे पापकर्म तिला नरकात घेऊन जाते.

‘‘Kathaṃrūpassa, bhikkhave, puggalassa tādisaṃyeva appamattakaṃ pāpakammaṃ kataṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ hoti, nāṇupi khāyati, kiṃ bahudeva? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo bhāvitakāyo hoti bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapañño aparitto mahatto appamāṇavihārī. Evarūpassa, bhikkhave, puggalassa tādisaṃyeva appamattakaṃ pāpakammaṃ kataṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ hoti, nāṇupi khāyati, kiṃ bahudeva.

भिक्खूहो, कशा प्रकारच्या व्यक्तीने केलेले तशाच प्रकारचे अगदी थोडेसे पापकर्म याच जन्मात भोगावे लागते, आणि त्याचा अगदी लहानसाही परिणाम दिसत नाही, मग मोठ्या परिणामाची तर गोष्टच काय? भिक्खूहो, या जगात एखादी व्यक्ती अशी असते जिची काया भावीत असते, जिचे शील भावीत असते, जिचे चित्त भावीत असते, जिची प्रज्ञा भावीत असते; जी संकुचित नसते, जिचे व्यक्तिमत्त्व महान असते आणि जी अमर्याद विहारात राहते. भिक्खूहो, अशा प्रकारच्या व्यक्तीने केलेले तशाच प्रकारचे अगदी थोडेसे पापकर्म याच जन्मात भोगावे लागते, आणि त्याचा अगदी लहानसाही परिणाम दिसत नाही, मग मोठ्या परिणामाची तर गोष्टच काय!

‘‘Idha, bhikkhave, ekacco puggalo bhāvitakāyo hoti bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapañño aparitto mahatto appamāṇavihārī. Evarūpassa, bhikkhave, puggalassa tādisaṃyeva appamattakaṃ pāpakammaṃ kataṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ hoti, nāṇupi khāyati, kiṃ bahudeva. Seyyathāpi, bhikkhave, orabbhiko vā urabbhaghātako vā appekaccaṃ urabbhaṃ adinnaṃ ādiyamānaṃ pahoti hantuṃ vā bandhituṃ vā jāpetuṃ vā yathāpaccayaṃ vā kātuṃ, appekaccaṃ urabbhaṃ adinnaṃ ādiyamānaṃ nappahoti hantuṃ vā bandhituṃ vā jāpetuṃ vā yathāpaccayaṃ vā kātuṃ.

"भिक्खूंनो, या जगात एखादा मनुष्य असा असतो ज्याने आपली काया विकसित केली आहे, शील विकसित केले आहे, चित्त विकसित केले आहे, प्रज्ञा विकसित केली आहे; जो मर्यादित नसून महान गुणांचा आहे आणि जो अमर्याद विहाराने युक्त होऊन राहतो. भिक्खूंनो, अशा प्रकारच्या व्यक्तीने केलेले अगदी थोडेसे पाप कृत्य याच जन्मात भोगले जाते (दृष्टधर्मवेदनीय होते), त्याचा थोडासाही अंश पुढील जन्मात दिसत नाही, मग मोठ्या अंशाची तर गोष्टच काय! भिक्खूंनो, हे अगदी तसेच आहे, जसे एखादा मेंढपाळ किंवा मेंढ्या मारणारा (खाटीक) न दिलेल्या मेंढीची चोरी करणाऱ्या एखाद्या व्यक्तीला मारण्यास, बांधण्यास, दंड करण्यास किंवा परिस्थितीनुसार शिक्षा करण्यास समर्थ असतो; परंतु न दिलेल्या मेंढीची चोरी करणाऱ्या दुसऱ्या एखाद्या व्यक्तीला मारण्यास, बांधण्यास, दंड करण्यास किंवा परिस्थितीनुसार शिक्षा करण्यास समर्थ नसतो."

‘‘Kathaṃrūpaṃ, bhikkhave, orabbhiko vā urabbhaghātako vā urabbhaṃ adinnaṃ ādiyamānaṃ pahoti hantuṃ vā bandhituṃ vā jāpetuṃ vā yathāpaccayaṃ vā kātuṃ? Idha, bhikkhave, ekacco daliddo hoti appassako appabhogo. Evarūpaṃ, bhikkhave, orabbhiko vā urabbhaghātako vā urabbhaṃ adinnaṃ ādiyamānaṃ pahoti hantuṃ vā bandhituṃ vā jāpetuṃ vā yathāpaccayaṃ vā kātuṃ.

"भिक्खूंनो, मेंढपाळ किंवा मेंढ्या मारणारा न दिलेल्या मेंढीची चोरी करणाऱ्या कशा प्रकारच्या व्यक्तीला मारण्यास, बांधण्यास, दंड करण्यास किंवा परिस्थितीनुसार शिक्षा करण्यास समर्थ असतो? भिक्खूंनो, या जगात एखादी व्यक्ती दरिद्री, अल्प संपत्ती असलेली आणि अल्प उपभोग घेणारी असते. भिक्खूंनो, अशा प्रकारच्या व्यक्तीने न दिलेल्या मेंढीची चोरी केली असता, मेंढपाळ किंवा मेंढ्या मारणारा त्याला मारण्यास, बांधण्यास, दंड करण्यास किंवा परिस्थितीनुसार शिक्षा करण्यास समर्थ असतो."

‘‘Kathaṃrūpaṃ, bhikkhave, orabbhiko vā urabbhaghātako vā urabbhaṃ adinnaṃ ādiyamānaṃ nappahoti hantuṃ vā bandhituṃ vā jāpetuṃ vā yathāpaccayaṃ vā kātuṃ[Pg.254]. Idha, bhikkhave, ekacco aḍḍho hoti mahaddhano mahābhogo rājā vā rājamahāmatto vā. Evarūpaṃ, bhikkhave, orabbhiko vā urabbhaghātako vā urabbhaṃ adinnaṃ ādiyamānaṃ nappahoti hantuṃ vā bandhituṃ vā jāpetuṃ vā yathāpaccayaṃ vā kātuṃ. Aññadatthu pañjalikova naṃ yācati – ‘dehi me, mārisa, urabbhaṃ vā urabbhadhanaṃ vā’ti. Evamevaṃ kho, bhikkhave, idhekaccassa puggalassa tādisaṃyeva appamattakampi pāpakammaṃ kataṃ tamenaṃ nirayaṃ upaneti. Idha pana, bhikkhave, ekaccassa puggalassa tādisaṃyeva appamattakaṃ pāpakammaṃ kataṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ hoti, nāṇupi khāyati, kiṃ bahudeva.

"भिक्खूंनो, मेंढपाळ किंवा मेंढ्या मारणारा न दिलेल्या मेंढीची चोरी करणाऱ्या कशा प्रकारच्या व्यक्तीला मारण्यास, बांधण्यास, दंड करण्यास किंवा परिस्थितीनुसार शिक्षा करण्यास समर्थ नसतो? भिक्खूंनो, या जगात एखादी व्यक्ती श्रीमंत, महाधनी, महाभोगी असते, किंवा ती राजा किंवा राजमहामात्र (मोठा अधिकारी) असते. भिक्खूंनो, अशा प्रकारच्या व्यक्तीने न दिलेल्या मेंढीची चोरी केली असता, मेंढपाळ किंवा मेंढ्या मारणारा त्याला मारण्यास, बांधण्यास, दंड करण्यास किंवा परिस्थितीनुसार शिक्षा करण्यास समर्थ नसतो. उलट, तो हात जोडूनच त्याला विनवणी करतो—'हे महाशय, मला माझी मेंढी किंवा मेंढीचे मूल्य परत द्या.' भिक्खूंनो, अगदी याचप्रमाणे, या जगात एखाद्या व्यक्तीने केलेले अगदी थोडेसे पाप कृत्य देखील त्याला नरकात घेऊन जाते. परंतु, भिक्खूंनो, या जगात दुसऱ्या एखाद्या व्यक्तीने केलेले अगदी तसेच थोडेसे पाप कृत्य याच जन्मात भोगले जाते, त्याचा थोडासाही अंश पुढील जन्मात दिसत नाही, मग मोठ्या अंशाची तर गोष्टच काय!"

‘‘Kathaṃrūpassa, bhikkhave, puggalassa appamattakampi pāpakammaṃ kataṃ tamenaṃ nirayaṃ upaneti? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo abhāvitakāyo hoti abhāvitasīlo abhāvitacitto abhāvitapañño paritto appātumo appadukkhavihārī. Evarūpassa, bhikkhave, puggalassa appamattakampi pāpakammaṃ kataṃ tamenaṃ nirayaṃ upaneti.

"भिक्खूंनो, कशा प्रकारच्या व्यक्तीने केलेले अगदी थोडेसे पाप कृत्य देखील त्याला नरकात घेऊन जाते? भिक्खूंनो, या जगात एखादी व्यक्ती अशी असते जिने आपली काया विकसित केली नाही, शील विकसित केले नाही, चित्त विकसित केले नाही, प्रज्ञा विकसित केली नाही; जी मर्यादित (अल्प गुणांची), क्षुद्र स्वभावाची असते आणि जी अगदी थोड्याशा दुःखानेही पीडित होऊन राहते. भिक्खूंनो, अशा प्रकारच्या व्यक्तीने केलेले अगदी थोडेसे पाप कृत्य देखील तिला नरकात घेऊन जाते."

‘‘Kathaṃrūpassa, bhikkhave, puggalassa tādisaṃyeva appamattakaṃ pāpakammaṃ kataṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ hoti, nāṇupi khāyati, kiṃ bahudeva? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo bhāvitakāyo hoti bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapañño aparitto mahatto appamāṇavihārī. Evarūpassa, bhikkhave, puggalassa tādisaṃyeva appamattakaṃ pāpakammaṃ kataṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ hoti, nāṇupi khāyati, kiṃ bahudeva.

"भिक्खूंनो, कशा प्रकारच्या व्यक्तीने केलेले अगदी तसेच थोडेसे पाप कृत्य याच जन्मात भोगले जाते, त्याचा थोडासाही अंश पुढील जन्मात दिसत नाही, मग मोठ्या अंशाची तर गोष्टच काय? भिक्खूंनो, या जगात एखादी व्यक्ती अशी असते जिने आपली काया विकसित केली आहे, शील विकसित केले आहे, चित्त विकसित केले आहे, प्रज्ञा विकसित केली आहे; जी मर्यादित नसून महान गुणांची आहे आणि जी अमर्याद विहाराने युक्त होऊन राहते. भिक्खूंनो, अशा प्रकारच्या व्यक्तीने केलेले अगदी तसेच थोडेसे पाप कृत्य याच जन्मात भोगले जाते, त्याचा थोडासाही अंश पुढील जन्मात दिसत नाही, मग मोठ्या अंशाची तर गोष्टच काय!"

‘‘Yo, bhikkhave, evaṃ vadeyya – ‘yathā yathāyaṃ puriso kammaṃ karoti tathā tathā taṃ paṭisaṃvedetī’ti, evaṃ santaṃ, bhikkhave, brahmacariyavāso na hoti, okāso na paññāyati sammā dukkhassa antakiriyāya. Yo ca kho, bhikkhave, evaṃ vadeyya – ‘yathā yathā vedanīyaṃ ayaṃ puriso kammaṃ karoti tathā tathā tassa vipākaṃ paṭisaṃvedetī’ti, evaṃ santaṃ, bhikkhave, brahmacariyavāso hoti, okāso paññāyati sammā dukkhassa antakiriyāyā’’ti. Navamaṃ.

"भिक्खूंनो, जो कोणी असे म्हणेल—'हा मनुष्य जसे जसे कर्म करतो, तसे तसे तो त्याचे फळ भोगतो,' तर भिक्खूंनो, असे मानल्यास ब्रह्मचर्यवासाला काही अर्थ उरणार नाही आणि दुःखाचा सम्यक अंत करण्याची कोणतीही संधी दिसून येणार नाही. परंतु, भिक्खूंनो, जो कोणी असे म्हणेल—'हा मनुष्य ज्या प्रकारे अनुभवण्याजोगे कर्म करतो, तशा प्रकारे तो त्याच्या विपाकाचा (फळाचा) अनुभव घेतो,' तर भिक्खूंनो, असे मानल्यास ब्रह्मचर्यवास शक्य होतो आणि दुःखाचा सम्यक अंत करण्याची संधी दिसून येते." नववे सुत्त.

10. Paṃsudhovakasuttaṃ

१०. पंसुधोवक सुत्त

102. ‘‘Santi[Pg.255], bhikkhave, jātarūpassa oḷārikā upakkilesā paṃsuvālukā sakkharakaṭhalā. Tamenaṃ paṃsudhovako vā paṃsudhovakantevāsī vā doṇiyaṃ ākiritvā dhovati sandhovati niddhovati. Tasmiṃ pahīne tasmiṃ byantīkate santi jātarūpassa majjhimasahagatā upakkilesā sukhumasakkharā thūlavālukā. Tamenaṃ paṃsudhovako vā paṃsudhovakantevāsī vā dhovati sandhovati niddhovati. Tasmiṃ pahīne tasmiṃ byantīkate santi jātarūpassa sukhumasahagatā upakkilesā sukhumavālukā kāḷajallikā. Tamenaṃ paṃsudhovako vā paṃsudhovakantevāsī vā dhovati sandhovati niddhovati. Tasmiṃ pahīne tasmiṃ byantīkate athāparaṃ suvaṇṇasikatāvasissanti. Tamenaṃ suvaṇṇakāro vā suvaṇṇakārantevāsī vā jātarūpaṃ mūsāyaṃ pakkhipitvā dhamati sandhamati niddhamati. Taṃ hoti jātarūpaṃ dhantaṃ sandhantaṃ niddhantaṃ aniddhantakasāvaṃ, na ceva mudu hoti na ca kammaniyaṃ, na ca pabhassaraṃ pabhaṅgu ca, na ca sammā upeti kammāya. Hoti so, bhikkhave, samayo yaṃ suvaṇṇakāro vā suvaṇṇakārantevāsī vā taṃ jātarūpaṃ dhamati sandhamati niddhamati. Taṃ hoti jātarūpaṃ dhantaṃ sandhantaṃ niddhantaṃ niddhantakasāvaṃ, mudu ca hoti kammaniyañca pabhassarañca, na ca pabhaṅgu, sammā upeti kammāya. Yassā yassā ca pilandhanavikatiyā ākaṅkhati – yadi paṭṭikāya, yadi kuṇḍalāya, yadi gīveyyake, yadi suvaṇṇamālāya – tañcassa atthaṃ anubhoti.

१०२. "भिक्खूंनो, सोन्यामध्ये माती, वाळू, खडे आणि खापर यांसारखे स्थूल (मोठे) मळ असतात. धूळ धुणारा किंवा त्याचा अंतेवासी (शिकाऊ मदतनीस) ते सोने एका द्रोणीत टाकून धुतो, चांगल्या प्रकारे धुतो आणि घासून स्वच्छ करतो. ते मळ दूर झाल्यावर आणि नष्ट झाल्यावर, सोन्यामध्ये बारीक खडे आणि जाडी वाळू यांसारखे मध्यम स्वरूपाचे मळ उरतात. धूळ धुणारा किंवा त्याचा अंतेवासी ते पुन्हा धुतो, चांगल्या प्रकारे धुतो आणि घासून स्वच्छ करतो. ते मळ दूर झाल्यावर आणि नष्ट झाल्यावर, सोन्यामध्ये बारीक वाळू आणि काळी मळी यांसारखे सूक्ष्म मळ उरतात. धूळ धुणारा किंवा त्याचा अंतेवासी ते पुन्हा धुतो, चांगल्या प्रकारे धुतो आणि घासून स्वच्छ करतो. ते मळ दूर झाल्यावर आणि नष्ट झाल्यावर, शेवटी केवळ सोन्याचे कण शिल्लक राहतात. त्यानंतर सोनार किंवा त्याचा अंतेवासी त्या सोन्याला मुशीत टाकून फुंकतो, चांगल्या प्रकारे फुंकतो आणि वितळवतो. ते सोने फुंकलेले, चांगल्या प्रकारे फुंकलेले आणि वितळवलेले असते, परंतु त्यातील मळी पूर्णपणे दूर झालेली नसल्यामुळे ते मऊ नसते, घडवण्यायोग्य नसते, चमकदार नसते, तर ते ठिसूळ असते आणि दागिने बनवण्याच्या कामासाठी योग्य नसते. भिक्खूंनो, अशी वेळ येते जेव्हा तो सोनार किंवा त्याचा अंतेवासी त्या सोन्याला फुंकतो, चांगल्या प्रकारे फुंकतो आणि वितळवतो. ते सोने फुंकलेले, चांगल्या प्रकारे फुंकलेले, वितळवलेले आणि मळी पूर्णपणे दूर झालेले असते; ते मऊ होते, घडवण्यायोग्य होते, चमकदार होते, ठिसूळ राहत नाही आणि दागिने बनवण्याच्या कामासाठी पूर्णपणे योग्य होते. त्यानंतर त्याला ज्या ज्या प्रकारचा दागिना बनवायचा असेल—मग तो सोन्याचा पट्टा असो, कुंडल असो, गळ्यातील कंठा असो किंवा सोन्याची माळ असो—तो त्याचा तो हेतू साध्य करतो."

‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, santi adhicittamanuyuttassa bhikkhuno oḷārikā upakkilesā kāyaduccaritaṃ vacīduccaritaṃ manoduccaritaṃ, tamenaṃ sacetaso bhikkhu dabbajātiko pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti. Tasmiṃ pahīne tasmiṃ byantīkate santi adhicittamanuyuttassa bhikkhuno majjhimasahagatā upakkilesā kāmavitakko byāpādavitakko vihiṃsāvitakko, tamenaṃ sacetaso bhikkhu dabbajātiko pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti. Tasmiṃ [Pg.256] pahīne tasmiṃ byantīkate santi adhicittamanuyuttassa bhikkhuno sukhumasahagatā upakkilesā ñātivitakko janapadavitakko anavaññattipaṭisaṃyutto vitakko, tamenaṃ sacetaso bhikkhu dabbajātiko pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti. Tasmiṃ pahīne tasmiṃ byantīkate athāparaṃ dhammavitakkāvasissati. So hoti samādhi na ceva santo na ca paṇīto nappaṭippassaddhaladdho na ekodibhāvādhigato sasaṅkhāraniggayhavāritagato hoti. So, bhikkhave, samayo yaṃ taṃ cittaṃ ajjhattaṃyeva santiṭṭhati sannisīdati ekodi hoti samādhiyati. So hoti samādhi santo paṇīto paṭippassaddhiladdho ekodibhāvādhigato na sasaṅkhāraniggayhavāritagato. Yassa yassa ca abhiññā sacchikaraṇīyassa dhammassa cittaṃ abhininnāmeti abhiññā sacchikiriyāya tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane.

भिक्खूहो, याचप्रमाणे अधिचित्ताचा (उच्च चित्ताचा) अभ्यास करणाऱ्या भिक्खूमध्ये कायदुश्चरित, वचीदुश्चरित आणि मनोदुश्चरित हे स्थूल उपक्किलेस (मलिनता) असतात. सजग आणि प्रज्ञावान भिक्खू त्यांचा त्याग करतो, त्यांना दूर करतो, नष्ट करतो आणि पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या स्थितीला पोहोचवतो. त्यांचा त्याग केल्यावर आणि ते नष्ट झाल्यावर, अधिचित्ताचा अभ्यास करणाऱ्या भिक्खूमध्ये कामवितर्क, व्यापादवितर्क (द्वेषयुक्त विचार) आणि विहिंसावितर्क (हिंसेचे विचार) हे मध्यम स्वरूपाचे उपक्किलेस शिल्लक राहतात. सजग आणि प्रज्ञावान भिक्खू त्यांचा त्याग करतो, त्यांना दूर करतो, नष्ट करतो आणि पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या स्थितीला पोहोचवतो. त्यांचा त्याग केल्यावर आणि ते नष्ट झाल्यावर, अधिचित्ताचा अभ्यास करणाऱ्या भिक्खूमध्ये ज्ञातिवितर्क (नातेवाईकांविषयीचे विचार), जनपदवितर्क (देशाविषयीचे विचार) आणि स्वतःच्या प्रतिष्ठेविषयीचे विचार (इतरांनी आपला अनादर करू नये याविषयीचे विचार) हे सूक्ष्म उपक्किलेस शिल्लक राहतात. सजग आणि प्रज्ञावान भिक्खू त्यांचा त्याग करतो, त्यांना दूर करतो, नष्ट करतो आणि पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या स्थितीला पोहोचवतो. त्यांचा त्याग केल्यावर आणि ते नष्ट झाल्यावर, त्यानंतर केवळ धम्मवितर्क (धम्माशी संबंधित विचार) शिल्लक राहतात. तो समाधी शांत नसतो, प्रणीत (उत्कृष्ट) नसतो, पूर्ण शांततेने प्राप्त झालेला नसतो, एकाग्रतेप्रत पोहोचलेला नसतो, तर तो प्रयत्नांनी क्लेशांचे दमन करून आणि त्यांना रोखून प्राप्त केलेला असतो. परंतु, भिक्खूहो, अशी वेळ येते जेव्हा त्याचे चित्त स्वतःमध्येच स्थिर होते, शांत होते, एकाग्र होते आणि समाधीत लीन होते. तो समाधी शांत असतो, प्रणीत असतो, पूर्ण शांततेने प्राप्त झालेला असतो, एकाग्रतेप्रत पोहोचलेला असतो आणि तो प्रयत्नांनी क्लेशांचे दमन करून रोखलेला नसतो. मग, योग्य आधार (कारण) असताना, ज्या ज्या अभिज्ञा प्राप्त करण्यायोग्य धम्माकडे तो आपले चित्त वळवतो, त्या त्या बाबतीत तो प्रत्यक्ष साक्षात्काराची योग्यता प्राप्त करतो.

‘‘So sace ākaṅkhati – ‘anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhaveyyaṃ – ekopi hutvā bahudhā assaṃ, bahudhāpi hutvā eko assaṃ; āvibhāvaṃ, tirobhāvaṃ; tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamāno gaccheyyaṃ, seyyathāpi ākāse; pathaviyāpi ummujjanimujjaṃ kareyyaṃ, seyyathāpi udake; udakepi abhijjamāne gaccheyyaṃ, seyyathāpi pathaviyaṃ; ākāsepi pallaṅkena kameyyaṃ, seyyathāpi pakkhī sakuṇo; imepi candimasūriye evaṃmahiddhike evaṃmahānubhāve pāṇinā parimaseyyaṃ parimajjeyyaṃ; yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vatteyya’nti, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane.

जर त्याची अशी इच्छा असेल की – 'मी अनेक प्रकारच्या ऋद्धींचा (चमत्कारांचा) अनुभव घ्यावा – एक असूनही अनेक व्हावे, अनेक असूनही एक व्हावे; प्रकट व्हावे, अदृश्य व्हावे; भिंत, कुंपण किंवा डोंगराच्या पलीकडे न अडकता पार निघून जावे, जसे की आकाशात; पाण्यात जसे डुबकी मारतात व वर येतात, तसेच जमिनीवरही डुबकी मारावी व वर यावे; जमिनीवर चालल्याप्रमाणे पाण्याच्या पृष्ठभागावरून न बुडता चालत जावे; आकाशातही मांडी घालून पक्ष्याप्रमाणे उडून जावे; इतके महान सामर्थ्य आणि प्रभाव असलेल्या या चंद्र आणि सूर्याला हाताने स्पर्श करावा व कुरवाळावे; अगदी ब्रह्मलोकापर्यंत शरीरावर आपले नियंत्रण ठेवावे,' तर योग्य आधार (कारण) असताना, तो त्या त्या बाबतीत प्रत्यक्ष साक्षात्काराची योग्यता प्राप्त करतो.

‘‘So sace ākaṅkhati – ‘dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya ubho sadde suṇeyyaṃ dibbe ca mānuse ca ye dūre santike cā’ti, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane.

जर त्याची अशी इच्छा असेल की – 'मी मानवी मर्यादेच्या पलीकडे असलेल्या, अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य श्रोत्रधातूने (दिव्य कानाने) दिव्य आणि मानवी, तसेच दूरचे आणि जवळचे असे दोन्ही प्रकारचे शब्द (आवाज) ऐकावेत,' तर योग्य आधार (कारण) असताना, तो त्या त्या बाबतीत प्रत्यक्ष साक्षात्काराची योग्यता प्राप्त करतो.

‘‘So [Pg.257] sace ākaṅkhati – ‘parasattānaṃ parapuggalānaṃ cetasā ceto paricca pajāneyyaṃ – sarāgaṃ vā cittaṃ sarāgaṃ cittanti pajāneyyaṃ, vītarāgaṃ vā cittaṃ vītarāgaṃ cittanti pajāneyyaṃ; sadosaṃ vā cittaṃ sadosaṃ cittanti pajāneyyaṃ, vītadosaṃ vā cittaṃ vītadosaṃ cittanti pajāneyyaṃ; samohaṃ vā cittaṃ samohaṃ cittanti pajāneyyaṃ, vītamohaṃ vā cittaṃ vītamohaṃ cittanti pajāneyyaṃ; saṃkhittaṃ vā cittaṃ saṃkhittaṃ cittanti pajāneyyaṃ, vikkhittaṃ vā cittaṃ vikkhittaṃ cittanti pajāneyyaṃ; mahaggataṃ vā cittaṃ mahaggataṃ cittanti pajāneyyaṃ, amahaggataṃ vā cittaṃ amahaggataṃ cittanti pajāneyyaṃ; sauttaraṃ vā cittaṃ sauttaraṃ cittanti pajāneyyaṃ, anuttaraṃ vā cittaṃ anuttaraṃ cittanti pajāneyyaṃ; samāhitaṃ vā cittaṃ samāhitaṃ cittanti pajāneyyaṃ, asamāhitaṃ vā cittaṃ asamāhitaṃ cittanti pajāneyyaṃ; vimuttaṃ vā cittaṃ vimuttaṃ cittanti pajāneyyaṃ, avimuttaṃ vā cittaṃ avimuttaṃ cittanti pajāneyya’nti, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane.

जर त्याची अशी इच्छा असेल की – 'मी इतर प्राण्यांच्या आणि इतर व्यक्तींच्या चित्ताला स्वतःच्या चित्ताने जाणून घ्यावे – सराग (रागासहित) चित्ताला "हे सराग चित्त आहे" म्हणून जाणून घ्यावे, वीतराग (रागरहित) चित्ताला "हे वीतराग चित्त आहे" म्हणून जाणून घ्यावे; सदोष (द्वेषासहित) चित्ताला "हे सदोष चित्त आहे" म्हणून जाणून घ्यावे, वीतदोष (द्वेषरहित) चित्ताला "हे वीतदोष चित्त आहे" म्हणून जाणून घ्यावे; समोह (मोहासहित) चित्ताला "हे समोह चित्त आहे" म्हणून जाणून घ्यावे, वीतमोह (मोहरहित) चित्ताला "हे वीतमोह चित्त आहे" म्हणून जाणून घ्यावे; संकुचित चित्ताला "हे संकुचित चित्त आहे" म्हणून जाणून घ्यावे, विक्षिप्त (भटकणाऱ्या) चित्ताला "हे विक्षिप्त चित्त आहे" म्हणून जाणून घ्यावे; महग्गत (महान/विकसित) चित्ताला "हे महग्गत चित्त आहे" म्हणून जाणून घ्यावे, अमहग्गत (अविकसित) चित्ताला "हे अमहग्गत चित्त आहे" म्हणून जाणून घ्यावे; सोत्तर (ज्याहून श्रेष्ठ काही आहे असे) चित्ताला "हे सोत्तर चित्त आहे" म्हणून जाणून घ्यावे, अनुत्तर (ज्याहून श्रेष्ठ काही नाही असे) चित्ताला "हे अनुत्तर चित्त आहे" म्हणून जाणून घ्यावे; समाहित (एकाग्र) चित्ताला "हे समाहित चित्त आहे" म्हणून जाणून घ्यावे, असमाहित (एकाग्र नसलेले) चित्ताला "हे असमाहित चित्त आहे" म्हणून जाणून घ्यावे; विमुक्त (मुक्त) चित्ताला "हे विमुक्त चित्त आहे" म्हणून जाणून घ्यावे, अविमुक्त (मुक्त नसलेले) चित्ताला "हे अविमुक्त चित्त आहे" म्हणून जाणून घ्यावे,' तर योग्य आधार (कारण) असताना, तो त्या त्या बाबतीत प्रत्यक्ष साक्षात्काराची योग्यता प्राप्त करतो.

‘‘So sace ākaṅkhati – ‘anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussareyyaṃ, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ dvepi jātiyo tissopi jātiyo catassopi jātiyo pañcapi jātiyo dasapi jātiyo vīsampi jātiyo tiṃsampi jātiyo cattālīsampi jātiyo paññāsampi jātiyo jātisatampi jātisahassampi jātisatasahassampi anekepi saṃvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe anekepi saṃvaṭṭavivaṭṭakappe – amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṃ; tatrāpāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapannoti, iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussareyya’nti, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane.

जर त्याची अशी इच्छा असेल की – 'मी माझ्या अनेक पूर्वजन्मांचे (पुब्बेनिवास) स्मरण करावे, जसे की – एक जन्म, दोन जन्म, तीन जन्म, चार जन्म, पाच जन्म, दहा जन्म, वीस जन्म, तीस जन्म, चाळीस जन्म, पन्नास जन्म, शंभर जन्म, हजार जन्म, लाख जन्म, अनेक संवर्तकल्प (विश्वाचा विनाश होणारे कल्प), अनेक विवर्तकल्प (विश्वाचा विकास होणारे कल्प), अनेक संवर्त-विवर्तकल्प – "त्या जन्मात माझे नाव हे होते, गोत्र हे होते, वर्ण असा होता, आहार असा होता, सुख-दुःखाचा अनुभव असा होता, आयुष्याची मर्यादा अशी होती; तिथून च्युत (मृत) होऊन मी अमक्या ठिकाणी जन्माला आलो; तिथेही माझे नाव हे होते, गोत्र हे होते, वर्ण असा होता, आहार असा होता, सुख-दुःखाचा अनुभव असा होता, आयुष्याची मर्यादा अशी होती; तिथून च्युत होऊन मी येथे जन्माला आलो," अशा प्रकारे सविस्तर आणि सकारण आपल्या अनेक पूर्वजन्मांचे स्मरण करावे,' तर योग्य आधार (कारण) असताना, तो त्या त्या बाबतीत प्रत्यक्ष साक्षात्काराची योग्यता प्राप्त करतो.

‘‘So sace ākaṅkhati – ‘dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passeyyaṃ cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe, sugate duggate yathākammūpage satte pajāneyyaṃ – ime vata bhonto sattā kāyaduccaritena samannāgatā vacīduccaritena samannāgatā manoduccaritena samannāgatā ariyānaṃ upavādakā micchādiṭṭhikā micchādiṭṭhikammasamādānā[Pg.258], te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapannā; ime vā pana bhonto sattā kāyasucaritena samannāgatā vacīsucaritena samannāgatā manosucaritena samannāgatā ariyānaṃ anupavādakā sammādiṭṭhikā sammādiṭṭhikammasamādānā, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannāti, iti dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passeyyaṃ cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe, sugate duggate yathākammūpage satte pajāneyya’nti, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane.

जर तो अशी इच्छा करतो – 'मानवी दृष्टीपलीकडच्या, विशुद्ध अशा दिव्य चक्षूने मी प्राण्यांना च्युत होताना (मरताना) आणि उत्पन्न होताना (पुनर्जन्म घेताना), हीन व श्रेष्ठ, सुवर्ण (सुंदर) व दुर्वर्ण (कुरूप), सुगतीला गेलेले व दुर्गतीला गेलेले पाहावे; आणि कर्मानुसार गती प्राप्त करणाऱ्या प्राण्यांना जाणावे – अहो! हे प्राणी कायिक दुश्चरित, वाचिक दुश्चरित आणि मानसिक दुश्चरिताने युक्त होते, आर्यांची निंदा करणारे होते, मिथ्यादृष्टी असणारे आणि मिथ्यादृष्टीच्या कर्मांचे आचरण करणारे होते; ते शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि निरयात (नरकात) उत्पन्न झाले आहेत. किंवा अहो! हे प्राणी कायिक सुचरित, वाचिक सुचरित आणि मानसिक सुचरिताने युक्त होते, आर्यांची निंदा न करणारे होते, सम्यक् दृष्टी असणारे आणि सम्यक् दृष्टीच्या कर्मांचे आचरण करणारे होते; ते शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर सुगतीला, स्वर्गलोकात उत्पन्न झाले आहेत – अशा प्रकारे मानवी दृष्टीपलीकडच्या, विशुद्ध अशा दिव्य चक्षूने मी प्राण्यांना च्युत होताना आणि उत्पन्न होताना, हीन व श्रेष्ठ, सुवर्ण व दुर्वर्ण, सुगतीला गेलेले व दुर्गतीला गेलेले पाहावे, कर्मानुसार गती प्राप्त करणाऱ्या प्राण्यांना जाणावे', तर योग्य आधार (कारण) असताना तो त्या त्या बाबतीत साक्षात्काराची योग्यता प्राप्त करतो.

‘‘So sace ākaṅkhati – ‘āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyya’nti, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane’’ti. Dasamaṃ.

जर तो अशी इच्छा करतो – 'आसवांच्या (विकारांच्या) क्षयामुळे, आसवरहित अशा चेतोविमुक्तीला आणि प्रज्ञाविमुक्तीला याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने (उच्च ज्ञानाने) साक्षात करून, त्यात प्रविष्ट होऊन मी विहरावे', तर योग्य आधार असताना तो त्या त्या बाबतीत साक्षात्काराची योग्यता प्राप्त करतो. दहावे सुत्त समाप्त.

11. Nimittasuttaṃ

११. निमित्त सुत्त

103. ‘‘Adhicittamanuyuttena, bhikkhave, bhikkhunā tīṇi nimittāni kālena kālaṃ manasi kātabbāni – kālena kālaṃ samādhinimittaṃ manasi kātabbaṃ, kālena kālaṃ paggahanimittaṃ manasi kātabbaṃ, kālena kālaṃ upekkhānimittaṃ manasi kātabbaṃ. Sace, bhikkhave, adhicittamanuyutto bhikkhu ekantaṃ samādhinimittaṃyeva manasi kareyya, ṭhānaṃ taṃ cittaṃ kosajjāya saṃvatteyya. Sace, bhikkhave, adhicittamanuyutto bhikkhu ekantaṃ paggahanimittaṃyeva manasi kareyya, ṭhānaṃ taṃ cittaṃ uddhaccāya saṃvatteyya. Sace, bhikkhave, adhicittamanuyutto bhikkhu ekantaṃ upekkhānimittaṃyeva manasi kareyya, ṭhānaṃ taṃ cittaṃ na sammā samādhiyeyya āsavānaṃ khayāya. Yato ca kho, bhikkhave, adhicittamanuyutto bhikkhu kālena kālaṃ samādhinimittaṃ manasi karoti, kālena kālaṃ paggahanimittaṃ manasi karoti, kālena kālaṃ upekkhānimittaṃ manasi karoti, taṃ hoti cittaṃ muduñca kammaniyañca pabhassarañca, na ca pabhaṅgu, sammā samādhiyati āsavānaṃ khayāya.

१०३. भिक्खूहो, उच्च चित्ताचा (अधिचित्ताचा) अभ्यास करणाऱ्या भिक्खूने वेळोवेळी तीन निमित्तांकडे (लक्षांकडे) मन वळवले पाहिजे – वेळोवेळी समाधी-निमित्ताकडे मन वळवले पाहिजे, वेळोवेळी प्रग्रह-निमित्ताकडे (प्रयत्नाकडे) मन वळवले पाहिजे, वेळोवेळी उपेक्षा-निमित्ताकडे मन वळवले पाहिजे. भिक्खूहो, जर अधिचित्ताचा अभ्यास करणारा भिक्खू केवळ समाधी-निमित्ताकडेच लक्ष देईल, तर त्याचे चित्त आळसाकडे (कोसज्जाकडे) वळण्याची शक्यता असते. भिक्खूहो, जर अधिचित्ताचा अभ्यास करणारा भिक्खू केवळ प्रग्रह-निमित्ताकडेच लक्ष देईल, तर त्याचे चित्त चंचलतेकडे (उद्धच्चाकडे) वळण्याची शक्यता असते. भिक्खूहो, जर अधिचित्ताचा अभ्यास करणारा भिक्खू केवळ उपेक्षा-निमित्ताकडेच लक्ष देईल, तर त्याचे चित्त आसवांच्या क्षयासाठी योग्य प्रकारे समाहित होणार नाही. परंतु भिक्खूहो, जेव्हा अधिचित्ताचा अभ्यास करणारा भिक्खू वेळोवेळी समाधी-निमित्ताकडे मन वळवतो, वेळोवेळी प्रग्रह-निमित्ताकडे मन वळवतो आणि वेळोवेळी उपेक्षा-निमित्ताकडे मन वळवतो, तेव्हा त्याचे चित्त मृदू, कर्मक्षम (कार्यक्षम), प्रभास्वर (तेजस्वी) आणि अभंग (न तुटणारे) बनते, आणि आसवांच्या क्षयासाठी ते योग्य प्रकारे समाहित होते.

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, suvaṇṇakāro vā suvaṇṇakārantevāsī vā ukkaṃ bandheyya, ukkaṃ bandhitvā ukkāmukhaṃ ālimpeyya, ukkāmukhaṃ ālimpetvā saṇḍāsena [Pg.259] jātarūpaṃ gahetvā ukkāmukhe pakkhipeyya, ukkāmukhe pakkhipitvā kālena kālaṃ abhidhamati, kālena kālaṃ udakena paripphoseti, kālena kālaṃ ajjhupekkhati. Sace, bhikkhave, suvaṇṇakāro vā suvaṇṇakārantevāsī vā taṃ jātarūpaṃ ekantaṃ abhidhameyya, ṭhānaṃ taṃ jātarūpaṃ ḍaheyya. Sace, bhikkhave, suvaṇṇakāro vā suvaṇṇakārantevāsī vā taṃ jātarūpaṃ ekantaṃ udakena paripphoseyya, ṭhānaṃ taṃ jātarūpaṃ nibbāpeyya. Sace, bhikkhave, suvaṇṇakāro vā suvaṇṇakārantevāsī vā taṃ jātarūpaṃ ekantaṃ ajjhupekkheyya, ṭhānaṃ taṃ jātarūpaṃ na sammā paripākaṃ gaccheyya. Yato ca kho, bhikkhave, suvaṇṇakāro vā suvaṇṇakārantevāsī vā taṃ jātarūpaṃ kālena kālaṃ abhidhamati, kālena kālaṃ udakena paripphoseti, kālena kālaṃ ajjhupekkhati, taṃ hoti jātarūpaṃ muduñca kammaniyañca pabhassarañca, na ca pabhaṅgu, sammā upeti kammāya. Yassā yassā ca pilandhanavikatiyā ākaṅkhati – yadi paṭṭikāya, yadi kuṇḍalāya, yadi gīveyyake, yadi suvaṇṇamālāya – tañcassa atthaṃ anubhoti.

भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे एखादा सुवर्णकार (सोनार) किंवा त्याचा शिकाऊ उमेदवार भट्टी तयार करतो, भट्टी पेटवतो, चिमट्याने सोने पकडून भट्टीत टाकतो; आणि मग वेळोवेळी त्यावर फुंकर मारतो, वेळोवेळी त्यावर पाणी शिंपडतो आणि वेळोवेळी केवळ पाहत राहतो (उपेक्षा करतो). भिक्खूहो, जर त्या सुवर्णकाराने किंवा त्याच्या शिकाऊ उमेदवाराने त्या सोन्यावर केवळ फुंकरच मारली, तर ते सोने जळून जाण्याची शक्यता असते. भिक्खूहो, जर त्याने त्या सोन्यावर केवळ पाणीच शिंपडले, तर ते सोने थंड होण्याची शक्यता असते. भिक्खूहो, जर त्याने त्या सोन्याकडे केवळ पाहतच राहिले, तर ते सोने योग्य प्रकारे पक्के (तयार) न होण्याची शक्यता असते. परंतु भिक्खूहो, जेव्हा तो सुवर्णकार किंवा त्याचा शिकाऊ उमेदवार त्या सोन्यावर वेळोवेळी फुंकर मारतो, वेळोवेळी पाणी शिंपडतो आणि वेळोवेळी केवळ पाहत राहतो, तेव्हा ते सोने मृदू, घडवण्यास योग्य, तेजस्वी आणि अभंग बनते, आणि कामासाठी योग्य प्रकारे सिद्ध होते. मग त्याला ज्या ज्या प्रकारचा अलंकार बनवायचा असेल – मग ती पट्टी असो, कुंडले असोत, कंठा असो किंवा सोन्याची माळ असो – तो आपला तो हेतू साध्य करतो.

‘‘Evamevaṃ kho, bhikkhave, adhicittamanuyuttena bhikkhunā tīṇi nimittāni kālena kālaṃ manasi kātabbāni – kālena kālaṃ samādhinimittaṃ manasi kātabbaṃ, kālena kālaṃ paggahanimittaṃ manasi kātabbaṃ, kālena kālaṃ upekkhānimittaṃ manasi kātabbaṃ. Sace, bhikkhave, adhicittamanuyutto bhikkhu ekantaṃ samādhinimittaṃyeva manasi kareyya, ṭhānaṃ taṃ cittaṃ kosajjāya saṃvatteyya. Sace, bhikkhave, adhicittamanuyutto bhikkhu ekantaṃ paggahanimittaṃyeva manasi kareyya, ṭhānaṃ taṃ cittaṃ uddhaccāya saṃvatteyya. Sace, bhikkhave, adhicittamanuyutto bhikkhu ekantaṃ upekkhānimittaṃyeva manasi kareyya, ṭhānaṃ taṃ cittaṃ na sammā samādhiyeyya āsavānaṃ khayāya. Yato ca kho, bhikkhave, adhicittamanuyutto bhikkhu kālena kālaṃ samādhinimittaṃ manasi karoti, kālena kālaṃ paggahanimittaṃ manasi karoti, kālena kālaṃ upekkhānimittaṃ manasi karoti, taṃ hoti cittaṃ muduñca kammaniyañca pabhassarañca, na ca pabhaṅgu, sammā samādhiyati āsavānaṃ khayāya. Yassa yassa ca abhiññāsacchikaraṇīyassa dhammassa cittaṃ abhininnāmeti abhiññāsacchikiriyāya, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane.

भिक्खूहो, याचप्रमाणे अधिचित्ताचा अभ्यास करणाऱ्या भिक्खूने वेळोवेळी तीन निमित्तांकडे मन वळवले पाहिजे – वेळोवेळी समाधी-निमित्ताकडे मन वळवले पाहिजे, वेळोवेळी प्रग्रह-निमित्ताकडे मन वळवले पाहिजे, वेळोवेळी उपेक्षा-निमित्ताकडे मन वळवले पाहिजे. भिक्खूहो, जर अधिचित्ताचा अभ्यास करणारा भिक्खू केवळ समाधी-निमित्ताकडेच लक्ष देईल, तर त्याचे चित्त आळसाकडे वळण्याची शक्यता असते. भिक्खूहो, जर अधिचित्ताचा अभ्यास करणारा भिक्खू केवळ प्रग्रह-निमित्ताकडेच लक्ष देईल, तर त्याचे चित्त चंचलतेकडे (उद्धच्चाकडे) वळण्याची शक्यता असते. भिक्खूहो, जर अधिचित्ताचा अभ्यास करणारा भिक्खू केवळ उपेक्षा-निमित्ताकडेच लक्ष देईल, तर त्याचे चित्त आसवांच्या क्षयासाठी योग्य प्रकारे समाहित होणार नाही. परंतु भिक्खूहो, जेव्हा अधिचित्ताचा अभ्यास करणारा भिक्खू वेळोवेळी समाधी-निमित्ताकडे मन वळवतो, वेळोवेळी प्रग्रह-निमित्ताकडे मन वळवतो आणि वेळोवेळी उपेक्षा-निमित्ताकडे मन वळवतो, तेव्हा त्याचे चित्त मृदू, कर्मक्षम, प्रभास्वर आणि अभंग बनते, आणि आसवांच्या क्षयासाठी ते योग्य प्रकारे समाहित होते. मग तो ज्या ज्या अभिज्ञेने साक्षात करण्यायोग्य धर्माकडे साक्षात्कारासाठी आपले चित्त वळवतो, योग्य आधार असताना तो त्या त्या बाबतीत साक्षात्काराची योग्यता प्राप्त करतो.

‘‘So [Pg.260] sace ākaṅkhati – ‘anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhaveyyaṃ…pe… (cha abhiññā vitthāretabbā) āsavānaṃ khayā…pe… sacchikatvā upasampajja vihareyya’nti, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane’’ti. Ekādasamaṃ.

जर तो अशी इच्छा करतो – 'मी अनेक प्रकारच्या ऋद्धींचा (चमत्कारांचा) अनुभव घ्यावा... (येथे सहा अभिज्ञांचा विस्तार करावा)... आसवांच्या क्षयामुळे... साक्षात करून, त्यात प्रविष्ट होऊन मी विहरावे', तर योग्य आधार असताना तो त्या त्या बाबतीत साक्षात्काराची योग्यता प्राप्त करतो. अकरावे सुत्त समाप्त.

Loṇakapallavaggo pañcamo.

लोणकपाल वर्ग पाचवा समाप्त.

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका (उदान) –

Accāyikaṃ pavivekaṃ, sarado parisā tayo;

Ājānīyā potthako ca, loṇaṃ dhovati nimittānīti.

तात्काळ (करावयाचे शिक्षण), एकांतवास (विवेक), शरद ऋतू, तीन परिषदा, तीन आझानीय (उत्कृष्ट घोडे), तागाचे वस्त्र, मीठ, धुणे आणि निमित्त (चिन्हे) - हे (या वर्गातील सुत्त) आहेत.

Dutiyo paṇṇāsako samatto.

दुसरा पन्नासक (पन्नास सुत्तांचा समूह) समाप्त झाला.

3. Tatiyapaṇṇāsakaṃ

३. तिसरा पन्नासक (ततियपण्णासक)

(11) 1. Sambodhavaggo

(११) १. संबोध वर्ग

1. Pubbevasambodhasuttaṃ

१. पुब्बेव संबोध सुत्त (संबोधीच्या पूर्वीचे सुत्त)

104. ‘‘Pubbeva [Pg.261] me, bhikkhave, sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato etadahosi – ‘ko nu kho loke assādo, ko ādīnavo, kiṃ nissaraṇa’nti? Tassa mayhaṃ, bhikkhave, etadahosi – ‘yaṃ kho lokaṃ paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ loke assādo. Yaṃ loko anicco dukkho vipariṇāmadhammo, ayaṃ loke ādīnavo. Yo loke chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ, idaṃ loke nissaraṇa’nti. Yāvakīvañcāhaṃ, bhikkhave, evaṃ lokassa assādañca assādato ādīnavañca ādīnavato nissaraṇañca nissaraṇato yathābhūtaṃ nābbhaññāsiṃ, neva tāvāhaṃ, bhikkhave, sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya ‘anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho’ti paccaññāsiṃ. Yato ca khvāhaṃ, bhikkhave, evaṃ lokassa assādañca assādato ādīnavañca ādīnavato nissaraṇañca nissaraṇato yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ, athāhaṃ, bhikkhave, sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya ‘anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho’ti paccaññāsiṃ. Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi – ‘akuppā me vimutti, ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavo’’’ti. Paṭhamaṃ.

१०४. “भिक्खूहो, संबोधीच्या पूर्वी, मी जेव्हा पूर्णपणे संबुद्ध झालो नव्हतो आणि केवळ बोधिसत्तच होतो, तेव्हा माझ्या मनात असा विचार आला – ‘लोकामध्ये (जगामध्ये) आस्वाद (सुख/आकर्षण) काय आहे? दोष (आदीनव) काय आहे? आणि निस्सरण (मुक्ती/सुटका) काय आहे?’ भिक्खूहो, तेव्हा माझ्या मनात हा विचार आला – ‘लोकाचा (जगाचा) आश्रय घेऊन जे सुख आणि सोमनस्य (आनंद) उत्पन्न होते, हा लोकातील आस्वाद आहे. लोक जो अनित्य, दुःखमय आणि विपरिणामधर्मी (बदलणारा) आहे, हा लोकातील दोष (आदीनव) आहे. लोकामध्ये जो छंदराग-विनय (इच्छा आणि आसक्तीचा निरोध) आणि छंदराग-प्रहाण (आसक्तीचा त्याग) आहे, हे लोकातील निस्सरण (मुक्ती) आहे.’ भिक्खूहो, जोपर्यंत मी या लोकाचा आस्वाद आस्वाद म्हणून, दोष दोष म्हणून आणि निस्सरण निस्सरण म्हणून यथार्थपणे (जसे आहे तसे) जाणले नाही, तोपर्यंत भिक्खूहो, मी देव, मार, ब्रह्मा यांच्यासह या लोकात, श्रमण-ब्राह्मण, देव आणि मनुष्यांच्या या प्रजेमध्ये ‘अनुत्तर सम्यक्संबोधी प्राप्त केली आहे’ असा दावा केला नाही. परंतु भिक्खूहो, जेव्हा मी या लोकाचा आस्वाद आस्वाद म्हणून, दोष दोष म्हणून आणि निस्सरण निस्सरण म्हणून यथार्थपणे जाणले, तेव्हा भिक्खूहो, मी देव, मार, ब्रह्मा यांच्यासह या लोकात, श्रमण-ब्राह्मण, देव आणि मनुष्यांच्या या प्रजेमध्ये ‘अनुत्तर सम्यक्संबोधी प्राप्त केली आहे’ असा दावा केला. आणि माझ्यामध्ये हे ज्ञान व दर्शन उत्पन्न झाले – ‘माझी विमुक्ती अकुप्प (अचल/अविनाशी) आहे, हा माझा अंतिम जन्म आहे, आता पुन्हा जन्म नाही.’” पहिले.

2. Paṭhamaassādasuttaṃ

२. प्रथम आस्वाद सुत्त

105. ‘‘Lokassāhaṃ, bhikkhave, assādapariyesanaṃ acariṃ. Yo loke assādo tadajjhagamaṃ. Yāvatako loke assādo, paññāya me so sudiṭṭho. Lokassāhaṃ, bhikkhave, ādīnavapariyesanaṃ acariṃ[Pg.262]. Yo loke ādīnavo tadajjhagamaṃ. Yāvatako loke ādīnavo, paññāya me so sudiṭṭho. Lokassāhaṃ, bhikkhave, nissaraṇapariyesanaṃ acariṃ. Yaṃ loke nissaraṇaṃ tadajjhagamaṃ. Yāvatakaṃ loke nissaraṇaṃ, paññāya me taṃ sudiṭṭhaṃ. Yāvakīvañcāhaṃ, bhikkhave, lokassa assādañca assādato ādīnavañca ādīnavato nissaraṇañca nissaraṇato yathābhūtaṃ nābbhaññāsiṃ, neva tāvāhaṃ, bhikkhave, sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya ‘anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho’ti paccaññāsiṃ. Yato ca khvāhaṃ, bhikkhave, lokassa assādañca assādato ādīnavañca ādīnavato nissaraṇañca nissaraṇato yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ, athāhaṃ, bhikkhave, sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya ‘anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho’ti paccaññāsiṃ. Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi – ‘akuppā me vimutti, ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavo’’’ti. Dutiyaṃ.

१०५. “भिक्खूहो, मी लोकातील आस्वादाचा शोध घेत फिरलो. लोकामध्ये जो आस्वाद आहे, तो मी शोधून काढला. लोकामध्ये जेवढा काही आस्वाद आहे, तो मी प्रज्ञेने चांगल्या प्रकारे पाहिला. भिक्खूहो, मी लोकातील दोषाचा (आदीनवाचा) शोध घेत फिरलो. लोकामध्ये जो दोष आहे, तो मी शोधून काढला. लोकामध्ये जेवढा काही दोष आहे, तो मी प्रज्ञेने चांगल्या प्रकारे पाहिला. भिक्खूहो, मी लोकातील निस्सरणाचा (मुक्तीचा) शोध घेत फिरलो. लोकामध्ये जे निस्सरण आहे, ते मी शोधून काढले. लोकामध्ये जेवढे काही निस्सरण आहे, ते मी प्रज्ञेने चांगल्या प्रकारे पाहिले. भिक्खूहो, जोपर्यंत मी लोकाचा आस्वाद आस्वाद म्हणून, दोष दोष म्हणून आणि निस्सरण निस्सरण म्हणून यथार्थपणे जाणले नाही, तोपर्यंत भिक्खूहो, मी देव, मार, ब्रह्मा यांच्यासह या लोकात, श्रमण-ब्राह्मण, देव आणि मनुष्यांच्या या प्रजेमध्ये ‘अनुत्तर सम्यक्संबोधी प्राप्त केली आहे’ असा दावा केला नाही. परंतु भिक्खूहो, जेव्हा मी लोकाचा आस्वाद आस्वाद म्हणून, दोष दोष म्हणून आणि निस्सरण निस्सरण म्हणून यथार्थपणे जाणले, तेव्हा भिक्खूहो, मी देव, मार, ब्रह्मा यांच्यासह या लोकात, श्रमण-ब्राह्मण, देव आणि मनुष्यांच्या या प्रजेमध्ये ‘अनुत्तर सम्यक्संबोधी प्राप्त केली आहे’ असा दावा केला. आणि माझ्यामध्ये हे ज्ञान व दर्शन उत्पन्न झाले – ‘माझी विमुक्ती अकुप्प (अचल) आहे, हा माझा अंतिम जन्म आहे, आता पुन्हा जन्म नाही.’” दुसरे.

3. Dutiyaassādasuttaṃ

३. द्वितीय आस्वाद सुत्त

106. ‘‘No cedaṃ, bhikkhave, loke assādo abhavissa, nayidaṃ sattā loke sārajjeyyuṃ. Yasmā ca kho, bhikkhave, atthi loke assādo, tasmā sattā loke sārajjanti. No cedaṃ, bhikkhave, loke ādīnavo abhavissa, nayidaṃ sattā loke nibbindeyyuṃ. Yasmā ca kho, bhikkhave, atthi loke ādīnavo, tasmā sattā loke nibbindanti. No cedaṃ, bhikkhave, loke nissaraṇaṃ abhavissa, nayidaṃ sattā lokamhā nissareyyuṃ. Yasmā ca kho, bhikkhave, atthi loke nissaraṇaṃ, tasmā sattā lokamhā nissaranti. Yāvakīvañca, bhikkhave, sattā lokassa assādañca assādato ādīnavañca ādīnavato nissaraṇañca nissaraṇato yathābhūtaṃ nābbhaññāsuṃ, neva tāva, bhikkhave, sattā sadevakā lokā samārakā sabrahmakā sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya nissaṭā visaṃyuttā vippamuttā vimariyādīkatena cetasā vihariṃsu. Yato ca kho, bhikkhave, sattā lokassa [Pg.263] assādañca assādato ādīnavañca ādīnavato nissaraṇañca nissaraṇato yathābhūtaṃ abbhaññāsuṃ, atha, bhikkhave, sattā sadevakā lokā samārakā sabrahmakā sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya nissaṭā visaṃyuttā vippamuttā vimariyādīkatena cetasā viharantī’’ti. Tatiyaṃ.

१०६. “भिक्खूहो, जर लोकामध्ये आस्वाद नसता, तर प्राणी लोकामध्ये आसक्त झाले नसते. परंतु भिक्खूहो, लोकामध्ये आस्वाद आहे, म्हणूनच प्राणी लोकामध्ये आसक्त होतात. भिक्खूहो, जर लोकामध्ये दोष (आदीनव) नसता, तर प्राणी लोकाविषयी निर्वेद (उदासीनता) पावले नसते. परंतु भिक्खूहो, लोकामध्ये दोष आहे, म्हणूनच प्राणी लोकाविषयी निर्वेद पावतात. भिक्खूहो, जर लोकामध्ये निस्सरण (मुक्ती) नसती, तर प्राणी लोकातून मुक्त झाले नसते. परंतु भिक्खूहो, लोकामध्ये निस्सरण आहे, म्हणूनच प्राणी लोकातून मुक्त होतात. भिक्खूहो, जोपर्यंत प्राण्यांनी लोकाचा आस्वाद आस्वाद म्हणून, दोष दोष म्हणून आणि निस्सरण निस्सरण म्हणून यथार्थपणे जाणले नाही, तोपर्यंत भिक्खूहो, प्राणी देव, मार, ब्रह्मा यांच्यासह या लोकातून, श्रमण-ब्राह्मण, देव आणि मनुष्यांच्या या प्रजेमधून मुक्त झाले नाहीत, विमुक्त झाले नाहीत, बंधनांतून सुटले नाहीत आणि मर्यादा विरहित चित्ताने राहिले नाहीत. परंतु भिक्खूहो, जेव्हा प्राण्यांनी लोकाचा आस्वाद आस्वाद म्हणून, दोष दोष म्हणून आणि निस्सरण निस्सरण म्हणून यथार्थपणे जाणले, तेव्हा भिक्खूहो, प्राणी देव, मार, ब्रह्मा यांच्यासह या लोकातून, श्रमण-ब्राह्मण, देव आणि मनुष्यांच्या या प्रजेमधून मुक्त झाले आहेत, विमुक्त झाले आहेत, बंधनांतून सुटले आहेत आणि मर्यादा विरहित चित्ताने राहतात.” तिसरे.

4. Samaṇabrāhmaṇasuttaṃ

४. श्रमणब्राह्मण सुत्त

107. ‘‘Ye keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā lokassa assādañca assādato ādīnavañca ādīnavato nissaraṇañca nissaraṇato yathābhūtaṃ nappajānanti, na me te, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā samaṇesu vā samaṇasammatā brāhmaṇesu vā brāhmaṇasammatā, na ca pana te āyasmanto sāmaññatthaṃ vā brahmaññatthaṃ vā diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharanti. Ye ca kho keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā lokassa assādañca assādato ādīnavañca ādīnavato nissaraṇañca nissaraṇato yathābhūtaṃ pajānanti, te kho, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā samaṇesu vā samaṇasammatā brāhmaṇesu vā brāhmaṇasammatā, te ca panāyasmanto sāmaññatthañca brahmaññatthañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharantī’’ti. Catutthaṃ.

१०७. “भिक्खूहो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण लोकाचा आस्वाद आस्वाद म्हणून, दोष दोष म्हणून आणि निस्सरण निस्सरण म्हणून यथार्थपणे जाणत नाहीत; भिक्खूहो, मी त्या श्रमणांना किंवा ब्राह्मणांना श्रमणांमध्ये श्रमण मानत नाही किंवा ब्राह्मणांमध्ये ब्राह्मण मानत नाही. तसेच ते आयुष्यमान याच जन्मात श्रमणत्वाचा अर्थ (ध्येय) किंवा ब्राह्मणत्वाचा अर्थ स्वतः अभिज्ञेने (विशिष्ट ज्ञानाने) साक्षात करून, प्राप्त करून विहरत नाहीत. परंतु भिक्खूहो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण लोकाचा आस्वाद आस्वाद म्हणून, दोष दोष म्हणून आणि निस्सरण निस्सरण म्हणून यथार्थपणे जाणतात; भिक्खूहो, मी त्या श्रमणांना किंवा ब्राह्मणांना श्रमणांमध्ये श्रमण मानतो आणि ब्राह्मणांमध्ये ब्राह्मण मानतो. तसेच ते आयुष्यमान याच जन्मात श्रमणत्वाचा अर्थ आणि ब्राह्मणत्वाचा अर्थ स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून विहरतात.” कोणतेही इतर स्पष्टीकरण नाही. चौथे.

5. Ruṇṇasuttaṃ

५. रुण्ण सुत्त (क्रंदन सुत्त)

108. ‘‘Ruṇṇamidaṃ, bhikkhave, ariyassa vinaye yadidaṃ gītaṃ. Ummattakamidaṃ, bhikkhave, ariyassa vinaye yadidaṃ naccaṃ. Komārakamidaṃ, bhikkhave, ariyassa vinaye yadidaṃ ativelaṃ dantavidaṃsakahasitaṃ. Tasmātiha, bhikkhave, setughāto gīte, setughāto nacce, alaṃ vo dhammappamoditānaṃ sataṃ sitaṃ sitamattāyā’’ti. Pañcamaṃ.

१०८. “भिक्खूहो, आर्यांच्या विनयामध्ये (शिस्तीमध्ये) गाणे गाणे हे रडण्यासारखे (क्रंदन) आहे. भिक्खूहो, आर्यांच्या विनयामध्ये नृत्य करणे हे वेडेपणासारखे आहे. भिक्खूहो, आर्यांच्या विनयामध्ये अतिप्रमाणात दात दाखवून मोठ्याने हसणे हे बालिशपणासारखे आहे. म्हणूनच भिक्खूहो, गाण्यामध्ये सेतूचा नाश (प्रतिबंध) असो, नृत्यामध्ये सेतूचा नाश असो. धर्माने प्रमुदित झालेल्या तुम्हा सत्पुरुषांना केवळ मंदस्मित करणेच पुरेसे आहे.” पाचवे.

6. Atittisuttaṃ

६. अतित्ती सुत्त (अतृप्ती सुत्त)

109. ‘‘Tiṇṇaṃ, bhikkhave, paṭisevanāya natthi titti. Katamesaṃ tiṇṇaṃ? Soppassa, bhikkhave, paṭisevanāya natthi titti. Surāmerayapānassa, bhikkhave, paṭisevanāya [Pg.264] natthi titti. Methunadhammasamāpattiyā, bhikkhave, paṭisevanāya natthi titti. Imesaṃ, bhikkhave, tiṇṇaṃ paṭisevanāya natthi tittī’’ti. Chaṭṭhaṃ.

१०९. "भिक्षूंनो, तीन गोष्टींचे सेवन केल्याने कधीही तृप्ती मिळत नाही. कोणत्या तीन गोष्टी? (१) भिक्षूंनो, झोपेचे सेवन केल्याने कधीही तृप्ती मिळत नाही. (२) भिक्षूंनो, मद्य आणि सुरा पिण्याचे सेवन केल्याने कधीही तृप्ती मिळत नाही. (३) भिक्षूंनो, मैथुनधर्माचे सेवन केल्याने कधीही तृप्ती मिळत नाही. भिक्षूंनो, या तीन गोष्टींचे सेवन केल्याने कधीही तृप्ती मिळत नाही." सहावे (सुत्त).

7. Arakkhitasuttaṃ

७. आरक्खित सुत्त (असुरक्षित सुत्त)

110. Atha kho anāthapiṇḍiko gahapati yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho anāthapiṇḍikaṃ gahapatiṃ bhagavā etadavoca – ‘‘citte, gahapati, arakkhite kāyakammampi arakkhitaṃ hoti, vacīkammampi arakkhitaṃ hoti, manokammampi arakkhitaṃ hoti. Tassa arakkhitakāyakammantassa arakkhitavacīkammantassa arakkhitamanokammantassa kāyakammampi avassutaṃ hoti, vacīkammampi avassutaṃ hoti, manokammampi avassutaṃ hoti. Tassa avassutakāyakammantassa avassutavacīkammantassa avassutamanokammantassa kāyakammampi pūtikaṃ hoti, vacīkammampi pūtikaṃ hoti, manokammampi pūtikaṃ hoti. Tassa pūtikāyakammantassa pūtivacīkammantassa pūtimanokammantassa na bhaddakaṃ maraṇaṃ hoti, na bhaddikā kālaṅkiriyā.

११०. तेव्हा अनाथपिंडिक गृहपती जेथे भगवान होते तेथे गेला; गेल्यानंतर भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या अनाथपिंडिक गृहपतीला भगवान म्हणाले – "गृहपती, चित्त असुरक्षित असेल, तर कायकर्मही असुरक्षित असते, वचीकर्मही असुरक्षित असते आणि मनोकर्मही असुरक्षित असते. ज्याचे कायकर्म, वचीकर्म आणि मनोकर्म असुरक्षित असते, त्याचे कायकर्मही (क्लेशांनी) दूषित (ओलेचिंब) होते, वचीकर्मही दूषित होते आणि मनोकर्मही दूषित होते. ज्याचे कायकर्म, वचीकर्म आणि मनोकर्म दूषित असते, त्याचे कायकर्मही सडते, वचीकर्मही सडते आणि मनोकर्मही सडते. ज्याचे कायकर्म, वचीकर्म आणि मनोकर्म सडलेले असते, त्याचा मृत्यू कल्याणकारी होत नाही, त्याचा काळवास मंगलमय होत नाही."

‘‘Seyyathāpi, gahapati, kūṭāgāre ducchanne kūṭampi arakkhitaṃ hoti, gopānasiyopi arakkhitā honti, bhittipi arakkhitā hoti; kūṭampi avassutaṃ hoti, gopānasiyopi avassutā honti, bhittipi avassutā hoti; kūṭampi pūtikaṃ hoti, gopānasiyopi pūtikā honti, bhittipi pūtikā hoti.

"ज्याप्रमाणे, गृहपती, एखाद्या शिखराकार घराचे छप्पर नीट शाकारलेले नसेल, तर त्याचे शिखरही असुरक्षित असते, त्याच्या वाशा देखील असुरक्षित असतात आणि भिंतही असुरक्षित असते; त्याचे शिखरही ओलेचिंब होते, वाशा देखील ओल्याचिंब होतात आणि भिंतही ओलीचिंब होते; त्याचे शिखरही सडते, वाशा देखील सडतात आणि भिंतही सडते."

‘‘Evamevaṃ kho, gahapati, citte arakkhite kāyakammampi arakkhitaṃ hoti, vacīkammampi arakkhitaṃ hoti, manokammampi arakkhitaṃ hoti. Tassa arakkhitakāyakammantassa arakkhitavacīkammantassa arakkhitamanokammantassa kāyakammampi avassutaṃ hoti, vacīkammampi avassutaṃ hoti, manokammampi avassutaṃ hoti. Tassa avassutakāyakammantassa avassutavacīkammantassa avassutamanokammantassa kāyakammampi pūtikaṃ hoti, vacīkammampi pūtikaṃ hoti, manokammampi pūtikaṃ hoti. Tassa pūtikāyakammantassa pūtivacīkammantassa pūtimanokammantassa na bhaddakaṃ maraṇaṃ hoti, na bhaddikā kālaṅkiriyā.

"तसेच, गृहपती, चित्त असुरक्षित असेल, तर कायकर्मही असुरक्षित असते, वचीकर्मही असुरक्षित असते आणि मनोकर्मही असुरक्षित असते. ज्याचे कायकर्म, वचीकर्म आणि मनोकर्म असुरक्षित असते, त्याचे कायकर्मही दूषित (ओलेचिंब) होते, वचीकर्मही दूषित होते आणि मनोकर्मही दूषित होते. ज्याचे कायकर्म, वचीकर्म आणि मनोकर्म दूषित असते, त्याचे कायकर्मही सडते, वचीकर्मही सडते आणि मनोकर्मही सडते. ज्याचे कायकर्म, वचीकर्म आणि मनोकर्म सडलेले असते, त्याचा मृत्यू कल्याणकारी होत नाही, त्याचा काळवास मंगलमय होत नाही."

‘‘Citte[Pg.265], gahapati, rakkhite kāyakammampi rakkhitaṃ hoti, vacīkammampi rakkhitaṃ hoti, manokammampi rakkhitaṃ hoti. Tassa rakkhitakāyakammantassa rakkhitavacīkammantassa rakkhitamanokammantassa kāyakammampi anavassutaṃ hoti, vacīkammampi anavassutaṃ hoti, manokammampi anavassutaṃ hoti. Tassa anavassutakāyakammantassa anavassutavacīkammantassa anavassutamanokammantassa kāyakammampi apūtikaṃ hoti, vacīkammampi apūtikaṃ hoti, manokammampi apūtikaṃ hoti. Tassa apūtikāyakammantassa apūtivacīkammantassa apūtimanokammantassa bhaddakaṃ maraṇaṃ hoti, bhaddikā kālaṅkiriyā.

"गृहपती, चित्त सुरक्षित असेल, तर कायकर्मही सुरक्षित असते, वचीकर्मही सुरक्षित असते आणि मनोकर्मही सुरक्षित असते. ज्याचे कायकर्म, वचीकर्म आणि मनोकर्म सुरक्षित असते, त्याचे कायकर्मही दूषित (ओलेचिंब) होत नाही, वचीकर्मही दूषित होत नाही आणि मनोकर्मही दूषित होत नाही. ज्याचे कायकर्म, वचीकर्म आणि मनोकर्म दूषित होत नाही, त्याचे कायकर्मही सडत नाही, वचीकर्मही सडत नाही आणि मनोकर्मही सडत नाही. ज्याचे कायकर्म, वचीकर्म आणि मनोकर्म सडलेले नसते, त्याचा मृत्यू कल्याणकारी होतो, त्याचा काळवास मंगलमय होतो."

‘‘Seyyathāpi, gahapati, kūṭāgāre succhanne kūṭampi rakkhitaṃ hoti, gopānasiyopi rakkhitā honti, bhittipi rakkhitā hoti; kūṭampi anavassutaṃ hoti, gopānasiyopi anavassutā honti, bhittipi anavassutā hoti; kūṭampi apūtikaṃ hoti, gopānasiyopi apūtikā honti, bhittipi apūtikā hoti.

"ज्याप्रमाणे, गृहपती, एखाद्या शिखराकार घराचे छप्पर नीट शाकारलेले असेल, तर त्याचे शिखरही सुरक्षित असते, त्याच्या वाशा देखील सुरक्षित असतात आणि भिंतही सुरक्षित असते; त्याचे शिखरही ओलेचिंब होत नाही, वाशा देखील ओल्याचिंब होत नाहीत आणि भिंतही ओलीचिंब होत नाही; त्याचे शिखरही सडत नाही, वाशा देखील सडत नाहीत आणि भिंतही सडत नाही."

Evamevaṃ kho, gahapati, citte rakkhite kāyakammampi rakkhitaṃ hoti, vacīkammampi rakkhitaṃ hoti, manokammampi rakkhitaṃ hoti. Tassa rakkhitakāyakammantassa rakkhitavacīkammantassa rakkhitamanokammantassa kāyakammampi anavassutaṃ hoti, vacīkammampi anavassutaṃ hoti, manokammampi anavassutaṃ hoti. Tassa anavassutakāyakammantassa anavassutavacīkammantassa anavassutamanokammantassa kāyakammampi apūtikaṃ hoti, vacīkammampi apūtikaṃ hoti, manokammampi apūtikaṃ hoti. Tassa apūtikāyakammantassa apūtivacīkammantassa apūtimanokammantassa bhaddakaṃ maraṇaṃ hoti, bhaddikā kālaṅkiriyā’’ti. Sattamaṃ.

"तसेच, गृहपती, चित्त सुरक्षित असेल, तर कायकर्मही सुरक्षित असते, वचीकर्मही सुरक्षित असते आणि मनोकर्मही सुरक्षित असते. ज्याचे कायकर्म, वचीकर्म आणि मनोकर्म सुरक्षित असते, त्याचे कायकर्मही दूषित (ओलेचिंब) होत नाही, वचीकर्मही दूषित होत नाही आणि मनोकर्मही दूषित होत नाही. ज्याचे कायकर्म, वचीकर्म आणि मनोकर्म दूषित होत नाही, त्याचे कायकर्मही सडत नाही, वचीकर्मही सडत नाही आणि मनोकर्मही सडत नाही. ज्याचे कायकर्म, वचीकर्म आणि मनोकर्म सडलेले नसते, त्याचा मृत्यू कल्याणकारी होतो, त्याचा काळवास मंगलमय होतो." सातवे (सुत्त).

8. Byāpannasuttaṃ

८. ब्यापन्न सुत्त (विकृत सुत्त)

111. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho anāthapiṇḍikaṃ gahapatiṃ bhagavā etadavoca – ‘‘citte, gahapati, byāpanne kāyakammampi byāpannaṃ hoti, vacīkammampi byāpannaṃ hoti, manokammampi byāpannaṃ hoti. Tassa byāpannakāyakammantassa byāpannavacīkammantassa byāpannamanokammantassa na bhaddakaṃ maraṇaṃ hoti, na bhaddikā kālaṅkiriyā. Seyyathāpi, gahapati, kūṭāgāre ducchanne kūṭampi byāpannaṃ hoti, gopānasiyopi byāpannā honti, bhittipi byāpannā [Pg.266] hoti; evamevaṃ kho, gahapati, citte byāpanne kāyakammampi byāpannaṃ hoti, vacīkammampi byāpannaṃ hoti, manokammampi byāpannaṃ hoti. Tassa byāpannakāyakammantassa byāpannavacīkammantassa byāpannamanokammantassa na bhaddakaṃ maraṇaṃ hoti, na bhaddikā kālaṅkiriyā.

१११. एका बाजूला बसलेल्या अनाथपिंडिक गृहपतीला भगवान म्हणाले – "गृहपती, चित्त विकृत झाले असता, कायकर्मही विकृत होते, वचीकर्मही विकृत होते आणि मनोकर्मही विकृत होते. ज्याचे कायकर्म, वचीकर्म आणि मनोकर्म विकृत असते, त्याचा मृत्यू कल्याणकारी होत नाही, त्याचा काळवास मंगलमय होत नाही. ज्याप्रमाणे, गृहपती, एखाद्या शिखराकार घराचे छप्पर नीट शाकारलेले नसेल, तर त्याचे शिखरही विकृत (खराब) होते, त्याच्या वाशा देखील विकृत होतात आणि भिंतही विकृत होते; तसेच, गृहपती, चित्त विकृत झाले असता, कायकर्मही विकृत होते, वचीकर्मही विकृत होते आणि मनोकर्मही विकृत होते. ज्याचे कायकर्म, वचीकर्म आणि मनोकर्म विकृत असते, त्याचा मृत्यू कल्याणकारी होत नाही, त्याचा काळवास मंगलमय होत नाही."

‘‘Citte, gahapati, abyāpanne kāyakammampi abyāpannaṃ hoti, vacīkammampi abyāpannaṃ hoti, manokammampi abyāpannaṃ hoti. Tassa abyāpannakāyakammantassa abyāpannavacīkammantassa abyāpannamanokammantassa bhaddakaṃ maraṇaṃ hoti, bhaddikā kālaṅkiriyā. Seyyathāpi, gahapati, kūṭāgāre succhanne kūṭampi abyāpannaṃ hoti, gopānasiyopi abyāpannā honti, bhittipi abyāpannā hoti; evamevaṃ kho, gahapati, citte abyāpanne kāyakammampi abyāpannaṃ hoti, vacīkammampi abyāpannaṃ hoti, manokammampi abyāpannaṃ hoti. Tassa abyāpannakāyakammantassa…pe… abyāpannamanokammantassa bhaddakaṃ maraṇaṃ hoti, bhaddikā kālaṅkiriyā’’ti. Aṭṭhamaṃ.

“गृहपती, चित्त कलुषित झाले नाही असता, कायकर्मही कलुषित होत नाही, वचीकर्मही कलुषित होत नाही, मनोकर्मही कलुषित होत नाही. ज्याचे कायकर्म, वचीकर्म आणि मनोकर्म कलुषित झालेले नाही, त्याचा मृत्यू कल्याणकारक होतो, त्याचे देहावसान कल्याणकारक होते. गृहपती, ज्याप्रमाणे एखाद्या शिखराकार घराचे छप्पर नीट शाकारलेले असेल, तर त्याचे शिखरही सुरक्षित राहते, त्याचे वासेही सुरक्षित राहतात, त्याची भिंतही सुरक्षित राहते; त्याचप्रमाणे, गृहपती, चित्त कलुषित झाले नाही असता, कायकर्मही कलुषित होत नाही, वचीकर्मही कलुषित होत नाही, मनोकर्मही कलुषित होत नाही. ज्याचे कायकर्म...पे... मनोकर्म कलुषित झालेले नाही, त्याचा मृत्यू कल्याणकारक होतो, त्याचे देहावसान कल्याणकारक होते.” (आठवे सूत्र समाप्त)

9. Paṭhamanidānasuttaṃ

९. प्रथम निदान सूत्र

112. ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, nidānāni kammānaṃ samudayāya. Katamāni tīṇi? Lobho nidānaṃ kammānaṃ samudayāya, doso nidānaṃ kammānaṃ samudayāya, moho nidānaṃ kammānaṃ samudayāya. Yaṃ, bhikkhave, lobhapakataṃ kammaṃ lobhajaṃ lobhanidānaṃ lobhasamudayaṃ, taṃ kammaṃ akusalaṃ taṃ kammaṃ sāvajjaṃ taṃ kammaṃ dukkhavipākaṃ, taṃ kammaṃ kammasamudayāya saṃvattati, na taṃ kammaṃ kammanirodhāya saṃvattati. Yaṃ, bhikkhave, dosapakataṃ kammaṃ dosajaṃ dosanidānaṃ dosasamudayaṃ, taṃ kammaṃ akusalaṃ taṃ kammaṃ sāvajjaṃ taṃ kammaṃ dukkhavipākaṃ, taṃ kammaṃ kammasamudayāya saṃvattati, na taṃ kammaṃ kammanirodhāya saṃvattati. Yaṃ, bhikkhave, mohapakataṃ kammaṃ mohajaṃ mohanidānaṃ mohasamudayaṃ, taṃ kammaṃ akusalaṃ taṃ kammaṃ sāvajjaṃ taṃ kammaṃ dukkhavipākaṃ, taṃ kammaṃ kammasamudayāya saṃvattati, na taṃ kammaṃ kammanirodhāya saṃvattati. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi nidānāni kammānaṃ samudayāya.

११२. “भिक्षूहो, कर्माच्या उत्पत्तीची ही तीन निदाने आहेत. कोणती तीन? लोभ हे कर्माच्या उत्पत्तीचे निदान आहे, द्वेष हे कर्माच्या उत्पत्तीचे निदान आहे, मोह हे कर्माच्या उत्पत्तीचे निदान आहे. भिक्षूहो, लोभाने केलेले, लोभापासून उत्पन्न झालेले, लोभ हेच ज्याचे निदान आहे, लोभ हेच ज्याचे उगमस्थान आहे, असे जे कर्म असते, ते कर्म अकुशल असते, ते कर्म सदोष असते, ते कर्म दुःखद विपाकाचे असते. ते कर्म कर्माच्या उत्पत्तीला कारणीभूत ठरते, ते कर्म कर्माच्या निरोधाला कारणीभूत ठरत नाही. भिक्षूहो, द्वेषाने केलेले, द्वेषापासून उत्पन्न झालेले, द्वेष हेच ज्याचे निदान आहे, द्वेष हेच ज्याचे उगमस्थान आहे, असे जे कर्म असते, ते कर्म अकुशल असते, ते कर्म सदोष असते, ते कर्म दुःखद विपाकाचे असते. ते कर्म कर्माच्या उत्पत्तीला कारणीभूत ठरते, ते कर्म कर्माच्या निरोधाला कारणीभूत ठरत नाही. भिक्षूहो, मोहाने केलेले, मोहापासून उत्पन्न झालेले, मोह हेच ज्याचे निदान आहे, मोह हेच ज्याचे उगमस्थान आहे, असे जे कर्म असते, ते कर्म अकुशल असते, ते कर्म सदोष असते, ते कर्म दुःखद विपाकाचे असते. ते कर्म कर्माच्या उत्पत्तीला कारणीभूत ठरते, ते कर्म कर्माच्या निरोधाला कारणीभूत ठरत नाही. भिक्षूहो, कर्माच्या उत्पत्तीची हीच ती तीन निदाने आहेत.”

‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, nidānāni kammānaṃ samudayāya. Katamāni tīṇi? Alobho nidānaṃ kammānaṃ samudayāya, adoso nidānaṃ kammānaṃ samudayāya, amoho nidānaṃ kammānaṃ samudayāya. Yaṃ, bhikkhave, alobhapakataṃ kammaṃ alobhajaṃ alobhanidānaṃ alobhasamudayaṃ, taṃ [Pg.267] kammaṃ kusalaṃ taṃ kammaṃ anavajjaṃ taṃ kammaṃ sukhavipākaṃ, taṃ kammaṃ kammanirodhāya saṃvattati, na taṃ kammaṃ kammasamudayāya saṃvattati. Yaṃ, bhikkhave, adosapakataṃ kammaṃ adosajaṃ adosanidānaṃ adosasamudayaṃ, taṃ kammaṃ kusalaṃ taṃ kammaṃ anavajjaṃ taṃ kammaṃ sukhavipākaṃ, taṃ kammaṃ kammanirodhāya saṃvattati, na taṃ kammaṃ kammasamudayāya saṃvattati. Yaṃ, bhikkhave, amohapakataṃ kammaṃ amohajaṃ amohanidānaṃ amohasamudayaṃ, taṃ kammaṃ kusalaṃ taṃ kammaṃ anavajjaṃ taṃ kammaṃ sukhavipākaṃ, taṃ kammaṃ kammanirodhāya saṃvattati, na taṃ kammaṃ kammasamudayāya saṃvattati. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi nidānāni kammānaṃ samudayāyā’’ti. Navamaṃ.

“भिक्षूहो, कर्माच्या उत्पत्तीची ही तीन निदाने आहेत. कोणती तीन? अलोभ हे कर्माच्या उत्पत्तीचे निदान आहे, अद्वेष हे कर्माच्या उत्पत्तीचे निदान आहे, अमोह हे कर्माच्या उत्पत्तीचे निदान आहे. भिक्षूहो, अलोभाने केलेले, अलोभापासून उत्पन्न झालेले, अलोभ हेच ज्याचे निदान आहे, अलोभ हेच ज्याचे उगमस्थान आहे, असे जे कर्म असते, ते कर्म कुशल असते, ते कर्म निर्दोष असते, ते कर्म सुखद विपाकाचे असते. ते कर्म कर्माच्या निरोधाला कारणीभूत ठरते, ते कर्म कर्माच्या उत्पत्तीला कारणीभूत ठरत नाही. भिक्षूहो, अद्वेषाने केलेले, अद्वेषापासून उत्पन्न झालेले, अद्वेष हेच ज्याचे निदान आहे, अद्वेष हेच ज्याचे उगमस्थान आहे, असे जे कर्म असते, ते कर्म कुशल असते, ते कर्म निर्दोष असते, ते कर्म सुखद विपाकाचे असते. ते कर्म कर्माच्या निरोधाला कारणीभूत ठरते, ते कर्म कर्माच्या उत्पत्तीला कारणीभूत ठरत नाही. भिक्षूहो, अमोहाने केलेले, अमोहापासून उत्पन्न झालेले, अमोह हेच ज्याचे निदान आहे, अमोह हेच ज्याचे उगमस्थान आहे, असे जे कर्म असते, ते कर्म कुशल असते, ते कर्म निर्दोष असते, ते कर्म सुखद विपाकाचे असते. ते कर्म कर्माच्या निरोधाला कारणीभूत ठरते, ते कर्म कर्माच्या उत्पत्तीला कारणीभूत ठरत नाही. भिक्षूहो, कर्माच्या उत्पत्तीची हीच ती तीन निदाने आहेत.” (नववे सूत्र समाप्त)

10. Dutiyanidānasuttaṃ

१०. द्वितीय निदान सूत्र

113. ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, nidānāni kammānaṃ samudayāya. Katamāni tīṇi? Atīte, bhikkhave, chandarāgaṭṭhāniye dhamme ārabbha chando jāyati; anāgate, bhikkhave, chandarāgaṭṭhāniye dhamme ārabbha chando jāyati; paccuppanne, bhikkhave, chandarāgaṭṭhāniye dhamme ārabbha chando jāyati. Kathañca, bhikkhave, atīte chandarāgaṭṭhāniye dhamme ārabbha chando jāyati? Atīte, bhikkhave, chandarāgaṭṭhāniye dhamme ārabbha cetasā anuvitakketi anuvicāreti. Tassa atīte chandarāgaṭṭhāniye dhamme ārabbha cetasā anuvitakkayato anuvicārayato chando jāyati. Chandajāto tehi dhammehi saṃyutto hoti. Etamahaṃ, bhikkhave, saṃyojanaṃ vadāmi yo cetaso sārāgo. Evaṃ kho, bhikkhave, atīte chandarāgaṭṭhāniye dhamme ārabbha chando jāyati.

११३. “भिक्षूहो, कर्माच्या उत्पत्तीची ही तीन निदाने आहेत. कोणती तीन? भिक्षूहो, भूतकाळातील छंदराग (तीव्र इच्छा व आसक्ती) उत्पन्न करणाऱ्या गोष्टींचा आधार घेऊन छंद (इच्छा) उत्पन्न होतो; भिक्षूहो, भविष्यकाळातील छंदराग उत्पन्न करणाऱ्या गोष्टींचा आधार घेऊन छंद उत्पन्न होतो; भिक्षूहो, वर्तमानकाळातील छंदराग उत्पन्न करणाऱ्या गोष्टींचा आधार घेऊन छंद उत्पन्न होतो. आणि भिक्षूहो, भूतकाळातील छंदराग उत्पन्न करणाऱ्या गोष्टींचा आधार घेऊन छंद कसा उत्पन्न होतो? भिक्षूहो, भूतकाळातील छंदराग उत्पन्न करणाऱ्या गोष्टींचा आधार घेऊन मनुष्य मनात वारंवार विचार करतो आणि चिंतन करतो. भूतकाळातील छंदराग उत्पन्न करणाऱ्या गोष्टींचा आधार घेऊन मनात वारंवार विचार आणि चिंतन करणाऱ्या त्या व्यक्तीमध्ये छंद उत्पन्न होतो. छंद उत्पन्न झालेली ती व्यक्ती त्या गोष्टींशी बद्ध होते. भिक्षूहो, मनाची जी ही तीव्र आसक्ती आहे, त्यालाच मी 'संयोजन' (बंधन) असे म्हणतो. भिक्षूहो, अशा प्रकारे भूतकाळातील छंदराग उत्पन्न करणाऱ्या गोष्टींचा आधार घेऊन छंद उत्पन्न होतो.”

‘‘Kathañca, bhikkhave, anāgate chandarāgaṭṭhāniye dhamme ārabbha chando jāyati? Anāgate, bhikkhave, chandarāgaṭṭhāniye dhamme ārabbha cetasā anuvitakketi anuvicāreti. Tassa anāgate chandarāgaṭṭhāniye dhamme ārabbha cetasā anuvitakkayato anuvicārayato chando jāyati. Chandajāto tehi dhammehi saṃyutto hoti. Etamahaṃ, bhikkhave, saṃyojanaṃ vadāmi yo cetaso sārāgo. Evaṃ kho, bhikkhave, anāgate chandarāgaṭṭhāniye dhamme ārabbha chando jāyati.

“आणि भिक्षूहो, भविष्यकाळातील छंदराग उत्पन्न करणाऱ्या गोष्टींचा आधार घेऊन छंद कसा उत्पन्न होतो? भिक्षूहो, भविष्यकाळातील छंदराग उत्पन्न करणाऱ्या गोष्टींचा आधार घेऊन मनुष्य मनात वारंवार विचार करतो आणि चिंतन करतो. भविष्यकाळातील छंदराग उत्पन्न करणाऱ्या गोष्टींचा आधार घेऊन मनात वारंवार विचार आणि चिंतन करणाऱ्या त्या व्यक्तीमध्ये छंद उत्पन्न होतो. छंद उत्पन्न झालेली ती व्यक्ती त्या गोष्टींशी बद्ध होते. भिक्षूहो, मनाची जी ही तीव्र आसक्ती आहे, त्यालाच मी 'संयोजन' (बंधन) असे म्हणतो. भिक्षूहो, अशा प्रकारे भविष्यकाळातील छंदराग उत्पन्न करणाऱ्या गोष्टींचा आधार घेऊन छंद उत्पन्न होतो.”

‘‘Kathañca, bhikkhave, paccuppanne chandarāgaṭṭhāniye dhamme ārabbha chando jāyati? Paccuppanne, bhikkhave, chandarāgaṭṭhāniye dhamme ārabbha cetasā anuvitakketi [Pg.268] anuvicāreti. Tassa paccuppanne chandarāgaṭṭhāniye dhamme ārabbha cetasā anuvitakkayato anuvicārayato chando jāyati. Chandajāto tehi dhammehi saṃyutto hoti. Etamahaṃ, bhikkhave, saṃyojanaṃ vadāmi yo cetaso sārāgo. Evaṃ kho, bhikkhave, paccuppanne chandarāgaṭṭhāniye dhamme ārabbha chando jāyati. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi nidānāni kammānaṃ samudayāya.

“आणि भिक्षूहो, वर्तमानकाळातील छंदराग उत्पन्न करणाऱ्या गोष्टींचा आधार घेऊन छंद कसा उत्पन्न होतो? भिक्षूहो, वर्तमानकाळातील छंदराग उत्पन्न करणाऱ्या गोष्टींचा आधार घेऊन मनुष्य मनात वारंवार विचार करतो आणि चिंतन करतो. वर्तमानकाळातील छंदराग उत्पन्न करणाऱ्या गोष्टींचा आधार घेऊन मनात वारंवार विचार आणि चिंतन करणाऱ्या त्या व्यक्तीमध्ये छंद उत्पन्न होतो. छंद उत्पन्न झालेली ती व्यक्ती त्या गोष्टींशी बद्ध होते. भिक्षूहो, मनाची जी ही तीव्र आसक्ती आहे, त्यालाच मी 'संयोजन' (बंधन) असे म्हणतो. भिक्षूहो, अशा प्रकारे वर्तमानकाळातील छंदराग उत्पन्न करणाऱ्या गोष्टींचा आधार घेऊन छंद उत्पन्न होतो. भिक्षूहो, कर्माच्या उत्पत्तीची हीच ती तीन निदाने आहेत.”

‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, nidānāni kammānaṃ samudayāya. Katamāni tīṇi? Atīte, bhikkhave, chandarāgaṭṭhāniye dhamme ārabbha chando na jāyati; anāgate bhikkhave, chandarāgaṭṭhāniye dhamme ārabbha chando na jāyati; paccuppanne, bhikkhave, chandarāgaṭṭhāniye dhamme ārabbha chando na jāyati. Kathañca, bhikkhave, atīte chandarāgaṭṭhāniye dhamme ārabbha chando na jāyati? Atītānaṃ, bhikkhave, chandarāgaṭṭhāniyānaṃ dhammānaṃ āyatiṃ vipākaṃ pajānāti. Āyatiṃ vipākaṃ viditvā tadabhinivatteti. Tadabhinivattetvā cetasā abhinivijjhitvā paññāya ativijjha passati. Evaṃ kho, bhikkhave, atīte chandarāgaṭṭhāniye dhamme ārabbha chando na jāyati.

भिक्षूंनो, कर्मांच्या उत्पत्तीची ही तीन कारणे आहेत. कोणती तीन? भिक्षूंनो, भूतकाळातील तीव्र इच्छा आणि रागाला कारणीभूत असणाऱ्या गोष्टींच्या संदर्भात इच्छा उत्पन्न होत नाही; भिक्षूंनो, भविष्यकाळातील तीव्र इच्छा आणि रागाला कारणीभूत असणाऱ्या गोष्टींच्या संदर्भात इच्छा उत्पन्न होत नाही; भिक्षूंनो, वर्तमानकाळातील तीव्र इच्छा आणि रागाला कारणीभूत असणाऱ्या गोष्टींच्या संदर्भात इच्छा उत्पन्न होत नाही. आणि भिक्षूंनो, भूतकाळातील तीव्र इच्छा आणि रागाला कारणीभूत असणाऱ्या गोष्टींच्या संदर्भात इच्छा कशी उत्पन्न होत नाही? भिक्षूंनो, भूतकाळातील तीव्र इच्छा आणि रागाला कारणीभूत असणाऱ्या गोष्टींचा भविष्यातील विपाक मनुष्य जाणतो. भविष्यातील विपाक जाणून तो त्याला टाळतो. त्याला टाळून, चित्ताने त्याचा वेध घेऊन, प्रज्ञेने त्याचा वेध घेऊन तो पाहतो. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे भूतकाळातील तीव्र इच्छा आणि रागाला कारणीभूत असणाऱ्या गोष्टींच्या संदर्भात इच्छा उत्पन्न होत नाही.

‘‘Kathañca, bhikkhave, anāgate chandarāgaṭṭhāniye dhamme ārabbha chando na jāyati? Anāgatānaṃ, bhikkhave, chandarāgaṭṭhāniyānaṃ dhammānaṃ āyatiṃ vipākaṃ pajānāti. Āyatiṃ vipākaṃ viditvā tadabhinivatteti. Tadabhinivattetvā cetasā abhinivijjhitvā paññāya ativijjha passati. Evaṃ kho, bhikkhave, anāgate chandarāgaṭṭhāniye dhamme ārabbha chando na jāyati.

आणि भिक्षूंनो, भविष्यकाळातील तीव्र इच्छा आणि रागाला कारणीभूत असणाऱ्या गोष्टींच्या संदर्भात इच्छा कशी उत्पन्न होत नाही? भिक्षूंनो, भविष्यकाळातील तीव्र इच्छा आणि रागाला कारणीभूत असणाऱ्या गोष्टींचा भविष्यातील विपाक मनुष्य जाणतो. भविष्यातील विपाक जाणून तो त्याला टाळतो. त्याला टाळून, चित्ताने त्याचा वेध घेऊन, प्रज्ञेने त्याचा वेध घेऊन तो पाहतो. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे भविष्यकाळातील तीव्र इच्छा आणि रागाला कारणीभूत असणाऱ्या गोष्टींच्या संदर्भात इच्छा उत्पन्न होत नाही.

‘‘Kathañca, bhikkhave, paccuppanne chandarāgaṭṭhāniye dhamme ārabbha chando na jāyati? Paccuppannānaṃ, bhikkhave, chandarāgaṭṭhāniyānaṃ dhammānaṃ āyatiṃ vipākaṃ pajānāti, āyatiṃ vipākaṃ viditvā tadabhinivatteti, tadabhinivattetvā cetasā abhinivijjhitvā paññāya ativijjha passati. Evaṃ kho, bhikkhave, paccuppanne chandarāgaṭṭhāniye dhamme ārabbha chando na jāyati. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi nidānāni kammānaṃ samudayāyā’’ti. Dasamaṃ.

आणि भिक्षूंनो, वर्तमानकाळातील तीव्र इच्छा आणि रागाला कारणीभूत असणाऱ्या गोष्टींच्या संदर्भात इच्छा कशी उत्पन्न होत नाही? भिक्षूंनो, वर्तमानकाळातील तीव्र इच्छा आणि रागाला कारणीभूत असणाऱ्या गोष्टींचा भविष्यातील विपाक मनुष्य जाणतो. भविष्यातील विपाक जाणून तो त्याला टाळतो. त्याला टाळून, चित्ताने त्याचा वेध घेऊन, प्रज्ञेने त्याचा वेध घेऊन तो पाहतो. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे वर्तमानकाळातील तीव्र इच्छा आणि रागाला कारणीभूत असणाऱ्या गोष्टींच्या संदर्भात इच्छा उत्पन्न होत नाही. भिक्षूंनो, कर्मांच्या उत्पत्तीची हीच ती तीन कारणे आहेत. दहावे सूत्र समाप्त.

Sambodhavaggo paṭhamo.

पहिला संबोधवर्ग समाप्त.

Tassuddānaṃ –

त्याचा सारांश (उद्दान) –

Pubbeva [Pg.269] duve assādā, samaṇo ruṇṇapañcamaṃ;

Atitti dve ca vuttāni, nidānāni apare duveti.

पूर्वी, दोन आस्वाद (अस्साद), श्रमण (समण), पाचवे रडणे (रुणण), अतृप्ती (अतित्ती), दोन सांगितलेले सूत्रे, आणि कर्माच्या उत्पत्तीची इतर दोन कारणे (निदाने) आहेत.

(12) 2. Āpāyikavaggo

(१२) २. आपायिक वर्ग

1. Āpāyikasuttaṃ

१. आपायिक सूत्र

114. ‘‘Tayome, bhikkhave, āpāyikā nerayikā idamappahāya. Katame tayo? Yo ca abrahmacārī brahmacāripaṭiñño, yo ca suddhaṃ brahmacariyaṃ carantaṃ amūlakena abrahmacariyena anuddhaṃseti, yo cāyaṃ evaṃvādī evaṃdiṭṭhi – ‘natthi kāmesu doso’ti, so tāya kāmesu pātabyataṃ āpajjati. Ime kho, bhikkhave, tayo āpāyikā nerayikā idamappahāyā’’ti. Paṭhamaṃ.

११४. भिक्षूंनो, या तीन गोष्टींचा त्याग न केल्यास मनुष्य दुर्गतीला, नरकाला प्राप्त होतो. कोणते तीन? जो स्वतः अब्रह्मचारी असूनही 'मी ब्रह्मचारी आहे' अशी प्रतिज्ञा करतो; जो शुद्ध ब्रह्मचर्य पाळणाऱ्या व्यक्तीवर खोट्या अब्रह्मचर्याचा निराधार आरोप करतो; आणि जो असे बोलणारा व अशी दृष्टी असणारा असतो की—'कामभोगांमध्ये काही दोष नाही' आणि तो त्या दृष्टीमुळे कामभोगांमध्ये आकंठ बुडून जातो. भिक्षूंनो, या तीन गोष्टींचा त्याग न केल्यास मनुष्य दुर्गतीला, नरकाला प्राप्त होतो. पहिले सूत्र समाप्त.

2. Dullabhasuttaṃ

२. दुर्लभ सूत्र

115. ‘‘Tiṇṇaṃ, bhikkhave, pātubhāvo dullabho lokasmiṃ. Katamesaṃ tiṇṇaṃ? Tathāgatassa, bhikkhave, arahato sammāsambuddhassa pātubhāvo dullabho lokasmiṃ, tathāgatappaveditassa dhammavinayassa desetā puggalo dullabho lokasmiṃ, kataññū katavedī puggalo dullabho lokasmiṃ. Imesaṃ kho, bhikkhave, tiṇṇaṃ pātubhāvo dullabho lokasmi’’nti. Dutiyaṃ.

११५. भिक्षूंनो, जगात तीन व्यक्तींचा प्रादुर्भाव अत्यंत दुर्लभ आहे. कोणत्या तिघांचा? भिक्षूंनो, जगात अर्हत, सम्यक्संबुद्ध अशा तथागतांचा प्रादुर्भाव दुर्लभ आहे; जगात तथागतांनी प्रवेदित केलेल्या (सांगितलेल्या) धम्म आणि विनयाचा उपदेश करणारी व्यक्ती दुर्लभ आहे; आणि जगात कृतज्ञ व कृतवेदी (उपकार जाणणारी व त्याची परतफेड करणारी) व्यक्ती दुर्लभ आहे. भिक्षूंनो, जगात या तीन व्यक्तींचा प्रादुर्भाव अत्यंत दुर्लभ आहे. दुसरे सूत्र समाप्त.

3. Appameyyasuttaṃ

३. अप्रमेय सूत्र

116. ‘‘Tayome, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame tayo? Suppameyyo, duppameyyo, appameyyo. Katamo ca, bhikkhave, puggalo suppameyyo? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo uddhato hoti unnaḷo capalo mukharo vikiṇṇavāco muṭṭhassati asampajāno asamāhito vibbhantacitto pākatindriyo. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, puggalo suppameyyo.

११६. भिक्षूंनो, जगात हे three प्रकारचे लोक अस्तित्वात आहेत. कोणते तीन? सुप्रमेय (सहज मोजता येणारा), दुष्प्रमेय (मोजण्यास कठीण असणारा) आणि अप्रमेय (मोजता न येणारा). आणि भिक्षूंनो, सुप्रमेय व्यक्ती कोणती? भिक्षूंनो, या जगात एखादी व्यक्ती चंचल (उद्धत), गर्विष्ठ, चपळ (अस्थिर), वाचाळ, असंबद्ध बोलणारी, विसरभोळी (स्मृती गमावलेली), असं प्रज्ञान (विवेक नसलेली), असमाहित (एकाग्रता नसलेली), विचलित चित्त असणारी आणि इंद्रियांवर ताबा नसलेली असते. भिक्षूंनो, या व्यक्तीला 'सुप्रमेय व्यक्ती' असे म्हटले जाते.

‘‘Katamo [Pg.270] ca, bhikkhave, puggalo duppameyyo? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo anuddhato hoti anunnaḷo acapalo amukharo avikiṇṇavāco upaṭṭhitassati sampajāno samāhito ekaggacitto saṃvutindriyo. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, puggalo duppameyyo.

आणि भिक्षूंनो, दुष्प्रमेय व्यक्ती कोणती? भिक्षूंनो, या जगात एखादी व्यक्ती चंचल नसलेली, गर्विष्ठ नसलेली, अस्थिर नसलेली, वाचाळ नसलेली, असंबद्ध न बोलणारी, जागृत स्मृती असणारी, प्रज्ञावान (विवेक असणारी), समाहित (एकाग्र), एकाग्रचित्त असणारी आणि संयमित इंद्रिये असणारी असते. भिक्षूंनो, या व्यक्तीला 'दुष्प्रमेय व्यक्ती' असे म्हटले जाते.

‘‘Katamo ca, bhikkhave, puggalo appameyyo? Idha, bhikkhave, bhikkhu arahaṃ hoti khīṇāsavo. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, puggalo appameyyo. Ime kho, bhikkhave, tayo puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti. Tatiyaṃ.

आणि भिक्षूंनो, अप्रमेय व्यक्ती कोणती? भिक्षूंनो, या शासनात एखादा भिक्षू अर्हत आणि क्षीणासव (ज्याचे आसव नष्ट झाले आहेत असा) असतो. भिक्षूंनो, या व्यक्तीला 'अप्रमेय व्यक्ती' असे म्हटले जाते. भिक्षूंनो, जगात हे तीन प्रकारचे लोक अस्तित्वात आहेत. तिसरे सूत्र समाप्त.

4. Āneñjasuttaṃ

४. आनेञ्ज सूत्र

117. ‘‘Tayome, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame tayo? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati. So tadassādeti taṃ nikāmeti tena ca vittiṃ āpajjati, tatra ṭhito tadadhimutto tabbahulavihārī aparihīno kālaṃ kurumāno ākāsānañcāyatanūpagānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ākāsānañcāyatanūpagānaṃ, bhikkhave, devānaṃ vīsati kappasahassāni āyuppamāṇaṃ. Tattha puthujjano yāvatāyukaṃ ṭhatvā yāvatakaṃ tesaṃ devānaṃ āyuppamāṇaṃ taṃ sabbaṃ khepetvā nirayampi gacchati tiracchānayonimpi gacchati pettivisayampi gacchati. Bhagavato pana sāvako tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā yāvatakaṃ tesaṃ devānaṃ āyuppamāṇaṃ taṃ sabbaṃ khepetvā tasmiṃyeva bhave parinibbāyati. Ayaṃ kho, bhikkhave, viseso ayaṃ adhippayāso idaṃ nānākaraṇaṃ sutavato ariyasāvakassa assutavatā puthujjanena, yadidaṃ gatiyā upapattiyā.

११७. भिक्षूंनो, जगात हे तीन प्रकारचे लोक अस्तित्वात आहेत. कोणते तीन? भिक्षूंनो, या जगात एखादी व्यक्ती सर्व प्रकारे रूपसंज्ञांचे उल्लंघन करून, प्रतिघसंज्ञांचा (इंद्रियजन्य आघातांचा) अस्त करून, नानात्वसंज्ञांकडे (विविधतेच्या संज्ञांकडे) मन न देता, 'आकाश अनंत आहे' असे मानून 'आकाशानांचायतन' (अनंत आकाशाचे ध्यान) प्राप्त करून विहरते. ती व्यक्ती त्याचा आस्वाद घेते, त्याची इच्छा करते आणि त्याने तृप्त होते. ती त्यात स्थिर राहून, त्यातच मग्न होऊन, बहुतांश काळ त्यातच घालवून, ध्यानापासून भ्रष्ट न होता मृत्यू पावली असता, आकाशानांचायतन लोकातील देवांच्या (ब्रह्मांच्या) सहवासात उत्पन्न होते. भिक्षूंनो, आकाशानांचायतन लोकातील देवांचे आयुष्यमान वीस हजार महाकल्प इतके असते. तिथे एखादा पृथग्जन (सामान्य अज्ञानी मनुष्य) आपले पूर्ण आयुष्य घालवून, त्या देवांचे जेवढे आयुष्यमान आहे ते सर्व संपवून, नरकातही जातो, तिर्यक योनीत (प्राणी योनीत) जातो किंवा प्रेतलोकात जातो. परंतु, भगवंतांचा (बुद्धांचा) श्रावक (आर्य श्रावक) तिथे आपले पूर्ण आयुष्य घालवून, त्या देवांचे जेवढे आयुष्यमान आहे ते सर्व संपवून, त्याच अस्तित्वात (भवात) परिनिर्वाण प्राप्त करतो. भिक्षूंनो, गती आणि उत्पत्तीच्या संदर्भात, श्रुतवान (ज्ञानी) आर्य श्रावक आणि अश्रुतवान (अज्ञानी) पृथग्जन यांच्यातील हाच तो विशेष, हाच तो फरक आणि हाच तो भेद आहे.

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, idhekacco puggalo sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati. So tadassādeti taṃ nikāmeti tena ca vittiṃ āpajjati, tatra ṭhito tadadhimutto tabbahulavihārī aparihīno kālaṃ kurumāno viññāṇañcāyatanūpagānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Viññāṇañcāyatanūpagānaṃ, bhikkhave, devānaṃ cattārīsaṃ kappasahassāni āyuppamāṇaṃ. Tattha [Pg.271] puthujjano yāvatāyukaṃ ṭhatvā yāvatakaṃ tesaṃ devānaṃ āyuppamāṇaṃ taṃ sabbaṃ khepetvā nirayampi gacchati tiracchānayonimpi gacchati pettivisayampi gacchati. Bhagavato pana sāvako tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā yāvatakaṃ tesaṃ devānaṃ āyuppamāṇaṃ taṃ sabbaṃ khepetvā tasmiṃyeva bhave parinibbāyati. Ayaṃ kho, bhikkhave, viseso ayaṃ adhippayāso idaṃ nānākaraṇaṃ sutavato ariyasāvakassa assutavatā puthujjanena, yadidaṃ gatiyā upapattiyā.

पुन्हा, भिक्खूंनो, या जगात एखादा मनुष्य सर्व प्रकारे आकासानञ्चायतनाचा अतिक्रम करून 'विज्ञान अनंत आहे' असे जाणून विञ्ञाणञ्चायतनात प्रवेश करून विहरतो. तो त्याचे आस्वादन करतो, त्याची इच्छा करतो आणि त्याने संतुष्ट होतो. त्यात स्थित राहून, त्यातच मग्न होऊन, त्यातच बहुतांश काळ विहरून, ध्यानापासून च्युत न होता मृत्यू पावल्यास, तो विञ्ञाणञ्चायतनगामी देवांच्या सहवासात उत्पन्न होतो. भिक्खूंनो, विञ्ञाणञ्चायतनगामी देवांचे आयुष्यमान चाळीस हजार महाकल्प असते. तिथे पुथुज्जन (सामान्य मनुष्य) आयुष्य संपेपर्यंत राहतो आणि त्या देवांचे संपूर्ण आयुष्य संपवून नरकात जातो, तिर्यक योनीत जातो किंवा प्रेतलोकात जातो. परंतु, भगवंतांचा श्रावक तिथे आयुष्य संपेपर्यंत राहतो आणि त्या देवांचे संपूर्ण आयुष्य संपवून त्याच अस्तित्वात परिनिब्बान प्राप्त करतो. भिक्खूंनो, गती आणि उत्पत्तीच्या (पुनर्जन्माच्या) बाबतीत, श्रुतवान आर्यश्रावक आणि अश्रुतवान पुथुज्जन यांच्यातील हाच तो भेद, हाच तो फरक आणि हेच ते वैशिष्ट्य आहे.

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, idhekacco puggalo sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati. So tadassādeti taṃ nikāmeti tena ca vittiṃ āpajjati, tatra ṭhito tadadhimutto tabbahulavihārī aparihīno kālaṃ kurumāno ākiñcaññāyatanūpagānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ākiñcaññāyatanūpagānaṃ, bhikkhave, devānaṃ saṭṭhi kappasahassāni āyuppamāṇaṃ. Tattha puthujjano yāvatāyukaṃ ṭhatvā yāvatakaṃ tesaṃ devānaṃ āyuppamāṇaṃ taṃ sabbaṃ khepetvā nirayampi gacchati tiracchānayonimpi gacchati pettivisayampi gacchati. Bhagavato pana sāvako tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā yāvatakaṃ tesaṃ devānaṃ āyuppamāṇaṃ taṃ sabbaṃ khepetvā tasmiṃyeva bhave parinibbāyati. Ayaṃ kho, bhikkhave, viseso, ayaṃ adhippayāso idaṃ nānākaraṇaṃ sutavato ariyasāvakassa assutavatā puthujjanena, yadidaṃ gatiyā upapattiyā. ‘Ime kho, bhikkhave, tayo puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’’nti. Catutthaṃ.

पुन्हा, भिक्खूंनो, या जगात एखादा मनुष्य सर्व प्रकारे विञ्ञाणञ्चायतनाचा अतिक्रम करून 'काहीही नाही' असे जाणून आकिञ्चञ्ञायतनात प्रवेश करून विहरतो. तो त्याचे आस्वादन करतो, त्याची इच्छा करतो आणि त्याने संतुष्ट होतो. त्यात स्थित राहून, त्यातच मग्न होऊन, त्यातच बहुतांश काळ विहरून, ध्यानापासून च्युत न होता मृत्यू पावल्यास, तो आकिञ्चञ्ञायतनगामी देवांच्या सहवासात उत्पन्न होतो. भिक्खूंनो, आकिञ्चञ्ञायतनगामी देवांचे आयुष्यमान साठ हजार महाकल्प असते. तिथे पुथुज्जन आयुष्य संपेपर्यंत राहतो आणि त्या देवांचे संपूर्ण आयुष्य संपवून नरकात जातो, तिर्यक योनीत जातो किंवा प्रेतलोकात जातो. परंतु, भगवंतांचा श्रावक तिथे आयुष्य संपेपर्यंत राहतो आणि त्या देवांचे संपूर्ण आयुष्य संपवून त्याच अस्तित्वात परिनिब्बान प्राप्त करतो. भिक्खूंनो, गती आणि उत्पत्तीच्या बाबतीत, श्रुतवान आर्यश्रावक आणि अश्रुतवान पुथुज्जन यांच्यातील हाच तो भेद, हाच तो फरक आणि हेच ते वैशिष्ट्य आहे. भिक्खूंनो, हे तीन प्रकारचे लोक जगात अस्तित्वात आहेत. चौथे (सुत्त समाप्त).

5. Vipattisampadāsuttaṃ

५. विपत्तिसंपदा सुत्त

118. ‘‘Tisso imā, bhikkhave, vipattiyo. Katamā tisso? Sīlavipatti, cittavipatti, diṭṭhivipatti. Katamā ca, bhikkhave, sīlavipatti? Idha, bhikkhave, ekacco pāṇātipātī hoti, adinnādāyī hoti, kāmesumicchācārī hoti, musāvādī hoti, pisuṇavāco hoti, pharusavāco hoti, samphappalāpī hoti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sīlavipatti.

११८. भिक्खूंनो, या तीन विपत्ती आहेत. कोणत्या तीन? शील-विपत्ती, चित्त-विपत्ती आणि दिट्ठि-विपत्ती. आणि भिक्खूंनो, शील-विपत्ती कोणती आहे? भिक्खूंनो, या जगात एखादा मनुष्य प्राणातिपाती (जीवहिंसा करणारा) असतो, अदिन्नादायी (चोरी करणारा) असतो, कामेसू मिच्छाचारी (व्यभिचारी) असतो, मुसावादी (असत्य बोलणारा) असतो, पिसुणवाचो (चहाडी करणारा) असतो, फरुसवाचो (कठोर बोलणारा) असतो, संफप्पलापी (व्यर्थ बडबड करणारा) असतो. भिक्खूंनो, याला शील-विपत्ती असे म्हणतात.

‘‘Katamā ca, bhikkhave, cittavipatti? Idha, bhikkhave, ekacco abhijjhālu hoti byāpannacitto. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, cittavipatti.

आणि भिक्खूंनो, चित्त-विपत्ती कोणती आहे? भिक्खूंनो, या जगात एखादा मनुष्य अभिझालू (लोभी) असतो आणि ब्यापन्नचित्त (द्वेषयुक्त मनाचा) असतो. भिक्खूंनो, याला चित्त-विपत्ती असे म्हणतात.

‘‘Katamā [Pg.272] ca, bhikkhave, diṭṭhivipatti? Idha, bhikkhave, ekacco micchādiṭṭhiko hoti viparītadassano – ‘natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ, natthi hutaṃ, natthi sukatadukkaṭānaṃ, kammānaṃ phalaṃ vipāko, natthi ayaṃ loko, natthi paro loko, natthi mātā, natthi pitā, natthi sattā opapātikā, natthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammāpaṭipannā ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentī’ti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, diṭṭhivipatti. Sīlavipattihetu vā, bhikkhave, sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjanti; cittavipattihetu vā, bhikkhave, sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjanti; diṭṭhivipattihetu vā, bhikkhave, sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjanti. Imā kho, bhikkhave, tisso vipattiyoti.

आणि भिक्खूंनो, दिट्ठि-विपत्ती कोणती आहे? भिक्खूंनो, या जगात एखादा मनुष्य मिथ्यादृष्टी आणि विपरीत दृष्टी असणारा असतो – 'दान देण्याला काही फळ नाही, यज्ञाला काही फळ नाही, हवनाला काही फळ नाही; चांगल्या आणि वाईट कर्मांचे काही फळ किंवा विपाक मिळत नाही; हा लोक नाही, परलोक नाही; माता नाही, पिता नाही; ओपपातिक (स्वयंभू उत्पन्न होणारे) प्राणी नसतात; जगात असे कोणीही सम्यक मार्गावर चालणारे, योग्य आचरण करणारे श्रमण किंवा ब्राह्मण नाहीत, ज्यांनी स्वतःच्या उच्च ज्ञानाने हा लोक आणि परलोक प्रत्यक्ष जाणून इतरांना उपदेश केला आहे.' भिक्खूंनो, याला दिट्ठि-विपत्ती असे म्हणतात. शील-विपत्तीच्या कारणामुळे, भिक्खूंनो, प्राणी शरीराच्या नाशानंतर, मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात उत्पन्न होतात; चित्त-विपत्तीच्या कारणामुळे, भिक्खूंनो, प्राणी शरीराच्या नाशानंतर, मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात उत्पन्न होतात; दिट्ठि-विपत्तीच्या कारणामुळे, भिक्खूंनो, प्राणी शरीराच्या नाशानंतर, मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात उत्पन्न होतात. भिक्खूंनो, या तीन विपत्ती आहेत.

‘‘Tisso imā, bhikkhave, sampadā. Katamā tisso? Sīlasampadā, cittasampadā, diṭṭhisampadā. Katamā ca, bhikkhave, sīlasampadā? Idha, bhikkhave, ekacco pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānā paṭivirato hoti, kāmesumicchācārā paṭivirato hoti, musāvādā paṭivirato hoti, pisuṇāya vācāya paṭivirato hoti, pharusāya vācāya paṭivirato hoti, samphappalāpā paṭivirato hoti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sīlasampadā.

भिक्खूंनो, या anesthesia तीन संपदा आहेत. कोणत्या तीन? शील-संपदा, चित्त-संपदा आणि दिट्ठि-संपदा. आणि भिक्खूंनो, शील-संपदा कोणती आहे? भिक्खूंनो, या जगात एखादा मनुष्य प्राणातिपातापासून विरत असतो, अदिन्नादानापासून विरत असतो, कामेसू मिच्छाचारापासून विरत असतो, मुसावादापासून विरत असतो, पिसुणा वाचा (चहाडी) करण्यापासून विरत असतो, फरुसा वाचा (कठोर बोलणे) बोलण्यापासून विरत असतो, संफप्पलापापासून विरत असतो. भिक्खूंनो, याला शील-संपदा असे म्हणतात.

‘‘Katamā ca, bhikkhave, cittasampadā? Idha, bhikkhave, ekacco anabhijjhālu hoti abyāpannacitto. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, cittasampadā.

आणि भिक्खूंनो, चित्त-संपदा कोणती आहे? भिक्खूंनो, या जगात एखादा मनुष्य अनभिझालू (लोभ नसलेला) असतो आणि अब्यापन्नचित्त (द्वेषरहित मनाचा) असतो. भिक्खूंनो, याला चित्त-संपदा असे म्हणतात.

‘‘Katamā ca, bhikkhave, diṭṭhisampadā? Idha, bhikkhave, ekacco sammādiṭṭhiko hoti aviparītadassano – ‘atthi dinnaṃ, atthi yiṭṭhaṃ, atthi hutaṃ, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko, atthi ayaṃ loko, atthi paro loko, atthi mātā, atthi pitā, atthi sattā opapātikā, atthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammāpaṭipannā ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentī’ti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, diṭṭhisampadā. Sīlasampadāhetu vā, bhikkhave, sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti; cittasampadāhetu vā, bhikkhave, sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti[Pg.273]; diṭṭhisampadāhetu vā, bhikkhave, sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti. Imā kho, bhikkhave, tisso sampadā’’ti. Pañcamaṃ.

आणि भिक्खूंनो, दिट्ठि-संपदा कोणती आहे? भिक्खूंनो, या जगात एखादा मनुष्य सम्यक दृष्टी असणारा आणि अविपरीत दृष्टी असणारा असतो – 'दान देण्याला फळ आहे, यज्ञाला फळ आहे, हवनाला फळ आहे; चांगल्या आणि वाईट कर्मांचे फळ किंवा विपाक मिळतो; हा लोक आहे, परलोक आहे; माता आहे, पिता आहे; ओपपातिक प्राणी असतात; जगात असे सम्यक मार्गावर चालणारे, योग्य आचरण करणारे श्रमण किंवा ब्राह्मण आहेत, ज्यांनी स्वतःच्या उच्च ज्ञानाने हा लोक आणि परलोक प्रत्यक्ष जाणून इतरांना उपदेश केला आहे.' भिक्खूंनो, याला दिट्ठि-संपदा असे म्हणतात. शील-संपदेच्या कारणामुळे, भिक्खूंनो, प्राणी शरीराच्या नाशानंतर, मृत्यूनंतर सुगती आणि स्वर्गलोकात उत्पन्न होतात; चित्त-संपदेच्या कारणामुळे, भिक्खूंनो, प्राणी शरीराच्या नाशानंतर, मृत्यूनंतर सुगती आणि स्वर्गलोकात उत्पन्न होतात; दिट्ठि-संपदेच्या कारणामुळे, भिक्खूंनो, प्राणी शरीराच्या नाशानंतर, मृत्यूनंतर सुगती आणि स्वर्गलोकात उत्पन्न होतात. भिक्खूंनो, या तीन संपदा आहेत. पाचवे (सुत्त समाप्त).

6. Apaṇṇakasuttaṃ

६. अपण्णक सुत्त

119. ‘‘Tisso imā, bhikkhave, vipattiyo. Katamā tisso? Sīlavipatti, cittavipatti, diṭṭhivipatti. Katamā ca, bhikkhave, sīlavipatti? Idha, bhikkhave, ekacco pāṇātipātī hoti…pe… samphappalāpī hoti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sīlavipatti.

११९. "भिक्खूंनो, या तीन विपत्ती आहेत. कोणत्या तीन? शील-विपत्ती, चित्त-विपत्ती आणि दिट्ठि-विपत्ती. आणि भिक्खूंनो, शील-विपत्ती कोणती आहे? भिक्खूंनो, या जगात एखादी व्यक्ती प्राणातिपाती (जीवहिंसा करणारी) असते... पे... संफप्पलापी (व्यर्थ बडबड करणारी) असते. भिक्खूंनो, याला शील-विपत्ती असे म्हटले जाते."

‘‘Katamā ca, bhikkhave, cittavipatti? Idha, bhikkhave, ekacco abhijjhālu hoti byāpannacitto. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, cittavipatti.

"आणि भिक्खूंनो, चित्त-विपत्ती कोणती आहे? भिक्खूंनो, या जगात एखादी व्यक्ती अभिध्याळू (लोभी) असते आणि व्यापन्नचित्त (द्वेषयुक्त मनाची) असते. भिक्खूंनो, याला चित्त-विपत्ती असे म्हटले जाते."

‘‘Katamā ca, bhikkhave, diṭṭhivipatti? Idha, bhikkhave, ekacco micchādiṭṭhiko hoti viparītadassano – ‘natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ…pe… ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentī’ti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, diṭṭhivipatti. Sīlavipattihetu vā, bhikkhave…pe… diṭṭhivipattihetu vā, bhikkhave, sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjanti. Seyyathāpi, bhikkhave, apaṇṇako maṇi uddhaṃ khitto yena yeneva patiṭṭhāti suppatiṭṭhitaṃyeva patiṭṭhāti; evamevaṃ kho, bhikkhave, sīlavipattihetu vā sattā…pe… upapajjanti. Imā kho, bhikkhave, tisso vipattiyoti.

"आणि भिक्खूंनो, दिट्ठि-विपत्ती कोणती आहे? भिक्खूंनो, या जगात एखादी व्यक्ती मिच्छादिट्ठिक (मिथ्यादृष्टी असणारी) आणि विपरीत दृष्टी असणारी असते – 'दिलेले (दान) निरर्थक आहे, यज्ञ-पूजा निरर्थक आहे... पे... जे या लोकाला आणि परलोकाला स्वतः अभिज्ञा (उच्च ज्ञानाने) प्रत्यक्ष जाणून उपदेश करतात, असे समता प्राप्त झालेले, सन्मार्गावर चालणारे श्रमण व ब्राह्मण या जगात नाहीत.' भिक्खूंनो, याला दिट्ठि-विपत्ती असे म्हटले जाते. भिक्खूंनो, शील-विपत्तीच्या कारणाने... पे... किंवा भिक्खूंनो, दिट्ठि-विपत्तीच्या कारणाने, शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर प्राणी अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि निरयात (नरकात) उत्पन्न होतात. भिक्खूंनो, ज्याप्रमाणे सहा बाजू असलेला फासा वर फेकला असता तो ज्या ज्या बाजूने पडतो, तिथे तो व्यवस्थितपणे स्थिर होतो; त्याचप्रमाणे भिक्खूंनो, शील-विपत्तीच्या कारणाने प्राणी... पे... उत्पन्न होतात. भिक्खूंनो, या त्या तीन विपत्ती आहेत."

‘‘Tisso imā, bhikkhave, sampadā. Katamā tisso? Sīlasampadā, cittasampadā, diṭṭhisampadā. Katamā ca, bhikkhave, sīlasampadā? Idha, bhikkhave, ekacco pāṇātipātā paṭivirato hoti…pe… ayaṃ vuccati, bhikkhave, sīlasampadā.

"भिक्खूंनो, या तीन संपदा आहेत. कोणत्या तीन? शील-संपदा, चित्त-संपदा आणि दिट्ठि-संपदा. आणि भिक्खूंनो, शील-संपदा कोणती आहे? भिक्खूंनो, या जगात एखादी व्यक्ती प्राणातिपातापासून (जीवहिंसेपासून) अलिप्त राहते... पे... भिक्खूंनो, याला शील-संपदा असे म्हटले जाते."

‘‘Katamā ca, bhikkhave, cittasampadā? Idha, bhikkhave, ekacco anabhijjhālu hoti abyāpannacitto. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, cittasampadā.

"आणि भिक्खूंनो, चित्त-संपदा कोणती आहे? भिक्खूंनो, या जगात एखादी व्यक्ती अनभिध्याळू (लोभ नसलेली) असते आणि अव्यापन्नचित्त (द्वेषरहित मनाची) असते. भिक्खूंनो, याला चित्त-संपदा असे म्हटले जाते."

‘‘Katamā ca, bhikkhave, diṭṭhisampadā? Idha, bhikkhave, ekacco sammādiṭṭhiko hoti aviparītadassano – ‘atthi dinnaṃ, atthi yiṭṭhaṃ…pe… ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentī’ti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, diṭṭhisampadā. Sīlasampadāhetu vā, bhikkhave, sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti. Cittasampadāhetu vā…pe… diṭṭhisampadāhetu [Pg.274] vā, bhikkhave, sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti. Seyyathāpi, bhikkhave, apaṇṇako maṇi uddhaṃ khitto yena yeneva patiṭṭhāti suppatiṭṭhitaṃyeva patiṭṭhāti; evamevaṃ kho, bhikkhave, sīlasampadāhetu vā sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti, cittasampadāhetu vā sattā…pe… diṭṭhisampadāhetu vā sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti. Imā kho, bhikkhave, tisso sampadā’’ti. Chaṭṭhaṃ.

"आणि भिक्खूंनो, दिट्ठि-संपदा कोणती आहे? भिक्खूंनो, या जगात एखादी व्यक्ती सम्मादिट्ठिक (सम्यक् दृष्टी असणारी) आणि अविपरीत दृष्टी असणारी असते – 'दिलेले (दान) फलदायी आहे, यज्ञ-पूजा फलदायी आहे... पे... जे या लोकाला आणि परलोकाला स्वतः अभिज्ञा (उच्च ज्ञानाने) प्रत्यक्ष जाणून उपदेश करतात, असे समता प्राप्त झालेले, सन्मार्गावर चालणारे श्रमण व ब्राह्मण या जगात आहेत.' भिक्खूंनो, याला दिट्ठि-संपदा असे म्हटले जाते. भिक्खूंनो, शील-संपदेच्या कारणाने प्राणी शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर सुगती, स्वर्गलोकात उत्पन्न होतात. चित्त-संपदेच्या कारणाने... पे... किंवा भिक्खूंनो, दिट्ठि-संपदेच्या कारणाने प्राणी शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर सुगती, स्वर्गलोकात उत्पन्न होतात. भिक्खूंनो, ज्याप्रमाणे सहा बाजू असलेला फासा वर फेकला असता तो ज्या ज्या बाजूने पडतो, तिथे तो व्यवस्थितपणे स्थिर होतो; त्याचप्रमाणे भिक्खूंनो, शील-संपदेच्या कारणाने प्राणी शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर सुगती, स्वर्गलोकात उत्पन्न होतात, चित्त-संपदेच्या कारणाने प्राणी... पे... दिट्ठि-संपदेच्या कारणाने प्राणी शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर सुगती, स्वर्गलोकात उत्पन्न होतात. भिक्खूंनो, या त्या तीन संपदा आहेत." सहावे (सुत्त).

7. Kammantasuttaṃ

७. "कम्मन्त सुत्त (कर्मान्त सुत्त)"

120. ‘‘Tisso imā, bhikkhave, vipattiyo. Katamā tisso? Kammantavipatti, ājīvavipatti, diṭṭhivipatti. Katamā ca, bhikkhave, kammantavipatti? Idha, bhikkhave, ekacco pāṇātipātī hoti…pe… samphappalāpī hoti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, kammantavipatti.

१२०. "भिक्खूंनो, या तीन विपत्ती आहेत. कोणत्या तीन? कम्मन्त-विपत्ती (कर्माचा ऱ्हास), आजीव-विपत्ती (उपजीविकेचा ऱ्हास) आणि दिट्ठि-विपत्ती. आणि भिक्खूंनो, कम्मन्त-विपत्ती कोणती आहे? भिक्खूंनो, या जगात एखादी व्यक्ती प्राणातिपाती (जीवहिंसा करणारी) असते... पे... संफप्पलापी (व्यर्थ बडबड करणारी) असते. भिक्खूंनो, याला कम्मन्त-विपत्ती असे म्हटले जाते."

‘‘Katamā ca, bhikkhave, ājīvavipatti? Idha, bhikkhave, ekacco micchāājīvo hoti, micchāājīvena jīvikaṃ kappeti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, ājīvavipatti.

"आणि भिक्खूंनो, आजीव-विपत्ती कोणती आहे? भिक्खूंनो, या जगात एखादी व्यक्ती मिच्छा-आजीव (मिथ्या आजीविका असणारी) असते, मिथ्या आजीविकेने आपली उपजीविका करते. भिक्खूंनो, याला आजीव-विपत्ती असे म्हटले जाते."

‘‘Katamā ca, bhikkhave, diṭṭhivipatti? Idha, bhikkhave, ekacco micchādiṭṭhiko hoti viparītadassano – ‘natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ…pe… ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentī’ti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, diṭṭhivipatti. Imā kho, bhikkhave, tisso vipattiyoti.

"आणि भिक्खूंनो, दिट्ठि-विपत्ती कोणती आहे? भिक्खूंनो, या जगात एखादी व्यक्ती मिच्छादिट्ठिक (मिथ्यादृष्टी असणारी) आणि विपरीत दृष्टी असणारी असते – 'दिलेले (दान) निरर्थक आहे, यज्ञ-पूजा निरर्थक आहे... पे... जे या लोकाला आणि परलोकाला स्वतः अभिज्ञा (उच्च ज्ञानाने) प्रत्यक्ष जाणून उपदेश करतात, असे समता प्राप्त झालेले, सन्मार्गावर चालणारे श्रमण व ब्राह्मण या जगात नाहीत.' भिक्खूंनो, याला दिट्ठि-विपत्ती असे म्हटले जाते. भिक्खूंनो, या त्या तीन विपत्ती आहेत."

‘‘Tisso imā, bhikkhave, sampadā. Katamā tisso? Kammantasampadā, ājīvasampadā, diṭṭhisampadā. Katamā ca, bhikkhave, kammantasampadā? Idha, bhikkhave, ekacco pāṇātipātā paṭivirato hoti…pe… samphappalāpā paṭivirato hoti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, kammantasampadā.

"भिक्खूंनो, या तीन संपदा आहेत. कोणत्या तीन? कम्मन्त-संपदा (कर्माची समृद्धी), आजीव-संपदा (उपजीविकेची समृद्धी) आणि दिट्ठि-संपदा. आणि भिक्खूंनो, कम्मन्त-संपदा कोणती आहे? भिक्खूंनो, या जगात एखादी व्यक्ती प्राणातिपातापासून (जीवहिंसेपासून) अलिप्त राहते... पे... संफप्पलापापासून (व्यर्थ बडबडीपासून) अलिप्त राहते. भिक्खूंनो, याला कम्मन्त-संपदा असे म्हटले जाते."

‘‘Katamā ca, bhikkhave, ājīvasampadā? Idha, bhikkhave, ekacco sammāājīvo hoti, sammāājīvena jīvikaṃ kappeti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, ājīvasampadā.

"आणि भिक्खूंनो, आजीव-संपदा कोणती आहे? भिक्खूंनो, या जगात एखादी व्यक्ती सम्मा-आजीव (सम्यक् आजीविका असणारी) असते, सम्यक् आजीविकेने आपली उपजीविका करते. भिक्खूंनो, याला आजीव-संपदा असे म्हटले जाते."

‘‘Katamā ca, bhikkhave, diṭṭhisampadā? Idha, bhikkhave, ekacco sammādiṭṭhiko hoti aviparītadassano – ‘atthi dinnaṃ, atthi yiṭṭhaṃ…pe… ye imañca lokaṃ parañca [Pg.275] lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentī’ti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, diṭṭhisampadā. Imā kho, bhikkhave, tisso sampadā’’ti. Sattamaṃ.

"आणि भिक्खूंनो, दिट्ठि-संपदा कोणती आहे? भिक्खूंनो, या जगात एखादी व्यक्ती सम्मादिट्ठिक (सम्यक् दृष्टी असणारी) आणि अविपरीत दृष्टी असणारी असते – 'दिलेले (दान) फलदायी आहे, यज्ञ-पूजा फलदायी आहे... पे... जे या लोकाला आणि परलोकाला स्वतः अभिज्ञा (उच्च ज्ञानाने) प्रत्यक्ष जाणून उपदेश करतात, असे समता प्राप्त झालेले, सन्मार्गावर चालणारे श्रमण व ब्राह्मण या जगात आहेत.' भिक्खूंनो, याला दिट्ठि-संपदा असे म्हटले जाते. भिक्खूंनो, या त्या तीन संपदा आहेत." सातवे (सुत्त).

8. Paṭhamasoceyyasuttaṃ

८. "प्रथम सोचेय्य सुत्त (प्रथम शौच सुत्त)"

121. ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, soceyyāni. Katamāni tīṇi? Kāyasoceyyaṃ, vacīsoceyyaṃ, manosoceyyaṃ. Katamañca, bhikkhave, kāyasoceyyaṃ? Idha, bhikkhave, ekacco pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānā paṭivirato hoti, kāmesumicchācārā paṭivirato hoti. Idaṃ vuccati, bhikkhave, kāyasoceyyaṃ.

१२१. "भिक्खूंनो, या तीन शुचिता आहेत. कोणत्या तीन? काय-शुचिता (शारीरिक शुचिता), वची-शुचिता (वाचिक शुचिता) आणि मनो-शुचिता (मानसिक शुचिता). आणि भिक्खूंनो, काय-शुचिता कोणती आहे? भिक्खूंनो, या जगात एखादी व्यक्ती प्राणातिपातापासून (जीवहिंसेपासून) अलिप्त राहते, अदिन्नादानापासून (चोरीपासून) अलिप्त राहते आणि कामेसू मिच्छाचारापासून (व्यभिचारापासून) अलिप्त राहते. भिक्खूंनो, याला काय-शुचिता असे म्हटले जाते."

‘‘Katamañca, bhikkhave, vacīsoceyyaṃ? Idha, bhikkhave, ekacco musāvādā paṭivirato hoti, pisuṇāya vācāya paṭivirato hoti, pharusāya vācāya paṭivirato hoti, samphappalāpā paṭivirato hoti. Idaṃ vuccati bhikkhave, vacīsoceyyaṃ.

"आणि भिक्खूंनो, वची-शुचिता कोणती आहे? भिक्खूंनो, या जगात एखादी व्यक्ती मुसावादापासून (असत्य बोलण्यापासून) अलिप्त राहते, पिसुणा-वाचेपासून (चहाडी करण्यापासून) अलिप्त राहते, फरुसा-वाचेपासून (कठोर बोलण्यापासून) अलिप्त राहते आणि संफप्पलापापासून (व्यर्थ बडबडीपासून) अलिप्त राहते. भिक्खूंनो, याला वची-शुचिता असे म्हटले जाते."

‘‘Katamañca, bhikkhave, manosoceyyaṃ? Idha, bhikkhave, ekacco anabhijjhālu hoti abyāpannacitto sammādiṭṭhiko. Idaṃ vuccati, bhikkhave, manosoceyyaṃ. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi soceyyānī’’ti. Aṭṭhamaṃ.

"आणि भिक्खूंनो, मनो-शुचिता कोणती आहे? भिक्खूंनो, या जगात एखादी व्यक्ती अनभिध्याळू (लोभ नसलेली) असते, अव्यापन्नचित्त (द्वेषरहित मनाची) असते आणि सम्मादिट्ठिक (सम्यक् दृष्टी असणारी) असते. भिक्खूंनो, याला मनो-शुचिता असे म्हटले जाते. भिक्खूंनो, या त्या तीन शुचिता आहेत." आठवे (सुत्त).

9. Dutiyasoceyyasuttaṃ

९. "द्वितीय सोचेय्य सुत्त (impossible to translate as anything other than: द्वितीय शौच सुत्त)"

122. ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, soceyyāni. Katamāni tīṇi? Kāyasoceyyaṃ, vacīsoceyyaṃ, manosoceyyaṃ. Katamañca, bhikkhave, kāyasoceyyaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānā paṭivirato hoti, abrahmacariyā paṭivirato hoti. Idaṃ vuccati, bhikkhave, kāyasoceyyaṃ.

१२२. “भिक्खूहो, ही तीन शुचित्वे (शारीरिक व मानसिक शुद्धता) आहेत. कोणती तीन? काय-शुचित्व (शारीरिक शुद्धता), वची-शुचित्व (वाचिक शुद्धता) आणि मनो-शुचित्व (मानसिक शुद्धता). आणि भिक्खूहो, काय-शुचित्व कोणते आहे? येथे, भिक्खूहो, भिक्खू प्राणातिपातापासून (जीवहिंसेपासून) अलिप्त राहतो, अदित्नादानापासून (चोरीपासून) अलिप्त राहतो आणि अब्रह्मचर्यापासून (अब्रह्मचर्य किंवा मैथुनापासून) अलिप्त राहतो. भिक्खूहो, याला काय-शुचित्व असे म्हणतात.”

‘‘Katamañca, bhikkhave, vacīsoceyyaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu musāvādā paṭivirato hoti, pisuṇāya vācāya paṭivirato hoti, pharusāya vācāya paṭivirato hoti, samphappalāpā paṭivirato hoti. Idaṃ vuccati, bhikkhave, vacīsoceyyaṃ.

“आणि भिक्खूहो, वची-शुचित्व कोणते आहे? येथे, भिक्खूहो, भिक्खू मुसावादापासून (असत्य बोलण्यापासून) अलिप्त राहतो, पिसुणा वाचापासून (चहाडी करण्यापासून) अलिप्त राहतो, फरुसा वाचापासून (कठोर बोलण्यापासून) अलिप्त राहतो आणि सम्फप्पलापापासून (व्यर्थ बडबडीपासून) अलिप्त राहतो. भिक्खूहो, याला वची-शुचित्व असे म्हणतात.”

‘‘Katamañca, bhikkhave, manosoceyyaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu santaṃ vā ajjhattaṃ kāmacchandaṃ – ‘atthi me ajjhattaṃ kāmacchando’ti pajānāti; asantaṃ vā ajjhattaṃ kāmacchandaṃ – ‘natthi me ajjhattaṃ kāmacchando’ti pajānāti; yathā ca anuppannassa kāmacchandassa [Pg.276] uppādo hoti, tañca pajānāti; yathā ca uppannassa kāmacchandassa pahānaṃ hoti, tañca pajānāti; yathā ca pahīnassa kāmacchandassa āyatiṃ anuppādo hoti, tañca pajānāti; santaṃ vā ajjhattaṃ byāpādaṃ – ‘atthi me ajjhattaṃ byāpādo’ti pajānāti; asantaṃ vā ajjhattaṃ byāpādaṃ – ‘natthi me ajjhattaṃ byāpādo’ti pajānāti; yathā ca anuppannassa byāpādassa uppādo hoti, tañca pajānāti; yathā ca uppannassa byāpādassa pahānaṃ hoti, tañca pajānāti; yathā ca pahīnassa byāpādassa āyatiṃ anuppādo hoti, tañca pajānāti; santaṃ vā ajjhattaṃ thinamiddhaṃ – ‘atthi me ajjhattaṃ thinamiddha’nti pajānāti; asantaṃ vā ajjhattaṃ thinamiddhaṃ – ‘natthi me ajjhattaṃ thinamiddha’nti pajānāti; yathā ca anuppannassa thinamiddhassa uppādo hoti, tañca pajānāti; yathā ca uppannassa thinamiddhassa pahānaṃ hoti, tañca pajānāti; yathā ca pahīnassa thinamiddhassa āyatiṃ anuppādo hoti, tañca pajānāti; santaṃ vā ajjhattaṃ uddhaccakukkuccaṃ – ‘atthi me ajjhattaṃ uddhaccakukkucca’nti pajānāti; asantaṃ vā ajjhattaṃ uddhaccakukkuccaṃ – ‘natthi me ajjhattaṃ uddhaccakukkucca’nti pajānāti; yathā ca anuppannassa uddhaccakukkuccassa uppādo hoti, tañca pajānāti; yathā ca uppannassa uddhaccakukkuccassa pahānaṃ hoti, tañca pajānāti; yathā ca pahīnassa uddhaccakukkuccassa āyatiṃ anuppādo hoti, tañca pajānāti; santaṃ vā ajjhattaṃ vicikicchaṃ – ‘atthi me ajjhattaṃ vicikicchā’ti pajānāti; asantaṃ vā ajjhattaṃ vicikicchaṃ – ‘natthi me ajjhattaṃ vicikicchā’ti pajānāti; yathā ca anuppannāya vicikicchāya uppādo hoti, tañca pajānāti; yathā ca uppannāya vicikicchāya pahānaṃ hoti, tañca pajānāti; yathā ca pahīnāya vicikicchāya āyatiṃ anuppādo hoti, tañca pajānāti. Idaṃ vuccati, bhikkhave, manosoceyyaṃ. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi soceyyānīti.

“आणि भिक्खूहो, मनो-शुचित्व कोणते आहे? येथे, भिक्खूहो, भिक्खू आपल्यामध्ये कामच्छंद (इंद्रियसुखाची लालसा) उपस्थित असताना, ‘माझ्यामध्ये कामच्छंद आहे’ असे जाणतो; किंवा आपल्यामध्ये कामच्छंद नसताना, ‘माझ्यामध्ये कामच्छंद नाही’ असे जाणतो; आणि अनुत्पन्न कामच्छंद कसा उत्पन्न होतो, हेही तो जाणतो; आणि उत्पन्न झालेला कामच्छंद कसा नष्ट केला जातो, हेही तो जाणतो; आणि नष्ट झालेला कामच्छंद भविष्यात पुन्हा कसा उत्पन्न होत नाही, हेही तो जाणतो. आपल्यामध्ये व्यापाद (द्वेष) उपस्थित असताना, ‘माझ्यामध्ये व्यापाद आहे’ असे जाणतो; किंवा आपल्यामध्ये व्यापाद नसताना, ‘माझ्यामध्ये व्यापाद नाही’ असे जाणतो; आणि अनुत्पन्न व्यापाद कसा उत्पन्न होतो, हेही तो जाणतो; आणि उत्पन्न झालेला व्यापाद कसा नष्ट केला जातो, हेही तो जाणतो; आणि नष्ट झालेला व्यापाद भविष्यात पुन्हा कसा उत्पन्न होत नाही, हेही तो जाणतो. आपल्यामध्ये थीनमिद्ध (आळस आणि डुलकी) उपस्थित असताना, ‘माझ्यामध्ये थीनमिद्ध आहे’ असे जाणतो; किंवा आपल्यामध्ये थीनमिद्ध नसताना, ‘माझ्यामध्ये थीनमिद्ध नाही’ असे जाणतो; आणि अनुत्पन्न थीनमिद्ध कसा उत्पन्न होतो, हेही तो जाणतो; आणि उत्पन्न झालेले थीनमिद्ध कसे नष्ट केले जाते, हेही तो जाणतो; आणि नष्ट झालेले थीनमिद्ध भविष्यात पुन्हा कसे उत्पन्न होत नाही, हेही तो जाणतो. आपल्यामध्ये उद्धच्च-कुक्कुच्च (अस्वस्थता आणि पश्चात्ताप) उपस्थित असताना, ‘माझ्यामध्ये उद्धच्च-कुक्कुच्च आहे’ असे जाणतो; किंवा आपल्यामध्ये उद्धच्च-कुक्कुच्च नसताना, ‘माझ्यामध्ये उद्धच्च-कुक्कुच्च नाही’ असे जाणतो; आणि अनुत्पन्न उद्धच्च-कुक्कुच्च कसा उत्पन्न होतो, हेही तो जाणतो; आणि उत्पन्न झालेले उद्धच्च-कुक्कुच्च कसे नष्ट केले जाते, हेही तो जाणतो; आणि नष्ट झालेले उद्धच्च-कुक्कुच्च भविष्यात पुन्हा कसे उत्पन्न होत नाही, हेही तो जाणतो. आपल्यामध्ये विचिकित्सा (शंका/संदेह) उपस्थित असताना, ‘माझ्यामध्ये विचिकित्सा आहे’ असे जाणतो; किंवा आपल्यामध्ये विचिकित्सा नसताना, ‘माझ्यामध्ये विचिकित्सा नाही’ असे जाणतो; आणि अनुत्पन्न विचिकित्सा कशी उत्पन्न होते, हेही तो जाणतो; आणि उत्पन्न झालेली विचिकित्सा कशी नष्ट केली जाते, हेही तो जाणतो; आणि नष्ट झालेली विचिकित्सा भविष्यात पुन्हा कशी उत्पन्न होत नाही, हेही तो जाणतो. भिक्खूहो, याला मनो-शुचित्व असे म्हणतात. भिक्खूहो, हीच ती तीन शुचित्वे आहेत.”

‘‘Kāyasuciṃ vacīsuciṃ, cetosuciṃ anāsavaṃ;

Suciṃ soceyyasampannaṃ, āhu ninhātapāpaka’’nti. navamaṃ;

“ज्याचे शरीर शुद्ध आहे, वाणी शुद्ध आहे, मन शुद्ध आहे आणि जो अनासव (आसवरहित) आहे; अशा शुद्ध, शुचित्वाने संपन्न आणि पापांचे प्रक्षालन केलेल्या व्यक्तीलाच ‘शुद्ध’ असे म्हणतात. (नववे सूत्र समाप्त)”

10. Moneyyasuttaṃ

१०. मोनेय्यसुत्त (मुनिभाव सूत्र)

123. ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, moneyyāni. Katamāni tīṇi? Kāyamoneyyaṃ, vacīmoneyyaṃ, manomoneyyaṃ. Katamañca, bhikkhave, kāyamoneyyaṃ[Pg.277]? Idha, bhikkhave, bhikkhu pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānā paṭivirato hoti, abrahmacariyā paṭivirato hoti. Idaṃ vuccati, bhikkhave, kāyamoneyyaṃ.

१२३. “भिक्खूहो, ही तीन मोनेय्ये (मुनिभाव किंवा शहाणपण) आहेत. कोणती तीन? काय-मोनेय्य (शारीरिक मुनिभाव), वची-मोनेय्य (वाचिक मुनिभाव) आणि मनो-मोनेय्य (मानसिक मुनिभाव). आणि भिक्खूहो, काय-मोनेय्य कोणते आहे? येथे, भिक्खूहो, भिक्खू प्राणातिपातापासून अलिप्त राहतो, अदित्नादानापासून अलिप्त राहतो आणि अब्रह्मचर्यापासून अलिप्त राहतो. भिक्खूहो, याला काय-मोनेय्य असे म्हणतात.”

‘‘Katamañca, bhikkhave, vacīmoneyyaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu musāvādā paṭivirato hoti, pisuṇāya vācāya paṭivirato hoti, pharusāya vācāya paṭivirato hoti, samphappalāpā paṭivirato hoti. Idaṃ vuccati, bhikkhave, vacīmoneyyaṃ.

“आणि भिक्खूहो, वची-मोनेय्य कोणते आहे? येथे, भिक्खूहो, भिक्खू मुसावादापासून अलिप्त राहतो, पिसुणा वाचापासून अलिप्त राहतो, फरुसा वाचापासून अलिप्त राहतो आणि सम्फप्पलापापासून अलिप्त राहतो. भिक्खूहो, याला वची-मोनेय्य असे म्हणतात.”

‘‘Katamañca, bhikkhave, manomoneyyaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Idaṃ vuccati, bhikkhave, manomoneyyaṃ. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi moneyyānī’’ti.

“आणि भिक्खूहो, मनो-मोनेय्य कोणते आहे? येथे, भिक्खूहो, आसवांच्या क्षयामुळे (नाशाने) भिक्खू आसवरहित अशा चेतोविमुत्तीला आणि प्रज्ञाविमुत्तीला याच जन्मात स्वतः अभिज्ञा (उच्च ज्ञानाने) साक्षात करून, प्राप्त करून विहरतो. भिक्खूहो, याला मनो-मोनेय्य असे म्हणतात. भिक्खूहो, हीच ती तीन मोनेय्ये आहेत.”

‘‘Kāyamuniṃ vacīmuniṃ, cetomuniṃ anāsavaṃ;

Muniṃ moneyyasampannaṃ, āhu sabbappahāyina’’nti. dasamaṃ;

“जो शरीराने मुनी आहे, वाणीने मुनी आहे, मनाने मुनी आहे आणि जो अनासव (आसवरहित) आहे; अशा मुनिभावाने संपन्न आणि सर्व अकुशलांचा त्याग केलेल्या व्यक्तीलाच ‘मुनी’ असे म्हणतात. (दहावे सूत्र समाप्त)”

Āpāyikavaggo dvādasamo.

आपायिकवग्ग बारावा समाप्त.

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) -

Āpāyiko dullabho appameyyaṃ, āneñjavipattisampadā;

Apaṇṇako ca kammanto, dve soceyyāni moneyyanti.

आपायिक, दुर्लभ, अप्पमेय्य, आणेञ्ज, विपत्ति-संपदा, सहावे अपण्णक, कम्मन्त, दोन सोचेय्य (शुचित्वे) आणि मोनेय्य.

(13) 3. Kusināravaggo

(१३) ३. कुसिनारवग्ग

1. Kusinārasuttaṃ

१. कुसिनारसुत्त

124. Ekaṃ samayaṃ bhagavā kusinārāyaṃ viharati baliharaṇe vanasaṇḍe. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

१२४. एकदा भगवान कुसिनारा येथे बलिहरण नावाच्या वनखंडात विहरत होते. तेथे भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले— “भिक्खूहो!” ते भिक्खू भगवंतांना प्रत्युत्तर देत म्हणाले, “भदंत!” भगवान म्हणाले—

‘‘Idha, bhikkhave, bhikkhu aññataraṃ gāmaṃ vā nigamaṃ vā upanissāya viharati. Tamenaṃ gahapati vā gahapatiputto vā upasaṅkamitvā svātanāya bhattena nimanteti[Pg.278]. Ākaṅkhamāno, bhikkhave, bhikkhu adhivāseti. So tassā rattiyā accayena pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya yena tassa gahapatissa vā gahapatiputtassa vā nivesanaṃ tenupasaṅkamati; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdati. Tamenaṃ so gahapati vā gahapatiputto vā paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappeti sampavāreti.

“येथे, भिक्खूहो, एखादा भिक्खू एखाद्या गावाचा किंवा नगराचा आश्रय घेऊन विहरतो. तेव्हा एखादा गृहपती किंवा गृहपतीचा मुलगा त्याच्याकडे येतो आणि त्याला दुसऱ्या दिवशीच्या भोजनासाठी आमंत्रित करतो. भिक्खूहो, इच्छा असल्यास भिक्खू ते आमंत्रण स्वीकारतो. ती रात्र संपल्यावर, सकाळी तो भिक्खू चिवर परिधान करून, पात्र आणि चिवर घेऊन त्या गृहपतीच्या किंवा गृहपतीच्या मुलाच्या घराकडे जातो; तेथे जाऊन तो मांडलेल्या आसनावर बसतो. मग तो गृहपती किंवा गृहपतीचा मुलगा त्याला उत्तम अशा खाद्य आणि भोज्य पदार्थांनी स्वतःच्या हाताने तृप्त करतो आणि संतुष्ट करतो.”

‘‘Tassa evaṃ hoti – ‘sādhu vata myāyaṃ gahapati vā gahapatiputto vā paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappeti sampavāretī’ti. Evampissa hoti – ‘aho vata māyaṃ gahapati vā gahapatiputto vā āyatimpi evarūpena paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappeyya sampavāreyyā’ti! So taṃ piṇḍapātaṃ gathito mucchito ajjhosanno anādīnavadassāvī anissaraṇapañño paribhuñjati. So tattha kāmavitakkampi vitakketi, byāpādavitakkampi vitakketi, vihiṃsāvitakkampi vitakketi. Evarūpassāhaṃ, bhikkhave, bhikkhuno dinnaṃ na mahapphalanti vadāmi. Taṃ kissa hetu? Pamatto hi, bhikkhave, bhikkhu viharati.

त्याच्या मनात असा विचार येतो – 'किती चांगले होईल जर हा गृहपती किंवा गृहपतीचा मुलगा मला स्वतःच्या हाताने उत्कृष्ट खाद्य आणि भोज्य पदार्थांनी तृप्त करेल आणि संतुष्ट करेल!' त्याच्या मनात असाही विचार येतो – 'अहो! भविष्यातही हा गृहपती किंवा गृहपतीचा मुलगा मला अशाच प्रकारच्या उत्कृष्ट खाद्य आणि भोज्य पदार्थांनी स्वतःच्या हाताने तृप्त आणि संतुष्ट करो!' तो त्या पिंडपातामध्ये (भिक्षेमध्ये) आसक्त, मोहित, आकंठ बुडालेला, त्यातील दोष न पाहणारा आणि त्यातून मुक्त होण्याची प्रज्ञा नसलेला होऊन त्याचे सेवन करतो. तो तिथे कामवितर्क (वासनायुक्त विचार), व्यापादवितर्क (द्वेषयुक्त विचार) आणि विहिंसावितर्क (हिंसेचे विचार) करतो. भिक्खूहो, अशा प्रकारच्या भिक्खूला दिलेले दान महाफळ देणारे नसते, असे मी म्हणतो. त्याचे कारण काय? कारण, भिक्खूहो, तो भिक्खू प्रमादी (असावध) होऊन विहरतो.

‘‘Idha pana, bhikkhave, bhikkhu aññataraṃ gāmaṃ vā nigamaṃ vā upanissāya viharati. Tamenaṃ gahapati vā gahapatiputto vā upasaṅkamitvā svātanāya bhattena nimanteti. Ākaṅkhamāno, bhikkhave, bhikkhu adhivāseti. So tassā rattiyā accayena pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya yena tassa gahapatissa vā gahapatiputtassa vā nivesanaṃ tenupasaṅkamati; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdati. Tamenaṃ so gahapati vā gahapatiputto vā paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappeti sampavāreti.

परंतु भिक्खूहो, या शासनात एखादा भिक्खू एखाद्या गावाचा किंवा नगराचा आश्रय घेऊन विहरतो. एखादा गृहपती किंवा गृहपतीचा मुलगा त्याच्याकडे येतो आणि त्याला दुसऱ्या दिवशीच्या भोजनासाठी आमंत्रित करतो. भिक्खूहो, इच्छा असल्यास तो भिक्खू ते आमंत्रण स्वीकारतो. ती रात्र संपल्यावर, सकाळी तो भिक्खू चिवर परिधान करून, पात्र आणि चिवर घेऊन त्या गृहपतीच्या किंवा गृहपतीच्या मुलाच्या घराकडे जातो; तिथे जाऊन मांडलेल्या आसनावर बसतो. मग तो गृहपती किंवा गृहपतीचा मुलगा त्याला स्वतःच्या हाताने उत्कृष्ट खाद्य आणि भोज्य पदार्थांनी तृप्त करतो आणि संतुष्ट करतो.

‘‘Tassa na evaṃ hoti – ‘sādhu vata myāyaṃ gahapati vā gahapatiputto vā paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappeti sampavāretī’ti. Evampissa na hoti – ‘aho vata māyaṃ gahapati vā gahapatiputto vā āyatimpi evarūpena paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappeyya sampavāreyyā’ti! So taṃ piṇḍapātaṃ agathito amucchito anajjhosanno ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjati. So tattha nekkhammavitakkampi [Pg.279] vitakketi, abyāpādavitakkampi vitakketi, avihiṃsāvitakkampi vitakketi. Evarūpassāhaṃ, bhikkhave, bhikkhuno dinnaṃ mahapphalanti vadāmi. Taṃ kissa hetu? Appamatto hi, bhikkhave, bhikkhu viharatī’’ti. Paṭhamaṃ.

त्याच्या मनात असा विचार येत नाही – 'किती चांगले होईल जर हा गृहपती किंवा गृहपतीचा मुलगा मला स्वतःच्या हाताने उत्कृष्ट खाद्य आणि भोज्य पदार्थांनी तृप्त करेल आणि संतुष्ट करेल!' त्याच्या मनात असाही विचार येत नाही – 'अहो! भविष्यातही हा गृहपती किंवा गृहपतीचा मुलगा मला अशाच प्रकारच्या उत्कृष्ट खाद्य आणि भोज्य पदार्थांनी स्वतःच्या हाताने तृप्त आणि संतुष्ट करो!' तो त्या पिंडपातामध्ये आसक्त न होता, मोहित न होता, आकंठ न बुडता, त्यातील दोष पाहणारा आणि त्यातून मुक्त होण्याची प्रज्ञा असलेला होऊन त्याचे सेवन करतो. तो तिथे नेक्खम्मवितर्क (नैष्क्रम्य विचार), अव्यापादवितर्क (अद्वेष विचार) आणि अविहिंसावितर्क (अहिंसेचे विचार) करतो. भिक्खूहो, अशा प्रकारच्या भिक्खूला दिलेले दान महाफळ देणारे असते, असे मी म्हणतो. त्याचे कारण काय? कारण, भिक्खूहो, तो भिक्खू अप्रमादी (सावध) होऊन विहरतो. पहिले सुत्त समाप्त.

2. Bhaṇḍanasuttaṃ

२. भंडण सुत्त

125. ‘‘Yassaṃ, bhikkhave, disāyaṃ bhikkhū bhaṇḍanajātā kalahajātā vivādāpannā aññamaññaṃ mukhasattīhi vitudantā viharanti, manasi kātumpi me esā, bhikkhave, disā na phāsu hoti, pageva gantuṃ! Niṭṭhamettha gacchāmi – ‘addhā te āyasmanto tayo dhamme pajahiṃsu, tayo dhamme bahulamakaṃsu. Katame tayo dhamme pajahiṃsu? Nekkhammavitakkaṃ, abyāpādavitakkaṃ, avihiṃsāvitakkaṃ – ime tayo dhamme pajahiṃsu. Katame tayo dhamme bahulamakaṃsu? Kāmavitakkaṃ, byāpādavitakkaṃ, vihiṃsāvitakkaṃ – ime tayo dhamme bahulamakaṃsu’. Yassaṃ, bhikkhave, disāyaṃ bhikkhū bhaṇḍanajātā kalahajātā vivādāpannā aññamaññaṃ mukhasattīhi vitudantā viharanti, manasi kātumpi me esā, bhikkhave, disā na phāsu hoti, pageva gantuṃ! Niṭṭhamettha gacchāmi – ‘addhā te āyasmanto ime tayo dhamme pajahiṃsu, ime tayo dhamme bahulamakaṃsu’’’.

१२५. भिक्खूहो, ज्या दिशेला भिक्खू भांडण करणारे, कलह करणारे, वादात पडलेले आणि एकमेकांवर मुखरूपी शस्त्रांनी (शब्दांच्या भाल्यांनी) प्रहार करत विहरतात, भिक्खूहो, त्या दिशेचा मनात विचार करणे देखील मला सुखावह वाटत नाही, मग तिथे जाणे तर दूरच राहिले! मी या निष्कर्षाप्रत पोहोचतो की – 'नक्कीच त्या आयुष्यमानांनी तीन गोष्टींचा त्याग केला आहे आणि तीन गोष्टींचे वारंवार आचरण केले आहे.' कोणत्या तीन गोष्टींचा त्यांनी त्याग केला आहे? नेक्खम्मवितर्क (त्यागाचे विचार), अव्यापादवितर्क (अद्वेषाचे विचार) आणि अविहिंसावितर्क (अहिंसेचे विचार) – या तीन गोष्टींचा त्यांनी त्याग केला आहे. कोणत्या तीन गोष्टींचे त्यांनी वारंवार आचरण केले आहे? कामवितर्क (वासनायुक्त विचार), व्यापादवितर्क (द्वेषयुक्त विचार) आणि विहिंसावितर्क (हिंसेचे विचार) – या तीन गोष्टींचे त्यांनी वारंवार आचरण केले आहे. भिक्खूहो, ज्या दिशेला भिक्खू भांडण करणारे, कलह करणारे, वादात पडलेले आणि एकमेकांवर मुखरूपी शस्त्रांनी प्रहार करत विहरतात, त्या दिशेचा मनात विचार करणे देखील मला सुखावह वाटत नाही, मग तिथे जाणे तर दूरच राहिले! मी या निष्कर्षाप्रत पोहोचतो की – 'नक्कीच त्या आयुष्यमानांनी या तीन गोष्टींचा त्याग केला आहे आणि या तीन गोष्टींचे वारंवार आचरण केले आहे.'

‘‘Yassaṃ pana, bhikkhave, disāyaṃ bhikkhū samaggā sammodamānā avivadamānā khīrodakībhūtā aññamaññaṃ piyacakkhūhi sampassantā viharanti, gantumpi me esā, bhikkhave, disā phāsu hoti, pageva manasi kātuṃ! Niṭṭhamettha gacchāmi – ‘addhā te āyasmanto tayo dhamme pajahiṃsu, tayo dhamme bahulamakaṃsu. Katame tayo dhamme pajahiṃsu? Kāmavitakkaṃ, byāpādavitakkaṃ, vihiṃsāvitakkaṃ – ime tayo dhamme pajahiṃsu. Katame tayo dhamme bahulamakaṃsu? Nekkhammavitakkaṃ, abyāpādavitakkaṃ, avihiṃsāvitakkaṃ – ime tayo dhamme bahulamakaṃsu’. Yassaṃ, bhikkhave, disāyaṃ bhikkhū samaggā sammodamānā avivadamānā khīrodakībhūtā aññamaññaṃ piyacakkhūhi sampassantā viharanti, gantumpi me esā, bhikkhave, disā phāsu hoti, pageva manasi kātuṃ! Niṭṭhamettha gacchāmi – ‘addhā te āyasmanto ime tayo dhamme pajahiṃsu, ime tayo dhamme bahulamakaṃsū’’’ti. Dutiyaṃ.

परंतु भिक्खूहो, ज्या दिशेला भिक्खू संघटित, आनंदित, वाद न घालणारे, दूध आणि पाण्यासारखे एकरूप झालेले आणि एकमेकांकडे प्रेमाच्या नजरेने पाहत विहरतात, भिक्खूहो, त्या दिशेला जाणे मला सुखावह वाटते, मग तिचा मनात विचार करणे तर सहजच सुखावह आहे! मी या निष्कर्षाप्रत पोहोचतो की – 'नक्कीच त्या आयुष्यमानांनी तीन गोष्टींचा त्याग केला आहे आणि तीन गोष्टींचे वारंवार आचरण केले आहे.' कोणत्या तीन गोष्टींचा त्यांनी त्याग केला आहे? कामवितर्क, व्यापादवितर्क आणि विहिंसावितर्क – या तीन गोष्टींचा त्यांनी त्याग केला आहे. कोणत्या तीन गोष्टींचे त्यांनी वारंवार आचरण केले आहे? नेक्खम्मवितर्क, अव्यापादवितर्क आणि अविहिंसावितर्क – या तीन गोष्टींचे त्यांनी वारंवार आचरण केले आहे. भिक्खूहो, ज्या दिशेला भिक्खू संघटित, आनंदित, वाद न घालणारे, दूध आणि पाण्यासारखे एकरूप झालेले आणि एकमेकांकडे प्रेमाच्या नजरेने पाहत विहरतात, त्या दिशेला जाणे मला सुखावह वाटते, मग तिचा मनात विचार करणे तर सहजच सुखावह आहे! मी या निष्कर्षाप्रत पोहोचतो की – 'नक्कीच त्या आयुष्यमानांनी या तीन गोष्टींचा त्याग केला आहे आणि या तीन गोष्टींचे वारंवार आचरण केले आहे.' दुसरे सुत्त समाप्त.

3. Gotamakacetiyasuttaṃ

३. गोतमकचेतिय सुत्त

126. Ekaṃ [Pg.280] samayaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati gotamake cetiye. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

१२६. एका वेळी भगवान वैशाली येथे गोतमक चैत्यात विहरत होते. तिथे भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – 'भिक्खूहो!' 'भदंत!' असे म्हणून त्या भिक्खूंनी भगवंतांना प्रतिसाद दिला. भगवान म्हणाले –

‘‘Abhiññāyāhaṃ, bhikkhave, dhammaṃ desemi, no anabhiññāya. Sanidānāhaṃ, bhikkhave, dhammaṃ desemi, no anidānaṃ. Sappāṭihāriyāhaṃ, bhikkhave, dhammaṃ desemi, no appāṭihāriyaṃ. Tassa mayhaṃ, bhikkhave, abhiññāya dhammaṃ desayato no anabhiññāya, sanidānaṃ dhammaṃ desayato no anidānaṃ, sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desayato no appāṭihāriyaṃ, karaṇīyo ovādo, karaṇīyā anusāsanī. Alañca pana vo, bhikkhave, tuṭṭhiyā, alaṃ attamanatāya, alaṃ somanassāya – ‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto dhammo, suppaṭipanno saṅgho’’’ti.

भिक्खूहो, मी धम्माचा उपदेश अभिज्ञेने (थेट अनुभवाने) करतो, अनभिज्ञेने नाही. भिक्खूहो, मी धम्माचा उपदेश सनिदान (सकारण) करतो, अनिदान नाही. भिक्खूहो, मी धम्माचा उपदेश सप्रातिहार्य (दोष दूर करणाऱ्या उपायांसह) करतो, अप्रातिहार्य नाही. भिक्खूहो, मी अभिज्ञेने धम्माचा उपदेश करत असल्यामुळे, अनभिज्ञेने नाही; सनिदान धम्माचा उपदेश करत असल्यामुळे, अनिदान नाही; सप्रातिहार्य धम्माचा उपदेश करत असल्यामुळे, अप्रातिहार्य नाही; म्हणून माझा उपदेश आचरणात आणला पाहिजे, माझी शिकवण पाळली पाहिजे. भिक्खूहो, तुम्हाला संतुष्ट होण्यासाठी, आनंदित होण्यासाठी आणि हर्षोल्हासित होण्यासाठी हे पुरेसे आहे की – 'भगवान सम्यक्संबुद्ध आहेत! धम्म भगवंतांनी उत्तम प्रकारे प्रतिपादन केला आहे! संघ सन्मार्गावर चालणारा आहे!'

Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti. Imasmiñca pana veyyākaraṇasmiṃ bhaññamāne sahassī lokadhātu akampitthāti. Tatiyaṃ.

भगवंतांनी असे सांगितले. संतुष्ट होऊन त्या भिक्खूंनी भगवंतांच्या भाषणाचे आनंदाने स्वागत केले. आणि हे धम्म प्रवचन सांगितले जात असताना, हजारो विश्वे (सहस्री लोकधातू) कंपित झाली. तिसरे सुत्त समाप्त.

4. Bharaṇḍukālāmasuttaṃ

४. भरंडुकालाम सुत्त

127. Ekaṃ samayaṃ bhagavā kosalesu cārikaṃ caramāno yena kapilavatthu tadavasari. Assosi kho mahānāmo sakko – ‘‘bhagavā kira kapilavatthuṃ anuppatto’’ti. Atha kho mahānāmo sakko yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhitaṃ kho mahānāmaṃ sakkaṃ bhagavā etadavoca –

१२७. एकदा भगवान कोसल देशात चारिका करत असताना कपिलवस्तूला पोहोचले. 'भगवान कपिलवस्तूला आले आहेत,' असे शाक्य महानाम यांनी ऐकले. तेव्हा शाक्य महानाम जेथे भगवान होते तेथे गेले; आणि भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला उभे राहिले. एका बाजूला उभे राहिलेल्या शाक्य महानामांना भगवान म्हणाले –

‘‘Gaccha, mahānāma, kapilavatthusmiṃ, tathārūpaṃ āvasathaṃ jāna yatthajja mayaṃ ekarattiṃ vihareyyāmā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho mahānāmo sakko bhagavato paṭissutvā kapilavatthuṃ pavisitvā kevalakappaṃ kapilavatthuṃ anvāhiṇḍanto nāddasa kapilavatthusmiṃ tathārūpaṃ āvasathaṃ yatthajja bhagavā ekarattiṃ vihareyya.

“जा, महानाम, कपिलवस्तूमध्ये अशी एखादी धर्मशाळा शोध, जिथे आज आपण एक रात्र मुक्काम करू शकू.” “होय, भन्ते,” असे म्हणून शाक्य महानामांनी भगवंतांच्या वचनाचा स्वीकार केला आणि कपिलवस्तूमध्ये प्रवेश करून संपूर्ण कपिलवस्तूभर शोध घेतला, पण त्यांना कपिलवस्तूमध्ये अशी कोणतीही धर्मशाळा आढळली नाही, जिथे आज भगवान एक रात्र मुक्काम करू शकतील.

Atha kho mahānāmo sakko yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘natthi, bhante, kapilavatthusmiṃ tathārūpo āvasatho [Pg.281] yatthajja bhagavā ekarattiṃ vihareyya. Ayaṃ, bhante, bharaṇḍu kālāmo bhagavato purāṇasabrahmacārī. Tassajja bhagavā assame ekarattiṃ viharatū’’ti. ‘‘Gaccha, mahānāma, santharaṃ paññapehī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho mahānāmo sakko bhagavato paṭissutvā yena bharaṇḍussa kālāmassa assamo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā santharaṃ paññāpetvā udakaṃ ṭhapetvā pādānaṃ dhovanāya yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘santhato, bhante, santhāro, udakaṃ ṭhapitaṃ pādānaṃ dhovanāya. Yassadāni, bhante, bhagavā kālaṃ maññatī’’ti.

तेव्हा शाक्य महानाम जेथे भगवान होते तेथे परत आले; आणि भगवंतांना म्हणाले – “भन्ते, कपिलवस्तूमध्ये अशी कोणतीही धर्मशाळा नाही, जिथे आज भगवान एक रात्र मुक्काम करू शकतील. भन्ते, हे भरंडू कालामा भगवंतांचे जुने सब्रह्मचारी (सह-भिक्खू) आहेत. आज भगवान त्यांच्या आश्रमात एक रात्र मुक्काम करोत.” “जा, महानाम, तिथे आसन तयार कर.” “होय, भन्ते,” असे म्हणून शाक्य महानामांनी भगवंतांच्या वचनाचा स्वीकार केला आणि जेथे भरंडू कालामांचा आश्रम होता तेथे गेले; तिथे आसन तयार करून आणि पाय धुण्यासाठी पाणी ठेवून ते जेथे भगवान होते तेथे परत आले; आणि भगवंतांना म्हणाले – “भन्ते, आसन तयार केले आहे आणि पाय धुण्यासाठी पाणी ठेवले आहे. आता भगवंतांना जसे योग्य वाटेल तसे करावे.”

Atha kho bhagavā yena bharaṇḍussa kālāmassa assamo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Nisajja kho bhagavā pāde pakkhālesi. Atha kho mahānāmassa sakkassa etadahosi – ‘‘akālo kho ajja bhagavantaṃ payirupāsituṃ. Kilanto bhagavā. Sve dānāhaṃ bhagavantaṃ payirupāsissāmī’’ti bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi.

त्यानंतर भगवान जेथे भरंडू कालामांचा आश्रम होता तेथे गेले; आणि तिथे तयार केलेल्या आसनावर बसले. बसल्यावर भगवंतांनी आपले पाय धुतले. तेव्हा शाक्य महानामांच्या मनात असा विचार आला – “आज भगवंतांची सेवा-उпасना करण्याची ही योग्य वेळ नाही. भगवान थकलेले आहेत. मी उद्या भगवंतांची सेवा-उпасना करेन.” मग त्यांनी भगवंतांना अभिवादन केले, प्रदक्षिणा घातली आणि ते निघून गेले.

Atha kho mahānāmo sakko tassā rattiyā accayena yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho mahānāmaṃ sakkaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘tayo khome, mahānāma, satthāro santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame tayo? Idha, mahānāma, ekacco satthā kāmānaṃ pariññaṃ paññāpeti; na rūpānaṃ pariññaṃ paññāpeti, na vedanānaṃ pariññaṃ paññāpeti. Idha pana, mahānāma, ekacco satthā kāmānaṃ pariññaṃ paññāpeti, rūpānaṃ pariññaṃ paññāpeti; na vedanānaṃ pariññaṃ paññāpeti. Idha pana, mahānāma, ekacco satthā kāmānaṃ pariññaṃ paññāpeti, rūpānaṃ pariññaṃ paññāpeti, vedanānaṃ pariññaṃ paññāpeti. Ime kho, mahānāma, tayo satthāro santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. ‘Imesaṃ, mahānāma, tiṇṇaṃ satthārānaṃ ekā niṭṭhā udāhu puthu niṭṭhā’’’ti?

त्यानंतर ती रात्र संपल्यावर शाक्य महानाम जेथे भगवान होते तेथे आले; आणि भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या शाक्य महानामांना भगवान म्हणाले – “महानाम, जगात तीन प्रकारचे शास्ते अस्तित्वात आहेत. कोणते तीन? येथे, महानाम, एखादा शास्ता कामांचे (इंद्रियसुखांचे) पूर्ण आकलन (परिज्ञा) प्रज्ञापित करतो; पण रूपांचे पूर्ण आकलन प्रज्ञापित करत नाही, वेदनांचे पूर्ण आकलन प्रज्ञापित करत नाही. येथे पुन्हा, महानाम, एखादा शास्ता कामांचे पूर्ण आकलन प्रज्ञापित करतो, रूपांचे पूर्ण आकलन प्रज्ञापित करतो; पण वेदनांचे पूर्ण आकलन प्रज्ञापित करत नाही. येथे पुन्हा, महानाम, एखादा शास्ता कामांचे पूर्ण आकलन प्रज्ञापित करतो, रूपांचे पूर्ण आकलन प्रज्ञापित करतो आणि वेदनांचे पूर्ण आकलन प्रज्ञापित करतो. महानाम, हे तीन प्रकारचे शास्ते जगात अस्तित्वात आहेत. महानाम, या तिन्ही शास्त्यांचे अंतिम ध्येय (निष्ठा) एकच आहे की भिन्न भिन्न आहे?”

Evaṃ vutte bharaṇḍu kālāmo mahānāmaṃ sakkaṃ etadavoca – ‘‘ekāti, mahānāma, vadehī’’ti. Evaṃ vutte bhagavā mahānāmaṃ sakkaṃ etadavoca – ‘‘nānāti, mahānāma, vadehī’’ti. Dutiyampi kho bharaṇḍu kālāmo mahānāmaṃ sakkaṃ etadavoca – ‘‘ekāti, mahānāma, vadehī’’ti. Dutiyampi kho bhagavā mahānāmaṃ sakkaṃ etadavoca – ‘‘nānāti, mahānāma, vadehī’’ti. Tatiyampi kho bharaṇḍu kālāmo mahānāmaṃ sakkaṃ etadavoca – ‘‘ekāti, mahānāma[Pg.282], vadehī’’ti. Tatiyampi kho bhagavā mahānāmaṃ sakkaṃ etadavoca – ‘‘nānāti, mahānāma, vadehī’’ti.

असे म्हटले असता, भरंडू कालामा शाक्य महानामांना म्हणाले – “महानाम, 'एकच आहे' असे सांग.” असे म्हटले असता, भगवान शाक्य महानामांना म्हणाले – “महानाम, 'भिन्न भिन्न आहे' असे सांग.” दुसऱ्यांदाही भरंडू कालामा शाक्य महानामांना म्हणाले – “महानाम, 'एकच आहे' असे सांग.” दुसऱ्यांदाही भगवान शाक्य महानामांना म्हणाले – “महानाम, 'भिन्न भिन्न आहे' असे सांग.” तिसऱ्यांदाही भरंडू कालामा शाक्य महानामांना म्हणाले – “महानाम, 'एकच आहे' असे सांग.” तिसऱ्यांदाही भगवान शाक्य महानामांना म्हणाले – “महानाम, 'भिन्न भिन्न आहे' असे सांग।”

Atha kho bharaṇḍu kālāmassa etadahosi – ‘‘mahesakkhassa vatamhi mahānāmassa sakkassa sammukhā samaṇena gotamena yāvatatiyaṃ apasādito. Yaṃnūnāhaṃ kapilavatthumhā pakkameyya’’nti. Atha kho bharaṇḍu kālāmo kapilavatthumhā pakkāmi. Yaṃ kapilavatthumhā pakkāmi tathā pakkantova ahosi na puna paccāgacchīti. Catutthaṃ.

तेव्हा भरंडू कालामांच्या मनात असा विचार आला – “मोठ्या प्रभावाच्या शाक्य महानामांच्या समोर श्रमण गोतमाने मला तीन वेळा खोटे ठरवले (माझा निषेध केला). मी कपिलवस्तूमधून निघून गेलेलेच बरे.” त्यानंतर भरंडू कालामा कपिलवस्तूमधून निघून गेले. ते कपिलवस्तूमधून जे निघून गेले, ते कायमचेच निघून गेले, पुन्हा कधीही परत आले नाहीत. चौथे सूत्र समाप्त.

5. Hatthakasuttaṃ

५. हत्थक सुत्त

128. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho hatthako devaputto abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇo kevalakappaṃ jetavanaṃ obhāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā – ‘‘bhagavato purato ṭhassāmī’’ti osīdatimeva saṃsīdatimeva, na sakkoti saṇṭhātuṃ. Seyyathāpi nāma sappi vā telaṃ vā vālukāya āsittaṃ osīdatimeva saṃsīdatimeva, na saṇṭhāti; evamevaṃ hatthako devaputto – ‘‘bhagavato purato ṭhassāmī’’ti osīdatimeva saṃsīdatimeva, na sakkoti saṇṭhātuṃ.

१२८. एकदा भगवान श्रावस्ती येथील अनाथपिंडिकांच्या जेतवन आरामात मुक्कामास होते. तेव्हा हत्थक देवपुत्र, रात्र बरीच उलटून गेल्यावर, अत्यंत विलोभनीय कांतीने संपूर्ण जेतवन उजळून टाकत जेथे भगवान होते तेथे आला; आणि जवळ येऊन – “मी भगवंतांच्या समोर उभा राहीन,” असा विचार करून उभा राहू लागला, पण तो खाली खचू लागला, बुडू लागला, त्याला स्थिर उभे राहता येईना. ज्याप्रमाणे तूप किंवा तेल वाळूवर ओतले असता ते खाली खचते, बुडून जाते आणि स्थिर राहत नाही; त्याचप्रमाणे हत्थक देवपुत्र – “मी भगवंतांच्या समोर उभा राहीन,” असा विचार करून उभा राहू लागला, पण तो खाली खचू लागला, बुडू लागला, त्याला स्थिर उभे राहता येईना.

Atha kho bhagavā hatthakaṃ devaputtaṃ etadavoca – ‘‘oḷārikaṃ, hatthaka, attabhāvaṃ abhinimmināhī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti, kho hatthako devaputto bhagavato paṭissutvā oḷārikaṃ attabhāvaṃ abhinimminitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhitaṃ kho hatthakaṃ devaputtaṃ bhagavā etadavoca –

तेव्हा भगवान हत्थक देवपुत्राला म्हणाले – “हत्थक, तू स्थूल शरीर धारण कर.” “होय, भन्ते,” असे म्हणून हत्थक देवपुत्राने भगवंतांच्या वचनाचा स्वीकार केला आणि स्थूल शरीर धारण करून भगवंतांना अभिवादन केले व तो एका बाजूला उभा राहिला. एका बाजूला उभे राहिलेल्या हत्थक देवपुत्राला भगवान म्हणाले –

‘‘Ye te, hatthaka, dhammā pubbe manussabhūtassa pavattino ahesuṃ, api nu te te dhammā etarahi pavattino’’ti? ‘‘Ye ca me, bhante, dhammā pubbe manussabhūtassa pavattino ahesuṃ, te ca me dhammā etarahi pavattino; ye ca me, bhante, dhammā pubbe manussabhūtassa nappavattino ahesuṃ, te ca me dhammā etarahi pavattino. Seyyathāpi, bhante, bhagavā etarahi ākiṇṇo viharati bhikkhūhi bhikkhunīhi upāsakehi upāsikāhi rājūhi [Pg.283] rājamahāmattehi titthiyehi titthiyasāvakehi; evamevaṃ kho ahaṃ, bhante, ākiṇṇo viharāmi devaputtehi. Dūratopi, bhante, devaputtā āgacchanti hatthakassa devaputtassa santike ‘dhammaṃ sossāmā’ti. Tiṇṇāhaṃ, bhante, dhammānaṃ atitto appaṭivāno kālaṅkato. Katamesaṃ tiṇṇaṃ? Bhagavato ahaṃ, bhante, dassanassa atitto appaṭivāno kālaṅkato; saddhammasavanassāhaṃ, bhante, atitto appaṭivāno kālaṅkato; saṅghassāhaṃ, bhante, upaṭṭhānassa atitto appaṭivāno kālaṅkato. Imesaṃ kho ahaṃ, bhante, tiṇṇaṃ dhammānaṃ atitto appaṭivāno kālaṅkato’’ti.

“हे हत्थक, पूर्वी मनुष्य असताना जे धम्म तुला अवगत होते, तेच धम्म आताही तुला अवगत आहेत का?” “भन्ते, पूर्वी मनुष्य असताना जे धम्म मला अवगत होते, ते धम्म मला आताही अवगत आहेत; आणि भन्ते, पूर्वी मनुष्य असताना जे धम्म मला अवगत नव्हते, ते धम्मही मला आता अवगत आहेत. भन्ते, ज्याप्रमाणे सध्या भगवान भिक्खू, भिक्खुनी, उपासक, उपासिका, राजे, राजमहामात्र, इतर पंथांचे आचार्य आणि त्यांचे शिष्य यांनी वेढलेले राहतात; त्याचप्रमाणे भन्ते, मी देवपुत्रांनी वेढलेला राहतो. भन्ते, ‘आम्ही हत्थक देवपुत्राकडून धम्म ऐकू’ या उद्देशाने दूरवरूनही देवपुत्र माझ्याकडे येतात. भन्ते, तीन गोष्टींनी अतृप्त आणि असंतुष्ट राहूनच माझा मृत्यू झाला. कोणत्या तीन गोष्टींनी? भन्ते, भगवंतांच्या दर्शनाने अतृप्त आणि असंतुष्ट राहून माझा मृत्यू झाला; भन्ते, सद्धम्माच्या श्रवणाने अतृप्त आणि असंतुष्ट राहून माझा मृत्यू झाला; आणि भन्ते, संघाच्या उपस्थानाने (सेवेने) अतृप्त आणि असंतुष्ट राहून माझा मृत्यू झाला. भन्ते, या तीन गोष्टींनी अतृप्त आणि असंतुष्ट राहूनच माझा मृत्यू झाला.”

‘‘Nāhaṃ bhagavato dassanassa, tittimajjhagā kudācanaṃ;

Saṅghassa upaṭṭhānassa, saddhammasavanassa ca.

“भगवंतांच्या दर्शनाने, संघाच्या उपस्थानाने (सेवेने) आणि सद्धम्माच्या श्रवणाने माझी कधीही तृप्ती झाली नाही.”

‘‘Adhisīlaṃ sikkhamāno, saddhammasavane rato;

Tiṇṇaṃ dhammānaṃ atitto, hatthako avihaṃ gato’’ti. pañcamaṃ;

“अधिशीलाचे शिक्षण घेणारा, सद्धम्म श्रवणात रममाण असणारा आणि या तीन गोष्टींनी अतृप्त राहिलेला हत्थक ‘अविह’ (ब्रह्मलोकात) गेला आहे.” (पाचवे सुत्त समाप्त)

6. Kaṭuviyasuttaṃ

६. कटुविय सुत्त

129. Ekaṃ samayaṃ bhagavā bārāṇasiyaṃ viharati isipatane migadāye. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya bārāṇasiṃ piṇḍāya pāvisi. Addasā kho bhagavā goyogapilakkhasmiṃ piṇḍāya caramāno aññataraṃ bhikkhuṃ rittassādaṃ bāhirassādaṃ muṭṭhassatiṃ asampajānaṃ asamāhitaṃ vibbhantacittaṃ pākatindriyaṃ. Disvā taṃ bhikkhuṃ etadavoca –

१२९. एकदा भगवान वाराणसी येथील इसिपतनच्या मिगदायात (मृगदावात) विहार करत होते. तेव्हा भगवान सकाळी निवासून (चीवर परिधान करून), पात्र व चीवर घेऊन वाराणसीमध्ये पिंडाचारासाठी (भिक्षेसाठी) प्रविष्ट झाले. भगवंतांनी गोयोग-पिलक्ख (वड किंवा पिंपळाच्या झाडाजवळ जेथे गुरे बांधली जातात) जवळ पिंडाचारासाठी फिरत असताना एका भिक्खूला पाहिले, जो ध्यानाच्या सुखापासून वंचित (रिक्त) होता, बाह्य विषयांच्या सुखात मग्न होता, स्मृतिभ्रष्ट (असावध) होता, संप्रजन्य नसलेला (अजाण), असंयत, विचलित चित्त असलेला आणि इंद्रिये उघडी (असंयत) असलेला होता. त्याला पाहून भगवान त्याला म्हणाले –

‘‘Mā kho tvaṃ, bhikkhu, attānaṃ kaṭuviyamakāsi. Taṃ vata bhikkhu kaṭuviyakataṃ attānaṃ āmagandhena avassutaṃ makkhikā nānupatissanti nānvāssavissantīti, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti. Atha kho so bhikkhu bhagavatā iminā ovādena ovadito saṃvegamāpādi. Atha kho bhagavā bārāṇasiyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto bhikkhū āmantesi –

“भिक्खू, तू स्वतःला अशुद्ध करू नकोस. हे भिक्खू, जो स्वतःला अशुद्ध करतो आणि कच्च्या मांसाच्या दुर्गंधीने माखलेला असतो, त्याच्यावर माश्या झेप घेणार नाहीत किंवा त्याच्या मागे लागणार नाहीत, असे कधीही घडू शकत नाही.” भगवंतांच्या या उपदेशाने उपदेशित झाल्यावर तो भिक्खू संवेगाला (तीव्र पश्चात्ताप किंवा वैराग्याला) प्राप्त झाला. त्यानंतर भगवान वाराणसीमध्ये पिंडाचारासाठी फिरून, भोजनोत्तर भिक्षेवरून परतल्यावर भिक्खूंना उद्देशून म्हणाले –

‘‘Idhāhaṃ, bhikkhave, pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya bārāṇasiṃ [Pg.284] piṇḍāya pāvisiṃ. Addasaṃ kho ahaṃ, bhikkhave, goyogapilakkhasmiṃ piṇḍāya caramāno aññataraṃ bhikkhuṃ rittassādaṃ bāhirassādaṃ muṭṭhassatiṃ asampajānaṃ asamāhitaṃ vibbhantacittaṃ pākatindriyaṃ. Disvā taṃ bhikkhuṃ etadavocaṃ –

“भिक्खूंनो, आज सकाळी मी निवासून, पात्र व चीवर घेऊन वाराणसीमध्ये पिंडाचारासाठी प्रविष्ट झालो होतो. भिक्खूंनो, गोयोग-पिलक्ख जवळ पिंडाचारासाठी फिरत असताना मी एका भिक्खूला पाहिले, जो ध्यानाच्या सुखापासून वंचित होता, बाह्य विषयांच्या सुखात मग्न होता, स्मृतिभ्रष्ट होता, संप्रजन्य नसलेला, असंयत, विचलित चित्त असलेला आणि इंद्रिये उघडी असलेला होता. त्याला पाहून मी त्याला असे म्हणालो –”

‘‘‘Mā kho tvaṃ, bhikkhu, attānaṃ kaṭuviyamakāsi. Taṃ vata bhikkhu kaṭuviyakataṃ attānaṃ āmagandhena avassutaṃ makkhikā nānupatissanti nānvāssavissantīti, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’ti. Atha kho, bhikkhave, so bhikkhu mayā iminā ovādena ovadito saṃvegamāpādī’’ti. Evaṃ vutte aññataro bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kiṃ nu kho, bhante, kaṭuviyaṃ? Ko āmagandho? Kā makkhikā’’ti?

“‘भिक्खू, तू स्वतःला अशुद्ध करू नकोस. हे भिक्खू, जो स्वतःला अशुद्ध करतो आणि कच्च्या मांसाच्या दुर्गंधीने माखलेला असतो, त्याच्यावर माश्या झेप घेणार नाहीत किंवा त्याच्या मागे लागणार नाहीत, असे कधीही घडू शकत नाही.’ भिक्खूंनो, माझ्या या उपदेशाने उपदेशित झाल्यावर तो भिक्खू संवेगाला प्राप्त झाला.” असे म्हटल्यावर एका भिक्खूने भगवंतांना विचारले, “भन्ते, ‘अशुद्धता’ (कटुविय) म्हणजे काय? ‘कच्च्या मांसाची दुर्गंधी’ (आमगंध) म्हणजे काय? आणि ‘माश्या’ (मक्खिका) म्हणजे काय?”

‘‘Abhijjhā kho, bhikkhu, kaṭuviyaṃ; byāpādo āmagandho; pāpakā akusalā vitakkā makkhikā. Taṃ vata, bhikkhu, kaṭuviyakataṃ attānaṃ āmagandhena avassutaṃ makkhikā nānupatissanti nānvāssavissantīti, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti.

“भिक्खू, अभिज्झा (लोभ/लालसा) म्हणजेच ‘अशुद्धता’ होय; व्यापाद (द्वेष/क्रोध) म्हणजेच ‘कच्च्या मांसाची दुर्गंधी’ होय; आणि पापी अकुशल विचार म्हणजेच ‘माश्या’ होत. हे भिक्खू, जो स्वतःला अशुद्ध करतो आणि कच्च्या मांसाच्या दुर्गंधीने माखलेला असतो, त्याच्यावर माश्या झेप घेणार नाहीत किंवा त्याच्या मागे लागणार नाहीत, असे कधीही घडू शकत नाही.”

‘‘Aguttaṃ cakkhusotasmiṃ, indriyesu asaṃvutaṃ;

Makkhikānupatissanti, saṅkappā rāganissitā.

“ज्याचे डोळे आणि कान असुरक्षित आहेत, जो आपल्या इंद्रियांवर संयम ठेवत नाही, त्याच्यावर रागाश्रित (वासनायुक्त) विचारांच्या माश्या झेप घेतील.”

‘‘Kaṭuviyakato bhikkhu, āmagandhe avassuto;

Ārakā hoti nibbānā, vighātasseva bhāgavā.

“जो भिक्खू स्वतःला अशुद्ध करतो आणि दुर्गंधीने माखलेला असतो, तो निर्वाणापासून दूर राहतो आणि केवळ दुःखाचाच वाटेकरी होतो.”

‘‘Gāme vā yadi vāraññe, aladdhā samathamattano ;

Pareti bālo dummedho, makkhikāhi purakkhato.

“गावात असो वा अरण्यात, ज्याला स्वतःच्या चित्ताची शांती लाभलेली नाही, तो अल्पबुद्धी मूर्ख माणूस माश्यांनी वेढलेला होऊन भटकत राहतो.”

‘‘Ye ca sīlena sampannā, paññāyūpasameratā;

Upasantā sukhaṃ senti, nāsayitvāna makkhikā’’ti. chaṭṭhaṃ;

“परंतु जे शीलसंपन्न आहेत, प्रज्ञेने शांततेत रममाण आहेत, ते त्या माश्यांचा नाश करून शांत होऊन सुखाने राहतात.” (सहावे सुत्त समाप्त)

7. Paṭhamaanuruddhasuttaṃ

७. प्रथम अनुरुद्ध सुत्त

130. Atha kho āyasmā anuruddho yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā anuruddho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘idhāhaṃ, bhante, dibbena cakkhunā [Pg.285] visuddhena atikkantamānusakena yebhuyyena passāmi mātugāmaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjamānaṃ. Katihi nu kho, bhante, dhammehi samannāgato mātugāmo kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjatī’’ti?

१३०. तेव्हा आयुष्यमान अनुरुद्ध जेथे भगवान होते तेथे गेले; जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान अनुरुद्धांनी भगवंतांना असे विचारले – “भन्ते, मानवी दृष्टीच्या पलीकडे असलेल्या अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य चक्षूंनी मी बहुतांश स्त्रियांना शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात उत्पन्न होताना पाहतो. भन्ते, कोणत्या गुणांनी युक्त असलेली स्त्री शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात उत्पन्न होते?”

‘‘Tīhi kho, anuruddha, dhammehi samannāgato mātugāmo kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Katamehi tīhi? Idha, anuruddha, mātugāmo pubbaṇhasamayaṃ maccheramalapariyuṭṭhitena cetasā agāraṃ ajjhāvasati, majjhanhikasamayaṃ issāpariyuṭṭhitena cetasā agāraṃ ajjhāvasati, sāyanhasamayaṃ kāmarāgapariyuṭṭhitena cetasā agāraṃ ajjhāvasati. Imehi kho, anuruddha, tīhi dhammehi samannāgato mātugāmo kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjatī’’ti. Sattamaṃ.

“अनुरुद्धा, तीन गुणांनी युक्त असलेली स्त्री शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात उत्पन्न होते. कोणत्या तीन गुणांनी? अनुरुद्धा, या जगात स्त्री सकाळी कंजूषपणाच्या (मत्सराच्या) मळाने ग्रासलेल्या चित्ताने घरात राहते, दुपारी ईर्षेने (असूयेने) ग्रासलेल्या चित्ताने घरात राहते, आणि संध्याकाळी कामरागाने (वासनेने) ग्रासलेल्या चित्ताने घरात राहते. अनुरुद्धा, या तीन गुणांनी युक्त असलेली स्त्री शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात उत्पन्न होते.” (सातवे सुत्त समाप्त)

8. Dutiyaanuruddhasuttaṃ

८. द्वितीय अनुरुद्ध सुत्त

131. Atha kho āyasmā anuruddho yenāyasmā sāriputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā sāriputtena saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā anuruddho āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca – ‘‘idhāhaṃ, āvuso sāriputta, dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena sahassaṃ lokaṃ olokemi. Āraddhaṃ kho pana me vīriyaṃ asallīnaṃ, upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā, passaddho kāyo asāraddho, samāhitaṃ cittaṃ ekaggaṃ. Atha ca pana me nānupādāya āsavehi cittaṃ vimuccatī’’ti.

१३१. त्यानंतर आयुष्यमान अनुरुद्ध जेथे आयुष्यमान सारिपुत्त होते तेथे गेले. तिथे जाऊन त्यांनी आयुष्यमान सारिपुत्तांसोबत कुशलमंगल विचारले. आनंददायी आणि स्मरणीय संभाषण संपवून ते एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेले आयुष्यमान अनुरुद्ध आयुष्यमान सारिपुत्तांना म्हणाले – “मित्र सारिपुत्त, मी मानवी दृष्टीच्या पलीकडे असलेल्या अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य चक्षूंनी हजारो लोकधातू पाहू शकतो. माझे वीर्य दृढ आणि न डगमगणारे आहे, माझी स्मृती जागृत आणि विस्मरणरहित आहे, माझे शरीर शांत आणि व्याकुळतेशिवाय आहे, माझे चित्त एकाग्र आणि समाहित आहे. तरीही, माझे चित्त उपादानरहित होऊन आसवांपासून मुक्त होत नाही.”

‘‘Yaṃ kho te, āvuso anuruddha, evaṃ hoti – ‘ahaṃ dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena sahassaṃ lokaṃ volokemī’ti, idaṃ te mānasmiṃ. Yampi te, āvuso anuruddha, evaṃ hoti – ‘āraddhaṃ kho pana me vīriyaṃ asallīnaṃ, upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā, passaddho kāyo asāraddho, samāhitaṃ cittaṃ ekagga’nti, idaṃ te uddhaccasmiṃ. Yampi te, āvuso anuruddha, evaṃ hoti – ‘atha ca pana me nānupādāya āsavehi cittaṃ vimuccatī’ti, idaṃ [Pg.286] te kukkuccasmiṃ. Sādhu vatāyasmā anuruddho ime tayo dhamme pahāya, ime tayo dhamme amanasikaritvā amatāya dhātuyā cittaṃ upasaṃharatū’’ti.

“मित्र अनुरुद्ध, जेव्हा तुम्हाला असे वाटते की – ‘मी मानवी दृष्टीच्या पलीकडे असलेल्या अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य चक्षूंनी हजारो लोकधातू पाहू शकतो,’ हा तुमचा मान आहे. मित्र अनुरुद्ध, जेव्हा तुम्हाला असे वाटते की – ‘माझे वीर्य दृढ आणि न डगमगणारे आहे, माझी स्मृती जागृत आणि विस्मरणरहित आहे, माझे शरीर शांत आणि व्याकुळतेशिवाय आहे, माझे चित्त एकाग्र आणि समाहित आहे,’ हे तुमचे औद्धत्य आहे. आणि मित्र अनुरुद्ध, जेव्हा तुम्हाला असे वाटते की – ‘तरीही, माझे चित्त उपादानरहित होऊन आसवांपासून मुक्त होत नाही,’ हे तुमचे कुक्कुच्च आहे. आयुष्यमान अनुरुद्धांनी या तीन धर्मांचा त्याग करून, या तीन धर्मांकडे दुर्लक्ष करून आपले चित्त अमृतधातूवर केंद्रित करणे खरोखरच उत्तम होईल.”

Atha kho āyasmā anuruddho aparena samayena ime tayo dhamme pahāya, ime tayo dhamme amanasikaritvā amatāya dhātuyā cittaṃ upasaṃhari. Atha kho āyasmā anuruddho eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharanto nacirasseva – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti, tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi. ‘‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’’ti abbhaññāsi. Aññataro ca panāyasmā anuruddho arahataṃ ahosīti. Aṭṭhamaṃ.

त्यानंतर आयुष्यमान अनुरुद्धांनी काही काळानंतर या तीन धर्मांचा त्याग करून, या तीन धर्मांकडे दुर्लक्ष करून आपले चित्त अमृतधातूवर केंद्रित केले. त्यानंतर आयुष्यमान अनुरुद्ध एकांतात, अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहार करू लागले. ज्या ध्येयासाठी कुलपुत्र योग्य प्रकारे घरादाराचा त्याग करून गृहहीन प्रव्रज्या ग्रहण करतात, ते ब्रह्मचर्याचे सर्वश्रेष्ठ अंतिम ध्येय त्यांनी लवकरच याच जन्मात स्वतःच्या अभिज्ञाने साक्षात करून प्राप्त केले. 'जन्म संपुष्टात आला आहे, ब्रह्मचर्य पूर्ण झाले आहे, जे करायचे होते ते केले गेले आहे, आता या जन्मानंतर दुसरा कोणताही जन्म नाही,' असे त्यांनी जाणले. आणि आयुष्यमान अनुरुद्ध अर्हतांपैकी एक झाले. (आठवे सुत्त समाप्त.)

9. Paṭicchannasuttaṃ

९. पटिच्छन्न सुत्त

132. ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, paṭicchannāni āvahanti, no vivaṭāni. Katamāni tīṇi? Mātugāmo, bhikkhave, paṭicchanno āvahati, no vivaṭo; brāhmaṇānaṃ, bhikkhave, mantā paṭicchannā āvahanti, no vivaṭā; micchādiṭṭhi, bhikkhave, paṭicchannā āvahati, no vivaṭā. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi paṭicchannāni āvahanti, no vivaṭāni.

१३२. “भिक्षूंनो, या तीन गोष्टी गुप्त (झाकलेल्या) असतानाच प्रभावी ठरतात, उघड्या असताना नाही. कोणत्या तीन? भिक्षूंनो, स्त्री गुप्त असतानाच प्रभावी ठरते, उघडी असताना नाही; भिक्षूंनो, ब्राह्मणांचे मंत्र गुप्त असतानाच प्रभावी ठरतात, उघडे असताना नाही; भिक्षूंनो, मिथ्यादृष्टी गुप्त असतानाच प्रभावी ठरते, उघडी असताना नाही. भिक्षूंनो, या... तीन गोष्टी गुप्त असतानाच प्रभावी ठरतात, उघड्या असताना नाही.”

‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, vivaṭāni virocanti, no paṭicchannāni. Katamāni tīṇi? Candamaṇḍalaṃ, bhikkhave, vivaṭaṃ virocati, no paṭicchannaṃ; sūriyamaṇḍalaṃ, bhikkhave, vivaṭaṃ virocati, no paṭicchannaṃ; tathāgatappavedito dhammavinayo, bhikkhave, vivaṭo virocati, no paṭicchanno. Imāni kho, bhikkhave, tīṇi vivaṭāni virocanti, no paṭicchannānī’’ti. Navamaṃ.

“भिक्षूंनो, या तीन गोष्टी उघड्या (प्रकट) असतानाच प्रकाशतात, गुप्त असताना नाही. कोणत्या तीन? भिक्षूंनो, चंद्रमंडळ प्रकट असतानाच प्रकाशते, गुप्त असताना नाही; भिक्षूंनो, सूर्यमंडळ प्रकट असतानाच प्रकाशते, गुप्त असताना नाही; भिक्षूंनो, तथागतांनी प्रवेदित केलेला धम्म आणि विनय प्रकट असतानाच प्रकाशतो, गुप्त असताना नाही. भिक्षूंनो, या तीन गोष्टी प्रकट असतानाच प्रकाशतात, गुप्त असताना नाही.” (नववे सुत्त समाप्त.)

10. Lekhasuttaṃ

१०. लेख सुत्त

133. ‘‘Tayome, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame tayo? Pāsāṇalekhūpamo puggalo, pathavilekhūpamo puggalo, udakalekhūpamo puggalo. Katamo ca, bhikkhave, pāsāṇalekhūpamo puggalo? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo abhiṇhaṃ kujjhati. So ca khvassa kodho [Pg.287] dīgharattaṃ anuseti. Seyyathāpi, bhikkhave, pāsāṇe lekhā na khippaṃ lujjati vātena vā udakena vā, ciraṭṭhitikā hoti; evamevaṃ kho, bhikkhave, idhekacco puggalo abhiṇhaṃ kujjhati. So ca khvassa kodho dīgharattaṃ anuseti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, pāsāṇalekhūpamo puggalo.

१३३. “भिक्षूंनो, जगात हे तीन प्रकारचे लोक अस्तित्वात आहेत. कोणते तीन? दगडावरील रेषेसारखा माणूस, जमिनीवरील रेषेसारखा माणूस आणि पाण्यावरील रेषेसारखा माणूस. आणि भिक्षूंनो, दगडावरील रेषेसारखा माणूस कोणता? भिक्षूंनो, या जगात एखादा माणूस वारंवार संतापतो आणि त्याचा तो राग दीर्घकाळ टिकून राहतो. भिक्षूंनो, ज्याप्रमाणे दगडावर कोरलेली रेषा वारा किंवा पाण्याने लवकर पुसली जात नाही, तर ती दीर्घकाळ टिकून राहते; त्याचप्रमाणे, भिक्षूंनो, या जगात एखादा माणूस वारंवार संतापतो आणि त्याचा तो राग दीर्घकाळ टिकून राहतो. भिक्षूंनो, याला दगडावरील रेषेसारखा माणूस म्हटले जाते.”

‘‘Katamo ca, bhikkhave, pathavilekhūpamo puggalo? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo abhiṇhaṃ kujjhati. So ca khvassa kodho na dīgharattaṃ anuseti. Seyyathāpi, bhikkhave, pathaviyā lekhā khippaṃ lujjati vātena vā udakena vā, na ciraṭṭhitikā hoti; evamevaṃ kho, bhikkhave, idhekacco puggalo abhiṇhaṃ kujjhati. So ca khvassa kodho na dīgharattaṃ anuseti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, pathavilekhūpamo puggalo.

“आणि भिक्षूंनो, जमिनीवरील रेषेसारखा माणूस कोणता? भिक्षूंनो, या जगात एखादा माणूस वारंवार संतापतो, परंतु त्याचा तो राग दीर्घकाळ टिकून राहत नाही. भिक्षूंनो, ज्याप्रमाणे जमिनीवर ओढलेली रेषा वारा किंवा पाण्याने लवकर पुसली जाते आणि ती दीर्घकाळ टिकून राहत नाही; त्याचप्रमाणे, भिक्षूंनो, या जगात एखादा माणूस वारंवार संतापतो, परंतु त्याचा तो राग दीर्घकाळ टिकून राहत नाही. भिक्षूंनो, याला जमिनीवरील रेषेसारखा माणूस म्हटले जाते.”

‘‘Katamo ca, bhikkhave, udakalekhūpamo puggalo? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo āgāḷhenapi vuccamāno pharusenapi vuccamāno amanāpenapi vuccamāno sandhiyatimeva saṃsandatimeva sammodatimeva. Seyyathāpi, bhikkhave, udake lekhā khippaṃyeva paṭivigacchati, na ciraṭṭhitikā hoti; evamevaṃ kho, bhikkhave, idhekacco puggalo āgāḷhenapi vuccamāno pharusenapi vuccamāno amanāpenapi vuccamāno sandhiyatimeva saṃsandatimeva sammodatimeva. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, udakalekhūpamo puggalo. Ime kho, bhikkhave, tayo puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti. Dasamaṃ.

“आणि भिक्षूंनो, पाण्यावरील रेषेसारखा माणूस कोणता? भिक्षूंनो, या जगात एखादा माणूस कठोर, उद्धट किंवा अप्रिय शब्दांत बोलले गेले तरीही लगेच जुळवून घेतो, मैत्रीपूर्ण राहतो आणि आनंदाने संवाद साधतो. भिक्षूंनो, ज्याप्रमाणे पाण्यावर ओढलेली रेषा लगेच नाहीशी होते आणि ती दीर्घकाळ टिकून राहत नाही; त्याचप्रमाणे, भिक्षूंनो, या जगात एखादा माणूस कठोर, उद्धट किंवा अप्रिय शब्दांत बोलले गेले तरीही लगेच जुळवून घेतो, मैत्रीपूर्ण राहतो आणि आनंदाने संवाद साधतो. भिक्षूंनो, याला पाण्यावरील रेषेसारखा माणूस म्हटले जाते. भिक्षूंनो, हे तीन प्रकारचे लोक जगात अस्तित्वात आहेत.” (दहावे सुत्त समाप्त.)

Kusināravaggo terasamo.

तेरावा कुसिनार वर्ग समाप्त.

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका -

Kusinārabhaṇḍanā ceva, gotamabharaṇḍuhatthako;

Kaṭuviyaṃ dve anuruddhā, paṭicchannaṃ lekhena te dasāti.

कुसिनार, भंडन, गोतम, भरंडु, हत्थक, कटुविय, दोन अनुरुद्ध सुत्ते, पटिच्छन्न आणि लेख – ही दहा सुत्ते आहेत.

(14) 4. Yodhājīvavaggo

(१४) ४. योधाजीव वर्ग

1. Yodhājīvasuttaṃ

१. योधाजीव सुत्त

134. ‘‘Tīhi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato yodhājīvo rājāraho hoti rājabhoggo, rañño aṅganteva saṅkhyaṃ gacchati. Katamehi tīhi[Pg.288]? Idha, bhikkhave, yodhājīvo dūre pātī ca hoti akkhaṇavedhī ca mahato ca kāyassa padāletā. Imehi, kho, bhikkhave, tīhi aṅgehi samannāgato yodhājīvo rājāraho hoti rājabhoggo, rañño aṅganteva saṅkhyaṃ gacchati. Evamevaṃ kho, bhikkhave, tīhi aṅgehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa. Katamehi tīhi? Idha, bhikkhave, bhikkhu dūre pātī ca hoti akkhaṇavedhī ca mahato ca kāyassa padāletā.

१३४. “भिक्षूंनो, तीन गुणांनी युक्त असलेला योद्धा राजासाठी योग्य असतो, राजाचा सेवक बनतो आणि राजाच्या सैन्याचा मुख्य भाग मानला जातो. कोणत्या तीन गुणांनी? भिक्षूंनो, या जगात योद्धा दूरवर बाण मारणारा, अचूक वेध घेणारा आणि मोठ्या शरीराचा (किंवा सैन्याचा) भेद करणारा असतो. भिक्षूंनो, या तीन गुणांनी युक्त असलेला योद्धा राजासाठी योग्य असतो, राजाचा सेवक बनतो आणि राजाच्या सैन्याचा मुख्य भाग मानला जातो. त्याचप्रमाणे, भिक्षूंनो, तीन गुणांनी युक्त असलेला भिक्षू आहुनेय असतो... पे... जगासाठी सर्वश्रेष्ठ पुण्यक्षेत्र असतो. कोणत्या तीन गुणांनी? भिक्षूंनो, या धम्मात भिक्षू दूरवर वेध घेणारा, अचूक वेध घेणारा आणि मोठ्या शरीराचा (अज्ञानाचा) भेद करणारा असतो.”

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu dūre pātī hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ – ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passati. Yā kāci vedanā atītānāgatapaccuppannā ajjhattā vā bahiddhā vā oḷārikā vā sukhumā vā hīnā vā paṇītā vā yā dūre santike vā, sabbaṃ vedanaṃ – ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passati. Yā kāci saññā atītānāgatapaccuppannā ajjhattā vā bahiddhā vā oḷārikā vā sukhumā vā hīnā vā paṇītā vā yā dūre santike vā, sabbaṃ saññaṃ – ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passati. Ye keci saṅkhārā atītānāgatapaccuppannā ajjhattā vā bahiddhā vā oḷārikā vā sukhumā vā hīnā vā paṇītā vā ye dūre santike vā, sabbe saṅkhāre – ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passati. Yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ viññāṇaṃ – ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passati. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu dūre pātī hoti.

“भिक्खूंनो, भिक्खू दूरवर वेध घेणारा कसा होतो? येथे, भिक्खूंनो, भिक्खू कोणतेही रूप—जे भूत, भविष्य किंवा वर्तमान काळातील असो, आंतरिक असो वा बाह्य असो, स्थूल असो वा सूक्ष्म असो, हीन असो वा श्रेष्ठ असो, दूर असो वा जवळ असो—त्या सर्व रूपाला ‘हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही’ अशा प्रकारे यथार्थपणे सम्यक प्रज्ञेने पाहतो. कोणतीही वेदना—जी भूत, भविष्य किंवा वर्तमान काळातील असो, आंतरिक असो वा बाह्य असो, स्थूल असो वा सूक्ष्म असो, हीन असो वा श्रेष्ठ असो, दूर असो वा जवळ असो—त्या सर्व वेदनेला ‘हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही’ अशा प्रकारे यथार्थपणे सम्यक प्रज्ञेने पाहतो. कोणतीही संज्ञा—जी भूत, भविष्य किंवा वर्तमान काळातील असो, आंतरिक असो वा बाह्य असो, स्थूल असो वा सूक्ष्म असो, हीन असो वा श्रेष्ठ असो, दूर असो वा जवळ असो—त्या सर्व संज्ञेला ‘हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही’ अशा प्रकारे यथार्थपणे सम्यक प्रज्ञेने पाहतो. कोणतेही संस्कार—जे भूत, भविष्य किंवा वर्तमान काळातील असोत, आंतरिक असोत वा बाह्य असोत, स्थूल असोत वा सूक्ष्म असोत, हीन असोत वा श्रेष्ठ असोत, दूर असोत वा जवळ असोत—त्या सर्व संस्कारांना ‘हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही’ अशा प्रकारे यथार्थपणे सम्यक प्रज्ञेने पाहतो. कोणतेही विज्ञान—जे भूत, भविष्य किंवा वर्तमान काळातील असो, आंतरिक असो वा बाह्य असो, स्थूल असो वा सूक्ष्म असो, हीन असो वा श्रेष्ठ असो, दूर असो वा जवळ असो—त्या सर्व विज्ञानाला ‘हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही’ अशा प्रकारे यथार्थपणे सम्यक प्रज्ञेने पाहतो. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे भिक्खू दूरवर वेध घेणारा होतो.”

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu akkhaṇavedhī hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti; ‘ayaṃ dukkhasamudayo’ti yathābhūtaṃ pajānāti; ‘ayaṃ dukkhanirodho’ti yathābhūtaṃ pajānāti; ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī [Pg.289] paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu akkhaṇavedhī hoti.

“भिक्खूंनो, भिक्खू अचूक वेध घेणारा कसा होतो? येथे, भिक्खूंनो, भिक्खू ‘हे दुःख आहे’ हे यथार्थपणे जाणतो; ‘हा दुःखसमुदय आहे’ हे यथार्थपणे जाणतो; ‘हा दुःखनिरोध आहे’ हे यथार्थपणे जाणतो; ‘ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे’ हे यथार्थपणे जाणतो. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे भिक्खू अचूक वेध घेणारा होतो.”

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu mahato kāyassa padāletā hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu mahantaṃ avijjākkhandhaṃ padāleti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu mahato kāyassa padāletā hoti. Imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti. Paṭhamaṃ.

“भिक्खूंनो, भिक्खू विशाल समूहाचा भेद करणारा कसा होतो? येथे, भिक्खूंनो, भिक्खू अज्ञानाच्या मोठ्या समूहाचा भेद करतो. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे भिक्खू विशाल समूहाचा भेद करणारा होतो. भिक्खूंनो, या तीन गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू आहुनेय होतो... पे... जगासाठी सर्वश्रेष्ठ पुण्यक्षेत्र होतो.” पहिले.

2. Parisāsuttaṃ

२. परिसासुत्त

135. ‘‘Tisso imā, bhikkhave, parisā. Katamā tisso? Ukkācitavinītā parisā, paṭipucchāvinītā parisā, yāvatāvinītā parisā – imā kho, bhikkhave, tisso parisā’’ti. Dutiyaṃ.

१३५. “भिक्खूंनो, या तीन प्रकारच्या सभा आहेत. कोणत्या तीन? न विचारता अनुशासित केलेली सभा, विचारून अनुशासित केलेली सभा आणि मर्यादेनुसार अनुशासित केलेली सभा. भिक्खूंनो, या तीन प्रकारच्या सभा आहेत.” दुसरे.

3. Mittasuttaṃ

३. मित्तसुत्त

136. ‘‘Tīhi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato mitto sevitabbo. Katamehi tīhi? ( ) Duddadaṃ dadāti, dukkaraṃ karoti, dukkhamaṃ khamati – imehi kho, bhikkhave, tīhi aṅgehi samannāgato mitto sevitabbo’’ti. Tatiyaṃ.

१३६. “भिक्खूंनो, तीन गुणांनी युक्त असलेल्या मित्राची संगत करावी. कोणत्या तीन गुणांनी? जो देणे कठीण आहे ते देतो, जे करणे कठीण आहे ते करतो, आणि जे सहन करणे कठीण आहे ते सहन करतो. भिक्खूंनो, या तीन गुणांनी युक्त असलेल्या मित्राची संगत करावी.” तिसरे.

4. Uppādāsuttaṃ

४. उप्पादसुत्त

137. ‘‘Uppādā vā, bhikkhave, tathāgatānaṃ anuppādā vā tathāgatānaṃ, ṭhitāva sā dhātu dhammaṭṭhitatā dhammaniyāmatā. Sabbe saṅkhārā aniccā. Taṃ tathāgato abhisambujjhati abhisameti. Abhisambujjhitvā abhisametvā ācikkhati deseti paññāpeti paṭṭhapeti vivarati vibhajati uttānīkaroti – ‘sabbe saṅkhārā aniccā’ti. Uppādā vā, bhikkhave, tathāgatānaṃ anuppādā vā tathāgatānaṃ ṭhitāva sā dhātu dhammaṭṭhitatā dhammaniyāmatā. Sabbe saṅkhārā dukkhā. Taṃ tathāgato abhisambujjhati abhisameti. Abhisambujjhitvā [Pg.290] abhisametvā ācikkhati deseti paññāpeti paṭṭhapeti vivarati vibhajati uttānīkaroti – ‘sabbe saṅkhārā dukkhā’ti. Uppādā vā, bhikkhave, tathāgatānaṃ anuppādā vā tathāgatānaṃ ṭhitāva sā dhātu dhammaṭṭhitatā dhammaniyāmatā. Sabbe dhammā anattā. Taṃ tathāgato abhisambujjhati abhisameti. Abhisambujjhitvā abhisametvā ācikkhati deseti paññāpeti paṭṭhapeti vivarati vibhajati uttānīkaroti – ‘sabbe dhammā anattā’’’ti. Catutthaṃ.

१३७. “भिक्खूंनो, तथागतांचा जन्म होवो वा न होवो, हा नियम, ही धर्मस्थिती, हा धर्मनियम सदैव स्थिर राहतो की—‘सर्व संस्कार अनित्य आहेत.’ तथागत हे पूर्णपणे जाणतात आणि त्याचा साक्षात्कार करतात. ते पूर्णपणे जाणून आणि साक्षात्कार करून ते सांगतात, उपदेश करतात, प्रज्ञापित करतात, प्रस्थापित करतात, उघड करतात, विश्लेषण करतात आणि स्पष्ट करतात की—‘सर्व संस्कार अनित्य आहेत.’ भिक्खूंनो, तथागतांचा जन्म होवो वा न होवो, हा नियम, ही धर्मस्थिती, हा धर्मनियम सदैव स्थिर राहतो की—‘सर्व संस्कार दुःखकारक आहेत.’ तथागत हे पूर्णपणे जाणतात आणि त्याचा साक्षात्कार करतात. ते पूर्णपणे जाणून आणि साक्षात्कार करून ते सांगतात, उपदेश करतात, प्रज्ञापित करतात, प्रस्थापित करतात, उघड करतात, विश्लेषण करतात आणि स्पष्ट करतात की—‘सर्व संस्कार दुःखकारक आहेत.’ भिक्खूंनो, तथागतांचा जन्म होवो वा न होवो, हा नियम, ही धर्मस्थिती, हा धर्मनियम सदैव स्थिर राहतो की—‘सर्व धर्म अनात्म आहेत.’ तथागत हे पूर्णपणे जाणतात आणि त्याचा साक्षात्कार करतात. ते पूर्णपणे जाणून आणि साक्षात्कार करून ते सांगतात, उपदेश करतात, प्रज्ञापित करतात, प्रस्थापित करतात, उघड करतात, विश्लेषण करतात आणि स्पष्ट करतात की—‘सर्व धर्म अनात्म आहेत.’” चौथे.

5. Kesakambalasuttaṃ

५. केसकम्बलसुत्त

138. ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, yāni kānici tantāvutānaṃ vatthānaṃ, kesakambalo tesaṃ paṭikiṭṭho akkhāyati. Kesakambalo, bhikkhave, sīte sīto, uṇhe uṇho, dubbaṇṇo, duggandho, dukkhasamphasso. Evamevaṃ kho, bhikkhave, yāni kānici puthusamaṇabrāhmaṇavādānaṃ makkhalivādo tesaṃ paṭikiṭṭho akkhāyati.

१३८. “भिक्खूंनो, ज्याप्रमाणे विणलेल्या वस्त्रांमध्ये केसांची घोंगडी ही सर्वात निकृष्ट मानली जाते. भिक्खूंनो, केसांची घोंगडी थंडीत थंड असते, उन्हाळ्यात उष्ण असते, ती दिसायला कुरूप, दुर्गंधीयुक्त आणि स्पर्शाला दुःखद असते. अगदी त्याचप्रमाणे, भिक्खूंनो, अनेक श्रमण आणि ब्राह्मणांच्या विविध मतांमध्ये मक्कलीचे मत हे सर्वात निकृष्ट मानले जाते.”

‘‘Makkhali, bhikkhave, moghapuriso evaṃvādī evaṃdiṭṭhi – ‘natthi kammaṃ, natthi kiriyaṃ, natthi vīriya’nti. Yepi te, bhikkhave, ahesuṃ atītamaddhānaṃ arahanto sammāsambuddhā, tepi bhagavanto kammavādā ceva ahesuṃ kiriyavādā ca vīriyavādā ca. Tepi, bhikkhave, makkhali moghapuriso paṭibāhati – ‘natthi kammaṃ, natthi kiriyaṃ, natthi vīriya’nti. Yepi te, bhikkhave, bhavissanti anāgatamaddhānaṃ arahanto sammāsambuddhā, tepi bhagavanto kammavādā ceva bhavissanti kiriyavādā ca vīriyavādā ca. Tepi, bhikkhave, makkhali moghapuriso paṭibāhati – ‘natthi kammaṃ, natthi kiriyaṃ, natthi vīriya’nti. Ahampi, bhikkhave, etarahi arahaṃ sammāsambuddho kammavādo ceva kiriyavādo ca vīriyavādo ca. Mampi, bhikkhave, makkhali moghapuriso paṭibāhati – ‘natthi kammaṃ, natthi kiriyaṃ, natthi vīriya’’’nti.

“भिक्खूंनो, मक्कली हा मोघपुरुष अशा मताचा आणि अशा दृष्टीचा आहे की—‘कर्म नाही, क्रिया नाही, वीर्य नाही.’ भिक्खूंनो, भूतकाळात जे अर्हत सम्यक संबुद्ध होऊन गेले, ते भगवंत देखील कर्मवादी, क्रियावादी आणि वीर्यवादी होते. भिक्खूंनो, हा मोघपुरुष मक्कली त्यांचाही विरोध करतो की—‘कर्म नाही, क्रिया नाही, वीर्य नाही.’ भिक्खूंनो, भविष्यकाळात जे अर्हत सम्यक संबुद्ध होतील, ते भगवंत देखील कर्मवादी, क्रियावादी आणि वीर्यवादी असतील. भिक्खूंनो, हा मोघपुरुष मक्कली त्यांचाही विरोध करतो की—‘कर्म नाही, क्रिया नाही, वीर्य नाही.’ भिक्खूंनो, वर्तमानकाळात मी देखील अर्हत सम्यक संबुद्ध असून कर्मवादी, क्रियावादी आणि वीर्यवादी आहे. भिक्खूंनो, हा मोघपुरुष मक्कली माझाही विरोध करतो की—‘कर्म नाही, क्रिया नाही, वीर्य नाही.’”

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, nadīmukhe khippaṃ uḍḍeyya bahūnaṃ macchānaṃ ahitāya dukkhāya anayāya byasanāya; evamevaṃ kho, bhikkhave, makkhali moghapuriso manussakhippaṃ maññe loke uppanno bahūnaṃ sattānaṃ ahitāya dukkhāya anayāya byasanāyā’’ti. Pañcamaṃ.

“भिक्खूंनो, ज्याप्रमाणे नदीच्या मुखाशी लावलेले माशांचे जाळे (खिप्प) अनेक माशांच्या अहितासाठी, दुःखासाठी, विनाशासाठी आणि नाशासाठी कारणीभूत ठरते; त्याचप्रमाणे, भिक्खूंनो, मक्खलि हा मोघपुरुष (व्यर्थ मनुष्य) जणू काही मनुष्यांसाठी लावलेले जाळेच बनून या जगात उत्पन्न झाला आहे, जो अनेक प्राण्यांच्या अहितासाठी, दुःखासाठी, विनाशासाठी आणि नाशासाठी कारणीभूत ठरत आहे.” पाचवे.

6. Sampadāsuttaṃ

६. संपदा सुत्त

139. ‘‘Tisso [Pg.291] imā, bhikkhave, sampadā. Katamā tisso? Saddhāsampadā, sīlasampadā, paññāsampadā – imā kho, bhikkhave, tisso sampadā’’ti. Chaṭṭhaṃ.

१३९. “भिक्खूंनो, या तीन संपदा आहेत. कोणत्या तीन? श्रद्धा-संपदा, शील-संपदा आणि प्रज्ञा-संपदा. भिक्खूंनो, या त्या तीन संपदा आहेत.” सहावे.

7. Vuddhisuttaṃ

७. वृद्धी सुत्त

140. ‘‘Tisso imā, bhikkhave, vuddhiyo. Katamā tisso? Saddhāvuddhi, sīlavuddhi, paññāvuddhi – imā kho, bhikkhave, tisso vuddhiyo’’ti. Sattamaṃ.

१४०. “भिक्खूंनो, या तीन वृद्धी आहेत. कोणत्या तीन? श्रद्धा-वृद्धी, शील-वृद्धी आणि प्रज्ञा-वृद्धी. भिक्खूंनो, या त्या तीन वृद्धी आहेत.” सातवे.

8. Assakhaḷuṅkasuttaṃ

८. अस्सखळुंक सुत्त

141. ‘‘Tayo ca, bhikkhave, assakhaḷuṅke desessāmi tayo ca purisakhaḷuṅke. Taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

१४१. “भिक्खूंनो, मी तुम्हाला तीन प्रकारचे जंगली घोडे (अस्सखळुंक) आणि तीन प्रकारचे जंगली पुरुष (पुरिसखळुंक) यांविषयी उपदेश करीन. ते लक्षपूर्वक ऐका, नीट मनात साठवा; मी बोलतो.” “होय, भन्ते,” असे म्हणून त्या भिक्खूंनी भगवंतांना प्रतिसाद दिला. भगवंत म्हणाले –

‘‘Katame ca, bhikkhave, tayo assakhaḷuṅkā? Idha, bhikkhave, ekacco assakhaḷuṅko javasampanno hoti; na vaṇṇasampanno, na ārohapariṇāhasampanno. Idha pana, bhikkhave, ekacco assakhaḷuṅko javasampanno ca hoti vaṇṇasampanno ca; na ārohapariṇāhasampanno. Idha pana, bhikkhave, ekacco assakhaḷuṅko javasampanno ca hoti vaṇṇasampanno ca ārohapariṇāhasampanno ca. Ime kho, bhikkhave, tayo assakhaḷuṅkā.

“आणि भिक्खूंनो, ते three प्रकारचे जंगली घोडे कोणते? भिक्खूंनो, या जगात एखादा जंगली घोडा वेगाने संपन्न असतो, पण रंगाने (सौंदर्याने) संपन्न नसतो आणि उंची-रुंदीने (सुडौलपणाने) संपन्न नसतो. भिक्खूंनो, या जगात दुसरा एखादा जंगली घोडा वेगाने संपन्न असतो आणि रंगानेही संपन्न असतो, पण उंची-रुंदीने संपन्न नसतो. भिक्खूंनो, या जगात तिसरा एखादा जंगली घोडा वेगाने संपन्न असतो, रंगानेही संपन्न असतो आणि उंची-रुंदीनेही संपन्न असतो. भिक्खूंनो, हे ते तीन प्रकारचे जंगली घोडे आहेत.”

‘‘Katame ca, bhikkhave, tayo purisakhaḷuṅkā? Idha, bhikkhave, ekacco purisakhaḷuṅko javasampanno hoti; na vaṇṇasampanno, na ārohapariṇāhasampanno. Idha pana, bhikkhave, ekacco purisakhaḷuṅko javasampanno ca hoti vaṇṇasampanno ca; na ārohapariṇāhasampanno. Idha pana, bhikkhave, ekacco purisakhaḷuṅko javasampanno ca hoti vaṇṇasampanno ca ārohapariṇāhasampanno ca.

“आणि भिक्खूंनो, ते तीन प्रकारचे जंगली पुरुष कोणते? भिक्खूंनो, या जगात एखादा जंगली पुरुष वेगाने संपन्न असतो, पण रंगाने संपन्न नसतो आणि उंची-रुंदीने संपन्न नसतो. भिक्खूंनो, या जगात दुसरा एखादा जंगली पुरुष वेगाने संपन्न असतो आणि रंगानेही संपन्न असतो, पण उंची-रुंदीने संपन्न नसतो. भिक्खूंनो, या जगात तिसरा एखादा जंगली पुरुष वेगाने संपन्न असतो, रंगानेही संपन्न असतो आणि उंची-रुंदीनेही संपन्न असतो.”

‘‘Kathañca, bhikkhave, purisakhaḷuṅko javasampanno hoti; na vaṇṇasampanno na ārohapariṇāhasampanno? Idha, bhikkhave, bhikkhu ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Idamassa javasmiṃ vadāmi. Abhidhamme kho pana abhivinaye pañhaṃ puṭṭho saṃsādeti [Pg.292], no vissajjeti. Idamassa na vaṇṇasmiṃ vadāmi. Na kho pana lābhī hoti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārānaṃ. Idamassa na ārohapariṇāhasmiṃ vadāmi. Evaṃ kho, bhikkhave, purisakhaḷuṅko javasampanno hoti; na vaṇṇasampanno, na ārohapariṇāhasampanno.

“आणि भिक्खूंनो, एखादा जंगली पुरुष वेगाने संपन्न कसा असतो, पण रंगाने संपन्न नसतो आणि उंची-रुंदीने संपन्न नसतो? भिक्खूंनो, या शासनात एखादा भिक्खू ‘हे दुःख आहे’ हे यथाभूत (जसे आहे तसे) जाणतो... ‘ही दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा (मार्ग) आहे’ हे यथाभूत जाणतो. मी याला त्याचा ‘वेग’ म्हणतो. परंतु, जेव्हा त्याला अभिधम्म किंवा अभिविनयातील प्रश्न विचारला जातो, तेव्हा तो घुटमळतो, उत्तर देऊ शकत नाही. मी याला त्याचा ‘रंग नसणे’ (सौंदर्याचा अभाव) म्हणतो. तसेच, त्याला चीवर, पिंडपात, शयनासन आणि आजारपणातील औषधोपचार या आवश्यक वस्तूंचा लाभ मिळत नाही. मी याला त्याची ‘उंची-रुंदी नसणे’ (सुडौलपणाचा अभाव) म्हणतो. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे एखादा जंगली पुरुष वेगाने संपन्न असतो, पण रंगाने संपन्न नसतो आणि उंची-रुंदीने संपन्न नसतो.”

‘‘Kathañca, bhikkhave, purisakhaḷuṅko javasampanno ca hoti vaṇṇasampanno ca; na ārohapariṇāhasampanno? Idha, bhikkhave, bhikkhu ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Idamassa javasmiṃ vadāmi. Abhidhamme kho pana abhivinaye pañhaṃ puṭṭho vissajjeti, no saṃsādeti. Idamassa vaṇṇasmiṃ vadāmi. Na pana lābhī hoti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārānaṃ. Idamassa na ārohapariṇāhasmiṃ vadāmi. Evaṃ kho, bhikkhave, purisakhaḷuṅko javasampanno ca hoti vaṇṇasampanno ca; na ārohapariṇāhasampanno.

“आणि भिक्खूंनो, एखादा जंगली पुरुष वेगाने संपन्न आणि रंगाने संपन्न कसा असतो, पण उंची-रुंदीने संपन्न नसतो? भिक्खूंनो, या शासनात एखादा भिक्खू ‘हे दुःख आहे’ हे यथाभूत जाणतो... ‘ही दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा आहे’ हे यथाभूत जाणतो. मी याला त्याचा ‘वेग’ म्हणतो. आणि जेव्हा त्याला अभिधम्म किंवा अभिविनयातील प्रश्न विचारला जातो, तेव्हा तो उत्तर देतो, घुटमळत नाही. मी याला त्याचा ‘रंग’ (सौंदर्य) म्हणतो. परंतु, त्याला चीवर, पिंडपात, शयनासन आणि आजारपणातील औषधोपचार या आवश्यक वस्तूंचा लाभ मिळत नाही. मी याला त्याची ‘उंची-रुंदी नसणे’ म्हणतो. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे एखादा जंगली पुरुष वेगाने संपन्न आणि रंगाने संपन्न असतो, पण उंची-रुंदीने संपन्न नसतो.”

‘‘Kathañca, bhikkhave, purisakhaḷuṅko javasampanno ca hoti vaṇṇasampanno ca ārohapariṇāhasampanno ca? Idha, bhikkhave, bhikkhu ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Idamassa javasmiṃ vadāmi. Abhidhamme kho pana abhivinaye pañhaṃ puṭṭho vissajjeti, no saṃsādeti. Idamassa vaṇṇasmiṃ vadāmi. Lābhī kho pana hoti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārānaṃ. Idamassa ārohapariṇāhasmiṃ vadāmi. Evaṃ kho, bhikkhave, purisakhaḷuṅko javasampanno ca hoti vaṇṇasampanno ca ārohapariṇāhasampanno ca. Ime kho, bhikkhave, tayo purisakhaḷuṅkā’’ti. Aṭṭhamaṃ.

“आणि भिक्खूंनो, एखादा जंगली पुरुष वेगाने संपन्न, रंगाने संपन्न आणि उंची-रुंदीने संपन्न कसा असतो? भिक्खूंनो, या शासनात एखादा भिक्खू ‘हे दुःख आहे’ हे यथाभूत जाणतो... ‘ही दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा आहे’ हे यथाभूत जाणतो. मी याला त्याचा ‘वेग’ म्हणतो. आणि जेव्हा त्याला अभिधम्म किंवा अभिविनयातील प्रश्न विचारला जातो, तेव्हा तो उत्तर देतो, घुटमळत नाही. मी याला त्याचा ‘रंग’ म्हणतो. तसेच, त्याला चीवर, पिंडपात, शयनासन आणि आजारपणातील औषधोपचार या आवश्यक वस्तूंचा लाभ मिळतो. मी याला त्याची ‘उंची-रुंदी’ (सुडौलपणा) म्हणतो. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे एखादा जंगली पुरुष वेगाने संपन्न, रंगाने संपन्न आणि उंची-रुंदीने संपन्न असतो. भिक्खूंनो, हे ते तीन प्रकारचे जंगली पुरुष आहेत.” आठवे.

9. Assaparassasuttaṃ

९. अस्सपरस्स सुत्त

142. ‘‘Tayo ca, bhikkhave, assaparasse desessāmi tayo ca purisaparasse. Taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

१४२. “भिक्खूंनो, मी तुम्हाला तीन प्रकारचे उत्कृष्ट घोडे (अस्सपरस्स) आणि three प्रकारचे उत्कृष्ट पुरुष (पुरिसपरस्स) यांविषयी उपदेश करीन. ते लक्षपूर्वक ऐका, नीट मनात साठवा; मी बोलतो.” “होय, भन्ते,” असे म्हणून त्या भिक्खूंनी भगवंतांना प्रतिसाद दिला. भगवंत म्हणाले –

‘‘Katame [Pg.293] ca, bhikkhave, tayo assaparassā? Idha, bhikkhave, ekacco assaparasso javasampanno hoti; na vaṇṇasampanno na ārohapariṇāhasampanno. Idha pana, bhikkhave, ekacco assaparasso javasampanno hoti vaṇṇasampanno ca; na ārohapariṇāhasampanno. Idha pana, bhikkhave, ekacco assaparasso javasampanno ca hoti vaṇṇasampanno ca ārohapariṇāhasampanno ca. Ime kho, bhikkhave, tayo assaparassā.

“आणि भिक्खूंनो, ते तीन प्रकारचे उत्कृष्ट घोडे कोणते? भिक्खूंनो, या जगात एखादा उत्कृष्ट घोडा वेगाने संपन्न असतो, पण रंगाने संपन्न नसतो आणि उंची-रुंदीने संपन्न नसतो. भिक्खूंनो, या जगात दुसरा एखादा उत्कृष्ट घोडा वेगाने संपन्न असतो आणि रंगानेही संपन्न असतो, पण उंची-रुंदीने संपन्न नसतो. भिक्खूंनो, या जगात तिसरा एखादा उत्कृष्ट घोडा वेगाने संपन्न असतो, रंगानेही संपन्न असतो आणि उंची-रुंदीनेही संपन्न असतो. भिक्खूंनो, हे ते तीन प्रकारचे उत्कृष्ट घोडे आहेत.”

‘‘Katame ca, bhikkhave, tayo purisaparassā? Idha, bhikkhave, ekacco purisaparasso javasampanno hoti; na vaṇṇasampanno na ārohapariṇāhasampanno. Idha pana, bhikkhave, ekacco purisaparasso javasampanno ca hoti vaṇṇasampanno ca; na ārohapariṇāhasampanno. Idha pana, bhikkhave, ekacco purisaparasso javasampanno ca hoti vaṇṇasampanno ca ārohapariṇāhasampanno ca.

“आणि भिक्खूंनो, ते तीन प्रकारचे उत्कृष्ट पुरुष कोणते? भिक्खूंनो, या जगात एखादा उत्कृष्ट पुरुष वेगाने संपन्न असतो, पण रंगाने संपन्न नसतो आणि उंची-रुंदीने संपन्न नसतो. भिक्खूंनो, या जगात दुसरा एखादा उत्कृष्ट पुरुष वेगाने संपन्न असतो आणि रंगानेही संपन्न असतो, पण उंची-रुंदीने संपन्न नसतो. भिक्खूंनो, या जगात तिसरा एखादा उत्कृष्ट पुरुष वेगाने संपन्न असतो, रंगानेही संपन्न असतो आणि उंची-रुंदीनेही संपन्न असतो.”

‘‘Kathañca, bhikkhave, purisaparasso javasampanno hoti; na vaṇṇasampanno, na ārohapariṇāhasampanno? Idha, bhikkhave, bhikkhu pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā. Idamassa javasmiṃ vadāmi. Abhidhamme kho pana abhiviniye pañhaṃ puṭṭho saṃsādeti, no vissajjeti. Idamassa na vaṇṇasmiṃ vadāmi. Na kho pana lābhī hoti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārānaṃ. Idamassa na ārohapariṇāhasmiṃ vadāmi. Evaṃ kho, bhikkhave, purisaparasso javasampanno hoti; na vaṇṇasampanno, na ārohapariṇāhasampanno.

भिक्खूहो, उत्तम घोड्यासारखा असलेला पुरुष वेगाने संपन्न असतो, परंतु सौंदर्याने संपन्न नसतो आणि योग्य शरीरयष्टीने संपन्न नसतो, हे कसे? भिक्खूहो, या शासनात भिक्खू पाच खालच्या पातळीवरील बंधनांच्या (ओरंभागीय संयोजनांच्या) पूर्ण क्षयामुळे ओपपातिक (स्वयंभू उत्पन्न होणारा) होतो, आणि तेथेच परिनिर्वाण प्राप्त करतो, त्या जगातून परत न येणारा होतो. याला मी त्याची 'गती' म्हणतो. परंतु, जेव्हा त्याला अभिधम्म किंवा अभिविनयासंबंधी प्रश्न विचारला जातो, तेव्हा तो अडखळतो, उत्तर देऊ शकत नाही. याला मी त्याचे 'सौंदर्य नसणे' म्हणतो. तसेच त्याला चीवर, पिंडपात, शयनासन आणि आजारी माणसासाठी लागणारी औषधे व उपकरणे मिळत नाहीत. याला मी त्याची 'योग्य शरीरयष्टी नसणे' म्हणतो. भिक्खूहो, अशा प्रकारे उत्तम घोड्यासारखा असलेला पुरुष वेगाने संपन्न असतो, परंतु सौंदर्याने संपन्न नसतो आणि योग्य शरीरयष्टीने संपन्न नसतो.

‘‘Kathañca, bhikkhave, purisaparasso javasampanno ca hoti vaṇṇasampanno ca, na ārohapariṇāhasampanno? Idha, bhikkhave, bhikkhu pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā. Idamassa javasmiṃ vadāmi. Abhidhamme kho pana abhivinaye pañhaṃ puṭṭho vissajjeti, no saṃsādeti. Idamassa vaṇṇasmiṃ vadāmi. Na kho pana lābhī hoti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārānaṃ. Idamassa na ārohapariṇāhasmiṃ vadāmi. Evaṃ kho, bhikkhave, purisaparasso javasampanno ca hoti; vaṇṇasampanno ca, na ārohapariṇāhasampanno.

भिक्खूहो, उत्तम घोड्यासारखा असलेला पुरुष वेगाने संपन्न असतो आणि सौंदर्यानेही संपन्न असतो, परंतु योग्य शरीरयष्टीने संपन्न नसतो, हे कसे? भिक्खूहो, या शासनात भिक्खू पाच खालच्या पातळीवरील बंधनांच्या पूर्ण क्षयामुळे ओपपातिक होतो, आणि तेथेच परिनिर्वाण प्राप्त करतो, त्या जगातून परत न येणारा होतो. याला मी त्याची 'गती' म्हणतो. आणि जेव्हा त्याला अभिधम्म किंवा अभिविनयासंबंधी प्रश्न विचारला जातो, तेव्हा तो उत्तर देतो, अडखळत नाही. याला मी त्याचे 'सौंदर्य' म्हणतो. परंतु त्याला चीवर, पिंडपात, शयनासन आणि आजारी माणसासाठी लागणारी औषधे व उपकरणे मिळत नाहीत. याला मी त्याची 'योग्य शरीरयष्टी नसणे' म्हणतो. भिक्खूहो, अशा प्रकारे उत्तम घोड्यासारखा असलेला पुरुष वेगाने आणि सौंदर्याने संपन्न असतो, परंतु योग्य शरीरयष्टीने संपन्न नसतो.

‘‘Kathañca[Pg.294], bhikkhave, purisaparasso javasampanno ca hoti vaṇṇasampanno ca ārohapariṇāhasampanno ca? Idha, bhikkhave, bhikkhu pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā. Idamassa javasmiṃ vadāmi. Abhidhamme kho pana abhivinaye pañhaṃ puṭṭho vissajjeti, no saṃsādeti. Idamassa vaṇṇasmiṃ vadāmi. Lābhī kho pana hoti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārānaṃ. Idamassa ārohapariṇāhasmiṃ vadāmi. Evaṃ kho, bhikkhave, purisaparasso javasampanno ca hoti vaṇṇasampanno ca ārohapariṇāhasampanno ca. Ime kho, bhikkhave, tayo purisaparassā’’ti. Navamaṃ.

भिक्खूहो, उत्तम घोड्यासारखा असलेला पुरुष वेगाने संपन्न असतो, सौंदर्याने संपन्न असतो आणि योग्य शरीरयष्टीनेही संपन्न असतो, हे कसे? भिक्खूहो, या शासनात भिक्खू पाच खालच्या पातळीवरील बंधनांच्या पूर्ण क्षयामुळे ओपपातिक होतो, आणि तेथेच परिनिर्वाण प्राप्त करतो, त्या जगातून परत न येणारा होतो. याला मी त्याची 'गती' म्हणतो. आणि जेव्हा त्याला अभिधम्म किंवा अभिविनयासंबंधी प्रश्न विचारला जातो, तेव्हा तो उत्तर देतो, अडखळत नाही. याला मी त्याचे 'सौंदर्य' म्हणतो. तसेच त्याला चीवर, पिंडपात, शयनासन आणि आजारी माणसासाठी लागणारी औषधे व उपकरणे मिळतात. याला मी त्याची 'योग्य शरीरयष्टी' म्हणतो. भिक्खूहो, अशा प्रकारे उत्तम घोड्यासारखा असलेला पुरुष वेगाने संपन्न असतो, सौंदर्याने संपन्न असतो आणि योग्य शरीरयष्टीनेही संपन्न असतो. भिक्खूहो, हेच ते तीन प्रकारचे उत्तम घोड्यासारखे पुरुष आहेत. नववे सुत्त समाप्त.

10. Assājānīyasuttaṃ

१०. अस्साजानीय सुत्त

143. ‘‘Tayo ca, bhikkhave, bhadre assājānīye desessāmi tayo ca bhadre purisājānīye. Taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

१४३. भिक्खूहो, मी तुम्हांला तीन प्रकारचे उत्तम आजानेय अश्व आणि तीन प्रकारचे उत्तम आजानेय पुरुष उपदेशीन. ते लक्षपूर्वक ऐका, नीट मनन करा; मी बोलेन. होय, भंते, असे म्हणून त्या भिक्खूंनी भगवंतांना प्रतिसाद दिला. भगवंत म्हणाले –

‘‘Katame ca, bhikkhave, tayo bhadrā assājānīyā? Idha, bhikkhave, ekacco bhadro assājānīyo …pe… javasampanno ca hoti vaṇṇasampanno ca ārohapariṇāhasampanno ca. Ime kho, bhikkhave, tayo bhadrā assājānīyā.

भिक्खूहो, तीन प्रकारचे उत्तम आजानेय अश्व कोणते? भिक्खूहो, या जगात एखादा उत्तम आजानेय अश्व...पे... वेगाने संपन्न असतो, सौंदर्याने संपन्न असतो आणि योग्य शरीरयष्टीने संपन्न असतो. भिक्खूहो, हेच ते three प्रकारचे उत्तम आजानेय अश्व आहेत.

‘‘Katame ca bhikkhave, tayo bhadrā purisājānīyā? Idha, bhikkhave, ekacco bhadro purisājānīyo…pe… javasampanno ca hoti vaṇṇasampanno ca ārohapariṇāhasampanno ca.

भिक्खूहो, तीन प्रकारचे उत्तम आजानेय पुरुष कोणते? भिक्खूहो, या जगात एखादा उत्तम आजानेय पुरुष...पे... वेगाने संपन्न असतो, सौंदर्याने संपन्न असतो आणि योग्य शरीरयष्टीने संपन्न असतो.

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhadro purisājānīyo…pe… javasampanno ca hoti vaṇṇasampanno ca ārohapariṇāhasampanno ca? Idha, bhikkhave, bhikkhu āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Idamassa javasmiṃ vadāmi. Abhidhamme kho pana abhivinaye pañhaṃ puṭṭho vissajjeti, no saṃsādeti. Idamassa vaṇṇasmiṃ vadāmi. Lābhī kho pana hoti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārānaṃ. Idamassa ārohapariṇāhasmiṃ vadāmi. Evaṃ kho, bhikkhave, bhadro purisājānīyo javasampanno ca hoti vaṇṇasampanno [Pg.295] ca ārohapariṇāhasampanno ca. Ime kho, bhikkhave, tayo bhadrā purisājānīyā’’ti. Dasamaṃ.

आणि भिक्खूहो, उत्तम आजानेय पुरुष...पे... वेगाने संपन्न असतो, सौंदर्याने संपन्न असतो आणि योग्य शरीरयष्टीने संपन्न असतो, हे कसे? भिक्खूहो, या शासनात भिक्खू आसवांच्या क्षयामुळे आसवरहित चित्तविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्ती याच जन्मात स्वतः उच्च ज्ञानाने साक्षात करून, ती प्राप्त करून विहरतो. याला मी त्याची 'गती' म्हणतो. आणि जेव्हा त्याला अभिधम्म किंवा अभिविनयासंबंधी प्रश्न विचारला जातो, तेव्हा तो उत्तर देतो, अडखळत नाही. याला मी त्याचे 'सौंदर्य' म्हणतो. तसेच त्याला चीवर, पिंडपात, शयनासन आणि आजारी माणसासाठी लागणारी औषधे व उपकरणे मिळतात. याला मी त्याची 'योग्य शरीरयष्टी' म्हणतो. भिक्खूहो, अशा प्रकारे उत्तम आजानेय पुरुष वेगाने संपन्न असतो, सौंदर्याने संपन्न असतो आणि योग्य शरीरयष्टीने संपन्न असतो. भिक्खूहो, हेच ते तीन प्रकारचे उत्तम आजानेय पुरुष आहेत. दहावे सुत्त समाप्त.

11. Paṭhamamoranivāpasuttaṃ

११. प्रथम मोरनिवाप सुत्त

144. Ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati moranivāpe paribbājakārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

१४४. एका वेळी भगवंत राजगृहामध्ये मोरनिवाप नावाच्या परिव्राजकांच्या आरामात विहरत होते. तेथे भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – भिक्खूहो! भंते! अशा शब्दांत त्या भिक्खूंनी भगवंतांना प्रतिसाद दिला. भगवंत म्हणाले –

‘‘Tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu accantaniṭṭho hoti accantayogakkhemī accantabrahmacārī accantapariyosāno seṭṭho devamanussānaṃ. Katamehi tīhi? Asekkhena sīlakkhandhena, asekkhena samādhikkhandhena, asekkhena paññākkhandhena. Imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato bhikkhu accantaniṭṭho hoti accantayogakkhemī accantabrahmacārī accantapariyosāno seṭṭho devamanussāna’’nti. Ekādasamaṃ.

भिक्खूहो, तीन गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू अत्यंत निष्ठावान, अत्यंत योगक्षेमी, अत्यंत ब्रह्मचारी आणि अत्यंत पर्यवसान प्राप्त केलेला, देव आणि मनुष्यांमध्ये श्रेष्ठ असतो. कोणत्या तीन गुणांनी? अशैक्ष शीलस्कंधाने, अशैक्ष समाधिस्कंधाने आणि अशैक्ष प्रज्ञास्कंधाने. भिक्खूहो, या तीन गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू अत्यंत निष्ठावान, अत्यंत योगक्षेमी, अत्यंत ब्रह्मचारी आणि अत्यंत पर्यवसान प्राप्त केलेला, देव आणि मनुष्यांमध्ये श्रेष्ठ असतो. अकरावे सुत्त समाप्त.

12. Dutiyamoranivāpasuttaṃ

१२. द्वितीय मोरनिवाप सुत्त

145. ‘‘Tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu accantaniṭṭho hoti accantayogakkhemī accantabrahmacārī accantapariyosāno seṭṭho devamanussānaṃ. Katamehi tīhi? Iddhipāṭihāriyena, ādesanāpāṭihāriyena, anusāsanīpāṭihāriyena – imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato bhikkhu accantaniṭṭho hoti accantayogakkhemī accantabrahmacārī accantapariyosāno seṭṭho devamanussāna’’nti. Dvādasamaṃ.

१४५. भिक्खूहो, तीन गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू अत्यंत निष्ठावान, अत्यंत योगक्षेमी, अत्यंत ब्रह्मचारी आणि अत्यंत पर्यवसान प्राप्त केलेला, देव आणि मनुष्यांमध्ये श्रेष्ठ असतो. कोणत्या तीन गुणांनी? ऋद्धि-प्रातिहार्य, आदेशना-प्रातिहार्य आणि अनुशासनी-प्रातिहार्य. भिक्खूहो, या तीन गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू अत्यंत निष्ठावान, अत्यंत योगक्षेमी, अत्यंत ब्रह्मचारी आणि अत्यंत पर्यवसान प्राप्त केलेला, देव आणि मनुष्यांमध्ये श्रेष्ठ असतो. बारावे सुत्त समाप्त.

13. Tatiyamoranivāpasuttaṃ

१३. तृतीय मोरनिवाप सुत्त

146. ‘‘Tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu accantaniṭṭho hoti accantayogakkhemī accantabrahmacārī accantapariyosāno seṭṭho devamanussānaṃ. Katamehi tīhi? Sammādiṭṭhiyā, sammāñāṇena, sammāvimuttiyā – imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato bhikkhu accantaniṭṭho [Pg.296] hoti accantayogakkhemī accantabrahmacārī accantapariyosāno seṭṭho devamanussāna’’nti. Terasamaṃ.

१४६. भिक्खूहो, तीन गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू अत्यंत निष्ठावान, अत्यंत योगक्षेमी, अत्यंत ब्रह्मचारी आणि अत्यंत पर्यवसान प्राप्त केलेला, देव आणि मनुष्यांमध्ये श्रेष्ठ असतो. कोणत्या तीन गुणांनी? सम्यक् दृष्टीने, सम्यक् ज्ञानाने आणि सम्यक् विमुक्तीने. भिक्खूहो, या तीन गुणांनी युक्त असलेला भिक्खू अत्यंत निष्ठावान, अत्यंत योगक्षेमी, अत्यंत ब्रह्मचारी आणि अत्यंत पर्यवसान प्राप्त केलेला, देव आणि मनुष्यांमध्ये श्रेष्ठ असतो. तेरावे सुत्त समाप्त.

Yodhājīvavaggo cuddasamo.

योधाजीव वर्ग चौदावा समाप्त.

Tassuddānaṃ –

त्या वर्गाची अनुक्रमणिका (उद्दान) -

Yodho parisamittañca, uppādā kesakambalo;

Sampadā vuddhi tayo, assā tayo moranivāpinoti.

योद्धा, परिषद, मित्र, उत्पाद, केसकम्बल, संपदा, वृद्धी, तीन घोडे आणि मोरनिवाप हे (दहा सुत्ते) आहेत.

(15) 5. Maṅgalavaggo

(१५) ५. मंगल वग्ग

1. Akusalasuttaṃ

१. अकुसल सुत्त

147. ‘‘Tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. Katamehi tīhi? Akusalena kāyakammena, akusalena vacīkammena, akusalena manokammena – imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye.

१४७. “भिक्खूहो, तीन धर्मांनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे नरकात पडतो. कोणत्या तीन? अकुशल कायकर्म, अकुशल वचीकर्म आणि अकुशल मनोकर्म. भिक्खूहो, खरोखर या तीन धर्मांनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे नरकात पडतो.”

‘‘Tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge. Katamehi tīhi? Kusalena kāyakammena, kusalena vacīkammena, kusalena manokammena – imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge’’ti. Paṭhamaṃ.

“भिक्खूहो, तीन धर्मांनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे स्वर्गात जातो. कोणत्या तीन? कुशल कायकर्म, कुशल वचीकर्म आणि कुशल मनोकर्म. भिक्खूहो, खरोखर या तीन धर्मांनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे स्वर्गात जातो.” पहिले.

2. Sāvajjasuttaṃ

२. सावज्ज सुत्त

148. ‘‘Tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. Katamehi tīhi? Sāvajjena kāyakammena, sāvajjena vacīkammena, sāvajjena manokammena – imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye.

१४८. “भिक्खूहो, तीन धर्मांनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे नरकात पडतो. कोणत्या तीन? सावज्ज कायकर्म, सावज्ज वचीकर्म आणि सावज्ज मनोकर्म. भिक्खूहो, खरोखर या तीन धर्मांनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे नरकात पडतो.”

‘‘Tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge. Katamehi tīhi? Anavajjena kāyakammena, anavajjena vacīkammena, anavajjena manokammena – imehi kho…pe… evaṃ sagge’’ti. Dutiyaṃ.

“भिक्खूहो, तीन धर्मांनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे स्वर्गात जातो. कोणत्या तीन? अनवज्ज कायकर्म, अनवज्ज वचीकर्म आणि अनवज्ज मनोकर्म. भिक्खूहो, खरोखर या तीन धर्मांनी... जणू उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे स्वर्गात जातो.” दुसरे.

3. Visamasuttaṃ

३. विसम सुत्त

149. ‘‘Tīhi[Pg.297], bhikkhave…pe… visamena kāyakammena, visamena vacīkammena, visamena manokammena – imehi kho…pe… evaṃ niraye.

१४९. “भिक्खूहो, तीन धर्मांनी... विषम कायकर्म, विषम वचीकर्म आणि विषम मनोकर्म. भिक्खूहो, खरोखर या तीन धर्मांनी... जणू उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे नरकात पडतो.”

‘‘Tīhi, bhikkhave, dhammehi…pe… samena kāyakammena, samena vacīkammena, samena manokammena – imehi kho…pe… evaṃ sagge’’ti. Tatiyaṃ.

“भिक्खूहो, तीन धर्मांनी... सम कायकर्म, सम वचीकर्म आणि सम मनोकर्म. भिक्खूहो, खरोखर या तीन धर्मांनी... जणू उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे स्वर्गात जातो.” तिसरे.

4. Asucisuttaṃ

४. असुचि सुत्त

150. ‘‘Tīhi, bhikkhave…pe… asucinā kāyakammena, asucinā vacīkammena, asucinā manokammena – imehi kho…pe… evaṃ niraye.

१५०. “भिक्खूहो, three qualities... असुचि कायकर्म, असुचि वचीकर्म आणि असुचि मनोकर्म. भिक्खूहो, खरोखर या तीन धर्मांनी... जणू उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे नरकात पडतो.”

‘‘Tīhi, bhikkhave…pe… sucinā kāyakammena, sucinā vacīkammena, sucinā manokammena – imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge’’ti. Catutthaṃ.

“भिक्खूहो, तीन धर्मांनी... सुचि कायकर्म, सुचि वचीकर्म आणि सुचि मनोकर्म. भिक्खूहो, खरोखर या तीन धर्मांनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे स्वर्गात जातो.” चौथे.

5. Paṭhamakhatasuttaṃ

५. प्रथम खत सुत्त

151. ‘‘Tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bālo abyatto asappuriso khataṃ upahataṃ attānaṃ pariharati, sāvajjo ca hoti sānuvajjo ca viññūnaṃ, bahuñca apuññaṃ pasavati. Katamehi tīhi? Akusalena kāyakammena, akusalena vacīkammena, akusalena manokammena – imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato bālo abyatto asappuriso khataṃ upahataṃ attānaṃ pariharati, sāvajjo ca hoti sānuvajjo ca viññūnaṃ, bahuñca apuññaṃ pasavati.

१५१. “भिक्खूहो, तीन धर्मांनी युक्त असलेला मूर्ख, अज्ञानी आणि असत्पुरुष स्वतःला क्षत आणि उपहत करून वागतो; तो सदोष असतो आणि सुज्ञांच्या निंदेस पात्र ठरतो, तसेच तो पुष्कळ अपुण्य गोळा करतो. कोणत्या तीन? अकुशल कायकर्म, अकुशल वचीकर्म आणि अकुशल मनोकर्म. भिक्खूहो, खरोखर या तीन धर्मांनी युक्त असलेला मूर्ख, अज्ञानी आणि असत्पुरुष स्वतःला क्षत आणि उपहत करून वागतो; तो सदोष असतो आणि सुज्ञांच्या निंदेस पात्र ठरतो, तसेच तो पुष्कळ अपुण्य गोळा करतो.”

‘‘Tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato paṇḍito viyatto sappuriso akkhataṃ anupahataṃ attānaṃ pariharati, anavajjo ca hoti ananuvajjo ca viññūnaṃ, bahuñca puññaṃ pasavati. Katamehi tīhi? Kusalena kāyakammena, kusalena vacīkammena, kusalena manokammena…pe…. Pañcamaṃ.

“भिक्खूहो, तीन धर्मांनी युक्त असलेला पंडित, बुद्धिमान आणि सत्पुरुष स्वतःला अक्षत आणि अनुपहत ठेवून वागतो; तो निर्दोष असतो आणि सुज्ञांच्या प्रशंसेस पात्र ठरतो, तसेच तो पुष्कळ पुण्य गोळा करतो. कोणत्या तीन? कुशल कायकर्म, कुशल वचीकर्म आणि कुशल मनोकर्म... पाचवे.”

6. Dutiyakhatasuttaṃ

६. दुतीय खत सुत्त

152. ‘‘Tīhi, bhikkhave…pe… sāvajjena kāyakammena, sāvajjena vacīkammena, sāvajjena manokammena…pe….

१५२. “भिक्खूहो, तीन धर्मांनी... सावज्ज कायकर्म, सावज्ज वचीकर्म आणि सावज्ज मनोकर्म...”

‘‘Tīhi[Pg.298], bhikkhave…pe… anavajjena kāyakammena, anavajjena vacīkammena, anavajjena manokammena…pe…. Chaṭṭhaṃ.

“भिक्खूहो, तीन धर्मांनी... अनवज्ज कायकर्म, अनवज्ज वचीकर्म आणि अनवज्ज मनोकर्म... सहावे.”

7. Tatiyakhatasuttaṃ

७. ततीय खत सुत्त

153. ‘‘Tīhi, bhikkhave…pe… visamena kāyakammena, visamena vacīkammena, visamena manokammena…pe….

१५३. “भिक्खूहो, तीन धर्मांनी... विषम कायकर्म, विषम वचीकर्म आणि विषम मनोकर्म...”

‘‘Tīhi, bhikkhave…pe… samena kāyakammena, samena vacīkammena, samena manokammena…pe…. Sattamaṃ.

“भिक्खूहो, तीन धर्मांनी... सम कायकर्म, सम वचीकर्म आणि सम मनोकर्म... सातवे.”

8. Catutthakhatasuttaṃ

८. चतुत्थ खत सुत्त

154. ‘‘Tīhi, bhikkhave…pe… asucinā kāyakammena, asucinā vacīkammena, asucinā manokammena…pe….

१५४. “भिक्खूहो, तीन धर्मांनी... असुचि कायकर्म, असुचि वचीकर्म आणि असुचि मनोकर्म...”

‘‘Tīhi, bhikkhave…pe… sucinā kāyakammena, sucinā vacīkammena, sucinā manokammena – imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato paṇḍito viyatto sappuriso akkhataṃ anupahataṃ attānaṃ pariharati, anavajjo ca hoti ananuvajjo ca viññūnaṃ, bahuñca puññaṃ pasavatī’’ti. Aṭṭhamaṃ.

“भिक्खूहो, तीन धर्मांनी... सुचि कायकर्म, सुचि वचीकर्म आणि सुचि मनोकर्म. भिक्खूहो, खरोखर या तीन धर्मांनी युक्त असलेला पंडित, बुद्धिमान आणि सत्पुरुष स्वतःला अक्षत आणि अनुपहत ठेवून वागतो; तो निर्दोष असतो आणि सुज्ञांच्या प्रशंसेस पात्र ठरतो, तसेच तो पुष्कळ पुण्य गोळा करतो.” आठवे.

9. Vandanāsuttaṃ

९. वंदना सुत्त

155. ‘‘Tisso imā, bhikkhave, vandanā. Katamā tisso? Kāyena, vācāya, manasā – imā kho, bhikkhave, tisso vandanā’’ti. Navamaṃ.

१५५. “भिक्खूहो, या तीन प्रकारच्या वंदना आहेत. कोणत्या तीन? कायेने, वाचेने आणि मनाने. भिक्खूहो, खरोखर या तीन प्रकारच्या वंदना आहेत.” नववे.

10. Pubbaṇhasuttaṃ

१०. पुब्बण्ह सुत्त

156. ‘‘Ye, bhikkhave, sattā pubbaṇhasamayaṃ kāyena sucaritaṃ caranti, vācāya sucaritaṃ caranti, manasā sucaritaṃ caranti, supubbaṇho, bhikkhave, tesaṃ sattānaṃ.

१५६. “भिक्खूहो, जे प्राणी सकाळच्या वेळी कायेने सुचरित करतात, वाचेने सुचरित करतात आणि मनाने सुचरित करतात, भिक्खूहो, ती सकाळ त्या प्राण्यांसाठी सुसकाळ ठरते.

‘‘Ye, bhikkhave, sattā majjhanhikasamayaṃ kāyena sucaritaṃ caranti, vācāya sucaritaṃ caranti, manasā sucaritaṃ caranti, sumajjhanhiko, bhikkhave, tesaṃ sattānaṃ.

“भिक्खूहो, जे प्राणी दुपारच्या वेळी कायेने सुचरित करतात, वाचेने सुचरित करतात आणि मनाने सुचरित करतात, भिक्खूहो, ती दुपार त्या प्राण्यांसाठी सुदुपार ठरते.

‘‘Ye[Pg.299], bhikkhave, sattā sāyanhasamayaṃ kāyena sucaritaṃ caranti, vācāya sucaritaṃ caranti, manasā sucaritaṃ caranti, susāyanho, bhikkhave, tesaṃ sattāna’’nti.

“भिक्खूहो, जे प्राणी संध्याकाळच्या वेळी कायेने सुचरित करतात, वाचेने सुचरित करतात आणि मनाने सुचरित करतात, भिक्खूहो, ती संध्याकाळ त्या प्राण्यांसाठी सुसंध्याकाळ ठरते.”

‘‘Sunakkhattaṃ sumaṅgalaṃ, suppabhātaṃ suhuṭṭhitaṃ ;

Sukhaṇo sumuhutto ca, suyiṭṭhaṃ brahmacārisu.

“तोच सु नक्षत्र, तेच सु मंगल, तीच सु पहाट, तेच सु जागरण, तोच सु क्षण आणि तोच सु मुहूर्त होय, जेव्हा ब्रह्मचाऱ्यांच्या ठायी दान दिले जाते, ते उत्तम यज्ञ ठरते.

‘‘Padakkhiṇaṃ kāyakammaṃ, vācākammaṃ padakkhiṇaṃ;

Padakkhiṇaṃ manokammaṃ, paṇīdhi te padakkhiṇe ;

Padakkhiṇāni katvāna, labhantatthe padakkhiṇe.

“त्यांचे कायकर्म कल्याणकारी असते, त्यांचे वचीकर्म कल्याणकारी असते, त्यांचे मनोकर्म कल्याणकारी असते, त्यांचे संकल्पही कल्याणकारी असतात. अशी कल्याणकारी कर्मे करून ते कल्याणकारी फळ प्राप्त करतात.

‘‘Te atthaladdhā sukhitā, viruḷhā buddhasāsane;

Arogā sukhitā hotha, saha sabbehi ñātibhī’’ti. dasamaṃ;

“असे कल्याण प्राप्त केलेले, सुखी झालेले आणि बुद्ध शासनात वृद्धी पावलेले तुम्ही आपल्या सर्व नातेवाईकांसह निरोगी आणि सुखी व्हा!” दहावे.

Maṅgalavaggo pañcamo.

मंगल वग्ग पाचवा समाप्त.

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) -

Akusalañca sāvajjaṃ, visamāsucinā saha;

Caturo khatā vandanā, pubbaṇhena ca te dasāti.

अकुशल, सावज्ज, विषम आणि असुचि यांसह; चार खत सुत्ते, वंदना आणि पुब्बण्ह - हे दहा सुत्ते आहेत.

Tatiyo paṇṇāsako samatto.

तिसरा पण्णासक समाप्त झाला.

(16) 6. Acelakavaggo

(१६) ६. अचेलक वग्ग

157-163. ‘‘Tisso [Pg.300] imā, bhikkhave, paṭipadā. Katamā tisso? Āgāḷhā paṭipadā, nijjhāmā paṭipadā, majjhimā paṭipadā. Katamā ca, bhikkhave, āgāḷhā paṭipadā? Idha, bhikkhave, ekacco evaṃvādī hoti evaṃdiṭṭhi – ‘natthi kāmesu doso’ti. So kāmesu pātabyataṃ āpajjati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, āgāḷhā paṭipadā.

१५७-१६३. भिक्षूंनो, या तीन प्रतिपदा (आचरणाचे मार्ग) आहेत. कोणत्या तीन? आगाळ्हा प्रतिपदा (अति-भोगाची प्रतिपदा), निज्झामा प्रतिपदा (शरीराला क्लेश देणारी प्रतिपदा) आणि मज्झिमा प्रतिपदा (मध्यम प्रतिपदा). आणि भिक्षूंनो, आगाळ्हा प्रतिपदा कोणती आहे? भिक्षूंनो, या जगात एखादा मनुष्य अशा विचारसरणीचा आणि अशा दृष्टीचा असतो की— 'कामभोगांमध्ये काही दोष नाही.' तो कामभोगांमध्ये आकंठ बुडून जातो. भिक्षूंनो, याला आगाळ्हा प्रतिपदा असे म्हणतात.

‘‘Katamā ca, bhikkhave, nijjhāmā paṭipadā? Idha, bhikkhave, ekacco acelako hoti muttācāro, hatthāpalekhano, na ehibhadantiko, na tiṭṭhabhadantiko, nābhihaṭaṃ na uddissakataṃ na nimantanaṃ sādiyati. So na kumbhimukhā paṭiggaṇhāti, na kaḷopimukhā paṭiggaṇhāti na eḷakamantaraṃ na daṇḍamantaraṃ na musalamantaraṃ na dvinnaṃ bhuñjamānānaṃ na gabbhiniyā na pāyamānāya na purisantaragatāya na saṅkittīsu na yattha sā upaṭṭhito hoti na yattha makkhikā saṇḍasaṇḍacārinī na macchaṃ na maṃsaṃ na suraṃ na merayaṃ, na thusodakaṃ pivati. So ekāgāriko vā hoti ekālopiko, dvāgāriko vā hoti dvālopiko… sattāgāriko vā hoti sattālopiko; ekissāpi dattiyā yāpeti, dvīhipi dattīhi yāpeti… sattahipi dattīhi yāpeti; ekāhikampi āhāraṃ āhāreti, dvāhikampi āhāraṃ āhāreti… sattāhikampi āhāraṃ āhāreti – iti evarūpaṃ addhamāsikampi pariyāyabhattabhojanānuyogamanuyutto viharati.

आणि भिक्षूंनो, निज्झामा प्रतिपदा (शरीराला क्लेश देणारी प्रतिपदा) कोणती आहे? भिक्षूंनो, या जगात एखादा मनुष्य अचेलक (नग्न) राहतो, सामाजिक संकेतांचे उल्लंघन करतो (स्वच्छंदी आचरण करतो), जेवणानंतर हात चाटणारा असतो; 'या, भंते' असे म्हटल्यावर तो येत नाही, 'थांबा, भंते' असे म्हटल्यावर तो थांबत नाही; तो समोर आणलेले अन्न, स्वतःसाठी उद्देशून बनवलेले अन्न किंवा भोजनाचे आमंत्रण स्वीकारत नाही. तो भांड्यातून काढून दिलेले अन्न स्वीकारत नाही, कळोपिकडून (टोपलीतून) काढून दिलेले अन्न स्वीकारत नाही, एळकमंतर (उंबरठ्याच्या पलीकडून) दिलेले अन्न स्वीकारत नाही, काठीच्या पलीकडून दिलेले अन्न स्वीकारत नाही, मुसळाच्या पलीकडून दिलेले अन्न स्वीकारत नाही, दोन जण जेवत असताना (त्यांच्यातील एकाने उठून दिलेले) अन्न स्वीकारत नाही, गरोदर स्त्रीने दिलेले अन्न स्वीकारत नाही, स्तनपान देणाऱ्या स्त्रीने दिलेले अन्न स्वीकारत नाही, पुरुषाच्या संपर्कात असलेल्या स्त्रीने दिलेले अन्न स्वीकारत नाही, जेथे अन्न वाटपाची घोषणा केली आहे तेथील अन्न स्वीकारत नाही, जेथे कुत्रा वाट पाहत उभा आहे तेथील अन्न स्वीकारत नाही, जेथे माश्या घोंघावत आहेत तेथील अन्न स्वीकारत नाही; तो मासे खात नाही, मांस खात नाही, सुरा (मद्य) पीत नाही, मेरय (दारू) पीत नाही, आणि कोंड्याचे पाणी पीत नाही. तो एकाच घराकडून भिक्षा घेणारा आणि एकच घास खाणारा असतो, किंवा दोन घरांकडून भिक्षा घेणारा आणि दोन घास खाणारा असतो... किंवा सात घरांकडून भिक्षा घेणारा आणि सात घास खाणारा असतो; तो एकाच लहान पात्रातील अन्नावर जगतो, दोन पात्रांतील अन्नावर जगतो... किंवा सात पात्रांतील अन्नावर जगतो; तो दिवसातून एकदाच जेवतो, दोन दिवसांतून एकदा जेवतो... किंवा सात दिवसांतून एकदा जेवतो— अशा प्रकारे, तो पंधरवड्यातून एकदा जेवण्याच्या नियमाचे (ठराविक काळाने अन्न घेण्याच्या तपाचे) पालन करत राहतो.

So sākabhakkhopi hoti, sāmākabhakkhopi hoti, nīvārabhakkhopi hoti, daddulabhakkhopi hoti, haṭabhakkhopi hoti, kaṇhabhakkhopi hoti, ācāmabhakkhopi hoti, piññākabhakkhopi hoti, tiṇabhakkhopi hoti, gomayabhakkhopi hoti, vanamūlaphalāhāro yāpeti pavattaphalabhojī.

तो पालेभाज्या खाणारा असतो, सावा (शामाक) धान्य खाणारा असतो, रानटी तांदूळ (नीवार) खाणारा असतो, चामड्याचे तुकडे खाणारा असतो, शेवाळ खाणारा असतो, तांदळाचा कोंडा खाणारा असतो, पेज (भात शिजवलेले पाणी) पिणारा असतो, पेंड (तिळाची पेंड) खाणारा असतो, गवत खाणारा असतो, शेण खाणारा असतो; तो जंगलातील मुळे आणि फळे खाऊन जगतो, किंवा स्वतःहून गळून पडलेली फळे खाऊन जगतो.

So sāṇānipi dhāreti, masāṇānipi dhāreti, chavadussānipi dhāreti, paṃsukūlānipi dhāreti, tirīṭānipi dhāreti, ajinampi dhāreti, ajinakkhipampi dhāreti, kusacīrampi dhāreti, vākacīrampi dhāreti, phalakacīrampi dhāreti, kesakambalampi dhāreti, vāḷakambalampi dhāreti, ulūkapakkhikampi [Pg.301] dhāreti, kesamassulocakopi hoti kesamassulocanānuyogamanuyutto, ubbhaṭṭhakopi hoti āsanapaṭikkhitto, ukkuṭikopi hoti ukkuṭikappadhānamanuyutto, kaṇṭakāpassayikopi hoti kaṇṭakāpassaye seyyaṃ kappeti, sāyatatiyakampi udakorohanānuyogamanuyutto viharati – iti evarūpaṃ anekavihitaṃ kāyassa ātāpanaparitāpanānuyogamanuyutto viharati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, nijjhāmā paṭipadā.

तो तागाचे (सण) कपडे परिधान करतो, ताग आणि इतर धागे मिश्रित कपडे परिधान करतो, प्रेताच्या अंगावरील कपडे परिधान करतो, पांसुकूल (कचऱ्यातून गोळा केलेले चिंध्यांचे) कपडे परिधान करतो, झाडाच्या सालीचे कपडे परिधान करतो, काळवीटाचे चामडे परिधान करतो, काळवीटाच्या चामड्याच्या पट्ट्यांचे कपडे परिधान करतो, कुशाच्या (गवताच्या) विणलेल्या चटया परिधान करतो, झाडाच्या सालीच्या धाग्यांचे कपडे परिधान करतो, लाकडाच्या फळ्यांचे कपडे परिधान करतो, मानवी केसांचे घोंगडे परिधान करतो, प्राण्यांच्या केसांचे घोंगडे (वाळकम्बल) परिधान करतो, घुबडाच्या पंखांचे कपडे परिधान करतो. तो डोक्याचे केस आणि दाढी उपटणारा असतो, केस आणि दाढी उपटण्याच्या तपाचे पालन करतो. तो सतत उभा राहणारा असतो, आसन (बसणे) नाकारणारा असतो. तो सतत उकिडवे बसणारा असतो, उकिडवे बसण्याच्या तपाचे पालन करतो. तो काट्यांच्या अंथरुणावर झोपतो, काट्यांच्या अंथरुणावर आपली शय्या बनवतो. तो संध्याकाळसह दिवसातून तीन वेळा पाण्यात उतरण्याच्या (जल-तपाच्या) अभ्यासात मग्न राहतो— अशा प्रकारे, तो विविध मार्गांनी शरीराला क्लेश देण्याच्या आणि तापवण्याच्या तपाचे पालन करत राहतो. भिक्षूंनो, याला निज्झामा प्रतिपदा असे म्हणतात.

‘‘Katamā ca, bhikkhave, majjhimā paṭipadā? Idha, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ; vedanāsu…pe… citte…pe… dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, majjhimā paṭipadā. Imā kho, bhikkhave, tisso paṭipadā’’ti.

आणि भिक्षूंनो, मज्झिमा प्रतिपदा (मध्यम प्रतिपदा) कोणती आहे? भिक्षूंनो, या धम्मात भिक्षू कायेमध्ये कायेचे अनुपश्यी (सतत निरीक्षण करणारा) होऊन विहरतो; तो उद्योगी (आतपी), संप्रजन्ययुक्त (जागरूक) आणि स्मृतिमान (सजग) राहून, लोकांमधील अभिज्झा (लोभ) आणि दोमनस्स (दौर्मनस्य) दूर करतो. तो वेदनांमध्ये... (पे)... चित्तामध्ये... (पे)... धम्मांमध्ये धम्माचे अनुपश्यी होऊन विहरतो; तो उद्योगी, संप्रजन्ययुक्त आणि स्मृतिमान राहून, लोकांमधील अभिज्झा आणि दोमनस्स दूर करतो. भिक्षूंनो, याला मज्झिमा प्रतिपदा असे म्हणतात. भिक्षूंनो, या आहेत त्या तीन प्रतिपदा.

‘‘Tisso imā, bhikkhave, paṭipadā. Katamā tisso? Āgāḷhā paṭipadā, nijjhāmā paṭipadā, majjhimā paṭipadā. Katamā ca, bhikkhave, āgāḷhā paṭipadā…pe… ayaṃ vuccati, bhikkhave, āgāḷhā paṭipadā.

भिक्षूंनो, या तीन प्रतिपदा आहेत. कोणत्या तीन? आगाळ्हा प्रतिपदा, निज्झामा प्रतिपदा आणि मज्झिमा प्रतिपदा. आणि भिक्षूंनो, आगाळ्हा प्रतिपदा कोणती आहे? ... (पे) ... भिक्षूंनो, याला आगाळ्हा प्रतिपदा असे म्हणतात.

‘‘Katamā ca, bhikkhave, nijjhāmā paṭipadā…pe… ayaṃ vuccati, bhikkhave, nijjhāmā paṭipadā.

आणि भिक्षूंनो, निज्झामा प्रतिपदा कोणती आहे? ... (पे) ... भिक्षूंनो, याला निज्झामा प्रतिपदा असे म्हणतात.

‘‘Katamā ca, bhikkhave, majjhimā paṭipadā? Idha, bhikkhave, bhikkhu anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati; uppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati; anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati; uppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ ṭhitiyā asammosāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati….

आणि भिक्षूंनो, मज्झिमा प्रतिपदा कोणती आहे? भिक्षूंनो, या धम्मात भिक्षू न उत्पन्न झालेल्या पापकारक अकुशल धर्मांच्या अनुत्पादासाठी (उत्पन्न न होण्यासाठी) छंद (इच्छा) निर्माण करतो, प्रयत्न करतो, वीर्य (उत्साह) आरंभ करतो, चित्त प्रग्रह करतो (उंचावतो) आणि उद्योग करतो; उत्पन्न झालेल्या पापकारक अकुशल धर्मांच्या प्रहाणासाठी (नष्ट करण्यासाठी) छंद निर्माण करतो, प्रयत्न करतो, वीर्य आरंभ करतो, चित्त प्रग्रह करतो आणि उद्योग करतो; न उत्पन्न झालेल्या कुशल धर्मांच्या उत्पादासाठी (उत्पन्न होण्यासाठी) छंद निर्माण करतो, प्रयत्न करतो, वीर्य आरंभ करतो, चित्त प्रग्रह करतो आणि उद्योग करतो; उत्पन्न झालेल्या कुशल धर्मांच्या स्थितीसाठी, विस्मरण न होण्यासाठी, वृद्धीसाठी, विपुलतेसाठी, भावनेसाठी आणि परिपूर्तीसाठी छंद निर्माण करतो, प्रयत्न करतो, वीर्य आरंभ करतो, चित्त प्रग्रह करतो आणि उद्योग करतो...

‘‘Chandasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti vīriyasamādhi…pe… cittasamādhi…pe… vīmaṃsāsamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti…pe….

...तो छंद-समाधी-प्रधान-संस्कारांनी युक्त अशा इद्धिपादाची (ऋद्धिपादाची) भावना करतो; वीर्य-समाधी... (पे)... चित्त-समाधी... (पे)... विमंसा-समाधी-प्रधान-संस्कारांनी युक्त अशा इद्धिपादाची भावना करतो... (पे)...

‘‘Saddhindriyaṃ bhāveti… vīriyindriyaṃ bhāveti… satindriyaṃ bhāveti… samādhindriyaṃ bhāveti… paññindriyaṃ bhāveti….

...तो सद्धिंद्रियाची (श्रद्धेच्या इंद्रियाची) भावना करतो... वीरियिंद्रियाची (वीर्य इंद्रियाची) भावना करतो... सतिंद्रियाची (स्मृतीच्या इंद्रियाची) भावना करतो... समाधिंद्रियाची (समाधीच्या इंद्रियाची) भावना करतो... पञ्ञिंद्रियाची (प्रज्ञेच्या इंद्रियाची) भावना करतो...

‘‘Saddhābalaṃ [Pg.302] bhāveti… vīriyabalaṃ bhāveti… satibalaṃ bhāveti… samādhibalaṃ bhāveti… paññābalaṃ bhāveti….

...तो श्रद्धाबलाची भावना करतो... वीर्यबलाची भावना करतो... सतिबलाची (स्मृतीबलाची) भावना करतो... समाधिबलाची भावना करतो... प्रज्ञाबलाची भावना करतो...

‘‘Satisambojjhaṅgaṃ bhāveti… dhammavicayasambojjhaṅgaṃ bhāveti… vīriyasambojjhaṅgaṃ bhāveti… pītisambojjhaṅgaṃ bhāveti… passaddhisambojjhaṅgaṃ bhāveti… samādhisambojjhaṅgaṃ bhāveti… upekkhāsambojjhaṅgaṃ bhāveti….

...तो सति-संबोज्झंगाची (स्मृती-संबोध्यंगाची) भावना करतो... धम्मविचय-संबोज्झंगाची (धर्मविचय-संबोध्यंगाची) भावना करतो... वीर्य-संबोज्झंगाची भावना करतो... पीति-संबोज्झंगाची (प्रीती-संबोध्यंगाची) भावना करतो... पस्सद्धि-संबोज्झंगाची (प्रश्रब्धी-संबोध्यंगाची) भावना करतो... समाधि-संबोज्झंगाची भावना करतो... उपेक्खा-संबोज्झंगाची (उपेक्षा-संबोध्यंगाची) भावना करतो...

‘‘Sammādiṭṭhiṃ bhāveti… sammāsaṅkappaṃ bhāveti… sammāvācaṃ bhāveti… sammākammantaṃ bhāveti … sammāājīvaṃ bhāveti… sammāvāyāmaṃ bhāveti… sammāsatiṃ bhāveti… sammāsamādhiṃ bhāveti…. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, majjhimā paṭipadā. Imā kho, bhikkhave, tisso paṭipadā’’ti.

...तो सम्मादिट्ठिची (सम्यक दृष्टीची) भावना करतो... सम्मासंकप्पाची (सम्यक संकल्पाची) भावना करतो... सम्मावाचेची (सम्यक वाणीची) भावना करतो... सम्माकम्मन्ताची (सम्यक कर्मांताची) भावना करतो... सम्माआजीवाची (सम्यक आजीविकेची) भावना करतो... सम्मावायामाची (सम्यक व्यायामाची) भावना करतो... सम्मासतीची (सम्यक स्मृतीची) भावना करतो... सम्मासमाधीची (सम्यक समाधीची) भावना करतो. भिक्षूंनो, याला मज्झिमा प्रतिपदा (मध्यम प्रतिपदा) असे म्हणतात. भिक्षूंनो, या आहेत त्या तीन प्रतिपदा.

Acelakavaggo chaṭṭho.

सहावा अचेलकवर्ग समाप्त.

Tassuddānaṃ –

त्याचा संग्रह (उद्दान) पुढीलप्रमाणे आहे—

Satipaṭṭhānaṃ sammappadhānaṃ, iddhipādindriyena ca;

Balaṃ bojjhaṅgo maggo ca, paṭipadāya yojayeti.

सतिपट्ठान (स्मृतिप्रस्थान), सम्मप्पधान (सम्यक प्रधान), इद्धिपाद (ऋद्धिपाद), इंद्रिय, बल, बोज्झंग (बोध्यंग) आणि मग्ग (मार्ग) हे प्रतिपदेमध्ये (आचरण मार्गात) योजावेत.

(17) 7. Kammapathapeyyālaṃ

(१७) ७. कम्मपथपेय्यालं (कर्मपथाची पुनरावृत्ती मालिका)

164-183. ‘‘Tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. Katamehi tīhi? Attanā ca pāṇātipātī hoti, parañca pāṇātipāte samādapeti, pāṇātipāte ca samanuñño hoti. Imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye.

१६४-१८३. भिक्षूंनो, तीन गुणांनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे नरकात टाकला जातो. कोणत्या तीन? तो स्वतः प्राणातिपात (जीवहिंसा) करतो, इतरांना प्राणातिपात करण्यास प्रवृत्त करतो आणि प्राणातिपाताचे समर्थन करतो. भिक्षूंनो, खरोखर या तीन गुणांनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे नरकात टाकला जातो.

‘‘Tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge. Katamehi tīhi? Attanā ca pāṇātipātā paṭivirato hoti, parañca pāṇātipātā veramaṇiyā samādapeti, pāṇātipātā veramaṇiyā ca samanuñño hoti….

भिक्षूंनो, तीन गुणांनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे स्वर्गात पोहोचवला जातो. कोणत्या तीन? तो स्वतः प्राणातिपातापासून अलिप्त राहतो, इतरांना प्राणातिपातापासून अलिप्त राहण्यास प्रवृत्त करतो आणि प्राणातिपातापासून अलिप्त राहण्याचे समर्थन करतो...

‘‘Attanā ca adinnādāyī hoti, parañca adinnādāne samādapeti, adinnādāne ca samanuñño hoti….

...तो स्वतः अदिन्नादान (चोरी) करतो, इतरांना अदिन्नादान करण्यास प्रवृत्त करतो आणि अदिन्नादानाचे समर्थन करतो...

‘‘Attanā ca adinnādānā paṭivirato hoti, parañca adinnādānā veramaṇiyā samādapeti, adinnādānā veramaṇiyā ca samanuñño hoti….

...तो स्वतः अदिन्नादानापासून अलिप्त राहतो, इतरांना अदिन्नादानापासून अलिप्त राहण्यास प्रवृत्त करतो आणि अदिन्नादानापासून अलिप्त राहण्याचे समर्थन करतो...

‘‘Attanā [Pg.303] ca kāmesumicchācārī hoti, parañca kāmesumicchācāre samādapeti, kāmesumicchācāre ca samanuñño hoti….

...तो स्वतः कामेसू मिच्छाचारा (व्यभिचारा) मध्ये लिप्त असतो, इतरांना कामेसू मिच्छाचार करण्यास प्रवृत्त करतो आणि कामेसू मिच्छाचाराचे समर्थन करतो...

‘‘Attanā ca kāmesumicchācārā paṭivirato hoti, parañca kāmesumicchācārā veramaṇiyā samādapeti, kāmesumicchācārā veramaṇiyā ca samanuñño hoti….

...तो स्वतः कामेसू मिच्छाचारापासून अलिप्त राहतो, इतरांना कामेसू मिच्छाचारापासून अलिप्त राहण्यास प्रवृत्त करतो आणि कामेसू मिच्छाचारापासून अलिप्त राहण्याचे समर्थन करतो...

‘‘Attanā ca musāvādī hoti, parañca musāvāde samādapeti, musāvāde ca samanuñño hoti….

...तो स्वतः मुसावादा (असत्य बोलणे) करतो, इतरांना मुसावाद करण्यास प्रवृत्त करतो आणि मुसावादाचे समर्थन करतो...

‘‘Attanā ca musāvādā paṭivirato hoti, parañca musāvādā veramaṇiyā samādapeti, musāvādā veramaṇiyā ca samanuñño hoti….

...तो स्वतः मुसावादापासून अलिप्त राहतो, इतरांना मुसावादापासून अलिप्त राहण्यास प्रवृत्त करतो आणि मुसावादापासून अलिप्त राहण्याचे समर्थन करतो...

‘‘Attanā ca pisuṇavāco hoti, parañca pisuṇāya vācāya samādapeti, pisuṇāya vācāya ca samanuñño hoti….

...तो स्वतः पिसुणावाचा (चहाडी) बोलतो, इतरांना पिसुणावाचा बोलण्यास प्रवृत्त करतो आणि पिसुणावाचेचे समर्थन करतो...

‘‘Attanā ca pisuṇāya vācāya paṭivirato hoti, parañca pisuṇāya vācāya veramaṇiyā samādapeti, pisuṇāya vācāya veramaṇiyā ca samanuñño hoti….

...तो स्वतः पिसुणावाचेपासून अलिप्त राहतो, इतरांना पिसुणावाचेपासून अलिप्त राहण्यास प्रवृत्त करतो आणि पिसुणावाचेपासून अलिप्त राहण्याचे समर्थन करतो...

‘‘Attanā ca pharusavāco hoti, parañca pharusāya vācāya samādapeti, pharusāya vācāya ca samanuñño hoti….

...तो स्वतः फरुसावाचा (कठोर बोलणे) बोलतो, इतरांना फरुसावाचा बोलण्यास प्रवृत्त करतो आणि फरुसावाचेचे समर्थन करतो...

‘‘Attanā ca pharusāya vācāya paṭivirato hoti, parañca pharusāya vācāya veramaṇiyā samādapeti, pharusāya vācāya veramaṇiyā ca samanuñño hoti….

...तो स्वतः फरुसावाचेपासून अलिप्त राहतो, इतरांना फरुसावाचेपासून अलिप्त राहण्यास प्रवृत्त करतो आणि फरुसावाचेपासून अलिप्त राहण्याचे समर्थन करतो...

‘‘Attanā ca samphappalāpī hoti, parañca samphappalāpe samādapeti, samphappalāpe ca samanuñño hoti….

...तो स्वतः सम्फप्पलाप (व्यर्थ बडबड) करतो, इतरांना सम्फप्पलाप करण्यास प्रवृत्त करतो आणि सम्फप्पलापाचे समर्थन करतो...

‘‘Attanā ca samphappalāpā paṭivirato hoti, parañca samphappalāpā veramaṇiyā samādapeti, samphappalāpā veramaṇiyā ca samanuñño hoti….

...तो स्वतः सम्फप्पलापापासून अलिप्त राहतो, इतरांना सम्फप्पलापापासून अलिप्त राहण्यास प्रवृत्त करतो आणि सम्फप्पलापापासून अलिप्त राहण्याचे समर्थन करतो...

‘‘Attanā ca abhijjhālu hoti, parañca abhijjhāya samādapeti, abhijjhāya ca samanuñño hoti….

...तो स्वतः अभिज्झालू (लोभी) असतो, इतरांना अभिज्झामध्ये प्रवृत्त करतो आणि अभिज्झेचे समर्थन करतो...

‘‘Attanā ca anabhijjhālu hoti, parañca anabhijjhāya samādapeti, anabhijjhāya ca samanuñño hoti….

...तो स्वतः अनभिज्झालू (लोभरहित) असतो, इतरांना अनभिज्झामध्ये प्रवृत्त करतो आणि अनभिज्झेचे समर्थन करतो...

‘‘Attanā [Pg.304] ca byāpannacitto hoti, parañca byāpāde samādapeti, byāpāde ca samanuñño hoti….

...तो स्वतः व्यापन्नचित्त (द्वेषयुक्त मनाचा) असतो, इतरांना व्यापादामध्ये प्रवृत्त करतो आणि व्यापादाचे समर्थन करतो...

‘‘Attanā ca abyāpannacitto hoti, parañca abyāpāde samādapeti, abyāpāde ca samanuñño hoti….

...तो स्वतः अव्यापन्नचित्त (द्वेषरहित मनाचा) असतो, इतरांना अव्यापादामध्ये प्रवृत्त करतो आणि अव्यापादाचे समर्थन करतो...

‘‘Attanā ca micchādiṭṭhiko hoti, parañca micchādiṭṭhiyā samādapeti, micchādiṭṭhiyā ca samanuñño hoti ….

...तो स्वतः मिच्छादिट्ठिक (मिथ्या दृष्टी असलेला) असतो, इतरांना मिच्छादिट्ठिमध्ये प्रवृत्त करतो आणि मिच्छादिट्ठिचे समर्थन करतो...

‘‘Attanā ca sammādiṭṭhiko hoti, parañca sammādiṭṭhiyā samādapeti, sammādiṭṭhiyā ca samanuñño hoti. Imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato yathābhataṃ nikkhitto evaṃ sagge’’ti.

...तो स्वतः सम्मादिट्ठिक (सम्यक दृष्टी असलेला) असतो, इतरांना सम्मादिट्ठिमध्ये प्रवृत्त करतो आणि सम्मादिट्ठिचे समर्थन करतो. भिक्षूंनो, खरोखर या three गुणांनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे स्वर्गात पोहोचवला जातो.

Kammapathapeyyālaṃ niṭṭhitaṃ.

कम्मपथपेय्यालं समाप्त.

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) -

Pāṇaṃ adinnamicchā ca, musāvādī ca pisuṇā;

Pharusā samphappalāpo ca, abhijjhā byāpādadiṭṭhi ca;

Kammapathesu peyyālaṃ, tikakena niyojayeti.

प्राणातिपात, अदिन्नादान, कामेसू मिच्छाचार, मुसावाद, पिसुणावाचा, फरुसावाचा, सम्फप्पलाप, अभिज्झा, व्यापाद आणि मिच्छादिट्ठि; कर्मपथांच्या या पेय्यालाला (पुनरावृत्तीला) त्रिक पद्धतीने जोडावे.

(18) 8. Rāgapeyyālaṃ

(१८) ८. रागपेय्यालं

184. ‘‘Rāgassa, bhikkhave, abhiññāya tayo dhammā bhāvetabbā. Katame tayo? Suññato samādhi, animitto samādhi, appaṇihito samādhi – rāgassa, bhikkhave, abhiññāya ime tayo dhammā bhāvetabbā. ( )

१८४. भिक्षूंनो, रागाच्या (आसक्तीच्या) अभिज्ञेसाठी (विशेष ज्ञानासाठी) तीन गोष्टींचा विकास केला पाहिजे. कोणत्या तीन? सुञ्ञत समाधी (शून्यता समाधी), अनिमित्त समाधी आणि अप्पणिहित समाधी (प्रणिधिरहित समाधी). भिक्षूंनो, रागाच्या अभिज्ञेसाठी या तीन गोष्टींचा विकास केला पाहिजे.

‘‘Rāgassa[Pg.305], bhikkhave, pariññāya…pe… parikkhayāya… pahānāya… khayāya… vayāya… virāgāya… nirodhāya… cāgāya… paṭinissaggāya ime tayo dhammā bhāvetabbā.

भिक्षूंनो, रागाच्या परिज्ञेसाठी (पूर्ण आकलनासाठी)... पे... परिक्खयासाठी (पूर्ण नाशासाठी)... प्रहाणासाठी (त्यागासाठी)... क्षयासाठी... व्ययासाठी... विरागासाठी... निरोधासाठी... त्यागासाठी... प्रतिनिसर्गासाठी (पूर्ण विसर्जनासाठी) या तीन गोष्टींचा विकास केला पाहिजे.

‘‘Dosassa… mohassa… kodhassa… upanāhassa… makkhassa… palāsassa… issāya… macchariyassa… māyāya… sāṭheyyassa… thambhassa… sārambhassa… mānassa… atimānassa… madassa… pamādassa abhiññāya… pariññāya… parikkhayāya… pahānāya… khayāya… vayāya… virāgāya… nirodhāya… cāgāya… paṭinissaggāya ime tayo dhammā bhāvetabbā’’ti.

द्वेषाच्या... मोहाच्या... क्रोधाच्या... उपनाहाच्या (शत्रुत्वाच्या)... मक्खाच्या (गुण नासविण्याच्या)... पलासाच्या (मत्सराच्या)... इस्सेच्या (हेव्याच्या)... मच्छरियाच्या (कंजूषपणाच्या)... मायेच्या (कपटाच्या)... साठेय्याच्या (धूर्ततेच्या)... थंभाच्या (ताठरतेच्या)... सारंभाच्या (उग्रतेच्या)... मानाच्या (अहंकाराच्या)... अतिमानाच्या (अति-अहंकाराच्या)... मदाच्या... प्रमदाच्या (बेसावधपणाच्या) अभिज्ञेसाठी... परिज्ञेसाठी... परिक्खयासाठी... प्रहाणासाठी... क्षयासाठी... व्ययासाठी... विरागासाठी... निरोधासाठी... त्यागासाठी... प्रतिनिसर्गासाठी या तीन गोष्टींचा विकास केला पाहिजे.

(Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.)

(भगवान असे म्हणाले. आनंदी होऊन त्या भिक्षूंनी भगवंतांच्या भाषणाचे मनापासून अभिनंदन केले.)

Rāgapeyyālaṃ niṭṭhitaṃ.

रागपेय्यालं समाप्त.

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) -

Rāgaṃ dosañca mohañca, kodhūpanāhapañcamaṃ;

Makkhapaḷāsaissā ca, maccharimāyāsāṭheyyā.

राग, दोष आणि मोह, पाचवा क्रोध व उपनाह; मख्ख, पळास, इस्सा, मच्छरिय, माया आणि साठेय्य.

Thambhasārambhamānañca, atimānamadassa ca;

Pamādā sattarasa vuttā, rāgapeyyālanissitā.

थंभ, सारंभ, मान, अतिमान, मद आणि प्रमद; रागपेय्यालावर आधारित हे सतरा धम्म सांगितले आहेत.

Ete opammayuttena, āpādena abhiññāya;

Pariññāya parikkhayā, pahānakkhayabbayena;

Virāganirodhacāgaṃ, paṭinissagge ime dasa.

हे उपमेसह, विशेष ज्ञानाने (अभिज्ञेने), परिज्ञेने, परिक्खयाने, प्रहाणाने, क्षयाने, व्ययाने, विरागाने, निरोधाने, त्यागाने आणि प्रतिनिसर्गाने - हे दहा प्रकार आहेत.

Suññato animitto ca, appaṇihito ca tayo;

Samādhimūlakā peyyālesupi vavatthitā cāti.

सुञ्ञत, अनिमित्त आणि अप्पणिहित हे तीन समाधी-मूलक धम्म पेय्यालांमध्ये देखील निश्चित केले आहेत.

Tikanipātapāḷi niṭṭhitā.

तिकनिपातपाळी समाप्त.