. นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

. त्या भगवंत, अर्हत, सम्यकसंबुद्धाला नमस्कार असो.

องฺคุตฺตรนิกาโย

अंगुत्तरनिकाय

ทุกนิปาตปาฬิ

दुकनिपातपाळी

๑. ปฐมปณฺณาสกํ

१. प्रथम पण्णासक

๑. กมฺมกรณวคฺโค

१. कम्मकरणवग्ग

๑. วชฺชสุตฺตํ

१. वज्जसुत्त

๑. เอวํ [Pg.49] เม สุตํ – เอกํ สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. ตตฺร โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘ภิกฺขโว’’ติ. ‘‘ภทนฺเต’’ติ เต ภิกฺขู ภควโต ปจฺจสฺโสสุํ. ภควา เอตทโวจ –

१. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. तेथे भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – “भिक्खूंनो!” ते भिक्खू भगवंतांना प्रत्युत्तर देत म्हणाले, “भदंत!” भगवंतांनी हे सांगितले –

‘‘ทฺเวมานิ, ภิกฺขเว, วชฺชานิ. กตมานิ ทฺเว? ทิฏฺฐธมฺมิกญฺจ วชฺชํ สมฺปรายิกญฺจ วชฺชํ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, ทิฏฺฐธมฺมิกํ วชฺชํ? อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ ปสฺสติ โจรํ อาคุจารึ ราชาโน คเหตฺวา วิวิธา กมฺมการณา กาเรนฺเต; กสาหิปิ ตาเฬนฺเต, เวตฺเตหิปิ ตาเฬนฺเต, อทฺธทณฺฑเกหิปิ ตาเฬนฺเต, หตฺถมฺปิ ฉินฺทนฺเต, ปาทมฺปิ ฉินฺทนฺเต, หตฺถปาทมฺปิ ฉินฺทนฺเต, กณฺณมฺปิ ฉินฺทนฺเต, นาสมฺปิ ฉินฺทนฺเต, กณฺณนาสมฺปิ ฉินฺทนฺเต, พิลงฺคถาลิกมฺปิ กโรนฺเต, สงฺขมุณฺฑิกมฺปิ กโรนฺเต, ราหุมุขมฺปิ กโรนฺเต, โชติมาลิกมฺปิ กโรนฺเต, หตฺถปชฺโชติกมฺปิ กโรนฺเต, เอรกวตฺติกมฺปิ กโรนฺเต, จีรกวาสิกมฺปิ กโรนฺเต, เอเณยฺยกมฺปิ กโรนฺเต, พฬิสมํสิกมฺปิ กโรนฺเต, กหาปณิกมฺปิ กโรนฺเต, ขาราปตจฺฉิกมฺปิ [Pg.50] กโรนฺเต, ปลิฆปริวตฺติกมฺปิ กโรนฺเต, ปลาลปีฐกมฺปิ กโรนฺเต, ตตฺเตนปิ เตเลน โอสิญฺจนฺเต, สุนเขหิปิ ขาทาเปนฺเต, ชีวนฺตมฺปิ สูเล อุตฺตาเสนฺเต, อสินาปิ สีสํ ฉินฺทนฺเต.

“भिक्खूंनो, हे दोन दोष आहेत. कोणते दोन? या जन्मातील दोष आणि परलोकातील दोष. आणि भिक्खूंनो, या जन्मातील दोष कोणता? भिक्खूंनो, येथे एखादा मनुष्य पाहतो की, जेव्हा राजे एखाद्या गुन्हेगार चोराला पकडतात आणि त्याला विविध प्रकारच्या शिक्षा देतात; त्याला चाबकाने मारतात, वेताने मारतात, काठीने मारतात; त्याचे हात कापतात, पाय कापतात, हात आणि पाय दोन्ही कापतात; त्याचे कान कापतात, नाक कापतात, कान आणि नाक दोन्ही कापतात; त्याला ‘बिलंगथालिक’ (डोक्याची कवटी उघडून त्यात गरम लोखंडाचा गोळा टाकून मेंदू उकळणे) शिक्षा देतात, ‘शंखमुंडिक’ (डोक्याची त्वचा खरवडून शंखासारखी पांढरी करणे) शिक्षा देतात, ‘राहुमुख’ (तोंडात दिवा पेटवणे) शिक्षा देतात, ‘जोतिमालिक’ (सर्व शरीराला कापड गुंडाळून तेल ओतून पेटवणे) शिक्षा देतात, ‘हत्थपज्जोतिक’ (हात पेटवून मशालीसारखे करणे) शिक्षा देतात, ‘एरकवत्तिक’ (गळ्यापासून त्वचा सोलून पायापर्यंत आणणे) शिक्षा देतात, ‘चीरकवासिक’ (त्वचा कापून वस्त्रासारखी करणे) शिक्षा देतात, ‘एणेय्यक’ (कोपर आणि गुडघ्याला लोखंडी खिळे ठोकून जमिनीवर उभे करून चहूबाजूंनी आग लावणे) शिक्षा देतात, ‘बळिसमंसिक’ (गळाला लावून मांस ओरबाडणे) शिक्षा देतात, ‘कहापणिक’ (तीक्ष्ण शस्त्राने शरीराचे नाण्यांच्या आकाराचे तुकडे करणे) शिक्षा देतात, ‘खारापतच्छिक’ (शरीरावर शस्त्रे चालवून त्यावर खारट पाणी ओतून खरखरीत ब्रशने घासणे) शिक्षा देतात, ‘पलिघपरिवत्तिक’ (कानातून लोखंडी सळई आरपार घालून जमिनीला खिळवून पायाने फिरवणे) शिक्षा देतात, ‘पलालपीठक’ (हाडे ठेचून केवळ मांसाचा गोळा बनवणे) शिक्षा देतात; तसेच त्याच्यावर उकळते तेल ओततात, त्याला भुकेल्या कुत्र्यांकडून तोडून खाऊ घालतात, त्याला जिवंतपणी सुळावर चढवतात आणि तलवारीने त्याचे डोके कापतात.

‘‘ตสฺส เอวํ โหติ – ‘ยถารูปานํ โข ปาปกานํ กมฺมานํ เหตุ โจรํ อาคุจารึ ราชาโน คเหตฺวา วิวิธา กมฺมการณา กาเรนฺติ; กสาหิปิ ตาเฬนฺติ, เวตฺเตหิปิ ตาเฬนฺติ, อทฺธทณฺฑเกหิปิ ตาเฬนฺติ, หตฺถมฺปิ ฉินฺทนฺติ, ปาทมฺปิ ฉินฺทนฺติ, หตฺถปาทมฺปิ ฉินฺทนฺติ, กณฺณมฺปิ ฉินฺทนฺติ, นาสมฺปิ ฉินฺทนฺติ, กณฺณนาสมฺปิ ฉินฺทนฺติ, พิลงฺคถาลิกมฺปิ กโรนฺติ, สงฺขมุณฺฑิกมฺปิ กโรนฺติ, ราหุมุขมฺปิ กโรนฺติ, โชติมาลิกมฺปิ กโรนฺติ, หตฺถปชฺโชติกมฺปิ กโรนฺติ, เอรกวตฺติกมฺปิ กโรนฺติ, จีรกวาสิกมฺปิ กโรนฺติ, เอเณยฺยกมฺปิ กโรนฺติ, พฬิสมํสิกมฺปิ กโรนฺติ, กหาปณิกมฺปิ กโรนฺติ, ขาราปตจฺฉิกมฺปิ กโรนฺติ, ปลิฆปริวตฺติกมฺปิ กโรนฺติ, ปลาลปีฐกมฺปิ กโรนฺติ, ตตฺเตนปิ เตเลน โอสิญฺจนฺติ, สุนเขหิปิ ขาทาเปนฺติ, ชีวนฺตมฺปิ สูเล อุตฺตาเสนฺติ, อสินาปิ สีสํ ฉินฺทนฺติ. อหญฺเจว โข ปน เอวรูปํ ปาปกมฺมํ กเรยฺยํ, มมฺปิ ราชาโน คเหตฺวา เอวรูปา วิวิธา กมฺมการณา กาเรยฺยุํ; กสาหิปิ ตาเฬยฺยุํ…เป… อสินาปิ สีสํ ฉินฺเทยฺยุ’นฺติ. โส ทิฏฺฐธมฺมิกสฺส วชฺชสฺส ภีโต น ปเรสํ ปาภตํ วิลุมฺปนฺโต จรติ. อิทํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ทิฏฺฐธมฺมิกํ วชฺชํ.

“त्याच्या मनात असा विचार येतो – ‘ज्या प्रकारच्या पापकर्मांच्या कारणाने राजे गुन्हेगार चोराला पकडून विविध प्रकारच्या शिक्षा देतात; चाबकाने मारतात, वेताने मारतात, काठीने मारतात, हात कापतात, पाय कापतात, हात-पाय कापतात, कान कापतात, नाक कापतात, कान-नाक कापतात, बिलंगथालिक करतात, शंखमुंडिक करतात, राहुमुख करतात, जोतिमालिक करतात, हत्थपज्जोतिक करतात, एरकवत्तिक करतात, चीरकवासिक करतात, एणेय्यक करतात, बळिसमंसिक करतात, कहापणिक करतात, खारापतच्छिक करतात, पलिघपरिवत्तिक करतात, पलालपीठक करतात, उकळते तेल ओततात, कुत्र्यांकडून तोडून खाऊ घालतात, जिवंतपणी सुळावर चढवतात आणि तलवारीने डोके कापतात. जर मीसुद्धा असे पापकर्म केले, तर राजे मलाही पकडून अशाच विविध प्रकारच्या शिक्षा देतील; चाबकाने मारतील... पे... तलवारीने माझे डोके कापतील.’ तो या जन्मातील दोषाला घाबरून इतरांच्या मालमत्तेची लूटमार करत फिरत नाही. भिक्खूंनो, याला या जन्मातील दोष असे म्हणतात.

‘‘กตมญฺจ, ภิกฺขเว, สมฺปรายิกํ วชฺชํ? อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ – ‘กายทุจฺจริตสฺส โข ปน ปาปโก ทุกฺโข วิปาโก อภิสมฺปรายํ, วจีทุจฺจริตสฺส ปาปโก ทุกฺโข วิปาโก อภิสมฺปรายํ, มโนทุจฺจริตสฺส ปาปโก ทุกฺโข วิปาโก อภิสมฺปรายํ. อหญฺเจว โข ปน กาเยน ทุจฺจริตํ จเรยฺยํ, วาจาย ทุจฺจริตํ จเรยฺยํ, มนสา ทุจฺจริตํ จเรยฺยํ. กิญฺจ ตํ ยาหํ น กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺเชยฺย’นฺติ. โส สมฺปรายิกสฺส วชฺชสฺส ภีโต กายทุจฺจริตํ ปหาย กายสุจริตํ ภาเวติ, วจีทุจฺจริตํ ปหาย วจีสุจริตํ ภาเวติ, มโนทุจฺจริตํ ปหาย มโนสุจริตํ ภาเวติ, สุทฺธํ อตฺตานํ ปริหรติ. อิทํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, สมฺปรายิกํ วชฺชํ. ‘‘อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ทฺเว วชฺชานิ. ตสฺมาติห, ภิกฺขเว, เอวํ สิกฺขิตพฺพํ – ‘ทิฏฺฐธมฺมิกสฺส วชฺชสฺส ภายิสฺสาม, สมฺปรายิกสฺส วชฺชสฺส ภายิสฺสาม, วชฺชภีรุโน ภวิสฺสาม [Pg.51] วชฺชภยทสฺสาวิโน’ติ. เอวญฺหิ โว, ภิกฺขเว, สิกฺขิตพฺพํ. วชฺชภีรุโน, ภิกฺขเว, วชฺชภยทสฺสาวิโน เอตํ ปาฏิกงฺขํ ยํ ปริมุจฺจิสฺสติ สพฺพวชฺเชหี’’ติ. ปฐมํ.

“आणि भिक्खूंनो, परलोकातील दोष कोणता? भिक्खूंनो, येथे एखादा मनुष्य असा विचार करतो – ‘शारीरिक गैरवर्तनाचा परिणाम परलोकात वाईट आणि दुःखद असतो; वाचिक गैरवर्तनाचा परिणाम परलोकात वाईट आणि दुःखद असतो; मानसिक गैरवर्तनाचा परिणाम परलोकात वाईट आणि दुःखद असतो. जर मी शरीराने गैरवर्तन केले, वाणीने गैरवर्तन केले, मनाने गैरवर्तन केले, तर शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर मी अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात जन्म घेणार नाही, असे कसे घडू शकेल?’ तो परलोकातील दोषाला घाबरून शारीरिक गैरवर्तन सोडून शारीरिक सुचरित्राचे आचरण करतो, वाचिक गैरवर्तन सोडून वाचिक सुचरित्राचे आचरण करतो, मानसिक गैरवर्तन सोडून मानसिक सुचरित्राचे आचरण करतो आणि स्वतःला शुद्ध ठेवतो. भिक्खूंनो, याला परलोकातील दोष असे म्हणतात. भिक्खूंनो, हे दोन दोष आहेत. म्हणून, भिक्खूंनो, तुम्ही स्वतःला असे प्रशिक्षित केले पाहिजे – ‘आम्ही या जन्मातील दोषाला घाबरू, आम्ही परलोकातील दोषाला घाबरू, आम्ही दोषांचे भय बाळगणारे आणि दोषांमधील धोका पाहणारे बनू.’ भिक्खूंनो, तुम्ही स्वतःला असेच प्रशिक्षित केले पाहिजे. भिक्खूंनो, जो दोषांचे भय बाळगतो आणि दोषांमधील धोका पाहतो, तो सर्व दोषांतून मुक्त होईल, अशीच अपेक्षा आहे.” पहिले सूत्र समाप्त.

๒. ปธานสุตฺตํ

२. पधानसुत्त

๒. ‘‘ทฺเวมานิ, ภิกฺขเว, ปธานานิ ทุรภิสมฺภวานิ โลกสฺมึ. กตมานิ ทฺเว? ยญฺจ คิหีนํ อคารํ อชฺฌาวสตํ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารานุปฺปทานตฺถํ ปธานํ, ยญฺจ อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิตานํ สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺคตฺถํ ปธานํ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ปธานานิ ทุรภิสมฺภวานิ โลกสฺมึ.

२. “भिक्खूंनो, जगात साध्य करण्यास कठीण असलेले हे दोन प्रयत्न आहेत. कोणते दोन? एक म्हणजे, घरात राहणाऱ्या गृहस्थांनी चीवर, पिंडपात, शयनासन आणि ग्लानप्रत्यय-भेषज्य-परिकार (औषधोपचार व औषधी उपकरणे) प्रदान करण्यासाठी केलेला प्रयत्न; आणि दुसरा म्हणजे, घराचा त्याग करून बेघर होऊन प्रव्रजित झालेल्यांनी सर्व उपाधींच्या त्यागासाठी केलेला प्रयत्न. भिक्खूंनो, जगात साध्य करण्यास कठीण असलेले हे दोन प्रयत्न आहेत.

‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, อิเมสํ ทฺวินฺนํ ปธานานํ ยทิทํ สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺคตฺถํ ปธานํ. ตสฺมาติห, ภิกฺขเว, เอวํ สิกฺขิตพฺพํ – ‘สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺคตฺถํ ปธานํ ปทหิสฺสามา’ติ. เอวญฺหิ โว, ภิกฺขเว, สิกฺขิตพฺพ’’นฺติ. ทุติยํ.

“भिक्खूंनो, या दोन्ही प्रयत्नांमध्ये श्रेष्ठ प्रयत्न म्हणजे सर्व उपाधींच्या त्यागासाठी केलेला प्रयत्न होय. म्हणून, भिक्खूंनो, तुम्ही स्वतःला असे प्रशिक्षित केले पाहिजे – ‘आम्ही सर्व उपाधींच्या त्यागासाठी प्रयत्न करू.’ भिक्खूंनो, तुम्ही स्वतःला असेच प्रशिक्षित केले पाहिजे.” दुसरे सूत्र समाप्त.

๓. ตปนียสุตฺตํ

३. तपनीयसुत्त

๓. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา ตปนียา. กตเม ทฺเว? อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺจสฺส กายทุจฺจริตํ กตํ โหติ, อกตํ โหติ กายสุจริตํ; วจีทุจฺจริตํ กตํ โหติ; อกตํ โหติ วจีสุจริตํ; มโนทุจฺจริตํ กตํ โหติ, อกตํ โหติ มโนสุจริตํ. โส ‘กายทุจฺจริตํ เม กต’นฺติ ตปฺปติ, ‘อกตํ เม กายสุจริต’นฺติ ตปฺปติ; ‘วจีทุจฺจริตํ เม กต’นฺติ ตปฺปติ, ‘อกตํ เม วจีสุจริต’นฺติ ตปฺปติ; ‘มโนทุจฺจริตํ เม กต’นฺติ ตปฺปติ, ‘อกตํ เม มโนสุจริต’นฺติ ตปฺปติ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ธมฺมา ตปนียา’’ติ. ตติยํ.

३. “भिक्खूंनो, हे दोन धर्म संताप देणारे आहेत. कोणते दोन? भिक्खूंनो, येथे एखाद्या व्यक्तीकडून शारीरिक गैरवर्तन घडलेले असते आणि शारीरिक सुचरित्र घडलेले नसते; वाचिक गैरवर्तन घडलेले असते आणि वाचिक सुचरित्र घडलेले नसते; मानसिक गैरवर्तन घडलेले असते आणि मानसिक सुचरित्र घडलेले नसते. तो विचार करतो – ‘माझ्याकडून शारीरिक गैरवर्तन घडले आहे,’ म्हणून तो संतापून जळतो; ‘माझ्याकडून शारीरिक सुचरित्र घडले नाही,’ म्हणून तो जळतो; ‘माझ्याकडून वाचिक गैरवर्तन घडले आहे,’ म्हणून तो जळतो; ‘माझ्याकडून वाचिक सुचरित्र घडले नाही,’ म्हणून तो जळतो; ‘माझ्याकडून मानसिक गैरवर्तन घडले आहे,’ म्हणून तो जळतो; ‘माझ्याकडून मानसिक सुचरित्र घडले नाही,’ म्हणून तो जळतो. भिक्खूंनो, या दोन गोष्टी संताप देणाऱ्या आहेत.” तिसरे सूत्र समाप्त.

๔. อตปนียสุตฺตํ

४. अतपनीयसुत्त

๔. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา อตปนียา. กตเม ทฺเว? อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺจสฺส กายสุจริตํ กตํ โหติ, อกตํ โหติ กายทุจฺจริตํ; วจีสุจริตํ กตํ โหติ, อกตํ โหติ วจีทุจฺจริตํ; มโนสุจริตํ กตํ โหติ, อกตํ โหติ มโนทุจฺจริตํ. โส ‘กายสุจริตํ เม กต’นฺติ น ตปฺปติ, ‘อกตํ เม กายทุจฺจริต’นฺติ น ตปฺปติ; ‘วจีสุจริตํ เม กต’นฺติ น ตปฺปติ, ‘อกตํ เม วจีทุจฺจริต’นฺติ น ตปฺปติ; ‘มโนสุจริตํ เม กต’นฺติ น ตปฺปติ, ‘อกตํ เม มโนทุจฺจริต’นฺติ น ตปฺปติ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ธมฺมา อตปนียา’’ติ. จตุตฺถํ.

४. "भिक्खूहो, या दोन गोष्टी पश्चात्ताप न घडवून आणणाऱ्या आहेत. कोणत्या दोन? भिक्खूहो, या जगात एखाद्या व्यक्तीने कायिक सुचरित केलेले असते, कायिक दुच्चरित केलेले नसते; वाचिक सुचरित केलेले असते, वाचिक दुच्चरित केलेले नसते; मानसिक सुचरित केलेले असते, मानसिक दुच्चरित केलेले नसते. तो 'मी कायिक सुचरित केले आहे' असे म्हणून पश्चात्ताप करत नाही, 'मी कायिक दुच्चरित केले नाही' असे म्हणून पश्चात्ताप करत नाही; 'मी वाचिक सुचरित केले आहे' असे म्हणून पश्चात्ताप करत नाही, 'मी वाचिक दुच्चरित केले नाही' असे म्हणून पश्चात्ताप करत नाही; 'मी मानसिक सुचरित केले आहे' असे म्हणून पश्चात्ताप करत नाही, 'मी मानसिक दुच्चरित केले नाही' असे म्हणून पश्चात्ताप करत नाही. भिक्खूहो, या दोन गोष्टी पश्चात्ताप न घडवून आणणाऱ्या आहेत." (चौथे)

๕. อุปญฺญาตสุตฺตํ

५. उपन्यात सुत्त

๕. ‘‘ทฺวินฺนาหํ[Pg.52], ภิกฺขเว, ธมฺมานํ อุปญฺญาสึ – ยา จ อสนฺตุฏฺฐิตา กุสเลสุ ธมฺเมสุ, ยา จ อปฺปฏิวานิตา ปธานสฺมึ. อปฺปฏิวานี สุทาหํ, ภิกฺขเว, ปทหามิ – ‘กามํ ตโจ จ นฺหารุ จ อฏฺฐิ จ อวสิสฺสตุ, สรีเร อุปสุสฺสตุ มํสโลหิตํ, ยํ ตํ ปุริสถาเมน ปุริสวีริเยน ปุริสปรกฺกเมน ปตฺตพฺพํ น ตํ อปาปุณิตฺวา วีริยสฺส สณฺฐานํ ภวิสฺสตี’ติ. ตสฺส มยฺหํ, ภิกฺขเว, อปฺปมาทาธิคตา สมฺโพธิ, อปฺปมาทาธิคโต อนุตฺตโร โยคกฺเขโม. ตุมฺเห เจปิ, ภิกฺขเว, อปฺปฏิวานํ ปทเหยฺยาถ – ‘กามํ ตโจ จ นฺหารุ จ อฏฺฐิ จ อวสิสฺสตุ, สรีเร อุปสุสฺสตุ มํสโลหิตํ, ยํ ตํ ปุริสถาเมน ปุริสวีริเยน ปุริสปรกฺกเมน ปตฺตพฺพํ น ตํ อปาปุณิตฺวา วีริยสฺส สณฺฐานํ ภวิสฺสตี’ติ, ตุมฺเหปิ, ภิกฺขเว, นจิรสฺเสว – ยสฺสตฺถาย กุลปุตฺตา สมฺมเทว อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชนฺติ ตทนุตฺตรํ – พฺรหฺมจริยปริโยสานํ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสถ. ตสฺมาติห, ภิกฺขเว, เอวํ สิกฺขิตพฺพํ – ‘อปฺปฏิวานํ ปทหิสฺสาม. กามํ ตโจ จ นฺหารุ จ อฏฺฐิ จ อวสิสฺสตุ, สรีเร อุปสุสฺสตุ มํสโลหิตํ, ยํ ตํ ปุริสถาเมน ปุริสวีริเยน ปุริสปรกฺกเมน ปตฺตพฺพํ น ตํ อปาปุณิตฺวา วีริยสฺส สณฺฐานํ ภวิสฺสตี’ติ. เอวญฺหิ โว, ภิกฺขเว, สิกฺขิตพฺพ’’นฺติ. ปญฺจมํ.

५. "भिक्खूहो, मी दोन गोष्टी स्वतः जाणल्या आहेत: कुशल धर्मांच्या बाबतीत असंतुष्टता आणि प्रयत्नाच्या बाबतीत न खचणे. भिक्खूहो, मी न खचता असा दृढ निश्चय करून प्रयत्न केला की – 'माझ्या शरीरात केवळ त्वचा, शिरा आणि हाडेच उरली तरी चालतील, शरीरातील मांस आणि रक्त सुकून गेले तरी चालेल, परंतु जोपर्यंत मानवी सामर्थ्य, वीर्य आणि पराक्रमाने जे प्राप्त करण्याजोगे आहे ते प्राप्त होत नाही, तोपर्यंत मी माझे प्रयत्न सोडणार नाही.' भिक्खूहो, अशा अप्रमादानेच मला संबोधी प्राप्त झाली, अप्रमादानेच मला अनुत्तर योगक्षेम प्राप्त झाला. भिक्खूहो, जर तुम्हीही न खचता असा दृढ निश्चय करून प्रयत्न केलात की – 'माझ्या शरीरात केवळ त्वचा, शिरा आणि हाडेच उरली तरी चालतील, शरीरातील मांस आणि रक्त सुकून गेले तरी चालेल, परंतु जोपर्यंत मानवी सामर्थ्य, वीर्य आणि पराक्रमाने जे प्राप्त करण्याजोगे आहे ते प्राप्त होत नाही, तोपर्यंत मी माझे प्रयत्न सोडणार नाही,' तर भिक्खूहो, तुम्हीही लवकरच – ज्याच्यासाठी कुलपुत्र योग्य प्रकारे घरादाराचा त्याग करून गृहहीन प्रव्रज्या स्वीकारतात, ते अनुत्तर ब्रह्मचर्याचे अंतिम ध्येय याच जन्मात स्वतःच्या अभिज्ञाने साक्षात करून, प्राप्त करून विहरतील. म्हणूनच, भिक्खूहो, तुम्ही असेच शिकले पाहिजे – 'आम्ही न खचता प्रयत्न करू. आमच्या शरीरात केवळ त्वचा, शिरा आणि हाडेच उरली तरी चालतील, शरीरातील मांस आणि रक्त सुकून गेले तरी चालेल, परंतु जोपर्यंत मानवी सामर्थ्य, वीर्य आणि पराक्रमाने जे प्राप्त करण्याजोगे आहे ते प्राप्त होत नाही, तोपर्यंत आम्ही आमचे प्रयत्न सोडणार नाही.' भिक्खूहो, तुम्ही स्वतःला असेच प्रशिक्षित केले पाहिजे." (पाचवे)

๖. สํโยชนสุตฺตํ

६. संयोजन सुत्त

๖. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา. กตเม ทฺเว? ยา จ สํโยชนิเยสุ ธมฺเมสุ อสฺสาทานุปสฺสิตา, ยา จ สํโยชนิเยสุ ธมฺเมสุ นิพฺพิทานุปสฺสิตา. สํโยชนิเยสุ, ภิกฺขเว, ธมฺเมสุ อสฺสาทานุปสฺสี วิหรนฺโต ราคํ น ปชหติ, โทสํ น ปชหติ, โมหํ น ปชหติ. ราคํ อปฺปหาย, โทสํ อปฺปหาย, โมหํ อปฺปหาย น ปริมุจฺจติ ชาติยา ชราย มรเณน โสเกหิ ปริเทเวหิ ทุกฺเขหิ โทมนสฺเสหิ อุปายาเสหิ. น ปริมุจฺจติ ทุกฺขสฺมาติ วทามิ.

६. "भिक्खूहो, या दोन गोष्टी आहेत. कोणत्या दोन? संयोजनास कारणीभूत असणाऱ्या गोष्टींमध्ये सुखाचा शोध घेणे आणि संयोजनास कारणीभूत असणाऱ्या गोष्टींमध्ये विरक्तीचा शोध घेणे. भिक्खूहो, जो मनुष्य संयोजनास कारणीभूत असणाऱ्या गोष्टींमध्ये आस्वाद पाहत विहरतो, तो राग नष्ट करू शकत नाही, द्वेष नष्ट करू शकत नाही, मोह नष्ट करू शकत नाही. राग, द्वेष आणि मोह नष्ट न केल्यामुळे तो जन्म, जरा, मरण, शोक, आक्रोश, दुःख, दौर्मनस्य आणि नैराश्य यांपासून मुक्त होत नाही. तो दुःखापासून मुक्त होत नाही, असे मी सांगतो."

‘‘สํโยชนิเยสุ, ภิกฺขเว, ธมฺเมสุ นิพฺพิทานุปสฺสี วิหรนฺโต ราคํ ปชหติ, โทสํ ปชหติ, โมหํ ปชหติ. ราคํ ปหาย, โทสํ ปหาย, โมหํ [Pg.53] ปหาย, ปริมุจฺจติ ชาติยา ชราย มรเณน โสเกหิ ปริเทเวหิ ทุกฺเขหิ โทมนสฺเสหิ อุปายาเสหิ. ปริมุจฺจติ ทุกฺขสฺมาติ วทามิ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ธมฺมา’’ติ. ฉฏฺฐํ.

"भिक्खूहो, जो मनुष्य संयोजनास कारणीभूत असणाऱ्या गोष्टींमध्ये विरक्ती पाहत विहरतो, तो राग नष्ट करतो, द्वेष नष्ट करतो, मोह नष्ट करतो. राग, द्वेष आणि मोह नष्ट केल्यामुळे तो जन्म, जरा, मरण, शोक, आक्रोश, दुःख, दौर्मनस्य आणि नैराश्य यांपासून मुक्त होतो. तो दुःखापासून मुक्त होतो, असे मी सांगतो. भिक्खूहो, या दोन गोष्टी आहेत." (सहावे)

๗. กณฺหสุตฺตํ

७. कण्ह सुत्त

๗. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา กณฺหา. กตเม ทฺเว? อหิริกญฺจ อโนตฺตปฺปญฺจ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ธมฺมา กณฺหา’’ติ. สตฺตมํ.

७. "भिक्खूहो, हे दोन काळे धर्म आहेत. कोणते दोन? अहरिक (पाप कर्माची लाज न वाटणे) आणि अनोत्तप्प (पाप कर्माचे भय न वाटणे). भिक्खूहो, हे दोन काळे धर्म आहेत." (सातवे)

๘. สุกฺกสุตฺตํ

८. सुक्क सुत्त

๘. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา สุกฺกา. กตเม ทฺเว? หิรี จ โอตฺตปฺปญฺจ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ธมฺมา สุกฺกา’’ติ. อฏฺฐมํ.

८. "भिक्खूहो, हे दोन पांढरे धर्म आहेत. कोणते दोन? हिरी (पाप कर्माची लाज वाटणे) आणि ओत्तप्प (पाप कर्माचे भय वाटणे). भिक्खूहो, हे दोन पांढरे धर्म आहेत." (आठवे)

๙. จริยสุตฺตํ

९. चरिया सुत्त

๙. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา สุกฺกา โลกํ ปาเลนฺติ. กตเม ทฺเว? หิรี จ โอตฺตปฺปญฺจ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว สุกฺกา ธมฺมา โลกํ น ปาเลยฺยุํ, นยิธ ปญฺญาเยถ มาตาติ วา มาตุจฺฉาติ วา มาตุลานีติ วา อาจริยภริยาติ วา ครูนํ ทาราติ วา. สมฺเภทํ โลโก อคมิสฺส, ยถา อเชฬกา กุกฺกุฏสูกรา โสณสิงฺคาลา. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, อิเม ทฺเว สุกฺกา ธมฺมา โลกํ ปาเลนฺติ ตสฺมา ปญฺญายติ มาตาติ วา มาตุจฺฉาติ วา มาตุลานีติ วา อาจริยภริยาติ วา ครูนํ ทาราติ วา’’ติ. นวมํ.

९. "भिक्खूहो, हे दोन पांढरे धर्म जगाचे रक्षण करतात. कोणते दोन? हिरी आणि ओत्तप्प. भिक्खूहो, जर हे दोन पांढरे धर्म जगाचे रक्षण करत नसतील, तर जगात आई, मावशी, मामी, आचार्यांची पत्नी किंवा आदरणीय व्यक्तींच्या पत्नी असा कोणताही भेद उरणार नाही. शेळ्या-मेंढ्या, कोंबड्या-डुकरे, कुत्रे-कोल्हे यांच्याप्रमाणे संपूर्ण जग मर्यादाहीन आणि संकरित झाले असते. परंतु, भिक्खूहो, हे दोन पांढरे धर्म जगाचे रक्षण करतात म्हणूनच आई, मावशी, मामी, आचार्यांची पत्नी किंवा आदरणीय व्यक्तींच्या पत्नी असा भेद दिसून येतो." (नवे)

๑๐. วสฺสูปนายิกสุตฺตํ

१०. वस्सूपनायिका सुत्त

๑๐. ‘‘ทฺเวมา, ภิกฺขเว, วสฺสูปนายิกา. กตมา ทฺเว? ปุริมิกา จ ปจฺฉิมิกา จ. อิมา โข, ภิกฺขเว, ทฺเว วสฺสูปนายิกา’’ติ. ทสมํ.

१०. "भिक्खूहो, वर्षावास स्वीकारण्याचे हे दोन काळ आहेत. कोणते दोन? पुरिमिका आणि पच्छिमिका. भिक्खूहो, वर्षावास स्वीकारण्याचे हे दोन काळ आहेत." (दहावे)

กมฺมกรณวคฺโค ปฐโม.

पहिला कम्मकरण वग्ग समाप्त.

ตสฺสุทฺทานํ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) –

วชฺชา ปธานา ทฺเว ตปนียา, อุปญฺญาเตน ปญฺจมํ;

สํโยชนญฺจ กณฺหญฺจ, สุกฺกํ จริยา วสฺสูปนายิเกน วคฺโค.

वज्ज, प्रधान, दोन तपनीय, उपन्यात हे पाचवे; संयोजन, कण्ह, सुक्क, चरिया आणि वस्सूपनायिका या सूत्रांसह हा वर्ग बनला आहे.

๒. อธิกรณวคฺโค

२. अधिकरण वग्ग

๑๑. ‘‘ทฺเวมานิ[Pg.54], ภิกฺขเว, พลานิ. กตมานิ ทฺเว? ปฏิสงฺขานพลญฺจ ภาวนาพลญฺจ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, ปฏิสงฺขานพลํ? อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ – ‘กายทุจฺจริตสฺส โข ปาปโก วิปาโก ทิฏฺเฐ เจว ธมฺเม อภิสมฺปรายญฺจ, วจีทุจฺจริตสฺส ปาปโก วิปาโก ทิฏฺเฐ เจว ธมฺเม อภิสมฺปรายญฺจ, มโนทุจฺจริตสฺส ปาปโก วิปาโก ทิฏฺเฐ เจว ธมฺเม อภิสมฺปรายญฺจา’ติ. โส อิติ ปฏิสงฺขาย กายทุจฺจริตํ ปหาย กายสุจริตํ ภาเวติ, วจีทุจฺจริตํ ปหาย วจีสุจริตํ ภาเวติ, มโนทุจฺจริตํ ปหาย มโนสุจริตํ ภาเวติ, สุทฺธํ อตฺตานํ ปริหรติ. อิทํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ปฏิสงฺขานพลํ.

११. "भिक्खूहो, ही दोन बले आहेत. कोणती दोन? प्रतिसंख्यान बल आणि भावना बल. आणि भिक्खूहो, प्रतिसंख्यान बल कोणते? भिक्खूहो, या जगात एखादा मनुष्य असा विचार करतो – 'कायिक दुच्चरिताचा परिणाम या जन्मात आणि परलोकातही वाईटच होतो; वाचिक दुच्चरिताचा परिणाम या जन्मात आणि परलोकातही वाईटच होतो; मानसिक दुच्चरिताचा परिणाम या जन्मात आणि परलोकातही वाईटच होतो.' तो असा विचार करून कायिक दुच्चरिताचा त्याग करतो आणि कायिक सुचरिताची भावना करतो; वाचिक दुच्चरिताचा त्याग करतो आणि वाचिक सुचरिताची भावना करतो; मानसिक दुच्चरिताचा त्याग करतो आणि मानसिक सुचरिताची भावना करतो, आणि स्वतःला शुद्ध ठेवतो. भिक्खूहो, याला प्रतिसंख्यान बल असे म्हणतात."

‘‘กตมญฺจ, ภิกฺขเว, ภาวนาพลํ. ตตฺร, ภิกฺขเว, ยมิทํ ภาวนาพลํ เสขานเมตํ พลํ. เสขญฺหิ โส, ภิกฺขเว, พลํ อาคมฺม ราคํ ปชหติ, โทสํ ปชหติ, โมหํ ปชหติ. ราคํ ปหาย, โทสํ ปหาย, โมหํ ปหาย ยํ อกุสลํ น ตํ กโรติ, ยํ ปาปํ น ตํ เสวติ. อิทํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ภาวนาพลํ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ทฺเว พลานี’’ติ.

"आणि भिक्खूहो, भावना बल कोणते? भिक्खूहो, जे हे भावना बल आहे, ते शैक्ष लोकांचे बल आहे. भिक्खूहो, शैक्ष बलाचा आश्रय घेऊन मनुष्य राग नष्ट करतो, द्वेष नष्ट करतो, मोह नष्ट करतो. राग, द्वेष आणि मोह नष्ट केल्यामुळे, जे अकुशल आहे ते तो करत नाही, जे पाप आहे त्याचे तो सेवन करत नाही. भिक्खूहो, याला भावना बल असे म्हणतात. भिक्खूहो, ही ती दोन बले आहेत."

๑๒. ‘‘ทฺเวมานิ, ภิกฺขเว, พลานิ. กตมานิ ทฺเว? ปฏิสงฺขานพลญฺจ ภาวนาพลญฺจ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, ปฏิสงฺขานพลํ? อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ – ‘กายทุจฺจริตสฺส โข ปาปโก วิปาโก ทิฏฺเฐ เจว ธมฺเม อภิสมฺปรายญฺจ, วจีทุจฺจริตสฺส ปาปโก วิปาโก ทิฏฺเฐ เจว ธมฺเม อภิสมฺปรายญฺจ, มโนทุจฺจริตสฺส ปาปโก วิปาโก ทิฏฺเฐ เจว ธมฺเม อภิสมฺปรายญฺจา’ติ. โส อิติ ปฏิสงฺขาย กายทุจฺจริตํ ปหาย กายสุจริตํ ภาเวติ, วจีทุจฺจริตํ ปหาย วจีสุจริตํ ภาเวติ, มโนทุจฺจริตํ ปหาย มโนสุจริตํ ภาเวติ, สุทฺธํ อตฺตานํ ปริหรติ. อิทํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ปฏิสงฺขานพลํ.

१२. भिक्खूहो, ही दोन बळे आहेत. कोणती दोन? पटिसंखानबळ (चिंतनबळ) आणि भावनाबळ (साधनाबळ). आणि भिक्खूहो, पटिसंखानबळ कोणते आहे? येथे, भिक्खूहो, एखादी व्यक्ती असा विचार करते – 'शारीरिक दुराचाराचा परिणाम या जन्मात आणि परलोकातही वाईटच होतो; वाचिक दुराचाराचा परिणाम या जन्मात आणि परलोकातही वाईटच होतो; मानसिक दुराचाराचा परिणाम या जन्मात आणि परलोकातही वाईटच होतो.' ती व्यक्ती असा विचार करून शारीरिक दुराचाराचा त्याग करते आणि शारीरिक सदाचाराची भावना करते; वाचिक दुराचाराचा त्याग करते आणि वाचिक सदाचाराची भावना करते; मानसिक दुराचाराचा त्याग करते आणि मानसिक सदाचाराची भावना करते; स्वतःला शुद्ध राखते. भिक्खूहो, याला पटिसंखानबळ असे म्हणतात.

‘‘กตมญฺจ, ภิกฺขเว, ภาวนาพลํ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สติสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวติ วิเวกนิสฺสิตํ วิราคนิสฺสิตํ นิโรธนิสฺสิตํ โวสคฺคปริณามึ, ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวติ… วีริยสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวติ… ปีติสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวติ… ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวติ… สมาธิสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวติ… อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวติ วิเวกนิสฺสิตํ วิราคนิสฺสิตํ นิโรธนิสฺสิตํ โวสคฺคปริณามึ[Pg.55]. อิทํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ภาวนาพลํ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ทฺเว พลานี’’ติ.

आणि भिक्खूहो, भावनाबळ कोणते आहे? येथे, भिक्खूहो, भिक्खू सतिसंबोज्झंग (स्मृती-संबोध्यंग) विकसित करतो, जो विवेकावर (अलिप्ततेवर) आधारित आहे, विरागावर आधारित आहे, निरोधावर आधारित आहे आणि त्यागात (मुक्तीत) परिणत होणारा आहे. तो धम्मविचयसंबोज्झंग विकसित करतो... वीरियसंबोज्झंग विकसित करतो... पीतिसंबोज्झंग विकसित करतो... पस्सद्धिसंबोज्झंग विकसित करतो... समाधिसंबोज्झंग विकसित करतो... उपेक्खासंबोज्झंग विकसित करतो, जो विवेकावर आधारित आहे, विरागावर आधारित आहे, निरोधावर आधारित आहे आणि त्यागात परिणत होणारा आहे. भिक्खूहो, याला भावनाबळ असे म्हणतात. भिक्खूहो, हीच ती दोन बळे आहेत.

๑๓. ‘‘ทฺเวมานิ, ภิกฺขเว, พลานิ. กตมานิ ทฺเว? ปฏิสงฺขานพลญฺจ ภาวนาพลญฺจ. กตมญฺจ, ภิกฺขเว, ปฏิสงฺขานพลํ? อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ – ‘กายทุจฺจริตสฺส โข ปาปโก วิปาโก ทิฏฺเฐ เจว ธมฺเม อภิสมฺปรายญฺจ, วจีทุจฺจริตสฺส โข ปาปโก วิปาโก ทิฏฺเฐ เจว ธมฺเม อภิสมฺปรายญฺจ, มโนทุจฺจริตสฺส โข ปาปโก วิปาโก ทิฏฺเฐ เจว ธมฺเม อภิสมฺปรายญฺจา’ติ. โส อิติ ปฏิสงฺขาย กายทุจฺจริตํ ปหาย กายสุจริตํ ภาเวติ, วจีทุจฺจริตํ ปหาย วจีสุจริตํ ภาเวติ, มโนทุจฺจริตํ ปหาย มโนสุจริตํ ภาเวติ, สุทฺธํ อตฺตานํ ปริหรติ. อิทํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ปฏิสงฺขานพลํ.

१३. भिक्खूहो, ही दोन बळे आहेत. कोणती दोन? पटिसंखानबळ आणि भावनाबळ. आणि भिक्खूहो, पटिसंखानबळ कोणते आहे? येथे, भिक्खूहो, एखादी व्यक्ती असा विचार करते – 'शारीरिक दुराचाराचा परिणाम या जन्मात आणि परलोकातही वाईटच होतो; वाचिक दुराचाराचा परिणाम या जन्मात आणि परलोकातही वाईटच होतो; मानसिक दुराचाराचा परिणाम या जन्मात आणि परलोकातही वाईटच होतो.' ती व्यक्ती असा विचार करून शारीरिक दुराचाराचा त्याग करते आणि शारीरिक सदाचाराची भावना करते; वाचिक दुराचाराचा त्याग करते आणि वाचिक सदाचाराची भावना करते; मानसिक दुराचाराचा त्याग करते आणि मानसिक सदाचाराची भावना करते; स्वतःला शुद्ध राखते. भिक्खूहो, याला पटिसंखानबळ असे म्हणतात.

‘‘กตมญฺจ, ภิกฺขเว, ภาวนาพลํ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ วิวิจฺเจว กาเมหิ, วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ สวิตกฺกํ สวิจารํ วิเวกชํ ปีติสุขํ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา อชฺฌตฺตํ สมฺปสาทนํ เจตโส เอโกทิภาวํ อวิตกฺกํ อวิจารํ สมาธิชํ ปีติสุขํ ทุติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. ปีติยา จ วิราคา อุเปกฺขโก จ วิหรติ สโต จ สมฺปชาโน, สุขญฺจ กาเยน ปฏิสํเวเทติ, ยํ ตํ อริยา อาจิกฺขนฺติ – ‘อุเปกฺขโก สติมา สุขวิหารี’ติ ตติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. สุขสฺส จ ปหานา ทุกฺขสฺส จ ปหานา ปุพฺเพว โสมนสฺสโทมนสฺสานํ อตฺถงฺคมา อทุกฺขมสุขํ อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธึ จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิทํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ภาวนาพลํ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ทฺเว พลานี’’ติ.

आणि भिक्खूहो, भावनाबळ कोणते आहे? येथे, भिक्खूहो, भिक्खू कामभोगांपासून अलिप्त होऊन, अकुशल धर्मांपासून अलिप्त होऊन, वितर्क आणि विचारांसह असणारे, विवेकापासून उत्पन्न झालेले, प्रीती आणि सुखाने युक्त असणारे पहिले ध्यान प्राप्त करून विहरतो. वितर्क आणि विचारांच्या शांत होण्याने, आंतरिक प्रसन्नता देणारे, चित्ताची एकाग्रता साधणारे, वितर्करहित, विचाररहित, समाधीपासून उत्पन्न झालेले, प्रीती आणि सुखाने युक्त असणारे दुसरे ध्यान प्राप्त करून विहरतो. प्रीतीचाही विराग झाल्यामुळे तो उपेक्षक (तटस्थ) राहून विहरतो, आणि स्मृतीवान व प्रज्ञावान होऊन शरीराने सुखाचा अनुभव घेतो, ज्याच्याविषयी आर्य म्हणतात – 'तो उपेक्षक, स्मृतीवान आणि सुखविहारी आहे', असे तिसरे ध्यान प्राप्त करून विहरतो. सुखाचा आणि दुःखाचा त्याग केल्यामुळे, आणि पूर्वीच सोमनस्य (आनंद) व दोमनस्य (खिन्नता) नष्ट झाल्यामुळे, जे दुःखही नाही आणि सुखही नाही असे, उपेक्षा आणि स्मृतीच्या शुद्धतेने युक्त असणारे चौथे ध्यान प्राप्त करून विहरतो. भिक्खूहो, याला भावनाबळ असे म्हणतात. भिक्खूहो, हीच ती दोन बळे आहेत.

๑๔. ‘‘ทฺเวมา, ภิกฺขเว, ตถาคตสฺส ธมฺมเทสนา. กตมา ทฺเว? สํขิตฺเตน จ วิตฺถาเรน จ. อิมา โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ตถาคตสฺส ธมฺมเทสนา’’ติ.

१४. भिक्खूहो, तथागतांच्या धम्मदेशना या दोन प्रकारच्या आहेत. कोणत्या दोन? संक्षेपाने आणि विस्ताराने. भिक्खूहो, तथागतांच्या धम्मदेशना या दोन प्रकारच्या आहेत.

๑๕. ‘‘ยสฺมึ, ภิกฺขเว, อธิกรเณ อาปนฺโน จ ภิกฺขุ โจทโก จ ภิกฺขุ น สาธุกํ อตฺตนาว อตฺตานํ ปจฺจเวกฺขติ ตสฺเมตํ, ภิกฺขเว, อธิกรเณ ปาฏิกงฺขํ ทีฆตฺตาย ขรตฺตาย วาฬตฺตาย สํวตฺติสฺสติ, ภิกฺขู [Pg.56] จ น ผาสุํ วิหริสฺสนฺตีติ. ยสฺมิญฺจ โข, ภิกฺขเว, อธิกรเณ อาปนฺโน จ ภิกฺขุ โจทโก จ ภิกฺขุ สาธุกํ อตฺตนาว อตฺตานํ ปจฺจเวกฺขติ ตสฺเมตํ, ภิกฺขเว, อธิกรเณ ปาฏิกงฺขํ น ทีฆตฺตาย ขรตฺตาย วาฬตฺตาย สํวตฺติสฺสติ, ภิกฺขู จ ผาสุํ วิหริสฺสนฺตีติ.

१५. भिक्खूहो, ज्या अधिकरणात (विवादात) आपत्ती (नियमभंग) ओढवून घेतलेला भिक्खू आणि आरोप करणारा (चोदक) भिक्खू स्वतःच स्वतःचे नीट आत्मपरीक्षण करत नाहीत, भिक्खूहो, त्या अधिकरणात अशी अपेक्षा केली पाहिजे की, तो विवाद दीर्घकाळ टिकण्यासाठी, कटुतेसाठी आणि हिंसकतेसाठी कारणीभूत ठरेल, आणि भिक्खू सुखाने राहू शकणार नाहीत. पण भिक्खूहो, ज्या अधिकरणात आपत्ती ओढवून घेतलेला भिक्खू आणि आरोप करणारा भिक्खू स्वतःच स्वतःचे नीट आत्मपरीक्षण करतात, भिक्खूहो, त्या अधिकरणात अशी अपेक्षा केली पाहिजे की, तो विवाद दीर्घकाळ टिकण्यासाठी, कटुतेसाठी आणि हिंसकतेसाठी कारणीभूत ठरणार नाही, आणि भिक्खू सुखाने राहतील.

‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, อาปนฺโน ภิกฺขุ สาธุกํ อตฺตนาว อตฺตานํ ปจฺจเวกฺขติ? อิธ, ภิกฺขเว, อาปนฺโน ภิกฺขุ อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ – ‘อหํ โข อกุสลํ อาปนฺโน กญฺจิเทว เทสํ กาเยน. มํ โส ภิกฺขุ อทฺทส อกุสลํ อาปชฺชมานํ กิญฺจิเทว เทสํ กาเยน. โน เจ อหํ อกุสลํ อาปชฺเชยฺยํ กิญฺจิเทว เทสํ กาเยน, น มํ โส ภิกฺขุ ปสฺเสยฺย อกุสลํ อาปชฺชมานํ กิญฺจิเทว เทสํ กาเยน. ยสฺมา จ โข, อหํ อกุสลํ อาปนฺโน กิญฺจิเทว เทสํ กาเยน, ตสฺมา มํ โส ภิกฺขุ อทฺทส อกุสลํ อาปชฺชมานํ กิญฺจิเทว เทสํ กาเยน. ทิสฺวา จ ปน มํ โส ภิกฺขุ อกุสลํ อาปชฺชมานํ กิญฺจิเทว เทสํ กาเยน อนตฺตมโน อโหสิ. อนตฺตมโน สมาโน อนตฺตมนวจนํ มํ โส ภิกฺขุ อวจ. อนตฺตมนวจนาหํ เตน ภิกฺขุนา วุตฺโต สมาโน อนตฺตมโน อโหสึ. อนตฺตมโน สมาโน ปเรสํ อาโรเจสึ. อิติ มเมว ตตฺถ อจฺจโย อจฺจคมา สุงฺกทายกํว ภณฺฑสฺมินฺติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, อาปนฺโน ภิกฺขุ สาธุกํ อตฺตนาว อตฺตานํ ปจฺจเวกฺขติ.

आणि भिक्खूहो, आपत्ती ओढवून घेतलेला भिक्खू स्वतःच स्वतःचे नीट आत्मपरीक्षण कसे करतो? येथे, भिक्खूहो, आपत्ती ओढवून घेतलेला भिक्खू असा विचार करतो – 'मी शरीराने काही प्रमाणात अकुशल कर्म (आपत्ती) केले आहे. त्या भिक्खूने मला शरीराने काही प्रमाणात अकुशल कर्म करताना पाहिले. जर मी शरीराने काही प्रमाणात अकुशल कर्म केले नसते, तर त्या भिक्खूने मला शरीराने काही प्रमाणात अकुशल कर्म करताना पाहिले नसते. परंतु, मी शरीराने काही प्रमाणात अकुशल कर्म केले असल्यामुळेच, त्या भिक्खूने मला शरीराने काही प्रमाणात अकुशल कर्म करताना पाहिले. आणि मला शरीराने काही प्रमाणात अकुशल कर्म करताना पाहून तो भिक्खू अप्रसन्न झाला. अप्रसन्न होऊन त्या भिक्खूने मला अप्रसन्नतेचे शब्द बोलले. त्या भिक्खूने मला अप्रसन्नतेचे शब्द बोलल्यामुळे मी अप्रसन्न यालो. अप्रसन्न होऊन मी इतरांना सांगितले. अशा प्रकारे, यात माझीच चूक मला नडली आहे, जसे की जकात नाका टाळून माल नेणाऱ्या व्यापाऱ्याला त्याचा अपराध नडतो.' भिक्खूहो, अशा प्रकारे आपत्ती ओढवून घेतलेला भिक्खू स्वतःच स्वतःचे नीट आत्मपरीक्षण करतो.

‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, โจทโก ภิกฺขุ สาธุกํ อตฺตนาว อตฺตานํ ปจฺจเวกฺขติ? อิธ, ภิกฺขเว, โจทโก ภิกฺขุ อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ – ‘อยํ โข ภิกฺขุ อกุสลํ อาปนฺโน กิญฺจิเทว เทสํ กาเยน. อหํ อิมํ ภิกฺขุํ อทฺทสํ อกุสลํ อาปชฺชมานํ กิญฺจิเทว เทสํ กาเยน. โน เจ อยํ ภิกฺขุ อกุสลํ อาปชฺเชยฺย กิญฺจิเทว เทสํ กาเยน, นาหํ อิมํ ภิกฺขุํ ปสฺเสยฺยํ อกุสลํ อาปชฺชมานํ กิญฺจิเทว เทสํ กาเยน. ยสฺมา จ โข, อยํ ภิกฺขุ อกุสลํ อาปนฺโน กิญฺจิเทว เทสํ กาเยน, ตสฺมา อหํ อิมํ ภิกฺขุํ อทฺทสํ อกุสลํ อาปชฺชมานํ กิญฺจิเทว เทสํ กาเยน. ทิสฺวา จ ปนาหํ อิมํ ภิกฺขุํ อกุสลํ อาปชฺชมานํ กิญฺจิเทว เทสํ กาเยน อนตฺตมโน อโหสึ. อนตฺตมโน [Pg.57] สมาโน อนตฺตมนวจนาหํ อิมํ ภิกฺขุํ อวจํ. อนตฺตมนวจนายํ ภิกฺขุ มยา วุตฺโต สมาโน อนตฺตมโน อโหสิ. อนตฺตมโน สมาโน ปเรสํ อาโรเจสิ. อิติ มเมว ตตฺถ อจฺจโย อจฺจคมา สุงฺกทายกํว ภณฺฑสฺมินฺติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, โจทโก ภิกฺขุ สาธุกํ อตฺตนาว อตฺตานํ ปจฺจเวกฺขติ.

भिक्खूहो, दोष दाखवणारा (चोदक) भिक्खू स्वतःच स्वतःचे चांगल्या प्रकारे कशा प्रकारे आत्मपरीक्षण करतो? भिक्खूहो, येथे दोष दाखवणारा भिक्खू असा विचार करतो – 'या भिक्खूने शरीराने काही अकुशल (आपत्ती) कृत्य केले आहे. मी या भिक्खूला शरीराने काही अकुशल कृत्य करताना पाहिले आहे. जर या भिक्खूने शरीराने काही अकुशल कृत्य केले नसते, तर मी या भिक्खूला शरीराने काही अकुशल कृत्य करताना पाहिले नसते. परंतु, ज्याअर्थी या भिक्खूने शरीराने काही अकुशल कृत्य केले आहे, त्याअर्थी मी या भिक्खूला शरीराने काही अकुशल कृत्य करताना पाहिले आहे. आणि या भिक्खूला शरीराने काही अकुशल कृत्य करताना पाहून मी अप्रसन्न झालो. अप्रसन्न झाल्यामुळे मी या भिक्खूला अप्रसन्नतेचे शब्द बोललो. माझ्याकडून अप्रसन्नतेचे शब्द बोलले गेल्यावर हा भिक्खू अप्रसन्न झाला. अप्रसन्न झाल्यावर त्याने इतरांना हे सांगितले. अशा प्रकारे, जसे जकात नाक्यावरून कर न भरता माल चोरून नेणाऱ्या व्यापाऱ्यालाच दोष लागतो, तसेच येथे केवळ मलाच दोष प्राप्त झाला आहे.' भिक्खूहो, अशा प्रकारे दोष दाखवणारा भिक्खू स्वतःच स्वतःचे चांगल्या प्रकारे आत्मपरीक्षण करतो.

‘‘ยสฺมึ, ภิกฺขเว, อธิกรเณ อาปนฺโน จ ภิกฺขุ โจทโก จ ภิกฺขุ น สาธุกํ อตฺตนาว อตฺตานํ ปจฺจเวกฺขติ ตสฺเมตํ, ภิกฺขเว, อธิกรเณ ปาฏิกงฺขํ ทีฆตฺตาย ขรตฺตาย วาฬตฺตาย สํวตฺติสฺสติ, ภิกฺขู จ น ผาสุํ วิหริสฺสนฺตีติ. ยสฺมิญฺจ โข, ภิกฺขเว, อธิกรเณ อาปนฺโน จ ภิกฺขุ โจทโก จ ภิกฺขุ สาธุกํ อตฺตนาว อตฺตานํ ปจฺจเวกฺขติ ตสฺเมตํ, ภิกฺขเว, อธิกรเณ ปาฏิกงฺขํ น ทีฆตฺตาย ขรตฺตาย วาฬตฺตาย สํวตฺติสฺสติ, ภิกฺขู จ ผาสุ วิหริสฺสนฺตี’’ติ.

भिक्खूहो, ज्या अधिकरणात (विवादात) आपत्तीत आलेला भिक्खू आणि दोष दाखवणारा भिक्खू स्वतःच स्वतःचे चांगल्या प्रकारे आत्मपरीक्षण करत नाहीत, भिक्खूहो, त्या अधिकरणात हा वाद दीर्घकाळ टिकणारा, कटुता वाढवणारा आणि हिंसक बनणारा होईल, अशी अपेक्षा असते आणि भिक्खू सुखाने राहू शकणार नाहीत. परंतु, भिक्खूहो, ज्या अधिकरणात आपत्तीत आलेला भिक्खू आणि दोष दाखवणारा भिक्खू स्वतःच स्वतःचे चांगल्या प्रकारे आत्मपरीक्षण करतात, भिक्खूहो, त्या अधिकरणात हा वाद दीर्घकाळ टिकणारा, कटुता वाढवणारा आणि हिंसक बनणारा होणार नाही, अशी अपेक्षा असते आणि भिक्खू सुखाने राहतील.

๑๖. อถ โข อญฺญตโร พฺราหฺมโณ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควตา สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข โส พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘โก นุ โข, โภ โคตม, เหตุ โก ปจฺจโย เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชนฺตี’’ติ? ‘‘อธมฺมจริยาวิสมจริยาเหตุ โข, พฺราหฺมณ, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชนฺตี’’ติ.

१६. त्यानंतर एक ब्राह्मण जेथे भगवान होते तेथे गेला; तेथे जाऊन त्याने भगवंतांसोबत कुशल-मंगल विचारले. आनंददायी व संस्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या त्या ब्राह्मणाने भगवंतांना असे विचारले – 'हे गौतम, असे कोणते कारण आहे, कोणता हेतू आहे, ज्यामुळे या जगातील काही प्राणी शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर अपाय (दुःखद अवस्था), दुर्गती, विनिपात (पतन) आणि नरकात उत्पन्न होतात?' 'हे ब्राह्मणा, अधर्माचरण आणि विषमाचरण (अयोग्य आचरण) यामुळेच या जगातील काही प्राणी शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात उत्पन्न होतात.'

‘‘โก นุ โข, โภ โคตม, เหตุ โก ปจฺจโย เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺตี’’ติ? ‘‘ธมฺมจริยาสมจริยาเหตุ โข, พฺราหฺมณ, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺตี’’ติ.

'परंतु हे गौतम, असे कोणते कारण आहे, कोणता हेतू आहे, ज्यामुळे या जगातील काही प्राणी शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर सुगती आणि स्वर्गलोकात उत्पन्न होतात?' 'हे ब्राह्मणा, धर्माचरण आणि समाचरण (योग्य आचरण) यामुळेच या जगातील काही प्राणी शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर सुगती आणि स्वर्गलोकात उत्पन्न होतात.'

‘‘อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตม! อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตม! เสยฺยถาปิ, โภ โคตม, นิกฺกุชฺชิตํ วา อุกฺกุชฺเชยฺย, ปฏิจฺฉนฺนํ วา วิวเรยฺย, มูฬฺหสฺส วา มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย, อนฺธกาเร วา เตลปชฺโชตํ ธาเรยฺย – ‘จกฺขุมนฺโต รูปานิ ทกฺขนฺตี’ติ, เอวเมวํ โภตา โคตเมน อเนกปริยาเยน ธมฺโม ปกาสิโต. เอสาหํ ภวนฺตํ โคตมํ สรณํ คจฺฉามิ ธมฺมญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ. อุปาสกํ [Pg.58] มํ ภวํ โคตโม ธาเรตุ อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คต’’นฺติ.

'अतिशय सुंदर, हे गौतम! अतिशय सुंदर, हे गौतम! जसे एखाद्याने उपडे ठेवलेले भांडे उताणे करावे, झाकलेले उघडे करावे, वाट चुकलेल्याला वाट दाखवावी, किंवा अंधारात तेलाचा दिवा धरावा – जेणेकरून डोळे असणाऱ्यांना रूपे दिसू शकतील, त्याचप्रमाणे आदरणीय गौतमांनी अनेक मार्गांनी धम्म प्रकाशित केला आहे. मी आदरणीय गौतमांना, धम्माला आणि भिक्खू संघाला शरण जातो. आदरणीय गौतमांनी मला आजपासून जन्मभर शरण आलेला उपासक म्हणून स्वीकारावे.'

๑๗. อถ โข ชาณุสฺโสณิ พฺราหฺมโณ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควตา สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข ชาณุสฺโสณิ พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘โก นุ โข, โภ โคตม, เหตุ โก ปจฺจโย เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชนฺตี’’ติ? ‘‘กตตฺตา จ, พฺราหฺมณ, อกตตฺตา จ. เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชนฺตี’’ติ. ‘‘โก ปน, โภ โคตม, เหตุ โก ปจฺจโย เยน มิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺตี’’ติ? ‘‘กตตฺตา จ, พฺราหฺมณ, อกตตฺตา จ. เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺตี’’ติ. ‘‘น โข อหํ อิมสฺส โภโต โคตมสฺส สํขิตฺเตน ภาสิตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภตฺตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อาชานามิ. สาธุ เม ภวํ โคตโม ตถา ธมฺมํ เทเสตุ ยถา อหํ อิมสฺส โภโต โคตมสฺส สํขิตฺเตน ภาสิตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อวิภตฺตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ อาชาเนยฺย’’นฺติ. ‘‘เตน หิ, พฺราหฺมณ, สุณาหิ, สาธุกํ มนสิ กโรหิ; ภาสิสฺสามี’’ติ. ‘‘เอวํ โภ’’ติ โข ชาณุสฺโสณิ พฺราหฺมโณ ภควโต ปจฺจสฺโสสิ. ภควา เอตทโวจ –

१७. त्यानंतर जाणूस्सोणी ब्राह्मण जेथे भगवान होते तेथे गेला; तेथे जाऊन त्याने भगवंतांसोबत कुशल-मंगल विचारले. आनंददायी व संस्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या जाणूस्सोणी ब्राह्मणाने भगवंतांना असे विचारले – 'हे गौतम, असे कोणते कारण आहे, कोणता हेतू आहे, ज्यामुळे या जगातील काही प्राणी शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात उत्पन्न होतात?' 'हे ब्राह्मणा, काही गोष्टी केल्यामुळे आणि काही गोष्टी न केल्यामुळे. यामुळेच या जगातील काही प्राणी शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात उत्पन्न होतात.' 'परंतु हे गौतम, असे कोणते कारण आहे, कोणता हेतू आहे, ज्यामुळे या जगातील काही प्राणी शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर सुगती आणि स्वर्गलोकात उत्पन्न होतात?' 'हे ब्राह्मणा, काही गोष्टी केल्यामुळे आणि काही गोष्टी न केल्यामुळे. यामुळेच या जगातील काही प्राणी शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर सुगती आणि स्वर्गलोकात उत्पन्न होतात.' 'हे गौतम, आपण संक्षेपाने सांगितलेल्या आणि सविस्तरपणे स्पष्ट न केलेल्या या विधानाचा सविस्तर अर्थ मला समजला नाही. आदरणीय गौतमांनी मला अशा प्रकारे धम्म शिकवावा, जेणेकरून मला आदरणीय गौतमांच्या या संक्षेपाने सांगितलेल्या विधानाचा सविस्तर अर्थ समजेल.' 'तसे असेल तर, हे ब्राह्मणा, ऐक आणि नीट लक्ष दे; मी सांगेन.' 'होय, महाराज,' असे म्हणून जाणूस्सोणी ब्राह्मणाने भगवंतांना प्रतिसाद दिला. भगवान म्हणाले –

‘‘อิธ, พฺราหฺมณ, เอกจฺจสฺส กายทุจฺจริตํ กตํ โหติ, อกตํ โหติ กายสุจริตํ; วจีทุจฺจริตํ กตํ โหติ, อกตํ โหติ วจีสุจริตํ; มโนทุจฺจริตํ กตํ โหติ, อกตํ โหติ มโนสุจริตํ. เอวํ โข, พฺราหฺมณ, กตตฺตา จ อกตตฺตา จ เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชนฺติ. อิธ ปน, พฺราหฺมณ, เอกจฺจสฺส กายสุจริตํ กตํ โหติ, อกตํ โหติ กายทุจฺจริตํ; วจีสุจริตํ กตํ โหติ, อกตํ โหติ วจีทุจฺจริตํ; มโนสุจริตํ กตํ โหติ, อกตํ โหติ มโนทุจฺจริตํ. เอวํ โข, พฺราหฺมณ, กตตฺตา จ อกตตฺตา จ เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺตี’’ติ.

'हे ब्राह्मणा, येथे एखाद्याने कायिक दुराचरण (शरीराने वाईट कर्म) केलेले असते, कायिक सदाचरण केलेले नसते; वाचिक दुराचरण (वाणीने वाईट कर्म) केलेले असते, वाचिक सदाचरण केलेले नसते; मानसिक दुराचरण (मनाने वाईट कर्म) केलेले असते, मानसिक सदाचरण केलेले नसते. अशा प्रकारे, हे ब्राह्मणा, काही गोष्टी केल्यामुळे आणि काही गोष्टी न केल्यामुळे या जगातील काही प्राणी शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात उत्पन्न होतात. परंतु, हे ब्राह्मणा, येथे एखाद्याने कायिक सदाचरण केलेले असते, कायिक दुराचरण केलेले नसते; वाचिक सदाचरण केलेले असते, वाचिक दुराचरण केलेले नसते; मानसिक सदाचरण केलेले असते, मानसिक दुराचरण केलेले नसते. अशा प्रकारे, हे ब्राह्मणा, काही गोष्टी केल्यामुळे आणि काही गोष्टी न केल्यामुळे या जगातील काही प्राणी शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर सुगती आणि स्वर्गलोकात उत्पन्न होतात.'

‘‘อภิกฺกนฺตํ[Pg.59], โภ โคตม…เป… อุปาสกํ มํ ภวํ โคตโม ธาเรตุ อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คต’’นฺติ.

'अतिशय सुंदर, हे गौतम! ... आदरणीय गौतमांनी मला आजपासून जन्मभर शरण आलेला उपासक म्हणून स्वीकारावे.'

๑๘. อถ โข อายสฺมา อานนฺโท เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺนํ โข อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ ภควา เอตทโวจ – ‘‘เอกํเสนาหํ, อานนฺท, อกรณียํ วทามิ กายทุจฺจริตํ วจีทุจฺจริตํ มโนทุจฺจริต’’นฺติ. ‘‘ยมิทํ, ภนฺเต, ภควตา เอกํเสน อกรณียํ อกฺขาตํ กายทุจฺจริตํ วจีทุจฺจริตํ มโนทุจฺจริตํ ตสฺมึ อกรณีเย กยิรมาเน โก อาทีนโว ปาฏิกงฺโข’’ติ? ‘‘ยมิทํ, อานนฺท, มยา เอกํเสน อกรณียํ อกฺขาตํ กายทุจฺจริตํ วจีทุจฺจริตํ มโนทุจฺจริตํ ตสฺมึ อกรณีเย กยิรมาเน อยํ อาทีนโว ปาฏิกงฺโข – อตฺตาปิ อตฺตานํ อุปวทติ, อนุวิจฺจ วิญฺญู ครหนฺติ, ปาปโก กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคจฺฉติ, สมฺมูฬฺโห กาลํ กโรติ, กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชติ. ยมิทํ, อานนฺท, มยา เอกํเสน อกรณียํ อกฺขาตํ กายทุจฺจริตํ วจีทุจฺจริตํ มโนทุจฺจริตํ ตสฺมึ อกรณีเย กยิรมาเน อยํ อาทีนโว ปาฏิกงฺโข’’ติ.

१८. तेव्हा आयुष्यमान आनंद जेथे भगवान होते तेथे गेले; जवळ जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान आनंदांना भगवान असे म्हणाले – “आनंदा, मी निश्चितपणे सांगतो की, कायिक दुश्चरित (शारीरिक गैरवर्तन), वाचिक दुश्चरित (वाणीचे गैरवर्तन) आणि मानसिक दुश्चरित (मनाचे गैरवर्तन) करू नये.” “भंते, भगवंतांनी जे कायिक दुश्चरित, वाचिक दुश्चरित आणि मानसिक दुश्चरित निश्चितपणे करू नये असे सांगितले आहे, ते न करण्याजोगे कर्म केल्यास कोणत्या दुष्परिणामाची (आदीनवाची) अपेक्षा करावी?” “आनंदा, मी जे कायिक दुश्चरित, वाचिक दुश्चरित आणि मानसिक दुश्चरित निश्चितपणे करू नये असे सांगितले आहे, ते न करण्याजोगे कर्म केल्यास या दुष्परिणामांची अपेक्षा करावी – स्वतःच स्वतःला दोष देतो; सुज्ञ लोक तपासणी करून त्याची निंदा करतात; त्याची अपकीर्ती पसरते; तो संभ्रमित अवस्थेत मृत्यू पावतो; आणि शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर तो अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात उत्पन्न होतो. आनंदा, मी जे कायिक दुश्चरित, वाचिक दुश्चरित आणि मानसिक दुश्चरित निश्चितपणे करू नये असे सांगितले आहे, ते न करण्याजोगे कर्म केल्यास या दुष्परिणामांची अपेक्षा करावी.”

‘‘เอกํเสนาหํ, อานนฺท, กรณียํ วทามิ กายสุจริตํ วจีสุจริตํ มโนสุจริต’’นฺติ. ‘‘ยมิทํ, ภนฺเต, ภควตา เอกํเสน กรณียํ อกฺขาตํ กายสุจริตํ วจีสุจริตํ มโนสุจริตํ ตสฺมึ กรณีเย กยิรมาเน โก อานิสํโส ปาฏิกงฺโข’’ติ? ‘‘ยมิทํ, อานนฺท, มยา เอกํเสน กรณียํ อกฺขาตํ กายสุจริตํ วจีสุจริตํ มโนสุจริตํ ตสฺมึ กรณีเย กยิรมาเน อยํ อานิสํโส ปาฏิกงฺโข – อตฺตาปิ อตฺตานํ น อุปวทติ, อนุวิจฺจ วิญฺญู ปสํสนฺติ, กลฺยาโณ กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคจฺฉติ, อสมฺมูฬฺโห กาลํ กโรติ, กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชติ. ยมิทํ, อานนฺท, มยา เอกํเสน กรณียํ อกฺขาตํ กายสุจริตํ วจีสุจริตํ มโนสุจริตํ ตสฺมึ กรณีเย กยิรมาเน อยํ อานิสํโส ปาฏิกงฺโข’’ติ.

“आनंदा, मी निश्चितपणे सांगतो की, कायिक सुचरित (शारीरिक सत्कर्म), वाचिक सुचरित (वाणीचे सत्कर्म) आणि मानसिक सुचरित (मनाचे सत्कर्म) केले पाहिजे.” “भंते, भगवंतांनी जे कायिक सुचरित, वाचिक सुचरित आणि मानसिक सुचरित निश्चितपणे केले पाहिजे असे सांगितले आहे, ते करण्याजोगे कर्म केल्यास कोणत्या फायद्याची (आनिसंसाची) अपेक्षा करावी?” “आनंदा, मी जे कायिक सुचरित, वाचिक सुचरित आणि मानसिक सुचरित निश्चितपणे केले पाहिजे असे सांगितले आहे, ते करण्याजोगे कर्म केल्यास या फायद्यांची अपेक्षा करावी – स्वतः स्वतःला दोष देत नाही; सुज्ञ लोक तपासणी करून त्याची प्रशंसा करतात; त्याची कीर्ती पसरते; तो असंभ्रमित अवस्थेत मृत्यू पावतो; आणि शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर तो सुगती, स्वर्गलोकात उत्पन्न होतो. आनंदा, मी जे कायिक सुचरित, वाचिक सुचरित आणि मानसिक सुचरित निश्चितपणे केले पाहिजे असे सांगितले आहे, ते करण्याजोगे कर्म केल्यास या फायद्यांची अपेक्षा करावी.”

๑๙. ‘‘อกุสลํ, ภิกฺขเว, ปชหถ. สกฺกา, ภิกฺขเว, อกุสลํ ปชหิตุํ. โน เจทํ, ภิกฺขเว, สกฺกา อภวิสฺส อกุสลํ ปชหิตุํ, นาหํ เอวํ วเทยฺยํ – ‘อกุสลํ, ภิกฺขเว, ปชหถา’ติ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, สกฺกา [Pg.60] อกุสลํ ปชหิตุํ ตสฺมาหํ เอวํ วทามิ – ‘อกุสลํ, ภิกฺขเว, ปชหถา’ติ. อกุสลญฺจ หิทํ, ภิกฺขเว, ปหีนํ อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺเตยฺย นาหํ เอวํ วเทยฺยํ – ‘อกุสลํ, ภิกฺขเว, ปชหถา’ติ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, อกุสลํ ปหีนํ หิตาย สุขาย สํวตฺตติ ตสฺมาหํ เอวํ วทามิ – ‘อกุสลํ, ภิกฺขเว, ปชหถา’’’ติ.

१९. “भिक्खूंनो, अकुशलाचा त्याग करा. भिक्खूंनो, अकुशलाचा त्याग करणे शक्य आहे. भिक्खूंनो, जर अकुशलाचा त्याग करणे शक्य नसले असते, तर मी असे म्हटले नसते की – ‘भिक्खूंनो, अकुशलाचा त्याग करा.’ परंतु, भिक्खूंनो, अकुशलाचा त्याग करणे शक्य आहे म्हणूनच मी असे म्हणतो – ‘भिक्खूंनो, अकुशलाचा त्याग करा.’ भिक्खूंनो, जर अकुशलाचा त्याग केल्याने अहित आणि दुःख झाले असते, तर मी असे म्हटले नसते की – ‘भिक्खूंनो, अकुशलाचा त्याग करा.’ परंतु, भिक्खूंनो, अकुशलाचा त्याग केल्याने हित आणि सुख प्राप्त होते, म्हणूनच मी असे म्हणतो – ‘भिक्खूंनो, अकुशलाचा त्याग करा.’”

‘‘กุสลํ, ภิกฺขเว, ภาเวถ. สกฺกา, ภิกฺขเว, กุสลํ ภาเวตุํ. โน เจทํ, ภิกฺขเว, สกฺกา อภวิสฺส กุสลํ ภาเวตุํ, นาหํ เอวํ วเทยฺยํ – ‘กุสลํ, ภิกฺขเว, ภาเวถา’ติ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, สกฺกา กุสลํ ภาเวตุํ ตสฺมาหํ เอวํ วทามิ – ‘กุสลํ, ภิกฺขเว, ภาเวถา’ติ. กุสลญฺจ หิทํ, ภิกฺขเว, ภาวิตํ อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺเตยฺย, นาหํ เอวํ วเทยฺยํ – ‘กุสลํ, ภิกฺขเว, ภาเวถา’ติ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, กุสลํ ภาวิตํ หิตาย สุขาย สํวตฺตติ ตสฺมาหํ เอวํ วทามิ – ‘กุสลํ, ภิกฺขเว, ภาเวถา’’’ติ.

“भिक्खूंनो, कुशलाची भावना करा (कुशल विकसित करा). भिक्खूंनो, कुशलाची भावना करणे शक्य आहे. भिक्खूंनो, जर कुशलाची भावना करणे शक्य नसले असते, तर मी असे म्हटले नसते की – ‘भिक्खूंनो, कुशलाची भावना करा.’ परंतु, भिक्खूंनो, कुशलाची भावना करणे शक्य आहे म्हणूनच मी असे म्हणतो – ‘भिक्खूंनो, कुशलाची भावना करा.’ भिक्खूंनो, जर कुशलाची भावना केल्याने अहित आणि दुःख झाले असते, तर मी असे म्हटले नसते की – ‘भिक्खूंनो, कुशलाची भावना करा.’ परंतु, भिक्खूंनो, कुशलाची भावना केल्याने हित आणि सुख प्राप्त होते, म्हणूनच मी असे म्हणतो – ‘भिक्खूंनो, कुशलाची भावना करा.’”

๒๐. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา สทฺธมฺมสฺส สมฺโมสาย อนฺตรธานาย สํวตฺตนฺติ. กตเม ทฺเว? ทุนฺนิกฺขิตฺตญฺจ ปทพฺยญฺชนํ อตฺโถ จ ทุนฺนีโต. ทุนฺนิกฺขิตฺตสฺส, ภิกฺขเว, ปทพฺยญฺชนสฺส อตฺโถปิ ทุนฺนโย โหติ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ธมฺมา สทฺธมฺมสฺส สมฺโมสาย อนฺตรธานาย สํวตฺตนฺตี’’ติ.

२०. “भिक्खूंनो, या दोन गोष्टी सद्धम्माच्या ऱ्हासाला आणि लुप्त होण्याला कारणीभूत ठरतात. कोणत्या दोन? चुकीच्या पद्धतीने मांडलेले शब्द व व्यंजने (पदे) आणि चुकीच्या पद्धतीने लावलेला अर्थ. भिक्खूंनो, जेव्हा शब्द व व्यंजने चुकीच्या पद्धतीने मांडलेली असतात, तेव्हा त्याचा अर्थ समजणेही कठीण होते. भिक्खूंनो, या दोन गोष्टी सद्धम्माच्या ऱ्हासाला आणि लुप्त होण्याला कारणीभूत ठरतात.”

๒๑. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา สทฺธมฺมสฺส ฐิติยา อสมฺโมสาย อนนฺตรธานาย สํวตฺตนฺติ. กตเม ทฺเว? สุนิกฺขิตฺตญฺจ ปทพฺยญฺชนํ อตฺโถ จ สุนีโต. สุนิกฺขิตฺตสฺส, ภิกฺขเว, ปทพฺยญฺชนสฺส อตฺโถปิ สุนโย โหติ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ธมฺมา สทฺธมฺมสฺส ฐิติยา อสมฺโมสาย อนนฺตรธานาย สํวตฺตนฺตี’’ติ.

२१. “भिक्खूंनो, या दोन गोष्टी सद्धम्माच्या चिरस्थायी राहण्याला, त्याचा ऱ्हास न होण्याला आणि तो लुप्त न होण्याला कारणीभूत ठरतात. कोणत्या दोन? योग्य पद्धतीने मांडलेले शब्द व व्यंजने (पदे) आणि योग्य पद्धतीने लावलेला अर्थ. भिक्खूंनो, जेव्हा शब्द व व्यंजने योग्य पद्धतीने मांडलेली असतात, तेव्हा त्याचा अर्थ समजणेही सोपे होते. भिक्खूंनो, या दोन गोष्टी सद्धम्माच्या चिरस्थायी राहण्याला, त्याचा ऱ्हास न होण्याला आणि तो लुप्त न होण्याला कारणीभूत ठरतात.”

อธิกรณวคฺโค ทุติโย.

दुसरा अधिकरणवर्ग समाप्त.

๓. พาลวคฺโค

३. बालवर्ग

๒๒. ‘‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, พาลา. กตเม ทฺเว? โย จ อจฺจยํ อจฺจยโต น ปสฺสติ, โย จ อจฺจยํ เทเสนฺตสฺส ยถาธมฺมํ นปฺปฏิคฺคณฺหาติ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว พาลา’ติ. ‘ทฺเวเม[Pg.61], ภิกฺขเว, ปณฺฑิตา. กตเม ทฺเว? โย จ อจฺจยํ อจฺจยโต ปสฺสติ, โย จ อจฺจยํ เทเสนฺตสฺส ยถาธมฺมํ ปฏิคฺคณฺหาติ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ปณฺฑิตา’’’ติ.

२२. “भिक्खूंनो, हे दोन प्रकारचे मूर्ख (बाल) असतात. कोणते दोन? जो स्वतःची चूक चूक म्हणून पाहत नाही, आणि जो आपली चूक कबूल करणाऱ्याच्या अपराधाला धर्मानुसार स्वीकारत (क्षमा करत) नाही. भिक्खूंनो, हे दोन प्रकारचे मूर्ख आहेत. भिक्खूंनो, हे दोन प्रकारचे पंडित (विद्वान) असतात. कोणते दोन? जो स्वतःची चूक चूक म्हणून पाहतो, आणि जो आपली चूक कबूल करणाऱ्याच्या अपराधाला धर्मानुसार स्वीकारतो (क्षमा करतो). भिक्खूंनो, हे दोन प्रकारचे पंडित आहेत.”

๒๓. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ตถาคตํ อพฺภาจิกฺขนฺติ. กตเม ทฺเว? ทุฏฺโฐ วา โทสนฺตโร, สทฺโธ วา ทุคฺคหิเตน. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ตถาคตํ อพฺภาจิกฺขนฺตี’’ติ.

२३. “भिक्खूंनो, हे दोन प्रकारचे लोक तथागतांवर खोटा आरोप करतात (तथागतांना चुकीचे सादर करतात). कोणते दोन? जो द्वेषाने भरलेला असून मनात आकस बाळगतो, आणि जो चुकीच्या समजुतीमुळे (गैरसमजातून) श्रद्धा बाळगतो. भिक्खूंनो, हे दोन तथागतांवर खोटा आरोप करतात.”

๒๔. ‘‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ตถาคตํ อพฺภาจิกฺขนฺติ. กตเม ทฺเว? โย จ อภาสิตํ อลปิตํ ตถาคเตน ภาสิตํ ลปิตํ ตถาคเตนาติ ทีเปติ, โย จ ภาสิตํ ลปิตํ ตถาคเตน อภาสิตํ อลปิตํ ตถาคเตนาติ ทีเปติ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ตถาคตํ อพฺภาจิกฺขนฺตี’ติ. ‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ตถาคตํ นาพฺภาจิกฺขนฺติ. กตเม ทฺเว? โย จ อภาสิตํ อลปิตํ ตถาคเตน อภาสิตํ อลปิตํ ตถาคเตนาติ ทีเปติ, โย จ ภาสิตํ ลปิตํ ตถาคเตน ภาสิตํ ลปิตํ ตถาคเตนาติ ทีเปติ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ตถาคตํ นาพฺภาจิกฺขนฺตี’’’ติ.

२४. “भिक्खूंनो, हे दोन तथागतांवर खोटा आरोप करतात. कोणते दोन? जो तथागतांनी न सांगितलेले व न बोललेले, ‘तथागतांनी सांगितले व बोलले आहे’ असे दाखवतो; आणि जो तथागतांनी सांगितलेले व बोललेले, ‘तथागतांनी न सांगितलेले व न बोललेले आहे’ असे दाखवतो. भिक्खूंनो, हे दोन तथागतांवर खोटा आरोप करतात. भिक्खूंनो, हे दोन तथागतांवर खोटा आरोप करत नाहीत. कोणते दोन? जो तथागतांनी न सांगितलेले व न बोललेले, ‘तथागतांनी न सांगितलेले व न बोललेले आहे’ असेच दाखवतो; आणि जो तथागतांनी सांगितलेले व बोललेले, ‘तथागतांनी सांगितले व बोलले आहे’ असेच दाखवतो. भिक्खूंनो, हे दोन तथागतांवर खोटा आरोप करत नाहीत.”

๒๕. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ตถาคตํ อพฺภาจิกฺขนฺติ. กตเม ทฺเว? โย จ เนยฺยตฺถํ สุตฺตนฺตํ นีตตฺโถ สุตฺตนฺโตติ ทีเปติ, โย จ นีตตฺถํ สุตฺตนฺตํ เนยฺยตฺโถ สุตฺตนฺโตติ ทีเปติ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ตถาคตํ อพฺภาจิกฺขนฺตี’’ติ.

२५. भिक्खूहो, हे दोन व्यक्ती तथागतांवर खोटा आरोप करतात. कोणते दोन? जो नेय्यार्थ (ज्याचा अर्थ समजून घ्यावा लागतो असा) सुत्ताला नीतार्थ (ज्याचा अर्थ स्पष्ट आहे असा) सुत्त म्हणून स्पष्ट करतो, आणि जो नीतार्थ सुत्ताला नेय्यार्थ सुत्त म्हणून स्पष्ट करतो. भिक्खूहो, हे दोन तथागतांवर खोटा आरोप करतात.

๒๖. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ตถาคตํ นาพฺภาจิกฺขนฺติ. กตเม ทฺเว? โย จ เนยฺยตฺถํ สุตฺตนฺตํ เนยฺยตฺโถ สุตฺตนฺโตติ ทีเปติ, โย จ นีตตฺถํ สุตฺตนฺตํ นีตตฺโถ สุตฺตนฺโตติ ทีเปติ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ตถาคตํ นาพฺภาจิกฺขนฺตี’’ติ.

२६. भिक्खूहो, हे दोन व्यक्ती तथागतांवर खोटा आरोप करत नाहीत. कोणते दोन? जो नेय्यार्थ सुत्ताला नेय्यार्थ सुत्त म्हणून स्पष्ट करतो, आणि जो नीतार्थ सुत्ताला नीतार्थ सुत्त म्हणून स्पष्ट करतो. भिक्खूहो, हे दोन तथागतांवर खोटा आरोप करत नाहीत.

๒๗. ‘‘ปฏิจฺฉนฺนกมฺมนฺตสฺส, ภิกฺขเว, ทฺวินฺนํ คตีนํ อญฺญตรา คติ ปาฏิกงฺขา – นิรโย วา ติรจฺฉานโยนิ วาติ. อปฺปฏิจฺฉนฺนกมฺมนฺตสฺส, ภิกฺขเว, ทฺวินฺนํ คตีนํ อญฺญตรา คติ ปาฏิกงฺขา – เทวา วา มนุสฺสา วา’’ติ.

२७. भिक्खूहो, ज्याची कर्मे लपविलेली (पापयुक्त) आहेत, त्याला दोन गतींपैकी एका गतीची अपेक्षा करावी लागते – नरक किंवा तिर्यंच योनी. भिक्खूहो, ज्याची कर्मे उघड (पुण्यवान) आहेत, त्याला दोन गतींपैकी एका गतीची अपेक्षा करावी लागते – देवलोक किंवा मनुष्यलोक.

๒๘. ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส[Pg.62], ภิกฺขเว, ทฺวินฺนํ คตีนํ อญฺญตรา คติ ปาฏิกงฺขา – นิรโย วา ติรจฺฉานโยนิ วา’’ติ.

२८. भिक्खूहो, मिथ्यादृष्टी असणाऱ्या व्यक्तीला दोन गतींपैकी एका गतीची अपेक्षा करावी लागते – नरक किंवा तिर्यंच योनी.

๒๙. ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิกสฺส, ภิกฺขเว, ทฺวินฺนํ คตีนํ อญฺญตรา คติ ปาฏิกงฺขา – เทวา วา มนุสฺสา วา’’ติ.

२९. भिक्खूहो, सम्यक्‌दृष्टी असणाऱ्या व्यक्तीला दोन गतींपैकी एका गतीची अपेक्षा करावी लागते – देवलोक किंवा मनुष्यलोक.

๓๐. ‘‘ทุสฺสีลสฺส, ภิกฺขเว, ทฺเว ปฏิคฺคาหา – นิรโย วา ติรจฺฉานโยนิ วา. สีลวโต, ภิกฺขเว, ทฺเว ปฏิคฺคาหา – เทวา วา มนุสฺสา วา’’ติ.

३०. भिक्खूहो, दुःशीलासाठी (शील नसलेल्यासाठी) दोनच आश्रयस्थाने आहेत – नरक किंवा तिर्यंच योनी. भिक्खूहो, शीलवानासाठी दोनच आश्रयस्थाने आहेत – देवलोक किंवा मनुष्यलोक.

๓๑. ‘‘ทฺวาหํ, ภิกฺขเว, อตฺถวเส สมฺปสฺสมาโน อรญฺญวนปตฺถานิ ปนฺตานิ เสนาสนานิ ปฏิเสวามิ. กตเม ทฺเว? อตฺตโน จ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารํ สมฺปสฺสมาโน, ปจฺฉิมญฺจ ชนตํ อนุกมฺปมาโน. อิเม โข อหํ, ภิกฺขเว, ทฺเว อตฺถวเส สมฺปสฺสมาโน อรญฺญวนปตฺถานิ ปนฺตานิ เสนาสนานิ ปฏิเสวามี’’ติ.

३१. भिक्खूहो, दोन प्रयोजनांचा विचार करून मी अरण्यातील, निर्जन वनांमधील दुर्गम सेनासनांचा आश्रय घेतो. कोणते दोन? स्वतःसाठी याच जन्मात सुखपूर्वक विहार पाहणे आणि भावी जनसमुदायावर अनुकंपा करणे. भिक्खूहो, या दोन प्रयोजनांचा विचार करून मी अरण्यातील, निर्जन वनांमधील दुर्गम सेनासनांचा आश्रय घेतो.

๓๒. ‘‘ทฺเว เม, ภิกฺขเว, ธมฺมา วิชฺชาภาคิยา. กตเม ทฺเว? สมโถ จ วิปสฺสนา จ. สมโถ, ภิกฺขเว, ภาวิโต กมตฺถ มนุโภติ? จิตฺตํ ภาวียติ. จิตฺตํ ภาวิตํ กมตฺถมนุโภติ? โย ราโค โส ปหียติ. วิปสฺสนา, ภิกฺขเว, ภาวิตา กมตฺถมนุโภติ? ปญฺญา ภาวียติ. ปญฺญา ภาวิตา กมตฺถมนุโภติ? ยา อวิชฺชา สา ปหียติ. ราคุปกฺกิลิฏฺฐํ วา, ภิกฺขเว, จิตฺตํ น วิมุจฺจติ, อวิชฺชุปกฺกิลิฏฺฐา วา ปญฺญา น ภาวียติ. อิติ โข, ภิกฺขเว, ราควิราคา เจโตวิมุตฺติ, อวิชฺชาวิราคา ปญฺญาวิมุตฺตี’’ติ.

३२. भिक्खूहो, हे दोन धर्म विद्येच्या (ज्ञानाच्या) भागातील आहेत. कोणते दोन? शमथ आणि विपश्यना. भिक्खूहो, शमथ विकसित केल्यावर कोणत्या लाभाचा अनुभव येतो? चित्त विकसित होते. चित्त विकसित झाल्यावर कोणत्या लाभाचा अनुभव येतो? जो राग (आसक्ती) आहे, तो नष्ट होतो. भिक्खूहो, विपश्यना विकसित केल्यावर कोणत्या लाभाचा अनुभव येतो? प्रज्ञा विकसित होते. प्रज्ञा विकसित झाल्यावर कोणत्या लाभाचा अनुभव येतो? जी अविद्या (अज्ञान) आहे, ती नष्ट होते. भिक्खूहो, रागाने मलीन झालेले चित्त मुक्त होत नाही, आणि अविद्येने मलीन झालेली प्रज्ञा विकसित होत नाही. अशा प्रकारे, भिक्खूहो, रागाच्या विरागामुळे चेतोविमुक्ती होते आणि अविद्येच्या विरागामुळे प्रज्ञाविमुक्ती होते.

พาลวคฺโค ตติโย.

तिसरा बालवर्ग समाप्त.

๔. สมจิตฺตวคฺโค

४. समचित्त वर्ग

๓๓. ‘‘อสปฺปุริสภูมิญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ สปฺปุริสภูมิญฺจ. ตํ สุณาถ, สาธุกํ มนสิ กโรถ. ภาสิสฺสามี’’ติ. ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’ติ โข เต ภิกฺขู ภควโต ปจฺจสฺโสสุํ. ภควา เอตทโวจ –

३३. भिक्खूहो, मी तुम्हांला असत्पुरुषाची भूमी आणि सत्पुरुषाची भूमी उपदेशीन. ती ऐका, नीट मनात साठवा. मी बोलेन. 'होय, भंते,' असे त्या भिक्खूंनी भगवंतांना उत्तर दिले. भगवंत म्हणाले –

‘‘กตมา [Pg.63] จ, ภิกฺขเว, อสปฺปุริสภูมิ? อสปฺปุริโส, ภิกฺขเว, อกตญฺญู โหติ อกตเวที. อสพฺภิ เหตํ, ภิกฺขเว, อุปญฺญาตํ ยทิทํ อกตญฺญุตา อกตเวทิตา. เกวลา เอสา, ภิกฺขเว, อสปฺปุริสภูมิ ยทิทํ อกตญฺญุตา อกตเวทิตา. สปฺปุริโส จ โข, ภิกฺขเว, กตญฺญู โหติ กตเวที. สพฺภิ เหตํ, ภิกฺขเว, อุปญฺญาตํ ยทิทํ กตญฺญุตา กตเวทิตา. เกวลา เอสา, ภิกฺขเว, สปฺปุริสภูมิ ยทิทํ กตญฺญุตา กตเวทิตา’’ติ.

आणि भिक्खूहो, असत्पुरुषाची भूमी कोणती? भिक्खूहो, असत्पुरुष हा अकृतज्ञ आणि अकृतवेदी असतो. भिक्खूहो, असज्जनांनीच या अकृतज्ञतेची आणि अकृतवेदितेची प्रशंसा केली आहे. भिक्खूहो, ही अकृतज्ञता आणि अकृतवेदिता म्हणजेच पूर्णपणे असत्पुरुषाची भूमी होय. परंतु भिक्खूहो, सत्पुरुष हा कृतज्ञ आणि कृतवेदी असतो. भिक्खूहो, सज्जनांनीच या कृतज्ञतेची आणि कृतवेदितेची प्रशंसा केली आहे. भिक्खूहो, ही कृतज्ञता आणि कृतवेदिता म्हणजेच पूर्णपणे सत्पुरुषाची भूमी होय.

๓๔. ‘‘ทฺวินฺนาหํ, ภิกฺขเว, น สุปฺปติการํ วทามิ. กตเมสํ ทฺวินฺนํ? มาตุ จ ปิตุ จ. เอเกน, ภิกฺขเว, อํเสน มาตรํ ปริหเรยฺย, เอเกน อํเสน ปิตรํ ปริหเรยฺย วสฺสสตายุโก วสฺสสตชีวี โส จ เนสํ อุจฺฉาทนปริมทฺทนนฺหาปนสมฺพาหเนน. เต จ ตตฺเถว มุตฺตกรีสํ จเชยฺยุํ. น ตฺเวว, ภิกฺขเว, มาตาปิตูนํ กตํ วา โหติ ปฏิกตํ วา. อิมิสฺสา จ, ภิกฺขเว, มหาปถวิยา ปหูตรตฺตรตนาย มาตาปิตโร อิสฺสราธิปจฺเจ รชฺเช ปติฏฺฐาเปยฺย, น ตฺเวว, ภิกฺขเว, มาตาปิตูนํ กตํ วา โหติ ปฏิกตํ วา. ตํ กิสฺส เหตุ? พหุการา, ภิกฺขเว, มาตาปิตโร ปุตฺตานํ อาปาทกา โปสกา อิมสฺส โลกสฺส ทสฺเสตาโร. โย จ โข, ภิกฺขเว, มาตาปิตโร อสฺสทฺเธ สทฺธาสมฺปทาย สมาทเปติ นิเวเสติ ปติฏฺฐาเปติ, ทุสฺสีเล สีลสมฺปทาย สมาทเปติ นิเวเสติ ปติฏฺฐาเปติ, มจฺฉรี จาคสมฺปทาย สมาทเปติ นิเวเสติ ปติฏฺฐาเปติ, ทุปฺปญฺเญ ปญฺญาสมฺปทาย สมาทเปติ นิเวเสติ ปติฏฺฐาเปติ, เอตฺตาวตา โข, ภิกฺขเว, มาตาปิตูนํ กตญฺจ โหติ ปฏิกตญฺจา’’ติ.

३४. भिक्खूहो, दोन व्यक्तींच्या उपकारांची परतफेड करणे सोपे नाही, असे मी सांगतो. कोणत्या दोघांच्या? माता आणि पिता यांच्या. भिक्खूहो, जर एखाद्याने आपल्या एका खांद्यावर आईला and दुसऱ्या खांद्यावर वडिलांना वाहून नेले, आणि शंभर वर्षांचे आयुष्य जगताना त्यांची सेवा केली – त्यांना सुगंधी उटणे लावणे, मालिश करणे, अंघोळ घालणे आणि त्यांचे हातपाय दाबणे यांद्वारे; आणि त्यांनी त्याच्या खांद्यावरच मलमूत्र विसर्जन केले, तरीही भिक्खूहो, त्याने माता-पित्यांच्या उपकारांची पुरेशी परतफेड केली असे होत नाही. आणि भिक्खूहो, जर त्याने आपल्या माता-पित्यांना अनेक रत्नांनी समृद्ध असलेल्या या महापृथ्वीचे राजे व अधिपती बनवले, तरीही भिक्खूहो, त्याने माता-पित्यांच्या उपकारांची पुरेशी परतफेड केली असे होत नाही. त्याचे कारण काय? भिक्खूहो, माता-पिता आपल्या मुलांवर मोठे उपकार करतात; ते त्यांचे संगोपन करतात, त्यांना भरवतात आणि त्यांना हे जग दाखवतात. परंतु भिक्खूहो, जो आपल्या अश्रद्ध माता-पित्यांना श्रद्धेच्या संपदेमध्ये प्रवृत्त करतो, प्रस्थापित करतो आणि स्थिर करतो; दुःशील माता-पित्यांना शीलसंपदेमध्ये प्रवृत्त करतो, प्रस्थापित करतो आणि स्थिर करतो; कंजूष माता-पित्यांना त्यागसंपदेमध्ये प्रवृत्त करतो, प्रस्थापित करतो आणि स्थिर करतो; आणि प्रज्ञाहीन माता-पित्यांना प्रज्ञासंपदेमध्ये प्रवृत्त करतो, प्रस्थापित करतो आणि स्थिर करतो; भिक्खूहो, एवढ्याच गोष्टीने माता-पित्यांच्या उपकारांची खरी परतफेड आणि सेवा होते.

๓๕. อถ โข อญฺญตโร พฺราหฺมโณ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควตา สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ…เป… เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข โส พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘กึวาที ภวํ โคตโม กิมกฺขายี’’ติ? ‘‘กิริยวาที จาหํ, พฺราหฺมณ, อกิริยวาที จา’’ติ. ‘‘ยถากถํ ปน ภวํ โคตโม กิริยวาที จ อกิริยวาที จา’’ติ?

३५. त्यानंतर एक ब्राह्मण जेथे भगवंत होते तेथे गेला; जवळ जाऊन त्याने भगवंतांसोबत कुशलमंगल विचारले. आनंददायी आणि स्मरणीय संभाषण संपवून एका बाजूला बसलेल्या त्या ब्राह्मणाने भगवंतांना विचारले – 'आदरणीय गौतम कोणत्या सिद्धांताचे पुरस्कर्ते आहेत आणि ते कशाचा उपदेश करतात?' 'ब्राह्मणा, मी क्रियावादी देखील आहे आणि अक्रियावादी देखील आहे.' 'पण आदरणीय गौतम क्रियावादी आणि अक्रियावादी कसे काय आहेत?'

‘‘อกิริยํ โข อหํ, พฺราหฺมณ, วทามิ กายทุจฺจริตสฺส วจีทุจฺจริตสฺส มโนทุจฺจริตสฺส, อเนกวิหิตานํ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ อกิริยํ [Pg.64] วทามิ. กิริยญฺจ โข อหํ, พฺราหฺมณ, วทามิ กายสุจริตสฺส วจีสุจริตสฺส มโนสุจริตสฺส, อเนกวิหิตานํ กุสลานํ ธมฺมานํ กิริยํ วทามิ. เอวํ โข อหํ, พฺราหฺมณ, กิริยวาที จ อกิริยวาที จา’’ติ.

'ब्राह्मणा, मी कायिक दुश्चरित, वाचिक दुश्चरित आणि मानसिक दुश्चरित न करण्याचे (अक्रिया) सांगतो; तसेच अनेक प्रकारच्या पापयुक्त, अकुशल गोष्टींचे आचरण न करण्याचे सांगतो. आणि ब्राह्मणा, मी कायिक सुचरित, वाचिक सुचरित आणि मानसिक सुचरित करण्याचे (क्रिया) सांगतो; तसेच अनेक प्रकारच्या कुशल गोष्टींचे आचरण करण्याचे सांगतो. अशा प्रकारे, ब्राह्मणा, मी क्रियावादी आणि अक्रियावादी आहे.'

‘‘อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตม…เป… อุปาสกํ มํ ภวํ โคตโม ธาเรตุ อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คต’’นฺติ.

'अतिशय सुंदर, आदरणीय गौतम! ... आदरणीय गौतमांनी मला आजपासून आयुष्यभर शरण आलेला उपासक म्हणून याचिवावे.'

๓๖. อถ โข อนาถปิณฺฑิโก คหปติ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อนาถปิณฺฑิโก คหปติ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘กติ นุ โข, ภนฺเต, โลเก ทกฺขิเณยฺยา, กตฺถ จ ทานํ ทาตพฺพ’’นฺติ? ‘‘ทฺเว โข, คหปติ, โลเก ทกฺขิเณยฺยา – เสโข จ อเสโข จ. อิเม โข, คหปติ, ทฺเว โลเก ทกฺขิเณยฺยา, เอตฺถ จ ทานํ ทาตพฺพ’’นฺติ.

३६. त्यानंतर अनाथपिंडिक गृहपती जेथे भगवंत होते तेथे गेला; जवळ जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या अनाथपिंडिक गृहपतीने भगवंतांना विचारले – 'भंते, या जगात दान स्वीकारण्यास पात्र (दक्षिणेय) किती लोक आहेत, आणि दान कोठे दिले पाहिजे?' 'गृहपती, जगात दान स्वीकारण्यास पात्र दोनच आहेत – शैक्ष आणि अशैक्ष. गृहपती, जगात हे दोनच दान स्वीकारण्यास पात्र आहेत, आणि यांनाच दान दिले पाहिजे.'

อิทมโวจ ภควา. อิทํ วตฺวาน สุคโต อถาปรํ เอตทโวจ สตฺถา –

भगवान असे म्हणाले. हे बोलल्यानंतर, सुगत शास्त्यांनी पुढे हे म्हटले –

‘‘เสโข อเสโข จ อิมสฺมึ โลเก,อาหุเนยฺยา ยชมานานํ โหนฺติ;

เต อุชฺชุภูตา กาเยน, วาจาย อุท เจตสา;

เขตฺตํ ตํ ยชมานานํ, เอตฺถ ทินฺนํ มหปฺผล’’นฺติ.

“या जगात शैक्ष आणि अशैक्ष हे दान देणाऱ्यांचे आहुनेय्य (दान स्वीकारण्यास योग्य) आहेत; ते काया, वाचा आणि मनाने सरळ झालेले असतात. दान देणाऱ्यांसाठी ते उत्तम क्षेत्र आहेत, येथे दिलेले दान महाफळ देणारे ठरते.”

๓๗. เอวํ เม สุตํ – เอกํ สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. เตน โข ปน สมเยน อายสฺมา สาริปุตฺโต สาวตฺถิยํ วิหรติ ปุพฺพาราเม มิคารมาตุปาสาเท. ตตฺร โข อายสฺมา สาริปุตฺโต ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘อาวุโส ภิกฺขเว’’ติ. ‘‘อาวุโส’’ติ โข เต ภิกฺขู อายสฺมโต สาริปุตฺตสฺส ปจฺจสฺโสสุํ. อายสฺมา สาริปุตฺโต เอตทโวจ – ‘‘อชฺฌตฺตสํโยชนญฺจ, อาวุโส, ปุคฺคลํ เทเสสฺสามิ พหิทฺธาสํโยชนญฺจ. ตํ สุณาถ, สาธุกํ มนสิ กโรถ; ภาสิสฺสามี’’ติ. ‘‘เอวมาวุโส’’ติ โข เต ภิกฺขู อายสฺมโต สาริปุตฺตสฺส ปจฺจสฺโสสุํ. อายสฺมา สาริปุตฺโต เอตทโวจ –

३७. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान श्रावस्ती येथील अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी आयुष्यमान सारिपुत्त श्रावस्ती येथील पूर्वाराम नावाच्या मिगारमाता प्रासादात विहार करत होते. तेथे आयुष्यमान सारिपुत्तांनी भिक्खूंना संबोधित केले – “आवुसो भिक्खू!” त्या भिक्खूंनी आयुष्यमान सारिपुत्तांना प्रतिसाद दिला – “आवुसो!” आयुष्यमान सारिपुत्त म्हणाले – “आवुसो, मी तुम्हाला अंतर्गत संयोजनांनी बांधलेला मनुष्य आणि बाह्य संयोजनांनी बांधलेला मनुष्य यांविषयी धम्म उपदेश करणार आहे. तो लक्षपूर्वक ऐका आणि मनात नीट धारण करा; मी बोलतो.” त्या भिक्खूंनी आयुष्यमान सारिपुत्तांना उत्तर दिले – “होय आवुसो.” आयुष्यमान सारिपुत्त म्हणाले –

‘‘กตโม จาวุโส, อชฺฌตฺตสํโยชโน ปุคฺคโล? อิธาวุโส, ภิกฺขุ สีลวา โหติ, ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต วิหรติ อาจารโคจรสมฺปนฺโน[Pg.65], อณุมตฺเตสุ วชฺเชสุ ภยทสฺสาวี, สมาทาย สิกฺขติ สิกฺขาปเทสุ. โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อญฺญตรํ เทวนิกายํ อุปปชฺชติ. โส ตโต จุโต อาคามี โหติ, อาคนฺตา อิตฺถตฺตํ. อยํ วุจฺจติ, อาวุโส, อชฺฌตฺตสํโยชโน ปุคฺคโล อาคามี โหติ, อาคนฺตา อิตฺถตฺตํ.

“आवुसो, अंतर्गत संयोजनांनी बांधलेला मनुष्य कोणता? आवुसो, या धम्मात एखादा भिक्खू शीलवान असतो, प्रातिमोक्ष संवराने सुरक्षित राहून विहार करतो, उत्तम आचार आणि गोचराने युक्त असतो, अगदी सूक्ष्म दोषांमध्येही भय पाहणारा असतो आणि शिक्षापदांचे ग्रहण करून त्यात स्वतःला प्रशिक्षित करतो. शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर तो एखाद्या देवलोकात उत्पन्न होतो. तेथून च्युत झाल्यावर तो आगामी (परत येणारा) ठरतो, या मनुष्यलोकात परत येणारा ठरतो. आवुसो, यालाच अंतर्गत संयोजनांनी बांधलेला मनुष्य म्हणतात, जो आगामी असतो, या मनुष्यलोकात परत येणारा असतो.”

‘‘กตโม จาวุโส, พหิทฺธาสํโยชโน ปุคฺคโล? อิธาวุโส, ภิกฺขุ สีลวา โหติ, ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต วิหรติ อาจารโคจรสมฺปนฺโน, อณุมตฺเตสุ วชฺเชสุ ภยทสฺสาวี, สมาทาย สิกฺขติ สิกฺขาปเทสุ. โส อญฺญตรํ สนฺตํ เจโตวิมุตฺตึ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อญฺญตรํ เทวนิกายํ อุปปชฺชติ. โส ตโต จุโต อนาคามี โหติ, อนาคนฺตา อิตฺถตฺตํ. อยํ วุจฺจตาวุโส, พหิทฺธาสํโยชโน ปุคฺคโล อนาคามี โหติ, อนาคนฺตา อิตฺถตฺตํ.

“आवुसो, बाह्य संयोजनांनी बांधलेला मनुष्य कोणता? आवुसो, या धम्मात एखादा भिक्खू शीलवान असतो, प्रातिमोक्ष संवराने सुरक्षित राहून विहार करतो, उत्तम आचार आणि गोचराने युक्त असतो, अगदी सूक्ष्म दोषांमध्येही भय पाहणारा असतो आणि शिक्षापदांचे ग्रहण करून त्यात स्वतःला प्रशिक्षित करतो. तो एखाद्या शांत चेतोविमुक्तीला प्राप्त करून विहार करतो. शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर तो एखाद्या देवलोकात उत्पन्न होतो. तेथून च्युत झाल्यावर तो अनागामी (परत न येणारा) ठरतो, या मनुष्यलोकात परत न येणारा ठरतो. आवुसो, यालाच बाह्य संयोजनांनी बांधलेला मनुष्य म्हणतात, जो अनागामी असतो, या मनुष्यलोकात परत न येणारा असतो.”

‘‘ปุน จปรํ, อาวุโส, ภิกฺขุ สีลวา โหติ…เป… สมาทาย สิกฺขติ สิกฺขาปเทสุ. โส กามานํเยว นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏิปนฺโน โหติ. โส ภวานํเยว นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย ปฏิปนฺโน โหติ. โส ตณฺหากฺขยาย ปฏิปนฺโน โหติ. โส โลภกฺขยาย ปฏิปนฺโน โหติ. โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อญฺญตรํ เทวนิกายํ อุปปชฺชติ. โส ตโต จุโต อนาคามี โหติ, อนาคนฺตา อิตฺถตฺตํ. อยํ วุจฺจตาวุโส, พหิทฺธาสํโยชโน ปุคฺคโล อนาคามี โหติ, อนาคนฺตา อิตฺถตฺต’’นฺติ.

“पुन्हा पुढे, आवुसो, एखादा भिक्खू शीलवान असतो... (तसेच) शिक्षापदांचे ग्रहण करून त्यात स्वतःला प्रशिक्षित करतो. तो कामांविषयी (इंद्रियभोगांविषयी) वैराग्य, विरक्ती आणि त्यांच्या निरोधासाठी प्रतिपन्न (प्रयत्नशील) असतो. तो भावांविषयी (अस्तित्वाच्या अवस्थांविषयी) वैराग्य, विरक्ती आणि त्यांच्या निरोधासाठी प्रतिपन्न असतो. तो तृष्णाक्षयासाठी प्रतिपन्न असतो. तो लोभक्षयासाठी प्रतिपन्न असतो. शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर तो एखाद्या देवलोकात उत्पन्न होतो. तेथून च्युत झाल्यावर तो अनागामी ठरतो, या मनुष्यलोकात परत न येणारा ठरतो. आवुसो, यालाच बाह्य संयोजनांनी बांधलेला मनुष्य म्हणतात, जो अनागामी असतो, या मनुष्यलोकात परत न येणारा असतो.”

อถ โข สมฺพหุลา สมจิตฺตา เทวตา เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสุ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐํสุ. เอกมนฺตํ ฐิตา โข ตา เทวตา ภควนฺตํ เอตทโวจุํ – ‘‘เอโส, ภนฺเต, อายสฺมา สาริปุตฺโต ปุพฺพาราเม มิคารมาตุปาสาเท ภิกฺขูนํ อชฺฌตฺตสํโยชนญฺจ ปุคฺคลํ เทเสติ พหิทฺธาสํโยชนญฺจ. หฏฺฐา, ภนฺเต, ปริสา. สาธุ, ภนฺเต, ภควา เยนายสฺมา สาริปุตฺโต เตนุปสงฺกมตุ อนุกมฺปํ อุปาทายา’’ติ. อธิวาเสสิ ภควา ตุณฺหีภาเวน. อถ โข ภควา – เสยฺยถาปิ นาม พลวา ปุริโส สมิญฺชิตํ วา พาหํ ปสาเรยฺย, ปสาริตํ วา พาหํ สมิญฺเชยฺย[Pg.66], เอวเมวํ – เชตวเน อนฺตรหิโต ปุพฺพาราเม มิคารมาตุปาสาเท อายสฺมโต สาริปุตฺตสฺส สมฺมุเข ปาตุรโหสิ. นิสีทิ ภควา ปญฺญตฺเต อาสเน. อายสฺมาปิ โข สาริปุตฺโต ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺนํ โข อายสฺมนฺตํ สาริปุตฺตํ ภควา เอตทโวจ –

त्यानंतर, समान चित्त असलेल्या अनेक देवता जेथे भगवान होते तेथे आल्या; आल्यावर त्यांनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि त्या एका बाजूला उभ्या राहिल्या. एका बाजूला उभ्या राहिलेल्या त्या देवता भगवंतांना म्हणाल्या – “भंते, पूर्वाराम येथील मिगारमाता प्रासादात आयुष्यमान सारिपुत्त भिक्खूंना अंतर्गत संयोजनांनी बांधलेला मनुष्य आणि बाह्य संयोजनांनी बांधलेल्या मनुष्याविषयी धम्म उपदेश करत आहेत. भंते, ती परिषद अतिशय हर्षित झाली आहे. भंते, भगवंतांनी अनुकंपा करून आयुष्यमान सारिपुत्तांकडे जावे, ही विनंती आहे.” भगवंतांनी मौन बाळगून संमती दिली. त्यानंतर, ज्याप्रमाणे एखादा बलवान मनुष्य आपला दुमडलेला हात पसरावा किंवा पसरलेला हात दुमडावा, त्याचप्रमाणे भगवान जेतवनातून अंतर्धान पावले आणि पूर्वाराम येथील मिगारमाता प्रासादात आयुष्यमान सारिपुत्तांच्या समोर प्रकट झाले. भगवान तयार केलेल्या आसनावर बसले. आयुष्यमान सारिपुत्तांनीही भगवंतांना अभिवादन केले आणि ते एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान सारिपुत्तांना भगवान म्हणाले –

‘‘อิธ, สาริปุตฺต, สมฺพหุลา สมจิตฺตา เทวตา เยนาหํ เตนุปสงฺกมึสุ; อุปสงฺกมิตฺวา มํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐํสุ. เอกมนฺตํ ฐิตา โข, สาริปุตฺต, ตา เทวตา มํ เอตทโวจุํ – ‘เอโส, ภนฺเต, อายสฺมา สาริปุตฺโต ปุพฺพาราเม มิคารมาตุปาสาเท ภิกฺขูนํ อชฺฌตฺตสํโยชนญฺจ ปุคฺคลํ เทเสติ พหิทฺธาสํโยชนญฺจ. หฏฺฐา, ภนฺเต, ปริสา. สาธุ, ภนฺเต, ภควา เยน อายสฺมา สาริปุตฺโต เตนุปสงฺกมตุ อนุกมฺปํ อุปาทายา’ติ. ตา โข ปน, สาริปุตฺต, เทวตา ทสปิ หุตฺวา วีสมฺปิ หุตฺวา ตึสมฺปิ หุตฺวา จตฺตาลีสมฺปิ หุตฺวา ปญฺญาสมฺปิ หุตฺวา สฏฺฐิปิ หุตฺวา อารคฺคโกฏินิตุทนมตฺเตปิ ติฏฺฐนฺติ, น จ อญฺญมญฺญํ พฺยาพาเธนฺติ. สิยา โข ปน, สาริปุตฺต, เอวมสฺส – ‘ตตฺถ นูน ตาสํ เทวตานํ ตถา จิตฺตํ ภาวิตํ เยน ตา เทวตา ทสปิ หุตฺวา วีสมฺปิ หุตฺวา ตึสมฺปิ หุตฺวา จตฺตาลีสมฺปิ หุตฺวา ปญฺญาสมฺปิ หุตฺวา สฏฺฐิปิ หุตฺวา อารคฺคโกฏินิตุทนมตฺเตปิ ติฏฺฐนฺติ น จ อญฺญมญฺญํ พฺยาพาเธนฺตี’ติ. น โข ปเนตํ, สาริปุตฺต, เอวํ ทฏฺฐพฺพํ. อิเธว โข, สาริปุตฺต, ตาสํ เทวตานํ ตถา จิตฺตํ ภาวิตํ, เยน ตา เทวตา ทสปิ หุตฺวา…เป… น จ อญฺญมญฺญํ พฺยาพาเธนฺติ. ตสฺมาติห, สาริปุตฺต, เอวํ สิกฺขิตพฺพํ – ‘สนฺตินฺทฺริยา ภวิสฺสาม สนฺตมานสา’ติ. เอวญฺหิ โว, สาริปุตฺต, สิกฺขิตพฺพํ. ‘สนฺตินฺทฺริยานญฺหิ โว, สาริปุตฺต, สนฺตมานสานํ สนฺตํเยว กายกมฺมํ ภวิสฺสติ สนฺตํ วจีกมฺมํ สนฺตํ มโนกมฺมํ. สนฺตํเยว อุปหารํ อุปหริสฺสาม สพฺรหฺมจารีสู’ติ. ‘เอวญฺหิ โว, สาริปุตฺต, สิกฺขิตพฺพํ. อนสฺสุํ โข, สาริปุตฺต, อญฺญติตฺถิยา ปริพฺพาชกา เย อิมํ ธมฺมปริยายํ นาสฺโสสุ’’’นฺติ.

“सारिपुत्ता, येथे समान चित्त असलेल्या अनेक देवता माझ्याकडे आल्या; आल्यावर त्यांनी मला अभिवादन केले आणि त्या एका बाजूला उभ्या राहिल्या. एका बाजूला उभ्या राहिलेल्या त्या देवता मला म्हणाल्या – ‘भंते, पूर्वाराम येथील मिगारमाता प्रासादात आयुष्यमान सारिपुत्त भिक्खूंना अंतर्गत संयोजनांनी बांधलेला मनुष्य आणि बाह्य संयोजनांनी बांधलेल्या मनुष्याविषयी धम्म उपदेश करत आहेत. भंते, ती परिषद अतिशय हर्षित झाली आहे. भंते, भगवंतांनी अनुकंपा करून आयुष्यमान सारिपुत्तांकडे जावे, ही विनंती आहे.’ सारिपुत्ता, त्या देवता – दहा, वीस, तीस, चाळीस, पन्नास आणि अगदी साठच्या संख्येने देखील, एका सुईच्या टोकाएवढ्या लहान जागेत उभ्या राहतात, तरीही त्या एकमेकींना अडथळा आणत नाहीत. सारिपुत्ता, तुला कदाचित असे वाटेल – ‘नक्कीच त्या देवलोकात त्या देवतांनी आपले चित्त अशा प्रकारे विकसित केले असेल, ज्यामुळे त्या दहा... आणि साठच्या संख्येने देखील सुईच्या टोकाएवढ्या जागेत उभ्या राहतात आणि एकमेकींना अडथळा आणत नाहीत.’ पण सारिपुत्ता, याकडे असे पाहिले जाऊ नये. तर याच मनुष्यलोकात त्या देवतांनी आपले चित्त अशा प्रकारे विकसित केले होते, ज्यामुळे त्या दहा... आणि साठच्या संख्येने देखील सुईच्या टोकाएवढ्या जागेत उभ्या राहतात आणि एकमेकींना अडथळा आणत नाहीत. म्हणून, सारिपुत्ता, तुम्ही स्वतःला असे प्रशिक्षित केले पाहिजे – ‘आमची इंद्रिये शांत असतील आणि आमचे मन शांत असेल.’ सारिपुत्ता, तुम्ही स्वतःला असेच प्रशिक्षित केले पाहिजे. जेव्हा तुमची इंद्रिये शांत असतील आणि मन शांत असेल, तेव्हा तुमची कायिक कर्मे शांत असतील, वाचिक कर्मे शांत असतील आणि मानसिक कर्मे शांत असतील. ‘आम्ही आमच्या सहधर्माचाऱ्यांची केवळ शांत भावानेच सेवा करू,’ अशा प्रकारे, सारिपुत्ता, तुम्ही स्वतःला प्रशिक्षित केले पाहिजे. सारिपुत्ता, इतर पंथांचे ते परिव्राजक नष्ट झाले आहेत, ज्यांना हा धम्म उपदेश ऐकायला मिळाला नाही.”

๓๘. เอวํ เม สุตํ – เอกํ สมยํ อายสฺมา มหากจฺจาโน วรณายํ วิหรติ ภทฺทสาริตีเร. อถ โข อารามทณฺโฑ พฺราหฺมโณ เยนายสฺมา มหากจฺจาโน เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมตา [Pg.67] มหากจฺจาเนน สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อารามทณฺโฑ พฺราหฺมโณ อายสฺมนฺตํ มหากจฺจานํ เอตทโวจ – ‘‘โก นุ โข, โภ กจฺจาน, เหตุ โก ปจฺจโย เยน ขตฺติยาปิ ขตฺติเยหิ วิวทนฺติ, พฺราหฺมณาปิ พฺราหฺมเณหิ วิวทนฺติ, คหปติกาปิ คหปติเกหิ วิวทนฺตี’’ติ? ‘‘กามราคาภินิเวสวินิพนฺธ ปลิเคธปริยุฏฺฐานชฺโฌสานเหตุ โข, พฺราหฺมณ, ขตฺติยาปิ ขตฺติเยหิ วิวทนฺติ, พฺราหฺมณาปิ พฺราหฺมเณหิ วิวทนฺติ, คหปติกาปิ คหปติเกหิ วิวทนฺตี’’ติ.

३८. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी आयुष्यमान महाकच्चान वरण येथे भद्दसारी नदीच्या काठावर विहार करत होते. तेव्हा आरामदण्ड नावाचा ब्राह्मण जेथे आयुष्यमान महाकच्चान होते तेथे आला; आल्यावर त्याने आयुष्यमान महाकच्चान यांच्याशी कुशल-मंगल विचारले. आनंददायी आणि संस्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या आरामदण्ड ब्राह्मणाने आयुष्यमान महाकच्चान यांना असे विचारले – “हे कच्चान, कोणते कारण आणि कोणता प्रत्यय आहे ज्यामुळे क्षत्रियही क्षत्रियांशी वाद घालतात, ब्राह्मणही ब्राह्मणांशी वाद घालतात आणि गृहपतीही गृहपतींशी वाद घालतात?” “हे ब्राह्मणा, कामरागाची आसक्ती, त्याचे बंधन, त्याची तीव्र ओढ, त्याचे वर्चस्व आणि त्यातच पूर्णपणे गढून जाणे या कारणामुळेच क्षत्रियही क्षत्रियांशी वाद घालतात, ब्राह्मणही ब्राह्मणांशी वाद घालतात आणि गृहपतीही गृहपतींशी वाद घालतात.”

‘‘โก ปน, โภ กจฺจาน, เหตุ โก ปจฺจโย เยน สมณาปิ สมเณหิ วิวทนฺตี’’ติ? ‘‘ทิฏฺฐิราคาภินิเวสวินิพนฺธปลิเคธปริยุฏฺฐานชฺโฌสานเหตุ โข, พฺราหฺมณ, สมณาปิ สมเณหิ วิวทนฺตี’’ติ.

“पण हे कच्चान, कोणते कारण आणि कोणता प्रत्यय आहे ज्यामुळे श्रमणही श्रमणांशी वाद घालतात?” “हे ब्राह्मणा, दृष्टीरागाची (मतांवरील आसक्तीची) आसक्ती, त्याचे बंधन, त्याची तीव्र ओढ, त्याचे वर्चस्व आणि त्यातच पूर्णपणे गढून जाणे या कारणामुळेच श्रमणही श्रमणांशी वाद घालतात.”

‘‘อตฺถิ ปน, โภ กจฺจาน, โกจิ โลกสฺมึ โย อิมญฺเจว กามราคาภินิเวสวินิพนฺธปลิเคธปริยุฏฺฐานชฺโฌสานํ สมติกฺกนฺโต, อิมญฺจ ทิฏฺฐิราคาภินิเวสวินิพนฺธปลิเคธปริยุฏฺฐานชฺโฌสานํ สมติกฺกนฺโต’’ติ? ‘‘อตฺถิ, พฺราหฺมณ, โลกสฺมึ โย อิมญฺเจว กามราคาภินิเวสวินิพนฺธปลิเคธปริยุฏฺฐานชฺโฌสานํ สมติกฺกนฺโต, อิมญฺจ ทิฏฺฐิราคาภินิเวสวินิพนฺธปลิเคธปริยุฏฺฐานชฺโฌสานํ สมติกฺกนฺโต’’ติ.

“पण हे कच्चान, या जगात असा कोणी आहे का, ज्याने कामरागाची ही आसक्ती, त्याचे बंधन, त्याची तीव्र ओढ, त्याचे वर्चस्व आणि त्यातच पूर्णपणे गढून जाणे ओलांडले आहे, आणि दृष्टीरागाची ही आसक्ती, त्याचे बंधन, त्याची तीव्र ओढ, त्याचे वर्चस्व आणि त्यातच पूर्णपणे गढून जाणे ओलांडले आहे?” “हे ब्राह्मणा, या जगात असा कोणी आहे, ज्याने कामरागाची ही आसक्ती, त्याचे बंधन, त्याची तीव्र ओढ, त्याचे वर्चस्व आणि त्यातच पूर्णपणे गढून जाणे ओलांडले आहे, आणि दृष्टीरागाची ही आसक्ती, त्याचे बंधन, त्याची तीव्र ओढ, त्याचे वर्चस्व आणि त्यातच पूर्णपणे गढून जाणे ओलांडले आहे.”

‘‘โก ปน โส, โภ กจฺจาน, โลกสฺมึ โย อิมญฺเจว กาคราคาภินิเวสวินิพนฺธปลิเคธปริยุฏฺฐานชฺโฌสานํ สมติกฺกนฺโต, อิมญฺจ ทิฏฺฐิราคาภินิเวสวินิพนฺธปลิเคธปริยุฏฺฐานชฺโฌสานํ สมติกฺกนฺโต’’ติ? ‘‘อตฺถิ, พฺราหฺมณ, ปุรตฺถิเมสุ ชนปเทสุ สาวตฺถี นาม นครํ. ตตฺถ โส ภควา เอตรหิ วิหรติ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ. โส หิ, พฺราหฺมณ, ภควา อิมญฺเจว กามราคาภินิเวสวินิพนฺธปลิเคธปริยุฏฺฐานชฺโฌสานํ สมติกฺกนฺโต, อิมญฺจ ทิฏฺฐิราคาภินิเวสวินิพนฺธปลิเคธปริยุฏฺฐานชฺโฌสานํ สมติกฺกนฺโต’’ติ.

“पण हे कच्चान, या जगात तो कोण आहे, ज्याने कामरागाची ही आसक्ती, त्याचे बंधन, त्याची तीव्र ओढ, त्याचे वर्चस्व आणि त्यातच पूर्णपणे गढून जाणे ओलांडले आहे, आणि दृष्टीरागाची ही आसक्ती, त्याचे बंधन, त्याची तीव्र ओढ, त्याचे वर्चस्व आणि त्यातच पूर्णपणे गढून जाणे ओलांडले आहे?” “हे ब्राह्मणा, पूर्व दिशेकडील जनपदांमध्ये सावत्थी नावाचे एक नगर आहे. तेथे सध्या ते भगवान, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध विहार करत आहेत. हे ब्राह्मणा, त्या भगवंतांनीच कामरागाची ही आसक्ती, त्याचे बंधन, त्याची तीव्र ओढ, त्याचे वर्चस्व आणि त्यातच पूर्णपणे गढून जाणे ओलांडले आहे, आणि दृष्टीरागाची ही आसक्ती, त्याचे बंधन, त्याची तीव्र ओढ, त्याचे वर्चस्व आणि त्यातच पूर्णपणे गढून जाणे ओलांडले आहे.”

เอวํ วุตฺเต อารามทณฺโฑ พฺราหฺมโณ อุฏฺฐายาสนา เอกํสํ อุตฺตราสงฺคํ กริตฺวา ทกฺขิณํ ชาณุมณฺฑลํ ปถวิยํ นิหนฺตฺวา เยน ภควา เตนญฺชลึ ปณาเมตฺวา ติกฺขตฺตุํ อุทานํ อุทาเนสิ –

असे म्हटले असता, आरामदण्ड ब्राह्मण आपल्या आसनावरून उठला, त्याने आपले उपरणे एका खांद्यावर घेतले, आपला उजवा गुडघा जमिनीवर टेकवला आणि ज्या दिशेला भगवान होते त्या दिशेने हात जोडून नमस्कार करत तीन वेळा हा उद्गार काढला –

‘‘นโม [Pg.68] ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส, นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส, นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส. โย หิ โส ภควา อิมญฺเจว กามราคาภินิเวสวินิพนฺธปลิเคธปริยุฏฺฐานชฺโฌสานํ สมติกฺกนฺโต, อิมญฺจ ทิฏฺฐิราคาภินิเวสวินิพนฺธปลิเคธปริยุฏฺฐานชฺโฌสานํ สมติกฺกนฺโต’’ติ.

“त्या भगवंतांना, अर्हतांना, सम्यक्संबुद्धांना नमस्कार असो! त्या भगवंतांना, अर्हतांना, सम्यक्संबुद्धांना नमस्कार असो! त्या भगवंतांना, अर्हतांना, सम्यक्संबुद्धांना नमस्कार असो! ज्या भगवंतांनी कामरागाची ही आसक्ती, त्याचे बंधन, त्याची तीव्र ओढ, त्याचे वर्चस्व आणि त्यातच पूर्णपणे गढून जाणे ओलांडले आहे, आणि दृष्टीरागाची ही आसक्ती, त्याचे बंधन, त्याची तीव्र ओढ, त्याचे वर्चस्व आणि त्यातच पूर्णपणे गढून जाणे ओलांडले आहे.”

‘‘อภิกฺกนฺตํ, โภ กจฺจาน, อภิกฺกนฺตํ, โภ กจฺจาน! เสยฺยถาปิ, โภ กจฺจาน, นิกฺกุชฺชิตํ วา อุกฺกุชฺเชยฺย, ปฏิจฺฉนฺนํ วา วิวเรยฺย, มูฬฺหสฺส วา มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย, อนฺธกาเร วา เตลปชฺโชตํ ธาเรยฺย – ‘จกฺขุมนฺโต รูปานิ ทกฺขนฺตี’ติ, เอวเมวํ โภตา กจฺจาเนน อเนกปริยาเยน ธมฺโม ปกาสิโต. เอสาหํ, โภ กจฺจาน, ตํ ภวนฺตํ โคตมํ สรณํ คจฺฉามิ ธมฺมญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ. อุปาสกํ มํ ภวํ กจฺจาโน ธาเรตุ อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คต’’นฺติ.

“अतिशय सुंदर, हे कच्चान! अतिशय सुंदर, हे कच्चान! जसे काही, हे कच्चान, उपडे ठेवलेले भांडे उताणे करावे, झाकलेले उघडे करावे, वाट चुकलेल्याला वाट दाखवावी, किंवा अंधारात तेलाचा दिवा धरावा – जेणेकरून डोळे असणाऱ्यांना रूपे दिसू शकतील, त्याचप्रमाणे आदरणीय कच्चान यांनी अनेक मार्गांनी धम्म प्रकाशित केला आहे. हे कच्चान, मी त्या भगवान गोतमांना, धम्माला आणि भिक्खू संघाला शरण जातो. आदरणीय कच्चान यांनी मला आजपासून जन्मभर शरण आलेला उपासक म्हणून स्वीकारावे.”

๓๙. เอกํ สมยํ อายสฺมา มหากจฺจาโน มธุรายํ วิหรติ คุนฺทาวเน. อถ โข กนฺทรายโน พฺราหฺมโณ เยนายสฺมา มหากจฺจาโน เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมตา มหากจฺจาเนน สทฺธึ…เป… เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข กนฺทรายโน พฺราหฺมโณ อายสฺมนฺตํ มหากจฺจานํ เอตทโวจ – ‘‘สุตํ เมตํ, โภ กจฺจาน, ‘น สมโณ กจฺจาโน พฺราหฺมเณ ชิณฺเณ วุทฺเธ มหลฺลเก อทฺธคเต วโยอนุปฺปตฺเต อภิวาเทติ วา ปจฺจุฏฺเฐติ วา อาสเนน วา นิมนฺเตตี’ติ. ตยิทํ, โภ กจฺจาน, ตเถว? น หิ ภวํ กจฺจาโน พฺราหฺมเณ ชิณฺเณ วุทฺเธ มหลฺลเก อทฺธคเต วโยอนุปฺปตฺเต อภิวาเทติ วา ปจฺจุฏฺเฐติ วา อาสเนน วา นิมนฺเตติ. ตยิทํ, โภ กจฺจาน, น สมฺปนฺนเมวา’’ติ.

३९. एका वेळी आयुष्यमान महाकच्चान मधुरा येथील गुंदावनात विहार करत होते. तेव्हा कन्दरायन नावाचा ब्राह्मण जेथे आयुष्यमान महाकच्चान होते तेथे आला; आल्यावर त्याने आयुष्यमान महाकच्चान यांच्याशी... पे... एका बाजूला बसलेल्या कन्दरायन ब्राह्मणाने आयुष्यमान महाकच्चान यांना असे विचारले – “हे कच्चान, मी असे ऐकले आहे की, ‘श्रमण कच्चान हे वृद्ध, ज्येष्ठ, वयोवृद्ध, दीर्घायुषी आणि आयुष्याच्या शेवटच्या टप्प्यावर पोहोचलेल्या ब्राह्मणांना अभिवादन करत नाहीत, त्यांच्या आदरासाठी उभे राहत नाहीत किंवा त्यांना आसनासाठी आमंत्रित करत नाहीत.’ हे कच्चान, हे खरोखरच असे आहे का? कारण आदरणीय कच्चान हे वृद्ध, ज्येष्ठ, वयोवृद्ध, दीर्घायुषी आणि आयुष्याच्या शेवटच्या टप्प्यावर पोहोचलेल्या ब्राह्मणांना अभिवादन करत नाहीत, त्यांच्या आदरासाठी उभे राहत नाहीत किंवा त्यांना आसनासाठी आमंत्रित करत नाहीत. हे कच्चान, हे मुळीच योग्य नाही.”

‘‘อตฺถิ, พฺราหฺมณ, เตน ภควตา ชานตา ปสฺสตา อรหตา สมฺมาสมฺพุทฺเธน วุทฺธภูมิ จ อกฺขาตา ทหรภูมิ จ. วุทฺโธ เจปิ, พฺราหฺมณ, โหติ อาสีติโก วา นาวุติโก วา วสฺสสติโก วา ชาติยา, โส จ กาเม ปริภุญฺชติ กามมชฺฌาวสติ กามปริฬาเหน ปริฑยฺหติ กามวิตกฺเกหิ ขชฺชติ กามปริเยสนาย อุสฺสุโก. อถ โข โส พาโล น เถโรตฺเวว สงฺขฺยํ คจฺฉติ. ทหโร เจปิ, พฺราหฺมณ, โหติ ยุวา สุสุกาฬเกโส ภทฺเรน โยพฺพเนน สมนฺนาคโต ปฐเมน วยสา[Pg.69]. โส จ น กาเม ปริภุญฺชติ น กามมชฺฌาวสติ, น กามปริฬาเหน ปริฑยฺหติ, น กามวิตกฺเกหิ ขชฺชติ, น กามปริเยสนาย อุสฺสุโก. อถ โข โส ปณฺฑิโต เถโรตฺเวว สงฺขฺยํ คจฺฉตี’’ติ.

“हे ब्राह्मणा, त्या भगवंतांनी – जे सर्व जाणणारे, पाहणारे, अर्हत आणि सम्यक्संबुद्ध आहेत – वृद्धांची भूमी (वृद्धत्व) आणि तरुणांची भूमी (तरुणत्व) स्पष्ट केली आहे. हे ब्राह्मणा, एखादा मनुष्य जन्माने ऐंशी, नव्वद किंवा शंभर वर्षांचा वृद्ध असला, तरीही जर तो कामभोगांचा उपभोग घेत असेल, कामभोगातच राहत असेल, कामभोगाच्या तापाने जळत असेल, कामभोगाच्या विचारांनी ग्रासलेला असेल आणि कामभोगाच्या शोधात मग्न असेल, तर तो केवळ एक बाल (मूर्ख) म्हणूनच गणला जातो, थेर (वृद्ध/ज्येष्ठ) म्हणून नाही. पण हे ब्राह्मणा, एखादा तरुण असला, काळेभोर केस असलेला, सुंदर तारुण्याने आणि पहिल्या वयाने युक्त असला, तरीही जर तो कामभोगांचा उपभोग घेत नसेल, कामभोगात राहत नसेल, कामभोगाच्या तापाने जळत नसेल, कामभोगाच्या विचारांनी ग्रासलेला नसेल आणि कामभोगाच्या शोधात मग्न नसेल, तर तोच पंडित आणि थेर (ज्येष्ठ) म्हणून गणला जातो.”

เอวํ วุตฺเต กนฺทรายโน พฺราหฺมโณ อุฏฺฐายาสนา เอกํสํ อุตฺตราสงฺคํ กริตฺวา ทหรานํ สตํ ภิกฺขูนํ ปาเท สิรสา วนฺทติ – ‘‘วุทฺธา ภวนฺโต, วุทฺธภูมิยํ ฐิตา. ทหรา มยํ, ทหรภูมิยํ ฐิตา’’ติ.

असे म्हटले असता, कन्दरायन ब्राह्मण आपल्या आसनावरून उठला, त्याने आपले उपरणे एका खांद्यावर घेतले आणि तेथील तरुण भिक्खूंच्या चरणांवर डोके ठेवून वंदन केले आणि म्हणाला – “आपण सर्वच ज्येष्ठ आहात, आपण वृद्धांच्या भूमीवर (ज्येष्ठत्वाच्या भूमीवर) प्रतिष्ठित आहात. आम्हीच तरुण आहोत, आम्ही तरुणांच्या भूमीवर आहोत.”

‘‘อภิกฺกนฺตํ, โภ กจฺจาน…เป… อุปาสกํ มํ ภวํ กจฺจาโน ธาเรตุ อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คต’’นฺติ.

“अतिशय सुंदर, हे कच्चान!... पे... आदरणीय कच्चान यांनी मला आजपासून जन्मभर शरण आलेला उपासक म्हणून स्वीकारावे.”

๔๐. ‘‘ยสฺมึ, ภิกฺขเว, สมเย โจรา พลวนฺโต โหนฺติ, ราชาโน ตสฺมึ สมเย ทุพฺพลา โหนฺติ. ตสฺมึ, ภิกฺขเว, สมเย รญฺโญ น ผาสุ โหติ อติยาตุํ วา นิยฺยาตุํ วา ปจฺจนฺติเม วา ชนปเท อนุสญฺญาตุํ. พฺราหฺมณคหปติกานมฺปิ ตสฺมึ สมเย น ผาสุ โหติ อติยาตุํ วา นิยฺยาตุํ วา พาหิรานิ วา กมฺมนฺตานิ ปฏิเวกฺขิตุํ. เอวเมวํ โข, ภิกฺขเว, ยสฺมึ สมเย ปาปภิกฺขู พลวนฺโต โหนฺติ, เปสลา ภิกฺขู ตสฺมึ สมเย ทุพฺพลา โหนฺติ. ตสฺมึ, ภิกฺขเว, สมเย เปสลา ภิกฺขู ตุณฺหีภูตา ตุณฺหีภูตาว สงฺฆมชฺเฌ สงฺกสายนฺติ ปจฺจนฺติเม วา ชนปเท อจฺฉนฺติ. ตยิทํ, ภิกฺขเว, โหติ พหุชนาหิตาย พหุชนาสุขาย, พหุโน ชนสฺส อนตฺถาย อหิตาย ทุกฺขาย เทวมนุสฺสานํ.

४०. भिक्खूहो, ज्या वेळी चोर सामर्थ्यवान असतात, त्या वेळी राजे दुर्बळ असतात. भिक्खूहो, अशा वेळी राजाला प्रवेश करणे किंवा बाहेर पडणे अथवा सीमावर्ती प्रांतांमध्ये संचार करणे सुलभ नसते. भिक्खूहो, त्या वेळी ब्राह्मण आणि गृहपतींनाही प्रवेश करणे किंवा बाहेर पडणे अथवा बाहेरील कामांची देखरेख करणे सुलभ नसते. भिक्खूहो, याचप्रमाणे ज्या वेळी पापी भिक्खू सामर्थ्यवान असतात, त्या वेळी शीलवान भिक्खू दुर्बळ असतात. भिक्खूहो, अशा वेळी शीलवान भिक्खू संघामध्ये अगदी शांत व मौन धारण करून संकुचित होऊन राहतात किंवा सीमावर्ती प्रांतांमध्ये जाऊन राहतात. भिक्खूहो, हे बहुजनांच्या अहितासाठी, बहुजनांच्या दुःखासाठी, बहुसंख्य लोकांच्या अनर्थासाठी, अहितासाठी आणि देव-मनुष्यांच्या दुःखासाठी कारणीभूत ठरते.

‘‘ยสฺมึ, ภิกฺขเว, สมเย ราชาโน พลวนฺโต โหนฺติ, โจรา ตสฺมึ สมเย ทุพฺพลา โหนฺติ. ตสฺมึ, ภิกฺขเว, สมเย รญฺโญ ผาสุ โหติ อติยาตุํ วา นิยฺยาตุํ วา ปจฺจนฺติเม วา ชนปเท อนุสญฺญาตุํ. พฺราหฺมณคหปติกานมฺปิ ตสฺมึ สมเย ผาสุ โหติ อติยาตุํ วา นิยฺยาตุํ วา พาหิรานิ วา กมฺมนฺตานิ ปฏิเวกฺขิตุํ. เอวเมวํ โข, ภิกฺขเว, ยสฺมึ สมเย เปสลา ภิกฺขู พลวนฺโต โหนฺติ, ปาปภิกฺขู ตสฺมึ สมเย ทุพฺพลา โหนฺติ. ตสฺมึ, ภิกฺขเว, สมเย ปาปภิกฺขู ตุณฺหีภูตา ตุณฺหีภูตาว สงฺฆมชฺเฌ สงฺกสายนฺติ, เยน วา ปน เตน ปกฺกมนฺติ. ตยิทํ, ภิกฺขเว, โหติ พหุชนหิตาย พหุชนสุขาย, พหุโน ชนสฺส อตฺถาย หิตาย สุขาย เทวมนุสฺสาน’’นฺติ.

भिक्खूहो, ज्या वेळी राजे सामर्थ्यवान असतात, त्या वेळी चोर दुर्बळ असतात. भिक्खूहो, अशा वेळी राजाला प्रवेश करणे किंवा बाहेर पडणे अथवा सीमावर्ती प्रांतांमध्ये संचार करणे सुलभ असते. भिक्खूहो, त्या वेळी ब्राह्मण आणि गृहपतींनाही प्रवेश करणे किंवा बाहेर पडणे अथवा बाहेरील कामांची देखरेख करणे सुलभ असते. भिक्खूहो, याचप्रमाणे ज्या वेळी शीलवान भिक्खू सामर्थ्यवान असतात, त्या वेळी पापी भिक्खू दुर्बळ असतात. भिक्खूहो, अशा वेळी पापी भिक्खू संघामध्ये अगदी शांत व मौन धारण करून संकुचित होऊन राहतात किंवा इतरत्र निघून जातात. भिक्खूहो, हे बहुजनांच्या हितासाठी, बहुजनांच्या सुखासाठी, बहुसंख्य लोकांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी आणि देव-मनुष्यांच्या सुखासाठी कारणीभूत ठरते.

๔๑. ‘‘ทฺวินฺนาหํ[Pg.70], ภิกฺขเว, มิจฺฉาปฏิปตฺตึ น วณฺเณมิ, คิหิสฺส วา ปพฺพชิตสฺส วา. คิหี วา, ภิกฺขเว, ปพฺพชิโต วา มิจฺฉาปฏิปนฺโน มิจฺฉาปฏิปตฺตาธิกรณเหตุ น อาราธโก โหติ ญายํ ธมฺมํ กุสลํ.

४१. भिक्खूहो, मी गृहस्थ असो वा प्रव्रजित, या दोघांच्याही चुकीच्या आचरणाची प्रशंसा करत नाही. भिक्खूहो, गृहस्थ असो वा प्रव्रजित, जो चुकीचे आचरण करतो, तो आपल्या चुकीच्या आचरणामुळे सन्मार्ग आणि कुशल धर्माची प्राप्ती करू शकत नाही.

‘‘ทฺวินฺนาหํ, ภิกฺขเว, สมฺมาปฏิปตฺตึ วณฺเณมิ, คิหิสฺส วา ปพฺพชิตสฺส วา. คิหี วา, ภิกฺขเว, ปพฺพชิโต วา สมฺมาปฏิปนฺโน สมฺมาปฏิปตฺตาธิกรณเหตุ อาราธโก โหติ ญายํ ธมฺมํ กุสล’’นฺติ.

भिक्खूहो, मी गृहस्थ असो वा प्रव्रजित, या दोघांच्याही योग्य आचरणाची प्रशंसा करतो. भिक्खूहो, गृहस्थ असो वा प्रव्रजित, जो योग्य आचरण करतो, तो आपल्या योग्य आचरणामुळे सन्मार्ग आणि कुशल धर्माची प्राप्ती करतो.

๔๒. ‘‘เย เต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู ทุคฺคหิเตหิ สุตฺตนฺเตหิ พฺยญฺชนปฺปติรูปเกหิ อตฺถญฺจ ธมฺมญฺจ ปฏิวาหนฺติ เต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู พหุชนาหิตาย ปฏิปนฺนา พหุชนาสุขาย, พหุโน ชนสฺส อนตฺถาย อหิตาย ทุกฺขาย เทวมนุสฺสานํ. พหุญฺจ เต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู อปุญฺญํ ปสวนฺติ, เต จิมํ สทฺธมฺมํ อนฺตรธาเปนฺติ.

४२. भिक्खूहो, जे भिक्खू चुकीच्या पद्धतीने ग्रहण केलेल्या सूत्रांद्वारे आणि चुकीच्या शब्दरचनेद्वारे अर्थ आणि धर्म यांचा विरोध करतात, ते भिक्खू बहुजनांच्या अहितासाठी, बहुजनांच्या दुःखासाठी, बहुसंख्य लोकांच्या अनर्थासाठी, अहितासाठी आणि देव-मनुष्यांच्या दुःखासाठी प्रवृत्त झालेले असतात. भिक्खूहो, ते भिक्खू मोठ्या प्रमाणावर अपुण्य संपादन करतात आणि या सद्धर्माचा लोप करण्यास कारणीभूत ठरतात.

‘‘เย เต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู สุคฺคหิเตหิ สุตฺตนฺเตหิ พฺยญฺชนปฺปติรูปเกหิ อตฺถญฺจ ธมฺมญฺจ อนุโลเมนฺติ เต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู พหุชนหิตาย ปฏิปนฺนา พหุชนสุขาย, พหุโน ชนสฺส อตฺถาย หิตาย สุขาย เทวมนุสฺสานํ. พหุญฺจ เต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู ปุญฺญํ ปสวนฺติ, เต จิมํ สทฺธมฺมํ ฐเปนฺตี’’ติ.

भिक्खूहो, जे भिक्खू योग्य पद्धतीने ग्रहण केलेल्या सूत्रांद्वारे आणि योग्य शब्दरचनेद्वारे अर्थ आणि धर्म यांच्याशी सुसंगत वर्तन करतात, ते भिक्खू बहुजनांच्या हितासाठी, बहुजनांच्या सुखासाठी, बहुसंख्य लोकांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी आणि देव-मनुष्यांच्या सुखासाठी प्रवृत्त झालेले असतात. भिक्खूहो, ते भिक्खू मोठ्या प्रमाणावर पुण्य संपादन करतात आणि या सद्धर्माची प्रस्थापना करतात.

สมจิตฺตวคฺโค จตุตฺโถ.

चौथा समचित्त वर्ग समाप्त.

๕. ปริสวคฺโค

५. परिषद वर्ग

๔๓. ‘‘ทฺเวมา, ภิกฺขเว, ปริสา. กตมา ทฺเว? อุตฺตานา จ ปริสา คมฺภีรา จ ปริสา. กตมา จ, ภิกฺขเว, อุตฺตานา ปริสา? อิธ, ภิกฺขเว, ยสฺสํ ปริสายํ ภิกฺขู อุทฺธตา โหนฺติ อุนฺนฬา จปลา มุขรา วิกิณฺณวาจา มุฏฺฐสฺสตี อสมฺปชานา อสมาหิตา วิพฺภนฺตจิตฺตา ปากตินฺทฺริยา. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อุตฺตานา ปริสา.

४३. भिक्खूहो, या दोन प्रकारच्या परिषदा आहेत. कोणत्या दोन? उथळ परिषद आणि गंभीर परिषद. आणि भिक्खूहो, उथळ परिषद कोणती? भिक्खूहो, या शासनात ज्या परिषदेतील भिक्खू चंचल, गर्विष्ठ, चपळ, वाचाळ, निरर्थक बडबड करणारे, विसरभोळे, विवेकहीन, एकाग्रता नसलेले, विचलित मनाचे आणि इंद्रियांवर ताबा नसलेले असतात; भिक्खूहो, याला उथळ परिषद असे म्हणतात.

‘‘กตมา จ, ภิกฺขเว, คมฺภีรา ปริสา? อิธ, ภิกฺขเว, ยสฺสํ ปริสายํ ภิกฺขู อนุทฺธตา โหนฺติ อนุนฺนฬา อจปลา อมุขรา อวิกิณฺณวาจา อุปฏฺฐิตสฺสตี สมฺปชานา สมาหิตา เอกคฺคจิตฺตา สํวุตินฺทฺริยา. อยํ วุจฺจติ[Pg.71], ภิกฺขเว, คมฺภีรา ปริสา. อิมา โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ปริสา. เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, อิมาสํ ทฺวินฺนํ ปริสานํ ยทิทํ คมฺภีรา ปริสา’’ติ.

आणि भिक्खूहो, गंभीर परिषद कोणती? भिक्खूहो, या शासनात ज्या परिषदेतील भिक्खू अचंचल, निरहंकारी, स्थिर, मितभाषी, निरर्थक बडबड न करणारे, जागृत स्मृती असलेले, विवेकशील, समाधीस्थ, एकाग्र मनाचे आणि संयमित इंद्रियांचे असतात; भिक्खूहो, याला गंभीर परिषद असे म्हणतात. भिक्खूहो, या दोन परिषदा आहेत. या दोन्ही परिषदांमध्ये गंभीर परिषद ही सर्वश्रेष्ठ आहे.

๔๔. ‘‘ทฺเวมา, ภิกฺขเว, ปริสา. กตมา ทฺเว? วคฺคา จ ปริสา สมคฺคา จ ปริสา. กตมา จ, ภิกฺขเว, วคฺคา ปริสา? อิธ, ภิกฺขเว, ยสฺสํ ปริสายํ ภิกฺขู ภณฺฑนชาตา กลหชาตา วิวาทาปนฺนา อญฺญมญฺญํ มุขสตฺตีหิ วิตุทนฺตา วิหรนฺติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, วคฺคา ปริสา.

४४. भिक्खूहो, या दोन प्रकारच्या परिषदा आहेत. कोणत्या दोन? दुभंगलेली परिषद आणि संघटित परिषद. आणि भिक्खूहो, दुभंगलेली परिषद कोणती? भिक्खूहो, या शासनात ज्या परिषदेतील भिक्खू भांडखोर, कलहप्रिय, वादात पडणारे आणि एकमेकांवर शब्दांचे बाण चालवून छळणारे असतात; भिक्खूहो, याला दुभंगलेली परिषद असे म्हणतात.

‘‘กตมา จ, ภิกฺขเว, สมคฺคา ปริสา? อิธ, ภิกฺขเว, ยสฺสํ ปริสายํ ภิกฺขู สมคฺคา สมฺโมทมานา อวิวทมานา ขีโรทกีภูตา อญฺญมญฺญํ ปิยจกฺขูหิ สมฺปสฺสนฺตา วิหรนฺติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, สมคฺคา ปริสา. อิมา โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ปริสา. เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, อิมาสํ ทฺวินฺนํ ปริสานํ ยทิทํ สมคฺคา ปริสา’’ติ.

आणि भिक्खूहो, संघटित परिषद कोणती? भिक्खूहो, या शासनात ज्या परिषदेतील भिक्खू एकजुटीने, आनंदाने, वाद न घालता, दुधात पाणी मिळावे तसे एकरूप होऊन, एकमेकांकडे प्रेमाच्या दृष्टीने पाहत राहतात; भिक्खूहो, याला संघटित परिषद असे म्हणतात. भिक्खूहो, या दोन परिषदा आहेत. या दोन्ही परिषदांमध्ये संघटित परिषद ही सर्वश्रेष्ठ आहे.

๔๕. ‘‘ทฺเวมา, ภิกฺขเว, ปริสา. กตมา ทฺเว? อนคฺควตี จ ปริสา อคฺควตี จ ปริสา. กตมา จ, ภิกฺขเว, อนคฺควตี ปริสา? อิธ, ภิกฺขเว, ยสฺสํ ปริสายํ เถรา ภิกฺขู พาหุลิกา โหนฺติ สาถลิกา, โอกฺกมเน ปุพฺพงฺคมา, ปวิเวเก นิกฺขิตฺตธุรา, น วีริยํ อารภนฺติ อปฺปตฺตสฺส ปตฺติยา อนธิคตสฺส อธิคมาย อสจฺฉิกตสฺส สจฺฉิกิริยาย. เตสํ ปจฺฉิมา ชนตา ทิฏฺฐานุคตึ อาปชฺชติ. สาปิ โหติ พาหุลิกา สาถลิกา, โอกฺกมเน ปุพฺพงฺคมา, ปวิเวเก นิกฺขิตฺตธุรา, น วีริยํ อารภติ อปฺปตฺตสฺส ปตฺติยา อนธิคตสฺส อธิคมาย อสจฺฉิกตสฺส สจฺฉิกิริยาย. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อนคฺควตี ปริสา.

४५. भिक्खूहो, या दोन प्रकारच्या परिषदा आहेत. कोणत्या दोन? कनिष्ठ परिषद आणि श्रेष्ठ परिषद. आणि भिक्खूहो, कनिष्ठ परिषद कोणती? भिक्खूहो, या शासनात ज्या परिषदेतील ज्येष्ठ भिक्खू भौतिक साधनांचे लोभी आणि शिथिल आचरणाचे असतात, जे अधोगतीला नेणाऱ्या गोष्टींमध्ये अग्रेसर असतात, एकांतवासाचे कर्तव्य सोडून देतात, आणि जे अद्याप प्राप्त न झालेल्या गोष्टींच्या प्राप्तीसाठी, हस्तगत न झालेल्या गोष्टींच्या हस्तगतीसाठी आणि साक्षात न झालेल्या निर्वाणाच्या साक्षात्कारासाठी वीर्य करत नाहीत. त्यांची भावी पिढी त्यांच्याच पावलावर पाऊल ठेवते. ती देखील भौतिक साधनांची लोभी, शिथिल आचरणाची, अधोगतीला नेणाऱ्या गोष्टींमध्ये अग्रेसर असणारी, एकांतवासाचे कर्तव्य सोडून देणारी आणि अद्याप प्राप्त न झालेल्या गोष्टींच्या प्राप्तीसाठी, हस्तगत न झालेल्या गोष्टींच्या हस्तगतीसाठी आणि साक्षात न झालेल्या निर्वाणाच्या साक्षात्कारासाठी वीर्य न करणारी बनते. भिक्खूहो, याला कनिष्ठ परिषद असे म्हणतात.

‘‘กตมา จ, ภิกฺขเว, อคฺควตี ปริสา? อิธ, ภิกฺขเว, ยสฺสํ ปริสายํ เถรา ภิกฺขู น พาหุลิกา โหนฺติ น สาถลิกา, โอกฺกมเน นิกฺขิตฺตธุรา, ปวิเวเก ปุพฺพงฺคมา, วีริยํ อารภนฺติ อปฺปตฺตสฺส ปตฺติยา อนธิคตสฺส อธิคมาย อสจฺฉิกตสฺส สจฺฉิกิริยาย. เตสํ ปจฺฉิมา ชนตา ทิฏฺฐานุคตึ อาปชฺชติ. สาปิ โหติ น พาหุลิกา น สาถลิกา, โอกฺกมเน นิกฺขิตฺตธุรา, ปวิเวเก ปุพฺพงฺคมา, วีริยํ อารภติ อปฺปตฺตสฺส ปตฺติยา อนธิคตสฺส อธิคมาย อสจฺฉิกตสฺส สจฺฉิกิริยาย. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อคฺควตี ปริสา. อิมา โข, ภิกฺขเว, ทฺเว [Pg.72] ปริสา. เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, อิมาสํ ทฺวินฺนํ ปริสานํ ยทิทํ อคฺควตี ปริสา’’ติ.

“भिक्खूहो, श्रेष्ठ परिषद कोणती? येथे, भिक्खूहो, ज्या परिषदेमध्ये थेर भिक्खू चैनीचे नसतात, शिथिल नसतात, अधोगतीकडे नेणाऱ्या प्रवृत्तींचा त्याग करणारे असतात, एकांतात पुढाकार घेणारे असतात; जे अद्याप प्राप्त न झालेले प्राप्त करण्यासाठी, अद्याप हस्तगत न झालेले हस्तगत करण्यासाठी, अद्याप साक्षात न झालेले साक्षात करण्यासाठी वीर्य आरंभितात. त्यांची भावी पिढी त्यांच्या आचरणाचे अनुकरण करते. ती देखील चैनीची नसते, शिथिल नसते, अधोगतीकडे नेणाऱ्या प्रवृत्तींचा त्याग करणारी असते, एकांतात पुढाकार घेणारी असते; ती देखील अद्याप प्राप्त न झालेले प्राप्त करण्यासाठी, अद्याप हस्तगत न झालेले हस्तगत करण्यासाठी, अद्याप साक्षात न झालेले साक्षात करण्यासाठी वीर्य आरंभिते. भिक्खूहो, याला श्रेष्ठ परिषद असे म्हणतात. भिक्खूहो, या दोन परिषदा आहेत. भिक्खूहो, या दोन परिषदांमध्ये ही जी श्रेष्ठ परिषद आहे, तीच सर्वोत्तम आहे.”

๔๖. ‘‘ทฺเวมา, ภิกฺขเว, ปริสา. กตมา ทฺเว? อนริยา จ ปริสา อริยา จ ปริสา. กตมา จ, ภิกฺขเว, อนริยา ปริสา? อิธ, ภิกฺขเว, ยสฺสํ ปริสายํ ภิกฺขู ‘อิทํ ทุกฺข’นฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานนฺติ, ‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’ติ ยถาภูตํ นปฺปชานนฺติ, ‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’ติ ยถาภูตํ นปฺปชานนฺติ, ‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’ติ ยถาภูตํ นปฺปชานนฺติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อนริยา ปริสา.

४६. “भिक्खूहो, या दोन परिषदा आहेत. कोणत्या दोन? अनार्य परिषद आणि आर्य परिषद. आणि भिक्खूहो, अनार्य परिषद कोणती? येथे, भिक्खूहो, ज्या परिषदेमध्ये भिक्खू ‘हे दुःख आहे’ हे यथार्थपणे जाणत नाहीत, ‘हा दुःखसमुदय आहे’ हे यथार्थपणे जाणत नाहीत, ‘हा दुःखनिरोध आहे’ हे यथार्थपणे जाणत नाहीत, ‘ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे’ हे यथार्थपणे जाणत नाहीत. भिक्खूहो, याला अनार्य परिषद असे म्हणतात.”

‘‘กตมา จ, ภิกฺขเว, อริยา ปริสา? อิธ, ภิกฺขเว, ยสฺสํ ปริสายํ ภิกฺขู ‘อิทํ ทุกฺข’นฺติ ยถาภูตํ ปชานนฺติ, ‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’ติ ยถาภูตํ ปชานนฺติ, ‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’ติ ยถาภูตํ ปชานนฺติ, ‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’ติ ยถาภูตํ ปชานนฺติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อริยา ปริสา. อิมา โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ปริสา. เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, อิมาสํ ทฺวินฺนํ ปริสานํ ยทิทํ อริยา ปริสา’’ติ.

“आणि भिक्खूहो, आर्य परिषद कोणती? येथे, भिक्खूहो, ज्या परिषदेमध्ये भिक्खू ‘हे दुःख आहे’ हे यथार्थपणे जाणतात, ‘हा दुःखसमुदय आहे’ हे यथार्थपणे जाणतात, ‘हा दुःखनिरोध आहे’ हे यथार्थपणे जाणतात, ‘ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे’ हे यथार्थपणे जाणतात. भिक्खूहो, याला आर्य परिषद असे म्हणतात. भिक्खूहो, या दोन परिषदा आहेत. भिक्खूहो, या दोन परिषदांमध्ये ही जी आर्य परिषद आहे, तीच सर्वोत्तम आहे.”

๔๗. ‘‘ทฺเวมา, ภิกฺขเว, ปริสา. กตมา ทฺเว? ปริสากสโฏ จ ปริสามณฺโฑ จ. กตโม จ, ภิกฺขเว, ปริสากสโฏ? อิธ, ภิกฺขเว, ยสฺสํ ปริสายํ ภิกฺขู ฉนฺทาคตึ คจฺฉนฺติ, โทสาคตึ คจฺฉนฺติ, โมหาคตึ คจฺฉนฺติ, ภยาคตึ คจฺฉนฺติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ปริสากสโฏ.

४७. “भिक्खूहो, या दोन परिषदा आहेत. कोणत्या दोन? कचऱ्यासारखी परिषद आणि सारांशरूप परिषद. आणि भिक्खूहो, कचऱ्यासारखी परिषद कोणती? येथे, भिक्खूहो, ज्या परिषदेमध्ये भिक्खू छंदागतीला जातात, दोषागतीला जातात, मोहागतीला जातात, भयागतीला जातात. भिक्खूहो, याला कचऱ्यासारखी परिषद असे म्हणतात.”

‘‘กตโม จ, ภิกฺขเว, ปริสามณฺโฑ? อิธ, ภิกฺขเว, ยสฺสํ ปริสายํ ภิกฺขู น ฉนฺทาคตึ คจฺฉนฺติ, น โทสาคตึ คจฺฉนฺติ, น โมหาคตึ คจฺฉนฺติ, น ภยาคตึ คจฺฉนฺติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ปริสามณฺโฑ. อิมา โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ปริสา. เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, อิมาสํ ทฺวินฺนํ ปริสานํ ยทิทํ ปริสามณฺโฑ’’ติ.

“आणि भिक्खूहो, सारांशरूप परिषद कोणती? येथे, भिक्खूहो, ज्या परिषदेमध्ये भिक्खू छंदागतीला जात नाहीत, दोषागतीला जात नाहीत, मोहागतीला जात नाहीत, भयागतीला जात नाहीत. भिक्खूहो, याला सारांशरूप परिषद असे म्हणतात. भिक्खूहो, या दोन परिषदा आहेत. भिक्खूहो, या दोन परिषदांमध्ये ही जी सारांशरूप परिषद आहे, तीच सर्वोत्तम आहे.”

๔๘. ‘‘ทฺเวมา, ภิกฺขเว, ปริสา. กตมา ทฺเว? โอกฺกาจิตวินีตา ปริสา โนปฏิปุจฺฉาวินีตา, ปฏิปุจฺฉาวินีตา ปริสา โนโอกฺกาจิตวินีตา. กตมา จ, ภิกฺขเว, โอกฺกาจิตวินีตา ปริสา โนปฏิปุจฺฉาวินีตา? อิธ, ภิกฺขเว, ยสฺสํ ปริสายํ ภิกฺขู เย เต สุตฺตนฺตา ตถาคตภาสิตา คมฺภีรา [Pg.73] คมฺภีรตฺถา โลกุตฺตรา สุญฺญตาปฏิสํยุตฺตา เตสุ ภญฺญมาเนสุ น สุสฺสูสนฺติ น โสตํ โอทหนฺติ น อญฺญา จิตฺตํ อุปฏฺฐเปนฺติ น จ เต ธมฺเม อุคฺคเหตพฺพํ ปริยาปุณิตพฺพํ มญฺญนฺติ. เย ปน เต สุตฺตนฺตา กวิตา กาเวยฺยา จิตฺตกฺขรา จิตฺตพฺยญฺชนา พาหิรกา สาวกภาสิตา เตสุ ภญฺญมาเนสุ สุสฺสูสนฺติ โสตํ โอทหนฺติ อญฺญา จิตฺตํ อุปฏฺฐเปนฺติ, เต ธมฺเม อุคฺคเหตพฺพํ ปริยาปุณิตพฺพํ มญฺญนฺติ, เต จ ตํ ธมฺมํ ปริยาปุณิตฺวา น เจว อญฺญมญฺญํ ปฏิปุจฺฉนฺติ น จ ปฏิวิจรนฺติ – ‘อิทํ กถํ, อิมสฺส โก อตฺโถ’ติ? เต อวิวฏญฺเจว น วิวรนฺติ, อนุตฺตานีกตญฺจ น อุตฺตานีกโรนฺติ, อเนกวิหิเตสุ จ กงฺขาฐานิเยสุ ธมฺเมสุ กงฺขํ น ปฏิวิโนเทนฺติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, โอกฺกาจิตวินีตา ปริสา โน ปฏิปุจฺฉาวินีตา.

४८. “भिक्खूहो, या दोन परिषदा आहेत. कोणत्या दोन? बाह्य डामडौलाने प्रशिक्षित झालेली पण प्रश्नोत्तरांद्वारे अप्रशिक्षित परिषद, आणि प्रश्नोत्तरांद्वारे प्रशिक्षित झालेली पण बाह्य डामडौलाने अप्रशिक्षित परिषद. आणि भिक्खूहो, बाह्य डामडौलाने प्रशिक्षित झालेली पण प्रश्नोत्तरांद्वारे अप्रशिक्षित परिषद कोणती? येथे, भिक्खूहो, ज्या परिषदेमध्ये भिक्खू, जेव्हा तथागतांनी उपदेशिलेले, गंभीर, गंभीर अर्थ असलेले, लोकोत्तर, शून्यतेशी संबंधित असलेले सुत्त सांगितले जात असतात, तेव्हा ते ऐकण्याची इच्छा करत नाहीत, कान देत नाहीत, समजून घेण्यासाठी चित्त एकाग्र करत नाहीत आणि त्या धर्माचे ग्रहण करावे किंवा तो शिकावा असे मानत नाहीत. परंतु, जेव्हा कवींनी रचलेले, काव्यात्मक, सुंदर अक्षरे व सुंदर व्यंजने असलेले, बाह्य आणि त्यांच्या श्रावकांनी उपदेशिलेले सुत्त सांगितले जात असतात, तेव्हा ते ऐकण्याची इच्छा करतात, कान देतात, समजून घेण्यासाठी चित्त एकाग्र करतात आणि त्या धर्माचे ग्रहण करावे किंवा तो शिकावा असे मानतात. ते तो धर्म शिकून देखील एकमेकांना विचारत नाहीत किंवा चर्चा करत नाहीत की—‘हे कसे आहे? याचा अर्थ काय?’ ते जे अप्रकट आहे ते प्रकट करत नाहीत, जे अस्पष्ट आहे ते स्पष्ट करत नाहीत आणि अनेक प्रकारच्या शंकास्पद गोष्टींमधील आपल्या शंकांचे निरसन करत नाहीत. भिक्खूहो, याला बाह्य डामडौलाने प्रशिक्षित झालेली पण प्रश्नोत्तरांद्वारे अप्रशिक्षित परिषद असे म्हणतात.”

‘‘กตมา จ, ภิกฺขเว, ปฏิปุจฺฉาวินีตา ปริสา โนโอกฺกาจิตวินีตา? อิธ, ภิกฺขเว, ยสฺสํ ปริสายํ ภิกฺขู เย เต สุตฺตนฺตา กวิตา กาเวยฺยา จิตฺตกฺขรา จิตฺตพฺยญฺชนา พาหิรกา สาวกภาสิตา เตสุ ภญฺญมาเนสุ น สุสฺสูสนฺติ น โสตํ โอทหนฺติ น อญฺญา จิตฺตํ อุปฏฺฐเปนฺติ, น จ เต ธมฺเม อุคฺคเหตพฺพํ ปริยาปุณิตพฺพํ มญฺญนฺติ. เย ปน เต สุตฺตนฺตา ตถาคตภาสิตา คมฺภีรา คมฺภีรตฺถา โลกุตฺตรา สุญฺญตาปฏิสํยุตฺตา เตสุ ภญฺญมาเนสุ สุสฺสูสนฺติ โสตํ โอทหนฺติ อญฺญา จิตฺตํ อุปฏฺฐเปนฺติ, เต จ ธมฺเม อุคฺคเหตพฺพํ ปริยาปุณิตพฺพํ มญฺญนฺติ. เต ตํ ธมฺมํ ปริยาปุณิตฺวา อญฺญมญฺญํ ปฏิปุจฺฉนฺติ ปฏิวิจรนฺติ – ‘อิทํ กถํ, อิมสฺส โก อตฺโถ’ติ? เต อวิวฏญฺเจว วิวรนฺติ, อนุตฺตานีกตญฺจ อุตฺตานีกโรนฺติ, อเนกวิหิเตสุ จ กงฺขาฐานิเยสุ ธมฺเมสุ กงฺขํ ปฏิวิโนเทนฺติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ปฏิปุจฺฉาวินีตา ปริสา โนโอกฺกาจิตวินีตา. อิมา โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ปริสา. เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, อิมาสํ ทฺวินฺนํ ปริสานํ ยทิทํ ปฏิปุจฺฉาวินีตา ปริสา โนโอกฺกาจิตวินีตา’’ติ.

“आणि भिक्खूहो, प्रश्नोत्तरांद्वारे प्रशिक्षित झालेली पण बाह्य डामडौलाने अप्रशिक्षित परिषद कोणती? येथे, भिक्खूहो, ज्या परिषदेमध्ये भिक्खू, जेव्हा कवींनी रचलेले, काव्यात्मक, सुंदर अक्षरे व सुंदर व्यंजने असलेले, बाह्य आणि त्यांच्या श्रावकांनी उपदेशिलेले सुत्त सांगितले जात असतात, तेव्हा ते ऐकण्याची इच्छा करत नाहीत, कान देत नाहीत, समजून घेण्यासाठी चित्त एकाग्र करत नाहीत आणि त्या धर्माचे ग्रहण करावे किंवा तो शिकावा असे मानत नाहीत. परंतु, जेव्हा तथागतांनी उपदेशिलेले, गंभीर, गंभीर अर्थ असलेले, लोकोत्तर, शून्यतेशी संबंधित असलेले सुत्त सांगितले जात असतात, तेव्हा ते ऐकण्याची इच्छा करतात, कान देतात, समजून घेण्यासाठी चित्त एकाग्र करतात आणि त्या धर्माचे ग्रहण करावे किंवा तो शिकावा असे मानतात. ते तो धर्म शिकून एकमेकांना विचारतात, चर्चा करतात की—‘हे कसे आहे? याचा अर्थ काय?’ ते जे अप्रकट आहे ते प्रकट करतात, जे अस्पष्ट आहे ते स्पष्ट करतात आणि अनेक प्रकारच्या शंकास्पद गोष्टींमधील आपल्या शंकांचे निरसन करतात. भिक्खूहो, याला प्रश्नोत्तरांद्वारे प्रशिक्षित झालेली पण बाह्य डामडौलाने अप्रशिक्षित परिषद असे म्हणतात. भिक्खूहो, या दोन परिषदा आहेत. भिक्खूहो, या दोन परिषदांमध्ये ही जी प्रश्नोत्तरांद्वारे प्रशिक्षित झालेली पण बाह्य डामडौलाने अप्रशिक्षित परिषद आहे, तीच सर्वोत्तम आहे.”

๔๙. ‘‘ทฺเวมา, ภิกฺขเว, ปริสา. กตมา ทฺเว? อามิสครุ ปริสา โน สทฺธมฺมครุ, สทฺธมฺมครุ ปริสา โน อามิสครุ. กตมา จ, ภิกฺขเว, อามิสครุ ปริสา โน สทฺธมฺมครุ? อิธ, ภิกฺขเว, ยสฺสํ ปริสายํ ภิกฺขู คิหีนํ โอทาตวสนานํ สมฺมุขา อญฺญมญฺญสฺส วณฺณํ ภาสนฺติ – ‘อสุโก ภิกฺขุ อุภโตภาควิมุตฺโต, อสุโก ปญฺญาวิมุตฺโต, อสุโก กายสกฺขี[Pg.74], อสุโก ทิฏฺฐิปฺปตฺโต, อสุโก สทฺธาวิมุตฺโต, อสุโก ธมฺมานุสารี, อสุโก สทฺธานุสารี, อสุโก สีลวา กลฺยาณธมฺโม, อสุโก ทุสฺสีโล ปาปธมฺโม’ติ. เต เตน ลาภํ ลภนฺติ. เต ตํ ลาภํ ลภิตฺวา คถิตา มุจฺฉิตา อชฺโฌปนฺนา อนาทีนวทสฺสาวิโน อนิสฺสรณปญฺญา ปริภุญฺชนฺติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อามิสครุ ปริสา โน สทฺธมฺมครุ.

४९. भिक्षूंनो, या दोन प्रकारच्या परिषदा आहेत. कोणत्या दोन? आमिष-प्रधान परिषद, सद्धम्माला महत्त्व न देणारी; आणि सद्धम्म-प्रधान परिषद, आमिषाला महत्त्व न देणारी. आणि भिक्षूंनो, आमिष-प्रधान परिषद, सद्धम्माला महत्त्व न देणारी कोणती आहे? भिक्षूंनो, या शासनात ज्या परिषदेमध्ये भिक्षू पांढरे वस्त्र परिधान केलेल्या गृहस्थांच्या समोर एकमेकांची प्रशंसा करतात की—‘अमुक भिक्षू उभतोभागविमुक्त आहे, अमुक प्रज्ञाविमुक्त आहे, अमुक कायसाक्षी आहे, अमुक दृष्टीप्राप्त आहे, अमुक श्रद्धाविमुक्त आहे, अमुक धम्मानुसारी आहे, अमुक श्रद्धानुसारी आहे, अमुक शीलवान व कल्याणधर्मी आहे, अमुक दुःशील व पापधर्मी आहे.’ त्यामुळे त्यांना लाभ मिळतो. ते तो लाभ प्राप्त करून त्यात आसक्त, मोहित आणि आकंठ बुडालेले राहून, त्यातील दोष न पाहता आणि मुक्तीच्या प्रज्ञेपासून वंचित राहून त्याचा उपभोग घेतात. भिक्षूंनो, याला आमिष-प्रधान परिषद, सद्धम्माला महत्त्व न देणारी असे म्हणतात.

‘‘กตมา จ, ภิกฺขเว, สทฺธมฺมครุ ปริสา โนอามิสครุ? อิธ, ภิกฺขเว, ยสฺสํ ปริสายํ ภิกฺขู คิหีนํ โอทาตวสนานํ สมฺมุขา อญฺญมญฺญสฺส วณฺณํ น ภาสนฺติ – ‘อสุโก ภิกฺขุ อุภโตภาควิมุตฺโต, อสุโก ปญฺญาวิมุตฺโต, อสุโก กายสกฺขี, อสุโก ทิฏฺฐิปฺปตฺโต, อสุโก สทฺธาวิมุตฺโต, อสุโก ธมฺมานุสฺสารี, อสุโก สทฺธานุสารี, อสุโก สีลวา กลฺยาณธมฺโม, อสุโก ทุสฺสีโล ปาปธมฺโม’ติ. เต เตน ลาภํ ลภนฺติ. เต ตํ ลาภํ ลภิตฺวา อคถิตา อมุจฺฉิตา อนชฺโฌสนฺนา อาทีนวทสฺสาวิโน นิสฺสรณปญฺญา ปริภุญฺชนฺติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, สทฺธมฺมครุ ปริสา โนอามิสครุ. อิมา โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ปริสา. เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, อิมาสํ ทฺวินฺนํ ปริสานํ ยทิทํ สทฺธมฺมครุ ปริสา โนอามิสครู’’ติ.

आणि भिक्षूंनो, सद्धम्म-प्रधान परिषद, आमिषाला महत्त्व न देणारी कोणती आहे? भिक्षूंनो, या शासनात ज्या परिषदेमध्ये भिक्षू पांढरे वस्त्र परिधान केलेल्या गृहस्थांच्या समोर एकमेकांची प्रशंसा करत नाहीत की—‘अमुक भिक्षू उभतोभागविमुक्त आहे, अमुक प्रज्ञाविमुक्त आहे, अमुक कायसाक्षी आहे, अमुक दृष्टीप्राप्त आहे, अमुक श्रद्धाविमुक्त आहे, अमुक धम्मानुसारी आहे, अमुक श्रद्धानुसारी आहे, अमुक शीलवान व कल्याणधर्मी आहे, अमुक दुःशील व पापधर्मी आहे.’ त्यांना त्यामुळे लाभ मिळतो. ते तो लाभ प्राप्त करून त्यात आसक्त न होता, मोहित न होता, आकंठ न बुडता, त्यातील दोष पाहणारे आणि मुक्तीची प्रज्ञा बाळगून त्याचा उपभोग घेतात. भिक्षूंनो, याला सद्धम्म-प्रधान परिषद, आमिषाला महत्त्व न देणारी असे म्हणतात. भिक्षूंनो, या दोन प्रकारच्या परिषदा आहेत. भिक्षूंनो, या दोन्ही परिषदांमध्ये जी सद्धम्म-प्रधान परिषद, आमिषाला महत्त्व न देणारी आहे, ती सर्वश्रेष्ठ आहे.

๕๐. ‘‘ทฺเวมา, ภิกฺขเว, ปริสา. กตมา ทฺเว? วิสมา จ ปริสา สมา จ ปริสา. กตมา จ, ภิกฺขเว, วิสมา ปริสา? อิธ, ภิกฺขเว, ยสฺสํ ปริสายํ อธมฺมกมฺมานิ ปวตฺตนฺติ ธมฺมกมฺมานิ นปฺปวตฺตนฺติ, อวินยกมฺมานิ ปวตฺตนฺติ วินยกมฺมานิ นปฺปวตฺตนฺติ, อธมฺมกมฺมานิ ทิปฺปนฺติ ธมฺมกมฺมานิ น ทิปฺปนฺติ, อวินยกมฺมานิ ทิปฺปนฺติ วินยกมฺมานิ น ทิปฺปนฺติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, วิสมา ปริสา. ( )

५०. भिक्षूंनो, या दोन प्रकारच्या परिषदा आहेत. कोणत्या दोन? विषम परिषद आणि सम परिषद. आणि भिक्षूंनो, विषम परिषद कोणती आहे? भिक्षूंनो, या शासनात ज्या परिषदेमध्ये अधम्म-कर्मे चालतात, धम्म-कर्मे चालत नाहीत; अविनय-कर्मे चालतात, विनय-कर्मे चालत नाहीत; अधम्म-कर्मे प्रकाशमान होतात, धम्म-कर्मे प्रकाशमान होत नाहीत; अविनय-कर्मे प्रकाशमान होतात, विनय-कर्मे प्रकाशमान होत नाहीत. भिक्षूंनो, याला विषम परिषद असे म्हणतात.

‘‘กตมา จ, ภิกฺขเว, สมา ปริสา? อิธ, ภิกฺขเว, ยสฺสํ ปริสายํ ธมฺมกมฺมานิ ปวตฺตนฺติ อธมฺมกมฺมานิ นปฺปวตฺตนฺติ, วินยกมฺมานิ ปวตฺตนฺติ อวินยกมฺมานิ นปฺปวตฺตนฺติ, ธมฺมกมฺมานิ ทิปฺปนฺติ อธมฺมกมฺมานิ น ทิปฺปนฺติ, วินยกมฺมานิ ทิปฺปนฺติ อวินยกมฺมานิ น ทิปฺปนฺติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, สมา [Pg.75] ปริสา. ( ) อิมา โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ปริสา. เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, อิมาสํ ทฺวินฺนํ ปริสานํ ยทิทํ สมา ปริสา’’ติ.

आणि भिक्षूंनो, सम परिषद कोणती आहे? भिक्षूंनो, या शासनात ज्या परिषदेमध्ये धम्म-कर्मे चालतात, अधम्म-कर्मे चालत नाहीत; विनय-कर्मे चालतात, अविनय-कर्मे चालत नाहीत; धम्म-कर्मे प्रकाशमान होतात, अधम्म-कर्मे प्रकाशमान होत नाहीत; विनय-कर्मे प्रकाशमान होतात, अविनय-कर्मे प्रकाशमान होत नाहीत. भिक्षूंनो, याला सम परिषद असे म्हणतात. भिक्षूंनो, या दोन प्रकारच्या परिषदा आहेत. भिक्षूंनो, या दोन्ही परिषदांमध्ये जी सम परिषद आहे, ती सर्वश्रेष्ठ आहे.

๕๑. ‘‘ทฺเวมา, ภิกฺขเว, ปริสา. กตมา ทฺเว? อธมฺมิกา จ ปริสา ธมฺมิกา จ ปริสา…เป… อิมา โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ปริสา. เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, อิมาสํ ทฺวินฺนํ ปริสานํ ยทิทํ ธมฺมิกา ปริสา’’ติ.

५१. भिक्षूंनो, या दोन प्रकारच्या परिषदा आहेत. कोणत्या दोन? अधार्मिक परिषद आणि धार्मिक परिषद... भिक्षूंनो, या दोन प्रकारच्या परिषदा आहेत. भिक्षूंनो, या दोन्ही परिषदांमध्ये जी धार्मिक परिषद आहे, ती सर्वश्रेष्ठ आहे.

๕๒. ‘‘ทฺเวมา, ภิกฺขเว, ปริสา. กตมา ทฺเว? อธมฺมวาทินี จ ปริสา ธมฺมวาทินี จ ปริสา. กตมา จ, ภิกฺขเว, อธมฺมวาทินี ปริสา? อิธ, ภิกฺขเว, ยสฺสํ ปริสายํ ภิกฺขู อธิกรณํ อาทิยนฺติ ธมฺมิกํ วา อธมฺมิกํ วา. เต ตํ อธิกรณํ อาทิยิตฺวา น เจว อญฺญมญฺญํ สญฺญาเปนฺติ น จ สญฺญตฺตึ อุปคจฺฉนฺติ, น จ นิชฺฌาเปนฺติ น จ นิชฺฌตฺตึ อุปคจฺฉนฺติ. เต อสญฺญตฺติพลา อนิชฺฌตฺติพลา อปฺปฏินิสฺสคฺคมนฺติโน ตเมว อธิกรณํ ถามสา ปรามาสา อภินิวิสฺส โวหรนฺติ – ‘อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’นฺติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อธมฺมวาทินี ปริสา.

५२. भिक्षूंनो, या दोन प्रकारच्या परिषदा आहेत. कोणत्या दोन? अधम्मवादिनी परिषद आणि धम्मवादिनी परिषद. आणि भिक्षूंनो, अधम्मवादिनी परिषद कोणती आहे? भिक्षूंनो, या शासनात ज्या परिषदेमध्ये भिक्षू एखादा वाद उपस्थित करतात, जो धार्मिक असो वा अधार्मिक. ते तो वाद उपस्थित करून एकमेकांना समजावून सांगत नाहीत, समजून घेण्यास तयार होत नाहीत, एकमेकांचे समाधान करत नाहीत आणि समाधानासाठी एकत्र येत नाहीत. ते समजावून सांगण्याच्या आणि समजून घेण्याच्या शक्तीने हीन असल्यामुळे, आपले मत सोडण्यास तयार नसतात, आणि त्याच वादाला चुकीच्या आग्रहाने व हट्टाग्रहाने घट्ट धरून ठेवून म्हणतात—‘हेच सत्य आहे, बाकी सर्व व्यर्थ आहे.’ भिक्षूंनो, याला अधम्मवादिनी परिषद असे म्हणतात.

‘‘กตมา จ, ภิกฺขเว, ธมฺมวาทินี ปริสา? อิธ, ภิกฺขเว, ยสฺสํ ปริสายํ ภิกฺขู อธิกรณํ อาทิยนฺติ ธมฺมิกํ วา อธมฺมิกํ วา. เต ตํ อธิกรณํ อาทิยิตฺวา อญฺญมญฺญํ สญฺญาเปนฺติ เจว สญฺญตฺติญฺจ อุปคจฺฉนฺติ, นิชฺฌาเปนฺติ เจว นิชฺฌตฺติญฺจ อุปคจฺฉนฺติ. เต สญฺญตฺติพลา นิชฺฌตฺติพลา ปฏินิสฺสคฺคมนฺติโน, น ตเมว อธิกรณํ ถามสา ปรามาสา อภินิวิสฺส โวหรนฺติ – ‘อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’นฺติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ธมฺมวาทินี ปริสา. อิมา โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ปริสา. เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, อิมาสํ ทฺวินฺนํ ปริสานํ ยทิทํ ธมฺมวาทินี ปริสา’’ติ.

आणि भिक्षूंनो, धम्मवादिनी परिषद कोणती आहे? भिक्षूंनो, या शासनात ज्या परिषदेमध्ये भिक्षू एखादा वाद उपस्थित करतात, जो धार्मिक असो वा अधार्मिक. ते तो वाद उपस्थित करून एकमेकांना समजावून सांगतात आणि समजून घेण्यास तयार होतात, एकमेकांचे समाधान करतात आणि समाधानासाठी एकत्र येतात. ते समजावून सांगण्याच्या आणि समजून घेण्याच्या शक्तीने युक्त असल्यामुळे, आपले मत सोडण्यास तयार असतात, आणि त्याच वादाला चुकीच्या आग्रहाने व हट्टाग्रहाने घट्ट धरून ठेवत नाहीत आणि असे म्हणत नाहीत—‘हेच सत्य आहे, बाकी सर्व व्यर्थ आहे.’ भिक्षूंनो, याला धम्मवादिनी परिषद असे म्हणतात. भिक्षूंनो, या दोन प्रकारच्या परिषदा आहेत. भिक्षूंनो, या दोन्ही परिषदांमध्ये जी धम्मवादिनी परिषद आहे, ती सर्वश्रेष्ठ आहे.

ปริสวคฺโค ปญฺจโม.

पाचवा परिषदवर्ग समाप्त.

ตสฺสุทฺทานํ –

त्याची अनुक्रमणिका —

อุตฺตานา วคฺคา อคฺควตี, อริยา กสโฏ จ ปญฺจโม;

โอกฺกาจิตอามิสญฺเจว, วิสมา อธมฺมาธมฺมิเยน จาติ.

उत्तान, वग्ग, अग्गवती, अरिय आणि पाचवा कसट; ओक्काचित, आमिष, विषम आणि अधम्म-धार्मिक.

ปฐโม ปณฺณาสโก สมตฺโต.

पहिला पण्णासक समाप्त झाला.

๒. ทุติยปณฺณาสกํ

२. दुसरा पण्णासक

(๖) ๑. ปุคฺคลวคฺโค

(६) १. पुद्गलवर्ग (व्यक्तीवर्ग)

๕๓. ‘‘ทฺเวเม[Pg.76], ภิกฺขเว, ปุคฺคลา โลเก อุปฺปชฺชมานา อุปฺปชฺชนฺติ พหุชนหิตาย พหุชนสุขาย, พหุโน ชนสฺส อตฺถาย หิตาย สุขาย เทวมนุสฺสานํ. กตเม ทฺเว? ตถาคโต จ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ, ราชา จ จกฺกวตฺตี. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ปุคฺคลา โลเก อุปฺปชฺชมานา อุปฺปชฺชนฺติ พหุชนหิตาย พหุชนสุขาย, พหุโน ชนสฺส อตฺถาย หิตาย สุขาย เทวมนุสฺสาน’’นฺติ.

५३. भिक्षूंनो, जगात जन्माला येणारे हे दोन व्यक्ती बहुजनांच्या हितासाठी, बहुजनांच्या सुखासाठी, बहुसंख्याकांच्या कल्याणासाठी, देव आणि मनुष्यांच्या हितासाठी व सुखासाठी जन्माला येतात. कोणते दोन? तथागत अर्हत सम्यक्संबुद्ध आणि चक्रवर्ती राजे. भिक्षूंनो, जगात जन्माला येणारे हे दोन व्यक्ती बहुजनांच्या हितासाठी, बहुजनांच्या सुखासाठी, बहुसंख्याकांच्या कल्याणासाठी, देव आणि मनुष्यांच्या हितासाठी व सुखासाठी जन्माला येतात.

๕๔. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ปุคฺคลา โลเก อุปฺปชฺชมานา อุปฺปชฺชนฺติ อจฺฉริยมนุสฺสา. กตเม ทฺเว? ตถาคโต จ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ, ราชา จ จกฺกวตฺตี. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ปุคฺคลา โลเก อุปฺปชฺชมานา อุปฺปชฺชนฺติ อจฺฉริยมนุสฺสา’’ติ.

५४. भिक्षूंनो, जगात जन्माला येणारे हे दोन व्यक्ती आश्चर्यकारक मनुष्य म्हणून जन्माला येतात. कोणते दोन? तथागत अर्हत सम्यक्संबुद्ध आणि चक्रवर्ती राजे. भिक्षूंनो, जगात जन्माला येणारे हे दोन व्यक्ती आश्चर्यकारक मनुष्य म्हणून जन्माला येतात.

๕๕. ‘‘ทฺวินฺนํ, ภิกฺขเว, ปุคฺคลานํ กาลกิริยา พหุโน ชนสฺส อนุตปฺปา โหติ. กตเมสํ ทฺวินฺนํ? ตถาคตสฺส จ อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส, รญฺโญ จ จกฺกวตฺติสฺส. อิเมสํ โข, ภิกฺขเว, ทฺวินฺนํ ปุคฺคลานํ กาลกิริยา พหุโน ชนสฺส อนุตปฺปา โหตี’’ติ.

५५. भिक्षूंनो, दोन व्यक्तींच्या निधनामुळे बहुसंख्य लोकांना तीव्र शोक होतो. कोणत्या दोघांच्या? तथागत अर्हत सम्यक्संबुद्धांच्या आणि चक्रवर्ती राजांच्या. भिक्षूंनो, या दोन व्यक्तींच्या निधनामुळे बहुसंख्य लोकांना तीव्र शोक होतो.

๕๖. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ถูปารหา. กตเม ทฺเว? ตถาคโต จ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ, ราชา จ จกฺกวตฺตี. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ถูปารหา’’ติ.

५६. भिक्षूंनो, हे दोन स्तूपास पात्र (स्तूपाचे मानकरी) आहेत. कोणते दोन? तथागत, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध आणि चक्रवर्ती राजा. भिक्षूंनो, हे दोनच स्तूपास पात्र आहेत.

๕๗. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, พุทฺธา. กตเม ทฺเว? ตถาคโต จ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ, ปจฺเจกพุทฺโธ จ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว พุทฺธา’’ติ.

५७. भिक्षूंनो, हे दोन बुद्ध आहेत. कोणते दोन? तथागत, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध आणि प्रत्येकबुद्ध. भिक्षूंनो, हे दोनच बुद्ध आहेत.

๕๘. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, อสนิยา ผลนฺติยา น สนฺตสนฺติ. กตเม ทฺเว? ภิกฺขุ จ ขีณาสโว, หตฺถาชานีโย จ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว อสนิยา ผลนฺติยา น สนฺตสนฺตี’’ติ.

५८. भिक्षूंनो, हे दोन वीज कोसळली तरी घाबरत नाहीत. कोणते दोन? क्षीणासव भिक्षू आणि आझानीय (उत्कृष्ट जातीचा) हत्ती. भिक्षूंनो, हे दोनच वीज कोसळली तरी घाबरत नाहीत.

๕๙. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, อสนิยา ผลนฺติยา น สนฺตสนฺติ. กตเม ทฺเว? ภิกฺขุ จ ขีณาสโว, อสฺสาชานีโย จ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว อสนิยา ผลนฺติยา น สนฺตสนฺตี’’ติ.

५९. भिक्षूंनो, हे दोन वीज कोसळली तरी घाबरत नाहीत. कोणते दोन? क्षीणासव भिक्षू आणि आझानीय (उत्कृष्ट जातीचा) घोडा. भिक्षूंनो, हे दोनच वीज कोसळली तरी घाबरत नाहीत.

๖๐. ‘‘ทฺเวเม[Pg.77], ภิกฺขเว, อสนิยา ผลนฺติยา น สนฺตสนฺติ. กตเม ทฺเว? ภิกฺขุ จ ขีณาสโว, สีโห จ มิคราชา. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว อสนิยา ผลนฺติยา น สนฺตสนฺตี’’ติ.

६०. भिक्षूंनो, हे दोन वीज कोसळली तरी घाबरत नाहीत. कोणते दोन? क्षीणासव भिक्षू आणि पशूंचा राजा सिंह. भिक्षूंनो, हे दोनच वीज कोसळली तरी घाबरत नाहीत.

๖๑. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, อตฺถวเส สมฺปสฺสมานา กึปุริสา มานุสึ วาจํ น ภาสนฺติ. กตเม ทฺเว? มา จ มุสา ภณิมฺหา, มา จ ปรํ อภูเตน อพฺภาจิกฺขิมฺหาติ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว อตฺถวเส สมฺปสฺสมานา กึปุริสา มานุสึ วาจํ น ภาสนฺตี’’ติ.

६१. भिक्षूंनो, दोन कारणांचा विचार करून किन्नर मानवी भाषेत बोलत नाहीत. कोणती दोन? 'आम्ही असत्य बोलू नये' आणि 'आम्ही दुसऱ्यावर खोटा आळ (आरोप) आणू नये'. भिक्षूंनो, या दोन कारणांचा विचार करून किन्नर मानवी भाषेत बोलत नाहीत.

๖๒. ‘‘ทฺวินฺนํ ธมฺมานํ, ภิกฺขเว, อติตฺโต อปฺปฏิวาโน มาตุคาโม กาลํ กโรติ. กตเมสํ ทฺวินฺนํ? เมถุนสมาปตฺติยา จ วิชายนสฺส จ. อิเมสํ โข, ภิกฺขเว, ทฺวินฺนํ ธมฺมานํ อติตฺโต อปฺปฏิวาโน มาตุคาโม กาลํ กโรตี’’ติ.

६२. भिक्षूंनो, दोन गोष्टींनी अतृप्त आणि असंतुष्ट राहूनच स्त्री मृत्यू पावते. कोणत्या दोन? मैथुन-समापत्ती आणि प्रसूती (मूल जन्माला घालणे). भिक्षूंनो, या दोन गोष्टींनी अतृप्त आणि असंतुष्ट राहूनच स्त्री मृत्यू पावते.

๖๓. ‘‘อสนฺตสนฺนิวาสญฺจ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ สนฺตสนฺนิวาสญฺจ. ตํ สุณาถ, สาธุกํ มนสิ กโรถ; ภาสิสฺสามี’’ติ. ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’ติ โข เต ภิกฺขู ภควโต ปจฺจสฺโสสุํ. ภควา เอตทโวจ –

६३. भिक्षूंनो, मी तुम्हांला असज्जनांचा एकत्र निवास आणि सज्जनांचा एकत्र निवास यांविषयी उपदेश करीन. तो लक्षपूर्वक ऐका आणि मनात नीट साठवून ठेवा; मी बोलतो. 'होय, भंते,' असे म्हणून त्या भिक्षूंनी भगवंतांना प्रतिसाद दिला. भगवंत म्हणाले –

‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, อสนฺตสนฺนิวาโส โหติ, กถญฺจ อสนฺโต สนฺนิวสนฺติ? อิธ, ภิกฺขเว, เถรสฺส ภิกฺขุโน เอวํ โหติ – ‘เถโรปิ มํ น วเทยฺย, มชฺฌิโมปิ มํ น วเทยฺย, นโวปิ มํ น วเทยฺย; เถรมฺปาหํ น วเทยฺยํ, มชฺฌิมมฺปาหํ น วเทยฺยํ, นวมฺปาหํ น วเทยฺยํ. เถโร เจปิ มํ วเทยฺย อหิตานุกมฺปี มํ วเทยฺย โน หิตานุกมฺปี, โนติ นํ วเทยฺยํ วิเหเฐยฺยํ ปสฺสมฺปิสฺส นปฺปฏิกเรยฺยํ. มชฺฌิโม เจปิ มํ วเทยฺย…เป… นโว เจปิ มํ วเทยฺย อหิตานุกมฺปี มํ วเทยฺย โน หิตานุกมฺปี, โนติ นํ วเทยฺยํ วิเหเฐยฺยํ ปสฺสมฺปิสฺส นปฺปฏิกเรยฺยํ’. มชฺฌิมสฺสปิ ภิกฺขุโน เอวํ โหติ…เป… นวสฺสปิ ภิกฺขุโน เอวํ โหติ – ‘เถโรปิ มํ น วเทยฺย, มชฺฌิโมปิ มํ น วเทยฺย, นโวปิ มํ น วเทยฺย; เถรมฺปาหํ น วเทยฺยํ, มชฺฌิมมฺปาหํ น วเทยฺยํ, นวมฺปาหํ น วเทยฺยํ. เถโร เจปิ มํ วเทยฺย อหิตานุกมฺปี มํ วเทยฺย โน หิตานุกมฺปี โนติ นํ วเทยฺยํ วิเหเฐยฺยํ ปสฺสมฺปิสฺส นปฺปฏิกเรยฺยํ. มชฺฌิโม เจปิ มํ วเทยฺย…เป… นโว เจปิ มํ [Pg.78] วเทยฺย อหิตานุกมฺปี มํ วเทยฺย โน หิตานุกมฺปี, โนติ นํ วเทยฺยํ วิเหเฐยฺยํ ปสฺสมฺปิสฺส นปฺปฏิกเรยฺยํ’. เอวํ โข, ภิกฺขเว, อสนฺตสนฺนิวาโส โหติ, เอวญฺจ อสนฺโต สนฺนิวสนฺติ.

भिक्षूंनो, असज्जनांचा एकत्र निवास कसा असतो आणि असज्जन एकत्र कसे राहतात? भिक्षूंनो, येथे एखाद्या थेर भिक्षूच्या मनात असा विचार येतो – 'कोणत्याही थेर भिक्षूने मला उपदेश करू नये, मध्यम भिक्षूने मला उपदेश करू नये, नवक भिक्षूने मला उपदेश करू नये; आणि मीही कोणत्याही थेर भिक्षूला उपदेश करणार नाही, मध्यम भिक्षूला उपदेश करणार नाही, नवक भिक्षूला उपदेश करणार नाही. जर एखाद्या थेर भिक्षूने मला उपदेश केला, तर तो माझे अहित इच्छिणारा म्हणूनच उपदेश करेल, हित इच्छिणारा म्हणून नाही. मी त्याला 'नाही' असे म्हणेन, त्याला त्रास देईन आणि माझी चूक दिसत असूनही मी ती सुधारणार नाही. जर एखाद्या मध्यम भिक्षूने मला उपदेश केला तर... जर एखाद्या नवक भिक्षूने मला उपदेश केला, तर तो माझे अहित इच्छिणारा म्हणूनच उपदेश करेल, हित इच्छिणारा म्हणून नाही. मी त्याला 'नाही' असे म्हणेन, त्याला त्रास देईन आणि माझी चूक दिसत असूनही मी ती सुधारणार नाही.' तसेच मध्यम भिक्षूच्या मनातही असाच विचार येतो... नवक भिक्षूच्या मनातही असाच विचार येतो – 'कोणत्याही थेर भिक्षूने मला उपदेश करू नये, मध्यम भिक्षूने मला उपदेश करू नये, नवक भिक्षूने मला उपदेश करू नये; आणि मीही कोणत्याही थेर भिक्षूला उपदेश करणार नाही, मध्यम भिक्षूला उपदेश करणार नाही, नवक भिक्षूला उपदेश करणार नाही. जर एखाद्या थेर भिक्षूने मला उपदेश केला, तर तो माझे अहित इच्छिणारा म्हणूनच उपदेश करेल, हित इच्छिणारा म्हणून नाही. मी त्याला 'नाही' असे म्हणेन, त्याला त्रास देईन आणि माझी चूक दिसत असूनही मी ती सुधारणार नाही. जर एखाद्या मध्यम भिक्षूने मला उपदेश केला तर... जर एखाद्या नवक भिक्षूने मला उपदेश केला, तर तो माझे अहित इच्छिणारा म्हणूनच उपदेश करेल, हित इच्छिणारा म्हणून नाही. मी त्याला 'नाही' असे म्हणेन, त्याला त्रास देईन आणि माझी चूक दिसत असूनही मी ती सुधारणार नाही.' भिक्षूंनो, अशा प्रकारे असज्जनांचा एकत्र निवास असतो आणि अशा प्रकारे असज्जन एकत्र राहतात.

‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, สนฺตสนฺนิวาโส โหติ, กถญฺจ สนฺโต สนฺนิวสนฺติ? อิธ, ภิกฺขเว, เถรสฺส ภิกฺขุโน เอวํ โหติ – ‘เถโรปิ มํ วเทยฺย, มชฺฌิโมปิ มํ วเทยฺย, นโวปิ มํ วเทยฺย; เถรมฺปาหํ วเทยฺยํ, มชฺฌิมมฺปาหํ วเทยฺยํ, นวมฺปาหํ วเทยฺยํ. เถโร เจปิ มํ วเทยฺย หิตานุกมฺปี มํ วเทยฺย โน อหิตานุกมฺปี, สาธูติ นํ วเทยฺยํ น วิเหเฐยฺยํ ปสฺสมฺปิสฺส ปฏิกเรยฺยํ. มชฺฌิโม เจปิ มํ วเทยฺย…เป… นโว เจปิ มํ วเทยฺย หิตานุกมฺปี มํ วเทยฺย โน อหิตานุกมฺปี, สาธูติ นํ วเทยฺยํ น นํ วิเหเฐยฺยํ ปสฺสมฺปิสฺส ปฏิกเรยฺยํ’. มชฺฌิมสฺสปิ ภิกฺขุโน เอวํ โหติ…เป… นวสฺสปิ ภิกฺขุโน เอวํ โหติ – ‘เถโรปิ มํ วเทยฺย, มชฺฌิโมปิ มํ วเทยฺย, นโวปิ มํ วเทยฺย; เถรมฺปาหํ วเทยฺยํ, มชฺฌิมมฺปาหํ วเทยฺยํ, นวมฺปาหํ วเทยฺยํ. เถโร เจปิ มํ วเทยฺย หิตานุกมฺปี มํ วเทยฺย โน อหิตานุกมฺปี, สาธูติ นํ วเทยฺยํ น นํ วิเหเฐยฺยํ ปสฺสมฺปิสฺส ปฏิกเรยฺยํ. มชฺฌิโม เจปิ มํ วเทยฺย…เป… นโว เจปิ มํ วเทยฺย หิตานุกมฺปี มํ วเทยฺย โน อหิตานุกมฺปี, สาธูติ นํ วเทยฺยํ น นํ วิเหเฐยฺยํ ปสฺสมฺปิสฺส ปฏิกเรยฺยํ’. เอวํ โข, ภิกฺขเว, สนฺตสนฺนิวาโส โหติ, เอวญฺจ สนฺโต สนฺนิวสนฺตี’’ติ.

भिक्षूंनो, सज्जनांचा एकत्र निवास कसा असतो आणि सज्जन एकत्र कसे राहतात? भिक्षूंनो, येथे एखाद्या थेर भिक्षूच्या मनात असा विचार येतो – 'थेर भिक्षूने मला उपदेश करावा, मध्यम भिक्षूने मला उपदेश करावा, नवक भिक्षूने मला उपदेश करावा; आणि मीही थेर भिक्षूला उपदेश करेन, मध्यम भिक्षूला उपदेश करेन, नवक भिक्षूला उपदेश करेन. जर एखाद्या थेर भिक्षूने मला उपदेश केला, तर तो माझे हित इच्छिणारा म्हणूनच उपदेश करेल, अहित इच्छिणारा म्हणून नाही. मी त्याला 'उत्तम' म्हणेन, त्याला त्रास देणार नाही आणि माझी चूक दिसत असल्यास मी ती सुधारेन. जर एखाद्या मध्यम भिक्षूने मला उपदेश केला तर... जर एखाद्या नवक भिक्षूने मला उपदेश केला, तर तो माझे हित इच्छिणारा म्हणूनच उपदेश करेल, अहित इच्छिणारा म्हणून नाही. मी त्याला 'उत्तम' म्हणेन, त्याला त्रास देणार नाही आणि माझी चूक दिसत असल्यास मी ती सुधारेन.' तसेच मध्यम भिक्षूच्या मनातही असाच विचार येतो... नवक भिक्षूच्या मनातही असाच विचार येतो – 'थेर भिक्षूने मला उपदेश करावा, मध्यम भिक्षूने मला उपदेश करावा, नवक भिक्षूने मला उपदेश करावा; आणि मीही थेर भिक्षूला उपदेश करेन, मध्यम भिक्षूला उपदेश करेन, नवक भिक्षूला उपदेश करेन. जर एखाद्या थेर भिक्षूने मला उपदेश केला, तर तो माझे हित इच्छिणारा म्हणूनच उपदेश करेल, अहित इच्छिणारा म्हणून नाही. मी त्याला 'उत्तम' म्हणेन, त्याला त्रास देणार नाही आणि माझी चूक दिसत असल्यास मी ती सुधारेन. जर एखाद्या मध्यम भिक्षूने मला उपदेश केला तर... जर एखाद्या नवक भिक्षूने मला उपदेश केला, तर तो माझे हित इच्छिणारा म्हणूनच उपदेश करेल, अहित इच्छिणारा म्हणून नाही. मी त्याला 'उत्तम' म्हणेन, त्याला त्रास देणार नाही आणि माझी चूक दिसत असल्यास मी ती सुधारेन.' भिक्षूंनो, अशा प्रकारे सज्जनांचा एकत्र निवास असतो आणि अशा प्रकारे सज्जन एकत्र राहतात.

๖๔. ‘‘ยสฺมึ, ภิกฺขเว, อธิกรเณ อุภโต วจีสํสาโร ทิฏฺฐิปฬาโส เจตโส อาฆาโต อปฺปจฺจโย อนภิรทฺธิ อชฺฌตฺตํ อวูปสนฺตํ โหติ, ตสฺเมตํ, ภิกฺขเว, อธิกรเณ ปาฏิกงฺขํ – ‘ทีฆตฺตาย ขรตฺตาย วาฬตฺตาย สํวตฺติสฺสติ, ภิกฺขู จ น ผาสุํ วิหริสฺสนฺติ’. ยสฺมิญฺจ โข, ภิกฺขเว, อธิกรเณ อุภโต วจีสํสาโร ทิฏฺฐิปฬาโส เจตโส อาฆาโต อปฺปจฺจโย อนภิรทฺธิ อชฺฌตฺตํ สุวูปสนฺตํ โหติ, ตสฺเมตํ, ภิกฺขเว, อธิกรเณ ปาฏิกงฺขํ – ‘น ทีฆตฺตาย ขรตฺตาย วาฬตฺตาย สํวตฺติสฺสติ, ภิกฺขู จ ผาสุํ วิหริสฺสนฺตี’’’ติ.

६४. भिक्षूंनो, ज्या विवादात (अधिकरणामध्ये) दोन्ही बाजूंनी परस्परांवर शब्दांचे प्रहार (वादावादी), चुकीच्या मतांचा दुराग्रह (दृष्टि-पळास), मनातील द्वेष (चित्ताचा आघात), असंतोष आणि अप्रसन्नता अंतर्मनात शांत झालेली नसते; भिक्षूंनो, अशा विवादाबाबत अशीच अपेक्षा असते की – 'तो दीर्घकाळ चालेल, कटुता आणि हिंसक वृत्ती वाढवणारा ठरेल आणि भिक्षू सुखाने राहू शकणार नाहीत.' परंतु भिक्षूंनो, ज्या विवादात दोन्ही बाजूंनी परस्परांवर शब्दांचे प्रहार, चुकीच्या मतांचा दुराग्रह, मनातील द्वेष, असंतोष आणि अप्रसन्नता अंतर्मनात पूर्णपणे शांत झालेली असते; भिक्षूंनो, अशा विवादाबाबत अशीच अपेक्षा असते की – 'तो दीर्घकाळ चालणार नाही, कटुता आणि हिंसक वृत्ती वाढवणारा ठरणार नाही आणि भिक्षू सुखाने राहू शकतील.'

ปุคฺคลวคฺโค ปฐโม.

पहिला पुग्गलवग्ग समाप्त.

(๗) ๒. สุขวคฺโค

(७) २. सुखवग्ग

๖๕. ‘‘ทฺเวมานิ[Pg.79], ภิกฺขเว, สุขานิ. กตมานิ ทฺเว? คิหิสุขญฺจ ปพฺพชิตสุขญฺจ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ทฺเว สุขานิ. เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, อิเมสํ ทฺวินฺนํ สุขานํ ยทิทํ ปพฺพชิตสุข’’นฺติ.

६५. भिक्षूंनो, ही दोन प्रकारची सुखे आहेत. कोणती दोन? गृहस्थाचे सुख (गिहिसुख) आणि प्रव्रजिताचे सुख (पब्बजितसुख). भिक्षूंनो, ही दोन प्रकारची सुखे आहेत. भिक्षूंनो, या दोन्ही सुखांमध्ये प्रव्रजिताचे सुख हेच सर्वश्रेष्ठ आहे.

๖๖. ‘‘ทฺเวมานิ, ภิกฺขเว, สุขานิ. กตมานิ ทฺเว? กามสุขญฺจ เนกฺขมฺมสุขญฺจ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ทฺเว สุขานิ. เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, อิเมสํ ทฺวินฺนํ สุขานํ ยทิทํ เนกฺขมฺมสุข’’นฺติ.

६६. “भिक्खूहो, ही दोन प्रकारची सुखे आहेत. कोणती दोन? कामसुख आणि नैष्क्रम्यसुख. भिक्खूहो, हीच ती दोन सुखे आहेत. भिक्खूहो, या दोन्ही सुखांमध्ये जे हे नैष्क्रम्यसुख आहे, ते सर्वश्रेष्ठ आहे.”

๖๗. ‘‘ทฺเวมานิ, ภิกฺขเว, สุขานิ. กตมานิ ทฺเว? อุปธิสุขญฺจ นิรุปธิสุขญฺจ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ทฺเว สุขานิ. เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, อิเมสํ ทฺวินฺนํ สุขานํ ยทิทํ นิรุปธิสุข’’นฺติ.

६७. “भिक्खूहो, ही दोन प्रकारची सुखे आहेत. कोणती दोन? उपधिसुख आणि निरुपधिसुख. भिक्खूहो, हीच ती दोन सुखे आहेत. भिक्खूहो, या दोन्ही सुखांमध्ये जे हे निरुपधिसुख आहे, ते सर्वश्रेष्ठ आहे.”

๖๘. ‘‘ทฺเวมานิ, ภิกฺขเว, สุขานิ. กตมานิ ทฺเว? สาสวสุขญฺจ อนาสวสุขญฺจ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ทฺเว สุขานิ. เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, อิเมสํ ทฺวินฺนํ สุขานํ ยทิทํ อนาสวสุข’’นฺติ.

६८. “भिक्खूहो, ही दोन प्रकारची सुखे आहेत. कोणती दोन? सास्रव सुख आणि अनास्रव सुख. भिक्खूहो, हीच ती दोन सुखे आहेत. भिक्खूहो, या दोन्ही सुखांमध्ये जे हे अनास्रव सुख आहे, ते सर्वश्रेष्ठ आहे.”

๖๙. ‘‘ทฺเวมานิ, ภิกฺขเว, สุขานิ. กตมานิ ทฺเว? สามิสญฺจ สุขํ นิรามิสญฺจ สุขํ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ทฺเว สุขานิ. เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, อิเมสํ ทฺวินฺนํ สุขานํ ยทิทํ นิรามิสํ สุข’’นฺติ.

६९. “भिक्खूहो, ही दोन प्रकारची सुखे आहेत. कोणती दोन? सामिष सुख आणि निरामिष सुख. भिक्खूहो, हीच ती दोन सुखे आहेत. भिक्खूहो, या दोन्ही सुखांमध्ये जे हे निरामिष सुख आहे, ते सर्वश्रेष्ठ आहे.”

๗๐. ‘‘ทฺเวมานิ, ภิกฺขเว, สุขานิ. กตมานิ ทฺเว? อริยสุขญฺจ อนริยสุขญฺจ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ทฺเว สุขานิ. เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, อิเมสํ ทฺวินฺนํ สุขานํ ยทิทํ อริยสุข’’นฺติ.

७०. “भिक्खूहो, ही दोन प्रकारची सुखे आहेत. कोणती दोन? आर्य सुख आणि अनार्य सुख. भिक्खूहो, हीच ती दोन सुखे आहेत. भिक्खूहो, या दोन्ही सुखांमध्ये जे हे आर्य सुख आहे, ते सर्वश्रेष्ठ आहे.”

๗๑. ‘‘ทฺเวมานิ, ภิกฺขเว, สุขานิ. กตมานิ ทฺเว? กายิกญฺจ สุขํ เจตสิกญฺจ สุขํ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ทฺเว สุขานิ. เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, อิเมสํ ทฺวินฺนํ สุขานํ ยทิทํ เจตสิกํ สุข’’นฺติ.

७१. “भिक्खूहो, ही दोन प्रकारची सुखे आहेत. कोणती दोन? कायिक सुख आणि चैतसिक सुख. भिक्खूहो, हीच ती दोन सुखे आहेत. भिक्खूहो, या दोन्ही सुखांमध्ये जे हे चैतसिक सुख आहे, ते सर्वश्रेष्ठ आहे.”

๗๒. ‘‘ทฺเวมานิ, ภิกฺขเว, สุขานิ. กตมานิ ทฺเว? สปฺปีติกญฺจ สุขํ นิปฺปีติกญฺจ สุขํ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ทฺเว สุขานิ. เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, อิเมสํ ทฺวินฺนํ สุขานํ ยทิทํ นิปฺปีติกํ สุข’’นฺติ.

७२. “भिक्खूहो, ही दोन प्रकारची सुखे आहेत. कोणती दोन? सप्रीतिक सुख आणि निष्प्रीतिक सुख. भिक्खूहो, हीच ती दोन सुखे आहेत. भिक्खूहो, या दोन्ही सुखांमध्ये जे हे निष्प्रीतिक सुख आहे, ते सर्वश्रेष्ठ आहे.”

๗๓. ‘‘ทฺเวมานิ, ภิกฺขเว, สุขานิ. กตมานิ ทฺเว? สาตสุขญฺจ อุเปกฺขาสุขญฺจ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ทฺเว สุขานิ. เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, อิเมสํ ทฺวินฺนํ สุขานํ ยทิทํ อุเปกฺขาสุข’’นฺติ.

७३. “भिक्खूहो, ही दोन प्रकारची सुखे आहेत. कोणती दोन? आनंददायी सुख आणि उपेक्षा सुख. भिक्खूहो, हीच ती दोन सुखे आहेत. भिक्खूहो, या दोन्ही सुखांमध्ये जे हे उपेक्षा सुख आहे, ते सर्वश्रेष्ठ आहे.”

๗๔. ‘‘ทฺเวมานิ[Pg.80], ภิกฺขเว, สุขานิ. กตมานิ ทฺเว? สมาธิสุขญฺจ อสมาธิสุขญฺจ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ทฺเว สุขานิ. เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, อิเมสํ ทฺวินฺนํ สุขานํ ยทิทํ สมาธิสุข’’นฺติ.

७४. “भिक्खूहो, ही दोन प्रकारची सुखे आहेत. कोणती दोन? समाधी सुख आणि असमाधी सुख. भिक्खूहो, हीच ती दोन सुखे आहेत. भिक्खूहो, या दोन्ही सुखांमध्ये जे हे समाधी सुख आहे, ते सर्वश्रेष्ठ आहे.”

๗๕. ‘‘ทฺเวมานิ, ภิกฺขเว, สุขานิ. กตมานิ ทฺเว? สปฺปีติการมฺมณญฺจ สุขํ นิปฺปีติการมฺมณญฺจ สุขํ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ทฺเว สุขานิ. เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, อิเมสํ ทฺวินฺนํ สุขานํ ยทิทํ นิปฺปีติการมฺมณํ สุข’’นฺติ.

७५. “भिक्खूहो, ही दोन प्रकारची सुखे आहेत. कोणती दोन? सप्रीतिक आलंबन असलेले सुख आणि निष्प्रीतिक आलंबन असलेले सुख. भिक्खूहो, हीच ती दोन सुखे आहेत. भिक्खूहो, या दोन्ही सुखांमध्ये जे हे निष्प्रीतिक आलंबन असलेले सुख आहे, ते सर्वश्रेष्ठ आहे.”

๗๖. ‘‘ทฺเวมานิ, ภิกฺขเว, สุขานิ. กตมานิ ทฺเว? สาตารมฺมณญฺจ สุขํ อุเปกฺขารมฺมณญฺจ สุขํ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ทฺเว สุขานิ. เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, อิเมสํ ทฺวินฺนํ สุขานํ ยทิทํ อุเปกฺขารมฺมณํ สุข’’นฺติ.

७६. “भिक्खूहो, ही दोन प्रकारची सुखे आहेत. कोणती दोन? आनंददायी आलंबन असलेले सुख आणि उपेक्षा आलंबन असलेले सुख. भिक्खूहो, हीच ती दोन सुखे आहेत. भिक्खूहो, या दोन्ही सुखांमध्ये जे हे उपेक्षा आलंबन असलेले सुख आहे, ते सर्वश्रेष्ठ आहे.”

๗๗. ‘‘ทฺเวมานิ, ภิกฺขเว, สุขานิ. กตมานิ ทฺเว? รูปารมฺมณญฺจ สุขํ อรูปารมฺมณญฺจ สุขํ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ทฺเว สุขานิ. เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, อิเมสํ ทฺวินฺนํ สุขานํ ยทิทํ อรูปารมฺมณํ สุข’’นฺติ.

७७. “भिक्खूहो, ही दोन प्रकारची सुखे आहेत. कोणती दोन? रूप आलंबन असलेले सुख आणि अरूप आलंबन असलेले सुख. भिक्खूहो, हीच ती दोन सुखे आहेत. भिक्खूहो, या दोन्ही सुखांमध्ये जे हे अरूप आलंबन असलेले सुख आहे, ते सर्वश्रेष्ठ आहे.”

สุขวคฺโค ทุติโย.

दुसरा सुखवर्ग समाप्त.

(๘) ๓. สนิมิตฺตวคฺโค

(८) ३. सनिमित्त वर्ग

๗๘. ‘‘สนิมิตฺตา, ภิกฺขเว, อุปฺปชฺชนฺติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมา, โน อนิมิตฺตา. ตสฺเสว นิมิตฺตสฺส ปหานา เอวํ เต ปาปกา อกุสลา ธมฺมา น โหนฺตี’’ติ.

७८. “भिक्खूहो, पापी अकुशल धर्म हे सनिमित्त उत्पन्न होतात, अनिमित्त नाही. त्या निमित्ताचेच प्रहाण केल्याने, ते पापी अकुशल धर्म उत्पन्न होत नाहीत.”

๗๙. ‘‘สนิทานา, ภิกฺขเว, อุปฺปชฺชนฺติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมา, โน อนิทานา. ตสฺเสว นิทานสฺส ปหานา เอวํ เต ปาปกา อกุสลา ธมฺมา น โหนฺตี’’ติ.

७९. “भिक्खूहो, पापी अकुशल धर्म हे सनिदान उत्पन्न होतात, अनिदान नाही. त्या निदानाचेच प्रहाण केल्याने, ते पापी अकुशल धर्म उत्पन्न होत नाहीत.”

๘๐. ‘‘สเหตุกา, ภิกฺขเว, อุปฺปชฺชนฺติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมา, โน อเหตุกา. ตสฺเสว เหตุสฺส ปหานา เอวํ เต ปาปกา อกุสลา ธมฺมา น โหนฺตี’’ติ.

८०. “भिक्खूहो, पापी अकुशल धर्म हे सहेतुक उत्पन्न होतात, अहेतुक नाही. त्या हेतूचेच प्रहाण केल्याने, ते पापी अकुशल धर्म उत्पन्न होत नाहीत.”

๘๑. ‘‘สสงฺขารา, ภิกฺขเว, อุปฺปชฺชนฺติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมา, โน อสงฺขารา. เตสํเยว สงฺขารานํ ปหานา เอวํ เต ปาปกา อกุสลา ธมฺมา น โหนฺตี’’ติ.

८१. “भिक्खूहो, पापी अकुशल धर्म हे ससंस्कार उत्पन्न होतात, असंस्कार नाही. त्या संस्कारांचेच प्रहाण केल्याने, ते पापी अकुशल धर्म उत्पन्न होत नाहीत.”

๘๒. ‘‘สปฺปจฺจยา[Pg.81], ภิกฺขเว, อุปฺปชฺชนฺติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมา, โน อปฺปจฺจยา. ตสฺเสว ปจฺจยสฺส ปหานา เอวํ เต ปาปกา อกุสลา ธมฺมา น โหนฺตี’’ติ.

८२. “भिक्खूहो, पापी अकुशल धर्म हे सप्रत्यय उत्पन्न होतात, अप्रत्यय नाही. त्या प्रत्ययाचेच प्रहाण केल्याने, ते पापी अकुशल धर्म उत्पन्न होत नाहीत.”

๘๓. ‘‘สรูปา, ภิกฺขเว, อุปฺปชฺชนฺติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมา, โน อรูปา. ตสฺเสว รูปสฺส ปหานา เอวํ เต ปาปกา อกุสลา ธมฺมา น โหนฺตี’’ติ.

८३. “भिक्खूहो, पापी अकुशल धर्म हे सरूप उत्पन्न होतात, अरूप नाही. त्या रूपाचेच प्रहाण केल्याने, ते पापी अकुशल धर्म उत्पन्न होत नाहीत.”

๘๔. ‘‘สเวทนา, ภิกฺขเว, อุปฺปชฺชนฺติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมา, โน อเวทนา. ตสฺสาเยว เวทนาย ปหานา เอวํ เต ปาปกา อกุสลา ธมฺมา น โหนฺตี’’ติ.

८४. “भिक्खूहो, पापी अकुशल धर्म हे सवेदना उत्पन्न होतात, अवेदना नाही. त्या वेदनेचेच प्रहाण केल्याने, ते पापी अकुशल धर्म उत्पन्न होत नाहीत.”

๘๕. ‘‘สสญฺญา, ภิกฺขเว, อุปฺปชฺชนฺติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมา, โน อสญฺญา. ตสฺสาเยว สญฺญาย ปหานา เอวํ เต ปาปกา อกุสลา ธมฺมา น โหนฺตี’’ติ.

८५. “भिक्खूहो, पापी अकुशल धर्म हे ससंज्ञा उत्पन्न होतात, असंज्ञा नाही. त्या संज्ञेचेच प्रहाण केल्याने, ते पापी अकुशल धर्म उत्पन्न होत नाहीत.”

๘๖. ‘‘สวิญฺญาณา, ภิกฺขเว, อุปฺปชฺชนฺติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมา, โน อวิญฺญาณา. ตสฺเสว วิญฺญาณสฺส ปหานา เอวํ เต ปาปกา อกุสลา ธมฺมา น โหนฺตี’’ติ.

८६. “भिक्खूहो, पापी अकुशल धर्म हे सविज्ञान उत्पन्न होतात, अविज्ञान नाही. त्या विज्ञानाचेच प्रहाण केल्याने, ते पापी अकुशल धर्म उत्पन्न होत नाहीत.”

๘๗. ‘‘สงฺขตารมฺมณา, ภิกฺขเว, อุปฺปชฺชนฺติ ปาปกา อกุสลา ธมฺมา, โน อสงฺขตารมฺมณา. ตสฺเสว สงฺขตสฺส ปหานา เอวํ เต ปาปกา อกุสลา ธมฺมา น โหนฺตี’’ติ.

८७. “भिक्खूहो, पापी अकुशल धर्म हे संस्कृत आलंबन असलेलेच उत्पन्न होतात, असंस्कृत आलंबन असलेले नाही. त्या संस्कृताचेच प्रहाण केल्याने, ते पापी अकुशल धर्म उत्पन्न होत नाहीत.”

สนิมิตฺตวคฺโค ตติโย.

तिसरा सनिमित्तवर्ग समाप्त.

(๙) ๔. ธมฺมวคฺโค

(९) ४. धम्मवर्ग

๘๘. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา. กตเม ทฺเว? เจโตวิมุตฺติ จ ปญฺญาวิมุตฺติ จ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ธมฺมา’’ติ.

८८. “भिक्खूहो, हे दोन धर्म आहेत. कोणते दोन? चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्ती. भिक्खूहो, हेच ते दोन धर्म आहेत.”

๘๙. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา. กตเม ทฺเว? ปคฺคาโห จ อวิกฺเขโป จ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ธมฺมา’’ติ.

८९. “भिक्खूहो, हे दोन धर्म आहेत. कोणते दोन? प्रग्रह (प्रयत्न) आणि अविक्षेप (चित्ताची एकाग्रता). भिक्खूहो, हेच ते दोन धर्म आहेत.”

๙๐. ‘‘ทฺเวเม[Pg.82], ภิกฺขเว, ธมฺมา. กตเม ทฺเว? นามญฺจ รูปญฺจ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ธมฺมา’’ติ.

९०. “भिक्खूहो, हे दोन धर्म आहेत. कोणते दोन? नाम आणि रूप. भिक्खूहो, हेच ते दोन धर्म आहेत.”

๙๑. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา. กตเม ทฺเว? วิชฺชา จ วิมุตฺติ จ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ธมฺมา’’ติ.

९१. “भिक्खूहो, हे दोन धर्म आहेत. कोणते दोन? विद्या आणि विमुक्ती. भिक्खूहो, हेच ते दोन धर्म आहेत.”

๙๒. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา. กตเม ทฺเว? ภวทิฏฺฐิ จ วิภวทิฏฺฐิ จ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ธมฺมา’’ติ.

९२. “भिक्खूहो, हे दोन धर्म आहेत. कोणते दोन? भवदृष्टी आणि विभवदृष्टी. भिक्खूहो, हेच ते दोन धर्म आहेत.”

๙๓. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา. กตเม ทฺเว? อหิริกญฺจ อโนตฺตปฺปญฺจ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ธมฺมา’’ติ.

९३. “भिक्खूहो, हे दोन धर्म आहेत. कोणते दोन? अहिरिक (निर्लज्जपणा) आणि अनोत्तप्प (पापाचे भय न वाटणे). भिक्खूहो, हेच ते दोन धर्म आहेत.”

๙๔. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา. กตเม ทฺเว? หิรี จ โอตฺตปฺปญฺจ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ธมฺมา’’ติ.

९४. “भिक्खूहो, हे दोन धर्म आहेत. कोणते दोन? हिरी (पापाची लाज वाटणे) आणि ओत्तप्प (पापाचे भय वाटणे). भिक्खूहो, हेच ते दोन धर्म आहेत.”

๙๕. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา. กตเม ทฺเว? โทวจสฺสตา จ ปาปมิตฺตตา จ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ธมฺมา’’ติ.

९५. भिक्षूंनो, हे दोन धर्म आहेत. कोणते दोन? दुर्वच्यता (उपदेश ऐकण्यास कठीण असणे) आणि पापमित्रता (वाईट मित्रांची संगत). भिक्षूंनो, हेच ते दोन धर्म आहेत.

๙๖. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา. กตเม ทฺเว? โสวจสฺสตา จ กลฺยาณมิตฺตตา จ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ธมฺมา’’ติ.

९६. भिक्षूंनो, हे दोन धर्म आहेत. कोणते दोन? सुवच्यता (उपदेश सहजपणे ऐकणे) आणि कल्याणमित्रता (चांगल्या मित्रांची संगत). भिक्षूंनो, हेच ते दोन धर्म आहेत.

๙๗. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา. กตเม ทฺเว? ธาตุกุสลตา จ มนสิการกุสลตา จ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ธมฺมา’’ติ.

९७. भिक्षूंनो, हे दोन धर्म आहेत. कोणते दोन? धातूंमध्ये कुशलता (धातु-कुशलता) आणि मनसिकारामध्ये कुशलता (मनसिकार-कुशलता). भिक्षूंनो, हेच ते दोन धर्म आहेत.

๙๘. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา. กตเม ทฺเว? อาปตฺติกุสลตา จ อาปตฺติวุฏฺฐานกุสลตา จ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ธมฺมา’’ติ.

९८. भिक्षूंनो, हे दोन धर्म आहेत. कोणते दोन? आपत्ती-कुशलता (नियमांच्या उल्लंघनाचे ज्ञान) आणि आपत्ती-उत्थान-कुशलता (उल्लंघनातून मुक्त होण्याचे ज्ञान). भिक्षूंनो, हेच ते दोन धर्म आहेत.

ธมฺมวคฺโค จตุตฺโถ.

चौथा धम्मवर्ग समाप्त.

(๑๐) ๕. พาลวคฺโค

(१०) ५. बालवर्ग

๙๙. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, พาลา. กตเม ทฺเว? โย จ อนาคตํ ภารํ วหติ, โย จ อาคตํ ภารํ น วหติ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว พาลา’’ติ.

९९. भिक्षूंनो, हे दोन मूर्ख आहेत. कोणते दोन? जो स्वतःवर न आलेली जबाबदारी वाहतो आणि जो स्वतःवर आलेली जबाबदारी वाहात नाही. भिक्षूंनो, हेच ते दोन मूर्ख आहेत.

๑๐๐. ‘‘ทฺเวเม[Pg.83], ภิกฺขเว, ปณฺฑิตา. กตเม ทฺเว? โย จ อนาคตํ ภารํ น วหติ, โย จ อาคตํ ภารํ วหติ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ปณฺฑิตา’’ติ.

१००. भिक्षूंनो, हे दोन पंडित आहेत. कोणते दोन? जो स्वतःवर न आलेली जबाबदारी वाहात नाही आणि जो स्वतःवर आलेली जबाबदारी वाहतो. भिक्षूंनो, हेच ते दोन पंडित आहेत.

๑๐๑. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, พาลา. กตเม ทฺเว? โย จ อกปฺปิเย กปฺปิยสญฺญี, โย จ กปฺปิเย อกปฺปิยสญฺญี. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว พาลา’’ติ.

१०१. भिक्षूंनो, हे दोन मूर्ख आहेत. कोणते दोन? जो अयोग्य गोष्टीला योग्य समजतो आणि जो योग्य गोष्टीला अयोग्य समजतो. भिक्षूंनो, हेच ते दोन मूर्ख आहेत.

๑๐๒. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ปณฺฑิตา. กตเม ทฺเว? โย จ อกปฺปิเย อกปฺปิยสญฺญี, โย จ กปฺปิเย กปฺปิยสญฺญี. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ปณฺฑิตา’’ติ.

१०२. भिक्षूंनो, हे दोन पंडित आहेत. कोणते दोन? जो अयोग्य गोष्टीला अयोग्यच समजतो आणि जो योग्य गोष्टीला योग्यच समजतो. भिक्षूंनो, हेच ते दोन पंडित आहेत.

๑๐๓. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, พาลา. กตเม ทฺเว? โย จ อนาปตฺติยา อาปตฺติสญฺญี, โย จ อาปตฺติยา อนาปตฺติสญฺญี. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว พาลา’’ติ.

१०३. भिक्षूंनो, हे दोन मूर्ख आहेत. कोणते दोन? जो अनापत्तीमध्ये (अपराध नसताना) आपत्तीची (अपराधाची) संज्ञा बाळगतो आणि जो आपत्तीमध्ये अनापत्तीची संज्ञा बाळगतो. भिक्षूंनो, हेच ते दोन मूर्ख आहेत.

๑๐๔. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ปณฺฑิตา. กตเม ทฺเว? โย จ อนาปตฺติยา อนาปตฺติสญฺญี, โย จ อาปตฺติยา อาปตฺติสญฺญี. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ปณฺฑิตา’’ติ.

१०४. भिक्षूंनो, हे दोन पंडित आहेत. कोणते दोन? जो अनापत्तीमध्ये अनापत्तीचीच संज्ञा बाळगतो आणि जो आपत्तीमध्ये आपत्तीचीच संज्ञा बाळगतो. भिक्षूंनो, हेच ते दोन पंडित आहेत.

๑๐๕. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, พาลา. กตเม ทฺเว? โย จ อธมฺเม ธมฺมสญฺญี, โย จ ธมฺเม อธมฺมสญฺญี. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว พาลา’’ติ.

१०५. भिक्षूंनो, हे दोन मूर्ख आहेत. कोणते दोन? जो अधम्माला धम्म समजतो आणि जो धम्माला अधम्म समजतो. भिक्षूंनो, हेच ते दोन मूर्ख आहेत.

๑๐๖. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ปณฺฑิตา. กตเม ทฺเว? โย จ ธมฺเม ธมฺมสญฺญี, โย จ อธมฺเม อธมฺมสญฺญี. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ปณฺฑิตา’’ติ.

१०६. भिक्षूंनो, हे दोन पंडित आहेत. कोणते दोन? जो धम्माला धम्मच समजतो आणि जो अधम्माला अधम्मच समजतो. भिक्षूंनो, हेच ते दोन पंडित आहेत.

๑๐๗. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, พาลา. กตเม ทฺเว? โย จ อวินเย วินยสญฺญี, โย จ วินเย อวินยสญฺญี. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว พาลา’’ติ.

१०७. भिक्षूंनो, हे दोन मूर्ख आहेत. कोणते दोन? जो अविनयाला विनय समजतो आणि जो विनयाला अविनय समजतो. भिक्षूंनो, हेच ते दोन मूर्ख आहेत.

๑๐๘. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ปณฺฑิตา. กตเม ทฺเว? โย จ อวินเย อวินยสญฺญี, โย จ วินเย วินยสญฺญี. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ปณฺฑิตา’’ติ.

१०८. भिक्षूंनो, हे दोन पंडित आहेत. कोणते दोन? जो अविनयाला अविनयच समजतो आणि जो विनयाला विनयच समजतो. भिक्षूंनो, हेच ते दोन पंडित आहेत.

๑๐๙. ‘‘ทฺวินฺนํ[Pg.84], ภิกฺขเว, อาสวา วฑฺฒนฺติ. กตเมสํ ทฺวินฺนํ? โย จ น กุกฺกุจฺจายิตพฺพํ กุกฺกุจฺจายติ, โย จ กุกฺกุจฺจายิตพฺพํ น กุกฺกุจฺจายติ. อิเมสํ โข, ภิกฺขเว, ทฺวินฺนํ อาสวา วฑฺฒนฺตี’’ติ.

१०९. भिक्षूंनो, दोन प्रकारच्या व्यक्तींचे आसव वाढतात. कोणत्या दोघांचे? जो शंका न घेण्यासारख्या गोष्टीबद्दल शंका घेतो आणि जो शंका घेण्यासारख्या गोष्टीबद्दल शंका घेत नाही. भिक्षूंनो, या दोन प्रकारच्या व्यक्तींचे आसव वाढतात.

๑๑๐. ‘‘ทฺวินฺนํ, ภิกฺขเว, อาสวา น วฑฺฒนฺติ. กตเมสํ ทฺวินฺนํ? โย จ น กุกฺกุจฺจายิตพฺพํ น กุกฺกุจฺจายติ, โย จ กุกฺกุจฺจายิตพฺพํ กุกฺกุจฺจายติ. อิเมสํ โข, ภิกฺขเว, ทฺวินฺนํ อาสวา น วฑฺฒนฺตี’’ติ.

११०. भिक्षूंनो, दोन प्रकारच्या व्यक्तींचे आसव वाढत नाहीत. कोणत्या दोघांचे? जो शंका न घेण्यासारख्या गोष्टीबद्दल शंका घेत नाही आणि जो शंका घेण्यासारख्या गोष्टीबद्दल शंका घेतो. भिक्षूंनो, या दोन प्रकारच्या व्यक्तींचे आसव वाढत नाहीत.

๑๑๑. ‘‘ทฺวินฺนํ, ภิกฺขเว, อาสวา วฑฺฒนฺติ. กตเมสํ ทฺวินฺนํ? โย จ อกปฺปิเย กปฺปิยสญฺญี, โย จ กปฺปิเย อกปฺปิยสญฺญี. อิเมสํ โข, ภิกฺขเว, ทฺวินฺนํ อาสวา วฑฺฒนฺตี’’ติ.

१११. भिक्षूंनो, दोन प्रकारच्या व्यक्तींचे आसव वाढतात. कोणत्या दोघांचे? जो अयोग्य गोष्टीला योग्य समजतो आणि जो योग्य गोष्टीला अयोग्य समजतो. भिक्षूंनो, या दोन प्रकारच्या व्यक्तींचे आसव वाढतात.

๑๑๒. ‘‘ทฺวินฺนํ, ภิกฺขเว, อาสวา น วฑฺฒนฺติ. กตเมสํ ทฺวินฺนํ? โย จ อกปฺปิเย อกปฺปิยสญฺญี, โย จ กปฺปิเย กปฺปิยสญฺญี. อิเมสํ โข, ภิกฺขเว, ทฺวินฺนํ อาสวา น วฑฺฒนฺตี’’ติ.

११२. भिक्षूंनो, दोन प्रकारच्या व्यक्तींचे आसव वाढत नाहीत. कोणत्या दोघांचे? जो अयोग्य गोष्टीला अयोग्यच समजतो आणि जो योग्य गोष्टीला योग्यच समजतो. भिक्षूंनो, या दोन प्रकारच्या व्यक्तींचे आसव वाढत नाहीत.

๑๑๓. ‘‘ทฺวินฺนํ, ภิกฺขเว, อาสวา วฑฺฒนฺติ. กตเมสํ ทฺวินฺนํ? โย จ อาปตฺติยา อนาปตฺติสญฺญี, โย จ อนาปตฺติยา อาปตฺติสญฺญี. อิเมสํ โข, ภิกฺขเว, ทฺวินฺนํ อาสวา วฑฺฒนฺตี’’ติ.

११३. भिक्षूंनो, दोन प्रकारच्या व्यक्तींचे आसव वाढतात. कोणत्या दोघांचे? जो आपत्तीमध्ये अनापत्तीची संज्ञा बाळगतो आणि जो अनापत्तीमध्ये आपत्तीची संज्ञा बाळगतो. भिक्षूंनो, या दोन प्रकारच्या व्यक्तींचे आसव वाढतात.

๑๑๔. ‘‘ทฺวินฺนํ, ภิกฺขเว, อาสวา น วฑฺฒนฺติ. กตเมสํ ทฺวินฺนํ? โย จ อาปตฺติยา อาปตฺติสญฺญี, โย จ อนาปตฺติยา อนาปตฺติสญฺญี. อิเมสํ โข, ภิกฺขเว, ทฺวินฺนํ อาสวา น วฑฺฒนฺตี’’ติ.

११४. भिक्षूंनो, दोन प्रकारच्या व्यक्तींचे आसव वाढत नाहीत. कोणत्या दोघांचे? जो आपत्तीमध्ये आपत्तीचीच संज्ञा बाळगतो आणि जो अनापत्तीमध्ये अनापत्तीचीच संज्ञा बाळगतो. भिक्षूंनो, या दोन प्रकारच्या व्यक्तींचे आसव वाढत नाहीत.

๑๑๕. ‘‘ทฺวินฺนํ, ภิกฺขเว, อาสวา วฑฺฒนฺติ. กตเมสํ ทฺวินฺนํ? โย จ อธมฺเม ธมฺมสญฺญี, โย จ ธมฺเม อธมฺมสญฺญี. อิเมสํ โข, ภิกฺขเว, ทฺวินฺนํ อาสวา วฑฺฒนฺตี’’ติ.

११५. भिक्षूंनो, दोन प्रकारच्या व्यक्तींचे आसव वाढतात. कोणत्या दोघांचे? जो अधम्माला धम्म समजतो आणि जो धम्माला अधम्म समजतो. भिक्षूंनो, या दोन प्रकारच्या व्यक्तींचे आसव वाढतात.

๑๑๖. ‘‘ทฺวินฺนํ, ภิกฺขเว, อาสวา น วฑฺฒนฺติ. กตเมสํ ทฺวินฺนํ? โย จ ธมฺเม ธมฺมสญฺญี, โย จ อธมฺเม อธมฺมสญฺญี. อิเมสํ โข, ภิกฺขเว, ทฺวินฺนํ อาสวา น วฑฺฒนฺตี’’ติ.

११६. भिक्षूंनो, दोन प्रकारच्या व्यक्तींचे आसव वाढत नाहीत. कोणत्या दोघांचे? जो धम्माला धम्मच समजतो आणि जो अधम्माला अधम्मच समजतो. भिक्षूंनो, या दोन प्रकारच्या व्यक्तींचे आसव वाढत नाहीत.

๑๑๗. ‘‘ทฺวินฺนํ[Pg.85], ภิกฺขเว, อาสวา วฑฺฒนฺติ. กตเมสํ ทฺวินฺนํ? โย จ อวินเย วินยสญฺญี, โย จ วินเย อวินยสญฺญี. อิเมสํ โข, ภิกฺขเว, ทฺวินฺนํ อาสวา วฑฺฒนฺตี’’ติ.

११७. भिक्षूंनो, दोन प्रकारच्या व्यक्तींचे आसव वाढतात. कोणत्या दोघांचे? जो अविनयाला विनय समजतो आणि जो विनयाला अविनय समजतो. भिक्षूंनो, या दोन प्रकारच्या व्यक्तींचे आसव वाढतात.

๑๑๘. ‘‘ทฺวินฺนํ, ภิกฺขเว, อาสวา น วฑฺฒนฺติ. กตเมสํ ทฺวินฺนํ? โย จ อวินเย อวินยสญฺญี, โย จ วินเย วินยสญฺญี. อิเมสํ โข, ภิกฺขเว, ทฺวินฺนํ อาสวา น วฑฺฒนฺตี’’ติ.

११८. भिक्षूंनो, दोन प्रकारच्या व्यक्तींचे आसव वाढत नाहीत. कोणत्या दोघांचे? जो अविनयाला अविनयच समजतो आणि जो विनयाला विनयच समजतो. भिक्षूंनो, या दोन प्रकारच्या व्यक्तींचे आसव वाढत नाहीत.

พาลวคฺโค ปญฺจโม.

पाचवा बालवर्ग समाप्त.

ทุติโย ปณฺณาสโก สมตฺโต.

दुसरा पन्नासक समाप्त.

๓. ตติยปณฺณาสกํ

३. तिसरा पन्नासक

(๑๑) ๑. อาสาทุปฺปชหวคฺโค

(११) १. आसादुप्पजहवर्ग

๑๑๙. ‘‘ทฺเวมา[Pg.86], ภิกฺขเว, อาสา ทุปฺปชหา. กตมา ทฺเว? ลาภาสา จ ชีวิตาสา จ. อิมา โข, ภิกฺขเว, ทฺเว อาสา ทุปฺปชหา’’ติ.

११९. भिक्षूंनो, या दोन आकांक्षा त्यागण्यास अत्यंत कठीण आहेत. कोणत्या दोन? लाभाची आकांक्षा आणि जीवनाची आकांक्षा. भिक्षूंनो, याच त्या दोन आकांक्षा त्यागण्यास कठीण आहेत.

๑๒๐. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ปุคฺคลา ทุลฺลภา โลกสฺมึ. กตเม ทฺเว? โย จ ปุพฺพการี, โย จ กตญฺญู กตเวที. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ปุคฺคลา ทุลฺลภา โลกสฺมิ’’นฺติ.

१२०. भिक्षूंनो, या जगात दोन प्रकारचे लोक मिळणे कठीण आहे. कोणते दोन? जो आधी उपकार करतो (पूर्वकारी) आणि जो कृतज्ञ व कृतवेदी असतो. भिक्षूंनो, हेच ते दोन प्रकारचे लोक जगात मिळणे कठीण आहे.

๑๒๑. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ปุคฺคลา ทุลฺลภา โลกสฺมึ. กตเม ทฺเว? ติตฺโต จ ตปฺเปตา จ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ปุคฺคลา ทุลฺลภา โลกสฺมิ’’นฺติ.

१२१. भिक्षूंनो, या जगात दोन प्रकारचे लोक मिळणे कठीण आहे. कोणते दोन? जो स्वतः संतुष्ट असतो आणि जो इतरांना संतुष्ट करतो. भिक्षूंनो, हेच ते दोन प्रकारचे लोक जगात मिळणे कठीण आहे.

๑๒๒. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ปุคฺคลา ทุตฺตปฺปยา. กตเม ทฺเว? โย จ ลทฺธํ ลทฺธํ นิกฺขิปติ, โย จ ลทฺธํ ลทฺธํ วิสฺสชฺเชติ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ปุคฺคลา ทุตฺตปฺปยา’’ติ.

१२२. भिक्षूंनो, हे दोन प्रकारचे लोक संतुष्ट करण्यास कठीण असतात. कोणते दोन? जो जे काही मिळेल ते साठवून ठेवतो आणि जो जे काही मिळेल ते उडवून टाकतो. भिक्षूंनो, हेच ते दोन प्रकारचे लोक संतुष्ट करण्यास कठीण असतात.

๑๒๓. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ปุคฺคลา สุตปฺปยา. กตเม ทฺเว? โย จ ลทฺธํ ลทฺธํ น นิกฺขิปติ, โย จ ลทฺธํ ลทฺธํ น วิสฺสชฺเชติ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ปุคฺคลา สุตปฺปยา’’ติ.

१२३. भिक्षूंनो, हे दोन प्रकारचे लोक सहज संतुष्ट होणारे असतात. कोणते दोन? जो जे काही मिळेल ते साठवून ठेवत नाही आणि जो जे काही मिळेल ते उडवून टाकत नाही. भिक्षूंनो, हेच ते दोन प्रकारचे लोक सहज संतुष्ट होणारे असतात.

๑๒๔. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ปจฺจยา ราคสฺส อุปฺปาทาย. กตเม ทฺเว? สุภนิมิตฺตญฺจ อโยนิโส จ มนสิกาโร. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ปจฺจยา ราคสฺส อุปฺปาทายา’’ติ.

१२४. भिक्षूंनो, रागाच्या (आसक्तीच्या) उत्पत्तीसाठी हे दोन प्रत्यय (कारण) आहेत. कोणते दोन? शुभनिमित्त (आकर्षक रूप) आणि अयोनिशो मनसिकार (अयोग्य विचार). भिक्षूंनो, हेच ते रागाच्या उत्पत्तीसाठी दोन प्रत्यय आहेत.

๑๒๕. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ปจฺจยา โทสสฺส อุปฺปาทาย. กตเม ทฺเว? ปฏิฆนิมิตฺตญฺจ อโยนิโส จ มนสิกาโร. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ปจฺจยา โทสสฺส อุปฺปาทายา’’ติ.

१२५. भिक्षूंनो, द्वेषाच्या उत्पत्तीसाठी हे दोन प्रत्यय (कारण) आहेत. कोणते दोन? प्रतिघ-निमित्त (अप्रिय वस्तूचे निमित्त) आणि अयोनिशो मनसिकार (अयोग्य विचार). भिक्षूंनो, द्वेषाच्या उत्पत्तीसाठी हेच दोन प्रत्यय आहेत.

๑๒๖. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ปจฺจยา มิจฺฉาทิฏฺฐิยา อุปฺปาทาย. กตเม ทฺเว? ปรโต จ โฆโส อโยนิโส จ มนสิกาโร. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ปจฺจยา มิจฺฉาทิฏฺฐิยา อุปฺปาทายา’’ติ.

१२६. भिक्षूंनो, मिथ्यादृष्टीच्या उत्पत्तीसाठी हे दोन प्रत्यय आहेत. कोणते दोन? दुसऱ्याकडून ऐकणे (परतो घोष) आणि अयोनिशो मनसिकार (अयोग्य विचार). भिक्षूंनो, मिथ्यादृष्टीच्या उत्पत्तीसाठी हेच दोन प्रत्यय आहेत.

๑๒๗. ‘‘ทฺเวเม[Pg.87], ภิกฺขเว, ปจฺจยา สมฺมาทิฏฺฐิยา อุปฺปาทาย. กตเม ทฺเว? ปรโต จ โฆโส, โยนิโส จ มนสิกาโร. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ปจฺจยา สมฺมาทิฏฺฐิยา อุปฺปาทายา’’ติ.

१२७. भिक्षूंनो, सम्यक्‌दृष्टीच्या उत्पत्तीसाठी हे दोन प्रत्यय आहेत. कोणते दोन? दुसऱ्याकडून ऐकणे (परतो घोष) आणि योनिशो मनसिकार (योग्य विचार). भिक्षूंनो, सम्यक्‌दृष्टीच्या उत्पत्तीसाठी हेच दोन प्रत्यय आहेत.

๑๒๘. ‘‘ทฺเวมา, ภิกฺขเว, อาปตฺติโย. กตมา ทฺเว? ลหุกา จ อาปตฺติ, ครุกา จ อาปตฺติ. อิมา โข, ภิกฺขเว, ทฺเว อาปตฺติโย’’ติ.

१२८. भिक्षूंनो, या दोन प्रकारच्या आपत्ती आहेत. कोणत्या दोन? लहुका आपत्ती (हलकी आपत्ती) आणि गरुका आपत्ती (गंभीर आपत्ती). भिक्षूंनो, या दोन प्रकारच्या आपत्ती आहेत.

๑๒๙. ‘‘ทฺเวมา, ภิกฺขเว, อาปตฺติโย. กตมา ทฺเว? ทุฏฺฐุลฺลา จ อาปตฺติ, อทุฏฺฐุลฺลา จ อาปตฺติ. อิมา โข, ภิกฺขเว, ทฺเว อาปตฺติโย’’ติ.

१२९. भिक्षूंनो, या दोन प्रकारच्या आपत्ती आहेत. कोणत्या दोन? दुट्ठुल्ला आपत्ती (गंभीर आपत्ती) आणि अदुट्ठुल्ला आपत्ती (गंभीर नसलेली आपत्ती). भिक्षूंनो, या दोन प्रकारच्या आपत्ती आहेत.

๑๓๐. ‘‘ทฺเวมา, ภิกฺขเว, อาปตฺติโย. กตมา ทฺเว? สาวเสสา จ อาปตฺติ, อนวเสสา จ อาปตฺติ. อิมา โข, ภิกฺขเว, ทฺเว อาปตฺติโย’’ติ.

१३०. भिक्षूंनो, या दोन प्रकारच्या आपत्ती आहेत. कोणत्या दोन? सावसेसा आपत्ती (प्रायश्चित्ताने सुधारता येण्याजोगी आपत्ती) आणि अनवसेसा आपत्ती (सुधारता न येण्याजोगी आपत्ती). भिक्षूंनो, या दोन प्रकारच्या आपत्ती आहेत.

อาสาทุปฺปชหวคฺโค ปฐโม.

आसादुप्पजहवग्गो (आस्वाद-दुष्प्रजह वर्ग) पहिला समाप्त.

(๑๒) ๒. อายาจนวคฺโค

(१२) २. आयाचनवग्गो (आयाचना वर्ग)

๑๓๑. ‘‘สทฺโธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เอวํ สมฺมา อายาจมาโน อายาเจยฺย – ‘ตาทิโส โหมิ ยาทิสา สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานา’ติ. เอสา, ภิกฺขเว, ตุลา เอตํ ปมาณํ มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ ยทิทํ สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานา’’ติ.

१३१. भिक्षूंनो, श्रद्धावान भिक्षूने योग्य प्रकारे अशी आकांक्षा करावी – 'जसे सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान आहेत, तसाच मी व्हावे!' भिक्षूंनो, माझ्या भिक्षू शिष्यांसाठी सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान हेच मोजमाप (तुला) आणि प्रमाण आहेत.

๑๓๒. ‘‘สทฺธา, ภิกฺขเว, ภิกฺขุนี เอวํ สมฺมา อายาจมานา อายาเจยฺย – ‘ตาทิสี โหมิ ยาทิสี เขมา จ ภิกฺขุนี อุปฺปลวณฺณา จา’ติ. เอสา, ภิกฺขเว, ตุลา เอตํ ปมาณํ มม สาวิกานํ ภิกฺขุนีนํ ยทิทํ เขมา จ ภิกฺขุนี อุปฺปลวณฺณา จา’’ติ.

१३२. भिक्षूंनो, श्रद्धावान भिक्षुणीने योग्य प्रकारे अशी आकांक्षा करावी – 'जशा खेमा भिक्षुणी आणि उप्पलवण्णा भिक्षुणी आहेत, तशीच मी व्हावे!' भिक्षूंनो, माझ्या भिक्षुणी शिष्यांसाठी खेमा भिक्षुणी आणि उप्पलवण्णा भिक्षुणी हेच मोजमाप (तुला) आणि प्रमाण आहेत.

๑๓๓. ‘‘สทฺโธ, ภิกฺขเว, อุปาสโก เอวํ สมฺมา อายาจมาโน อายาเจยฺย – ‘ตาทิโส โหมิ ยาทิโส จิตฺโต จ คหปติ หตฺถโก จ อาฬวโก’ติ. เอสา, ภิกฺขเว, ตุลา เอตํ ปมาณํ มม สาวกานํ อุปาสกานํ ยทิทํ จิตฺโต จ คหปติ หตฺถโก จ อาฬวโก’’ติ.

१३३. भिक्षूंनो, श्रद्धावान उपासकाने योग्य प्रकारे अशी आकांक्षा करावी – 'जसे चित्त गृहपती आणि हत्थक आलवक आहेत, तसाच मी व्हावे!' भिक्षूंनो, माझ्या उपासक शिष्यांसाठी चित्त गृहपती आणि हत्थक आलवक हेच मोजमाप (तुला) आणि प्रमाण आहेत.

๑๓๔. ‘‘สทฺธา[Pg.88], ภิกฺขเว, อุปาสิกา เอวํ สมฺมา อายาจมานา อายาเจยฺย – ‘ตาทิสี โหมิ ยาทิสี ขุชฺชุตฺตรา จ อุปาสิกา เวฬุกณฺฑกิยา จ นนฺทมาตา’ติ. เอสา, ภิกฺขเว, ตุลา เอตํ ปมาณํ มม สาวิกานํ อุปาสิกานํ ยทิทํ ขุชฺชุตฺตรา จ อุปาสิกา เวฬุกณฺฑกิยา จ นนฺทมาตา’’ติ.

१३४. भिक्षूंनो, श्रद्धावान उपासिकेने योग्य प्रकारे अशी आकांक्षा करावी – 'जशा खुज्जुत्तरा उपासिका आणि वेळुकंडकीया नंदमाता आहेत, तशीच मी व्हावे!' भिक्षूंनो, माझ्या उपासिका शिष्यांसाठी खुज्जुत्तरा उपासिका आणि वेळुकंडकीया नंदमाता हेच मोजमाप (तुला) आणि प्रमाण आहेत.

๑๓๕. ‘‘ทฺวีหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต พาโล อพฺยตฺโต อสปฺปุริโส ขตํ อุปหตํ อตฺตานํ ปริหรติ, สาวชฺโช จ โหติ สานุวชฺโช จ วิญฺญูนํ, พหุญฺจ อปุญฺญํ ปสวติ. กตเมหิ ทฺวีหิ? อนนุวิจฺจ อปริโยคาเหตฺวา อวณฺณารหสฺส วณฺณํ ภาสติ, อนนุวิจฺจ อปริโยคาเหตฺวา วณฺณารหสฺส อวณฺณํ ภาสติ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ทฺวีหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต พาโล อพฺยตฺโต อสปฺปุริโส ขตํ อุปหตํ อตฺตานํ ปริหรติ, สาวชฺโช จ โหติ สานุวชฺโช จ วิญฺญูนํ, พหุญฺจ อปุญฺญํ ปสวตีติ.

१३५. भिक्षूंनो, दोन गुणांनी युक्त असलेला मूर्ख, अज्ञानी आणि असत्पुरुष स्वतःला क्षत (नुकसानग्रस्त) आणि उपहत (नष्ट) करून वागतो; तो दोषयुक्त असतो, विद्वानांच्या निंदेस पात्र ठरतो आणि भरपूर अपुण्य गोळा करतो. कोणत्या दोन? (१) कसलीही शहानिशा न करता आणि सखोल विचार न करता, निंदेस पात्र असलेल्याची स्तुती करतो, आणि (२) कसलीही शहानिशा न करता आणि सखोल विचार न करता, स्तुतीस पात्र असलेल्याची निंदा करतो. भिक्षूंनो, या दोन गुणांनी युक्त असलेला मूर्ख, अज्ञानी आणि असत्पुरुष स्वतःला क्षत आणि उपहत करून वागतो; तो दोषयुक्त असतो, विद्वानांच्या निंदेस पात्र ठरतो आणि भरपूर अपुण्य गोळा करतो.

‘‘ทฺวีหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ปณฺฑิโต วิยตฺโต สปฺปุริโส อกฺขตํ อนุปหตํ อตฺตานํ ปริหรติ, อนวชฺโช จ โหติ อนนุวชฺโช จ วิญฺญูนํ, พหุญฺจ ปุญฺญํ ปสวติ. กตเมหิ ทฺวีหิ? อนุวิจฺจ ปริโยคาเหตฺวา อวณฺณารหสฺส อวณฺณํ ภาสติ, อนุวิจฺจ ปริโยคาเหตฺวา วณฺณารหสฺส วณฺณํ ภาสติ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ทฺวีหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ปณฺฑิโต วิยตฺโต สปฺปุริโส อกฺขตํ อนุปหตํ อตฺตานํ ปริหรติ, อนวชฺโช จ โหติ อนนุวชฺโช จ วิญฺญูนํ, พหุญฺจ ปุญฺญํ ปสวตี’’ติ.

भिक्षूंनो, दोन गुणांनी युक्त असलेला बुद्धिमान, चतुर आणि सत्पुरुष स्वतःला अक्षत (सुरक्षित) आणि अनुपहत (अनष्ट) ठेवून वागतो; तो निर्दोष असतो, विद्वानांच्या प्रशंसेस पात्र ठरतो आणि भरपूर पुण्य गोळा करतो. कोणत्या दोन? (१) पूर्ण शहानिशा करून आणि सखोल विचार करून, निंदेस पात्र असलेल्याची निंदा करतो, आणि (२) पूर्ण शहानिशा करून आणि सखोल विचार करून, स्तुतीस पात्र असलेल्याची स्तुती करतो. भिक्षूंनो, या दोन गुणांनी युक्त असलेला बुद्धिमान, चतुर आणि सत्पुरुष स्वतःला अक्षत आणि अनुपहत ठेवून वागतो; तो निर्दोष असतो, विद्वानांच्या प्रशंसेस पात्र ठरतो आणि भरपूर पुण्य गोळा करतो.

๑๓๖. ‘‘ทฺวีหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต พาโล อพฺยตฺโต อสปฺปุริโส ขตํ อุปหตํ อตฺตานํ ปริหรติ, สาวชฺโช จ โหติ สานุวชฺโช จ วิญฺญูนํ, พหุญฺจ อปุญฺญํ ปสวติ. กตเมหิ ทฺวีหิ? อนนุวิจฺจ อปริโยคาเหตฺวา อปฺปสาทนีเย ฐาเน ปสาทํ อุปทํเสติ, อนนุวิจฺจ อปริโยคาเหตฺวา ปสาทนีเย ฐาเน อปฺปสาทํ อุปทํเสติ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ทฺวีหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต พาโล อพฺยตฺโต อสปฺปุริโส ขตํ อุปหตํ อตฺตานํ ปริหรติ, สาวชฺโช จ โหติ สานุวชฺโช จ วิญฺญูนํ, พหุญฺจ อปุญฺญํ ปสวตีติ.

१३६. भिक्षूंनो, दोन गुणांनी युक्त असलेला मूर्ख, अज्ञानी आणि असत्पुरुष स्वतःला क्षत (नुकसानग्रस्त) आणि उपहत (नष्ट) करून वागतो; तो दोषयुक्त असतो, विद्वानांच्या निंदेस पात्र ठरतो आणि भरपूर अपुण्य गोळा करतो. कोणत्या दोन? (१) कसलीही शहानिशा न करता आणि सखोल विचार न करता, श्रद्धा न ठेवण्याजोग्या गोष्टीवर श्रद्धा दाखवतो, आणि (२) कसलीही शहानिशा न करता आणि सखोल विचार न करता, श्रद्धा ठेवण्याजोग्या गोष्टीवर अश्रद्धा दाखवतो. भिक्षूंनो, या दोन गुणांनी युक्त असलेला मूर्ख, अज्ञानी आणि असत्पुरुष स्वतःला क्षत आणि उपहत करून वागतो; तो दोषयुक्त असतो, विद्वानांच्या निंदेस पात्र ठरतो आणि भरपूर अपुण्य गोळा करतो.

‘‘ทฺวีหิ[Pg.89], ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ปณฺฑิโต วิยตฺโต สปฺปุริโส อกฺขตํ อนุปหตํ อตฺตานํ ปริหรติ, อนวชฺโช จ โหติ อนนุวชฺโช จ วิญฺญูนํ, พหุญฺจ ปุญฺญํ ปสวติ. กตเมหิ ทฺวีหิ? อนุวิจฺจ ปริโยคาเหตฺวา อปฺปสาทนีเย ฐาเน อปฺปสาทํ อุปทํเสติ, อนุวิจฺจ ปริโยคาเหตฺวา ปสาทนีเย ฐาเน ปสาทํ อุปทํเสติ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ทฺวีหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ปณฺฑิโต วิยตฺโต สปฺปุริโส อกฺขตํ อนุปหตํ อตฺตานํ ปริหรติ, อนวชฺโช จ โหติ อนนุวชฺโช จ วิญฺญูนํ, พหุญฺจ ปุญฺญํ ปสวตี’’ติ.

भिक्षूंनो, दोन गुणांनी युक्त असलेला बुद्धिमान, चतुर आणि सत्पुरुष स्वतःला अक्षत (सुरक्षित) आणि अनुपहत (अनष्ट) ठेवून वागतो; तो निर्दोष असतो, विद्वानांच्या प्रशंसेस पात्र ठरतो आणि भरपूर पुण्य गोळा करतो. कोणत्या दोन? (१) पूर्ण शहानिशा करून आणि सखोल विचार करून, श्रद्धा न ठेवण्याजोग्या गोष्टीवर अश्रद्धा दाखवतो, आणि (२) पूर्ण शहानिशा करून आणि सखोल विचार करून, श्रद्धा ठेवण्याजोग्या गोष्टीवर श्रद्धा दाखवतो. भिक्षूंनो, या दोन गुणांनी युक्त असलेला बुद्धिमान, चतुर आणि सत्पुरुष स्वतःला अक्षत आणि अनुपहत ठेवून वागतो; तो निर्दोष असतो, विद्वानांच्या प्रशंसेस पात्र ठरतो आणि भरपूर पुण्य गोळा करतो.

๑๓๗. ‘‘ทฺวีสุ, ภิกฺขเว, มิจฺฉาปฏิปชฺชมาโน พาโล อพฺยตฺโต อสปฺปุริโส ขตํ อุปหตํ อตฺตานํ ปริหรติ, สาวชฺโช จ โหติ สานุวชฺโช จ วิญฺญูนํ, พหุญฺจ อปุญฺญํ ปสวติ. กตเมสุ ทฺวีสุ? มาตริ จ ปิตริ จ. อิเมสุ โข, ภิกฺขเว, ทฺวีสุ มิจฺฉาปฏิปชฺชมาโน พาโล อพฺยตฺโต อสปฺปุริโส ขตํ อุปหตํ อตฺตานํ ปริหรติ, สาวชฺโช จ โหติ สานุวชฺโช จ วิญฺญูนํ, พหุญฺจ อปุญฺญํ ปสวตีติ.

१३७. भिक्षूंनो, दोन व्यक्तींशी चुकीचे वर्तन करणारा मूर्ख, अज्ञानी आणि असत्पुरुष स्वतःला क्षत (नुकसानग्रस्त) आणि उपहत (नष्ट) करून वागतो; तो दोषयुक्त असतो, विद्वानांच्या निंदेस पात्र ठरतो आणि भरपूर अपुण्य गोळा करतो. कोणत्या दोन व्यक्तींशी? माता आणि पित्याशी. भिक्षूंनो, या दोन व्यक्तींशी चुकीचे वर्तन करणारा मूर्ख, अज्ञानी आणि असत्पुरुष स्वतःला क्षत आणि उपहत करून वागतो; तो दोषयुक्त असतो, विद्वानांच्या निंदेस पात्र ठरतो आणि भरपूर अपुण्य गोळा करतो.

‘‘ทฺวีสุ, ภิกฺขเว, สมฺมาปฏิปชฺชมาโน ปณฺฑิโต วิยตฺโต สปฺปุริโส อกฺขตํ อนุปหตํ อตฺตานํ ปริหรติ, อนวชฺโช จ โหติ อนนุวชฺโช จ วิญฺญูนํ, พหุญฺจ ปุญฺญํ ปสวติ. กตเมสุ ทฺวีสุ? มาตริ จ ปิตริ จ. อิเมสุ โข, ภิกฺขเว, ทฺวีสุ สมฺมาปฏิปชฺชมาโน ปณฺฑิโต วิยตฺโต สปฺปุริโส อกฺขตํ อนุปหตํ อตฺตานํ ปริหรติ, อนวชฺโช จ โหติ อนนุวชฺโช จ วิญฺญูนํ, พหุญฺจ ปุญฺญํ ปสวตี’’ติ.

भिक्षूंनो, दोन व्यक्तींशी योग्य वर्तन करणारा बुद्धिमान, चतुर आणि सत्पुरुष स्वतःला अक्षत (सुरक्षित) आणि अनुपहत (अनष्ट) ठेवून वागतो; तो निर्दोष असतो, विद्वानांच्या प्रशंसेस पात्र ठरतो आणि भरपूर पुण्य गोळा करतो. कोणत्या दोन व्यक्तींशी? माता आणि पित्याशी. भिक्षूंनो, या दोन व्यक्तींशी योग्य वर्तन करणारा बुद्धिमान, चतुर आणि सत्पुरुष स्वतःला अक्षत आणि अनुपहत ठेवून वागतो; तो निर्दोष असतो, विद्वानांच्या प्रशंसेस पात्र ठरतो आणि भरपूर पुण्य गोळा करतो.

๑๓๘. ‘‘ทฺวีสุ, ภิกฺขเว, มิจฺฉาปฏิปชฺชมาโน พาโล อพฺยตฺโต อสปฺปุริโส ขตํ อุปหตํ อตฺตานํ ปริหรติ, สาวชฺโช จ โหติ สานุวชฺโช จ วิญฺญูนํ, พหุญฺจ อปุญฺญํ ปสวติ. กตเมสุ ทฺวีสุ? ตถาคเต จ ตถาคตสาวเก จ. อิเมสุ โข, ภิกฺขเว, มิจฺฉาปฏิปชฺชมาโน พาโล อพฺยตฺโต อสปฺปุริโส ขตํ อุปหตํ อตฺตานํ ปริหรติ, สาวชฺโช จ โหติ สานุวชฺโช จ วิญฺญูนํ, พหุญฺจ อปุญฺญํ ปสวตีติ.

१३८. भिक्खूहो, दोन व्यक्तींच्या बाबतीत चुकीचे वर्तन करणारा मूर्ख, अज्ञानी आणि असज्जन माणूस स्वतःला क्षत (नष्ट) आणि उपहत (क्षतिग्रस्त) करतो; तो दोषपात्र ठरतो आणि सुज्ञांच्या निंदेस पात्र होतो, तसेच तो भरपूर अपुण्य (पाप) गोळा करतो. कोणत्या दोन व्यक्तींच्या बाबतीत? तथागत आणि तथागतांचे श्रावक. भिक्खूहो, या दोन व्यक्तींच्या बाबतीत चुकीचे वर्तन करणारा मूर्ख, अज्ञानी आणि असज्जन माणूस स्वतःला क्षत आणि उपहत करतो; तो दोषपात्र ठरतो आणि सुज्ञांच्या निंदेस पात्र होतो, तसेच तो भरपूर अपुण्य गोळा करतो.

‘‘ทฺวีสุ, ภิกฺขเว, สมฺมาปฏิปชฺชมาโน ปณฺฑิโต วิยตฺโต สปฺปุริโส อกฺขตํ อนุปหตํ อตฺตานํ ปริหรติ, อนวชฺโช จ โหติ อนนุวชฺโช จ วิญฺญูนํ, พหุญฺจ ปุญฺญํ ปสวติ. กตเมสุ ทฺวีสุ? ตถาคเต จ ตถาคตสาวเก [Pg.90] จ. อิเมสุ โข, ภิกฺขเว, ทฺวีสุ สมฺมาปฏิปชฺชมาโน ปณฺฑิโต วิยตฺโต สปฺปุริโส อกฺขตํ อนุปหตํ อตฺตานํ ปริหรติ, อนวชฺโช จ โหติ อนนุวชฺโช จ วิญฺญูนํ, พหุญฺจ ปุญฺญํ ปสวตี’’ติ.

भिक्खूहो, दोन व्यक्तींच्या बाबतीत योग्य वर्तन करणारा बुद्धिमान, चतुर आणि सज्जन माणूस स्वतःला अक्षत (सुरक्षित) आणि अनुपहत (अक्षतिग्रस्त) ठेवतो; तो निर्दोष ठरतो आणि सुज्ञांकडून निंदेस पात्र ठरत नाही, तसेच तो भरपूर पुण्य गोळा करतो. कोणत्या दोन व्यक्तींच्या बाबतीत? तथागत आणि तथागतांचे श्रावक. भिक्खूहो, या दोन व्यक्तींच्या बाबतीत योग्य वर्तन करणारा बुद्धिमान, चतुर आणि सज्जन माणूस स्वतःला अक्षत आणि अनुपहत ठेवतो; तो निर्दोष ठरतो आणि सुज्ञांकडून निंदेस पात्र ठरत नाही, तसेच तो भरपूर पुण्य गोळा करतो.

๑๓๙. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา. กตเม ทฺเว? สจิตฺตโวทานญฺจ น จ กิญฺจิ โลเก อุปาทิยติ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ธมฺมา’’ติ.

१३९. भिक्खूहो, हे दोन धर्म आहेत. कोणते दोन? स्वतःच्या चित्ताची शुद्धी करणे आणि जगातील कोणत्याही गोष्टीला चिकटून न राहणे (आसक्ती न बाळगणे). भिक्खूहो, हेच ते दोन धर्म आहेत.

๑๔๐. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา. กตเม ทฺเว? โกโธ จ อุปนาโห จ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ธมฺมา’’ติ.

१४०. भिक्खूहो, हे दोन धर्म आहेत. कोणते दोन? क्रोध (राग) आणि उपनाह (वैरभाव). भिक्खूहो, हेच ते दोन धर्म आहेत.

๑๔๑. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา. กตเม ทฺเว? โกธวินโย จ อุปนาหวินโย จ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ธมฺมา’’ติ.

१४१. भिक्खूहो, हे दोन धर्म आहेत. कोणते दोन? क्रोधाचे शमन आणि उपनाहाचे (वैरभावाचे) शमन. भिक्खूहो, हेच ते दोन धर्म आहेत.

อายาจนวคฺโค ทุติโย.

दुसरा आयाचन वर्ग समाप्त.

(๑๓) ๓. ทานวคฺโค

(१३) ३. दान वर्ग

๑๔๒. ‘‘ทฺเวมานิ, ภิกฺขเว, ทานานิ. กตมานิ ทฺเว? อามิสทานญฺจ ธมฺมทานญฺจ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ทานานิ. เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, อิเมสํ ทฺวินฺนํ ทานานํ ยทิทํ ธมฺมทาน’’นฺติ.

१४२. भिक्खूहो, ही दोन प्रकारची दाने आहेत. कोणती दोन? आमिषदान (भौतिक वस्तूंचे दान) आणि धम्मदान. भिक्खूहो, हीच ती दोन दाने आहेत. भिक्खूहो, या दोन्ही दानांमध्ये धम्मदान हे सर्वश्रेष्ठ आहे.

๑๔๓. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ยาคา. กตเม ทฺเว? อามิสยาโค จ ธมฺมยาโค จ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ยาคา. เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, อิเมสํ ทฺวินฺนํ ยาคานํ ยทิทํ ธมฺมยาโค’’ติ.

१४३. भिक्खूहो, हे दोन प्रकारचे यज्ञ (अर्पण) आहेत. कोणते दोन? आमिषयज्ञ (भौतिक वस्तूंचे अर्पण) आणि धम्मयज्ञ. भिक्खूहो, हेच ते दोन यज्ञ आहेत. भिक्खूहो, या दोन्ही यज्ञांमध्ये धम्मयज्ञ हा सर्वश्रेष्ठ आहे.

๑๔๔. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, จาคา. กตเม ทฺเว? อามิสจาโค จ ธมฺมจาโค จ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว จาคา. เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, อิเมสํ ทฺวินฺนํ จาคานํ ยทิทํ ธมฺมจาโค’’ติ.

१४४. भिक्खूहो, हे दोन प्रकारचे त्याग आहेत. कोणते दोन? आमिषत्याग (भौतिक वस्तूंचा त्याग) आणि धम्मत्याग. भिक्खूहो, हेच ते दोन त्याग आहेत. भिक्खूहो, या दोन्ही त्यागांमध्ये धम्मत्याग हा सर्वश्रेष्ठ आहे.

๑๔๕. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ปริจฺจาคา. กตเม ทฺเว? อามิสปริจฺจาโค จ ธมฺมปริจฺจาโค จ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ปริจฺจาคา. เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, อิเมสํ ทฺวินฺนํ ปริจฺจาคานํ ยทิทํ ธมฺมปริจฺจาโค’’ติ.

१४५. भिक्खूहो, हे दोन प्रकारचे परित्याग आहेत. कोणते दोन? आमिषपरित्याग (भौतिक वस्तूंचा परित्याग) आणि धम्मपरित्याग. भिक्खूहो, हेच ते दोन परित्याग आहेत. भिक्खूहो, या दोन्ही परित्यागांमध्ये धम्मपरित्याग हा सर्वश्रेष्ठ आहे.

๑๔๖. ‘‘ทฺเวเม[Pg.91], ภิกฺขเว, โภคา. กตเม ทฺเว? อามิสโภโค จ ธมฺมโภโค จ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว โภคา. เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, อิเมสํ ทฺวินฺนํ โภคานํ ยทิทํ ธมฺมโภโค’’ติ.

१४६. भिक्खूहो, हे दोन प्रकारचे भोग (उपभोग) आहेत. कोणते दोन? आमिषभोग (भौतिक वस्तूंचा उपभोग) आणि धम्मभोग. भिक्खूहो, हेच ते दोन भोग आहेत. भिक्खूहो, या दोन्ही भोगांमध्ये धम्मभोग हा सर्वश्रेष्ठ आहे.

๑๔๗. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, สมฺโภคา. กตเม ทฺเว? อามิสสมฺโภโค จ ธมฺมสมฺโภโค จ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว สมฺโภคา. เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, อิเมสํ ทฺวินฺนํ สมฺโภคานํ ยทิทํ ธมฺมสมฺโภโค’’ติ.

१४७. भिक्खूहो, हे दोन प्रकारचे सहभोग (एकत्र उपभोग घेणे) आहेत. कोणते दोन? आमिषसहभोग (भौतिक वस्तूंचा एकत्र उपभोग घेणे) आणि धम्मसहभोग. भिक्खूहो, हेच ते दोन सहभोग आहेत. भिक्खूहो, या दोन्ही सहभोगांमध्ये धम्मसहभोग हा सर्वश्रेष्ठ आहे.

๑๔๘. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, สํวิภาคา. กตเม ทฺเว? อามิสสํวิภาโค จ ธมฺมสํวิภาโค จ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว สํวิภาคา. เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, อิเมสํ ทฺวินฺนํ สํวิภาคานํ ยทิทํ ธมฺมสํวิภาโค’’ติ.

१४८. भिक्खूहो, हे दोन प्रकारचे संविभाग (वाटप) आहेत. कोणते दोन? आमिषसंविभाग (भौतिक वस्तूंचे वाटप) आणि धम्मसंविभाग. भिक्खूहो, हेच ते दोन संविभाग आहेत. भिक्खूहो, या दोन्ही संविभागांमध्ये धम्मसंविभाग हा सर्वश्रेष्ठ आहे.

๑๔๙. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, สงฺคหา. กตเม ทฺเว? อามิสสงฺคโห จ ธมฺมสงฺคโห จ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว สงฺคหา. เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, อิเมสํ ทฺวินฺนํ สงฺคหานํ ยทิทํ ธมฺมสงฺคโห’’ติ.

१४९. भिक्खूहो, हे दोन प्रकारचे संग्रह (कल्याणकारी आदरातिथ्य) आहेत. कोणते दोन? आमिषसंग्रह (भौतिक वस्तूंनी केलेला संग्रह) आणि धम्मसंग्रह. भिक्खूहो, हेच ते दोन संग्रह आहेत. भिक्खूहो, या दोन्ही संग्रहांमध्ये धम्मसंग्रह हा सर्वश्रेष्ठ आहे.

๑๕๐. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, อนุคฺคหา. กตเม ทฺเว? อามิสานุคฺคโห จ ธมฺมานุคฺคโห จ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว อนุคฺคหา. เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, อิเมสํ ทฺวินฺนํ อนุคฺคหานํ ยทิทํ ธมฺมานุคฺคโห’’ติ.

१५०. भिक्खूहो, हे दोन प्रकारचे अनुग्रह (मदत) आहेत. कोणते दोन? आमिषानुग्रह (भौतिक वस्तूंद्वारे मदत) आणि धम्मानुग्रह. भिक्खूहो, हेच ते दोन अनुग्रह आहेत. भिक्खूहो, या दोन्ही अनुग्रहांमध्ये धम्मानुग्रह हा सर्वश्रेष्ठ आहे.

๑๕๑. ‘‘ทฺเวมา, ภิกฺขเว, อนุกมฺปา. กตมา ทฺเว? อามิสานุกมฺปา จ ธมฺมานุกมฺปา จ. อิมา โข, ภิกฺขเว, ทฺเว อนุกมฺปา. เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, อิมาสํ ทฺวินฺนํ อนุกมฺปานํ ยทิทํ ธมฺมานุกมฺปา’’ติ.

१५१. भिक्खूहो, या दोन प्रकारच्या अनुकंपा आहेत. कोणत्या दोन? आमिषानुकंपा (भौतिक वस्तूंद्वारे दाखवलेली अनुकंपा) आणि धम्मानुकंपा. भिक्खूहो, याच त्या दोन अनुकंपा आहेत. भिक्खूहो, या दोन्ही अनुकंपांमध्ये धम्मानुकंपा ही सर्वश्रेष्ठ आहे.

ทานวคฺโค ตติโย.

तिसरा दान वर्ग समाप्त.

(๑๔) ๔. สนฺถารวคฺโค

(१४) ४. संथार वर्ग

๑๕๒. ‘‘ทฺเวเม[Pg.92], ภิกฺขเว, สนฺถารา. กตเม ทฺเว? อามิสสนฺถาโร จ ธมฺมสนฺถาโร จ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว สนฺถารา. เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, อิเมสํ ทฺวินฺนํ สนฺถารานํ ยทิทํ ธมฺมสนฺถาโร’’ติ.

१५२. भिक्खूहो, हे दोन प्रकारचे संथार (आदरातिथ्य) आहेत. कोणते दोन? आमिषसंथार (भौतिक वस्तूंद्वारे केलेले आदरातिथ्य) आणि धम्मसंथार. भिक्खूहो, हेच ते दोन संथार आहेत. भिक्खूहो, या दोन्ही संथारांमध्ये धम्मसंथार हा सर्वश्रेष्ठ आहे.

๑๕๓. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ปฏิสนฺถารา. กตเม ทฺเว? อามิสปฏิสนฺถาโร จ ธมฺมปฏิสนฺถาโร จ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ปฏิสนฺถารา. เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, อิเมสํ ทฺวินฺนํ ปฏิสนฺถารานํ ยทิทํ ธมฺมปฏิสนฺถาโร’’ติ.

१५३. भिक्खूहो, हे दोन प्रकारचे प्रतिसंथार (स्वागत-सत्कार) आहेत. कोणते दोन? आमिषप्रतिसंथार (भौतिक वस्तूंद्वारे केलेला स्वागत-सत्कार) आणि धम्मप्रतिसंथार. भिक्खूहो, हेच ते दोन प्रतिसंथार आहेत. भिक्खूहो, या दोन्ही प्रतिसंथारांमध्ये धम्मप्रतिसंथार हा सर्वश्रेष्ठ आहे.

๑๕๔. ‘‘ทฺเวมา, ภิกฺขเว, เอสนา. กตมา ทฺเว? อามิเสสนา จ ธมฺเมสนา จ. อิมา โข, ภิกฺขเว, ทฺเว เอสนา. เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, อิมาสํ ทฺวินฺนํ เอสนานํ ยทิทํ ธมฺเมสนา’’ติ.

१५४. भिक्खूहो, या दोन प्रकारच्या एषणा (शोध) आहेत. कोणत्या दोन? आमिषैषणा (भौतिक वस्तूंचा शोध) आणि धम्मैषणा. भिक्खूहो, याच त्या दोन एषणा आहेत. भिक्खूहो, या दोन्ही एषणांमध्ये धम्मैषणा ही सर्वश्रेष्ठ आहे.

๑๕๕. ‘‘ทฺเวมา, ภิกฺขเว, ปริเยสนา. กตมา ทฺเว? อามิสปริเยสนา จ ธมฺมปริเยสนา จ. อิมา โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ปริเยสนา. เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, อิมาสํ ทฺวินฺนํ ปริเยสนานํ ยทิทํ ธมฺมปริเยสนา’’ติ.

१५५. भिक्खूहो, या दोन प्रकारच्या पर्येषणा (शोध) आहेत. कोणत्या दोन? आमिषपर्येषणा (भौतिक वस्तूंचा शोध) आणि धम्मपर्येषणा. भिक्खूहो, याच त्या दोन पर्येषणा आहेत. भिक्खूहो, या दोन्ही पर्येषणांमध्ये धम्मपर्येषणा ही सर्वश्रेष्ठ आहे.

๑๕๖. ‘‘ทฺเวมา, ภิกฺขเว, ปริเยฏฺฐิโย. กตมา ทฺเว? อามิสปริเยฏฺฐิ จ ธมฺมปริเยฏฺฐิ จ. อิมา โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ปริเยฏฺฐิโย. เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, อิมาสํ ทฺวินฺนํ ปริเยฏฺฐีนํ ยทิทํ ธมฺมปริเยฏฺฐี’’ติ.

१५६. भिक्खूहो, या दोन प्रकारच्या पर्येष्टी (तीव्र शोध) आहेत. कोणत्या दोन? आमिषपर्येष्टी (भौतिक वस्तूंचा तीव्र शोध) आणि धम्मपर्येष्टी. भिक्खूहो, याच त्या दोन पर्येष्टी आहेत. भिक्खूहो, या दोन्ही पर्येष्टींमध्ये धम्मपर्येष्टी ही सर्वश्रेष्ठ आहे.

๑๕๗. ‘‘ทฺเวมา, ภิกฺขเว, ปูชา. กตมา ทฺเว? อามิสปูชา จ ธมฺมปูชา จ. อิมา โข ภิกฺขเว, ทฺเว ปูชา. เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, อิมาสํ ทฺวินฺนํ ปูชานํ ยทิทํ ธมฺมปูชา’’ติ.

१५७. भिक्खूहो, या दोन प्रकारच्या पूजा आहेत. कोणत्या दोन? आमिषपूजा (भौतिक वस्तूंनी केलेली पूजा) आणि धम्मपूजा. भिक्खूहो, याच त्या दोन पूजा आहेत. भिक्खूहो, या दोन्ही पूजांमध्ये धम्मपूजा ही सर्वश्रेष्ठ आहे.

๑๕๘. ‘‘ทฺเวมานิ, ภิกฺขเว, อาติเถยฺยานิ. กตมานิ ทฺเว? อามิสาติเถยฺยญฺจ ธมฺมาติเถยฺยญฺจ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ทฺเว อาติเถยฺยานิ. เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, อิเมสํ ทฺวินฺนํ อาติเถยฺยานํ ยทิทํ ธมฺมาติเถยฺย’’นฺติ.

१५८. भिक्खूहो, ही दोन प्रकारची आतिथ्ये (अतिथींचे स्वागत) आहेत. कोणती दोन? आमिषातिथ्य (भौतिक वस्तूंद्वारे केलेले आतिथ्य) आणि धम्मातिथ्य. भिक्खूहो, हीच ती दोन आतिथ्ये आहेत. भिक्खूहो, या दोन्ही आतिथ्यांमध्ये धम्मातिथ्य हे सर्वश्रेष्ठ आहे.

๑๕๙. ‘‘ทฺเวมา, ภิกฺขเว, อิทฺธิโย. กตมา ทฺเว? อามิสิทฺธิ จ ธมฺมิทฺธิ จ. อิมา โข, ภิกฺขเว, ทฺเว อิทฺธิโย. เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, อิมาสํ ทฺวินฺนํ อิทฺธีนํ ยทิทํ ธมฺมิทฺธี’’ติ.

१५९. भिक्खूहो, या दोन प्रकारच्या ऋद्धी (समृद्धी) आहेत. कोणत्या दोन? आमिषऋद्धी (भौतिक समृद्धी) आणि धम्मऋद्धी. भिक्खूहो, याच त्या दोन ऋद्धी आहेत. भिक्खूहो, या दोन्ही ऋद्धींमध्ये धम्मऋद्धी ही सर्वश्रेष्ठ आहे.

๑๖๐. ‘‘ทฺเวมา, ภิกฺขเว, วุทฺธิโย. กตมา ทฺเว? อามิสวุทฺธิ จ ธมฺมวุทฺธิ จ. อิมา โข, ภิกฺขเว, ทฺเว วุทฺธิโย. เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, อิมาสํ ทฺวินฺนํ วุทฺธีนํ ยทิทํ ธมฺมวุทฺธี’’ติ.

१६०. भिक्खूहो, या दोन प्रकारच्या वृद्धी (वाढ) आहेत. कोणत्या दोन? आमिष-वृद्धी (भौतिक समृद्धी) आणि धम्म-वृद्धी (धम्मातील वाढ). भिक्खूहो, याच त्या दोन वृद्धी आहेत. भिक्खूहो, या दोन्ही वृद्धींमध्ये धम्म-वृद्धी ही सर्वश्रेष्ठ आहे.

๑๖๑. ‘‘ทฺเวมานิ[Pg.93], ภิกฺขเว, รตนานิ. กตมานิ ทฺเว? อามิสรตนญฺจ ธมฺมรตนญฺจ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ทฺเว รตนานิ. เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, อิเมสํ ทฺวินฺนํ รตนานํ ยทิทํ ธมฺมรตน’’นฺติ.

१६१. भिक्खूहो, ही दोन रत्ने आहेत. कोणती दोन? आमिष-रत्न (भौतिक रत्न) आणि धम्म-रत्न. भिक्खूहो, हीच ती दोन रत्ने आहेत. भिक्खूहो, या दोन्ही रत्नांमध्ये धम्म-रत्न हे सर्वश्रेष्ठ आहे.

๑๖๒. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, สนฺนิจยา. กตเม ทฺเว? อามิสสนฺนิจโย จ ธมฺมสนฺนิจโย จ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว สนฺนิจยา. เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, อิเมสํ ทฺวินฺนํ สนฺนิจยานํ ยทิทํ ธมฺมสนฺนิจโย’’ติ.

१६२. भिक्खूहो, हे दोन प्रकारचे संचय (संग्रह) आहेत. कोणते दोन? आमिष-संचय (भौतिक वस्तूंचा संग्रह) आणि धम्म-संचय. भिक्खूहो, हेच ते दोन संचय आहेत. भिक्खूहो, या दोन्ही संचयांमध्ये धम्म-संचय हा सर्वश्रेष्ठ आहे.

๑๖๓. ‘‘ทฺเวมานิ, ภิกฺขเว, เวปุลฺลานิ. กตมานิ ทฺเว? อามิสเวปุลฺลญฺจ ธมฺมเวปุลฺลญฺจ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ทฺเว เวปุลฺลานิ. เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, อิเมสํ ทฺวินฺนํ เวปุลฺลานํ ยทิทํ ธมฺมเวปุลฺล’’นฺติ.

१६३. भिक्खूहो, हे दोन प्रकारचे विस्तार (विपुलता) आहेत. कोणते दोन? आमिष-विस्तार (भौतिक विपुलता) आणि धम्म-विस्तार. भिक्खूहो, हेच ते दोन विस्तार आहेत. भिक्खूहो, या दोन्ही विस्तारांमध्ये धम्म-विस्तार हा सर्वश्रेष्ठ आहे.

สนฺถารวคฺโค จตุตฺโถ.

चौथा संथारवग्ग समाप्त.

(๑๕) ๕. สมาปตฺติวคฺโค

(१५) ५. समापत्तिवग्ग

๑๖๔. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา. กตเม ทฺเว? สมาปตฺติกุสลตา จ สมาปตฺติวุฏฺฐานกุสลตา จ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ธมฺมา’’ติ.

१६४. भिक्खूहो, हे दोन धम्म (गुण) आहेत. कोणते दोन? समापत्तीमध्ये (ध्यान-प्राप्तीमध्ये) कुशलता आणि समापत्तीमधून उठण्यामध्ये (बाहेर पडण्यामध्ये) कुशलता. भिक्खूहो, हेच ते दोन धम्म आहेत.

๑๖๕. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา. กตเม ทฺเว? อชฺชวญฺจ มทฺทวญฺจ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ธมฺมา’’.

१६५. भिक्खूहो, हे दोन धम्म आहेत. कोणते दोन? ऋजुता (सरळपणा) आणि मृदुता (सौम्यता). भिक्खूहो, हेच ते दोन धम्म आहेत.

๑๖๖. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา. กตเม ทฺเว? ขนฺติ จ โสรจฺจญฺจ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ธมฺมา’’.

१६६. भिक्खूहो, हे दोन धम्म आहेत. कोणते दोन? क्षमा (सहनशीलता) आणि सोरच्च (सौजन्य). भिक्खूहो, हेच ते दोन धम्म आहेत.

๑๖๗. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา. กตเม ทฺเว? สาขลฺยญฺจ ปฏิสนฺถาโร จ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ธมฺมา’’.

१६७. भिक्खूहो, हे दोन धम्म आहेत. कोणते दोन? साखल्य (मधुर भाषण) आणि पतिसंथार (आदरातिथ्य). भिक्खूहो, हेच ते दोन धम्म आहेत.

๑๖๘. ‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา. กตเม ทฺเว? อวิหึสา จ โสเจยฺยญฺจ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ธมฺมา’’.

१६८. भिक्खूहो, हे दोन धम्म आहेत. कोणते दोन? अहिंसा (अविहिंसा) आणि शौच (शुद्धता). भिक्खूहो, हेच ते दोन धम्म आहेत.

๑๖๙. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา. กตเม ทฺเว? อินฺทฺริเยสุ อคุตฺตทฺวารตา จ โภชเน อมตฺตญฺญุตา จ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ธมฺมา’’.

१६९. भिक्खूहो, हे दोन धम्म आहेत. कोणते दोन? इंद्रियांचे दरवाजे असंयम राखणे आणि भोजनात प्रमाण न जाणणे. भिक्खूहो, हेच ते दोन धम्म आहेत.

๑๗๐. ‘‘ทฺเวเม[Pg.94], ภิกฺขเว, ธมฺมา. กตเม ทฺเว? อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารตา จ โภชเน มตฺตญฺญุตา จ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ธมฺมา’’.

१७०. भिक्खूहो, हे दोन धम्म आहेत. कोणते दोन? इंद्रियांचे दरवाजे संयमित राखणे आणि भोजनात योग्य प्रमाण जाणणे. भिक्खूहो, हेच ते दोन धम्म आहेत.

๑๗๑. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา. กตเม ทฺเว? ปฏิสงฺขานพลญฺจ ภาวนาพลญฺจ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ธมฺมา’’.

१७१. भिक्खूहो, हे दोन धम्म आहेत. कोणते दोन? प्रतिसंख्यान-बल (चिंतन करण्याचे बल) आणि भावना-बल (मनोविकासाचे बल). भिक्खूहो, हेच ते दोन धम्म आहेत.

๑๗๒. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา. กตเม ทฺเว? สติพลญฺจ สมาธิพลญฺจ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ธมฺมา’’.

१७२. भिक्खूहो, हे दोन धम्म आहेत. कोणते दोन? सती-बल (स्मृतीचे बल) आणि समाधी-बल (एकाग्रतेचे बल). भिक्खूहो, हेच ते दोन धम्म आहेत.

๑๗๓. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา. กตเม ทฺเว? สมโถ จ วิปสฺสนา จ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ธมฺมา’’.

१७३. भिक्खूहो, हे दोन धम्म आहेत. कोणते दोन? समथ आणि विपश्यना. भिक्खूहो, हेच ते दोन धम्म आहेत.

๑๗๔. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา. กตเม ทฺเว? สีลวิปตฺติ จ ทิฏฺฐิวิปตฺติ จ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ธมฺมา’’.

१७४. भिक्खूहो, हे दोन धम्म आहेत. कोणते दोन? शील-विपत्ती (शीलाचा ऱ्हास) आणि दृष्टी-विपत्ती (मिथ्या दृष्टी). भिक्खूहो, हेच ते दोन धम्म आहेत.

๑๗๕. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา. กตเม ทฺเว? สีลสมฺปทา จ ทิฏฺฐิสมฺปทา จ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ธมฺมา’’.

१७५. भिक्खूहो, हे दोन धम्म आहेत. कोणते दोन? शील-संपदा (शीलाची परिपूर्णता) आणि दृष्टी-संपदा (सम्यक दृष्टीची प्राप्ती). भिक्खूहो, हेच ते दोन धम्म आहेत.

๑๗๖. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา. กตเม ทฺเว? สีลวิสุทฺธิ จ ทิฏฺฐิวิสุทฺธิ จ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ธมฺมา’’.

१७६. भिक्खूहो, हे दोन धम्म आहेत. कोणते दोन? शील-विशुद्धी आणि दृष्टी-विशुद्धी. भिक्खूहो, हेच ते दोन धम्म आहेत.

๑๗๗. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา. กตเม ทฺเว? ทิฏฺฐิวิสุทฺธิ จ ยถาทิฏฺฐิสฺส จ ปธานํ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ธมฺมา’’.

१७७. भिक्खूहो, हे दोन धम्म आहेत. कोणते दोन? दृष्टी-विशुद्धी आणि सम्यक दृष्टीनुसार उद्योग (प्रयत्न). भिक्खूहो, हेच ते दोन धम्म आहेत.

๑๗๘. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา. กตเม ทฺเว? อสนฺตุฏฺฐิตา จ กุสเลสุ ธมฺเมสุ, อปฺปฏิวานิตา จ ปธานสฺมึ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ธมฺมา’’.

१७८. भिक्खूहो, हे दोन धम्म आहेत. कोणते दोन? कुशल धम्मांमध्ये असंतुष्टता आणि ध्यानाभ्यासात माघार न घेणे. भिक्खूहो, हेच ते दोन धम्म आहेत.

๑๗๙. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา. กตเม ทฺเว? มุฏฺฐสฺสจฺจญฺจ อสมฺปชญฺญญฺจ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ธมฺมา’’.

१७९. भिक्खूहो, हे दोन धम्म आहेत. कोणते दोन? स्मृतीचा अभाव (विस्मरण) आणि संप्रजन्याचा अभाव (अज्ञान). भिक्खूहो, हेच ते दोन धम्म आहेत.

๑๘๐. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา. กตเม ทฺเว? สติ จ สมฺปชญฺญญฺจ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ธมฺมา’’ติ.

१८०. भिक्खूहो, हे दोन धम्म आहेत. कोणते दोन? सती (स्मृती) आणि संप्रजन्य (विवेक बुद्धी). भिक्खूहो, हेच ते दोन धम्म आहेत.

สมาปตฺติวคฺโค ปญฺจโม.

पाचवा समापत्तिवग्ग समाप्त.

ตติโย ปณฺณาสโก สมตฺโต.

तिसरा पन्नासक समाप्त.

๑. โกธเปยฺยาลํ

१. कोधपेय्याल (क्रोध वर्ग)

๑๘๑. ‘‘ทฺเวเม[Pg.95], ภิกฺขเว, ธมฺมา. กตเม ทฺเว? โกโธ จ อุปนาโห จ…เป… มกฺโข จ ปฬาโส จ… อิสฺสา จ มจฺฉริยญฺจ… มายา จ สาเฐยฺยญฺจ… อหิริกญฺจ อโนตฺตปฺปญฺจ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ธมฺมา’’.

१८१. भिक्खूहो, हे दोन धम्म आहेत. कोणते दोन? क्रोध आणि उपनाह (वैर बाळगणे)... पे... मख्ख (कृतघ्नता) आणि पळास (मत्सर)... असूया आणि कंजूषपणा... माया (कपट) आणि साठेय्य (धूर्तपणा)... अहरिक (निर्लज्जपणा) आणि अनोत्तप्प (पापाची भीती न वाटणे). भिक्खूहो, हेच ते दोन धम्म आहेत.

๑๘๒. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา. กตเม ทฺเว? อกฺโกโธ จ อนุปนาโห จ… อมกฺโข จ อปฬาโส จ… อนิสฺสา จ อมจฺฉริยญฺจ… อมายา จ อสาเฐยฺยญฺจ… หิรี จ โอตฺตปฺปญฺจ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ธมฺมา’’.

१८२. भिक्खूहो, हे दोन धम्म आहेत. कोणते दोन? अक्रोध आणि अनुपनाह (वैर न बाळगणे)... अमख्ख (कृतज्ञता) आणि अपळास (मत्सर न करणे)... अनिस्सा (असूया न करणे) आणि अमच्छरिय (कंजूषपणा न करणे)... अमाया (कपट न करणे) आणि असाठेय्य (धूर्तपणा न करणे)... हिरी (पापाची लाज वाटणे) आणि ओत्तप्प (पापाची भीती वाटणे). भिक्खूहो, हेच ते दोन धम्म आहेत.

๑๘๓. ‘‘ทฺวีหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ทุกฺขํ วิหรติ. กตเมหิ ทฺวีหิ? โกเธน จ อุปนาเหน จ… มกฺเขน จ ปฬาเสน จ… อิสฺสาย จ มจฺฉริเยน จ… มายาย จ สาเฐยฺเยน จ… อหิริเกน จ อโนตฺตปฺเปน จ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ทฺวีหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ทุกฺขํ วิหรติ’’.

१८३. भिक्खूहो, दोन धम्मांनी युक्त असलेला मनुष्य दुःखात जगतो. कोणत्या दोन? क्रोध आणि उपनाह... मख्ख आणि पळास... असूया आणि कंजूषपणा... माया आणि साठेय्य... अहरिक आणि अनोत्तप्प. भिक्खूहो, या दोन धम्मांनी युक्त असलेला मनुष्य दुःखात जगतो.

๑๘๔. ‘‘ทฺวีหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต สุขํ วิหรติ. กตเมหิ ทฺวีหิ? อกฺโกเธน จ อนุปนาเหน จ… อมกฺเขน จ อปฬาเสน จ… อนิสฺสาย จ อมจฺฉริเยน จ… อมายาย จ อสาเฐยฺเยน จ … หิริยา จ โอตฺตปฺเปน จ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ทฺวีหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต สุขํ วิหรติ’’.

१८४. भिक्खूहो, दोन धम्मांनी युक्त असलेला मनुष्य सुखात जगतो. कोणत्या दोन? अक्रोध आणि अनुपनाह... अमख्ख आणि अपळास... अनिस्सा आणि अमच्छरिय... अमाया आणि असाठेय्य... हिरी आणि ओत्तप्प. भिक्खूहो, या दोन धम्मांनी युक्त असलेला मनुष्य सुखात जगतो.

๑๘๕. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา เสขสฺส ภิกฺขุโน ปริหานาย สํวตฺตนฺติ. กตเม ทฺเว? โกโธ จ อุปนาโห จ… มกฺโข จ ปฬาโส จ… อิสฺสา จ มจฺฉริยญฺจ… มายา จ สาเฐยฺยญฺจ… อหิริกญฺจ อโนตฺตปฺปญฺจ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ธมฺมา เสขสฺส ภิกฺขุโน ปริหานาย สํวตฺตนฺติ’’.

१८५. भिक्खूहो, हे दोन धम्म सेख (साधक) भिक्खूच्या ऱ्हासाला कारणीभूत ठरतात. कोणते दोन? क्रोध आणि उपनाह... मख्ख आणि पळास... असूया आणि कंजूषपणा... माया आणि साठेय्य... अहरिक आणि अनोत्तप्प. भिक्खूहो, हे दोन धम्म सेख भिक्खूच्या ऱ्हासाला कारणीभूत ठरतात.

๑๘๖. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา เสขสฺส ภิกฺขุโน อปริหานาย สํวตฺตนฺติ. กตเม ทฺเว? อกฺโกโธ จ อนุปนาโห จ… อมกฺโข จ อปฬาโส จ… อนิสฺสา จ อมจฺฉริยญฺจ… อมายา จ อสาเฐยฺยญฺจ… หิรี จ โอตฺตปฺปญฺจ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ธมฺมา เสขสฺส ภิกฺขุโน อปริหานาย สํวตฺตนฺติ’’.

१८६. भिक्खूहो, हे दोन धम्म सेख (साधक) भिक्खूच्या प्रगतीला (ऱ्हास न होण्यास) कारणीभूत ठरतात. कोणते दोन? अक्रोध आणि अनुपनाह... अमख्ख आणि अपळास... अनिस्सा आणि अमच्छरिय... अमाया आणि असाठेय्य... हिरी आणि ओत्तप्प. भिक्खूहो, हे दोन धम्म सेख भिक्खूच्या प्रगतीला कारणीभूत ठरतात.

๑๘๗. ‘‘ทฺวีหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ยถาภตํ นิกฺขิตฺโต เอวํ นิรเย. กตเมหิ ทฺวีหิ? โกเธน จ อุปนาเหน จ… มกฺเขน จ ปฬาเสน จ… อิสฺสาย จ มจฺฉริเยน จ… มายาย จ สาเฐยฺเยน จ… อหิริเกน จ อโนตฺตปฺเปน จ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ทฺวีหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ยถาภตํ นิกฺขิตฺโต เอวํ นิรเย’’.

१८७. भिक्खूहो, दोन धम्मांनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे नरकात पडतो. कोणत्या दोन? क्रोध आणि उपनाह... मख्ख आणि पळास... असूया आणि कंजूषपणा... माया आणि साठेय्य... अहरिक आणि अनोत्तप्प. भिक्खूहो, या दोन धम्मांनी युक्त असलेला मनुष्य जणू उचलून आणून टाकल्याप्रमाणे नरकात पडतो.

๑๘๘. ‘‘ทฺวีหิ[Pg.96], ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ยถาภตํ นิกฺขิตฺโต เอวํ สคฺเค. กตเมหิ ทฺวีหิ? อกฺโกเธน จ อนุปนาเหน จ… อมกฺเขน จ อปฬาเสน จ… อนิสฺสาย จ อมจฺฉริเยน จ… อมายาย จ อสาเฐยฺเยน จ… หิริยา จ โอตฺตปฺเปน จ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ทฺวีหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ยถาภตํ นิกฺขิตฺโต เอวํ สคฺเค’’.

१८८. भिक्षूंनो, दोन गुणांनी युक्त असलेला मनुष्य, जणू काही उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे, स्वर्गात प्रस्थापित होतो. कोणते दोन? अक्रोध (क्रोध न करणे) आणि अनुपनाह (वैर न बाळगणे)... अमक्ख (कृतघ्नता न बाळगणे) आणि अपळास (अहंकार न बाळगणे)... अनिस्सा (मत्सर न करणे) आणि अमच्छरिय (कंजूषपणा न करणे)... अमाया (कपट न करणे) आणि असाठेय्य (धूर्तपणा न करणे)... हिरी (पापाची लाज वाटणे) आणि ओत्तप्प (पापाचे भय वाटणे). भिक्षूंनो, या दोन गुणांनी युक्त असलेला मनुष्य, जणू काही उचलून आणून ठेवल्याप्रमाणे, स्वर्गात प्रस्थापित होतो.

๑๘๙. ‘‘ทฺวีหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต อิเธกจฺโจ กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชติ. กตเมหิ ทฺวีหิ? โกเธน จ อุปนาเหน จ… มกฺเขน จ ปฬาเสน จ… อิสฺสาย จ มจฺฉริเยน จ… มายาย จ สาเฐยฺเยน จ… อหิริเกน จ อโนตฺตปฺเปน จ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ทฺวีหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต อิเธกจฺโจ กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชติ’’.

१८९. भिक्षूंनो, दोन गुणांनी युक्त असलेला या जगातील एखादा मनुष्य, शरीराच्या नाशानंतर, मृत्यूनंतर, अपाय (दुःखाची अवस्था), दुर्गती, विनिपात (पतन) आणि नरकात उत्पन्न होतो. कोणते दोन? क्रोध आणि उपनाह... मक्ख आणि पळास... इस्सा आणि मच्छरिय... माया आणि साठेय्य... अहिरिक (पापाची लाज न वाटणे) आणि अनोत्तप्प (पापाची भीती न वाटणे). भिक्षूंनो, या दोन गुणांनी युक्त असलेला या जगातील एखादा मनुष्य, शरीराच्या नाशानंतर, मृत्यूनंतर, अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात उत्पन्न होतो.

๑๙๐. ‘‘ทฺวีหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต อิเธกจฺโจ กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชติ. กตเมหิ ทฺวีหิ? อกฺโกเธน จ อนุปนาเหน จ… อมกฺเขน จ อปฬาเสน จ… อนิสฺสาย จ อมจฺฉริเยน จ… อมายาย จ อสาเฐยฺเยน จ… หิริยา จ โอตฺตปฺเปน จ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ทฺวีหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต อิเธกจฺโจ กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชติ’’.

१९०. भिक्षूंनो, दोन गुणांनी युक्त असलेला या जगातील एखादा मनुष्य, शरीराच्या नाशानंतर, मृत्यूनंतर, सुगती आणि स्वर्गलोकात उत्पन्न होतो. कोणते दोन? अक्रोध आणि अनुपनाह... अमक्ख आणि अपळास... अनिस्सा आणि अमच्छरिय... अमाया आणि असाठेय्य... हिरी आणि ओत्तप्प. भिक्षूंनो, या दोन गुणांनी युक्त असलेला या जगातील एखादा मनुष्य, शरीराच्या नाशानंतर, मृत्यूनंतर, सुगती आणि स्वर्गलोकात उत्पन्न होतो.

โกธเปยฺยาลํ นิฏฺฐิตํ.

कोधपेय्याल समाप्त झाले.

๒. อกุสลเปยฺยาลํ

२. अकुसलपेय्याल

๑๙๑-๒๐๐. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา อกุสลา… ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา กุสลา… ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา สาวชฺชา… ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา อนวชฺชา… ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา ทุกฺขุทฺรยา… ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา สุขุทฺรยา… ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา ทุกฺขวิปากา… ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา สุขวิปากา… ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา สพฺยาพชฺฌา… ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา อพฺยาพชฺฌา. กตเม ทฺเว? อกฺโกโธ จ อนุปนาโห จ… อมกฺโข จ อปฬาโส จ… อนิสฺสา จ อมจฺฉริยญฺจ… อมายา จ อสาเฐยฺยญฺจ… หิรี จ โอตฺตปฺปญฺจ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ธมฺมา อพฺยาพชฺฌา’’ติ.

१९१-२००. भिक्षूंनो, हे दोन अकुशल धर्म आहेत... भिक्षूंनो, हे दोन कुशल धर्म आहेत... भिक्षूंनो, हे दोन सदोष (सावज्ज) धर्म आहेत... भिक्षूंनो, हे दोन निर्दोष (अनवज्ज) धर्म आहेत... भिक्षूंनो, हे दोन दुःखाला कारणीभूत ठरणारे धर्म आहेत... भिक्षूंनो, हे दोन सुखाला कारणीभूत ठरणारे धर्म आहेत... भिक्षूंनो, हे दोन दुःखद परिणाम देणारे धर्म आहेत... भिक्षूंनो, हे दोन सुखद परिणाम देणारे धर्म आहेत... भिक्षूंनो, हे दोन पीडादायक (सव्यापज्झ) धर्म आहेत... भिक्षूंनो, हे दोन पीडारहित (अव्यापज्झ) धर्म आहेत. कोणते दोन? अक्रोध आणि अनुपनाह... अमक्ख आणि अपळास... अनिस्सा आणि अमच्छरिय... अमाया आणि असाठेय्य... हिरी आणि ओत्तप्प. भिक्षूंनो, हे दोन पीडारहित धर्म आहेत.

อกุสลเปยฺยาลํ นิฏฺฐิตํ.

अकुसलपेय्याल समाप्त झाले.

๓. วินยเปยฺยาลํ

३. विनयपेय्याल

๒๐๑. ‘‘ทฺเวเม[Pg.97], ภิกฺขเว, อตฺถวเส ปฏิจฺจ ตถาคเตน สาวกานํ สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ. กตเม ทฺเว? สงฺฆสุฏฺฐุตาย สงฺฆผาสุตาย… ทุมฺมงฺกูนํ ปุคฺคลานํ นิคฺคหาย, เปสลานํ ภิกฺขูนํ ผาสุวิหาราย… ทิฏฺฐธมฺมิกานํ อาสวานํ สํวราย, สมฺปรายิกานํ อาสวานํ ปฏิฆาตาย… ทิฏฺฐธมฺมิกานํ เวรานํ สํวราย, สมฺปรายิกานํ เวรานํ ปฏิฆาตาย… ทิฏฺฐธมฺมิกานํ วชฺชานํ สํวราย, สมฺปรายิกานํ วชฺชานํ ปฏิฆาตาย… ทิฏฺฐธมฺมิกานํ ภยานํ สํวราย, สมฺปรายิกานํ ภยานํ ปฏิฆาตาย… ทิฏฺฐธมฺมิกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ สํวราย, สมฺปรายิกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ ปฏิฆาตาย… คิหีนํ อนุกมฺปาย, ปาปิจฺฉานํ ภิกฺขูนํ ปกฺขุปจฺเฉทาย… อปฺปสนฺนานํ ปสาทาย, ปสนฺนานํ ภิยฺโยภาวาย… สทฺธมฺมฏฺฐิติยา วินยานุคฺคหาย. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว อตฺถวเส ปฏิจฺจ ตถาคเตน สาวกานํ สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺต’’นฺติ.

२०१. भिक्षूंनो, दोन प्रयोजनांचा विचार करून तथागतांनी आपल्या श्रावकांसाठी शिक्षापदे प्रज्ञापित केली आहेत. कोणते दोन? संघाच्या कल्याणासाठी आणि संघाच्या सुखासाठी... शीलहीन व्यक्तींच्या निग्रहासाठी आणि शीलप्रिय भिक्षूंच्या सुखावह विहारासाठी... या जन्मातील आसवांच्या संवरासाठी आणि परलोकातील आसवांच्या विनाशासाठी... या जन्मातील वैराच्या संवरासाठी आणि परलोकातील वैराच्या विनाशासाठी... या जन्मातील दोषांच्या संवरासाठी आणि परलोकातील दोषांच्या विनाशासाठी... या जन्मातील भयांच्या संवरासाठी आणि परलोकातील भयांच्या विनाशासाठी... या जन्मातील अकुशल धर्मांच्या संवरासाठी आणि परलोकातील अकुशल धर्मांच्या विनाशासाठी... गृहस्थांवर अनुकंपा करण्यासाठी आणि पाप-इच्छा बाळगणाऱ्या भिक्षूंच्या गटाचा उच्छेद करण्यासाठी... अप्रसन्न लोकांमध्ये प्रसन्नता निर्माण करण्यासाठी आणि प्रसन्न लोकांची श्रद्धा वृद्धिंगत करण्यासाठी... सद्धम्माच्या चिरस्थायी टिकून राहण्यासाठी आणि विनयाच्या अनुग्रहासाठी. भिक्षूंनो, या दोन प्रयोजनांचा विचार करून तथागतांनी आपल्या श्रावकांसाठी शिक्षापदे प्रज्ञापित केली आहेत.

๒๐๒-๒๓๐. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, อตฺถวเส ปฏิจฺจ ตถาคเตน สาวกานํ ปาติโมกฺขํ ปญฺญตฺตํ…เป… ปาติโมกฺขุทฺเทโส ปญฺญตฺโต… ปาติโมกฺขฏฺฐปนํ ปญฺญตฺตํ… ปวารณา ปญฺญตฺตา… ปวารณฏฺฐปนํ ปญฺญตฺตํ… ตชฺชนียกมฺมํ ปญฺญตฺตํ… นิยสฺสกมฺมํ ปญฺญตฺตํ… ปพฺพาชนียกมฺมํ ปญฺญตฺตํ… ปฏิสารณียกมฺมํ ปญฺญตฺตํ… อุกฺเขปนียกมฺมํ ปญฺญตฺตํ… ปริวาสทานํ ปญฺญตฺตํ… มูลาย ปฏิกสฺสนํ ปญฺญตฺตํ… มานตฺตทานํ ปญฺญตฺตํ… อพฺภานํ ปญฺญตฺตํ… โอสารณียํ ปญฺญตฺตํ… นิสฺสารณียํ ปญฺญตฺตํ… อุปสมฺปทา ปญฺญตฺตา… ญตฺติกมฺมํ ปญฺญตฺตํ… ญตฺติทุติยกมฺมํ ปญฺญตฺตํ… ญตฺติจตุตฺถกมฺมํ ปญฺญตฺตํ… อปญฺญตฺเต ปญฺญตฺตํ… ปญฺญตฺเต อนุปญฺญตฺตํ… สมฺมุขาวินโย ปญฺญตฺโต… สติวินโย ปญฺญตฺโต… อมูฬฺหวินโย ปญฺญตฺโต… ปฏิญฺญาตกรณํ ปญฺญตฺตํ… เยภุยฺยสิกา ปญฺญตฺตา… ตสฺสปาปิยสิกา ปญฺญตฺตา… ติณวตฺถารโก ปญฺญตฺโต. กตเม ทฺเว? สงฺฆสุฏฺฐุตาย, สงฺฆผาสุตาย… ทุมฺมงฺกูนํ ปุคฺคลานํ นิคฺคหาย, เปสลานํ ภิกฺขูนํ ผาสุวิหาราย… ทิฏฺฐธมฺมิกานํ อาสวานํ สํวราย, สมฺปรายิกานํ อาสวานํ ปฏิฆาตาย… ทิฏฺฐธมฺมิกานํ เวรานํ สํวราย, สมฺปรายิกานํ เวรานํ ปฏิฆาตาย… ทิฏฺฐธมฺมิกานํ วชฺชานํ สํวราย, สมฺปรายิกานํ วชฺชานํ ปฏิฆาตาย… ทิฏฺฐธมฺมิกานํ ภยานํ สํวราย, สมฺปรายิกานํ ภยานํ ปฏิฆาตาย… ทิฏฺฐธมฺมิกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ สํวราย, สมฺปรายิกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ ปฏิฆาตาย… คิหีนํ อนุกมฺปาย, ปาปิจฺฉานํ ภิกฺขูนํ ปกฺขุปจฺเฉทาย… อปฺปสนฺนานํ [Pg.98] ปสาทาย, ปสนฺนานํ ภิยฺโยภาวาย… สทฺธมฺมฏฺฐิติยา, วินยานุคฺคหาย. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว อตฺถวเส ปฏิจฺจ ตถาคเตน สาวกานํ ติณวตฺถารโก ปญฺญตฺโต’’ติ.

२०२-२३०. भिक्षूंनो, दोन प्रयोजनांचा विचार करून तथागतांनी आपल्या श्रावकांसाठी पातिमोक्ख प्रज्ञापित केले आहे...पे... पातिमोक्ख-उद्देश प्रज्ञापित केला आहे... पातिमोक्ख-स्थगन प्रज्ञापित केले आहे... पवारणा प्रज्ञापित केली आहे... पवारणा-स्थगन प्रज्ञापित केले आहे... तज्जनीयकर्म प्रज्ञापित केले आहे... नियसकर्म प्रज्ञापित केले आहे... पब्बाजनीयकर्म प्रज्ञापित केले आहे... पटिसारणीयकर्म प्रज्ञापित केले आहे... उक्खेपनीयकर्म प्रज्ञापित केले आहे... परिवास देणे प्रज्ञापित केले आहे... मूळाय पटिकस्सन प्रज्ञापित केले आहे... मानत्त देणे प्रज्ञापित केले आहे... अब्भान प्रज्ञापित केले आहे... ओसारणीय प्रज्ञापित केले आहे... निस्सारणीय प्रज्ञापित केले आहे... उपसंपदा प्रज्ञापित केली आहे... ञत्तिकर्म प्रज्ञापित केले आहे... ञत्तिदुतियकर्म प्रज्ञापित केले आहे... ञत्तिचतुत्थकर्म प्रज्ञापित केले आहे... अप्ञत्ते प्रज्ञापित केले आहे... प्रज्ञापित केलेल्या नियमात अनुप्रज्ञापित करणे प्रज्ञापित केले आहे... सम्मुखाविनय प्रज्ञापित केला आहे... सतिविनय प्रज्ञापित केला आहे... अमूळ्हविनय प्रज्ञापित केला आहे... पटिञ्ञातकरण प्रज्ञापित केले आहे... येभुय्यसिका प्रज्ञापित केली आहे... तस्सपापियसिक कर्म प्रज्ञापित केले आहे... तिणवत्थारक प्रज्ञापित केले आहे. कोणते दोन? संघाच्या कल्याणासाठी आणि संघाच्या सुखासाठी... शीलहीन व्यक्तींच्या निग्रहासाठी आणि शीलप्रिय भिक्षूंच्या सुखावह विहारासाठी... या जन्मातील आसवांच्या संवरासाठी आणि परलोकातील आसवांच्या विनाशासाठी... या जन्मातील वैराच्या संवरासाठी आणि परलोकातील वैराच्या विनाशासाठी... या जन्मातील दोषांच्या संवरासाठी आणि परलोकातील दोषांच्या विनाशासाठी... या जन्मातील भयांच्या संवरासाठी आणि परलोकातील भयांच्या विनाशासाठी... या जन्मातील अकुशल धर्मांच्या संवरासाठी आणि परलोकातील अकुशल धर्मांच्या विनाशासाठी... गृहस्थांवर अनुकंपा करण्यासाठी आणि पाप-इच्छा बाळगणाऱ्या भिक्षूंच्या गटाचा उच्छेद करण्यासाठी... अप्रसन्न लोकांमध्ये प्रसन्नता निर्माण करण्यासाठी आणि प्रसन्न लोकांची श्रद्धा वृद्धिंगत करण्यासाठी... सद्धम्माच्या चिरस्थायी टिकून राहण्यासाठी आणि विनयाच्या अनुग्रहासाठी. भिक्षूंनो, या दोन प्रयोजनांचा विचार करून तथागतांनी आपल्या श्रावकांसाठी तिणवत्थारक प्रज्ञापित केले आहे.

วินยเปยฺยาลํ นิฏฺฐิตํ.

विनयपेय्याल समाप्त झाले.

๔. ราคเปยฺยาลํ

४. रागपेय्याल

๒๓๑. ‘‘ราคสฺส, ภิกฺขเว, อภิญฺญาย ทฺเว ธมฺมา ภาเวตพฺพา. กตเม ทฺเว? สมโถ จ วิปสฺสนา จ. ราคสฺส, ภิกฺขเว, อภิญฺญาย อิเม ทฺเว ธมฺมา ภาเวตพฺพา’’ติ.

२३१. भिक्षूंनो, रागाच्या (आसक्तीच्या) विशेष ज्ञानासाठी (अभिज्ञेसाठी) दोन धर्मांची साधना (भावना) केली पाहिजे. कोणते दोन? समथ आणि विपश्यना. भिक्षूंनो, रागाच्या विशेष ज्ञानासाठी या दोन धर्मांची साधना केली पाहिजे.

‘‘ราคสฺส, ภิกฺขเว, ปริญฺญาย ทฺเว ธมฺมา ภาเวตพฺพา. กตเม ทฺเว? สมโถ จ วิปสฺสนา จ. ราคสฺส, ภิกฺขเว, ปริญฺญา อิเม ทฺเว ธมฺมา ภาเวตพฺพา. ราคสฺส, ภิกฺขเว, ปริกฺขยาย ทฺเว ธมฺมา ภาเวตพฺพา. กตเม ทฺเว? สมโถ จ วิปสฺสนา จ. ราคสฺส, ภิกฺขเว, ปริกฺขยา อิเม ทฺเว ธมฺมา ภาเวตพฺพา. ราคสฺส, ภิกฺขเว, ปหานาย ทฺเว ธมฺมา ภาเวตพฺพา. กตเม ทฺเว? สมโถ จ วิปสฺสนา จ. ราคสฺส, ภิกฺขเว, ปหานา อิเม ทฺเว ธมฺมา ภาเวตพฺพา. ราคสฺส, ภิกฺขเว, ขยาย ทฺเว ธมฺมา ภาเวตพฺพา. กตเม ทฺเว? สมโถ จ วิปสฺสนา จ. ราคสฺส, ภิกฺขเว, ขยา อิเม ทฺเว ธมฺมา ภาเวตพฺพา. ราคสฺส, ภิกฺขเว, วยาย ทฺเว ธมฺมา ภาเวตพฺพา. กตเม ทฺเว? สมโถ จ วิปสฺสนา จ. ราคสฺส, ภิกฺขเว, วยา อิเม ทฺเว ธมฺมา ภาเวตพฺพา. ราคสฺส, ภิกฺขเว, วิราคาย ทฺเว ธมฺมา ภาเวตพฺพา. กตเม ทฺเว? สมโถ จ วิปสฺสนา จ. ราคสฺส, ภิกฺขเว, วิราคา อิเม ทฺเว ธมฺมา ภาเวตพฺพา. ราคสฺส, ภิกฺขเว, นิโรธาย ทฺเว ธมฺมา ภาเวตพฺพา. กตเม ทฺเว? สมโถ จ วิปสฺสนา จ. ราคสฺส, ภิกฺขเว, นิโรธา อิเม ทฺเว ธมฺมา ภาเวตพฺพา. ราคสฺส, ภิกฺขเว, จาคาย ทฺเว ธมฺมา ภาเวตพฺพา. กตเม ทฺเว? สมโถ จ วิปสฺสนา จ. ราคสฺส, ภิกฺขเว, จาคา อิเม ทฺเว ธมฺมา ภาเวตพฺพา. ราคสฺส, ภิกฺขเว, ปฏินิสฺสคฺคาย ทฺเว ธมฺมา ภาเวตพฺพา. กตเม ทฺเว? สมโถ จ วิปสฺสนา จ. ราคสฺส, ภิกฺขเว, ปฏินิสฺสคฺคาย อิเม ทฺเว ธมฺมา ภาเวตพฺพา’’ติ.

भिक्षूंनो, रागाच्या पूर्ण परिज्ञानासाठी दोन धर्म विकसित केले पाहिजेत. कोणते दोन? शमथ आणि विपश्यना. भिक्षूंनो, रागाच्या पूर्ण परिज्ञानासाठी हे दोन धर्म विकसित केले पाहिजेत. भिक्षूंनो, रागाच्या पूर्ण क्षयासाठी दोन धर्म विकसित केले पाहिजेत. कोणते दोन? शमथ आणि विपश्यना. भिक्षूंनो, रागाच्या पूर्ण क्षयासाठी हे दोन धर्म विकसित केले पाहिजेत. भिक्षूंनो, रागाच्या प्रहाणासाठी दोन धर्म विकसित केले पाहिजेत. कोणते दोन? शमथ आणि विपश्यना. भिक्षूंनो, रागाच्या प्रहाणासाठी हे दोन धर्म विकसित केले पाहिजेत. भिक्षूंनो, रागाच्या क्षयासाठी दोन धर्म विकसित केले पाहिजेत. कोणते दोन? शमथ आणि विपश्यना. भिक्षूंनो, रागाच्या क्षयासाठी हे दोन धर्म विकसित केले पाहिजेत. भिक्षूंनो, रागाच्या व्ययासाठी दोन धर्म विकसित केले पाहिजेत. कोणते दोन? शमथ आणि विपश्यना. भिक्षूंनो, रागाच्या व्ययासाठी हे दोन धर्म विकसित केले पाहिजेत. भिक्षूंनो, रागाच्या विरागासाठी दोन धर्म विकसित केले पाहिजेत. कोणते दोन? शमथ आणि विपश्यना. भिक्षूंनो, रागाच्या विरागासाठी हे दोन धर्म विकसित केले पाहिजेत. भिक्षूंनो, रागाच्या निरोधासाठी दोन धर्म विकसित केले पाहिजेत. कोणते दोन? शमथ आणि विपश्यना. भिक्षूंनो, रागाच्या निरोधासाठी हे दोन धर्म विकसित केले पाहिजेत. भिक्षूंनो, रागाच्या त्यागासाठी दोन धर्म विकसित केले पाहिजेत. कोणते दोन? शमथ आणि विपश्यना. भिक्षूंनो, रागाच्या त्यागासाठी हे दोन धर्म विकसित केले पाहिजेत. भिक्षूंनो, रागाच्या प्रतिनिसर्गासाठी दोन धर्म विकसित केले पाहिजेत. कोणते दोन? शमथ आणि विपश्यना. भिक्षूंनो, रागाच्या प्रतिनिसर्गासाठी हे दोन धर्म विकसित केले पाहिजेत.

๒๓๒-๒๔๖. ‘‘โทสสฺส…เป… โมหสฺส… โกธสฺส… อุปนาหสฺส… มกฺขสฺส… ปฬาสสฺส… อิสฺสาย… มจฺฉริยสฺส… มายาย… สาเฐยฺยสฺส… ถมฺภสฺส… สารมฺภสฺส… มานสฺส… อติมานสฺส… มทสฺส… ปมาทสฺส, ภิกฺขเว, อภิญฺญาย ทฺเว ธมฺมา ภาเวตพฺพา. กตเม ทฺเว? สมโถ จ วิปสฺสนา จ. ปมาทสฺส, ภิกฺขเว, อภิญฺญา อิเม ทฺเว ธมฺมา ภาเวตพฺพา. ปมาทสฺส, ภิกฺขเว, ปริญฺญาย ทฺเว ธมฺมา ภาเวตพฺพา. กตเม ทฺเว? สมโถ จ วิปสฺสนา จ. ปมาทสฺส, ภิกฺขเว, ปริญฺญา อิเม ทฺเว ธมฺมา ภาเวตพฺพา. ปมาทสฺส, ภิกฺขเว, ปริกฺขยาย ทฺเว ธมฺมา ภาเวตพฺพา. กตเม ทฺเว? สมโถ จ วิปสฺสนา จ. ปมาทสฺส, ภิกฺขเว, ปริกฺขยาย อิเม ทฺเว ธมฺมา ภาเวตพฺพา. ปมาทสฺส, ภิกฺขเว, ปหานาย ทฺเว ธมฺมา ภาเวตพฺพา. กตเม ทฺเว? สมโถ จ วิปสฺสนา จ. ปมาทสฺส, ภิกฺขเว, ปหานา อิเม ทฺเว ธมฺมา ภาเวตพฺพา. ปมาทสฺส, ภิกฺขเว, ขยาย ทฺเว ธมฺมา ภาเวตพฺพา. กตเม ทฺเว? สมโถ จ วิปสฺสนา จ. ปมาทสฺส, ภิกฺขเว, ขยา อิเม ทฺเว ธมฺมา ภาเวตพฺพา. ปมาทสฺส, ภิกฺขเว, วยาย ทฺเว ธมฺมา ภาเวตพฺพา. กตเม ทฺเว? สมโถ จ วิปสฺสนา จ. ปมาทสฺส, ภิกฺขเว, วยา อิเม ทฺเว ธมฺมา ภาเวตพฺพา. ปมาทสฺส, ภิกฺขเว, วิราคาย ทฺเว ธมฺมา ภาเวตพฺพา. กตเม ทฺเว? สมโถ จ วิปสฺสนา จ. ปมาทสฺส, ภิกฺขเว, วิราคา อิเม ทฺเว ธมฺมา ภาเวตพฺพา. ปมาทสฺส, ภิกฺขเว, นิโรธาย ทฺเว ธมฺมา ภาเวตพฺพา. กตเม ทฺเว? สมโถ จ วิปสฺสนา จ. ปมาทสฺส, ภิกฺขเว, นิโรธา อิเม ทฺเว ธมฺมา ภาเวตพฺพา. ปมาทสฺส, ภิกฺขเว, จาคาย ทฺเว ธมฺมา ภาเวตพฺพา. กตเม ทฺเว? สมโถ จ วิปสฺสนา จ. ปมาทสฺส, ภิกฺขเว, จาคา อิเม ทฺเว ธมฺมา ภาเวตพฺพา. ปมาทสฺส, ภิกฺขเว, ปฏินิสฺสคฺคาย ทฺเว ธมฺมา ภาเวตพฺพา. กตเม ทฺเว? สมโถ จ วิปสฺสนา จ. ปมาทสฺส, ภิกฺขเว, ปฏินิสฺสคฺคาย อิเม ทฺเว ธมฺมา ภาเวตพฺพา’’ติ.

२३२-२४६. भिक्षूंनो, द्वेषाच्या... पे... मोहाच्या... क्रोधाच्या... वैराच्या... कृतघ्नतेच्या... अहंकाराने बरोबरी करण्याच्या वृत्तीच्या... ईर्षेच्या... कृपणतेच्या... कपटाच्या... धूर्ततेच्या... हट्टीपणाच्या... आक्रमकतेच्या... मानाच्या... अतिमानाच्या... मदाच्या... प्रमादाच्या (गाफीलपणाच्या) अभिज्ञानासाठी दोन धर्म विकसित केले पाहिजेत. कोणते दोन? शमथ आणि विपश्यना. भिक्षूंनो, प्रमादाच्या अभिज्ञानासाठी हे दोन धर्म विकसित केले पाहिजेत. भिक्षूंनो, प्रमादाच्या पूर्ण परिज्ञानासाठी दोन धर्म विकसित केले पाहिजेत. कोणते दोन? शमथ आणि विपश्यना. भिक्षूंनो, प्रमादाच्या पूर्ण परिज्ञानासाठी हे दोन धर्म विकसित केले पाहिजेत. भिक्षूंनो, प्रमादाच्या पूर्ण क्षयासाठी दोन धर्म विकसित केले पाहिजेत. कोणते दोन? शमथ आणि विपश्यना. भिक्षूंनो, प्रमादाच्या पूर्ण क्षयासाठी हे दोन धर्म विकसित केले पाहिजेत. भिक्षूंनो, प्रमादाच्या प्रहाणासाठी दोन धर्म विकसित केले पाहिजेत. कोणते दोन? शमथ आणि विपश्यना. भिक्षूंनो, प्रमादाच्या प्रहाणासाठी हे दोन धर्म विकसित केले पाहिजेत. भिक्षूंनो, प्रमादाच्या क्षयासाठी दोन धर्म विकसित केले पाहिजेत. कोणते दोन? शमथ आणि विपश्यना. भिक्षूंनो, प्रमादाच्या क्षयासाठी हे दोन धर्म विकसित केले पाहिजेत. भिक्षूंनो, प्रमादाच्या व्ययासाठी दोन धर्म विकसित केले पाहिजेत. कोणते दोन? शमथ आणि विपश्यना. भिक्षूंनो, प्रमादाच्या व्ययासाठी हे दोन धर्म विकसित केले पाहिजेत. भिक्षूंनो, प्रमादाच्या विरागासाठी दोन धर्म विकसित केले पाहिजेत. कोणते दोन? शमथ आणि विपश्यना. भिक्षूंनो, प्रमादाच्या विरागासाठी हे दोन धर्म विकसित केले पाहिजेत. भिक्षूंनो, प्रमादाच्या निरोधासाठी दोन धर्म विकसित केले पाहिजेत. कोणते दोन? शमथ आणि विपश्यना. भिक्षूंनो, प्रमादाच्या निरोधासाठी हे दोन धर्म विकसित केले पाहिजेत. भिक्षूंनो, प्रमादाच्या त्यागासाठी दोन धर्म विकसित केले पाहिजेत. कोणते दोन? शमथ आणि विपश्यना. भिक्षूंनो, प्रमादाच्या त्यागासाठी हे दोन धर्म विकसित केले पाहिजेत. भिक्षूंनो, प्रमादाच्या प्रतिनिसर्गासाठी दोन धर्म विकसित केले पाहिजेत. कोणते दोन? शमथ आणि विपश्यना. भिक्षूंनो, प्रमादाच्या प्रतिनिसर्गासाठी हे दोन धर्म विकसित केले पाहिजेत.

(อิทมโวจ ภควา. อตฺตมนา เต ภิกฺขู ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทุนฺติ.)

(भगवान असे म्हणाले. संतुष्ट होऊन त्या भिक्षूंनी भगवंतांच्या उपदेशाचे मनापासून अभिनंदन केले.)

ราคเปยฺยาลํ นิฏฺฐิตํ.

रागपेय्याल समाप्त झाले.

ทุกนิปาตปาฬิ นิฏฺฐิตา.

दुकनिपातपाळी समाप्त झाली.