นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

องฺคุตฺตรนิกาโย

อังคุตตรนิกาย

เอกกนิปาตปาฬิ

เอกกนิบาต

๑. รูปาทิวคฺโค

๑. รูปาทิวรรคที่ ๑

๑. เอวํ [Pg.1] เม สุตํ – เอกํ สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. ตตฺร โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘ภิกฺขโว’’ติ. ‘‘ภทนฺเต’’ติ เต ภิกฺขู ภควโต ปจฺจสฺโสสุํ. ภควา เอตทโวจ –

๑. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ณ ที่นั้น พระผู้มีพระภาคได้รับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับสนองพระพุทธดำรัสว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ” พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสเรื่องนี้ว่า

‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกรูปมฺปิ สมนุปสฺสามิ ยํ เอวํ ปุริสสฺส จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, อิตฺถิรูปํ. อิตฺถิรูปํ, ภิกฺขเว, ปุริสสฺส จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐตี’’ติ. ปฐมํ.

“ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นรูปอื่นแม้อย่างหนึ่งที่จะครอบงำจิตของบุรุษตั้งอยู่ได้เหมือนรูปสตรีนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย รูปสตรีย่อมครอบงำจิตของบุรุษตั้งอยู่” จบสูตรที่ ๑

๒. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกสทฺทมฺปิ สมนุปสฺสามิ ยํ เอวํ ปุริสสฺส จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, อิตฺถิสทฺโท. อิตฺถิสทฺโท, ภิกฺขเว, ปุริสสฺส จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐตี’’ติ. ทุติยํ.

๒. “ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นเสียงอื่นแม้อย่างหนึ่งที่จะครอบงำจิตของบุรุษตั้งอยู่ได้เหมือนเสียงสตรีนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย เสียงสตรีย่อมครอบงำจิตของบุรุษตั้งอยู่” จบสูตรที่ ๒

๓. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกคนฺธมฺปิ สมนุปสฺสามิ ยํ เอวํ ปุริสสฺส จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, อิตฺถิคนฺโธ. อิตฺถิคนฺโธ, ภิกฺขเว, ปุริสสฺส จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐตี’’ติ. ตติยํ.

๓. “ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นกลิ่นอื่นแม้อย่างหนึ่งที่จะครอบงำจิตของบุรุษตั้งอยู่ได้เหมือนกลิ่นสตรีนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย กลิ่นสตรีย่อมครอบงำจิตของบุรุษตั้งอยู่” จบสูตรที่ ๓

๔. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกรสมฺปิ สมนุปสฺสามิ ยํ เอวํ ปุริสสฺส จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, อิตฺถิรโส. อิตฺถิรโส, ภิกฺขเว, ปุริสสฺส จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐตี’’ติ. จตุตฺถํ.

๔. “ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นรสอื่นแม้อย่างหนึ่งที่จะครอบงำจิตของบุรุษตั้งอยู่ได้เหมือนรสสตรีนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย รสสตรีย่อมครอบงำจิตของบุรุษตั้งอยู่” จบสูตรที่ ๔

๕. ‘‘นาหํ[Pg.2], ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกโผฏฺฐพฺพมฺปิ สมนุปสฺสามิ ยํ เอวํ ปุริสสฺส จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, อิตฺถิโผฏฺฐพฺโพ. อิตฺถิโผฏฺฐพฺโพ, ภิกฺขเว, ปุริสสฺส จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐตี’’ติ. ปญฺจมํ.

๕. “ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นโผฏฐัพพะอื่นแม้อย่างหนึ่งที่จะครอบงำจิตของบุรุษตั้งอยู่ได้เหมือนโผฏฐัพพะของสตรีนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย โผฏฐัพพะของสตรีย่อมครอบงำจิตของบุรุษตั้งอยู่” จบสูตรที่ ๕

๖. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกรูปมฺปิ สมนุปสฺสามิ ยํ เอวํ อิตฺถิยา จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, ปุริสรูปํ. ปุริสรูปํ, ภิกฺขเว, อิตฺถิยา จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐตี’’ติ. ฉฏฺฐํ.

๖. “ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นรูปอื่นแม้อย่างหนึ่งที่จะครอบงำจิตของสตรีตั้งอยู่ได้เหมือนรูปบุรุษนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย รูปบุรุษย่อมครอบงำจิตของสตรีตั้งอยู่” จบสูตรที่ ๖

๗. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกสทฺทมฺปิ สมนุปสฺสามิ ยํ เอวํ อิตฺถิยา จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, ปุริสสทฺโท. ปุริสสทฺโท, ภิกฺขเว, อิตฺถิยา จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐตี’’ติ. สตฺตมํ.

๗. “ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นเสียงอื่นแม้อย่างหนึ่งที่จะครอบงำจิตของสตรีตั้งอยู่ได้เหมือนเสียงบุรุษนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย เสียงบุรุษย่อมครอบงำจิตของสตรีตั้งอยู่” จบสูตรที่ ๗

๘. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกคนฺธมฺปิ สมนุปสฺสามิ ยํ เอวํ อิตฺถิยา จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, ปุริสคนฺโธ. ปุริสคนฺโธ, ภิกฺขเว, อิตฺถิยา จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐตี’’ติ. อฏฺฐมํ.

๘. “ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นกลิ่นอื่นแม้อย่างหนึ่งที่จะครอบงำจิตของสตรีตั้งอยู่ได้เหมือนกลิ่นบุรุษนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย กลิ่นบุรุษย่อมครอบงำจิตของสตรีตั้งอยู่” จบสูตรที่ ๘

๙. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกรสมฺปิ สมนุปสฺสามิ ยํ เอวํ อิตฺถิยา จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, ปุริสรโส. ปุริสรโส, ภิกฺขเว, อิตฺถิยา จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐตี’’ติ. นวมํ.

๙. “ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นรสอื่นแม้อย่างหนึ่งที่จะครอบงำจิตของสตรีตั้งอยู่ได้เหมือนรสบุรุษนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย รสบุรุษย่อมครอบงำจิตของสตรีตั้งอยู่” จบสูตรที่ ๙

๑๐. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกโผฏฺฐพฺพมฺปิ สมนุปสฺสามิ ยํ เอวํ อิตฺถิยา จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, ปุริสโผฏฺฐพฺโพ. ปุริสโผฏฺฐพฺโพ, ภิกฺขเว, อิตฺถิยา จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐตี’’ติ. ทสมํ.

๑๐. “ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นโผฏฐัพพะอื่นแม้อย่างหนึ่งที่จะครอบงำจิตของสตรีตั้งอยู่ได้เหมือนโผฏฐัพพะของบุรุษนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย โผฏฐัพพะของบุรุษย่อมครอบงำจิตของสตรีตั้งอยู่” จบสูตรที่ ๑๐

รูปาทิวคฺโค ปฐโม.

จบรูปาทิวรรคที่ ๑

๒. นีวรณปฺปหานวคฺโค

๒. นีวรณัปปหานวรรคที่ ๒

๑๑. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ เยน อนุปฺปนฺโน วา กามจฺฉนฺโท อุปฺปชฺชติ อุปฺปนฺโน วา กามจฺฉนฺโท ภิยฺโยภาวาย เวปุลฺลาย สํวตฺตติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, สุภนิมิตฺตํ. สุภนิมิตฺตํ, ภิกฺขเว, อโยนิโส มนสิ กโรโต อนุปฺปนฺโน เจว กามจฺฉนฺโท อุปฺปชฺชติ อุปฺปนฺโน จ กามจฺฉนฺโท ภิยฺโยภาวาย เวปุลฺลาย สํวตฺตตี’’ติ. ปฐมํ.

๑๑. “ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นธรรมอื่นแม้อย่างหนึ่งที่เป็นเหตุให้กามฉันทะที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้น หรือกามฉันทะที่เกิดขึ้นแล้ว ย่อมเจริญไพบูลย์ยิ่งขึ้น เหมือนสุภนิมิตนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลทำไว้ในใจโดยไม่แยบคายซึ่งสุภนิมิต กามฉันทะที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น และกามฉันทะที่เกิดขึ้นแล้วย่อมเจริญไพบูลย์ยิ่งขึ้น” จบสูตรที่ ๑

๑๒. ‘‘นาหํ[Pg.3], ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ เยน อนุปฺปนฺโน วา พฺยาปาโท อุปฺปชฺชติ อุปฺปนฺโน วา พฺยาปาโท ภิยฺโยภาวาย เวปุลฺลาย สํวตฺตติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, ปฏิฆนิมิตฺตํ. ปฏิฆนิมิตฺตํ, ภิกฺขเว, อโยนิโส มนสิ กโรโต อนุปฺปนฺโน เจว พฺยาปาโท อุปฺปชฺชติ อุปฺปนฺโน จ พฺยาปาโท ภิยฺโยภาวาย เวปุลฺลาย สํวตฺตตี’’ติ. ทุติยํ.

๑๒. “ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นธรรมอื่นแม้อย่างหนึ่งที่เป็นเหตุให้พยาบาทที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้น หรือพยาบาทที่เกิดขึ้นแล้ว ย่อมเจริญไพบูลย์ยิ่งขึ้น เหมือนปฏิฆนิมิตนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลทำไว้ในใจโดยไม่แยบคายซึ่งปฏิฆนิมิต พยาบาทที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น และพยาบาทที่เกิดขึ้นแล้วย่อมเจริญไพบูลย์ยิ่งขึ้น” จบสูตรที่ ๒

๑๓. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ เยน อนุปฺปนฺนํ วา ถินมิทฺธํ อุปฺปชฺชติ อุปฺปนฺนํ วา ถินมิทฺธํ ภิยฺโยภาวาย เวปุลฺลาย สํวตฺตติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, อรติ ตนฺที วิชมฺภิตา ภตฺตสมฺมโท เจตโส จ ลีนตฺตํ. ลีนจิตฺตสฺส, ภิกฺขเว, อนุปฺปนฺนญฺเจว ถินมิทฺธํ อุปฺปชฺชติ อุปฺปนฺนญฺจ ถินมิทฺธํ ภิยฺโยภาวาย เวปุลฺลาย สํวตฺตตี’’ติ. ตติยํ.

๑๓. “ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นธรรมอื่นแม้อย่างหนึ่งที่เป็นเหตุให้ถีนมิทธะที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้น หรือถีนมิทธะที่เกิดขึ้นแล้ว ย่อมเจริญไพบูลย์ยิ่งขึ้น เหมือนความไม่ยินดี ความเกียจคร้าน ความบิดขี้เกียจ ความเมาอาหาร และความที่จิตหดหู่นี้เลย ภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลมีจิตหดหู่ ถีนมิทธะที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น และถีนมิทธะที่เกิดขึ้นแล้วย่อมเจริญไพบูลย์ยิ่งขึ้น” จบสูตรที่ ๓

๑๔. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ เยน อนุปฺปนฺนํ วา อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ อุปฺปชฺชติ อุปฺปนฺนํ วา อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ ภิยฺโยภาวาย เวปุลฺลาย สํวตฺตติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, เจตโส อวูปสโม. อวูปสนฺตจิตฺตสฺส, ภิกฺขเว, อนุปฺปนฺนญฺเจว อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ อุปฺปชฺชติ อุปฺปนฺนญฺจ อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ ภิยฺโยภาวาย เวปุลฺลาย สํวตฺตตี’’ติ. จตุตฺถํ.

๑๔. “ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นธรรมอื่นแม้อย่างหนึ่งที่เป็นเหตุให้อุทธัจจกุกกุจจะที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้น หรืออุทธัจจกุกกุจจะที่เกิดขึ้นแล้ว ย่อมเจริญไพบูลย์ยิ่งขึ้น เหมือนความไม่สงบแห่งจิตนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลมีจิตไม่สงบ อุทธัจจกุกกุจจะที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น และอุทธัจจกุกกุจจะที่เกิดขึ้นแล้วย่อมเจริญไพบูลย์ยิ่งขึ้น” จบสูตรที่ ๔

๑๕. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ เยน อนุปฺปนฺนา วา วิจิกิจฺฉา อุปฺปชฺชติ อุปฺปนฺนา วา วิจิกิจฺฉา ภิยฺโยภาวาย เวปุลฺลาย สํวตฺตติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, อโยนิโสมนสิกาโร. อโยนิโส, ภิกฺขเว, มนสิ กโรโต อนุปฺปนฺนา เจว วิจิกิจฺฉา อุปฺปชฺชติ อุปฺปนฺนา จ วิจิกิจฺฉา ภิยฺโยภาวาย เวปุลฺลาย สํวตฺตตี’’ติ. ปญฺจมํ.

๑๕. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ซึ่งเป็นเหตุให้วิจิกิจฉาที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้น หรือวิจิกิจฉาที่เกิดขึ้นแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความเจริญไพบูลย์ยิ่งขึ้น เหมือนการทำไว้ในใจโดยไม่แยบคายนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลทำไว้ในใจโดยไม่แยบคาย วิจิกิจฉาที่ยังไม่เกิดก็เกิดขึ้น และวิจิกิจฉาที่เกิดขึ้นแล้วก็ย่อมเป็นไปเพื่อความเจริญไพบูลย์ยิ่งขึ้น

๑๖. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ เยน อนุปฺปนฺโน วา กามจฺฉนฺโท นุปฺปชฺชติ อุปฺปนฺโน วา กามจฺฉนฺโท ปหียติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, อสุภนิมิตฺตํ. อสุภนิมิตฺตํ, ภิกฺขเว, โยนิโส มนสิ กโรโต อนุปฺปนฺโน เจว กามจฺฉนฺโท นุปฺปชฺชติ อุปฺปนฺโน จ กามจฺฉนฺโท ปหียตี’’ติ. ฉฏฺฐํ.

๑๖. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ซึ่งเป็นเหตุให้กามฉันทะที่ยังไม่เกิด ไม่เกิดขึ้น หรือกามฉันทะที่เกิดขึ้นแล้ว ย่อมถูกละเสียได้ เหมือนอสุภนิมิตนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลทำไว้ในใจโดยแยบคายซึ่งอสุภนิมิต กามฉันทะที่ยังไม่เกิดก็ไม่เกิดขึ้น และกามฉันทะที่เกิดขึ้นแล้วก็ย่อมถูกละเสียได้

๑๗. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ เยน อนุปฺปนฺโน วา พฺยาปาโท นุปฺปชฺชติ อุปฺปนฺโน วา พฺยาปาโท ปหียติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, เมตฺตา [Pg.4] เจโตวิมุตฺติ. เมตฺตํ, ภิกฺขเว, เจโตวิมุตฺตึ โยนิโส มนสิ กโรโต อนุปฺปนฺโน เจว พฺยาปาโท นุปฺปชฺชติ อุปฺปนฺโน จ พฺยาปาโท ปหียตี’’ติ. สตฺตมํ.

๑๗. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ซึ่งเป็นเหตุให้พยาบาทที่ยังไม่เกิด ไม่เกิดขึ้น หรือพยาบาทที่เกิดขึ้นแล้ว ย่อมถูกละเสียได้ เหมือนเมตตาเจโตวิมุตตินี้เลย ภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลทำไว้ในใจโดยแยบคายซึ่งเมตตาเจโตวิมุตติ พยาบาทที่ยังไม่เกิดก็ไม่เกิดขึ้น และพยาบาทที่เกิดขึ้นแล้วก็ย่อมถูกละเสียได้

๑๘. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ เยน อนุปฺปนฺนํ วา ถินมิทฺธํ นุปฺปชฺชติ อุปฺปนฺนํ วา ถินมิทฺธํ ปหียติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, อารมฺภธาตุ นิกฺกมธาตุ ปรกฺกมธาตุ. อารทฺธวีริยสฺส, ภิกฺขเว, อนุปฺปนฺนญฺเจว ถินมิทฺธํ นุปฺปชฺชติ อุปฺปนฺนญฺจ ถินมิทฺธํ ปหียตี’’ติ. อฏฺฐมํ.

๑๘. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ซึ่งเป็นเหตุให้ถีนมิทธะที่ยังไม่เกิด ไม่เกิดขึ้น หรือถีนมิทธะที่เกิดขึ้นแล้ว ย่อมถูกละเสียได้ เหมือนอารัมภธาตุ นิกกมธาตุ ปรักกมธาตุนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย สำหรับผู้มีความเพียรปรารภแล้ว ถีนมิทธะที่ยังไม่เกิดก็ไม่เกิดขึ้น และถีนมิทธะที่เกิดขึ้นแล้วก็ย่อมถูกละเสียได้

๑๙. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ เยน อนุปฺปนฺนํ วา อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ นุปฺปชฺชติ อุปฺปนฺนํ วา อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ ปหียติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, เจตโส วูปสโม. วูปสนฺตจิตฺตสฺส, ภิกฺขเว, อนุปฺปนฺนญฺเจว อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ นุปฺปชฺชติ อุปฺปนฺนญฺจ อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ ปหียตี’’ติ. นวมํ.

๑๙. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ซึ่งเป็นเหตุให้อุทธัจจกุกกุจจะที่ยังไม่เกิด ไม่เกิดขึ้น หรืออุทธัจจกุกกุจจะที่เกิดขึ้นแล้ว ย่อมถูกละเสียได้ เหมือนความสงบแห่งจิตนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย สำหรับผู้มีจิตสงบแล้ว อุทธัจจกุกกุจจะที่ยังไม่เกิดก็ไม่เกิดขึ้น และอุทธัจจกุกกุจจะที่เกิดขึ้นแล้วก็ย่อมถูกละเสียได้

๒๐. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ เยน อนุปฺปนฺนา วา วิจิกิจฺฉา นุปฺปชฺชติ อุปฺปนฺนา วา วิจิกิจฺฉา ปหียติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, โยนิโสมนสิกาโร. โยนิโส, ภิกฺขเว, มนสิ กโรโต อนุปฺปนฺนา เจว วิจิกิจฺฉา นุปฺปชฺชติ อุปฺปนฺนา จ วิจิกิจฺฉา ปหียตี’’ติ. ทสมํ.

๒๐. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ซึ่งเป็นเหตุให้วิจิกิจฉาที่ยังไม่เกิด ไม่เกิดขึ้น หรือวิจิกิจฉาที่เกิดขึ้นแล้ว ย่อมถูกละเสียได้ เหมือนการทำไว้ในใจโดยแยบคายนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลทำไว้ในใจโดยแยบคาย วิจิกิจฉาที่ยังไม่เกิดก็ไม่เกิดขึ้น และวิจิกิจฉาที่เกิดขึ้นแล้วก็ย่อมถูกละเสียได้

นีวรณปฺปหานวคฺโค ทุติโย.

นิวรณัปปหานวรรคที่ ๒ จบ

๓. อกมฺมนิยวคฺโค

๓. อกัมมนิยวรรค

๒๑. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ ยํ เอวํ อภาวิตํ อกมฺมนิยํ โหติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, จิตฺตํ. จิตฺตํ, ภิกฺขเว, อภาวิตํ อกมฺมนิยํ โหตี’’ติ. ปฐมํ.

๒๑. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ซึ่งเมื่อยังไม่ได้อบรมแล้ว จะไม่ควรแก่การงาน เหมือนจิตนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย จิตที่ยังไม่ได้อบรม ย่อมไม่ควรแก่การงาน

๒๒. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ ยํ เอวํ ภาวิตํ กมฺมนิยํ โหติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, จิตฺตํ. จิตฺตํ, ภิกฺขเว, ภาวิตํ กมฺมนิยํ โหตี’’ติ. ทุติยํ.

๒๒. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ซึ่งเมื่ออบรมแล้ว จะควรแก่การงาน เหมือนจิตนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย จิตที่อบรมแล้ว ย่อมควรแก่การงาน

๒๓. ‘‘นาหํ[Pg.5], ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ ยํ เอวํ อภาวิตํ มหโต อนตฺถาย สํวตฺตติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, จิตฺตํ. จิตฺตํ, ภิกฺขเว, อภาวิตํ มหโต อนตฺถาย สํวตฺตตี’’ติ. ตติยํ.

๒๓. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ซึ่งเมื่อยังไม่ได้อบรมแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความฉิบหายใหญ่หลวง เหมือนจิตนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย จิตที่ยังไม่ได้อบรม ย่อมเป็นไปเพื่อความฉิบหายใหญ่หลวง

๒๔. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ ยํ เอวํ ภาวิตํ มหโต อตฺถาย สํวตฺตติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, จิตฺตํ. จิตฺตํ, ภิกฺขเว, ภาวิตํ มหโต อตฺถาย สํวตฺตตี’’ติ. จตุตฺถํ.

๒๔. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ซึ่งเมื่ออบรมแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ใหญ่หลวง เหมือนจิตนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย จิตที่อบรมแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ใหญ่หลวง

๒๕. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ ยํ เอวํ อภาวิตํ อปาตุภูตํ มหโต อนตฺถาย สํวตฺตติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, จิตฺตํ. จิตฺตํ, ภิกฺขเว, อภาวิตํ อปาตุภูตํ มหโต อนตฺถาย สํวตฺตตี’’ติ. ปญฺจมํ.

๒๕. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ซึ่งเมื่อยังไม่ได้อบรม ยังไม่ปรากฏ ย่อมเป็นไปเพื่อความฉิบหายใหญ่หลวง เหมือนจิตนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย จิตที่ยังไม่ได้อบรม ยังไม่ปรากฏ ย่อมเป็นไปเพื่อความฉิบหายใหญ่หลวง

๒๖. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ ยํ เอวํ ภาวิตํ ปาตุภูตํ มหโต อตฺถาย สํวตฺตติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, จิตฺตํ. จิตฺตํ, ภิกฺขเว, ภาวิตํ ปาตุภูตํ มหโต อตฺถาย สํวตฺตตี’’ติ. ฉฏฺฐํ.

๒๖. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ซึ่งเมื่ออบรมแล้ว ปรากฏแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ใหญ่หลวง เหมือนจิตนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย จิตที่อบรมแล้ว ปรากฏแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ใหญ่หลวง

๒๗. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ ยํ เอวํ อภาวิตํ อพหุลีกตํ มหโต อนตฺถาย สํวตฺตติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, จิตฺตํ. จิตฺตํ, ภิกฺขเว, อภาวิตํ อพหุลีกตํ มหโต อนตฺถาย สํวตฺตตี’’ติ. สตฺตมํ.

๒๗. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ซึ่งเมื่อยังไม่ได้อบรม ยังไม่ได้ทำให้มาก ย่อมเป็นไปเพื่อความฉิบหายใหญ่หลวง เหมือนจิตนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย จิตที่ยังไม่ได้อบรม ยังไม่ได้ทำให้มาก ย่อมเป็นไปเพื่อความฉิบหายใหญ่หลวง

๒๘. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ ยํ เอวํ ภาวิตํ พหุลีกตํ มหโต อตฺถาย สํวตฺตติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, จิตฺตํ. จิตฺตํ, ภิกฺขเว, ภาวิตํ พหุลีกตํ มหโต อตฺถาย สํวตฺตตี’’ติ. อฏฺฐมํ.

๒๘. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ซึ่งเมื่ออบรมแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ใหญ่หลวง เหมือนจิตนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย จิตที่อบรมแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ใหญ่หลวง

๒๙. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ ยํ เอวํ อภาวิตํ อพหุลีกตํ ทุกฺขาธิวหํ โหติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, จิตฺตํ. จิตฺตํ, ภิกฺขเว, อภาวิตํ อพหุลีกตํ ทุกฺขาธิวหํ โหตี’’ติ. นวมํ.

๒๙. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ซึ่งเมื่อยังไม่ได้อบรม ยังไม่ได้ทำให้มาก ย่อมนำทุกข์มาให้ เหมือนจิตนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย จิตที่ยังไม่ได้อบรม ยังไม่ได้ทำให้มาก ย่อมนำทุกข์มาให้

๓๐. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ ยํ เอวํ ภาวิตํ พหุลีกตํ สุขาธิวหํ โหติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, จิตฺตํ. จิตฺตํ, ภิกฺขเว, ภาวิตํ พหุลีกตํ สุขาธิวหํ โหตี’’ติ. ทสมํ.

๓๐. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ซึ่งเมื่ออบรมแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมนำสุขมาให้ เหมือนจิตนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย จิตที่อบรมแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมนำสุขมาให้

อกมฺมนิยวคฺโค ตติโย.

อกัมมนิยวรรคที่ ๓ จบ

๔. อทนฺตวคฺโค

๔. อทันตวรรค

๓๑. ‘‘นาหํ[Pg.6], ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ ยํ เอวํ อทนฺตํ มหโต อนตฺถาย สํวตฺตติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, จิตฺตํ. จิตฺตํ, ภิกฺขเว, อทนฺตํ มหโต อนตฺถาย สํวตฺตตี’’ติ. ปฐมํ.

๓๑. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้อย่างหนึ่ง ซึ่งเมื่อยังไม่ได้ฝึกแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความฉิบหายอย่างใหญ่หลวง เหมือนจิตนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย จิตที่ยังไม่ได้ฝึก ย่อมเป็นไปเพื่อความฉิบหายอย่างใหญ่หลวง

๓๒. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ ยํ เอวํ ทนฺตํ มหโต อตฺถาย สํวตฺตติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, จิตฺตํ. จิตฺตํ, ภิกฺขเว, ทนฺตํ มหโต อตฺถาย สํวตฺตตี’’ติ. ทุติยํ.

๓๒. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้อย่างหนึ่ง ซึ่งเมื่อฝึกแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์อย่างใหญ่หลวง เหมือนจิตนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย จิตที่ฝึกแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์อย่างใหญ่หลวง

๓๓. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ ยํ เอวํ อคุตฺตํ มหโต อนตฺถาย สํวตฺตติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, จิตฺตํ. จิตฺตํ, ภิกฺขเว, อคุตฺตํ มหโต อนตฺถาย สํวตฺตตี’’ติ. ตติยํ.

๓๓. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้อย่างหนึ่ง ซึ่งเมื่อไม่ได้คุ้มครองแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความฉิบหายอย่างใหญ่หลวง เหมือนจิตนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย จิตที่ไม่ได้คุ้มครอง ย่อมเป็นไปเพื่อความฉิบหายอย่างใหญ่หลวง

๓๔. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ ยํ เอวํ คุตฺตํ มหโต อตฺถาย สํวตฺตติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, จิตฺตํ. จิตฺตํ, ภิกฺขเว, คุตฺตํ มหโต อตฺถาย สํวตฺตตี’’ติ. จตุตฺถํ.

๓๔. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้อย่างหนึ่ง ซึ่งเมื่อคุ้มครองแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์อย่างใหญ่หลวง เหมือนจิตนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย จิตที่คุ้มครองแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์อย่างใหญ่หลวง

๓๕. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ ยํ เอวํ อรกฺขิตํ มหโต อนตฺถาย สํวตฺตติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, จิตฺตํ. จิตฺตํ, ภิกฺขเว, อรกฺขิตํ มหโต อนตฺถาย สํวตฺตตี’’ติ. ปญฺจมํ.

๓๕. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้อย่างหนึ่ง ซึ่งเมื่อไม่ได้รักษาแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความฉิบหายอย่างใหญ่หลวง เหมือนจิตนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย จิตที่ไม่ได้รักษา ย่อมเป็นไปเพื่อความฉิบหายอย่างใหญ่หลวง

๓๖. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ ยํ เอวํ รกฺขิตํ มหโต อตฺถาย สํวตฺตติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, จิตฺตํ. จิตฺตํ, ภิกฺขเว, รกฺขิตํ มหโต อตฺถาย สํวตฺตตี’’ติ. ฉฏฺฐํ.

๓๖. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้อย่างหนึ่ง ซึ่งเมื่อรักษาแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์อย่างใหญ่หลวง เหมือนจิตนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย จิตที่รักษาแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์อย่างใหญ่หลวง

๓๗. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ ยํ เอวํ อสํวุตํ มหโต อนตฺถาย สํวตฺตติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, จิตฺตํ. จิตฺตํ, ภิกฺขเว, อสํวุตํ มหโต อนตฺถาย สํวตฺตตี’’ติ. สตฺตมํ.

๓๗. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้อย่างหนึ่ง ซึ่งเมื่อไม่สำรวมแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความฉิบหายอย่างใหญ่หลวง เหมือนจิตนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย จิตที่ไม่สำรวม ย่อมเป็นไปเพื่อความฉิบหายอย่างใหญ่หลวง

๓๘. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ ยํ เอวํ สํวุตํ มหโต อตฺถาย สํวตฺตติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, จิตฺตํ. จิตฺตํ, ภิกฺขเว, สํวุตํ มหโต อตฺถาย สํวตฺตตี’’ติ. อฏฺฐมํ.

๓๘. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้อย่างหนึ่ง ซึ่งเมื่อสำรวมแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์อย่างใหญ่หลวง เหมือนจิตนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย จิตที่สำรวมแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์อย่างใหญ่หลวง

๓๙. ‘‘นาหํ[Pg.7], ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ ยํ เอวํ อทนฺตํ อคุตฺตํ อรกฺขิตํ อสํวุตํ มหโต อนตฺถาย สํวตฺตติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, จิตฺตํ. จิตฺตํ, ภิกฺขเว, อทนฺตํ อคุตฺตํ อรกฺขิตํ อสํวุตํ มหโต อนตฺถาย สํวตฺตตี’’ติ. นวมํ.

๓๙. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้อย่างหนึ่ง ซึ่งเมื่อยังไม่ได้ฝึก ไม่ได้คุ้มครอง ไม่ได้รักษา ไม่ได้สำรวมแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความฉิบหายอย่างใหญ่หลวง เหมือนจิตนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย จิตที่ยังไม่ได้ฝึก ไม่ได้คุ้มครอง ไม่ได้รักษา ไม่ได้สำรวม ย่อมเป็นไปเพื่อความฉิบหายอย่างใหญ่หลวง

๔๐. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ ยํ เอวํ ทนฺตํ คุตฺตํ รกฺขิตํ สํวุตํ มหโต อตฺถาย สํวตฺตติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, จิตฺตํ. จิตฺตํ, ภิกฺขเว, ทนฺตํ คุตฺตํ รกฺขิตํ สํวุตํ มหโต อตฺถาย สํวตฺตตี’’ติ. ทสมํ.

๔๐. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้อย่างหนึ่ง ซึ่งเมื่อฝึกแล้ว คุ้มครองแล้ว รักษาแล้ว สำรวมแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์อย่างใหญ่หลวง เหมือนจิตนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย จิตที่ฝึกแล้ว คุ้มครองแล้ว รักษาแล้ว สำรวมแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์อย่างใหญ่หลวง

อทนฺตวคฺโค จตุตฺโถ.

อทันตวรรคที่ ๔ จบ

๕. ปณิหิตอจฺฉวคฺโค

๕. ปณิหิตอัจฉวรรค

๔๑. ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, สาลิสูกํ วา ยวสูกํ วา มิจฺฉาปณิหิตํ หตฺเถน วา ปาเทน วา อกฺกนฺตํ หตฺถํ วา ปาทํ วา เภจฺฉติ โลหิตํ วา อุปฺปาเทสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. ตํ กิสฺส เหตุ? มิจฺฉาปณิหิตตฺตา, ภิกฺขเว, สูกสฺส. เอวเมวํ โข, ภิกฺขเว, โส วต ภิกฺขุ มิจฺฉาปณิหิเตน จิตฺเตน อวิชฺชํ เภจฺฉติ, วิชฺชํ อุปฺปาเทสฺสติ, นิพฺพานํ สจฺฉิกริสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. ตํ กิสฺส เหตุ? มิจฺฉาปณิหิตตฺตา, ภิกฺขเว, จิตฺตสฺสา’’ติ. ปฐมํ.

๔๑. ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนรวงข้าวสาลีหรือรวงข้าวบาร์เลย์ที่เขาตั้งไว้ผิด เมื่อถูกเหยียบด้วยมือหรือเท้า จักบาดมือหรือเท้า หรือจักให้เลือดออกได้ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะรวงข้าวเขาตั้งไว้ผิด ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้นหนอ จักทำลายอวิชชาให้ย่อยยับ จักทำวิชชาให้เกิดขึ้น หรือจักทำให้แจ้งซึ่งนิพพานได้ ด้วยจิตที่ตั้งไว้ผิด ข้อนี้ก็ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ ฉันนั้นเหมือนกัน ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะจิตตั้งไว้ผิด

๔๒. ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, สาลิสูกํ วา ยวสูกํ วา สมฺมาปณิหิตํ หตฺเถน วา ปาเทน วา อกฺกนฺตํ หตฺถํ วา ปาทํ วา เภจฺฉติ โลหิตํ วา อุปฺปาเทสฺสตีติ ฐานเมตํ วิชฺชติ. ตํ กิสฺส เหตุ? สมฺมาปณิหิตตฺตา, ภิกฺขเว, สูกสฺส. เอวเมวํ โข, ภิกฺขเว, โส วต ภิกฺขุ สมฺมาปณิหิเตน จิตฺเตน อวิชฺชํ เภจฺฉติ, วิชฺชํ อุปฺปาเทสฺสติ, นิพฺพานํ สจฺฉิกริสฺสตีติ ฐานเมตํ วิชฺชติ. ตํ กิสฺส เหตุ? สมฺมาปณิหิตตฺตา, ภิกฺขเว, จิตฺตสฺสา’’ติ. ทุติยํ.

๔๒. ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนรวงข้าวสาลีหรือรวงข้าวบาร์เลย์ที่เขาตั้งไว้ถูก เมื่อถูกเหยียบด้วยมือหรือเท้า จักบาดมือหรือเท้า หรือจักให้เลือดออกได้ ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะรวงข้าวเขาตั้งไว้ถูก ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้นหนอ จักทำลายอวิชชาให้ย่อยยับ จักทำวิชชาให้เกิดขึ้น หรือจักทำให้แจ้งซึ่งนิพพานได้ ด้วยจิตที่ตั้งไว้ถูก ข้อนี้ก็เป็นฐานะที่จะมีได้ ฉันนั้นเหมือนกัน ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะจิตตั้งไว้ถูก

๔๓. ‘‘อิธาหํ [Pg.8], ภิกฺขเว, เอกจฺจํ ปุคฺคลํ ปทุฏฺฐจิตฺตํ เอวํ เจตสา เจโต ปริจฺจ ปชานามิ – ‘อิมมฺหิ เจ อยํ สมเย ปุคฺคโล กาลํ กเรยฺย, ยถาภตํ นิกฺขิตฺโต เอวํ นิรเย’. ตํ กิสฺส เหตุ? จิตฺตํ หิสฺส, ภิกฺขเว, ปทุฏฺฐํ. ‘‘เจโตปโทสเหตุ ปน, ภิกฺขเว, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชนฺตี’’ติ. ตติยํ.

๔๓. ภิกษุทั้งหลาย เราย่อมกำหนดรู้ใจของบุคคลบางคนในโลกนี้ผู้มีจิตประทุษร้ายด้วยใจของเราอย่างนี้ว่า ‘ถ้าบุคคลนี้พึงทำกาละในสมัยนี้ เขาจะถูกนำไปตั้งไว้ในนรก เหมือนถูกนำไปวางไว้’ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะจิตของเขาประทุษร้าย ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุที่จิตประทุษร้าย สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก

๔๔. ‘‘อิธาหํ, ภิกฺขเว, เอกจฺจํ ปุคฺคลํ ปสนฺนจิตฺตํ เอวํ เจตสา เจโต ปริจฺจ ปชานามิ – ‘อิมมฺหิ เจ อยํ สมเย ปุคฺคโล กาลํ กเรยฺย, ยถาภตํ นิกฺขิตฺโต เอวํ สคฺเค’. ตํ กิสฺส เหตุ? จิตฺตํ หิสฺส, ภิกฺขเว, ปสนฺนํ. ‘‘เจโตปสาทเหตุ ปน, ภิกฺขเว, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺตี’’ติ. จตุตฺถํ.

๔๔. ภิกษุทั้งหลาย เราย่อมกำหนดรู้ใจของบุคคลบางคนในโลกนี้ผู้มีจิตผ่องใสด้วยใจของเราอย่างนี้ว่า ‘ถ้าบุคคลนี้พึงทำกาละในสมัยนี้ เขาจะถูกนำไปตั้งไว้ในสวรรค์ เหมือนถูกนำไปวางไว้’ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะจิตของเขาผ่องใส ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุที่จิตผ่องใส สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์

๔๕. ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, อุทกรหโท อาวิโล ลุฬิโต กลลีภูโต ตตฺถ จกฺขุมา ปุริโส ตีเร ฐิโต น ปสฺเสยฺย สิปฺปิสมฺพุกมฺปิ สกฺขรกฐลมฺปิ มจฺฉคุมฺพมฺปิ จรนฺตมฺปิ ติฏฺฐนฺตมฺปิ. ตํ กิสฺส เหตุ? อาวิลตฺตา, ภิกฺขเว, อุทกสฺส. เอวเมวํ โข, ภิกฺขเว, โส วต ภิกฺขุ อาวิเลน จิตฺเตน อตฺตตฺถํ วา ญสฺสติ ปรตฺถํ วา ญสฺสติ อุภยตฺถํ วา ญสฺสติ อุตฺตรึ วา มนุสฺสธมฺมา อลมริยญาณทสฺสนวิเสสํ สจฺฉิกริสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. ตํ กิสฺส เหตุ? อาวิลตฺตา, ภิกฺขเว, จิตฺตสฺสา’’ติ. ปญฺจมํ.

๔๕. ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนห้วงน้ำที่ขุ่นมัว วุ่น เป็นตม บุรุษผู้มีจักษุยืนอยู่บนฝั่งในห้วงน้ำนั้น ย่อมไม่เห็นหอยโข่งและหอยกาบ ก้อนกรวดและกระเบื้อง ทั้งฝูงปลาที่กำลังว่ายอยู่หรือหยุดนิ่งอยู่ ข้อนั้นเพราะเหตุไร ภิกษุทั้งหลาย เพราะน้ำขุ่นมัว ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้นมีจิตขุ่นมัว จักรู้ประโยชน์ตน ประโยชน์ผู้อื่น หรือประโยชน์ทั้งสองฝ่าย หรือจักทำให้แจ้งซึ่งญาณทัสสนวิเสสอันสามารถ ที่เป็นของอริยะ ยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ ฉันนั้นเหมือนกัน ข้อนั้นเพราะเหตุไร ภิกษุทั้งหลาย เพราะจิตขุ่นมัว

๔๖. ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, อุทกรหโท อจฺโฉ วิปฺปสนฺโน อนาวิโล ตตฺถ จกฺขุมา ปุริโส ตีเร ฐิโต ปสฺเสยฺย สิปฺปิสมฺพุกมฺปิ สกฺขรกฐลมฺปิ มจฺฉคุมฺพมฺปิ จรนฺตมฺปิ ติฏฺฐนฺตมฺปิ. ตํ กิสฺส เหตุ? อนาวิลตฺตา, ภิกฺขเว, อุทกสฺส. เอวเมวํ โข, ภิกฺขเว, โส วต ภิกฺขุ อนาวิเลน จิตฺเตน อตฺตตฺถํ วา ญสฺสติ ปรตฺถํ วา ญสฺสติ อุภยตฺถํ วา ญสฺสติ อุตฺตรึ วา มนุสฺสธมฺมา อลมริยญาณทสฺสนวิเสสํ สจฺฉิกริสฺสตีติ ฐานเมตํ วิชฺชติ. ตํ กิสฺส เหตุ? อนาวิลตฺตา, ภิกฺขเว, จิตฺตสฺสา’’ติ. ฉฏฺฐํ.

๔๖. ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนห้วงน้ำที่ใสสะอาด ไม่ขุ่นมัว บุรุษผู้มีจักษุยืนอยู่บนฝั่งในห้วงน้ำนั้น ย่อมเห็นหอยโข่งและหอยกาบ ก้อนกรวดและกระเบื้อง ทั้งฝูงปลาที่กำลังว่ายอยู่หรือหยุดนิ่งอยู่ ข้อนั้นเพราะเหตุไร ภิกษุทั้งหลาย เพราะน้ำไม่ขุ่นมัว ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้นมีจิตไม่ขุ่นมัว จักรู้ประโยชน์ตน ประโยชน์ผู้อื่น หรือประโยชน์ทั้งสองฝ่าย หรือจักทำให้แจ้งซึ่งญาณทัสสนวิเสสอันสามารถ ที่เป็นของอริยะ ยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ ฉันนั้นเหมือนกัน ข้อนั้นเพราะเหตุไร ภิกษุทั้งหลาย เพราะจิตไม่ขุ่นมัว

๔๗. ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ยานิ กานิจิ รุกฺขชาตานํ ผนฺทโน เตสํ อคฺคมกฺขายติ ยทิทํ มุทุตาย เจว กมฺมญฺญตาย จ. เอวเมวํ โข อหํ, ภิกฺขเว[Pg.9], นาญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ ยํ เอวํ ภาวิตํ พหุลีกตํ มุทุ จ โหติ กมฺมญฺญญฺจ ยถยิทํ จิตฺตํ. จิตฺตํ, ภิกฺขเว, ภาวิตํ พหุลีกตํ มุทุ จ โหติ กมฺมญฺญญฺจ โหตี’’ติ. สตฺตมํ.

๔๗. ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบรรดาพรรณไม้ชนิดใดๆ ต้นรกฟ้า บัณฑิตกล่าวว่าเป็นเลิศกว่าพรรณไม้เหล่านั้น เพราะเป็นไม้เนื้ออ่อนและควรแก่การงาน ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ซึ่งเมื่ออบรม ทำให้มากแล้ว จะอ่อนและควรแก่การงาน เหมือนจิตนี้ ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย จิตที่อบรม ทำให้มากแล้ว ย่อมอ่อนและควรแก่การงาน

๔๘. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ ยํ เอวํ ลหุปริวตฺตํ ยถยิทํ จิตฺตํ. ยาวญฺจิทํ, ภิกฺขเว, อุปมาปิ น สุกรา ยาว ลหุปริวตฺตํ จิตฺต’’นฺติ. อฏฺฐมํ.

๔๘. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ที่จะเปลี่ยนแปลงได้รวดเร็วเหมือนจิตนี้ ภิกษุทั้งหลาย จิตเปลี่ยนแปลงได้รวดเร็วเพียงใด แม้แต่อุปมาก็ทำได้ไม่ง่าย

๔๙. ‘‘ปภสฺสรมิทํ, ภิกฺขเว, จิตฺตํ. ตญฺจ โข อาคนฺตุเกหิ อุปกฺกิเลเสหิ อุปกฺกิลิฏฺฐ’’นฺติ. นวมํ.

๔๙. ภิกษุทั้งหลาย จิตนี้ประภัสสร แต่จิตนั้นแล เศร้าหมองแล้วเพราะอุปกิเลสที่จรมา

๕๐. ‘‘ปภสฺสรมิทํ, ภิกฺขเว, จิตฺตํ. ตญฺจ โข อาคนฺตุเกหิ อุปกฺกิเลเสหิ วิปฺปมุตฺต’’นฺติ. ทสมํ.

๕๐. ภิกษุทั้งหลาย จิตนี้ประภัสสร และจิตนั้นแล พ้นวิเศษแล้วจากอุปกิเลสที่จรมา

ปณิหิตอจฺฉวคฺโค ปญฺจโม.

ปณิหิตอัจฉวรรคที่ ๕

๖. อจฺฉราสงฺฆาตวคฺโค

๖. อัจฉราสังฆาตวรรค

๕๑. ‘‘ปภสฺสรมิทํ, ภิกฺขเว, จิตฺตํ. ตญฺจ โข อาคนฺตุเกหิ อุปกฺกิเลเสหิ อุปกฺกิลิฏฺฐํ. ตํ อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน ยถาภูตํ นปฺปชานาติ. ตสฺมา ‘อสฺสุตวโต ปุถุชฺชนสฺส จิตฺตภาวนา นตฺถี’ติ วทามี’’ติ. ปฐมํ.

๕๑. ภิกษุทั้งหลาย จิตนี้ประภัสสร แต่จิตนั้นแล เศร้าหมองแล้วเพราะอุปกิเลสที่จรมา ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ย่อมไม่รู้ข้อนั้นตามความเป็นจริง เพราะเหตุนั้น เราจึงกล่าวว่า ‘ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ย่อมไม่มีการอบรมจิต’

๕๒. ‘‘ปภสฺสรมิทํ, ภิกฺขเว, จิตฺตํ. ตญฺจ โข อาคนฺตุเกหิ อุปกฺกิเลเสหิ วิปฺปมุตฺตํ. ตํ สุตวา อริยสาวโก ยถาภูตํ ปชานาติ. ตสฺมา ‘สุตวโต อริยสาวกสฺส จิตฺตภาวนา อตฺถี’ติ วทามี’’ติ. ทุติยํ.

๕๒. ภิกษุทั้งหลาย จิตนี้ประภัสสร และจิตนั้นแล พ้นวิเศษแล้วจากอุปกิเลสที่จรมา อริยสาวกผู้ได้สดับ ย่อมรู้ข้อนั้นตามความเป็นจริง เพราะเหตุนั้น เราจึงกล่าวว่า ‘อริยสาวกผู้ได้สดับ ย่อมมีการอบรมจิต’

๕๓. ‘‘อจฺฉราสงฺฆาตมตฺตมฺปิ เจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เมตฺตาจิตฺตํ อาเสวติ; อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว – ‘ภิกฺขุ อริตฺตชฺฌาโน วิหรติ สตฺถุสาสนกโร โอวาทปติกโร, อโมฆํ รฏฺฐปิณฺฑํ ภุญฺชติ’. โก ปน วาโท เย นํ พหุลีกโรนฺตี’’ติ! ตติยํ.

๕๓. ภิกษุทั้งหลาย หากภิกษุเสพเมตตาจิตแม้ชั่วเวลาลัดนิ้วมือ ภิกษุนี้เราเรียกว่า ‘เป็นผู้มีฌานไม่ว่างเปล่าอยู่ เป็นผู้ทำตามคำสอนของพระศาสดา เป็นผู้ทำตามโอวาท ฉันบิณฑบาตของชาวแว่นแคว้นไม่เปล่าประโยชน์’ ก็จะกล่าวไปไยถึงชนเหล่าใดที่ทำให้มากซึ่งเมตตาจิตนั้นเล่า

๕๔. ‘‘อจฺฉราสงฺฆาตมตฺตมฺปิ [Pg.10] เจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เมตฺตาจิตฺตํ ภาเวติ; อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว – ‘ภิกฺขุ อริตฺตชฺฌาโน วิหรติ สตฺถุสาสนกโร โอวาทปติกโร, อโมฆํ รฏฺฐปิณฺฑํ ภุญฺชติ’. โก ปน วาโท เย นํ พหุลีกโรนฺตี’’ติ! จตุตฺถํ.

๕๔. ภิกษุทั้งหลาย หากภิกษุเจริญเมตตาจิตแม้ชั่วเวลาลัดนิ้วมือ ภิกษุนี้เราเรียกว่า ‘เป็นผู้มีฌานไม่ว่างเปล่าอยู่ เป็นผู้ทำตามคำสอนของพระศาสดา เป็นผู้ทำตามโอวาท ฉันบิณฑบาตของชาวแว่นแคว้นไม่เปล่าประโยชน์’ ก็จะกล่าวไปไยถึงชนเหล่าใดที่ทำให้มากซึ่งเมตตาจิตนั้นเล่า

๕๕. ‘‘อจฺฉราสงฺฆาตมตฺตมฺปิ เจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ เมตฺตาจิตฺตํ มนสิ กโรติ; อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว – ‘ภิกฺขุ อริตฺตชฺฌาโน วิหรติ สตฺถุสาสนกโร โอวาทปติกโร อโมฆํ รฏฺฐปิณฺฑํ ภุญฺชติ’. โก ปน วาโท เย นํ พหุลีกโรนฺตี’’ติ! ปญฺจมํ.

๕๕. ภิกษุทั้งหลาย หากภิกษุกระทำไว้ในใจซึ่งเมตตาจิตแม้ชั่วเวลาลัดนิ้วมือ ภิกษุนี้เราเรียกว่า ‘เป็นผู้มีฌานไม่ว่างเปล่าอยู่ เป็นผู้ทำตามคำสอนของพระศาสดา เป็นผู้ทำตามโอวาท ฉันบิณฑบาตของชาวแว่นแคว้นไม่เปล่าประโยชน์’ ก็จะกล่าวไปไยถึงชนเหล่าใดที่ทำให้มากซึ่งเมตตาจิตนั้นเล่า

๕๖. ‘‘เย เกจิ, ภิกฺขเว, ธมฺมา อกุสลา อกุสลภาคิยา อกุสลปกฺขิกา, สพฺเพ เต มโนปุพฺพงฺคมา. มโน เตสํ ธมฺมานํ ปฐมํ อุปฺปชฺชติ, อนฺวเทว อกุสลา ธมฺมา’’ติ. ฉฏฺฐํ.

๕๖. ภิกษุทั้งหลาย ธรรมเหล่าใดเหล่าหนึ่งที่เป็นอกุศล เป็นส่วนแห่งอกุศล เป็นฝ่ายอกุศล ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดมีใจเป็นหัวหน้า ใจย่อมเกิดขึ้นก่อนธรรมเหล่านั้น อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นตามมา

๕๗. ‘‘เย เกจิ, ภิกฺขเว, ธมฺมา กุสลา กุสลภาคิยา กุสลปกฺขิกา, สพฺเพ เต มโนปุพฺพงฺคมา. มโน เตสํ ธมฺมานํ ปฐมํ อุปฺปชฺชติ, อนฺวเทว กุสลา ธมฺมา’’ติ. สตฺตมํ.

๕๗. ภิกษุทั้งหลาย ธรรมเหล่าใดเหล่าหนึ่งที่เป็นกุศล เป็นส่วนแห่งกุศล เป็นฝ่ายกุศล ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดมีใจเป็นหัวหน้า ใจย่อมเกิดขึ้นก่อนธรรมเหล่านั้น กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นตามมา

๕๘. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ เยน อนุปฺปนฺนา วา อกุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ อุปฺปนฺนา วา กุสลา ธมฺมา ปริหายนฺติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, ปมาโท. ปมตฺตสฺส, ภิกฺขเว, อนุปฺปนฺนา เจว อกุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ อุปฺปนฺนา จ กุสลา ธมฺมา ปริหายนฺตี’’ติ. อฏฺฐมํ.

๕๘. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ที่เป็นเหตุให้อกุศลธรรมที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้น หรือกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วเสื่อมไป เหมือนความประมาทนี้ ภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลประมาทแล้ว อกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดก็เกิดขึ้น และกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วก็เสื่อมไป

๕๙. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ เยน อนุปฺปนฺนา วา กุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ อุปฺปนฺนา วา อกุสลา ธมฺมา ปริหายนฺติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, อปฺปมาโท. อปฺปมตฺตสฺส, ภิกฺขเว, อนุปฺปนฺนา เจว กุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ อุปฺปนฺนา จ อกุสลา ธมฺมา ปริหายนฺตี’’ติ. นวมํ.

๕๙. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ที่เป็นเหตุให้กุศลธรรมที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้น หรืออกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วเสื่อมไป เหมือนความไม่ประมาทนี้ ภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลไม่ประมาทแล้ว กุศลธรรมที่ยังไม่เกิดก็เกิดขึ้น และอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วก็เสื่อมไป

๖๐. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ เยน อนุปฺปนฺนา วา อกุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ อุปฺปนฺนา วา กุสลา ธมฺมา ปริหายนฺติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, โกสชฺชํ. กุสีตสฺส, ภิกฺขเว, อนุปฺปนฺนา เจว อกุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ อุปฺปนฺนา จ กุสลา ธมฺมา ปริหายนฺตี’’ติ. ทสมํ.

๖๐. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ซึ่งเป็นเหตุให้อกุศลธรรมที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้น หรือกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วเสื่อมไป เหมือนความเกียจคร้านนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย อกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น และกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วย่อมเสื่อมไปแก่ผู้เกียจคร้าน

อจฺฉราสงฺฆาตวคฺโค ฉฏฺโฐ.

อัจฉราสังฆาตวรรคที่ ๖

๗. วีริยารมฺภาทิวคฺโค

๗. วีริยารัมภาทิควรรค

๖๑. ‘‘นาหํ[Pg.11], ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ เยน อนุปฺปนฺนา วา กุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ อุปฺปนฺนา วา อกุสลา ธมฺมา ปริหายนฺติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, วีริยารมฺโภ. อารทฺธวีริยสฺส, ภิกฺขเว, อนุปฺปนฺนา เจว กุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ อุปฺปนฺนา จ อกุสลา ธมฺมา ปริหายนฺตี’’ติ. ปฐมํ.

๖๑. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ซึ่งเป็นเหตุให้กุศลธรรมที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้น หรืออกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วเสื่อมไป เหมือนการปรารภความเพียรนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย กุศลธรรมที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น และอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วย่อมเสื่อมไปแก่ผู้ปรารภความเพียร

๖๒. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ เยน อนุปฺปนฺนา วา อกุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ อุปฺปนฺนา วา กุสลา ธมฺมา ปริหายนฺติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, มหิจฺฉตา. มหิจฺฉสฺส, ภิกฺขเว, อนุปฺปนฺนา เจว อกุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ อุปฺปนฺนา จ กุสลา ธมฺมา ปริหายนฺตี’’ติ. ทุติยํ.

๖๒. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ซึ่งเป็นเหตุให้อกุศลธรรมที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้น หรือกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วเสื่อมไป เหมือนความมักมากนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย อกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น และกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วย่อมเสื่อมไปแก่ผู้มักมาก

๖๓. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ เยน อนุปฺปนฺนา วา กุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ อุปฺปนฺนา วา อกุสลา ธมฺมา ปริหายนฺติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, อปฺปิจฺฉตา. อปฺปิจฺฉสฺส, ภิกฺขเว, อนุปฺปนฺนา เจว กุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ อุปฺปนฺนา จ อกุสลา ธมฺมา ปริหายนฺตี’’ติ. ตติยํ.

๖๓. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ซึ่งเป็นเหตุให้กุศลธรรมที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้น หรืออกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วเสื่อมไป เหมือนความมักน้อยนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย กุศลธรรมที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น และอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วย่อมเสื่อมไปแก่ผู้มักน้อย

๖๔. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ เยน อนุปฺปนฺนา วา อกุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ อุปฺปนฺนา วา กุสลา ธมฺมา ปริหายนฺติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, อสนฺตุฏฺฐิตา. อสนฺตุฏฺฐสฺส, ภิกฺขเว, อนุปฺปนฺนา เจว อกุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ อุปฺปนฺนา จ กุสลา ธมฺมา ปริหายนฺตี’’ติ. จตุตฺถํ.

๖๔. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ซึ่งเป็นเหตุให้อกุศลธรรมที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้น หรือกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วเสื่อมไป เหมือนความไม่สันโดษนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย อกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น และกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วย่อมเสื่อมไปแก่ผู้ไม่สันโดษ

๖๕. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ เยน อนุปฺปนฺนา วา กุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ อุปฺปนฺนา วา อกุสลา ธมฺมา ปริหายนฺติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, สนฺตุฏฺฐิตา. สนฺตุฏฺฐสฺส, ภิกฺขเว, อนุปฺปนฺนา เจว กุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ อุปฺปนฺนา จ อกุสลา ธมฺมา ปริหายนฺตี’’ติ. ปญฺจมํ.

๖๕. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ซึ่งเป็นเหตุให้กุศลธรรมที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้น หรืออกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วเสื่อมไป เหมือนความสันโดษนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย กุศลธรรมที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น และอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วย่อมเสื่อมไปแก่ผู้สันโดษ

๖๖. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ เยน อนุปฺปนฺนา วา อกุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ อุปฺปนฺนา วา กุสลา ธมฺมา ปริหายนฺติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, อโยนิโสมนสิกาโร. อโยนิโส, ภิกฺขเว, มนสิ กโรโต อนุปฺปนฺนา เจว อกุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ อุปฺปนฺนา จ กุสลา ธมฺมา ปริหายนฺตี’’ติ. ฉฏฺฐํ.

๖๖. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ซึ่งเป็นเหตุให้อกุศลธรรมที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้น หรือกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วเสื่อมไป เหมือนการทำไว้ในใจโดยไม่แยบคายนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลทำไว้ในใจโดยไม่แยบคาย อกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น และกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วย่อมเสื่อมไป

๖๗. ‘‘นาหํ[Pg.12], ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ เยน อนุปฺปนฺนา วา กุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ อุปฺปนฺนา วา อกุสลา ธมฺมา ปริหายนฺติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, โยนิโสมนสิกาโร. โยนิโส, ภิกฺขเว, มนสิ กโรโต อนุปฺปนฺนา เจว กุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ อุปฺปนฺนา จ อกุสลา ธมฺมา ปริหายนฺตี’’ติ. สตฺตมํ.

๖๗. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ซึ่งเป็นเหตุให้กุศลธรรมที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้น หรืออกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วเสื่อมไป เหมือนการทำไว้ในใจโดยแยบคายนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลทำไว้ในใจโดยแยบคาย กุศลธรรมที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น และอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วย่อมเสื่อมไป

๖๘. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ เยน อนุปฺปนฺนา วา อกุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ อุปฺปนฺนา วา กุสลา ธมฺมา ปริหายนฺติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, อสมฺปชญฺญํ. อสมฺปชานสฺส, ภิกฺขเว, อนุปฺปนฺนา เจว อกุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ อุปฺปนฺนา จ กุสลา ธมฺมา ปริหายนฺตี’’ติ. อฏฺฐมํ.

๖๘. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ซึ่งเป็นเหตุให้อกุศลธรรมที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้น หรือกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วเสื่อมไป เหมือนความไม่มีสัมปชัญญะนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย อกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น และกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วย่อมเสื่อมไปแก่ผู้ไม่มีสัมปชัญญะ

๖๙. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ เยน อนุปฺปนฺนา วา กุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ อุปฺปนฺนา วา อกุสลา ธมฺมา ปริหายนฺติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, สมฺปชญฺญํ. สมฺปชานสฺส, ภิกฺขเว, อนุปฺปนฺนา เจว กุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ อุปฺปนฺนา จ อกุสลา ธมฺมา ปริหายนฺตี’’ติ. นวมํ.

๖๙. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ซึ่งเป็นเหตุให้กุศลธรรมที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้น หรืออกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วเสื่อมไป เหมือนสัมปชัญญะนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย กุศลธรรมที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น และอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วย่อมเสื่อมไปแก่ผู้มีสัมปชัญญะ

๗๐. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ เยน อนุปฺปนฺนา วา อกุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ อุปฺปนฺนา วา กุสลา ธมฺมา ปริหายนฺติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, ปาปมิตฺตตา. ปาปมิตฺตสฺส, ภิกฺขเว, อนุปฺปนฺนา เจว อกุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ อุปฺปนฺนา จ กุสลา ธมฺมา ปริหายนฺตี’’ติ. ทสมํ.

๗๐. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ซึ่งเป็นเหตุให้อกุศลธรรมที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้น หรือกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วเสื่อมไป เหมือนความเป็นผู้มีมิตรชั่วนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย อกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น และกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วย่อมเสื่อมไปแก่ผู้มีมิตรชั่ว

วีริยารมฺภาทิวคฺโค สตฺตโม.

วีริยารัมภาทิควรรคที่ ๗

๘. กลฺยาณมิตฺตาทิวคฺโค

๘. กัลยาณมิตตาทิวรรค

๗๑. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ เยน อนุปฺปนฺนา วา กุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ อุปฺปนฺนา วา อกุสลา ธมฺมา ปริหายนฺติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, กลฺยาณมิตฺตตา. กลฺยาณมิตฺตสฺส, ภิกฺขเว, อนุปฺปนฺนา เจว กุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ อุปฺปนฺนา จ อกุสลา ธมฺมา ปริหายนฺตี’’ติ. ปฐมํ.

๗๑. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ซึ่งเป็นเหตุให้กุศลธรรมที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้น หรืออกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วเสื่อมไป เหมือนความเป็นผู้มีกัลยาณมิตรนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย กุศลธรรมที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น และอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วย่อมเสื่อมไปแก่ผู้มีกัลยาณมิตร

๗๒. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ เยน อนุปฺปนฺนา วา อกุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ อุปฺปนฺนา วา กุสลา ธมฺมา ปริหายนฺติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, อนุโยโค อกุสลานํ ธมฺมานํ, อนนุโยโค กุสลานํ [Pg.13] ธมฺมานํ. อนุโยคา, ภิกฺขเว, อกุสลานํ ธมฺมานํ, อนนุโยคา กุสลานํ ธมฺมานํ อนุปฺปนฺนา เจว อกุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ อุปฺปนฺนา จ กุสลา ธมฺมา ปริหายนฺตี’’ติ. ทุติยํ.

๗๒. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ซึ่งเป็นเหตุให้อกุศลธรรมที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้น หรือกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วเสื่อมไป เหมือนการประกอบอกุศลธรรม การไม่ประกอบกุศลธรรมนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย เพราะการประกอบอกุศลธรรม เพราะการไม่ประกอบกุศลธรรม อกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น และกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วย่อมเสื่อมไป

๗๓. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ เยน อนุปฺปนฺนา วา กุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ อุปฺปนฺนา วา อกุสลา ธมฺมา ปริหายนฺติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, อนุโยโค กุสลานํ ธมฺมานํ, อนนุโยโค อกุสลานํ ธมฺมานํ. อนุโยคา, ภิกฺขเว, กุสลานํ ธมฺมานํ, อนนุโยคา อกุสลานํ ธมฺมานํ อนุปฺปนฺนา เจว กุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ อุปฺปนฺนา จ อกุสลา ธมฺมา ปริหายนฺตี’’ติ. ตติยํ.

๗๓. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ซึ่งเป็นเหตุให้กุศลธรรมที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้น หรืออกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วเสื่อมไป เหมือนการประกอบกุศลธรรม การไม่ประกอบอกุศลธรรมนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย เพราะการประกอบกุศลธรรม เพราะการไม่ประกอบอกุศลธรรม กุศลธรรมที่ยังไม่เกิดจึงเกิดขึ้น และอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วก็เสื่อมไป

๗๔. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ เยน อนุปฺปนฺนา วา โพชฺฌงฺคา นุปฺปชฺชนฺติ อุปฺปนฺนา วา โพชฺฌงฺคา น ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, อโยนิโสมนสิกาโร. อโยนิโส, ภิกฺขเว, มนสิ กโรโต อนุปฺปนฺนา เจว โพชฺฌงฺคา นุปฺปชฺชนฺติ อุปฺปนฺนา จ โพชฺฌงฺคา น ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺตี’’ติ. จตุตฺถํ.

๗๔. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ซึ่งเป็นเหตุให้โพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด ไม่เกิดขึ้น หรือโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว เจริญบริบูรณ์ไม่ได้ เหมือนการทำไว้ในใจโดยไม่แยบคายนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลทำไว้ในใจโดยไม่แยบคาย โพชฌงค์ที่ยังไม่เกิดย่อมไม่เกิดขึ้น และโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้วย่อมเจริญบริบูรณ์ไม่ได้

๗๕. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ เยน อนุปฺปนฺนา วา โพชฺฌงฺคา อุปฺปชฺชนฺติ อุปฺปนฺนา วา โพชฺฌงฺคา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, โยนิโสมนสิกาโร. โยนิโส, ภิกฺขเว, มนสิ กโรโต อนุปฺปนฺนา เจว โพชฺฌงฺคา อุปฺปชฺชนฺติ อุปฺปนฺนา จ โพชฺฌงฺคา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺตี’’ติ. ปญฺจมํ.

๗๕. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ซึ่งเป็นเหตุให้โพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้น หรือโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว เจริญบริบูรณ์ เหมือนการทำไว้ในใจโดยแยบคายนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลทำไว้ในใจโดยแยบคาย โพชฌงค์ที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น และโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้วย่อมเจริญบริบูรณ์

๗๖. ‘‘อปฺปมตฺติกา เอสา, ภิกฺขเว, ปริหานิ ยทิทํ ญาติปริหานิ. เอตํ ปติกิฏฺฐํ, ภิกฺขเว, ปริหานีนํ ยทิทํ ปญฺญาปริหานี’’ติ. ฉฏฺฐํ.

๗๖. ภิกษุทั้งหลาย ความเสื่อมแห่งญาตินี้ เป็นความเสื่อมเล็กน้อย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาความเสื่อมทั้งหลาย ความเสื่อมแห่งปัญญานี้ ต่ำทรามที่สุด

๗๗. ‘‘อปฺปมตฺติกา เอสา, ภิกฺขเว, วุทฺธิ ยทิทํ ญาติวุทฺธิ. เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, วุทฺธีนํ ยทิทํ ปญฺญาวุทฺธิ. ตสฺมาติห, ภิกฺขเว, เอวํ สิกฺขิตพฺพํ – ‘ปญฺญาวุทฺธิยา วทฺธิสฺสามา’ติ. เอวญฺหิ โว, ภิกฺขเว, สิกฺขิตพฺพ’’นฺติ. สตฺตมํ.

๗๗. ภิกษุทั้งหลาย ความเจริญแห่งญาตินี้ เป็นความเจริญเล็กน้อย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาความเจริญทั้งหลาย ความเจริญแห่งปัญญานี้ เป็นเลิศที่สุด เพราะเหตุนั้น เธอทั้งหลายพึงสำเหนียกในเรื่องนี้ว่า ‘เราจักเจริญด้วยความเจริญแห่งปัญญา’ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงสำเหนียกอย่างนี้แล

๗๘. ‘‘อปฺปมตฺติกา เอสา, ภิกฺขเว, ปริหานิ ยทิทํ โภคปริหานิ. เอตํ ปติกิฏฺฐํ, ภิกฺขเว, ปริหานีนํ ยทิทํ ปญฺญาปริหานี’’ติ. อฏฺฐมํ.

๗๘. ภิกษุทั้งหลาย ความเสื่อมแห่งโภคะนี้ เป็นความเสื่อมเล็กน้อย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาความเสื่อมทั้งหลาย ความเสื่อมแห่งปัญญานี้ ต่ำทรามที่สุด

๗๙. ‘‘อปฺปมตฺติกา [Pg.14] เอสา, ภิกฺขเว, วุทฺธิ ยทิทํ โภควุทฺธิ. เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, วุทฺธีนํ ยทิทํ ปญฺญาวุทฺธิ. ตสฺมาติห, ภิกฺขเว, เอวํ สิกฺขิตพฺพํ – ‘ปญฺญาวุทฺธิยา วทฺธิสฺสามา’ติ. เอวญฺหิ โว, ภิกฺขเว, สิกฺขิตพฺพ’’นฺติ. นวมํ.

๗๙. ภิกษุทั้งหลาย ความเจริญแห่งโภคะนี้ เป็นความเจริญเล็กน้อย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาความเจริญทั้งหลาย ความเจริญแห่งปัญญานี้ เป็นเลิศที่สุด เพราะเหตุนั้น เธอทั้งหลายพึงสำเหนียกในเรื่องนี้ว่า ‘เราจักเจริญด้วยความเจริญแห่งปัญญา’ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงสำเหนียกอย่างนี้แล

๘๐. ‘‘อปฺปมตฺติกา เอสา, ภิกฺขเว, ปริหานิ ยทิทํ ยโสปริหานิ. เอตํ ปติกิฏฺฐํ, ภิกฺขเว, ปริหานีนํ ยทิทํ ปญฺญาปริหานี’’ติ. ทสมํ.

๘๐. ภิกษุทั้งหลาย ความเสื่อมแห่งยศนี้ เป็นความเสื่อมเล็กน้อย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาความเสื่อมทั้งหลาย ความเสื่อมแห่งปัญญานี้ ต่ำทรามที่สุด

กลฺยาณมิตฺตาทิวคฺโค อฏฺฐโม.

กัลยาณมิตตาทิวรรค ที่ ๘

๙. ปมาทาทิวคฺโค

๙. ปมาทาทิวรรค

๘๑. ‘‘อปฺปมตฺติกา เอสา, ภิกฺขเว, วุทฺธิ ยทิทํ ยโสวุทฺธิ. เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, วุทฺธีนํ ยทิทํ ปญฺญาวุทฺธิ. ตสฺมาติห, ภิกฺขเว, เอวํ สิกฺขิตพฺพํ – ‘ปญฺญาวุทฺธิยา วทฺธิสฺสามา’ติ. เอวญฺหิ โว, ภิกฺขเว, สิกฺขิตพฺพ’’นฺติ. ปฐมํ.

๘๑. ภิกษุทั้งหลาย ความเจริญแห่งยศนี้ เป็นความเจริญเล็กน้อย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาความเจริญทั้งหลาย ความเจริญแห่งปัญญานี้ เป็นเลิศที่สุด เพราะเหตุนั้น เธอทั้งหลายพึงสำเหนียกในเรื่องนี้ว่า ‘เราจักเจริญด้วยความเจริญแห่งปัญญา’ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงสำเหนียกอย่างนี้แล

๘๒. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ โย เอวํ มหโต อนตฺถาย สํวตฺตติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, ปมาโท. ปมาโท, ภิกฺขเว, มหโต อนตฺถาย สํวตฺตตี’’ติ. ทุติยํ.

๘๒. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ซึ่งเป็นไปเพื่อความฉิบหายใหญ่หลวง เหมือนความประมาทนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย ความประมาทเป็นไปเพื่อความฉิบหายใหญ่หลวง

๘๓. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ โย เอวํ มหโต อตฺถาย สํวตฺตติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, อปฺปมาโท. อปฺปมาโท, ภิกฺขเว, มหโต อตฺถาย สํวตฺตตี’’ติ. ตติยํ.

๘๓. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ซึ่งเป็นไปเพื่อประโยชน์ใหญ่หลวง เหมือนความไม่ประมาทนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย ความไม่ประมาทเป็นไปเพื่อประโยชน์ใหญ่หลวง

๘๔. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ โย เอวํ มหโต อนตฺถาย สํวตฺตติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, โกสชฺชํ. โกสชฺชํ, ภิกฺขเว, มหโต อนตฺถาย สํวตฺตตี’’ติ. จตุตฺถํ.

๘๔. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ซึ่งเป็นไปเพื่อความฉิบหายใหญ่หลวง เหมือนความเกียจคร้านนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย ความเกียจคร้านเป็นไปเพื่อความฉิบหายใหญ่หลวง

๘๕. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ โย เอวํ มหโต อตฺถาย สํวตฺตติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, วีริยารมฺโภ. วีริยารมฺโภ, ภิกฺขเว, มหโต อตฺถาย สํวตฺตตี’’ติ. ปญฺจมํ.

๘๕. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ซึ่งเป็นไปเพื่อประโยชน์ใหญ่หลวง เหมือนการปรารภความเพียรนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย การปรารภความเพียรเป็นไปเพื่อประโยชน์ใหญ่หลวง

๘๖. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ โย เอวํ มหโต อนตฺถาย สํวตฺตติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, มหิจฺฉตา. มหิจฺฉตา, ภิกฺขเว, มหโต อนตฺถาย สํวตฺตตี’’ติ. ฉฏฺฐํ.

๘๖. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ซึ่งเป็นไปเพื่อความฉิบหายใหญ่หลวง เหมือนความเป็นผู้มีความปรารถนาใหญ่นี้เลย ภิกษุทั้งหลาย ความเป็นผู้มีความปรารถนาใหญ่เป็นไปเพื่อความฉิบหายใหญ่หลวง

๘๗. ‘‘นาหํ[Pg.15], ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ โย เอวํ มหโต อตฺถาย สํวตฺตติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, อปฺปิจฺฉตา. อปฺปิจฺฉตา, ภิกฺขเว, มหโต อตฺถาย สํวตฺตตี’’ติ. สตฺตมํ.

๘๗. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ซึ่งเป็นไปเพื่อประโยชน์ใหญ่หลวง เหมือนความเป็นผู้มีความปรารถนาน้อยนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย ความเป็นผู้มีความปรารถนาน้อยเป็นไปเพื่อประโยชน์ใหญ่หลวง

๘๘. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ โย เอวํ มหโต อนตฺถาย สํวตฺตติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, อสนฺตุฏฺฐิตา. อสนฺตุฏฺฐิตา, ภิกฺขเว, มหโต อนตฺถาย สํวตฺตตี’’ติ. อฏฺฐมํ.

๘๘. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ซึ่งเป็นไปเพื่อความฉิบหายใหญ่หลวง เหมือนความไม่สันโดษนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย ความไม่สันโดษเป็นไปเพื่อความฉิบหายใหญ่หลวง

๘๙. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ โย เอวํ มหโต อตฺถาย สํวตฺตติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, สนฺตุฏฺฐิตา. สนฺตุฏฺฐิตา, ภิกฺขเว, มหโต อตฺถาย สํวตฺตตี’’ติ. นวมํ.

๘๙. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ซึ่งเป็นไปเพื่อประโยชน์ใหญ่หลวง เหมือนความสันโดษนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย ความสันโดษเป็นไปเพื่อประโยชน์ใหญ่หลวง

๙๐. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ โย เอวํ มหโต อนตฺถาย สํวตฺตติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, อโยนิโส มนสิกาโร. อโยนิโสมนสิกาโร, ภิกฺขเว, มหโต อนตฺถาย สํวตฺตตี’’ติ. ทสมํ.

๙๐. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ซึ่งเป็นไปเพื่อความฉิบหายใหญ่หลวง เหมือนการทำไว้ในใจโดยไม่แยบคายนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย การทำไว้ในใจโดยไม่แยบคายเป็นไปเพื่อความฉิบหายใหญ่หลวง

๙๑. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ โย เอวํ มหโต อตฺถาย สํวตฺตติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, โยนิโส มนสิกาโร. โยนิโสมนสิกาโร, ภิกฺขเว, มหโต อตฺถาย สํวตฺตตี’’ติ. เอกาทสมํ.

๙๑. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ที่จะเป็นไปเพื่อประโยชน์ยิ่งใหญ่เหมือนโยนิโสมนสิการนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย โยนิโสมนสิการย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ยิ่งใหญ่

๙๒. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ โย เอวํ มหโต อนตฺถาย สํวตฺตติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, อสมฺปชญฺญํ. อสมฺปชญฺญํ, ภิกฺขเว, มหโต อนตฺถาย สํวตฺตตี’’ติ. ทฺวาทสมํ.

๙๒. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ที่จะเป็นไปเพื่อสิ่งมิใช่ประโยชน์อย่างใหญ่หลวงเหมือนอสัมปชัญญะนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย อสัมปชัญญะย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งมิใช่ประโยชน์อย่างใหญ่หลวง

๙๓. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ โย เอวํ มหโต อตฺถาย สํวตฺตติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, สมฺปชญฺญํ. สมฺปชญฺญํ, ภิกฺขเว, มหโต อตฺถาย สํวตฺตตี’’ติ. เตรสมํ.

๙๓. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ที่จะเป็นไปเพื่อประโยชน์ยิ่งใหญ่เหมือนสัมปชัญญะนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย สัมปชัญญะย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ยิ่งใหญ่

๙๔. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ โย เอวํ มหโต อนตฺถาย สํวตฺตติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, ปาปมิตฺตตา. ปาปมิตฺตตา, ภิกฺขเว, มหโต อนตฺถาย สํวตฺตตี’’ติ. จุทฺทสมํ.

๙๔. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ที่จะเป็นไปเพื่อสิ่งมิใช่ประโยชน์อย่างใหญ่หลวงเหมือนความเป็นผู้มีมิตรชั่วนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย ความเป็นผู้มีมิตรชั่วย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งมิใช่ประโยชน์อย่างใหญ่หลวง

๙๕. ‘‘นาหํ[Pg.16], ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ โย เอวํ มหโต อตฺถาย สํวตฺตติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, กลฺยาณมิตฺตตา. กลฺยาณมิตฺตตา, ภิกฺขเว, มหโต อตฺถาย สํวตฺตตี’’ติ. ปนฺนรสมํ.

๙๕. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ที่จะเป็นไปเพื่อประโยชน์ยิ่งใหญ่เหมือนความเป็นผู้มีมิตรดีนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย ความเป็นผู้มีมิตรดีย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ยิ่งใหญ่

๙๖. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ โย เอวํ มหโต อนตฺถาย สํวตฺตติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, อนุโยโค อกุสลานํ ธมฺมานํ, อนนุโยโค กุสลานํ ธมฺมานํ. อนุโยโค, ภิกฺขเว, อกุสลานํ ธมฺมานํ, อนนุโยโค กุสลานํ ธมฺมานํ มหโต อนตฺถาย สํวตฺตตี’’ติ. โสฬสมํ.

๙๖. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ที่จะเป็นไปเพื่อสิ่งมิใช่ประโยชน์อย่างใหญ่หลวงเหมือนการประกอบอกุศลธรรมและการไม่ประกอบกุศลธรรมนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย การประกอบอกุศลธรรมและการไม่ประกอบกุศลธรรม ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งมิใช่ประโยชน์อย่างใหญ่หลวง

๙๗. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ โย เอวํ มหโต อตฺถาย สํวตฺตติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, อนุโยโค กุสลานํ ธมฺมานํ, อนนุโยโค อกุสลานํ ธมฺมานํ. อนุโยโค, ภิกฺขเว, กุสลานํ ธมฺมานํ, อนนุโยโค อกุสลานํ ธมฺมานํ มหโต อตฺถาย สํวตฺตตี’’ติ. สตฺตรสมํ.

๙๗. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ที่จะเป็นไปเพื่อประโยชน์ยิ่งใหญ่เหมือนการประกอบกุศลธรรมและการไม่ประกอบอกุศลธรรมนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย การประกอบกุศลธรรมและการไม่ประกอบอกุศลธรรม ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ยิ่งใหญ่

ปมาทาทิวคฺโค นวโม.

ปมาทาทิวรรคที่ ๙

๑๐. ทุติยปมาทาทิวคฺโค

๑๐. ทุติยปมาทาทิวรรค

๙๘. ‘‘อชฺฌตฺติกํ, ภิกฺขเว, องฺคนฺติ กริตฺวา นาญฺญํ เอกงฺคมฺปิ สมนุปสฺสามิ ยํ เอวํ มหโต อนตฺถาย สํวตฺตติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, ปมาโท. ปมาโท, ภิกฺขเว, มหโต อนตฺถาย สํวตฺตตี’’ติ. ปฐมํ.

๙๘. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อคำนึงถึงเหตุภายใน เราไม่เล็งเห็นเหตุอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ที่จะเป็นไปเพื่อสิ่งมิใช่ประโยชน์อย่างใหญ่หลวงเหมือนความประมาทนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย ความประมาทย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งมิใช่ประโยชน์อย่างใหญ่หลวง

๙๙. ‘‘อชฺฌตฺติกํ, ภิกฺขเว, องฺคนฺติ กริตฺวา นาญฺญํ เอกงฺคมฺปิ สมนุปสฺสามิ ยํ เอวํ มหโต อตฺถาย สํวตฺตติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, อปฺปมาโท. อปฺปมาโท, ภิกฺขเว, มหโต อตฺถาย สํวตฺตตี’’ติ. ทุติยํ.

๙๙. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อคำนึงถึงเหตุภายใน เราไม่เล็งเห็นเหตุอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ที่จะเป็นไปเพื่อประโยชน์ยิ่งใหญ่เหมือนความไม่ประมาทนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย ความไม่ประมาทย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ยิ่งใหญ่

๑๐๐. ‘‘อชฺฌตฺติกํ, ภิกฺขเว, องฺคนฺติ กริตฺวา นาญฺญํ เอกงฺคมฺปิ สมนุปสฺสามิ ยํ เอวํ มหโต อนตฺถาย สํวตฺตติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, โกสชฺชํ. โกสชฺชํ, ภิกฺขเว, มหโต อนตฺถาย สํวตฺตตี’’ติ. ตติยํ.

๑๐๐. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อคำนึงถึงเหตุภายใน เราไม่เล็งเห็นเหตุอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ที่จะเป็นไปเพื่อสิ่งมิใช่ประโยชน์อย่างใหญ่หลวงเหมือนความเกียจคร้านนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย ความเกียจคร้านย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งมิใช่ประโยชน์อย่างใหญ่หลวง

๑๐๑. ‘‘อชฺฌตฺติกํ, ภิกฺขเว, องฺคนฺติ กริตฺวา นาญฺญํ เอกงฺคมฺปิ สมนุปสฺสามิ ยํ เอวํ มหโต อตฺถาย สํวตฺตติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, วีริยารมฺโภ. วีริยารมฺโภ, ภิกฺขเว, มหโต อตฺถาย สํวตฺตตี’’ติ. จตุตฺถํ.

๑๐๑. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อคำนึงถึงเหตุภายใน เราไม่เล็งเห็นเหตุอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ที่จะเป็นไปเพื่อประโยชน์ยิ่งใหญ่เหมือนการปรารภความเพียรนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย การปรารภความเพียรย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ยิ่งใหญ่

๑๐๒-๑๐๙. ‘‘อชฺฌตฺติกํ[Pg.17], ภิกฺขเว, องฺคนฺติ กริตฺวา นาญฺญํ เอกงฺคมฺปิ สมนุปสฺสามิ ยํ เอวํ มหโต อนตฺถาย สํวตฺตติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, มหิจฺฉตา…เป… อปฺปิจฺฉตา… อสนฺตุฏฺฐิตา… สนฺตุฏฺฐิตา… อโยนิโสมนสิกาโร… โยนิโสมนสิกาโร… อสมฺปชญฺญํ… สมฺปชญฺญํ… ทฺวาทสมํ.

๑๐๒-๑๐๙. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อคำนึงถึงเหตุภายใน เราไม่เล็งเห็นเหตุอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ที่จะเป็นไปเพื่อสิ่งมิใช่ประโยชน์อย่างใหญ่หลวงเหมือนความมักมากนี้เลย...ฯลฯ... ความมักน้อย... ความไม่สันโดษ... ความสันโดษ... อโยนิโสมนสิการ... โยนิโสมนสิการ... อสัมปชัญญะ... สัมปชัญญะ...

๑๑๐. ‘‘พาหิรํ, ภิกฺขเว, องฺคนฺติ กริตฺวา นาญฺญํ เอกงฺคมฺปิ สมนุปสฺสามิ ยํ เอวํ มหโต อนตฺถาย สํวตฺตติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, ปาปมิตฺตตา. ปาปมิตฺตตา, ภิกฺขเว, มหโต อนตฺถาย สํวตฺตตี’’ติ. เตรสมํ.

๑๑๐. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อคำนึงถึงเหตุภายนอก เราไม่เล็งเห็นเหตุอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ที่จะเป็นไปเพื่อสิ่งมิใช่ประโยชน์อย่างใหญ่หลวงเหมือนความเป็นผู้มีมิตรชั่วนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย ความเป็นผู้มีมิตรชั่วย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งมิใช่ประโยชน์อย่างใหญ่หลวง

๑๑๑. ‘‘พาหิรํ, ภิกฺขเว, องฺคนฺติ กริตฺวา นาญฺญํ เอกงฺคมฺปิ สมนุปสฺสามิ ยํ เอวํ มหโต อตฺถาย สํวตฺตติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, กลฺยาณมิตฺตตา. กลฺยาณมิตฺตตา, ภิกฺขเว, มหโต อตฺถาย สํวตฺตตี’’ติ. จุทฺทสมํ.

๑๑๑. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อคำนึงถึงเหตุภายนอก เราไม่เล็งเห็นเหตุอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ที่จะเป็นไปเพื่อประโยชน์ยิ่งใหญ่เหมือนความเป็นผู้มีมิตรดีนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย ความเป็นผู้มีมิตรดีย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ยิ่งใหญ่

๑๑๒. ‘‘อชฺฌตฺติกํ, ภิกฺขเว, องฺคนฺติ กริตฺวา นาญฺญํ เอกงฺคมฺปิ สมนุปสฺสามิ ยํ เอวํ มหโต อนตฺถาย สํวตฺตติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, อนุโยโค อกุสลานํ ธมฺมานํ, อนนุโยโค กุสลานํ ธมฺมานํ. อนุโยโค, ภิกฺขเว, อกุสลานํ ธมฺมานํ, อนนุโยโค กุสลานํ ธมฺมานํ มหโต อนตฺถาย สํวตฺตตี’’ติ. ปนฺนรสมํ.

๑๑๒. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อคำนึงถึงเหตุภายใน เราไม่เล็งเห็นเหตุอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ที่จะเป็นไปเพื่อสิ่งมิใช่ประโยชน์อย่างใหญ่หลวงเหมือนการประกอบอกุศลธรรมและการไม่ประกอบกุศลธรรมนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย การประกอบอกุศลธรรมและการไม่ประกอบกุศลธรรม ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งมิใช่ประโยชน์อย่างใหญ่หลวง

๑๑๓. ‘‘อชฺฌตฺติกํ, ภิกฺขเว, องฺคนฺติ กริตฺวา นาญฺญํ เอกงฺคมฺปิ สมนุปสฺสามิ ยํ เอวํ มหโต อตฺถาย สํวตฺตติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, อนุโยโค กุสลานํ ธมฺมานํ, อนนุโยโค อกุสลานํ ธมฺมานํ. อนุโยโค, ภิกฺขเว, กุสลานํ ธมฺมานํ, อนนุโยโค อกุสลานํ ธมฺมานํ มหโต อตฺถาย สํวตฺตตี’’ติ. โสฬสมํ.

๑๑๓. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อคำนึงถึงเหตุภายใน เราไม่เล็งเห็นเหตุอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ที่จะเป็นไปเพื่อประโยชน์ยิ่งใหญ่เหมือนการประกอบกุศลธรรมและการไม่ประกอบอกุศลธรรมนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย การประกอบกุศลธรรมและการไม่ประกอบอกุศลธรรม ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ยิ่งใหญ่

๑๑๔. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ โย เอวํ สทฺธมฺมสฺส สมฺโมสาย อนฺตรธานาย สํวตฺตติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, ปมาโท. ปมาโท, ภิกฺขเว, สทฺธมฺมสฺส สมฺโมสาย อนฺตรธานาย สํวตฺตตี’’ติ. สตฺตรสมํ.

๑๑๔. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ที่จะเป็นไปเพื่อความลบเลือนและความอันตรธานแห่งสัทธรรมเหมือนความประมาทนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย ความประมาทย่อมเป็นไปเพื่อความลบเลือนและความอันตรธานแห่งสัทธรรม

๑๑๕. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ โย เอวํ สทฺธมฺมสฺส ฐิติยา อสมฺโมสาย อนนฺตรธานาย สํวตฺตติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, อปฺปมาโท. อปฺปมาโท, ภิกฺขเว, สทฺธมฺมสฺส ฐิติยา อสมฺโมสาย อนนฺตรธานาย สํวตฺตตี’’ติ. อฏฺฐารสมํ.

๑๑๕. “ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ซึ่งเป็นไปเพื่อความตั้งมั่น เพื่อความไม่เลือนหาย เพื่อความไม่เสื่อมสูญแห่งพระสัทธรรม เหมือนความไม่ประมาทนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย ความไม่ประมาทเป็นไปเพื่อความตั้งมั่น เพื่อความไม่เลือนหาย เพื่อความไม่เสื่อมสูญแห่งพระสัทธรรม”

๑๑๖. ‘‘นาหํ[Pg.18], ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ โย เอวํ สทฺธมฺมสฺส สมฺโมสาย อนฺตรธานาย สํวตฺตติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, โกสชฺชํ. โกสชฺชํ, ภิกฺขเว, สทฺธมฺมสฺส สมฺโมสาย อนฺตรธานาย สํวตฺตตี’’ติ. เอกูนวีสติมํ.

๑๑๖. “ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ซึ่งเป็นไปเพื่อความเลือนหาย เพื่อความเสื่อมสูญแห่งพระสัทธรรม เหมือนความเกียจคร้านนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย ความเกียจคร้านเป็นไปเพื่อความเลือนหาย เพื่อความเสื่อมสูญแห่งพระสัทธรรม”

๑๑๗. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ โย เอวํ สทฺธมฺมสฺส ฐิติยา อสมฺโมสาย อนนฺตรธานาย สํวตฺตติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, วีริยารมฺโภ. วีริยารมฺโภ, ภิกฺขเว, สทฺธมฺมสฺส ฐิติยา อสมฺโมสาย อนนฺตรธานาย สํวตฺตตี’’ติ. วีสติมํ.

๑๑๗. “ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ซึ่งเป็นไปเพื่อความตั้งมั่น เพื่อความไม่เลือนหาย เพื่อความไม่เสื่อมสูญแห่งพระสัทธรรม เหมือนการปรารภความเพียรนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย การปรารภความเพียรเป็นไปเพื่อความตั้งมั่น เพื่อความไม่เลือนหาย เพื่อความไม่เสื่อมสูญแห่งพระสัทธรรม”

๑๑๘-๑๒๘. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ โย เอวํ สทฺธมฺมสฺส สมฺโมสาย อนฺตรธานาย สํวตฺตติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, มหิจฺฉตา…เป… อปฺปิจฺฉตา… อสนฺตุฏฺฐิตา… สนฺตุฏฺฐิตา… อโยนิโสมนสิกาโร… โยนิโสมนสิกาโร… อสมฺปชญฺญํ… สมฺปชญฺญํ … ปาปมิตฺตตา… กลฺยาณมิตฺตตา… อนุโยโค อกุสลานํ ธมฺมานํ, อนนุโยโค กุสลานํ ธมฺมานํ. อนุโยโค, ภิกฺขเว, อกุสลานํ ธมฺมานํ, อนนุโยโค กุสลานํ ธมฺมานํ สทฺธมฺมสฺส สมฺโมสาย อนฺตรธานาย สํวตฺตตี’’ติ. เอกตฺตึสติมํ.

“ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ซึ่งเป็นไปเพื่อความเลือนหาย เพื่อความเสื่อมสูญแห่งพระสัทธรรม เหมือนความมักมากนี้เลย ฯลฯ ความมักน้อย ฯลฯ ความไม่สันโดษ ฯลฯ ความสันโดษ ฯลฯ การทำไว้ในใจโดยไม่แยบคาย ฯลฯ การทำไว้ในใจโดยแยบคาย ฯลฯ ความไม่มีสัมปชัญญะ ฯลฯ ความมีสัมปชัญญะ ฯลฯ ความมีมิตรชั่ว ฯลฯ ความมีมิตรดี ฯลฯ การประกอบอกุศลธรรม การไม่ประกอบกุศลธรรม ภิกษุทั้งหลาย การประกอบอกุศลธรรม การไม่ประกอบกุศลธรรม เป็นไปเพื่อความเลือนหาย เพื่อความเสื่อมสูญแห่งพระสัทธรรม”

๑๒๙. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ โย เอวํ สทฺธมฺมสฺส ฐิติยา อสมฺโมสาย อนนฺตรธานาย สํวตฺตติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, อนุโยโค กุสลานํ ธมฺมานํ, อนนุโยโค อกุสลานํ ธมฺมานํ. อนุโยโค, ภิกฺขเว, กุสลานํ ธมฺมานํ, อนนุโยโค อกุสลานํ ธมฺมานํ สทฺธมฺมสฺส ฐิติยา อสมฺโมสาย อนนฺตรธานาย สํวตฺตตี’’ติ. จตุกฺโกฏิกํ นิฏฺฐิตํ. พาตฺตึสติมํ.

๑๒๙. “ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ซึ่งเป็นไปเพื่อความตั้งมั่น เพื่อความไม่เลือนหาย เพื่อความไม่เสื่อมสูญแห่งพระสัทธรรม เหมือนการประกอบกุศลธรรม การไม่ประกอบอกุศลธรรมนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย การประกอบกุศลธรรม การไม่ประกอบอกุศลธรรม เป็นไปเพื่อความตั้งมั่น เพื่อความไม่เลือนหาย เพื่อความไม่เสื่อมสูญแห่งพระสัทธรรม” จบจตุกโกฏิกะ

๑๓๐. ‘‘เย เต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู อธมฺมํ ธมฺโมติ ทีเปนฺติ เต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู พหุชนอหิตาย ปฏิปนฺนา พหุชนอสุขาย, พหุโน ชนสฺส อนตฺถาย อหิตาย ทุกฺขาย เทวมนุสฺสานํ. พหุญฺจ เต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู อปุญฺญํ ปสวนฺติ, เต จิมํ สทฺธมฺมํ อนฺตรธาเปนฺตี’’ติ. เตตฺตึสติมํ.

๑๓๐. “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่าใดแสดงอธรรมว่า ‘เป็นธรรม’ ภิกษุเหล่านั้นชื่อว่าปฏิบัติเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความทุกข์แก่ชนจำนวนมาก เพื่อความฉิบหาย ไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูล เป็นทุกข์แก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นย่อมประสบบาปเป็นอันมาก และย่อมทำให้พระสัทธรรมนี้เสื่อมสูญไป”

๑๓๑. ‘‘เย เต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู ธมฺมํ อธมฺโมติ ทีเปนฺติ เต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู พหุชนอหิตาย ปฏิปนฺนา พหุชนอสุขาย, พหุโน ชนสฺส อนตฺถาย [Pg.19] อหิตาย ทุกฺขาย เทวมนุสฺสานํ. พหุญฺจ เต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู อปุญฺญํ ปสวนฺติ, เต จิมํ สทฺธมฺมํ อนฺตรธาเปนฺตี’’ติ. จตุตฺตึสติมํ.

๑๓๑. “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่าใดแสดงธรรมว่า ‘เป็นอธรรม’ ภิกษุเหล่านั้นชื่อว่าปฏิบัติเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความทุกข์แก่ชนจำนวนมาก เพื่อความฉิบหาย ไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูล เป็นทุกข์แก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นย่อมประสบบาปเป็นอันมาก และย่อมทำให้พระสัทธรรมนี้เสื่อมสูญไป”

๑๓๒-๑๓๙. ‘‘เย เต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู อวินยํ วินโยติ ทีเปนฺติ…เป… วินยํ อวินโยติ ทีเปนฺติ…เป… อภาสิตํ อลปิตํ ตถาคเตน ภาสิตํ ลปิตํ ตถาคเตนาติ ทีเปนฺติ…เป… ภาสิตํ ลปิตํ ตถาคเตน อภาสิตํ อลปิตํ ตถาคเตนาติ ทีเปนฺติ…เป… อนาจิณฺณํ ตถาคเตน อาจิณฺณํ ตถาคเตนาติ ทีเปนฺติ…เป… อาจิณฺณํ ตถาคเตน อนาจิณฺณํ ตถาคเตนาติ ทีเปนฺติ…เป… อปญฺญตฺตํ ตถาคเตน ปญฺญตฺตํ ตถาคเตนาติ ทีเปนฺติ…เป… ปญฺญตฺตํ ตถาคเตน อปญฺญตฺตํ ตถาคเตนาติ ทีเปนฺติ เต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู พหุชนอหิตาย ปฏิปนฺนา พหุชนอสุขาย, พหุโน ชนสฺส อนตฺถาย อหิตาย ทุกฺขาย เทวมนุสฺสานํ. พหุญฺจ เต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู อปุญฺญํ ปสวนฺติ, เต จิมํ สทฺธมฺมํ อนฺตรธาเปนฺตี’’ติ. ทฺวาจตฺตาลีสติมํ.

“ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่าใดแสดงสิ่งที่มิใช่วินัยว่า ‘เป็นวินัย’ ฯลฯ แสดงวินัยว่า ‘มิใช่วินัย’ ฯลฯ แสดงสิ่งที่ตถาคตมิได้ตรัสไว้ มิได้กล่าวไว้ว่า ‘เป็นสิ่งที่ตถาคตตรัสไว้ กล่าวไว้’ ฯลฯ แสดงสิ่งที่ตถาคตตรัสไว้ กล่าวไว้ว่า ‘เป็นสิ่งที่ตถาคตมิได้ตรัสไว้ มิได้กล่าวไว้’ ฯลฯ แสดงสิ่งที่ตถาคตมิได้ประพฤติมาว่า ‘เป็นสิ่งที่ตถาคตประพฤติมา’ ฯลฯ แสดงสิ่งที่ตถาคตประพฤติมาว่า ‘เป็นสิ่งที่ตถาคตมิได้ประพฤติมา’ ฯลฯ แสดงสิ่งที่ตถาคตมิได้บัญญัติไว้ว่า ‘เป็นสิ่งที่ตถาคตบัญญัติไว้’ ฯลฯ แสดงสิ่งที่ตถาคตบัญญัติไว้ว่า ‘เป็นสิ่งที่ตถาคตมิได้บัญญัติไว้’ ภิกษุเหล่านั้นชื่อว่าปฏิบัติเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความทุกข์แก่ชนจำนวนมาก เพื่อความฉิบหาย ไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูล เป็นทุกข์แก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นย่อมประสบบาปเป็นอันมาก และย่อมทำให้พระสัทธรรมนี้เสื่อมสูญไป”

ทุติยปมาทาทิวคฺโค ทสโม.

ปมาทาทิวรรคที่ ๒ ที่ ๑๐

๑๑. อธมฺมวคฺโค

๑๑. อธรรมวรรค

๑๔๐. ‘‘เย เต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู อธมฺมํ อธมฺโมติ ทีเปนฺติ เต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู พหุชนหิตาย ปฏิปนฺนา พหุชนสุขาย, พหุโน ชนสฺส อตฺถาย หิตาย สุขาย เทวมนุสฺสานํ. พหุญฺจ เต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู ปุญฺญํ ปสวนฺติ, เต จิมํ สทฺธมฺมํ ฐเปนฺตี’’ติ. ปฐมํ.

๑๔๐. “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่าใดแสดงอธรรมว่า ‘เป็นอธรรม’ ภิกษุเหล่านั้นชื่อว่าปฏิบัติเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ชนจำนวนมาก เพื่อประโยชน์ เพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นย่อมประสบผลบุญเป็นอันมาก และย่อมตั้งมั่นพระสัทธรรมนี้ไว้”

๑๔๑. ‘‘เย เต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู ธมฺมํ ธมฺโมติ ทีเปนฺติ เต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู พหุชนหิตาย ปฏิปนฺนา พหุชนสุขาย, พหุโน ชนสฺส อตฺถาย หิตาย สุขาย เทวมนุสฺสานํ. พหุญฺจ เต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู ปุญฺญํ ปสวนฺติ, เต จิมํ สทฺธมฺมํ ฐเปนฺตี’’ติ. ทุติยํ.

๑๔๑. “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่าใดแสดงธรรมว่า ‘เป็นธรรม’ ภิกษุเหล่านั้นชื่อว่าปฏิบัติเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ชนจำนวนมาก เพื่อประโยชน์ เพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นย่อมประสบผลบุญเป็นอันมาก และย่อมตั้งมั่นพระสัทธรรมนี้ไว้”

๑๔๒-๑๔๙. ‘‘เย เต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู อวินยํ อวินโยติ ทีเปนฺติ…เป… วินยํ วินโยติ ทีเปนฺติ…เป… อภาสิตํ อลปิตํ ตถาคเตน อภาสิตํ อลปิตํ ตถาคเตนาติ ทีเปนฺติ…เป… ภาสิตํ [Pg.20] ลปิตํ ตถาคเตน ภาสิตํ ลปิตํ ตถาคเตนาติ ทีเปนฺติ…เป… อนาจิณฺณํ ตถาคเตน อนาจิณฺณํ ตถาคเตนาติ ทีเปนฺติ…เป… อาจิณฺณํ ตถาคเตน อาจิณฺณํ ตถาคเตนาติ ทีเปนฺติ…เป… อปญฺญตฺตํ ตถาคเตน อปญฺญตฺตํ ตถาคเตนาติ ทีเปนฺติ…เป… ปญฺญตฺตํ ตถาคเตน ปญฺญตฺตํ ตถาคเตนาติ ทีเปนฺติ เต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู พหุชนหิตาย ปฏิปนฺนา พหุชนสุขาย, พหุโน ชนสฺส อตฺถาย หิตาย สุขาย เทวมนุสฺสานํ. พหุญฺจ เต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู ปุญฺญํ ปสวนฺติ, เต จิมํ สทฺธมฺมํ ฐเปนฺตี’’ติ. ทสมํ.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่าใดแสดงสิ่งที่ไม่ใช่วินัยว่า ‘เป็นสิ่งที่ไม่ใช่วินัย’ ...ฯลฯ... แสดงวินัยว่า ‘เป็นวินัย’ ...ฯลฯ... แสดงสิ่งที่ตถาคตไม่ได้ตรัส ไม่ได้กล่าวไว้ว่า ‘เป็นสิ่งที่ตถาคตไม่ได้ตรัส ไม่ได้กล่าวไว้’ ...ฯลฯ... แสดงสิ่งที่ตถาคตตรัส กล่าวไว้ว่า ‘เป็นสิ่งที่ตถาคตตรัส กล่าวไว้’ ...ฯลฯ... แสดงสิ่งที่ตถาคตไม่ได้ประพฤติมาว่า ‘เป็นสิ่งที่ตถาคตไม่ได้ประพฤติมา’ ...ฯลฯ... แสดงสิ่งที่ตถาคตประพฤติมาว่า ‘เป็นสิ่งที่ตถาคตประพฤติมา’ ...ฯลฯ... แสดงสิ่งที่ตถาคตไม่ได้บัญญัติไว้ว่า ‘เป็นสิ่งที่ตถาคตไม่ได้บัญญัติไว้’ ...ฯลฯ... แสดงสิ่งที่ตถาคตบัญญัติไว้ว่า ‘เป็นสิ่งที่ตถาคตบัญญัติไว้’ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่คนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่คนหมู่มาก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นย่อมประสบบุญเป็นอันมาก และภิกษุเหล่านั้นชื่อว่าย่อมตั้งมั่นพระสัทธรรมนี้ไว้ (สูตรที่ ๑๐)

อธมฺมวคฺโค เอกาทสโม.

อธัมมวรรคที่ ๑๑ จบ

๑๒. อนาปตฺติวคฺโค

๑๒. อนาปัตติวรรคที่ ๑๒

๑๕๐. ‘‘เย เต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู อนาปตฺตึ อาปตฺตีติ ทีเปนฺติ เต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู พหุชนอหิตาย ปฏิปนฺนา พหุชนอสุขาย, พหุโน ชนสฺส อนตฺถาย อหิตาย ทุกฺขาย เทวมนุสฺสานํ. พหุญฺจ เต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู อปุญฺญํ ปสวนฺติ, เต จิมํ สทฺธมฺมํ อนฺตรธาเปนฺตี’’ติ. ปฐมํ.

๑๕๐. ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่าใดแสดงอนาบัติว่า ‘เป็นอาบัติ’ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูลแก่คนหมู่มาก เพื่อความทุกข์แก่คนหมู่มาก เพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความทุกข์แก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นย่อมประสบบาปเป็นอันมาก และภิกษุเหล่านั้นชื่อว่าย่อมทำให้พระสัทธรรมนี้อันตรธานไป (สูตรที่ ๑)

๑๕๑. ‘‘เย เต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู อาปตฺตึ อนาปตฺตีติ ทีเปนฺติ เต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู พหุชนอหิตาย ปฏิปนฺนา พหุชนอสุขาย, พหุโน ชนสฺส อนตฺถาย อหิตาย ทุกฺขาย เทวมนุสฺสานํ. พหุญฺจ เต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู อปุญฺญํ ปสวนฺติ, เต จิมํ สทฺธมฺมํ อนฺตรธาเปนฺตี’’ติ. ทุติยํ.

๑๕๑. ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่าใดแสดงอาบัติว่า ‘เป็นอนาบัติ’ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูลแก่คนหมู่มาก เพื่อความทุกข์แก่คนหมู่มาก เพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความทุกข์แก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นย่อมประสบบาปเป็นอันมาก และภิกษุเหล่านั้นชื่อว่าย่อมทำให้พระสัทธรรมนี้อันตรธานไป (สูตรที่ ๒)

๑๕๒-๑๕๙. ‘‘เย เต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู ลหุกํ อาปตฺตึ ครุกา อาปตฺตีติ ทีเปนฺติ…เป… ครุกํ อาปตฺตึ ลหุกา อาปตฺตีติ ทีเปนฺติ…เป… ทุฏฺฐุลฺลํ อาปตฺตึ อทุฏฺฐุลฺลา อาปตฺตีติ ทีเปนฺติ…เป… อทุฏฺฐุลฺลํ อาปตฺตึ ทุฏฺฐุลฺลา อาปตฺตีติ ทีเปนฺติ…เป… สาวเสสํ อาปตฺตึ อนวเสสา อาปตฺตีติ ทีเปนฺติ…เป… อนวเสสํ อาปตฺตึ สาวเสสา อาปตฺตีติ ทีเปนฺติ…เป… สปฺปฏิกมฺมํ อาปตฺตึ อปฺปฏิกมฺมา อาปตฺตีติ ทีเปนฺติ…เป… อปฺปฏิกมฺมํ อาปตฺตึ สปฺปฏิกมฺมา อาปตฺตีติ ทีเปนฺติ เต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู พหุชนอหิตาย ปฏิปนฺนา พหุชนอสุขาย, พหุโน ชนสฺส อนตฺถาย อหิตาย ทุกฺขาย เทวมนุสฺสานํ. พหุญฺจ [Pg.21] เต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู อปุญฺญํ ปสวนฺติ, เต จิมํ สทฺธมฺมํ อนฺตรธาเปนฺตี’’ติ. ทสมํ.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่าใดแสดงอาบัติเบาว่า ‘เป็นอาบัติหนัก’ ...ฯลฯ... แสดงอาบัติหนักว่า ‘เป็นอาบัติเบา’ ...ฯลฯ... แสดงอาบัติชั่วหยาบว่า ‘เป็นอาบัติไม่ชั่วหยาบ’ ...ฯลฯ... แสดงอาบัติไม่ชั่วหยาบว่า ‘เป็นอาบัติชั่วหยาบ’ ...ฯลฯ... แสดงอาบัติที่มีส่วนเหลือว่า ‘เป็นอาบัติที่ไม่มีส่วนเหลือ’ ...ฯลฯ... แสดงอาบัติที่ไม่มีส่วนเหลือว่า ‘เป็นอาบัติที่มีส่วนเหลือ’ ...ฯลฯ... แสดงอาบัติที่แก้ไขได้ว่า ‘เป็นอาบัติที่แก้ไขไม่ได้’ ...ฯลฯ... แสดงอาบัติที่แก้ไขไม่ได้ว่า ‘เป็นอาบัติที่แก้ไขได้’ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูลแก่คนหมู่มาก เพื่อความทุกข์แก่คนหมู่มาก เพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความทุกข์แก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นย่อมประสบบาปเป็นอันมาก และภิกษุเหล่านั้นชื่อว่าย่อมทำให้พระสัทธรรมนี้อันตรธานไป (สูตรที่ ๑๐)

๑๖๐. ‘‘เย เต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู อนาปตฺตึ อนาปตฺตีติ ทีเปนฺติ เต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู พหุชนหิตาย ปฏิปนฺนา พหุชนสุขาย, พหุโน ชนสฺส อตฺถาย หิตาย สุขาย เทวมนุสฺสานํ. พหุญฺจ เต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู ปุญฺญํ ปสวนฺติ, เต จิมํ สทฺธมฺมํ ฐเปนฺตี’’ติ. เอกาทสมํ.

๑๖๐. ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่าใดแสดงอนาบัติว่า ‘เป็นอนาบัติ’ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่คนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่คนหมู่มาก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นย่อมประสบบุญเป็นอันมาก และภิกษุเหล่านั้นชื่อว่าย่อมตั้งมั่นพระสัทธรรมนี้ไว้ (สูตรที่ ๑๑)

๑๖๑. ‘‘เย เต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู อาปตฺตึ อาปตฺตีติ ทีเปนฺติ เต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู พหุชนหิตาย ปฏิปนฺนา พหุชนสุขาย, พหุโน ชนสฺส อตฺถาย หิตาย สุขาย เทวมนุสฺสานํ. พหุญฺจ เต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู ปุญฺญํ ปสวนฺติ, เต จิมํ สทฺธมฺมํ ฐเปนฺตี’’ติ. ทฺวาทสมํ.

๑๖๑. ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่าใดแสดงอาบัติว่า ‘เป็นอาบัติ’ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่คนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่คนหมู่มาก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นย่อมประสบบุญเป็นอันมาก และภิกษุเหล่านั้นชื่อว่าย่อมตั้งมั่นพระสัทธรรมนี้ไว้ (สูตรที่ ๑๒)

๑๖๒-๑๖๙. ‘‘เย เต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู ลหุกํ อาปตฺตึ ลหุกา อาปตฺตีติ ทีเปนฺติ… ครุกํ อาปตฺตึ ครุกา อาปตฺตีติ ทีเปนฺติ… ทุฏฺฐุลฺลํ อาปตฺตึ ทุฏฺฐุลฺลา อาปตฺตีติ ทีเปนฺติ… อทุฏฺฐุลฺลํ อาปตฺตึ อทุฏฺฐุลฺลา อาปตฺตีติ ทีเปนฺติ… สาวเสสํ อาปตฺตึ สาวเสสา อาปตฺตีติ ทีเปนฺติ… อนวเสสํ อาปตฺตึ อนวเสสา อาปตฺตีติ ทีเปนฺติ… สปฺปฏิกมฺมํ อาปตฺตึ สปฺปฏิกมฺมา อาปตฺตีติ ทีเปนฺติ… อปฺปฏิกมฺมํ อาปตฺตึ อปฺปฏิกมฺมา อาปตฺตีติ ทีเปนฺติ เต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู พหุชนหิตาย ปฏิปนฺนา พหุชนสุขาย, พหุโน ชนสฺส อตฺถาย หิตาย สุขาย เทวมนุสฺสานํ. พหุญฺจ เต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู ปุญฺญํ ปสวนฺติ, เต จิมํ สทฺธมฺมํ ฐเปนฺตี’’ติ. วีสติมํ.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่าใดแสดงอาบัติเบาว่า ‘เป็นอาบัติเบา’ ...ฯลฯ... แสดงอาบัติหนักว่า ‘เป็นอาบัติหนัก’ ...ฯลฯ... แสดงอาบัติชั่วหยาบว่า ‘เป็นอาบัติชั่วหยาบ’ ...ฯลฯ... แสดงอาบัติไม่ชั่วหยาบว่า ‘เป็นอาบัติไม่ชั่วหยาบ’ ...ฯลฯ... แสดงอาบัติที่มีส่วนเหลือว่า ‘เป็นอาบัติที่มีส่วนเหลือ’ ...ฯลฯ... แสดงอาบัติที่ไม่มีส่วนเหลือว่า ‘เป็นอาบัติที่ไม่มีส่วนเหลือ’ ...ฯลฯ... แสดงอาบัติที่แก้ไขได้ว่า ‘เป็นอาบัติที่แก้ไขได้’ ...ฯลฯ... แสดงอาบัติที่แก้ไขไม่ได้ว่า ‘เป็นอาบัติที่แก้ไขไม่ได้’ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่คนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่คนหมู่มาก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นย่อมประสบบุญเป็นอันมาก และภิกษุเหล่านั้นชื่อว่าย่อมตั้งมั่นพระสัทธรรมนี้ไว้ (สูตรที่ ๒๐)

อนาปตฺติวคฺโค ทฺวาทสโม.

อนาปัตติวรรคที่ ๑๒ จบ

๑๓. เอกปุคฺคลวคฺโค

๑๓. เอกปุคคลวรรคที่ ๑๓

๑๗๐. ‘‘เอกปุคฺคโล, ภิกฺขเว, โลเก อุปฺปชฺชมาโน อุปฺปชฺชติ พหุชนหิตาย พหุชนสุขาย โลกานุกมฺปาย อตฺถาย หิตาย สุขาย เทวมนุสฺสานํ. กตโม เอกปุคฺคโล? ตถาคโต อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ. อยํ โข, ภิกฺขเว, เอกปุคฺคโล โลเก อุปฺปชฺชมาโน อุปฺปชฺชติ พหุชนหิตาย [Pg.22] พหุชนสุขาย โลกานุกมฺปาย อตฺถาย หิตาย สุขาย เทวมนุสฺสาน’’นฺติ.

๑๗๐. ภิกษุทั้งหลาย บุคคลคนหนึ่งเมื่อเกิดขึ้นในโลก ย่อมเกิดขึ้นเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่คนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่คนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย บุคคลคนหนึ่งคือใคร คือ ตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ภิกษุทั้งหลาย บุคคลคนนี้แลเมื่อเกิดขึ้นในโลก ย่อมเกิดขึ้นเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่คนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่คนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

๑๗๑. ‘‘เอกปุคฺคลสฺส, ภิกฺขเว, ปาตุภาโว ทุลฺลโภ โลกสฺมึ. กตมสฺส เอกปุคฺคลสฺส? ตถาคตสฺส อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส. อิมสฺส โข, ภิกฺขเว, เอกปุคฺคลสฺส ปาตุภาโว ทุลฺลโภ โลกสฺมิ’’นฺติ.

๑๗๑. ภิกษุทั้งหลาย การปรากฏขึ้นของบุคคลคนหนึ่งหาได้ยากในโลก บุคคลคนหนึ่งคือใคร คือ การปรากฏขึ้นของตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ภิกษุทั้งหลาย การปรากฏขึ้นของบุคคลคนนี้แลหาได้ยากในโลก

๑๗๒. ‘‘เอกปุคฺคโล, ภิกฺขเว, โลเก อุปฺปชฺชมาโน อุปฺปชฺชติ อจฺฉริยมนุสฺโส. กตโม เอกปุคฺคโล? ตถาคโต อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ. อยํ โข, ภิกฺขเว, เอกปุคฺคโล โลเก อุปฺปชฺชมาโน อุปฺปชฺชติ อจฺฉริยมนุสฺโส’’ติ.

๑๗๒. ภิกษุทั้งหลาย บุคคลคนหนึ่งเมื่อเกิดขึ้นในโลก ย่อมเป็นมนุษย์อัศจรรย์เกิดขึ้น บุคคลคนหนึ่งคือใคร คือ ตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ภิกษุทั้งหลาย บุคคลคนนี้แลเมื่อเกิดขึ้นในโลก ย่อมเป็นมนุษย์อัศจรรย์เกิดขึ้น

๑๗๓. ‘‘เอกปุคฺคลสฺส, ภิกฺขเว, กาลกิริยา พหุโน ชนสฺส อนุตปฺปา โหติ. กตมสฺส เอกปุคฺคลสฺส? ตถาคตสฺส อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส. อิมสฺส โข, ภิกฺขเว, เอกปุคฺคลสฺส กาลกิริยา พหุโน ชนสฺส อนุตปฺปา โหตี’’ติ.

๑๗๓. “ภิกษุทั้งหลาย การตายของบุคคลผู้เดียว ย่อมเป็นไปเพื่อความเดือดร้อนใจแก่ชนเป็นอันมาก บุคคลผู้เดียวคนไหน คือ พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ภิกษุทั้งหลาย การตายของบุคคลผู้เดียวนี้แล ย่อมเป็นไปเพื่อความเดือดร้อนใจแก่ชนเป็นอันมาก”

๑๗๔. ‘‘เอกปุคฺคโล, ภิกฺขเว, โลเก อุปฺปชฺชมาโน อุปฺปชฺชติ อทุติโย อสหาโย อปฺปฏิโม อปฺปฏิสโม อปฺปฏิภาโค อปฺปฏิปุคฺคโล อสโม อสมสโม ทฺวิปทานํ อคฺโค. กตโม เอกปุคฺคโล? ตถาคโต อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ. อยํ โข, ภิกฺขเว, เอกปุคฺคโล โลเก อุปฺปชฺชมาโน อุปฺปชฺชติ อทุติโย อสหาโย อปฺปฏิโม อปฺปฏิสโม อปฺปฏิภาโค อปฺปฏิปุคฺคโล อสโม อสมสโม ทฺวิปทานํ อคฺโค’’ติ.

๑๗๔. “ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้เดียวเมื่อเกิดขึ้นในโลก ย่อมเกิดขึ้นเป็นผู้ไม่มีใครเป็นที่สอง ไม่มีเพื่อน ไม่มีใครเปรียบ ไม่มีใครเทียบ ไม่มีส่วนเปรียบ ไม่มีบุคคลเปรียบ ไม่มีใครเหมือน ไม่มีใครเสมอเหมือน เป็นผู้เลิศกว่าสัตว์สองเท้า บุคคลผู้เดียวคนไหน คือ พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้เดียวนี้แล เมื่อเกิดขึ้นในโลก ย่อมเกิดขึ้นเป็นผู้ไม่มีใครเป็นที่สอง ไม่มีเพื่อน ไม่มีใครเปรียบ ไม่มีใครเทียบ ไม่มีส่วนเปรียบ ไม่มีบุคคลเปรียบ ไม่มีใครเหมือน ไม่มีใครเสมอเหมือน เป็นผู้เลิศกว่าสัตว์สองเท้า”

๑๗๕-๑๘๖. ‘‘เอกปุคฺคลสฺส, ภิกฺขเว, ปาตุภาวา มหโต จกฺขุสฺส ปาตุภาโว โหติ, มหโต อาโลกสฺส ปาตุภาโว โหติ, มหโต โอภาสสฺส ปาตุภาโว โหติ, ฉนฺนํ อนุตฺตริยานํ ปาตุภาโว โหติ, จตุนฺนํ ปฏิสมฺภิทานํ สจฺฉิกิริยา โหติ, อเนกธาตุปฏิเวโธ โหติ, นานาธาตุปฏิเวโธ โหติ, วิชฺชาวิมุตฺติผลสจฺฉิกิริยา โหติ, โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยา โหติ, สกทาคามิผลสจฺฉิกิริยา โหติ, อนาคามิผลสจฺฉิกิริยา โหติ, อรหตฺตผลสจฺฉิกิริยา [Pg.23] โหติ. กตมสฺส เอกปุคฺคลสฺส? ตถาคตสฺส อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส. อิมสฺส โข, ภิกฺขเว, เอกปุคฺคลสฺส ปาตุภาวา มหโต จกฺขุสฺส ปาตุภาโว โหติ, มหโต อาโลกสฺส ปาตุภาโว โหติ, มหโต โอภาสสฺส ปาตุภาโว โหติ, ฉนฺนํ อนุตฺตริยานํ ปาตุภาโว โหติ, จตุนฺนํ ปฏิสมฺภิทานํ สจฺฉิกิริยา โหติ, อเนกธาตุปฏิเวโธ โหติ, นานาธาตุปฏิเวโธ โหติ, วิชฺชาวิมุตฺติผลสจฺฉิกิริยา โหติ, โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยา โหติ, สกทาคามิผลสจฺฉิกิริยา โหติ, อนาคามิผลสจฺฉิกิริยา โหติ, อรหตฺตผลสจฺฉิกิริยา โหตี’’ติ.

“ภิกษุทั้งหลาย เพราะการเกิดขึ้นของบุคคลผู้เดียว การเกิดขึ้นแห่งจักษุอันยิ่งใหญ่ย่อมมี การเกิดขึ้นแห่งแสงสว่างอันยิ่งใหญ่ย่อมมี การเกิดขึ้นแห่งความรุ่งเรืองอันยิ่งใหญ่ย่อมมี การเกิดขึ้นแห่งอนุตตริยะ ๖ ประการย่อมมี การทำให้แจ้งซึ่งปฏิสัมภิทา ๔ ย่อมมี การแทงตลอดธาตุเป็นอันมากย่อมมี การแทงตลอดธาตุเป็นอันต่างๆ ย่อมมี การทำให้แจ้งซึ่งวิชชาวิมุตติผลย่อมมี การทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผลย่อมมี การทำให้แจ้งซึ่งสกทาคามิผลย่อมมี การทำให้แจ้งซึ่งอนาคามิผลย่อมมี การทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผลย่อมมี บุคคลผู้เดียวคนไหน คือ พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ภิกษุทั้งหลาย เพราะการเกิดขึ้นของบุคคลผู้เดียวนี้แล การเกิดขึ้นแห่งจักษุอันยิ่งใหญ่ย่อมมี การเกิดขึ้นแห่งแสงสว่างอันยิ่งใหญ่ย่อมมี การเกิดขึ้นแห่งความรุ่งเรืองอันยิ่งใหญ่ย่อมมี การเกิดขึ้นแห่งอนุตตริยะ ๖ ประการย่อมมี การทำให้แจ้งซึ่งปฏิสัมภิทา ๔ ย่อมมี การแทงตลอดธาตุเป็นอันมากย่อมมี การแทงตลอดธาตุเป็นอันต่างๆ ย่อมมี การทำให้แจ้งซึ่งวิชชาวิมุตติผลย่อมมี การทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผลย่อมมี การทำให้แจ้งซึ่งสกทาคามิผลย่อมมี การทำให้แจ้งซึ่งอนาคามิผลย่อมมี การทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผลย่อมมี”

๑๘๗. ‘‘นาหํ ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกปุคฺคลมฺปิ สมนุปสฺสามิ โย เอวํ ตถาคเตน อนุตฺตรํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺติตํ สมฺมเทว อนุปฺปวตฺเตติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, สาริปุตฺโต. สาริปุตฺโต, ภิกฺขเว, ตถาคเตน อนุตฺตรํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺติตํ สมฺมเทว อนุปฺปวตฺเตตี’’ติ.

๑๘๗. “ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นบุคคลอื่นแม้คนเดียว ผู้ที่ยังธรรมจักรอันยอดเยี่ยมที่ตถาคตให้เป็นไปแล้ว ให้เป็นไปตามได้โดยชอบ เหมือนสารีบุตรเลย ภิกษุทั้งหลาย สารีบุตรย่อมยังธรรมจักรอันยอดเยี่ยมที่ตถาคตให้เป็นไปแล้ว ให้เป็นไปตามได้โดยชอบ”

เอกปุคฺคลวคฺโค เตรสโม.

เอกบุคคลวรรคที่ ๑๓ จบ

๑๔. เอตทคฺควคฺโค

๑๔. เอตทัคควรรค

๑. ปฐมวคฺโค

๑. ปฐมวรรค

๑๘๘. ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ รตฺตญฺญูนํ ยทิทํ อญฺญาสิโกณฺฑญฺโญ’’.

๑๘๘. “ภิกษุทั้งหลาย บรรดาสาวกภิกษุของเราผู้รัตตัญญู อัญญาโกณฑัญญะ เป็นเลิศ”

๑๘๙. … มหาปญฺญานํ ยทิทํ สาริปุตฺโต.

๑๘๙. …บรรดาผู้มีปัญญามาก สารีบุตร เป็นเลิศ

๑๙๐. … อิทฺธิมนฺตานํ ยทิทํ มหาโมคฺคลฺลาโน.

๑๙๐. …บรรดาผู้มีฤทธิ์ พระมหาโมคคัลลานะ เป็นเลิศ

๑๙๑. … ธุตวาทานํ ยทิทํ มหากสฺสโป.

๑๙๑. …บรรดาผู้กล่าวธุดงค์ พระมหากัสสปะ เป็นเลิศ

๑๙๒. … ทิพฺพจกฺขุกานํ ยทิทํ อนุรุทฺโธ.

๑๙๒. …บรรดาผู้มีทิพยจักษุ พระอนุรุทธะ เป็นเลิศ

๑๙๓. … อุจฺจากุลิกานํ ยทิทํ ภทฺทิโย กาฬิโคธายปุตฺโต.

๑๙๓. …บรรดาผู้เกิดในตระกูลสูง ภัททิยะ บุตรของนางกาฬิโคธา เป็นเลิศ

๑๙๔. … มญฺชุสฺสรานํ ยทิทํ ลกุณฺฑก ภทฺทิโย.

๑๙๔. …บรรดาผู้มีเสียงไพเราะ ลกุณฏกภัททิยะ เป็นเลิศ

๑๙๕. … สีหนาทิกานํ [Pg.24] ยทิทํ ปิณฺโฑลภารทฺวาโช.

๑๙๕. …บรรดาผู้บันลือสีหนาท ปิณโฑลภารทวาชะ เป็นเลิศ

๑๙๖. … ธมฺมกถิกานํ ยทิทํ ปุณฺโณ มนฺตาณิปุตฺโต.

๑๙๖. …บรรดาพระธรรมกถึก ปุณณะ บุตรของนางมันตานี เป็นเลิศ

๑๙๗. … สํขิตฺเตน ภาสิตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ วิภชนฺตานํ ยทิทํ มหากจฺจาโนติ.

๑๙๗. …บรรดาผู้จำแนกเนื้อความแห่งคำที่กล่าวไว้โดยย่อให้พิสดารได้ พระมหากัจจานะ เป็นเลิศ

วคฺโค ปฐโม.

ปฐมวรรค จบ

๒. ทุติยวคฺโค

๒. ทุติยวรรค

๑๙๘. ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ มโนมยํ กายํ อภินิมฺมินนฺตานํ ยทิทํ จูฬปนฺถโก’’.

๑๙๘. “ภิกษุทั้งหลาย บรรดาสาวกภิกษุของเราผู้เนรมิตกายอันสำเร็จด้วยใจได้ จูฬปันถกะ เป็นเลิศ”

๑๙๙. … เจโตวิวฏฺฏกุสลานํ ยทิทํ จูฬปนฺถโก.

๑๙๙. …บรรดาผู้ฉลาดในเจโตวิวัฏฏ์ จูฬปันถกะ เป็นเลิศ

๒๐๐. … สญฺญาวิวฏฺฏกุสลานํ ยทิทํ มหาปนฺถโก.

๒๐๐. …บรรดาผู้ฉลาดในสัญญาวิวัฏฏ์ มหาปันถกะ เป็นเลิศ

๒๐๑. … อรณวิหารีนํ ยทิทํ สุภูติ.

๒๐๑. …บรรดาผู้อยู่อย่างไม่มีกิเลส สุภูติ เป็นเลิศ

๒๐๒. … ทกฺขิเณยฺยานํ ยทิทํ สุภูติ.

๒๐๒. …บรรดาผู้ควรแก่ทักษิณา สุภูติ เป็นเลิศ

๒๐๓. … อารญฺญกานํ ยทิทํ เรวโต ขทิรวนิโย.

๒๐๓. …บรรดาผู้อยู่ป่าเป็นวัตร เรวตะ ขทิรวนิยะ เป็นเลิศ

๒๐๔. … ฌายีนํ ยทิทํ กงฺขาเรวโต.

๒๐๔. …บรรดาผู้ยินดีในฌาน กังขาเรวตะ เป็นเลิศ

๒๐๕. … อารทฺธวีริยานํ ยทิทํ โสโณ โกฬิวิโส.

๒๐๕. …บรรดาผู้ปรารภความเพียร โสณะ โกฬิวิสะ เป็นเลิศ

๒๐๖. … กลฺยาณวากฺกรณานํ ยทิทํ โสโณ กุฏิกณฺโณ.

๒๐๖. …บรรดาผู้กล่าววาจาไพเราะ โสณะ กุฏิกัณณะ เป็นเลิศ

๒๐๗. … ลาภีนํ ยทิทํ สีวลิ.

๒๐๗. …บรรดาผู้มีลาภ สีวลี เป็นเลิศ

๒๐๘. … สทฺธาธิมุตฺตานํ ยทิทํ วกฺกลีติ.

๒๐๘. …บรรดาผู้หลุดพ้นด้วยศรัทธา วักกลิ เป็นเลิศ

วคฺโค ทุติโย.

วรรคที่ ๒ จบ

๓. ตติยวคฺโค

๓. วรรคที่ ๓

๒๐๙. ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ สิกฺขากามานํ ยทิทํ ราหุโล’’.

๒๐๙. ภิกษุทั้งหลาย บรรดาภิกษุสาวกของเราผู้ใคร่ในการศึกษา พระราหุลเป็นเลิศ

๒๑๐. … สทฺธาปพฺพชิตานํ [Pg.25] ยทิทํ รฏฺฐปาโล.

๒๑๐. …ในบรรดาผู้บวชด้วยศรัทธา พระรัฏฐปาละเป็นเลิศ

๒๑๑. … ปฐมํ สลากํ คณฺหนฺตานํ ยทิทํ กุณฺฑธาโน.

๒๑๑. …ในบรรดาผู้รับสลากเป็นที่ ๑ พระกุณฑธานะเป็นเลิศ

๒๑๒. … ปฏิภานวนฺตานํ ยทิทํ วงฺคีโส.

๒๑๒. …ในบรรดาผู้มีปฏิภาณ พระวังคีสะเป็นเลิศ

๒๑๓. … สมนฺตปาสาทิกานํ ยทิทํ อุปเสโน วงฺคนฺตปุตฺโต.

๒๑๓. …ในบรรดาผู้ทำความเลื่อมใสในตระกูลโดยรอบ พระอุปเสนะ วังคันตบุตรเป็นเลิศ

๒๑๔. … เสนาสนปญฺญาปกานํ ยทิทํ ทพฺโพ มลฺลปุตฺโต.

๒๑๔. …ในบรรดาผู้จัดแจงเสนาสนะ พระทัพพมัลลบุตรเป็นเลิศ

๒๑๕. … เทวตานํ ปิยมนาปานํ ยทิทํ ปิลินฺทวจฺโฉ.

๒๑๕. …ในบรรดาผู้เป็นที่รักที่ชอบใจของเทวดา พระปิลินทวัจฉะเป็นเลิศ

๒๑๖. … ขิปฺปาภิญฺญานํ ยทิทํ พาหิโย ทารุจีริโย.

๒๑๖. …ในบรรดาผู้ตรัสรู้เร็ว พระพาหิยทารุจีริยะเป็นเลิศ

๒๑๗. … จิตฺตกถิกานํ ยทิทํ กุมารกสฺสโป.

๒๑๗. …ในบรรดาผู้แสดงธรรมวิจิตร พระกุมารกัสสปะเป็นเลิศ

๒๑๘. … ปฏิสมฺภิทาปตฺตานํ ยทิทํ มหาโกฏฺฐิโตติ.

๒๑๘. …ในบรรดาผู้บรรลุปฏิสัมภิทา พระมหาโกฏฐิตะเป็นเลิศ

วคฺโค ตติโย.

วรรคที่ ๓ จบ

๔. จตุตฺถวคฺโค

๔. วรรคที่ ๔

๒๑๙. ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ พหุสฺสุตานํ ยทิทํ อานนฺโท’’.

๒๑๙. ภิกษุทั้งหลาย บรรดาภิกษุสาวกของเราผู้เป็นพหูสูต พระอานนท์เป็นเลิศ

๒๒๐. … สติมนฺตานํ ยทิทํ อานนฺโท.

๒๒๐. …ในบรรดาผู้มีสติ พระอานนท์เป็นเลิศ

๒๒๑. … คติมนฺตานํ ยทิทํ อานนฺโท.

๒๒๑. …ในบรรดาผู้มีคติ พระอานนท์เป็นเลิศ

๒๒๒. … ธิติมนฺตานํ ยทิทํ อานนฺโท.

๒๒๒. …ในบรรดาผู้มีธิติ พระอานนท์เป็นเลิศ

๒๒๓. … อุปฏฺฐากานํ ยทิทํ อานนฺโท.

๒๒๓. …ในบรรดาผู้อุปัฏฐาก พระอานนท์เป็นเลิศ

๒๒๔. … มหาปริสานํ ยทิทํ อุรุเวลกสฺสโป.

๒๒๔. …ในบรรดาผู้มีบริษัทใหญ่ พระอุรุเวลกัสสปะเป็นเลิศ

๒๒๕. … กุลปฺปสาทกานํ ยทิทํ กาฬุทายี.

๒๒๕. …ในบรรดาผู้ทำตระกูลให้เลื่อมใส พระกาฬุทายีเป็นเลิศ

๒๒๖. … อปฺปาพาธานํ ยทิทํ พากุโล.

๒๒๖. …ในบรรดาผู้มีอาพาธน้อย พระพากุละเป็นเลิศ

๒๒๗. … ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรนฺตานํ ยทิทํ โสภิโต.

๒๒๗. …ในบรรดาผู้ระลึกชาติก่อนได้ พระโสภิตะเป็นเลิศ

๒๒๘. … วินยธรานํ ยทิทํ อุปาลิ.

๒๒๘. …ในบรรดาผู้ทรงวินัย พระอุบาลีเป็นเลิศ

๒๒๙. … ภิกฺขุโนวาทกานํ [Pg.26] ยทิทํ นนฺทโก.

๒๒๙. …ในบรรดาผู้ให้โอวาทแก่นางภิกษุณี พระนันทกะเป็นเลิศ

๒๓๐. … อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารานํ ยทิทํ นนฺโท.

๒๓๐. …ในบรรดาผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ พระนันทะเป็นเลิศ

๒๓๑. … ภิกฺขุโอวาทกานํ ยทิทํ มหากปฺปิโน.

๒๓๑. …ในบรรดาผู้ให้โอวาทแก่ภิกษุ พระมหากัปปินะเป็นเลิศ

๒๓๒. … เตโชธาตุกุสลานํ ยทิทํ สาคโต.

๒๓๒. …ในบรรดาผู้ฉลาดในเตโชธาตุสมาบัติ พระสาคตะเป็นเลิศ

๒๓๓. … ปฏิภาเนยฺยกานํ ยทิทํ ราโธ.

๒๓๓. …ในบรรดาผู้ที่ธรรมเทศนาแจ่มแจ้ง พระราธะเป็นเลิศ

๒๓๔. … ลูขจีวรธรานํ ยทิทํ โมฆราชาติ.

๒๓๔. …ในบรรดาผู้ทรงจีวรเศร้าหมอง พระโมฆราชเป็นเลิศ

วคฺโค จตุตฺโถ.

จตุตถวรรค จบ

๕. ปญฺจมวคฺโค

๕. ปัญจมวรรค

๒๓๕. ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวิกานํ ภิกฺขุนีนํ รตฺตญฺญูนํ ยทิทํ มหาปชาปติโคตมี’’.

๒๓๕. ภิกษุทั้งหลาย บรรดาสาวิกาภิกษุณีของเราผู้รัตตัญญู คือ พระมหาปชาบดีโคตมี นี้เป็นเลิศ

๒๓๖. … มหาปญฺญานํ ยทิทํ เขมา.

๒๓๖. …บรรดาผู้มีปัญญามาก คือ พระเขมา นี้เป็นเลิศ

๒๓๗. … อิทฺธิมนฺตีนํ ยทิทํ อุปฺปลวณฺณา.

๒๓๗. …บรรดาผู้มีฤทธิ์ คือ พระอุบลวรรณา นี้เป็นเลิศ

๒๓๘. … วินยธรานํ ยทิทํ ปฏาจารา.

๒๓๘. …บรรดาผู้ทรงวินัย คือ พระปฏาจารา นี้เป็นเลิศ

๒๓๙. … ธมฺมกถิกานํ ยทิทํ ธมฺมทินฺนา.

๒๓๙. …บรรดาผู้เป็นธรรมกถึก คือ พระธรรมทินนา นี้เป็นเลิศ

๒๔๐. … ฌายีนํ ยทิทํ นนฺทา.

๒๔๐. …บรรดาผู้เพ่งฌาน คือ พระนันทา นี้เป็นเลิศ

๒๔๑. … อารทฺธวีริยานํ ยทิทํ โสณา.

๒๔๑. …บรรดาผู้ปรารภความเพียร คือ พระโสณา นี้เป็นเลิศ

๒๔๒. … ทิพฺพจกฺขุกานํ ยทิทํ พกุลา.

๒๔๒. …บรรดาผู้มีทิพยจักษุ คือ พระพกุลา นี้เป็นเลิศ

๒๔๓. … ขิปฺปาภิญฺญานํ ยทิทํ ภทฺทา กุณฺฑลเกสา.

๒๔๓. …บรรดาผู้ตรัสรู้ฉับพลัน คือ พระภัททากุณฑลเกสา นี้เป็นเลิศ

๒๔๔. … ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรนฺตีนํ ยทิทํ ภทฺทา กาปิลานี.

๒๔๔. …บรรดาผู้ระลึกชาติก่อนได้ คือ พระภัททากาปิลานี นี้เป็นเลิศ

๒๔๕. … มหาภิญฺญปฺปตฺตานํ ยทิทํ ภทฺทกจฺจานา.

๒๔๕. …บรรดาผู้บรรลุอภิญญาใหญ่ คือ พระภัททากัจจานา นี้เป็นเลิศ

๒๔๖. … ลูขจีวรธรานํ ยทิทํ กิสาโคตมี.

๒๔๖. …บรรดาผู้ทรงจีวรเศร้าหมอง คือ พระกีสาโคตมี นี้เป็นเลิศ

๒๔๗. … สทฺธาธิมุตฺตานํ ยทิทํ สิงฺคาลกมาตาติ.

๒๔๗. …บรรดาผู้หลุดพ้นด้วยศรัทธา คือ พระสิงคาลกมาตา นี้เป็นเลิศ

วคฺโค ปญฺจโม.

ปัญจมวรรค จบ

๖. ฉฏฺฐวคฺโค

๖. ฉัฏฐวรรค

๒๔๘. ‘‘เอตทคฺคํ[Pg.27], ภิกฺขเว, มม สาวกานํ อุปาสกานํ ปฐมํ สรณํ คจฺฉนฺตานํ ยทิทํ ตปุสฺสภลฺลิกา วาณิชา’’.

๒๔๘. ภิกษุทั้งหลาย บรรดาสาวกอุบาสกของเราผู้ถึงสรณะก่อน คือ ตปุสสะและภัลลิกะ ๒ พานิช นี้เป็นเลิศ

๒๔๙. … ทายกานํ ยทิทํ สุทตฺโต คหปติ อนาถปิณฺฑิโก.

๒๔๙. …บรรดาทายก คือ สุทัตตะคหบดี อนาถบิณฑิกะ นี้เป็นเลิศ

๒๕๐. … ธมฺมกถิกานํ ยทิทํ จิตฺโต คหปติ มจฺฉิกาสณฺฑิโก.

๒๕๐. …บรรดาธรรมกถึก คือ จิตตคหบดี ชาวมัจฉิกาสณฑ์ นี้เป็นเลิศ

๒๕๑. … จตูหิ สงฺคหวตฺถูหิ ปริสํ สงฺคณฺหนฺตานํ ยทิทํ หตฺถโก อาฬวโก.

๒๕๑. …บรรดาผู้สงเคราะห์บริษัทด้วยสังคหวัตถุ ๔ คือ หัตถกะ ชาวเมืองอาฬวี นี้เป็นเลิศ

๒๕๒. … ปณีตทายกานํ ยทิทํ มหานาโม สกฺโก.

๒๕๒. …บรรดาผู้ให้ของประณีต คือ มหานามศากยะ นี้เป็นเลิศ

๒๕๓. … มนาปทายกานํ ยทิทํ อุคฺโค คหปติ เวสาลิโก.

๒๕๓. …บรรดาผู้ให้ของที่พอใจ คือ อุคคคหบดี ชาวเมืองเวสาลี นี้เป็นเลิศ

๒๕๔. … สงฺฆุปฏฺฐากานํ ยทิทํ หตฺถิคามโก อุคฺคโต คหปติ.

๒๕๔. …บรรดาผู้บำรุงสงฆ์ คือ อุคคตคหบดี ชาวหัตถิคาม นี้เป็นเลิศ

๒๕๕. … อเวจฺจปฺปสนฺนานํ ยทิทํ สูรมฺพฏฺโฐ.

๒๕๕. …บรรดาผู้เลื่อมใสอย่างไม่หวั่นไหว คือ สูรัมพัฏฐะ นี้เป็นเลิศ

๒๕๖. … ปุคฺคลปฺปสนฺนานํ ยทิทํ ชีวโก โกมารภจฺโจ.

๒๕๖. …บรรดาผู้เลื่อมใสในบุคคล คือ ชีวกโกมารภัจจ์ นี้เป็นเลิศ

๒๕๗. … วิสฺสาสกานํ ยทิทํ นกุลปิตา คหปตีติ.

๒๕๗. …บรรดาผู้คุ้นเคย คือ นกุลปิตาคหบดี นี้เป็นเลิศ

วคฺโค ฉฏฺโฐ.

ฉัฏฐวรรค จบ

๗. สตฺตมวคฺโค

๗. สัตตมวรรค

๒๕๘. ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวิกานํ อุปาสิกานํ ปฐมํ สรณํ คจฺฉนฺตีนํ ยทิทํ สุชาตา เสนิยธีตา’’.

๒๕๘. ภิกษุทั้งหลาย บรรดาสาวิกาอุบาสิกาของเราผู้ถึงสรณะก่อน คือ สุชาดา ธิดาของเสนิยะ นี้เป็นเลิศ

๒๕๙. … ทายิกานํ ยทิทํ วิสาขา มิคารมาตา.

๒๕๙. ...บรรดาทายิกา ได้แก่ นางวิสาขามิคารมาตา

๒๖๐. … พหุสฺสุตานํ ยทิทํ ขุชฺชุตฺตรา.

๒๖๐. ...บรรดาผู้เป็นพหูสูต ได้แก่ นางขุชชุตตรา

๒๖๑. … เมตฺตาวิหารีนํ ยทิทํ สามาวตี.

๒๖๑. ...บรรดาผู้มีเมตตาอยู่ ได้แก่ นางสามาวดี

๒๖๒. … ฌายีนํ ยทิทํ อุตฺตรานนฺทมาตา.

๒๖๒. ...บรรดาผู้ยินดีในฌาน ได้แก่ นางอุตตรานันทมาตา

๒๖๓. … ปณีตทายิกานํ ยทิทํ สุปฺปวาสา โกลิยธีตา.

๒๖๓. ...บรรดาผู้ให้ของประณีต ได้แก่ นางสุปปวาสาโกลิยธิดา

๒๖๔. … คิลานุปฏฺฐากีนํ [Pg.28] ยทิทํ สุปฺปิยา อุปาสิกา.

๒๖๔. ...บรรดาผู้อุปัฏฐากคนไข้ ได้แก่ นางสุปปิยาอุบาสิกา

๒๖๕. … อเวจฺจปฺปสนฺนานํ ยทิทํ กาติยานี.

๒๖๕. ...บรรดาผู้เลื่อมใสอย่างไม่หวั่นไหว ได้แก่ นางกาติยานี

๒๖๖. … วิสฺสาสิกานํ ยทิทํ นกุลมาตา คหปตานี.

๒๖๖. ...บรรดาผู้คุ้นเคย ได้แก่ นางนกุลมาตาคหปตานี

๒๖๗. … อนุสฺสวปฺปสนฺนานํ ยทิทํ กาฬี อุปาสิกา กุลฆริกา ติ.

๒๖๗. ...บรรดาผู้เลื่อมใสตามคำบอกเล่า ได้แก่ นางกาฬีอุบาสิกาชาวเมืองกุรุรฆระ แล

วคฺโค สตฺตโม.

วรรคที่ ๗

เอตทคฺควคฺโค จุทฺทสโม.

เอตทัคควรรคที่ ๑๔

๑๕. อฏฺฐานปาฬิ

๑๕. อัฏฐานปาฬิ

๑. ปฐมวคฺโค

๑. ปฐมวรรค

๒๖๘. ‘‘อฏฺฐานเมตํ, ภิกฺขเว, อนวกาโส ยํ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล กญฺจิ สงฺขารํ นิจฺจโต อุปคจฺเฉยฺย. เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. ฐานญฺจ โข เอตํ, ภิกฺขเว, วิชฺชติ ยํ ปุถุชฺชโน กญฺจิ สงฺขารํ นิจฺจโต อุปคจฺเฉยฺย. ฐานเมตํ วิชฺชตี’’ติ.

๒๖๘. “ภิกษุทั้งหลาย ข้อที่บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิจะพึงยึดถือสังขารไรๆ โดยความเป็นของเที่ยงนั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย แต่ข้อที่ปุถุชนจะพึงยึดถือสังขารไรๆ โดยความเป็นของเที่ยงนั้น เป็นฐานะที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปได้”

๒๖๙. ‘‘อฏฺฐานเมตํ, ภิกฺขเว, อนวกาโส ยํ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล กญฺจิ สงฺขารํ สุขโต อุปคจฺเฉยฺย. เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. ฐานญฺจ โข เอตํ, ภิกฺขเว, วิชฺชติ ยํ ปุถุชฺชโน กญฺจิ สงฺขารํ สุขโต อุปคจฺเฉยฺย. ฐานเมตํ วิชฺชตี’’ติ.

๒๖๙. “ภิกษุทั้งหลาย ข้อที่บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิจะพึงยึดถือสังขารไรๆ โดยความเป็นสุขนั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย แต่ข้อที่ปุถุชนจะพึงยึดถือสังขารไรๆ โดยความเป็นสุขนั้น เป็นฐานะที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปได้”

๒๗๐. ‘‘อฏฺฐานเมตํ, ภิกฺขเว, อนวกาโส ยํ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล กญฺจิ ธมฺมํ อตฺตโต อุปคจฺเฉยฺย. เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. ฐานญฺจ โข เอตํ, ภิกฺขเว, วิชฺชติ ยํ ปุถุชฺชโน กญฺจิ ธมฺมํ อตฺตโต อุปคจฺเฉยฺย. ฐานเมตํ วิชฺชตี’’ติ.

๒๗๐. “ภิกษุทั้งหลาย ข้อที่บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิจะพึงยึดถือธรรมะไรๆ โดยความเป็นอัตตานั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย แต่ข้อที่ปุถุชนจะพึงยึดถือธรรมะไรๆ โดยความเป็นอัตตานั้น เป็นฐานะที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปได้”

๒๗๑. ‘‘อฏฺฐานเมตํ, ภิกฺขเว, อนวกาโส ยํ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล มาตรํ ชีวิตา โวโรเปยฺย. เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. ฐานญฺจ โข, ภิกฺขเว, วิชฺชติ ยํ ปุถุชฺชโน มาตรํ ชีวิตา โวโรเปยฺย. ฐานเมตํ วิชฺชตี’’ติ.

๒๗๑. “ภิกษุทั้งหลาย ข้อที่บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิจะพึงปลงชีวิตมารดานั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย แต่ข้อที่ปุถุชนจะพึงปลงชีวิตมารดานั้น เป็นฐานะที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปได้”

๒๗๒. ‘‘อฏฺฐานเมตํ[Pg.29], ภิกฺขเว, อนวกาโส ยํ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล ปิตรํ ชีวิตา โวโรเปยฺย. เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. ฐานญฺจ โข เอตํ, ภิกฺขเว, วิชฺชติ ยํ ปุถุชฺชโน ปิตรํ ชีวิตา โวโรเปยฺย. ฐานเมตํ วิชฺชตี’’ติ.

๒๗๒. “ภิกษุทั้งหลาย ข้อที่บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิจะพึงปลงชีวิตบิดานั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย แต่ข้อที่ปุถุชนจะพึงปลงชีวิตบิดานั้น เป็นฐานะที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปได้”

๒๗๓. ‘‘อฏฺฐานเมตํ, ภิกฺขเว, อนวกาโส ยํ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล อรหนฺตํ ชีวิตา โวโรเปยฺย. เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. ฐานญฺจ โข เอตํ, ภิกฺขเว, วิชฺชติ ยํ ปุถุชฺชโน อรหนฺตํ ชีวิตา โวโรเปยฺย. ฐานเมตํ วิชฺชตี’’ติ.

๒๗๓. “ภิกษุทั้งหลาย ข้อที่บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิจะพึงปลงชีวิตพระอรหันต์นั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย แต่ข้อที่ปุถุชนจะพึงปลงชีวิตพระอรหันต์นั้น เป็นฐานะที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปได้”

๒๗๔. ‘‘อฏฺฐานเมตํ, ภิกฺขเว, อนวกาโส ยํ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล ตถาคตสฺส ปทุฏฺฐจิตฺโต โลหิตํ อุปฺปาเทยฺย. เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. ฐานญฺจ โข เอตํ, ภิกฺขเว, วิชฺชติ ยํ ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส ปทุฏฺฐจิตฺโต โลหิตํ อุปฺปาเทยฺย. ฐานเมตํ วิชฺชตี’’ติ.

๒๗๔. “ภิกษุทั้งหลาย ข้อที่บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิจะมีจิตประทุษร้ายพระตถาคตจนถึงยังพระโลหิตให้ห้อขึ้นนั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย แต่ข้อที่ปุถุชนจะมีจิตประทุษร้ายพระตถาคตจนถึงยังพระโลหิตให้ห้อขึ้นนั้น เป็นฐานะที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปได้”

๒๗๕. ‘‘อฏฺฐานเมตํ, ภิกฺขเว, อนวกาโส ยํ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล สงฺฆํ ภินฺเทยฺย. เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. ฐานญฺจ โข เอตํ, ภิกฺขเว, วิชฺชติ ยํ ปุถุชฺชโน สงฺฆํ ภินฺเทยฺย. ฐานเมตํ วิชฺชตี’’ติ.

๒๗๕. “ภิกษุทั้งหลาย ข้อที่บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิจะพึงทำสงฆ์ให้แตกกันนั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย แต่ข้อที่ปุถุชนจะพึงทำสงฆ์ให้แตกกันนั้น เป็นฐานะที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปได้”

๒๗๖. ‘‘อฏฺฐานเมตํ, ภิกฺขเว, อนวกาโส ยํ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล อญฺญํ สตฺถารํ อุทฺทิเสยฺย. เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. ฐานญฺจ โข เอตํ, ภิกฺขเว, วิชฺชติ ยํ ปุถุชฺชโน อญฺญํ สตฺถารํ อุทฺทิเสยฺย. ฐานเมตํ วิชฺชตี’’ติ.

๒๗๖. “ภิกษุทั้งหลาย ข้อที่บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิจะพึงนับถือศาสดาอื่นนั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย แต่ข้อที่ปุถุชนจะพึงนับถือศาสดาอื่นนั้น เป็นฐานะที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปได้”

๒๗๗. ‘‘อฏฺฐานเมตํ, ภิกฺขเว, อนวกาโส ยํ เอกิสฺสา โลกธาตุยา ทฺเว อรหนฺโต สมฺมาสมฺพุทฺธา อปุพฺพํ อจริมํ อุปฺปชฺเชยฺยุํ. เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. ฐานญฺจ โข เอตํ, ภิกฺขเว, วิชฺชติ ยํ เอกิสฺสา โลกธาตุยา เอโกว อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ อุปฺปชฺเชยฺย. ฐานเมตํ วิชฺชตี’’ติ.

๒๗๗. “ภิกษุทั้งหลาย ข้อที่พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ๒ พระองค์จะพึงเสด็จอุบัติขึ้นพร้อมกันในโลกธาตุเดียวกันนั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย แต่ข้อที่พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์เดียวจะพึงเสด็จอุบัติขึ้นในโลกธาตุเดียวนั้น เป็นฐานะที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปได้”

วคฺโค ปฐโม.

วรรคที่ ๑

๒. ทุติยวคฺโค

๒. ทุติยวรรค

๒๗๘. ‘‘อฏฺฐานเมตํ, ภิกฺขเว, อนวกาโส ยํ เอกิสฺสา โลกธาตุยา ทฺเว ราชาโน จกฺกวตฺตี อปุพฺพํ อจริมํ อุปฺปชฺเชยฺยุํ. เนตํ ฐานํ วิชฺชติ[Pg.30]. ฐานญฺจ โข เอตํ, ภิกฺขเว, วิชฺชติ ยํ เอกิสฺสา โลกธาตุยา เอโก ราชา จกฺกวตฺตี อุปฺปชฺเชยฺย. ฐานเมตํ วิชฺชตี’’ติ.

๒๗๘. “ภิกษุทั้งหลาย ข้อที่พระเจ้าจักรพรรดิ ๒ พระองค์จะพึงเสด็จอุบัติขึ้นพร้อมกันในโลกธาตุเดียวกันนั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย แต่ข้อที่พระเจ้าจักรพรรดิพระองค์เดียวจะพึงเสด็จอุบัติขึ้นในโลกธาตุเดียวนั้น เป็นฐานะที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปได้”

๒๗๙. ‘‘อฏฺฐานเมตํ, ภิกฺขเว, อนวกาโส ยํ อิตฺถี อรหํ อสฺส สมฺมาสมฺพุทฺโธ. เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. ฐานญฺจ โข, เอตํ, ภิกฺขเว, วิชฺชติ ยํ ปุริโส อรหํ อสฺส สมฺมาสมฺพุทฺโธ. ฐานเมตํ วิชฺชตี’’ติ.

๒๗๙. “ภิกษุทั้งหลาย ข้อที่สตรีจะเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้านั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย แต่ข้อที่บุรุษจะเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้านั้น เป็นฐานะที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปได้”

๒๘๐. ‘‘อฏฺฐานเมตํ, ภิกฺขเว, อนวกาโส ยํ อิตฺถี ราชา อสฺส จกฺกวตฺตี. เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. ฐานญฺจ โข เอตํ, ภิกฺขเว, วิชฺชติ ยํ ปุริโส ราชา อสฺส จกฺกวตฺตี. ฐานเมตํ วิชฺชตี’’ติ.

๒๘๐. “ภิกษุทั้งหลาย ข้อที่สตรีจะเป็นพระเจ้าจักรพรรดินั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย แต่ข้อที่บุรุษจะเป็นพระเจ้าจักรพรรดินั้น เป็นฐานะที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปได้”

๒๘๑-๒๘๓. ‘‘อฏฺฐานเมตํ, ภิกฺขเว, อนวกาโส ยํ อิตฺถี สกฺกตฺตํ กาเรยฺย…เป… มารตฺตํ กาเรยฺย…เป… พฺรหฺมตฺตํ กาเรยฺย. เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. ฐานญฺจ โข เอตํ, ภิกฺขเว, วิชฺชติ ยํ ปุริโส สกฺกตฺตํ กาเรยฺย…เป… มารตฺตํ กาเรยฺย…เป… พฺรหฺมตฺตํ กาเรยฺย. ฐานเมตํ วิชฺชตี’’ติ.

“ภิกษุทั้งหลาย ข้อที่สตรีจะพึงเป็นท้าวสักกะก็ดี เป็นมารก็ดี เป็นพรหมก็ดีนั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย แต่ข้อที่บุรุษจะพึงเป็นท้าวสักกะก็ดี เป็นมารก็ดี เป็นพรหมก็ดีนั้น เป็นฐานะที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปได้”

๒๘๔. ‘‘อฏฺฐานเมตํ, ภิกฺขเว, อนวกาโส ยํ กายทุจฺจริตสฺส อิฏฺโฐ กนฺโต มนาโป วิปาโก นิพฺพตฺเตยฺย. เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. ฐานญฺจ โข เอตํ, ภิกฺขเว, วิชฺชติ ยํ กายทุจฺจริตสฺส อนิฏฺโฐ อกนฺโต อมนาโป วิปาโก นิพฺพตฺเตยฺย. ฐานเมตํ วิชฺชตี’’ติ.

๒๘๔. “ภิกษุทั้งหลาย ข้อที่วิบากอันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ แห่งกายทุจริตจะพึงบังเกิดขึ้นนั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย แต่ข้อที่วิบากอันไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจ แห่งกายทุจริตจะพึงบังเกิดขึ้นนั้น เป็นฐานะที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปได้”

๒๘๕-๒๘๖. ‘‘อฏฺฐานเมตํ, ภิกฺขเว, อนวกาโส ยํ วจีทุจฺจริตสฺส…เป… ยํ มโนทุจฺจริตสฺส อิฏฺโฐ กนฺโต มนาโป วิปาโก นิพฺพตฺเตยฺย. เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. ฐานญฺจ โข เอตํ, ภิกฺขเว, วิชฺชติ ยํ มโนทุจฺจริตสฺส อนิฏฺโฐ อกนฺโต อมนาโป วิปาโก นิพฺพตฺเตยฺย. ฐานเมตํ วิชฺชตี’’ติ.

ภิกษุทั้งหลาย ข้อที่วิบากอันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ จะพึงบังเกิดแก่วจีทุจริต...เป...แก่มโนทุจริตนั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย และข้อที่วิบากอันไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจ จะพึงบังเกิดแก่มโนทุจริตนั้น เป็นฐานะที่จะมีได้ ข้อนี้เป็นสิ่งที่เป็นไปได้

วคฺโค ทุติโย.

วรรคที่ ๒ จบ

๓. ตติยวคฺโค

๓. วรรคที่ ๓

๒๘๗. ‘‘อฏฺฐานเมตํ, ภิกฺขเว, อนวกาโส ยํ กายสุจริตสฺส อนิฏฺโฐ อกนฺโต อมนาโป วิปาโก นิพฺพตฺเตยฺย. เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. ฐานญฺจ [Pg.31] โข เอตํ, ภิกฺขเว, วิชฺชติ ยํ กายสุจริตสฺส อิฏฺโฐ กนฺโต มนาโป วิปาโก นิพฺพตฺเตยฺย. ฐานเมตํ วิชฺชตี’’ติ.

๒๘๗. ภิกษุทั้งหลาย ข้อที่วิบากอันไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจ จะพึงบังเกิดแก่กายสุจริตนั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย และข้อที่วิบากอันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ จะพึงบังเกิดแก่กายสุจริตนั้น เป็นฐานะที่จะมีได้ ข้อนี้เป็นสิ่งที่เป็นไปได้

๒๘๘-๒๘๙. ‘‘อฏฺฐานเมตํ, ภิกฺขเว, อนวกาโส ยํ วจีสุจริตสฺส…เป… มโนสุจริตสฺส อนิฏฺโฐ อกนฺโต อมนาโป วิปาโก นิพฺพตฺเตยฺย. เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. ฐานญฺจ โข เอตํ, ภิกฺขเว, วิชฺชติ ยํ มโนสุจริตสฺส อิฏฺโฐ กนฺโต มนาโป วิปาโก นิพฺพตฺเตยฺย. ฐานเมตํ วิชฺชตี’’ติ.

ภิกษุทั้งหลาย ข้อที่วิบากอันไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจ จะพึงบังเกิดแก่วจีสุจริต...เป...แก่มโนสุจริตนั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย และข้อที่วิบากอันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ จะพึงบังเกิดแก่มโนสุจริตนั้น เป็นฐานะที่จะมีได้ ข้อนี้เป็นสิ่งที่เป็นไปได้

๒๙๐. ‘‘อฏฺฐานเมตํ, ภิกฺขเว, อนวกาโส ยํ กายทุจฺจริตสมงฺคี ตนฺนิทานา ตปฺปจฺจยา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺเชยฺย. เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. ฐานญฺจ โข เอตํ, ภิกฺขเว, วิชฺชติ ยํ กายทุจฺจริตสมงฺคี ตนฺนิทานา ตปฺปจฺจยา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺเชยฺย. ฐานเมตํ วิชฺชตี’’ติ.

๒๙๐. ภิกษุทั้งหลาย ข้อที่ผู้พร้อมด้วยกายทุจริต เพราะกายทุจริตนั้นเป็นเหตุเป็นปัจจัย หลังจากตายเพราะกายแตก จะพึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์นั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย และข้อที่ผู้พร้อมด้วยกายทุจริต เพราะกายทุจริตนั้นเป็นเหตุเป็นปัจจัย หลังจากตายเพราะกายแตก จะพึงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรกนั้น เป็นฐานะที่จะมีได้ ข้อนี้เป็นสิ่งที่เป็นไปได้

๒๙๑-๒๙๒. ‘‘อฏฺฐานเมตํ, ภิกฺขเว, อนวกาโส ยํ วจีทุจฺจริตสมงฺคี…เป… ยํ มโนทุจฺจริตสมงฺคี ตนฺนิทานา ตปฺปจฺจยา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺเชยฺย. เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. ฐานญฺจ โข เอตํ, ภิกฺขเว, วิชฺชติ ยํ มโนทุจฺจริตสมงฺคี ตนฺนิทานา ตปฺปจฺจยา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺเชยฺย. ฐานเมตํ วิชฺชตี’’ติ.

ภิกษุทั้งหลาย ข้อที่ผู้พร้อมด้วยวจีทุจริต...เป...ข้อที่ผู้พร้อมด้วยมโนทุจริต เพราะมโนทุจริตนั้นเป็นเหตุเป็นปัจจัย หลังจากตายเพราะกายแตก จะพึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์นั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย และข้อที่ผู้พร้อมด้วยมโนทุจริต เพราะมโนทุจริตนั้นเป็นเหตุเป็นปัจจัย หลังจากตายเพราะกายแตก จะพึงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรกนั้น เป็นฐานะที่จะมีได้ ข้อนี้เป็นสิ่งที่เป็นไปได้

๒๙๓. ‘‘อฏฺฐานเมตํ, ภิกฺขเว, อนวกาโส ยํ กายสุจริตสมงฺคี ตนฺนิทานา ตปฺปจฺจยา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺเชยฺย. เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. ฐานญฺจ โข เอตํ, ภิกฺขเว, วิชฺชติ ยํ กายสุจริตสมงฺคี ตนฺนิทานา ตปฺปจฺจยา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺเชยฺย. ฐานเมตํ วิชฺชตี’’ติ.

๒๙๓. ภิกษุทั้งหลาย ข้อที่ผู้พร้อมด้วยกายสุจริต เพราะกายสุจริตนั้นเป็นเหตุเป็นปัจจัย หลังจากตายเพราะกายแตก จะพึงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรกนั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย และข้อที่ผู้พร้อมด้วยกายสุจริต เพราะกายสุจริตนั้นเป็นเหตุเป็นปัจจัย หลังจากตายเพราะกายแตก จะพึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์นั้น เป็นฐานะที่จะมีได้ ข้อนี้เป็นสิ่งที่เป็นไปได้

๒๙๔-๒๙๕. ‘‘อฏฺฐานเมตํ, ภิกฺขเว, อนวกาโส ยํ วจีสุจริตสมงฺคี…เป… ยํ มโนสุจริตสมงฺคี ตนฺนิทานา ตปฺปจฺจยา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺเชยฺย. เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. ฐานญฺจ โข เอตํ, ภิกฺขเว, วิชฺชติ ยํ มโนสุจริตสมงฺคี ตนฺนิทานา ตปฺปจฺจยา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺเชยฺย. ฐานเมตํ วิชฺชตี’’ติ.

ภิกษุทั้งหลาย ข้อที่ผู้พร้อมด้วยวจีสุจริต...เป...ข้อที่ผู้พร้อมด้วยมโนสุจริต เพราะมโนสุจริตนั้นเป็นเหตุเป็นปัจจัย หลังจากตายเพราะกายแตก จะพึงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรกนั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย และข้อที่ผู้พร้อมด้วยมโนสุจริต เพราะมโนสุจริตนั้นเป็นเหตุเป็นปัจจัย หลังจากตายเพราะกายแตก จะพึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์นั้น เป็นฐานะที่จะมีได้ ข้อนี้เป็นสิ่งที่เป็นไปได้

วคฺโค ตติโย.

วรรคที่ ๓ จบ

อฏฺฐานปาฬิ ปนฺนรสโม.

อัฏฐานปาฬิที่ ๑๕ จบ

๑๖. เอกธมฺมปาฬิ

๑๖. เอกธรรมปาฬิ

๑. ปฐมวคฺโค

๑. วรรคที่ ๑

๒๙๖. ‘‘เอกธมฺโม[Pg.32], ภิกฺขเว, ภาวิโต พหุลีกโต เอกนฺตนิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย อุปสมาย อภิญฺญาย สมฺโพธาย นิพฺพานาย สํวตฺตติ. กตโม เอกธมฺโม? พุทฺธานุสฺสติ. อยํ โข, ภิกฺขเว, เอกธมฺโม ภาวิโต พหุลีกโต เอกนฺตนิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย อุปสมาย อภิญฺญาย สมฺโพธาย นิพฺพานาย สํวตฺตตี’’ติ.

๒๙๖. ภิกษุทั้งหลาย ธรรมอย่างหนึ่งที่บุคคลเจริญ ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความเบื่อหน่ายโดยส่วนเดียว เพื่อคลายกำหนัด เพื่อดับกิเลส เพื่อสงบระงับ เพื่อรู้ยิ่ง เพื่อตรัสรู้ เพื่อนิพพาน ธรรมอย่างหนึ่งคืออะไร คือ พุทธานุสติ ภิกษุทั้งหลาย ธรรมอย่างหนึ่งนี้แลที่บุคคลเจริญ ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความเบื่อหน่ายโดยส่วนเดียว เพื่อคลายกำหนัด เพื่อดับกิเลส เพื่อสงบระงับ เพื่อรู้ยิ่ง เพื่อตรัสรู้ เพื่อนิพพาน

๒๙๗. ‘‘เอกธมฺโม, ภิกฺขเว, ภาวิโต พหุลีกโต เอกนฺตนิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย อุปสมาย อภิญฺญาย สมฺโพธาย นิพฺพานาย สํวตฺตติ. กตโม เอกธมฺโม? ธมฺมานุสฺสติ…เป… สงฺฆานุสฺสติ… สีลานุสฺสติ… จาคานุสฺสติ… เทวตานุสฺสติ… อานาปานสฺสติ… มรณสฺสติ… กายคตาสติ… อุปสมานุสฺสติ. อยํ โข, ภิกฺขเว, เอกธมฺโม ภาวิโต พหุลีกโต เอกนฺตนิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย อุปสมาย อภิญฺญาย สมฺโพธาย นิพฺพานาย สํวตฺตตี’’ติ.

๒๙๗. ภิกษุทั้งหลาย ธรรมอย่างหนึ่งที่บุคคลเจริญ ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความเบื่อหน่ายโดยส่วนเดียว เพื่อคลายกำหนัด เพื่อดับกิเลส เพื่อสงบระงับ เพื่อรู้ยิ่ง เพื่อตรัสรู้ เพื่อนิพพาน ธรรมอย่างหนึ่งคืออะไร คือ ธัมมานุสสติ...เป...สังฆานุสสติ...สีลานุสสติ...จาคานุสสติ...เทวตานุสสติ...อานาปานัสสติ...มรณัสสติ...กายคตาสติ...อุปสมานุสสติ ภิกษุทั้งหลาย ธรรมอย่างหนึ่งนี้แลที่บุคคลเจริญ ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความเบื่อหน่ายโดยส่วนเดียว เพื่อคลายกำหนัด เพื่อดับกิเลส เพื่อสงบระงับ เพื่อรู้ยิ่ง เพื่อตรัสรู้ เพื่อนิพพาน

วคฺโค ปฐโม.

วรรคที่ ๑ จบ

๒. ทุติยวคฺโค

๒. วรรคที่ ๒

๒๙๘. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ เยน อนุปฺปนฺนา วา อกุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ อุปฺปนฺนา วา อกุสลา ธมฺมา ภิยฺโยภาวาย เวปุลฺลาย สํวตฺตนฺติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, มิจฺฉาทิฏฺฐิ. มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส, ภิกฺขเว, อนุปฺปนฺนา เจว อกุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ อุปฺปนฺนา จ อกุสลา ธมฺมา ภิยฺโยภาวาย เวปุลฺลาย สํวตฺตนฺตี’’ติ.

๒๙๘. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นธรรมอื่นแม้อย่างหนึ่ง ซึ่งเป็นเหตุให้อกุศลธรรมที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้น หรืออกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความเจริญไพบูลย์ยิ่งขึ้น เหมือนมิจฉาทิฏฐินี้เลย ภิกษุทั้งหลาย สำหรับผู้มีมิจฉาทิฏฐิ อกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดก็เกิดขึ้น และอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วก็เป็นไปเพื่อความเจริญไพบูลย์ยิ่งขึ้น

๒๙๙. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ เยน อนุปฺปนฺนา วา กุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ อุปฺปนฺนา วา กุสลา ธมฺมา ภิยฺโยภาวาย เวปุลฺลาย สํวตฺตนฺติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, สมฺมาทิฏฺฐิ. สมฺมาทิฏฺฐิกสฺส, ภิกฺขเว, อนุปฺปนฺนา เจว กุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ อุปฺปนฺนา จ กุสลา ธมฺมา ภิยฺโยภาวาย เวปุลฺลาย สํวตฺตนฺตี’’ติ.

๒๙๙. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นธรรมอื่นแม้อย่างหนึ่ง ซึ่งเป็นเหตุให้กุศลธรรมที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้น หรือกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความเจริญไพบูลย์ยิ่งขึ้น เหมือนสัมมาทิฏฐินี้เลย ภิกษุทั้งหลาย สำหรับผู้มีสัมมาทิฏฐิ กุศลธรรมที่ยังไม่เกิดก็เกิดขึ้น และกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วก็เป็นไปเพื่อความเจริญไพบูลย์ยิ่งขึ้น

๓๐๐. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ เยน อนุปฺปนฺนา วา กุสลา ธมฺมา นุปฺปชฺชนฺติ อุปฺปนฺนา วา กุสลา ธมฺมา ปริหายนฺติ ยถยิทํ[Pg.33], ภิกฺขเว, มิจฺฉาทิฏฺฐิ. มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส, ภิกฺขเว, อนุปฺปนฺนา เจว กุสลา ธมฺมา นุปฺปชฺชนฺติ อุปฺปนฺนา จ กุสลา ธมฺมา ปริหายนฺตี’’ติ.

๓๐๐. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้อย่างหนึ่ง ซึ่งเป็นเหตุให้กุศลธรรมที่ยังไม่เกิด ไม่เกิดขึ้น หรือกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วเสื่อมไป เหมือนมิจฉาทิฏฐินี้เลย ภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลเป็นมิจฉาทิฏฐิ กุศลธรรมที่ยังไม่เกิดก็ไม่เกิดขึ้น และกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วก็เสื่อมไป

๓๐๑. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ เยน อนุปฺปนฺนา วา อกุสลา ธมฺมา นุปฺปชฺชนฺติ อุปฺปนฺนา วา อกุสลา ธมฺมา ปริหายนฺติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, สมฺมาทิฏฺฐิ. สมฺมาทิฏฺฐิกสฺส, ภิกฺขเว, อนุปฺปนฺนา เจว อกุสลา ธมฺมา นุปฺปชฺชนฺติ อุปฺปนฺนา จ อกุสลา ธมฺมา ปริหายนฺตี’’ติ.

๓๐๑. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้อย่างหนึ่ง ซึ่งเป็นเหตุให้อกุศลธรรมที่ยังไม่เกิด ไม่เกิดขึ้น หรืออกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วเสื่อมไป เหมือนสัมมาทิฏฐินี้เลย ภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลเป็นสัมมาทิฏฐิ อกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดก็ไม่เกิดขึ้น และอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วก็เสื่อมไป

๓๐๒. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ เยน อนุปฺปนฺนา วา มิจฺฉาทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชติ อุปฺปนฺนา วา มิจฺฉาทิฏฺฐิ ปวฑฺฒติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, อโยนิโสมนสิกาโร. อโยนิโส, ภิกฺขเว, มนสิ กโรโต อนุปฺปนฺนา เจว มิจฺฉาทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชติ อุปฺปนฺนา จ มิจฺฉาทิฏฺฐิ ปวฑฺฒตี’’ติ.

๓๐๒. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้อย่างหนึ่ง ซึ่งเป็นเหตุให้มิจฉาทิฏฐิที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้น หรือมิจฉาทิฏฐิที่เกิดขึ้นแล้วเจริญยิ่งขึ้น เหมือนอโยนิโสมนสิการนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลทำไว้ในใจโดยไม่แยบคาย มิจฉาทิฏฐิที่ยังไม่เกิดก็เกิดขึ้น และมิจฉาทิฏฐิที่เกิดขึ้นแล้วก็เจริญยิ่งขึ้น

๓๐๓. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ เยน อนุปฺปนฺนา วา สมฺมาทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชติ อุปฺปนฺนา วา สมฺมาทิฏฺฐิ ปวฑฺฒติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, โยนิโสมนสิกาโร. โยนิโส, ภิกฺขเว, มนสิ กโรโต อนุปฺปนฺนา เจว สมฺมาทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชติ อุปฺปนฺนา จ สมฺมาทิฏฺฐิ ปวฑฺฒตี’’ติ.

๓๐๓. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้อย่างหนึ่ง ซึ่งเป็นเหตุให้สัมมาทิฏฐิที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้น หรือสัมมาทิฏฐิที่เกิดขึ้นแล้วเจริญยิ่งขึ้น เหมือนโยนิโสมนสิการนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลทำไว้ในใจโดยแยบคาย สัมมาทิฏฐิที่ยังไม่เกิดก็เกิดขึ้น และสัมมาทิฏฐิที่เกิดขึ้นแล้วก็เจริญยิ่งขึ้น

๓๐๔. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ เยน สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชนฺติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, มิจฺฉาทิฏฺฐิ. มิจฺฉาทิฏฺฐิยา, ภิกฺขเว, สมนฺนาคตา สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชนฺตี’’ติ.

๓๐๔. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้อย่างหนึ่ง ซึ่งเป็นเหตุให้สัตว์ทั้งหลาย หลังจากตายเพราะกายแตก เข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก เหมือนมิจฉาทิฏฐินี้เลย ภิกษุทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายผู้ประกอบด้วยมิจฉาทิฏฐิ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก

๓๐๕. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ เยน สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, สมฺมาทิฏฺฐิ. สมฺมาทิฏฺฐิยา, ภิกฺขเว, สมนฺนาคตา สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺตี’’ติ.

๓๐๕. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้อย่างหนึ่ง ซึ่งเป็นเหตุให้สัตว์ทั้งหลาย หลังจากตายเพราะกายแตก เข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เหมือนสัมมาทิฏฐินี้เลย ภิกษุทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายผู้ประกอบด้วยสัมมาทิฏฐิ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์

๓๐๖. ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส, ภิกฺขเว, ปุริสปุคฺคลสฺส ยญฺเจว กายกมฺมํ ยถาทิฏฺฐิ สมตฺตํ สมาทินฺนํ ยญฺจ วจีกมฺมํ…เป… ยญฺจ มโนกมฺมํ ยถาทิฏฺฐิ สมตฺตํ สมาทินฺนํ ยา จ เจตนา ยา จ ปตฺถนา โย จ ปณิธิ เย จ สงฺขารา สพฺเพ เต ธมฺมา อนิฏฺฐาย อกนฺตาย อมนาปาย อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺตนฺติ. ตํ กิสฺส เหตุ? ทิฏฺฐิ หิสฺส, ภิกฺขเว, ปาปิกา. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว[Pg.34], นิมฺพพีชํ วา โกสาตกิพีชํ วา ติตฺตกลาพุพีชํ วา อลฺลาย ปถวิยา นิกฺขิตฺตํ ยญฺเจว ปถวิรสํ อุปาทิยติ ยญฺจ อาโปรสํ อุปาทิยติ สพฺพํ ตํ ติตฺตกตฺตาย กฏุกตฺตาย อสาตตฺตาย สํวตฺตติ. ตํ กิสฺส เหตุ? พีชํ หิสฺส, ภิกฺขเว, ปาปกํ. เอวเมวํ โข, ภิกฺขเว, มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส ปุริสปุคฺคลสฺส ยญฺเจว กายกมฺมํ ยถาทิฏฺฐิ สมตฺตํ สมาทินฺนํ ยญฺจ วจีกมฺมํ…เป… ยญฺจ มโนกมฺมํ ยถาทิฏฺฐิ สมตฺตํ สมาทินฺนํ ยา จ เจตนา ยา จ ปตฺถนา โย จ ปณิธิ เย จ สงฺขารา สพฺเพ เต ธมฺมา อนิฏฺฐาย อกนฺตาย อมนาปาย อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺตนฺติ. ตํ กิสฺส เหตุ? ทิฏฺฐิ หิสฺส, ภิกฺขเว, ปาปิกา’’ติ.

๓๐๖. ภิกษุทั้งหลาย บุรุษบุคคลผู้เป็นมิจฉาทิฏฐิ มีกายกรรม วจีกรรม มโนกรรม ที่สมาทานไว้อย่างบริบูรณ์ตามทิฏฐิ เจตนา ความปรารถนา ความตั้งใจ และสังขารเหล่าใด ทั้งหมดนั้นย่อมเป็นไปเพื่อผลที่ไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจ ไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูล และเป็นไปเพื่อทุกข์ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะทิฏฐิของเขาเลวทราม ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนพืชสะเดา พืชบวบขม หรือพืชน้ำเต้าขม ที่บุคคลหว่านลงในดินที่ชุ่มชื้น โอชาดินและโอชาน้ำที่พืชนั้นดูดซับไปทั้งหมด ย่อมเป็นไปเพื่อรสขม รสเผ็ดร้อน ไม่น่าอร่อย ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะพืชนั้นเลวทราม ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย บุรุษบุคคลผู้เป็นมิจฉาทิฏฐิ ก็ฉันนั้นเหมือนกัน มีกายกรรม วจีกรรม มโนกรรม ที่สมาทานไว้อย่างบริบูรณ์ตามทิฏฐิ เจตนา ความปรารถนา ความตั้งใจ และสังขารเหล่าใด ทั้งหมดนั้นย่อมเป็นไปเพื่อผลที่ไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจ ไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูล และเป็นไปเพื่อทุกข์ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะทิฏฐิของเขาเลวทราม

๓๐๗. ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิกสฺส, ภิกฺขเว, ปุริสปุคฺคลสฺส ยญฺเจว กายกมฺมํ ยถาทิฏฺฐิ สมตฺตํ สมาทินฺนํ ยญฺจ วจีกมฺมํ…เป… ยญฺจ มโนกมฺมํ ยถาทิฏฺฐิ สมตฺตํ สมาทินฺนํ ยา จ เจตนา ยา จ ปตฺถนา โย จ ปณิธิ เย จ สงฺขารา สพฺเพ เต ธมฺมา อิฏฺฐาย กนฺตาย มนาปาย หิตาย สุขาย สํวตฺตนฺติ. ตํ กิสฺส เหตุ? ทิฏฺฐิ หิสฺส, ภิกฺขเว, ภทฺทิกา. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, อุจฺฉุพีชํ วา สาลิพีชํ วา มุทฺทิกาพีชํ วา อลฺลาย ปถวิยา นิกฺขิตฺตํ ยญฺเจว ปถวิรสํ อุปาทิยติ ยญฺจ อาโปรสํ อุปาทิยติ สพฺพํ ตํ มธุรตฺตาย สาตตฺตาย อเสจนกตฺตาย สํวตฺตติ. ตํ กิสฺส เหตุ? พีชํ หิสฺส, ภิกฺขเว, ภทฺทกํ. เอวเมวํ โข, ภิกฺขเว, สมฺมาทิฏฺฐิกสฺส ปุริสปุคฺคลสฺส ยญฺเจว กายกมฺมํ ยถาทิฏฺฐิ สมตฺตํ สมาทินฺนํ ยญฺจ วจีกมฺมํ…เป… ยญฺจ มโนกมฺมํ ยถาทิฏฺฐิ สมตฺตํ สมาทินฺนํ ยา จ เจตนา ยา จ ปตฺถนา โย จ ปณิธิ เย จ สงฺขารา สพฺเพ เต ธมฺมา อิฏฺฐาย กนฺตาย มนาปาย หิตาย สุขาย สํวตฺตนฺติ. ตํ กิสฺส เหตุ? ทิฏฺฐิ หิสฺส, ภิกฺขเว, ภทฺทิกา’’ติ.

๓๐๗. ภิกษุทั้งหลาย บุรุษบุคคลผู้เป็นสัมมาทิฏฐิ มีกายกรรม วจีกรรม มโนกรรม ที่สมาทานไว้อย่างบริบูรณ์ตามทิฏฐิ เจตนา ความปรารถนา ความตั้งใจ และสังขารเหล่าใด ทั้งหมดนั้นย่อมเป็นไปเพื่อผลที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เป็นประโยชน์เกื้อกูล และเป็นไปเพื่อสุข ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะทิฏฐิของเขาดีงาม ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนพืชอ้อย พืชข้าวสาลี หรือพืชองุ่น ที่บุคคลหว่านลงในดินที่ชุ่มชื้น โอชาดินและโอชาน้ำที่พืชนั้นดูดซับไปทั้งหมด ย่อมเป็นไปเพื่อรสหวานอร่อย รสดี ไม่ต้องปรุงแต่ง ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะพืชนั้นดี ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย บุรุษบุคคลผู้เป็นสัมมาทิฏฐิ ก็ฉันนั้นเหมือนกัน มีกายกรรม วจีกรรม มโนกรรม ที่สมาทานไว้อย่างบริบูรณ์ตามทิฏฐิ เจตนา ความปรารถนา ความตั้งใจ และสังขารเหล่าใด ทั้งหมดนั้นย่อมเป็นไปเพื่อผลที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เป็นประโยชน์เกื้อกูล และเป็นไปเพื่อสุข ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะทิฏฐิของเขาดีงาม

วคฺโค ทุติโย.

วรรคที่ ๒

๓. ตติยวคฺโค

๓. วรรคที่ ๓

๓๐๘. ‘‘เอกปุคฺคโล, ภิกฺขเว, โลเก อุปฺปชฺชมาโน อุปฺปชฺชติ พหุชนอหิตาย พหุชนอสุขาย, พหุโน ชนสฺส อนตฺถาย อหิตาย ทุกฺขาย [Pg.35] เทวมนุสฺสานํ. กตโม เอกปุคฺคโล? มิจฺฉาทิฏฺฐิโก โหติ วิปรีตทสฺสโน. โส พหุชนํ สทฺธมฺมา วุฏฺฐาเปตฺวา อสทฺธมฺเม ปติฏฺฐาเปติ. อยํ โข, ภิกฺขเว, เอกปุคฺคโล โลเก อุปฺปชฺชมาโน อุปฺปชฺชติ พหุชนอหิตาย พหุชนอสุขาย, พหุโน ชนสฺส อนตฺถาย อหิตาย ทุกฺขาย เทวมนุสฺสาน’’นฺติ.

๓๐๘. ภิกษุทั้งหลาย บุคคลคนหนึ่ง เมื่อเกิดขึ้นในโลก ย่อมเกิดขึ้นเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความไม่สุขแก่ชนหมู่มาก เพื่อความฉิบหาย เพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูล เพื่อทุกข์แก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย บุคคลคนหนึ่งคือใคร คือ บุคคลผู้เป็นมิจฉาทิฏฐิ มีความเห็นวิปริต เขาย่อมให้ชนหมู่มากออกจากสัทธรรมแล้วให้ตั้งอยู่ในอสัทธรรม ภิกษุทั้งหลาย บุคคลคนหนึ่งนี้แล เมื่อเกิดขึ้นในโลก ย่อมเกิดขึ้นเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความไม่สุขแก่ชนหมู่มาก เพื่อความฉิบหาย เพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูล เพื่อทุกข์แก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

๓๐๙. ‘‘เอกปุคฺคโล, ภิกฺขเว, โลเก อุปฺปชฺชมาโน อุปฺปชฺชติ พหุชนหิตาย พหุชนสุขาย, พหุโน ชนสฺส อตฺถาย หิตาย สุขาย เทวมนุสฺสานํ. กตโม เอกปุคฺคโล? สมฺมาทิฏฺฐิโก โหติ อวิปรีตทสฺสโน. โส พหุชนํ อสทฺธมฺมา วุฏฺฐาเปตฺวา สทฺธมฺเม ปติฏฺฐาเปติ. อยํ โข, ภิกฺขเว, เอกปุคฺคโล โลเก อุปปชฺชมาโน อุปฺปชฺชติ พหุชนหิตาย พหุชนสุขาย, พหุโน ชนสฺส อตฺถาย หิตาย สุขาย เทวมนุสฺสาน’’นฺติ.

๓๐๙. ภิกษุทั้งหลาย บุคคลคนหนึ่ง เมื่อเกิดขึ้นในโลก ย่อมเกิดขึ้นเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย บุคคลคนหนึ่งคือใคร คือ บุคคลผู้เป็นสัมมาทิฏฐิ มีความเห็นไม่วิปริต เขาย่อมให้ชนหมู่มากออกจากอสัทธรรมแล้วให้ตั้งอยู่ในสัทธรรม ภิกษุทั้งหลาย บุคคลคนหนึ่งนี้แล เมื่อเกิดขึ้นในโลก ย่อมเกิดขึ้นเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

๓๑๐. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ ยํ เอวํ มหาสาวชฺชํ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, มิจฺฉาทิฏฺฐิ. มิจฺฉาทิฏฺฐิปรมานิ, ภิกฺขเว, มหาสาวชฺชานี’’ติ.

๓๑๐. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นธรรมอื่นแม้อย่างหนึ่ง ที่มีโทษมากเหมือนมิจฉาทิฏฐินี้เลย ภิกษุทั้งหลาย ธรรมทั้งหลายที่มีโทษมาก มีมิจฉาทิฏฐิเป็นอย่างยิ่ง

๓๑๑. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกปุคฺคลมฺปิ สมนุปสฺสามิ โย เอวํ พหุชนอหิตาย ปฏิปนฺโน พหุชนอสุขาย, พหุโน ชนสฺส อนตฺถาย อหิตาย ทุกฺขาย เทวมนุสฺสานํ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, มกฺขลิ โมฆปุริโส. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, นทีมุเข ขิปฺปํ อุฑฺเฑยฺย พหูนํ มจฺฉานํ อหิตาย ทุกฺขาย อนยาย พฺยสนาย; เอวเมวํ โข, ภิกฺขเว, มกฺขลิ โมฆปุริโส มนุสฺสขิปฺปํ มญฺเญ โลเก อุปฺปนฺโน พหูนํ สตฺตานํ อหิตาย ทุกฺขาย อนยาย พฺยสนายา’’ติ.

๓๑๑. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นบุคคลอื่นแม้อีกคนหนึ่ง ที่ปฏิบัติเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความไม่สุขแก่ชนหมู่มาก เพื่อความฉิบหาย เพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูล เพื่อทุกข์แก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เหมือนมักขลิโมฆบุรุษนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุคคลพึงดักไซไว้ที่ปากแม่น้ำ เพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูล เพื่อทุกข์ เพื่อความฉิบหาย เพื่อความพินาศแก่ปลาจำนวนมาก ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย มักขลิโมฆบุรุษก็ฉันนั้นเหมือนกัน เรากล่าวว่า เป็นเหมือนไซดักมนุษย์ เกิดขึ้นในโลกเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูล เพื่อทุกข์ เพื่อความฉิบหาย เพื่อความพินาศแก่สัตว์จำนวนมาก

๓๑๒. ‘‘ทุรกฺขาเต, ภิกฺขเว, ธมฺมวินเย โย จ สมาทเปติ ยญฺจ สมาทเปติ โย จ สมาทปิโต ตถตฺตาย ปฏิปชฺชติ สพฺเพ เต พหุํ อปุญฺญํ ปสวนฺติ. ตํ กิสฺส เหตุ? ทุรกฺขาตตฺตา, ภิกฺขเว, ธมฺมสฺสา’’ติ.

๓๑๒. ภิกษุทั้งหลาย ในธรรมวินัยที่กล่าวไว้ไม่ดี ทั้งผู้ที่ชักชวน ทั้งผู้ที่ถูกชักชวน และผู้ที่ถูกชักชวนแล้วปฏิบัติตามนั้น ทั้งหมดนั้นย่อมประสบสิ่งมิใช่บุญเป็นอันมาก ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะธรรมเป็นธรรมที่กล่าวไว้ไม่ดี

๓๑๓. ‘‘สฺวากฺขาเต[Pg.36], ภิกฺขเว, ธมฺมวินเย โย จ สมาทเปติ ยญฺจ สมาทเปติ โย จ สมาทปิโต ตถตฺตาย ปฏิปชฺชติ สพฺเพ เต พหุํ ปุญฺญํ ปสวนฺติ. ตํ กิสฺส เหตุ? สฺวากฺขาตตฺตา, ภิกฺขเว, ธมฺมสฺสา’’ติ.

๓๑๓. ภิกษุทั้งหลาย ในธรรมวินัยที่กล่าวไว้ดี ทั้งผู้ที่ชักชวน ทั้งผู้ที่ถูกชักชวน และผู้ที่ถูกชักชวนแล้วปฏิบัติตามนั้น ทั้งหมดนั้นย่อมประสบบุญเป็นอันมาก ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะธรรมเป็นธรรมที่กล่าวไว้ดี

๓๑๔. ‘‘ทุรกฺขาเต, ภิกฺขเว, ธมฺมวินเย ทายเกน มตฺตา ชานิตพฺพา, โน ปฏิคฺคาหเกน. ตํ กิสฺส เหตุ? ทุรกฺขาตตฺตา, ภิกฺขเว, ธมฺมสฺสา’’ติ.

๓๑๔. ภิกษุทั้งหลาย ในธรรมวินัยที่กล่าวไว้ไม่ดี ทายกพึงรู้ประมาณ แต่ปฏิคาหกไม่ต้องรู้ประมาณ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะธรรมเป็นธรรมที่กล่าวไว้ไม่ดี

๓๑๕. ‘‘สฺวากฺขาเต, ภิกฺขเว, ธมฺมวินเย ปฏิคฺคาหเกน มตฺตา ชานิตพฺพา, โน ทายเกน. ตํ กิสฺส เหตุ? สฺวากฺขาตตฺตา, ภิกฺขเว, ธมฺมสฺสา’’ติ.

๓๑๕. ภิกษุทั้งหลาย ในธรรมวินัยที่กล่าวไว้ดี ปฏิคาหกพึงรู้ประมาณ แต่ทายกไม่ต้องรู้ประมาณ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะธรรมเป็นธรรมที่กล่าวไว้ดี

๓๑๖. ‘‘ทุรกฺขาเต, ภิกฺขเว, ธมฺมวินเย โย อารทฺธวีริโย โส ทุกฺขํ วิหรติ. ตํ กิสฺส เหตุ? ทุรกฺขาตตฺตา, ภิกฺขเว, ธมฺมสฺสา’’ติ.

๓๑๖. ภิกษุทั้งหลาย ในธรรมวินัยที่กล่าวไว้ไม่ดี ผู้ปรารภความเพียรย่อมอยู่เป็นทุกข์ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะธรรมเป็นธรรมที่กล่าวไว้ไม่ดี

๓๑๗. ‘‘สฺวากฺขาเต, ภิกฺขเว, ธมฺมวินเย โย กุสีโต โส ทุกฺขํ วิหรติ. ตํ กิสฺส เหตุ? สฺวากฺขาตตฺตา, ภิกฺขเว, ธมฺมสฺสา’’ติ.

๓๑๗. ภิกษุทั้งหลาย ในธรรมวินัยที่กล่าวไว้ดี ผู้เกียจคร้านย่อมอยู่เป็นทุกข์ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะธรรมเป็นธรรมที่กล่าวไว้ดี

๓๑๘. ‘‘ทุรกฺขาเต, ภิกฺขเว, ธมฺมวินเย โย กุสีโต โส สุขํ วิหรติ. ตํ กิสฺส เหตุ? ทุรกฺขาตตฺตา, ภิกฺขเว, ธมฺมสฺสา’’ติ.

๓๑๘. ภิกษุทั้งหลาย ในธรรมวินัยที่กล่าวไว้ไม่ดี ผู้เกียจคร้านย่อมอยู่เป็นสุข ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะธรรมเป็นธรรมที่กล่าวไว้ไม่ดี

๓๑๙. ‘‘สฺวากฺขาเต, ภิกฺขเว, ธมฺมวินเย โย อารทฺธวีริโย โส สุขํ วิหรติ. ตํ กิสฺส เหตุ? สฺวากฺขาตตฺตา, ภิกฺขเว, ธมฺมสฺสา’’ติ.

๓๑๙. ภิกษุทั้งหลาย ในธรรมวินัยที่กล่าวไว้ดี ผู้ปรารภความเพียรย่อมอยู่เป็นสุข ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะธรรมเป็นธรรมที่กล่าวไว้ดี

๓๒๐. ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, อปฺปมตฺตโกปิ คูโถ ทุคฺคนฺโธ โหติ; เอวเมวํ โข อหํ, ภิกฺขเว, อปฺปมตฺตกมฺปิ ภวํ น วณฺเณมิ, อนฺตมโส อจฺฉราสงฺฆาตมตฺตมฺปิ’’.

๓๒๐. ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนอุจจาระแม้มีประมาณน้อยก็เป็นของมีกลิ่นเหม็น ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย เราไม่สรรเสริญภพแม้มีประมาณน้อย ฉันนั้นเหมือนกัน โดยที่สุดแม้เพียงชั่วลัดนิ้วมือเดียว

๓๒๑. ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, อปฺปมตฺตกมฺปิ มุตฺตํ ทุคฺคนฺธํ โหติ… อปฺปมตฺตโกปิ เขโฬ ทุคฺคนฺโธ โหติ… อปฺปมตฺตโกปิ ปุพฺโพ ทุคฺคนฺโธ โหติ… อปฺปมตฺตกมฺปิ โลหิตํ ทุคฺคนฺธํ โหติ; เอวเมวํ โข อหํ, ภิกฺขเว, อปฺปมตฺตกมฺปิ ภวํ น วณฺเณมิ, อนฺตมโส อจฺฉราสงฺฆาตมตฺตมฺปิ’’.

๓๒๑. ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนมูตรแม้มีประมาณน้อยก็เป็นของมีกลิ่นเหม็น... น้ำลายแม้มีประมาณน้อยก็เป็นของมีกลิ่นเหม็น... หนองแม้มีประมาณน้อยก็เป็นของมีกลิ่นเหม็น... โลหิตแม้มีประมาณน้อยก็เป็นของมีกลิ่นเหม็น ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย เราไม่สรรเสริญภพแม้มีประมาณน้อย ฉันนั้นเหมือนกัน โดยที่สุดแม้เพียงชั่วลัดนิ้วมือเดียว

วคฺโค ตติโย.

ตติยวรรค

๔. จตุตฺถวคฺโค

๔. จตุตถวรรค

๓๒๒. ‘‘เสยฺยถาปิ[Pg.37], ภิกฺขเว, อปฺปมตฺตกํ อิมสฺมึ ชมฺพุทีเป อารามรามเณยฺยกํ วนรามเณยฺยกํ ภูมิรามเณยฺยกํ โปกฺขรณิรามเณยฺยกํ; อถ โข เอตเทว พหุตรํ ยทิทํ อุกฺกูลวิกูลํ นทีวิทุคฺคํ ขาณุกณฺฏกฏฺฐานํ ปพฺพตวิสมํ; เอวเมวํ โข, ภิกฺขเว, อปฺปกา เต สตฺตา เย ถลชา, อถ โข เอเตว สตฺตา พหุตรา เย โอทกา’’.

๔. ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนในชมพูทวีปนี้ สถานที่อันน่ารื่นรมย์ คือ อาราม ป่า ภูมิภาค และสระโบกขรณี มีประมาณน้อย แต่สถานที่อันไม่น่ารื่นรมย์ คือ ที่สูงๆ ต่ำๆ แม่น้ำที่ข้ามได้ยาก สถานที่ที่มีตอและหนาม ภูเขาที่ไม่สม่ำเสมอ มีมากกว่า ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย สัตว์ที่เกิดบนบกมีจำนวนน้อย แต่สัตว์ที่เกิดในน้ำมีจำนวนมากกว่า ฉันนั้นเหมือนกัน

๓๒๓. … เอวเมวํ โข, ภิกฺขเว, อปฺปกา เต สตฺตา เย มนุสฺเสสุ ปจฺจาชายนฺติ; อถ โข เอเตว สตฺตา พหุตรา เย อญฺญตฺร มนุสฺเสหิ ปจฺจาชายนฺติ.

๓๒๒. ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย สัตว์ที่กลับมาเกิดในหมู่มนุษย์มีจำนวนน้อย แต่สัตว์ที่กลับมาเกิดในกำเนิดอื่นนอกจากมนุษย์มีจำนวนมากกว่า

… เอวเมวํ โข, ภิกฺขเว, อปฺปกา เต สตฺตา เย มชฺฌิเมสุ ชนปเทสุ ปจฺจาชายนฺติ; อถ โข เอเตว สตฺตา พหุตรา เย ปจฺจนฺติเมสุ ชนปเทสุ ปจฺจาชายนฺติ อวิญฺญาตาเรสุ มิลกฺเขสุ.

๓๒๓. ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย สัตว์ที่กลับมาเกิดในมัชฌิมชนบทมีจำนวนน้อย แต่สัตว์ที่กลับมาเกิดในปัจจันตชนบท ในหมู่มิลักขะผู้ไม่รู้แจ้งมีจำนวนมากกว่า

๓๒๔. … เอวเมวํ โข, ภิกฺขเว, อปฺปกา เต สตฺตา เย ปญฺญวนฺโต อชฬา อเนฬมูคา ปฏิพลา สุภาสิตทุพฺภาสิตสฺส อตฺถมญฺญาตุํ; อถ โข เอเตว สตฺตา พหุตรา เย ทุปฺปญฺญา ชฬา เอฬมูคา น ปฏิพลา สุภาสิตทุพฺภาสิตสฺส อตฺถมญฺญาตุํ.

ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายที่เป็นบัณฑิต ไม่โง่เขลา ไม่เป็นใบ้ สามารถจะรู้ความแห่งสุภาษิตและทุพภาษิตได้ มีจำนวนน้อย แต่สัตว์ทั้งหลายที่เป็นคนโง่เขลา เป็นใบ้ ไม่สามารถจะรู้ความแห่งสุภาษิตและทุพภาษิตได้ มีจำนวนมากกว่า

๓๒๕. … เอวเมวํ โข, ภิกฺขเว, อปฺปกา เต สตฺตา เย อริเยน ปญฺญาจกฺขุนา สมนฺนาคตา; อถ โข เอเตว สตฺตา พหุตรา เย อวิชฺชาคตา สมฺมูฬฺหา.

๓๒๕. ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน สัตว์ที่ประกอบด้วยปัญญาจักษุอันประเสริฐมีน้อย ส่วนสัตว์ที่ตกอยู่ในอวิชชา หลงงมงายมีมากกว่า

๓๒๖. … เอวเมวํ โข, ภิกฺขเว, อปฺปกา เต สตฺตา เย ลภนฺติ ตถาคตํ ทสฺสนาย; อถ โข เอเตว สตฺตา พหุตรา เย น ลภนฺติ ตถาคตํ ทสฺสนาย.

๓๒๖. ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน สัตว์ที่ได้เห็นพระตถาคตมีน้อย ส่วนสัตว์ที่ไม่ได้เห็นพระตถาคตมีมากกว่า

๓๒๗. … เอวเมวํ โข, ภิกฺขเว, อปฺปกา เต สตฺตา เย ลภนฺติ ตถาคตปฺปเวทิตํ ธมฺมวินยํ สวนาย; อถ โข เอเตว สตฺตา พหุตรา เย น ลภนฺติ ตถาคตปฺปเวทิตํ ธมฺมวินยํ สวนาย.

๓๒๗. ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน สัตว์ที่ได้ฟังธรรมวินัยที่พระตถาคตประกาศแล้วมีน้อย ส่วนสัตว์ที่ไม่ได้ฟังธรรมวินัยที่พระตถาคตประกาศแล้วมีมากกว่า

๓๒๘. … เอวเมวํ [Pg.38] โข, ภิกฺขเว, อปฺปกา เต สตฺตา เย สุตฺวา ธมฺมํ ธาเรนฺติ; อถ โข เอเตว สตฺตา พหุตรา เย สุตฺวา ธมฺมํ น ธาเรนฺติ.

๓๒๘. ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน สัตว์ที่ฟังแล้วทรงจำธรรมไว้ได้มีน้อย ส่วนสัตว์ที่ฟังแล้วทรงจำธรรมไว้ไม่ได้มีมากกว่า

๓๒๙. … เอวเมวํ โข, ภิกฺขเว, อปฺปกา เต สตฺตา เย ธาตานํ ธมฺมานํ อตฺถํ อุปปริกฺขนฺติ; อถ โข เอเตว สตฺตา พหุตรา เย ธาตานํ ธมฺมานํ อตฺถํ น อุปปริกฺขนฺติ.

๓๒๙. ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน สัตว์ที่พิจารณาเนื้อความแห่งธรรมที่ทรงจำไว้มีน้อย ส่วนสัตว์ที่ไม่พิจารณาเนื้อความแห่งธรรมที่ทรงจำไว้มีมากกว่า

๓๓๐. … เอวเมวํ โข, ภิกฺขเว, อปฺปกา เต สตฺตา เย อตฺถมญฺญาย ธมฺมมญฺญาย ธมฺมานุธมฺมํ ปฏิปชฺชนฺติ; อถ โข เอเตว สตฺตา พหุตรา เย อตฺถมญฺญาย ธมฺมมญฺญาย ธมฺมานุธมฺมํ น ปฏิปชฺชนฺติ.

๓๓๐. ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน สัตว์ที่รู้อรรถรู้ธรรมแล้วปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมมีน้อย ส่วนสัตว์ที่รู้อรรถรู้ธรรมแล้วไม่ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมมีมากกว่า

๓๓๑. … เอวเมวํ โข, ภิกฺขเว, อปฺปกา เต สตฺตา เย สํเวชนิเยสุ ฐาเนสุ สํวิชฺชนฺติ; อถ โข เอเตว สตฺตา พหุตรา เย สํเวชนิเยสุ ฐาเนสุ น สํวิชฺชนฺติ.

๓๓๑. ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน สัตว์ที่สลดใจในฐานะอันเป็นที่ตั้งแห่งความสลดมีน้อย ส่วนสัตว์ที่ไม่สลดใจในฐานะอันเป็นที่ตั้งแห่งความสลดมีมากกว่า

๓๓๒. … เอวเมวํ โข, ภิกฺขเว, อปฺปกา เต สตฺตา เย สํวิคฺคา โยนิโส ปทหนฺติ; อถ โข เอเตว สตฺตา พหุตรา เย สํวิคฺคา โยนิโส น ปทหนฺติ.

๓๓๒. ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน สัตว์ที่สลดใจแล้วเริ่มตั้งความเพียรโดยแยบคายมีน้อย ส่วนสัตว์ที่สลดใจแล้วไม่เริ่มตั้งความเพียรโดยแยบคายมีมากกว่า

๓๓๓. … เอวเมวํ โข, ภิกฺขเว, อปฺปกา เต สตฺตา เย ววสฺสคฺคารมฺมณํ กริตฺวา ลภนฺติ สมาธึ ลภนฺติ จิตฺตสฺเสกคฺคตํ ; อถ โข เอเตว สตฺตา พหุตรา เย ววสฺสคฺคารมฺมณํ กริตฺวา น ลภนฺติ สมาธึ น ลภนฺติ จิตฺตสฺเสกคฺคตํ.

๓๓๓. ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน สัตว์ที่ทำนิพพานอันเป็นที่สละกิเลสให้เป็นอารมณ์แล้วได้สมาธิ ได้ความที่จิตมีอารมณ์เป็นหนึ่งมีน้อย ส่วนสัตว์ที่ทำนิพพานอันเป็นที่สละกิเลสให้เป็นอารมณ์แล้วไม่ได้สมาธิ ไม่ได้ความที่จิตมีอารมณ์เป็นหนึ่งมีมากกว่า

๓๓๔. … เอวเมวํ โข, ภิกฺขเว, อปฺปกา เต สตฺตา เย อนฺนคฺครสคฺคานํ ลาภิโน; อถ โข เอเตว สตฺตา พหุตรา เย อนฺนคฺครสคฺคานํ น ลาภิโน, อุญฺเฉน กปาลาภเตน ยาเปนฺติ.

๓๓๔. ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน สัตว์ที่ได้ยอดข้าวและยอดรสมีน้อย ส่วนสัตว์ที่ไม่ได้ยอดข้าวและยอดรส แต่ยังชีพอยู่ด้วยภิกษาที่หาได้ด้วยปลีแข้งและภัตที่ได้มาในบาตรมีมากกว่า

๓๓๕. … เอวเมวํ โข, ภิกฺขเว, อปฺปกา เต สตฺตา เย อตฺถรสสฺส ธมฺมรสสฺส วิมุตฺติรสสฺส ลาภิโน; อถ โข เอเตว สตฺตา พหุตรา เย อตฺถรสสฺส ธมฺมรสสฺส วิมุตฺติรสสฺส น ลาภิโน. ตสฺมาติห, ภิกฺขเว[Pg.39], เอวํ สิกฺขิตพฺพํ – อตฺถรสสฺส ธมฺมรสสฺส วิมุตฺติรสสฺส ลาภิโน ภวิสฺสามาติ. เอวญฺหิ โว, ภิกฺขเว, สิกฺขิตพฺพนฺติ.

๓๓๕. ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน สัตว์ที่ได้อรรถรส ธรรมรส วิมุตติรสมีน้อย ส่วนสัตว์ที่ไม่ได้อรรถรส ธรรมรส วิมุตติรสมีมากกว่า เพราะเหตุนั้น เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เราจักเป็นผู้ได้อรรถรส ธรรมรส วิมุตติรส’ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้แล

๓๓๖-๓๓๘. ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, อปฺปมตฺตกํ อิมสฺมึ ชมฺพุทีเป อารามรามเณยฺยกํ วนรามเณยฺยกํ ภูมิรามเณยฺยกํ โปกฺขรณิรามเณยฺยกํ; อถ โข เอตเทว พหุตรํ ยทิทํ อุกฺกูลวิกูลํ นทีวิทุคฺคํ ขาณุกณฺฏกฏฺฐานํ ปพฺพตวิสมํ. เอวเมวํ โข, ภิกฺขเว, อปฺปกา เต สตฺตา เย มนุสฺสา จุตา มนุสฺเสสุ ปจฺจาชายนฺติ, อถ โข เอเตว สตฺตา พหุตรา เย มนุสฺสา จุตา นิรเย ปจฺจาชายนฺติ…เป… ติรจฺฉานโยนิยา ปจฺจาชายนฺติ…เป… เปตฺติวิสเย ปจฺจาชายนฺติ’’.

ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนในชมพูทวีปนี้ สถานที่น่ารื่นรมย์ คือ อาราม ป่าไม้ พื้นดิน สระโบกขรณี มีประมาณน้อย แต่สถานที่ที่ไม่น่ารื่นรมย์ คือ พื้นดินที่ไม่สม่ำเสมอ แม่น้ำที่ข้ามได้ยาก สถานที่ที่มีตอและหนาม ภูเขาที่ไม่สม่ำเสมอ มีมากกว่า ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน สัตว์ที่จุติจากมนุษย์แล้วกลับมาเกิดในหมู่มนุษย์มีน้อย ส่วนสัตว์ที่จุติจากมนุษย์แล้วไปเกิดในนรก... ในกำเนิดเดรัจฉาน... ในเปรตวิสัย มีมากกว่า

๓๓๙-๓๔๑. … เอวเมวํ โข, ภิกฺขเว, อปฺปกา เต สตฺตา เย มนุสฺสา จุตา เทเวสุ ปจฺจาชายนฺติ; อถ โข เอเตว สตฺตา พหุตรา เย มนุสฺสา จุตา นิรเย ปจฺจาชายนฺติ… ติรจฺฉานโยนิยา ปจฺจาชายนฺติ… เปตฺติวิสเย ปจฺจาชายนฺติ.

ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน สัตว์ที่จุติจากมนุษย์แล้วไปเกิดในหมู่เทพมีน้อย ส่วนสัตว์ที่จุติจากมนุษย์แล้วไปเกิดในนรก... ในกำเนิดเดรัจฉาน... ในเปรตวิสัย มีมากกว่า

๓๔๒-๓๔๔. … เอวเมวํ โข, ภิกฺขเว, อปฺปกา เต สตฺตา เย เทวา จุตา เทเวสุ ปจฺจาชายนฺติ; อถ โข เอเตว สตฺตา พหุตรา เย เทวา จุตา นิรเย ปจฺจาชายนฺติ… ติรจฺฉานโยนิยา ปจฺจาชายนฺติ… เปตฺติวิสเย ปจฺจาชายนฺติ.

ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน สัตว์ที่จุติจากเทพแล้วกลับมาเกิดในหมู่เทพมีน้อย ส่วนสัตว์ที่จุติจากเทพแล้วไปเกิดในนรก... ในกำเนิดเดรัจฉาน... ในเปรตวิสัย มีมากกว่า

๓๔๕-๓๔๗. … เอวเมวํ โข, ภิกฺขเว, อปฺปกา เต สตฺตา เย เทวา จุตา มนุสฺเสสุ ปจฺจาชายนฺติ; อถ โข เอเตว สตฺตา พหุตรา เย เทวา จุตา นิรเย ปจฺจาชายนฺติ… ติรจฺฉานโยนิยา ปจฺจาชายนฺติ… เปตฺติวิสเย ปจฺจาชายนฺติ.

ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน สัตว์ที่จุติจากเทพแล้วไปเกิดในหมู่มนุษย์มีน้อย ส่วนสัตว์ที่จุติจากเทพแล้วไปเกิดในนรก... ในกำเนิดเดรัจฉาน... ในเปรตวิสัย มีมากกว่า

๓๔๘-๓๕๐. … เอวเมวํ โข, ภิกฺขเว, อปฺปกา เต สตฺตา เย นิรยา จุตา มนุสฺเสสุ ปจฺจาชายนฺติ; อถ โข เอเตว สตฺตา พหุตรา เย นิรยา จุตา นิรเย ปจฺจาชายนฺติ… ติรจฺฉานโยนิยา ปจฺจาชายนฺติ… เปตฺติวิสเย ปจฺจาชายนฺติ.

ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน สัตว์ที่จุติจากนรกแล้วไปเกิดในหมู่มนุษย์มีน้อย ส่วนสัตว์ที่จุติจากนรกแล้วไปเกิดในนรก... ในกำเนิดเดรัจฉาน... ในเปรตวิสัย มีมากกว่า

๓๕๑-๓๕๓. … เอวเมวํ โข, ภิกฺขเว, อปฺปกา เต สตฺตา เย นิรยา จุตา เทเวสุ ปจฺจาชายนฺติ; อถ โข เอเตว สตฺตา พหุตรา เย นิรยา จุตา นิรเย ปจฺจาชายนฺติ… ติรจฺฉานโยนิยา ปจฺจาชายนฺติ… เปตฺติวิสเย ปจฺจาชายนฺติ.

ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน สัตว์ที่จุติจากนรกแล้วไปเกิดในหมู่เทพมีน้อย ส่วนสัตว์ที่จุติจากนรกแล้วไปเกิดในนรก... ในกำเนิดเดรัจฉาน... ในเปรตวิสัย มีมากกว่า

๓๕๔-๓๕๖. … เอวเมวํ [Pg.40] โข, ภิกฺขเว, อปฺปกา เต สตฺตา เย ติรจฺฉานโยนิยา จุตา มนุสฺเสสุ ปจฺจาชายนฺติ; อถ โข เอเตว สตฺตา พหุตรา เย ติรจฺฉานโยนิยา จุตา นิรเย ปจฺจาชายนฺติ… ติรจฺฉานโยนิยา ปจฺจาชายนฺติ… เปตฺติวิสเย ปจฺจาชายนฺติ.

ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน สัตว์ที่จุติจากกำเนิดเดรัจฉานแล้วไปเกิดในหมู่มนุษย์มีน้อย ส่วนสัตว์ที่จุติจากกำเนิดเดรัจฉานแล้วไปเกิดในนรก... ในกำเนิดเดรัจฉาน... ในเปรตวิสัย มีมากกว่า

๓๕๗-๓๕๙. … เอวเมวํ โข, ภิกฺขเว, อปฺปกา เต สตฺตา เย ติรจฺฉานโยนิยา จุตา เทเวสุ ปจฺจาชายนฺติ; อถ โข เอเตว สตฺตา พหุตรา เย ติรจฺฉานโยนิยา จุตา นิรเย ปจฺจาชายนฺติ… ติรจฺฉานโยนิยา ปจฺจาชายนฺติ… เปตฺติวิสเย ปจฺจาชายนฺติ.

ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน สัตว์ที่จุติจากกำเนิดเดรัจฉานแล้วไปเกิดในหมู่เทพมีน้อย ส่วนสัตว์ที่จุติจากกำเนิดเดรัจฉานแล้วไปเกิดในนรก... ในกำเนิดเดรัจฉาน... ในเปรตวิสัย มีมากกว่า

๓๖๐-๓๖๒. … เอวเมวํ โข, ภิกฺขเว, อปฺปกา เต สตฺตา เย เปตฺติวิสยา จุตา มนุสฺเสสุ ปจฺจาชายนฺติ; อถ โข เอเตว สตฺตา พหุตรา เย เปตฺติวิสยา จุตา นิรเย ปจฺจาชายนฺติ… ติรจฺฉานโยนิยา ปจฺจาชายนฺติ… เปตฺติวิสเย ปจฺจาชายนฺติ.

ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน สัตว์ที่จุติจากเปรตวิสัยแล้วกลับมาเกิดในหมู่มนุษย์มีน้อย โดยที่แท้ สัตว์ที่จุติจากเปรตวิสัยแล้วไปเกิดในนรก... ไปเกิดในกำเนิดเดรัจฉาน... ไปเกิดในเปรตวิสัย มีมากกว่า

๓๖๓-๓๖๕. … เอวเมวํ โข, ภิกฺขเว, อปฺปกา เต สตฺตา เย เปตฺติวิสยา จุตา เทเวสุ ปจฺจาชายนฺติ; อถ โข เอเตว สตฺตา พหุตรา เย เปตฺติวิสยา จุตา นิรเย ปจฺจาชายนฺติ… ติรจฺฉานโยนิยา ปจฺจาชายนฺติ… เปตฺติวิสเย ปจฺจาชายนฺติ.

ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน สัตว์ที่จุติจากเปรตวิสัยแล้วกลับมาเกิดในหมู่เทพมีน้อย โดยที่แท้ สัตว์ที่จุติจากเปรตวิสัยแล้วไปเกิดในนรก... ไปเกิดในกำเนิดเดรัจฉาน... ไปเกิดในเปรตวิสัย มีมากกว่า

วคฺโค จตุตฺโถ.

วรรคที่ ๔

ชมฺพุทีปเปยฺยาโล นิฏฺฐิโต.

ชมพูทีปเปยยาล จบ

เอกธมฺมปาฬิ โสฬสโม.

เอกธรรมบาลี ที่ ๑๖

๑๗. ปสาทกรธมฺมวคฺโค

๑๗. ปสาทกรธรรมวรรค

๓๖๖-๓๘๑. ‘‘อทฺธมิทํ, ภิกฺขเว, ลาภานํ ยทิทํ อารญฺญิกตฺตํ …เป… ปิณฺฑปาติกตฺตํ… ปํสุกูลิกตฺตํ… เตจีวริกตฺตํ… ธมฺมกถิกตฺตํ… วินยธรตฺตํ … พาหุสจฺจํ… ถาวเรยฺยํ… อากปฺปสมฺปทา… ปริวารสมฺปทา… มหาปริวารตา… โกลปุตฺติ… วณฺณโปกฺขรตา… กลฺยาณวากฺกรณตา… อปฺปิจฺฉตา… อปฺปาพาธตา’’ติ.

ภิกษุทั้งหลาย ความเป็นผู้อยู่ป่านี้ เป็นเหตุแห่งลาภโดยแท้ ...ฯลฯ... ความเป็นผู้ถือเที่ยวบิณฑบาตเป็นวัตร... ความเป็นผู้ถือผ้าบังสุกุลเป็นวัตร... ความเป็นผู้ถือไตรจีวรเป็นวัตร... ความเป็นธรรมกถึก... ความเป็นผู้ทรงวินัย... ความเป็นพหูสูต... ความเป็นเถระ... ความสมบูรณ์ด้วยอาจารวัตร... ความสมบูรณ์ด้วยบริวาร... ความมีบริวารมาก... ความเป็นกุลบุตร... ความมีผิวพรรณผ่องใส... ความมีวาจาไพเราะ... ความเป็นผู้มักน้อย... ความเป็นผู้มีอาพาธน้อย

โสฬส ปสาทกรธมฺมา นิฏฺฐิตา.

ปสาทกรธรรม ๑๖ ประการ จบ

ปสาทกรธมฺมวคฺโค สตฺตรสโม.

ปสาทกรธรรมวรรค ที่ ๑๗

๑๘. อปรอจฺฉราสงฺฆาตวคฺโค

๑๘. อปรอัจฉราสังฆาตวรรค

๓๘๒. ‘‘อจฺฉราสงฺฆาตมตฺตมฺปิ [Pg.41] เจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ปฐมํ ฌานํ ภาเวติ, อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว – ‘ภิกฺขุ อริตฺตชฺฌาโน วิหรติ, สตฺถุสาสนกโร โอวาทปติกโร, อโมฆํ รฏฺฐปิณฺฑํ ภุญฺชติ’. โก ปน วาโท เย นํ พหุลีกโรนฺตี’’ติ!

๓๘๒. ภิกษุทั้งหลาย หากภิกษุเจริญปฐมฌานแม้เพียงชั่วลัดนิ้วมือเดียว ภิกษุนี้เราเรียกว่า ‘เป็นผู้มีฌานไม่ว่างเปล่าอยู่ เป็นผู้ทำตามคำสอนของพระศาสดา เป็นผู้ปฏิบัติตามโอวาท ฉันบิณฑบาตของชาวแว่นแคว้นไม่เปล่าประโยชน์’ ไม่ต้องกล่าวถึงภิกษุผู้ทำให้มากซึ่งปฐมฌานนั้นเลย

๓๘๓-๓๘๙. ‘‘อจฺฉราสงฺฆาตมตฺตมฺปิ เจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ทุติยํ ฌานํ ภาเวติ…เป… ตติยํ ฌานํ ภาเวติ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ ภาเวติ…เป… เมตฺตํ เจโตวิมุตฺตึ ภาเวติ…เป… กรุณํ เจโตวิมุตฺตึ ภาเวติ…เป… มุทิตํ เจโตวิมุตฺตึ ภาเวติ…เป… อุเปกฺขํ เจโตวิมุตฺตึ ภาเวติ…เป….

ภิกษุทั้งหลาย หากภิกษุเจริญทุติยฌานแม้เพียงชั่วลัดนิ้วมือเดียว...ฯลฯ... เจริญตติยฌาน...ฯลฯ... เจริญจตุตถฌาน...ฯลฯ... เจริญเมตตาเจโตวิมุตติ...ฯลฯ... เจริญกรุณาเจโตวิมุตติ...ฯลฯ... เจริญมุทิตาเจโตวิมุตติ...ฯลฯ... เจริญอุเบกขาเจโตวิมุตติ...ฯลฯ...

๓๙๐-๓๙๓. กาเย กายานุปสฺสี วิหรติ อาตาปี สมฺปชาโน สติมา วิเนยฺย โลเก อภิชฺฌาโทมนสฺสํ; เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี วิหรติ…เป… จิตฺเต จิตฺตานุปสฺสี วิหรติ…เป… ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสี วิหรติ อาตาปี สมฺปชาโน สติมา วิเนยฺย โลเก อภิชฺฌาโทมนสฺสํ.

มีสติสัมปชัญญะ มีความเพียร กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้แล้ว พิจารณาเห็นกายในกายอยู่... พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายอยู่...ฯลฯ... พิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่...ฯลฯ... มีสติสัมปชัญญะ มีความเพียร กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้แล้ว พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่

๓๙๔-๓๙๗. อนุปฺปนฺนานํ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ อนุปฺปาทาย ฉนฺทํ ชเนติ วายมติ วีริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ; อุปฺปนฺนานํ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานาย ฉนฺทํ ชเนติ วายมติ วีริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ. อนุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ธมฺมานํ อุปฺปาทาย ฉนฺทํ ชเนติ วายมติ วีริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ; อุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ธมฺมานํ ฐิติยา อสมฺโมสาย ภิยฺโยภาวาย เวปุลฺลาย ภาวนาย ปาริปูริยา ฉนฺทํ ชเนติ วายมติ วีริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ.

ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิตไว้ ตั้งจิตไว้ เพื่อป้องกันอกุศลธรรมอันเป็นบาปที่ยังไม่เกิด ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิตไว้ ตั้งจิตไว้ เพื่อละอกุศลธรรมอันเป็นบาปที่เกิดขึ้นแล้ว ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิตไว้ ตั้งจิตไว้ เพื่อทำกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิตไว้ ตั้งจิตไว้ เพื่อความตั้งมั่น ไม่เลือนหาย เจริญยิ่งขึ้น ไพบูลย์ พัฒนา และเต็มเปี่ยมแห่งกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว

๓๙๘-๔๐๑. ฉนฺทสมาธิปธานสงฺขารสมนฺนาคตํ อิทฺธิปาทํ ภาเวติ… วีริยสมาธิปธานสงฺขารสมนฺนาคตํ อิทฺธิปาทํ ภาเวติ… จิตฺตสมาธิปธานสงฺขารสมนฺนาคตํ อิทฺธิปาทํ ภาเวติ… วีมํสาสมาธิปธานสงฺขารสมนฺนาคตํ อิทฺธิปาทํ ภาเวติ….

เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยฉันทสมาธิและปธานสังขาร... เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิริยสมาธิและปธานสังขาร... เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยจิตตสมาธิและปธานสังขาร... เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิมังสาสมาธิและปธานสังขาร...

๔๐๒-๔๐๖. สทฺธินฺทฺริยํ ภาเวติ… วีริยินฺทฺริยํ ภาเวติ… สตินฺทฺริยํ ภาเวติ… สมาธินฺทฺริยํ ภาเวติ… ปญฺญินฺทฺริยํ ภาเวติ….

เจริญสัทธินทรีย์... เจริญวิริยินทรีย์... เจริญสตินทรีย์... เจริญสมาธินทรีย์... เจริญปัญญินทรีย์...

๔๐๗-๔๑๑. สทฺธาพลํ [Pg.42] ภาเวติ… วีริยพลํ ภาเวติ… สติพลํ ภาเวติ… สมาธิพลํ ภาเวติ… ปญฺญาพลํ ภาเวติ….

เจริญสัทธาพละ... เจริญวิริยพละ... เจริญสติพละ... เจริญสมาธิพละ... เจริญปัญญาพละ...

๔๑๒-๔๑๘. สติสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวติ… ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวติ… วีริยสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวติ… ปีติสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวติ… ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวติ… สมาธิสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวติ… อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวติ….

เจริญสติสัมโพชฌงค์... เจริญธัมมวิจยสัมโพชฌงค์... เจริญวิริยสัมโพชฌงค์... เจริญปีติสัมโพชฌงค์... เจริญปัสสัทธิสัมโพชฌงค์... เจริญสมาธิสัมโพชฌงค์... เจริญอุเบกขาสัมโพชฌงค์...

๔๑๙-๔๒๖. สมฺมาทิฏฺฐึ ภาเวติ… สมฺมาสงฺกปฺปํ ภาเวติ… สมฺมาวาจํ ภาเวติ… สมฺมากมฺมนฺตํ ภาเวติ… สมฺมาอาชีวํ ภาเวติ… สมฺมาวายามํ ภาเวติ… สมฺมาสตึ ภาเวติ… สมฺมาสมาธึ ภาเวติ….

เจริญสัมมาทิฏฐิ... เจริญสัมมาสังกัปปะ... เจริญสัมมาวาจา... เจริญสัมมากัมมันตะ... เจริญสัมมาอาชีวะ... เจริญสัมมาวายามะ... เจริญสัมมาสติ... เจริญสัมมาสมาธิ...

๔๒๗-๔๓๔. อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ ปริตฺตานิ สุวณฺณทุพฺพณฺณานิ. ‘ตานิ อภิภุยฺย ชานามิ ปสฺสามี’ติ – เอวํสญฺญี โหติ… อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ อปฺปมาณานิ สุวณฺณทุพฺพณฺณานิ. ‘ตานิ อภิภุยฺย ชานามิ ปสฺสามี’ติ – เอวํสญฺญี โหติ… อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ ปริตฺตานิ สุวณฺณทุพฺพณฺณานิ. ‘ตานิ อภิภุยฺย ชานามิ ปสฺสามี’ติ – เอวํสญฺญี โหติ… อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ อปฺปมาณานิ สุวณฺณทุพฺพณฺณานิ. ‘ตานิ อภิภุยฺย ชานามิ ปสฺสามี’ติ – เอวํสญฺญี โหติ… อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ นีลานิ นีลวณฺณานิ นีลนิทสฺสนานิ นีลนิภาสานิ. ‘ตานิ อภิภุยฺย ชานามิ ปสฺสามี’ติ – เอวํสญฺญี โหติ… อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ ปีตานิ ปีตวณฺณานิ ปีตนิทสฺสนานิ ปีตนิภาสานิ. ‘ตานิ อภิภุยฺย ชานามิ ปสฺสามี’ติ – เอวํสญฺญี โหติ… อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ โลหิตกานิ โลหิตกวณฺณานิ โลหิตกนิทสฺสนานิ โลหิตกนิภาสานิ. ‘ตานิ อภิภุยฺย ชานามิ ปสฺสามี’ติ เอวํสญฺญี โหติ… อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ โอทาตานิ โอทาตวณฺณานิ โอทาตนิทสฺสนานิ โอทาตนิภาสานิ. ‘ตานิ อภิภุยฺย ชานามิ ปสฺสามี’ติ – เอวํสญฺญี โหติ….

๔๒๗-๔๓๔. เป็นผู้มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายภายนอกขนาดเล็ก มีวรรณะดีและวรรณะทราม ครอบงำรูปเหล่านั้นแล้ว มีความสำคัญว่า ‘เราย่อมรู้ ย่อมเห็น’... เป็นผู้มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายภายนอกประมาณมิได้ มีวรรณะดีและวรรณะทราม ครอบงำรูปเหล่านั้นแล้ว มีความสำคัญว่า ‘เราย่อมรู้ ย่อมเห็น’... เป็นผู้ไม่มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายภายนอกขนาดเล็ก มีวรรณะดีและวรรณะทราม ครอบงำรูปเหล่านั้นแล้ว มีความสำคัญว่า ‘เราย่อมรู้ ย่อมเห็น’... เป็นผู้ไม่มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายภายนอกประมาณมิได้ มีวรรณะดีและวรรณะทราม ครอบงำรูปเหล่านั้นแล้ว มีความสำคัญว่า ‘เราย่อมรู้ ย่อมเห็น’... เป็นผู้ไม่มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายภายนอกที่เขียว มีวรรณะเขียว มีลักษณะเขียว มีแสงเขียว ครอบงำรูปเหล่านั้นแล้ว มีความสำคัญว่า ‘เราย่อมรู้ ย่อมเห็น’... เป็นผู้ไม่มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายภายนอกที่เหลือง มีวรรณะเหลือง มีลักษณะเหลือง มีแสงเหลือง ครอบงำรูปเหล่านั้นแล้ว มีความสำคัญว่า ‘เราย่อมรู้ ย่อมเห็น’... เป็นผู้ไม่มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายภายนอกที่แดง มีวรรณะแดง มีลักษณะแดง มีแสงแดง ครอบงำรูปเหล่านั้นแล้ว มีความสำคัญว่า ‘เราย่อมรู้ ย่อมเห็น’... เป็นผู้ไม่มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายภายนอกที่ขาว มีวรรณะขาว มีลักษณะขาว มีแสงขาว ครอบงำรูปเหล่านั้นแล้ว มีความสำคัญว่า ‘เราย่อมรู้ ย่อมเห็น’...

๔๓๕-๔๔๒. รูปี รูปานิ ปสฺสติ… อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ สุภนฺเตว อธิมุตฺโต โหติ… สพฺพโส รูปสญฺญานํ สมติกฺกมา ปฏิฆสญฺญานํ อตฺถงฺคมา นานตฺตสญฺญานํ อมนสิการา อนนฺโต [Pg.43] อากาโสติ อากาสานญฺจายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ… สพฺพโส อากาสานญฺจายตนํ สมติกฺกมฺม อนนฺตํ วิญฺญาณนฺติ วิญฺญาณญฺจายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ… สพฺพโส วิญฺญาณญฺจายตนํ สมติกฺกมฺม นตฺถิ กิญฺจีติ อากิญฺจญฺญายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ… สพฺพโส อากิญฺจญฺญายตนํ สมติกฺกมฺม เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ… สพฺพโส เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ สมติกฺกมฺม สญฺญาเวทยิตนิโรธํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ….

๔๓๕-๔๔๒. ผู้มีรูป ย่อมเห็นรูปทั้งหลาย... เป็นผู้ไม่มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายภายนอก เป็นผู้น้อมใจไปในอารมณ์ว่างามเท่านั้น... เพราะก้าวล่วงรูปสัญญาทั้งหลายโดยประการทั้งปวง เพราะความดับไปแห่งปฏิฆสัญญาทั้งหลาย เพราะไม่ใส่ใจนานัตตสัญญาทั้งหลาย จึงเข้าถึงอากาสานัญจายตนะ โดยมนสิการว่า ‘อากาศไม่มีที่สุด’ อยู่... เพราะก้าวล่วงอากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวง จึงเข้าถึงวิญญาณัญจายตนะ โดยมนสิการว่า ‘วิญญาณไม่มีที่สุด’ อยู่... เพราะก้าวล่วงวิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวง จึงเข้าถึงอากิญจัญญายตนะ โดยมนสิการว่า ‘ไม่มีอะไรเลย’ อยู่... เพราะก้าวล่วงอากิญจัญญายตนะโดยประการทั้งปวง จึงเข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะอยู่... เพราะก้าวล่วงเนวสัญญานาสัญญายตนะโดยประการทั้งปวง จึงเข้าถึงสัญญาเวทยิตนิโรธอยู่...

๔๔๓-๔๕๒. ปถวีกสิณํ ภาเวติ… อาโปกสิณํ ภาเวติ… เตโชกสิณํ ภาเวติ… วาโยกสิณํ ภาเวติ… นีลกสิณํ ภาเวติ… ปีตกสิณํ ภาเวติ… โลหิตกสิณํ ภาเวติ… โอทาตกสิณํ ภาเวติ… อากาสกสิณํ ภาเวติ… วิญฺญาณกสิณํ ภาเวติ….

๔๔๓-๔๕๒. ย่อมเจริญปฐวีกสิณ... ย่อมเจริญอาโปกสิณ... ย่อมเจริญเตโชกสิณ... ย่อมเจริญวาโยกสิณ... ย่อมเจริญนีลกสิณ... ย่อมเจริญปีตกสิณ... ย่อมเจริญโลหิตกสิณ... ย่อมเจริญโอทาตกสิณ... ย่อมเจริญอากาสกสิณ... ย่อมเจริญวิญญาณกสิณ...

๔๕๓-๔๖๒. อสุภสญฺญํ ภาเวติ… มรณสญฺญํ ภาเวติ… อาหาเร ปฏิกูลสญฺญํ ภาเวติ… สพฺพโลเก อนภิรติสญฺญํ ภาเวติ… อนิจฺจสญฺญํ ภาเวติ… อนิจฺเจ ทุกฺขสญฺญํ ภาเวติ… ทุกฺเข อนตฺตสญฺญํ ภาเวติ… ปหานสญฺญํ ภาเวติ… วิราคสญฺญํ ภาเวติ… นิโรธสญฺญํ ภาเวติ….

๔๕๓-๔๖๒. ย่อมเจริญอสุภสัญญา... ย่อมเจริญมรณสัญญา... ย่อมเจริญอาหาเรปฏิกูลสัญญา... ย่อมเจริญสัพพโลเกอนภิรตสัญญา... ย่อมเจริญอนิจจสัญญา... ย่อมเจริญอนิจเจทุกขสัญญา... ย่อมเจริญทุกเขอนัตตสัญญา... ย่อมเจริญปหานสัญญา... ย่อมเจริญวิราคสัญญา... ย่อมเจริญนิโรธสัญญา...

๔๖๓-๔๗๒. อนิจฺจสญฺญํ ภาเวติ… อนตฺตสญฺญํ ภาเวติ… มรณสญฺญํ ภาเวติ… อาหาเร ปฏิกูลสญฺญํ ภาเวติ… สพฺพโลเก อนภิรติสญฺญํ ภาเวติ… อฏฺฐิกสญฺญํ ภาเวติ… ปุฬวกสญฺญํ ภาเวติ… วินีลกสญฺญํ ภาเวติ… วิจฺฉิทฺทกสญฺญํ ภาเวติ… อุทฺธุมาตกสญฺญํ ภาเวติ….

๔๖๓-๔๗๒. ย่อมเจริญอนิจจสัญญา... ย่อมเจริญอนัตตสัญญา... ย่อมเจริญมรณสัญญา... ย่อมเจริญอาหาเรปฏิกูลสัญญา... ย่อมเจริญสัพพโลเกอนภิรตสัญญา... ย่อมเจริญอัฏฐิกสัญญา... ย่อมเจริญปุฬวกสัญญา... ย่อมเจริญวินีลกสัญญา... ย่อมเจริญวิฉิททกสัญญา... ย่อมเจริญอุทธุมาตกสัญญา...

๔๗๓-๔๘๒. พุทฺธานุสฺสตึ ภาเวติ… ธมฺมานุสฺสตึ ภาเวติ… สงฺฆานุสฺสตึ ภาเวติ… สีลานุสฺสตึ ภาเวติ… จาคานุสฺสตึ ภาเวติ… เทวตานุสฺสตึ ภาเวติ… อานาปานสฺสตึ ภาเวติ… มรณสฺสตึ ภาเวติ… กายคตาสตึ ภาเวติ… อุปสมานุสฺสตึ ภาเวติ….

๔๗๓-๔๘๒. ย่อมเจริญพุทธานุสสติ... ย่อมเจริญธัมมานุสสติ... ย่อมเจริญสังฆานุสสติ... ย่อมเจริญสีลานุสสติ... ย่อมเจริญจาคานุสสติ... ย่อมเจริญเทวตานุสสติ... ย่อมเจริญอานาปานัสสติ... ย่อมเจริญมรณัสสติ... ย่อมเจริญกายคตาสติ... ย่อมเจริญอุปสมานุสสติ...

๔๘๓-๔๙๒. ปฐมชฺฌานสหคตํ [Pg.44] สทฺธินฺทฺริยํ ภาเวติ… วีริยินฺทฺริยํ ภาเวติ… สตินฺทฺริยํ ภาเวติ… สมาธินฺทฺริยํ ภาเวติ… ปญฺญินฺทฺริยํ ภาเวติ… สทฺธาพลํ ภาเวติ… วีริยพลํ ภาเวติ… สติพลํ ภาเวติ… สมาธิพลํ ภาเวติ… ปญฺญาพลํ ภาเวติ….

๔๘๓-๔๙๒. ย่อมเจริญสัทธินทรีย์ที่สหรคตด้วยปฐมฌาน... ย่อมเจริญวิริยินทรีย์... ย่อมเจริญสตินทรีย์... ย่อมเจริญสมาธินทรีย์... ย่อมเจริญปัญญินทรีย์... ย่อมเจริญสัทธาพละ... ย่อมเจริญวิริยพละ... ย่อมเจริญสติพละ... ย่อมเจริญสมาธิพละ... ย่อมเจริญปัญญาพละ...

๔๙๓-๕๖๒. ‘‘ทุติยชฺฌานสหคตํ…เป… ตติยชฺฌานสหคตํ…เป… จตุตฺถชฺฌานสหคตํ…เป… เมตฺตาสหคตํ…เป… กรุณาสหคตํ…เป… มุทิตาสหคตํ…เป… อุเปกฺขาสหคตํ สทฺธินฺทฺริยํ ภาเวติ… วีริยินฺทฺริยํ ภาเวติ… สตินฺทฺริยํ ภาเวติ… สมาธินฺทฺริยํ ภาเวติ… ปญฺญินฺทฺริยํ ภาเวติ… สทฺธาพลํ ภาเวติ… วีริยพลํ ภาเวติ… สติพลํ ภาเวติ… สมาธิพลํ ภาเวติ… ปญฺญาพลํ ภาเวติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว – ‘ภิกฺขุ อริตฺตชฺฌาโน วิหรติ สตฺถุสาสนกโร โอวาทปติกโร, อโมฆํ รฏฺฐปิณฺฑํ ภุญฺชติ’. โก ปน วาโท เย นํ พหุลีกโรนฺตี’’ติ!

493-562. ย่อมเจริญสัทธินทรีย์ที่สหรคตด้วยทุติยฌาน...ฯลฯ... ที่สหรคตด้วยตติยฌาน...ฯลฯ... ที่สหรคตด้วยจตุตถฌาน...ฯลฯ... ที่สหรคตด้วยเมตตา...ฯลฯ... ที่สหรคตด้วยกรุณา...ฯลฯ... ที่สหรคตด้วยมุทิตา...ฯลฯ... ที่สหรคตด้วยอุเบกขา... ย่อมเจริญวิริยินทรีย์... ย่อมเจริญสตินทรีย์... ย่อมเจริญสมาธินทรีย์... ย่อมเจริญปัญญินทรีย์... ย่อมเจริญสัทธาพละ... ย่อมเจริญวิริยพละ... ย่อมเจริญสติพละ... ย่อมเจริญสมาธิพละ... ย่อมเจริญปัญญาพละ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เราเรียกว่า ‘เป็นผู้มีฌานไม่ว่างเปล่าอยู่ เป็นผู้ทำตามคำสอนของพระศาสดา เป็นผู้ทำตามโอวาท ฉันบิณฑบาตของชาวแว่นแคว้นไม่ให้เป็นโมฆะ’ ก็จะกล่าวไปไยถึงภิกษุผู้กระทำให้มากซึ่งธรรมนั้นเล่า

อปรอจฺฉราสงฺฆาตวคฺโค อฏฺฐารสโม.

อปรอัจฉราสังฆาตวรรค ที่ ๑๘ จบ

๑๙. กายคตาสติวคฺโค

๑๙. กายคตาสติวรรค

๕๖๓. ‘‘ยสฺส กสฺสจิ, ภิกฺขเว, มหาสมุทฺโท เจตสา ผุโฏ อนฺโตคธา ตสฺส กุนฺนทิโย ยา กาจิ สมุทฺทงฺคมา; เอวเมวํ, ภิกฺขเว, ยสฺส กสฺสจิ กายคตา สติ ภาวิตา พหุลีกตา อนฺโตคธา ตสฺส กุสลา ธมฺมา เย เกจิ วิชฺชาภาคิยา’’ติ.

๕๖๓. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดผู้หนึ่งพึงแผ่ใจไปในมหาสมุทรได้ แม่น้ำน้อยสายใดสายหนึ่งที่ไหลไปสู่สมุทร ย่อมรวมลงในใจของผู้นั้น ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดผู้หนึ่งเจริญกายคตาสติ กระทำให้มากแล้ว กุศลธรรมเหล่าใดเหล่าหนึ่งที่เป็นไปในส่วนแห่งวิชชา ย่อมรวมลงในภาวนาของผู้นั้น ฉันนั้น

๕๖๔-๕๗๐. ‘‘เอกธมฺโม, ภิกฺขเว, ภาวิโต พหุลีกโต มหโต สํเวคาย สํวตฺตติ… มหโต อตฺถาย สํวตฺตติ… มหโต โยคกฺเขมาย สํวตฺตติ… สติสมฺปชญฺญาย สํวตฺตติ… ญาณทสฺสนปฺปฏิลาภาย สํวตฺตติ… ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาราย สํวตฺตติ… วิชฺชาวิมุตฺติผลสจฺฉิกิริยาย สํวตฺตติ. กตโม เอกธมฺโม? กายคตา สติ. อยํ โข, ภิกฺขเว, เอกธมฺโม ภาวิโต พหุลีกโต มหโต สํเวคาย สํวตฺตติ… มหโต อตฺถาย สํวตฺตติ… มหโต โยคกฺเขมาย สํวตฺตติ… สติสมฺปชญฺญาย สํวตฺตติ… ญาณทสฺสนปฺปฏิลาภาย สํวตฺตติ… ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาราย สํวตฺตติ… วิชฺชาวิมุตฺติผลสจฺฉิกิริยาย สํวตฺตตี’’ติ.

ภิกษุทั้งหลาย ธรรมอย่างหนึ่งที่เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความสังเวชอย่างใหญ่... เพื่อประโยชน์อย่างใหญ่... เพื่อความเกษมจากโยคะอย่างใหญ่... เพื่อสติสัมปชัญญะ... เพื่อการได้เฉพาะซึ่งญาณทัสสนะ... เพื่อการอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน... เพื่อการทำให้แจ้งซึ่งผลคือวิชชาและวิมุตติ ธรรมอย่างหนึ่งคืออะไร คือ กายคตาสติ ภิกษุทั้งหลาย ธรรมอย่างหนึ่งนี้แลที่เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความสังเวชอย่างใหญ่... เพื่อประโยชน์อย่างใหญ่... เพื่อความเกษมจากโยคะอย่างใหญ่... เพื่อสติสัมปชัญญะ... เพื่อการได้เฉพาะซึ่งญาณทัสสนะ... เพื่อการอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน... เพื่อการทำให้แจ้งซึ่งผลคือวิชชาและวิมุตติ

๕๗๑. ‘‘เอกธมฺเม[Pg.45], ภิกฺขเว, ภาวิเต พหุลีกเต กาโยปิ ปสฺสมฺภติ, จิตฺตมฺปิ ปสฺสมฺภติ, วิตกฺกวิจาราปิ วูปสมฺมนฺติ, เกวลาปิ วิชฺชาภาคิยา ธมฺมา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ. กตมสฺมึ เอกธมฺเม? กายคตาย สติยา. อิมสฺมึ โข, ภิกฺขเว, เอกธมฺเม ภาวิเต พหุลีกเต กาโยปิ ปสฺสมฺภติ, จิตฺตมฺปิ ปสฺสมฺภติ, วิตกฺกวิจาราปิ วูปสมฺมนฺติ, เกวลาปิ วิชฺชาภาคิยา ธมฺมา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺตี’’ติ.

๕๗๑. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อธรรมอย่างหนึ่งอันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว แม้กายก็ย่อมระงับ แม้จิตก็ย่อมระงับ แม้วิตกและวิจารก็ย่อมสงบระงับ ธรรมทั้งหลายอันเป็นส่วนแห่งวิชชาทั้งหมดก็ย่อมถึงความเต็มเปี่ยมแห่งภาวนา เมื่อธรรมอย่างหนึ่งอะไรเล่า คือ เมื่อกายคตาสติ ภิกษุทั้งหลาย เมื่อธรรมอย่างหนึ่งนี้แลอันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว แม้กายก็ย่อมระงับ แม้จิตก็ย่อมระงับ แม้วิตกและวิจารก็ย่อมสงบระงับ ธรรมทั้งหลายอันเป็นส่วนแห่งวิชชาทั้งหมดก็ย่อมถึงความเต็มเปี่ยมแห่งภาวนา

๕๗๒. ‘‘เอกธมฺเม, ภิกฺขเว, ภาวิเต พหุลีกเต อนุปฺปนฺนา เจว อกุสลา ธมฺมา นุปฺปชฺชนฺติ, อุปฺปนฺนา จ อกุสลา ธมฺมา ปหียนฺติ. กตมสฺมึ เอกธมฺเม? กายคตาย สติยา. อิมสฺมึ โข, ภิกฺขเว, เอกธมฺเม ภาวิเต พหุลีกเต อนุปฺปนฺนา เจว อกุสลา ธมฺมา นุปฺปชฺชนฺติ, อุปฺปนฺนา จ อกุสลา ธมฺมา ปหียนฺตี’’ติ.

๕๗๒. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อธรรมอย่างหนึ่งอันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว อกุศลธรรมทั้งหลายที่ยังไม่เกิดก็ย่อมไม่เกิดขึ้น และอกุศลธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้วก็ย่อมถูกละไป เมื่อธรรมอย่างหนึ่งอะไรเล่า คือ เมื่อกายคตาสติ ภิกษุทั้งหลาย เมื่อธรรมอย่างหนึ่งนี้แลอันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว อกุศลธรรมทั้งหลายที่ยังไม่เกิดก็ย่อมไม่เกิดขึ้น และอกุศลธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้วก็ย่อมถูกละไป

๕๗๓. ‘‘เอกธมฺเม, ภิกฺขเว, ภาวิเต พหุลีกเต อนุปฺปนฺนา เจว กุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ, อุปฺปนฺนา จ กุสลา ธมฺมา ภิยฺโยภาวาย เวปุลฺลาย สํวตฺตนฺติ. กตมสฺมึ เอกธมฺเม? กายคตาย สติยา. อิมสฺมึ โข, ภิกฺขเว, เอกธมฺเม ภาวิเต พหุลีกเต อนุปฺปนฺนา เจว กุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ, อุปฺปนฺนา จ กุสลา ธมฺมา ภิยฺโยภาวาย เวปุลฺลาย สํวตฺตนฺตี’’ติ.

๕๗๓. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อธรรมอย่างหนึ่งอันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว กุศลธรรมทั้งหลายที่ยังไม่เกิดก็ย่อมเกิดขึ้น และกุศลธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้วก็ย่อมเป็นไปเพื่อความเจริญยิ่ง เพื่อความไพบูลย์ เมื่อธรรมอย่างหนึ่งอะไรเล่า คือ เมื่อกายคตาสติ ภิกษุทั้งหลาย เมื่อธรรมอย่างหนึ่งนี้แลอันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว กุศลธรรมทั้งหลายที่ยังไม่เกิดก็ย่อมเกิดขึ้น และกุศลธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้วก็ย่อมเป็นไปเพื่อความเจริญยิ่ง เพื่อความไพบูลย์

๕๗๔. ‘‘เอกธมฺเม, ภิกฺขเว, ภาวิเต พหุลีกเต อวิชฺชา ปหียติ, วิชฺชา อุปฺปชฺชติ, อสฺมิมาโน ปหียติ, อนุสยา สมุคฺฆาตํ คจฺฉนฺติ, สํโยชนา ปหียนฺติ. กตมสฺมึ เอกธมฺเม? กายคตาย สติยา. อิมสฺมึ โข, ภิกฺขเว, เอกธมฺเม ภาวิเต พหุลีกเต อวิชฺชา ปหียติ, วิชฺชา อุปฺปชฺชติ, อสฺมิมาโน ปหียติ, อนุสยา สมุคฺฆาตํ คจฺฉนฺติ, สํโยชนา ปหียนฺตี’’ติ.

๕๗๔. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อธรรมอย่างหนึ่งอันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว อวิชชาย่อมถูกละไป วิชชาย่อมเกิดขึ้น อัสมิมานะย่อมถูกละไป อนุสัยทั้งหลายย่อมถึงการถูกถอนขึ้นด้วยดี สังโยชน์ทั้งหลายย่อมถูกละไป เมื่อธรรมอย่างหนึ่งอะไรเล่า คือ เมื่อกายคตาสติ ภิกษุทั้งหลาย เมื่อธรรมอย่างหนึ่งนี้แลอันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว อวิชชาย่อมถูกละไป วิชชาย่อมเกิดขึ้น อัสมิมานะย่อมถูกละไป อนุสัยทั้งหลายย่อมถึงการถูกถอนขึ้นด้วยดี สังโยชน์ทั้งหลายย่อมถูกละไป

๕๗๕-๕๗๖. ‘‘เอกธมฺโม, ภิกฺขเว, ภาวิโต พหุลีกโต ปญฺญาปเภทาย สํวตฺตติ… อนุปาทาปรินิพฺพานาย สํวตฺตติ. กตโม เอกธมฺโม? กายคตา สติ. อยํ โข, ภิกฺขเว, เอกธมฺโม ภาวิโต พหุลีกโต ปญฺญาปเภทาย สํวตฺตติ… อนุปาทาปรินิพฺพานาย สํวตฺตตี’’ติ.

ภิกษุทั้งหลาย ธรรมอย่างหนึ่งที่เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อการแทงตลอดด้วยปัญญา... ย่อมเป็นไปเพื่ออนุปาทาปรินิพพาน ธรรมอย่างหนึ่งคืออะไร คือ กายคตาสติ ภิกษุทั้งหลาย ธรรมอย่างหนึ่งนี้แลที่เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อการแทงตลอดด้วยปัญญา... ย่อมเป็นไปเพื่ออนุปาทาปรินิพพาน

๕๗๗-๕๗๙. ‘‘เอกธมฺเม[Pg.46], ภิกฺขเว, ภาวิเต พหุลีกเต อเนกธาตุปฏิเวโธ โหติ… นานาธาตุปฏิเวโธ โหติ… อเนกธาตุปฏิสมฺภิทา โหติ. กตมสฺมึ เอกธมฺเม? กายคตาย สติยา. อิมสฺมึ โข, ภิกฺขเว, เอกธมฺเม ภาวิเต พหุลีกเต อเนกธาตุปฏิเวโธ โหติ… นานาธาตุปฏิเวโธ โหติ… อเนกธาตุปฏิสมฺภิทา โหตี’’ติ.

ภิกษุทั้งหลาย เมื่อธรรมอย่างหนึ่งอันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมมีการแทงตลอดธาตุหลายอย่าง... ย่อมมีการแทงตลอดธาตุต่างๆ... ย่อมมีการแตกฉานในธาตุหลายอย่าง เมื่อธรรมอย่างหนึ่งอะไรเล่า คือ เมื่อกายคตาสติ ภิกษุทั้งหลาย เมื่อธรรมอย่างหนึ่งนี้แลอันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมมีการแทงตลอดธาตุหลายอย่าง... ย่อมมีการแทงตลอดธาตุต่างๆ... ย่อมมีการแตกฉานในธาตุหลายอย่าง

๕๘๐-๕๘๓. ‘‘เอกธมฺโม, ภิกฺขเว, ภาวิโต พหุลีกโต โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย สํวตฺตติ… สกทาคามิผลสจฺฉิกิริยาย สํวตฺตติ… อนาคามิผลสจฺฉิกิริยาย สํวตฺตติ… อรหตฺตผลสจฺฉิกิริยาย สํวตฺตติ. กตโม เอกธมฺโม? กายคตา สติ. อยํ โข, ภิกฺขเว, เอกธมฺโม ภาวิโต พหุลีกโต โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย สํวตฺตติ… สกทาคามิผลสจฺฉิกิริยาย สํวตฺตติ… อนาคามิผลสจฺฉิกิริยาย สํวตฺตติ… อรหตฺตผลสจฺฉิกิริยาย สํวตฺตตี’’ติ.

ภิกษุทั้งหลาย ธรรมอย่างหนึ่งที่เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อการทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล... เพื่อการทำให้แจ้งซึ่งสกทาคามิผล... เพื่อการทำให้แจ้งซึ่งอนาคามิผล... เพื่อการทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผล ธรรมอย่างหนึ่งคืออะไร คือ กายคตาสติ ภิกษุทั้งหลาย ธรรมอย่างหนึ่งนี้แลที่เจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อการทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล... เพื่อการทำให้แจ้งซึ่งสกทาคามิผล... เพื่อการทำให้แจ้งซึ่งอนาคามิผล... เพื่อการทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผล

๕๘๔-๕๙๙. ‘‘เอกธมฺโม, ภิกฺขเว, ภาวิโต พหุลีกโต ปญฺญาปฏิลาภาย สํวตฺตติ… ปญฺญาวุทฺธิยา สํวตฺตติ… ปญฺญาเวปุลฺลาย สํวตฺตติ… มหาปญฺญตาย สํวตฺตติ… ปุถุปญฺญตาย สํวตฺตติ… วิปุลปญฺญตาย สํวตฺตติ… คมฺภีรปญฺญตาย สํวตฺตติ… อสามนฺตปญฺญตาย สํวตฺตติ… ภูริปญฺญตาย สํวตฺตติ… ปญฺญาพาหุลฺลาย สํวตฺตติ… สีฆปญฺญตาย สํวตฺตติ… ลหุปญฺญตาย สํวตฺตติ… หาสปญฺญตาย สํวตฺตติ… ชวนปญฺญตาย สํวตฺตติ… ติกฺขปญฺญตาย สํวตฺตติ… นิพฺเพธิกปญฺญตาย สํวตฺตติ. กตโม เอกธมฺโม? กายคตา สติ. อยํ โข, ภิกฺขเว, เอกธมฺโม ภาวิโต พหุลีกโต ปญฺญาปฏิลาภาย สํวตฺตติ… ปญฺญาวุทฺธิยา สํวตฺตติ… ปญฺญาเวปุลฺลาย สํวตฺตติ… มหาปญฺญตาย สํวตฺตติ… ปุถุปญฺญตาย สํวตฺตติ… วิปุลปญฺญตาย สํวตฺตติ… คมฺภีรปญฺญตาย สํวตฺตติ… อสามนฺตปญฺญตาย สํวตฺตติ… ภูริปญฺญตาย สํวตฺตติ… ปญฺญาพาหุลฺลาย สํวตฺตติ… สีฆปญฺญตาย สํวตฺตติ… ลหุปญฺญตาย สํวตฺตติ… หาสปญฺญตาย สํวตฺตติ… ชวนปญฺญตาย สํวตฺตติ… ติกฺขปญฺญตาย สํวตฺตติ… นิพฺเพธิกปญฺญตาย สํวตฺตตี’’ติ.

ภิกษุทั้งหลาย ธรรมอย่างหนึ่งที่บุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อได้ปัญญา... เพื่อความเจริญแห่งปัญญา... เพื่อความไพบูลย์แห่งปัญญา... เพื่อความเป็นผู้มีปัญญามาก... เพื่อความเป็นผู้มีปัญญาหนาแน่น... เพื่อความเป็นผู้มีปัญญากว้างขวาง... เพื่อความเป็นผู้มีปัญญาลึกซึ้ง... เพื่อความเป็นผู้มีปัญญาหาผู้เสมอเหมือนมิได้... เพื่อความเป็นผู้มีปัญญาดังแผ่นดิน... เพื่อความเป็นผู้มีปัญญามาก... เพื่อความเป็นผู้มีปัญญาว่องไว... เพื่อความเป็นผู้มีปัญญาเบา... เพื่อความเป็นผู้มีปัญญาร่าเริง... เพื่อความเป็นผู้มีปัญญาเร็ว... เพื่อความเป็นผู้มีปัญญาหลักแหลม... เพื่อความเป็นผู้มีปัญญาชำแรกกิเลส ธรรมอย่างหนึ่งคืออะไร คือ กายคตาสติ ภิกษุทั้งหลาย ธรรมอย่างหนึ่งนี้แลที่บุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อได้ปัญญา... เพื่อความเจริญแห่งปัญญา... เพื่อความไพบูลย์แห่งปัญญา... เพื่อความเป็นผู้มีปัญญามาก... เพื่อความเป็นผู้มีปัญญาหนาแน่น... เพื่อความเป็นผู้มีปัญญากว้างขวาง... เพื่อความเป็นผู้มีปัญญาลึกซึ้ง... เพื่อความเป็นผู้มีปัญญาหาผู้เสมอเหมือนมิได้... เพื่อความเป็นผู้มีปัญญาดังแผ่นดิน... เพื่อความเป็นผู้มีปัญญามาก... เพื่อความเป็นผู้มีปัญญาว่องไว... เพื่อความเป็นผู้มีปัญญาเบา... เพื่อความเป็นผู้มีปัญญาร่าเริง... เพื่อความเป็นผู้มีปัญญาเร็ว... เพื่อความเป็นผู้มีปัญญาหลักแหลม... เพื่อความเป็นผู้มีปัญญาชำแรกกิเลส

กายคตาสติวคฺโค เอกูนวีสติโม.

กายคตาสติวรรคที่ ๑๙ จบ

๒๐. อมตวคฺโค

๒๐. อมตวรรค

๖๐๐. ‘‘อมตํ [Pg.47] เต, ภิกฺขเว, น ปริภุญฺชนฺติ เย กายคตาสตึ น ปริภุญฺชนฺติ. อมตํ เต, ภิกฺขเว, ปริภุญฺชนฺติ เย กายคตาสตึ ปริภุญฺชนฺตี’’ติ.

๖๐๐. ภิกษุทั้งหลาย ชนเหล่าใดไม่บริโภคกายคตาสติ ชนเหล่านั้นชื่อว่าไม่บริโภคอมตะ ภิกษุทั้งหลาย ชนเหล่าใดบริโภคกายคตาสติ ชนเหล่านั้นชื่อว่าบริโภคอมตะ

๖๐๑. ‘‘อมตํ เตสํ, ภิกฺขเว, อปริภุตฺตํ เยสํ กายคตาสติ อปริภุตฺตา. อมตํ เตสํ, ภิกฺขเว, ปริภุตฺตํ เยสํ กายคตาสติ ปริภุตฺตา’’ติ.

๖๐๑. ภิกษุทั้งหลาย กายคตาสติอันชนเหล่าใดไม่ได้บริโภคแล้ว อมตะชื่อว่าอันชนเหล่านั้นไม่ได้บริโภคแล้ว ภิกษุทั้งหลาย กายคตาสติอันชนเหล่าใดบริโภคแล้ว อมตะชื่อว่าอันชนเหล่านั้นบริโภคแล้ว

๖๐๒. ‘‘อมตํ เตสํ, ภิกฺขเว, ปริหีนํ เยสํ กายคตาสติ ปริหีนา. อมตํ เตสํ, ภิกฺขเว, อปริหีนํ เยสํ กายคตาสติ อปริหีนา’’ติ.

๖๐๒. ภิกษุทั้งหลาย กายคตาสติของชนเหล่าใดเสื่อมแล้ว อมตะของชนเหล่านั้นชื่อว่าเสื่อมแล้ว ภิกษุทั้งหลาย กายคตาสติของชนเหล่าใดไม่เสื่อมแล้ว อมตะของชนเหล่านั้นชื่อว่าไม่เสื่อมแล้ว

๖๐๓. ‘‘อมตํ เตสํ, ภิกฺขเว, วิรทฺธํ เยสํ กายคตาสติ วิรทฺธา. อมตํ เตสํ, ภิกฺขเว, อารทฺธํ เยสํ กายคตาสติ อารทฺธา’’ติ.

๖๐๓. ภิกษุทั้งหลาย กายคตาสติอันชนเหล่าใดพลาดแล้ว อมตะชื่อว่าอันชนเหล่านั้นพลาดแล้ว ภิกษุทั้งหลาย กายคตาสติอันชนเหล่าใดปรารภแล้ว อมตะชื่อว่าอันชนเหล่านั้นปรารภแล้ว

๖๐๔. ‘‘อมตํ เต, ภิกฺขเว, ปมาทึสุ เย กายคตาสตึ ปมาทึสุ. อมตํ เต, ภิกฺขเว, น ปมาทึสุ เย กายคตาสตึ น ปมาทึสุ’’.

๖๐๔. ภิกษุทั้งหลาย ชนเหล่าใดประมาทกายคตาสติ ชนเหล่านั้นชื่อว่าประมาทอมตะ ภิกษุทั้งหลาย ชนเหล่าใดไม่ประมาทกายคตาสติ ชนเหล่านั้นชื่อว่าไม่ประมาทอมตะ

๖๐๕. ‘‘อมตํ เตสํ, ภิกฺขเว, ปมุฏฺฐํ เยสํ กายคตาสติ ปมุฏฺฐา. อมตํ เตสํ, ภิกฺขเว, อปฺปมุฏฺฐํ เยสํ กายคตาสติ อปฺปมุฏฺฐา’’ติ.

๖๐๕. ภิกษุทั้งหลาย กายคตาสติอันชนเหล่าใดหลงลืมแล้ว อมตะชื่อว่าอันชนเหล่านั้นหลงลืมแล้ว ภิกษุทั้งหลาย กายคตาสติอันชนเหล่าใดไม่หลงลืมแล้ว อมตะชื่อว่าอันชนเหล่านั้นไม่หลงลืมแล้ว

๖๐๖. ‘‘อมตํ เตสํ, ภิกฺขเว, อนาเสวิตํ เยสํ กายคตาสติ อนาเสวิตา. อมตํ เตสํ, ภิกฺขเว, อาเสวิตํ เยสํ กายคตาสติ อาเสวิตา’’ติ.

๖๐๖. ภิกษุทั้งหลาย กายคตาสติอันชนเหล่าใดไม่ได้เสพแล้ว อมตะชื่อว่าอันชนเหล่านั้นไม่ได้เสพแล้ว ภิกษุทั้งหลาย กายคตาสติอันชนเหล่าใดเสพแล้ว อมตะชื่อว่าอันชนเหล่านั้นเสพแล้ว

๖๐๗. ‘‘อมตํ เตสํ, ภิกฺขเว, อภาวิตํ เยสํ กายคตาสติ อภาวิตา. อมตํ เตสํ, ภิกฺขเว, ภาวิตํ เยสํ กายคตาสติ ภาวิตา’’ติ.

๖๐๗. ภิกษุทั้งหลาย กายคตาสติอันชนเหล่าใดไม่ได้เจริญแล้ว อมตะชื่อว่าอันชนเหล่านั้นไม่ได้เจริญแล้ว ภิกษุทั้งหลาย กายคตาสติอันชนเหล่าใดเจริญแล้ว อมตะชื่อว่าอันชนเหล่านั้นเจริญแล้ว

๖๐๘. ‘‘อมตํ [Pg.48] เตสํ, ภิกฺขเว, อพหุลีกตํ เยสํ กายคตาสติ อพหุลีกตา. อมตํ เตสํ, ภิกฺขเว, พหุลีกตํ เยสํ กายคตาสติ พหุลีกตา’’ติ.

๖๐๘. ภิกษุทั้งหลาย กายคตาสติอันชนเหล่าใดไม่ได้ทำให้มากแล้ว อมตะชื่อว่าอันชนเหล่านั้นไม่ได้ทำให้มากแล้ว ภิกษุทั้งหลาย กายคตาสติอันชนเหล่าใดทำให้มากแล้ว อมตะชื่อว่าอันชนเหล่านั้นทำให้มากแล้ว

๖๐๙. ‘‘อมตํ เตสํ, ภิกฺขเว, อนภิญฺญาตํ เยสํ กายคตาสติ อนภิญฺญาตา. อมตํ เตสํ, ภิกฺขเว, อภิญฺญาตํ เยสํ กายคตาสติ อภิญฺญาตา’’ติ.

๖๐๙. ภิกษุทั้งหลาย กายคตาสติอันชนเหล่าใดไม่ได้รู้ยิ่งแล้ว อมตะชื่อว่าอันชนเหล่านั้นไม่ได้รู้ยิ่งแล้ว ภิกษุทั้งหลาย กายคตาสติอันชนเหล่าใดรู้ยิ่งแล้ว อมตะชื่อว่าอันชนเหล่านั้นรู้ยิ่งแล้ว

๖๑๐. ‘‘อมตํ เตสํ, ภิกฺขเว, อปริญฺญาตํ เยสํ กายคตาสติ อปริญฺญาตา. อมตํ เตสํ, ภิกฺขเว, ปริญฺญาตํ เยสํ กายคตาสติ ปริญฺญาตา’’ติ.

๖๑๐. ภิกษุทั้งหลาย กายคตาสติอันชนเหล่าใดไม่ได้กำหนดรู้แล้ว อมตะชื่อว่าอันชนเหล่านั้นไม่ได้กำหนดรู้แล้ว ภิกษุทั้งหลาย กายคตาสติอันชนเหล่าใดกำหนดรู้แล้ว อมตะชื่อว่าอันชนเหล่านั้นกำหนดรู้แล้ว

๖๑๑. ‘‘อมตํ เตสํ, ภิกฺขเว, อสจฺฉิกตํ เยสํ กายคตาสติ อสจฺฉิกตา. อมตํ เตสํ, ภิกฺขเว, สจฺฉิกตํ เยสํ กายคตาสติ สจฺฉิกตา’’ติ. (….)

๖๑๑. ภิกษุทั้งหลาย กายคตาสติอันชนเหล่าใดไม่ได้ทำให้แจ้งแล้ว อมตะชื่อว่าอันชนเหล่านั้นไม่ได้ทำให้แจ้งแล้ว ภิกษุทั้งหลาย กายคตาสติอันชนเหล่าใดทำให้แจ้งแล้ว อมตะชื่อว่าอันชนเหล่านั้นทำให้แจ้งแล้ว

(อิทมโวจ ภควา. อตฺตมนา เต ภิกฺขู ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทุนฺติ.)

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระภาษิตนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดีต่างชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล

อมตวคฺโค วีสติโม.

อมตวรรคที่ ๒๐ จบ

เอกกนิปาตปาฬิ นิฏฺฐิตา.

เอกกนิบาตบาลี จบ