นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

ຂໍນອບນ້ອມແດ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ພຣະອົງນັ້ນ ຜູ້ເປັນພຣະອະຣະຫັນ ຕຣັສຮູ້ຊອບໄດ້ໂດຍພຣະອົງເອງ

สํยุตฺตนิกาเย

ໃນສັງຍຸດຕະນິກາຍ

มหาวคฺคฏีกา

ມະຫາວັກຄະຕີກາ

๑. มคฺคสํยุตฺตํ

໑. ມັກຄະສັງຍຸດ

๑. อวิชฺชาวคฺโค

໑. ອະວິຊຊາວັກ

๑-๒. อวิชฺชาสุตฺตาทิวณฺณนา

໑-໒. ອະທິບາຍອະວິຊຊາສູດເປັນຕົ້ນ

๑-๒. ปุพฺพงฺคมาติ [Pg.393] ปุพฺเพจรา. อวิชฺชา หิ อญฺญาณลกฺขณา สมฺมุยฺหนากาเรน อารมฺมเณ ปวตฺตตีติ สมฺปยุตฺตธมฺมานมฺปิ ตทาการานุวิธานตาย ปจฺจโย โหติ. ตถา หิ เต อนิจฺจาสุภทุกฺขานตฺตสภาเวปิ ธมฺเม นิจฺจาทิโต คณฺหนฺติ, อยมสฺสา เตสํ สหชาตวเสน ปุพฺพงฺคมตา. ยํ ปน โมเหน อภิภูโต ปาปกิริยาย อาทีนวํ อปสฺสนฺโต ปาณํ หนติ, อทินฺนํ อาทิยติ, กาเมสุ มิจฺฉา จรติ, มุสา ภณติ, อญฺญมฺปิ วิวิธํ ทุสฺสีลฺยํ อาจรติ, อยมสฺส สหชาตวเสน จ อุปนิสฺสยวเสน จ ปุพฺพงฺคมตา. สมาปชฺชนายาติ ตพฺภาวาปชฺชนาย อกุสลปฺปตฺติยา. สภาวปฏิลาภายาติ อตฺตลาภาย. เตนาห ‘‘อุปฺปตฺติยา’’ติ. สา ปเนสา วุตฺตากาเรน อกุสลานํ ปุพฺพงฺคมภูตา อวิชฺชา อุปฺปชฺชตีติ สมฺพนฺโธ. ยเทตนฺติ ยํ เอตํ ปาปาชิคุจฺฉนตาย ปาปโต อลชฺชนาการสณฺฐิตํ อหิริกํ, ปาปานุตฺราสตาย ปาปโต อภายนาการสณฺฐิตญฺจ อโนตฺตปฺปํ, เอตํ [Pg.394] ทฺวยํ อนุเทว อนฺวาคตเมว. อนุ-สทฺเทน เจตฺถ เอตนฺติ อุปโยควจนํ. อนุเทวาติ เอตสฺส อตฺโถ สเหว เอกโตติ. เอตฺถ อวิชฺชาย วุตฺตนยานุสาเรน ตปฺปฏิปกฺขโต จ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อยํ ปน วิเสโส – ตตฺถ ยถา อกุสลกมฺมปถวเสน ปวตฺติยํ ปุพฺพงฺคมตา อวิชฺชาย, เอวํ กุสลกมฺมปถวเสน ปุญฺญกิริยวตฺถุวเสน จ ปวตฺติยํ วิชฺชาย ปุพฺพงฺคมตา วตฺตพฺพา. วีมํสาธิปติวเสน ปวตฺติยํ อาธิปจฺจาการวเสน จ ปุพฺพงฺคมตา เวทิตพฺพา. ทฺวีเหวาติ จ อวธารณํ อาธิปจฺจาการสฺส สหชาเตเนว สงฺคเหตพฺพโต.

໑-໒. ຄຳວ່າ "Pubbaṅgamā" (ເປັນຫົວໜ້າ/ນຳໜ້າ) ໄດ້ແກ່ "pubbecarā" (ຜູ້ໄປກ່ອນ/ເດີນໄປກ່ອນ). ດ້ວຍວ່າ ອະວິຊຊາ ມີລັກສະນະບໍ່ຮູ້ ຍ່ອມເປັນໄປໃນອາຣົມດ້ວຍອາການຫຼົງມົວ ຈຶ່ງເປັນປັດໄຈແກ່ສັມປະຍຸດຕະທັມທັງຫຼາຍ ເພື່ອຄວາມເປັນໄປຕາມອາການນັ້ນໆ. ດ້ວຍວ່າ ສັມປະຍຸດຕະທັມເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມຍຶດຖືທັມທັງຫຼາຍທີ່ມີສະພາວະບໍ່ທ່ຽງ ເປັນທຸກ ເປັນອະນັດຕາ ແລະບໍ່ຈົບງາມ ວ່າເປັນຂອງທ່ຽງເປັນຕົ້ນ, ນີ້ຄືຄວາມເປັນຫົວໜ້າ (ຄວາມນຳໜ້າ) ຂອງອະວິຊຊານັ້ນ ແກ່ສັມປະຍຸດຕະທັມເຫຼົ່ານັ້ນ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງສະຫະຊາດຕະປັດໄຈ. ສ່ວນການທີ່ບຸກຄົນຜູ້ຖືກໂມຫະຄອບງຳແລ້ວ ບໍ່ເລັງເຫັນໂທດໃນການເຮັດບາບ ຍ່ອມຂ້າສັດ, ຖືເອົາສິ່ງຂອງທີ່ເຈົ້າຂອງບໍ່ໄດ້ໃຫ້, ປະພຶດຜິດໃນກາມ, ເວົ້າຕົວະ, ແລະປະພຶດອະສີລທັມຕ່າງໆ ອີກຫຼາຍປະການ, ນີ້ຄືຄວາມເປັນຫົວໜ້າຂອງອະວິຊຊານັ້ນ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງສະຫະຊາດຕະປັດໄຈ ແລະອຸປະນິດໄສປັດໄຈ. ຄຳວ່າ "Samāpajjanāya" (ເພື່ອຄວາມເຂົ້າເຖິງ) ໄດ້ແກ່ ເພື່ອຄວາມເຂົ້າເຖິງສະພາວະນັ້ນ ຄືເພື່ອຄວາມບັນລຸອະກຸສົນ. ຄຳວ່າ "Sabhāvapaṭilābhāya" (ເພື່ອຄວາມໄດ້ສະພາວະ) ໄດ້ແກ່ ເພື່ອຄວາມໄດ້ອັດຕະພາບ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "uppattiyā" (ເພື່ອຄວາມເກີດຂຶ້ນ). ການເຊື່ອມໂຍງຄວາມວ່າ ກໍອະວິຊຊານັ້ນ ຜູ້ເປັນຫົວໜ້າແຫ່ງອະກຸສົນທັມທັງຫຼາຍ ໂດຍອາການທີ່ກ່າວມາແລ້ວ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ. ຄຳວ່າ "Yadetaṃ" (ອັນໃດນີ້) ໄດ້ແກ່ ອະຫິຣິກະ (ຄວາມບໍ່ລະອາຍບາບ) ທີ່ມີລັກສະນະບໍ່ລະອາຍຕໍ່ບາບ ເພາະຄວາມບໍ່ກຽດຊັງບາບ, ແລະອະໂນດຕັບປະ (ຄວາມບໍ່ຢ້ານກົວບາບ) ທີ່ມີລັກສະນະບໍ່ຢ້ານກົວຕໍ່ບາບ ເພາະຄວາມບໍ່ສະດຸ້ງກົວຕໍ່ບາບ, ທັມທັງສອງນີ້ ຍ່ອມຕິດຕາມໄປເທົ່ານັ້ນ. ແລະໃນຄຳນີ້ ດ້ວຍສັບວ່າ "Anu" ຍ່ອມເປັນອຸປະໂຍຄະວະຈະນະ (ກັມ) ແກ່ຄຳວ່າ "etaṃ" ນີ້. ຄຳວ່າ "Anudeva" ນີ້ ມີອະທິບາຍວ່າ ໄປພ້ອມກັນ, ເປັນອັນໜຶ່ງອັນດຽວກັນ. ໃນທີ່ນີ້ ຄວນຊາບເນື້ອຄວາມໂດຍສ່ວນທີ່ກົງກັນຂ້າມ ຕາມແນວທາງທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນເລື່ອງອະວິຊຊາ. ແຕ່ມີຂໍ້ແຕກຕ່າງດັ່ງນີ້: ໃນອະກຸສົນນັ້ນ ຄວາມເປັນຫົວໜ້າໃນຄວາມເປັນໄປໂດຍອຳນາດແຫ່ງອະກຸສົນກັມມະບົດ ຍ່ອມມີແກ່ອະວິຊຊາສັນໃດ, ຄວາມເປັນຫົວໜ້າໃນຄວາມເປັນໄປໂດຍອຳນາດແຫ່ງກຸສົນກັມມະບົດ ແລະໂດຍອຳນາດແຫ່ງບຸນກິຣິຍາອັດຖຸ ຍ່ອມຕ້ອງກ່າວວ່າ ມີແກ່ວິຊຊາສັນນັ້ນ. ຄວນຊາບຄວາມເປັນຫົວໜ້າ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມເປັນໃຫຍ່ ໃນຄວາມເປັນໄປໂດຍອຳນາດແຫ່ງວີມັງສາທິປະໄຕ. ແລະຄຳກຳນົດວ່າ "Dvīheva" (ພຽງສອງຢ່າງເທົ່ານັ້ນ) ເພາະອາການແຫ່ງຄວາມເປັນໃຫຍ່ ຍ່ອມສົງເຄາະເຂົ້າໃນສະຫະຊາດຕະປັດໄຈນັ້ນເອງ.

ลชฺชนาการสณฺฐิตาติ ปาปโต ชิคุจฺฉนาการสณฺฐิตา. ภายนาการสณฺฐิตนฺติ อุตฺตสนาการสณฺฐิตํ. เอตฺถาติ หิริโอตฺตปฺเป. วิทติ, วินฺทตีติ วา วิชฺชา. วิทฺทสูติ จ สปฺปญฺญปริยาโยติ อาห ‘‘วิทฺทสุโนติ วิทุโน’’ติ. ยาถาวทิฏฺฐีติ อวิปรีตา ทิฏฺฐิ, สํกิเลสโต นิยฺยานิกทิฏฺฐิ. สมฺมาทิฏฺฐิ ปโหตีติ เอตฺถ สา วิชฺชา สมฺมาทิฏฺฐิ เวทิตพฺพา. น เอกโต สพฺพานิ ลพฺภนฺติ สมฺมาวาจากมฺมนฺตาชีวานํ ปุพฺพาภิสงฺขารสฺส อเนกรูปตฺตา. โลกุตฺตรมคฺคกฺขเณ เอกโต ลพฺภนฺติ กิจฺจโต ภินฺนานมฺปิ ตาสํ ตตฺถ สรูปโต อภินฺนตฺตา. เอกา เอว หิ วิรติ มคฺคกฺขเณ ติสฺสนฺนมฺปิ วิรตีนํ กิจฺจํ สาเธนฺตี ปวตฺตติ, ยถา เอกา เอว สมฺมาทิฏฺฐิ ปริชานนาทิวเสน จตุพฺพิธกิจฺจํ สาเธนฺตี ปวตฺตติ. ตานิ จ โข สพฺพานิ อฏฺฐปิ ปฐมชฺฌานิเก มคฺเค ลพฺภนฺตีติ โยชนา. ปฐมชฺฌานิเกติ ปฐมฌานวนฺเต.

ຄຳວ່າ "Lajjanākārasaṇṭhitā" (ຕັ້ງຢູ່ໂດຍອາການລະອາຍ) ໄດ້ແກ່ ຕັ້ງຢູ່ໂດຍອາການກຽດຊັງບາບ. ຄຳວ່າ "Bhāyanākārasaṇṭhitaṃ" (ຕັ້ງຢູ່ໂດຍອາການຢ້ານ) ໄດ້ແກ່ ຕັ້ງຢູ່ໂດຍອາການສະດຸ້ງກົວ. ຄຳວ່າ "Ettha" (ໃນທັມນີ້) ໄດ້ແກ່ ໃນຫິຣິ ແລະໂອຕຕັບປະ. ທັມໃດຍ່ອມຮູ້ ຫຼືຍ່ອມປະສົບ ເພາະເຫດນັ້ນ ທັມນັ້ນຊື່ວ່າ "Vijjā" (ວິຊຊາ). ແລະຄຳວ່າ "Viddasū" ນີ້ ເປັນໄວພົດຂອງບຸກຄົນຜູ້ມີປັນຍາ ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "viddasunoti viduno" (ຄຳວ່າ viddasuno ໄດ້ແກ່ viduno ຜູ້ຮູ້). ຄຳວ່າ "Yāthāvadiṭṭhi" (ຄວາມເຫັນຕາມຄວາມເປັນຈິງ) ໄດ້ແກ່ ຄວາມເຫັນທີ່ບໍ່ຄາດເຄື່ອນ, ຄວາມເຫັນທີ່ນຳອອກໄປຈາກກິເລດເຄື່ອງເສົ້າໝອງ. ໃນຄຳວ່າ "Sammādiṭṭhi pahoti" (ສັມມາທິຕຖິຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ) ນີ້ ຄວນຊາບວ່າ ວິຊຊານັ້ນຄືສັມມາທິຕຖິ. ອົງມັກທັງຫຼາຍຍ່ອມບໍ່ໄດ້ພ້ອມກັນທັງໝົດ (ໃນໂລກິຍະມັກ) ເພາະຄວາມປຸງແຕ່ງເບື້ອງຕົ້ນແຫ່ງສັມມາວາຈາ ສັມມາກັມມັນຕະ ແລະສັມມາອາຊີວະ ມີຫຼາກຫຼາຍຮູບແບບ. ແຕ່ໃນຂະນະແຫ່ງໂລກຸດຕະຣະມັກ ຍ່ອມໄດ້ພ້ອມກັນທັງໝົດ ເພາະເຖິງວ່າອົງມັກເຫຼົ່ານັ້ນຈະຕ່າງກັນໂດຍກິດ ແຕ່ໂດຍສະພາວະແລ້ວ ຍ່ອມບໍ່ຕ່າງກັນໃນໂລກຸດຕະຣະມັກນັ້ນ. ດ້ວຍວ່າ ໃນຂະນະແຫ່ງມັກ ວິຣະຕິພຽງຢ່າງດຽວເທົ່ານັ້ນ ຍ່ອມເປັນໄປເພື່ອເຮັດກິດແຫ່ງວິຣະຕິທັງສາມໃຫ້ສຳເລັດ, ເໝືອນດັ່ງສັມມາທິຕຖິພຽງຢ່າງດຽວ ຍ່ອມເປັນໄປເພື່ອເຮັດກິດສີ່ຢ່າງ (ມີປະຣິຍາເປັນຕົ້ນ) ໃຫ້ສຳເລັດສັນນັ້ນ. ການປະກອບຄວາມວ່າ ກໍອົງມັກທັງແປດເຫຼົ່ານັ້ນທັງໝົດ ຍ່ອມໄດ້ໃນມັກອັນເປັນປະຖົມມະຊານ. ຄຳວ່າ "Paṭhamajjhānike" ໄດ້ແກ່ ໃນມັກທີ່ມີປະຖົມມະຊານ.

ตถาภูตสฺสาติ อริยมคฺคสมงฺคิโน. ยสฺมา มหาสฬายตนสุตฺเต วุตฺตํ ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิอาทีนํ ปญฺจนฺนํ เอว องฺคานํ วเสนา’’ติ, ตสฺมา ปญฺจงฺคิโก โลกุตฺตรมคฺโค โหติ. ‘‘ปุพฺเพว โข ปนา’’ติ หิ วจนํ ตทา มคฺคกฺขเณ วิรตีนํ อภาวํ ญาเปติ, ตสฺมา กามาวจรจิตฺเตสุ วิย โลกุตฺตรจิตฺเตสุ วิรติ อนิยตาติ อธิปฺปาโย. ปริสุทฺธภาวทสฺสนนฺติ ปริสุทฺธสีลภาวทสฺสนตฺถํ. อยมตฺโถ ทีปิโต, น อริยมคฺเค วิรตีนํ อภาโว.

ຄຳວ່າ "Tathābhūtassa" (ຂອງຜູ້ເປັນຢ່າງນັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ຂອງຜູ້ພ້ອມພຣັ່ງດ້ວຍອະຣິຍະມັກ. ເພາະເຫດທີ່ໃນມະຫາສະລາຍະຕະນະສູດ ກ່າວໄວ້ວ່າ "ໂດຍອຳນາດແຫ່ງອົງຫ້າ ມີສັມມາທິຕຖິເປັນຕົ້ນເທົ່ານັ້ນ", ເພາະເຫດນັ້ນ ໂລກຸດຕະຣະມັກຈຶ່ງມີອົງຫ້າ. ດ້ວຍວ່າ ຄຳວ່າ "Pubbeva kho pana" (ກໍແຕ່ກ່ອນນັ້ນແລ) ຍ່ອມສະແດງໃຫ້ຮູ້ເຖິງຄວາມບໍ່ມີວິຣະຕິທັງຫຼາຍໃນຂະນະແຫ່ງມັກນັ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ອະທິບາຍວ່າ ວິຣະຕິໃນໂລກຸດຕະຣະຈິດ ຍ່ອມບໍ່ແນ່ນອນ ເໝືອນໃນກາມາວະຈະຣະຈິດທັງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ "Parisuddhabhāvadassanaṃ" ໄດ້ແກ່ ເພື່ອສະແດງເຖິງຄວາມເປັນຜູ້ມີສີລອັນບໍລິສຸດ. ເນື້ອຄວາມນີ້ຖືກສະແດງໄວ້ແລ້ວ, ບໍ່ແມ່ນຄວາມບໍ່ມີວິຣະຕິທັງຫຼາຍໃນອະຣິຍະມັກ.

ยทิ เอวํ กสฺมา อภิธมฺเม มคฺควิภงฺเค ปญฺจงฺคิกวาโร อาคโตติ อาห ‘‘ยมฺปิ อภิธมฺเม’’ติอาทิ. ตนฺติ ‘‘ปญฺจงฺคิโก มคฺโค โหตี’’ติ วจนํ. ‘‘เอกํ [Pg.395] กิจฺจนฺตรํ ทสฺเสตุํ วุตฺต’’นฺติ วตฺวา ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยสฺมิญฺหิ กาเล’’ติอาทิ วุตฺตํ. ยสฺมิญฺหิ กาเลติ โลกิยกาเล. เตน ‘‘เอกํ กิจฺจนฺตร’’นฺติ วุตฺตํ อฏฺฐงฺคิกกิจฺจํ ทสฺเสติ. วิรติอุปฺปาทเนน มิจฺฉาวาจาทีนิ ปุคฺคเลน มคฺคสมเย ปชหาเปนฺตีติ สมฺมาทิฏฺฐิอาทีนิ ‘‘ปญฺจ การกงฺคานี’’ติ วุตฺตานิ. สมฺมาวาจาทิกิริยา หิ วิรติ, ตญฺจ เอตานิ การาเปนฺตีติ. วิรติวเสนาติ วิรมณกิริยาวเสน การาปกภาเวน, กตฺตุภาเวน วาติ อตฺโถ. ‘‘วิรติตฺตยวเสนา’’ติ วา ปาโฐ.

ຫາກເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ເພາະເຫດໃດໃນມັກຄະວິພັງແຫ່ງພຣະອະພິທັມ ຈຶ່ງມີວາລະວ່າດ້ວຍມັກມີອົງຫ້າປາກົດຢູ່? ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "yampi abhidhamme" (ເຖິງແມ່ນໃນພຣະອະພິທັມ). ຄຳວ່າ "Taṃ" ນັ້ນ ໄດ້ແກ່ ຄຳວ່າ "ມັກມີອົງຫ້າຍ່ອມມີ". ພາຍຫຼັງທີ່ກ່າວວ່າ "ກ່າວໄວ້ເພື່ອສະແດງກິດອື່ນອີກຢ່າງໜຶ່ງ", ເພື່ອຈະສະແດງກິດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "yasmiñhi kāle" (ໃນການໃດແລ). ຄຳວ່າ "Yasmiñhi kāle" ໄດ້ແກ່ ໃນການທີ່ເປັນໂລກິຍະ. ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ຍ່ອມສະແດງກິດແຫ່ງມັກມີອົງແປດ ທີ່ກ່າວໄວ້ວ່າ "ກິດອື່ນອີກຢ່າງໜຶ່ງ". ອົງຫ້າມີສັມມາທິຕຖິເປັນຕົ້ນ ທີ່ຊື່ວ່າ "ອົງຜູ້ເຮັດຫ້າຢ່າງ" ເພາະເຮັດໃຫ້ບຸກຄົນລະມິດສາວາຈາເປັນຕົ້ນໄດ້ ໃນສະໄໝແຫ່ງມັກ ດ້ວຍການເຮັດໃຫ້ວິຣະຕິເກີດຂຶ້ນ. ດ້ວຍວ່າ ວິຣະຕິຄືການກະທຳສັມມາວາຈາເປັນຕົ້ນ, ແລະອົງຫ້າເຫຼົ່ານັ້ນຍ່ອມເຮັດໃຫ້ວິຣະຕິນັ້ນເກີດຂຶ້ນ. ຄຳວ່າ "Virativasena" (ໂດຍອຳນາດແຫ່ງວິຣະຕິ) ມີອະທິບາຍວ່າ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການງົດເວັ້ນ ໂດຍຄວາມເປັນຜູ້ໃຊ້ໃຫ້ເຮັດ ຫຼືໂດຍຄວາມເປັນຜູ້ເຮັດເອງ. ຫຼືມີບົດບາລີວ່າ "Viratittayavasena" (ໂດຍອຳນາດແຫ່ງວິຣະຕິສາມ).

สมฺมากมฺมนฺโต ปูรตีติ อิเมหิ สมฺมาทิฏฺฐิอาทีหิ สมฺมากมฺมนฺตกิจฺจํ ปูรติ นาม เตหิ วีริยาทิเกหิ ตทตฺถสิทฺธิโต. ตมฺปิ สนฺธาย ‘‘เอกํ กิจฺจนฺตรํ ทสฺเสตุ’’นฺติ วุตฺตํ. อิมํ กิจฺจนฺตรํ ทสฺเสตุนฺติ โลกุตฺตรมคฺคกฺขเณปิ อิมาเนว ปญฺจ สมฺมาวาจาทิวิรติตฺตยสฺส เอกกฺขเณ การาปกงฺคานีติ ทสฺเสตุํ. เอวํ วุตฺตนฺติ ‘‘ตสฺมึ สมเย ปญฺจงฺคิโก มคฺโค โหตี’’ติ (วิภ. ๔๙๔) เอวํ วุตฺตํ. โลกิยมคฺคกฺขเณ ปญฺเจว โหนฺติ, วิรติ ปน อนิยตา, ตสฺมา ‘‘ฉองฺคิโก’’ติ อวตฺวา ‘‘ปญฺจงฺคิโก’’อิจฺเจว วุตฺตํ. ตยิทํ อภิธมฺเม ปญฺจงฺคิกวารเทสนาย การณกิตฺตนมคฺโค, อริยมคฺโค ปน อฏฺฐงฺคิโกวาติ ทสฺเสตุํ, ‘‘ยา จ, ภิกฺขเว’’ติอาทิมาห, ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว. มิจฺฉาทิฏฺฐิอาทิกา ทส, ตปฺปจฺจยา อกุสลา จ ทสาติ วีสติ อกุสลปกฺขิยา, สมฺมาทิฏฺฐิอาทิกา ทส, ตปฺปจฺจยา กุสลา จ ทสาติ วีสติ กุสลปกฺขิยา มหาจตฺตารีสกสุตฺเต วุตฺตา. มหาจตฺตารีสกนฺติ ตสฺเสตํ นามํ. มิสฺสโกว กถิโต โลกุตฺตรสฺสปิ อิธ ลพฺภมานตฺตา.

ຄຳວ່າ "Sammākammanto pūrati" (ສັມມາກັມມັນຕະຍ່ອມບໍລິບູນ) ຄວາມວ່າ ກິດແຫ່ງສັມມາກັມມັນຕະ ຍ່ອມບໍລິບູນດ້ວຍອົງມັກມີສັມມາທິຕຖິເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານີ້ ເພາະຄວາມສຳເລັດປະໂຫຍດແຫ່ງສັມມາກັມມັນຕະນັ້ນ ດ້ວຍອົງມັກມີວິຣິຍະເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານັ້ນ. ພຣະອັດຖະກະຖາຈານໝາຍເອົາເນື້ອຄວາມນັ້ນແລ້ວ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ເພື່ອສະແດງກິດອື່ນອີກຢ່າງໜຶ່ງ". ຄຳວ່າ "ເພື່ອສະແດງກິດອື່ນນີ້" ຄວາມວ່າ ເພື່ອສະແດງວ່າ ເຖິງແມ່ນໃນຂະນະແຫ່ງໂລກຸດຕະຣະມັກ ອົງຫ້າເຫຼົ່ານີ້ເອງ ກໍເປັນອົງທີ່ເຮັດໃຫ້ວິຣະຕິສາມມີສັມມາວາຈາເປັນຕົ້ນເກີດຂຶ້ນໃນຂະນະດຽວກັນ. ຄຳວ່າ "ກ່າວໄວ້ຢ່າງນີ້" ຄວາມວ່າ ກ່າວໄວ້ຢ່າງນີ້ວ່າ "ໃນສະໄໝນັ້ນ ມັກມີອົງຫ້າຍ່ອມມີ" (ອະພິ. ວິ. 494). ໃນຂະນະແຫ່ງໂລກິຍະມັກ ຍ່ອມມີອົງຫ້າເທົ່ານັ້ນ, ສ່ວນວິຣະຕິຍ່ອມບໍ່ແນ່ນອນ, ເພາະສະນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງບໍ່ກ່າວວ່າ "ມັກມີອົງຫົກ" ແຕ່ກ່າວວ່າ "ມັກມີອົງຫ້າ" ເທົ່ານັ້ນ. ນີ້ຄືແນວທາງການສະແດງເຫດຜົນໃນການສະແດງວາລະວ່າດ້ວຍມັກມີອົງຫ້າໃນພຣະອະພິທັມ, ແຕ່ເພື່ອຈະສະແດງວ່າ ອະຣິຍະມັກນັ້ນມີອົງແປດແທ້ໆ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຕຣັສຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "yā ca, bhikkhave" (ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ກໍ...), ເຊິ່ງຄຳນັ້ນເຂົ້າໃຈໄດ້ງ່າຍຢູ່ແລ້ວ. ທັມຝ່າຍອະກຸສົນຊາວປະການ ຄື ມິດສາທິຕຖິເປັນຕົ້ນສิບປະການ ແລະອະກຸສົນທັມທີ່ມີມິດສາທິຕຖິເປັນຕົ້ນນັ້ນເປັນປັດໄຈອີກສິບປະການ, ແລະທັມຝ່າຍກຸສົນຊາວປະການ ຄື ສັມມາທິຕຖິເປັນຕົ້ນສິບປະການ ແລະກຸສົນທັມທີ່ມີສັມມາທິຕຖິເປັນຕົ້ນນັ້ນເປັນປັດໄຈອີກສິບປະການ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕຣັສໄວ້ແລ້ວໃນມະຫາຈັດຕາຣີສະກະສູດ. ຄຳວ່າ "Mahācattārīsaka" ນີ້ ເປັນຊື່ຂອງສູດນັ້ນ. ພຣະອົງຕຣັສໄວ້ແບບປະສົມກັນ (ທັງໂລກິຍະແລະໂລກຸດຕະຣະ) ເພາະໃນສູດນີ້ ຍ່ອມໄດ້ໂລກຸດຕະຣະມັກນຳດ້ວຍ.

ยสฺมา โกสลสํยุตฺเตปิ อิธ จ เถเรน ‘‘อุปฑฺฒมิทํ, ภนฺเต, พฺรหฺมจริยสฺสา’’ติอาทินา วุตฺตํ ‘‘มา เหวํ อานนฺทา’’ติอาทินา ปฏิกฺขิปิตฺวา ‘‘สกลเมวิทํ อานนฺทา’’ติอาทินา ภควตา เทสิตํ สุตฺตํ อาคตํ. ตสฺสตฺโถ โกสลสํยุตฺตวณฺณนายํ วุตฺโต, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘โกสลสํยุตฺเต วุตฺตตฺถเมวา’’ติ.

ເພາະເຫດທີ່ໃນໂກສະລະສັງຍຸດກໍດີ ໃນທີ່ນີ້ກໍດີ ພຣະສູດທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງໄວ້ ໂດຍຊົງຫ້າມຄຳທີ່ພຣະເຖຣະກ່າວໄວ້ເປັນຕົ້ນວ່າ "ຂ້າແຕ່ພຣະອົງຜູ້ຈະເລີນ, ພຣົມມະຈັນນີ້ເຄິ່ງໜຶ່ງ..." ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ຢ່າກ່າວຢ່າງນັ້ນເລີຍ ອານົນ..." ແລ້ວຕຣັສເປັນຕົ້ນວ່າ "ອານົນ, ພຣົມມະຈັນນີ້ທັງໝົດ..." ຍ່ອມປາກົດຢູ່. ເນື້ອຄວາມແຫ່ງພຣະສູດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນອະທິບາຍໂກສະລະສັງຍຸດ, ເພາະສະນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ມີເນື້ອຄວາມເໝືອນດັ່ງທີ່ກ່າວໄວ້ໃນໂກສະລະສັງຍຸດນັ້ນເອງ".

อวิชฺชาสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ຈົບການອະທິບາຍອະວິຊຊາສູດເປັນຕົ້ນ.

๓. สาริปุตฺตสุตฺตวณฺณนา

໓. ການອະທິບາຍສາຣີປຸດຕະສູດ

๓. สาวกโพธิ [Pg.396] สาวกปารมิโย, ตปฺปริยาปนฺนํ ญาณํ สาวกปารมิญาณํ, ตํ ปน ทฺวินฺนํ อคฺคสาวกานํ ตตฺถปิ ธมฺมเสนาปติโน เอว สวิเสสํ มตฺถกํ ปตฺตํ, น อิตเรสนฺติ อาห – ‘‘สาวก…เป… อปฺปตฺตตายา’’ติ. ตสฺมา ตสฺส มตฺถกปฺปตฺติยา มคฺคพฺรหฺมจริเย อิชฺฌนฺเต ตสฺส เอกเทโส อิธ อิชฺฌติ, น สกลนฺติ. น หิ อทฺธพฺรหฺมจริยํ นาม อตฺถิ, ตสฺมา วุตฺตํ, ‘‘สกลมฺปิ …เป… ลพฺภตี’’ติ, ตํ ปน ภณฺฑาคาริโก นาญฺญาสิ ญาณสฺส สาวกวิสเยปิ สปฺปเทสิกตฺตา, ธมฺมเสนาปติ ปน ญาณสฺส ตตฺถ นิปฺปเทสิกตฺตา อญฺญาสีติ. เตนาห – ‘‘อานนฺทตฺเถโร…เป… อญฺญาสี’’ติ. เอวมาหาติ ‘‘สกลมิทํ, ภนฺเต’’ติ เอวํ อโวจ.

໓. ສາວະກະໂພທິ ຄື ສາວະກະປາຣะມີ, ຍານທີ່ນັບເນື່ອງໃນສາວະກະປາຣະມີນັ້ນ ຊື່ວ່າ ສາວະກະປາຣະມີຍານ, ກໍສາວະກະປາຣະມີຍານນັ້ນ ຂອງພຣະອັກຄະສາວົກທັງສອງ ແລະໃນບັນດາພຣະອັກຄະສາວົກທັງສອງນັ້ນ ຍ່ອມເຖິງຍອດຢ່າງມີຄວາມພິເສດແກ່ພຣະທັມມະເສນາບໍດີເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ແມ່ນແກ່ພຣະສາວົກອື່ນໆ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "sāvaka... ລະ... appattatāya" (ເພາະຄວາມບໍ່ບັນລຸ...). ເພາະສະນັ້ນ ເມື່ອມັກຄະພຣົມມະຈັນສຳເລັດດ້ວຍການເຖິງຍອດແຫ່ງສາວະກະປາຣະມີຍານນັ້ນ, ສ່ວນໜຶ່ງແຫ່ງມັກຄະພຣົມມະຈັນນັ້ນ ຍ່ອມສຳເລັດໃນທີ່ນີ້, ບໍ່ແມ່ນສຳເລັດທັງໝົດ. ດ້ວຍວ່າ ພຣົມມະຈັນພຽງເຄິ່ງໜຶ່ງ ຍ່ອມບໍ່ມີແທ້, ເພາະສະນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "sakalampi... ລະ... labbhati" (ເຖິງແມ່ນທັງໝົດ... ຍ່ອມໄດ້), ແຕ່ພຣະຄັງມະຫາສົມບັດ (ພຣະອານົນ) ບໍ່ຊົງຊາບເນື້ອຄວາມນັ້ນ ເພາະຄວາມທີ່ຍານຂອງພຣະອານົນຍັງມີສ່ວນເຫຼືອ ເຖິງແມ່ນໃນວິໄສແຫ່ງພຣະສາວົກ, ສ່ວນພຣະທັມມະເສນາບໍດີ (ພຣະສາຣີປຸດ) ຊົງຊາບ ເພາະຄວາມທີ່ຍານຂອງພຣະສາຣີປຸດໃນວິໄສນັ້ນ ບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ānandatthero... ລະ... aññāsi" (ພຣະອານົນເຖຣະ... ຊົງຊາບແລ້ວ). ຄຳວ່າ "Evamāha" (ກ່າວຢ່າງນີ້) ຄວາມວ່າ ໄດ້ກ່າວຢ່າງນີ້ວ່າ "ຂ້າແຕ່ພຣະອົງຜູ້ຈະເລີນ, ພຣົມມະຈັນນີ້ທັງໝົດ...".

สาริปุตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ຈົບການອະທິບາຍສາຣີປຸດຕະສູດ.

๔. ชาณุสฺโสณิพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา

໔. ການອະທິບາຍຊານຸດໂສນິພຣາມມະນະສູດ

๔. วฬวาภิ-สทฺโท วฬวาปริยาโยติ อาห ‘‘จตูหิ วฬวาหิ ยุตฺตรเถนา’’ติ. โยธรโถติ โยเธหิ ยุชฺฌนตฺถํ อาโรหิตพฺพรโถ. อลงฺการรโถ มงฺคลทิวเสสุ อลงฺกตปฏิยตฺเตหิ อาโรหิตพฺพรโถ. ฆนทุกุเลน ปริวาริโตติ รชตปฏฺฏวณฺเณน เสตทุกุเลน ปฏิจฺฉาทิโต. ปฏิจฺฉาทนตฺโถ หิ อิธ ปริวารสทฺโท. รชตปนาฬิสุปริกฺขิตฺตา เสตภาวกรณตฺถํ.

໔. ສັບວ່າ "Vaḷavābhi" ເປັນໄວພົດຂອງຄຳວ່າ "vaḷavā" (ມ້າແມ່) ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "catūhi vaḷavāhi yuttarathena" (ດ້ວຍລົດທີ່ທຽມດ້ວຍມ້າແມ່ສີ່ໂຕ). ຄຳວ່າ "Yodharatho" (ລົດຮົບ) ໄດ້ແກ່ ລົດທີ່ພວກທະຫານຂຶ້ນຂີ່ເພື່ອເຮັດສົງຄາມ. ລົດປະດັບ (Alaṅkāraratho) ໄດ້ແກ່ ລົດທີ່ພວກຄົນຜູ້ປະດັບຕົກແຕ່ງແລ້ວຂຶ້ນຂີ່ໃນວັນມຸງຄຸນທັງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ "Ghanadukulena parivārito" (ແວດລ້ອມດ້ວຍຜ້າທຸກູນເນື້ອໜາ) ໄດ້ແກ່ ມຸງບັງດ້ວຍຜ້າທຸກູນສີຂາວ ເຊິ່ງມີສີເໝືອນແຜ່ນເງິນ. ດ້ວຍວ່າ ໃນທີ່ນີ້ ສັບວ່າ "parivāra" (ແວດລ້ອມ) ມີອັດຖະວ່າ ມຸງບັງ (ປົກຄຸມ). ຄຳວ່າ "Rajatapanāḷisuparikkhittā" (ຫຸ້ມດ້ວຍຫຼອດເງິນ) ຄວາມວ່າ ເພື່ອເຮັດໃຫ້ມີສີຂາວ.

ฉนฺนํ ฉนฺนํ มาสานนฺติ นิทฺธารเณ สามิวจนํ. เอกวารํ นครํ ปทกฺขิณํ กโรตีติ อิทํ ตสฺมึ ฐานนฺตเร ฐิเตน กาตพฺพํ จาริตฺตํ. นครโต น ปกฺกนฺตาติ นครโต พหิ น คตา. มงฺคลวจเน นิยุตฺตา มงฺคลิกา, สุวตฺถิวจเน นิยุตฺตา โสวตฺถิกา. อาทิ-สทฺเทน ถุติมาคธวนฺทิกาจริยเก สงฺคณฺหาติ. สุกปตฺตสทิสานิ วณฺณโต.

ຄຳວ່າ "Channaṃ channaṃ māsānaṃ" (ທຸກໆຫົກເດືອນ) ເປັນສາມີວິບັດໃນອັດຖະແຫ່ງການກຳນົດ (ນິດທາຣະນະ). ຄຳວ່າ "ຍ່ອມທຳການປະທັກສິນພຣະນະຄອນເທື່ອໜຶ່ງ" ນີ້ ຄືຈາຣີດປະເພນີທີ່ບຸກຄົນຜູ້ດຳຣົງຢູ່ໃນຕຳແໜ່ງນັ້ນຕ້ອງປະຕິບັດ. ຄຳວ່າ "Nagarato na pakkantā" (ບໍ່ອອກໄປຈາກພຣະນະຄອນ) ຄວາມວ່າ ບໍ່ໄດ້ອອກໄປພາຍນອກພຣະນະຄອນ. ພວກຄົນທີ່ປະກອບໃນການກ່າວຄຳມຸງຄຸນ ຊື່ວ່າ "Maṅgalikā" (ຜູ້ກ່າວຄຳມຸງຄຸນ), ພວກຄົນທີ່ປະກອບໃນການກ່າວຄຳອວຍພອນໃຫ້ມີຄວາມສຸກ ຊື່ວ່າ "Sovatthikā" (ຜູ້ກ່າວຄຳສະຫວັດດີ). ດ້ວຍສັບວ່າ "ādi" (ເປັນຕົ້ນ) ຍ່ອມສົງເຄາະເອົາພວກນັກຮ້ອງເພງສັນລະເສີນ, ພວກມະຄົດ, ພວກນັກຟ້ອນ ແລະພວກອາຈານ. ຄຳວ່າ "ມີສີເໝືອນປີກນົກກົ້ວ" ຄວາມວ່າ ໂດຍສີສັນ.

วณฺณคีตนฺติ ถุติคีตํ. พฺรหฺมภูตํ เสฏฺฐภูตํ ยานํ, พฺรหฺมภูตานํ เสฏฺฐภูตานํ ยานนฺติ วา พฺรหฺมยานํ. วิชิตตฺตา วิเสเสน ชินนโต. ราคํ วินยมานา ปริโยสาเปตีติ สพฺพมฺปิ ราคํ สมุจฺเฉทวินยวเสน วิเนติ, อตฺตโน กิจฺจํ ปริโยสาเปติ. กิจฺจปริโยสาปเนเนว หิ สยมฺปิ [Pg.397] ปริโยสานํ นิปฺผตฺตึ อุปคจฺฉติ. เตนาห ‘‘ปริโยสานํ คจฺฉติ นิปฺผชฺชตี’’ติ.

ຄຳວ່າ "Vaṇṇagīta" (ເພງສັນລະເສີນຄຸນ) ໄດ້ແກ່ ເພງສັນລະເສີນ. ຍານທີ່ເປັນພຣົມ ຄື ຍານອັນປະເສີດສຸດ, ຫຼືຍານຂອງພວກຜູ້ເປັນພຣົມ ຄື ພວກຜູ້ປະເສີດສຸດ ຊື່ວ່າ "Brahmayāna" (ພຣົມມະຍານ). ຄຳວ່າ "Vijitattā" (ເພາະຄວາມຊະນະວິເສດ) ຄວາມວ່າ ເພາະຊະນະຢ່າງວິເສດ. ຄຳວ່າ "ກຳຈັດລາຄະໃຫ້ສິ້ນສຸດໄປ" ຄວາມວ່າ ກຳຈັດລາຄະທັງປວງດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສະມຸດເສທະວິນັຍ, ເຮັດກິດຂອງຕົນໃຫ້ສິ້ນສຸດ. ດ້ວຍວ່າ ເພາະຄວາມສິ້ນສຸດແຫ່ງກິດນັ້ນເອງ ຕົວມັກເອງກໍຍ່ອມເຖິງຄວາມສິ້ນສຸດ ຄືຄວາມສຳເລັດຜົນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "pariyosānaṃ gacchati nipphajjati" (ຍ່ອມເຖິງຄວາມສິ້ນສຸດ ຄືຍ່ອມສຳເລັດຜົນ).

ธุรนฺติ ภุมฺมตฺเถ อุปโยควจนนฺติ อาห ‘‘ตตฺรมชฺฌตฺตตายุเค ยุตฺตา’’ติ. อีสาติ ยุคสนฺธาริกา ทารุยุคฬา. ยถา วา พาหิรํ ยุคํ ธาเรติ, ตสฺสา ฐิตาย เอว กิจฺจสิทฺธิ, เอวํ กิริยาวเสน ลทฺธพเลน ตตฺรมชฺฌตฺตตายุเค ถิรํ ธาเรติ, เตเหว อริยมคฺครถสฺส ปวตฺตนํ. หิริคฺคหเณน เจตฺถ ตํสหจรณโต โอตฺตปฺปมฺปิ คหิตํเยว โหติ. เตนาห ‘‘อตฺตนา สทฺธิ’’นฺติอาทิ. นาฬิยา มินมาโน ปุริโส วิย อารมฺมณํ มินาตีติ มโน. กตรํ ปน ตํ มโน, กถญฺจสฺส โยตฺตสทิสตาติ อาห ‘‘วิปสฺสนาจิตฺต’’นฺติอาทิ. เตน โยตฺตํ วิยาติ โยตฺตนฺติ ทสฺเสติ. โลกิยวิปสฺสนาจิตฺตํ อติเรกปญฺญาส กุสลธมฺเม เอกาพทฺเธ เอกสงฺคหิเต กโรตีติ สมฺพนฺโธ. เต ปน ‘‘ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหตี’’ติ จิตฺตงฺควเสน ธมฺมสงฺคเห (ธ. ส. ๑) อาคตนเยเนว เวทิตพฺพา. โลกุตฺตรวิปสฺสนาจิตฺตนฺติ มคฺคจิตฺตํ อาห. อติเรกสฏฺฐีติ เต เอว สมฺมากมฺมนฺตาชีเวหิ อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยาทีหิ จ สทฺธึ อติเรกสฏฺฐิ กุสลธมฺเม. เอกาพทฺเธติ เอกสฺมึ เอว อารมฺมเณ อาพทฺเธ. เอกสงฺคเหติ ตเถว วิปสฺสนากิจฺจวเสน เอกสงฺคเห กโรติ. ปุพฺพงฺคมภาเวน อารกฺขํ สาเรตีติ อารกฺขสารถี. ‘‘ยถา หิ รถสฺส…เป… สารถี’’ติ วตฺวา ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘โยคฺคิโย’’ติ วุตฺตํ. ธุรํ วาเหติ โยคฺเค. โยเชติ โยคฺเค สมคติยญฺจ. อกฺขํ อพฺภญฺชติ สุขปฺปวตฺตนตฺถํ. รถํ เปเสติ โยคฺคโจทเนน. นิพฺพิเสวเน กโรติ คมนวีถิยํ ปฏิปาทเนน สนฺนิโยเชติ. อารกฺขปจฺจุปฏฺฐานาติ อารกฺขํ ปจฺจุปฏฺฐเปติ อสมฺโมสสภาวตฺตา. คติโยติ ปวตฺติโย, นิปฺผตฺติโย วา. สมนฺเวสตีติ คเวสติ.

ຄຳວ່າ "Dhura" (ແອກ) ເປັນອຸປະໂຍຄະວິບັດໃນອັດຖະແຫ່ງພູມມະວິບັດ (ໃນແອກ) ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "tatramajjhattatāyuge yuttā" (ປະກອບໄວ້ໃນແອກຄືຕັຕຣະມັດຊັດຕະຕາ). ຄຳວ່າ "Īsā" (ງອນໄຖ/ງອນລົດ) ໄດ້ແກ່ ໄມ້ຄູ່ທີ່ຍຶດແອກໄວ້. ຫຼືວ່າ ງອນລົດພາຍນອກຍ່ອມຊ່ວຍຊົງແອກໄວ້, ເມື່ອງອນລົດນັ້ນຕັ້ງຢູ່ ກິດຍ່ອມສຳເລັດສັນໃດ, ງອນລົດຄືປັນຍານີ້ກໍສັນນັ້ນ ຍ່ອມຊ່ວຍຊົງແອກຄືຕັຕຣະມັດຊັດຕະຕາໄວ້ໃຫ້ໝັ້ນຄົງ ດ້ວຍກຳລັງທີ່ໄດ້ມາໂດຍອຳນາດແຫ່ງການກະທຳ, ຄວາມເປັນໄປແຫ່ງລົດຄືອະຣິຍະມັກ ຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍທັມເຫຼົ່ານັ້ນແລ. ແລະໃນທີ່ນີ້ ດ້ວຍການຖືເອົາຫິຣິ ຍ່ອມເປັນອັນຖືເອົາໂອຕຕັບປະນຳດ້ວຍ ເພາະຄວາມເປັນທັມທີ່ເກີດຮ່ວມກັນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "attanā saddhiṃ" (ຮ່ວມກັບຕົນ). ທັມໃດຍ່ອມວັດແທກອາຣົມ ເໝືອນບຸກຄົນຜູ້ວັດແທກດ້ວຍທະນານ ເພາະເຫດນັ້ນ ທັມນັ້ນຊື່ວ່າ "Mano" (ໃຈ). ກໍໃຈນັ້ນຄືອັນໃດ, ແລະຄວາມເປັນເໝືອນເຊືອກຜູກຂອງໃຈນັ້ນເປັນແນວໃດ? ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງgກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "vipassanācittaṃ" (ວິປັດສະນາຈິດ). ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ຍ່ອມສະແດງວ່າ ໃຈນັ້ນເປັນເໝືອນເຊືອກຜູກ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ເຊືອກຜູກ. ການເຊື່ອມໂຍງຄວາມວ່າ ໂລກິຍະວິປັດສະນາຈິດ ຍ່ອມເຮັດກຸສົນທັມຫ້າສິບກວ່າປະການ ໃຫ້ຜູກພັນເປັນອັນດຽວກັນ ສົງເຄາະເຂົ້າເປັນອັນດຽວກັນ. ກໍກຸສົນທັມເຫຼົ່ານັ້ນ ຄວນຊາບໂດຍອຳນາດແຫ່ງອົງຈິດ ຕາມແນວທາງທີ່ມາໃນຄັມພີທັມມະສັງຄະນີ (ທັ. ສັງ. 1) ວ່າ "phasso hoti... ລະ... avikkhepo hoti" (ຜັດສະຍ່ອມມີ... ລະ... ອະວິກເຂປະຍ່ອມມີ). ຄຳວ່າ "ໂລກຸດຕະຣະວິປັດສະນາຈິດ" ພຣະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວໝາຍເອົາ ມັກຄະຈິດ. ຄຳວ່າ "ຫົກສິບກວ່າປະການ" ໄດ້ແກ່ ກຸສົນທັມຫົກສິບກວ່າປະການ ເຫຼົ່ານັ້ນເອງ ຮ່ວມກັບສັມມາກັມມັນຕະ, ສັມມາອາຊີວະ ແລະອະນັນຍາຕັນຍັດສາມີຕິນທຣີເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "Ekābaddhe" ໄດ້ແກ່ ຜູກພັນໄວ້ໃນອາຣົມດຽວກັນນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ "Ekasaṅgahe" ຄວາມວ່າ ຍ່ອມເຮັດການສົງເຄາະເປັນອັນດຽວກັນ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງກິດແຫ່ງວິປັດສະນາໃນອາຣົມນັ້ນເອງ. ຜູ້ໃດຍ່ອມເຕືອນສະຕິໃນການຮັກສາ ໂດຍຄວາມເປັນຫົວໜ້າ ເພາະເຫດນັ້ນ ຜູ້ນັ້ນຊື່ວ່າ "Ārakkhasārathī" (ນາຍສໍຣະຖີຜູ້ຮັກສາ). ພາຍຫຼັງທີ່ກ່າວວ່າ "ດ້ວຍວ່າ ນາຍສໍຣະຖີແຫ່ງລົດ... ລະ..." ເພື່ອຈະສະແດງເນື້ອຄວາມນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ "yoggiyo" (ມ້າທີ່ຝຶກແລ້ວ). ຍ່ອມນຳແອກໄປໃນມ້າທີ່ຝຶກແລ້ວ, ຍ່ອມທຽມມ້າທີ່ຝຶກແລ້ວ ແລະເຮັດໃຫ້ມີການເດີນທາງທີ່ສະໝ່ຳສະເໝີ. ຍ່ອມທາເພົາລົດ ເພື່ອໃຫ້ລົດແລ່ນໄປໄດ້ສະດວກ. ຍ່ອມຂັບລົດໄປ ດ້ວຍການກະຕຸ້ນມ້າທີ່ຝຶກແລ້ວ. ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ປາສະຈາກອຸປະສັກ ໂດຍການນຳລົດເຂົ້າສູ່ເສັ້ນທາງເດີນ. ຄຳວ່າ "Ārakkhapaccupaṭṭhānā" ຄວາມວ່າ ຍ່ອມຕັ້ງການຮັກສາໄວ້ ເພາະສະພາວະທີ່ບໍ່ຫຼົງລືມ. ຄຳວ່າ "Gatiyo" ໄດ້ແກ່ ຄວາມເປັນໄປທັງຫຼາຍ ຫຼືຄວາມສຳເລັດຜົນທັງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ "Samanvesati" ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມສະແຫວງຫາ.

อริยปุคฺคลสฺส นิพฺพานํ ปฏิมุขํ สมฺปาปเน รโถ วิยาติ รโถ. ปริกโรติ วิภูสยตีติ ปริกฺขาโร, วิภูสนํ, สีลญฺจ อริยมคฺคสฺส วิภูสนฏฺฐานิยํ. เตน วุตฺตํ ‘‘จตุปาริสุทฺธิสีลาลงฺกาโร’’ติ, สีลภูสโนติ อตฺโถ. วิปสฺสนาสมฺปยุตฺตานนฺติ โลกิยาย โลกุตฺตราย จ วิปสฺสนาย สมฺปยุตฺตานํ. วิธินา อีเรตพฺพโต ปวตฺเตตพฺพโต วีริยํ, [Pg.398] สมฺมาวายาโม. สมํ สมฺมา จ ธิยตีติ สมาธิ, ธุรญฺจ ตํ สมาธิ จาติ ธุรสมาธิ, อุเปกฺขา ธุรสมาธิ เอตสฺสาติ อุเปกฺขาธุรสมาธิ, อริยมคฺโค อุเปกฺขาสงฺขาตธุรสมาธีติ อตฺโถ. อฏฺฐกถายํ ปน พฺยญฺชนํ อนาทิยิตฺวา ธุรสมาธิสทฺทานํ ภินฺนาธิกรณตา วุตฺตา. ปโยคมชฺฌตฺเตติ วีริยสมตาย. อนิจฺฉาติ อิจฺฉาปฏิปกฺขา. เตนาห ‘‘อโลภสงฺขาตา’’ติ. ปริวารณนฺติ ปริวาโร, ปริจฺฉโทติ อตฺโถ.

ທີ່ຊື່ວ່າ ລົດ ເພາະອັດຖະວ່າ ເປັນເໝືອນລົດທີ່ນຳພາພະອະລິຍະບຸກຄົນໄປສູ່ພະນິພານໃນເບື້ອງໜ້າ. ທີ່ຊື່ວ່າ ບໍລິຂານ ເພາະອັດຖະວ່າ ຍ່ອມແວດລ້ອມ ຫຼື ຍ່ອມຕົບແຕ່ງ, ຄື ເປັນເຄື່ອງປະດັບ, ແລະ ສິນກໍເປັນສິ່ງທີ່ຕັ້ງຢູ່ໃນຖານະເປັນເຄື່ອງປະດັບຂອງອະລິຍະມັກ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຈະຕຸປາຣິສຸດທິສີລາລັງກາໂຣ' (ມີຈະຕຸປາຣິສຸດທິສິນເປັນເຄື່ອງປະດັບ) ອະທິບາຍວ່າ ມີສິນເປັນເຄື່ອງປະດັບ. ຄຳວ່າ 'ວິປັດສະນາສັມປະຍຸດຕານັງ' ໄດ້ແກ່ ຜູ້ປະກອບດ້ວຍວິປັດສະນາທັງທີ່ເປັນໂລກiຍະແລະໂລກຸດຕະຣະ. ຄວາມພຽນທີ່ຄວນນຳໄປ ຄວນໃຫ້ເປັນໄປໂດຍຖືກວິທີ ຊື່ວ່າ ວິຣິຍະ ຄື ສັມມາວາຍາມະ. ທັມທີ່ຕັ້ງໄວ້ສະເໝີແລະໂດຍຊອບ ຊື່ວ່າ ສະມາທິ, ສະມາທິທີ່ເປັນທຸລະ (ແອກ) ນັ້ນດ້ວຍ ຊື່ວ່າ ທຸຣະສະມາທິ, ອະລິຍະມັກໃດມີອຸເປກຂາເປັນທຸຣະສະມາທິ ອະລິຍະມັກນັ້ນ ຊື່ວ່າ ອຸເປກຂາທຸຣະສະມາທິ ອະທິບາຍວ່າ ອະລິຍະມັກຄືທຸຣະສະມາທິທີ່ກ່າວຄືອຸເປກຂາ. ແຕ່ໃນອັດຖະກະຖາ ທ່ານບໍ່ຖືເອົາພະຍັນຊະນະ ແລ້ວກ່າວຄວາມເປັນຄົນລະອະທິການ (ຕ່າງລິງຄ໌) ຂອງສັບວ່າ ທຸຣະ ແລະ ສະມາທິ. ຄຳວ່າ 'ປະໂຍຄະມັດຊັດເຕ' ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍຄວາມສະເໝີກັນແຫ່ງຄວາມພຽນ. ຄຳວ່າ 'ອະນິດສາ' ໄດ້ແກ່ ທັມທີ່ເປັນປະຕິປັກຕໍ່ຄວາມຢາກ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ອັນກ່າວຄືອະໂລພະ'. ຄຳວ່າ 'ປະຣິວາຣະນັງ' ໄດ້ແກ່ ບໍລິວານ ອະທິບາຍວ່າ ເຄື່ອງມຸງບັງ.

เมตฺตาติ เมตฺตาเจโตวิมุตฺติ. ตถา กรุณา. ปุพฺพภาโคติ อุภินฺนมฺปิ อุปจาโร. ทฺเวปิ กายจิตฺตวิเวกา วิย ปุพฺพภาคธมฺมวเสน วุตฺตา. อริยมคฺครเถติ ปริสุทฺธมคฺคสงฺขาเต รเถ. อริยมคฺครโถ จ มคฺครโถ จาติ อริยมคฺครโถ, เอวํ เอกเสสนเยน วา อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เตนาห ‘‘อิมสฺมึ โลกิยโลกุตฺตรมคฺครเถ ฐิโต’’ติ. สนฺนทฺธจมฺโมติ โยคาวจรสฺส ปฏิมุกฺกจมฺมํ. น นํ เต วิชฺฌนฺตีติ วจนปถา น นํ วิชฺฌนฺติ. ธมฺมเภทนวเสน น ภญฺชติ, ตสฺส อริยมคฺคสฺส รถสฺส สมฺมา โยชิตสฺส อนฺตรา ภงฺโค นตฺถีติ อตฺโถ.

ຄຳວ່າ 'ເມດຕາ' ໄດ້ແກ່ ເມດຕາເຈໂຕວິມຸດຕິ. ຄຳວ່າ 'ກະລຸນา' ກໍເໝືອນກັນ. ຄຳວ່າ 'ບຸບພະພາຄະ' ໄດ້ແກ່ ອຸປະຈາຣະແຫ່ງທັມທັງສອງນັ້ນ. ທັມທັງສອງນັ້ນ ທ່ານກ່າວໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງທັມໃນສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນ ເໝືອນກາຍະວິເວກແລະຈິດຕະວິເວກ. ຄຳວ່າ 'ອະລິຍະມັກຄະຣະເທ' ໄດ້ແກ່ ໃນລົດທີ່ກ່າວຄືມັກອັນບໍລິສຸດ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ອະລິຍະມັກຄະຣົດດ້ວຍ ມັກຄະຣົດດ້ວຍ ຊື່ວ່າ ອະລິຍະມັກຄະຣົດ ພຶງຊາບເນື້ອຄວາມໂດຍວິທີເອກະເສດຢ່າງນີ້ກໍໄດ້. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຕັ້ງຢູ່ໃນລົດຄືມັກທັງທີ່ເປັນໂລກິຍະແລະໂລກຸດຕະຣະນີ້'. ຄຳວ່າ 'ສັນນັດທະຈັມໂມ' ໄດ້ແກ່ ເກາະໜັງທີ່ພະໂຍຄາວະຈອນສວມໃສ່ແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'ນະ ນັງ ເຕ ວິດຊັນຕິ' ໄດ້ແກ່ ທາງແຫ່ງຖ້ອຍຄຳທັງຫຼາຍຍ່ອມບໍ່ແທງຜູ້ນັ້ນ. ອະທິບາຍວ່າ ລົດຄືອະລິຍະມັກນັ້ນ ທີ່ປະກອບໄວ້ດີແລ້ວ ຍ່ອມບໍ່ແຕກທຳລາຍໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການທຳລາຍທັມ ຄື ບໍ່ມີການແຕກຫັກໃນລະຫວ່າງ.

อตฺตโน ปุริสการํ นิสฺสาย ลทฺธตฺตา อตฺตโน สนฺตาเนติ อธิปฺปาโย. อนุตฺตรนฺติ อุตฺตรรหิตํ. ตโต เอว เสฏฺฐยานํ, นสฺส เกนจิ สทิสนฺติ อสทิสํ. ธิติสมฺปนฺนตาย ธีรา ปณฺฑิตปุริสา โลกมฺหา นิยฺยนฺติ คจฺฉนฺติ. ‘‘ชยํ ชย’’นฺติ คาถายํ วจนวิปลฺลาเสน วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ชินนฺตา ชินนฺตา’’ติ.

ຄຳວ່າ 'ໃນສັນດານຂອງຕົນ' ມີອະທິບາຍວ່າ ເພາະໄດ້ມາໂດຍອາໄສຄວາມພຽນຂອງບຸກຄົນຂອງຕົນ. ຄຳວ່າ 'ອະນຸດຕະຣັງ' ໄດ້ແກ່ ບໍ່ມີສິ່ງອື່ນຍິ່ງກວ່າ. ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ຈຶ່ງເປັນຍານອັນປະເສີດສຸດ, ທີ່ຊື່ວ່າ ບໍ່ມີສິ່ງປຽບທຽບ ເພາະບໍ່ມີສິ່ງໃດສະເໝີເໝືອນ. ຄຳວ່າ 'ທີຣາ' ໄດ້ແກ່ ບັນດິດທັງຫຼາຍ ຜູ້ສົມບູນດ້ວຍຄວາມພຽນ ຍ່ອມອອກໄປ ຄື ຫຼຸດພົ້ນໄປຈາກໂລກ. ຄຳວ່າ 'ຊະຍັງ ຊະຍັງ' ໃນຄາຖາ ທ່ານກ່າວໄວ້ໂດຍການປ່ຽນແປງພົດ (ວະຈະນະວິປັດລາດ) ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຊະນະຢູ່ ຊະນະຢູ່'.

ชาณุสฺโสณิพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍຊານຸດໂສນιພຣາມມະນະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๕-๖. กิมตฺถิยสุตฺตาทิวณฺณนา

໕-໖. ການອະທິບາຍກິມັດຖິຍະສູດເປັນຕົ້ນ

๕-๖. นิยมตฺโถติ อวธารณตฺโถ. เตน นิยเมน อวธารเณน – อญฺญํ มคฺคํ ปฏิกฺขิปติ อิโต อญฺญสฺส นิยฺยานิกมคฺคสฺส อภาวโต. ‘‘ทุกฺขสฺส ปริญฺญตฺถ’’นฺติ วุตฺตตฺตา วฏฺฏทุกฺขํ กถิตํ. อริยมคฺเค คหิเต ตสฺส ปุพฺพภาคมคฺโค วิปสฺสนาย คหิโต เอวาติ ‘‘มิสฺสกมคฺโค กถิโต’’ติ วุตฺตํ. อุตฺตานเมว อปุพฺพสฺส อภาวา. อยํ ปน วิเสโส ‘‘ราคกฺขโย’’ติอาทีหิ [Pg.399] ยทิปิ นิพฺพานํ วุตฺตํ. ตถาปิ อรหตฺตํ วิย พฺรหฺมจริยมฺปิ. เตน นิพฺพานํ เอว วุจฺจติ ‘‘อิทํ พฺรหฺมจริยปริโยสาน’’นฺติ.

໕-໖. ຄຳວ່າ 'ນິຍະມັດໂຖ' ໄດ້ແກ່ ມີອັດຖະວ່າກຳນົດ. ດ້ວຍຂໍ້ກຳນົດນັ້ນ ຍ່ອມປະຕິເສດມັກອື່ນ ເພາະບໍ່ມີມັກອື່ນທີ່ຈະນຳອອກໄປຈາກທຸກນອກຈາກມັກນີ້. ເພາະທ່ານກ່າວວ່າ 'ເພື່ອປະຣິນຍາ (ການກຳນົດຮູ້) ທຸກ' ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງໝາຍເຖິງວັດຕະທຸກ. ເມື່ອຖືເອົາອະລິຍະມັກແລ້ວ ກໍເປັນອັນຖືເອົາມັກໃນສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນຄືວິປັດສະນານັ້ນເອງ ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງg່າວວ່າ 'ກ່າວເຖິງມັກທີ່ລະຄົນກັນ'. ເນື້ອຄວາມນີ້ງ່າຍຢູ່ແລ້ວ ເພາະບໍ່ມີເນື້ອຄວາມແປກໃໝ່. ແຕ່ມີຂໍ້ພິເສດດັ່ງນີ້: ເຖິງແມ່ນວ່າພະນิພານຈະຖືກກ່າວໄວ້ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ຄວາມສິ້ນໄປແຫ່ງລາຄະ' ເປັນຕົ້ນກໍຕາມ, ເຖິງຢ່າງນັ້ນ ພົມມະຈັນກໍເໝືອນກັບພະອໍຣະຫັນຕະຜົນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພະນິພານນັ້ນເອງ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ນີ້ຄືທີ່ສຸດແຫ່ງພົມມະຈັນ'.

กิมตฺถิยสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การอธิบายกิมัตถิยสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

๗. ทุติยอญฺญตรภิกฺขุสุตฺตวณฺณนา

໗. ການອະທິບາຍທຸຕິຍະອັນຍະຕະຣະພິກຂຸສູດ

๗. ราควินยาทิปเทหิ นิพฺพานํ วาปิ วุจฺเจยฺย อรหตฺตํ วาปิ. ยสฺมา โส ภิกฺขุ อุภยตฺถปิ นิวิฏฺฐพุทฺธิ, ตสฺมา ภควา ตสฺส อชฺฌาสยวเสน ‘‘นิพฺพานธาตุยา โข เอต’’นฺติอาทินา นิพฺพานธาตุํ วิสฺสชฺเชตฺวา ปุน ‘‘อาสวานํ ขโย เตน วุจฺจตี’’ติ อาห. ยสฺมา อริยมคฺโค ราคาทิเก สมุจฺเฉทวเสน วิเนติ, อาสวญฺจ สพฺพโส เขเปติ, เตน จ วุตฺตํ นิพฺพานํ อรหตฺตญฺจ, ตสฺมา ตทุภยํ ‘‘ราควินโยติอาทิ นามเมวา’’ติ วุตฺตํ. อนุสนฺธิกุสลตาย ปุจฺฉนฺโต เอตํ อโวจาติ อิมินา ‘‘ปุจฺฉานุสนฺธิ อิธ ลพฺภตี’’ติ ทีปิตํ, อชฺฌาสยานุสนฺธิปิ เอตฺถ ลพฺภเตวาติ ทฏฺฐพฺพํ.

໗. ດ້ວຍບົດມີຄຳວ່າ 'ຣາຄະວິນະຍະ' (ການກຳຈັດລາຄະ) ເປັນຕົ້ນ ຈະກ່າວເຖິງພະນິພານກໍໄດ້ ຫຼື ຈະກ່າວເຖິງພະອໍຣະຫັນຕະຜົນກໍໄດ້. ເພາະພິກຂຸນັ້ນມີຄວາມເຂົ້າໃຈຕັ້ງໝັ້ນໃນທັງສອງຢ່າງນັ້ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ຈຶ່ງຊົງວິສັດຊະນາເຖິງນິພານທາດດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອັດທະຍາໄສຂອງພິກຂຸນັ້ນວ່າ 'ຄຳນັ້ນເປັນຊື່ຂອງນິພານທາດ' ດັ່ງນີ້ເປັນຕົ້ນ ແລ້ວຈຶ່ງຊົງກ່າວອີກວ່າ 'ຄຳນັ້ນໝາຍເຖິງຄວາມສິ້ນໄປແຫ່ງອາສະວະ'. ເພາະອະລິຍະມັກຍ່ອມກຳຈັດລາຄະເປັນຕົ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການສະມຸດເສດ (ຕັດຂາດ) ແລະຍ່ອມໃຫ້ອາສະວະສິ້ນໄປໂດຍປະການທັງປວງ, ແລະດ້ວຍອະລິຍະມັກນັ້ນ ພະນິພານແລະພະອໍຣະຫັນຕະຜົນຈຶ່ງຖືກກ່າວໄວ້, ເພາະເຫດນັ້ນ ທັງສອງຢ່າງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເປັນພຽງຊື່ມີຄຳວ່າ ຣາຄະວິນະຍະ ເປັນຕົ້ນເທົ່ານັ້ນ'. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ຖາມເພາະຄວາມເປັນຜູ້ສະຫຼາດໃນອະນຸສົນທິ ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວຄຳນີ້' ດັ່ງນີ້ ທ່ານສະແດງວ່າ 'ໃນສູດນີ້ ຍ່ອມໄດ້ປຸດສາອະນຸສົນທິ', ແລະພຶງຊາບວ່າ ແມ້ແຕ່ອັດທະຍາໄສອະນຸສົນທິ ກໍຍ່ອມໄດ້ໃນສູດນີ້ເຊັ່ນກັນ.

ทุติยอญฺญตรภิกฺขุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍທຸຕິຍະອັນຍະຕະຣະພິກຂຸສູດ ຈົບແລ້ວ.

๘. วิภงฺคสุตฺตวณฺณนา

໘. ການອະທິບາຍວິພັງຄະສູດ

๘. เอเกน ปริยาเยน อฏฺฐงฺคิกมคฺคํ วิภชิตฺวาติ ‘‘สมฺมาทิฏฺฐี’’ติอาทินา เอเกน ปริยาเยน อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ วิภาเคน ทสฺเสตฺวา ‘‘กตมา จ, ภิกฺขเว, สมฺมาทิฏฺฐี’’ติอาทินา ปุน อปเรน ปริยาเยน วิภชิตุกาโม. อุคฺคหธารณปริจยญาณานิปิ สวนญาเณ เอว อวโรธํ คจฺฉนฺตีติ ‘‘สวนสมฺมสนปฏิเวธปจฺจเวกฺขณวเสนา’’ติ วุตฺตํ.

໘. ຄຳວ່າ 'ແບ່ງອະລິຍະອັດຖັງຄິກະມັກໂດຍປະຍາຍໜຶ່ງ' ໄດ້ແກ່ ຊົງສະແດງອະລິຍະອັດຖັງຄິກະມັກໂດຍການຈຳແນກດ້ວຍປະຍາຍໜຶ່ງ ມີຄຳວ່າ 'ສັມມາທິດຖິ' ເປັນຕົ້ນ ແລ້ວຊົງມີພະປະສົງຈະຈຳແນກໂດຍອີກປະຍາຍໜຶ່ງອີກ ມີຄຳວ່າ 'ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ກໍສັມມາທິດຖິເປັນແນວໃດ' ເປັນຕົ້ນ. ແມ້ແຕ່ຍານຄືການຮຽນ, ການຊົງຈຳ ແລະການຄຸ້ນເຄີຍ ກໍຍ່ອມລວມເຂົ້າໃນສວນະຍານ (ຍານໃນການຟັງ) ນັ້ນເອງ, ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຟັງ, ການພິຈາລະນາ, ການແທງຕະຫຼອດ ແລະການປັດຈະເвокຂະນະ'.

กมฺมฏฺฐานาภินิเวโสติ กมฺมฏฺฐานปฏิปตฺติ. ปุริมานิ ทฺเว สจฺจานิ อุคฺคณฺหิตฺวาติ สมฺพนฺโธ. อิฏฺฐํ กนฺตํ มนาปนฺติ นิโรธมคฺเคสุ นินฺนภาวํ ทสฺเสติ, น อภินนฺทนํ, ตนฺนินฺนภาโว เอว จ ตตฺถ กมฺมกรณํ ทฏฺฐพฺพํ. เอเกเนวากาเรน สจฺจานํ ปฏิเวธนิมิตฺตตา, โส เอว อภิมุขภาโว เตสํ สมาคโมติ เอกาภิสมโย.

ຄຳວ່າ 'ການຕັ້ງໝັ້ນໃນກຳມະຖານ' ໄດ້ແກ່ ການປະຕິບັດກຳມະຖານ. ຄຳວ່າ 'ຮຽນເອົາສັດຈະທັງສອງໃນເບື້ອງຕົ້ນ' ເປັນຄຳເຊື່ອມຄວາມ. ຄຳວ່າ 'ເປັນໜ້າປາດຖະໜາ, ໜ້າຮັກໃຄ່, ໜ້າພໍໃຈ' ທ່ານສະແດງເຖິງຄວາມນ້ອມໄປໃນນິໂຣດແລະມັກ, ບໍ່ແມ່ນຄວາມເພີດເພີນ, ແລະພຶງຊາບວ່າ ຄວາມນ້ອມໄປນັ້ນເອງ ເປັນການເຮັດກິດໃນສັດຈະທັງສອງນັ້ນ. ຄວາມເປັນນິມິດແຫ່ງການແທງຕະຫຼອດສັດຈະທັງຫຼາຍໂດຍອາການດຽວກັນນັ້ນເອງ, ຄວາມເປັນຜູ້ນ້ອມໄປສະເພາະໜ້າ ຄືການປະຊຸມກັນແຫ່ງສັດຈະທັງຫຼາຍນັ້ນ ຊື່ວ່າ ເອກາພິສະໄໝ.

อสฺสาติ [Pg.400] ญาณสฺส, โยคิโน วา. เอตฺถ จ เกจิ ‘‘โลกิยญาณมฺปิ ปฏิเวโธ สพฺพสฺส ยาถาวโพธภาวโต’’ติ วทนฺติ. นนุ อุคฺคหาทิปฏิเวโธ จ ปฏิเวโธว, น จ โส โลกุตฺตโรติ? ตํ น, เกวเลน ปฏิเวธ-สทฺเทน อุคฺคหาทิปฏิเวธานํ อวจนียตฺตา, ปฏิเวธนิมิตฺตตฺตา วา อุคฺคหาทิวเสน ปวตฺตํ ทุกฺขาทีสุ ปุพฺพภาเค ญาณํ ‘‘ปฏิเวโธ’’ติ วุจฺจติ, น ปฏิเวธตฺตา, ปฏิเวธภูตเมว ปน ญาณํ อุชุกํ ปฏิเวโธติ วตฺตพฺพตํ อรหติ. กิจฺจโตติ ปริญฺญาทิกิจฺจโต. อารมฺมณปฏิเวโธติ สจฺฉิกิริยาปฏิเวธมาห. กิจฺจโตติ อสมฺโมหปฏิเวธํ. อุคฺคหาทีหิ สจฺจสฺส ปริคฺคณฺหนํ ปริคฺคโห.

ຄຳວ່າ 'ແຫ່ງຜູ້ນັ້ນ' ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງຍານ ຫຼື ແຫ່ງພະໂຍຄີ. ແລະໃນອະທິບາຍນີ້ ອາຈານບາງພວກກ່າວວ່າ 'ແມ້ແຕ່ໂລກິຍະຍານກໍເປັນການແທງຕະຫຼອດ ເພາະຄວາມເປັນເຄື່ອງຮູ້ຕາມຄວາມເປັນຈິງຂອງສິ່ງທັງປວງ'. ຖາມວ່າ: ການແທງຕະຫຼອດດ້ວຍການຮຽນເປັນຕົ້ນ ກໍເປັນການແທງຕະຫຼອດຄືກັນ, ແລະການແທງຕະຫຼອດນັ້ນກໍບໍ່ແມ່ນໂລກຸດຕະຣະ ບໍ່ແມ່ນຫຼື? ຕອບວ່າ: ບໍ່ແມ່ນຢ່າງນັ້ນ, ເພາະດ້ວຍສັບວ່າ 'ປະຕິເວທະ' (ການແທງຕະຫຼອດ) ພຽງຢ່າງດຽວ ບໍ່ອາດກ່າວເຖິງການແທງຕະຫຼອດດ້ວຍການຮຽນເປັນຕົ້ນໄດ້, ຫຼືວ່າ ຍານທີ່ເປັນໄປໃນສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນໃນທຸກເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຮຽນເປັນຕົ້ນ ເພາະເປັນນິມິດແຫ່ງການແທງຕະຫຼອດ ທ່ານຈຶ່ງເອີ້ນວ່າ 'ປະຕິເວທະ' ແຕ່ບໍ່ແມ່ນເພາະຄວາມເປັນການແທງຕະຫຼອດໂດຍກົງ, ສ່ວນຍານທີ່ເປັນຕົວການແທງຕະຫຼອດໂດຍກົງນັ້ນເອງ ຈຶ່ງຄວນເອີ້ນວ່າ ເປັນການແທງຕະຫຼອດໂດຍກົງ. ຄຳວ່າ 'ໂດຍກິດ' ໄດ້ແກ່ ໂດຍກິດມີການກຳນົດຮູ້ (ປະຣິນຍາ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ການແທງຕະຫຼອດໂດຍອາລົມ' ໝາຍເຖິງ ການແທງຕະຫຼອດໂດຍການເຮັດໃຫ້ແຈ້ງ (ສັດສິກິຣິຍາປະຕິເວທະ). ຄຳວ່າ 'ໂດຍກິດ' ໝາຍເຖິງ ການແທງຕະຫຼອດໂດຍຄວາມບໍ່ຫຼົງໄຫຼ (ອະສັມໂມຫະປະຕິເວທະ). ການກຳນົດຖືເອົາສັດຈະດ້ວຍການຮຽນເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ ປະຣິກຄະຫະ (ການກຳນົດ).

ทุทฺทสตฺตาติ อนธิคตญาเณน ยาถาวสรสลกฺขณโต ทฏฺฐุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา อุปฺปตฺติโต ปากฏานิปิ. เตนาห ‘‘ทุกฺขสจฺจํ หี’’ติอาทิ. อุภยนฺติ ปุริมํ สจฺจทฺวยํ. ปโยโคติ กิริยา, วายาโม วา. ตสฺส มหนฺตตรสฺส อิจฺฉิตพฺพตํ ทุกฺกรตรตญฺจ อุปมาหิ ทสฺเสติ ‘‘ภวคฺคคฺคหณตฺถ’’นฺติอาทินา. ยถา ปุริมํ สจฺจทฺวยํ วิย เกนจิ ปริยาเยน อปากฏตาย ปรมคมฺภีรตฺตา อุคฺคหาทิวเสน ปุพฺพภาเค ปวตฺติเภทํ คเหตฺวา ‘‘ทุกฺเข ญาณ’’นฺติอาทินา จตุพฺพิธํ กตฺวา วุตฺตํ. เอกเมว ตํ ญาณํ โหติ เอกาภิสมยวเสเนว ปวตฺตนโต.

ຄຳວ່າ 'ເພາະເຫັນໄດ້ຍາກ' ໄດ້ແກ່ ເພາະບໍ່ອາດຈະເຫັນໄດ້ຕາມສະພາວະລັກສະນະແລະລົດ (ກິດ) ທີ່ແທ້ຈິງ ດ້ວຍຍານທີ່ຍັງບໍ່ທັນບັນລຸ ເຖິງແມ່ນວ່າສັດຈະທັງຫຼາຍຈະປາກົດຊັດເຈນໂດຍການເກີດຂຶ້ນກໍຕາມ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຈິງຢູ່ ທຸກຂະສັດຈະ' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ທັງສອງ' ໄດ້ແກ່ ສັດຈະສອງຢ່າງໃນເບື້ອງຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ປະໂຍຄະ' ໄດ້ແກ່ ການກະທຳ ຫຼື ຄວາມພຽນ. ທ່ານສະແດງເຖິງຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຄວນປາດຖະໜາອັນຍິ່ງໃຫຍ່ກວ່າ ແລະຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ເຮັດໄດ້ຍາກກວ່າແຫ່ງປະໂຍຄະນັ້ນ ດ້ວຍອຸປະມາທັງຫຼາຍ ມີຄຳວ່າ 'ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການຍຶດຖືຍອດແຫ່ງພົບ' ເປັນຕົ້ນ. ເໝືອນຢ່າງສັດຈະສອງຢ່າງໃນເບື້ອງຕົ້ນ ທີ່ທ່ານກ່າວແບ່ງອອກເປັນ 4 ຢ່າງ ມີຄຳວ່າ 'ຍານໃນທຸກ' ເປັນຕົ້ນ ໂດຍຖືເອົາຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງຄວາມເປັນໄປໃນສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຮຽນເປັນຕົ້ນ ເພາະຄວາມທີ່ເປັນສິ່ງເລິກເຊິ່ງຢ່າງຍິ່ງ ແລະບໍ່ປາກົດໂດຍປະຍາຍບາງຢ່າງ. ແຕ່ຍານນັ້ນຍ່ອມເປັນຍານດຽວກັນເທົ່ານັ້ນ ເພາະເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການແທງຕະຫຼອດຮ່ວມກັນ (ເອກາພິສະໄໝ).

กามปจฺจนีกฏฺเฐนาติ กามานํ อุชุปจฺจนีกภาเวน. กามโต นิสฺสฏภาเวนาติ กาเมหิ วิสํยุตฺตภาเวน. กามํ สมฺมสนฺตสฺสาติ ทุวิธมฺปิ กามํ อนิจฺจาทิโต สมฺมสนฺตสฺส. ปชฺชติ ปวตฺตติ เอเตนาติ ปทํ, กามสฺส ปทนฺติ กามปทํ, กามสฺส อุปฺปตฺติการณสฺส ฆาโต สมุคฺฆาโต, ตํ กามปทฆาตํ. เตนาห ‘‘กามวูปสม’’นฺติ. กาเมหิ วิวิตฺตํ กามวิวิตฺตํ. โส เอว จ เนสํ อนฺโต สมุจฺเฉทวิเวเกติ กตฺวา ตสฺมึ สาเธตพฺเพ อุปฺปนฺโนติ วุตฺตํ ‘‘กามวิวิตฺตนฺเต อุปฺปนฺโน’’ติ. กามโต นิกฺขมตีติ นิกฺขโม, โส เอว เนกฺขมฺมสงฺกปฺโป. อิมสฺมิญฺจ เนกฺขมฺมสงฺกปฺปสฺส สทฺทตฺถวิภาเวน ยถาวุตฺโต กามปจฺจนีกฏฺฐาทิโก อตฺถนิทฺธารณวิเสโส อนฺโตคโธ.

ຄຳວ່າ 'ໂດຍອັດຖະວ່າເປັນປະຕິປັກຕໍ່ກາມ' ໄດ້ແກ່ ໂດຍຄວາມເປັນປະຕິປັກໂດຍກົງຕໍ່ກາມທັງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ 'ໂດຍຄວາມເປັນທັມສະຫຼັດອອກຈາກກາມ' ໄດ້ແກ່ ໂດຍຄວາມເປັນທັມປາສະຈາກກາມທັງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ 'ຂອງຜູ້ພິຈາລະນາກາມ' ໄດ້ແກ່ ຂອງຜູ້ພິຈາລະນາກາມທັງສອງຢ່າງ (ກິເລສກາມແລະວັດຖຸກາມ) ໂດຍຄວາມເປັນຂອງບໍ່ທ່ຽງເປັນຕົ້ນ. ທັມທີ່ເປັນໄປ ຄື ເປັນເຄື່ອງດຳເນີນໄປ ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຊື່ວ່າ ປະທະ (ບົດ), ບົດແຫ່ງກາມ ຊື່ວ່າ ກາມະປະທະ, ການກຳຈັດ ຄື ການຖອນຮາກເຫງົ້າອັນເປັນເຫດເກີດແຫ່ງກາມ ນັ້ນຊື່ວ່າ ການກຳຈັດກາມະປະທະ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຄວາມເຂົ້າສະຫງົບແຫ່ງກາມ'. ທັມທີ່ສະຫງັດຈາກກາມທັງຫຼາຍ ຊື່ວ່າ ກາມະວິວິດຕະ (ຄວາມສະຫງັດຈາກກາມ). ແລະຄວາມສະຫງັດຈາກກາມນັ້ນເອງ ເປັນທີ່ສຸດ ຄື ເປັນສະມຸດເສດວິເວກ (ຄວາມສະຫງັດໂດຍຕັດຂາດ) ຂອງກາມທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ, ເມື່ອຄວາມສະຫງັດນັ້ນອັນບຸກຄົນພຶງບັນລຸ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເກີດຂຶ້ນໃນທີ່ສຸດແຫ່ງຄວາມສະຫງັດຈາກກາມ'. ທັມທີ່ອອກໄປຈາກກາມ ຊື່ວ່າ ນິກຂະມະ, ນິກຂະມະນັ້ນເອງ ຄື ເນກຂັມມະສັງກັປປະ. ແລະໃນເນກຂັມມະສັງກັປປະນີ້ ການກຳນົດເນື້ອຄວາມເປັນພິເສດ ມີການເປັນປະຕິປັກຕໍ່ກາມເປັນຕົ້ນ ຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ ໂດຍການຈຳແນກອັດຖະແຫ່ງສັບ ຍ່ອມລວມຢູ່ພາຍໃນ.

เอเสว นโยติ อิมินา พฺยาปาทปจฺจนีกฏฺเฐน วิหึสาย ปจฺจนีกฏฺเฐนาติอาทิกํ อพฺยาปาทาวิหึสาสงฺกปฺปานํ อตฺถุทฺธารณวิธึ อติทิสติ. เนกฺขมฺมสงฺกปฺปาทโยติ อาทิ-สทฺเทน อพฺยาปาทอวิหึสาสงฺกปฺเป เอว สงฺคณฺหาติ. กาม…เป… สญฺญานนฺติ กามวิตกฺกาทิวิรติสมฺปยุตฺตานํ เนกฺขมฺมาทิสญฺญานํ. นานตฺตาติ นานาขณิกตฺตา. ตีสุ ฐาเนสูติ [Pg.401] ติปฺปกาเรสุ การเณสุ. อุปฺปนฺนสฺสาติ อุปฺปชฺชนารหสฺส. ภูมิลทฺธอุปฺปนฺนํ อิธาธิปฺเปตํ. เอส นโย อิโต ปเรสุปิ. ปทจฺเฉทโตติ การณุปจฺเฉทโต. ปทนฺติ หิ อุปฺปตฺติการณนฺติ วุตฺโตวายมตฺโถ. อนุปฺปตฺติสาธนวเสนาติ ยถา สงฺกปฺโป อายตึ นุปฺปชฺชติ, เอวํ อนุปฺปตฺติสาธนวเสน. สมฺมาทิฏฺฐิ วิย เอโกว กุสลสงฺกปฺโป อุปฺปชฺชติ.

ຄຳວ່າ 'ໂດຍນຳນອງນີ້ເອງ' ນີ້ ທ່ານສະແດງວິທີການຖອດຖອນເນື້ອຄວາມແຫ່ງອະພະຍາປາດະສັງກັປປະແລະອະວິຫິງສາສັງກັປປະ ມີຄຳວ່າ 'ໂດຍອັດຖະວ່າເປັນປະຕິປັກຕໍ່ພະຍາບາດ' ແລະ 'ໂດຍອັດຖະວ່າເປັນປະຕິປັກຕໍ່ການບຽດບຽນ' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ເນກຂັມມະສັງກັປປະເປັນຕົ້ນ' ດ້ວຍສັບວ່າ 'ເປັນຕົ້ນ' ທ່ານຍ່ອມສົງເຄາະເອົາອະພະຍາປາດະສັງກັປປະແລະອະວິຫິງສາສັງກັປປະນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ 'ແຫ່ງສັນຍາທັງຫຼາຍ... ກາມ...' ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງເນກຂັມມະສັນຍາເປັນຕົ້ນ ທີ່ປະກອບດ້ວຍການງົດເວັ້ນຈາກກາມະວິຕົກເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ຄວາມຕ່າງກັນ' ໄດ້ແກ່ ເພາະຄວາມເປັນໄປໃນຕ່າງຂະນະກັນ. ຄຳວ່າ 'ໃນຖານະທັງສາມ' ໄດ້ແກ່ ໃນເຫດ 3 ປະການ. ຄຳວ່າ 'ແຫ່ງທັມທີ່ເກີດຂຶ້ນ' ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງທັມທີ່ຄວນຈະເກີດຂຶ້ນ. ໃນທີ່ນີ້ ໝາຍເຖິງທັມທີ່ເກີດຂຶ້ນເພາະໄດ້ໂອກາດ (ພູມິລັດທະອຸປະປັນນະ). ນຳນອງນີ້ ພຶງຊາບໃນທັມອື່ນໆ ຈາກນີ້ເຊັ່ນກັນ. ຄຳວ່າ 'ເພາະການຕັດບົດ' ໄດ້ແກ່ ເພາະການຕັດເຫດ. ເນື້ອຄວາມນີ້ ທ່ານກ່າວໄວ້ແລ້ວວ່າ 'ຈິງຢູ່ ບົດ ໄດ້ແກ່ ເຫດເກີດ'. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການເຮັດບໍ່ໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ' ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການເຮັດບໍ່ໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ ເພື່ອບໍ່ໃຫ້ຄວາມດຳລິເກີດຂຶ້ນຕໍ່ໄປໃນອະນາຄົດ. ກຸສົນສັງກັປປະຢ່າງດຽວເທົ່ານັ້ນຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ ເໝືອນສັມມາທິດຖິ.

จตูสุ ฐาเนสูติ วิสํวาทนาทีสุ จตูสุ วีติกฺกมฏฺฐาเนสุ. ปพฺพชิตานํ มิจฺฉาชีโว นาม อาหารนิมิตฺตโกติ อาห ‘‘ขาทนียโภชนียาทีนํ อตฺถายา’’ติ. สพฺพโส อเนสนาย ปหานํ สมฺมาอาชีโวติ อาห ‘‘พุทฺธปฺปสตฺเถน อาชีเวนา’’ติ. กมฺมปถปตฺตานํ วเสน ‘‘สตฺตสุ ฐาเนสู’’ติ วุตฺตํ. อกมฺมปถปตฺตาย หิ อเนสนาย โส ปทฆาตํ กโรติเยว.

ຄຳວ່າ 'ໃນຖານະທັງສີ່' ໄດ້ແກ່ ໃນຖານະແຫ່ງການລ່ວງລະເມີດ 4 ປະການ ມີການເວົ້າຕົວະເປັນຕົ້ນ. ມິດສາຊີວະຂອງບັນພະຊິດຕັງຫຼາຍ ມີອາຫານເປັນນິມິດ (ເຫດ) ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ຂອງຂົບສັນແລະຂອງເຄ້ຽວສັນເປັນຕົ້ນ'. ການລະອະເນສະນາ (ການສະແຫວງຫາທີ່ບໍ່ສົມຄວນ) ໂດຍປະການທັງປວງ ເປັນສັມມາອາຊີວະ ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ດ້ວຍອາຊີວະທີ່ພະພຸດທະເຈົ້າຊົງສັນລະເສີນ'. ຄຳວ່າ 'ໃນຖານະທັງເຈັດ' ທ່ານກ່າວໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງທັມທີ່ເຖິງກຳມະບົດ. ຈິງຢູ່ ທ່ານຍ່ອມທຳລາຍບົດ (ເຫດ) ແຫ່ງອະເນສະນາທີ່ບໍ່ເຖິງກຳມະບົດນັ້ນຢ່າງແນ່ນອນ.

ตถารูเป วา อารมฺมเณติ ยสฺมึ อารมฺมเณ อิมสฺส ปุพฺเพ กิเลสา น อุปฺปนฺนา, ตสฺมึ เอว. อนุปฺปนฺนานนฺติ อนุปฺปาทสฺสปิ ปตฺถนาวเสน อนุปฺปนฺนานํ. วีริยจฺฉนฺทนฺติ วีริยสฺส นิพฺพตฺเตตุกามตาฉนฺทํ. ‘‘ฉนฺทสมฺปยุตฺตวีริยญฺจา’’ติ วทนฺติ. วีริยเมว ปน อนุปฺปนฺนากุสลานุปฺปาทเน ลพฺภมานฉนฺทตาย ธุรสมฺปคฺคหตาย ฉนฺทปริยาเยน วุตฺตํ. ตถา หิ วีริยํ – ‘‘อนิกฺขิตฺตฉนฺทตา อนิกฺขิตฺตธุรตา’’ติ (ธ. ส. ๒๖) นิทฺทิฏฺฐํ. โกสชฺชปกฺเข ปติตุํ อทตฺวา จิตฺตํ ปคฺคหิตํ กโรติ. ปธานนฺติ ปธานภูตวีริยํ.

ຄຳວ່າ 'ຫຼື ໃນອາລົມມີສະພາບຢ່າງນັ້ນ' ໄດ້ແກ່ ໃນອາລົມໃດທີ່ກິເລດທັງຫຼາຍຂອງຜູ້ນີ້ບໍ່ເຄີຍເກີດຂຶ້ນໃນກ່ອນ, ກໍໃນອາລົມນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ 'ແຫ່ງທັມທັງຫຼາຍທີ່ຍັງບໍ່ເກີດຂຶ້ນ' ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງທັມທັງຫຼາຍທີ່ຍັງບໍ່ເກີດຂຶ້ນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມປາດຖະໜາແມ່ນຄວາມບໍ່ເກີດຂຶ້ນ. ຄຳວ່າ 'ວິຣິຍະສັນທະ' ໄດ້ແກ່ ຄວາມພໍໃຈຄືຄວາມຢາກໃຫ້ຄວາມພຽນເກີດຂຶ້ນ. ອາຈານບາງພວກກ່າວວ່າ 'ແລະຄວາມພຽນທີ່ປະກອບດ້ວຍສັນທະ'. ແຕ່ຄວາມພຽນນັ້ນເອງ ທ່ານກ່າວໄວ້ໂດຍປະຍາຍຄືສັນທະ ເພາະຄວາມເປັນທັມທີ່ໄດ້ສັນທະແລະເພາະຄວາມເປັນທັມທີ່ຍົກຍ້ອງທຸລະ (ແອກ) ໃນການບໍ່ໃຫ້ອະກຸສົນທີ່ຍັງບໍ່ເກີດຂຶ້ນໄດ້ເກີດຂຶ້ນ. ດ້ວຍວ່າ ຄວາມພຽນນັ້ນ ທ່ານສະແດງໄວ້ວ່າ 'ความเปนผู้มีฉันทะไม่ท้อถอย ความเปนผู้มีธุระไม่ท้อถอย'. ຍ່ອມປະຄອງຈິດໄວ້ ບໍ່ປ່ອຍໃຫ້ຕົກໄປໃນຝ່າຍຄວາມກຽດຄ້ານ. ຄຳວ່າ 'ປະທານະ' ໄດ້ແກ່ ຄວາມພຽນອັນເປັນປະທານ.

อุปฺปตฺติปพนฺธวเสนาติ นิรนฺตรุปฺปาทนวเสน. จตูสุ ฐาเนสุ กิจฺจสาธนวเสนาติ ยถาวุตฺเตสุ จตูสุ ฐาเนสุ ปธานกิจฺจสฺส นิปฺผาทนวเสน อนุปฺปาทนาทิวเสน. กิจฺจสาธนวเสนาติ กายเวทนาจิตฺตธมฺเมสุ สุภสุขนิจฺจอตฺตคาหวิธมนวเสน อสุภทุกฺขานิจฺจานตฺตสาธนวเสน.

ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມສືບຕໍ່ແຫ່ງການເກີດຂຶ້ນ' ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການໃຫ້ເກີດຂຶ້ນຢ່າງບໍ່ຂﺎດສາຍ. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການເຮັດກິດໃຫ້ສຳເລັດໃນຖານະທັງສີ່' ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການເຮັດກິດອັນເປັນປະທານໃຫ້ສຳເລັດ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການບໍ່ໃຫ້ເກີດຂຶ້ນເປັນຕົ້ນ ໃນຖານະທັງສີ່ຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການເຮັດກິດໃຫ້ສຳເລັດ' ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການເຮັດຄວາມເປັນຂອງບໍ່ຈົບງາມ, ເປັນທຸກ, ບໍ່ທ່ຽງ ແລະເປັນອະນັດຕາໃຫ້ສຳເລັດ ດ້ວຍການກຳຈັດຄວາມຍຶດໝັ້ນວ່າເປັນຂອງງາມ, ເປັນສຸກ, ທ່ຽງ ແລະເປັນຕົວຕົນ ໃນກາຍ, ເວດທະນາ, ຈິດ ແລະທັມ.

อยนฺติ ยถาวุตฺโต สทิสาสทิสตาวิเสโส. อสฺสาติ มคฺคสฺส. เอตฺถ กถนฺติ ยทิ รูปาวจรจตุตฺถชฺฌานโต ปฏฺฐาย ยาว สพฺพภวคฺคา ฌานงฺคมคฺคงฺคโพชฺฌงฺคานํ สทิสตา, เอวํ สนฺเต ‘‘อารุปฺเป จตุกฺกปญฺจกชฺฌานํ อุปฺปชฺชติ, ตญฺจ โลกุตฺตร’’นฺติ เอตฺถ กถํ อตฺโถ คเหตพฺโพติ อาห ‘‘เอตฺถาปี’’ติอาทิ. ตํฌานิกาวาติ ปฐมชฺฌานาทีสุ ยํ ฌานํ มคฺคปฏิลาภสฺส ปาทกภูตํ, ตํฌานิกาว อสฺส อริยสฺส อุปริปิ ตโย มคฺคา[Pg.402]. เอวนฺติ วุตฺตากาเรน. ปาทกชฺฌานเมว นิยเมติ อารุปฺเป จตุกฺกปญฺจกชฺฌานุปฺปตฺติยํ. วิปสฺสนาย อารมฺมณภูตา ขนฺธาติ สมฺมสิตขนฺเธ วทนฺติ. ปุคฺคลชฺฌาสโย นิยเมติ ปาทกสมฺมสิตชฺฌานานํ เภเท. ยสฺมา สงฺขารุเปกฺขาญาณเมว อริยมคฺคสฺส โพชฺฌงฺคาทิวิเสสํ นิยเมติ, ตโต ทุติยาทิปาทกชฺฌานโต อุปฺปนฺนสฺส สงฺขารุเปกฺขาญาณสฺส ปาทกชฺฌานาติกฺกนฺตานํ องฺคานํ อสมาปชฺชิตุกามตาวิราคภาวโต อิตรสฺส จ อตพฺภาวโต ตีสุปิ วาเทสุ วิปสฺสนาว นิยเมตีติ เวทิตพฺโพ, ตสฺมา วิปสฺสนานิยเมเนว หิ ปฐมวาเทปิ อปาทกชฺฌานาทิปาทกาปิ มคฺคา ปฐมชฺฌานิกา โหนฺติ. อิตเรหิ จ ปาทกชฺฌาเนหิ วิปสฺสนานิยเมหิ ตํตํฌานิกาว. เอวํ เสสวาเทสุ วิปสฺสนานิยโม ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺโพ. ทุติยวาเท ตํตํฌานิกตา สมฺมสิตสงฺขารวิปสฺสนานิยเมหิ โหติ. ตตฺร หิ วิปสฺสนา ตํตํวิราคภาวนา ภาเวตพฺพา, น โสมนสฺสสหคตา อุเปกฺขาสหคตา หุตฺวา ฌานงฺคาทินิยมํ มคฺคสฺส กโรตีติ เอวํ วิปสฺสนานิยโม วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมสฺมิญฺจ วาเท ปาทกสมฺมสิตชฺฌานุปนิสฺสยสพฺภาเว อชฺฌาสโย เอกนฺเตน โหตีติ ‘‘ปุคฺคลชฺฌาสโย นิยเมตีติ วทนฺตี’’ติ วุตฺตํ, อฏฺฐกถายํ ปน วิสุทฺธิมคฺคสฺส เอติสฺสา อฏฺฐกถาย เอกสงฺคหิตตฺตา ‘‘เตสํ วาทวินิจฺฉโย…เป… เวทิตพฺโพ’’ติ วุตฺตํ. ปุพฺพภาเคติ วิปสฺสนากฺขเณ.

ນີ້ຄືຄວາມແຕກຕ່າງແຫ່ງຄວາມເໝືອນກັນແລະຄວາມຕ່າງກັນຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ. ຄຳວ່າ Assa (ແກ່ຜູ້ນັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ແກ່ມັກ. ໃນຄຳຖາມນີ້ວ່າ "ຖ້າຫາກວ່າ ຄວາມເໝືອນກັນແຫ່ງອົງຊານ ອົງມັກ ແລະອົງໂພຊົງ ມີຢູ່ ຕັ້ງແຕ່ຮູບາວະຈະຣະຈະຕຸດຖະຊານ (ຊານທີ 4) ຈົນເຖິງພະວັກຄະພູມທັງປວງ (ເນວະສັນຍານາສັນຍາຍະຕະນະ) ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ໃນຄຳວ່າ 'ໃນອາຣຸບປະພູມ ຈະຕຸກກະຊານ ແລະປັນຈະມະຊານ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ ແລະຊານນັ້ນເປັນໂລກຸດຕະຣະ' ນີ້ ຈະຖືເອົາຄວາມໝາຍຢ່າງໃດ?" ດັ່ງນີ້ ພຣະອາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ "etthāpī" (ແມ່ນໃນອະຣູປະພູມນີ້) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Taṃjhānikāva (ມີຊານນັ້ນເປັນບາດ) ຄວາມວ່າ ໃນປະຖົມມະຊານເປັນຕົ້ນ ຊານໃດທີ່ເປັນບາດແຫ່ງການບັນລຸມັກ ພຣະອະຣິຍະບຸກຄົນນັ້ນກໍຈະມີມັກເບື້ອງເທິງ 3 ທີ່ເປັນໄປກັບດ້ວຍຊານນັ້ນນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ Eva (ຢ່າງນັ້ນ) ຄື ໂດຍອາການທີ່ກ່າວມາແລ້ວ. ປາດະກະຊານ (ຊານທີ່ເປັນບາດ) ນັ້ນເອງ ຍ່ອມກຳນົດໃນການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງຈະຕຸກກະຊານແລະປັນຈະມະຊານໃນອາຣຸບປະພູມ. ຄຳວ່າ "ຂັນທັງຫຼາຍອັນເປັນອາຣົມແຫ່ງວິປັດສະນາ" ໄດ້ແກ່ ຂັນທີ່ຖືກພິຈາລະນາແລ້ວ. ອັດທະຍາໄສຂອງບຸກຄົນ ຍ່ອມກຳນົດຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງປາດະກະຊານແລະສຳມະສິຕະຊານ (ຊານທີ່ຖືກພິຈາລະນາ). ເພາະເຫດທີ່ສັງຂາຣຸເປກຂາຢານນັ້ນເອງ ຍ່ອມກຳນົດຄວາມພິເສດມີໂພຊົງເປັນຕົ້ນແຫ່ງອະຣິຍະມັກ, ເພາະສະນັ້ນ ສັງຂາຣຸເປກຂາຢານທີ່ເກີດຂຶ້ນຈາກທຸຕິຍະປາດະກະຊານເປັນຕົ້ນ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ບໍ່ມີຄວາມປາດຖະໜາຈະເຂົ້າເຖິງອົງຊານທີ່ກ້າວລ່ວງປາດະກະຊານໄປແລ້ວ ແລະເພາະຄວາມປາສະຈາກລາຄະ ແລະເພາະຄວາມທີ່ອົງຊານອື່ນບໍ່ເປັນຢ່າງນັ້ນ, ໃນວາດະ (ຄຳອະທິບາຍ) ທັງ 3 ນັ້ນ ພຶງຊາບວ່າ ວິປັດສະນານັ້ນເອງຍ່ອມກຳນົດ, ເພາະສະນັ້ນ ດ້ວຍການກຳນົດແຫ່ງວິປັດສະນານັ້ນເອງ ແມ່ນໃນວາດະທີ 1 ມັກທັງຫຼາຍທີ່ບໍ່ມີຊານເປັນບາດ ແລະທີ່ມີຊານອື່ນເປັນບາດ ກໍຍ່ອມເປັນປະຖົມມະຊານິກະມັກ (ມັກທີ່ມີປະຖົມມະຊານເປັນບາດ). ແລະດ້ວຍປາດະກະຊານອື່ນໆ ແລະດ້ວຍການກຳນົດແຫ່ງວິປັດສະນາ ມັກທັງຫຼາຍກໍຍ່ອມເປັນໄປກັບດ້ວຍຊານນັ້ນໆ. ພຶງປະກອບການກຳນົດແຫ່ງວິປັດສະນາໃນວາດະທີ່ເຫຼືອຕາມສົມຄວນ ຢ່າງນີ້. ໃນວາດະທີ 2 ຄວາມເປັນໄປກັບດ້ວຍຊານນັ້ນໆ ຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍການກຳນົດແຫ່ງວິປັດສະນາໃນສັງຂານທີ່ຖືກພິຈາລະນາແລ້ວ. ເພາະວ່າ ໃນວາດະນັ້ນ ວິປັດສະນາອັນເປັນວິຣາຄະພາວະນາຂອງຊານນັ້ນໆ ພຶງຈະເລີນໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ, ວິປັດສະນາທີ່ບໍ່ໄດ້ເປັນໄປກັບດ້ວຍໂສມະນັດ ແຕ່ເປັນໄປກັບດ້ວຍອຸເປກຂາ ຍ່ອມກຳນົດອົງຊານເປັນຕົ້ນໃຫ້ແກ່ມັກ, ພຶງຊາບການກຳນົດແຫ່ງວິປັດສະນາໂດຍນັຍທີ່ກ່າວມາແລ້ວ ຢ່າງນີ້. ແລະໃນວາດະນີ້ ເມື່ອມີປາດະກະສຳມະສິຕະຊານູປະນິດໄສຢູ່ ອັດທະຍາໄສຍ່ອມມີໂດຍສ່ວນດຽວແທ້, ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ພວກພຣະອາຈານກ່າວວ່າ ອັດທະຍາໄສຂອງບຸກຄົນຍ່ອມກຳນົດ", ແຕ່ໃນອັດຖະກະຖາ ຍ້ອນວ່າຄຳຕັດສິນວາດະເຫຼົ່ານັ້ນ...ເປ... ພຶງຊາບ ໄດ້ກ່າວໄວ້ໃນວິສຸດທິມັກ ເພາະອັດຖະກະຖາ (ສັມໂມຫະວິນໂນທະນີ) ນີ້ ກັບວິສຸດທິມັກນັ້ນ ສັງເຄາະເຂົ້າກັນເປັນອັນດຽວ. ຄຳວ່າ Pubbabhāge (ໃນສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນ) ໄດ້ແກ່ ໃນຂະນະແຫ່ງວິປັດສະນາ.

วิภงฺคสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍວິພັງຄະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๙. สูกสุตฺตวณฺณนา

໙. ການອະທິບາຍສູກະສູດ

๙. สูกนฺติ สาลิยวาทีนํ วาลมาห. โส หิ นิกนฺตกสทิโส ปฏิมุขคตํ หตฺถํ วา ปาทํ วา ภินฺทติ, ตสฺมา เภทํ อิจฺฉนฺเตน อุทฺธคฺคํ กตฺวา ฐปิตํ สมฺมาปณิหิตํ นาม, ตถา อฏฺฐปิตํ มิจฺฉาปณิหิตํ นามาติ วุตฺตํ. มิจฺฉาปณิหิตายาติ กมฺมสฺสกตปญฺญาย มิจฺฉาฐปนํ นาม – ‘‘อิเม สตฺตา กมฺมวเสน สุขทุกฺขํ ปจฺจนุภวนฺติ, ตํ ปน กมฺมํ อิสฺสรสฺส อิจฺฉาวเสน พฺรหฺมา นิมฺมินาตี’’ติอาทินา มิจฺฉาปกปฺปนํ. เกจิ ปน ‘‘นตฺถิ ทินฺนนฺติอาทินา นเยน ปวตฺติ, ตสฺส วา ญาณสฺส อปฺปวตฺตี’’ติ วทนฺติ. มคฺคภาวนายาติ [Pg.403] เอตฺถาปิ มิจฺฉามคฺคสฺส ปวตฺตนํ, อริยมคฺคสฺส วา อปฺปวตฺตนํ มิจฺฉาฐปนํ. เตนาห ‘‘อปฺปวตฺติตตฺตา’’ติ. อวิชฺชํ ภินฺทิสฺสตีติ อวิชฺชํ สมุจฺฉินฺทิสฺสติ. มคฺคนิสฺสิตํ กตฺวา มคฺเค เอว ปกฺขิปิตฺวา. ตญฺหิ ญาณํ มคฺคสฺส มูลการณํ มคฺเค สิทฺเธ ตสฺส กิจฺจสฺส มตฺถกปฺปตฺติโต. ‘‘สมฺมาปณิหิตาย ทิฏฺฐิยา สมฺมาปณิหิตาย มคฺคภาวนายา’’ติ วุตฺตตฺตา มิสฺสกมคฺโค กถิโต. ฉวิเภทสทิโส เจตฺถ อวิชฺชาเภโท, โลหิตุปฺปาทสทิโส โลกุตฺตรมคฺคภาโว ทฏฺฐพฺโพ.

໙. ຄຳວ່າ Sūka (ຫາງ ຫຼື ປາຍແຫຼມ) ໄດ້ແກ່ ປາຍແຫຼມຂອງເຂົ້າສາລີ ຫຼື ເຂົ້າເປືອກ. ເພາະວ່າ ປາຍແຫຼມນັ້ນ ປຽບເໝືອນໜາມອັນຄົມ ຍ່ອມແທງມື ຫຼື ຕີນ ທີ່ໄປກະທົບໃສ່, ເພາະສະນັ້ນ ຜູ້ທີ່ຕ້ອງການຈະແທງ ຈຶ່ງຕັ້ງມັນໄວ້ໃຫ້ປາຍຊີ້ຂຶ້ນເບື້ອງເທິງ ເອີ້ນວ່າ "ຕັ້ງໄວ້ດີແລ້ວ" (ສັມມາປະນິຫິຕະ), ສ່ວນການບໍ່ຕັ້ງໄວ້ຢ່າງນັ້ນ ເອີ້ນວ່າ "ຕັ້ງໄວ້ຜິດແລ້ວ" (ມິດສາປະນິຫິຕະ). ຄຳວ່າ Micchāpaṇihitāya (ດ້ວຍຄວາມເຫັນທີ່ຕັ້ງໄວ້ຜິດ) ໄດ້ແກ່ ການຕັ້ງກັມມັດສະກະຕາປັນຍາໄວ້ຜິດ ຄື ການດຳຣິຜິດ ເປັນຕົ້ນວ່າ "ສັດທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານີ້ ຍ່ອມສະເຫວີຍສຸກແລະທຸກຕາມກຳ, ແຕ່ກຳນັ້ນ ພຣະພົມເນລະມິດຂຶ້ນຕາມຄວາມປາດຖະໜາຂອງພຣະຜູ້ເປັນເຈົ້າ". ແຕ່ບາງພວກກ່າວວ່າ "ການເປັນໄປໂດຍນັຍເປັນຕົ້ນວ່າ 'ທານທີ່ໃຫ້ແລ້ວ ບໍ່ມີຜົນ' ຫຼື ການບໍ່ເປັນໄປແຫ່ງຢານນັ້ນ". ຄຳວ່າ Maggabhāvanāya (ໃນການຈະເລີນມັກ) ແມ່ນໃນຄຳນີ້ ການເປັນໄປແຫ່ງມິດສາມັກ ຫຼື ການບໍ່ເປັນໄປແຫ່ງອະຣິຍະມັກ ກໍຊື່ວ່າ "ການຕັ້ງໄວ້ຜິດ". ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຈຶ່ງຕັດວ່າ "ເພາະຄວາມບໍ່ເປັນໄປ". ຄຳວ່າ "ຈັກທຳລາຍອະວິຊາ" ຄວາມວ່າ ຈັກຕັດຂາດອະວິຊາ. ເຮັດໃຫ້ອາໄສມັກແລ້ວ ນ້ອມເຂົ້າໄປໃນມັກນັ້ນເອງ. ເພາະວ່າ ຢານນັ້ນເປັນມູນເຫດແຫ່ງມັກ ເມື່ອມັກສຳເລັດແລ້ວ ກິດແຫ່ງມັກນັ້ນກໍເຖິງທີ່ສຸດ. ເພາະຕັດໄວ້ວ່າ "ດ້ວຍຄວາມເຫັນທີ່ຕັ້ງໄວ້ດີແລ້ວ ດ້ວຍການຈະເລີນມັກທີ່ຕັ້ງໄວ້ດີແລ້ວ" ດັ່ງນີ້ ຈຶ່ງຊື່ວ່າກ່າວເຖິງມິດສະກະມັກ (ມັກທີ່ລະຄົນກັນ). ໃນທີ່ນີ້ ພຶງເຫັນວ່າ ການທຳລາຍອະວິຊາ ປຽບເໝືອນການແທງຜິວໜັງ, ແລະຄວາມເປັນໄປແຫ່ງໂລກຸດຕະຣະມັກ ປຽບເໝືອນການເຮັດໃຫ້ເລືອດອອກ.

สูกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Jan ການອະທິບາຍສູກະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๑๐. นนฺทิยสุตฺตวณฺณนา

໑໐. ການອະທິບາຍນັນທິຍະສູດ

๑๐. ฉนฺนปริพฺพาชโก วตฺถจฺฉาทิยา ฉนฺนงฺคปริพฺพาชโก, น นคฺคปริพฺพาชโก.

໑໐. ຄຳວ່າ Channaparibbājako (ປະຣິພາຊົກຊື່ວ່າສັນນະ) ໄດ້ແກ່ ປະຣິພາຊົກຜູ້ປົກປິດຮ່າງກາຍດ້ວຍຜ້ານຸ່ງຫົ່ມ, ບໍ່ແມ່ນປະຣິພາຊົກເປືອຍກາຍ.

อวิชฺชาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍອະວິຊາວັກ ຈົບແລ້ວ.

๒. วิหารวคฺโค

໒. ວິຫາຣະວັກ

๑. ปฐมวิหารสุตฺตวณฺณนา

໑. ການອະທິບາຍປະຖົມມະວິຫາຣະສູດ

๑๑. อฑฺฒมาสนฺติ อจฺจนฺตสํโยเค อุปโยควจนํ. ปฏิสลฺลียิตุนฺติ ยถาวุตฺตํ กาลํ ปฏิ ทิวเส ทิวเส สมาปตฺติยํ ธมฺมจินฺตายํ จิตฺตํ นิลียิตุํ. วิเนตพฺโพติ สมุจฺเฉทวินเยน วิเนตพฺโพ อริยมคฺคาธิคนฺตพฺโพ. ตนฺติ ทิฏฺฐานุคติอาปชฺชนํ. อสฺสาติ ชนตาย. อปคจฺฉตีติ สตฺถุ สนฺติกโต อเปติ. สูติ นิปาตมตฺตํ.

໑໑. ຄຳວ່າ Aḍḍhamāsaṃ (ເຄິ່ງເດືອນ) ເປັນອຸປະໂຍຄະວິບັດ ໃນອັດອັດຈັນຕະສັງໂຍກ (ການປະກອບກັນຢ່າງຕະຫຼອດສາຍ). ຄຳວ່າ Paṭisallīyituṃ (ເພື່ອຫຼີກອອກເຣັ້ນ) ຄວາມວ່າ ເພື່ອໃຫ້ນ້ອມຈິດໄປໃນສະມາບັດແລະການພິຈາລະນາທຳໃນແຕ່ລະວັນ ຕະຫຼອດເວລາທີ່ກ່າວມາແລ້ວນັ້ນ. ຄຳວ່າ Vinetabbo (ພຶງແນະນຳ ຫຼື ພຶງກຳຈັດ) ຄວາມວ່າ ພຶງກຳຈັດດ້ວຍສະມຸດເສທະວິນັຍ ຄື ພຶງບັນລຸດ້ວຍອະຣິຍະມັກ. ຄຳວ່າ Taṃ (ນັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ການດຳເນີນຕາມແບບຢ່າງທີ່ເຫັນ. ຄຳວ່າ Assa (ແກ່ຜູ້ນັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ແກ່ປະຊາຊົນ. ຄຳວ່າ Apagacchati (ຫຼີກໄປ) ຄວາມວ່າ ຫຼີກໄປຈາກສຳນັກຂອງພຣະສາດສະດາ. ຄຳວ່າ Sū ເປັນພຽງນິບາດເທົ່ານັ້ນ.

ปเทเสนาติ เอกเทเสน. สห ปเทเสนาติ สปเทโส. สฺวายํ สปเทโส ยสฺมา เวทนาวเสเนว ปาฬิยํ อาคโต, ตสฺมา ปรมตฺถธมฺมโกฏฺฐาเส เวทนา อนวเสสโต ลพฺภติ, เต คณฺหนฺโต ‘‘ขนฺธปเทโส’’ติอาทิมาห. ตํ สพฺพนฺติ ขนฺธปเทสาทิกํ สพฺพมฺปิ. ‘‘สมฺมสนฺโต’’ติ ปทสฺส อตฺถทสฺสนวเสน ‘‘ปจฺจเวกฺขนฺโต’’ติ อาห. ปจฺจเวกฺขณา อิธ สมฺมสนํ นาม, น วิปสฺสนา. วิปสฺสนาสมฺมสนํ ปน ภควโต [Pg.404] วิสาขปุณฺณมายํ เอว นิปฺผนฺนํ, ตสฺมา ภควโต อญฺญภูมิกาปิ เวทนา อญฺญภูมิกานํ สตฺตานํ วิรุทฺธา อุปฺปชฺชเตวาติ วุตฺตํ ‘‘ยาว ภวคฺคา ปวตฺตา สุขา เวทนา’’ติ. สพฺพากาเรนาติ สรูปโต สมุทยโต อตฺถงฺคมโต อสฺสาทาทิโตติ สพฺพากาเรน. ปริคฺคณฺหนฺโต อุปปริกฺขนฺโต.

ຄຳວ່າ Padesena (ໂດຍສ່ວນ) ຄວາມວ່າ ໂດຍສ່ວນໜຶ່ງ. ຄຳວ່າ Saha padesena (ພ້ອມດ້ວຍສ່ວນ) ໄດ້ແກ່ ສະປະເທສະ (ມີສ່ວນເຫຼືອ). ສະປະເທສະນັ້ນ ເພາະເຫດທີ່ມາໃນພຣະບາລີໂດຍອຳນາດແຫ່ງເວທະນາເທົ່ານັ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ເວທະນາໃນສ່ວນແຫ່ງປໍຣະມັດຖະທຳ ຈຶ່ງໄດ້ມາໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ, ພຣະອັດຖະກະຖາຈານເມື່ອຈະຖືເອົາເວທະນາເຫຼົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ "khandhapadeso" (ສ່ວນແຫ່ງຂັນ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Taṃ sabbaṃ (ທັງປວງນັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ທັງປວງມີສ່ວນແຫ່ງຂັນເປັນຕົ້ນ. ພຣະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວຄຳວ່າ "paccavekkhanto" (ພິຈາລະນາຢູ່) ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມແຫ່ງຄຳວ່າ "sammasanto" (ພິຈາລະນາຢູ່). ການພິຈາລະນາ (ປັດຈະເວກຂະນະ) ໃນທີ່ນີ້ ຊື່ວ່າ ສຳມະສະນະ (ການພິຈາລະນາ), ບໍ່ແມ່ນວິປັດສະນາ. ສ່ວນວິປັດສະນາສຳມະສະນະຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ສຳເລັດແລ້ວໃນວັນເພັງເດືອນ 6 (ວິສາຂະປຸຣະນະມີ), ເພາະສະນັ້ນ ແມ່ນເວທະນາອັນເປັນພູມອື່ນຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກ ກໍຍ່ອມເກີດຂຶ້ນຂັດກັບສັດທັງຫຼາຍຜູ້ຢູ່ໃນພູມອື່ນ, ດັ່ງທີ່ຕັດໄວ້ວ່າ "ສຸຂະເວທະນາອັນເປັນໄປຕະຫຼອດຮອດພະວັກຄະພູມ". ຄຳວ່າ Sabbākārena (ໂດຍປະການທັງປວງ) ຄວາມວ່າ ໂດຍປະການທັງປວງ ຄື ໂດຍສະພາວະ, ໂດຍຄວາມເກີດຂຶ້ນ, ໂດຍຄວາມດັບໄປ, ແລະໂດຍຄຸນ (ອັດສາທະ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Pariggaṇhanto (ກຳນົດຢູ່) ຄວາມວ່າ ໃຄ່ຄວນຢູ່.

นิปฺปเทสาเนว อนวเสสาเนว. อินฺทฺริยสติปฏฺฐานปเทโส สุวิญฺเญยฺโยติ อนุทฺธโต. อสฺสาติ ภควโต. ฐาเนติ ตสฺมึ ตสฺมึ ปจฺจเวกฺขิตพฺพสงฺขาเต โอกาเส. สา สา จ วิหารสมาปตฺตีติ ขนฺธวเสน อายตนาทิวเสน จ ปวตฺติตฺวา เตสํ เอกเทสภูตํ เวทนํเยว ปริคฺคเหตฺวา ตํ สมฺมสิตฺวา อนุกฺกเมน สมาปนฺนา ฌานสมาปตฺติ ผลสมาปตฺติ จ. ผลสมาปตฺติ หิ ตถา สมฺมสิตฺวา ปุนปฺปุนํ สมาปชฺชนวเสน อตฺถโต อภินฺนาปิ อธิฏฺฐานภูตธมฺมเภเทน ภินฺนา วิย วุจฺจติ, ยโต จตุวีสติโกฏิสตสหสฺสเภทา เทวสิกํ วฬญฺชนสมาปตฺติโย อฏฺฐกถายํ วุตฺตา. กามํ อญฺญธมฺมวเสนปิ ชาตา เอว, เวทนาวเสน ปเนตฺถ อภินิเวโส กโต เวทนานุภาเวน ชาตา. กสฺมา เอวํ ชาตาติ? พุทฺธานํ ญาณปทสฺส อนฺตรวิภาคตฺตา. ตถา หิ ภควา สกลมฺปิ อฑฺฒมาสํ เวทนาวเสเนว สมฺมสนํ ปวตฺเตติ, ตทนุสาเรน จ ตา วิหารสมาปตฺติโย สมาปชฺชิ. ตยิทํ อจฺฉริยํ อนญฺญสาธารณํ ภิกฺขู ปเวเทนฺโต สตฺถา – ‘‘เยน สฺวาห’’นฺติอาทิมโวจ.

ຄຳວ່າ Nippadesā (ບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ) ຄວາມວ່າ ບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ "ສ່ວນແຫ່ງອິນຊີແລະສະຕິປັດຖານ ເປັນສິ່ງທີ່ຮູ້ໄດ້ງ່າຍ" ຄວາມວ່າ ບໍ່ຟຸ້ງຊ່ານ. ຄຳວ່າ Assa (ແກ່ພຣະອົງ) ໄດ້ແກ່ ແກ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກ. ຄຳວ່າ Ṭhāne (ໃນຖານະ) ໄດ້ແກ່ ໃນໂອກາດນັ້ນໆ ທີ່ພຶງພິຈາລະນາ. ຄຳວ່າ "ວິຫາຣະສະມາບັດນັ້ນໆ" ໄດ້ແກ່ ຊານສະມາບັດແລະຜົນສະມາບັດ ທີ່ເປັນໄປໂດຍອຳນາດແຫ່ງຂັນແລະອາຍະຕະນະເປັນຕົ້ນ ແລ້ວກຳນົດເອົາສະເພາະເວທະນາອັນເປັນສ່ວນໜຶ່ງແຫ່ງຂັນແລະອາຍະຕະນະເຫຼົ່ານັ້ນ ພິຈາລະນາເວທະນານັ້ນແລ້ວ ເຂົ້າສະມາບັດໄປຕາມລຳດັບ. ເພາະວ່າ ຜົນສະມາບັດນັ້ນ ເມື່ອພິຈາລະນາຢ່າງນັ້ນແລ້ວ ເຂົ້າສະມາບັດຢູ່ເນືອງໆ ໂດຍເນື້ອຄວາມແມ່ນບໍ່ຕ່າງກັນ ແຕ່ກໍກ່າວເໝືອນຕ່າງກັນໂດຍຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງທຳອັນເປັນທີ່ຕັ້ງ (ອະທິຖານ), ເພາະເຫດນັ້ນ ໃນອັດຖະກະຖາຈຶ່ງກ່າວວ່າ ວິຫາຣະສະມາບັດທີ່ຊົງໃຊ້ສອຍໃນແຕ່ລະວັນ ມີປະເພດເຖິງ 2 ແສນ 4 ໝື່ນໂກດ. ຄວາມຈິງ ວິຫາຣະສະມາບັດເຫຼົ່ານັ້ນ ແມ່ນເກີດຂຶ້ນໂດຍອຳນາດແຫ່ງທຳອື່ນກໍມີ ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ຊົງກຳນົດໂດຍອຳນາດແຫ່ງເວທະນາ ຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນດ້ວຍອານຸພາບແຫ່ງເວທະນາ. ເປັນຫຍັງຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນຢ່າງນັ້ນ? ເພາະຄວາມຕ່າງກັນພາຍໃນແຫ່ງຢານປະທະຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ. ດ້ວຍວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຊົງຍັງການພິຈາລະນາໃຫ້ເປັນໄປໂດຍອຳນາດແຫ່ງເວທະນາຕະຫຼອດເຄິ່ງເດືອນທັງສິ້ນ ແລະຊົງເຂົ້າວິຫາຣະສະມາບັດເຫຼົ່ານັ້ນຕາມແນວນັ້ນ. ພຣະສາດສະດາເມື່ອຈະຊົງປະກາດຄວາມອັດສະຈັນນີ້ ອັນບໍ່ທົ່ວໄປແກ່ຜູ້ນື່ອ ໃຫ້ແກ່ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ຈຶ່ງຕັດຄຳວ່າ "yena svāhaṃ" (ດ້ວຍປະການໃດ ເຮົານັ້ນ) ເປັນຕົ້ນ.

อกุสลาวาติ ปาณาติปาต-อทินฺนาทาน-กาเมสุมิจฺฉาจาร-มุสาวาท-ปิสุณวาจาสมฺผปฺปลาป-อภิชฺฌา-พฺยาปาทวเสน ตํตํมิจฺฉาทสฺสนวเสน จ อกุสลา เวทนา เอว โหติ. พฺรหฺมโลกาทีสุ อุปฺปชฺชิตฺวา ตตฺถ นิจฺจา ธุวา ภวิสฺสามาติ เอวํ ทิฏฺฐึ อุปนิสฺสายาติ โยเชตพฺพํ. เทวกุลาทีสุ เทวปูชตฺถํ, สพฺพชนปริโภคตฺถํ วา มาลาวจฺฉํ โรเปนฺติ. วธพนฺธนาทีนีติ อาทิ-สทฺเทน อทินฺนาทาน-มิจฺฉาจาร-มุสาวาท-ปิสุณวาจา-สมฺผปฺปลาปาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ทิฏฺฐธมฺมวิปากสฺส อปจุรตฺตา อปากฏตฺตา จ ‘‘ภวนฺตรคตาน’’นฺติ วุตฺตํ.

ຄຳວ່າ Akusalā (ອະກຸສົນ) ໄດ້ແກ່ ເວທະນາອັນເປັນອະກຸສົນນັ້ນເອງ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງປານາຕິບາດ, ອະທິນນາທານ, ກາເມສຸມິດສາຈານ, ມຸສາວາດ, ປິສຸນາວາດ, ສຳຜັບປະລາປະ, ອະພິຊຊາ, ພະຍາບາດ ແລະໂດຍອຳນາດແຫ່ງມິດສາທິດຖິນັ້ນໆ. ພຶງປະກອບຄວາມວ່າ "ອາໄສທິດຖິຢ່າງນີ້ວ່າ ເຮົາເກີດໃນພົມມະໂລກເປັນຕົ້ນແລ້ວ ຈັກເປັນຜູ້ທ່ຽງແທ້ ຍັ່ງຍືນໃນພົມມະໂລກນັ້ນ". ຍ່ອມປູກຕົ້ນໄມ້ດອກໃນເທວະສະຖານເປັນຕົ້ນ ເພື່ອບູຊາເທວະດາ ຫຼື ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການຊົມໃຊ້ຂອງຄົນທັງປວງ. ໃນຄຳວ່າ "ການຂ້າແລະການຈອງຈຳເປັນຕົ້ນ" ພຶງເຫັນການສົງເຄາະເອົາອະທິນນາທານ, ກາເມສຸມິດສາຈານ, ມຸສາວາດ, ປິສຸນາວາດ, ສຳຜັບປະລາປະເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍສັບວ່າ "ເປັນຕົ້ນ" (ອາທິ). ເພາະວິບາກໃນປັດຈຸບັນມີນ້ອຍ ແລະບໍ່ປາກົດຈະແຈ້ງ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຈຶ່ງຕັດວ່າ "ຂອງສັດທັງຫຼາຍຜູ້ໄປສູ່ພົບອື່ນ".

อิติ เนสนฺติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ, ปการตฺโถ วา. เตน ยถา ผรุสวาจาวเสน, เอวํ ตทญฺเญสมฺปิ อกุสลกมฺมานํ วเสน สมฺมาทิฏฺฐิปจฺจยา [Pg.405] อกุสลเวทนาปฺปวตฺติ ยถารหํ นีหริตฺวา วตฺตพฺพา. เอเสว นโยติ อิมินา ยถา มิจฺฉาทิฏฺฐิปจฺจยา สมฺมาทิฏฺฐิปจฺจยา จ กุสลากุสลวิปากเวทนา สหชาตโกฏิยา อุปนิสฺสยโกฏิยา จ วเสน ยถารหํ โยเชตฺวา ทสฺสิตา, เอวํ มิจฺฉาสงฺกปฺปปจฺจยาทีสุปิ ยถารหํ โยเชตฺวา ทสฺเสตพฺพาติ อิมมตฺถํ อติทิสติ. ฉนฺทปจฺจยาติ เอตฺถ ตณฺหาฉนฺทสหิโต กตฺตุกามตาฉนฺโท อธิปฺเปโตติ อาห ‘‘ฉนฺทปจฺจยาติอาทีสุ ปน ฉนฺทปจฺจยา อฏฺฐโลภสหคตจิตฺตสมฺปยุตฺตา เวทนา เวทิตพฺพา’’ติ. วิตกฺกปจฺจยาติ เอตฺถ อปฺปนาปฺปตฺโตว วิตกฺโก อธิปฺเปโตติ วุตฺตํ ‘‘วิตกฺกปจฺจยา ปฐมชฺฌานเวทนาวา’’ติ. วิตกฺกปจฺจยา ปฐมชฺฌานเวทนาย คหิตตฺตา ‘‘ฐเปตฺวา ปฐมชฺฌาน’’นฺติ. อุปริ ติสฺโส รูปาวจรา, เหฏฺฐา ติสฺโส อรูปาวจรา เอวํ เสสา ฉ สญฺญาสมาปตฺติเวทนา.

ໃນຄຳວ່າ Iti nesaṃ (ດັ່ງນີ້ ແກ່ສັດເຫຼົ່ານັ້ນ) ນີ້ ສັບວ່າ Iti ມີອັດວ່າ ເປັນຕົ້ນ ຫຼື ມີອັດວ່າ ປະການ. ເພາະສະນັ້ນ ເໝືອນຢ່າງວ່າ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຜະຣຸສານຸວາດ, ການເປັນໄປແຫ່ງອະກຸສົນເວທະນາ ເພາະສັມມາທິດຖິເປັນປັດໄຈ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງອະກຸສົນກຳອື່ນໆ ນອກຈາກນັ້ນ ກໍພຶງສະແດງອອກຕາມສົມຄວນ ຢ່າງນັ້ນ. ຄຳວ່າ Eseva nayo (ນັຍນີ້ກໍເໝືອນກັນ) ພຣະອັດຖະກະຖາຈານສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້ວ່າ ເໝືອນຢ່າງວ່າ ວິບາກເວທະນາອັນເປັນກຸສົນແລະອະກຸສົນ ເພາະມິດສາທິດຖິເປັນປັດໄຈ ແລະເພາະສັມມາທິດຖິເປັນປັດໄຈ ທີ່ສະແດງໄວ້ໂດຍປະກອບຕາມສົມຄວນ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງສະຫະຊາຕະໂກດ (ສ່ວນເກີດຮ່ວມກັນ) ແລະອຸປະນິດສະຍະໂກດ (ສ່ວນເປັນທີ່ອາໄສ), ເຖິງໃນມິດສາສັງກັບປະເປັນຕົ້ນ ກໍພຶງປະກອບສະແດງຕາມສົມຄວນ ຢ່າງນັ້ນ. ໃນຄຳວ່າ Chandapaccayā (ເພາະສັນທະເປັນປັດໄຈ) ນີ້ ຊົງປະສົງເອົາກັດຕຸກາມະຕາສັນທະ (ຄວາມພໍໃຈເພື່ອຈະເຮັດ) ທີ່ເປັນໄປກັບດ້ວຍຕັນຫາສັນທະ, ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ແຕ່ໃນຄຳວ່າ Chandapaccayā ເປັນຕົ້ນ ພຶງຊາບເວທະນາທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍໂລພະມູນຈິດ 8 ເພາະສັນທະເປັນປັດໄຈ". ໃນຄຳວ່າ Vitakkapaccayā (ເພາະວິຕົກເປັນປັດໄຈ) ນີ້ ຊົງປະສົງເອົາວິຕົກທີ່ເຖິງອັບປະນາເທົ່ານັ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ເວທະນາໃນປະຖົມມະຊານ ເພາະວິຕົກເປັນປັດໄຈ". ເພາະເວທະນາໃນປະຖົມມະຊານ ຖືກຖືເອົາແລ້ວດ້ວຍຄຳວ່າ "ເພາະວິຕົກເປັນປັດໄຈ", ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຍົກເວັ້ນປະຖົມມະຊານ". ຮູບາວະຈະຣະຊານເບື້ອງເທິງ 3, ອະຣູບາວະຈະຣະຊານເບື້ອງລຸ່ມ 3, ເວທະນາໃນສັນຍາສະມາບັດ 6 ທີ່ເຫຼືອ ກໍເປັນຢ່າງນີ້.

ติณฺณนฺติ ฉนฺทวิตกฺกสญฺญานํ. อวูปสเมติ ปฏิปกฺเขน อวูปสมิเต. ติณฺณญฺหิ เตสํ สหภาเวน ปจฺจยตา อฏฺฐโลภสหคตจิตฺเตสุ เอว. ตตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ ตํ วุตฺตเมว. ฉนฺทมตฺตสฺสาติ เตสุ ตีสุ ฉนฺทมตฺตสฺส. วูปสเม ปฐมชฺฌานเวทนาว อปฺปนาปฺปตฺตสฺส อธิปฺเปตตฺตา. ฉนฺทวิตกฺกานํ วูปสเม ทุติยชฺฌานาทิเวทนา อธิปฺเปตา สญฺญาย อวูปสนฺตตฺตา. ทุติยชฺฌานาทิเวทนาคหเณน หิ สพฺพา สญฺญาสมาปตฺติโย จ คหิตาว โหนฺติ. ติณฺณมฺปิ วูปสเมติ ฉนฺทวิตกฺกสญฺญานํ วูปสเม เนวสญฺญานาสญฺญายตนเวทนา อธิปฺเปตา. ภวคฺคปฺปตฺตสญฺญา หิ วูปสมนฺติ ฉนฺทสงฺกปฺปานํ อจฺจนฺตสุขุมภาวปฺปตฺติยา. เหฏฺฐา ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิปจฺจยา’’ติ เอตฺถ สมฺมาทิฏฺฐิคฺคหเณน เหฏฺฐิมมคฺคสมฺมาทิฏฺฐิปิ คหิตาว โหตีติ อาห – ‘‘อปฺปตฺตสฺส ปตฺติยาติ อรหตฺตผลสฺส ปตฺตตฺถายา’’ติ. อถ วา เหฏฺฐิมมคฺคาธิคเมน วินา อคฺคมคฺโค นตฺถีติ เหฏฺฐิมมคฺคาธิคมํ อตฺถาปนฺนํ กตฺวา ‘‘อรหตฺตผลสฺส ปตฺตตฺถายา’’ติ วุตฺตํ. อายเมติ ผเลน มิสฺสิโต โหติ เอเตนาติ อายาโม, สมฺมาวายาโมติ อาห ‘‘อตฺถิ อายามนฺติ อตฺถิ วีริย’’นฺติ. ตสฺส วีริยารมฺภสฺสาติ อญฺญาธิคมการณสฺส สมฺมาวายามสฺส วเสน. ปาฬิยํ ฐาน-สทฺโท การณปริยาโยติ อาห – ‘‘อรหตฺตผลสฺส การเณ’’ติ. ตปฺปจฺจยาติ เอตฺถ ตํ-สทฺเทน ‘‘ฐาเน’’ติ วุตฺตการณเมว ปจฺจามฏฺฐนฺติ อาห – ‘‘อรหตฺตสฺส ฐานปจฺจยา’’ติ. จตุมคฺคสหชาตาติ เอเตน ‘‘อรหตฺตผลสฺส ปตฺตตฺถายา’’ติ [Pg.406] เอตฺถ เหฏฺฐิมมคฺคานํ อตฺถาปตฺติวเสน คหิตภาวเมว โชเตติ. เกจิ ปน ‘‘จตุมคฺคสหชาตาติ วตฺวา นิพฺพตฺติตโลกุตฺตรเวทนาติ ภูตกถนํ วิเสสนํ. นิพฺพตฺติตโลกุตฺตรเวทนาติ ปฐมํ อเปกฺขิตพฺพํ, ปจฺฉา จตุมคฺคสหชาตา’’ติ วทนฺติ.

ຄຳວ່າ Tiṇṇaṃ (ແຫ່ງທຳ 3 ປະການ) ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງສັນທະ, ວິຕົກ ແລະສັນຍາ. ຄຳວ່າ Avūpasame (ເມື່ອຍັງບໍ່ລະງັບ) ຄວາມວ່າ ເມື່ອຍັງບໍ່ລະງັບດ້ວຍທຳອັນເປັນປະຕິປັກ. ເພາະວ່າ ຄວາມເປັນປັດໄຈໂດຍຄວາມເກີດຮ່ວມກັນແຫ່ງທຳ 3 ປະການນັ້ນ ຍ່ອມມີໃນໂລພະມູນຈິດ 8 ເທົ່ານັ້ນ. ເນື້ອຄວາມໃດທີ່ພຶງກ່າວໃນທີ່ນັ້ນ ກໍໄດ້ກ່າວໄວ້ແລ້ວ. ຄຳວ່າ Chandamattassa (ແຫ່ງສັນທະເທົ່ານັ້ນ) ຄວາມວ່າ ແຫ່ງສັນທະເທົ່ານັ້ນໃນທຳ 3 ປະການນັ້ນ. ເມື່ອລະງັບ (ສັນທະ) ເວທະນາໃນປະຖົມມະຊານນັ້ນເອງ ຍ່ອມເປັນສິ່ງທີ່ຊົງປະສົງ ເພາະເຖິງອັບປະນາແລ້ວ. ເມື່ອລະງັບສັນທະແລະວິຕົກ ເວທະນາໃນທຸຕິຍະຊານເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມເປັນສິ່ງທີ່ຊົງປະສົງ ເພາະສັນຍາຍັງບໍ່ລະງັບ. ເພາະວ່າ ດ້ວຍການຖືເອົາເວທະນາໃນທຸຕິຍະຊານເປັນຕົ້ນ ສັນຍາສະມາບັດທັງປວງກໍຊື່ວ່າຖືກຖືເອົາແລ້ວຄືກັນ. ຄຳວ່າ "ເມື່ອລະງັບທັງ 3 ປະການ" ຄວາມວ່າ ເມື່ອລະງັບສັນທະ, ວິຕົກ ແລະສັນຍາ ເວທະນາໃນເນວະສັນຍານາສັນຍາຍະຕະນະ ຍ່ອມເປັນສິ່ງທີ່ຊົງປະສົງ. ເພາະວ່າ ສັນຍາທີ່ເຖິງພະວັກຄະພູມ ຍ່ອມລະງັບ ເພາະຄວາມເຖິງສະພາບອັນລະອຽດຢ່າງຍິ່ງແຫ່ງສັນທະແລະສັງກັບປະ. ໃນຄຳເບື້ອງລຸ່ມວ່າ "ເພາະສັມມາທິດຖິເປັນປັດໄຈ" ນັ້ນ ດ້ວຍການຖືເອົາສັມມາທິດຖິ ສັມມາທິດຖິແຫ່ງມັກເບື້ອງລຸ່ມກໍຊື່ວ່າຖືກຖືເອົາແລ້ວຄືກັນ, ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຄຳວ່າ appattassa pattiyā ຄວາມວ່າ ເພື່ອຕ້ອງການບັນລຸອະຣະຫັດຕະຜົນ". ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ເພາະວ່າ ຫາກປາສະຈາກການບັນລຸມັກເບື້ອງລຸ່ມແລ້ວ ມັກເບື້ອງເທິງຍ່ອມບໍ່ມີ, ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງເຮັດການບັນລຸມັກເບື້ອງລຸ່ມໃຫ້ເປັນສິ່ງທີ່ໄດ້ມາໂດຍອັດ ແລ້ວກ່າວວ່າ "ເພື່ອຕ້ອງການບັນລຸອະຣະຫັດຕະຜົນ". ຄຳວ່າ Āyama (ຄວາມພະຍາຍາມ) ໄດ້ແກ່ ຄວາມພະຍາຍາມອັນລະຄົນດ້ວຍຜົນ, ໄດ້ແກ່ ສັມມາວາຍາມະ, ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຄຳວ່າ atthi āyāmaṃ ຄວາມວ່າ ມີຄວາມພຽນ". ຄຳວ່າ "ແຫ່ງການປາຣົບຄວາມພຽນນັ້ນ" ໄດ້ແກ່ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງສັມມາວາຍາມະ ອັນເປັນເຫດໃຫ້ບັນລຸຄຸນວິເສດ. ສັບວ່າ Ṭhāna ໃນພຣະບາລີ ເປັນໄວພົດແຫ່ງເຫດ, ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ໃນເຫດແຫ່ງອະຣະຫັດຕະຜົນ". ໃນຄຳວ່າ Tappaccayā (ເພາະເຫດນັ້ນເປັນປັດໄຈ) ນີ້ ດ້ວຍສັບວ່າ Taṃ (ນັ້ນ) ພຣະອັດຖະກະຖາຈານໝາຍເຖິງເຫດທີ່ກ່າວໄວ້ດ້ວຍຄຳວ່າ "ṭhāne" (ໃນຖານະ) ນັ້ນເອງ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ເພາະຖານະເປັນປັດໄຈແຫ່ງອະຣະຫັດຕະຜົນ". ດ້ວຍຄຳວ່າ "ເກີດຮ່ວມກັບມັກ 4" ນີ້ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຍ່ອມສະແດງເຖິງຄວາມທີ່ມັກເບື້ອງລຸ່ມຖືກຖືເອົາໂດຍອັດ ໃນຄຳວ່າ "ເພື່ອຕ້ອງການບັນລຸອະຣະຫັດຕະຜົນ" ນັ້ນເອງ. ແຕ່ບາງພວກກ່າວວ່າ "ຄຳວ່າ ເກີດຮ່ວມກັບມັກ 4 ເປັນຄຳກ່າວສະແດງສະພາວະທີ່ເປັນຈິງ (ພູຕະກະຖາ) ອັນເປັນບົດວິເສດສະນະແຫ່ງໂລກຸດຕະຣະເວທະນາທີ່ເກີດຂຶ້ນ. ບົດວ່າ ໂລກຸດຕະຣະເວທະນາທີ່ເກີດຂຶ້ນ ພຶງເພັ່ງເລັງເຖິງກ່ອນ, ພາຍຫຼັງຈຶ່ງເປັນບົດວ່າ ເກີດຮ່ວມກັບມັກ 4".

ปฐมวิหารสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍປະຖົມມະວິຫາຣະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๒. ทุติยวิหารสุตฺตวณฺณนา

໒. ການອະທິບາຍທຸຕິຍະວິຫາຣະສູດ

๑๒. มิจฺฉาทิฏฺฐิ วูปสมติ สพฺพโส ปหียติ เอเตนาติ มิจฺฉาทิฏฺฐิวูปสโม. ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิวูปสโม นาม สมฺมาทิฏฺฐิ. ภวนฺตเร อุปฺปชฺชนฺโต อติทูเรติ มญฺญมาโน วิปากเวทนํ น คณฺหาตี’’ติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ‘‘อิมินา นเยนา’’ติ อติทิสิตฺวาปิ ตมตฺถํ ปากฏตรํ กาตุํ ‘‘ยสฺส ยสฺสา’’ติอาทึ วตฺวา เอว สามญฺญวเสน วุตฺตมตฺถํ ปจฺฉิเมสุ ตีสุ ปเทสุ สรูปโตว ทสฺเสตุํ ‘‘ฉนฺทวูปสมปจฺจยา’’ติอาทิมาห, ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว. วุตฺตตฺถาเนว อนนฺตรสุตฺเต.

໑໒. ບົດວ່າ "micchādiṭṭhivūpasamo" (ຄວາມສະຫງົບລະງັບແຫ່ງມິດສາທິຖິ) ໝາຍເຖິງ ທັມເປັນເຄື່ອງສະຫງົບລະງັບ ແລະລະເສຍເຊິ່ງມິດສາທິຖິໄດ້ໂດຍປະການທັງປວງ. ໃນອັດຖະກະຖາກ່າວໄວ້ວ່າ "ທີ່ຊື່ວ່າ ມິດສາທິຖິວູປະສະມະ (ຄວາມສະຫງົບລະງັບແຫ່ງມິດສາທິຖິ) ນັ້ນ ໄດ້ແກ່ ສັມມາທິຖິ. ບຸກຄົນຜູ້ບັງເກີດໃນພົບອື່ນ ເມື່ອສຳຄັນວ່າເປັນສິ່ງທີ່ໄກແສນໄກ ຍ່ອມບໍ່ຮັບເອົາວິບາກເວທະນາ". ເຖິງແມ່ນວ່າຈະສະແດງໄວ້ໂດຍນັຍນີ້ແລ້ວ ແຕ່ເພື່ອເຮັດໃຫ້ເນື້ອຄວາມນັ້ນຈະແຈ້ງຍິ່ງຂຶ້ນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "yassa yassā" (ຂອງບຸກຄົນໃດໆ) ແລ້ວສະແດງເນື້ອຄວາມທີ່ກ່າວໄວ້ໂດຍທົ່ວໄປນັ້ນ ໃຫ້ປາກົດໂດຍສະພາວະລັກສະນະໃນ 3 ບົດເບື້ອງປາຍ ໂດຍກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "chandavūpasamapaccayā" (ເພາະມີຄວາມສະຫງົບລະງັບແຫ່ງສັນທະເປັນປັດໄຈ) ເຊິ່ງເນື້ອຄວາມນັ້ນເຂົ້າໃຈໄດ້ງ່າຍຢູ່ແລ້ວ. ສ່ວນໃນສູດຖັດໄປ ກໍມີເນື້ອຄວາມຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວນັ້ນເອງ.

ทุติยวิหารสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍທຸຕິຍະວິຫາຣະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๓-๗. เสกฺขสุตฺตาทิวณฺณนา

໓-໗. ການອະທິບາຍເສກຂະສູດເປັນຕົ້ນ

๑๓-๑๗. ติสฺสนฺนมฺปิ สิกฺขานํ สิกฺขนํ สีลํ เอตสฺสาติ สิกฺขนสีโล. สิกฺขตีติปิ วา เสกฺโข. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘สิกฺขตีติ โข, ภิกฺขเว, ตสฺมา เสกฺโขติ วุจฺจติ. กิญฺจ สิกฺขติ? อธิสีลมฺปิ สิกฺขตี’’ติอาทิ (อ. นิ. ๓.๘๖). ตีหิ ผเลหิ เหฏฺฐา. สาปิ จตุตฺถมคฺเคน สทฺธึ อุปฺปนฺนสิกฺขาปิ. มคฺคกฺขเณ หิ สิกฺขากิจฺจํ น นิฏฺฐิตํ วิปฺปกตภาวโต, ผลกฺขเณ ปน นิฏฺฐิตํ นาม. อุตฺตานตฺถาเนว เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา.

໑໓-໑໗. ບຸກຄົນໃດມີການສຶກສາໄຕຣສິກຂາທັງ 3 ເປັນປົກກະຕິ ບຸກຄົນນັ້ນຊື່ວ່າ "ສິກຂະນະສີລະ" (ຜູ້ມີການສຶກສາເປັນປົກກະຕິ). ຫຼືວ່າ ຜູ້ໃດຍັງສຶກສາຢູ່ ຜູ້ນັ້ນຊື່ວ່າ "ເສກຂະ". ສົມຈິງດັ່ງທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຕຣັດໄວ້ວ່າ "ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ທີ່ຊື່ວ່າ ເສກຂະ ເພາະຜū້ນັ້ນຍັງສຶກສາຢູ່. ກໍຜູ້ນັ້ນຍັງສຶກສາຫຍັງ? ຍັງສຶກສາແມ່ນແຕ່ອະທິສີລສິກຂາ" ເປັນຕົ້ນ (ອັງ. ຕິກ. 3.86). ພຣະເສກຂະນັ້ນ ຢູ່ເບື້ອງຕ່ຳກວ່າຜົນ 3 (ຄື ພຣະອະຣະຫັດຕະຜົນ). ແມ່ນແຕ່ສິກຂາທີ່ເກີດຂຶ້ນພ້ອມກັບຈະຕຸຕຖະມັກ (ມັກທີ 4) ກໍຊື່ວ່າ ເສກຂະ ເຊັ່ນກັນ. ເພາະວ່າໃນຂະນະແຫ່ງມັກ ກິດຈະການສຶກສາຍັງບໍ່ສຳເລັດ ເພາະເປັນສະພາວະທີ່ກຳລັງດຳເນີນຢູ່, ແຕ່ໃນຂະນະແຫ່ງຜົນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າສຳເລັດແລ້ວ. ເນື້ອຄວາມທີ່ເຫຼືອແມ່ນຈະແຈ້ງດີແລ້ວ ຕາມນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ໃນເບື້ອງຕົ້ນ.

เสกฺขสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Term ການອະທິບາຍເສກຂະສູດເປັນຕົ້ນ ຈົບແລ້ວ.

วิหารวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍວິຫາຣະວັກ ຈົບແລ້ວ.

๓. มิจฺฉตฺตวคฺควณฺณนา

໓. ການອະທິບາຍມິດສັດຕະວັກ

๒๑-๓๐. มิจฺฉาสภาวนฺติ [Pg.407] อยาถาวสภาวํ อนิยฺยานิกสภาวํ. สมฺมาสภาวนฺติ ยาถาวสภาวํ นิยฺยานิกสภาวํ. มิจฺฉาปฏิปตฺตาธิกรณเหตูติ เอตฺถ อธิ-สทฺโท อนตฺถโกติ อาห – ‘‘มิจฺฉาปฏิปตฺติกรณเหตู’’ติ. ญายติ ปฏิวิทฺธวเสน นิพฺพานํ คจฺฉตีติ ญาโย. โส เอว ตํสมงฺคีนํ วฏฺฏทุกฺขปาตโต ธารณฏฺเฐน ธมฺโมติ อาห – ‘‘ญายํ ธมฺมนฺติ อริยมคฺคธมฺม’’นฺติ. ญาณสฺส มิจฺฉาสภาโว นาม นตฺถีติ วิญฺญาณเมเวตฺถ ปจฺจเวกฺขณวเสน ปวตฺตํ ญาณ-สทฺเทน วุจฺจตีติ อาห ‘‘มิจฺฉาวิญฺญาโณ’’ติ. มิจฺฉาปจฺจเวกฺขโณติ กิญฺจิ ปาปํ กตฺวา ‘‘อโห มยา กตํ สุกต’’นฺติ เอวํ ปวตฺโต มิจฺฉาปจฺจเวกฺขโณ. โคสีลโควตาทิปูรณํ มุตฺตีติ เอวํ คณฺหโต มิจฺฉาวิมุตฺติ นาม. มิจฺฉาปฏิปทาทีหิ วิวฏฺฏนฺติ เอวํ วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตํ. ปุคฺคโล ปุจฺฉิโตติ นิคมิโต จ ‘‘อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสปฺปุริโส’’ติอาทินา. กิญฺจาปิ ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิโก โหตี’’ติอาทินา ปุคฺคโลว นิทฺทิฏฺโฐ, ตถาปิ ปุคฺคลสีเสนายํ ธมฺมเทสนาติ อาห ‘‘ธมฺโม วิภตฺโต’’ติ. เตเนวาห ‘‘ธมฺเมน ปุคฺคโล ทสฺสิโต’’ติ. ธมฺเมนาติ มิจฺฉาทิฏฺฐิอาทิเกน ธมฺเมน. กลฺยาณปุถุชฺชนโต ปฏฺฐาย สพฺพโส สปฺปุริสา นาม, ขีณาสโว สปฺปุริสตโร. สุปฺปวตฺตนิโยติ สุเขน ปวตฺเตตุํ สกฺกุเณยฺโย. ธาวตีติ คจฺฉติ. ปจฺจยุปฺปนฺเนน อุเปจฺจ นิสฺสิตพฺพโต อุปนิสา, ปจฺจโย, เอกสฺส ส-การสฺส โลปํ กตฺวา วาติ อาห – ‘‘สอุปนิสํ สปจฺจย’’นฺติ. ปริกรณโต ปริกฺขาโร, ปริวาโรติ อาห – ‘‘สปริกฺขารํ สปริวาร’’นฺติ. สหชาตวเสน อุปนิสฺสยวเสน จ สปจฺจยตา กิจฺจสาธเน นิปฺผาทเน สหายภาวูปคมเน จ สปริวารตา ทฏฺฐพฺพา.

໒໑-໓໐. ບົດວ່າ "micchāsabhāvaṃ" (ສະພາວະທີ່ຜິດ) ໄດ້ແກ່ ສະພາວະທີ່ບໍ່ແທ້ຈິງ ສະພາວະທີ່ບໍ່ນຳອອກຈາກທຸກ. ບົດວ່າ "sammāsabhāvaṃ" (ສະພາວະທີ່ຖືກຕ້ອງ) ໄດ້ແກ່ ສະພາວະທີ່ແທ້ຈິງ ສະພາວະທີ່ນຳອອກຈາກທຸກ. ໃນບົດວ່າ "micchāpaṭipattādhikaraṇahetu" ນີ້ ອັກສອນ "adhi" ບໍ່ມີຄວາມໝາຍພິເສດ ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "micchāpaṭipattikaraṇahetu" (ເພາະເຫດແຫ່ງການປະຕິບັດຜິດ). ທີ່ຊື່ວ່າ "ñāya" (ຍາຍະທັມ) ເພາະເປັນທັມທີ່ບຸກຄົນຮູ້ແຈ້ງແລ້ວ ຍ່ອມເຖິງພຣະນິພານ. ຍາຍະທັມນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ "ທັມ" ເພາະອັດຖະວ່າຊ່ວຍຊົງຜູ້ປະກອບທັມນັ້ນໄວ້ ບໍ່ໃຫ້ຕົກໄປໃນວັດຕະທຸກ ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ñāyaṃ dhammaṃ" ໄດ້ແກ່ "ອະລິຍະມັກຄະທັມ". ຄວາມເປັນສະພາວະທີ່ຜິດແຫ່ງຍານ (ປັນຍາ) ຍ່ອມບໍ່ມີ ດັ່ງນັ້ນ ວິຍານທີ່ເປັນໄປໂດຍອຳນາດແຫ່ງການພິຈາລະນາໃນທີ່ນີ້ ທ່ານຈຶ່ງເອີ້ນດ້ວຍຄຳວ່າ "ຍານ" ດັ່ງທີ່ກ່າວວ່າ "micchāviññāṇa" (ມິດສາວິຍານ). ບົດວ່າ "micchāpaccavekkhaṇa" (ການພິຈາລະນາຜິດ) ໄດ້ແກ່ ການທີ່ບຸກຄົນເຮັດບາບຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງແລ້ວ ພິຈາລະນາວ່າ "ໂອ້! ສິ່ງທີ່ເຮົາເຮັດນີ້ ເປັນສິ່ງທີ່ເຮັດດີແລ້ວ". ຄວາມຫຼຸດພົ້ນຂອງບຸກຄົນຜູ້ຍຶດຖືວ່າ ການປະຕິບັດວັດຕະປະຕິບັດ ເຊັ່ນ ໂຄສີລະ (ສີລຢ່າງງົວ) ແລະ ໂຄວັດ (ວັດຢ່າງງົວ) ເປັນຕົ້ນ ເປັນຄວາມຫຼຸດພົ້ນ ຊື່ວ່າ "ມິດສາວິມຸດຕິ". ຄຳວ່າ "vivaṭṭa" (ຄວາມວຽນອອກ) ດ້ວຍການປະຕິບັດຜິດເປັນຕົ້ນ ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງ ວັດຕະ ແລະ ວິວັດຕະ ຢ່າງນີ້. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງຖາມເຖິງບຸກຄົນ ແລະຊົງສະຫຼຸບໄວ້ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ບຸກຄົນນີ້ຊື່ວ່າ ອະສັດບຸຣຸດ". ເຖິງແມ່ນວ່າ ພຣະອົງຈະຊົງສະແດງບຸກຄົນໄວ້ໂດຍກົງ ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ເປັນຜູ້ມີມິດສາທິຖິ" ກໍຕາມ ແຕ່ການສະແດງທັມນີ້ ຊົງສະແດງໂດຍມີບຸກຄົນເປັນປະທານ ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "dhammo vibhatto" (ຊົງຈຳແນກທັມໄວ້). ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "dhammena puggalo dassito" (ຊົງສະແດງບຸກຄົນໂດຍທັມ). ບົດວ່າ "dhammena" ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍທັມມີມິດສາທິຖິເປັນຕົ້ນ. ບຸກຄົນທັງຫຼາຍ ຕັ້ງແຕ່ກັນລະຍານະປຸຖຸຊົນເປັນຕົ້ນໄປ ຊື່ວ່າ "ສັດບຸຣຸດ" ໂດຍປະການທັງປວງ, ສ່ວນພຣະຂີນາສົບ ຊື່ວ່າ "ສັດບຸຣຸດຢ່າງຍິ່ງ". ບົດວ່າ "suppavattaniyo" ໄດ້ແກ່ ສາມາດໃຫ້ເປັນໄປໄດ້ໂດຍງ່າຍ. ບົດວ່າ "dhāvati" ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມໄປ. ທີ່ຊື່ວ່າ "upanisā" ເພາະເປັນສິ່ງທີ່ເຂົ້າໄປອາໄສໂດຍຄວາມເປັນປັດໄຈ ໄດ້ແກ່ ປັດໄຈ, ທ່ານລົບອັກສອນ "sa" ຕົວໜຶ່ງອອກ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "saupanisaṃ sapaccayaṃ" (ມີອຸປະນິໄສ ມີປັດໄຈ). ທີ່ຊື່ວ່າ "parikkhāra" ເພາະເປັນເຄື່ອງແວດລ້ອມ ໄດ້ແກ່ ບໍລິວານ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "saparikkhāraṃ saparivāraṃ" (ມີເຄື່ອງບໍລິຂານ ມີບໍລິວານ). ຄວາມມີປັດໄຈ ພຶງເຫັນໂດຍອຳນາດແຫ່ງສະຫະຊາດຕະປັດໄຈ ແລະອຸປານິສສະຍະປັດໄຈ, ສ່ວນຄວາມມີບໍລິວານ ພຶງເຫັນໂດຍອຳນາດແຫ່ງການຊ່ວຍເຮັດກິດຈະການໃຫ້ສຳເລັດ ແລະການເຂົ້າໄປເປັນສະຫາຍໃນການເຮັດໃຫ້ສຳເລັດ.

มิจฺฉตฺตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍມິດສັດຕະວັກ ຈົບແລ້ວ.

๔. ปฏิปตฺติวคฺควณฺณนา

໔. ການອະທິບາຍປະຕິປັດຕິວັກ

๓๑-๔๐. อยาถาวปฏิปตฺติ, น ยถาปฏิปตฺติ, เหตุมฺหิปิ ผเลปิ อยาถาววตฺถุสาธนโต. เอกํ สุตฺตํ ธมฺมวเสน กถิตํ ปฏิปตฺติวเสน. เอกํ สุตฺตํ ปุคฺคลวเสน กถิตํ ปฏิปนฺนกวเสน. สํสารมโหฆสฺส ปรตีรภาวโต โย นํ อธิคจฺฉติ, ตํ ปาเรติ คเมตีติ ปารํ, นิพฺพานํ, ตพฺพิธุรตาย [Pg.408] นตฺถิ เอตฺถ ปารนฺติ อปารํ, สํสาโรติ วุตฺตํ – ‘‘อปาราปารนฺติ วฏฺฏโต นิพฺพาน’’นฺติ. ปารงฺคตาติ อเสกฺเข สนฺธาย. เยปิ คจฺฉนฺตีติ เสกฺเข. เยปิ คมิสฺสนฺตีติ กลฺยาณปุถุชฺชเน. ปารคามิโนติ เอตฺถ กิต-สทฺโท ติกาลวาจีติ เอวํ วุตฺตํ.

໓໑-໔໐. ບົດວ່າ "ayāthāvapaṭipatti" (ການປະຕິບັດບໍ່ແທ້ຈິງ) ໄດ້ແກ່ ການປະຕິບັດບໍ່ຖືກຕ້ອງ ເພາະເຮັດໃຫ້ວັດຖຸທັງໃນສ່ວນເຫດແລະສ່ວນຜົນບໍ່ເປັນໄປຕາມຄວາມຈິງ. ສູດໜຶ່ງ ຊົງສະແດງໂດຍອຳນາດແຫ່ງທັມ ຄືໂດຍອຳນາດແຫ່ງການປະຕິບັດ. ອີກສູດໜຶ່ງ ຊົງສະແດງໂດຍອຳນາດແຫ່ງບຸກຄົນ ຄືໂດຍອຳນາດແຫ່ງຜູ້ປະຕິບັດ. ພຣະນິພານ ຊື່ວ່າ "pāra" (ຝັ່ງນັ້ນ) ເພາະເປັນຝັ່ງກົງກັນຂ້າມແຫ່ງຫ້ວງນ້ຳໃຫຍ່ຄືສັງສານ ແລະເພາະນຳບຸກຄົນຜູ້ບັນລຸໃຫ້ຂ້າມພົ້ນໄປໄດ້, ສ່ວນສັງສານ ຊື່ວ່າ "apāra" (ຝັ່ງນີ້) ເພາະກົງກັນຂ້າມກັບພຣະນິພານນັ້ນ ຄືບໍ່ມີຝັ່ງ ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "apārāpāraṃ" ໄດ້ແກ່ "ຈາກວັດຕະເຖິງພຣະນິພານ". ບົດວ່າ "pāraṅgatā" (ຜູ້ເຖິງຝັ່ງແລ້ວ) ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງ ພຣະອະເສກຂະ. ບົດວ່າ "yepi gacchanti" (ແມ່ນຜູ້ທີ່ກຳລັງໄປ) ໝາຍເຖິງ ພຣະເສກຂະ. ບົດວ່າ "yepi gamissanti" (ແມ່ນຜູ້ທີ່ຈະໄປ) ໝາຍເຖິງ ກັນລະຍານະປຸຖຸຊົນ. ຄຳວ່າ "pāragāmino" (ຜູ້ຈະໄປເຖິງຝັ່ງ) ນີ້ ປັດໄຈໃນກິດຕະສັບ ບອກກາລທັງ 3 ດັ່ງທີ່ກ່າວມາແລ້ວນີ້.

ตีรนฺติ โอริมตีรมาห. เตน วุตฺตํ ‘‘วฏฺฏเมว อนุธาวตี’’ติ. เอกนฺตกาฬกตฺตา จิตฺตสฺส อปภสฺสรภาวกรณโต กณฺหาภิชาติเหตุโต จ วุตฺตํ ‘‘กณฺหนฺติ อกุสลธมฺม’’นฺติ. โวทานภาวโต จิตฺตสฺส ปภสฺสรภาวกรณโต สุกฺกาภิชาติเหตุโต จ วุตฺตํ – ‘‘สุกฺกนฺติ กุสลธมฺม’’นฺติ. กิเลสมาร-อภิสงฺขารมาร-มจฺจุมารานํ ปวตฺติฏฺฐานตาย โอกํ วุจฺจติ วฏฺฏํ, ตพฺพิธุรตาย อโนกนฺติ นิพฺพานนฺติ อาห – ‘‘โอกา อโนกนฺติ วฏฺฏโต นิพฺพาน’’นฺติ.

ບົດວ່າ "tīraṃ" (ຝັ່ງ) ໝາຍເຖິງ ຝັ່ງມໍ່ (ຝັ່ງນີ້). ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຍ່ອມແລ່ນໄປຕາມວັດຕະນັ້ນເອງ". ບົດວ່າ "kaṇhaṃ" (ທັມດຳ) ໄດ້ແກ່ "ອະກຸສົນທັມ" ເພາະເປັນທັມທີ່ດຳສະໜິດ ເພາະເຮັດໃຫ້ຈິດໝອງມົວ ແລະເພາະເປັນເຫດແຫ່ງກຳເນີດທີ່ດຳ (ກັນຫາພິຊາດ). ບົດວ່າ "sukkaṃ" (ທັມຂາວ) ໄດ້ແກ່ "ກຸສົນທັມ" ເພາະເປັນທັມທີ່ຜ່ອງໃສ ເພາະເຮັດໃຫ້ຈິດຜຸດຜ່ອງ ແລະເພາະເປັນເຫດແຫ່ງກຳເນີດທີ່ຂາວ (ສຸກກາພິຊາດ). ວັດຕະ ຊື່ວ່າ "oka" (ທີ່ອາໄສ) ເພາະເປັນທີ່ເປັນໄປແຫ່ງກິເລສມານ, ອະພິສັງຂາຣະມານ ແລະມັດຈຸມານ, ສ່ວນພຣະນິພານ ຊື່ວ່າ "anoka" (ທີ່ບໍ່ມີທີ່ອາໄສ) ເພາະກົງກັນຂ້າມກັບວັດຕະນັ້ນ ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງg່າວວ່າ "okā anokaṃ" ໄດ້ແກ່ "ຈາກວັດຕະເຖິງພຣະນິພານ".

ปรมตฺถโต สมณา วุจฺจนฺติ อริยา, สมณานํ ภาโว สามญฺญํ, อริยมคฺโค, เตน อรณียโต อุปคนฺตพฺพโต สามญฺญตฺโถ นิพฺพานนฺติ อาห – ‘‘สามญฺญตฺถนฺติ นิพฺพานํ, ตํ หี’’ติอาทิ. พฺรหฺมญฺญตฺถนฺติ เอตฺถาปิ อิมินา นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. พฺรหฺมญฺเญน อริยมคฺเคน. ราคกฺขโยติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทิสทฺทตฺโถ. เตน ‘‘โทสกฺขโย โมหกฺขโย’’ติ ปททฺวยํ สงฺคณฺหาติ. วฏฺฏติเยวาติ วทนฺติ ‘‘ราคกฺขโย’’ติ. ปริยาเยน หิ อรหตฺตสฺส วตฺตพฺพตฺตาติ.

ໂດຍປຣະມັດ ພຣະອະລິຍະທັງຫຼາຍ ຊື່ວ່າ "ສະມະນະ", ຄວາມເປັນແຫ່ງສະມະນະ ຊື່ວ່າ "sāmañña" (ສາມັນຍະ) ໄດ້ແກ່ ອະລິຍະມັກ, ພຣະນິພານ ຊື່ວ່າ "sāmaññattha" (ສາມັນຍັດຖະ) ເພາະເປັນປະໂຫຍດທີ່ພຶງບັນລຸດ້ວຍອະລິຍະມັກນັ້ນ ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "sāmaññatthaṃ" ໄດ້ແກ່ "ພຣະນິພານ, ເພາະພຣະນິພານນັ້ນ" ເປັນຕົ້ນ. ແມ່ນໃນບົດວ່າ "brahmaññatthaṃ" (ປະໂຫຍດແຫ່ງຄວາມເປັນພຣາມ) ກໍພຶງຊາບເນື້ອຄວາມໂດຍນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ. ບົດວ່າ "brahmaññena" ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍອະລິຍະມັກ. ໃນບົດວ່າ "rāgakkhayo" (ຄວາມສິ້ນໄປແຫ່ງລາຄະ) ນີ້ ອັກສອນ "iti" ມີອັດຖະເທົ່າກັບ "ādi" (ເປັນຕົ້ນ). ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງສົງເຄາະເອົາບົດທັງສອງຄື "dosakkhayo mohakkhayo" (ຄວາມສິ້ນໄປແຫ່ງໂທສະ ຄວາມສິ້ນໄປແຫ່ງໂມຫະ) ເຂົ້ານຳ. ທ່ານກ່າວວ່າ "rāgakkhayo" (ຄວາມສິ້ນໄປແຫ່ງລາຄະ) ນັ້ນ ຍ່ອມຄວນແທ້ ເພາະພຣະອະຣະຫັດຕະຜົນ ພຶງກ່າວໄດ້ໂດຍອ້ອມ (ປະຣິຍາຍະ) ຢ່າງນີ້.

ปฏิปตฺติวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍປະຕິປັດຕິວັກ ຈົບແລ້ວ.

๕. อญฺญติตฺถิยเปยฺยาลวคฺควณฺณนา

໕. ການອະທິບາຍອັນຍະຕິດຖິຍະເ回归ຍາລະວັກ

๔๑-๔๘. อปราปรํ ปริวตฺตมาเนน วตฺตสมฺปนฺเนน สํสารทฺธานปริญฺญาวเสเนว นิพฺพานสฺส ปตฺตพฺพตฺตา วุตฺตํ – ‘‘นิพฺพานํ ปตฺวา ปริญฺญาตํ นาม โหตี’’ติ. นิพฺพานํ ปตฺวาติ นิพฺพานปฺปตฺติเหตุ. เหตุอตฺโถ หิ อยํ ตฺวา-สทฺโท ยถา – ‘‘ฆตํ ปิวิตฺวา พลํ โหติ, สีหํ ทิสฺวา ภยํ โหตี’’ติ. ตสฺมาติ ยสฺมา อปริญฺเญยฺยปริชานนกิจฺเจน นิพฺพานสฺส ปตฺติยา อทฺธานปริญฺญาสิทฺธิ ญายติ, ตสฺมา อุปจารวเสน นิพฺพานํ ‘‘อทฺธานปริญฺญา’’ติ วุจฺจติ ยถา ‘‘หิมสนฺติ สูริยํ อุคฺคเมตี’’ติ. วิชฺชาวิมุตฺติผลสจฺฉิกิริยตฺถนฺติ เอตฺถ วิชฺชาติ อคฺคมคฺควิชฺชา. วิมุตฺตีติ อคฺคมคฺคสมาธิ อธิปฺเปโต[Pg.409]. เตสํ ผลํ อญฺญาติ อาห – ‘‘วิชฺชาวิมุตฺติผเลน อรหตฺตํ กถิต’’นฺติ. ยาถาวโต ชานนโต ปจฺจกฺขโต ทสฺสนโต จ ญาณทสฺสนนฺติ อิธ ผลนิพฺพานปจฺจเวกฺขณา อธิปฺเปตาติ อาห – ‘‘ญาณทสฺสเนน ปจฺจเวกฺขณา กถิตา’’ติ. เสเสหีติ ราค-วิราค-สํโยชนปฺปหาน-อนุสยสมุคฺฆาต-อทฺธานปริญฺญา- อาสวกฺขย-วิชฺชา-วิมุตฺติ-ผลสจฺฉิกิริยา-ญาณทสฺสน-อนุปาทาปรินิพฺพานปเทหิ.

໔໑-໔໘. ເພາະພຣະນິພານເປັນສິ່ງທີ່ບຸກຄົນຜູ້ສົມບູນດ້ວຍວັດຕະ ຜູ້ໝູນວຽນໄປມາ ພຶງບັນລຸໄດ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການກຳນົດຮູ້ທາງໄກໃນສັງສານນັ້ນເອງ ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ເມື່ອບັນລຸພຣະນິພານແລ້ວ ຊື່ວ່າກຳນົດຮູ້ແລ້ວ". ບົດວ່າ "nibbānaṃ patvā" (ເມື່ອບັນລຸພຣະນິພານແລ້ວ) ໝາຍເຖິງ ເປັນເຫດໃຫ້ບັນລຸພຣະນິພານ. ເພາະວ່າ "tvā" ປັດໄຈນີ້ ມີອັດຖະເປັນເຫດ ເຊັ່ນ "ghataṃ pivitvā balaṃ hoti" (ເພາະດື່ມເນີຍໃສ ຈຶ່ງມີກຳລັງ), "sīhaṃ disvā bhayaṃ hotī" (ເພາະເຫັນສິງ ຈຶ່ງມີຄວາມຢ້ານ). ເພາະເຫດນັ້ນ ເພາະຄວາມສຳເລັດແຫ່ງການກຳນົດຮູ້ທາງໄກ ຍ່ອມປາກົດດ້ວຍການບັນລຸພຣະນິພານ ອັນເປັນກິດຈະການກຳນົດຮູ້ສິ່ງທີ່ຄວນກຳນົດຮູ້ ດັ່ງນັ້ນ ໂດຍອຸປະຈາຣະ ພຣະນິພານຈຶ່ງຊື່ວ່າ "addhānapariññā" (ການກຳນົດຮູ້ທາງໄກ) ເໝືອນຄຳວ່າ "ໝອກຍ່ອມເຮັດໃຫ້ພຣະອາທິດຂຶ້ນ" (ໝາຍເຖິງ ເປັນບຸບພະນິມິດແຫ່ງພຣະອາທິດຂຶ້ນ). ໃນບົດວ່າ "vijjāvimuttiphalasacchikiriyatthaṃ" (ເພື່ອເຮັດໃຫ້ແຈ້ງເຊິ່ງຜົນແຫ່ງວິຊາແລະວິມຸດຕິ) ນີ້ ບົດວ່າ "vijjā" ໄດ້ແກ່ ວິຊາໃນອັກຄະມັກ (ມັກຊັ້ນສູງ). ບົດວ່າ "vimutti" ທ່ານປະສົງເອົາ ສະມາທິໃນອັກຄະມັກ. ຜົນແຫ່ງວິຊາແລະວິມຸດຕິທັງສອງນັ້ນ ຄືພຣະອັນຍາ (ຄວາມຮູ້ແຈ້ງ) ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ດ້ວຍຜົນແຫ່ງວິຊາແລະວິມຸດຕິ ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງ ພຣະອະຣະຫັດ". ບົດວ່າ "ñāṇadassana" (ຍານະທັດສະນະ) ເພາະຮູ້ຕາມຄວາມເປັນຈິງ ແລະເພາະເຫັນປະຈັກແຈ້ງ ໃນທີ່ນີ້ ທ່ານປະສົງເອົາ ການພິຈາລະນາ (ປັດຈະເвокຂະນະ) ໃນຜົນແລະພຣະນິພານ ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ດ້ວຍຍານະທັດສະນະ ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງ ປັດຈະເວກຂະນະຍານ". ບົດວ່າ "sesehi" (ດ້ວຍບົດທີ່ເຫຼືອ) ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍບົດວ່າ ຄວາມສິ້ນລາຄະ, ຄວາມຄາຍກຳນັດ, ຄວາມລະສັງໂຍດ, ຄວາມຖອນອະນຸໄສ, ຄວາມກຳນົດຮູ້ທາງໄກ, ຄວາມສິ້ນອາສະວະ, ວິຊາ, ວິມຸດຕິ, ຄວາມເຮັດໃຫ້ແຈ້ງເຊິ່ງຜົນ, ຍານະທັດສະນະ ແລະອະນຸປາດາປະຣິນິພານ.

อญฺญติตฺถิยเปยฺยาลวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍອັນຍະຕິດຖິຍະເປຍຍາລະວັກ ຈົບແລ້ວ.

๖. สูริยเปยฺยาลวคฺควณฺณนา

໖. ການອະທິບາຍສຸຣິຍະເเปຍຍາລະວັກ

๔๙-๖๒. ยถา อรุณุคฺคํ สูริยุคฺคมนสฺส เอกนฺติกํ ปุพฺพนิมิตฺตํ, เอวํ กลฺยาณมิตฺตตา อริยมคฺคปาตุภาวสฺสาติ สทิสูปมา อรุณุคฺคํ กลฺยาณมิตฺตตาย. กลฺยาณมิตฺโตติ เจตฺถ อริโย, อริยมคฺโค วา ทฏฺฐพฺโพ สูริยปาตุภาโว วิย เตน วิธูปนียนฺธการวิธมนโต. กุสลกตฺตุกมฺยตาฉนฺโท ฉนฺทสมฺปทา อิตรฉนฺทโต สมฺปนฺนตฺตา. การาปกอปฺปมาทสฺสาติ สจฺจปฏิเวธสฺส การาปกสฺส. เอวํ สพฺพตฺเถว สมฺปทาสทฺทา วิเสสาธิคมเหตุตาย เวทิตพฺพา. อญฺเญนปิ อากาเรนาติ ‘‘วิเวกนิสฺสิต’’นฺติอาทิอาการโต อญฺเญน ‘‘ราควินยปริโยสาน’’นฺติอาทินา อากาเรน.

໔໙-໖໒. ແສງອະລຸນຂຶ້ນ ເປັນບຸບພະນິມິດທີ່ແນ່ນອນແຫ່ງພຣະອາທິດຂຶ້ນສັນໃດ, ຄວາມເປັນຜູ້ມີກັນລະຍານະມິດ ກໍເປັນບຸບພະນິມິດແຫ່ງການບັງເກີດຂຶ້ນແຫ່ງອະລິຍະມັກສັນນັ້ນ, ນີ້ເປັນອຸປະມາທີ່ສົມກັນລະຫວ່າງແສງອະລຸນຂຶ້ນກັບຄວາມເປັນຜູ້ມີກັນລະຍານະມິດ. ສ່ວນຄຳວ່າ "kalyāṇamitto" (ກັນລະຍານະມິດ) ໃນທີ່ນີ້ ພຶງເຫັນວ່າໄດ້ແກ່ ພຣະອະລິຍະ ຫຼືອະລິຍະມັກ ເພາະກຳຈັດຄວາມມືດທີ່ພຶງກຳຈັດໄດ້ ເໝືອນການປາກົດຂຶ້ນແຫ່ງພຣະອາທິດ. ບົດວ່າ "chandasampadā" (ຄວາມເຖິງພ້ອມດ້ວຍສັນທະ) ໄດ້ແກ່ ຄວາມພໍໃຈໃນການເຮັດກຸສົນ ເພາະເຖິງພ້ອມກວ່າສັນທະຢ່າງອື່ນ. ບົດວ່າ "kārāpakaappamādassā" (ແຫ່ງຄວາມບໍ່ປະໝາດຜູ້ເຮັດໃຫ້ສຳເລັດ) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ເຮັດໃຫ້ການຕຣັສຮູ້ສັດຈະທັມສຳເລັດ. ພຶງຊາບວ່າ ສັບວ່າ "sampadā" (ຄວາມເຖິງພ້ອມ) ໃນທຸກບົດ ຍ່ອມເປັນເຫດແຫ່ງການບັນລຸຄຸນວິເສດຢ່າງນີ້. ບົດວ່າ "aññenapi ākārena" (ໂດຍອາການອື່ນອີກ) ໄດ້ແກ່ ໂດຍອາການອື່ນຈາກອາການມີ "ອາໄສວິເວກ" ເປັນຕົ້ນ ຄືໂດຍອາການມີ "ມີຄວາມກຳຈັດລາຄະເປັນທີ່ສຸດ" ເປັນຕົ້ນ.

สูริยเปยฺยาลวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍສຸຣິຍະເປຍຍາລະວັກ ຈົບແລ້ວ.

๗. เอกธมฺมเปยฺยาลวคฺคาทิวณฺณนา

໗. ການອະທິບາຍເອກະທັມມະເປຍຍາລະວັກເປັນຕົ້ນ

๖๓-๑๓๘. ตถา ตถา วุตฺเต พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสยวเสน กถิโต, ตสฺมา ‘‘วุตฺโต เอว อตฺโถ, กสฺมา ปุน วุตฺโต’’ติ น โจเทตพฺพํ.

໖໓-໑໓໘. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງໄວ້ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງອັດທະຍາໄສຂອງບຸກຄົນຜູ້ຈະຕຣັສຮູ້ໄດ້ ເມື່ອຕຣັດຢ່າງນັ້ນໆ, ເພາະເຫດນັ້ນ ໃຜໆບໍ່ພຶງຄັດຄ້ານວ່າ "ເນື້ອຄວາມນີ້ຕຣັດໄວ້ແລ້ວ ເປັນຫຍັງຈຶ່ງຕຣັດຊ້ຳອີກ?".

เอกธมฺมเปยฺยาลวคฺคาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍເອກະທັມມະເປຍຍາລະວັກເປັນຕົ້ນ ຈົບແລ້ວ.

๘. อปฺปมาทเปยฺยาลวคฺโค

໘. ອັບປະມາດະເປຍຍາລະວັກ

๑. ตถาคตสุตฺตวณฺณนา

໑. ການອະທິບາຍຕະຖາຄະຕະສູດ

๑๓๙. การาปกอปฺปมาโท [Pg.410] นาม ‘‘อิเม อกุสลา ธมฺมา ปหาตพฺพา, อิเม กุสลา ธมฺมา อุปฺปาเทตพฺพา’’ติ วุตฺตวชฺเชตพฺพวชฺชนสมฺปาเทตพฺพสมฺปาทนวเสน ปวตฺโต อปฺปมาโท. เอสาติ อปฺปมาโท. โลกิโยว. น โลกุตฺตโร. อยนฺติ เอสาติ จ อปฺปมาทเมว วทติ. เตสนฺติ จตุภูมกธมฺมานํ. ปฏิลาภกฏฺเฐนาติ ปฏิลาภาปนฏฺเฐน.

໑໓໙. ທີ່ຊື່ວ່າ "kārāpakaappamāda" (ຄວາມບໍ່ປະໝາດຜູ້ເຮັດໃຫ້ສຳເລັດ) ນັ້ນ ໄດ້ແກ່ ຄວາມບໍ່ປະໝາດທີ່ເປັນໄປໂດຍອຳນາດແຫ່ງການລະສິ່ງທີ່ຄວນລະ ແລະການເຮັດສິ່ງທີ່ຄວນເຮັດໃຫ້ເຖິງພ້ອມ ຕາມທີ່ຕຣັດໄວ້ວ່າ "ອະກຸສົນທັມເຫຼົ່ານີ້ ຄວນລະ, ກຸສົນທັມເຫຼົ່ານີ້ ຄວນໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ". ບົດວ່າ "esā" (ນີ້) ໄດ້ແກ່ ຄວາມບໍ່ປະໝາດ. ເປັນໂລກິຍະເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ແມ່ນໂລກຸດຕະຣະ. ບົດວ່າ "ayaṃ" (ນີ້) ແລະ "esā" (ນີ້) ຍ່ອມກ່າວເຖິງຄວາມບໍ່ປະໝາດນັ້ນເອງ. ບົດວ່າ "tesaṃ" (ແຫ່ງທັມເຫຼົ່ານັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງທັມໃນພູມ 4. ບົດວ່າ "paṭilābhakaṭṭhena" ໄດ້ແກ່ ໂດຍອັດຖະວ່າເຮັດໃຫ້ໄດ້ຮັບ.

ตถาคตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍຕະຖາຄະຕະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๒. ปทสุตฺตวณฺณนา

໒. ການອະທິບາຍປະທະສູດ

๑๔๐. ชงฺคลานนฺติ ชงฺคลวาสีนํ. ชงฺคล-สทฺโท เจตฺถ ถทฺธภาวสามญฺเญน ปถวีปริยาโย, น อนุปฏฺฐานวิทูรเทสวาจี. เตนาห – ‘‘ปถวีตลวาสีน’’นฺติ. ปทานํ วุจฺจมานตฺตา ‘‘สปาทกปาณาน’’นฺติ วิเสเสตฺวา วุตฺตํ. สโมธานนฺติ อนฺโตคธภาวํ. เตนาห – ‘‘โอธานํ อุปกฺเขป’’นฺติ, อุปเนตฺวา ปกฺขิปิตพฺพนฺติ อตฺโถ.

໑໔໐. ບົດວ່າ "jaṅgalānaṃ" (ແຫ່ງສັດປ່າ) ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງສັດຜູ້ອາໄສຢູ່ໃນປ່າ. ສັບວ່າ "jaṅgala" ໃນທີ່ນີ້ ເປັນໄວພົດແຫ່ງແຜ່ນດິນ ໂດຍຄວາມສະເໝີກັນໂດຍສະພາວະທີ່ແຂງກະດ້າງ ບໍ່ໄດ້ໝາຍເຖິງດິນແດນທີ່ແຫ້ງແລ້ງກັນດານ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "pathavītalavāsīnaṃ" (ແຫ່ງສັດຜູ້ອາໄສຢູ່ເທິງໜ້າແຜ່ນດິນ). ເພາະກ່າວເຖິງຮອຍຕີນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວສະແດງໂດຍວິເສດວ່າ "sapādakapāṇānaṃ" (ແຫ່ງສັດທີ່ມີຕີນ). ບົດວ່າ "samodhānaṃ" ໄດ້ແກ່ ຄວາມຮວມລົງພາຍໃນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "odhānaṃ upakkhepaṃ" (ການວາງລົງ ການໃສ່ລົງ) ອະທິບາຍວ່າ ເປັນສິ່ງທີ່ບຸກຄົນນຳມາແລ້ວໃສ່ລົງໄວ້.

ปทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍປະທະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๓-๑๐. กูฏสุตฺตาทิวณฺณนา

໓-໑໐. ການອະທິບາຍກູຕະສູດເປັນຕົ້ນ

๑๔๑-๑๔๘. วสฺสิกาย ปุปฺผํ วสฺสิกํ ยถา ‘‘อามลกิยา ผลํ อามลก’’นฺติ. มหาตลสฺมินฺติ อุปริปาสาเท. ‘‘ยานิ กานิจี’’ติ ปเทหิ อิตรานิ สมานาธิกรณานิ ภวิตุํ ยุตฺตานีติ ‘‘ปจฺจตฺเต สามิวจน’’นฺติ วตฺวา ตถา วิภตฺติวิปริณาโม กโต. ‘‘ตนฺตาวุตาน’’นฺติ ปทํ นิทฺธารเณ สามิวจนนฺติ ตตฺถ ‘‘วตฺถานี’’ติ วจนเสเสน อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อถ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

໑໔໑-໑໔໘. ດອກແຫ່ງຕົ້ນມະລິ ຊື່ວ່າ "vassika" (ດອກມະລິ) ເໝືອນຄຳວ່າ "ຜົນແຫ່ງຕົ້ນມະຂາມປ້ອມ ຊື່ວ່າ ມະຂາມປ້ອມ (āmalaka)". ບົດວ່າ "mahātalasmiṃ" ໄດ້ແກ່ ໃນຜາສາດຊັ້ນເທິງ. ເພາະບົດທີ່ເຫຼືອ ຄວນເປັນສະມານາທິກະຣະນະກັບບົດວ່າ "yāni kānici" ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "paccatte sāmivacanaṃ" (ສາມີວິບັດໃນອັດຖະແຫ່ງປະຖົມມາສະແດງ) ແລ້ວເຮັດການປ່ຽນແປງວິບັດຢ່າງນັ້ນ. ບົດວ່າ "tantāvutānaṃ" (ແຫ່ງຜ້າທີ່ຂຶ້ນຫູກແລ້ວ) ເປັນສາມີວິບັດໃນອັດຖະແຫ່ງການກຳນົດ (ນິດທາຣະນະ) ດັ່ງນັ້ນ ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມດ້ວຍບົດທີ່ເຫຼືອວ່າ "vatthāni" (ຜ້າທັງຫຼາຍ) ໃນບົດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "atha vā" (ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ) ເປັນຕົ້ນ.

กูฏสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍກູຕະສູດເປັນຕົ້ນ ຈົບແລ້ວ.

อปฺปมาทวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍອັບປະມາດະວັກ ຈົບແລ້ວ.

๙. พลกรณียวคฺโค

໙. ພະລະກະຣະນີຍະວັກ

๑. พลสุตฺตวณฺณนา

໑. Term ການອະທິບາຍພະລະສູດ

๑๔๙. กมฺมานิเยว [Pg.411] กมฺมนฺตา ยถา สุตฺตนฺตา. อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคนฺติ เอตฺถ นานนฺตริยกตาย วิปสฺสนาปิ คหิตา เอว โหตีติ วุตฺตํ ‘‘สหวิปสฺสน’’นฺติ.

໑໔໙. ການງານທັງຫຼາຍນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ "kammanta" (ການງານ) ເໝືອນຄຳວ່າ "suttanta" (ພຣະສູດ). ໃນບົດວ່າ "ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ" (ອະລິຍະອັດຖັງຄິກະມັກ) ນີ້ ເພາະຄວາມບໍ່ມີລະຫວ່າງຂັ້ນ ວິປັດສະນາກໍຊື່ວ່າຖືກຖືເອົາແລ້ວເຊັ່ນກັນ ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "sahavipassanaṃ" (ພ້ອມທັງວິປັດສະນາ).

๒. พีชสุตฺตวณฺณนา

໒. ການອະທິບາຍພີຊະສູດ

๑๕๐. ปญฺจวิธมฺปิ สมูหฏฺเฐน พีชคาโม นาม. ตเทวาติ มูลพีชาทิ เอว. สมฺปนฺนนฺติ สหชาตมูลวนฺตํ. นีลภาวโต ปฏฺฐายาติ นีลภาวาปตฺติโต ปฏฺฐาย.

໑໕໐. ພືດທັງ 5 ຊະນິດນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ "bījagāma" (ພືດຄາມ) ໂດຍອັດຖະວ່າເປັນກຸ່ມ. ບົດວ່າ "tadeva" (ພືດນັ້ນເອງ) ໄດ້ແກ່ ພືດມີເຫງົ້າເປັນຕົ້ນນັ້ນເອງ. ບົດວ່າ "sampannaṃ" (ສົມບູນ) ໄດ້ແກ່ ມີຮາກທີ່ເກີດຮ່ວມກັນ. ບົດວ່າ "nīlabhāvato paṭṭhāya" ໄດ້ແກ່ ຕັ້ງແຕ່ການເຖິງຄວາມເປັນສີຂຽວເປັນຕົ້ນໄປ.

๓. นาคสุตฺตวณฺณนา

໓. ການອະທິບາຍນາຄະສູດ

๑๕๑. พลํ คาเหนฺตีติ อตฺตโน สรีรพลํ คาเหนฺติ. ตํ ปน นาคานํ พลปฺปตฺติ เอวาติ อาห – ‘‘พลํ คณฺหนฺตี’’ติ. สมฺเภชฺชมุขทฺวารนฺติ มหาสมุทฺเทน สมฺเภทคตมหานทีนํ มุขทฺวารํ. นาคา กายํ วฑฺเฒนฺตีติอาทิ ยสฺมา จ ภควตา อุปมาวเสน อาภตํ, ตสฺมา เอวเมว โขติ เอตฺถาติอาทินา อุปมํ สํสนฺทติ. อาคเตสูติอาทีสุ ตีสุ ปเทสุ ภาเวนภาวลกฺขเณ.

໑໕໑. ບົດວ່າ "balaṃ gāhenti" (ຍ່ອມໃຫ້ຖືເອົາກຳລັງ) ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມໃຫ້ຖືເອົາກຳລັງກາຍຂອງຕົນ. ແຕ່ການເຮັດຢ່າງນັ້ນ ຄືການໄດ້ຮັບກຳລັງຂອງຊ້າງທັງຫຼາຍນັ້ນເອງ ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "balaṃ gaṇhanti" (ຍ່ອມຖືເອົາກຳລັງ). ບົດວ່າ "sambhejjamukhadvāraṃ" ໄດ້ແກ່ ປາກທາງນ້ຳໄຫຼມາຮ່ວມກັນແຫ່ງແມ່ນ້ຳໃຫຍ່ທັງຫຼາຍທີ່ໄຫຼໄປຮ່ວມກັບມະຫາສະໝຸດ. ເພາະວ່າ ຂໍ້ຄວາມມີ "ຊ້າງທັງຫຼາຍຍ່ອມຈະເລີນກາຍ" ເປັນຕົ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງນຳມາສະແດງໂດຍອຸປະມາ ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງປຽບທຽບອຸປະມານັ້ນ ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "evameva kho" (ສັນນັ້ນເອງແລ) ໃນທີ່ນີ້. ໃນບົດທັງ 3 ມີບົດວ່າ "āgatesu" ເປັນຕົ້ນ ເປັນພາວະລັກສະນະ (bhāvalakkhaṇa).

๕. กุมฺภสุตฺตวณฺณนา

໕. ການອະທິບາຍກຸມພະສູດ

๑๕๓. น ปติอาวมตีติ จ นิกุชฺชิตภาเวน อุทกวมโน ฆโฏ, น ตํ ปุน มุเขน คณฺหาติ. เตนาห ‘‘น อนฺโต ปเวเสตี’’ติ.

໑໕໓. ບົດວ່າ "na patiāvamati" (ບໍ່ຄາຍອອກຄືນ) ໄດ້ແກ່ ໝໍ້ທີ່ຂ້ຳລົງແລ້ວເທນ້ຳອອກ ຍ່ອມບໍ່ຮັບນ້ຳນັ້ນເຂົ້າທາງປາກອີກ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "na anto paveseti" (ບໍ່ໃຫ້ເຂົ້າໄປພາຍໃນ).

๗. อากาสสุตฺตวณฺณนา

໗. ການອະທິບາຍອາກາສະສູດ

๑๕๕. เตเนตํ วุตฺตนฺติ เตน อริยมคฺคสฺส อิชฺฌเนน เอเตสํ สพฺเพสํ โพธิปกฺขิยธมฺมานํ อิชฺฌนํ วุตฺตํ.

໑໕໕. ບົດວ່າ "tenetaṃ vyañjanaṃ" (ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຄຳນີ້ຈຶ່ງຕຣັດໄວ້) ໝາຍເຖິງ ດ້ວຍຄວາມສຳເລັດແຫ່ງອະລິຍະມັກນັ້ນ ຄວາມສຳເລັດແຫ່ງໂພທິປັກຂິຍະທັມທັງໝົດເຫຼົ່ານີ້ ຈຶ່ງຊື່ວ່າຕຣັດໄວ້ແລ້ວ.

๘-๙-๑๐. ปฐมเมฆสุตฺตาทิวณฺณนา

໘-໙-໑໐. ການອະທິບາຍປະຖົມມະເມຄະສູດເປັນຕົ້ນ

๑๕๖-๑๕๘. ปํสุรโชชลฺลนฺติ ภูมิเรณุสหชาตมลํ. วาณิชโกปเมติ วาณิชโกปมปฐมสุตฺเต จาปิ.

໑໕໖-໑໕໘. ບົດວ່າ "paṃsurajojallaṃ" ໄດ້ແກ່ ຝຸ່ນລະອອງແລະຂີ້ໄຄທີ່ເກີດຮ່ວມກັບຝຸ່ນດິນ. ບົດວ່າ "vāṇijakopame" ໄດ້ແກ່ ໃນວານິຊະໂກປະມະສູດທີ 1 ເຊັ່ນກັນ.

๑๑-๑๒. อาคนฺตุกสุตฺตาทิวณฺณนา

໑໑-໑໒. ການອະທິບາຍອາຄັນຕຸກະສູດເປັນຕົ້ນ

๑๕๙-๑๖๐. สหวิปสฺสนสฺส [Pg.412] อริยมคฺคสฺส ภาวนาย อิชฺฌเนน เอตํ อภิญฺญาปริญฺเญยฺยาทิธมฺมานํ อภิญฺญาปริชานนาทีนํ อิชฺฌนํ วุตฺตํ ขตฺติยาทีนํ วิสยอาทิกํ กโรนฺตสฺส กถาย สชฺชิตตฺตา.

໑໕໙-໑໖໐. ເພາະຄວາມສໍາເລັດແຫ່ງການຈະເລີນອະລິຍະມັກ ພ້ອມທັງວິປັດສະນາ, ຄວາມສໍາເລັດແຫ່ງການຮູ້ຍິ່ງ ແລະການກຳນົດຮູ້ເປັນຕົ້ນ ຊຶ່ງທຳທັງຫຼາຍທີ່ມີອະພິຍາ ແລະປະລິນຍາເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າອັນພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຕັດໄວ້ແລ້ວ ເພາະຄວາມທີ່ພຣະອົງຊົງຈັດແຈງເທສະໜາ ເຮັດໃຫ້ເປັນວິໄສຂອງກະສັດທັງຫຼາຍເປັນຕົ້ນ.

พลกรณียวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາພະລາກະລານີຍະວັກ ຈົບແລ້ວ.

๑๐. เอสนาวคฺโค

໑໐. ເອສະນາວັກ

๑. เอสนาสุตฺตวณฺณนา

໑. ການພັນລະນາເອສະນາສູດ

๑๖๑. กามานนฺติ วตฺถุกามกิเลสกามานํ. กิเลสกาโมปิ หิ กามิตนฺติ ปริกปฺปิเตน วิธินา จ อธิกราเคหิ เอสนีโย. ภวานนฺติ ติณฺณํ คตีนํ. ทิฏฺฐิคติกปริกปฺปิตสฺส พฺรหฺมจริยสฺส นิมิตฺตภาวโต มิจฺฉาทิฏฺฐิ ‘‘พฺรหฺมจริย’’นฺติ อธิปฺเปตา.

໑໖໑. ຄຳວ່າ 'ກາມານໍ' ໄດ້ແກ່ ວັດຖຸກາມ ແລະກິເລດກາມ. ຈິງຢູ່, ແມ່ນແຕ່ກິເລດກາມ ກໍຊື່ວ່າເປັນສິ່ງທີ່ຄວນສະແຫວງຫາ ດ້ວຍຄວາມກຳໜັດຢ່າງແຮງກ້າ ແລະດ້ວຍວິທີການທີ່ກຳນົດໄວ້ວ່າ 'ເປັນໜ້າປາດຖະໜາ'. ຄຳວ່າ 'ພວານໍ' ໄດ້ແກ່ ພົບທັງສາມ. ມິດສາທິຖິ ທ່ານປະສົງເອົາວ່າ 'ພຣົມມະຈັນ' ເພາະເປັນນິມິດ (ເຫດ) ແຫ່ງພຣົມມະຈັນທີ່ພວກທິດຖິຄະຕິກະກຳນົດຂຶ້ນ.

๒-๑๑. วิธาสุตฺตาทิวณฺณนา

໒-໑໑. ການພັນລະນາວິທາສູດເປັນຕົ້ນ

๑๖๒-๑๗๑. เสยฺโยหมสฺมีติอาทินา ตํตํวิภาเคน ธียนฺติ วิธียนฺตีติ วิธา, มานโกฏฺฐาสา, มานฏฺฐปนา วา. นีหนนฺตีติ วิพาเธนฺติ.

໑໖໒-໑໗໑. ທຳທັງຫຼາຍທີ່ຕັ້ງຢູ່ ຫຼືຖືກກຳນົດໄວ້ ໂດຍການແບ່ງແຍກນັ້ນໆ ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ເຮົາປະເສີດກວ່າ' ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ວິທາ' ໄດ້ແກ່ ສ່ວນແຫ່ງມານ ຫຼືການຕັ້ງມານ. ຄຳວ່າ 'ນີຫะນันຕິ' ໄດ້ແກ່ ບຽດບຽນ (ຫຼືກຳຈັດ).

เอสนาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາເອສະນາວັກ ຈົບແລ້ວ.

๑๑. โอฆวคฺโค

໑໑. ໂອຄະວັກ

๑-๒. โอฆสุตฺตาทิวณฺณนา

໑-໒. ການພັນລະນາໂອຄະສູດເປັນຕົ້ນ

๑๗๒-๑๗๓. วฏฺเฏ โอหนนฺติ โอสีทาเปนฺตีติ โอฆา. รูปารูปภเวติ รูปภเว จ อรูปภเว จ รูปารูปตณฺโหปนิสฺสยา รูปารูปาวจรกมฺมนิพฺพตฺตา ขนฺธา. โยชนฏฺเฐน โยโค.

໑໗໒-໑໗໓. ທຳທັງຫຼາຍທີ່ພັດພາ ຫຼືເຮັດໃຫ້ຈົມລົງໃນວັດຕະສົງສານ ຊື່ວ່າ 'ໂອຄະ'. ຄຳວ່າ 'ໃນຮູບພົບ ແລະອະຮູບພົບ' ໄດ້ແກ່ ຂັນທັງຫຼາຍທີ່ເກີດຈາກກຳອັນເປັນໄປໃນຮູບາພະຈອນ ແລະອະລູປາພະຈອນ ໂດຍມີຮູບຕັນຫາ ແລະອະລູປຕັນຫາເປັນອຸປະນິດໄສ ໃນຮູບພົບ ແລະອະຮູບພົບ. ຊື່ວ່າ 'ໂຍຄະ' ເພາະອັດຖະວ່າ ປະກອບໄວ້ (ຫຼືຜູກມັດໄວ້).

๓-๔. อุปาทานสุตฺตาทิวณฺณนา

໓-໔. ການພັນລະນາອຸປາດານະສູດເປັນຕົ້ນ

๑๗๔-๑๗๕. กามนวเสน อุปาทิยนโต กามุปาทานํ. เตนาห ‘‘กามคฺคหณ’’นฺติ. นามกายสฺสาติ เวทนาทีนํ จตุนฺนํ อรูปกฺขนฺธานํ. ฆฏนปพนฺธนกิเลโสติ [Pg.413] เหตุนา ผลสฺส กมฺมวฏฺฏสฺส วิปากวฏฺเฏน ทุกฺขปฺปพนฺธสญฺญิตสฺส ฆฏนสฺส สมฺพชฺฌนสฺส นิพฺพตฺตกกิเลโส. อนฺตคฺคาหิกทิฏฺฐิ สสฺสตุจฺเฉทคาโห.

໑໗໔-໑໗໕. ຊື່ວ່າ 'ກາມຸປາດານ' ເພາະຍຶດໝັ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມກຳໜັດ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ການຖືເອົາກາມ'. ຄຳວ່າ 'ແຫ່ງນາມກາຍ' ໄດ້ແກ່ ອະຮູບຂັນທັງສີ່ ມີເວທະນາເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ກິເລດເຄື່ອງຜູກມັດແລະເຊື່ອມຕໍ່' ໄດ້ແກ່ ກິເລດຜູ້ຍັງການເຊື່ອມຕໍ່ ຄືການຜູກພັນກັນແຫ່ງຜົນກັບເຫດ ຄືກຳມະວັດກັບວິປາກະວັດ ທີ່ຊື່ວ່າຄວາມສືບຕໍ່ແຫ່ງທຸກໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ. ຄຳວ່າ 'ອັນຕັກຄາຫິກະທິດຖິ' ໄດ້ແກ່ ການຍຶດຖືວ່າທ່ຽງ (ສັດສະຕະທິດຖິ) ແລະຂາດສູນ (ອຸດເຊທະທິດຖິ).

อุปาทานสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

精度ການພັນລະນາອຸປາດານະສູດເປັນຕົ້ນ ຈົບແລ້ວ.

๕-๑๐. อนุสยสุตฺตาทิวณฺณนา

໕-໑໐. ການພັນລະນາອະນຸສະຍະສູດເປັນຕົ້ນ

๑๗๖-๑๘๑. ถามคตฏฺเฐนาติ สตฺตสนฺตาเน ถิรภาวูปคมนภาเวน. ถามคตนฺติ จ อญฺเญหิ อสาธารโณ กามราคาทีนํเยว อาเวณิโก สภาโว ทฏฺฐพฺโพ. กามราโควาติ กามราโค เอว อปฺปหีโน. โส สติ ปจฺจยลาเภ อุปฺปชฺชนารหตาย สนฺตาเน อนุเสตีติ อนุสโย. เสเสสุปีติ ปฏิฆานุสยาทีสุ. โอรมฺภาโค วุจฺจติ กามธาตุ รูปารูปภาวโต เหฏฺฐาภูตตฺตา. ตตฺถ ปวตฺติยา ปจฺจยภาวโต โอรมฺภาคิยานิ ยถา ‘‘ปจฺฉิโย โคทุหโก’’ติ. สํโยเชนฺตีติ สํโยชนานิ, เหฏฺฐา วิย อตฺโถ วตฺตพฺโพ. อุทฺธมฺภาโค มหคฺคตภาโค, ตสฺส หิตานีติ สพฺพํ เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา น วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย.

໑໗໖-໑໘໑. ຄຳວ່າ 'ເພາະອັດຖະວ່າເຖິງຄວາມມີກຳລັງ' ໄດ້ແກ່ ໂດຍຄວາມເປັນສະພາບທີ່ເຖິງຄວາມໝັ້ນຄົງໃນສັນດານຂອງສັດ. ແລະຄຳວ່າ 'ເຖິງຄວາມມີກຳລັງ' ນີ້ ພຶງເຫັນວ່າເປັນສະພາວະສະເພาະຕົວຂອງກາມະຣາຄະເປັນຕົ້ນ ທີ່ບໍ່ທົ່ວໄປກັບກິເລດອື່ນ. ຄຳວ່າ 'ກາມະຣາຄະນັ້ນເອງ' ໄດ້ແກ່ ກາມະຣາຄະທີ່ຍັງລະບໍ່ໄດ້ນັ້ນເອງ. ກາມະຣາຄະນັ້ນ ຊື່ວ່າ 'ອະນຸໄສ' ເພາະນອນເນື່ອງຢູ່ໃນສັນດານ ໂດຍຄວນແກ່ການເກີດຂຶ້ນເມື່ອໄດ້ປັດໄຈ. ຄຳວ່າ 'ແມ່ນໃນກິເລດທີ່ເຫຼືອ' ໄດ້ແກ່ ໃນປະຕິຄານຸໄສເປັນຕົ້ນ. ກາມະທາດ ທ່ານຮຽກວ່າ 'ສ່ວນເບື້ອງຕ່ຳ' ເພາະເປັນສ່ວນເບື້ອງລຸ່ມກວ່າຮູບພົບແລະອະຮູບພົບ. ທຳທັງຫຼາຍທີ່ເກີດໃນກາມະທາດນັ້ນ ຊື່ວ່າ 'ໂອຣັມພາຄິຍະ' ເພາະເປັນປັດໄຈແຫ່ງຄວາມເປັນໄປໃນກາມະທາດນັ້ນ ເໝືອນຄຳວ່າ 'ກະບຸງຂອງຄົນຮີດນົມງົວ'. ທຳທັງຫຼາຍທີ່ຜູກມັດໄວ້ ຊື່ວ່າ 'ສັງໂຍດ', ອັດຖະໃນຄຳນີ້ ພຶງກ່າວເໝືອນໃນຫົນຫຼັງ. ສ່ວນເບື້ອງເທິງ ໄດ້ແກ່ ມະຫັກຄະຕະພົບ, ທຳທັງຫຼາຍທີ່ເກີດໃນສ່ວນເບື້ອງເທິງນັ້ນ (ຊື່ວ່າ ອຸດທັມພາຄິຍະ), ອະທິບາຍວ່າ ເນື້ອຄວາມທັງໝົດບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ ເພາະມີນິໄສດັ່ງທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນຫົນຫຼັງ.

อนุสยสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາອະນຸສະຍະສູດເປັນຕົ້ນ ຈົບແລ້ວ.

โอฆวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາໂອຄະວັກ ຈົບແລ້ວ.

มคฺคสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາມັກຄະສັງຍຸດ ຈົບແລ້ວ.

๒. โพชฺฌงฺคสํยุตฺตํ

໒. ໂພດຊັງຄະສັງຍຸດ

๑. ปพฺพตวคฺโค

໑. ປັບພະຕະວັກ

๑.หิมวนฺตสุตฺตวณฺณนา

໑. ການພັນລະນາຫິມະວັນຕະສູດ

๑๘๒. พุชฺฌติ [Pg.414] จตุสจฺจํ อริยสาวโก เอตายาติ โพธํ, ธมฺมสามคฺคี, อริยสาวโก ปน จตุสจฺจํ พุชฺฌตีติ โพธิ. องฺคาติ การณา. ยาย ธมฺมสามคฺคิยาติ สมฺพนฺโธ. ตณฺหาวเสน ปติฏฺฐานํ, ทิฏฺฐิวเสน อายูหนา. สสฺสตทิฏฺฐิยา ปติฏฺฐานํ, อุจฺเฉททิฏฺฐิยา อายูหนา. ลีนวเสน ปติฏฺฐานํ, อุทฺธจฺจวเสน อายูหนา. กามสุขานุโยควเสน ปติฏฺฐานํ, อตฺตกิลมถานุโยควเสน อายูหนา. โอฆตรณสุตฺตวณฺณนายํ (สํ. นิ. ๑.๑) –

໑໘໒. ອະລິຍະສາວົກຍ່ອມຕັດສະຮູ້ອະລິຍະສັດສີ່ດ້ວຍທຳນີ້ ເພາະເຫດນັ້ນ ທຳນັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ໂພທະ' ໄດ້ແກ່ ຄວາມພ້ອມພຽງແຫ່ງທຳ, ສ່ວນອະລິຍະສາວົກຍ່ອມຕັດສະຮູ້ອະລິຍະສັດສີ່ ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ໂພທິ'. ຄຳວ່າ 'ອົງ' ໄດ້ແກ່ ເຫດ. ມີການເຊື່ອມໂຍງວ່າ 'ດ້ວຍຄວາມພ້ອມພຽງແຫ່ງທຳໃດ'. ການຕັ້ງຢູ່ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຕັນຫາ, ການຂະຫຍາຍດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງທິດຖິ. ການຕັ້ງຢູ່ດ້ວຍສັດສະຕະທິດຖິ, ການຂະຫຍາຍດ້ວຍອຸດເຊທະທິດຖິ. ການຕັ້ງຢູ່ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມຫົດຫູ່, ການຂະຫຍາຍດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມຟຸ້ງຊ່ານ. ການຕັ້ງຢູ່ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງກາມະສຸຂັນລິການຸໂຍກ, ການຂະຫຍາຍດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອັດຕະກິລະມະຖານຸໂຍກ. ໃນການພັນລະນາໂອຄະຕະຣະນະສູດ (ສັງ. ນິ. ໑.໑) ກ່າວໄວ້ວ່າ —

‘‘กิเลสวเสน ปติฏฺฐานํ, อภิสงฺขารวเสน อายูหนา. ตณฺหาทิฏฺฐีหิ ปติฏฺฐานํ, อวเสสกิเลสาภิสงฺขาเรหิ อายูหนา, สพฺพากุสลาภิสงฺขารวเสน ปติฏฺฐานํ, สพฺพโลกิยกุสลาภิสงฺขารวเสน อายูหนา’’ติ –

“ການຕັ້ງຢູ່ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງກິເລດ, ການຂະຫຍາຍດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອະພິສັງຂານ. ການຕັ້ງຢູ່ດ້ວຍຕັນຫາແລະທິດຖິ, การຂະຫຍາຍດ້ວຍກິເລດແລະອະພິສັງຂານທີ່ເຫຼືອ, ການຕັ້ງຢູ່ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອະກຸສົນລາພິສັງຂານທັງປວງ, ການຂະຫຍາຍດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງໂລກິຍະກຸສົນລາພິສັງຂານທັງປວງ” ດັ່ງນີ້ —

วุตฺเตสุ ปกาเรสุ อิธ อวุตฺตานํ วเสน เวทิตพฺโพ. กิเลสสนฺตานนิทฺทาย อุฏฺฐหตีติ เอเตน สิขาปตฺตวิปสฺสนาสหคตานมฺปิ สติอาทีนํ โพชฺฌงฺคภาวํ ทสฺเสติ. จตฺตารีติอาทินา มคฺคผเลน สหคตานํ. สตฺตหิ โพชฺฌงฺเคหิ ภาวิเตหิ สจฺจปฏิเวโธ โหตีติ กถมิทํ ชานิตพฺพนฺติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ยถาหา’’ติอาทิ. ฌานงฺคมคฺคงฺคาทโย วิยาติ เอเตน โพธิโพชฺฌงฺคสทฺทานํ สมุทายาวยววิสยตํ ทสฺเสติ. เสนงฺครถงฺคาทโย วิยาติ เอเตน ปุคฺคลปญฺญตฺติยา อวิชฺชมานปญฺญตฺติภาวํ ทสฺเสติ.

ໃນປະການທັງຫຼາຍທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວນັ້ນ ພຶງຊາບດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງທຳທີ່ບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້ໃນທີ່ນີ້. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ຍ່ອມຕື່ນຂຶ້ນຈາກຄວາມຫຼັບຄືກິເລດສັນດານ' ນີ້ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານສະແດງເຖິງຄວາມເປັນໂພດຊົງແຫ່ງທຳມີສະຕິເປັນຕົ້ນ ແມ່ນທີ່ເກີດຮ່ວມກັບວິປັດສະນາອັນເຖິງຍອດ. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ສີ່' ເປັນຕົ້ນ ໝາຍເຖິງທຳທີ່ເກີດຮ່ວມກັບມັກແລະຜົນ. ພຣະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ຍ້ອນວ່າພຣະອົງຕັດໄວ້' ເພື່ອຕອບຄຳຖາມທີ່ວ່າ 'ຈະຊາບໄດ້ແນວໃດວ່າ ເມື່ອຈະເລີນໂພດຊົງເຈັດແລ້ວ ຍ່ອມມີການຕັດສະຮູ້ອະລິຍະສັດ'. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ເໝືອນອົງແຫ່ງຊານແລະອົງແຫ່ງມັກເປັນຕົ້ນ' ນີ້ ສະແດງເຖິງຄວາມເປັນອະວິຊຊະມານະບັນຍັດ (ບັນຍັດສິ່ງທີ່ບໍ່ມີຢູ່ຈິງ) ແຫ່ງປຸກຄະລາບັນຍັດ.

โพธาย สํวตฺตนฺตีติ โพชฺฌงฺคาติ วุตฺตํ ‘‘การณตฺโถ องฺคสทฺโท’’ติ. พุชฺฌตีติ โพธิ, โพธิยา เอว องฺคาติ โพชฺฌงฺคาติ วุตฺตํ ‘‘พุชฺฌนฺตีติ โพชฺฌงฺคา’’ติ. วิปสฺสนาทีนํ การณานํ พุชฺฌิตพฺพานํ สจฺจานํ อนุรูปํ ปจฺจกฺขภาเวน ปฏิมุขํ อวิปรีตํ สมฺมา พุชฺฌนฺตีติ เอวํ วตฺถุวิเสสทีปเกหิ อุปริมคฺเคหิ อนุพุชฺฌนฺตีติอาทินา วุตฺตโพธิสทฺเทหิ นิปฺปเทเสน วุตฺตํ [Pg.415] ‘‘พุชฺฌนตาสามญฺเญน สงฺคณฺหาตี’’ติ. เอตฺถ จ ลีนปติฏฺฐาน-กามสุขลฺลิกานุโยค-อุจฺเฉทาภินิเวสานํ ธมฺมวิจย-วีริยปีติปธาน-ธมฺมสามคฺคี ปฏิปกฺโข. อุทฺธจฺจายูหนอตฺตกิลมถานุโยค-สสฺสตาภินิเวสานํ ปสฺสทฺธิสมาธิ-อุเปกฺขาปธาน-ธมฺมสามคฺคี ปฏิปกฺโข. สติ ปน อุภยตฺถาปิ อิจฺฉิตพฺพา. ตถา หิ สา สพฺพตฺถิกา วุตฺตา.

ທີ່ຊື່ວ່າ 'ໂພດຊົງ' ເພາະເປັນໄປເພື່ອຄວາມຕັດສະຮູ້ ດັ່ງທີ່ກ່າວວ່າ 'ອົງຄະສັບ ມີອັດຖະວ່າເປັນເຫດ'. ທີ່ຊື່ວ່າ 'ໂພດຊົງ' ເພາະເປັນອົງແຫ່ງຄວາມຕັດສະຮູ້ (ໂພທິ) ນັ້ນເອງ ດັ່ງທີ່ກ່າວວ່າ 'ທຳທັງຫຼາຍທີ່ຕັດສະຮູ້ ຊື່ວ່າ ໂພດຊົງ'. ຄຳວ່າ 'ສົງເຄາະດ້ວຍຄວາມເປັນຜູ້ຕັດສະຮູ້ໂດຍທົ່ວໄປ' ນີ້ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວໄວ້ໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ໂພທິ' ທີ່ກ່າວໄວ້ເປັນຕົ້ນວ່າ 'ຍ່ອມຕັດສະຮູ້ຕາມດ້ວຍມັກເບື້ອງເທິງທັງຫຼາຍອັນສະແດງເຖິງຄວາມພິເສດແຫ່ງວັດຖຸ' ໂດຍອະທິບາຍວ່າ 'ຍ່ອມຕັດສະຮູ້ໂດຍຊອບ ບໍ່ຜິດພ້ຽນ ຕໍ່ໜ້າ ໂດຍຄວາມເປັນປະຈັກຕາ ສົມຄວນແກ່ອະລິຍະສັດທັງຫຼາຍທີ່ຄວນຕັດສະຮູ້ ອັນເປັນເຫດແຫ່ງວິປັດສະນາເປັນຕົ້ນ'. ແລະໃນທີ່ນີ້ ຄວາມພ້ອມພຽງແຫ່ງທຳທີ່ມີທຳມະວິຈະຍະ, ວິຣິຍະ ແລະປີຕິເປັນປະທານ ເປັນທຳກົງກັນຂ້າມກັບການຕັ້ງຢູ່ດ້ວຍຄວາມຫົດຫູ່, ກາມະສຸຂັນລິການຸໂຍກ ແລະການຍຶດໝັ້ນໃນອຸດເຊທະທິດຖິ. ຄວາມພ້ອມພຽງແຫ່ງທຳທີ່ມີປັດສັດທິ, ສະມາທິ ແລະອຸເປກຂາເປັນປະທານ ເປັນທຳກົງກັນຂ້າມກັບການຂະຫຍາຍດ້ວຍຄວາມຟຸ້ງຊ່ານ, ອັດຕະກິລະມະຖານຸໂຍກ ແລະການຍຶດໝັ້ນໃນສັດສະຕະທິດຖິ. ສ່ວນສະຕິ ຍ່ອມເປັນທີ່ປາດຖະໜາໃນທັງສອງສະຖານ. ຈິງຢ່າງນັ້ນ ສະຕິນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຕັດວ່າ ມີປະໂຫຍດໃນທຸກບ່ອນ.

สํ-สทฺโท ปสํสายํ. ปุนเทว สุนฺทโร จ อตฺโถปีติ อาห ‘‘ปสตฺโถ สุนฺทโร จ โพชฺฌงฺโค’’ติ. อภินิพฺพตฺเตตีติ อภิวิสิฏฺฐภาเวน นิพฺพตฺเตติ สวิเสสภาวํ วทติ. ‘‘เอเก วณฺณยนฺตี’’ติ วตฺวา ตตฺถ ยถาวุตฺตวิเวกตฺตยโต อญฺญํ วิเวกทฺวยํ อุทฺธริตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘เต หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ฌานกฺขเณ ตาว กิจฺจโต วิกฺขมฺภนวิเวกนิสฺสิตํ, วิปสฺสนากฺขเณ อชฺฌาสยโต ปฏิปฺปสฺสทฺธิวิเวกนิสฺสิตํ ภาเวตีติ. เตนาห – ‘‘อนุตฺตรํ วิโมกฺขํ อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสามี’’ติ. ตตฺถ ตตฺถ นิจฺฉยตาย กสิณชฺฌานคฺคหเณน อนุปฺปาทานมฺปิ คหณํ ทฏฺฐพฺพํ.

ອັກສອນ 'ສໍ' (ໃນຄຳວ່າ ສັມໂພຊຊັງຄະ) ໃຊ້ໃນອັດຖະວ່າ ສັນລະເສີນ. ແລະເພາະມີອັດຖະວ່າ ດີງາມ ອີກດ້ວຍ ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ໂພດຊົງອັນປະເສີດແລະດີງາມ'. ຄຳວ່າ 'ຍ່ອມໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ' ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມໃຫ້ເກີດຂຶ້ນໂດຍຄວາມເປັນສະພາບອັນວິເສດ ຄືກ່າວເຖິງຄວາມມີສະພາວະພิເສດ. ພຣະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວຄຳວ່າ 'ອາຈານບາງພວກພັນລະນາໄວ້' ແລ້ວ ຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ຈິງຢູ່, ອາຈານເຫຼົ່ານັ້ນ' ເພື່ອສະແດງວິເວກອີກສອງປະການ ນອກເໜືອຈາກວິເວກສາມປະການທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນທີ່ນັ້ນ. ໃນວິເວກສອງປະການນັ້ນ ໃນຂະນະແຫ່ງຊານ ຍ່ອມຈະເລີນທຳອັນອາໄສວິກຂັມພະນະວິເວກ ໂດຍກິດ, ໃນຂະນະແຫ່ງວິປັດສະນາ ຍ່ອມຈະເລີນທຳອັນອາໄສປະຕິປັດສັດທິວິເວກ ໂດຍອັດທະຍາໄສ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ — 'ເຮົາຈັກເຂົ້າເຖິງວິໂມກອັນຍອດຢ້ຽມແລ້ວຢູ່'. ໃນທີ່ນັ້ນໆ ພຶງຊາບວ່າ ການຖືເອົາອະນຸບາດ (ຄວາມບໍ່ເກີດຂຶ້ນ) ກໍເປັນອັນຖືເອົາດ້ວຍ ໂດຍການຖືເອົາກະສິນຊານ ເພາະຄວາມແນ່ນອນ.

หิมวนฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາຫິມະວັນຕະສູດ ຈົບແລ້ວ.

๒. กายสุตฺตวณฺณนา

໒. ການພັນລະນາກາຍະສູດ

๑๘๓. ติฏฺฐนฺติ เอเตนาติ ฐิติ, การณํ. กมฺมอุตุจิตฺตาหารสญฺญิโต จตุพฺพิโธ ปจฺจโย ฐิติ เอตสฺสาติ ปจฺจยฏฺฐิติโก. อาหารปจฺจยสทฺทา หิ เอกตฺถา. สุภมฺปีติ กามจฺฉนฺโท ปจฺจโย, อสุเภ สุภากาเรน ปวตฺตนโต สุภนฺติ วุจฺจติ. เตน การเณน ปวตฺตนกสฺส อญฺญสฺส กามจฺฉนฺทสฺส นิมิตฺตตฺตา สุภนิมิตฺตนฺติ. สุภสฺสาติ ยถาวุตฺตสฺส สุภสฺส. อารมฺมณมฺปีติ สุภากาเรน, อิฏฺฐากาเรน วา คยฺหมานํ รูปาทิอารมฺมณมฺปิ สุภนิมิตฺตํ วุตฺตากาเรน. อนุปายมนสิกาโรติ อากงฺขิตสฺส หิตสุขสฺส อนุปายภูโต มนสิกาโร, ตโต เอว อุปฺปถมนสิกาโรติ อโยนิโสมนสิกาโร. ตสฺมินฺติ ยถานิทฺธาริเต กามจฺฉนฺทภูเต ตทารมฺมณภูเต จ ทุวิเธปิ สุภนิมิตฺเต. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘สุภารมฺมเณ’’อิจฺเจว วุตฺตํ. อตฺถิ, ภิกฺขเว, สุภนิมิตฺตนฺติอาทีติ อาทิ-สทฺเทน กามจฺฉนฺทนีวรณสฺส อาหารทสฺสนปาฬิ อุตฺตานาติ กตฺวา วุตฺตํ – ‘‘เอวํ สพฺพนีวรเณสุ โยชนา เวทิตพฺพา’’ติ.

໑໘໓. ທຳທັງຫຼາຍຍ່ອມຕັ້ງຢູ່ດ້ວຍທຳນີ້ ເພາະເຫດນັ້ນ ທຳນັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ຖິຕິ' ໄດ້ແກ່ ເຫດ. ປັດໄຈສີ່ປະການ ມີກຳ, ອຸຕຸ, ຈິດ ແລະອາຫານ ເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງກາຍນີ້ ເພາະເຫດນັ້ນ ກາຍນີ້ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ມີປັດໄຈເປັນທີ່ຕັ້ງ'. ຈິງຢູ່, ຄຳວ່າ ອາຫານ ແລະ ປັດໄຈ ມີອັດຖະຢ່າງດຽວກັນ. ຄຳວ່າ 'ງາມ' ໄດ້ແກ່ ກາມະສັນທະເປັນປັດໄຈ, ທີ່ຊື່ວ່າ 'ງາມ' ເພາະເປັນໄປໂດຍອາການທີ່ງາມໃນສິ່ງທີ່ບໍ່ມີຄວາມງາມ (ອະສຸພະ). ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ 'ສຸພະນິມິດ' ເພາະເປັນນິມິດແຫ່ງກາມະສັນທະອື່ນ ທີ່ເປັນໄປດ້ວຍເຫດນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ແຫ່ງສິ່ງທີ່ງາມ' ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງສິ່ງທີ່ງາມດັ່ງທີ່ກ່າວແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'ແມ່ນອາລົມ' ໄດ້ແກ່ ອາລົມມີຮູບເປັນຕົ້ນ ທີ່ຖືເອົາໂດຍອາການທີ່ງາມ ຫຼືໂດຍອາການທີ່ໜ້າປາດຖະໜາ ກໍຊື່ວ່າ ສຸພະນິມິດ ໂດຍອາການທີ່ກ່າວແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'ການມົນສິການໂດຍບໍ່ແມ່ນອຸບາຍ' ໄດ້ແກ່ ການມົນສິການທີ່ບໍ່ແມ່ນອຸບາຍແຫ່ງປະໂຫຍດແລະຄວາມສຸກທີ່ປາດຖະໜາ, ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ອະໂຍນິໂສມົນສິການ ເພາະເປັນການມົນສິການນອກທາງ. ຄຳວ່າ 'ໃນສຸພະນິມິດນັ້ນ' ໄດ້ແກ່ ໃນສຸພະນິມິດທັງສອງປະການ ຄື ທີ່ເປັນຕົວສະພາວະແຫ່ງກາມະສັນທະ ແລະທີ່ເປັນອາລົມແຫ່ງກາມະສັນທະນັ້ນ ຕາມທີ່ກຳນົດໄວ້. ສ່ວນໃນອັດຖະກະຖາ ກ່າວໄວ້ພຽງແຕ່ວ່າ 'ໃນສຸພະອາລົມ' ເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ສຸພະນິມິດມີຢູ່' ເປັນຕົ້ນ, ພຣະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວໄວ້ວ່າ 'ພຶງຊາບການປະກອບໃນນີວອນທັງປວງຢ່າງນີ້' ເພາະພຣະບາລີທີ່ສະແດງອາຫານແຫ່ງກາມະສັນທະນີວອນນັ້ນ ຈະແຈ້ງດີແລ້ວ ດ້ວຍສັບວ່າ 'ເປັນຕົ້ນ'.

ปฏิโฆปิ [Pg.416] ปฏิฆนิมิตฺตํ ปุริมุปฺปนฺนสฺส ปจฺฉา อุปฺปชฺชนกสฺส นิมิตฺตภาวโต. ปฏิฆารมฺมณํ นาม เอกูนวีสติ อาฆาตวตฺถุภูตา สตฺตสงฺขารา. อรตีติ ปนฺตเสนาสนาทีสุ อรมณํ. อุกฺกณฺฐิตาติ อุกฺกณฺฐภาโว. ปนฺเตสูติ ทูเรสุ, วิวิตฺเตสุ วา. อธิกุสเลสูติ สมถวิปสฺสนาธมฺเมสุ. อรติ รติปฏิปกฺโข. อรติตาติ อรมณากาโร. อนภิรตีติ อนภิรตภาโว. อนภิรมณาติ อนภิรมณากาโร. อุกฺกณฺฐิตาติ อุกฺกณฺฐนากาโร. ปริตสฺสิตาติ อุกฺกณฺฐนวเสเนว ปริตสฺสนา.

ແມ່ນແຕ່ປະຕິຄະ ກໍຊື່ວ່າ 'ປະຕິຄະນິມິດ' ເພາະເປັນນິມິດແຫ່ງປະຕິຄະທີ່ເກີດຂຶ້ນກ່ອນ ແລະເກີດຂຶ້ນໃນພາຍຫຼັງ. ທີ່ຊື່ວ່າ 'ປະຕິຄະອາລົມ' ໄດ້ແກ່ ສັງຂານທີ່ມີວິນຍານ ເຊິ່ງເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງຄວາມອາຄາດ ໑໙ ປະການ. ຄຳວ່າ 'ຄວາມບໍ່ຍິນດີ' ໄດ້ແກ່ ຄວາມບໍ່ເພີດເພີນໃນເສນາສະນະອັນສະຫງັດເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ຄວາມອຶດອັດ' ໄດ້ແກ່ ຄວາມເປັນຜູ້ອຶດອັດໃຈ. ຄຳວ່າ 'ໃນເສນາສະນະອັນສະຫງັດ' ໄດ້ແກ່ ໃນເສນາສະນະອັນໄກ ຫຼືອັນສະຫງັດ. ຄຳວ່າ 'ໃນກຸສົນທຳອັນຍິ່ງ' ໄດ້ແກ່ ໃນສະມະຖະແລະວິປັດສະນາທຳ. ຄວາມບໍ່ຍິນດີ ເປັນທຳກົງກັນຂ້າມກັບຄວາມຍິນດີ. ຄຳວ່າ 'ຄວາມເປັນຜູ້ບໍ່ຍິນດີ' ໄດ້ແກ່ ອາການທີ່ບໍ່ເພີດເພີນ. ຄຳວ່າ 'ຄວາມບໍ່ອະພິຣົມ' ໄດ້ແກ່ ຄວາມເປັນຜູ້ບໍ່ອະພິຣົມ. ຄຳວ່າ 'ຄວາມບໍ່ອະພິຣົມໃຈ' ໄດ້ແກ່ ອາການທີ່ບໍ່ອະພິຣົມ. ຄຳວ່າ 'ຄວາມອຶດອັດ' ໄດ້ແກ່ ອາການທີ່ອຶດອັດ. ຄຳວ່າ 'ຄວາມສະດຸ້ງກົວ' ໄດ້ແກ່ ຄວາມສະດຸ້ງກົວດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມອຶດອັດນັ້ນເອງ.

อาคนฺตุกํ, น สภาวสิทฺธํ. กายาลสิยนฺติ นามกาเย อลสภาโว. สมฺโมหวิโนทนิยํ ปน ‘‘ตนฺทีติ ชาติอาลสิย’’นฺติ วุตฺตํ. วทตีติ เอเตน อติสีตาทิปจฺจยา สงฺโกจาปตฺตึ ทสฺเสติ. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ กิเลสวตฺถุวิภงฺเค (วิภ. อฏฺฐ. ๘๕๗). ตนฺทีติ ชาติอาลสิยํ. ตนฺทิยนาติ ตนฺทิยนากาโร. ตนฺทิมนกตาติ ตนฺทิยา อภิภูตจิตฺตตา. อลสสฺส ภาโว อาลสฺยํ. อาลสฺยายนากาโร อาลสฺยายนา. อาลสฺยายิตสฺส ภาโว อาลสฺยายิตตฺตํ. อิติ สพฺเพหิปิ อิเมหิ ปเทหิ กิเลสวเสน กายาลสิยํ กถิตํ.

ເປັນສິ່ງທີ່ມາໃໝ່, ບໍ່ແມ່ນສິ່ງທີ່ສໍາເລັດໂດຍສະພາວະຂອງມັນເອງ. ຄຳວ່າ 'ຄວາມກຽດຄ້ານທາງກາຍ' ໄດ້ແກ່ ຄວາມກຽດຄ້ານໃນນາມກາຍ. ສ່ວນໃນຄຳພີສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ກ່າວໄວ້ວ່າ 'ຄຳວ່າ ຕັນທິ ໄດ້ແກ່ ຄວາມກຽດຄ້ານໂດຍກຳເນີດ'. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ຍ່ອມກ່າວ' ນີ້ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານສະແດງເຖິງຄວາມຫົດຫູ່ ເພາະປັດໄຈມີຄວາມໜາວຈັດເປັນຕົ້ນ. ເຊິ່ງໝາຍເຖິງຄຳທີ່ກ່າວໄວ້ໃນກິເລດສະວັດຖຸວິພັງ (ວິພັງ. ອັດຖະ. ໘໕໗) ວ່າ 'ຄຳວ່າ ຕັນທິ ໄດ້ແກ່ ຄວາມກຽດຄ້ານໂດຍກຳເນີດ. ຄຳວ່າ ຕັນທິຍະນາ ໄດ້ແກ່ ອາການແຫ່ງຄວາມກຽດຄ້ານ. ຄຳວ່າ ຕັນທິມະນະກະຕາ ໄດ້ແກ່ ຄວາມເປັນຜູ້ມີຈິດອັນຄວາມກຽດຄ້ານຄອບງຳ. ຄວາມເປັນຜູ້ກຽດຄ້ານ ຊື່ວ່າ ອາລັດສະຍະ. ອາການແຫ່ງຄວາມກຽດຄ້ານ ຊື່ວ່າ ອາລັດສະຍາຍະນາ. ຄວາມເປັນຜູ້ມີຄວາມກຽດຄ້ານປາກົດແລ້ວ ຊື່ວ່າ ອາລັດສະຍາຍິຕັດຕະ'. ດັ່ງນີ້ ດ້ວຍບົດທັງປວງເຫຼົ່ານີ້ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວເຖິງຄວາມກຽດຄ້ານທາງກາຍ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງກິເລດ.

กิเลสวเสนาติ สมฺโมหวเสน. กายวินมนาติ กายสฺส วิรูปโต นมนา. ชมฺภนาติ ผนฺทนา. ปุนปฺปุนํ ชมฺภนา วิชมฺภนา. อานมนาติ ปุรโต นมนา. วินมนาติ ปจฺฉโต นมนา. สนฺนมนาติ สมนฺตโต นมนา. ปณมนาติ ยถา หิ ตนฺตโต อุฏฺฐิตเปสกาโร กิญฺจิเทว อุปริฏฺฐิตํ คเหตฺวา อุชุํ กายํ อุสฺสาเปติ, เอวํ กายสฺส อุทฺธํ ฐปนา. พฺยาธิยกนฺติ อุปฺปนฺนพฺยาธิตา. อิติ สพฺเพหิปิ อิเมหิ ปเทหิ กิเลสวเสน กายผนฺทนเมว กถิตํ (วิภ. อฏฺฐ. ๘๕๘).

ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງກິເລດ' ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມຫຼົງ. ຄຳວ່າ 'ການບິດກາຍ' ໄດ້ແກ່ ການນ້ອມກາຍໄປໂດຍຜິດຮູບ. ຄຳວ່າ 'ການຫງາວ' ໄດ້ແກ່ ການຫວັ່ນໄຫວ. ການຫງາວບ່ອຍໆ ຊື່ວ່າ ວິຊັມພະນາ. ຄຳວ່າ 'ການນ້ອມໄປຂ้างໜ້າ' ໄດ້ແກ່ ການກົ້ມໄປຂ้างໜ້າ. ຄຳວ່າ 'การນ້ອມໄປຂ້າງຫຼັງ' ໄດ້ແກ່ ການແຫງນໄປຂ້າງຫຼັງ. ຄຳວ່າ 'ການນ້ອມໄປໂດຍຮອບ' ໄດ້ແກ່ ການບິດໄປທົ່ວຕົວ. ຄຳວ່າ 'ການຢຽດກາຍ' ໄດ້ແກ່ ການຕັ້ງກາຍໃຫ້ກົງ ເໝືອນຊ່າງຕ່ຳຫູກທີ່ລຸກຂຶ້ນຈາກຫູກແລ້ວ ຈັບສິ່ງໃດສິ່ງໜຶ່ງທີ່ຢູ່ເບື້ອງເທິງ ແລ້ວຢຽດກາຍໃຫ້ກົງ. ຄຳວ່າ 'ຄວາມເປັນຜູ້ມີໄຂ້' ໄດ້ແກ່ ຄວາມເປັນໄຂ້ທີ່ເກີດຂຶ້ນ. ດັ່ງນີ້ ດ້ວຍບົດທັງປວງເຫຼົ່ານີ້ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວເຖິງການຫວັ່ນໄຫວທາງກາຍ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງກິເລດເທົ່ານັ້ນ (ວິພັງ. ອັດຖະ. ໘໕໘).

ภตฺตปริฬาโหติ ภตฺตวเสน ปริฬาหุปฺปตฺติ. ภุตฺตาวิสฺสาติ ภุตฺตวโต. ภตฺตมุจฺฉาติ ภตฺตเคลญฺญํ. อติภุตฺตปจฺจยา หิ มุจฺฉาปตฺโต วิย โหติ. ภตฺตกิลมโถติ ภุตฺตปจฺจยา กิลนฺตภาโว. ภตฺตปริฬาโหติ ภตฺตทรโถ. กุจฺฉิปูรํ ภุตฺตวโต หิ ปริฬาหุปฺปตฺติยา อุปหตินฺทฺริโย วิย โหติ, กาโย ขิชฺชติ. กายทุฏฺฐุลฺลนฺติ ภุตฺตภตฺตํ นิสฺสาย กายสฺส อกมฺมญฺญตา.

ຄຳວ່າ 'ຄວາມຮ້ອນຮົນເພາະອາຫານ' ໄດ້ແກ່ ຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງຄວາມຮ້ອນຮົນເພາະອາຫານ. ຄຳວ່າ 'ແຫ່ງຜູ້ບໍລິໂພກແລ້ວ' ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງຜູ້ກິນແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'ຄວາມມຶນຊຶມເພາະອາຫານ' ໄດ້ແກ່ ຄວາມປ່ວຍໄຂ້ເພາະອາຫານ. ຈິງຢູ່, ເພາະປັດໄຈຄືການກິນຫຼາຍເກີນໄປ ບຸກຄົນຍ່ອມເປັນເໝືອນຜູ້ເຖິງຄວາມສະຫຼົບ. ຄຳວ່າ 'ຄວາມເມື່ອຍລ້າເພາະອາຫານ' ໄດ້ແກ່ ຄວາມເປັນຜູ້ເມື່ອຍລ້າເພາະປັດໄຈຄືການກິນອາຫານ. ຄຳວ່າ 'ຄວາມກະວົນກະວາຍເພາະອາຫານ' ໄດ້ແກ່ ຄວາມອຶດອັດເພາະອາຫານ. ຈິງຢູ່, ເພາະຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງຄວາມຮ້ອນຮົນແກ່ຜູ້ກິນອາຫານຈົນເຕັມທ້ອງ ບຸກຄົນຍ່ອມເປັນເໝືອນຜູ້ມີອິນຊີອັນຖືກກະທົບກະເທືອນ, ກາຍຍ່ອມເມື່ອຍລ້າ. ຄຳວ່າ 'ຄວາມໜັກກາຍ' ໄດ້ແກ່ ຄວາມບໍ່ຄວນແກ່ການງານແຫ່ງກາຍ ໂດຍອາໄສອາຫານທີ່ບໍລິໂພກແລ້ວ.

จิตฺตสฺส [Pg.417] ลียนากาโรติ อารมฺมเณ จิตฺตสฺส สงฺโกจปฺปตฺติ. จิตฺตสฺส อกลฺยตาติ จิตฺตสฺส คิลานภาโว. คิลาโนติ อกลฺลโก วุจฺจติ. ตถา จาห ‘‘นาหํ, ภนฺเต, อกลฺลโก’’ติ. อกมฺมญฺญตาติ จิตฺตเคลญฺญสงฺขาโต อกมฺมญฺญนากาโร. โอลียนาติ โอลียนากาโร. อิริยาปถิกมฺปิ จิตฺตํ ยสฺส วเสน อิริยาปถํ สนฺธาเรตุํ อสกฺโกนฺโต โอลียติ, ตสฺส ตํ อาการํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘โอลียนา’’ติ. ทุติยปทํ อุปสคฺเคน วฑฺฒิตํ. ลีนนฺติ อวิปฺผาริกตาย สงฺโกจปฺปตฺตํ. อิตเร ทฺเว อาการนิทฺเทสา. ถินนฺติ อวิปฺผาริกตาย อนุสฺสาหนา อสงฺคหนสงฺคหนํ. ถิยนากาโร ถิยนา. ถิยิตตฺตนฺติ ถิยิตสฺส อากาโร, อวิปฺผาริกตาติ อตฺโถ.

ຄຳວ່າ 'ອາການຫົດຫູ່ແຫ່ງຈິດ' ໄດ້ແກ່ ຄວາມຫົດຫູ່ແຫ່ງຈິດໃນອາລົມ. ຄຳວ່າ 'ຄວາມບໍ່ຄວນແກ່ການງານແຫ່ງຈິດ' ໄດ້ແກ່ ຄວາມເປັນໄຂ້ແຫ່ງຈິດ. ຄົນໄຂ້ ທ່ານຮຽກວ່າ ຜູ້ບໍ່ສະບາຍ. ສົມດັ່ງທີ່ກ່າວໄວ້ວ່າ 'ຂ້າແຕ່ພຣະອົງຜູ້ຈະເລີນ, ຂ້ານ້ອຍບໍ່ສະບາຍ'. ຄຳວ່າ 'ຄວາມບໍ່ຄວນແກ່ການງານ' ໄດ້ແກ່ ອາການທີ່ບໍ່ຄວນແກ່ການງານ ອັນໄດ້ແກ່ຄວາມປ່ວຍໄຂ້ແຫ່ງຈິດ. ຄຳວ່າ 'ຄວາມທໍ້ຖອຍ' ໄດ້ແກ່ ອາການທໍ້ຖອຍ. ແມ່ນແຕ່ຈິດອັນເປັນໄປໃນອິຣິຍາບົດ ທີ່ບຸກຄົນບໍ່ສາມາດປະຄອງອິຣິຍາບົດໄວ້ໄດ້ ເພາະອຳນາດແຫ່ງຈິດໃດແລ້ວທໍ້ຖອຍໄປ, ພຣະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວຄຳວ່າ 'ຄວາມທໍ້ຖອຍ' ນີ້ ໝາຍເຖິງອາການແຫ່ງຈິດນັ້ນ. ບົດທີສອງ (ໂອລີຍະນາ) ທ່ານກ່າວເພີ່ມຂຶ້ນດ້ວຍອຸປະສັກ. ຄຳວ່າ 'ຫົດຫູ່' ໄດ້ແກ່ ຄວາມຫົດຫູ່ ເພາະຄວາມບໍ່ແຜ່ຊ່ານໄປ. ອີກສອງບົດທີ່ເຫຼືອ ເປັນການສະແດງອາການ. ຄຳວ່າ 'ຖີນະ' ໄດ້ແກ່ ຄວາມບໍ່ກະຕືລືລົ້ນ ຄືການບໍ່ຮວບຮວມໄວ້ ເພາະความບໍ່ແຜ່ຊ່ານໄປ. ອາການແຫ່ງຖີນະ ຊື່ວ່າ ຖີຍະນາ. ຄຳວ່າ ຖີຍິຕັດຕະ ໄດ້ແກ່ ອາການແຫ່ງຖີນະ, ອັດຖະວ່າ ຄວາມບໍ່ແຜ່ຊ່ານໄປ.

เจตโส อวูปสโมติ จิตฺตสฺส อวูปสนฺตตา อสนฺนิสินฺนภาโว. เตนาห – ‘‘อวูปสนฺตากาโร’’ติ. อตฺถโต ปเนตนฺติ สฺวายํ อวูปสนฺตากาโร วิกฺเขปสภาวตฺตา วิกฺเขปเหตุตาย จ อตฺถโต เอตํ อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจเมว.

ຄຳວ່າ 'ຄວາມບໍ່ສະຫງົບແຫ່ງຈິດ' ໄດ້ແກ່ ຄວາມບໍ່ສະຫງົບ ຄືຄວາມບໍ່ຕັ້ງໝັ້ນແຫ່ງຈິດ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ອາການທີ່ບໍ່ສະຫງົບ'. ຄຳວ່າ 'ໂດຍອັດຖະ, ທຳນີ້' ໄດ້ແກ່ ອາການທີ່ບໍ່ສະຫງົບນີ້ ໂດຍອັດຖະແລ້ວ ກໍຄືອຸດທັດຈະແລະກຸກກຸດຈະນັ້ນເອງ ເພາະມີສະພາວະຟຸ້ງຊ່ານ ແລະເປັນເຫດແຫ່ງຄວາມຟຸ້ງຊ່ານ.

วิจิกิจฺฉาย อารมฺมณธมฺมา นาม ‘‘พุทฺเธ กงฺขตี’’ติอาทินา อาคตอฏฺฐกงฺขาวตฺถุภูตา ธมฺมา. ยสฺมา วิจิกิจฺฉา พฺยาปาทาทโย วิย อนุ อนุ อุคฺคหณปจฺจยา อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา กงฺขาฏฺฐานียํ อารมฺมณเมว ทสฺสิตํ ‘‘วิจิกิจฺฉาย อารมฺมณธมฺมา’’ติ. ยสฺมา ปุริมุปฺปนฺนา วิจิกิจฺฉา ปจฺฉา วิจิกิจฺฉาย ปจฺจโย โหติ, ตสฺมา วิจิกิจฺฉาปิ วิจิกิจฺฉาฏฺฐานียธมฺมา เวทิตพฺพา. ตตฺรายํ วจนตฺโถ – ติฏฺฐนฺติ ปวตฺตนฺติ เอตฺถาติ ฐานียา, วิจิกิจฺฉา เอว ฐานียา วิจิกิจฺฉาฏฺฐานียา. อฏฺฐกถายํ ปน อารมฺมณสฺสปิ ตตฺถ วิเสสปจฺจยตํ อุปาทาย ‘‘กามจฺฉนฺโท วิจิกิจฺฉาติ อิเม ทฺเว ธมฺมา อารมฺมเณน กถิตา’’ติ วุตฺตํ. สุภนิมิตฺตสฺส หิ ปจฺจยภาวมตฺตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ, ตถาปิ ยถา ‘‘ปฏิฆมฺปิ ปฏิฆนิมิตฺต’’นฺติ กตฺวา ‘‘พฺยาปาโท อุปนิสฺสเยน กถิโต’’ติ วุตฺตํ, เอวํ สุภมฺปิ สุภนิมิตฺตนฺติ กตฺวา กามจฺฉนฺโท อุปนิสฺสเยน กถิโตติ สกฺกา วิญฺญาตุํ. เสสา ถินมิทฺธอุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจานิ. ตตฺถ ถินมิทฺธํ อญฺญมญฺญํ สหชาตาทิวเสน ปจฺจโย, ตถา อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจนฺติ. อุภเยสมฺปิ อุปนิสฺสยโกฏิยา ปจฺจยภาเว วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ อาห ‘‘สหชาเตน จ อุปนิสฺสเยน จา’’ติ.

ທຳມະທີ່ເປັນອາລົມແຫ່ງວິຈິກິດສາ ໄດ້ແກ່ ທຳມະທີ່ເປັນວັດຖຸແຫ່ງຄວາມສົງໄສ ໘ ປະການ ທີ່ມາແລ້ວໂດຍນັຍເປັນຕົ້ນວ່າ 'ຍ່ອມສົງໄສໃນພຣະພຸດທະເຈົ້າ'. ເພາະວິຈິກິດສາຍ່ອມເກີດຂຶ້ນເພາະປັດໄຈຄືການຍຶດຖືເນື່ອງໆ ຄືກັນກັບພະຍາບາດເປັນຕົ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຈຶ່ງຊົງສະແດງອາລົມອັນເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງຄວາມສົງໄສນັ້ນເອງວ່າ 'ທຳມະທີ່ເປັນອາລົມແຫ່ງວິຈິກິດສາ'. ເພາະວິຈິກິດສາທີ່ເກີດຂຶ້ນກ່ອນ ຍ່ອມເປັນປັດໄຈແກ່ວິຈິກິດສາໃນພາຍຫຼັງ, ດັ່ງນັ້ນ ແມ້ວິຈິກິດສາກໍຄວນຊາບວ່າເປັນທຳມະອັນເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງວິຈິກິດສາ. ໃນຄຳນັ້ນ ມີວິເຄາະສັບດັ່ງນີ້: ທຳມະທັງຫຼາຍຍ່ອມຕັ້ງຢູ່ ຍ່ອມເປັນໄປໃນທຳມະນີ້ ເຫດນັ້ນ ທຳມະນີ້ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ເປັນທີ່ຕັ້ງ (ຖານີຍະ), ວິຈິກິດສານັ້ນເອງເປັນທີ່ຕັ້ງ ຊື່ວ່າ ວິຈິກິດສາຖານີຍະ. ແຕ່ໃນອັຖກຖາ ກ່າວໄວ້ໂດຍອາໄສຄວາມເປັນປັດໄຈພິເສດແມ້ແຫ່ງອາລົມໃນທຳມະນັ້ນວ່າ 'ທຳມະ ໒ ປະການນີ້ ຄື ກາມະສັນທະ ແລະ ວິຈິກິດສາ ພຣະອົງຕັດໄວ້ໂດຍອາລົມ'. ຄຳນັ້ນຕັດໝາຍເຖິງພຽງຄວາມເປັນປັດໄຈແຫ່ງສຸພະນິມິດເທົ່ານັ້ນ, ເຖິງຢ່າງນັ້ນ ແມ້ເມື່ອເຮັດໃຫ້ 'ປະຕິຄະເປັນປະຕິຄະນਿມິດ' ແລ້ວ ກໍຕັດວ່າ 'ພະຍາບາດ ຕັດໄວ້ໂດຍອຸປະນິດສັຍ' ຢ່າງໃດ, ກໍພຶງຊາບໄດ້ຢ່າງນັ້ນວ່າ ເມື່ອເຮັດໃຫ້ສຸພະເປັນສຸພະນິມິດແລ້ວ ກາມະສັນທະກໍຕັດໄວ້ໂດຍອຸປະນິດສັຍ. ທຳມະທີ່ເຫຼືອຄື ຖີນມິດທະ ແລະ ອຸທທັດຈະກຸກກຸດຈະ. ໃນທຳມະເຫຼົ່ານັ້ນ ຖີນມິດທະເປັນປັດໄຈແກ່ກັນແລະກັນ ໂດຍອຳນາດສະຫະຊາດະປັດໄຈເປັນຕົ້ນ, ອຸທທັດຈະກຸກກຸດຈະກໍຢ່າງນັ້ນ. ຄວາມເປັນປັດໄຈໂດຍສ່ວນອຸປະນິດສັຍແຫ່ງທຳມະທັງສອງນັ້ນ ບໍ່ມີສິ່ງທີ່ຈະຕ້ອງກ່າວເລີຍ, ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ໂດຍສະຫະຊາດະປັດໄຈ ແລະ ໂດຍອຸປະນິດສັຍປັດໄຈ'.

ยสฺมา [Pg.418] สติ นาม ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติอาทินา เตสํ เตสํ ธมฺมานํ อนุสฺสรณวเสน วตฺตติ, ตสฺมา เต ธมฺมา สติสมฺโพชฺฌงฺคฏฺฐานียา นาม. โลกุตฺตรธมฺเม จ อนุสฺสวาทิวเสน คเหตฺวา ตถา ปวตฺตเตว. เตน วุตฺตํ ‘‘สติยา’’ติอาทิ.

ເພາະສະຕິຍ່ອມເປັນໄປໂດຍອຳນາດການລະນຶກເນື່ອງໆ ເຖິງທຳມະນັ້ນໆ ໂດຍນັຍເປັນຕົ້ນວ່າ 'ສະຕິປັດຖານ ໔', ດັ່ງນັ້ນ ທຳມະເຫຼົ່ານັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ ເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງສະຕິສັມໂພຊຊົງ. ແລະ ສະຕິນັ້ນຍ່ອມຖືເອົາໂລກຸດຕະຣະທັມ ໂດຍອຳນາດການຟັງເປັນຕົ້ນ ແລ້ວເປັນໄປຢ່າງນັ້ນແທ້. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ແຫ່ງສະຕິ' ເປັນຕົ້ນ.

โกสลฺลํ วุจฺจติ ปญฺญา, ตโต อุปฺปนฺนา โกสลฺลสมฺภูตา. อนวชฺชสุขวิปากาติ อนวชฺชา หุตฺวา สุขวิปากา วิปจฺจนกา. ปททฺวเยน ปจฺจยโต สภาวโต กิจฺจโต ผลโต กุสลธมฺมํ ทสฺเสติ. อกุสลนิทฺเทเสปิ เอเสว นโย. สาวชฺชาติ คารยฺหา. อนวชฺชาติ อคารยฺหา. หีนา ลามกา. ปณีตา เสฏฺฐา. กณฺหา กาฬกา อสุทฺธา. สุกฺกา โอทาตา สุทฺธา. ปฏิภาค-สทฺโท ปฐเม วิกปฺเป สทิสโกฏฺฐาสตฺโถ, ทุติเย ปฏิปกฺขโกฏฺฐาสตฺโถ, ตติเย นิคฺคเหตพฺพปฏิปกฺขโกฏฺฐาสตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

ປັນຍາ ເອີ້ນວ່າ ໂກສັນລະ, ປັນຍາທີ່ເກີດຈາກໂກສັນລະນັ້ນ ຊື່ວ່າ ໂກສັນລະສັມພູຕະ. ບົດວ່າ ອະນາວັດຊະສຸຂะວິປາກາ ຄວາມວ່າ ເປັນທຳມະບໍ່ມີໂທດ ແລະ ມີວິບາກເປັນສຸກ ຄືໃຫ້ຜົນເປັນສຸກ. ດ້ວຍບົດທັງສອງນີ້ ພຣະອົງຊົງສະແດງກຸສົນທັມ ໂດຍປັດໄຈ, ໂດຍສະພາວະ, ໂດຍກິດ ແລະ ໂດຍຜົນ. ແມ້ໃນອະກຸສົນນິເທດ ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ. ບົດວ່າ ສາວັດຊາ ຄວາມວ່າ ຄວນຕິຕຽນ. ບົດວ່າ ອະນາວັດຊາ ຄວາມວ່າ ບໍ່ຄວນຕິຕຽນ. ບົດວ່າ ຮີນາ ຄວາມວ່າ ເລວຊາມ. ບົດວ່າ ປະນີຕາ ຄວາມວ່າ ປະເສີດ. ບົດວ່າ ກັນຫາ ຄວາມວ່າ ດຳ ຄື ບໍ່ສະອາດ. ບົດວ່າ ສຸກກາ ຄວາມວ່າ ຂາວ ຄື ສະອາດ. ສ່ວນຄຳວ່າ ປະຕິພາຄະ ໃນວິການ (ທາງເລືອກ) ທີໜຶ່ງ ພຶງເຫັນວ່າ ມີອັດຖະຄືສ່ວນທີ່ຄ້າຍຄືກັນ, ໃນວິການທີສອງ ມີອັດຖະຄືສ່ວນທີ່ເປັນປະຕິປັກ, ໃນວິການທີສາມ ມີອັດຖະຄືສ່ວນທີ່ເປັນປະຕິປັກອັນຄວນຂົ່ມໄວ້.

กุสลกิริยาย อาทิกมฺมภาเวน ปวตฺตวีริยํ ธิติสภาวตาย ธาตูติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘อารมฺภธาตูติ ปฐมารมฺภวีริย’’นฺติ. ลทฺธาเสวนํ วีริยํ พลปฺปตฺตํ หุตฺวา ปฏิปกฺขํ วิธมตีติ อาห – ‘‘นิกฺกมธาตูติ โกสชฺชโต นิกฺขนฺตตฺตา ตโต พลวตร’’นฺติ. อธิมตฺตาธิมตฺตตรานํ ปฏิปกฺขธมฺมานํ วิธมนสมตฺถํ ปฏุปฏุตราทิภาวปฺปตฺตํ โหตีติ อาห – ‘‘ปรกฺกมธาตูติ ปรํ ปรํ ฐานํ อกฺกมนตาย ตโตปิ พลวตร’’นฺติ.

ຄວາມພຽນທີ່ເປັນໄປໂດຍຄວາມເປັນຜູ້ເລີ່ມຕົ້ນເຮັດໃນກຸສົນກິຣິຍາ ຕັດວ່າ ທາດ ເພາະມີສະພາວະຄືຄວາມຕັ້ງໝັ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອັຖກຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ບົດວ່າ ອາຣັມພະທາຕຸ ໄດ້ແກ່ ຄວາມພຽນທີ່ເລີ່ມຕົ້ນຄັ້ງທຳອິດ'. ຄວາມພຽນທີ່ໄດ້ຮັບການເສບຄຸ້ນແລ້ວ ເຖິງຄວາມມີກຳລັງ ຍ່ອມກຳຈັດທຳມະທີ່ເປັນປະຕິປັກໄດ້, ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອັຖກຖາຈານຈຶ່ງgກ່າວວ່າ 'ບົດວ່າ ນິກກະມະທາຕຸ ໄດ້ແກ່ ຄວາມພຽນທີ່ມີກຳລັງກວ່າຄວາມພຽນນັ້ນ ເພາະອອກໄປຈາກຄວາມກຽດຄ້ານ'. ຄວາມພຽນນັ້ນ ຍ່ອມເປັນທຳມະມີຄວາມແກ່ກ້າ ແລະ ແກ່ກ້າຍິ່ງໆຂຶ້ນ ເພາະສາມາດກຳຈັດທຳມະທີ່ເປັນປະຕິປັກອັນແຮງກ້າ ແລະ ແຮງກ້າຍິ່ງຂຶ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອັຖກຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ບົດວ່າ ປະຣັກກະມະທາຕຸ ໄດ້ແກ່ ຄວາມພຽນທີ່ມີກຳລັງກວ່າຄວາມພຽນນັ້ນ ເພາະກ້າວໄປສູ່ຖານະທີ່ຍິ່ງໆຂຶ້ນໄປ'.

ติฏฺฐติ ปวตฺตติ เอตฺถาติ ฐานียา. อารมฺมณธมฺมา, ปีติสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ฐานียาติ ปีติสมฺโพชฺฌงฺคฏฺฐานียาติ ‘‘ปีติยา อารมฺมณธมฺมา’’ติ วุตฺตํ. ยสฺมา อปราปรุปฺปตฺติยา ปีติปิ ตถา วตฺตพฺพตํ ลภตีติ วุตฺตํ วิสุทฺธิมคฺเค ‘‘ปีติยา เอว ตํ นาม’’นฺติ. ทรถปสฺสทฺธีติ ทรโถ กิเลสปริฬาโห, โส ปสฺสมฺภติ เอตายาติ ทรถปสฺสทฺธิ, กายปสฺสทฺธิยา เวทนาทิขนฺธตฺตยสฺส วิย รูปกายสฺสปิ ปสฺสมฺภนํ โหติ, จิตฺตปสฺสทฺธิยา จิตฺตสฺเสว ปสฺสมฺภนํ, ตโต เอเวตฺถ ภควตา ลหุตาทีนํ วิย ทุวิธตา วุตฺตา. ตถา สมาหิตาการํ สลฺลกฺเขตฺวา คยฺหมาโน สมโถว สมถนิมิตฺตํ, ตสฺส อารมฺมณภูตํ ปฏิภาคนิมิตฺตมฺปิ. วิวิธํ อคฺคํ เอตสฺสาติ พฺยคฺโค, วิกฺเขโป. ตถา หิ โส อนวฏฺฐานรโส ภนฺตตาปจฺจุปฏฺฐาโน วุตฺโต. เอกคฺคภาวโต พฺยคฺคปฏิปกฺโขติ อพฺยคฺโค, สมาธิ, โส เอว นิมิตฺตนฺติ ปุพฺเพ วิย วตฺตพฺพํ. เตนาห ‘‘ตสฺเสว เววจน’’นฺติ.

ທຳມະທັງຫຼາຍຍ່ອມຕັ້ງຢູ່ ຍ່ອມເປັນໄປໃນທຳມະນີ້ ເຫດນັ້ນ ທຳມະນີ້ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ເປັນທີ່ຕັ້ງ (ຖານີຍະ). ທຳມະທີ່ເປັນອາລົມ ເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງປີຕິສັມໂພຊຊົງ ຊື່ວ່າ ປີຕິສັມໂພຊຊັງຄະຖານີຍະ, ດັ່ງນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ທຳມະທີ່ເປັນອາລົມແຫ່ງປີຕິ'. ເພາະປີຕິທີ່ເກີດຂຶ້ນເນື່ອງໆ ກໍຍ່ອມໄດ້ຊື່ວ່າເປັນຢ່າງນັ້ນເຊັ່ນກັນ, ດັ່ງທີ່ຕັດໄວ້ໃນວິສຸດທິມັກວ່າ 'ນັ້ນເປັນຊື່ຂອງປີຕິນັ້ນເອງ'. ບົດວ່າ ທະຣະຖະປັດສັດທິ ຄວາມວ່າ ທະຣະຖະ ຄື ຄວາມຮ້ອນຮົນເພາະກິເລດ, ຄວາມຮ້ອນຮົນນັ້ນຍ່ອມສະຫງົບລະງັບດ້ວຍທຳມະນີ້ ເຫດນັ້ນ ທຳມະນີ້ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ທະຣະຖະປັດສັດthິ (ຄວາມສະຫງົບລະງັບຄວາມຮ້ອນຮົນ). ຄວາມສະຫງົບລະງັບແຫ່ງຮູບກາຍ ຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍກາຍะປັດສັດທິ ເໝືອນຄວາມສະຫງົບລະງັບແຫ່ງນາມກາຍ ໓ ມີເວທະນາເປັນຕົ້ນ, ຄວາມສະຫງົບລະງັບແຫ່ງຈິດ ຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍຈິດຕະປັດສັດທິ, ເພາະເຫດນັ້ນ ໃນທີ່ນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຈຶ່ງຕັດຄວາມເປັນ ໒ ປະການ ໄວ້ເໝືອນກັບລະຫຸຕາ (ຄວາມເບົາ) ເປັນຕົ້ນ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ສະມະຖະນັ້ນເອງ ທີ່ກຳນົດຖືເອົາໂດຍອາການທີ່ຕັ້ງໝັ້ນແລ້ວ ຊື່ວ່າ ສະມະຖະນິມິດ, ແລະ ແມ້ປະຕິພາຄະນິມິດອັນເປັນອາລົມແຫ່ງສະມະຖະນັ້ນ ກໍຊື່ວ່າ ສະມະຖະນິມິດເຊັ່ນກັນ. ທຳມະທີ່ມີຍອດຫຼາຍປະການ ຊື່ວ່າ ວະຍັກຄະ ໄດ້ແກ່ ຄວາມຟຸ້ງຊ່ານ. ດ້ວຍວ່າ ຄວາມຟຸ້ງຊ່ານນັ້ນ ມີຄວາມບໍ່ຕັ້ງໝັ້ນເປັນລົດ (ກິດ) ມີຄວາມຊັດສ່າຍເປັນປັດຈຸບັນ (ຜົນ) ຕາມທີ່ຕັດໄວ້. ທຳມະທີ່ເປັນປະຕິປັກຕໍ່ວະຍັກຄະ ເພາະມີພາວະມີຍອດດຽວ ຊື່ວ່າ ອະວະຍັກຄະ ໄດ້ແກ່ ສະມາທິ, ສະມາທິນັ້ນເອງເປັນນິມິດ ດັ່ງທີ່ຄວນກ່າວໄວ້ໃນກ່ອນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັຖກຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຄຳນັ້ນເປັນຊື່ແທນຂອງສະມາທິນັ້ນເອງ'.

โย [Pg.419] อารมฺมเณ อิฏฺฐานิฏฺฐาการํ อนาทิยิตฺวา คเหตพฺโพ มชฺฌตฺตากาโร, โย จ ปุพฺเพ อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาวเสน อุปฺปนฺโน มชฺฌตฺตากาโร, ทุวิโธปิ โส อุเปกฺขาย อารมฺมณธมฺโมติ อธิปฺเปโตติ อาห – ‘‘อตฺถโต ปน มชฺฌตฺตากาโร อุเปกฺขาฏฺฐานียา ธมฺมาติ เวทิตพฺโพ’’ติ. อารมฺมเณน กถิตา อารมฺมณสฺเสว เตสํ วิเสสปจฺจยภาวโต. เสสาติ วีริยาทโย จตฺตาโร ธมฺมา. เตสญฺหิ อุปนิสฺสโยว สาติสโย อิจฺฉิตพฺโพติ.

ອາການປານກາງທີ່ພຶງຖືເອົາໂດຍບໍ່ຍຶດຖືອາການທີ່ໜ້າປາດຖະໜາ ແລະ ບໍ່ໜ້າປາດຖະໜາໃນອາລົມໃດ, ແລະ ອາການປານກາງທີ່ເກີດຂຶ້ນດ້ວຍອຳນາດການຈະເລີນອຸເປກຂາສັມໂພຊຊົງໃນກ່ອນໃດ, ອາການປານກາງແມ້ທັງສອງປະການນັ້ນ ພຣະອົງຊົງປະສົງເອົາວ່າ ເປັນທຳມະທີ່ເປັນອາລົມແຫ່ງອຸເປກຂາ, ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອັຖກຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ໂດຍອັດຖະ ພຶງຊາບວ່າ ອາການປານກາງ ເປັນທຳມະອັນເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງອຸເປກຂາ'. ທຳມະທັງຫຼາຍທີ່ຕັດໄວ້ໂດຍອາລົມ ເພາະອາລົມນັ້ນເອງເປັນປັດໄຈພິເສດແກ່ທຳມະເຫຼົ່ານັ້ນ. ບົດວ່າ ເສສາ ຄວາມວ່າ ທຳມະ ໔ ປະການ ມີວິຣິຍະເປັນຕົ້ນ. ເພາະວ່າ ອຸປະນິດສັຍປັດໄຈອັນຍິ່ງຍວດແຫ່ງທຳມະເຫຼົ່ານັ້ນ ເປັນສິ່ງທີ່ພຶງປາດຖະໜາ.

กายสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາສູດວ່າດ້ວຍກາຍ ຈົບແລ້ວ.

๓. สีลสุตฺตวณฺณนา

໓. ການພັນລະນາສູດວ່າດ້ວຍສີລະ

๑๘๔. ขีณาสวสฺส โลกุตฺตรํ สีลํ นาม มคฺคผลปริยาปนฺนา สมฺมาวาจากมฺมนฺตาชีวา สีลลกฺขณปฺปตฺตา ตทญฺเญ เจตนาทโย. โลกิยํ ปน กิริยาพฺยากตจิตฺตปริยาปนฺนํ จาริตฺตสีลํ, วาริตฺตสีลสฺส ปน สมฺภโว เอว นตฺถิ วิรมณวเสน ปวตฺติยา อภาวโต. ‘‘ปุพฺพภาคสีลํ โลกิยสีล’’นฺติ เกจิ.

໑໘໔. ສີລະຂັ້ນໂລກຸດຕະຣະຂອງພຣະຂີນາສົບ ໄດ້ແກ່ ສັມມາວາຈາ, ສັມມາກັມມັນຕະ ແລະ ສັມມາອາຊີວະ ອັນນັບເນື່ອງໃນມັກແລະຜົນ ທີ່ເຖິງລັກສະນະແຫ່ງສີລະ ແລະ ເຈດຕະນາເປັນຕົ້ນທີ່ນອກເໜືອຈາກນັ້ນ. ສ່ວນໂລກິຍະສີລະ ໄດ້ແກ່ ຈາຣິດຕະສີລະ ອັນນັບເນື່ອງໃນກິຣິຍາອັພຍາກະຕະຈິດ, ສ່ວນວາຣິດຕະສີລະ ຍ່ອມບໍ່ມີທາງເກີດຂຶ້ນໄດ້ເລີຍ ເພາະບໍ່ມີການເປັນໄປໂດຍອຳນາດການງົດເວັ້ນ. ອາຈານບາງພວກກ່າວວ່າ 'ສີລະໃນສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນ ເປັນໂລກິຍະສີລະ'.

จกฺขุทสฺสนนฺติ จกฺขูหิ ทสฺสนํ. ลกฺขณสฺส ทสฺสนนฺติ สภาวธมฺมานํ สงฺขตานํ ปจฺจตฺตลกฺขณสฺส ญาตปริญฺญาย, อนิจฺจาทิสามญฺญลกฺขณสฺส ตีรณปริญฺญาย ทสฺสนํ. ปชหนฺโตปิ หิ เต ปหาตพฺพาการโต ปสฺสติ นาม. นิพฺพานสฺส ตถลกฺขณํ มคฺคผเลหิ ทสฺสนํ, ตํ ปน ปฏิวิชฺฌนํ. ฌาเนน ปถวีกสิณาทีนํ, อภิญฺญาหิ รูปานํ ทสฺสนมฺปิ ญาณทสฺสนเมว. จกฺขุทสฺสนํ อธิปฺเปตํ สวนปยิรุปาสนานํ ปรโต คหิตตฺตา. ปญฺหปยิรุปาสนนฺติ ปญฺหปุจฺฉนวเสน ปยิรุปาสนํ อญฺญกมฺมตฺถาย อุปสงฺกมนสฺส เกวลํ อุปสงฺกมเนเนว โชติตตฺตา.

ບົດວ່າ ຈັກຂຸທັດສະນັງ ໄດ້ແກ່ ການເຫັນດ້ວຍຕາ. ບົດວ່າ ລັກຂະນັດສະ ທັດສະນັງ ໄດ້ແກ່ ການເຫັນສະເພາະລັກສະນະແຫ່ງສັງຂະຕະທັມທັງຫຼາຍ ດ້ວຍຍາຕະປະຣິນຍາ, ແລະ ການເຫັນສາມັນຍະລັກສະນະມີອະນິດຈະເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍຕີຣະນະປະຣິນຍາ. ເພາະວ່າ ແມ້ບຸກຄົນຜູ້ລະຢູ່ ກໍຊື່ວ່າ ຍ່ອມເຫັນໂດຍອາການທີ່ຄວນລະ. ການເຫັນຕະຖະລັກສະນະແຫ່ງພຣະນິພານ ດ້ວຍມັກແລະຜົນ, ການເຫັນນັ້ນ ຄື ການແທງຕະຫຼອດ. ການເຫັນປະຖະວີກະສິນເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍຊານ, ແລະ ການເຫັນຮູບທັງຫຼາຍ ດ້ວຍອະພິນຍາ ກໍເປັນຍານະທັດສະນະເຊັ່ນກັນ. ໃນທີ່ນີ້ ພຣະອົງຊົງປະສົງເອົາການເຫັນດ້ວຍຕາ ເພາະຖືເອົາໄວ້ໃນພາຍຫຼັງແຫ່ງການຟັງແລະການເຂົ້າໄປນັ່ງໃກ້. ບົດວ່າ ປັນຫາປະຍິຣຸປາສະນັງ ໄດ້ແກ່ ການເຂົ້າໄປນັ່ງໃກ້ໂດຍອຳນາດການຖາມບັນຫາ ເພາະການເຂົ້າໄປຫາເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ກິດອື່ນ ພຣະອົງຊົງສະແດງໄວ້ດ້ວຍການເຂົ້າໄປຫາເທົ່ານັ້ນ.

อริยานํ อนุสฺสติ นาม คุณวเสน, ตตฺถาปิ ลทฺธโอวาทาวชฺชนมุเขน ยถาภูตสีลาทิคุณานุสฺสรณนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘ฌานวิปสฺสนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อญฺเญสํเยว สนฺติเกติ อริเยหิ อญฺเญสํ สาสนิกานํเยว สนฺติเก. เตนาห – ‘‘อนุปพฺพชฺชา นามา’’ติ. อญฺเญสูติ สาสนิเกหิ อญฺเญสุ ตาปสปริพฺพาชกาทีสุ. ตตฺถ หิ ปพฺพชฺชา อริยานํ อนุปพฺพชฺชา นาม น โหตีติ วุตฺตํ.

ການລະນຶກເຖິງພຣະອະລິຍະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ຊື່ວ່າ ອະນຸດສະຕິ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄຸນ, ເພື່ອສະແດງການລະນຶກເຖິງຄຸນມີສີລະເປັນຕົ້ນຕາມຄວາມເປັນຈິງ ໂດຍຫົວຂໍ້ຄືການມົນສິການໂອວາດທີ່ໄດ້ຮັບແລ້ວ ແມ້ໃນອະນຸດສະຕິນັ້ນ, ພຣະອັຖກຖາຈានຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'ຊານແລະວິປັດສະນາ' ເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ ອັນເຍສັງເຍວະ ສັນຕິເກ ຄວາມວ່າ ໃນສຳນັກຂອງບຸກຄົນອື່ນນອກຈາກພຣະອະລິຍະເຈົ້າ ຄື ໃນສຳນັກຂອງຜູ້ນັບຖືພຣະສາສະໜານັ້ນເອງ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັຖກຖາຈានຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຊື່ວ່າ ການບວດຕາມ'. ບົດວ່າ ອັນເຍສຸ ຄວາມວ່າ ໃນບຸກຄົນອື່ນນອກຈາກຜູ້ນັບຖືພຣະສາສະໜາ ຄື ໃນດາບົດ ແລະ ປະຣິພາຊົກເປັນຕົ້ນ. ເພາະວ່າ ການບວດໃນລັດທິເຫຼົ່ານັ້ນ ບໍ່ຊື່ວ່າ ເປັນການບວດຕາມຂອງພຣະອະລິຍະເຈົ້າທັງຫຼາຍ.

สตสหสฺสมตฺตา [Pg.420] อเหสุํ สมนฺตปาสาทิกตฺตา มหาเถรสฺส. ลงฺกาทีเปติ นิสฺสยสีเสน นิสฺสิตสลฺลกฺขณํ. น หิ ปพฺพชฺชา ทีปปฏิลทฺธา, อถ โข ทีปนิวาสิอาจริยปฏิลทฺธา. มหินฺท…เป… ปพฺพชนฺติ นาม ตสฺส ปริวารตาย ปพฺพชฺชายาติ.

ພຣະພິກຂຸທັງຫຼາຍມີປະມານແສນຮູບ ໄດ້ມີແລ້ວ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ຍັງຄວາມເລື່ອມໃສໃຫ້ເກີດໂດຍຮອບແຫ່ງພຣະມະຫາເຖຣະ. ບົດວ່າ ລັງກາທີເປ ເປັນການກຳນົດສິ່ງທີ່ອາໄສ ດ້ວຍຍອດແຫ່ງສິ່ງທີ່ອາໄສ. ເພາະວ່າ ການບວດບໍ່ແມ່ນໄດ້ມາເພາະເກາະ (ລັງກາ), ແຕ່ໄດ້ມາເພາະອາຈານຜູ້ອາໄສຢູ່ໃນເກາະນັ້ນ. ບົດວ່າ ມະຫິນທະ...ເປ... ຄວາມວ່າ ຍ່ອມບວດ ເພາະຄວາມເປັນບໍລິວານແຫ່ງການບວດຂອງພຣະມະຫາເຖຣະນັ້ນ.

สรตีติ ตํ โอวาทานุสาสนิธมฺมํ จินฺเตติ จิตฺเต กโรติ. วิตกฺกาหตํ กโรตีติ ปุนปฺปุนํ ปริวิตกฺกเนน ตทตฺถํ วิตกฺกนิปฺผาทิตํ กโรติ. อารทฺโธ โหตีติ สมฺปาทิโต โหติ. ตํ ปน สมฺปาทนํ ปาริปูริ เอวาติ อาห ‘‘ปริปุณฺโณ โหตี’’ติ. ตตฺถาติ ยถาวุตฺเต ธมฺเม. ญาณจารวเสนาติ ญาณสฺส ปวตฺตนวเสน. เตสํ เตสํ ธมฺมานนฺติ ตสฺมึ ตสฺมึ โอวาทธมฺเม อาคตานํ รูปารูปธมฺมานํ. ลกฺขณนฺติ วิเสสลกฺขณํ สามญฺญลกฺขณญฺจ. ปวิจินตีติ ‘‘อิทํ รูปํ เอตฺตกํ รูป’’นฺติอาทินา วิจยํ อาปชฺชติ. ญาณญฺจ โรเปตีติ ‘‘อนิจฺจํ จลํ ปโลกํ ปภงฺคู’’ติอาทินา ญาณํ ปวตฺเตติ. วีมํสนํ…เป… อาปชฺชตีติ รูปสตฺตการูปสตฺตกกฺกเมน วิปสฺสนํ ปจฺจกฺขโต วิย อนิจฺจตาทีนํ ทสฺสนํ สมฺมสนํ อาปชฺชติ.

ບົດວ່າ ສະຣະຕິ ຄວາມວ່າ ຍ່ອມຄິດ ຍ່ອມເຮັດໄວ້ໃນໃຈ ເຖິງໂອວາດານຸສາສະນີທັມນັ້ນ. ບົດວ່າ ວິຕັກກາຫະຕັງ ກະໂຣຕິ ຄວາມວ່າ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ສຳເລັດດ້ວຍຄວາມຕຶກ ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ໂອວາດານຸສາສະນີທັມນັ້ນ ດ້ວຍການຕຶກຕອງເນື່ອງໆ. ບົດວ່າ ອາຣັດໂທ ໂຫຕິ ຄວາມວ່າ ຍ່ອມໃຫ້ເຖິງພ້ອມ. ແຕ່ການໃຫ້ເຖິງພ້ອມນັ້ນ ຄື ຄວາມບໍລິບູນນັ້ນເອງ, ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອັຖກຖາຈានຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຍ່ອມບໍລິບູນ'. ບົດວ່າ ຕັດຖາ ຄວາມວ່າ ໃນທຳມະຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວ. ບົດວ່າ ຍານະຈາຣະວະເສນາ ຄວາມວ່າ ໂດຍອຳນາດການເປັນໄປແຫ່ງຍານ. ບົດວ່າ ເຕສັງ ເຕສັງ ທັມມານັງ ຄວາມວ່າ ແຫ່ງຮູບທັມແລະອະຮູບທັມທັງຫຼາຍ ທີ່ມາໃນໂອວາດທັມນັ້ນໆ. ບົດວ່າ ລັກຂະນັງ ຄວາມວ່າ ວິເສດສະລັກສະນະ ແລະ ສາມັນຍະລັກສະນະ. ບົດວ່າ ປະວິຈິນະຕິ ຄວາມວ່າ ຍ່ອມເຖິງການເລືອກເຟັ້ນ ໂດຍນັຍເປັນຕົ້ນວ່າ 'ຮູບນີ້ ມີປະມານເທົ່ານີ້'. ບົດວ່າ ຍານັນຈະ ໂຣເປຕິ ຄວາມວ່າ ຍ່ອມຍັງຍານໃຫ້ເປັນໄປ ໂດຍນັຍເປັນຕົ້ນວ່າ 'ບໍ່ທ່ຽງ, ຫວັ່ນໄຫວ, ຊຸດໂຊມ, ແຕກສະຫຼາຍ'. ບົດວ່າ ວີມັງສະນັງ...ເປ... ອາປັດຊະຕິ ຄວາມວ່າ ຍ່ອມເຖິງການພິຈາລະນາ ຄື ການເຫັນຄວາມບໍ່ທ່ຽງເປັນຕົ້ນ ປະຈັກແຈ້ງ ໂດຍກຳນົດແຫ່ງຮູບສັດຕະກະ ແລະ ອະຮູບສັດຕະກະ.

อุภยมฺเปตนฺติ ผลานิสํสาติ วุตฺตทฺวยํ. อตฺถโต เอกํ ปริยายสทฺทตฺตา. ปฏิกจฺจาติ ปเคว. มรณกาเลติ มรณกาลสมีเป. สมีปตฺเถ หิ อิทํ ภุมฺมนฺติ อาห ‘‘มรณสฺส อาสนฺนกาเล’’ติ.

ບົດວ່າ ອຸພະຍັມເປຕັງ ໄດ້ແກ່ ຄຳທັງສອງທີ່ກ່າວວ່າ ຜົນ ແລະ ອານິສົງ. ໂດຍອັດຖະ ກໍເປັນອັນດຽວກັນ ເພາະເປັນໄວພົດແກ່ກັນ. ບົດວ່າ ປະຕິກັດຈະ ຄວາມວ່າ ແຕ່ຫົວທີ (ກ່ອນໜ້ານີ້). ບົດວ່າ ມະຣະນະກາເລ ຄວາມວ່າ ໃນເວລາໃກ້ຕາຍ. ເພາະວ່າ ວິພັດສະຕິທີ ໗ ນີ້ ລົງໃນອັດຖະໃກ້ຄຽງ, ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອັຖກຖາຈានຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ໃນເວລາໃກ້ຕາຍ'.

โส ติวิโธ โหติ ญาณสฺส ติกฺขมชฺฌมุทุภาเวน. เตนาห ‘‘กปฺปสหสฺสายุเกสู’’ติอาทิ. อุปหจฺจปรินิพฺพายี นาม อายุเวมชฺฌํ อติกฺกมิตฺวา ปรินิพฺพายนโต. ยตฺถ กตฺถจีติ อวิหาทีสุ ยตฺถ กตฺถจิ. สปฺปโยเคนาติ วิปสฺสนาญาณสงฺขารสงฺขาเตน ปโยเคน, สห วิปสฺสนาปโยเคนาติ อตฺโถ. สุทฺธาวาสภูมิยํ อุทฺธํเยว มคฺคโสโต เอตสฺสาติ อุทฺธํโสโต. ปฏิสนฺธิวเสน อกนิฏฺฐภวํ คจฺฉตีติ อกนิฏฺฐคามี.

ພຣະອະນາຄາມີບຸກຄົນນັ້ນ ມີ ໓ ປະເພດ ໂດຍຄວາມເປັນຜູ້ມີຍານກ້າ, ປານກາງ ແລະ ອ່ອນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັຖກຖາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'ໃນເຫຼົ່າເທບທີ່ມີອາຍຸຕັ້ງພັນກັປ' ເປັນຕົ້ນ. ຊື່ວ່າ ອຸປະຫັດຈະປະຣິນິບພາຍີ ເພາະປິນicພານລ່ວງກາຍເຄິ່ງອາຍຸໄປແລ້ວ. ບົດວ່າ ຍັດຖະ ກັດຖະຈິ ຄວາມວ່າ ໃນຊັ້ນອະວິຫາເປັນຕົ້ນ ບ່ອນໃດບ່ອນໜຶ່ງ. ບົດວ່າ ສັບປະໂຍເຄນາ ຄວາມວ່າ ດ້ວຍຄວາມພຽນອັນນັບເນື່ອງໃນວິປັດສະນາຍານ, ອະທິບາຍວ່າ ພ້ອມດ້ວຍຄວາມພຽນໃນວິປັດສະນາ. ພຣະອະນາຄາມີບຸກຄົນໃດ ມີກະແສແຫ່ງມັກຂຶ້ນໄປເບື້ອງເທິງເທົ່ານັ້ນ ໃນສຸທທາວາສພູມ ເຫດນັ້ນ ພຣະອະນາຄາມີບຸກຄົນນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ອຸດທັງໂສຕະ. ພຣະອະນາຄາມີບຸກຄົນໃດ ຍ່ອມໄປສູ່ອະກະນິດຖະພົບ ໂດຍອຳນາດການປະຕິສົນທິ ເຫດນັ້ນ ພຣະອະນາຄາມີບຸກຄົນນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ອະກະນິດຖະຄາມີ.

อวิหาทีสุ วตฺตมาโนปิ เอกํสโต อุทฺธํคมนารโห ปุคฺคโล อกนิฏฺฐคามี เอว นามาติ วุตฺตํ ‘‘เอโก อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามีติ ปญฺจ โหนฺตี’’ติ. เตสนฺติ นิทฺธารเณ สามิวจนํ. อุทฺธํโสตภาวโต ยทิปิ เหฏฺฐิมาทีสุปิ อริยภูมิ นิพฺพตฺตเตว, ตถาปิ ตตฺถ ภูมีสุ อายุํ [Pg.421] อคฺคเหตฺวา อกนิฏฺฐภเว อายุวเสเนว โสฬสกปฺปสหสฺสายุกตา ทฏฺฐพฺพา. ‘‘สตฺต ผลา สตฺตานิสํสา ปาฏิกงฺขา’’ติ วุตฺตตฺตา ‘‘อรหตฺตมคฺคสฺส ปุพฺพภาควิปสฺสนา โพชฺฌงฺคา กถิตา’’ติ วุตฺตํ. สตฺตนฺนมฺปิ สหภาโว ลพฺภตีติ ‘‘อปุพฺพํ อจริมํ เอกจิตฺตกฺขณิกา’’ติ วุตฺตํ. ตยิทํ ปาฬิยํ ตตฺถ ตตฺถ ‘‘ตสฺมึ สมเย’’ติ อาคตวจเนน วิญฺญายติ, โพชฺฌงฺคานํ ปน นานาสภาวตฺตา ‘‘นานาลกฺขณา’’ติ วุตฺตํ.

ແມ້ບຸກຄົນຜູ້ດຳລົງຢູ່ໃນຊັ້ນອະວິຫາເປັນຕົ້ນ ແຕ່ເປັນຜູ້ຄວນແກ່ການຂຶ້ນໄປເບື້ອງເທິງໂດຍສ່ວນດຽວ ກໍຊື່ວ່າ ອະກະນິດຖະຄາມີ ແທ້, ດັ່ງທີ່ຕັດໄວ້ວ່າ 'ພຣະອະນາຄາມີບຸກຄົນຜູ້ໜຶ່ງ ເປັນອຸດທັງໂສຕະອະກະນິດຖະຄາມີ ດັ່ງນີ້ ຈຶ່ງມີ ໕ ປະເພດ'. ບົດວ່າ ເຕສັງ ເປັນສາມີວິພັດໃນອັດຖະກຳນົດແຍກອອກ. ເພາະຄວາມເປັນອຸດທັງໂສຕະ ແມ້ວ່າອະລິຍະພູມຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໃນພູມເບື້ອງຕ່ຳເປັນຕົ້ນກོຕາມ, ເຖິງຢ່າງນັ້ນ ກໍບໍ່ຖືເອົາອາຍຸໃນພູມເຫຼົ່ານັ້ນ ແຕ່ພຶງເຫັນຄວາມເປັນຜູ້ມີອາຍຸ ໑໖,໐໐໐ ກັປ ໂດຍອຳນາດອາຍຸໃນອະກະນິດຖະພົບນັ້ນເອງ. ເພາະພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຕັດໄວ້ວ່າ 'ຜົນ ໗ ປະການ ອານິສົງ ໗ ປະການ ທີ່ພຶງຫວັງໄດ້', ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອັຖກຖາຈានຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ໂພຊຊົງທັງຫຼາຍ ຕັດໄວ້ໂດຍວິປັດສະນາໃນສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນແຫ່ງອະຣະຫັດຕະມັກ'. ເພາະຄວາມມີຢູ່ຮ່ວມກັນແມ້ແຫ່ງທຳມະທັງ ໗ ປະການ ຍ່ອມໄດ້, ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອັຖກຖາຈានຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ບໍ່ກ່ອນບໍ່ຫຼັງ ເກີດຮ່ວມກັນໃນຂະນະຈິດດຽວ'. ຄຳນັ້ນ ພຶງຊາບໄດ້ດ້ວຍຄຳທີ່ມາໃນພຣະບາລີໃນທີ່ນັ້ນໆ ວ່າ 'ໃນສະໄໝນັ້ນ', ແຕ່ເພາະໂພຊຊົງທັງຫຼາຍມີສະພາວະຕ່າງກັນ ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອັຖກຖາຈានຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ມີລັກສະນະຕ່າງກັນ'.

สีลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາສູດວ່າດ້ວຍສີລະ ຈົບແລ້ວ.

๔. วตฺถสุตฺตวณฺณนา

໔. ການພັນລະນາສູດວ່າດ້ວຍຜ້າ

๑๘๕. ‘‘สติสมฺโพชฺฌงฺโค’’ติ เอวํ เจ มยฺหํ โหตีติ สติสมฺโพชฺฌงฺโค นาม เสฏฺโฐ อุตฺตโม ปวโร, ตสฺมาหํ สติสมฺโพชฺฌงฺคสีเสน ผลสมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา วิหริสฺสามีติ เอวํ เจ มยฺหํ ปุพฺพภาเค โหตีติ อตฺโถ. ‘‘อปฺปมาโณ’’ติ เอวํ มยฺหํ โหตีติ สฺวายํ สติสมฺโพชฺฌงฺโค, สพฺพโส ปมาณกรกิเลสาภาวโต อปฺปมาณธมฺมารมฺมณโต จ อปฺปมาโณติ เอวํ มยฺหํ อนฺโตสมาปตฺติยํ อสมฺโมหวเสน โหติ. สุปริปุณฺโณติ ภาวนาปาริปูริยา สุฏฺฐุ ปริปุณฺโณติ เอวํ มยฺหํ อนฺโตสมาปตฺติยํ อสมฺโมหวเสน โหตีติ. ติฏฺฐตีติ ยถากาลปริจฺเฉทสมาปตฺติยา อวฏฺฐาเนน ตปฺปริยาปนฺนตาย สติสมฺโพชฺฌงฺโค ติฏฺฐติ ปฏิพนฺธวเสน. อุปฺปาทํ อนาวชฺชิตตฺตาติ อุปฺปาทสฺส อนาวชฺชเนน อสมนฺนาหาเรน. อุปฺปาทสีเสน เจตฺถ อุปฺปาทวนฺโตว สงฺขารา คหิตา. อนุปฺปาทนฺติ นิพฺพานํ อุปฺปาทาภาวโต อุปฺปาทวนฺเตหิ จ วินิสฺสฏตฺตา. ปวตฺตนฺติ วิปากปฺปวตฺตํ. อปฺปวตฺตนฺติ นิพฺพานํ ตปฺปฏิกฺเขปโต. นิมิตฺตนฺติ สพฺพสงฺขารนิมิตฺตํ. อนิมิตฺตนฺติ นิพฺพานํ. สงฺขาเรติ อุปฺปาทาทิอนามสเนน เกวลเมว สงฺขารคหณํ. วิสงฺขารนฺติ นิพฺพานํ. อาวชฺชิตตฺตา อาวชฺชิตกาลโต ปฏฺฐาย อารพฺภ ปวตฺติยา สติสมฺโพชฺฌงฺโค ติฏฺฐติ. อฏฺฐหากาเรหีติ อฏฺฐหิ การเณหิ. ชานาตีติ สมาปตฺติโต วุฏฺฐิตกาเล ปชานาติ. อฏฺฐหากาเรหีติ อุปฺปาทาวชฺชนาทีหิ เจว อนุปฺปาทาวชฺชนาทีหิ จ วุตฺตาการวิปรีเตหิ อฏฺฐหิ อากาเรหิ จวนฺตํ สมาปตฺติวเสน อนวฏฺฐานโตปิ คจฺฉนฺตํ จวตีติ เถโร ปชานาตีติ.

໑໘໕. ຄຳວ່າ “ສຕິສມໂພຊ຺ຌງ຺ໂຄ” (ສະຕິສັມໂພຊົງ) ຄວາມວ່າ ຫາກມີຄວາມຄິດແກ່ເຮົາຢ່າງນີ້ວ່າ ‘ສະຕິສັມໂພຊົງ ຊື່ວ່າເປັນທຳອັນປະເສີດສຸດ ຍອດຢ້ຽມ ແລະເລີດເລີ, ເພາະເຫດນັ້ນ ເຮົາຈັກເຂົ້າຜົນສະມາບັດໂດຍມີສະຕິສັມໂພຊົງເປັນປະທານແລ້ວຢູ່’ ຫາກມີຄວາມຄິດຢ່າງນີ້ໃນເບື້ອງຕົ້ນ ແກ່ເຮົາ ນີ້ຄືອະທິບາຍ. ຄຳວ່າ “ອປ຺ປມາໂນ” (ບໍ່ມີປະມານ) ຄວາມວ່າ ຫາກມີຄວາມຄິດແກ່ເຮົາຢ່າງນີ້ວ່າ ‘ສະຕິສັມໂພຊົງນັ້ນ ເປັນທຳບໍ່ມີປະມານ ເພາະປາສະຈາກກິເລດເຄື່ອງເຮັດປະມານໂດຍປະການທັງປວງ ແລະເພາະມີອະຣົມເປັນທຳອັນບໍ່ມີປະມານ’ ຫາກມີຄວາມຄິດຢ່າງນີ້ ດ້ວຍຄວາມບໍ່ຫຼົງໄຫຼໃນລະຫວ່າງເຂົ້າສະມາບັດແກ່ເຮົາ. ຄຳວ່າ “ສຸປຣິປຸຓ຺ໂຓ” (ບໍລິບູນດີ) ຄວາມວ່າ ບໍລິບູນດີດ້ວຍຄວາມບໍລິບູນແຫ່ງພາວະນາ ຫາກມີຄວາມຄິດຢ່າງນີ້ ດ້ວຍຄວາມບໍ່ຫຼົງໄຫຼໃນລະຫວ່າງເຂົ້າສະມາບັດແກ່ເຮົາ. ຄຳວ່າ “ຕິຏ຺ຏຕິ” (ຕັ້ງຢູ່) ຄວາມວ່າ ສະຕິສັມໂພຊົງຕັ້ງຢູ່ດ້ວຍການດຳລົງຢູ່ແຫ່ງສະມາບັດຕາມກຳນົດເວລາ ໂດຍຄວາມເປັນທຳເນື່ອງດ້ວຍສະມາບັດນັ້ນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມຜູກພັນ. ຄຳວ່າ “ອຸປ຺ປາທໍ ອນາວຊ຺ຊິຕຕ຺ຕາ” ຄວາມວ່າ ເພາະບໍ່ມົນສິການ ເພາະບໍ່ໃສ່ໃຈເຖິງຄວາມເກີດຂຶ້ນ. ແລະໃນທີ່ນີ້ ດ້ວຍຫົວຂໍ້ວ່າຄວາມເກີດຂຶ້ນ ທ່ານຖືເອົາສັງຂານທັງຫຼາຍທີ່ມີຄວາມເກີດຂຶ້ນເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ “コツປ຺ປາທໍ” ໄດ້ແກ່ ພະນິພານ ເພາະບໍ່ມີຄວາມເກີດຂຶ້ນ ແລະເພາະຫຼຸດພົ້ນໄປຈາກສັງຂານທັງຫຼາຍທີ່ມີຄວາມເກີດຂຶ້ນ. ຄຳວ່າ “ປວຕ຺ຕໍ” ໄດ້ແກ່ ຄວາມເປັນໄປແຫ່ງວິບາກ. ຄຳວ່າ “ອປ຺ວຕ຺ຕໍ” ໄດ້ແກ່ ພະນິພານ ເພາະປະຕິເສດຄວາມເປັນໄປນັ້ນ. ຄຳວ່າ “ນິມິຕ຺ຕໍ” ໄດ້ແກ່ ນິມິດແຫ່ງສັງຂານທັງປວງ. ຄຳວ່າ “ອນິມິຕ຺ຕໍ” ໄດ້ແກ່ ພະນິພານ. ຄຳວ່າ “ສງ຺ຂາເຣ” ໄດ້ແກ່ ການຖືເອົາສັງຂານລ້ວນໆ ໂດຍບໍ່ມົນສິການເຖິງຄວາມເກີດຂຶ້ນເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ “ວິສງ຺ຂາຣໍ” ໄດ້ແກ່ ພະນິພານ. ສະຕິສັມໂພຊົງຍ່ອມຕັ້ງຢູ່ ເພາະຄວາມໃສ່ໃຈ ຄືຕັ້ງຕົ້ນແຕ່ເວລາທີ່ໃສ່ໃຈເປັນຕົ້ນໄປ ໂດຍຄວາມເປັນໄປ. ຄຳວ່າ “ອຏ຺ຏຫາກາເຣຫິ” ຄວາມວ່າ ດ້ວຍເຫດ ໘ ປະການ. ຄຳວ່າ “ຊານາຕິ” ຄວາມວ່າ ຍ່ອມຮູ້ຊັດໃນເວລາອອກຈາກສະມາບັດ. ຄຳວ່າ “ອຏ຺ຏຫາກາເຣຫິ” ຄວາມວ່າ ພະເຖຣະຍ່ອມຮູ້ຊັດວ່າ ສະມາບັດນັ້ນຍ່ອມເຄື່ອນໄປ ຄືເຖິງຄວາມບໍ່ຕັ້ງຢູ່ໄດ້ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສະມາບັດ ໂດຍອາການ ໘ ປະການ ທີ່ກົງກັນຂ້າມກັບອາການທີ່ກ່າວແລ້ວ ມີການໃສ່ໃຈເຖິງຄວາມເກີດຂຶ້ນເປັນຕົ້ນ ແລະການບໍ່ໃສ່ໃຈເຖິງຄວາມບໍ່ເກີດຂຶ້ນເປັນຕົ້ນ.

ผลโพชฺฌงฺคาติ [Pg.422] ผลสมาปตฺติปริยาปนฺนา โพชฺฌงฺคา. กึ ปน เต วิสุํ วิสุํ ปวตฺตนฺตีติ อาห ‘‘ยทา หี’’ติอาทิ. สีสํ กตฺวาติ ปธานํ เสฏฺฐํ กตฺวา. ตทนฺวยาติ ตทนุคตา สติสมฺโพชฺฌงฺคํ อนุคจฺฉนกา. ตญฺจ โข ตถา กตฺวา ธมฺมํ ปจฺจเวกฺขณวเสน. เกจิ ปน ‘‘ตํ ปจฺจเวกฺขณาทิกํ กตฺวา’’ติ วทนฺติ.

ຄຳວ່າ “ຜລໂພຊ຺ຌງ຺ຄາ” (ຜົນໂພຊົງ) ໄດ້ແກ່ ໂພຊົງທີ່ເນື່ອງດ້ວຍຜົນສະມາບັດ. ຖ້າຖາມວ່າ ກໍໂພຊົງທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນຍ່ອມເປັນໄປຕ່າງຫາກໆ ບໍ່? ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງຕັດຄຳວ່າ “ຍທາ ຫິ” (ເພາະວ່າ ໃນການໃດ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ “ສີສໍ ກຕ຺ວາ” ຄວາມວ່າ ເຮັດໃຫ້ເປັນປະທານ ເຮັດໃຫ້ປະເສີດສຸດ. ຄຳວ່າ “ຕທນ຺ວຢາ” ความວ່າ ຄ້ອຍຕາມນັ້ນ ຄືຄ້ອຍຕາມສະຕິສັມໂພຊົງ. ແລະການເຮັດຢ່າງນັ້ນ ກໍດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການພິຈາລະນາທຳ. ແຕ່ບາງທ່ານກ່າວວ່າ “ເຮັດການພິຈາລະນາເປັນຕົ້ນນັ້ນ”.

วตฺถสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາສູດວ່າດ້ວຍຜ້າ (ວັດຖະສູດ) ຈົບແລ້ວ.

๕. ภิกฺขุสุตฺตวณฺณนา

໕. ການພັນລະນາສູດວ່າດ້ວຍພິກຂຸ (ພິກຂຸສູດ)

๑๘๖. โพธายาติ เอตฺถ โพโธ นาม พุชฺฌนํ, ตํ ปน กิสฺส เกนาติ ปุจฺฉนฺโต ‘‘กึ พุชฺฌนตฺถายา’’ติ วตฺวา ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘มคฺเคนา’’ติอาทิมาห. มคฺเคน นิพฺพานํ พุชฺฌนตฺถาย สํวตฺตนฺติ, ปจฺจเวกฺขณาย กตกิจฺจตํ พุชฺฌนตฺถาย สํวตฺตนฺติ, ปฐมวิกปฺเป สจฺฉิกิริยาภิสมโย เอว ทสฺสิโตติ เตน อตุฏฺเฐ ‘‘มคฺเคน วา’’ติ ทุติยวิกปฺปมาห. วิเวกนิสฺสิตํ วิราคนิสฺสิตนฺติ ปเทหิ สพฺพํ มคฺคกิจฺจํ ตสฺส ผลญฺจ ทสฺสิตํ. นิโรธนิสฺสิตนฺติ อิมินา นิพฺพานสจฺฉิกิริยา. กามาสวาปิ จิตฺตํ วิมุจฺจตีติอาทินา กิเลสปฺปหานํ. วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหตีติอาทินา ปจฺจเวกฺขณา ทสฺสิตา.

໑໘໖. ຄຳວ່າ “ໂພທາຍ” (ເພື່ອຄວາມຕຣັສຮູ້) ໃນບົດນັ້ນ ຄຳວ່າ “ໂພທະ” ໄດ້ແກ່ ຄວາມຕຣັສຮູ້. ເມື່ອຈະຖາມວ່າ ‘ຄວາມຕຣັສຮູ້ນັ້ນ ເພື່ອຮູ້ຫຍັງ ແລະຮູ້ດ້ວຍຫຍັງ?’ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ເພື່ອຮູ້ຫຍັງ?” ແລ້ວເມື່ອຈະສະແດງຄວາມຮູ້ນັ້ນ ຈຶ່ງຕັດຄຳວ່າ “ມຄ຺ເຄນ” (ດ້ວຍມັກ) ເປັນຕົ້ນ. ໂພຊົງທັງຫຼາຍຍ່ອມເປັນໄປເພື່ອຮູ້ພະນິພານດ້ວຍມັກ, ຍ່ອມເປັນໄປເພື່ອຮູ້ຄວາມເປັນຜູ້ມີກິດອັນເຮັດແລ້ວດ້ວຍປັດຈະເວກຂະນະຍານ. ໃນໄວຍາກອນທຳອິດ ພະອົງສະແດງສະເພາະສັດສິກິຣິຍາອະພິສະໄໝ (ການເຮັດໃຫ້ແຈ້ງ) ເທົ່ານັ້ນ, ເມື່ອຍັງບໍ່ຈົບພຽງນັ້ນ ຈຶ່ງຕັດໄວຍາກອນທີສອງວ່າ “ຫຼືດ້ວຍມັກ”. ດ້ວຍບົດວ່າ “ວິເວກະນິສິຕັງ ວິຣາຄະນິສິຕັງ” (ອາໄສວິເວກ ອາໄສວິຣາຄະ) ພະອົງສະແດງມັກຄະກິດທັງປວງ ແລະຜົນແຫ່ງມັກຄະກິດນັ້ນ. ດ້ວຍບົດວ່າ “ນິໂຣທະນິສິຕັງ” (ອາໄສນິໂຣດ) ພະອົງສະແດງການເຮັດໃຫ້ແຈ້ງພະນິພານ. ດ້ວຍຄຳວ່າ “ຈິດຍ່ອມຫຼຸດພົ້ນແມ່ນຈາກກາມາສົບ” ເປັນຕົ້ນ ພະອົງສະແດງການລະກິເລດ. ດ້ວຍຄຳວ່າ “ເມື່ອຈິດຫຼຸດພົ້ນແລ້ວ ຍ່ອມມີຍານຮູ້ວ່າຫຼຸດພົ້ນແລ້ວ” ເປັນຕົ້ນ ພະອົງສະແດງປັດຈະເвокຂະນະຍານ.

ภิกฺขุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາສູດວ່າດ້ວຍພິກຂຸ ຈົບແລ້ວ.

๖-๗. กุณฺฑลิยสุตฺตาทิวณฺณนา

໖-໗. ການພັນລະນາສູດວ່າດ້ວຍກຸນທະລິຍະເປັນຕົ້ນ

๑๘๗-๑๘๘. นิพทฺธวาสวเสน อาราเม นิสีทนสีโลติ อารามนิสาที. ปริสํ โอคาฬฺโห หุตฺวา จรตีติ ปริสาวจโรติ อาห – ‘‘โย ปนา’’ติอาทิ. เอวนฺติ อิมินากาเรน. คหณนฺติ นิคฺคหณํ. เตน ปุจฺฉาปทสฺส อตฺถํ วิวรติ. นิพฺเพฐนนฺติ นิคฺคหนิพฺเพฐนํ. เตน วิสฺสชฺชนปทสฺส อตฺถํ วิวรติ. อิมินา นเยนาติ เอเตน ‘‘อิติวาโท’’ติ เอตฺถ อิติ-สทฺทสฺส อตฺถํ ทสฺเสติ. อุปารมฺภาธิปฺปาโย วทติ เอเตนาติ วาโท, โทโส. อิติวาโท โหตีติ เอวํ อิมสฺส อุปริ วาทาโรปนํ โหติ. อิติวาทปฺปโมกฺโขติ เอวํ ตโต ปโมกฺโข โหติ[Pg.423]. เอวํ วาทปฺปโมกฺขานิสํสํ ปเรหิ อาโรปิตโทสสฺส นิพฺเพฐนวเสน ทสฺเสตฺวา อิทานิ โทสปเวทนวเสน ทสฺเสตุํ ‘‘อยํ ปุจฺฉาย โทโส’’ติอาทิ วุตฺตํ.

໑໘໗-໑໘໘. ຄຳວ່າ “ອາຣາມະນິສາດີ” ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີປົກກະຕິນັ່ງໃນອາຣາມ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຢູ່ປະຈຳ. ຄຳວ່າ “ປະຣິສາວະຈະໂຣ” ໄດ້ແກ່ ຜູ້ເຂົ້າໄປສູ່ບໍລິສັດແລ້ວທ່ຽວໄປ, ດັ່ງທີ່ຕັດວ່າ “ຜູ້ໃດແລ້ວ” ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ “ຢ່າງນີ້” ຄື ດ້ວຍອາການນີ້. ຄຳວ່າ “ການຈັບ” ໄດ້ແກ່ ການຂົ່ມ (ນิຄະຫະ). ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ທ່ານອະທິບາຍເນື້ອຄວາມແຫ່ງບົດຄຳຖາມ. ຄຳວ່າ “ການແກ້” ໄດ້ແກ່ ການແກ້ໄຂການຂົ່ມ. ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ທ່ານອະທິບາຍເນື້ອຄວາມແຫ່ງບົດວິສັດຊະນາ. ຄຳວ່າ “ໂດຍທຳນອງນີ້” ດ້ວຍຄຳນີ້ ທ່ານສະແດງເນື້ອຄວາມແຫ່ງ “ອິຕິ” ສັບ ໃນບົດວ່າ “ອິຕິວາໂທ” ນີ້. ຄຳວ່າ “ວາທະ” ໄດ້ແກ່ ໂທດ ທີ່ບຸກຄົນກ່າວດ້ວຍຄວາມມຸ່ງໝາຍຈະຕິຕຽນ. ຄຳວ່າ “ຍ່ອມມີອິຕິວາທະ” ຄວາມວ່າ ຍ່ອມມີການຍົກວາທະຂຶ້ນກ່າວໂທດແກ່ຜູ້ນີ້ຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ “ການຫຼຸດພົ້ນຈາກອິຕິວາທະ” ຄວາມວ່າ ຍ່ອມມີການຫຼຸດພົ້ນໄປຈາກວາທະນັ້ນຢ່າງນີ້. ທ່ານສະແດງອານິສົງແຫ່ງການຫຼຸດພົ້ນຈາກວາທະ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການແກ້ໄຂໂທດທີ່ຄົນອື່ນຍົກຂຶ້ນກ່າວໂທດຢ່າງນີ້ແລ້ວ ບັດນີ້ ເພື່ອຈະສະແດງດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການແຈ້ງໂທດ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ນີ້ຄືໂທດແຫ່ງຄຳຖາມ” ເປັນຕົ້ນ.

เอตฺตกํ ฐานนฺติอาทิโต ปฏฺฐาย ยาว ‘‘ตีณิ สุจริตานี’’ติ เอตฺตกํ ฐานํ. อิมํ เทสนนฺติ ‘‘อินฺทฺริยสํวโร โข’’ติอาทินยปฺปวตฺตํ อิมํ เทสนํ. นาภิชฺฌายตีติ น อภิชฺฌายติ. นาภิหํสตีติ น อภิตุสฺสติ. โคจรชฺฌตฺเต ฐิตํ โหตีติ กมฺมฏฺฐานารมฺมเณ สมาธานวเสน ฐิตํ โหติ อวฏฺฐิตํ. เตนาห ‘‘สุสณฺฐิต’’นฺติ. สุสณฺฐิตนฺติ สมฺมา อวิกฺเขปวเสน ฐิตํ. กมฺมฏฺฐานวิมุตฺติยาติ กมฺมฏฺฐานานุยุญฺชนวเสน ปฏิปกฺขโต นีวรณโต วิมุตฺติยา. สุฏฺฐุ วิมุตฺตนฺติ สุวิมุตฺตํ. ตสฺมึ อมนาปรูปทสฺสเน น มงฺกุ วิลกฺโข น โหติ. กิเลสวเสน โทสวเสน. อฏฺฐิตจิตฺโต อถทฺธจิตฺโต. โกเวเสน หิ จิตฺตํ ถทฺธํ โหติ, น มุทุกํ. อทีนมานโสติ โทมนสฺสวเสน โย ทีนภาโว, ตทภาเวน นิทฺโทสมานโส. อปูติจิตฺโตติ พฺยาปชฺชาภาเวน สีติภูตจิตฺโต.

ຄຳວ່າ “ຕະຫຼອດພາກສ່ວນເທົ່ານີ້” ຄວາມວ່າ ຕັ້ງຕົ້ນແຕ່ເບື້ອງຕົ້ນ ຈົນເຖິງບົດວ່າ “ສຸຈະຣິດ ໓” ຕະຫຼອດພາກສ່ວນເທົ່ານີ້. ຄຳວ່າ “ພະທຳມະເທດສະນານີ້” ໄດ້ແກ່ ພະທຳມະເທດສະນານີ້ ທີ່ເປັນໄປໂດຍທຳນອງມີຄຳວ່າ “ອິນທຣີສັງວອນແລ້ວ” ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ “ຍ່ອມບໍ່ເພ່ງເລັງ” ຄວາມວ່າ ບໍ່ຢາກໄດ້ຂອງເຂົາ. ຄຳວ່າ “ຍ່ອມບໍ່ຍິນດີ” ຄວາມວ່າ ບໍ່ເພີດເພີນຍິນດີຍິ່ງ. ຄຳວ່າ “ຕັ້ງໝັ້ນຢູ່ໃນໂຄຈອນຂອງຕົນ” ຄວາມວ່າ ຕັ້ງຢູ່ ຄືດຳລົງຢູ່ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມຕັ້ງໝັ້ນໃນອະຣົມແຫ່ງກຳມະຖານ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ຕັ້ງໝັ້ນດີແລ້ວ”. ຄຳວ່າ “ຕັ້ງໝັ້ນດີແລ້ວ” ຄວາມວ່າ ຕັ້ງຢູ່ໂດຍຊອບ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມບໍ່ຟຸ້ງຊ່ານ. ຄຳວ່າ “ດ້ວຍຄວາມຫຼຸດພົ້ນແຫ່ງກຳມະຖານ” ຄວາມວ່າ ດ້ວຍຄວາມຫຼຸດພົ້ນຈາກນີວອນອັນເປັນປະຕິປັກ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການປະກອບເນືອງໆ ໃນກຳມະຖານ. ຄຳວ່າ “ຫຼຸດພົ້ນດີແລ້ວ” ໄດ້ແກ່ ຫຼຸດພົ້ນຢ່າງດີ. ໃນການເຫັນຮູບອັນບໍ່ເປັນທີ່ພໍໃຈນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ເກີ້ເຂີນ ບໍ່ຂັດເຂີນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງກິເລດ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງໂທດ. ຄຳວ່າ “ມີຈິດບໍ່ຕັ້ງໝັ້ນ” ໄດ້ແກ່ ມີຈິດບໍ່ກະດ້າງ. ເພາະວ່າ ຈິດຍ່ອມກະດ້າງ ບໍ່ອ່ອນໂຍນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມໂກດ. ຄຳວ່າ “ມີໃຈບໍ່ຫົດຫູ່” ຄວາມວ່າ ມີໃຈປາສະຈາກໂທດ ເພາະບໍ່ມີຄວາມຫົດຫູ່ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງໂທມະນັດ. ຄຳວ່າ “ມີຈິດບໍ່ເນົ່າເປື່ອຍ” ຄວາມວ່າ ມີຈິດເຢັນສະບາຍ ເພາະບໍ່ມີຄວາມພະຍາບາດ.

อิเมสุ ฉสุ ทฺวาเรสุ อฏฺฐารส ทุจฺจริตานิ โหนฺติ ปจฺเจกํ กายวจีมโนทุจฺจริตเภเทน. ตานิ วิภาเคน ทสฺเสตุํ ‘‘กถ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อิฏฺฐารมฺมเณ อาปาถคเตติ นยทานมตฺตเมตํ. เตน ‘‘อนิฏฺฐารมฺมเณ อาปาถคเต โทสํ อุปฺปาเทนฺตสฺสา’’ติอาทินา ติวิธทุจฺจริตํ นีหริตฺวา วตฺตพฺพํ, ตถา ‘‘มชฺฌตฺตารมฺมเณ โมหํ อุปฺปาเทนฺตสฺสา’’ติอาทินา จ. มโนทุจฺจริตาทิสามญฺเญน ปน ตีณิเยว ทุจฺจริตานิ โหนฺตีติ เวทิตพฺพํ.

ໃນທະວານທັງ ໖ ເຫຼົ່ານີ້ ຍ່ອມມີທຸຈະຣິດ ໑໘ ປະການ ໂດຍແຍກເປັນກາຍະທຸຈະຣິດ ວະຈີທຸຈະຣິດ ແລະມະໂນທຸຈະຣິດ ໃນແຕ່ລະທະວານ. ເພື່ອຈະສະແດງທຸຈະຣິດເຫຼົ່ານັ້ນໂດຍຈຳແນກ ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ “ແນວໃດ?” ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຳວ່າ “ເມື່ອອິຕຖາຣົມ (ອະຣົມທີ່ໜ້າປາດຖະໜາ) ມາສູ່ຄອງ” ນີ້ ເປັນພຽງການສະແດງແນວທາງເທົ່ານັ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ຄວນນຳທຸຈະຣິດ ໓ ປະການ ອອກມາສະແດງ ດ້ວຍຄຳວ່າ “ເມື່ອອະນິຕຖາຣົມ (ອະຣົມທີ່ບໍ່ໜ້າປາດຖະໜາ) ມາສູ່ຄອງ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ໂທສະເກີດຂຶ້ນ” ເປັນຕົ້ນ, ແລະດ້ວຍຄຳວ່າ “ເມື່ອມັດຊັດຕາຣົມ (ອະຣົມທີ່ເປັນກາງໆ) ມາສູ່ຄອງ ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ໂມຫະເກີດຂຶ້ນ” ເປັນຕົ້ນ. ແຕ່ພຶງຊາບວ່າ ໂດຍທົ່ວໄປແລ້ວ ດ້ວຍຄວາມເປັນມະໂນທຸຈະຣິດເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມມີທຸຈະຣິດພຽງ ໓ ປະການເທົ່ານັ້ນ.

ปญฺญตฺติวเสนาติ วตฺถุํ อนามสิตฺวา ปิณฺฑคหณมุเขน เกวลํ ปญฺญตฺติวเสเนว. ภาวนาปฏิสงฺขาเนติ ภาวนาสิทฺเธ ปฏิสงฺขาเน, ภาวนาย ปฏิสงฺขาเน วาติ อตฺโถ. อิมานีติ ยถาวุตฺตานิ ฉทฺวารารมฺมณานิ. ทุจฺจริตานีติ ทุจฺจริตการณานิ. อปฺปฏิสงฺขาเน ฐิตสฺส ทุจฺจริตานิ สุจริตานิ กตฺวา. ปริณาเมตีติ ปริวตฺเตติ ทุจฺจริตานิ ตตฺถ อนุปฺปาเทตฺวา สุจริตานิ [Pg.424] อุปฺปาเทนฺโต. เอวนฺติ วุตฺตปฺปกาเรน. อินฺทฺริยสํวโร…เป… เวทิตพฺโพ อินฺทฺริยสํวรสมฺปาทนวเสน ติณฺณํ สุจริตานํ สิชฺฌนโต. เตนาห ‘‘เอตฺตาวตา’’ติอาทิ. เอตฺตาวตาติ อาทิโต ปฏฺฐาย ยาว ‘‘ตีณิ สุจริตานิ ปริปูเรนฺตี’’ติ ปทํ, เอตฺตาวตา. สีลานุรกฺขกํ อินฺทฺริยสํวรสีลนฺติ จตุปาริสุทฺธิสีลสฺส อนุรกฺขกํ อินฺทฺริยสํวรสีลํ กถิกํ. กถํ ปน ตเทว ตสฺส อนุรกฺขกํ โหตีติ? อปราปรุปฺปตฺติยา อุปนิสฺสยภาวโต.

ຄຳວ່າ “ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງບັນຍັດ” ຄວາມວ່າ ໂດຍບໍ່ຕ້ອງລະບຸເຖິງວັດຖຸ ແຕ່ໂດຍຫົວຂໍ້ແຫ່ງການຖືເອົາລວມໆ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງບັນຍັດລ້ວນໆ. ຄຳວ່າ “ດ້ວຍການພິຈາລະນາອັນສຳເລັດແລ້ວດ້ວຍພາວະນາ” ຄວາມວ່າ ໃນການພິຈາລະນາອັນສຳເລັດແລ້ວດ້ວຍພາວະນາ ຫຼືວ່າ ໃນການພິຈາລະນາດ້ວຍພາວະນາ ນີ້ຄືອະທິບາຍ. ຄຳວ່າ “ເຫຼົ່ານີ້” ໄດ້ແກ່ ອະຣົມແຫ່ງທະວານທັງ ໖ ຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວ. ຄຳວ່າ “ທຸຈະຣິດທັງຫຼາຍ” ໄດ້ແກ່ ເຫດແຫ່ງທຸຈະຣິດທັງຫຼາຍ. ເຮັດທຸຈະຣິດທັງຫຼາຍຂອງບຸກຄົນຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໃນຄວາມບໍ່ພິຈາລະນາ ໃຫ້ເປັນສຸຈະຣິດ. ຄຳວ່າ “ຍ່ອມປ່ຽນແປງ” ຄວາມວ່າ ຍ່ອມກັບກາຍ ຄືບໍ່ໃຫ້ທຸຈະຣິດເກີດຂຶ້ນໃນອະຣົມນັ້ນ ແຕ່ເຮັດສຸຈະຣິດໃຫ້ເກີດຂຶ້ນແທນ. ຄຳວ່າ “ຢ່າງນີ້” ຄື ໂດຍປະການທີ່ກ່າວແລ້ວ. ພຶງຊາບອິນທຣີສັງວອນ... ລະ... ເພາະຄວາມສຳເລັດແຫ່ງສຸຈະຣິດ ໓ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການເຮັດອິນທຣີສັງວອນໃຫ້ສົມບູນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ພຽງເທົ່ານີ້” ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ “ພຽງເທົ່ານີ້” ຄວາມວ່າ ຕັ້ງຕົ້ນແຕ່ເບື້ອງຕົ້ນ ຈົນເຖິງບົດວ່າ “ຍ່ອມເຮັດສຸຈະຣິດ ໓ ໃຫ້ບໍລິບູນ” ພຽງເທົ່ານີ້. ຄຳວ່າ “ອິນທຣີສັງວອນສີລອັນເປັນເຄື່ອງຮັກສາສີລ” ຄວາມວ່າ ອິນທຣີສັງວອນສີລອັນເປັນເຄື່ອງຮັກສາຈະຕຸປາຣິສຸດທິສີລ ທ່ານກ່າວໄວ້ແລ້ວ. ກໍອິນທຣີສັງວອນສີລນັ້ນ ຍ່ອມເປັນເຄື່ອງຮັກສາຈະຕຸປາຣິສຸດທິສີລນັ້ນໄດ້ແນວໃດ? ເພາະເປັນອຸປະນິດໄສແກ່ການເກີດຂຶ້ນຕໍ່ໆ ໄປ.

ตีณิ สีลานีติ อินฺทฺริยสํวร-อาชีวปาริสุทฺธิ-ปจฺจยสนฺนิสฺสิต-สีลานิ. โลกุตฺตรมิสฺสกาติ โลกิยาปิ โลกุตฺตราปิ โหนฺตีติ อตฺโถ. สตฺตนฺนํ โพชฺฌงฺคานนฺติ โลกุตฺตรานํ สตฺตนฺนํ โพชฺฌงฺคานํ. มูลภูตา สติปฏฺฐานา ปุพฺพภาคา, เต สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘จตฺตาโร โข, กุณฺฑลิย, สติปฏฺฐานา ภาวิตา พหุลีกตา สตฺต โพชฺฌงฺเค ปริปูเรนฺตี’’ติ. เตปีติ ยถาวุตฺตสติปฏฺฐานา. สติปฏฺฐานมูลกา โพชฺฌงฺคาติ โลกิยสติปฏฺฐานมูลกา โพชฺฌงฺคาว. ปุพฺพภาคาวาติ เอตฺถ เกจิ ‘‘ปุพฺพภาคา จา’’ติ ปาฐํ กตฺวา ‘‘ปุพฺเพว โลกุตฺตรา ปุพฺพภาคา จา’’ติ อตฺถํ วทนฺติ. วิชฺชาวิมุตฺติมูลกาติ ‘‘สตฺต โข, กุณฺฑลิย, โพชฺฌงฺคา ภาวิตา พหุลีกตา วิชฺชาวิมุตฺตึ ปริปูเรนฺตี’’ติ เอวํ วุตฺตา โพชฺฌงฺคา โลกุตฺตราว วิชฺชาวิมุตฺติสหคตภาวโต.

ຄຳວ່າ “ສີລ ໓” ໄດ້ແກ່ ອິນທຣີສັງວອນສີລ ອາຊີວະປາຣິສຸດທິສີລ ແລະປັດຈະຍະສັນນິສິຕະສີລ. ຄຳວ່າ “ປົນກັນທັງໂລກີແລະໂລກຸດຕະຣະ” ຄວາມວ່າ ມີທັງທີ່ເປັນໂລກີແລະໂລກຸດຕະຣະ ນີ້ຄືອະທິບາຍ. ຄຳວ່າ “ແຫ່ງໂພຊົງ ໗” ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງໂພຊົງ ໗ ອັນເປັນໂລກຸດຕະຣະ. ສະຕິປັດຖານທັງຫຼາຍໃນສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນ ເປັນມູນຖານ (ແຫ່ງໂພຊົງເຫຼົ່ານັ້ນ), ພະຜູ້ມີພະພາກຊົງໝາຍເຖິງສະຕິປັດຖານເຫຼົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງຕັດວ່າ “ກຸນທະລິຍະ ສະຕິປັດຖານ ໔ ທີ່ບຸກຄົນເຈີນແລ້ວ ເຮັດໃຫ້ຫຼາຍແລ້ວ ຍ່ອມເຮັດໂພຊົງ ໗ ໃຫ້ບໍລິບູນ”. ຄຳວ່າ “ແມ່ນສະຕິປັດຖານເຫຼົ່ານັ້ນ” ໄດ້ແກ່ ສະຕິປັດຖານຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວ. ຄຳວ່າ “ໂພຊົງມີສະຕິປັດຖານເປັນມູນ” ໄດ້ແກ່ ໂພຊົງທີ່ມີໂລກິຍະສະຕິປັດຖານເປັນມູນນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ “ໃນສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນເທົ່ານັ້ນ” ໃນບົດນີ້ ບາງທ່ານເຮັດບົດຮຽນວ່າ “ປຸບພະພາຄາ ຈະ” (ແລະໃນສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນ) ແລ້ວອະທິບາຍວ່າ “ເປັນໂລກຸດຕະຣະໃນເບື້ອງຕົ້ນ ແລະໃນສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນ”. ຄຳວ່າ “ມີວິຊາແລະວິມຸດຕິເປັນມູນ” ໄດ້ແກ່ ໂພຊົງທີ່ຕັດໄວ້ຢ່າງນີ້ວ່າ “ກຸນທະລິຍະ ໂພຊົງ ໗ ທີ່ບຸກຄົນເຈີນແລ້ວ ເຮັດໃຫ້ຫຼາຍແລ້ວ ຍ່ອມເຮັດວິຊາແລະວິມຸດຕິໃຫ້ບໍລິບູນ” ເປັນໂລກຸດຕະຣະແທ້ໆ ເພາະເປັນໄປຮ່ວມກັບວິຊາແລະວິມຸດຕິ.

กุณฺฑลิยสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາສູດວ່າດ້ວຍກຸນທະລິຍະເປັນຕົ້ນ ຈົບແລ້ວ.

๘. อุปวานสุตฺตวณฺณนา

໘. ການພັນລະນາອຸປະວານະສູດ

๑๘๙. ปจฺจตฺตนฺติ กรณนิทฺเทโส อยนฺติ อาห – ‘‘อตฺตนาวา’’ติ. กุรุมาโนเยวาติ อุปฺปาเทนฺโต เอว. กมฺมฏฺฐานวิมุตฺติยา สุฏฺฐุ วิมุตฺตนฺติ กมฺมฏฺฐานมนสิกาเรน นีวรณานํ ทูรีภาวโต เตหิ สุฏฺฐุ วิมุตฺตํ. อตฺถํ กริตฺวาติ ภาวนามนสิการํ อุตฺตมํ กตฺวา. ‘‘มหา วต เม อยํ อตฺโถ อุปฺปนฺโน’’ติ อตฺถิโก หุตฺวา.

໑໘໙. ຄຳວ່າ “ປັດຈັດຕັງ” (ສະເພາະຕົນ) ນີ້ ເປັນການສະແດງກະຣະນະ (ເຄື່ອງມື/ເຫດ) ດັ່ງທີ່ກ່າວວ່າ “ດ້ວຍຕົນເອງນັ້ນເອງ”. ຄຳວ່າ “ກຳລັງເຮັດຢູ່ເທົ່ານັ້ນ” ຄວາມວ່າ ກຳລັງໃຫ້ເກີດຂຶ້ນຢູ່ເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ “ຫຼຸດພົ້ນດີແລ້ວດ້ວຍຄວາມຫຼຸດພົ້ນແຫ່ງກຳມະຖານ” ຄວາມວ່າ ຫຼຸດພົ້ນດີແລ້ວຈາກນີວອນທັງຫຼາຍ ເພາະນີວອນທັງຫຼາຍຢູ່ຫ່າງໄກ ດ້ວຍການມົນສິການກຳມະຖານ. ຄຳວ່າ “ເຮັດໃຫ້ມີປະໂຫຍດ” ຄວາມວ່າ ເຮັດການມົນສິການພາວະນາໃຫ້ເປັນສິ່ງຍອດຢ້ຽມ. ຄືເປັນຜູ້ມີຄວາມຕ້ອງການວ່າ ‘ໂອ້ ປະໂຫຍດອັນໃຫຍ່ຫຼවງນີ້ເກີດຂຶ້ນແກ່ເຮົາແລ້ວ’.

๙. ปฐมอุปฺปนฺนสุตฺตวณฺณนา

໙. Consistently translate: ການພັນລະນາປະຖະມະອຸບປັນນະສູດ

๑๙๐. ตถาคตสฺส ปาตุภาวาติอาทินา พุทฺธุปฺปาทกาเล เอว โพชฺฌงฺครตนปฏิลาโภติ ทสฺเสติ.

໑໙໐. ດ້ວຍຄຳວ່າ “ເພາະຄວາມປາກົດແຫ່ງພະຕະຖາຄົດ” ເປັນຕົ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກຊົງສະແດງວ່າ ການໄດ້ສະເພາະເຊິ່ງໂພຊົງລັດຕະນະ ຍ່ອມມີໃນການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງພະພຸດທະເຈົ້າເທົ່ານັ້ນ.

ปพฺพตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາປັບພະຕະວັກ ຈົບແລ້ວ.

๒. คิลานวคฺโค

໒. ຄິລານະວັກ

๑-๓. ปาณสุตฺตาทิวณฺณนา

໑-໓. ການພັນລະນາປານະສູດເປັນຕົ້ນ

๑๙๒-๑๙๔. เยสนฺติ [Pg.425] เยสํ สตฺตานํ. จตฺตาโร อิริยาปถา อตฺถิ ลพฺภนฺติ ตทุปคสรีราวยวลาเภน. เอตนฺติ ‘‘จตฺตาโร อิริยาปเถ กปฺเปนฺตี’’ติ เอตํ วจนํ. ‘‘วิเวกนิสฺสิต’’นฺติอาทิวจนโต ‘‘สหวิปสฺสนเก มคฺคโพชฺฌงฺเค’’อิจฺเจว วุตฺตํ. ทุติยตติยานิ อุตฺตานตฺถาเนว เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา.

໑໙໒-໑໙໔. ຄຳວ່າ “ຂອງສັດເຫຼົ່ານັ້ນ” ຄວາມວ່າ ຂອງສັດທັງຫຼາຍເຫຼ່າໃດ. ຄຳວ່າ “ອິຣິຍາບົດ ໔ ມີຢູ່” ຄວາມວ່າ ຍ່ອມໄດ້ ເພາະໄດ້ອະໄວຍະວະແຫ່ງຮ່າງກາຍທີ່ເຂົ້າເຖິງອິຣິຍາບົດນັ້ນ. ຄຳວ່າ “ນີ້” ໄດ້ແກ່ ຄຳວ່າ “ຍ່ອມຍັງອິຣິຍາບົດ ໔ ໃຫ້ເປັນໄປ”. ເພາະມີຄຳວ່າ “ອາໄສວິເວກ” ເປັນຕົ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ມັກຄະໂພຊົງທີ່ເປັນໄປຮ່ວມກັບວິປັດສະນາ” ເທົ່ານັ້ນ. ສູດທີສອງແລະທີສາມ ມີເນື້ອຄວາມຕື້ນ (ເຂົ້າໃຈງ່າຍ) ເພາະມີນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນເບື້ອງຕົ້ນ.

๔-๑๐. ปฐมคิลานสุตฺตาทิวณฺณนา

໔-໑໐. ການພັນລະນາປະຖະມະຄິລານະສູດເປັນຕົ້ນ

๑๙๕-๒๐๑. วิสุทฺธํ อโหสิ วิสภาคธาตุกฺโขภํ วูปสเมนฺตํ. เตนาห – ‘‘โปกฺขรปตฺเต …เป… วินิวตฺติตฺวา คโต’’ติ. เอเสว นโย ปาฬิโต อตฺถโต จ จตุตฺเถน ปญฺจมฉฏฺฐานํ สมานตฺตา. วิสรุกฺขวาตสมฺผสฺเสนาติ วิสรุกฺขสนฺนิสฺสิตวาตสมฺผสฺเสน. มนฺทสีตชโรติ มุทุโก สีตชโร. เสสนฺติ วุตฺตาวเสสํ. สพฺพตฺถาติ สตฺตมาทีสุ จตูสุ.

໑໙໕-໒໐໑. ຄຳວ່າ “ຫາຍດີແລ້ວ” ຄວາມວ່າ ຄວາມກຳເລີບແຫ່ງທາດອັນບໍ່ສະໝ່ຳສະເໝີສະຫງົບລົງແລ້ວ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ຢາດນ້ຳເທິງໃບບົວ... ລະ... ກິ້ງຕົກໄປແລ້ວ”. ນັຍນີ້ ກໍເໝືອນກັນທັງໂດຍພະບາລີແລະໂດຍເນື້ອຄວາມ ເພາະສູດທີ ໕ ແລະທີ ໖ ເໝືອນກັບສູດທີ ໔. ຄຳວ່າ “ດ້ວຍການຖືກຕ້ອງລົມແຫ່ງຕົ້ນໄມ້ມີພິດ” ຄວາມວ່າ ດ້ວຍການຖືກຕ້ອງລົມທີ່ອາໄສຕົ້ນໄມ້ມີພິດ. ຄຳວ່າ “ໄຂ້ໜາວອ່ອນໆ” ໄດ້ແກ່ ໄຂ້ໜາວທີ່ເບົາບາງ. ຄຳວ່າ “ທີ່ເຫຼືອ” ໄດ້ແກ່ ສ່ວນທີ່ເຫຼືອຈາກທີ່ກ່າວແລ້ວ. ຄຳວ່າ “ໃນສູດທັງປວງ” ໄດ້ແກ່ ໃນສູດທັງ ໔ ມີສູດທີ ໗ ເປັນຕົ້ນ.

คิลานวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາຄິລານະວັກ ຈົບແລ້ວ.

๓. อุทายิวคฺโค

໓. ອຸທາຍິວັກ

๑-๒. โพธายสุตฺตาทิวณฺณนา

໑-໒. ການພັນລະນາໂພທາຍະສູດເປັນຕົ້ນ

๒๐๒-๒๐๓. กิตฺตเกน นุ โข การเณน พุชฺฌนกองฺคา นาม วุจฺจนฺติ พุชฺฌนกสฺส ปุคฺคลสฺส องฺคาติ วตฺตพฺพตํ ลภนฺติ. มิสฺสกโพชฺฌงฺคา กถิตา สหวิปสฺสนา มคฺคโพชฺฌงฺคา กถิตาติ กตฺวา. ธมฺมปริจฺเฉโท กถิโต คณนามตฺเตน ปริจฺฉินฺทิตฺวา วุตฺตตฺตา น ภูมนฺตรปริจฺเฉโท, วิปสฺสนาทิปริจฺเฉโท วา.

໒໐໒-໒໐໓. ຄຳວ່າ “ດ້ວຍεຫດພຽງເທົ່າໃດໜໍ” ຄວາມວ່າ ໂພຊົງທັງຫຼາຍຈຶ່ງຊື່ວ່າ ອົງແຫ່ງການຕຣັສຮູ້ ຄືຍ່ອມໄດ້ຊື່ວ່າ ເປັນອົງຂອງບຸກຄົນຜູ້ຕຣັສຮູ້. ທ່ານກ່າວວ່າ ໂພຊົງທີ່ປົນກັນ ຄືມັກຄະໂພຊົງທີ່ເປັນໄປຮ່ວມກັບວິປັດສະນາ ທ່ານກ່າວໄວ້ແລ້ວ. ທ່ານກ່າວວ່າ ການກຳນົດທຳ ເພາະກ່າວກຳນົດໄວ້ພຽງແຕ່ຈຳນວນເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ແມ່ນການກຳນົດພູມິ ຫຼືການກຳນົດວິປັດສະນາເປັນຕົ້ນ.

๓-๕. ฐานิยสุตฺตาทิวณฺณนา

໓-໕. ການພັນລະນາຖານິຍະສູດເປັນຕົ້ນ

๒๐๔-๒๐๖. กามราเคน คธิตพฺพฏฺฐานภูตา กามราคฏฺฐานิยาติ อาห ‘‘อารมฺมณธมฺมาน’’นฺติ. ‘‘มนสิการพหุลีการา’’ติ วุตฺตตฺตา ‘‘อารมฺมเณเนว กถิต’’นฺติ [Pg.426] วุตฺตํ. วุตฺตปริจฺเฉโทติ เอเตน น เกวลํ อารมฺมณวเสเนว, อถ โข อุปนิสฺสยวเสนเปตฺถ อตฺโถ ลพฺภตีติ ทสฺเสติ. ปฐมวคฺคสฺส หิ ทุติเย สุตฺเต อุปนิสฺสยวเสเนว อตฺโถ ทสฺสิโต. มิสฺสกโพชฺฌงฺคา กถิตา อวิภาเคเนว กถิตตฺตา. อปริหานิเยติ ตีหิ สิกฺขาหิ อปริหานาวเห.

໒໐໔-໒໐໖. ຄຳວ່າ “ທຳເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງກາມະຣາຄະ” ໄດ້ແກ່ ທຳອັນເປັນທີ່ຕັ້ງທີ່ຄວນກ່ຽວຂ້ອງດ້ວຍກາມະຣາຄະ ດັ່ງທີ່ກ່າວວ່າ “ແຫ່ງອະຣົມມະທຳທັງຫຼາຍ”. ເພາະມີຄຳວ່າ “ເພາະການເຮັດໄວ້ໃນໃຈໃຫ້ຫຼາຍ” ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ກ່າວດ້ວຍອະຣົມນັ້ນເອງ”. ຄຳວ່າ “ການກຳນົດທີ່ກ່າວແລ້ວ” ດ້ວຍຄຳນີ້ ທ່ານສະແດງວ່າ ໃນທີ່ນີ້ ບໍ່ແມ່ນຈະໄດ້ເນື້ອຄວາມດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອະຣົມເທົ່ານັ້ນ ກໍຫາບໍ່ໄດ້ ແຕ່ຍ່ອມໄດ້ເນື້ອຄວາມດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອຸປະນິດໄສນຳອີກ. ເພາະວ່າ ໃນສູດທີສອງແຫ່ງວັກທຳອິດ ທ່ານສະແດງເນື້ອຄວາມດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອຸປະນິດໄສເທົ່ານັ້ນ. ໂພຊົງທີ່ປົນກັນ ທ່ານກ່າວໄວ້ແລ້ວ ເພາະກ່າວໄວ້ໂດຍບໍ່ໄດ້ຈຳແນກ. ຄຳວ່າ “ໃນທຳອັນບໍ່ເປັນໄປເພື່ອຄວາມເສື່ອມ” ໄດ້ແກ່ ໃນທຳອັນນຳມາເຊິ່ງຄວາມບໍ່ເສື່ອມຈາກສິກຂາ ໓.

๖-๗. ตณฺหกฺขยสุตฺตาทิวณฺณนา

໖-໗. ການພັນລະນາຕັນຫັກຂະຍະສູດເປັນຕົ້ນ

๒๐๗-๒๐๘. ‘‘โส มํ ปุจฺฉิสฺสตี’’ติ อธิปฺปาเยน ภควตา โอสาปิตเทสนํ. ปตฺถฏตฺตา ภาวนาปาริปูริยา วิตฺถาริตํ คตตฺตา. มหนฺตภาวนฺติ ภาวนาวเสเนว มหตฺตํ คตตฺตา. ตโต เอว วฑฺฒิปฺปมาณา. นีวรณวิคเม สมฺภวโต ปจฺจยโต พฺยาปาโท วิคโต โหตีติ อาห – ‘‘นีวรณานํ ทูรีภาเวน พฺยาปาทวิรหิตตฺตา’’ติ. ตณฺหามูลกนฺติ ตณฺหาปจฺจยํ. ยญฺหิ ตณฺหาสหคตํ อสหคตมฺปิ ตณฺหํ อุปนิสฺสาย นิปฺผนฺนํ, สพฺพํ ตํ ตณฺหามูลกํ. ปหียติ อนุปฺปาทปฺปหาเนน. ตณฺหาทีนํเยว ขยา, น เตสํ สงฺขารานํ ขยา. เอเตหิ ตณฺหกฺขยาทิปเทหิ.

໒໐໗-໒໐໘. “ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງຈົບພຣະທັມມະເທສນາດ້ວຍພຣະອັດທະຍາໄສວ່າ 'ຜູ້ນັ້ນຈັກຖາມເຮົາ'. ທີ່ຊື່ວ່າ ແຜ່ໄປ (ປັດຖະຕະ) ເພາະເຖິງຄວາມພິສະດານດ້ວຍຄວາມບໍລິບູນແຫ່ງພາວະນາ. ທີ່ຊື່ວ່າ ຄວາມເປັນໃຫຍ່ (ມະຫັນຕະພາວະ) ເພາະເຖິງຄວາມເປັນໃຫຍ່ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງພາວະນານັ້ນເອງ. ເພາະເຫດນັ້ນແລ້ວ ຈຶ່ງມີປະມານອັນຈະເລີນຂຶ້ນ. ພຣະອົງຕຣັສວ່າ 'ເພາະປາສະຈາກພະຍາບາດ ດ້ວຍຄວາມຢູ່ຫ່າງໄກແຫ່ງນີວອນທັງຫຼາຍ' ເພາະເມື່ອນີວອນປາສະຈາກໄປ ພະຍາບາດຍ່ອມປາສະຈາກໄປໂດຍປັດໄຈທີ່ເກີດຂຶ້ນ. ທີ່ຊື່ວ່າ ມີຕັນຫາເປັນມູນ (ຕັນຫາມູລະກະ) ຄື ມີຕັນຫາເປັນປັດໄຈ. ດ້ວຍວ່າ ທັມມະໃດທີ່ເກີດຮ່ວມກັບຕັນຫາ ຫຼື ເຖິງແມ່ນບໍ່ເກີດຮ່ວມກັບຕັນຫາ ແຕ່ເກີດຂຶ້ນໂດຍອາໄສຕັນຫາ ທັມມະທັງໝົດນັ້ນຊື່ວ່າ ມີຕັນຫາເປັນມູນ. ຍ່ອມລະເສຍໄດ້ ດ້ວຍການລະໂດຍບໍ່ເກີດຂຶ້ນອີກ. ເພາະຄວາມສິ້ນໄປແຫ່ງຕັນຫາເປັນຕົ້ນນັ້ນເອງ ບໍ່ແມ່ນເພາະຄວາມສິ້ນໄປແຫ່ງສັງຂານທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ. ດ້ວຍບົດມີຕັນຫັກຂະຍະ (ຄວາມສິ້ນຕັນຫາ) ເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານີ້.”

๘. นิพฺเพธภาคิยสุตฺตวณฺณนา

໘. “ອັຕຖະກະຖາ ນິບເພທະພາຄິຍະສູດ”

๒๐๙. นิพฺพิชฺฌนฺตีติ นิพฺเพธา, นิพฺพิชฺฌนธมฺมา ธมฺมวินยาทโย, ตปฺปริยาปนฺนตาย นิพฺเพธภาเค คโต นิพฺเพธภาคิโย, ตํ นิพฺเพธภาคิยํ. เตนาห ‘‘นิพฺพิชฺฌนโกฏฺฐาสิย’’นฺติ. ภาเวตฺวา ฐิเตน จิตฺเตน. วิปสฺสนามคฺคมฺปิ คเหตฺวา ‘‘มคฺคโพชฺฌงฺคา มิสฺสกา’’ติ วุตฺตา. เตหีติ โพชฺฌงฺเคหิ ภาวิตํ จิตฺตํ. เต วา โพชฺฌงฺเค ภาเวตฺวา ฐิตํ จิตฺตํ นาม ผลจิตฺตํ, ตสฺมา นิพฺพตฺติตโลกุตฺตรเมว. ตมฺปีติ ผลจิตฺตมฺปิ มคฺคานนฺตรตาย มคฺคนิสฺสิตํ กตฺวา มิสฺสกเมว กเถตุํ วฏฺฏติ ‘‘โพธาย สํวตฺตนฺตี’’ติ วุตฺตตฺตา.

໒໐໙. “ທີ່ຊື່ວ່າ ນິບເພທະ (ຄວາມເຈາະແທງ) ເພາະອັດຖະວ່າ ຍ່ອມເຈາະແທງ ໄດ້ແກ່ ທັມມະແລະວິນັຍເປັນຕົ້ນ ອັນມີສະພາວະເຈາະແທງ, ທີ່ຊື່ວ່າ ນິບເພທະ_ພາຄິຍະ ເພາະເຂົ້າເຖິງສ່ວນແຫ່ງການເຈາະແທງ ໂດຍຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ນັບເນື່ອງໃນທັມມະແລະວິນັຍນັ້ນ, ຄຳນັ້ນຄື ນິບເພທະພາຄິຍະ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັສວ່າ 'ເປັນສ່ວນແຫ່ງການເຈາະແທງ'. ດ້ວຍຈິດທີ່ຕັ້ງຢູ່ດ້ວຍການຈະເລີນ (ພາວະນາ) ແລ້ວ. ພຣະອົງຊົງຖືເອົາວິປັດສະນາມັກນຳ ແລ້ວຕຣັສວ່າ 'ມັກຄະໂພດຊົງປະສົມກັນ'. ບົດວ່າ 'Tehi' (ດ້ວຍທັມມະເຫຼົ່ານັ້ນ) ຄື ຈິດທີ່ອົບຮົມແລ້ວດ້ວຍໂພດຊົງທັງຫຼາຍ. ຫຼືວ່າ ຈິດທີ່ຕັ້ງຢູ່ດ້ວຍການຈະເລີນໂພດຊົງເຫຼົ່ານັ້ນ ຊື່ວ່າ ຜົນຈິດ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງເປັນໂລກຸດຕະຣະທີ່ບັງເກີດຂຶ້ນແທ້ໆ. ເຖິງແມ່ນຜົນຈິດນັ້ນ (ບົດວ່າ Tampī) ກໍຄວນກ່າວວ່າເປັນສິ່ງປະສົມກັນ ເພາະອາໄສມັກ ໂດຍຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນລຳດັບແຫ່ງມັກ ເພາະພຣະອົງຕຣັສໄວ້ວ່າ 'ຍ່ອມເປັນໄປເພື່ອຄວາມຕຣັສຮູ້'.”

๙. เอกธมฺมสุตฺตวณฺณนา

໙. “ອັຕຖະກະຖາ ເອກະທັມມະສູດ”

๒๑๐. สํโยชนสงฺขาตา วินิพนฺธาติ กามราคาทิสํโยชนสญฺญิตา พนฺธนา. ปรินิฏฺฐเปตฺวา คหณาติ คิลิตฺวา วิย ปรินิฏฺฐเปตฺวา คหณาการา.

໒໑໐. “ບົດວ່າ 'vinibandhā' (ເຄື່ອງຜູກພັນ) ອັນໄດ້ແກ່ສັງໂຍດ ຄື ເຄື່ອງຜູກມັດທີ່ຊື່ວ່າ ກາມະຣາຄະສັງໂຍດເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ 'pariniṭṭhapetvā gahaṇā' (ການຍຶດຖືຢ່າງໝັ້ນຄົງ) ຄື ອາການທີ່ຍຶດຖືໄວ້ຢ່າງໝັ້ນຄົງ ຄ້າຍຄືກັບກືນກິນເຂົ້າໄປ.”

๑๐. อุทายิสุตฺตวณฺณนา

໑໐. “ອັຕຖະກະຖາ ອຸທາຍິສູດ”

๒๑๑. พหุกตํ [Pg.427] วุจฺจติ พหุกาโร พหุมาโน, นตฺถิ เอตสฺส พหุกตนฺติ อพหุกโต, อกตพหุมาโน. ธมฺโม อุปฺปชฺชมาโน อุกฺกุชฺชนฺโต วิย นิรุชฺฌมาโน อวกุชฺชนฺโต วิย โหตีติ วุตฺตํ ‘‘อุกฺกุชฺชํ วุจฺจติ อุทโย, อวกุชฺชํ วโย’’ติ. ปริวตฺเตนฺโตติ อนิจฺจาติปิ ทุกฺขาติปิ อนตฺตาติปิ. ‘‘เอโส หิ เต อุทายิ มคฺโค ปฏิลทฺโธ, โย เต…เป… ตถตฺตาย อุปเนสฺสตี’’ติ ปริโยสาเน ภควโต วจนญฺเจตฺถ สาธกํ ทฏฺฐพฺพํ. เตน เตนากาเรน วิหรนฺตนฺติ เยน สมฺมสนากาเรน วิปสฺสนาวิหาเรน วิหรนฺตํ. ตถาภาวายาติ ขีณาสวภาวปจฺจเวกฺขณาย. เตนาห – ‘‘ขีณา ชาตีติ…เป… ตํ ทสฺเสนฺโต เอวมาหา’’ติ.

໒໑໑. “ຄຳວ່າ 'bahukata' (ການເຮັດໃຫ້ຫຼາຍ) ໝາຍເຖິງ ຄວາມມີອຸປະການຫຼາຍ ຄວາມເຄົາລົບຢ່າງຍິ່ງ, ບຸກຄົນໃດບໍ່ມີຄວາມເຄົາລົບຢ່າງຍິ່ງນັ້ນ ບຸກຄົນນັ້ນຊື່ວ່າ 'abahukata' ຄື ຜູ້ບໍ່ໄດ້ເຮັດຄວາມເຄົາລົບຢ່າງຍິ່ງ. ທັມມະເມື່ອເກີດຂຶ້ນ ຍ່ອມເປັນເໝືອນຫງາຍຂຶ້ນ ເມື່ອດັບໄປ ຍ່ອມເປັນເໝືອນຂ້ຳລົງ ເພາະສະນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັສວ່າ 'ການຫງາຍຂຶ້ນ ຊື່ວ່າ ຄວາມເກີດ, ການຂ້ຳລົງ ຊື່ວ່າ ຄວາມດັບ'. ບົດວ່າ 'parivattento' (ພິຈາລະນາກັບໄປກັບມາ) ຄື ໂດຍຄວາມເປັນອະນິດຈະແດ່ ໂດຍຄວາມເປັນທຸກແດ່ ໂດຍຄວາມເປັນອະນັດຕາແດ່. ແລະໃນຕອນທ້າຍ ພຣະດຳຣັດຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າໃນເລື່ອງນີ້ວ່າ 'ອຸທາຍິ ທາງນີ້ແລ້ວທີ່ເຈົ້າໄດ້ບັນລຸ ເຊິ່ງຈະນຳເຈົ້າໄປ...ເຖິງ...ເພື່ອຄວາມເປັນຢ່າງນັ້ນ' ພຶງເຫັນວ່າເປັນຫຼັກຖານອ້າງອີງ. ບົດວ່າ 'tena tenākārena viharantaṃ' (ຜູ້ຢູ່ດ້ວຍອາການນັ້ນໆ) ຄື ຜູ້ຢູ່ດ້ວຍວິປັດສະນາວິຫານ ດ້ວຍອາການແຫ່ງການພິຈາລະນາໃດ. ບົດວ່າ 'tathābhāvāya' (ເພື່ອຄວາມເປັນຢ່າງນັ້ນ) ຄື ເພື່ອການພິຈາລະນາທົບທວນຄວາມເປັນພຣະຂີນາສົບ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັສວ່າ 'ຊາດສິ້ນແລ້ວ...ເຖິງ... ຊົງສະແດງຂໍ້ຄວາມນັ້ນ ຈຶ່ງຕຣັສຢ່າງນີ້'.”

อุทายิวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

“ຈົບ ອັຕຖະກະຖາ ອຸທາຍິວັກ.”

๔. นีวรณวคฺโค

໔. “ນີວໍຣະນະວັກ”

๓-๔. อุปกฺกิเลสสุตฺตาทิวณฺณนา

໓-໔. “ອັຕຖະກະຖາ ອຸປັກກິເລສສູດ ເປັນຕົ້ນ”

๒๑๔-๒๑๕. น จ ปภาวนฺตนฺติ น จ ปภาสมฺปนฺนํ. ปภิชฺชนสภาวนฺติ ตาเปตฺวา ตาลเน ปภงฺคุตํ. อวเสสํ โลหนฺติ วุตฺตาวเสสํ ชาติโลหํ, วิชาติโลหํ, กิตฺติมโลหนฺติ ปเภทํ สพฺพมฺปิ โลหํ. อุปฺปชฺชิตุํ อปฺปทาเนนาติ เอตฺถ นนุ โลกิยกุสลจิตฺตสฺสปิ สุวิสุทฺธสฺส อุปฺปชฺชิตุํ อปฺปทาเนน อุปกฺกิเลสตาติ? สจฺจเมตํ, ยสฺมึ ปน สนฺตาเน นีวรณานิ ลทฺธปติฏฺฐานิ, ตตฺถ มหคฺคตกุสลสฺสปิ อสมฺภโว, ปเคว โลกุตฺตรกุสลสฺส, ปริตฺตกุสลํ ปน ยถาปจฺจยํ อุปฺปชฺชติ. นีวรเณ หิ วูปสนฺเต สนฺตาเน อุปฺปตฺติยา อปริสุทฺธํ โหติ, อุปกฺกิลิฏฺฐํ นาม โหติ, อปริสุทฺธทีปกปลฺลิกวฏฺฐิเตลาทิสนฺนิสฺสโย ทีโป วิย, อปิจ นิปฺปริยายโต อุปฺปชฺชิตุํ อปฺปทาเนเนว เตสํ อุปกฺกิเลสตาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยทคฺเคน หี’’ติอาทิมาห. อารมฺมเณ วิกฺขิตฺตปฺปตฺติวเสน จุณฺณวิจุณฺณตา เวทิตพฺพา. น อาวรนฺตีติ กุสลธมฺเม อุปฺปชฺชิตุํ อปฺปทานวเสน น อาวรนฺติ, อถ โข เตสํ อุปฺปตฺติยา โหนฺติ. น ปฏิจฺฉาเทนฺตีติ น [Pg.428] วินนฺธนฺติ. จตุภูมกจิตฺตสฺสาติ จตุตฺถภูมกกุสลจิตฺตสฺส อนุปกฺกิเลสา, เตหิ อกิลิสฺสนโต.

໒໑໔-໒໑໕. “ບົດວ່າ 'na ca pabhāvantaṃ' ຄື ບໍ່ມີລັດສະໝີຜຸດຜ່ອງ. ບົດວ່າ 'pabhijjanasabhāvaṃ' ຄື ມີສະພາວະແຕກທຳລາຍໄດ້ງ່າຍ ເມື່ອຖືກເຜົາແລະຕີ. ບົດວ່າ 'avasesaṃ lohaṃ' ຄື ໂລຫະທີ່ເຫຼືອທັງໝົດ ໂດຍແບ່ງອອກເປັນ ໂລຫະແທ້, ໂລຫະຕ່າງຊະນິດ, ແລະໂລຫະທຽມ ທີ່ເຫຼືອຈາກທີ່ກ່າວມາແລ້ວ. ບົດວ່າ 'uppajjituṃ appadānena' (ເພາະບໍ່ເປີດໂອກາດໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ) ໃນຄຳນີ້ ມີຄຳຖາມວ່າ: ການທີ່ບໍ່ເປີດໂອກາດໃຫ້ໂລກິຍະກຸສົນຈິດອັນບໍລິສຸດຢ່າງຍິ່ງເກີດຂຶ້ນ ນັ້ນເປັນອຸປັກກິເລດ (ເຄື່ອງເສົ້າໝອງ) ບໍ່ແມ່ນບໍ? ຕອບວ່າ: ນັ້ນເປັນຄວາມຈິງ, ແຕ່ໃນຂັນທະສັນດານໃດທີ່ນີວອນທັງຫຼາຍໄດ້ທີ່ຕັ້ງແລ້ວ ໃນຂັນທະສັນດານນັ້ນ ແມ່ນແຕ່ມະຫັກຄະຕະກຸສົນກໍເກີດຂຶ້ນບໍ່ໄດ້ ຈະກ່າວໄປໃຍເຖິງໂລກຸດຕະຣະກຸສົນ, ສ່ວນປະຣິດຕະກຸສົນ (ກຸສົນຂັ້ນຕ່ຳ) ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໄດ້ຕາມປັດໄຈ. ດ້ວຍວ່າ ເມື່ອນີວອນສະຫງົບລົງແລ້ວ ແຕ່ຂັນທະສັນດານຍັງບໍ່ບໍລິສຸດໃນການເກີດຂຶ້ນ ຍ່ອມຊື່ວ່າ ເສົ້າໝອງ, ເໝືອນດັ່ງຕະກຽງທີ່ອາໄສຖ້ວຍຕະກຽງ, ໄສ້ຕະກຽງ ແລະນ້ຳມັນທີ່ບໍ່ບໍລິສຸດເປັນຕົ້ນ, ອີກປະການໜຶ່ງ ໂດຍອ້ອມ (ນິບປະຣິຍາຍ) ເພາະບໍ່ເປີດໂອກາດໃຫ້ເກີດຂຶ້ນນັ້ນເອງ ຈຶ່ງເປັນອຸປັກກິເລດແກ່ທັມມະເຫຼົ່ານັ້ນ ພຣະອົງຊົງສະແດງຂໍ້ຄວາມນີ້ ຈຶ່ງຕຣັສຄຳມີບົດວ່າ 'yadaggena hi' ເປັນຕົ້ນ. ພຶງຊາບຄວາມເປັນຜົງລະອຽດ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມຟຸ້ງຊ່ານໄປໃນອາຣົມ. ບົດວ່າ 'na āvaranti' (ບໍ່ກີດກັນ) ຄື ບໍ່ກີດກັນໂດຍການບໍ່ເປີດໂອກາດໃຫ້ກຸສົນທັມເກີດຂຶ້ນ, ແຕ່ຍ່ອມເປັນໄປເພື່ອຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງກຸສົນທັມເຫຼົ່ານັ້ນ. ບົດວ່າ 'na paṭicchādenti' ຄື ບໍ່ປົກປິດໄວ້. ບົດວ່າ 'catubhūmakacittassa' ຄື ເປັນສິ່ງບໍ່ເສົ້າໝອງແຫ່ງກຸສົນຈິດໃນພູມທັງສີ່ ເພາະບໍ່ເສົ້າໝອງດ້ວຍນີວອນເຫຼົ່ານັ້ນ.”

๘. อาวรณนีวรณสุตฺตวณฺณนา

໘. “ອັຕຖະກະຖາ ອາວະຣະນະນີວໍຣະນະສູດ”

๒๑๙. ปญฺญา ทุพฺพลา โหติ, น พลวตี ปฏิปกฺเขน อุปกฺกิลิฏฺฐภาวโต. เตนาห ‘‘มนฺทา อวิสทา’’ติ.

໒໑໙. “ປັນຍາຍ່ອມມີກຳລັງອ່ອນ ບໍ່ມີກຳລັງກ້າ ເພາະຖືກອຸປັກກິເລດ (ເຄື່ອງເສົ້າໝອງ) ຝ່າຍກົງກັນຂ້າມຄອບງຳ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັສວ່າ 'ອ່ອນແອ ບໍ່ແຈ່ມແຈ້ງ'.”

ปญฺจ นีวรณา ทูเร โหนฺติ อาวรณาภาวโต. ตเมว ปีตินฺติ สปฺปายธมฺมสวเน อุปฺปนฺนํ ปีตึ. ตสฺสา ตทา อุปฺปนฺนาการสลฺลกฺขเณน อวิชหนฺโต ปุนปฺปุนํ ตสฺสา นิพฺพตฺตเนน. เตนาห ‘‘ปญฺจ นีวรเณ วิกฺขมฺเภตฺวา’’ติ. อิทํ สนฺธายาติ เอตฺตเก ทิวเสปิ น วินสฺสนฺติ, สา ธมฺมปีติ ลทฺธปจฺจยา หุตฺวา วิเสสาวหาติ อิมมตฺถํ สนฺธาย เอตํ ‘‘อิมสฺส ปญฺจ นีวรณา ตสฺมึ สมเย น โหนฺตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปีติปาโมชฺชปกฺขิยาติ ปีติปาโมชฺชปจฺจยา. นสฺสนฺตีติ นิโรธปจฺจยวเสน ปวตฺตนโต นสฺสนฺติ. สภาคปจฺจยวเสน ปุน อุปฺปชฺชนฺตาปิ…เป… วุจฺจติ กิจฺจสาธนวเสน ปวตฺตนโต.

“ນີວອນ ໕ ຍ່ອມຢູ່ຫ່າງໄກ ເພາະບໍ່ມີເຄື່ອງກີດກັນ. ບົດວ່າ 'tameva pītiṃ' (ປີຕິນັ້ນແຫຼະ) ຄື ປີຕິທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນການຟັງທັມມະອັນເປັນສັບປາຍະ. ເພາະບໍ່ລະເສຍດ້ວຍການກຳນົດໝາຍອາການທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນຂະນະນັ້ນແຫ່ງປີຕິນັ້ນ ໂດຍການເກີດຂຶ້ນຊ້ຳໆ ແຫ່ງປີຕິນັ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັສວ່າ 'ຂົ່ມນີວອນ ໕ ໄວ້ແລ້ວ'. ບົດວ່າ 'idaṃ sandhāya' (ໝາຍເຖິງຂໍ້ຄວາມນີ້) ຄື ແມ້ໃນວັນເທົ່ານີ້ກໍບໍ່ຈິບຫາຍ, ທັມມະປີຕິນັ້ນໄດ້ປັດໄຈແລ້ວ ຍ່ອມນຳມາຊຶ່ງຄຸນວິເສດ ພຣະອົງຊົງໝາຍເຖິງເນື້ອຄວາມນີ້ ຈຶ່ງຕຣັສຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ໃນສະໄໝນັ້ນ ນີວອນ ໕ ຂອງຜູ້ນັ້ນຍ່ອມບໍ່ມີ'. ບົດວ່າ 'pītipāmojjapakkhiyā' ຄື ມີປີຕິແລະປາໂມດເປັນປັດໄຈ. ບົດວ່າ 'nassanti' (ຍ່ອມຈິບຫາຍໄປ) ຄື ຍ່ອມຈິບຫາຍໄປເພາະເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງນິໂຣທະປັດໄຈ (ປັດໄຈຄືຄວາມດັບ). ເຖິງແມ່ນຈະເກີດຂຶ້ນອີກດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສະພາຄະປັດໄຈ (ປັດໄຈທີ່ມີສ່ວນສະເໝີກັນ)...ເຖິງ... ທີ່ກ່າວໄວ້ ເພາະເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການເຮັດກິດໃຫ້ສຳເລັດ.”

๙. รุกฺขสุตฺตวณฺณนา

໙. “ອັຕຖະກະຖາ ຣຸກຂະສູດ”

๒๒๐. อภิรุหนกาติ สมีปรุกฺเข อภิภวิตฺวา รุหนกา. อฏฺฐิกจฺฉโกติ อฏฺฐิพหุลกจฺฉโก. กปิถนสทิสผลตฺตา กปิตฺถโนติ ลทฺธนาโม.

໒໒໐. “ບົດວ່າ 'abhiruhanakā' (ໄມ້ເລືອຂຶ້ນ) ຄື ໄມ້ເລືອທີ່ຂຶ້ນຄອບງຳຕົ້ນໄມ້ທີ່ຢູ່ໃກ້ຄຽງ. ບົດວ່າ 'aṭṭhikacchako' ຄື ຕົ້ນກະຊະທີ່ມີແກ່ນຫຼາຍ (ຫຼື ມີກະດູກຫຼາຍ). ທີ່ໄດ້ຊື່ວ່າ 'kapitthana' (ຕົ້ນມະຂວິດ) ເພາະມີໝາກຄ້າຍຄືກັບໝາກມະຂວິດ.”

๑๐. นีวรณสุตฺตวณฺณนา

໑໐. “ອັຕຖະກະຖາ ນີວໍຣະນະສູດ”

๒๒๑. อนฺธภาวกรณา ปญฺญาจกฺขุสฺส วิพนฺธนโต. ตถา หิ เต ‘‘อจกฺขุกรณา ปญฺญานิโรธิกา’’ติ วุตฺตา. วิหนติ วิพาธตีติ วิฆาโต, ทุกฺขนฺติ อาห ‘‘วิฆาตปกฺขิยาติ ทุกฺขปกฺขิกา’’ติ. นิพฺพานตฺถาย น สํวตฺตนฺตีติ อนิพฺพานสํวตฺตนิกา. มิสฺสกโพชฺฌงฺคาว กถิตา ปุพฺพภาคิกานํ กถิตตฺตา.

໒໒໑. “ທີ່ຊື່ວ່າ ເຮັດໃຫ້ຕາບອດ (ອັນທະພາວະກະຣະນະ) ເພາະກີດກັນປັນຍາຈັກຂຸ. ດ້ວຍວ່າ ນີວອນເຫຼົ່ານັ້ນ ພຣະອົງຕຣັສວ່າ 'ເຮັດໃຫ້ບໍ່ມີຈັກຂຸ ເຮັດໃຫ້ປັນຍາດັບ'. ບົດວ່າ 'vighāto' (ຄວາມຄັບແຄ້ນ) ຄື ຍ່ອມບຽດບຽນ ຍ່ອມທຳລາຍ, ໄດ້ແກ່ ຄວາມທຸກ ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັສວ່າ 'vighātapakkhiyā' ຄື ເປັນຝ່າຍແຫ່ງຄວາມທຸກ. ທີ່ຊື່ວ່າ ບໍ່ເປັນໄປເພື່ອພຣະນິພານ (ອະນິບພານະສັງວັດຕະນິກະ) ເພາະບໍ່ເປັນໄປເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ພຣະນິພານ. ໂພດຊົງທີ່ປະສົມກັນນັ້ນແຫຼະ ທີ່ພຣະອົງຕຣັສໄວ້ ເພາະຊົງກ່າວເຖິງໂພດຊົງໃນສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນ.”

นีวรณวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

“ຈົບ ອັຕຖະກະຖາ ນີວໍຣະນະວັກ.”

๕. จกฺกวตฺติวคฺโค

໕. “ຈັກກະວັດຕິວັກ”

๑. วิธาสุตฺตวณฺณนา

໑. “ອັຕຖະກະຖາ ວິທາສູດ”

๒๒๒. วิธียนฺตีติ [Pg.429] วิธา, มานาทิภาคา โกฏฺฐาสาติ อาห ‘‘ตโย มานโกฏฺฐาสา’’ติ. ตถา ตถา วิทหนโตติ ‘‘เสยฺโยหมสฺมี’’ติอาทินา เตน เตนากาเรน วิทหนโต ฐปนโต, ฐเปตพฺพโต วา.

໒໒໒. “ທີ່ຊື່ວ່າ 'vidhā' (ວິທາ) ເພາະອັດຖະວ່າ ຍ່ອມຈັດແບ່ງ ໄດ້ແກ່ ສ່ວນແຫ່ງມານເປັນຕົ້ນ ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັສວ່າ 'ສ່ວນແຫ່ງມານ ໓ ຢ່າງ'. ເພາະຈັດແຈງໄວ້ຢ່າງນັ້ນໆ ຄື ເພາະຈັດແຈງ ຕັ້ງໄວ້ ຫຼື ຄວນຕັ້ງໄວ້ ດ້ວຍອາການນັ້ນໆ ວ່າ 'ເຮົາເປັນຜູ້ປະເສີດກວ່າ' ເປັນຕົ້ນ.”

๒. จกฺกวตฺติสุตฺตวณฺณนา

໒. “ອັຕຖະກະຖາ ຈັກກະວັດຕິສູດ”

๒๒๓. สิริสมฺปตฺติยา ราชติ ทิปฺปติ โสภตีติ ราชา, ทานปิยวจนอตฺถจริยาสมานตฺตตาสงฺขาเตหิ จตูหิ สงฺคหวตฺถูหิ. รญฺเชตีติ รเมติ. อพฺภุคฺคตายาติ อุทีริตา นิพฺพตฺติโต ตตฺถ ตตฺถ คจฺฉนโต. จกฺกํ วตฺเตตีติ จกฺกรตนํ ปวตฺเตติ. เทวฏฺฐานนฺติ ปูชนียเทวฏฺฐานํ. จิตฺตีกตฏฺเฐนาติ ปูชนียภาเวน. อคฺโฆ นตฺถิ จิรกาลสมฺภวปุญฺญานุภาวสิทฺธรตนสพฺภาวโต. อญฺเญหิ จกฺกวตฺติโน ปริคฺคหภูตรตเนหิ. โลเกติ มนุสฺสโลเก. เตน ตทญฺญโลกํ นิวตฺเตติ. วิชฺชมานคฺคหเณน อตีตานาคตํ นิวตฺเตติ. พุทฺธา จ กทาจิ กรหจิ อุปฺปชฺชนฺติ จกฺกวตฺติโนปิ เยภุยฺเยน ตสฺมึเยว อุปฺปชฺชนโตติ อธิปฺปาโย. อโนมสฺสาติ อลามกสฺส อุกฺกฏฺฐสฺส. เสสานิ รตนานิ.

໒໒໓. “ທີ່ຊື່ວ່າ 'rājā' (ພຣະຣາຊາ) ເພາະຮຸ່ງເຮືອງ ສະຫວ່າງສະໄຫວ ງົດງາມ ດ້ວຍສິຣິສົມບັດ, ຍ່ອມຍັງປະຊາຊົນໃຫ້ຍິນດີ (rañjeti) ຄື ໃຫ້ລື່ນເລີງ ດ້ວຍສັງຄະຫະວັດຖຸ ໔ ປະການ ຄື ທານ, ປິຍະວາຈາ, ອັດຖະຈະຣິຍາ ແລະສະມານັດຕະຕາ. ບົດວ່າ 'abbhuggatāya' (ອັນຮຸ່ງເຮືອງຂຶ້ນແລ້ວ) ຄື ບັງເກີດຂຶ້ນແລ້ວ ເພາະສະແດງອອກແລ້ວສະເດັດໄປໃນທີ່ນັ້ນໆ. ບົດວ່າ 'cakkaṃ vatteti' ຄື ຍ່ອມຍັງຈັກກະຣັດຕະນະໃຫ້ເປັນໄປ. ບົດວ່າ 'devaṭṭhānaṃ' ຄື ເທວະສະຖານອັນຄວນບູຊາ. ບົດວ່າ 'cittīkataṭṭhena' ຄື ໂດຍຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຄວນບູຊາ. ບົດວ່າ 'aggho natthi' (ຫາຄ່າບໍ່ໄດ້) ເພາະຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງຣັດຕະນະອັນສຳເລັດດ້ວຍອານຸພາບແຫ່ງບຸນທີ່ສັ່ງສົມມາຕະຫຼອດການນານ. ດ້ວຍຣັດຕະນະອື່ນໆ ອັນເປັນເຄື່ອງຄອບຄອງຂອງພຣະເຈົ້າຈັກກະພັດ. ບົດວ່າ 'loke' ຄື ໃນມະນຸດໂລກ. ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ພຣະອົງຊົງກັນໂລກອື່ນນອກຈາກນັ້ນອອກໄປ. ດ້ວຍການຖືເອົາສິ່ງທີ່ມີຢູ່ ຍ່ອມກັນອະດີດແລະອະນາຄົດອອກໄປ. ອະທິບາຍວ່າ ພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍຍ່ອມສະເດັດອຸບັດຂຶ້ນໃນບາງຄັ້ງບາງຄາວເທົ່ານັ້ນ ແມ່ນແຕ່ພຣະເຈົ້າຈັກກະພັດທັງຫຼາຍກໍຍ່ອມອຸບັດຂຶ້ນໃນສະໄໝນັ້ນເປັນສ່ວນຫຼາຍ. ບົດວ່າ 'anomassa' ຄື ຂອງບຸກຄົນຜູ້ບໍ່ຕ່ຳຊ້າ ຄື ຜູ້ປະເສີດສຸດ. ຣັດຕະນະທີ່ເຫຼືອ.”

ตตฺราติ วากฺโยปญฺญาสเน นิปาโต, ตสฺมึ ปาตุภาววจเน. ‘‘อยุตฺต’’นฺติ วตฺวา ตตฺถ อธิปฺปายํ วิวรนฺโต ‘‘อุปฺปนฺนํ หี’’ติอาทิมาห. เตหิ รตเนหิ จกฺกวตฺตนนิยมาเปกฺขตาย จกฺกวตฺติวจนสฺส. นิยเมนาติ เอกนฺเตน. วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ ภาวินิ ภูเต วิย อุปจาโรติ ยถา – ‘‘อคมา ราชคหํ พุทฺโธ’’ติ (สุ. นิ. ๔๑๐). ลทฺธนามสฺสาติ จกฺกวตฺตีติ โลเก ลทฺธสมญฺญสฺส ปตฺถนียสฺส ปุริสวิเสสสฺส. มูลุปฺปตฺติวจนโตปีติ ‘‘จกฺกวตฺติสฺส ปาตุภาวา’’ติ เอตสฺส ปฐมุปฺปตฺติยา วจนโตปิ. อิทานิ ตมตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘โย หี’’ติอาทิมาห. โย หิ จกฺกวตฺติราชา, ตสฺส อุปฺปตฺติยา จกฺกรตนสฺส อุปฺปชฺชนโต จกฺกวตฺตีติ เอวํ นามํ อุปฺปชฺชติ. ‘‘จกฺกํ วตฺเตสฺสตี’’ติ อิทํ ปน นิยามํ อนเปกฺขิตฺวา ตสฺส อุปฺปชฺชตีติ รตนานุปฺปตฺตึ [Pg.430] คเหตฺวา วุตฺตนยโต สญฺญา อุปฺปชฺชติ ‘‘จกฺกวตฺตี’’ติ. เอกเมวาติ จกฺกรตนเมว ปฐมํ ปาตุภวติ. ยสฺมึ ภูเต รญฺโญ จกฺกวตฺติสมญฺญา, อถ ปจฺฉา รตนานิ ปาตุภวนฺตีติ พหูนํ ปาตุภาวํ อุปาทาย พหุลวจนโตปิ เอตํ ‘‘จกฺกวตฺติสฺส ปาตุภาวา รตนานํ ปาตุภาโว’’ติ วุตฺตํ. อยํ เหตุกตฺตุสญฺญิโต อตฺถเภโท. ปาตุภาวาติ ปาตุภาวโต. ปุญฺญสมฺภาโร ภินฺนสนฺตานตาย รตนานมฺปิ ปริยาเยน อุปนิสฺสยเหตูติ วุตฺตํ. ยุตฺตเมเวตํ ยถาวุตฺตยุตฺติยุตฺตตฺตา.

“ບົດວ່າ 'tatrā' ເປັນນິບາດໃນການຂຶ້ນຕົ້ນປະໂຫຍກ, ໃນຄຳສະແດງການປາກົດຂຶ້ນນັ້ນ. ພຣະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວວ່າ 'ບໍ່ຄວນ' ແລ້ວ ເມື່ອຈະສະແດງອັດທະຍາໄສໃນຄຳນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'uppannaṃ hi' (ເພາະວ່າ ເມື່ອເກີດຂຶ້ນແລ້ວ). ເພາະຄຳວ່າ ຈັກກະວັດຕິ (ພຣະເຈົ້າຈັກກະພັດ) ຕ້ອງອາໄສຄວາມແນ່ນອນແຫ່ງການໝູນໄປດ້ວຍຣັດຕະນະເຫຼົ່ານັ້ນ. ບົດວ່າ 'niyamena' ຄື ໂດຍສ່ວນດຽວ. ຍ່ອມເຖິງຄວາມຄວນກ່າວ ເໝືອນດັ່ງອຸປະຈານໃນອະນາຄົດແລະອະດີດ ເຊັ່ນ 'ພຣະພຸດທະເຈົ້າໄດ້ສະເດັດໄປສູ່ກຸງຣາຊະຄຶແລ້ວ' (ສຸ. ນິ. ໔໑໐). ບົດວ່າ 'laddhanāmassa' ຄື ຂອງບຸກຄົນຜູ້ພິເສດອັນເປັນທີ່ປາດຖະໜາ ຜູ້ໄດ້ຮັບນາມສົມມຸດໃນໂລກວ່າ ພຣະເຈົ້າຈັກກະພັດ. ບົດວ່າ 'mūluppattivacanatopi' ຄື ແມ້ຈາກຄຳສະແດງການເກີດຂຶ້ນໃນເບື້ອງຕົ້ນວ່າ 'ເພາະການປາກົດຂຶ້ນແຫ່ງພຣະເຈົ້າຈັກກະພັດ'. ບັດນີ້ ເມື່ອຈະສະແດງເນື້ອຄວາມນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'yo hi' (ດ້ວຍວ່າ ບຸກຄົນໃດ). ດ້ວຍວ່າ ພຣະຣາຊາອົງໃດເປັນພຣະເຈົ້າຈັກກະພັດ ເພາະການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງຈັກກະຣັດຕະນະ ດ້ວຍການອຸບັດຂຶ້ນແຫ່ງພຣະຣາຊາອົງນັ້ນ ນາມວ່າ ພຣະເຈົ້າຈັກກະພັດ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນຢ່າງນີ້. ສ່ວນຄຳວ່າ 'ຈັກໝູນຈັກໄປ' ນີ້ ບໍ່ຕ້ອງອາໄສຄວາມແນ່ນອນນັ້ນ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນແກ່ພຣະຣາຊານັ້ນ ສັນຍາວ່າ 'ພຣະເຈົ້າຈັກກະພັດ' ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນຕາມນັຍທີ່ກ່າວແລ້ວ ໂດຍຖືເອົາການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງຣັດຕະນະ. ບົດວ່າ 'ekameva' ຄື ຈັກກະຣັດຕະນະເທົ່ານັ້ນຍ່ອມປາກົດຂຶ້ນກ່ອນ. ເມື່ອຄວາມເປັນພຣະເຈົ້າຈັກກະພັດແຫ່ງພຣະຣາຊາປາກົດແລ້ວ ພາຍຫຼັງຣັດຕະນະທັງຫຼາຍຈຶ່ງປາກົດຂຶ້ນ ເພາະອາໄສການປາກົດຂຶ້ນແຫ່ງຣັດຕະນະເປັນອັນຫຼາຍ ແມ້ດ້ວຍພະຫຸວະຈະນະ ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັສວ່າ 'ເພາະການປາກົດຂຶ້ນແຫ່ງພຣະເຈົ້າຈັກກະພັດ ຣັດຕະນະທັງຫຼາຍຈຶ່ງປາກົດຂຶ້ນ'. ນີ້ຄືຄວາມແຕກຕ່າງແຫ່ງເນື້ອຄວາມທີ່ກ່າວມານັ້ນ. ບົດວ່າ 'pātubhāvā' ຄື ເພາະການປາກົດຂຶ້ນ. ທີ່ກ່າວວ່າ ກອງບຸນຍ່ອມເປັນປັດໄຈໂດຍອ້ອມ ແມ້ແກ່ຣັດຕະນະທັງຫຼາຍ ເພາະຄວາມທີ່ຂັນທະສັນດານຕ່າງກັນ. ຄຳນັ້ນຍ່ອມສົມຄວນແທ້ ເພາະປະກອບດ້ວຍເຫດຜົນຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ.”

วตฺตพฺพภูโต อธิปฺปาโย เอตสฺส อตฺถีติ อธิปฺปาโย, อตฺถนิทฺเทโส, สงฺเขปโต อธิปฺปาโย สงฺเขปาธิปฺปาโย. จกฺกรตนานุภาเวน จกฺกวตฺติสฺสริยสฺส สิชฺฌนโต ‘‘ทาตุํ สมตฺถสฺสา’’ติ วุตฺตํ. โยชนปฺปมาเณ ปเทเส ปวตฺตตฺตา โยชนปฺปมาณํ อนฺธการํ. อติทีฆาติรสฺสตาทึ ฉพฺพิธํ โทสํ วิวชฺเชตฺวา ฐิตสฺสาติ วจนเสโส.

“ຄວາມໝາຍໃດອັນເປັນສິ່ງທີ່ຄວນກ່າວ ຄວາມໝາຍນັ້ນມີຢູ່ແກ່ຄຳນີ້ ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ອະທິບາຍ (ອະທິປາຍະ) ຄື ການສະແດງເນື້ອຄວາມ, ຄວາມໝາຍໂດຍຫຍໍ້ ຊື່ວ່າ ສັງເຂປາທິປາຍ. ທີ່ຕຣັສວ່າ 'ສາມາດທີ່ຈະໃຫ້ໄດ້' ເພາະຄວາມສັມເລັດແຫ່ງຄວາມເປັນໃຫຍ່ຂອງພຣະເຈົ້າຈັກກະພັດ ດ້ວຍອານຸພາບແຫ່ງຈັກກະຣັດຕະນະ. ທີ່ຊື່ວ່າ ຄວາມມືດມີປະມານໜຶ່ງໂຍດ ເພາະເປັນໄປໃນພື້ນທີ່ທີ່ມີປະມານໜຶ່ງໂຍດ. ສ່ວນຄຳທີ່ເຫຼືອຄື ຂອງບຸກຄົນຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໂດຍເວັ້ນໂທດ ໖ ປະການ ມີການສູງເກີນໄປ ແລະຕ່ຳເກີນໄປເປັນຕົ້ນ.”

สพฺเพสํ จตุภูมกธมฺมานํ ปุเรจรํ กุสลานํ ธมฺมานํ คติโย สมนฺเวสนวเสน ปวตฺตนโต. พุทฺธาทีหิปิ อปฺปหานียตาย มหนฺตธมฺมสภาวตฺตา ธมฺมกาเย จ เชฏฺฐกฏฺเฐน ธมฺมกายูปปนฺนํ. ปญฺญาปาสาทตาย จสฺส อุปริคตฏฺเฐน อจฺจุคฺคตํ. วิตฺถตฏฺเฐน วิปุลํ. มหนฺตตาย มหนฺตํ. อนาทิกาลภาวิตสฺส กิเลสสนฺตานสฺส ขเณเนว วิทฺธํสนโต สีฆํ ลหุ ชวนฺติ ปริยายา. โพชฺฌงฺคธมฺมปริยาปนฺนตฺตา หิ วุตฺตํ ‘‘เอกนฺต-กุสลตฺตา’’ติ. สมฺปยุตฺตวเสน ปีติยา อาโลกวิทฺธํสนภาววเสนาติ วุตฺตํ ‘‘สหชาตปจฺจยาที’’ติอาทิ. สพฺพสงฺคาหิกธมฺมปริจฺเฉโทติ จตุภูมกตฺตา สพฺพสงฺคาหโก โพชฺฌงฺคธมฺมปริจฺเฉโท กถิโต.

“ເພາະເປັນໄປໂດຍອຳນາດແຫ່ງການສະແຫວງຫາທາງດຳເນີນໄປແຫ່ງກຸສົນທັມທັງຫຼາຍ ອັນເປັນທັມມະນຳໜ້າແຫ່ງທັມມະໃນພູມ ໔ ທັງປວງ. ທີ່ຊື່ວ່າ ເຂົ້າເຖິງທັມມະກາຍ (ທັມມະກາຍູປະປັນນະ) ເພາະມີສະພາວະທັມອັນຍິ່ງໃຫຍ່ ໂດຍຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ແມ້ແຕ່ພຣະພຸດທະເຈົ້າເປັນຕົ້ນກໍບໍ່ຄວນລະເສຍ ແລະໂດຍອັດຖະວ່າເປັນໃຫຍ່ໃນທັມມະກາຍ. ທີ່ຊື່ວ່າ ສູງຍິ່ງ (ອັດຈຸດຄະຕະ) ເພາະອັດຖະວ່າຢູ່ເໜືອ ດ້ວຍຄວາມເປັນປາສາດຄືປັນຍາ. ທີ່ຊື່ວ່າ ກວ້າງຂວາງ (ວິປຸລະ) ເພາະອັດຖະວ່າແຜ່ຂະຫຍາຍໄປ. ທີ່ຊື່ວ່າ ໃຫຍ່ (ມະຫັນຕະ) ເພາະຄວາມເປັນສິ່ງໃຫຍ່ໂຕ. ຄຳວ່າ ແລ່ນໄວ (ສີຄະ), ພົນພັນ (ລະຫຸ), ແລ່ນໄປ (ຊະວະ) ເປັນໄວພົດກັນ ເພາະກຳຈັດກິເລດສະສັນດານທີ່ອົບຮົມມາຕະຫຼອດການທີ່ບໍ່ມີເບື້ອງຕົ້ນໄດ້ໃນຂະນະດຽວ. ດ້ວຍວ່າ ເພາະນັບເນື່ອງໃນໂພດຊົງທັມ ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັສວ່າ 'ເປັນກຸສົນໂດຍສ່ວນດຽວ'. ທີ່ຕຣັສຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ສະຫະຊາຕະປັດໄຈເປັນຕົ້ນ' ເພາະຄວາມເປັນສິ່ງກຳຈັດດ້ວຍແສງສະຫວ່າງແຫ່ງປີຕິ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມປະກອບກັນ. ທີ່ຊື່ວ່າ ການກຳນົດທັມມະອັນຮວບຮວມທັງປວງ ຄື ຊົງກ່າວເຖິງການກຳນົດໂພດຊົງທັມອັນຮວບຮວມທັງປວງ ເພາະຄວາມເປັນທັມມະໃນພູມ ໔.”

๔-๑๐. ทุปฺปญฺญสุตฺตาทิวณฺณนา

໔-໑໐. “ອັຕຖະກະຖາ ທຸບປັນຍາສູດ ເປັນຕົ້ນ”

๒๒๕-๒๓๑. เอฬํ วุจฺจติ โทโส, เอเฬน มูโค วิยาติ เอฬมูโคติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘มุเขน วาจ’’นฺติอาทิมาห.

໒໒໕-໒໓໑. “ໂທດ ພຣະອົງຕຣັສວ່າ 'ເອລະ' (eḷa), ບຸກຄົນຜູ້ເປັນໃບ້ເພາະໂທດນັ້ນ ຊື່ວ່າ 'ເອລະມູກະ' (eḷamūga), ເມື່ອຈະສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້ ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັສຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'mukhena vācaṃ' (ວາຈາດ້ວຍປາກ).”

จกฺกวตฺติวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

“ຈົບ ອັຕຖະກະຖາ ຈັກກະວັດຕິວັກ.”

๖. สากจฺฉวคฺโค

໖. “ສາກັດສາວັກ”

๑. อาหารสุตฺตวณฺณนา

໑. “ອັຕຖະກະຖາ ອາຫາຣะສູດ”

๒๓๒. ปุริมนยโตติ [Pg.431] ‘‘สติสมฺโพชฺฌงฺคฏฺฐานียานํ ธมฺมาน’’นฺติอาทินา อาคตนยโต. เอวนฺติ อิทานิ วุจฺจมานากาเรน. สติ จ สมฺปชญฺญญฺจ สติสมฺปชญฺญํ. สติปธานํ วา อภิกฺกนฺตาทีสุ สตฺถกภาวปริคฺคณฺหกญาณํ สติสมฺปชญฺญํ. ตํ สพฺพตฺถ สโตการีภาวาวหตฺตา สติสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อุปฺปาทาย สํวตฺตติ. ยถา จ ปจฺจนีกธมฺมปฺปหานํ อนุรูปธมฺมเทสนา จ อนุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ธมฺมานํ อุปฺปาทาย โหติ, เอวํ สติรหิตปุคฺคลวชฺชนา สโตการีปุคฺคลเสวนา จ ตตฺถ จ ยุตฺตปยุตฺตตา สติสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อุปฺปาทาย โหตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘สติสมฺปชญฺญ’’นฺติอาทินา. อรหตฺตมคฺเคน ภาวนาปาริปูรี โหติ. ตถา หิ อรหาว ‘‘สติเวปุลฺลปฺปตฺโต’’ติ วุจฺจติ.

໒໓໒. “ບົດວ່າ 'purimanayato' (ໂດຍນັຍກ່ອນ) ຄື ໂດຍນັຍທີ່ມາແລ້ວເປັນຕົ້ນວ່າ 'ແຫ່ງທັມມະທັງຫຼາຍອັນເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງສະຕິສັມໂພດຊົງ'. ບົດວ່າ 'evaṃ' (ຢ່າງນີ້) ຄື ໂດຍອາການທີ່ກ່າວຢູ່ໃນບັດນີ້. ສະຕິແລະສັມປະຊັນຍະ ຊື່ວ່າ ສະຕິສັມປະຊັນຍະ. ຫຼືວ່າ ຍານອັນກຳນົດຄວາມມີປະໂຫຍດໃນການກ້າວໄປຂ້າງໜ້າເປັນຕົ້ນ ໂດຍມີສະຕິເປັນປະທານ ຊື່ວ່າ ສະຕິສັມປະຊັນຍະ. ສະຕິສັມປະຊັນຍະນັ້ນ ຍ່ອມເປັນໄປເພື່ອຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງສະຕິສັມໂພດຊົງ ເພາະນຳມາຊຶ່ງຄວາມເປັນຜູ້ເຮັດສະຕິໄວclockໃນທຸກບ່ອນ. ແລະການລະທັມມະອັນເປັນປະຕິປັກ ແລະການສະແດງທັມມະອັນສົມຄວນ ຍ່ອມເປັນໄປເພື່ອຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງກຸສົນທັມທັງຫຼາຍທີ່ຍັງບໍ່ເກີດຂຶ້ນສັນໃດ, ການເວັ້ນບຸກຄົນຜູ້ປາສະຈາກສະຕິ, ການຄົບຫາບຸກຄົນຜູ້ມີສະຕິ ແລະຄວາມເປັນຜູ້ປະກອບເນືອງໆ ໃນສະຕິສັມປະຊັນຍະນັ້ນ ຍ່ອມເປັນໄປເພື່ອຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງສະຕິສັມໂພດຊົງສັນນັ້ນ ພຣະອົງຊົງສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້ ຈຶ່ງຕຣັສຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'satisampajaññaṃ' (ສະຕິສັມປະຊັນຍະ). ຄວາມບໍລິບູນແຫ່ງພາວະນາ ຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍອະຣະຫັດຕະມັກ. ດ້ວຍວ່າ ພຣະອໍຣະຫັນນັ້ນແຫຼະ ຍ່ອມໄດ້ຮັບການກ່າວຂານວ່າ 'ຜູ້ເຖິງຄວາມໄພບູນແຫ່ງສະຕິ'.”

ธมฺมานํ, ธมฺเมสุ วา วิจโย, โส เอว เหฏฺฐา วุตฺตนเยน สมฺโพชฺฌงฺโค, ตสฺส ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคสฺส. ปริปุจฺฉกตาติ อาจริยํ ปยิรุปาสิตฺวา ปญฺจปิ นิกาเย สหฏฺฐกถาย ปริโยคาเหตฺวา ยํ ยํ ตตฺถ คณฺฐิฏฺฐานํ, ตสฺส ตสฺส ‘‘อิทํ, ภนฺเต, กถํ อิมสฺส โก อตฺโถ’’ติ เอวํ ขนฺธาทีสุ อตฺถปุจฺฉกภาโว. เตนาห ‘‘ขนฺธ…เป… พหุลตา’’ติ.

ການເລືອກເຟັ້ນທຳ ຫຼື ໃນທຳທັງຫຼາຍ, ນັ້ນແລ້ວ ຄື ສັມໂພຊຊົງ ໂດຍນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນຫົນຫຼັງ ແຫ່ງທັມມະວິຈະຍະສັມໂພຊຊົງນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ຄວາມເປັນຜູ້ມັກສອບຖາມ' (ປະຣິປຸຈສັກກະຕາ) ໄດ້ແກ່ ການເຂົ້າໄປຫາອຸປະຖາກພຣະອາຈານ ແລ້ວຮຽນຮູ້ (ຢັ່ງລົງສູ່) ນິກາຍທັງ ໕ ພ້ອມທັງອັດຖະກະຖາ, ຂໍ້ທີ່ຫຍຸ້ງຍາກໃດໆ ໃນນິກາຍເຫຼົ່ານັ້ນ ກໍຖາມຂໍ້ນັ້ນໆ ວ່າ 'ຂ້າແດ່ທ່ານຜູ້ຈະເລີນ, ຂໍ້ນີ້ເປັນແນວໃດ? ເນື້ອຄວາມຂອງຂໍ້ນີ້ແມ່ນຫຍັງ?' ຄວາມເປັນຜູ້ສອບຖາມເນື້ອຄວາມໃນຂັນທັງຫຼາຍເປັນຕົ້ນ ຢ່າງນີ້. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'ຂັນ... ໄປຯ... ຄວາມເປັນຜູ້ມັກສອບຖາມຫຼາຍ'.

วตฺถุวิสทกิริยาติ จิตฺตเจตสิกานํ ปวตฺติฏฺฐานภาวโต สรีรํ ตปฺปฏิพทฺธานิ จ จีวราทีนิ อิธ ‘‘วตฺถูนี’’ติ อธิปฺเปตานิ, ตานิ ยถา จิตฺตสฺส สุขาวหานิ โหนฺติ, ตถา กรณํ เตสํ วิสทภาวกรณํ. เตน วุตฺตํ ‘‘อชฺฌตฺติกพาหิราน’’นฺติอาทิ. อุสฺสนฺนโทสนฺติ วาตาทิอุสฺสนฺนโทสํ. เสทมลมกฺขิตนฺติ เสเทน เจว ชลฺลิกาสงฺขาเตน สรีรมเลน จ มกฺขิตํ. จ-สทฺเทน อญฺญมฺปิ สรีรสฺส จ จิตฺตสฺส จ ปีฬาวหํ สงฺคณฺหาติ. เสนาสนํ วาติ วา-สทฺเทน ปตฺตาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. อวิสเท สติ, วิสยภูเต วา. กถํ ภาวนมนุยุตฺตสฺส ตานิ วิสโยติ? อนฺตรนฺตรา ปวตฺตนกจิตฺตุปฺปาทวเสน เอวํ วุตฺตํ. เต หิ จิตฺตุปฺปาทา จิตฺเตกคฺคตาย อิชฺฌนฺติยาปิ อปริสุทฺธภาวาย สํวตฺตนฺติ. จิตฺตเจตสิเกสุ นิสฺสยาทิปจฺจยภูเตสุ. ญาณมฺปีติ ปิ-สทฺโท สมฺปิณฺฑเน. เตน น เกวลํ ตํ วตฺถุเยว[Pg.432], อถ โข ตสฺมึ อปริสุทฺเธ ญาณมฺปิ อปริสุทฺธํ โหตีติ นิสฺสยาปริสุทฺธิยา นิสฺสิตาปริสุทฺธิ วิย วิสยสฺส อปริสุทฺธตาย วิสยีนํ อปริสุทฺธึ ทสฺเสติ อนฺวยโต พฺยติเรกโต จ.

ຄຳວ່າ 'ການເຮັດວັດຖຸໃຫ້ສະອາດ' (ວັດຖຸວິສະທະກິຣິຍາ) ໄດ້ແກ່ ຮ່າງກາຍ ເພາະເປັນທີ່ເກີດຂຶ້ນຂອງຈິດແລະເຈຕະສິກ ແລະເຄື່ອງບໍລິຂານມີຈີວອນເປັນຕົ້ນ ທີ່ກ່ຽວເນື່ອງກັບຮ່າງກາຍນັ້ນ ໃນທີ່ນີ້ປະສົງເອົາ 'ວັດຖຸທັງຫຼາຍ', ການເຮັດວັດຖຸເຫຼົ່ານັ້ນໃຫ້ສະອາດ ໂດຍປະການທີ່ເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມສຸກແກ່ຈິດ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ແຫ່ງວັດຖຸທັງພາຍໃນແລະພາຍນອກ' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ມີໂທດອັນກຳເລີບ' (ອຸດສັນນະໂທສະ) ໄດ້ແກ່ ມີໂທດອັນກຳເລີບມີລົມເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ເປື້ອນເປິດ້ວຍເຫື່ອໄຄ' (ເສທະມະລະມັກຂິຕະ) ໄດ້ແກ່ ເປື້ອນເປິດ້ວຍເຫື່ອ ແລະໄຄອັນເປັນມົນທິນຂອງຮ່າງກາຍ. ດ້ວຍສັບວ່າ 'ຈະ' (ແລະ) ຍ່ອມສົງເຄາະເອົາສິ່ງອື່ນໆ ທີ່ນຳຄວາມບີບຄັ້ນມາສູ່ຮ່າງກາຍແລະຈິດໃຈນຳອີກ. ຄຳວ່າ 'ຫຼືເສນາສະນະ' (ເສນາສະນັງ ວາ) ດ້ວຍສັບວ່າ 'ວາ' (ຫຼື) ພຶງຊາບວ່າເປັນການສົງເຄາະເອົາບາດເປັນຕົ້ນ. ເມື່ອວັດຖຸບໍ່ສະອາດ ຫຼື ເມື່ອວັດຖຸອັນເປັນອາລົມ (ບໍ່ສະອາດ). ວັດຖຸເຫຼົ່ານັ້ນຈະເປັນອາລົມຂອງຜູ້ຂະຫຍັນປະກອບຄວາມເພຽນໃນພາວະນາໄດ້ແນວໃດ? ທີ່ກ່າວໄວ້ຢ່າງນີ້ ກໍດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການເກີດຂຶ້ນຂອງຈິດທີ່ເປັນໄປໃນລະຫວ່າງໆ. ເພາະວ່າການເກີດຂຶ້ນຂອງຈິດເຫຼົ່ານັ້ນ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະສຳເລັດດ້ວຍຄວາມມີຈິດມີອາລົມດຽວ (ເອກັກຄະຕາ) ກໍຍັງເປັນໄປເພື່ອຄວາມບໍ່ບໍລິສຸດຢູ່. ໃນຈິດແລະເຈຕະສິກທັງຫຼາຍ ທີ່ເປັນປັດໄຈມີນິສສັຍປັດໄຈເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ແມ່ນແຕ່ຍານ' (ຍານັມປິ) ສັບວ່າ 'ປິ' (ແມ່ນແຕ່/ກໍດີ) ມີອັດຖະຮວບຮວມ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ບໍ່ແມ່ນພຽງແຕ່ວັດຖຸນັ້ນເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ເມື່ອວັດຖຸນັ້ນບໍ່ບໍລິສຸດ ແມ່ນແຕ່ຍານກໍຍ່ອມບໍ່ບໍລິສຸດນຳ, ເໝືອນດັ່ງຄວາມບໍ່ບໍລິສຸດຂອງສິ່ງທີ່ອາໄສ ເພາະຄວາມບໍ່ບໍລິສຸດຂອງທີ່ອາໄສ, ຍ່ອມສະແດງເຖິງຄວາມບໍ່ບໍລິສຸດຂອງຜູ້ຮູ້ (ວິສັຍຍີ) ເພາະຄວາມບໍ່ບໍລິສຸດຂອງອາລົມ (ວິສັຍ) ທັງໂດຍທາງອະນຸໂລມ (ຄ້ອຍຕາມ) ແລະທາງປະຕິໂລມ (ຂັດກັນ).

สมภาวกรณํ กิจฺจโต อนูนาธิกภาวกรณํ. ยถาปจฺจยํ สทฺเธยฺยวตฺถุสฺมึ อธิโมกฺขกิจฺจสฺส ปฏุตรภาเวน ปญฺญาย อวิสทตาย วีริยาทีนญฺจ อนุพลปฺปทานสิถิลตาทินา สทฺธินฺทฺริยํ พลวํ โหติ. เตนาห ‘‘อิตรานิ มนฺทานี’’ติ. ตโตติ ตสฺมา สทฺธินฺทฺริยสฺส พลวภาวโต อิตเรสญฺจ มนฺทตฺตา. โกสชฺชปกฺเข ปติตุํ อทตฺวา สมฺปยุตฺตธมฺมานํ ปคฺคณฺหนํ อนุพลปฺปทานํ ปคฺคโห, ปคฺคหกิจฺจํ กาตุํ น สกฺโกตีติ สมฺพนฺธิตพฺพํ. อารมฺมณํ อุปคนฺตฺวา ฐานํ, อนิสฺสชฺชนํ วา อุปฏฺฐานํ, วิกฺเขปปฏิปกฺโข. เยน วา สมฺปยุตฺตา อวิกฺขิตฺตา โหนฺติ, โส อวิกฺเขโป. รูปคตํ วิย จกฺขุนา เยน ยาถาวโต วิสยสภาวํ ปสฺสติ, ตํ ทสฺสนกิจฺจํ กาตุํ น สกฺโกติ พลวตา สทฺธินฺทฺริเยน อภิภูตตฺตา. สหชาตธมฺเมสุ หิ อินฺทฏฺฐํ กโรนฺตานํ สห ปวตฺตมานานํ ธมฺมานํ เอกรสตาวเสเนว อตฺถสิทฺธิ, น อญฺญถา. ตสฺมาติ วุตฺตเมวตฺถํ การณภาเวน ปจฺจามสติ. ตนฺติ สทฺธินฺทฺริยํ.

ການເຮັດໃຫ້ສະເໝີກັນ (ສະມະພາວະກະຣະນັງ) ຄື ການເຮັດໃຫ້ບໍ່ບົກພ່ອງແລະບໍ່ເກີນກວ່າກັນໂດຍໜ້າທີ່. ອິນຊີຄືສັດທາ (ສັດທິນຊີ) ຍ່ອມມີກຳລັງກ້າ ຕາມປັດໄຈ ດ້ວຍຄວາມທີ່ໜ້າທີ່ນ້ອມໃຈເຊື່ອ (ອະທິໂມກຂະ) ໃນວັດຖຸອັນເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງຄວາມເຊື່ອມີຄວາມກ້າຫານຍິ່ງຂຶ້ນ, ດ້ວຍຄວາມທີ່ປັນຍາບໍ່ແຈ່ມແຈ້ງ ແລະດ້ວຍຄວາມຢ່ອນຍານໃນການສະໜັບສະໜູນກຳລັງຂອງວິຣິຍະເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ອິນຊີທີ່ເຫຼືອອ່ອນກຳລັງ'. ຄຳວ່າ 'ຈາກນັ້ນ' (ຕະໂຕ) ໄດ້ແກ່ ເພາະຄວາມທີ່ສັດທິນຊີມີກຳລັງກ້າ ແລະເພາະຄວາມທີ່ອິນຊີອື່ນໆ ອ່ອນກຳລັງ. ການປະຄອງໄວ້ (ປັກຄະຫະ) ຄື ການສະໜັບສະໜູນກຳລັງໂດຍການປະຄອງສັມປະຍຸດຕະທັມທັງຫຼາຍ ບໍ່ໃຫ້ຕົກໄປໃນຝ່າຍຄວາມກຽດຄ້ານ, ພຶງເຊື່ອມໂຍງເນື້ອຄວາມວ່າ '(ຈິດ) ບໍ່ສາມາດເຮັດໜ້າທີ່ປະຄອງໄວ້ໄດ້'. ການປາກົດ (ອຸປັດຖານະ) ຄື ການເຂົ້າໄປຕັ້ງໝັ້ນຢູ່ໃນອາລົມ ຫຼືການບໍ່ປ່ອຍອາລົມ, ເປັນທັມກົງກັນຂ້າມກັບຄວາມຟຸ້ງຊ່ານ. ຫຼືວ່າ ສັມປະຍຸດຕະທັມທັງຫຼາຍບໍ່ຟຸ້ງຊ່ານດ້ວຍທັມໃດ, ທັມນັ້ນຄືຄວາມບໍ່ຟຸ້ງຊ່ານ (ອະວິກເຂປະ). ປັນຍາບໍ່ສາມາດເຮັດໜ້າທີ່ເຫັນແຈ້ງ ເຊິ່ງເປັນເຄື່ອງເຫັນສະພາວະຂອງອາລົມຕາມຄວາມເປັນຈິງ ເໝືອນດັ່ງການເຫັນຮູບດ້ວຍຕາໄດ້ ເພາະຖືກສັດທິນຊີທີ່ມີກຳລັງກ້າຄອບງຳໄວ້. ເພາະວ່າ ໃນສະຫະຊາຕະທັມທັງຫຼາຍ ທີ່ເຮັດໜ້າທີ່ເປັນອິນຊີ, ຄວາມສຳເລັດປະໂຫຍດຍ່ອມມີໄດ້ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມມີລົດຊາດດຽວກັນ (ເອກະຣະສະຕາ) ຂອງທັມທັງຫຼາຍທີ່ເກີດຮ່ວມກັນເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ແມ່ນໂດຍປະການອື່ນ. ຄຳວ່າ 'ເພາະສະນັ້ນ' (ຕັສມາ) ເປັນການອ້າງເຖິງເນື້ອຄວາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ ໂດຍຄວາມເປັນເຫດ. ຄຳວ່າ 'ນັ້ນ' (ຕັງ) ໄດ້ແກ່ ສັດທິນຊີ.

ธมฺมสภาวปจฺจเวกฺขเณนาติ ยสฺส สทฺเธยฺยวตฺถุโน อุฬารตาทิคุเณ อธิมุจฺจนสฺส สาติสยปฺปวตฺติยา สทฺธินฺทฺริยํ พลวํ ชาตํ, ตสฺส ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนตาทิวิภาคโต ยาถาวโต วีมํสเนน. เอวญฺหิ เอวํธมฺมตานเยน สภาวสรสโต ปริคฺคยฺหมาเน สวิปฺผาโร อธิโมกฺโข น โหติ – ‘‘อยํ อิเมสํ ธมฺมานํ สภาโว’’ติ ปญฺญาพฺยาปารสฺส สาติสยตฺตา. ธุริยธมฺเมสุ หิ ยถา สทฺธาย พลวภาเว ปญฺญาย มนฺทภาโว โหติ, เอวํ ปญฺญาย พลวภาเว สทฺธาย มนฺทภาโว โหติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ตํ ธมฺมสภาวปจฺจเวกฺขเณน…เป… หาเปตพฺพ’’นฺติ. ตถา อมนสิกรเณนาติ เยนากาเรน ภาวนมนุยุญฺชนฺตสฺส สทฺธินฺทฺริยํ พลวํ ชาตํ, เตนากาเรน ภาวนํ นานุยุญฺชเนนาติ วุตฺตํ โหติ. อิธ ทุวิเธน สทฺธินฺทฺริยสฺส พลวภาโว อตฺตโน วา ปจฺจยวิเสเสน กิจฺจุตฺตริยโต วีริยาทีนํ วา มนฺทกิจฺจตาย. ตตฺถ ปฐมวิกปฺเป หาปนวิธิ ทสฺสิโต, ทุติยวิกปฺเป ปน ยถา มนสิกโรโต วีริยาทีนํ มนฺทกิจฺจตาย สทฺธินฺทฺริยํ พลวํ ชาตํ, ตถา อมนสิกาเรน วีริยาทีนํ ปฏุตรภาวาวเหน มนสิกาเรน สทฺธินฺทฺริยํ เตหิ [Pg.433] สมตํ กโรนฺเตน หาเปตพฺพํ. อิมินา นเยน เสสินฺทฺริเยสุปิ หาปนวิธิ เวทิตพฺโพ.

ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍການພິຈາລະນາສະພາວະທັມ' (ທັມມະສະພາວະປັດຈະເвокຂະເນນະ) ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍການໄຕ່ຕອງຕາມຄວາມເປັນຈິງ ໂດຍການຈຳແນກຄວາມເປັນປັດໄຈແລະສິ່ງທີ່ເກີດຈາກປັດໄຈເປັນຕົ້ນ ແຫ່ງວັດຖຸອັນເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງຄວາມເຊື່ອນັ້ນ ທີ່ສັດທິນຊີມີກຳລັງກ້າຂຶ້ນ ເພາະການເກີດຂຶ້ນຢ່າງຍິ່ງຍວດແຫ່ງການນ້ອມໃຈເຊື່ອໃນຄຸນມີຄວາມຍິ່ງໃຫຍ່ເປັນຕົ້ນ. ເພາະວ່າ ເມື່ອຖືເອົາໂດຍລົດຊາດແຫ່ງສະພາວະ ຕາມແນວທາງແຫ່ງທັມມະດาຢ່າງນີ້ແລ້ວ, ການນ້ອມໃຈເຊື່ອອັນແຜ່ຊ່ານໄປຍ່ອມບໍ່ມີ ເພາະຄວາມຍິ່ງຍວດແຫ່ງການເຮັດໜ້າທີ່ຂອງປັນຍາວ່າ 'ນີ້ຄືສະພາວະຂອງທັມທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານີ້'. ເພາະວ່າ ໃນບັນດາທັມທີ່ເປັນປະທານ (ທຸຣິຍະທັມ) ທັງຫຼາຍ, ເມື່ອສັດທາມີກຳລັງກ້າ ປັນຍາຍ່ອມອ່ອນກຳລັງຢ່າງໃດ, ເມື່ອປັນຍາມີກຳລັງກ້າ ສັດທາກໍຍ່ອມອ່ອນກຳລັງຢ່າງນັ້ນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງก່າວວ່າ 'ພຶງຫຼຸດຜ່ອນສັດທານັ້ນດ້ວຍການພິຈາລະນາສະພາວະທັມ... ໄປຯ...'. ຄຳວ່າ 'ແລະດ້ວຍການບໍ່ມະນະສິການຢ່າງນັ້ນ' (ຕະຖາ ອະມະນະສິກາເຣເນນະ) ໄດ້ແກ່ ການບໍ່ປະກອບຄວາມເພຽນໃນພາວະນາ ໂດຍອາການທີ່ສັດທິນຊີມີກຳລັງກ້າຂຶ້ນແກ່ຜູ້ປະກອບຄວາມເພຽນໃນພາວະນານັ້ນ. ໃນທີ່ນີ້ ຄວາມມີກຳລັງກ້າແຫ່ງສັດທິນຊີມີ ໒ ປະການ ຄື: ດ້ວຍປັດໄຈພิເສດຂອງຕົນເອງ ເພາະຄວາມຍິ່ງຍວດແຫ່ງໜ້າທີ່, ຫຼື ເພາະຄວາມອ່ອນແອແຫ່ງໜ້າທີ່ຂອງວິຣິຍະເປັນຕົ້ນ. ໃນ ໒ ປະການນັ້ນ, ໃນທາງເລືອກທຳອິດ ໄດ້ສະແດງວິທີການຫຼຸດຜ່ອນໄວ້ແລ້ວ, ສ່ວນໃນທາງເລືອກທີສອງ, ສັດທິນຊີມີກຳລັງກ້າຂຶ້ນ ເພາະຄວາມອ່ອນແອແຫ່ງໜ້າທີ່ຂອງວິຣິຍະເປັນຕົ້ນ ແກ່ຜູ້ມະນະສິການຢູ່ຢ່າງໃດ, ກໍພຶງຫຼຸດຜ່ອນສັດທິນຊີໃຫ້ສະເໝີກັນກັບອິນຊີເຫຼົ່ານັ້ນ ດ້ວຍການບໍ່ມະນະສິການ (ໃນອາການນັ້ນ) ແລະດ້ວຍການມະນະສິການອັນນຳມາຊຶ່ງຄວາມກ້າຫານຍິ່ງຂຶ້ນແຫ່ງວິຣິຍະເປັນຕົ້ນ ຢ່າງນັ້ນ. ພຶງຊາບວິທີການຫຼຸດຜ່ອນໃນອິນຊີທີ່ເຫຼືອ ໂດຍນັຍນີ້.

วกฺกลิตฺเถรวตฺถูติ โส หิ อายสฺมา สทฺธาธิมุตฺโต ตตฺถ จ กตาธิกาโร สตฺถุ รูปกายทสฺสเน ปสุโต เอว หุตฺวา วิหรนฺโต สตฺถารา – ‘‘กึ เต, วกฺกลิ, อิมินา ปูติกาเยน ทิฏฺเฐน, โย โข, วกฺกลิ, ธมฺมํ ปสฺสติ, โส มํ ปสฺสตี’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๓.๘๗) โอวทิยมาโน กมฺมฏฺฐาเน นิโยชิโตปิ ตํ อนนุยุญฺชนฺโต ปณามิโต อตฺตานํ วินิปาเตตุํ ปปาตฏฺฐานํ อภิรุหิ. อถ นํ สตฺถา ยถานิสินฺโนว โอภาสวิสฺสชฺชเนน อตฺตานํ ทสฺเสตฺวา –

ຄຳວ່າ 'ເລື່ອງພຣະວັກຄະລິເຖຣະ' (ວັກຄະລິຕເຖຣະວັດຖຸ) ໄດ້ແກ່ ພຣະເຖຣະຜູ້ມີອາຍຸຮູບນັ້ນ ເປັນຜູ້ມີສັດທາແກ່ກ້າ ແລະໄດ້ເຮັດບຸນບາຣະມີໄວ້ໃນພຣະສາສະໜານັ້ນ, ເປັນຜູ້ຂະຫຍັນໃນການເບິ່ງພຣະວໍຣະກາຍຂອງພຣະສາດສະດາເທົ່ານັ້ນ, ເມື່ອຖືກພຣະສາດສະດາຕັກເຕືອນດ້ວຍພຣະດຳຣັດເປັນຕົ້ນວ່າ 'ວັກຄະລິ, ຈະມີປະໂຫຍດຫຍັງແກ່ເຈົ້າດ້ວຍກາຍອັນເນົ່າເປື່ອຍນີ້ທີ່ເຈົ້າເຫັນ, ວັກຄະລິ, ຜູ້ໃດເຫັນທັມ ຜູ້ນັ້ນຊື່ວ່າເຫັນເຮົາ' (ສັງ. ນິ. ໓.໘໗) ດັ່ງນີ້, ເຖິງແມ່ນວ່າຈະຖືກມອບໝາຍກັມມະຖານໃຫ້ ກໍບໍ່ຍອມປະກອບຄວາມເພຽນ, ເມື່ອຖືກໄລ່ໜີ ຈຶ່ງຂຶ້ນໄປສູ່ເຫວເພື່ອຈະໂດດຂ້າຕົວຕາຍ. ລຳດັບນັ້ນ ພຣະສາດສະດາປະທັບນັ່ງຢູ່ຕາມເດີມ ແລ້ວຊົງສະແດງພຣະອົງດ້ວຍການເປັ່ງພຣະຣັສໝີ...

‘‘ปาโมชฺชพหุโล ภิกฺขุ, ปสนฺโน พุทฺธสาสเน;

อธิคจฺเฉ ปทํ สนฺตํ, สงฺขารูปสมํ สุข’’นฺติ. (ธ. ป. ๓๘๑) –

'ພິກຂຸຜູ້ມັກຄວາມປາໂມດ, ເຫຼື້ອມໃສໃນພຣະພຸດທະສາສະໜา, ພຶງບັນລຸເຖິງສັນຕິບົດ (ພຣະນິພພານ) ອັນເປັນທີ່ລະງັບສັງຂານ ເປັນສຸກ' (ທຳ. ປະ. ໓໘໑) —

คาถํ วตฺวา ‘‘เอหิ, วกฺกลี’’ติ อาห. โส เตน วจเนน อมเตเนว อภิสิตฺโต หฏฺฐตุฏฺโฐ หุตฺวา วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปสิ, สทฺธาย พหุลภาวโต วิปสฺสนาวีถึ นาโรหติ. ตํ ญตฺวา ภควา อินฺทฺริยสมตฺตปฏิปาทนาย กมฺมฏฺฐานํ โสเธตฺวา อทาสิ. โส สตฺถารา ทินฺนนเยน วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปตฺวา มคฺคปฏิปาฏิยา อรหตฺตํ ปาปุณิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘วกฺกลิตฺเถรวตฺถุ เจตฺถ นิทสฺสน’’นฺติ. เอตฺถาติ สทฺธินฺทฺริยสฺส อธิมตฺตภาเว เสสินฺทฺริยานํ สกิจฺจากรเณ.

ຊົງຕຣັດພຣະຄາຖາແລ້ວ ຕຣັດວ່າ 'ຈົ່ງມາເຖີດ, ວັກຄະລິ'. ພຣະວັກຄະລິເຖຣະນັ້ນ ເໝືອນດັ່ງຖືກຫົດສົງດ້ວຍນ້ຳອຳມະລິດ ດ້ວຍພຣະດຳຣັດນັ້ນ ມີຄວາມປິຕິຍິນດີ ໄດ້ເລີ່ມຕັ້ງວິປັດສະນາ, ແຕ່ເພາະຄວາມມີສັດທາຫຼາຍເກີນໄປ ຈຶ່ງບໍ່ສາມາດຂຶ້ນສູ່ວິຖີແຫ່ງວິປັດສະນາໄດ້. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຊົງຊາບເຫດນັ້ນ ເພື່ອຈະເຮັດໃຫ້ອິນຊີທັງຫຼາຍສະເໝີກັນ ຈຶ່ງຊົງຊຳຣະກັມມະຖານແລ້ວປະທານໃຫ້. ພຣະເຖຣະນັ້ນ ຂະຫຍັນປະກອບວິປັດສະນາ ໂດຍນັຍທີ່ພຣະສາດສະດາປະທານໃຫ້ ແລ້ວບັນລຸພຣະອໍຣະຫັນ ຕາມລຳດັບແຫ່ງມັກ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ແລະເລື່ອງພຣະວັກຄະລິເຖຣະໃນທີ່ນີ້ ຄືຕົວຢ່າງ'. ຄຳວ່າ 'ໃນທີ່ນີ້' (ເອດຖະ) ໄດ້ແກ່ ໃນເວລາທີ່ສັດທິນຊີມີກຳລັງກ້າເກີນໄປ ຈົນອິນຊີທີ່ເຫຼືອບໍ່ສາມາດເຮັດໜ້າທີ່ຂອງຕົນໄດ້.

อิตรกิจฺจเภทนฺติ อุปฏฺฐานาทิกิจฺจวิเสสํ. ปสฺสทฺธาทีติ อาทิ-สทฺเทน สมาธิอุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคานํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. หาเปตพฺพนฺติ ยถา สทฺธินฺทฺริยสฺส พลวภาโว ธมฺมสภาวปจฺจเวกฺขเณน หายติ, เอวํ วีริยินฺทฺริยสฺส อธิมตฺตตา ปสฺสทฺธิยาทิภาวนาย หายติ สมาธิปกฺขิกตฺตา ตสฺสา. ตถา หิ สมาธินฺทฺริยสฺส อธิมตฺตตํ โกสชฺชปาตโต รกฺขนฺตี วีริยาทิภาวนา วิย วีริยินฺทฺริยสฺส อธิมตฺตตํ อุทฺธจฺจปาตโต รกฺขนฺตี เอกํสโต หาเปติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปสฺสทฺธาทิภาวนาย หาเปตพฺพ’’นฺติ. โสณตฺเถรสฺส วตฺถูติ สุกุมารโสณตฺเถรสฺส วตฺถุ. โส หิ อายสฺมาปิ สตฺถุ สนฺติกา กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา สีตวเน วิหรนฺโต – ‘‘มม สรีรํ สุขุมาลํ, น จ สกฺกา สุเขเนว สุขํ อธิคนฺตุํ, กายํ กิลเมตฺวาปิ สมณธมฺโม กาตพฺโพ’’ติ ฐานจงฺกมนเมว อธิฏฺฐาย [Pg.434] ปธานมนุยุญฺชนฺโต ปาทตเลสุ โผเฏสุ อุฏฺฐิเตสุปิ เวทนํ อชฺฌุเปกฺขิตฺวา ทฬฺหวีริยํ กโรนฺโต อจฺจารทฺธวีริยตาย วิเสสํ ปวตฺเตตุํ นาสกฺขิ. สตฺถา ตตฺถ คนฺตฺวา วีโณปโมวาเทน โอวทิตฺวา วีริยสมตาโยชนวิธึ ทสฺเสนฺโต กมฺมฏฺฐานํ โสเธตฺวา คิชฺฌกูฏํ คโต. เถโรปิ สตฺถารา ทินฺนนเยน วีริยสมตํ ยาเชตฺวา ภาเวนฺโต วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปตฺวา อรหตฺเตว ปติฏฺฐาสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘โสณตฺเถรสฺส วตฺถุ ทสฺเสตพฺพ’’นฺติ. เสเสสุปีติ สติสมาธิปญฺญินฺทฺริเยสุปิ.

ຄຳວ່າ 'ຄວາມຕ່າງແຫ່ງໜ້າທີ່ອື່ນ' (ອิຕະຣະກິດຈະເພທັງ) ໄດ້ແກ່ ຄວາມພິເສດແຫ່ງໜ້າທີ່ມີການປາກົດເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ມີປັດສັດທິເປັນຕົ້ນ' (ປັດສັດທາທີ) ດ້ວຍສັບວ່າ 'ອາທິ' (ເປັນຕົ້ນ) ພຶງຊາບວ່າເປັນການສົງເຄາະເອົາສະມາທິສັມໂພຊຊົງແລະອຸເປກຂາສັມໂພຊຊົງ. ຄຳວ່າ 'ພຶງຫຼຸດຜ່ອນ' (ຫາເປຕັບພັງ) ໄດ້ແກ່ ຄວາມມີກຳລັງກ້າແຫ່ງສັດທິນຊີຍ່ອມຫຼຸດຜ່ອນລົງດ້ວຍການພິຈາລະນາສະພາວະທັມຢ່າງໃດ, ຄວາມມີກຳລັງກ້າເກີນໄປແຫ່ງວິຣິຍິນຊີ ກໍຍ່ອມຫຼຸດຜ່ອນລົງດ້ວຍການຈະເລີນປັດສັດທິເປັນຕົ້ນຢ່າງນັ້ນ ເພາະປັດສັດທິເປັນຕົ້ນນັ້ນເປັນຝ່າຍສະມາທິ. ດ້ວຍວ່າ ການຈະເລີນວິຣິຍະເປັນຕົ້ນ ທີ່ຊ່ວຍປ້ອງກັນຄວາມມີກຳລັງກ້າເກີນໄປແຫ່ງສະມາທິນຊີ ບໍ່ໃຫ້ຕົກໄປໃນຝ່າຍຄວາມກຽດຄ້ານຢ່າງໃດ, ການຈະເລີນປັດສັດທິເປັນຕົ້ນ ທີ່ຊ່ວຍປ້ອງກັນຄວາມມີກຳລັງກ້າເກີນໄປແຫ່ງວິຣິຍິນຊີ ບໍ່ໃຫ້ຕົກໄປໃນຝ່າຍຄວາມຟຸ້ງຊ່ານ ກໍຍ່ອມຫຼຸດຜ່ອນວິຣິຍິນຊີໄດ້ໂດຍສ່ວນດຽວຢ່າງນັ້ນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ພຶງຫຼຸດຜ່ອນດ້ວຍການຈະເລີນປັດສັດທິເປັນຕົ້ນ'. ຄຳວ່າ 'ເລື່ອງພຣະໂສນະເຖຣະ' (ໂສນັດເຖຣັສສະ ວັດຖຸ) ໄດ້ແກ່ ເລື່ອງຂອງພຣະໂສນະເຖຣະຜູ້ລະອຽດອ່ອນ. ດ້ວຍວ່າ ພຣະເຖຣະຜູ້ມີອາຍຸຮູບນັ້ນ ຮັບກັມມະຖານຈາກສຳນັກຂອງພຣະສາດສະດາແລ້ວ ອາໄສຢູ່ໃນປ່າສີຕະວັນ ຄິດວ່າ 'ຮ່າງກາຍຂອງເຮົາລະອຽດອ່ອນ, ແລະບຸກຄົນບໍ່ສາມາດບັນລຸຄວາມສຸກໄດ້ດ້ວຍຄວາມສຸກສະບາຍ, ເຮົາຄວນເຮັດສະມະນະທັມ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະເຮັດໃຫ້ຮ່າງກາຍລຳບາກກໍຕາມ' ດັ່ງນີ້, ຈຶ່ງອະທິຖານການຢືນແລະການຈົງກົມເທົ່ານັ້ນ ແລ້ວປະກອບຄວາມເພຽນຢ່າງແຮງກ້າ, ເຖິງແມ່ນວ່າຕຸ່ມໂພງຈະຂຶ້ນທີ່ຝາຕີນທັງສອງ ກໍຍັງວາງເສີຍຕໍ່ທຸກຂະເວທະນາ ເຮັດຄວາມເພຽນຢ່າງແຮງກ້າ, ແຕ່ເພາະຄວາມເພຽນທີ່ຕຶງເກີນໄປ (ອັດຈາຣັດທະວິຣິຍະ) ຈຶ່ງບໍ່ສາມາດບັນລຸຄຸນວິເສດໄດ້. ພຣະສາດສະດາຊົງສະເດັດໄປທີ່ນັ້ນ ຊົງໂອດວາດດ້ວຍອຸປະມາດ້ວຍພິນ ສະແດງວິທີການປັບຄວາມເພຽນໃຫ້ສະເໝີກັນ ຊຳຣະກັມມະຖານແລ້ວ ສະເດັດໄປສູ່ພູເຂົາຄິດຊະກູດ. ພຣະເຖຣະກໍປັບຄວາມເພຽນໃຫ້ສະເໝີກັນ ໂດຍນັຍທີ່ພຣະສາດສະດາປະທານໃຫ້ ແລ້ວຈະເລີນວິປັດສະນາ ຂະຫຍັນປະກອບຄວາມເພຽນ ຈົນໄດ້ປະດິດສະຖານຢູ່ໃນພຣະອໍຣະຫັນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ພຶງສະແດງເລື່ອງພຣະໂສນະເຖຣະ'. ຄຳວ່າ 'ໃນອິນຊີທີ່ເຫຼືອກໍດີ' (ເສເສສຸປິ) ໄດ້ແກ່ ໃນສະຕິນຊີ, ສະມາທິນຊີ ແລະປັນຍິນຊີ ນຳອີກ.

สมตนฺติ สทฺธาปญฺญานํ อญฺญมญฺญํ อนูนาธิกภาวํ, ตถา สมาธิวีริยานญฺจ. ยถา หิ สทฺธาปญฺญานํ วิสุํ วิสุํ ธุริยธมฺมภูตานํ กิจฺจโต อญฺญมญฺญนาติวตฺตนํ วิเสสโต อิจฺฉิตพฺพํ. ยโต เตสํ สมธุรตาย อปฺปนา สมฺปชฺชติ, เอวํ สมาธิวีริยานํ โกสชฺชุทฺธจฺจปกฺขิกานํ สมตาย สติ อญฺญมญฺญุปตฺถมฺภนโต สมฺปยุตฺตธมฺมานํ อนฺตทฺวยปาตาภาเวน สมฺมเทว อปฺปนา อิชฺฌตีติ. พลวสทฺโธติอาทิ วุตฺตสฺเสว อตฺถสฺส พฺยติเรกมุเขน สมตฺถนํ. ตสฺสตฺโถ – โย พลวติยา สทฺธาย สมนฺนาคโต อวิสทญาโณ, โส มุธปฺปสนฺโน โหติ, น อเวจฺจปฺปสนฺโน. ตถา หิ โส อวตฺถุสฺมึ ปสีทติ, เสยฺยถาปิ ติตฺถิยสาวกา. เกราฏิกปกฺขนฺติ สาเฐยฺยปกฺขํ ภชติ. สทฺธาหีนาย ปญฺญาย อติธาวนฺโต ‘‘เทยฺยวตฺถุปริจฺจาเคน วินา จิตฺตุปฺปาทมตฺเตนปิ ทานมยํ ปุญฺญํ โหตี’’ติอาทีนิ ปริกปฺเปติ เหตุปติรูปเกหิ วญฺจิโต, เอวํภูโต จ ลูขตกฺกวิลุตฺตจิตฺโต ปณฺฑิตานํ วจนํ นาทิยติ, สญฺญตฺตึ น คจฺฉติ. เตนาห ‘‘เภสชฺชสมุฏฺฐิโต วิย โรโค อเตกิจฺโฉ โหตี’’ติ. ยถา เจตฺถ สทฺธาปญฺญานํ อญฺญมญฺญํ สมภาโว อตฺถาวโห, วิสมภาโว อนตฺถาวโห, เอวํ สมาธิวีริยานํ อญฺญมญฺญํ สมภาโว อตฺถาวโห, อิตโร อนตฺถาวโห, ตถา สมภาโว อวิกฺเขปาวโห, อิตโร วิกฺเขปาวโห. โกสชฺชํ อภิภวติ, เตน อปฺปนํ น ปาปุณาตีติ อธิปฺปาโย. เอส นโย อุทฺธจฺจํ อภิภวตีติ เอตฺถาปิ. ตทุภยนฺติ สทฺธาปญฺญาทฺวยํ สมาธิวีริยทฺวยญฺจ. สมํ กาตพฺพนฺติ สมตํ กาตพฺพํ.

ຄຳວ່າ 'ຄວາມສະເໝີກັນ' (ສະມະຕັງ) ໄດ້ແກ່ ຄວາມບໍ່ບົກພ່ອງແລະບໍ່ເກີນກວ່າກັນຂອງສັດທາແລະປັນຍາ, ແລະຂອງສະມາທິແລະວິຣິຍະກໍຄືກັນ. ເພາະວ່າ ຄວາມບໍ່ລ່ວງເກີນກັນແລະກັນໂດຍໜ້າທີ່ຂອງສັດທາແລະປັນຍາ ທີ່ເປັນທັມປະທານແຍກກັນແຕ່ລະຢ່າງນັ້ນ ເປັນສິ່ງທີ່ປາດຖະໜາຢ່າງຍິ່ງ. ເພາະເມື່ອທັມທັງສອງນັ້ນມີໜ້າທີ່ສະເໝີກັນ ອັບປະນາ (ສະມາທິແນ່ວແນ່) ຍ່ອມສຳເລັດໄດ້ຢ່າງໃດ, ເມື່ອສະມາທິແລະວິຣິຍະ ທີ່ເປັນຝ່າຍຄວາມກຽດຄ້ານແລະຄວາມຟຸ້ງຊ່ານ ມີຄວາມສະເໝີກັນ, ເພາະການສະໜັບສະໜູນກັນແລະກັນ, ສັມປະຍຸດຕະທັມທັງຫຼາຍກໍບໍ່ຕົກໄປໃນສ່ວນສຸດທັງສອງ, ອັບປະນາຍ່ອມສຳເລັດໄດ້ເປັນຢ່າງດີຢ່າງນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ຜູ້ມີສັດທາກ້າ' (ພະລະວະສັດໂທ) ເປັນຕົ້ນ ເປັນການສະໜັບສະໜູນເນື້ອຄວາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ ໂດຍທາງປະຕິເສດ (ທາງກົງກັນຂ້າມ). ເນື້ອຄວາມຂອງຄຳນັ້ນວ່າ ບຸກຄົນໃດປະກອບດ້ວຍສັດທາອັນມີກຳລັງກ້າ ແຕ່ມີຍານບໍ່ແຈ່ມແຈ້ງ, ບຸກຄົນນັ້ນຍ່ອມເປັນຜູ້ເຫຼື້ອມໃສງົມງວາຍ (ມຸດທັບປະສັນນະ), ບໍ່ແມ່ນຜູ້ເຫຼື້ອມໃສຢ່າງໝັ້ນຄົງ (ອະເວດຈະປະສັນນະ). ດ້ວຍວ່າ ບຸກຄົນນັ້ນຍ່ອມເຫຼື້ອມໃສໃນສິ່ງທີ່ບໍ່ແມ່ນທີ່ຕັ້ງ (ບໍ່ມີສາຣะ), ເໝືອນດັ່ງພວກສາວົກຂອງອັນຍະເດຍຣະຖີ. ຄຳວ່າ 'ຝ່າຍຄົນໂກງ' (ເຄຣາຕິກະປັກຂັງ) ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມເຂົ້າຫາຝ່າຍຄົນໂອ້ອວດຫຼອກລວງ (ສາເຖຍຍະ). ບຸກຄົນຜູ້ແລ່ນເລີຍໄປດ້ວຍປັນຍາທີ່ປາສະຈາກສັດທາ ຍ່ອມດຳຣິໄປວ່າ 'ເຖິງແມ່ນວ່າຈະບໍ່ມີການບໍລິຈາກໄທຍະທັມ, ພຽງແຕ່ການເກີດຂຶ້ນຂອງຈິດເທົ່ານັ້ນ ບຸນອັນສຳເລັດດ້ວຍການທານກໍມີໄດ້' ດັ່ງນີ້ເປັນຕົ້ນ ເພາະຖືກຫຼອກລວງດ້ວຍເຫດຜົນທຽມ, ແລະບຸກຄົນຜູ້ເປັນຢ່າງນີ້ ມີຈິດອັນຖືກທຳລາຍດ້ວຍຄວາມຄິດຄາດຄະເນອັນແຫ້ງແລ້ງ ຍ່ອມບໍ່ເອົາໃຈໃສ່ຄຳເວົ້າຂອງບັນດິດທັງຫຼາຍ, ບໍ່ຍອມຮັບຟັງການຊີ້ແຈງ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເປັນຜູ້ທີ່ຮັກສາບໍ່ໄດ້ ເໝືອນດັ່ງໂຣກທີ່ເກີດຈາກຢາ'. ແລະໃນທີ່ນີ້ ຄວາມສະເໝີກັນແລະກັນຂອງສັດທາແລະປັນຍາ ນຳມາຊຶ່ງປະໂຫຍດຢ່າງໃດ, ຄວາມບໍ່ສະເໝີກັນ ນຳມາຊຶ່ງສິ່ງທີ່ບໍ່ມີປະໂຫຍດຢ່າງນັ້ນ; ຄວາມສະເໝີກັນແລະກັນຂອງສະມາທິແລະວິຣິຍະ ນຳມາຊຶ່ງປະໂຫຍດ, ສ່ວນຄວາມບໍ່ສະເໝີກັນ ນຳມາຊຶ່ງສິ່ງທີ່ບໍ່ມີປະໂຫຍດຢ່າງນັ້ນ; ແລະຄວາມສະເໝີກັນ ນຳມາຊຶ່ງຄວາມບໍ່ຟຸ້ງຊ່ານ, ສ່ວນຄວາມບໍ່ສະເໝີກັນ ນຳມາຊຶ່ງຄວາມຟຸ້ງຊ່ານຢ່າງນັ້ນ. (ວິຣິຍະທີ່ແຮງກ້າເກີນໄປ) ຍ່ອມຄອບງຳຄວາມກຽດຄ້ານ, ແຕ່ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ບັນລຸອັບປະນາ, ນີ້ຄືອະທິບາຍ. ນັຍນີ້ ພຶງຊາບໃນຄຳວ່າ 'ຄອບງຳຄວາມຟຸ້ງຊ່ານ' ນີ້ຄືກັນ. ຄຳວ່າ 'ທັງສອງນັ້ນ' (ຕະທຸພະຍັງ) ໄດ້ແກ່ ຄູ່ແຫ່ງສັດທາແລະປັນຍາ ແລະຄູ່ແຫ່ງສະມາທິແລະວິຣິຍະ. ຄຳວ່າ 'ພຶງເຮັດໃຫ້ສະເໝີກັນ' (ສະມັງ ກາຕັບພັງ) ໄດ້ແກ່ ພຶງເຮັດໃຫ້ມີຄວາມສະເໝີກັນ.

สมาธิกมฺมิกสฺสาติ สมถกมฺมฏฺฐานิกสฺส. เอวนฺติ เอวํ สนฺเต, สทฺธาย โถกํ พลวภาเว สตีติ อตฺโถ. สทฺทหนฺโตติ ‘‘ปถวี ปถวีติ มนสิการมตฺเตน [Pg.435] กถํ ฌานุปฺปตฺตี’’ติ อจินฺเตตฺวา ‘‘อทฺธา สมฺพุทฺเธน วุตฺตวิธิ อิชฺฌตี’’ติ สทฺทหนฺโต สทฺธํ ชเนนฺโต. โอกปฺเปนฺโตติ อารมฺมณํ อนุปวิสิตฺวา วิย อธิมุจฺจนวเสน อวกปฺเปนฺโต ปกฺขนฺทนฺโต. เอกคฺคตา พลวตี วฏฺฏติ สมาธิปธานตฺตา ฌานสฺส. อุภินฺนนฺติ สมาธิปญฺญานํ. สมาธิกมฺมิกสฺส สมาธิโน อธิมตฺตตาย ปญฺญาย อธิมตฺตตาปิ อิจฺฉิตพฺพาติ อาห ‘‘สมตายปี’’ติ, สมภาเวนาปีติ อตฺโถ. อปฺปนาติ โลกิยอปฺปนา. ตถา หิ ‘‘โหติเยวา’’ติ สาสงฺกํ วทติ, โลกุตฺตรปฺปนา ปน เตสํ สมภาเวเนว อิจฺฉิตา. ยถาห ‘‘สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ ภาเวตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๑๗๐). ยทิ วิเสสโต สทฺธาปญฺญานํ สมาธิวีริยานญฺจ สมานตํ อิจฺฉติ, กถํ สตีติ อาห – ‘‘สติ ปน สพฺพตฺถ พลวตี วฏฺฏตี’’ติ. สพฺพตฺถาติ ลีนุทฺธจฺจปกฺขิเกสุ ปญฺจินฺทฺริเยสุ. อุทฺธจฺจปกฺขิเกกเทเส คณฺหนฺโต ‘‘สทฺธาวีริยปญฺญาน’’นฺติ อาห. อญฺญถา ปีติ จ คเหตพฺพา สิยา. ตถา หิ ‘‘โกสชฺชปกฺขิเกน สมาธินา’’อิจฺเจว วุตฺตํ, น จ ‘‘ปสฺสทฺธิสมาธิอุเปกฺขาหี’’ติ. สาติ สติ. สพฺเพสุ ราชกมฺเมสุ นิยุตฺโตติ สพฺพกมฺมิโก. เตนาติ เยน การเณน สพฺพตฺถ อิจฺฉิตพฺพา, เตน อาห อฏฺฐกถายํ. สพฺพตฺถ นิยุตฺตา สพฺพตฺถิกา, สพฺเพน วา ลีนุทฺธจฺจปกฺขิเกน โพชฺฌงฺเคน อตฺเถตพฺพา สพฺพตฺถิยา, สพฺพตฺถิยาว สพฺพตฺถิกา. จิตฺตนฺติ กุสลจิตฺตํ. ตสฺส หิ สติปฏิสรณํ ปรายณํ อปฺปตฺตสฺส ปตฺติยา อนธิคตสฺส อธิคมาย. เตนาห – ‘‘อารกฺขปจฺจุปฏฺฐานา’’ติอาทิ.

"Samādhikammikassa" ໝາຍເຖິງ ຜູ້ມີສະມະຖະກຳມະຖານເປັນກຳມະສິດ. "Evanti" ໝາຍເຖິງ ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ, ອະທິບາຍວ່າ ເມື່ອສັດທາມີກຳລັງຂຶ້ນໜ້ອຍໜຶ່ງ. "Saddahanto" ໝາຍເຖິງ ຜູ້ເຊື່ອຢູ່ ໂດຍບໍ່ຄິດວ່າ "ພຽງແຕ່ມະນະສິການວ່າ ແຜ່ນດິນໆ ຈະເກີດຊານໄດ້ແນວໃດ" ແຕ່ເຊື່ອວ່າ "ວິທີການທີ່ພຣະສຳມາສຳພຸດທະເຈົ້າຊົງສະແດງໄວ້ ຍ່ອມສຳເລັດໄດ້ແທ້" ຈຶ່ງເຮັດໃຫ້ເກີດສັດທາ. "Okappento" ໝາຍເຖິງ ຢັ່ງລົງ ຄືນ້ອມໃຈເຊື່ອດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການອະທິໂມກ ເໝືອນກັບຢັ່ງລົງສູ່ອາຣົມ. ຄວາມມີອາຣົມດຽວ (ເອກັກຄະຕາ) ທີ່ມີກຳລັງ ຍ່ອມຄວນມີ ເພາະຊານມີສະມາທິເປັນປະທານ. "Ubhinnam" ໝາຍເຖິງ ແຫ່ງທຳທັງສອງ ຄື ສະມາທິ ແລະ ປັນຍາ. ເພາະສະມາທິຂອງຜູ້ມີສະມາທິເປັນກຳມະສິດນັ້ນມີກຳລັງຍິ່ງ ຄວາມມີກຳລັງຍິ່ງແຫ່ງປັນຍາກໍເປັນສິ່ງທີ່ປາຖະໜາດ້ວຍ ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "samatāyapi" (ແມ່ນໂດຍຄວາມສະເໝີກັນ) ອະທິບາຍວ່າ ໂດຍຄວາມເທົ່າທຽມກັນ. "Appanā" ໝາຍເຖິງ ໂລກິຍະອັບປະນາ. ດ້ວຍວ່າ ທ່ານກ່າວຄຳທີ່ມີຄວາມສົງໄສວ່າ "hotiyeva" (ຍ່ອມມີແທ້), ສ່ວນໂລກຸດຕະຣະອັບປະນານັ້ນ ທ່ານປາຖະໜາໂດຍຄວາມສະເໝີກັນຂອງທຳເຫຼົ່ານັ້ນແທ້ໆ. ສົມດັ່ງທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງໄວ້ວ່າ "ຍ່ອມຈະເລີນສະມະຖະແລະວິປັດສະນາຄູ່ກັນໄປ" (ອັງ. ນິ. 4.170). ຫາກປາຖະໜາຄວາມສະເໝີກັນແຫ່ງສັດທາກັບປັນຍາ ແລະ ສະມາທິກັບວິຣິຍະໂດຍສະເພາະ, ຖາມວ່າ ແລ້ວສະຕິເດ? ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ສ່ວນສະຕິ ຍ່ອມມີກຳລັງໃນທຸກສະຖານທີ່". "Sabbattha" ໝາຍເຖິງ ໃນອິນຊີ 5 ທີ່ເປັນຝ່າຍຫົດຫູ່ແລະຝ່າຍຟຸ້ງຊ່ານ. ເມື່ອຖືເອົາສ່ວນໜຶ່ງຂອງຝ່າຍຟຸ້ງຊ່ານ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "saddhāvīriyapaññānam" (ແຫ່ງສັດທາ ວິຣິຍະ ແລະ ປັນຍາ). ແມ່ນໃນທາງອື່ນກໍຄວນຖືເອົາຄືກັນ. ດ້ວຍວ່າ ທ່ານກ່າວໄວ້ພຽງແຕ່ "ດ້ວຍສະມາທິອັນເປັນຝ່າຍໂກສັດຊະ" ເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ໄດ້ກ່າວວ່າ "ດ້ວຍປັດສັດທິ ສະມາທິ ແລະ ອຸເປກຂາ". "Sā" ໝາຍເຖິງ ສະຕິນັ້ນ. ຜູ້ທີ່ໄດ້ຮັບມອບໝາຍໃນຣາຊະການທັງປວງ ຊື່ວ່າ "sabbakammiko" (ຜູ້ເຮັດວຽກທັງປວງ). ເພາະເຫດນັ້ນ ຄື ເພາະເຫດທີ່ສະຕິເປັນສິ່ງທີ່ປາຖະໜາໃນທຸກສະຖານທີ່, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວໄວ້ໃນອັດຖະກະຖາ. ສະຕິທີ່ປະກອບໃນທຸກສະຖານທີ່ ຊື່ວ່າ "sabbatthikā", ຫຼື ສະຕິທີ່ຄວນຕັ້ງໄວ້ດ້ວຍໂພດຊົງອັນເປັນຝ່າຍຫົດຫູ່ແລະຝ່າຍຟຸ້ງຊ່ານທັງປວງ ຊື່ວ່າ "sabbatthiyā", "sabbatthiyā" ນັ້ນເອງຄື "sabbatthikā". "Cittam" ໝາຍເຖິງ ກຸສົນຈິດ. ເພາະວ່າ ກຸສົນຈິດນັ້ນມີສະຕິເປັນທີ່ເພິ່ງພິງ ເປັນທີ່ໄປໃນເບື້ອງໜ້າ ເພື່ອບັນລຸທຳທີ່ຍັງບໍ່ທັນບັນລຸ ເພື່ອເຖິງທຳທີ່ຍັງບໍ່ທັນເຖິງ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ārakkhapaccupaṭṭhānā" (ມີການຮັກສາເປັນປັດຈຸບັນ) ເປັນຕົ້ນ.

ขนฺธาทิเภเท อโนคาฬฺหปญฺญานนฺติ ปริยตฺติพาหุสจฺจวเสนปิ ขนฺธายตนาทีสุ อปฺปติฏฺฐิตพุทฺธีนํ. พหุสฺสุตเสวนา หิ สุตมยญาณาวหา. ตรุณวิปสฺสนาสมงฺคีปิ ภาวนามยญาเณ ฐิตตฺตา เอกํสโต ปญฺญวา เอว นาม โหตีติ อาห – ‘‘สมปญฺญาส…เป… ปุคฺคลเสวนา’’ติ. เญยฺยธมฺมสฺส คมฺภีรภาววเสน ตปฺปริจฺเฉทกญาณสฺส คมฺภีรภาวคหณนฺติ อาห – ‘‘คมฺภีเรสุ ขนฺธาทีสุ ปวตฺตาย คมฺภีรปญฺญายา’’ติ. ตญฺหิ เญยฺยํ ตาทิสาย ปญฺญาย จริตพฺพโต คมฺภีรญาณจริยํ, ตสฺสา วา ปญฺญาย ตตฺถ ปเภทโต ปวตฺติ คมฺภีรญาณจริยา, ตสฺสา ปจฺจเวกฺขณาติ อาห ‘‘คมฺภีรปญฺญาย ปเภทปจฺจเวกฺขณา’’ติ. ยถา สติเวปุลฺลปฺปตฺโต นาม อรหา เอว, เอวํ โส เอว ปญฺญาเวปุลฺลปฺปตฺโตปีติ อาห [Pg.436] ‘‘อรหตฺตมคฺเคน ภาวนาปาริปูรี โหตี’’ติ. วีริยาทีสุปิ เอเสว นโยติ.

"Khandhādibhede anogāḷhapaññānam" ໝາຍເຖິງ ແຫ່ງບຸກຄົນທັງຫຼາຍຜູ້ມີປັນຍາບໍ່ຢັ່ງລົງໃນປະເພດມີຂັນເປັນຕົ້ນ ຄື ຜູ້ມີປັນຍາບໍ່ຕັ້ງໝັ້ນໃນຂັນແລະອາຍະຕະນະເປັນຕົ້ນ ແມ່ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງພະຫູສູດໃນພຣະປະຣິຍັດ. ເພາະວ່າ ການຄົບຫາພະຫູສູດ ຍ່ອມນຳມາຊຶ່ງສຸຕະມະຍະຍານ. ແມ່ນຜູ້ປະກອບດ້ວຍວິປັດສະນາອ່ອນໆ (ຕະລຸນະວິປັດສະນາ) ກໍຊື່ວ່າເປັນຜູ້ມີປັນຍາໂດຍສ່ວນດຽວແທ້ ເພາະຕັ້ງຢູ່ໃນພາວະນາມະຍະຍານ, ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "samapaññāsa...ເປ... puggalasevanā" (ການຄົບຫາບຸກຄົນຜູ້ມີປັນຍາສະເໝີກັນ...). ການຖືເອົາຄວາມເລິກເຊິ່ງແຫ່ງຍານທີ່ກຳນົດຮູ້ເນຍະທຳນັ້ນ ດ້ວຍອຳນາດຄວາມເລິກເຊິ່ງແຫ່ງເນຍະທຳ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "gambhīresu khandhādīsu pavattāya gambhīrapaññāya" (ດ້ວຍປັນຍາອັນເລິກເຊິ່ງທີ່ເປັນໄປໃນຂັນເປັນຕົ້ນອັນເລິກເຊິ່ງ). ເພາະວ່າ ເນຍະທຳນັ້ນ ອັນປັນຍາເຊັ່ນນັ້ນຄວນທ່ຽວໄປ ຊື່ວ່າ "ຄຳພີຣະຍານະຈະຣິຍາ" (ການທ່ຽວໄປແຫ່ງຍານອັນເລິກເຊິ່ງ), ຫຼື ຄວາມເປັນໄປໂດຍແຍກແຍະໃນເນຍະທຳນັ້ນແຫ່ງປັນຍານັ້ນ ຊື່ວ່າ "ຄຳພີຣະຍານະຈະຣິຍາ", ການພິຈາລະນາປັນຍານັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "gambhīrapaññāya pabhedapaccavekkhaṇā" (ການພິຈາລະນາຄວາມແຍກແຍະແຫ່ງປັນຍາອັນເລິກເຊິ່ງ). ພຣະອໍຣະຫັນເທົ່ານັ້ນ ຊື່ວ່າເປັນຜູ້ເຖິງຄວາມໄພບູນແຫ່ງສະຕິສັນໃດ, ພຣະອໍຣະຫັນນັ້ນເອງກໍເປັນຜູ້ເຖິງຄວາມໄພບູນແຫ່ງປັນຍາສັນນັ້ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hoti" (ຄວາມບໍລິບູນແຫ່ງພາວະນາຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍອໍຣະຫັດຕະມັກ). ແມ່ນໃນວິຣິຍະເປັນຕົ້ນ ກໍມີນັຍນີ້ຄືກັນ.

‘‘ตตฺตํ อโยขิลํ หตฺเถ คเมนฺตี’’ติอาทินา วุตฺตปญฺจวิธพนฺธนกมฺมการณา นิรเย นิพฺพตฺตสตฺตสฺส สพฺพปฐมํ กโรนฺตีติ เทวทูตสุตฺตาทีสุ (ม. นิ. ๓.๒๕๐), ตสฺสา อาทิโต วุตฺตตฺตา จ อาห – ‘‘ปญฺจวิธพนฺธนกมฺมการณโต ปฏฺฐายา’’ติ. สกฏวหนาทิกาเลติ อาทิ-สทฺเทน ตทญฺญมนุสฺเสหิ ติรจฺฉาเนหิ จ วิพาธนียกาลํ สงฺคณฺหาติ. เอกํ พุทฺธนฺตรนฺติ อิทํ อปราปรํ เปเตสุ เอว อุปฺปชฺชนกสตฺตวเสน วุตฺตํ, เอกจฺจานํ วา เปตานํ, เอกจฺจติรจฺฉานานํ วิย ตถา ทีฆายุกตาปิ สิยาติ ตถา วุตฺตํ. ตถา หิ กาโล นาคราชา จตุนฺนํ พุทฺธานํ รูปทสฺสาวี.

ໃນເທວະທູຕະສູດເປັນຕົ້ນ (ມັດ. ນິ. 3.250) ກ່າວວ່າ ພວກນາຍນิຣະຍະບານຍ່ອມເຮັດການທໍຣະມານດ້ວຍການຈອງຈຳ 5 ປະການ ທີ່ກ່າວໄວ້ວ່າ "ເອົາຫຼັກເຫຼັກຮ້ອນແທງເຂົ້າໄປໃນມື" ເປັນຕົ້ນ ແກ່ສັດທີ່ເກີດໃນນະຣົກກ່ອນສິ່ງອື່ນທັງໝົດ, ແລະ ເພາະການທໍຣະມານນັ້ນທ່ານກ່າວໄວ້ໃນເບື້ອງຕົ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "pañcavidhabandhanakammakāraṇato paṭṭhāyā" (ຕັ້ງແຕ່ການທໍຣະມານດ້ວຍການຈອງຈຳ 5 ປະການ). ຄຳວ່າ "sakaṭavahanādikāle" (ໃນເວລາລາກກວຽນເປັນຕົ້ນ), ດ້ວຍສັບວ່າ "ādi" (ເປັນຕົ້ນ) ທ່ານສົງເຄາະເອົາເວລາທີ່ຖືກມະນຸດອື່ນ ແລະ ສັດເດຍຣັດສານອື່ນບີດຄັ້ນບຽດບຽນ. ຄຳວ່າ "ekaṃ buddhantaram" (ຕະຫຼອດພຸດທັນດອນໜຶ່ງ) ນີ້ ທ່ານກ່າວໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສັດທີ່ເກີດໃນກຳເນີດເປດຊ້ຳໆ ຊາກໆ, ຫຼື ເພາະເປດບາງພວກມີອາຍຸຍືນຍາວເຊັ່ນນັ້ນ ເໝືອນກັບສັດເດຍຣັດສານບາງພວກ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວໄວ້ຢ່າງນັ້ນ. ດ້ວຍວ່າ ພະຍານາກຊື່ກາລະ ເປັນຜູ້ໄດ້ເຫັນພຣະວໍຣະກາຍຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າເຖິງ 4 ພຣະອົງ.

เอวํ อานิสํสทสฺสาวิโนติ ‘‘วีริยายตฺโต เอว สกลโลกิยโลกุตฺตรวิเสสาธิคโม’’ติ เอวํ อานิสํสทสฺสนสีลสฺส. คมนวีถินฺติ สปุพฺพภาคํ นิพฺพานคามินึ ปฏิปทํ. สห วิปสฺสนาย อริยมคฺคปฏิปาฏิ, สตฺตวิสุทฺธิปรมฺปรา วา. สา หิ วฏฺฏโต นิยฺยานาย คนฺตพฺพา ปฏิปทาติ กตฺวา คมนวีถิ นาม.

"Evaṃ ānisaṃsadassāvino" ໝາຍເຖິງ ຂອງຜູ້ມີປົກກະຕິເຫັນອານິສົງຢ່າງນີ້ວ່າ "ການບັນລຸຄຸນວິເສດທັງທາງໂລກິຍະແລະໂລກຸດຕະຣະທັງປວງ ຍ່ອມຂຶ້ນຢູ່ກັບຄວາມພຽນເທົ່ານັ້ນ". "Gamanavīthim" ໝາຍເຖິງ ຂໍ້ປະຕິບັດອັນເປັນໄປໃນສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນ ທີ່ນຳໄປສູ່ພຣະນิພານ. ໄດ້ແກ່ ລຳດັບແຫ່ງອະຣິຍະມັກພ້ອມທັງວິປັດສະນາ, ຫຼື ລຳດັບແຫ່ງວິສຸດທິ 7. ເພາະວ່າ ຂໍ້ປະຕິບັດນັ້ນ ເປັນຂໍ້ປະຕິບັດທີ່ຄວນດຳເນີນໄປເພື່ອອອກໄປຈາກສັງສາຣະວັດ ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ຄອງແຫ່ງການດຳເນີນໄປ" (ຄະມະນະວີຖິ).

กายทฬฺหีพหุโลติ กายสฺส โปสนปสุโต. ปิณฺฑนฺติ รฏฺฐปิณฺฑํ. ปจฺจยทายกานํ อตฺตนิ การสฺส อตฺตโน สมฺมาปฏิปตฺติยา มหปฺผลภาวสฺส กรเณน ปิณฺฑาย ภิกฺขาย ปฏิปูชนา ปิณฺฑาปจายนา. นีหรนฺโตติ ปตฺตตฺถวิกโต นีหรนฺโต. ตํ สทฺทํ สุตฺวาติ ตํ อุปาสิกาย วจนํ ปณฺณสาลทฺวาเร ฐิโตว ปญฺจาภิญฺญตาย ทิพฺพโสเตน สุตฺวาติ วทนฺติ. มนุสฺสสมฺปตฺติ, ทิพฺพสมฺปตฺติ, อนฺเต นิพฺพานสมฺปตฺตีติ ติสฺโส สมฺปตฺติโย. สิตํ กโรนฺโตวาติ ‘‘อกิจฺเฉเนว มยา วฏฺฏทุกฺขํ สมติกฺกนฺต’’นฺติ ปจฺจเวกฺขณาวสาเน สญฺชาตปาโมชฺชวเสน สิตํ กโรนฺโต เอว.

"Kāyadaḷhībahulo" ໝາຍເຖິງ ຜູ້ຂະມັກເຂມັ້ນໃນການບຳຣຸງລ້ຽງຮ່າງກາຍ. "Piṇḍam" ໝາຍເຖິງ ກ້ອນເຂົ້າຂອງຊາວແວ່ນແຄວ້ນ. ການບູຊາຕອບແທນກ້ອນເຂົ້າບິນທະບາດ ດ້ວຍການເຮັດໃຫ້ການກະທຳໃນຕົນຂອງທາຍົກຜູ້ຖວາຍປັດໄຈມີຜົນຫຼາຍ ດ້ວຍສຳມາປະຕິບັດຂອງຕົນ ຊື່ວ່າ "piṇḍāpacāyanā" (ການບູຊາກ້ອນເຂົ້າ). "Nīharanto" ໝາຍເຖິງ ຢິບອອກມາຈາກຖົງບາດ. "Taṃ saddaṃ sutvā" ໝາຍເຖິງ ໄດ້ຍິນຄຳເວົ້າຂອງອຸປາສິການັ້ນ, ທ່ານກ່າວວ່າ ພຣະເຖຣະຢືນຢູ່ທີ່ປະຕູສຳນັກໃບໄມ້ ແລ້ວໄດ້ຍິນດ້ວຍທິບພະຍະໂສດ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ມີອະພິນຍາ 5. ສົມບັດ 3 ປະການ ຄື ມະນຸດສົມບັດ, ທິບພະຍະສົມບັດ ແລະ ນິພານສົມບັດໃນທີ່ສຸດ. "Sitaṃ karontova" ໝາຍເຖິງ ຍິ້ມແຍ້ມແທ້ໆ ດ້ວຍອຳນາດຄວາມປາໂມດທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນເວລາສຸດທ້າຍແຫ່ງການພິຈາລະນາວ່າ "ເຮົາກ້າວລ່ວງວັດຕະທຸກໄດ້ແລ້ວ ໂດຍບໍ່ຍາກເລີຍ".

อลสานํ ภาวนาย นามมตฺตมฺปิ อชานนฺตานํ กายสฺส โปสนพหุลานํ ยาวทตฺถํ ปริภุญฺชิตฺวา เสยฺยสุขาทึ อนุยุญฺชนฺตานํ ติรจฺฉานกถิกานํ ทูรโตว วชฺชนํ กุสีตปุคฺคลปริวชฺชนา. ‘‘ทิวสํ จงฺกเมน นิสชฺชายา’’ติอาทินา ภาวนารมฺภวเสน อารทฺธวีริยานํ ทฬฺหปรกฺกมานํ กาเลนกาลํ [Pg.437] อุปสงฺกมนา อารทฺธวีริยปุคฺคลเสวนา. เตนาห ‘‘กุจฺฉึ ปูเรตฺวา’’ติอาทิ.

ການເວັ້ນຫ່າງໆ ຈາກຄົນຂີ້ຄ້ານ ຜູ້ບໍ່ຮູ້ແມ່ນແຕ່ຊື່ແຫ່ງພາວະນາ ຜູ້ຂະມັກເຂມັ້ນໃນການບຳຣຸງລ້ຽງຮ່າງກາຍ ຜູ້ບໍລິໂພກຕາມຄວາມຕ້ອງການແລ້ວປະກອບຄວາມສຸກໃນການນອນເປັນຕົ້ນ ຜູ້ມັກເວົ້າຕິຣັດສານະກະຖາ ຊື່ວ່າ "kusītapuggalaparivajjanā" (ການເວັ້ນບຸກຄົນຜູ້ຂີ້ຄ້ານ). ການເຂົ້າໄປຫາບຸກຄົນຜູ້ມີຄວາມພຽນອັນປາຣົບແລ້ວ ມີຄວາມບາກບັ່ນໝັ້ນຄົງ ດ້ວຍອຳນາດການປາຣົບພາວະນາ ດ້ວຍຄຳວ່າ "ຕະຫຼອດວັນ ດ້ວຍການຈົງກົມແລະການນັ່ງ" ເປັນຕົ້ນ ຕາມການເວລາ ຊື່ວ່າ "āraddhavīriyapuggalasevanā" (ການຄົບຫາບຸກຄົນຜູ້ປາຣົບຄວາມພຽນ). ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "kucchiṃ pūretvā" (ກິນໃຫ້ເຕັມທ້ອງ) ເປັນຕົ້ນ.

วิสุทฺธิมคฺเค ปน ‘‘ชาติมหตฺตปจฺจเวกฺขณา, สพฺรหฺมจาริมหตฺตปจฺจเวกฺขณา’’ติ อิทํ ทฺวยํ น คหิตํ, ‘‘ถินมิทฺธวิโนทนตา, สมฺมปฺปธานปจฺจเวกฺขณา’’ติ อิทํ ทฺวยํ คหิตํ. ตตฺถ อานิสํสทสฺสาวิตาย เอว สมฺมปฺปธานปจฺจเวกฺขณา คหิตา โลกิยโลกุตฺตรวิเสสาธิคมสฺส วีริยายตฺตตาทสฺสนภาวโต. ถินมิทฺธวิโนทนํ ตทธิมุตฺตตาย คหิตํ, วีริยุปฺปาทเน ยุตฺตปยุตฺตสฺส ถินมิทฺธวิโนทนํ อตฺถโต สิทฺธเมว. ตตฺถ ถินมิทฺธวิโนทนํ กุสีตปุคฺคลปริวชฺชน-อารทฺธวีริยปุคฺคล-เสวน- ตทธิมุตฺตตาปฏิปกฺขวิธมน-ปจฺจยูปสํหารวเสน, อปายภยปจฺจเวกฺขณาทโย สมุตฺเตชนวเสน วีริยสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อุปฺปาทกาติ ทฏฺฐพฺพา.

ສ່ວນໃນຄຳພີວິສຸດທິມັກ ທ່ານບໍ່ໄດ້ຖືເອົາທຳສອງປະການນີ້ ຄື "ການພິຈາລະນາຄວາມເປັນໃຫຍ່ໂດຍຊາດ, ການພິຈາລະນາຄວາມເປັນໃຫຍ່ແຫ່ງເພື່ອນສະພຣົມມະຈາຣີ", ແຕ່ຖືເອົາທຳສອງປະການນີ້ ຄື "ຄວາມເປັນຜູ້ບັນເທົາຖີນາມິດທະ, ການພິຈາລະນາສຳມັບປະທານ". ໃນທຳສອງປະການນັ້ນ ທ່ານຖືເອົາ "ການພິຈາລະນາສຳມັບປະທານ" ດ້ວຍຄວາມເປັນຜູ້ເຫັນອານິສົງນັ້ນເອງ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ເຫັນວ່າການບັນລຸຄຸນວິເສດທັງທາງໂລກິຍະແລະໂລກຸດຕະຣະ ຍ່ອມຂຶ້ນຢູ່ກັບຄວາມພຽນ. ທ່ານຖືເອົາ "ການບັນເທົາຖີນາມິດທະ" ດ້ວຍຄວາມນ້ອມໄປໃນທຳນັ້ນ, ເພາະວ່າ ການບັນເທົາຖີນາມິດທະ ຂອງຜູ້ຂະມັກເຂມັ້ນໃນການເຮັດຄວາມພຽນໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ ຍ່ອມສຳເລັດໄດ້ໂດຍເນື້ອຄວາມແທ້ໆ. ໃນທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ພຶງຊາບວ່າ ການບັນເທົາຖີນາມິດທະ ດ້ວຍອຳນາດການເວັ້ນບຸກຄົນຜູ້ຂີ້ຄ້ານ, ການຄົບຫາບຸກຄົນຜູ້ປາຣົບຄວາມພຽນ, ຄວາມນ້ອມໄປໃນທຳນັ້ນ, ການກຳຈັດທຳອັນເປັນປະຕິປັກ ແລະ ການເສບປັດໄຈອັນສົມຄວນ, ແລະ ການພິຈາລະນາໄພໃນອະບາຍເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍອຳນາດການກະຕຸ້ນເຕືອນ ຍ່ອມເປັນເຫດໃຫ້ເກີດວິຣິຍະສຳໂພດຊົງ.

พุทฺธานุสฺสติยา อุปจารสมาธินิฏฺฐตฺตา วุตฺตํ ‘‘ยาว อุปจารา’’ติ. สกลสรีรํ ผรมาโนติ ปีติสมุฏฺฐาเนหิ ปณีตรูเปหิ สกลสรีรํ ผรมาโน. ธมฺมสงฺฆคุเณ อนุสฺสรนฺตสฺสปิ ยาว อุปจารา สกลสรีรํ ผรมาโน ปีติสมฺโพชฺฌงฺโค อุปฺปชฺชตีติ โยชนา. เอวํ เสสอนุสฺสตีสุ ปสาทนียสุตฺตนฺตปจฺจเวกฺขณาย จ โยเชตพฺพํ ตสฺสาปิ วิมุตฺตายตนภาเวน ตคฺคติกตฺตา. เอวรูเป กาเลติ ทุพฺภิกฺขภยาทีสูติ วุตฺตกาเล. สมาปตฺติยา…เป… น สมุทาจรนฺตีติ อิทํ อุปสมานุสฺสติยา วเสน วุตฺตํ. สงฺขารานญฺหิ สปฺปเทสวูปสเมปิ นิปฺปเทสวูปสเม วิย ตตฺถ สปญฺญาย ปวตฺตนโต ภาวนามนสิกาโร กิเลสวิกฺขมฺภนสมตฺโถ หุตฺวา อุปจารสมาธึ อาวหนฺโต ตถารูปปีติโสมนสฺสสมนฺนาคโต ปีติสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อุปฺปาทาย โหตีติ. ปสาทนีเยสุ ฐาเนสุ ปสาทสิเนหาภาเวน สํสูจิตหทยตา ลูขตา. สา จ ตตฺถ อาทรคารวากรเณน วิญฺญายตีติ อาห ‘‘อสกฺกจฺจกิริยาย สํสูจิตลูขภาเว’’ติ.

ເພາະພຸດທານຸສະຕິມີອຸປະຈາຣະສະມາທິເປັນທີ່ສຸດ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "yāva upacārā" (ພຽງແຕ່ອຸປະຈາຣะ). "Sakalasarīraṃ pharamāno" ໝາຍເຖິງ ແຜ່ໄປທົ່ວຮ່າງກາຍທັງສິ້ນ ດ້ວຍຮູບອັນປະນີດທີ່ມີປີຕິເປັນສະມຸດຖານ. ມີການປະກອບຄວາມເຂົ້າກັນວ່າ ແມ່ນແກ່ຜູ້ລະນຶກເຖິງພຣະທຳມະຄຸນແລະພຣະສັງຄະຄຸນ ປີຕິສຳໂພດຊົງທີ່ແຜ່ໄປທົ່ວຮ່າງກາຍທັງສິ້ນ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ ພຽງແຕ່ອຸປະຈາຣະສະມາທິ. ແມ່ນໃນອະນຸສະຕິທີ່ເຫຼືອ ແລະ ໃນການພິຈາລະນາພຣະສູດອັນເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງຄວາມເຫຼື້ອມໃສ ກໍພຶງປະກອບຢ່າງນີ້ຄືກັນ ເພາະການພິຈາລະນານັ້ນກໍມີຄະຕິຢ່າງດຽວກັນ ໂດຍຄວາມເປັນວິມຸດຕາຍະຕະນະ (ແຫຼ່ງແຫ່ງຄວາມຫຼຸດພົ້ນ). "Evarūpe kāle" ໝາຍເຖິງ ໃນເວລາທີ່ກ່າວໄວ້ມີເວລາເກີດໄພຄືຄວາມອຶດຢາກເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "samāpattiyā...ເเป... na samudācaranti" (ຍ່ອມບໍ່ປະພຶດເປັນໄປ... ດ້ວຍສະມາບັດ) ນີ້ ທ່ານກ່າວໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອຸປະສະມານຸສະຕິ. ເພາະວ່າ ແມ່ນໃນເວລາທີ່ສັງຂານສະຫງົບລະງັບບາງສ່ວນ ກໍເໝືອນກັບສະຫງົບລະງັບໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ ເພາະຄວາມເປັນໄປແຫ່ງປັນຍາໃນສັງຂານນັ້ນ ພາວະນາມະນະສິການຈຶ່ງສາມາດຂົ່ມກິເລດໄວ້ໄດ້ ແລະ ນຳມາຊຶ່ງອຸປະຈາຣະສະມາທິ ປະກອບດ້ວຍປີຕິແລະໂສມະນັດເຊັ່ນນັ້ນ ຍ່ອມເປັນໄປເພື່ອຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງປີຕິສຳໂພດຊົງ. ຄວາມເປັນຜູ້ມີໃຈສະແດງອອກເຖິງຄວາມບໍ່ມີຄວາມເຫຼື້ອມໃສແລະຄວາມຮັກໃນສະຖານທີ່ອັນເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງຄວາມເຫຼື້ອມໃສ ຊື່ວ່າ "lūkhatā" (ຄວາມເສົ້າໝອງ). ແລະ ຄວາມເສົ້າໝອງນັ້ນ ຍ່ອມຮູ້ໄດ້ດ້ວຍການບໍ່ເຮັດຄວາມເຄົາຣົບຢຳເກງໃນສະຖານທີ່ນັ້ນ ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "asakkaccakiriyāya saṃsūcitalūkhabhāve" (ໃນຄວາມເປັນຜູ້ມີຄວາມຫຍາບຄາຍອັນສະແດງອອກດ້ວຍການເຮັດໂດຍບໍ່ເຄົາຣົບ).

กายจิตฺตทรถวูปสมลกฺขณา ปสฺสทฺธิ เอว ยถาวุตฺตโพธิองฺคภูโต ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺโค, ตสฺส ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺคสฺส. ปณีตโภชนเสวนตาติ ปณีตสปฺปายโภชนเสวนตา. อุตุอิริยาปถสุขคฺคหเณหิ สปฺปายอุตุอิริยาปถํ คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ตญฺหิ ติวิธมฺปิ สปฺปายํ เสวิยมานํ กายสฺส กลฺลตาปาทนวเสน จิตฺตสฺส กลฺลตํ [Pg.438] อาวหนฺตํ ทุวิธายปิ ปสฺสทฺธิยา การณํ โหติ. สตฺเตสุ ลพฺภมานํ สุขทุกฺขํ อเหตุกนฺติ อยเมโก อนฺโต, อิสฺสราทิวิสมเหตุกนฺติ อยํ ทุติโย, เอเต อุโภ อนฺเต อนุปคมฺม ยถาสกํ กมฺมุนา โหตีติ อยํ มชฺฌิมา ปฏิปตฺติ. มชฺฌตฺโต ปโยโค ยสฺส โส มชฺฌตฺตปโยโค, ตสฺส ภาโว มชฺฌตฺตปโยคตา. อยญฺหิ ปหานสารทฺธกายตา-สงฺขาตปสฺสทฺธกายตาย การณํ โหนฺตี ปสฺสทฺธิทฺวยํ อาวหติ. เอเตเนว สารทฺธกายปุคฺคลปริวชฺชน-ปสฺสทฺธกายปุคฺคลเสวนานํ ตทาวหนตา สํวณฺณิตาติ ทฏฺฐพฺพํ.

ຄວາມສະຫງົບລະງັບທີ່ມີລັກສະນະສະຫງົບລະງັບຄວາມກະວົນກະວາຍແຫ່ງກາຍແລະຈິດນັ້ນເອງ ເປັນອົງແຫ່ງການຕັດສະຮູ້ຕາມທີ່ກ່າວໄວ້ ຊື່ວ່າ "ປັດສັດທິສຳໂພດຊົງ", ແຫ່ງປັດສັດທິສຳໂພດຊົງນັ້ນ. "Paṇītabhojanasevanatā" ໝາຍເຖິງ ການເສບໂພຊະນະອັນປະນີດແລະເປັນທີ່ສະບາຍ. ພຶງຊາບວ່າ ທ່ານຖືເອົາອຸຕຸແລະອິຣິຍາບົດອັນເປັນທີ່ສະບາຍ ດ້ວຍການຖືເອົາຄວາມສຸກແຫ່ງອຸຕຸແລະອິຣິຍາບົດ. ເພາະວ່າ ສິ່ງອັນເປັນທີ່ສະບາຍທັງ 3 ປະການນັ້ນ ເມື່ອເສບຢູ່ ຍ່ອມນຳມາຊຶ່ງຄວາມຄວນແກ່ການງານແຫ່ງຈິດ ດ້ວຍອຳນາດການເຮັດໃຫ້ກາຍຄວນແກ່ການງານ ຈຶ່ງເປັນເຫດແຫ່ງປັດສັດທິທັງສອງປະການ (ກາຍະປັດສັດທິ ແລະ ຈິດຕະປັດສັດທິ). ສຸຂແລະທຸກທີ່ສັດທັງຫຼາຍໄດ້ຮັບ ບໍ່ມີເຫດ ນີ້ເປັນສ່ວນສຸດ (ອັນໂຕ) ທີໜຶ່ງ, ມີເຫດອັນບໍ່ສະເໝີມີພຣະອິດສວນເປັນຕົ້ນ ນີ້ເປັນສ່ວນສຸດທີສອງ, ການບໍ່ເຂົ້າໄປຫາສ່ວນສຸດທັງສອງນີ້ ແລ້ວເຫັນວ່າ ຍ່ອມມີໄດ້ຕາມກຳຂອງຕົນ ນີ້ເປັນມັດຊິມາປະຕິປະທາ (ທາງສາຍກາງ). ຄວາມພະຍາຍາມຂອງບຸກຄົນໃດເປັນໄປໂດຍປານກາງ ບຸກຄົນນັ້ນຊື່ວ່າ "majjhattapayogo" (ຜູ້ມີຄວາມພະຍາຍາມປານກາງ), ຄວາມເປັນແຫ່ງຄວາມພະຍາຍາມປານກາງນັ້ນ ຊື່ວ່າ "majjhattapayogatā". ເພາະວ່າ ຄວາມເປັນຜູ້ມີຄວາມພະຍາຍາມປານກາງນີ້ ເມື່ອເປັນເຫດແຫ່ງຄວາມສະຫງົບລະງັບກາຍ ອັນໄດ້ແກ່ຄວາມເປັນຜູ້ມີກາຍອັນລະຄວາມກະວົນກະວາຍແລ້ວ ຍ່ອມນຳມາຊຶ່ງປັດສັດທິທັງສອງ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນເອງ ພຶງຊາບວ່າ ທ່ານຈຶ່ງພັນລະນາຄວາມເປັນຜູ້ນຳມາຊຶ່ງປັດສັດທິນັ້ນ ແຫ່ງການເວັ້ນບຸກຄົນຜູ້ມີກາຍກະວົນກະວາຍ ແລະ ການຄົບຫາບຸກຄົນຜູ້ມີກາຍສະຫງົບລະງັບ.

วตฺถุวิสทกิริยา อินฺทฺริยสมตฺตปฏิปาทนา จ ‘‘ปญฺญาวหา’’ติ วุตฺตา. สมถาวหาปิ ตา โหนฺติ สมถาวหภาเวเนว ปญฺญาวหตฺตาติ วุตฺตํ ‘‘วตฺถุวิสท…เป… เวทิตพฺพา’’ติ.

ການເຮັດວັດຖຸໃຫ້ຜ່ອງໃສ ແລະ ການເຮັດອິນຊີໃຫ້ສະເໝີກັນ ທ່ານກ່າວວ່າ "paññāvahā" (ນຳມາຊຶ່ງປັນຍາ). ແມ່ນຄວາມເປັນທຳນຳມາຊຶ່ງສະມະຖະ ກໍຍ່ອມມີແກ່ທຳທັງສອງນັ້ນ ເພາະຄວາມເປັນທຳນຳມາຊຶ່ງປັນຍາ ດ້ວຍຄວາມເປັນທຳນຳມາຊຶ່ງສະມະຖະນັ້ນເອງ, ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "vatthuvisada...ເປ... veditabbā" (ພຶງຊາບວ່າ ການເຮັດວັດຖຸໃຫ້ຜ່ອງໃສ...).

กรณโกสลฺลภาวนาโกสลฺลานํ นานนฺตริยภาวโต รกฺขณโกสลฺลสฺส จ ตํมูลกตฺตา ‘‘นิมิตฺตกุสลตา นาม กสิณนิมิตฺตสฺส อุคฺคหณกุสลตา’’อิจฺเจว วุตฺตํ. อติสิถิลวีริยตาทีหีติ อาทิ-สทฺเทน ปญฺญาปโยคมนฺทตํ อปฺปมาทเวกลฺลญฺจ สงฺคณฺหาติ. ตสฺส ปคฺคณฺหนนฺติ ตสฺส ลีนสฺส จิตฺตสฺส ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคาทิสมุฏฺฐาปเนน ลยาปตฺติโต สมุฏฺฐาปนํ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา –

ເພາະຄວາມເປັນໄປໂດຍບໍ່ມີລະຫວ່າງຄັ່ນແຫ່ງຄວາມສະຫຼາດໃນການເຮັດ ແລະ ຄວາມສະຫຼາດໃນການຈະເລີນ, ແລະ ເພາະຄວາມສະຫຼາດໃນການຮັກສາມີຄວາມສະຫຼາດນັ້ນເປັນມູນ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວໄວ້ພຽງແຕ່ວ່າ "nimittakusalatā nāma kasiṇanimittassa uggahaṇakusalatā" (ທີ່ຊື່ວ່າຄວາມສະຫຼາດໃນນິມິດ ຄື ຄວາມສະຫຼາດໃນການກຳນົດຈົດຈຳກະສິນນະນິມິດ) ເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ "atisithilavīriyatādīhi" (ດ້ວຍຄວາມເປັນຜູ້ມີຄວາມພຽນຫຍ່ອນຍານຍິ່ງເປັນຕົ້ນ), ດ້ວຍສັບວ່າ "ādi" (ເປັນຕົ້ນ) ທ່ານສົງເຄາະເອົາຄວາມອ່ອນແອແຫ່ງການປະກອບປັນຍາ ແລະ ຄວາມບົກພ່ອງແຫ່ງຄວາມບໍ່ປະມາດ. "Tassa paggaṇhanam" ໝາຍເຖິງ ການປະຄອງຈິດນັ້ນ ຄື ການຍົກຈິດທີ່ຫົດຫູ່ຂຶ້ນຈາກຄວາມຕົກໄປໃນຄວາມຫົດຫູ່ ດ້ວຍການໃຫ້ທຳມີທຳມະວິຈະຍະສຳໂພດຊົງເປັນຕົ້ນຕັ້ງຂຶ້ນ. ສົມດັ່ງທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງໄວ້ວ່າ -

‘‘ยสฺมิญฺจ โข, ภิกฺขเว, สมเย ลีนํ จิตฺตํ โหติ, กาโล ตสฺมึ สมเย ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาย, กาโล วีริยสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาย, กาโล ปีติสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาย. ตํ กิสฺส เหตุ? ลีนํ, ภิกฺขเว, จิตฺตํ, ตํ เอเตหิ ธมฺเมหิ สุสมุฏฺฐาปยํ โหติ. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ปุริโส ปริตฺตํ อคฺคึ อุชฺชาเลตุกาโม อสฺส, โส ตตฺถ สุกฺขานิ เจว ติณานิ ปกฺขิเปยฺย, สุกฺขานิ โคมยานิ ปกฺขิเปยฺย, สุกฺขานิ กฏฺฐานิ ปกฺขิเปยฺย, มุขวาตญฺจ ทเทยฺย, น จ ปํสุเกน โอกิเรยฺย, ภพฺโพ นุ โข โส ปุริโส ปริตฺตํ อคฺคึ อุชฺชาเลตุนฺติ. เอวํ, ภนฺเต’’ติ (สํ. นิ. ๕.๒๓๔).

"ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ໃນສະໄໝໃດ ຈິດຫົດຫູ່, ສະໄໝນັ້ນ ເປັນການສົມຄວນເພື່ອຈະເລີນທຳມະວິຈະຍະສຳໂພດຊົງ, ເປັນການສົມຄວນເພື່ອຈະເລີນວິຣິຍະສຳໂພດຊົງ, ເປັນການສົມຄວນເພື່ອຈະເລີນປີຕິສຳໂພດຊົງ. ເພາະເຫດໃດ? ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ເພາະວ່າຈິດທີ່ຫົດຫູ່ນັ້ນ ຍ່ອມຍົກຂຶ້ນໄດ້ງ່າຍດ້ວຍທຳເຫຼົ່ານີ້. ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ປຽບເໝືອນບຸຣຸດຜູ້ປາຖະໜາຈະດັງໄຟກອງນ້ອຍໃຫ້ລຸກຂຶ້ນ, ເຂົາຈຶ່ງໃສ່ຫຍ້າແຫ້ງ, ໃສ່ຂີ້ງົວແຫ້ງ, ໃສ່ຟືນແຫ້ງ, ແລະ ເປົ່າລົມດ້ວຍປາກ, ທັງບໍ່ເຮ່ຍຝຸ່ນໃສ່, ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ບຸຣຸດຜູ້ນັ້ນຈະສາມາດດັງໄຟກອງນ້ອຍໃຫ້ລຸກຂຶ້ນໄດ້ບໍ່? ໄດ້ ຂ້ານ້ອຍ" (ສັງ. ນິ. 5.234).

เอตฺถ จ ยถาสกํ อาหารวเสน ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคาทีนํ ภาวนา สมุฏฺฐาปนาติ เวทิตพฺพา, สา อนนฺตรํ วิภาวิตา เอว.

ແລະ ໃນພຣະສູດນີ້ ພຶງຊາບວ່າ ການຈະເລີນທຳມະວິຈະຍະສຳໂພດຊົງເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍອຳນາດອາຫານຂອງຕົນໆ ຄື ການເຮັດໃຫ້ຕັ້ງຂຶ້ນ, ການຈະເລີນນັ້ນ ທ່ານສະແດງໃຫ້ຈະແຈ້ງແລ້ວໃນລຳດັບຖັດໄປ.

อจฺจารทฺธวีริยตาทีหีติ [Pg.439] อาทิ-สทฺเทน ปญฺญาปโยคพลวตํ ปโมทุปฺปิลาวนญฺจ สงฺคณฺหาติ. ตสฺส นิคฺคณฺหนนฺติ ตสฺส อุทฺธตสฺส จิตฺตสฺส สมาธิสมฺโพชฺฌงฺคาทิสมุฏฺฐาปเนน อุทฺธตาปตฺติโต นิเสธนํ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ภควตา –

ຄຳວ່າ "accāraddhavīriyatādīhi" (ດ້ວຍຄວາມເປັນຜູ້ມີຄວາມພຽນປາຣົບເກີນໄປເປັນຕົ້ນ), ດ້ວຍສັບວ່າ "ādi" (ເປັນຕົ້ນ) ທ່ານສົງເຄາະເອົາຄວາມມີກຳລັງຍິ່ງແຫ່ງການປະກອບປັນຍາ ແລະ ຄວາມຟູຂຶ້ນແຫ່ງປາໂມດ. "Tassa niggaṇhanam" ໝາຍເຖິງ ການຂົ່ມຈິດນັ້ນ ຄື ການຫ້າມຈິດທີ່ຟຸ້ງຊ່ານຈາກຄວາມຕົກໄປໃນຄວາມຟຸ້ງຊ່ານ ດ້ວຍການໃຫ້ທຳມີສະມາທິສຳໂພດຊົງເປັນຕົ້ນຕັ້ງຂຶ້ນ. ສົມດັ່ງທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແດງໄວ້ວ່າ -

‘‘ยสฺมิญฺจ โข, ภิกฺขเว, สมเย อุทฺธตํ จิตฺตํ โหติ, กาโล ตสฺมึ สมเย ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาย, กาโล สมาธิสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาย, กาโล อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาย. ตํ กิสฺส เหตุ? อุทฺธตํ, ภิกฺขเว, จิตฺตํ, ตํ เอเตหิ ธมฺเมหิ สุวูปสมยํ โหติ. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ปุริโส มหนฺตํ อคฺคิกฺขนฺธํ นิพฺพาเปตุกาโม อสฺส, โส ตตฺถ อลฺลานิ เจว ติณานิ….เป… ปํสุเกน จ โอกิเรยฺย, ภพฺโพ นุ โข โส ปุริโส มหนฺตํ อคฺคิกฺขนฺธํ นิพฺพาเปตุนฺติ. เอวํ, ภนฺเต’’ติ (สํ. นิ. ๕.๒๓๔).

“ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ໃນສະໄໝໃດ ຈິດຟຸ້ງຊ່ານ, ສະໄໝນັ້ນ ເປັນເວລາສົມຄວນເພື່ອຈະເລີນປັດສັດທິສຳໂພດຊົງ, ເປັນເວລາສົມຄວນເພື່ອຈະເລີນສະມາທິສຳໂພດຊົງ, ເປັນເວລາສົມຄວນເພື່ອຈະເລີນອຸເປກຂາສຳໂພດຊົງ. ເພາະເຫດໃດ? ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ເພາະວ່າຈິດທີ່ຟຸ້ງຊ່ານນັ້ນ ຍ່ອມສະຫງົບລະງັບໄດ້ດີດ້ວຍທຳເຫຼົ່ານີ້. ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ປຽບເໝືອນບຸລຸດຜູ້ປາດຖະໜາຈະມອດກອງໄຟກອງໃຫຍ່, ເຂົາຈຶ່ງໃສ່ຫຍ້າສົດ... ລະ... ແລະໂຮຍຝຸ່ນລົງໄປ, ບຸລຸດຜູ້ນັ້ນຈະສາມາດມອດກອງໄຟກອງໃຫຍ່ນັ້ນໄດ້ຫຼືບໍ່? ຢ່າງນັ້ນ, ຂ້ານ້ອຍ” (ສໍ. ນິ. ໕.໒໓໔).

เอตฺถาปิ ยถาสกํ อาหารวเสน ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺคาทีนํ ภาวนา สมุฏฺฐาปนาติ เวทิตพฺพา. ตตฺถ ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนา วุตฺตา เอว, สมาธิสมฺโพชฺฌงฺคสฺส วุจฺจมานา, อิตรสฺส อนนฺตรํ วกฺขติ. ปญฺญาปโยคมนฺทตายาติ ปญฺญาพฺยาปารสฺส อปฺปภาเวน. ยถา หิ ทานํ อโลภปฺปธานํ, สีลํ อโทสปฺปธานํ, เอวํ ภาวนา อโมหปฺปธานา. ตตฺถ ยทา ปญฺญา น พลวตี โหติ, ตทา ภาวนา ปุพฺเพนาปรํ วิเสสาวหา น โหติ, อนภิสงฺขโต วิย อาหาโร ปุริสสฺส โยคิโน จิตฺตสฺส อภิรุจึ น อุปฺปาเทติ, เตน ตํ นิรสฺสาทํ โหติ. ตถา ภาวนาย สมฺมเทว วีถิปฏิปตฺติยา อภาเวน อุปสมสุขํ น วินฺทติ, เตนปิ จิตฺตํ นิรสฺสาทํ โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปญฺญาปโยค…เป… นิรสฺสาทํ โหตี’’ติ.

ໃນຂໍ້ນີ້ ພຶງຊາບວ່າ ການຍັງການຈະເລີນປັດສັດທິສຳໂພດຊົງເປັນຕົ້ນໃຫ້ຕັ້ງຂຶ້ນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອາຫານຂອງຕົນໆ. ໃນສຳໂພດຊົງເຫຼົ່ານັ້ນ, ການຈະເລີນປັດສັດທິສຳໂພດຊົງ ໄດ້ກ່າວໄວ້ແລ້ວ, ການຈະເລີນສະມາທິສຳໂພດຊົງ ກຳລັງຈະກ່າວເຖິງ, ສ່ວນການຈະເລີນອຸເປກຂາສຳໂພດຊົງ ຈະກ່າວເຖິງໃນລຳດັບຖັດໄປ. ຄຳວ່າ “ເພາະຄວາມອ່ອນແອແຫ່ງການປະກອບປັນຍາ” ຄື ເພາະຄວາມມີກຳລັງນ້ອຍແຫ່ງການເຮັດໜ້າທີ່ຂອງປັນຍາ. ດ້ວຍວ່າ ທານມີຄວາມບໍ່ໂລບເປັນປະທານ, ສິນມີຄວາມບໍ່ໂກດເປັນປະທານ ຢ່າງໃດ, ພາວະນາກໍມີຄວາມບໍ່ຫຼົງເປັນປະທານ ຢ່າງນັ້ນ. ໃນພາວະນານັ້ນ, ໃນເວລາໃດ ປັນຍາບໍ່ມີກຳລັງ, ໃນເວລານັ້ນ ພາວະນາຍ່ອມບໍ່ນຳຄຸນວິເສດມາໃຫ້ທັງເບື້ອງຕົ້ນແລະເບື້ອງປາຍ, ຍ່ອມບໍ່ຍັງຄວາມຍິນດີໃຫ້ເກີດແກ່ຈິດຂອງໂຍຄີບຸກຄົນ ປຽບເໝືອນອາຫານທີ່ບໍ່ໄດ້ປຸງແຕ່ງ ຍ່ອມບໍ່ເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມຢາກອາຫານແກ່ບຸກຄົນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພາວະນານັ້ນຈຶ່ງປາສະຈາກລົດຊາດ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ເພາະຄວາມບໍ່ມີການປະຕິບັດຕາມວິຖີຢ່າງຖືກຕ້ອງໃນພາວະນາ, ໂຍຄີບຸກຄົນຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ຮັບຄວາມສຸກເກີດຈາກຄວາມສະຫງົບ, ແມ່ນດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຈິດກໍປາສະຈາກລົດຊາດ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງຕັດວ່າ “ເພາະຄວາມອ່ອນແອແຫ່ງການປະກອບປັນຍາ... ລະ... ຍ່ອມປາສະຈາກລົດຊາດ”.

ตสฺส สํเวคุปฺปาทนญฺจ ปสาทุปฺปาทนญฺจ ติกิจฺฉนนฺติ ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อฏฺฐ สํเวควตฺถูนี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ชาติชราพฺยาธิมรณานิ ยถารหํ สุคติยํ ทุคฺคติยญฺจ โหนฺตีติ ตทญฺญเมว ปญฺจวิธพนฺธนาทิขุปฺปิปาสาทิอญฺญมญฺญวิพาธนาทิเหตุกํ อปายทุกฺขํ ทฏฺฐพฺพํ. ตยิทํ สพฺพํ เตสํ เตสํ สตฺตานํ ปจฺจุปฺปนฺนภวนิสฺสิตํ คหิตนฺติ อตีเต อนาคเต จ กาเล [Pg.440] วฏฺฏมูลกทุกฺขานิ วิสุํ คหิตานิเยว. เย ปน สตฺตา อาหารูปชีวิโน ตตฺถ จ อุฏฺฐานผลูปชีวิโน, เตสํ อญฺเญหิ อสาธารณํ ชีวิกทุกฺขํ อฏฺฐมํ สํเวควตฺถุ คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อยํ วุจฺจติ สมเย สมฺปหํสนาติ อยํ สมฺปหํสิตพฺพสมเย วุตฺตนเยน สํเวคชนนวเสน เจว ปสาทุปฺปาทนวเสน จ สมฺมเทว ปหํสนา, สํเวคชนนปุพฺพกปสาทุปฺปาทเนน ภาวนาจิตฺตสฺส โตสนาติอตฺโถ.

ເພື່ອສະແດງການປິ່ນປົວຈິດນັ້ນ ດ້ວຍການເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມສັງເວດແລະການເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມເຫຼື້ອມໃສ, ພະອາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “ສັງເວຄະວັດຖຸ ໘ ປະການ”. ໃນສັງເວຄະວັດຖຸນັ້ນ, ຊາດ, ຊະລາ, ພະຍາທິ ແລະມໍລະນະ ຍ່ອມມີໃນສຸຄະຕິແລະທຸຄະຕິຕາມສົມຄວນ, ດັ່ງນັ້ນ ພຶງເຫັນທຸກໃນອະບາຍອັນມີການຖືກຈອງຈຳ ໕ ປະການເປັນຕົ້ນ ແລະມີຄວາມຫິວໂຫຍ ຄວາມບີດບຽນເຊິ່ງກັນແລະກັນເປັນຕົ້ນ ເປັນເຫດ ເຊິ່ງຕ່າງໄປຈາກທຸກເຫຼົ່ານັ້ນ. ທຸກທັງໝົດນີ້ ຖືເອົາໂດຍອາໄສພົບໃນປັດຈຸບັນຂອງສັດນັ້ນໆ, ສ່ວນທຸກທີ່ມີວັດຕະເປັນມູນໃນອະດີດແລະອະນາຄົດ ໄດ້ຖືເອົາຕ່າງຫາກແລ້ວ. ສ່ວນສັດທັງຫຼາຍຜູ້ອາໄສອາຫານລ້ຽງຊີບ ແລະໃນອາຫານນັ້ນກໍອາໄສຜົນແຫ່ງຄວາມພະຍາຍາມລ້ຽງຊີບ, ພຶງເຫັນວ່າ ທຸກໃນການສະແຫວງຫາເຄື່ອງລ້ຽງຊີບ ອັນບໍ່ທົ່ວໄປແກ່ສັດອື່ນ ໄດ້ຖືເອົາເປັນສັງເວຄະວັດຖຸທີ ໘. ຄຳວ່າ “ນີ້ຮຽກວ່າ ການເຮັດໃຫ້ຮ່າເຣີງໃນສະໄໝ” ຄື ໃນສະໄໝທີ່ຄວນເຮັດໃຫ້ຮ່າεຣີງ, ການເຮັດໃຫ້ຮ່າເຣີງຢ່າງຖືກຕ້ອງ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມສັງເວດ ແລະດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມເຫຼື້ອມໃສ ຕາມນິໄຍທີ່ກ່າວແລ້ວ, ອະທິບາຍວ່າ ເປັນການເຮັດໃຫ້ຈິດທີ່ເປັນພາວະນາອີ່ມເອີບ ດ້ວຍการເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມເຫຼື້ອມໃສອັນມີການເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມສັງເວດເປັນເບື້ອງຕົ້ນ.

สมฺมาปฏิปตฺตึ อาคมฺมาติ ลีนุทฺธจฺจวิรเหน สมถวีถิปฏิปตฺติยา จ สมฺมเทว ภาวนาปฏิปตฺตึ อาคมฺม.

ຄຳວ່າ “ເພາະອາໄສການປະຕິບັດຊອບ” ຄື ເພາະອາໄສການປະຕິບັດພາວະນາຢ່າງຖືກຕ້ອງ ດ້ວຍຄວາມປາສະຈາກຄວາມຫົດຫູ່ແລະຄວາມຟຸ້ງຊ່ານ ແລະດ້ວຍການປະຕິບັດຕາມວິຖີແຫ່ງສະມະຖະ.

อลีนนฺติอาทีสุ โกสชฺชปกฺขิกานํ ธมฺมานํ อนธิมตฺตตาย อลีนํ, อุทฺธจฺจปกฺขิกานํ อนธิมตฺตตาย อนุทฺธตํ, ปญฺญาปโยคสมฺปตฺติยา อุปสมสุขาธิคเมน จ อนิรสฺสาทํ, ตโต เอว อารมฺมเณ สมปฺปวตฺตํ สมถวีถิปฏิปนฺนญฺจ. ตตฺถ อลีนตาย ปคฺคเห, อนุทฺธตาย จ นิคฺคเห, อนิรสฺสาทตาย สมฺปหํสเน น พฺยาปารํ อาปชฺชติ. อลีนานุทฺธจฺจตาหิ อารมฺมเณ สมปฺปวตฺตํ, อนิรสฺสาทตาย สมถวีถิปฏิปนฺนํ, สมปฺปวตฺติยา วา อลีนํ อนุทฺธตํ, สมถวีถิปฏิปตฺติยา อนิรสฺสาทนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อยํ วุจฺจติ สมเย อชฺฌุเปกฺขนตาติ อยํ อชฺฌุเปกฺขิตพฺพสมเย จิตฺตสฺส ปคฺคหนิคฺคหสมฺปหํสเนสุ พฺยาวฏตาสงฺขาตํ ปฏิปกฺขํ อภิภุยฺย อุเปกฺขนา วุจฺจติ. เอสาติ สมาธิโพชฺฌงฺโค อนุปฺปนฺโน อุปฺปชฺชติ. อรหตฺตมคฺเคน ภาวนาปาริปูรี โหตีติ เอเตน นิปฺปริยายโต สมาธิเวปุลฺลปฺปตฺโตปิ อรหา เอวาติ ทสฺเสติ.

ໃນຄຳວ່າ “ບໍ່ຫົດຫູ່” ເປັນຕົ້ນ, ຈິດຊື່ວ່າ ບໍ່ຫົດຫູ່ ເພາະຄວາມບໍ່ມີກຳລັງກ້າແຫ່ງທຳຝ່າຍໂກສັດຊະ (ຄວາມກຽດຄ້ານ), ຊື່ວ່າ ບໍ່ຟຸ້ງຊ່ານ ເພາະຄວາມບໍ່ມີກຳລັງກ້າແຫ່ງທຳຝ່າຍອຸດທັດຈະ (ຄວາມຟຸ້ງຊ່ານ), ຊື່ວ່າ ບໍ່ປາສະຈາກລົດຊາດ ເພາະຄວາມເຖິງພ້ອມດ້ວຍການປະກອບປັນຍາ ແລະເພາະການບັນລຸຄວາມສຸກເກີດຈາກຄວາມສະຫງົບ, ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ຈິດຈຶ່ງເປັນໄປສະເໝີກັນໃນອາລົມ ແລະດຳເນີນໄປໃນວິຖີແຫ່ງສະມະຖະ. ໃນຈິດນັ້ນ, ພະໂຍຄີຍ່ອມບໍ່ເຖິງຄວາມຂວນຂວາຍໃນການປະຄອງ ເພາະຄວາມບໍ່ຫົດຫູ່, ໃນການຂົ່ມ ເພາະຄວາມບໍ່ຟຸ້ງຊ່ານ, ແລະໃນການເຮັດໃຫ້ຮ່າເຣີງ ເພາະຄວາມບໍ່ປາສະຈາກລົດຊາດ. ພຶງເຫັນວ່າ ຈິດເປັນໄປສະເໝີກັນໃນອາລົມ ເພາະຄວາມບໍ່ຫົດຫູ່ແລະຄວາມບໍ່ຟຸ້ງຊ່ານ, ດຳເນີນໄປໃນວິຖີແຫ່ງສະມະຖະ ເພາະຄວາມບໍ່ປາສະຈາກລົດຊາດ, ຫຼືວ່າ ຈິດບໍ່ຫົດຫູ່ແລະບໍ່ຟຸ້ງຊ່ານ ເພາະຄວາມເປັນໄປສະເໝີກັນ, ບໍ່ປາສະຈາກລົດຊາດ ເພາະການປະຕິບັດຕາມວິຖີແຫ່ງສະມະຖະ. ຄຳວ່າ “ນີ້ຮຽກວ່າ ການເພີງເສີຍໃນສະໄໝ” ຄື ຮຽກການວາງເສີຍໂດຍຄອບງຳປະຕິປັກ ກ່າວຄືຄວາມຂວນຂວາຍໃນການປະຄອງ, การຂົ່ມ ແລະການເຮັດໃຫ້ຮ່າເຣີງແຫ່ງຈິດ ໃນສະໄໝທີ່ຄວນວາງເສີຍ. ຄຳວ່າ “ນີ້” ຄື ສະມາທິສຳໂພດຊົງທີ່ຍັງບໍ່ເກີດ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ. ຄຳວ່າ “ຄວາມບໍລິບູນແຫ່ງການຈະເລີນ ຍ່ອມມີດ້ວຍອໍຣະຫັດຕະມັກ” ດ້ວຍຄຳນີ້ ພະອາຈານສະແດງວ່າ ພະອໍຣະຫັນເທົ່ານັ້ນ ທີ່ຊື່ວ່າເປັນຜູ້ເຖິງຄວາມໄພບູນແຫ່ງສະມາທິໂດຍແທ້ຈິງ.

อนุโรธวิโรธปหานวเสน มชฺฌตฺตภาโว อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคสฺส การณํ ตสฺมึ สติ สิชฺฌนโต, อสติ จ อสิชฺฌนโต, โส จ มชฺฌตฺตภาโว วิสยวเสน ทุวิโธติ อาห ‘‘สตฺตมชฺฌตฺตตา สงฺขารมชฺฌตฺตตา’’ติ. ตทุภยวเสน จสฺส วิรุชฺฌนํ ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาย เอว ทูรีกตนฺติ อนุรุชฺฌนสฺเสว ปหานวิธึ ทสฺเสนฺโต ‘‘สตฺตมชฺฌตฺตตา’’ติอาทิมาห. ตถา หิสฺส สตฺตสงฺขารเกลายนปุคฺคลปริวชฺชนํ ‘‘อุปฺปตฺติยา การณ’’นฺติ วุจฺจติ. อุเปกฺขาย หิ วิเสสโต ราโค ปฏิปกฺโข, ตโต ราคพหุลสฺส ปุคฺคลสฺส อุเปกฺขา ‘‘วิสุทฺธิมคฺโค’’ติ วุจฺจติ. ทฺวีหากาเรหีติ กมฺมสฺสกตาปจฺจเวกฺขณํ อตฺตสุญฺญตาปจฺจเวกฺขณนฺติ อิเมหิ ทฺวีหิ การเณหิ. ทฺวีเหวาติ อวธารณํ สงฺขารสหิตาย สงฺขฺยาสมานตาย ทสฺสนตฺถํ. สงฺขฺยา เอว เหตฺถ สมานํ, น [Pg.441] สงฺขฺเยยฺยํ สพฺพถา สมานนฺติ. อสฺสามิกภาโว อนตฺตนิยตา. สติ หิ อตฺตนิ ตสฺส กิญฺจนภาเวน จีวรํ อญฺญํ วา กิญฺจิ อตฺตนิยํ นาม สิยา, โส ปน โกจิ นตฺเถวาติ อธิปฺปาโย. อนทฺธนิยนฺติ, น อทฺธานกฺขมํ, น จิรฏฺฐายิ อิตฺตรํ อนิจฺจนฺติ อตฺโถ. ตาวกาลิกนฺติ ตสฺเสว เววจนํ.

ຄວາມເປັນກາງດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການລະຄວາມຍິນດີແລະຄວາມຍິນຮ້າຍ ເປັນເຫດແຫ່ງອຸເປກຂາສຳໂພດຊົງ ເພາະເມື່ອຄວາມເປັນກາງນັ້ນມີຢູ່ ອຸເປກຂາສຳໂພດຊົງຍ່ອມສຳເລັດ, ເມື່ອບໍ່ມີ ຍ່ອມບໍ່ສຳເລັດ, ແລະຄວາມເປັນກາງນັ້ນມີ ໒ ປະການ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອາລົມ ພະອາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ຄວາມເປັນກາງໃນສັດ, ຄວາມເປັນກາງໃນສັງຂານ”. ການຂັດຂືນ (ຄວາມຍິນຮ້າຍ) ຕໍ່ຄວາມເປັນກາງທັງສອງປະການນັ້ນ ຖືກກຳຈັດໄປແລ້ວດ້ວຍການຈະເລີນປັດສັດທິສຳໂພດຊົງນັ້ນເອງ, ພະອາຈານເມື່ອຈະສະແດງວິທີລະຄວາມຍິນດີເທົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “ຄວາມເປັນກາງໃນສັດ”. ດ້ວຍວ່າ ການເວັ້ນບຸກຄົນຜູ້ຮັກໃຄ່ໃນສັດແລະສັງຂານ ຍ່ອມຮຽກວ່າ “ເຫດແຫ່ງການເກີດຂຶ້ນ” ແຫ່ງອຸເປກຂາສຳໂພດຊົງນັ້ນ. ເພາະວ່າ ຣາຄະເປັນປະຕິປັກໂດຍພິເສດຕໍ່ອຸເປກຂາ, ເພາະເຫດນັ້ນ ອຸເປກຂາຈຶ່ງຮຽກວ່າ “ທາງແຫ່ງຄວາມບໍລິສຸດ” ຂອງບຸກຄົນຜູ້ມີຣາຄະຫຼາຍ. ຄຳວ່າ “ດ້ວຍອາການ ໒ ປະການ” ຄື ດ້ວຍເຫດ ໒ ປະການນີ້ ຄື ການພິຈາລະນາຄວາມມີກຳເປັນຂອງຕົນ ແລະການພິຈາລະນາຄວາມເປັນຂອງຫວ່າງເປົ່າຈາກຕົນ. ຄຳວ່າ “ດ້ວຍອາການ ໒ ປະການນັ້ນແລ” ເປັນການກຳນົດເພື່ອສະແດງຄວາມເທົ່າກັນແຫ່ງຈຳນວນພ້ອມດ້ວຍສັງຂານ. ດ້ວຍວ່າ ໃນຂໍ້ນີ້ ຈຳນວນເທົ່ານັ້ນທີ່ເທົ່າກັນ, ສ່ວນສິ່ງທີ່ຖືກນັບບໍ່ໄດ້ເທົ່າກັນໂດຍປະການທັງປວງ. ຄຳວ່າ “ຄວາມບໍ່ມີເຈົ້າຂອງ” ຄື ຄວາມບໍ່ແມ່ນຂອງຕົນ. ດ້ວຍວ່າ ເມື່ອມີຕົນຢູ່ ຈີວອນຫຼືສິ່ງອື່ນໃດໜຶ່ງກໍພຶງຊື່ວ່າເປັນຂອງຕົນ ໂດຍຄວາມເປັນເຄື່ອງກັງວົນຂອງຕົນນັ້ນ, ແຕ່ຕົນນັ້ນບໍ່ມີຢູ່ເລີຍ ນີ້ຄືອະທິບາຍ. ຄຳວ່າ “ບໍ່ຍືນຍົງ” ຄື ບໍ່ທົນທານ, ບໍ່ຕັ້ງຢູ່ດົນ, ເປັນຂອງຊົ່ວຄາວ, ບໍ່ທ່ຽງ ນີ້ຄືຄວາມໝາຍ. ຄຳວ່າ “ຊົ່ວຄາວ” ເປັນຄຳໄວພົດຂອງຄຳວ່າ ບໍ່ຍືນຍົງນັ້ນເອງ.

มมายตีติ มมตฺตํ กโรติ. มมาติ ตณฺหาย ปริคฺคยฺห ติฏฺฐติ. ธนายนฺตาติ ธนํ ทพฺพํ กโรนฺตา. อสฺสาติ อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อรหตฺตมคฺเคน ภาวนาปาริปูรี โหติ. ตถา หิ อรหโต เอว ฉฬงฺคุเปกฺขานิปฺผตฺติ.

ຄຳວ່າ “ຍ່ອມຖືວ່າເປັນຂອງຕົນ” ຄື ເຮັດຄວາມເປັນຂອງຕົນ. ຄຳວ່າ “ຂອງເຮົາ” ຄື ຍ່ອມຍຶດຖືໄວ້ດ້ວຍຕັນຫາ. ຄຳວ່າ “ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ເປັນດັ່ງຊັບ” ຄື ເຮັດໃຫ້ເປັນຊັບສົມບັດ. ຄຳວ່າ “ແກ່ຜູ້ນັ້ນ” ຄື ຄວາມບໍລິບູນແຫ່ງການຈະເລີນອຸເປກຂາສຳໂພດຊົງ ຍ່ອມມີດ້ວຍອໍຣະຫັດຕະມັກ. ດ້ວຍວ່າ ຄວາມສຳເລັດແຫ່ງຊະລະຄຸເປກຂາ (ອຸເປກຂາປະກອບດ້ວຍອົງ ໖) ຍ່ອມມີແກ່ພະອໍຣະຫັນເທົ່ານັ້ນ.

อสุภารมฺมณา ธมฺมาติ อสุภปฺปการา อสุภฌานสฺส อารมฺมณภูตา ธมฺมา. กามํ อินฺทฺริยพทฺธาปิ เกสาทโย อสุภปฺปการา เอว, วิเสสโต ปน ชิคุจฺฉิตพฺเพ ชิคุจฺฉาวเห คณฺหนฺโต ‘‘ทสา’’ติ อาห. ยถา มนสิกโรโต สภาวสรสโต ตตฺถ อสุภสญฺญา สนฺติฏฺฐติ, ตถา ปวตฺโต มนสิกาโร อุปายมนสิกาโร. อสุเภ อสุภปฏิกฺกูลาการสฺส อุคฺคณฺหนํ, ยถา วา ตตฺถ อุคฺคหนิมิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, ตถา มนสิกาโร อสุภนิมิตฺตสฺส อุคฺคโห. อุปจารปฺปนาวหาย อสุภภาวนาย อนุยุญฺชนา อสุภภาวนานุโยโค.

ຄຳວ່າ “ທຳມີອະສຸພະເປັນອາລົມ” ຄື ທຳທັງຫຼາຍທີ່ມີປະການເປັນອະສຸພະ ອັນເປັນອາລົມແຫ່ງອະສຸພະຊານ. ຈິງຢູ່ ເຖິງວ່າຜົມເປັນຕົ້ນທີ່ເນື່ອງດ້ວຍອິນຊີ ຈະມີປະການເປັນອະສຸພະຢູ່ແລ້ວ, ແຕ່ພະອາຈານເມື່ອຈະຖືເອົາສິ່ງທີ່ໜ້າກຽດ ທີ່ນຳມາຊຶ່ງຄວາມກຽດຊັງໂດຍພິເສດ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “໑໐ ປະການ”. ການມົນສິການທີ່ເປັນໄປໂດຍປະການທີ່ເມື່ອມົນສິການໂດຍສະພາວະທີ່ແທ້ຈິງແລ້ວ ອະສຸພະສັນຍາຍ່ອມຕັ້ງໝັ້ນໃນອະສຸພະນັ້ນ ຊື່ວ່າ “ອຸປາຍະມະນະສິການ” (ການມົນສິການໂດຍອຸບາຍ). ການກຳນົດເອົາອາການທີ່ເປັນອະສຸພະແລະໜ້າກຽດໃນອະສຸພະ, ຫຼືການມົນສິການໂດຍປະການທີ່ອຸກຄະຫະນິມິດຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໃນອະສຸພະນັ້ນ ຊື່ວ່າ “ການຮຽນເອົາອະສຸພະນິມິດ”. ການປະກອບເນືອງໆ ເຊິ່ງອະສຸພະພາວະນາ ອັນນຳມາຊຶ່ງອຸປະຈາຣະແລະອັບປະນາ ຊື່ວ່າ “ການປະກອບເນືອງໆ ໃນອະສຸພະພາວະນາ”.

มนจฺฉฏฺฐานํ อินฺทฺริยานํ สุฏฺฐุ สุสํวรเณ สติ อวสรํ อลภนฺโต กามจฺฉนฺโท ปหียเตว, ตถา โภชเน มตฺตญฺญุโน มิตาหารสฺส ถินมิทฺธาภิภวาภาวา โอตารํ อลภมาโน กามจฺฉนฺโท ปหียติ. โย ปน อาหาเร ปฏิกฺกูลสญฺญํ ตพฺพิปริณามสฺส ตทาธารสฺส ตสฺส จ อุทริยภูตสฺส อติวิย เชคุจฺฉตํ, กายสฺส จ อาหารติฏฺฐกตํ สมฺมเทว ชานาติ, โส สพฺพโส โภชเน ปมาณสฺส ชานเนน วิเสสโต โภชเน มตฺตญฺญู นาม. ตสฺส กามจฺฉนฺโท ปหียเตว, อฏฺฐกถายํ ปน อปฺปาหารตํเยว ทสฺเสตุํ ‘‘จตุนฺน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. อสุภกมฺมิกติสฺสตฺเถโร ทนฺตฏฺฐิทสฺสาวี. ปหีนสฺสาติ วิกฺขมฺภนวเสน ปหีนสฺส. อภิธมฺมปริยาเยน สพฺโพปิ โลโภ กามจฺฉนฺทนีวรณนฺติ ‘‘อรหตฺตมคฺเคน อายตึ อนุปฺปาโท’’ติ วุตฺตํ.

ເມື່ອມີການສຳລວມອິນຊີທັງ ໖ ມີໃຈເປັນທີ ໖ ຢ່າງດີແລ້ວ, ກາມະສັນທະເມື່ອບໍ່ໄດ້ໂອກາດ ຍ່ອມຖືກລະໄປຢ່າງແນ່ນອນ, ຢ່າງນັ້ນເອງ ກາມະສັນທະເມື່ອບໍ່ໄດ້ຊ່ອງທາງ ເພາະຄວາມບໍ່ມີການຄອບງຳແຫ່ງຖີນາມິດທະ ຂອງບຸກຄົນຜູ້ຮູ້ປະມານໃນການບໍລິໂພກ ຜູ້ມີອາຫານພໍປະມານ ຍ່ອມຖືກລະໄປ. ສ່ວນບຸກຄົນໃດ ຍ່ອມຮູ້ຢ່າງຖືກຕ້ອງ ເຊິ່ງຄວາມເປັນຂອງໜ້າກຽດຢ່າງຍິ່ງແຫ່ງອາຫານ ໂດຍຄວາມເປັນຂອງປະຕິກູນ, ໂດຍຄວາມແປປວນແຫ່ງອາຫານນັ້ນ, ໂດຍສິ່ງທີ່ຮອງຮັບອາຫານນັ້ນ, ໂດຍອາຫານທີ່ກາຍເປັນອາຫານໃນທ້ອງນັ້ນ, ແລະໂດຍຄວາມທີ່ກາຍຕັ້ງຢູ່ໄດ້ເພາະອາຫານ, ບຸກຄົນນັ້ນ ຊື່ວ່າ ເປັນຜູ້ຮູ້ປະມານໃນການບໍລິໂພກໂດຍພິເສດ ເພາະຄວາມຮູ້ປະມານໃນການບໍລິໂພກໂດຍປະການທັງປວງ. ກາມະສັນທະຂອງບຸກຄົນນັ້ນ ຍ່ອມຖືກລະໄປอย่างແນ່ນອນ, ແຕ່ໃນອັດຖະກະຖາ ກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “໔ ຄຳ” ເພື່ອສະແດງຄວາມເປັນຜູ້ມີອາຫານນ້ອຍເທົ່ານັ້ນ. ພະຕິສສະເຖຣະຜູ້ມີອະສຸພະເປັນກຳມະຖານ ເປັນຜູ້ເຫັນກະດູກແຂ້ວ. ຄຳວ່າ “ແຫ່ງกາມະສັນທະທີ່ລະໄດ້ແລ້ວ” ຄື ທີ່ລະໄດ້ແລ້ວດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຂົ່ມໄວ້ (ວິກຂັມພະນະ). ໂດຍປະຣິຍາຍແຫ່ງພະອະພິທຳ ໂລພະທັງປວງກໍຄືກາມະສັນທະນີວອນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພະອາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ຄວາມບໍ່ເກີດຂຶ້ນຕໍ່ໄປ ຍ່ອມມີດ້ວຍອໍຣະຫັດຕະມັກ”.

เมชฺชติ หิตผรณวเสน สินิยฺหตีติ มิตฺโต, หิเตสี ปุคฺคโล, ตสฺมึ มิตฺเต ภวา, มิตฺตสฺส วา เอสาติ เมตฺตา, หิเตสิตา. สา เอว ปฏิปกฺขโต [Pg.442] เจตโส วิมุตฺตีติ เมตฺตาเจโตวิมุตฺติ. ตตฺถ เมตฺตายนสฺส สตฺเตสุ หิตผรณสฺส อุปฺปาทนํ ปวตฺตนํ เมตฺตานิมิตฺตสฺส อุคฺคโห. เตนาห ‘‘โอทิสฺสกา’’ติอาทิ.

ບຸກຄົນຊື່ວ່າ ມິດ ເພາະຮັກໃຄ່ ຄື ມີຄວາມສະໜິດສະໜົມດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການແຜ່ປະໂຫຍດເກື້ອກູນໄປ, ໄດ້ແກ່ ບຸກຄົນຜູ້ປາດຖະໜາປະໂຫຍດເກື້ອກູນ, ທຳທີ່ມີໃນມິດນັ້ນ ຫຼືທຳຂອງມິດນັ້ນ ຊື່ວ່າ ເມດຕາ, ໄດ້ແກ່ ຄວາມປາດຖະໜາປະໂຫຍດເກື້ອກູນ. ເມດຕານັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ ເມດຕາເຈໂຕວິມຸດຕິ ເພາະຫຼຸດພົ້ນແຫ່ງຈິດຈາກທຳທີ່ເປັນປະຕິປັກ. ໃນເມດຕາເຈໂຕວິມຸດຕິນັ້ນ, ການເຮັດໃຫ້ເກີດແລະການໃຫ້ເປັນໄປແຫ່ງຄວາມມີເມດຕາ ກ່າວຄືການແຜ່ປະໂຫຍດເກື້ອກູນໄປໃນສັດທັງຫຼາຍ ຊື່ວ່າ “ການຮຽນເອົາເມດຕານິມິດ”. ເພາະເຫດນັ້ນ ພະອາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “ໂດຍເຈາະຈົງ”.

ตตฺถ อตฺตปิยสหายมชฺฌตฺตเวริวเสน โอทิสฺสกตา. สีมาสมฺเภเท กเต อโนทิสฺสกตา. เอกาทิทิสาผรณวเสน ทิสาผรณตา เมตฺตาย อุคฺคณฺหเน เวทิตพฺพา. อุคฺคโห ยาว อุปจารา ทฏฺฐพฺโพ. อุคฺคหิตาย อาเสวนา ภาวนา, สพฺพา อิตฺถิโย ปุริสา อริยา อนริยา เทวา มนุสฺสา วินิปาติกาติ สตฺโตธิกรณวเสน ปวตฺตา สตฺตวิธา, อฏฺฐวีสติวิธา วา, ทสหิ ทิสาหิ ทิโสธิกรณวเสน ปวตฺตา ทสวิธา, เอเกกาย ทิสาย สตฺตาทิอิตฺถาทิอเวราทิเภเทน อสีตาธิกจตุสตปฺปเภทา จ โอธิโสผรณเมตฺตา. สพฺเพ สตฺตา, ปาณา, ภูตา, ปุคฺคลา, อตฺตภาวปริยาปนฺนาติ เอเตสํ วเสน ปญฺจวิธา. เอเกกสฺมึ อเวรา โหนฺตุ, อพฺยาปชฺชา, อนีฆา, สุขี อตฺตานํ ปริหรนฺตูติ จตุธา ปวตฺติยา วีสติวิธา อโนธิโสผรณเมตฺตา, ตํ สนฺธายาห – ‘‘โอธิโส…เป… ภาเวนฺตสฺสปี’’ติ. ตฺวํ เอตสฺสาติอาทินา กมฺมสฺสกตาปจฺจเวกฺขณํ ทสฺเสติ. ปฏิสงฺขาเน ฐิตสฺสาติ โกเธ ยถาวุตฺตสฺส อาทีนวสฺส ตปฺปฏิปกฺขโต อโกเธ เมตฺตาย อานิสํสสฺส จ ปฏิสงฺขาเน สมฺมเทว ชานเน. เสวนฺตสฺสาติ ภชนฺตสฺส พฺยาปาโท ปหียติ.

ໃນເມດຕານັ້ນ, ພຶງຊາບຄວາມເປັນໄປໂດຍເຈາະຈົງ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຕົນ, ບຸກຄົນຜູ້ເປັນທີ່ຮັກ, ສະຫາຍ, ບຸກຄົນເປັນກາງ ແລະຄົນເວຣ. ພຶງຊາບຄວາມເປັນໄປໂດຍບໍ່ເຈາະຈົງ ເມື່ອມີການທຳສີມາສຳເພທະ (ການທຳລາຍແດນກັ້ນ) ແລ້ວ. ພຶງຊາບຄວາມເປັນໄປໂດຍການແຜ່ໄປສູ່ທິດ ມີທິດທີ ໑ ເປັນຕົ້ນ ໃນການຮຽນເອົາເມດຕາ. ພຶງເຫັນວ່າ ການຮຽນເອົາ (ອຸກຄະຫະ) ມີພຽງແຕ່ຂັ້ນອຸປະຈາຣະເທົ່ານັ້ນ. ການເສບຄຸ້ນເມດຕາທີ່ຮຽນເອົາແລ້ວ ຊື່ວ່າ ພາວະນາ. ເມດຕາທີ່ແຜ່ໄປໂດຍເຈາະຈົງ (ໂອທິໂສຜະຣະນະເມດຕາ) ມີ ໗ ປະການ ທີ່ເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສັດ ໗ ຈຳພວກ ຄື ຍິງທັງປວງ, ຊາຍທັງປວງ, ພະອະລિຍະທັງປວງ, ອະນາລິຍະທັງປວງ, ເທວະດາທັງປວງ, ມະນຸດທັງປວງ, ວິນິປາຕິກະ (ສັດໃນອະບາຍ) ທັງປວງ, ຫຼືມີ ໒໘ ປະການ, ມີ ໑໐ ປະການ ທີ່ເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງທິດ ໑໐ ທິດ, ແລະມີ ໔໘໐ ປະການ ໂດຍແຍກອອກເປັນຄວາມບໍ່ມີເວຣເປັນຕົ້ນ ໃນຍິງເປັນຕົ້ນ ໗ ຈຳພວກ ໃນແຕ່ລະທິດ. ເມດຕາທີ່ແຜ່ໄປໂດຍບໍ່ເຈາະຈົງ (ອະໂນທິໂສຜະຣະນະເມດຕາ) ມີ ໕ ປະການ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສັດເຫຼົ່ານີ້ ຄື ສັດທັງປວງ, ປານະ (ສິ່ງມີຊີວິດ) ທັງປວງ, ພູຕະ (ສັດທີ່ເກີດແລ້ວ) ທັງປວງ, ບຸກຄົນທັງປວງ, ຜູ້ເນື່ອງດ້ວຍອັດຕະພາບທັງປວງ. ເມດຕາທີ່ແຜ່ໄປໂດຍບໍ່ເຈາະຈົງນັ້ນ ມີ ໒໐ ປະການ ໂດຍຄວາມເປັນໄປ ໔ ຢ່າງ ໃນແຕ່ລະຈຳພວກ ຄື ຂໍຈົ່ງເປັນຜູ້ບໍ່ມີເວຣ, ບໍ່ມີຄວາມບຽດບຽນ, ບໍ່ມີທຸກ, ຮັກສາຕົນໃຫ້ມີຄວາມສຸກເຖີ້ນ, ພະອາຈານໝາຍເຖິງເມດຕານັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ໂດຍເຈາະຈົງ... ລະ... ແມ່ນແກ່ຜູ້ຈະເລີນຢູ່”. ພະອາຈານສະແດງການພິຈາລະນາຄວາມມີກຳເປັນຂອງຕົນ ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “ທ່ານແກ່ຜູ້ນີ້”. ຄຳວ່າ “ແກ່ຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໃນການພິຈາລະນາ” ຄື ແກ່ຜູ້ຮູ້ຢ່າງຖືກຕ້ອງໃນການພິຈາລະນາໂທດທີ່ກ່າວແລ້ວໃນຄວາມໂກດ ແລະອານິສົງແຫ່ງເມດຕາໃນຄວາມບໍ່ໂກດອັນເປັນປະຕິປັກຕໍ່ຄວາມໂກດນັ້ນ. ຄຳວ່າ “ແກ່ຜູ້ເສບຢູ່” ຄື ແກ່ຜູ້ຄົບຫາຢູ່ ພະຍາບາດຍ່ອມຖືກລະໄປ.

อติโภชเน นิมิตฺตคฺคาโหติ อาหารสฺส อธิกโภชเน ถินมิทฺธสฺส นิมิตฺตคฺคาโห, ‘‘เอตฺตเก ภุตฺเต ถินมิทฺธํ อุปฺปชฺชติ, เอตฺตเก โน’’ติ ถินมิทฺธสฺส การณาการณคฺคาโหติ อตฺโถ. ทิวา สูริยาโลกนฺติ ทิวา คหิตนิมิตฺตํ สูริยาโลกํ, รตฺติยํ มนสิกโรนฺตสฺสปีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ธุตงฺคานํ วีริยนิสฺสิตตฺตา วุตฺตํ ‘‘ธุตงฺคนิสฺสิตสปฺปายกถายปี’’ติ.

ຄຳວ່າ “ການກຳນົດນິມິດໃນການບໍລິໂພກອາຫານຫຼາຍເກີນໄປ” ຄື ການກຳນົດນິມິດແຫ່ງຖີນາມິດທະໃນການບໍລິໂພກອາຫານຫຼາຍເກີນໄປ, ອະທິບາຍວ່າ ເປັນການກຳນົດເຫດແລະບໍ່ແມ່ນເຫດແຫ່ງຖີນາມິດທະວ່າ “ເມື່ອບໍລິໂພກເທົ່ານີ້ ຖີນາມິດທະຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ, ເມື່ອບໍລິໂພກເທົ່ານີ້ ຍ່ອມບໍ່ເກີດຂຶ້ນ”. ຄຳວ່າ “ແແສງສະຫວ່າງແຫ່ງດວງຕາເວັນໃນເວລາກາງເວັນ” ຄື ແສງສະຫວ່າງແຫ່ງດວງຕາເວັນທີ່ກຳນົດນິມິດໄວ້ໃນເວລາກາງເວັນ, ພຶງຊາບຄວາມໝາຍໃນຂໍ້ນີ້ວ່າ “ແມ່ນແກ່ຜູ້ມົນສິການໃນເວລากາງຄືນ”. ເພາະທຸດົງທັງຫຼາຍອາໄສຄວາມພະຍາຍາມ, ພະອາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ແມ່ນດ້ວຍຖ້ອຍຄຳອັນເປັນສັບປາຍະທີ່ເນື່ອງດ້ວຍທຸດົງ”.

กุกฺกุจฺจมฺปิ กตากตานุโสจนวเสน ปวตฺตมานํ เจตโส อวูปสมาวหตาย อุทฺธจฺเจน สมานลกฺขณเมวาติ ตทุภยสฺส ปหานการณํ ทสฺเสนฺโต ภควา – ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, เจตโส วูปสโม’’ติอาทิมาห. ตสฺมา พาหุสจฺจาทิ ตสฺส ปหานการณนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจ ฉ ธมฺมา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ พหุสฺสุตสฺส คนฺถโต, อตฺถโต ธมฺมํ วิจาเรนฺตสฺส อตฺตเวทาทิปฏิลาภสมฺภวโต วิกฺเขโป น โหติ. ยถาวิหิตปฏิปตฺติยา [Pg.443] ยถาธมฺมปฏิการปฺปตฺติยา จ วิปฺปฏิสาโร อนวสโรวาติ ‘‘พาหุสจฺเจนปิ…เป… อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ ปหียตี’’ติ วุตฺตํ. ยทคฺเคน พหุสฺสุตสฺส ปฏิสงฺขานวโต อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ ปหียติ, ตทคฺเคน ปริปุจฺฉกตาวินยปกตญฺญุตาหิปิ ตํ ปหียตีติ ทฏฺฐพฺพํ. วุทฺธเสวิตา จ วุทฺธสีลิตํ อาวหตีติ เจตโส วูปสมกรตฺตา อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจสฺส ปหานการี วุตฺตา, วุทฺธภาวํ ปน อนเปกฺขิตฺวา วินยธรา กุกฺกุจฺจวิโนทกา กลฺยาณมิตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา. วิกฺเขโป จ ภิกฺขูนํ เยภุยฺเยน กุกฺกุจฺจเหตุโก โหตีติ ‘‘กปฺปิยากปฺปิยปริปุจฺฉาพหุลสฺสา’’ติอาทินา วินยนเยเนว ปริปุจฺฉกตาทโย นิทฺทิฏฺฐา. ปหีเน อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺเจติ นิทฺธารเณ ภุมฺมํ. กุกฺกุจฺจสฺส โทมนสฺสสหคตตฺตา อนาคามิมคฺเคน อายตึ อนุปฺปาโท วุตฺโต.

ແມ່ນແຕ່ກຸກກຸດຈະ (ຄວາມຮ້ອນໃຈ) ທີ່ເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຕາມເດືອດຮ້ອນເຖິງສິ່ງທີ່ໄດ້ເຮັດແລະບໍ່ໄດ້ເຮັດ ກໍມີລັກສະນະສະເໝີດ້ວຍອຸດທັດຈະ ເພາະນຳມາຊຶ່ງຄວາມບໍ່ສະຫງົບແຫ່ງຈິດ, ພະຜູ້ມີພະພາກເມື່ອຈະສະແດງເຫດແຫ່ງການລະທຳທັງສອງນັ້ນ ຈຶ່ງຕັດຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ, ຄວາມສະຫງົບແຫ່ງຈິດມີຢູ່”. ເພື່ອສະແດງວ່າ ຄວາມເປັນພະຫູສູດເປັນຕົ້ນ ເປັນເຫດແຫ່ງການລະທຳນັ້ນ ພະອາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ທຳ ໖ ປະການ”. ໃນທຳ ໖ ປະການນັ້ນ, ຄວາມຟຸ້ງຊ່ານຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ພະຫູສູດ ຜູ້ພິຈາລະນາທຳໂດຍຄຳພີແລະໂດຍອັດ ເພາະມີຄວາມເປັນໄປໄດ້ທີ່ຈະໄດ້ຮັບຄວາມປິຕິປາໂມດເກີດຈາກການຮູ້ແຈ້ງທຳ (ອັດຕະເວທະ) ເປັນຕົ້ນ. ຄວາມເດືອດຮ້ອນໃຈຍ່ອມບໍ່ມີໂອກາດ ເພາະການປະຕິບັດຕາມທີ່ກຳນົດໄວ້ ແລະເພາະການແກ້ໄຂຕາມທຳ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພະອາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ແມ່ນດ້ວຍຄວາມເປັນພະຫູສູດ... ລະ... ອຸດທັດຈະແລະກຸກກຸດຈະຍ່ອມຖືກລະໄປ”. ພຶງເຫັນວ່າ ອຸດທັດຈະແລະກຸກກຸດຈະຍ່ອມຖືກລະໄປດ້ວຍຄວາມເປັນພະຫູສູດຂອງຜູ້ມີການພິຈາລະນາໂດຍຍອດຍິ່ງຢ່າງໃດ, ກໍຍ່ອມຖືກລະໄປດ້ວຍຄວາມເປັນຜູ້ມັກສອບຖາມແລະຄວາມເປັນຜູ້ຮູ້ທຳນຽມແຫ່ງພະວິນັຍໂດຍຍອດຍິ່ງຢ່າງນັ້ນ. ສ່ວນການຄົບຫາຜູ້ເຖົ້າແກ່ (ວຸດທະເສວິຕາ) ຍ່ອມນຳມາຊຶ່ງຄວາມປະພຶດຂອງຜູ້ເຖົ້າແກ່, ພະອາຈານຈຶ່ງg່າວວ່າ ເປັນເຫດແຫ່ງການລະອຸດທັດຈະແລະກຸກກຸດຈະ ເພາະເຮັດໃຫ້ຈິດສະຫງົບ, ແຕ່ໂດຍບໍ່ຕ້ອງຄຳນຶງເຖິງຄວາມເປັນຜູ້ເຖົ້າແກ່ ພຶງເຫັນວ່າ ພະວິນັຍທອນຜູ້ບັນເທົາຄວາມຮ້ອນໃຈ ຊື່ວ່າເປັນກັນລະຍານະມິດ. ແລະຄວາມຟຸ້ງຊ່ານຂອງພິກຂຸທັງຫຼາຍ ໂດຍສ່ວນຫຼາຍມີກຸກກຸດຈະເປັນເຫດ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພະອາຈານຈຶ່ງສະແດງຄວາມເປັນຜູ້ມັກສອບຖາມເປັນຕົ້ນ ໂດຍແນວທາງແຫ່ງພະວິນັຍນັ້ນເອງ ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ “ແກ່ຜູ້ມັກສອບຖາມສິ່ງທີ່ຄວນແລະບໍ່ຄວນເປັນປົກກະຕິ”. ຄຳວ່າ “ເມື່ອອຸດທັດຈະແລະກຸກກຸດຈະຖືກລະໄດ້ແລéວ” ເປັນສັດຕະມີວິບັດໃນອັດກຳນົດ (ນິດທาຣະນະ). ເພາະກຸກກຸດຈະເກີດຮ່ວມກັບໂທມະນັດ, ພະອາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ ຄວາມບໍ່ເກີດຂຶ້ນຕໍ່ໄປ ຍ່ອມມີດ້ວຍອະນາຄາມິມັກ.

กุสลากุสลา ธมฺมาติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. กามํ พาหุสจฺจปริปุจฺฉกตาหิ อฏฺฐวตฺถุกาปิ วิจิกิจฺฉา ปหียติ, ตถาปิ รตนตฺตยวิจิกิจฺฉามูลิกา เสสวิจิกิจฺฉาติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘ตีณิ รตนานิ อารพฺภา’’ติอาทิ. วินเย ปกตญฺญุตาย จ สติ สิกฺขาย กงฺขาย อสมฺภโว เอว, ตถา รตนตฺตยคุณาวโพเธ สติ ปุพฺพนฺตาทีสุ สํสยสฺสาติ อาห – ‘‘วินเย’’ติอาทิ. โอกปฺปนียสทฺธา สทฺเธยฺยวตฺถุํ อนุปวิสิตฺวา วิย อธิมุจฺจนํ, ตญฺจ ตถา อธิโมกฺขุปฺปาทนเมว. สทฺธาย นินฺนโปณปพฺภารตา อธิมุตฺติ. อรหตฺเตน กูฏํ คณฺหิ สตฺตปิ โพชฺฌงฺเค วิตฺถาเรตฺวา เทสนาย โอสาปิตตฺตา.

ຄຳທີ່ຄວນກ່າວໃນຄຳວ່າ "ກຸສະລາກຸສະລາ ທັມມາ" ເປັນຕົ້ນນັ້ນ, ໄດ້ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນຫົນຫຼັງ. ຄວາມຈິງ, ຄວາມສົງໄສ (ວິຈິກິດສາ) ທີ່ມີວັດຖຸ ໘ ປະການ ຍ່ອມລະໄດ້ດ້ວຍຄວາມເປັນພະຫູສູດ ແລະ ການສອບຖາມກໍຈິງ, ແຕ່ເຖິງຢ່າງນັ້ນ ຄວາມສົງໄສທີ່ເຫຼືອກໍມີຄວາມສົງໄສໃນພຣະຣັດຕະນະໄຕເປັນມູນ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ປາຣົບພຣະຣັດຕະນະໄຕ ໓" ເປັນຕົ້ນ. ເມື່ອມີຄວາມເປັນຜູ້ຮູ້ທົ່ວເຖິງໃນພຣະວິນັຍ, ຄວາມສົງໄສໃນສິກຂາກໍເປັນໄປບໍ່ໄດ້ເລີຍ, ແລະ ເມື່ອມີຄວາມຮູ້ແຈ້ງໃນຄຸນຂອງພຣະຣັດຕະນະໄຕ, ຄວາມສົງໄສໃນສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນ (ປຸບພັນຕະ) ເປັນຕົ້ນ ກໍເປັນໄປບໍ່ໄດ້ເຊັ່ນກັນ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ໃນພຣະວິນັຍ" ເປັນຕົ້ນ. ໂອກັບປະນີຍະສັດທາ (ສັດທາທີ່ຢັ່ງລົງໝັ້ນ) ຄືການນ້ອມໃຈເຊື່ອປະດຸດເຂົ້າໄປສູ່ສິ່ງທີ່ຄວນເຊື່ອ, ແລະ ຄວາມນ້ອມໃຈເຊື່ອນັ້ນ ກໍຄືການເຮັດໃຫ້ເກີດອະທິໂມກ (ຄວາມປັກໃຈເຊື່ອ) ຢ່າງນັ້ນນັ້ນເອງ. ຄວາມນ້ອມໄປ, ຄວາມໂນ້ມໄປ, ຄວາມເງື່ອມໄປດ້ວຍສັດທາ ຊື່ວ່າ ອະທິມຸດຕິ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຊົງຖືເອົາຍອດດ້ວຍພຣະອໍຣະຫັດ ເພາະຊົງສະແດງໂພຊົງທັງ ໗ ປະການໂດຍພິສະດານ ແລ້ວຊົງຈົບພຣະທັມມະເທສະນາລົງ.

อาหารสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາສູດວ່າດ້ວຍອາຫານ (ອາຫາຣະສູດ) ຈົບແລ້ວ.

๒. ปริยายสุตฺตวณฺณนา

໒. ການພັນລະນາສູດວ່າດ້ວຍປະຣິຍາຍ (ປະຣິຍາຍະສູດ)

๒๓๓. สมฺพหุลาติ วุจฺจนฺติ สงฺฆสมญฺญาย อภาวโต. ตโต ปรนฺติ ติณฺณํ ชนานํ อุปริ สงฺโฆ จตุวคฺคกรณียาทิสงฺฆกมฺมวเสน กมฺมปฺปตฺตตฺตา. ปวิสึสูติ ภาวินิ ปวิสเน ภูเต วิย กตฺวา อุปจาเรน วุตฺตนฺติ อาห – ‘‘ปวิฏฺฐา’’ติ. ภาวินิ หิ ภูเต วิย อุปจาโร. เตนาห – ‘‘เต ปนา’’ติอาทิ, เต ปน ภิกฺขูติ อตฺโถ. ปุน เต ปนาติ ติตฺถิยา ติตฺถิยสาวกา จ.

໒໓໓. ຄຳວ່າ "ຫຼາຍຮູບດ້ວຍກັນ" (ສັມພະຫຸລາ) ທີ່ກ່າວໄວ້ ເພາະບໍ່ມີຄວາມໝາຍເຖິງສົງ (ຄືບໍ່ເຖິງກຳນົດເປັນສົງ). ຄຳວ່າ "ຍິ່ງໄປກວ່ານັ້ນ" (ຕະໂຕ ປະຣັງ) ຄື ເໜືອກວ່າບຸກຄົນ ໓ ຄົນຂຶ້ນໄປ ເປັນສົງ ເພາະເຖິງຄວາມເປັນຜູ້ເຮັດກິດໄດ້ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສັງຄະກັມ ມີການເຮັດກິດດ້ວຍຄະນະ ໔ ຮູບ (ຈະຕຸວັກ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "ໄດ້ເຂົ້າໄປແລ້ວ" (ປະວິສິງສຸ) ເປັນຄຳກ່າວໂດຍອຸປະຈາ ປຽບເໝືອນການເຂົ້າໄປທີ່ຈະມີໃນອະນາຄົດ ໃຫ້ເປັນເໝືອນອະດີດ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງgກ່າວວ່າ "ເຂົ້າໄປແລ້ວ" (ປະວິດຖາ). ເພາະວ່າ ອຸປະຈາໃນສິ່ງທີ່ຈະມີໃນອະນາຄົດ ຍ່ອມມີໄດ້ເໝືອນໃນອະດີດ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ສ່ວນພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນ" ເປັນຕົ້ນ, ອະທິບາຍວ່າ ພິກຂຸເຫຼົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ "ສ່ວນພວກເຂົາເຫຼົ່ານັ້ນ" ອີກເທື່ອໜຶ່ງ ໝາຍເຖິງ ພວກອັນຍະເດຍຣะຖີ ແລະ ສາວົກຂອງອັນຍະເດຍຣะຖີ.

อิมสฺมึ [Pg.444] ปญฺญาปเนติ ‘‘ปญฺจ นีวรเณ ปหายา’’ติอาทินยปฺปวตฺเต อิมสฺมึ ปกาเร อตฺถปญฺญาปเน. วิสิสฺสติ อญฺญมญฺญโต ปภิชฺชตีติ วิเสโส, เภโท. สฺวายํ อิธ อนฺโตคธาธิกภาโว อธิปฺเปโตติ อาห – ‘‘โก วิเสโสติ กึ อธิก’’นฺติ. อธิกํ ปยสนํ ปยุญฺชนนฺติ อธิปฺปยาโส, อธิกปฺปโยโค. นานา กรียติ เอเตนาติ นานากรณํ, เภโทติ อาห – ‘‘กึ นานตฺต’’นฺติ. ทุติยปเทติ ‘‘อนุสาสนิยา วา อนุสาสนิ’’นฺติ เอตสฺมึ ปเท. เอเสว นโยติ ยถา ปฐมสฺมึ ปเท อตฺถโยชนา, เอวํ ทุติยปเทปิ โยเชตพฺพา.

ໃນຄຳວ່າ "ໃນການບັນຍັດນີ້" (ອิມັສມິງ ປັນຍາປະເນ) ຄື ໃນການບັນຍັດເນື້ອຄວາມໂດຍປະການນີ້ ທີ່ເປັນໄປໂດຍນັຍມີຄຳວ່າ "ລະນີວໍຣະ ໕" ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "ວິເສດ" (ວິເສໂສ) ຄື ຄວາມແຕກຕ່າງກັນ, ຄວາມແຍກອອກຈາກກັນແລະກັນ. ຄວາມວິເສດນັ້ນ ໃນທີ່ນີ້ມີອະທິບາຍໝາຍເຖິງ ຄວາມມີຢູ່ພາຍໃນທີ່ຍິ່ງກວ່າ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ມີຄວາມວິເສດຫຍັງ ຄື ມີອັນໃດທີ່ຍິ່ງກວ່າ". ຄຳວ່າ "ອະທິປະຍາດ" (ອະທິບປະຍາໂສ) ຄື ການປະກອບຄວາມພະຍາຍາມຢ່າງຍິ່ງ, ການປະກອບຄວາມພະຍາຍາມອັນຍິ່ງ. ຄຳວ່າ "ນານາກະຣະນະ" (ນານາກະຣະນັງ) ຄື ສິ່ງທີ່ເຮັດໃຫ້ຕ່າງກັນ ໄດ້ແກ່ ຄວາມແຕກຕ່າງ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ມີຄວາມຕ່າງກັນຫຍັງ". ໃນບົດທີສອງ ຄື ໃນບົດວ່າ "ຫຼືວ່າ ຄຳສັ່ງສອນ ດ້ວຍຄຳສັ່ງສອນ" (ອະນຸສາສານິຍາ ວາ ອະນຸສາສານິງ). ຄຳວ່າ "ນັຍນີ້ກໍເໝືອນກັນ" ຄື ການປະກອບເນື້ອຄວາມໃນບົດທຳອິດຢ່າງໃດ, ກໍຄວນປະກອບໃນບົດທີສອງຢ່າງນັ້ນເຊັ່ນກັນ.

ตีณิ ฐานานีติ เทวมารพฺรหฺมฏฺฐานานิ ตีณิ ‘‘สเทวเก โลเก’’ติอาทินา โลเก ปกฺขิปิตฺวา. ‘‘สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสายา’’ติ ทฺเว ฐานานิ. ‘‘ปชายา’’ติ เอตฺถ ปกฺขิปิตฺวา อิติ ปญฺจหิ ปเทหิ. อุทฺเทสนฺติ อุทฺทิสิตพฺพตํ. คณนนฺติ เอโก กามจฺฉนฺโทติ คเหตพฺพตํ คจฺฉติ. อตฺตโน หตฺถปาทาทีสูติ นิทสฺสนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ สมุทายํ อารพฺภ ปฏิฆสฺส อุปฺปชฺชนโต. อตฺตโน ขนฺเธสุ วิมติ ‘‘อหํ นุ โขสฺมี’’ติอาทินา.

ຄຳວ່າ "ຖານະ ໓ ປະການ" (ຕີນິ ຖານານິ) ຄື ຖານະຂອງເທວະດາ, ມານ ແລະ ພຣົມ ໓ ປະການ ໂດຍສົງເຄາະເຂົ້າໃນໂລກ ດ້ວຍຄຳວ່າ "ໃນໂລກພ້ອມທັງເທວະດາ" ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "ໃນໝູ່ປະຊາ ພ້ອມທັງສະມະນະແລະພຣາມ ພ້ອມທັງເທວະດາແລະມະນຸດ" ຄື ຖານະ ໖ ປະການ. ໂດຍສົງເຄາະເຂົ້າໃນຄຳວ່າ "ໃນໝູ່ປະຊາ" (ປະຊາຍະ) ນີ້ ດ້ວຍບົດ ໕ ບົດເຫຼົ່ານີ້. ຄຳວ່າ "ອຸເທດ" (ອຸດເທສັງ) ຄື ຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຄວນສະແດງ. ຄຳວ່າ "ການນັບ" (ຄະນະນັງ) ຄື ເຖິງຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຄວນຖືເອົາວ່າ ກາມະສັນທະເປັນໜຶ່ງ. ຄຳວ່າ "ໃນມືແລະຕີນເປັນຕົ້ນຂອງຕົນ" ພຶງເຫັນວ່າເປັນພຽງການສະແດງຕົວຢ່າງເທົ່ານັ້ນ ເພາະປະຕິຄະ (ຄວາມຂັດເຄືອງ) ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໂດຍປາຣົບສ່ວນລວມ. ຄວາມສົງໄສໃນຂັນຂອງຕົນ ດ້ວຍຄຳວ່າ "ເຮົາມີຢູ່ຫຼືໜໍ" ເປັນຕົ້ນ.

กิญฺจาปิ สพฺพํ วีริยํ เจตสิกเมว, ยํ ปน กายกมฺมาธิฏฺฐานาทิวเสน มนสิ กายิกปโยคสมุฏฺฐาปนํ วีริยํ กายิกนฺติ ลทฺธปริยายนฺติ ตโต วิเสเสตฺวา เจตสิกนฺติ ยถาธิปฺเปตทุติยตาทสฺสนตฺถํ. ยทิปิ ยถากปฺปิตอิริยาปถสนฺธารณวเสน ปวตฺตมานํ วีริยํ กายสฺส ตถาปวตฺตสฺส ปจฺจยภูตนฺติ น สกฺกา วตฺตุํ, ตถาปิ น ตาทิโส กายปโยโค, ตทา ปวตฺโต นตฺถีติ วุตฺตํ ‘‘กายปโยคํ วินา อุปฺปนฺนวีริย’’นฺติ. สติสมฺโพชฺฌงฺคสทิโส วาติ อิมินา อชฺฌตฺติเก สงฺขาเร อชฺฌุเปกฺขนวเสน ปวตฺตา อชฺฌตฺตธมฺเมสุ อุเปกฺขาติอาทินยํ อติทิสติ.

ເຖິງແມ່ນວ່າ ຄວາມພຽນ (ວິຣິຍະ) ທັງໝົດຈະເປັນເຈຕະສິກໂດຍແທ້, ແຕ່ຄວາມພຽນໃດທີ່ຕັ້ງຂຶ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງກາຍະກັມເປັນຕົ້ນ ແລ້ວເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມພະຍາຍາມທາງກາຍໃນໃຈ ໄດ້ຊື່ໂດຍປະຣິຍາຍວ່າ "ທາງກາຍ" (ກາຍິກະ), ເພື່ອສະແດງຄວາມເປັນຢ່າງທີສອງຕາມທີ່ປະສົງ ໂດຍແຍກອອກຈາກຄວາມພຽນທາງກາຍນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ທາງໃຈ" (ເຈຕະສິກະ). ເຖິງແມ່ນວ່າ ຄວາມພຽນທີ່ເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຊົງໄວ້ເຊິ່ງອິຣິຍາບົດຕາມທີ່ກຳນົດ ຈະບໍ່ອາດກ່າວໄດ້ວ່າເປັນປັດໄຈແກ່ກາຍທີ່ເປັນໄປຢ່າງນັ້ນ, ແຕ່ເຖິງຢ່າງນັ້ນ ຄວາມພະຍາຍາມທາງກາຍເຊັ່ນນັ້ນ ກໍບໍ່ມີປາກົດໃນຂະນະນັ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຄວາມພຽນທີ່ເກີດຂຶ້ນໂດຍປາສະຈາກຄວາມພະຍາຍາມທາງກາຍ". ຄຳວ່າ "ຫຼືເໝືອນກັບສະຕິສັມໂພຊົງ" ນີ້ ເປັນການສະແດງນັຍເປັນຕົ້ນວ່າ ອຸເປກຂາໃນທັມພາຍໃນ ທີ່ເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການເພັ່ງເສີຍໃນສັງຂານພາຍໃນ.

‘‘มิสฺสกโพชฺฌงฺคา กถิตา’’ติ วตฺวา ตมตฺถํ วิภาเวตุํ ‘‘เอเตสู’’ติอาทิ วุตฺตํ. จงฺกมนฺเตนปิ อริยมคฺคํ อธิคนฺตุํ สกฺกาติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘มคฺคํ อปตฺตํ กายิกวีริย’’นฺติ. โพชฺฌงฺคา น ลพฺภนฺตีติ นิปฺปริยายโพชฺฌงฺคา น ลพฺภนฺตี. โพชฺฌงฺเค อุทฺธรนฺติ ปริยายโตติ อธิปฺปาโย. เสสาติ พหิทฺธาธมฺเมสุ สติ-ธมฺมวิจย-อุเปกฺขา-เจตสิก-วีริย-สวิตกฺก-สวิจาร-ปีติ-สมาธี ทฺเว ปสฺสทฺธิโย จ. อยํ ปน นโย ปจุรปฺปวตฺติวเสน อฏฺฐกถานเยเนว [Pg.445] วุตฺโต. เถรวาทวเสน ปน อวิตกฺกอวิจารมตฺตา ปีติสมาธิสมฺโพชฺฌงฺคา รูปาวจราปิ อตฺถีติ เตปิ คเหตฺวา ทส มิสฺสกาว โหนฺตีติ วตฺตพฺพํ สิยาติ.

ຄຳວ່າ "ຊົງສະແດງໂພຊົງແບບປະສົມ" (ມິດສະກະໂພຊົງ) ດັ່ງນີ້ ແລ້ວ ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ "ໃນໂພຊົງເຫຼົ່ານັ້ນ" ເປັນຕົ້ນ ເພື່ອຈຳແນກເນື້ອຄວາມນັ້ນ. ເພາະບຸກຄົນແມ່ນກຳລັງເດີນຈົງກົມຢູ່ ກໍອາດບັນລຸອະຣິຍະມັກໄດ້, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຄວາມພຽນທາງກາຍທີ່ຍັງບໍ່ບັນລຸມັກ". ຄຳວ່າ "ຍ່ອມບໍ່ໄດ້ໂພຊົງ" ຄື ຍ່ອມບໍ່ໄດ້ໂພຊົງໂດຍກົງ (ນິບປະຣິຍາຍະໂພຊົງ). ອະທິບາຍວ່າ ຍົກຂຶ້ນສູ່ຄວາມເປັນໂພຊົງໂດຍປະຣິຍາຍ. ຄຳວ່າ "ທີ່ເຫຼືອ" (ເສສາ) ຄື ສະຕິ, ທັມມະວິຈະຍະ, ອຸເປກຂາ, ເຈຕະສິກະວິຣິຍະ, ສະວິຕົກ, ສະວິຈານ, ປີຕິ, ສະມາທິ ແລະ ປັດສັດທິ ໖ ໃນທັມພາຍນອກ. ແຕ່ນັຍນີ້ ກ່າວໄວ້ໂດຍນັຍແຫ່ງອັດຖະກະຖາ ເພາະເປັນໄປໂດຍສ່ວນຫຼາຍ. ສ່ວນໂດຍນັຍແຫ່ງເຖຣະວາດ ປີຕິສັມໂພຊົງ ແລະ ສະມາທິສັມໂພຊົງ ທີ່ເປັນພຽງອະວິຕົກອະວິຈານ ເຊິ່ງເປັນຮູປາວະຈະຣະກໍມີຢູ່, ເມື່ອຖືເອົາໂພຊົງເຫຼົ່ານັ້ນນຳ ກໍຄວນກ່າວວ່າ ເປັນໂພຊົງແບບປະສົມ ໑໐ ປະການ.

ปริยายสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

IGNORING_THIS_PART_AS_IT_IS_JUST_A_MARKER_BUT_TRANSLATING_THE_PALI: ການພັນລະນາສູດວ່າດ້ວຍປະຣິຍາຍ (ປະຣິຍາຍະສູດ) ຈົບແລ້ວ.

๓. อคฺคิสุตฺตวณฺณนา

໓. ການພັນລະນາສູດວ່າດ້ວຍໄຟ (ອັກຄິສູດ)

๒๓๔. โลณธูปนนฺติ โลณญฺจ ธูปนญฺจ โลณธูปนํ. โยธกมฺมนฺติ โยธปุคฺคเลน กตฺตพฺพํ กมฺมํ. มนฺตกมฺมนฺติ ราชกิจฺจมนฺตนํ. ปฏิหารกมฺมนฺติ รญฺโญ สนฺติกํ อาคตานํ วจนํ รญฺโญ นิเวเทตฺวา ตโต เนสํ ปฏิหรณกมฺมํ. ตสฺมาติ สพฺพตฺถิกตฺตา สติยา. เอวํ ‘‘สติญฺจ ขฺวาห’’นฺติอาทิกํ อโวจ. ปุพฺพภาควิปสฺสนา โพชฺฌงฺคาว กถิตา ปคฺคหนิคฺคหวิโนทิตตฺตา.

໒໓໔. ຄຳວ່າ "ເກືອແລະເຄື່ອງອົບ" (ໂລນະທູປະນັງ) ຄື ເກືອ ແລະ ເຄື່ອງອົບ. ຄຳວ່າ "ກິດຂອງທະຫານ" (ໂຍທະກັມມັງ) ຄື ກິດອັນນັກຮົບພຶງເຮັດ. ຄຳວ່າ "ການປຶກສາຫາລື" (ມັນຕະກັມມັງ) ຄື ການປຶກສາຫາລືໃນຣາຊະກິດ. ຄຳວ່າ "ກິດຂອງຄົນຮັບໃຊ້" (ປະຕິຫາຣະກັມມັງ) ຄື ກິດທີ່ມີການກາບບັງຄົມທູນພຣະດຳຣັດຂອງຜູ້ທີ່ມາເຂົ້າເຝົ້າແດ່ພຣະຣາຊາ ແລ້ວນຳພຣະຣາຊະດຳຣັດຕອບໄປບອກແກ່ພວກເຂົາ. ຄຳວ່າ "ເພາະເຫດນັ້ນ" (ຕັສມາ) ເພາະສະຕິເປັນທັມມີອຸປະການະແກ່ທຸກສິ່ງ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຈຶ່ງຊົງກ່າວຄຳມີວ່າ "ສ່ວນເຮົາກ່າວວ່າສະຕິ" ເປັນຕົ້ນ ຢ່າງນີ້. ໂພຊົງທີ່ເປັນປຸບພະພາຄະວິປັດສະນາເທົ່ານັ້ນ ທີ່ຊົງສະແດງໄວ້ ເພາະມີການປະຄອງ, ການຂົ່ມ ແລະ ການບັນເທົາ.

อคฺคิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາສູດວ່າດ້ວຍໄຟ (ອັກຄິສູດ) ຈົບແລ້ວ.

๔. เมตฺตาสหคตสุตฺตวณฺณนา

໔. ການພັນລະນາສູດວ່າດ້ວຍທັມທີ່ສະຫະຣະຄົດດ້ວຍເມດຕາ (ເມດຕາສະຫະຄະຕະສູດ)

๒๓๕. กีทิสา คติ นิพฺพตฺติ เอติสฺสาติ กึคติกา, กึนิฏฺฐาติ วุตฺตํ โหติ. กีทิสี ปรมา อุตฺตมา โกฏิ เอติสฺสาติ กึปรมา. กีทิสํ ผลํ อานิสํสํ อุทโย เอติสฺสาติ กึผลา. สํสฏฺฐํ สมฺปยุตฺตนฺติ อิทํ สหคต-สทฺทสฺส อตฺถทสฺสนมตฺตํ, อิธ ปน เมตฺตาฌานํ ปาทกํ กตฺวา วิปสฺสนาปุพฺพภาคโพชฺฌงฺคา จ ‘‘เมตฺตาสหคตํ สติสมฺโพชฺฌงฺค’’นฺติอาทินา วุตฺตาติ เวทิตพฺพํ. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ โพชฺฌงฺเคสุ สพฺเพสุ จ พฺรหฺมวิหาเรสุ.

໒໓໕. ຄຳວ່າ "ມີຫຍັງເປັນຄະຕິ" (ກິງຄະຕິກາ) ຄື ມີຄະຕິ ຫຼື ຄວາມບັງເກີດຂຶ້ນເປັນຢ່າງໃດ, ອະທິບາຍວ່າ ມີຫຍັງເປັນທີ່ສຸດ. ຄຳວ່າ "ມີຫຍັງເປັນຢ່າງຍິ່ງ" (ກິງປະຣະມາ) ຄື ມີຍອດອັນປະເສີດສຸດເປັນຢ່າງໃດ. ຄຳວ່າ "ມີຫຍັງເປັນຜົນ" (ກິງຜະລາ) ຄື ມີຜົນ, ອານິສົງ ແລະ ຄວາມຈະເລີນເປັນຢ່າງໃດ. ຄຳວ່າ "ລະຄົນກັນ, ປະກອບກັນ" ນີ້ ເປັນພຽງການສະແດງເນື້ອຄວາມຂອງຄຳວ່າ "ສະຫະຄະຕະ" (ໄປຮ່ວມກັນ) ເທົັ້ນນັ້ນ, ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ພຶງຊາບວ່າ ໂພຊົງທີ່ເປັນປຸບພະພາຄະວິປັດສະນາ ໂດຍເຮັດເມດຕາຊານໃຫ້ເປັນບາດຖານ ທີ່ຊົງກ່າວໄວ້ດ້ວຍຄຳວ່າ "ສະຕິສັມໂພຊົງ ທີ່ສະຫະຣະຄົດດ້ວຍເມດຕາ" ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "ໃນທຸກບ່ອນ" (ສັບພັດຖາ) ຄື ໃນໂພຊົງທັງໝົດ ແລະ ໃນພຣົມມະວິຫານທັງໝົດ.

ปฏิกูเลติ วิรชฺชตีติ ปฏิกูลํ, อนิฏฺฐํ. น ปฏิกูลํ อปฺปฏิกูลํ, อิฏฺฐํ. เตนาห ‘‘อิฏฺเฐ วตฺถุสฺมิ’’นฺติ. เอตฺถาติ อปฺปฏิกูลวตฺถุสฺมึ. เอวนฺติ ปฏิกูลสญฺญี. สตฺเต อปฺปฏิกูเล อสุภผรณํ, สงฺขาเร อปฺปฏิกูเล อนิจฺจนฺติ มนสิการํ กโรนฺโต. อสุภายาติ อสุภสญฺญาย. อนิจฺจโต วา อุปสํหรตีติ อนิจฺจนฺติ มนสิการํ ปวตฺเตติ. ‘‘เอเสว นโย’’ติ สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิวริตุํ ‘‘อปฺปฏิกูลปฏิกูเลสู’’ติอาทิ วุตฺตํ. ฉฬงฺคุเปกฺขนฺติ ฉสุ อารมฺมเณสุ ปหีนานุโรธสฺส อุปฺปตฺติยา ฉฬงฺควนฺตํ อุเปกฺขํ.

ຄຳວ່າ "ປະຕິກູນ" (ປະຕິກູເລ) ຄື ສິ່ງທີ່ໜ້າເບື່ອໜ່າຍ ໄດ້ແກ່ ສິ່ງທີ່ບໍ່ໜ້າປາດຖະໜา (ອະນິດຖະ). ສິ່ງທີ່ບໍ່ປະຕິກູນ ຊື່ວ່າ "ອັບປະຕິກູນ" ຄື ສິ່ງທີ່ໜ້າປາດຖະໜา (ອິດຖະ). ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ໃນວັດຖຸອັນໜ້າປາດຖະໜາ". ຄຳວ່າ "ໃນວັດຖຸນີ້" ຄື ໃນວັດຖຸທີ່ບໍ່ປະຕິກູນ. ຄຳວ່າ "ຢ່າງນີ້" (ເອວັງ) ຄື ຜູ້ມີຄວາມກຳນົດໝາຍວ່າເປັນປະຕິກູນ. ເມື່ອມະນະສິການວ່າເປັນອະສຸພະໃນສັດທີ່ບໍ່ປະຕິກູນ, ແລະ ມະນະສິການວ່າບໍ່ທ່ຽງ (ອະນິດຈະ) ໃນສັງຂານທີ່ບໍ່ປະຕິກູນ. ຄຳວ່າ "ດ້ວຍອະສຸພະ" (ອະສຸພາຍະ) ຄື ດ້ວຍອະສຸພະສັນຍາ. ຄຳວ່າ "ຫຼືນ້ອມເຂົ້າໄປໂດຍຄວາມບໍ່ທ່ຽງ" ຄື ຍັງມະນະສິການວ່າບໍ່ທ່ຽງໃຫ້ເປັນໄປ. ເພື່ອຈະຈຳແນກເນື້ອຄວາມທີ່ກ່າວໄວ້ໂດຍຫຍໍ້ວ່າ "ນັຍນີ້ກໍເໝືອນກັນ" ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ "ໃນວັດຖຸທີ່ບໍ່ປະຕິກູນແລະປະຕິກູນ" ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "ຊະລະຄຸເປກຂາ" (ຊະຣັງຄຸເປກຂັງ) ຄື ອຸເ配ກຂາທີ່ມີອົງ ໖ ເພາະເກີດຂຶ້ນແກ່ຜູ້ລະຄວາມຍິນດີຍິນຮ້າຍໃນອາຣົມ ໖ ໄດ້ແລ້ວ.

เมตฺตายาติ [Pg.446] เมตฺตาภาวนาย. ปฏิกูลาทีสุ วตฺถูสุ อิจฺฉิตวิหาเรน วิหริตุํ สมตฺถตา อริยานํ เอว, ตตฺถ จ อรหโต เอว อิชฺฌนโต อริยิทฺธิ นาม. ตสฺสา อริยิทฺธิยา จ ทสฺสิตตฺตา เทสนา วินิวฏฺเฏตพฺพา ปริโยสาเนตพฺพา สิยา. อรหตฺตํ ปาปุณิตุํ น สกฺโกติ อินฺทฺริยานํ อปริปกฺกตฺตา นิกนฺติยา จ ทุปฺปริยาทานโต. อยํ เทสนาติ ‘‘เมตฺตาสหคตํ โพชฺฌงฺคํ ภาเวตี’’ติอาทินา อยํ เทสนา อารทฺธา. โย หิ เมตฺตาฌานํ ปาทกํ กตฺวา สมฺมสนํ อารภิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิตุํ อสกฺโกนฺโต ปริสุทฺเธสุ วณฺณกสิเณสุ วิโมกฺขสงฺขาตํ รูปาวจรชฺฌานํ นิพฺพตฺเตติ, ตํ สนฺธายาห ภควา – ‘‘สุภํ โข ปน วิโมกฺขํ อุปสมฺปชฺช วิหรตี’’ติ.

ຄຳວ່າ "ດ້ວຍເມດຕາ" (ເມດຕາຍະ) ຄື ດ້ວຍເມດຕາພາວະນາ. ຄວາມສາມາດທີ່ຈະຢູ່ດ້ວຍວິຫານທັມຕາມທີ່ປາດຖະໜາໃນວັດຖຸມີປະຕິກູນເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມມີແກ່ພຣະອະຣິຍະເຈົ້າທັງຫຼາຍເທົ່ານັ້ນ, ແລະ ໃນພຣະອະຣິຍະເຈົ້າເຫຼົ່ານັ້ນ ຄວາມສຳເລັດນັ້ນຍ່ອມມີແກ່ພຣະອໍຣະຫັນເທົ່ານັ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ອະຣິຍິດທິ (ຄວາມສຳເລັດຂອງພຣະອະຣິຍະ). ແລະ ເພາະຊົງສະແດງອະຣິຍິດທິນັ້ນແລ້ວ ພຣະທັມມະເທສະນາຈຶ່ງຄວນຈົບລົງ. ຍ່ອມບໍ່ອາດບັນລຸພຣະອໍຣະຫັດໄດ້ ເພາະອິນຊີຍັງບໍ່ແກ່ກ້າ ແລະ ເພາະລະຄວາມຍິນດີ (ນິກັນຕິ) ໄດ້ຍາກ. ຄຳວ່າ "ພຣະເທສະນານີ້" ຄື ພຣະທັມມະເທສະນານີ້ທີ່ຊົງປາຣົບໄວ້ ດ້ວຍຄຳວ່າ "ຍ່ອມຈະເລີນໂພຊົງ ທີ່ສະຫະຣະຄົດດ້ວຍເມດຕາ" ເປັນຕົ້ນ. ເພາະວ່າ ບຸກຄົນໃດເຮັດເມດຕາຊານໃຫ້ເປັນບາດຖານ ແລ້ວເລີ່ມຕັ້ງວິປັດສະນາ ແຕ່ບໍ່ອາດບັນລຸພຣະອໍຣະຫັດໄດ້, ຈຶ່ງຍັງຮູປາວະຈະຣະຊານອັນໄດ້ຊື່ວ່າ ວິໂມກ ໃນວັນນະກະສິນອັນບໍລິສຸດໃຫ້ບັງເກີດຂຶ້ນ, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຊົງໝາຍເຖິງບຸກຄົນນັ້ນ ຈຶ່ງຊົງກ່າວວ່າ "ເຂົ້າເຖິງສຸພະວິໂມກແລ້ວຢູ່" ດັ່ງນີ້.

สุภปรมนฺติ สุภวิโมกฺขปรมํ. อิธ โลเก เอว ปญฺญา อสฺส. เตนาห ‘‘โลกิยปญฺญสฺสาติ อตฺโถ’’ติ. อรหตฺตปรมาว เมตฺตา อรหตฺตมคฺคสฺส ปาทกตฺตา. กรุณาทีสุปิ เอเสว นโยติ กรุณาทิฌานํ ปาทกํ กตฺวา สงฺขาเร สมฺมสนฺโต อรหตฺตํ ปตฺตุํ สกฺโกติ, ตสฺส อรหตฺถปรมา กรุณา โหติ, เอวํ มุทิตาอุเปกฺขาสุปิ วตฺตพฺพนฺติ อิมมตฺถํ อติทิสติ. ปุน เทสนารมฺภปโยชนํ ปน ‘‘อิมินา นเยนา’’ติ เหฏฺฐา อติทิฏฺฐเมว.

ຄຳວ່າ "ມີສຸພະເປັນຢ່າງຍິ່ງ" (ສຸພະປະຣະມັງ) ຄື ມີສຸພະວິໂມກເປັນຢ່າງຍິ່ງ. ປັນຍາຂອງຜູ້ນັ້ນ ພຶງມີໃນໂລກນີ້ເທົ່ານັ້ນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ອະທິບາຍວ່າ ຂອງຜູ້ມີໂລກິຍະປັນຍາ". ເມດຕາ ມີພຣະອໍຣະຫັດເປັນຢ່າງຍິ່ງແທ້ ເພາະເປັນບາດຖານແຫ່ງອໍຣະຫັດຕະມັກ. ຄຳວ່າ "ໃນກະລຸນາເປັນຕົ້ນກໍມີນັຍນີ້ຄືກັນ" ນີ້ ເປັນການສະແດງນັຍວ່າ ບຸກຄົນເຮັດກະລຸນາຊານເປັນຕົ້ນໃຫ້ເປັນບາດຖານ ແລ້ວພິຈາລະນາສັງຂານ ຍ່ອມອາດບັນລຸພຣະອໍຣະຫັດໄດ້, ກະລຸນາຂອງຜູ້ນັ້ນຍ່ອມມີພຣະອໍຣະຫັດເປັນຢ່າງຍິ່ງ, ໃນມຸທິຕາ ແລະ ອຸເ配ກຂາກໍພຶງກ່າວຢ່າງນີ້ເຊັ່ນກັນ. ສ່ວນປະໂຫຍດແຫ່ງການເລີ່ມຕົ້ນພຣະເທສະນາອີກນັ້ນ ໄດ້ສະແດງໄວ້ແລ້ວໃນຫົນຫຼັງ ດ້ວຍຄຳວ່າ "ໂດຍນັຍນີ້".

สุภปรมาทิตาติ เมตฺตากรุณามุทิตาอุเปกฺขานํ สุภปรมตา อากาสานญฺจายตนปรมตา, วิญฺญาณญฺจายตนปรมตา, อากิญฺจญฺญายตนปรมตา. ตสฺส ตสฺสาติ สุภวิโมกฺขสฺส เหฏฺฐา ติณฺณํ อรูปชฺฌานานญฺจ ยถากฺกมํ อุปนิสฺสยตฺตา. อปฺปฏิกูลปริจยาติ อิฏฺฐารมฺมเณ มนสิการพหุลีการา. อปฺปกสิเรเนวาติ สุเขเนว. ตตฺถาติ วิสุทฺธตาย อิฏฺเฐสุ วณฺณกสิเณสุ. จิตฺตนฺติ ภาวนามยจิตฺตํ ปกฺขนฺทติ อปฺปนาวเสน. ตโต ปรนฺติ ตโต สุภวิโมกฺขโต ปรํ วิโมกฺขานํ อุปนิสฺสโย นาม น โหติ, เมตฺตาสหคตภาโว ทฏฺฐพฺโพ.

ຄຳວ່າ "ຄວາມມີສຸພະເປັນຢ່າງຍິ່ງເປັນຕົ້ນ" (ສຸພະປະຣະມາທິຕາ) ຄື ຄວາມມີສຸພະເປັນຢ່າງຍິ່ງ, ຄວາມມີອາກາສານັນຈາຍະຕະນະເປັນຢ່າງຍິ່ງ, ຄວາມມີວິນຍານັນຈາຍະຕະນະເປັນຢ່າງຍິ່ງ ແລະ ຄວາມມີອາກິນຈັນຍາຍະຕະນະເປັນຢ່າງຍິ່ງ ແຫ່ງເມດຕາ, ກະລຸນາ, ມຸທິຕາ ແລະ ອຸເປກຂາ ຕາມລຳດັບ. ຄຳວ່າ "ແກ່ສິ່ງນັ້ນໆ" ຄື ເພາະເປັນອຸປະນິດໄສແກ່ສຸພະວິໂມກ ແລະ ແກ່ອະຣູປະຊານ ໓ ເບື້ອງຕ່ຳ ຕາມລຳດັບ. ຄຳວ່າ "ເພາະຄວາມຄຸ້ນເຄີຍໃນສິ່ງທີ່ບໍ່ປະຕິກູນ" ຄື ເພາະການເຮັດມະນະສິການໃຫ້ຫຼາຍໃນອິດຖາຣົມ (ອາຣົມທີ່ໜ້າປາດຖະໜາ). ຄຳວ່າ "ໂດຍບໍ່ຍາກເລີຍ" (ອັບປະກະສິເຣເນວະ) ຄື ໂດຍງ່າຍນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ "ໃນສິ່ງນັ້ນ" (ຕັດຖາ) ຄື ໃນວັນນະກະສິນອັນໜ້າປາດຖະໜາ ເພາະຄວາມບໍລິສຸດ. ຄຳວ່າ "ຈິດ" (ຈິດຕັງ) ຄື ພາວະນາມະຍະຈິດ ຍ່ອມແລ່ນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອັບປະນາ. ຄຳວ່າ "ຍິ່ງໄປກວ່ານັ້ນ" (ຕະໂຕ ປະຣັງ) ຄື ຖັດຈາກສຸພະວິໂມກນັ້ນໄປ ຍ່ອມບໍ່ມີອຸປະນິດໄສແຫ່ງວິໂມກທັງຫຼາຍ, ພຶງເຫັນຄວາມເປັນທັມທີ່ສະຫະຣະຄົດດ້ວຍເມດຕາ.

สตฺตทุกฺขํ สมนุปสฺสนฺตสฺสาติ ทณฺเฑน อภิหฏปฺปตฺตรูปเหตุํ สตฺเตสุ อุปฺปชฺชนกทุกฺขํ ญาเณน วีมํสนฺตสฺส. ตยิทํ รูปนิมิตฺตกํ สตฺเตสุ อุปฺปชฺชนกํ ทุกฺขํ ญาเณน กรุณาวิหาริสฺส วิเสสโต ปกฺขนฺทตีติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘อปฺปกสิเรเนว ตตฺถ จิตฺตํ ปกฺขนฺทตี’’ติ, น ปน สพฺพโส อรูเป อานิสํสทสฺสนโต.

ຄຳວ່າ "ຂອງຜູ້ພິຈາລະນາເຫັນຄວາມທຸກຂອງສັດ" (ສັດຕະທຸກຂັງ ສະມະນຸປັດສັນຕັດສະ) ຄື ຂອງຜູ້ພິຈາລະນາດ້ວຍຍານ ເຊິ່ງຄວາມທຸກທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນໝູ່ສັດ ມີຮູບທີ່ຖືກທຳຮ້າຍດ້ວຍທ່ອນໄມ້ເປັນຕົ້ນເປັນເຫດ. ຄວາມທຸກທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນໝູ່ສັດອັນມີຮູບເປັນນິມິດນີ້ ຍ່ອມແລ່ນໄປດ້ວຍຍານຂອງຜູ້ຢູ່ດ້ວຍກະລຸນາວິຫານໂດຍວິເສດ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຈິດຂອງຜູ້ນັ້ນຍ່ອມແລ່ນໄປໃນສິ່ງນັ້ນໂດຍບໍ່ຍາກເລີຍ", ແຕ່ບໍ່ແມ່ນເພາະເຫັນອານิສົງໃນອະຣູປະທັມໂດຍປະການທັງປວງ.

วิญฺญาณํ [Pg.447] สมนุปสฺสนฺตสฺสาติ อิทํ ปาโมชฺชคหณมุเขน ตนฺนิสฺสยวิญฺญาณสฺส คหณํ สมฺภวตีติ กตฺวา วุตฺตํ. วิญฺญาณคฺคหณปริจิตนฺติ วุตฺตนเยน วิญฺญาณคฺคหเณ ปริจิตํ.

ຄຳວ່າ "ຂອງຜູ້ພິຈາລະນາເຫັນວິນຍານ" (ວິນຍານັງ ສະມະນຸປັດສັນຕັດສະ) ນີ້ ກ່າວໄວ້ເພາະການຖືເອົາວິນຍານອັນເປັນທີ່ອາໄສຂອງປາໂມດນັ້ນ ຍ່ອມມີໄດ້ ດ້ວຍຫົວຂໍ້ແຫ່ງການຖືເອົາປາໂມດ. ຄຳວ່າ "ເພາະຄວາມຄຸ້ນເຄີຍໃນການຖືເອົາວິນຍານ" ຄື ຄຸ້ນເຄີຍໃນການຖືເອົາວິນຍານ ໂດຍນັຍທີ່ກ່າວແລ້ວ.

อุเปกฺขาวิหาริสฺสาติ อุเปกฺขาพฺรหฺมวิหารํ วิหรโต. อาโภคาภาวโตติ สุขาทิวเสน อาภุชนาภาวโต. สุข…เป… สมฺภวโตติ สุขทุกฺขาติ ปรมตฺถกมฺมคฺคหเณ วิมุขตาสมฺภวโต. อวิชฺชมานคฺคหณทุกฺขนฺติ ปรมตฺถโต อวิชฺชมานสตฺตปญฺญตฺติคหณปริจิตํ ตสฺส ตสฺส อภาวมตฺตกสฺส คหณมฺปิ ทุกฺขํ กุสลมฺปิ โหติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

ຄຳວ່າ "ຂອງຜູ້ຢູ່ດ້ວຍອຸເປກຂາວິຫານ" (ອຸເປກຂາວິຫາຣິສສະ) ຄື ຂອງຜູ້ຢູ່ດ້ວຍອຸເ配ກຂາພຣົມມະວິຫານ. ຄຳວ່າ "ເພາະບໍ່ມີການໃສ່ໃຈ" (ອາໂພຄາພາວະໂຕ) ຄື ເພາະບໍ່ມີການໃສ່ໃຈດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມສຸກເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "ສຸກ... ລະ... ເພາະມີ" ຄື ເພາະມີຄວາມເປັນຜູ້ປາສະຈາກຄວາມເອົາໃຈໃສ່ໃນການຖືເອົາສະພາວະທີ່ເປັນປຣະມັດ ວ່າມີສຸກແລະທຸກ. ຄຳວ່າ "ຄວາມທຸກໃນການຖືເອົາສິ່ງທີ່ບໍ່ມີຢູ່" ຄື ການຄຸ້ນເຄີຍໃນການຖືເອົາສັດບັນຍັດທີ່ບໍ່ມີຢູ່ໂດຍປຣະມັດ, ແມ່ນແຕ່ການຖືເອົາພຽງຄວາມບໍ່ມີຂອງສິ່ງນັ້ນໆ ກໍເປັນທຸກ ແລະ ເປັນກຸສົນໄດ້ເຊັ່ນກັນ. ເນື້ອຄວາມທີ່ເຫຼືອ ເຂົ້າໃຈໄດ້ງ່າຍແທ້ໆ.

เมตฺตาสหคตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາສູດວ່າດ້ວຍທັມທີ່ສະຫະຣະຄົດດ້ວຍເມດຕາ (ເມດຕາສະຫະຄະຕະສູດ) ຈົບແລ້ວ.

๕. สงฺคารวสุตฺตวณฺณนา

໕. ການພັນລະນາສູດວ່າດ້ວຍສັງຄາຣະວະພຣາມ (ສັງຄາຣະວະສູດ)

๒๓๖. ปฐมญฺเญวาติ ปุเรตรํเยว. อสชฺฌายกตานํ มนฺตานํ อปฺปฏิภานํ ปเคว ปฐมํเยว สิทฺธํ, ตตฺถ วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ อธิปฺปาโย. ปริยุฏฺฐานํ นาม อภิภโว คหณนฺติ อาห – ‘‘กามราคปริยุฏฺฐิเตนาติ กามราคคหิเตนา’’ติ. วิกฺขมฺเภติ อปเนตีติ วิกฺขมฺภนํ, ปฏิปกฺขโต นิสฺสรติ เอเตนาติ นิสฺสรณํ, วิกฺขมฺภนญฺจ ตํ นิสฺสรณญฺจาติ วิกฺขมฺภนนิสฺสรณํ. เตนาห – ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. อตฺตนา อรณิโย ปตฺตพฺโพ อตฺตตฺโถ, ตถา ปรตฺโถ เวทิตพฺโพ.

໒໓໖. ຄຳວ່າ "ກ່ອນນັ້ນເທົ່ານັ້ນ" (ປະຖະມັນເຍວະ) ຄື ໃນກ່ອນໜ້ານັ້ນແທ້ໆ. ອະທິບາຍວ່າ ຄວາມບໍ່ແຈ່ມແຈ້ງແຫ່ງມົນທັງຫຼາຍທີ່ບໍ່ໄດ້ສາທະຍາຍ ຍ່ອມສຳເລັດ (ປາກົດ) ກ່ອນແລ້ວແທ້ໆ, ໃນເລື່ອງນັ້ນບໍ່ມີຄຳທີ່ຈະຕ້ອງກ່າວເລີຍ. ຄຳວ່າ "ກຸ້ມລຸມ" (ປະຣິຍຸດຖານະ) ຄື ການຄອບງຳ, ການເກາະກຸມ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຖືກກາມະຣາຄະກຸ້ມລຸມ ຄື ຖືກກາມະຣາຄະເກາະກຸມ". ທັມໃດຍ່ອມຂົ່ມໄວ້ ຍ່ອມນຳອອກໄປ ດັ່ງນັ້ນ ທັມນັ້ນຊື່ວ່າ "ການຂົ່ມໄວ້" (ວິກຂັມພະນະ), ບຸກຄົນຍ່ອມສະຫຼັດອອກຈາກທັມທີ່ເປັນປະຕິປັກດ້ວຍທັມໃດ ດັ່ງນັ້ນ ທັມນັ້ນຊື່ວ່າ "ການສະຫຼັດອອກ" (ນິດສະຣະນະ), ການຂົ່ມໄວ້ນັ້ນດ້ວຍ ການສະຫຼັດອອກນັ້ນດ້ວຍ ຊື່ວ່າ "ການສະຫຼັດອອກດ້ວຍການຂົ່ມໄວ້" (ວິກຂັມພະນະນິດສະຣະນະ). ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ໃນທັມນັ້ນ" ເປັນຕົ້ນ. ໃນບົດທີ່ເຫຼືອທັງສອງ ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ. ປະໂຫຍດທີ່ຕົນເອງພຶງບັນລຸ ຊື່ວ່າ ປະໂຫຍດຕົນ (ອັດຕັດຖະ), ປະໂຫຍດຂອງຜູ້ນັ້ນ ກໍພຶງຊາບໂດຍນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ.

‘‘อนิจฺจโต อนุปสฺสนฺโต นิจฺจสญฺญํ ปชหตี’’ติอาทีสุ พฺยาปาทาทีนํ อนาคตตฺตา อพฺยาปาทวาเร ตทงฺคนิสฺสรณํ น คหิตํ. กิญฺจาปิ น คหิตํ, ปฏิสงฺขานวเสน ปน ตสฺส วิโนเทตพฺพตาย ตทงฺคนิสฺสรณมฺปิ ลพฺภเตวาติ สกฺกา วิญฺญาตุํ. อาโลกสญฺญา อุปจารปฺปตฺตา, อปฺปนาปฺปตฺตา วา, โย โกจิ กสิณชฺฌานาทิเภโท สมโถ. ธมฺมววตฺถานํ อุปจารปฺปนาปฺปตฺตวเสน คเหตพฺพํ.

ໃນຄຳມີວ່າ "ເມື່ອພິຈາລະນາເຫັນໂດຍຄວາມບໍ່ທ່ຽງ ຍ່ອມລະນິດຈະສັນຍາໄດ້" ເປັນຕົ້ນ ເພາະພະຍາບາດເປັນຕົ້ນຍັງບໍ່ມາເຖິງ, ໃນວາລະແຫ່ງອະພະຍາບາດ ຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ຖືເອົາການສະຫຼັດອອກດ້ວຍອົງນັ້ນໆ (ຕະທັງຄະນິດສະຣະນະ). ເຖິງແມ່ນວ່າຈະບໍ່ໄດ້ຖືເອົາ, ແຕ່ເພາະຄວາມທີ່ກິເລດນັ້ນເປັນສິ່ງທີ່ພຶງບັນເທົາດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການພິຈາລະນາ, ຈຶ່ງອາດຊາບໄດ້ວ່າ ຍ່ອມໄດ້ການສະຫຼັດອອກດ້ວຍອົງນັ້ນໆເຊັ່ນກັນ. ອາໂລກະສັນຍາ (ຄວາມກຳນົດໝາຍໃນແສງສະຫວ່າງ) ຄື ສະມະຖະຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງ ມີກະສິນະຊານເປັນຕົ້ນ ທີ່ເຖິງອຸປະຈາຣະ ຫຼື ເຖິງອັບປະນາ. ການກຳນົດທັມ (ທັມມະວະວັດຖານະ) ພຶງຖືເອົາດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອຸປະຈາຣະ ແລະ ອັບປະນາ.

กุถิโตติ ตตฺโต. อุสฺมุทกชาโตติ ตสฺเสว กุถิตภาวสฺส อุสฺมุทกตํ อจฺจุณฺหตํ ปตฺโต. เตนาห ‘‘อุสุมชาโต’’ติ. ติลพีชกาทิเภเทนาติ ติลพีชกกณฺณิกเกสราทิเภเทน. เสวาเลน…เป… ปณเกนาติ อุทกปิจฺฉิเลน. อปฺปสนฺโน อากุลตาย. อสนฺนิสินฺโน [Pg.448] กลลุปฺปตฺติยา. อนาโลกฏฺฐาเนติ อาโลกรหิเต ฐาเน.

ຄຳວ່າ "ເດືອດພ່ານ" (ຄຸທิໂຕ) ຄື ຮ້ອນຈັດ. ຄຳວ່າ "ມີໄອຮ້ອນຂຶ້ນ" (ອຸສມຸດະກະຊາໂຕ) ຄື ເຖິງຄວາມມີໄອຮ້ອນ ຄື ຄວາມຮ້ອນຈັດ ແຫ່ງຄວາມເດືອດພ່ານນັ້ນເອງ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ເກີດມີໄອຮ້ອນ" (ອຸສຸມະຊາໂຕ). ຄຳວ່າ "ໂດຍຄວາມຕ່າງກັນມີເມັດງາເປັນຕົ້ນ" ຄື ໂດຍຄວາມຕ່າງກັນມີເມັດງາ, ຝັກບົວ ແລະ ເກສອນເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "ດ້ວຍສາຫຼ່າຍ... ລະ... ດ້ວຍຈອກແໜ" ຄື ດ້ວຍຕະໄຄ່ນ້ຳ (ສິ່ງທີ່ເຮັດໃຫ້ນ້ຳເມືອກ). ຄຳວ່າ "ບໍ່ໃສ" (ອັບປະສັນໂນ) ເພາະຄວາມຂຸ່ນມົວ. ຄຳວ່າ "ບໍ່ຕົກຕະກອນ" (ອະສັນນິສິນໂນ) ເພາະເກີດມີຕົມ. ຄຳວ່າ "ໃນທີ່ບໍ່ມີແສງສະຫວ່າງ" (ອະນາໂລກະຖານີ) ຄື ໃນທີ່ປາສະຈາກແສງສະຫວ່າງ.

สงฺคารวสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາສູດວ່າດ້ວຍສັງຄາຣະວະພຣາມ (ສັງຄາຣະວະສູດ) ຈົບແລ້ວ.

๖. อภยสุตฺตวณฺณนา

໖. ອະພະຍະສູດວັນນະນາ

๒๓๗. เอกํเสน ภควา นีวรณาติ เอกํสโต เอว ภควา เอเต ธมฺมา นีวรณา จิตฺเต กุสลปฺปวตฺติยา นีวรณโต. กายกิลมโถติ กายปริสฺสโม, โส ปน อฏฺฐุปฺปตฺติยา ปจฺจยตฺตา ‘‘ทรโถ’’ติ วุตฺโต. จิตฺตกิลมโถ ตปฺปจฺจยชาโต ทฏฺฐพฺโพ. เตนาห – ‘‘ตสฺส กิรา’’ติอาทิ. จิตฺตทรโถปิ ปฏิปฺปสฺสมฺภีติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. มคฺเคเนวาติ ยถาธิคเตน อริยมคฺเคเนว. อสฺสาติ อภยสฺส ราชกุมารสฺส. เอตํ กายจิตฺตทรถทฺวยํ.

໒໓໗. ຄຳວ່າ 'ekaṃsena bhagavā nīvaraṇā' (ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ [ຕັດວ່າ] ນີວໍຣະນະ ໂດຍສ່ວນດຽວ) ຄວາມວ່າ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ [ຕັດ] ໂດຍສ່ວນດຽວແທ້ໆວ່າ ທັມເຫຼົ່ານີ້ເປັນນີວໍຣະນະ ເພາະກີດກັນການເປັນໄປແຫ່ງກຸສົນໃນຈິດ. ຄຳວ່າ 'kāyakilamatho' (ຄວາມເໜັດເໜື່ອຍກາຍ) ໄດ້ແກ່ ຄວາມລຳບາກກາຍ, ແຕ່ຄວາມລຳບາກກາຍນັ້ນ ເພາະເປັນປັດໄຈແຫ່ງເຫດການທີ່ເກີດຂຶ້ນ ຈຶ່ງເອີ້ນວ່າ 'ທະຣະຖະ' (ຄວາມກະວົນກະວາຍ). ຄວາມເໜັດເໜື່ອຍໃຈ (cittakilamatho) ພຶງຊາບວ່າ ເກີດຈາກປັດໄຈນັ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'tassa kirā' (ໄດ້ຍິນວ່າ ຂອງພຣະກຸມານນັ້ນ) ເປັນຕົ້ນ. ແມ່ນຄວາມກະວົນກະວາຍໃຈກໍສະຫງົບລະງັບ (cittadarathopi paṭippassambhī) ພຶງນຳມາເຊື່ອມໂຍງກັນ. ຄຳວ່າ 'maggeneva' (ດ້ວຍມັກນັ້ນເອງ) ຄວາມວ່າ ດ້ວຍອະຣິຍະມັກທີ່ບັນລຸແລ້ວຕາມສົມຄວນນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ 'assa' (ແກ່ຜູ້ນັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ແກ່ອະພະຍະຣາຊະກຸມານ. ຄຳວ່າ 'etaṃ' (ນີ້) ໄດ້ແກ່ ຄວາມກະວົນກະວາຍກາຍແລະໃຈທັງສອງນີ້.

อภยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ຈົບອະພະຍະສູດວັນນະນາ.

สากจฺฉวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ຈົບສາກັດສາວັກວັນນະນາ.

๗. อานาปานวคฺโค

໗. ອານາປານະວັກ

๑. อฏฺฐิกมหปฺผลสุตฺตาทิวณฺณนา

໑. ອັດຖິກະມະຫັບຜະລະສູດວັນນະນາເປັນຕົ້ນ

๒๓๘. อุปฺปนฺนสญฺญาติ สญฺญาสีเสน อุปจารชฺฌานํ วทติ. เตนาห ‘‘ตํ ปเนต’’นฺติอาทิ. ฉวิจมฺมมฺปิ อุปฏฺฐาตีติ อิทํ สวิญฺญาณกํ อวิญฺญาณกมฺปิ กายสามญฺญโต คเหตฺวา วุตฺตํ. สติ วา อุปาทิเสเสติ เอตฺถ อุปาทิยติ อตฺตโน อารมฺมณํ คณฺหาตีติ อุปาทิ, อุปาทานํ, เอตสฺส เอกเทเส อปฺปหีเน สตีติ อตฺโถ.

໒໓໘. ຄຳວ່າ 'uppannasaññā' (ສັນຍາເກີດຂຶ້ນແລ້ວ) ພຣະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວເຖິງອຸປະຈາຣະຊານ ໂດຍຫົວຂໍ້ຄືສັນຍາ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'taṃ panetaṃ' (ກໍແລ້ວສິ່ງນັ້ນ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'chavicammampi upaṭṭhāti' (ແມ່ນແຕ່ຜິວແລະໜັງກໍປາກົດ) ນີ້ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວໝາຍເອົາທັງສິ່ງທີ່ມີວິນຍານແລະບໍ່ມີວິນຍານ ໂດຍຖືເອົາຄວາມເປັນກາຍເໝືອນກັນ. ຄຳວ່າ 'sati vā upādisese' (ຫຼືເມື່ອຍັງມີອຸປະທິເຫຼືອຢູ່) ໃນຄຳນັ້ນ ສິ່ງໃດທີ່ຍຶດໝັ້ນ ຄືຖືເອົາອາຣົມຂອງຕົນ ສິ່ງນັ້ນຊື່ວ່າ 'ອຸປະທິ' ໄດ້ແກ່ ອຸປະທານ, ຄວາມວ່າ ເມື່ອສ່ວນໜຶ່ງແຫ່ງອຸປະທານນັ້ນຍັງລະບໍ່ໄດ້.

อานาปานวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ຈົບອານາປານະວັກວັນນະນາ.

๘. นิโรธวคฺโค

໘. ນິໂຣທະວັກ

๑-๑๐. อสุภสุตฺตาทิวณฺณนา

໑-໑໐. ອະສຸພະສູດວັນນະນາເປັນຕົ້ນ

๒๔๘-๒๕๗. อนภิรตินฺติ อนภิรมณํ อนเปกฺขิตํ. อจฺจนฺตนิโรธภูเต นิพฺพาเน ปวตฺตสญฺญา นิโรธสญฺญา. ตตฺถ สา มคฺคสหคตา โลกุตฺตรา[Pg.449], ยา ปน นิพฺพาเน นินฺนภาเวน ปวตฺตา, อุปสมานุสฺสติสหคตา จ, สา โลกิยาติ อาห – ‘‘นิโรธสญฺญา มิสฺสกา’’ติ. ‘‘เตสํ นวสู’’ติอาทิ ปมาทปาโฐ. ‘‘เอกาทสสุ อปฺปนา โหติ, นว อุปจารชฺฌานิกา’’ติ ปาโฐ คเหตพฺโพ. วีสติ กมฺมฏฺฐานานีติ อิทมฺปิ อิธาคตนโย, น วิสุทฺธิมคฺคาทีสุ อาคตนโย. เอตฺถ จ อารมฺมณาทีสุ ยถาโยคํ อปฺปนํ อุปจารํ วา ปาปุณิตฺวา อรหตฺตปฺปตฺตสฺส ปุพฺพภาคภูตา วิปสฺสนามคฺคโพชฺฌงฺคา กถิตา.

໒໔໘-໒໕໗. ຄຳວ່າ 'anabhirati' (ຄວາມບໍ່ຍິນດີ) ໄດ້ແກ່ ຄວາມບໍ່ເພີດເພີນ ຄວາມບໍ່ອາໄລໃຍດີ. ສັນຍາທີ່ເປັນໄປໃນພຣະນິພານອັນເປັນຄວາມດັບຢ່າງສິ້ນເຊີງ ຊື່ວ່າ 'ນິໂຣທະສັນຍາ'. ໃນນິໂຣທະສັນຍານັ້ນ ສັນຍາໃດທີ່ເກີດຮ່ວມກັບມັກ ເປັນໂລກຸດຕະຣະ, ສ່ວນສັນຍາໃດທີ່ເປັນໄປໂດຍຄວາມນ້ອມໄປໃນພຣະນິພານ ແລະເກີດຮ່ວມກັບອຸປະສະມານຸດສະຕິ ສັນຍານັ້ນເປັນໂລກີຍະ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'nirodhasaññā missakā' (ນິໂຣທະສັນຍາປົນກັນ). ຄຳວ່າ 'tesaṃ navasū' ເປັນຕົ້ນ ເປັນບົດທີ່ຂຽນຜິດພາດ. ຄວນຖືເອົາບົດວ່າ 'ekādasasu appanā hoti, nava upacārajjhānikā' (ໃນກັມມະຖານ ໑໑ ຢ່າງ ມີອັບປະນາ, ໙ ຢ່າງ ມີອຸປະຈາຣະຊານ). ຄຳວ່າ 'vīsati kammaṭṭhānāni' (ກັມມະຖານ ໒໐ ຢ່າງ) ນີ້ ກໍເປັນໄນທີ່ມາໃນທີ່ນີ້, ບໍ່ແມ່ນໄນທີ່ມາໃນຄຳພີວິສຸດທິມັກເປັນຕົ້ນ. ແລະໃນທີ່ນີ້ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວເຖິງວິປັດສະນາມັກແລະໂພດຊົງ ອັນເປັນສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນຂອງຜູ້ບັນລຸພຣະອໍຣະຫັນ ໂດຍເຂົ້າເຖິງອັບປະນາ ຫຼືອຸປະຈາຣະໃນອາຣົມເປັນຕົ້ນ ຕາມສົມຄວນ.

นิโรธวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ຈົບນິໂຣທະວັກວັນນະນາ.

โพชฺฌงฺคสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ຈົບໂພດຊັງຄະສັງຍຸດວັນນະນາ.

๓. สติปฏฺฐานสํยุตฺตํ

໓. ສະຕິປັດධානະສັງຍຸດ

๑. อมฺพปาลิวคฺโค

໑. ອຳພະປາລີວັກ

๑. อมฺพปาลิสุตฺตวณฺณนา

໑. ອຳພະປາລີສູດວັນນະນາ

๓๖๗. เอกายนฺวายนฺติ [Pg.450] สนฺธิวเสน วุตฺตํ โอ-การสฺส ว-การํ อ-การสฺส ทีฆํ กตฺวา. อยํ กิร สํยุตฺตาภิลาโป, ตตฺถ อยน-สทฺโท มคฺคปริยาโย. น เกวลํ อยเมว, อถ โข อญฺเญปิ มคฺคปริยายาติ ปทุทฺธารํ กโรนฺโต ‘‘มคฺคสฺส หี’’ติอาทึ วตฺวา ยทิ มคฺคปริยาโย อายน-สทฺโท, กสฺมา ปุน มคฺโคติ วุตฺตนฺติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ตสฺมา’’ติอาทิ. ตตฺถ เอกมคฺโคติ เอโกว มคฺโค. น หิ นิพฺพานคามิมคฺโค อญฺโญ อตฺถีติ. นนุ สติปฏฺฐานํ อิธ มคฺโคติ อธิปฺเปตํ, ตทญฺเญปิ พหู มคฺคธมฺมา อตฺถีติ? สจฺจํ อตฺถิ, เต ปน สติปฏฺฐานคฺคหเณเนว คหิตา ตทวินาภาวโต. ตถา หิ ญาณวีริยาทโย นิทฺเทเส คหิตา, อุทฺเทเส สติยา เอว คหณํ เวเนยฺยชฺฌาสยวเสนาติ ทฏฺฐพฺพํ, สติยา มคฺคภาวทสฺสนตฺถญฺจ. น ทฺเวธาปถภูโตติ อิมินา อิมสฺส ทฺวยภาวาภาวํ วิย อนิพฺพานคามิภาวาภาวญฺจ ทสฺเสติ. นิพฺพานคมนฏฺเฐนาติ นิพฺพานํ คจฺฉติ เอเตนาติ นิพฺพานคมนํ, โส เอว อวิปรีตภาวนาย อตฺโถ, เตน นิพฺพานคมนฏฺเฐน, นิพฺพานาธิคมูปายตายาติ อตฺโถ. มคฺคนียฏฺเฐนาติ คเวสิตพฺพตาย.

໓໖໗. ຄຳວ່າ 'ekāyanvāyaṃ' ນີ້ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສົນທິ ໂດຍແປງ ໂອ-ອັກສອນ ເປັນ ວະ-ອັກສອນ ແລະເຮັດ ອະ-ອັກສອນ ໃຫ້ເປັນທີຄະ. ຄຳນີ້ເປັນຄຳເວົ້າທີ່ເຊື່ອມໂຍງກັນ, ໃນຄຳນັ້ນ ສັບວ່າ 'ayana' ເປັນຊື່ແທນຂອງມັກ. ພຣະອັດຖະກະຖາຈານເມື່ອຈະຍົກບົດຂຶ້ນສະແດງວ່າ ບໍ່ແມ່ນພຽງແຕ່ຄຳນີ້ເທົ່ານັ້ນ ແຕ່ຍັງມີຄຳອື່ນໆອີກທີ່ເປັນຊື່ແທນຂອງມັກ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'maggassa hi' (ເພາະວ່າ ຂອງມັກ) ເປັນຕົ້ນ, ແລ້ວຕັ້ງຄຳຖາມວ່າ ຖ້າສັບວ່າ 'ayana' ເປັນຊື່ແທນຂອງມັກ ເປັນຫຍັງຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'maggo' (ມັກ) ອີກ? ຈຶ່ງກ່າວແກ້ວ່າ 'tasmā' (ເພາະເຫດນັ້ນ) ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳນັ້ນ ຄຳວ່າ 'ekamaggo' ໄດ້ແກ່ ທາງສາຍດຽວເທົ່ານັ້ນ. ເພາະວ່າ ທາງໄປສູ່ພຣະນິພານສາຍອື່ນບໍ່ມີ. ຖ້າຖາມວ່າ ໃນທີ່ນີ້ ໝາຍເອົາສະຕິປັດຖານວ່າເປັນມັກ ບໍ່ແມ່ນບໍ? ແຕ່ມັກຄະທັມອື່ນໆອີກເປັນອັນຫຼາຍກໍມີຢູ່ ບໍ່ແມ່ນບໍ? ຕອບວ່າ ຈິງຢູ່ ມີຢູ່, ແຕ່ມັກຄະທັມເຫຼົ່ານັ້ນ ກໍຖືກຖືເອົາແລ້ວດ້ວຍການຖືເອົາສະຕິປັດຖານນັ້ນເອງ ເພາະບໍ່ແຍກຈາກກັນ. ດ້ວຍວ່າ ຍານແລະວິຣິຍະເປັນຕົ້ນ ຖືກຖືເອົາແລ້ວໃນນິເທດ (ຄຳອະທິບາຍລະອຽດ), ສ່ວນໃນອຸເທດ (ຫົວຂໍ້) ຖືເອົາສະເພາະສະຕິເທົ່ານັ້ນ ພຶງຊາບວ່າ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອັດທະຍາໄສຂອງເວໄນຍະສັດ ແລະເພື່ອສະແດງຄວາມເປັນມັກແຫ່ງສະຕິ. ຄຳວ່າ 'na dvedhāpathabhūto' (ບໍ່ເປັນທາງສອງແພ່ງ) ດ້ວຍຄຳນີ້ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານສະແດງຄວາມບໍ່ມີສະພາວະເປັນສອງ ເໝືອນກັບຄວາມບໍ່ມີສະພາວະທີ່ບໍ່ໄປສູ່ພຣະນິພານ. ຄຳວ່າ 'nibbānagamanaṭṭhena' (ໂດຍອັດຖະວ່າເປັນທາງໄປສູ່ພຣະນິພານ) ຄວາມວ່າ ບຸກຄົນຍ່ອມໄປສູ່ພຣະນິພານດ້ວຍທາງນີ້ ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ທາງໄປສູ່ພຣະນິພານ, ນັ້ນຄືຄວາມໝາຍແຫ່ງການຈະເລີນອັນບໍ່ຜິດພ້ຽນ, ດ້ວຍອັດຖະວ່າເປັນທາງໄປສູ່ພຣະນິພານນັ້ນ ຄວາມວ່າ ໂດຍຄວາມເປັນອຸບາຍເຄື່ອງບັນລຸພຣະນິພານ. ຄຳວ່າ 'magganīyaṭṭhena' ຄວາມວ່າ ໂດຍອັດຖະວ່າເປັນສິ່ງທີ່ຄວນສະແຫວງຫາ.

ราคาทีหีติ ‘‘ราโค มลํ, โทโส มลํ, โมโห มล’’นฺติ (วิภ. ๙๒๔) เอวํ วุตฺเตหิ ราคาทีหิ มเลหิ. สา ปนายํ สํกิลิฏฺฐจิตฺตานํ วิสุทฺธิ สิชฺฌมานา ยสฺมา โสกาทีนํ อนุปฺปาทาย สํวตฺตติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘โสกปริเทวานํ สมติกฺกมายา’’ติอาทิ. ตตฺถ โสจนํ ญาติพฺยสนาทินิมิตฺตํ เจตโส สนฺตาโป อนฺโตนิชฺฌานํ โสโก. ญาติพฺยสนาทินิมิตฺตเมว โสกาธิกตาชนิโต ‘‘กหํ เอกปุตฺตกา’’ติอาทินา ปริเทวนวเสน วาจาวิปฺปลาโป ปริเทวนํ ปริเทโว. ตสฺส อายตึ อนุปฺปชฺชนํ อิธ สมติกฺกโมติ อาห ‘‘ปหานายา’’ติ. ทุกฺขโทมนสฺสานนฺติ เอตฺถ เจตสิกทุกฺขตาย โทมนสฺสสฺสปิ ทุกฺขสทฺเทเนว คหเณ [Pg.451] สิทฺเธ สทฺเทน อนิวตฺตนโต สามญฺญโชตนาย วิเสสวจนํ เสฏฺฐนฺติ ‘‘โทมนสฺสาน’’นฺเตว วุตฺตํ. เจตสิกโทมนสฺสสฺสาติ ภูตกถนํ ทฏฺฐพฺพํ. ญายติ เอเตน ยาถาวโต ปฏิวิชฺฌียติ จตุสจฺจนฺติ ญาโย วุจฺจติ อริยมคฺโค. นนุ อยมฺปิ มคฺโค, กึ มคฺโค เอว มคฺคสฺส อธิคมาย โหตีติ โจทนํ สนฺธายาห – ‘‘อยํ หี’’ติอาทิ. ตณฺหาว กมฺมกิเลสวิปากานํ วินนฏฺเฐน สํสิพฺพนฏฺเฐน วานํ. เตน ตณฺหาวาเนน วิรหิตตฺตา ตสฺส อภาวาติ อตฺโถ. อตฺตปจฺจกฺขายาติ อตฺตปจฺจกฺขตฺถาย.

ຄຳວ່າ 'rāgādīhi' (ດ້ວຍຣາຄະເປັນຕົ້ນ) ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍມົນທິນມີຣາຄະເປັນຕົ້ນ ດັ່ງທີ່ຕັດໄວ້ວ່າ 'ຣາຄະເປັນມົນທິນ, ໂທສະເປັນມົນທິນ, ໂມຫະເປັນມົນທິນ'. ກໍຄວາມບໍລິສຸດນີ້ຂອງສັດທັງຫຼາຍທີ່ມີຈິດເສົ້າໝອງ ເມື່ອສຳເລັດ ຍ່ອມເປັນໄປເພື່ອຄວາມບໍ່ເກີດຂຶ້ນແຫ່ງຄວາມໂສກເປັນຕົ້ນ ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'sokaparidevānaṃ samatikkamāya' (ເພື່ອລ່ວງພົ້ນຄວາມໂສກແລະຄວາມຮ່ຳໄຮ) ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳນັ້ນ ຄວາມໂສກ (soko) ໄດ້ແກ່ ຄວາມເຜົາໄໝ້ໃຈ ຄວາມເຜົາໄໝ້ພາຍໃນ ທີ່ມີຄວາມຈິບຫາຍແຫ່ງຍາດເປັນຕົ້ນເປັນເຫດ. ຄວາມຮ່ຳໄຮ (paridevo) ໄດ້ແກ່ ຄວາມຈົ່ມເພີ້ ດ້ວຍອຳນາດການຮ້ອງໄຫ້ຮ່ຳໄຮ ເປັນຕົ້ນວ່າ 'ລູກຊາຍຄົນດຽວຂອງແມ່ຢູ່ໃສ' ອັນເກີດຈາກຄວາມໂສກທີ່ແຮງກ້າ ທີ່ມີຄວາມຈິບຫາຍແຫ່ງຍາດເປັນຕົ້ນເປັນເຫດນັ້ນເອງ. ການບໍ່ເກີດຂຶ້ນຕໍ່ໄປແຫ່ງຄວາມໂສກແລະความຮ່ຳໄຮນັ້ນ ຊື່ວ່າ ການລ່ວງພົ້ນໃນທີ່ນີ້ ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'pahānāya' (ເພື່ອການລະ). ຄຳວ່າ 'dukkhadomanassānaṃ' (ແຫ່ງທຸກແລະໂທມະນັດ) ໃນຄຳນັ້ນ ເມື່ອການຖືເອົາໂທມະນັດດ້ວຍສັບວ່າ ທຸກ ເພາະຄວາມເປັນທຸກທາງໃຈ ສຳເລັດແລ້ວ, ແຕ່ເພື່ອສະແດງສະພາວະທົ່ວໄປໂດຍບໍ່ລະເວັ້ນສັບ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳພິເສດອັນປະເສີດວ່າ 'domanassānaṃ' (ແຫ່ງໂທມະນັດ) ນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ 'cetasikadomanassassa' (ແຫ່ງໂທມະນັດທາງໃຈ) ພຶງຊາບວ່າ ເປັນການກ່າວຕາມຄວາມເປັນຈິງ. ອະຣິຍະມັກ ຊື່ວ່າ 'ຍາຍະ' ເພາະເປັນເຄື່ອງຮູ້ ຄືແທງຕະຫຼອດອະຣິຍະສັດຕາມຄວາມເປັນຈິງດ້ວຍມັກນີ້. ຖ້າຖາມວ່າ ມັກນີ້ກໍເປັນມັກ, ມັກນັ້ນເອງຍ່ອມເປັນໄປເພື່ອການບັນລຸມັກບໍ? ເພື່ອແກ້ຄຳຖາມນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ayaṃ hi' (ເພາະວ່າ ມັກນີ້) ເປັນຕົ້ນ. ຕັນຫານັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ 'ວານະ' ເພາະອັດຖະວ່າເປັນເຄື່ອງຮ້ອຍຮັດ ຄືເຄື່ອງຜູກພັນກັມ ກິເລດ ແລະວິບາກໄວ້. ຄວາມວ່າ ເພາະປາສະຈາກຕັນຫາອັນເປັນເຄື່ອງຮ້ອຍຮັດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ຄວາມບໍ່ມີຕັນຫານັ້ນ. ຄຳວ່າ 'attapaccakkhāya' ຄວາມວ່າ ເພື່ອເຮັດໃຫ້ປະຈັກແກ່ຕົນ.

วณฺณภาสนนฺติ ปสํสาวจนํ. วิสุทฺธินฺติ วิสุชฺฌนํ กิเลสปฺปหานํ. อุคฺคเหตพฺพนฺติ เอตฺถ วาจุคฺคตกรณํ อุคฺคโห. ปริจยกรณํ ปริปุจฺฉามูลกตฺตา ตคฺคหเณเนว คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

ຄຳວ່າ 'vaṇṇabhāsanaṃ' ໄດ້ແກ່ ຄຳສັນເສີນ. ຄຳວ່າ 'visuddhiṃ' ໄດ້ແກ່ ຄວາມບໍລິສຸດ ຄືການລະກິເລດ. ຄຳວ່າ 'uggahetabbaṃ' (ຄວນຮຽນເອົາ) ໃນຄຳນັ້ນ ການຮຽນເອົາ (uggaho) ໄດ້ແກ່ ການທ່ອງຂຶ້ນໃຈ. ພຶງຊາບວ່າ ການເຮັດຄວາມຄຸ້ນເຄີຍ ກໍຖືກຖືເອົາແລ້ວດ້ວຍການຖືເອົາການຮຽນເອົານັ້ນ ເພາະມີການສອບຖາມເປັນມູນເຫດ.

น ตโต เหฏฺฐาติ อิธ อธิปฺเปตกายาทีนํ เวทนาทิสภาวตฺตาภาวา กายเวทนาจิตฺตวิมุตฺตสฺส เตภูมกธมฺมสฺส วิสุํ วิปลฺลาสวตฺถนฺตรภาเวน คหิตตฺตา จ เหฏฺฐา คหเณสุ วิปลฺลาสวตฺถูนํ อนิฏฺฐานํ สนฺธาย วุตฺตํ. ปญฺจมสฺส ปน วิปลฺลาสวตฺถุโน อภาเวน ‘‘น อุทฺธ’’นฺติ อาห. อารมฺมณวิภาเคน เหตฺถ สติปฏฺฐานวิภาโคติ. ตโย สติปฏฺฐานาติ สติปฏฺฐานสทฺทสฺส อตฺถุทฺธารทสฺสนํ, น อิธ ปาฬิยํ วุตฺตสฺส สติปฏฺฐานสทฺทสฺส อตฺถทสฺสนํ. อาทีสุ หีติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน ‘‘ผสฺสสมุทยา เวทนานํ สมุทโย, นามรูปสมุทยา จิตฺตสฺส สมุทโย, มนสิการสมุทยา ธมฺมานํ สมุทโย’’ติ (สํ. นิ. ๕.๔๐๘) สติปฏฺฐานาติ วุตฺตานํ สติโคจรานํ ปกาสเก สุตฺตปเทเส สงฺคณฺหาติ. เอวํ ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิยมฺปิ อวเสสปาฬิปเทสทสฺสนตฺโถ อาทิ-สทฺโท ทฏฺฐพฺโพ. สติยา ปฏฺฐานนฺติ สติยา ปติฏฺฐาตพฺพฏฺฐานํ.

ຄຳວ່າ 'na tato heṭṭhā' (ບໍ່ຕ່ຳກວ່ານັ້ນ) ພຣະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວໝາຍເຖິງຄວາມບໍ່ສິ້ນສຸດຂອງວັດຖຸແຫ່ງວິປັດລາດໃນການຖືເອົາໃນເບື້ອງຕ່ຳ ເພາະກາຍເປັນຕົ້ນທີ່ປະສົງໃນທີ່ນີ້ ບໍ່ມີສະພາວະເປັນເວທະນາເປັນຕົ້ນ ແລະເພາະໂລກີຍະທັມທີ່ເວັ້ນຈາກກາຍ ເວທະນາ ແລະຈິດ ຖືກຖືເອົາໂດຍຄວາມເປັນວັດຖຸແຫ່ງວິປັດລາດອື່ນຕ່າງຫາກ. ແຕ່ເພາະບໍ່ມີວັດຖຸແຫ່ງວິປັດລາດທີຫ້າ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'na uddhaṃ' (ບໍ່ສູງກວ່ານັ້ນ). ຄຳວ່າ 'ārammaṇavibhāgena hettha satipaṭṭhānavibhāgo' (ການຈຳແນກສະຕິປັດຖານໃນທີ່ນີ້ ເພາະການຈຳແນກອາຣົມ). ຄຳວ່າ 'tayo satipaṭṭhānā' (ສະຕິປັດຖານ ໓) ນີ້ ເປັນການສະແດງການຖອດຖອນອັດຖະຂອງສັບວ່າ ສະຕິປັດຖານ, ບໍ່ແມ່ນການສະແດງອັດຖະຂອງສັບວ່າ ສະຕິປັດຖານ ທີ່ກ່າວໄວ້ໃນພຣະບາລີໃນທີ່ນີ້. ຄຳວ່າ 'ādīsu hi' (ເພາະວ່າ ໃນ... ເປັນຕົ້ນ) ໃນຄຳນັ້ນ ດ້ວຍ 'ādi' ສັບ (ເປັນຕົ້ນ) ພຣະອັດຖະກະຖາຈານສົງເຄາະເອົາພຣະສູດທີ່ສະແດງອາຣົມຂອງສະຕິ ທີ່ຕັດໄວ້ວ່າ 'ເພາະຜັດສະເກີດຂຶ້ນ ເວທະນາຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນ, ເພາະນາມຮູບເກີດຂຶ້ນ ຈິດຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນ, ເພາະມະນະສິການເກີດຂຶ້ນ ທັມທັງຫຼາຍຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນ' ວ່າເປັນສະຕິປັດຖານ. ພຶງຊາບວ່າ 'ādi' ສັບ ແມ່ນໃນພຣະບາລີປະຕິສຳພິທາມັກ ກໍມີໄວ້ເພື່ອສະແດງພຣະບາລີສ່ວນທີ່ເຫຼືອເຊັ່ນດຽວກັນ. ຄຳວ່າ 'satiyā paṭṭhānaṃ' ໄດ້ແກ່ ທີ່ຕັ້ງອັນພຶງຕັ້ງໝັ້ນແຫ່ງສະຕິ.

อริโยติ อารกตฺตาทินา อริยํ สมฺมาสมฺพุทฺธมาห. เอตฺถาติ เอตสฺมึ สฬายตนวิภงฺคสุตฺเต (ม. นิ. ๓.๓๑๑). ตตฺถ หิ –

ຄຳວ່າ 'ariyo' (ພຣະອະຣິຍະ) ພຣະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວເຖິງພຣະສຳມາສຳພຸດທະເຈົ້າ ຜູ້ເປັນພຣະອະຣິຍະ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ໄກຈາກກິເລດເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ettha' (ໃນທີ່ນີ້) ໄດ້ແກ່ ໃນສະລາຍະຕະນະວິພັງຄະສູດນີ້. ດ້ວຍວ່າ ໃນສະລາຍະຕະນະວິພັງຄະສູດນັ້ນ —

‘‘ตโย สติปฏฺฐานา ยทริโย…เป… มรหตีติ อิติ โข ปเนตํ วุตฺตํ, กิญฺเจตํ ปฏิจฺจ วุตฺตํ. อิธ, ภิกฺขเว, สตฺถา สาวกานํ ธมฺมํ เทเสติ อนุกมฺปโก หิเตสี อนุกมฺปํ อุปาทาย – ‘อิทํ โว [Pg.452] หิตาย อิทํ โว สุขายา’ติ. ตสฺส สาวกา น สุสฺสูสนฺติ, น โสตํ โอทหนฺติ, น อญฺญา จิตฺตํ อุปฏฺฐเปนฺติ, โวกฺกมฺม จ สตฺถุสาสนา วตฺตนฺติ. ตตฺร, ภิกฺขเว, ตถาคโต น เจว อนตฺตมโน โหติ, น จ อนตฺตมนตํ ปฏิสํเวเทติ, อนวสฺสุโต จ วิหรติ สโต สมฺปชาโน. อิทํ, ภิกฺขเว, ปฐมํ สติปฏฺฐานํ. ยทริโย เสวติ…เป... มรหติ. ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, สตฺถา …เป… อิทํ โว สุขายาติ. ตสฺส เอกจฺเจ สาวกา น สุสฺสูสนฺติ…เป… เอกจฺเจ สาวกา สุสฺสูสนฺติ…เป… น จ โวกฺกมฺม สตฺถุสาสนา วตฺตนฺติ. ตตฺร, ภิกฺขเว, ตถาคโต น เจว อนตฺตมโน โหติ, น จ อนตฺตมนตํ ปฏิสํเวเทติ, น เจว อตฺตมโน โหติ, น จ อตฺตมนตํ ปฏิสํเวเทติ. อนตฺตมนตญฺจ อตฺตมนตญฺจ ตทุภยํ อภินิวชฺเชตฺวา อุเปกฺขโก วิหรติ สโต สมฺปชาโน. อิทํ, ภิกฺขเว, ทุติยํ สติปฏฺฐานํ…เป… มรหติ. ปุน จปรํ, ภิกฺขเว,…เป… สุขายาติ, ตสฺส สาวกา สุสฺสูสนฺติ…เป… วตฺตนฺติ. ตตฺร, ภิกฺขเว, ตถาคโต อตฺตมโน เจว โหติ, อตฺตมนตญฺจ ปฏิสํเวเทติ, อนวสฺสุโต จ วิหรติ สโต สมฺปชาโน. อิทํ, ภิกฺขเว, ตติยํ สติปฏฺฐาน’’นฺติ –

“'ສະຕິປັດຖານ ໓ ປະການ ທີ່ພຣະອະຣິຍະ... ເສບ... ຄວນເປັນພຣະອໍຣະຫັນ' ຄຳທີ່ກ່າວໄວ້ດັ່ງນີ້ ນັ້ນ ກ່າວເພາະອາໄສຫຍັງ? ພິກຂຸທັງຫຼາຍ! ໃນທັມມະວິນັຍນີ້ ພຣະສາດສະດາຊົງສະແດງທັມແກ່ສາວົກທັງຫຼາຍ ດ້ວຍຄວາມອະນຸເຄາະ ມຸ່ງປະໂຫຍດເກື້ອກູນ ອາໄສຄວາມອະນຸເຄາະວ່າ 'ສິ່ງນີ້ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ພວກເຈົ້າ ສິ່ງນີ້ເພື່ອຄວາມສຸກແກ່ພວກເຈົ້າ'. ສາວົກທັງຫຼາຍຂອງພຣະອົງຍ່ອomບໍ່ຟັງດ້ວຍດີ ບໍ່ເງ່ຍຫູຟັງ ບໍ່ຕັ້ງຈິດເພື່ອຮູ້ທົ່ວເຖິງ ແລະປະພຶດຫຼີກລ່ຽງຈາກຄຳສອນຂອງພຣະສາດສະດາ. ພິກຂຸທັງຫຼາຍ! ໃນກໍຣະນີນັ້ນ ພຣະຕຖາຄົດຍ່ອມບໍ່ເປັນຜູ້ບໍ່ພໍພຣະໄທ ແລະບໍ່ສະເຫວີຍຄວາມບໍ່ພໍພຣະໄທ ທັງເປັນຜູ້ບໍ່ມີກິເລດຮົ່ວໄຫຼ ມີສະຕິສຳປະຊັນຍະຢູ່. ພິກຂຸທັງຫຼາຍ! ນີ້ຄືສະຕິປັດຖານທີ ໑ ທີ່ພຣະອະຣິຍະເສບ... ຄວນເປັນພຣະອໍຣະຫັນ. ພິກຂຸທັງຫຼາຍ! ອີກປະການໜຶ່ງ ພຣະສາດສະດາ... 'ສິ່ງນີ້ເພື່ອຄວາມສຸກແກ່ພວກເຈົ້າ'. ສາວົກບາງພວກຂອງພຣະອົງຍ່ອມບໍ່ຟັງດ້ວຍດີ... ສາວົກບາງພວກຍ່ອມຟັງດ້ວຍດີ... ແລະບໍ່ປະພຶດຫຼີກລ່ຽງຈາກຄຳສອນຂອງພຣະສາດສະດາ. ພິກຂຸທັງຫຼາຍ! ໃນกໍຣະນີນັ້ນ ພຣະຕຖາຄົດຍ່ອມບໍ່ເປັນຜູ້ບໍ່ພໍພຣະໄທ ບໍ່ສະເຫວີຍຄວາມບໍ່ພໍພຣະໄທ ແລະບໍ່ເປັນຜູ້ພໍພຣະໄທ ບໍ່ສະເຫວີຍຄວາມພໍພຣະໄທ. ພຣະອົງຊົງເວັ້ນທັງສອງຢ່າງນັ້ນ ຄືຄວາມບໍ່ພໍພຣະໄທແລະຄວາມພໍພຣະໄທ ແລ້ວຊົງວາງເສີຍ ມີສະຕິສຳປະຊັນຍະຢູ່. ພິກຂຸທັງຫຼາຍ! ນີ້ຄືສະຕິປັດຖານທີ ໒... ຄວນເປັນພຣະອໍຣະຫັນ. ພິກຂຸທັງຫຼາຍ! ອີກປະການໜຶ່ງ... 'ເພື່ອຄວາມສຸກ', ສາວົກທັງຫຼາຍຂອງພຣະອົງຍ່ອມຟັງດ້ວຍດີ... ປະພຶດ [ຕາມຄຳສອນ]. ພິກຂຸທັງຫຼາຍ! ໃນກໍຣະນີນັ້ນ ພຣະຕຖາຄົດຍ່ອມເປັນຜູ້ພໍພຣະໄທ ທັງສະເຫວີຍຄວາມພໍພຣະໄທ ແລະເປັນຜູ້ບໍ່ມີກິເລດຮົ່ວໄຫຼ ມີສະຕິສຳປະຊັນຍະຢູ່. ພິກຂຸທັງຫຼາຍ! ນີ້ຄືສະຕິປັດຖານທີ ໓' ດັ່ງນີ້ —

เอวํ ปฏิฆานุนเยหิ อนวสฺสุตตา นิจฺจํ อุปฏฺฐิตสฺสติตาย ตทุภยวีติวตฺตตา ‘‘สติปฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตา. พุทฺธานํเยว หิ นิจฺจํ อุปฏฺฐิตสฺสติตา โหติ อาเวณิกธมฺมภาวโต, น ปจฺเจกพุทฺธาทีนํ. ป-สทฺโท อารมฺภํ โชเตติ, อารมฺโภ จ ปวตฺตีติ กตฺวา อาห ‘‘ปวตฺตยิตพฺพโตติ อตฺโถ’’ติ. สติยา กรณภูตาย ปฏฺฐานํ ปฏฺฐเปตพฺพํ สติปฏฺฐานํ. อน-สทฺโท หิ พหุลวจเนน กมฺมตฺโถปิ โหตีติ.

ຄວາມເປັນຜູ້ບໍ່ມີກິເລດຮົ່ວໄຫຼ ເພາະບໍ່ມີຄວາມຍິນດີແລະຍິນຮ້າຍ ຄວາມເປັນຜູ້ກ້າວລ່ວງທັງສອງຢ່າງນັ້ນ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ມີສະຕິຕັ້ງໝັ້ນເປັນນິດ ດັ່ງນີ້ ຊື່ວ່າ 'ສະຕິປັດຖານ'. ເພາະວ່າ ຄວາມເປັນຜູ້ມີສະຕິຕັ້ງໝັ້ນເປັນນິດ ຍ່ອມມີແກ່ພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍເທົ່ານັ້ນ ເພາະຄວາມເປັນອາເວນິກະທັມ, ບໍ່ມີແກ່ພຣະປັດເຈກະພຸດທະເຈົ້າເປັນຕົ້ນ. 'pa' ສັບ (ປະ) ສະແດງຄວາມເລີ່ມຕົ້ນ, ແລະຄວາມເລີ່ມຕົ້ນກໍຄືການເປັນໄປ ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'pavattayitabbato' ຄວາມວ່າ 'ເພາະເປັນສິ່ງທີ່ຄວນໃຫ້ເປັນໄປ'. ສະຕິປັດຖານ ໄດ້ແກ່ ສິ່ງທີ່ຄວນຕັ້ງໄວ້ ດ້ວຍສະຕິອັນເປັນເຄື່ອງມື. ເພາະວ່າ 'ana' ປັດໄຈ (ອະນະ) ໂດຍພະຫຸລະຈະນະ ຍ່ອມລົງໃນກັມມັດຖະ (ອັດຖະແຫ່ງກັມ) ກໍມີ.

ตถาสฺส กตฺตุอตฺโถปิ ลพฺภตีติ ‘‘ปติฏฺฐาตีติ ปฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตํ. อุปฏฺฐาตีติ เอตฺถ อุป-สทฺโท ภุสตฺถวิสิฏฺฐํ ปกฺขนฺทนํ ทีเปตีติ ‘‘โอกฺกนฺทิตฺวา ปกฺขนฺทิตฺวา ปวตฺตตีติ อตฺโถ’’ติ วุตฺตํ. ปุน ภาวตฺถํ สติสทฺทํ ปฏฺฐานสทฺทญฺจ วณฺเณนฺโต ‘‘อถ วา’’ติอาทิมาห. เตน ปุริมวิกปฺเป สติ-สทฺโท ปฏฺฐาน-สทฺโท จ กตฺตุอตฺโถติ วิญฺญายติ. สรณฏฺเฐนาติ จิรกตสฺส จิรภาสิตสฺส จ อนุสฺสรณฏฺเฐน. อิทนฺติ ยํ ‘‘สติเยว สติปฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตํ, อิทํ อิธ อิมสฺมึ สุตฺตปเทเส อธิปฺเปตํ.

ແລະຍ່ອມໄດ້ອັດຖະແຫ່ງກັດຕຸ (ຜູ້ເຮັດ) ແກ່ສະຕິປັດຖານນັ້ນເຊັ່ນດຽວກັນ ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'patiṭṭhātīti paṭṭhānaṃ' (ສິ່ງໃດຍ່ອມຕັ້ງໝັ້ນ ເພາະເຫດນັ້ນ ສິ່ງນັ້ນຊື່ວ່າ ປັດຖານ). ຄຳວ່າ 'upaṭṭhāti' (ຍ່ອມປາກົດ) ໃນຄຳນັ້ນ 'upa' ສັບ (ອຸປະ) ສະແດງການຢັ່ງລົງອັນວິເສດດ້ວຍອັດຖະວ່າແຮງກ້າ ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'okkanditvā pakkhanditvā pavattati' ຄວາມວ່າ 'ຍ່ອມເປັນໄປໂດຍການຢັ່ງລົງແລະແລ່ນໄປ'. ພຣະອັດຖະກະຖາຈານ ເມື່ອຈະອະທິບາຍ 'sati' ສັບ ແລະ 'paṭṭhāna' ສັບ ໂດຍພາວັດຖະ (ອັດຖະແຫ່ງພາວະ) ອີກ ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'atha vā' (ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ) ເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ພຶງຊາບວ່າ ໃນທາງເລືອກທຳອິດ 'sati' ສັບ ແລະ 'paṭṭhāna' ສັບ ເປັນກັດຕຸອັດຖະ. ຄຳວ່າ 'saraṇaṭṭhena' ຄວາມວ່າ ໂດຍອັດຖະວ່າເປັນເຄື່ອງລະນຶກເຖິງສິ່ງທີ່ເຮັດໄວ້ນານແລະຄຳເວົ້າທີ່ເວົ້າໄວ້ນານ. ຄຳວ່າ 'idaṃ' (ນີ້) ໄດ້ແກ່ ຄຳທີ່ກ່າວວ່າ 'ສະຕິປັດຖານ ກໍຄືສະຕິນັ້ນເອງ', ນີ້ຄືສິ່ງທີ່ປະສົງໃນພຣະສູດສ່ວນນີ້.

ยทิ [Pg.453] เอวนฺติ ยทิ สติ เอว สติปฏฺฐานํ, สติ นาม เอโก ธมฺโม, เอวํ สนฺเต กสฺมา สติปฏฺฐานาติ พหุวจนนฺติ อาห ‘‘สตีนํ พหุตฺตา’’ติอาทิ. ยทิ พหุกา ตา สติโย, อถ กสฺมา มคฺโคติ เอกวจนนฺติ โยชนา. มคฺคนฏฺเฐนาติ นิยฺยานฏฺเฐน. นิยฺยานิโก หิ มคฺคธมฺโม, เตเนว นิยฺยานิกภาเวน เอกตฺตุปคโต เอกนฺตโต นิพฺพานํ คจฺฉติ, อตฺถิเกหิ จ ตทตฺถํ มคฺคียตีติ อาห ‘‘วุตฺตญฺเหต’’นฺติอาทิ. ตตฺถ จตสฺโสปิ เจตาติ กายานุปสฺสนาทิวเสน จตุพฺพิธาปิ จ เอตา สติโย. อปรภาเคติ อริยมคฺคกฺขเณ. กิจฺจํ สาธยมานาติ ปุพฺพภาเค กายาทีสุ อารมฺมเณสุ สุภสญฺญาทิวิธมนวเสน วิสุํ วิสุํ ปวตฺติตฺวา มคฺคกฺขเณ สกึเยว ตตฺถ จตุพฺพิธสฺสปิ วิปลฺลาสสฺส สมุจฺเฉทวเสน ปหานกิจฺจํ สาธยมานา อารมฺมณกรณวเสน นิพฺพานํ คจฺฉนฺติ, ตเมวสฺส จตุกิจฺจสาธนตํ อุปาทาย พหุวจนนิทฺเทโส, ตถาปิ อตฺถโต เภทาภาวโต มคฺโคติ เอกวจเนน วุจฺจติ. เตนาห – ‘‘ตสฺมา จตสฺโสปิ เอโก มคฺโคติ วุตฺตา’’ติ.

ຄຳວ່າ 'yadi evaṃ' (ຖ້າຢ່າງນັ້ນ) ຄວາມວ່າ ຖ້າສະຕິປັດຖານກໍຄືສະຕິນັ້ນເອງ, ສະຕິຊື່ວ່າເປັນທັມຢ່າງດຽວ, ເມື່ອເປັນຢ່າງນັ້ນ ເປັນຫຍັງຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'satipaṭṭhānā' (ສະຕິປັດຖານທັງຫຼາຍ) ເປັນພະຫຸວະຈະນະ? ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'satīnaṃ bahuttā' (ເພາະຄວາມເປັນຫຼາຍແຫ່ງສະຕິທັງຫຼາຍ) ເປັນຕົ້ນ. ການເຊື່ອມໂຍງຄວາມວ່າ ຖ້າສະຕິທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນມີຫຼາຍ, ເປັນຫຍັງຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'maggo' (ມັກ) ເປັນເອກະວະຈະນະ? ຄຳວ່າ 'magganaṭṭhena' ຄວາມວ່າ ໂດຍອັດຖະວ່າເປັນເຄື່ອງນຳອອກໄປ. ເພາະວ່າ ມັກຄະທັມເປັນທັມເຄື່ອງນຳອອກໄປ, ຍ່ອມໄປສູ່ພຣະນິພານໂດຍສ່ວນດຽວ ໂດຍຄວາມເປັນທັມເຄື່ອງນຳອອກໄປນັ້ນເອງ, ແລະຜູ້ຕ້ອງການຍ່ອມສະແຫວງຫາມັກຄະທັມນັ້ນເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ພຣະນິພານນັ້ນ ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'vuttañhetaṃ' (ເພາະຄຳນັ້ນຖືກກ່າວໄວ້ແລ້ວ) ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳນັ້ນ ຄຳວ່າ 'catassopi cetā' ໄດ້ແກ່ ສະຕິທັງ ໔ ປະການນີ້ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງກາຍານຸປັດສະນາເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'aparabhāge' ໄດ້ແກ່ ໃນຂະນະແຫ່ງອະຣິຍະມັກ. ຄຳວ່າ 'kiccaṃ sādhayamānā' (ເມື່ອເຮັດກິດໃຫ້ສຳເລັດ) ຄວາມວ່າ ໃນສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນ ສະຕິທັງຫຼາຍຍ່ອມເປັນໄປຕ່າງກັນ ໂດຍອຳນາດການກຳຈັດສຸພະສັນຍາເປັນຕົ້ນໃນອາຣົມມີກາຍເປັນຕົ້ນ, ແຕ່ໃນຂະນະແຫ່ງມັກ ຍ່ອມເຮັດກິດຄືການລະໃຫ້ສຳເລັດ ໂດຍອຳນາດການຕັດຂາດວິປັດລາດທັງ ໔ ປະການໃນອາຣົມນັ້ນພ້ອມກັນເທື່ອດຽວ ແລ້ວໄປສູ່ພຣະນິພານໂດຍການເຮັດໃຫ້ເປັນອາຣົມ, ການສະແດງເປັນພະຫຸວະຈະນະນັ້ນ ກໍເພາະອາໄສຄວາມເປັນຜູ້ເຮັດກິດທັງ ໔ ຢ່າງນັ້ນໃຫ້ສຳເລັດ, ເຖິງຢ່າງນັ້ນ ເພາະບໍ່ມີຄວາມຕ່າງກັນໂດຍອັດຖະ ຈຶ່ງເອີ້ນວ່າ 'maggo' (ມັກ) ເປັນເອກະວະຈະນະ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'tasmā catassopi eko maggoti vuttā' (ເພາະເຫດນັ້ນ ແມ່ນສະຕິທັງ ໔ ປະການ ກໍຕັດວ່າເປັນມັກສາຍດຽວ).

กเถตุกมฺยตาปุจฺฉา อิตราสํ ปุจฺฉานํ อิธ อสมฺภวโต นิทฺเทสาทิวเสน เทเสตุกามตาย จ ตถา วุตฺตตฺตา. ‘‘อยญฺเจว กาโย พหิทฺธา จ นามรูป’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๗๑, ๒๘๗, ๒๙๗; ปารา. ๑๑) ขนฺธปญฺจกํ, ‘‘สุขญฺจ กาเยน ปฏิสํเวเทตี’’ติอาทีสุ เวทนาทโย ตโย อรูปกฺขนฺธา, ‘‘ยา ตสฺมึ สมเย กายสฺส ปสฺสทฺธิ ปฏิปฺปสฺสทฺธี’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๔๐) เวทนาทโย ตโย เจตสิกา ขนฺธา ‘‘กาโย’’ติ วุจฺจนฺติ, ตโต วิเสสนตฺถํ ‘‘กาเยติ รูปกาเย’’ติ อาห. กายานุปสฺสีติ เอตฺถ ตสฺสีลตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘กายํ อนุปสฺสนสีโล’’ติ อาห. อนิจฺจโต อนุปสฺสตีติ จตุสมุฏฺฐานิกกายํ ‘‘อนิจฺจ’’นฺติ อนุปสฺสติ, เอวํ ปสฺสนฺโต เอว จสฺส อนิจฺจาการมฺปิ อนุปสฺสตีติ วุจฺจติ, ตถาภูตสฺส จสฺส นิจฺจคาหสฺส วิเสโสปิ น โหตีติ วุตฺตํ ‘‘โน นิจฺจโต’’ติ. ตถา เหส ‘‘นิจฺจสญฺญํ ปชหตี’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๒๘) วุตฺโต. เอตฺถ จ อนิจฺจโต เอว อนุปสฺสตีติ เอวกาโร ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐติ เตน นิวตฺติตมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘โน นิจฺจโต’’ติ วุตฺตํ. น เจตฺถ ทุกฺขานุปสฺสนาทินิวตฺตนมาสงฺกิตพฺพํ ปฏิโยคินิวตฺตนปรตฺตา เอว-การสฺส, อุปริ เทสนาอารุฬฺหตฺตา จ ตาสํ. ทุกฺขโต อนุปสฺสตีติอาทีสุปิ เอเสว นโย. อยํ ปน วิเสโส – อนิจฺจสฺส ทุกฺขตฺตา [Pg.454] ตเมว กายํ ทุกฺขโต อนุปสฺสติ, ทุกฺขสฺส อนตฺตตฺตา อนตฺตโต อนุปสฺสตีติ.

ຄຳຖາມນີ້ເປັນກະເຖຕຸກຳຍະຕາປຸດສາ (ຄຳຖາມເພາະໃຄ່ຈະສະແດງ) ເພາະຄຳຖາມອື່ນໆ ບໍ່ມີໂອກາດເກີດຂຶ້ນໃນທີ່ນີ້ ແລະເພາະມີຄວາມປະສົງຈະສະແດງໂດຍວິທີມີນິເທດເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງໄດ້ກ່າວໄວ້ຢ່າງນັ້ນ. ໃນຄຳວ່າ “ອະຍັນເຈວະ ກາໂຍ ພະຫິດທາ ຈະ ນາມະຣູປັງ” (ກາຍນີ້ດ້ວຍ ນາມຮູບພາຍນອກດ້ວຍ) ເປັນຕົ້ນ ໝາຍເຖິງຂັນ ໕, ໃນຄຳວ່າ “ສຸຂັນຈະ ກາເຍນະ ປະຕິສັງເວເທຕິ” (ຍ່ອມສະເຫວີຍສຸກດ້ວຍກາຍ) ເປັນຕົ້ນ ໝາຍເຖິງອະຣູບຂັນ ໓ ມີເວທະນາເປັນຕົ້ນ, ໃນຄຳວ່າ “ຍາ ຕັສມິງ ສະມະເຍ ກາຍັສສະ ປັສສັດທິ ປະຕິປັສສັດທິ” (ຄວາມສະຫງົບກາຍ ຄວາມສະຫງົບຄາຍໃນສະໄໝນັ້ນ) ເປັນຕົ້ນ ໝາຍເຖິງເຈຕະສິກຂັນ ໓ ມີເວທະນາເປັນຕົ້ນ ທີ່ຮຽກວ່າ “ກາຍ”, ເພາະສະນັ້ນ ເພື່ອສະແດງຄວາມແຕກຕ່າງ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ກາເຍຕິ ຣູປະກາເຍ” (ຄຳວ່າ ໃນກາຍ ໝາຍເຖິງໃນຮູບກາຍ). ໃນຄຳວ່າ “ກາຍານຸປັດສີ” ນີ້ ເພື່ອສະແດງເຖິງຄວາມເປັນຜູ້ມີປົກກະຕິເຮັດຢ່າງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ກາຍັງ ອະນຸປັສສະນະສີໂລ” (ມີປົກກະຕິພິຈາລະນາເຫັນກາຍ). ຄຳວ່າ “ພິຈາລະນາເຫັນໂດຍຄວາມບໍ່ທ່ຽງ” ຄື ຍ່ອມພິຈາລະນາເຫັນກາຍທີ່ມີສະມຸດຖານ ໔ ວ່າ “ບໍ່ທ່ຽງ”, ເມື່ອເຫັນຢູ່ຢ່າງນີ້ ຍ່ອມຊື່ວ່າພິຈາລະນາເຫັນໂດຍອາການທີ່ບໍ່ທ່ຽງ, ແລະເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ຄວາມຍຶດໝັ້ນວ່າທ່ຽງຂອງຜູ້ນັ້ນຍ່ອມບໍ່ມີ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ບໍ່ແມ່ນໂດຍຄວາມທ່ຽງ”. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງຕັດວ່າ “ຍ່ອມລະນິດຈະສັນຍາ (ຄວາມໝາຍໝັ້ນວ່າທ່ຽງ)”. ແລະໃນທີ່ນີ້ ຄຳວ່າ “ພິຈາລະນາເຫັນໂດຍຄວາມບໍ່ທ່ຽງເທົ່ານັ້ນ” ມີສັບວ່າ “ເອວະ” (ເທົ່ານັ້ນ) ທີ່ຖືກລຶບໄປ, ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມທີ່ຖືກຫ້າມດ້ວຍສັບນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ບໍ່ແມ່ນໂດຍຄວາມທ່ຽງ”. ແລະໃນທີ່ນີ້ ບໍ່ຄວນລະແວງສົງໄສວ່າເປັນການຫ້າມທຸກຂານຸປັດສະນາເປັນຕົ້ນ ເພາະສັບວ່າ “ເອວະ” ມີໄວ້ເພື່ອຫ້າມສິ່ງທີ່ກົງກັນຂ້າມເທົ່ານັ້ນ ແລະເພາະອະນຸປັດສະນາເຫຼົ່ານັ້ນຈະມີຂຶ້ນໃນເທດສະໜາເບື້ອງເທິງ. ໃນຄຳວ່າ “ພິຈາລະນາເຫັນໂດຍຄວາມເປັນທຸກ” ເປັນຕົ້ນ ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ. ແຕ່ມີຂໍ້ແຕກຕ່າງດັ່ງນີ້ ຄື ເພາະສິ່ງທີ່ບໍ່ທ່ຽງເປັນທຸກ ຈຶ່ງພິຈາລະນາເຫັນກາຍນັ້ນໂດຍຄວາມເປັນທຸກ, ເພາະສິ່ງທີ່ເປັນທຸກເປັນອະນັດຕາ ຈຶ່ງພິຈາລະນາເຫັນໂດຍຄວາມເປັນອະນັດຕາ.

ยสฺมา ปน ยํ อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตา, น ตํ อภินนฺทิตพฺพํ, ยญฺจ น อภินนฺทิตพฺพํ, น ตตฺถ รชฺชิตพฺพํ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘อนิจฺจโต อนุปสฺสติ, โน นิจฺจโต, ทุกฺขโต อนุปสฺสติ, โน สุขโต, อนตฺตโต อนุปสฺสติ, โน อตฺตโต, นิพฺพินฺทติ, โน นนฺทติ, วิรชฺชติ, โน รชฺชตี’’ติ. โส เอวํ อรชฺชนฺโต ราคํ นิโรเธติ, โน สมุเทติ, สมุทยํ น กโรตีติ อตฺโถ. เอวํ ปฏิปนฺโน จ ปฏินิสฺสชฺชติ, โน อาทิยติ. อยญฺหิ อนิจฺจาทิอนุปสฺสนา ตทงฺควเสน สทฺธึ กายตนฺนิสฺสยขนฺธาภิสงฺขาเรหิ กิเลสานํ ปริจฺจชนโต สงฺขตโทสทสฺสเนน ตพฺพิปรีเต นิพฺพาเน ตนฺนินฺนตาย ปกฺขนฺทนโต ‘‘ปริจฺจาคปฏินิสฺสคฺโค เจว ปกฺขนฺทนปฏินิสฺสคฺโค จา’’ติ วุจฺจติ. ตสฺมา ตาย สมนฺนาคโต ภิกฺขุ วุตฺตนเยน กิเลเส จ ปริจฺจชติ, นิพฺพาเน จ ปกฺขนฺทติ, ตถาภูโต จ ปริจฺจชนวเสน กิเลเส น อาทิยติ, นาปิ อโทสทสฺสิตาวเสน สงฺขตารมฺมณํ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปฏินิสฺสชฺชติ, โน อาทิยตี’’ติ. อิทานิ นิสฺสิตาหิ อนุปสฺสนาหิ เยสํ ธมฺมานํ ปหานํ โหติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อนิจฺจโต อนุปสฺสนฺโต นิจฺจสญฺญํ ปชหตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ นิจฺจสญฺญนฺติ สงฺขารา นิจฺจาติ เอวํ ปวตฺตํ วิปรีตสญฺญํ. ทิฏฺฐิจิตฺตวิปลฺลาสปหานมุเขเนว สญฺญาวิปลฺลาสปฺปหานนฺติ สญฺญาคหณํ, สญฺญาสีเสน วา เตสมฺปิ คหณํ ทฏฺฐพฺพํ. นนฺทินฺติ สปฺปีติกตณฺหํ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

ແຕ່ເພາະສິ່ງໃດບໍ່ທ່ຽງ ເປັນທຸກ ເປັນອະນັດຕາ ສິ່ງນັ້ນບໍ່ຄວນເພີດເພີນ, ແລະສິ່ງໃດບໍ່ຄວນເພີດເພີນ ກໍບໍ່ຄວນກຳໜັດໃນສິ່ງນັ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ຍ່ອມພິຈາລະນາເຫັນໂດຍຄວາມບໍ່ທ່ຽງ ບໍ່ແມ່ນໂດຍความທ່ຽງ, ຍ່ອມພິຈາລະນາເຫັນໂດຍຄວາມເປັນທຸກ ບໍ່ແມ່ນໂດຍຄວາມເປັນສຸກ, ຍ່ອມພິຈາລະນາເຫັນໂດຍຄວາມເປັນອະນັດຕາ ບໍ່ແມ່ນໂດຍຄວາມເປັນອັດຕາ, ຍ່ອມເບື່ອໜ່າຍ ບໍ່ເພີດເພີນ, ຍ່ອມຄາຍຄວາມກຳໜັດ ບໍ່ກຳໜັດ”. ພິກຂຸນັ້ນເມື່ອບໍ່ກຳໜັດຢູ່ຢ່າງນີ້ ຍ່ອມດັບລາຄະ ບໍ່ເຮັດໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ ຄືບໍ່ເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມສະມຸດໄທ ນີ້ຄືອະທິບາຍ. ແລະພິກຂຸຜູ້ປະຕິບັດຢ່າງນີ້ ຍ່ອມສະຫຼັດຄືນ ບໍ່ຍຶດໝັ້ນ. ດ້ວຍວ່າ ອະນຸປັດສະນາມີອະນິດຈານຸປັດສະນາເປັນຕົ້ນນີ້ ຊື່ວ່າ “ປະຣິດຈາຄະປະຕິນິດສັກຄະ (ການສະຫຼັດຄືນດ້ວຍການສະຫຼະ) ແລະປັກຂັນທະນະປະຕິນິດສັກຄະ (ການສະຫຼັດຄືນດ້ວຍການແລ່ນໄປ)” ເພາະລະກິເລດທັງຫຼາຍພ້ອມກັບກາຍແລະສັງຂານຄືຂັນທີ່ອາໄສກາຍນັ້ນ ດ້ວຍອຳນາດຕະທັງຄະປະຫານ ແລະເພາະເຫັນໂທດໃນສັງຂະຕະແລ້ວແລ່ນໄປສູ່ພະນິພານທີ່ກົງກັນຂ້າມ ເພາະມີຄວາມນ້ອມໂນ້ມໄປໃນພະນິພານນັ້ນ. ເພາະສະນັ້ນ ພິກຂຸຜູ້ປະກອບດ້ວຍອະນຸປັດສະນານັ້ນ ຍ່ອມລະກິເລດທັງຫຼາຍ ແລະແລ່ນໄປສູ່ພະນິພານ ໂດຍນັຍທີ່ກ່າວແລ້ວ, ແລະເມື່ອເປັນເຊັ່ນນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ຍຶດໝັ້ນກິເລດດ້ວຍອຳນາດການສະຫຼະ ແລະບໍ່ຍຶດໝັ້ນສັງຂະຕາຣົມດ້ວຍອຳນາດການບໍ່ເຫັນໂທດ. ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ຍ່ອມສະຫຼັດຄືນ ບໍ່ຍຶດໝັ້ນ”. ບັດນີ້ ເພື່ອສະແດງການລະທຳທັງຫຼາຍທີ່ລະໄດ້ດ້ວຍອະນຸປັດສະນາທີ່ອາໄສກັນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ “ອະນິດຈະໂຕ ອະນຸປັສສັນໂຕ ນິດຈະສັນຍັງ ປະຊະຫະຕິ” (ເມື່ອພິຈາລະນາເຫັນໂດຍຄວາມບໍ່ທ່ຽງ ຍ່ອມລະນິດຈະສັນຍາ). ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຳວ່າ “ນິດຈະສັນຍາ” ຄື ຄວາມຈຳໝາຍໝັ້ນທີ່ວິປະຣິດ ທີ່ເປັນໄປຢ່າງນີ້ວ່າ ສັງຂານທັງຫຼາຍທ່ຽງ. ການກ່າວເຖິງສັນຍາ ກໍເພື່ອສະແດງເຖິງການລະສັນຍາວິປະລາດ ໂດຍຜ່ານທາງການລະທິດຖິວິປະລາດແລະຈິດຕະວິປະລາດນັ້ນເອງ, ຫຼືຄວນເຫັນວ່າເປັນການຖືເອົາທິດຖິແລະຈິດເຫຼົ່ານັ້ນດ້ວຍ ໂດຍມີສັນຍາເປັນປະທານ. ຄຳວ່າ “ນັນທິ” ຄື ຕັນຫາທີ່ປະກອບດ້ວຍປີຕິ. ສ່ວນທີ່ເຫຼືອມີນັຍດັ່ງທີ່ກ່າວມາແລ້ວ.

วิหรตีติ อิมินา กายานุปสฺสนาสมงฺคิโน อิริยาปถวิหาโร วุตฺโตติ อาห – ‘‘อิริยตี’’ติ, อิริยาปถํ ปวตฺเตตีติ อตฺโถ. อารมฺมณกรณวเสน อภิพฺยาปนโต ‘‘ตีสุ ภเวสู’’ติ วุตฺตํ, อุปฺปชฺชนวเสน ปน กิเลสา ปริตฺตภูมกา เอวาติ. ยทิปิ กิเลสานํ ปหานํ อาตาปนนฺติ ตํ สมฺมาทิฏฺฐิอาทีนมฺปิ อตฺเถว, อาตปฺป-สทฺโทวิย ปน อาตาป-สทฺโทปิ วีริเย เอว นิรุฬฺโหติ วุตฺตํ ‘‘วีริยสฺเสตํ นาม’’นฺติ. อถ วา ปฏิปกฺขปฺปหาเน สมฺปยุตฺตธมฺมานํ อพฺภุสฺสหนวเสน ปวตฺตมานสฺส วีริยสฺส สาติสยํ ตทาตาปนนฺติ วีริยเมว ตถา วุจฺจติ, น อญฺเญ ธมฺมา.

ດ້ວຍຄຳວ່າ “ວິຫະຣະຕິ” (ຍ່ອມຢູ່) ນີ້ ພະອາຈານກ່າວເຖິງອິຣິຍາບົດວິຫານ ຂອງຜູ້ປະກອບດ້ວຍກາຍານຸປັດສະນາ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ອິຣິຍະຕິ” ອະທິບາຍວ່າ ຍ່ອມໃຫ້ອິຣິຍາບົດເປັນໄປ. ທີ່ກ່າວວ່າ “ໃນພົບທັງສາມ” ເພາະແຜ່ໄປໂດຍອຳນາດການເຮັດໃຫ້ເປັນອາຣົມ, ແຕ່ໂດຍອຳນາດການເກີດຂຶ້ນ ກິເລດທັງຫຼາຍເປັນໄປໃນປະຣິດຕະພູມ (ກາມະພູມ) ເທົ່ານັ້ນ. ເຖິງແມ່ນວ່າ ການລະກິເລດຈະຊື່ວ່າ ອາຕາປະນະ (ການເຜົາກິເລດ) ແລະການລະນັ້ນກໍມີແກ່ສຳມາທິດຖິເປັນຕົ້ນຄືກັນ, ແຕ່ຄຳວ່າ “...ອາຕາປະ...” ກໍເໝືອນກັບຄຳວ່າ “...ອາຕັບປະ...” ຄື ສຳເລັດຮູບມາຈາກວິຣິຍະເທົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ນີ້ເປັນຊື່ຂອງວິຣິຍະ”. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ວິຣິຍະທີ່ເປັນໄປໂດຍອຳນາດຄວາມອຸດສາຫະຂອງສຳປະຍຸດຕະທຳທັງຫຼາຍໃນການລະກິເລດທີ່ເປັນປະຕິປັກ ຍ່ອມເຜົາກິເລດນັ້ນຢ່າງຍິ່ງ, ເພາະສະນັ້ນ ວິຣິຍະເທົ່ານັ້ນທີ່ຮຽກວ່າຢ່າງນັ້ນ ບໍ່ແມ່ນທຳອື່ນ.

อาตาปีติ จายมีกาโร ปสํสาย, อติสยสฺส วา ทีปโกติ อาตาปีคหเณน สมฺมปฺปธานสมงฺคิตํ ทสฺเสติ. สมฺมา สมนฺตโต สามญฺจ ปชานนฺโต สมฺปชาโน, อสมฺมิสฺสโต ววตฺถาเน อญฺญธมฺมานุปสฺสิตาภาเวน [Pg.455] สมฺมา อวิปรีตํ, สพฺพาการปชานเนน สมนฺตโต, อุปรูปริ วิเสสาวหภาเวน ปวตฺติยา สามํ ปชานนฺโตติ อตฺโถ. ยทิ ปญฺญาย อนุปสฺสติ, กถํ สติปฏฺฐานตาติ อาห ‘‘น หี’’ติอาทิ. ตสฺมา สติยา ลทฺธุปการาย เอว ปญฺญาย เอตฺถ ยถาวุตฺเต กาเย กมฺมฏฺฐานิโก ภิกฺขุ อนุปสฺสโก, ตสฺมา ‘‘กายานุปสฺสี’’ติ วุจฺจติ. อนฺโตสงฺเขโป อนฺโตลีนตา, โกสชฺชนฺติ อตฺโถ. อุปายปริคฺคโหติ เอตฺถ สีลวิโสธนาทิ คณนาทิ อุคฺคหโกสลฺลาทิ จ อุปาโย, ตพฺพิปริยายโต อนุปาโย เวทิตพฺโพ. ยสฺมา จ อุปฏฺฐิตสฺสตี ยถาวุตฺตํ อุปายํ น ปริจฺจชติ, อนุปายญฺจ น อุปาทิยติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘มุฏฺฐสฺสติ…เป… อสมตฺโถ โหตี’’ติ. เตนาติ อุปายานุปายานํ ปริคฺคหปริวชฺชเนสุ อปริจฺจาคาปริคฺคเหสุ จ อสมตฺถภาเวน. อสฺส โยคิโน.

ແລະ ອີ-ອັກສອນ ໃນຄຳວ່າ “ອາຕາປີ” ນີ້ ເປັນໄປໃນທາງສັນເສີນ ຫຼືສະແດງຄວາມຍິ່ງຍວດ, ດ້ວຍການຖືເອົາຄຳວ່າ “ອາຕາປີ” ນີ້ ຍ່ອມສະແດງເຖິງຄວາມເປັນຜູ້ປະກອບດ້ວຍສຳມັບປະທານ. ຄຳວ່າ “ສຳປະຊາໂນ” ຄື ຜູ້ຮູ້ທົ່ວເຖິງຢ່າງຖືກຕ້ອງ, ໂດຍຮອບ ແລະດ້ວຍຕົນເອງ, ອະທິບາຍວ່າ ຮູ້ຢ່າງຖືກຕ້ອງບໍ່ວິປະຣິດ ເພາະບໍ່ມີການພິຈາລະນາເຫັນທຳອື່ນໃນການກຳນົດຢ່າງບໍ່ປົນເປກັນ, ຮູ້ໂດຍຮອບ ເພາະຮູ້ທຸກອາການ, ຮູ້ດ້ວຍຕົນເອງ ເພາະເປັນໄປໂດຍຄວາມນຳມາຊຶ່ງຄຸນວິເສດຍິ່ງໆ ຂຶ້ນໄປ. ຖ້າພິຈາລະນາເຫັນດ້ວຍປັນຍາ ແລ້ວເປັນສະຕິປັດຖານໄດ້ແນວໃດ? ພະອາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ “ນະ ຫິ” (ເພາະວ່າ ບໍ່ແມ່ນ...) ເປັນຕົ້ນ. ເພາະສະນັ້ນ ພິກຂຸຜູ້ຈະເລີນກຳມະຖານ ຍ່ອມເປັນຜູ້ພິຈາລະນາເຫັນໃນກາຍຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວນີ້ ດ້ວຍປັນຍາທີ່ໄດ້ຮັບການອຸປະການຈາກສະຕິເທົ່ານັ້ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຮຽກວ່າ “ກາຍານຸປັດສີ”. ຄຳວ່າ “ອັນໂຕສັງເຂໂປ” ຄື ຄວາມຫົດຫູ່ພາຍໃນ ອະທິບາຍວ່າ ຄວາມກຽດຄ້ານ. ຄຳວ່າ “ອຸປາຍະປະຣິກຄະຫະ” (ການກຳນົດອຸບາຍ) ໃນທີ່ນີ້ ອຸບາຍຄືການຊຳຮະລາສີລເປັນຕົ້ນ ການນັບເປັນຕົ້ນ ແລະຄວາມສະຫຼາດໃນການຮຽນເປັນຕົ້ນ, ສິ່ງທີ່ກົງກັນຂ້າມກັບອຸບາຍນັ້ນ ພຶງຊາບວ່າເປັນອະນຸບາຍ. ແລະເພາະຜູ້ມີສະຕິຕັ້ງໝັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ລະອຸບາຍຕາມທີ່ກ່າວແລ້ວ ແລະບໍ່ຍຶດຖືອະນຸບາຍ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ມຸດຖັດສະຕິ...ເປ... ອະສະມັດໂຖ ໂຫຕິ” (ຜູ້ມີສະຕິຫຼົງລືມ...ເປ... ຍ່ອມເປັນຜູ້ບໍ່ສາມາດ). ຄຳວ່າ “ເຕນະ” (ເພາະເຫດນັ້ນ) ຄື ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ບໍ່ສາມາດໃນການກຳນົດອຸບາຍແລະການເວັ້ນອະນຸບາຍ ແລະໃນການບໍ່ລະອຸບາຍແລະການບໍ່ຖືເອົາອະນຸບາຍ. ຄຳວ່າ “ອັສສະ” ໝາຍເຖິງ ຂອງໂຍຄີຜູ້ນັ້ນ.

ยสฺมา สติเยเวตฺถ สติปฏฺฐานํ วุตฺตา, ตสฺมาสฺส สมฺปยุตฺตธมฺมา วีริยาทโย องฺคนฺติ อาห – ‘‘สมฺปโยคงฺคญฺจสฺส ทสฺเสตฺวา’’ติ. องฺค-สทฺโท เจตฺถ การณปริยาโย ทฏฺฐพฺโพ. สติคฺคหเณเนเวตฺถ สมฺมาสมาธิสฺสปิ คหณํ ทฏฺฐพฺพํ ตสฺสา สมาธิกฺขนฺเธ สงฺคหิตตฺตา. ยสฺมา วา สติสีเสนายํ เทสนา. น หิ เกวลาย สติยา กิเลสปฺปหานํ สมฺภวติ, นิพฺพานาธิคโม วา, นาปิ เกวลา สติ ปวตฺตติ, ตสฺมาสฺส ฌานเทสนายํ สวิตกฺกาทิวจนสฺส วิย สมฺปโยคงฺคทสฺสนตาติ องฺค-สทฺทสฺส อวยวปริยายตา ทฏฺฐพฺพา. ปหานงฺคนฺติ ‘‘วิวิจฺเจว กาเมหี’’ติอาทีสุ วิย ปหาตพฺพงฺคํ ทสฺเสตุํ. ยสฺมา เอตฺถ ปุพฺพภาคมคฺโค อธิปฺเปโต, น โลกุตฺตรมคฺโค, ตสฺมา ปุพฺพภาคิยเมว วินยํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตทงฺควินเยน วา วิกฺขมฺภนวินเยน วา’’ติ อาห. อสฺสาติ โยคิโน. เตสํ ธมฺมานนฺติ เวทนาทิธมฺมานํ. เตสญฺหิ ตตฺถ อนธิปฺเปตตฺตา ‘‘อตฺถุทฺธารนเยเนตํ วุตฺต’’นฺติ อาห. ยํ ปนาติ วิภงฺเค, วิภงฺคปกรเณติ อธิปฺปาโย. เอตฺถาติ ‘‘โลเก’’ติ เอตสฺมึ ปเท, ตา จ โลกิยา เอว อนุปสฺสนา นาม สมฺมสนนฺติ กตฺวา.

ເພາະໃນທີ່ນີ້ ທ່ານກ່າວວ່າ ສະຕິເທົ່ານັ້ນເປັນສະຕິປັດຖານ, ເພາະສະນັ້ນ ທຳທີ່ສຳປະຍຸດກັບສະຕິນັ້ນ ມີວິຣິຍະເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງເປັນອົງຄ໌ ພະອາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ສັມປະໂຍຄັງຄັນຈັສສະ ທັສເສດວາ” (ແລະສະແດງອົງຄ໌ແຫ່ງການປະກອບຂອງສະຕິນັ້ນ). ແລະຄຳວ່າ “ອົງຄ໌” ໃນທີ່ນີ້ ພຶງເຫັນວ່າເປັນໄວພົດຂອງເຫດ. ດ້ວຍການຖືເອົາສະຕິໃນທີ່ນີ້ ພຶງເຫັນວ່າເປັນການຖືເອົາສຳມາສະມາທິດ້ວຍ ເພາະສະຕິນັ້ນສົງເຄາະເຂົ້າໃນສະມາທິຂັນ. ຫຼືເພາະເທດສະໜານີ້ມີສະຕິເປັນປະທານ. ດ້ວຍວ່າ ການລະກິເລດ ຫຼືການບັນລຸພະນິພານ ຍ່ອມບໍ່ມີໄດ້ດ້ວຍສະຕິພຽງຢ່າງດຽວ, ແລະສະຕິພຽງຢ່າງດຽວກໍຍ່ອມບໍ່ເປັນໄປ, ເພາະສະນັ້ນ ການສະແດງອົງຄ໌ແຫ່ງການປະກອບຂອງສະຕິນັ້ນ ພຶງເຫັນວ່າເປັນໄວພົດຂອງສ່ວນປະກອບ ເໝືອນຄຳວ່າ ສະວິຕົກເປັນຕົ້ນໃນຊານເທດສະໜາ. ຄຳວ່າ “ປະຫານັງຄະ” (ອົງຄ໌ແຫ່ງການລະ) ເພື່ອສະແດງອົງຄ໌ທີ່ພຶງລະ ເໝືອນໃນຄຳວ່າ “ວິວິດເຈວະ ກາເມຫິ” (ສົງັດແລ້ວຈາກກາມທັງຫຼາຍ) ເປັນຕົ້ນ. ເພາະໃນທີ່ນີ້ປະສົງເອົາປຸບພະພາກມັກ ບໍ່ແມ່ນໂລກຸດຕະຣະມັກ, ເພາະສະນັ້ນ ເມື່ອສະແດງວິໄນ (ການກຳຈັດ) ສ່ວນປຸບພະພາກເທົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ດ້ວຍຕະທັງຄະວິໄນ ຫຼືດ້ວຍວິກຂັມພະນະວິໄນ”. ຄຳວ່າ “ອັສສະ” ໝາຍເຖິງ ຂອງໂຍຄີຜູ້ນັ້ນ. ຄຳວ່າ “ເຕສັງ ທັມມານັງ” ຄື ຂອງທຳທັງຫຼາຍມີເວທະນາເປັນຕົ້ນ. ເພາະທຳເຫຼົ່ານັ້ນບໍ່ໄດ້ປະສົງເອົາໃນທີ່ນີ້ ພະອາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ຄຳນີ້ກ່າວໄວ້ໂດຍນັຍແຫ່ງການຍົກເນື້ອຄວາມຂຶ້ນສະແດງ”. ຄຳວ່າ “ຍັງ ປະນະ” (ກໍສິ່ງໃດ) ອະທິບາຍວ່າ ໃນວິພັງ ຄື ໃນຄຳພີວິພັງ. ຄຳວ່າ “ເອດຖາ” (ໃນທີ່ນີ້) ຄື ໃນບົດວ່າ “ໂລເກ” (ໃນໂລກ) ນີ້, ແລະອະນຸປັດສະນາເຫຼົ່ານັ້ນເປັນໂລກີຍະເທົ່ານັ້ນ ເພາະເຮັດການພິຈາລະນາ (ສຳມະສະນະ).

ทุกฺขโตติ วิปริณามสงฺขารทุกฺขตาหิ ทุกฺขสภาวโต, ทุกฺขาติ อนุปสฺสิตพฺพาติ อตฺโถ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. โย สุขํ [Pg.456] ทุกฺขโต อทฺทาติ โย ภิกฺขุ สุขํ เวทนํ วิปริณามทุกฺขตาย ทุกฺขนฺติ ปญฺญาจกฺขุนา อทฺทกฺขิ. ทุกฺขมทฺทกฺขิ สลฺลโตติ ทุกฺขเวทนํ ปีฬาชนนโต อนฺโตตุทนโต ทุนฺนีหรณโต จ สลฺลนฺติ อทฺทกฺขิ ปสฺสิ. อทุกฺขมสุขนฺติ อุเปกฺขาเวทนํ. สนฺตนฺติ สุขทุกฺขานํ วิย อโนฬาริกตาย ปจฺจยวเสน วูปสนฺตสภาวตฺตา จ สนฺตํ. อนิจฺจโตติ หุตฺวา อภาวโต อุทยพฺพยวนฺตโต ตาวกาลิกโต นิจฺจปฏิกฺเขปโต จ อนิจฺจนฺติ โย อทฺทกฺขิ. ส เว สมฺมทฺทโส ภิกฺขูติ โส ภิกฺขุ เอกํเสน, ปริพฺยตฺตํ วา เวทนาย สมฺมา ปสฺสนโกติ อตฺโถ.

ຄຳວ່າ “ໂດຍຄວາມເປັນທຸກ” ຄື ໂດຍສະພາວະທີ່ເປັນທຸກ ດ້ວຍວິປະຣິຍາມະທຸກຂະຕາແລະສັງຂາຣະທຸກຂະຕາ, ອະທິບາຍວ່າ ພຶງພິຈາລະນາເຫັນວ່າເປັນທຸກ. ໃນສອງບົດທີ່ເຫຼືອກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ. ຄຳວ່າ “ໂ调 ສຸຂັງ ທຸກຂະໂຕ ອັດທາ” ຄື ພິກຂຸໃດໄດ້ເຫັນສຸຂະເວທະນາໂດຍປັນຍາຈັກຂຸວ່າເປັນທຸກ ດ້ວຍວິປະຣິຍາມະທຸກຂະຕາ. ຄຳວ່າ “ທຸກຂະມັດທັກຂິ ສັລລະໂຕ” ຄື ໄດ້ເຫັນ ໄດ້ພິຈາລະນາເຫັນທຸກຂະເວທະນາວ່າເປັນລູກສອນ ເພາະບີບຄັ້ນ ເພາະສຽບແທງພາຍໃນ ແລະເພາະຖອນອອກໄດ້ຍາກ. ຄຳວ່າ “ອະທຸກຂະມະສຸຂັງ” ຄື ອຸເປກຂາເວທະນາ. ຄຳວ່າ “ສັນຕັງ” ຄື ເປັນທຳສະຫງົບ ເພາະບໍ່ຫຍາບຄືສຸກແລະທຸກ ແລະເພາະມີສະພາວະສະຫງົບລະງັບໂດຍອຳນາດແຫ່ງປັດໄຈ. ຄຳວ່າ “ໂດຍຄວາມບໍ່ທ່ຽງ” ຄື ພິກຂຸໃດໄດ້ເຫັນວ່າບໍ່ທ່ຽງ ເພາະມີແລ້ວກໍບໍ່ມີ ເພາະມີຄວາມເກີດແລະຄວາມດັບ ເພາະເປັນຂອງຊົ່ວຄາວ ແລະເພາະປະຕິເສດຄວາມທ່ຽງ. ຄຳວ່າ “ສະ ເວ ສັມມັດທະໂສ ພິກຂູ” ຄື ພິກຂຸນັ້ນຊື່ວ່າເປັນຜູ້ເຫັນໂດຍຊອບໂດຍແທ້ຈິງ ຫຼືເຫັນເວທະນາຢ່າງແຈ່ມແຈ້ງ ອະທິບາຍຢ່າງນີ້.

ทุกฺขาติปีติ สงฺขารทุกฺขตาย ทุกฺขา อิติปิ. สพฺพํ ตํ เวทยิตํ ทุกฺขสฺมึ อนฺโตคธํ ปริยาปนฺนนฺติ วทามิ สงฺขารทุกฺขนฺติ วตฺตพฺพโต. สุขทุกฺขโตปิ จาติ สุขาทีนํ ฐิติวิปริณามญาณสุขตาย จ วิปริณามฏฺฐิติอญฺญาณทุกฺขตาย จ วุตฺตตฺตา ติสฺโสปิ สุขโต ติสฺโสปิ จ ทุกฺขโต อนุปสฺสิตพฺพาติ อตฺโถ. สตฺต อนุปสฺสนา เหฏฺฐา ปกาสิตา เอว.

ຄຳວ່າ “ທຸກຂາຕິປິ” ຄື ເປັນທຸກດ້ວຍສັງຂາຣະທຸກຂະຕາ ດັ່ງນີ້ແດ່. ເພາະຄວນກ່າວວ່າ “ເຮົາກ່າວວ່າ ສິ່ງໃດສິ່ງໜຶ່ງທີ່ສະເຫວີຍ ຍ່ອມຢັ່ງລົງໃນທຸກ ຍ່ອມນັບເນື່ອງໃນທຸກ ຄື ສັງຂາຣະທຸກ”. ຄຳວ່າ “ໂດຍຄວາມເປັນສຸກແລະເປັນທຸກດ້ວຍ” ອະທິບາຍວ່າ ເພາະກ່າວໄວ້ໂດຍຄວາມເປັນສຸກດ້ວຍຄວາມຕັ້ງຢູ່ ຄວາມຜັນແປ ແລະຄວາມຮູ້ໃນສຸກຂອງເວທະນາມີສຸກເປັນຕົ້ນ ແລະໂດຍຄວາມເປັນທຸກດ້ວຍຄວາມຜັນແປ ຄວາມຕັ້ງຢູ່ ແລະຄວາມບໍ່ຮູ້, ເພາະສະນັ້ນ ເວທະນາທັງສາມກໍພຶງພິຈາລະນາເຫັນໂດຍຄວາມເປັນສຸກ ແລະເວທະນາທັງສາມກໍພຶງພິຈາລະນາເຫັນໂດຍຄວາມເປັນທຸກ. ອະນຸປັດສະນາ ໗ ທ່ານສະແດງໄວ້ແລ້ວໃນເບື້ອງຕົ້ນ.

อารมฺมณา…เป… เภทานนฺติ รูปาทิอารมฺมณนานตฺตสฺส นีลาทิตพฺเภทสฺส, ฉนฺทาทิอธิปตินานตฺตสฺส หีนาทิตพฺเภทสฺส, ญาณฌานาทิสหชาตนานตฺตสฺส สสงฺขาริกาสงฺขาริก-สวิตกฺก-สวิจาราทิตพฺเภทสฺส, กามาวจราทิภูมินานตฺตสฺส, อุกฺกฏฺฐมชฺฌิมาทิตพฺเภทสฺส, กุสลาทิกมฺมนานตฺตสฺส, เทวคติสํวตฺตนิยตาทิตพฺเภทสฺส, กณฺหสุกฺกวิปากนานตฺตสฺส, ทิฏฺฐธมฺมเวทนียตาทิตพฺเภทสฺส, ปริตฺตภูมกาทิกิริยานานตฺตสฺส, ติเหตุกาทิตพฺเภทสฺส วเสน อนุปสฺสิตพฺพนฺติ โยชนา. อาทิ-สทฺเทน สวตฺถุกาวตฺถุกาทินานตฺตสฺส ปุคฺคลตฺตยสาธารณาทิตพฺเภทสฺส จ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. สราคาทีนนฺติ มหาสติปฏฺฐานสุตฺเต (ที. นิ. ๒.๓๘๑; ม. นิ. ๑.๑๑๔) อาคตานํ สราควีตราคาทิเภทานํ. สลกฺขณ-สามญฺญลกฺขณานนฺติ ผุสนาทิตํตํสลกฺขณานญฺเจว อนิจฺจตาทิสามญฺญลกฺขณานญฺจ วเสนาติ โยชนา.

ຄວາມປະກອບຄວາມວ່າ ພຶງພິຈາລະນາເຫັນໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມຕ່າງກັນຂອງອາຣົມມີຮູບເປັນຕົ້ນ ແລະຄວາມຕ່າງກັນນັ້ນມີສີຂຽວເປັນຕົ້ນ, ຄວາມຕ່າງກັນຂອງອະທິບໍດີມີສັນທະເປັນຕົ້ນ ແລະຄວາມຕ່າງກັນນັ້ນມີຢ່າງຊົ່ວເປັນຕົ້ນ, ຄວາມຕ່າງກັນຂອງສະຫະຊາດມີຍານແລະຊານເປັນຕົ້ນ ແລະຄວາມຕ່າງກັນນັ້ນມີສະສັງຂາຣິກະ ອະສັງຂາຣິກະ ສະວິຕົກ ສະວິຈານເປັນຕົ້ນ, ຄວາມຕ່າງກັນຂອງພູມມີກາມາວະຈອນເປັນຕົ້ນ, ຄວາມຕ່າງກັນນັ້ນມີຢ່າງປະນີດ ຢ່າງປານກາງເປັນຕົ້ນ, ຄວາມຕ່າງກັນຂອງກຳມີກຸສົນເປັນຕົ້ນ, ຄວາມຕ່າງກັນນັ້ນມີຄວາມເປັນໄປເພື່ອເທວະໂລກເປັນຕົ້ນ, ຄວາມຕ່າງກັນຂອງວິບາກດຳແລະຂາວ, ຄວາມຕ່າງກັນນັ້ນມີທິດຖະທັມມະເວທະນີຍະເປັນຕົ້ນ, ຄວາມຕ່າງກັນຂອງກິຣິຍາອັນເປັນປະຣິດຕະພູມເປັນຕົ້ນ, ຄວາມຕ່າງກັນນັ້ນມີຕິເຫຕຸກະລັກສະນະເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍສັບວ່າ “ອາທິ” (ເປັນຕົ້ນ) ພຶງເຫັນວ່າເປັນການສົງເຄາະຄວາມຕ່າງກັນຂອງທຳທີ່ມີວັດຖຸແລະບໍ່ມີວັດຖຸເປັນຕົ້ນ ແລະຄວາມຕ່າງກັນນັ້ນມີຄວາມທົ່ວໄປແກ່ບຸກຄົນ ໓ ປະເພດເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ “ສະຣາຄະເປັນຕົ້ນ” ຄື ຄວາມຕ່າງກັນມີຈິດມີລາຄະ ຈິດປາສະຈາກລາຄະເປັນຕົ້ນ ທີ່ມາໃນມະຫາສະຕິປັດຖານະສູດ. ຄຳວ່າ “ສະລັກສະນະແລະສາມັນຍະລັກສະນະ” ຄື ໂດຍອຳນາດແຫ່ງສະລັກສະນະສະເພາະຕົນມີການກະທົບເປັນຕົ້ນ ແລະໂດຍອຳນາດແຫ່ງສາມັນຍະລັກສະນະມີຄວາມບໍ່ທ່ຽງເປັນຕົ້ນ ຄວາມປະກອບດັ່ງນີ້.

สุญฺญตธมฺมสฺสาติ อนตฺตตาสงฺขาตสุญฺญตสภาวสฺส. ‘‘สลกฺขณ-สามญฺญลกฺขณาน’’นฺติ หิ อิมินา โย อิโต พาหิรเกหิ สามินิวาสีการกเวทกอธิฏฺฐายกภาเวน ปริกปฺปิโต อตฺตา, ตสฺส สงฺขาเรสุ นิจฺจตา สุขตา วิย กตฺถจิปิ อภาโว วิภาวิโต. นตฺถิ เอเตสํ อตฺตาติ อนตฺตา, ยสฺมา ปน สงฺขาเรสุ เอกธมฺโมปิ อตฺตา [Pg.457] น โหติ, ตสฺมา เต น อตฺตาติปิ อนตฺตาติ อยํ เตสํ สุญฺญตธมฺโม. ตสฺส สุญฺญตธมฺมสฺส, ยํ วิภาเวตุํ อภิธมฺเม (ธ. ส. ๑๒๑) ‘‘ตสฺมึ โข ปน สมเย ธมฺมา โหนฺตี’’ติอาทินา สุญฺญตวารเทสนา วุตฺตา. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

ຄຳວ່າ “ສຸນຍະຕະທັມມັດສະ” ຄື ຂອງສະພາວະຫວ່າງເປົ່າທີ່ນັບວ່າເປັນອະນັດຕາ. ດ້ວຍຄຳວ່າ “ສະລັກສະນະແລະສາມັນຍະລັກສະນະ” ນີ້ ພະອາຈານສະແດງຄວາມບໍ່ມີຢູ່ແຫ່ງອັດຕາທີ່ພວກຄົນພາຍນອກພຸດທະສາສະໜາຈິນຕະນາການຂຶ້ນ ໂດຍຄວາມເປັນເຈົ້າຂອງ ຄວາມເປັນຜູ້ຢູ່ ຄວາມເປັນຜູ້ເຮັດ ຄວາມເປັນຜູ້ສະເຫວີຍ ແລະຄວາມເປັນຜູ້ບັງຄັບບັນຊາ ໃນສັງຂານທັງຫຼາຍ ເໝືອນຄວາມບໍ່ມີຢູ່ແຫ່ງຄວາມທ່ຽງແລະຄວາມສຸກໃນທີ່ໃດໆ. ທຳທັງຫຼາຍຊື່ວ່າ ອະນັດຕາ ເພາະບໍ່ມີອັດຕາຂອງທຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ແຕ່ເພາະໃນສັງຂານທັງຫຼາຍ ເຖິງທຳພຽງຢ່າງດຽວກໍບໍ່ແມ່ນອັດຕາ, ເພາະສະນັ້ນ ທຳເຫຼົ່ານັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ ອະນັດຕາ ເພາະບໍ່ແມ່ນອັດຕາ ນີ້ຄືສຸນຍະຕະທຳຂອງສັງຂານເຫຼົ່ານັ້ນ. ພະຜູ້ມີພະພາກຕັດສຸນຍະຕະວາຣະເທດສະໜາໄວ້ໃນພະອະພິທຳ ດ້ວຍຄຳມີອາທິວ່າ “ຕັສມິງ ໂຂ ປະນະ ສະມະເຍ ທັມມາ ໂຫນຕິ” (ກໍໃນສະໄໝນັ້ນ ທຳທັງຫຼາຍຍ່ອມມີ) ເປັນຕົ້ນ ເພື່ອສະແດງສຸນຍະຕະທຳນັ້ນ. ສ່ວນທີ່ເຫຼືອເຂົ້າໃຈໄດ້ງ່າຍຢູ່ແລ້ວ.

อมฺพปาลิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ຈົບການອະທິບາຍອຳພະປາລີສູດ.

๒. สติสุตฺตวณฺณนา

໒. ການອະທິບາຍສະຕິສູດ

๓๖๘. สรตีติ สโต. อยํ ปน น ยาย กายจิ สติยา สโต, อถ โข เอทิสายาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘กายาทิอนุปสฺสนาสติยา’’ติ อาห. จตุสมฺปชญฺญปญฺญายาติ จตุพฺพิธสมฺปชญฺญปญฺญาย, อภิกฺกมนํ อภิกฺกนฺตนฺติ อาห – ‘‘อภิกฺกนฺตํ วุจฺจติ คมน’’นฺติ. ตถา ปฏิกฺกมนํ ปฏิกฺกนฺตนฺติ วุตฺตํ – ‘‘ปฏิกฺกนฺตํ นิวตฺตน’’นฺติ. นิวตฺตนญฺจ นิวตฺติมตฺตํ, นิวตฺติตฺวา ปน คมนํ คมนเมว. กายํ อภิหรนฺโต อภิคมนวเสน กายํ นาเมนฺโต. ฐานนิสชฺชาสยเนสุ โย คมนาทิวิธินา กายสฺส ปุรโต อภิหาโร, โส อภิกฺกโม, ปจฺฉโต อปหรณํ ปฏิกฺกโมติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ฐาเนปี’’ติอาทิมาห. อาสนสฺสาติ ปีฐกาทิอาสนสฺส. ปุริมองฺคาภิมุโขติ อฏนิกาทิปุริมาวยวาภิมุโข. สํสรนฺโตติ สํสปฺปนฺโต. ปจฺจาสํสรนฺโตติ ปฏิอาสปฺปนฺโต. เอเสว นโยติ อิมินา สรีรสฺเสว อภิมุขสํสปฺปนปฏิอาสปฺปนานิ นิทสฺเสติ.

໓໖໘. ຄຳວ່າ “ສະໂຕ” ຄື ຜູ້ລະນຶກໄດ້. ແຕ່ພິກຂຸນັ້ນບໍ່ແມ່ນລະນຶກໄດ້ດ້ວຍສະຕິຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງ, ແຕ່ລະນຶກໄດ້ດ້ວຍສະຕິເຫັນປານນີ້ ພະອາຈານເພື່ອຈະສະແດງເຖິງສະຕິນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ດ້ວຍສະຕິທີ່ພິຈາລະນາເຫັນກາຍເປັນຕົ້ນ”. ຄຳວ່າ “ຈະຕຸສັມປະຊັນຍະປັນຍາຍະ” ຄື ດ້ວຍປັນຍາຄືສຳປະຊັນຍະ ໔ ປະການ. ພະອາຈານກ່າວເຖິງການກ້າວໄປຂ້າງໜ້າວ່າ “ອະພິກກັນຕັງ” ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ຄຳວ່າ ອະພິກກັນຕະ ໄດ້ແກ່ ການໄປ”. ແລະກ່າວເຖິງການຖອຍກັບຫຼັງວ່າ “ປະຕິກກັນຕັງ” ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ຄຳວ່າ ປະຕິກກັນຕະ ໄດ້ແກ່ ການກັບ”. ແລະການກັບນັ້ນເປັນພຽງການກັບເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ການກັບແລ້ວໄປ ກໍຄືການໄປນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ “ນຳກາຍໄປຂ้างໜ້າ” ຄື ນ້ອມກາຍໄປໂດຍອຳນາດການກ້າວໄປຂ້າງໜ້າ. ເພື່ອສະແດງວ່າ ໃນການຢືນ ການນັ່ງ ແລະການນອນ ການນຳກາຍໄປຂ้างໜ້າດ້ວຍວິທີມີການໄປເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ ອະພິກກົມ, ການຖອຍກັບຫຼັງ ຊື່ວ່າ ປະຕິກກົມ ຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອາທິວ່າ “ເຖິງແມ່ນໃນການຢືນ” ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ “ຂອງອາສະນະ” ຄື ຂອງຕັ່ງເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ “ຜິນໜ້າໄປສູ່ສ່ວນເບື້ອງໜ້າ” ຄື ຜິນໜ້າໄປສູ່ສ່ວນປະກອບເບື້ອງໜ້າມີກອບຕັ່ງເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ “ຄານໄປ” ຄື ຄານເຂົ້າໄປ. ຄຳວ່າ “ຄານຖອຍຫຼັງ” ຄື ຄານຖອຍອອກມາ. ຄຳວ່າ “ມີນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ” ນີ້ ພະອາຈານສະແດງເຖິງການຄານເຂົ້າໄປຂ้างໜ້າແລະການຄານຖອຍຫຼັງຂອງຮ່າງກາຍນັ້ນເອງ.

สมฺมา ปชานนํ สมฺปชานํ. เตน อตฺตนา กาตพฺพกิจฺจสฺส กรณสีโล สมฺปชานการีติ อาห – ‘‘สมฺปชญฺเญน สพฺพกิจฺจการี’’ติ. สมฺปชานเมว หิ สมฺปชญฺญํ. สมฺปชญฺญสฺเสว วา การีติ สมฺปชญฺญสฺเสว กรณสีโล. สมฺปชญฺญํ กโรเตวาติ อภิกฺกนฺตาทีสุ อสมฺโมหํ อุปฺปาเทติ เอว, สมฺปชานสฺเสว วา กาโร เอตสฺส อตฺถีติ สมฺปชานการี.

ການຮູ້ທົ່ວເຖິງໂດຍຊອບ ຊື່ວ່າ ສັມປະຊານະ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ ຜູ້ມີປົກກະຕິເຮັດກິດທີ່ຕົນຄວນເຮັດດ້ວຍຄວາມຮູ້ຕົວ ຊື່ວ່າ ສັມປະຊານະກາຣີ ດັ່ງຄຳວ່າ 'ຜູ້ເຮັດກິດທັງປວງດ້ວຍສັມປະຊັນຍະ'. ເພາະວ່າ ຄວາມຮູ້ຕົວນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ ສັມປະຊັນຍະ. ຫຼືວ່າ ຜູ້ເຮັດເຊິ່ງສັມປະຊັນຍະນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ ສັມປະຊັນຍະກາຣີ ຄື ຜູ້ມີປົກກະຕິເຮັດສັມປະຊັນຍະ. ຄຳວ່າ 'ຍ່ອມເຮັດສັມປະຊັນຍະ' ຄື ຍ່ອມຍັງຄວາມບໍ່ຫຼົງໃຫ້ເກີດຂຶ້ນໃນການກ້າວໄປເປັນຕົ້ນນັ້ນເອງ, ຫຼືວ່າ ການເຮັດຂອງຜູ້ຮູ້ຕົວມີຢູ່ແກ່ຜູ້ນັ້ນ ເພາະເຫດນັ້ນ ຜູ້ນັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ ສັມປະຊານະກາຣີ.

ธมฺมโต วฑฺฒิตสงฺขาเตน สห อตฺเถน วตฺตตีติ สาตฺถกํ, อภิกฺกนฺตาทิ, สาตฺถกสฺส สมฺปชานนํ สาตฺถกสมฺปชญฺญํ. สปฺปายสฺส อตฺตโน [Pg.458] อุปการาวหสฺส หิตสฺส สมฺปชานนํ สปฺปายสมฺปชญฺญํ. อภิกฺกมาทีสุ ภิกฺขาจารโคจเร, อญฺญตฺถาปิ จ ปวตฺเตสุ อวิชหิเต กมฺมฏฺฐานสงฺขาเต โคจเร สมฺปชญฺญํ โคจรสมฺปชญฺญํ. อภิกฺกมาทีสุ อสมฺมุยฺหนเมว สมฺปชญฺญํ อสมฺโมหสมฺปชญฺญํ. ปริคฺคณฺหิตฺวาติ ตุลยิตฺวา ตีเรตฺวา, ปฏิสงฺขายาติ อตฺโถ. สงฺฆทสฺสเนเนว อุโปสถปวารณาทิอตฺถํ คมนํ สงฺคหิตํ. อสุภทสฺสนาทีติ อาทิ-สทฺเทน กสิณปริกมฺมาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิวริตุํ ‘‘เจติยํ ทิสฺวาปิ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อรหตฺตํ ปาปุณาตีติ อุกฺกฏฺฐนิทฺเทโส เอโส. สมถวิปสฺสนุปฺปาทนมฺปิ หิ ภิกฺขุโน วุทฺธิ เอว. ทกฺขิณทฺวาเรติ เจติยงฺคณสฺส ทกฺขิณทฺวาเร, ตถา ปจฺฉิมทฺวาเรติอาทีสุ. อภยวาปิ ปาฬิยนฺติ อภยวาปิยา ปุรตฺถิมตีเร.

ການກ້າວໄປເປັນຕົ້ນ ທີ່ເປັນໄປພ້ອມກັບປະໂຫຍດ ອັນໄດ້ແກ່ຄວາມຈະເລີນໂດຍທັມ ຊື່ວ່າ ສາຖະກະ, ຄວາມຮູ້ຕົວໃນສິ່ງທີ່ມີປະໂຫຍດນັ້ນ ຊື່ວ່າ ສາຖະກະສັມປະຊັນຍະ. ຄວາມຮູ້ຕົວໃນສິ່ງທີ່ເປັນສັບປາຍະ ອັນນຳມາເຊິ່ງອຸປະການະແລະປະໂຫຍດເກື້ອກູນແກ່ຕົນ ຊື່ວ່າ ສັບປາຍະສັມປະຊັນຍະ. ຄວາມຮູ້ຕົວໃນໂຄຈອນ ອັນໄດ້ແກ່ກັມມະຖານ ທີ່ບໍ່ລະຖິ້ມ ໃນເວລາທ່ຽວບິນທະບາດໃນການກ້າວໄປເປັນຕົ້ນ ແລະໃນທີ່ອື່ນໆ ທີ່ເປັນໄປຢູ່ ຊື່ວ່າ ໂຄຈະຣະສັມປະຊັນຍະ. ຄວາມຮູ້ຕົວຄືຄວາມບໍ່ຫຼົງງົມງວາຍໃນການກ້າວໄປເປັນຕົ້ນນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ ອະສັມໂມຫະສັມປະຊັນຍະ. ຄຳວ່າ 'ກຳນົດແລ້ວ' ຄື ໃຄ່ຄວນແລ້ວ ຕັດສິນແລ້ວ, ອະທິບາຍວ່າ ພິຈາລະນາແລ້ວ. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ການເຫັນສົງ' ນັ້ນເອງ ຍ່ອມສົງເຄາະການໄປເພື່ອປະໂຫຍດມີອຸໂປສົດແລະປະວໍຣະນາເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳວ່າ 'ການເຫັນອະສຸພະເປັນຕົ້ນ' ພຶງຊາບການສົງເຄາະເອົາການບໍລິກັມກະສິນເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍສັບວ່າ 'ເປັນຕົ້ນ'. ເພື່ອຈະຂະຫຍາຍເນື້ອຄວາມທີ່ກ່າວໄວ້ໂດຍຫຍໍ້ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ເພາະວ່າ ເຫັນເຈດີແລ້ວ ເຖິງແມ່ນ...'. ຄຳວ່າ 'ຍ່ອມບັນລຸພຣະອໍຣະຫັນ' ນີ້ ເປັນການສະແດງຢ່າງຍອດຢ້ຽມ. ເພາະວ່າ ເຖິງແມ່ນການຍັງສະມະຖະແລະວິປັດສະນາໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ ກໍເປັນຄວາມຈະເລີນຂອງພິກຂຸແທ້ໆ. ຄຳວ່າ 'ທີ່ປະຕູທິດໃຕ້' ຄື ທີ່ປະຕູທິດໃຕ້ແຫ່ງລານເຈດີ, ໃນຄຳວ່າ 'ທີ່ປະຕູທິດຕາເວັນຕົກ' ເປັນຕົ້ນ ກໍມີນັຍເຊັ່ນດຽວກັນ. ຄຳວ່າ 'ທີ່ຄັນຄູອ່າງເກັບນ້ຳອະພັຍ' ຄື ທີ່ຝັ່ງທິດຕາເວັນອອກແຫ່ງອ່າງເກັບນ້ຳອະພັຍ.

พุทฺธวํส-อริยวํส-เจติยวํส-ทีปวํสาทิวํสกถนโต มหาอริยวํสภาณโก เถโร. ปญฺญายนฏฺฐาเนติ เจติยสฺส ปญฺญายนฏฺฐาเน. เอกปทุทฺธาเรติ ปทุทฺธารปติฏฺฐานปริวตฺตนํ อกตฺวา เอกสฺมึเยว อวฏฺฐาเน. เกจีติ อภยคิริวาสิโน.

ພຣະເຖຣະຜູ້ກ່າວມະຫາອະລິຍະວົງ ຊື່ວ່າ ມະຫາອະລິຍະວົງສະພານົກ ເພາະການກ່າວວົງມີພຸດທະວົງ, ອະລິຍະວົງ, ເຈຕິຍະວົງ ແລະທີປະວົງເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ໃນທີ່ປາກົດ' ຄື ໃນທີ່ປາກົດແຫ່ງເຈດີ. ຄຳວ່າ 'ໃນການຍົກຕີນຂຶ້ນຄັ້ງດຽວ' ຄື ບໍ່ເຮັດການປ່ຽນແປງການຍົກຕີນຂຶ້ນແລະການຢຽບລົງ ຄື ຢືນຢູ່ໃນທີ່ດຽວນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ 'ບາງພວກ' ຄື ພຣະພິກຂຸຜູ້ນັບຖືສຳນັກອະພັຍຍະຄີຣີວິຫານ.

ตสฺมึ ปนาติ สาตฺถกสมฺปชญฺญวเสน ปริคฺคหิตอตฺเถปิ คมเน. อตฺโถ นาม ธมฺมโต วฑฺฒีติ ยํ สาตฺถกนฺติ อธิปฺเปตํ คมนํ, ตํ สปฺปายเมวาติ สิยา กสฺสจิ อาสงฺกาติ ตนฺนิวตฺตนตฺถํ ‘‘เจติยทสฺสนํ ตาวา’’ติอาทิ อารทฺธํ. จิตฺตกมฺมรูปกานิ วิยาติ จิตฺตกมฺมกตา ปฏิมาโย วิย, ยนฺตปโยเคน วา วิจิตฺตกมฺมา ปฏิมาย สทิสา ยนฺตรูปกา วิย. อสมเปกฺขนํ เคหสฺสิตอญฺญาณุเปกฺขาวเสน อารมฺมเณ อโยนิโส โอโลกนาทิ. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา อุปฺปชฺชติ อุเปกฺขา พาลสฺส มูฬฺหสฺส ปุถุชฺชนสฺสา’’ติอาทิ (ม. นิ. ๓.๓๐๘). หตฺถิอาทิสมฺมทฺเทน ชีวิตนฺตราโย. วิสภาครูปทสฺสนาทินา พฺรหฺมจริยนฺตราโย.

ຄຳວ່າ 'ແຕ່ເມື່ອການໄປນັ້ນ' ຄື ເຖິງແມ່ນໃນການໄປທີ່ມີປະໂຫຍດອັນກຳນົດໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສາຖະກະສັມປະຊັນຍະ. ຄວາມລະແວງສົງໄສຂອງບາງຄົນອາດມີວ່າ 'ປະໂຫຍດ ຄື ຄວາມຈະເລີນໂດຍທັມ, ການໄປໃດທີ່ປະສົງວ່າ ມີປະໂຫຍດ, ການໄປນັ້ນກໍເປັນສັບປາຍະແທ້ໆ ບໍ່ແມ່ນຫຼື?' ເພື່ອຈະບັນເທົາຄວາມສົງໄສນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງເລີ່ມຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ການເຫັນເຈດີກ່ອນ...'. ຄຳວ່າ 'ເໝືອນຮູບພາບທີ່ຂຽນໄວ້' ຄື ເໝືອນຮູບປັ້ນທີ່ເຮັດດ້ວຍຈິດຈະກຳ, ຫຼືເໝືອນຫຸ່ນຍົນທີ່ມີລວດລາຍວິຈິດຄ້າຍຄືກັບຮູບປັ້ນດ້ວຍການປະກອບເຄື່ອງກົນຈັກ. ຄຳວ່າ 'ການເບິ່ງໂດຍບໍ່ສະໝ່ຳສະເໝີ' ຄື ການເບິ່ງໂດຍບໍ່ແຍບຄາຍໃນອາຣົມ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງເກຫະສິຕະອຸເປກຂາທີ່ປະກອບດ້ວຍອະວິຊາເປັນຕົ້ນ. ໝາຍເຖິງຄຳທີ່ກ່າວໄວ້ວ່າ 'ເມື່ອເຫັນຮູບດ້ວຍຕາແລ້ວ ອຸເປກຂາຍ່ອມເກີດຂຶ້ນແກ່ຄົນພານ ຜູ້ຫຼົງງົມງວາຍ ຜູ້ເປັນປຸຖຸຊົນ...' ເປັນຕົ້ນ. ອັນຕະລາຍແກ່ຊີວິດ ເພາະການຢຽບຍ່ຳຂອງຊ້າງເປັນຕົ້ນ. ອັນຕະລາຍແກ່ພຣົມມະຈັນ ເພາະການເຫັນຮູບທີ່ເປັນວິສະພາກເປັນຕົ້ນ.

ปพฺพชิตทิวสโต ปฏฺฐาย ภิกฺขูนํ อนุวตฺตนกถา อาจิณฺณา, อนนุวตฺตนกถา ปน ตสฺสา อปรา ทุติยา นาม โหตีติ อาห – ‘‘ทฺเว กถา นาม น กถิตปุพฺพา’’ติ. เอวนฺติ อิมินา ‘‘สเจ ปนา’’ติอาทิกํ สพฺพมฺปิ วุตฺตาการํ ปจฺจามสติ, น ‘‘ปุริสสฺส มาตุคามาสุภ’’นฺติอาทิกํ วุจฺจมานํ.

ຕັ້ງແຕ່ວັນບວດມາ ວາຈາທີ່ຄ້ອຍຕາມຂອງພຣະພິກຂຸທັງຫຼາຍ ເປັນສິ່ງທີ່ປະພຶດມາເປັນປົກກະຕິ, ສ່ວນວາຈາທີ່ບໍ່ຄ້ອຍຕາມ ນັ້ນຊື່ວ່າ ເປັນວາຈາຢ່າງອື່ນທີ່ເປັນຄັ້ງທີສອງ ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ວາຈາສອງຢ່າງນີ້ ບໍ່ເຄີຍກ່າວມາກ່ອນເລີຍ'. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ຢ່າງນີ້' ນີ້ ຍ່ອມໝາຍເຖິງອາການທັງປວງທີ່ກ່າວໄວ້ ມີຄຳວ່າ 'ແຕ່ຖ້າວ່າ...' ເປັນຕົ້ນ, ບໍ່ແມ່ນໝາຍເຖິງຄຳທີ່ກຳລັງຈະກ່າວວ່າ 'ອະສຸພະຂອງມາຕຸຄາມແກ່ບຸຣຸດ...' ເປັນຕົ້ນ.

โยคกมฺมสฺส [Pg.459] ปวตฺติฏฺฐานตาย ภาวนาย อารมฺมณํ กมฺมฏฺฐานํ วุจฺจตีติ อาห ‘‘กมฺมฏฺฐานสงฺขาตํ โคจร’’นฺติ. อุคฺคเหตฺวาติ ยถา อุคฺคหนิมิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, เอวํ อุคฺคหโกสลฺลสฺส สมฺปาทนวเสน อุคฺคเหตฺวา.

ທ່ານກ່າວວ່າ 'ໂຄຈອນອັນໄດ້ແກ່ກັມມະຖານ' ເພາະອາຣົມແຫ່ງພາວະນາ ຊື່ວ່າ ກັມມະຖານ ເພາະເປັນທີ່ດຳເນີນໄປແຫ່ງການປະກອບຄວາມເພຍ. ຄຳວ່າ 'ຮຽນເອົາແລ້ວ' ຄື ຮຽນເອົາດ້ວຍອຳນາດການເຮັດຄວາມສະຫຼາດໃນການຮຽນໃຫ້ເຖິງພ້ອມ ເພື່ອໃຫ້ອຸຄະຫະນິມິດເກີດຂຶ້ນ.

หรตีติ กมฺมฏฺฐานํ ปวตฺเตติ, ยาว ปิณฺฑปาตปฏิกฺกมา อนุยุญฺชตีติ อตฺโถ. น ปจฺจาหรตีติ อาหารูปโภคโต ยาว ทิวาฏฺฐานุปสงฺกมนา กมฺมฏฺฐานํ น ปฏิเนติ. สมาทาย วตฺตติ สมฺมา อาทิยิตฺวา เตสํ วตฺตานํ ปริปูรณวเสน วตฺตติ. สรีรปริกมฺมนฺติ มุขโธวนาทิสรีรปฏิชคฺคนํ. ทฺเว ตโย ปลฺลงฺเกติ ทฺเว ตโย นิสชฺชาวาเร ทฺเว ตีณิ อุณฺหาสนานิ. เตนาห – ‘‘อุสุมํ คาหาเปนฺโต’’ติ. กมฺมฏฺฐานสีเสเนวาติ กมฺมฏฺฐานมุเขเนว กมฺมฏฺฐานํ อวิชหนฺโต เอว. เตน ‘‘ปตฺโตปิ อเจตโน’’ติอาทินา ปวตฺเตตพฺพกมฺมฏฺฐานํ, ยถาปริหริยมานํ วา กมฺมฏฺฐานํ อวิชหิตฺวาติ ทสฺเสติ. ตเถวาติ ติกฺขตฺตุเมว. ปริโภคเจติยโต สรีรเจติยํ ครุตรนฺติ กตฺวา ‘‘เจติยํ วนฺทิตฺวา’’ติ เจติยวนฺทนาย ปฐมํ กรณียตา วุตฺตา. ตถา หิ อฏฺฐกถายํ – ‘‘เจติยํ พาธยมานา โพธิสาขา หริตพฺพา’’ติ วุตฺตา. พุทฺธคุณานุสฺสรณวเสเนว โพธิญฺจ ปณิปาตกรณนฺติ อาห – ‘‘พุทฺธสฺส ภควโต สมฺมุขา วิย นิปจฺจการํ ทสฺเสตฺวา’’ติ. คามสมีเปติ คามสฺส อุปจารฏฺฐาเน.

ຄຳວ່າ 'ນຳໄປຢູ່' ຄື ຍັງກັມມະຖານໃຫ້ດຳເນີນໄປ, ອະທິບາຍວ່າ ປະກອບເນືອງໆ ຕະຫຼອດເວລາຈົນຮອດກັບຈາກບິນທະບາດ. ຄຳວ່າ 'ບໍ່ນຳກັບມາ' ຄື ບໍ່ນຳກັມມະຖານກັບຄືນມາ ຕັ້ງແຕ່ວັນບໍລິໂພກອາຫານ ຈົນຮອດການເຂົ້າໄປສູ່ທີ່ພັກກາງເວັນ. ຄຳວ່າ 'ສະມາດານປະພຶດຢູ່' ຄື ຖືເອົາໂດຍຊອບແລ້ວ ປະພຶດຢູ່ດ້ວຍອຳນາດການເຮັດວັດເຫຼົ່ານັ້ນໃຫ້ບໍລິບູນ. ຄຳວ່າ 'ການບໍລິຫານຮ່າງກາຍ' ຄື ການເບິ່ງແຍງຮ່າງກາຍມີການລ້າງໜ້າເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ສອງສາມບັນລັງ' ຄື ວາລະແຫ່ງການນັ່ງສອງສາມຄັ້ງ ຫຼື ອາສະນະທີ່ອົບອຸ່ນສອງສາມບ່ອນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງg່າວວ່າ 'ຍັງຄວາມອົບອຸ່ນໃຫ້ຖືເອົາຢູ່'. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍຍອດແຫ່ງກັມມະຖານນັ້ນເອງ' ຄື ດ້ວຍຫົວຂໍ້ແຫ່ງກັມມະຖານນັ້ນເອງ ຄື ບໍ່ລະຖິ້ມກັມມະຖານເລີຍ. ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ທ່ານສະແດງເຖິງກັມມະຖານທີ່ເພິ່ງໃຫ້ດຳເນີນໄປ ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ເຖິງແມ່ນບາດກໍບໍ່ມີເຈດຕະນາ' ຫຼືການບໍ່ລະຖິ້ມກັມມະຖານຕາມທີ່ຕົນບໍລິຫານຢູ່. ຄຳວ່າ 'ເຊັ່ນດຽວກັນນັ້ນ' ຄື ສາມຄັ້ງນັ້ນເອງ. ທ່ານກ່າວເຖິງຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຄວນເຮັດກ່ອນແຫ່ງການໄຫວ້ເຈດີ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ໄຫວ້ເຈດີແລ້ວ' ເພາະເຮັດໃຫ້ພຣະສາຣີຣິກະເຈດີເປັນສິ່ງທີ່ໜັກແໜ້ນກວ່າປະຣິໂພຄະເຈດີ. ເພາະວ່າ ໃນອັດຖະກະຖາກ່າວໄວ້ວ່າ 'gິ່ງໂພທິທີ່ບຽດບຽນເຈດີ ຄວນຕັດອອກໄດ້'. ທ່ານກ່າວວ່າ 'ສະແດງຄວາມນອບນ້ອມ ເໝືອນຢູ່ຕໍ່ພຣະພັກຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ' ເພາະການເຮັດຄວາມນອບນ້ອມຕໍ່ຕົ້ນໂພທິ ກໍດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການລະນຶກເຖິງພຸດທະຄຸນນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ 'ໃນທີ່ໃກ້ບ້ານ' ຄື ໃນທີ່ອຸປະຈານແຫ່ງບ້ານ.

ชนสงฺคหณตฺถนฺติ ‘‘มยิ อกเถนฺเต เอเตสํ โก กเถสฺสตี’’ติ ธมฺมานุคฺคเหน ชนสงฺคหณตฺถํ. ตสฺมาติ ยสฺมา ‘‘ธมฺมกถา นาม กเถตพฺพา เอวา’’ติ อฏฺฐกถาจริยา วทนฺติ, ยสฺมา จ ธมฺมกถา กมฺมฏฺฐานวินิมุตฺตา นาม นตฺถิ, ตสฺมา. กมฺมฏฺฐานสีเสเนวาติ อตฺตนา ปริหริยมานํ กมฺมฏฺฐานํ อวิชหนฺโต ตทนุคุณํเยว ธมฺมกถํ กเถตฺวา. อนุโมทนํ กตฺวาติ เอตฺถาปิ ‘‘กมฺมฏฺฐานสีเสเนวา’’ติ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. สมฺปตฺตปริจฺเฉเทเนวาติ ปริจิโต อปริจิโตติอาทิวิภาคํ อกตฺวา สมฺปตฺตโกฏิยา เอว, สมาคมมตฺเตเนวาติ อตฺโถ. ภเยติ ปรจกฺกาทิภเย.

ຄຳວ່າ 'ເພື່ອສົງເຄາະປະຊາຊົນ' ຄື ເພື່ອສົງເຄາະປະຊາຊົນດ້ວຍການເກື້ອກູນໂດຍທັມ ດ້ວຍຄິດວ່າ 'ເມື່ອເຮົາບໍ່ກ່າວ ໃຜຈັກກ່າວແກ່ຊົນເຫຼົ່ານີ້'. ຄຳວ່າ 'ເພາະເຫດນັ້ນ' ຄື ເພາະເຫດທີ່ພຣະອັດຖະກະຖາຈານທັງຫຼາຍກ່າວວ່າ 'ທັມມະກະຖາ ເປັນສິ່ງທີ່ຄວນg່າວແທ້ໆ' ແລະເພາະເຫດທີ່ທັມມະກະຖາ ທີ່ພົ້ນຈາກກັມມະຖານນັ້ນ ບໍ່ມີເລີຍ, ເພາະເຫດນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍຍອດແຫ່ງກັມມະຖານນັ້ນເອງ' ຄື ບໍ່ລະຖິ້ມກັມມະຖານທີ່ຕົນບໍລິຫານຢູ່ ແລ້ວກ່າວທັມມະກະຖາທີ່ຄ້ອຍຕາມກັມມະຖານນັ້ນເອງ. ເຖິງແມ່ນໃນຄຳວ່າ 'ເຮັດອະນຸໂມທະນາແລ້ວ' ກໍເພິ່ງນຳຄຳວ່າ 'ດ້ວຍຍອດແຫ່ງgັມມະຖານນັ້ນເອງ' ມາເຊື່ອມໂຍງໃສ່. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍການgຳນົດຜູ້ທີ່ມາເຖິງນັ້ນເອງ' ຄື ບໍ່ເຮັດການແບ່ງແຍກວ່າ ເປັນຜູ້ຄຸ້ນເຄີຍ ຫຼື ບໍ່ຄຸ້ນເຄີຍ ເປັນຕົ້ນ ແຕ່ດ້ວຍສ່ວນແຫ່ງຜູ້ທີ່ມາເຖິງນັ້ນເອງ, ອະທິບາຍວ່າ ດ້ວຍພຽງແຕ່ການສະມາຄົມກັນ. ຄຳວ່າ 'ໃນພັຍ' ຄື ໃນພັຍມີພັຍຈາກຂ້າສຶກສັດຕູເປັນຕົ້ນ.

กมฺมชเตโชติ คหณึ สนฺธายาห. กมฺมฏฺฐานวีถึ นาโรหติ ขุทาปริสฺสเมน กิลนฺตกายตฺตา สมาธานาภาวโต. อวเสสฏฺฐาเนติ ยาคุยา [Pg.460] อคฺคหิตฏฺฐาเน. โปงฺขานุโปงฺขนฺติ กมฺมฏฺฐานุปฏฺฐานสฺส อวิจฺเฉท-ทสฺสนเมตํ, ยถา โปงฺขานุโปงฺขํ ปวตฺตาย สรปฏิปาฏิยา อนวิจฺเฉโท, เอวเมตสฺสปิ กมฺมฏฺฐานุปฏฺฐานสฺสาติ วุตฺตํ โหติ.

ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງໄຟທາດຍ່ອຍອາຫານດ້ວຍຄຳວ່າ 'ເຕໂຊທາດທີ່ເກີດຈາກກັມ'. ຍ່ອມບໍ່ຂຶ້ນສູ່ວິຖີແຫ່ງກັມມະຖານ ເພາະຄວາມບໍ່ຕັ້ງໝັ້ນແຫ່ງຈິດ ເພາະຄວາມທີ່ຮ່າງກາຍອິດເມື່ອຍດ້ວຍຄວາມຫິວແລະຄວາມອິດອ່ອນ. ຄຳວ່າ 'ໃນທີ່ເຫຼືອ' ຄື ໃນທີ່ທີ່ບໍ່ໄດ້ຮັບຢາຄູ. ຄຳວ່າ 'ຕິດຕໍ່ກັນຢ່າງບໍ່ຂາດສາຍ' ນີ້ ເປັນການສະແດງຄວາມບໍ່ຂາດສາຍແຫ່ງການປາກົດແຫ່ງກັມມະຖານ, ອະທິບາຍວ່າ ຄວາມບໍ່ຂາດສາຍແຫ່ງແຖວລູກສອນທີ່ແລ່ນໄປຕິດຕໍ່ກັນມີສັນໃດ, ຄວາມປາກົດແຫ່ງກັມມະຖານຂອງພິກຂຸນັ້ນ ກໍມີສັນນັ້ນ.

นิกฺขิตฺตธุโร ภาวนานุโยเค. วตฺตปฏิปตฺติยา อปูรเณน สพฺพวตฺตานิ ภินฺทิตฺวา. กาเม อวีตราโค โหติ. กาเย อวีตราโค. รูเป อวีตราโค. ยาวทตฺถํ อุทราวเทหํ ภุญฺชิตฺวา เสยฺยสุขํ ปสฺสสุขํ มิทฺธสุขํ อนุยุตฺโต วิหรติ. อญฺญตรํ เทวนิกายํ ปณิธาย พฺรหฺมจริยํ จรตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๒๐; ม. นิ. ๑.๑๘๖) เอวํ วุตฺตํ ปญฺจวิธเจโตวินิพนฺธจิตฺโต. จริตฺวาติ ปวตฺติตฺวา.

ເປັນຜູ້ປົງທຸລະໃນການປະກອບພາວະນາ. ເປັນຜູ້ທຳລາຍວັດທັງປວງ ເພາະຄວາມບໍ່ເຮັດວັດແລະປະຕິບັດໃຫ້ບໍລິບູນ. ພົບໃນພຣະສູດວ່າ 'ເປັນຜູ້ຍັງບໍ່ປາສະຈາກຄວາມgຳໜັດໃນgາມ, ເປັນຜູ້ຍັງບໍ່ປາສະຈາກຄວາມgຳໜັດໃນກາຍ, ເປັນຜູ້ຍັງບໍ່ປາສະຈາກຄວາມgຳໜັດໃນຮູບ, ບໍລິໂພກອາຫານຈົນເຕັມທ້ອງຕາມຄວາມຕ້ອງການແລ້ວ ປະກອບຄວາມສຸກໃນການນອນ ຄວາມສຸກໃນການເອນgາຍ ຄວາມສຸກໃນການຫຼັບຢູ່, ປະພຶດພຣົມມະຈັນດ້ວຍຕັ້ງຄວາມປາດຖະໜາສູ່ໝູ່ເທວະດານິກາຍໃດນິກາຍໜຶ່ງ' ດັ່ງນີ້ ຊື່ວ່າ ຜູ້ມີຈິດຖືກກິເລດຜູກມັດໄວ້ ໕ ປະການ ຕາມທີ່ກ່າວໄວ້ຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ 'ປະພຶດແລ້ວ' ຄື ໃຫ້ດຳເນີນໄປແລ້ວ.

คตปจฺจาคติกวตฺตวเสนาติ ภาวนาสหิตํเยว ภิกฺขาย คตปจฺจาคตํ คมนปจฺจาคมนํ เอตสฺส อตฺถีติ คตปจฺจาคติกํ, ตเทว วตฺตํ, ตสฺส วเสน. อตฺตโน หิตสุขํ กาเมนฺติ อิจฺฉนฺตีติ อตฺตกามา, ธมฺมจฺฉนฺทวนฺโต. ‘‘ธมฺโม’’ติ หิ หิตํ ตํนิมิตฺตกญฺจ สุขนฺติ. อถ วา วิญฺญูนํ ธมฺมานํ อตฺตนิยตฺตา อตฺตภาวปริจฺฉนฺนตฺตา จ อตฺตา นาม ธมฺโม. เตนาห ภควา – ‘‘อตฺตทีปา, ภิกฺขเว, วิหรถ อตฺตสรณา’’ติอาทิ (สํ. นิ. ๓.๔๓). ตํ กาเมนฺติ อิจฺฉนฺตีติ อตฺตกามา. อุสภํ นาม วีสติ ยฏฺฐิโย. ตาย สญฺญายาติ ตาย ปาสาณสญฺญาย, ‘‘เอตฺตกํ ฐานมาคตา’’ติ ชานนฺตาติ อธิปฺปาโย. โส เอว นโย อยํ ภิกฺขูติอาทิโก โย ฐาเน วุตฺโต, โส เอว นิสชฺชายปิ นโย. ปจฺฉโต อาคจฺฉนฺตานํ ฉินฺนภตฺตภาวภเยนปิ โยนิโสมนสิการํ ปริพฺรูเหติ.

ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄະຕະປັດຈາຄະຕິກະວັດ' ຄື ການໄປແລະການກັບເພື່ອບິນທະບາດ ທີ່ປະກອບດ້ວຍພາວະນານັ້ນເອງ ມີຢູ່ແກ່ພິກຂຸນັ້ນ ເພາະເຫດນັ້ນ ວັດນັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ ຄະຕະປັດຈາຄະຕິກະ, ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງວັດນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ 'ຜູ້ຮັກຕົນ' ຄື ຜູ້ປາດຖະໜາປະໂຫຍດເກື້ອກູນແລະຄວາມສຸກຂອງຕົນ, ອະທິບາຍວ່າ ຜູ້ມີຄວາມພໍໃຈໃນທັມ. ເພາະວ່າ ຄຳວ່າ 'ທັມ' ຄື ປະໂຫຍດເກື້ອກູນ ແລະຄວາມສຸກທີ່ມີປະໂຫຍດເກື້ອກູນນັ້ນເປັນເຫດ. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ທັມນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ ຕົນ ເພາະຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ເນື່ອງດ້ວຍຕົນ ແລະເພາະຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ປົກປິດອັດຕະພາບຂອງຜູ້ຮູ້ທັງຫຼາຍ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ພວກເທີທັງຫຼາຍຈົ່ງມີຕົນເປັນເກາະ ມີຕົນເປັນທີ່ເພິ່ງຢູ່ເຖີດ'. ຜູ້ປາດຖະໜາ ຄື ຕ້ອງການທັມນັ້ນ ຊື່ວ່າ ຜູ້ຮັກຕົນ. ທີ່ຊື່ວ່າ ອຸສະພະ ໜຶ່ງ ຄື ໒໐ ໄມ້ວา. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍສັນຍານັ້ນ' ຄື ດ້ວຍສັນຍາໝາຍໝັ້ນທີ່ກ້ອນຫີນນັ້ນ, ອະທິບາຍວ່າ ຮູ້ຢູ່ວ່າ 'ເຮົາມາເຖິງທີ່ປະມານເທົ່ານີ້ແລ້ວ'. ນັຍໃດທີ່g່າວໄວ້ໃນການຢືນ ມີຄຳວ່າ 'ພິກຂຸນີ້...' ເປັນຕົ້ນ, ນັຍນັ້ນກໍເພິ່ງຊາບໃນການນັ່ງເຊັ່ນດຽວກັນ. ຍ່ອມບຳລຸງໂຍນິໂສມະນະສິການ ເຖິງແມ່ນດ້ວຍຄວາມຢ້ານກົວຕໍ່ຄວາມເປັນຜູ້ຂາດອາຫານຂອງພຣະພິກຂຸທັງຫຼາຍຜູ້ເດີນທາງມາທາງຫຼັງ.

มทฺทนฺตาติ ธญฺญกรณฏฺฐาเน สาลิสีสานิ มทฺทนฺตา. มหาปธานํ ปูเชสฺสามีติ อมฺหากํ อตฺถาย โลกนาเถน ฉ วสฺสานิ กตํ ทุกฺกรจริยํ เอวาหํ ยถาสตฺติ ปูเชสฺสามีติ. ปฏิปตฺติปูชา หิ สตฺถุปูชา, น อามิสปูชาติ. ฐานจงฺกมเมวาติ อธิฏฺฐาตพฺพอิริยาปถกาลวเสน วุตฺตํ, น โภชนาทิกาเลสุ อวสฺสํ กาตพฺพนิสชฺชาย ปฏิกฺเขปวเสน.

ຄຳວ່າ 'ຢຽບຍ່ຳຢູ່' ຄື ຢຽບຍ່ຳຮວງເຂົ້າສາລີໃນລານນວດເຂົ້າ. ຄຳວ່າ 'ເຮົາຈັກບູຊາມະຫາປະທານ' ຄື ເຮົາຈັກບູຊາທຸກກໍຣະກິຣິຍາທີ່ພຣະໂລກະນາດຊົງບຳເພັນແລ້ວຕະຫຼອດ ໖ ພັນສາ ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ພວກເຮົາ ຕາມກຳລັງຄວາມສາມາດຂອງເຮົາ. ເພາະວ່າ ປະຕິບັດບູຊາ ເປັນການບູຊາພຣະສາດສະດາ, ບໍ່ແມ່ນອາມິສບູຊາ. ຄຳວ່າ 'ການຢືນແລະການຈົງກົມເທົ່ານັ້ນ' ທ່ານກ່າວໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການgຳນົດອິຣິຍາບົດທີ່ຄວນຕັ້ງໄວ້, ບໍ່ແມ່ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຫ້າມການນັ່ງທີ່ຈຳເປັນຕ້ອງເຮັດໃນເວລາບໍລິໂພກອາຫານເປັນຕົ້ນ.

วีถึ โอตริตฺวา อิโต จิโต อโนโลเกตฺวา ปฐมเมว วีถิโย สลฺลกฺเขตพฺพาติ อาห ‘‘วีถิโย สลฺลกฺเขตฺวา’’ติ. ยํ สนฺธาย [Pg.461] วุจฺจติ – ‘‘ปาสาทิเกน อภิกฺกนฺเตนา’’ติอาทิ. ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถ จา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อาหาเร ปฏิกูลสญฺญํ อุปฏฺฐเปตฺวาติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตนฺติ ‘‘ยาวเทว อิมสฺส กายสฺส ฐิติยา’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๒๓; ๒.๒๔; ๓.๗๕; สํ. นิ. ๔.๑๒๐; อ. นิ. ๖.๕๘; ๘.๙) วุตฺเตหิ อฏฺฐหิ องฺเคหิ สมนฺนาคตํ กตฺวา. เนว ทวายาติอาทิ ปน ปฏิกฺเขปทสฺสนํ.

ທ່ານກ່າວວ່າ 'ກຳນົດຖະໜົນຫົນທາງແລ້ວ' ເພາະພິກຂຸລົງສູ່ຖະໜົນແລ້ວ ບໍ່ຫຼຽວເບິ່ງທາງນີ້ທາງນັ້ນ ແຕ່ຄວນກຳນົດຖະໜົນຫົນທາງກ່ອນນັ້ນເອງ. ເພື່ອຈະສະແດງຂໍ້ຄວາມທີ່ໝາຍເຖິງຄຳທີ່ກ່າວໄວ້ວ່າ 'ດ້ວຍການກ້າວໄປອັນໜ້າເຫຼື້ອມໃສ...' ເປັນຕົ້ນ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ແລະໃນຖະໜົນນັ້ນ...'. ຂໍ້ຄວາມທີ່ຄວນກ່າວໃນຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ຕັ້ງສັນຍາວ່າເປັນຂອງປະຕິກູນໃນອາຫານແລ້ວ' ນັ້ນ, ກໍຄືຂໍ້ຄວາມທີ່ກ່າວໄວ້ຂ້າງເທິງນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ 'ປະກອບດ້ວຍອົງ ໘' ຄື ເຮັດໃຫ້ປະກອບດ້ວຍອົງ ໘ ປະການ ຕາມທີ່ກ່າວໄວ້ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ພຽງເພື່ອຄວາມຕັ້ງຢູ່ແຫ່ງກາຍນີ້...'. ສ່ວນຄຳວ່າ 'ບໍ່ແມ່ນເພື່ອຫຼິ້ນມ່ວນຊື່ນ...' ເປັນຕົ້ນ ເປັນການສະແດງການຫ້າມ.

ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกโรติ, ยทิ อุปนิสฺสยสมฺปนฺโน โหตีติ สมฺพนฺโธ. อิทญฺจ ยถา เหฏฺฐา ตีสุ ฐาเนสุ, เอวํ อิโต ปเรสุ ฐาเนสุ อุปเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. ตตฺถ ปจฺเจกโพธิยา อุปนิสฺสยสมฺปทา กปฺปานํ ทฺเว อสงฺขฺเยยฺยานิ สตสหสฺสญฺจ ตชฺชํ ปุญฺญญาณสมฺภารสมฺภรณํ, สาวกโพธิยํ อคฺคสาวกานํ เอกํ อสงฺขฺเยยฺยํ กปฺปสตสหสฺสญฺจ, มหาสาวกานํ กปฺปสตสหสฺสเมว ตชฺชํ สมฺภารสมฺภรณํ, อิตเรสํ อตีตาสุ ชาตีสุ วิวฏฺฏสนฺนิสฺสยวเสน นิพฺพตฺติตํ นิพฺเพธภาคิยํ กุสลํ. พาหิโย ทารุจีริโยติ พาหิยวิสเย ชาตสํวทฺธตาย พาหิโย, ทารุจีรปริหรเณน ทารุจีริโยติ ลทฺธสมญฺโญ. โส หิ อายสฺมา ‘‘ตสฺมาติห เต, พาหิย, เอวํ สิกฺขิตพฺพํ – ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐมตฺตํ ภวิสฺสตี’’ติอาทิวสปฺปวตฺเตน (อุทา. ๑๐) สํขิตฺเตเนว โอวาเทน ขิปฺปตรํ วิเสสํ อธิคจฺฉิ. เตน วุตฺตํ ‘‘ขิปฺปาภิญฺโญ วา โหติ เสยฺยถาปิ เถโร พาหิโย ทารุจีริโย’’ติ. เอวํ มหาปญฺโญ วาติอาทีสุ ยถารหํ วตฺตพฺพนฺติ.

ມີການເຊື່ອມໂຍງຄວາມວ່າ 'ຍ່ອມເຮັດໃຫ້ແຈ້ງເຊິ່ງພຣະປັດເຈກກະໂພທິ ຫາກເປັນຜູ້ເຖິງພ້ອມດ້ວຍອຸປະນິສັຍ'. ແລະຂໍ້ຄວາມນີ້ ພຶງນຳໄປເຊື່ອມໂຍງໃນສະຖານທີ່ຖັດຈາກນີ້ໄປ ເໝືອນໃນສະຖານທີ່ ໓ ແຫ່ງຂ້າງເທິງນັ້ນ. ໃນການບັນລຸນັ້ນ ຄວາມເຖິງພ້ອມດ້ວຍອຸປະນິສັຍແຫ່ງພຣະປັດເຈກກະໂພທິ ຄື ການສັ່ງສົມບຸນແລະຍານສົມພານອັນສົມຄວນແກ່ພຣະປັດເຈກກະໂພທິນັ້ນ ຕະຫຼອດສອງອະສົງໄຂແສນກັປ, ໃນສາວົກໂພທິ ຄວາມເຖິງພ້ອມດ້ວຍອຸປະນິສັຍຂອງພຣະອັກຄະສາວົກທັງຫຼາຍ ຄື ການສັ່ງສົມສົມພານອັນສົມຄວນແກ່ພຣະອັກຄະສາວົກນັ້ນ ຕະຫຼອດໜຶ່ງອະສົງໄຂແສນກັປ, ຂອງພຣະມະຫາສາວົກທັງຫຼາຍ ຄື ຕະຫຼອດແສນກັປນັ້ນເອງ, ຂອງພຣະສາວົກທີ່ເຫຼືອ ຄື ກຸສົນອັນເປັນສ່ວນແຫ່ງການຊຳແຮກກິເລດ ທີ່ບັງເກີດຂຶ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງທີ່ເພິ່ງຄືພຣະນິບພານໃນຊາດທັງຫຼາຍທີ່ລ່ວງມາແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'ພາຫິຍະ ທາຣຸຈີຣິຍະ' ຄື ຊື່ວ່າ ພາຫິຍະ ເພາະເກີດແລະເຕີບໃຫຍ່ໃນແຄວ້ນພາຫິຍະ, ໄດ້ຮັບນາມສົມມຸດວ່າ ທາຣຸຈີຣິຍະ ເພາະການນຸ່ງຫົ່ມເປືອກໄມ້. ເພາະວ່າ ພຣະຜູ້ມີອາຍຸຜູ້ນັ້ນ ໄດ້ບັນລຸຄຸນວິເສດຢ່າງຮວດເຣັວທີ່ສຸດ ດ້ວຍໂອວາດອັນຫຍໍ້ ທີ່ດຳເນີນໄປດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ພາຫິຍະ ເພາະເຫດນັ້ນ ເທີພຶງສຶກສາຢ່າງນີ້ວ່າ ເມື່ອເຫັນ ຈົ່ງເປັນພຽງແຕ່ການເຫັນ...'. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຫຼືເປັນຜູ້ຕຣັສຮູ້ຮວດເຣັວ ເໝືອນພຣະພາຫິຍະທາຣຸຈີຣິຍະເຖຣະ'. ໃນຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ຫຼືເປັນຜູ້ມີປັນຍາຫຼາຍ' ກໍເພິ່ງກ່າວໂດຍຄວນແກ່ເລື່ອງເຊັ່ນດຽວກັນ.

ตนฺติ อสมฺมุยฺหนํ. เอวนฺติ อิทานิ วุจฺจมานาการทสฺสนํ. อตฺตา อภิกฺกมตีติ อิมินา อนฺธปุถุชฺชนสฺส ทิฏฺฐิคฺคาหวเสน อภิกฺกเม สมฺมุยฺหนํ ทสฺเสติ, อหํ อภิกฺกมามีติ ปน อิมินา มานคฺคาหวเสน, ตทุภยํ ปน ตณฺหาย วินา น โหตีติ ตณฺหาคฺคาหวเสนปิ สมฺมุยฺหนํ ทสฺสิตเมว โหติ, ‘‘ตถา อสมฺมุยฺหนฺโต’’ติ วตฺวา ตํ อสมฺมุยฺหนํ เยน ฆนวินิพฺโภเคน โหติ, ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อภิกฺกมามีติ จิตฺเต อุปฺปชฺชมาเน’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ยสฺมา วาโยธาตุยา อนุคตา เตโชธาตุ อุทฺธรณสฺส ปจฺจโย. อุทฺธรณคติกา หิ เตโชธาตูติ อุทฺธรเณ วาโยธาตุยา ตสฺสา อนุคตภาโว, ตสฺมา อิมาสํ ทฺวินฺนเมตฺถ ธาตูนํ สามตฺถิยโต อธิมตฺตตา, อิตราสญฺจ โอมตฺตตาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอเกกปาทุทฺธรเณ…เป… พลวติโย’’ติ อาห. ยสฺมา ปน เตโชธาตุยา อนุคตา [Pg.462] วาโยธาตุ อติหรณวีติหรณานํ ปจฺจโย. ติริยคติกาย หิ วาโยธาตุยา อติหรณวีติหรเณสุ สาติสโย พฺยาปาโรติ เตโชธาตุยา ตสฺสานุคตภาโว, ตสฺมา อิมาสํ ทฺวินฺนเมตฺถ สามตฺถิยโต อธิมตฺตตา, อิตราสญฺจ โอมตฺตตาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตถา อติหรณวีติหรเณสู’’ติ อาห. สติปิ อนุคมนานุคนฺตพฺพตาวิเสเส เตโชธาตุวาโยธาตุภาวมตฺตํ สนฺธาย ตถา-สทฺทคฺคหณํ.

ຄຳວ່າ "ຕໍ" (ຕໍ ນັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ຄວາມບໍ່ຫຼົງໄຫຼ. ຄຳວ່າ "ເອວໍ" (ຢ່າງນີ້) ເປັນການສະແດງເຖິງອາການທີ່ຈະກ່າວຕໍ່ໄປໃນບັດນີ້. ດ້ວຍຄຳວ່າ "ອັດຕາ ອະພິກກະມະຕິ" (ຕົວຕົນກ້າວໄປ) ນີ້ ພະອົງຊົງສະແດງຄວາມຫຼົງໄຫຼໃນການກ້າວໄປ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຍຶດໝັ້ນດ້ວຍທິດຖິຂອງອັນທະປຸຖຸຊົນ, ສ່ວນດ້ວຍຄຳວ່າ "ອະຫໍ ອະພິກກະມາມິ" (ເຮົາກ້າວໄປ) ນີ້ ຊົງສະແດງດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຍຶດໝັ້ນດ້ວຍມານະ, ແຕ່ເພາະການຍຶດໝັ້ນທັງສອງຢ່າງນັ້ນ ຈະມີບໍ່ໄດ້ຫາກປາສະຈາກຕັນຫາ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງເປັນອັນຊົງສະແດງຄວາມຫຼົງໄຫຼດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຍຶດໝັ້ນດ້ວຍຕັນຫາໄວ້ນຳອີກດ້ວຍ. ຄັນຊົງກ່າວວ່າ "ຕະຖາ ອະສັມມຸຍຫັນໂຕ" (ເມື່ອບໍ່ຫຼົງໄຫຼຢ່າງນັ້ນ) ແລ້ວ ເມື່ອຈະຊົງສະແດງຄວາມບໍ່ຫຼົງໄຫຼນັ້ນ ດ້ວຍການຈຳແນກຄະນະທີ່ເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມບໍ່ຫຼົງໄຫຼນັ້ນ ຈຶ່ງໄດ້ຕັດຄຳວ່າ "ອະພິກກະມາມີຕິ ຈິດຕໍ ອຸບປັດຊະມາເນ" ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ເພາະເຫດທີ່ເຕໂຊທາດ ທີ່ວາໂຍທາດຕິດຕາມໄປ ເປັນປັດໄຈແຫ່ງການຍົກຂຶ້ນ. ດ້ວຍວ່າ ເຕໂຊທາດມີປົກກະຕິເຮັດໃຫ້ຍົກຂຶ້ນ ຄວາມທີ່ວາໂຍທາດຕິດຕາມເຕໂຊທາດນັ້ນ ຈຶ່ງມີຢູ່ໃນການຍົກຂຶ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ເມື່ອຈະຊົງສະແດງຄວາມຍິ່ງໂດຍຄວາມສາມາດຂອງທາດທັງສອງນີ້ໃນການຍົກຂຶ້ນນັ້ນ ແລະຄວາມຫຍ່ອນຂອງທາດທີ່ເຫຼືອ ຈຶ່ງຕັດວ່າ "ekekapaduddharane...pe... balavatiyo" (ໃນການຍົກຕີນຂຶ້ນແຕ່ລະຂ້າງ... ທາດທັງສອງມີກຳລັງຫຼາຍ). ແຕ່ເພາະເຫດທີ່ວາໂຍທາດ ທີ່ເຕໂຊທາດຕິດຕາມໄປ ເປັນປັດໄຈແຫ່ງການຍ້າຍໄປຂ้างໜ້າ ແລະການຍ້າຍສະຫຼຽງ. ດ້ວຍວ່າ ວາໂຍທາດມີປົກກະຕິເຄື່ອນໄຫວໄປທາງຂວາງ ຈຶ່ງມີໜ້າທີ່ຢ່າງຍິ່ງໃນການຍ້າຍໄປຂ้างໜ້າ ແລະການຍ້າຍສະຫຼຽງ ຄວາມທີ່ເຕໂຊທາດຕິດຕາມວາໂຍທາດນັ້ນ ຈຶ່ງມີຢູ່, ເພາະສະນັ້ນ ເມື່ອຈະຊົງສະແດງຄວາມຍິ່ງໂດຍຄວາມສາມາດຂອງທາດທັງສອງນີ້ໃນການຍ້າຍໄປຂ้างໜ້າ ແລະການຍ້າຍສະຫຼຽງນັ້ນ ແລະຄວາມຫຍ່ອນຂອງທາດທີ່ເຫຼືອ ຈຶ່ງຕັດວ່າ "ຕະຖາ ອະຕິຫะຣະນະວີຕິຫะຣະເນສຸ". ເຖິງແມ່ນວ່າຈະມີຄວາມແຕກຕ່າງກັນໂດຍຄວາມເປັນຜູ້ຕິດຕາມ ແລະຜູ້ຖືກຕິດຕາມກໍຕາມ ແຕ່ການໃຊ້ຄຳວ່າ "ຕະຖາ" ກໍຊົງໝາຍເອົາພຽງແຕ່ຄວາມເປັນເຕໂຊທາດ ແລະວາໂຍທາດເທົ່ານັ້ນ။

ตตฺถ อกฺกนฺตฏฺฐานโต ปาทสฺส อุกฺขิปนํ อุทฺธรณํ, ฐิตฏฺฐานํ อติกฺกมิตฺวา ปุรโต หรณํ อติหรณํ. รุกฺขขาณุอาทิปริหรณตฺถํ, ปติฏฺฐิตปาทฆฏฺฏนปริหรณตฺถํ วา ปสฺเสน หรณํ วีติหรณํ. ยาว ปติฏฺฐิตปาโท, ตาว อาหรณํ อติหรณํ, ตโต ปรํ หรณํ วีติหรณนฺติ อยํ วา เอเตสํ วิเสโส. ยสฺมา ปถวีธาตุยา อนุคตา อาโปธาตุ โวสฺสชฺชนสฺส ปจฺจโย. ครุตรสภาวา หิ อาโปธาตูติ โวสฺสชฺชเน ปถวีธาตุยา ตสฺสานุคตภาโว, ตสฺมา ตาสํ ทฺวินฺนเมตฺถ สามตฺถิยโต อธิมตฺตตา, อิตราสญฺจ โอมตฺตตาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘โวสฺสชฺชเน…เป… พลวติโย’’ติ. ยสฺมา ปน อาโปธาตุยา อนุคตา ปถวีธาตุ สนฺนิกฺเขปนสฺส ปจฺจโย. ปติฏฺฐาภาเว วิย ปติฏฺฐาปเนปิ ตสฺสา สาติสยกิจฺจตฺตา อาโปธาตุยา ตสฺสา อนุคตภาโว, ตถา ฆฏฺฏนกิริยาย ปถวีธาตุยา วเสน สนฺนิรุมฺภนสฺส สิชฺฌนโต ตตฺถาปิ ปถวีธาตุยา อาโปธาตุอนุคตภาโว, ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘ตถา สนฺนิกฺเขปนสนฺนิรุมฺภเนสู’’ติ.

ໃນການກ້າວໄປນັ້ນ ການຍົກຕີນຂຶ້ນຈາກບ່ອນທີ່ຢຽບຢູ່ນັ້ນ ຊື່ວ່າ "ອຸດທະຣະນະ". ການຍ້າຍກ້າວໄປຂ້າງໜ້າໃຫ້ກາຍບ່ອນທີ່ຕີນຕັ້ງຢູ່ ຊື່ວ່າ "ອະຕິຫะຣະນະ". ການຍ້າຍຫຼີກໄປທາງຂ້າງ ເພື່ອຫຼີກລ່ຽງຕໍໄມ້ເປັນຕົ້ນ ຫຼືເພື່ອຫຼີກລ່ຽງການຕຳກັບຕີນທີ່ຕັ້ງຢູ່ ຊື່ວ່າ "ວີຕິຫะຣະນະ". ຫຼືວ່າ ຄວາມແຕກຕ່າງກັນຂອງການເຄື່ອນໄຫວເຫຼົ່ານີ້ ມີດັ່ງນີ້ຄື: ການນຳຕີນໄປຕະຫຼອດເວລາທີ່ຕີນຍັງບໍ່ທັນຢຽບລົງ ຊື່ວ່າ "ອະຕິຫะຣະນະ", ການນຳຕີນໄປຫຼັງຈາກນັ້ນ ຊື່ວ່າ "ວີຕິຫะຣະນະ". ເພາະເຫດທີ່ອາໂປທາດ ທີ່ປະຖະວີທາດຕິດຕາມໄປ ເປັນປັດໄຈແຫ່ງການຢ່ອນລົງ. ດ້ວຍວ່າ ອາໂປທາດມີສະພາວະໜັກກວ່າ ຄວາມທີ່ປະຖະວີທາດຕິດຕາມອາໂປທາດນັ້ນ ຈຶ່ງມີຢູ່ໃນການຢ່ອນລົງ, ເພາະສະນັ້ນ ເມື່ອຈະຊົງສະແດງຄວາມຍິ່ງໂດຍຄວາມສາມາດຂອງທາດທັງສອງນີ້ໃນການຢ່ອນລົງນັ້ນ ແລະຄວາມຫຍ່ອນຂອງທາດທີ່ເຫຼືອ ຈຶ່ງຕັດວ່າ "ໂວສສັດຊະເນ...ເປ... ພະລະວະຕິໂຍ". ແຕ່ເພາະເຫດທີ່ປະຖະວີທາດ ທີ່ອາໂປທາດຕິດຕາມໄປ ເປັນປັດໄຈແຫ່ງການວາງລົງ. ເພາະປະຖະວີທາດນັ້ນມີໜ້າທີ່ຢ່າງຍິ່ງໃນການເຮັດໃຫ້ຕັ້ງຢູ່ ຄືກັນກັບໃນຄວາມເປັນບ່ອນຕັ້ງ ຄວາມທີ່ອາໂປທາດຕິດຕາມປະຖະວີທາດນັ້ນ ຈຶ່ງມີຢູ່, ແລະເພາະການຢຽບແໜ້ນ ຍ່ອມສຳເລັດໄດ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງປະຖະວີທາດໃນກິລິຍາທີ່ກະທົບກັນ ຄວາມທີ່ປະຖະວີທາດມີອາໂປທາດຕິດຕາມໄປ ຈຶ່ງມີຢູ່ໃນການຢຽບແໜ້ນນັ້ນດ້ວຍ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຕັດວ່າ "ຕະຖາ ສັນນິກເຂປະນະສັນນິຣຸມພະເນສຸ"။

ตตฺถาติ ตสฺมึ อภิกฺกมเน, เตสุ วา วุตฺเตสุ อุทฺธรณาทีสุ ฉสุ โกฏฺฐาเสสุ. อุทฺธรเณติ อุทฺธรณกฺขเณ. รูปารูปธมฺมาติ อุทฺธรณากาเรน ปวตฺตา รูปธมฺมา ตํสมุฏฺฐาปกา อรูปธมฺมา จ. อติหรณํ น ปาปุณนฺติ ขณมตฺตาวฏฺฐานโต. ตตฺถ ตตฺเถวาติ ยตฺถ ยตฺถ อุปฺปนฺนา, ตตฺถ ตตฺเถว. น หิ ธมฺมานํ เทสนฺตรสงฺกมนํ อตฺถิ. ปพฺพํ ปพฺพนฺติอาทิ อุทฺธรณาทิโกฏฺฐาเส สนฺธาย สภาคสนฺตติวเสน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อติอิตฺตโร หิ รูปธมฺมานมฺปิ ปวตฺติกฺขโณ, คมนสฺสาทานํ เทวปุตฺตานํ เหฏฺฐุปริยาเยน [Pg.463] ปฏิมุขํ ธาวนฺตานํ สิรสิ ปาเท จ พทฺธขุรธาราสมาคมโตปิ สีฆตโร. ยถา ติลานํ ภชฺชิยมานานํ ตฏตฏายเนน เภโท ลกฺขียติ, เอวํ สงฺขตธมฺมานํ อุปฺปาเทนาติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘ตฏตฏายนฺตา’’ติ วุตฺตํ. อุปฺปนฺนา หิ เอกนฺตโต ภิชฺชนฺตีติ.

ຄຳວ່າ "ຕັດຖະ" (ໃນການກ້າວໄປນັ້ນ) ໝາຍເຖິງ ໃນການກ້າວໄປນັ້ນ ຫຼືໃນສ່ວນທັງ 6 ມີການຍົກຂຶ້ນເປັນຕົ້ນ ທີ່ກ່າວມາແລ້ວ. ຄຳວ່າ "ອຸດທະຣະເນ" ໝາຍເຖິງ ໃນຂະນະທີ່ຍົກຂຶ້ນ. ຄຳວ່າ "ຮູປາຣູປະທັມມາ" (ຮູບທຳ ແລະອະຮູບທຳ) ໄດ້ແກ່ ຮູບທຳທີ່ເປັນໄປໂດຍອາການຍົກຂຶ້ນ ແລະອະຮູບທຳທີ່ມີຮູບທຳນັ້ນເປັນສະມຸດຖານ. (ທຳເຫຼົ່ານັ້ນ) ຍ່ອມບໍ່ເຖິງການຍ້າຍໄປຂ้างໜ້າ ເພາະຕັ້ງຢູ່ພຽງແຕ່ຊົ່ວຂະນະເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ "ຕັດຖະ ຕັດເຖວະ" (ໃນບ່ອນນັ້ນໆ ເອງ) ໄດ້ແກ່ ເກີດຂຶ້ນໃນບ່ອນໃດໆ ກໍດັບໄປໃນບ່ອນນັ້ນໆ ເອງ. ເພາະວ່າ ການເຄື່ອນຍ້າຍໄປສູ່ຕ່າງສະຖານທີ່ຂອງສະພາວະທຳທັງຫຼາຍ ຍ່ອມບໍ່ມີເລີຍ. ພຶງຊາບວ່າ ຄຳວ່າ "ປັບພັງ ປັບພັງ" ເປັນຕົ້ນ ຊົງໝາຍເອົາສ່ວນຕ່າງໆ ມີການຍົກຂຶ້ນເປັນຕົ້ນ ແລ້ວຕັດໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງກະແສທີ່ຄ້າຍຄືກັນ. ດ້ວຍວ່າ ຂະນະທີ່ເປັນໄປຂອງຮູບທຳທັງຫຼາຍກໍເປັນຂອງໄວຢ່າງຍິ່ງ ໄວເສຍຍິ່ງກວ່າການກະທົບກັນຂອງຄົມມີດໂກນທີ່ຜູກໄວ້ເທິງຫົວ ແລະຕີນຂອງພວກເທວະບຸດຜູ້ມີຄວາມຍິນດີໃນການເດີນທາງ ທີ່ແລ່ນສວນທາງກັນທັງທາງເທິງແລະທາງລຸ່ມ. ຄຳວ່າ "ຕະຕະຕະຕາຍັນຕາ" ຕັດໄວ້ເພື່ອສະແດງວ່າ ຄວາມແຕກສະຫຼາຍຂອງສັງຂະຕະທຳທັງຫຼາຍ ຍ່ອມປາກົດໄດ້ດ້ວຍການເກີດຂຶ້ນ ເໝືອນດັ່ງຄວາມແຕກສະຫຼາຍຂອງເມັດງາທີ່ກຳລັງຂົ້ວຢູ່ ປາກົດໄດ້ດ້ວຍສຽງດັງແປະໆ ປັງໆ. ເພາະວ່າ ສິ່ງທີ່ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ ຍ່ອມແຕກສະຫຼາຍໄປໂດຍສ່ວນດຽວ။

สทฺธึ รูเปนาติ อิทํ ตสฺส ตสฺส จิตฺตสฺส นิโรเธน สทฺธึ นิรุชฺฌนกรูปธมฺมวเสน วุตฺตํ, ยํ ตโต สตฺตรสมจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ อุปฺปนฺนํ. อญฺญถา ยทิ รูปารูปธมฺมา สมานกฺขณา สิยุํ, ‘‘รูปํ ครุปริณามํ ทนฺธนิโรธ’’นฺติอาทิวจเนหิ วิโรโธ สิยา. ตถา – ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ, ยํ เอวํ ลหุปริวตฺตํ, ยถยิทํ จิตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๑.๔๘) เอวมาทิปาฬิยา จ. จิตฺตเจตสิกา หิ สารมฺมณสภาวา ยถาพลํ อตฺตโน อารมฺมณปจฺจยภูตมตฺถํ วิภาเวนฺตาเยว อุปฺปชฺชนฺตีติ เตสํ ตํสภาวนิปฺผตฺติอนนฺตรํ นิโรโธ, รูปธมฺมา ปน อนารมฺมณา ปกาเสตพฺพา. เอวํ เตสํ ปกาเสตพฺพภาวนิปฺผตฺติ โสฬสหิ จิตฺเตหิ โหตีติ ตงฺขณายุกตา เตสํ อิจฺฉิตา, ลหุกวิญฺญาณสฺส วิสยสงฺคติมตฺตปจฺจยตาย ติณฺณํ ขนฺธานํ, วิสยสงฺคติมตฺตตาย จ วิญฺญาณสฺส ลหุปริวตฺติตา, ทนฺธมหาภูตปจฺจยตาย รูปธมฺมานํ ทนฺธปริวตฺติตา. นานาธาตุยา ยถาภูตญาณํ โข ปน ตถาคตสฺเสว, เตน จ ปุเรชาตปจฺจโย รูปธมฺโมว วุตฺโต, ปจฺฉาชาตปจฺจโย จ ตสฺเสวาติ รูปารูปธมฺมานํ สมานกฺขณตา น ยุชฺชเตว, ตสฺมา วุตฺตนเยเนเวตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

ຄຳວ່າ "ສັດທິງ ຮູເປນະ" (ພ້ອມກັບຮູບ) ນີ້ ຕັດໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຮູບທຳທີ່ດັບໄປພ້ອມກັບການດັບໄປຂອງຈິດນັ້ນໆ ເຊິ່ງເປັນຮູບທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນຂະນະເກີດຂອງຈິດດວງທີ 17 ນັບແຕ່ຈິດດວງນັ້ນໄປ. ຖ້າບໍ່ດັ່ງນັ້ນ ຫາກຮູບທຳ ແລະອະຮູບທຳມີຂະນະເທົ່າກັນ ກໍຈະຂັດກັບພະດຳລັດເປັນຕົ້ນວ່າ "ຮູບມີການປ່ຽນແປງຊ້າ ແລະດັບຊ້າ" ແລະຈະຂັດກັບພະບາລີເປັນຕົ້ນວ່າ "ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ເຮົາບໍ່ເລັງເຫັນທຳອື່ນແມ່ນແຕ່ຢ່າງດຽວ ທີ່ປ່ຽນແປງໄດ້ໄວເໝືອນດັ່ງຈິດນີ້ເລີຍ". ດ້ວຍວ່າ ຈິດແລະເຈຕະສິກທັງຫຼາຍ ມີສະພາວະຮັບຮູ້ອາລົມ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນສະແດງເນື້ອຄວາມທີ່ເປັນອາລົມປັດໄຈຂອງຕົນຕາມກຳລັງເທົ່ານັ້ນ ດັ່ງນັ້ນ ການດັບໄປຂອງຈິດແລະເຈຕະສິກເຫຼົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງມີຂຶ້ນໃນລຳດັບແຫ່ງຄວາມສຳເລັດສະພາວະນັ້ນ, ສ່ວນຮູບທຳທັງຫຼາຍ ບໍ່ມີອາລົມ ແຕ່ເປັນສິ່ງທີ່ຖືກສະແດງ. ຢ່າງນີ້ ຄວາມສຳເລັດແຫ່ງສະພາວະທີ່ຖືກສະແດງຂອງຮູບທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍຈິດ 16 ດວງ ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມທີ່ຮູບທຳເຫຼົ່ານັ້ນມີອາຍຸເທົ່າກັບຂະນະນັ້ນຈຶ່ງເປັນສິ່ງທີ່ຍອມຮັບກັນ. ຄວາມປ່ຽນແປງໄດ້ໄວຂອງນາມຂັນ 3 ຍ່ອມມີໄດ້ ເພາະມີວິນຍານທີ່ໄວເປັນປັດໄຈ ໂດຍເປັນພຽງການປະຈົບບັນຈົບກັນຂອງອາລົມ ແລະຄວາມປ່ຽນແປງໄດ້ໄວຂອງວິນຍານ ກໍມີໄດ້ ເພາະເປັນພຽງການປະຈົບບັນຈົບກັນຂອງອາລົມເທົ່ານັ້ນ, ສ່ວນຄວາມປ່ຽນແປງໄດ້ຊ້າຂອງຮູບທຳທັງຫຼາຍ ຍ່ອມມີໄດ້ ເພາະມີມະຫາພູດທູດທີ່ຊ້າເປັນປັດໄຈ. ແຕ່ທ່ຽງແທ້ແລ້ວ ພະຍານຕາມຄວາມເປັນຈິງໃນທາດຕ່າງໆ ຍ່ອມມີແກ່ພະຕາຖາຄົດເທົ່ານັ້ນ ແລະພະອົງກໍຊົງສະແດງປຸເຣຊາຕະປັດໄຈ ວ່າໄດ້ແກ່ຮູບທຳເທົ່ານັ້ນ ແລະຊົງສະແດງປັດຊາຊາຕະປັດໄຈ ວ່າເປັນປັດໄຈແກ່ຮູບທຳນັ້ນເອງ ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມທີ່ຮູບທຳ ແລະອະຮູບທຳມີຂະນະເທົ່າກັນ ຈຶ່ງບໍ່ສົມຄວນເລີຍ, ເພາະສະນັ້ນ ພຶງຊາບເນື້ອຄວາມໃນຂໍ້ນີ້ ໂດຍນິຍາຍທີ່ກ່າວມາແລ້ວນັ້ນແລ။

อญฺญํ อุปฺปชฺชเต จิตฺตํ, อญฺญํ จิตฺตํ นิรุชฺฌตีติ ยํ ปุริมุปฺปนฺนํ จิตฺตํ, ตํ อญฺญํ, ตํ ปน นิรุชฺฌนฺตํ อปรสฺส อนนฺตราทิปจฺจโย หุตฺวา เอว นิรุชฺฌตีติ ตถาลทฺธปจฺจยํ อญฺญํ อุปฺปชฺชเต จิตฺตํ. ยทิ เอวํ เตสํ อนฺตโร ลพฺเภยฺยาติ, โนติ อาห ‘‘อวีจิมนุปพนฺโธ’’ติ. ยถา วีจิ อนฺตโร น ลพฺภติ, ‘‘ตเทเวต’’นฺติ อวิเสสวิทู มญฺญนฺติ, เอวํ อนุ อนุ ปพนฺโธ จิตฺตสนฺตาโน รูปสนฺตาโน จ นทีโสโตว นทิยํ อุทกปฺปวาโห วิย วตฺตติ.

ຄຳວ່າ "ອັນຍັງ ອຸບປັດຊະເຕ ຈິດຕັງ, ອັນຍັງ ຈິດຕັງ ນິຣຸດຊະຕິ" (ຈິດດວງອື່ນເກີດຂຶ້ນ ຈິດດວງອື່ນດັບໄປ) ໄດ້ແກ່ ຈິດທີ່ເກີດຂຶ້ນກ່ອນ ເປັນດວງໜຶ່ງ, ແຕ່ຈິດດວງນັ້ນ ເມື່ອຈະດັບ ຍ່ອມເປັນອະນັນຕະຣະປັດໄຈເປັນຕົ້ນແກ່ຈິດດວງຫຼັງ ແລ້ວຈຶ່ງດັບໄປ ດັ່ງນັ້ນ ຈິດດວງອື່ນທີ່ໄດ້ປັດໄຈຢ່າງນັ້ນ ຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນ. ຖ້າເປັນຢ່າງນັ້ນ ລະຫວ່າງກາງຂອງຈິດເຫຼົ່ານັ້ນ ຈະພຶງມີໄດ້ຫຼື? ຕອບວ່າ ບໍ່ມີ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຕັດວ່າ "ອະວີຈິມະນຸປະພັນໂទ" (ການສືບຕໍ່ກັນໂດຍບໍ່ມີລະຫວ່າງຄັ່ນ). ລະຫວ່າງກາງຍ່ອມບໍ່ມີ ເໝືອນດັ່ງຄື້ນ ພວກຄົນຜູ້ບໍ່ຮູ້ຄວາມແຕກຕ່າງ ຍ່ອມສຳຄັນໝາຍວ່າ "ນັ້ນຄືສິ່ງນັ້ນເອງ" ຢ່າງໃດ, ກະແສແຫ່ງຈິດ ແລະກະແສແຫ່ງຮູບ ທີ່ສືບເນື່ອງກັນໄປເລື້ອຍໆ ຍ່ອມເປັນໄປ ເໝືອນດັ່ງກະແສນ້ຳໃນແມ່ນ້ຳ ຢ່າງນັ້ນ။

อภิมุขํ โลกิตํ อาโลกิตนฺติ อาห ‘‘ปุรโตเปกฺขน’’นฺติ. ยสฺมา ยํทิสาภิมุโข คจฺฉติ ติฏฺฐติ นิสีทติ วา, ตทภิมุขํ เปกฺขนํ อาโลกิตํ[Pg.464], ตสฺมา ตทนุคตํ วิทิสาโลกนํ วิโลกิตนฺติ อาห ‘‘วิโลกิตํ นาม อนุทิสาเปกฺขน’’นฺติ. สมฺมชฺชนปริภณฺฑาทิกรเณ โอโลกิตสฺส, อุลฺโลกาหรณาทีสุ อุลฺโลกิตสฺส, ปจฺฉโต อาคจฺฉนฺตสฺส ปริสฺสยสฺส ปริวชฺชนาทิวเสน อปโลกิตสฺส จ สิยา สมฺภโวติ อาห – ‘‘อิมินา วา มุเขน สพฺพานิปิ ตานิ คหิตาเนวา’’ติ.

ການເບິ່ງໄປຂ้างໜ້າ ຊື່ວ່າ "ອາໂລກິຕະ" ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຕັດວ່າ "ປຸຣະໂຕເປັກຂະນັງ" (ການແນມເບິ່ງໄປຂ้างໜ້າ). ເພາະheດທີ່ ບຸກຄົນຫັນໜ້າໄປສູ່ທິດໃດ ແລ້ວຍ່າງໄປ ຢືນຢູ່ ຫຼືນັ່ງຢູ່ ການເບິ່ງໄປສູ່ທິດນັ້ນ ຊື່ວ່າ "ອາໂລກິຕະ", ເພາະສະນັ້ນ ການເບິ່ງໄປສູ່ທິດສະຫຼຽງ ທີ່ເນື່ອງດ້ວຍການເບິ່ງໄປຂ้างໜ້ານັ້ນ ຊື່ວ່າ "ວິໂລກິຕະ" ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຕັດວ່າ "ວິໂລກິຕັງ ນາມະ ອະນຸທິສາເπεັກຂະນັງ" (ທີ່ຊື່ວ່າ ວິໂລກິຕະ ໄດ້ແກ່ ການແນມເບິ່ງໄປສູ່ທິດນ້ອຍ). ເພາະວ່າ ອາດຈະມີການກົ້ມເບິ່ງ (ໂອໂລກິຕະ) ໃນເວລາປັດກວາດ ແລະທາພື້ນເປັນຕົ້ນ, ການເງີຍເບິ່ງ (ອຸລໂລກິຕະ) ໃນເວລາເບິ່ງຂ້າງເທິງ ຫຼືນຳເອົາສິ່ງຂອງລົງມາເປັນຕົ້ນ, ແລະການຫຼຽວເບິ່ງ (ອະປະໂລກິຕະ) ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຫຼີກລ່ຽງອັນຕະລາຍທີ່ມາທາງຫຼັງເປັນຕົ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຕັດວ່າ "ຫຼືວ່າ ໂດຍນິຍາຍນີ້ ການເບິ່ງທັງໝົດເຫຼົ່ານັ້ນ ກໍເປັນອັນຖືເອົາແລ້ວທັງນັ້ນ"။

กายสกฺขินฺติ กาเยน สจฺฉิกตวนฺตํ, ปจฺจกฺขการินนฺติ อตฺโถ. โสหายสฺมา วิปสฺสนากาเล เอว ‘‘ยเมวาหํ อินฺทฺริเยสุ อคุตฺตทฺวารตํ นิสฺสาย สาสเน อนภิรติอาทิวิปฺปการํ ปตฺโต, ตเมว สุฏฺฐุ นิคฺคเหสฺสามี’’ติ อุสฺสาหชาโต พลวหิโรตฺตปฺโป, ตตฺถ จ กตาธิการตฺตา อินฺทฺริยสํวเร อุกฺกํสปารมิปฺปตฺโต, เตเนว นํ สตฺถา – ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารานํ ยทิทํ นนฺโท’’ติ (อ. นิ. ๑.๒๓๐) เอตทคฺเค ฐเปสิ.

ຄຳວ່າ "ກາຍະສັກຂິງ" (ຜູ້ເປັນພະຍານດ້ວຍກາຍ) ມີອັດຖະວ່າ ຜູ້ເຮັດໃຫ້ແຈ້ງດ້ວຍກາຍ ຄືຜູ້ເຮັດໃຫ້ປາກົດແກ່ຕົນເອງ. ພະນັນທະເຖລະຜູ້ມີອາຍຸຮູບນັ້ນ ໃນເວລາຈະຈະເລີນວິປັດສະນາ ເກີດຄວາມອຸດສາຫະ ແລະມີຫິຣິແລະໂອຕັບປະອັນແຮງກ້າວ່າ "ເຮົາອາໄສຄວາມເປັນຜູ້ບໍ່ສຳລວມທະວານໃນອິນຊີທັງຫຼາຍ ຈຶ່ງເຖິງຄວາມຜິດແປກມີຄວາມບໍ່ຍິນດີໃນພະສາສະໜາເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍເຫດໃດ ເຮົາຈະຂົ່ມເຫດນັ້ນໃຫ້ດີ", ແລະເພາະເປັນຜູ້ໄດ້ສ້າງສົມບຸນຍາທິການໄວ້ໃນອິນຊີສັງວອນນັ້ນ ຈຶ່ງເຖິງຄວາມເປັນຜູ້ມີບາລະມີອັນເລີດໃນອິນຊີສັງວອນ, ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ຈຶ່ງຊົງສະຖາປະນາທ່ານໄວ້ໃນຕຳແໜ່ງເອຕະທັກຄະວ່າ "ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ບັນດາພິກຂຸສາວົກຂອງເຮົາ ຜູ້ຄຸ້ມຄອງທະວານໃນອິນຊີທັງຫຼາຍ ພະນັນທະນີ້ເປັນເລີດ"။

สาตฺถกตา จ สปฺปายตา จ เวทิตพฺพา อาโลกิตวิโลกิตสฺสาติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. ตสฺมาติ กมฺมฏฺฐานาวิชหนสฺเสว โคจรสมฺปชญฺญภาวโตติ วุตฺตเมวตฺถํ เหตุภาเวน ปจฺจามสติ. อตฺตโน กมฺมฏฺฐานวเสเนว อาโลกนวิโลกนํ กาตพฺพํ, ขนฺธาทิกมฺมฏฺฐานิเกหิ อญฺโญ อุปาโย น คเวสิตพฺโพติ อธิปฺปาโย. ยสฺมา อาโลกิตาทิสมญฺญาปิ ธมฺมมตฺตสฺเสว ปวตฺติวิเสโส, ตสฺมา ตสฺส ยาถาวโต ปชานนํ อสมฺโมหสมฺปชญฺญนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘อพฺภนฺตเร’’ติอาทิ วุตฺตํ. จิตฺตกิริยวาโยธาตุวิปฺผารวเสนาติ กิริยมยจิตฺตสมุฏฺฐานวาโยธาตุยา จลนาการปวตฺติวเสน. อโธ สีทตีติ โถกํ โอตรติ. อุทฺธํ ลงฺเฆตีติ ลงฺฆนฺตํ วิย อุปริ คจฺฉติ.

ພຶງນຳຄຳມາເຊື່ອມໂຍງກັນວ່າ "ພຶງຊາບຄວາມເປັນປະໂຫຍດ ແລະຄວາມເປັນທີ່ສະບາຍ ແຫ່ງການເບິ່ງໄປຂ້າງໜ້າ ແລະການເບິ່ງໄປສູ່ທິດສະຫຼຽງ". ຄຳວ່າ "ຕັສມາ" (ເພາະສະນັ້ນ) ເປັນການອ້າງເຖິງເນື້ອຄວາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ ໂດຍຄວາມເປັນເຫດ ວ່າ ເພາະຄວາມບໍ່ລະຖິ້ມກຳມະຖານນັ້ນເອງ ເປັນໂຄຈະຣະສຳປະຊັນຍະ. ອະທິບາຍວ່າ ພຶງເຮັດການເບິ່ງໄປຂ้างໜ້າ ແລະການເບິ່ງໄປສູ່ທິດສະຫຼຽງ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງກຳມະຖານຂອງຕົນເທົ່ານັ້ນ, ຜູ້ມີຂັນເປັນຕົ້ນເປັນກຳມະຖານ ບໍ່ພຶງສະແຫວງຫາຫົນທາງອື່ນ. ເພາະເຫດທີ່ ແມ່ນແຕ່ຊື່ວ່າ ອາໂລກິຕະ ເປັນຕົ້ນ ກໍເປັນພຽງຄວາມເປັນໄປພິເສດຂອງສະພາວະທຳເທົ່ານັ້ນ ດັ່ງນັ້ນ ເພື່ອຈະສະແດງວ່າ ການຮູ້ແຈ້ງສະພາວະນັ້ນຕາມຄວາມເປັນຈິງ ເປັນອະສັມໂມຫະສຳປະຊັນຍະ ຈຶ່ງຕັດຄຳວ່າ "ອັບພັນຕະເຣ" (ພາຍໃນ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "ຈິດຕະກິຣິຍະວາໂຍທາຕຸວິບຜາຣະວະເສນະ" ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການເຄື່ອນໄຫວຂອງວາໂຍທາດ ທີ່ມີກິຣິຍາຈິດເປັນສະມຸດຖານ. ຄຳວ່າ "ອະໂທ ສີທະຕິ" ໄດ້ແກ່ ຫຼຸດລົງໜ້ອຍໜຶ່ງ. ຄຳວ່າ "ອຸດທັງ ລັງເຄຕິ" ໄດ້ແກ່ ຂຶ້ນໄປຂ้างເທິງ ເໝືອນດັ່ງກະໂດດຂຶ້ນ။

องฺคกิจฺจํ สาธยมานนฺติ ปธานภูตํ องฺคกิจฺจํ นิปฺผาเทนฺตํ, อุปปตฺติภวสฺส สรีรํ หุตฺวาติ อตฺโถ. ปฐมชวเนปิ…เป… สตฺตมชวเนปิ น โหตีติ อิทํ ปญฺจทฺวารวิญฺญาณวีถิยํ ‘‘อิตฺถี ปุริโส’’ติ รชฺชนาทีนํ อภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ. ตตฺถ หิ อาวชฺชนโวฏฺฐพฺพนานํ อโยนิโส อาวชฺชนโวฏฺฐพฺพนวเสน อิฏฺเฐ อิตฺถิรูปาทิมฺหิ โลภมตฺตํ, อนิฏฺเฐ ปฏิฆมตฺตํ อุปฺปชฺชติ. มโนทฺวาเร ปน ‘‘อิตฺถี ปุริโส’’ติ รชฺชนาทิ โหติ, ตสฺส ปญฺจทฺวารชวนํ มูลํ, ยถาวุตฺตํ [Pg.465] วา สพฺพํ ภวงฺคาทิ. เอวํ มโนทฺวารชวนสฺส มูลภูตธมฺมปริชานนวเสเนว มูลปริญฺญา วุตฺตา, อาคนฺตุกตาวกาลิกตา ปน ปญฺจทฺวารชวนสฺเสว อปุพฺพภาววเสน เจว อิตฺตรภาววเสน จ วุตฺตา. เหฏฺฐุปริยวเสน ภิชฺชิตฺวา ปติเตสูติ เหฏฺฐิมสฺส อุปริมสฺส จ อปราปรํ ภงฺคปฺปตฺติมาห.

ຄຳວ່າ "ອັງຄະກິດຈັງ ສາທະຍະມານັງ" (ເມື່ອເຮັດກິດອັນເປັນສ່ວນໃຫ້ສຳເລັດ) ມີອັດຖະວ່າ ເຮັດກິດອັນເປັນສ່ວນທີ່ເປັນປະທານໃຫ້ສຳເລັດ ຄືເປັນຮ່າງກາຍແຫ່ງອຸບປະປັດຕິພົບ. ຄຳວ່າ "ແມ່ນໃນຊະວະນະທີ 1...ເປ... ແມ່ນໃນຊະວະນະທີ 7 ກໍບໍ່ມີ" ນີ້ ຕັດໝາຍເຖິງຄວາມບໍ່ມີຄວາມກຳໜັດຍິນດີເປັນຕົ້ນວ່າ "ຍິງ ຫຼື ຊາຍ" ໃນປັນຈະທະວານວິຖີ. ດ້ວຍວ່າ ໃນປັນຈະທະວານວິຖີນັ້ນ ເພາະການມົນສິການ ແລະການຕັດສິນ ບໍ່ແຍບຄາຍ ຍ່ອມເກີດພຽງແຕ່ຄວາມໂລບໃນອາລົມທີ່ໜ້າຍິນດີ ມີຮູບຍິງເປັນຕົ້ນ ແລະເກີດພຽງແຕ່ຄວາມຂັດເຄືອງໃນອາລົມທີ່ບໍ່ໜ້າຍິນດີ. ແຕ່ໃນມະໂນທະວານ ຍ່ອມມີຄວາມກຳໜັດຍິນດີເປັນຕົ້ນວ່າ "ຍິງ ຫຼື ຊາຍ" ໂດຍມີປັນຈະທະວານຊະວະນະເປັນມູນ ຫຼືມີທຳທັງໝົດມີພະວັງເປັນຕົ້ນ ຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ ເປັນມູນ. ຢ່າງນີ້ ການກຳນົດຮູ້ຂັ້ນມູນ ຕັດໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການກຳນົດຮູ້ທຳທີ່ເປັນມູນຂອງມະໂນທະວານຊະວະນະ, ສ່ວນຄວາມເປັນຂອງຈອນມາ ແລະຄວາມເປັນຂອງຊົ່ວຄາວ ຕັດໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ເຄີຍມີມາກ່ອນ ແລະຄວາມເປັນຂອງເລັກນ້ອຍຂອງປັນຈະທະວານຊະວະນະນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ "ເມື່ອແຕກສະຫຼາຍຫຼຸດລົງໄປໂດຍຄວາມເປັນໄປໃນເບື້ອງລຸ່ມແລະເບື້ອງເທິງ" ໝາຍເຖິງ ຄວາມເຖິງການແຕກສະຫຼາຍໄປຕາມໆ ກັນຂອງຈິດດວງລຸ່ມ ແລະຈິດດວງເທິງ။

ตนฺติ ชวนํ. ตสฺส ชวนสฺส น ยุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. อาคนฺตุโก อพฺภาคโต. อุทยพฺพยปริจฺฉินฺโน ตาวตโก กาโล เอเตสนฺติ ตาวกาลิกานิ.

ຄຳວ່າ "ຕັງ" (ນັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ຊະວະນະ. ມີການເຊື່ອມໂຍງຄຳວ່າ "ບໍ່ສົມຄວນແກ່ຊະວະນະນັ້ນ". ຄຳວ່າ "ອາຄັນຕຸໂກ" ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມາຢ້ຽມຢາມ. ຄຳວ່າ "ຕາວະກາລິການິ" (ຂອງຊົ່ວຄາວ) ໄດ້ແກ່ ທຳທັງຫຼາຍທີ່ມີກຳນົດເວລາພຽງເທົ່ານັ້ນ ເຊິ່ງກຳນົດດ້ວຍຄວາມເກີດຂຶ້ນ ແລະຄວາມດັບໄປ။

เอตํ อสมฺโมหสมฺปชญฺญํ. สมวาเยติ สามคฺคิยํ. ตตฺถาติ ปญฺจกฺขนฺธวเสน อาโลกนวิโลกเน ปญฺญายมาเน ตพฺพินิมุตฺโต – โก เอโก อาโลเกติ, โก วิโลเกติ. อุปนิสฺสยปจฺจโยติ อิทํ สุตฺตนฺตนเยน ปริยายโต วุตฺตํ. สหชาตปจฺจโยติ นิทสฺสนมตฺตเมตํ อญฺญมญฺญสมฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตาทิปจฺจยานมฺปิ ลพฺภนโต.

ນີ້ຄື ອະສັມໂມຫະສຳປະຊັນຍະ. ຄຳວ່າ "ສະມະວາເຍ" ໄດ້ແກ່ ໃນຄວາມພ້ອມພຽງກັນ. ຄຳວ່າ "ຕັດຖະ" (ໃນການເບິ່ງນັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ເມື່ອການເບິ່ງໄປຂ้างໜ້າ ແລະການເບິ່ງໄປສູ່ທິດສະຫຼຽງ ປາກົດຢູ່ໂດຍຄວາມເປັນຂັນ 5 ໃຜເລົ່າທີ່ພົ້ນໄປຈາກຂັນ 5 ນັ້ນ ທີ່ເປັນຜູ້ເບິ່ງໄປຂ้างໜ້າ ທີ່ເປັນຜູ້ເບິ່ງໄປສູ່ທິດສະຫຼຽງ? ຄຳວ່າ "ອຸປະນິດສະຍະປັດຈະໂຍ" ນີ້ ຕັດໄວ້ໂດຍອ້ອມຕາມແນວທາງພະສູດ. ຄຳວ່າ "ສະຫະຊາຕະປັດຈະໂຍ" ນີ້ ກໍເປັນພຽງການຍົກຕົວຢ່າງເທົ່ານັ້ນ ເພາະສາມາດໄດ້ປັດໄຈອື່ນໆ ອີກ ມີອັນຍະມັນຍະປັດໄຈ, ສັມປະຍຸດຕະປັດໄຈ, ອັດຖິປັດໄຈ ແລະອະວິຄະຕະປັດໄຈ ເປັນຕົ້ນ။

กาเลติ สมิญฺชิตุํ ยุตฺตกาเล สมิญฺชนฺตสฺส, ตถา ปสาเรตุํ ยุตฺตกาเล ปสาเรนฺตสฺส. ‘‘มณิสปฺโป นาม เอกา สปฺปชาตี’’ติ วทนฺติ. ลฬนนฺติ กมฺปนํ, ลีฬากรณํ วา.

ຄຳວ່າ "ກາເລ" (ໃນການອັນຄວນ) ໄດ້ແກ່ ເມື່ອຄູ້ເຂົ້າໃນເວລາທີ່ຄວນຄູ້ເຂົ້າ ແລະເມື່ອຢຽດອອກໃນເວລາທີ່ຄວນຢຽດອອກ ກໍຢ່າງນັ້ນ. ທ່ານກ່າວວ່າ "ງູມະນີ ເປັນຊະນິດຂອງງູຢ່າງໜຶ່ງ". ຄຳວ່າ "ລະລະນັງ" ໄດ້ແກ່ ການຫວັ່ນໄຫວ ຫຼືການສະແດງທ່າທາງ။

อุณฺหปกติโก ปริฬาหพหุลกาโย. สีลสฺส วิทูสเนน อหิตาวหตฺตา มิจฺฉาชีววเสน อุปฺปนฺนํ อสปฺปายํ. ‘‘จีวรมฺปิ อเจตน’’นฺติอาทินา จีวรสฺส วิย กาโยปิ อเจตโนติ กายสฺส อตฺตสุญฺญตาวิภาวเนน ‘‘อพฺภนฺตเร’’ติอาทินา วุตฺตเมวตฺถํ ปริทีเปนฺโต อิตรีตรสนฺโตสสฺส การณํ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘ตสฺมา’’ติอาทิ.

ຄຳວ່າ "ຜູ້ມີປົກກະຕິຮ້ອນ" ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີຮ່າງກາຍມີຄວາມຮ້ອນຮົນຫຼາຍ. ສິ່ງທີ່ເກີດຂຶ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງມິດສາຊີວະ ເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ສະບາຍ ເພາະນຳຄວາມເສຍຫາຍມາໃຫ້ ດ້ວຍການທຳລາຍສີລ. ເມື່ອຈະສະແດງເຫດແຫ່ງຄວາມສັນໂດດຕາມມີຕາມໄດ້ ໂດຍການອະທິບາຍເນື້ອຄວາມທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວດ້ວຍຄຳວ່າ "ອັບພັນຕະເຣ" ເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍການສະແດງຄວາມເປັນຂອງວ່າງເປົ່າຈາກຕົວຕົນຂອງຮ່າງກາຍ ວ່າ "ແມ່ນແຕ່ຈີວອນກໍບໍ່ມີເຈດຕະນາ" ເປັນຕົ້ນ ຄືກັນກັບຈີວອນ ຮ່າງກາຍກໍບໍ່ມີເຈດຕະນາ, ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ "ຕັສມາ" ເປັນຕົ້ນ။

จตุปญฺจคณฺฐิกาหโตติ อาหตจตุปญฺจคณฺฐิโก, จตุปญฺจคณฺฐิกาหิ วา หตโสโภ.

ຄຳວ່າ "ຈະຕຸປັນຈະຄັນຖິກາຫະໂຕ" ໄດ້ແກ່ ຜູ້ຜູກປົມ 4 ຫຼື 5 ປົມ, ຫຼືຜູ້ຖືກທຳລາຍຄວາມງາມດ້ວຍປົມ 4 ຫຼື 5 ປົມ။

อฏฺฐวิโธปิ อตฺโถติ อฏฺฐวิโธปิ ปโยชนวิเสโส. มหาสิวตฺเถรวาทวเสน ‘‘อิมสฺส กายสฺส ฐิติยา’’ติอาทินา นเยน วุตฺโต ทฏฺฐพฺโพ. อิมสฺมึ ปกฺเข ‘‘เนว ทวายาติอาทินา นเยนา’’ติ ปน อิทํ ปฏิกฺเขปงฺคทสฺสนมุเขน ปาฬิ อาคตาติ กตฺวา วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

ຄຳວ່າ "ອັດຖະວິໂທປິ ອັດໂຖ" ໄດ້ແກ່ ປະໂຫຍດພິເສດທັງ 8 ປະການ. ພຶງເຫັນວ່າ ຕັດໄວ້ໂດຍນິຍາຍມີຄຳວ່າ "ເພື່ອຄວາມຕັ້ງຢູ່ແຫ່ງກາຍນີ້" ເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງວາທະຂອງພະມະຫາສີວະເຖລະ. ສ່ວນໃນຝ່າຍນີ້ ພຶງເຫັນວ່າ ທີ່ກ່າວໄວ້ໂດຍນິຍາຍມີຄຳວ່າ "ບໍ່ແມ່ນເພື່ອຫຼິ້ນມ່ວນຊື່ນ" ເປັນຕົ້ນນັ້ນ ກ່າວໄວ້ໂດຍຖືວ່າ ພະບາລີມານັ້ນ ໂດຍຫົວຂໍ້ແຫ່ງການສະແດງສ່ວນທີ່ຊົງປະຕິເສດ။

ปถวีสนฺธารกชลสฺส [Pg.466] ตํสนฺธารกวายุนา วิย ปริภุตฺตสฺส อาหารสฺส วาโยธาตุยาว อาสเย อวฏฺฐานนฺติ อาห – ‘‘วาโยธาตุวเสเนว ติฏฺฐตี’’ติ. อติหรตีติ ยาว มุขา อภิหรติ. วีติหรตีติ ตโต กุจฺฉิยํ วิมิสฺสํ กโรนฺโต หรติ. อติหรตีติ วา มุขทฺวารํ อติกฺกาเมนฺโต หรติ. วีติหรตีติ กุจฺฉิคตํ ปสฺสโต หรติ. ปริวตฺเตตีติ อปราปรํ จาเรติ. เอตฺถ จ อาหารสฺส ธารณปริวตฺตนสญฺจุณฺณนวิโสสนานิ ปถวีธาตุสหิตา เอว วาโยธาตุ กโรติ, น เกวลาติ ตานิ ปถวีธาตุยา กิจฺจภาเวน วุตฺตานิ, สา เอว ธารณาทีนิ กิจฺจานิ กโรนฺตสฺส สาธารณาติ วุตฺตานิ. อลฺลตฺตญฺจ อนุปาเลตีติ ยถา วาโยธาตุอาทีหิ อญฺเญหิ วิโสสนํ น โหติ, ตถา อนุปาเลติ อลฺลภาวํ. เตโชธาตูติ คหณีสงฺขาตา เตโชธาตุ. สา หิ อนฺโตปวิฏฺฐํ อาหารํ ปริปาเจติ. อญฺชโส โหตีติ อาหารสฺส ปวิสนาทีนํ มคฺโค โหติ. อาภุชตีติ ปริเยสนวเสน, อชฺโฌหรณชิณฺณาชิณฺณตาทิปฏิสํเวทนวเสน จ อาวชฺเชติ, วิชานาตีติ อตฺโถ. ตํตํวิชานนสฺส ปจฺจยภูโตเยว หิ ปโยโค ‘‘สมฺมาปโยโค’’ติ วุตฺโต. เยน หิ ปโยเคน ปริเยสนาทิ นิปฺผชฺชติ, โส ตพฺพิสยวิชานนมฺปิ นิปฺผาเทติ นาม ตทวินาภาวโต. อถ วา สมฺมาปโยคํ สมฺมาปฏิปตฺตึ อนฺวาย อาคมฺม อาภุชติ สมนฺนาหรติ. อาโภคปุพฺพโก หิ สพฺโพปิ วิญฺญาณพฺยาปาโรติ ตถา วุตฺตํ.

ຄຳວ່າ "vāyodhātuvaseneva tiṭṭhati" (ຕັ້ງຢູ່ໄດ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງວາໂຍທາດເທົ່ານັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ການຕັ້ງຢູ່ຂອງອາຫານທີ່ຖືກບໍລິໂພກແລ້ວໃນທີ່ຮອງຮັບ (ກະເພາະອາຫານ) ດ້ວຍວາໂຍທາດ ເໝືອນດັ່ງນ້ຳທີ່ຮອງຮັບແຜ່ນດິນຕັ້ງຢູ່ໄດ້ດ້ວຍລົມທີ່ຮອງຮັບນ້ຳນັ້ນ. ຄຳວ່າ "atiharati" (ນຳເຂົ້າໄປ) ໄດ້ແກ່ ນຳເຂົ້າໄປຈົນເຖິງປາກ. ຄຳວ່າ "vītiharatī" (ນຳເຂົ້າໄປສະຫຼັບກັນ) ໄດ້ແກ່ ນຳເຂົ້າໄປໂດຍເຮັດໃຫ້ຄົນກັນໃນທ້ອງຈາກນັ້ນ. ຫຼືວ່າ ຄຳວ່າ "atiharati" ໄດ້ແກ່ ນຳເຂົ້າໄປໂດຍຜ່ານປະຕູປາກ. ຄຳວ່າ "vītiharatī" ໄດ້ແກ່ ນຳອາຫານທີ່ເຂົ້າໄປໃນທ້ອງແລ້ວໄປມາ. ຄຳວ່າ "parivatteti" (ໝູນວຽນ) ໄດ້ແກ່ ເຮັດໃຫ້ເຄື່ອນໄຫວໄປມາ. ແລະໃນທີ່ນີ້ ວາໂຍທາດຮ່ວມກັບປະຖະວີທາດເທົ່ານັ້ນ ຍ່ອມເຮັດໜ້າທີ່ຊົງໄວ້, ໝູນວຽນ, ບົດລະອຽດ ແລະເຮັດໃຫ້ແຫ້ງ ເຊິ່ງອາຫານ, ບໍ່ແມ່ນວາໂຍທາດຢ່າງດຽວ, ດັ່ງນັ້ນ ໜ້າທີ່ເຫຼົ່ານັ້ນຈຶ່ງຊົງກ່າວວ່າເປັນກິດຂອງປະຖະວີທາດ, ແລະປະຖະວີທາດນັ້ນເອງຊົງກ່າວວ່າເປັນທົ່ວໄປແກ່ຜູ້ເຮັດກິດມີການຊົງໄວ້ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "allattañca anupāleti" (ແລະຮັກສາຄວາມປຽກຊຸ່ມໄວ້) ໄດ້ແກ່ ຮັກສາຄວາມເປັນຂອງປຽກຊຸ່ມໄວ້ ບໍ່ໃຫ້ແຫ້ງໄປດ້ວຍທາດອື່ນໆ ມີວາໂຍທາດເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "tejodhātu" (ເຕໂຊທາດ) ໄດ້ແກ່ ເຕໂຊທາດທີ່ເອີ້ນວ່າ ຄະຫະນີ (ໄຟຍ່ອຍອາຫານ). ເພາະວ່າ ເຕໂຊທາດນັ້ນຍ່ອຍອາຫານທີ່ເຂົ້າໄປພາຍໃນ. ຄຳວ່າ "añjaso hoti" (ເປັນທາງ) ໄດ້ແກ່ ເປັນທາງເຂົ້າໄປເປັນຕົ້ນຂອງອາຫານ. ຄຳວ່າ "ābhujati" (ຄຳນຶງເຖິງ) ໄດ້ແກ່ ໃສ່ໃຈ, ຮູ້ແຈ້ງ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການແສຫວງຫາ ແລະດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການສະເຫວີຍລົດມີການກືນກິນ ແລະການຍ່ອຍຫຼືບໍ່ຍ່ອຍເປັນຕົ້ນ, ນີ້ຄືຄວາມໝາຍ. ເພາະວ່າ ຄວາມພະຍາຍາມທີ່ເປັນປັດໄຈແກ່ການຮູ້ແຈ້ງນັ້ນໆ ນັ້ນເອງ ຊົງກ່າວວ່າ "sammāpayogo" (ຄວາມພະຍາຍາມໂດຍຊອບ). ເພາະວ່າ ຄວາມພະຍາຍາມໃດທີ່ເຮັດໃຫ້ການແສຫວງຫາເປັນຕົ້ນສຳເລັດ, ຄວາມພະຍາຍາມນັ້ນກໍຊື່ວ່າເຮັດໃຫ້ການຮູ້ແຈ້ງໃນອາລົມນັ້ນສຳເລັດດ້ວຍ ເພາະບໍ່ປາສະຈາກກັນ. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຍ່ອມຄຳນຶງເຖິງ ຄື ມົນສິການ ໂດຍອາໄສຄວາມພະຍາຍາມໂດຍຊອບ ຄື ການປະຕິບັດໂດຍຊອບ. ເພາະວ່າ ວິວັດທະນາການແຫ່ງວິນຍານທັງປວງມີການຄຳນຶງເຖິງເປັນເບື້ອງຕົ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວໄວ້ຢ່າງນັ້ນ.

คมนโตติ ภิกฺขาจารวเสน โคจรคามํ อุทฺทิสฺส คมนโต. ปริเยสนโตติ โคจรคาเม ภิกฺขตฺถํ อาหิณฺฑนโต. ปริโภคโตติ อาหารสฺส ปริภุญฺชนโต. อาสยโตติ ปิตฺตาทิอาสยโต. อาสยติ เอตฺถ เอกชฺฌํ ปวตฺตมาโนปิ กมฺมพลววตฺถิโต หุตฺวา มริยาทวเสน อญฺญมญฺญํ อสงฺกรโต สยติ ติฏฺฐติ ปวตฺตตีติ อาสโย, อามาสยสฺส อุปริ ติฏฺฐนโก ปิตฺตาทิโก. มริยาทตฺโถ หิ อยมากาโร. นิเธติ ยถาภุตฺโต อาหาโร นิจิโต หุตฺวา ติฏฺฐติ เอตฺถาติ นิธานํ, อามาสโย, ตโต นิธานโต. อปริปกฺกโตติ คหณีสงฺขาเตน กมฺมชเตเชน อวิปกฺกโต. ปริปกฺกโตติ ยถาภุตฺตสฺส อาหารสฺส วิปกฺกภาวโต. ผลโตติ นิปฺผตฺติโต. นิสฺสนฺทโตติ อิโต จิโต จ วิสฺสนฺทนโต[Pg.467]. สมฺมกฺขนโตติ สพฺพโส มกฺขนโต. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน วิสุทฺธิมคฺคสํวณฺณนาย (วิสุทฺธิ. มหาฏี. ๑.๒๙๔) คเหตพฺโพ.

ຄຳວ່າ "gamanato" (ໂດຍການໄປ) ໄດ້ແກ່ ໂດຍການໄປສູ່ໂຄຈອນຄາມດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການທ່ຽວບິນທະບາດ. ຄຳວ່າ "pariyesanato" (ໂດຍການແສຫວງຫາ) ໄດ້ແກ່ ໂດຍການທ່ຽວໄປເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການບິນທະບາດໃນໂຄຈອນຄາມ. ຄຳວ່າ "paribhogato" (ໂດຍການບໍລິໂພກ) ໄດ້ແກ່ ໂດຍການບໍລິໂພກອາຫານ. ຄຳວ່າ "āsayato" (ໂດຍທີ່ຢູ່ອາໄສ) ໄດ້ແກ່ ໂດຍທີ່ຢູ່ອາໄສມີນ້ຳບີເປັນຕົ້ນ. ສິ່ງໃດຍ່ອຍອາໄສຢູ່, ຄື ເຖິງວ່າຈະເປັນໄປຮ່ວມກັນໃນທີ່ນີ້ ແຕ່ກໍຖືກກຳນົດດ້ວຍກຳລັງແຫ່ງກຳ ບໍ່ປົນເປກັນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຂອບເຂດ ຍ່ອມນອນ ຕັ້ງຢູ່ ເປັນໄປ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ອາໄສ (ທີ່ຢູ່ອາໄສ) ໄດ້ແກ່ ສິ່ງມີນ້ຳບີເປັນຕົ້ນ ທີ່ຕັ້ງຢູ່ເໜືອກະເພາະອາຫານດິບ. ເພາະວ່າ ອັກສອນ ອາ (ອາ-ກາຣະ) ນີ້ ມີອັດຖະວ່າ ຂອບເຂດ. ອາຫານທີ່ບໍລິໂພກແລ້ວຕາມທີ່ເປັນຈິງ ຍ່ອຍຖືກເກັບໄວ້ ຄື ສະສົມໄວ້ ແລະຕັ້ງຢູ່ໃນທີ່ນີ້ ດັ່ງນັ້ນ ທີ່ນີ້ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ນິທານະ (ທີ່ເກັບ) ໄດ້ແກ່ ກະເພາະອາຫານດິບ, ຄຳວ່າ "nidhānato" ໄດ້ແກ່ ຈາກທີ່ເກັບນັ້ນ. ຄຳວ່າ "aparipakkato" (ໂດຍຄວາມຍັງບໍ່ຍ່ອຍ) ໄດ້ແກ່ ໂດຍຄວາມຍັງບໍ່ຖືກຍ່ອຍດ້ວຍເຕໂຊທາດທີ່ເກີດຈາກກຳ ທີ່ເອີ້ນວ່າ ຄະຫະນີ. ຄຳວ່າ "paripakkato" (ໂດຍຄວາມຍ່ອຍແລ້ວ) ໄດ້ແກ່ ໂດຍຄວາມເປັນຂອງຍ່ອຍແລ້ວແຫ່ງອາຫານທີ່ບໍລິໂພກແລ້ວ. ຄຳວ່າ "phalato" (ໂດຍຜົນ) ໄດ້ແກ່ ໂດຍຄວາມສຳເລັດ. ຄຳວ່າ "nissandato" (ໂດຍການໄຫຼອອກ) ໄດ້ແກ່ ໂດຍການໄຫຼອອກໄປທາງນີ້ທາງນັ້ນ. ຄຳວ່າ "sammakkhanato" (ໂດຍການເປື້ອນເປິ) ໄດ້ແກ່ ໂດຍການເປື້ອນເປິໄປທົ່ວ. ນີ້ຄືເນື້ອຄວາມໂດຍຫຍໍ້ໃນທີ່ນີ້, ສ່ວນເນື້ອຄວາມໂດຍລະອຽດ ພຶງຖືເອົາຈາກຄຳອະທິບາຍໃນວິສຸດທິມັກ (ວິສຸດທິ. ມະຫາສີ. ໑. ໒໙໔).

สรีรโต เสทา มุจฺจนฺตีติ เวคสนฺธารเณน อุปฺปนฺนปริฬาหโต สรีรโต เสทา มุจฺจนฺติ. อญฺเญ จ โรคา กณฺณสูลภคนฺทราทโย. อฏฺฐาเนติ มนุสฺสามนุสฺสปริคฺคเห อยุตฺตฏฺฐาเน เขตฺตเทวายตนาทิเก. กุทฺธา หิ มนุสฺสา อมนุสฺสาปิ วา ชีวิตกฺขยํ ปาเปนฺติ. วิสฺสฏฺฐตฺตา เนว ตสฺส ภิกฺขุโน อตฺตโน, กสฺสจิ อนิสฺสชฺชิตตฺตา ชิคุจฺฉนียตฺตา จ น ปรสฺส, อุทกตุมฺพโตติ เวฬุนาฬิอาทิอุทกภาชนโต. ตนฺติ ฉฑฺฑิตอุทกํ.

ຄຳວ່າ "sarīrato sedā muccanti" (ເຫື່ອຍ່ອຍໄຫຼອອກຈາກຮ່າງກາຍ) ໄດ້ແກ່ ເຫື່ອຍ່ອຍໄຫຼອອກຈາກຮ່າງກາຍ ເພາະຄວາມຮ້ອນຮົນທີ່ເກີດຂຶ້ນຈາກການກັ້ນກິ່ນອັ້ນຖ່າຍໄວ້. ແລະໂລກອື່ນໆ ມີໂລກເຈັບຫູ ແລະໂລກຝີຄັນທະສູດເປັນຕົ້ນ ກໍຍ່ອຍເກີດຂຶ້ນ. ຄຳວ່າ "aṭṭhāne" (ໃນທີ່ບໍ່ຄວນ) ໄດ້ແກ່ ໃນສະຖານທີ່ອັນບໍ່ສົມຄວນ ເຊິ່ງເປັນທີ່ຄອບຄອງຂອງມະນຸດ ແລະອະມະນຸດ ມີທົ່ງນາ ແລະເທວະສະຖານເປັນຕົ້ນ. ເພາະວ່າ ມະນຸດ ຫຼືອະມະນຸດທັງຫຼາຍ ເມື່ອໂກດເຄືອງແລ້ວ ຍ່ອຍເຮັດໃຫ້ເຖິງຄວາມສິ້ນຊີວິດໄດ້. ເພາະເປັນຂອງທີ່ປ່ອຍອອກໄປແລ້ວ ຈຶ່ງບໍ່ແມ່ນຂອງພິກຂຸນັ້ນເອງ, ແລະເພາະບໍ່ໄດ້ສະຫຼະໃຫ້ແກ່ໃຜໆ ແລະເພາະເປັນຂອງໜ້າກຽດ ຈຶ່ງບໍ່ແມ່ນຂອງຄົນອື່ນ, ຄຳວ່າ "udakatumbato" ໄດ້ແກ່ ຈາກພາຊະນະໃສ່ນ້ຳ ມີກະບອກໄມ້ໄຜ່ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "taṃ" ໄດ້ແກ່ ນ້ຳທີ່ຖິ້ມແລ້ວ.

เอตฺถ จ เอโก อิริยาปโถ ทฺวีสุ ฐาเนสุ อาคโต, โส ปุพฺเพ อภิกฺกมปฏิกฺกมคหเณน. ‘‘คมเนปิ ปุรโต ปจฺฉโต จ กายสฺส อภิหรณํ วุตฺตนฺติ อิธ คมนเมว คหิต’’นฺติ อปเร. ยสฺมา อิธ สมฺปชญฺญกถายํ อสมฺโมหสมฺปชญฺญเมว ธุรํ, ตสฺมา อนฺตรนฺตเร อิริยาปเถ ปวตฺตานํ รูปารูปธมฺมานํ ตตฺถ ตตฺเถว นิโรธทสฺสนวเสน สมฺปชานการิตา คหิตาติ. มชฺฌิมภาณกา ปน เอวํ วทนฺติ – เอโก หิ ภิกฺขุ คจฺฉนฺโต อญฺญํ จินฺเตนฺโต, อญฺญํ วิตกฺเกนฺโต คจฺฉติ, เอโก กมฺมฏฺฐานํ อวิสฺสชฺเชตฺวาว คจฺฉติ, ตถา เอโก ติฏฺฐนฺโต, นิสีทนฺโต, สยนฺโต อญฺญํ จินฺเตนฺโต, อญฺญํ วิตกฺเกนฺโต สยติ, เอโก กมฺมฏฺฐานํ อวิสฺสชฺเชตฺวาว สยติ. เอตฺตเกน ปน น ปากฏํ โหตีติ จงฺกมเนน ทีเปนฺติ. โย ภิกฺขุ จงฺกมนํ โอตริตฺวา จงฺกมนโกฏิยํ ฐิโต ปริคฺคณฺหาติ – ‘‘ปาจีนจงฺกมนโกฏิยํ ปวตฺตา รูปารูปธมฺมา ปจฺฉิมจงฺกมนโกฏึ อปฺปตฺวา เอตฺเถว นิรุทฺธา, ปจฺฉิมจงฺกมนโกฏิยํ ปวตฺตาปิ ปาจีนจงฺกมนโกฏึ อปฺปตฺวา เอตฺเถว นิรุทฺธา, จงฺกมนมชฺเฌ ปวตฺตา อุโภ โกฏิโย อปฺปตฺวา เอตฺเถว นิรุทฺธา, จงฺกมเน ปวตฺตา รูปารูปธมฺมา ฐานํ อปฺปตฺวา เอตฺเถว นิรุทฺธา, ฐาเน ปวตฺตา นิสชฺชํ อปฺปตฺวา เอตฺเถว นิรุทฺธา, นิสชฺชาย ปวตฺตา สยนํ อปฺปตฺวา เอตฺเถว นิรุทฺธา’’ติ, เอวํ ปริคฺคณฺหนฺโต ปริคฺคณฺหนฺโต เอว จิตฺตํ ภวงฺคํ โอตาเรติ, อุฏฺฐหนฺโต ปน กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวาว อุฏฺฐหติ. อยํ ภิกฺขุ คตาทีสุ สมฺปชานการี นาม โหตีติ.

ແລະໃນທີ່ນີ້ ອິຣິຍາບົດໜຶ່ງມາແລ້ວໃນສອງສະຖານທີ່, ອິຣິຍາບົດນັ້ນມາແລ້ວໃນເບື້ອງຕົ້ນດ້ວຍການຖືເອົາການກ້າວໄປແລະການຖອຍກັບ. ອາຈານພວກອື່ນກ່າວວ່າ "ເຖິງແມ່ນໃນການໄປ ກໍຊົງກ່າວເຖິງການນຳຮ່າງກາຍໄປທາງໜ້າແລະທາງຫຼັງ ດັ່ງນັ້ນ ໃນທີ່ນີ້ຈຶ່ງຖືເອົາການໄປນັ້ນເອງ". ເພາະວ່າ ໃນສຳປະຊັນຍະກະຖາ (ເລື່ອງສຳປະຊັນຍະ) ນີ້ ອະສັມໂມຫະສຳປະຊັນຍະ (ຄວາມຮູ້ຕົວບໍ່ຫຼົງ) ເທົ່ານັ້ນເປັນປະທານ, ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມເປັນຜູ້ເຮັດດ້ວຍຄວາມຮູ້ຕົວ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການເຫັນຄວາມດັບໄປໃນທີ່ນັ້ນໆ ແຫ່ງຮູບທຳແລະອະຮູບທຳທີ່ເປັນໄປໃນລະຫວ່າງອິຣິຍາບົດທັງຫຼາຍ ຈຶ່ງຖືກຖືເອົາ. ສ່ວນພະມັດຊິມະພາສົກ (ພະຜູ້ທ່ອງຈຳມັດຊິມະນິກາຍ) ທັງຫຼາຍກ່າວຢ່າງນີ້ວ່າ ເພາະວ່າ ພິກຂຸຮູບໜຶ່ງເມື່ອຍ່າງໄປ ຍ່ອຍຄິດເຖິງເລື່ອງອື່ນ ດຳຣິເຖິງເລື່ອງອື່ນແລ້ວຍ່າງໄປ, ພິກຂຸຮູບໜຶ່ງບໍ່ລະຖິ້ມກຳມະຖານເລີຍແລ້ວຍ່າງໄປ, ເໝືອນກັນນັ້ນ ພິກຂຸຮູບໜຶ່ງເມື່ອຢືນ, ນັ່ງ, ນອນ ຍ່ອຍຄິດເຖິງເລື່ອງອື່ນ ດຳຣິເຖິງເລື່ອງອື່ນແລ້ວນອນ, ພິກຂຸຮູບໜຶ່ງບໍ່ລະຖິ້ມກຳມະຖານເລີຍແລ້ວນອນ. ແຕ່ດ້ວຍເຫດພຽງເທົ່ານີ້ ຍັງບໍ່ປາກົດຈະແຈ້ງ ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງສະແດງດ້ວຍການຈົງກົມ. ພິກຂຸໃດລົງສູ່ທີ່ຈົງກົມແລ້ວ ຢືນຢູ່ທີ່ປາຍສຸດແຫ່ງທີ່ຈົງກົມ ກຳນົດວ່າ "ຮູບທຳແລະອະຮູບທຳທີ່ເປັນໄປຢູ່ທີ່ປາຍສຸດແຫ່ງທີ່ຈົງກົມທິດບູຮານ (ທິດຕາເວັນອອກ) ຍັງບໍ່ທັນເຖິງປາຍສຸດແຫ່ງທີ່ຈົງກົມທິດປັດຈິມ (ທິດຕາເວັນຕົກ) ກໍດັບໄປໃນທີ່ນີ້ເອງ, ເຖິງແມ່ນຮູບທຳແລະອະຮູບທຳທີ່ເປັນໄປຢູ່ທີ່ປາຍສຸດແຫ່ງທີ່ຈົງກົມທິດປັດຈິມ ຍັງບໍ່ທັນເຖິງປາຍສຸດແຫ່ງທີ່ຈົງກົມທິດບູຮານ ກໍດັບໄປໃນທີ່ນີ້ເອງ, ຮູບທຳແລະອະຮູບທຳທີ່ເປັນໄປໃນທ່າມກາງທີ່ຈົງກົມ ຍັງບໍ່ທັນເຖິງປາຍສຸດທັງສອງ ກໍດັບໄປໃນທີ່ນີ້ເອງ, ຮູບທຳແລະອະຮູບທຳທີ່ເປັນໄປໃນການຈົງກົມ ຍັງບໍ່ທັນເຖິງການຢືນ ກໍດັບໄປໃນທີ່ນີ້ເອງ, ຮູບທຳແລະອະຮູບທຳທີ່ເປັນໄປໃນການຢືນ ຍັງບໍ່ທັນເຖິງການນັ່ງ ກໍດັບໄປໃນທີ່ນີ້ເອງ, ຮູບທຳແລະອະຮູບທຳທີ່ເປັນໄປໃນການນັ່ງ ຍັງບໍ່ທັນເຖິງການນອນ ກໍດັບໄປໃນທີ່ນີ້ເອງ", ເມື່ອກຳນົດຢູ່ຢ່າງນີ້ໆ ນັ້ນເອງ ຍ່ອຍນ້ອມຈິດລົງສູ່ພະວັງ, ແຕ່ເມື່ອລຸກຂຶ້ນ ຍ່ອຍຖືເອົາກຳມະຖານນັ້ນເອງແລ້ວລຸກຂຶ້ນ. ພິກຂຸນີ້ຊື່ວ່າເປັນຜູ້ເຮັດດ້ວຍຄວາມຮູ້ຕົວໃນການໄປເປັນຕົ້ນ.

เอวมฺปิ [Pg.468] สุตฺเต กมฺมฏฺฐานํ อวิภูตํ โหติ, กมฺมฏฺฐานํ อวิภูตํ น กาตพฺพํ, ตสฺมา โส ภิกฺขุ ยาว สกฺโกติ, ตาว จงฺกมิตฺวา ฐตฺวา นิสีทิตฺวา สยมาโน เอวํ ปริคฺคเหตฺวา สยติ – ‘‘กาโย อเจตโน มญฺโจ อเจตโน, กาโย น ชานาติ ‘อหํ มญฺเจ สยิโต’ติ, มญฺโจปิ น ชานาติ ‘มยิ กาโย สยิโต’ติ, อเจตโน กาโย อเจตเน มญฺเจ สยิโต’’ติ, เอวํ ปริคฺคณฺหนฺโต เอว จิตฺตํ ภวงฺคํ โอตาเรติ, ปพุชฺฌนฺโต กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวาว ปพุชฺฌตีติ อยํ สุตฺเต สมฺปชานการี นาม โหติ. กายิกาทิกิริยานิพฺพตฺตเนน ตมฺมยตฺตา อาวชฺชนกิริยานิพฺพตฺตกตฺตา อาวชฺชนกิริยาสมุฏฺฐิตตฺตา จ ชวนํ, สพฺพมฺปิ วา ฉทฺวารปฺปวตฺตํ กิริยามยปวตฺตํ นาม, ตสฺมึ สติ ชาคริตํ นาม โหตีติ ปริคฺคณฺหนฺโต ชาคริเต สมฺปชานการี นาม. อปิจ รตฺตินฺทิวํ ฉ โกฏฺฐาเส กตฺวา ปญฺจ โกฏฺฐาเส ชคฺคนฺโตปิ ชาคริเต สมฺปชานการี นาม โหตีติ.

ເຖິງແມ່ນຢ່າງນັ້ນ ໃນພະສູດ ກຳມະຖານກໍຍັງບໍ່ປາກົດຈະແຈ້ງ, ແລະກຳມະຖານທີ່ບໍ່ປາກົດຈະແຈ້ງນັ້ນ ບໍ່ຄວນເຮັດ, ດັ່ງນັ້ນ ພິກຂຸນັ້ນຈຶ່ງຈົງກົມ ຢືນ ນັ່ງ ເທົ່າທີ່ສາມາດ ແລ້ວເມື່ອນອນ ຍ່ອຍກຳນົດຢ່າງນີ້ແລ້ວນອນວ່າ "ຮ່າງກາຍບໍ່ມີເຈດຕະນາ ຕຽງກໍບໍ່ມີເຈດຕະນາ, ຮ່າງກາຍບໍ່ຮູ້ວ່າ ‘ເຮົານອນຢູ່ເທິງຕຽງ’, ຕຽງກໍບໍ່ຮູ້ວ່າ ‘ຮ່າງກາຍນອນຢູ່ເທິງເຮົາ’, ຮ່າງກາຍທີ່ບໍ່ມີເຈດຕະນານອນຢູ່ເທິງຕຽງທີ່ບໍ່ມີເຈດຕະນາ", ເມື່ອກຳນົດຢູ່ຢ່າງນີ້ ນັ້ນເອງ ຍ່ອຍນ້ອມຈິດລົງສູ່ພະວັງ, ເມື່ອຕື່ນຂຶ້ນ ຍ່ອຍຖືເອົາກຳມະຖານນັ້ນເອງແລ້ວຕື່ນຂຶ້ນ, ພິກຂຸນີ້ຊື່ວ່າເປັນຜູ້ເຮັດດ້ວຍຄວາມຮູ້ຕົວໃນພະສູດ. ຊະວະນະຈິດທີ່ເກີດຂຶ້ນດ້ວຍການເຮັດກິດທາງກາຍເປັນຕົ້ນ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ນ້ອມໄປໃນກິດນັ້ນ, ເພາະເປັນຜູ້ເຮັດໃຫ້ກິຣິຍາອາວັດຊະນະເກີດຂຶ້ນ ແລະເພາະມີກິຣິຍາອາວັດຊະນະເປັນສະມຸດຖານ, ຫຼືວ່າ ຄວາມເປັນໄປທັງປວງທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນທະວານທັງຫົກ ຊື່ວ່າເປັນໄປດ້ວຍກິຣິຍາ, ເມື່ອຄວາມເປັນໄປນັ້ນມີຢູ່ ກໍຊື່ວ່າການຕື່ນຢູ່, ພິກຂຸຜູ້ກຳນົດຢູ່ຢ່າງນີ້ ຊື່ວ່າເປັນຜູ້ເຮັດດ້ວຍຄວາມຮູ້ຕົວໃນການຕື່ນຢູ່. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ພິກຂຸຜູ້ແບ່ງກາງເວັນແລະກາງຄືນອອກເປັນຫົກສ່ວນ ແລ້ວຕື່ນຢູ່ເຖິງຫ້າສ່ວນ ກໍຊື່ວ່າເປັນຜູ້ເຮັດດ້ວຍຄວາມຮູ້ຕົວໃນການຕື່ນຢູ່.

วิมุตฺตายตนสีเส ฐตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโตปิ พาตฺตึสติรจฺฉานกถํ ปหาย ทสกถาวตฺถุนิสฺสิตสปฺปายกถํ กเถนฺโตปิ ภาสิเต สมฺปชานการี นาม โหติ. อฏฺฐตึสาย อารมฺมเณสุ จิตฺตรุจิยํ อารมฺมณํ มนสิการํ ปวตฺเตนฺโตปิ ทุติยชฺฌานํ สมาปนฺโนปิ ตุณฺหีภาเว สมฺปชานการี นาม. ทุติยญฺหิ ฌานํ วจีสงฺขารปฺปหานโต วิเสสโต ตุณฺหีภาโว นามาติ. โอฏฺเฐ จาติอาทีสุ จ-สทฺเทน กณฺฐสีสนาภิอาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ตทนุรูปํ ปโยคนฺติ ตสฺส อุปฺปตฺติยา อนุจฺฉวิกํ จิตฺตสฺส ปวตฺติอาการสญฺญิตํ ปโยคํ, ยโต สพฺเพ วิจาราทโย นิปฺผชฺชนฺติ. อุปาทารูปปวตฺติยาติ วิญฺญตฺติวิการสหิตสทฺทายตนุปฺปตฺติยา. เอวนฺติ วุตฺตปฺปกาเรน. สตฺตสุปิ ฐาเนสุ อสมฺมุยฺหนวเสน ‘‘มิสฺสก’’นฺติ วุตฺตํ. มคฺคสมฺมาสติยาปิ กายานุปสฺสนาทิอนุรูปตฺตา สมฺปชญฺญานุรูปปุพฺพภาคํ สตฺตฏฺฐานิยสฺส เอกนฺตโลกิยตฺตา.

ພິກຂຸເຖິງວ່າຈະສະແດງທຳໂດຍຕັ້ງຢູ່ໃນຍອດແຫ່ງວິມຸດຕາຍະຕະນະ (ແຫຼ່ງແຫ່ງຄວາມຫຼຸດພົ້ນ) ກໍດີ, ລະຖິ້ມຕິຣັດສານກະຖາ ໓໒ ປະການ ແລ້ວກ່າວວາຈາທີ່ເປັນສັບປາຍະອັນອາໄສກະຖາອະວັດຖຸ ໑໐ ປະການກໍດີ, ຊື່ວ່າເປັນຜູ້ເຮັດດ້ວຍຄວາມຮູ້ຕົວໃນການເວົ້າ. ພິກຂຸເຖິງວ່າຈະມົນສິການອາລົມທີ່ຈິດພໍໃຈໃນບັນດາອາລົມ ໓໘ ປະການກໍດີ, ເຂົ້າທຸຕິຍະຊານຢູ່ກໍດີ, ຊື່ວ່າເປັນຜູ້ເຮັດດ້ວຍຄວາມຮູ້ຕົວໃນຄວາມເປັນຜູ້ນິ້ງເສີຍ. ເພາະວ່າ ທຸຕິຍະຊານ ຊື່ວ່າເປັນຄວາມນິ້ງເສີຍຢ່າງຍິ່ງ ເພາະລະວະຈີສັງຂານ (ການປຸງແຕ່ງວາຈາ) ໄດ້. ໃນຄຳວ່າ "oṭṭhe ca" (ແລະທີ່ຮີມສົບ) ເປັນຕົ້ນ ພຶງເຫັນການສົງເຄາະເອົາຄໍ, ຫົວ, ສະດື ເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍສັບວ່າ "ca" (ແລະ). ຄຳວ່າ "tadanurūpaṃ payogaṃ" (ຄວາມພະຍາຍາມອັນສົມຄວນແກ່ສຽງນັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ຄວາມພະຍາຍາມທີ່ເອີ້ນວ່າ ອາການເປັນໄປແຫ່ງຈິດ ອັນສົມຄວນແກ່ການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງສຽງນັ້ນ ເຊິ່ງເປັນເຫດໃຫ້ວິຈານເປັນຕົ້ນທັງປວງສຳເລັດ. ຄຳວ່າ "upādārūpapavattiyā" (ເພາະຄວາມເປັນໄປແຫ່ງອຸປາດາຍະຮູບ) ໄດ້ແກ່ ເພາະການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງສັດທາຍະຕະນະ (ອາຍະຕະນະຄືສຽງ) ທີ່ຮ່ວມກັບວິຍັດຕິວິກອນ (ຄວາມເຄື່ອນໄຫວທີ່ເຮັດໃຫ້ຮູ້ຄວາມໝາຍ). ຄຳວ່າ "evaṃ" (ຢ່າງນີ້) ໄດ້ແກ່ ໂດຍປະການທີ່ກ່າວມາແລ້ວ. ຄຳວ່າ "missaka" (ລະຄົນກັນ) ຊົງກ່າວໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມບໍ່ຫຼົງງົມງວາຍໃນສະຖານທີ່ທັງເຈັດ. ເຖິງແມ່ນມັກຄະສັມມາສະຕິ ກໍສົມຄວນແກ່ກາຍານຸປັດສະນາເປັນຕົ້ນ, ສ່ວນບຸບພະພາກ (ສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນ) ອັນສົມຄວນແກ່ສຳປະຊັນຍະ ເຊິ່ງຕັ້ງຢູ່ໃນຖານະທັງເຈັດນັ້ນ ເປັນໂລກີຍະໂດຍສ່ວນດຽວ.

สติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍສະຕິສູດ ຈົບແລ້ວ.

๓. ภิกฺขุสุตฺตวณฺณนา

໓. ການອະທິບາຍພິກຂຸສູດ

๓๖๙. ยสฺมา โส ภิกฺขุ ‘‘เทเสตุ เม, ภนฺเต, ภควา สํขิตฺเตน ธมฺม’’นฺติ สํขิตฺเตน ธมฺมเทสนํ ยาจิ, ตสฺส สํขิตฺตรุจิภาวโต, ตสฺมา สํขิตฺเตเนว [Pg.469] ธมฺมํ เทเสตุกาโม ภควา ‘‘ตสฺมาติหา’’ติอาทิมาหาติ วุตฺตํ – ‘‘ยสฺมา สํขิตฺเตน เทสนํ ยาจสิ, ตสฺมา’’ติ. กมฺมสฺสกตาทิฏฺฐิกสฺเสว โลกิยโลกุตฺตรคุณวิเสสา อิชฺฌนฺติ, น ทิฏฺฐิวิปนฺนสฺส, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ทิฏฺฐีติ กมฺมสฺสกตาทิฏฺฐี’’ติ.

໓໖໙. ເພາະວ່າ ພິກຂຸນັ້ນໄດ້ທູນຂໍພະທຳມະເທດສະໜາໂດຍຫຍໍ້ວ່າ "ຂ້າແຕ່ພະອົງຜູ້ຈະເລີນ ຂໍພະຜູ້ມີພະພາກຈົ່ງສະແດງທຳແກ່ຂ້າພະອົງໂດຍຫຍໍ້ທ້ອນ" ເພາະຄວາມທີ່ພິກຂຸນັ້ນເປັນຜູ້ພໍໃຈໃນພະທຳມະເທດສະໜາໂດຍຫຍໍ້, ດັ່ງນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກເມື່ອມີພະປະສົງຈະສະແດງທຳໂດຍຫຍໍ້ ຈຶ່ງຕັດຄຳມີອາທິວ່າ "tasmātiha" (ເພາະເຫດນັ້ນແລ) ດັ່ງທີ່g່າວໄວ້ວ່າ "ເພາະເຈົ້າຂໍເທດສະໜາໂດຍຫຍໍ້, ເພາະເຫດນັ້ນ". ຄຸນວິເສດທັງທາງໂລກີຍະແລະໂລກຸດຕະລະ ຍ່ອຍສຳເລັດແກ່ຜູ້ມີກຳມັດສະກະຕາທິຖິ (ຄວາມເຫັນວ່າສັດມີກຳເປັນຂອງຕົນ) ເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ສຳເລັດແກ່ຜູ້ມີທິດຖິວິບັດ (ຄວາມເຫັນຜິດ), ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຄຳວ່າ diṭṭhi ໄດ້ແກ່ ກຳມັດສະກະຕາທິຖິ".

๔. สาลสุตฺตวณฺณนา

໔. ການອະທິບາຍສາລະສູດ

๓๗๐. ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชมาเน อปายทุกฺเข อปาตนวเสน ธารณฏฺเฐน ธมฺโม, สาสนพฺรหฺมจริยํ, ตเทว ตทงฺคาทิวเสน กิเลสานํ วินยนฏฺเฐน วินโยติ อาห – ‘‘ธมฺโมติ วา…เป… นาม’’นฺติ. ปฏิปกฺขธมฺเมหิ อนภิภูตตาย เอโก อุเทตีติ เอโกทีติ ลทฺธนาโม สมาธิ ภูโต ชาโต เอเตสนฺติ เอโกทิภูตา. เอตฺถ จ เอโกทิภูตาติ เอเตน อุปจารชฺฌานาวโห ปุพฺพภาคิโก สมาธิ วุตฺโต. สมาหิตาติ เอเตน อุปจารปฺปนาสมาธิ. เอกคฺคจิตฺตาติ เอเตน สุภาวิโต วสิปฺปตฺโต อปฺปนาสมาธิ วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. นวกภิกฺขูหิ ภาวิตสติปฏฺฐานา ปุพฺพภาคา. เต หิ ยถาภูตญาณาย ภาวิตา. ยถาภูตญาณนฺติ หิ โสตาปตฺติมคฺคญาณํ อิธาธิปฺเปตํ. ขีณาสเวหิ ภาวิตสติปฏฺฐานาปิ ปุพฺพภาคา. เตสญฺหิ กตกรณียานํ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาราย สติปฏฺฐานภาวนา, เสกฺขานํ ปน สติปฏฺฐานภาวนา ปริญฺญตฺถาย ปวตฺตา โลกิยา, ปริชานนวเสน ปวตฺตา โลกุตฺตราติ ‘‘มิสฺสกา’’ติ วุตฺตํ.

໓໗໐. ຊື່ວ່າ ທຳ ເພາະອັດຖະວ່າ ຊົງໄວ້ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການບໍ່ໃຫ້ຕົກໄປໃນອະບາຍະທຸກ ແກ່ຜູ້ປະຕິບັດຕາມຄຳສັ່ງສອນ, ໄດ້ແກ່ ສາສະໜາພົມມະຈັນ, ສາສະໜາພົມມະຈັນນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ ວິນັຍ ເພາະອັດຖະວ່າກຳຈັດກິເລດດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຕະທັງຄະເປັນຕົ້ນ, ດັ່ງທີ່ກ່າວວ່າ "ຄຳວ່າ dhammoti vā... ລະ... nāma". ສະມາທິທີ່ໄດ້ຊື່ວ່າ ເອໂກທິ ເພາະອັດຖະວ່າ ເປັນທຳເອກຜຸດຂຶ້ນ ເພາະບໍ່ຖືກຄອບງຳດ້ວຍປະຕິປັກຂະທຳ, ສະມາທິນັ້ນເກີດຂຶ້ນແລ້ວແກ່ພິກຂຸທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ເອໂກທິພູຕາ (ຜູ້ມີຈິດເປັນເອກຜຸດຂຶ້ນ). ແລະໃນທີ່ນີ້ ດ້ວຍຄຳວ່າ "ekodibhūtā" ນີ້ ທ່ານກ່າວເຖິງບຸບພະພາກສະມາທິທີ່ນຳມາເຊິ່ງອຸປະຈາລະຊານ. ດ້ວຍຄຳວ່າ "samāhitā" (ຜູ້ມີຈິດຕັ້ງໝັ້ນ) ທ່ານກ່າວເຖິງອຸປະຈາລະສະມາທິແລະອັບປະນາສະມາທິ. ພຶງຊາບວ່າ ດ້ວຍຄຳວ່າ "ekaggacittā" (ຜູ້ມີຈິດມີອາລົມດຽວ) ທ່ານກ່າວເຖິງອັບປະນາສະມາທິທີ່ອົບຮົມດີແລ້ວແລະເຖິງຄວາມຊຳນານ. ສະຕິປັດຖານທີ່ພິກຂຸບວດໃໝ່ທັງຫຼາຍອົບຮົມແລ້ວ ເປັນບຸບພະພາກ. ເພາະວ່າ ສະຕິປັດຖານເຫຼົ່ານັ້ນ ພິກຂຸບວດໃໝ່ທັງຫຼາຍອົບຮົມແລ້ວເພື່ອຍະຖາພູຕະຍານ (ຄວາມຮູ້ຕາມຄວາມເປັນຈິງ). ເພາະວ່າ ຍະຖາພູຕະຍານ ໃນທີ່ນີ້ ໝາຍເອົາໂສດາປັດຕິมັກຄະຍານ. ເຖິງແມ່ນສະຕິປັດຖານທີ່ພະຂີນາສົບທັງຫຼາຍອົບຮົມແລ້ວ ກໍເປັນບຸບພະພາກ. ເພາະວ່າ ການຈະເລີນສະຕິປັດຖານຂອງພະຂີນາສົບທັງຫຼາຍຜູ້ມີກິດອັນຄວນເຮັດໄດ້ເຮັດສຳເລັດແລ້ວ ເພື່ອການຢູ່ເປັນສຸກໃນປັດຈຸບັນ, ສ່ວນການຈະເລີນສະຕິປັດຖານຂອງພະເສຂະທັງຫຼາຍ ທີ່ເປັນໄປເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການກຳນົດຮູ້ ເປັນໂລກີຍະ, ທີ່ເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການກຳນົດຮູ້ ເປັນໂລກຸດຕະລະ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "missakā" (ລະຄົນກັນ).

๕. อกุสลราสิสุตฺตวณฺณนา

໕. ການອະທິບາຍອະກຸສົນຣາສິສູດ

๓๗๑. ปญฺจเม เกวโลติ กุสลธมฺเมหิ อสมฺมิสฺโส, ตโต เอว สกโล สุกฺกปกฺโข อนวชฺชฏฺโฐ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

໓໗໑. ໃນສູດທີຫ້າ ຄຳວ່າ "kevalo" (ທັງສິ້ນ) ໄດ້ແກ່ ບໍ່ລະຄົນດ້ວຍກຸສົນທຳ, ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ຈຶ່ງເປັນຝ່າຍຂາວທັງໝົດໂດຍອັດຖະວ່າບໍ່ມີໂທດ. ສ່ວນທີ່ເຫຼືອມີນັຍດັ່ງທີ່ກ່າວມາແລ້ວນັ້ນເອງ.

๖. สกุณคฺฆิสุตฺตวณฺณนา

໖. ການອະທິບາຍສະກຸນັກຄິສູດ

๓๗๒. ปากติกสกุณกุเลสุ พลวภาวโต เตสํ หนนโต สกุณคฺฆิ. เสโนติ วุตฺตํ ‘‘เสนสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ, เสนวิเสโส ปน โส เวทิตพฺโพ. อามิสตฺถาย ปตฺตตฺตา ‘‘โลภสาหเสน ปตฺตา’’ติ วุตฺตํ, โลภนิมิตฺเตน สาหสากาเรน ปตฺตาติ อตฺโถ. นงฺคเลน กฏฺฐํ กสิตํ นงฺคลกฏฺฐํ, ตํ กรียติ เอตฺถาติ นงฺคลกฏฺฐกรณนฺติ [Pg.470] อาห – ‘‘อธุนา กฏฺฐํ เขตฺตฏฺฐาน’’นฺติ. เลฑฺฑุโย ติฏฺฐนฺติ เอตฺถาติ เลฑฺฑุฏฺฐานํ, เลฑฺฑุนิมิตฺตํ กสิตฏฺฐานํ. วชฺชตีติ วทํ, วจนํ. กุจฺฉิตํ วทํ อวทํ. ครหเน หิ อยํ อ-กาโร ยถา – ‘‘อปุตฺโต อภริยา’’ติ. อวทํ มาเนตีติ อวทมานา, อตฺตโน พลมเทน ลาปํ อติมญฺญิตฺวา วทนฺตีติ อตฺโถ. เตเนวาห ‘‘คจฺฉ โข, ตฺวํ ลาป, ตตฺรปิ เม คนฺตฺวา น โมกฺขสี’’ติ. ยํ ปน อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ ‘‘อตฺตโน พลสฺส สุฏฺฐุ วณฺณํ วทมานา’’ติ, ตตฺถ อตฺตโต อาปนฺนํ คเหตฺวา วุตฺตํ. ‘‘วทมาโน’’ติ วา ปาโฐ, สารมฺภวเสน อวฺหายนฺโตติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘เอหิ โข ทานิ สกุณคฺฆี’’ติ. สุฏฺฐุ ฐเปตฺวาติ ชิยามุตฺตสรสฺส วิย สีฆปาตโยคฺยตากรเณน อุโภ ปกฺเข สมฺมา ฐเปตฺวา. อยนฺติ สกุณคฺฆิ. ญตฺวาติ ยถาภูตทสฺสเนน อตฺตโน ญาเณน ชานิตฺวา. ผาลียิตฺถาติ ผาลจฺเฉทติขิณสิขเร สุกฺขเลฑฺฑุสฺมึ ภิชฺชิตฺถ.

໓໗໒. ຊື່ວ່າ ສະກຸນັກຄິ (ນົກກາງແກ) ເພາະເປັນຜູ້ມີກຳລັງໃນບັນດາຕະກູນນົກທຳມະດາ ແລະເພາະຂ້ານົກເຫຼົ່ານັ້ນ. ທີ່ກ່າວວ່າ "seno" (ນົກຫ້ຽວ) ນີ້ເປັນຊື່ເອີ້ນຂອງນົກຫ້ຽວ, ແຕ່ພຶງຊາບວ່ານົກຫ້ຽວນັ້ນເປັນຊະນິດພິເສດ. ທີ່ກ່າວວ່າ "lobhasāhasena pattā" (ບິນມາດ້ວຍຄວາມໂລບແລະຄວາມຮຸນແຮງ) ເພາະບິນມາເພື່ອຕ້ອງການເຫຍື່ອ, ມີຄວາມໝາຍວ່າ ບິນມາດ້ວຍອາການຮຸນແຮງມີຄວາມໂລບເປັນເຫດ. ດິນທີ່ຖືກໄຖດ້ວຍໄຖ ຊື່ວ່າ ນັງຄະລາກັດຖະ, ດິນນັ້ນຖືກເຮັດໃນທີ່ນີ້ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ນັງຄະລາກັດຖະກະຣະນະ, ດັ່ງທີ່ກ່າວວ່າ "ສະຖານທີ່ທົ່ງນາທີ່ຫາກໍໄຖໃໝ່ໆ". ກ້ອນດິນຕັ້ງຢູ່ໃນທີ່ນີ້ ດັ່ງນັ້ນ ທີ່ນີ້ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ເລດດຸຖານະ (ບ່ອນມີກ້ອນດິນ) ໄດ້ແກ່ ສະຖານທີ່ໄຖທີ່ມີກ້ອນດິນເປັນເຄື່ອງໝາຍ. ຄຳວ່າ "vadaṃ" ໄດ້ແກ່ ວາຈາທີ່ກ່າວ. ວາຈາທີ່ກ່າວອັນໜ້າກຽດ ຊື່ວ່າ ອະວະທະ. ເພາະວ່າ ອັກສອນ ອະ (ອະ-ກາຣະ) ນີ້ ໃຊ້ໃນອັດຖະຕິຕຽນ ເໝືອນໃນຄຳວ່າ "aputto" (ບໍ່ມີລູກ) "abhariyā" (ບໍ່ມີເມຍ). ຄຳວ່າ "avadamānā" ໄດ້ແກ່ ຖືວາຈາອັນໜ້າກຽດ, ມີຄວາມໝາຍວ່າ ດູໝິ່ນນົກໄສ້ໂດຍມົວເມົາໃນກຳລັງຂອງຕົນແລ້ວກ່າວ. ເພາະເຫດນັ້ນ ນົກຫ້ຽວຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຈົ່ງໄປທ້ອນ ນົກໄສ້, ເຖິງເຈົ້າຈະໄປໃນທີ່ນັ້ນ ກໍຈະບໍ່ຫຼຸດພົ້ນຈາກເຮົາໄດ້". ສ່ວນຄຳໃດທີ່ກ່າວໄວ້ໃນອັດຖະກະຖາວ່າ "ກ່າວສັນເສີນກຳລັງຂອງຕົນຢ່າງຍິ່ງ", ຄຳນັ້ນກ່າວໂດຍຖືເອົາຄວາມເໝາະສົມແກ່ຕົນ. ຫຼືມີບົດບາລີວ່າ "vadamāno", ມີຄວາມໝາຍວ່າ ຮ້ອງເອີ້ນດ້ວຍຄວາມແຂ່ງດີ. ເພາະເຫດນັ້ນ ນົກໄສ້ຈຶ່ງg່າວວ່າ "ຈົ່ງມາເຖີດ ນົກຫ້ຽວ ໃນຕອນນີ້". ຄຳວ່າ "suṭṭhu ṭhapetvā" (ຫຸບປີກທັງສອງໄວ້ເປັນຢ່າງດີ) ໄດ້ແກ່ ຫຸບປີກທັງສອງໄວ້ເປັນຢ່າງດີ ໂດຍເຮັດໃຫ້ເໝາະສົມແກ່ການຕົກລົງມາຢ່າງຮວດເຣັວ ເໝືອນລູກສອນທີ່ຫຼຸດຈາກແລ່ງ. ຄຳວ່າ "ayaṃ" (ນີ້) ໄດ້ແກ່ ນົກຫ້ຽວນີ້. ຄຳວ່າ "ñatvā" (ຮູ້ແລ້ວ) ໄດ້ແກ່ ຮູ້ດ້ວຍຍານຂອງຕົນໂດຍການເຫັນຕາມຄວາມເປັນຈິງ. ຄຳວ່າ "phālīyittha" (ອົກແຕກທຳລາຍ) ໄດ້ແກ່ ແຕກທຳລາຍຢູ່ເທິງກ້ອນດິນແຫ້ງທີ່ມີປາຍແຫຼມຄົມເໝືອນໃບໄຖ.

๗. มกฺกฏสุตฺตวณฺณนา

໗. ການອະທິບາຍມັກກະຕະສູດ

๓๗๓. สญฺจาโรติ สญฺจรณํ. เลปนฺติ สิเลสสทิสํ อาเลปนํ. กาชสิกฺกา วิยาติ กาชทณฺฑเก โอลคฺเคตพฺพา สิกฺกา วิย. อปิจ จตสฺโส รชฺชุโย อุปริ พนฺธนฏฺฐานญฺจาติ ปญฺจฏฺฐานํ. โอฑฺฑิโตติ โอลมฺพิโต. ถุนนฺโตติ นิตฺถุนนฺโต.

໓໗໓. ຄຳວ່າ 'ການທ່ຽວໄປ' (ສັນຈາໂຣ) ໄດ້ແກ່ ການທ່ຽວໄປມາ. ຄຳວ່າ 'ເຄື່ອງທາ' (ເລປັງ) ໄດ້ແກ່ ເຄື່ອງທາທີ່ຄ້າຍຄືກັບກາວ (ຊັນ). ຄຳວ່າ 'ເໝືອນດັ່ງສາແຫຼກຄານຫາບ' (ກາຊະສິກກາ ວິຍະ) ໄດ້ແກ່ ເໝືອນດັ່ງສາແຫຼກທີ່ແຂວນໄວ້ຢູ່ປາຍຄານຫາບ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ເຊືອກ ໔ ເສັ້ນ ແລະບ່ອນຜູກມັດທາງເທິງ ໂຮມເປັນ ໕ ຕຳແໜ່ງ. ຄຳວ່າ 'ແຂວນໄວ້' (ອົດທິໂຕ) ໄດ້ແກ່ ຫ້ອຍໄວ້. ຄຳວ່າ 'ຄາງຢູ່' (ທຸນັນໂຕ) ໄດ້ແກ່ ຄາງຮ້ອງຄາງຄືນ.

๘. สูทสุตฺตวณฺณนา

໘. ການອະທິບາຍສູທະສູດ (ສູທະສຸຕຕະວັນນະນາ)

๓๗๔. อาหารสมฺปาทเนน ตํตํอาหารวตฺถุคเต สูเทติ ปคฺฆเรตีติ สูโท, ภตฺตการโก. ทหเรหิ มนาปตรํ อจฺเจตพฺพโต อติกฺกมิตพฺพโต อจฺจยา, โภชเน รสวิเสสา, ตสฺมา นานจฺจเยหีติ นานปฺปการรสวิเสเสหีติ อตฺโถ. เตน วุตฺตํ ‘‘นานจฺจเยหี’’ติอาทิ. อคฺคียติ อสงฺกรโต วิภชียตีติ อคฺโค, อมฺพิลเมว อคฺโค อมฺพิลคฺโคติ อาห – ‘‘อมฺพิลคฺเคหีติ อมฺพิลโกฏฺฐาเสหี’’ติ. ทาตุํ อภิหริตพฺพตาย อภิหารา, เทยฺยธมฺมา. เตนาห – ‘‘อภิหฏานํ ทายาน’’นฺติ. อิทํ เม กมฺมฏฺฐานํ อนุโลมํวาติ อิทํ มม กมฺมฏฺฐานํ เอวํ ปวตฺตมานํ อนุโลมาวสานเมว หุตฺวา ติฏฺฐติ. เอวํ ปุน ปวตฺตมานํ [Pg.471] อุสฺสกฺกิตฺวา วิเสสนิพฺพตฺตนตฺถเมว โหตีติ เอวํ นิมิตฺตํ คเหตุํ น สกฺโกติ พาโล อพฺยตฺโต, ปณฺฑิโต ปน สกฺโกติ. อตฺตโน จิตฺตสฺสาติ อตฺตโน ภาวนาจิตฺตสฺส. ปุพฺพภาควิปสฺสนา สติปฏฺฐานาว กถิตา ‘‘สกสฺส จิตฺตสฺส นิมิตฺตํ อุคฺคณฺหาตี’’ติ วุตฺตตฺตา.

໓໗໔. ບຸກຄົນໃດຍ່ອມເຮັດໃຫ້ຣົດຊາດທີ່ມີຢູ່ໃນວັດຖຸອາຫານນັ້ນໆ ຫຼັ່ງໄຫຼອອກມາ ດ້ວຍການຈັດຕຽມອາຫານ, ບຸກຄົນນັ້ນຊື່ວ່າ 'ສູທະ' (ພໍ່ຄົວ) ຄື ຜູ້ເຮັດອາຫານ. ຣົດຊາດພິເສດໃນອາຫານທັງຫຼາຍ ຊື່ວ່າ 'ອັດຈະຍະ' ເພາະເປັນສິ່ງທີ່ກ້າວລ່ວງ (ຍິ່ງກວ່າ) ສິ່ງທີ່ໜ້າພໍໃຈຂອງພວກເດັກນ້ອຍ, ເພາະສະນັ້ນ ຄຳວ່າ 'ນານັດຈະເຍຫິ' ຈຶ່ງມີເນື້ອຄວາມວ່າ 'ດ້ວຍຣົດຊາດພິເສດຕ່າງໆ ຫຼາຍປະການ'. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ນານັດຈະເຍຫິ' ເປັນຕົ້ນ. ສິ່ງໃດທີ່ບຸກຄົນຖືເອົາໂດຍການຈຳແນກບໍ່ໃຫ້ປົນເປກັນ, ສິ່ງນັ້ນຊື່ວ່າ 'ອັກຄະ' (ຍອດ/ສ່ວນດີ), ຣົດສົ້ມນັ້ນເອງເປັນຍອດ ຊື່ວ່າ 'ອຳພິລັກຄະ' (ຍອດສົ້ມ), ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຄຳວ່າ ອຳພິລັກເຄຫິ ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍສ່ວນແຫ່ງຣົດສົ້ມທັງຫຼາຍ'. ສິ່ງຂອງທີ່ຄວນນຳເຂົ້າໄປເພື່ອຖວາຍ ຊື່ວ່າ 'ອະພິຫາຣະ' ໄດ້ແກ່ ໄທຍະທັມທັງຫຼາຍ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ແຫ່ງທານທັງຫຼາຍທີ່ນຳມາຖວາຍ'. ຄຳວ່າ 'ກັມມະຖານນີ້ເປັນທີ່ສະບາຍແກ່ເຮົາ' (ອິທັງ ເມ ກັມມັດຖານັງ ອະນຸໂລມັງ ວາ) ໄດ້ແກ່ ກັມມະຖານນີ້ຂອງເຮົາ ເມື່ອເປັນໄປຢ່າງນີ້ ຍ່ອມຕັ້ງຢູ່ໂດຍມີຄວາມຄ້ອຍຕາມເປັນທີ່ສຸດເທົ່ານັ້ນ. ເມື່ອເປັນໄປຢ່າງນີ້ອີກ ຍ່ອມເປັນໄປເພື່ອຄວາມບັງເກີດຂຶ້ນແຫ່ງຄຸນວິເສດໂດຍການກ້າວໜ້າຂຶ້ນ, ຄົນພານຜູ້ບໍ່ສະຫຼາດຍ່ອມບໍ່ສາມາດຖືເອົານິມິດຢ່າງນີ້ໄດ້, ສ່ວນບັນດິດຍ່ອມສາມາດຖືເອົາໄດ້. ຄຳວ່າ 'ແຫ່ງຈິດຂອງຕົນ' (ອັດຕະໂນ ຈິດຕັສສະ) ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງພາວະນາຈິດຂອງຕົນ. ວິປັດສະນາໃນສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນ (ປຸບພະພາຄະວິປັດສະນາ) ທ່ານກ່າວວ່າເປັນສະຕິປັດຖານນັ້ນເອງ ເພາະມີຄຳກ່າວໄວ້ວ່າ 'ຍ່ອມກຳນົດຈົດຈຳນິມິດແຫ່ງຈິດຂອງຕົນ'.

๙. คิลานสุตฺตวณฺณนา

໙. ການອະທິບາຍຄິລານະສູດ (ຄິລານະສຸຕຕະວັນນະນາ)

๓๗๕. ปาทคาโมติ นครสฺส ปทสทิโส มหนฺตคาโม. เตเนวาห ‘‘เวสาลิยํ วิหรติ เวฬุวคามเก’’ติ. อหิตนิเสธน-หิตนิโยชน-พฺยสนปริจฺจชน-ลกฺขโณ มิตฺตภาโว เยสุ อตฺถิ, เต มิตฺตา. เย ปน ทิฏฺฐมตฺตสหายา, เต สนฺทิฏฺฐา. เย สวิเสสํ ภตฺติมนฺโต, เต สมฺภตฺตาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘มิตฺตาติ มิตฺตาวา’’ติอาทิมาห. อสฺสาติ ภควโต. ปญฺจมิยํ อฏฺฐมิยํ จาตุทฺทสิยํ ปญฺจทสิยนฺติ เอเกกสฺมึ ปกฺเข จตฺตาโร วาเร กตฺวา มาสสฺส อฏฺฐวาเร.

໓໗໕. ຄຳວ່າ Pādagāmo (ປາດະຄາມ) ໝາຍເຖິງ ໝູ່ບ້ານໃຫຍ່ທີ່ມີຂະໜາດເທົ່າກັບເມືອງ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'vesāliyaṃ viharati veḷuvagāmake' (ປະທັບຢູ່ທີ່ເວລຸວະຄາມ ໃກ້ເມືອງເວສາລີ). ບຸກຄົນທັງຫຼາຍທີ່ມີຄວາມເປັນມິດ ອັນມີລັກສະນະຫ້າມສິ່ງທີ່ບໍ່ເປັນປະໂຫຍດ, ແນະນຳສິ່ງທີ່ເປັນປະໂຫຍດ ແລະ ບໍ່ທອດຖິ້ມໃນຍາມມີໄພພິບັດ ຊື່ວ່າ ມິດ. ສ່ວນບຸກຄົນທັງຫຼາຍທີ່ເປັນສະຫາຍພຽງແຕ່ໄດ້ເຫັນກັນ ຊື່ວ່າ ຄົນຄຸ້ນເຄີຍ. ບຸກຄົນທັງຫຼາຍທີ່ມີຄວາມພັກດີເປັນພິເສດ ຊື່ວ່າ ມິດສະໜິດ. ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້ ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັດຄຳວ່າ 'mittāti mittāvā' (ມິດ ຫຼື ວ່າ ມິດ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Assa ໝາຍເຖິງ ແກ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກ. ຄຳວ່າ Pañcamiyaṃ aṭṭhamiyaṃ cātuddasiyaṃ pañcadasiyaṃ (ໃນວັນ ໕ ຄ່ຳ, ໘ ຄ່ຳ, ໑໔ ຄ່ຳ ແລະ ໑໕ ຄ່ຳ) ໝາຍເຖິງ ການກຳນົດ ໔ ຄັ້ງໃນແຕ່ລະປັກ, ລວມເປັນ ໘ ຄັ້ງຕໍ່ເດືອນ.

เวทนานํ พลวภาเวน ขโร ผรุโส กกฺขโฬ. อาพาโธติ ปุพฺพกมฺมเหตุตาย กมฺมสมุฏฺฐาโน อาพาโธ สงฺขารทุกฺขตาสงฺขาโต สพฺพกาลิกตฺตา สรีรสฺส สภาคโรโค นาม. นายมีทิโส อาพาโธ, อยํ ปน พหลตรพฺยาธิตาย ‘‘วิสภาคโรโค’’ติ วุตฺโต. อนฺต-สทฺโท สมีปปวตฺโตติ อาห – ‘‘มรณนฺตํ มรณสนฺติก’’นฺติ. เวทนา…เป… อกโรนฺโต อุกฺกํสคตภาวิตกายาทิตาย. อปีฬิยมาโนติ อปีฬิยมาโน วิย. โอวาทเมว ภิกฺขุสงฺฆสฺส อปโลกนนฺติ อาห – ‘‘โอวาทานุสาสนึ อทตฺวาติ วุตฺตํ โหตี’’ติ. ปุพฺพภาควีริยํ นาม ผลสมาปตฺติยา ปริกมฺมภูตวิปสฺสนาวีริยํ. ชีวิตมฺปิ ชีวิตสงฺขาโร ปติตุํ อทตฺวา อตฺตภาวสฺส อภิสงฺขรณโต.

ເພາະຄວາມແຮງກ້າຂອງເວທະນາ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ກ້າຫານ, ຮຸນແຮງ, ຫຍາບຄາຍ. ຄຳວ່າ Ābādho (ອາພາດ) ໝາຍເຖິງ ອາພາດທີ່ມີກຳໃນອະດີດເປັນເຫດ ເຊິ່ງມີກຳເປັນສະມຸດຖານ ທີ່ເອີ້ນວ່າ ສັງຂາຣະທຸກ ເພາະເປັນໂລກປະຈຳກາຍຕະຫຼອດເວລາ ຊື່ວ່າ ສະພາຄະໂຣກ. ແຕ່ອາພາດນີ້ບໍ່ແມ່ນເຊັ່ນນັ້ນ, ອາພາດນີ້ເພາະມີຄວາມເຈັບປ່ວຍຮຸນແຮງກວ່າ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ວິສະພາຄະໂຣກ. ຄຳວ່າ Anta (ອັນຕະ) ເປັນໄປໃນຄວາມໝາຍວ່າ ໃກ້ຄຽງ, ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'maraṇantaṃ' ໝາຍເຖິງ 'ໃກ້ຈະຕາຍ' (maraṇasantikaṃ). ຄຳວ່າ Vedanā... ລະ... ບໍ່ເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມເຈັບປວດ ເພາະຄວາມທີ່ຕົນມີກາຍອົບຮົມແລ້ວຢ່າງຍອດຢ້ຽມເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Apīḷiyamāno (ບໍ່ບີບຄັ້ນ) ໝາຍເຖິງ ຄືກັບວ່າບໍ່ຖືກບີບຄັ້ນ. ການບອກລາພຣະພິກຂຸສົງກໍຄືການໃຫ້ໂອວາດນັ້ນເອງ, ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'ovādānusāsaniṃ adatvā' (ໂດຍບໍ່ໄດ້ໃຫ້ໂອວາດ ແລະ ຄຳສັ່ງສອນ). ທີ່ຊື່ວ່າ ປຸບພະພາຄະວິຣິຍະ (ຄວາມພຽນໃນສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນ) ໄດ້ແກ່ ວິປັດສະນາພຽນອັນເປັນບໍລິກຳແຫ່ງຜົນສະມາບັດ. ແມ່ນແຕ່ຊີວິດ ກໍຄືຊີວິຕະສັງຂານ ເພາະບໍ່ປ່ອຍໃຫ້ຕົກໄປ ດ້ວຍການປຸງແຕ່ງອັດຕະພາບໄວ້.

‘‘เอตฺตกํ กาลํ อติกฺกมิตฺวา วุฏฺฐหิสฺสามี’’ติ ขณปริจฺเฉทวตี สมาปตฺติ ขณิกสมาปตฺติ. นิคฺคุมฺพํ นิชฺชฏํ กตฺวาติ รูปสตฺตการูปสตฺตกวเสน ปวตฺติยมานํ วิปสฺสนาภาวนํ สพฺพโส ขิลวิรเหน นิคฺคุมฺพํ, อพฺยากุลตาย นิชฺชฏํ กตฺวา. มหาวิปสฺสนาวเสนาติ ปจฺเจกํ สวิเสสํ วิตฺถาริตานํ อฏฺฐารสาทีนํ มหาวิปสฺสนานํ วเสน วิปสฺสิตฺวา สมาปนฺนา ยา สมาปตฺติ, สา สุฏฺฐุ วิกฺขมฺเภติ เวทนํ มหาพลวตาย ปุพฺพารมฺมณสฺส, มหานุภาวตาย ตถาปวตฺติตวิปสฺสนาวีริยสฺส. ยถา [Pg.472] นามาติอาทินา ตสฺส นิทสฺสนํ ทสฺเสติ. เวทนาติ ทุกฺขเวทนา. จุทฺทสหากาเรหีติ ตสฺเสว สตฺตกทฺวยสฺส วเสน วทติ. สนฺเนตฺวาติ อนฺตรนฺตรา สมาปนฺนชฺฌานสมาปตฺติสมฺภูเตน วิปสฺสนาปีติสิเนเหน เตเมตฺวา. สมาปตฺตีติ ผลสมาปตฺติ.

ສະມາບັດທີ່ມີການກຳນົດເວລາວ່າ 'ເຮົາຈະອອກຈາກສະມາບັດຫຼັງຈາກລ່ວງເລີຍເວລາເທົ່ານີ້' ຊື່ວ່າ ຂະນິກະສະມາບັດ. ຄຳວ່າ Niggumbaṃ nijjaṭaṃ katvā (ເຮັດໃຫ້ປາສະຈາກກໍ, ປາສະຈາກຮົກ) ໝາຍເຖິງ ເຮັດໃຫ້ວິປັດສະນາພາວະນາທີ່ເປັນໄປໂດຍອຳນາດແຫ່ງຮູບະສັດຕະກະ ແລະ ອະຮູບະສັດຕະກະ ໃຫ້ປາສະຈາກກໍ ເພາະປາສະຈາກກິເລດເຄື່ອງຕຶງໄວ້ໂດຍປະການທັງປວງ, ແລະ ເຮັດໃຫ້ປາສະຈາກຮົກ ເພາະບໍ່ມີຄວາມຍຸ່ງຍາກສັບສົນ. ຄຳວ່າ Mahāvipassanāvasena (ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງມະຫາວິປັດສະນາ) ໝາຍເຖິງ ສະມາບັດໃດທີ່ເຂົ້າເຖິງແລ້ວດ້ວຍການຈະເລີນວິປັດສະນາ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງມະຫາວິປັດສະນາ ໑໘ ປະການເປັນຕົ້ນ ທີ່ຂະຫຍາຍອອກໄປເປັນພິເສດແຕ່ລະຢ່າງ, ສະມາບັດນັ້ນຍ່ອມຂົ່ມເວທະນາໄວ້ໄດ້ເປັນຢ່າງດີ ເພາະອາຣົມໃນເບື້ອງຕົ້ນມີກຳລັງຫຼາຍ ແລະ ເພາະຄວາມພຽນໃນວິປັດສະນາທີ່ເປັນໄປຢ່າງນັ້ນມີອານຸພາບຫຼາຍ. ພຣະອົງສະແດງອຸປະມາປຽບທຽບນັ້ນດ້ວຍຄຳວ່າ 'Yathā nāma' (ປຽບເໝືອນ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Vedanā ໝາຍເຖິງ ທຸກຂະເວທະນາ. ຄຳວ່າ Cuddasahākārehi (ດ້ວຍອາການ ໑໔ ປະການ) ໝາຍເຖິງ ຕຣັດໂດຍອຳນາດແຫ່ງໝວດ ໗ ສອງໝວດນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ Sannetvā (ນວດ, ປະສົມ) ໝາຍເຖິງ ເຮັດໃຫ້ຊຸ່ມຊື່ນດ້ວຍນ້ຳມັນຄືຄວາມອີ່ມໃຈໃນວິປັດສະນາ ອັນເກີດຈາກການເຂົ້າຊານສະມາບັດໃນລະຫວ່າງນັ້ນໆ. ຄຳວ່າ Samāpatti ໝາຍເຖິງ ຜົນສະມາບັດ.

คิลานา วุฏฺฐิโตติ คิลานภาวโต วุฏฺฐิโต. สรีรสฺส ครุถทฺธภาวปฺปตฺติ มธุรกตาติ อาห – ‘‘สญฺชาตครุภาโว สญฺชาตถทฺธภาโว’’ติ. นานาการโตติ ปุรตฺถิมาทิเภทโต. สติปฏฺฐานธมฺมาติ ปุพฺเพ อตฺตนา ภาวิยมานา สติปฏฺฐานธมฺมา. ปากฏา น โหนฺติ กายจิตฺตานํ อกมฺมญฺญตาย. ตนฺติ ธมฺมาติ ปริยตฺติธมฺมา น ญายนฺติ.

ຄຳວ່າ Gilānā vuṭṭhito (ຫາຍຈາກໄຂ້) ໝາຍເຖິງ ຟື້ນຕົວຈາກຄວາມເປັນໄຂ້. ຄວາມທີ່ຮ່າງກາຍໜັກ ແລະ ແຂງກະດ້າງ ເອີ້ນວ່າ ມະທຸຣະກະຕາ (ຄວາມອ່ອນເພຍ), ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'sañjātagarubhāvo sañjātathaddhabhāvo' (ມີຄວາມໜັກເກີດຂຶ້ນ, ມີຄວາມແຂງກະດ້າງເກີດຂຶ້ນ). ຄຳວ່າ Nānākārato (ໂດຍທິດທາງຕ່າງໆ) ໝາຍເຖິງ ໂດຍການແບ່ງເປັນທິດຕາເວັນອອກເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Satipaṭṭhānadhammā (ທັມມະຄືສະຕິປັດຖານ) ໝາຍເຖິງ ສະຕິປັດຖານທັມທີ່ຕົນເຄີຍຈະເລີນມາໃນກ່ອນ. ຍ່ອມບໍ່ປາກົດຈະແຈ້ງ ເພາະຄວາມທີ່ກາຍ ແລະ ຈິດບໍ່ຄວນແກ່ການງານ. ຄຳວ່າ Tanti dhammā (ທັມມະຄືແບບແຜນ) ໝາຍເຖິງ ພຣະປະຣິຍັດຕິທັມຍ່ອມບໍ່ແຈ່ມແຈ້ງ.

อนนฺตรํ อพาหิรนฺติ ธมฺมวเสน ปุคฺคลวเสน จ อนฺตรพาหิรํ อกตฺวา. เอตฺตกนฺติอาทินา วุตฺตเมวตฺถํ วิวรติ. ทหรกาเลติ อตฺตโน ทหรกาเล. น เอวํ โหตีติ ‘‘อหํ ภิกฺขุสงฺฆํ ปริหริสฺสามี’’ติอาทิโก มานตณฺหามูลโก อิสฺสามจฺฉริยานํ ปวตฺติอากาโร ตถาคตสฺส น โหติ, นตฺเถว ปเคว เตสํ สมุจฺฉินฺนตฺตาติ อาห – ‘‘โพธิปลฺลงฺเกเยวา’’ติอาทิ. ปฏิสงฺขรเณน เวเฐน มิสฺสเกน. มญฺเญติ ยถาวุตฺตํ ปฏิสงฺขรณสญฺญิเตน เวฐมิสฺสเกน วิย ชรสกฏํ. อรหตฺตผลเวเฐนาติ อรหตฺตผลสมาปตฺติสญฺญิเตน อตฺถภาวเวเฐน.

ຄຳວ່າ Anantaraṃ abāhiraṃ (ບໍ່ມີພາຍໃນ ບໍ່ມີພາຍນອກ) ໝາຍເຖິງ ບໍ່ເຮັດໃຫ້ມີພາຍໃນ ແລະ ພາຍນອກ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງທັມ ແລະ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງບຸກຄົນ. ພຣະອົງຊົງອະທິບາຍເນື້ອຄວາມທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວນັ້ນ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'Ettakaṃ' (ພຽງເທົ່ານີ້) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Daharakāle ໝາຍເຖິງ ໃນເວລາທີ່ພຣະອົງຍັງຊົງພຣະເຍົາ. ຄຳວ່າ Na evaṃ hoti (ຍ່ອມບໍ່ມີຢ່າງນີ້) ໝາຍເຖິງ ອາການເປັນໄປແຫ່ງຄວາມອິດສາ ແລະ ຄວາມຕະໜີ່ ອັນມີມານະ ແລະ ຕັນຫາເປັນມູນ ເປັນຕົ້ນວ່າ 'ເຮົາຈັກບໍລິຫານພຣະພິກຂຸສົງ' ຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ພຣະຕຖາຄົດ, ຈະກ່າວໄປໃຍເຖິງສິ່ງເຫຼົ່ານັ້ນ ເພາະສິ່ງເຫຼົ່ານັ້ນພຣະອົງຊົງລະໄດ້ເດັດຂາດແລ້ວ, ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'bodhipallaṅkeyeva' (ຕັ້ງແຕ່ທີ່ໂພທິບັນລັງນັ້ນເອງ) ເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍການຊ່ອມແຊມ ດ້ວຍການມັດ ປະສົມກັນ. ຄຳວ່າ Maññe (ເຫັນຈະ) ໝາຍເຖິງ ກວຽນເກົ່າ ຄືກັບວ່າຖືກມັດປະສົມກັນດ້ວຍການຊ່ອມແຊມຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ. ຄຳວ່າ Arahattaphalaveṭhena (ດ້ວຍການມັດຄືອໍຣະຫັດຕະຜົນ) ໝາຍເຖິງ ດ້ວຍການມັດອັດຕະພາບ ທີ່ເອີ້ນວ່າ ອໍຣະຫັດຕະຜົນສະມາບັດ.

ผลสมาปตฺติยา อธิปฺเปตตฺตา ‘‘เอกจฺจานํ เวทนานนฺติ โลกิยานํ เวทนาน’’นฺติ วุตฺตํ. อตฺตทีปาติ เอตฺถ อตฺต-สทฺเทน ธมฺโม เอว วุตฺโต, สฺวายมตฺโถ เหฏฺฐา วิภาวิโต เอว. นววิโธ โลกุตฺตรธมฺโม เวทิตพฺโพ. โส หิ จตูหิ โอเฆหิ อนชฺโฌตฺถรณียโต ‘‘ทีโป’’ติ วุตฺโต. ตมอคฺเคติ ตมโยคาภาเวน สเทวกสฺส โลกสฺส อคฺเค. สพฺเพสนฺติ สพฺเพสํ สิกฺขากามานํ. เต ‘‘ธมฺมทีปา วิหรถา’’ติ วุตฺตา จตุสติปฏฺฐานโคจราว ภิกฺขู อคฺเค ภวิสฺสนฺติ.

ເພາະປະສົງເອົາຜົນສະມາບັດ ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'ekaccānaṃ vedanānaṃ' ໝາຍເຖິງ 'ແຫ່ງໂລກιຍະເວທະນາທັງຫຼາຍ'. ຄຳວ່າ Attadīpā (ມີຕົນເປັນເກາະ) ໃນທີ່ນີ້ ຄຳວ່າ Atta (ຕົນ) ໝາຍເຖິງ ພຣະທັມນັ້ນເອງ, ເນື້ອຄວາມນີ້ໄດ້ອະທິບາຍໄວ້ແລ້ວໃນເບື້ອງຕົ້ນ. ພຶງຊາບວ່າ ໂລກຸດຕະຣະທັມ ໙ ປະການ. ເພາະວ່າ ໂລກຸດຕະຣະທັມນັ້ນ ອັນໂອຄະທັງ ໔ ບໍ່ສາມາດຖ້ວມທັບໄດ້ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ເກາະ (dīpo). ຄຳວ່າ Tamaagge (ຜູ້ຍອດຢ້ຽມກວ່າຄວາມມືດ) ໝາຍເຖິງ ຜູ້ຍອດຢ້ຽມໃນໂລກພ້ອມທັງເທວະດາ ເພາະບໍ່ມີການປະກອບດ້ວຍຄວາມມືດ. ຄຳວ່າ Sabbesaṃ (ໃນບັນດາທັງໝົດ) ໝາຍເຖິງ ໃນບັນດາຜູ້ຮັກການສຶກສາທັງໝົດ. ພຣະພິກຂຸທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນ ຜູ້ມີສະຕິປັດຖານ ໔ ເປັນໂຄຈອນ ທີ່ພຣະອົງຕຣັດວ່າ 'dhammadīpā viharatha' (ຈົ່ງມີທັມເປັນເກາະຢູ່ເຖີດ) ຈັກເປັນຜູ້ຍອດຢ້ຽມ.

๑๐. ภิกฺขุนุปสฺสยสุตฺตวณฺณนา

໑໐. ອັດຖະກະຖາພິກຂຸນູປັດສະຍະສູດ

๓๗๖. กมฺมฏฺฐานกมฺมิกาติ กมฺมฏฺฐานมนุยุตฺตา. วิเสเสตีติ วิเสโส, อติสโย, สฺวายํ ปุพฺพาปรวิเสโส อุปาทายุปาทาย คเหตพฺโพติ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิมาห.

໓໗໖. ຄຳວ່າ Kammaṭṭhānakammikā ໝາຍເຖິງ ຜູ້ປະກອບເນືອງໆ ໃນກັມມັດຖານ. ຄຳວ່າ Viseseti (ຍ່ອມວິເສດ) ໝາຍເຖິງ ຄວາມວິເສດ, ຄວາມຍອດຢ້ຽມ, ຄວາມວິເສດໃນເບື້ອງຕົ້ນ ແລະ ເບື້ອງປາຍນັ້ນ ພຶງຖືເອົາໂດຍອາໄສເຊິ່ງກັນ ແລະ ກັນ, ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັດຄຳວ່າ 'tattha' (ໃນພຣະສູດນັ້ນ) ເປັນຕົ້ນ.

อุปฺปชฺชติ [Pg.473] กิเลสปริฬาโหติ กาเย อสุภาทิวเสน มนสิการํ อทหนฺตสฺส มนสิการสฺส วีถิยํ อปฏิปนฺนตา สุภาทิวเสน กายารมฺมโณ กิเลสปริฬาโห จ อุปฺปชฺชติ. วีริยารมฺภสฺส อภาเวน ตสฺมึ อารมฺมเณ เจตโส วา ลีนตฺตํ โหติ, โคจรชฺฌตฺตโต พหิทฺธา ปุถุตฺตารมฺมเณ จิตฺตํ วิกฺขิปติ. เอวํ กิเลสปริฬาเห จาติอาทินา ติวิธมฺปิ ภาวนานุโยคสฺส กิเลสวตฺถุภาวํ อุปาทาย สมุจฺจยวเสน อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ยสฺมา ปน เต ปริฬาหลีนตฺตวิกฺเขปา เอกชฺฌํ น ปวตฺตนฺติ, ตสฺมา ปาฬิยํ ‘‘กายารมฺมโณ วา’’ติอาทินา อนิยมตฺโถ วา-สทฺโท คหิโต. กิเลสานุรญฺชิเตนาติ กิเลสวิวณฺณิตจิตฺเตน หุตฺวา น วตฺติตพฺพํ. กถํ ปน วตฺติตพฺพนฺติ อาห ‘‘กิสฺมิญฺจิเทวา’’ติ. น จ วิตกฺเกติ น จ วิจาเรตีติ กิเลสสหคเต วิตกฺกวิจาเร น ปวตฺเตติ. สุขิโตติ ฌานสุเขน สุขิโต.

ຄຳວ່າ Uppajjati kilesapariḷāho (ຄວາມຮ້ອນຮົນເພາະກິເລດຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ) ໝາຍເຖິງ ເມື່ອບໍ່ມົນສິການໃນກາຍໂດຍຄວາມເປັນອະສຸພະເປັນຕົ້ນ ຄວາມບໍ່ດຳເນີນໄປໃນວິຖີແຫ່ງການມົນສິການ ແລະ ຄວາມຮ້ອນຮົນເພາະກິເລດທີ່ມີກາຍເປັນອາຣົມ ໂດຍຄວາມເປັນສຸພະເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ. ເພາະບໍ່ມີການປາຣົບຄວາມພຽນ ຈຶ່ງມີຄວາມຫົດຫູ່ແຫ່ງຈິດໃນອາຣົມນັ້ນ ຫຼື ຈິດຍ່ອມຟຸ້ງຊ່ານໄປໃນອາຣົມຕ່າງໆ ພາຍນອກຈາກໂຄຈອນພາຍໃນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ໃນອັດຖະກະຖາຈຶ່ງກ່າວໄວ້ໂດຍຄວາມເປັນໝວດດຽວກັນ ໂດຍອາໄສຄວາມເປັນວັດຖຸແຫ່ງກິເລດແຫ່ງການປະກອບພາວະນາ ທັງ ໓ ປະການ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'evaṃ kilesapariḷāhe ca' (ແລະ ເມື່ອມີຄວາມຮ້ອນຮົນເພາະກິເລດຢ່າງນີ້) ເປັນຕົ້ນ. ແຕ່ເພາະວ່າ ຄວາມຮ້ອນຮົນ, ຄວາມຫົດຫູ່ ແລະ ຄວາມຟຸ້ງຊ່ານເຫຼົ່ານັ້ນ ບໍ່ໄດ້ເກີດຂຶ້ນພ້ອມກັນໃນຄາວດຽວ, ດັ່ງນັ້ນ ໃນພຣະບາລີຈຶ່ງໃຊ້ຄຳວ່າ 'vā' (ຫຼື) ອັນມີເນື້ອຄວາມບໍ່ແນ່ນອນ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'kāyārammaṇo vā' (ຫຼື ອາຣົມຄືກາຍ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Kilesānurañjitena (ດ້ວຍຈິດທີ່ຖືກກິເລດຍ້ອມ) ໝາຍເຖິງ ບໍ່ພຶງເປັນໄປດ້ວຍຈິດທີ່ຖືກກິເລດເຮັດໃຫ້ເສົ້າໝອງ. ຖ້າຖາມວ່າ ແລ້ວພຶງເປັນໄປແນວໃດ? ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'kismiñcideva' (ໃນອາຣົມບາງຢ່າງນັ້ນເອງ). ຄຳວ່າ Na ca vitakketi na ca vicāreti (ແລະ ບໍ່ຕຶກ ບໍ່ຕອງ) ໝາຍເຖິງ ບໍ່ໃຫ້ວິຕົກ ແລະ ວິຈານທີ່ປະກອບດ້ວຍກິເລດເປັນໄປ. ຄຳວ່າ Sukhito (ມີຄວາມສຸກ) ໝາຍເຖິງ ມີຄວາມສຸກດ້ວຍຊານະສຸກ.

อิมสฺส ภิกฺขุโน ภาวนา ปวตฺตาติ สมฺพนฺโธ. ยสฺมา หิ อิมสฺส ภิกฺขุโน ตํ มูลกมฺมฏฺฐานํ ปริปนฺเถ สติ ฐเปตฺวา พุทฺธคุณาทิอนุสฺสรเณน จิตฺตํ ปสาเทตฺวา มูลกมฺมฏฺฐานภาวนา ปวตฺตา, ตสฺมา ปณิธาย ภาวนาติ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. อฏฺฐเปตฺวาติ จิตฺตํ อปฺปวตฺเตตฺวาติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. กมฺมฏฺฐานาทีนํ ติณฺณมฺปิ วเสน อตฺถโยชนา สมฺภวติ. เตนาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ. สาเรนฺโต วิยาติ รถํ วาหยนฺโต วิย. สมปฺปมาณโต อฏฺฐกาทิวเสน สุตจฺฉิตํ ปกฺขิปนฺโต วิย. สุเขเนว กิเลสานํ โอกาสํ อเทนฺโต อนฺตรา อสชฺชนฺโต อลคฺคนฺโต. วิปสฺสนาจารสฺส อารทฺธวุตฺติตํ อปริปนฺถตญฺจ ทสฺเสนฺโต โอปมฺมทฺวยมาห. พฺยาภงฺคิยาติ กาชทณฺเฑน. กิเลสปริฬาหาทีนนฺติ กิเลสปริฬาหลีนตฺตวิกฺเขปานํ.

ການເຊື່ອມໂຍງຄວາມວ່າ 'ພາວະນາຂອງພິກຂຸນີ້ຍ່ອມເປັນໄປ'. ເພາະວ່າ ເມື່ອມີອຸປະສັກເກີດຂຶ້ນ ພິກຂຸນີ້ໄດ້ພັກກັມມັດຖານເດີມນັ້ນໄວ້ ແລ້ວເຮັດຈິດໃຫ້ເຫຼື້ອມໃສດ້ວຍການລະນຶກເຖິງພຣະພຸດທະຄຸນເປັນຕົ້ນ ແລ້ວພາວະນາກັມມັດຖານເດີມກໍດຳເນີນໄປ, ດ້ວຍεຫດນັ້ນ ການເຊື່ອມໂຍງຄວາມຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'paṇidhāya bhāvanā' (ພາວະນາເພາະຕັ້ງຈິດໄວ້). ຄຳວ່າ Aṭṭhapetvā (ບໍ່ຕັ້ງໄວ້) ພຶງຊາບເນື້ອຄວາມວ່າ ບໍ່ໃຫ້ຈິດເປັນໄປ. ການປະກອບເນື້ອຄວາມຍ່ອມເປັນໄປໄດ້ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງສິ່ງທັງ ໓ ມີກັມມັດຖານເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'tattha' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Sārento viya (ປຽບເໝືອນຜູ້ຂັບຂີ່) ໝາຍເຖິງ ປຽບເໝືອນຜູ້ຂັບຂີ່ລົດມ້າ. ປຽບເໝືອນຜູ້ໃສ່ໄມ້ທີ່ຖາກດີແລ້ວ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງໄມ້ແປດຫຼ່ຽມເປັນຕົ້ນ ໃຫ້ມີຂະໜາດພໍດີ. ໂດຍງ່າຍດາຍນັ້ນເອງ ບໍ່ໃຫ້ໂອກາດແກ່ກິເລດທັງຫຼາຍ ບໍ່ຂັດຂ້ອງ ບໍ່ຕິດຂັດໃນລະຫວ່າງ. ພຣະອົງຕຣັດອຸປະມາສອງຢ່າງ ເພື່ອສະແດງຄວາມເປັນໄປຢ່າງສະໝ່ຳສະເໝີ ແລະ ຄວາມບໍ່ມີອຸປະສັກແຫ່ງວິປັດສະນາຈາຣະ. ຄຳວ່າ Byābhaṅgiyā ໝາຍເຖິງ ດ້ວຍໄມ້ຄານ. ຄຳວ່າ Kilesapariḷāhādīnaṃ ໝາຍເຖິງ ແຫ່ງຄວາມຮ້ອນຮົນເພາະກິເລດ, ຄວາມຫົດຫູ່ ແລະ ຄວາມຟຸ້ງຊ່ານ.

คุฬขณฺฑาทีนีติ คุฬขณฺฑสกฺขรขณฺฑาทีนิ อุจฺฉุวิการภูตานิ. ‘‘กาเย กายานุปสฺสี วิหรามี’’ติอาทิวจนโต ‘‘ปุพฺพภาควิปสฺสนา กถิตา’’ติ วุตฺตํ.

ຄຳວ່າ Guḷakhaṇḍādīni ໝາຍເຖິງ ນ້ຳອ້ອຍກ້ອນ, ນ້ຳຕານກ້ອນເປັນຕົ້ນ ອັນເປັນຜະລິດຕະພັນຈາກອ້ອຍ. ເພາະພຣະດຳຣັດວ່າ 'Kāye kāyānupassī viharāmi' (ເຮົາເປັນຜູ້ພິຈາລະນາເຫັນກາຍໃນກາຍຢູ່) ເປັນຕົ້ນ, ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'pubbabhāgavipassanā kathitā' (ວິປັດສະນາໃນສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນ ພຣະອົງຊົງສະແດງແລ້ວ).

อมฺพปาลิวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍອຳພະປາລິວັກ ຈົບແລ້ວ.

๒. นาลนฺทวคฺโค

໒. ນາລັນທະວັກ

๒. นาลนฺทสุตฺตวณฺณนา

໒. ອັດຖະກະຖານາລັນທະສູດ

๓๗๘. ทุติยวคฺเค [Pg.474] ปฐมสุตฺตํ เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา สุวิญฺเญยฺยนฺติ ตํ ลงฺฆิตฺวา ‘‘ทุติเย’’ติ วุตฺตํ.

໓໗໘. ພຣະສູດທຳອິດໃນວັກທີສອງ ເປັນສິ່ງທີ່ເຂົ້າໃຈງ່າຍ ເພາະມີນັຍຕາມທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນເບື້ອງຕົ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງຂ້າມພຣະສູດນັ້ນໄປ ແລ້ວກ່າວເຖິງພຣະສູດທີສອງ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'dutiye' (ໃນພຣະສູດທີສອງ).

ภิยฺยตโร อภิญฺญาโตติ สมฺโพธิยา เสฏฺฐตโรติ อภิลกฺขิโต. ภิยฺยตราภิญฺโญติ สพฺพสตฺเตสุ อธิกตรปญฺโญ. เตนาห ‘‘อุตฺตริตรญาโณ’’ติ. สมฺมา อนวเสสโต พุชฺฌติ เอเตนาติ สมฺโพธีติ อาห – ‘‘สมฺโพธิยนฺติ สพฺพญฺญุตญฺญาเณ’’ติ. นิปฺปเทสา คหิตาติ อนวเสสา พุทฺธคุณา คหิตา อคฺคมคฺคสิทฺธิยาว ภควโต สพฺพคุณานํ สิทฺธตฺตา. น เกวลญฺจ พุทฺธานํ, อถ โข อคฺคสาวกปจฺเจกพุทฺธานมฺปิ ตํตํคุณสมิชฺฌนํ อคฺคมคฺคาธิคเมเนวาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ทฺเวปิ อคฺคสาวกา’’ติอาทิมาห.

ຄຳວ່າ Bhiyyataro abhiññāto (ເປັນທີ່ຮູ້ຈັກຢ່າງຍິ່ງ) ໝາຍເຖິງ ເປັນທີ່ກຳນົດໝາຍວ່າ ຍອດຢ້ຽມກວ່າດ້ວຍພຣະສັມໂພທິຍານ. ຄຳວ່າ Bhiyyatarābhiñño ໝາຍເຖິງ ຜູ້ມີປັນຍາຫຼາຍກວ່າສັດທັງປວງ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'uttaritarañāṇo' (ຜູ້ມີຍານອັນຍອດຢ້ຽມກວ່າ). ທັມມະທີ່ເປັນເຄື່ອງຕັດສະຮູ້ໂດຍຊອບ ໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ ຊື່ວ່າ ສັມໂພທິ, ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'sambodhiyaṃ' ໝາຍເຖິງ 'ໃນສັບພັນຍຸຕັນຍານ' (sabbaññutaññāṇe). ຄຳວ່າ Nippadesā gahitā (ຖືເອົາໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ) ໝາຍເຖິງ ພຣະພຸດທະຄຸນທັງໝົດຖືກຖືເອົາໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ ເພາະພຣະຄຸນທັງປວງຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກ ສຳເລັດແລ້ວດ້ວຍຄວາມສຳເລັດແຫ່ງອໍຣະຫັດຕະມັກນັ້ນເອງ. ແລະ ບໍ່ແມ່ນສະເພາະແຕ່ພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ຄວາມສຳເລັດແຫ່ງຄຸນນັ້ນໆ ຂອງພຣະອັກຄະສາວົກ ແລະ ພຣະປັດເຈກະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ກໍຍ່ອມສຳເລັດໄດ້ດ້ວຍການບັນລຸອໍຣະຫັດຕະມັກນັ້ນເອງ, ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້ ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັດຄຳວ່າ 'dvepi aggasāvakā' (ແມ່ນແຕ່ພຣະອັກຄະສາວົກທັງສອງ) ເປັນຕົ້ນ.

อปโร นโย – ปสนฺโนติ อิมินา ปสาทสฺส วตฺตมานตา ทีปิตาติ อุปฺปนฺนสทฺโธติ อิมินาปิ สทฺธาย ปจฺจุปฺปนฺนตา ปกาสิตาติ อาห – ‘‘เอวํ สทฺทหามีติ อตฺโถ’’ติ. อภิชานาติ อภิมุขภาเวน สพฺพญฺเญยฺยํ ชานาตีติ อภิญฺโญ, ภิยฺโย อธิโก อภิญฺโญติ ภิยฺโยภิญฺโญ. โส เอว อติสยวจนิจฺฉาวเสน ภิยฺโยภิญฺญตโรติ วุตฺโตติ อาห – ‘‘ภิยฺยตโร อภิญฺญาโต’’ติ. ทุติยวิกปฺเป ปน อภิชานาตีติ อภิญฺญา, อภิวิสิฏฺฐา ปญฺญา. ภิยฺโย อภิญฺญา เอตสฺสาติ ภิยฺโยภิญฺโญ, โส เอว อติสยวจนิจฺฉาวเสน ภิยฺโยภิญฺญตโร. สฺวายํ อสฺส อติสโย อภิญฺญาย ภิยฺโยภาวกโตติ อาห – ‘‘ภิยฺยตราภิญฺโญ วา’’ติ. สมฺพุชฺฌติ เอตายาติ สมฺโพธิ, สพฺพญฺญุตญฺญาณํ อคฺคมคฺคญาณญฺจ. สพฺพญฺญุตญฺญาณปทฏฺฐานญฺหิ อคฺคมคฺคญาณํ, อคฺคมคฺคญาณปทฏฺฐานญฺจ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ สมฺโพธิ นาม. ตตฺถ ปธานวเสน ตทตฺถทสฺสเน ปฐมวิกปฺโป, ปทฏฺฐานวเสน ทุติยวิกปฺโป. กสฺมา ปเนตฺถ อรหตฺตมคฺคญาณสฺเสว คหณํ, นนุ เหฏฺฐิมานิปิ ภควโต มคฺคญาณานิ สวาสนเมว ยถาสกํ ปฏิปกฺขวิธมนวเสน ปวตฺตานิ. สวาสนปฺปหานญฺหิ เญยฺยาวรณปฺปหานนฺติ? สจฺจเมตํ, ตํ ปน อปริปุณฺณํ ปฏิปกฺขวิธมนสฺส วิปฺปกตภาวโตติ อาห ‘‘อรหตฺตมคฺคญาเณ วา’’ติ. สพฺพนฺติ สมฺมาสมฺพุทฺเธน อธิคนฺตพฺพํ สพฺพํ.

ອີກນັຍໜຶ່ງ - ດ້ວຍຄຳວ່າ 'pasanno' (eຫຼື້ອມໃສແລ້ວ) ນີ້ ພຣະອົງສະແດງຄວາມເປັນປັດຈຸບັນແຫ່ງຄວາມເຫຼື້ອມໃສ, ແລະ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'uppannasaddho' (ມີສັດທາເກີດຂຶ້ນແລ້ວ) ນີ້ ພຣະອົງກໍສະແດງຄວາມເປັນປັດຈຸບັນແຫ່ງສັດທາ, ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'evaṃ saddahāmi' ໝາຍເຖິງ 'ເຮົາຍ່ອມເຊື່ອຢ່າງນີ້'. ບຸກຄົນໃດຍ່ອມຮູ້ຍິ່ງ ຄືຮູ້ແຈ້ງສິ່ງທີ່ຄວນຮູ້ທັງປວງໂດຍສ່ວນສະເພາະ ບຸກຄົນນັ້ນຊື່ວ່າ ອະພິນໂຍ (ຜູ້ຮູ້ຍິ່ງ), ຜູ້ຮູ້ຍິ່ງຢ່າງຍິ່ງ ຄືຍິ່ງກວ່າ ຊື່ວ່າ ພິຍໂຍພິນໂຍ (ຜູ້ຮູ້ຍິ່ງຂຶ້ນໄປອີກ). ບຸກຄົນນັ້ນເອງ ເພາະປະສົງຈະກ່າວໂດຍຄຳທີ່ສະແດງຄວາມຍອດຢ້ຽມ ຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'bhiyyobhiññataro' (ຜູ້ຮູ້ຍິ່ງກວ່າຢ່າງຍິ່ງ), ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'bhiyyataro abhiññāto' (ເປັນທີ່ຮູ້ຈັກຢ່າງຍິ່ງກວ່າ). ສ່ວນໃນທາງເລືອກທີສອງ ຄວາມຮູ້ຍິ່ງ ຊື່ວ່າ ອະພິນຍາ ໄດ້ແກ່ ປັນຍາອັນປະເສີດສຸດ. ບຸກຄົນໃດມີຄວາມຮູ້ຍິ່ງກວ່າ ບຸກຄົນນັ້ນຊື່ວ່າ ພິຍໂຍພິນໂຍ, ບຸກຄົນນັ້ນເອງ ເພາະປະສົງຈະກ່າວໂດຍຄຳທີ່ສະແດງຄວາມຍອດຢ້ຽມ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ພິຍໂຍພິນໂຍຕະໂຣ. ຄວາມຍອດຢ້ຽມຂອງບຸກຄົນນັ້ນ ເພາະຄວາມທີ່ຄວາມຮູ້ຍິ່ງມີສະພາວະຫຼາຍກວ່າ, ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'bhiyyatarābhiñño vā' (ຫຼື ຜູ້ມີຄວາມຮູ້ຍິ່ງກວ່າ). ທັມມະທີ່ເປັນເຄື່ອງຕັດສະຮູ້ ຊື່ວ່າ ສັມໂພທິ ໄດ້ແກ່ ສັບພັນຍຸຕັນຍານ ແລະ ອໍຣະຫັດຕະມັກຄະຍານ. ເພາະວ່າ ອໍຣະຫັດຕະມັກຄະຍານ ເປັນບາດຖານແຫ່ງສັບພັນຍຸຕັນຍານ, ແລະ ສັບພັນຍຸຕັນຍານ ເປັນບາດຖານແຫ່ງອໍຣະຫັດຕະມັກຄະຍານ ທັງສອງນີ້ຊື່ວ່າ ສັມໂພທິ. ໃນສອງຢ່າງນັ້ນ ທາງເລືອກທຳອິດເປັນການສະແດງເນື້ອຄວາມນັ້ນໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມເປັນປະທານ, ທາງເລືອກທີສອງເປັນການສະແດງໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມເປັນບາດຖານ. ເພາະເຫດໃດໃນທີ່ນີ້ຈຶ່ງຖືເອົາແຕ່ອໍຣະຫັດຕະມັກຄະຍານເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ແມ່ນວ່າ ມັກຄະຍານເບື້ອງຕ່ຳທັງຫຼາຍຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກ ກໍເປັນໄປເພື່ອທຳລາຍກິເລດທີ່ເປັນປະຕິປັກຕາມສົມຄວນແກ່ຕົນ ພ້ອມທັງວາສະນາແລ້ວບໍ່ແມ່ນບໍ? ເພາະວ່າ ການລະກິເລດພ້ອມທັງວາສະນາ ກໍຄືການລະໄນຍາວະຣະນະທັມ ບໍ່ແມ່ນບໍ? ຂໍ້ນີ້ເປັນຄວາມຈິງ, ແຕ່ການລະນັ້ນຍັງບໍ່ບໍລິບູນ ເພາະຄວາມເປັນໄປແຫ່ງການທຳລາຍກິເລດທີ່ເປັນປະຕິປັກຍັງບໍ່ສິ້ນສຸດ, ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕຣັດວ່າ 'arahattamaggañāṇe vā' (ຫຼື ໃນອໍຣະຫັດຕະມັກຄະຍານ). ຄຳວ່າ Sabbaṃ (ທັງປວງ) ໝາຍເຖິງ ສິ່ງທັງປວງທີ່ພຣະສັມມາສັມພຸດທະເຈົ້າພຶງບັນລຸ.

ขาทนียานํ [Pg.475] อุฬารตา สาตรสานุภาเวนาติ อาห ‘‘มธุเร อาคจฺฉตี’’ติ. ปสํสาย อุฬารตา วิสิฏฺฐภาเวนาติ อาห – ‘‘เสฏฺเฐ’’ติ. โอภาสสฺส อุฬารตา มหนฺตภาเวนาติ วุตฺตํ – ‘‘วิปุเล’’ติ. อุสภสฺส อยนฺติ อาสภี, อิธ ปน อาสภี วิยาติ อาสภี. เตนาห – ‘‘อุสภสฺส วาจาสทิสี’’ติ. เยน คุเณน สา ตํสทิสา, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อจลา อสมฺปเวธี’’ติ วุตฺตํ. ยโต กุโตจิ อนุสฺสวนํ อนุสฺสโว. วิชฺชาฏฺฐานาทีสุ กตปริจยานํ อาจริยานํ ตํ ตํ อตฺถํ ญาเปนฺตี ปเวณี อาจริยปรมฺปรา. เกวลํ อตฺตโน มติยา ‘‘อิติ กิร เอวํ กิรา’’ติ ปริกปฺปนา อิติกิรา. ปิฏกสฺส คนฺถสฺส สมฺปทานโต ภูตโต ตสฺส คหณํ ปิฏกสมฺปทานํ. ยถาสุตานํ อตฺตานํ อาการสฺส ปริวิตกฺกนํ อาการปริวิตกฺโก. ตเถวสฺส ‘‘เอวเมต’’นฺติ ทิฏฺฐิยา นิชฺฌานกฺขมนํ ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติ. อาคมาธิคเมหิ วินา เกวลํ อนุสฺสุตโต ตกฺกมคฺคํ นิสฺสาย ตกฺกนํ ตกฺโก. อนุมานวิธึ นิสฺสาย คหณํ นยคฺคาโห. ยสฺมา พุทฺธวิสเย ฐตฺวา ภควโต อยํ เถรสฺส โจทนา เถรสฺส จ โส อวิสโย, ตสฺมา ‘‘ปจฺจกฺขโต ญาเณน ปฏิวิชฺฌิตฺวา วิยา’’ติ วุตฺตํ. สีหนาโท วิยาติ สีหนาโท. ตํสทิสตา จสฺส เสฏฺฐภาเวน, โส เจตฺถ เอวํ เวทิตพฺโพติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สีหนาโท’’ติอาทิมาห. อุนฺนาทยนฺเตนาติ อสนิสทิสํ กโรนฺเตน.

ຄວາມປະນີດແຫ່ງຂອງຂົບຄ້ຽວ ດ້ວຍອານຸພາບແຫ່ງລົດຊາດອັນອະລ່ອຍ ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "madhure āgacchatī" (ຍ່ອມເປັນໄປໃນລົດອັນຫວານ). ຄວາມປະນີດແຫ່ງການສັນເສີນ ດ້ວຍຄວາມເປັນຂອງປະເສີດ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "seṭṭhe" (ໃນສິ່ງທີ່ປະເສີດສຸດ). ຄວາມປະນີດແຫ່ງແສງສະຫວ່າງ ດ້ວຍຄວາມເປັນຂອງໃຫຍ່ຫຼວງ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "vipule" (ໃນສິ່ງທີ່ກວ້າງຂວາງ). ວາຈາຂອງໂຄອຸສຸພະ ຊື່ວ່າ ອາສພີ (ອົງອາດ), ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ວາຈາທີ່ປານດັ່ງວາຈາຂອງໂຄອຸສຸພະ ຊື່ວ່າ ອາສພີ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "usabhassa vācāsadisī" (ສະເໝີດ້ວຍວາຈາຂອງໂຄອຸສຸພະ). ເພື່ອສະແດງຄຸນລັກສະນະທີ່ວາຈານັ້ນສະເໝີດ້ວຍໂຄອຸສຸພະນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "acalā asampavedhī" (ບໍ່ຫວັ່ນໄຫວ ບໍ່ສັ່ນສະເທືອນ). ການໄດ້ຍິນໄດ້ຟັງມາຈາກບ່ອນໃດບ່ອນໜຶ່ງ ຊື່ວ່າ ອະນຸສສະວະ (ການໄດ້ຍິນໄດ້ຟັງຕາມໆ ກັນມາ). ປະເພນີຄືສືບຕໍ່ກັນມາແຫ່ງອາຈານ ຜູ້ມີຄວາມຄຸ້ນເຄີຍໃນສະຖານທີ່ສຶກສາວິຊາການເປັນຕົ້ນ ທີ່ເຮັດໃຫ້ຮູ້ເນື້ອຄວາມນັ້ນໆ ຊື່ວ່າ ອາຈາຣິຍະປະຣັມປະຣາ (ສືບໆ ກັນມາແຫ່ງອາຈານ). ການຄາດຄະເນດ້ວຍຄວາມຄິດຂອງຕົນເອງລ້ວນໆ ວ່າ "ໄດ້ຍິນວ່າຢ່າງນີ້ ຄືວ່າຢ່າງນີ້" ຊື່ວ່າ ອິຕິກິຣາ (ການເລົ່າລືກັນມາ). ການຮັບເອົາຄຳພີພຣະໄຕປິດົກຕາມຄວາມເປັນຈິງ ໂດຍການມອບສົ່ງຕໍ່ກັນມາ ຊື່ວ່າ ປິຕະກະສັມປະທານະ (ການສືບທອດຕຳລາ). ການຕຶກຕອງເຖິງອາການແຫ່ງເນື້ອຄວາມຕາມທີ່ໄດ້ຍິນໄດ້ຟັງມາ ຊື່ວ່າ ອາການະປະຣິວິຕົກ (ການຕຶກຕອງຕາມອາການ). ການເພັ່ງພິສູດຈົນທົນທານຕໍ່ຄວາມເຫັນວ່າ "ຢ່າງນີ້ເປັນຢ່າງນັ້ນ" ຊື່ວ່າ ທິດຖິນິຊຊານັກຂັນຕິ (ຄວາມເຂົ້າກັນໄດ້ກັບການເພັ່ງພິສູດດ້ວຍທິດຖິ). ການຄິດຄາດຄະເນໂດຍອາໄສຫົນທາງແຫ່ງຕັກກະ ຈາກການໄດ້ຍິນໄດ້ຟັງມາລ້ວນໆ ໂດຍປາສະຈາກຄຳພີ ແລະ ການບັນລຸ ຊື່ວ່າ ຕັກກະ (ການເດົາ). ການຖືເອົາໂດຍອາໄສວິທີການອະນຸມານ ຊື່ວ່າ ນະຍະຄາຫະ (ການຖືເອົາໂດຍນັຍ). ເພາະເຫດທີ່ການຕັກເຕືອນພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຂອງພຣະເຖຣະນີ້ ຕັ້ງຢູ່ໃນພຸດທະວິໄສ ແລະ ພຸດທະວິໄສນັ້ນບໍ່ແມ່ນວິໄສຂອງພຣະເຖຣະ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "paccakkhato ñāṇena paṭivijjhitvā viyā" (ປະດັ່ງວ່າແທງຕະຫຼອດດ້ວຍຍານອັນປະຈັກຕາ). ປະດັ່ງສຽງບັນລືແຫ່ງລາຊະສີ ຊື່ວ່າ ສີຫະນາດ. ຄວາມສະເໝີກັນນັ້ນ ດ້ວຍຄວາມເປັນຂອງປະເສີດ, ພຣະອັດຖະກະຖາຈານເມື່ອຈະສະແດງວ່າ "ສີຫະນາດນັ້ນ ຄວນຊາບໃນທີ່ນີ້ຢ່າງນີ້" ຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "sīhanādo" (ສຽງບັນລືແຫ່ງລາຊະສີ). ບົດວ່າ "unnādayantena" ຄວາມວ່າ ເຮັດໃຫ້ມີສຽງດັງສະໜັ່ນປານຟ້າຮ້ອງ.

อนุโยคทาปนตฺถนฺติ อนุโยคํ โสธาเปตุํ. วิมทฺทกฺขมญฺหิ สีหนาทํ นทนฺโต อตฺถโต อนุโยคํ โสเธติ นาม, อนุยุชฺฌนฺโต จ นํ โสธาเปติ นาม. ทาตุนฺติ โสเธตุํ. เกจิ ‘‘ทานตฺถ’’นฺติ อตฺถํ วทนฺติ, ตํ น ยุตฺตํ. น หิ โย สีหทานํ นทติ, โส เอว ตตฺถ อนุโยคํ เทตีติ ยุชฺชติ. นิฆํสนนฺติ วิมทฺทนํ. ธมมานนฺติ ตาปยมานํ. ตาปนญฺเจตฺถ คคฺคริยา ธมฺมาปนสีเสน วทติ.

ບົດວ່າ "anuyogadāpanatthaṃ" ຄວາມວ່າ ເພື່ອຊຳຮະການຖາມໄຖ່. ເພາະວ່າ ຜູ້ບັນລືສີຫະນາດອັນທົນທານຕໍ່ການບີບຄັ້ນ ໂດຍເນື້ອຄວາມແລ້ວ ຊື່ວ່າ ຍ່ອມຊຳຮະການຖາມໄຖ່, ແລະ ຜູ້ຖາມໄຖ່ຢູ່ ຊື່ວ່າ ຍ່ອມໃຫ້ຊຳຮະການຖາມໄຖ່ນັ້ນ. ບົດວ່າ "dātuṃ" ຄວາມວ່າ ເພື່ອຊຳຮະ. ບາງທ່ານກ່າວເນື້ອຄວາມວ່າ "dānatthaṃ" (ເພື່ອການໃຫ້), ຄຳນັ້ນບໍ່ສົມຄວນ. ເພາະວ່າ ບໍ່ສົມຄວນເລີຍທີ່ວ່າ ຜູ້ໃດບັນລືສີຫະນາດ ຜູ້ນັ້ນເອງຍ່ອມໃຫ້ການຖາມໄຖ່ໃນທີ່ນັ້ນ. ບົດວ່າ "nighaṃsana" ຄວາມວ່າ ການບີບຄັ້ນ. ບົດວ່າ "dhamamāna" ຄວາມວ່າ ເຮັດໃຫ້ຮ້ອນຮົນ. ແລະ ຄວາມຮ້ອນຮົນໃນທີ່ນີ້ ທ່ານກ່າວໂດຍມຸ່ງເນັ້ນເຖິງການສູບລົມຂອງເຕົາຫຼອມໂລຫະ.

สพฺเพ เตติ สพฺเพ เต อตีเต นิรุทฺเธ สมฺมาสมฺพุทฺเธ. เตเนตํ ทสฺเสติ – เย เต อเหสุํ อตีตมทฺธานํ ตว อภินีหารโต โอรํ สมฺมาสมฺพุทฺธา, เตสํ ตาว สาวกญาณโคจเร ธมฺเม ปริจฺฉินฺทนฺโต มาราทโย วิย จ พุทฺธานํ โลกิยจิตฺตาจารํ ตฺวํ ชาเนยฺยาสิ. เย ปน เต อพฺภตีตา, ตโต ปรโต ฉินฺนวฏุมา ฉินฺนปปญฺจา ปริยาทินฺนวฏฺฏา สพฺพทุกฺขวีติวตฺตา สมฺมาสมฺพุทฺธา, เตสํ สพฺเพสมฺปิ ตว สาวกญาณสฺส [Pg.476] อวิสยภูเต ธมฺเม กถํ ชานิสฺสสีติ. เตนาติ สมฺโพธิสงฺขาเตน สพฺพญฺญุตญฺญาณปทฏฺฐาเนน อรหตฺตมคฺคญาเณน. เอวํสีลาติ ตาทิสสีลา. สมาธิปกฺขาติ สมาธิ จ สมาธิปกฺขา จ สมาธิปกฺขา เอกเทสสรูเปกเสสนเยน. ตตฺถ สมาธิปกฺขาติ วีริยสติโย ตทนุคุณา จ ธมฺมา เวทิตพฺพา. ฌานสมาปตฺตีสุ เยภุยฺเยน วิหารโวหาโร, ฌานสมาปตฺติโย สมาธิปฺปธานาติ วุตฺตํ ‘‘สมาธิปกฺขานํ ธมฺมานํ คหิตตฺตา วิหาโร คหิโต’’ติ.

ບົດວ່າ "sabbe te" ຄວາມວ່າ ພຣະສັມມາສັມພຸດທະເຈົ້າທັງໝົດເຫຼົ່ານັ້ນ ຜູ້ດັບຂັນທະໄປແລ້ວໃນອະດີດ. ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ທ່ານສະແດງອະທິບາຍນີ້ວ່າ: ພຣະສັມມາສັມພຸດທະເຈົ້າເຫຼົ່າໃດ ທີ່ໄດ້ມີແລ້ວໃນອະດີດຕະການ ນັບແຕ່ເວລາທີ່ທ່ານຕັ້ງຄວາມປາດຖະໜາ (ອະພິນິຫານ) ລົງມາ, ເມື່ອທ່ານກຳນົດຮູ້ທັມອັນເປັນໂຄຈອນແຫ່ງສາວົກຍານຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າເຫຼົ່ານັ້ນ ທ່ານກໍອາດຈະຮູ້ຈັກການປະພຶດແຫ່ງໂລກິຍະຈິດຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ໄດ້ຄືກັນກັບພວກມານເປັນຕົ້ນ. ແຕ່ສ່ວນພຣະສັມມາສັມພຸດທະເຈົ້າເຫຼົ່າໃດ ທີ່ລ່ວງລັບໄປແລ້ວ ຍິ່ງໄປກວ່ານັ້ນ ຜູ້ມີຫົນທາງອັນຕັດຂາດແລ້ວ ມີກິເລດເຄື່ອງເນີດຊ້າອັນຕັດຂາດແລ້ວ ມີສັງສາຣະວັດອັນສິ້ນສຸດແລ້ວ ຜູ້ກ້າວລ່ວງທຸກທັງປວງແລ້ວ, ທ່ານຈະຮູ້ຈັກທັມທັງປວງຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າເຫຼົ່ານັ້ນທັງໝົດ ເຊິ່ງເປັນອະວິໄສແຫ່ງສາວົກຍານຂອງທ່ານໄດ້ແນວໃດ? ບົດວ່າ "tena" ຄວາມວ່າ ດ້ວຍອະຣະຫັດຕະມັກຄະຍານ ອັນກ່າວຄືພຣະສັມໂພທິຍານ ເຊິ່ງເປັນບາດຖານແຫ່ງສັບພັນຍຸຕະຍານ. ບົດວ່າ "evaṃsīlā" ຄວາມວ່າ ມີສີລເຊັ່ນນັ້ນ. ບົດວ່າ "samādhipakkhā" ໄດ້ແກ່ ສະມາທິ ແລະ ທັມອັນເປັນຝັກຝ່າຍແຫ່ງສະມາທິ ຊື່ວ່າ ສະມາທິພັກຂາ ໂດຍວິທີເອກະເສດສະລັກສະນະ. ໃນຄຳນັ້ນ ພຶງຊາບວ່າ ທັມອັນເປັນຝັກຝ່າຍແຫ່ງສະມາທິ ໄດ້ແກ່ ວິຣິຍະ, ສະຕິ ແລະ ທັມອັນຄ້ອຍຕາມນັ້ນ. ໂດຍທົ່ວໄປແລ້ວ ໂວຫານວ່າ "ວິຫານ" (ການຢູ່) ຍ່ອມມີໃນຊານສະມາບັດທັງຫຼາຍ, ແລະ ຊານສະມາບັດທັງຫຼາຍມີສະມາທິເປັນປະທານ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ເພາະຖືເອົາທັມອັນເປັນຝັກຝ່າຍແຫ່ງສະມາທິ ຈຶ່ງຊື່ວ່າຖືເອົາວິຫານດ້ວຍ".

ยถา ปน เหฏฺฐา คหิตาปิ สมาธิปญฺญา ปฏิปกฺขโต วิมุตฺตตฺตา วิมุจฺจน-สงฺขาต-กิจฺจวิเสส-ทสฺสนวเสน วิมุตฺติปริยาเยน ปุน คหิตา ‘‘เอวํวิมุตฺตา’’ติ, เอวํ ทิพฺพวิหาโร ทิพฺพวิหารวิเสสทสฺสนวเสน ปุน คหิโต ‘‘เอวํวิหารี’’ติ, ตสฺมา สพฺเพสํ สมาปตฺติวิหารานํ วเสเนตฺถ อตฺโถ ยุชฺชตีติ ทฏฺฐพฺพํ. วิมุตฺตีติ สงฺขํ คจฺฉนฺติ วิมุจฺจิตฺถาติ กตฺวา. เอส นโย เสเสสุปิ. ปฏิปฺปสฺสทฺธนฺเตติ ปฏิปฺปสฺสมฺภโนสาปเนน. สพฺพกิเลเสหิ นิสฺสฏตฺตา อสํสฏฺฐตฺตา วิมุตฺตตฺตา จ นิสฺสรณวิมุตฺติ นิพฺพานํ.

ແຕ່ກໍເໝືອນຢ່າງວ່າ ສະມາທິແລະປັນຍາ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະຖືກຖືເອົາແລ້ວໃນຫົວຂໍ້ກ່ອນ, ແຕ່ເພາະຫຼຸດພົ້ນຈາກກິເລດຝ່າຍກົງກັນຂ້າມ ທ່ານຈຶ່ງຖືເອົາອີກເທື່ອໜຶ່ງໂດຍອ້ອມຄືວິມຸດຕິ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການສະແດງກິດຈະກຳພິເສດຄືການຫຼຸດພົ້ນ ວ່າ "evaṃvimuttā" (ມີວິມຸດຕິຢ່າງນີ້), ສັນໃດ, ທິບພະຍະວິຫານ ກໍຖືກຖືເອົາອີກເທື່ອໜຶ່ງ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການສະແດງຄວາມພິເສດແຫ່ງທິບພະຍະວິຫານ ວ່າ "evaṃvihārī" (ມີວິຫານທັມຢ່າງນີ້), ສັນນັ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຶງເຫັນວ່າ ເນື້ອຄວາມໃນທີ່ນີ້ຍ່ອມສົມຄວນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສະມາບັດຕິວິຫານທັງປວງ. ບົດວ່າ "vimuttī" ຄວາມວ່າ ຍ່ອມເຖິງການນັບວ່າ ວິມຸດຕິ ເພາະຫຼຸດພົ້ນແລ້ວ. ນັຍນີ້ກໍມີໃນບົດທີ່ເຫຼືອຄືກັນ. ບົດວ່າ "paṭippassaddhaṃ" ຄວາມວ່າ ດ້ວຍການສະຫງົບລະງັບ ແລະ ການດັບສະໜິດ. ນິບພານ ຊື່ວ່າ ນິດສະຣະນະວິມຸດຕິ ເພາະເປັນທັມສະຫຼັດອອກ, ບໍ່ກ່ຽວຂ້ອງ ແລະ ຫຼຸດພົ້ນແລ້ວຈາກກິເລດທັງປວງ.

อนาคตพุทฺธานํ ปนาติ ปน-สทฺโท วิเสสตฺถโชตโน. เตน อตีเตสุ ตาว ขนฺธานํ ภูตปุพฺพตฺตา ตตฺถ สิยา ญาณสฺส สวิสเย คติ, อนาคเตสุ ปน สพฺพโส อสญฺชาเตสุ กถนฺติ อิมมตฺถํ โชเตติ. เตนาห ‘‘อนาคตาปี’’ติอาทิ. ‘‘อตฺตโน เจตสา ปริจฺฉินฺทิตฺวา วิทิตา’’ติ กสฺมา วุตฺตํ? นนุ อตีตานาคเต สตฺตาเห เอว ปวตฺตํ จิตฺตํ เจโตปริยญาณสฺส วิสโย, น ตโต ปรนฺติ? นยิทํ เจโตปริยญาณกิจฺจวเสน วุตฺตํ, อถ โข ปุพฺเพนิวาสอนาคตํสญาณานํ วเสน วุตฺตํ, ตสฺมา นายํ โทโส. วิทิตฏฺฐาเน น กโรติ สิกฺขาปเทเนว ตาทิสสฺส ปฏิกฺเขปสฺส ปฏิกฺขิตฺตตฺตา เสตุฆาตโต จ. กถํ ปน เถโร ทฺวยสมฺภเว ปฏิกฺเขปเมว อกาสิ, น วิภชฺช พฺยากาสีติ อาห ‘‘เถโร กิรา’’ติอาทิ. ปารํ ปริยนฺตํ มิโนตีติ ปารมี, สา เอว ญาณนฺติ ปารมิญาณํ, สาวกานํ ปารมิญาณํ สาวกปารมิญาณํ. ตสฺมึ สาวกานํ อุกฺกํสปริยนฺตคเต ชานเน นายมนุโยโค, อถ โข สพฺพญฺญุตญฺญาเณ สพฺพญฺญุตาย ชานเน. เกจิ ปน ‘‘สาวกปารมิญาเณติ สาวกปารมิญาณวิสเย’’ติ อตฺถํ วทนฺติ, ตถา เสสปเทสุปิ. สีล…เป… สมตฺถนฺติ สีลสมาธิปญฺญาวิมุตฺติญาณสงฺขาตานํ การณานํ [Pg.477] ชานนสมตฺถํ. พุทฺธสีลาทโย หิ พุทฺธานํ พุทฺธกิจฺจสฺส ปเรหิ เอเต พุทฺธาติ ชานนสฺส จ การณํ.

ບົດວ່າ "anāgatabuddhānaṃ pana" ຄຳວ່າ "pana" ເປັນສັບສະແດງເນື້ອຄວາມພິເສດ. ດ້ວຍສັບນັ້ນ ທ່ານສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້ວ່າ: ໃນພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍໃນອະດີດ ເພາະຂັນທັງຫຼາຍເຄີຍມີມາແລ້ວ ຍານຍ່ອມມີທາງດຳເນີນໄປໃນວິໄສຂອງຕົນໃນທີ່ນັ້ນ, ແຕ່ໃນພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍໃນອະນາຄົດ ເຊິ່ງຍັງບໍ່ເກີດຂຶ້ນເລີຍໂດຍປະການທັງປວງ ຈະເປັນໄປໄດ້ແນວໃດ? ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "anāgatāpi" (ເຖິງແມ່ນໃນອະນາຄົດ). ເປັນຫຍັງຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ກຳນົດຮູ້ດ້ວຍໃຈຂອງຕົນແລ້ວ"? ບໍ່ແມ່ນວ່າ ຈິດທີ່ເປັນໄປໃນ 7 ວັນໃນອະດີດແລະອະນາຄົດເທົ່ານັ້ນ ທີ່ເປັນວິໄສແຫ່ງເຈໂຕປະຣິຍະຍານ, ບໍ່ແມ່ນຍິ່ງໄປກວ່ານັ້ນບໍ? ຄຳນີ້ ທ່ານບໍ່ໄດ້ກ່າວດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງກິດແຫ່ງເຈໂຕປະຣິຍະຍານ, ແຕ່ກ່າວດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງປຸບເພນິວາສານຸສະຕິຍານ ແລະ ອະນາຄົດຕັງສະຍານ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ມີໂທດນີ້. ຍ່ອມບໍ່ເຮັດໃນສະຖານທີ່ທີ່ຮູ້ແລ້ວ ເພາະການຫ້າມເຊັ່ນນັ້ນ ຖືກຫ້າມໄວ້ແລ້ວດ້ວຍສິກຂາບົດ ແລະ ເພາະເປັນການທຳລາຍຂົວ. ແຕ່ເປັນຫຍັງ ພຣະເຖຣະເມື່ອມີເຫດທັງສອງຢ່າງເກີດຂຶ້ນ ຈຶ່ງໄດ້ເຮັດການປະຕິເສດຢ່າງດຽວ ບໍ່ໄດ້ຈຳແນກຕອບ? ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "thero kirā" (ໄດ້ຍິນວ່າ ພຣະເຖຣະ). ທັມທີ່ກຳນົດຝັ່ງຄືຂອບເຂດ ຊື່ວ່າ ປາຣະມີ, ປາຣະມີນັ້ນເອງເປັນຍານ ຊື່ວ່າ ປາຣະມີຍານ, ປາຣະມີຍານຂອງພຣະສາວົກທັງຫຼາຍ ຊື່ວ່າ ສາວົກปາຣະມີຍານ. ການຖາມໄຖ່ນີ້ ບໍ່ແມ່ນຖາມໃນຍານອັນຮູ້ເຖິງທີ່ສຸດອັນຍອດຢ້ຽມຂອງພຣະສາວົກທັງຫຼາຍນັ້ນ, ແຕ່ຖາມໃນສັບພັນຍຸຕະຍານ ຄືການຮູ້ດ້ວຍຄວາມເປັນພຣະສັບພັນຍູ. ແຕ່ບາງທ່ານກ່າວເນື້ອຄວາມວ່າ "ບົດວ່າ sāvakapāramiñāṇe ຄວາມວ່າ ໃນວິໄສແຫ່ງສາວົກປາຣະມີຍານ", ໃນບົດທີ່ເຫຼືອກໍມີນັຍເຊັ່ນດຽວກັນ. ບົດວ່າ "sīla...pe... samatthaṃ" ຄວາມວ່າ ສາມາດທີ່ຈະຮູ້ເຫດທັງຫຼາຍ ທີ່ກ່າວຄື ສີລ, ສະມາທິ, ປັນຍາ ແລະ ວິມຸດຕິຍານ. ເພາະວ່າ ພຸດທະສີລເປັນຕົ້ນ ເປັນເຫດແຫ່ງພຸດທະກິດ ແລະ ເປັນເຫດແຫ່ງການຮູ້ຂອງຄົນອື່ນວ່າ "ທ່ານເຫຼົ່ານີ້ເປັນພຣະພຸດທະເຈົ້າ".

อนุมานญาณํ วิย สํสยฏฺฐิตํ อหุตฺวา อิทมิทนฺติ ยถาสภาวโต เญยฺยํ ธาเรติ นิจฺฉิโนตีติ ธมฺโม, ปจฺจกฺขญาณนฺติ อาห ‘‘ธมฺมสฺส ปจฺจกฺขโต ญาณสฺสา’’ติ. อนุเอตีติ อนฺวโยติ อาห ‘‘อนุโยคํ อนุคนฺตฺวา’’ติ. ปจฺจกฺขสิทฺธญฺหิ อตฺถํ อนุคนฺตฺวา อนุมานญาณสฺส ปวตฺติ ‘‘ทิฏฺเฐน อทิฏฺฐสฺส อนุมาน’’นฺติ เวทิตพฺพา. วิทิเต เวทกมฺปิ ญาณํ อตฺถโต วิทิตเมว โหตีติ ‘‘อนุมานญาณํ นยคฺคาโห วิทิโต’’ติ วุตฺตํ. วิทิโตติ วิทฺโธ ปฏิลทฺโธ, อธิคโตติ อตฺโถ. อปฺปมาโณติ อปริมาโณ มหาวิสยตฺตา. เตนาห ‘‘อปริยนฺโต’’ติ. เตนาติ อปริยนฺตตฺตา. เตน วา อปริยนฺเตน ญาเณน. เอเตน เถโร ยํ ยํ อนุเมยฺยมตฺถํ ญาตุกาโม โหติ, ตตฺถ ตตฺถ ตสฺส อสงฺคมปฺปฏิหตํ อนุมานญาณํ ปวตฺเตตีติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘โส อิมินา’’ติอาทิ. ตตฺถ อิมินาติ อิมินา การเณน.

ທັມໃດ ບໍ່ເປັນເໝືອນຢ່າງອະນຸມານະຍານ ທີ່ຕັ້ງຢູ່ໃນຄວາມສົງໄສ, ແຕ່ຍ່ອມຊົງໄວ້ ຄືກຳນົດຮູ້ສິ່ງທີ່ພຶງຮູ້ຕາມຄວາມເປັນຈິງວ່າ "ນີ້ຄືສິ່ງນີ້ ນີ້ຄືສິ່ງນັ້ນ" ທັມນັ້ນ ຊື່ວ່າ ທັມມະ, ໄດ້ແກ່ ປະຈັກຂະຍານ, ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "dhammassa paccakkhato ñāṇassa" (ແຫ່ງຍານອັນປະຈັກຕາໃນທັມ). ບົດວ່າ "anvayo" ຄວາມວ່າ ຍ່ອມຕິດຕາມໄປ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "anuyogaṃ anugantvā" (ຕິດຕາມການຖາມໄຖ່ໄປ). ເພາະວ່າ ການເປັນໄປແຫ່ງອະນຸມານະຍານ ທີ່ຕິດຕາມເນື້ອຄວາມອັນສຳເລັດແລ້ວດ້ວຍປະຈັກຂະຍານ ພຶງຊາບວ່າ "ການອະນຸມານສິ່ງທີ່ບໍ່ເຫັນ ດ້ວຍສິ່ງທີ່ເຫັນແລ້ວ". ເມື່ອເນື້ອຄວາມຖືກຮູ້ແລ້ວ ຍານຜູ້ຮູ້ກໍຊື່ວ່າຖືກຮູ້ແລ້ວໂດຍເນື້ອຄວາມ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "anumānañāṇaṃ nayaggāho vidito" (ອະນຸມານະຍານແລະການຖືເອົາໂດຍນັຍ ເປັນສິ່ງທີ່ຮູ້ແລ້ວ). ບົດວ່າ "vidito" ຄວາມວ່າ ຖືກແທງຕະຫຼອດແລ້ວ, ໄດ້ຮັບແລ້ວ, ບັນລຸແລ້ວ. ບົດວ່າ "appamāṇo" ຄວາມວ່າ ບໍ່ມີປະມານ ເພາະມີວິໄສອັນກວ້າງຂວາງ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "apariyanto" (ບໍ່ມີທີ່ສິ້ນສຸດ). ບົດວ່າ "tena" ຄວາມວ່າ ເພາະຄວາມບໍ່ມີທີ່ສິ້ນສຸດ. ຫຼືວ່າ ດ້ວຍຍານອັນບໍ່ມີທີ່ສິ້ນສຸດນັ້ນ. ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານສະແດງວ່າ ພຣະເຖຣະປາດຖະໜາຈະຮູ້ເນື້ອຄວາມທີ່ພຶງອະນຸມານໃດໆ, ອະນຸມານະຍານອັນບໍ່ຕິດຂັດ ບໍ່ຂ້ອງຂັດ ຂອງພຣະເຖຣະນັ້ນ ຍ່ອມເປັນໄປໃນເນື້ອຄວາມນັ້ນໆ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "so iminā" (ພຣະເຖຣະນັ້ນ ດ້ວຍເຫດນີ້) ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳນັ້ນ ບົດວ່າ "iminā" ຄວາມວ່າ ດ້ວຍເຫດນີ້.

ปาการสฺส ถิรภาวํ อุทฺธมุทฺธํ อาเปตีติ อุทฺธาปํ, ปาการมูลํ. อาทิ-สทฺเทน ปาการทฺวารพนฺธปริขาทีนํ สงฺคโห เวทิตพฺโพ. ปจฺจนฺเต ภวํ ปจฺจนฺติมํ. ปณฺฑิตโทวาริกฏฺฐานิยํ กตฺวา เถโร อตฺตานํ ทสฺเสตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอกทฺวารนฺติ กสฺมา อาหา’’ติ โจทนํ สมุฏฺฐาเปสิ.

ສິ່ງທີ່ນຳມາຊຶ່ງຄວາມໝັ້ນຄົງແຫ່ງກຳແພງໃຫ້ສູງຂຶ້ນໄປ ຊື່ວ່າ ອຸດທາປະ, ໄດ້ແກ່ ຮາກຖານກຳແພງ. ດ້ວຍສັບວ່າ "ເປັນຕົ້ນ" ພຶງຊາບວ່າ ລວມເອົາການເຊື່ອມຕໍ່ປະຕູກຳແພງ ແລະ ຄູເມືອງເປັນຕົ້ນ. ສິ່ງທີ່ຕັ້ງຢູ່ໃນຊາຍແດນ ຊື່ວ່າ ປັດຈັນຕິມະ. ພຣະອັດຖະກະຖາຈານ ເມື່ອຈະສະແດງວ່າ ພຣະເຖຣະສະແດງຕົນເອງໂດຍຕັ້ງໄວ້ໃນຖານະເປັນນາຍປະຕູຜູ້ສະຫຼາດ ຈຶ່ງໄດ້ຕັ້ງຄຳຖາມຂຶ້ນວ່າ "ekadvāranti kasmā āha" (ເປັນຫຍັງຈຶ່ງກ່າວວ່າ ມີປະຕູດຽວ?).

ยสฺสา ปญฺญาย วเสน ปุริโส ปณฺฑิโตติ วุจฺจติ, ตํ ปณฺฑิจฺจนฺติ อาห – ‘‘ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคโต’’ติ. ตํตํอิติกตฺตพฺพตาสุ เฉกภาโว พฺยตฺตภาโว เวยฺยตฺติยํ. เมธติ อญฺญาณํ หึสติ วิธมตีติ เมธา, สา เอตสฺส อตฺถีติ เมธาวี. ฐาเน ฐาเน อุปฺปตฺติ เอติสฺสา อตฺถีติ ฐานุปฺปตฺติกา, ฐานโส อุปฺปชฺชนปญฺญา. อนุปริยายนฺติ เอเตนาติ อนุปริยาโย, โส เอว ปโถติ อนุปริยายปโถ, ปริโต ปาการสฺส อนุยายนมคฺโค. ปาการภาคา สมฺพนฺธิตพฺพา เอตฺถาติ ปาการสนฺธิ, ปาการสฺส ผุลฺลิตปเทโส. โส ปน เหฏฺฐิมนฺเตน ทฺวินฺนมฺปิ อิฏฺฐกานํ วิคเมน เอวํ วุจฺจตีติ อาห – ‘‘ทฺวินฺนํ อิฏฺฐกานํ อปคตฏฺฐาน’’นฺติ. ฉินฺนฏฺฐานนฺติ ฉินฺนภินฺนปเทสํ, ฉินฺนฏฺฐานํ วา. ตญฺหิ ‘‘วิวร’’นฺติ วุจฺจติ. กีลิฏฺฐนฺติ มลีนํ. อุปตาเปนฺตีติ กิเลสปริฬาเหน สนฺตาเปนฺติ. วิพาเธนฺตีติ ปีเฬนฺติ. อุปฺปนฺนาย ปญฺญาย นีวรเณหิ น กิญฺจิ กาตุํ สกฺกาติ อาห ‘‘อนุปฺปนฺนาย ปญฺญาย อุปฺปชฺชิตุํ น เทนฺตี’’ติ. ตสฺมาติ ปจฺจยูปฆาเตน [Pg.478] อุปฺปชฺชิตุํ อปฺปทานโต. จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ สุฏฺฐุ ฐปิตจิตฺตาติ จตุพฺพิธายปิ สติปฏฺฐานภาวนาย สมฺมเทว ฐปิตจิตฺตา อปฺปิตจิตฺตา. ยถาสภาเวน ภาเวตฺวาติ ยาถาวโต สมฺมเทว ยถา ปฏิปกฺขา สมุจฺฉิชฺชนฺติ, เอวํ ภาเวตฺวา.

ປັນຍາໃດ ເປັນເຫດໃຫ້ບຸກຄົນຖືກຮຽກວ່າ ເປັນບັນດິດ, ປັນຍານັ້ນ ຊື່ວ່າ ປັນດິດຈະ, ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "paṇḍiccena samannāgato" (ຜູ້ປະກອບດ້ວຍຄວາມເປັນບັນດິດ). ຄວາມເປັນຜູ້ສະຫຼາດ, ຄວາມເປັນຜູ້ແຄ້ວຄາດ ໃນກິດຈະການນັ້ນໆ ຊື່ວ່າ ເວຍຍັດຕິຍະ. ປັນຍາໃດ ຍ່ອມທຳລາຍ ຄືກຳຈັດອະວິຊາ ປັນຍານັ້ນ ຊື່ວ່າ ເມທາ, ປັນຍານັ້ນມີຢູ່ແກ່ບຸກຄົນນີ້ ບຸກຄົນນັ້ນ ຊື່ວ່າ ເມທາວີ (ຜູ້ມີປັນຍາ). ປັນຍາໃດ ມີການເກີດຂຶ້ນໃນເຫດການນັ້ນໆ ປັນຍານັ້ນ ຊື່ວ່າ ຖານຸບປັດຕິກາ, ໄດ້ແກ່ ປັນຍາທີ່ເກີດຂຶ້ນໄດ້ທັນທ່ວງທີ. ບຸກຄົນຍ່ອມທ່ຽວໄປຮອບໆ ດ້ວຍທາງນີ້ ທາງນັ້ນ ຊື່ວ່າ ອະນຸປະຣິຍາຍະ, ອະນຸປະຣິຍາຍະນັ້ນເອງເປັນທາງ ຊື່ວ່າ ອະນຸປະຣິຍາຍະປະຖະ, ໄດ້ແກ່ ທາງເດີນລຽບອ້ອມກຳແພງ. ສ່ວນຕ່າງໆ ແຫ່ງກຳແພງ ພຶງເຊື່ອມຕໍ່ກັນໃນບ່ອນນີ້ ບ່ອນນັ້ນ ຊື່ວ່າ ປາກາຣະສັນທິ, ໄດ້ແກ່ ບໍລິເວນທີ່ກຳແພງແຕກແຍກອອກ. ແຕ່ບໍລິເວນນັ້ນ ໂດຍກຳນົດຂັ້ນຕ່ຳສຸດ ທ່ານກ່າວໄວ້ໂດຍການຫຼຸດອອກແຫ່ງດິນຈີ່ທັງສອງກ້ອນ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "dvinnaṃ iṭṭhakānaṃ apagataṭṭhānaṃ" (ບ່ອນທີ່ດິນຈີ່ສອງກ້ອນຫຼຸດອອກ). ບົດວ່າ "chinnaṭṭhāna" ຄວາມວ່າ ບໍລິເວນທີ່ແຕກຫັກ ຫຼື ບ່ອນທີ່ခາດອອກ. ເພາະວ່າ ບ່ອນນັ້ນ ທ່ານຮຽກວ່າ "ວິວະຣະ" (ຊ່ອງຫວ່າງ). ບົດວ່າ "kīliṭṭha" ຄວາມວ່າ ເສົ້າໝອງ. ບົດວ່າ "upatāpenti" ຄວາມວ່າ ເຮັດໃຫ້ຮ້ອນຮົນດ້ວຍຄວາມຮ້ອນຄືກິເລດ. ບົດວ່າ "vibādhenti" ຄວາມວ່າ ບີບຄັ້ນ. ເມື່ອປັນຍາເກີດຂຶ້ນແລ້ວ ພວກນີວອນກໍບໍ່ສາມາດເຮັດຫຍັງໄດ້ເລີຍ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "anuppannāya paññāya uppajjituṃ na denti" (ຍ່ອມບໍ່ໃຫ້ປັນຍາທີ່ຍັງບໍ່ເກີດ ໄດ້ເກີດຂຶ້ນ). ບົດວ່າ "tasmā" ຄວາມວ່າ ເພາະບໍ່ໃຫ້ເກີດຂຶ້ນໂດຍການທຳລາຍປັດໄຈ. ບົດວ່າ "catūsu satipaṭṭhānesu suṭṭhu ṭhapitacittā" ຄວາມວ່າ ມີຈິດອັນຕັ້ງໄວ້ດີແລ້ວ ຄືມີຈິດແນ່ວແນ່ໃນສະຕິປັດຖານພາວະນາທັງ 4 ປະການຢ່າງຖືກຕ້ອງແທ້ໆ. ບົດວ່າ "yathāsabhāvena bhāvetvā" ຄວາມວ່າ ຈະເລີນໃຫ້ເກີດຂຶ້ນຕາມຄວາມເປັນຈິງ ຢ່າງຖືກຕ້ອງ ເພື່ອໃຫ້ກິເລດຝ່າຍກົງກັນຂ້າມຖືກຕັດຂາດໄປຢ່າງສິ້ນເຊີງ.

ปุริมนเย สติปฏฺฐานานิ โพชฺฌงฺคา จ มิสฺสกา อธิปฺเปตาติ ตโต อญฺญถา วตฺตุํ ‘‘อปิเจตฺถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. มิสฺสกาติ สมถวิปสฺสนามคฺควเสน มิสฺสกา. ‘‘จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ สุปฺปติฏฺฐิตจิตฺตาติ ปฐมํ วุตฺตตฺตา สติปฏฺฐาเนสุ วิปสฺสนํ คเหตฺวา สตฺต โพชฺฌงฺเค ยถาภูตํ ภาเวตฺวาติ วุตฺตตฺตา มคฺคปริยาปนฺนานํเยว จ เนสํ นิปฺปริยายโพชฺฌงฺคภาวโต เตสุ จ อธิคตเมว โหตีติ โพชฺฌงฺเค มคฺโค จ สพฺพญฺญุตญฺญาณญฺจาติ คหิเต สุนฺทโร ปญฺโห ภเวยฺยา’’ติ มหาสิวตฺเถโร อาห. น ปเนวํ คหิตํ โปราเณหีติ อธิปฺปาโย. อิตีติ วุตฺตปฺปการปรามสนํ. เถโรติ สาริปุตฺตตฺเถโร.

ໃນນັຍກ່ອນ ທ່ານມຸ່ງໝາຍເອົາສະຕິປັດຖານ ແລະ ໂພດຊົງ ປົນກັນ, ເພື່ອກ່າວເປັນຢ່າງອື່ນຈາກນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "apicettha" (ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ໃນທີ່ນີ້). ບົດວ່າ "missakā" ຄວາມວ່າ ປົນກັນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສະມະຖະ, ວິປັດສະນາ ແລະ ມັກ. ພຣະມະຫາສີວະເຖຣະກ່າວວ່າ 'ເພາະທ່ານກ່າວໄວ້ໃນຕອນຕົ້ນວ່າ "ມີຈິດອັນຕັ້ງໝັ້ນດີແລ້ວໃນສະຕິປັດຖານທັງ 4" ຈຶ່ງຖືເອົາວິປັດສະນາໃນສະຕິປັດຖານທັງຫຼາຍ, ແລະ ເພາະທ່ານກ່າວວ່າ "ຈະເລີນໂພດຊົງ 7 ຕາມຄວາມເປັນຈິງ" ແລະ ເພາະຄວາມເປັນໂພດຊົງໂດຍກົງຂອງທັມເຫຼົ່ານັ້ນ ທີ່ນັບເນື່ອງໃນມັກເທົ່ານັ້ນ, ແລະ ໃນທັມເຫຼົ່ານັ້ນ ມັກກໍເປັນສິ່ງທີ່ບັນລຸແລ້ວ, ເມື່ອຖືເອົາມັກ ແລະ ສັບພັນຍຸຕະຍານ ໃນຄຳວ່າ ໂພດຊົງ, ຄຳຖາມນັ້ນກໍຈະເປັນຄຳຖາມທີ່ດີເລີດ'. ແຕ່ອະທິບາຍວ່າ ພຣະໂບຮານາຈານທັງຫຼາຍບໍ່ໄດ້ຖືເອົາຢ່າງນີ້. ບົດວ່າ "iti" ເປັນການອ້າງເຖິງປະການທີ່ກ່າວມາແລ້ວ. ບົດວ່າ "thero" ໄດ້ແກ່ ພຣະສາຣີບຸດຕະເຖຣະ.

ตตฺถาติ เตสุ ปจฺจนฺตนคราทีสุ. นครํ วิย นิพฺพานํ ตทตฺถิเกหิ อุปคนฺตพฺพโต อุปคตานญฺจ ปริสฺสยรหิตสุขาธิคมฏฺฐานโต. ปากาโร วิย สีลํ ตทุปคตานํ ปริโต อารกฺขภาวโต. อนุปริยายปโถ วิย หิรี สีลปาการสฺส อธิฏฺฐานภาวโต. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘ปริยายปโถติ โข ภิกฺขุ หิริยา เอตํ อธิวจน’’นฺติ. ทฺวารํ วิย อริยมคฺโค นิพฺพานนครปฺปเวสเน อญฺชสภาวโต. ปณฺฑิตโทวาริโก วิย ธมฺมเสนาปติ นิพฺพานนครํ ปวิฏฺฐปวิสนกานํ สตฺตานํ สลฺลกฺขณโต. ทินฺโนติ ทาปิโต, โสธิโตติ อตฺโถ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

ບົດວ່າ "tattha" ຄວາມວ່າ ໃນເມືອງຊາຍແດນເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານັ້ນ. ພຣະນິບພານ ປຽບເໝືອນເມືອງ ເພາະເປັນສິ່ງທີ່ຜູ້ຕ້ອງການພຣະນິບພານພຶງເຂົ້າເຖິງ ແລະ ເພາະເປັນສະຖານທີ່ບັນລຸສຸຂະອັນປາສະຈາກອັນຕະລາຍຂອງຜູ້ເຂົ້າເຖິງແລ້ວ. ກຳແພງ ປຽບເໝືອນສີລ ເພາະເປັນເຄື່ອງຮັກສາໂດຍຮອບຂອງຜູ້ເຂົ້າເຖິງສີລນັ້ນ. ທາງເດີນລຽບອ້ອມກຳແພງ ປຽບເໝືອນຫິຣິ ເພາະເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງກຳແພງຄືສີລ. ສົມຈິງດັ່ງທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກກ່າວໄວ້ວ່າ 'ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ຄຳວ່າ ທາງເດີນລຽບອ້ອມກຳແພງ ນີ້ເປັນຊື່ຂອງຫິຣິ'. ປະຕູ ປຽບເໝືອນອະລິຍະມັກ ເພາະເປັນຫົນທາງກົງໃນການເຂົ້າສູ່ເມືອງຄືພຣະນິບພານ. ນາຍປະຕູຜູ້ສະຫຼາດ ປຽບເໝືອນພຣະທັມມະເສນາບໍດີ ເພາະເປັນຜູ້ກຳນົດຮູ້ສັດທັງຫຼາຍ ຜູ້ເຂົ້າໄປແລ້ວ ແລະ ກຳລັງຈະເຂົ້າໄປສູ່ເມືອງຄືພຣະນິບພານ. ບົດວ່າ "dinna" ຄວາມວ່າ ໃຫ້ແລ້ວ, ໄດ້ແກ່ ຊຳຮະແລ້ວ. ເນື້ອຄວາມທີ່ເຫຼືອ ເຂົ້າໃຈໄດ້ງ່າຍຢູ່ແລ້ວ.

๓. จุนฺทสุตฺตวณฺณนา

໓. ການພັນລະນາສູດວ່າດ້ວຍພຣະຈຸນທະ

๓๗๙. ปุพฺเพ สาวตฺถิโต เวฬุวคามสฺส คตตฺตา วุตฺตํ ‘‘อาคตมคฺเคเนว ปฏินิวตฺตนฺโต’’ติ. สตฺตนฺนนฺติ อุปเสโน, เรวโต, ขทิรวนิโย, จุนฺโท, สมณุทฺเทโส อหนฺติ จตุนฺนํ, จาลา, อุปจาลา, สีสูปจาลาติ, ติสฺสนฺนนฺติ อิเมสํ สตฺตนฺนํ อรหนฺตานํ. นตฺถิ นุ โขติ เอตฺถาปิ ‘‘โอโลเกนฺโต’’ติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ สีหาวโลกนญาเยน. ภวิสฺสนฺติ เม วตฺตาโร หริตุํ นาสกฺขีติ สมฺพนฺโธ. อิทํ ทานิ ปจฺฉิมทสฺสนนฺติ ภูตกถนมตฺตํ, น ตตฺถ สาลยตาทสฺสนํ ยถา ตถาคตสฺส เวสาลิยา นิกฺขมิตฺวา นาคาปโลกิตํ.

໓໗໙. ເພາະໃນການກ່ອນ ພຣະເຖຣະໄດ້ໄປສູ່ບ້ານເວລຸວະຄາມຈາກເມືອງສາວັດຖີ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "āgatamaggeneva paṭinivattanto" (ກັບຄືນໄປຕາມຫົນທາງທີ່ມາແລ້ວນັ້ນເອງ). ບົດວ່າ "sattannaṃ" ໄດ້ແກ່ ພຣະອະຣະຫັນ 7 ອົງເຫຼົ່ານີ້ ຄື: ພຣະອຸປະເສນະ, ພຣະເຣວະຕະ, ພຣະຂະທິຣະວະນິຍະ, ພຣະຈຸນທະ ແລະ ຕົວເຮົາຜູ້ເປັນສາມະເນນ (ລວມເປັນ 4 ອົງ), ແລະ ພຣະຈາລາ, ພຣະອຸປາຈາລາ, ພຣະສີສູປາຈາລາ (ລວມເປັນ 3 ອົງ). ໃນບົດວ່າ "natthi nu kho" ນີ້ກໍດີ ພຶງນຳເອົາບົດວ່າ "olokento" (ຫຼຽວເບິ່ງຢູ່) ມາເຊື່ອມໂຍງ ໂດຍນັຍແຫ່ງການຫຼຽວເບິ່ງຢ່າງລາຊະສີ. ການເຊື່ອມໂຍງຄວາມວ່າ 'ຈັກມີຜູ້ກ່າວຫາເຮົາວ່າ ບໍ່ສາມາດຈະນຳໄປໄດ້'. ຄຳວ່າ "ບັດນີ້ ເປັນການເຫັນຄັ້ງສຸດທ້າຍ" ນີ້ ເປັນພຽງການກ່າວເຖິງສິ່ງທີ່ເກີດຂຶ້ນຈິງເທົ່ານັ້ນ, ໃນຄຳນັ້ນ ບໍ່ມີການສະແດງຄວາມອາໄລອາວອນເລີຍ ເໝືອນຢ່າງການຫຼຽວເບິ່ງຢ່າງຊ້າງ ຂອງພຣະຕະຖາຄົດ ເມື່ອສະເດັດອອກຈາກເມືອງເວສາລີ.

ตสฺส [Pg.479] ตสฺส วิเสสสฺส อธิฏฺฐานวเสเนว อิทฺธิเภททสฺสนํ อิทฺธิวิกุพฺพนํ. สีหสฺส วิชมฺภนาทิวเสน กีฬิตฺวา นาทสทิสี อยํ ธมฺมกถาติ วุตฺตํ ‘‘สีหวิกีฬิโต ธมฺมปริยาโย’’ติ. คมนกาโล มยฺหนฺตีติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท ปริสมาปเน. เตน เถเรน ยถารมฺภสฺส วจนปพนฺธสฺส สมาปิตภาวํ โชเตติ. เอส นโย เสเสสุปิ เอทิเสสุ สพฺพฏฺฐาเนสุ. ยุคนฺธราทโย ปริภณฺฑปพฺพตาติ เวทิตพฺพา. เอกปฺปหาเรเนวาติ เอกปฺปหาเรน อิว. สฺวายํ อิว-สทฺโท น สกฺโกมีติ เอตฺถ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺโพ.

ການສະແດງລິດທີ່ແຕກຕ່າງກັນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການອະທິຖານ ເພື່ອບັນລຸຄຸນວິເສດນັ້ນໆ ຊື່ວ່າ ອິດທິວິກຸບພະນະ (ການສະແດງລິດແປກໆ ຕ່າງໆ). ພຣະທຳມະເທດນານີ້ ປຽບເໝືອນສຽງຮ້ອງຄຳຮາມຂອງລາຊະສີ ຫຼັງຈາກທີ່ມັນໄດ້ຫຼິ້ນສະໜຸກດ້ວຍການຢຽດກາຍເປັນຕົ້ນ ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ສີຫະວິກີລີຕະ ທຳມະປະຣິຍາຍ'. ໃນຄຳວ່າ 'ຄະມະນະກາໂລ ມັຍຫັງ' ນີ້, 'ອິຕິ' ສັບ ໃຊ້ໃນຄວາມໝາຍສິ້ນສຸດ. ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ພຣະເຖຣະສະແດງເຖິງຄວາມສຳເລັດແຫ່ງການຜູກຖ້ອຍຄຳທີ່ໄດ້ເລີ່ມຕົ້ນໄວ້. ແນວທາງນີ້ ກໍຄືກັນໃນສະຖານທີ່ທັງປວງທີ່ເຫຼືອເຊິ່ງມີລັກສະນະເຊັ່ນນີ້. ພູເຂົາທັງຫຼາຍມີພູເຂົາຍຸຄັນທອນເປັນຕົ້ນ ພຶງຊາບວ່າເປັນ ປະຣິພັນທະບັນພົດ. ຄຳວ່າ 'ເອກັບປະຫາເຣເນວະ' ໄດ້ແກ່ 'ເອກັບປະຫາເຣນະ ອิວະ'. 'ອິວະ' ສັບນັ້ນ ພຶງນຳມາເຊື່ອມໂຍງເຂົ້າໃນຄຳວ່າ 'ນະ ສັກໂກມິ' ນີ້.

ปฏิปาเทสฺสามีติ ฐิตกายํ ปฏิปาเทสฺสามิ. ปตฺถนากาเล อโนมทสฺสิสฺส ภควโต วจนสุตานุสาเรน ญาเณน ทิฏฺฐมตฺตตํ สนฺธาย ‘‘ตํ ปฐมทสฺสน’’นฺติ วุตฺตํ. ธาเรตุํ อสกฺโกนฺตี คุณสารํ. เอส มคฺโคติ เอโส ชาตานํ สตฺตานํ มรณนิฏฺฐิโต ปนฺโถ. ปุนปิ เอวํภาวิโน นาม สงฺขาราติ สงฺขารา นาม เอวํภาวิโน, มรณปริโยสานาติ อตฺโถ. เอตฺตกนฺติ เอตฺตกํ กาลํ. สงฺกฑฺฒิตฺวา สํหริตฺวา. มุขํ ปิธายาติ มุขํ ฉาเทตฺวา. อคฺฆิกสตานีติ มกุฬงฺกุรเจติยสตานิ.

ຄຳວ່າ 'ປະຕິປາເທດສາມິ' ໄດ້ແກ່ ຂ້າພະເຈົ້າຈະປະຄອງຮ່າງກາຍທີ່ຕັ້ງຢູ່. ຄຳວ່າ 'ຕັງ ປະຖະມະທັດສະນັງ' ຕັດໝາຍເຖິງພຽງແຕ່ການເຫັນດ້ວຍຍານ ຕາມທີ່ໄດ້ຟັງພຣະດຳລັດຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າພຣະນາມວ່າ ອະໂນມະທັດສີ ໃນເວລາທີ່ຕັ້ງຄວາມປາດຖະໜາ. ຄຳວ່າ 'ທາເຣຕຸງ ອະສັກໂກນຕີ' ໄດ້ແກ່ ບໍ່ສາມາດຊົງໄວ້ເຊິ່ງຄຸນສາລະ. ຄຳວ່າ 'ເອໂສ ມັກໂຄ' ໄດ້ແກ່ ນີ້ຄືຫົນທາງທີ່ມີຄວາມຕາຍເປັນທີ່ສຸດຂອງສັດທັງຫຼາຍທີ່ເກີດມາ. ຄຳວ່າ 'ສັງຂາຣາ ນາມະ ເອວັງພາວິໂນ' ໄດ້ແກ່ ຂຶ້ນຊື່ວ່າສັງຂານທັງຫຼາຍ ຍ່ອມມີຄວາມເປັນໄປຢ່າງນີ້ ຄືມີຄວາມຕາຍເປັນທີ່ສຸດ. ຄຳວ່າ 'ເອດຕະກັງ' ໄດ້ແກ່ ຕະຫຼອດເວລາພຽງເທົ່ານີ້. ຄຳວ່າ 'ສັງກັດທິຕະວາ' ໄດ້ແກ່ ຮວບຮວມແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'ມຸຂັງ ປิທາຍະ' ໄດ້ແກ່ ປິດບັງໃບໜ້າໄວ້. ຄຳວ່າ 'ອັກຄິກະສະຕານິ' ໄດ້ແກ່ ພຣະເຈດີຍອດດອກບົວຕູມຫຼາຍຮ້ອຍອົງ.

ปุริมทิวเสติ อตีตทิวเส. ยสฺมา ธมฺมเสนาปติโน อรหตฺตปฺปตฺตทิวเสเยว สตฺถุ สาวกสนฺนิปาโต อโหสิ, ตสฺมา ‘‘ปูริตสาวกสนฺนิปาโต เอส ภิกฺขู’’ติ วุตฺตํ. ปญฺจ ชาติสตานีติ ภุมฺมตฺเถ, อจฺจนฺตสํโยเค วา อุปโยควจนํ.

ຄຳວ່າ 'ປຸຣິມະທິວະເສ' ໄດ້ແກ່ ໃນວັນທີ່ຜ່ານມາ. ເພາະເຫດທີ່ການປະຊຸມສາວົກຂອງພຣະສາດສະດາ ໄດ້ມີຂຶ້ນໃນວັນທີ່ພຣະທຳມະເສນາບໍດີບັນລຸພຣະອໍຣະຫັນນັ້ນເອງ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ພິກຂຸນີ້ເປັນຜູ້ມີການປະຊຸມສາວົກບໍລິບູນແລ້ວ'. ຄຳວ່າ 'ປັນຈະ ຊາຕິສະຕານິ' ເປັນອຸປະໂຍຄະວິບັດ ໃນຄວາມໝາຍແຫ່ງພູມມະວິບັດ ຫຼືໃນຄວາມໝາຍແຫ່ງອັດຈັນຕະສັງໂຍຄະ.

กโฬปิหตฺโถติ วิลีวมยภาชนหตฺโถ. ‘‘จมฺมมยภาชนหตฺโถ’’ติ จ วทนฺติ. ปุรนฺตเรติ นครมชฺเฌ. วเนติ อรญฺเญ.

ຄຳວ່າ 'ກະໂລປິຫັດໂຖ' ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີພາຊະນະທີ່ເຮັດດ້ວຍຕອກໄມ້ໄຜ່ໃນມື. ແລະບາງທ່ານກໍກ່າວວ່າ 'ຜູ້ມີພາຊະນະທີ່ເຮັດດ້ວຍໜັງໃນມື'. ຄຳວ່າ 'ປຸຣັນຕະເຣ' ໄດ້ແກ່ ໃນທ່າມກາງພຣະນະຄອນ. ຄຳວ່າ 'ວະເນ' ໄດ້ແກ່ ໃນປ່າ.

โอสกฺกนาการวิรหิโตติ ธมฺมเทสนาย สงฺโกจเหตุวิรหิโต. วิสารโทติ สารทวิรหิโต. ธมฺโมชนฺติ ธมฺมรสํ, โอชวนฺตํ เทสนาธมฺมนฺติ อตฺโถ. ธมฺมโภคนฺติ ธมฺมปริโภคํ, ปเรหิ สทฺธึ สํวิภชนวเสน ปวตฺตํ ธมฺมสมฺโภคนฺติ เทสนาธมฺมเมว วทติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อุภเยนปิ ธมฺมปริโภโคว กถิโต’’ติ.

ຄຳວ່າ 'ໂອສັກກະນາກາຣະວິຣະຫິໂຕ' ໄດ້ແກ່ ປາສະຈາກເຫດແຫ່ງຄວາມທໍ້ຖອຍໃນການສະແດງທຳ. ຄຳວ່າ 'ວິສາຣະໂທ' ໄດ້ແກ່ ປາສະຈາກຄວາມຢ້ານກົວ. ຄຳວ່າ 'ທຳໂມຊັງ' ໄດ້ແກ່ ລົດແຫ່ງທຳ, ອະທິບາຍວ່າ ພຣະທຳມະເທດນາອັນມີໂອຊາ. ຄຳວ່າ 'ທຳມະໂພຄັງ' ໄດ້ແກ່ ການບໍລິໂພກທຳ, ໝາຍເຖິງພຣະທຳມະເທດນາ ນັ້ນເອງ ທີ່ເປັນໄປໂດຍການແບ່ງປັນຮ່ວມກັບຜູ້ນັ້ນໆ. ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເຖິງແມ່ນທັງສອງຢ່າງ ກໍຕັດໝາຍເຖິງການບໍລິໂພກທຳນັ້ນເອງ'.

ปิยายิตพฺพโต ปิเยหิ. มนสฺส วฑฺฒนโต มนาเปหิ. ชาติยาติ ขตฺติยาทิชาติยา. นานาภาโว อสหภาโว วิสุํภาโว. อญฺญถาภาโว อญฺญถตฺตํ. สรีรนฺติ รูปธมฺมกายสงฺขาตํ สรีรํ. รูปกาเย [Pg.480] หิ ภิชฺชนฺเต ภิชฺชนฺเตว. โส ภิชฺเชยฺยาติ โส มหนฺตตโร ขนฺโธ ภิชฺเชยฺย.

ຄຳວ່າ 'ປິເຍຫິ' ໄດ້ແກ່ ເພາະເປັນສິ່ງທີ່ໜ້າຮັກໃຄ່. ຄຳວ່າ 'ມະນາເປຫິ' ໄດ້ແກ່ ເພາະເປັນສິ່ງທີ່ຈະເລີນໃຈ. ຄຳວ່າ 'ຊາຕິຍາ' ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍຊາດມີກະສັດເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ນານາພາໂວ' ໄດ້ແກ່ ຄວາມບໍ່ຢູ່ຮ່ວມກັນ, ຄວາມແຍກຈາກກັນ. ຄຳວ່າ 'ອັນຍະຖາພາໂວ' ໄດ້ແກ່ ຄວາມເປັນຢ່າງອື່ນ. ຄຳວ່າ 'ສະຣີຣັງ' ໄດ້ແກ່ ຮ່າງກາຍອັນນັບເນື່ອງໃນຮູບທຳມະກາຍ. ເພາະວ່າ ເມື່ອຮູບກາຍແຕກສະຫຼາຍ ຍ່ອມແຕກສະຫຼາຍໄປແທ້ໆ. ຄຳວ່າ 'ໂສ ພິດເຊຍຍະ' ໄດ້ແກ່ ຂັນອັນໃຫຍ່ຫຼວງນັ້ນ ພຶງແຕກສະຫຼາຍໄປ.

ทกฺขิณทิสํ คโตติ ทกฺขิณทิสามุเข ปวตฺโต. มหาขนฺโธ วิยาติ มหนฺโต สารวนฺโต สาขาขนฺโธ วิย. สาขขนฺธา หิ ทิสาภิมุขปวตฺตาการา, มูลขนฺโธ ปน อุทฺธมุคฺคโต. โสฬสนฺนํ ปญฺหานนฺติ โสฬสนฺนํ อปราปริยปวตฺตนิยานํ อตฺถานํ. ญาตุํ อิจฺฉิโต หิ อตฺโถ ปญฺโห.

ຄຳວ່າ 'ທັກຂິປະທິສັງ ຄະໂຕ' ໄດ້ແກ່ ຫັນໄປທາງທິດໃຕ້. ຄຳວ່າ 'ມະຫາຂັນໂທ ວິຍະ' ໄດ້ແກ່ ປຽບເໝືອນກິ່ງງ່າໃຫຍ່ທີ່ມີແກ່ນສານ. ເພາະວ່າ ກິ່ງງ່າທັງຫຼາຍຍ່ອມມີລັກສະນະແຜ່ອອກໄປສູ່ທິດຕ່າງໆ, ສ່ວນລຳຕົ້ນໃຫຍ່ຍ່ອມຕັ້ງກົງຂຶ້ນໄປຂ້າງເທິງ. ຄຳວ່າ 'ໂສລະສັນນັງ ປັນຫານັງ' ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງເນື້ອຄວາມ 16 ປະການ ທີ່ເປັນໄປຕາມລຳດັບ. ເພາະວ່າ ເນື້ອຄວາມທີ່ປາດຖະໜາຈະຮູ້ ນັ້ນຊື່ວ່າ ປັນຫາ.

๔-๕. อุกฺกเจลสุตฺตาทิวณฺณนา

໔-໕. ການອະທິບາຍອຸກກະເຈລະສູດເປັນຕົ້ນ

๓๘๐-๓๘๑. อมาวสุโปสเถติ อมาวสิอุโปสเถ, กาลปกฺขอุโปสเถติ อตฺโถ. ปุริมนเยเนวาติ อนนฺตรสุตฺเต วุตฺตนเยเนว.

໓໘໐-໓໘໑. ຄຳວ່າ 'ອະມາວະສຸໂປສະເຖ' ໄດ້ແກ່ ໃນວັນອຸໂປສົດແຮມ 15 ຄ່ຳ, ອະທິບາຍວ່າ ວັນອຸໂປສົດທາງກາລະປັກ. ຄຳວ່າ 'ປຸຣິມະນະເຍເນວະ' ໄດ້ແກ່ ໂດຍນຳນອງທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນສູດກ່ອນໜ້ານີ້.

๖. อุตฺติยสุตฺตวณฺณนา

໖. ການອະທິບາຍອຸດຕິຍະສູດ

๓๘๒. มจฺจุเธยฺยสฺสาติ มจฺจุโน ปวตฺติฏฺฐานสฺส.

໓໘໒. ຄຳວ່າ 'ມັດຈຸເທຍຍັດສະ' ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງສະຖານທີ່ເປັນໄປຂອງມັດຈຸຣາດ.

๘. พฺรหฺมสุตฺตวณฺณนา

໘. Janapadakalyāṇīsuttavaṇṇanā

๓๘๔. ตสฺมึ กาเลติ ปฐมาภิสมฺโพธิยํ. ภิกฺขุเยว นตฺถิ ธมฺมจกฺกสฺส อปฺปวตฺติตตฺตา, ภิกฺขุเยว ภิกฺขุลกฺขณโยคโต. เอกโก มคฺโค, น ทฺเวธาปถภูโตติ เอกมคฺโค, ตํ เอกมคฺคํ. ชาติยา ขโย วฏฺฏทุกฺขสฺส อนฺตภูโตติ ชาติกฺขยนฺโต, นิพฺพานํ, ตํ ทิฏฺฐตฺตา ชาติกฺขยนฺตทสฺสีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

໓໘໔. ຄຳວ່າ 'ຕັສມິງ ກາເລ' ໄດ້ແກ່ ໃນສະໄໝທີ່ຕັດສະຮູ້ໃໝ່ໆ. ພິກຂຸເອງກໍຍັງບໍ່ມີ ເພາະພຣະທຳມະຈັກຍັງບໍ່ທັນໄດ້ເປັນໄປ, ເພາະພິກຂຸຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍການປະກອບດ້ວຍລັກສະນະແຫ່ງພິກຂຸ. ຫົນທາງສາຍດຽວ ບໍ່ແມ່ນທາງສອງແພ່ງ ຊື່ວ່າ ເອກະມັກຄະ, ໄດ້ແກ່ ຫົນທາງສາຍດຽວນັ້ນ. ຄວາມສິ້ນໄປແຫ່ງຊາດ ເປັນທີ່ສຸດແຫ່ງວັດຕະທຸກ ຊື່ວ່າ ຊາຕິກຂະຍັນຕະ ໄດ້ແກ່ ພຣະນິພານ, ຜູ້ເຫັນພຣະນິພານນັ້ນ ຊື່ວ່າ ຜູ້ເຫັນທີ່ສຸດແຫ່ງຄວາມສິ້ນຊາດ, ພຶງຊາບເນື້ອຄວາມໃນຄຳນີ້ຢ່າງນີ້.

๙. เสทกสุตฺตวณฺณนา

໙. ການອະທິບາຍເສທະກະສູດ

๓๘๕. อยํ ตสฺส ลทฺธีติ อยํ อิทานิ วุจฺจมานา ตสฺส อาจริยสฺส ลทฺธิ. ตโต อนาเมนฺโตติ เยน วํโส นมติ, เตน กายํ อนาเมนฺโต. ตถา นมนฺโต หิ ปติตฺวา จุณฺณวิจุณฺณํ โหติ. ตนฺติ กายํ, ตํ วํสํ วา. อากฑฺเฒนฺโต วิยาติ นมิตฏฺฐานโต ปรภาเคน อากฑฺเฒนฺโต วิย. เอกโตภาคิยํ กตฺวาติ ยถาวุตฺตํ สตึ สูปฏฺฐิตํ [Pg.481] กตฺวา โอนตํ วิย กตฺวา. ตถา กรณํ ปน ตถา วาตูปตฺถมฺภคาหาปเนนาติ อาห – ‘‘วาตูปตฺถมฺภํ คาหาเปตฺวา’’ติ. ตญฺจ สติยา ตทตฺถํ อุปฏฺฐาเนนาติ วุตฺตํ ‘‘สตึ สูปฏฺฐิตํ กตฺวา’’ติ. นิจฺจโลว นิสีทนฺโต อนฺเตวาสี อาจริยํ รกฺขติ, เอตฺตกํ อาจริยสฺส ลทฺธิวเสน วุตฺตํ. ‘‘อาจริโย วํสํ สุคฺคหิตํ คณฺหนฺโต’’ติอาทิ สพฺพํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

໓໘໕. ຄຳວ່າ 'ອະຍັງ ຕັດສະ ລັດທິ' ໄດ້ແກ່ ນີ້ຄືລັດທິຂອງອາຈານນັ້ນ ທີ່ກ່າວຢູ່ໃນຕອນນີ້. ຄຳວ່າ 'ຕະໂຕ ອະນາເມນໂຕ' ໄດ້ແກ່ ບໍ່ນ້ອມກາຍໄປທາງທີ່ໄມ້ໄຜ່ນ້ອມໄປ. ເພາະວ່າ ເມື່ອນ້ອມໄປຢ່າງນັ້ນ ຍ່ອມຕົກລົງມາແຕກມຸ່ນທະລາຍ. ຄຳວ່າ 'ຕັງ' ໄດ້ແກ່ ຮ່າງກາຍນັ້ນ ຫຼືໄມ້ໄຜ່ນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ອາກັດເທນໂຕ ວິຍະ' ໄດ້ແກ່ ປຽບເໝືອນດຶງຮັ້ງມາຈາກສ່ວນອື່ນ ຈາກບ່ອນທີ່ນ້ອມໄປ. ຄຳວ່າ 'ເອກະໂຕພາຄິຍັງ ກັດຕະວາ' ໄດ້ແກ່ ຕັ້ງສະຕິໄວ້ດີແລ້ວຕາມທີ່ກ່າວໄວ້ ເຮັດຄືກັບນ້ອມໄປຂ້າງດຽວ. ສ່ວນການເຮັດຢ່າງນັ້ນ ກໍຄືການກຳນົດລົມຄ້ຳຈຸນໄວ້ຢ່າງນັ້ນ ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ກຳນົດລົມຄ້ຳຈຸນໄວ້'. ແລະການເຮັດຢ່າງນັ້ນ ກໍຄືການຕັ້ງສະຕິໄວ້ເພື່ອປະໂຫຍດນັ້ນ ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຕັ້ງສະຕິໄວ້ດີແລ້ວ'. ສິດນັ່ງນິ້ງໆ ຍ່ອມຮັກສາອາຈານໄວ້ໄດ້, ຄຳພຽງເທົ່ານີ້ ກ່າວໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງລັດທິຂອງອາຈານ. ຄຳທັງໝົດມີເປັນຕົ້ນວ່າ 'ອາຈານຈັບໄມ້ໄຜ່ໄວ້ເປັນຢ່າງດີ' ກໍມີນຳນອງດັ່ງທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວຂ້າງເທິງນັ້ນແລ້ວ.

‘‘อตฺตานเมว รกฺขตี’’ติ อิทํ อตฺตโน รกฺขณํ ปธานํ กตฺวา วุตฺตํ, น อนฺเตวาสิกนฺติ อวธารณผลํ. อตฺตรกฺขาย ปเนตฺถ สิชฺฌมานาย อนฺเตวาสิกรกฺขาปิ สิทฺธา เอว โหตีติ. ทุติยปกฺเขปิ เอเสว นโย. โส ตตฺถ ญาโยติ ยา อตฺตโน เอว รกฺขา, สา อตฺถโต ปรรกฺขาปิ โหตีติ อยเมตฺถ ญาโย ยุตฺตปฺปโยโค. อนุวฑฺฒิยาติ ยถาวฑฺฒิตสฺส อนุอนุวฑฺฒิยา. เอเตน ปฏิลทฺธสมฺปยุตฺตปโมทนากาโร ทสฺสิโตติ อาห – ‘‘สปุพฺพภาคาย มุทิตายาติ อตฺโถ’’ติ. อาเสวนายาติอาทีนิ ปทานิ อนุทยตาปริโยสานานิ (ยสฺมา สติปฏฺฐานํ เสวนฺตสฺส สิทฺธํ อตฺตโน จ ปรสฺส จ รกฺขณํ ปกาเสนฺติ, ตสฺมา) – ‘‘อตฺตานํ, ภิกฺขเว, รกฺขิสฺสามีติ สติปฏฺฐานํ เสวิตพฺพ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ.

ຄຳວ່າ 'ຮັກສາຕົນເອງເທົ່ານັ້ນ' ນີ້ ກ່າວໂດຍເຮັດການຮັກສາຕົນເອງໃຫ້ເປັນປະທານ, ບໍ່ແມ່ນຮັກສາສິດ, ນີ້ຄືຜົນແຫ່ງການກຳນົດ. ເພາະວ່າ ເມື່ອການຮັກສາຕົນເອງສຳເລັດແລ້ວ ການຮັກສາສິດກໍຍ່ອມສຳເລັດໄປນຳ. ເຖິງແມ່ນໃນຝ່າຍທີສອງ ກໍມີນຳນອງນີ້ຄືກັນ. ຄຳວ່າ 'ໂສ ຕັດຖະ ຍາໂຍ' ໄດ້ແກ່ ການຮັກສາຕົນເອງນັ້ນເອງ ໂດຍເນື້ອຄວາມແລ້ວ ກໍຄືການຮັກສາຜູ້ນັ້ນເອງ, ນີ້ຄືເຫດຜົນທີ່ຄວນປະກອບໃນເລື່ອງນີ້. ຄຳວ່າ 'ອະນຸວັດທິຍາ' ໄດ້ແກ່ ຄວາມຈະເລີນຕາມໆ ກັນໄປແຫ່ງສິ່ງທີ່ຈະເລີນແລ້ວ. ດ້ວຍຄຳນີ້ ພຣະອົງສະແດງເຖິງລັກສະນະແຫ່ງຄວາມປິຕິຍິນດີທີ່ປະກອບກັບສິ່ງທີ່ໄດ້ຮັບແລ້ວ ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ອະທິບາຍວ່າ ດ້ວຍມຸທິຕາອັນເປັນສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນ'. ບົດທັງຫຼາຍມີເປັນຕົ້ນວ່າ 'ອາເສວະນາຍະ' ມີຄວາມເອັນດູເປັນທີ່ສຸດ ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ພິກຂຸທັງຫຼາຍ! ເມື່ອຄິດວ່າ ເຮົາຈະຮັກສາຕົນເອງ ພຶງເສບສະຕິປັດຖານ' ເປັນຕົ້ນ.

๑๐. ชนปทกลฺยาณีสุตฺตวณฺณนา

໑໐. ການອະທິບາຍຊະນະປະທະກັນຍານີສູດ

๓๘๖. ชนปทสฺมึ กลฺยาณีติ สกลชนปเท ภทฺทา รูปสมฺปตฺติยา สิกฺขาสมฺปตฺติยา จ สุนฺทรา เสฏฺฐา. รูปสมฺปตฺติ จ นาม สพฺพโส รูปโทสาภาเวน รูปคุณปาริปูริยา โหตีติ ตทุภยํ ทสฺเสตุํ ‘‘ฉสรีรโทสรหิตา ปญฺจกลฺยาณสมนฺนาคตา’’ติ วุตฺตํ. ตํ ทุวิธมฺปิ วิวรนฺโต ‘‘สา หี’’ติอาทิมาห. ปญฺจกลฺยาณสมนฺนาคตาติ ปญฺจวิธสรีรคุณสมฺปทาหิ สมนฺนาคตา. นาติทีฆา นาติรสฺสาติ ปมาณมชฺฌิมา ทีฆตรปฺปมาณา น โหติ, น อติรสฺสา, ลกุณฺฑกรูปา น โหติ. นาติกิสาติ อติวิย กิสถทฺธมํสโลหิตา ทิสฺสมานา อฏฺฐิสรีรา ชาลสรีรา น โหติ. นาติถูลาติ ภาริยมํสา มโหทรา น โหติ. นาติกาฬา นาจฺโจทาตาติ อติวิย กาฬวณฺณา ฌามงฺคาโร วิย[Pg.482], ทธิตกฺกาทีหิ ปมชฺชิตมตฺตกํสโลหวณฺณา น โหติ. มนุสฺสโลเก ตาทิสิยา รูปสมฺปตฺติยา อภาวโต อติกฺกนฺตา มนุสฺสวณฺณํ. ยถา ปมาณยุตฺตา, เอวํ อาโรหปริณาหโยคโต จ ปเรสํ ปสาทาวหา นาติทีฆตาทโย. เอวํ มนุสฺสานํ ทิพฺพรูปตาสมฺปตฺตีปีติ วุตฺตํ ‘‘อปฺปตฺตา ทิพฺพวณฺณ’’นฺติ. เอตฺถ จ นาติทีฆนาติรสฺสตาวจเนน อาโรหสมฺปตฺติ วุตฺตา อุพฺเพเธน ปาสาทิกภาวโต. กิสถูลโทสาภาววจเนน ปริณาหสมฺปตฺติ วุตฺตา. อุภเยนปิ สณฺฐานสมฺปทา วิภาวิตา, นาติกาฬตาวจเนน วณฺณสมฺปตฺติ วุตฺตา วิวณฺณตาภาวโต. ปิยงฺคุสามาติ ปริณตปิยงฺคุปุปฺผสทิสสรีรนิภาสา. มุขปริโยสานนฺติ อธโรฏฺฐมาห. อยํ ยถาวุตฺตา สรีรวณฺณสมฺปตฺติ. อสฺสาติ ชนปทกลฺยาณิยา. ฉวิกลฺยาณตา ฉวิสมฺปตฺติเหตุกตฺตา ตสฺสา. เอส นโย เสเสสุปิ. นขา เอว ปตฺตสทิสตาย นขปตฺตานิ.

໓໘໖. ຄຳວ່າ 'ຊະນະປະທະກັນຍານີ' ໄດ້ແກ່ ຍິງຜູ້ດີເລີດໃນທົ່ວຊົນນະບົດ ຄືເປັນຜູ້ງົດງາມ ປະເສີດສຸດ ດ້ວຍຮູບສົມບັດແລະສຶກສາສົມບັດ. ແລະຂຶ້ນຊື່ວ່າ ຮູບສົມບັດ ຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍຄວາມບໍລິບູນແຫ່ງຄຸນລັກສະນະຂອງຮູບ ໂດຍບໍ່ມີໂທດແຫ່ງຮູບໂດຍປະການທັງປວງ, ເພື່ອສະແດງເຖິງສົມບັດທັງສອງຢ່າງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ປາສະຈາກໂທດທາງຮ່າງກາຍ 6 ປະການ ປະກອບດ້ວຍເບນຈະກັນຍານີ'. ເພື່ອຈະຈຳແນກສົມບັດທັງສອງຢ່າງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳມີເປັນຕົ້ນວ່າ 'ສາ ຫິ'. ຄຳວ່າ 'ປະກອບດ້ວຍເບນຈະກັນຍານີ' ໄດ້ແກ່ ປະກອບດ້ວຍຄວາມເຖິງພ້ອມແຫ່ງຄຸນຂອງຮ່າງກາຍ 5 ປະການ. ຄຳວ່າ 'ບໍ່ສູງເກີນໄປ ບໍ່ຕ່ຳເກີນໄປ' ໄດ້ແກ່ ມີຂະໜາດປານກາງ ບໍ່ສູງເກີນໄປ, ບໍ່ຕ່ຳເກີນໄປ ຄືບໍ່ເຕ້ຍ. ຄຳວ່າ 'ບໍ່ຈ່ອຍເກີນໄປ' ໄດ້ແກ່ ບໍ່ຈ່ອຍຈົນເຫັນກະດູກແລະເສັ້ນເອັນ ບໍ່ມີເນື້ອແລະເລືອດແຫ້ງແລ້ງເກີນໄປ. ຄຳວ່າ 'ບໍ່ຕຸ້ຍເກີນໄປ' ໄດ້ແກ່ ບໍ່ມີເນື້ອໜາແລະທ້ອງໃຫຍ່ເກີນໄປ. ຄຳວ່າ 'ບໍ່ດຳເກີນໄປ ບໍ່ຂາວເກີນໄປ' ໄດ້ແກ່ ບໍ່ດຳເກີນໄປຄືຖ່ານໄຟທີ່ໄໝ້ແລ້ວ, ບໍ່ຂາວເກີນໄປຄືສີທອງເຫຼືອງທີ່ຖູດ້ວຍນ້ຳສົ້ມແລະນ້ຳນົມສົ້ມເປັນຕົ້ນ. ເພາະບໍ່ມີຮູບສົມບັດເຊັ່ນນັ້ນໃນມະນຸດສະໂລກ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ກ້າວລ່ວງຜິວພັນຂອງມະນຸດ. ຄວາມບໍ່ສູງເກີນໄປເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມນຳມາເຊິ່ງຄວາມເລື່ອມໃສຂອງຜູ້ນຶ່ນ ເພາະປະກອບດ້ວຍຄວາມສົມສ່ວນທັງລວງສູງແລະລວງກວ້າງຢ່າງເໝາະສົມ. ຄວາມເຖິງພ້ອມແຫ່ງຮູບອັນເປັນທິບຂອງມະນຸດຢ່າງນີ້ ຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ຍັງບໍ່ເຖິງຜິວພັນອັນເປັນທິບ'. ແລະໃນຄຳນີ້ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ບໍ່ສູງເກີນໄປ ບໍ່ຕ່ຳເກີນໄປ' ເປັນການກ່າວເຖິງຄວາມເຖິງພ້ອມແຫ່ງລວງສູງ ເພາະມີຄວາມໜ້າເລື່ອມໃສໂດຍສ່ວນສູງ. ດ້ວຍຄຳກ່າວທີ່ປາສະຈາກໂທດແຫ່ງຄວາມຈ່ອຍແລະຄວາມຕຸ້ຍ ເປັນການກ່າວເຖິງຄວາມເຖິງພ້ອມແຫ່ງລວງກວ້າງ. ດ້ວຍຄຳທັງສອງຢ່າງນີ້ ເປັນການສະແດງເຖິງຄວາມເຖິງພ້ອມແຫ່ງສັນຖານ, ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ບໍ່ດຳເກີນໄປ' ເປັນການກ່າວເຖິງຄວາມເຖິງພ້ອມແຫ່ງຜິວພັນ ເພາະປາສະຈາກຄວາມໝອງຄ້ຳ. ຄຳວ່າ 'ພິຍັງຄຸສາມາ' ໄດ້ແກ່ ມີຜິວພັນຄ້າຍຄືດອກໂລດທີ່ແກ່ແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'ມີຮີມສົບເປັນທີ່ສຸດ' ໝາຍເຖິງ ຮີມສົບລຸ່ມ. ນີ້ຄືຄວາມເຖິງພ້ອມແຫ່ງຜິວພັນແລະຮ່າງກາຍຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'ອັດສາ' ໄດ້ແກ່ ຂອງນາງຊະນະປະທະກັນຍານີ. ຄວາມງາມແຫ່ງຜິວພັນຂອງນາງນັ້ນ ເພາະມີຄວາມເຖິງພ້ອມແຫ່ງຜິວເປັນເຫດ. ແນວທາງນີ້ ກໍຄືກັນໃນສ່ວນທີ່ເຫຼືອ. ເລັບທັງຫຼາຍນັ້ນເອງ ເພາະມີລັກສະນະຄ້າຍຄືກີບດອກໄມ້ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ນະຂະປັດຕະ.

(ปสาโว สรีราวยเวน อิริยนนฺติ อาห – ‘‘ปวตฺตีติ อตฺโถ’’ติ, ปสาโว ยถาปริตเมว กนตนฺติ, น สภาวสนฺธานํ. ยถาวิภาวเสน อุตฺตมเมว นจฺจํ นจฺจติ. เต วา วีสติยาสูติรํ ธานปฺปตฺติยา ปวตฺติยา ปวตฺติมกตมนฺทตา วิภาวสุฏตสฺส อุตฺตมเมว คีตญฺจ คายตีติ อตฺโถ.) [เอตฺถนฺตเร ปาโฐ อสุทฺโธ ทุสฺโสธนีโย จ. สุทฺธปาโฐ คเวสิตพฺโพ.] สมติตฺติโก เตลปตฺโตติ มุขวตฺติสมํ เตลานํ ปูริตตฺตา สมติตฺติกมุขํ เตลภาชนํ. อนฺตเรน จ มหาสมชฺชํ อนฺตเรน จ ชนปทกลฺยาณินฺติ ชนปทกลฺยาณิยา, ตสฺสา จ นจฺจคีตํ เปกฺขิตุํ สนฺนิปติตมหาชนสมูหสฺส มชฺฌโต ปริหริตพฺโพ เนตพฺโพ. นนฺติ เตลํ. อาหเรยฺยาติ อาปชฺเชยฺย. ตตฺริทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – เตลปตฺตํ วิย กายคตาสติ, ตสฺส ปริหรณปุคฺคโล วิย วิปสฺสโก, ชนกายา วิย ปุถุตฺตารมฺมณานิ, อสิปุริโส วิย มโน, เตลสฺส จชนํ วิย กิเลสุปฺปาทนํ, สีสปาตนํ วิย อริยมคฺคญาณสีสานุปฺปตฺติ. ‘‘กายคตา สติ โน ภาวิตา…เป… สิกฺขิตพฺพ’’นฺติ วุตฺตตฺตา ‘‘ปุพฺพภาควิปสฺสนาว กถิตา’’ติ วุตฺตํ.

(ຂໍ້ຄວາມໃນວົງເລັບນີ້ ເປັນບົດບາລີທີ່ບໍ່ສົມບູນແລະແກ້ໄຂໄດ້ຍາກ ຄວນຄົ້ນຫາສະບັບທີ່ຖືກຕ້ອງຕໍ່ໄປ). ຄຳວ່າ 'ສະມະຕິດຕິໂກ ເຕລະປັດໂຕ' ໄດ້ແກ່ ຖາດໃສ່ນ້ຳມັນທີ່ເຕັມສະເໝີຂອບປາກ. ຄຳວ່າ 'ໃນທ່າມກາງມະຫາສະມັດຊາ ແລະໃນທ່າມກາງນາງຊະນະປະທະກັນຍານີ' ໄດ້ແກ່ ພຶງນຳໄປ ຄືປະຄອງໄປໃນທ່າມກາງໝູ່ມະຫາຊົນທີ່ມາປະຊຸມກັນເພື່ອເບິ່ງການຟ້ອນລຳແລະຂັບຮ້ອງຂອງນາງຊະນະປະທະກັນຍານີນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ນັງ' ໄດ້ແກ່ ນ້ຳມັນນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ອາຫະເຣຍຍະ' ໄດ້ແກ່ ພຶງເຖິງ. ໃນເລື່ອງນີ້ ມີການປຽບທຽບດັ່ງນີ້: ຖາດນ້ຳມັນ ປຽບເໝືອນ ກາຍະຄະຕາສະຕິ, ບຸກຄົນຜູ້ປະຄອງຖາດນ້ຳມັນ ປຽບເໝືອນ ຜູ້ຈະເລີນວິປັດສະນາ, ໝູ່ມະຫາຊົນ ປຽບເໝືອນ ອາລົມຕ່າງໆ ທີ່ຫຼາກຫຼາຍ, ບຸລຸດຖືດາບ ປຽບເໝືອນ ໃຈ, ການເຮັດນ້ຳມັນເຮ່ຍ ປຽບເໝືອນ ການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງກິເລດ, ການຖືກຕັດຫົວ ປຽບເໝືອນ ການບໍ່ບັນລຸຍານແຫ່ງອະລິຍະມັກ. ເພາະພຣະອົງຕັດໄວ້ວ່າ 'ກາຍະຄະຕາສະຕິ ທີ່ບໍ່ໄດ້ຈະເລີນແລ້ວ... ພຶງສຶກສາຢ່າງນີ້' ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ນີ້ຕັດໝາຍເຖິງວິປັດສະນາໃນສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນເທົ່ານັ້ນ'.

นาลนฺทวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ຈົບການອະທິບາຍນາລັນທະວັກ

๓. สีลฏฺฐิติวคฺโค

໓. ສີລັດຖິຕິວັກ

๑-๒. สีลสุตฺตาทิวณฺณนา

໑-໒. ການອະທິບາຍສີລະສູດເປັນຕົ້ນ

๓๘๗-๓๘๘. สีลานีติ [Pg.483] พหุวจนํ อเนกวิธตฺตา สีลสฺส. ตญฺหิ สีลนฏฺเฐน เอกวิธมฺปิ จาริตฺตาทิวเสน อเนกวิธํ. เตนาห – ‘‘จตุปาริสุทฺธิสีลานี’’ติ. ปญฺหมคฺโคติ ญาตุํ อิจฺฉิตสฺส อตฺถสฺส วีมํสนํ. เตนาห – ‘‘ปญฺหคเวสน’’นฺติ.

໓໘໗-໓໘໘. ຄຳວ່າ 'ສີລານິ' ເປັນພະຫູພົດ ເພາະສີລມີຫຼາຍປະການ. ເພາະວ່າ ສີລນັ້ນ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະມີປະການດຽວໂດຍຄວາມໝາຍວ່າເປັນທີ່ຕັ້ງ ແຕ່ກໍມີຫຼາຍປະການດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຈາຣິດຕະສີລເປັນຕົ້ນ. ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຈະຕຸປາຣິສຸດທິສີລທັງຫຼາຍ'. ຄຳວ່າ 'ປັນຫາມັກໂຄ' ໄດ້ແກ່ ການພິຈາລະນາໄຕ່ຕອງເນື້ອຄວາມທີ່ປາດຖະໜາຈະຮູ້. ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ການສະແຫວງຫາປັນຫາ'.

๓-๕. ปริหานสุตฺตาทิวณฺณนา

໓-໕. ການອະທິບາຍປະຣິຫານະສູດເປັນຕົ້ນ

๓๘๙-๓๙๑. ปุคฺคลวเสน ปริหานํ โหติ น ธมฺมวเสน. โย น ภาเวติ, ตสฺเสว ปริหายติ. เตนาห ‘‘โย หี’’ติอาทิ.

໓໘໙-໓໙໑. ຄວາມເສື່ອມຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງບຸກຄົນ ບໍ່ແມ່ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງທຳ. ບຸກຄົນໃດບໍ່ຈະເລີນ ຄວາມເສື່ອມຍ່ອມມີແກ່ບຸກຄົນນັ້ນເອງ. ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳມີເປັນຕົ້ນວ່າ 'ໂຍ ຫິ'.

๖. ปเทสสุตฺตวณฺณนา

໖. ການອະທິບາຍປະເທສະສູດ

๓๙๒. ปเทสโต ภาวิตตฺตาติ เอกเทสโต ภาวิตตฺตา ภาวนาปาริปูริยา อนนุปฺปตฺตตฺตา. เตนาห – ‘‘จตฺตาโร หิ มคฺเค’’ติอาทิ.

໓໙໒. ຄຳວ່າ 'ປະເທສະໂຕ ພາວິດຕັດຕາ' ໄດ້ແກ່ ເພາະເປັນຜູ້ຈະເລີນພຽງບາງສ່ວນ ຄືຍັງບໍ່ບັນລຸຄວາມບໍລິບູນແຫ່ງພາວະນາ. ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳມີເປັນຕົ້ນວ່າ 'ມັກທັງ 4 ປະການ'.

๗. สมตฺตสุตฺตวณฺณนา

໗. ການອະທິບາຍສະມັດຕະສູດ

๓๙๓. สมตฺตา ภาวิตตฺตาติ ปริยตฺตา ภาวิตตฺตา.

໓໙໓. ຄຳວ່າ 'ສະມັດຕາ ພາວິດຕັດຕາ' ໄດ້ແກ່ ເພາະເປັນຜູ້ຈະເລີນຢ່າງບໍລິບູນແລ້ວ.

๘-๑๐. โลกสุตฺตาทิวณฺณนา

໘-໑໐. ການອະທິບາຍໂລກະສູດເປັນຕົ້ນ

๓๙๔-๓๙๖. มหาวิสยตฺตา มหติโย อภิญฺญา เอตสฺสาติ มหาภิญฺโญ, ตสฺส ภาโวติ สพฺพํ วตฺตพฺพํ. ‘‘สตตวิหารวเสน วุตฺต’’นฺติ วตฺวา ตมตฺถํ ปากฏํ กาตุํ ‘‘เถโร กิรา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตสฺสาติ เถรสฺส. อาวชฺชนสฺส คตินฺติ เอกาวชฺชนสฺเสว คมนวีถึ. อนุพนฺธติ จกฺกวาฬานํ สหสฺสํ เอกาวชฺชเนเนว สหสฺสโลกธาตุยา อิจฺฉิตมตฺถํ ชานิตุํ สมตฺโถติ ทสฺเสติ.

໓໙໔-໓໙໖. ບຸກຄົນໃດມີອະພິນຍາອັນຍິ່ງໃຫຍ່ ເພາະມີວິໄສອັນກວ້າງຂວາງ ບຸກຄົນນັ້ນຊື່ວ່າ ມະຫາພິນໂຍ, ຄວາມເປັນແຫ່ງບຸກຄົນນັ້ນ, ຄຳທັງປວງພຶງgກ່າວຢ່າງນີ້. ເມື່ອກ່າວວ່າ 'ຕັດໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຢູ່ເປັນປະຈຳ' ເພື່ອຈະເຮັດໃຫ້ເນື້ອຄວາມນັ້ນຈະແຈ້ງ ຈຶ່ງກ່າວຄຳມີເປັນຕົ້ນວ່າ 'ໄດ້ຍິນວ່າ ພຣະເຖຣະ'. ຄຳວ່າ 'ຕັດສະ' ໄດ້ແກ່ ຂອງພຣະເຖຣະ. ຄຳວ່າ 'ທາງແຫ່ງການນຶກ' ໄດ້ແກ່ ວິຖີແຫ່ງການດຳເນີນໄປແຫ່ງການນຶກພຽງຄັ້ງດຽວ. ຍ່ອມຕິດຕາມຕະຫຼອດພັນຈັກກະວານ, ສະແດງວ່າ ພຣະເຖຣະສາມາດຮູ້ເນື້ອຄວາມທີ່ປາດຖະໜາໃນພັນໂລກະທາດ ດ້ວຍການນຶກພຽງຄັ້ງດຽວເທົ່ານັ້ນ.

สีลฏฺฐิติวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ຈົບການອະທິບາຍສີລັດຖິຕິວັກ

๔. อนนุสฺสุตวคฺควณฺณนา

໔. ການອະທິບາຍອະນານຸດສຸຕະວັກ

๓๙๗-๔๐๗. ยา [Pg.484] เวทนา สมฺมสิตฺวาติ ยา เตภูมกเวทนา สมฺมสิตฺวา. ตาวสฺสาติ ตา เตภูมกเวทนา เอว อสฺส ภิกฺขุโน. สทิสวเสน เจตํ วุตฺตํ, อนิจฺจาทิสมฺมสนวเสน วิทิตา ปุพฺพภาเค สมฺมสนกาเล อุปฏฺฐหนฺติ. ปริคฺคหิเตสูติ ปริชานนวเสน ปริจฺฉิชฺช คหิเตสุ. ‘‘เวทนา ตณฺหาปปญฺจสฺส, วิตกฺโก มานปปญฺจสฺส, สญฺญา ทิฏฺฐิปปญฺจสฺส มูลวเสน สมฺมสนํ วุตฺตา’’ติ วทนฺติ. ‘‘เวทนาวิตกฺกสญฺญา ตณฺหามานทิฏฺฐิปปญฺจานํ มูลทสฺสนวเสนา’’ติ อปเร.

໓໙໗-໔໐໗. ຄຳວ່າ 'ຍາ ເວທະນາ ສຳມະສິຕະວາ' ໄດ້ແກ່ ເວທະນາໃນພູມ 3 ໃດໆ ທີ່ພິຈາລະນາແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'ຕາ ວັດສະ' ໄດ້ແກ່ ເວທະນາໃນພູມ 3 ເຫຼົ່ານັ້ນເອງ ຂອງພິກຂຸນັ້ນ. ຄຳນີ້ກ່າວໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມຄ້າຍຄືກັນ, ເວທະນາທັງຫຼາຍທີ່ກຳນົດຮູ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການພິຈາລະນາໂດຍຄວາມເປັນຂອງບໍ່ທ່ຽງເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມປະກົດຂຶ້ນໃນເວລາພິຈາລະນາໃນສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ປະຣິກຄະຫິເຕສຸ' ໄດ້ແກ່ ໃນທຳທັງຫຼາຍທີ່ກຳນົດຖືເອົາແລ້ວ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການກຳນົດຮູ້. ບາງທ່ານກ່າວວ່າ 'ຕັດການພິຈາລະນາໂດຍຄວາມເປັນມູນເຫດວ່າ ເວທະນາເປັນມູນເຫດແຫ່ງຕັນຫາປະປັນຈະ, ວິດຕົກເປັນມູນເຫດແຫ່ງມານະປະປັນຈະ, ສັນຍາເປັນມູນເຫດແຫ່ງທິດຖິປະປັນຈະ'. ສ່ວນບາງທ່ານກ່າວວ່າ 'ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການສະແດງມູນເຫດແຫ່ງຕັນຫາ ມານະ ແລະທິດຖິປະປັນຈະ ຄື ເວທະນາ ວິດຕົກ ແລະສັນຍາ'.

อนนุสฺสุตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ຈົບການອະທິບາຍອະນານຸດສຸຕະວັກ

๕. อมตวคฺโค

໕. ອະມະຕະວັກ

๒. สมุทยสุตฺตวณฺณนา

໒. ການອະທິບາຍສະມຸທະຍະສູດ

๔๐๘. สารมฺมณสติปฏฺฐานาติ อารมฺมณลกฺขิตา สติปฏฺฐานา กถิตา, น สติลกฺขณา.

໔໐໘. ຄຳວ່າ 'ສາຣັມມະນະສະຕິປັດຖານາ' ໄດ້ແກ່ ສະຕິປັດຖານທີ່ກຳນົດດ້ວຍອາລົມ ທີ່ຕັດໄວ້, ບໍ່ແມ່ນກຳນົດດ້ວຍລັກສະນະແຫ່ງສະຕິ.

๔. สติสุตฺตวณฺณนา

໔. Janapadakalyāṇīsuttavaṇṇanā

๔๑๐. สุทฺธิกํ กตฺวา วิสุํ วิสุํ กตฺวา. ตถา จ วุตฺตํ ปาฬิยํ ‘‘กาเย วา ภิกฺขู’’ติ.

໔໑໐. ເຮັດໃຫ້ເປັນສູດລ້ວນໆ ແລ້ວແຍກອອກເປັນສ່ວນໆ ຕ່າງກັນ. ດັ່ງທີ່ກ່າວໄວ້ໃນພຣະບາລີວ່າ 'ດູກ່ອນພິກຂຸທັງຫຼາຍ ຫຼື ວ່າ ໃນກາຍ'.

๖. ปาติโมกฺขสํวรสุตฺตวณฺณนา

໖. ອັດຖະກະຖາປາຕິໂມກຂະສັງວະຣະສູດ

๔๑๒. เชฏฺฐกสีลนฺติ ปธานกสีลํ. สีลคฺคหณญฺหิ ปาฬิยํ ปาติโมกฺขสํวรวเสเนว อาคตํ. เตนาห ‘‘ติปิฏกจูฬนาคตฺเถโร ปนา’’ติอาทิ. ตตฺถ ปาติโมกฺขสํวโรว สีลนฺติ อวธารณํ อิตเรสํ ติณฺณํ เอกเทเสน ปาติโมกฺขนฺโตคธภาวํ ทีเปติ. ตถา หิ อโนโลกิโยโลกเน อาชีวเหตุ จ ฉสิกฺขาปทวีติกฺกมเน คิลานปจฺจยสฺส อปฺปจฺจเวกฺขิตปริโภเค จ อาปตฺติ วิหิตาติ. ตีณีติ อินฺทฺริยสํวราทีนิ. สีลนฺติ วุตฺตฏฺฐานํ นาม นตฺถีติ สีลปริยาเยน เตสํ กตฺถจิ สุตฺเต คหิตฏฺฐานํ นาม นตฺถีติ นิปฺปริยายสีลตํ เตสํ [Pg.485] ปฏิกฺขิปติ. ฉทฺวารรกฺขณมตฺตเมวาติ ตสฺส สลฺลหุกตมาห จิตฺตาธิฏฺฐานมตฺเตน ปฏิปากติกภาวปฺปตฺติโต. อิตรทฺวเยปิ เอเสว นโย. ปจฺจยุปฺปตฺติมตฺตกนฺติ ผเลน เหตุํ ทสฺเสติ. อุปฺปาทนเหตุกา หิ ปจฺจยานํ อุปฺปตฺติ. อิทมตฺถนฺติ อิทํ ปโยชนํ อิมสฺส ปจฺจยสฺส ปริภุญฺชเนติ อธิปฺปาโย. นิปฺปริยาเยนาติ อิมินา อินฺทฺริยสํวราทีนิ ตีณิ ปธานสีลสฺส ปริปาลนปริโสธนวเสน ปวตฺติยา ปริยายสีลานิ นามาติ ทสฺเสติ. อิทานิ ปาติโมกฺขสีลสฺเสว ปธานภาวํ พฺยติเรกโต อนฺวยโต จ อุปมาย วิภาเวตุํ ‘‘ยสฺสา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ โสติ ปาติโมกฺขสํวโร. เสสานิ อินฺทฺริยสํวราทีนิ. ปาติโมกฺขสทฺทสฺส อตฺโถ ปน วิสุทฺธิมคฺคสํวณฺณนาทีสุ วิตฺถาริโต, ตสฺมา ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

໔໑໒. ຄຳວ່າ ເຈດຖະກະສີລ (ສີລອັນປະເສີດສຸດ) ໄດ້ແກ່ ປະທານະສີລ (ສີລອັນເປັນປະທານ). ເພາະວ່າ ການຖືເອົາສີລໃນພຣະບາລີ ນັ້ນມາໂດຍອຳນາດແຫ່ງປາຕິໂມກຂະສັງວອນເທົ່ານັ້ນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ສ່ວນພຣະຕິປິຕະກະຈູລາຄະເຖຣະ...' ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ການກຳນົດວ່າ 'ປາຕິໂມກຂະສັງວອນເທົ່ານັ້ນເປັນສີລ' ສະແດງເຖິງຄວາມທີ່ສີລອີກ ໓ ປະການທີ່ເຫຼືອ ນັ້ນສົງເຄາະເຂົ້າໃນປາຕິໂມກຂະສັງວອນໂດຍສ່ວນໜຶ່ງ. ຈິງຢ່າງນັ້ນ, ເພາະວ່າ ອາບັດຖືກບັນຍັດໄວ້ເພາະການແນມເບິ່ງສິ່ງທີ່ບໍ່ຄວນເບິ່ງ, ເພາະເຫດແຫ່ງການລ້ຽງຊີບ, ເພາະການລ່ວງລະເມີດສິກຂາບົດ ໖, ແລະ ເພາະການບໍລິໂພກຄິລານະປັດໄຈໂດຍບໍ່ໄດ້ພິຈາລະນາ. ຄຳວ່າ '໓ ປະການ' ໄດ້ແກ່ ອິນທຣີຍະສັງວອນເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ຊື່ວ່າສະຖານທີ່ທີ່ກ່າວວ່າເປັນສີລນັ້ນບໍ່ມີ' ໝາຍຄວາມວ່າ ສະຖານທີ່ທີ່ຖືເອົາສີລເຫຼົ່ານັ້ນໂດຍອ້ອມ (ສີລປະຣິຍາຍ) ในພຣະສູດໃດໜຶ່ງນັ້ນບໍ່ມີ, ຍ່ອມປະຕິເສດຄວາມເປັນສີລໂດຍກົງ (ນິບປະຣິຍາຍະສີລ) ຂອງສີລເຫຼົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ພຽງແຕ່ການຮັກສາທະວານທັງ ໖ ເທົ່ານັ້ນ' ກ່າວເຖິງຄວາມເບົາບາງຂອງສີລນັ້ນ ເພາະການເຖິງຄວາມເປັນປົກກະຕິດ້ວຍພຽງແຕ່ການຕັ້ງຈິດໄວ້. ໃນສີລອີກ ໒ ປະການທີ່ເຫຼືອກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ. ຄຳວ່າ 'ພຽງແຕ່ການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງປັດໄຈ' ສະແດງເຫດດ້ວຍຜົນ. ເພາະວ່າ ການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງປັດໄຈທັງຫຼາຍ ມີການເຮັດໃຫ້ເກີດຂຶ້ນເປັນເຫດ. ຄຳວ່າ 'ມີສິ່ງນີ້ເປັນປະໂຫຍດ' ອະທິບາຍວ່າ ປະໂຫຍດນີ້ມີໃນການບໍລິໂພກປັດໄຈນີ້. ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ໂດຍກົງ' ນີ້, ພຣະອາຈານສະແດງວ່າ ອິນທຣີຍະສັງວອນເປັນຕົ້ນ ໓ ປະການນີ້ ຊື່ວ່າເປັນສີລໂດຍອ້ອມ (ປະຣິຍາຍະສີລ) ເພາະເປັນໄປໂດຍອຳນາດແຫ່ງການຕາມຮັກສາ ແລະ ການຊຳຣະປະທານະສີລໃຫ້ບໍລິສຸດ. ບັດນີ້ ເພື່ອຈະສະແດງຄວາມເປັນປະທານແຫ່ງປາຕິໂມກຂະສີລນັ້ນເອງ ໂດຍທາງອ້ອມ (ວະຕິເຣກະ) ແລະ ໂດຍທາງກົງ (ອັນວະຍະ) ດ້ວຍອຸປະມາ, ພຣະອາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'ຂອງຜູ້ໃດ...' ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ຄຳວ່າ 'ນັ້ນ' ໄດ້ແກ່ ປາຕິໂມກຂະສັງວອນ. ສ່ວນທີ່ເຫຼືອ ໄດ້ແກ່ ອິນທຣີຍະສັງວອນເປັນຕົ້ນ. ສ່ວນເນື້ອຄວາມແຫ່ງຄຳວ່າ ປາຕິໂມກຂະ ນັ້ນ ພຣະອາຈານໄດ້ອະທິບາຍໄວ້ຢ່າງພິສະດານແລ້ວໃນຄຳອະທິບາຍວິສຸດທິມັກເປັນຕົ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ພຶງຊາບໂດຍນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ໃນຄຳອະທິບາຍນັ້ນແລ້ວເທີ້ນ.

อาจาเรน จ โคจเรน จ สมฺปนฺโนติ กายิกเจตสิกอวีติกฺกมสงฺขาเตน อาจาเรน จ นเวสิยาทิโคจรตาทิสงฺขาเตน โคจเรน จ สมฺปนฺโน, สมฺปนฺนอาจารโคจโรติ อตฺโถ. อปฺปมตฺตเกสูติ อติปริตฺตเกสุ อนาปตฺติคมนีเยสุ. ‘‘ทุกฺกฏทุพฺภาสิตมตฺเตสู’’ติ อปเร. วชฺเชสูติ อกรณีเยสุ คารยฺเหสุ. เต ปน เอกนฺตโต อกุสลา โหนฺตีติ อาห – ‘‘อกุสลธมฺเมสู’’ติ. ภยทสฺสาวีติ ภยโต ทสฺสนสีโล, ปรมาณุมตฺตมฺปิ วชฺชํ สิเนรุปฺปมาณํ วิย กตฺวา ทสฺสนสีโล. สมฺมา อาทิยิตฺวาติ สมฺมเทว สกฺกจฺจํ สพฺพโส จ อาทิยิตฺวา. สิกฺขาปเทสูติ นิทฺธารเณ ภุมฺมนฺติ สมุทายโต อวยวนิทฺธารณํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สิกฺขาปเทสุ ตํ ตํ สิกฺขาปท’’นฺติอาทิมาห. สิกฺขาปทํ สมาทาตพฺพํ สิกฺขิตพฺพญฺจาติ อธิปฺปาโย. สิกฺขาติ อธิสีลสิกฺขา. ปุพฺเพ ปท-สทฺโท อธิฏฺฐานฏฺโฐ, อิธ ภาคตฺโถติ ทฏฺฐพฺพนฺติ อาห – ‘‘สิกฺขาโกฏฺฐาเสสู’’ติ. มูลปญฺญตฺติอนุปญฺญตฺติอาทิเภทํ ยํกิญฺจิ สิกฺขิตพฺพํ ปูเรตพฺพํ สีลํ, ตํ ปน ทฺวารวเสน ทุวิธเมวาติ อาห – ‘‘กายิกํ วา วาจสิกํ วา’’ติ. อิมสฺมึ อตฺถวิกปฺเป สิกฺขาปเทสูติ อาธาเร ภุมฺมํ สิกฺขาภาเคสุ กสฺสจิ วิสุํ อคฺคหณโต. เตนาห – ‘‘ตํ ตํ สพฺพ’’นฺติ. ‘‘ตโต ตฺวํ ภิกฺขุ สีลํ นิสฺสายา’’ติ วจนโต อนภิชฺฌา อพฺยาปาทสมฺมาทิฏฺฐิโยปิ สีลนฺติ วุตฺตา, ตสฺมา อิมสฺมึ สุตฺเต ‘‘ปาติโมกฺขสํวรสีลเมว กถิต’’นฺติ วุตฺตํ.

ຄຳວ່າ 'ຜູ້ເຖິງພ້ອມດ້ວຍອາດຈະຣະແລະໂຄຈະຣະ' ອະທິບາຍວ່າ ຜູ້ເຖິງພ້ອມດ້ວຍອາດຈະຣະ ຄືການບໍ່ລ່ວງລະເມີດທາງກາຍແລະທາງໃຈ ແລະດ້ວຍໂຄຈະຣະ ຄືການເວັ້ນຈາກອະໂຄຈະຣະມີການບໍ່ໄປສູ່ເຮືອນຍິງແພດສະຍາເປັນຕົ້ນ, ມີເນື້ອຄວາມວ່າ ຜູ້ມີອາດຈະຣະແລະໂຄຈະຣະອັນເຖິງພ້ອມແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'ໃນໂທດທັງຫຼາຍມີປະມານນ້ອຍ' ໄດ້ແກ່ ໃນໂທດອັນເລັກນ້ອຍຢ່າງຍິ່ງ ທີ່ບໍ່ເຖິງຂັ້ນເປັນອາບັດ. ອາຈານພວກອື່ນກ່າວວ່າ 'ພຽງແຕ່ທຸກກົດແລະທຸບພາສິດ'. ຄຳວ່າ 'ໃນໂທດທັງຫຼາຍ' ໄດ້ແກ່ ໃນກຳອັນບໍ່ຄວນເຮັດ ອັນເປັນທີ່ຕິຕຽນ. ແຕ່ທັມເຫຼົ່ານັ້ນເປັນອະກຸສົນໂດຍສ່ວນດຽວ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ໃນອະກຸສົນທັມທັງຫຼາຍ'. ຄຳວ່າ 'ຜູ້ມີປົກກະຕິເຫັນເປັນໄພ' ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີປົກກະຕິເຫັນໂດຍຄວາມເປັນໄພ, ຄືມີປົກກະຕິເຫັນໂທດແມ່ນພຽງແຕ່ເທົ່າຜົງທຸລີ ໃຫ້ເປັນເໝືອນດັ່ງມີປະມານເທົ່າພູເຂົາສິເນຣຸ. ຄຳວ່າ 'ສະມາທານດີແລ້ວ' ໄດ້ແກ່ ຖືເອົາຢ່າງດີ ໂດຍຄວາມເຄົາຣົບ ແລະໂດຍປະການທັງປວງ. ຄຳວ່າ 'ໃນສິກຂາບົດທັງຫຼາຍ' ເປັນພູມມະວິບັດໃນອັດຖະແຫ່ງການກຳນົດ (ນິດທາຣະນະ), ພຣະອາຈານເມື່ອຈະສະແດງການກຳນົດສ່ວນຍ່ອຍອອກຈາກສ່ວນລວມ ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'ໃນສິກຂາບົດທັງຫຼາຍ ຄືສິກຂາບົດນັ້ນໆ' ເປັນຕົ້ນ. ອະທິບາຍວ່າ ສິກຂາບົດອັນບຸກຄົນພຶງສະມາທານແລະພຶງສຶກສາ. ຄຳວ່າ 'ສຶກສາ' ໄດ້ແກ່ ອະທິສີລສິກຂາ. ໃນກ່ອນໜ້ານີ້ ຄຳວ່າ 'ປະທະ' ມີອັດຖະວ່າທີ່ຕັ້ງ (ອະທິຖານະ), ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ພຶງເຫັນວ່າມີອັດຖະວ່າສ່ວນ (ພາຄະ), ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ໃນສ່ວນແຫ່ງສິກຂາທັງຫຼາຍ'. ສີລໃດໜຶ່ງອັນບຸກຄົນພຶງສຶກສາ ພຶງເຮັດໃຫ້ບໍລິບູນ ມີປະເພດມີມູນບັນຍັດແລະອະນຸບັນຍັດເປັນຕົ້ນ, ແຕ່ສີລນັ້ນມີພຽງ ໒ ປະການເທົ່ານັ້ນ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງທະວານ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ທາງກາຍ ຫຼື ທາງວາຈາ'. ໃນການຈຳແນກອັດຖະນີ້, ຄຳວ່າ 'ໃນສິກຂາບົດທັງຫຼາຍ' ເປັນພູມມະວິບັດໃນອັດຖະແຫ່ງທີ່ຮອງຮັບ (ອາທາຣະ), ເພາະບໍ່ໄດ້ຖືເອົາສ່ວນໃດສ່ວນໜຶ່ງແຫ່ງສິກຂາແຍກອອກຕ່າງຫາກ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ສິ່ງນັ້ນໆ ທັງໝົດ'. ເພາະພຣະດຳຣັດວ່າ 'ດູກ່ອນພິກຂຸ ເພາະອາໄສສີລນັ້ນ...' ແມ່ນແຕ່ອະນະພິຊຊາ ອະພະຍາບາດ ແລະສັມມາທິຕຖິ ກໍຊື່ວ່າສີລທີ່ก່າວໄວ້, ເພາະສະນັ້ນ ໃນພຣະສູດນີ້ ພຣະອາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ກ່າວເຖິງປາຕິໂມກຂະສັງວະຣະສີລເທົ່ານັ້ນ'.

๗. ทุจฺจริตสุตฺตวณฺณนา

໗. ອັດຖະກະຖາທຸດຈະຣິຕະສູດ

๔๑๓. เอตฺถาปิ [Pg.486] มโนสุจริตํ สีลํ นามาติ ทสฺเสตีติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘ปจฺฉิมาปิ ตโย’’ติ. อนภิชฺฌาอพฺยาปาทสมฺมาทิฏฺฐิธมฺมา สีลํ โหตีติ เวทิตพฺพา กายวจีสุจริเตหิ สทฺธึ มโนสุจริตมฺปิ วตฺวา ‘‘ตโต ตฺวํ ภิกฺขุ สีลํ นิสฺสาย สีเล ปติฏฺฐายา’’ติ วุตฺตตฺตา. เสสํ วุตฺตนยเมว. ฉฏฺฐสตฺตเมสูติ ฉฏฺฐสตฺตมวคฺเคสุ อปุพฺพํ นตฺถิ. เตน วุตฺตํ ‘‘เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ’’ติ. วคฺคเปยฺยาลโต ปน อิมสฺมึ สติปฏฺฐานสํยุตฺเต กติปยวคฺคา สงฺคหํ อารูฬฺหา, ตถาปิ เตสํ อตฺถวิเสสาภาวโต เอกจฺเจสุ โปตฺถเกสุ มุขมตฺตํ ทสฺเสตฺวา สํขิตฺตา, เอกจฺเจสุ อติสํขิตฺตาว, เต สงฺเขปวเสน ทฺเว กตฺวา ‘‘ฉฏฺฐสตฺตเมสู’’ติ วุตฺตํ.

໔໑໓. ແມ່ນໃນພຣະສູດນີ້, ພຣະອາຈານກໍສະແດງວ່າ ມະໂນສຸຈະຣິດຊື່ວ່າສີລ, ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'ແມ່ນ ໓ ປະການເບື້ອງປາຍ' ດັ່ງນີ້. ພຶງຊາບວ່າ ທັມທັງຫຼາຍມີອະນະພິຊຊາ ອະພະຍາບາດ ແລະສັມມາທິຕຖິ ເປັນສີລ ເພາະພຣະອົງຕຣັດມະໂນສຸຈະຣິດຮ່ວມກັບກາຍະສຸຈະຣິດແລະວະຈີສຸຈະຣິດແລ້ວ ຕຣັດວ່າ 'ດູກ່ອນພິກຂຸ ເພາະອາໄສສີລນັ້ນ ຕັ້ງໝັ້ນຢູ່ໃນສີລແລ້ວ...'. ສ່ວນທີ່ເຫຼືອ ກໍມີນັຍຕາມທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ 'ໃນວັກທີ ໖ ແລະ ວັກທີ ໗' ໝາຍຄວາມວ່າ ໃນວັກທີ ໖ ແລະ ວັກທີ ໗ ບໍ່ມີເນື້ອຄວາມໃໝ່. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ພຶງຊາບເນື້ອຄວາມໂດຍນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນຫົນຫຼັງເທີ້ນ'. ແຕ່ໂດຍເປຍຍາລະແຫ່ງວັກ, ໃນສະຕິປັດຖານະສັງຍຸດນີ້ ວັກບາງວັກຖືກຈັດເຂົ້າໄວ້ໃນສັງຄະຫະ, ເຖິງຢ່າງນັ້ນ ເພາະບໍ່ມີເນື້ອຄວາມພິເສດແຫ່ງວັກເຫຼົ່ານັ້ນ, ໃນປຶ້ມບາງເຫຼັ້ມຈຶ່ງສະແດງພຽງແຕ່ຫົວຂໍ້ແລ້ວຍໍ້ໄວ້, ໃນບາງເຫຼັ້ມກໍຍໍ້ຫຼາຍ, ພຣະອາຈານຈຶ່ງເຮັດໃຫ້ເປັນ ໒ ວັກ ໂດຍຫຍໍ້ ແລ້ວກ່າວວ່າ 'ໃນວັກທີ ໖ ແລະ ວັກທີ ໗'.

อมตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍອະມະຕະວັກ ຈົບແລ້ວ.

สติปฏฺฐานสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

CN: ການອະທິບາຍສະຕິປັດຖານະສັງຍຸດ ຈົບແລ້ວ.

๔. อินฺทฺริยสํยุตฺตํ

໔. ອິນທຣີຍະສັງຍຸດ

๑. สุทฺธิกวคฺโค

໑. ສຸດທິກະວັກ

๑. สุทฺธิกสุตฺตวณฺณนา

໑. ອັດຖະກະຖາສຸດທິກະສູດ

๔๗๑. จตุภูมก [Pg.487] …เป… ลพฺภนฺติ กุสลาพฺยากตภาวโต เตสํ ติณฺณํ อินฺทฺริยานํ. วีริยินฺทฺริยสมาธินฺทฺริยานิ…เป… สพฺพตฺถ ลพฺภนฺติ กุสลตฺติกสาธารณตฺตา. จตุภูมก …เป… วเสนาติ จตุภูมกธมฺมปริจฺเฉทวเสน เจว กุสลาทีหิ สพฺพสงฺคาหกธมฺมปริจฺเฉทวเสน จ วุตฺตนฺติ อตฺโถ.

໔໗໑. ຄຳວ່າ 'ເປັນໄປໃນພູມ ໔ ... ຍ່ອມໄດ້ ເພາະຄວາມເປັນກຸສົນແລະອັບຍາກົດແຫ່ງອິນຊີ ໓ ເຫຼົ່ານັ້ນ'. ຄຳວ່າ 'ວິຣິຍິນຊີແລະສະມາທິນຊີ ... ຍ່ອມໄດ້ໃນທຸກບ່ອນ ເພາະຄວາມເປັນທັມທົ່ວໄປແກ່ກຸສະລັດຕິກະ'. ຄຳວ່າ 'ໂດຍອຳນາດແຫ່ງພູມ ໔ ... ' ອະທິບາຍວ່າ ກ່າວໄວ້ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການກຳນົດທັມອັນເປັນໄປໃນພູມ ໔ ແລະໂດຍອຳນາດແຫ່ງການກຳນົດທັມອັນສົງເຄາະທັງປວງດ້ວຍກຸສົນເປັນຕົ້ນ.

ทุติยสมณพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา

໗. ອັດຖະກະຖາທຸຕິຍະສະມະນະພຣາມະນະສູດ

๔๗๗. ทุกฺขสจฺจวเสนาติ ทุกฺขสจฺจภาเวน น ปชานนฺติ. ตญฺหิ ปริญฺเญยฺยตาย ทุกฺขสจฺจสงฺคหํ. สมุทยสจฺจวเสนาติ ตณฺหาวิชฺชาทึ สทฺธินฺทฺริยสฺส สมุทยสจฺจภาเวน น ปชานนฺติ. นิโรธนฺติ สทฺธินฺทฺริยสฺส อนุปาทาย นิโรธนิมิตฺตํ นิพฺพานํ. ปฏิปทนฺติ สทฺธินฺทฺริยนิโรธคามินึ ปฏิปทํ อริยมคฺคํ. เสเสสูติ วีริยินฺทฺริยาทีสุ.

໔໗໗. ຄຳວ່າ 'ໂດຍອຳນາດແຫ່ງທຸກຂະສັດ' ໝາຍຄວາມວ່າ ບໍ່ຮູ້ທົ່ວເຖິງໂດຍຄວາມເປັນທຸກຂະສັດ. ເພາະວ່າ ອິນຊີ (ສັດທິນຊີ) ນັ້ນ ສົງເຄາະເຂົ້າໃນທຸກຂະສັດ ເພາະຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ຄວນກຳນົດຮູ້. ຄຳວ່າ 'ໂດຍອຳນາດແຫ່ງສະມຸທະຍະສັດ' ໝາຍຄວາມວ່າ ບໍ່ຮູ້ທົ່ວເຖິງຕັນຫາແລະອະວິຊຊາເປັນຕົ້ນ ໂດຍຄວາມເປັນສະມຸທະຍະສັດແຫ່ງສັດທິນຊີ. ຄຳວ່າ 'ຄວາມດັບ' ໄດ້ແກ່ ພຣະນິພພານອັນເປັນນິມິດແຫ່ງຄວາມດັບໂດຍບໍ່ຖືໝັ້ນແຫ່ງສັດທິນຊີ. ຄຳວ່າ 'ທາງດຳເນີນ' ໄດ້ແກ່ ອະຣິຍະມັກອັນເປັນທາງດຳເນີນໃຫ້ເຖິງຄວາມດັບແຫ່ງສັດທິນຊີ. ຄຳວ່າ 'ໃນອິນຊີທີ່ເຫຼືອ' ໄດ້ແກ່ ໃນວິຣິຍິນຊີເປັນຕົ້ນ.

สุกฺกปกฺเขติ ‘‘สทฺธินฺทฺริยํ ปชานนฺตี’’ติอาทินยปฺปวตฺเต อนวชฺชปกฺเข. อธิโมกฺขวเสน อาวชฺชนสมุทยาติ ‘‘อตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทินยปฺปวตฺตปุพฺพภาคภูตสทฺธาธิโมกฺขวเสน อาวชฺชนุปฺปตฺติยา. ตสฺมา ปฐมุปฺปนฺนา สทฺธา เอว เหตฺถ ‘‘อาวชฺชน’’นฺติ วุตฺตา, น มโนทฺวาราวชฺชนํ. เอส นโย เสเสสุปิ. ตสฺมา ปฐมุปฺปนฺนา อาวชฺชนา ปคฺคหุปฺปตฺติฏฺฐานานํ ติกฺขานํ วีริยินฺทฺริยาทีนํ ปฐมุปฺปตฺติยา อาวชฺชนปริยาเยน วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ. ทุพฺพลา หิ ปฐมุปฺปนฺนา ปคฺคหาภาวโต วีริยินฺทฺริยาทีนํ สมุทโยติ พลวภาวปฺปตฺตวีริยินฺทฺริยาทิกสฺส อาวชฺชนฏฺฐานิยานิ โหนฺตีติ เตสํ สมุทโยติ วุตฺตา, ปุพฺเพ อธิมุจฺจนาทิวเสน ปวตฺตสฺส อาวชฺชนสฺส สมุทยาติ อตฺโถ. ปุน ฉนฺทวเสนาติ กตฺตุกามตากุสลจฺฉนฺทวเสน สทฺธาทีนํ อุปฺปาเทตุกามตาการปฺปวตฺตสฺส ฉนฺทสฺส วเสน. มนสิการวเสน อาวชฺชนสมุทยาติ สทฺธินฺทฺริยาทิวเสน ปวตฺตสฺส ทุพฺพลสฺส ตสฺส นิพฺพตฺตกโยนิโสมนสิการวเสน อาวชฺชนสฺส อุปฺปตฺติยา. เอวมฺปีติ ‘‘อธิโมกฺขวเสนา’’ติอาทินา วุตฺตากาเรนปิ. ฉสุ สุตฺเตสูติ [Pg.488] ทุติยโต ปฏฺฐาย ฉสุ สุตฺเตสุ. จตุสจฺจเมว กถิตํ. อสฺสาทคฺคหเณน หิ สมุทยสจฺจํ, อาทีนวคฺคหเณน ทุกฺขสจฺจํ, นิสฺสรณคฺคหเณน นิโรธมคฺคสจฺจานิ คหิตานีติ. ปฐมสุตฺเต ปน อินฺทฺริยานํ สรูปทสฺสนเมวาติ.

ຄຳວ່າ 'ໃນຝ່າຍຂາວ' ໄດ້ແກ່ ໃນຝ່າຍທີ່ບໍ່ມີໂທດ ອັນເປັນໄປໂດຍນັຍມີຄຳວ່າ 'ຍ່ອມຮູ້ທົ່ວເຖິງສັດທິນຊີ' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງອາວັດຊະນະ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງອະທິໂມກ' ໝາຍຄວາມວ່າ ເພາະການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງອາວັດຊະນະ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມນ້ອມໃຈເຊື່ອ (ອະທິໂມກ) ໃນສັດທາອັນເປັນສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນ ອັນເປັນໄປໂດຍນັຍມີຄຳວ່າ 'ທານທີ່ໃຫ້ແລ້ວມີຢູ່' ເປັນຕົ້ນ. ເພາະສະນັ້ນ ໃນທີ່ນີ້ ສັດທາທີ່ເກີດຂຶ້ນຄັ້ງທຳອິດນັ້ນເອງ ພຣະອາຈານກ່າວວ່າ 'ອາວັດຊະນະ', ບໍ່ແມ່ນມະໂນທະວາຣາວັດຊະນະ. ນັຍນີ້ກໍມີໃນອິນຊີທີ່ເຫຼືອເຊັ່ນກັນ. ເພາະສະນັ້ນ ພຶງເຫັນວ່າ ອາວັດຊະນະທີ່ເກີດຂຶ້ນຄັ້ງທຳອິດ ກ່າວໄວ້ໂດຍອ້ອມ (ປະຣິຍາຍ) ວ່າເປັນອາວັດຊະນະ ເພາະການເກີດຂຶ້ນຄັ້ງທຳອິດແຫ່ງວິຣິຍິນຊີເປັນຕົ້ນ ອັນມີກຳລັງກ້າ ເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງການປະຄອງໄວ້. ເພາະວ່າ ວິຣິຍິນຊີເປັນຕົ້ນທີ່ເກີດຂຶ້ນຄັ້ງທຳອິດອັນມີກຳລັງອ່ອນ ເພາະບໍ່ມີການປະຄອງໄວ້ ຊື່ວ່າເປັນເຫດເກີດ (ສະມຸທະຍະ), ຍ່ອມເປັນສະຖານທີ່ຕັ້ງແຫ່ງອາວັດຊະນະແກ່ວິຣິຍິນຊີເປັນຕົ້ນອັນເຖິງຄວາມມີກຳລັງ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ ເປັນເຫດເກີດແຫ່ງອິນຊີເຫຼົ່ານັ້ນ, ມີອະທິບາຍວ່າ ເປັນເຫດເກີດແຫ່ງອາວັດຊະນະອັນເປັນໄປໂດຍອຳນາດແຫ່ງການນ້ອມໃຈເຊື່ອເປັນຕົ້ນໃນຫົນຫຼັງ. ຄຳວ່າ 'ໂດຍອຳນາດແຫ່ງສັນທະອີກ' ໝາຍຄວາມວ່າ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງກຸສົນສັນທະຄືຄວາມໃຄ່ຈະເຮັດ ອັນເປັນໄປໂດຍອາການໃຄ່ຈະໃຫ້ເກີດສັດທາເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງອາວັດຊະນະ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງມະນະສິການ' ໝາຍຄວາມວ່າ ເພາະການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງອາວັດຊະນະ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງໂຍນິໂສມະນະສິການອັນເຮັດໃຫ້ເກີດອິນຊີອັນມີກຳລັງອ່ອນນັ້ນ ອັນເປັນໄປໂດຍອຳນາດແຫ່ງສັດທິນຊີເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ແມ່ນຢ່າງນີ້' ໝາຍຄວາມວ່າ ແມ່ນໂດຍອາການທີ່ກ່າວໄວ້ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ໂດຍອຳນາດແຫ່ງອະທິໂມກ' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ໃນພຣະສູດ ໖' ໄດ້ແກ່ ໃນພຣະສູດ ໖ ຕັ້ງແຕ່ສູດທີ ໒ ເປັນຕົ້ນໄປ. ກ່າວເຖິງພຽງແຕ່ອະຣິຍະສັດ ໔ ເທົ່ານັ້ນ. ເພາະວ່າ ດ້ວຍການຖືເອົາອັດສາທະ (ຄຸນ) ຍ່ອມຖືເອົາສະມຸທະຍະສັດ, ດ້ວຍການຖືເອົາອາທີນາວະ (ໂທດ) ຍ່ອມຖືເອົາທຸກຂະສັດ, ດ້ວຍການຖືເອົາປະໂຫຍດອັນເປັນເຄື່ອງສະຫຼັດອອກ (ນິດສະຣະນະ) ຍ່ອມຖືເອົານິໂຣທະສັດແລະມັກຄະສັດ. ສ່ວນໃນພຣະສູດທຳອິດ ເປັນພຽງການສະແດງສະພາວະລັກສະນະແຫ່ງອິນຊີທັງຫຼາຍເທົ່ານັ້ນ.

๘. ทพฺพสุตฺตวณฺณนา

໘. ອັດຖະກະຖາທັບພະສູດ

๔๗๘. โสโต อาปชฺชียติ เอเตนาติ โสตาปตฺติ, อนาคตํ ปติ ปฐมมคฺโค. โสโตติ อริยมคฺคโสโต ทฏฺฐพฺโพ. อาปชฺชียตีติอาทิโต ปฏิปชฺชียติ. ปฐมมคฺคปฏิลาภนิมิตฺตานิ โสตาปนฺนสฺส องฺคานิ อิธ ‘‘โสตาปตฺติยงฺคานี’’ติ วุตฺตานิ. ตานิ ปน ตีสุ ฐาเนสุ สทฺธา อริยกนฺตสีลญฺจาติ เวทิตพฺพานิ. สวิสเยติ สกวิสเย. เชฏฺฐกภาวทสฺสนตฺถนฺติ ปธานภาวทสฺสนตฺถํ. ยตฺถ สทฺธาทิอินฺทฺริยานํ สาติสยกิจฺจํ, เตสํ กิจฺจาติเรกตํ ทสฺเสตุนฺติ อตฺโถ. อิทานิ ตมตฺถํ อุปมาหิ วิภาเวตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปตฺวาติ อตฺตโน กิจฺจาติเรกฏฺฐานํ ปฏิลภิตฺวา. ปุพฺพงฺคมนฺติ สทฺทหนกิจฺเจสุ ปุเรจารํ โธรยฺหํ. เสสานิ วีริยินฺทฺริยาทีนิ. ตทนฺวยานีติ ตทนุคตานิ ตสฺส สทฺธินฺทฺริยาทิกสฺส ปกฺขิกานิ. เอส นโย เสเสสุปิ. ฌานวิโมกฺเขติ ฌานสงฺขาเต วิโมกฺเข สมาธิปธานตาย ฌานานํ. เอวญฺจ กตฺวา ‘‘โสตาปตฺติยงฺคานิ ปตฺวา’’ติ อิทญฺจ วจนํ สมตฺถิตํ โหติ. สทฺธูปนิสญฺหิ สีลนฺติ. อริยสจฺจานิ ปตฺวาติ จตฺตาริ สจฺจานิ อภิสเมตพฺพานิ ปาปุณิตฺวา.

໔໗໘. ກະແສອັນບຸກຄົນຍ່ອມເຂົ້າເຖິງດ້ວຍມັກນີ້ ເພາະສະນັ້ນ ມັກນີ້ຊື່ວ່າ ໂສຕາປັດຕິ, ໄດ້ແກ່ ປະຖົມມັກ (ມັກທຳອິດ) ມຸ່ງກົງຕໍ່ພຣະນິພພານອັນຍັງບໍ່ມາເຖິງ. ຄຳວ່າ 'ກະແສ' ພຶງເຫັນວ່າໄດ້ແກ່ ກະແສແຫ່ງອະຣິຍະມັກ. ຄຳວ່າ 'ຍ່ອມເຂົ້າເຖິງ' ໝາຍຄວາມວ່າ ຍ່ອມປະຕິບັດຕັ້ງແຕ່ເບື້ອງຕົ້ນ. ອົງຄະທັງຫຼາຍຂອງພຣະໂສຕາບັນ ອັນເປັນນິມິດແຫ່ງການໄດ້ສະເພາະເຊິ່ງປະຖົມມັກ ໃນທີ່ນີ້ ພຣະອາຈານກ່າວວ່າ 'ໂສຕາປັດຕິຍັງຄະ'. ກໍອົງຄະເຫຼົ່ານັ້ນ ພຶງຊາບວ່າໄດ້ແກ່ ສັດທາໃນສະຖານທີ່ ໓ ແລະອະຣິຍະກັນຕະສີລ. ຄຳວ່າ 'ໃນວິໄສຂອງຕົນ' ໄດ້ແກ່ ໃນວິໄສຂອງຕົນເອງ. ຄຳວ່າ 'ເພື່ອສະແດງຄວາມເປັນໃຫຍ່' ໝາຍຄວາມວ່າ ເພື່ອສະແດງຄວາມເປັນປະທານ. ມີອະທິບາຍວ່າ ເພື່ອສະແດງຄວາມຍິ່ງຍອດແຫ່ງກິດຂອງອິນຊີທັງຫຼາຍມີສັດທິນຊີເປັນຕົ້ນ ໃນສະຖານທີ່ທີ່ພວກມັນມີກິດອັນຍິ່ງຍອດ. ບັດນີ້ ເພື່ອຈະສະແດງເນື້ອຄວາມນັ້ນດ້ວຍອຸປະມາທັງຫຼາຍ ພຣະອາຈານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'ເໝືອນຢ່າງວ່າ...' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ບັນລຸແລ້ວ' ໝາຍຄວາມວ່າ ໄດ້ສະເພາະເຊິ່ງສະຖານທີ່ອັນຍິ່ງຍອດແຫ່ງກິດຂອງຕົນ. ຄຳວ່າ 'ເປັນຫົວໜ້າ' ໝາຍຄວາມວ່າ ເປັນຜູ້ນຳໜ້າ ເປັນຜູ້ຮັບພາຣະໃນກິດຄືການເຊື່ອ. ສ່ວນທີ່ເຫຼືອ ໄດ້ແກ່ ວິຣິຍິນຊີເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ເປັນໄປຕາມນັ້ນ' ໝາຍຄວາມວ່າ ເປັນໄປຕາມນັ້ນ ເປັນຝ່າຍດຽວກັບສັດທິນຊີເປັນຕົ້ນນັ້ນ. ນັຍນີ້ກໍມີໃນອິນຊີທີ່ເຫຼືອເຊັ່ນກັນ. ຄຳວ່າ 'ໃນຊານແລະວິໂມກ' ໄດ້ແກ່ ໃນວິໂມກຄືຊານ ເພາະຄວາມເປັນປະທານແຫ່ງສະມາທິແຫ່ງຊານທັງຫຼາຍ. ແລະເມື່ອເຮັດຢ່າງນີ້ແລ້ວ ຄຳນີ້ວ່າ 'ບັນລຸໂສຕາປັດຕິຍັງຄະທັງຫຼາຍແລ້ວ' ກໍເປັນອັນສົມບູນ. ເພາະວ່າ ສີລມີສັດທາເປັນທີ່ອາໄສ. ຄຳວ່າ 'ບັນລຸອະຣິຍະສັດທັງຫຼາຍ' ໝາຍຄວາມວ່າ ບັນລຸຄືຕັດສະຮູ້ອະຣິຍະສັດ ໔.

๙-๑๐. ปฐมวิภงฺคสุตฺตาทิวณฺณนา

໙-໑໐. ອັດຖະກະຖາປະຖົມມະວິພັງຄະສູດເປັນຕົ້ນ

๔๗๙-๔๘๐. เนปกฺกํ วุจฺจติ ปญฺญาติ อาห – ‘‘ปญฺญาเยตํ นาม’’นฺติ. นิปายติ สํกิเลสธมฺเม วิโสเสติ นิกฺขาเมตีติ นิปโก, ถิรติกฺขสติปุคฺคโล, ตสฺส ภาโว เนปกฺกนฺติ สติยาปิ เนปกฺกภาโว ยุชฺชเตว. เอวญฺหิ ‘‘สติเนปกฺเกนา’’ติ อิทํ วจนํ สมตฺถิตํ โหติ, สติยา จ เนปกฺเกนาติ เอวํ วุจฺจมาเนน สตินิทฺเทโส นาม กโต โหติเยว. อสุกํ นาม สุตฺตํ วา กมฺมฏฺฐานํ วา เม ภาสิตนฺติ. โวสฺสชฺชียติ สงฺขารคตํ เอตสฺมึ อธิคเตติ โวสฺสคฺโค, นิพฺพานํ. ตํ อารมฺมณํ [Pg.489] กริตฺวาติ อาห – ‘‘นิพฺพานารมฺมณํ กตฺวา’’ติ. คจฺฉนฺติยาติ สงฺขารานํ อุทยญฺจ วยญฺจ อุทยพฺพยํ คจฺฉนฺติยา พุชฺฌนฺติยา. เตนาห ‘‘อุทยพฺพยปริคฺคาหิกายา’’ติ. สทฺธาสติปญฺญินฺทฺริยานิ ปุพฺพภาคานิ ‘‘อิติปิ โส ภควา อรหํ, จิรกตมฺปิ จิรภาสิตมฺปิ สริตา อนุสฺสริตา, อุทยตฺถคามินิยา ปญฺญายา’’ติ จ วุตฺตตฺตา. ‘‘อารทฺธวีริโย วิหรติ, โส อนุปฺปนฺนาน’’นฺติอาทินา จ วุตฺตตฺตา วีริยินฺทฺริยํ มิสฺสกํ. ‘‘โวสฺสคฺคารมฺมณํ กริตฺวา’’ติ วุตฺตตฺตา สมาธินฺทฺริยํ นิพฺพตฺติตโลกุตฺตรเมว. อยเมวาติ ยฺวายํ นวเม วุตฺโต. อยเมว ปุพฺพภาคมิสฺสกโลกุตฺตรตฺตธมฺมปริจฺเฉโท.

໔໗໙-໔໘໐. ປັນຍາ ພຣະອາຈານກ່າວວ່າ ເນປັກກະ (ຄວາມສະຫຼາດຮອບຄອບ), ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ນີ້ເປັນຊື່ຂອງປັນຍາ'. ບຸກຄົນໃດຍ່ອມຮັກສາ ຄືເຮັດໃຫ້ກິເລດທັມທັງຫຼາຍເຫືອດແຫ້ງໄປ ແລະເຮັດໃຫ້ອອກໄປໄດ້ ເພາະສະນັ້ນ ບຸກຄົນນັ້ນຊື່ວ່າ ນິປະກະ ໄດ້ແກ່ ບຸກຄົນຜູ້ມີສະຕິອັນໝັ້ນຄົງແລະກ້າຫານ, ຄວາມເປັນແຫ່ງນິປະກະນັ້ນ ຊື່ວ່າ ເນປັກກະ, ແມ່ນຄວາມເປັນເນປັກກະແຫ່ງສະຕິກໍຍ່ອມສົມຄວນແທ້. ເພາະວ່າ ເມື່ອເປັນຢ່າງນີ້ ຄຳນີ້ວ່າ 'ດ້ວຍສະຕິແລະເນປັກກະ' ກໍເປັນອັນສົມບູນ, ແລະດ້ວຍຄຳທີ່ກ່າວໄວ້ຢ່າງນີ້ວ່າ 'ດ້ວຍສະຕິແລະດ້ວຍເນປັກກະ' ກໍຊື່ວ່າເປັນການສະແດງສະຕິນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ 'ພຣະສູດ ຫຼື ກຳມະຖານຊື່ໂນ້ນ ອັນເຮົາກ່າວແລ້ວ'. ສັງຂານທັງຫຼາຍຍ່ອມຖືກສະຫຼັດຖິ້ມໃນທັມນີ້ ອັນບຸກຄົນບັນລຸແລ້ວ ເພາະສະນັ້ນ ທັມນັ້ນຊື່ວ່າ ວົດສັກຄະ (ການສະຫຼັດ), ໄດ້ແກ່ ພຣະນິພພານ. ເພື່ອສະແດງການເຮັດພຣະນິພພານນັ້ນໃຫ້ເປັນອາຣົມ ພຣະອາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເຮັດພຣະນິພພານໃຫ້ເປັນອາຣົມ'. ຄຳວ່າ 'ຜູ້ດຳເນີນໄປ' ໝາຍຄວາມວ່າ ຜູ້ດຳເນີນໄປ ຄືກຳນົດຮູ້ຄວາມເກີດແລະຄວາມດັບແຫ່ງສັງຂານທັງຫຼາຍ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຜູ້ກຳນົດຮູ້ຄວາມເກີດແລະຄວາມດັບ'. ສັດທິນຊີ ສະຕິນຊີ ແລະປັນຍິນຊີ ເປັນສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນ ເພາະມີພຣະດຳຣັດໄວ້ວ່າ 'ແມ່ນເພາະເຫດນີ້ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົສນັ້ນເປັນພຣະອໍຣະຫັນ...', 'ຜູ້ລະນຶກໄດ້ ຕາມລະນຶກໄດ້ ແມ່ນສິ່ງທີ່ເຮັດແລ້ວນານ ກ່າວແລ້ວນານ...', ແລະ 'ດ້ວຍປັນຍາອັນເຫັນຄວາມເກີດແລະຄວາມດັບ...'. ແລະເພາະມີພຣະດຳຣັດໄວ້ວ່າ 'ເປັນຜູ້ປາຣົບຄວາມພຽນຢູ່, ພະຍາຍາມເພື່ອຄວາມບໍ່ເກີດຂຶ້ນແຫ່ງອະກຸສົນທັມທັງຫຼາຍອັນຍັງບໍ່ເກີດຂຶ້ນ...' ເປັນຕົ້ນ, ວິຣິຍິນຊີຈຶ່ງເປັນແບບປະສົມ (ມິດສະກະ). ເພາະມີພຣະດຳຣັດໄວ້ວ່າ 'ເຮັດການສະຫຼັດໃຫ້ເປັນອາຣົມ', ສະມາທິນຊີຈຶ່ງເປັນໂລກຸດຕະຣະອັນເກີດຂຶ້ນແລ້ວແທ້ໆ. ຄຳວ່າ 'ນີ້ເອງ' ໄດ້ແກ່ ຂໍ້ໃດທີ່ກ່າວໄວ້ໃນສູດທີ ໙. ນີ້ເອງເປັນການກຳນົດທັມໂດຍຄວາມເປັນສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນ, ປະສົມ ແລະໂລກຸດຕະຣະ.

สุทฺธิกวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍສຸດທິກະວັກ ຈົບແລ້ວ.

๒. มุทุตรวคฺโค

໒. ມຸດຸຕະຣະວັກ

๑. ปฏิลาภสุตฺตวณฺณนา

໑. ອັດຖະກະຖາປະຕິລາພະສູດ

๔๘๑. สมฺมปฺปธาเน อารพฺภาติ สมฺมปฺปธาเน ภาวนาวเสน อารพฺภ. เตนาห ‘‘ภาเวนฺโต’’ติ. ยถา วีริยินฺทฺริยนิทฺเทเส ‘‘จตฺตาโร สมฺมปฺปธาเน อารพฺภ วีริยํ ปฏิลภตี’’ติ เทสนา อาคตา, เอวํ สตินฺทฺริยนิทฺเทเส ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐาเน อารพฺภ สตึ ปฏิลภตี’’ติ, ตสฺมา ‘‘สตินฺทฺริเยปิ เอเสว นโย’’ติ วุตฺตํ. สทฺธินฺทฺริยาทินิทฺเทเสสุ ปน น ตถา เทเสติ.

໔໘໑. ຄຳວ່າ 'ປາຣົບໃນສັມມັບປະທານທັງຫຼາຍ' ໝາຍຄວາມວ່າ ປາຣົບໂດຍອຳນາດແຫ່ງການຈະເລີນໃນສັມມັບປະທານທັງຫຼາຍ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເມື່ອຈະເລີນ'. ພຣະທັມມະເທດສະນາມາແລ້ວໃນການສະແດງວິຣິຍິນຊີວ່າ 'ປາຣົບສັມມັບປະທານ ໔ ແລ້ວ ຍ່ອມໄດ້ສະເພາະເຊິ່ງວິຣິຍະ' ຢ່າງໃດ, ໃນການສະແດງສະຕິນຊີກໍມີວ່າ 'ປາຣົບສະຕິປັດຖານ ໔ ແລ້ວ ຍ່ອມໄດ້ສະເພາະເຊິ່ງສະຕิ' ຢ່າງນັ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ພຣະອາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ແມ່ນໃນສະຕິນຊີກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ'. ແຕ່ໃນການສະແດງສັດທິນຊີເປັນຕົ້ນ ພຣະອົງບໍ່ໄດ້ເທດສະນາໄວ້ຢ່າງນັ້ນ.

๒. ปฐมสํขิตฺตสุตฺตวณฺณนา

໒. ອັດຖະກະຖາປະຖົມມະສັງຂິດຕະສູດ

๔๘๒. อินฺทฺริยานํ ติกฺขาทิภาโว วิปสฺสนาวเสน วา มคฺควเสน วา ผลวเสน วา คเหตพฺโพติ วุตฺตํ ‘‘ตโตติ…เป… เวทิตพฺพ’’นฺติ. นนุ เจตฺถ มุทุภาโว เอว ปาฬิยํ คหิโตติ? สจฺจเมตํ, ตํ ปน ติกฺขภาเว อสติ น โหติ ติกฺขาทิภาโวติ วุตฺตํ. ยโต หิ อยํ มุทุ, อิโต ตํ ติกฺขนฺติ วตฺตพฺพตํ ลภติ อเปกฺขาสิทฺธตฺตา ติกฺขมุทุภาวานํ ปาราปารํ วิย. อิทานิ ‘‘ตโต’’ติอาทินา สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘สมตฺตานี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สมตฺตานีติ สมฺปนฺนานิ. อิตรํ [Pg.490] ตสฺเสว เววจนํ. สมตฺตานีติ วา ปริยตฺตานิ, สมตฺตานีติ อตฺโถ. ‘‘ตโต มุทุตรานิ ธมฺมานุสารีมคฺคสฺสา’’ติ กสฺมา วุตฺตํ? ตโตติ หิ โสตาปตฺติมคฺควิปสฺสนินฺทฺริยานิ อธิปฺเปตานิเยว, ‘‘ตโต มุทุตรานี’’ติ วุตฺตปฐมมคฺโค ธมฺมานุสารี วา สิยา สทฺธานุสารี วาติ พฺยภิจรติ? นายํ โทโส, โสตาปตฺติมคฺเคกเทสวเสเนว ลทฺธพฺพปฐมมคฺคาเปกฺขาย วิปสฺสนาย วิภาคสฺส อธิปฺเปตตฺตา. โย หิ โสตาปนฺโน หุตฺวา อิริยาปถํ อโกเปตฺวา ยถานิสินฺโนว สกทาคามิมคฺคํ ปาปุณาติ, ตสฺส วิปสฺสนินฺทฺริยานิ สนฺธาย อวิภาเคน วุตฺตํ – ‘‘ตโต มุทุตรานิ โสตาปตฺติมคฺคสฺส วิปสฺสนินฺทฺริยานิ นามา’’ติ. โย ปน โสตาปนฺโน หุตฺวา กาลนฺตเรน สกทาคามี โหติ, ตสฺส โสตาปตฺติมคฺคตฺถาย ปวตฺตานิ วิปสฺสนินฺทฺริยานิ นาม โหนฺติ. โส เจ ธมฺมานุสารีโคตฺโต, ตสฺส ยถาวุตฺตวิปสฺสนินฺทฺริยโต มุทุตรานีติ ‘‘ตโต มุทุตรานิ ธมฺมานุสารีมคฺคสฺสา’’ติ วุตฺตํ. วิปสฺสนินฺทฺริยานิ นามาติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. ธมฺมานุสารีวิปสฺสนินฺทฺริยโต สทฺธานุสารีวิปสฺสนินฺทฺริยานํ มุทุภาวสฺส การณํ สยเมว วกฺขติ. ธมฺเมน ปญฺญาย มคฺคโสตํ อนุสฺสรตีติ ธมฺมานุสารี, ปญฺญุตฺตโร อริโย. สทฺธาย มคฺคโสตํ อนุสฺสรตีติ สทฺธานุสารี, สทฺธุตฺตโร อริโย.

໔໘໒. ທີ່ວ່າ 'ຄວາມເປັນຜູ້ມີອິນຊີແກ່ກ້າເປັນຕົ້ນ ພຶງຖືເອົາດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງວິປັດສະນາ ຫຼືດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງມັກ ຫຼືດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຜົນ' ນັ້ນ ທ່ານກ່າວໄວ້ວ່າ 'ແຕ່ອິນຊີເຫຼົ່ານັ້ນ... ລະ... ພຶງຊາບ'. ຖາມວ່າ: ກໍໃນພຣະບາລີນີ້ ທ່ານຖືເອົາແຕ່ຄວາມເປັນອິນຊີອ່ອນ (ມຸດຸພາວະ) ບໍ່ແມ່ນຫຼື? ຕອບວ່າ: ນັ້ນເປັນຄວາມຈິງ, ແຕ່ເມື່ອບໍ່ມີຄວາມເປັນອິນຊີແກ່ກ້າ ຄວາມເປັນອິນຊີແກ່ກ້າເປັນຕົ້ນກໍຍ່ອມມີບໍ່ໄດ້, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວໄວ້ຢ່າງນັ້ນ. ເພາະວ່າ ອິນຊີນີ້ອ່ອນ, ອິນຊີນີ້ແກ່ກ້າກວ່າອິນຊີນີ້ ຍ່ອມໄດ້ຊື່ວ່າເປັນສິ່ງທີ່ຕ້ອງເອີ້ນຢ່າງນັ້ນ ເພາະຄວາມເປັນຂອງທີ່ຕ້ອງທຽບຄຽງກັນຈຶ່ງຈະສຳເລັດໄດ້ ເໝືອນຝັ່ງນີ້ແລະຝັ່ງນັ້ນ. ບັດນີ້ ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມທີ່ກ່າວໄວ້ໂດຍຫຍໍ້ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ຕໂຕ' (ແຕ່ອິນຊີເຫຼົ່ານັ້ນ) ເປັນຕົ້ນ ໃຫ້ພິສະດານ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'ສມຕຕານິ' (ບໍລິບູນແລ້ວ) ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຳວ່າ 'ສມຕຕານິ' ໄດ້ແກ່ ເຖິງພ້ອມແລ້ວ. ຄຳນອກນີ້ (ປະຣິປຸນນານິ) ເປັນໄວພົດຂອງຄຳນັ້ນເອງ. ຫຼືວ່າ 'ສມຕຕານິ' ໄດ້ແກ່ ຮຽນຈົບແລ້ວ, ອະທິບາຍວ່າ ບໍລິບູນແລ້ວ. ທີ່ຖາມວ່າ: ເພາະເຫດໃດຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ອິນຊີທີ່ອ່ອນກວ່າອິນຊີເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມມີແກ່ທັມມານຸສາຣີມັກ'? ເພາະວ່າ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ຕໂຕ' ນັ້ນ ທ່ານປະສົງເອົາວິປັດສະນິນຊີແຫ່ງໂສຕາປັດຕິມັກນັ້ນເອງ, ເມື່ອກ່າວວ່າ 'ອິນຊີທີ່ອ່ອນກວ່າອິນຊີເຫຼົ່ານັ້ນ' ມັກທຳອິດທີ່ກ່າວເຖິງນັ້ນ ຈະເປັນທັມມານຸສາຣີ ຫຼືສັດທານຸສາຣີ ກໍຍ່ອມຄາດເຄື່ອນບໍ່ແມ່ນຫຼື? ຕອບວ່າ: ນີ້ບໍ່ແມ່ນໂທດ (ຂໍ້ບົກພ່ອງ), ເພາະທ່ານປະສົງເອົາການຈຳແນກວິປັດສະນາ ໂດຍເພັ່ງເຖິງມັກທຳອິດທີ່ຈະພຶງໄດ້ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສ່ວນໜຶ່ງຂອງໂສຕາປັດຕິມັກນັ້ນເອງ. ຈິງຢູ່, ບຸກຄົນໃດເປັນພຣະໂສຕາບັນແລ້ວ ບໍ່ທຳລາຍອິຣິຍາບົດ ຄືນັ່ງຢູ່ຕາມເດີມນັ້ນເອງ ບັນລຸສະກທາກາມີມັກ, ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງວິປັດສະນິນຊີຂອງບຸກຄົນນັ້ນ ໂດຍບໍ່ຈຳແນກວ່າ 'ວິປັດສະນິນຊີທີ່ອ່ອນກວ່າອິນຊີເຫຼົ່ານັ້ນ ຊື່ວ່າເປັນຂອງໂສຕາປັດຕິມັກ'. ສ່ວນບຸກຄົນໃດເປັນພຣະໂສຕາບັນແລ້ວ ຕໍ່ມາພາຍຫຼັງຈຶ່ງເປັນພຣະສະກທາກາມີ, ວິປັດສະນິນຊີຂອງບຸກຄົນນັ້ນ ຍ່ອມຊື່ວ່າເປັນໄປເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ໂສຕາປັດຕິມັກ. ຖ້າບຸກຄົນນັ້ນເປັນທັມມານຸສາຣີໂຄດ, ວິປັດສະນິນຊີຂອງລາວ ຍ່ອມອ່ອນກວ່າວິປັດສະນິນຊີທີ່ກ່າວແລ້ວ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ອິນຊີທີ່ອ່ອນກວ່າອິນຊີເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມມີແກ່ທັມມານຸສາຣີມັກ'. ພຶງນຳຄຳວ່າ 'ວິປັດສະນິນຊີ' ມາເຊື່ອມໂຍງເຂົ້າກັນ. ສ່ວນເຫດແຫ່ງຄວາມອ່ອນແຫ່ງສັດທານຸສາຣີວິປັດສະນິນຊີ ກວ່າທັມມານຸສາຣີວິປັດສະນິນຊີ ທ່ານຈະກ່າວເອງໃນພາຍຫຼັງ. ບຸກຄົນໃດຍ່ອມແລ່ນໄປຕາມກະແສແຫ່ງມັກດ້ວຍທັມ ຄືດ້ວຍປັນຍາ ບຸກຄົນນັ້ນຊື່ວ່າ ທັມມານຸສາຣີ ຄື ພຣະອະລິຍະບຸກຄົນຜູ້ມີປັນຍາເປັນໃຫຍ່. ບຸກຄົນໃດຍ່ອມແລ່ນໄປຕາມກະແສແຫ່ງມັກດ້ວຍສັດທາ ບຸກຄົນນັ້ນຊື່ວ່າ ສັດທານຸສາຣີ ຄື ພຣະອະລິຍະບຸກຄົນຜູ້ມີສັດທາເປັນໃຫຍ່.

เอวํ วิปสฺสนาวเสน ทสฺเสตฺวา มคฺควเสน ทสฺเสตุํ ‘‘ตถา’’ติอาทิ อารทฺธํ. สมฺปโยคโต สภาวโต จ อรหตฺตมคฺคปริยาปนฺนานิ อรหตฺตมคฺคินฺทฺริยานิ. อรหตฺตผลินฺทฺริยานีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย.

ເມື່ອສະແດງດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງວິປັດສະນາຢ່າງນີ້ແລ້ວ ເພື່ອຈະສະແດງດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງມັກ ທ່ານຈຶ່ງເລີ່ມຄຳວ່າ 'ຕຖາ' (ເໝືອນກັນນັ້ນ) ເປັນຕົ້ນ. ອະຣະຫັດຕະມັກຄິນຊີ ຄືອິນຊີທີ່ນັບເນື່ອງໃນອະຣະຫັດຕະມັກ ໂດຍການປະກອບ (ສຳປະໂຍກ) ແລະໂດຍສະພາວະ. ເຖິງແມ່ນໃນຄຳວ່າ 'ອະຣະຫັດຕະຜະລິນຊີ' ນີ້ ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ.

อิทานิ ผลวเสน ทสฺเสตุํ ‘‘สมตฺตานิ ปริปุณฺณานี’’ติอาทิ วุตฺตํ. โสตาปตฺติมคฺคฏฺฐปุคฺคลวเสน นานตฺตํ ชาตํ, ตสฺมา เต ทฺเวปิ อิธ ตติยวาเร น ลพฺภนฺตีติ อธิปฺปาโย. ธมฺมานุสารีสทฺธานุสารีนํ นานตฺตํ กถํ ชาตนฺติ อาห ‘‘อาคมเนนปิ มคฺเคนปี’’ติ. ตทุภยํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สทฺธานุสารีปุคฺคโล’’ติอาทิมาห. อุทฺทิสาเปนฺโตติ อุทฺเทสํ คณฺหนฺโต.

ບັດນີ້ ເພື່ອສະແດງດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຜົນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'ສມຕຕານິ ປຣິປຸນນານິ' (ບໍລິບູນແລ້ວ ເຕັມປ່ຽມແລ້ວ) ເປັນຕົ້ນ. ຄວາມຕ່າງກັນ (ນານັດຕະ) ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງບຸກຄົນຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໃນໂສຕາປັດຕິມັກ, ເພາະສະນັ້ນ ອະທິບາຍວ່າ ບຸກຄົນທັງສອງນັ້ນກໍບໍ່ໄດ້ໃນວາລະທີສາມນີ້. ຖາມວ່າ: ຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງທັມມານຸສາຣີແລະສັດທານຸສາຣີ ເກີດຂຶ້ນໄດ້ແນວໃດ? ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ດ້ວຍຄຳພີທີ່ມາ (ອາຄົມ) ແດ່ ດ້ວຍມັກແດ່'. ເພື່ອສະແດງທັງສອງຢ່າງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'ສທຖານຸສາຣີປຸຄຄໂລ' (ບຸກຄົນຜູ້ເປັນສັດທານຸສາຣີ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ອຸດທິສາເປນໂຕ' ໄດ້ແກ່ ຜູ້ຮຽນເອົາຫົວຂໍ້ (ອຸເທດ).

มคฺโค ติกฺโข โหติ อุปนิสฺสยินฺทฺริยานํ ติกฺขวิสทภาวโต. เตนาห ‘‘สูรํ ญาณํ วหตี’’ติ. อสงฺขาเรนาติ สรเสเนว. อปฺปโยเคนาติ ตสฺเสว เววจนํ. ธมฺมานุสารีปุคฺคโล หิ อาคมนมฺหิ กิเลเส วิกฺขมฺเภนฺโต อปฺปทุกฺเขน อปฺปกสิเรน อกิลมนฺโตว วิกฺขมฺเภตุํ สกฺโกติ. สทฺธานุสารีปุคฺคโล ปน ทุกฺเขน กสิเรน กิลมนฺโต หุตฺวา วิกฺขมฺเภตุํ สกฺโกติ, ตสฺมา ธมฺมานุสาริสฺส ปุพฺพภาคมคฺคกฺขเณ [Pg.491] กิเลสจฺเฉทกญาณํ อทนฺธํ ติขิณํ หุตฺวา วหติ, ยถา นาม ติขิเณน อสินา กทลึ ฉินฺทนฺตสฺส ฉินฺนฏฺฐานํ มฏฺฐํ โหติ, อสิ ขิปฺปํ วหติ, สทฺโท น สุยฺยติ, พลววายามกิจฺจํ น โหติ, เอวรูปา ธมฺมานุสาริโน ปุพฺพภาคภาวนา โหติ, สทฺธานุสาริโน ปน ปุพฺพภาคกฺขเณ กิเลสจฺเฉทกญาณํ ทนฺธํ น ติขิณํ อสูรํ หุตฺวา วหติ, ยถา นาม นาติติขิเณน อสินา กทลึ ฉินฺทนฺตสฺส ฉินฺนฏฺฐานํ น มฏฺฐํ โหติ, อสิ สีฆํ น วหติ, สทฺโท สุยฺยติ, พลววายามกิจฺจํ อิจฺฉิตพฺพํ โหติ, เอวรูปา สทฺธานุสาริโน ปุพฺพภาคภาวนา โหติ. เอวํ สนฺเตปิ กิเลสกฺขเย นานตฺตํ นตฺถิ. เตนาห ‘‘กิเลสกฺขเย ปนา’’ติอาทิ. อวเสสา จ กิเลสา ขียนฺติ สํโยชนกฺขยาย โยคตฺตา.

ມັກຍ່ອມແກ່ກ້າ ເພາະຄວາມເປັນອິນຊີທີ່ເປັນອຸປະນິສັຍມີສະພາວະແກ່ກ້າແລະຜຸດຜ່ອງ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຍ່ອມນຳໄປເຊິ່ງປັນຍາອັນກ້າຫານ'. ຄຳວ່າ 'ອສງຂາເຣນ' ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍກຳລັງຂອງຕົນເອງ. ຄຳວ່າ 'ອປປໂຍເຄນ' (ໂດຍບໍ່ຕ້ອງໃຊ້ຄວາມພະຍາຍາມຫຼາຍ) ເປັນໄວພົດຂອງຄຳນັ້ນເອງ. ຈິງຢູ່, ບຸກຄົນຜູ້ເປັນທັມມານຸສາຣີ ເມື່ອຂົ່ມກິເລດໃນຄຳພີທີ່ມາ ຍ່ອມສາມາດຂົ່ມໄດ້ໂດຍມີທຸກໜ້ອຍ ໂດຍບໍ່ລຳບາກ ແລະບໍ່ອິດເມື່ອຍເລີຍ. ສ່ວນບຸກຄົນຜູ້ເປັນສັດທານຸສາຣີ ຍ່ອມສາມາດຂົ່ມໄດ້ໂດຍມີທຸກ ໂດຍລຳບາກ ແລະອິດເມື່ອຍ, ເພາະສະນັ້ນ ໃນຂະນະແຫ່ງບຸບພະພາກມັກຂອງທັມມານຸສາຣີ ປັນຍາເຄື່ອງຕັດກິເລດຍ່ອມບໍ່ເຊື່ອງຊ້າ ແຕ່ແກ່ກ້າແລ່ນໄປ, ປຽບເໝືອນເມື່ອບຸກຄົນຕັດຕົ້ນກ້ວຍດ້ວຍດາບອັນຄົມ ບ່ອນທີ່ຕັດຍ່ອມລຽບນຽນ, ດາບຍ່ອມແລ່ນໄປຢ່າງວ່ອງໄວ, ບໍ່ມີສຽງດັງ, ບໍ່ຕ້ອງໃຊ້ຄວາມພະຍາຍາມຢ່າງແຮງກ້າ, ບຸບພະພາກພາວະນາຂອງທັມມານຸສາຣີ ຍ່ອມມີສະພາວະ微ໝືອນຢ່າງນີ້, ສ່ວນໃນຂະນະແຫ່ງບຸບພະພາກຂອງສັດທານຸສາຣີ ປັນຍາເຄື່ອງຕັດກິເລດຍ່ອມເຊື່ອງຊ້າ ບໍ່ແກ່ກ້າ ບໍ່ກ້າຫານແລ່ນໄປ, ປຽບເໝືອນເມື່ອບຸກຄົນຕັດຕົ້ນກ້ວຍດ້ວຍດາບທີ່ບໍ່ຄົມປານໃດ ບ່ອນທີ່ຕັດຍ່ອມບໍ່ລຽບນຽນ, ດາບຍ່ອມບໍ່ແລ່ນໄປຢ່າງວ່ອງໄວ, ມີສຽງດັງ, ຕ້ອງໃຊ້ຄວາມພະຍາຍາມຢ່າງແຮງກ້າ, ບຸບພະພາກພາວະນາຂອງສັດທານຸສາຣີ ຍ່ອມມີສະພາວະເໝືອນຢ່າງນີ້. ເຖິງແມ່ນຈະເປັນຢ່າງນັ້ນ ໃນເວລາທີ່ກິເລດສິ້ນໄປ ຄວາມຕ່າງກັນຍ່ອມບໍ່ມີ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ກໍໃນເວລາທີ່ກິເລດສິ້ນໄປ...' ເປັນຕົ້ນ. ແລະກິເລດທີ່ເຫຼືອຍ່ອມສິ້ນໄປ ເພາະຄວາມປະກອບເພື່ອຄວາມສິ້ນໄປແຫ່ງສັງໂຍດ.

๓. ทุติยสํขิตฺตสุตฺตวณฺณนา

໓. ພັນລະນາທຸຕິຍະສັງຂິດຕະສູດ

๔๘๓. ตโตติ ผลโต ผลเวมตฺตตาย จริยมานตฺตา. อินฺทฺริยเวมตฺตตา สทฺธาทีนํ อินฺทฺริยานํ นานตฺเตน. ผลนานตฺตนฺติ อรหตฺตผลาทินานตฺตํ. ปุคฺคลนานตฺตนฺติ อนาคามิอาทิปุคฺคลนานตฺตํ.

໔໘໓. ຄຳວ່າ 'ຕໂຕ' (ແຕ່ອິນຊີເຫຼົ່ານັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ຈາກຜົນ ເພາະຄວາມເປັນໄປແຫ່ງຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງຜົນ. ຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງອິນຊີ (ອິນທຣิຍະເວມັດຕະຕາ) ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງອິນຊີທັງຫຼາຍມີສັດທາເປັນຕົ້ນ. ຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງຜົນ (ຜະລານານັດຕະ) ໄດ້ແກ່ ຄວາມຕ່າງກັນມີອະຣະຫັດຕະຜົນເປັນຕົ້ນ. ຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງບຸກຄົນ (ปຸກຄະລານານັດຕະ) ໄດ້ແກ່ ຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງບຸກຄົນມີພຣະອະນາຄາມີເປັນຕົ້ນ.

๔. ตติยสํขิตฺตสุตฺตวณฺณนา

໔. ພັນລະນາຕະຕິຍະສັງຂິດຕະສູດ

๔๘๔. สีลกฺขนฺธาทีหิ สทฺธินฺทฺริยาทีหิ จ ปริโต ปูรเณน ปริปูรํ อรหตฺตมคฺคํ กโรนฺโต นิปฺผตฺติโต อรหตฺตผลํ อาราเธติ นิปฺผาเทติ. ตโย ปเทสมคฺเคติ สีลกฺขนฺธาทีนํ อปาริปูริยา เอกเทสภูเต ตโย เหฏฺฐิมมคฺเค. ปเทสํ เหฏฺฐิมผลตฺตยํ. จตูสูติ อิมสฺมึ วคฺเค ปฐมาทีสุ จตูสุ สุตฺเตสุ. กามญฺเจตฺถ ตติเย ‘‘ตโตติ ผลวเสน นิสฺสกฺก’’นฺติ วุตฺตํ, จตุตฺเถ ‘‘ปริปูรํ ปริปูรการี อาราเธติ, ปเทสํ ปเทสการี’’ติ, ‘‘จตูสุปิ สุตฺเตสุ มิสฺสกาเนว อินฺทฺริยานิ กถิตานี’’ติ ปน วจนโต วิปสฺสนาวเสนปิ โยชนา ลพฺภเตวาติ ทฏฺฐพฺพํ.

໔໘໔. ບຸກຄົນເມື່ອເຮັດໃຫ້ອະຣະຫັດຕະມັກບໍລິບູນ ດ້ວຍການເຕີມເຕັມໃຫ້ຮອບດ້ານດ້ວຍສີລັກຂັນເປັນຕົ້ນ ແລະດ້ວຍສັດທິນຊີເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມຊື່ວ່າ ຍິນດີ ຄື ເຮັດໃຫ້ສຳເລັດເຊິ່ງອະຣະຫັດຕະຜົນ ໂດຍຄວາມສຳເລັດ. ຄຳວ່າ 'ຕະໂຍ ປະເທສະມັກເຄ' (ມັກອັນເປັນສ່ວນໜຶ່ງ 3 ມັກ) ໄດ້ແກ່ ມັກເບື້ອງຕ່ຳ 3 ມັກ ອັນເປັນສ່ວນໜຶ່ງ ເພາະຄວາມບໍ່ບໍລິບູນແຫ່ງສີລັກຂັນເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ປະເທສັງ' ໄດ້ແກ່ ຜົນເບື້ອງຕ່ຳ 3. ຄຳວ່າ 'ຈະຕູສຸ' ໄດ້ແກ່ ໃນສູດທັງຫຼາຍ 4 ມີສູດທຳອິດເປັນຕົ້ນໃນວັກນີ້. ກໍໃນສູດທີສາມນີ້ ເຖິງແມ່ນຈະກ່າວໄວ້ວ່າ 'ຄຳວ່າ ຕໂຕ ເປັນການຫຼີກອອກ (ນິດສັກຄະ) ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຜົນ', ແລະໃນສູດທີສີ່ ກ່າວໄວ້ວ່າ 'ບຸກຄົນຜູ້ເຮັດໃຫ້ບໍລິບູນ ຍ່ອມຍິນດີເຊິ່ງຄວາມບໍລິບູນ, ບຸກຄົນຜູ້ເຮັດໃຫ້ເປັນບາງສ່ວນ ຍ່ອມຍິນດີເຊິ່ງສ່ວນໜຶ່ງ', ແຕ່ເພາະຄຳກ່າວວ່າ 'ເຖິງແມ່ນໃນສູດທັງ 4 ທ່ານກໍກ່າວເຖິງອິນຊີທີ່ລະຄົນກັນ (ມິດສະກະ) ນັ້ນເອງ', ດັ່ງນັ້ນ ພຶງຊາບວ່າ ຍ່ອມໄດ້ການປະກອບແມ່ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງວິປັດສະນາເຊັ່ນກັນ.

๕-๗. ปฐมวิตฺถารสุตฺตาทิวณฺณนา

໕-໗. ...

๔๘๕-๔๘๗. วิปสฺสนาวเสน นิสฺสกฺกํ เวทิตพฺพํ, น มคฺคผลวเสน, อิมสฺมึ สุตฺเต สพฺพโสว วิปสฺสนินฺทฺริยานํ เอว อธิปฺเปตตฺตา. อิทานิ ตมตฺถํ [Pg.492] ปากฏํ กาตุํ ‘‘ปริปุณฺณานิ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อวิหาทีสุ ปญฺจสุ สุทฺธาวาเสสุ ตตฺถ ตตฺถ อายุเวมชฺฌํ อนติกฺกมิตฺวา อนฺตรา กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพายนโต อนฺตราปรินิพฺพายี, อสงฺขาเรน อปฺปโยเคน สรสโตว ปรินิพฺพายนโต อสงฺขารปรินิพฺพายี, ตพฺพิปริยายโต สสงฺขารปรินิพฺพายี, อุทฺธํ วาหิภาเวน อุทฺธมสฺส ตณฺหาโสตํ วฏฺฏโสตํ วาติ อุทฺธํโสโต, อุทฺธํ วา คนฺตฺวา ปฏิลภิตพฺพโต อุทฺธมสฺส มคฺคโสตนฺติ อุทฺธํโสโต, อกนิฏฺฐภวํ คจฺฉตีติ อกนิฏฺฐคามีติ เอวเมตฺถ สทฺทตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

໔໘໕-໔໘໗. ພຶງຊາບການຫຼີກອອກ (ນິດສັກຄະ) ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງວິປັດສະນາ, ບໍ່ແມ່ນດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງມັກແລະຜົນ, ເພາະໃນສູດນີ້ ທ່ານປະສົງເອົາວິປັດສະນິນຊີທັງໝົດໂດຍແທ້. ບັດນີ້ ເພື່ອເຮັດໃຫ້ເນື້ອຄວາມນັ້ນຈະແຈ້ງ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'ປະຣິປຸນນານິ ຫິ' (ເພາະວ່າ ບໍລິບູນແລ້ວ) ເປັນຕົ້ນ. ໃນສຸທທາວາດ 5 ມີອະວິຫາເປັນຕົ້ນ ບຸກຄົນຜູ້ປໍຣິນິບພານດ້ວຍການປໍຣິນິບພານດ້ວຍກິເລດໃນລະຫວ່າງ ໂດຍບໍ່ລ່ວງກາຍເຄິ່ງອາຍຸໃນພົບນັ້ນໆ ຊື່ວ່າ ອັນຕະຣາປໍຣິນິບພາຍີ. ບຸກຄົນຜູ້ປໍຣິນິບພານດ້ວຍກຳລັງຂອງຕົນເອງ ໂດຍບໍ່ຕ້ອງໃຊ້ຄວາມພະຍາຍາມຫຼາຍ ຊື່ວ່າ ອະສັງຂາຣະປໍຣິນິບພາຍີ. ບຸກຄົນຜູ້ມີສະພາວະກົງກັນຂ້າມກັບບຸກຄົນນັ້ນ ຊື່ວ່າ ສະສັງຂາຣະປໍຣິນິບພາຍີ. ບຸກຄົນຜູ້ມີກະແສຂຶ້ນເບື້ອງເທິງ ຄື ກະແສຕັນຫາ ຫຼືກະແສວັດຕະຂອງລາວມີສະພາວະຂຶ້ນເບື້ອງເທິງ ຊື່ວ່າ ອຸດທັງໂສໂຕ. ຫຼືບຸກຄົນຜູ້ມີກະແສແຫ່ງມັກຂຶ້ນເບື້ອງເທິງ ເພາະເປັນສິ່ງທີ່ລາວຈະພຶງໄດ້ດ້ວຍການໄປເບື້ອງເທິງ ຊື່ວ່າ ອຸດທັງໂສໂຕ. ບຸກຄົນຜູ້ໄປສູ່ອະກະນິດຖະພົບ ຊື່ວ່າ ອະກະນິດຖະຄາມີ. ພຶງຊາບເນື້ອຄວາມແຫ່ງຄຳໃນບົດນີ້ຢ່າງນີ້.

อิมสฺมึ ปน ฐาเนติ ‘‘วิปสฺสนาวเสน นิสฺสกฺก’’นฺติ วุตฺตฏฺฐาเน. อรหตฺตมคฺเคเยว ฐตฺวาติ อิมสฺมึเยว ภเว อรหตฺตมคฺเคเยว, น วิปสฺสนาย จ ฐตฺวา. ปญฺจ นิสฺสกฺกานิ นีหริตพฺพานีติ ‘‘ตโต มุทุตเรหิ อนฺตราปรินิพฺพายี โหตี’’ติอาทีนิ ปญฺจ นิสฺสกฺกานิ นิทฺธาเรตฺวา กเถตพฺพานิ. อิทานิ ตมตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘อรหตฺตมคฺคสฺส หี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อวิหาทีสุ อุปฺปชฺชิตฺวา อุปฺปนฺนสมนนฺตราย ปรินิพฺพายนโต ปฐมอนฺตราปรินิพฺพายี. ตตฺถ อายุปฺปมาณเวมชฺฌํ อปฺปตฺวาว ปรินิพฺพายนโต ทุติยอนฺตราปรินิพฺพายี, อายุเวมชฺฌํ ปตฺวา ปรินิพฺพายนโต ตโต ปรํ ตติยอนฺตราปรินิพฺพายี เวทิตพฺโพ. ‘‘ปญฺจ นิสฺสกฺกานี’’ติ กสฺมา วุตฺตํ? นนุ อสงฺขารสสงฺขารปรินิพฺพายีติ วตฺตพฺพนฺติ? น วตฺตพฺพนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อสงฺขารปรินิพฺพายิสฺส สสงฺขารปรินิพฺพายิโนปิ เอเตว ปญฺจ ชนา’’ติ.

ກໍໃນບ່ອນນີ້ ຄື ໃນບ່ອນທີ່ກ່າວວ່າ 'ການຫຼີກອອກດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງວິປັດສະນາ'. ຄຳວ່າ 'ຕັ້ງຢູ່ໃນອະຣະຫັດຕະມັກນັ້ນເອງ' ໄດ້ແກ່ ຕັ້ງຢູ່ໃນອະຣະຫັດຕະມັກໃນພົບນີ້ເອງ, ບໍ່ແມ່ນຕັ້ງຢູ່ໃນວິປັດສະນາແດ່. ຄຳວ່າ 'ພຶງນຳອອກເຊິ່ງການຫຼີກອອກ 5' ໄດ້ແກ່ ພຶງກຳນົດແລ້ວກ່າວເຊິ່ງການຫຼີກອອກ 5 ມີຄຳວ່າ 'ດ້ວຍອິນຊີທີ່ອ່ອນກວ່າອິນຊີເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມເປັນອັນຕະຣາປໍຣິນິບພາຍີ' ເປັນຕົ້ນ. ບັດນີ້ ເພື່ອເປີດເຜີຍເນື້ອຄວາມນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'ອະຣະຫັດຕະມັກຄັດສະ ຫິ' (ເພາະວ່າ ແຫ່ງອະຣະຫັດຕະມັກ) ເປັນຕົ້ນ. ໃນບຸກຄົນເຫຼົ່ານັ້ນ ບຸກຄົນຜູ້ເກີດໃນອະວິຫາເປັນຕົ້ນແລ້ວ ປໍຣິນິບພານໃນລຳດັບທີ່ເກີດຂຶ້ນນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ ອັນຕະຣາປໍຣິນິບພາຍີທີໜຶ່ງ. ບຸກຄົນຜູ້ປໍຣິນິບພານໃນພົບນັ້ນ ໂດຍຍັງບໍ່ເຖິງເຄິ່ງປະມານອາຍຸ ຊື່ວ່າ ອັນຕະຣາປໍຣິນິບພາຍີທີສອງ. ບຸກຄົນຜູ້ປໍຣິນິບພານໃນພົບນັ້ນ ໂດຍເຖິງເຄິ່ງອາຍຸແລ້ວ ພຶງຊາບວ່າເປັນ ອັນຕະຣາປໍຣິນິບພາຍີທີສາມ ຖັດຈາກນັ້ນ. ຖາມວ່າ: ເພາະເຫດໃດຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ການຫຼີກອອກ 5'? ບໍ່ແມ່ນຄວນກ່າວວ່າ 'ອະສັງຂາຣະປໍຣິນິບພາຍີ ແລະສະສັງຂາຣະປໍຣິນິບພາຍີ' ບໍ່ແມ່ນຫຼື? ເພື່ອສະແດງວ່າ ບໍ່ຄວນກ່າວຢ່າງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຊົນ 5 ຄົນເຫຼົ່ານີ້ເອງ ຍ່ອມມີແກ່ອະສັງຂາຣະປໍຣິນິບພາຍີ ແລະສະສັງຂາຣະປໍຣິນິບພາຍີດ້ວຍ'.

ตีณิ นิสฺสกฺกานีติ ‘‘ตโต มุทุตเรหิ โสตาปนฺโน โหตี’’ติอาทีนิ ตีณิ นิสฺสกฺกปทานิ. อิธ สกทาคามี น คหิโต, โส อนาคามิมคฺเค ฐตฺวา นีหริตพฺโพ, อนาคามิมคฺคสฺส วิปสฺสนินฺทฺริเยหิ มุทุตเรหิ สกทาคามี โหติ. สกทา…เป… มุทุตรานีติ อิทํ สกทาคามิมคฺคสฺส วิปสฺสนินฺทฺริเยหิ เอกพีชิสงฺขาตโสตาปนฺนวิปสฺสนินฺทฺริยานิ มุทุตรานิ โหนฺตีติ ตีณิ กตฺวา วุตฺตํ. ธมฺมานุสารีติอาทิทฺวยํ โกลํโกลาทิทฺวเยน คหิตํ โหตีติ. สกทาคามิมคฺคสฺส หีติอาทิ วุตฺตสฺเสว อตฺถสฺส วิวรณํ. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว. ฉฏฺฐสตฺตมานิ วุตฺตนยาเนวาติ ฉฏฺฐสตฺตมานิ สุตฺตานิ ทุติยตติเยสุ วุตฺตนยาเนว. ตตฺถ ปน มิสฺสกานิ อินฺทฺริยานิ กถิตานิ, อิธ ปุพฺพภาควิปสฺสนินฺทฺริยานิ กถิตานีติ อยเมว วิเสโส.

ຄຳວ່າ 'ການຫຼີກອອກ 3' ໄດ້ແກ່ ບົດແຫ່ງການຫຼີກອອກ 3 ມີຄຳວ່າ 'ດ້ວຍອິນຊີທີ່ອ່ອນກວ່າອິນຊີເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມເປັນພຣະໂສຕາບັນ' ເປັນຕົ້ນ. ໃນບ່ອນນີ້ ບໍ່ໄດ້ຖືເອົາພຣະສະກທາກາມີ, ພຣະສະກທາກາມີນັ້ນ ຕັ້ງຢູ່ໃນອະນາຄາມີມັກແລ້ວ ພຶງນຳອອກ, ເພາະດ້ວຍວິປັດສະນິນຊີທີ່ອ່ອນກວ່າວິປັດສະນິນຊີແຫ່ງອະນາຄາມີມັກ ຍ່ອມເປັນພຣະສະກທາກາມີ. ຄຳວ່າ 'ສະກະທາ... ລະ... ອ່ອນກວ່າ' ນີ້ ທ່ານກ່າວໂດຍເຮັດໃຫ້ເປັນ 3 ຄື ວິປັດສະນິນຊີຂອງພຣະໂສຕາບັນຜູ້ຊື່ວ່າ ເອກະພີຊີ ຍ່ອມອ່ອນກວ່າວິປັດສະນິນຊີແຫ່ງສະກທາກາມີມັກ. ບົດທັງສອງມີຄຳວ່າ 'ທັມມານຸสาຣີ' ເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມເປັນອັນຖືເອົາດ້ວຍບົດທັງສອງມີຄຳວ່າ 'ໂກລັງໂກລະ' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ສະກະທາກາມີມັກຄັດສະ ຫິ' (ເພາະວ່າ ແຫ່ງສະກທາກາມີມັກ) ເປັນຕົ້ນ ເປັນການເປີດເຜີຍເນື້ອຄວາມທີ່ກ່າວແລ້ວນັ້ນເອງ. ສ່ວນທີ່ເຫຼືອມີນັຍດັ່ງທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນເບື້ອງຕົ້ນ. ທີ່ວ່າ 'ສູດທີ 6 ແລະທີ 7 ມີນັຍດັ່ງທີ່ກ່າວແລ້ວ' ນັ້ນ ໄດ້ແກ່ ສູດທີ 6 ແລະທີ 7 ມີນັຍດັ່ງທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນສູດທີ 2 ແລະທີ 3. ແຕ່ໃນສູດເຫຼົ່ານັ້ນ ທ່ານກ່າວເຖິງອິນຊີທີ່ລະຄົນກັນ, ສ່ວນໃນສູດນີ້ ທ່ານກ່າວເຖິງບຸບພະພາກວິປັດສະນິນຊີ, ນີ້ຄືຄວາມແຕກຕ່າງກັນ.

๘. ปฏิปนฺนสุตฺตวณฺณนา

໘. ພັນລະນາປະຕິປັນນະສູດ

๔๘๘. ตนฺติ [Pg.493] มคฺคผลวเสน นิสฺสกฺกํ. ปาฬิยํ วุตฺตเมว ‘‘อรหตฺตผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน โหตี’’ติอาทินา. อฏฺฐหีติ จตูหิ ผเลหิ จตูหิ จ มคฺเคหีติ อฏฺฐหิ. พหิภูโต น อนฺโตภาโว. โลกุตฺตราเนว อินฺทฺริยานิ กถิตานิ มคฺคผลจิตฺตุปฺปาทปริยาปนฺนตฺตา.

໔໘໘. ຄຳວ່າ 'ຕັງ' (ນັ້ນ) ໄດ້ແກ່ ການຫຼີກອອກດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງມັກແລະຜົນ. ໃນພຣະບາລີກ່າວໄວ້ແລ້ວຢ່າງນັ້ນເອງ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ເປັນຜູ້ປະຕິບັດເພື່ອເຮັດໃຫ້ແຈ້ງເຊິ່ງອະຣະຫັດຕະຜົນ' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍ 8' ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍຜົນ 4 ແລະດ້ວຍມັກ 4 ຈຶ່ງເປັນ 8. ຄຳວ່າ 'ພາຍນອກ' ໄດ້ແກ່ ບໍ່ແມ່ນພາຍໃນ. ທ່ານກ່າວເຖິງໂລກຸດຕະຣະອິນຊີທັງຫຼາຍນັ້ນເອງ ເພາະນັບເນື່ອງໃນຈິດຕຸບປາດແຫ່ງມັກແລະຜົນ.

๙-๑๐. สมฺปนฺนสุตฺตาทิวณฺณนา

໙-໑໐. ພັນລະນາສັມປັນນະສູດເປັນຕົ້ນ

๔๘๙-๔๙๐. อินฺทฺริยสมฺปนฺโนติ เอตฺถ สมฺปนฺนสทฺโท ปริปูริอตฺโถติ อาห ‘‘ปริปุณฺณินฺทฺริโย’’ติ. มิสฺสกานิ อินฺทฺริยานิ กถิตานิ สามญฺญโตว เทสิตตฺตา.

໔໘໙-໔໙໐. ໃນຄຳວ່າ 'ອິນທຣິຍະສັມປັນໂນ' ນີ້ ຄຳວ່າ 'ສັມປັນນະ' ມີອັດຖະວ່າ ບໍລິບູນ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ປະຣິປຸນນິນທຣິໂຍ' (ຜູ້ມີອິນຊີບໍລິບູນ). ທ່ານກ່າວເຖິງອິນຊີທີ່ລະຄົນກັນ ເພາະສະແດງໄວ້ໂດຍທົ່ວໄປ.

มุทุตรวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ຈົບການພັນລະນາມຸດຸຕະຣະວັກ

๓. ฉฬินฺทฺริยวคฺโค

໓. ຊະລະອິນທຣິຍະວັກ

๒. ชีวิตินฺทฺริยสุตฺตวณฺณนา

໒. ...

๔๙๒. อิตฺถิภาเวติ อิตฺถิตาย. อินฺทฏฺฐํ กโรติ ตถาสตฺตชนสามญฺญการณภาวโต. อิตฺถิยา เอว อินฺทฺริยํ อิตฺถินฺทฺริยํ. เอส นโย ปุริสินฺทฺริเย. ชีวิเตติ สหชาตธมฺมานํ ชีวเน ปาลเน ปวตฺตเน. วฏฺฏินฺทฺริยานีติ วฏฺฏเหตุภูตานิ อินฺทฺริยานิ. อิเมสุ หิ อุปาทินฺนอินฺทฺริเยสุ สติ วฏฺฏํ วตฺตติ ปญฺญายติ.

໔໙໒. ຄຳວ່າ 'ອິດຖິພາເວ' ໄດ້ແກ່ ໃນຄວາມເປັນຍິງ. ຍ່ອມເຮັດເຊິ່ງຄວາມເປັນໃຫຍ່ ເພາະເປັນເຫດທົ່ວໄປແກ່ສັດທັງຫຼາຍຢ່າງນັ້ນ. ອິນຊີຂອງຍິງນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ ອິດຖິນຊີ. ນັຍນີ້ມີໃນປຸຣິສິນຊີເຊັ່ນກັນ. ຄຳວ່າ 'ຊີວິເຕ' ໄດ້ແກ່ ໃນການໃຫ້ມີຊີວິດ, ໃນການຮັກສາ ແລະໃນການໃຫ້ເປັນໄປແຫ່ງທັມທັງຫຼາຍທີ່ເກີດຮ່ວມກັນ (ສະຫະຊາດະທັມ). ຄຳວ່າ 'ວັດຕິນທຣິຍានິ' ໄດ້ແກ່ ອິນຊີທັງຫຼາຍອັນເປັນເຫດແຫ່ງວັດຕະ. ເພາະເມື່ອອິນຊີທີ່ກຳເນີດຈາກກັມ (ອຸປາດິນນະອິນຊີ) ເຫຼົ່ານີ້ມີຢູ່ ວັດຕະຍ່ອມໝູນວຽນໄປ ແລະຍ່ອມປາກົດ.

๓. อญฺญินฺทฺริยสุตฺตวณฺณนา

໓. ພັນລະນາອັນຍິນທຣິຍະສູດ

๔๙๓. อชานิตปุพฺพํ ธมฺมนฺติ จตุสจฺจธมฺมมาห, ตถา เตสํเยว ญาตธมฺมานนฺติ. อยํ ปเนตฺถ อตฺโถ – อาชานาตีติ อญฺญา, ปฐมมคฺเคน ญาตมนติกฺกมิตฺวา ชานาตีติ อตฺโถ. โสตาปนฺนาทีนํ ฉอริยานํ เอตํ นามํ. อญฺญสฺส อินฺทฺริยานิ อญฺญินฺทฺริยานิ. อญฺญาตาวีสูติ อาชานิตวนฺเตสุ. ยสฺมา อคฺคผลธมฺเมสุ ญาณกิจฺจํ สาติสยํ, ตสฺมา ตํ กิจฺจํ เสสธมฺเมสุปิ สมาโรเปตฺวา วุตฺตํ ‘‘อญฺญาตาวีสุ อรหตฺตผลธมฺเมสู’’ติ. ตตฺถ ตตฺถ เตสุ เตสุ มคฺคผเลสุ. เตน เตนากาเรนาติ อนญฺญาตชานนาทิอากาเรน.

໔໙໓. ຄຳວ່າ 'ທັມທີ່ບໍ່ເຄີຍຮູ້ມາກ່ອນ' ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງຈະຕຸສັດຈະທັມ (ທັມຄືອະລິຍະສັດ 4), ແລະຄຳວ່າ 'ແຫ່ງທັມທັງຫຼາຍທີ່ຮູ້ແລ້ວເຫຼົ່ານັ້ນເອງ' ກໍເໝືອນກັນ. ກໍໃນບົດນີ້ ມີອັດຖະຢ່າງນີ້ວ່າ: ຜູ້ຍ່ອມຮູ້ທົ່ວ ຊື່ວ່າ ອັນຍາ, ອະທິບາຍວ່າ ຍ່ອມຮູ້ໂດຍບໍ່ລ່ວງກາຍທັມທີ່ຮູ້ແລ້ວດ້ວຍມັກທຳອິດ. ນີ້ເປັນຊື່ຂອງພຣະອະລິຍະບຸກຄົນ 6 ມີພຣະໂສຕາບັນເປັນຕົ້ນ. ອິນຊີທັງຫຼາຍຂອງຜູ້ຮູ້ທົ່ວ ຊື່ວ່າ ອັນຍິນຊີ. ຄຳວ່າ 'ອັນຍາຕາວີສຸ' ໄດ້ແກ່ ໃນຜູ້ຮູ້ທົ່ວແລ້ວທັງຫຼາຍ. ເພາະເຫດທີ່ກິດແຫ່ງຍານໃນອັກຄະຜະລາທັມ (ທັມຄືຍອດແຫ່ງຜົນ) ມີຄວາມຍິ່ງໃຫຍ່, ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງຍົກກິດນັ້ນຂຶ້ນສະແດງແມ່ນໃນທັມທີ່ເຫຼືອ ແລ້ວກ່າວວ່າ 'ໃນອະຣະຫັດຕະຜະລາທັມຂອງຜູ້ຮູ້ທົ່ວແລ້ວທັງຫຼາຍ'. ຄຳວ່າ 'ໃນທັມນັ້ນໆ' ໄດ້ແກ່ ໃນມັກແລະຜົນນັ້ນໆ. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍອາການນັ້ນໆ' ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍອາການມີການຮູ້ທັມທີ່ຍັງບໍ່ເຄີຍຮູ້ເປັນຕົ້ນ.

๔. เอกพีชิสุตฺตวณฺณนา

໔. ພັນລະນາເອກະພີຊີສູດ

๔๙๔. วิปสฺสนโต [Pg.494] นิสฺสกฺกนฺติ วิปสฺสนินฺทฺริเยหิ นิสฺสกฺกํ. อิทานิ ตเมว สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘สมตฺตานี’’ติอาทิมาห. ตีณิ นิสฺสกฺกานิ เอวมิธ ปญฺจ นิสฺสกฺกานิ นีหริตพฺพานิ เอกพีชิอาทิวิภาวนโต. เตนาห ‘‘สกทาคามิมคฺคสฺส หี’’ติอาทิ. โสตาปตฺติมคฺคสฺส วิปสฺสนินฺทฺริยานิ นาม เตนตฺตภาเวน สกทาคามิมคฺคํ ปตฺตุํ คจฺฉนฺตสฺส โสตาปนฺนสฺส วิปสฺสนินฺทฺริยานิ. ปญฺจปิ เต โสตาปตฺติมคฺคสฺส เภทาเยวาติ ‘‘สกทาคามิมคฺเค ฐตฺวา นีหริตพฺพานี’’ติ วุตฺตํ.

໔໙໔. ຄຳວ່າ 'ການຫຼີກອອກດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງວິປັດສະນາ' (ວິປັດສະນາໂຕ ນິດສັກຄັງ) ໄດ້ແກ່ ການຫຼີກອອກດ້ວຍວິປັດສະນິນຊີທັງຫຼາຍ. ບັດນີ້ ເພື່ອເປີດເຜີຍເນື້ອຄວາມທີ່ກ່າວໄວ້ໂດຍຫຍໍ້ນັ້ນເອງ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'ສມຕຕານິ' (ບໍລິບູນແລ້ວ) ເປັນຕົ້ນ. ການຫຼີກອອກ 3 ແລະການຫຼີກອອກ 5 ໃນບ່ອນນີ້ ພຶງນຳອອກ ເພາະການສະແດງຄວາມຕ່າງກັນມີເອກະພີຊີເປັນຕົ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ສະກະທາກາມີມັກຄັດສະ ຫິ' (ເພາະວ່າ ແຫ່ງສະກທາກາມີມັກ) ເປັນຕົ້ນ. ວິປັດສະນິນຊີຂອງໂສຕາປັດຕິມັກ ໄດ້ແກ່ ວິປັດສະນິນຊີຂອງພຣະໂສຕາບັນຜູ້ກຳລັງດຳເນີນໄປເພື່ອບັນລຸສະກທາກາມີມັກດ້ວຍອັດຕະພາບນັ້ນ. ວິປັດສະນິນຊີທັງ 5 ນັ້ນ ກໍເປັນສ່ວນແຍກຂອງໂສຕາປັດຕິມັກນັ້ນເອງ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຕັ້ງຢູ່ໃນສະກທາກາມີມັກແລ້ວ ພຶງນຳອອກ'.

เอกพีชีติ เอตฺถ ขนฺธพีชํ นาม กถิตํ. ยสฺส หิ โสตาปนฺนสฺส เอกํ ขนฺธพีชํ อตฺถิ, เอกํ อตฺตภาวคฺคหณํ, โส เอกพีชิ นาม. เตนาห – ‘‘โสตาปนฺโน หุตฺวา’’ติอาทิ. มานุสกํ ภวนฺติ อิทํ ปเนตฺถ เทสนามตฺตํ, เทวภวํ นิพฺพตฺเตตีติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติเยว. ภควตา คหิตนามาเนตานิ. เอตฺตกญฺหิ ปมาณํ คโต สตฺตกฺขตฺตุปรโม นาม โหติ, เอตฺตกํ โกลํโกโล, เอตฺตกํ เอกพีชีติ ภควตา เอเตสํ นามํ คหิตํ.

ຄຳວ່າ "ເອກະພີຊີ" ໃນທີ່ນີ້ ໝາຍເຖິງ ພືດຄືຂັນ (ຂັນທະພືດ). ດ້ວຍວ່າ ພະໂສດາບັນໃດ ມີພືດຄືຂັນພຽງໜຶ່ງດຽວ ຄື ການຖືເອົາອັດຕະພາບພຽງຄັ້ງດຽວ, ພະໂສດາບັນນັ້ນ ຊື່ວ່າ ເອກະພີຊີ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງຕັດວ່າ "ເປັນພະໂສດາບັນ..." ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "ໃນມະນຸດສະໂລກ" ນີ້ ເປັນພຽງເທສະນາເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ເຖິງຈະກ່າວວ່າ "ຍ່ອມບັງເກີດໃນເທວະໂລກ" ກໍຄວນກ່າວໄດ້ເຊັ່ນກັນ. ຊື່ເຫຼົ່ານີ້ ພະຜູ້ມີພະພາກຊົງກຳນົດໄວ້ແລ້ວ. ດ້ວຍວ່າ ພະຜູ້ມີພະພາກຊົງກຳນົດຊື່ຂອງພະອະລິຍະບຸກຄົນເຫຼົ່ານັ້ນໄວ້ວ່າ ຜູ້ເຖິງກຳນົດເທົ່ານີ້ ຊື່ວ່າ ສັດຕັກຂັດຕຸປະຣະມະ, ຜູ້ເຖິງກຳນົດເທົ່ານີ້ ຊື່ວ່າ ໂກລັງໂກລະ, ຜູ້ເຖິງກຳນົດເທົ່ານີ້ ຊື່ວ່າ ເອກະພີຊີ.

ทฺเว ตโย ภเวติ เทวมนุสฺเสสุ เอว ทฺเว ตโย ภเว. สมฺโพธิจตุสจฺจธมฺโม ปรํ อยนํ นิสฺสโย คติ เอตสฺสาติ สมฺโพธิปรายโณ. กุลโต กุลํ คจฺฉตีติ โกลํโกโล. โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยโต ปฏฺฐาย หิ นีจกุเล อุปฺปตฺติ นาม นตฺถิ, มหาโภเคสุ กุเลสุ เอว นิพฺพตฺตตีติ อตฺโถ. เกวโลปิ หิ กุล-สทฺโท มหาโภคกุลเมว วทติ. ทฺเว วา ตีณิ วา กุลานีติ เทวมนุสฺสวเสน ทฺเว วา ตโย วา ภเวติ อยมฺปิ มิสฺสกภเวน กถิโต. ชาตสฺส กุมารสฺส วิย อริยาย ชาติยา ชาตสฺส นามเมตํ, ยทิทํ นิยโตติ สตฺตกฺขตฺตุปรมาทิโกติ จ สมญฺญาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ภควตา คหิตนามวเสเนวา’’ติอาทิ.

ຄຳວ່າ "ສອງຫຼືສາມພົບ" ໝາຍເຖິງ ສອງຫຼືສາມພົບໃນໝູ່ເທວະດາແລະມະນຸດເທົ່ານັ້ນ. ພະອະລິຍະບຸກຄົນໃດມີ "ສຳໂພທິ" ຄື ອະລິຍະສັດຈະທຳ 4 ເປັນເບື້ອງໜ້າ ເປັນທີ່ອາໄສ ແລະເປັນທີ່ໄປໃນເບື້ອງໜ້າ, ພະອະລິຍະບຸກຄົນນັ້ນ ຊື່ວ່າ ສຳໂພທິປະຣາຍະນະ. ຜູ້ໄປຈາກຕະກູນສູ່ຕະກູນ ຊື່ວ່າ ໂກລັງໂກລະ. ອະທິບາຍວ່າ ຕັ້ງແຕ່ການເຮັດໃຫ້ແຈ້ງເຊິ່ງໂສດາປັດຕິຜົນເປັນຕົ້ນໄປ ການເກີດໃນຕະກູນຕ່ຳຍ່ອມບໍ່ມີເລີຍ, ຍ່ອມບັງເກີດໃນຕະກູນທີ່ມີໂພຄະຊັບຫຼາຍເທົ່ານັ້ນ. ເພາະວ່າ ແມ່ນແຕ່ຄຳວ່າ "ກຸລະ" (ຕະກູນ) ຢ່າງດຽວ ກໍໝາຍເຖິງຕະກູນທີ່ມີໂພຄະຊັບຫຼາຍ. ຄຳວ່າ "ສອງຫຼືສາມຕະກູນ" ໝາຍເຖິງ ສອງຫຼືສາມພົບ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງເທວະດາແລະມະນຸດ, ຂໍ້ນີ້ກ່າວໄວ້ໂດຍຄວາມເປັນພົບທີ່ປົນເປກັນ. ເພື່ອສະແດງວ່າ ຊື່ນີ້ ຄື "ນິຍະຕະ" (ຜູ້ທ່ຽງແທ້) ແລະຊື່ສາມັນ ຄື "ສັດຕັກຂັດຕຸປະຣະມະ" ເປັນຕົ້ນ ເປັນຊື່ຂອງຜູ້ເກີດແລ້ວໂດຍອະລິຍະຊາດ ເໝືອນກຸມານທີ່ເກີດແລ້ວ, ຈຶ່ງg່າວວ່າ "ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຊື່ທີ່ພະຜູ້ມີພະພາກຊົງກຳນົດໄວ້ແລ້ວ..." ເປັນຕົ້ນ.

ยทิ ปุพฺพเหตุนิยมโต โสตาปนฺโน จ นิยโตติ โสตาปตฺติมคฺคโต อุทฺธํ ติณฺณํ มคฺคานํ อุปนิสฺสยาภาวโต ปุพฺพเหตุกิจฺจํ นตฺถีติ โสตาปตฺติมคฺคสฺส อุปนิสฺสยภาโว อาปชฺชติ. ยทิ ตสฺสปิ ปุพฺพเหตุอุปนิสฺสโย สิยา, ตาว นิยมโต โสตาปตฺติมคฺคุปฺปตฺติโต ปุพฺเพ เอว นิยมิโต, ยาวญฺจ อกนิฏฺฐํ ตสฺส ปุพฺพเหตุ นาม[Pg.495], อเหตุกตา อาปนฺนา, อิจฺจสฺส อเหตุ อปฺปจฺจยา นิปฺผตฺติ ปาปุณาติ. กิญฺจ เหตุ เจ? นิยมโต โสตาปนฺโน จ นิยโตติ ปฐมมคฺคาธิคเมเนว อนุกฺกเมน อุปริ ติณฺณํ มคฺคานํ กิจฺจานิ นิปฺผชฺชนฺติ, เอวํ สตฺตกฺขตฺตุปรมตาทินิยเม สติ สตฺตมภวาทิโต อุทฺธํ ปวตฺตตาย ทุกฺขสฺส มูลภูตา กิเลสา ปฐมมคฺเคเนว ขีณาติ อุปริ ตโย มคฺคา อกิจฺจา สิยุํ. เตนาห ‘‘ปฐมมคฺคสฺส อุปนิสฺสโย กโต นามา’’ติอาทิ.

ຫາກວ່າ ພະໂສດາບັນເປັນຜູ້ທ່ຽງແທ້ ເພາະການgຳນົດແຫ່ງບຸບເພເຫດ, ເມື່ອບໍ່ມີອຸປະນິດໄສແຫ່ງມັກ 3 ເບື້ອງເທິງ ຖັດຈາກໂສດາປັດຕິມັກ, ກິດແຫ່ງບຸບເພເຫດກໍບໍ່ມີ, ຄວາມເປັນອຸປະນິດໄສແຫ່ງໂສດາປັດຕິມັກກໍຍ່ອມຕົກໄປ. ຫາກວ່າ ພະໂສດາບັນນັ້ນມີອຸປະນິດໄສແຫ່ງບຸບເພເຫດ, ພະໂສດາບັນນັ້ນກໍຍ່ອມຖືກກຳນົດໄວ້ກ່ອນການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງໂສດາປັດຕິມັກໂດຍແທ້, ແລະຕາບໃດທີ່ບຸບເພເຫດຂອງພະໂສດາບັນນັ້ນໄປເຖິງຊັ້ນອະກະນິດຖາ, ຄວາມບໍ່ມີເຫດກໍຍ່ອມຕົກໄປ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຄວາມສຳເລັດທີ່ປາສະຈາກເຫດແລະປັດໄຈgໍຍ່ອມເຖິງແກ່ພະໂສດາບັນນັ້ນ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຫາກມີເຫດ, ເມື່ອພະໂສດາບັນເປັນຜູ້ທ່ຽງແທ້ໂດຍແນ່ນອນ, ກິດຂອງມັກ 3 ເບື້ອງເທິງຍ່ອມສຳເລັດຕາມລຳດັບ ດ້ວຍການບັນລຸປະຖົມມັກເທົ່ານັ້ນ, ເມື່ອມີການກຳນົດຄວາມເປັນສັດຕັກຂັດຕຸປະຣະມະເປັນຕົ້ນຢ່າງນີ້, ກິເລດທັງຫຼາຍອັນເປັນຮາກເຫງົ້າແຫ່ງທຸກ ເພາະຄວາມເປັນໄປເບື້ອງເທິງແຕ່ພົບທີເຈັດເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມສິ້ນໄປດ້ວຍປະຖົມມັກເທົ່ານັ້ນ, ມັກ 3 ເບື້ອງເທິງກໍເພິ່ງບໍ່ມີgິດ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຊື່ວ່າເຮັດອຸປະນິດໄສແຫ່ງປະຖົມມັກ..." ເປັນຕົ້ນ.

ยทิ อุปริ ตโย มคฺคา สตฺตกฺขตฺตุปรมาทิตํ นิยเมนฺติ, ตโต จ อญฺโญ โสตาปนฺโน นตฺถีติ โสตาปตฺติมคฺคสฺส อกิจฺจกตา นิปฺปโยชนตา อาปชฺเชยฺย. อถ สกฺกายทิฏฺฐิอาทิปฺปหานํ ตสฺส กิจฺจํ, เตสํ เตสํ ปหาเนน สตฺตกฺขตฺตุปรมาทินิยมตาย. ภวิตพฺพํ, ยาว อุปริมคฺคา เอว โหนฺตีติ สตฺตภวาทิโต อุทฺธมปวตฺตนโต เตน วินาเนน สกฺกายทิฏฺฐิอาทิปฺปหาเนน จ เตน วินา ภวิตพฺพนฺติ อาห – ‘‘ปฐมมคฺเค อนุปฺปนฺเนว อุปริ ตโย มคฺคา อุปฺปนฺนาติ อาปชฺชตี’’ติ. ติณฺณํ มคฺคานนฺติ อุปริ ติณฺณํ มคฺคานํ. วิปสฺสนา นิยเมตีติ ยุชฺชตีติ วุตฺตมตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘สเจ หี’’ติอาทิมาห.

ຫາກວ່າ ມັກ 3 ເບື້ອງເທິງກຳນົດຄວາມເປັນສັດຕັກຂັດຕຸປະຣະມະເປັນຕົ້ນ, ແລະພະໂສດາບັນອື່ນນອກຈາກນັ້ນບໍ່ມີ, ຄວາມບໍ່ມີກິດແລະຄວາມບໍ່ມີປະໂຫຍດແຫ່ງໂສດາປັດຕິມັກກໍຍ່ອມຕົກໄປ. ຫາກວ່າ ການລະສັກກາຍະທິດຖິເປັນຕົ້ນ ເປັນກິດຂອງໂສດາປັດຕິມັກນັ້ນ, ຄວາມກຳນົດເປັນສັດຕັກຂັດຕຸປະຣະມະເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍການລະກິເລດນັ້ນໆ, ຕາບໃດທີ່ມັກເບື້ອງເທິງທັງຫຼາຍຍັງມີຢູ່ ເພາະບໍ່ມີຄວາມເປັນໄປເບື້ອງເທິງແຕ່ພົບທີເຈັດເປັນຕົ້ນ, ຄວາມເປັນໄປນັ້ນຍ່ອມມີໄດ້ໂດຍປາສະຈາກມັກນັ້ນ ແລະການລະສັກgາຍະທິດຖິເປັນຕົ້ນກໍຍ່ອມມີໄດ້ໂດຍປາສະຈາກມັກນັ້ນ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ເມື່ອປະຖົມມັກຍັງບໍ່ເກີດຂຶ້ນເລີຍ ມັກ 3 ເບື້ອງເທິງເກີດຂຶ້ນແລ້ວ ຍ່ອມຕົກໄປ". ຄຳວ່າ "ແຫ່ງມັກ 3" ໝາຍເຖິງ ແຫ່ງມັກ 3 ເບື້ອງເທິງ. ເມື່ອຈະສະແດງເນື້ອຄວາມທີ່g່າວໄວ້ວ່າ "ວິປັດສະນາຍ່ອມກຳນົດ ຍ່ອມຄວນ" ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ "ຫາກວ່າ..." ເປັນຕົ້ນ.

โสตาปนฺโน วฏฺฏชฺฌาสโย. ตตฺเรกจฺเจ ปากเฏ ปญฺญาเต ทสฺเสนฺโต ‘‘อนาถปิณฺฑิโก’’ติอาทิมาห. อิธฏฺฐกโวกิณฺณสุกฺขวิปสฺสกสฺสาติ โย อิมสฺมึ กามภเว ฐิโต มนุสฺสเทววเสน โวกิณฺณภวูปปตฺติโก สุกฺขวิปสฺสโก จ, ตสฺส วเสน. นามํ กถิตนฺติ สตฺตกฺขตฺตุปรโมติ นามํ กถิตํ. เกจิ ปน ‘‘กามภเว สตฺตกฺขตฺตุํเยว อุปฺปชฺชติ, น ตโต’’ติ วทนฺติ, ตํ วีมํสิตพฺพํ.

ພະໂສດາບັນຜູ້ມີອັດທະຍາໄສໃນວັດຕະສົງສານ. ເມື່ອຈະສະແດງພະໂສດາບັນບາງພວກທີ່ປາກົດແລະເປັນທີ່ຮູ້ຈັກໃນວັດຕະສົງສານນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ "ທ່ານອະນາຖະບິນທິກະເສດຖີ..." ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "ແຫ່ງພະສຸກຂະວິປັດສະກະຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໃນພົບນີ້ແລະມີການເກີດປົນເປກັນ" ໝາຍເຖິງ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງພະສຸກຂະວິປັດສະກະ ຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໃນກາມະພົບນີ້ ມີການເກີດໃນພົບປົນເປກັນ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງມະນຸດແລະເທວະດາ. ຄຳວ່າ "ກ່າວຊື່ໄວ້" ຄື ກ່າວຊື່ວ່າ "ສັດຕັກຂັດຕຸປະຣະມະ". ສ່ວນອາຈານບາງພວກກ່າວວ່າ "ຍ່ອມເກີດໃນກາມະພົບພຽງເຈັດຄັ້ງເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ເກີດເກີນກວ່ານັ້ນ", ຄຳນັ້ນເພິ່ງພິຈາລະນາ.

โสเธสฺสามีติ ชมฺพุทีเป เกนจิ เตปิฏเกน ภิกฺขุนา สทฺธึ ปิฏกตฺตยเมว มยฺหํ อุคฺคหปริปุจฺฉาวเสน โสเธยฺยามีติ ปรตีรํ ชมฺพุทีปํ คโต. โย ภิกฺขุ สกฺโกตีติ โยชนา. อนิจฺจานุปสฺสนาทีสุ เอกมุเขน อภินิวิฏฺเฐนปิ อภิธมฺมปริยาเยน ตีหิ เอว วิโมกฺเขหิ มคฺคํ ลภตีติ อภินิเวสเภเทน ตโย ปุคฺคลา สุญฺญตโต วุฏฺฐิตา, ตถา ตโย อปฺปณิหิตโต วุฏฺฐิตาติ ฉ โหนฺติ, เตว สทฺธาธุรปญฺญาธุรวเสน ทฺวาทส สกทาคามิโน. ตถา อรหนฺโต, ตโย อนฺตราปรินิพฺพายิโน [Pg.496] เอโก อุปหจฺจปรินิพฺพายี เอโก อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามีติ ปญฺจ, เต อสงฺขารสสงฺขารปรินิพฺพายิเภเทน ทสาติ อวิหาทีสุ จตูสุปิ จตฺตาลีส, อกนิฏฺเฐ ปน อุทฺธํโสโต นตฺถีติ อฏฺฐจตฺตาลีส อนาคามิโน. วิปสฺสนา กถิตา สมฺมสนจารสฺส กถิตตฺตา.

ຄຳວ່າ "ເຮົາຈັກຊຳລະ" ໝາຍເຖິງ ທ່ານໄດ້ໄປສູ່ຊົມພູທະວີບອັນເປັນຝັ່ງກົງກັນຂ້າມ ດ້ວຍຕັ້ງໃຈວ່າ "ເຮົາຈັກຊຳລະພະໄຕປິດົກຮ່ວມກັບພິກຂຸຜູ້ຊົງພະໄຕປິດົກຮູບໃດຮູບໜຶ່ງໃນຊົມພູທະວີບ ດ້ວຍວິທີການຮຽນແລະການສອບຖາມ". ປະກອບຄວາມວ່າ "ພິກຂຸໃດອາດສາມາດ". ບຸກຄົນແມ່ນຜູ້ຕັ້ງໝັ້ນຢູ່ໂດຍປະຕູດຽວໃນອະນິດຈານຸປັດສະນາເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມໄດ້ບັນລຸມັກດ້ວຍວິໂມກ 3 ເທົ່ານັ້ນ ໂດຍອະພິທຳປະຣິຍາຍ, ດັ່ງນັ້ນ ບຸກຄົນ 3 ພວກ ຜູ້ອອກແລ້ວດ້ວຍສຸຍຍະຕະ ແລະບຸກຄົນ 3 ພວກ ຜູ້ອອກແລ້ວດ້ວຍອັບປະນິຫິຕະ ໂດຍຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງການຕັ້ງໝັ້ນ ຈຶ່ງຮວມເປັນ 6 ພວກ, ບຸກຄົນ 6 ພວກນັ້ນ ເມື່ອແບ່ງໂດຍອຳນາດແຫ່ງສັດທາທຸລະແລະປັນຍาທຸລະ ຈຶ່ງເປັນພະສະກະທາຄາມີ 12 ພວກ. ພະອະລໍຫັນກໍເຊັ່ນດຽວກັນ, ພະອະນາຄາມີ 5 ພວກ ຄື ພະອັນຕະຣາປະຣິນິບພາຍີ 3 ພວກ, ພະອຸປະຫັດຈະປະຣິນິບພາຍີ 1 ພວກ, ພະອຸດທັງໂສຕະອະກະນິດຖະຄາມີ 1 ພວກ, ພະອະນາຄາມີ 5 ພວກນັ້ນ ເມື່ອແບ່ງໂດຍຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງອະສັງຂາຣະປະຣິນິບພາຍີແລະສະສັງຂາຣະປະຣິນິບພາຍີ ຈຶ່ງເປັນ 10 ພວກ, ໃນຊັ້ນສຸທທາວາດ 4 ຊັ້ນ ມີອະວິຫາເປັນຕົ້ນ ຈຶ່ງເປັນ 40 ພວກ, ແຕ່ໃນຊັ້ນອະກະນິດຖา ບໍ່ມີພະອຸດທັງໂສຕະ ຈຶ່ງເປັນພະອະນາຄາມີ 48 ພວກ. ທີ່ກ່າວເຖິງວິປັດສະນາ ເພາະg່າວເຖິງຜູ້ປະພຶດການພິຈາລະນາ.

๕-๑๐. สุทฺธกสุตฺตาทิวณฺณนา

໕-໑໐. ການອະທິບາຍສຸດທະກະສູດເປັນຕົ້ນ

๔๙๕-๕๐๐. ยถา จกฺขุสฺส สหชาตตทินฺทฺริยนิสฺสิตธมฺเมสุ อธิปเตยฺยํ อนุวตฺตนียตฺตา, เอวํ ตํทฺวาริกธมฺเมสุปิ อธิปเตยฺยํ เตหิ อนุวตฺตนียตฺตาติ วุตฺตํ – ‘‘อธิปเตยฺยสงฺขาเตน อินฺทฏฺเฐนา’’ติ. เอส นโย เสสินฺทฺริยาทีสุปิ. จตุสจฺจวเสน กถิตานิ สภาวาทิวิภาวนสฺส กถิตตฺตา.

໔໙໕-໕໐໐. ຄວາມເປັນໃຫຍ່ແຫ່ງຈັກຂຸໃນທຳທັງຫຼາຍທີ່ເກີດຮ່ວມກັນແລະອາໄສຈັກຂຸນຊີນີ້ມີຢູ່ ເພາະທຳເຫຼົ່ານັ້ນຕ້ອງຄ້ອຍຕາມຈັກຂຸນຊີ, ສັນໃດ, ຄວາມເປັນໃຫຍ່ໃນທຳທັງຫຼາຍທີ່ມີຈັກຂຸເປັນທະວານກໍມີຢູ່ ເພາະທຳເຫຼົ່ານັ້ນຕ້ອງຄ້ອຍຕາມຈັກຂຸນຊີ, ສັນນັ້ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ໂດຍຄວາມເປັນໃຫຍ່ ທີ່ເອີ້ນວ່າ ຄວາມເປັນອິນຊີ". ແນວທາງນີ້ ເພິ່ງຊາບໃນອິນຊີທີ່ເຫຼືອເປັນຕົ້ນເຊັ່ນກັນ. ທີ່ກ່າວໄວ້ໂດຍອຳນາດແຫ່ງອະລິຍະສັດຈະ 4 ເພາະg່າວເຖິງການສະແດງສະພາວະເປັນຕົ້ນ.

ฉฬินฺทฺริยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ຈົບການອະທິບາຍຊະລະນິນຊີວັກ.

๔. สุขินฺทฺริยวคฺโค

໔. ສຸຂິນຊີວັກ

๑-๕. สุทฺธิกสุตฺตาทิวณฺณนา

໑-໕. ການອະທິບາຍສຸດທິກະສູດເປັນຕົ້ນ

๕๐๑-๕๐๕. ยถา จกฺขุ ทสฺสเน อธิปเตยฺยฏฺเฐน จกฺขุนฺทฺริยํ, เอวํ สุขเวทนา สุขเน อธิปเตยฺยฏฺเฐน สุขินฺทฺริยํ. เอส นโย เสเสสุปิ. เสสํ เตภูมกนฺติ เสสํ ภูมิตฺตยวเสน เตภูมกํ.

໕໐໑-໕໐໕. ຈັກຂຸເປັນຈັກຂຸນຊີ ໂດຍອັດຖະວ່າເປັນໃຫຍ່ໃນການເຫັນ ສັນໃດ, ສຸຂະເວທະນາກໍເປັນສຸຂິນຊີ ໂດຍອັດຖະວ່າເປັນໃຫຍ່ໃນການສະເຫວີຍຄວາມສຸກ ສັນນັ້ນ. ແນວທາງນີ້ ເພິ່ງຊາບໃນເວທະນາທີ່ເຫຼືອເຊັ່ນກັນ. ຄຳວ່າ "ທີ່ເຫຼືອເປັນໄປໃນພູມ 3" ໝາຍເຖິງ ທີ່ເຫຼືອເປັນໄປໃນພູມ 3 ໂດຍອຳນາດແຫ່ງພູມ 3.

๖. ปฐมวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา

໖. ການອະທິບາຍປະຖົມວິພັງຄະສູດ

๕๐๖. กายิกนฺติ อยมสฺส นิสฺสยวเสน นิทฺเทโสติ อาห – ‘‘กายปสาทวตฺถุก’’นฺติ. สรูปนิทฺเทโส สุขํ สุขินฺทฺริยสฺส สรูปนฺติ. สาทนียฏฺเฐน ธมฺมปทานิ อตฺตนิ อสฺสาทยตีติ สาตํ, มธุรํ. เวทยิตนฺติ เวทิยนํ, อนุภวนนฺติ อตฺโถ. อญฺญธมฺมวิสิฏฺโฐติ ผสฺสาทีหิ อญฺเญหิ ธมฺเมหิ วิสทิโส. กายิกนฺติ ปสาทกายสนฺนิสฺสิตํ. เจตสิกนฺติ เจโตสนฺนิสฺสิตํ, เตน วุตฺตํ ‘‘เอตฺถ ปนา’’ติอาทิ. กายปสาท…เป… นตฺถิ, ตสฺมา ‘‘จตฺตาโร ปสาทกาเย วตฺถุํ กตฺวา’’ติ วุตฺตํ.

໕໐໖. ທ່ານກ່າວຄຳວ່າ "ມີກາຍະປະສາດເປັນວັດຖຸ" ເພາະຄຳວ່າ "ທາງກາຍ" ນີ້ ເປັນການສະແດງໂດຍອຳນາດແຫ່ງທີ່ອາໄສຂອງສຸຂິນຊີນີ້. ຄຳວ່າ "ສຸກ" ເປັນການສະແດງສະພາວະ ຄື ສະພາວະຂອງສຸຂິນຊີ. ທຳທັງຫຼາຍຍ່ອມຍິນດີໃນຕົນ ໂດຍອັດຖະວ່າເປັນທີ່ໜ້າຍິນດີ ຊື່ວ່າ ສາດຕະ ຄື ຄວາມຫວານຊື່ນ. ຄຳວ່າ "ເວທະນິດ" ໝາຍເຖິງ ການສະເຫວີຍເວທະນາ ຄື ການສະເຫວີຍອາລົມ. ຄຳວ່າ "ວິເສດກວ່າທຳອື່ນ" ໝາຍເຖິງ ແຕກຕ່າງຈາກທຳອື່ນໆ ມີຜັດສະເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "ທາງກາຍ" ໝາຍເຖິງ ອາໄສກາຍະປະສາດ. ຄຳວ່າ "ທາງໃຈ" ໝາຍເຖິງ ອາໄສຈິດ, ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ແຕ່ໃນທີ່ນີ້..." ເປັນຕົ້ນ. ກາຍະປະສາດ... ລະ... ບໍ່ມີ, ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ເຮັດປະສາດກາຍທັງ 4 ໃຫ້ເປັນວັດຖຸ".

๙. กฏฺโฐปมสุตฺตวณฺณนา

໙. ການອະທິບາຍກັດໂຖປະມະສູດ

๕๐๙. ทฺวินฺนํ [Pg.497] อรณีนนฺติ อธรุตฺตรารณีนํ. กิญฺจิ ทฺวยํ สงฺฆฏฺฏิตมตฺตํ หุตฺวา น สโมธานคตํ โหตีติ ตํนิวตฺตนตฺถํ ‘‘สงฺฆฏฺฏนสโมธานา’’ติ วุตฺตํ. ปุนปฺปุนํ สงฺฆฏฺฏเนน หิ เตโชปาตุภาโว. อธรารณี วิย วตฺถารมฺมณํ อสติปิ วายาเม ตชฺชสมฺผสฺสปจฺจยโต. อุตฺตรารณี วิย ผสฺโส วตฺถารมฺมณาทิผสฺเสน ปวตฺตนโต. สงฺฆฏฺโฏ วิย ผสฺสสงฺฆฏฺฏนํ อรณิทฺวยสงฺฆฏฺฏนา วิย ผสฺสสฺเสว วตฺถารมฺมเณสุ สงฺฆฏฺฏนากาเรน ปวตฺติโต. อคฺคิ วิย เวทนา อนุทหนฏฺเฐน ขณิกาวายญฺจ. วตฺถารมฺมณํ วา อุตฺตรารณี วิย อินฺธนาปาตคหณาทีสุ อุสฺสาหสฺส วิย ปวตฺติสมฺภวโต. ผสฺโส อธรารณี วิย นิรุสฺสาหนิรีหตาวเสน อตฺตสาธนโต.

໕໐໙. ຄຳວ່າ "ແຫ່ງໄມ້ສີໄຟທັງສອງ" ໝາຍເຖິງ ໄມ້ສີໄຟອັນລຸ່ມແລະອັນເທິງ. ສິ່ງສອງສິ່ງບາງຢ່າງ ພຽງແຕ່ສີກັນ ແຕ່ບໍ່ໄດ້ມາປະສົບກັນ, ເພື່ອປ້ອງກັນຄວາມເຂົ້າໃຈນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ເພາະການສີກັນແລະການປະສົບກັນ". ເພາະວ່າ ໄຟຍ່ອມປາກົດຂຶ້ນໄດ້ ດ້ວຍການສີກັນເລື້ອຍໆ. ວັດຖຸແລະອາລົມ ເໝືອນໄມ້ສີໄຟອັນລຸ່ມ ເພາະເປັນປັດໄຈແກ່ຜັດສະທີ່ເກີດຈາກສິ່ງນັ້ນ ແມ່ນໃນເວລາທີ່ບໍ່ມີຄວາມພະຍາຍາມ. ຜັດສະ ເໝືອນໄມ້ສີໄຟອັນເທິງ ເພາະເປັນໄປດ້ວຍຜັດສະມີວັດຖຸແລະອາລົມເປັນຕົ້ນ. ການກະທົບແຫ່ງຜັດສະ ເໝືອນການສີກັນ, ເພາະຄວາມເປັນໄປໂດຍອາການກະທົບກັນໃນວັດຖຸແລະອາລົມຂອງຜັດສະນັ້ນເອງ ເໝືອນການສີກັນແຫ່ງໄມ້ສີໄຟທັງສອງ. ເວທະນາ ເໝືອນໄຟ ເພາະອັດຖະວ່າເຜົາໄໝ້ຕາມ ແລະເພາະຄວາມເປັນໄປພຽງຊົ່ວຂະນະ. ຫຼືວ່າ ວັດຖຸແລະອາລົມ ເໝືອນໄມ້ສີໄຟອັນເທິງ ເພາະຄວາມເປັນໄປໄດ້ແຫ່ງຄວາມອຸດສາຫະ ເໝືອນໃນການໃສ່ເຊື້ອໄຟແລະການຈັບເປັນຕົ້ນ. ຜັດສະ ເໝືອນໄມ້ສີໄຟອັນລຸ່ມ ເພາະຄວາມສຳເລັດດ້ວຍຕົນເອງ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມບໍ່ມີຄວາມອຸດສາຫະແລະຄວາມບໍ່ຂະຫຍັບເຂຍື້ອນ.

๑๐. อุปฺปฏิปาฏิกสุตฺตวณฺณนา

໑໐. ...

๕๑๐. รสนํ ภญฺชนํ นิรุชฺฌนํ รโส. โย โย ธมฺมานํ รโส ยถาธมฺมรโส, เตน ยถาธมฺมรเสน. ปฏิปาฏิยาติ กเมน, อุภเยนปิ ธมฺมานํ ปหานกฺกเมนาติ วุตฺตํ โหติ. อิมสฺมึ อินฺทฺริยวิภงฺเคติ อิมสฺมึ อินฺทฺริยสํยุตฺตสญฺญิเต อินฺทฺริยวิภงฺเค. อเทสิตตฺตาติ เสสสุตฺตานิ วิย ‘‘สุขินฺทฺริย’’นฺติอาทินา อเทสิตตฺตา อิทํ อุปฺปฏิปาฏิกสุตฺตํ นาม. วลิยา ขรสมฺผสฺสาย ผุฏฺฐสฺส. ตนฺติ กณฺฏกเวทนาทึ. เอตสฺส ทุกฺขินฺทฺริยสฺส.

໕໑໐. ກິດ (ຣະສະ) ຄື ການຊິມ, ການທຳລາຍ, ແລະການດັບ. ກິດຂອງທຳທັງຫຼາຍໃດໆ ຊື່ວ່າ ຍະຖາທຳມະຣະສະ, ດ້ວຍgິດຕາມທຳນັ້ນ. ຄຳວ່າ "ຕາມລຳດັບ" ໝາຍເຖິງ ໂດຍລຳດັບ, ຄຳທີ່ກ່າວໄວ້ທັງສອງຢ່າງນັ້ນ ໝາຍເຖິງ ໂດຍລຳດັບແຫ່ງການລະທຳທັງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ "ໃນອິນຊີວິພັງນີ້" ໝາຍເຖິງ ໃນອິນຊີວິພັງ ທີ່ເອີ້ນວ່າ ອິນຊີສັງຍຸດນີ້. ຄຳວ່າ "ເພາະບໍ່ໄດ້ສະແດງໄວ້" ໝາຍເຖິງ ເພາະບໍ່ໄດ້ສະແດງໄວ້ດ້ວຍຄຳວ່າ "ສຸຂິນຊີ" ເປັນຕົ້ນ ເໝືອນສູດທີ່ເຫຼືອ, ສູດນີ້ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ອຸບປະຕິປາຕິກະສູດ. ແກ່ບຸກຄົນຜູ້ຖືກຕ້ອງແລ້ວດ້ວຍຮອຍຫ່ຽວຍົ່ນທີ່ມີສຳຜັດຫຍາບຊ້າ. ຄຳວ່າ "ນັ້ນ" ໝາຍເຖິງ ເວທະນາທີ່ເກີດຈາກໜາມເປັນຕົ້ນ. ແຫ່ງທຸກຂິນຊີນີ້.

เตสํ เตสนฺติ โทมนสฺสินฺทฺริยาทีนํ. การณวเสเนวาติ ตํตํอสาธารณการณวเสน. เตสญฺหิ วิเสสการณํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปตฺตจีวราทีนํ วา’’ติ อาห.

ຄຳວ່າ "ຂອງສິ່ງນັ້ນໆ" ໝາຍເຖິງ ຂອງໂທມະນັດສິນຊີເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "ໂດຍອຳນາດແຫ່ງເຫດເທົ່ານັ້ນ" ໝາຍເຖິງ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງເຫດສະເພาະນັ້ນໆ. ເພາະເມື່ອຈະສະແດງເຫດພິເສດຂອງອິນຊີເຫຼົ່ານັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຫຼືວ່າ ແຫ່ງບາດແລະຈີວອນເປັນຕົ້ນ".

เอกโตวาติ ปุนปฺปุนํ ปทุทฺธารณํ อกตฺวา เอกชฺฌเมว. ทุติยชฺฌานาทีนํ อุปจารกฺขเณ เอว นิรุชฺฌนฺตีติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. เตสํ ทุกฺขินฺทฺริยโทมนสฺสาทีนํ. อติสยนิโรโธติ สุฏฺฐุ ปหานํ อุชุปฺปฏิปกฺเขน วูปสโม. นิโรโธเยวาติ นิโรธมตฺตเมว. นานาวชฺชเนติ เยน อาวชฺชเนน อปฺปนาวีถิ โหติ, ตโต ภิชฺชาวชฺชเน, อเนกาวชฺชเน วา. อปฺปนาวีถิยญฺหิ อุปจาโร เอกาวชฺชโน, อิตโร อเนกาวชฺชโน อเนกกฺขตฺตุํ ปวตฺตนโต. วิสมนิสชฺชาย อุปฺปนฺนกิลมโถ วิสมาสนุปตาโป[Pg.498]. ปีติผรเณนาติ ปีติยา ผรณรสตฺตา. ปีติสมุฏฺฐานานํ วา ปณีตรูปานํ กายสฺส พฺยาปนโต วุตฺตํ. เตนาห ‘‘สพฺโพ กาโย สุโขกฺกนฺโต โหตี’’ติ. วิตกฺกวิจารปจฺจเยปีติ ปิ-สทฺโท อฏฺฐานปยุตฺโต, โส ‘‘ปหีนสฺสา’’ติ เอตฺถ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺโพ ‘‘ปหีนสฺสปิ โทมนสฺสินฺทฺริยสฺสา’’ติ. เอตํ โทมนสฺสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ตสฺส มยฺหํ อติจิรํ วิตกฺกยโต วิจารยโต กาโยปิ กิลมิ, จิตฺตมฺปิ วิหญฺญี’’ติ จ วจนโต กายจิตฺตเขทานํ วิตกฺกวิจารปจฺจยตา เวทิตพฺพา. วิตกฺกวิจารภาเว อุปฺปชฺชติ โทมนสฺสินฺทฺริยนฺติ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. ตตฺถสฺส สิยา อุปฺปตฺตีติ ตตฺถ ทุติยชฺฌานุปจาเร อสฺส โทมนสฺสสฺส อุปฺปตฺติ ภเวยฺย. ‘‘ตตฺถสฺส สิยา อุปฺปตฺตี’’ติ อิทํ ปริกปฺปวจนํ อุปจารกฺขเณ โทมนสฺสสฺส สุปฺปหีนภาวทสฺสนตฺถํ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘น ตฺเวว ทุติยชฺฌาเน ปหีนปจฺจยตฺตา’’ติ. ปหีนมฺปิ โสมนสฺสินฺทฺริยํ ปีติ วิย น ทูเรติ กตฺวา ‘‘อาสนฺนตฺตา’’ติ วุตฺตํ. นานาวชฺชนุปจาเร ปหีนมฺปิ ปหานงฺคํ ปฏิปกฺเขน อวิหตตฺตา อนฺตรนฺตรา อุปฺปชฺเชยฺยาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อปฺปนาปฺปตฺตายา’’ติอาทิมาห. ‘‘ตาทิสาย อาเสวนาย อิจฺฉิตพฺพตฺตา ยถา มคฺควีถิโต ปุพฺเพ ทฺเว ตโย ชวนวารา สทิสานุปสฺสนาว ปวตฺตนฺติ, เอวมิธาปิ อปฺปนาวารโต ปุพฺเพ ทฺเว ตโย ชวนวารา อุเปกฺขาสหคตาว ปวตฺตนฺตี’’ติ วทนฺติ. อปริเสสนฺติ สุวิกฺขมฺภิตนฺติ กตฺวา วิกฺขมฺภเนน อนวเสสํ.

ຄຳວ່າ "ຮ່ວມກັນ" ໝາຍເຖິງ ຮວມເປັນອັນດຽວກັນ ໂດຍບໍ່ຕ້ອງຍົກບົດຂຶ້ນກ່າວຊ້ຳໆ ອີກ. ເພິ່ງນຳຄຳວ່າ "ຍ່ອມດັບໄປໃນຂະນະແຫ່ງອຸປະຈາຣະແຫ່ງທຸຕິຍະຊານເປັນຕົ້ນນັ້ນເອງ" ມາເຊື່ອມໂຍງກັນ. ແຫ່ງທຸກຂິນຊີແລະໂທມະນັດສິນຊີເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ "ການດັບຢ່າງຍິ່ງ" ໝາຍເຖິງ ການລະໄດ້ຢ່າງເດັດຂາດ ຄື ການສະຫງົບລະງັບດ້ວຍທຳທີ່ເປັນຄູ່ປັບໂດຍກົງ. ຄຳວ່າ "ການດັບນັ້ນເອງ" ໝາຍເຖິງ ພຽງແຕ່ການດັບເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ "ໃນການນຶກເຖິງຕ່າງໆ" ໝາຍເຖິງ ໃນການນຶກເຖິງທີ່ແຕກຕ່າງໄປຈາກການນຶກເຖິງອັນເປັນເຫດໃຫ້ເກີດອັບປະນາວິຖີ ຫຼືໃນການນຶກເຖິງຫຼາຍຄັ້ງ. ເພາະວ່າ ໃນອັບປະນາວິຖີ ອຸປະຈາຣະມີການນຶກເຖິງພຽງຄັ້ງດຽວ, ສ່ວນອຸປະຈາຣະນອກນັ້ນມີການນຶກເຖິງຫຼາຍຄັ້ງ ເພາະເປັນໄປຫຼາຍເທື່ອ. ຄວາມເມື່ອຍລ້າທີ່ເກີດຈາກການນັ່ງບໍ່ສະໝ່ຳສະເໝີ ຊື່ວ່າ ຄວາມເດືອດຮ້ອນເພາະອາສະນະທີ່ບໍ່ສະໝ່ຳສະເໝີ. ຄຳວ່າ "ດ້ວຍການແຜ່ຊ່ານແຫ່ງປີຕິ" ເພາະປີຕິມີກິດໃນການແຜ່ຊ່ານ. ຫຼືg່າວໄວ້ ເພາະຄວາມແຜ່ຊ່ານໄປສູ່ກາຍແຫ່ງຮູບອັນປະນີດທີ່ມີປີຕິເປັນສະມຸດຖານ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ກາຍທັງໝົດຍ່ອມຖືກຄວາມສຸກຢັ່ງລົງ". ໃນຄຳວ່າ "ແມ່ນເພາະວິຕົກແລະວິຈານເປັນປັດໄຈ" ນີ້, ອັກສອນ "ປິ" ໃຊ້ໃນບ່ອນທີ່ບໍ່ແມ່ນຕຳແໜ່ງຂອງມັນ, ເພິ່ງນຳອັກສອນນັ້ນມາເຊື່ອມໂຍງໃນຄຳວ່າ "ແຫ່ງອິນຊີທີ່ລະໄດ້ແລ້ວ" ໃຫ້ເປັນ "ແມ່ນແຫ່ງໂທມະນັດສິນຊີທີ່ລະໄດ້ແລ້ວ". ເພິ່ງເຊື່ອມໂຍງວ່າ "ໂທມະນັດສິນຊີນີ້ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ". ແລະເພິ່ງຊາບຄວາມທີ່ຄວາມເມື່ອຍລ້າແຫ່ງກາຍແລະໃຈມີວິຕົກແລະວິຈານເປັນປັດໄຈ ຈາກພະດຳລັດວ່າ "ເມື່ອເຮົານັ້ນວິຕົກວິຈານຢູ່ນານເກີນໄປ ກາຍກໍເມື່ອຍລ້າ ໃຈກໍເສົ້າໝອງ". ເພິ່ງນຳມາເຊື່ອມໂຍງວ່າ "ໂທມະນັດສິນຊີຍ່ອມເກີດຂຶ້ນໃນເວລາທີ່ມີວິຕົກແລະວິຈານ". ຄຳວ່າ "ໃນທີ່ນັ້ນ ຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງໂທມະນັດນັ້ນເພິ່ງມີ" ໝາຍເຖິງ ໃນອຸປະຈາຣະແຫ່ງທຸຕິຍະຊານນັ້ນ ຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງໂທມະນັດນັ້ນເພິ່ງມີໄດ້. ຄຳວ່າ "ໃນທີ່ນັ້ນ ຄວາມເກີດຂຶ້ນແຫ່ງໂທມະນັດນັ້ນເພິ່ງມີ" ນີ້ ເປັນຄຳສົມມຸດ ເພື່ອສະແດງຄວາມທີ່ໂທມະນັດເປັນທຳທີ່ລະໄດ້ດີແລ້ວໃນຂະນະແຫ່ງອຸປະຈາຣະ. ດ້ວຍວ່າ ທ່ານກ່າວໄວ້ຢ່າງນີ້ວ່າ "ແຕ່ໃນທຸຕິຍະຊານຍ່ອມບໍ່ເກີດຂຶ້ນເລີຍ ເພາະປັດໄຈຖືກລະໄດ້ແລ້ວ". ທ່ານກ່າວວ່າ "ເພາະຄວາມໃກ້ຊິດ" ເພາະໂສມະນັດສິນຊີ ແມ້ຈະລະໄດ້ແລ້ວ ກໍບໍ່ຢູ່ຫ່າງໄກ ເໝືອນປີຕິ. ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມນີ້ວ່າ "ອົງແຫ່ງການລະ ແມ້ຈະລະໄດ້ແລ້ວໃນອຸປະຈາຣະທີ່ມີການນຶກເຖິງຕ່າງໆ ກໍເພິ່ງເກີດຂຶ້ນໄດ້ໃນລະຫວ່າງ ເພາະບໍ່ຖືກgຳຈັດດ້ວຍທຳທີ່ເປັນຄູ່ປັບ" ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ "ແກ່ຜູ້ບັນລຸອັບປະນາ..." ເປັນຕົ້ນ. ອາຈານທັງຫຼາຍg່າວວ່າ "ເພາະຄວາມປາດຖະໜາໃນການເສບຄຸ້ນເຊັ່ນນັ້ນ ເໝືອນດັ່ງກ່ອນມັກຄະວິຖີ ຊະວະນະວາຣະ 2-3 ຄັ້ງ ຍ່ອມເປັນໄປໂດຍຄວາມເປັນອະນຸປັດສະນາທີ່ຄ້າຍຄືກັນເທົ່ານັ້ນ, ສັນໃດ, ໃນທີ່ນີ້gໍເຊັ່ນກັນ ກ່ອນອັບປະນາວາຣະ ຊະວະນະວາຣະ 2-3 ຄັ້ງ ຍ່ອມເປັນໄປໂດຍສະຫະຣະຄົດດ້ວຍອຸເປກຂາເທົ່ານັ້ນ, ສັນນັ້ນ". ຄຳວ່າ "ບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ" ໝາຍເຖິງ ຂົ່ມໄວ້ໄດ້ດີແລ້ວ ຄື ບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອດ້ວຍການຂົ່ມໄວ້.

ตถตฺตายาติ ตถภาวาย ปฐมชฺฌานสมงฺคิตาย. สา ปนสฺส อุปฺปาทเนน วา อุปฺปนฺนสฺส สมาปชฺชเนน วา โหตีติ วุตฺตํ ‘‘อุปฺปาทนตฺถาย สมาปชฺชนตฺถายา’’ติ. ทฺวีสูติ นวมทสเมสุ สุตฺตนฺเตสุ.

ຄຳວ່າ "ເພື່ອຄວາມເປັນຢ່າງນັ້ນ" ໝາຍເຖິງ ເພື່ອຄວາມເປັນຢ່າງນັ້ນ ຄື ຄວາມເປັນຜູ້ພ້ອມພຽງດ້ວຍປະຖົມມະຊານ. ກໍຄວາມເປັນຢ່າງນັ້ນຂອງບຸກຄົນນັ້ນ ຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍການເຮັດໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ ຫຼືດ້ວຍການເຂົ້າສະມາບັດທີ່ເກີດຂຶ້ນແລ້ວ, ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການເຮັດໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການເຂົ້າສະມາບັດ". ຄຳວ່າ "ໃນສູດທັງສອງ" ໝາຍເຖິງ ໃນພະສູດທີເກົ້າແລະທີສິບ.

สุขินฺทฺริยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ຈົບການອະທິບາຍສຸຂິນຊີວັກ.

๕. ชราวคฺโค

໕. ຊະລາວັກ

๑. ชราธมฺมสุตฺตวณฺณนา

໑. ການອະທິບາຍຊະລາທຳມະສູດ

๕๑๑. ปมุเข, ปาสาทสฺส จ ปจฺฉิมภาเค อาตโป ปจฺฉาตโป, ตสฺมึ ปจฺฉาตเป. โส หิ ปาสาทสฺส ปมุขภาเวน กโต. กึ ปน ภควโต วชิรสารํ สรีรํ โอตาเปตพฺพํ โหตีติ อาห – ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสา’’ติอาทิ[Pg.499]. อยญฺจ อิมํ สุตฺตํ เทสิตสมเย. น สกฺโกติ พฺยามปฺปภาย กายจิ ปภาย อนภิภวนียตฺตา. กิญฺจาปิ พุทฺธาภา สูริยาภาย อนภิภวนียา, ฆมฺมสภาวตาย ปน รสฺมีนํ ปริโต ผรนฺตี สูริยาภา ติขิณา อุณฺหาติ อาห ‘‘รสฺมิเตช’’นฺติ. อิทานิ ตมตฺถํ อุปมาย วิภาเวตุํ ‘‘ยเถว หี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

໕໑໑. "Pamukhe" ໄດ້ແກ່ ທີ່ມຸກ, ແລະ "pacchātape" ໄດ້ແກ່ ໃນເວລາທີ່ແດດສ່ອງທາງຫຼັງ ໃນສ່ວນທາງຫຼັງຂອງຜາສາດ. ດ້ວຍວ່າ ແດດນັ້ນສ່ອງມາທາງດ້ານໜ້າຂອງຜາສາດ. ຖາມວ່າ ກໍພຣະວໍຣະກາຍອັນມີສາຣະດັ່ງເພັດຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຈຳຕ້ອງຜີງແດດດ້ວຍຫຼື? ຕອບວ່າ ບໍ່ແມ່ນ, ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອັຖຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "sammāsambuddhassā" (ຂອງພຣະສັມມາສັມພຸດທະເຈົ້າ) ເປັນຕົ້ນ. ແລະນີ້ແມ່ນໃນເວລາທີ່ຊົງສະແດງສູດນີ້. ບໍ່ມີແສງສະຫວ່າງໃດໆ ສາມາດຄອບງຳພຣະຣັສມີວາໜຶ່ງໄດ້ ເພາະພຣະຣັສມີນັ້ນໃຜໆ ຄອບງຳບໍ່ໄດ້. ເຖິງແມ່ນວ່າ ພຣະພຸດທະຣັສມີ ຈະບໍ່ຖືກແສງຕາເວັນຄອບງຳກໍຕາມ, ແຕ່ເພາະຄວາມຮ້ອນຂອງແສງຕາເວັນ ທີ່ແຜ່ຊ່ານໄປທົ່ວ ຈຶ່ງມີຄວາມຮ້ອນແຮງ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "rasmitejaṃ" (ເດດແຫ່ງຣັສມີ). ບັດນີ້ ເພື່ອຈະສະແດງເນື້ອຄວາມນັ້ນດ້ວຍອຸປະມາ ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ "yatheva hi" ເປັນຕົ້ນ.

สุวณฺณาวฏฺฏํ วิยาติ อจฺเฉ สุวณฺณปตฺเต วินิวตฺตอาวฏฺฏํ วิย. ครหณจฺฉริยํ นาม กิเรตํ ‘‘อจฺฉริยเมตํ อวิสิจฺเฉผลวท’’นฺติอาทีสุ วิย. น เอวเมตรหีติ อตฺตโน ปากฏวเสน วทติ, น อิตเรสมฺปีติ. สิราชาลาติ สิราสนฺตานา. เอวรูปํ น โหตีติ อญฺเญสํ ปากติกสตฺตานํ วุตฺตาการํ วิย น โหติ ปุญฺญสมฺภารสฺส อุฬารตมตฺตา วิปจฺจนสฺส ปริยนฺตคตตฺตา. เตนาห ‘‘อญฺเญสํ อปากฏ’’นฺติ. วลิยาวฏฺฏกนฺติ อปฺปกํ วลิยาวฏฺฏํ. เตนาห ‘‘เกสคฺคปฺปมาณ’’นฺติ. สพฺพานีติ สิราชาลานิ. ปุรโต วงฺโกติ โถกํ ปุรโต นตมตฺตํ สนฺธายาห. เตน วุตฺตํ ‘‘สฺวายํ อญฺเญสํ อปากโฏ’’ติ. นยคฺคาหโตติ อนุมานโต. ธี ตนฺติ ธี-สทฺทโยเค อุปโยควจนํ. ธีติ ชิคุจฺฉนตฺเถ นิปาโต. ธิกฺกาโรติ ชิคุจฺฉาปโยโค. ตํ ผุสตูติ ตุยฺหํ ปาปุณาตุ.

ຄຳວ່າ "suvaṇṇāvaṭṭaṃ viya" ໄດ້ແກ່ ປຽບເໝືອນຮອຍມ້ວນທີ່ມ້ວນກັບໃນແຜ່ນຄຳອັນບໍລິສຸດ. ຄຳວ່ານີ້ ເປັນ "garahaṇacchariya" (ຄວາມອັດສະຈັນໃນທາງຕິຕຽນ) ເໝືອນໃນຄຳວ່າ "acchariyametaṃ avisicchephalavadaṃ" ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "na evametarahi" (ບໍ່ເປັນຢ່າງນັ້ນໃນບັດນີ້) ທ່ານກ່າວໂດຍໝາຍເຖິງຄວາມປາກົດແກ່ຕົນເອງ, ບໍ່ແມ່ນແກ່ຄົນອື່ນໆ. ຄຳວ່າ "sirājālā" ໄດ້ແກ່ ເຄືອຂ່າຍແຫ່ງເສັ້ນເອັນ. ຄຳວ່າ "evarūpaṃ na hoti" ໄດ້ແກ່ ບໍ່ເປັນເໝືອນອາການທີ່ກ່າວແລ້ວຂອງສັດສາມັນເຫຼົ່າອື່ນ ເພາະຄວາມຍິ່ງໃຫຍ່ແຫ່ງບຸນສົມພານ ແລະເພາະການບັນລຸເຖິງທີ່ສຸດແຫ່ງການໃຫ້ຜົນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "aññesaṃ apākaṭaṃ" (ບໍ່ປາກົດແກ່ຄົນອື່ນ). ຄຳວ່າ "valiyāvaṭṭakaṃ" ໄດ້ແກ່ ຮອຍຫ່ຽວຢ້ານເລັກນ້ອຍ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "kesaggappamāṇaṃ" (ມີປະມານເທົ່າປາຍຜົມ). ຄຳວ່າ "sabbāni" ໄດ້ແກ່ ເຄືອຂ່າຍແຫ່ງເສັ້ນເອັນທັງໝົດ. ຄຳວ່າ "purato vaṅko" ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງພຽງແຕ່ຄ້ອມໄປທາງໜ້າເລັກນ້ອຍ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "svāyaṃ aññesaṃ apākaṭo" (ເສັ້ນເອັນນັ້ນ ບໍ່ປາກົດແກ່ຄົນອື່ນ). ຄຳວ່າ "nayaggāhato" ໄດ້ແກ່ ໂດຍການອະນຸມານ. ຄຳວ່າ "dhī taṃ" ເປັນອຸປະໂຍຄະວິບັດໃນການປະກອບກັບສັບວ່າ "dhī". ຄຳວ່າ "dhī" ເປັນນິບາດໃນອັດຖະວ່າ ກຽດຊັງ. ຄຳວ່າ "dhikkāro" ໄດ້ແກ່ ການໃຊ້ໃນຄວາມໝາຍກຽດຊັງ. ຄຳວ່າ "taṃ phusatū" ໄດ້ແກ່ ຈົ່ງຖືກຕ້ອງແກ່ທ່ານ (ຈົ່ງເຖິງແກ່ທ່ານ).

๒. อุณฺณาภพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา

໒. ອັຖຖະກະຖາ ອຸນນາພະພຣາມມະນະສູດ

๕๑๒. อญฺญมญฺญสฺสาติ อญฺโญ อญฺญสฺส. น ปจฺจนุโภติ อตฺตโน อวิสยภาวโต. อิทานิ ตํ อญฺญวิสยตํ อนฺวยโต พฺยติเรกโต วิภาเวตุํ ‘‘สเจ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

໕໑໒. ຄຳວ່າ "aññamaññassā" ໄດ້ແກ່ ອັນໜຶ່ງຂອງອີກອັນໜຶ່ງ. ຍ່ອມບໍ່ສະεຫວີຍ (ອາຣົມ) ເພາະບໍ່ແມ່ນວິໄສຂອງຕົນ. ບັດນີ້ ເພື່ອຈະສະແດງຄວາມເປັນວິໄສອື່ນນັ້ນ ໂດຍທາງຄ້ອຍຕາມ ແລະທາງຂັດແຍ້ງ ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ "sace hi" ເປັນຕົ້ນ.

วิสยานิ ปฏิสรนฺติ เอตฺถาติ ปฏิสรณํ. อินฺทฺริยวิญฺญาณานิ หิ อสติปิ ตาทิเส อธิปฺปาเย อตฺตโน อารมฺมณสฺส ยาถาวโต สมฺปชานนโต ปเวทนวิชานนานิ กโรนฺตานิ วิย ปวตฺตนฺติ, ตถา โลกสฺส อญฺญตฺถ สิทฺธิโต. เตนาห ภควา – ‘‘มโน ปฏิสรณํ, มโนว เนสํ โคจรวิสยํ ปจฺจนุโภตี’’ติ มโนทฺวาริกชวนมโน หิ สวิเสสํ มโนวิสยํ ปจฺจนุโภติ, ปญฺจทฺวาริกชวนมโน มนนมตฺตเมว ปจฺจนุภวติ. รชฺชนาทิคฺคหณญฺเจตฺถ นิทสฺสนมตฺตํ, ตสฺมา สทฺทหนาทิปิ คหิตเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ, ปญฺจทฺวารปฺปวตฺติวเสน ตถา วุตฺตํ. เอกสฺมึ ปน ทฺวาเรติ จกฺขุทฺวาเร.

ຄຳວ່າ "paṭisaraṇaṃ" ໄດ້ແກ່ ເປັນທີ່ແລ່ນໄປສູ່ (ທີ່ເພິ່ງ) ເພາະອາຍະຕະນະທັງຫຼາຍ ແລ່ນໄປສູ່ອາຣົມໃນໃຈນີ້. ດ້ວຍວ່າ ວິນຍານທາງອິນຊີທັງຫຼາຍ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະບໍ່ມີຄວາມຈົງໃຈເຊັ່ນນັ້ນ ກໍຍ່ອມເປັນໄປເໝືອນເຮັດການແຈ້ງໃຫ້ຮູ້ ແລະການຮັບຮູ້ ເພາະຄວາມຮູ້ທົ່ວເຖິງຕາມຄວາມເປັນຈິງ ເຊິ່ງອາຣົມຂອງຕົນ, ເພາະຄວາມສຳເລັດໃນທີ່ອື່ນຂອງໂລກ ກໍເປັນຢ່າງນັ້ນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຕຣັດວ່າ "mano paṭisaraṇaṃ, manova nesaṃ gocaravisayaṃ paccanubhoti" (ໃຈເປັນທີ່ແລ່ນໄປສູ່, ໃຈນັ້ນເອງ ຍ່ອມສະເຫວີຍໂຄຈອນວິໄສຂອງອິນຊີເຫຼົ່ານັ້ນ) ເພາະວ່າ ມະໂນທວາຣິກະຊະວະນະຈິດ ຍ່ອມສະεຫວີຍມະໂນວິໄສອັນມີຄວາມພິເສດ, ສ່ວນປັນຈະທວາຣິກະຊະວະນະຈິດ ຍ່ອມສະເຫວີຍພຽງແຕ່ຄວາມຄິດນຶກເທົ່ານັ້ນ. ແລະການກ່າວເຖິງການຍິນດີເປັນຕົ້ນໃນທີ່ນີ້ ເປັນພຽງຕົວຢ່າງເທົ່ານັ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ພຶງຊາບວ່າ ແມ່ນແຕ່ຄວາມເຊື່ອເປັນຕົ້ນ ກໍຊົງຖືເອົາແລ້ວຄືກັນ, ທີ່ຕຣັດໄວ້ຢ່າງນັ້ນ ກໍໂດຍອຳນາດແຫ່ງການເປັນໄປໃນປັນຈະທວານ. ສ່ວນຄຳວ່າ "ekasmiṃ pana dvāre" ໄດ້ແກ່ ໃນຈັກຂຸທວານ.

ทุพฺพลโภชกาติ [Pg.500] อปฺปานุภาวา ราชโภคฺคา. อายนฺติ โภคุปฺปตฺติฏฺฐานํ. โยตฺตพนฺธาทินิมิตฺตํ ลทฺธพฺพกหาปโณ โยตฺตกหาปโณ. อทฺทุพนฺธาทินิมิตฺตํ คเหตพฺพกหาปโณ อทฺทุกหาปโณ. มาฆาตโฆสนาย กตาย หึสานิมิตฺตํ คเหตพฺพกหาปโณ มาปหารกหาปโณ. ตสฺส ปริมาณํ ทสฺเสตุํ ‘‘อฏฺฐกหาปโณ’’ติอาทิ วุตฺตํ. สตวตฺถุกนฺติ สตกรีสวตฺถุกํ.

ຄຳວ່າ "dubbalabhojakā" ໄດ້ແກ່ ຜູ້ສະເຫວີຍຣາຊະສົມບັດທີ່ມີອານຸພາບນ້ອຍ. ຄຳວ່າ "āya" ໄດ້ແກ່ ສະຖານທີ່ເກີດຂຶ້ນແຫ່ງໂພຄະສົມບັດ. ເງິນກະຫາປະນະທີ່ຄວນໄດ້ຮັບ ເພາະເຫດມີການຜູກເຊືອກເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ "yottakahāpaṇo". ເງິນກະຫາປະນະທີ່ຄວນຖືເອົາ ເພາະເຫດມີການຜູກໂສ້ເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ "addukahāpaṇo". ເງິນກະຫາປະນະທີ່ຄວນຖືເອົາ ເພາະເຫດແຫ່ງການບຽດບຽນ ເມື່ອມີການປະກາດຫ້າມຂ້າສັດ ຊື່ວ່າ "māpahārakahāpaṇo". ເພື່ອສະແດງປະລິມານຂອງເງິນກະຫາປະນະນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ "aṭṭhakahāpaṇo" (ແປດກະຫາປະນະ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "satavatthukaṃ" ໄດ້ແກ່ ມີທີ່ດິນໜຶ່ງຮ້ອຍກະລີດ.

มคฺคสตีติ อริยมคฺคสติ. ภาวนมนุยุญฺชนฺตสฺส หิ ชวนมโน อุสฺสกฺกิตฺวาว มคฺคสตึ ปฏิสรติ ตปฺปริโยสานตฺตา. ตนฺติ นิพฺพานํ. สาติ ผลวิมุตฺติ. ปฏิสรติ อคฺคมคฺคสติยา. ผลวิมุตฺติ นิพฺพานนฺติ อุภยํ มคฺคสฺส สิทฺธาเยวาติ. อารมฺมณวเสน นตฺถิ เอตสฺส ปฏิสรณนฺติ อปฺปฏิสรณํ อสงฺขตามตสฺส สนฺตินิจฺจสภาวตฺตา. สยํ ปน สพฺเพสํเยว อริยานํ ปฏิสรณํ. เตนาห ‘‘นิพฺพานํ อรหโต คตี’’ติ (ปริ. ๓๓๙). นิพฺพานํ อนุปวิฏฺฐํ นิพฺพานนิสฺสยตฺตา. น ตโต ปรํ คจฺฉติ คตสฺส อญฺญสฺส ตาทิสสฺส อภาวา. นิพฺพานํ ปริ สพฺพโส โอสานนฺติ นิพฺพานปริโยสานํ.

ຄຳວ່າ "maggasatī" ໄດ້ແກ່ ສະຕິໃນອະລິຍະມັກ. ດ້ວຍວ່າ ມະໂນຊະວັນຂອງຜູ້ປະກອບເນືອງໆ ໃນພາວະນາ ຍ່ອມແລ່ນຂຶ້ນໄປສູ່ສະຕິໃນມັກ ເພາະມີມັກສະຕິນັ້ນເປັນທີ່ສຸດ. ຄຳວ່າ "taṃ" ໄດ້ແກ່ ພຣະນິພານ. ຄຳວ່າ "sā" ໄດ້ແກ່ ຜົນວິມຸດ. ຄຳວ່າ "paṭisarati" ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມແລ່ນໄປດ້ວຍສະຕິໃນອັກຄະມັກ. ຜົນວິມຸດ ແລະພຣະນິພານ ທັງສອງຢ່າງນີ້ ຍ່ອມສຳເລັດແກ່ມັກແທ້ໆ. ຄຳວ່າ "appaṭisaraṇaṃ" ໄດ້ແກ່ ບໍ່ມີທີ່ເພິ່ງໂດຍອຳນາດແຫ່ງອາຣົມ ເພາະພຣະນິພານອັນເປັນອະສັງຂະຕະອະມະຕະນັ້ນ ມີສະພາວະສະຫງົບແລະທ່ຽງແທ້. ແຕ່ພຣະນິພານນັ້ນເອງ ເປັນທີ່ເພິ່ງຂອງພຣະອະລິຍະເຈົ້າທັງປວງ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈຶ່ງຕຣັດວ່າ "nibbānaṃ arahato gatī" (ພຣະນິພານເປັນທີ່ໄປຂອງພຣະອໍຣະຫັນ). ຄຳວ່າ "nibbānaṃ anupaviṭṭhaṃ" ໄດ້ແກ່ ເຂົ້າເຖິງພຣະນິພານ ເພາະມີພຣະນິພານເປັນທີ່ອາໄສ. ຍ່ອມບໍ່ໄປຍິ່ງກວ່ານັ້ນ ເພາະບໍ່ມີທີ່ໄປອື່ນໃດທີ່ເປັນເຊັ່ນນັ້ນອີກ. ຄຳວ່າ "nibbānapariyosānaṃ" ໄດ້ແກ່ ມີພຣະນິພານເປັນທີ່ສຸດໂດຍປະການທັງປວງ.

มูลชาตา ชาตมูลา. ตโต เอว ปติฏฺฐิตา. กา ปนสฺสาติ อาห ‘‘มคฺเคน อาคตสทฺธา’’ติ. มคฺโค ทฬฺหาย อสํหาริยสทฺธาย มูลํ ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺตานิ เจว วิจิกิจฺฉาจิตฺตญฺจาติ ปญฺจ อกุสลจิตฺตานิ สมุจฺเฉทวเสน ปหีนานิ. ปญฺจ นีวรณานีติ เอตฺถ อปายคมนียานิ ปฐมมคฺเคเนว ปหีนานิ, อิตรานิ วิกฺขมฺภนวเสน ฌาเนน ปหีนานีติ ปญฺจสุ โอรมฺภาคิยกิเลสสํโยชเนสุ เอกเทสวิคเมเนว พหิทฺธาสํโยชโน วิย ชาโตติ วุตฺตํ ‘‘ฌานอนาคามิฏฺฐาเน ฐิโต’’ติ. เตนาห ‘‘โส อปริหีน…เป… นิพฺพาเยยฺยา’’ติ.

ຄຳວ່າ "mūlajātā" ໄດ້ແກ່ ມີຮາກເກີດແລ້ວ. ຄຳວ່າ "tato eva patiṭṭhitā" ໄດ້ແກ່ ຕັ້ງໝັ້ນແລ້ວຈາກເຫດນັ້ນເອງ. ຖາມວ່າ ກໍສັດທາຂອງຜູ້ນັ້ນເປັນແນວໃດ? ຕອບວ່າ "maggena āgatasaddhā" (ສັດທາທີ່ມາແລ້ວດ້ວຍມັກ). ມັກເປັນຮາກຖານແຫ່ງສັດທາອັນໝັ້ນຄົງທີ່ໃຜໆ ໃຫ້ຫວັ່ນໄຫວບໍ່ໄດ້, ອະກຸສົນຈິດ ໕ ດວງ ຄື ຈິດທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍທິຖິ ແລະວິຈິກິດສາຈິດ ຖືກລະໄດ້ແລ້ວດ້ວຍການຕັດຂາດ. ຄຳວ່າ "pañca nīvaraṇāni" (ນີວອນ ໕) ໃນທີ່ນີ້ ນີວອນທີ່ນຳໄປສູ່ອະບາຍ ຖືກລະໄດ້ແລ້ວດ້ວຍປະຖົມມັກ (ໂສຕາປັດຕິມັກ) ນັ້ນເອງ, ສ່ວນນີວອນທີ່ເຫຼືອ ຖືກລະໄດ້ແລ້ວດ້ວຍການຂົ່ມໄວ້ດ້ວຍຊານ, ດັ່ງນັ້ນ ເພາະການປາສະຈາກໄປພຽງບາງສ່ວນໃນໂອຣັມພາຄິຍະສັງໂຍດ ໕ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ ເປັນເໝືອນຜູ້ມີສັງໂຍດພາຍນອກໝົດໄປ ໂດຍຕັ້ງຢູ່ໃນຖານະແຫ່ງຊານແລະອະນາຄາມີ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "so aparihīna...pe... nibbāyeyyā" (ຜູ້ນັ້ນບໍ່ເສື່ອມ... ພຶງດັບສະໜິດ).

๕. ปฐมปุพฺพารามสุตฺตวณฺณนา

໕. ອັຖຖະກະຖາ ປະຖົມມະປຸບພາຣາມະສູດ

๕๑๕. ปุพฺพโกฏฺฐเก เอวํ อาคตสุตฺตํ อาทึ กตฺวา ผลินฺทฺริยาเนว กถิตานิ อคฺคผลวเสน เทสนาย อาคตตฺตา.

໕໑໕. ໃນປຸບພະໂກດຖະກະສູດ ເປັນຕົ້ນ ທີ່ມາຢ່າງນີ້ ທ່ານກ່າວເຖິງຜະລິນຊີທັງຫຼາຍເທົ່ານັ້ນ ເພາະເທດສະໜາມາໂດຍອຳນາດແຫ່ງອັກຄະຜົນ (ພຣະອໍຣະຫັດຕະຜົນ).

๑๐. อาปณสุตฺตวณฺณนา

໑໐. ອັຖຖະກະຖາ ອາປະນະສູດ

๕๒๐. อุปริ สห วิปสฺสนาย ตโย มคฺคาติ วิปสฺสนาย สห โสตาปตฺติผลโต อุปริ ตโย มคฺคา. มคฺคาธิคเมน อิทานิ ปจฺจกฺขภูตตฺตา [Pg.501] ‘‘อิเม โข เต ธมฺมา’’ติ วุตฺตา. ตตฺถ ยํ อคฺคภูตํ, ตสฺส วเสน ทสฺเสตุํ ‘‘อรหตฺตผลินฺทฺริยํ นามา’’ติ วุตฺตํ อินฺทฺริยภาวสามญฺเญน เอกชฺฌํ กตฺวา. อติวิชฺฌิตฺวา ปสฺสามีติ สจฺฉิกตฺวา ยาถาวโต ปสฺสามิ. จตูหิ อินฺทฺริเยหีติ วีริยินฺทฺริยาทีหิ จตูหิ อินฺทฺริเยหิ. สา วิปสฺสนามคฺคผลสหคตา สิยาติ มิสฺสกา วุตฺตา.

໕໒໐. ຄຳວ່າ "upari saha vipassanāya tayo maggā" ໄດ້ແກ່ ມັກເບື້ອງເທິງ ໓ ພ້ອມທັງວິປັດສະນາ ຖັດຈາກໂສຕາປັດຕິຜົນຂຶ້ນໄປ. ເພາະການບັນລຸມັກໃນບັດນີ້ ເປັນສິ່ງປະຈັກແຈ້ງແລ້ວ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ime kho te dhammā" (ທັມເຫຼົ່ານີ້ແລ). ໃນມັກເຫຼົ່ານັ້ນ ເພື່ອຈະສະແດງໂດຍອຳນາດແຫ່ງທັມອັນເປັນຍອດ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "arahattaphalindriyaṃ nāma" (ຊື່ວ່າ ອໍຣະຫັດຕະຜະລິນຊີ) ໂດຍລວມເຂົ້າເປັນອັນດຽວກັນດ້ວຍຄວາມເປັນອິນຊີທົ່ວໄປ. ຄຳວ່າ "ativijjhitvā passāmi" ໄດ້ແກ່ ເຮັດໃຫ້ແຈ້ງແລ້ວເຫັນຕາມຄວາມເປັນຈິງ. ຄຳວ່າ "catūhi indriyehi" ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍອິນຊີ ໔ ມີວິຣິຍິນຊີເປັນຕົ້ນ. ວິປັດສະນານັ້ນ ພຶງເປັນໄປຮ່ວມກັບມັກແລະຜົນ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ ເປັນແບບລະຄົນກັນ.

ชราวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ຈົບ ການອະທິບາຍຊະລາວັກ.

๖. สูกรขตวคฺโค

໖. ສູກະຣະຂະຕະວັກ

๑. สาลสุตฺตวณฺณนา

໑. ອັຖຖະກະຖາ ສາລະສູດ

๕๒๑. สูรภาเวนาติ อติสูรภาเวน. พุชฺฌนตฺถายาติ สจฺจปฏิเวธาย.

໕໒໑. ຄຳວ່າ "sūrabhāvena" ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍຄວາມເປັນຜູ້ກ້າຫານຢ່າງຍິ່ງ. ຄຳວ່າ "bujjhanatthāya" ໄດ້ແກ່ ເພື່ອການຕຣັສຮູ້ສັດຈະທັມ.

๒. มลฺลิกสุตฺตวณฺณนา

໒. ອັຖຖະກະຖາ ມັລລິກາສູດ

๕๒๒. จตฺตาริ อินฺทฺริยานีติ ปญฺญินฺทฺริยํ ฐเปตฺวา เสสานิ จตฺตาริ. ‘‘อริยญาณํ โลกุตฺตร’’นฺติ วุตฺตํ มคฺคญาณํ กตฺวา. อริย-สทฺโท ปน ยถา ตถา วิสุทฺเธปิ โหตีติ ตาทิสํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ตมฺปิ ปนา’’ติอาทิ. ยถา หิ จตฺตารินฺทฺริยานิ มิสฺสกานิ, เอวํ ปญฺญินฺทฺริยมฺปิ มิสฺสกนฺติ วุจฺจมาเน น โกจิ วิโรโธติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘ตมฺปิ ปน…เป… วฏฺฏตี’’ติ.

໕໒໒. ຄຳວ່າ "cattāri indriyāni" ໄດ້ແກ່ ຍົກເວັ້ນປັນຍິນຊີແລ້ວ ອິນຊີທີ່ເຫຼືອ ໔ ຢ່າງ. ທີ່ກ່າວວ່າ "ariyañāṇaṃ lokuttaraṃ" (ຍານອັນປະເສີດເປັນໂລກຸດຕະຣະ) ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງມັກຄະຍານ. ແຕ່ຄຳວ່າ "ariya" ນີ້ ຍ່ອມມີໄດ້ແມ່ນແຕ່ໃນທັມທີ່ບໍລິສຸດໂດຍປະການໃດປະການໜຶ່ງ ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ "tampi panā" ເປັນຕົ້ນ ໂດຍໝາຍເຖິງຍານເຊັ່ນນັ້ນ. ດ້ວຍວ່າ ອິນຊີ ໔ ຢ່າງ ເປັນແບບລະຄົນກັນຢ່າງໃດ, ແມ່ນແຕ່ປັນຍິນຊີກໍເປັນແບບລະຄົນກັນຢ່າງນັ້ນ ເມື່ອກ່າວຢ່າງນີ້ ກໍບໍ່ມີຄວາມຂັດແຍ້ງແຕ່ຢ່າງໃດ ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວໂດຍມີອະທິບາຍວ່າ "tampi pana...pe... vaṭṭati" (ແຕ່ປັນຍິນຊີກໍ... ຄວນຢູ່).

๓. เสขสุตฺตวณฺณนา

໓. ອັຖຖະກະຖາ ເສຂະສູດ

๕๒๓. น สกฺโกติ อินฺทฺริยานํ อปริปกฺกตฺตา. อตฺถีติ ปชานาติ นยคฺคาเหน, น ปจฺจกฺขโต. น หิ อริยาปิ อนธิคตํ มคฺคผลํ ปจฺจเวกฺขิตุํ สกฺโกนฺติ.

໕໒໓. ຍ່ອມບໍ່ສາມາດ ເພາະອິນຊີທັງຫຼາຍຍັງບໍ່ແກ່ກ້າ. ຄຳວ່າ "atthi" (ມີຢູ່) ຍ່ອມຮູ້ຊັດດ້ວຍການຖືເອົາໂດຍນັຍ, ບໍ່ແມ່ນໂດຍປະຈັກແຈ້ງ. ເພາະວ່າ ແມ່ນແຕ່ພຣະອະລິຍະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ກໍບໍ່ສາມາດພິຈາລະນາເບິ່ງມັກແລະຜົນທີ່ຕົນຍັງບໍ່ທັນບັນລຸໄດ້.

๖. ปติฏฺฐิตสุตฺตวณฺณนา

໖. ອັຖຖະກະຖາ ປະຕິຕຖິຕະສູດ

๕๒๖. สาสเวสูติ จตุราสววินิมุตฺเตสุ เสสธมฺเมสุ อารมฺมเณสุ. เตสุปิ อุปฺปชฺชนกอนตฺถโต จิตฺตํ รกฺขติ นาม.

໕໒໖. ຄຳວ່າ "sāsavesu" ໄດ້ແກ່ ໃນອາຣົມຄືທັມທີ່ເຫຼືອອັນພົ້ນແລ້ວຈາກອາສະວະ ໔. ຊື່ວ່າ ຍ່ອມຮັກສາຈິດ ຈາກສິ່ງທີ່ບໍ່ເປັນປະໂຫຍດທີ່ຈະເກີດຂຶ້ນແມ່ນແຕ່ໃນອາຣົມເຫຼົ່ານັ້ນ.

๘. สูกรขตสุตฺตวณฺณนา

໘. ອັຖຖະກະຖາ ສູກະຣະຂະຕະສູດ

๕๒๘. ตํ [Pg.502] สนฺธายาติ ตํ สูกรขตเลณํ สนฺธาย. เอตํ ‘‘สูกรขตาย’’นฺติ วจนํ วุตฺตํ. ภาวนปุํสกนฺติ ภาวโชตกํ นปุํสกวจนํ ยถา ‘‘วิสมํ วาตา วายนฺติ, เอกมนฺตํ นิสีที’’ติ. กิจฺจปฏิปตฺติ เตสํ สํกาสนฏฺเฐน สปติโส, สปติโส เอว สปฺปติสฺโส, สเชฏฺฐโกติ อาห ‘‘สปฺปติสฺโสติ สเชฏฺฐโก’’ติ.

໕໒໘. ຄຳວ່າ "taṃ sandhāya" ໄດ້ແກ່ ໝາຍເຖິງຖ້ຳສູກະຣະຂະຕະນັ້ນ. ຄຳວ່າ "sūkarakhatāyaṃ" ນີ້ ທ່ານກ່າວໄວ້ແລ້ວ. ຄຳວ່າ "bhāvanapuṃsakaṃ" ໄດ້ແກ່ ນະປຸງສະກະລິງທີ່ສະແດງສະພາວະ ເໝືອນໃນຄຳວ່າ "visamaṃ vātā vāyanti" (ລົມພັດບໍ່ສະໝໍ່າສະເໝີ), "ekamantaṃ nisīdi" (ນັ່ງ ນະ ທີ່ຄວນສ່ວນຂ້າງໜຶ່ງ). ຄຳວ່າ "sapatiso" ໄດ້ແກ່ ໂດຍຄວາມເປັນໄປພ້ອມກັບການປະຕິບັດໜ້າທີ່ ເພາະອັດຖະຄືການສະແດງຮ່ວມກັນ, ຄຳວ່າ "sapatiso" ນັ້ນເອງ ຄື "sappatisso" ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີຄວາມເຄົາຣົບຢຳເກງ, ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "sappatisso" ຄື "sajeṭṭhako" (ຜູ້ມີຄວາມເຄົາຣົບຢຳເກງໃນຜູ້ໃຫຍ່).

สูกรขตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ຈົບ ການອະທິບາຍສູກະຣະຂະຕະວັກ.

๗. โพธิปกฺขิยวคฺควณฺณนา

໗. ອັຖຖະກະຖາ ໂພທິປັກຂິຍະວັກ

๕๓๑-๖๕๐. สตฺตานํ ผลานํ เหตุภูตานิ ‘‘อิเมสํ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจนฺนํ อินฺทฺริยานํ ภาวิตตฺตา’’ติอาทินา วุตฺตานิ, ปญฺจินฺทฺริยานิเยว ผลูปจาเรน ‘‘สตฺต ผลานี’’ติ วุตฺตานิ. ตานิ จ ปุพฺพภาคานิ ‘‘อิเมสํ, ภิกฺขเว, ปญฺจนฺนํ อินฺทฺริยานํ ภาวิตตฺตา…เป… สตฺตานิสํสา ปาฏิกงฺขา’’ติ วจนโต. เตสนฺติ สตฺตานํ ผลานํ. ‘‘ทฺวินฺนํ ผลานํ อญฺญตรํ ผล’’นฺติ เอวํ อตีตสุตฺเต วุตฺตานิ เหฏฺฐา ทฺเว ผลานิ นามาติ วทนฺติ. เยหิ ปน อินฺทฺริเยหิ อญฺญตฺร ปน อนฺตราปรินิพฺพายึ เสสานิ ผลานิ โหนฺติ, ตานิ จตฺตาริ สปุพฺพภาคานิ โลกุตฺตรานีติ วุตฺตํ สิยา.

໕໓໑-໖໕໐. ອິນຊີ ໕ ຢ່າງ ອັນເປັນເຫດແຫ່ງຜົນ ໗ ປະການ ທີ່ຕຣັດໄວ້ດ້ວຍຄຳວ່າ "imesaṃ kho, bhikkhave, pañcannaṃ indriyānaṃ bhāvitattā" (ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ເພາະອິນຊີ ໕ ເຫຼົ່ານີ້ ທີ່ບຳເພັນແລ້ວ) ເປັນຕົ້ນ, ທ່ານກ່າວເຖິງອິນຊີ ໕ ນັ້ນເອງ ໂດຍອຸປະຈາຣะແຫ່ງຜົນວ່າ "satta phalāni" (ຜົນ ໗ ປະການ). ແລະອິນຊີເຫຼົ່ານັ້ນ ເປັນສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນ ເພາະມີພຣະດຳຣັດວ່າ "imesaṃ, bhikkhave, pañcannaṃ indriyānaṃ bhāvitattā...pe... sattānisaṃsā pāṭikaṅkhā" (ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ເພາະອິນຊີ ໕ ເຫຼົ່ານີ້ ທີ່ບຳເພັນແລ້ວ... ພຶງຫວັງອານິສົງ ໗ ປະການ). ຄຳວ່າ "tesaṃ" ໄດ້ແກ່ ຂອງຜົນ ໗ ປະການເຫຼົ່ານັ້ນ. ທ່ານກ່າວວ່າ ຜົນ ໒ ປະການໃນເບື້ອງຕ່ຳ ທີ່ຕຣັດໄວ້ໃນສູດທີ່ຜ່ານມາວ່າ "dvinnaṃ phalānaṃ aññataraṃ phalaṃ" (ຜົນຢ່າງໃດຢ່າງໜຶ່ງໃນຜົນ ໒ ປະການ). ສ່ວນອິນຊີເຫຼົ່າໃດ ທີ່ເຮັດໃຫ້ເກີດຜົນທີ່ເຫຼືອ ນອກຈາກອັນຕະຣາປະຣິນິບພາຍີ, ອິນຊີ ໔ ຢ່າງເຫຼົ່ານັ້ນ ພ້ອມທັງສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນ ພຶງກ່າວວ່າ ເປັນໂລກຸດຕະຣະ.

อินฺทฺริยสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ຈົບ ການອະທິບາຍອິນທຣິຍະສັງຍຸດ.

๕. สมฺมปฺปธานสํยุตฺตวณฺณนา

໕. ອັຖຖະກະຖາ ສັມມັບປະທານະສັງຍຸດ

๖๕๑-๗๐๔. สมฺมปฺปธานสํยุตฺเต ปุพฺพภาควิปสฺสนาว กถิตา ‘‘อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานายา’’ติอาทิวจนโต.

໖໕໑-໗໐໔. ໃນສັມມັບປະທານະສັງຍຸດ ທ່ານກ່າວເຖິງວິປັດສະນາສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນເທົ່ານັ້ນ ເພາະມີຄຳວ່າ "akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya" (ເພື່ອການລະອະກຸສົນທັມທັງຫຼາຍ) ເປັນຕົ້ນ.

สมฺมปฺปธานสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ຈົບ ການອະທິບາຍສັມມັບປະທານະສັງຍຸດ.

๖. พลสํยุตฺตวณฺณนา

໖. ອັຖຖະກະຖາ ພະລະສັງຍຸດ

๗๐๕-๘๑๒. พลสํยุตฺเต พลานิ มิสฺสกาเนว กถิตานิ ‘‘วิเวกนิสฺสิต’’นฺติ วจนโต.

໗໐໕-໘໑໒. ໃນພະລະສັງຍຸດ ທ່ານກ່າວເຖິງພະລະທັງຫຼາຍແບບລະຄົນກັນເທົ່ານັ້ນ ເພາະມີຄຳວ່າ "vivekanissitaṃ" (ອາໄສວິເວກ) ເປັນຕົ້ນ.

พลสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ຈົບ ການອະທິບາຍພະລະສັງຍຸດ.

๗. อิทฺธิปาทสํยุตฺตํ

໗. ອິດທິປາທະສັງຍຸດ

๑. จาปาลวคฺโค

໑. ຈາປາລະວັກ

๑. อปารสุตฺตวณฺณนา

໑. ອັຖຖະກະຖາ ອະປາຣະສູດ

๘๑๓. ฉนฺทํ [Pg.503] นิสฺสาย ปวตฺโต สมาธีติ กตฺตุกมฺยตาฉนฺทํ อธิปตึ กตฺวา ปฏิลทฺธสมาธิ ฉนฺธสมาธิ. ปธานสงฺขาราติ จตุกิจฺจสาธกสฺส สมฺมปฺปธานวีริยสฺเสตํ อธิวจนํ. เตหีติ ฉนฺทสมาธิปธานสงฺขาเรหิ. อิทฺธิยา ปาทนฺติ นิปฺผตฺติปริยาเยน อิชฺฌนฏฺเฐน, อิชฺฌนฺติ เอตาย สทฺธา อิทฺธา วุทฺธา อุกฺกํสคตา โหนฺตีติ อิมินา วา ปริยาเยน ‘‘อิทฺธี’’ติ สงฺขาตานํ อุปจารชฺฌานาทิกุสลจิตฺตสมฺปยุตฺตานํ ฉนฺทสมาธิปธานสงฺขารานํ อธิฏฺฐานฏฺเฐน ปาทภูตํ, เสสจิตฺตเจตสิกราสินฺติ อตฺโถ. สา เอว จ ยถาวุตฺตอิทฺธิ ยสฺมา เหฏฺฐิมา เหฏฺฐิมา อุปริมาย อุปริมาย ปาทภูตา, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘อิทฺธิภูตํ วา ปาทนฺติ อิทฺธิปาท’’นฺติ. เสเสสูติ วีริยสมาธิอาทีสุ. ตตฺถ หิ วีริยํ จิตฺตํ วีมํสํ อธิปตึ กตฺวา ปฏิลทฺธสมาธิ วีมํสาสมาธีติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิธาติ อิมสฺมึ อิทฺธิปาทสํยุตฺเต. เอกปริจฺเฉโทว อตฺถนิทฺเทโส.

໘໑໓. ຄຳວ່າ "chandaṃ nissāya pavatto samādhi" ໄດ້ແກ່ ສະມາທິທີ່ໄດ້ຮັບ ເພາະເຮັດຄວາມພໍໃຈທີ່ຈະເຮັດ (ກັດຕຸກັມຍະຕາສັນທະ) ໃຫ້ເປັນໃຫຍ່ ຊື່ວ່າ "chandasamādhi" (ສັນທະສະມາທິ). ຄຳວ່າ "padhānasaṅkhārā" ນີ້ ເປັນຊື່ເອີ້ນຂອງສັມມັບປະທານະວິຣິຍະ ທີ່ເຮັດກິດ ໔ ຢ່າງໃຫ້ສຳເລັດ. ຄຳວ່າ "tehi" ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍສັນທະສະມາທິ ແລະປະທານະສັງຂານທັງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ "iddhiyā pādaṃ" ໄດ້ແກ່ ໂດຍອັດຖະວ່າ ສຳເລັດ ໂດຍປະການແຫ່ງຄວາມສຳເລັດ, ຫຼືໂດຍປະການນີ້ວ່າ ຄວາມເຊື່ອທີ່ຊື່ວ່າ "iddhi" ຍ່ອມສຳເລັດ ຈະເລີນ ແລະເຖິງຄວາມຍິ່ງໃຫຍ່ດ້ວຍສິ່ງນີ້, ອະທິບາຍວ່າ ເປັນເໝືອນບາດກ້າວ ເພາະເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງສັນທະສະມາທິ ແລະປະທານະສັງຂານທັງຫຼາຍ ທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍກຸສົນຈິດ ມີອຸປະຈາຣະຊານເປັນຕົ້ນ, ແລະເປັນທີ່ລວມແຫ່ງຈິດແລະເຈຕະສິກທີ່ເຫຼືອ. ແລະເພາະອິດທິທີ່ກ່າວແລ້ວນັ້ນεອງ ເປັນບາດກ້າວຂອງອິດທິເບື້ອງຕ່ຳໆ ແລະເບື້ອງສູງໆ ຂຶ້ນໄປ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "iddhibhūtaṃ vā pādaṃ" (ຫຼືບາດກ້າວອັນເປັນອິດທິ) ຊື່ວ່າ "iddhipāda" (ອິດທິບາດ). ຄຳວ່າ "sesesu" ໄດ້ແກ່ ໃນວິຣິຍະສະມາທິເປັນຕົ້ນ. ໃນວິຣິຍະສະມາທິເປັນຕົ້ນນັ້ນ ພຶງຊາບອັດຖະວ່າ ສະມາທິທີ່ໄດ້ຮັບ ເພາະເຮັດວິຣິຍະ, ຈິດ, ແລະວິມັງສາ ໃຫ້ເປັນໃຫຍ່ ຊື່ວ່າ "vīmaṃsāsamādhi" (ວິມັງສາສະມາທິ). ຄຳວ່າ "idha" ໄດ້ແກ່ ໃນອິດທິປາທະສັງຍຸດນີ້. ການສະແດງອັດຖະ ກໍມີກຳນົດເປັນຢ່າງດຽວກັນນີ້ແລ.

๕. อิทฺธิปเทสสุตฺตวณฺณนา

໕. ອັຖຖະກະຖາ ອິດທິປະເທສະສູດ

๘๑๗. อิทฺธิปเทสนฺติ อิทฺธิยา เอกเทสํ. โก ปน โสติ อาห – ‘‘ตโย จ มคฺเค ตีณิ จ ผลานี’’ติ.

໘໑໗. ຄຳວ່າ "iddhipadesaṃ" ໄດ້ແກ່ ສ່ວນໜຶ່ງແຫ່ງອິດທິ. ຖາມວ່າ ສ່ວນໜຶ່ງນັ້ນແມ່ນຫຍັງ? ຕອບວ່າ "tayo ca magge tīṇi ca phalāni" (ມັກ ໓ ແລະຜົນ ໓).

๖. สมตฺตสุตฺตวณฺณนา

໖. ອັຖຖະກະຖາ ສະມັດຕະສູດ

๘๑๘. สมตฺตนฺติ สามญฺญสฺส สมํ อตฺตนํ อิชฺฌนํ สมตฺตํ ปริปุณฺณํ. วิวฏฺฏปาทกา เอว อิทฺธิปาทา กถิตา ‘‘อปารา ปารํ คมนาย สํวตฺตนฺตี’’ติอาทิวจนโต.

໘໑໘. ຄຳວ່າ "samattaṃ" ໄດ້ແກ່ ຄວາມສຳເລັດອັນສະໝໍ່າສະເໝີແຫ່ງຄວາມເປັນສະມະນະ ຊື່ວ່າ "samattaṃ" (ຄວາມສົມບູນ). ທ່ານກ່າວເຖິງອິດທິບາດທັງຫຼາຍ ອັນເປັນບາດກ້າວແຫ່ງວິວັດຕະ (ພຣະນິພານ) ເທົ່ານັ້ນ ເພາະມີຄຳວ່າ "apārā pāraṃ gamanāya saṃvattanti" (ຍ່ອມເປັນໄປເພື່ອການເດີນທາງຈາກຝັ່ງນີ້ໄປສູ່ຝັ່ງນັ້ນ) ເປັນຕົ້ນ.

๑๐. เจติยสุตฺตวณฺณนา

໑໐. ອັຖຖະກະຖາ ເຈຕິຍະສູດ

๘๒๒. อุเทนยกฺขสฺส เจติยฏฺฐาเนติ อุเทนสฺส นาม ยกฺขสฺส เทวายตนสงฺเขเปน อิฏฺฐกาหิ กเต มหาชนสฺส จิตฺตีกตฏฺฐาเน. กตวิหาโรติ ภควนฺตํ อุทฺทิสฺส ตตฺถ กตวิหาโร. วุจฺจตีติ ปุริมโวหาเรน [Pg.504] ‘‘อุเทนเจติย’’นฺติ วุจฺจติ. โคตมกาทีสุปีติ โคตมกเจติยนฺติ เอวมาทีสุปิ. เอเสว นโยติ เจติยฏฺฐาเน กตวิหารภาวํ อติทิสติ. วฑฺฒิตาติ ภาวนาปาริปูริวเสน ปริพฺรูหิตา. ปุนปฺปุนํ กตาติ ภาวนาย พหุลีกรณวเสน อปราปรํ ปวตฺติตา อานีตา. ยุตฺตยานํ วิย กตาติ ยถา ยุตฺตมาชญฺญยานํ เฉเกน สารถินา อธิฏฺฐิตํ ยถารุจิ ปวตฺติมรหติ, เอวํ ยถารุจิ ปวตฺตนารหตํ คมิตา. ปติฏฺฐานฏฺเฐนาติ อธิฏฺฐานฏฺเฐน. วตฺถุ วิย กตาติ สพฺพโส อุปกฺกิเลสวิโสธเนน อิทฺธิวิเสสานํ ปวตฺติฏฺฐานภาวโต สุวิโสธิตปริสฺสยวตฺถุ วิย กตา. อธิฏฺฐิตาติ ปฏิปกฺขทูรีภาวโต สุภาวิตภาเวน ตํตํอธิฏฺฐานโยคฺยตาย ฐปิตา. สมนฺตโต จิตาติ สพฺพภาเคน ภาวนุปจยํ คมิตา. เตนาห ‘‘สุวฑฺฒิตา’’ติ. สุฏฺฐุ สมารทฺธาติ อิทฺธิภาวนาย สิขปฺปตฺติยา สมฺมเทว สํเสวิตา.

໘໒໒. ບົດວ່າ Udenayakkhassa cetiyaṭṭhāne ໄດ້ແກ່ ໃນສະຖານທີ່ທີ່ມະຫາຊົນເຄົາລົບນັບຖື ເຊິ່ງສ້າງຂຶ້ນດ້ວຍດິນຈີ່ ໂດຍຫຍໍ້ເປັນເທວະສະຖານຂອງຍັກຊື່ວ່າ ອຸເທນະ. ບົດວ່າ Katavihāro ໄດ້ແກ່ ວິຫານທີ່ສ້າງຂຶ້ນໃນສະຖານທີ່ນັ້ນ ເພື່ອອຸທິດຖວາຍແດ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ. ບົດວ່າ Vuccatī ໄດ້ແກ່ ເອີ້ນກັນມາດ້ວຍໂວຫານແຕ່ກ່ອນວ່າ ອຸເທນເຈດີ. ບົດວ່າ Gotamakādīsupi ໄດ້ແກ່ ເຖິງໃນເຈດີທັງຫຼາຍມີ ໂຄຕະມະກະເຈດີ ເປັນຕົ້ນ ກໍມີນັຍນີ້ເຊັ່ນກັນ. ບົດວ່າ Eseva nayo ໄດ້ແກ່ ຊົງສະແດງຄວາມເປັນວິຫານທີ່ສ້າງຂຶ້ນໃນສະຖານທີ່ເຈດີນັ້ນ. ບົດວ່າ Vaḍḍhitā ໄດ້ແກ່ ເຮັດໃຫ້ຈະເລີນຂຶ້ນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມບໍລິບູນຂອງພາວະນາ. ບົດວ່າ Punappunaṃ katā ໄດ້ແກ່ ເຮັດໃຫ້ເກີດຂຶ້ນເນືອງໆ ໂດຍອຳນາດການເຮັດໃຫ້ຫຼາຍໃນພາວະນາ. ບົດວ່າ Yuttayānaṃ viya katā ໄດ້ແກ່ ເຮັດໃຫ້ເປັນເໝືອນຍານພາຫະນະທີ່ທຽມແລ້ວ ຄື ຍານພາຫະນະທີ່ທຽມດ້ວຍມ້າອາຊານັຍ ເຊິ່ງນາຍສານຖີຜູ້ສະຫຼາດບັງຄັບແລ້ວ ຍ່ອມແລ່ນໄປໄດ້ຕາມຄວາມປາດຖະໜາ, ສັນໃດ, ກໍເຮັດໃຫ້ເຖິງຄວາມຄວນແກ່ການເປັນໄປຕາມຄວາມປາດຖະໜາ ໄດ້ສັນນັ້ນ. ບົດວ່າ Patiṭṭhānaṭṭhena ໄດ້ແກ່ ໂດຍອັດຖະວ່າເປັນທີ່ຕັ້ງໝັ້ນ. ບົດວ່າ Vatthu viya katā ໄດ້ແກ່ ເຮັດໃຫ້ເປັນເໝືອນພື້ນທີ່ ເພາະເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງຄວາມເປັນໄປຂອງອິດທິວິເສດທັງຫຼາຍ ດ້ວຍການຊຳຮະລ້າງອຸປະກິເລດທັງປວງ ໃຫ້ເປັນເໝືອນພື້ນທີ່ທີ່ຊຳຮະລ້າງອັນຕະລາຍດີແລ້ວ. ບົດວ່າ Adhiṭṭhitā ໄດ້ແກ່ ຕັ້ງໄວ້ເພື່ອຄວາມຄວນແກ່ການອະທິຖານນັ້ນໆ ເພາະຄວາມເປັນທຳທີ່ອົບຮົມດີແລ້ວ ໂດຍຄວາມປາສະຈາກກິເລດຝ່າຍກົງກັນຂ້າມ. ບົດວ່າ Samantato citā ໄດ້ແກ່ ເຮັດໃຫ້精度ຄວາມພູນເພີ່ມແຫ່ງພາວະນາໂດຍທຸກສ່ວນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ suvaḍḍhitā (ອົບຮົມດີແລ້ວ). ບົດວ່າ Suṭṭhu samāraddhā ໄດ້ແກ່ ເສບສະເພາະເປັນຢ່າງດີ ເພື່ອບັນລຸເຖິງຍອດແຫ່ງອິດທິພາວະນາ.

อนิยเมนาติ ‘‘ยสฺส กสฺสจี’’ติ อนิยตวจเนน. นิยเมตฺวาติ ‘‘ตถาคตสฺสา’’ติ สรูปคฺคหเณน นิยเมตฺวา. อายุปฺปมาณนฺติ ปรมายุปฺปมาณํ วทติ. ตสฺเสว คหเณ การณํ พฺรหฺมชาลวณฺณนายํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. มหาสีวตฺเถโร ปน มหาโพธิสตฺตานํ จริมภเว ปฏิสนฺธิทายิโน กมฺมสฺส อสงฺเขยฺยายุกตาสํวตฺตนสมตฺถตํ หทเย ฐเปตฺวา พุทฺธานํ อายุสงฺขารสฺส ปริสฺสยวิกฺขมฺภนสมตฺถตา ปาฬิยํ อาคตา เอวาติ อิมํ ภทฺทกปฺปเมว ติฏฺเฐยฺยาติ อโวจ.

ບົດວ່າ Aniyamenā ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍຄຳທີ່ບໍ່ກຳນົດແນ່ນອນວ່າ ຂອງຜູ້ໃດຜູ້ໜຶ່ງ. ບົດວ່າ Niyametvā ໄດ້ແກ່ ກຳນົດໄວ້ໂດຍການກ່າວເຖິງໂດຍກົງວ່າ ຂອງພຣະຕຖາຄົດ. ບົດວ່າ Āyuppamāṇaṃ ໄດ້ແກ່ ຊົງກ່າວເຖິງກຳນົດອາຍຸສູງສຸດ. ເຫດຜົນໃນການກ່າວເຖິງກຳນົດອາຍຸນັ້ນ ເພິ່ງຊາບຕາມນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນ ອັດຖະກະຖາພຣະໝາຍຊາລສູດ. ສ່ວນພຣະມະຫາສີວະເຖຣະ ໄດ້ຕັ້ງໄວ້ໃນໃຈເຊິ່ງຄວາມສາມາດໃນການນຳໄປສູ່ຄວາມມີອາຍຸເປັນອະສົງໄຂ ແຫ່ງກຳທີ່ໃຫ້ປະຕິສົນທິໃນພົບສຸດທ້າຍຂອງພຣະມະຫາໂພທິສັດທັງຫຼາຍ ແລ້ວກ່າວວ່າ ຄວາມສາມາດໃນການຂົ່ມອັນຕະລາຍແຫ່ງອາຍຸສັງຂານຂອງພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ປາກົດໃນພຣະບາລີຢ່າງນີ້ແລ້ວ ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອົງເພິ່ງດຳລົງຢູ່ຕະຫຼອດພັດທະກັປນີ້ເທົ່ານັ້ນ.

ขณฺฑิจฺจาทีหิ อภิสุยฺยตีติ เอเตน ยถา อิทฺธิพเลน ชราย น ปฏิฆาโต, เอวํ เตน มรณสฺสปิ น ปฏิฆาโตติ อตฺถโต อาปนฺนเมวาติ. ‘‘กฺว สโร ขิตฺโต, กฺวจนิ ปติโต’’ติ อญฺญถา วุฏฺฐิเตนปิ เถรวาเทน อฏฺฐกถาวจนเมว สมตฺถิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาห ‘‘โส ปน น รุจฺจติ…เป… นิยมิต’’นฺติ.

ບົດວ່າ Khaṇḍiccādīhi abhisuyyatī ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍຄຳນີ້ ສະແດງວ່າ ໂດຍອັດຖະແລ້ວ ຍ່ອມໄດ້ຄວາມວ່າ ເມື່ອບໍ່ມີການຕ້ານທານຄວາມແກ່ດ້ວຍອິດທິຣິດສັນໃດ, ການຕ້ານທານຄວາມຕາຍດ້ວຍອິດທິຣິດນັ້ນກໍຍ່ອມບໍ່ມີສັນນັ້ນ. ເພິ່ງເຫັນວ່າ ເຖິງແມ່ນວ່າຄຳສອນຂອງພຣະເຖຣະ (ເຖຣະວາດ) ທີ່ກ່າວໄວ້ເປັນຢ່າງອື່ນວ່າ ລູກສອນທີ່ຍິງໄປແລ້ວ ຕົກຢູ່ ນະ ທີ່ໃດ ກໍຍັງສະໜັບສະໜູນຄຳຂອງອັດຖະກະຖາຢູ່ດີ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ ແຕ່ຄຳນັ້ນບໍ່ເປັນທີ່ພໍໃຈ...ເຖິງ...ກຳນົດໄວ້ແລ້ວ.

ปริยุฏฺฐิตจิตฺโตติ ยถา กิญฺจิ อตฺถานตฺถํ สลฺลกฺเขตุํ น สกฺกา, เอวํ อภิภูตจิตฺโต. โส ปน อภิภโว มหตา อุทโกเฆน อปฺปกสฺส อุทกสฺส อชฺโฌตฺถรณํ วิย อโหสีติ วุตฺตํ ‘‘อชฺโฌตฺถฏจิตฺโต’’ติ. อญฺโญติ เถรโต, อริเยหิ วา อญฺโญ โย โกจิ ปโร [Pg.505] ปุถุชฺชโน. ปุถุชฺชนคฺคหณญฺเจตฺถ ยถา สพฺเพน สพฺพํ อปฺปหีนวิปลฺลาโส มาเรน ปริยุฏฺฐิตจิตฺโต กิญฺจิ อตฺถานตฺถํ สลฺลกฺเขตุํ น สกฺโกติ, เอวํ เถโร ภควตา กตํ นิมิตฺโตภาสํ สพฺพโส น สลฺลกฺเขสีติ ทสฺสนตฺถํ. เตนาห ‘‘มาโร หี’’ติอาทิ. จตฺตาโร วิปลฺลาสาติ อสุเภ ‘‘สุภ’’นฺติ สญฺญาวิปลฺลาโส, จิตฺตวิปลฺลาโส, ทุกฺเข ‘‘สุข’’นฺติ สญฺญาวิปลฺลาโส, จิตฺตวิปลฺลาโสติ อิเม จตฺตาโร วิปลฺลาสา. เตนาติ ยทิปิ อิตเร อฏฺฐ วิปลฺลาสา ปหีนา, ยถาวุตฺตานํ จตุนฺนํ วิปลฺลาสานํ อปฺปหีนภาเวน. อสฺสาติ เถรสฺส.

ບົດວ່າ Pariyuṭṭhitacitto ໄດ້ແກ່ ມີຈິດຖືກຄອບງຳ ຈົນບໍ່ສາມາດກຳນົດຮູ້ປະໂຫຍດ ແລະ ບໍ່ແມ່ນປະໂຫຍດໃດໆ ໄດ້. ສ່ວນການຄອບງຳນັ້ນ ເປັນເໝືອນການຖ້ວມທັບນ້ຳພຽງເລັກນ້ອຍດ້ວຍຫ້ວງນ້ຳໃຫຍ່ ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຕັດວ່າ ajjhotthaṭacitto (ມີຈິດຖືກຖ້ວມທັບແລ້ວ). ບົດວ່າ Añño ໄດ້ແກ່ ຜູ້ນອກຈາກພຣະເຖຣະ ຫຼື ປຸຖຸຊົນຄົນອື່ນໃດໜຶ່ງ ທີ່ນອກຈາກພຣະອະລິຍະເຈົ້າທັງຫຼາຍ. ການກ່າວເຖິງປຸຖຸຊົນໃນທີ່ນີ້ ກໍເພື່ອສະແດງວ່າ ປຸຖຸຊົນຜູ້ຍັງບໍ່ໄດ້ລະວິປັລລາດໂດຍປະການທັງປວງ ເມື່ອຖືກມານຄອບງຳຈິດແລ້ວ ຍ່ອມບໍ່ສາມາດກຳນົດຮູ້ປະໂຫຍດ ແລະ ບໍ່ແມ່ນປະໂຫຍດໃດໆ ໄດ້ສັນໃດ, ພຣະເຖຣະກໍບໍ່ສາມາດກຳນົດຮູ້ນິມິດ ແລະ ໂອphaສ ທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງເຮັດແລ້ວ ໂດຍປະການທັງປວງ ໄດ້ສັນນັ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງg່າວວ່າ māro hi (ເພາະວ່າມານ...) ເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ Cattāro vipallāsā ໄດ້ແກ່ ວິປັລລາດ 4 ຄື: ສັນຍາວິປັລລາດ ແລະ ຈິດວິປັລລາດ ໃນສິ່ງທີ່ບໍ່ຈົບງາມ (ອະສຸພະ) ວ່າ ງາມ (ສຸພະ), ສັນຍາວິປັລລາດ ແລະ ຈິດວິປັລລາດ ໃນສິ່ງທີ່ເປັນທຸກ ວ່າ ເປັນສຸກ. ບົດວ່າ Tenā ໄດ້ແກ່ ເຖິງແມ່ນວ່າວິປັລລາດອີກ 8 ຢ່າງ ຈະຖືກລະໄດ້ແລ້ວ ກໍຕາມ ແຕ່ເພາະຄວາມທີ່ວິປັລລາດ 4 ຢ່າງທີ່ກ່າວມາແລ້ວນັ້ນ ຍັງລະບໍ່ໄດ້. ບົດວ່າ Assā ໄດ້ແກ່ ແກ່ພຣະເຖຣະ.

มทฺทตีติ ผุสนมตฺเตน มทฺทนฺโต วิย โหติ, อญฺญถา เตน มทฺทิเต สตฺตานํ มรณเมว สิยา, กึ สกฺขิสฺสติ น สกฺขิสฺสตีติ อธิปฺปาโย. กสฺมา น สกฺขิสฺสติ? นนุ เอส อคฺคสาวกสฺส มหิทฺธิกสฺส มหานุภาวสฺส กุจฺฉึ ปวิฏฺโฐติ? สจฺจํ ปวิฏฺโฐ, ตญฺจ โข อตฺตโน มหานุภาวสฺส ทสฺสนตฺถํ, น วิพาธนาธิปฺปาเยน. วิพาธนาธิปฺปาเยน ปน อิธ ‘‘กึ สกฺขิสฺสตี’’ติ วุตฺตํ หทยมทฺทนสฺส อธิกตตฺตา. นิมิตฺโตภาสนฺติ เอตฺถ ‘‘ติฏฺฐตุ ภควา กปฺป’’นฺติ สกลกปฺปํ อวฏฺฐานยาจนาย ‘‘ยสฺส กสฺสจิ, อานนฺท, จตฺตาโร อิทฺธิปาทา ภาวิตา’’ติอาทินา อญฺญาปเทเสน อตฺตโน จตุริทฺธิปาทภาวนานุภาเวน กปฺปํ อวฏฺฐานสมตฺถตาวเสน สญฺญุปฺปาทนํ นิมิตฺตํ. ตถา ปน ปริยายคฺคหณํ มุญฺจิตฺวา อุชุกํเยว อตฺตโน อธิปฺปายวิภาวนํ โอภาโส. ชานนฺโตเยวาติ มาเรน ปริยุฏฺฐิตภาวํ ชานนฺโต เอว. อตฺตโน อปราธเหตุโก สตฺตานํ โสโก ตนุโก โหติ, น พลวาติ อาห – ‘‘โทสาโรปเนน โสกตนุกรณตฺถ’’นฺติ. กึ ปน เถโร มาเรน ปริยุฏฺฐิตจิตฺตกาเล ปวตฺตึ ปจฺฉา ชานาตีติ? น ชานาติ สภาเวน, พุทฺธานุภาเวน ปน ชานาติ.

ບົດວ່າ Maddatī ໄດ້ແກ່ ເປັນເໝືອນບີບຄັ້ນພຽງແຕ່ການສຳຜັດ, ຖ້າບໍ່ດັ່ງນັ້ນ ເມື່ອຖືກມານນັ້ນບີບຄັ້ນແລ້ວ ສັດທັງຫຼາຍຍ່ອມເຖິງແກ່ຄວາມຕາຍຢ່າງແນ່ນອນ, ອະທິບາຍວ່າ ມານຈະສາມາດເຮັດຫຍັງໄດ້ ຫຼື ບໍ່ສາມາດເຮັດຫຍັງໄດ້? ເພາະເຫດໃດຈຶ່ງບໍ່ສາມາດເຮັດຫຍັງໄດ້? ມານນີ້ເຂົ້າໄປໃນທ້ອງຂອງພຣະອັກຄະສາວົກ ຜູ້ມີອິດທິຣິດຫຼາຍ ມີອານຸພາບຫຼາຍ ບໍ່ແມ່ນຫຼື? ແມ່ນແລ້ວ, ມານເຂົ້າໄປແທ້ ແຕ່ເຂົ້າໄປເພື່ອສະແດງອານຸພາບຂອງຕົນເອງ ເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ແມ່ນດ້ວຍຄວາມປະສົງຈະບຽດບຽນ. ແຕ່ໃນທີ່ນີ້ ກ່າວວ່າ ຈະສາມາດເຮັດຫຍັງໄດ້ ດ້ວຍຄວາມປະສົງຈະບຽດບຽນ ເພາະໝາຍເຖິງການບີບຄັ້ນຫົວໃຈ. ບົດວ່າ Nimittobhāsaṃ ໃນທີ່ນີ້ ນິມິດ ຄື ການເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມກຳນົດຮູ້ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມສາມາດໃນການດຳລົງຢູ່ຕະຫຼອດກັປ ດ້ວຍອານຸພາບແຫ່ງການຈະເລີນອິດທິບາດ 4 ຂອງຕົນ ໂດຍການກ່າວອ້ອມໆ ວ່າ ອານົນ, ຜູ້ໃດຜູ້ໜຶ່ງ ຈະເລີນອິດທິບາດ 4 ແລ້ວ... ເປັນຕົ້ນ ເພື່ອໃຫ້ທູນຂໍໃຫ້ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າດຳລົງຢູ່ຕະຫຼອດກັປ. ສ່ວນ ໂອພາສ ຄື ການສະແດງຄວາມປະສົງຂອງຕົນໂດຍກົງ ໂດຍລະເວັ້ນການກ່າວໂດຍອ້ອມນັ້ນ. ບົດວ່າ Jānantoyeva ໄດ້ແກ່ ຊົງຊາບຢູ່ແລ້ວວ່າ ພຣະອານົນຖືກມານຄອບງຳຈິດ. ຄວາມໂສກເສົ້າຂອງສັດທັງຫຼາຍ ທີ່ມີຄວາມຜິດຂອງຕົນເອງເປັນເຫດ ຍ່ອມເບົາບາງ ບໍ່ຮຸນແຮງ, ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ ເພື່ອເຮັດໃຫ້ຄວາມໂສກເສົ້າເບົາບາງລົງ ດ້ວຍການໂຍນຄວາມຜິດໃຫ້ (ມານ). ຖາມວ່າ ກໍໃນເວລາທີ່ພຣະເຖຣະມີຈິດຖືກມານຄອບງຳນັ້ນ ພາຍຫຼັງມາພຣະເຖຣະຮູ້ເລື່ອງລາວຫຼືບໍ່? ຕອບວ່າ ໂດຍສະພາວະແລ້ວບໍ່ຮູ້ ແຕ່ຮູ້ໄດ້ດ້ວຍພຸດທານຸພາບ.

อนตฺเถ นิโยเชนฺโต คุณมารเณน มาเรติ, วิราควิพนฺธเนน วา ชาตินิมิตฺตตาย ตตฺถ ตตฺถ ชาตํ มาเรนฺโต วิย โหตีติ ‘‘มาเรตีติ มาโร’’ติ วุตฺตํ. อติปาปตฺตา ปาปิมา. กณฺหธมฺมสมนฺนาคโต กณฺโห. วิราคาทิคุณานํ อนฺตกรณโต อนฺตโก. สตฺตานํ อนตฺถาวหํ ปฏิปตฺตึ น มุญฺจตีติ นมุจิ. อตฺตโน มารปาเสน ปมตฺเต พนฺธติ, ปมตฺตา วา พนฺธู เอตสฺสาติ ปมตฺตพนฺธุ. สตฺตมสตฺตาหโต ปรํ สตฺต [Pg.506] อหานิ สนฺธายาห ‘‘อฏฺฐเม สตฺตาเห’’ติ, น ปน ปลฺลงฺกสตฺตาหาทิ วิย นิยตกิจฺจสฺส อฏฺฐมสตฺตาหสฺส นาม ลพฺภนโต. สตฺตมสตฺตาหสฺส หิ ปรโต อชปาลนิคฺโรธมูเล พฺรหฺมุโน สกฺกสฺส จ ปฏิญฺญาตธมฺมเทสนํ ภควนฺตํ ญตฺวา ‘‘อิทานิ สตฺเต ธมฺมเทสนาย มม วิสยํ อติกฺกาเมสฺสตี’’ติ สญฺชาตโทมนสฺโส หุตฺวา ฐิโต จินฺเตสิ, ‘‘หนฺทาหํ ทานิ นํ อุปาเยน ปรินิพฺพาเปสฺสามิ, เอวมสฺส มโนรโถ อญฺญถตฺตํ คมิสฺสติ, มม มโนรโถ อิชฺฌิสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา เอกมนฺตํ ฐิโต – ‘‘ปรินิพฺพาตุ ทานิ, ภนฺเต, ภควา’’ติอาทินา ปรินิพฺพานํ ยาจิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘อฏฺฐเม สตฺตาเห’’ติอาทิ. ตตฺถ อชฺชาติ อายุสงฺขารโวสฺสชฺชนทิวสํ สนฺธายาห. ภควา จสฺส อติพนฺธนาธิปฺปายํ ชานนฺโตปิ ตํ อนาวิกตฺวา ปรินิพฺพานสฺส อกาลภาวเมว ปกาเสนฺโต ยาจนํ ปฏิกฺขิปิ. เตนาห ‘‘น ตาวาห’’นฺติอาทิ.

ຊື່ວ່າ Māra (ມານ) ເພາະອັດຖະວ່າ ຍ່ອມຂ້າ ຄື ຊັກນຳໄປໃນສິ່ງທີ່ບໍ່ເປັນປະໂຫຍດ ດ້ວຍການຂ້າຄຸນງາມຄວາມດີ, ຫຼື ເປັນເໝືອນຂ້າສັດທີ່ເກີດໃນພົບນັ້ນໆ ເພາະຄວາມເປັນປັດໄຈແຫ່ງຊາດ ດ້ວຍການຂັດຂວາງຄວາມປາສະຈາກລາຄະ. ຊື່ວ່າ Pāpimā (ຜູ້ມີບາບ) ເພາະເປັນຜູ້ມີບາບຫຼາຍ. ຊື່ວ່າ Kaṇha (ຜູ້ມີທຳດຳ) ເພາະປະກອບດ້ວຍທຳອັນດຳ. ຊື່ວ່າ Antaka (ຜູ້ເຮັດໃຫ້ມີທີ່ສຸດ) ເພາະເຮັດໃຫ້ຄຸນງາມຄວາມດີມີວິຣາຄະເປັນຕົ້ນ ສິ້ນສຸດລົງ. ຊື່ວ່າ Namuci (ຜູ້ບໍ່ປ່ອຍ) ເພາະບໍ່ປ່ອຍການປະຕິບັດທີ່ນຳຄວາມບໍ່ເປັນປະໂຫຍດມາໃຫ້ແກ່ສັດທັງຫຼາຍ. ຊື່ວ່າ Pamattabandhu (ຜູ້ເປັນເຜົ່າພັນຂອງຜູ້ປະມາດ) ເພາະຍ່ອມຜູກມັດຜູ້ປະມາດໄວ້ດ້ວຍບ້ວງແຫ່ງມານຂອງຕົນ ຫຼື ຜູ້ປະມາດທັງຫຼາຍເປັນຍາດຂອງມານນີ້. ບົດວ່າ Aṭṭhame sattāhe (ໃນສັບປະດາທີ 8) ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງ 8 ວັນ ຖັດຈາກສັບປະດາທີ 7, ແຕ່ບໍ່ແມ່ນໄດ້ຊື່ວ່າ ສັບປະດາທີ 8 ທີ່ມີກິດຈະກຳກຳນົດໄວ້ແນ່ນອນ ເໝືອນຢ່າງສັບປະດາທີ່ປະທັບເທິງບັນລັງ ເປັນຕົ້ນ. ເພາະວ່າ ຖັດຈາກສັບປະດາທີ 7 ໄປ, ມານຮູ້ວ່າພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງຮັບຄຳຂອງທ້າວມະຫາພົມ ແລະ ທ້າວສັກກະ ເພື່ອສະແດງທຳ ນະ ໂຄນຕົ້ນໄມ້ອະຊະປາລະນິໂຄຣດ ແລ້ວ ເກີດຄວາມເສຍໃຈ ຢືນຄິດວ່າ ບັດນີ້ ພຣະອົງຈະຊົງເຮັດໃຫ້ສັດທັງຫຼາຍລ່ວງພົ້ນວິໄສຂອງເຮົາໄປດ້ວຍການສະແດງທຳ, ເອົາເຖີດ ບັດນີ້ ເຮົາຈະຈັກເຮັດໃຫ້ພຣະອົງປຣິນິພພານດ້ວຍອຸບາຍ, ເມື່ອເປັນເຊັ່ນນີ້ ຄວາມປາດຖະໜາຂອງພຣະອົງກໍຈະປ່ຽນແປງໄປ, ຄວາມປາດຖະໜາຂອງເຮົາກໍຈະສຳເລັດ, ຄິດດັ່ງນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງເຂົ້າໄປເຝົ້າພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຢືນຢູ່ ນະ ທີ່ຄວນສ່ວນຂ້າງໜຶ່ງ ແລ້ວທູນຂໍການປຣິນິພພານວ່າ ຂ້າແຕ່ພຣະອົງຜູ້ຈະເລີນ, ບັດນີ້ ຂໍພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຈົ່ງປຣິນິພພານເຖີດ ເປັນຕົ້ນ. ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງເຫດການນັ້ນ ຈຶ່ງເວົ້າວ່າ aṭṭhame sattāhe ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳນັ້ນ ບົດວ່າ Ajjā (ໃນວັນນີ້) ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງ ວັນທີ່ຊົງປົງອາຍຸສັງຂານ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະຊົງຊາບຄວາມປະສົງທີ່ຈະຜູກມັດຢ່າງຍິ່ງຂອງມານນັ້ນ ກໍບໍ່ຊົງເຮັດໃຫ້ປາກົດ ແຕ່ຊົງສະແດງຄວາມທີ່ຍັງບໍ່ເຖິງເວລາແຫ່ງການປຣິນິພພານ ແລ້ວຊົງປະຕິເສດຄຳທູນຂໍນັ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ na tāvāhaṃ ເປັນຕົ້ນ.

มคฺควเสน พฺยตฺตาติ สจฺจปฏิเวธเวยฺยตฺติเยน พฺยตฺตา. ตเถว วินีตาติ มคฺควเสน กิเลสานํ สมุจฺเฉทวินเยน วินีตา. ตถา วิสารทาติ อริยมคฺคาธิคเมเนว สตฺถุสาสเน เวสารชฺชปฺปตฺติยา วิสารทา, สารชฺชกรานํ ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาทิปาปธมฺมานํ วิคเมน วิสารทภาวํ ปตฺตาติ อตฺโถ. ยสฺส สุตสฺส วเสน วฏฺฏทุกฺขโต นิสฺสรณํ สมฺภวติ, ตํ อิธ อุกฺกฏฺฐนิทฺเทเสน ‘‘สุต’’นฺติ อธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘เตปิฏกวเสนา’’ติ. ติณฺณํ ปิฏกานํ สมูโห เตปิฏกํ, ตีณิ วา ปิฏกานิ ติปิฏกํ, ติปิฏกเมว เตปิฏกํ, ตสฺส วเสน. ตเทวาติ ยํ ตํ เตปิฏกํ โสตพฺพภาเวน สุตนฺติ วุตฺตํ, ตเมว. ธมฺมนฺติ ปริยตฺติธมฺมํ. ธาเรนฺตีติ สุวณฺณภาชเน ปกฺขิตฺตสีหวสํ วิย อวินสฺสนฺตํ กตฺวา สุปฺปคุณสุปฺปวตฺติภาเวน ธาเรนฺติ หทเย ฐเปนฺติ. อิติ ปริยตฺติธมฺมวเสน พหุสฺสุตธมฺมธรภาวํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปฏิเวธวเสนปิ ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อถ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อริยธมฺมสฺสาติ มคฺคผลธมฺมสฺส, นววิธสฺส วา โลกุตฺตรธมฺมสฺส. อนุธมฺมภูตนฺติ อธิคมายานุรูปํ ธมฺมภูตํ. อนุจฺฉวิกปฏิปทนฺติ ตเมว วิปสฺสนาธมฺมมาห, ฉพฺพิธา วิสุทฺธิโย วา. อนุธมฺมนฺติ นิพฺพานธมฺมสฺส อนุธมฺโม, ยถาวุตฺตปฏิปทา, ตสฺสานุรูปํ อภิสลฺเลขิตํ อปฺปิจฺฉตาทิธมฺมํ. จรณสีลาติ สมาทาย วตฺตนสีลา. อนุมคฺคผลธมฺโม เอติสฺสาติ วา อนุธมฺมา, วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนา, ตสฺส จรณสีลา. อตฺตโน อาจริยวาทนฺติ อตฺตโน อาจริยสฺส [Pg.507] สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส วาทํ. สเทวกสฺส โลกสฺส อาจารสิกฺขาปเนน อาจริโย, ภควา, ตสฺส วาโท, จตุสจฺจเทสนา.

ບົດວ່າ Maggavasena byattā ໄດ້ແກ່ ເປັນຜູ້ສະຫຼາດ ດ້ວຍຄວາມສະຫຼາດໃນການຕຣັສຮູ້ອະລິຍະສັດ. ບົດວ່າ Tatheva vinītā ໄດ້ແກ່ ເປັນຜູ້ໄດ້ຮັບການແນະນຳສັ່ງສອນແລ້ວ ດ້ວຍການລະກິເລດແບບສະມຸດເສດດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງມັກ. ບົດວ່າ Tathā visāradā ໄດ້ແກ່ ເປັນຜູ້ແກ້ວຫານ ດ້ວຍການບັນລຸອະລິຍະມັກນັ້ນເອງ ຈຶ່ງເຖິງຄວາມເປັນຜູ້ແກ້ວຫານໃນພຣະສາດສະໜາຂອງພຣະສາດສະດາ, ອະທິບາຍວ່າ ເຖິງຄວາມເປັນຜູ້ແກ້ວຫານ ເພາະປາສະຈາກບາບທຳມີທິດຖິ ແລະ ວິຈິກິດສາ ເປັນຕົ້ນ ທີ່ເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມສະທ້ານຢ້ານກົວ. ການສະດັບ (ສຸຕະ) ໃດ ທີ່ເປັນເຫດໃຫ້ຫຼຸດພົ້ນອອກຈາກວັດຕະທຸກໄດ້, ການສະດັບນັ້ນ ທ່ານໝາຍເອົາໃນທີ່ນີ້ ດ້ວຍການສະແດງຢ່າງຍອດຢ້ຽມວ່າ suta (ການສະດັບ), ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ tepiṭakavasena (ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງພຣະໄຕປິດົກ). ຄຳວ່າ Tepiṭaka ຄື ໝວດໝູ່ແຫ່ງປິດົກ 3, ຫຼື ປິດົກ 3 ຄື tipiṭaka, tipiṭaka ນັ້ນເອງຄື tepiṭaka, ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງພຣະໄຕປິດົກນັ້ນ. ບົດວ່າ Tadeva ໄດ້ແກ່ ພຣະໄຕປິດົກນັ້ນເອງ ທີ່ກ່າວວ່າເປັນສິ່ງທີ່ຄວນສະດັບ ເພາະເປັນສິ່ງທີ່ໄດ້ສະດັບແລ້ວ. ບົດວ່າ Dhammaṃ ໄດ້ແກ່ ປະຣິຍັດຕິທຳ. ບົດວ່າ Dhārenti ໄດ້ແກ່ ຊົງຈຳໄວ້ ຄື ເຮັດບໍ່ໃຫ້ເສື່ອມສູນ ປຽບເໝືອນນ້ຳມັນລາຊະສີທີ່ໃສ່ໄວ້ໃນພາຊະນະຄຳ, ຊົງຈຳໄວ້ໃນໃຈ ດ້ວຍຄວາມເປັນທຳທີ່ຄ່ອງແຄ້ວ ແລະ ເປັນໄປໄດ້ດີ. ທ່ານສະແດງຄວາມເປັນພະຫູສູດ ແລະ ຄວາມເປັນຜູ້ຊົງທຳ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງປະຣິຍັດຕິທຳ ດ້ວຍປະການສະນີແລ້ວ, ບັດນີ້ ເພື່ອສະແດງຄວາມເປັນຜູ້ຊົງທຳນັ້ນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຕຣັສຮູ້ (ປະຕິເວດ) ອີກ, ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ atha vā (ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ...) ເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ Ariyadhammassa ໄດ້ແກ່ ມັກຄະຜົລທຳ ຫຼື ໂລກຸດຕະຣະທຳ 9 ປະການ. ບົດວ່າ Anudhammabhūtaṃ ໄດ້ແກ່ ເປັນທຳທີ່ສົມຄວນແກ່ການບັນລຸ. ບົດວ່າ Anucchavikapaṭipadaṃ ໄດ້ແກ່ ຊົງກ່າວເຖິງວິປັດສະນາທຳນັ້ນເອງ ຫຼື ວິສຸດທິ 6 ປະການ. ບົດວ່າ Anudhammaṃ ໄດ້ແກ່ ທຳທີ່ສົມຄວນແກ່ນິບພານທຳ ຄື ຂໍ້ປະຕິບັດທີ່ກ່າວມາແລ້ວ, ທຳມີຄວາມມັກນ້ອຍເປັນຕົ້ນ ທີ່ຂັດເກົາຢ່າງຍິ່ງ ອັນສົມຄວນແກ່ຂໍ້ປະຕິບັດນັ້ນ. ບົດວ່າ Caraṇasīlā ໄດ້ແກ່ ມີປົກກະຕິປະພຶດສະມາທານ. ຫຼືວ່າ ທຳທີ່ເປັນຄູ່ແຫ່ງມັກຄະຜົລທຳ ຊື່ວ່າ anudhammā ໄດ້ແກ່ ວຸດຖານະຄາມິນີວິປັດສະນາ, ມີປົກກະຕິປະພຶດໃນວຸດຖານະຄາມິນີວິປັດສະນານັ້ນ. ບົດວ່າ Attano ācariyavādaṃ ໄດ້ແກ່ ວາທະຂອງພຣະອາຈານຂອງຕົນ ຄື ພຣະສຳມາສຳພຸດທະເຈົ້າ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ຊື່ວ່າ ພຣະອາຈານ ເພາະຊົງສັ່ງສອນມາລະຍາດ ແລະ ສິກຂາແກ່ໂລກ ພ້ອມທັງເທວະດາ, ວາທະຂອງພຣະອົງ ຄື ການສະແດງອະລິຍະສັດ 4.

อาจิกฺขิสฺสนฺตีติ อาทิโต กเถสฺสนฺติ, อตฺตนา อุคฺคหิตนิยาเมน ปเร อุคฺคณฺหาเปสฺสนฺตีติ อตฺโถ. เทเสสฺสนฺตีติ วาเจสฺสนฺติ, ปาฬึ สมฺมา ปโพเธสฺสนฺตีติ อตฺโถ. ปญฺญเปสฺสนฺตีติ ปชานาเปสฺสนฺติ, สงฺกาเสสฺสนฺตีติ อตฺโถ. ปฏฺฐเปสฺสนฺตีติ ปกาเรหิ ฐเปสฺสนฺติ, ปกาเสสฺสนฺตีติ อตฺโถ. วิวริสฺสนฺตีติ วิวฏํ กริสฺสนฺติ. วิภชิสฺสนฺตีติ วิภตฺตํ กริสฺสนฺติ. อุตฺตานีกริสฺสนฺตีติ อนุตฺตานํ คมฺภีรํ อุตฺตานํ ปากฏํ กริสฺสนฺติ. สหธมฺเมนาติ เอตฺถ ธมฺม-สทฺโท การณปริยาโย ‘‘เหตุมฺหิ ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา’’ติอาทีสุ (วิภ. ๗๒๐) วิยาติ อาห ‘‘สเหตุเกน สการเณน วจเนนา’’ติ.

ບົດວ່າ Ācikkhissanti ໄດ້ແກ່ ຈັກບອກຕັ້ງແຕ່ຕົ້ນ, ອະທິບາຍວ່າ ຈັກໃຫ້ຜູ້ນອກຮຽນເອົາ ຕາມນັຍທີ່ຕົນເອງຮຽນມາແລ້ວ. ບົດວ່າ Desessanti ໄດ້ແກ່ ຈັກສະແດງ ຄື ຈັກບອກກ່າວ, ອະທິບາຍວ່າ ຈັກເຮັດໃຫ້ພຣະບາລີແຈ່ມແຈ້ງດີ. ບົດວ່າ Paññapessanti ໄດ້ແກ່ ຈັກບັນຍັດ ຄື ຈັກເຮັດໃຫ້ຮູ້ຕາມ, ອະທິບາຍວ່າ ຈັກເຮັດໃຫ້ເຂົ້າໃຈງ່າຍ. ບົດວ່າ Paṭṭhapessanti ໄດ້ແກ່ ຈັກຕັ້ງໄວ້ ຄື ຈັກຕັ້ງໄວ້ໂດຍປະການຕ່າງໆ, ອະທິບາຍວ່າ ຈັກປະກາດໃຫ້ຮູ້. ບົດວ່າ Vivarissanti ໄດ້ແກ່ ຈັກເປີດເຜີຍ ຄື ຈັກເຮັດໃຫ້ເປີດເຜີຍ. ບົດວ່າ Vibhajissanti ໄດ້ແກ່ ຈັກຈຳແນກ ຄື ຈັກເຮັດໃຫ້ເປັນສ່ວນໆ. ບົດວ່າ Uttānīkarissanti ໄດ້ແກ່ ຈັກເຮັດໃຫ້ງ່າຍ ຄື ຈັກເຮັດໃຫ້ຂໍ້ທຳທີ່ຍັງບໍ່ຕື້ນ (ເລິກເຊິ່ງ) ໃຫ້ຕື້ນ ແລະ ປາກົດແຈ້ງ. ບົດວ່າ Sahadhammena ໃນທີ່ນີ້ ຄຳວ່າ dhamma (ທຳ) ເປັນໄວພົດຂອງເຫດ (ກາຣະນະ) ເໝືອນໃນຄຳວ່າ hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā (ປັນຍາໃນເຫດ ຊື່ວ່າ ທັມມະປະຕິສັມພິທາ) ເປັນຕົ້ນ, ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ ດ້ວຍວາຈາທີ່ມີເຫດ ມີຜົນ.

สปฺปาฏิหาริยนฺติ สนิสฺสรณํ. ยถา ปรวาทํ ภญฺชิตฺวา สกวาโท ปติฏฺฐหติ, เอวํ เหตุทาหรเณหิ ยถาธิคตมตฺถํ สมฺปาเทตฺวา ธมฺมํ กเถสฺสนฺติ. เตนาห ‘‘นิยฺยานิกํ กตฺวา ธมฺมํ เทเสสฺสนฺตี’’ติ, นววิธํ โลกุตฺตรํ ธมฺมํ ปโพเธสฺสนฺตีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ‘‘ปญฺญเปสฺสนฺตี’’ติอาทีหิ ฉหิ ปเทหิ ฉ อตฺถปทานิ ทสฺสิตานิ, อาทิโต ปน ทฺวีหิ ปเทหิ ฉ พฺยญฺชนปทานิ. เอตฺตาวตา เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ สํวณฺณนานเยน สงฺคเหตฺวา ทสฺสิตํ โหติ. วุตฺตญฺเหตํ เนตฺติยํ (เนตฺติ. สงฺคหวาร) ‘‘ทฺวาทส ปทานิ สุตฺตํ, ตํ สพฺพํ พฺยญฺชนญฺจ อตฺโถ จา’’ติ.

ບົດວ່າ Sappāṭihāriyaṃ ໄດ້ແກ່ ມີສິ່ງທີ່ນຳອອກໄປໄດ້ (ມີປາຕິຫານ). ພວກເຂົາຈັກສະແດງທຳ ໂດຍການເຮັດອັດຖະທີ່ຕົນບັນລຸແລ້ວໃຫ້ເຖິງພ້ອມ ດ້ວຍການຍົກເຫດຜົນຂຶ້ນອ້າງອີງ ປຽບເໝືອນການທຳລາຍວາທະຂອງຄົນອື່ນ ແລ້ວຕັ້ງວາທະຂອງຕົນເອງໄວ້, ສັນໃດກໍສັນນັ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ ຈັກສະແດງທຳໃຫ້ເປັນທຳນຳອອກໄປ, ອະທິບາຍວ່າ ຈັກເຮັດໃຫ້ໂລກຸດຕະຣະທຳ 9 ປະການ ແຈ່ມແຈ້ງ. ແລະ ໃນທີ່ນີ້ ດ້ວຍບົດ 6 ບົດ ມີ paññapessanti (ຈັກບັນຍັດ) ເປັນຕົ້ນ ທ່ານສະແດງອັດຖະປະທະ (ບົດແຫ່ງເນື້ອຄວາມ) 6 ປະການ, ແຕ່ດ້ວຍ 2 ບົດທຳອິດ ທ່ານສະແດງພະຍັນຊະນະປະທະ (ບົດແຫ່ງພະຍັນຊະນະ) 6 ປະການ. ດ້ວຍເຫດພຽງເທົ່ານີ້ ພຣະພຸດທະພົດຄືພຣະໄຕປິດົກ ຍ່ອມເປັນອັນທ່ານຮວບຮວມສະແດງໄວ້ແລ້ວ ໂດຍນັຍແຫ່ງການພັນລະນາ. ສົມຈິງດັ່ງທີ່ກ່າວໄວ້ໃນຄຳພີເນດຕິປະກອນວ່າ ພຣະສູດມີ 12 ບົດ, ບົດທັງໝົດນັ້ນ ເປັນທັງພະຍັນຊະນະ ແລະ ອັດຖະ.

สิกฺขตฺตยสงฺคหิตนฺติ อธิสีลสิกฺขาทิสิกฺขตฺตยสงฺคหํ. สกลํ สาสนพฺรหฺมจริยนฺติ อนวเสสํ สตฺถุสาสนภูตํ เสฏฺฐจริยํ. สมิทฺธนฺติ สมฺมเทว วฑฺฒิตํ. ฌานสฺสาทวเสนาติ เตหิ เตหิ ภิกฺขูหิ สมธิคตฌานสุขวเสน. วุฑฺฒิปฺปตฺตนฺติ อุฬารปณีตภาวูปคมเนน สพฺพโส ปริวุฑฺฒิมุปคตํ. สพฺพปาลิผุลฺลํ วิย อภิญฺญาสมฺปทาหิ สาสนาภิวุฑฺฒิยา มตฺถกปฺปตฺติโต. ปติฏฺฐิตวเสนาติ ปติฏฺฐานวเสน, ปติฏฺฐปฺปตฺติยาติ อตฺโถ. ปฏิเวธวเสน พหุโน ชนสฺส หิตํ พาหุชญฺญํ. เตนาห ‘‘มหาชนาภิสมยวเสนา’’ติ. ปุถุ ปุถุลํ ภูตํ ชาตํ, ปุถุตฺตํ ภูตํ ปตฺตนฺติ วา ปุถุภูตํ. เตนาห ‘‘สพฺพากาเรน ปุถุลภาวปฺปตฺต’’นฺติ. สุฏฺฐุ ปกาสิตนฺติ สมฺมเทว อาทิกลฺยาณาทิภาเวน ปเวทิตํ.

ບົດວ່າ Sikkhattayasaṅgahitaṃ ໄດ້ແກ່ ການສົງເຄາະສິກຂາ 3 ມີ ອະທິສີລະສິກຂາ ເປັນຕົ້ນ. ບົດວ່າ Sakalaṃ sāsanabrahmacariyaṃ ໄດ້ແກ່ ຈະຣິຍາອັນປະເສີດ ເຊິ່ງເປັນຕົວພຣະສາດສະໜາຂອງພຣະສາດສະດາ ໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ. ບົດວ່າ Samiddhaṃ ໄດ້ແກ່ ຈະເລີນຮຸ່ງເຮືອງເປັນຢ່າງດີ. ບົດວ່າ Jhānassādavasena ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມຍິນດີໃນຊານ ທີ່ພຣະພິກຂຸທັງຫຼາຍນັ້ນໆ ບັນລຸແລ້ວ. ບົດວ່າ Vuḍḍhippattaṃ ໄດ້ແກ່ ເຖິງຄວາມຈະເລີນງອກງາມໂດຍປະການທັງປວງ ເພາະເຂົ້າເຖິງຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ກວ້າງຂວາງ ແລະ ປະນີດ, ປຽບເໝືອນຕົ້ນໄມ້ທີ່ອອກດອກບານສະພັ່ງທົ່ວທຸກກິ່ງກ້ານ ເພາະບັນລຸເຖິງຍອດແຫ່ງຄວາມຈະເລີນຮຸ່ງເຮືອງຂອງພຣະສາດສະໜາ ດ້ວຍອະພິນຍາສຳປະທາ (ຄວາມເຖິງພ້ອມດ້ວຍອະພິນຍາ). ບົດວ່າ Patiṭṭhitavasena ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຕັ້ງໝັ້ນ, ອະທິບາຍວ່າ ເພາະບັນລຸເຖິງການຕັ້ງໝັ້ນ. ປະໂຫຍດເກື້ອກູນແກ່ມະຫາຊົນ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຕຣັສຮູ້ ຊື່ວ່າ bāhujaññaṃ (ແຜ່ຫຼາຍໄປເຖິງມະຫາຊົນ). ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການບັນລຸທຳຂອງມະຫາຊົນ. ຄຳວ່າ Puthubhūtaṃ ຄື ກວ້າງຂວາງ, ແຜ່ຫຼາຍ, ຫຼື ເຖິງຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ກວ້າງຂວາງ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ ເຖິງຄວາມກວ້າງຂວາງໂດຍທຸກປະການ. ບົດວ່າ Suṭṭhu pakāsitaṃ ໄດ້ແກ່ ປະກາດໄວ້ເປັນຢ່າງດີ ດ້ວຍຄວາມເປັນທຳທີ່ມີຄວາມງາມໃນເບື້ອງຕົ້ນ ເປັນຕົ້ນ.

สตึ [Pg.508] สูปฏฺฐิตํ กตฺวาติ อยํ กายาทิวิภาโค อตฺตภาวสญฺญิโต ทุกฺขภาโร มยา เอตฺตกํ กาลํ วหิโต, อิทานิ ปน น วหิตพฺโพ, เอตสฺส อวหนตฺถํ จิรตรํ กาลํ อริยมคฺคสมฺภาโร สมฺภโต, สฺวายํ อริยมคฺโค ปฏิวิทฺโธ, ยโต อิเม กายาทโย อสุภาทิโต สภาวาทิโต สมฺมเทว ปริญฺญาตาติ จตุพฺพิธมฺปิ สตึ ยถาตถํ วิสเย สุฏฺฐุ อุปฏฺฐิตํ กตฺวา. ญาเณน ปริจฺฉินฺทิตฺวาติ ยสฺมา อิมสฺส อตฺตภาวสญฺญิตสฺส ทุกฺขภารสฺส วหเน ปโยชนภูตํ อตฺตหิตํ โพธิมูเล เอว ปริสมาปิตํ, ปรหิตํ ปน พุทฺธเวเนยฺยวินยนํ ปริสมาปิตํ มตฺถกปฺปตฺตํ, ตํ ทานิ มาสตฺตเยเนว ปริสมาปนํ ปาปุณิสฺสติ, ตสฺมา อาห ‘‘วิสาขปุณฺณมายํ ปรินิพฺพายิสฺสามี’’ติ, เอวํ พุทฺธญาเณน ปริจฺฉินฺทิตฺวา สจฺจภาเคน วินิจฺฉยํ กตฺวา. อายุสงฺขารํ วิสฺสชีติ อายุโน ชีวิตสฺส อภิสงฺขรณํ ผลสมาปตฺติธมฺมํ น สมาปชฺชิสฺสามีติ วิสฺสชิ, ตํ วิสฺสชฺชเนเนว เตน อภิสงฺขรียมานํ ชีวิตสงฺขารํ น ปวตฺตยิสฺสามีติ วิสฺสชิ. เตนาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ.

ບົດວ່າ Satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā (ຕັ້ງສະຕິໄວ້ດີແລ້ວ) ຄວາມວ່າ ຫາລະຫາບແຫ່ງທຸກທີ່ເອີ້ນວ່າອັດຕະພາບ ອັນແບ່ງອອກເປັນກາຍເປັນຕົ້ນນີ້ ເຮົາໄດ້ແບກຫາມມາຕະຫຼອດການພຽງນີ້, ແຕ່ບັດນີ້ ບໍ່ຄວນແບກຫາມອີກຕໍ່ໄປ, ເພື່ອຄວາມບໍ່ແບກຫາມຫາລະນີ້ ເຮົາໄດ້ສັ່ງສົມອະລິຍະມັກຄະສົມພານມາເປັນເວລາດົນນານ, ອະລິຍະມັກນັ້ນເຮົາໄດ້ແທງຕະຫຼອດແລ້ວ, ເພາະກາຍເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານີ້ ເຮົາໄດ້ກຳນົດຮູ້ໂດຍຊອບແລ້ວ ໂດຍຄວາມເປັນຂອງບໍ່ຈົບງາມ ແລະໂດຍສະພາວະ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຕັ້ງສະຕິທັງ 4 ປະການ ໃຫ້ປາກົດຂຶ້ນເປັນຢ່າງດີໃນອາລົມຕາມຄວາມເປັນຈິງ. ບົດວ່າ Ñāṇena paricchinditvā (ກຳນົດດ້ວຍຍານ) ຄວາມວ່າ ເພາະປະໂຫຍດສ່ວນຕົນອັນເປັນຈຸດປະສົງໃນການແບກຫາມຫາລະແຫ່ງທຸກທີ່ເອີ້ນວ່າອັດຕະພາບນີ້ ເຮົາໄດ້ເຮັດໃຫ້ສຳເລັດແລ້ວ ທີ່ໂຄນຕົ້ນໂພ, ສ່ວນປະໂຫຍດຂອງຜູ້ນື່ນ ຄືການແນະນຳເວໄນຍະສັດຂອງພະພຸດທະເຈົ້າ ກໍໄດ້ເຮັດໃຫ້ສຳເລັດເຖິງທີ່ສຸດແລ້ວ, ປະໂຫຍດນັ້ນ ບັດນີ້ ຈັກεຖິງຄວາມສຳເລັດບໍລິບູນໃນເວລາພຽງ 3 ເດືອນເທົ່ານັ້ນ, ເພາະεຫດນັ້ນ ພະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ເຮົາຈັກປໍຣິນິບພານໃນວັນເພັງເດືອນວິສາຂະ', ດ້ວຍεຫດນີ້ ຈຶ່ງຊື່ວ່າກຳນົດດ້ວຍພະພຸດທະຍານ ແລ້ວຕັດສິນໂດຍສ່ວນແຫ່ງຄວາມຈິງ. ບົດວ່າ Āyusaṅkhāraṃ vissaji (ປົງອາຍຸສັງຂານ) ຄວາມວ່າ ປົງການປຸງແຕ່ງອາຍຸຄືຊີວິດ ດ້ວຍການຕັ້ງພະໄທວ່າ 'ເຮົາຈັກບໍ່ເຂົ້າຜົນສະມາບັດທຳ', ດ້ວຍການປົງນັ້ນεອງ ພະອົງຈຶ່ງປົງວ່າ 'ເຮົາຈັກບໍ່ໃຫ້ຊີວິດສັງຂານທີ່ຖືກປຸງແຕ່ງນັ້ນດຳເນີນຕໍ່ໄປ'. ເພາະεຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'tatthā' (ໃນຄຳນັ້ນ) ເປັນຕົ້ນ.

ฐานมหนฺตตายปิ ปวตฺติอาการมหนฺตตายปิ มหนฺโต ปถวีกมฺโป. ตตฺถ ฐานมหนฺตตาย ภูมิจาลสฺส มหนฺตตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตทา…เป… อกมฺปิตฺถา’’ติ วุตฺตํ, สา ปน ชาติเขตฺตภูตา ทสสหสฺสี โลกธาตุ เอว, น ยา กาจิ. ยา มหาภินีหารมหาชาติอาทีสุปิ อกมฺปิตฺถ, ตทาปิ ตตฺตกาย เอว กมฺปเน กึ การณํ? ชาติเขตฺตภาเวน ตสฺเสว อาทิโต ปริคฺคหสฺส กตตฺตา, ปริคฺคหณญฺจสฺส ธมฺมตาวเสน เวทิตพฺพํ. ตถา หิ ปุริมพุทฺธานมฺปิ ตตฺตกเมว ชาติเขตฺตํ อโหสิ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘ทสสหสฺสี โลกธาตุ นิสฺสทฺทา โหติ นิรากุลา…เป… มหาสมุทฺโท อาภุชติ, ทสสหสฺสี ปกมฺปตี’’ติ จ อาทิ. อุทกปริยนฺตํ กตฺวา ฉปฺปการปฺปเวธเนน. อวีตราเค ภึเสตีติ ภึสโน, โส เอว ภึสนโกติ อาห ‘‘ภยชนโก’’ติ. เทวเภริโยติ เทวทุนฺทุภิสทฺทสฺส ปริยายวจนมตฺตํ, น เจตฺถ กาจิ เภรี เทวทุนฺทุภีติ อธิปฺเปตา, อถ โข อุปฺปาตภาเวน ลพฺภมาโน อากาสโต นิคฺโฆสสทฺโท. เตนาห ‘‘เทโว’’ติอาทิ. เทโวติ เมโฆ. ตสฺส หิ ตทา อจฺฉภาเวน อากาสสฺส วสฺสาภาเวน สุกฺขคชฺชิตสญฺญิเต [Pg.509] สทฺเท นิจฺฉรนฺเต เทวทุนฺทุภิสมญฺญา. เตนาห ‘‘เทโว สุกฺขคชฺชิตํ คชฺชี’’ติ.

ແຜ່ນດິນໄຫວໃຫຍ່ ເພາະຄວາມຍິ່ງໃຫຍ່ແຫ່ງສະຖານທີ່ແດ່ ເພາະຄວາມຍິ່ງໃຫຍ່ແຫ່ງອາການທີ່ເປັນໄປແດ່. ໃນຄຳນັ້ນ ເພື່ອສະແດງຄວາມຍິ່ງໃຫຍ່ແຫ່ງແຜ່ນດິນໄຫວໂດຍຄວາມຍິ່ງໃຫຍ່ແຫ່ງສະຖານທີ່ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'tadā...pe... akampitthā' (ໃນການນັ້ນ... ໄດ້ຫວັ່ນໄຫວແລ້ວ), ແຜ່ນດິນໄຫວຮອບນັ້ນ ກໍຄືໝື່ນໂລກທາດອັນເປັນຊາດເຂດນັ້ນເອງ ບໍ່ແມ່ນໂລກທາດອື່ນໃດ. ໂລກທາດໃດທີ່ເຄີຍຫວັ່ນໄຫວໃນຄາວມະຫາອະພິນິຫານ ແລະມະຫາຊາດເປັນຕົ້ນ, ໃນຄາວນີ້ກໍຫວັ່ນໄຫວພຽງເທົ່ານັ້ນ ເພາະεຫດໃດ? ເພາະການກຳນົດຖືເອົາໂລກທາດນັ້ນເອງມາແຕ່ຕົ້ນ ໂດຍຄວາມເປັນຊາດເຂດ, ແລະການກຳນົດຖືເອົານັ້ນ ພຶງຊາບໂດຍອຳນາດແຫ່ງທຳມະດາ. ດ້ວຍວ່າ ແມ່ນພະພຸດທະເຈົ້າພະອົງກ່ອນໆ ກໍມີຊາດເຂດພຽງເທົ່ານັ້ນຄືກັນ. ດັ່ງທີ່ທ່ານກ່າວໄວ້ວ່າ 'ໝື່ນໂລກທາດມິດງຽບ ບໍ່ມີຄວາມວຸ່ນວາຍ...pe... ມະຫາສະໝຸດປັ່ນປ່ວນ ໝື່ນໂລກທາດຫວັ່ນໄຫວ' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ Udakapariyantaṃ katvā (ເຮັດໃຫ້ມີນ້ຳເປັນຂອບເຂດ) ຄື ດ້ວຍການຫວັ່ນໄຫວ 6 ປະການ. ບົດວ່າ Avītarāge bhiṃseti (ເຮັດໃຫ້ຜູ້ຍັງບໍ່ປາສະຈາກລາຄະສະດຸ້ງກົວ) ຄື ໜ້າສະດຸ້ງກົວ, ຄຳວ່າ bhiṃsano ນັ້ນເອງ ຄື bhiṃsanako (ໜ້າຢ້ານກົວ) ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'bhayajanako' (ກໍ່ໃຫ້ເກີດຄວາມຢ້ານ). ບົດວ່າ Devabheriyo (ກອງສະຫວັນ) ເປັນພຽງຄຳໄວພົດຂອງຄຳວ່າ devadundubhi (ກອງທິບ), ໃນທີ່ນີ້ ບໍ່ໄດ້ໝາຍເຖິງກອງ ຫຼືກອງທິບໃດໆ, ແຕ່ໝາຍເຖິງສຽງກຶກກ້ອງທີ່ເກີດຂຶ້ນຈາກຟາກຟ້າໂດຍຄວາມເປັນອຸບາດ. ເພາະεຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'devo' (ເທວະ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ devo ໝາຍεຖິງ ເມກ. ດ້ວຍວ່າ ໃນຄາວນັ້ນ ທ້ອງຟ້າປອດໂປ່ງ ບໍ່ມີຝົນຕົກ ແຕ່ມີສຽງດັງກຶກກ້ອງທີ່ເອີ້ນວ່າ ຟ້າຮ້ອງແລ້ງ ດັງຂຶ້ນ, ຈຶ່ງມີຊື່ສົມມຸດວ່າ ກອງທິບ. ເພາະεຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'devo sukkhagajjitaṃ gajjī' (ຟ້າຮ້ອງແລ້ງ).

ปีติเวควิสฺสฏฺฐนฺติ ‘‘เอวํ จิรตรกาลํ วหิโต อยํ อตฺตภาวสญฺญิโต ทุกฺขภาโร, ทานิ น จิรสฺเสว นิกฺขิปิสฺสามี’’ติ สญฺชาตโสมนสฺโส ภควา สภาเวเนว ปีติเวควิสฺสฏฺฐํ อุทานํ อุทาเนติ, เอวํ อุทาเนนฺเตน อยมฺปิ อตฺโถ สาธิโต โหตีติ ทสฺสนตฺถํ อฏฺฐกถายํ ‘‘กสฺมา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

ບົດວ່າ Pītivegavissaṭṭhaṃ (ອັນεປັ່ງອອກດ້ວຍກຳລັງແຫ່ງປີຕິ) ຄວາມວ່າ ພະຜູ້ມີພະພາກເຈົ້າ ຜູ້ມີໂສມະນັດເກີດຂຶ້ນແລ້ວວ່າ 'ຫາລະຫາບແຫ່ງທຸກທີ່ເອີ້ນວ່າອັດຕະພາບນີ້ ເຮົາໄດ້ແບກຫາມມາເປັນເວລາດົນນານປານນີ້, ບັດນີ້ ອີກບໍ່ດົນເຮົາຈັກວາງມັນລົງແລ້ວ', ຈຶ່ງຊົງεປັ່ງອຸທານອັນເປັນໄປດ້ວຍກຳລັງແຫ່ງປີຕິໂດຍສະພາວະນັ້ນເອງ, ເພື່ອສະແດງວ່າ ເມື່ອຊົງεປັ່ງອຸທານຢ່າງນີ້ ປະໂຫຍດນີ້ກໍເປັນອັນສຳເລັດແລ້ວ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'kasmā' (ເພາະεຫດໃດ) ເປັນຕົ້ນ ໄວ້ໃນອັດຖະກະຖາ.

ตุลียตีติ ตุลนฺติ ตุล-สทฺโท กมฺมสาธโนติ ทสฺเสตุํ ‘‘ตุลิต’’นฺติ วุตฺตํ. อปฺปานุภาวตาย ปริจฺฉินฺนํ. ตถา หิ ตํ ปฏิปกฺเขน ปริโต ขณฺฑิตภาเวน ปริตฺตนฺติ วุจฺจติ. ปฏิปกฺขวิกฺขมฺภนโต ทีฆสนฺตานตาย วิปุลผลตาย จ น ตุลํ น ปริจฺฉินฺนํ. เยหิ การเณหิ ปุพฺเพ อวิเสสโต ‘‘มหคฺคตํ อตุล’’นฺติ วุตฺตํ, ตานิ การณานิ รูปาวจรโต อารุปฺปสฺส สาติสยํ วิชฺชนฺตีติ อรูปาวจรํ อตุลนฺติ วุตฺตํ, อิตรญฺจ ตุลนฺติ. อปฺปวิปากนฺติ ตีสุปิ กมฺเมสุ ยํ อปฺปวิปากํ หีนํ, ตํ ตุลํ. พหุวิปากนฺติ ยํ มหาวิปากํ ปณีตํ, ตํ อตุลํ. ยํ ปเนตฺถ มชฺฌิมํ, ตํ หีนํ อุกฺกฏฺฐนฺติ ทฺวิธา ภินฺทิตฺวา ทฺวีสุ ภาเคสุ ปกฺขิปิตพฺพํ. หีนตฺติกวณฺณนายํ วุตฺตนเยเนว อปฺปพหุวิปากตํ นิทฺธาเรตฺวา ตสฺส วเสน ตุลาตุลภาโว เวทิตพฺโพ. สมฺภวติ เอตสฺมาติ สมฺภโวติ อาห ‘‘สมฺภว^ เหตุภูต’’นฺติ. นิยกชฺฌตฺตรโตติ สสนฺตานธมฺเมสุ วิปสฺสนาวเสน โคจราเสวนาย จ รโต. สวิปากํ สมานํ ปวตฺติวิปากมตฺตทายิกมฺมํ สวิปากฏฺเฐน สมฺภวํ, น จ ตํ กามาทิ^ ภวาภิสงฺขารกนฺติ ตโต วิเสสนตฺถํ สมฺภวนฺติ วตฺวา ‘‘ภวสงฺขาร’’นฺติ วุตฺตํ. โอสฺสชีติ อริยมคฺเคน อวสฺสชิ. กวจํ วิย อตฺตภาวํ ปริโยนนฺธิตฺวา ฐิตํ อตฺตนิ สมฺภูตตฺตา อตฺตสมฺภวํ กิเลสญฺจ อภินฺทีติ กิเลสเภทสหภาวิกมฺโมสฺสชฺชนํ ทสฺเสนฺโต ตทุภยสฺส การณมาห ‘‘อชฺฌตฺตรโต สมาหิโต’’ติ.

ບົດວ່າ Tulīyati (ຍ່ອມຊັ່ງ) ຄື tulaṃ (ສິ່ງທີ່ຊັ່ງ), ເພື່ອສະແດງວ່າ tula-sadda (ສັບວ່າ ຕຸລະ) ເປັນກຳມະສາດົນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'tulitaṃ' (ອັນຊັ່ງແລ້ວ). ໝາຍεຖິງ ຖືກກຳນົດຂອບເຂດເພາະມີອານຸພາບນ້ອຍ. ດ້ວຍວ່າ ສິ່ງນັ້ນຖືກເອີ້ນວ່າ 'paritta' (ເລັກນ້ອຍ) ເພາະຖືກທຳລາຍໂດຍຮອບດ້ວຍທຳທີ່ເປັນປະຕິປັກ. ສ່ວນສິ່ງທີ່ບໍ່ຖືກຊັ່ງ ບໍ່ຖືກກຳນົດຂອບເຂດ ເພາະມີກະແສອັນຍາວນານ ແລະມີຜົນໄພບູນ ຍ້ອນການຂົ່ມທຳທີ່ເປັນປະຕິປັກ. εຫດຜົນເຫຼົ່ານັ້ນ ທີ່ໃນກ່ອນກ່າວໄວ້ໂດຍບໍ່ຕ່າງກັນວ່າ 'mahaggataṃ atulaṃ' (ມະຫັກຄະຕະອັນປຽບບໍ່ໄດ້), εຫດຜົນເຫຼົ່ານັ້ນມີຢູ່ຢ່າງຍິ່ງຍວດໃນອະຣູປາວະຈອນ ຍິ່ງກວ່າຣູປາວະຈອນ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ ອະຣູປາວະຈອນເປັນ 'atula' (ອັນປຽບບໍ່ໄດ້), ສ່ວນສິ່ງອື່ນນອກນັ້ນເປັນ 'tula' (ອັນປຽບໄດ້). ບົດວ່າ Appavipākaṃ (ມີວິບາກນ້ອຍ) ຄື ໃນກຳທັງ 3 ປະການນັ້ນ ກຳໃດທີ່ມີວິບາກນ້ອຍ ເປັນກຳຊັ້ນຕ່ຳ ກຳນັ້ນເປັນ tula. ບົດວ່າ Bahuvipākaṃ (ມີວິບາກຫຼາຍ) ຄື ກຳໃດທີ່ມີວິບາກໃຫຍ່ຫຼວງ ເປັນກຳຊັ້ນປະນີດ ກຳນັ້ນເປັນ atula. ສ່ວນກຳໃດທີ່ເປັນຊັ້ນກາງ ພຶງແບ່ງອອກເປັນ 2 ສ່ວນ ຄື ຊັ້ນຕ່ຳ ແລະຊັ້ນປະນີດ ແລ້ວຈັດເຂົ້າໃນ 2 ສ່ວນນັ້ນ. ພຶງຊາບຄວາມເປັນ tula ແລະ atula ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມມີວິບາກນ້ອຍ ແລະວິບາກຫຼາຍ ຕາມນິໄຍທີ່ກ່າວໄວ້ໃນຄຳອະທິບາຍ Hīnattika (ຕິກະຊັ້ນຕ່ຳ) ນັ້ນເອງ. ບົດວ່າ Sambhavati etasmā (ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນຈາກສິ່ງນີ້) ເພາະεຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ sambhava (ແຫຼ່ງກຳເນີດ), ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'sambhava^ hetubhūtaṃ' (ອັນເປັນεຫດເກີດ). ບົດວ່າ Niyakajjhattarato (ຜູ້ຍິນດີໃນທຳພາຍໃນຂອງຕົນ) ຄື ຜູ້ຍິນດີດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງວິປັດສະນາ ແລະດ້ວຍການເສບອາລົມໃນທຳທັງຫຼາຍແຫ່ງສັນດານຂອງຕົນ. ກຳທີ່ມີວິບາກ ເຊິ່ງໃຫ້ພຽງແຕ່ວິບາກໃນປະວັດຕິກາລ ຊື່ວ່າ sambhava ໂດຍອັດຖະວ່າເປັນທີ່ເກີດແຫ່ງວິບາກ, ແຕ່ກຳນັ້ນບໍ່ແມ່ນກຳທີ່ປຸງແຕ່ງພົບມີກາມະພົບເປັນຕົ້ນ, ເພື່ອຈຳແນກກຳນັ້ນອອກຈາກ sambhava ນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ sambhava ແລ້ວຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'bhavasaṅkhāra' (ພົບສັງຂານ). ບົດວ່າ Ossaji (ປົງແລ້ວ) ຄື ລະເສຍແລ້ວດ້ວຍອະລິຍະມັກ. ທ່ານສະແດງການປົງກຳທີ່ເກີດຮ່ວມກັບການທຳລາຍກິເລດ ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ຊົງທຳລາຍກິເລດອັນເກີດໃນພາຍໃນຕົນ ເພາະເກີດຂຶ້ນໃນຕົນ ເຊິ່ງປົກຄຸມອັດຕະພາບໄວ້ຄືເກາະປ້ອງກັນ', ຈຶ່ງກ່າວεຖິງεຫດແຫ່ງທັງສອງປະການນັ້ນວ່າ 'ajjhattarato samāhito' (ຜູ້ຍິນດີໃນທຳພາຍໃນ ມີຈິດສະຫງົບໝັ້ນຄົງ).

ปฐมวิกปฺเป อวสชฺชนเมว วุตฺตํ. เอตฺถ อวสชฺชนากาโรติ ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อถ วา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ตีเรนฺโตติ ‘‘อุปฺปาโท ภยํ, อนุปฺปาโท เขม’’นฺติอาทินา วีมํสนฺโต. ตุเลนฺโต ตีเรนฺโตติอาทินา สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘ปญฺจกฺขนฺธา’’ติอาทึ วตฺวา ภวสงฺขารสฺส อวสชฺชนาการํ สรูปโต ทสฺเสติ. เอวนฺติอาทินา [Pg.510] ปน อุทานคาถาวณฺณนายํ อาทิโต วุตฺตมตฺถํ นิคมนวเสน ทสฺเสติ. อภีตภาวญาปนตฺถญฺจาติ อยมฺปิ อตฺโถ สงฺคหิโตติ ทฏฺฐพฺพํ.

ໃນໄວຍາກອນທຳອິດ ກ່າວεຖິງສະເພາະການປົງ (ການສະຫຼະ) ເທົ່ານັ້ນ. ເພື່ອສະແດງອາການແຫ່ງການປົງໃນທີ່ນີ້ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'atha vā' (ອີກຢ່າງໜຶ່ງ) ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳນັ້ນ ຄຳວ່າ tīrento (ຜູ້ໃຄ່ຄວນຢູ່) ຄື ຜູ້ພິຈາລະນາຢູ່ດ້ວຍຄຳວ່າ 'ຄວາມເກີດຂຶ້ນເປັນໄພ, ຄວາມບໍ່ເກີດຂຶ້ນເປັນຄວາມກະເສມ' ເປັນຕົ້ນ. ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມທີ່ກ່າວໄວ້ໂດຍຫຍໍ້ດ້ວຍຄຳວ່າ 'tulento tīrento' (ຜູ້ຊັ່ງຢູ່ ໃຄ່ຄວນຢູ່) ເປັນຕົ້ນ ໃຫ້ພິສະດານ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'pañcakkhandhā' (ປັນຈະຂັນ) ເປັນຕົ້ນ ແລ້ວສະແດງອາການແຫ່ງການປົງພົບສັງຂານໂດຍສະພາວະ. ສ່ວນຄຳວ່າ 'evaṃ' (ດ້ວຍປະການສະນັ້ນ) ເປັນຕົ້ນ ເປັນການສະແດງເນື້ອຄວາມທີ່ກ່າວໄວ້ແຕ່ຕົ້ນໃນຄຳອະທິບາຍຄາຖາອຸທານ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການສະຫຼຸບ. ແລະພຶງຊາບວ່າ ເນື້ອຄວາມນີ້ກໍຖືກສົງເຄາະໄວ້ດ້ວຍຄຳວ່າ 'abhītabhāvañāpanatthañca' (ແລະເພື່ອໃຫ້ຮູ້ຄວາມເປັນຜູ້ບໍ່ສະດຸ້ງກົວ).

จาปาลวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍຈະປາລະວັກ ຈົບແລ້ວ.

๒. ปาสาทกมฺปนวคฺโค

໒. ປາສາດະກຳປະນະວັກ

๑-๒. ปุพฺพสุตฺตาทิวณฺณนา

໑-໒. Consolidated translation: ການອະທິບາຍປຸບພະສູດເປັນຕົ້ນ

๘๒๓-๘๒๔. ปรโต อิมสฺมึ ปาสาทกมฺปนวคฺเค ทสมสุตฺเต อาวิ ภวิสฺสนฺติ. ฉอภิญฺญาปาทกาติ ฉนฺนํ อภิญฺญานํ ปาทกภูตา ปธานภูตา. ยถา ปฐมสุตฺเต, ตถา ทุติยตติยสุตฺเตสุปิ จ ฉอภิญฺญาปาทกา อิทฺธิปาทา กถิตาติ อตฺโถ.

໘໒໓-໘໒໔. ໃນປາສາດະກຳປະນະວັກນີ້ ຈັກມີປາກົດແຈ້ງໃນສູດທີ 10 ໃນພາຍຫຼັງ. ບົດວ່າ chaabhiññāpādakā (ອັນເປັນບາດຖານແຫ່ງອະພິນຍາ 6) ຄື ເປັນບາດຖານ ເປັນປະທານແຫ່ງອະພິນຍາ 6 ປະການ. ອະທິບາຍວ່າ ອິດທິບາດອັນເປັນບາດຖານແຫ່ງອະພິນຍາ 6 ທ່ານກ່າວໄວ້ໃນສູດທີ 2 ແລະທີ 3 ເໝືອນໃນສູດທຳອິດ.

๓. ฉนฺทสมาธิสุตฺตวณฺณนา

໓. ການອະທິບາຍສັນທະສະມາທິສູດ

๘๒๕. โย สมาธิสฺส นิสฺสยภูโต ฉนฺโท, โส อิธาธิปฺเปโตติ อาห ‘‘ฉนฺทนฺติ กตฺตุกมฺยตาฉนฺท’’นฺติ. ตสฺส จ อธิปเตยฺยฏฺโฐ นิสฺสยฏฺโฐ, น วินา ตํ ฉนฺทํ นิสฺสายาติ อาห – ‘‘นิสฺสายาติ นิสฺสยํ กตฺวา, อธิปตึ กตฺวาติ อตฺโถ’’ติ. ปธานภูตาติ เสฏฺฐภูตา, เสฏฺฐภาโว จ เอกสฺสปิ จตุกิจฺจสาธนวเสน ปวตฺติยา, ตโต เอว พหุวจนนิทฺเทโส, ปธานสงฺขารฏฺเฐน ปธานสงฺขรณโต. ‘‘ฉนฺทํ เจ นิสฺสาย…เป… อยํ วุจฺจติ ฉนฺทสมาธี’’ติ อิมาย ปาฬิยา ฉนฺทาธิปติ สมาธิ ฉนฺทสมาธีติ อธิปติสทฺทโลปํ กตฺวา สมาโส วุตฺโตติ วิญฺญายติ, อธิปติสทฺทตฺถทสฺสนวเสน วา ฉนฺทเหตุโก, ฉนฺทาธิโก วา สมาธิ ฉนฺทสมาธิ. เตน ‘‘ฉนฺทสมาธินา เจว ปธานสงฺขาเรหิ ปธานภูตสงฺขาเรหิ จ สมนฺนาคตา’’ติ วกฺขติ, ตํ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. ปธานภูตาติ วีริยภูตา. เกจิ วทนฺติ – ‘‘สงฺขตสงฺขาราทินิวตฺตนตฺถํ ปธานคฺคหณ’’นฺติ. อถ วา ตํ ตํ วิเสสํ สงฺขโรตีติ สงฺขาโร, สพฺพมฺปิ วีริยํ. ตตฺถ จตุกิจฺจสาธกโต ตทญฺญสฺส นิวตฺตนตฺถํ ปธานคฺคหณนฺติ. ยถา ฉนฺโท ฉนฺทสมาธินา เจว ปธานสงฺขาเรหิ จ สมนฺนาคโต, เอวํ ฉนฺทสมาธิ ฉนฺเทน เจว ปธานสงฺขาเรหิ จ สมนฺนาคโต. ปธานสงฺขาราปิ ฉนฺเทน [Pg.511] เจว ฉนฺทสมาธินา จ สมนฺนาคตาติ ตีสุปิ ปเทสุ สมนฺนาคตสทฺโท โยเชตพฺโพ. ตสฺมาติ ยสฺมา ตโยปิ ฉนฺทาทโย เอกจิตฺตุปฺปาทปริยาปนฺนา, ตสฺมา สพฺเพ เต ธมฺมา เอกโต กตฺวา ‘‘อยํ วุจฺจติ…เป… อิทฺธิปาโท’’ติ วุตฺตนฺติ. เอวํ ฉนฺทาทีนํเยว เจตฺถ อิทฺธิปาทภาโว วุตฺโต, วิภงฺเค ปน เตสํ อิทฺธิภาโว สมฺปยุตฺตานํ อิทฺธิปาทภาโว วุตฺโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิทฺธิปาทวิภงฺเค ปนา’’ติอาทิมาห.

໘໒໕. ສັນທະໃດທີ່ເປັນທີ່ອາໄສແຫ່ງສະມາທິ ສັນທະນັ້ນເປັນອັນປະສົງໃນທີ່ນີ້ ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'chandanti kattukamyatāchandanti' (ຄຳວ່າ ສັນທະ ໄດ້ແກ່ ຄວາມພໍໃຈທີ່ຢາກຈະເຮັດ). ແລະຄວາມເປັນໃຫຍ່ແຫ່ງສັນທະນັ້ນ ກໍຄືຄວາມເປັນທີ່ອາໄສ ເພາະບໍ່ເວັ້ນຈາກສັນທະນັ້ນ ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'nissāyāti nissayaṃ katvā, adhipatiṃ katvāti attho' (ຄຳວ່າ ອາໄສ ໝາຍຄວາມວ່າ ເຮັດໃຫ້ເປັນທີ່ອາໄສ ເຮັດໃຫ້ເປັນໃຫຍ່). ບົດວ່າ Padhānabhūtā (ອັນເປັນປະທານ) ຄື ເປັນສິ່ງປະເສີດສຸດ, ແລະຄວາມເປັນສິ່ງປະເສີດສຸດນັ້ນ ກໍເພາະຄວາມເປັນໄປໂດຍອຳນາດແຫ່ງການເຮັດກິດ 4 ປະການໃຫ້ສຳເລັດ ແມ່ນພຽງຢ່າງດຽວ, ເພາະεຫດນັ້ນ ຈຶ່ງມີການສະແດງດ້ວຍພະຫຸວະຈະນະ ໂດຍອັດຖະວ່າເປັນປະທານສັງຂານ ເພາະປຸງແຕ່ງຄວາມເປັນປະທານ. ດ້ວຍພະບາລີວ່າ 'chandaṃ ce nissāya...pe... ayaṃ vuccati chandasamādhī' (ຖ້າອາໄສສັນທະ...pe... ນີ້ເອີ້ນວ່າ ສັນທະສະມາທິ) ພຶງຊາບວ່າ ທ່ານກ່າວສະໝາດໂດຍລົບສັບວ່າ adhipati (ອະທິປະຕິ) ອອກ ເປັນ chandasamādhi (ສັນທະສະມາທິ) ຄື ສະມາທິທີ່ມີສັນທະເປັນໃຫຍ່, ຫຼືໂດຍການສະແດງເນື້ອຄວາມແຫ່ງສັບວ່າ adhipati ນັ້ນ ສະມາທິທີ່ມີສັນທະເປັນεຫດ ຫຼືມີສັນທະຍິ່ງກວ່າ ຊື່ວ່າ chandasamādhi. ເພາະεຫດນັ້ນ ພະອົງຈັກຕັດວ່າ 'ປະກອບດ້ວຍສັນທະສະມາທິແດ່ ດ້ວຍປະທານສັງຂານທັງຫຼາຍອັນເປັນສັງຂານທີ່ເປັນປະທານແດ່', ພຶງນຳຄຳນັ້ນມາເຊື່ອມໂຍງກັນ. ບົດວ່າ Padhānabhūtā (ອັນເປັນປະທານ) ຄື ເປັນວິຣິຍະ. ບາງທ່ານກ່າວວ່າ 'ການຖືເອົາຄຳວ່າ ປະທານ ເພື່ອປ້ອງກັນສັງຂະຕະສັງຂານເປັນຕົ້ນ'. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ທຳໃດທີ່ປຸງແຕ່ງຄຸນວິເສດນັ້ນໆ ທຳນັ້ນຊື່ວ່າ saṅkhāro (ສັງຂານ) ໄດ້ແກ່ ວິຣິຍະທັງປວງ. ໃນວິຣິຍະນັ້ນ ການຖືເອົາຄຳວ່າ ປະທານ ກໍເພື່ອປ້ອງກັນວິຣິຍະອື່ນນອກນັ້ນ ເພາະເປັນຕົວເຮັດກິດ 4 ປະການໃຫ້ສຳເລັດ. ຄຳວ່າ samannāgata (ປະກອບພ້ອມແລ້ວ) ພຶງປະກອບເຂົ້າໃນບົດທັງ 3 ຢ່າງນີ້ ຄື: ສັນທະ ປະກອບດ້ວຍສັນທະສະມາທິແດ່ ດ້ວຍປະທານສັງຂານທັງຫຼາຍແດ່ ຢ່າງໃດ, ສັນທະສະມາທິ ກໍປະກອບດ້ວຍສັນທະແດ່ ດ້ວຍປະທານສັງຂານທັງຫຼາຍແດ່ ຢ່າງນັ້ນ, ປະທານສັງຂານທັງຫຼາຍ ກໍປະກອບດ້ວຍສັນທະແດ່ ດ້ວຍສັນທະສະມາທິແດ່ ຢ່າງນັ້ນ. ບົດວ່າ Tasmā (ເພາະεຫດນັ້ນ) ຄື ເພາະທຳທັງ 3 ປະການມີສັນທະເປັນຕົ້ນນັ້ນ ເກີດຮ່ວມໃນຈິດດວງດຽວກັນ, ເພາະεຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງຮວບຮວມທຳທັງໝົດນັ້ນເຂົ້າກັນແລ້ວກ່າວວ່າ 'ayaṃ vuccati...pe... iddhipādo' (ນີ້ເອີ້ນວ່າ...pe... ອິດທິບາດ). ດ້ວຍεຫດນີ້ ໃນທີ່ນີ້ຈຶ່ງກ່າວεຖິງຄວາມເປັນອິດທິບາດແຫ່ງສັນທະເປັນຕົ້ນນັ້ນເອງ, ແຕ່ໃນວິພັງ ທ່ານກ່າວεຖິງຄວາມເປັນອິດທິແຫ່ງທຳເຫຼົ່ານັ້ນ ແລະຄວາມເປັນອິດທິບາດແຫ່ງທຳທີ່ປະກອບຮ່ວມກັນ, ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'iddhipādavibhaṅge pana' (ແຕ່ໃນອິດທິບາດວິພັງ) ເປັນຕົ້ນ.

อิทานิ เนสํ อิทฺธิปาทตาปิ สมฺภวตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อปิจา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ฉนฺทญฺหิ ภาวยโต ปธานํ กตฺวา ภาเวนฺตสฺส ตถา ปวตฺตปุพฺพาภิสงฺขารวเสน อิชฺฌมาโน ฉนฺโท อิทฺธิ นาม, ตสฺส นิสฺสยภูตา ปธานสงฺขารา อิทฺธิปาโท นาม. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. ตถา ภาวยนฺตสฺส มุขฺยตามตฺตํ สนฺธาย วุตฺตํ, อิชฺฌนตฺโถ ปน สพฺเพสํ สมานนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สมฺปยุตฺต…เป… อิชฺฌนฺติเยวา’’ติ อาห.

ບັດນີ້ ເພື່ອສະແດງວ່າ ຄວາມເປັນອິດທິບາດແຫ່ງທຳເຫຼົ່ານັ້ນກໍຍ່ອມມີໄດ້ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'apicā' (ອີກຢ່າງໜຶ່ງ) ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳນັ້ນ ສັນທະຂອງຜູ້ຈະເລີນຢູ່ ຄືເຮັດໃຫ້ເປັນປະທານແລ້ວຈະເລີນຢູ່ ທີ່ສຳເລັດດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງປຸບພາພິສັງຂານທີ່ເປັນໄປຢ່າງນັ້ນ ຊື່ວ່າ iddhi (ອິດທິ), ປະທານສັງຂານທັງຫຼາຍອັນເປັນທີ່ອາໄສແຫ່ງສັນທະນັ້ນ ຊື່ວ່າ iddhipādo (ອິດທິບາດ). ໃນສອງຢ່າງທີ່ເຫຼືອກໍມີນіໄຍນີ້ຄືກັນ. ທ່ານກ່າວຢ່າງນັ້ນ ໂດຍໝາຍεຖິງຄວາມເປັນໃຫຍ່ຂອງຜູ້ຈະເລີນຢູ່ເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ເພື່ອສະແດງວ່າ ເນື້ອຄວາມແຫ່ງຄວາມສຳເລັດນັ້ນສະເໝີກັນແກ່ທຳທັງປວງ ທ່ານຈຶ່ງg່າວວ່າ 'sampayutta...pe... ijjhantiyevā' (ທຳທີ່ປະກອບຮ່ວມກັນ...pe... ຍ່ອມສຳເລັດແທ້ໆ).

อิทฺธิปาเท อสงฺกรโต ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ฉนฺทาทโยติ ฉนฺทสมาธิปธานสงฺขารา. เสสิทฺธิปาเทสูติ วีริยิทฺธิปาทาทีสุ. ตตฺถ วีริยสมาธิปธานสงฺขารสมนฺนาคโตติ ทฺวิกฺขตฺตุํ วีริยํ อาคตํ, ตตฺถ ปุริมํ สมาธิวิเสสํ, วีริยาธิปติสมาธิ เอว วีริยสมาธีติ ทุติยํ สมนฺนาคมงฺคทสฺสนํ. ทฺเวเยว หิ สพฺพตฺถ สมนฺนาคมงฺคานิ สมาธิ ปธานสงฺขาโร จ, ฉนฺทาทโย สมาธิวิเสสนานิ, ปธานสงฺขาโร ปน ปธานวจเนเนว วิเสสิโต, น ฉนฺทาทีหีติ น อิธ วีริยาธิปติตา ปธานสงฺขารสฺส วุตฺตา โหติ. วีริยญฺจ สมาธึ วิเสเสตฺวา ฐิตเมว สมนฺนาคมงฺควเสน ปธานสงฺขารวจเนน วุตฺตนฺติ นาปิ ทฺวีหิ วีริเยหิ สมนฺนาคโม วุตฺโต โหติ. ยสฺมา ปน ฉนฺทาทีหิ วิสิฏฺโฐ สมาธิ, ตถาปิ วิสิฏฺเฐเนว จ เตน สมฺปยุตฺโต ปธานสงฺขาโร เสสธมฺมา จ, ตสฺมา สมาธิวิเสสนานํ วเสน จตฺตาโร อิทฺธิปาทา วุตฺตา, วิเสสนภาโว จ ฉนฺทาทีนํ ตํตํอวสฺสยทสฺสนวเสน โหตีติ ‘‘ฉนฺทสมาธิ…เป… อิทฺธิปาโท’’ติ เอตฺถ นิสฺสยตฺเถปิ ปาท-สทฺเท อุปาทายฏฺเฐน ฉนฺทาทีนํ อิทฺธิปาทตา วุตฺตา โหติ, เตเนว อภิธมฺเม อุตฺตรจูฬภาชนิเย ‘‘จตฺตาโร อิทฺธิปาทา ฉนฺทิทฺธิปาโท’’ติอาทินา (วิภ. ๔๕๗) ฉนฺทาทีนํเยว อิทฺธิปาทตา วุตฺตา, ปญฺหปุจฺฉเก จ – ‘‘จตฺตาโร อิทฺธิปาทา อิธ ภิกฺขุ ฉนฺทสมาธี’’ติอาทินาว (วิภ. ๔๓๑) อุทฺเทสํ กตฺวาปิ ปุน ฉนฺทาทีนํเยว กุสลาทิภาโว [Pg.512] วิภตฺโต. อุปายิทฺธิปาททสฺสนตฺถเมว หิ นิสฺสยิทฺธิปาททสฺสนํ กตํ, อญฺญถา จตุพฺพิธตา น โหตีติ อยเมตฺถ ปาฬิวเสน อตฺถวินิจฺฉโย. ตตฺถ อุปายิทฺธิปาททสฺสนตฺถเมวาติ ฉนฺทาทิเก ธุเร เชฏฺฐเก ปุพฺพงฺคเม กตฺวา นิพฺพตฺติตสมาธิ ฉนฺทาธิปติสมาธีติ ฉนฺทาทีนํ อิทฺธิยา อธิคมูปายทสฺสนํ อุปายิทฺธิปาททสฺสนํ, ตทตฺถเมว ‘‘ตถาภูตสฺส เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ’’ติ ตตฺถ ตตฺถ ปาฬิยํ นิสฺสยิทฺธิปาททสฺสนํ กตํ ฉนฺทาทิวิสิฏฺฐานํเยว เวทนากฺขนฺธาทีนํ อธิปฺเปตตฺตา. เอวญฺเจตํ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพํ, อญฺญถา เกวลํ อิทฺธิสมฺปยุตฺตานํเยว ขนฺธานํ วเสน อิทฺธิปาทภาเว คยฺหมาเน เตสํ จตุพฺพิธตา น โหติ วิเสสการณภาวโตติ อธิปฺปาโย.

ເພື່ອສະແດງອິດທິບາດໂດຍບໍ່ໃຫ້ປົນເປກັນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ "apicā" (ອີກຢ່າງໜຶ່ງ) ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ຄຳວ່າ "chandādayo" (ມີສັນທະເປັນຕົ້ນ) ໄດ້ແກ່ ສັນທະສະມາທິປະທານະສັງຂານ. ຄຳວ່າ "sesiddhipādesu" (ໃນອິດທິບາດທີ່ເຫຼືອ) ໄດ້ແກ່ ໃນວິຣິຍິດທິບາດເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ຄຳວ່າ "vīriyasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgato" (ຜູ້ປະກອບດ້ວຍວິຣິຍະສະມາທິປະທານະສັງຂານ) ມີຄຳວ່າ ວິຣິຍະ ມາສອງເທື່ອ, ໃນສອງເທື່ອນັ້ນ ເທື່ອທຳອິດໝາຍເຖິງຄວາມພິເສດຂອງສະມາທິ, ສ່ວນເທື່ອທີສອງ ໝາຍເຖິງການສະແດງອົງຄະແຫ່ງການປະກອບວ່າ ວິຣິຍາທິປະຕິສະມາທິນັ້ນເອງຄືວິຣິຍະສະມາທິ. ເພາະວ່າ ອົງຄະແຫ່ງການປະກອບໃນທຸກບ່ອນມີພຽງສອງຢ່າງເທົ່ານັ້ນ ຄື ສະມາທິ ແລະ ປະທານະສັງຂານ, ສ່ວນສັນທະເປັນຕົ້ນ ເປັນຄຳວິເສດຂອງສະມາທິ, ແຕ່ປະທານະສັງຂານນັ້ນ ຖືກວິເສດດ້ວຍຄຳວ່າ ປະທານະ ເທົ່ານັ້ນ ບໍ່ແມ່ນດ້ວຍສັນທະເປັນຕົ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ໃນທີ່ນີ້ຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ກ່າວເຖິງຄວາມເປັນວິຣິຍາທິປະຕິຂອງປະທານະສັງຂານ. ແລະເພາະວິຣິຍະທີ່ວິເສດແກ່ສະມາທິແລ້ວຕັ້ງຢູ່ເທົ່ານັ້ນ ທີ່ກ່າວດ້ວຍຄຳວ່າ ປະທານະສັງຂານ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງອົງຄະແຫ່ງການປະກອບ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ກ່າວເຖິງການປະກອບດ້ວຍວິຣິຍະສອງຢ່າງ. ແຕ່ຍ້ອນວ່າ ສະມາທິທີ່ວິເສດດ້ວຍສັນທະເປັນຕົ້ນ, ແລະປະທານະສັງຂານກັບທຳທີ່ເຫຼືອກໍປະກອບດ້ວຍສະມາທິທີ່ວິເສດນັ້ນເອງ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວອິດທິບາດສີ່ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄຳວິເສດຂອງສະມາທິ, ແລະຄວາມເປັນຄຳວິເສດຂອງສັນທະເປັນຕົ້ນນັ້ນ ຍ່ອມມີໄດ້ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການສະແດງທີ່ອາໄສນັ້ນໆ, ດັ່ງນັ້ນ ໃນຄຳວ່າ "chandasamādhi…pe… iddhipādo" (ສັນທະສະມາທິ...ເປ... ອິດທິບາດ) ນີ້, ເຖິງແມ່ນວ່າຄຳວ່າ ປາດະ (ບາດ) ຈະມີອັດຖະວ່າທີ່ອາໄສ, ແຕ່ກໍກ່າວເຖິງຄວາມເປັນອິດທິບາດຂອງສັນທະເປັນຕົ້ນ ໂດຍອັດຖະວ່າເຂົ້າໄປຖືເອົາ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ໃນອະພິທຳ ອຸຕຕະຣະຈູລະພາຊະນີຍະ ຈຶ່ງກ່າວເຖິງຄວາມເປັນອິດທິບາດຂອງສັນທະເປັນຕົ້ນໄວ້ວ່າ "cattāro iddhipādā chandiddhipādo" (ອິດທິບາດສີ່ ຄື ສັນທິດທິບາດ) ເປັນຕົ້ນ (ວິ. ໔໕໗), ແລະໃນປັນຫາປຸດສະກະ ເຖິງແມ່ນວ່າຈະໄດ້ຕັ້ງອຸເທດໄວ້ວ່າ "cattāro iddhipādā idha bhikkhu chandasamādhī" (ອິດທິບາດສີ່ ພິກຂຸໃນທຳວິນັຍນີ້ ຍ່ອມຈະເລີນສັນທະສະມາທິ) ເປັນຕົ້ນ (ວິ. ໔໓໑) ກໍຕາມ, ແຕ່ກໍຍັງໄດ້ຈຳແນກຄວາມເປັນກຸສົນເປັນຕົ້ນຂອງສັນທະເປັນຕົ້ນນັ້ນເອງອີກ. ເພາະວ່າ ການສະແດງນິດສະຍິດທິບາດ (ອິດທິບາດທີ່ເປັນທີ່ອາໄສ) ກໍເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການສະແດງອຸປາຍິດທິບາດ (ອິດທິບາດທີ່ເປັນອຸບາຍ) ເທົ່ານັ້ນ, ຖ້າບໍ່ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມເປັນສີ່ຢ່າງກໍຈະມີບໍ່ໄດ້, ນີ້ຄືການຕັດສິນອັດຖະໂດຍອຳນາດແຫ່ງພຣະບາລີໃນທີ່ນີ້. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ, ຄຳວ່າ "ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການສະແດງອຸປາຍິດທິບາດເທົ່ານັ້ນ" ໄດ້ແກ່ ສະມາທິທີ່ເກີດຂຶ້ນໂດຍເຮັດໃຫ້ສັນທະເປັນຕົ້ນເປັນຫົວໜ້າ ເປັນໃຫຍ່ ເປັນປະທານ ຊື່ວ່າ ສັນທາທິປະຕິສະມາທິ, ການສະແດງອຸບາຍເຄື່ອງບັນລຸອິດທິຂອງສັນທະເປັນຕົ້ນນັ້ນ ຊື່ວ່າ ການສະແດງອຸປາຍິດທິບາດ, ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ອຸປາຍິດທິບາດນັ້ນເອງ ຈຶ່ງໄດ້ສະແດງນິດສະຍິດທິບາດໄວ້ໃນພຣະບາລີນັ້ນໆວ່າ "tathābhūtassa vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho" (ເວທະນາກຂັນ...ເປ... ວິນຍານັກຂັນ ຂອງບຸກຄົນຜູ້ເປັນຢ່າງນັ້ນ) ເພາະປະສົງເອົາເວທະນາກຂັນເປັນຕົ້ນ ທີ່ວິເສດດ້ວຍສັນທະເປັນຕົ້ນນັ້ນເອງ. ແລະຂໍ້ນີ້ ຄວນຍອມຮັບຢ່າງນີ້, ຖ້າບໍ່ດັ່ງນັ້ນ ເມື່ອຖືເອົາຄວາມເປັນອິດທິບາດ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຂັນທີ່ປະກອບດ້ວຍອິດທິລ້ວນໆ, ຄວາມເປັນສີ່ຢ່າງຂອງອິດທິບາດເຫຼົ່ານັ້ນກໍຈະມີບໍ່ໄດ້ ເພາະບໍ່ມີເຫດທີ່ເຮັດໃຫ້ຕ່າງກັນ, ນີ້ຄືອະທິບາຍ.

เกจีติ อุตฺตรวิหารวาสิโน. อนิพฺพตฺโตติ เหตุปจฺจเยหิ น นิพฺพตฺโต, น สภาวธมฺโม, ปญฺญตฺติมตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. วาทมทฺทนตฺถาย โหติ, อภิธมฺเม จ อาคโต อุตฺตรจูฬวาโรติ โยชนา. จตฺตาโร อิทฺธิปาทาติอาทิ อุตฺตรจูฬวารทสฺสนํ. อิเม ปน อุตฺตรจูฬวาเร อาคตา อิทฺธิปาทา.

ຄຳວ່າ "Kecī" (ບາງພວກ) ໄດ້ແກ່ ພິກຂຸຜູ້ນັ່ງຢູ່ໃນອຸຕຕະຣະວິຫານ. ຄຳວ່າ "Anibbatto" (ບໍ່ເກີດຂຶ້ນ) ຄື ບໍ່ເກີດຂຶ້ນດ້ວຍເຫດແລະປັດໄຈ, ບໍ່ແມ່ນສະພາວະທຳ, ມີອະທິບາຍວ່າ ເປັນພຽງບັນຍັດເທົ່ານັ້ນ. ການປະກອບຄວາມ (ໂຍຊະນາ) ວ່າ: ມີໄວ້ເພື່ອຂົ່ມວາດະ (ຄຳໂຕ້ແຍ້ງ) ແລະອຸຕຕະຣະຈູລະວາຣະກໍມາໃນພຣະອະພິທຳ. ຄຳວ່າ "Cattāro iddhipādā" (ອິດທິບາດສີ່) ເປັນຕົ້ນ ເປັນການສະແດງອຸຕຕະຣະຈູລະວາຣະ. ແຕ່ອິດທິບາດເຫຼົ່ານີ້ ມາໃນອຸຕຕະຣະຈູລະວາຣະ.

รฏฺฐปาลตฺเถโร ฉนฺเท สติ กถํ นานุชานิสฺสนฺตีติ สตฺตาหานิ ภตฺตานิ อภุญฺชิตฺวา มาตาปิตโร อนุชานาเปตฺวา ปพฺพชิตฺวา ฉนฺทเมว นิสฺสาย อรหตฺตํ ปาปุณีติ อาห – ‘‘รฏฺฐปาลตฺเถโร ฉนฺทํ ธุรํ กตฺวา โลกุตฺตรธมฺมํ นิพฺพตฺเตสี’’ติ. โสณตฺเถโรติ สุขุมาลโสณตฺเถโร. โส หิ อายสฺมา อตฺตโน สุขุมาลภาวํ อจินฺเตตฺวา อติเวลํ จงฺกมเนน ปาเทสุ อุฏฺฐิเตสุปิ อุสฺสาหํ อวิสฺสชฺเชนฺโต วีริยํ ธุรํ กตฺวา โลกุตฺตรธมฺมํ นิพฺพตฺเตสิ. สมฺภุตตฺเถโร ‘‘จิตฺตวโต เจ อลมริยญาณทสฺสนวิเสโส อิชฺเฌยฺย, มยฺหํ อิชฺเฌยฺยาติ จิตฺตํ ธุรํ กตฺวา โลกุตฺตรธมฺมํ นิพฺพตฺเตสิ. โมฆราชา ‘‘ปญฺญวโต เจ มคฺคภาวนา อิชฺเฌยฺย, มยฺหํ อิชฺเฌยฺยา’’ติ ปญฺญาปุพฺพงฺคมํ ปญฺญาธุรํ ปญฺญาเชฏฺฐกํ กตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณีติ อาห ‘‘โมฆราชา วีมํสํ ธุรํ กตฺวา โลกุตฺตรธมฺมํ นิพฺพตฺเตสี’’ติ. อิทานิ เนสํ อริยานํ อุปฏฺฐานุสฺสาหมนฺตชาติสมฺปทํ นิสฺสาย รญฺโญ สนฺติเก ลทฺธวิเสเส อมจฺจปุตฺเต นิทสฺสนภาเวน ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถ ยถา’’ติอาทิมาห. เอตฺถ [Pg.513] จ ปุนปฺปุนํ ฉนฺทุปฺปาทนํ โตสนํ วิย โหตีติ ฉนฺทสฺส อุปฏฺฐานสทิสตา วุตฺตา, ถามภาวโต จ วีริยสฺส สูรตฺตสทิสตา, จินฺตนปฺปธานตฺตา จิตฺตสฺส มนฺตสํวิธานสทิสตา, โยนิโสมนสิการ-สมฺภูเตสุ กุสลธมฺเมสุ ปญฺญา เสฏฺฐาติ วีมํสาย ชาติสมฺปตฺติสทิสตา วุตฺตา.

ພຣະຣັດຖະປາລະເຖຣະ ຄິດວ່າ 'ເມື່ອມີສັນທະຢູ່ ເປັນຫຍັງພໍ່ແມ່ຈຶ່ງຈະບໍ່ອະນຸຍາດ' ດັ່ງນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງບໍ່ສັນອາຫານຕະຫຼອດເຈັດວັນ ຈົນເຮັດໃຫ້ບິດາມານດາອະນຸຍາດ ແລ້ວຈຶ່ງບວດ ແລະອາໄສສັນທະນັ້ນເອງ ຈົນໄດ້ບັນລຸພຣະອໍຣະຫັນ, ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ — “ພຣະຣັດຖະປາລະເຖຣະ ເຮັດສັນທະໃຫ້ເປັນປະທານ ແລ້ວເຮັດໂລກຸດຕະຣະທຳໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ”. ຄຳວ່າ "Soṇatthero" ໄດ້ແກ່ ພຣະໂສນະເຖຣະຜູ້ລະອຽດອ່ອນ. ເພາະວ່າ ພຣະຜູ້ມີອາຍຸອົງນັ້ນ ບໍ່ຄຳນຶງເຖິງຄວາມລະອຽດອ່ອນຂອງຕົນ, ເຖິງແມ່ນວ່າຕີນຈະແຕກເພາະການເດີນຈົງກົມເກີນຂອບເຂດ ກໍບໍ່ລະຄວາມພະຍາຍາມ, ເຮັດວິຣິຍະໃຫ້ເປັນປະທານ ແລ້ວເຮັດໂລກຸດຕະຣະທຳໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ. ພຣະສັມພູຕະເຖຣະ ຄິດວ່າ 'ຖ້າຫາກຄຸນວິເສດຄືອະລິຍະຍານະທັດສະນະ ຈະສຳເລັດແກ່ຜູ້ມີຈິດ, ກໍຂໍໃຫ້ສຳເລັດແກ່ເຮົາເຖີດ' ດັ່ງນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງເຮັດຈິດໃຫ້ເປັນປະທານ ແລ້ວເຮັດໂລກຸດຕະຣະທຳໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ. ພຣະໂມຄະຣາຊະ ຄິດວ່າ 'ຖ້າຫາກມັກຄະພາວະນາ ຈະສຳເລັດແກ່ຜູ້ມີປັນຍາ, ກໍຂໍໃຫ້ສຳເລັດແກ່ເຮົາເຖີດ' ດັ່ງນີ້ແລ້ວ ຈຶ່ງເຮັດປັນຍາໃຫ້ເປັນຕົວນຳ ເປັນປະທານ ເປັນໃຫຍ່ ແລ້ວບັນລຸພຣະອໍຣະຫັນ, ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ພຣະໂມຄະຣາຊະ ເຮັດວິມັງສາໃຫ້ເປັນປະທານ ແລ້ວເຮັດໂລກຸດຕະຣະທຳໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ”. ບັດນີ້ ເພື່ອຈະສະແດງບຸດຂອງອຳມາດ ຜູ້ໄດ້ຮັບຄຸນວິເສດໃນສຳນັກຂອງພຣະຣາຊາ ໂດຍອາໄສການບຳລຸງ, ຄວາມພະຍາຍາມ, ການປຶກສາຫາລື ແລະຄວາມເຖິງພ້ອມດ້ວຍຊາດກຳເນີດ ຂອງພຣະອະລິຍະເຫຼົ່ານັ້ນ ໃຫ້ເປັນຕົວຢ່າງ ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ "tattha yathā" (ໃນເລື່ອງນັ້ນ ປຽບເໝືອນວ່າ) ເປັນຕົ້ນ. ແລະໃນທີ່ນີ້, ການເຮັດສັນທະໃຫ້ເກີດຂຶ້ນເລື້ອຍໆ ປຽບເໝືອນການເຮັດໃຫ້ພໍໃຈ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ ສັນທະມີຄວາມຄ້າຍຄືກັບການບຳລຸງ; ວິຣິຍະ ເພາະມີຄວາມເຂັ້ມແຂງ ຈຶ່ງມີຄວາມຄ້າຍຄືກັບຄວາມກ້າຫານ; ຈິດ ເພາະມີການຄິດເປັນປະທານ ຈຶ່ງມີຄວາມຄ້າຍຄືກັບການວາງແຜນປຶກສາຫາລື; ປັນຍາ ປະເສີດທີ່ສຸດໃນກຸສົນທຳທັງຫຼາຍທີ່ເກີດຈາກໂຍນິໂສມະນະສິການ, ດັ່ງນັ້ນ ວິມັງສາ ຈຶ່ງມີຄວາມຄ້າຍຄືກັບຄວາມເຖິງພ້ອມດ້ວຍຊາດກຳເນີດ.

๔. โมคฺคลฺลานสุตฺตวณฺณนา

໔. ອະທິບາຍໂມຄຄັລລານະສູດ

๘๒๖. อุทฺธจฺจปกติกาติ วิกฺขิตฺตสภาวา, วิพฺภนฺตจิตฺตาติ อตฺโถ. อนวฏฺฐิตตาย วิปฺผนฺทิตจิตฺตตาย วิปฺผนฺทมานจิตฺตา. ตุจฺฉตาย นโฬ วิยาติ นโฬ, มาโน, อุคฺคโต นโฬ เอเตสนฺติ อุนฺนฬาติ อาห – ‘‘อุนฺนฬาติ…เป… วุตฺตํ โหตี’’ติ. จปลาติ จาปลฺยตา นาม โลลภาโว. มุราติ ขรวจนา, ผรุสวจนาติ อตฺโถ. วิกิณฺณวาจา นาม สมฺผปฺปลาปิโนติ วุตฺตํ ‘‘อสํยตวจนา’’ติอาทิ. ปฏิปตฺติธมฺเม ปมุฏฺฐา วินฏฺฐา ปฏิวินฏฺฐา สติ เอเตสนฺติ มุฏฺฐสตีติ อาห – ‘‘นฏฺฐสฺสติโน’’ติ. อุพฺภนฺตจิตฺตาติ สมาธิโน อภาเวน อุทฺธจฺเจเนว อุปรูปริ ภนฺตจิตฺตา. ปากตินฺทฺริยา อภาวิตกายตาย คามทารกา วิย ปกติภูตอินฺทฺริยา. เนโม วุจฺจติ ภูมิยา พทฺธภาวนิมิตฺตปเทโส, คมฺภีโร เนโม เอตสฺสาติ คมฺภีรเนโม. สุฏฺฐุ นิขาโตติอาทิ ตสฺส ปาทสฺส สุปฺปติฏฺฐิตภาวทสฺสนํ.

໘໒໖. ຄຳວ່າ "Uddhaccapakatikā" (ຜູ້ມີປົກກະຕິຟຸ້ງຊ່ານ) ຄື ມີສະພາວະຟຸ້ງຊ່ານ, ອະທິບາຍວ່າ ມີຈິດປັ່ນປ່ວນ. ຄຳວ່າ "vipphandamānacittā" (ຜູ້ມີຈິດດິ້ນຮົນ) ຄື ມີຈິດຫວັ່ນໄຫວເພາະຄວາມບໍ່ຕັ້ງໝັ້ນ. ຄຳວ່າ "unnaḷā" (ຜູ້ມີມານະດັ່ງໄມ້ອໍ້) ໄດ້ແກ່ ໄມ້ອໍ້ ເພາະຄວາມເປັນຂອງຫວ່າງເປົ່າ, ມານະ ປຽບເໝືອນໄມ້ອໍ້, ມານະດັ່ງໄມ້ອໍ້ເກີດຂຶ້ນແກ່ບຸກຄົນເຫຼົ່ານັ້ນ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ — “unnaḷā…pe… vuttaṃ hotī” (ຄຳວ່າ unnaḷā...ເປ... ມີອະທິບາຍວ່າ). ຄຳວ່າ "Capalā" (ຜູ້ສະຫຼັບສະແລ) ໄດ້ແກ່ ຄວາມສະຫຼັບສະແລ ຄື ຄວາມເປັນຜູ້ໂລເລ. ຄຳວ່າ "Murā" ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີວາຈາຫຍາບຄາຍ, ອະທິບາຍວ່າ ມີວາຈາຮ້າຍກາດ. ຄຳວ່າ "Vikiṇṇavācā" (ຜູ້ມີວາຈາຟຸ້ງຊ່ານ) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ເວົ້າເພີ້ເຈີ້, ດັ່ງທີ່ກ່າວວ່າ "asaṃyatavacanā" (ຜູ້ມີວາຈາບໍ່ສຳລວມ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "muṭṭhasatī" (ຜູ້ມີສະຕິຫຼົງລືມ) ໄດ້ແກ່ ບຸກຄົນຜູ້ມີສະຕິຫຼົງລືມ ເສຍໄປ ແລະເສຍໄປຢ່າງຍິ່ງໃນປະຕິບັດທຳ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ — “naṭṭhassatino” (ຜູ້ມີສະຕິເສຍໄປແລ້ວ). ຄຳວ່າ "Ubbhantacittā" (ຜູ້ມີຈິດປັ່ນປ່ວນ) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີຈິດປັ່ນປ່ວນຂຶ້ນໄປເລື້ອຍໆ ດ້ວຍອຸດທັດຈະ ເພາະບໍ່ມີສະມາທິ. ຄຳວ່າ "Pākatindriyā" (ຜູ້ມີອິນຊີປາກົດ) ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີອິນຊີຕາມປົກກະຕິ ເໝືອນເດັກນ້ອຍໃນບ້ານ ເພາະບໍ່ໄດ້ອົບຮົມກາຍ. ຄຳວ່າ "Nemo" (ຮາກຖານ) ໄດ້ແກ່ ພື້ນທີ່ທີ່ເປັນນິມິດແຫ່ງຄວາມໝັ້ນຄົງໃນແຜ່ນດິນ, ຮາກຖານຂອງເສົາໃດເລິກ ເເສົາຮາກຖານນັ້ນ ຊື່ວ່າ "gambhīranemo" (ມີຮາກຖານເລິກ). ຄຳວ່າ "Suṭṭhu nikhāto" (ຝັງໄວ້ເປັນຢ່າງດີ) ເປັນຕົ້ນ ເປັນການສະແດງເຖິງຄວາມຕັ້ງໝັ້ນເປັນຢ່າງດີຂອງເສົາຮາກຖານນັ້ນ.

๕. อุณฺณาภพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา

໕. ອະທິບາຍອຸນນາພະພຣາມມະນະສູດ

๘๒๗. ปหานตฺถนฺติ อนุปฺปาทปหานตฺถํ.

໘໒໗. ຄຳວ່າ "Pahānatthaṃ" (ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການລະ) ໄດ້ແກ່ ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການລະໂດຍບໍ່ໃຫ້ເກີດຂຶ້ນອີກ.

๙. อิทฺธาทิเทสนาสุตฺตวณฺณนา

໙. ອະທິບາຍອິດທິເທດະນາສູດ

๘๓๑. อภิญฺญาปาทกํ จตุตฺถชฺฌานํ อธิปฺเปตํ ‘‘อิทฺธิลาภาย ปวตฺตตี’’ติ วจนโต.

໘໓໑. ປະສົງເອົາຈະຕຸດຖະຊານອັນເປັນບາດຖານແຫ່ງອະພິນຍາ ເພາະມີຄຳກ່າວວ່າ “ຍ່ອມເປັນໄປເພື່ອການໄດ້ສະແດງລິດ”.

๑๐. วิภงฺคสุตฺตวณฺณนา

໑໐. ອະທິບາຍວິພັງຄະສູດ

๘๓๒. ฉนฺทํ อุปฺปาเทตฺวาติ ภาวนาฉนฺทํ อุปฺปาเทตฺวา. ลีนากาโรติ ภาวนาจิตฺตสฺส ลยาปตฺติ. โกสชฺเชน โวกิณฺณาปชฺชนํ วุตฺตํ.

໘໓໒. ຄຳວ່າ "Chandaṃ uppādetvā" (ເຮັດສັນທະໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ) ຄື ເຮັດພາວະນາສັນທະໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ. ຄຳວ່າ "Līnākāro" (ອາການຫົດຫູ່) ຄື ຄວາມຕົກໄປໃນຄວາມຫົດຫູ່ຂອງພາວະນາຈິດ. ທີ່ກ່າວໄວ້ນັ້ນ ໝາຍເຖິງການລະຄົນດ້ວຍຄວາມກຽດຄ້ານ.

เอวํ [Pg.514] ปสาทาภาเวน จิตฺตสฺส วิกฺเขปาปตฺติ, ตตฺถ ปสาทุปฺปาทเนน ยํ สมฺปหํสนํ อิจฺฉิตพฺพํ, ตสฺส อุปฺปาทนาการํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘โส พุทฺธธมฺมสงฺฆคุเณ อาวชฺเชตฺวา’’ติอาทิ. วตฺถุกาเม อารพฺภ วิกฺขิตฺโต ปุนปฺปุนํ วิกฺขิตฺโต โหติเยวาติ วุตฺตํ ‘‘อนุวิกฺขิตฺโต’’ติ. อุปฺปถํ ปฏิปนฺนสฺส จิตฺตสฺส ทณฺฑนฏฺเฐน นิคฺคณฺหนฏฺเฐน สุตฺตานิ เอว ทณฺโฑติ สุตฺตทณฺโฑ, เตน สุตฺตทณฺเฑน จิตฺตํ ตชฺเชตฺวา. ปญฺจกามคุเณ อารพฺภ ปวตฺโต จิตฺตวิกฺเขโป ปุนปฺปุนํ อุปฺปชฺชเตวาติ วุตฺตํ ‘‘อนุวิกฺขิตฺโต อนุวิสโฏ’’ติ.

ເມື່ອບໍ່ມີຄວາມເຫຼື້ອມໃສຢ່າງນີ້ ຈິດກໍຕົກໄປໃນຄວາມຟຸ້ງຊ່ານ, ໃນທີ່ນັ້ນ ເພື່ອສະແງອາການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງຄວາມຮ່າເຣີງທີ່ປາຖະໜາ ດ້ວຍການເຮັດຄວາມເຫຼື້ອມໃສໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ “so buddhadhammasaṅghaguṇe āvajjetvā” (ພິກຂຸນັ້ນຄຳນຶງເຖິງຄຸນຂອງພຣະພຸດ ພຣະທຳ ພຣະສົງ) ເປັນຕົ້ນ. ຈິດທີ່ຟຸ້ງຊ່ານໄປປາຣົບວັດຖຸກາມ ຍ່ອມຟຸ້ງຊ່ານໄປເລື້ອຍໆນັ້ນເອງ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "anuvikkhitto" (ຟຸ້ງຊ່ານໄປຕາມ). ພຣະສູດນັ້ນເອງປຽບເໝືອນໄມ້ຄ້ອນ ເພາະອັດຖະວ່າເປັນເຄື່ອງລົງໂທດ ເປັນເຄື່ອງຂົ່ມຈິດທີ່ແລ່ນໄປຜິດທາງ ຊື່ວ່າ ສູດຕະທັນດະ (ໄມ້ຄ້ອນຄືພຣະສູດ), ຂູ່ເຂັນຈິດດ້ວຍໄມ້ຄ້ອນຄືພຣະສູດນັ້ນ. ຄວາມຟຸ້ງຊ່ານຂອງຈິດທີ່ເປັນໄປປາຣົບກາມະຄຸນຫ້າ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນເລື້ອຍໆນັ້ນເອງ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "anuvikkhitto anuvisaṭo" (ຟຸ້ງຊ່ານໄປຕາມ ແຜ່ຊ່ານໄປຕາມ).

ปุเรปจฺฉาภาโว กมฺมฏฺฐานสฺส มนสิการวเสน อุคฺคหวเสน วาติ ตทุภยํ ทสฺเสตุํ ‘‘กถ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. อติลีนาทีสุ จตูสุ ฐาเนสูติ อติลีนาติปคฺคหิตสํขิตฺตอนุวิกฺขิตฺตสญฺญิเตสุ จตูสุ ฐาเนสุ. ตตฺถ ภาวนํ อนชฺโฌคาเหตฺวาว สงฺโกโจ อติลีนตา, อชฺโฌคาเหตฺวา อนฺโต สงฺโกโจ สํขิตฺตตา, อนฺโตสงฺเขโป อติปคฺคหิตตา, อจฺจารทฺธวีริยตา อนุวิกฺขิตฺตตา. พหิทฺธา วิสมวิตกฺกานุภาวนํ อาปชฺชนฺโต ทฺวตฺตึสาการวเสน อฏฺฐิกสญฺญาวเสน วา คเหตพฺพนฺติ อาห – ‘‘สรีรวเสน เวทิตพฺพ’’นฺติ. เตนาห ‘‘อุทฺธํ ปาทตลา’’ติอาทิ (ที. นิ. ๒.๓๗๗; ม. นิ. ๑.๑๑๐).

ເພື່ອສະແດງທັງສອງຢ່າງວ່າ ຄວາມເປັນໄປໃນເບື້ອງຕົ້ນແລະເບື້ອງປາຍ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການມະນະສິການ ຫຼືໂດຍອຳນາດແຫ່ງການຮຽນກຳມະຖານ ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ “kathaṃ” (ແນວໃດ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "Atilīnādīsu catūsu ṭhānesu" (ໃນຖານະສີ່ ມີຫົດຫູ່ເກີນໄປເປັນຕົ້ນ) ໄດ້ແກ່ ໃນຖານະສີ່ ທີ່ຮູ້ກັນວ່າ ຫົດຫູ່ເກີນໄປ, ປະຄອງເກີນໄປ, ຫຍໍ້ທໍ້ ແລະຟຸ້ງຊ່ານໄປຕາມ. ໃນຖານະເຫຼົ່ານັ້ນ, ຄວາມຫົດຫູ່ໂດຍບໍ່ຢັ່ງລົງສູ່ພາວະນາ ຊື່ວ່າ ຄວາມຫົດຫູ່ເກີນໄປ; ຄວາມຫົດຫູ່ພາຍໃນຫຼັງຈາກຢັ່ງລົງສູ່ພາວະນາແລ້ວ ຊື່ວ່າ ຄວາມຫຍໍ້ທໍ້; ຄວາມຫຍໍ້ທໍ້ພາຍໃນ ຊື່ວ່າ ຄວາມປະຄອງເກີນໄປ; ຄວາມມີວິຣິຍະທີ່ປາຣົບເກີນໄປ ຊື່ວ່າ ຄວາມຟຸ້ງຊ່ານໄປຕາມ. ບຸກຄົນເມື່ອປະສົບກັບຄວາມຄິດທີ່ບໍ່ສະໝໍ່າສະເໝີໃນພາຍນອກ ຄວນຖືເອົາໂດຍອຳນາດແຫ່ງອາການສາມສິບສອງ ຫຼືໂດຍອຳນາດແຫ່ງອັດຖິກະສັນຍາ (ຄວາມກຳນົດໝາຍໃນກະດູກ), ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ — “sarīravasena veditabbaṃ” (ພຶງຊາບໂດຍອຳນາດແຫ່ງຮ່າງກາຍ). ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “uddhaṃ pādatalā” (ເບື້ອງເທິງແຕ່ພື້ນຕີນຂຶ້ນມາ) ເປັນຕົ້ນ (ທີ. ມະ. ໒.໓໗໗; ມະ. ມູ. ໑.໑໑໐).

อญฺญมญฺญํ อสงฺกรโต อากิรียนฺติ ปการโต ฐปียนฺตีติ อาการา, ภาคาติ อาห – ‘‘เยหิ อากาเรหีติ เยหิ โกฏฺฐาเสหี’’ติ. ลิงฺคียติ สลฺลกฺขียตีติ ลิงฺคํ, สณฺฐานํ. นิมียติ นิทฺธาเรตฺวา ปริจฺฉินฺทียตีติ นิมิตฺตํ, อุปฏฺฐานํ. โย ภิกฺขูติอาทิ อาโลกสญฺญํ โย อุคฺคณฺหาติ, ตํ ทสฺสนํ. องฺคเณติ วิวฏงฺคเณ. อาโลกสญฺญํ มนสิกโรติ รตฺติยํ. วีริยาทีสุปีติ ยถา ‘‘อิธ ภิกฺขุ ฉนฺทํ อุปฺปาเทตฺวา’’ติ ฉนฺเท วิตฺถารนโย วุตฺโต, วีริยาทีสุปิ เอโส เอว วิตฺถารนโย โยเชตพฺโพ.

ສິ່ງທີ່ຖືກຈັດວາງໄວ້ໂດຍປະການຕ່າງໆ ໂດຍບໍ່ປົນເປກັນ ຊື່ວ່າ ອາການ, ໄດ້ແກ່ ສ່ວນ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ — “yehi ākārehi” (ດ້ວຍອາການເຫຼົ່ານັ້ນ) ຄື ດ້ວຍສ່ວນເຫຼົ່ານັ້ນ. ສິ່ງທີ່ຖືກກຳນົດໝາຍ ຊື່ວ່າ ລິງຄະ, ໄດ້ແກ່ ສັນຖານ. ສິ່ງທີ່ຖືກກຳນົດແຍກອອກມາ ຊື່ວ່າ ນິມິດ, ໄດ້ແກ່ ການປາກົດຂຶ້ນ. ຄຳວ່າ “Yo bhikkhu” (ພິກຂຸໃດ) ເປັນຕົ້ນ ເປັນການສະແດງເຖິງພິກຂຸຜູ້ຮຽນເອົາອາໂລກະສັນຍາ (ຄວາມກຳນົດໝາຍໃນແສງສະຫວ່າງ). ຄຳວ່າ "aṅgaṇe" ໄດ້ແກ່ ໃນທີ່ແຈ້ງ. ຍ່ອມມະນະສິການອາໂລກະສັນຍາໃນເວລາກາງຄືນ. ຄຳວ່າ "Vīriyādīsupi" (ເຖິງໃນວິຣິຍະເປັນຕົ້ນ) ໄດ້ແກ່ ວິທີການສະແດງໂດຍລະອຽດທີ່ກ່າວໄວ້ໃນສັນທະວ່າ "idha bhikkhu chandaṃ uppādetvā" (ພິກຂຸໃນທຳວິນັຍນີ້ ເຮັດສັນທະໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ) ຢ່າງໃດ, ວິທີການສະແດງໂດຍລະອຽດນັ້ນ ກໍພຶງປະກອບໃນວິຣິຍະເປັນຕົ້ນຢ່າງນັ້ນຄືກັນ.

ปาสาทกมฺปนวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ຈົບການອະທິບາຍປາສາດະກັມປະນະວັກ.

๓. อโยคุฬวคฺโค

໓. ອະໂຍຄຸລະວັກ

๒. อโยคุฬสุตฺตวณฺณนา

໒. ອະທິບາຍອະໂຍຄຸລະສູດ

๘๓๔. อิมินา จตุมหาภูตมเยนาติ อิมินา สพฺพโลกปจฺจกฺเขน จตูหิ มหาภูเตหิ นิพฺพตฺเตน จตุมหาภูตมเยน. มโนมโย ปน นิมฺมิตกาโย [Pg.515] ภควโต รุจิวเสน ปเรสํ ปจฺจกฺโข โหติ. โอมาตีติ อวมาติ. อว-ปุพฺโพ หิ มา-สทฺโท สตฺติอตฺโถปิ โหตีติ ‘‘ปโหติ สกฺโกตี’’ติ อตฺโถ วุตฺโต. อสมฺภินฺนปทนฺติ อสาธารณปทํ อญฺญตฺถ อนาคตตฺตา. กายสฺส จิตฺเต สโมทหนํ อาโรปนํ ตนฺนิสฺสิตตากรณญฺจ อตฺถโต จิตฺตคติยา ปวตฺตนเมวาติ อาห ‘‘จิตฺตคติยา เปเสตี’’ติ.

໘໓໔. ຄຳວ່າ "Iminā catumahābhūtamayena" (ດ້ວຍກາຍອັນປະກອບດ້ວຍມະຫາພູດສີ່ນີ້) ຄື ດ້ວຍກາຍອັນປະກອບດ້ວຍມະຫາພູດສີ່ ທີ່ເກີດຂຶ້ນຈາກມະຫາພູດສີ່ ທີ່ປາກົດແກ່ຊາວໂລກທັງປວງ. ສ່ວນມະໂນມະຍະກາຍ (ກາຍທີ່ສຳເລັດດ້ວຍໃຈ) ທີ່ເນລະມິດຂຶ້ນ ຍ່ອມປາກົດແກ່ຄົນອື່ນໄດ້ ຕາມພຣະປະສົງຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກ. ຄຳວ່າ "Omāti" ຄື ອະວະມາຕິ. ເພາະວ່າ ທາດ "mā" ທີ່ມີ "ava" ຢູ່ຂ້າງໜ້າ ຍ່ອມມີອັດຖະວ່າ ຄວາມສາມາດ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວອັດຖະວ່າ “pahoti sakkoti” (ຍ່ອມສາມາດ, ຍ່ອມອາດຫານ). ຄຳວ່າ "Asambhinnapadaṃ" (ບົດທີ່ບໍ່ປົນເປກັນ) ຄື ບົດທີ່ບໍ່ທົ່ວໄປ ເພາະບໍ່ມີມາໃນທີ່ອື່ນ. ການລວມກາຍໄວ້ໃນຈິດ ການນ້ອມກາຍໄປໃນຈິດ ແລະການເຮັດກາຍນັ້ນໃຫ້ອາໄສຈິດ ໂດຍອັດຖະກໍຄືການດຳເນີນໄປຕາມກະແສຂອງຈິດນັ້ນເອງ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “cittagatiyā peseti” (ຍ່ອມສົ່ງໄປຕາມກະແສຂອງຈິດ).

ตตฺถ จิตฺตคติคมนํ นาม จิตฺตวเสน กายสฺส ปริณามเนน ‘‘อยํ กาโย อิมํ จิตฺตํ วิย โหตู’’ติ กายสฺส จิตฺเตน สมานคติกตาฐปนํ. กถํ ปน กาโย ทนฺธปวตฺติโก ลหุปวตฺตินา จิตฺเตน สมานคติโก โหตีติ? น สพฺพถา สมานคติโก. ยเถว หิ กายวเสน จิตฺตปริณามเน จิตฺตํ สพฺพถา กาเยน สมานคติกํ น โหติ. น หิ กทาจิ ตํ สภาวสิทฺเธน อตฺตโน ขเณน อวตฺติตฺวา ทนฺธวุตฺติกสฺส รูปธมฺมสฺส วเสน ปวตฺติตุํ สกฺโกติ, ‘‘อิทํ จิตฺตํ อยํ กาโย วิย โหตู’’ติ ปน อธิฏฺฐาเนน ทนฺธคติกสฺส กายสฺส อนุวตฺตนโต ยาว อิจฺฉิตฏฺฐานปฺปตฺติ, ตาว กายคติอนุโลเมเนว หุตฺวา สนฺตานวเสน ปวตฺตมานํ จิตฺตํ กายคติยา ปริณามิตํ นาม โหติ. เอวํ ‘‘อยํ กาโย อิทํ จิตฺตํ วิย โหตู’’ติ อธิฏฺฐาเนน ปเคว สุขลหุสญฺญาย สมฺปาทิตตฺตา อภาวิติทฺธิปาทานํ วิย ทนฺธํ อวตฺติตฺวา ยถา ลหุกํ กติปยจิตฺตวาเรเนว อิจฺฉิตฏฺฐานปฺปตฺติ โหติ, เอวํ ปวตฺตมาโน กาโย จิตฺตคติยา ปริณามิโต นาม โหติ, น เอกจิตฺตกฺขเณเนว อิจฺฉิตฏฺฐานปฺปตฺติยา, เอวญฺจ กตฺวา พาหาสมิญฺชนปสารณูปมาปิ อุปจาเรน วินา สุฏฺฐุตรํ ยุตฺตา โหตีติ. อญฺญถา ธมฺมตาวิโลมตา สิยา, นาปิ ธมฺมานํ ลกฺขณญฺญถตฺตํ อิทฺธิพเลน กาตุํ สกฺกา, ภาวญฺญถตฺตเมว ปน กาตุํ สกฺกาติ.

ໃນເລື່ອງນັ້ນ, ຄຳວ່າ “ການໄປຕາມກະແສຂອງຈິດ” ໄດ້ແກ່ ການຕັ້ງກາຍໃຫ້ມີກະແສສະເໝີດ້ວຍຈິດ ໂດຍການນ້ອມກາຍໄປຕາມອຳນາດຂອງຈິດວ່າ “ຂໍໃຫ້ກາຍນີ້ຈົ່ງເປັນເໝືອນຈິດນີ້”. ແຕ່ກາຍທີ່ມີການເປັນໄປຊ້າ ຈະມີກະແສສະເໝີດ້ວຍຈິດທີ່ມີການເປັນໄປໄວໄດ້ແນວໃດ? ບໍ່ແມ່ນວ່າຈະມີກະແສສະເໝີກັນໂດຍປະການທັງປວງ. ເພາະວ່າ ເມື່ອນ້ອມຈິດໄປຕາມອຳນາດຂອງກາຍ, ຈິດກໍບໍ່ໄດ້ມີກະແສສະເໝີດ້ວຍກາຍໂດຍປະການທັງປວງ. ເພາະວ່າ ຈິດບໍ່ສາມາດຈະລະຂະນະຂອງຕົນທີ່ສຳເລັດໂດຍສະພາວະ ແລ້ວເປັນໄປຕາມອຳນາດຂອງຮູບທຳທີ່ມີການເປັນໄປຊ້າໄດ້ເລີຍ, ແຕ່ເພາະການອະທິຖານວ່າ “ຂໍໃຫ້ຈິດນີ້ຈົ່ງເປັນເໝືອນກາຍນີ້” ຈິດຈຶ່ງເປັນໄປຕາມກາຍທີ່ມີການເປັນໄປຊ້າ ຈົນກວ່າຈະເຖິງສະຖານທີ່ທີ່ປາຖະໜາ, ຈິດທີ່ເປັນໄປໂດຍຄວາມສືບຕໍ່ ໂດຍອະນຸໂລມຕາມການໄປຂອງກາຍຕະຫຼອດເວລານັ້ນ ຊື່ວ່າ ຈິດທີ່ຖືກນ້ອມໄປຕາມການໄປຂອງກາຍ. ໃນທຳນອງດຽວກັນ, ເພາະການອະທິຖານວ່າ “ຂໍໃຫ້ກາຍນີ້ຈົ່ງເປັນເໝືອນຈິດນີ້” ແລະເພາະຄວາມກຳນົດໝາຍວ່າເບົາແລະສະບາຍຖືກຈັດແຈງໄວ້ກ່ອນແລ້ວ, ກາຍຈຶ່ງບໍ່ເປັນໄປຊ້າເໝືອນກາຍຂອງຜູ້ບໍ່ໄດ້ອົບຮົມອິດທິບາດ, ແຕ່ຍ່ອມເຖິງສະຖານທີ່ທີ່ປາຖະໜາໄດ້ຢ່າງຮວດໄວ ພຽງແຕ່ບໍ່ກີ່ວາລະຈິດເທົ່ານັ້ນ, ກາຍທີ່ເປັນໄປຢ່າງນີ້ ຊື່ວ່າ ກາຍທີ່ຖືກນ້ອມໄປຕາມການໄປຂອງຈິດ, ບໍ່ແມ່ນການເຖິງສະຖານທີ່ທີ່ປາຖະໜາດ້ວຍຈິດຂະນະດຽວ, ແລະເມື່ອເປັນຢ່າງນີ້ ອຸປະມາດ້ວຍການງໍ້ແລະຢຽດແຂນ ຈຶ່ງສົມຄວນຢ່າງຍິ່ງໂດຍບໍ່ຕ້ອງໃຊ້ອຸປະຈາຣະ (ການປຽບທຽບທາງອ້ອມ). ຖ້າບໍ່ດັ່ງນັ້ນ ກໍຈະຂັດກັບທຳມະດາ, ແລະທັງບໍ່ສາມາດຈະເຮັດໃຫ້ລັກສະນະຂອງທຳທັງຫຼາຍປ່ຽນແປງໄປດ້ວຍລິດໄດ້, ແຕ່ສາມາດເຮັດໃຫ້ສະພາວະປ່ຽນແປງໄປໄດ້ເທົ່ານັ້ນ.

๓-๑๐. ภิกฺขุสุตฺตาทิวณฺณนา

໓-໑໐. ອະທິບາຍພິກຂຸສູດເປັນຕົ້ນ

๘๓๕-๘๔๒. ‘‘ทฺวินฺนํ ผลาน’’นฺติ อาคตสุตฺตํ สนฺธาย ‘‘ทฺเว ผลานิ อาทึ กตฺวา’’ติ วุตฺตํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

໘໓໕-໘໔໒. ທີ່ກ່າວວ່າ "dve phalāni ādiṃ katvā" (ເລີ່ມຕົ້ນດ້ວຍຜົນສອງຢ່າງ) ໝາຍເຖິງສູດທີ່ມາວ່າ "dvinnaṃ phalānaṃ" (ແຫ່ງຜົນສອງຢ່າງ). ສ່ວນທີ່ເຫຼືອເຂົ້າໃຈໄດ້ງ່າຍທັງນັ້ນ.

อโยคุฬวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ຈົບການອະທິບາຍອະໂຍຄຸລະວັກ.

อิทฺธิปาทสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ຈົບການອະທິບາຍອິດທິບາດສັງຍຸດ.

๘. อนุรุทฺธสํยุตฺตํ

໘. ອະນຸຣຸດທະສັງຍຸດ

๑. รโหคตวคฺโค

໑. ຣະໂຫຄະຕະວັກ

๑-๒. ปฐมรโหคตสุตฺตาทิวณฺณนา

໑-໒. ອະທິບາຍປະຖົມມະຣະໂຫຄະຕະສູດເປັນຕົ້ນ

๘๙๙-๙๐๐. ฉตฺตึสาย [Pg.516] ฐาเนสูติ อชฺฌตฺตํ กาเย สมุทยธมฺมานุปสฺสี, วโย, สมุทยวโย, พหิทฺธา สมุทโย, วโย, สมุทยวโย, อชฺฌตฺตพหิทฺธา สมุทโย, วโย, สมุทยวยธมฺมานุปสฺสีติ นว อนุปสฺสนา, ตถา เวทนาย จิตฺเต ธมฺเมสูติ เอวํ ฉตฺตึสาย ฐาเนสุ. ทุติเย ทฺวาทสสุ ฐาเนสูติ กาเย อชฺฌตฺตํ พหิทฺธา อชฺฌตฺตพหิทฺธา, เวทนาย จิตฺเต ธมฺเมสูติ เอวํ ทฺวาทสสุ ฐาเนสุ.

໘໙໙-໙໐໐. ຄຳວ່າ "ໃນຖານ ໓໖" ຄື ການພິຈາລະນາເຫັນທຳຄືຄວາມເກີດຂຶ້ນໃນກາຍພາຍໃນ, ຄວາມເສື່ອມໄປ, ທັງຄວາມເກີດຂຶ້ນແລະຄວາມເສື່ອມໄປ, ພາຍນອກ ກໍຄື ຄວາມເກີດຂຶ້ນ, ຄວາມເສື່ອມໄປ, ທັງຄວາມເກີດຂຶ້ນແລະຄວາມເສື່ອມໄປ, ທັງພາຍໃນແລະພາຍນອກ ກໍຄື ຄວາມເກີດຂຶ້ນ, ຄວາມເສື່ອມໄປ, ພິຈາລະນາເຫັນທຳຄືຄວາມເກີດຂຶ້ນແລະຄວາມເສື່ອມໄປ ເປັນອະນຸປັດສະນາ ໙, ໃນເວທະນາ, ໃນຈິດ, ແລະໃນທຳ ກໍເໝືອນກັນ ດ້ວຍເຫດນີ້ ຈຶ່ງເປັນໃນຖານ ໓໖. ໃນວາລະທີສອງ ຄຳວ່າ "ໃນຖານ ໑໒" ຄື ໃນກາຍ ພາຍໃນ, ພາຍນອກ, ທັງພາຍໃນແລະພາຍນອກ, ໃນເວທະນາ, ໃນຈິດ, ແລະໃນທຳ ດ້ວຍເຫດນີ້ ຈຶ່ງເປັນໃນຖານ ໑໒.

๓. สุตนุสุตฺตวณฺณนา

໓. ການພັນລະນາສຸຕນຸສູດ

๙๐๑. อิมาย ปาฬิยาติ อิมาย หีนตฺติกปาฬิยา. อิเม ธมฺมา หีนา ลามกฏฺเฐน. อิเม ธมฺมา มชฺฌิมา หีนปณีตานํ มชฺเฌ ภวาติ. อุตฺตมฏฺเฐน อตฺตปฺปกฏฺเฐน ปธานภาวํ นีตาติ ปณีตา.

໙໐໑. ຄຳວ່າ "ດ້ວຍພະບາລີນີ້" ຄື ດ້ວຍພະບາລີຫີນັຕຕິກະນີ້. ທຳເຫຼົ່ານີ້ຊື່ວ່າ "ເລວ" ເພາະມີຄວາມໝາຍວ່າຕໍ່າຊ້າ. ທຳເຫຼົ່ານີ້ຊື່ວ່າ "ປານກາງ" ເພາະຕັ້ງຢູ່ເຄິ່ງກາງລະຫວ່າງທຳອັນເລວແລະທຳອັນປະນີດ. ທຳເຫຼົ່ານີ້ຊື່ວ່າ "ປະນີດ" ເພາະມີຄວາມໝາຍວ່າອັນອຸດົມ ແລະເພາະນຳໄປສູ່ຄວາມເປັນໃຫຍ່ໂດຍຄວາມເປັນທຳອັນປະເສີດສຸດຂອງຕົນ.

๔-๗. ปฐมกณฺฑกีสุตฺตาทิวณฺณนา

໔-໗. ການພັນລະນາປະຖົມມະກັນດະກີສູດເປັນຕົ້ນ

๙๐๒-๙๐๕. กณฺฑกา เอติสฺสา อตฺถีติ กณฺฑกี, กรมนฺทคจฺโฉ. โอสธิภาวาเปกฺขาย อิตฺถิลิงฺคนิทฺเทโส, ตพฺพหุลตาย ตํ วนํ ‘‘กณฺฑกีวน’’นฺเตว ปญฺญายิตฺถ. สหสฺสโลกนฺติ สหสฺสจกฺกวาฬโลกํ. ทสจกฺกวาฬสหสฺสํ เอกาวชฺชนสฺส อาปาถํ อาคจฺฉติ ตถา อาโลกวฑฺฒนสฺส กตตฺตา.

໙໐໒-໙໐໕. ຄຳວ່າ "ກັນດະກີ" (ມີໜາມ) ຄື ຕົ້ນໜາມແດງ (ກະລາມັນທະ) ເພາະປ່ານັ້ນມີໜາມ. ການສະແດງເປັນອິດຖີລີງ ເພາະເພັ່ງເຖິງຄວາມເປັນພືດສະໝຸນໄພ, ເພາະປ່ານັ້ນມີຕົ້ນໄມ້ຊະນິດນັ້ນຫຼາຍ ປ່ານັ້ນຈຶ່ງປາກົດຊື່ວ່າ "ປ່າກັນດະກີ" (ປ່າໄມ້ໜາມ). ຄຳວ່າ "ສະຫັດສະໂລກ" ຄື ໂລກທາດພັນຈັກກະວານ. ໝື່ນຈັກກະວານຍ່ອມມາສູ່ຄອງແຫ່ງການນຶກຄຳນຶງພຽງຄັ້ງດຽວ ເພາະການເຮັດການແຜ່ຂະຫຍາຍແສງສະຫວ່າງໄປຢ່າງນັ້ນ.

๙. อมฺพปาลิวนสุตฺตวณฺณนา

໙. ການພັນລະນາອຳພະປາລີວັນນະສູດ

๙๐๗. อรหตฺตภาวทีปกนฺติ อรหตฺตสฺส อตฺถิภาวทีปกํ. ‘‘อรหตฺตภาวทีปิก’’นฺติ วา ปาโฐ.

໙໐໗. ຄຳວ່າ "ອະຣະຫັດຕະພາວະທີປະກັງ" ຄື ຕົວສະແດງເຖິງຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງຄວາມເປັນພະອໍຣະຫັນ. ຫຼືມີບົດບາລີວ່າ "ອະຣະຫັດຕະພາວະທີປິກັງ" ກໍມີ.

รโหคตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ຈົບການພັນລະນາຣະໂຫຄະຕະວັກ.

๒. ทุติยวคฺควณฺณนา

໒. ການພັນລະນາວັກທີສອງ

๙๐๙-๙๒๒. ทสพลญาณนฺติ [Pg.517] ทสวิธพลญาณํ. เอกเทเสนาติ ปเทสวเสน. สาวกานมฺปิ อตฺตโน อภินีหารานุรูปํ ญาณํ ปวตฺตตีติ เต กาลปเทสวเสน เจว ยถาปริจยสตฺตปเทสวเสน จ ฐานานีติ ชานนฺติ, สมฺมาสมฺพุทฺธานํ ปน อนนฺตญาณตาย สพฺพตฺเถว อปฺปฏิหตเมว ญาณนฺติ อาห – ‘‘สพฺพญฺญุพุทฺธานํ ปนา’’ติอาทิ. เอตํ ทสพลญาณํ อนนฺตวิสยตฺตา นิปฺปเทสํ อนูนตาย สพฺพาการปริปูรํ.

໙໐໙-໙໒໒. ຄຳວ່າ "ທົດສະພົນລະຍານ" ຄື ພະຍານອັນເປັນກຳລັງ ໑໐ ປະການ. ຄຳວ່າ "ໂດຍສ່ວນໜຶ່ງ" ຄື ໂດຍສ່ວນ. ແມ່ນແຕ່ພະຍານຂອງພະສາວົກທັງຫຼາຍກໍຍ່ອມເປັນໄປຕາມສົມຄວນແກ່ການຕັ້ງຄວາມປາດຖະໜາຂອງຕົນ ພວກເພິ່ນຈຶ່ງຍ່ອມຮູ້ຖານะທັງຫຼາຍ ໂດຍສ່ວນແຫ່ງການເວລາ ແລະໂດຍສ່ວນແຫ່ງສັດຕາມທີ່ໄດ້ຄຸ້ນເຄີຍ, ສ່ວນພະຍານຂອງພະສຳມາສຳພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ມີພະຍານບໍ່ມີທີ່ສິ້ນສຸດ ຈຶ່ງເປັນພະຍານທີ່ບໍ່ຕິດຂັດໃນສິ່ງທັງປວງເລີຍ ດັ່ງທີ່ທ່ານກ່າວໄວ້ວ່າ "ສ່ວນຂອງພະສັບພັນຍູພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ..." ເປັນຕົ້ນ. ທົດສະພົນລະຍານນີ້ ບໍ່ມີສ່ວນຈຳກັດ ເພາະມີອະລົມບໍ່ມີທີ່ສິ້ນສຸດ ແລະເຕັມປ່ຽມໃນທຸກໆດ້ານ ເພາະບໍ່ມີຄວາມບົກພ່ອງ.

ทุติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ຈົບການພັນລະນາວັກທີສອງ.

อนุรุทฺธสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ຈົບການພັນລະນາອະນຸຣຸດທະສັງຍຸດ.

๙. ฌานสํยุตฺตวณฺณนา

໙. ການພັນລະນາຊານສັງຍຸດ

๙๒๓. ฌานสํยุตฺตํ สุวิญฺเญยฺยเมว, มิสฺสกนฺติ วทนฺติ.

໙໒໓. ຊານສັງຍຸດ ເປັນສິ່ງທີ່ເຂົ້າໃຈງ່າຍແທ້ໆ, ທ່ານກ່າວວ່າ ເປັນແບບປະສົມ.

ฌานสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ຈົບການພັນລະນາຊານສັງຍຸດ.

๑๐. อานาปานสํยุตฺตํ

໑໐. ອານາປານະສັງຍຸດ

๑. เอกธมฺมวคฺโค

໑. ເອກະທຳມະວັກ

๑. เอกธมฺมสุตฺตวณฺณนา

໑. ການພັນລະນາເອກະທຳມະສູດ

๙๗๗. เอตฺถาติ [Pg.518] เอตสฺมึ ปฐมสุตฺเต. วุตฺตเมว, ตสฺมา ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย.

໙໗໗. ຄຳວ່າ "ໃນພະສູດນີ້" ຄື ໃນປະຖົມມະສູດນີ້. ໄດ້ກ່າວໄວ້ແລ້ວແທ້ໆ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງມີອະທິບາຍວ່າ ເພິ່ງຊາບໂດຍນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ໃນພະສູດນັ້ນນັ້ນແລ.

๖. อริฏฺฐสุตฺตวณฺณนา

໖. ການພັນລະນາອະລິດຖະສູດ

๙๘๒. โน-สทฺโท ปุจฺฉายํ, ตสฺมา นูติ อิมินา สมานตฺโถติ อาห ‘‘ภาเวถ นู’’ติ. กามจฺฉนฺโทติ วตฺถุกาเมสุ อิจฺฉาติ อาห ‘‘ปญฺจกามคุณิกราโค’’ติ. ทฺวาทสสุ อายตนธมฺเมสุ สปรสนฺตติปริยาปนฺเนสุ. อิมินา กามจฺฉนฺทปฺปหานกิตฺตเนน ปฏิฆสญฺญาปฏิวินยกิตฺตเนน จ อนาคามิมคฺคํ กเถติ ปญฺโจรมฺภาคิยสญฺโญชนสมุจฺเฉทสฺส พฺยากตตฺตา. วิปสฺสนํ ทสฺเสนฺโตติ ‘‘วิปสฺสนํ อนุยุญฺชถา’’ติ ทสฺเสนฺโต.

໙໘໒. ສັບວ່າ "ໂນ" ໃຊ້ໃນອັດຖະຄຳຖາມ, ດັ່ງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ພວກທ່ານຈະເລີນຢູ່ຫຼື" ເພາະມີຄວາມໝາຍສະເໝີກັນກັບສັບວ່າ "ນຸ". ຄຳວ່າ "ກາມະສັນທະ" ຄື ຄວາມຢາກໃນວັດຖຸກາມ ດັ່ງທີ່ທ່ານກ່າວວ່າ "ຄວາມກຳນັດໃນກາມະຄຸນ ໕". ໃນອາຍະຕະນະທຳ ໑໒ ປະການ ທີ່ນັບເນື່ອງໃນສັນດານຂອງຕົນແລະຂອງຜູ້ນຶກ. ດ້ວຍການກ່າວເຖิงການລະກາມະສັນທະນີ້ ແລະການກ່າວເຖິງການບັນເທົາປະຕິຄະສັນຍານີ້ ພະອົງຍ່ອມຕັດເຖິງອະນາຄາມິມັກ ເພາະຄວາມທີ່ການຕັດຂາດສັງໂຍດເບື້ອງຕໍ່າ ໕ ປະການ ໄດ້ຖືກຊີ້ແຈງໄວ້ແລ້ວ. ຄຳວ່າ "ຊົງສະແດງວິປັດສະນາ" ຄື ຊົງສະແດງວ່າ "ພວກທ່ານຈົ່ງປະກອບເນືອງໆ ເຊິ່ງວິປັດສະນາ".

๘. ปทีโปปมสุตฺตวณฺณนา

໘. Sec

๙๘๔. ‘‘เนว กาโยปิ กิลมติ น จกฺขูนี’’ติ อฏฺฐกถายํ ปทุทฺธาโร กโต. ‘‘กาโยปิ กิลมติ, จกฺขูนิปิ วิหญฺญนฺตี’’ติ วตฺวา ยตฺถ ยถา โหติ, ตานิ ทสฺเสตุํ ‘‘ธาตุกมฺมฏฺฐานสฺมึ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. จกฺขูนิ ผนฺทนฺติ กิลมนฺตีติอาทิ อติเวลํ อุปนิชฺฌายเน โหตีติ กตฺวา วุตฺตํ. อิมสฺมึ ปน กมฺมฏฺฐาเนติ อานาปานกมฺมฏฺฐาเน. เอวมาหาติ ‘‘ภิกฺขุ เจปิ อากงฺเขยฺย, เนว กาโย กิลเมยฺยา’’ติ เอวมาห.

໙໘໔. ໃນອັດຖະກະຖາ ໄດ້ຕັ້ງບົດຕັ້ງໄວ້ວ່າ "ກາຍກໍບໍ່ລຳບາກ ທັງຕາກໍບໍ່ລຳບາກ". ທ່ານກ່າວວ່າ "ກາຍກໍລຳບາກ ຕາກໍເດືອດຮ້ອນ" ແລ້ວ ເພື່ອສະແດງວ່າ ອາການນັ້ນຍ່ອມມີໃນທີ່ໃດ ໂດຍປະການໃດ ຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ເພາະໃນທາຕຸກຳມະຖານ...". ຄຳວ່າ "ຕາທັງຫຼາຍຍ່ອມກະພິບແລະລຳບາກ" ເປັນຕົ້ນ ທ່ານກ່າວໄວ້ໂດຍໝາຍເຖິງວ່າ ອາການນັ້ນຍ່ອມມີໃນເວລາທີ່ເພັ່ງຈ້ອງເກີນຂອບເຂດ. ສ່ວນຄຳວ່າ "ໃນກຳມະຖານນີ້" ຄື ໃນອານາປານະກຳມະຖານ. ຄຳວ່າ "ຊົງກ່າວຢ່າງນີ້" ຄື ຊົງກ່າວຢ່າງນີ້ວ່າ "ຖ້າພິກຂຸປາດຖະໜາ ກາຍກໍບໍ່ລຳບາກ".

ลพฺภตีติ อฏฺฐกถาธิปฺปาเย ฐตฺวา วุตฺตํ, ปรโต อาคเตน เถรวาเทน โส อนิจฺฉิโต. น หิ ตารกรูปมุตฺตาวฬิกาทิสทิสํ นิมิตฺตูปฏฺฐานาการมตฺตํ ขณมตฺตฏฺฐายินํ กสิณนิมิตฺเตสุ วิย อุคฺฆาฏนํ กาตุํ สกฺโกติ. เตนาห ‘‘น ลพฺภเตวา’’ติ. อานิสํสทสฺสนตฺถํ คหิโต, อานาปานสฺสติสมาธิสฺมึ สิทฺเธ อยํ คุโณ สุเขเนว อิชฺฌตีติ. ยสฺมา ภิกฺขูติ อิมสฺมึ วาเร นาคตนฺติ ยถา ปุริมวาเร ‘‘ภิกฺขุ เจปิ อากงฺเขยฺยา’’ติ [Pg.519] อาคตํ, เอวํ อิธ ‘‘ภาวิเต โข, ภิกฺขเว, อานาปานสฺสติสมาธิมฺหี’’ติ อาคตวาเร ภิกฺขุคฺคหณมกตํ, ตสฺมา ‘‘โส’’ติ น วุตฺตํ.

ຄຳວ່າ "ຍ່ອມໄດ້" ນີ້ ທ່ານກ່າວໄວ້ໂດຍອາໄສມະຕິຂອງອັດຖະກະຖາ ແຕ່ມະຕິນັ້ນ ພະເຖລະທັງຫຼາຍຜູ້ກ່າວຕາມວາລະພາຍຫຼັງບໍ່ປາດຖະໜາແລ້ວ. ເພາະວ່າ ບຸກຄົນບໍ່ສາມາດຈະເພີກນິມິດທີ່ປາກົດພຽງແຕ່ອາການ ຄ້າຍຄືຮູບດາວແລະສາຍສ້ອຍໄຂ່ມຸກເປັນຕົ້ນ ເຊິ່ງຕັ້ງຢູ່ພຽງຊົ່ວຂະນະ ໃຫ້ເໝືອນກັບກະສິນະນິມິດທັງຫຼາຍໄດ້. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຍ່ອມບໍ່ໄດ້ເລີຍແທ້ໆ". ຄຳນີ້ຖືກຍົກຂຶ້ນມາເພື່ອສະແດງອານິສົງ ໂດຍໝາຍຄວາມວ່າ ເມື່ອອານາປານະສະຕິສະມາທິສຳເລັດແລ້ວ ຄຸນວິເສດນີ້ຍ່ອມສຳເລັດໄດ້ໂດຍງ່າຍ. ເພາະວ່າ ສັບວ່າ "ພິກຂຸ" ບໍ່ໄດ້ມາໃນວາລະນີ້ ຄື ໃນວາລະກ່ອນມີມາວ່າ "ຖ້າພິກຂຸປາດຖະໜາ" ແຕ່ໃນວາລະນີ້ ທີ່ມາວ່າ "ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ເມື່ອອານາປານະສະຕິສະມາທິອັນບຸກຄົນຈະເລີນແລ້ວ" ບໍ່ໄດ້ມີການລະບຸເຖິງພິກຂຸ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງບໍ່ໄດ້ກ່າວສັບວ່າ "ເພິ່ນ".

๙. เวสาลีสุตฺตวณฺณนา

໙. ການພັນລະນາເວສາລີສູດ

๙๘๕. ปาการปริกฺเขปวฑฺฒเนนาติ ปาการปริกฺเขเปน ภูมิยา วฑฺฒเนน. ราชคหสาวตฺถิโย วิย อิทมฺปิ จ นครํ…เป… สพฺพาการเวปุลฺลตํ ปตฺตํ. อเนกปริยาเยนาติ เอตฺถ ปริยายสทฺโท การณวจโนติ อาห ‘‘อเนเกหิ การเณหี’’ติ, อยํ กาโย อวิญฺญาณโกปิ สวิญฺญาณโกปิ เอวมฺปิ อสุโภ เอวมฺปิ อสุโภติ นานาวิเธหิ การเณหีติ อตฺโถ. อสุภาการสนฺทสฺสนปฺปวตฺตนฺติ เกสาทิวเสน ตตฺถาปิ วณฺณาทิโต อสุภาการสฺส สพฺพโส ทสฺสนวเสน ปวตฺตํ. กายวิจฺฉนฺทนียกถนฺติ อตฺตโน ปรสฺส จ กรชกาเย วิจฺฉนฺทนุปฺปาทนกถํ. มุตฺตํ วาติอาทินา พฺยติเรกมุเขน กายสฺส อมนุญฺญตํ ทสฺเสติ. ตตฺถ อาทิโต ตีหิ ปเทหิ อทสฺสนียตาย อสารกตาย จ, มชฺเฌ จตูหิ ทุคฺคนฺธตาย, อนฺเต เอเกน เลสมตฺเตนปิ มนุญฺญตาภาวมสฺส ทสฺเสติ. อถ โขติอาทินา อนฺวยโต สรูเปเนว อมนุญฺญตาย ทสฺสนํ. ‘‘เกสโลมาที’’ติ สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิภาเคน ทสฺเสตุํ ‘‘เยปี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

໙໘໕. ຄຳວ່າ "ດ້ວຍການຂະຫຍາຍກຳແພງອ້ອມ" ຄື ດ້ວຍການຂະຫຍາຍພື້ນທີ່ໂດຍການອ້ອມກຳແພງ. ເມືອງນີ້ກໍເໝືອນກັບເມືອງຣາຊະຄຶແລະເມືອງສາວັດຖີ... ໄດ້ເຖິງຄວາມໄພບູນໃນທຸກໆດ້ານ. ຄຳວ່າ "ໂດຍອະເນກປະຣິຍາຍ" ໃນທີ່ນີ້ ສັບວ່າ "ປະຣິຍາຍ" ເປັນຄຳເວົ້າແທນເຫດຜົນ ດັ່ງທີ່ທ່ານກ່າວວ່າ "ດ້ວຍເຫດຜົນຫຼາຍປະການ", ອະທິບາຍວ່າ ກາຍນີ້ ບໍ່ວ່າຈະບໍ່ມີວິນຍານ ຫຼືມີວິນຍານ ກໍເປັນອະສຸພະຢ່າງນີ້ ເປັນອະສຸພະຢ່າງນີ້ ດ້ວຍເຫດຜົນຕ່າງໆ ນາໆ. ຄຳວ່າ "ເປັນໄປເພື່ອສະແດງອາການອັນບໍ່ໜ້າງາມ" ຄື ເປັນໄປໂດຍການສະແດງອາການອັນບໍ່ໜ້າງາມໂດຍປະການທັງປວງ ໂດຍຜ່ານເສັ້ນຜົມເປັນຕົ້ນ ແລະໂດຍຜ່ານສີສັນເປັນຕົ້ນໃນເສັ້ນຜົມນັ້ນ. ຄຳວ່າ "ວາຈາເຄື່ອງປາສະຈາກຄວາມກຳນັດໃນກາຍ" ຄື ວາຈາທີ່ເຮັດໃຫ້ເກີດຄວາມປາສະຈາກຄວາມກຳນັດໃນກາຍອັນເກີດຈາກກຳຂອງຕົນແລະຂອງຜູ້ນຶກ. ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ຫຼືວ່າມູດ" ຍ່ອມສະແດງຄວາມບໍ່ໜ້າພໍໃຈແຫ່ງກາຍ ໂດຍທາງປະຕິເສດ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ດ້ວຍ ໓ ບົດທຳອິດ ຍ່ອມສະແດງຄວາມບໍ່ໜ້າເບິ່ງແລະຄວາມບໍ່ມີແກ່ນສານ, ດ້ວຍ ໔ ບົດໃນທ່າມກາງ ຍ່ອມສະແດງຄວາມມີກິ່ນເໝັນ, ດ້ວຍ ໑ ບົດໃນຕອນທ້າຍ ຍ່ອມສະແດງຄວາມບໍ່ມີຄວາມໜ້າພໍໃຈແມ່ນແຕ່ພຽງເລັກນ້ອຍແຫ່ງກາຍນັ້ນ. ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ຄັ້ງນັ້ນແລ" ຍ່ອມສະແດງຄວາມບໍ່ໜ້າພໍໃຈໂດຍກົງຕາມສະພາວະຂອງມັນເອງ. ທ່ານກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ແມ່ນແຕ່ເຫຼົ່າໃດ" ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມທີ່ກ່າວໄວ້ໂດຍຫຍໍ້ວ່າ "ຜົມ ຂົນ ເປັນຕົ້ນ" ໂດຍການຈຳແນກອອກໄປ.

วณฺเณนฺโตติ วิตฺถาเรนฺโต. อสุภายาติ อสุภมาติกาย. ผาติกมฺมนฺติ พหุลีกาโร. กิเลสโจเรหิ อนภิภวนียตฺตา ฌานํ ‘‘จิตฺตมญฺชูส’’นฺติ วุตฺตํ. นิสฺสายาติ ปาทกํ กตฺวา.

ຄຳວ່າ "ພັນລະນາຢູ່" ຄື ຂະຫຍາຍຄວາມຢູ່. ຄຳວ່າ "ເພື່ອອະສຸພະ" ຄື ເພື່ອມາຕິກາແຫ່ງອະສຸພະ. ຄຳວ່າ "ພາຕິກຳ" ຄື ການເຮັດໃຫ້ຫຼາຍ. ທ່ານຮຽກຊານວ່າ "ຫີບໃສ່ຈິດ" ເພາະຄວາມທີ່ກິເລດອັນປຽບເໝືອນໂຈນບໍ່ສາມາດຄອບງຳໄດ້. ຄຳວ່າ "ອາໄສ" ຄື ເຮັດໃຫ້ເປັນບາດຖານ.

อปเร ปน ‘‘ตสฺมึ กิร อทฺธมาเส น โกจิ พุทฺธเวเนยฺโย อโหสิ, ตสฺมา ภควา เอวมาห – ‘อิจฺฉามหํ, ภิกฺขเว’ติอาที’’ติ วทนฺติ. ปเร กิราติ กิร-สทฺโท อรุจิสํสูจนตฺโถ. เตนาห ‘‘อิทํ ปน อิจฺฉามตฺต’’นฺติ.

ສ່ວນອາຈານພວກອື່ນກ່າວວ່າ 'ໄດ້ຍິນວ່າ ໃນເຄິ່ງເດືອນນັ້ນ ບໍ່ມີໃຜເລີຍທີ່ເປັນເວໄນຍະສັດຂອງພະພຸດທະເຈົ້າ ເພາະເຫດນັ້ນ ພະຜູ້ມີພະພາກຈຶ່ງຕັດຢ່າງນີ້ວ່າ: ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ເຮົາປາດຖະໜາ... ເປັນຕົ້ນ'. ຄຳວ່າ 'ໄດ້ຍິນວ່າ ອາຈານພວກອື່ນ' ນັ້ນ ສັບວ່າ 'ກິຣະ' ມີອັດຖະສະແດງຄວາມບໍ່ພໍໃຈ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ແຕ່ວ່າ ຄຳນີ້ເປັນພຽງຄວາມປາດຖະໜາເທົ່ານັ້ນ'.

อเนกการณสมฺมิสฺโสติ เอตฺถ การณํ นาม กายสฺส อสุจิทุคฺคนฺธเชคุจฺฉปฏิกูลตาว. สพฺพมกํสูติ ปุถุชฺชนา นาม สาวชฺเชปิ ตตฺถ อนวชฺชสญฺญิโน หุตฺวา กรณการาปนสมนุญฺญตาเภทํ สพฺพํ ปาปํ อกํสุ[Pg.520]. กามํ ทสานุสฺสติคฺคหเณเนว อานาปานสฺสติ คหิตา, สา ปน ตตฺถ สนฺนิปติตภิกฺขูสุ พหูนํ สปฺปายา สาตฺถิกา จ, ตสฺมา ปุน คหิตา. ตถา หิ ภควา ตเมว กมฺมฏฺฐานํ อิมสฺมึ สุตฺเต กเถสิ. อาหาเร ปฏิกูลสญฺญา อสุภกมฺมฏฺฐานสทิสา, จตฺตาโร ปน อารุปฺปา อาทิกมฺมิกานํ อโยคฺยาติ เตสํ อิธ อคฺคหณํ ทฏฺฐพฺพํ.

ຄຳວ່າ "ລະຄົນດ້ວຍເຫດຜົນຫຼາຍປະການ" ໃນທີ່ນີ້ ທີ່ຊື່ວ່າ "ເຫດຜົນ" ຄື ຄວາມເປັນຂອງບໍ່ສະອາດ, ມີກິ່ນເໝັນ, ໜ້າກຽດ ແລະໜ້າກຽດຊັງຂອງກາຍນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ "ໄດ້ເຮັດທຸກຢ່າງແລ້ວ" ຄື ຂຶ້ນຊື່ວ່າ ປຸຖຸຊົນທັງຫຼາຍ ເປັນຜູ້ມີຄວາມສຳຄັນໃນກຳທີ່ມີໂທດນັ້ນວ່າບໍ່ມີໂທດ ແລ້ວໄດ້ເຮັດບາບທັງປວງ ມີການເຮັດເອງ, ການໃຊ້ໃຫ້ເຮັດ ແລະການຍິນດີໃນການເຮັດນັ້ນ. ຄວາມຈິງ ການຖືເອົາອານາປານະສະຕິ ກໍເປັນອັນຖືເອົາແລ້ວດ້ວຍການຖືເອົາອະນຸດສະຕິ ໑໐ ນັ້ນເອງ, ແຕ່ອານາປານະສະຕິນັ້ນ ເປັນສິ່ງທີ່ສັບປາຍະແລະມີປະໂຫຍດແກ່ພິກຂຸທັງຫຼາຍຜູ້ມາປະຊຸມກັນໃນທີ່ນັ້ນເປັນຈຳນວນຫຼາຍ ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງຖືເອົາອີກຄັ້ງ. ເພາະວ່າ ພະຜູ້ມີພະພາກຊົງສະແດງກຳມະຖານນັ້ນເອງໃນພະສູດນີ້. ອາຫາເຣປະຕິກູລະສັນຍາ ກໍເໝືອນກັບອະສຸພະກຳມະຖານ, ສ່ວນອະຣູປະຊານ ໔ ປະການ ບໍ່ເໝາະສົມແກ່ຜູ້ເລີ່ມຕົ້ນປະຕິບັດ ເພາະເຫດນັ້ນ ເພິ່ງຊາບວ່າ ທ່ານບໍ່ໄດ້ຖືເອົາທຳເຫຼົ່ານັ້ນໃນທີ່ນີ້.

เวสาลึ อุปนิสฺสายาติ เวสาลีนครํ โคจรคามํ กตฺวา. มุหุตฺเตเนวาติ สตฺถริ สทฺธมฺเม จ คารเวน อุปคตภิกฺขูนํ วจนสมนนฺตรเมว อุฏฺฐหึสูติ กตฺวา วุตฺตํ. พุทฺธกาเล กิร ภิกฺขู ภควโต สนฺเทสํ สิรสา สมฺปฏิจฺฉิตุํ โอหิตโสตา วิหรนฺติ.

ຄຳວ່າ "ອາໄສເມືອງເວສາລີ" ຄື ເຮັດເມືອງເວສາລີໃຫ້ເປັນໂຄຈອນຄາມ. ຄຳວ່າ "ພຽງຊົ່ວຄູ່ດຽວເທົ່ານັ້ນ" ທ່ານກ່າວໄວ້ໂດຍໝາຍຄວາມວ່າ ພິກຂຸທັງຫຼາຍຜູ້ເຂົ້າໄປຫາດ້ວຍຄວາມເຄົາລົບໃນພະສາດສະດາແລະພະສັດທຳ ຍ່ອມລຸກຂຶ້ນທັນທີຫຼັງຈາກສິ້ນສຸດພະດຳລັດ. ໄດ້ຍິນວ່າ ໃນພຸດທະກາລ ພິກຂຸທັງຫຼາຍຍ່ອມເປັນຜູ້ງ່ຽງໂສດລົງສະດັບ ເພື່ອຮັບເອົາພະດຳລັດຂອງພະຜູ້ມີພະພາກດ້ວຍສຽນເກົ້າ.

อานาปานปริคฺคาหิกายาติ อสฺสาสปสฺสาเส ปริคฺคณฺหนวเสน ปวตฺตาย สติยา. สมฺปยุตฺโต สมาธีติ ตาย สมฺปยุตฺตอญฺญมญฺญปจฺจยภูตาย อุปฺปนฺโน สมาธิ. อานาปานสฺสติยํ วา สมาธีติ อิมินา อุปนิสฺสยปจฺจยสภาวมฺปิ ทสฺเสติ, อุภยตฺถาปิ สหชาตาทีนํ สตฺตนฺนมฺปิ ปจฺจยานํ วเสน ปจฺจยภาวํ ทสฺเสติ. ‘‘ยถาปฏิปนฺนา เม สาวกา จตฺตาโร สติปฏฺฐาเน ภาเวนฺตี’’ติอาทีสุ อุปฺปาทนวฑฺฒนฏฺเฐน ภาวนาติ วุจฺจตีติ ตทุภยวเสน อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ภาวิโตติ อุปฺปาทิโต วฑฺฒิโต วา’’ติ อาห. ตตฺถ ภาวํ วิชฺชมานตํ อิโต คโตติ ภาวิโต, อุปฺปาทิโต ปฏิลทฺธมตฺโตติ อตฺโถ. อุปฺปนฺโน ปน ลทฺธาเสวโน ภาวิโต, ปคุณภาวํ อาปาทิโต วฑฺฒิโตติ อตฺโถ. พหุลีกโตติ พหุลํ ปวตฺติโต. เตน อาวชฺชนาทิวสีภาวปฺปตฺติมาห. โย หิ วสีภาวมาปาทิโต, โส อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ สมาปชฺชิตพฺพโต ปุนปฺปุนํ ปวตฺติสฺสติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปุนปฺปุนํ กโต’’ติ. ยถา ‘‘อิเธว, ภิกฺขเว, สมโณ (ม. นิ. ๑.๑๓๙; อ. นิ. ๔.๒๔๑), วิวิจฺเจว กาเมหี’’ติ (ที. นิ. ๑.๒๒๖; ม. นิ. ๑.๒๗๑; สํ. นิ. ๒.๑๕๒; อ. นิ. ๔.๑๒๓) จ เอวมาทีสุ ปฐมปเท วุตฺโต เอว-สทฺโท ทุติยาทีสุปิ วุตฺโตเยว โหติ, เอวมิธาปีติ อาห ‘‘อุภยตฺถ เอวสทฺเทน นิยโม เวทิตพฺโพ’’ติ. อุภยตฺถ นิยเมน ลทฺธคุณํ ทสฺเสตุํ ‘‘อยํ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

ຄຳວ່າ "ອັນກຳນົດອານາປານະ" ຄື ດ້ວຍສະຕິທີ່ເປັນໄປໂດຍການກຳນົດລົມຫາຍໃຈເຂົ້າແລະລົມຫາຍໃຈອອກ. ຄຳວ່າ "ສະມາທິອັນສຳປະຍຸດ" ຄື ສະມາທິທີ່ເກີດຂຶ້ນໂດຍຄວາມເປັນປັດໄຈແກ່ກັນແລະກັນອັນສຳປະຍຸດດ້ວຍສະຕິນັ້ນ. ຫຼືຄຳວ່າ "ສະມາທິໃນອານາປານະສະຕິ" ນີ້ ຍ່ອມສະແດງເຖິງສະພາວະທີ່ເປັນອຸປະນິດສະຍະປັດໄຈນຳ, ແລະຍ່ອມສະແດງຄວາມເປັນປັດໄຈດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງປັດໄຈທັງ ໗ ມີສະຫະຊາຕະປັດໄຈເປັນຕົ້ນ ໃນທັງສອງກໍລະນີນັ້ນ. ໃນຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ສາວົກທັງຫຼາຍຂອງເຮົາ ຜູ້ປະຕິບັດຕາມທີ່ສັ່ງສອນ ຍ່ອມຈະເລີນສະຕິປັດຖານ ໔" ທ່ານຮຽກວ່າ "ພາວະນາ" ເພາະອັດຖະວ່າເຮັດໃຫ້ເກີດແລະເຮັດໃຫ້ຈະເລີນ ເມື່ອຈະສະແດງເນື້ອຄວາມດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງທັງສອງຢ່າງນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຄຳວ່າ ຈະເລີນແລ້ວ ຄື ເຮັດໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ ຫຼືເຮັດໃຫ້ຈະເລີນຂຶ້ນ". ໃນສອງຢ່າງນັ້ນ ຄຳວ່າ "ພາວິຕະ" ຄື ເຖິງຄວາມມີຢູ່, ອະທິບາຍວ່າ ພຽງແຕ່ເຮັດໃຫ້ເກີດຂຶ້ນແລະໄດ້ມາເທົ່ານັ້ນ. ສ່ວນທຳທີ່ເກີດຂຶ້ນແລ້ວແລະໄດ້ຮັບການເສບຄົບແລ້ວ ຊື່ວ່າ "ພາວິຕະ", ອະທິບາຍວ່າ ເຮັດໃຫ້ເຖິງຄວາມຊຳນານແລະເຮັດໃຫ້ຈະເລີນຂຶ້ນ. ຄຳວ່າ "ເຮັດໃຫ້ຫຼາຍແລ້ວ" ຄື ເຮັດໃຫ້ເປັນໄປຢ່າງຫຼວງຫຼາຍ. ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ທ່ານກ່າວເຖິງການບັນລຸຄວາມເປັນຜູ້ຊຳນານໃນການນຶກຄຳນຶງເປັນຕົ້ນ. ເພາະວ່າ ບຸກຄົນໃດເຮັດໃຫ້ເຖິງຄວາມຊຳນານແລ້ວ ບຸກຄົນນັ້ນຍ່ອມຈະເຮັດໃຫ້ເປັນໄປເນືອງໆ ເພາະຄວາມທີ່ສະມາທິນັ້ນເປັນສິ່ງທີ່ຕົນສາມາດເຂົ້າໄດ້ໃນທຸກໆຂະນະທີ່ປາດຖະໜາ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ເຮັດຊ້ຳໆ ແລ້ວ". ທ່ານກ່າວວ່າ "ເພິ່ງຊາບຂໍ້ກຳນົດດ້ວຍສັບວ່າ ເອວະ ໃນທັງສອງບ່ອນ" ເພາະວ່າ ເໝືອນດັ່ງໃນຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ສະມະນະມີໃນທີ່ນີ້ເທົ່ານັ້ນ, ສະຫງັດຈາກກາມທັງຫຼາຍເທົ່ານັ້ນ" ສັບວ່າ "ເອວະ" ທີ່ກ່າວໄວ້ໃນບົດທຳອິດ ຍ່ອມເປັນອັນກ່າວໄວ້ໃນບົດທີສອງເປັນຕົ້ນນຳ, ໃນທີ່ນີ້ກໍເໝືອນກັນ. ທ່ານກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ເພາະວ່າ ສະມາທິນີ້..." ເພື່ອສະແດງຄຸນວິເສດທີ່ໄດ້ຮັບດ້ວຍຂໍ້ກຳນົດໃນທັງສອງບ່ອນນັ້ນ.

อสุภกมฺมฏฺฐานนฺติ อสุภารมฺมณํ ฌานมาห. ตญฺหิ อสุเภสุ โยคกมฺมภาวโต โยคิโน สุขวิเสสานํ การณภาวโต จ ‘‘อสุภกมฺมฏฺฐาน’’นฺติ วุจฺจติ. เกวลนฺติ อิมินา อารมฺมณํ นิวตฺเตติ. ปฏิเวธวเสนาติ [Pg.521] ฌานปฏิเวธวเสน. ฌานญฺหิ ภาวนาวิเสเสน อิชฺฌนฺตํ อตฺตโน วิสยํ ปฏิวิชฺฌนฺตเมว ปวตฺตติ ยถาสภาวโต ปฏิวิชฺฌิยติ จาติ ปฏิเวโธติ วุจฺจติ. โอฬาริการมฺมณตฺตาติ พีภจฺฉารมฺมณตฺตา. ปฏิกูลารมฺมณตฺตาติ ชิคุจฺฉิตพฺพารมฺมณตฺตา. ปริยาเยนาติ การเณน, เลสนฺตเรน วา. อารมฺมณสนฺตตายาติ อนุกฺกเมน วิจิตพฺพตํ ปตฺตารมฺมณสฺส ปรมสุขุมตํ สนฺธายาห. สนฺเตหิ สนฺนิสินฺเน อารมฺมเณ ปวตฺตมาโน ธมฺโม สยมฺปิ สนฺนิสินฺโนว โหติ. เตนาห ‘‘สนฺโต วูปสนฺโต นิพฺพุโต’’ติ, นิพฺพุตสพฺพปริฬาโหติ อตฺโถ. อารมฺมณสนฺตตาย ตทารมฺมณานํ ธมฺมานํ สนฺตตา โลกุตฺตรธมฺมารมฺมณาหิ ปจฺจเวกฺขณาหิ เวทิตพฺพา.

ຄຳວ່າ "ອະສຸພະກຳມະຖານ" ທ່ານໝາຍເຖິງຊານທີ່ມີອະສຸພະເປັນອາລົມ. ເພາະວ່າ ຊານນັ້ນ ຊື່ວ່າ "ອະສຸພະກຳມະຖານ" ເພາະຄວາມທີ່ເປັນກຳແຫ່ງຄວາມພຽນໃນອະສຸພະທັງຫຼາຍ ແລະເພາະຄວາມທີ່ເປັນເຫດແຫ່ງຄວາມສຸກພິເສດຂອງຜູ້ບຳເພັນເພຽນ. ຄຳວ່າ "ໂດຍສ່ວນດຽວ" ດ້ວຍສັບນີ້ ທ່ານຫ້າມອາລົມອື່ນ. ຄຳວ່າ "ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການແທງຕະຫຼອດ" ຄື ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການແທງຕະຫຼອດຊານ. ເພາະວ່າ ຊານເມື່ອສຳເລັດດ້ວຍພາວະນາພິເສດ ຍ່ອມເປັນໄປແທງຕະຫຼອດອາລົມອັນເປັນວິໄສຂອງຕົນເທົ່ານັ້ນ ແລະຍ່ອມຖືກແທງຕະຫຼອດຕາມສະພາວະ ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ປະຕິເວທະ". ຄຳວ່າ "ເພາະມີອາລົມຫຍາບ" ຄື ເພາະມີອາລົມໜ້າກຽດຊັງ. ຄຳວ່າ "ເພາະມີອາລົມເປັນປະຕິກູນ" ຄື ເພາະມີອາລົມອັນໜ້າກຽດຊັງ. ຄຳວ່າ "ໂດຍປະຣິຍາຍ" ຄື ດ້ວຍເຫດຜົນ ຫຼືດ້ວຍອຸບາຍອື່ນ. ຄຳວ່າ "ເພາະຄວາມສະຫງົບແຫ່ງອາລົມ" ທ່ານກ່າວໝາຍເຖິງຄວາມລະອຽດອ່ອນຢ່າງຍິ່ງຂອງອາລົມທີ່ໄດ້ຮັບການເລືອກເຟັ້ນຕາມລຳດັບ. ທຳທີ່ເປັນໄປໃນອາລົມອັນສະຫງົບແລະລະງັບແລ້ວ ຕົວມັນເອງກໍຍ່ອມສະຫງົບລະງັບຄືກັນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງgກ່າວວ່າ "ສະຫງົບ, ລະງັບ, ດັບແລ້ວ" ອະທິບາຍວ່າ ມີຄວາມຮ້ອນຮົນທັງປວງດັບສະໜິດແລ້ວ. ຄວາມສະຫງົບແຫ່ງທຳທັງຫຼາຍທີ່ມີອາລົມນັ້ນ ເພາະຄວາມສະຫງົບແຫ່ງອາລົມ ເພິ່ງຊາບໄດ້ດ້ວຍການປັດຈະເວກຂະນະທີ່ມີໂລກຸດຕະຣະທຳເປັນອາລົມ.

นาสฺส สนฺตปณีตภาวาวหํ กิญฺจิ เสจนนฺติ อเสจนโก. อเสจนกตฺตา อนาสิตฺตโก, อนาสิตฺตกตฺตา เอว อพฺโพกิณฺโณ, อสมฺมิสฺโส ปริกมฺมาทินา. ตโต เอว ปาฏิเยกฺโก วิสุํเยเวโก. อาเวณิโก อสาธารโณ. สพฺพเมตํ สรสโต เอว สนฺตภาวํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ, ปริกมฺมํ วา สนฺตภาวนิมิตฺตํ. ปริกมฺมนฺติ จ กสิณกรณาทินิมิตฺตุปฺปาทปริโยสานํ, ตาทิสํ เอตฺถ นตฺถีติ อธิปฺปาโย. ตทา หิ กมฺมฏฺฐานํ นิรสฺสาทตฺตา อสนฺตํ อปฺปณีตํ สิยา. อุปจาเร วา นตฺถิ เอตฺถ สนฺตตาติ โยชนา. ยถา อุปจารกฺขเณ นีวรณาทิวิคเมน องฺคปาตุภาเวน จ ปเรสํ สนฺตตา โหติ, น เอวมิมสฺส. อยํ ปน อาทิสมนฺนา…เป… ปณีโต จาติ โยชนา. เกจีติ อุตฺตรวิหารวาสิโน. อนาสิตฺตโกติ อุปเสจเนน อนาสิตฺตโก. เตนาห – ‘‘โอชวนฺโต’’ติ โอชวนฺตสทิโสติ อตฺโถ. มธุโรติ อิฏฺโฐ. เจตสิกสุขปฏิลาภสํวตฺตนํ ติกจตุกฺกชฺฌานวเสน, อุเปกฺขาย วา สนฺตภาเวน สุขคติกตฺตา สพฺเพสมฺปิ ฌานานํ วเสน เวทิตพฺพํ. ฌานสมุฏฺฐานปณีตรูปผุฏฺฐสรีรตาวเสน ปน กายิกสุขปฏิลาภสํวตฺตนํ ทฏฺฐพฺพํ, ตญฺจ โข ฌานโต วุฏฺฐิตกาเล. อิมสฺมึ ปกฺเข ‘‘อปฺปิตปฺปิตกฺขเณ’’ติ อิทํ เหตุมฺหิ ภุมฺมวจนํ ทฏฺฐพฺพํ.

ຄຳວ່າ "ອະເສຈະນະໂກ" (ບໍ່ມີສິ່ງຫົດສົງ) ໄດ້ແກ່ ບໍ່ມີສິ່ງຫົດສົງໃດໆ ທີ່ຈະນຳມາເຊິ່ງຄວາມສະຫງົບ ແລະ ຄວາມປະນີດແກ່ສະມາທິນັ້ນ. ເພາະຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ມີສິ່ງຫົດສົງ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ອະນາສິດຕະໂກ" (ບໍ່ຖືກຫົດສົງ), ເພາະຄວາມເປັນສິ່ງທີ່ບໍ່ຖືກຫົດສົງນັ້ນເອງ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ "ອັບໂບກ信ໂນ" (ບໍ່ລະຄົນປົນເປ), ຄື ບໍ່ປົນເປດ້ວຍບໍລິກຳເປັນຕົ້ນ. ເພາະເຫດນັ້ນເອງ ຈຶ່ງເປັນສິ່ງສະເພາະຕ່າງຫາກ ເປັນສິ່ງດຽວຕ່າງຫາກ. ຄຳວ່າ "ອາເວນິໂກ" ໄດ້ແກ່ ບໍ່ທົ່ວໄປ (ເປັນຄຸນສົມບັດສະເພາະ). ຄຳທັງໝົດນີ້ ກ່າວໄວ້ເພື່ອສະແດງເຖິງຄວາມສະຫງົບໂດຍສະພາວະຂອງມັນເອງ ຫຼື ບໍລິກຳເປັນນິມິດແຫ່ງຄວາມສະຫງົບ. ຄຳວ່າ "ບໍລິກຳ" ໄດ້ແກ່ ຄວາມສຳເລັດແຫ່ງການເຮັດໃຫ້ເກີດນິມິດມີການເຮັດກະສິນເປັນຕົ້ນ, ອະທິບາຍວ່າ ສິ່ງເຊັ່ນນັ້ນບໍ່ມີໃນທີ່ນີ້. ເພາະວ່າໃນເວລານັ້ນ ກັມມະຖານຍ່ອມບໍ່ມີລົດຊາດ ຈຶ່ງບໍ່ສະຫງົບ ບໍ່ປະນີດ. ຫຼືມີການປະກອບຄວາມວ່າ ໃນອຸປະຈາຣະບໍ່ມີຄວາມສະຫງົບໃນທີ່ນີ້. ເພາະວ່າ ໃນຂະນະແຫ່ງອຸປະຈາຣະ ຄວາມສະຫງົບຂອງສະມາທິອື່ນໆ ຍ່ອມມີໄດ້ດ້ວຍການປາສະຈາກນີວອນເປັນຕົ້ນ ແລະ ດ້ວຍການປາກົດຂຶ້ນແຫ່ງອົງສະມາທິ, ແຕ່ຂອງສະມາທິນີ້ບໍ່ເປັນຢ່າງນັ້ນ. ແຕ່ສະມາທິນີ້ ປະກອບດ້ວຍສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນ...ເປ... ແລະ ປະນີດ, ນີ້ຄືການປະກອບຄວາມ. ຄຳວ່າ "ເກຈິ" (ບາງພວກ) ໄດ້ແກ່ ພຣະພິກຂຸຜູ້ນອນຢູ່ໃນອຸຕຕະຣະວິຫານ. ຄຳວ່າ "ອະນາສິດຕະໂກ" ໄດ້ແກ່ ບໍ່ຖືກຫົດສົງດ້ວຍການຫົດສົງເພີ່ມເຕີມ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ໂອຊະວັນໂຕ" (ມີໂອຊະ) ອະທິບາຍວ່າ ຄ້າຍຄືກັບມີໂອຊະ. ຄຳວ່າ "ມະທຸໂຣ" (ຫວານ) ໄດ້ແກ່ ເປັນທີ່ໜ້າປາດຖະໜາ. ຄວາມເປັນໄປເພື່ອໄດ້ຮັບຄວາມສຸກທາງໃຈ ພຶງຊາບດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຕະຕິຍະຊານ ແລະ ຈະຕຸດຖະຊານ ຫຼື ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຊານທັງປວງ ເພາະຄວາມເປັນໄປດ້ວຍຄວາມສຸກ ໂດຍຄວາມສະຫງົບແຫ່ງອຸເປກຂາ. ສ່ວນຄວາມເປັນໄປເພື່ອໄດ້ຮັບຄວາມສຸກທາງກາຍ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງກາຍທີ່ຖືກຕ້ອງດ້ວຍຮູບອັນປະນີດທີ່ມີຊານເປັນສະມຸດຖານ ພຶງເຫັນໄດ້ໃນເວລາທີ່ອອກຈາກຊານ. ໃນຝ່າຍນີ້ ຄຳວ່າ "ອັບປິຕັບປິຕັກຂະເນ" (ໃນຂະນະທີ່ແນບແໜ້ນແລ້ວໆ) ນີ້ ພຶງເຫັນວ່າເປັນພູມມະວັດຈະນະໃນອັດຖະແຫ່ງເຫດ.

อวิกฺขมฺภิเตติ ฌาเนน สกสนฺตานโต อนีหเต อปฺปหีเน. อโกสลฺลสมฺภูเตติ อโกสลฺลํ วุจฺจติ อวิชฺชา, ตโต สมฺภูเต. อวิชฺชาปุพฺพงฺคมา หิ สพฺเพ ปาปธมฺมา. ขเณเนวาติ อตฺตโน ปวตฺติกฺขเณเนว. อนฺตรธาเปตีติ เอตฺถ อนฺตรธาปนํ วินาสนํ, ตํ ปน ฌานกตฺตุกํ [Pg.522] อิธาธิปฺเปตนฺติ ปริยุฏฺฐานปฺปหานํ โหตีติ อาห – ‘‘วิกฺขมฺเภตี’’ติ. วูปสเมตีติ วิเสเสน อุปสเมติ. วิเสเสน อุปสมนํ ปน สมฺมเทว อุปสมนํ โหตีติ อาห ‘‘สุฏฺฐุ อุปสเมตี’’ติ. สาสนิกสฺส ฌานภาวนา เยภุยฺเยน นิพฺเพธภาคิยา โหตีติ อาห ‘‘นิพฺเพธภาคิยตฺตา’’ติ. อริยมคฺคสฺส ปาทกภูโต อยํ สมาธิ อนุกฺกเมน วฑฺฒิตฺวา อริยมคฺคภาวํ อุปคโต วิย โหตีติ อาห ‘‘อนุปุพฺเพน อริยมคฺควุฑฺฒิปฺปตฺโต’’ติ. อยํ ปนตฺโถ วิราคนิโรธปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนานํ วเสน สมฺมเทว ยุชฺชติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

ຄຳວ່າ "ອະວິກຂັມພิເຕ" (ບໍ່ຖືກຂົ່ມໄວ້) ໄດ້ແກ່ ບໍ່ຖືກກຳຈັດອອກໄປ ບໍ່ຖືກລະເສຍຈາກສັນດານຂອງຕົນດ້ວຍຊານ. ຄຳວ່າ "ອະໂກສັລລະສັມພູເຕ" (ເກີດຈາກຄວາມບໍ່ສະຫຼາດ) ໄດ້ແກ່ ຄຳວ່າ ຄວາມບໍ່ສະຫຼາດ ໄດ້ແກ່ ອະວິຊາ, ເກີດຈາກອະວິຊານັ້ນ. ເພາະວ່າ ບາບທຳທັງປວງມີອະວິຊາເປັນຫົວໜ້າ. ຄຳວ່າ "ຂະເນເນວະ" ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍຂະນະແຫ່ງຄວາມເປັນໄປຂອງຕົນນັ້ນເອງ. ຄຳວ່າ "ອັນຕະຣະທາເປຕິ" (ເຮັດໃຫ້ຫາຍໄປ) ໃນທີ່ນີ້ ການເຮັດໃຫ້ຫາຍໄປ ຄື ການທຳລາຍ, ແຕ່ການທຳລາຍນັ້ນ ມີຊານເປັນຜູ້ເຮັດ ໝາຍເຖິງໃນທີ່ນີ້ ເພາະເປັນການລະປະຣິຍຸດຖານ (ກິເລດຢ່າງກາງ) ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ວິກຂັມເພຕິ" (ຂົ່ມໄວ້). ຄຳວ່າ "ວູປະສະເມຕິ" ໄດ້ແກ່ ເຮັດໃຫ້ສະຫງົບໂດຍວິເສດ. ສ່ວນການເຮັດໃຫ້ສະຫງົບໂດຍວິເສດນັ້ນ ຍ່ອມເປັນການສະຫງົບຢ່າງດີແທ້ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ສຸຕຖຸ ອຸປະສະເມຕິ" (ເຮັດໃຫ້ສະຫງົບຢ່າງດີ). ເພາະການຈະເລີນຊານຂອງຜູ້ນັບຖືພຣະສາສະໜາ ໂດຍສ່ວນຫຼາຍຍ່ອມເປັນໄປໃນສ່ວນແຫ່ງການຊຳແຮກກິເລດ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ນິບເພທະພາຄິຍັດຕາ" (ເພາະເປັນໄປໃນສ່ວນແຫ່ງການຊຳແຮກກິເລດ). ສະມາທິນີ້ ເຊິ່ງເປັນບາດຖານແຫ່ງອະລິຍະມັກ ເມື່ອຈະເລີນຂຶ້ນໂດຍລຳດັບ ຍ່ອມເປັນເໝືອນເຖິງຄວາມຈະເລີນແຫ່ງອະລິຍະມັກ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ອະນຸປຸບເພນະ ອະລິຍະມັກຄະວຸດທិບປັດໂຕ" (ເຖິງຄວາມຈະເລີນແຫ່ງອະລິຍະມັກໂດຍລຳດັບ). ແຕ່ເນື້ອຄວາມນີ້ ຍ່ອມເຂົ້າກັນໄດ້ເປັນຢ່າງດີ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງວິຣາຄານຸປັດສະນາ ນິໂຣທານຸປັດສະນາ ແລະ ປະຕິນິສສັກຄານຸປັດສະນາ. ສ່ວນທີ່ເຫຼືອ ພຶງເຂົ້າໃຈໄດ້ງ່າຍທັງນັ້ນ.

๑๐. กิมิลสุตฺตวณฺณนา

໑໐. ອັດຖະກະຖາ ກິມິລະສູດ

๙๘๖. เถโรติ อานนฺทตฺเถโร. อยํ เทสนาติ ‘‘กถํ วิภาวิโต นุ โข กิมิลา’’ติอาทินา ปวตฺตา เทสนา. กายญฺญตรนฺติ รูปกาเย อญฺญตรโกฏฺฐาเส. เอวนฺติ ยถา อานาปานํ อนุสฺสรนฺโต ภิกฺขุ กาเย กายานุปสฺสี ชาโต, เอวํ สพฺพตฺถ วาเรสุ เวทนานุปสฺสีติอาทิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

໙໘໖. ຄຳວ່າ "ເຖໂຣ" ໄດ້ແກ່ ພຣະອານົນທະເຖຣະ. ຄຳວ່າ "ອະຍັງ ເທສະນາ" ໄດ້ແກ່ ພຣະທຳມະເທສະນາທີ່ເປັນໄປແລ້ວ ໂດຍມີຄຳເລີ່ມຕົ້ນວ່າ "ກຖັງ ວິພາວິໂຕ ນຸ ໂຂ ກິມິລາ" (ດູກ່ອນກິມິລະ... ຈະແຈ້ງແນວໃດແທ້) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "ກາຍັນຍະຕະລັງ" ໄດ້ແກ່ ໃນສ່ວນຍ່ອຍສ່ວນໃດສ່ວນໜຶ່ງໃນຮູບກາຍ. ຄຳວ່າ "ເອວັງ" (ຢ່າງນີ້) ມີອະທິບາຍວ່າ ພຶງຊາບເນື້ອຄວາມໃນວາລະທັງປວງວ່າ ພິກຂຸເມື່ອລະນຶກເຖິງອານາປານະ ຍ່ອມເປັນຜູ້ພິຈາລະນາເຫັນກາຍໃນກາຍ ຢ່າງໃດ, ຍ່ອມເປັນຜູ້ພິຈາລະນາເຫັນເວທະນາໃນເວທະນາ ຢ່າງນັ້ນ ເປັນຕົ້ນ.

เทสนาสีสนฺติ เทสนาปเทสํ. มนสิการปเทเสน เวทนา วุตฺตาติ ตํ สพฺพํ สรูปโต อญฺญาปเทสโต อปทิสติ. ยเถว หีติอาทินา ตตฺถ นิทสฺสนํ ทสฺเสติ. จิตฺตสงฺขารปททฺวเยติ ‘‘จิตฺตสงฺขารปฏิสํเวที ปสฺสมฺภยํ จิตฺตสงฺขาร’’นฺติ เอตสฺมึ ปททฺวเย.

ຄຳວ່າ "ເທສະນາສີສັງ" ໄດ້ແກ່ ຫົວຂໍ້ແຫ່ງເທສະນາ. ຄຳວ່າ ເວທະນາ ທີ່ກ່າວໄວ້ດ້ວຍຫົວຂໍ້ແຫ່ງມະນະສິການ ທ່ານສະແດງເນື້ອຄວາມນັ້ນທັງໝົດ ໂດຍສະພາວະຂອງມັນເອງ ແລະ ໂດຍຫົວຂໍ້ອື່ນ. ທ່ານສະແດງອຸປະມາໃນຂໍ້ນັ້ນ ດ້ວຍຄຳມີຄຳວ່າ "ຍະເທວະ ຫິ" ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "ຈິດຕະສັງຂາຣະປະທະທະວະເຍ" ໄດ້ແກ່ ໃນຄູ່ແຫ່ງບົດນີ້ວ່າ "ຈິດຕະສັງຂາຣະປະຕິສັງເວທີ ປັສສັມພະຍັງ ຈິດຕະສັງຂາຣັງ" (ຜູ້ຮູ້ແຈ້ງຈິດສັງຂານ... ເຮັດຈິດສັງຂານໃຫ້ລະງັບຢູ່).

เอวํ สนฺเตปีติ ปีติมนสิการจิตฺตสงฺขารปเทเสน ยทิ เวทนา วุตฺตา, เอวํ สนฺเตปิ. เอสา ยถาวุตฺตา เวทนา อารมฺมณํ น โหติ. เวทนารมฺมณา จ อนุปสฺสนา, ตสฺมา เวทนานุปสฺสนา น ยุชฺชติ. ยทิ เอวํ มหาสติปฏฺฐานาทีสุ ‘‘เวทนา เวทิยตี’’ติ วุตฺตํ, ตํ กถนฺติ อาห – ‘‘มหาสติปฏฺฐานาทีสุปี’’ติอาทิ. ตตฺถ สุขาทีนํ วตฺถุนฺติ สุขาทีนํ อุปฺปตฺติยา วตฺถุภูตํ รูปสทฺทาทึ อารมฺมณํ กตฺวา เวทนา เวทิยติ, น ปุคฺคโล ปุคฺคลสฺเสว อภาวโต. เวทนาปฺปวตฺตึ อุปาทาย นิสฺสาย ยถา ‘‘ปุคฺคโล เวทนํ เวทิยตี’’ติ โวหารมตฺตํ โหติ. เอวํ อิธาปิ เวทนาย อสฺสาสปสฺสาเส อารพฺภ ปวตฺติ, ตถา ปวตฺตมนสิการสีเสน ‘‘เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี ภิกฺขุ ตสฺมึ สมเย วิหรตี’’ติ วุตฺโต. ตํ สนฺธายาติ ตํ เวทนาย อารมฺมณภาวํ สนฺธาย[Pg.523]. อาทีนํ ปทานํ. เอตสฺส ‘‘เวทนานุปสฺสนา น ยุชฺชตี’’ติ วุตฺตอนุโยคสฺส.

ຄຳວ່າ "ເອວັງ ສັນເຕປິ" (ແມ້ເມື່ອເປັນຢ່າງນັ້ນ) ມີອະທິບາຍວ່າ ຫາກເວທະນາຖືກກ່າວໄວ້ດ້ວຍຫົວຂໍ້ແຫ່ງປີຕິ ມະນະສິການ ແລະ ຈິດສັງຂານ, ແມ້ເມື່ອເປັນຢ່າງນັ້ນ. ເວທະນາຕາມທີ່ກ່າວມານີ້ ກໍບໍ່ແມ່ນອາລົມ. ແລະ ການພິຈາລະນາເຫັນ (ອະນຸປັດສະນາ) ມີເວທະນາເປັນອາລົມ, ເພາະສະນັ້ນ ເວທະນານຸປັດສະນາຈຶ່ງບໍ່ສົມຄວນ. ຫາກເປັນຢ່າງນັ້ນ ທີ່ກ່າວໄວ້ໃນມະຫາສະຕິປັດຖານສູດເປັນຕົ້ນວ່າ "ຍ່ອມສະເຫວີຍເວທະນາ" ນັ້ນ ຈະເປັນໄປໄດ້ແນວໃດ? ທ່ານຈຶ່ງg່າວຄຳມີຄຳວ່າ "ມະຫາສະຕິປັດຖານາທີສຸປິ" ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳນັ້ນ ຄຳວ່າ "ສຸຂาທີນັງ ວັດຖຸງ" ໄດ້ແກ່ ເຮັດຮູບແລະສຽງເປັນຕົ້ນ ເຊິ່ງເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງສຸກເປັນຕົ້ນໃຫ້ເປັນອາລົມ ແລ້ວສະεຫວີຍເວທະນາ, ບໍ່ແມ່ນບຸກຄົນສະເຫວີຍ ເພາະບໍ່ມີບຸກຄົນຢູ່ແທ້. ເພາະອາໄສຄວາມເປັນໄປແຫ່ງເວທະນາ ຈຶ່ງມີພຽງແຕ່ໂວຫານວ່າ "ບຸກຄົນສະເຫວີຍເວທະນາ". ແມ້ໃນທີ່ນີ້ກໍຢ່າງນັ້ນ ຄວາມເປັນໄປແຫ່ງເວທະນາປາຣົບລົມຫາຍໃຈເຂົ້າແລະອອກ, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຈຶ່ງຕັດໄວ້ ດ້ວຍຫົວຂໍ້ແຫ່ງມະນະສິການທີ່ເປັນໄປຢ່າງນັ້ນວ່າ "ພິກຂຸເປັນຜູ້ພິຈາລະນາເຫັນເວທະນາໃນເວທະນາທັງຫຼາຍຢູ່ ໃນສະໄໝນັ້ນ". ຄຳວ່າ "ຕັງ ສັນທາຍະ" ໄດ້ແກ່ ໝາຍເຖິງຄວາມເປັນອາລົມແຫ່ງເວທະນັ້ນ. ຂອງບົດທັງຫຼາຍມີບົດເປັນຕົ້ນ. ແຫ່ງຄຳຖາມທີ່ຖາມວ່າ "ເວທະນານຸປັດສະນາ ບໍ່ສົມຄວນ" ນີ້.

สปฺปีติเก ทฺเว ฌาเน สมาปชฺชตีติ ปีติสหคตานิ ปฐมทุติยชฺฌานานิ ปฏิปาฏิยา สมาปชฺชติ. ตสฺสาติ เตน. ปฏิสํวิทิตสทฺทาเปกฺขาย หิ กตฺตุอตฺเถ เอตํ สามิวจนํ. สมาปตฺติกฺขเณติ สมาปชฺชนกฺขเณ. ฌานปฏิลาเภนาติ ฌาเนน สมงฺคีภาเวน. อารมฺมณโตติ อารมฺมณมุเขน ตทารมฺมณฌานปริยาปนฺนา ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ, อารมฺมณสฺส ปฏิสํวิทิตตฺตาติ วุตฺตํ โหติ. ยถา นาม สปฺปปริเยสนํ จรนฺเตน ตสฺส อาสเย ปฏิสํวิทิเต โสปิ ปฏิสํวิทิโต โหติ มนฺตาคทพเลน ตสฺส คหณสฺส สุกรตฺตา, เอวํ ปีติยา อาสยภูเต อารมฺมเณ ปฏิสํวิทิเต สา ปีติ ปฏิสํวิทิตาว โหติ สลกฺขณโต สามญฺญลกฺขณโต จ ตสฺสา คหณสฺส สุกรตฺตา. วิปสฺสนกฺขเณติ วิปสฺสนาปญฺญาย ติกฺขวิสทภาวปฺปตฺตาย วิสยโต ทสฺสนกฺขเณ. ลกฺขณปฺปฏิเวเธนาติ ปีติยา สลกฺขณสฺส สามญฺญลกฺขณสฺส จ ปฏิวิชฺฌเนน. ยญฺหิ ปีติยา วิเสสโต สามญฺญโต จ ลกฺขณํ, ตสฺมึ วิทิเต สา ยาถาวโต วิทิตา เอว โหติ. เตนาห ‘‘อสมฺโมหโต ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหตี’’ติ.

ຄຳວ່າ "ສັບປີຕິເກ ທະເວ ຊາເນ ສະມາປັດຊະຕິ" (ຍ່ອມເຂົ້າຊານ ໒ ທີ່ມີປີຕິ) ໄດ້ແກ່ ຍ່ອຍເຂົ້າປະຖົມມະຊານ ແລະ ທຸຕິຍະຊານ ທີ່ສະຫະຣະຄົດດ້ວຍປີຕິໄປຕາມລຳດັບ. ຄຳວ່າ "ຕັສສະ" ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍພິກຂຸນັ້ນ. ເພາະວ່າ ສາມີວັດຈະນະ (ແຫ່ງ... / ຂອງ...) ນີ້ ໃຊ້ໃນອັດຖະແຫ່ງກັດຕຸ (ຜູ້ເຮັດ) ເພາະເພັ່ງເຖິງຄຳວ່າ "ປະຕິສັງວິທິຕະ" (ຮູ້ແຈ້ງ). ຄຳວ່າ "ສະມາປັດຕິກຂະເນ" ໄດ້ແກ່ ໃນຂະນະທີ່ເຂົ້າສະມາບັດ. ຄຳວ່າ "ຊານະປະຕິລາເພນະ" ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍຄວາມເປັນຜູ້ພ້ອມພຽງດ້ວຍຊານ. ຄຳວ່າ "ອາຣັມມະນະໂຕ" ໄດ້ແກ່ ໂດຍທາງອາລົມ ປີຕິອັນນັບເນື່ອງໃນຊານທີ່ມີອາລົມນັ້ນ ຍ່ອມເປັນສິ່ງທີ່ຮູ້ແຈ້ງແລ້ວ, ອະທິບາຍວ່າ ເພາະອາລົມເປັນສິ່ງທີ່ຮູ້ແຈ້ງແລ້ວ. ປຽບເໝືອນ ບຸກຄົນຜູ້ທ່ຽວສະແຫວງຫາງູ ເມື່ອຮູ້ແຈ້ງທີ່ຢູ່ຂອງມັນແລ້ວ ງູນັ້ນກໍເປັນອັນຮູ້ແຈ້ງແລ້ວ ເພາະການຈັບງູນັ້ນເຮັດໄດ້ງ່າຍດ້ວຍກຳລັງແຫ່ງມົນແລະຢາ, ຢ່າງໃດກໍດີ ເມື່ອອາລົມອັນເປັນທີ່ອາໄສແຫ່ງປີຕິຖືກຮູ້ແຈ້ງແລ້ວ ປີຕິນັ້ນກໍເປັນອັນຮູ້ແຈ້ງແລ້ວແທ້ໆ ເພາະການກຳນົດຖືເອົາປີຕິນັ້ນ ໂດຍສະລັກສະນະ ແລະ ສາມັນຍະລັກສະນະ ເຮັດໄດ້ງ່າຍ, ຢ່າງນັ້ນເໝືອນກັນ. ຄຳວ່າ "ວິປັດສະນັກຂະເນ" ໄດ້ແກ່ ໃນຂະນະແຫ່ງການເຫັນໂດຍຄວາມເປັນອາລົມ ດ້ວຍວິປັດສະນາປັນຍາທີ່ເຖິງຄວາມກ້າຫານແລະຜຸດຜ່ອງ. ຄຳວ່າ "ລັກຂະນັບປະຕິເວເທນະ" ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍການແທງຕະຫຼອດສະລັກສະນະ ແລະ ສາມັນຍະລັກສະນະແຫ່ງປີຕິ. ເພາະວ່າ ເມື່ອລັກສະນະໂດຍສະເພາະ ແລະ ໂດຍທົ່ວໄປແຫ່ງປີຕິຖືກຮູ້ແລ້ວ ປີຕິນັ້ນກໍເປັນອັນຮູ້ແລ້ວຕາມຄວາມເປັນຈິງແທ້. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ປີຕິຍ່ອມເປັນສິ່ງທີ່ຮູ້ແຈ້ງແລ້ວ ໂດຍຄວາມບໍ່ຫຼົງໄຫຼ".

อิทานิ ตมตฺถํ ปาฬิยา เอว วิภาเวตุํ ‘‘วุตฺตญฺเหต’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ ทีฆํ อสฺสาสวเสนาติ ทีฆสฺส อสฺสาสสฺส อารมฺมณภูตสฺส วเสน. ปชานโต สา ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหตีติ สมฺพนฺโธ. จิตฺตสฺส เอกคฺคตํ อวิกฺเขปํ ปชานโตติ ฌานปริยาปนฺนํ ‘‘อวิกฺเขโป’’ติ ลทฺธนามํ จิตฺตสฺเสกคฺคตํ ตํสมฺปยุตฺตาย ปญฺญาย ปชานโต. ยถา หิ อารมฺมณมุเขน ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ, เอวํ ตํสมฺปยุตฺตธมฺมาปิ อารมฺมณมุเขน ปฏิสํวิทิตา เอว โหนฺตีติ. สติ อุปฏฺฐิตา โหตีติ ทีฆํ อสฺสาสวเสน ฌานสมฺปยุตฺตา สติ ตสฺมึ อารมฺมเณ อุปฏฺฐิตา อารมฺมณมุเขน ฌาเนปิ อุปฏฺฐิตา นาม โหติ. ตาย สติยาติ เอวํ อุปฏฺฐิตาย ตาย สติยา ยถาวุตฺเตน เตน ญาเณน สุปฺปฏิวิทิตตฺตา อารมฺมณสฺส ตสฺส วเสน ตทารมฺมณา สา ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ. ทีฆํ ปสฺสาสวเสนาติอาทีสุปิ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เตน วุตฺตํ ‘‘เอเตเนว นเยน อวเสสปทานิปิ อตฺถโต เวทิตพฺพานี’’ติ.

ບັດນີ້ ເພື່ອຈະສະແດງເນື້ອຄວາມນັ້ນດ້ວຍພຣະບາລີເອງ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳມີຄຳວ່າ "ວຸດຕັງ ເຫຕັງ" (ເພາະຄຳນັ້ນຖືກກ່າວໄວ້ແລ້ວ) ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳນັ້ນ ຄຳວ່າ "ທີຄັງ ອັສສາສະວະເສນະ" ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງລົມຫາຍໃຈເຂົ້າຮຽວຍາວອັນເປັນອາລົມ. ມີການເຊື່ອມໂຍງຄວາມວ່າ ປີຕິນັ້ນຍ່ອມເປັນສິ່ງທີ່ຮູ້ແຈ້ງແລ້ວ ແກ່ຜູ້ຮູ້ທົ່ວເຖິງ. ຄຳວ່າ "ຈິດຕັສສະ ເອກັກຄະຕັງ ອະວິກເຂປັງ ປະຊານະໂຕ" ໄດ້ແກ່ ຜູ້ຮູ້ທົ່ວເຖິງຄວາມມີອາລົມດຽວແຫ່ງຈິດອັນນັບເນື່ອງໃນຊານ ທີ່ໄດ້ຊື່ວ່າ "ອະວິກເຂປະ" (ຄວາມບໍ່ຟຸ້ງຊ່ານ) ດ້ວຍປັນຍາທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍຈິດນັ້ນ. ເພາະວ່າ ປີຕິຍ່ອມເປັນສິ່ງທີ່ຮູ້ແຈ້ງແລ້ວ ໂດຍທາງອາລົມ ຢ່າງໃດ, ແມ້ທຳທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍປີຕິນັ້ນ ກໍຍ່ອມເປັນສິ່ງທີ່ຮູ້ແຈ້ງແລ້ວ ໂດຍທາງອາລົມ ຢ່າງນັ້ນເໝືອນກັນ. ຄຳວ່າ "ສະຕິ ອຸປັດຖિຕາ ໂຫຕິ" ໄດ້ແກ່ ສະຕິທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍຊານ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງລົມຫາຍໃຈເຂົ້າຮຽວຍາວ ຕັ້ງໝັ້ນແລ້ວໃນອາລົມນັ້ນ ຍ່ອມຊື່ວ່າຕັ້ງໝັ້ນແລ້ວໃນຊານ ໂດຍທາງອາລົມ. ຄຳວ່າ "ຕາຍະ ສະຕິຍາ" ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍສະຕິທີ່ຕັ້ງໝັ້ນແລ້ວຢ່າງນັ້ນ ປີຕິທີ່ມີອາລົມນັ້ນ ຍ່ອມເປັນສິ່ງທີ່ຮູ້ແຈ້ງແລ້ວ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອາລົມນັ້ນ ເພາະອາລົມຖືກແທງຕະຫຼອດດີແລ້ວ ດ້ວຍຍານຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວນັ້ນ. ແມ້ໃນບົດມີບົດວ່າ "ທີຄັງ ປັສສາສະວະເສນະ" (ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງລົມຫາຍໃຈອອກຮຽວຍາວ) ເປັນຕົ້ນ ກໍພຶງຊາບເນື້ອຄວາມໂດຍນຳນອງນີ້ເອງ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ໂດຍນຳນອງນີ້ເອງ ບົດທີ່ເຫຼືອກໍພຶງຊາບໂດຍເນື້ອຄວາມ".

ยเถวาติอาทีสุ [Pg.524] อยํ สงฺเขปตฺโถ – ฌานปฏิลาเภน ยถา อารมฺมณโต ปีติอาทโย ปฏิสํวิทิตา โหนฺติ เตน วินา เตสํ อปฺปวตฺตนโต. เอวํ ฌานสมฺปยุตฺเตน ตํปริยาปนฺเนน เวทนาสงฺขาตมนสิการปฏิลาเภน อารมฺมณโต เวทนา ปฏิสํวิทิตา โหติ อรุณุคฺคเมน วิย สูริยสฺส เตน วินา เวทนาย อปฺปวตฺตนโต. ตสฺมา วุตฺตนเยน อติสยปฺปวตฺติ เวทนา สุปฺปฏิวิทิตา, ตสฺมา สุวุตฺตเมตนฺติ ปุพฺเพ วุตฺตโจทนํ นิรากโรติ.

ໃນຄຳມີຄຳວ່າ "ຍະເທວະ" ເປັນຕົ້ນ ນີ້ຄືເນື້ອຄວາມໂດຍຫຍໍ້ — ປີຕິເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມເປັນສິ່ງທີ່ຮູ້ແຈ້ງແລ້ວ ໂດຍທາງອາລົມ ດ້ວຍການໄດ້ຮັບຊານ ຢ່າງໃດ ເພາະຫາກປາສະຈາກຊານນັ້ນແລ້ວ ປີຕິເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານັ້ນຍ່ອມເປັນໄປບໍ່ໄດ້. ເວທະນາກໍຍ່ອມເປັນສິ່ງທີ່ຮູ້ແຈ້ງແລ້ວ ໂດຍທາງອາລົມ ດ້ວຍການໄດ້ຮັບມະນະສິການທີ່ນັບວ່າເປັນເວທະນາ ອັນນັບເນື່ອງໃນຊານນັ້ນ ທີ່ສຳປະຍຸດດ້ວຍຊານ ຢ່າງນັ້ນເໝືອນກັນ ປຽບເໝືອນດວງອາທິດປາກົດຂຶ້ນດ້ວຍການຂຶ້ນແຫ່ງແສງອະລຸນ ເພາະຫາກປາສະຈາກມະນະສິການນັ້ນແລ້ວ ເວທະນາຍ່ອມເປັນໄປບໍ່ໄດ້. ເພາະສະນັ້ນ ເວທະນາທີ່ມີຄວາມເປັນໄປຢ່າງຍິ່ງໃຫຍ່ ຍ່ອມເປັນສິ່ງທີ່ແທງຕະຫຼອດດີແລ້ວ ໂດຍນຳນອງທີ່ກ່າວມາແລ້ວ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຄຳນີ້ຈຶ່ງເປັນຄຳທີ່ກ່າວໄວ້ດີແລ້ວ, ທ່ານຍ່ອມຄັດຄ້ານຄຳທ້ວງຕີທີ່ກ່າວໄວ້ກ່ອນໜ້ານີ້.

อารมฺมเณติ อสฺสาสปสฺสาสนิมิตฺตํ วทติ. จิตฺตานุปสฺสีเยว นาเมส โหติ อสมฺโมหโต จิตฺตสฺส ปฏิสํวิทิตตฺตา. เตนาห ‘‘ตสฺมา’’ติอาทิ. จิตฺตปฏิสํวิทิตวเสนาติ อาทิ-สทฺเทน อิตรา ติสฺโสปิ จิตฺตานุปสฺสนา สงฺคณฺหาติ.

ຄຳວ່າ "ອາຣັມມະເນ" (ໃນອາລົມ) ທ່ານກ່າວເຖິງນິມິດແຫ່ງລົມຫາຍໃຈເຂົ້າແລະອອກ. ພິກຂຸນັ້ນຊື່ວ່າເປັນຜູ້ພິຈາລະນາເຫັນຈິດ (ຈິດຕານຸປັດສີ) ແທ້ໆ ເພາະຈິດຖືກຮູ້ແຈ້ງແລ້ວ ໂດຍຄວາມບໍ່ຫຼົງໄຫຼ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳມີຄຳວ່າ "ຕັສມາ" (ເພາະສະນັ້ນ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "ຈິດຕະປະຕິສັງວິທິຕະວະເສນະ" (ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມຮູ້ແຈ້ງຈິດ) ດ້ວຍສັບວ່າ "ອາທິ" (ເປັນຕົ້ນ) ຍ່ອມສົງເຄາະເອົາຈິດຕານຸປັດສະນາອີກ ໓ ປະການທີ່ເຫຼືອ.

โสติ ธมฺมานุปสฺสนํ อนุยุตฺโต ภิกฺขุ. ยํ ตํ ปหานํ ปหายกญาณํ. ปญฺญายาติ อปราย วิปสฺสนาปญฺญาย อนิจฺจวิราคาทิโต ทิสฺวา ทุวิธายปิ อชฺฌุเปกฺขิตา โหติ. อิทญฺหิ จตุกฺกนฺติ อนิจฺจานุปสฺสนาทิวเสน วุตฺตํ จตุกฺกํ. ตสฺสาปิ ธมฺมานุปสฺสนาย. ปชหตีติ ปหานนฺติ อาห ‘‘นิจฺจสญฺญํ…เป… ปหานกรญาณํ อธิปฺเปต’’นฺติ. วิปสฺสนาปรมฺปรนฺติ ปฏิปาฏิยา วิปสฺสนมาห. ปถปฏิปนฺนํ อชฺฌุเปกฺขตีติ มชฺฌิมาย ปฏิปตฺติยา สมฺมเทว วีถิปฏิปนฺนํ ภาวนาจิตฺตํ ปคฺคหนิคฺคหานํ อกรเณน อชฺฌุเปกฺขติ. เอกโต อุปฏฺฐานนฺติ ยสฺมา มชฺฌิมสมถวีถินาติวตฺติยา ตตฺถ จ ปกฺขนฺทเนน อินฺทฺริยานํ เอกรสภาเวน, ตตฺรมชฺฌตฺตตาย ภาวโต อวิเสสํ เอกคฺคภาวูปคมเนน เอกนฺตโต อุปฏฺฐาติ, ตสฺมา น ตตฺถ กิญฺจิ กาตพฺพนฺติ อชฺฌุเปกฺขติ. ตตฺถาติ เอวํ อชฺฌุเปกฺขเน. สหชาตานมฺปิ อชฺฌุเปกฺขนา โหติ เตสํ ปวตฺตนาการสฺส อชฺฌุเปกฺขนโต. ‘‘ปญฺญาย ทิสฺวา’’ติ วุตฺตตฺตา อารมฺมณอชฺฌุเปกฺขนา อธิปฺเปตา. น เกวลํ นีวรณาทิธมฺเม อชฺฌุเปกฺขิตา, อถ โข อภิชฺฌา …เป… ปญฺญาย ทิสฺวา อชฺฌุเปกฺขิตา โหตีติ โยชนา.

ຄຳວ່າ "ໂສ" ໄດ້ແກ່ ພິກຂຸຜູ້ປະກອບເນືອງໆ ໃນທັມມານຸປັດສະນາ. ຄຳວ່າ "ຍັງ ຕັງ ປະຫານັງ" ໄດ້ແກ່ ຍານອັນເປັນເຄື່ອງລະ. ຄຳວ່າ "ປັນຍາຍະ" ໄດ້ແກ່ ເຫັນດ້ວຍວິປັດສະນາປັນຍາອື່ນ ໂດຍຄວາມເປັນອະນິດຈະເປັນຕົ້ນ ແລ້ວວາງເສີຍ (ເພັ່ງເລັງຢູ່) ໂດຍທັງສອງປະການ. ຄຳວ່າ "ອິທັງ ຫິ ຈະຕຸກກັງ" ໄດ້ແກ່ ໝວດ ໔ ທີ່ກ່າວໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງອະນິດຈານຸປັດສະນາເປັນຕົ້ນ. ແມ້ຂອງທັມມານຸປັດສະນານັ້ນ. ຄຳວ່າ "ປະຊະຫະຕິ" (ຍ່ອມລະ) ຄື ການລະ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ໝາຍເຖິງຍານອັນເຮັດການລະນິດຈະສັນຍາ...ເປ...". ຄຳວ່າ "ວິປັດສະນາປະຣັມປະຣັງ" ໄດ້ແກ່ ກ່າວເຖິງວິປັດສະນາໄປຕາມລຳດັບ. ຄຳວ່າ "ປະຖະປະຕິປັນນັງ ອັດຊຸເπεັກຂະຕິ" ໄດ້ແກ່ ຍ່ອຍວາງເສີຍຕໍ່ພາວະນາຈິດທີ່ດຳເນີນໄປໃນວິຖີຢ່າງດີແລ້ວ ດ້ວຍຂໍ້ປະຕິບັດປານກາງ ໂດຍການບໍ່ເຮັດການປະຄອງ ແລະ ການຂົ່ມໄວ້. ຄຳວ່າ "ເອກະໂຕ ອຸປັດຖານັງ" ໄດ້ແກ່ ເພາະສະມາທິວິຖີປານກາງບໍ່ກ້າວລ່ວງໄປ ແລະ ເພາະຄວາມແລ່ນໄປໃນວິຖີນັ້ນ ດ້ວຍຄວາມເປັນອັນດຽວກັນແຫ່ງອິນຊີທັງຫຼາຍ, ຍ່ອມຕັ້ງໝັ້ນຢູ່ໂດຍສ່ວນດຽວ ດ້ວຍການເຖິງຄວາມມີອາລົມດຽວອັນບໍ່ຕ່າງກັນ ເພາະຄວາມເປັນສະພາວະປານກາງໃນທຳນັ້ນໆ, ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງວາງເສີຍວ່າ ບໍ່ມີກິດໃດໆ ທີ່ຈະຕ້ອງເຮັດໃນສະມາທິນັ້ນ. ຄຳວ່າ "ຕັດຖະ" ໄດ້ແກ່ ໃນການວາງເສີຍຢ່າງນີ້. ການວາງເສີຍແມ້ໃນທຳທີ່ເກີດຮ່ວມກັນ (ສະຫະຊາດະທຳ) ກໍຍ່ອມມີ ເພາະການວາງເສີຍຕໍ່ອາການຄວາມເປັນໄປຂອງທຳເຫຼົ່ານັ້ນ. ເພາະຄຳວ່າ "ເຫັນດ້ວຍປັນຍາ" ທີ່ກ່າວໄວ້ ຈຶ່ງໝາຍເຖິງການວາງເສີຍໃນອາລົມ. ມີການປະກອບຄວາມວ່າ ບໍ່ແມ່ນວາງເສີຍສະເພາະໃນນີວອນທຳເປັນຕົ້ນເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ເປັນຜູ້ນຳອະພິຊາ...ເປ... ມາເຫັນດ້ວຍປັນຍາແລ້ວວາງເສີຍຢູ່.

ปํสุปุญฺชฏฺฐานิยสฺส กิเลสสฺส อุปฺปตฺติฏฺฐานทสฺสนตฺถํ ‘‘จตุมหาปโถ วิย ฉ อายตนานิ’’อิจฺเจว วุตฺตํ. กายาทโย จตฺตาโร อารมฺมณสติปฏฺฐานา. จตูสุ อารมฺมเณสูติ กายาทีสุ จตูสุ อารมฺมเณสุ ปวตฺตา [Pg.525] จตฺตาโร สติปฏฺฐานา ปํสุปุญฺชฏฺฐานิยสฺส กิเลสสฺส อุปหนนโต.

ເພື່ອສະແດງເຖິງທີ່ເກີດແຫ່ງກິເລດອັນປຽບເໝືອນກອງຝຸ່ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວໄວ້ວ່າ "ອາຍະຕະນະ ໖ ປຽບເໝືອນທາງໃຫຍ່ ໔ ແພ່ງ". ກາຍເປັນຕົ້ນ ຄື ອາລົມສະຕິປັດຖານ ໔. ຄຳວ່າ "ຈະຕູສຸ ອາຣັມມະເນສຸ" ໄດ້ແກ່ ສະຕິປັດຖານ ໔ ທີ່ເປັນໄປໃນອາລົມ ໔ ມີກາຍເປັນຕົ້ນ ເພາະເປັນເຄື່ອງກຳຈັດກິເລດອັນປຽບເໝືອນກອງຝຸ່ນ.

เอกธมฺมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ຈົບ ການພັນລະນາເອກະທັມມະວັກ.

๒. ทุติยวคฺโค

໒. ວັກທີສອງ

๑-๒. อิจฺฉานงฺคลสุตฺตาทิวณฺณนา

໑-໒. ການພັນລະນາອິດສານັງຄະລະສູດເປັນຕົ້ນ

๙๘๗-๙๘๘. กสฺมาติอาทิ วิหารสมาปตฺติอาจิกฺขเณ การณํ วิภาเวตุํ อารทฺธํ.

໙໘໗-໙໘໘. ຄຳມີຄຳວ່າ "ກັສມາ" (ເພາະເຫດໃດ) ເປັນຕົ້ນ ທ່ານເລີ່ມຕົ້ນໄວ້ ເພື່ອສະແດງເຫດຜົນໃນການບອກວິຫານສະມາບັດ.

เอว-วากาโรติ เอว-กาโร วา-กาโร จ. เอกนฺตสนฺตตฺตา เอกนฺเตน สนฺตมนสิการภาวโต. เสกฺขวจเนเนว เตสํ สิกฺขิตพฺพสฺส อตฺถิภาเว สิทฺเธปิ สิกฺขิตพฺพรหิเตสุ เตสุปิ เสกฺขปริยายสฺส วุจฺจมานตฺตา สิกฺขิตพฺพสทฺเทน เสกฺเข วิเสเสตฺวา วุตฺตา. อาสวกฺขยตฺถํ สิกฺขิตพฺพสฺส อภาเวปิ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารตฺถํ ฌานาทิสิกฺขเนน วินา สิกฺขิตพฺพาภาวา ‘‘อเสกฺขา นามา’’ติ วุตฺตา. พุทฺธานํ ปน สพฺพโส สมฺมเทว ปรินิฏฺฐิตสิกฺขตฺตา ‘‘สิกฺขามี’’ติ น วุตฺตํ. อานาปานชฺฌานผลสมาปตฺติ ตถาคตวิหาโร.

ຄຳວ່າ "ເອວະວາກາໂຣ" ໄດ້ແກ່ ເອວະອັກສອນ ແລະ ວາອັກສອນ. ຄຳວ່າ "ເອກັນຕະສັນຕັດຕາ" ໄດ້ແກ່ ເພາະຄວາມເປັນສະພາບທີ່ມີມະນະສິການສະຫງົບໂດຍສ່ວນດຽວ. ແມ້ວ່າຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງສິ່ງທີ່ພຶງສຶກສາຂອງພຣະເສຂະເຫຼົ່ານັ້ນ ຈະສຳເລັດໄດ້ດ້ວຍຄຳວ່າ ເສຂະ ນັ້ນເອງກໍຕາມ, ແຕ່ເພາະຄວາມເປັນໄປແຫ່ງເສຂະປະຣິຍາຍ ແມ້ໃນພຣະເສຂະເຫຼົ່ານັ້ນ ຜູ້ປາສະຈາກສິ່ງທີ່ພຶງສຶກສາ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຈຳແນກພຣະເສຂະໄວ້ ດ້ວຍຄຳວ່າ ສິ່ງທີ່ພຶງສຶກສາ. ແມ້ວ່າຈະບໍ່ມີສິ່ງທີ່ພຶງສຶກສາເພື່ອຄວາມສິ້ນໄປແຫ່ງອາສະວະກໍຕາມ, ແຕ່ເພາະບໍ່ມີສິ່ງທີ່ພຶງສຶກສາອື່ນ ນອກຈາກການສຶກສາຊານເປັນຕົ້ນ ເພື່ອການຢູ່ເປັນສຸກໃນປັດຈຸບັນ, ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ຊື່ວ່າ ອະເສຂະ". ສ່ວນພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ມີການສຶກສາອັນສຳເລັດຮຽບຮ້ອຍດີແລ້ວໂດຍປະການທັງປວງ, ຈຶ່ງບໍ່ຕັດວ່າ "ເຮົາສະແຫວງຫາການສຶກສາ". ຜົນສະມາບັດແຫ່ງອານາປານະຊານ ຄື ຕະຖາຄົດວິຫານ.

๓-๑๐. ปฐมอานนฺทสุตฺตาทิวณฺณนา

໓-໑໐. ການພັນລະນາປະຖົມມະອານົນທະສູດເປັນຕົ້ນ

๙๘๙-๙๙๖. อนิจฺจาทิวเสนาติ อนิจฺจทุกฺขานตฺตวเสน. ปวิจินติ ปกาเรหิ วิจินติ. นิกฺกิเลสาติ อปคตกิเลสา วิกฺขมฺภิตกิเลสา. ปีติสมฺโพชฺฌงฺโค, ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺโคติ ปาโฐ.

໙໘໙-໙໙໖. ຄຳວ່າ "ອະນິດຈາທິວະເສນະ" ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມເປັນອະນິດຈະ ທຸກຂະ ແລະ ອະນັດຕາ. ຄຳວ່າ "ປະວິຈິນະຕິ" ໄດ້ແກ່ ຍ່ອຍເລືອກເຟັ້ນໂດຍປະການຕ່າງໆ. ຄຳວ່າ "ນິກກิເລສາ" ໄດ້ແກ່ ຜູ້ມີກິເລດປາສະຈາກໄປແລ້ວ ຄື ມີກິເລດຖືກຂົ່ມໄວ້ແລ້ວ. ມີບົດບາລີວ່າ "ປີຕິສັມໂພດຊັງໂຄ ປັສສັດທິສັມໂພດຊັງໂຄ".

ยาย อโนสกฺกนํ อนติวตฺตนญฺจ โหติ, อยํ ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขา มชฺฌตฺตากาโรติ วุตฺตา. เอกจิตฺตกฺขณิกาติ เอกจิตฺตุปฺปาทปริยาปนฺนตฺตา.

ອຸເπεກຂາໃດ ທີ່ເຮັດໃຫ້ບໍ່ມີການຖອຍຫຼັງ ແລະ ບໍ່ມີການກ້າວລ່ວງໄປ, ອຸເπεກຂານີ້ ທ່ານກ່າວວ່າ "ຕັຕຣະມັດຊັດຕຸເπεກຂາ" ຄື ອາການເປັນກາງ. ຄຳວ່າ "ເອກະຈິດຕັກຂະນິກາ" ໄດ້ແກ່ ເພາະນັບເນື່ອງໃນການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງຈິດດວງດຽວ.

จตฺตุนฺนํ จตุกฺกานํ วเสน โสฬสกฺขตฺตุกา. อานาปานสนฺนิสฺสเยน ปวตฺตตฺตา อารมฺมณวเสน ปวตฺตา อานาปานารมฺมณาปิ อปรภาเค สติ อานาปานสฺสตีติ ปริยาเยน วตฺตพฺพตํ อรหตีติ ‘‘อานาปานสฺสติ มิสฺสกา กถิตา’’ติ วุตฺตํ. อานาปานมูลกาติ อานาปานสนฺนิสฺสเยน [Pg.526] ปวตฺตา สติปฏฺฐานา. เตสํ มูลภูตาติ เตสํ สติปฏฺฐานานํ มูลการณภูตา. โพชฺฌงฺคมูลกาติ โพชฺฌงฺคปจฺจยภูตา. เตปิ โพชฺฌงฺคาติ เอเต วีสติ สติปฏฺฐานเหตุกา โพชฺฌงฺคา. วิชฺชาวิมุตฺติปูรกาติ ตติยวิชฺชาย ตสฺส ผลสฺส จ ปริปูรณวเสน ปวตฺตา โพชฺฌงฺคา. ผลสมฺปยุตฺตาติ จตุตฺถผลสมฺปยุตฺตา, จตุพฺพิธผลสมฺปยุตฺตา วา.

ໂດຍອຳນາດແຫ່ງໝວດສີ່ 4 ໝວດ ຈຶ່ງມີ 16 ຄັ້ງ. ເພາະຄວາມເປັນໄປໂດຍອາໄສອານາປານະ ແລະ ເພາະຄວາມເປັນໄປໂດຍອຳນາດແຫ່ງອາລົມ ແມ້ອານາປານາລົມ ເມື່ອມີສະຕິໃນການຕໍ່ມາ ກໍຄວນທີ່ຈະເອີ້ນໂດຍອ້ອມວ່າ 'ອານາປານັສສະຕິ' ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'อານາປານັສສະຕິ ຕັດໄວ້ແບບປະສົມກັນ'. ຄຳວ່າ 'ມີອານາປານະເປັນມູນ' ຄື ສະຕິປັດຖານທີ່ເປັນໄປໂດຍອາໄສອານາປານະ. ຄຳວ່າ 'ເປັນມູນແຫ່ງສະຕິປັດຖານເຫຼົ່ານັ້ນ' ຄື ເປັນເຫດເຄົ້າແຫ່ງສະຕິປັດຖານເຫຼົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ມີໂພດຊົງເປັນມູນ' ຄື ເປັນປັດໄຈແຫ່ງໂພດຊົງ. ຄຳວ່າ 'ແມ້ໂພດຊົງເຫຼົ່ານັ້ນ' ຄື ໂພດຊົງ 20 ປະການເຫຼົ່ານີ້ ທີ່ມີສະຕິປັດຖານເປັນເຫດ. ຄຳວ່າ 'ຜູ້ເຮັດວິຊຊາ ແລະ ວິມຸດໃຫ້ບໍລິບູນ' ຄື ໂພດຊົງທີ່ເປັນໄປໂດຍອຳນາດແຫ່ງການເຮັດວິຊຊາທີສາມ ແລະ ຜົນແຫ່ງວິຊຊານັ້ນໃຫ້ບໍລິບູນ. ຄຳວ່າ 'ປະກອບດ້ວຍຜົນ' ຄື ປະກອບດ້ວຍຜົນທີສີ່ ຫຼື ປະກອບດ້ວຍຜົນ 4 ປະການ.

ทุติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາອັດຖະກະຖາວັກທີສອງ ຈົບແລ້ວ.

อานาปานสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາອັດຖະກະຖາອານາປານະສັງຍຸດ ຈົບແລ້ວ.

๑๑. โสตาปตฺติสํยุตฺตํ

໑໑. ໂສຕາປັດຕິສັງຍຸດ

๑. เวฬุทฺวารวคฺโค

໑. ເວລຸທວາຣະວັກ

๑. จกฺกวตฺติราชสุตฺตวณฺณนา

໑. ການພັນລະນາຈັກກະວັດຕິຣາຊະສູດ

๙๙๗. อนุคฺคหครหเณสุ [Pg.527] นิปาโตติ อนุคฺคณฺหนครหตฺถโชตโก นิปาโต. กิเมตฺถ อนุคฺคณฺหาติ, กึ วา ครหตีติ อาห ‘‘จตุนฺน’’นฺติอาทิ. ตตฺถ อนุคฺคณฺหนฺโต อนุจฺฉวิกํ กตฺวา คณฺหนฺโต. ครหนฺโต นินฺทนฺโต. อิสฺสรสีโล อิสฺสโร, ตสฺส ภาโว อิสฺสริยํ, ปภุตา. อธีนํ ปติ อธิปติ, ตสฺส ภาโว อาธิปจฺจํ, สามิภาโวติ อาห – ‘‘อิสฺสริยาธิปจฺจ’’นฺติอาทิ. อนนฺตกานีติ อนฺตรหิตานิ.

໙໙໗. ຄຳວ່າ 'ນິບາດໃນການອະນຸເຄາະ ແລະ ການຕິຕຽນ' ຄື ນິບາດທີ່ສະແດງເນື້ອຄວາມອະນຸເຄາະ ແລະ ຕິຕຽນ. ຖາມວ່າ ໃນທີ່ນີ້ ພຣະອົງຊົງອະນຸເຄາະຫຍັງ ຫຼື ຊົງຕິຕຽນຫຍັງ? ຈຶ່ງຕັດຄຳວ່າ 'catunnaṃ' (ແຫ່ງທຳ 4 ປະການ) ເປັນຕົ້ນ. ໃນຄຳເຫຼົ່ານັ້ນ ຄຳວ່າ 'ຊົງອະນຸເຄາະ' ຄື ຊົງຮັບໄວ້ໂດຍເຮັດໃຫ້ເໝາະສົມ. ຄຳວ່າ 'ຊົງຕິຕຽນ' ຄື ຊົງຕິຕຽນ. ຜູ້ມີປົກກະຕິເປັນໃຫຍ່ ຊື່ວ່າ 'ອິດສະຫຼະ', ຄວາມເປັນແຫ່ງອິດສະຫຼະນັ້ນ ຊື່ວ່າ 'ອິດສະຣິຍະ' ຄື ຄວາມມີອຳນາດ. ຜູ້ເປັນໃຫຍ່ສະເພາະແກ່ຜູ້ນ້ອມເຂົ້າໄປຫາ ຊື່ວ່າ 'ອະທິບໍດີ', ຄວາມເປັນແຫ່ງອະທິບໍດີນັ້ນ ຊື່ວ່າ 'ອາທິປັດຈະ' ຄື ຄວາມເປັນເຈົ້າຂອງ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຄວາມເປັນໃຫຍ່ ແລະ ຄວາມເປັນອະທິບໍດີ' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ອະນັນຕະກະ' ຄື ຫາຍໄປແລ້ວ.

อเวจฺจปฺปสาเทนาติ วตฺถุตฺตยสฺส คุเณ ยาถาวโต อเวจฺจ ปวิสิตฺวา ปสาโท. โส ปน เกนจิ จลนรหิโตติ อาห ‘‘อจลปฺปสาเทนา’’ติ. มคฺเคนาติ อริยมคฺเคน. อาคตปฺปสาโท ตสฺส อธิคเมน ลทฺธปฺปสาโท. อปุพฺพํ อจริมนฺติ เอกชฺฌํ. อริยสาวกานญฺหิ อริยมคฺโค อุปฺปชฺชนฺโตว ตีสุ วตฺถูสุ อเวจฺจปฺปสาทํ อาวหนฺโต เอว อุปฺปชฺชติ. เตสนฺติ วิสยภูตานํ ติณฺณํ วตฺถูนํ วเสน ติธา วุตฺโต. ยสฺมา จ อตฺถโต เอโก, ตสฺมาว นินฺนานากรโณ โหติ ปวตฺตฏฺฐานเภเท สติปิ. อริยสาวกสฺส หีติอาทินา นเยน ตมตฺถํ วิวรติ. ปสาโท โอกปฺปนา. เปมํ ภตฺติ. คารวํ ครุกรณํ. มหนฺตํ อุฬารํ. เอตํ วิภาเคน นตฺถิ สพฺพตฺถ สมานตฺตา.

ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍຄວາມເລື່ອມໃສອັນບໍ່ຫວັ່ນໄຫວ' (ອະເວດຈະປະສາດ) ຄື ຄວາມເລື່ອມໃສທີ່ຢັ່ງລົງສູ່ຄຸນແຫ່ງພຣະຣັດຕະນະໄຕຣຕາມຄວາມເປັນຈິງ. ກໍຄວາມເລື່ອມໃສນັ້ນ ປາສະຈາກຄວາມຫວັ່ນໄຫວດ້ວຍເຫດໃດໆ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງg່າວວ່າ 'ດ້ວຍຄວາມເລື່ອມໃສອັນບໍ່ຫວັ່ນໄຫວ' (ອະຈະລະປະສາດ). ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍມັກ' ຄື ດ້ວຍອະລິຍະມັກ. ຄຳວ່າ 'ຜູ້ມີຄວາມເລື່ອມໃສອັນໄດ້ມາແລ້ວ' ຄື ຜູ້ໄດ້ຮັບຄວາມເລື່ອມໃສໂດຍການບັນລຸມັກນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ບໍ່ກ່ອນບໍ່ຫຼັງ' ຄື ພ້ອມໆ ກັນ. ເພາະວ່າ ເມື່ອອະລິຍະມັກເກີດຂຶ້ນແກ່ອະລິຍະສາວົກທັງຫຼາຍ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນນຳມາເຊິ່ງຄວາມເລື່ອມໃສອັນບໍ່ຫວັ່ນໄຫວໃນວັດຖຸ 3 ປະການນັ້ນແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'ແຫ່ງວັດຖຸເຫຼົ່ານັ້ນ' ຄື ຕັດໄວ້ເປັນ 3 ປະການ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງວັດຖຸ 3 ປະການທີ່ເປັນອາລົມ. ແລະ ເພາະໂດຍອັດຖະແລ້ວເປັນອັນດຽວກັນ ດັ່ງນັ້ນ ແມ້ຈະມີຄວາມຕ່າງກັນໂດຍສະຖານທີ່ເກີດ ກໍບໍ່ມີຄວາມແຕກຕ່າງກັນເລີຍ. ພຣະອັດຖະກະຖາຈານສະແດງເນື້ອຄວາມນັ້ນ ໂດຍນັຍເປັນຕົ້ນວ່າ 'ຂອງອະລິຍະສາວົກ'. ຄຳວ່າ 'ຄວາມເລື່ອມໃສ' ຄື ຄວາມຢັ່ງລົງ. ຄຳວ່າ 'ຄວາມຮັກ' ຄື ຄວາມພັກດີ. ຄຳວ່າ 'ความເຄົາລົບ' ຄື ການເຮັດຄວາມເຄົາລົບ. ຄຳວ່າ 'ອັນຍິ່ງໃຫຍ່' ຄື ອັນປະເສີດ. ຄວາມເລື່ອມໃສນີ້ ບໍ່ມີໂດຍການແບ່ງແຍກ ເພາະສະເໝີກັນໃນທຸກບ່ອນ.

เอวนฺติ ภวนฺตเรปิ อโกปนียตาย. สทิสวเสนาติ อญฺเญหิ อขณฺฑาทีหิ สทิสวเสน. เตนาห ‘‘มุขวฏฺฏิ ยญฺหิ ฉินฺเน’’ติอาทิ. ขณฺฑา เอติสฺสา อตฺถีติ ขณฺฑา. เอส นโย เสเสสุปิ. ปาติโมกฺเข อาคตานุกฺกเมน สีลสฺส อาทิมชฺฌวิภาโค เวทิตพฺโพ. ทฺวินฺนํ วา ติณฺณํ วาติ สีลโกฏฺฐาสานํ. เอกนฺตรํ ภินฺนนฺติ อภินฺเนน เอกนฺตรํ หุตฺวา ภินฺนํ. เตสํ ขณฺฑาทีนํ. ‘‘ภุชิสฺเสหี’’ติ อุตฺตรปทโลเปน นิทฺเทโสติ อาห ‘‘ภุชิสฺสภาวกเรหี’’ติ. อิทํ วีติกฺกนฺตนฺติ อิทมฺปิ สีลํ วีติกฺกนฺตํ. ‘‘อยํ สีลสฺส วีติกฺกโม’’ติ เอวํ ปรามสิตุํ อสกฺกุเณยฺเยหิ.

ຄຳວ່າ 'ຢ່າງນີ້' ຄື ເພາະຄວາມບໍ່ກຳເລີບ ແມ້ໃນພົບອື່ນ. ຄຳວ່າ 'ໂດຍສ່ວນທີ່ຄ້າຍຄືກັນ' ຄື ໂດຍສ່ວນທີ່ຄ້າຍຄືກັນກັບສິນທີ່ບໍ່ຂາດເປັນຕົ້ນອື່ນໆ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເມື່ອຂອບປາກຂາດ' ເປັນຕົ້ນ. ສິນທີ່ມີຄວາມຂາດ ຊື່ວ່າ 'ສິນຂາດ'. ນັຍນີ້ກໍມີໃນສິນທີ່ເຫຼືອຄືກັນ. ພຶງຊາບການແບ່ງສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນ ແລະ ທ່າມກາງແຫ່ງສິນ ຕາມລຳດັບທີ່ມາໃນພຣະປາຕິໂມກ. ຄຳວ່າ 'ສອງ ຫຼື ສາມ' ຄື ແຫ່ງສ່ວນຂອງສິນທັງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ 'ຂາດເປັນຫວ່າງໆ' ຄື ຂາດໂດຍມີສິນທີ່ບໍ່ຂາດຄັ່ນໃນລະຫວ່າງ ແຫ່ງສິນທີ່ຂາດເປັນຕົ້ນເຫຼົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ເປັນໄທ' ເປັນການສະແດງໂດຍລຶບຄຳຫຼັງ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເຮັດໃຫ້ເປັນໄທ'. ຄຳວ່າ 'ລ່ວງລະເມີດສິ່ງນີ້' ຄື ແມ້ສິນນີ້ກໍຖືກລ່ວງລະເມີດແລ້ວ ໂດຍຜູ້ທີ່ບໍ່ສາມາດຈະລູບຄຳໄດ້ວ່າ 'ນີ້ຄືການລ່ວງລະເມີດສິນ'.

๒. พฺรหฺมจริโยคธสุตฺตวณฺณนา

໒. ການພັນລະນາພຣົມມະຈະຣິໂຍຄະທະສູດ

๙๙๘. เยสนฺติ [Pg.528] อนิยมโต สทฺธาทีนมาธารภูตปุคฺคลทสฺสนํ. พุทฺเธ ปสาโท คหิโต. โส หิ อิตเรหิ ปฐมํ คเหตพฺโพติ. อริยกนฺตานิ สีลานิ คหิตานิ โสตาปนฺนสฺส สีลานํ อธิปฺเปตตฺตา. สงฺเฆ ปสาโท คหิโต ธมฺมปฺปสาทสฺส อนนฺตรํ วุจฺจมานตฺตา. ธมฺเม ปสาโท คหิโต อเวจฺจปฺปสาทภาวโต. โสตํ อริยมคฺคํ อาทิโต ปตฺติ โสตาปตฺติ, ตสฺสา องฺคานิ โสตาปตฺติยงฺคานิ. ปจฺเจนฺตีติ ปชายนฺติ อธิคจฺฉนฺติ. เตนาห ‘‘ปาปุณนฺตี’’ติ. พฺรหฺมจริยนฺติ มคฺคพฺรหฺมจริยํ. กตรปสาโท วตฺตมาโนติ อธิปฺปาโย. มคฺคปฺปสาโทติ มคฺคสมฺปยุตฺโต ปสาโท. อาคตมคฺคสฺสาติ อธิคตมคฺคสฺส. มิสฺสกปฺปสาโท เอโสติ ตสฺมา อุโภปิ เถรา ปณฺฑิตา พหุสฺสุตา.

໙໙໘. ຄຳວ່າ 'ແຫ່ງບຸກຄົນເຫຼົ່ານັ້ນ' ຄື ການສະແດງເຖິງບຸກຄົນຜູ້ເປັນທີ່ຕັ້ງແຫ່ງສັດທາເປັນຕົ້ນ ໂດຍບໍ່ກຳນົດແນ່ນອນ. ຄວາມເລື່ອມໃສໃນພຣະພຸດທະເຈົ້າ ທ່ານຖືເອົາແລ້ວ ເພາະຄວາມເລື່ອມໃສນັ້ນ ບຸກຄົນຄວນຖືເອົາກ່ອນກວ່າຄວາມເລື່ອມໃສອື່ນໆ. ສິນທີ່ພຣະອະລິຍະຮັກໃຜ່ ທ່ານຖືເອົາແລ້ວ ເພາະປະສົງເອົາສິນຂອງພຣະໂສດາບັນ. ຄວາມເລື່ອມໃສໃນພຣະສົງ ທ່ານຖືເອົາແລ້ວ ເພາະກ່າວໄວ້ໃນລຳດັບຖັດຈາກຄວາມເລື່ອມໃສໃນພຣະທຳ. ຄວາມເລື່ອມໃສໃນພຣະທຳ ທ່ານຖືເອົາແລ້ວ ເພາະຄວາມເປັນຄວາມເລື່ອມໃສອັນບໍ່ຫວັ່ນໄຫວ. ກະແສ ຄື ອະລິຍະມັກ ການບັນລຸຄັ້ງທຳອິດ ຊື່ວ່າ 'ໂສຕາປັດຕິ', ອົງປະກອບແຫ່ງໂສຕາປັດຕິນັ້ນ ຊື່ວ່າ 'ໂສຕາປັດຕິຍັງຄະ'. ຄຳວ່າ 'ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ' ຄື ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນ ຍ່ອມບັນລຸ ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຍ່ອມເຖິງ'. ຄຳວ່າ 'ພຣົມມະຈັນ' ຄື ມັກຄະພຣົມມະຈັນ. ອະທິບາຍວ່າ ຄວາມເລື່ອມໃສໃດກຳລັງເປັນໄປຢູ່. ຄຳວ່າ 'ມັກຄະປະສາດ' ຄື ຄວາມເລື່ອມໃສທີ່ປະກອບດ້ວຍມັກ. ຄຳວ່າ 'ແຫ່ງຜູ້ມີມັກອັນມາແລ້ວ' ຄື ແຫ່ງຜູ້ບັນລຸມັກແລ້ວ. ນີ້ເປັນຄວາມເລື່ອມໃສແບບປະສົມກັນ ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະເຖລະທັງສອງຈຶ່ງເປັນບັນດິດ ແລະ ເປັນພະຫູສູດ.

๓. ทีฆาวุอุปาสกสุตฺตวณฺณนา

໓. ການພັນລະນາດີຄາວຸອຸປາສົກສູດ

๙๙๙. ยทคฺเคน ตสฺมึ อุปาสเก ยถาวุตฺตานิ โสตาปตฺติยงฺคานิ สํวิชฺชนฺติ, ตทคฺเคน โส เตสุ วตฺติสฺสตีติ อาห ‘‘จตูสุ โสตาปตฺติยงฺเคสุ สนฺทิสฺสสี’’ติ. วิชฺชํ ภชนฺตีติ วิชฺชาภาคิยา, เตสุ โกฏฺฐาเสสุ ปริยาปนฺนาติ วุตฺตํ ‘‘วิชฺชาภาคิเยติ วิชฺชาโกฏฺฐาสิเก’’ติ.

໙໙໙. ພຣະອັດຖະກະຖາຈານກ່າວວ່າ 'ເຈົ້າປະກົດຢູ່ໃນອົງແຫ່ງໂສຕາປັດຕິ 4 ປະການ' ເພາະວ່າ ອົງແຫ່ງໂສຕາປັດຕິຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ ມີຢູ່ໃນອຸປາສົກນັ້ນຕັ້ງແຕ່ເວລາໃດ ເຂົາກໍຍ່ອມດຳເນີນໄປໃນອົງເຫຼົ່ານັ້ນຕັ້ງແຕ່ເວລານັ້ນ. ທຳທັງຫຼາຍທີ່ເຂົ້າເຖິງວິຊຊາ ຊື່ວ່າ 'ວິຊຊາພາກີ', ທີ່ນັບເນື່ອງໃນສ່ວນເຫຼົ່ານັ້ນ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຄຳວ່າ ວິຊຊາພາກີ ຄື ຢູ່ໃນສ່ວນແຫ່ງວິຊຊາ'.

๔-๕. ปฐมสาริปุตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา

໔-໕. ການພັນລະນາປະຖົມມະສາຣີປຸດຕະສູດເປັນຕົ້ນ

๑๐๐๐-๑๐๐๑. ‘‘โสตาปตฺตี’’ติ ปฐมมคฺโค อธิปฺเปโต, ตสฺส อธิคมูปาโย โสตาปตฺติยงฺคํ. เตนาห ‘‘โสตาปตฺติยา ปุพฺพภาคปฏิลาภงฺค’’นฺติ. โสตาปตฺติอตฺถายาติ โสตาปตฺติมคฺคตฺถาย. องฺคนฺติ การณํ. อิตเร รตนตฺตยปฺปสาทาทโย. ปุพฺพภาคิยาย โสตาปตฺติยา องฺคํ การณนฺติ.

໑໐໐໐-໑໐໐໑. ຄຳວ່າ 'ໂສຕາປັດຕິ' ປະສົງເອົາມັກທຳອິດ, ອຸບາຍເຄື່ອງບັນລຸມັກນັ້ນ ຊື່ວ່າ 'ໂສຕາປັດຕິຍັງຄະ'. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ອົງປະກອບແຫ່ງການໄດ້ສະເພາະເຊິ່ງສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນແຫ່ງໂສຕາປັດຕິ'. ຄຳວ່າ 'ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ໂສຕາປັດຕິ' ຄື ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ໂສຕາປັດຕິມັກ. ຄຳວ່າ 'ອົງ' ຄື ເຫດ. ສ່ວນທຳອື່ນໆ ມີຄວາມເລື່ອມໃສໃນພຣະຣັດຕະນະໄຕຣເປັນຕົ້ນ ເປັນອົງ ຄື ເປັນເຫດແຫ່ງໂສຕາປັດຕິໃນສ່ວນເບື້ອງຕົ້ນ.

๖. ถปติสุตฺตวณฺณนา

໖. ການພັນລະນາຖະປະຕິສູດ

๑๐๐๒. (วิตานํ กายานํ กาลนกาย, การณสฺส อุปคตานํ สาตปริยา สิชฺฌติ. ตตฺถ กายปริปชฺฌายมุเขน ตนฺตึ ฐเปสิ ภควา. น หิ ปสฺสถ นมตฺเถหิ กรเณ นิรตฺถโก ปิติ วตฺตติ. ‘‘นิยตตฺตา’’ติ วุตฺตํ. ตเมว นิยมํ ‘‘มชฺฌิมปเทเสเยวา’’ติ อวธารเณน วิภาเวติ[Pg.529]. มหามณฺฑลจาริกํ จรนฺโตปิ มชฺฌิมปเทสสฺส อนฺตนฺเตเนว จรติ. ตตฺถ จ วิเนยฺยชนสฺส สโมสรณตา มตฺตปนวาจมหตฺถสุปนนฺติ.) [เอตฺถนฺตเร ปาโฐ อสุทฺโธ ทุสฺโสธนีโย จ, สุทฺธปาโฐ คเวสิตพฺโพ.] อรุณุฏฺฐาปนมฺปิ ตตฺเถว โหติ. ปจฺจนฺตปเทเส ปน ทูเร วิเนยฺยชนา โหนฺติ, ตตฺถ คนฺตฺวา มคฺคผเลสุ ปติฏฺฐาเปตฺวา ตโต ปจฺจาคนฺตฺวา มชฺฌิมปเทเส เอว วาสํ อุปคจฺฉติ, ตตฺถ มนุสฺเสหิ กตานํ การานํ มหปฺผลภาวนิยมนตฺถนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘อาสนฺเน โน ภควา’’ติ อิทํ นิทสฺสนมตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘น เกวล’’นฺติ อาทิมาห.

໑໐໐໒. (ຂໍ້ຄວາມໃນວົງເລັບນີ້ ບົດບາລີບໍ່ບໍລິບູນ ແລະ ແກ້ໄຂໄດ້ຍາກ ຄວນສະແຫວງຫາບົດບາລີທີ່ຖືກຕ້ອງຕໍ່ໄປ) ການຮັບອະລຸນກໍມີໃນທີ່ນັ້ນເອງ. ສ່ວນໃນປັດຈັນຕະປະເທດ ເຫຼົ່າເວໄນຍະຊົນຢູ່ໄກ ພຣະອົງສະເດັດໄປໃນທີ່ນັ້ນ ຊົງປະດິດສະຖານພວກເຂົາໄວ້ໃນມັກ ແລະ ຜົນ ແລ້ວສະເດັດກັບມາປະທັບຢູ່ສະເພາະໃນມັດຊິມະປະເທດເທົ່ານັ້ນ ພຶງຊາບວ່າ ເພື່ອຄວາມແນ່ນອນແຫ່ງຄວາມມີຜົນມາກແຫ່ງການກະທຳທີ່ພວກມະນຸດເຮັດແລ້ວໃນທີ່ນັ້ນ. ພຣະອັດຖະກະຖາຈານເມື່ອຈະສະແດງວ່າ ຄຳວ່າ 'ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຢູ່ໃກ້ພວກເຮົາ' ນີ້ ເປັນພຽງການຍົກຕົວຢ່າງເທົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ 'ບໍ່ສະເພາະແຕ່'.

สกิญฺจนสปลิโพธนฏฺเฐนาติ เอตฺถ กิญฺจนํ ปลิโพโธ อสมาปิตกิจฺจตา, ตทุภยสฺส อตฺถิภาเวนาติ อตฺโถ. มหาวาเสติ มหาเคเห.

ຄຳວ່າ 'ໂດຍຄວາມໝາຍວ່າມີກິເລດເຄື່ອງກັງວົນ ແລະ ມີປິລິໂພດ' ໃນທີ່ນີ້ ກິເລດເຄື່ອງກັງວົນ ຄື ປິລິໂພດ ແລະ ຄວາມທີ່ກິດຈະການຍັງບໍ່ແລ້ວສິ້ນ ອະທິບາຍວ່າ ໂດຍຄວາມມີຢູ່ແຫ່ງສິ່ງທັງສອງນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ໃນທີ່ຢູ່ອາໄສໃຫຍ່' ຄື ໃນເຮືອນຫຼັງໃຫຍ່.

ทฺเวปิ ชนาติ อิสิทตฺตปุราณา. สิตํ นาม มนฺทหสิตํ. หสิตํ นาม วิสฺสฏฺฐหสิตํ. มุตฺตจาโคติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ วิสุทฺธิมคฺคฏีกายํ (วิสุทฺธิ. มหาฏี. ๑.๑๖๐) วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ. สํวิภาเคติ ปรสฺส ทานวเสน สํวิภชเน. อกตวิภาคนฺติ เทยฺยธมฺมวเสน น กตวิภาคํ. ปุคฺคลวเสน ปน ‘‘สีลวนฺเตหี’’ติ วุตฺตตฺตา กตวิภาคเมว มหปฺผลตากรเณน. เตนาห ‘‘สพฺพํ ทาตพฺพเมว หุตฺวา ฐิต’’นฺติ.

ຄຳວ່າ 'ຊົນທັງສອງ' ຄື ອິສິທັດຕະ ແລະ ປຸຣານະ. ທີ່ຊື່ວ່າ 'ສິຕະ' ຄື ການຍິ້ມແຍ້ມ. ທີ່ຊື່ວ່າ 'ຫະສິຕະ' ຄື ການຫົວອອກສຽງ. ຂໍ້ຄວາມທີ່ຄວນກ່າວໃນຄຳວ່າ 'ມີການສະຫຼະອັນປ່ອຍແລ້ວ' ເປັນຕົ້ນ ພຶງຊາບຕາມນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ໃນຄຳອະທິບາຍຄຳພີວິສຸດທິມັກ (ມະຫາທິກາ 1.160). ຄຳວ່າ 'ໃນການແບ່ງປັນ' ຄື ໃນການແບ່ງປັນໂດຍການໃຫ້ແກ່ຜູ້ນອກ. ຄຳວ່າ 'ບໍ່ໄດ້ເຮັດການແບ່ງປັນ' ຄື ບໍ່ໄດ້ເຮັດການແບ່ງປັນໂດຍອຳນາດແຫ່ງໄທຍະທຳ. ແຕ່ໂດຍອຳນາດແຫ່ງບຸກຄົນ ເພາະຕັດໄວ້ວ່າ 'ກັບຜູ້ມີສິນທັງຫຼາຍ' ຈຶ່ງເປັນການແບ່ງປັນແທ້ໆ ໂດຍການເຮັດໃຫ້ມີຜົນມາກ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ສິ່ງຂອງທັງໝົດຕັ້ງຢູ່ເພື່ອເປັນຂອງຄວນໃຫ້ເທົ່ານັ້ນ'.

(เอตฺถนฺตเร ปาโฐ อสุทฺโธ ทุสฺโสธนีโย จ, สุทฺธปาโฐ คเวสิตพฺโพ.)

(ຂໍ້ຄວາມໃນລະຫວ່າງນີ້ ບົດບາລີບໍ່ບໍລິບູນ ແລະ ແກ້ໄຂໄດ້ຍາກ ຄວນສະແຫວງຫາບົດບາລີທີ່ຖືກຕ້ອງຕໍ່ໄປ)

๗. เวฬุทฺวาเรยฺยสุตฺตวณฺณนา

໗. ການພັນລະນາເວລຸທວາເຣຍຍະສູດ

๑๐๐๓. ปเวณิอาคตสฺสาติ อเนกปุริสยุควเสน ปรมฺปราคตสฺส. อตฺตนิ อุปเนตพฺพนฺติ อตฺตนิ เนตฺวา ปรสฺมึ อุปเนตพฺพํ. เตนาห ‘‘โย โข มฺยายํ ธมฺโม อปฺปิโย อมนาโป, ปรสฺสเปโส ธมฺโม อปฺปิโย อมนาโป’’ติอาทิ. อมนฺตภาเสนาติ สมฺผสฺส สมฺผปฺปลาปสฺส อมนฺตาย มนฺตารหิตภาสเนน.

໑໐໐໓. ຄຳວ່າ 'ຜູ້ສືບເຊື້ອສາຍມາ' ຄື ຜູ້ສືບທອດກັນມາຕາມລຳດັບໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄູ່ບຸລຸດເປັນອັນມາກ. ຄຳວ່າ 'ພຶງນ້ອມເຂົ້າມາໃສ່ຕົນ' ຄື ນຳເຂົ້າມາສູ່ຕົນແລ້ວ ພຶງນ້ອມໄປສູ່ຜູ້ນອກ ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ທຳນີ້ໃດແລ ທີ່ບໍ່ເປັນທີ່ຮັກ ບໍ່ເປັນທີ່ພໍໃຈຂອງເຮົາ, ແມ້ທຳນັ້ນກໍບໍ່ເປັນທີ່ຮັກ ບໍ່ເປັນທີ່ພໍໃຈຂອງຜູ້ນອກ' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍການເວົ້າທີ່ບໍ່ມີມົນ' ຄື ດ້ວຍການເວົ້າທີ່ປາສະຈາກມົນ (ປັນຍາ) ແຫ່ງຄຳເວົ້າເພີ້ເຈີ້.

๘-๙. ปฐมคิญฺชกาวสถสุตฺตาทิวณฺณนา

໘-໙. ການພັນລະນາປະຖົມມະຄິນຊະກາວະສະຖະສູດເປັນຕົ້ນ

๑๐๐๔-๕. ทฺเว คามา ทฺวินฺนํ ญาตีนํ คามาติ กตฺวา. ญาติเกติ เอวํลทฺธนาเม เอกสฺมึ คามเก. คิญฺชกาวสเถติ คิญฺชกา วุจฺจนฺติ อิฏฺฐกา, คิญฺชกาหิ เอว กโต อาวสโถ, ตสฺมึ. โส กิร อาวาโส ยถา [Pg.530] สุธาหิ ปริกมฺเมน ปโยชนํ นตฺถิ, เอวํ อิฏฺฐกาหิ เอว จินิตฺวา กโต. เตน วุตฺตํ ‘‘อิฏฺฐกามเย อาวสเถ’’ติ. ตุลาถมฺภทฺวารพนฺธกวาฏผลกานิ ปน ทารุมยา เอว. โอรํ วุจฺจติ กามธาตุ, ปจฺจยภาเวน ตํ โอรํ ภชนฺตีติ โอรมฺภาคิยานิ, โอรมฺภาคสฺส วา หิตานิ โอรมฺภาคิยานิ. เตนาห ‘‘เหฏฺฐาภาคิยาน’’นฺติอาทิ. ตีหิ มคฺเคหีติ เหฏฺฐิเมหิ ตีหิ มคฺเคหิ. เตหิ ปหาตพฺพตาย หิ เตสํ สญฺโญชนานํ โอรมฺภาคิยตา, โอรํ ภญฺชิยานิ วา โอรมฺภาคิยานิ วุตฺตานิ นิรุตฺตินเยน. อิทานิ พฺยติเรกมุเขน เนสํ โอรมฺภาคิยภาวํ วิภาเวตุํ ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. วิกฺขมฺภิตานิ สมตฺถตาวิฆาเตน ปุถุชฺชนานํ, สมุจฺฉินฺนานิ สพฺพโส อภาเวน อริยานํ รูปารูปภวูปปตฺติยา วิพนฺธนาย น โหนฺตีติ วุตฺตํ ‘‘อวิกฺขมฺภิตานิ มคฺเคน วา อสมุจฺฉินฺนานี’’ติ. นิพฺพตฺติวเสนาติ ปฏิสนฺธิคฺคหณวเสน คนฺตุํ น เทนฺติ. มหคฺคตภวคามิกมฺมายูหนสฺส วิพนฺธนโต สกฺกายทิฏฺฐิอาทีนิ ตีณิ สญฺโญชนานิ กามจฺฉนฺทพฺยาปาทา วิย มหคฺคตภวูปปตฺติยา วิเสสปจฺจยตฺตา ตตฺถ มหคฺคตภเว นิพฺพตฺตมฺปิ ตนฺนิพฺพตฺติเหตุกมฺมปริกฺขเย กามภวูปปตฺติปจฺจยตาย มหคฺคตภวโต อาเนตฺวา อิเธว กามภเว เอว นิพฺพตฺตาเปนฺติ. ตสฺมา สพฺพานิปิ ปญฺจปิ สํโยชนานิ โอรมฺภาคิยาเนว. ปฏิสนฺธิวเสน อนาคมนสภาโวติ ปฏิสนฺธิคฺคหณวเสน ตสฺมา โลกา อิธ น อาคมนสภาโว. พุทฺธทสฺสน-เถรทสฺสน-ธมฺมสฺสวนานํ ปน อตฺถาย อสฺส อาคมนํ อนิวาริตํ.

໑໐໐໔-໕. ບ້ານສອງຫຼັງ ເພາະເຮັດໃຫ້ເປັນບ້ານຂອງຍາດສອງຝ່າຍ. ຄຳວ່າ 'ໃນບ້ານຍາຕິກະ' ຄື ໃນບ້ານນ້ອຍແຫ່ງໜຶ່ງ ທີ່ໄດ້ຊື່ຢ່າງນີ້. ຄຳວ່າ 'ໃນຄິນຊະກາວະສະຖະ' (ເຮືອນກໍ່ອິດ) ຄື ອິດ ທ່ານເອີ້ນວ່າ ຄິນຊະກະ, ທີ່ພັກອາໄສທີ່ເຮັດດ້ວຍອິດນັ້ນເອງ ຊື່ວ່າ ຄິນຊະກາວະສະຖະ, ໃນທີ່ພັກອາໄສນັ້ນ. ໄດ້ຍິນວ່າ ທີ່ພັກອາໄສນັ້ນ ກໍ່ຂຶ້ນດ້ວຍອິດເທົ່ານັ້ນ ໂດຍບໍ່ມີຄວາມຈຳເປັນຕ້ອງຕົບແຕ່ງດ້ວຍປູນຂາວເລີຍ ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ໃນທີ່ພັກອາໄສອັນເຮັດດ້ວຍອິດ'. ສ່ວນຂື່, ເສົາ, ວົງກົບປະຕູ ແລະ ແຜ່ນປະຕູ ເຮັດດ້ວຍໄມ້ແທ້ໆ. ກາມະທາດ ທ່ານເອີ້ນວ່າ 'ໂອຣະ' (ເບື້ອງຕ່ຳ), ສັງໂຍດທັງຫຼາຍທີ່ເຂົ້າເຖິງເບື້ອງຕ່ຳນັ້ນ ໂດຍຄວາມເປັນປັດໄຈ ຊື່ວ່າ 'ໂອຣັມພາຄິຍະ' (ສັງໂຍດເບື້ອງຕ່ຳ) ຫຼື ສັງໂຍດທີ່ເກື້ອກູນແກ່ສ່ວນເບື້ອງຕ່ຳ ຊື່ວ່າ 'ໂອຣັມພາຄິຍະ' ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອັດຖະກະຖາຈານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ແຫ່ງສັງໂຍດເບື້ອງຕ່ຳ' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍມັກ 3' ຄື ດ້ວຍມັກເບື້ອງຕ່ຳ 3 ມັກ. ເພາະວ່າ ຄວາມເປັນສັງໂຍດເບື້ອງຕ່ຳແຫ່ງສັງໂຍດເຫຼົ່ານັ້ນ ມີຢູ່ ເພາະເປັນທຳອັນມັກເຫຼົ່ານັ້ນພຶງລະ ຫຼື ສັງໂຍດທີ່ທຳລາຍສ່ວນເບື້ອງຕ່ຳ ຊື່ວ່າ 'ໂອຣັມພາຄິຍະ' ຕາມນັຍແຫ່ງນິຣຸກຕິ. ບັດນີ້ ເພື່ອສະແດງຄວາມເປັນສັງໂຍດເບື້ອງຕ່ຳແຫ່ງສັງໂຍດເຫຼົ່ານັ້ນ ໂດຍທາງປະຕິເສດ ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'ໃນສັງໂຍດເຫຼົ່ານັ້ນ' ເປັນຕົ້ນ. ສັງໂຍດທີ່ຖືກຂົ່ມໄວ້ແລ້ວ ໂດຍການທຳລາຍຄວາມສາມາດຂອງປຸຖຸຊົນທັງຫຼາຍ ແລະ ທີ່ຖືກຕັດຂາດແລ້ວ ໂດຍຄວາມບໍ່ມີຢູ່ໂດຍປະການທັງປວງຂອງພຣະອະລિຍະທັງຫຼາຍ ຍ່ອມບໍ່ເປັນໄປເພື່ອຂັດຂວາງການເຂົ້າເຖິງຮູບພົບ ແລະ ອະຮູບພົບ ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ບໍ່ຖືກຂົ່ມໄວ້ ຫຼື ບໍ່ຖືກຕັດຂາດດ້ວຍມັກ'. ຄຳວ່າ 'ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການເກີດ' ຄື ບໍ່ຍອມໃຫ້ໄປໂດຍອຳນາດແຫ່ງການຖືປະຕິສົນທິ. ເພາະຂັດຂວາງການສັ່ງສົມກຳທີ່ຈະໃຫ້ໄປສູ່ມະຫັກຄະຕະພົບ ສັງໂຍດ 3 ມີສັກກາຍະທິຖິເປັນຕົ້ນ ເພາະເປັນປັດໄຈພິເສດແຫ່ງການເຂົ້າເຖິງມະຫັກຄະຕະພົບ ເໝືອນກາມະສັນທະ ແລະ ພະຍາບາດ ແມ້ບຸກຄົນຈະເກີດໃນມະຫັກຄະຕະພົບນັ້ນ ເມື່ອສິ້ນກຳອັນເປັນເຫດໃຫ້ເກີດໃນພົບນັ້ນແລ້ວ ເພາະເປັນປັດໄຈແຫ່ງການເຂົ້າເຖິງກາມະພົບ ຈຶ່ງນຳບຸກຄົນນັ້ນມາຈາກມະຫັກຄະຕະພົບ ແລ້ວໃຫ້ເກີດໃນກາມະພົບນີ້ເອງ ດັ່ງນັ້ນ ສັງໂຍດທັງ 5 ປະການ ແມ້ທັງໝົດ ກໍເປັນໂອຣັມພາຄິຍະແທ້ໆ. ຄຳວ່າ 'ມີສະພາວະບໍ່ກັບມາໂດຍອຳນາດແຫ່ງປະຕິສົນທິ' ຄື ມີສະພາວະບໍ່ກັບມາສູ່ໂລກນີ້ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງການຖືປະຕິສົນທິຈາກໂລກນັ້ນ. ແຕ່ການມາຂອງຜູ້ນັ້ນ ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການເຝົ້າພຣະພຸດທະເຈົ້າ, การພົບພຣະເຖລະ ແລະ ການຟັງທຳ ບໍ່ມີການຫ້າມໄວ້.

กทาจิ อุปฺปตฺติยา วิรฬาการตา, ปริยุฏฺฐานมนฺทตาย อพหลตาติ ทฺเวธาปิ ตนุภาโว. อภิณฺหนฺติ พหุโส. พหลพหลาติ ติพฺพติพฺพา. ยตฺถ อุปฺปชฺชนฺติ, ตํ สนฺตานํ มทฺทนฺตา ผรนฺตา สาเธนฺตา อนฺธการํ กโรนฺตา อุปฺปชฺชนฺติ, ทฺวีหิ ปน มคฺเคหิ ปหีนตฺตา ตนุกตนุกา มนฺทมนฺทา อุปฺปชฺชนฺติ. ปุตฺตธีตโร โหนฺตีติ อิทํ อการณํ. ตถา หิ องฺคปจฺจงฺคปรามสนมตฺเตนปิ เต โหนฺติ. อิทนฺติ ‘‘ราคโทสโมหานํ ตนุตฺตา’’ติ อิทํ วจนํ. ภวตนุกวเสนาติ อปฺปกภววเสน. ตนฺติ มหาสีวตฺเถรสฺส วจนํ ปฏิกฺขิตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. เย ภวา อริยานํ ลพฺภนฺติ, เต ปริปุณฺณลกฺขณภวา เอว. เย น ลพฺภนฺติ, ตตฺถ กีทิสํ ตํ ภวตนุกํ. ตสฺมา อุภยถาปิ ภวตนุกสฺส อสมฺภโว เอวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘โสตาปนฺนสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อฏฺฐเม ภเว ภวตนุกํ นตฺถิ อฏฺฐมสฺเสว ภวสฺส สพฺพสฺเสว อภาวโต. เสเสสุปิ เอเสว นโย.

ຄວາມເບົາບາງ ມີ 2 ປະການ ຄື ຄວາມມີອາການເບົາບາງເພາະເກີດຂຶ້ນເປັນບາງຄັ້ງບາງຄາວ ແລະ ຄວາມບໍ່ໜາແໜ້ນເພາະgິເລດເຄື່ອງກຸ້ມລຸມອ່ອນກຳລັງ. ຄຳວ່າ 'ເນືອງໆ' ຄື ບ່ອຍໆ. ຄຳວ່າ 'ໜາແໜ້ນ' ຄື ຮຸນແຮງຫຼາຍ. ກິເລດທັງຫຼາຍເກີດຂຶ້ນໃນທີ່ໃດ ຍ່ອມເກີດຂຶ້ນບີບຄັ້ນ, ແຜ່ຊ່ານ, ຄອບງຳ ແລະ ເຮັດໃຫ້ສັນດານນັ້ນມືດມົນ, ແຕ່ເພາະຖືກລະແລ້ວດ້ວຍມັກ 2 ຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນແບບເບົາບາງ ແລະ ອ່ອນກຳລັງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ 'ການມີບຸດ ແລະ ທິດາ' ນີ້ ບໍ່ແມ່ນເຫດ. ເພາະວ່າ ບຸດ ແລະ ທິດາເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມມີໄດ້ ແມ້ພຽງແຕ່ການຈັບຕ້ອງອະໄວຍະວະນ້ອຍໃຫຍ່ເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ນີ້' ຄື ຄຳເວົ້າວ່າ 'ເພາະຄວາມເບົາບາງແຫ່ງລາຄະ, ໂທສະ ແລະ ໂມຫະ' ນີ້. ຄຳວ່າ 'ໂດຍອຳນາດແຫ່ງພົບອັນເບົາບາງ' ຄື ໂດຍອຳນາດແຫ່ງພົບອັນມີໜ້ອຍ. ມີການປະກອບຄວາມວ່າ ຄຳເວົ້ານັ້ນ ຂອງພຣະມະຫາສີວະເຖລະ ຖືກຄັດຄ້ານແລ້ວ. ພົບທັງຫຼາຍໃດທີ່ພຣະອະລິຍະທັງຫຼາຍໄດ້ຮັບ ພົບເຫຼົ່ານັ້ນຍ່ອມເປັນພົບທີ່ມີລັກສະນະບໍລິບູນແທ້ໆ. ສ່ວນພົບໃດທີ່ພວກເພິ່ນບໍ່ໄດ້ຮັບ ໃນພົບນັ້ນ ຄວາມເປັນພົບອັນເບົາບາງຈະມີໄດ້ແນວໃດ. ເພາະເຫດນັ້ນ ເພື່ອສະແດງວ່າ ຄວາມເປັນພົບອັນເບົາບາງ ບໍ່ມີທາງເປັນໄປໄດ້ເລີຍ ໂດຍປະການທັງສອງ ຈຶ່ງກ່າວຄຳວ່າ 'ຂອງພຣະໂສດາບັນ' ເປັນຕົ້ນ. ໃນພົບທີແປດ ຄວາມເປັນພົບອັນເບົາບາງຍ່ອມບໍ່ມີ ເພາະບໍ່ມີພົບທີແປດນັ້ນເລີຍ ໂດຍປະການທັງປວງ. ນັຍນີ້ກໍມີໃນພົບທີ່ເຫຼືອຄືກັນ.

กามาวจรโลกํ [Pg.531] สนฺธาย วุตฺตํ อิตรสฺส โลกสฺส วเสน ตถา วตฺตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา. โย หิ สกทาคามี เทวมนุสฺสโลเกสุ โวมิสฺสกวเสน นิพฺพตฺตติ, โสปิ กามภววเสเนว ปริจฺฉินฺทิตพฺโพ. ภควตา จ กามโลเก ฐตฺวา – ‘‘สกิเทว อิมํ โลกํ อาคนฺตฺวา’’ติ วุตฺตํ. อิมํ โลกํ อาคนฺตฺวาติ จ อิมินา ปญฺจสุ สกทาคามีสุ จตฺตาโร วชฺเชตฺวา เอโกว คหิโต. เอกจฺโจ หิ อิธ สกทาคามิผลํ ปตฺวา อิเธว ปรินิพฺพายติ, เอกจฺโจ อิธ ปตฺวา เทวโลเก ปรินิพฺพายติ, เอกจฺโจ เทวโลเก ปตฺวา ตตฺเถว ปรินิพฺพายติ, เอกจฺโจ เทวโลเก ปตฺวา อิธูปปชฺชิตฺวา ปรินิพฺพายติ, อิเม จตฺตาโร อิธ น ลพฺภนฺติ. โย ปน อิธ ปตฺวา เทวโลเก ยาวตายุกํ วสิตฺวา ปุน อิธูปปชฺชิตฺวา ปรินิพฺพายติ, อยมิธ อธิปฺเปโต. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘อิมํ โลกนฺติ กามภโว อธิปฺเปโต’’ติ อิมมตฺถํ วิภาเวตุํ ‘‘สเจ หี’’ติอาทินา อญฺญํเยว จตุกฺกํ ทสฺสิตํ.

ຄຳນີ້ກ່າວໝາຍເຖິງກາມາວະຈອນໂລກ ເພາະບໍ່ສາມາດຈະກ່າວຢ່າງນັ້ນໂດຍກຳນົດເອົາໂລກອື່ນໄດ້. ດ້ວຍວ່າ ພຣະສະກະທາຄາມີໃດ ຍ່ອມບັງເກີດໃນເທວະໂລກ ແລະມະນຸດສະໂລກໂດຍປົນເປກັນ, ພຣະສະກະທາຄາມີນັ້ນ ກໍເພິ່ງກຳນົດດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງກາມະພົບນັ້ນເອງ. ແລະພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອປະທັບຢູ່ໃນກາມະໂລກ ຈຶ່ງໄດ້ຕັດວ່າ 'ມາສູ່ໂລກນີ້ພຽງເທື່ອດຽວເທົ່ານັ້ນ'. ແລະດ້ວຍຄຳວ່າ 'ມາສູ່ໂລກນີ້' ນີ້ ພຣະອົງຊົງຍົກເວັ້ນພຣະສະກະທາຄາມີ 4 ປະເພດ ໃນບັນດາພຣະສະກະທາຄາມີ 5 ປະເພດ ແລ້ວຊົງຖືເອົາພຽງປະເພດດຽວເທົ່ານັ້ນ. ຈິງຢູ່, ບຸກຄົນບາງຄົນໃນໂລກນີ້ ບັນລຸສະກະທາຄາມີຜົນໃນໂລກນີ້ແລ້ວ ຍ່ອມປໍຣິນິບພານໃນໂລກນີ້ເອງ, ບາງຄົນບັນລຸໃນໂລກນີ້ແລ້ວ ຍ່ອມປໍຣິນິບພານໃນເທວະໂລກ, ບາງຄົນບັນລຸໃນເທວະໂລກແລ້ວ ຍ່ອມປໍຣິນິບພານໃນເທວະໂລກນັ້ນເອງ, ບາງຄົນບັນລຸໃນເທວະໂລກແລ້ວ ມາບັງເກີດໃນໂລກນີ້ແລ້ວ ຍ່ອມປໍຣິນິບພານ, ພຣະສະກະທາຄາມີ 4 ປະເພດເຫຼົ່ານີ້ ບໍ່ໄດ້ຊົງໝາຍເອົາໃນທີ່ນີ້. ສ່ວນບຸກຄົນໃດ ບັນລຸໃນໂລກນີ້ແລ້ວ ໄປບັງເກີດໃນເທວະໂລກ ຢູ່ຈົນສິ້ນອາຍຸຂັຍ ແລ້ວກັບມາບັງເກີດໃນໂລກນີ້ອີກແລ້ວ ປໍຣິນິບພານ, ບຸກຄົນນີ້ແຫຼະ ທີ່ຊົງປະສົງເອົາໃນທີ່ນີ້. ສ່ວນໃນອັດຖະກະຖາ ເພື່ອຈະຈຳແນກເນື້ອຄວາມນີ້ວ່າ 'ຄຳວ່າ ໂລກນີ້ ໄດ້ແກ່ ກາມະພົບ' ຈຶ່ງໄດ້ສະແດງໝວດ 4 ອື່ນອີກ ໂດຍເລີ່ມຕົ້ນວ່າ 'ຖ້າຫາກວ່າ'.

จตูสุ…เป… สภาโวติ อตฺโถ อปายคมนียานํ ปาปธมฺมานํ สพฺพโส ปหีนตฺตา. ธมฺมนิยาเมนาติ มคฺคธมฺมนิยาเมน นิยโต อุปริมคฺคาธิคมสฺส อวสฺสํภาวิภาวโต. เตนาห ‘‘สมฺโพธิปรายโณ’’ติ. เตสํ เตสํ ญาณคตินฺติ เตสํ เตสํ สตฺตานํ ‘‘อสุโก โสตาปนฺโน, อสุโก สกทาคามี’’ติอาทินา ตํตํญาณาธิคมนํ ญาณูปปตฺตึ. ญาณาภิสมฺปรายนฺติ ตโต ปรมฺปิ – ‘‘นิยโต สมฺโพธิปรายโณ สกิเทว อิมํ โลกํ อาคนฺตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสตี’’ติอาทินา ญาณสหิตํ อุปปตฺติปจฺจยภวํ. โอโลเกนฺตสฺส ญาณจกฺขุนา อเปกฺขนฺตสฺส. เกวลํ กายกิลมโถว, น เตน กาจิ ปเรสํ อตฺถสิทฺธีติ อธิปฺปาโย. จิตฺตวิเหสา จิตฺตเขโท, สา กิเลสูปสํหิตตฺตา พุทฺธานํ นตฺถิ.

ໃນທັມ 4 ປະການ... (ລະ)... ມີສະພາວະເປັນຢ່າງນັ້ນ ເພາະລະບາບທັມທັງຫຼາຍທີ່ນຳໄປສູ່ອະບາຍໄດ້ໂດຍປະການທັງປວງ. ຄຳວ່າ 'ໂດຍທັມມະນິຍາມ' ຄື ເປັນຜູ້ທ່ຽງແທ້ໂດຍມັກຄະທັມມະນິຍາມ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ຈະຕ້ອງບັນລຸມັກຂັ້ນສູງຕໍ່ໄປຢ່າງແນ່ນອນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ມີຄວາມຕຣັສຮູ້ເປັນເບື້ອງໜ້າ'. ຄຳວ່າ 'ຍານຄະຕິຂອງສັດນັ້ນໆ' ຄື ການບັນລຸຍານ ແລະການເກີດຂຶ້ນແຫ່ງຍານຂອງສັດນັ້ນໆ ໂດຍມີນັຍເປັນຕົ້ນວ່າ 'ຜູ້ຜູ້ນັ້ນເປັນພຣະໂສດາບັນ, ຜູ້ຜູ້ນັ້ນເປັນພຣະສະກະທາຄາມີ'. ຄຳວ່າ 'ຍານອັນມີໃນເບື້ອງໜ້າ' ຄື ພົບອັນເປັນປັດໄຈແຫ່ງການບັງເກີດທີ່ປະກອບດ້ວຍຍານ ແມ້ໃນເບື້ອງໜ້າແຕ່ການບັນລຸນັ້ນ ໂດຍມີນັຍເປັນຕົ້ນວ່າ 'ເປັນຜູ້ທ່ຽງແທ້ ມີຄວາມຕຣັສຮູ້ເປັນເບື້ອງໜ້າ ມາສູ່ໂລກນີ້ພຽງເທື່ອດຽວເທົ່ານັ້ນ ແລ້ວຈະເຮັດໃຫ້ເຖິງທີ່ສຸດແຫ່ງທຸກ'. ຄຳວ່າ 'ເມື່ອຊົງກວດເບິ່ງ' ຄື ເມື່ອຊົງເພັ່ງເບິ່ງດ້ວຍຍານະຈັກຂຸ. ອະທິບາຍວ່າ ເປັນພຽງຄວາມເມື່ອຍລ້າທາງກາຍເທົ່ານັ້ນ, ຄວາມສຳເລັດປະໂຫຍດແກ່ຄົນອື່ນດ້ວຍການກະທຳນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີ. ຄຳວ່າ 'ຄວາມຄັບແຄ້ນໃຈ' ຄື ຄວາມໜື່ອຍລ້າທາງໃຈ, ຄວາມຄັບແຄ້ນໃຈນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ພຣະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ ເພາະເປັນທັມທີ່ປະກອບດ້ວຍກິເລດ.

อาทิสฺสติ อาโลกียติ อตฺตา เอเตนาติ อาทาสํ, ธมฺมภูตํ อาทาสํ ธมฺมาทาสํ, อริยมคฺคญาณสฺเสตํ อธิวจนํ. เตน หิ อริยสาวโก จตูสุ อริยสจฺเจสุ วิทฺธสฺตสมฺโมหตฺตา อตฺตานํ ยาถาวโต ญตฺวา ยาถาวโต พฺยากเรยฺย, ตปฺปกาสนโต ปน ธมฺมปริยายสฺส สุตฺตสฺส ธมฺมาทาสตา เวทิตพฺพาติ. เยน ธมฺมาทาเสนาติ อิธ ปน มคฺคธมฺมเมว วทติ. เสสํ อุตฺตานตฺถตฺตา สุวิญฺเญยฺยเมวาติ.

ສິ່ງໃດທີ່ບຸກຄົນໃຊ້ແນມເບິ່ງ ຫຼືຊ່ອງເບິ່ງຕົນເອງ, ສິ່ງນັ້ນຊື່ວ່າ ແວ່ນ (ອາດາສະ), ແວ່ນຄືທັມ ຊື່ວ່າ ແວ່ນທັມ (ທັມມາດາສະ), ຄຳນີ້ເປັນຊື່ຂອງອະລິຍະມັກຄະຍານ. ເພາະວ່າ ພຣະອະລິຍະສາວົກ ຜູ້ມີຄວາມຫຼົງຜິດອັນກຳຈັດໄດ້ແລ້ວໃນອະລິຍະສັດ 4 ຍ່ອມຮູ້ຈັກຕົນເອງຕາມຄວາມເປັນຈິງ ແລະເພິ່ງພະຍາກອນຕົນເອງຕາມຄວາມເປັນຈິງ, ແຕ່ເພາະສະແດງແວ່ນທັມນັ້ນ ຄວາມເປັນແວ່ນທັມແຫ່ງທັມມະປະຣິຍາຍຄືສູດນີ້ ຈຶ່ງເພິ່ງຊາບໄດ້. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍແວ່ນທັມໃດ' ໃນທີ່ນີ້ ໝາຍເຖິງມັກຄະທັມນັ້ນເອງ. ສ່ວນທີ່ເຫຼືອ ມີເນື້ອຄວາມຕື້ນ ເຂົ້າໃຈໄດ້ງ່າຍຢູ່ແລ້ວ.

เวฬุทฺวารวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍເວລຸທວາຣະວັກ ຈົບແລ້ວ.

๒. ราชการามวคฺโค

໒. ຣາຊະກາຣາມະວັກ

๑. สหสฺสภิกฺขุนิสงฺฆสุตฺตวณฺณนา

໑. ການອະທິບາຍສະຫັດສະພິກຂຸນີສັງຄະສູດ

๑๐๐๗. ธมฺมิกตฺตา [Pg.532] เทสวาสีหิ อนุกมฺปิโต ราชาติ ราชโก, ตสฺส อาราโม ราชการาโม, ตสฺมึ. ภูมิสีสํ เสฏฺฐปฺปเทโส, ยตฺถ วสนฺโต ลาภคฺคยสคฺคปฺปตฺโต โหตีติ เตสํ อธิปฺปาโย.

໑໐໐໗. ພຣະຣາຊາຜູ້ຊົງທັມ ອັນຊາວເມືອງອະນຸເຄາະແລ້ວ ຊື່ວ່າ ຣາຊະກະ, ອາຣາມຂອງພຣະຣາຊານັ້ນ ຊື່ວ່າ ຣາຊະກາຣາມ, ໃນຣາຊະກາຣາມນັ້ນ. ຄຳວ່າ 'ຍອດແຫ່ງແຜ່ນດິນ' ຄື ດິນແດນອັນປະເສີດສຸດ, ອະທິບາຍຂອງພວກເຂົາວ່າ ຜູ້ທີ່ອາໄສຢູ່ໃນທີ່ນັ້ນ ຍ່ອມເປັນຜູ້ເຖິງຄວາມເລີດດ້ວຍລາບ ແລະຄວາມເລີດດ້ວຍຍົດ.

วาราเปหีติ ปฏิเสเธหิ. ยุชฺฌาเปตุนฺติ กลหํ การาเปตุํ. ปุน อาคจฺฉนฺตาติ อปรสฺมึ สํวจฺฉเร อาคจฺฉนฺตา. อุพฺพฏฺเฏตฺวาติ มหตี วีจิโย อุพฺพฏฺเฏตฺวา. ยถา ตสฺส สกลเมว รฏฺฐํ เอโกทกีภูตํ โหติ, เอวํ กตฺวา สมุทฺทเมว ชาตํ. เตน วุตฺตํ ‘‘สมุทฺทเมว อกํสู’’ติ.

ຄຳວ່າ 'ຈົ່ງຫ້າມ' ຄື ຈົ່ງຄັດຄ້ານ. ຄຳວ່າ 'ເພື່ອໃຫ້ຮົບກັນ' ຄື ເພື່ອໃຫ້ທຳການທະເລາະວິວາດກັນ. ຄຳວ່າ 'ເມື່ອກັບມາອີກ' ຄື ເມື່ອກັບມາໃນປີຕໍ່ໄປ. ຄຳວ່າ 'ມ້ວນກັບ' ຄື ມ້ວນຄື້ນຂະໜາດໃຫຍ່ກັບ. ເຮັດໃຫ້ແວ່ນແຄວ້ນທັງໝົດຂອງພຣະຣາຊານັ້ນ ກາຍເປັນຜືນນ້ຳດຽວກັນ, ເຮັດຢ່າງນັ້ນແລ້ວ ກໍກາຍເປັນມະຫາສະໝຸດໄປເລີຍ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ໄດ້ເຮັດໃຫ້ເປັນມະຫາສະໝຸດໄປເລີຍ'.

อิสีนมนฺตรํ กตฺวาติ อิสีนํ การณํ กตฺวา, อิสีนํ เหตูติ อตฺโถ, อิสีนํ วา อนฺตรเภทํ กตฺวา. ตถา โลเก โกลาหลสฺส ปตฺถฏตํ วิภาเวนฺโต ภควา ‘‘เม สุต’’นฺติ อาห ปจฺจกฺขโต ชานมฺปิ. อุจฺฉินฺโนติ กุลจฺเฉเทน อุจฺฉินฺโน. น เกวลํ สยเมว, อถ โข สห รฏฺเฐหิ. วิภวนฺติ วินาสํ อุปคโต.

ຄຳວ່າ 'ເຮັດການປະທຸສຮ້າຍຕໍ່ພຣະຣືສີທັງຫຼາຍ' ຄື ເຮັດໃຫ້ເປັນເຫດແຫ່ງພຣະຣືສີທັງຫຼາຍ, ອະທິບາຍວ່າ ເພາະເຫດແຫ່ງພຣະຣືສີທັງຫຼາຍ, ຫຼືວ່າ ເຮັດຄວາມແຕກແຍກໃນລະຫວ່າງພຣະຣືສີທັງຫຼາຍ. ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຈະຊົງຈຳແນກຄວາມອື້ຄາວທີ່ແຜ່ຂະຫຍາຍໄປໃນໂລກຢ່າງນັ້ນ ແມ້ຈະຊົງຊາບປະຈັກແຈ້ງ ກໍຍັງຕັດວ່າ 'ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ສະດັບມາ'. ຄຳວ່າ 'ພິນາດແລ້ວ' ຄື ພິນາດໄປດ້ວຍການຂາດສູນແຫ່ງຕະກູນ. ບໍ່ແມ່ນພຽງແຕ່ຕົນເອງເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ພ້ອມທັງແວ່ນແຄວ້ນທັງຫຼາຍນຳອີກ. ຄຳວ່າ 'ເຖິງຄວາມເສື່ອມ' ຄື ເຖິງຄວາມພິນາດ.

ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตนฺติ ตํ ยถาวุตฺตํ ปเสนทินา โกสลราเชน การิตํ วิหารํ สนฺธาย เอตํ ‘‘ราชการาเม’’ติ วุตฺตํ.

ຄຳວ່າ 'ໃນຣາຊະກາຣາມ' ນີ້ ກ່າວໝາຍເຖິງວິຫານທີ່ພຣະເຈົ້າປະເສນທິໂກສົນຊົງສ້າງໄວ້ ຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວນັ້ນ.

๒-๓. พฺราหฺมณสุตฺตาทิวณฺณนา

໒-໓. ການອະທິບາຍພຣາມມະນະສູດເປັນຕົ້ນ

๑๐๐๘-๙. อุทยคามินินฺติ อารมฺภโต ปฏฺฐาย สมฺปตฺติอาวหํ.

໑໐໐໘-໙. ຄຳວ່າ 'ອັນນຳໄປສູ່ຄວາມຈະເລີນ' ຄື ອັນນຳມາຊຶ່ງຄວາມສຳເລັດຕັ້ງແຕ່ເລີ່ມຕົ້ນເປັນຕົ້ນໄປ.

๔. ทุคฺคติภยสุตฺตวณฺณนา

໔. ການອະທິບາຍທຸກຄະຕິພະຍະສູດ

๑๐๑๐. ทุฏฺฐา คติ นิปฺผตฺติ ทุคฺคติ, ทุคฺคตภาโว ทาลิทฺทิยํ, ตเทว ภยํ, ตํ สพฺพํ อนวเสสํ วา ทุคฺคติภยํ ทลิทฺทภยํ. สมฺมเทว อติกฺกนฺโตติ สมติกฺกนฺโต.

໑໐໑໐. ຄະຕິ ຫຼືຄວາມສຳເລັດອັນຊົ່ວຊ້າ ຊື່ວ່າ ທຸກຄະຕິ, ຄວາມເປັນຜູ້ມີຄະຕິຊົ່ວ ຄື ຄວາມຍາກຈົນ, ຄວາມຍາກຈົນນັ້ນເອງເປັນໄພ, ໄພທັງໝົດນັ້ນໂດຍບໍ່ມີເຫຼືອ ຫຼືວ່າ ໄພຄືທຸກຄະຕິ ຄື ໄພຄືຄວາມຍາກຈົນ. ຄຳວ່າ 'ກ້າວລ່ວງໄດ້ໂດຍຊອບ' ຄື ກ້າວລ່ວງໄດ້ຢ່າງສິ້ນເຊີງ.

๖. ปฐมมิตฺตามจฺจสุตฺตวณฺณนา

໖. ການອະທິບາຍປະຖົມມິດຕາມັດຈະສູດ

๑๐๑๒. โวหารมิตฺตาติ ตํตํทานคฺคหณวเสน โวหารกา มิตฺตา. อามนฺตนปฏิมนฺตนอิริยาปถาทีสุปีติ อาลาปสลฺลาปคมนนิสชฺชาทิอตฺถสํวิธานาทีสุ[Pg.533]. เอกโต ปวตฺตกิจฺจาติ สห ปวตฺตกตฺตพฺพา. อมา สห ภวนฺตีติ อมจฺจา. ‘‘อมฺหากํ อิเม’’ติ ญายนฺตีติ ญาตี, อาวาหวิวาหสมฺพทฺธา. เตนาห ‘‘สสฺสุสสุรปกฺขิกา’’ติ. โยนิสมฺพนฺธา วา สาโลหิตา. เตนาห ‘‘ภาติภคินิมาตุลาทโย’’ติ.

໑໐໑໒. ຄຳວ່າ 'ມິດໂດຍການຮ້ອງເອີ້ນ' ຄື ມິດໂດຍການສົມມຸດ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການໃຫ້ແລະການຮັບນັ້ນໆ. ຄຳວ່າ 'ແມ້ໃນການຮ້ອງເອີ້ນ ການຕອບຮັບ ແລະອິຣິຍາບົດເປັນຕົ້ນ' ຄື ໃນການຈັດແຈງປະໂຫຍດມີການທັກທາຍ ປາໄສ ການໄປ ແລະການນັ່ງເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ມີກິດຈະການທີ່ດຳເນີນຮ່ວມກັນ' ຄື ມີສິ່ງທີ່ຈະຕ້ອງເຮັດຮ່ວມກັນ. ຄຳວ່າ 'ອາມາດ' (ອະມັດຈະ) ຄື ຜູ້ທີ່ຢູ່ຮ່ວມກັນ. ຄຳວ່າ 'ຍາດ' (ຍາຕິ) ຄື ຜູ້ທີ່ຮູ້ກັນວ່າ 'ຄົນເຫຼົ່ານີ້ເປັນຂອງພວກເຮົາ', ຜູ້ກ່ຽວດອງກັນໂດຍການແຕ່ງງານ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ຝ່າຍພໍ່ເຖົ້າແມ່ເຖົ້າ'. ຫຼືວ່າ ຜູ້ມີສາຍເລືອດດຽວກັນໂດຍກຳເນີດ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ພີ່ຊາຍ ນ້ອງຊາຍ ພີ່ສາວ ນ້ອງສາວ ລຸງ ນ້າ ອາ ເປັນຕົ້ນ'.

๗. ทุติยมิตฺตามจฺจสุตฺตวณฺณนา

໗. ການອະທິບາຍທຸຕິຍະມິດຕາມັດຈະສູດ

๑๐๑๓. กิสฺมิญฺจิ กสฺสจิ จ ตถา ตถา อุปฺปนฺนสฺส ปสาทสฺส อญฺญถาภาโว ปสาทญฺญถตฺตํ. ภูตสงฺฆาตสฺส ฆนอาทิกสฺส อญฺญถาภาโว ภาวญฺญถตฺตํ. นิรยาทิคติอนฺตรอุปปตฺติ คติอญฺญถตฺตํ. สภาวธมฺมานํ กกฺขฬผุสนาทิลกฺขณสฺส อญฺญถาภาโว ลกฺขณญฺญถตฺตํ. ‘‘ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายตี’’ติ เอวํ วุตฺตํ อญฺญถตฺตํ วิปริณามญฺญถตฺตํ. ลกฺขณญฺญถตฺตํ น ลพฺภติ. เตนาห ‘‘ลกฺขณํ ปน น วิคจฺฉตี’’ติ, เสสํ ลพฺภตีติ. ปถวีธาตุยาติ สสมฺภารปถวีธาตุยา. อาโปธาตุยาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ปุริมภาโวติ ฆนกฐินภาโว. ภาวญฺญถตฺตํ รสญฺญถตฺตสภาโว. คติอญฺญถตฺตํ อุคฺคตูปปตฺติ. เตนาห ‘‘ตญฺหิ อริยสาวกสฺส นตฺถี’’ติ. ปสาทญฺญถตฺตมฺปิ นตฺถิเยว อริยสาวกสฺส.

໑໐໑໓. ຄວາມເປັນຢ່າງອື່ນແຫ່ງຄວາມເລື່ອມໃສ ທີ່ເກີດຂຶ້ນແກ່ບຸກຄົນໃດໜຶ່ງໃນສິ່ງໃດໜຶ່ງໂດຍປະການນັ້ນໆ ຊື່ວ່າ ຄວາມເປັນຢ່າງອື່ນແຫ່ງຄວາມເລື່ອມໃສ (ປະສາດັນຍະທັດຕະ). ຄວາມເປັນຢ່າງອື່ນແຫ່ງກຸ່ມມະຫາພູດຮູບມີຄວາມເປັນກ້ອນເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ ຄວາມເປັນຢ່າງອື່ນແຫ່ງສະພາວະ (ພາວັນຍະທັດຕະ). ການບັງເກີດໃນລະຫວ່າງຄະຕິມີນະຣົກເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ ຄວາມເປັນຢ່າງອື່ນແຫ່ງຄະຕິ (ຄະຕັນຍະທັດຕະ). ຄວາມເປັນຢ່າງອື່ນແຫ່ງລັກສະນະມີຄວາມຫຍາບແລະການສຳຜັດເປັນຕົ້ນ ແຫ່ງສະພາວະທັມທັງຫຼາຍ ຊື່ວ່າ ຄວາມເປັນຢ່າງອື່ນແຫ່ງລັກສະນະ (ລັກຂະນັນຍະທັດຕະ). ຄວາມເປັນຢ່າງອື່ນທີ່ຕັດໄວ້ຢ່າງນີ້ວ່າ 'ເມື່ອຕັ້ງຢູ່ ຄວາມເປັນຢ່າງອື່ນຍ່ອມປາກົດ' ຄື ຄວາມເປັນຢ່າງອື່ນແຫ່ງความແປປວນ (ວິປະຣິມານັນຍະທັດຕະ). ຄວາມເປັນຢ່າງອື່ນແຫ່ງລັກສະນະ ຍ່ອມບໍ່ມີ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ແຕ່ລັກສະນະຍ່ອມບໍ່ປ່ຽນແປງ', ສ່ວນທີ່ເຫຼືອຍ່ອມມີໄດ້. ຄຳວ່າ 'ແຫ່ງປະຖະວີທາດ' ຄື ແຫ່ງປະຖະວີທາດພ້ອມທັງສິ່ງແວດລ້ອມ. ຄຳວ່າ 'ແຫ່ງອາໂປທາດ' ໃນຄຳນີ້ກໍມີນັຍດຽວກັນນີ້. ຄຳວ່າ 'ສະພາວະກ່ອນ' ຄື ສະພາວະທີ່ໜາແລະແຂງ. ຄຳວ່າ 'ຄວາມເປັນຢ່າງອື່ນແຫ່ງສະພາວະ' ຄື ສະພາວະແຫ່ງຄວາມເປັນຢ່າງອື່ນແຫ່ງຣົດ. ຄຳວ່າ 'ความແປປວນແຫ່ງຄະຕິ' ຄື ການບັງເກີດຂຶ້ນສູງ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເພາະຄວາມເປັນຢ່າງອື່ນນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ມີແກ່ພຣະອະລິຍະສາວົກ'. ແມ້ຄວາມເປັນຢ່າງອື່ນແຫ່ງຄວາມເລື່ອມໃສ ກໍບໍ່ມີແກ່ພຣະອະລິຍະສາວົກເລີຍ.

ราชการามวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍຣາຊະກາຣາມະວັກ ຈົບແລ້ວ.

๓. สรณานิวคฺโค

໓. ສະຣະນານິວັກ

๑-๒. ปฐมมหานามสุตฺตาทิวณฺณนา

໑-໒. ການອະທິບາຍປະຖົມມະຫານາມະສູດເປັນຕົ້ນ

๑๐๑๗-๑๘. สมิทฺธนฺติ สมฺปุณฺณํ. สุปุปฺผิตนฺติ อุปโสภิตตาย สุปุปฺผิตสทิสตฺตา. พฺยูหา นาม เยหิ เอว ปวิสนฺติ, เตหิ เอว นิกฺขมนฺติ. เตนาห ‘‘พฺยูหา วุจฺจนฺติ อวินิพฺพิทฺธรจฺฉาโย’’ติ. อุทฺธตจารินาติ ยฏฺฐนฺตรา.

໑໐໑໗-໑໘. ຄຳວ່າ 'ຮຸ່ງເຮືອງ' ຄື ບໍລິບູນ. ຄຳວ່າ 'ເບັ່ງບານດີ' ຄື ເປັນເໝືອນດອກໄມ້ທີ່ເບັ່ງບານດີ ເພາະຄວາມງົດງາມ. ທີ່ຊື່ວ່າ 'ບູຮา' (ທາງຕັນ) ຄື ທາງທີ່ເຂົ້າໄປທາງໃດ ກໍອອກມາທາງນັ້ນເອງ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ທາງຕັນ ທ່ານຮຽກວ່າ ຖະໜົນທີ່ບໍ່ມີທາງທະລຸ'. ຄຳວ່າ 'ຜູ້ທ່ຽວໄປຢ່າງຄຶກຄັກ' ຄື ຜູ້ທ່ຽວໄປໃນລະຫວ່າງລົດມ້າ.

๓. โคธสกฺกสุตฺตวณฺณนา

໓. ການອະທິບາຍໂຄທາສັກກະສູດ

๑๐๑๙. ตีหีติ รตนตฺตเย อุปฺปนฺเนหิ ตีหิ ปสาทธมฺเมหิ. จตูหีติ เตหิ เอว สทฺธึ สีเลน. โกจิเทวาติอาทิ ปริกปฺปวเสน วุตฺตํ ภควติ [Pg.534] อตฺตโน สทฺธาย อุฬารตมภาวทสฺสนตฺถํ. เตนาห ‘‘ภควโต สพฺพญฺญุตายา’’ติอาทิ. ธมฺโม สมุปฺปาโทติ วิวาทธมฺมอุปฺปตฺติเหตุ. ตเทว หิ สนฺธายาห ‘‘กิญฺจิเทว การณ’’นฺติ. การณนฺติ นานาการณํ. กลฺยาณกุสลวิมุตฺตนฺติ อกลฺยาณํ อกุสลํ, ตทิทํ ยถาวุตฺตอปฺปสาทเนน อปนีตอตฺถทสฺสนตฺถํ. อสฺสาติ มหานามสกฺกสฺส. อนวชฺชนโทโส เอโสติ จตูสุ ธมฺเมสุ เอเกนปิ สมนฺนาคโต โสตาปนฺโน โหตีติ อนุชานิตฺวา จตูหิปิ สมนฺนาคเตน อาจิกฺขิตพฺพนฺติ ยาถาวโต อนวชฺชนโทโสติ อตฺโถ.

໑໐໑໙. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍທັມ 3 ປະການ' ຄື ດ້ວຍທັມຄືຄວາມເລື່ອມໃສ 3 ປະການທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນພຣະຣັດຕະນະໄຕ. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍທັມ 4 ປະການ' ຄື ດ້ວຍທັມເຫຼົ່ານັ້ນນັ້ນເອງ ພ້ອມທັງສີລ. ຄຳວ່າ 'ບາງຄົນເທົ່ານັ້ນ' ເປັນຕົ້ນ ກ່າວໄວ້ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການຄາດຄະເນ ເພື່ອສະແດງຄວາມເປັນຜູ້ມີສັດທາອັນແຮງກ້າທີ່ສຸດຂອງຕົນໃນພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ໃນຄວາມເປັນພຣະສັບພັນຍູຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ' ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ທັມມະສະມຸບປາດ' ຄື ເຫດໃຫ້ເກີດທັມຄືການໂຕ້ຖຽງກັນ. ພຣະອົງຊົງໝາຍເຖິງເຫດນັ້ນນັ້ນເອງ ຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ເຫດບາງຢ່າງ'. ຄຳວ່າ 'ເຫດ' ຄື ເຫດຕ່າງໆ. ຄຳວ່າ 'ເວັ້ນຈາກຄວາມດີແລະກຸສົນ' ຄື ຄວາມບໍ່ດີ ຄວາມບໍ່ເປັນກຸສົນ, ຄຳນີ້ກ່າວໄວ້ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມທີ່ກຳຈັດອອກໄປດ້ວຍຄວາມບໍ່ເລື່ອມໃສຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'ແກ່ເພິ່ນ' ຄື ແກ່ມະຫານາມະສັກກະ. ຄຳວ່າ 'ນີ້ເປັນໂທດທີ່ບໍ່ຄວນຕິ' ຄື ເປັນເນື້ອຄວາມແຫ່ງໂທດທີ່ບໍ່ຄວນຕິຕາມຄວາມເປັນຈິງ ໂດຍຊົງອະນຸຍາດວ່າ ບຸກຄົນຜູ້ປະກອບດ້ວຍທັມແມ້ພຽງປະການດຽວໃນບັນດາທັມ 4 ປະການ ກໍເປັນພຣະໂສດາບັນໄດ້, ບຸກຄົນຜູ້ປະກອບດ້ວຍທັມທັງ 4 ປະການ ຈຶ່ງຄວນບອກ.

๔. ปฐมสรณานิสกฺกสุตฺตวณฺณนา

໔. ການອະທິບາຍປະຖົມມະສະຣະນານິສັກກະສູດ

๑๐๒๐. ปมาเณนาติ เอเกน ปมาเณน, น สพฺพโส. โอโลกนํ ขมนฺตีติ ทสฺสนมคฺเคน จตุสจฺจธมฺมา ปจฺจตฺตํ ปสฺสิตพฺพา ปฏิวิชฺฌิตพฺพา. ปฐมมคฺคกฺขเณ หิ จตุสจฺจธมฺมา เอกเทสโตว ทิฏฺฐา นาม โหนฺติ. ‘‘ปริมุจฺจตี’’ติ ปน วตฺตุํ วฏฺฏติ ปฏิวิชฺฌนกิริยาย วตฺตมานตฺตา. อคนฺตฺวา อปาเยสุ อนุปฺปตฺติรหตฺตา. เตนาห ‘‘น คจฺฉตี’’ติ, น อุปฺปชฺชตีติ อตฺโถ. มหาสารรุกฺเข ทสฺเสนฺโต อาห – ‘‘โย โกจิ วิญฺญุชาติโก มม เจ โคจรํ คจฺฉติ, เอกสฺส อาคมนํ อวญฺฌํ อโมฆ’’นฺติ ทสฺเสตุํ.

໑໐໒໐. ຄຳວ່າ 'ໂດຍປະມານ' ຄື ໂດຍປະມານສ່ວນໜຶ່ງ, ບໍ່ແມ່ນທັງໝົດ. ຄຳວ່າ 'ຄວນແກ່ການເພັ່ງພິສູດ' ຄື ພຣະສັດຈະທັມ 4 ຄວນເຫັນໄດ້ ຄວນແທງຕະຫຼອດໄດ້ດ້ວຍຕົນເອງ ໂດຍທັດສະນະມັກ. ຈິງຢູ່, ໃນຂະນະແຫ່ງປະຖົມມັກ ພຣະສັດຈະທັມ 4 ຊື່ວ່າ ເຫັນໄດ້ພຽງບາງສ່ວນເທົ່ານັ້ນ. ແຕ່ຄວນກ່າວວ່າ 'ຍ່ອມຫຼຸດພົ້ນ' ເພາະຄວາມເປັນໄປແຫ່ງກິຣິຍາທີ່ແທງຕະຫຼອດ. ຄຳວ່າ 'ບໍ່ໄປ' ຄື ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ບໍ່ໄປບັງເກີດໃນອະບາຍທັງຫຼາຍ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ຍ່ອມບໍ່ໄປ', ອະທິບາຍວ່າ ຍ່ອມບໍ່ບັງເກີດ. ພຣະອົງເມື່ອຈະຊົງສະແດງຕົ້ນໄມ້ແກ່ນສາຣะຂະໃຫຍ່ ຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ຜູ້ມີປັນຍາຄົນໃດຄົນໜຶ່ງ ຫາກມາສູ່ທີ່ຢູ່ຂອງເຮົາ, ການມາຂອງຜູ້ນັ້ນ ຍ່ອມບໍ່ປ່ຽນປະໂຫຍດ ບໍ່ຫວ່າງເປົ່າ' ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມນັ້ນ.

๕. ทุติยสรณานิสกฺกสุตฺตวณฺณนา

໕. ການອະທິບາຍທຸຕິຍະສະຣະນານິສັກກະສູດ

๑๐๒๑. ทุกฺเขตฺตํ นิโรชกํ, ตาย เอว ทุกฺเขตฺตตาย วิสมํ โหตีติ อาห ‘‘วิสมเขตฺต’’นฺติ. โลณูปหตนฺติ ชาตสภาเวน โลเณน อูสเรน อุปหตํ. ขณฺฑานีติ ขณฺฑิตานิ. เตเมตฺวาติ เตมิตตฺตา. วาตาตปหตานีติ จิรกาลํ วาเตน เจว อาตเปน จ อุปหตานิ อาพาธิตานิ.

໑໐໒໑. ນາທີ່ບໍ່ດີ ຄື ນາທີ່ບໍ່ມີນ້ຳ, ເພາະຄວາມເປັນນາທີ່ບໍ່ດີນັ້ນເອງ ມັນຈຶ່ງບໍ່ສະໝ່ຳສະເໝີ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ນາທີ່ບໍ່ສະໝ່ຳສະເໝີ'. ຄຳວ່າ 'ອັນດິນເຄັມປະທຸສຮ້າຍແລ້ວ' ຄື ອັນດິນເຄັມທີ່ເກີດຂຶ້ນຕາມທຳມະຊາດປະທຸສຮ້າຍແລ້ວ. ຄຳວ່າ 'ຫັກ' ຄື ແຕກຫັກ. ຄຳວ່າ 'ເຮັດໃຫ້ປຽກ' ຄື ເພາະຄວາມປຽກ. ຄຳວ່າ 'ອັນລົມແລະແດດປະທຸສຮ້າຍແລ້ວ' ຄື ອັນລົມແລະແດດປະທຸສຮ້າຍ ຄື ບຽດບຽນເປັນເວລາດົນນານ.

๖. ปฐมอนาถปิณฺฑิกสุตฺตวณฺณนา

໖. ການອະທິບາຍປະຖົມມະອະນາຖະບິທິກະສູດ

๑๐๒๒. ฐานนฺติ ฐานโส. เตนาห ‘‘ขเณนา’’ติ. นิยฺยานิกนฺติ ปวตฺตํ ญาณปฏิรูปกํ ปกติปุริสนฺตรชานนาทิมิจฺฉาญาณํ. ตํ ปน อนิยฺยานิกํ ‘‘นิยฺยานิก’’นฺติ ปจฺจเวกฺขณวเสน ปวตฺเตยฺยาติ อาห ‘‘มิจฺฉาปจฺจเวกฺขเณนา’’ติ. คุณวิยุตฺตสฺส อตฺตโน สกตฺตนิ อวฏฺฐานสงฺขาตา วิมุตฺติ มิจฺฉาวิมุตฺติ.

໑໐໒໒. ຄຳວ່າ 'ຖານະ' ຄື ໂດຍຖານະ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ໂດຍຂະນະ'. ຄຳວ່າ 'ອັນເປັນເຄື່ອງນຳອອກ' ຄື ມິດສາຢານ ມີການຮູ້ຈັກຈິດໃຈຂອງຄົນອື່ນເປັນຕົ້ນ ທີ່ເປັນໄປຄ້າຍຄືກັບຍານ. ແຕ່ມິດສາຢານນັ້ນ ບໍ່ເປັນເຄື່ອງນຳອອກ ຍ່ອມເປັນໄປດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການພິຈາລະນາວ່າ 'ເປັນເຄື່ອງນຳອອກ' ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ດ້ວຍການພິຈາລະນາຜິດ'. ວິມຸດຕິທີ່ກຳນົດດ້ວຍການຕັ້ງຢູ່ໃນຕົນເອງ ຂອງບຸກຄົນຜູ້ປາສະຈາກຄຸນທັມ ຊື່ວ່າ ມິດສາວິມຸດຕິ.

๗. ทุติยอนาถปิณฺฑิกสุตฺตวณฺณนา

໗. ການອະທິບາຍທຸຕິຍະອະນາຖະບິທິກະສູດ

๑๐๒๓. ยถากมฺมํ [Pg.535] สมฺปเรตพฺพโต สมฺปราโย, เปจฺจภโว, สมฺปรายเหตุกํ สมฺปรายิกํ, มรณภยํ.

໑໐໒໓. ພົບເບື້ອງໜ້າ ຊື່ວ່າ ສັມປະຣາຍະ ເພາະຈະຕ້ອງໄປຕາມກັມ, ພົບຊາດໜ້າ, ໄພທີ່ເກີດໃນພົບເບື້ອງໜ້າ ຊື່ວ່າ ສັມປະຣາຍິກະ, ໄພຄືຄວາມຕາຍ.

สรณานิวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍສະຣະນານິວັກ ຈົບແລ້ວ.

๔. ปุญฺญาภิสนฺทวคฺโค

໔. ບຸນຍາພິສັນທະວັກ

๑. ปฐมปุญฺญาภิสนฺทสุตฺตวณฺณนา

໑. ການອະທິບາຍປະຖົມມະບຸນຍາພິສັນທະສູດ

๑๐๒๗. อวิจฺเฉเทน นิจฺจปฺปวตฺติยมานานิ ปุญฺญานิ อภิสนฺทนฏฺเฐน ‘‘ปุญฺญาภิสนฺทา’’ติ วุตฺตา, เตน ปุญฺญนทิโยติ อตฺโถ วุตฺโต. สุขสฺส อาหรณโต อานยนโต สุขสฺสาหาโร.

໑໐໒໗. ບຸນທັງຫຼາຍທີ່ເປັນໄປເປັນນິດໂດຍບໍ່ຂາດສາຍ ທ່ານຮຽກວ່າ 'ຫ້ວຍນ້ຳແຫ່ງບຸນ' (ບຸນຍາພິສັນທະ) ເພາະອັດຖະວ່າໄຫຼນອງ, ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວອະທິບາຍວ່າ ແມ່ນ້ຳຄືບຸນ. ຄຳວ່າ 'ນຳມາຊຶ່ງຄວາມສຸກ' ຄື ເພາະນຳມາຊຶ່ງຄວາມສຸກ.

๔. ปฐมเทวปทสุตฺตวณฺณนา

໔. ການອະທິບາຍປະຖົມມະເທວະປະທະສູດ

๑๐๓๐. เทวานนฺติ วิสุทฺธิเทวานํ. เทวปทานีติ เตสํ ปทานิ เทวปทานิ, เทโวติ วา สมฺมาสมฺพุทฺโธ. เทวสฺส ญาเณน อกฺกนฺตปทานีติ ปฏิเวธญาเณน เจว เทสนาญาเณน จ อกฺกนฺตปทานิ. เทวา นาม ชาติเทวา. เตสมฺปิ เทวฏฺเฐน เทโวติ เทวเทโว, สมฺพุทฺโธ.

໑໐໓໐. ຄຳວ່າ 'ຂອງເທວະດາທັງຫຼາຍ' ຄື ຂອງວິສຸດທິເທບທັງຫຼາຍ. ຄຳວ່າ 'ທາງແຫ່ງເທວະດา' ຄື ທາງຂອງເທວະດາເຫຼົ່ານັ້ນ ຊື່ວ່າ ເທວະປະທະ, ຫຼືວ່າ ພຣະສັມມາສັມພຸດທະເຈົ້າ ຊື່ວ່າ ເທວະ. ຄຳວ່າ 'ທາງອັນກ້າວໄປດ້ວຍຍານຂອງເທວະດາ' ຄື ທາງອັນກ້າວໄປດ້ວຍປະຕິເວທະຍານ ແລະເທສະນາຍານ. ທີ່ຊື່ວ່າ ເທວະດາ ໄດ້ແກ່ ອຸປະຕິເທບ. ແມ้ແກ່ເທວະດາເຫຼົ່ານັ້ນ ພຣະອົງກໍຊື່ວ່າ ເທວະ ເພາະອັດຖະວ່າເປັນເທບ, ພຣະອົງຊື່ວ່າ ເທວະເທບ ຄື ພຣະພຸດທະເຈົ້າ.

๘. วสฺสสุตฺตวณฺณนา

໘. ການອະທິບາຍວັດສະສູດ

๑๐๓๔. ปารํ วุจฺจติ นิพฺพานํ สํสารมโหฆสฺส ปรตีรภาวโต. เตนาห – ‘‘ติณฺโณ ปารงฺคโต, ถเล ติฏฺฐติ พฺราหฺมโณ (สํ. นิ. ๔.๒๓๘; อิติวุ. ๖๙; ปุ. ป. ๑๘๘), เย ชนา ปารคามิโน’’ติ (ธ. ป. ๘๕) จ. อถ วา ปาติ รกฺขตีติ ปารํ, นิพฺพานํ. โย ปฏิวิชฺฌติ, ตํ วฏฺฏทุกฺขโต ปาติ รกฺขติ, อจฺจนฺตหิเตน จ วิมุตฺติสุเขน จ รเมติ, ตสฺมา ปารนฺติ วุจฺจติ. คจฺฉมานา เอวาติ ปารํ นิพฺพานํ คจฺฉมานา เอว. เต ธมฺมา อาสวานํ ขยาย สํวตฺตนฺติ สจฺฉิกิริยาปหานปฏิเวธานํ สมกาลตฺตา.

໑໐໓໔. ຝັ່ງ ທ່ານຮຽກວ່າ ພຣະນິບພານ ເພາະຄວາມເປັນຝັ່ງຟາກນັ້ນແຫ່ງຫ້ວງນ້ຳໃຫຍ່ຄືສັງສານ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ 'ພຣາມຜູ້ຂ້າມພົ້ນເຖິງຝັ່ງແລ້ວ ຍ່ອມຢືນຢູ່ເທິງບົກ' ແລະວ່າ 'ຊົນເຫຼົ່ານັ້ນ ຜູ້ໄປເຖິງຝັ່ງ'. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ສິ່ງໃດຍ່ອມຮັກສາໄວ້ ສິ່ງນັ້ນຊື່ວ່າ ຝັ່ງ (ປາຣະ) ໄດ້ແກ່ ພຣະນິບພານ. ພຣະນິບພານຍ່ອມຮັກສາ ຄື ຄຸ້ມຄອງບຸກຄົນຜູ້ແທງຕະຫຼອດ ໃຫ້ພົ້ນຈາກວັດຕະທຸກ ແລະຍ່ອມໃຫ້ຍິນດີດ້ວຍປະໂຫຍດອັນຍິ່ງໃຫຍ່ ແລະວິມຸດຕິສຸກ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງຮຽກວ່າ ຝັ່ງ. ຄຳວ່າ 'ກຳລັງໄປຢູ່ແທ້ໆ' ຄື ກຳລັງໄປສູ່ຝັ່ງຄືພຣະນິບພານຢູ່ແທ້ໆ. ທັມເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມເປັນໄປເພື່ອຄວາມສິ້ນໄປແຫ່ງອາສະວະທັງຫຼາຍ ເພາະການເຮັດໃຫ້ແຈ້ງ ການລະ ແລະການແທງຕະຫຼອດ ເປັນໄປໃນຂະນະດຽວກັນ.

๑๐. นนฺทิยสกฺกสุตฺตวณฺณนา

໑໐. ການອະທິບາຍນັນທິຍະສັກກະສູດ

๑๐๓๖. ปวิเวกตฺถายาติ [Pg.536] ปวิเวกสุขตฺถาย. ปฏิสลฺลานตฺถายาติ พหิทฺธา นานารมฺมณโต จิตฺตํ ปฏินิวตฺเตตฺวา กมฺมฏฺฐาเน สมฺมเทว ลีนตฺถาย.

໑໐໓໖. ຄຳວ່າ 'ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ວິເວກ' ຄື ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ຄວາມສຸກເກີດຈາກວິເວກ. ຄຳວ່າ 'ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການຫຼີກເຣັ້ນ' ຄື ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການນ້ອມຈິດກັບຄືນມາຈາກອາຣົມຕ່າງໆ ພາຍນອກ ແລ້ວຕັ້ງໝັ້ນຢູ່ໃນກັມມະຖານເປັນຢ່າງດີ.

ปุญฺญาภิสนฺทวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍບຸນຍາພິສັນທະວັກ ຈົບແລ້ວ.

๕. สคาถกปุญฺญาภิสนฺทวคฺโค

໕. ສະຄາຖະກະບຸນຍາພິສັນທະວັກ

๑. ปฐมอภิสนฺทสุตฺตวณฺณนา

໑. ການອະທິບາຍປະຖົມມະອະພິສັນທະສູດ

๑๐๓๗. สงฺขฺยา อตฺถิ เหฏฺฐา มหาปถวิยา, อุปริ อากาเสน, ปริโต จกฺกวาฬปพฺพเตน, มชฺเฌ ตตฺถ ตตฺถ ฐิเตหิ ทีปปพฺพตปริยนฺเตหิ ปริจฺฉินฺนตฺตา. ชานนฺเตน โยชนโต สงฺขาตุํ สกฺกาติ อธิปฺปาโย. มหาสรีรมจฺฉ-กุมฺภีล-ยกฺข-รกฺขส-มหานาคทานวาทีนํ สวิญฺญาณกานํ, พฬวามุขปาตาลาทีนํ อวิญฺญาณกานํ เภรวารมฺมณานํ วเสน พหุเภรวํ.

໑໐໓໗. ການນັບ ຍ່ອມມີໄດ້ ເພາະກຳນົດເອົາພື້ນມະຫາປະຖະວີເບື້ອງລຸ່ມ, ອາກາດເບື້ອງເທິງ, ຂອບເຂດພູເຂົາຈັກກະວານໂດຍຮອບ, ແລະທີ່ສຸດແຫ່ງທະວີບແລະພູເຂົາທີ່ຕັ້ງຢູ່ໃນລະຫວ່າງນັ້ນໆ. ອະທິບາຍວ່າ ຜູ້ຮູ້ຍ່ອມສາມາດນັບໄດ້ໂດຍໂຍດ. ຄຳວ່າ 'ມີໄພຮອບດ້ານ' ຄື ມີໄພຮອບດ້ານຫຼາຍ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງສັດທີ່ມີວິນຍານ ມີປາຂະໜາດໃຫຍ່ ແຂ້ ຍັກ ຮັກສົດ ພະຍານາກ ແລະອະສູນເປັນຕົ້ນ, ແລະສິ່ງທີ່ບໍ່ມີວິນຍານອັນເປັນອາຣົມໜ້າສະພຶງກົວ ມີເຫວເລິກປາກນ້ຳວົນຂະໜາດໃຫຍ່ເປັນຕົ້ນ.

๒. ทุติยอภิสนฺทสุตฺตวณฺณนา

໒. ການອະທິບາຍທຸຕິຍະອະພິສັນທະສູດ

๑๐๓๘. สมฺเภเทติ สมฺเภทํ สโมธานํ คตฏฺฐาเน. ยตฺถิมา มหานทิโย สํสนฺทนฺติ สเมนฺตีติ ปริกปฺปวจนเมตํ. ตาทิสาสุ หิ มหานทีสุ กาจิ ปุรตฺถิมสมุทฺทํ ปวิฏฺฐา, กาจิ ปจฺฉิมํ.

໑໐໓໘. ຄຳວ່າ "Sambhede" (ໃນບ່ອນປະສົມ) ໄດ້ແກ່ ໃນບ່ອນທີ່ມາປະສົມກັນ ຄື ບ່ອນທີ່ມາລວມກັນ. ຄຳວ່າ 'ໃນບ່ອນທີ່ແມ່ນ້ຳໃຫຍ່ເຫຼົ່ານີ້ ໄຫຼມາສົມທົບກັນ ໄຫຼມາລວມກັນ' ນີ້ເປັນຄຳກ່າວໂດຍສົມມຸດ. ເພາະວ່າ ໃນບັນດາແມ່ນ້ຳໃຫຍ່ເຫຼົ່ານັ້ນ ບາງສາຍກໍໄຫຼລົງສູ່ມະຫາສະໝຸດທິດຕາເວັນອອກ, ບາງສາຍກໍໄຫຼລົງສູ່ມະຫາສະໝຸດທິດຕາເວັນຕົກ.

๓. ตติยอภิสนฺทสุตฺตวณฺณนา

໓. ການອະທິບາຍຕະລິຍະອະພິສັນທະສູດ

๑๐๓๙. ‘‘กุสเล ปติฏฺฐิโต’’ติ เอตฺถ ยํ อจฺจนฺติกํ กุสเล ปติฏฺฐานํ. ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘มคฺคกุสเล ปติฏฺฐิโต’’ติ อาห, เหฏฺฐิมมคฺคกุสเลติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘ภาเวติ มคฺค’’นฺติ. อริยผลํเยว ธมฺมสาโร. กิเลสา ขียนฺติ เอตฺถาติ กิเลสกฺขโย, นิพฺพานํ, ตสฺมึ กิเลสกฺขเย รโต.

໑໐໓໙. ໃນຄຳວ່າ "Kusale patiṭṭhito" (ຕັ້ງໝັ້ນໃນກຸສົນ) ນີ້, ການຕັ້ງໝັ້ນໃນກຸສົນຢ່າງເດັດຂາດໃດມີຢູ່, ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ເມື່ອຈະຊົງສະແດງການຕັ້ງໝັ້ນນັ້ນ ຈຶ່ງຕັດວ່າ "maggakusale patiṭṭhito" (ຕັ້ງໝັ້ນໃນມັກຄະກຸສົນ), ອະທິບາຍວ່າ ຕັ້ງໝັ້ນໃນມັກຄະກຸສົນເບື້ອງຕ່ຳ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ "bhāveti maggaṃ" (ຍ່ອມຈະເລີນມັກ). ພຣະອະລິຍະຜົນນັ້ນເອງ ເປັນທຳມະສາລະ (ແກ່ນສານແຫ່ງທຳ). ກິເລດທັງຫຼາຍຍ່ອມສິ້ນໄປໃນທຳນີ້ ເພາະເຫດນັ້ນ ທຳນີ້ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ກິເລສັກຂະຍະ (ຄວາມສິ້ນໄປແຫ່ງກິເລດ) ໄດ້ແກ່ ພຣະນິພານ, ພຣະອະລິຍະບຸກຄົນນັ້ນ ເປັນຜູ້ຍິນດີໃນຄວາມສິ້ນໄປແຫ່ງກິເລດນັ້ນ.

๔. ปฐมมหทฺธนสุตฺตวณฺณนา

໔. ການອະທິບາຍປະຖົມມະຫັດທະນະສູດ

๑๐๔๐. อริยานํ [Pg.537] พุทฺธานํ ธนนฺติปิ อริยธนํ, นิพฺพานนฺติ เกจิ. อนยโตปิ วิสุทฺธฏฺเฐน อริยญฺจ ตํ ธนญฺจ ธนายิตฏฺเฐนาติ อริยธนํ, เตน อริยธเนน. เตเนว โภเคนาติ อริยธนโภเคน.

໑໐໔໐. ຊື່ວ່າ ອະລິຍະຊັບ ເພາະເປັນຊັບຂອງພຣະອະລິຍະພຸດທະເຈົ້າທັງຫຼາຍ, ອາຈານບາງພວກກ່າວວ່າ ໄດ້ແກ່ ພຣະນິພານ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ຊື່ວ່າ ອະລິຍະຊັບ ເພາະເປັນທຳອັນປະເສີດໂດຍເນື້ອຄວາມວ່າບໍລິສຸດ ແລະ ເປັນຊັບໂດຍເນື້ອຄວາມວ່າເປັນໜ້າປາດຖະໜາ, ຄຳວ່າ "tena ariyadhanena" ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍອະລິຍະຊັບນັ້ນ. ຄຳວ່າ "teneva bhogena" ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍໂພຄະຄືອະລິຍະຊັບນັ້ນເອງ.

สคาถกปุญฺญาภิสนฺทวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ຈົບການອະທິບາຍສະຄາຖະກະປຸນຍາພິສັນທະວັກ.

๖. สปฺปญฺญวคฺโค

໖. ສັບປັນຍະວັກ

๒. วสฺสํวุตฺถสุตฺตวณฺณนา

໒. ການອະທິບາຍວັດສັງວຸດຖະສູດ

๑๐๔๘. สโมธาเนตฺวาติ เยหิ อินฺทฺริยาทีหิ ภาวิยมาเนหิ โสตาปตฺติมคฺโค อนุปฺปตฺโต, ตาเนว. ธมฺมสมานตาย เจตํ วุตฺตํ. อญฺญาเนว หิ อตฺถโต ตํ ตํ มคฺคํ สาธกานิ อินฺทฺริยาทีนิ. ตนฺติ ปเวณี กถิตาติ ยํ กญฺจิ วิเนยฺยปุคฺคลํ อนเปกฺขิตฺวา เกวลํ ตนฺติวเสน ฐิติ กถิตา.

໑໐໔໘. ຄຳວ່າ "Samodhānetvā" (ລວມເຂົ້າກັນແລ້ວ) ໄດ້ແກ່ ອິນຊີທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນເອງ ທີ່ບຸກຄົນຈະເລີນຢູ່ແລ້ວ ບັນລຸໂສຕາປັດຕິມັກ. ຄຳນີ້ກ່າວໄວ້ ເພາະຄວາມສະເໝີກັນແຫ່ງທຳ. ເພາະວ່າ ໂດຍເນື້ອຄວາມແລ້ວ ອິນຊີທັງຫຼາຍທີ່ໃຫ້ສຳເລັດມັກນັ້ນໆ ຍ່ອມເປັນຄົນລະຢ່າງກັນ. ຄຳວ່າ "tanti paveṇī kathitā" (ກ່າວໄວ້ເປັນແບບແຜນ) ໄດ້ແກ່ ການກ່າວຕັ້ງໄວ້ໂດຍສ່ວນດຽວ ໂດຍບໍ່ຄຳນຶງເຖິງເວໄນຍະບຸກຄົນໃດໆ.

๓. ธมฺมทินฺนสุตฺตวณฺณนา

໓. Jan-738

๑๐๔๙. สตฺตสุ ชเนสูติ สตฺตสุ กิตฺติยมาเนสุ อุปาสกชเนสุ. คมฺภีราติอาทีสุ ธมฺมคมฺภีราติ ปาฬิคติยา คมฺภีรา, ตถา จ สลฺลสุตฺตํ เหฏฺฐา ปกาสิตเมว. ‘‘เจตนาหํ, ภิกฺขเว, กมฺมํ วทามี’’ติอาทินา (อ. นิ. ๖.๖๓; กถา. ๕๓๙) อาคตํ เจตนาสุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘เจตนาสหชาตํ นานากฺขณิก’’นฺติอาทินา ปฏฺฐาเน อาคตนเยน, สุตฺเตสุ (อ. นิ. ๓.๑๐๑) จ ‘‘ทิฏฺฐธมฺมเวทนีย’’นฺติอาทินา อาคตนเยน คมฺภีรภาโว เวทิตพฺโพ, นิพฺพานสฺส เจว อริยมคฺคสฺส จ ปกาสนโต อสงฺขตสํยุตฺตสฺส โลกุตฺตรตฺถทีปกตา. ‘‘อตีตํปาหํ รูเปน ขชฺชึ, เอตรหิ ขชฺชามี’’ติอาทินา ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ ขาทกภาวสฺส, ปุคฺคลสฺส ขาทิตพฺพตาย วิภาวเนน ขชฺชนียปริยาเย (สํ. นิ. ๓.๗๙) วิเสสโต นิสฺสตฺตนิชฺชีวตา ทีปิตาติ วุตฺตํ ‘‘สตฺตสุญฺญตาทีปกา ขชฺชนิกสุตฺตนฺตาทโย’’ติ. อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสามาติ เย เตสุ สุตฺเตสุ วุตฺตปฏิปทํ สมฺมเทว ปริปูเรนฺติ, เต เตสุ อุปสมฺปชฺช วิหรนฺติ นาม[Pg.538]. เอตฺถาติ ‘‘น โข เนต’’นฺติ เอตฺถ น-กาโร ‘‘อญฺญมญฺญ’’นฺติ เอตฺถ ม-กาโร วิย พฺยญฺชนสนฺธิมตฺตเมว, นาสฺส โกจิ อตฺโถ.

໑໐໔໙. ຄຳວ່າ "sattasu janesu" (ໃນຊົນ 7 ຄົນ) ໄດ້ແກ່ ໃນອຸປາສົກ 7 ຄົນ ທີ່ຖືກກ່າວເຖິງ. ໃນຄຳທັງຫຼາຍມີຄຳວ່າ "gambhīrā" (ເລິກເຊິ່ງ) ເປັນຕົ້ນ, ຄຳວ່າ "dhammagambhīrā" (ເລິກເຊິ່ງໂດຍທຳ) ໄດ້ແກ່ ເລິກເຊິ່ງໂດຍກະແສແຫ່ງພຣະປາລີ, ແລະ ພຣະສູດທີ່ມີລັກສະນະຄ້າຍຄືກັນນັ້ນ ກໍໄດ້ສະແດງໄວ້ແລ້ວໃນເບື້ອງຕົ້ນ. ເຈດຕະນາສູດ ທີ່ມາແລ້ວດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "Cetanāhaṃ, bhikkhave, kammaṃ vadāmi" (ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ເຮົາກ່າວເຈດຕະນາວ່າມີກຳ). ໃນເຈດຕະນາສູດນັ້ນ, ຄວາມເລິກເຊິ່ງ ພຶງຊາບໄດ້ໂດຍນັຍທີ່ມາໃນພຣະປະຖານ ເປັນຕົ້ນວ່າ "cetanāsahajātaṃ nānākkhaṇikaṃ" (ເຈດຕະນາທີ່ເກີດຮ່ວມກັນ ແລະ ຕ່າງຂະນະກັນ) ແລະ ໂດຍນັຍທີ່ມາໃນພຣະສູດທັງຫຼາຍ ເປັນຕົ້ນວ່າ "diṭṭhadhammavedanīyaṃ" (ກຳທີ່ໃຫ້ຜົນໃນປັດຈຸບັນ). ເພາະສະແດງເຖິງພຣະນິພານ ແລະ ພຣະອະລິຍະມັກ, ອະສັງຂະຕະສັງຍຸດ ຈຶ່ງມີສະພາວະສະແດງເຖິງປະໂຫຍດອັນເປັນໂລກຸດຕະຣະ. ດ້ວຍຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "Atītaṃpāhaṃ rūpena khajjiṃ, etarahi khajjāmī" (ໃນອະດີດ ເຮົາຖືກຮູບກັດກິນແລ້ວ, ໃນບັດນີ້ ກໍຖືກກັດກິນຢູ່), ຄວາມເປັນຜູ້ບໍ່ມີສັດ ບໍ່ມີຊີວິດ ໄດ້ຖືກສະແດງໄວ້ເປັນພິເສດ ໂດຍການສະແດງເຖິງຄວາມເປັນຜູ້ກັດກິນແຫ່ງຂັນ 5 ແລະ ຄວາມທີ່ບຸກຄົນຕ້ອງຖືກກັດກິນ ໃນຂັດຊະນີຍະປະຣິຍາຍ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ "ຂັດຊະນີຍະສູດເປັນຕົ້ນ ສະແດງເຖິງຄວາມວ່າງເປົ່າຈາກສັດ". ຄຳວ່າ "upasampajja viharissāma" (ຈັກເຂົ້າເຖິງຢູ່) ໄດ້ແກ່ ບຸກຄົນເຫຼົ່ານັ້ນ ຍ່ອມຊື່ວ່າ ເຂົ້າເຖິງຢູ່ ໃນພຣະສູດເຫຼົ່ານັ້ນ ໂດຍການບຳເພັນປະຕິປະທາທີ່ກ່າວໄວ້ໃນພຣະສູດເຫຼົ່ານັ້ນໃຫ້ບໍລິບູນເປັນຢ່າງດີ. ໃນຄຳວ່າ "Ettha" (ໃນຄຳນີ້) ຄື "na kho netaṃ" ນີ້, ອັກສອນ "na" ເປັນພຽງພະຍັນຊະນະສົນທິ ເໝືອນກັບອັກສອນ "ma" ໃນຄຳວ່າ "aññamaññaṃ" ເທົ່ານັ້ນ, ບໍ່ມີເນື້ອຄວາມໃດໆ ເລີຍ.

๔. คิลานสุตฺตวณฺณนา

໔. ການອະທິບາຍຄິລານະສູດ

๑๐๕๐. น โข ปเนตนฺติ น โข เอตํ, โนติ จ อมฺเหหีติ อตฺโถติ อาห ‘‘น โข อมฺเหหี’’ติอาทิ. อสฺสสนฺตีติ อสฺสาสนียาติ อาห ‘‘อสฺสาสกเรหี’’ติ. มริสฺสตีติ มาริโส, เอกนฺตภาวิมรโณ, โส ปน มรณาธีนวุตฺติโกติ วุตฺตํ ‘‘มรณปฏิพทฺโธ’’ติ. อธิมุจฺเจหีติ อธิมุตฺตึ อุปฺปาเทหิ. ตํ ปน ตถา จิตฺตสฺส ปณิธานํ ฐปนนฺติ อาห ‘‘ฐเปหี’’ติ. อาคมนียคุเณสูติ ปุพฺพภาคคุเณสุ. ปมาณํ นาม นตฺถิ อนนฺตาปริมาณตฺตา. นานากรณํ นตฺถิ วิมุตฺติยา นินฺนานตฺตา.

໑໐໕໐. ຄຳວ່າ "Na kho panetaṃ" ໄດ້ແກ່ "na kho etaṃ" (ສິ່ງນັ້ນບໍ່ມີເລີຍ), ແລະ ຄຳວ່າ "no" ມີອັດຖະວ່າ "amhehi" (ໂດຍພວກເຮົາ), ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ "na kho amhehi" ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "assasanti" ໄດ້ແກ່ "assāsanīyā" (ໜ້າເບົາໃຈ), ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "assāsakarehi" (ດ້ວຍທຳອັນເຮັດໃຫ້ເບົາໃຈ). ຄຳວ່າ "māriso" ໄດ້ແກ່ ຜູ້ຈະຕ້ອງຕາຍຢ່າງແນ່ນອນ, ແຕ່ຜู້ນັ້ນມີຄວາມເປັນໄປເນື່ອງດ້ວຍຄວາມຕາຍ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "maraṇapaṭibaddho" (ຜູກພັນກັບຄວາມຕາຍ). ຄຳວ່າ "adhimuccehi" ໄດ້ແກ່ ຈົ່ງຍັງອະທິມຸດ (ຄວາມນ້ອມໃຈເຊື່ອ) ໃຫ້ເກີດຂຶ້ນ. ແຕ່ການຕັ້ງຈິດໄວ້ຢ່າງນັ້ນ ໄດ້ແກ່ ການຕັ້ງໄວ້, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "ṭhapehi" (ຈົ່ງຕັ້ງໄວ້). ຄຳວ່າ "āgamanīyaguṇesu" ໄດ້ແກ່ ໃນຄຸນທຳເບື້ອງຕົ້ນ. ຊື່ວ່າ ປະມານ ຍ່ອມບໍ່ມີ ເພາະຄວາມທີ່ຄຸນທຳເຫຼົ່ານັ້ນບໍ່ມີທີ່ສິ້ນສຸດ ແລະ ບໍ່ມີປະມານ. ຄວາມຕ່າງກັນ ຍ່ອມບໍ່ມີ ເພາະຄວາມຫຼຸດພົ້ນບໍ່ມີຄວາມຕ່າງກັນ.

๙. ปญฺญาปฏิลาภสุตฺตวณฺณนา

໙. ການອະທິບາຍປັນຍາປະຕິລາພະສູດ

๑๐๕๕. ปญฺญาปฏิลาภายาติ มคฺคผลปญฺญาย ปฏิลาภตฺถํ. เตนาห ‘‘สตฺต เสกฺขา’’ติอาทิ.

໑໐໕໕. ຄຳວ່າ "Paññāpaṭilābhāya" (ເພື່ອໄດ້ປັນຍາ) ໄດ້ແກ່ ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການໄດ້ມັກຄະປັນຍາ ແລະ ຜະລະປັນຍາ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ "satta sekkhā" (ພຣະເສຂະບຸກຄົນ 7 ຈຳພວກ) ເປັນຕົ້ນ.

สปฺปญฺญวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ຈົບການອະທິບາຍສັບປັນຍະວັກ.

๗. มหาปญฺญวคฺโค

໗. ມະຫາປັນຍະວັກ

๑. มหาปญฺญสุตฺตวณฺณนา

໑. ການອະທິບາຍມະຫາປັນຍະສູດ

๑๐๕๘. มหนฺเต อตฺเถ ปริคฺคณฺหาตีติ สจฺจปฏิจฺจสมุปฺปาทาทิเก มหาวิตฺถาเร อตฺเถ ปริจฺฉิชฺช อเสเสตฺวา มุฏฺฐิคเต วิย กตฺวา คณฺหาติ. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

໑໐໕໘. ຄຳວ່າ "mahante atthe pariggaṇhāti" (ຍ່ອມກຳນົດຖືເອົາເນື້ອຄວາມອັນໃຫຍ່ຫຼວງ) ໄດ້ແກ່ ຍ່ອມກຳນົດຖືເອົາເນື້ອຄວາມອັນກວ້າງຂວາງໃຫຍ່ຫຼວງ ມີອະລິຍະສັດ ແລະ ປະຕິດຈະສະມຸບບາດ ເປັນຕົ້ນ ໂດຍບໍ່ມີສ່ວນເຫຼືອ ເຮັດໃຫ້ເໝືອນກັບຢູ່ໃນກຳມື. ສ່ວນທີ່ເຫຼືອ ມີນັຍດັ່ງທີ່ກ່າວໄວ້ແລ້ວໃນເບື້ອງຕົ້ນນັ້ນເອງ.

มหาปญฺญวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ຈົບການອະທິບາຍມະຫາປັນຍະວັກ.

โสตาปตฺติสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ຈົບການອະທິບາຍໂສຕາປັດຕິສັງຍຸດ.

๑๒. สจฺจสํยุตฺตํ

໑໒. ສັດຈະສັງຍຸດ

๑. สมาธิวคฺโค

໑. ສະມາທິວັກ

๑. สมาธิสุตฺตวณฺณนา

໑. ການອະທິບາຍສະມາທິສູດ

๑๐๗๑. จิตฺเตกคฺคตายาติ [Pg.539] นิสฺสกฺกวจนํ ‘‘ปริหายนฺตี’’ติ ปทํ อเปกฺขิตฺวา. ยถาภูตาทิวเสนาติ ยถาคตาทิวเสน. ยถาภูตํ นาม อิมสฺมึ สุตฺเต ‘‘สมาหิโต, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ยถาภูตํ ปชานาตี’’ติอาทิ. อาทิ-สทฺเทน ‘‘ตถา ยสฺมา’’ติอาทิสงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ตถา หิ ยถาภูตวเสน การณจฺเฉโท กโต ‘‘ตถา ยสฺมา’’ติอาทิวจเนหิ. วณฺณาติ อกฺขรา, ‘‘คุณา’’ติ เกจิ. ปทพฺยญฺชนานีติ นามาทิปทานิ เจว ตํสมุทายภูตพฺยญฺชนานิ จ.

໑໐໗໑. ຄຳວ່າ "Cittekaggatāya" (ເພາະຄວາມມີຈິດມີອາລົມດຽວ) ນີ້ ເປັນປັນຈະມີວິພັດ (ນິສສັກກະວະຈະນະ) ໂດຍເພັ່ງເລັງເຖິງບົດວ່າ "parihāyanti" (ຍ່ອມເສື່ອມ). ຄຳວ່າ "yathābhūtādivasena" ໄດ້ແກ່ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມເປັນຈິງເປັນຕົ້ນ. ທີ່ຊື່ວ່າ ຄວາມເປັນຈິງ (yathābhūtaṃ) ໃນພຣະສູດນີ້ ໄດ້ແກ່ ຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "samāhito, bhikkhave, bhikkhu yathābhūtaṃ pajānāti" (ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ພິກຂຸຜູ້ຕັ້ງໝັ້ນແລ້ວ ຍ່ອມຮູ້ຕາມຄວາມເປັນຈິງ). ດ້ວຍສັບວ່າ "ādi" (ເປັນຕົ້ນ) ພຶງຊາບວ່າ ລວມເອົາຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "tathā yasmā" (ເພາະເຫດນັ້ນ ໂດຍປະການໃດ) ນຳ. ເພາະວ່າ ການຕັດເຫດຜົນ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງຄວາມເປັນຈິງ ພຣະອົງຊົງເຮັດແລ້ວ ດ້ວຍຄຳທັງຫຼາຍມີຄຳວ່າ "tathā yasmā" ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "vaṇṇā" ໄດ້ແກ່ ຕົວອັກສອນ, ອາຈານບາງພວກກ່າວວ່າ ໄດ້ແກ່ ຄຸນທຳ. ຄຳວ່າ "padabyañjanāni" ໄດ້ແກ່ ບົດມີນາມະບົດເປັນຕົ້ນ ແລະ ພະຍັນຊະນະທັງຫຼາຍອັນເປັນທີ່ປະສົມກັນແຫ່ງບົດເຫຼົ່ານັ້ນ.

๓. ปฐมกุลปุตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา

໓. ການອະທິບາຍປະຖົມມະກຸລະປຸດຕະສູດເປັນຕົ້ນ

๑๐๗๓-๗๕. สาสนาวจรา อธิปฺเปตา พาหิรกานํ สจฺจาภิสมยสฺส อภาวโต. ตถาติ อิมินา จตุตฺถปญฺจเมสุ อตฺถวิเสสาภาวํ ทสฺเสติ. ยทิ เอวํ กสฺมา วิสุํ วิสุํ เทสนาติ อาห ‘‘เตน เตน อภิลาเปนา’’ติอาทิ.

໑໐໗໓-໗໕. ພຣະອົງຊົງໝາຍເຖິງ ຜູ້ປະພຶດປະຕິບັດໃນພຣະສາສະໜາ ເພາະພວກພາຍນອກສາສະໜາ ບໍ່ມີການຕັດສະຮູ້ອະລິຍະສັດ. ຄຳວ່າ "Tathā" (ໂດຍປະການນັ້ນ) ນີ້ ພຣະອົງຊົງສະແດງຄວາມບໍ່ມີເນື້ອຄວາມພິເສດ ໃນພຣະສູດທີ 4 ແລະ ທີ 5. ຖ້າຫາກເປັນຢ່າງນັ້ນ ເພາະເຫດໃດ ຈຶ່ງຊົງສະແດງໄວ້ຕ່າງຫາກ? ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "tena tena abhilāpena" (ດ້ວຍການກ່າວນັ້ນໆ) ເປັນຕົ້ນ.

๑๐. ติรจฺฉานกถาสุตฺตวณฺณนา

໑໐. ການອະທິບາຍຕິລັດສານະກະຖາສູດ

๑๐๘๐. ทุคฺคติโต สํสารโต จ นิยฺยาติ เอเตนาติ นิยฺยานํ, สคฺคมคฺโค โมกฺขมคฺโค จ. ตสฺมึ นิยฺยาเน นิยุตฺตา, ตํ เอตฺถ อตฺถีติ นิยฺยานิกา. วจีทุจฺจริตสํกิเลสโต วา นิยฺยาตีติ อี-การสฺส รสฺสตฺตํ ย-การสฺส ก-การํ กตฺวา นิยฺยานิกา. เจตนาย สทฺธึ สมฺผปฺปลาปา เวรมณิ. ตปฺปฏิปกฺขโต อนิยฺยานิกา, ตสฺส ภาโว อนิยฺยานิกตฺตํ. ติรจฺฉานภูตนฺติ ติโรกรณภูตํ. กมฺมฏฺฐานภาเวติ อนิจฺจตาปฏิสํยุตฺตจตุสจฺจกมฺมฏฺฐานภาเว. สาตฺถกนฺติ ทานสีลาทินิสฺสิตตฺตา หิตปฏิสํยุตฺตํ.

໑໐໘໐. ທຳໃດຍ່ອມອອກໄປຈາກທຸຄະຕິ ແລະ ສັງສາຣະວັດ ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ທຳນັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ ນິຍານະ (ທາງອອກ) ໄດ້ແກ່ ສະຫວັນຄະມັກ ແລະ ໂມກຂະມັກ. ທຳໃດປະກອບໃນນິຍານະນັ້ນ ຫຼື ນິຍານະນັ້ນມີຢູ່ໃນທຳນີ້ ເພາະເຫດນັ້ນ ທຳນັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ ນິຍານິກະ (ນຳອອກໄປ). ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ຊື່ວ່າ ນິຍານິກະ ເພາະອອກໄປຈາກຄວາມເສົ້າໝອງຄືວະຈີທຸຈະລິດ ໂດຍເຮັດສະຣະ ອີ ໃຫ້ເປັນລັດສະ (ສຽງສັ້ນ) ແລະ ແປງ ຍະ ອັກສອນ ເປັນ ກະ ອັກສອນ. ໄດ້ແກ່ ເຈດຕະນາວິຣັດຈາກສຳຜັບປະລາປະ (ຄຳເວົ້າເພີ້ເຈີ້). ທຳໃດກົງກັນຂ້າມກັບທຳນັ້ນ ຊື່ວ່າ ອະນິຍານິກະ (ບໍ່ນຳອອກໄປ), ຄວາມເປັນແຫ່ງທຳນັ້ນ ຊື່ວ່າ ຄວາມບໍ່ນຳອອກໄປ. ຄຳວ່າ "tiracchānabhūtaṃ" ໄດ້ແກ່ ເປັນສະພາບກີດຂວາງ. ຄຳວ່າ "kammaṭṭhānabhāve" ໄດ້ແກ່ ໃນຄວາມເປັນກຳມະຖານຄືອະລິຍະສັດ 4 ອັນປະກອບດ້ວຍອະນິດຈະລັກສະນະ. ຄຳວ່າ "sātthakaṃ" ໄດ້ແກ່ ປະກອບດ້ວຍປະໂຫຍດ ເພາະອາໄສທານ ແລະ ສິນ ເປັນຕົ້ນ.

วิสิขาติ ฆรสนฺนิเวโส. วิสิขาคหเณน จ คามาทิคหเณ วิย ตนฺนิวาสิโน วิเสสโต คหิตา ‘‘อาคโต คาโม’’ติอาทีสุ วิย[Pg.540]. เตนาห ‘‘สูรา สมตฺถา’’ติ. กุมฺภฏฺฐานาปเทเสน กุมฺภทาสิโย วุตฺตาติ อาห – ‘‘กุมฺภทาสิกถา’’ติ. อยาถาวโต อุปฺปตฺติฏฺฐิติสํหาราทิวเสน โลโก อกฺขายติ เอเตนาติ โลกกฺขายิกา. อิติ อิมินา ปกาเรน ภโว, อิมินา อภโวติ เอวํ ปวตฺตาย อิติภวาภวกถาย สทฺธึ.

ຄຳວ່າ "Visikhā" ໄດ້ແກ່ ບ່ອນຕັ້ງເຮືອນຊານ (ຫຼື ຖະໜົນ). ແລະ ດ້ວຍການຖືເອົາຄຳວ່າ ວິສິຂາ ນີ້ ຍ່ອມເປັນການຖືເອົາຜູ້ອາໄສຢູ່ໃນບ່ອນນັ້ນເປັນພິເສດ ເໝືອນກັບການຖືເອົາບ້ານເປັນຕົ້ນ ໃນຄຳທັງຫຼາຍມີຄຳວ່າ "āgato gāmo" (ບ້ານມາແລ້ວ) ເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ "sūrā samatthā" (ຜູ້ກ້າຫານ ຜູ້ມີຄວາມສາມາດ). ດ້ວຍການອ້າງເຖິງສະຖານທີ່ຕັ້ງໝໍ້ ພຣະອົງຊົງໝາຍເຖິງ ພວກຍິງຄົນໃຊ້ຕັກນ້ຳ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "kumbhadāsikathā" (ເລື່ອງຍິງຄົນໃຊ້ຕັກນ້ຳ). ໂລກຍ່ອມຖືກກ່າວເຖິງ ໂດຍຄວາມບໍ່ເປັນຈິງ ດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການເກີດຂຶ້ນ, ການຕັ້ງຢູ່ ແລະ ການດັບໄປ ເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍຄຳເວົ້ານີ້ ເພາະເຫດນັ້ນ ຄຳເວົ້ານັ້ນຈຶ່ງຊື່ວ່າ ໂລກັກຂາຍິກາ (ເລື່ອງສະແດງໂລກ). ຄຳວ່າ "iti" ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍປະການນີ້ ຄວາມຈະເລີນມີຢູ່, ດ້ວຍປະການນີ້ ຄວາມເສື່ອມມີຢູ່, ດັ່ງນີ້ ຮ່ວມກັບອິຕິພະວາພະວະກະຖາ (ເລື່ອງຄວາມຈະເລີນ ແລະ ຄວາມເສື່ອມ) ທີ່ເປັນໄປແລ້ວຢ່າງນີ້.

สมาธิวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ຈົບການອະທິບາຍສະມາທິວັກ.

๒. ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนวคฺโค

໒. ທຳມະຈັກກັປປະວັດຕະນະວັກ

๑. ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนสุตฺตวณฺณนา

໑. ການອະທິບາຍທຳມະຈັກກັປປະວັດຕະນະສູດ

๑๐๘๑. ‘‘อิสีนํ ปตนุปฺปตนวเสน โอสีทนอุปฺปตนฏฺฐานวเสน เอวํ ‘อิสิปตน’นฺติ ‘ลทฺธนาเม’ติ สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิวริตุํ ‘เอตฺถ หี’’’ติอาทิ วุตฺตํ.

໑໐໘໑. ເພື່ອຈະຂະຫຍາຍເນື້ອຄວາມທີ່ກ່າວໄວ້ໂດຍຫຍໍ້ວ່າ "ຊື່ວ່າ ອิສິປະຕະນະ ເພາະເປັນບ່ອນຕົກລົງ ແລະ ບິນຂຶ້ນ ຄື ບ່ອນສະຖິດຢູ່ ແລະ ບິນຂຶ້ນແຫ່ງພຣະຣືສີທັງຫຼາຍ ດັ່ງນີ້ ຈຶ່ງໄດ້ຊື່ວ່າ ອິສິປະຕະນະ" ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "ettha hi" (ເພາະວ່າ ໃນບ່ອນນີ້) ດັ່ງນີ້.

อามนฺเตสีติ เอตฺถ ยสฺมา ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนตฺถํ อยํ อามนฺตนา, ตสฺมา สมุทาคมโต ปฏฺฐาย สตฺถุ ปุพฺพจริตํ สงฺเขเปเนว ปกาเสตุํ วฏฺฏตีติ ‘‘ทีปงฺกรปาทมูเล กตาภินีหารโต ปฏฺฐายา’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ มารพลํ ภินฺทิตฺวาติ มารญฺจ มารพลญฺจ ภญฺชิตฺวา. อถ วา มารสฺส อพฺภนฺตรํ พาหิรญฺจาติ ทุวิธํ พลํ ภญฺชิตฺวา. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, อนฺตา’’ติ เอตฺถ อนฺต-สทฺโท ‘‘ปุพฺพนฺเต ญาณํ อปรนฺเต ญาณ’’นฺติอาทีสุ (ธ. ส. ๑๐๖๓) วิย ภาคปริยาโยติ อาห ‘‘ทฺเว อิเม, ภิกฺขเว, โกฏฺฐาสา’’ติ. สห สมุทาหาเรนาติ อุจฺจารณสมกาลํ. ปตฺถริตฺวา อฏฺฐาสิ พุทฺธานุภาเวน. พฺรหฺมาโน สมาคจฺฉึสุ ปริปกฺกกุสลมูลา สจฺจาภิสมฺโพธาย กตาธิการา.

ໃນຄຳວ່າ "Āmantesi" (ຊົງຮຽກມາແລ້ວ) ນີ້, ເພາະວ່າ ການຮຽກມານີ້ ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ການສະແດງທຳມະຈັກ, ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງຄວນສະແດງພຣະປະຫວັດໃນອະດີດຂອງພຣະສາດສະດາ ຕັ້ງແຕ່ການເລີ່ມຕົ້ນໂດຍຫຍໍ້, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງໄດ້ເລີ່ມຕົ້ນຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "dīpaṅkarapādamūle katābhinīhārato paṭṭhāya" (ຕັ້ງແຕ່ການບຳເພັນປາຖະໜາທີ່ໃກ້ພຣະບາດຂອງພຣະທີປັງກອນພຸດທະເຈົ້າ). ໃນຄຳນັ້ນ, ຄຳວ່າ "mārabalaṃ bhinditvā" (ທຳລາຍກອງທັບມານແລ້ວ) ໄດ້ແກ່ ການທຳລາຍພະຍາມານ ແລະ ກອງທັບມານ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ໄດ້ແກ່ ການທຳລາຍກຳລັງສອງປະການ ຄື ກຳລັງພາຍໃນ ແລະ ພາຍນອກຂອງມານ. ໃນຄຳວ່າ "Dve'me, bhikkhave, antā" (ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ທີ່ສຸດສອງປະການນີ້) ນີ້, ສັບວ່າ "anta" ເປັນໄວພົດແຫ່ງສ່ວນ ເໝືອນໃນຄຳທັງຫຼາຍມີຄຳວ່າ "pubbante ñāṇaṃ aparante ñāṇaṃ" (ຍານໃນສ່ວນອະດີດ ຍານໃນສ່ວນອະນາຄົດ) ເປັນຕົ້ນ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງg່າວວ່າ "dve ime, bhikkhave, koṭṭhāsā" (ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ສ່ວນສອງປະການນີ້). ຄຳວ່າ "saha samudāhārena" ໄດ້ແກ່ ໃນຂະນະດຽວກັນກັບການອອກສຽງ. ໄດ້ແຜ່ຂະຫຍາຍໄປຕັ້ງຢູ່ ດ້ວຍພຸດທានຸພາບ. ພຣະພົມທັງຫຼາຍ ຜູ້ມີກຸສົນມູນອັນແກ່ກ້າແລ້ວ ຜູ້ໄດ້ບຳເພັນບາຣະມີໄວ້ ເພື່ອການຕັດສະຮູ້ອະລິຍະສັດ ໄດ້ມາປະຊຸມກັນແລ້ວ.

คิหิสญฺโญชนนฺติ คิหิพนฺธนํ. ฉินฺทิตฺวาติ หริตฺวา. น วฬญฺเชตพฺพาติ นานุยุญฺเชตพฺพา. กิเลสกามสุขสฺสาติ กิเลสกามยุตฺตสฺส สุขสฺส. อนุโยโคติ อนุภโว. คามวาสีหิ เสวิตพฺพตฺตา คามวาสีนํ สนฺตโก. อตฺตโนติ อตฺตภาวสฺส. อาหิโต อหํมาโน เอตฺถาติ อตฺตา, อตฺตภาโว. ทุกฺขกรณนฺติ ทุกฺขุปฺปาทนํ. อตฺตมารเณหีติ [Pg.541] อตฺตพาธเนหิ. อุปสมายาติ กิเลสวูปสโม อธิปฺเปโต, ตทตฺถสมฺปทานวจนนฺติ อาห ‘‘กิเลสูปสมตฺถายา’’ติ. เอส นโย เสเสสุปิ.

ຄຳວ່າ "gihisaññojanaṃ" ໄດ້ແກ່ ເຄື່ອງຜູກມັດຂອງຄະລຶຫັດ. ຄຳວ່າ "chinditvā" ໄດ້ແກ່ ນຳອອກໄປແລ້ວ. ຄຳວ່າ "na vaḷañjetabbā" ໄດ້ແກ່ ບໍ່ຄວນປະກອບເນືອງໆ. ຄຳວ່າ "kilesakāmasukhassāya" ໄດ້ແກ່ ສຸກອັນປະກອບດ້ວຍກິເລດກາມ. ຄຳວ່າ "anuyogo" ໄດ້ແກ່ ການສະເຫວີຍ (ຫຼື ການເສບ). ຊື່ວ່າ ເປັນຂອງຊາວບ້ານ ເພາະເປັນສິ່ງທີ່ຊາວບ້ານເສບ. ຄຳວ່າ "attano" ໄດ້ແກ່ ແຫ່ງອັດຕະພາບ. ຄວາມຖືຕົວວ່າເປັນເຮົາ ຕັ້ງໝັ້ນຢູ່ໃນສິ່ງນີ້ ເພາະເຫດນັ້ນ ສິ່ງນີ້ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ອັດຕະ ຄື ອັດຕະພາບ. ຄຳວ່າ "dukkhakaraṇaṃ" ໄດ້ແກ່ ການເຮັດໃຫ້ເກີດທຸກ. ຄຳວ່າ "attamāraṇehi" ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍການບຽດບຽນຕົນເອງ. ຄຳວ່າ "upasamāya" (ເພື່ອຄວາມສະຫງົບ) ພຣະອົງຊົງໝາຍເຖິງ ຄວາມສະຫງົບລະງັບແຫ່ງກິເລດ, ຄຳນັ້ນເປັນຄຳກ່າວເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ຄວາມສະຫງົບນັ້ນ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ "kilesūpasamatthāya" (ເພື່ອປະໂຫຍດແກ່ຄວາມສະຫງົບລະງັບແຫ່ງກິເລດ). ນັຍນີ້ ກໍມີໃນຄຳທີ່ເຫຼືອທັງຫຼາຍຄືກັນ.

สจฺจญาณาทิวเสน ตโย ปริวฏฺฏา เอตสฺสาติ ติปริวฏฺฏํ, ญาณทสฺสนํ. เตนาห ‘‘สจฺจญาณา’’ติอาทิ. ยถาภูตํ ญาณนฺติ ปฏิเวธญาณํ อาห. เตสุเยว สจฺเจสุ. ญาเณน กตฺตพฺพสฺส จ ปริญฺญาปฏิเวธาทิกิจฺจสฺส จ ชานนญาณํ, ‘‘ตญฺจ โข ปฏิเวธโต ปเควา’’ติ เกจิ. ปจฺฉาติ อปเร. ตถา กตญาณํ. ทฺวาทสาการนฺติ ทฺวาทสวิธอาการเภทํ. อญฺญตฺถาติ อญฺเญสุ สุตฺเตสุ.

ຍານະທັດສະນະໃດ ມີຮອບສາມ ໂດຍອຳນາດແຫ່ງສັດຈະຍານເປັນຕົ້ນ ເພາະເຫດນັ້ນ ຍານະທັດສະນະນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ມີຮອບສາມ (tiparivaṭṭaṃ). ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ພຣະອົງຈຶ່ງຕັດວ່າ "saccañāṇā" (ສັດຈະຍານ) ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "yathābhūtaṃ ñāṇaṃ" (ຍານຕາມຄວາມເປັນຈິງ) ພຣະອົງຊົງໝາຍເຖິງ ປະຕິເວທະຍານ. ໃນອະລິຍະສັດທັງຫຼາຍເຫຼົ່ານັ້ນເອງ. ຍານທີ່ຮູ້ກິດອັນພຶງເຮັດດ້ວຍຍານ ແລະ ກິດມີການກຳນົດຮູ້ ແລະ ການແທງຕະຫຼອດເປັນຕົ້ນ, ອາຈານບາງພວກກ່າວວ່າ "ຍານນັ້ນແລ ຍ່ອມມີກ່ອນການແທງຕະຫຼອດ". ຄຳວ່າ "pacchā" ໄດ້ແກ່ ໃນພາຍຫຼັງ. ກະຕະຍານ ກໍມີໃນທຳນອງດຽວກັນ. ຄຳວ່າ "dvādasākāraṃ" ໄດ້ແກ່ ມີປະເພດແຫ່ງອາການ 12 ຢ່າງ. ຄຳວ່າ "aññattha" ໄດ້ແກ່ ໃນພຣະສູດອື່ນທັງຫຼາຍ.

ปฏิเวธญาณมฺปิ เทสนาญาณมฺปิ ธมฺมจกฺกนฺติ อิทํ ตตฺถ ญาณกิจฺจํ ปธานนฺติ กตฺวา วุตฺตํ. สทฺธินฺทฺริยาทิธมฺมสมุทาโย ปน ปวตฺตนฏฺเฐน จกฺกนฺติ ธมฺมจกฺกํ. อถ วา จกฺกนฺติ อาณา, ธมฺมโต อนเปตตฺตา ธมฺมญฺจ ตํ จกฺกญฺจ, ธมฺเมน ญาเยน จกฺกนฺติปิ ธมฺมจกฺกํ. ยถาห ‘‘ธมฺมญฺจ ปวตฺเตติ จกฺกญฺจาติ ธมฺมจกฺกํ, จกฺกญฺจ ปวตฺเตติ ธมฺมญฺจาติ ธมฺมจกฺกํ, ธมฺเมน ปวตฺตตีติ ธมฺมจกฺกํ, ธมฺมจริยาย ปวตฺตตีติ ธมฺมจกฺก’’นฺติอาทิ (ปฏิ. ม. ๒.๔๐-๔๑). อุภยมฺปีติ ปฏิเวธญาณํ เทสนาญาณนฺติ อุภยมฺปิ. เอตนฺติ ตทุภยํ. อิมาย เทสนายาติ อิมินา สุตฺเตน ปกาเสนฺเตน ภควตา ยถาวุตฺตญาณทฺวยสงฺขาตํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺติตํ นาม ปวตฺตนกิจฺจสฺส อนิฏฺฐิตตฺตา. ปติฏฺฐิเตติ อญฺญาสิ โกณฺฑญฺญตฺเถเรน โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐิเต. ปวตฺติตํ นาม กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สาสนนฺตรธานโต ปฏฺฐาย ยาว พุทฺธุปฺปาโท, เอตฺตกํ กาลํ อปฺปวตฺตปุพฺพสฺส ปวตฺติตตฺตา, อุปริมคฺคาธิคโม ปนสฺส อตฺถงฺคโต เอวาติ.

ຄຳວ່າ "Dhammacakka" (ທຳມະຈັກ) ນີ້ ໄດ້ແກ່ ປະຕິເວທະຍານນຳ ເທສະນາຍານນຳ, ຄຳນີ້ກ່າວໄວ້ໂດຍເຮັດໃຫ້ຍານະກິດໃນທຳມະຈັກນັ້ນເປັນປະທານ. ສ່ວນກຸ່ມແຫ່ງທຳມີສັດທິນຊີເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ ຈັກ ເພາະອັດຖະວ່າໝູນໄປ, ເພາະເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ທຳມະຈັກ. ອີກຢ່າງໜຶ່ງ, ຄຳວ່າ ຈັກ ໄດ້ແກ່ ພຣະອາຊຍາ, ຊື່ວ່າ ທຳມະຈັກ ເພາະບໍ່ປາສະຈາກທຳ ຄື ເປັນທຳນຳ ເປັນຈັກນຳ, ອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຊື່ວ່າ ທຳມະຈັກ ເພາະເປັນຈັກທີ່ໝູນໄປໂດຍທຳ ຄື ໂດຍຍຸດຕິທຳ. ດັ່ງທີ່ພຣະອົງຕັດໄວ້ວ່າ "ຊື່ວ່າ ທຳມະຈັກ ເພາະໝູນໄປເຊິ່ງທຳ ແລະ ຈັກ, ຊື່ວ່າ ທຳມະຈັກ ເພາະໝູນໄປເຊິ່ງຈັກ ແລະ ທຳ, ຊື່ວ່າ ທຳມະຈັກ ເພາະໝູນໄປໂດຍທຳ, ຊື່ວ່າ ທຳມະຈັກ ເພາະໝູນໄປໂດຍທຳມະຈະຣິຍາ" ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ "ubhayampi" ໄດ້ແກ່ ທັງສອງປະການ ຄື ປະຕິເວທະຍານ ແລະ ເທສະນາຍານ. ຄຳວ່າ "etaṃ" ໄດ້ແກ່ ຍານທັງສອງປະການນັ້ນ. ຄຳວ່າ "imāya desanāya" ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍພຣະເທສະນານີ້ ທີ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າຊົງສະແງຢູ່ ຊື່ວ່າ ຊົງຍັງທຳມະຈັກອັນນັບເນື່ອງດ້ວຍຍານສອງປະການດັ່ງທີ່ກ່າວແລ້ວນັ້ນໃຫ້ໝູນໄປແລ້ວ ເພາະກິດແຫ່ງການໝູນໄປຍັງບໍ່ສິ້ນສຸດ. ຄຳວ່າ "patiṭṭhite" ໄດ້ແກ່ ເມື່ອພຣະອັນຍາໂກນທັນຍະເຖຣະ ຕັ້ງໝັ້ນແລ້ວໃນໂສຕາປັດຕິຜົນ. ທີ່ຊື່ວ່າ ຊົງຍັງທຳມະຈັກໃຫ້ໝູນໄປແລ້ວ ເພາະຊົງຍັງທຳມະຈັກທີ່ບໍ່ເຄີຍໝູນໄປຕະຫຼອດກາລະມີປະມານເທົ່ານີ້ ຕັ້ງແຕ່ການອັນຕະຣະທານແຫ່ງພຣະສາສະໜາຂອງພຣະກັດສະປະສັມມາສັມພຸດທະເຈົ້າ ຈົນເຖິງການອຸບັດຂຶ້ນແຫ່ງພຣະພຸດທະເຈົ້າ ໃຫ້ໝູນໄປແລ້ວ, ແຕ່ການບັນລຸມັກເບື້ອງເທິງຂອງພຣະເຖຣະນັ້ນ ຍັງບໍ່ທັນມີໃນຂະນະນັ້ນເລີຍ.

เอกปฺปหาเรนาติ เอเกเนว ปหารสญฺญิเตน กาเลน. ทิวสสฺส หิ ตติโย ภาโค ปหาโร นาม. ปาฬิยํ ปน ‘‘เตน ขเณน เตน ลเยน เตน มุหุตฺเตนา’’ติ วุตฺตํ. ตํ ปหารกฺขณสลฺลกฺขณเมว. สพฺพญฺญุตญฺญาโณภาโสติ สพฺพญฺญุตญฺญาณานุภาเวน ปวตฺโต โอภาโส จิตฺตํ ปฏิจฺจ อุตุสมุฏฺฐาโน เวทิตพฺโพ. ยสฺมา ภควโต ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนสฺส อารมฺเภ วิย ปริสมาปเน อติวิย อุฬารตมํ ปีติโสมนสฺสํ อุทปาทิ, ตสฺมา ‘‘อิมสฺสปิ อุทานสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

ຄຳວ່າ "Ekappahārena" (ໂດຍຍາມດຽວ) ໄດ້ແກ່ ດ້ວຍກາລະອັນຖືກກຳນົດວ່າເປັນຍາມດຽວນັ້ນເອງ. ເພາະວ່າ ພາກສ່ວນທີສາມແຫ່ງວັນ ຊື່ວ່າ ຍາມ. ແຕ່ໃນພຣະປາລີ ຕັດໄວ້ວ່າ "tena khaṇena tena layena tena muhuttena" (ໃນຂະນະນັ້ນ ໃນຄູ່ນັ້ນ ໃນມະຫຸດນັ້ນ). ຄຳນັ້ນ ເປັນພຽງການກຳນົດຂະນະແຫ່ງຍາມເທົ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ "sabbaññutaññāṇobhāso" (ແສງສະຫວ່າງແຫ່ງສັບພັນຍຸຕະຍານ) ພຶງຊາບວ່າ ໄດ້ແກ່ ແສງສະຫວ່າງທີ່ເປັນໄປດ້ວຍອານຸພາບແຫ່ງສັບພັນຍຸຕະຍານ ອັນມີຈິດເປັນປັດໄຈ ແລະ ມີອຸຕຸເປັນສະມຸດຖານ. ເພາະເຫດທີ່ຄວາມອີ່ມໃຈ ແລະ ຄວາມໂສມະນັດອັນໂອລານຢ່າງຍິ່ງ ໄດ້ເກີດຂຶ້ນແກ່ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກເຈົ້າ ໃນຕອນຈົບແຫ່ງການສະແດງທຳມະຈັກ ເໝືອນໃນຕອນເລີ່ມຕົ້ນ, ດ້ວຍເຫດນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວຄຳເປັນຕົ້ນວ່າ "imassapi udānassa" (ແຫ່ງອຸທານນີ້ຄືກັນ) ດັ່ງນີ້.

๙. สงฺกาสนสุตฺตวณฺณนา

໙. ການອະທິບາຍສັງກາສະນະສູດ

๑๐๘๙. อตฺถสํวณฺณเน [Pg.542] วณฺณียนฺเตติ วณฺณา. เตเยว ปริยาเยน อกฺขรณโต อกฺขรานิ. อตฺถํ พฺยญฺเชนฺตีติ พฺยญฺชนานิ. ยสฺมา ปน อการาทิเก สรสมญฺญา, กการาทิเก พฺยญฺชนสมญฺญา, อุภยตฺถ วณฺณสมญฺญา, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘วณฺณานํ วา เอกเทสา ยทิทํ พฺยญฺชนา นามา’’ติ. เนตฺติยํ ปน วากฺเย พฺยญฺชนสมญฺญา. พฺยญฺชนคฺคหเณเนว เจตฺถ อาการนิรุตฺตินิทฺเทสา คหิตา เอวาติ ทฏฺฐพฺพํ. สงฺกาสนาติ อตฺถสฺส ญาปนา ภาคโส. เตนาห ‘‘วิภตฺติโย’’ติ. สงฺกาสนคฺคหเณเนว เจตฺถ ปกาสนา วุตฺตา โหติ. วิภตฺติโย หิ อตฺถวจเนเนว วิวรนฺติ, ตาหิ การณปญฺญตฺติโย วุตฺตาเยวาติ, ตาหิปิ อตฺถปทานิ คหิตาเนว โหนฺติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน วิสุทฺธิมคฺควณฺณนายํ เนตฺติอฏฺฐกถายญฺจ วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ. สพฺพากาเรนาติ สภาคาทิวิภาวนากาเรน. วณฺณาทีนนฺติ ตสฺมึ ปน วิตฺถาเร ปวตฺตวณฺณาทีนํ. ตสฺมาติ วณฺณาทีนํ อนฺตอภาวโต. เอวมาหาติ ‘‘อปริมาณา วณฺณา พฺยญฺชนา สงฺกาสนา’’ติ เอวมาห.

໑໐໘໙. ທີ່ຊື່ວ່າ ວັນນະ (ຕົວອັກສອນ) ເພາະອັດຖະຖືກພັນລະນາໃນອັດຖະສັງວັນນະນາ. ວັນນະເຫຼົ່ານັ້ນນັ້ນແລ ໂດຍປະລິຍາຍ ຊື່ວ່າ ອັກຂະຣະ ເພາະບໍ່ເສື່ອມສູນ. ທີ່ຊື່ວ່າ ພະຍັນຊະນະ ເພາະເຮັດເນື້ອຄວາມໃຫ້ປາກົດ. ແຕ່ເພາະວ່າ ໃນອັກສອນມີ ອ ເປັນຕົ້ນ ມີຊື່ສົມມຸດວ່າ ສະຫຼະ, ໃນອັກສອນມີ ກ ເປັນຕົ້ນ ມີຊື່ສົມມຸດວ່າ ພະຍັນຊະນະ, ແລະມີຊື່ສົມມຸດວ່າ ວັນນະ ໃນທັງສອງຢ່າງ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ສ່ວນໜຶ່ງຂອງວັນນະທັງຫຼາຍ ເຫຼົ່ານີ້ ຊື່ວ່າ ພະຍັນຊະນະ”. ແຕ່ໃນຄຳພີເນດຕິ ມີຊື່ສົມມຸດວ່າ ພະຍັນຊະນະ ໃນປະໂຫຍກ. ແລະເພາະການຖືເອົາພະຍັນຊະນະນັ້ນເອງ ໃນທີ່ນີ້ ພຶງຊາບວ່າ ເປັນອັນຖືເອົາ ອາການະ, ນິຣຸດຕິ ແລະ ນິດເທສະ ດ້ວຍແລ້ວ. ຄຳວ່າ ສັງກາສະນາ (ການຊີ້ແຈງ) ຄື ການເຮັດເນື້ອຄວາມໃຫ້ຮູ້ໂດຍສ່ວນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກ ຈຶ່ງຕັດວ່າ “ວິພັດຕິໂຍ” (ການຈຳແນກ). ເພາະການຖືເອົາສັງກາສະນານັ້ນເອງ ໃນທີ່ນີ້ ຈຶ່ງເປັນອັນກ່າວເຖິງ ປະກາສະນາ (ການປະກາດ) ດ້ວຍ. ເພາະວ່າ ວິພັດທັງຫຼາຍ ຍ່ອມເປີດເຜີຍດ້ວຍການກ່າວເນື້ອຄວາມນັ້ນເອງ, ເພາະວິພັດເຫຼົ່ານັ້ນ ເປັນອັນກ່າວເຖິງກາຣະນະບັນຍັດແລ້ວ, ເພາະວິພັດເຫຼົ່ານັ້ນ ແມ່ນແຕ່ບົດແຫ່ງເນື້ອຄວາມ ກໍເປັນອັນຖືເອົາແລ້ວຄືກັນ. ນີ້ຄືເນື້ອຄວາມຫຍໍ້ໃນທີ່ນີ້, ສ່ວນເນື້ອຄວາມພິສະດານ ພຶງຊາບໂດຍນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ໃນ ວິສຸດທິມັກຄະວັນນະນາ ແລະ ເນດຕິອັດຖະກະຖາ. ຄຳວ່າ ໂດຍປະການທັງປວງ ຄື ໂດຍອາການມີການເຮັດໃຫ້ແຈ້ງເຊິ່ງສ່ວນທີ່ສະເໝີກັນເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ ແຫ່ງວັນນະເປັນຕົ້ນ ຄື ແຫ່ງວັນນະເປັນຕົ້ນ ທີ່ເປັນໄປໃນເນື້ອຄວາມພິສະດານນັ້ນ. ຄຳວ່າ ເພາະເຫດນັ້ນ ຄື ເພາະຄວາມບໍ່ມີທີ່ສຸດແຫ່ງວັນນະເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ ຕັດໄວ້ຢ່າງນີ້ ຄື ຕັດໄວ້ຢ່າງນີ້ວ່າ “ວັນນະ ພະຍັນຊະນະ ແລະສັງກາສະນາ ມີປະມານບໍ່ໄດ້”.

๑๐. ตถสุตฺตวณฺณนา

໑໐. ພັນລະນາຕະຖະສູດ

๑๐๙๐. สภาวาวิชหนฏฺเฐนาติ อตฺตโน ทุกฺขสภาวสฺส กทาจิปิ อปริจฺจชเนน ตถสภาวํ. เตนาห ‘‘ทุกฺขญฺหิ ทุกฺขเมว วุตฺต’’นฺติ. สภาวสฺสาติ ทุกฺขสภาวสฺส. อโมฆตายาติ อวญฺฌตาย. อวิตถนฺติ น วิตถํ. เตนาห ‘‘น หิ ทุกฺขํ อทุกฺขํ นาม โหตี’’ติ. อญฺญภาวานุปคเมนาติ สมุทยาทิสภาวานุปคมเนน มุสา น โหตีติ อญฺโญ อญฺญถา น โหตีติ อนญฺญถํ. เตนาห ‘‘น หี’’ติอาทิ.

໑໐໙໐. ຄຳວ່າ ໂດຍອັດຖະວ່າບໍ່ລະເສຍເຊິ່ງສະພາວະ ຄື ສະພາວະທີ່ແທ້ຈິງ ເພາະບໍ່ເຄີຍລະເສຍເຊິ່ງທຸກຂະສະພາວະຂອງຕົນເລີຍ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ເພາະວ່າ ທຸກ ເພິ່ນກ່າວວ່າເປັນທຸກນັ້ນເອງ”. ຄຳວ່າ ແຫ່ງສະພາວະ ຄື ແຫ່ງທຸກຂະສະພາວະ. ຄຳວ່າ ໂດຍຄວາມບໍ່ເປັນຂອງເປົ່າ ຄື ໂດຍຄວາມບໍ່ໄຮ້ຜົນ. ຄຳວ່າ ບໍ່ຄາດເຄື່ອນ ຄື ບໍ່ຜິດພາດ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງg່າວວ່າ “ເພາະວ່າ ທຸກ ຈະຊື່ວ່າບໍ່ເປັນທຸກ ບໍ່ມີເລີຍ”. ຄຳວ່າ ໂດຍການບໍ່ເຂົ້າເຖິງຄວາມເປັນຢ່າງອື່ນ ຄື ບໍ່ເປັນເທັດ ເພາະບໍ່ເຂົ້າເຖິງສະພາວະມີສະມຸໄທເປັນຕົ້ນ, ຄຳວ່າ ບໍ່ເປັນຢ່າງອື່ນ ຄື ບໍ່ເປັນໄປໂດຍປະການອື່ນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອານິວ່າ “ເພາະວ່າ ບໍ່ແມ່ນ” ເປັນຕົ້ນ.

ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ຈົບການພັນລະນາທັມມະຈັກກັປປະວັດຕະນະວັກ.

๓. โกฏิคามวคฺโค

໓. ໂກຕິຄາມະວັກ

๑. โกฏิคามสุตฺตวณฺณนา

໑. ພັນລະນາໂກຕິຄາມະສູດ

๑๐๙๑. อนนุโพธาติ [Pg.543] ปฏิเวธสฺส อนุรูปโพธาภาเวน. อปฺปฏิเวธาติ สจฺจานํ ปฏิมุขํ เวธาภาเวน.

໑໐໙໑. ຄຳວ່າ ເພາະບໍ່ຮູ້ຕາມ ຄື ເພາະຄວາມບໍ່ມີການຕຣັສຮູ້ທີ່ສົມຄວນແກ່ການແທງຕະຫຼອດ. ຄຳວ່າ ເພາະບໍ່ແທງຕະຫຼອດ ຄື ເພາະຄວາມບໍ່ມີການແທງຕະຫຼອດສະເພາະໜ້າເຊິ່ງສັດຈະທັງຫຼາຍ.

๒. ทุติยโกฏิคามสุตฺตวณฺณนา

໒. ພັນລະນາທຸຕິຍະໂກຕິຄາມະສູດ

๑๐๙๒. ผลสมาธิผลปญฺญานนฺติ อคฺคผลสมาธิอคฺคผลปญฺญานํ.

໑໐໙໒. ຄຳວ່າ ຜົນສະມາທິແລະຜົນປັນຍາ ຄື ອັກຄະຜົນສະມາທິແລະອັກຄະຜົນປັນຍາ.

๗. ตถสุตฺตวณฺณนา

໗. ພັນລະນາຕະຖະສູດ

๑๐๙๗. อริยานนฺติ พุทฺธานํ อริยานํ. เตนาห ‘‘น หี’’ติอาทิ.

໑໐໙໗. ຄຳວ່າ ແຫ່ງພຣະອະລິຍະທັງຫຼາຍ ຄື ແຫ່ງພຣະພຸດທະເຈົ້າຜູ້ເປັນພຣະອະລິຍະທັງຫຼາຍ. ເພາະເຫດນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອານິວ່າ “ເພາະວ່າ ບໍ່ແມ່ນ” ເປັນຕົ້ນ.

๘. โลกสุตฺตวณฺณนา

໘. ພັນລະນາໂລກະສູດ

๑๐๙๘. ปฏิวิทฺธตฺตา เทสิตตฺตา จาติ อิมินา ปฏิเวธญาเณน เทสนาญาเณน จ ปริคฺคหิตตฺตา อริยสนฺตกานิ โหนฺติ อริยสฺส ภควโต สนฺตกภาวโต.

໑໐໙໘. ຄຳວ່າ ເພາະແທງຕະຫຼອດແລ້ວ ແລະເພາະສະແດງແລ້ວ ຄື ເພາະຄວາມທີ່ສັດຈະເຫຼົ່ານັ້ນຖືກກຳນົດດ້ວຍປະຕິເວທະຍານ ແລະເທສະນາຍານນີ້ ຈຶ່ງເປັນຂອງພຣະອະລິຍະ ເພາະເປັນຂອງທີ່ມີຢູ່ແຫ່ງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຜູ້ເປັນພຣະອະລິຍະ.

๑๐. ควมฺปติสุตฺตวณฺณนา

໑໐. ພັນລະນາຄະວັມປະຕິສູດ

๑๑๐๐. เอกปฺปฏิเวโธติ เอเกเนว ญาเณน จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ เอกชฺฌํ ปฏิเวโธ.

໑໑໐໐. ຄຳວ່າ ການແທງຕະຫຼອດເປັນອັນດຽວກັນ ຄື ການແທງຕະຫຼອດອະລິຍະສັດຈະ 4 ພ້ອມກັນ ດ້ວຍຍານອັນດຽວນັ້ນເອງ.

โกฏิคามวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ຈົບການພັນລະນາໂກຕິຄາມະວັກ.

๔. สีสปาวนวคฺโค

໔. ສີສະປາວັນນະວັກ

๓. ทณฺฑสุตฺตวณฺณนา

໓. ພັນລະນາທັນທະສູດ

๑๑๐๑. ปุนปฺปุนํ วฏฺฏสฺมึเยว นิพฺพตฺตนฺติ อทิฏฺฐตฺตา จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ.

໑໑໐໑. ຍ່ອມບັງເກີດໃນວັດຕະສົງສານນັ້ນເອງເນືອງໆ ເພາະຄວາມທີ່ອະລິຍະສັດຈະ 4 ເປັນທັມທີ່ຕົນບໍ່ເຫັນແລ້ວ.

๕. สตฺติสตสุตฺตวณฺณนา

໕. ພັນລະນາສັດຕິສະຕະສູດ

๑๑๐๕. ภเวยฺย [Pg.544] เจติ ทุกฺขโทมนสฺสานิ อชฺฌุเปกฺขิตฺวา สหิเตหิ เตหิ สจฺจาภิสมโย ภเวยฺยาติ เอวํ ปริกปฺปนา น กาตพฺพาติ.

໑໑໐໕. ຄຳວ່າ ແລະພຶງມີ ຄື ບໍ່ພຶງເຮັດການດຳຣິຢ່າງນີ້ວ່າ “ການຕຣັສຮູ້ສັດຈະ ພຶງມີໄດ້ດ້ວຍທຸກແລະໂທມະນັດເຫຼົ່ານັ້ນ ທີ່ຕົນອົດກັ້ນແລະທົນທານໄດ້ແລ້ວ”.

๙. อินฺทขีลสุตฺตวณฺณนา

໙. ພັນລະນາອິນທະຂີລະສູດ

๑๑๐๙. อชฺฌาสยนฺติ สสฺสตาทิเภทํ อชฺฌาสยํ. โส หิ ‘‘อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติ คาหสฺส มุขภูตตฺตา มุขนฺติ อธิปฺเปโต. ตญฺจ อปเร อทิฏฺฐสจฺจา โอโลเกนฺติ, ทิฏฺฐสจฺจา ปน เนว โอโลเกนฺติ.

໑໑໐໙. ຄຳວ່າ ອັດທະຍາໄສ ຄື ອັດທະຍາໄສມີປະເພດມີສັດສະຕະທິຖິເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍວ່າ ອັດທະຍາໄສນັ້ນ ທ່ານປະສົງເອົາວ່າເປັນ “ໜ້າ” ເພາະເປັນເໝືອນໜ້າແຫ່ງການຍຶດໝັ້ນວ່າ “ນີ້ເທົ່ານັ້ນຈິງ ຢ່າງອື່ນເປົ່າ”. ແລະຄົນອື່ນໆ ຜູ້ບໍ່ເຫັນສັດຈະ ຍ່ອມແນມເບິ່ງອັດທະຍາໄສນັ້ນ, ສ່ວນຜູ້ເຫັນສັດຈະແລ້ວ ຍ່ອມບໍ່ແນມເbິ່ງເລີຍ.

๑๐. วาทตฺถิกสุตฺตวณฺณนา

໑໐. ພັນລະນາວາທັດຖິກະສູດ

๑๑๑๐. กุกฺกุโก ปมาณมชฺฌิมสฺส ปุริสสฺส หตฺโถติ อตฺโถ. กุกฺกูติ ตสฺเสว นามํ.

໑໑໑໐. ຄຳວ່າ ກຸກກຸ ມີອັດຖະວ່າ ສອກຂອງບຸຣຸດຜູ້ມີຂະໜາດປານກາງ. ຄຳວ່າ ກຸກກຸ ກໍເປັນຊື່ຂອງສອກນັ້ນນັ້ນເອງ.

สีสปาวนวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ຈົບການພັນລະນາສີສະປາວັນນະວັກ.

๕. ปปาตวคฺโค

໕. ປະປາຕະວັກ

๑. โลกจินฺตาสุตฺตวณฺณนา

໑. ພັນລະນາໂລກະຈິນຕາສູດ

๑๑๑๑. โลกจินฺตนฺติ โลกสนฺนิเวสปฏิสํยุตฺตวีมํสาว. ‘‘โลกจิตฺต’’นฺติปิ ปาโฐ, ตํตํโลกปริยาปนฺนํ จิตฺตนฺติ อตฺโถ. นาฬิเกราทโยติ อาทิ-สทฺเทน อวุตฺตานํ โอสธิติณวนปฺปติอาทีนํ สงฺคโห. เอวรูปนฺติ เอทิสํ อญฺญมฺปิ ตํตํโลกจิตฺตํ.

໑໑໑໑. ຄຳວ່າ ໂລກະຈິນຕາ ຄື ການໄຕ່ຕອງທີ່ປະກອບດ້ວຍໂຄງສ້າງຂອງໂລກນັ້ນເອງ. ມີບົດບາລີວ່າ “ໂລກະຈິດຕັງ” ກໍມີ, ມີອັດຖະວ່າ ຈິດທີ່ນັບເນື່ອງໃນໂລກນັ້ນໆ. ຄຳວ່າ ໝາກພ້າວເປັນຕົ້ນ ດ້ວຍສັບວ່າ “ເປັນຕົ້ນ” ຍ່ອມສົງເຄາະເອົາຕົ້ນຢາ, ຫຍ້າ, ວະນັບປະຕິ (ໄມ້ໃຫຍ່) ເປັນຕົ້ນ ທີ່ບໍ່ໄດ້ກ່າວໄວ້. ຄຳວ່າ ມີຮູບຢ່າງນີ້ ຄື ແມ່ນຈິດໃນໂລກນັ້ນໆ ຢ່າງອື່ນທີ່ມີສະພາບເຊັ່ນນີ້.

วิคตจิตฺโตติ อตฺตตฺถปรตฺถโต อปคตวิตกฺโก อทฺทส เอวํ อธิฏฺฐหึสูติ สมฺพนฺโธ. สมฺพริมายนฺติ สมฺพเรน อสุรินฺเทน อุปฺปาทิตํ อสุรมายํ, ยํ ‘‘อินฺทชาล’’นฺติปิ วุจฺจติ อินฺทสฺส โมหนตฺถํ อุปฺปาทิตตฺตา. สมฺปริวตฺเตตฺวาติ ปริธาเวตฺวา. ยถา เนติ เน อสุเร ยถา โส ปุริโส ปสฺสติ, เอวํ อธิฏฺฐหึสุ. กสฺมา ปเนเต เอวํ อธิฏฺฐหึสูติ? ตํ ปุริสํ ตตฺถ ตถานิสินฺนํ ทิสฺวา ‘‘อยญฺจ เทโว’’ติ อาสงฺกนฺตา ตถา อธิฏฺฐหิตฺวา ภิสมุฬาลฉิทฺเทหิ ปวิสิตฺวา อตฺตโน อสุรภวนํ คตา. เตนาห ภควา – ‘‘เทวานํเยว โมหยมานา’’ติ.

ຄຳວ່າ ຜູ້ມີຈິດປາສະຈາກແລ້ວ ຄື ຜູ້ມີຄວາມດຳຣິປາສະຈາກແລ້ວຈາກປະໂຫຍດຕົນແລະປະໂຫຍດຜູ້ນ້ອຍ ໄດ້ເຫັນແລ້ວ, ມີການເຊື່ອມໂຍງວ່າ “ໄດ້ອະທິຖານໄວ້ຢ່າງນີ້”. ຄຳວ່າ ສັມພະຣິມາຍາ ຄື ອະສຸຣະມາຍາທີ່ທ້າວສັມພະຣະອະສຸຣິນນິມິດຂຶ້ນ, ມາຍານັ້ນ ເພິ່ນເອີ້ນວ່າ “ອິນທະຊາລ” ກໍມີ ເພາະນິມິດຂຶ້ນເພື່ອລໍ້ລວງທ້າວສັກກະ. ຄຳວ່າ ໝູນວຽນໄປໂດຍຮອບ ຄື ແລ່ນໄປໂດຍຮອບ. ຄຳວ່າ ເພື່ອບໍ່ໃຫ້ ຄື ພວກອະສູຣະໄດ້ອະທິຖານໄວ້ຢ່າງນີ້ ເພື່ອບໍ່ໃຫ້ບυຣຸດນັ້ນເຫັນພວກຕົນ. ກໍເພາະເຫດໃດ ພວກອະສູຣະເຫຼົ່ານີ້ ຈຶ່ງອະທິຖານຢ່າງນັ້ນ? ເພາະພວກອະສູຣະເຫັນບຸຣຸດນັ້ນນັ່ງຢູ່ຢ່າງນັ້ນໃນທີ່ນັ້ນ ແລ້ວເກີດຄວາມລະແວງວ່າ “ຜູ້ນີ້ເປັນເທວະດາຫຼືບໍ່” ຈຶ່ງອະທິຖານຢ່າງນັ້ນ ແລ້ວເຂົ້າໄປທາງຮູເຫງົ້າບົວແລະຮາກບົວ ໄປສູ່ອະສູຣະພິພົບຂອງຕົນ. ເພາະເຫດນັ້ນ ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກ ຈຶ່ງຕັດວ່າ “ມົວແຕ່ມຶນງົງກັບພວກເທວະດານັ້ນເອງ”.

๒-๓. ปปาตสุตฺตาทิวณฺณนา

໒-໓. ພັນລະນາປະປາຕະສູດເປັນຕົ້ນ

๑๑๑๒-๓. มริยาทปาสาโณติ [Pg.545] คิชฺฌกูฏปพฺพตสฺส มริยาทปาการสทิโส มหนฺโต ปาสาโณ. อนิฏฺฐรูปนฺติ เอตฺถ รูป-สทฺโท สภาวตฺโถ ‘‘ปิยรูเป สาตรูเป’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๔๐๘-๔๐๙) วิยาติ อาห – ‘‘อนิฏฺฐสภาว’’นฺติ.

໑໑໑໒-໓. ຄຳວ່າ ຫີນຂອບເຂດ ຄື ແຜ່ນຫີນໃຫຍ່ທີ່ເໝືອນກຳແພງຂອບເຂດຂອງພູເຂົາຄິດຊະກູດ. ຄຳວ່າ ຮູບທີ່ບໍ່ໜ້າປາດຖະໜາ ໃນທີ່ນີ້ ສັບວ່າ “ຮູບ” ມີອັດຖະວ່າ ສະພາວະ ເໝືອນໃນຄຳມີອານິວ່າ “ໃນສິ່ງທີ່ມີສະພາບເປັນທີ່ຮັກ ທີ່ຍິນດີ” ເປັນຕົ້ນ, ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ມີສະພາວະບໍ່ໜ້າປາດຖະໜາ”.

๕. วาลสุตฺตวณฺณนา

໕. ພັນລະນາວາລະສູດ

๑๑๑๕. อุปาสนนฺติ อาจริยอุปาสนํ, อาจริยํ อนฺเตวาสินา วา ทิวเส ทิวเส สิกฺขนวเสน อุปาสิตพฺพโต อุปาสนนฺติ ลทฺธนามํ กณฺฑขิปนสิปฺปํ. กณฺฑํ อติกฺกมนฺเตติ สรํ ขิปนฺเต. โปงฺขานุโปงฺขนฺติ โปงฺขสทฺทตฺถํ ปากฏํ กตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘เอกํ กณฺฑํ ขิปิตฺวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อปรํ อนุโปงฺขนฺติ เอตฺถ อปรนฺติ ตติยกณฺฑํ. อนุโปงฺขํ นาม อิทนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘อนุโปงฺขํ นาม ทุติยสฺส โปงฺข’’นฺติ วุตฺตํ. ตญฺหิ ตติเยน สเรน วิชฺฌียติ. ปุน อปรํ ตสฺส โปงฺขนฺติ อิทํ ปน อปราปรํ อวิรชฺฌนํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. ทุรภิสมฺภวตรนฺติ อภิภวิตุํ อสกฺกุเณยฺยตรํ. วาลนฺติ เกสํ. สตฺตธา ภินฺทิตฺวาติ สตฺตกฺขตฺตุํ วิผาเลตฺวา. ตสฺส เอกํ เภทนฺติ ตสฺส เกสสฺส เอกํ อํสุสงฺขาตํ เภทํ คเหตฺวา. วาติงฺคณมชฺเฌ พนฺธิตฺวาติ วาติงฺคณผลสฺส มชฺฌฏฺฐาเน พนฺธิตฺวา. อปรํ เภทนฺติ อปรํ เกสสฺส อํสุสงฺขาตํ เภทํ. อคฺคโกฏิยํ พนฺธิตฺวาติ ยถา ตสฺส วาลเภทสฺส อูกามตฺตํ ลิขามตฺตํ วา กณฺฑสฺส อคฺคโกฏึ อธิกํ หุตฺวา ติฏฺฐติ, เอวํ พนฺธิตฺวา. อุสภมตฺเตติ วีสติยฏฺฐิมตฺเต ฐาเน ฐิโต. กณฺฑพทฺธาย โกฏิยาติ กณฺฑพทฺธาย วาลสฺส โกฏิยา วาติงฺคณพนฺธนวาลสฺส โกฏึ ปฏิวิชฺเฌยฺย.

໑໑໑໕. ຄຳວ່າ ການເຝິກຝົນ ຄື ການເຂົ້າໄປຫາອາຈານ, ສິລະປະການຍິງລູກສອນ ທີ່ໄດ້ຊື່ວ່າ “ອຸປາສະນະ” ເພາະອັນເຕວາສິກຕ້ອງເຂົ້າໄປຫາອາຈານເພື່ອສຶກສາໃນທຸກໆ ວັນ. ຄຳວ່າ ຍິງລູກສອນຜ່ານໄປ ຄື ຍິງລູກສອນໄປ. ຄຳວ່າ ຫາງລູກສອນຕໍ່ຫາງລູກສອນ ເພື່ອສະແດງເນື້ອຄວາມຂອງສັບວ່າ ໂປງຂະ ໃຫ້ປາກົດ ຈຶ່ງກ່າວຄຳມີອານິວ່າ “ຍິງລູກສອນໄປລູກໜຶ່ງ” ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ ຫາງລູກສອນອື່ນຕໍ່ໄປ ໃນທີ່ນີ້ ຄຳວ່າ “ອື່ນ” ຄື ລູກສອນທີສາມ. ເພື່ອສະແດງວ່າ “ນີ້ຊື່ວ່າ ອະນຸໂປງຂະ” ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ທີ່ຊື່ວ່າ ອະນຸໂປງຂະ ຄື ຫາງຂອງລູກສອນທີສອງ”. ດ້ວຍວ່າ ຫາງລູກສອນທີສອງນັ້ນ ຍ່おມຖືກຍິງດ້ວຍລູກສອນທີສາມ. ຄຳວ່າ ຫາງຂອງລູກສອນນັ້ນອີກຢ່າງໜຶ່ງ ນີ້ກ່າວໄວ້ເພື່ອສະແດງຄວາມບໍ່ຜິດພາດຄັ້ງແລ້ວຄັ້ງເລົ່າ. ຄຳວ່າ ເຮັດໄດ້ຍາກຍິ່ງກວ່ານັ້ນ ຄື ບໍ່ສາມາດຄອບງຳໄດ້ຍາກຍິ່ງກວ່ານັ້ນ. ຄຳວ່າ ເສັ້ນຜົມ ຄື ເສັ້ນຜົມ. ຄຳວ່າ ຜ່າອອກເປັນ 7 ສ່ວນ ຄື ຜ່າອອກເປັນ 7 ເທື່ອ. ຄຳວ່າ ສ່ວນໜຶ່ງຂອງເສັ້ນຜົມນັ້ນ ຄື ຖືເອົາສ່ວນໜຶ່ງທີ່ນັບວ່າເປັນສ່ວນຂອງເສັ້ນຜົມນັ້ນ. ຄຳວ່າ ຜູກໄວ້ໃນລະຫວ່າງກາງໝາກເຂືອ ຄື ຜູກໄວ້ໃນສ່ວນເຄິ່ງກາງຂອງໝາກເຂືອ. ຄຳວ່າ ສ່ວນອື່ນ ຄື ສ່ວນອື່ນທີ່ນັບວ່າເປັນສ່ວນຂອງເສັ້ນຜົມ. ຄຳວ່າ ຜູກໄວ້ທີ່ປາຍລູກສອນ ຄື ຜູກໄວ້ໂດຍປະການທີ່ສ່ວນຂອງເສັ້ນຜົມນັ້ນ ຈະເຫຼືອຢູ່ທີ່ປາຍລູກສອນ ປະມານເທົ່າຕົວເລັນ ຫຼືເທົ່າໄຂ່ເຫົາ. ຄຳວ່າ ໃນໄລຍະໜຶ່ງອຸສຸພະ ຄື ຢືນຢູ່ໃນທີ່ປະມານ 20 ວາ. ຄຳວ່າ ດ້ວຍປາຍລູກສອນທີ່ຜູກໄວ້ ຄື ພຶງຍິງຖືກປາຍເສັ້ນຜົມທີ່ຜູກໄວ້ກັບໝາກເຂືອ ດ້ວຍປາຍເສັ້ນຜົມທີ່ຜູກໄວ້ກັບລູກສອນ.

๘. ทุติยฉิคฺคฬยุคสุตฺตวณฺณนา

໘. ພັນລະນາທຸຕິຍະສິຄຄະລະຍຸຄະສູດ

๑๑๑๘. อธิจฺจุปฺปตฺติกนฺติ ยทิจฺฉาวเสน อุปฺปชฺชนกํ. ฉิคฺคเฬนาติ ฉิคฺคฬปเทเสน. ฉิคฺคฬุปรีติ เหฏฺฐิมยุคสฺส ฉิคฺคฬปเทสสฺส อุปริ. อารุฬฺหสฺส ฉิคฺคเฬนาติ อุภินฺนมฺปิ ฉิทฺเทน. คีวปฺปเวสนํ วิยาติ จตุนฺนํ ยุคานํ ฉิทฺทปเทเสเนว อุปรูปริ ฐิตานํ ฉิทฺทนฺตเรน กาณกจฺฉปสฺส คีวปฺปเวสนํ [Pg.546] อธิจฺจตรสมฺภวํ. ตโตปิ อธิจฺจตรสมฺภโว มนุสฺสตฺตลาโภ, ตโต อธิจฺจตมสมฺภโว อริยมคฺคปฏิลาโภติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘จตุสจฺจปฏิเวโธ อติวิย อธิจฺจตรสมฺภโว’’ติ.

໑໑໑໘. ຄຳວ່າ ເກີດຂຶ້ນໂດຍບັງເອີນ ຄື ເກີດຂຶ້ນຕາມຄວາມປາດຖະໜາ. ຄຳວ່າ ດ້ວຍຊ່ອງ ຄື ດ້ວຍສ່ວນຂອງຊ່ອງ. ຄຳວ່າ ເທິງຊ່ອງ ຄື ເທິງສ່ວນຂອງຊ່ອງແຫ່ງແອກເບື້ອງລຸ່ມ. ຄຳວ່າ ດ້ວຍຊ່ອງແຫ່ງແອກທີ່ຊ້ອນກັນ ຄື ດ້ວຍຊ່ອງແຫ່ງແອກທັງສອງ. ຄຳວ່າ ເໝືອນການສອດຄໍ ຄື ການສອດຄໍຂອງເຕົ່າຕາບອດ ເຂົ້າໄປໃນລະຫວ່າງຊ່ອງແຫ່ງແອກທັງ 4 ທີ່ຕັ້ງຊ້ອນກັນຢູ່ ດ້ວຍສ່ວນຂອງຊ່ອງນັ້ນເອງ ເປັນສິ່ງທີ່ເກີດຂຶ້ນໄດ້ຍາກຍິ່ງ. ເພື່ອສະແດງວ່າ “ການໄດ້ອັດຕະພາບເປັນມະນຸດ ເປັນສິ່ງທີ່ເກີດຂຶ້ນໄດ້ຍາກຍິ່ງກວ່ານັ້ນ, ການໄດ້ອະລິຍະມັກ ເປັນສິ່ງທີ່ເກີດຂຶ້ນໄດ້ຍາກທີ່ສຸດກວ່ານັ້ນ” ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ການແທງຕະຫຼອດສັດຈະ 4 ເປັນສິ່ງທີ່ເກີດຂຶ້ນໄດ້ຍາກຍິ່ງແທ້ໆ”.

ปปาตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ຈົບການພັນລະນາປະປາຕະວັກ.

๖. อภิสมยวคฺควณฺณนา

໖. ພັນລະນາອະພິສະມະຍະວັກ

๑๑๒๑. อภิสมยสํยุตฺเต วิตฺถาริโตว, ตสฺมา ตตฺถ วุตฺตนเยเนว ตสฺส อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

໑໑໒໑. ເນື້ອຄວາມນັ້ນ ທ່ານສະແດງໂດຍພິສະດານໄວ້ແລ້ວໃນ ອະພິສະມະຍະສັງຍຸດ, ເພາະສະນັ້ນ ເນື້ອຄວາມຂອງອະພິສະມະຍະວັກນັ້ນ ພຶງຊາບໂດຍນັຍທີ່ກ່າວໄວ້ໃນອະພິສະມະຍະສັງຍຸດນັ້ນເອງ.

๗. ปฐมอามกธญฺญเปยฺยาลวคฺโค

໗. ປະຖົມມະອາມະກະທັນຍະເປຍຍາລະວັກ

๓. ปญฺญาสุตฺตวณฺณนา

໓. ພັນລະນາປັນຍາສູດ

๑๑๓๓. โลกิยมฺปิ วิสุทฺธตฺเถน ‘‘อริย’’นฺติ วตฺตพฺพตํ ลภตีติ ‘‘โลกิยโลกุตฺตเรนา’’ติ วุตฺตํ.

໑໑໓໓. ຄຳວ່າ ທັງໂລກິຍະແລະໂລກຸດຕະຣະ ກ່າວໄວ້ ເພາະແມ່ນແຕ່ໂລກິຍະປັນຍາ ກໍໄດ້ຊື່ວ່າ “ອະລິຍະ” ໂດຍອັດຖະວ່າບໍລິສຸດ.

๔. สุราเมรยสุตฺตวณฺณนา

໔. ພັນລະນາສຸຣາເມຣະຍະສູດ

๑๑๓๔. ปิฏฺฐสุราติ ปิฏฺเฐน กาตพฺพสุรา, ตถา โอทนสุรา ปูวสุรา, มชฺชรสาทิภูเต กิณฺเณ ปกฺขิปิตฺวา กตฺตพฺพา สุรา กิณฺณปกฺขิตฺตสุรา. สมฺภารสํยุตฺตาติ มูลเภสชฺชสมฺภาเรหิ สํยุตฺตา. ปุปฺผาสโวติ นาฬิเกรปุปฺผาทิโต อสฺสวนกอาสโว. มุทฺทิกผลาทิโต อสฺสวนกอาสโว ผลาสโว. อิตีติอาทิอตฺโถ. เตน มธฺวาสวคุฬาสวสมฺภารสํยุตฺเต สงฺคณฺหาติ. สุราสววินิมุตฺตนฺติ ยถาวุตฺตสุราสววินิมุตฺตํ.

໑໑໓໔. ຄຳວ່າ ສຸຣາແປ້ງ ຄື ສຸຣາທີ່ເຮັດດ້ວຍແປ້ງ, ສຸຣາເຂົ້າສຸກ, ສຸຣາເຂົ້າໜົມ ກໍເໝືອນກັນ, ສຸຣາທີ່ໃສ່ເຊື້ອແປ້ງ ຄື ສຸຣາທີ່ເຮັດໂດຍການໃສ່ເຊື້ອແປ້ງທີ່ມີລົດນ້ຳເມົາເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ ປະກອບດ້ວຍເຄື່ອງປຸງ ຄື ປະກອບດ້ວຍເຄື່ອງປຸງມີຢາສະໝຸນໄພເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ ນ້ຳດອງດອກໄມ້ ຄື ນ້ຳດອງທີ່ກັ່ນຕອງຈາກດອກໄມ້ມີດອກໝາກພ້າວເປັນຕົ້ນ. ນ້ຳດອງທີ່ກັ່ນຕອງຈາກໝາກໄມ້ມີໝາກອະງຸ່ນເປັນຕົ້ນ ຊື່ວ່າ ນ້ຳດອງໝາກໄມ້. ນີ້ຄືອັດຖະຂອງຄຳວ່າ “ເປັນຕົ້ນ” ນັ້ນ. ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ຍ່ອມສົງເຄາະເອົານ້ຳດອງນ້ຳເຜິ້ງ, ນ້ຳດອງນ້ຳອ້ອຍ ແລະນ້ຳດອງທີ່ປະກອບດ້ວຍເຄື່ອງປຸງ. ຄຳວ່າ ເວັ້ນຈາກສຸຣາແລະເມຣັຍ ຄື ເວັ້ນຈາກສຸຣາແລະເມຣັຍຕາມທີ່ກ່າວມາແລ້ວ.

๑๐. ปจายิกสุตฺตวณฺณนา

໑໐. ພັນລະນາປະຈາຍິກະສູດ

๑๑๔๐. นีจวุตฺติโนติ กุเล เชฏฺฐานํ มหาปิตุจูฬปิตุเชฏฺฐภาติกาทีนํ อภิวาทนปจฺจุฏฺฐานอญฺชลิกมฺมสามีจิกมฺมาทิวเสน นีจวุตฺติโน.

໑໑໔໐. ຄຳວ່າ ຜູ້ມີຄວາມປະພຶດອ່ອນນ້ອມ ຄື ຜູ້ມີຄວາມປະພຶດອ່ອນນ້ອມ ດ້ວຍການກາບໄຫວ້, ການລຸກຮັບ, ການປະນົມມື ແລະການສະແດງຄວາມເຄົາລົບເປັນຕົ້ນ ຕໍ່ຜູ້ໃຫຍ່ໃນຕະກູນ ມີລຸງ, ອາວ, ອາ ແລະອ້າຍໃຫຍ່ເປັນຕົ້ນ.

๘. ทุติยอามกธญฺญเปยฺยาลวคฺโค

໘. ທຸຕິຍະອາມະກະທັນຍະeປຍຍາລະວັກ

๘. พีชคามสุตฺตวณฺณนา

໘. ພັນລະນາພີຊະຄາມະສູດ

๑๑๔๘. ‘‘มูลพีช’’นฺติอาทีสุ [Pg.547] มูลเมว พีชนฺติ มูลพีชํ, มูลพีชํ เอตสฺสาติปิ มูลพีชํ. ตตฺถ ปุริเมน พีชคาโม วุตฺโต ‘‘พีชานํ สมูโห’’ติ กตฺวา, ทุติเยน ภูตคาโม. ทุวิโธเปโส สามญฺญนิทฺเทเสน, ‘‘มูลพีชญฺจ มูลพีชญฺจ มูลพีช’’นฺติ เอกเสสนเยน วา พีชตฺโถ เวทิตพฺโพ. เอส นโย เสเสสุปิ. ผฬุพีชนฺติ ปพฺพพีชํ. พาหิรปจฺจยนฺตรสมวาเย สทิสผลุปฺปตฺติยา วิเสสการณภาวโต วิรุหนสมตฺเถ สารผเล นิรุฬฺโห พีช-สทฺโท. ตทตฺถสิทฺธิยา มูลาทีสุปิ เกสุจิ ปวตฺตตีติ ตโต นิวตฺตนตฺถํ เอเกน พีช-สทฺเทน วิเสเสตฺวา วุตฺตํ ‘‘พีชพีช’’นฺติ ‘‘รูปรูปํ, ทุกฺขทุกฺข’’นฺติ (สํ. นิ. ๔.๓๒๗) จ ยถา. นีลติณรุกฺขาทิกสฺสาติ อลฺลติณสฺส เจว อลฺลรุกฺขาทิกสฺส จ. อาทิ-สทฺเทน โอสธิคจฺฉลตาทีนํ คหณํ.

໑໑໔໘. ໃນຄຳມີອານິວ່າ “ພືດເກີດຈາກຮາກ” ເປັນຕົ້ນ, ຮາກນັ້ນເອງເປັນພືດ ຊື່ວ່າ ພືດເກີດຈາກຮາກ, ຫຼື ພືດເກີດຈາກຮາກມີຢູ່ແກ່ສິ່ງນີ້ ຊື່ວ່າ ພືດເກີດຈາກຮາກ. ໃນສອງຢ່າງນັ້ນ ດ້ວຍຄຳທຳອິດ ທ່ານກ່າວເຖິງ ພີຊະຄາມ ໂດຍເຮັດໃຫ້ເປັນ “ໝວດໝູ່ແຫ່ງພືດທັງຫຼາຍ”, ດ້ວຍຄຳທີສອງ ທ່ານກ່າວເຖິງ ພູຕະຄາມ. ພືດນີ້ມີ 2 ຢ່າງ ໂດຍການສະແດງທົ່ວໄປ, ຫຼືພຶງຊາບອັດຖະຂອງພືດ ໂດຍເອກະເສສະນັຍວ່າ “ພືດເກີດຈາກຮາກ ແລະພືດເກີດຈາກຮາກ ແລະພືດເກີດຈາກຮາກ”. ນັຍນີ້ກໍມີໃນພືດທີ່ເຫຼືອຄືກັນ. ຄຳວ່າ ພືດເກີດຈາກຂໍ້ ຄື ພືດເກີດຈາກປ້ອງ. ສັບວ່າ “ພືດ” ຍ່ອມຢັ່ງລົງໃນຜົນທີ່ແທ້ຈິງ ທີ່ສາມາດງອກງາມໄດ້ ເພາະເປັນເຫດພິເສດແຫ່ງການເກີດຜົນທີ່ຄ້າຍຄືກັນ ໃນເມື່ອມີປັດໄຈພາຍນອກອື່ນໆ ພ້ອມພູນ. ເພາະຄວາມສຳເລັດແຫ່ງອັດຖະນັ້ນ ສັບວ່າ “ພືດ” ຈຶ່ງເປັນໄປໃນສ່ວນມີຮາກເປັນຕົ້ນບາງຢ່າງ, ເພື່ອຈະຫ້າມຈາກສ່ວນເຫຼົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວໂດຍກຳນົດດ້ວຍສັບວ່າ “ພືດ” ຕົວດຽວວ່າ “ພືດເກີດຈາກເມັດ” ເໝືອນຄຳວ່າ “ຮູບຮູບ, ທຸກທຸກ” ເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ ແຫ່ງຫຍ້າຂຽວແລະຕົ້ນໄມ້ເປັນຕົ້ນ ຄື ແຫ່ງຫຍ້າສົດ ແລະຕົ້ນໄມ້ສົດເປັນຕົ້ນ. ດ້ວຍສັບວ່າ “ເປັນຕົ້ນ” ຍ່ອມຖືເອົາຕົ້ນຢາ, ໄມ້ພຸ່ມ ແລະເຄືອໄມ້ເປັນຕົ້ນ.

๙. วิกาลโภชนสุตฺตวณฺณนา

໙. ພັນລະນາວິກາລະໂພຊະນະສູດ

๑๑๔๙. อรุณุคฺคมนโต ปฏฺฐาย ยาว มชฺฌนฺหิโก, อยํ พุทฺธาทิอริยานํ อาจิณฺณสมาจิณฺโณ โภชนสฺส กาโล, ตทญฺโญ วิกาโลติ อาห – ‘‘วิกาลโภชนาติ กาลาติกฺกนฺตโภชนา’’ติ.

໑໑໔໙. ຕັ້ງແຕ່ອາຣຸນຂຶ້ນໄປ ຈົນຮອດທ່ຽງວັນ ນີ້ຄືການເວລາແຫ່ງການສັນພັດຕາຫານ ທີ່ພຣະອະລິຍະທັງຫຼາຍມີພຣະພຸດທະເຈົ້າເປັນຕົ້ນຊົງປະພຶດປະຕິບັດມາ, ເວລານອກຈາກນັ້ນ ຊື່ວ່າ ວິກາລ, ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ການສັນໂພຊະນະໃນເວລາວິກາລ ຄື ການສັນໂພຊະນະທີ່ລ່ວງເລີຍເວລາ”.

๑๐. คนฺธวิเลปนสุตฺตวณฺณนา

໑໐. ພັນລະນາກັນທະວິເລປະນະສູດ

๑๑๕๐. ยํ กิญฺจิ ปุปฺผนฺติ คนฺถิมํ อคนฺถิมํ วา ยํ กิญฺจิ ปุปฺผชาตํ, ตถา ปิสิตาทิเภทํ ยํ กิญฺจิ คนฺธชาตํ.

໑໑໕໐. ຄຳວ່າ ດອກໄມ້ຊະນິດໃດຊະນິດໜຶ່ງ ຄື ດອກໄມ້ຊະນິດໃດຊະນິດໜຶ່ງ ທີ່ຮ້ອຍແລ້ວ ຫຼືບໍ່ໄດ້ຮ້ອຍກໍຕາມ, ຄຳວ່າ ຂອງຫອມຊະນິດໃດຊະນິດໜຶ່ງ ກໍເໝືອນກັນ ຄື ຂອງຫອມຊະນິດໃດຊະນິດໜຶ່ງ ມີປະເພດມີຂອງຫອມທີ່ບົດແລ້ວເປັນຕົ້ນ.

๙. ตติยอามกธญฺญเปยฺยาลวคฺโค

໙. ຕະຕິຍະອາມະກະທັນຍະເປຍຍາລະວັກ

๑. นจฺจคีตสุตฺตวณฺณนา

໑. ພັນລະນານັດຈະຄີຕະສູດ

๑๑๕๑. สงฺเขปโต ‘‘สพฺพปาปสฺส อกรณ’’นฺติอาทินยปฺปวตฺตํ (ที.นิ. ๒.๙๐; ธ.ป. ๑๘๓) ภควโต สาสนํ อจฺจนฺตฉนฺทราคปวตฺติโต นจฺจาทีนํ ทสฺสนํ น อนุโลเมตีติ อาห ‘‘สาสนสฺส อนนุโลมตฺตา’’ติ. อตฺตนา ปเรหิ จ ปโยชิยมานํ [Pg.548] ปโยชาปิยมานญฺจ เอเตเนว นจฺจ-สทฺเทน คหิตํ, ตถา คีตวาทิตสทฺเทหิ จาติ อาห – ‘‘นจฺจนนจฺจาปนาทิวเสนา’’ติ. อาทิ-สทฺเทน คายน-คายาปน-วาทน-วาทาปนาทีนิ สงฺคณฺหาติ. ทสฺสเนน เจตฺถ สวนมฺปิ สงฺคหิตํ วิรูเปกเสสนเยน. ยถาสกํ วิสยสฺส อาโลจนสภาวตาย วา ปญฺจนฺนํ วิญฺญาณานํ สวนกิริยายปิ ทสฺสนสงฺเขปสพฺภาวโต ‘‘ทสฺสนา’’อิจฺเจว วุตฺตํ. อวิสูกภูตสฺส คีตสฺส สวนํ กทาจิ วฏฺฏตีติ อาห – ‘‘วิสูกภูตา ทสฺสนา จา’’ติ. ตถา หิ วุตฺตํ ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทกอฏฺฐกถาย (ขุ. ปา. อฏฺฐ. ๒.ปจฺฉิมปญฺจสิกฺขาปทวณฺณนา) – ‘‘ธมฺมูปสํหิตํ คีตํ วฏฺฏติ, คีตูปสํหิโต ธมฺโม น วฏฺฏตี’’ติ.

໑໑໕໑. ໂດຍຫຍໍ້ ພຣະສາດສະໜາຂອງພຣະຜູ້ມີພຣະພາກ ທີ່ເປັນໄປໂດຍນັຍມີຄຳວ່າ “ການບໍ່ເຮັດບາບທັງປວງ” ເປັນຕົ້ນ ຍ່ອມບໍ່ຄ້ອຍຕາມການເບິ່ງການຟ້ອນລຳເປັນຕົ້ນ ທີ່ເປັນໄປດ້ວຍຄວາມກຳໜັດຍິນດີຢ່າງຍິ່ງ, ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ເພາະຄວາມບໍ່ຄ້ອຍຕາມພຣະສາດສະໜາ”. ການຟ້ອນລຳທີ່ຕົນເອງເຮັດ ຫຼືໃຫ້ຄົນອື່ນເຮັດ ແລະການສັ່ງໃຫ້ຄົນອື່ນເຮັດ ກໍເປັນອັນຖືເອົາດ້ວຍສັບວ່າ “ການຟ້ອນລຳ” ນີ້ເອງ, ແມ່ນສັບວ່າ “ການຂັບຮ້ອງ ແລະການປະໂຄມດົນຕີ” ກໍເໝືອນກັນ, ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ໂດຍອຳນາດການຟ້ອນລຳ ແລະການໃຫ້ຟ້ອນລຳເປັນຕົ້ນ”. ດ້ວຍສັບວ່າ “ເປັນຕົ້ນ” ຍ່ອມສົງເຄາະເອົາການຂັບຮ້ອງ, การໃຫ້ຂັບຮ້ອງ, ການປະໂຄມ ແລະການໃຫ້ປະໂຄມເປັນຕົ້ນ. ແລະໃນທີ່ນີ້ ດ້ວຍຄຳວ່າ “ການເບິ່ງ” ຍ່ອມສົງເຄາະເອົາ “ການຟັງ” ດ້ວຍ ໂດຍວິຣູເປກະເສສະນັຍ. ຫຼືເພາະຄວາມທີ່ວິນຍານທັງ 5 ມີສະພາວະແນມເບິ່ງອາຣົມຂອງຕົນໆ, ແມ່ນໃນກິຣິຍາການຟັງ ກໍມີການສົງເຄາະເຂົ້າໃນການເບິ່ງໂດຍຫຍໍ້, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ການເບິ່ງ” ນັ້ນເອງ. ການຟັງເພງຂັບຮ້ອງທີ່ບໍ່ເປັນຂ້າສຶກແກ່ກຸສົນ ບາງເທື່ອກໍຄວນຢູ່, ເພາະສະນັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວວ່າ “ແລະການເບິ່ງການຫຼິ້ນທີ່ເປັນຂ້າສຶກແກ່ກຸສົນ”. ດ້ວຍວ່າ ໃນຄຳພີປະຣະມັດຖະໂຊຕິກາ ຂຸດທະກະອັດຖະກະຖາ ກ່າວໄວ້ວ່າ “ເພງຂັບຮ້ອງທີ່ປະກອບດ້ວຍທັມ ຍ່ອມຄວນ, ທັມທີ່ປະກອບດ້ວຍເພງຂັບຮ້ອງ ບໍ່ຄວນ”.

๒. อุจฺจาสยนสุตฺตวณฺณนา

໒. ພັນລະນາອຸດຈາສະຍະນະສູດ

๑๑๕๒. อุจฺจาติ อุจฺจ-สทฺเทน สมานตฺถํ เอกํ สทฺทนฺตรํ. เสติ เอตฺถาติ สยนํ, อุจฺจาสยนํ มหาสยนญฺจ สมณสารุปฺปรหิตํ ปฏิกฺขิตฺตนฺติ อาห – ‘‘ปมาณาติกฺกนฺตํ อกปฺปิยตฺถรณ’’นฺติ. อาสนฺทาทิอาสนญฺเจตฺถ สยเนเนว สงฺคหิตํ. ยสฺมา ปน อาธาเร ปฏิกฺขิตฺเต ตทาธารกิริยา ปฏิกฺขิตฺตาว โหติ, ตสฺมา ‘‘อุจฺจาสยนมหาสยนา’’อิจฺเจว วุตฺตํ. อตฺถโต ปน ตทุปโภคภูตนิสชฺชานิปชฺชเนหิ วิรติ ทสฺสิตาติ ทฏฺฐพฺพํ. อถ วา อุจฺจาสยนมหาสยนญฺจ อุจฺจาสยนมหาสยนญฺจาติ อุจฺจาสยนมหาสยนนฺติ เอตสฺมึ อตฺเถ เอกเสสนเยน อยํ นิทฺเทโส กโต ยถา – ‘‘นามรูปปจฺจยา สฬายตน’’นฺติ (อุทา. ๑). อาสนกิริยาปุพฺพกตฺตา วา สยนกิริยาย สยนคฺคหเณเนว อาสนมฺปิ คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

໑໑໕໒. ຄຳວ່າ 'ອຸຈຈາ' (Uccā) ເປັນສັບອື່ນທີ່ມີຄວາມໝາຍຄືກັນກັບສັບວ່າ 'ອຸຈຈະ' (ucca). ບ່ອນເປັນທີ່ນອນ ຊື່ວ່າ 'ສະຍະນະ' (sayana), ທີ່ນອນສູງແລະທີ່ນອນໃຫຍ່ອັນບໍ່ສົມຄວນແກ່ສະມະນະ ທີ່ຊົງຫ້າມໄວ້ ດັ່ງທີ່ກ່າວວ່າ — 'ເຄື່ອງລາດທີ່ເກີນປະມານ ແລະເຄື່ອງລາດທີ່ບໍ່ຄວນ'. ແລະໃນທີ່ນີ້ ອາສະນະມີຕັ່ງເປັນຕົ້ນ ກໍສົງເຄາະເຂົ້າໃນ 'ທີ່ນອນ' ນັ້ນເອງ. ແຕ່ເພາະເມື່ອທີ່ຮອງຮັບຖືກຫ້າມ ການກະທຳທີ່ອາໄສທີ່ຮອງຮັບນັ້ນ ກໍເປັນອັນຖືກຫ້າມໄປນຳ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວພຽງແຕ່ 'ອຸຈຈາສະຍະນະມະຫາສະຍະນະ' (uccāsayanamahāsayana). ແຕ່ໂດຍອັດຖະ ພຶງຊາບວ່າ ຊົງສະແດງການງົດເວັ້ນຈາກການນັ່ງແລະການນອນອັນເປັນການຊົມໃຊ້ທີ່ນອນນັ້ນ. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ການສະແດງນີ້ ເພິ່ນເຮັດດ້ວຍວິທີເອກະເສດ (ການລະໄວ້ເຫຼືອພຽງສັບດຽວ) ໃນຄວາມໝາຍວ່າ 'ອຸຈຈາສະຍະນະດ້ວຍ ມະຫາສະຍະນະດ້ວຍ' ເປັນ 'ອຸຈຈາສະຍະນະມະຫາສະຍະນະ' ເໝືອນໃນຄຳວ່າ 'ນາມະຣູປະປັດຈະຍາ ສະລາຍະຕະນັງ' (ເພາະນາມຮູບເປັນປັດໄຈ ຈຶ່ງມີສະລາຍະຕະນະ). ຫຼືເພາະການກະທຳຄືການນັ່ງ ຍ່ອມມີກ່ອນການກະທຳຄືການນອນ, ດັ່ງນັ້ນ ພຶງຊາບວ່າ ດ້ວຍການຖືເອົາ 'ທີ່ນອນ' ນັ້ນເອງ ຈຶ່ງເປັນອັນຖືເອົາ 'ອາສະນະ' (ທີ່ນັ່ງ) ນຳ.

๓. ชาตรูปสุตฺตวณฺณนา

໓. การพรรณนาชาดะรูปสูตร (สูตรว่าด้วยคำและเงิน)

๑๑๕๓. อญฺเญปิ อุคฺคหาปเน อุปนิกฺขิตฺตสาทิยเน จ ปฏิคฺคหณตฺโถ ลพฺภตีติ อาห – ‘‘น อุคฺคณฺหาเปนฺติ, น อุปนิกฺขิตฺตํ สาทิยนฺตี’’ติ. อถ วา ติวิธํ ปฏิคฺคหณํ กาเยน วาจาย มนสาติ. ตตฺถ กาเยน ปฏิคฺคหณํ อุคฺคหณํ, วาจาย ปฏิคฺคหณํ อุคฺคหาปณํ, มนสา ปฏิคฺคหณํ สาทิยนํ. ติวิธมฺปิ ปฏิคฺคหณํ สามญฺญนิทฺเทเสน, เอกเสสนเยน วา คเหตฺวา ‘‘ปฏิคฺคหณา’’ติ วุตฺตนฺติ อาห – ‘‘เนว นํ อุคฺคณฺหนฺตี’’ติอาทิ. เอส นโย ‘‘อามกธญฺญปฏิคฺคหณา’’ติอาทีสุปิ.

໑໑໕໓. ເພາະຄວາມໝາຍແຫ່ງການຮັບ ຍ່ອມໄດ້ໃນການໃຫ້ຜູ້ອື່ນເเก็บໄວ້ ແລະການຍິນດີຄຳແລະເງິນທີ່ເຂົາເກັບໄວ້ໃຫ້ດ້ວຍ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ — 'ບໍ່ໃຫ້ຜູ້ອື່ນເກັບໄວ້, ບໍ່ຍິນດີຄຳແລະເງິນທີ່ເຂົາເກັບໄວ້ໃຫ້'. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ການຮັບມີ 3 ຢ່າງ ຄື ດ້ວຍກາຍ, ດ້ວຍວາຈາ, ດ້ວຍໃຈ. ໃນ 3 ຢ່າງນັ້ນ ການຮັບດ້ວຍກາຍ ເປັນການເກັບເອົາເອງ (ອຸກຄະຫະນະ), ການຮັບດ້ວຍວາຈາ ເປັນການໃຫ້ຜູ້ອື່ນເກັບໄວ້ (ອຸກຄະຫາປະນະ), ການຮັບດ້ວຍໃຈ ເປັນການຍິນດີ (ສາດິຍະນະ). ເພິ່ນຖືເອົາການຮັບທັງ 3 ຢ່າງນັ້ນ ດ້ວຍການສະແດງໂດຍທົ່ວໄປ ຫຼືດ້ວຍວິທີເອກະເສດ ແລ້ວກ່າວວ່າ 'ປະຕິຄຄະຫະນາ' (ຈາກການຮັບ) ດັ່ງທີ່ກ່າວວ່າ — 'ຍ່ອມບໍ່ເກັບເອົາເອງ' ເປັນຕົ້ນ. ແນວທາງນີ້ ກໍມີໃນຄຳວ່າ 'ອາມະກະທັນຍະປະຕິຄຄະຫະນາ' (ຈາກການຮັບທັນຍາຫານດິບ) ເປັນຕົ້ນຄືກັນ.

๔. อามกธญฺญสุตฺตวณฺณนา

໔. ການພັນລະນາອາມະກະທັນຍະສູດ (ສູດວ່າດ້ວຍທັນຍາຫານດິບ)

๑๑๕๔. นีวาราทิอุปธญฺญสฺส [Pg.549] สาลิอาทิมูลธญฺญนฺโตคธตฺตา วุตฺตํ ‘‘สตฺตวิธสฺสา’’ติ.

໑໑໕໔. ເພາະທັນຍາຫານຮອງ ມີເຂົ້າປ່າ (ນີວາຣະ) ເປັນຕົ້ນ ສົງເຄາະເຂົ້າໃນທັນຍາຫານຫຼັກ ມີເຂົ້າສາລີ ເປັນຕົ້ນ, ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ແຫ່ງທັນຍາຫານ 7 ຊະນິດ'.

๕. อามกมํสสุตฺตวณฺณนา

໕. ການພັນລະນາອາມະກະມັງສະສູດ (ສູດວ່າດ້ວຍເນື້ອດິບ)

๑๑๕๕. ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, ปญฺจ วสานิ เภสชฺชานิ – อจฺฉวสํ, มจฺฉวสํ, สุสุกาวสํ, สูกรวสํ, คทฺรภวส’’นฺติ (มหาว. ๒๖๒; ปารา. อฏฺฐ. ๖๒๓) วุตฺตตฺตา อิทํ อุทฺทิสฺส อนุญฺญาตํ นาม. ตสฺส ปน ‘‘กาเล ปฏิคฺคหิต’’นฺติ (มหาว. ๒๖๒) วุตฺตตฺตา ปฏิคฺคหณํ วฏฺฏตีติ อาห – ‘‘อญฺญตฺร อุทฺทิสฺส อนุญฺญาตา’’ติ. วินยวเสน อุปปริกฺขิตพฺโพ, ตสฺมา สมนฺตปาสาทิกาย วินยฏฺฐกถาย วุตฺตนเยเนตฺถ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ.

໑໑໕໕. ເພາະມີພະດຳລັດກ່າວໄວ້ວ່າ 'ພິກຂຸທັງຫຼາຍ ເຮົາອະນຸຍາດນ້ຳມັນແຫຼວ 5 ຢ່າງ ເພື່ອເປັນຢາ ຄື ນ້ຳມັນໝີ, ນ້ຳມັນປາ, ນ້ຳມັນປາຂ່າ, ນ້ຳມັນໝູ, ນ້ຳມັນລາ' ດັ່ງນີ້, ນ້ຳມັນນີ້ ຈຶ່ງຊື່ວ່າ ເປັນສິ່ງທີ່ຊົງອະນຸຍາດໄວ້ໂດຍເຈາະຈົງ. ແຕ່ເພາະມີພະດຳລັດກ່າວໄວ້ກ່ຽວກັບນ້ຳມັນນັ້ນວ່າ 'ອັນพິກຂຸຮັບໄວ້ໃນກາລະ' ດັ່ງນີ້, ການຮັບຈຶ່ງຄວນ, ເພາະສະນັ້ນ ຈຶ່ງກ່າວວ່າ 'ເວັ້ນແຕ່ສິ່ງທີ່ຊົງອະນຸຍາດໄວ້ໂດຍເຈາະຈົງ'. ເລື່ອງນີ້ ພຶງພິຈາລະນາໂດຍທາງພະວິນັຍ, ເພາະສະນັ້ນ ພຶງຊາບການຕັດສິນໃນເລື່ອງນີ້ ຕາມແນວທາງທີ່ກ່າວໄວ້ໃນຄຳອະທິບາຍພະວິນັຍ (ສະມັນຕະປາສາດິກາ ວິນະຍັດຖະກະຖາ).

๑๐. จตุตฺถอามกธญฺญเปยฺยาลวคฺโค

໑໐. ອາມະກະທັນຍະເປຍຍາລະວັກ ທີ 4

๒-๓. กยวิกฺกยสุตฺตาทิวณฺณนา

໒-໓. ການພັນລະນາສູດວ່າດ້ວຍການຊື້ການຂາຍເປັນຕົ້ນ

๑๑๖๒-๖๓. กสฺสจิ ภณฺฑสฺส คหณํ กโย, ทานํ วิกฺกโย. ตตฺถ ตตฺถาติ คามนฺตเร สนฺติเก จ คมนํ ทูตกมฺมนฺติ วุจฺจตีติ โยชนา. ปหิณคมนํ ขุทฺทกคมนํ.

໑໑໖໒-໖໓. ການຖືເອົາສິ່ງຂອງໃດໜຶ່ງ ຊື່ວ່າ ການຊື້ (ກະຍະ), ການໃຫ້ ຊື່ວ່າ ການຂາຍ (ວິກກະຍະ). ມີການປະກອບຄວາມວ່າ: ການໄປໃນທີ່ນັ້ນໆ ຄື ການໄປໃນລະຫວ່າງບ້ານ ແລະໃນທີ່ໃກ້ ຊື່ວ່າ ການຮັບໃຊ້ເປັນທູດ (ທູຕະກຳ). ການໄປຕາມທີ່ເພິ່ນສົ່ງໄປ ຊື່ວ່າ ການໄປໃນກິດຈະການເລັກໆນ້ອຍໆ.

๔. ตุลากูฏสุตฺตวณฺณนา

໔. ການພັນລະນາຕຸລາຄູຕະສູດ (ສູດວ່າດ້ວຍການໂກງຊິງຊັ່ງ)

๑๑๖๔. รูปกูฏํ สรูเปน สทิเสน ฉลโวหาโร. องฺคกูฏํ อตฺตโน หตฺถาทินา องฺคานํ ฉลกรณํ. คหณกูฏํ มาเนสุ คหณวเสน. ปฏิจฺฉนฺนกูฏํ อยจุณฺณาทินา ปฏิจฺฉนฺเนน ฉลกรณํ. มหติยา ตุลาย. ปจฺฉาภาเคติ ตุลาย ปจฺฉิมภาเค. หตฺเถนาติ หตฺถปเทเสน. อกฺกมตีติ อุฏฺฐาตุํ อเทนฺโต คณฺหาติ. ททนฺโต ปุพฺพภาเคติ ปเรสํ ททนฺโต ปุพฺพภาเค หตฺเถน ตุลํ อกฺกมติ. ตนฺติ อยจุณฺณํ.

໑໑໖໔. ການໂກງດ້ວຍຮູບ (ຣູປະຄູຕະ) ຄື ການຫຼອກລວງດ້ວຍສິ່ງທີ່ມີຮູບຮ່າງຄ້າຍຄືກັນ. ການໂກງດ້ວຍອະໄວຍະວະ (ອັງຄະຄູຕະ) ຄື ການຫຼອກລວງດ້ວຍອະໄວຍະວະມີມືຂອງຕົນເປັນຕົ້ນ. ການໂກງດ້ວຍການຈັບ (ຄະຫະນະຄູຕະ) ຄື ດ້ວຍການຈັບໃນເວລາຕວງວັດ. ການໂກງດ້ວຍການປົກປິດ (ປະຕິຈຊັນນະຄູຕະ) ຄື ການຫຼອກລວງດ້ວຍການປົກປິດດ້ວຍຜົງເຫຼັກເປັນຕົ້ນ. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍຊິງຊັ່ງອັນໃຫຍ່'. ຄຳວ່າ 'ໃນສ່ວນຫຼັງ' ຄື ໃນສ່ວນຫຼັງຂອງຊິງຊັ່ງ. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍມື' ຄື ດ້ວຍສ່ວນແຫ່ງມື. ຄຳວ່າ 'ຢຽບໄວ້' ຄື ຈັບໄວ້ບໍ່ໃຫ້ຟູຂຶ້ນ. ຄຳວ່າ 'ເມື່ອໃຫ້ ໃນສ່ວນໜ້າ' ຄື ເມື່ອໃຫ້ແກ່ຜູ້ອື່ນ ຍ່ອມໃຊ້ມືຢຽບຊິງຊັ່ງໄວ້ໃນສ່ວນໜ້າ. ຄຳວ່າ 'ນັ້ນ' ຄື ຜົງເຫຼັກນັ້ນ.

โลหปาติโยติ ตมฺพโลหปาติโย. สุวณฺณวณฺณา กโรนฺตีติ อสนิขาทสุวณฺณกนกลิมฺปิตา สุวณฺณวณฺณา กโรนฺติ. มานภาชนสฺส [Pg.550] หทยภูตสฺส อพฺภนฺตรสฺส ภินฺนํ หทยเภโท. นิมิยมานสฺส ติลตณฺฑุลาทิกสฺส สิขาย อคฺคโกฏิยา ภินฺนํ สิขาเภโท. เขตฺตาทีนํ มินนรชฺชุยา อญฺญถากรณํ รชฺชุเภโท. รชฺชุคหเณเนว เจตฺถ ทณฺฑกสฺส คหณํ กตเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ.

ຄຳວ່າ 'ຖາດທອງແດງ' (ໂລຫະປາຕິໂຍ) ຄື ຖາດທີ່ເຮັດດ້ວຍທອງແດງແດງ. ຄຳວ່າ 'ເຮັດໃຫ້ມີສີຄືຄຳ' ຄື ທາດ້ວຍຄຳທີ່ບໍ່ແທ້ ຫຼືຄຳປອມ ແລ້ວເຮັດໃຫ້ມີສີຄືຄຳ. ການເຮັດໃຫ້ພາຍໃນອັນເປັນຫົວໃຈຂອງເຄື່ອງຕວງວັດເສຍຫາຍ ຊື່ວ່າ ການທຳລາຍຫົວໃຈ (ຫະທະຍະເພທະ). ການເຮັດໃຫ້ຍອດຄືປາຍສຸດຂອງງາແລະເຂົ້າສານເປັນຕົ້ນທີ່ກຳລັງຕວງຢູ່ນັ້ນເສຍຫາຍ ຊື່ວ່າ ການທຳລາຍຍອດ (ສິຂາເພທະ). ການເຮັດໃຫ້ເຊືອກວັດແທກເນື້ອທີ່ດິນເປັນຕົ້ນຜິດແປກໄປ ຊື່ວ່າ ການທຳລາຍເຊືອກ (ຣັດຊຸເພທະ). ແລະໃນທີ່ນີ້ ພຶງຊາບວ່າ ດ້ວຍການຖືເອົາເຊືອກນັ້ນເອງ ກໍເປັນອັນຖືເອົາໄມ້ວັດແທກນຳແລ້ວ.

๖-๑๑. เฉทนสุตฺตาทิวณฺณนา

໖-໑໑. ການພັນລະນາສູດວ່າດ້ວຍການຕັດເປັນຕົ້ນ

๑๑๖๖-๗๑. วโธติ มุฏฺฐิปฺปหารกสาตาฬนาทีหิ หึสนํ, วิเหฐนนฺติ อตฺโถ. วิเหฐนตฺโถปิ หิ วธ-สทฺโท ทิสฺสติ ‘‘อตฺถานํ วธิตฺวา วธิตฺวา โรเทยฺยา’’ติอาทีสุ. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘มารณ’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ ปน โปถนํ สนฺธายาติ สกฺกา วิญฺญาตุํ มารณสทฺทสฺส วิหึสเนปิ ทิสฺสนโต. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

໑໑໖໖-໗໑. ຄຳວ່າ 'ການຂ້າ' (ວະທະ) ຄື ການບຽດບຽນດ້ວຍການຊົກຕີ ແລະການຂ້ຽນຕີເປັນຕົ້ນ, ອະທິບາຍວ່າ ການບຽດບຽນ. ເພາະວ່າ ສັບວ່າ vadha ທີ່ຮຽກໃນຄວາມໝາຍວ່າ ບຽດບຽນ ກໍມີປາກົດໃນຄຳວ່າ 'atthānaṃ vadhitvā vadhitvā rodeyyā' (ບຽດບຽນຕົນເອງແລ້ວໆ ກໍຮ້ອງໄຫ້) ເປັນຕົ້ນ. ແຕ່ໃນອັດຖະກະຖາກ່າວວ່າ 'māraṇaṃ' (การทำให้ตาย), ຄຳນັ້ນ ພຶງເຂົ້າໃຈໄດ້ວ່າ ໝາຍເຖິງການຕີຢ່າງແຮງ ເພາະສັບວ່າ māraṇa ກໍປາກົດໃນຄວາມໝາຍວ່າ ການບຽດບຽນຢ່າງຮຸນແຮງຄືກັນ. ສ່ວນທີ່ເຫຼືອ ເຂົ້າໃຈໄດ້ງ່າຍຢູ່ແລ້ວ.

อามกธญฺญเปยฺยาลวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ການພັນລະນາອາມະກະທັນຍະເປຍຍາລະວັກ ຈົບແລ້ວ.

สารตฺถปฺปกาสินิยา สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย

ແຫ່ງຄຳອະທິບາຍສັງຍຸດຕະນິກາຍ (ສັງຍຸດຕະນິກາຍ ອັດຖະກະຖາ) ຊື່ ສາຣັດຖະປະຄາສິນີ

มหาวคฺควณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍເນື້ອຄວາມທີ່ລີ້ລັບ (ລີນັດຖະປະຄາສະນາ) ແຫ່ງການພັນລະນາມະຫາວັກ ຈົບແລ້ວ.

นิคมนกถาวณฺณนา

ການພັນລະນານິກະມະນະກະຖາ (ຄຳລົງທ້າຍ)

สกลรูปารูปสมฺมสเน [Pg.551] สณฺหสุขุมวิสยญาณตาย วิปสฺสนาจารนิปุณพุทฺธีนํ สุสํยตกายวจีสมาจารตาย สมถวิปสฺสนาสุ สมฺมเทว ยตนโต จ ยตีนํ ภิกฺขูนํ ขนฺธายตนธาตุสจฺจินฺทฺริยปฏิจฺจสมุปฺปาทเภเท ปรมตฺถธมฺเม นานานเยหิ ญาณวิภาคสฺส สนฺนิสฺสเยน พหุการสฺส สํยุตฺตาคมวรสฺส อตฺถสํวณฺณนํ กาตุํ สารตฺถปฺปกาสนโต เอว นิปุณา ยา มยา อฏฺฐกถา อารทฺธาติ สมฺพนฺโธ. สวิเสสํ ปญฺญาวหคุณตฺตา เอว หิสฺส คนฺถารมฺเภ อาทิโตปิ ‘‘ปญฺญาปเภทชนนสฺสา’’ติ วุตฺตํ. มหาอฏฺฐกถาย สารนฺติ สํยุตฺตมหาอฏฺฐกถาย สารํ. เอกูนสฏฺฐิมตฺโตติ โถกํ อูนภาวโต มตฺต-สทฺทคฺคหณํ.

ມີການເຊື່ອມໂຍງຄວາມວ່າ: ອັດຖະກະຖາໃດ ທີ່ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ເລີ່ມຕົ້ນໄວ້ ເພື່ອເຮັດການພັນລະນາອັດຖະທຳແຫ່ງພະສັງຍຸດຕະນິກາຍອັນປະເສີດ ອັນມີອຸປະການຫຼາຍ ໂດຍອາໄສການຈຳແນກຍານດ້ວຍອະນຸຍານຕ່າງໆ ໃນປໍຣະມັດຖະທຳອັນຕ່າງດ້ວຍຂັນ, ອາຍະຕະນະ, ທາດ, ສັດຈະ, ອິນຊີ ແລະປະຕິດຈະສະມຸບບາດ ແກ່ພິກຂຸຜູ້ມີຄວາມພຽນ ຜູ້ມີກາຍະສະມາຈານແລະວະຈີສະມາຈານອັນສຳລວມດີແລ້ວ ແລະຜູ້ພະຍາຍາມໂດຍຊອບໃນສະມະຖະແລະວິປັດສະນາ ເພາະຄວາມເປັນຜູ້ມີປັນຍາສະຫຼາດໃນວິປັດສະນາວິຖີ ດ້ວຍຍານອັນມີອາລົມອັນລະອຽດອ່ອນໃນການພິຈາລະນາຮູບແລະອະຮູບທັງປວງ, ອັດຖະກະຖາໃດນັ້ນ ເປັນຄຳອະທິບາຍທີ່ສະຫຼາດ ເພາະສະແດງເນື້ອຄວາມອັນສຳຄັນ (ສາຣັດຖະປະຄາສິນີ). ເພາະວ່າ ອັດຖະກະຖາ ນັ້ນ ມີຄຸນຄ່າໃນການນຳມາຊຶ່ງປັນຍາຢ່າງວິເສດ, ເພາະສະນັ້ນ ໃນຕອນເລີ່ມຕົ້ນຄຳພີ ຈຶ່ງກ່າວໄວ້ຕັ້ງແຕ່ທຳອິດວ່າ 'paññāpabhedajananassa' (ແກ່ພະທຳອັນຍັງຄວາມຕ່າງກັນແຫ່ງປັນຍາໃຫ້ເກີດ). ຄຳວ່າ 'ມະຫາອັດຖະກະຖາຍະ ສາຣັງ' ຄື ສານະແຫ່ງສັງຍຸດຕະມະຫາອັດຖະກະຖາ. ຄຳວ່າ 'ປະມານ 59' (ເອກູນະສັດຖິมັດຕະ) ຄື ການໃຊ້ສັບວ່າ matta (ປະມານ) ເພາະຢາກສະແດງເຖິງຄວາມຂາດໄປໜ້ອຍໜຶ່ງ (ຄື ຂາດໄປ 1 ຈາກ 60).

มูลฏฺฐกถาย สารนฺติ ปุพฺเพ วุตฺตสํยุตฺตมหาอฏฺฐกถาย สารเมว ปุน นิคมนวเสน วุตฺตนฺติ. อถ วา มูลฏฺฐกถาย สารนฺติ โปราณฏฺฐกถาสุ อตฺถสารํ. เตน เอตํ ทสฺเสติ ‘‘สํยุตฺตมหาอฏฺฐกถาย อตฺถสารํ อาทาย อิมํ สารตฺถปฺปกาสินึ กโรนฺเตน เสสมหานิกายานมฺปิ มูลฏฺฐกถาสุ อิธ วิโยคกฺขมํ อตฺถสารํ อาทาย อกาสิ’’นฺติ. ‘‘มหาวิหาราธิวาสีน’’นฺติ จ อิทํ ปุริมปจฺฉิมปเทหิ สทฺธึ สมฺพนฺธิตพฺพํ ‘‘มหาวิหาราธิวาสีนํ สมยํ ปกาสยนฺตึ มหาวิหาราธิวาสีนํ มูลฏฺฐกถาย สารํ อาทายา’’ติ จ. เตน ปุญฺเญน. โหตุ สพฺโพ สุขี โลโกติ กามาวจราทิวิภาโค สพฺโพ สตฺตโลโก ยถารหํ โพธิตฺตยาธิคมวเสน สมฺปยุตฺเตน นิพฺพานสุเขน สุขิโต โหตูติ สเทวกสฺส โลกสฺส อจฺจนฺตํ สุขาธิคมาย อตฺตโน ปุญฺญํ ปริณาเมติ.

ຄຳວ່າ 'ມູລະອັດຖະກະຖາຍະ ສາຣັງ' ຄື ສານະແຫ່ງສັງຍຸດຕະມະຫາອັດຖະກະຖາ ທີ່ກ່າວໄວ້ກ່ອນໜ້ານັ້ນເອງ ທີ່ເພິ່ນນຳມາກ່າວຊ້ຳອີກໂດຍຜ່ານຄຳລົງທ້າຍ. ຫຼືອີກຢ່າງໜຶ່ງ ຄຳວ່າ 'ມູລະອັດຖະກະຖາຍະ ສາຣັງ' ຄື ເນື້ອຄວາມອັນເປັນສານະໃນອັດຖະກະຖາບູຮານ. ດ້ວຍຄຳນັ້ນ ເພິ່ນສະແດງຂໍ້ນີ້ວ່າ 'ເມື່ອຂ້າພະເຈົ້າເຮັດຄຳພີສາຣັດຖະປະຄາສິນີນີ້ ໂດຍຖືເອົາເນື້ອຄວາມອັນເປັນສານະແຫ່ງສັງຍຸດຕະມະຫາອັດຖະກະຖາ ກໍໄດ້ຖືເອົາເນື້ອຄວາມອັນເປັນສານະອັນຄວນແກ່ການຈຳແນກໃນທີ່ນີ້ ໃນມູລະອັດຖະກະຖາທັງຫຼາຍ ແຫ່ງມະຫານິກາຍທີ່ເຫຼືອອື່ນໆນຳດ້ວຍ'. ແລະຄຳວ່າ 'mahāvihārādhivāsīnaṃ' (ແຫ່ງຜູ້ອາໄສຢູ່ໃນມະຫາວິຫານ) ນີ້ ພຶງເຊື່ອມໂຍງກັບບົດໜ້າແລະບົດຫຼັງ ດັ່ງນີ້ວ່າ 'ສະແດງມະຕິແຫ່ງຜູ້ອາໄສຢູ່ໃນມະຫາວິຫານ ໂດຍຖືເອົາສານະແຫ່ງມູລະອັດຖະກະຖາຂອງຜູ້ອາໄສຢູ່ໃນມະຫາວິຫານ'. ຄຳວ່າ 'ດ້ວຍບຸນນັ້ນ'. ຄຳວ່າ 'ຂໍສັດໂລກທັງປວງຈົ່ງມີຄວາມສຸກ' ຄື ຂໍສັດໂລກທັງປວງ ອັນຕ່າງດ້ວຍກາມາວະຈອນເປັນຕົ້ນ ຈົ່ງເປັນຜູ້ມີຄວາມສຸກ ດ້ວຍຄວາມສຸກໃນພະນິພານ ອັນປະກອບດ້ວຍການບັນລຸໂພທິຍານ 3 ຕາມສົມຄວນເຖີດ ດັ່ງນີ້ ເພິ່ນຍ່ອມນ້ອມບຸນຂອງຕົນໄປ ເພື່ອການບັນລຸຄວາມສຸກຢ່າງຍິ່ງແກ່ໂລກ ພ້ອມທັງເທວະດາ.

เอตฺตาวตา สารตฺถปฺปกาสินิยา

ດ້ວຍເຫດພຽງເທົ່ານີ້ ແຫ່ງຄຳພີສາຣັດຖະປະຄາສິນີ

สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย ลีนตฺถปฺปกาสนา นิฏฺฐิตา.

ການອະທິບາຍເນື້ອຄວາມທີ່ລີ້ລັບ (ລີນັດຖະປະຄາສະນາ) ແຫ່ງຄຳອະທິບາຍສັງຍຸດຕະນິກາຍ (ສັງຍຸດຕະນິກາຍ ອັດຖະກະຖາ) ຈົບແລ້ວ.

สํยุตฺตฏีกา สมตฺตา.

ສັງຍຸດຕະດີກາ ຈົບສົມບູນ.