1

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

그분 복되신 분, 아라한, 완전히 깨달으신 분께 절합니다.

---

สํยุตฺตนิกาเย

상윳타니까야에서

---

มหาวคฺคฏีกา

대품 복주석(마하왁가띠까)

---

๑. มคฺคสํยุตฺตํ

1. 도(道) 상윳타

---

๑. อวิชฺชาวคฺโค

1. 무명 품(無明品)

---

๑-๒. อวิชฺชาสุตฺตาทิวณฺณนา

1-2. 무명 경 등 설명

---

๑-๒. ปุพฺพงฺคมาติ [Pg.393] ปุพฺเพจรา. อวิชฺชา หิ อญฺญาณลกฺขณา สมฺมุยฺหนากาเรน อารมฺมเณ ปวตฺตตีติ สมฺปยุตฺตธมฺมานมฺปิ ตทาการานุวิธานตาย ปจฺจโย โหติ. ตถา หิ เต อนิจฺจาสุภทุกฺขานตฺตสภาเวปิ ธมฺเม นิจฺจาทิโต คณฺหนฺติ, อยมสฺสา เตสํ สหชาตวเสน ปุพฺพงฺคมตา. ยํ ปน โมเหน อภิภูโต ปาปกิริยาย อาทีนวํ อปสฺสนฺโต ปาณํ หนติ, อทินฺนํ อาทิยติ, กาเมสุ มิจฺฉา จรติ, มุสา ภณติ, อญฺญมฺปิ วิวิธํ ทุสฺสีลฺยํ อาจรติ, อยมสฺส สหชาตวเสน จ อุปนิสฺสยวเสน จ ปุพฺพงฺคมตา. สมาปชฺชนายาติ ตพฺภาวาปชฺชนาย อกุสลปฺปตฺติยา. สภาวปฏิลาภายาติ อตฺตลาภาย. เตนาห ‘‘อุปฺปตฺติยา’’ติ. สา ปเนสา วุตฺตากาเรน อกุสลานํ ปุพฺพงฺคมภูตา อวิชฺชา อุปฺปชฺชตีติ สมฺพนฺโธ. ยเทตนฺติ ยํ เอตํ ปาปาชิคุจฺฉนตาย ปาปโต อลชฺชนาการสณฺฐิตํ อหิริกํ, ปาปานุตฺราสตาย ปาปโต อภายนาการสณฺฐิตญฺจ อโนตฺตปฺปํ, เอตํ [Pg.394] ทฺวยํ อนุเทว อนฺวาคตเมว. อนุ-สทฺเทน เจตฺถ เอตนฺติ อุปโยควจนํ. อนุเทวาติ เอตสฺส อตฺโถ สเหว เอกโตติ. เอตฺถ อวิชฺชาย วุตฺตนยานุสาเรน ตปฺปฏิปกฺขโต จ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อยํ ปน วิเสโส – ตตฺถ ยถา อกุสลกมฺมปถวเสน ปวตฺติยํ ปุพฺพงฺคมตา อวิชฺชาย, เอวํ กุสลกมฺมปถวเสน ปุญฺญกิริยวตฺถุวเสน จ ปวตฺติยํ วิชฺชาย ปุพฺพงฺคมตา วตฺตพฺพา. วีมํสาธิปติวเสน ปวตฺติยํ อาธิปจฺจาการวเสน จ ปุพฺพงฺคมตา เวทิตพฺพา. ทฺวีเหวาติ จ อวธารณํ อาธิปจฺจาการสฺส สหชาเตเนว สงฺคเหตพฺพโต.

'앞서가는 것(pubbaṅgamā)'이란 먼저 행하는 것이다. 무명은 참으로 알지 못하는 특징이 있어 미혹하는 방식으로 대상에 작용하므로, 상응하는 법들도 그와 같은 방식을 따르도록 하는 조건이 된다. 참으로 그들은 무상·부정·고·무아의 성질을 가진 법들임에도 항상함(常) 등으로 파악하는데, 이것이 무명이 그 법들에게 구생연(俱生緣)으로서 앞서감이 된다. 또한 어리석음에 압도되어 악행의 재난을 보지 못하고 생명을 죽이고, 주지 않은 것을 가지고, 감각적 욕망에 그릇된 행실을 하고, 거짓말을 하고, 다른 여러 가지 파계를 행하는 것, 이것이 무명이 구생연과 의지연(依止緣)으로서 앞서감이 된다. '성취하기 위하여'란 그러한 상태가 됨, 즉 불선(不善)에 도달함을 말한다. '자성을 얻기 위하여'란 자신을 얻는 것이다. 그래서 '발생함에'라고 하였다. 앞에서 말한 방식으로 불선법들의 앞선 자가 된 무명이 일어난다는 결합이다. '이것'이란 악을 혐오함으로 인해 악으로부터 부끄러워하지 않는 형태로 서 있는 무참(無慚, ahirika)과, 악을 두려워하지 않음으로 인해 악으로부터 무서워하지 않는 형태로 서 있는 무괴(無愧, anottappa)를 말하는데, 이 둘은 뒤따르는 것, 즉 뒤따라오는 것일 뿐이다. 여기서 'anu'라는 접두어와 'eta'는 목적격을 나타낸다. '뒤따른다(anudeva)'는 말의 뜻은 '함께 동시에'라는 것이다. 여기서 무명에 대해 설명된 방식에 따라 그 반대되는 것(명, vijjā)의 의미도 이해해야 한다. 그러나 차이점은 다음과 같다. 거기서 불선업도의 방식으로 진행될 때 무명이 앞서가는 것처럼, 선업도의 방식과 복업사(福業事)의 방식으로 진행될 때는 명이 앞서간다고 말해야 한다. 조사(vīmaṃsā)가 증상(增上)이 되어 진행될 때에는 지배하는 방식으로서 앞서감이 이해되어야 한다. '두 가지로만'이라는 한정은 지배하는 방식이 구생(俱生)에 포함되기 때문이다.

---

ลชฺชนาการสณฺฐิตาติ ปาปโต ชิคุจฺฉนาการสณฺฐิตา. ภายนาการสณฺฐิตนฺติ อุตฺตสนาการสณฺฐิตํ. เอตฺถาติ หิริโอตฺตปฺเป. วิทติ, วินฺทตีติ วา วิชฺชา. วิทฺทสูติ จ สปฺปญฺญปริยาโยติ อาห ‘‘วิทฺทสุโนติ วิทุโน’’ติ. ยาถาวทิฏฺฐีติ อวิปรีตา ทิฏฺฐิ, สํกิเลสโต นิยฺยานิกทิฏฺฐิ. สมฺมาทิฏฺฐิ ปโหตีติ เอตฺถ สา วิชฺชา สมฺมาทิฏฺฐิ เวทิตพฺพา. น เอกโต สพฺพานิ ลพฺภนฺติ สมฺมาวาจากมฺมนฺตาชีวานํ ปุพฺพาภิสงฺขารสฺส อเนกรูปตฺตา. โลกุตฺตรมคฺคกฺขเณ เอกโต ลพฺภนฺติ กิจฺจโต ภินฺนานมฺปิ ตาสํ ตตฺถ สรูปโต อภินฺนตฺตา. เอกา เอว หิ วิรติ มคฺคกฺขเณ ติสฺสนฺนมฺปิ วิรตีนํ กิจฺจํ สาเธนฺตี ปวตฺตติ, ยถา เอกา เอว สมฺมาทิฏฺฐิ ปริชานนาทิวเสน จตุพฺพิธกิจฺจํ สาเธนฺตี ปวตฺตติ. ตานิ จ โข สพฺพานิ อฏฺฐปิ ปฐมชฺฌานิเก มคฺเค ลพฺภนฺตีติ โยชนา. ปฐมชฺฌานิเกติ ปฐมฌานวนฺเต.

'부끄러워하는 형태로 서 있는 것'이란 악으로부터 혐오하는 형태로 서 있는 것이다. '두려워하는 형태로 서 있는 것'이란 무서워하는 형태로 서 있는 것을 말한다. '여기서'란 참(慚)과 괴(愧)를 말한다. 알거나 얻기에 '명(明, vijjā)'이라 한다. '현자(viddasū)'는 지혜가 있는 자의 동의어이기에 "현명한 자의(viddasuno), 즉 아는 자의(viduno)"라고 하였다. '여실한 견해'란 전도되지 않은 견해이며, 번뇌로부터 벗어나는 견해이다. '정견이 일어난다'에서 그 명(明)은 정견으로 이해되어야 한다. 정어·정업·정명의 선행적 형성이 다양하기 때문에 한꺼번에 모두 얻어지는 것은 아니다. 출세간 도의 찰나에는 역할은 다르지만 거기서 본질적으로 다르지 않기 때문에 한꺼번에 얻어진다. 단 하나의 절제(virati)가 도의 찰나에는 세 가지 절제의 역할을 완수하며 작용하기 때문이다. 마치 단 하나의 정견이 철저한 앎(parijānana) 등의 방식으로 네 가지 역할을 완수하며 작용하는 것과 같다. 그 여덟 가지 모두 초선(初禪)의 도에서 얻어진다는 것이 해석이다. '초선의 것'이란 초선을 구족한 것을 의미한다.

---

ตถาภูตสฺสาติ อริยมคฺคสมงฺคิโน. ยสฺมา มหาสฬายตนสุตฺเต วุตฺตํ ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิอาทีนํ ปญฺจนฺนํ เอว องฺคานํ วเสนา’’ติ, ตสฺมา ปญฺจงฺคิโก โลกุตฺตรมคฺโค โหติ. ‘‘ปุพฺเพว โข ปนา’’ติ หิ วจนํ ตทา มคฺคกฺขเณ วิรตีนํ อภาวํ ญาเปติ, ตสฺมา กามาวจรจิตฺเตสุ วิย โลกุตฺตรจิตฺเตสุ วิรติ อนิยตาติ อธิปฺปาโย. ปริสุทฺธภาวทสฺสนนฺติ ปริสุทฺธสีลภาวทสฺสนตฺถํ. อยมตฺโถ ทีปิโต, น อริยมคฺเค วิรตีนํ อภาโว.

'그와 같이 된 자'란 성스러운 도를 갖춘 자를 말한다. ‘대육처경’에서 "정견 등 다섯 가지 요소의 힘으로"라고 설해졌으므로, 출세간의 도는 오정도(五支道)이다. "그러나 실로 그 이전에"라는 말은 그때 도의 찰나에 절제들이 없음을 알게 하므로, 욕계 마음에서처럼 출세간의 마음에서 절제는 정해진 것이 아니라는 뜻이다. '청정한 상태를 보여줌'이란 청정한 계의 상태를 보여주기 위함이다. 이 의미가 설명된 것이지, 성스러운 도에서 절제들이 없다는 것은 아니다.

---

ยทิ เอวํ กสฺมา อภิธมฺเม มคฺควิภงฺเค ปญฺจงฺคิกวาโร อาคโตติ อาห ‘‘ยมฺปิ อภิธมฺเม’’ติอาทิ. ตนฺติ ‘‘ปญฺจงฺคิโก มคฺโค โหตี’’ติ วจนํ. ‘‘เอกํ [Pg.395] กิจฺจนฺตรํ ทสฺเสตุํ วุตฺต’’นฺติ วตฺวา ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยสฺมิญฺหิ กาเล’’ติอาทิ วุตฺตํ. ยสฺมิญฺหิ กาเลติ โลกิยกาเล. เตน ‘‘เอกํ กิจฺจนฺตร’’นฺติ วุตฺตํ อฏฺฐงฺคิกกิจฺจํ ทสฺเสติ. วิรติอุปฺปาทเนน มิจฺฉาวาจาทีนิ ปุคฺคเลน มคฺคสมเย ปชหาเปนฺตีติ สมฺมาทิฏฺฐิอาทีนิ ‘‘ปญฺจ การกงฺคานี’’ติ วุตฺตานิ. สมฺมาวาจาทิกิริยา หิ วิรติ, ตญฺจ เอตานิ การาเปนฺตีติ. วิรติวเสนาติ วิรมณกิริยาวเสน การาปกภาเวน, กตฺตุภาเวน วาติ อตฺโถ. ‘‘วิรติตฺตยวเสนา’’ติ วา ปาโฐ.

만약 그렇다면 왜 아비담마의 ‘도분별’에 오정도의 대목(vāra)이 나오는가라는 물음에 "아비담마에서도 역시" 등으로 답한다. '그것'이란 "오정도가 있다"라는 말이다. "하나의 다른 역할을 보여주기 위해 설해졌다"라고 말하고 그것을 보여주기 위해 "어느 때에" 등을 설하였다. "어느 때에"란 세간의 때를 말한다. 그것으로 '하나의 다른 역할'이라고 말한 팔정도의 역할을 보여준다. 절제를 일으킴으로써 사람이 도의 시기에 사어(邪語) 등을 버리게 하므로, 정견 등을 '다섯 가지 실행 요소'라고 불렀다. 정어 등의 행위가 바로 절제이며, 이것들이 그것을 실행하게 하기 때문이다. '절제의 방식'이란 멀리 여의는 행위의 방식으로서 실행하게 하는 상태, 즉 주체의 상태라는 뜻이다. 혹은 '세 가지 절제의 방식'이라는 독법도 있다.

---

สมฺมากมฺมนฺโต ปูรตีติ อิเมหิ สมฺมาทิฏฺฐิอาทีหิ สมฺมากมฺมนฺตกิจฺจํ ปูรติ นาม เตหิ วีริยาทิเกหิ ตทตฺถสิทฺธิโต. ตมฺปิ สนฺธาย ‘‘เอกํ กิจฺจนฺตรํ ทสฺเสตุ’’นฺติ วุตฺตํ. อิมํ กิจฺจนฺตรํ ทสฺเสตุนฺติ โลกุตฺตรมคฺคกฺขเณปิ อิมาเนว ปญฺจ สมฺมาวาจาทิวิรติตฺตยสฺส เอกกฺขเณ การาปกงฺคานีติ ทสฺเสตุํ. เอวํ วุตฺตนฺติ ‘‘ตสฺมึ สมเย ปญฺจงฺคิโก มคฺโค โหตี’’ติ (วิภ. ๔๙๔) เอวํ วุตฺตํ. โลกิยมคฺคกฺขเณ ปญฺเจว โหนฺติ, วิรติ ปน อนิยตา, ตสฺมา ‘‘ฉองฺคิโก’’ติ อวตฺวา ‘‘ปญฺจงฺคิโก’’อิจฺเจว วุตฺตํ. ตยิทํ อภิธมฺเม ปญฺจงฺคิกวารเทสนาย การณกิตฺตนมคฺโค, อริยมคฺโค ปน อฏฺฐงฺคิโกวาติ ทสฺเสตุํ, ‘‘ยา จ, ภิกฺขเว’’ติอาทิมาห, ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว. มิจฺฉาทิฏฺฐิอาทิกา ทส, ตปฺปจฺจยา อกุสลา จ ทสาติ วีสติ อกุสลปกฺขิยา, สมฺมาทิฏฺฐิอาทิกา ทส, ตปฺปจฺจยา กุสลา จ ทสาติ วีสติ กุสลปกฺขิยา มหาจตฺตารีสกสุตฺเต วุตฺตา. มหาจตฺตารีสกนฺติ ตสฺเสตํ นามํ. มิสฺสโกว กถิโต โลกุตฺตรสฺสปิ อิธ ลพฺภมานตฺตา.

'정업이 충족된다'란 이 정견 등에 의해 정업의 역할이 충족되는 것을 말하며, 정진 등에 의해 그 목적이 성취되기 때문이다. 그것을 염두에 두고 "하나의 다른 역할을 보여주기 위해"라고 하였다. 이 다른 역할을 보여준다는 것은 출세간 도의 찰나에도 바로 이 다섯 가지가 정어 등 세 가지 절제를 한 찰나에 실행하게 하는 요소들임을 보여주기 위함이다. 그와 같이 설해졌다는 것은 "그때에 오정도가 있다"(분별 494)라고 설해진 것을 말한다. 세간 도의 찰나에는 다섯 가지만 있고 절제는 정해진 것이 아니므로, '육정도'라고 하지 않고 '오정도'라고만 하였다. 이것은 아비담마에서 오정도의 대목을 설하신 원인을 밝히는 방식이며, 성스러운 도는 팔정도임을 보여주기 위해 "비구들이여, 그런데 어떤 것이..." 등을 설하셨는데, 그것은 쉽게 이해할 수 있다. 사견 등 열 가지와 그것을 조건으로 한 불선법 열 가지를 합해 20가지 불선 쪽 법들과, 정견 등 열 가지와 그것을 조건으로 한 선법 열 가지를 합해 20가지 선 쪽 법들이 ‘대사십경’에서 설해졌다. '대사십(Mahācattārīsaka)'이란 그것의 이름이다. 여기서는 출세간의 것도 얻어지기 때문에 혼합된 채로 설해졌다.

---

ยสฺมา โกสลสํยุตฺเตปิ อิธ จ เถเรน ‘‘อุปฑฺฒมิทํ, ภนฺเต, พฺรหฺมจริยสฺสา’’ติอาทินา วุตฺตํ ‘‘มา เหวํ อานนฺทา’’ติอาทินา ปฏิกฺขิปิตฺวา ‘‘สกลเมวิทํ อานนฺทา’’ติอาทินา ภควตา เทสิตํ สุตฺตํ อาคตํ. ตสฺสตฺโถ โกสลสํยุตฺตวณฺณนายํ วุตฺโต, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘โกสลสํยุตฺเต วุตฺตตฺถเมวา’’ติ.

코살라 상윳타와 여기에서 장로가 "존자시여, 이것은 청정범행의 절반입니다" 등으로 말하자 "아난다여, 그렇게 말하지 마라" 등으로 물리치시고 "아난다여, 이것은 실로 청정범행의 전부이다" 등으로 세존께서 설하신 경이 나오기 때문이다. 그 의미는 코살라 상윳타의 주석에서 설해졌으므로, "코살라 상윳타에서 설해진 의미와 같다"라고 하였다.

---

อวิชฺชาสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

무명 경 등 설명이 끝났다.

---

๓. สาริปุตฺตสุตฺตวณฺณนา

3. 사리뿟따 경 주석

---

๓. สาวกโพธิ [Pg.396] สาวกปารมิโย, ตปฺปริยาปนฺนํ ญาณํ สาวกปารมิญาณํ, ตํ ปน ทฺวินฺนํ อคฺคสาวกานํ ตตฺถปิ ธมฺมเสนาปติโน เอว สวิเสสํ มตฺถกํ ปตฺตํ, น อิตเรสนฺติ อาห – ‘‘สาวก…เป… อปฺปตฺตตายา’’ติ. ตสฺมา ตสฺส มตฺถกปฺปตฺติยา มคฺคพฺรหฺมจริเย อิชฺฌนฺเต ตสฺส เอกเทโส อิธ อิชฺฌติ, น สกลนฺติ. น หิ อทฺธพฺรหฺมจริยํ นาม อตฺถิ, ตสฺมา วุตฺตํ, ‘‘สกลมฺปิ …เป… ลพฺภตี’’ติ, ตํ ปน ภณฺฑาคาริโก นาญฺญาสิ ญาณสฺส สาวกวิสเยปิ สปฺปเทสิกตฺตา, ธมฺมเสนาปติ ปน ญาณสฺส ตตฺถ นิปฺปเทสิกตฺตา อญฺญาสีติ. เตนาห – ‘‘อานนฺทตฺเถโร…เป… อญฺญาสี’’ติ. เอวมาหาติ ‘‘สกลมิทํ, ภนฺเต’’ติ เอวํ อโวจ.

3. ‘제자의 깨달음’은 제자의 바라밀들이며, 거기에 포함된 지혜가 ‘제자의 바라밀 지혜’이다. 그것은 두 상수제자 중에서도 특히 법의 장군(사리뿟따)에게만 특별하게 절정에 도달한 것이지, 다른 이들에게는 그렇지 않다는 의미에서 ‘제자…(중략)…도달하지 못함으로 인해’라고 하였다. 그러므로 그가 절정에 도달함으로써 도의 청정범행이 성취될 때, 그 일부분이 여기서 성취되는 것이지 전부가 성취되는 것은 아니다. 실로 ‘절반의 청정범행’이라는 것은 없으므로, ‘전부라도…(중략)…얻어진다’라고 말하였다. 그러나 창고지기(아난다)는 지혜가 제자의 영역에서도 부분적이었기에 알지 못하였으나, 법의 장군은 거기서 지혜가 완전하였기에 알았다. 그 때문에 ‘아난다 장로…(중략)…알았다’라고 말하였다. ‘이 모든 것입니다, 세존이시여’라고 이와 같이 말했기 때문에 ‘이와 같이 말했다’라고 한다.

---

สาริปุตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

사리뿟따 경 주석이 끝났다.

---

๔. ชาณุสฺโสณิพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา

4. 자눗소니 바라문 경 주석

---

๔. วฬวาภิ-สทฺโท วฬวาปริยาโยติ อาห ‘‘จตูหิ วฬวาหิ ยุตฺตรเถนา’’ติ. โยธรโถติ โยเธหิ ยุชฺฌนตฺถํ อาโรหิตพฺพรโถ. อลงฺการรโถ มงฺคลทิวเสสุ อลงฺกตปฏิยตฺเตหิ อาโรหิตพฺพรโถ. ฆนทุกุเลน ปริวาริโตติ รชตปฏฺฏวณฺเณน เสตทุกุเลน ปฏิจฺฉาทิโต. ปฏิจฺฉาทนตฺโถ หิ อิธ ปริวารสทฺโท. รชตปนาฬิสุปริกฺขิตฺตา เสตภาวกรณตฺถํ.

4. ‘발라와(Vaḷavā)’라는 소리는 암말의 동의어이기에 ‘네 마리 암말이 끄는 수레로’라고 하였다. ‘요다라따(Yodharatha)’는 전사들이 싸우기 위해 타는 전투용 수레이다. ‘알랑까라라따(Alaṅkāraratha)’는 축제일에 장식되고 정비된 상태로 타는 의전용 수레이다. ‘가나두꿀라(Ghanadukula)로 둘러싸인’이란 은판 색깔의 흰 비단으로 덮인 것을 말한다. 여기서 ‘둘러싸다(parivāra)’는 말은 덮는다는 의미이다. ‘은색 수로가 둘러진’ 것은 흰색으로 보이게 하기 위해서이다.

---

ฉนฺนํ ฉนฺนํ มาสานนฺติ นิทฺธารเณ สามิวจนํ. เอกวารํ นครํ ปทกฺขิณํ กโรตีติ อิทํ ตสฺมึ ฐานนฺตเร ฐิเตน กาตพฺพํ จาริตฺตํ. นครโต น ปกฺกนฺตาติ นครโต พหิ น คตา. มงฺคลวจเน นิยุตฺตา มงฺคลิกา, สุวตฺถิวจเน นิยุตฺตา โสวตฺถิกา. อาทิ-สทฺเทน ถุติมาคธวนฺทิกาจริยเก สงฺคณฺหาติ. สุกปตฺตสทิสานิ วณฺณโต.

‘여섯 달마다’에서 소유격 어미(-ānaṃ)는 한정(niddhāraṇa)의 의미이다. ‘한 번 도시를 오른쪽으로 돈다’는 것은 그 직위에 있는 자가 행해야 할 관례이다. ‘도시에서 나가지 않았다’는 것은 도시 밖으로 나가지 않았다는 뜻이다. 축복의 말에 종사하는 자들은 ‘망갈리까(maṅgalikā)’이고, 안녕의 말에 종사하는 자들은 ‘소왓띠까(sovatthikā)’이다. ‘등(ādi)’이라는 말로 찬양하는 가수(māgadha)와 예경하는 스승(vandikācariya)들을 포함한다. 색깔에 있어서는 앵무새 깃털과 같다.

---

วณฺณคีตนฺติ ถุติคีตํ. พฺรหฺมภูตํ เสฏฺฐภูตํ ยานํ, พฺรหฺมภูตานํ เสฏฺฐภูตานํ ยานนฺติ วา พฺรหฺมยานํ. วิชิตตฺตา วิเสเสน ชินนโต. ราคํ วินยมานา ปริโยสาเปตีติ สพฺพมฺปิ ราคํ สมุจฺเฉทวินยวเสน วิเนติ, อตฺตโน กิจฺจํ ปริโยสาเปติ. กิจฺจปริโยสาปเนเนว หิ สยมฺปิ [Pg.397] ปริโยสานํ นิปฺผตฺตึ อุปคจฺฉติ. เตนาห ‘‘ปริโยสานํ คจฺฉติ นิปฺผชฺชตี’’ติ.

‘완나기따(Vaṇṇagīta)’란 찬양의 노래이다. ‘브라흐마부따(Brahmabhūta)’는 최상의 상태가 된 탈것이며, 혹은 성스러운 존재들, 최상의 존재들의 탈것이기에 ‘브라흐마야나(Brahmayāna)’이다. 특별히 승리했기 때문에 ‘이기었으므로(vijitattā)’라고 한다. ‘탐욕을 제어하여 끝낸다’는 것은 모든 탐욕을 단멸에 의한 제어로써 조복하고, 자신의 임무를 끝낸다는 것이다. 임무를 끝냄으로써 자신도 완성에 도달한다. 그 때문에 ‘끝에 도달하고 성취된다’라고 말하였다.

---

ธุรนฺติ ภุมฺมตฺเถ อุปโยควจนนฺติ อาห ‘‘ตตฺรมชฺฌตฺตตายุเค ยุตฺตา’’ติ. อีสาติ ยุคสนฺธาริกา ทารุยุคฬา. ยถา วา พาหิรํ ยุคํ ธาเรติ, ตสฺสา ฐิตาย เอว กิจฺจสิทฺธิ, เอวํ กิริยาวเสน ลทฺธพเลน ตตฺรมชฺฌตฺตตายุเค ถิรํ ธาเรติ, เตเหว อริยมคฺครถสฺส ปวตฺตนํ. หิริคฺคหเณน เจตฺถ ตํสหจรณโต โอตฺตปฺปมฺปิ คหิตํเยว โหติ. เตนาห ‘‘อตฺตนา สทฺธิ’’นฺติอาทิ. นาฬิยา มินมาโน ปุริโส วิย อารมฺมณํ มินาตีติ มโน. กตรํ ปน ตํ มโน, กถญฺจสฺส โยตฺตสทิสตาติ อาห ‘‘วิปสฺสนาจิตฺต’’นฺติอาทิ. เตน โยตฺตํ วิยาติ โยตฺตนฺติ ทสฺเสติ. โลกิยวิปสฺสนาจิตฺตํ อติเรกปญฺญาส กุสลธมฺเม เอกาพทฺเธ เอกสงฺคหิเต กโรตีติ สมฺพนฺโธ. เต ปน ‘‘ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหตี’’ติ จิตฺตงฺควเสน ธมฺมสงฺคเห (ธ. ส. ๑) อาคตนเยเนว เวทิตพฺพา. โลกุตฺตรวิปสฺสนาจิตฺตนฺติ มคฺคจิตฺตํ อาห. อติเรกสฏฺฐีติ เต เอว สมฺมากมฺมนฺตาชีเวหิ อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยาทีหิ จ สทฺธึ อติเรกสฏฺฐิ กุสลธมฺเม. เอกาพทฺเธติ เอกสฺมึ เอว อารมฺมเณ อาพทฺเธ. เอกสงฺคเหติ ตเถว วิปสฺสนากิจฺจวเสน เอกสงฺคเห กโรติ. ปุพฺพงฺคมภาเวน อารกฺขํ สาเรตีติ อารกฺขสารถี. ‘‘ยถา หิ รถสฺส…เป… สารถี’’ติ วตฺวา ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘โยคฺคิโย’’ติ วุตฺตํ. ธุรํ วาเหติ โยคฺเค. โยเชติ โยคฺเค สมคติยญฺจ. อกฺขํ อพฺภญฺชติ สุขปฺปวตฺตนตฺถํ. รถํ เปเสติ โยคฺคโจทเนน. นิพฺพิเสวเน กโรติ คมนวีถิยํ ปฏิปาทเนน สนฺนิโยเชติ. อารกฺขปจฺจุปฏฺฐานาติ อารกฺขํ ปจฺจุปฏฺฐเปติ อสมฺโมสสภาวตฺตา. คติโยติ ปวตฺติโย, นิปฺผตฺติโย วา. สมนฺเวสตีติ คเวสติ.

‘멍에(dhura)’는 처소의 의미를 가진 대격이기에 ‘거기 평온의 멍에에 매여’라고 하였다. ‘이사(Īsā)’는 멍에를 지탱하는 두 개의 나무이다. 마치 외부의 멍에를 유지할 때 그것이 고정되어 있어야 임무가 완수되듯, 작용에 의해 얻어진 힘으로 평온의 멍에를 견고하게 유지하며, 그것들로써 성스러운 도의 수레가 굴러간다. ‘부끄러움(hiri)’을 언급함으로써 그것과 수반되는 ‘창피함(ottappa)’도 함께 취해진 것이다. 그 때문에 ‘자신과 함께’ 등이라고 하였다. 통(nāḷi)으로 측정하는 사람처럼 대상을 측정하기에 ‘마음(mano)’이라 한다. 어떤 마음인가 하면 ‘위빳사나의 마음’ 등이라고 하였다. 그것이 ‘끈(yotta)과 같다’고 하여 끈임을 나타낸다. 세간적인 위빳사나의 마음은 50가지가 넘는 유익한 법들을 하나로 연결하고 하나로 결합한다는 의미이다. 그것들은 ‘접촉이 있고…(중략)…무산란이 있다’는 심소의 측면에서 법도해(Dhammasaṅgaha)에 나온 방식대로 알아야 한다. ‘출세간의 위빳사나 마음’이란 도의 마음을 말한다. ‘60가지가 넘는’이란 정견, 정명과 미지당지근(anaññātaññassāmītindriya) 등과 함께하는 60가지 이상의 유익한 법들을 말한다. ‘하나로 묶인’이란 하나의 대상에 매여 있다는 것이며, ‘하나로 모음’이란 바로 거기서 위빳사나의 역할로써 하나로 집중시키는 것을 말한다. 앞장서서 보호를 기억나게 하므로 ‘보호하는 마부(ārakkhasārathī)’이다. ‘마치 수레의…(중략)…마부’라고 말한 뒤 그것을 설명하기 위해 ‘길들여진(yoggiya)’이라고 하였다. 멍에를 메고, 길들여진 것들을 조화로운 운행에 연결한다. 부드러운 진행을 위해 차축에 기름을 친다. 길들여진 것들을 재촉하여 수레를 보낸다. 가야 할 길에 잘 배치하여 전념하게 한다. ‘보호가 나타남’이란 잊어버리지 않는 성질 때문에 보호를 확립하는 것이다. ‘가띠(gati)’는 진행 혹은 성취이다. ‘추구한다’는 것은 찾는다는 뜻이다.

---

อริยปุคฺคลสฺส นิพฺพานํ ปฏิมุขํ สมฺปาปเน รโถ วิยาติ รโถ. ปริกโรติ วิภูสยตีติ ปริกฺขาโร, วิภูสนํ, สีลญฺจ อริยมคฺคสฺส วิภูสนฏฺฐานิยํ. เตน วุตฺตํ ‘‘จตุปาริสุทฺธิสีลาลงฺกาโร’’ติ, สีลภูสโนติ อตฺโถ. วิปสฺสนาสมฺปยุตฺตานนฺติ โลกิยาย โลกุตฺตราย จ วิปสฺสนาย สมฺปยุตฺตานํ. วิธินา อีเรตพฺพโต ปวตฺเตตพฺพโต วีริยํ, [Pg.398] สมฺมาวายาโม. สมํ สมฺมา จ ธิยตีติ สมาธิ, ธุรญฺจ ตํ สมาธิ จาติ ธุรสมาธิ, อุเปกฺขา ธุรสมาธิ เอตสฺสาติ อุเปกฺขาธุรสมาธิ, อริยมคฺโค อุเปกฺขาสงฺขาตธุรสมาธีติ อตฺโถ. อฏฺฐกถายํ ปน พฺยญฺชนํ อนาทิยิตฺวา ธุรสมาธิสทฺทานํ ภินฺนาธิกรณตา วุตฺตา. ปโยคมชฺฌตฺเตติ วีริยสมตาย. อนิจฺฉาติ อิจฺฉาปฏิปกฺขา. เตนาห ‘‘อโลภสงฺขาตา’’ติ. ปริวารณนฺติ ปริวาโร, ปริจฺฉโทติ อตฺโถ.

성자의 열반을 향해 나아가게 하므로 수레와 같아서 ‘수레(ratho)’라 한다. 주변을 꾸미고 장식하므로 ‘부속품(parikkhāra)’이라 하며, 장식과 계(sīla)는 성스러운 도의 장식에 해당한다. 그래서 ‘사방청정계의 장식’이라 하였으니, 계라는 장식이라는 뜻이다. ‘위빳사나와 결합된 자들의’란 세간과 출세간의 위빳사나와 결합된 자들의 것이다. 정당한 방법으로 고무되고 진행되어야 하기에 정진(vīriya)은 곧 정정진(sammāvāyāmo)이다. 평등하고 바르게 지탱되기에 삼매(samādhi)이며, 멍에이면서 삼매이기에 ‘멍에-삼매(dhurasamādhi)’이고, 평온(upekkhā)이 이 멍에-삼매인 것이 ‘평온-멍에-삼매’이니, 성스러운 도는 곧 평온이라 불리는 멍에-삼매라는 뜻이다. 그러나 주석서에서는 문구에 얽매이지 않고 ‘멍에(dhura)’와 ‘삼매(samādhi)’ 단어의 격(격의 일치)이 다름을 설명하였다. ‘수행의 중간’이란 정진의 균형에 있어서이다. ‘욕구 없음(aniccha)’이란 욕구의 반대이다. 그래서 ‘무탐(alobha)이라 일컬어지는 것’이라고 하였다. ‘둘러싸는 것’은 주위를 에워싸는 것(parivāra), 즉 덮개(paricchada)라는 뜻이다.

---

เมตฺตาติ เมตฺตาเจโตวิมุตฺติ. ตถา กรุณา. ปุพฺพภาโคติ อุภินฺนมฺปิ อุปจาโร. ทฺเวปิ กายจิตฺตวิเวกา วิย ปุพฺพภาคธมฺมวเสน วุตฺตา. อริยมคฺครเถติ ปริสุทฺธมคฺคสงฺขาเต รเถ. อริยมคฺครโถ จ มคฺครโถ จาติ อริยมคฺครโถ, เอวํ เอกเสสนเยน วา อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เตนาห ‘‘อิมสฺมึ โลกิยโลกุตฺตรมคฺครเถ ฐิโต’’ติ. สนฺนทฺธจมฺโมติ โยคาวจรสฺส ปฏิมุกฺกจมฺมํ. น นํ เต วิชฺฌนฺตีติ วจนปถา น นํ วิชฺฌนฺติ. ธมฺมเภทนวเสน น ภญฺชติ, ตสฺส อริยมคฺคสฺส รถสฺส สมฺมา โยชิตสฺส อนฺตรา ภงฺโค นตฺถีติ อตฺโถ.

‘자애(mettā)’란 자심탈(mettā-cetovimutti)이다. 연민(karuṇā)도 마찬가지이다. ‘준비 단계(pubbabhāga)’란 두 가지 모두의 근접(upacāra) 단계이다. 두 가지 모두 신원리와 심원리처럼 준비 단계의 법으로서 언급되었다. ‘성스러운 도의 수레에서’란 청정한 도라고 일컬어지는 수레에서이다. ‘성스러운 도의 수레(ariyamaggaratha)’와 ‘도의 수레(maggaratha)’를 합쳐 ‘성스러운 도의 수레’라고 한 것이니, 이와 같이 ‘하나만 남기는 방식(ekasesanaya)’으로 그 의미를 알아야 한다. 그래서 ‘이 세간적·출세간적 도의 수레에 머물며’라고 하였다. ‘가죽을 두른(sannaddhacamma)’이란 수행자가 착용한 갑옷이다. ‘그것들이 그를 뚫지 못한다’는 것은 언로(言路)들이 그를 뚫지 못한다는 것이다. 법을 파괴함으로써 부서지지 않으니, 그 성스러운 도의 수레가 잘 연결되어 중간에 부서짐이 없다는 뜻이다.

---

อตฺตโน ปุริสการํ นิสฺสาย ลทฺธตฺตา อตฺตโน สนฺตาเนติ อธิปฺปาโย. อนุตฺตรนฺติ อุตฺตรรหิตํ. ตโต เอว เสฏฺฐยานํ, นสฺส เกนจิ สทิสนฺติ อสทิสํ. ธิติสมฺปนฺนตาย ธีรา ปณฺฑิตปุริสา โลกมฺหา นิยฺยนฺติ คจฺฉนฺติ. ‘‘ชยํ ชย’’นฺติ คาถายํ วจนวิปลฺลาเสน วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ชินนฺตา ชินนฺตา’’ติ.

자신의 인간적인 노력을 의지하여 얻었으므로 '자신의 상속(santāna)에서'라는 뜻이다. '위없는(anuttara)'이란 더 높은 것이 없다는 뜻이다. 그러므로 그것은 최상의 탈것이며, 어느 것과도 같지 않으므로 '비할 데 없는(asadisa)' 것이다. 굳센 의지(dhiti)를 갖추었으므로 현명한 이들인 지혜로운 사람들은 세상에서 벗어나 나아간다. '자양 자양(jayaṃ jaya)'이라는 게송의 문구는 어순의 바뀜(vacanavipallāsa)에 의해 말해진 것이므로 '승리하면서 승리하면서(jinantā jinantā)'라고 설명한 것이다.

---

ชาณุสฺโสณิพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

자눗소니 바라문 경에 대한 설명이 끝났다.

---

๕-๖. กิมตฺถิยสุตฺตาทิวณฺณนา

5-6. 끼맛티야 경 등에 대한 설명

---

๕-๖. นิยมตฺโถติ อวธารณตฺโถ. เตน นิยเมน อวธารเณน – อญฺญํ มคฺคํ ปฏิกฺขิปติ อิโต อญฺญสฺส นิยฺยานิกมคฺคสฺส อภาวโต. ‘‘ทุกฺขสฺส ปริญฺญตฺถ’’นฺติ วุตฺตตฺตา วฏฺฏทุกฺขํ กถิตํ. อริยมคฺเค คหิเต ตสฺส ปุพฺพภาคมคฺโค วิปสฺสนาย คหิโต เอวาติ ‘‘มิสฺสกมคฺโค กถิโต’’ติ วุตฺตํ. อุตฺตานเมว อปุพฺพสฺส อภาวา. อยํ ปน วิเสโส ‘‘ราคกฺขโย’’ติอาทีหิ [Pg.399] ยทิปิ นิพฺพานํ วุตฺตํ. ตถาปิ อรหตฺตํ วิย พฺรหฺมจริยมฺปิ. เตน นิพฺพานํ เอว วุจฺจติ ‘‘อิทํ พฺรหฺมจริยปริโยสาน’’นฺติ.

5-6. '제한하는 의미(niyamattha)'란 한정하는 의미(avadhāraṇattha)이다. 그 제한 즉 한정에 의해 다른 길을 배제하는데, 이것 외에는 다른 해탈의 길이 없기 때문이다. '괴로움을 철저히 알기 위하여'라고 하였으므로 윤회의 괴로움이 설해진 것이다. 성스러운 도(ariya-magga)를 취할 때, 그 예비 단계의 도인 위빳사나도 함께 취해진 것이므로 '혼합된 도가 설해졌다'라고 한다. 새로운 내용이 없으므로 명백하다. 그러나 '탐욕의 소멸' 등으로써 비록 열반을 말하였더라도, 아라한과 마찬가지로 청정범행도 그러하다. 그러므로 열반을 일컬어 '이것이 청정범행의 완성이다'라고 한다.

---

กิมตฺถิยสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

끼맛티야 경 등에 대한 설명이 끝났다.

---

๗. ทุติยอญฺญตรภิกฺขุสุตฺตวณฺณนา

7. 두 번째 어떤 비구 경에 대한 설명

---

๗. ราควินยาทิปเทหิ นิพฺพานํ วาปิ วุจฺเจยฺย อรหตฺตํ วาปิ. ยสฺมา โส ภิกฺขุ อุภยตฺถปิ นิวิฏฺฐพุทฺธิ, ตสฺมา ภควา ตสฺส อชฺฌาสยวเสน ‘‘นิพฺพานธาตุยา โข เอต’’นฺติอาทินา นิพฺพานธาตุํ วิสฺสชฺเชตฺวา ปุน ‘‘อาสวานํ ขโย เตน วุจฺจตี’’ติ อาห. ยสฺมา อริยมคฺโค ราคาทิเก สมุจฺเฉทวเสน วิเนติ, อาสวญฺจ สพฺพโส เขเปติ, เตน จ วุตฺตํ นิพฺพานํ อรหตฺตญฺจ, ตสฺมา ตทุภยํ ‘‘ราควินโยติอาทิ นามเมวา’’ติ วุตฺตํ. อนุสนฺธิกุสลตาย ปุจฺฉนฺโต เอตํ อโวจาติ อิมินา ‘‘ปุจฺฉานุสนฺธิ อิธ ลพฺภตี’’ติ ทีปิตํ, อชฺฌาสยานุสนฺธิปิ เอตฺถ ลพฺภเตวาติ ทฏฺฐพฺพํ.

7. '탐욕의 제어' 등의 단어들로는 열반을 말할 수도 있고 아라한과를 말할 수도 있다. 그 비구가 양쪽 모두에 마음이 머물러 있었기 때문에, 세존께서는 그의 의도에 따라 '그것은 열반의 요소이다'라는 등의 말씀으로 열반의 요소를 답하신 뒤, 다시 '그것으로 번뇌의 멸진을 말한다'라고 말씀하셨다. 성스러운 도는 탐욕 등을 단절의 방식(samuccheda)으로 제거하고 번뇌를 완전히 소멸시키며, 그것에 의해 열반과 아라한과가 설해지므로, 그 두 가지 모두를 '탐욕의 제어 등의 이름일 뿐이다'라고 한 것이다. 문맥의 연결에 능숙하여 질문하며 이것을 말했다는 것은, 여기서 '질문의 연결(pucchānusandhi)'이 얻어짐을 나타내며, '의도의 연결(ajjhāsayānusandhi)' 또한 여기서 얻어지는 것으로 보아야 한다.

---

ทุติยอญฺญตรภิกฺขุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

두 번째 어떤 비구 경에 대한 설명이 끝났다.

---

๘. วิภงฺคสุตฺตวณฺณนา

8. 분석 경에 대한 설명

---

๘. เอเกน ปริยาเยน อฏฺฐงฺคิกมคฺคํ วิภชิตฺวาติ ‘‘สมฺมาทิฏฺฐี’’ติอาทินา เอเกน ปริยาเยน อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ วิภาเคน ทสฺเสตฺวา ‘‘กตมา จ, ภิกฺขเว, สมฺมาทิฏฺฐี’’ติอาทินา ปุน อปเรน ปริยาเยน วิภชิตุกาโม. อุคฺคหธารณปริจยญาณานิปิ สวนญาเณ เอว อวโรธํ คจฺฉนฺตีติ ‘‘สวนสมฺมสนปฏิเวธปจฺจเวกฺขณวเสนา’’ติ วุตฺตํ.

8. '한 가지 방법으로 팔정도를 분석하여'란 '바른 견해' 등으로 한 가지 방법으로 성스러운 팔정도를 분석하여 보여준 뒤, '비구들이여, 그러면 무엇이 바른 견해인가?'라며 다시 다른 방법으로 분석하고자 하는 것이다. 배우고(uggaha) 기억하고(dhāraṇa) 익히는(paricaya) 지혜들도 듣는 지혜(savana-ñāṇa)에 포함되므로, '듣고 고찰하고 꿰뚫고 반조함에 따라'라고 하였다.

---

กมฺมฏฺฐานาภินิเวโสติ กมฺมฏฺฐานปฏิปตฺติ. ปุริมานิ ทฺเว สจฺจานิ อุคฺคณฺหิตฺวาติ สมฺพนฺโธ. อิฏฺฐํ กนฺตํ มนาปนฺติ นิโรธมคฺเคสุ นินฺนภาวํ ทสฺเสติ, น อภินนฺทนํ, ตนฺนินฺนภาโว เอว จ ตตฺถ กมฺมกรณํ ทฏฺฐพฺพํ. เอเกเนวากาเรน สจฺจานํ ปฏิเวธนิมิตฺตตา, โส เอว อภิมุขภาโว เตสํ สมาคโมติ เอกาภิสมโย.

'명상 주제에 전념함(kammaṭṭhānābhinivesa)'이란 명상 주제를 실천하는 것이다. '앞의 두 성제를 배우고'가 문맥의 연결이다. '원하고 바라고 마음에 드는'이란 멸제와 도제에 기울어져 있음을 나타내는 것이지, 환희(abhinandana)가 아니다. 거기서는 그 기울어짐 자체가 할 일을 하는 것으로 보아야 한다. 한 가지 방식으로 성제들을 꿰뚫는 표상이며, 그것들에 직면함이 그것들의 만남인 것이 '단번에 깨달음(ekābhisamaya)'이다.

---

อสฺสาติ [Pg.400] ญาณสฺส, โยคิโน วา. เอตฺถ จ เกจิ ‘‘โลกิยญาณมฺปิ ปฏิเวโธ สพฺพสฺส ยาถาวโพธภาวโต’’ติ วทนฺติ. นนุ อุคฺคหาทิปฏิเวโธ จ ปฏิเวโธว, น จ โส โลกุตฺตโรติ? ตํ น, เกวเลน ปฏิเวธ-สทฺเทน อุคฺคหาทิปฏิเวธานํ อวจนียตฺตา, ปฏิเวธนิมิตฺตตฺตา วา อุคฺคหาทิวเสน ปวตฺตํ ทุกฺขาทีสุ ปุพฺพภาเค ญาณํ ‘‘ปฏิเวโธ’’ติ วุจฺจติ, น ปฏิเวธตฺตา, ปฏิเวธภูตเมว ปน ญาณํ อุชุกํ ปฏิเวโธติ วตฺตพฺพตํ อรหติ. กิจฺจโตติ ปริญฺญาทิกิจฺจโต. อารมฺมณปฏิเวโธติ สจฺฉิกิริยาปฏิเวธมาห. กิจฺจโตติ อสมฺโมหปฏิเวธํ. อุคฺคหาทีหิ สจฺจสฺส ปริคฺคณฺหนํ ปริคฺคโห.

'그의'란 지혜의, 혹은 수행자의 것이다. 여기서 어떤 이들은 '세간적인 지혜도 모든 것을 여실하게 깨닫기 때문에 꿰뚫음(paṭivedha)이다'라고 말한다. '배움 등에 의한 꿰뚫음도 꿰뚫음이며, 그것은 출세간이 아니지 않은가?'라고 묻는다면, 그것은 그렇지 않다. 단순히 '꿰뚫음'이라는 단어만으로는 배움 등에 의한 꿰뚫음을 말할 수 없기 때문이다. 혹은 꿰뚫음의 원인이 되기 때문에 배움 등을 통해 일어난 고성제 등에 대한 예비 단계의 지혜를 '꿰뚫음'이라 부르는 것이지, 꿰뚫음 그 자체이기 때문은 아니다. 오직 꿰뚫음이 된 지혜만이 직접적인 꿰뚫음이라 불릴 자격이 있다. '역할에 따라(kiccato)'란 철저한 앎(pariññā) 등의 역할에 따른 것이다. '대상을 꿰뚫음'은 실현(sacchikiriyā)을 통한 꿰뚫음을 말한다. '역할에 따라'는 미혹 없음(asammoha)을 통한 꿰뚫음을 말한다. 배움 등을 통해 성제를 파악하는 것이 '파악(pariggaha)'이다.

---

ทุทฺทสตฺตาติ อนธิคตญาเณน ยาถาวสรสลกฺขณโต ทฏฺฐุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา อุปฺปตฺติโต ปากฏานิปิ. เตนาห ‘‘ทุกฺขสจฺจํ หี’’ติอาทิ. อุภยนฺติ ปุริมํ สจฺจทฺวยํ. ปโยโคติ กิริยา, วายาโม วา. ตสฺส มหนฺตตรสฺส อิจฺฉิตพฺพตํ ทุกฺกรตรตญฺจ อุปมาหิ ทสฺเสติ ‘‘ภวคฺคคฺคหณตฺถ’’นฺติอาทินา. ยถา ปุริมํ สจฺจทฺวยํ วิย เกนจิ ปริยาเยน อปากฏตาย ปรมคมฺภีรตฺตา อุคฺคหาทิวเสน ปุพฺพภาเค ปวตฺติเภทํ คเหตฺวา ‘‘ทุกฺเข ญาณ’’นฺติอาทินา จตุพฺพิธํ กตฺวา วุตฺตํ. เอกเมว ตํ ญาณํ โหติ เอกาภิสมยวเสเนว ปวตฺตนโต.

'보기 어렵기 때문에(duddasattā)'란 일어나기 때문에 분명할지라도, 아직 얻지 못한 지혜로는 여실한 본성과 개별적 특징에 따라 볼 수 없기 때문이다. 그래서 '괴로움의 성제는...' 등으로 말씀하셨다. '둘 다'란 앞의 두 성제(고제와 집제)를 말한다. '방편(payoga)'이란 작용 혹은 노력이다. 그 노력의 막대함과 더 큰 어려움을 '존재의 정점을 붙잡기 위해' 등의 비유로써 보여준다. 앞의 두 성제처럼 어떤 방법으로도 분명하지 않고 지극히 깊기 때문에, 배움 등에 의해 예비 단계에서 일어나는 차이를 취하여 '괴로움에 대한 지혜' 등 네 가지로 나누어 설한 것이다. 그 지혜는 단번에 깨달음(ekābhisamaya)의 방식에 따라 일어나기 때문에 오직 하나이다.

---

กามปจฺจนีกฏฺเฐนาติ กามานํ อุชุปจฺจนีกภาเวน. กามโต นิสฺสฏภาเวนาติ กาเมหิ วิสํยุตฺตภาเวน. กามํ สมฺมสนฺตสฺสาติ ทุวิธมฺปิ กามํ อนิจฺจาทิโต สมฺมสนฺตสฺส. ปชฺชติ ปวตฺตติ เอเตนาติ ปทํ, กามสฺส ปทนฺติ กามปทํ, กามสฺส อุปฺปตฺติการณสฺส ฆาโต สมุคฺฆาโต, ตํ กามปทฆาตํ. เตนาห ‘‘กามวูปสม’’นฺติ. กาเมหิ วิวิตฺตํ กามวิวิตฺตํ. โส เอว จ เนสํ อนฺโต สมุจฺเฉทวิเวเกติ กตฺวา ตสฺมึ สาเธตพฺเพ อุปฺปนฺโนติ วุตฺตํ ‘‘กามวิวิตฺตนฺเต อุปฺปนฺโน’’ติ. กามโต นิกฺขมตีติ นิกฺขโม, โส เอว เนกฺขมฺมสงฺกปฺโป. อิมสฺมิญฺจ เนกฺขมฺมสงฺกปฺปสฺส สทฺทตฺถวิภาเวน ยถาวุตฺโต กามปจฺจนีกฏฺฐาทิโก อตฺถนิทฺธารณวิเสโส อนฺโตคโธ.

'감각적 욕망에 반대되는 의미로(kāmapaccanīkaṭṭhenāti)'란 감각적 욕망들과 직접적으로 반대되는 상태를 말한다. '감각적 욕망에서 벗어난 상태로'란 감각적 욕망들과 결합하지 않은 상태를 말한다. '감각적 욕망을 고찰하는 자의'란 두 종류의 감각적 욕망을 무상함 등으로 고찰하는 자를 뜻한다. 이것에 의해 나아가고(pajjati) 일어나는(pavattati) 것이 '발(pada)'이므로, 감각적 욕망의 발이 '감각적 욕망의 발자취(kāmapada)'이다. 감각적 욕망이 일어나는 원인을 치는 것이 '파괴(samugghāta)'이며, 그것이 감각적 욕망의 발자취를 파괴하는 것(kāmapadaghāta)이다. 그래서 '감각적 욕망의 가라앉음'이라고 하였다. 감각적 욕망에서 떨어진 것이 '감각적 욕망에서 적정함(kāmavivitta)'이다. 그것 자체가 그것들의 끝인 단절의 적정(samucchedaviveka)이기에, 그것이 성취될 때 일어난 것을 '감각적 욕망에서 적정한 끝에 일어난 것'이라고 하였다. 감각적 욕망에서 나가는 것이 '출리(nikkhama)'이며, 그것이 바로 출리의 사유(nekkhammasaṅkappa)이다. 이 출리의 사유라는 단어의 의미 분석에는 앞에서 말한 감각적 욕망에 반대되는 의미 등의 구체적인 의미 규정이 포함되어 있다.

---

เอเสว นโยติ อิมินา พฺยาปาทปจฺจนีกฏฺเฐน วิหึสาย ปจฺจนีกฏฺเฐนาติอาทิกํ อพฺยาปาทาวิหึสาสงฺกปฺปานํ อตฺถุทฺธารณวิธึ อติทิสติ. เนกฺขมฺมสงฺกปฺปาทโยติ อาทิ-สทฺเทน อพฺยาปาทอวิหึสาสงฺกปฺเป เอว สงฺคณฺหาติ. กาม…เป… สญฺญานนฺติ กามวิตกฺกาทิวิรติสมฺปยุตฺตานํ เนกฺขมฺมาทิสญฺญานํ. นานตฺตาติ นานาขณิกตฺตา. ตีสุ ฐาเนสูติ [Pg.401] ติปฺปกาเรสุ การเณสุ. อุปฺปนฺนสฺสาติ อุปฺปชฺชนารหสฺส. ภูมิลทฺธอุปฺปนฺนํ อิธาธิปฺเปตํ. เอส นโย อิโต ปเรสุปิ. ปทจฺเฉทโตติ การณุปจฺเฉทโต. ปทนฺติ หิ อุปฺปตฺติการณนฺติ วุตฺโตวายมตฺโถ. อนุปฺปตฺติสาธนวเสนาติ ยถา สงฺกปฺโป อายตึ นุปฺปชฺชติ, เอวํ อนุปฺปตฺติสาธนวเสน. สมฺมาทิฏฺฐิ วิย เอโกว กุสลสงฺกปฺโป อุปฺปชฺชติ.

이와 같은 방식이라는 것은 이 ‘악의의 대치라는 의미로, 해침의 대치라는 의미로’라는 등의 문구로써 무악의(abyāpāda)와 무해(avihiṃsā)의 사유의 의미를 이끌어내는 방법을 유추해 적용하는 것이다. '출리사유(nekkhammasaṅkappa) 등'에서 '등'이라는 말로 무악의와 무해의 사유를 포함한다. '감각적 욕망...등의 인식(saññā)들'이란 감각적 욕망의 사유 등을 멀리하는 것과 결합된 출리 등의 인식들을 말한다. '다양함(nānattā)'이란 서로 다른 순간이기 때문이다. '세 곳에서'란 세 가지 종류의 원인에 있어서이다. '일어난 것의'란 일어날 만한 것을 말한다. 여기서는 '토대(bhūmi)를 얻어 일어난 것'이 의도된 바이다. 이 방식은 이후의 것들에도 적용된다. '구절의 끊어짐으로부터'란 원인의 끊어짐으로부터이다. '구절(pada)'이란 발생의 원인이라고 말해진 것이 바로 이 의미이다. '불발생을 성취하는 것의 힘으로'란 사유가 미래에 다시 일어나지 않도록, 이처럼 불발생을 성취하는 방법으로 한다는 것이다. 정견(sammādiṭṭhi)과 같이 오직 하나의 유익한 사유가 일어난다.

---

จตูสุ ฐาเนสูติ วิสํวาทนาทีสุ จตูสุ วีติกฺกมฏฺฐาเนสุ. ปพฺพชิตานํ มิจฺฉาชีโว นาม อาหารนิมิตฺตโกติ อาห ‘‘ขาทนียโภชนียาทีนํ อตฺถายา’’ติ. สพฺพโส อเนสนาย ปหานํ สมฺมาอาชีโวติ อาห ‘‘พุทฺธปฺปสตฺเถน อาชีเวนา’’ติ. กมฺมปถปตฺตานํ วเสน ‘‘สตฺตสุ ฐาเนสู’’ติ วุตฺตํ. อกมฺมปถปตฺตาย หิ อเนสนาย โส ปทฆาตํ กโรติเยว.

'네 곳에서'란 기망(visaṃvādana) 등 네 가지 범계(vītikkama)의 장소에서이다. 출가자들의 그릇된 생계(micchājīvo)는 이른바 음식을 얻기 위한 표식(āhāranimitta)을 말하므로 "씹어 먹는 것과 부드러운 음식 등을 위하여"라고 하였다. 모든 방면에서 사악한 구함(anesanā)을 버리는 것이 정명(sammāājīvo)이므로 "부처님께서 찬탄하신 생계로써"라고 하였다. 업도(kammapatha)에 이른 것들의 힘으로 "일곱 곳에서"라고 설해졌다. 왜냐하면 업도에 이르지 않은 사악한 구함(anesanā)에 대해서도 그는 발로 밟아버리기(padaghāta) 때문이다.

---

ตถารูเป วา อารมฺมเณติ ยสฺมึ อารมฺมเณ อิมสฺส ปุพฺเพ กิเลสา น อุปฺปนฺนา, ตสฺมึ เอว. อนุปฺปนฺนานนฺติ อนุปฺปาทสฺสปิ ปตฺถนาวเสน อนุปฺปนฺนานํ. วีริยจฺฉนฺทนฺติ วีริยสฺส นิพฺพตฺเตตุกามตาฉนฺทํ. ‘‘ฉนฺทสมฺปยุตฺตวีริยญฺจา’’ติ วทนฺติ. วีริยเมว ปน อนุปฺปนฺนากุสลานุปฺปาทเน ลพฺภมานฉนฺทตาย ธุรสมฺปคฺคหตาย ฉนฺทปริยาเยน วุตฺตํ. ตถา หิ วีริยํ – ‘‘อนิกฺขิตฺตฉนฺทตา อนิกฺขิตฺตธุรตา’’ติ (ธ. ส. ๒๖) นิทฺทิฏฺฐํ. โกสชฺชปกฺเข ปติตุํ อทตฺวา จิตฺตํ ปคฺคหิตํ กโรติ. ปธานนฺติ ปธานภูตวีริยํ.

'그와 같은 형상의 대상에서'란 이전에 번뇌가 일어나지 않았던 바로 그 대상에서이다. '일어나지 않은 것들의'란 [장래에도] 일어나지 않기를 바라는 힘에 의해 일어나지 않은 것들을 말한다. '정진의 의욕(vīriyacchanda)'이란 정진을 일으키고자 하는 의욕이다. "의욕과 결합된 정진"이라고도 말한다. 그러나 정진 그 자체가 일어나지 않은 불선법을 일어나지 않게 함에 있어서 얻어지는 의욕의 상태이자 짐을 들어 올리는 상태이므로 의욕(chanda)이라는 방편의 명칭으로 설해진 것이다. 왜냐하면 정진은 "버려지지 않은 의욕, 버려지지 않은 짐" (Dha. Sa. 26)이라고 규정되어 있기 때문이다. 게으름(kosajja)의 편에 떨어지지 않게 하여 마음을 고양시킨다(paggahita). '정근(padhāna)'이란 주된 정진을 말한다.

---

อุปฺปตฺติปพนฺธวเสนาติ นิรนฺตรุปฺปาทนวเสน. จตูสุ ฐาเนสุ กิจฺจสาธนวเสนาติ ยถาวุตฺเตสุ จตูสุ ฐาเนสุ ปธานกิจฺจสฺส นิปฺผาทนวเสน อนุปฺปาทนาทิวเสน. กิจฺจสาธนวเสนาติ กายเวทนาจิตฺตธมฺเมสุ สุภสุขนิจฺจอตฺตคาหวิธมนวเสน อสุภทุกฺขานิจฺจานตฺตสาธนวเสน.

'발생의 연속에 의하여'란 끊임없이 일으키는 것에 의하여이다. '네 곳에서 임무를 완수하는 힘에 의하여'란 위에서 말한 네 곳에서 정근의 임무를 완수하는 것, 즉 일어나지 않게 하는 것 등에 의하여이다. [또는] '임무를 완수하는 힘에 의하여'란 신(身)·수(受)·심(心)·법(法)에 있어서 정(淨)·낙(樂)·상(常)·아(我)의 집착을 물리치는 방법으로 부정(asubha)·고(dukkha)·무상(anicca)·무아(anatta)를 성취하는 것에 의하여이다.

---

อยนฺติ ยถาวุตฺโต สทิสาสทิสตาวิเสโส. อสฺสาติ มคฺคสฺส. เอตฺถ กถนฺติ ยทิ รูปาวจรจตุตฺถชฺฌานโต ปฏฺฐาย ยาว สพฺพภวคฺคา ฌานงฺคมคฺคงฺคโพชฺฌงฺคานํ สทิสตา, เอวํ สนฺเต ‘‘อารุปฺเป จตุกฺกปญฺจกชฺฌานํ อุปฺปชฺชติ, ตญฺจ โลกุตฺตร’’นฺติ เอตฺถ กถํ อตฺโถ คเหตพฺโพติ อาห ‘‘เอตฺถาปี’’ติอาทิ. ตํฌานิกาวาติ ปฐมชฺฌานาทีสุ ยํ ฌานํ มคฺคปฏิลาภสฺส ปาทกภูตํ, ตํฌานิกาว อสฺส อริยสฺส อุปริปิ ตโย มคฺคา[Pg.402]. เอวนฺติ วุตฺตากาเรน. ปาทกชฺฌานเมว นิยเมติ อารุปฺเป จตุกฺกปญฺจกชฺฌานุปฺปตฺติยํ. วิปสฺสนาย อารมฺมณภูตา ขนฺธาติ สมฺมสิตขนฺเธ วทนฺติ. ปุคฺคลชฺฌาสโย นิยเมติ ปาทกสมฺมสิตชฺฌานานํ เภเท. ยสฺมา สงฺขารุเปกฺขาญาณเมว อริยมคฺคสฺส โพชฺฌงฺคาทิวิเสสํ นิยเมติ, ตโต ทุติยาทิปาทกชฺฌานโต อุปฺปนฺนสฺส สงฺขารุเปกฺขาญาณสฺส ปาทกชฺฌานาติกฺกนฺตานํ องฺคานํ อสมาปชฺชิตุกามตาวิราคภาวโต อิตรสฺส จ อตพฺภาวโต ตีสุปิ วาเทสุ วิปสฺสนาว นิยเมตีติ เวทิตพฺโพ, ตสฺมา วิปสฺสนานิยเมเนว หิ ปฐมวาเทปิ อปาทกชฺฌานาทิปาทกาปิ มคฺคา ปฐมชฺฌานิกา โหนฺติ. อิตเรหิ จ ปาทกชฺฌาเนหิ วิปสฺสนานิยเมหิ ตํตํฌานิกาว. เอวํ เสสวาเทสุ วิปสฺสนานิยโม ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺโพ. ทุติยวาเท ตํตํฌานิกตา สมฺมสิตสงฺขารวิปสฺสนานิยเมหิ โหติ. ตตฺร หิ วิปสฺสนา ตํตํวิราคภาวนา ภาเวตพฺพา, น โสมนสฺสสหคตา อุเปกฺขาสหคตา หุตฺวา ฌานงฺคาทินิยมํ มคฺคสฺส กโรตีติ เอวํ วิปสฺสนานิยโม วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมสฺมิญฺจ วาเท ปาทกสมฺมสิตชฺฌานุปนิสฺสยสพฺภาเว อชฺฌาสโย เอกนฺเตน โหตีติ ‘‘ปุคฺคลชฺฌาสโย นิยเมตีติ วทนฺตี’’ติ วุตฺตํ, อฏฺฐกถายํ ปน วิสุทฺธิมคฺคสฺส เอติสฺสา อฏฺฐกถาย เอกสงฺคหิตตฺตา ‘‘เตสํ วาทวินิจฺฉโย…เป… เวทิตพฺโพ’’ติ วุตฺตํ. ปุพฺพภาเคติ วิปสฺสนากฺขเณ.

'이것'이란 위에서 말한 바와 같이 비슷함과 비슷하지 않음의 차별을 말한다. '그것의'란 도(magga)의 것이다. '여기서 어떻게'란 만약 색계 제4선으로부터 시작하여 일체 유정천(sabbabhavagga)에 이르기까지 선지(jhānaṅga)·도지(maggaṅga)·각지(bojjhaṅga)의 비슷함이 있다면, 그러한 상황에서 "무색계에서 4지 또는 5지의 선이 일어나며, 그것은 출세간이다"라는 구절에서 그 의미를 어떻게 취해야 하는가에 대해 "여기에서도" 등으로 말하였다. '그 선에 속하는 것(taṃjhānikā)'이란 초선 등에서 도의 증득의 토대가 된 그 선에 속하는 것이 그 성자에게 있어서 위의 세 가지 도에서도 유지된다는 것이다. '이와 같이'란 설해진 방식으로이다. 무색계에서 4지 또는 5지의 선이 일어남에 있어서 오직 토대 선(pādakajjhāna)만이 결정한다. '위빳사나의 대상이 된 온(khandha)들'이란 파악된 온(sammasitakhandha)들을 말한다. '개인의 의도(puggalajjhāsayo)'가 토대 선과 파악된 선들의 차이를 결정한다. 상카루펙카지혜(saṅkhārupekkhāñāṇa, 행사혜)만이 성도의 각지 등의 차별을 결정하기 때문에, 제2선 이상의 토대 선으로부터 일어난 상카루펙카지혜가 토대 선을 넘어선 지(ṅga)들을 얻고자 하지 않는 이욕(virāga)의 상태에 있고 다른 것은 그렇지 않기 때문에, 세 가지 설 모두에서 위빳사나가 결정한다고 이해해야 한다. 그러므로 위빳사나의 결정에 의해서만 첫 번째 설에서도 토대 선이 없거나 다른 토대 선이 있더라도 도는 초선에 속하게 된다. 다른 토대 선들과 위빳사나의 결정에 의해 각각의 그 선에 속하게 된다. 이와 같이 나머지 설들에서도 위빳사나의 결정은 가능한 대로 조합되어야 한다. 두 번째 설에서 각각의 그 선에 속함은 파악된 형성(saṅkhāra, 행)들에 대한 위빳사나의 결정에 의한 것이다. 거기서 위빳사나는 각각의 이욕의 수행으로 닦여져야 하며, 희열이 함께하거나 평온이 함께하여 도의 선지 등을 결정하는 것이 아니므로, 위빳사나의 결정은 설해진 방식대로 이해해야 한다. 그리고 이 설에서 토대가 되어 파악된 선의 강력한 의지처(upanissaya)가 있을 때 의도(ajjhāsayo)는 결정적으로 존재하므로 "개인의 의도가 결정한다고 말한다"라고 하였다. 주석서(Aṭṭhakathā)에서는 위숫디막가(Visuddhimagga)와 이 주석서가 하나로 묶여 있기 때문에 "그들의 설의 판별은... 이해해야 한다"라고 하였다. '선행 단계에서'란 위빳사나의 순간에이다.

---

วิภงฺคสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

분별경(Vibhaṅgasutta)의 설명이 끝났다.

---

๙. สูกสุตฺตวณฺณนา

9. 가시경(Sūkasutta)의 설명

---

๙. สูกนฺติ สาลิยวาทีนํ วาลมาห. โส หิ นิกนฺตกสทิโส ปฏิมุขคตํ หตฺถํ วา ปาทํ วา ภินฺทติ, ตสฺมา เภทํ อิจฺฉนฺเตน อุทฺธคฺคํ กตฺวา ฐปิตํ สมฺมาปณิหิตํ นาม, ตถา อฏฺฐปิตํ มิจฺฉาปณิหิตํ นามาติ วุตฺตํ. มิจฺฉาปณิหิตายาติ กมฺมสฺสกตปญฺญาย มิจฺฉาฐปนํ นาม – ‘‘อิเม สตฺตา กมฺมวเสน สุขทุกฺขํ ปจฺจนุภวนฺติ, ตํ ปน กมฺมํ อิสฺสรสฺส อิจฺฉาวเสน พฺรหฺมา นิมฺมินาตี’’ติอาทินา มิจฺฉาปกปฺปนํ. เกจิ ปน ‘‘นตฺถิ ทินฺนนฺติอาทินา นเยน ปวตฺติ, ตสฺส วา ญาณสฺส อปฺปวตฺตี’’ติ วทนฺติ. มคฺคภาวนายาติ [Pg.403] เอตฺถาปิ มิจฺฉามคฺคสฺส ปวตฺตนํ, อริยมคฺคสฺส วา อปฺปวตฺตนํ มิจฺฉาฐปนํ. เตนาห ‘‘อปฺปวตฺติตตฺตา’’ติ. อวิชฺชํ ภินฺทิสฺสตีติ อวิชฺชํ สมุจฺฉินฺทิสฺสติ. มคฺคนิสฺสิตํ กตฺวา มคฺเค เอว ปกฺขิปิตฺวา. ตญฺหิ ญาณํ มคฺคสฺส มูลการณํ มคฺเค สิทฺเธ ตสฺส กิจฺจสฺส มตฺถกปฺปตฺติโต. ‘‘สมฺมาปณิหิตาย ทิฏฺฐิยา สมฺมาปณิหิตาย มคฺคภาวนายา’’ติ วุตฺตตฺตา มิสฺสกมคฺโค กถิโต. ฉวิเภทสทิโส เจตฺถ อวิชฺชาเภโท, โลหิตุปฺปาทสทิโส โลกุตฺตรมคฺคภาโว ทฏฺฐพฺโพ.

9. '가시(sūka)'란 쌀이나 보리 등의 까끄라기를 말한다. 그것은 가시와 같아서 마주치는 손이나 발을 찌른다. 그러므로 찌르기를 원하는 사람이 끝을 위로 향하게 하여 놓은 것을 '바르게 놓인 것(sammāpaṇihita)'이라 하며, 그렇게 놓지 않은 것을 '그릇되게 놓인 것(micchāpaṇihita)'이라고 설하셨다. '그릇되게 놓인 것'이란 업자성지(kammassakatapaññā)를 그릇되게 설정한 것을 말하니, 즉 "이 중생들은 업에 따라 고락을 겪지만, 그 업은 조물주(issara)의 의지에 따라 브라만이 창조하는 것이다"라는 등의 그릇된 구상을 말한다. 어떤 이들은 "보시한 것은 없다(natthi dinnaṃ)는 등의 방식으로 진행되거나, 혹은 그러한 지혜가 일어나지 않는 것"이라고 말한다. '도의 수행에서'라는 것에서도 그릇된 도(micchāmaggassa)가 진행되거나, 성스러운 도(ariyamagga)가 진행되지 않는 것이 그릇되게 설정된 것이다. 그래서 "일으켜지지 않았기 때문에"라고 하였다. '무명을 깨뜨릴 것이다'란 무명을 완전히 끊어버릴 것이라는 뜻이다. 도에 의지하게 하여 도에 바로 투입함으로써이다. 왜냐하면 그 지혜는 도의 근본 원인이며, 도가 성취되었을 때 그 임무의 정점에 도달하기 때문이다. "바르게 설정된 견해로써, 바르게 설정된 도의 수행으로써"라고 설해졌기 때문에 혼합된 도(missakamagga)가 언급되었다. 여기서 가시로 피부를 뚫는 것과 같은 것이 무명을 깨뜨리는 것이며, 피가 나오는 것과 같은 것이 출세간 도의 상태라고 보아야 한다.

---

สูกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

가시경(Sūkasutta)의 설명이 끝났다.

---

๑๐. นนฺทิยสุตฺตวณฺณนา

10. 난디야경(Nandiyasutta)의 설명

---

๑๐. ฉนฺนปริพฺพาชโก วตฺถจฺฉาทิยา ฉนฺนงฺคปริพฺพาชโก, น นคฺคปริพฺพาชโก.

10. 찬나 빠리브바자카(Channaparibbājako, 가린 유행자)는 옷으로 몸을 가린 유행자이지, 나체 유행자가 아니다.

---

อวิชฺชาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

무명품(無明品)의 해설이 끝났다.

---

๒. วิหารวคฺโค

2. 머뭄의 품(Vihāravaggo, 住品)

---

๑. ปฐมวิหารสุตฺตวณฺณนา

1. 첫 번째 머뭄 경의 해설

---

๑๑. อฑฺฒมาสนฺติ อจฺจนฺตสํโยเค อุปโยควจนํ. ปฏิสลฺลียิตุนฺติ ยถาวุตฺตํ กาลํ ปฏิ ทิวเส ทิวเส สมาปตฺติยํ ธมฺมจินฺตายํ จิตฺตํ นิลียิตุํ. วิเนตพฺโพติ สมุจฺเฉทวินเยน วิเนตพฺโพ อริยมคฺคาธิคนฺตพฺโพ. ตนฺติ ทิฏฺฐานุคติอาปชฺชนํ. อสฺสาติ ชนตาย. อปคจฺฉตีติ สตฺถุ สนฺติกโต อเปติ. สูติ นิปาตมตฺตํ.

11. '보름 동안(Aḍḍhamāsaṃ)'이라는 것은 완전한 결합을 나타내는 목적격(upayogavacana)이다. '홀로 물러나 머물기 위해(Paṭisallīyituṃ)'라는 것은 앞서 말한 기간 동안 날마다 증득(samāpatti)과 법에 대한 사유에 마음을 몰입시키는 것을 말한다. '제거되어야 한다(Vinetabbo)'는 것은 단멸의 제거(samucchedavinaya)로 제거되어야 한다는 것이며, 성스러운 길로 도달해야 함을 뜻한다. '그것(Taṃ)'이란 본 것을 그대로 따르게 되는 것을 말한다. '그의(Assā)'란 사람들의 것이다. '멀어진다(Apagacchati)'는 것은 스승의 곁에서 떠나간다는 뜻이다. '수(Su)'는 단지 불변사(nipāta)일 뿐이다.

---

ปเทเสนาติ เอกเทเสน. สห ปเทเสนาติ สปเทโส. สฺวายํ สปเทโส ยสฺมา เวทนาวเสเนว ปาฬิยํ อาคโต, ตสฺมา ปรมตฺถธมฺมโกฏฺฐาเส เวทนา อนวเสสโต ลพฺภติ, เต คณฺหนฺโต ‘‘ขนฺธปเทโส’’ติอาทิมาห. ตํ สพฺพนฺติ ขนฺธปเทสาทิกํ สพฺพมฺปิ. ‘‘สมฺมสนฺโต’’ติ ปทสฺส อตฺถทสฺสนวเสน ‘‘ปจฺจเวกฺขนฺโต’’ติ อาห. ปจฺจเวกฺขณา อิธ สมฺมสนํ นาม, น วิปสฺสนา. วิปสฺสนาสมฺมสนํ ปน ภควโต [Pg.404] วิสาขปุณฺณมายํ เอว นิปฺผนฺนํ, ตสฺมา ภควโต อญฺญภูมิกาปิ เวทนา อญฺญภูมิกานํ สตฺตานํ วิรุทฺธา อุปฺปชฺชเตวาติ วุตฺตํ ‘‘ยาว ภวคฺคา ปวตฺตา สุขา เวทนา’’ติ. สพฺพากาเรนาติ สรูปโต สมุทยโต อตฺถงฺคมโต อสฺสาทาทิโตติ สพฺพากาเรน. ปริคฺคณฺหนฺโต อุปปริกฺขนฺโต.

'부분으로(Padesena)'라는 것은 일부분으로라는 뜻이다. '부분과 함께(Saha padesena)'라는 것은 '부분이 있는 것(sapadeso)'이다. 이 부분이 있는 것은 경전(Pāḷi)에서 느낌(vedanā)의 측면에서만 전해지기 때문에, 궁극적 실제(paramatthadhamma)의 부분으로서의 느낌이 남김없이 얻어지므로, 그것들을 취하면서 '오온의 부분(khandhapadeso)' 등이라 말한 것이다. '그 모든 것(Taṃ sabbaṃ)'이란 오온의 부분 등을 포함한 전부를 뜻한다. '파악하면서(Sammasanto)'라는 단어의 뜻을 설명하기 위해 '관찰하면서(paccavekkhanto)'라고 하였다. 여기서 관찰(paccavekkhaṇā)은 파악(sammasana)이라 일컬어지며, 위빳사나(vipassanā)가 아니다. 부처님의 위빳사나를 통한 파악은 이미 위사카 달의 보름날에 완성되었기 때문에, 부처님에게는 다른 지위에 속하는 느낌도 다른 지위의 중생들에게 일어나는 것과는 반대로 일어난다고 하여 '유정천(bhavagga)까지 진행된 즐거운 느낌'이라고 말한 것이다. '모든 양상으로(Sabbākārena)'라는 것은 그 자체의 성질, 일어남, 사라짐, 달콤함 등으로 모든 양상을 뜻한다. '파악하면서(Pariggaṇhanto)'는 조사하면서(upaparikkhaṇto)라는 뜻이다.

---

นิปฺปเทสาเนว อนวเสสาเนว. อินฺทฺริยสติปฏฺฐานปเทโส สุวิญฺเญยฺโยติ อนุทฺธโต. อสฺสาติ ภควโต. ฐาเนติ ตสฺมึ ตสฺมึ ปจฺจเวกฺขิตพฺพสงฺขาเต โอกาเส. สา สา จ วิหารสมาปตฺตีติ ขนฺธวเสน อายตนาทิวเสน จ ปวตฺติตฺวา เตสํ เอกเทสภูตํ เวทนํเยว ปริคฺคเหตฺวา ตํ สมฺมสิตฺวา อนุกฺกเมน สมาปนฺนา ฌานสมาปตฺติ ผลสมาปตฺติ จ. ผลสมาปตฺติ หิ ตถา สมฺมสิตฺวา ปุนปฺปุนํ สมาปชฺชนวเสน อตฺถโต อภินฺนาปิ อธิฏฺฐานภูตธมฺมเภเทน ภินฺนา วิย วุจฺจติ, ยโต จตุวีสติโกฏิสตสหสฺสเภทา เทวสิกํ วฬญฺชนสมาปตฺติโย อฏฺฐกถายํ วุตฺตา. กามํ อญฺญธมฺมวเสนปิ ชาตา เอว, เวทนาวเสน ปเนตฺถ อภินิเวโส กโต เวทนานุภาเวน ชาตา. กสฺมา เอวํ ชาตาติ? พุทฺธานํ ญาณปทสฺส อนฺตรวิภาคตฺตา. ตถา หิ ภควา สกลมฺปิ อฑฺฒมาสํ เวทนาวเสเนว สมฺมสนํ ปวตฺเตติ, ตทนุสาเรน จ ตา วิหารสมาปตฺติโย สมาปชฺชิ. ตยิทํ อจฺฉริยํ อนญฺญสาธารณํ ภิกฺขู ปเวเทนฺโต สตฺถา – ‘‘เยน สฺวาห’’นฺติอาทิมโวจ.

'부분이 없는 것(Nippadesā)'은 남김없는 것이다. '감각기관과 마음챙김의 확립의 부분은 쉽게 알 수 있다'는 것은 산만하지 않다는 뜻이다. '그의(Assā)'란 부처님의 것이다. '자리에서(Ṭhāne)'란 각각의 관찰해야 할 대상으로 간주되는 장소에서라는 뜻이다. '이런저런 머뭄의 증득(Sā sā ca vihārasamāpatti)'이란 오온이나 처(āyatana) 등의 방식에 따라 일어나 그들의 일부분인 느낌만을 파악하고 그것을 파악하여 차례로 들어간 선정의 증득(jhānasamāpatti)과 과의 증득(phalasamāpatti)을 말한다. 과의 증득은 그렇게 파악하여 거듭거듭 증득하는 과정에서 본질적으로는 차이가 없더라도 기초가 되는 법의 구분에 따라 나누어진 것처럼 말해지니, 주석서에서 매일 사용하는 증득의 구분이 2조 4천억(catuvīsatikoṭisatasahassa) 가지라고 말하는 것과 같다. 물론 다른 법들에 의해서도 생겨나지만, 여기서는 느낌의 영향으로 생겨난 느낌의 측면에서 전념이 이루어진 것이다. 왜 그렇게 일어나는가? 부처님들의 지혜의 발자취(ñāṇapada)가 내적으로 구분되기 때문이다. 이처럼 세존께서는 보름 전체 동안 느낌의 측면에서만 파악(sammasana)을 진행하셨고, 그에 따라 그러한 머뭄의 증득을 성취하셨다. 스승께서는 다른 이들과 공유되지 않는 이 놀라운 사실을 비구들에게 알리시며 '내가 그것에 의해서(yena svāhaṃ)' 등을 말씀하셨다.

---

อกุสลาวาติ ปาณาติปาต-อทินฺนาทาน-กาเมสุมิจฺฉาจาร-มุสาวาท-ปิสุณวาจาสมฺผปฺปลาป-อภิชฺฌา-พฺยาปาทวเสน ตํตํมิจฺฉาทสฺสนวเสน จ อกุสลา เวทนา เอว โหติ. พฺรหฺมโลกาทีสุ อุปฺปชฺชิตฺวา ตตฺถ นิจฺจา ธุวา ภวิสฺสามาติ เอวํ ทิฏฺฐึ อุปนิสฺสายาติ โยเชตพฺพํ. เทวกุลาทีสุ เทวปูชตฺถํ, สพฺพชนปริโภคตฺถํ วา มาลาวจฺฉํ โรเปนฺติ. วธพนฺธนาทีนีติ อาทิ-สทฺเทน อทินฺนาทาน-มิจฺฉาจาร-มุสาวาท-ปิสุณวาจา-สมฺผปฺปลาปาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ทิฏฺฐธมฺมวิปากสฺส อปจุรตฺตา อปากฏตฺตา จ ‘‘ภวนฺตรคตาน’’นฺติ วุตฺตํ.

'불선한(Akusalā)'이라는 것은 살생, 투도, 사음, 망어, 양설, 기어, 탐욕, 진심의 방식과 각각의 그릇된 견해의 방식에 따른 불선한 느낌만을 말한다. 범천의 세상 등에 태어나서 거기서 '우리는 상주하고 영원할 것이다'라고 여기는 견해를 의지한다는 것과 연결해야 한다. 신전 등에서 신을 숭배하기 위해, 혹은 모든 사람이 사용하게 하기 위해 꽃나무를 심는다. '살육과 포박 등(Vadhabandhanādīni)'에서 '등(ādi)'이라는 단어는 투도, 사음, 망어, 양설, 기어 등이 포함되는 것으로 보아야 한다. 현세의 과보(diṭṭhadhammavipāka)가 많지 않고 분명하지 않기 때문에 '다른 생으로 넘어간 이들의(bhavantaragatānaṃ)'라고 하였다.

---

อิติ เนสนฺติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ, ปการตฺโถ วา. เตน ยถา ผรุสวาจาวเสน, เอวํ ตทญฺเญสมฺปิ อกุสลกมฺมานํ วเสน สมฺมาทิฏฺฐิปจฺจยา [Pg.405] อกุสลเวทนาปฺปวตฺติ ยถารหํ นีหริตฺวา วตฺตพฺพา. เอเสว นโยติ อิมินา ยถา มิจฺฉาทิฏฺฐิปจฺจยา สมฺมาทิฏฺฐิปจฺจยา จ กุสลากุสลวิปากเวทนา สหชาตโกฏิยา อุปนิสฺสยโกฏิยา จ วเสน ยถารหํ โยเชตฺวา ทสฺสิตา, เอวํ มิจฺฉาสงฺกปฺปปจฺจยาทีสุปิ ยถารหํ โยเชตฺวา ทสฺเสตพฺพาติ อิมมตฺถํ อติทิสติ. ฉนฺทปจฺจยาติ เอตฺถ ตณฺหาฉนฺทสหิโต กตฺตุกามตาฉนฺโท อธิปฺเปโตติ อาห ‘‘ฉนฺทปจฺจยาติอาทีสุ ปน ฉนฺทปจฺจยา อฏฺฐโลภสหคตจิตฺตสมฺปยุตฺตา เวทนา เวทิตพฺพา’’ติ. วิตกฺกปจฺจยาติ เอตฺถ อปฺปนาปฺปตฺโตว วิตกฺโก อธิปฺเปโตติ วุตฺตํ ‘‘วิตกฺกปจฺจยา ปฐมชฺฌานเวทนาวา’’ติ. วิตกฺกปจฺจยา ปฐมชฺฌานเวทนาย คหิตตฺตา ‘‘ฐเปตฺวา ปฐมชฺฌาน’’นฺติ. อุปริ ติสฺโส รูปาวจรา, เหฏฺฐา ติสฺโส อรูปาวจรา เอวํ เสสา ฉ สญฺญาสมาปตฺติเวทนา.

'이와 같이 그들의(Iti nesaṃ)'에서 '이와 같이(iti)'라는 말은 '등(ādi)'의 의미이거나 '방식(pakāra)'의 의미이다. 그리하여 거친 말의 방식과 마찬가지로, 그 외의 불선한 업들의 방식에 의해서도 바른 견해를 조건으로 불선한 느낌이 일어나는 것을 적절하게 끌어내어 설명해야 한다. '이것이 그 방법이다(Eseva nayo)'라는 것은, 그릇된 견해를 조건으로 하거나 바른 견해를 조건으로 하여 유익하거나 해로운 과보의 느낌을 함께 일어남(sahajāta)의 범주와 의지(upanissaya)의 범주에 따라 적절히 연결하여 보여준 것과 같이, 그릇된 사유(micchāsaṅkappa) 등을 조건으로 하는 경우에도 적절히 연결하여 보여주어야 한다는 뜻을 전달한다. '의욕을 조건으로(Chandapaccayā)'라는 것에서 여기서는 가애의 의욕(taṇhāchanda)을 동반한 하고자 하는 의욕(kattukāmatāchanda)이 의도된 것이라고 하여, '의욕을 조건으로 하는 것 등에서는 여덟 가지 탐욕과 함께하는 마음에 결합된 느낌으로 알아야 한다'라고 하였다. '사유를 조건으로(Vitakkapaccayā)'라는 것에서 여기서는 안지(appanā)에 도달한 사유만이 의도된 것이라고 하여, '사유를 조건으로 하는 것은 초선정의 느낌이다'라고 하였다. '초선정을 제외하고(ṭhapetvā paṭhamajjhānaṃ)'라는 것은 사유를 조건으로 하는 것으로 초선정의 느낌이 취해졌기 때문이다. 위의 세 가지 색계 선정과 아래의 세 가지 무색계 선정, 이렇게 나머지 여섯 가지 인식 증득의 느낌(saññāsamāpattivedanā)이 있다.

---

ติณฺณนฺติ ฉนฺทวิตกฺกสญฺญานํ. อวูปสเมติ ปฏิปกฺเขน อวูปสมิเต. ติณฺณญฺหิ เตสํ สหภาเวน ปจฺจยตา อฏฺฐโลภสหคตจิตฺเตสุ เอว. ตตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ ตํ วุตฺตเมว. ฉนฺทมตฺตสฺสาติ เตสุ ตีสุ ฉนฺทมตฺตสฺส. วูปสเม ปฐมชฺฌานเวทนาว อปฺปนาปฺปตฺตสฺส อธิปฺเปตตฺตา. ฉนฺทวิตกฺกานํ วูปสเม ทุติยชฺฌานาทิเวทนา อธิปฺเปตา สญฺญาย อวูปสนฺตตฺตา. ทุติยชฺฌานาทิเวทนาคหเณน หิ สพฺพา สญฺญาสมาปตฺติโย จ คหิตาว โหนฺติ. ติณฺณมฺปิ วูปสเมติ ฉนฺทวิตกฺกสญฺญานํ วูปสเม เนวสญฺญานาสญฺญายตนเวทนา อธิปฺเปตา. ภวคฺคปฺปตฺตสญฺญา หิ วูปสมนฺติ ฉนฺทสงฺกปฺปานํ อจฺจนฺตสุขุมภาวปฺปตฺติยา. เหฏฺฐา ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิปจฺจยา’’ติ เอตฺถ สมฺมาทิฏฺฐิคฺคหเณน เหฏฺฐิมมคฺคสมฺมาทิฏฺฐิปิ คหิตาว โหตีติ อาห – ‘‘อปฺปตฺตสฺส ปตฺติยาติ อรหตฺตผลสฺส ปตฺตตฺถายา’’ติ. อถ วา เหฏฺฐิมมคฺคาธิคเมน วินา อคฺคมคฺโค นตฺถีติ เหฏฺฐิมมคฺคาธิคมํ อตฺถาปนฺนํ กตฺวา ‘‘อรหตฺตผลสฺส ปตฺตตฺถายา’’ติ วุตฺตํ. อายเมติ ผเลน มิสฺสิโต โหติ เอเตนาติ อายาโม, สมฺมาวายาโมติ อาห ‘‘อตฺถิ อายามนฺติ อตฺถิ วีริย’’นฺติ. ตสฺส วีริยารมฺภสฺสาติ อญฺญาธิคมการณสฺส สมฺมาวายามสฺส วเสน. ปาฬิยํ ฐาน-สทฺโท การณปริยาโยติ อาห – ‘‘อรหตฺตผลสฺส การเณ’’ติ. ตปฺปจฺจยาติ เอตฺถ ตํ-สทฺเทน ‘‘ฐาเน’’ติ วุตฺตการณเมว ปจฺจามฏฺฐนฺติ อาห – ‘‘อรหตฺตสฺส ฐานปจฺจยา’’ติ. จตุมคฺคสหชาตาติ เอเตน ‘‘อรหตฺตผลสฺส ปตฺตตฺถายา’’ติ [Pg.406] เอตฺถ เหฏฺฐิมมคฺคานํ อตฺถาปตฺติวเสน คหิตภาวเมว โชเตติ. เกจิ ปน ‘‘จตุมคฺคสหชาตาติ วตฺวา นิพฺพตฺติตโลกุตฺตรเวทนาติ ภูตกถนํ วิเสสนํ. นิพฺพตฺติตโลกุตฺตรเวทนาติ ปฐมํ อเปกฺขิตพฺพํ, ปจฺฉา จตุมคฺคสหชาตา’’ติ วทนฺติ.

‘셋’이란 열의(chanda)·심사(vitakka)·지각(saññā)을 말한다. ‘가라앉히지 못한’이란 반대되는 것에 의해 가라앉혀지지 않은 것을 의미한다. 그 세 가지가 함께 존재함으로써 조건이 되는 것은 여덟 가지 탐욕이 함께하는 마음(aṭṭhalobhasahagatacitta)에서만 일어난다. 거기서 말해야 할 것은 이미 말해졌다. ‘열의뿐인 것의’란 그 세 가지 중 열의뿐인 것을 말한다. 가라앉음(vūpasame)에 있어서는 본궤도(appanā)에 도달한 초선정의 수(受)가 의도된 것이다. 열의와 심사가 가라앉았을 때는 지각이 아직 가라앉지 않았기 때문에 제2선정 등의 수(受)가 의도된 것이다. 제2선정 등의 수(受)를 취함으로써 모든 지각의 등지(saññāsamāpatti) 또한 취해진 것이 된다. ‘셋 모두 가라앉음’에 있어서는 열의·심사·지각이 가라앉았을 때의 비상비비상처의 수(受)가 의도된 것이다. 존재의 정점(bhavagga)에 도달한 지각은 열의와 사유(saṅkappa)가 지극히 미세한 상태에 도달했기 때문에 가라앉는다. 앞에서 ‘바른 견해를 조건으로(sammādiṭṭhipaccayā)’라고 한 것에서, 바른 견해를 취함으로써 낮은 단계의 도(道)의 바른 견해 또한 취해진 것이 된다는 뜻으로 ‘도달하지 못한 것의 도달을 위하여, 즉 아라한과의 도달을 위하여’라고 하였다. 또는 낮은 단계의 도의 증득 없이는 최상의 도가 없으므로, 낮은 단계의 도의 증득을 당연한 전제로 하여 ‘아라한과의 도달을 위하여’라고 말한 것이다. ‘노력한다(āyameti)’는 이것에 의해 과(果)와 섞이게 되므로 ‘노력(āyāma)’ 즉 바른 정진(sammāvāyāma)을 의미하기에 ‘노력이 있다(atthi āyāmaṃ), 즉 정진(vīriya)이 있다’라고 하였다. ‘그 정진의 시작(vīriyārambha)의’란 통찰지(aññā) 증득의 원인인 바른 정진의 힘에 의해서이다. 경전의 ‘근거(ṭhāna)’라는 말은 ‘원인(kāraṇa)’의 동의어이므로 ‘아라한과의 원인에’라고 하였다. ‘그것을 조건으로(tappaccayā)’에서 ‘그것(taṃ)’이라는 말은 ‘근거(ṭhāne)’라고 말한 바로 그 원인을 가리키므로 ‘아라한의 근거가 되는 조건을 통해’라고 하였다. ‘네 가지 도와 함께 생겨난(catumaggasahajātā)’이라는 말로 ‘아라한과의 도달을 위하여’라는 대목에서 낮은 단계의 도들이 당연히 포함되어 취해졌음을 밝히고 있다. 어떤 이들은 ‘네 가지 도와 함께 생겨난 것이라고 말한 것은 생겨난 출세간의 수(受)라는 사실을 밝히는 형용어이다. 생겨난 출세간의 수라는 점이 먼저 고려되어야 하고, 그 후에 네 가지 도와 함께 생겨난 것이 고려되어야 한다’라고 말한다.

---

ปฐมวิหารสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

첫 번째 머묾 경(Paṭhamavihārasutta)의 주석이 끝났다.

---

๒. ทุติยวิหารสุตฺตวณฺณนา

2. 두 번째 머묾 경(Dutiyavihārasutta)의 주석

---

๑๒. มิจฺฉาทิฏฺฐิ วูปสมติ สพฺพโส ปหียติ เอเตนาติ มิจฺฉาทิฏฺฐิวูปสโม. ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิวูปสโม นาม สมฺมาทิฏฺฐิ. ภวนฺตเร อุปฺปชฺชนฺโต อติทูเรติ มญฺญมาโน วิปากเวทนํ น คณฺหาตี’’ติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ‘‘อิมินา นเยนา’’ติ อติทิสิตฺวาปิ ตมตฺถํ ปากฏตรํ กาตุํ ‘‘ยสฺส ยสฺสา’’ติอาทึ วตฺวา เอว สามญฺญวเสน วุตฺตมตฺถํ ปจฺฉิเมสุ ตีสุ ปเทสุ สรูปโตว ทสฺเสตุํ ‘‘ฉนฺทวูปสมปจฺจยา’’ติอาทิมาห, ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว. วุตฺตตฺถาเนว อนนฺตรสุตฺเต.

12. 그릇된 견해가 가라앉는다는 것은 이것에 의해 완전히 제거된다는 의미이므로 ‘그릇된 견해의 가라앉음’이라 한다. ‘그릇된 견해의 가라앉음이란 바른 견해를 말한다. 다른 생에서 일어나는 것을 너무 멀다고 생각하여 과보의 수(受)를 취하지 않는다’라고 주석서에 설해졌다. ‘이러한 방식에 의해’라고 준용하여 그 의미를 더 분명하게 하기 위해 ‘어떤 자에게’ 등으로 말한 뒤, 보편적인 방식으로 설해진 의미를 마지막 세 구절에서 그 자체의 형태로 보여주기 위해 ‘열의의 가라앉음을 조건으로’ 등을 말하였으니, 이는 쉽게 알 수 있다. 그 의미는 앞의 경에서 설해진 바와 같다.

---

ทุติยวิหารสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

두 번째 머묾 경(Dutiyavihārasutta)의 주석이 끝났다.

---

๓-๗. เสกฺขสุตฺตาทิวณฺณนา

3-7. 유학 경(Sekkhasutta) 등의 주석

---

๑๓-๑๗. ติสฺสนฺนมฺปิ สิกฺขานํ สิกฺขนํ สีลํ เอตสฺสาติ สิกฺขนสีโล. สิกฺขตีติปิ วา เสกฺโข. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘สิกฺขตีติ โข, ภิกฺขเว, ตสฺมา เสกฺโขติ วุจฺจติ. กิญฺจ สิกฺขติ? อธิสีลมฺปิ สิกฺขตี’’ติอาทิ (อ. นิ. ๓.๘๖). ตีหิ ผเลหิ เหฏฺฐา. สาปิ จตุตฺถมคฺเคน สทฺธึ อุปฺปนฺนสิกฺขาปิ. มคฺคกฺขเณ หิ สิกฺขากิจฺจํ น นิฏฺฐิตํ วิปฺปกตภาวโต, ผลกฺขเณ ปน นิฏฺฐิตํ นาม. อุตฺตานตฺถาเนว เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา.

13-17. 세 가지 학습(sikkhā)을 배우는(sikkhana) 성품을 가졌으므로 유학(sikkhanasīla)이라 한다. 혹은 배운다고 해서 유학(sekkha)이라 한다. 이에 대해 ‘비구들이여, 배우기 때문에 유학이라 한다. 무엇을 배우는가? 증상계(adhisīla)도 배우고...’라고 설해졌다(A3.86). 세 가지 과(果)에 의해 낮은 단계에 있는 자이다. 그것은 네 번째 도와 함께 일어난 학습(sikkhā)이기도 하다. 도의 찰나(maggakkhaṇa)에는 학습의 임무가 아직 완료되지 않아 진행 중인 상태이지만, 과의 찰나(phalakkhaṇa)에는 완료된 것이라 한다. 그 의미는 앞에서 설한 방식에 따라 명확하다.

---

เสกฺขสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

유학 경(Sekkhasutta) 등의 주석이 끝났다.

---

วิหารวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

머묾 품(Vihāravagga)의 주석이 끝났다.

---

๓. มิจฺฉตฺตวคฺควณฺณนา

3. 그릇됨 품(Micchattavagga)의 주석

---

๒๑-๓๐. มิจฺฉาสภาวนฺติ [Pg.407] อยาถาวสภาวํ อนิยฺยานิกสภาวํ. สมฺมาสภาวนฺติ ยาถาวสภาวํ นิยฺยานิกสภาวํ. มิจฺฉาปฏิปตฺตาธิกรณเหตูติ เอตฺถ อธิ-สทฺโท อนตฺถโกติ อาห – ‘‘มิจฺฉาปฏิปตฺติกรณเหตู’’ติ. ญายติ ปฏิวิทฺธวเสน นิพฺพานํ คจฺฉตีติ ญาโย. โส เอว ตํสมงฺคีนํ วฏฺฏทุกฺขปาตโต ธารณฏฺเฐน ธมฺโมติ อาห – ‘‘ญายํ ธมฺมนฺติ อริยมคฺคธมฺม’’นฺติ. ญาณสฺส มิจฺฉาสภาโว นาม นตฺถีติ วิญฺญาณเมเวตฺถ ปจฺจเวกฺขณวเสน ปวตฺตํ ญาณ-สทฺเทน วุจฺจตีติ อาห ‘‘มิจฺฉาวิญฺญาโณ’’ติ. มิจฺฉาปจฺจเวกฺขโณติ กิญฺจิ ปาปํ กตฺวา ‘‘อโห มยา กตํ สุกต’’นฺติ เอวํ ปวตฺโต มิจฺฉาปจฺจเวกฺขโณ. โคสีลโควตาทิปูรณํ มุตฺตีติ เอวํ คณฺหโต มิจฺฉาวิมุตฺติ นาม. มิจฺฉาปฏิปทาทีหิ วิวฏฺฏนฺติ เอวํ วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตํ. ปุคฺคโล ปุจฺฉิโตติ นิคมิโต จ ‘‘อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสปฺปุริโส’’ติอาทินา. กิญฺจาปิ ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิโก โหตี’’ติอาทินา ปุคฺคโลว นิทฺทิฏฺโฐ, ตถาปิ ปุคฺคลสีเสนายํ ธมฺมเทสนาติ อาห ‘‘ธมฺโม วิภตฺโต’’ติ. เตเนวาห ‘‘ธมฺเมน ปุคฺคโล ทสฺสิโต’’ติ. ธมฺเมนาติ มิจฺฉาทิฏฺฐิอาทิเกน ธมฺเมน. กลฺยาณปุถุชฺชนโต ปฏฺฐาย สพฺพโส สปฺปุริสา นาม, ขีณาสโว สปฺปุริสตโร. สุปฺปวตฺตนิโยติ สุเขน ปวตฺเตตุํ สกฺกุเณยฺโย. ธาวตีติ คจฺฉติ. ปจฺจยุปฺปนฺเนน อุเปจฺจ นิสฺสิตพฺพโต อุปนิสา, ปจฺจโย, เอกสฺส ส-การสฺส โลปํ กตฺวา วาติ อาห – ‘‘สอุปนิสํ สปจฺจย’’นฺติ. ปริกรณโต ปริกฺขาโร, ปริวาโรติ อาห – ‘‘สปริกฺขารํ สปริวาร’’นฺติ. สหชาตวเสน อุปนิสฺสยวเสน จ สปจฺจยตา กิจฺจสาธเน นิปฺผาทเน สหายภาวูปคมเน จ สปริวารตา ทฏฺฐพฺพา.

21-30. 그릇된 성질(micchāsabhāva)이란 여실하지 못한 성질, 벗어나지 못하는(aniyyānika) 성질을 말한다. 바른 성질(sammāsabhāva)이란 여실한 성질, 벗어나는(niyyānika) 성질을 말한다. ‘그릇된 실천으로 인한 근거와 원인(micchāpaṭipattādhikaraṇahetu)’에서 ‘adhi-’라는 말은 특별한 의미가 없으므로 ‘그릇된 실천을 하는 원인에 의해’라고 하였다. 꿰뚫어 아는 것(paṭividdha)에 의해 열반으로 나아가므로 도리(ñāya)라 한다. 그것은 또한 그것을 갖춘 자들을 윤회의 괴로움에 떨어지지 않게 지탱해준다는 의미에서 법(dhamma)이므로 ‘도리인 법(ñāyaṃ dhammaṃ), 즉 성스러운 도의 법’이라고 하였다. 지혜(ñāṇa)에는 그릇된 성질이라는 것이 존재하지 않으므로, 여기서는 반조(paccavekkhaṇa)의 방식으로 일어나는 의식(viññāṇa)을 ‘지혜’라는 말로 표현한 것이기에 ‘그릇된 의식(micchāviññāṇa)’이라 하였다. 그릇된 반조(micchāpaccavekkhaṇa)란 어떤 악을 저지르고 나서 ‘아, 내가 참 잘했다’라고 일어나는 그릇된 반조를 말한다. 소의 계율과 소의 고행(gosīlagovata) 등을 채우는 것이 해탈(mutti)이라고 취하는 것을 ‘그릇된 해탈(micchāvimutti)’이라 한다. 그릇된 실천 등에 의한 윤회로부터의 벗어남(vivaṭṭa) 등 이와 같이 윤회와 윤회로부터의 벗어남이 설해졌다. ‘비구들이여, 이 자를 가리켜 비열한 사람(asappuriso)이라 한다’ 등으로 인물(puggalo)이 질문되고 결론지어졌다. 비록 ‘그릇된 견해를 가진 자가 되고’ 등으로 인물 자체가 지시되었을지라도, 인물을 위주로 하여 이 법의 가르침이 베풀어졌으므로 ‘법이 분류되었다(dhammo vibhatto)’라고 하였다. 그래서 ‘법에 의해 인물이 나타났다’라고 한 것이다. 법에 의해서란 그릇된 견해 등의 법에 의해서라는 뜻이다. 선량한 범부로부터 시작하여 모두가 참사람(sappurisa)이며, 번뇌가 다한 자(khīṇāsavo)가 더욱 참된 사람이다. 잘 전개되는 것(suppavattaniya)이란 수월하게 진행될 수 있는 것을 말한다. ‘달려간다(dhāvati)’는 것은 나아간다는 뜻이다. 결과로서 생겨난 것(paccayuppanna)에 의해 다가가 의지해야 하는 것이므로 의지처(upanisā)는 조건(paccaya)이며, ‘sa-’ 자 하나가 생략된 것이기에 ‘의지처를 갖춘(saupanisa), 즉 조건을 갖춘(sapaccaya)’이라고 하였다. 주변을 준비하는 것이므로 장비(parikkhāra)는 권속(parivāra)이기에 ‘장비를 갖춘(saparikkhāra), 즉 권속을 갖춘(saparivāra)’이라고 하였다. 함께 생겨나는 방식(sahajātavasena)과 의지하는 방식(upanissayavasena)에 의해 조건을 갖춘 상태를 보아야 하며, 과업을 성취하고 완수하며 도움을 주는 상태가 되는 것에 의해 권속을 갖춘 상태를 보아야 한다.

---

มิจฺฉตฺตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

그릇됨 품(Micchattavagga)의 주석이 끝났다.

---

๔. ปฏิปตฺติวคฺควณฺณนา

4. 실천 품(Paṭipattivagga)의 주석

---

๓๑-๔๐. อยาถาวปฏิปตฺติ, น ยถาปฏิปตฺติ, เหตุมฺหิปิ ผเลปิ อยาถาววตฺถุสาธนโต. เอกํ สุตฺตํ ธมฺมวเสน กถิตํ ปฏิปตฺติวเสน. เอกํ สุตฺตํ ปุคฺคลวเสน กถิตํ ปฏิปนฺนกวเสน. สํสารมโหฆสฺส ปรตีรภาวโต โย นํ อธิคจฺฉติ, ตํ ปาเรติ คเมตีติ ปารํ, นิพฺพานํ, ตพฺพิธุรตาย [Pg.408] นตฺถิ เอตฺถ ปารนฺติ อปารํ, สํสาโรติ วุตฺตํ – ‘‘อปาราปารนฺติ วฏฺฏโต นิพฺพาน’’นฺติ. ปารงฺคตาติ อเสกฺเข สนฺธาย. เยปิ คจฺฉนฺตีติ เสกฺเข. เยปิ คมิสฺสนฺตีติ กลฺยาณปุถุชฺชเน. ปารคามิโนติ เอตฺถ กิต-สทฺโท ติกาลวาจีติ เอวํ วุตฺตํ.

31-40. 사실이 아닌 실천(ayāthāvapaṭipatti)이란 사실대로 실천하지 않는 것을 말하며, 원인에 있어서나 결과에 있어서나 사실이 아닌 대상을 성취하기 때문이다. 하나의 경은 법의 관점에서 실천의 관점으로 설해졌다. 하나의 경은 인물의 관점에서 실천하는 자의 관점으로 설해졌다. 윤회의 거대한 홍수의 건너편 기슭이기에 그것에 도달하는 이를 건너가게 한다고 하여 '빠라(pāra, 저 언덕)', 즉 열반이라고 한다. 그것이 결여되어 있기에 여기에는 '빠라'가 없다는 뜻에서 '아빠라(apāra, 이 언덕)', 즉 윤회라고 한다. '아빠라빠라(apārāpāraṃ)'는 '윤회로부터 열반으로'라고 설해졌다. '빠랑가따(pāraṅgatā, 저 언덕에 이른 자)'는 무학(asekkha)을 염두에 둔 것이다. '가는 이들(yepi gacchantī)'은 유학(sekha)을 말한다. '갈 이들(yepi gamissantī)'은 선한 범부(kalyāṇaputhujjana)를 말한다. '빠라가미노(pāragāmino, 저 언덕으로 가는 자들)'에서 끼따(kita)라는 단어는 세 가지 시간(과거, 현재, 미래)을 나타낸다고 이와 같이 설해졌다.

---

ตีรนฺติ โอริมตีรมาห. เตน วุตฺตํ ‘‘วฏฺฏเมว อนุธาวตี’’ติ. เอกนฺตกาฬกตฺตา จิตฺตสฺส อปภสฺสรภาวกรณโต กณฺหาภิชาติเหตุโต จ วุตฺตํ ‘‘กณฺหนฺติ อกุสลธมฺม’’นฺติ. โวทานภาวโต จิตฺตสฺส ปภสฺสรภาวกรณโต สุกฺกาภิชาติเหตุโต จ วุตฺตํ – ‘‘สุกฺกนฺติ กุสลธมฺม’’นฺติ. กิเลสมาร-อภิสงฺขารมาร-มจฺจุมารานํ ปวตฺติฏฺฐานตาย โอกํ วุจฺจติ วฏฺฏํ, ตพฺพิธุรตาย อโนกนฺติ นิพฺพานนฺติ อาห – ‘‘โอกา อโนกนฺติ วฏฺฏโต นิพฺพาน’’นฺติ.

'기슭(tīra)'은 이쪽 기슭을 말한다. 그래서 '윤회만을 뒤쫓아 달린다'고 설해졌다. 마음이 전적으로 검게 되어 빛나지 않게 만들고 검은 태생(kaṇhābhijāti)의 원인이 되기에 '검은 것(kaṇha)은 불선법'이라고 설해졌다. 마음이 깨끗하게 되어 빛나게 만들고 하얀 태생(sukkābhijāti)의 원인이 되기에 '하얀 것(sukka)은 선법'이라고 설해졌다. 번뇌마, 상카라마, 사마(죽음의 마)가 일어나는 장소이기에 '오까(oka, 집)'는 윤회를 말하며, 그것이 결여된 것을 '아노까(anoka, 집 없음)', 즉 열반이라 한다. 그래서 '오까에서 아노까로(okā anokaṃ)'는 '윤회로부터 열반으로'라고 하였다.

---

ปรมตฺถโต สมณา วุจฺจนฺติ อริยา, สมณานํ ภาโว สามญฺญํ, อริยมคฺโค, เตน อรณียโต อุปคนฺตพฺพโต สามญฺญตฺโถ นิพฺพานนฺติ อาห – ‘‘สามญฺญตฺถนฺติ นิพฺพานํ, ตํ หี’’ติอาทิ. พฺรหฺมญฺญตฺถนฺติ เอตฺถาปิ อิมินา นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. พฺรหฺมญฺเญน อริยมคฺเคน. ราคกฺขโยติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทิสทฺทตฺโถ. เตน ‘‘โทสกฺขโย โมหกฺขโย’’ติ ปททฺวยํ สงฺคณฺหาติ. วฏฺฏติเยวาติ วทนฺติ ‘‘ราคกฺขโย’’ติ. ปริยาเยน หิ อรหตฺตสฺส วตฺตพฺพตฺตาติ.

궁극적인 의미에서 '사마나(samaṇa, 사문)'는 아리야(ariya, 성자)들을 말하며, 사문의 상태가 '사만냐(sāmañña, 사문의 상태)', 즉 성도(ariya-magga)이다. 그것으로 정복해야 하고 도달해야 하는 것이기에 '사만냐타(sāmaññattha, 사문의 목적)'가 열반이라고 하여 '사만냐타는 열반이다, 그것은 참으로' 등이라 하였다. '브라만냐타(brahmaññattha, 브라만의 목적)'에 대해서도 이와 같은 방식으로 의미를 알아야 한다. '브라만냐'는 성도로 얻어지는 상태를 뜻한다. '탐욕의 소멸(rāgakkhaya)'에서 이띠(iti)라는 단어는 '등(ādisadda)'의 의미이다. 따라서 '성냄의 소멸, 어리석음의 소멸'이라는 두 구절을 포함한다. '탐욕의 소멸'이라고 말하는 것은 곧 열반을 말하는 것이다. 방편(pariyāya)으로 아라한과를 말해야 하기 때문이다.

---

ปฏิปตฺติวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

실천품(Paṭipattivagga)에 대한 설명이 끝났다.

---

๕. อญฺญติตฺถิยเปยฺยาลวคฺควณฺณนา

5. 외도반복구품(Aññatitthiyapeyyālavagga)에 대한 설명

---

๔๑-๔๘. อปราปรํ ปริวตฺตมาเนน วตฺตสมฺปนฺเนน สํสารทฺธานปริญฺญาวเสเนว นิพฺพานสฺส ปตฺตพฺพตฺตา วุตฺตํ – ‘‘นิพฺพานํ ปตฺวา ปริญฺญาตํ นาม โหตี’’ติ. นิพฺพานํ ปตฺวาติ นิพฺพานปฺปตฺติเหตุ. เหตุอตฺโถ หิ อยํ ตฺวา-สทฺโท ยถา – ‘‘ฆตํ ปิวิตฺวา พลํ โหติ, สีหํ ทิสฺวา ภยํ โหตี’’ติ. ตสฺมาติ ยสฺมา อปริญฺเญยฺยปริชานนกิจฺเจน นิพฺพานสฺส ปตฺติยา อทฺธานปริญฺญาสิทฺธิ ญายติ, ตสฺมา อุปจารวเสน นิพฺพานํ ‘‘อทฺธานปริญฺญา’’ติ วุจฺจติ ยถา ‘‘หิมสนฺติ สูริยํ อุคฺคเมตี’’ติ. วิชฺชาวิมุตฺติผลสจฺฉิกิริยตฺถนฺติ เอตฺถ วิชฺชาติ อคฺคมคฺควิชฺชา. วิมุตฺตีติ อคฺคมคฺคสมาธิ อธิปฺเปโต[Pg.409]. เตสํ ผลํ อญฺญาติ อาห – ‘‘วิชฺชาวิมุตฺติผเลน อรหตฺตํ กถิต’’นฺติ. ยาถาวโต ชานนโต ปจฺจกฺขโต ทสฺสนโต จ ญาณทสฺสนนฺติ อิธ ผลนิพฺพานปจฺจเวกฺขณา อธิปฺเปตาติ อาห – ‘‘ญาณทสฺสเนน ปจฺจเวกฺขณา กถิตา’’ติ. เสเสหีติ ราค-วิราค-สํโยชนปฺปหาน-อนุสยสมุคฺฆาต-อทฺธานปริญฺญา- อาสวกฺขย-วิชฺชา-วิมุตฺติ-ผลสจฺฉิกิริยา-ญาณทสฺสน-อนุปาทาปรินิพฺพานปเทหิ.

41-48. 거듭거듭 회전하는 윤회의 과정 속에서 윤회의 긴 여정을 철저히 앎(addhānapariññā)의 힘에 의해서만 열반에 도달할 수 있기 때문에 '열반에 도달하여 철저히 안 것이라고 한다'고 설해졌다. '열반에 도달하여(nibbānaṃ patvā)'는 열반에 이르는 원인을 말한다. 여기서 트와(tvā) 접미사는 '버터를 마셔서 힘이 생긴다, 사자를 보고 두려움이 생긴다'와 같이 원인의 의미이다. 그러므로 철저히 알아야 할 것을 철저히 아는 일을 통해 열반에 도달함으로써 긴 여정의 철저한 앎이 성취됨을 알 수 있으므로, 비유적으로 열반을 '긴 여정의 철저한 앎'이라 부른다. 마치 '눈(snow)이 해를 뜨게 한다(눈이 녹는 것을 보고 해가 떴음을 안다)'고 하는 것과 같다. '명지(vijjā)와 해탈(vimutti)의 과(果)를 증득하기 위해'에서 '명지'는 최상의 도의 지혜이고, '해탈'은 최상의 도의 삼매를 뜻한다. 그것들의 결과가 구경의 지혜(aññā)이므로 '명지와 해탈의 결과로써 아라한과가 설해졌다'고 하였다. 사실대로 아는 것과 직접 보고 깨닫는 것이기에 '지혜와 견해(ñāṇadassana)'는 여기에서 과와 열반의 반조(paccavekkhaṇā)를 뜻하므로 '지혜와 견해로써 반조가 설해졌다'고 하였다. '나머지들'이란 탐욕의 빛바램, 결박의 제거, 잠재성향의 뿌리 뽑음, 긴 여정의 철저한 앎, 번뇌의 멸진, 명지와 해탈의 과의 증득, 지혜와 견해, 집착 없는 완전한 열반의 구절들을 말한다.

---

อญฺญติตฺถิยเปยฺยาลวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

외도반복구품에 대한 설명이 끝났다.

---

๖. สูริยเปยฺยาลวคฺควณฺณนา

6. 태양반복구품(Sūriyapeyyālavagga)에 대한 설명

---

๔๙-๖๒. ยถา อรุณุคฺคํ สูริยุคฺคมนสฺส เอกนฺติกํ ปุพฺพนิมิตฺตํ, เอวํ กลฺยาณมิตฺตตา อริยมคฺคปาตุภาวสฺสาติ สทิสูปมา อรุณุคฺคํ กลฺยาณมิตฺตตาย. กลฺยาณมิตฺโตติ เจตฺถ อริโย, อริยมคฺโค วา ทฏฺฐพฺโพ สูริยปาตุภาโว วิย เตน วิธูปนียนฺธการวิธมนโต. กุสลกตฺตุกมฺยตาฉนฺโท ฉนฺทสมฺปทา อิตรฉนฺทโต สมฺปนฺนตฺตา. การาปกอปฺปมาทสฺสาติ สจฺจปฏิเวธสฺส การาปกสฺส. เอวํ สพฺพตฺเถว สมฺปทาสทฺทา วิเสสาธิคมเหตุตาย เวทิตพฺพา. อญฺเญนปิ อากาเรนาติ ‘‘วิเวกนิสฺสิต’’นฺติอาทิอาการโต อญฺเญน ‘‘ราควินยปริโยสาน’’นฺติอาทินา อากาเรน.

49-62. 마치 여명이 트는 것이 태양이 떠오르는 것의 결정적인 전조이듯이, 유익한 친구를 가짐(kalyāṇamittatā)은 성도(ariya-magga)가 나타나는 것의 전조라는 점에서 여명이 트는 것과 유익한 친구를 가짐은 유사한 비유이다. 여기서 '유익한 친구'는 성자나 혹은 성도를 보아야 한다. 태양이 나타나는 것처럼 그것에 의해 몰아내야 할 어둠을 몰아내기 때문이다. '선법을 행하고자 하는 의욕(chanda)의 성취'는 다른 의욕에 비해 뛰어난 성취를 말한다. '수행하게 하는 방일하지 않음(appamāda)'은 사성제의 관통을 수행하게 하는 것을 말한다. 이처럼 모든 곳에서 '성취(sampadā)'라는 단어는 특별한 증득의 원인이 됨을 알아야 한다. '다른 방식으로'란 '멀리 여읨에 의지하고' 등의 방식이 아닌 '탐욕의 제어에 귀결되는' 등의 다른 방식을 말한다.

---

สูริยเปยฺยาลวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

태양반복구품에 대한 설명이 끝났다.

---

๗. เอกธมฺมเปยฺยาลวคฺคาทิวณฺณนา

7. 한 가지 법 반복구품 등(Ekadhammapeyyālavaggādi)에 대한 설명

---

๖๓-๑๓๘. ตถา ตถา วุตฺเต พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสยวเสน กถิโต, ตสฺมา ‘‘วุตฺโต เอว อตฺโถ, กสฺมา ปุน วุตฺโต’’ติ น โจเทตพฺพํ.

63-138. 이러저러하게 설해졌을 때 깨달을 수 있는 자들의 성향에 따라 설해진 것이므로, '이미 설해진 의미인데 왜 다시 설했는가'라고 비난해서는 안 된다.

---

เอกธมฺมเปยฺยาลวคฺคาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

한 가지 법 반복구품 등에 대한 설명이 끝났다.

---

๘. อปฺปมาทเปยฺยาลวคฺโค

8. 방일하지 않음 반복구품(Appamādapeyyālavagga)

---

๑. ตถาคตสุตฺตวณฺณนา

1. 여래경(Tathāgatasutta)에 대한 설명

---

๑๓๙. การาปกอปฺปมาโท [Pg.410] นาม ‘‘อิเม อกุสลา ธมฺมา ปหาตพฺพา, อิเม กุสลา ธมฺมา อุปฺปาเทตพฺพา’’ติ วุตฺตวชฺเชตพฺพวชฺชนสมฺปาเทตพฺพสมฺปาทนวเสน ปวตฺโต อปฺปมาโท. เอสาติ อปฺปมาโท. โลกิโยว. น โลกุตฺตโร. อยนฺติ เอสาติ จ อปฺปมาทเมว วทติ. เตสนฺติ จตุภูมกธมฺมานํ. ปฏิลาภกฏฺเฐนาติ ปฏิลาภาปนฏฺเฐน.

139. '수행하게 하는 방일하지 않음'이란 '이러한 불선법들은 버려야 하고, 이러한 선법들은 일으켜야 한다'고 설해진, 버려야 할 것을 버리고 성취해야 할 것을 성취함에 따라 일어나는 방일하지 않음을 말한다. '이것'은 방일하지 않음이다. 그것은 세간적인 것일 뿐이며 출세간적인 것은 아니다. '이것(ayaṃ)'과 '이것(esa)'은 모두 방일하지 않음만을 말한다. '그것들의'란 네 가지 지견의 법들(catubhūmaka-dhamma)을 말한다. '얻는다는 의미(paṭilābhakaṭṭhena)'란 얻게 한다는 의미이다.

---

ตถาคตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

여래경에 대한 설명이 끝났다.

---

๒. ปทสุตฺตวณฺณนา

2. 발자국경(Padasutta)에 대한 설명

---

๑๔๐. ชงฺคลานนฺติ ชงฺคลวาสีนํ. ชงฺคล-สทฺโท เจตฺถ ถทฺธภาวสามญฺเญน ปถวีปริยาโย, น อนุปฏฺฐานวิทูรเทสวาจี. เตนาห – ‘‘ปถวีตลวาสีน’’นฺติ. ปทานํ วุจฺจมานตฺตา ‘‘สปาทกปาณาน’’นฺติ วิเสเสตฺวา วุตฺตํ. สโมธานนฺติ อนฺโตคธภาวํ. เตนาห – ‘‘โอธานํ อุปกฺเขป’’นฺติ, อุปเนตฺวา ปกฺขิปิตพฺพนฺติ อตฺโถ.

140. '정갈라낭(jaṅgalānaṃ)'은 숲에 사는 자들의 것이다. 여기서 '정갈라(jaṅgala)'라는 단어는 딱딱함의 공통성에 기인한 땅(pathavī)의 동의어이지, 거주하기 어려운 먼 곳을 의미하는 것이 아니다. 그래서 '땅 위에 사는 자들의 것'이라고 하였다. 발자국들이 언급되고 있으므로 '발이 있는 생명체들의 것'이라고 특별히 설해졌다. '사모다나(samodhāna, 포함됨)'는 안으로 들어감을 말한다. 그래서 '오다나(odhāna)는 넣음이다'라고 하였으니, 가져와서 넣어야 한다는 의미이다.

---

ปทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

발자국경에 대한 설명이 끝났다.

---

๓-๑๐. กูฏสุตฺตาทิวณฺณนา

3-10. 서까래경(Kūṭasutta) 등에 대한 설명

---

๑๔๑-๑๔๘. วสฺสิกาย ปุปฺผํ วสฺสิกํ ยถา ‘‘อามลกิยา ผลํ อามลก’’นฺติ. มหาตลสฺมินฺติ อุปริปาสาเท. ‘‘ยานิ กานิจี’’ติ ปเทหิ อิตรานิ สมานาธิกรณานิ ภวิตุํ ยุตฺตานีติ ‘‘ปจฺจตฺเต สามิวจน’’นฺติ วตฺวา ตถา วิภตฺติวิปริณาโม กโต. ‘‘ตนฺตาวุตาน’’นฺติ ปทํ นิทฺธารเณ สามิวจนนฺติ ตตฺถ ‘‘วตฺถานี’’ติ วจนเสเสน อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อถ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

141-148. 자스민 꽃을 '왓시까(vassika)'라고 하니, 마치 '아말라까 나무의 열매를 아말라까'라고 하는 것과 같다. '마하딸라(mahātala)'는 고층 저택 위를 말한다. '야니 까니찌(yāni kānicī)'라는 단어들은 다른 단어들과 격이 일치해야 마땅하므로 '주격의 의미를 가진 소유격'이라고 말하여 이와 같이 격의 변화가 이루어졌다. '딴따부따낭(tantāvutānaṃ)'이라는 단어는 한정(niddhāraṇa)의 의미를 가진 소유격이므로, 거기에서 '옷들(vatthāni)'이라는 생략된 단어로 의미를 나타내기 위해 '혹은' 등의 설명을 하였다.

---

กูฏสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

서까래경 등에 대한 설명이 끝났다.

---

อปฺปมาทวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

방일품(Appamādavagga)에 대한 설명이 끝났다.

---

๙. พลกรณียวคฺโค

9. 힘을 써야 함 품(Balakaraṇīyavagga)

---

๑. พลสุตฺตวณฺณนา

1. 힘 경(Balasutta)에 대한 설명

---

๑๔๙. กมฺมานิเยว [Pg.411] กมฺมนฺตา ยถา สุตฺตนฺตา. อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคนฺติ เอตฺถ นานนฺตริยกตาย วิปสฺสนาปิ คหิตา เอว โหตีติ วุตฺตํ ‘‘สหวิปสฺสน’’นฺติ.

149. 업은 바로 경전에 나타난 것과 같은 일들이다. '성스러운 팔성도'라고 하는 여기에는 지체 없음(즉각성)으로 인해 위빳사나 또한 포함되어 있으므로 '위빳사나와 함께함'이라고 설해졌다.

---

๒. พีชสุตฺตวณฺณนา

2. 씨앗 경(Bījasutta)의 주해

---

๑๕๐. ปญฺจวิธมฺปิ สมูหฏฺเฐน พีชคาโม นาม. ตเทวาติ มูลพีชาทิ เอว. สมฺปนฺนนฺติ สหชาตมูลวนฺตํ. นีลภาวโต ปฏฺฐายาติ นีลภาวาปตฺติโต ปฏฺฐาย.

150. 다섯 가지 종류라도 모임이라는 의미에서 씨앗의 무리(bījagāmo)라고 한다. '그것'이란 뿌리 씨앗 등이다. '구족된'이란 함께 생긴 뿌리를 가진 것이다. '푸른 상태로부터'란 푸른 상태에 이른 때로부터를 말한다.

---

๓. นาคสุตฺตวณฺณนา

3. 용 경(Nāgasutta)의 주해

---

๑๕๑. พลํ คาเหนฺตีติ อตฺตโน สรีรพลํ คาเหนฺติ. ตํ ปน นาคานํ พลปฺปตฺติ เอวาติ อาห – ‘‘พลํ คณฺหนฺตี’’ติ. สมฺเภชฺชมุขทฺวารนฺติ มหาสมุทฺเทน สมฺเภทคตมหานทีนํ มุขทฺวารํ. นาคา กายํ วฑฺเฒนฺตีติอาทิ ยสฺมา จ ภควตา อุปมาวเสน อาภตํ, ตสฺมา เอวเมว โขติ เอตฺถาติอาทินา อุปมํ สํสนฺทติ. อาคเตสูติอาทีสุ ตีสุ ปเทสุ ภาเวนภาวลกฺขเณ.

151. '힘을 기른다'는 것은 자신의 몸의 힘을 기르는 것이다. 그것은 바로 용들의 힘을 얻는 것이기에 '힘을 취한다'고 하였다. '합류하는 하구'란 큰 바다와 합쳐지는 큰 강들의 입구를 말한다. '용들이 몸을 키운다'는 등은 세존께서 비유로서 가져오신 것이므로, '이와 같이 참으로' 등의 구절로 비유를 대조하고 있다. '오는 중에' 등 세 단어는 상태에 의한 상태의 특징(bhāvenabhāvalakkhaṇa)을 나타낸다.

---

๕. กุมฺภสุตฺตวณฺณนา

5. 항아리 경(Kumbhasutta)의 주해

---

๑๕๓. น ปติอาวมตีติ จ นิกุชฺชิตภาเวน อุทกวมโน ฆโฏ, น ตํ ปุน มุเขน คณฺหาติ. เตนาห ‘‘น อนฺโต ปเวเสตี’’ติ.

153. '다시 뱉어내지 않는다'는 것은 엎어놓은 상태로 물을 쏟아낸 항아리가 다시 입으로 그것을 받지 않는다는 것이다. 그래서 '안으로 들이지 않는다'고 하였다.

---

๗. อากาสสุตฺตวณฺณนา

7. 허공 경(Ākāsasutta)의 주해

---

๑๕๕. เตเนตํ วุตฺตนฺติ เตน อริยมคฺคสฺส อิชฺฌเนน เอเตสํ สพฺเพสํ โพธิปกฺขิยธมฺมานํ อิชฺฌนํ วุตฺตํ.

155. '그것으로 이것이 설해졌다'는 것은 성스러운 도의 성취로써 이 모든 보리분법의 성취가 설해졌다는 의미이다.

---

๘-๙-๑๐. ปฐมเมฆสุตฺตาทิวณฺณนา

8-9-10. 첫 번째 구름 경 등의 주해

---

๑๕๖-๑๕๘. ปํสุรโชชลฺลนฺติ ภูมิเรณุสหชาตมลํ. วาณิชโกปเมติ วาณิชโกปมปฐมสุตฺเต จาปิ.

156-158. '먼지와 때(Paṃsurajojalla)'란 흙먼지와 함께 생긴 때를 말한다. '상인의 비유에서'란 첫 번째 상인의 비유 경에서도 마찬가지이다.

---

๑๑-๑๒. อาคนฺตุกสุตฺตาทิวณฺณนา

11-12. 손님 경 등의 주해

---

๑๕๙-๑๖๐. สหวิปสฺสนสฺส [Pg.412] อริยมคฺคสฺส ภาวนาย อิชฺฌเนน เอตํ อภิญฺญาปริญฺเญยฺยาทิธมฺมานํ อภิญฺญาปริชานนาทีนํ อิชฺฌนํ วุตฺตํ ขตฺติยาทีนํ วิสยอาทิกํ กโรนฺตสฺส กถาย สชฺชิตตฺตา.

159-160. 위빳사나와 함께하는 성스러운 도를 닦아 성취함으로써, 최상의 지혜로 알아야 할 법 등을 최상의 지혜로 알고 철저히 아는 등의 성취가 설해졌다. 이는 크샤트리아 등의 영역 등을 주제로 하는 담화가 준비되었기 때문이다.

---

พลกรณียวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

힘을 기르는 품(Balakaraṇīyavagga)의 주해가 끝났다.

---

๑๐. เอสนาวคฺโค

10. 추구 품(Esanāvaggo)

---

๑. เอสนาสุตฺตวณฺณนา

1. 추구 경(Esanāsutta)의 주해

---

๑๖๑. กามานนฺติ วตฺถุกามกิเลสกามานํ. กิเลสกาโมปิ หิ กามิตนฺติ ปริกปฺปิเตน วิธินา จ อธิกราเคหิ เอสนีโย. ภวานนฺติ ติณฺณํ คตีนํ. ทิฏฺฐิคติกปริกปฺปิตสฺส พฺรหฺมจริยสฺส นิมิตฺตภาวโต มิจฺฉาทิฏฺฐิ ‘‘พฺรหฺมจริย’’นฺติ อธิปฺเปตา.

161. '감각적 욕망의'란 대상으로서의 욕망(vatthukāma)과 번뇌로서의 욕망(kilesakāma)을 말한다. 번뇌로서의 욕망도 '갈망된 것'이라 불리는데, 이는 상상된 방식과 강한 탐욕에 의해 추구되기 때문이다. '존재의'란 세 가지 태생을 말한다. 사견에 빠진 자들이 상상한 범행(청정범행)의 원인이 되기 때문에 그릇된 견해를 '범행'이라고 부른 것이다.

---

๒-๑๑. วิธาสุตฺตาทิวณฺณนา

2-11. 방식 경 등의 주해

---

๑๖๒-๑๗๑. เสยฺโยหมสฺมีติอาทินา ตํตํวิภาเคน ธียนฺติ วิธียนฺตีติ วิธา, มานโกฏฺฐาสา, มานฏฺฐปนา วา. นีหนนฺตีติ วิพาเธนฺติ.

162-171. '내가 더 낫다'는 등의 각 구분에 따라 놓여지고 정해진다고 하여 방식(vidhā)이라 하며, 이는 자만의 부분 또는 자만의 설정을 의미한다. '물리친다'는 것은 괴롭히거나 억누르는 것을 말한다.

---

เอสนาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

추구 품의 주해가 끝났다.

---

๑๑. โอฆวคฺโค

11. 폭류 품(Oghavaggo)

---

๑-๒. โอฆสุตฺตาทิวณฺณนา

1-2. 폭류 경 등의 주해

---

๑๗๒-๑๗๓. วฏฺเฏ โอหนนฺติ โอสีทาเปนฺตีติ โอฆา. รูปารูปภเวติ รูปภเว จ อรูปภเว จ รูปารูปตณฺโหปนิสฺสยา รูปารูปาวจรกมฺมนิพฺพตฺตา ขนฺธา. โยชนฏฺเฐน โยโค.

172-173. 윤회 속으로 가라앉게 하고 빠뜨린다고 하여 폭류(ogha)라고 한다. '색계와 무색계의 존재에서'란 색계와 무색계에서 색계·무색계의 갈애를 의지처로 삼고 색계·무색계 영역의 업으로 인해 생겨난 오온을 의미한다. 결합한다는 의미에서 멍에(yoga)라고 한다.

---

๓-๔. อุปาทานสุตฺตาทิวณฺณนา

3-4. 취착 경 등의 주해

---

๑๗๔-๑๗๕. กามนวเสน อุปาทิยนโต กามุปาทานํ. เตนาห ‘‘กามคฺคหณ’’นฺติ. นามกายสฺสาติ เวทนาทีนํ จตุนฺนํ อรูปกฺขนฺธานํ. ฆฏนปพนฺธนกิเลโสติ [Pg.413] เหตุนา ผลสฺส กมฺมวฏฺฏสฺส วิปากวฏฺเฏน ทุกฺขปฺปพนฺธสญฺญิตสฺส ฆฏนสฺส สมฺพชฺฌนสฺส นิพฺพตฺตกกิเลโส. อนฺตคฺคาหิกทิฏฺฐิ สสฺสตุจฺเฉทคาโห.

174-175. 욕망의 힘으로 취하기 때문에 감각적 욕망에 대한 취착(kāmupādāna)이라 한다. 그래서 '감각적 욕망을 움켜잡음'이라고 하였다. '정신 몸의'란 수(受) 등의 네 가지 무색온을 말한다. '연결하고 결합하는 번뇌'란 원인에 의해 결과가, 업의 윤회가 과보의 윤회로 고통의 연속이라 일컬어지는 연결과 결합을 생겨나게 하는 번뇌를 말한다. '극단에 집착하는 견해'란 상견과 단견의 집착을 말한다.

---

อุปาทานสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

취착 경 등의 주해가 끝났다.

---

๕-๑๐. อนุสยสุตฺตาทิวณฺณนา

5-10. 잠재 성향 경 등의 주해

---

๑๗๖-๑๘๑. ถามคตฏฺเฐนาติ สตฺตสนฺตาเน ถิรภาวูปคมนภาเวน. ถามคตนฺติ จ อญฺเญหิ อสาธารโณ กามราคาทีนํเยว อาเวณิโก สภาโว ทฏฺฐพฺโพ. กามราโควาติ กามราโค เอว อปฺปหีโน. โส สติ ปจฺจยลาเภ อุปฺปชฺชนารหตาย สนฺตาเน อนุเสตีติ อนุสโย. เสเสสุปีติ ปฏิฆานุสยาทีสุ. โอรมฺภาโค วุจฺจติ กามธาตุ รูปารูปภาวโต เหฏฺฐาภูตตฺตา. ตตฺถ ปวตฺติยา ปจฺจยภาวโต โอรมฺภาคิยานิ ยถา ‘‘ปจฺฉิโย โคทุหโก’’ติ. สํโยเชนฺตีติ สํโยชนานิ, เหฏฺฐา วิย อตฺโถ วตฺตพฺโพ. อุทฺธมฺภาโค มหคฺคตภาโค, ตสฺส หิตานีติ สพฺพํ เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา น วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย.

176-181. '굳건해진 상태라는 의미에서'란 중생의 상속(santāna) 안에서 견고한 상태에 도달한 성질을 말한다. '굳건해진 것'은 다른 것들과 구별되는 감각적 탐욕 등만의 고유한 성품으로 보아야 한다. '감각적 탐욕이란' 버려지지 않은 바로 그 감각적 탐욕이다. 그것은 조건이 갖추어졌을 때 일어날 수 있는 상태로 상속 안에 잠복해 있기 때문에 잠재 성향(anusaya)이라 한다. '나머지에서도'란 저항의 잠재 성향 등에서도 마찬가지이다. 욕계는 색계·무색계의 존재보다 아래에 있기 때문에 하분(orambhāga)이라 불린다. 그곳에서 일어나는 조건이 되기 때문에 하분결(orambhāgiya)이라 하는데, 마치 '젖 짜는 사람의 바구니'와 같다. '결합시킨다'는 것은 족쇄(saṃyojana)들을 의미하며, 앞서 설명한 것과 같은 뜻으로 말해야 한다. 상분(uddhambhāga)은 고결한(mahaggata) 상태를 말하며, 그것에 이로운 것들이라는 등은 모두 앞에서 말한 방식대로이므로 설명하지 않았다는 뜻이다.

---

อนุสยสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

잠재 성향 경 등의 주해가 끝났다.

---

โอฆวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

폭류 품의 주해가 끝났다.

---

มคฺคสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

도상응주석(道相應註釋)이 끝났다.

---

๒. โพชฺฌงฺคสํยุตฺตํ

2. 보장가 상응(각지 상응, 覺支相應)

---

๑. ปพฺพตวคฺโค

1. 산의 품(山品)

---

๑.หิมวนฺตสุตฺตวณฺณนา

1. 히마반타 경 주석(雪山經註釋)

---

๑๘๒. พุชฺฌติ [Pg.414] จตุสจฺจํ อริยสาวโก เอตายาติ โพธํ, ธมฺมสามคฺคี, อริยสาวโก ปน จตุสจฺจํ พุชฺฌตีติ โพธิ. องฺคาติ การณา. ยาย ธมฺมสามคฺคิยาติ สมฺพนฺโธ. ตณฺหาวเสน ปติฏฺฐานํ, ทิฏฺฐิวเสน อายูหนา. สสฺสตทิฏฺฐิยา ปติฏฺฐานํ, อุจฺเฉททิฏฺฐิยา อายูหนา. ลีนวเสน ปติฏฺฐานํ, อุทฺธจฺจวเสน อายูหนา. กามสุขานุโยควเสน ปติฏฺฐานํ, อตฺตกิลมถานุโยควเสน อายูหนา. โอฆตรณสุตฺตวณฺณนายํ (สํ. นิ. ๑.๑) –

182. 성스러운 제자가 이것으로 네 가지 성스러운 진리를 깨닫는다고 하여 보드함(bodhaṃ, 깨달음) 즉 법의 화합(dhammasāmaggī)이라 한다. 또한 성스러운 제자가 네 가지 성스러운 진리를 깨닫는다고 하여 보디(bodhi, 깨달음)라 한다. 앙가(aṅga, 구성 요소)는 원인이라는 뜻이다. '어떤 법의 화합으로'라는 말과 연결된다. 갈애의 힘으로 머무는 것(patiṭṭhāna)이고, 견해의 힘으로 애쓰는 것(āyūhanā)이다. 상견(常見)으로 머무는 것이고, 단견(斷見)으로 애쓰는 것이다. 침체(līna)에 의해 머무는 것이고, 들뜸(uddhacca)에 의해 애쓰는 것이다. 감각적 쾌락의 탐닉에 의해 머무는 것이고, 자기 학대의 탐닉에 의해 애쓰는 것이다. 폭류를 건넘 경의 주석(SN 1.1)에서 —

---

‘‘กิเลสวเสน ปติฏฺฐานํ, อภิสงฺขารวเสน อายูหนา. ตณฺหาทิฏฺฐีหิ ปติฏฺฐานํ, อวเสสกิเลสาภิสงฺขาเรหิ อายูหนา, สพฺพากุสลาภิสงฺขารวเสน ปติฏฺฐานํ, สพฺพโลกิยกุสลาภิสงฺขารวเสน อายูหนา’’ติ –

'번뇌의 힘으로 머무는 것이고, 업 형성(abhisaṅkhāra)의 힘으로 애쓰는 것이다. 갈애와 견해로 머무는 것이고, 나머지 번뇌들과 업 형성으로 애쓰는 것이다. 모든 불선한 업 형성의 힘으로 머무는 것이고, 모든 세간적인 선한 업 형성의 힘으로 애쓰는 것이다'라고 —

---

วุตฺเตสุ ปกาเรสุ อิธ อวุตฺตานํ วเสน เวทิตพฺโพ. กิเลสสนฺตานนิทฺทาย อุฏฺฐหตีติ เอเตน สิขาปตฺตวิปสฺสนาสหคตานมฺปิ สติอาทีนํ โพชฺฌงฺคภาวํ ทสฺเสติ. จตฺตารีติอาทินา มคฺคผเลน สหคตานํ. สตฺตหิ โพชฺฌงฺเคหิ ภาวิเตหิ สจฺจปฏิเวโธ โหตีติ กถมิทํ ชานิตพฺพนฺติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ยถาหา’’ติอาทิ. ฌานงฺคมคฺคงฺคาทโย วิยาติ เอเตน โพธิโพชฺฌงฺคสทฺทานํ สมุทายาวยววิสยตํ ทสฺเสติ. เสนงฺครถงฺคาทโย วิยาติ เอเตน ปุคฺคลปญฺญตฺติยา อวิชฺชมานปญฺญตฺติภาวํ ทสฺเสติ.

설해진 방식들 중에서 여기에 설해지지 않은 방식에 따라 이해해야 한다. '번뇌의 연속이라는 잠에서 깨어난다'는 이것으로 정점에 도달한 위빳사나(sikhāpattavipassanā)와 함께하는 마음챙김 등이 보장가(bojjhaṅga, 각지)가 됨을 보여준다. '네 가지' 등의 말로 도와 과에 수반되는 것들을 보여준다. '일곱 가지 보장가가 닦였을 때 진리의 꿰뚫음이 있다'는 것에 대해 어떻게 이것을 알아야 하는가라는 질문에 대하여 '말한 바와 같이' 등을 말하였다. '선정의 요소(jhānaṅga)나 도의 요소(maggaṅga) 등과 같이'라는 이것으로 보디(bodhi)와 보장가(bojjhaṅga)라는 단어가 전체와 부분의 대상을 가리킴을 보여준다. '군대의 요소나 수레의 요소 등과 같이'라는 이것으로 보정가라는 것이 인설(人設, puggalapaññatti)에 있어서 실재하지 않는 시설(施設)임을 보여준다.

---

โพธาย สํวตฺตนฺตีติ โพชฺฌงฺคาติ วุตฺตํ ‘‘การณตฺโถ องฺคสทฺโท’’ติ. พุชฺฌตีติ โพธิ, โพธิยา เอว องฺคาติ โพชฺฌงฺคาติ วุตฺตํ ‘‘พุชฺฌนฺตีติ โพชฺฌงฺคา’’ติ. วิปสฺสนาทีนํ การณานํ พุชฺฌิตพฺพานํ สจฺจานํ อนุรูปํ ปจฺจกฺขภาเวน ปฏิมุขํ อวิปรีตํ สมฺมา พุชฺฌนฺตีติ เอวํ วตฺถุวิเสสทีปเกหิ อุปริมคฺเคหิ อนุพุชฺฌนฺตีติอาทินา วุตฺตโพธิสทฺเทหิ นิปฺปเทเสน วุตฺตํ [Pg.415] ‘‘พุชฺฌนตาสามญฺเญน สงฺคณฺหาตี’’ติ. เอตฺถ จ ลีนปติฏฺฐาน-กามสุขลฺลิกานุโยค-อุจฺเฉทาภินิเวสานํ ธมฺมวิจย-วีริยปีติปธาน-ธมฺมสามคฺคี ปฏิปกฺโข. อุทฺธจฺจายูหนอตฺตกิลมถานุโยค-สสฺสตาภินิเวสานํ ปสฺสทฺธิสมาธิ-อุเปกฺขาปธาน-ธมฺมสามคฺคี ปฏิปกฺโข. สติ ปน อุภยตฺถาปิ อิจฺฉิตพฺพา. ตถา หิ สา สพฺพตฺถิกา วุตฺตา.

'깨달음으로 인도하기에 보장가(bojjhaṅga)이다'라고 하였으니 '앙가(aṅga)라는 단어는 원인의 의미이다'라고 설명된다. '깨닫기에 보디(bodhi)이고, 보디의 요소이기에 보장가이다'라고 하였으니 '깨닫기에 보장가들이다'라고 설명된다. 위빳사나 등의 원인들이 깨달아야 할 진리들에 부합하여, 직접적인 상태로 마주하여 전도됨 없이 바르게 깨닫는다는 이와 같은 대상의 수승함을 보여주는 상위의 도(道)들로 이어서 깨닫는다는 등의 내용으로 설해진 보디라는 단어들에 대해 '깨닫는다는 공통성으로 포섭한다'라고 빠짐없이 설하였다. 여기서 침체된 머묾, 감각적 쾌락의 탐닉, 단견에 집착함에 대해서는 택법(dhammavicaya), 정진(vīriya), 희열(pīti)을 위주로 하는 법의 화합이 반대되는 것이다. 들떠서 애씀, 자기 학대의 탐닉, 상견에 집착함에 대해서는 경안(passaddhi), 삼매(samādhi), 평온(upekkhā)을 위주로 하는 법의 화합이 반대되는 것이다. 그러나 마음챙김(sati)은 양쪽 모두에서 필요하다. 왜냐하면 그것은 모든 곳에 도움이 된다고 설해졌기 때문이다.

---

สํ-สทฺโท ปสํสายํ. ปุนเทว สุนฺทโร จ อตฺโถปีติ อาห ‘‘ปสตฺโถ สุนฺทโร จ โพชฺฌงฺโค’’ติ. อภินิพฺพตฺเตตีติ อภิวิสิฏฺฐภาเวน นิพฺพตฺเตติ สวิเสสภาวํ วทติ. ‘‘เอเก วณฺณยนฺตี’’ติ วตฺวา ตตฺถ ยถาวุตฺตวิเวกตฺตยโต อญฺญํ วิเวกทฺวยํ อุทฺธริตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘เต หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ฌานกฺขเณ ตาว กิจฺจโต วิกฺขมฺภนวิเวกนิสฺสิตํ, วิปสฺสนากฺขเณ อชฺฌาสยโต ปฏิปฺปสฺสทฺธิวิเวกนิสฺสิตํ ภาเวตีติ. เตนาห – ‘‘อนุตฺตรํ วิโมกฺขํ อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสามี’’ติ. ตตฺถ ตตฺถ นิจฺฉยตาย กสิณชฺฌานคฺคหเณน อนุปฺปาทานมฺปิ คหณํ ทฏฺฐพฺพํ.

'상(saṃ)'이라는 말은 찬탄의 의미이다. 다시 그것이 훌륭하고 유익하다는 의미도 있기에 '찬탄받고 훌륭한 보장가'라고 하였다. '나타나게 한다(abhinibbatteti)'는 것은 수승한 상태로 생겨나게 하는 것이며 차별된 상태를 말한다. '어떤 이들은 찬탄한다'라고 말하고 거기서 이미 말한 세 가지 원리(viveka)와는 다른 두 가지 원리를 끌어내어 보여주기 위해 '그들은 참으로' 등이 설해졌다. 거기서 선정의 순간에는 먼저 역할에 따라 억압에 의한 원리(vikkhambhanaviveka)에 의지하고, 위빳사나의 순간에는 의도에 따라 가라앉음에 의한 원리(paṭippassaddhiviveka)에 의지하여 수행한다. 그래서 '위없는 해탈을 구족하여 머물리라'고 하였다. 각각의 경우에 확신을 가짐으로써 까시나 선정의 취득에 의해 생겨나지 않은 것들을 취하는 것도 보아야 한다.

---

หิมวนฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

히마반타 경 주석이 끝났다.

---

๒. กายสุตฺตวณฺณนา

2. 몸 경 주석(身經註釋)

---

๑๘๓. ติฏฺฐนฺติ เอเตนาติ ฐิติ, การณํ. กมฺมอุตุจิตฺตาหารสญฺญิโต จตุพฺพิโธ ปจฺจโย ฐิติ เอตสฺสาติ ปจฺจยฏฺฐิติโก. อาหารปจฺจยสทฺทา หิ เอกตฺถา. สุภมฺปีติ กามจฺฉนฺโท ปจฺจโย, อสุเภ สุภากาเรน ปวตฺตนโต สุภนฺติ วุจฺจติ. เตน การเณน ปวตฺตนกสฺส อญฺญสฺส กามจฺฉนฺทสฺส นิมิตฺตตฺตา สุภนิมิตฺตนฺติ. สุภสฺสาติ ยถาวุตฺตสฺส สุภสฺส. อารมฺมณมฺปีติ สุภากาเรน, อิฏฺฐากาเรน วา คยฺหมานํ รูปาทิอารมฺมณมฺปิ สุภนิมิตฺตํ วุตฺตากาเรน. อนุปายมนสิกาโรติ อากงฺขิตสฺส หิตสุขสฺส อนุปายภูโต มนสิกาโร, ตโต เอว อุปฺปถมนสิกาโรติ อโยนิโสมนสิกาโร. ตสฺมินฺติ ยถานิทฺธาริเต กามจฺฉนฺทภูเต ตทารมฺมณภูเต จ ทุวิเธปิ สุภนิมิตฺเต. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘สุภารมฺมเณ’’อิจฺเจว วุตฺตํ. อตฺถิ, ภิกฺขเว, สุภนิมิตฺตนฺติอาทีติ อาทิ-สทฺเทน กามจฺฉนฺทนีวรณสฺส อาหารทสฺสนปาฬิ อุตฺตานาติ กตฺวา วุตฺตํ – ‘‘เอวํ สพฺพนีวรเณสุ โยชนา เวทิตพฺพา’’ติ.

183. 이것에 의해 머물기에 티티(ṭhiti, 머묾) 즉 원인이다. 업, 온도, 마음, 음식으로 알려진 네 가지 조건이 이것의 머묾의 원인이기에 조건에 따른 머묾(paccayaṭṭhitiko)이라 한다. '음식'과 '조건'이라는 단어는 같은 의미이다. '아름다운 것도(subhampīti)'란 감각적 욕망의 조건이니, 부정(不淨)한 것에서 아름다운 모습으로 작용하기에 '아름다운 것'이라 불린다. 그러한 원인으로 작용하는 다른 감각적 욕망의 징표가 되기에 '아름다운 표상(subhanimitta)'이라 한다. '아름다운 것에(subhassāti)'란 앞서 말한 아름다운 것에 대한 것이다. '대상을(ārammaṇampīti)'이란 아름다운 모습으로, 혹은 즐거운 모습으로 취해지는 형색 등의 대상도 설해진 방식에 따라 아름다운 표상이다. '방도가 아닌 작의(anupāyamanasikāro)'란 바라는 이익과 행복에 방도가 되지 않는 작의이며, 바로 그 때문에 잘못된 길로 가는 작의이기에 비여리작의(非如理作意)이다. '그것에(tasminti)'란 이와 같이 규정된 감각적 욕망의 상태가 된 것과 그 대상이 된 것의 두 종류의 아름다운 표상 모두에 있어서이다. 그러나 주석서에서는 '아름다운 대상에'라고만 설해졌다. '비구들이여, 아름다운 표상이 있다' 등의 구절에서 '등'이라는 말로 감각적 욕망의 장애의 양식을 보여주는 성전의 내용이 분명하기에 '이와 같이 모든 장애에 대해서도 적용을 이해해야 한다'라고 설해진 것이다.

---

ปฏิโฆปิ [Pg.416] ปฏิฆนิมิตฺตํ ปุริมุปฺปนฺนสฺส ปจฺฉา อุปฺปชฺชนกสฺส นิมิตฺตภาวโต. ปฏิฆารมฺมณํ นาม เอกูนวีสติ อาฆาตวตฺถุภูตา สตฺตสงฺขารา. อรตีติ ปนฺตเสนาสนาทีสุ อรมณํ. อุกฺกณฺฐิตาติ อุกฺกณฺฐภาโว. ปนฺเตสูติ ทูเรสุ, วิวิตฺเตสุ วา. อธิกุสเลสูติ สมถวิปสฺสนาธมฺเมสุ. อรติ รติปฏิปกฺโข. อรติตาติ อรมณากาโร. อนภิรตีติ อนภิรตภาโว. อนภิรมณาติ อนภิรมณากาโร. อุกฺกณฺฐิตาติ อุกฺกณฺฐนากาโร. ปริตสฺสิตาติ อุกฺกณฺฐนวเสเนว ปริตสฺสนา.

적의(paṭigha) 또한 먼저 일어난 것이 나중에 일어나는 것의 원인이 되기에 적의의 표상(paṭighanimitta)이다. '적의의 대상'이란 열아홉 가지의 원한 맺힌 일이 된 중생과 형성물(saṅkhāra)을 말한다. '불만(arati)'이란 한적한 처소 등에서 즐거워하지 않음이다. '싫증 난(ukkaṇṭhitā)'이란 싫증 난 상태이다. '한적한(pantesūti)'이란 멀리 떨어진, 혹은 격리된 곳을 말한다. '더 높은 선법들(adhikusalesūti)'이란 사마타와 위빳사나의 법들을 말한다. 불만(arati)은 즐거움(rati)의 반대이다. '불만임(aratitā)'이란 즐거워하지 않는 양상이다. '기뻐하지 않음(anabhirati)'이란 기뻐하지 않는 상태이다. '기뻐하지 않는 것(anabhiramaṇā)'이란 기뻐하지 않는 양상이다. '싫증 난(ukkaṇṭhitā)'이란 싫증 내는 양상이다. '초조해함(paritassitā)'이란 싫증 난 힘에 의한 초조함이다.

---

อาคนฺตุกํ, น สภาวสิทฺธํ. กายาลสิยนฺติ นามกาเย อลสภาโว. สมฺโมหวิโนทนิยํ ปน ‘‘ตนฺทีติ ชาติอาลสิย’’นฺติ วุตฺตํ. วทตีติ เอเตน อติสีตาทิปจฺจยา สงฺโกจาปตฺตึ ทสฺเสติ. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ กิเลสวตฺถุวิภงฺเค (วิภ. อฏฺฐ. ๘๕๗). ตนฺทีติ ชาติอาลสิยํ. ตนฺทิยนาติ ตนฺทิยนากาโร. ตนฺทิมนกตาติ ตนฺทิยา อภิภูตจิตฺตตา. อลสสฺส ภาโว อาลสฺยํ. อาลสฺยายนากาโร อาลสฺยายนา. อาลสฺยายิตสฺส ภาโว อาลสฺยายิตตฺตํ. อิติ สพฺเพหิปิ อิเมหิ ปเทหิ กิเลสวเสน กายาลสิยํ กถิตํ.

외부에서 온 것이지 본성상 갖추어진 것이 아니다. '몸의 게으름(kāyālasiya)'이란 명신(名身, nāmakāya)에 있어서의 게으른 상태이다. 그러나 삼모하비노다니에서는 '나태(tandi)란 타고난 게으름(jātiālasiya)이다'라고 설해졌다. '말한다'라는 이것으로 지나친 추위 등의 조건으로 인한 위축된 상태를 보여준다. 그것을 염두에 두고 번뇌의 분석(kilesavatthuvibhaṅga)에서 설해졌다. 나태(tandi)란 타고난 게으름이다. '나태함(tandiyanā)'이란 나태한 양상이다. '나태해짐(tandimanakatā)'이란 나태에 압도된 마음의 상태이다. 게으른 자의 상태가 게으름(ālasya)이다. '게으름을 피우는 양상'이 게으름을 피움(ālasyāyanā)이다. 게으름을 피우는 자의 상태가 게으름을 피우는 상태(ālasyāyitatta)이다. 이와 같이 이 모든 단어들로 번뇌의 힘에 의한 몸의 게으름이 설명되었다.

---

กิเลสวเสนาติ สมฺโมหวเสน. กายวินมนาติ กายสฺส วิรูปโต นมนา. ชมฺภนาติ ผนฺทนา. ปุนปฺปุนํ ชมฺภนา วิชมฺภนา. อานมนาติ ปุรโต นมนา. วินมนาติ ปจฺฉโต นมนา. สนฺนมนาติ สมนฺตโต นมนา. ปณมนาติ ยถา หิ ตนฺตโต อุฏฺฐิตเปสกาโร กิญฺจิเทว อุปริฏฺฐิตํ คเหตฺวา อุชุํ กายํ อุสฺสาเปติ, เอวํ กายสฺส อุทฺธํ ฐปนา. พฺยาธิยกนฺติ อุปฺปนฺนพฺยาธิตา. อิติ สพฺเพหิปิ อิเมหิ ปเทหิ กิเลสวเสน กายผนฺทนเมว กถิตํ (วิภ. อฏฺฐ. ๘๕๘).

'번뇌의 힘으로'란 미혹의 힘에 의한 것이다. '몸의 굴곡(kāyavinamanā)'이란 몸이 흉측한 모습으로 구부러지는 것이다. '하품(jambhanā)'이란 떨림(동요)이다. 거듭되는 하품이 '비잠바나(vijambhanā)'이다. '아나마나(ānamanā)'는 앞쪽으로 구부러짐이고, '위나마나(vinamanā)'는 뒤쪽으로 구부러짐이며, '산나마나(sannamanā)'는 사방으로 구부러짐이다. '빠나마나(paṇamanā)'는 마치 베틀에서 일어난 직조공이 위에 걸린 무언가를 잡으려고 몸을 곧게 세우는 것처럼 몸을 위로 세우는 것이다. '비야디야까(byādhiyaka)'란 병이 생긴 상태이다. 이와 같이 이 모든 단어들로 번뇌에 의한 몸의 떨림(동요)만을 말한 것이다 (비방가 주석서 858).

---

ภตฺตปริฬาโหติ ภตฺตวเสน ปริฬาหุปฺปตฺติ. ภุตฺตาวิสฺสาติ ภุตฺตวโต. ภตฺตมุจฺฉาติ ภตฺตเคลญฺญํ. อติภุตฺตปจฺจยา หิ มุจฺฉาปตฺโต วิย โหติ. ภตฺตกิลมโถติ ภุตฺตปจฺจยา กิลนฺตภาโว. ภตฺตปริฬาโหติ ภตฺตทรโถ. กุจฺฉิปูรํ ภุตฺตวโต หิ ปริฬาหุปฺปตฺติยา อุปหตินฺทฺริโย วิย โหติ, กาโย ขิชฺชติ. กายทุฏฺฐุลฺลนฺติ ภุตฺตภตฺตํ นิสฺสาย กายสฺส อกมฺมญฺญตา.

'음식의 열기(bhattapariḷāha)'란 음식으로 인해 열기가 발생하는 것이다. '부따윗사(bhuttāvissa)'란 먹은 사람의 것이라는 뜻이다. '음식의 혼절(bhattamucchā)'이란 음식으로 인한 병적인 상태이다. 과식의 조건 때문에 마치 혼절한 상태처럼 되기 때문이다. '음식의 피로(bhattakilamatha)'란 먹은 것으로 인해 피곤해진 상태이다. '음식의 열기'란 음식으로 인한 고통이다. 배불리 먹은 사람에게는 열기가 발생하여 감각 기능이 마비된 듯하고 몸이 괴롭기 때문이다. '몸의 무거움(kāyaduṭṭhulla)'이란 먹은 음식을 원인으로 하여 몸이 일을 하기에 적합하지 않은 상태(비활동성)가 되는 것이다.

---

จิตฺตสฺส [Pg.417] ลียนากาโรติ อารมฺมเณ จิตฺตสฺส สงฺโกจปฺปตฺติ. จิตฺตสฺส อกลฺยตาติ จิตฺตสฺส คิลานภาโว. คิลาโนติ อกลฺลโก วุจฺจติ. ตถา จาห ‘‘นาหํ, ภนฺเต, อกลฺลโก’’ติ. อกมฺมญฺญตาติ จิตฺตเคลญฺญสงฺขาโต อกมฺมญฺญนากาโร. โอลียนาติ โอลียนากาโร. อิริยาปถิกมฺปิ จิตฺตํ ยสฺส วเสน อิริยาปถํ สนฺธาเรตุํ อสกฺโกนฺโต โอลียติ, ตสฺส ตํ อาการํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘โอลียนา’’ติ. ทุติยปทํ อุปสคฺเคน วฑฺฒิตํ. ลีนนฺติ อวิปฺผาริกตาย สงฺโกจปฺปตฺตํ. อิตเร ทฺเว อาการนิทฺเทสา. ถินนฺติ อวิปฺผาริกตาย อนุสฺสาหนา อสงฺคหนสงฺคหนํ. ถิยนากาโร ถิยนา. ถิยิตตฺตนฺติ ถิยิตสฺส อากาโร, อวิปฺผาริกตาติ อตฺโถ.

'마음의 침체된 모습'이란 대상에 대해 마음이 위축된 상태에 이르는 것이다. '마음의 건강하지 못함'이란 마음이 병든 상태를 말한다. 병든 자를 일컬어 건강하지 못한 자(akallaka)라고 한다. 그와 같이 '세존이시여, 저는 건강하지 못합니다'라고 설해졌다. '부적합함(akammaññatā)'이란 마음의 병이라 일컬어지는 일을 하기에 적합하지 않은 모습이다. '오리야나(olīyanā)'는 움츠러드는 모습이다. 마음이 움츠러들어 위풍(威儀)을 유지하는 마음조차도 그 힘으로 인해 위풍을 유지할 수 없게 될 때, 그 모습을 지칭하여 '오리야나'라고 한다. 두 번째 단어(olīyanā)는 접두사에 의해 의미가 강조된 것이다. '침체됨(līna)'이란 활발하지 못하여 위축된 상태에 이른 것이다. 나머지 두 개는 양상에 대한 설명이다. '혼침(thina)'이란 활발하지 못하여 의욕이 없고 응집되지 못하는 것이다. '띠야나(thiyanā)'는 정체된 모습이다. '띠이다따(thiyitatta)'는 정체된 상태의 양상이며, 활발하지 못함이라는 뜻이다.

---

เจตโส อวูปสโมติ จิตฺตสฺส อวูปสนฺตตา อสนฺนิสินฺนภาโว. เตนาห – ‘‘อวูปสนฺตากาโร’’ติ. อตฺถโต ปเนตนฺติ สฺวายํ อวูปสนฺตากาโร วิกฺเขปสภาวตฺตา วิกฺเขปเหตุตาย จ อตฺถโต เอตํ อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจเมว.

'마음의 가라앉지 않음'이란 마음이 평온하지 않고 안주하지 못한 상태이다. 그래서 '평온하지 못한 모습'이라고 하였다. 실재하는 의미로서 이것은, 평온하지 못한 이 모습이 산란(vikkhepa)하는 자성이 있고 산란의 원인이 되기 때문에, 의미상으로 이것은 바로 '들뜸과 후회(uddhaccakukkucca)'이다.

---

วิจิกิจฺฉาย อารมฺมณธมฺมา นาม ‘‘พุทฺเธ กงฺขตี’’ติอาทินา อาคตอฏฺฐกงฺขาวตฺถุภูตา ธมฺมา. ยสฺมา วิจิกิจฺฉา พฺยาปาทาทโย วิย อนุ อนุ อุคฺคหณปจฺจยา อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา กงฺขาฏฺฐานียํ อารมฺมณเมว ทสฺสิตํ ‘‘วิจิกิจฺฉาย อารมฺมณธมฺมา’’ติ. ยสฺมา ปุริมุปฺปนฺนา วิจิกิจฺฉา ปจฺฉา วิจิกิจฺฉาย ปจฺจโย โหติ, ตสฺมา วิจิกิจฺฉาปิ วิจิกิจฺฉาฏฺฐานียธมฺมา เวทิตพฺพา. ตตฺรายํ วจนตฺโถ – ติฏฺฐนฺติ ปวตฺตนฺติ เอตฺถาติ ฐานียา, วิจิกิจฺฉา เอว ฐานียา วิจิกิจฺฉาฏฺฐานียา. อฏฺฐกถายํ ปน อารมฺมณสฺสปิ ตตฺถ วิเสสปจฺจยตํ อุปาทาย ‘‘กามจฺฉนฺโท วิจิกิจฺฉาติ อิเม ทฺเว ธมฺมา อารมฺมเณน กถิตา’’ติ วุตฺตํ. สุภนิมิตฺตสฺส หิ ปจฺจยภาวมตฺตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ, ตถาปิ ยถา ‘‘ปฏิฆมฺปิ ปฏิฆนิมิตฺต’’นฺติ กตฺวา ‘‘พฺยาปาโท อุปนิสฺสเยน กถิโต’’ติ วุตฺตํ, เอวํ สุภมฺปิ สุภนิมิตฺตนฺติ กตฺวา กามจฺฉนฺโท อุปนิสฺสเยน กถิโตติ สกฺกา วิญฺญาตุํ. เสสา ถินมิทฺธอุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจานิ. ตตฺถ ถินมิทฺธํ อญฺญมญฺญํ สหชาตาทิวเสน ปจฺจโย, ตถา อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจนฺติ. อุภเยสมฺปิ อุปนิสฺสยโกฏิยา ปจฺจยภาเว วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ อาห ‘‘สหชาเตน จ อุปนิสฺสเยน จา’’ติ.

'의심의 대상인 법들'이란 "부처님에 대해 의심한다" 등의 구절로 전해지는 여덟 가지 의심의 토대가 되는 법들을 말한다. 의심은 악의 등과 같이 거듭된 취착을 조건으로 생겨나기 때문에, 의심의 토대가 되는 대상을 '의심의 대상인 법들'이라고 나타낸 것이다. 앞서 생긴 의심이 나중에 생기는 의심의 조건이 되기 때문에 의심 또한 '의심의 토대가 되는 법'으로 알아야 한다. 여기서 단어의 뜻은 이러하다. '거기에 머물고(tiṭṭhanti) 일어난다(pavattanti)'는 뜻에서 토대(ṭhānīyā)이며, 의심 자체가 토대이므로 '의심의 토대(vicikicchāṭṭhānīyā)'이다. 주석서에서는 대상이 거기서 특별한 조건이 된다는 점을 취하여 "감각적 욕망과 의심이라는 이 두 법은 대상으로 설해졌다"라고 하였다. 이것은 아름다운 표상의 조건이 된다는 점만을 지칭하여 말한 것이지만, 마치 '저항 또한 저항의 표상'이라고 하여 '악의는 강한 의지 조건으로 설해졌다'라고 하는 것처럼, 아름다움 또한 아름다운 표상이라고 하여 '감각적 욕망은 강한 의지 조건으로 설해졌다'라고 이해할 수 있다. 나머지는 혼침·수면과 들뜸·후회이다. 거기서 혼침과 수면은 상호 간에 구생(sahajāta) 등의 방식으로 조건이 되며, 들뜸과 후회도 그러하다. 이 두 쌍 모두가 강한 의지 조건의 단계에서 조건이 됨은 말할 필요도 없으므로 "구생 조건과 강한 의지 조건으로"라고 하였다.

---

ยสฺมา [Pg.418] สติ นาม ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติอาทินา เตสํ เตสํ ธมฺมานํ อนุสฺสรณวเสน วตฺตติ, ตสฺมา เต ธมฺมา สติสมฺโพชฺฌงฺคฏฺฐานียา นาม. โลกุตฺตรธมฺเม จ อนุสฺสวาทิวเสน คเหตฺวา ตถา ปวตฺตเตว. เตน วุตฺตํ ‘‘สติยา’’ติอาทิ.

'마음챙김'이란 "네 가지 마음챙김의 확립(사념처)" 등의 가르침과 같이 각각의 법들을 거듭 기억하는 방식으로 작용하기 때문에, 그 법들을 '마음챙김 보리분초의 토대가 되는 법들'이라고 한다. 출세간의 법들에 대해서도 전승 등을 통해 받아들여 그와 같이 작용한다. 그래서 "마음챙김의" 등으로 설해진 것이다.

---

โกสลฺลํ วุจฺจติ ปญฺญา, ตโต อุปฺปนฺนา โกสลฺลสมฺภูตา. อนวชฺชสุขวิปากาติ อนวชฺชา หุตฺวา สุขวิปากา วิปจฺจนกา. ปททฺวเยน ปจฺจยโต สภาวโต กิจฺจโต ผลโต กุสลธมฺมํ ทสฺเสติ. อกุสลนิทฺเทเสปิ เอเสว นโย. สาวชฺชาติ คารยฺหา. อนวชฺชาติ อคารยฺหา. หีนา ลามกา. ปณีตา เสฏฺฐา. กณฺหา กาฬกา อสุทฺธา. สุกฺกา โอทาตา สุทฺธา. ปฏิภาค-สทฺโท ปฐเม วิกปฺเป สทิสโกฏฺฐาสตฺโถ, ทุติเย ปฏิปกฺขโกฏฺฐาสตฺโถ, ตติเย นิคฺคเหตพฺพปฏิปกฺขโกฏฺฐาสตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

'능숙함(kosalla)'은 지혜를 말하며, 그로부터 생겨난 것이 '능숙함에서 생긴 것(kosallasambhūtā)'이다. '허물없고 행복한 과보를 갖는 것'이란 허물이 없으면서 행복한 과보로 익는 것들이다. 이 두 단어로 조건, 자성, 역할, 결과의 측면에서 유익한 법을 나타낸다. 해로운 법의 설명에서도 이와 같은 방식이 적용된다. '사왓자(sāvajjā)'는 비난받을 만한 것이다. '아나왓자(anavajjā)'는 비난받지 않을 만한 것이다. '히나(hīnā)'는 저열한 것이다. '빠니따(paṇītā)'는 수승한 것이다. '깐하(kaṇhā)'는 검고 불순한 것이다. '숙까(sukkā)'는 희고 깨끗한 것이다. '빠띠바가(paṭibhāga)'라는 단어는 첫 번째 경우에서는 '유사한 부류'의 의미로, 두 번째에서는 '반대되는 부류'의 의미로, 세 번째에서는 '제압해야 할 반대 부류'의 의미로 보아야 한다.

---

กุสลกิริยาย อาทิกมฺมภาเวน ปวตฺตวีริยํ ธิติสภาวตาย ธาตูติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘อารมฺภธาตูติ ปฐมารมฺภวีริย’’นฺติ. ลทฺธาเสวนํ วีริยํ พลปฺปตฺตํ หุตฺวา ปฏิปกฺขํ วิธมตีติ อาห – ‘‘นิกฺกมธาตูติ โกสชฺชโต นิกฺขนฺตตฺตา ตโต พลวตร’’นฺติ. อธิมตฺตาธิมตฺตตรานํ ปฏิปกฺขธมฺมานํ วิธมนสมตฺถํ ปฏุปฏุตราทิภาวปฺปตฺตํ โหตีติ อาห – ‘‘ปรกฺกมธาตูติ ปรํ ปรํ ฐานํ อกฺกมนตาย ตโตปิ พลวตร’’นฺติ.

유익한 행위를 함에 있어 첫 번째 작업으로서 작용하는 정진은 견고한 자성을 지니기에 '요소(dhātu)'라고 불린다고 하며, "시작하는 요소란 최초로 시작하는 정진이다"라고 하였다. 반복 수행을 얻은 정진이 힘을 갖추어 반대되는 것을 물리치게 된다고 하며, "분발하는 요소란 게으름에서 벗어났기에 그보다 더 강력한 것이다"라고 하였다. 더욱더 강렬한 반대되는 법들을 물리칠 능력이 있고 더욱더 예리한 상태에 이르게 된다고 하며, "정진하는 요소란 뒤이어 더 높은 단계로 나아가기에 그보다도 더 강력한 것이다"라고 하였다.

---

ติฏฺฐติ ปวตฺตติ เอตฺถาติ ฐานียา. อารมฺมณธมฺมา, ปีติสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ฐานียาติ ปีติสมฺโพชฺฌงฺคฏฺฐานียาติ ‘‘ปีติยา อารมฺมณธมฺมา’’ติ วุตฺตํ. ยสฺมา อปราปรุปฺปตฺติยา ปีติปิ ตถา วตฺตพฺพตํ ลภตีติ วุตฺตํ วิสุทฺธิมคฺเค ‘‘ปีติยา เอว ตํ นาม’’นฺติ. ทรถปสฺสทฺธีติ ทรโถ กิเลสปริฬาโห, โส ปสฺสมฺภติ เอตายาติ ทรถปสฺสทฺธิ, กายปสฺสทฺธิยา เวทนาทิขนฺธตฺตยสฺส วิย รูปกายสฺสปิ ปสฺสมฺภนํ โหติ, จิตฺตปสฺสทฺธิยา จิตฺตสฺเสว ปสฺสมฺภนํ, ตโต เอเวตฺถ ภควตา ลหุตาทีนํ วิย ทุวิธตา วุตฺตา. ตถา สมาหิตาการํ สลฺลกฺเขตฺวา คยฺหมาโน สมโถว สมถนิมิตฺตํ, ตสฺส อารมฺมณภูตํ ปฏิภาคนิมิตฺตมฺปิ. วิวิธํ อคฺคํ เอตสฺสาติ พฺยคฺโค, วิกฺเขโป. ตถา หิ โส อนวฏฺฐานรโส ภนฺตตาปจฺจุปฏฺฐาโน วุตฺโต. เอกคฺคภาวโต พฺยคฺคปฏิปกฺโขติ อพฺยคฺโค, สมาธิ, โส เอว นิมิตฺตนฺติ ปุพฺเพ วิย วตฺตพฺพํ. เตนาห ‘‘ตสฺเสว เววจน’’นฺติ.

여기에 머물고 진행된다고 해서 '타니야(ṭhānīyā, 근거)'라 한다. 대상이 되는 법들이 희각지(pītisambojjhaṅga)의 근거가 된다는 의미에서 '희각지의 근거가 되는 것(pītisambojjhaṅgaṭṭhānīyā)'이라 하며, '기쁨의 대상이 되는 법들'이라고 설명된다. 왜냐하면 다시 거듭해서 생겨남으로 인해 기쁨 또한 그와 같이 불릴 수 있기 때문인데, ‘위숫디막가(청정도론)’에서 '그것은 참으로 기쁨의 이름이다'라고 한 것과 같다. '고뇌의 경안(darathapassaddhi)'에서 '고뇌(daratha)'는 번뇌의 열기이며, 그것이 이것에 의해 가라앉기에 '고뇌의 경안'이라 한다. 수(受) 등의 세 가지 무더기[온]와 마찬가지로 색신(rūpakāya)의 가라앉음이 있는 것을 신경안(kāyapassaddhi)이라 하고, 마음만의 가라앉음을 심경안(cittapassaddhi)이라 한다. 그래서 여기서 세존께서는 가벼움[경쾌성] 등과 같이 두 가지 측면을 말씀하신 것이다. 이와 같이 집중된 상태를 관찰하여 취해지는 사마타 자체가 사마타의 표상(samathanimitta)이며, 그것의 대상이 되는 닮은 표상(paṭibhāganimitta)도 마찬가지이다. '비약가(byaggo)'란 다양한 정점이 있다는 뜻으로 산란함을 의미한다. 참으로 그것은 머물지 못하는 성질과 요동침으로 나타난다고 설명된다. 일경성(ekaggabhāva)으로 인해 산란함의 반대이기에 '아비약가(abyaggo)', 즉 삼매이며, 그것 자체가 표상이라는 점은 이전과 같이 말해야 한다. 그래서 '그것의 다른 이름이다'라고 말씀하신 것이다.

---

โย [Pg.419] อารมฺมเณ อิฏฺฐานิฏฺฐาการํ อนาทิยิตฺวา คเหตพฺโพ มชฺฌตฺตากาโร, โย จ ปุพฺเพ อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาวเสน อุปฺปนฺโน มชฺฌตฺตากาโร, ทุวิโธปิ โส อุเปกฺขาย อารมฺมณธมฺโมติ อธิปฺเปโตติ อาห – ‘‘อตฺถโต ปน มชฺฌตฺตากาโร อุเปกฺขาฏฺฐานียา ธมฺมาติ เวทิตพฺโพ’’ติ. อารมฺมเณน กถิตา อารมฺมณสฺเสว เตสํ วิเสสปจฺจยภาวโต. เสสาติ วีริยาทโย จตฺตาโร ธมฺมา. เตสญฺหิ อุปนิสฺสโยว สาติสโย อิจฺฉิตพฺโพติ.

대상에서 즐겁거나 즐겁지 않은 모습을 취하지 않고 유지되는 중립적인 태도와, 이전에 사각지(upekkhāsambojjhaṅga)를 닦은 힘으로 인해 생겨난 중립적인 태도, 이 두 가지 모두 '사(upekkhā, 평온)의 대상이 되는 법'으로 의도되었다. 그래서 '실제로는 중립적인 태도가 사각지의 근거가 되는 법(upekkhāṭṭhānīyā dhammā)으로 알아야 한다'라고 하신 것이다. 대상으로 설명된 것은 대상 자체가 그것들의 특별한 원인이 되기 때문이다. '나머지'란 정진 등의 네 가지 법을 말한다. 그것들에게는 뛰어난 의지처가 요구되기 때문이다.

---

กายสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

가야 경(Kāyasutta)의 설명이 끝났다.

---

๓. สีลสุตฺตวณฺณนา

3. 실라 경(Sīlasutta)의 설명

---

๑๘๔. ขีณาสวสฺส โลกุตฺตรํ สีลํ นาม มคฺคผลปริยาปนฺนา สมฺมาวาจากมฺมนฺตาชีวา สีลลกฺขณปฺปตฺตา ตทญฺเญ เจตนาทโย. โลกิยํ ปน กิริยาพฺยากตจิตฺตปริยาปนฺนํ จาริตฺตสีลํ, วาริตฺตสีลสฺส ปน สมฺภโว เอว นตฺถิ วิรมณวเสน ปวตฺติยา อภาวโต. ‘‘ปุพฺพภาคสีลํ โลกิยสีล’’นฺติ เกจิ.

184. 번뇌를 다한 자(아라한)의 출세간의 계란 도와 과에 포함된 정어·정업·정명을 말하며, 계의 특징을 구비한 그 밖의 사(思) 등을 포함한다. 세간의 계란 작용무기심에 포함된 차릿따 실라(cārittasīla, 의무로서의 계)를 말하며, 바릿따 실라(vārittasīla, 금지의 계)는 아예 존재하지 않는데, 멀리 여읨(viramaṇa)의 방식으로 일어남이 없기 때문이다. 어떤 이들은 '예비 단계의 계가 세간의 계이다'라고 한다.

---

จกฺขุทสฺสนนฺติ จกฺขูหิ ทสฺสนํ. ลกฺขณสฺส ทสฺสนนฺติ สภาวธมฺมานํ สงฺขตานํ ปจฺจตฺตลกฺขณสฺส ญาตปริญฺญาย, อนิจฺจาทิสามญฺญลกฺขณสฺส ตีรณปริญฺญาย ทสฺสนํ. ปชหนฺโตปิ หิ เต ปหาตพฺพาการโต ปสฺสติ นาม. นิพฺพานสฺส ตถลกฺขณํ มคฺคผเลหิ ทสฺสนํ, ตํ ปน ปฏิวิชฺฌนํ. ฌาเนน ปถวีกสิณาทีนํ, อภิญฺญาหิ รูปานํ ทสฺสนมฺปิ ญาณทสฺสนเมว. จกฺขุทสฺสนํ อธิปฺเปตํ สวนปยิรุปาสนานํ ปรโต คหิตตฺตา. ปญฺหปยิรุปาสนนฺติ ปญฺหปุจฺฉนวเสน ปยิรุปาสนํ อญฺญกมฺมตฺถาย อุปสงฺกมนสฺส เกวลํ อุปสงฺกมเนเนว โชติตตฺตา.

안식의 봄(cakkhudassana)이란 눈으로 보는 것이다. 특징을 보는 것(lakkhaṇassa dassana)이란 형성된 고유한 법들의 개별적 특징(paccattalakkhaṇa)을 아는 지혜(ñātapariññā)로 보는 것이며, 무상 등의 일반적 특징(sāmaññalakkhaṇa)을 조사하는 지혜(tīraṇapariññā)로 보는 것이다. 참으로 버리는 자도 버려야 할 모습으로부터 그것을 보는 법이다. 열반의 참된 특징을 도와 과로써 보는 것, 그것은 꿰뚫어 앎(paṭivijjhana)이다. 선정으로 지카시나 등을 보거나 신통으로 형색들을 보는 것 또한 지견(ñāṇadassana)이다. 여기서는 안식의 봄이 의도되었는데, 듣는 것과 시봉하는 것이 다음에 취해지기 때문이다. 질문을 통한 시봉(pañhapayirupāsana)이란 질문을 함으로써 시봉하는 것을 의미하며, 다른 일을 위해 다가가는 것은 단지 다가가는 것만으로 나타나기 때문이다.

---

อริยานํ อนุสฺสติ นาม คุณวเสน, ตตฺถาปิ ลทฺธโอวาทาวชฺชนมุเขน ยถาภูตสีลาทิคุณานุสฺสรณนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘ฌานวิปสฺสนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อญฺเญสํเยว สนฺติเกติ อริเยหิ อญฺเญสํ สาสนิกานํเยว สนฺติเก. เตนาห – ‘‘อนุปพฺพชฺชา นามา’’ติ. อญฺเญสูติ สาสนิเกหิ อญฺเญสุ ตาปสปริพฺพาชกาทีสุ. ตตฺถ หิ ปพฺพชฺชา อริยานํ อนุปพฺพชฺชา นาม น โหตีติ วุตฺตํ.

성자들에 대한 수념(anussati)이란 덕성에 의한 것이며, 거기에서도 가르침을 받은 것을 반조하는 문을 통해 여실한 계 등의 덕성을 기억하는 것임을 보이기 위해 '선과 위빳사나' 등이 언급되었다. '다른 이들의 곁에서'란 성자들 외의 다른 교단 안의 사람들 곁에서를 말한다. 그래서 '따라 출가함(anupabbajjā)'이라고 한 것이다. '다른 이들에게서'란 교단 밖의 수행자나 유행자 등에게서를 말한다. 거기서의 출가는 성자들을 따라 출가함이 될 수 없기 때문에 그렇게 말씀하신 것이다.

---

สตสหสฺสมตฺตา [Pg.420] อเหสุํ สมนฺตปาสาทิกตฺตา มหาเถรสฺส. ลงฺกาทีเปติ นิสฺสยสีเสน นิสฺสิตสลฺลกฺขณํ. น หิ ปพฺพชฺชา ทีปปฏิลทฺธา, อถ โข ทีปนิวาสิอาจริยปฏิลทฺธา. มหินฺท…เป… ปพฺพชนฺติ นาม ตสฺส ปริวารตาย ปพฺพชฺชายาติ.

사만따빠사디까(Samantapāsādikā)에 따르면 마하테라(마힌다 존자)에게는 약 십만 명의 추종자가 있었다. '랑카 섬에서'란 의지처를 우두머리로 하여 의지하는 자를 관찰한 것이다. 참으로 출가는 섬을 얻은 것이 아니라, 섬에 거주하는 스승을 얻은 것이다. 마힌다... 등과 함께 출가한 것은 그분의 수행원이 되어 출가했기 때문이다.

---

สรตีติ ตํ โอวาทานุสาสนิธมฺมํ จินฺเตติ จิตฺเต กโรติ. วิตกฺกาหตํ กโรตีติ ปุนปฺปุนํ ปริวิตกฺกเนน ตทตฺถํ วิตกฺกนิปฺผาทิตํ กโรติ. อารทฺโธ โหตีติ สมฺปาทิโต โหติ. ตํ ปน สมฺปาทนํ ปาริปูริ เอวาติ อาห ‘‘ปริปุณฺโณ โหตี’’ติ. ตตฺถาติ ยถาวุตฺเต ธมฺเม. ญาณจารวเสนาติ ญาณสฺส ปวตฺตนวเสน. เตสํ เตสํ ธมฺมานนฺติ ตสฺมึ ตสฺมึ โอวาทธมฺเม อาคตานํ รูปารูปธมฺมานํ. ลกฺขณนฺติ วิเสสลกฺขณํ สามญฺญลกฺขณญฺจ. ปวิจินตีติ ‘‘อิทํ รูปํ เอตฺตกํ รูป’’นฺติอาทินา วิจยํ อาปชฺชติ. ญาณญฺจ โรเปตีติ ‘‘อนิจฺจํ จลํ ปโลกํ ปภงฺคู’’ติอาทินา ญาณํ ปวตฺเตติ. วีมํสนํ…เป… อาปชฺชตีติ รูปสตฺตการูปสตฺตกกฺกเมน วิปสฺสนํ ปจฺจกฺขโต วิย อนิจฺจตาทีนํ ทสฺสนํ สมฺมสนํ อาปชฺชติ.

'기억한다(saratī)'는 것은 그 훈계와 가르침의 법을 생각하고 마음에 새기는 것이다. '사유로써 다스린다(vitakkāhataṃ karoti)'는 것은 반복적인 사유를 통해 그 의미를 사유로 완성하는 것이다. '시작된다(āraddho hoti)'는 것은 성취되는 것이다. 그 성취는 바로 원만함이기에 '원만해진다'라고 하신 것이다. '거기서'란 앞서 말한 법들 안에서이다. '지혜가 운행하는 방식에 따라(ñāṇacāravasena)'란 지혜가 일어나는 방식에 따른 것이다. '그 각각의 법들에 대해'란 각각의 가르침의 법에 나타난 색법과 명법들의 특징을 말한다. '특징'이란 개별적 특징과 일반적 특징이다. '간택한다(pavicinatī)'란 '이것은 색이고, 이만큼이 색이다'라는 식으로 분석에 들어가는 것이다. '지혜를 세운다(ñāṇañca ropetī)'란 '무상하고 동요하고 파괴되고 부서지는 것'이라는 등의 방식으로 지혜를 일으키는 것이다. '조사(vīmaṃsana)... 에 들어간다'란 칠종색과 칠종명의 순서에 따라 위빳사나를 통해 직접 보는 것처럼 무상 등을 보고 판단(sammasana)함에 들어가는 것이다.

---

อุภยมฺเปตนฺติ ผลานิสํสาติ วุตฺตทฺวยํ. อตฺถโต เอกํ ปริยายสทฺทตฺตา. ปฏิกจฺจาติ ปเคว. มรณกาเลติ มรณกาลสมีเป. สมีปตฺเถ หิ อิทํ ภุมฺมนฺติ อาห ‘‘มรณสฺส อาสนฺนกาเล’’ติ.

'이 두 가지 모두'란 과보와 공덕(phalānisaṃsā)이라고 언급된 두 가지이다. 실제로는 의미상 하나인데 유의어이기 때문이다. '미리(paṭikaccā)'란 사전에 혹은 일찍이이다. '임종 시에(maraṇakāle)'란 임종에 가까운 때를 말한다. 여기서는 근접한 의미에서 처격이 쓰였기에 '죽음에 임박한 시기에'라고 하신 것이다.

---

โส ติวิโธ โหติ ญาณสฺส ติกฺขมชฺฌมุทุภาเวน. เตนาห ‘‘กปฺปสหสฺสายุเกสู’’ติอาทิ. อุปหจฺจปรินิพฺพายี นาม อายุเวมชฺฌํ อติกฺกมิตฺวา ปรินิพฺพายนโต. ยตฺถ กตฺถจีติ อวิหาทีสุ ยตฺถ กตฺถจิ. สปฺปโยเคนาติ วิปสฺสนาญาณสงฺขารสงฺขาเตน ปโยเคน, สห วิปสฺสนาปโยเคนาติ อตฺโถ. สุทฺธาวาสภูมิยํ อุทฺธํเยว มคฺคโสโต เอตสฺสาติ อุทฺธํโสโต. ปฏิสนฺธิวเสน อกนิฏฺฐภวํ คจฺฉตีติ อกนิฏฺฐคามี.

그것은 지혜의 예리함, 중간, 부드러움에 따라 세 가지가 된다. 그래서 '천 겁의 수명을 가진 자들 가운데' 등이 언급된 것이다. '중반열반자(upahaccaparinibbāyī)'란 수명의 중간을 넘어서서 완전한 열반에 들기 때문에 그렇게 부른다. '어디에서든'이란 아위하(Avihā) 등 어디에서든지를 말한다. '적절한 노력에 의해(sappayogenā)'란 위빳사나의 지혜라 불리는 노력에 의해, 즉 위빳사나의 노력과 함께라는 뜻이다. 정거천(Suddhāvāsabhūmi)에서 위로만 도의 흐름이 흐르는 자를 '상류자(uddhaṃsoto)'라 한다. 재생연결을 통해 아까닛타(Akaniṭṭha)에 가는 자를 '아까닛타행자(akaniṭṭhagāmī)'라 한다.

---

อวิหาทีสุ วตฺตมาโนปิ เอกํสโต อุทฺธํคมนารโห ปุคฺคโล อกนิฏฺฐคามี เอว นามาติ วุตฺตํ ‘‘เอโก อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามีติ ปญฺจ โหนฺตี’’ติ. เตสนฺติ นิทฺธารเณ สามิวจนํ. อุทฺธํโสตภาวโต ยทิปิ เหฏฺฐิมาทีสุปิ อริยภูมิ นิพฺพตฺตเตว, ตถาปิ ตตฺถ ภูมีสุ อายุํ [Pg.421] อคฺคเหตฺวา อกนิฏฺฐภเว อายุวเสเนว โสฬสกปฺปสหสฺสายุกตา ทฏฺฐพฺพา. ‘‘สตฺต ผลา สตฺตานิสํสา ปาฏิกงฺขา’’ติ วุตฺตตฺตา ‘‘อรหตฺตมคฺคสฺส ปุพฺพภาควิปสฺสนา โพชฺฌงฺคา กถิตา’’ติ วุตฺตํ. สตฺตนฺนมฺปิ สหภาโว ลพฺภตีติ ‘‘อปุพฺพํ อจริมํ เอกจิตฺตกฺขณิกา’’ติ วุตฺตํ. ตยิทํ ปาฬิยํ ตตฺถ ตตฺถ ‘‘ตสฺมึ สมเย’’ติ อาคตวจเนน วิญฺญายติ, โพชฺฌงฺคานํ ปน นานาสภาวตฺตา ‘‘นานาลกฺขณา’’ติ วุตฺตํ.

아비하(Avihā) 등에 머무르더라도 결정적으로 위로 올라가는 성질을 가진 보충하는 보충하는 자는 ‘아가닛타에 이르는 자’라고 일컬어지니, ‘상류의 흐름을 타서 아가닛타에 이르는 자 한 명을 포함하여 다섯이 된다’라고 하였다. ‘그들 중(Tesaṃ)’이라는 표현은 한정하는 소유격이다. 상류의 흐름을 타는 성질 때문에 비록 하급의 경지 등에서도 성스러운 단계가 생겨나지만, 그럼에도 불구하고 그곳의 경지들에서 수명을 취하지 않고 아가닛타의 존재에서의 수명에 따라 16,000겁의 수명을 가진 것으로 보아야 한다. ‘일곱 가지 과보와 일곱 가지 공덕이 기대된다’라고 설해졌으므로 ‘아라한도의 전분(前分) 위빳사나인 보리분법이 설해졌다’라고 하였다. 일곱 가지가 함께 나타날 수 있으므로 ‘앞서지도 뒤서지도 않는 일심찰나의 것’이라고 하였다. 이것은 성전(Pāḷi) 곳곳에서 ‘그 당시에’라고 전해지는 말로 알 수 있다. 그러나 보리분법들은 서로 다른 본성을 지녔으므로 ‘서로 다른 특징을 가졌다’라고 하였다.

---

สีลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

계경(Sīlasutta)의 주해가 끝났다.

---

๔. วตฺถสุตฺตวณฺณนา

4. 옷경(Vatthasutta)의 주해

---

๑๘๕. ‘‘สติสมฺโพชฺฌงฺโค’’ติ เอวํ เจ มยฺหํ โหตีติ สติสมฺโพชฺฌงฺโค นาม เสฏฺโฐ อุตฺตโม ปวโร, ตสฺมาหํ สติสมฺโพชฺฌงฺคสีเสน ผลสมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา วิหริสฺสามีติ เอวํ เจ มยฺหํ ปุพฺพภาเค โหตีติ อตฺโถ. ‘‘อปฺปมาโณ’’ติ เอวํ มยฺหํ โหตีติ สฺวายํ สติสมฺโพชฺฌงฺโค, สพฺพโส ปมาณกรกิเลสาภาวโต อปฺปมาณธมฺมารมฺมณโต จ อปฺปมาโณติ เอวํ มยฺหํ อนฺโตสมาปตฺติยํ อสมฺโมหวเสน โหติ. สุปริปุณฺโณติ ภาวนาปาริปูริยา สุฏฺฐุ ปริปุณฺโณติ เอวํ มยฺหํ อนฺโตสมาปตฺติยํ อสมฺโมหวเสน โหตีติ. ติฏฺฐตีติ ยถากาลปริจฺเฉทสมาปตฺติยา อวฏฺฐาเนน ตปฺปริยาปนฺนตาย สติสมฺโพชฺฌงฺโค ติฏฺฐติ ปฏิพนฺธวเสน. อุปฺปาทํ อนาวชฺชิตตฺตาติ อุปฺปาทสฺส อนาวชฺชเนน อสมนฺนาหาเรน. อุปฺปาทสีเสน เจตฺถ อุปฺปาทวนฺโตว สงฺขารา คหิตา. อนุปฺปาทนฺติ นิพฺพานํ อุปฺปาทาภาวโต อุปฺปาทวนฺเตหิ จ วินิสฺสฏตฺตา. ปวตฺตนฺติ วิปากปฺปวตฺตํ. อปฺปวตฺตนฺติ นิพฺพานํ ตปฺปฏิกฺเขปโต. นิมิตฺตนฺติ สพฺพสงฺขารนิมิตฺตํ. อนิมิตฺตนฺติ นิพฺพานํ. สงฺขาเรติ อุปฺปาทาทิอนามสเนน เกวลเมว สงฺขารคหณํ. วิสงฺขารนฺติ นิพฺพานํ. อาวชฺชิตตฺตา อาวชฺชิตกาลโต ปฏฺฐาย อารพฺภ ปวตฺติยา สติสมฺโพชฺฌงฺโค ติฏฺฐติ. อฏฺฐหากาเรหีติ อฏฺฐหิ การเณหิ. ชานาตีติ สมาปตฺติโต วุฏฺฐิตกาเล ปชานาติ. อฏฺฐหากาเรหีติ อุปฺปาทาวชฺชนาทีหิ เจว อนุปฺปาทาวชฺชนาทีหิ จ วุตฺตาการวิปรีเตหิ อฏฺฐหิ อากาเรหิ จวนฺตํ สมาปตฺติวเสน อนวฏฺฐานโตปิ คจฺฉนฺตํ จวตีติ เถโร ปชานาตีติ.

185. ‘염각지(satisambojjhaṅgo)’라 함은, ‘이와 같이 나에게 있으면 염각지라는 이름은 수승하고 훌륭하며 뛰어나니, 그러므로 나는 염각지를 우두머리로 하여 과등지(phalasamāpatti)에 들어 머물겠다’라고 이와 같이 예비 단계에서 나에게 일어난다는 뜻이다. ‘무량하다(appamāṇo)’는 것은 ‘이와 같이 나에게 일어나는 이 염각지는 모든 면에서 한계를 만드는 번뇌가 없기 때문이며, 무량한 법을 대상으로 하기 때문에 무량하다’라고 이와 같이 등지(samāpatti) 안에서 미혹되지 않음으로 나에게 일어난다는 뜻이다. ‘매우 원만하다(suparipuṇṇo)’는 것은 수행의 원만함으로 인해 아주 원만하다는 것이니, 이와 같이 등지 안에서 미혹되지 않음으로 나에게 일어난다는 뜻이다. ‘머문다(tiṭṭhati)’는 것은 정해진 시간 동안 등지에 머무름으로써 거기에 속한 염각지가 장애를 차단하는 힘으로 머문다는 것이다. ‘일어남을 반조하지 않음으로 인해(uppādaṃ anāvajjitattā)’라는 것은 일어남에 대한 반조가 없고 마음을 쓰지 않음으로 인해서이다. 여기에서 ‘일어남(uppāda)’이라는 우두머리 용어로 일어남을 가진 형성된 것들(saṅkhārā) 자체를 취하였다. ‘일어나지 않음(anuppāda)’이란 열반을 의미하는데, 일어남이 없고 일어남을 가진 것들로부터 벗어나 있기 때문이다. ‘진행되는 것(pavatta)’이란 과보의 상속이다. ‘진행되지 않는 것(appavatta)’이란 열반을 의미하는데 그것(진행)을 부정하기 때문이다. ‘표상(nimitta)’이란 모든 형성된 것들의 표상이다. ‘표상 없음(animitta)’이란 열반이다. ‘형성된 것들(saṅkhāre)’이란 일어남 등을 취하지 않고 오직 형성된 것들만을 취하는 것이다. ‘형성되지 않은 것(visaṅkhāra)’이란 열반이다. 반조함으로 인해, 즉 반조한 때로부터 시작하여 그것이 진행되므로 염각지는 머문다. ‘여덟 가지 양상으로(aṭṭhahākārehi)’라는 것은 여덟 가지 원인으로라는 뜻이다. ‘안다(jānātī)’는 것은 등지에서 출정한 때에 분명히 안다는 것이다. ‘여덟 가지 양상으로’라는 것은 일어남을 반조하는 것 등과 일어나지 않음을 반조하는 것 등, 앞에서 설한 것과 반대되는 여덟 가지 양상으로, 등지의 힘으로 머물지 못해 사라져 가고 물러가는 것을 장로(사리뿟따)는 분명히 안다는 뜻이다.

---

ผลโพชฺฌงฺคาติ [Pg.422] ผลสมาปตฺติปริยาปนฺนา โพชฺฌงฺคา. กึ ปน เต วิสุํ วิสุํ ปวตฺตนฺตีติ อาห ‘‘ยทา หี’’ติอาทิ. สีสํ กตฺวาติ ปธานํ เสฏฺฐํ กตฺวา. ตทนฺวยาติ ตทนุคตา สติสมฺโพชฺฌงฺคํ อนุคจฺฉนกา. ตญฺจ โข ตถา กตฺวา ธมฺมํ ปจฺจเวกฺขณวเสน. เกจิ ปน ‘‘ตํ ปจฺจเวกฺขณาทิกํ กตฺวา’’ติ วทนฺติ.

‘과보리분법(phalabojjhaṅgā)’은 과등지에 포함된 보리분법들을 말한다. ‘그것들이 과연 각각 따로 일어나는가?’라는 의문에 ‘진실로 그때에(yadā hi)’ 등으로 답하였다. ‘우두머리로 삼아(sīsaṃ katvā)’라는 것은 주된 것, 수승한 것으로 삼아라는 뜻이다. ‘그것을 따르는 것들(tadanvayā)’이란 그것을 따라가는 것들, 즉 염각지를 따라가는 것들을 말한다. 그것을 그렇게 한 뒤에 법을 반조함에 의해서이다. 어떤 이들은 ‘그 반조 등을 행한 뒤에’라고 말한다.

---

วตฺถสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

옷경(Vatthasutta)의 주해가 끝났다.

---

๕. ภิกฺขุสุตฺตวณฺณนา

5. 비구경(Bhikkhusutta)의 주해

---

๑๘๖. โพธายาติ เอตฺถ โพโธ นาม พุชฺฌนํ, ตํ ปน กิสฺส เกนาติ ปุจฺฉนฺโต ‘‘กึ พุชฺฌนตฺถายา’’ติ วตฺวา ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘มคฺเคนา’’ติอาทิมาห. มคฺเคน นิพฺพานํ พุชฺฌนตฺถาย สํวตฺตนฺติ, ปจฺจเวกฺขณาย กตกิจฺจตํ พุชฺฌนตฺถาย สํวตฺตนฺติ, ปฐมวิกปฺเป สจฺฉิกิริยาภิสมโย เอว ทสฺสิโตติ เตน อตุฏฺเฐ ‘‘มคฺเคน วา’’ติ ทุติยวิกปฺปมาห. วิเวกนิสฺสิตํ วิราคนิสฺสิตนฺติ ปเทหิ สพฺพํ มคฺคกิจฺจํ ตสฺส ผลญฺจ ทสฺสิตํ. นิโรธนิสฺสิตนฺติ อิมินา นิพฺพานสจฺฉิกิริยา. กามาสวาปิ จิตฺตํ วิมุจฺจตีติอาทินา กิเลสปฺปหานํ. วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหตีติอาทินา ปจฺจเวกฺขณา ทสฺสิตา.

186. ‘깨달음을 위하여(bodhāya)’에서 깨달음(bodho)이란 깨닫는 것을 말한다. ‘그것은 무엇을 무엇으로 깨닫는 것인가?’라고 묻는 이에게 ‘무엇을 깨닫기 위함인가’라고 말하며 그것을 보이면서 ‘도로써(maggena)’ 등으로 답하였다. 도(道)로써 열반을 깨닫기 위해 존재하며, 반조로써 해야 할 일을 다 마쳤음을 깨닫기 위해 존재한다. 첫 번째 설명에서는 오직 실현의 통찰(sacchikiriyābhisamayo)만을 나타냈으며, 그것으로 충분하지 않을 때 ‘혹은 도로써’라며 두 번째 설명을 하였다. ‘멀리 여읨에 의지하고(vivekanissitaṃ), 탐욕의 빛바램에 의지하고(virāganissitaṃ)’라는 구절들을 통해 도의 모든 역할과 그 과보를 나타냈다. ‘소멸에 의지하고(nirodhanissitaṃ)’라는 이것으로는 열반의 실현을 나타냈다. ‘감각적 욕망의 번뇌로부터 마음이 해탈하고’ 등의 구절로는 번뇌의 버림을 나타냈고, ‘해탈했을 때 해탈했다는 지혜가 있다’ 등의 구절로는 반조(paccavekkhaṇā)를 나타냈다.

---

ภิกฺขุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

비구경(Bhikkhusutta)의 주해가 끝났다.

---

๖-๗. กุณฺฑลิยสุตฺตาทิวณฺณนา

6-7. 꾼달리야경(Kuṇḍaliyasutta) 등의 주해

---

๑๘๗-๑๘๘. นิพทฺธวาสวเสน อาราเม นิสีทนสีโลติ อารามนิสาที. ปริสํ โอคาฬฺโห หุตฺวา จรตีติ ปริสาวจโรติ อาห – ‘‘โย ปนา’’ติอาทิ. เอวนฺติ อิมินากาเรน. คหณนฺติ นิคฺคหณํ. เตน ปุจฺฉาปทสฺส อตฺถํ วิวรติ. นิพฺเพฐนนฺติ นิคฺคหนิพฺเพฐนํ. เตน วิสฺสชฺชนปทสฺส อตฺถํ วิวรติ. อิมินา นเยนาติ เอเตน ‘‘อิติวาโท’’ติ เอตฺถ อิติ-สทฺทสฺส อตฺถํ ทสฺเสติ. อุปารมฺภาธิปฺปาโย วทติ เอเตนาติ วาโท, โทโส. อิติวาโท โหตีติ เอวํ อิมสฺส อุปริ วาทาโรปนํ โหติ. อิติวาทปฺปโมกฺโขติ เอวํ ตโต ปโมกฺโข โหติ[Pg.423]. เอวํ วาทปฺปโมกฺขานิสํสํ ปเรหิ อาโรปิตโทสสฺส นิพฺเพฐนวเสน ทสฺเสตฺวา อิทานิ โทสปเวทนวเสน ทสฺเสตุํ ‘‘อยํ ปุจฺฉาย โทโส’’ติอาทิ วุตฺตํ.

187-188. 끊임없이 머무는 습성으로 인해 사원 안에 앉아 있는 습성이 있는 자를 ‘사원에 앉아 있는 자(ārāmanisādī)’라 한다. 대중 속에 깊이 들어가 다니는 자를 ‘대중에 드는 자(parisāvacaro)’라 하며, ‘그런데 누구든지(yo panā)’ 등으로 말하였다. ‘이와 같이(evaṃ)’라는 것은 이러한 양상으로라는 뜻이다. ‘잡음(gahaṇaṃ)’이란 굴복시킴(niggaha)을 말한다. 이것으로 질문 구절의 의미를 밝힌다. ‘풀어냄(nibbeṭhanaṃ)’이란 굴복된 것을 풀어 설명함(niggahanibbeṭhanaṃ)을 말한다. 이것으로 답변 구절의 의미를 밝힌다. ‘이러한 방식으로(iminā nayenā)’라는 이것으로 ‘이와 같은 논의(itivādo)’에서 ‘이와 같은(iti)’이라는 단어의 의미를 보여준다. 상대의 허물을 잡으려는 의도로 말하는 것을 ‘논의(vāda)’ 또는 ‘허물’이라 한다. ‘이와 같은 논의가 있다’는 것은 이와 같이 그에 대해 논쟁을 제기하는 것이 있음을 말한다. ‘이와 같은 논의에서 벗어남(itivādappamokkho)’이란 이와 같이 그로부터 벗어나는 것이다. 이와 같이 다른 이들에 의해 제기된 허물을 풀어냄으로써 논쟁에서 벗어나는 이익을 보여주고, 이제는 허물을 알리는 방식으로 보여주기 위해 ‘이것이 질문의 허물이다’ 등을 설하였다.

---

เอตฺตกํ ฐานนฺติอาทิโต ปฏฺฐาย ยาว ‘‘ตีณิ สุจริตานี’’ติ เอตฺตกํ ฐานํ. อิมํ เทสนนฺติ ‘‘อินฺทฺริยสํวโร โข’’ติอาทินยปฺปวตฺตํ อิมํ เทสนํ. นาภิชฺฌายตีติ น อภิชฺฌายติ. นาภิหํสตีติ น อภิตุสฺสติ. โคจรชฺฌตฺเต ฐิตํ โหตีติ กมฺมฏฺฐานารมฺมเณ สมาธานวเสน ฐิตํ โหติ อวฏฺฐิตํ. เตนาห ‘‘สุสณฺฐิต’’นฺติ. สุสณฺฐิตนฺติ สมฺมา อวิกฺเขปวเสน ฐิตํ. กมฺมฏฺฐานวิมุตฺติยาติ กมฺมฏฺฐานานุยุญฺชนวเสน ปฏิปกฺขโต นีวรณโต วิมุตฺติยา. สุฏฺฐุ วิมุตฺตนฺติ สุวิมุตฺตํ. ตสฺมึ อมนาปรูปทสฺสเน น มงฺกุ วิลกฺโข น โหติ. กิเลสวเสน โทสวเสน. อฏฺฐิตจิตฺโต อถทฺธจิตฺโต. โกเวเสน หิ จิตฺตํ ถทฺธํ โหติ, น มุทุกํ. อทีนมานโสติ โทมนสฺสวเสน โย ทีนภาโว, ตทภาเวน นิทฺโทสมานโส. อปูติจิตฺโตติ พฺยาปชฺชาภาเวน สีติภูตจิตฺโต.

‘이만한 대목(ettakaṃ ṭhānaṃ)’이란 처음부터 시작하여 ‘세 가지 선행’에 이르기까지의 대목이다. ‘이 설법(imaṃ desanaṃ)’이란 ‘감각기관의 단속이란’ 등의 방식으로 전개된 설법을 말한다. ‘갈망하지 않는다(nābhijjhāyatī)’는 것은 탐욕을 부리지 않는다는 것이다. ‘기뻐 날뛰지 않는다(nābhihaṃsatī)’는 것은 과도하게 즐거워하지 않는다는 것이다. ‘안으로의 대상에 머물러 있다(gocarajjhatte ṭhitaṃ hotī)’는 것은 명상 주제(kammaṭṭhāna)라는 대상에 집중됨으로써 머물러 있고 확고히 서 있다는 뜻이다. 그래서 ‘잘 고정된(susaṇṭhitaṃ)’이라고 하였다. ‘잘 고정된’이란 바르게 산란함 없이 머무는 것을 말한다. ‘명상 주제를 통한 해탈(kammaṭṭhānavimuttiyā)’이란 명상 주제에 전념함으로써 반대되는 장애(nīvaraṇa)로부터 해탈하는 것이다. 아주 잘 해탈한 것을 ‘잘 해탈한(suvimuttaṃ)’이라 한다. 마음에 들지 않는 형상을 보았을 때 ‘위축되지 않는다(na maṅku)’는 것은 당황하지 않는다는 것이다. 번뇌로 인해서나 성냄으로 인해서 당황하지 않는다. ‘마음이 흔들리지 않고(aṭṭhitacitto)’ ‘마음이 딱딱하지 않은(athaddhacitto)’ 자이다. 화(kodha)로 인해 마음은 딱딱해지며 부드럽지 않게 되기 때문이다. ‘비굴하지 않은 마음을 가진 자(adīnamānaso)’란 우울함으로 인한 비굴함이 없는 마음, 즉 허물이 없는 마음을 가진 자이다. ‘부패하지 않은 마음을 가진 자(apūticitto)’란 악의(byāpāda)가 없음으로 인해 평온해진(sītibhūta) 마음을 가진 자이다.

---

อิเมสุ ฉสุ ทฺวาเรสุ อฏฺฐารส ทุจฺจริตานิ โหนฺติ ปจฺเจกํ กายวจีมโนทุจฺจริตเภเทน. ตานิ วิภาเคน ทสฺเสตุํ ‘‘กถ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อิฏฺฐารมฺมเณ อาปาถคเตติ นยทานมตฺตเมตํ. เตน ‘‘อนิฏฺฐารมฺมเณ อาปาถคเต โทสํ อุปฺปาเทนฺตสฺสา’’ติอาทินา ติวิธทุจฺจริตํ นีหริตฺวา วตฺตพฺพํ, ตถา ‘‘มชฺฌตฺตารมฺมเณ โมหํ อุปฺปาเทนฺตสฺสา’’ติอาทินา จ. มโนทุจฺจริตาทิสามญฺเญน ปน ตีณิเยว ทุจฺจริตานิ โหนฺตีติ เวทิตพฺพํ.

이들 여섯 문에는 몸, 말, 마음의 악행의 분류에 따라 각각 열여덟 가지의 악행이 있다. 그것을 상세히 보이기 위해 '어떻게' 등이 설해졌다. 거기서 '즐거운 대상이 나타났을 때' 등은 단지 예시일 뿐이다. 그러므로 '즐겁지 않은 대상이 나타났을 때 성냄을 일으키는 자에게' 등의 방식으로 세 가지 악행을 이끌어내어 말해야 하며, 또한 '중립적인 대상에 대해 어리석음을 일으키는 자에게' 등의 방식도 마찬가지이다. 다만 마음의 악행 등의 일반적인 의미로는 오직 세 가지 악행만이 있음을 알아야 한다.

---

ปญฺญตฺติวเสนาติ วตฺถุํ อนามสิตฺวา ปิณฺฑคหณมุเขน เกวลํ ปญฺญตฺติวเสเนว. ภาวนาปฏิสงฺขาเนติ ภาวนาสิทฺเธ ปฏิสงฺขาเน, ภาวนาย ปฏิสงฺขาเน วาติ อตฺโถ. อิมานีติ ยถาวุตฺตานิ ฉทฺวารารมฺมณานิ. ทุจฺจริตานีติ ทุจฺจริตการณานิ. อปฺปฏิสงฺขาเน ฐิตสฺส ทุจฺจริตานิ สุจริตานิ กตฺวา. ปริณาเมตีติ ปริวตฺเตติ ทุจฺจริตานิ ตตฺถ อนุปฺปาเทตฺวา สุจริตานิ [Pg.424] อุปฺปาเทนฺโต. เอวนฺติ วุตฺตปฺปกาเรน. อินฺทฺริยสํวโร…เป… เวทิตพฺโพ อินฺทฺริยสํวรสมฺปาทนวเสน ติณฺณํ สุจริตานํ สิชฺฌนโต. เตนาห ‘‘เอตฺตาวตา’’ติอาทิ. เอตฺตาวตาติ อาทิโต ปฏฺฐาย ยาว ‘‘ตีณิ สุจริตานิ ปริปูเรนฺตี’’ติ ปทํ, เอตฺตาวตา. สีลานุรกฺขกํ อินฺทฺริยสํวรสีลนฺติ จตุปาริสุทฺธิสีลสฺส อนุรกฺขกํ อินฺทฺริยสํวรสีลํ กถิกํ. กถํ ปน ตเทว ตสฺส อนุรกฺขกํ โหตีติ? อปราปรุปฺปตฺติยา อุปนิสฺสยภาวโต.

'시설의 힘에 의해'라는 것은 대상을 지칭하지 않고 덩어리로 파악하는 방식으로 오로지 시설의 힘에 의해서라는 뜻이다. '수행의 반조에서'란 수행에 의해 성취된 반조에서, 혹은 수행에 대한 반조에서라는 의미이다. '이것들'이란 앞에서 말한 여섯 문(육근)의 대상들이다. '악행들'이란 악행의 원인들이다. '반조하지 않는 상태에 머무는 자의 악행을 선행으로 만들어'라는 것은, 거기서 악행을 일으키지 않고 선행을 일으킴으로써 악행을 '전환시킨다'는 뜻이다. '이와 같이'란 말한 방식대로이다. '감관의 단속… (중략) … 알아야 한다'는 감관의 단속을 성취함에 따라 세 가지 선행이 이루어지기 때문이다. 그래서 '이만큼으로' 등을 말씀하셨다. '이만큼으로'란 처음부터 '세 가지 선행을 충족한다'는 구절까지를 말한다. '계를 보호하는 감관단속계'란 사파리숫디계의 보호자인 감관단속계가 설해진 것이다. 그런데 어떻게 그것이 그것의 보호자가 되는가? 뒤이어 일어나는 강한 조건의 상태가 되기 때문이다.

---

ตีณิ สีลานีติ อินฺทฺริยสํวร-อาชีวปาริสุทฺธิ-ปจฺจยสนฺนิสฺสิต-สีลานิ. โลกุตฺตรมิสฺสกาติ โลกิยาปิ โลกุตฺตราปิ โหนฺตีติ อตฺโถ. สตฺตนฺนํ โพชฺฌงฺคานนฺติ โลกุตฺตรานํ สตฺตนฺนํ โพชฺฌงฺคานํ. มูลภูตา สติปฏฺฐานา ปุพฺพภาคา, เต สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘จตฺตาโร โข, กุณฺฑลิย, สติปฏฺฐานา ภาวิตา พหุลีกตา สตฺต โพชฺฌงฺเค ปริปูเรนฺตี’’ติ. เตปีติ ยถาวุตฺตสติปฏฺฐานา. สติปฏฺฐานมูลกา โพชฺฌงฺคาติ โลกิยสติปฏฺฐานมูลกา โพชฺฌงฺคาว. ปุพฺพภาคาวาติ เอตฺถ เกจิ ‘‘ปุพฺพภาคา จา’’ติ ปาฐํ กตฺวา ‘‘ปุพฺเพว โลกุตฺตรา ปุพฺพภาคา จา’’ติ อตฺถํ วทนฺติ. วิชฺชาวิมุตฺติมูลกาติ ‘‘สตฺต โข, กุณฺฑลิย, โพชฺฌงฺคา ภาวิตา พหุลีกตา วิชฺชาวิมุตฺตึ ปริปูเรนฺตี’’ติ เอวํ วุตฺตา โพชฺฌงฺคา โลกุตฺตราว วิชฺชาวิมุตฺติสหคตภาวโต.

'세 가지 계'란 감관단속계, 생계청정계, 필수품의존계이다. '세간과 출세간이 섞인 것'이란 세간적이기도 하고 출세간적이기도 하다는 의미이다. '일곱 가지 깨달음의 요소'란 출세간의 일곱 가지 깨달음의 요소를 말한다. 뿌리가 되는 마음챙김의 확립은 앞 단계의 것이니, 그것을 염두에 두고 '군달리야여, 네 가지 마음챙김의 확립을 닦고 많이 행하면 일곱 가지 깨달음의 요소를 충족한다'라고 말씀하셨다. '그것들도'란 앞에서 말한 마음챙김의 확립이다. '마음챙김의 확립을 근본으로 하는 깨달음의 요소'란 세간적인 마음챙김의 확립을 근본으로 하는 깨달음의 요소들이다. '앞 단계의 것들이다'라는 구절에 대해 어떤 이들은 '앞 단계의 것들이고'라고 읽으며 '출세간 이전에 앞 단계의 것들이다'라고 그 의미를 말한다. '명지와 해탈을 근본으로 하는 것'이란 '군달리야여, 일곱 가지 깨달음의 요소를 닦고 많이 행하면 명지와 해탈을 충족한다'라고 설해진 것처럼 깨달음의 요소가 명지와 해탈과 함께하기 때문에 오직 출세간적인 것이다.

---

กุณฺฑลิยสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

군달리야 경 등의 주석이 끝났다.

---

๘. อุปวานสุตฺตวณฺณนา

8. 우빠와나 경 주석

---

๑๘๙. ปจฺจตฺตนฺติ กรณนิทฺเทโส อยนฺติ อาห – ‘‘อตฺตนาวา’’ติ. กุรุมาโนเยวาติ อุปฺปาเทนฺโต เอว. กมฺมฏฺฐานวิมุตฺติยา สุฏฺฐุ วิมุตฺตนฺติ กมฺมฏฺฐานมนสิกาเรน นีวรณานํ ทูรีภาวโต เตหิ สุฏฺฐุ วิมุตฺตํ. อตฺถํ กริตฺวาติ ภาวนามนสิการํ อุตฺตมํ กตฺวา. ‘‘มหา วต เม อยํ อตฺโถ อุปฺปนฺโน’’ติ อตฺถิโก หุตฺวา.

189. '스스로'는 도구격의 설명이므로 '자신에 의해서만'이라고 하였다. '행할 때에만'이란 (지혜를) 일으킬 때에만이라는 뜻이다. '명상 주제에 의한 해탈로 잘 해탈한 것'이란 명상 주제에 대한 작의로 인해 장애들이 멀어짐으로써 그것들로부터 잘 해탈한 것을 말한다. '이익을 지어서'란 수행의 작의를 훌륭하게 하여 '참으로 나에게 이 큰 이익이 생겼구나'라고 이익을 구하는 자가 되는 것이다.

---

๙. ปฐมอุปฺปนฺนสุตฺตวณฺณนา

9. 첫 번째 일어남 경 주석

---

๑๙๐. ตถาคตสฺส ปาตุภาวาติอาทินา พุทฺธุปฺปาทกาเล เอว โพชฺฌงฺครตนปฏิลาโภติ ทสฺเสติ.

190. '여래의 출현' 등의 구절로 부처님께서 출현하신 때에야 비로소 깨달음의 요소라는 보물을 얻게 됨을 보여준다.

---

ปพฺพตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

산의 품 주석이 끝났다.

---

๒. คิลานวคฺโค

2. 병듦의 품

---

๑-๓. ปาณสุตฺตาทิวณฺณนา

1-3. 생명 경 등의 주석

---

๑๙๒-๑๙๔. เยสนฺติ [Pg.425] เยสํ สตฺตานํ. จตฺตาโร อิริยาปถา อตฺถิ ลพฺภนฺติ ตทุปคสรีราวยวลาเภน. เอตนฺติ ‘‘จตฺตาโร อิริยาปเถ กปฺเปนฺตี’’ติ เอตํ วจนํ. ‘‘วิเวกนิสฺสิต’’นฺติอาทิวจนโต ‘‘สหวิปสฺสนเก มคฺคโพชฺฌงฺเค’’อิจฺเจว วุตฺตํ. ทุติยตติยานิ อุตฺตานตฺถาเนว เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา.

192-194. '그들의'란 '그들 중생들의'라는 뜻이다. 네 가지 위의는 그것에 해당하는 신체 부위를 얻음으로써 있게 되고 얻어지는 것이다. '이것'이란 '네 가지 위의를 취한다'는 이 말이다. '멀리 떨어짐에 의지하고' 등의 말 때문에 '위빳사나를 수반하는 도의 깨달음의 요소'라고만 설해졌다. 두 번째와 세 번째 경은 밑에서 설명한 방식에 따라 의미가 분명하다.

---

๔-๑๐. ปฐมคิลานสุตฺตาทิวณฺณนา

4-10. 첫 번째 병듦 경 등의 주석

---

๑๙๕-๒๐๑. วิสุทฺธํ อโหสิ วิสภาคธาตุกฺโขภํ วูปสเมนฺตํ. เตนาห – ‘‘โปกฺขรปตฺเต …เป… วินิวตฺติตฺวา คโต’’ติ. เอเสว นโย ปาฬิโต อตฺถโต จ จตุตฺเถน ปญฺจมฉฏฺฐานํ สมานตฺตา. วิสรุกฺขวาตสมฺผสฺเสนาติ วิสรุกฺขสนฺนิสฺสิตวาตสมฺผสฺเสน. มนฺทสีตชโรติ มุทุโก สีตชโร. เสสนฺติ วุตฺตาวเสสํ. สพฺพตฺถาติ สตฺตมาทีสุ จตูสุ.

195-201. '청정해졌다'는 것은 상반되는 요소들의 요동침을 가라앉혔다는 것이다. 그래서 '연잎에 … (중략) … 굴러 떨어졌다'라고 말씀하셨다. 이와 같은 방식은 본문과 의미에 있어서 네 번째 경과 다섯 번째, 여섯 번째 경이 동일하기 때문이다. '독나무 바람의 접촉으로'란 독나무에 의지한 바람의 접촉으로라는 뜻이다. '가벼운 오한'이란 부드러운 오한이다. '나머지'란 말한 것 이외의 것이다. '모든 곳에서'란 일곱 번째 등 네 가지 경에서이다.

---

คิลานวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

병듦의 품 주석이 끝났다.

---

๓. อุทายิวคฺโค

3. 우다이의 품

---

๑-๒. โพธายสุตฺตาทิวณฺณนา

1-2. 깨달음을 위한 경 등의 주석

---

๒๐๒-๒๐๓. กิตฺตเกน นุ โข การเณน พุชฺฌนกองฺคา นาม วุจฺจนฺติ พุชฺฌนกสฺส ปุคฺคลสฺส องฺคาติ วตฺตพฺพตํ ลภนฺติ. มิสฺสกโพชฺฌงฺคา กถิตา สหวิปสฺสนา มคฺคโพชฺฌงฺคา กถิตาติ กตฺวา. ธมฺมปริจฺเฉโท กถิโต คณนามตฺเตน ปริจฺฉินฺทิตฺวา วุตฺตตฺตา น ภูมนฺตรปริจฺเฉโท, วิปสฺสนาทิปริจฺเฉโท วา.

202-203. '어떠한 원인으로 깨닫는 요소라고 불리는가'란 깨닫는 사람의 요소라는 명칭을 얻는다는 뜻이다. 위빳사나를 수반하는 도의 깨달음의 요소가 섞인 깨달음의 요소가 설해졌기 때문이다. '법의 분류'가 설해진 것은 단지 숫자만으로 분류하여 말했기 때문이지, 단계의 차이에 의한 분류나 위빳사나 등의 분류가 아니다.

---

๓-๕. ฐานิยสุตฺตาทิวณฺณนา

3-5. 토대가 되는 경 등의 주석

---

๒๐๔-๒๐๖. กามราเคน คธิตพฺพฏฺฐานภูตา กามราคฏฺฐานิยาติ อาห ‘‘อารมฺมณธมฺมาน’’นฺติ. ‘‘มนสิการพหุลีการา’’ติ วุตฺตตฺตา ‘‘อารมฺมเณเนว กถิต’’นฺติ [Pg.426] วุตฺตํ. วุตฺตปริจฺเฉโทติ เอเตน น เกวลํ อารมฺมณวเสเนว, อถ โข อุปนิสฺสยวเสนเปตฺถ อตฺโถ ลพฺภตีติ ทสฺเสติ. ปฐมวคฺคสฺส หิ ทุติเย สุตฺเต อุปนิสฺสยวเสเนว อตฺโถ ทสฺสิโต. มิสฺสกโพชฺฌงฺคา กถิตา อวิภาเคเนว กถิตตฺตา. อปริหานิเยติ ตีหิ สิกฺขาหิ อปริหานาวเห.

204-206. 감각적 욕망의 탐욕에 묶여야 할 토대가 된 '감각적 욕망의 탐욕의 토대가 되는 것'에 대하여 '대상이 되는 법들의'라고 하였다. '주의 기울임을 많이 함'이라고 설해졌기 때문에 '대상에 의해서만 설해졌다'고 하였다. '말해진 분류'란 이것으로써 단지 대상의 힘에 의해서뿐만 아니라, 강한 조건의 힘에 의해서도 여기서 그 의미가 얻어짐을 보여준다. 첫 번째 품의 두 번째 경에서 강한 조건의 힘에 의해서만 그 의미가 제시되었기 때문이다. '섞인 깨달음의 요소'가 설해진 것은 구분 없이 설해졌기 때문이다. '쇠퇴하지 않음'이란 세 가지 공부에서 쇠퇴하지 않음을 가져오는 것이다.

---

๖-๗. ตณฺหกฺขยสุตฺตาทิวณฺณนา

6-7. 갈애의 소멸 경 등의 주석

---

๒๐๗-๒๐๘. ‘‘โส มํ ปุจฺฉิสฺสตี’’ติ อธิปฺปาเยน ภควตา โอสาปิตเทสนํ. ปตฺถฏตฺตา ภาวนาปาริปูริยา วิตฺถาริตํ คตตฺตา. มหนฺตภาวนฺติ ภาวนาวเสเนว มหตฺตํ คตตฺตา. ตโต เอว วฑฺฒิปฺปมาณา. นีวรณวิคเม สมฺภวโต ปจฺจยโต พฺยาปาโท วิคโต โหตีติ อาห – ‘‘นีวรณานํ ทูรีภาเวน พฺยาปาทวิรหิตตฺตา’’ติ. ตณฺหามูลกนฺติ ตณฺหาปจฺจยํ. ยญฺหิ ตณฺหาสหคตํ อสหคตมฺปิ ตณฺหํ อุปนิสฺสาย นิปฺผนฺนํ, สพฺพํ ตํ ตณฺหามูลกํ. ปหียติ อนุปฺปาทปฺปหาเนน. ตณฺหาทีนํเยว ขยา, น เตสํ สงฺขารานํ ขยา. เอเตหิ ตณฺหกฺขยาทิปเทหิ.

207-208. '그가 나에게 물을 것이다'라는 의도로 세존께서 설법을 마치셨다. '펼쳐졌기 때문에'란 수행의 성취로 상세하게 진행되었기 때문이다. '위대함'이란 수행의 힘으로 위대함에 이르렀기 때문이다. 바로 그 때문에 증장의 정도이다. 장애가 사라질 때 조건으로부터 생겨나므로 악의가 사라지게 된다. 그래서 '장애들이 멀어짐으로써 악의가 없어졌기 때문에'라고 하였다. '갈애를 뿌리로 하는 것'이란 갈애를 조건으로 하는 것이다. 갈애와 함께하는 것이나 함께하지 않더라도 갈애에 의지하여 생겨난 것은 모두 갈애를 뿌리로 하는 것이다. '제거된다'는 것은 다시 일어나지 않게 제거되는 것이다. '갈애 등의 소멸로 인한 것이지, 그 형성된 것들의 소멸로 인한 것이 아니다.' 이 갈애의 소멸 등의 단어들에 의해서이다.

---

๘. นิพฺเพธภาคิยสุตฺตวณฺณนา

8. 꿰뚫음으로 이끄는 경 주석

---

๒๐๙. นิพฺพิชฺฌนฺตีติ นิพฺเพธา, นิพฺพิชฺฌนธมฺมา ธมฺมวินยาทโย, ตปฺปริยาปนฺนตาย นิพฺเพธภาเค คโต นิพฺเพธภาคิโย, ตํ นิพฺเพธภาคิยํ. เตนาห ‘‘นิพฺพิชฺฌนโกฏฺฐาสิย’’นฺติ. ภาเวตฺวา ฐิเตน จิตฺเตน. วิปสฺสนามคฺคมฺปิ คเหตฺวา ‘‘มคฺคโพชฺฌงฺคา มิสฺสกา’’ติ วุตฺตา. เตหีติ โพชฺฌงฺเคหิ ภาวิตํ จิตฺตํ. เต วา โพชฺฌงฺเค ภาเวตฺวา ฐิตํ จิตฺตํ นาม ผลจิตฺตํ, ตสฺมา นิพฺพตฺติตโลกุตฺตรเมว. ตมฺปีติ ผลจิตฺตมฺปิ มคฺคานนฺตรตาย มคฺคนิสฺสิตํ กตฺวา มิสฺสกเมว กเถตุํ วฏฺฏติ ‘‘โพธาย สํวตฺตนฺตี’’ติ วุตฺตตฺตา.

209. 꿰뚫는다는 뜻에서 니베다(nibbedha, 꿰뚫음)이다. 꿰뚫는 법은 법과 율 등이며, 그것에 속하기 때문에 니베다의 부분에 들어간 것이 니베다바기야(nibbedhabhāgiya, 꿰뚫음에 이바지하는 것)이며, 그것이 니베다바기야이다. 그래서 '꿰뚫는 몫'이라고 하였다. (수행을) 닦아 머무는 마음으로. 위빳사나의 도(道)까지 포함하여 '도와 보장가(각지)가 섞인 것'이라 하였다. '그것들로써'란 보장가들로 닦인 마음이다. 혹은 그 보장가들을 닦아 머무는 마음이란 과(果)의 마음을 말하며, 그러므로 발생한 출세간의 마음일 뿐이다. '그것 또한'이란 과의 마음 또한 도(道)에 뒤이어 일어나므로 도에 의지하는 것으로 하여 섞인 것으로 말하는 것이 마땅하니, '깨달음으로 인도한다'고 설해졌기 때문이다.

---

๙. เอกธมฺมสุตฺตวณฺณนา

9. 에까담마 숫타(일법경) 주해

---

๒๑๐. สํโยชนสงฺขาตา วินิพนฺธาติ กามราคาทิสํโยชนสญฺญิตา พนฺธนา. ปรินิฏฺฐเปตฺวา คหณาติ คิลิตฺวา วิย ปรินิฏฺฐเปตฺวา คหณาการา.

210. 상요자나(결박)라 불리는 속박들이란 감각적 욕탐 등의 상요자나라고 이름 붙여진 묶임들이다. 철저히 완성하여 붙잡음이란 삼키듯이 철저히 완성하여 붙잡는 모습이다.

---

๑๐. อุทายิสุตฺตวณฺณนา

10. 우다이 숫타(우다이경) 주해

---

๒๑๑. พหุกตํ [Pg.427] วุจฺจติ พหุกาโร พหุมาโน, นตฺถิ เอตสฺส พหุกตนฺติ อพหุกโต, อกตพหุมาโน. ธมฺโม อุปฺปชฺชมาโน อุกฺกุชฺชนฺโต วิย นิรุชฺฌมาโน อวกุชฺชนฺโต วิย โหตีติ วุตฺตํ ‘‘อุกฺกุชฺชํ วุจฺจติ อุทโย, อวกุชฺชํ วโย’’ติ. ปริวตฺเตนฺโตติ อนิจฺจาติปิ ทุกฺขาติปิ อนตฺตาติปิ. ‘‘เอโส หิ เต อุทายิ มคฺโค ปฏิลทฺโธ, โย เต…เป… ตถตฺตาย อุปเนสฺสตี’’ติ ปริโยสาเน ภควโต วจนญฺเจตฺถ สาธกํ ทฏฺฐพฺพํ. เตน เตนากาเรน วิหรนฺตนฺติ เยน สมฺมสนากาเรน วิปสฺสนาวิหาเรน วิหรนฺตํ. ตถาภาวายาติ ขีณาสวภาวปจฺจเวกฺขณาย. เตนาห – ‘‘ขีณา ชาตีติ…เป… ตํ ทสฺเสนฺโต เอวมาหา’’ติ.

211. '많이 행해진 것'이란 많은 도움과 존경을 말하며, 그에게 많이 행해진 것이 없는 것을 '많이 행해지지 않은 것(abahukato)', 즉 존경을 표하지 않은 것이라 한다. 법이 일어나는 것은 위를 향하는 것과 같고 사라지는 것은 아래를 향하는 것과 같으므로 '위를 향함은 일어남(udaya)이고, 아래를 향함은 사라짐(vaya)이다'라고 하였다. '전환하는 자'란 무상으로도 고로도 무아로도 전환하는 자이다. '우다이여, 이것이 그대가 얻은 길이니, 그대를 ... 그러함(진여)으로 이끌 것이다'라는 결론 부분의 세존의 말씀이 여기서 증거로 간주되어야 한다. '그 그러한 모습으로 머무는 자'란 그 요달하는 방식인 위빳사나의 머묾으로 머무는 자를 말한다. '그렇게 되기 위하여'란 번뇌가 다한 상태(아라한과)를 반조하기 위함이다. 그래서 '태어남은 다했다... 등등 그것을 보이면서 이와 같이 말씀하셨다'고 하였다.

---

อุทายิวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

우다이왁가(우다이품) 주해가 끝났다.

---

๔. นีวรณวคฺโค

4. 니와라나왁가(장애품)

---

๓-๔. อุปกฺกิเลสสุตฺตาทิวณฺณนา

3-4. 우빳낄레사 숫타(오염원경) 등의 주해

---

๒๑๔-๒๑๕. น จ ปภาวนฺตนฺติ น จ ปภาสมฺปนฺนํ. ปภิชฺชนสภาวนฺติ ตาเปตฺวา ตาลเน ปภงฺคุตํ. อวเสสํ โลหนฺติ วุตฺตาวเสสํ ชาติโลหํ, วิชาติโลหํ, กิตฺติมโลหนฺติ ปเภทํ สพฺพมฺปิ โลหํ. อุปฺปชฺชิตุํ อปฺปทาเนนาติ เอตฺถ นนุ โลกิยกุสลจิตฺตสฺสปิ สุวิสุทฺธสฺส อุปฺปชฺชิตุํ อปฺปทาเนน อุปกฺกิเลสตาติ? สจฺจเมตํ, ยสฺมึ ปน สนฺตาเน นีวรณานิ ลทฺธปติฏฺฐานิ, ตตฺถ มหคฺคตกุสลสฺสปิ อสมฺภโว, ปเคว โลกุตฺตรกุสลสฺส, ปริตฺตกุสลํ ปน ยถาปจฺจยํ อุปฺปชฺชติ. นีวรเณ หิ วูปสนฺเต สนฺตาเน อุปฺปตฺติยา อปริสุทฺธํ โหติ, อุปกฺกิลิฏฺฐํ นาม โหติ, อปริสุทฺธทีปกปลฺลิกวฏฺฐิเตลาทิสนฺนิสฺสโย ทีโป วิย, อปิจ นิปฺปริยายโต อุปฺปชฺชิตุํ อปฺปทาเนเนว เตสํ อุปกฺกิเลสตาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยทคฺเคน หี’’ติอาทิมาห. อารมฺมเณ วิกฺขิตฺตปฺปตฺติวเสน จุณฺณวิจุณฺณตา เวทิตพฺพา. น อาวรนฺตีติ กุสลธมฺเม อุปฺปชฺชิตุํ อปฺปทานวเสน น อาวรนฺติ, อถ โข เตสํ อุปฺปตฺติยา โหนฺติ. น ปฏิจฺฉาเทนฺตีติ น [Pg.428] วินนฺธนฺติ. จตุภูมกจิตฺตสฺสาติ จตุตฺถภูมกกุสลจิตฺตสฺส อนุปกฺกิเลสา, เตหิ อกิลิสฺสนโต.

'광채가 나지 않는다'는 것은 광채를 갖추지 못했다는 것이다. '부서지는 성질'이란 달구어서 두드릴 때 부서지는 성질을 말한다. '나머지 금속'이란 언급된 나머지 자연 금속, 다른 종류의 금속, 인조 금속 등 모든 종류의 금속을 말한다. '일어나게 하지 않음으로써'란, 여기서 '세간적인 유익한 마음(lokiyakusala)이라 하더라도 매우 청정한 상태에서 일어날 기회를 주지 않기 때문에 오염원이라 하는 것이 아닌가?'라는 의문이 생길 수 있다. 그것은 사실이다. 그러나 어느 상속(santāna)에 장애들이 자리를 잡으면, 하물며 출세간의 유익한 마음은 말할 것도 없고, 고귀한(mahaggata) 유익한 마음조차 생겨날 수 없다. 다만 미세한(paritta) 유익한 마음은 조건에 따라 일어난다. 장애들이 가라앉으면 상속이 일어남에 있어 청정하지 못하게 되는데, 이를 오염되었다고 한다. 이는 마치 청정하지 못한 등잔대나 심지, 기름 등에 의지한 등불과 같다. 또한 직접적인 의미(nippariyāya)에서 일어날 기회를 주지 않기 때문에 그것들의 오염성임을 보이면서 '무엇보다도...' 등을 말씀하셨다. 대상에 분산된 상태에 이름으로써 가루가 됨을 알아야 한다. '막지 않는다'는 것은 유익한 법들이 일어날 기회를 주지 않음으로써 막는 것이 아니라, 오히려 그것들의 발생에 도움이 된다는 뜻이다. '가리지 않는다'는 것은 묶지 않는다는 것이다. '네 단계의 마음에 대하여'란 네 번째 단계(네 가지 세간)의 유익한 마음에 대한 오염원이 없음을 뜻하니, 그것들에 의해 오염되지 않기 때문이다.

---

๘. อาวรณนีวรณสุตฺตวณฺณนา

8. 아와라나 니와라나 숫타(은폐 장애경) 주해

---

๒๑๙. ปญฺญา ทุพฺพลา โหติ, น พลวตี ปฏิปกฺเขน อุปกฺกิลิฏฺฐภาวโต. เตนาห ‘‘มนฺทา อวิสทา’’ติ.

219. 통찰지(paññā)가 약해지고 강하지 않게 되는 것은 반대되는 것(장애)에 의해 오염되었기 때문이다. 그래서 '둔하고 분명하지 않다'고 하였다.

---

ปญฺจ นีวรณา ทูเร โหนฺติ อาวรณาภาวโต. ตเมว ปีตินฺติ สปฺปายธมฺมสวเน อุปฺปนฺนํ ปีตึ. ตสฺสา ตทา อุปฺปนฺนาการสลฺลกฺขเณน อวิชหนฺโต ปุนปฺปุนํ ตสฺสา นิพฺพตฺตเนน. เตนาห ‘‘ปญฺจ นีวรเณ วิกฺขมฺเภตฺวา’’ติ. อิทํ สนฺธายาติ เอตฺตเก ทิวเสปิ น วินสฺสนฺติ, สา ธมฺมปีติ ลทฺธปจฺจยา หุตฺวา วิเสสาวหาติ อิมมตฺถํ สนฺธาย เอตํ ‘‘อิมสฺส ปญฺจ นีวรณา ตสฺมึ สมเย น โหนฺตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปีติปาโมชฺชปกฺขิยาติ ปีติปาโมชฺชปจฺจยา. นสฺสนฺตีติ นิโรธปจฺจยวเสน ปวตฺตนโต นสฺสนฺติ. สภาคปจฺจยวเสน ปุน อุปฺปชฺชนฺตาปิ…เป… วุจฺจติ กิจฺจสาธนวเสน ปวตฺตนโต.

다섯 가지 장애는 은폐함이 없기 때문에 멀리 있다. '그 기쁨'이란 적절한 법을 들을 때 일어난 기쁨을 말한다. 그때 일어난 모습의 관찰을 통하여 그것을 버리지 않고 거듭거듭 그것을 발생시킴으로써 그렇게 된다. 그래서 '다섯 가지 장애를 억제하고'라고 하였다. '이것을 염두에 두고'란 이토록 많은 날들 동안에도 사라지지 않으며, 그 법의 기쁨은 조건을 얻어 특별한 성과를 가져온다는 이 뜻을 염두에 두고 '그에게 다섯 가지 장애가 그때에는 존재하지 않는다'는 등의 말씀이 설해졌다. '환희와 희열의 부류'란 환희와 희열을 조건으로 하는 것들이다. '사라진다'는 것은 소멸의 조건에 의해 작용하므로 사라지는 것이다. 동질의 조건에 의해 다시 일어난다 하더라도 ... 역할을 수행하는 방식으로 작용하기 때문에 그렇게 말한다.

---

๙. รุกฺขสุตฺตวณฺณนา

9. 루카 숫타(나무경) 주해

---

๒๒๐. อภิรุหนกาติ สมีปรุกฺเข อภิภวิตฺวา รุหนกา. อฏฺฐิกจฺฉโกติ อฏฺฐิพหุลกจฺฉโก. กปิถนสทิสผลตฺตา กปิตฺถโนติ ลทฺธนาโม.

220. '기어오르는 것'이란 근처의 나무를 압도하여 자라는 것들(기생식물)이다. '앗티깟차까(Aṭṭhikacchaka)'란 씨앗이 많은 깟차까 나무이다. '까빝타나(Kapitthana)'는 그 열매가 까빝타(나무사과)와 비슷하기 때문에 얻은 이름이다.

---

๑๐. นีวรณสุตฺตวณฺณนา

10. 니와라나 숫타(장애경) 주해

---

๒๒๑. อนฺธภาวกรณา ปญฺญาจกฺขุสฺส วิพนฺธนโต. ตถา หิ เต ‘‘อจกฺขุกรณา ปญฺญานิโรธิกา’’ติ วุตฺตา. วิหนติ วิพาธตีติ วิฆาโต, ทุกฺขนฺติ อาห ‘‘วิฆาตปกฺขิยาติ ทุกฺขปกฺขิกา’’ติ. นิพฺพานตฺถาย น สํวตฺตนฺตีติ อนิพฺพานสํวตฺตนิกา. มิสฺสกโพชฺฌงฺคาว กถิตา ปุพฺพภาคิกานํ กถิตตฺตา.

221. 통찰의 눈(paññācakkhu)을 가로막기 때문에 눈멀게 하는 것이다. 그래서 그것들은 '눈을 멀게 하고 통찰지를 소멸시킨다'고 설해졌다. 파괴하고 해치기 때문에 파괴(vighāto)이며, 괴로움이기 때문에 '파괴의 부류란 괴로움의 부류이다'라고 하였다. 열반을 위하지 않기 때문에 '열반으로 인도하지 않는 것'이다. 이전 단계의 것들이 설해졌기 때문에 '섞인 보장가'로만 설명되었다.

---

นีวรณวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

니와라나왁가(장애품) 주해가 끝났다.

---

๕. จกฺกวตฺติวคฺโค

5. 짜까왓띠왁가(전륜성왕품)

---

๑. วิธาสุตฺตวณฺณนา

1. 위다 숫타(교만경) 주해

---

๒๒๒. วิธียนฺตีติ [Pg.429] วิธา, มานาทิภาคา โกฏฺฐาสาติ อาห ‘‘ตโย มานโกฏฺฐาสา’’ติ. ตถา ตถา วิทหนโตติ ‘‘เสยฺโยหมสฺมี’’ติอาทินา เตน เตนากาเรน วิทหนโต ฐปนโต, ฐเปตพฺพโต วา.

222. 배치된다는 뜻에서 위다(vidhā)이니, 자만 등의 분류와 몫을 말하므로 '세 가지 자만의 몫'이라 하였다. '그렇게 그렇게 배치하기 때문에'란 '내가 더 낫다'는 등의 방식으로 그러그러한 모습으로 배치하고 설정하기 때문이며, 혹은 설정되어야 할 것이기 때문이다.

---

๒. จกฺกวตฺติสุตฺตวณฺณนา

2. 짜까왓띠 숫타(전륜성왕경) 주해

---

๒๒๓. สิริสมฺปตฺติยา ราชติ ทิปฺปติ โสภตีติ ราชา, ทานปิยวจนอตฺถจริยาสมานตฺตตาสงฺขาเตหิ จตูหิ สงฺคหวตฺถูหิ. รญฺเชตีติ รเมติ. อพฺภุคฺคตายาติ อุทีริตา นิพฺพตฺติโต ตตฺถ ตตฺถ คจฺฉนโต. จกฺกํ วตฺเตตีติ จกฺกรตนํ ปวตฺเตติ. เทวฏฺฐานนฺติ ปูชนียเทวฏฺฐานํ. จิตฺตีกตฏฺเฐนาติ ปูชนียภาเวน. อคฺโฆ นตฺถิ จิรกาลสมฺภวปุญฺญานุภาวสิทฺธรตนสพฺภาวโต. อญฺเญหิ จกฺกวตฺติโน ปริคฺคหภูตรตเนหิ. โลเกติ มนุสฺสโลเก. เตน ตทญฺญโลกํ นิวตฺเตติ. วิชฺชมานคฺคหเณน อตีตานาคตํ นิวตฺเตติ. พุทฺธา จ กทาจิ กรหจิ อุปฺปชฺชนฺติ จกฺกวตฺติโนปิ เยภุยฺเยน ตสฺมึเยว อุปฺปชฺชนโตติ อธิปฺปาโย. อโนมสฺสาติ อลามกสฺส อุกฺกฏฺฐสฺส. เสสานิ รตนานิ.

223. 행복의 성취로 빛나고 빛나며 아름답기 때문에 '왕(rājā)'이라 하며, 보시·애어·이행·동사라고 하는 네 가지 섭수(사섭법)로써 (백성을) 기쁘게 하므로 즐겁게 하는 자이다. '치솟아 올랐다'는 것은 일으켜져 발생하여 이곳저곳으로 가기 때문이다. '수레바퀴를 굴린다'는 것은 바퀴 보배(cakkaratana)를 굴리는 것이다. '신들의 처소'란 숭배받는 신전이다. '존귀하게 여겨지는 것'이란 공경받는 상태를 말한다. 오랜 시간 동안 쌓은 공덕의 위력으로 성취된 보배들이 존재하기 때문에 가치를 매길 수 없다. 전륜성왕이 소유한 다른 보배들보다 뛰어나다. '세상에서'란 인간 세상을 말한다. 그것으로 그 외의 다른 세상을 제외한다. '존재하는 것'을 취함으로써 과거와 미래를 제외한다. 부처님들은 어쩌다 한 번 출현하시지만 전륜성왕들도 대개 바로 그때(부처님이 계시지 않을 때) 출현한다는 뜻이다. '뛰어난 분(anoma)'이란 비천하지 않은 수승한 분을 말한다. 나머지는 보배들이다.

---

ตตฺราติ วากฺโยปญฺญาสเน นิปาโต, ตสฺมึ ปาตุภาววจเน. ‘‘อยุตฺต’’นฺติ วตฺวา ตตฺถ อธิปฺปายํ วิวรนฺโต ‘‘อุปฺปนฺนํ หี’’ติอาทิมาห. เตหิ รตเนหิ จกฺกวตฺตนนิยมาเปกฺขตาย จกฺกวตฺติวจนสฺส. นิยเมนาติ เอกนฺเตน. วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ ภาวินิ ภูเต วิย อุปจาโรติ ยถา – ‘‘อคมา ราชคหํ พุทฺโธ’’ติ (สุ. นิ. ๔๑๐). ลทฺธนามสฺสาติ จกฺกวตฺตีติ โลเก ลทฺธสมญฺญสฺส ปตฺถนียสฺส ปุริสวิเสสสฺส. มูลุปฺปตฺติวจนโตปีติ ‘‘จกฺกวตฺติสฺส ปาตุภาวา’’ติ เอตสฺส ปฐมุปฺปตฺติยา วจนโตปิ. อิทานิ ตมตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘โย หี’’ติอาทิมาห. โย หิ จกฺกวตฺติราชา, ตสฺส อุปฺปตฺติยา จกฺกรตนสฺส อุปฺปชฺชนโต จกฺกวตฺตีติ เอวํ นามํ อุปฺปชฺชติ. ‘‘จกฺกํ วตฺเตสฺสตี’’ติ อิทํ ปน นิยามํ อนเปกฺขิตฺวา ตสฺส อุปฺปชฺชตีติ รตนานุปฺปตฺตึ [Pg.430] คเหตฺวา วุตฺตนยโต สญฺญา อุปฺปชฺชติ ‘‘จกฺกวตฺตี’’ติ. เอกเมวาติ จกฺกรตนเมว ปฐมํ ปาตุภวติ. ยสฺมึ ภูเต รญฺโญ จกฺกวตฺติสมญฺญา, อถ ปจฺฉา รตนานิ ปาตุภวนฺตีติ พหูนํ ปาตุภาวํ อุปาทาย พหุลวจนโตปิ เอตํ ‘‘จกฺกวตฺติสฺส ปาตุภาวา รตนานํ ปาตุภาโว’’ติ วุตฺตํ. อยํ เหตุกตฺตุสญฺญิโต อตฺถเภโท. ปาตุภาวาติ ปาตุภาวโต. ปุญฺญสมฺภาโร ภินฺนสนฺตานตาย รตนานมฺปิ ปริยาเยน อุปนิสฺสยเหตูติ วุตฺตํ. ยุตฺตเมเวตํ ยถาวุตฺตยุตฺติยุตฺตตฺตา.

'Tatra'는 문장을 시작할 때 사용하는 불변어(nipāta)로, 그 나타남(pātubhāva)에 대한 말을 의미한다. '부적절하다(ayutta)'라고 말한 뒤 그 의도를 설명하면서 '태어난 것은(uppannaṃ hī)' 등을 언급했다. 보석들로 인해 전륜성왕의 규칙을 기대하기 때문에 전륜성왕이라는 말이 생긴다. '규칙으로(niyamena)'라는 것은 결정적으로 그렇다는 것이다. 미래의 일을 이미 일어난 일처럼 표현하는 비유적 용법(upacāra)에 따라 '부처님께서 라자가하로 가셨다(agamā rājagahaṃ buddho)'라고 하는 것과 같다. '이름을 얻은 자'란 세상에서 전륜성왕이라는 명칭을 얻은 수승한 사람을 뜻한다. '전륜성왕의 출현으로부터'라는 근원적인 발생을 나타내는 말로부터도 이를 알 수 있다. 이제 그 뜻을 설명하며 '누구든지(yo hī)' 등을 말한다. 전륜성왕이 나타남으로써 보배로운 수레바퀴(cakkaratana)가 생겨나기에 '전륜성왕'이라는 이름이 붙는다. '바퀴를 굴릴 것이다'라는 것은 규칙에 얽매이지 않고 그에게 생긴다는 보배의 발생을 취하여 말해진 방식에 따라 '전륜성왕'이라는 명칭이 생긴다. 오직 보배로운 수레바퀴만이 첫 번째로 나타난다. 왕에게 전륜성왕이라는 명칭이 생길 때, 그 후에 보배들이 나타나므로 많은 것의 출현을 근거로 하여 복수형으로 '전륜성왕의 출현은 보배들의 출현이다'라고 설해졌다. 이것이 이른바 뜻의 차이이다. '출현(pātubhāvā)'은 출현으로 인함이다. 공덕의 자량은 상속(santāna)이 다르기 때문에 보배들에게도 방편적으로 의지하는 원인(upanissayahetu)이 된다고 설해졌다. 앞서 언급된 논리에 부합하므로 이것은 타당하다.

---

วตฺตพฺพภูโต อธิปฺปาโย เอตสฺส อตฺถีติ อธิปฺปาโย, อตฺถนิทฺเทโส, สงฺเขปโต อธิปฺปาโย สงฺเขปาธิปฺปาโย. จกฺกรตนานุภาเวน จกฺกวตฺติสฺสริยสฺส สิชฺฌนโต ‘‘ทาตุํ สมตฺถสฺสา’’ติ วุตฺตํ. โยชนปฺปมาเณ ปเทเส ปวตฺตตฺตา โยชนปฺปมาณํ อนฺธการํ. อติทีฆาติรสฺสตาทึ ฉพฺพิธํ โทสํ วิวชฺเชตฺวา ฐิตสฺสาติ วจนเสโส.

말해야 할 의도가 여기에 있다는 것이 '의도(adhippāyo)'이며, 뜻에 대한 상세한 설명이다. 요약된 의도가 '요약된 의도(saṅkhepādhippāyo)'이다. 보배로운 수레바퀴의 위력으로 전륜성왕의 주권이 성취되기에 '줄 능력이 있는 자'라고 하였다. 요자나(yojana) 크기의 영역에서 작용하기에 '요자나 크기의 어둠'이다. 너무 길거나 너무 짧은 등의 여섯 가지 결점을 피하여 머무는 자라는 말이 생략된 것이다.

---

สพฺเพสํ จตุภูมกธมฺมานํ ปุเรจรํ กุสลานํ ธมฺมานํ คติโย สมนฺเวสนวเสน ปวตฺตนโต. พุทฺธาทีหิปิ อปฺปหานียตาย มหนฺตธมฺมสภาวตฺตา ธมฺมกาเย จ เชฏฺฐกฏฺเฐน ธมฺมกายูปปนฺนํ. ปญฺญาปาสาทตาย จสฺส อุปริคตฏฺเฐน อจฺจุคฺคตํ. วิตฺถตฏฺเฐน วิปุลํ. มหนฺตตาย มหนฺตํ. อนาทิกาลภาวิตสฺส กิเลสสนฺตานสฺส ขเณเนว วิทฺธํสนโต สีฆํ ลหุ ชวนฺติ ปริยายา. โพชฺฌงฺคธมฺมปริยาปนฺนตฺตา หิ วุตฺตํ ‘‘เอกนฺต-กุสลตฺตา’’ติ. สมฺปยุตฺตวเสน ปีติยา อาโลกวิทฺธํสนภาววเสนาติ วุตฺตํ ‘‘สหชาตปจฺจยาที’’ติอาทิ. สพฺพสงฺคาหิกธมฺมปริจฺเฉโทติ จตุภูมกตฺตา สพฺพสงฺคาหโก โพชฺฌงฺคธมฺมปริจฺเฉโท กถิโต.

모든 4계(catubhūmaka)의 법들에 앞서가는 것으로서, 유익한 법들의 행처를 탐색하는 방식으로 작용하기 때문이다. 부처님 등에 의해서도 버려질 수 없는 위대한 법의 성질을 가졌기에 법신(dhammakāya)에서 으뜸가는 상태로 법신에 구족된 것이다. 지혜의 궁전으로서 위로 올라간 상태이기에 '매우 높이 솟은(accuggata)' 것이다. 넓은 의미에서 '광대한(vipula)' 것이다. 거대하기에 '거대한(mahanta)' 것이다. 시작 없는 시간 동안 배양된 번뇌의 상속을 한순간에 파괴하기에 '빠르고 가벼운 속도(sīghaṃ lahu javaṃ)'는 동의어들이다. 보리분법(bojjhaṅgadhamma)에 포함되기에 '전적으로 유익함(ekanta-kusalattā)'이라고 설해졌다. 상응하는 방식에 따라 희열(pīti)의 빛으로 어둠을 파괴하는 상태이기에 '구생연(sahajātapaccaya)' 등이라고 설해졌다. 모든 것을 포함하는 법의 규정이라는 것은, 4계에 속하기에 모든 것을 포함하는 보리분법의 규정이 설해진 것이다.

---

๔-๑๐. ทุปฺปญฺญสุตฺตาทิวณฺณนา

4-10. 어리석음의 경(Duppaññasutta) 등의 주해

---

๒๒๕-๒๓๑. เอฬํ วุจฺจติ โทโส, เอเฬน มูโค วิยาติ เอฬมูโคติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘มุเขน วาจ’’นฺติอาทิมาห.

225-231. '엘라(eḷa)'는 허물을 말한다. 엘라로 인해 벙어리(mūga)와 같은 자가 '엘라무가(eḷamūga)'이다. 이 뜻을 보이기 위해 '입으로 말을(mukhena vācaṃ)' 등을 언급했다.

---

จกฺกวตฺติวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

전륜성왕 품(Cakkavattivagga)의 주해가 끝났다.

---

๖. สากจฺฉวคฺโค

6. 담론 품(Sākacchavaggo)

---

๑. อาหารสุตฺตวณฺณนา

1. 음식의 경(Āhārasutta)의 주해

---

๒๓๒. ปุริมนยโตติ [Pg.431] ‘‘สติสมฺโพชฺฌงฺคฏฺฐานียานํ ธมฺมาน’’นฺติอาทินา อาคตนยโต. เอวนฺติ อิทานิ วุจฺจมานากาเรน. สติ จ สมฺปชญฺญญฺจ สติสมฺปชญฺญํ. สติปธานํ วา อภิกฺกนฺตาทีสุ สตฺถกภาวปริคฺคณฺหกญาณํ สติสมฺปชญฺญํ. ตํ สพฺพตฺถ สโตการีภาวาวหตฺตา สติสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อุปฺปาทาย สํวตฺตติ. ยถา จ ปจฺจนีกธมฺมปฺปหานํ อนุรูปธมฺมเทสนา จ อนุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ธมฺมานํ อุปฺปาทาย โหติ, เอวํ สติรหิตปุคฺคลวชฺชนา สโตการีปุคฺคลเสวนา จ ตตฺถ จ ยุตฺตปยุตฺตตา สติสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อุปฺปาทาย โหตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘สติสมฺปชญฺญ’’นฺติอาทินา. อรหตฺตมคฺเคน ภาวนาปาริปูรี โหติ. ตถา หิ อรหาว ‘‘สติเวปุลฺลปฺปตฺโต’’ติ วุจฺจติ.

232. '이전의 방식에 따라'라는 것은 '염각지의 토대가 되는 법들(satisambojjhaṅgaṭṭhānīyānaṃ dhammānaṃ)' 등의 구절에서 유래한 방식에 따른 것이다. '이와 같이'는 이제 설명될 방식이다. 마음챙김(sati)과 알아차림(sampajañña)이 '사티삼파잔냐(satisampajañña)'이다. 또는 마음챙김을 위주로 하여 나아감 등에 있어 유익한 상태를 파악하는 지혜가 사티삼파잔냐이다. 그것은 모든 곳에서 마음챙김을 확립하는 상태를 가져오기에 염각지(satisambojjhaṅga)의 생성을 위해 작용한다. 반대되는 법을 버리고 적합한 법을 설하는 것이 아직 생기지 않은 유익한 법들의 생성을 위함인 것과 같이, 마음챙김이 없는 사람을 멀리하고 마음챙김을 확립한 사람을 가까이하며 그 일에 전념하는 것이 염각지의 생성을 위함이라는 뜻을 '사티삼파잔냐' 등의 구절로 보여준다. 아라한의 도(magga)에 의해 수행의 완성이 이루어진다. 이와 같이 아라한이야말로 '마음챙김의 광대함에 이른 자(sativepullappatto)'라고 불린다.

---

ธมฺมานํ, ธมฺเมสุ วา วิจโย, โส เอว เหฏฺฐา วุตฺตนเยน สมฺโพชฺฌงฺโค, ตสฺส ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคสฺส. ปริปุจฺฉกตาติ อาจริยํ ปยิรุปาสิตฺวา ปญฺจปิ นิกาเย สหฏฺฐกถาย ปริโยคาเหตฺวา ยํ ยํ ตตฺถ คณฺฐิฏฺฐานํ, ตสฺส ตสฺส ‘‘อิทํ, ภนฺเต, กถํ อิมสฺส โก อตฺโถ’’ติ เอวํ ขนฺธาทีสุ อตฺถปุจฺฉกภาโว. เตนาห ‘‘ขนฺธ…เป… พหุลตา’’ติ.

법들에 대한, 혹은 법들 중에서의 조사(vicaya)가 바로 앞에서 언급된 방식에 따른 각지(sambojjhaṅga)이며, 그것이 택법각지(dhammavicayasambojjhaṅga)이다. '질문하는 상태(paripucchakatā)'란 스승을 모시고 주석서와 함께 5니카야를 깊이 연구하여, 그중 어려운 부분에 대해 "존자시여, 이것은 어떠하며 이것의 뜻은 무엇입니까?"라고 이와 같이 온(khandha) 등에 대해 뜻을 묻는 상태를 말한다. 그래서 "온... (중략) ...풍부함"이라고 하였다.

---

วตฺถุวิสทกิริยาติ จิตฺตเจตสิกานํ ปวตฺติฏฺฐานภาวโต สรีรํ ตปฺปฏิพทฺธานิ จ จีวราทีนิ อิธ ‘‘วตฺถูนี’’ติ อธิปฺเปตานิ, ตานิ ยถา จิตฺตสฺส สุขาวหานิ โหนฺติ, ตถา กรณํ เตสํ วิสทภาวกรณํ. เตน วุตฺตํ ‘‘อชฺฌตฺติกพาหิราน’’นฺติอาทิ. อุสฺสนฺนโทสนฺติ วาตาทิอุสฺสนฺนโทสํ. เสทมลมกฺขิตนฺติ เสเทน เจว ชลฺลิกาสงฺขาเตน สรีรมเลน จ มกฺขิตํ. จ-สทฺเทน อญฺญมฺปิ สรีรสฺส จ จิตฺตสฺส จ ปีฬาวหํ สงฺคณฺหาติ. เสนาสนํ วาติ วา-สทฺเทน ปตฺตาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. อวิสเท สติ, วิสยภูเต วา. กถํ ภาวนมนุยุตฺตสฺส ตานิ วิสโยติ? อนฺตรนฺตรา ปวตฺตนกจิตฺตุปฺปาทวเสน เอวํ วุตฺตํ. เต หิ จิตฺตุปฺปาทา จิตฺเตกคฺคตาย อิชฺฌนฺติยาปิ อปริสุทฺธภาวาย สํวตฺตนฺติ. จิตฺตเจตสิเกสุ นิสฺสยาทิปจฺจยภูเตสุ. ญาณมฺปีติ ปิ-สทฺโท สมฺปิณฺฑเน. เตน น เกวลํ ตํ วตฺถุเยว[Pg.432], อถ โข ตสฺมึ อปริสุทฺเธ ญาณมฺปิ อปริสุทฺธํ โหตีติ นิสฺสยาปริสุทฺธิยา นิสฺสิตาปริสุทฺธิ วิย วิสยสฺส อปริสุทฺธตาย วิสยีนํ อปริสุทฺธึ ทสฺเสติ อนฺวยโต พฺยติเรกโต จ.

'물질적 요소의 정화(vatthuvisadakiriya)'란 심(citta)과 심소(cetasika)의 발생 장소가 되는 몸과 그에 부수되는 가사(cīvara) 등을 여기서는 '물질적 요소(vatthū)'라고 의도한 것이며, 그것들이 마음의 행복을 가져올 수 있도록 만드는 것, 즉 그것들을 깨끗하게 만드는 것이다. 그래서 '안팎의(ajjhattikabāhirānaṃ)' 등을 설했다. '결함이 많은(ussannadosa)'이란 바람(vātā) 등의 결함이 많은 것을 뜻한다. '땀과 때로 얼룩진(sedamalamakkhita)'이란 땀과 때라고 불리는 몸의 불순물로 얼룩진 것이다. '...와(ca)'라는 단어로 몸과 마음에 고통을 가져오는 다른 것들도 포함한다. '처소(senāsana)'라는 말에 있는 '또는(vā)'이라는 단어로 발다루(patta) 등의 포함을 보아야 한다. 정화되지 않았을 때, 혹은 대상이 되었을 때를 의미한다. 수행에 전념하는 자에게 그것들이 어떻게 대상이 되는가? 이따금씩 발생하는 마음의 일어남으로 인해 이와 같이 설해진 것이다. 그러한 마음의 일어남들은 마음의 한 대상에 집중함(cittekaggatā)이 성취되더라도 청정하지 못한 상태가 되게 한다. 의지처(nissaya) 등의 조건이 되는 심과 심소들에 있어서이다. '지혜 또한(ñāṇampī)'에서 '또한(pi)'은 결합의 의미이다. 따라서 그 물질적 요소뿐만 아니라, 그것이 불결할 때 지혜 또한 불결하게 된다는 것을, 의지처의 부정청함으로 인해 의지하는 것이 부정청해지는 것과 같이, 대상의 부정청함으로 인해 대상을 갖는 것들의 부정청함을 순차적(anvaya)으로나 역차적(byatireka)으로 보여준다.

---

สมภาวกรณํ กิจฺจโต อนูนาธิกภาวกรณํ. ยถาปจฺจยํ สทฺเธยฺยวตฺถุสฺมึ อธิโมกฺขกิจฺจสฺส ปฏุตรภาเวน ปญฺญาย อวิสทตาย วีริยาทีนญฺจ อนุพลปฺปทานสิถิลตาทินา สทฺธินฺทฺริยํ พลวํ โหติ. เตนาห ‘‘อิตรานิ มนฺทานี’’ติ. ตโตติ ตสฺมา สทฺธินฺทฺริยสฺส พลวภาวโต อิตเรสญฺจ มนฺทตฺตา. โกสชฺชปกฺเข ปติตุํ อทตฺวา สมฺปยุตฺตธมฺมานํ ปคฺคณฺหนํ อนุพลปฺปทานํ ปคฺคโห, ปคฺคหกิจฺจํ กาตุํ น สกฺโกตีติ สมฺพนฺธิตพฺพํ. อารมฺมณํ อุปคนฺตฺวา ฐานํ, อนิสฺสชฺชนํ วา อุปฏฺฐานํ, วิกฺเขปปฏิปกฺโข. เยน วา สมฺปยุตฺตา อวิกฺขิตฺตา โหนฺติ, โส อวิกฺเขโป. รูปคตํ วิย จกฺขุนา เยน ยาถาวโต วิสยสภาวํ ปสฺสติ, ตํ ทสฺสนกิจฺจํ กาตุํ น สกฺโกติ พลวตา สทฺธินฺทฺริเยน อภิภูตตฺตา. สหชาตธมฺเมสุ หิ อินฺทฏฺฐํ กโรนฺตานํ สห ปวตฺตมานานํ ธมฺมานํ เอกรสตาวเสเนว อตฺถสิทฺธิ, น อญฺญถา. ตสฺมาติ วุตฺตเมวตฺถํ การณภาเวน ปจฺจามสติ. ตนฺติ สทฺธินฺทฺริยํ.

‘평등하게 함’이란 기능상 모자라거나 넘치지 않게 함을 뜻한다. 대상에 대한 확신의 작용이 날카로워지고 지혜가 명확하지 못하며 정진 등의 조력 제공이 느슨해지는 등의 이유로 조건에 따라 신근(信根)이 강력해진다. 그래서 “다른 것들은 약하다”고 한다. 그로부터, 즉 신근의 강함과 다른 것들의 약함 때문에, 해태(懈怠)의 편에 떨어지지 않게 상응법들을 북돋우는 조력의 제공인 정진(paggaha)의 역할을 할 수 없게 된다고 연결해서 이해해야 한다. 대상에 다가가 머무는 것이나 놓치지 않음이 ‘확립’(upaṭṭhāna)이며, 이는 산란의 반대이다. 혹은 상응법들이 산란하지 않게 되는 것이 ‘불산란’이다. 눈으로 형색을 보듯 지혜로 자성을 여실히 보는 ‘보는 역할’을 강력한 신근에 압도되었기 때문에 할 수 없게 된다. 함께 일어나는 법들 중에서 지배력을 행사하는 것들이 함께 전개될 때 그 맛(역할)이 하나가 되어야 목적이 달성되는 것이지, 그렇지 않으면 안 된다. “그러므로”라는 말은 앞서 언급한 의미를 원인으로서 다시 가리키는 것이다. “그것”이란 신근을 말한다.

---

ธมฺมสภาวปจฺจเวกฺขเณนาติ ยสฺส สทฺเธยฺยวตฺถุโน อุฬารตาทิคุเณ อธิมุจฺจนสฺส สาติสยปฺปวตฺติยา สทฺธินฺทฺริยํ พลวํ ชาตํ, ตสฺส ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนตาทิวิภาคโต ยาถาวโต วีมํสเนน. เอวญฺหิ เอวํธมฺมตานเยน สภาวสรสโต ปริคฺคยฺหมาเน สวิปฺผาโร อธิโมกฺโข น โหติ – ‘‘อยํ อิเมสํ ธมฺมานํ สภาโว’’ติ ปญฺญาพฺยาปารสฺส สาติสยตฺตา. ธุริยธมฺเมสุ หิ ยถา สทฺธาย พลวภาเว ปญฺญาย มนฺทภาโว โหติ, เอวํ ปญฺญาย พลวภาเว สทฺธาย มนฺทภาโว โหติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ตํ ธมฺมสภาวปจฺจเวกฺขเณน…เป… หาเปตพฺพ’’นฺติ. ตถา อมนสิกรเณนาติ เยนากาเรน ภาวนมนุยุญฺชนฺตสฺส สทฺธินฺทฺริยํ พลวํ ชาตํ, เตนากาเรน ภาวนํ นานุยุญฺชเนนาติ วุตฺตํ โหติ. อิธ ทุวิเธน สทฺธินฺทฺริยสฺส พลวภาโว อตฺตโน วา ปจฺจยวิเสเสน กิจฺจุตฺตริยโต วีริยาทีนํ วา มนฺทกิจฺจตาย. ตตฺถ ปฐมวิกปฺเป หาปนวิธิ ทสฺสิโต, ทุติยวิกปฺเป ปน ยถา มนสิกโรโต วีริยาทีนํ มนฺทกิจฺจตาย สทฺธินฺทฺริยํ พลวํ ชาตํ, ตถา อมนสิกาเรน วีริยาทีนํ ปฏุตรภาวาวเหน มนสิกาเรน สทฺธินฺทฺริยํ เตหิ [Pg.433] สมตํ กโรนฺเตน หาเปตพฺพํ. อิมินา นเยน เสสินฺทฺริเยสุปิ หาปนวิธิ เวทิตพฺโพ.

‘법의 자성을 관찰함에 의해서’란, 믿어야 할 대상의 고귀함 등의 덕성에 확신하는 작용이 지나치게 전개되어 신근이 강해졌을 때, 그것의 조건과 조건에서 생겨난 것 등의 차별을 통해 여실하게 조사함에 의한 것이다. 이와 같이 법의 성품의 이치로 자성의 본질을 파악할 때, “이것이 이 법들의 자성이다”라는 지혜의 작용이 탁월해지므로 확신(adhimokkha)이 과도하게 퍼지지 않게 된다. 주도적인 법들 중에서 신(信)이 강하면 혜(慧)가 약해지듯이, 혜가 강하면 신이 약해지기 때문이다. 그래서 “그것을 법의 자성을 관찰함에 의해서… (중략) …감소시켜야 한다”고 설한 것이다. 또한 ‘작의하지 않음(amanasikaraṇa)에 의해서’란, 수행에 전념하는 자에게 신근이 강해지게 만든 그 방식대로 수행에 전념하지 않는 것을 말한다. 여기서 신근이 강해지는 것에는 자신의 고유한 조건의 특별함 때문에 기능이 과도해지는 것과, 정진 등의 기능이 약하기 때문인 것의 두 종류가 있다. 첫 번째 경우에 대해서는 감소시키는 방법이 제시되었고, 두 번째 경우에는 작의(주의)함에 따라 정진 등이 약해져서 신근이 강해졌으므로, 비작의(주의하지 않음)를 통해 정진 등을 더 날카롭게 만드는 작의를 함으로써 신근을 그것들과 평등하게 하여 감소시켜야 한다. 이 방법으로 나머지 기능들에 대해서도 감소시키는 법을 알아야 한다.

---

วกฺกลิตฺเถรวตฺถูติ โส หิ อายสฺมา สทฺธาธิมุตฺโต ตตฺถ จ กตาธิกาโร สตฺถุ รูปกายทสฺสเน ปสุโต เอว หุตฺวา วิหรนฺโต สตฺถารา – ‘‘กึ เต, วกฺกลิ, อิมินา ปูติกาเยน ทิฏฺเฐน, โย โข, วกฺกลิ, ธมฺมํ ปสฺสติ, โส มํ ปสฺสตี’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๓.๘๗) โอวทิยมาโน กมฺมฏฺฐาเน นิโยชิโตปิ ตํ อนนุยุญฺชนฺโต ปณามิโต อตฺตานํ วินิปาเตตุํ ปปาตฏฺฐานํ อภิรุหิ. อถ นํ สตฺถา ยถานิสินฺโนว โอภาสวิสฺสชฺชเนน อตฺตานํ ทสฺเสตฺวา –

‘왓깔리 장로의 일화’란, 그 장로는 믿음으로 해탈(信解)하는 이였고 거기서 지은 공덕이 있었으나, 스승의 색신(色身)을 보는 데만 전념하며 지냈다. 이에 스승께서는 “왓깔리여, 이 부패한 몸을 보아서 무엇하겠느냐? 왓깔리여, 법을 보는 자가 나를 보고…” (상윳따 니까야 3.87) 등등으로 훈계하셨다. 비록 명상 주제(kammaṭṭhāna)를 부여받았음에도 그것에 전념하지 못하고 쫓겨나자, 스스로 목숨을 끊으려고 절벽 위로 올라갔다. 그때 스승께서는 앉아 계신 채로 광명을 방사하여 자신을 나타내시며—

---

‘‘ปาโมชฺชพหุโล ภิกฺขุ, ปสนฺโน พุทฺธสาสเน;

อธิคจฺเฉ ปทํ สนฺตํ, สงฺขารูปสมํ สุข’’นฺติ. (ธ. ป. ๓๘๑) –

“희열이 가득한 비구, 부처님의 가르침에 청정한 믿음을 가진 비구는 고요한 경지, 형성의 가라앉음인 행복을 얻으리라.” (법구경 381) —

---

คาถํ วตฺวา ‘‘เอหิ, วกฺกลี’’ติ อาห. โส เตน วจเนน อมเตเนว อภิสิตฺโต หฏฺฐตุฏฺโฐ หุตฺวา วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปสิ, สทฺธาย พหุลภาวโต วิปสฺสนาวีถึ นาโรหติ. ตํ ญตฺวา ภควา อินฺทฺริยสมตฺตปฏิปาทนาย กมฺมฏฺฐานํ โสเธตฺวา อทาสิ. โส สตฺถารา ทินฺนนเยน วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปตฺวา มคฺคปฏิปาฏิยา อรหตฺตํ ปาปุณิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘วกฺกลิตฺเถรวตฺถุ เจตฺถ นิทสฺสน’’นฺติ. เอตฺถาติ สทฺธินฺทฺริยสฺส อธิมตฺตภาเว เสสินฺทฺริยานํ สกิจฺจากรเณ.

이 게송을 읊으시고 “오라, 왓깔리여”라고 말씀하셨다. 그는 그 불사(不死)와 같은 말씀에 흠뻑 젖어 기쁘고 즐거워하며 위빳사나를 시작했으나, 신(信)이 너무 과도했기 때문에 위빳사나의 경로(vīthi)에 올라타지 못했다. 그것을 아시고 세존께서는 기능의 평등함을 이루게 하기 위해 명상 주제를 정화하여 주셨다. 그는 스승께서 주신 방법대로 위빳사나에 힘써 점진적인 도(道)의 과정을 통해 아라한과에 이르렀다. 그래서 “왓깔리 장로의 일화가 여기서 예증이다”라고 설한 것이다. ‘여기서’란 신근이 과도할 때 나머지 기능들이 제 역할을 하지 못하는 경우를 말한다.

---

อิตรกิจฺจเภทนฺติ อุปฏฺฐานาทิกิจฺจวิเสสํ. ปสฺสทฺธาทีติ อาทิ-สทฺเทน สมาธิอุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคานํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. หาเปตพฺพนฺติ ยถา สทฺธินฺทฺริยสฺส พลวภาโว ธมฺมสภาวปจฺจเวกฺขเณน หายติ, เอวํ วีริยินฺทฺริยสฺส อธิมตฺตตา ปสฺสทฺธิยาทิภาวนาย หายติ สมาธิปกฺขิกตฺตา ตสฺสา. ตถา หิ สมาธินฺทฺริยสฺส อธิมตฺตตํ โกสชฺชปาตโต รกฺขนฺตี วีริยาทิภาวนา วิย วีริยินฺทฺริยสฺส อธิมตฺตตํ อุทฺธจฺจปาตโต รกฺขนฺตี เอกํสโต หาเปติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปสฺสทฺธาทิภาวนาย หาเปตพฺพ’’นฺติ. โสณตฺเถรสฺส วตฺถูติ สุกุมารโสณตฺเถรสฺส วตฺถุ. โส หิ อายสฺมาปิ สตฺถุ สนฺติกา กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา สีตวเน วิหรนฺโต – ‘‘มม สรีรํ สุขุมาลํ, น จ สกฺกา สุเขเนว สุขํ อธิคนฺตุํ, กายํ กิลเมตฺวาปิ สมณธมฺโม กาตพฺโพ’’ติ ฐานจงฺกมนเมว อธิฏฺฐาย [Pg.434] ปธานมนุยุญฺชนฺโต ปาทตเลสุ โผเฏสุ อุฏฺฐิเตสุปิ เวทนํ อชฺฌุเปกฺขิตฺวา ทฬฺหวีริยํ กโรนฺโต อจฺจารทฺธวีริยตาย วิเสสํ ปวตฺเตตุํ นาสกฺขิ. สตฺถา ตตฺถ คนฺตฺวา วีโณปโมวาเทน โอวทิตฺวา วีริยสมตาโยชนวิธึ ทสฺเสนฺโต กมฺมฏฺฐานํ โสเธตฺวา คิชฺฌกูฏํ คโต. เถโรปิ สตฺถารา ทินฺนนเยน วีริยสมตํ ยาเชตฺวา ภาเวนฺโต วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปตฺวา อรหตฺเตว ปติฏฺฐาสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘โสณตฺเถรสฺส วตฺถุ ทสฺเสตพฺพ’’นฺติ. เสเสสุปีติ สติสมาธิปญฺญินฺทฺริเยสุปิ.

‘다른 역할의 차별’이란 확립 등의 역할의 차별을 말한다. ‘경안(passaddhi) 등’에서 ‘등’이라는 말로 삼매와 사(捨) 각지(覺支)가 포함됨을 알아야 한다. ‘감소시켜야 한다’는 것은, 신근의 강함이 법의 자성을 관찰함에 의해 줄어들듯이, 정진의 과도함은 경안 등의 수행에 의해 줄어드니, 그것은 삼매의 측면에 속하기 때문이다. 참으로 정진 등의 수행이 삼매의 과도함을 해태에 빠지는 것으로부터 보호하듯이, 정진의 과도함을 들뜸에 빠지는 것으로부터 확실히 보호하여 감소시킨다. 그래서 “경안 등의 수행에 의해 감소시켜야 한다”고 설한 것이다. ‘소나 장로의 일화’란 수쿠마라 소나 장로의 일화이다. 그 장로 역시 스승으로부터 명상 주제를 받아 시따바나에서 머물며 “내 몸은 연약하다. 즐거움으로써 즐거움을 얻을 수는 없으니 몸을 고생시켜서라도 사문법을 닦으리라”고 결심하고 오직 서서 걷는 수행(caṅkamana)에만 전념하며 정진했다. 발바닥에 물집이 생겼음에도 그 통증을 감내하며 강한 정진을 했으나, 너무 지나친 정진(accāraddhavīriya) 때문에 특별한 성취를 이룰 수 없었다. 스승께서 그곳에 가셔서 거문고의 비유(vīṇopamovāda)로 훈계하시고 정진의 평등함을 조절하는 방법을 보여주시며 명상 주제를 정화해주시고 기사굴산으로 가셨다. 장로 또한 스승께서 주신 방법대로 정진의 평등함을 갖추어 닦으며 위빳사나에 힘써 아라한과에 머물게 되었다. 그래서 “소나 장로의 일화를 보여주어야 한다”고 설한 것이다. ‘나머지에서도’란 염(念), 정(定), 혜(慧)의 기능에서도 마찬가지이다.

---

สมตนฺติ สทฺธาปญฺญานํ อญฺญมญฺญํ อนูนาธิกภาวํ, ตถา สมาธิวีริยานญฺจ. ยถา หิ สทฺธาปญฺญานํ วิสุํ วิสุํ ธุริยธมฺมภูตานํ กิจฺจโต อญฺญมญฺญนาติวตฺตนํ วิเสสโต อิจฺฉิตพฺพํ. ยโต เตสํ สมธุรตาย อปฺปนา สมฺปชฺชติ, เอวํ สมาธิวีริยานํ โกสชฺชุทฺธจฺจปกฺขิกานํ สมตาย สติ อญฺญมญฺญุปตฺถมฺภนโต สมฺปยุตฺตธมฺมานํ อนฺตทฺวยปาตาภาเวน สมฺมเทว อปฺปนา อิชฺฌตีติ. พลวสทฺโธติอาทิ วุตฺตสฺเสว อตฺถสฺส พฺยติเรกมุเขน สมตฺถนํ. ตสฺสตฺโถ – โย พลวติยา สทฺธาย สมนฺนาคโต อวิสทญาโณ, โส มุธปฺปสนฺโน โหติ, น อเวจฺจปฺปสนฺโน. ตถา หิ โส อวตฺถุสฺมึ ปสีทติ, เสยฺยถาปิ ติตฺถิยสาวกา. เกราฏิกปกฺขนฺติ สาเฐยฺยปกฺขํ ภชติ. สทฺธาหีนาย ปญฺญาย อติธาวนฺโต ‘‘เทยฺยวตฺถุปริจฺจาเคน วินา จิตฺตุปฺปาทมตฺเตนปิ ทานมยํ ปุญฺญํ โหตี’’ติอาทีนิ ปริกปฺเปติ เหตุปติรูปเกหิ วญฺจิโต, เอวํภูโต จ ลูขตกฺกวิลุตฺตจิตฺโต ปณฺฑิตานํ วจนํ นาทิยติ, สญฺญตฺตึ น คจฺฉติ. เตนาห ‘‘เภสชฺชสมุฏฺฐิโต วิย โรโค อเตกิจฺโฉ โหตี’’ติ. ยถา เจตฺถ สทฺธาปญฺญานํ อญฺญมญฺญํ สมภาโว อตฺถาวโห, วิสมภาโว อนตฺถาวโห, เอวํ สมาธิวีริยานํ อญฺญมญฺญํ สมภาโว อตฺถาวโห, อิตโร อนตฺถาวโห, ตถา สมภาโว อวิกฺเขปาวโห, อิตโร วิกฺเขปาวโห. โกสชฺชํ อภิภวติ, เตน อปฺปนํ น ปาปุณาตีติ อธิปฺปาโย. เอส นโย อุทฺธจฺจํ อภิภวตีติ เอตฺถาปิ. ตทุภยนฺติ สทฺธาปญฺญาทฺวยํ สมาธิวีริยทฺวยญฺจ. สมํ กาตพฺพนฺติ สมตํ กาตพฺพํ.

균형(Samata)이란 믿음(saddhā)과 지혜(paññā)가 서로 모자라거나 넘침이 없는 상태를 말하며, 선정(samādhi)과 정진(vīriya)에 대해서도 마찬가지이다. 믿음과 지혜는 각각 수행의 주도적인 법(dhuriyadhamma)으로서 그 기능 면에서 서로를 넘어서지 않도록 특별히 요구된다. 이들의 기능이 균형을 이룰 때 안지(安止, appanā)가 성취되기 때문이다. 마찬가지로 해태(kosajja)와 들뜸(uddhacca)의 측면인 선정과 정진이 균형을 이룰 때, 서로 보조함으로써 상응하는 법들이 양극단에 빠지지 않아 안지가 바르게 성취된다. '강한 믿음을 가진 자' 등의 구절은 앞에서 언급한 의미를 반대의 경우를 통해 입증하는 것이다. 그 의미는 다음과 같다. 강한 믿음을 가졌으나 지혜가 분명하지 못한 자는 어리석은 확신(mudhappasanno)을 가질 뿐, 깨달음에 의한 확신(aveccappasanno)을 갖지 못한다. 그는 외도들의 제자들처럼 대상이 아닌 것에 신심을 낸다. 기만적인 측면(kerāṭikapakkhanti), 즉 속임수의 측면에 머물게 된다. 믿음이 결여된 지혜로 지나치게 치닫는 자는 원인에 속아 넘어가 '보시물을 내놓지 않고 마음만 내도 보시의 공덕이 있다'는 등의 망상을 한다. 이런 자는 거친 사유에 마음을 빼앗겨 현자들의 말을 듣지 않고 이해하려 하지 않는다. 그래서 '약으로 인해 생긴 병처럼 고칠 수 없다'고 한 것이다. 여기서 믿음과 지혜의 상호 균형이 이익을 가져오고 불균형이 해를 가져오듯, 선정과 정진의 상호 균형도 이익을 가져오고 불균형은 해를 가져온다. 또한 균형은 산란하지 않음(avikkhepa)을 가져오고 불균형은 산란함(vikkhepa)을 가져온다. (정진이 과하면) 해태를 극복하지만 안지에는 이르지 못한다는 뜻이다. 이는 (선정이 과하여) 들뜸을 극복한다는 경우에도 동일하게 적용된다. '그 둘 다'란 믿음-지혜의 쌍과 선정-정진의 쌍을 말한다. '균등하게 해야 한다'는 것은 균형을 맞추어야 한다는 뜻이다.

---

สมาธิกมฺมิกสฺสาติ สมถกมฺมฏฺฐานิกสฺส. เอวนฺติ เอวํ สนฺเต, สทฺธาย โถกํ พลวภาเว สตีติ อตฺโถ. สทฺทหนฺโตติ ‘‘ปถวี ปถวีติ มนสิการมตฺเตน [Pg.435] กถํ ฌานุปฺปตฺตี’’ติ อจินฺเตตฺวา ‘‘อทฺธา สมฺพุทฺเธน วุตฺตวิธิ อิชฺฌตี’’ติ สทฺทหนฺโต สทฺธํ ชเนนฺโต. โอกปฺเปนฺโตติ อารมฺมณํ อนุปวิสิตฺวา วิย อธิมุจฺจนวเสน อวกปฺเปนฺโต ปกฺขนฺทนฺโต. เอกคฺคตา พลวตี วฏฺฏติ สมาธิปธานตฺตา ฌานสฺส. อุภินฺนนฺติ สมาธิปญฺญานํ. สมาธิกมฺมิกสฺส สมาธิโน อธิมตฺตตาย ปญฺญาย อธิมตฺตตาปิ อิจฺฉิตพฺพาติ อาห ‘‘สมตายปี’’ติ, สมภาเวนาปีติ อตฺโถ. อปฺปนาติ โลกิยอปฺปนา. ตถา หิ ‘‘โหติเยวา’’ติ สาสงฺกํ วทติ, โลกุตฺตรปฺปนา ปน เตสํ สมภาเวเนว อิจฺฉิตา. ยถาห ‘‘สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ ภาเวตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๑๗๐). ยทิ วิเสสโต สทฺธาปญฺญานํ สมาธิวีริยานญฺจ สมานตํ อิจฺฉติ, กถํ สตีติ อาห – ‘‘สติ ปน สพฺพตฺถ พลวตี วฏฺฏตี’’ติ. สพฺพตฺถาติ ลีนุทฺธจฺจปกฺขิเกสุ ปญฺจินฺทฺริเยสุ. อุทฺธจฺจปกฺขิเกกเทเส คณฺหนฺโต ‘‘สทฺธาวีริยปญฺญาน’’นฺติ อาห. อญฺญถา ปีติ จ คเหตพฺพา สิยา. ตถา หิ ‘‘โกสชฺชปกฺขิเกน สมาธินา’’อิจฺเจว วุตฺตํ, น จ ‘‘ปสฺสทฺธิสมาธิอุเปกฺขาหี’’ติ. สาติ สติ. สพฺเพสุ ราชกมฺเมสุ นิยุตฺโตติ สพฺพกมฺมิโก. เตนาติ เยน การเณน สพฺพตฺถ อิจฺฉิตพฺพา, เตน อาห อฏฺฐกถายํ. สพฺพตฺถ นิยุตฺตา สพฺพตฺถิกา, สพฺเพน วา ลีนุทฺธจฺจปกฺขิเกน โพชฺฌงฺเคน อตฺเถตพฺพา สพฺพตฺถิยา, สพฺพตฺถิยาว สพฺพตฺถิกา. จิตฺตนฺติ กุสลจิตฺตํ. ตสฺส หิ สติปฏิสรณํ ปรายณํ อปฺปตฺตสฺส ปตฺติยา อนธิคตสฺส อธิคมาย. เตนาห – ‘‘อารกฺขปจฺจุปฏฺฐานา’’ติอาทิ.

선정 수행자(Samādhikammikassa)란 사마타 명상 주제를 닦는 자를 말한다. '이와 같이(Evaṃ)'라는 것은 믿음이 조금 더 강한 상태를 의미한다. '믿는 자(Saddahanto)'란 '땅이다, 땅이다라고 마음속에 잡도리하는 것만으로 어떻게 선(jhāna)이 일어날 수 있는가'라고 의심하지 않고, '부처님이 설하신 방법은 반드시 성취된다'고 믿으며 신심을 일으키는 자이다. '확신하는 자(Okappentoti)'란 대상에 깊이 들어가듯이 확신을 통해 뛰어드는 자를 말한다. 선정은 삼매가 주된 것이므로 강력한 일경성(ekaggatā)이 요구된다. '양자 모두'란 선정과 지혜를 말한다. 선정 수행자의 경우 선정이 강하므로 지혜 또한 강해지기를 바라기 때문에 '균형에 의해서도(samatāyapī)'라고 하였으니, 균등한 상태를 의미한다. 여기서 안지(Appanā)는 세간적인 안지를 말한다. 왜냐하면 '확실히 일어난다'고 염려하며 말하기 때문인데, 출세간의 안지는 이들의 균형을 통해서만 바라게 된다. '사마타와 위빠사나를 쌍으로 닦는다'고 설하신 바와 같다. 특히 믿음-지혜와 선정-정진의 균등함을 원한다면, 마음챙김(sati)은 어떠한가? 이에 대해 '마음챙김은 모든 곳에서 강해야 한다'고 하였다. '모든 곳'이란 침체(līna)와 들뜸(uddhacca)의 측면에 있는 다섯 가지 기능(pañcindriya) 모두를 의미한다. 들뜸의 측면 일부를 취하면서 '믿음, 정진, 지혜'라고 하였다. 다른 방식으로도 이해해야 한다. 즉 '해태의 측면인 선정'이라고만 설했을 뿐, '경안, 삼매, 사유가 결여되었다'고는 하지 않았기 때문이다. '그것(Sā)'은 마음챙김이다. 모든 왕의 업무에 종사하는 자를 모든 일을 하는 자(sabbakammiko)라 한다. 이와 같은 이유로 모든 곳에서 (마음챙김이) 요구되어야 하기에 주석서에서 설한 것이다. 모든 곳에 적용되므로 '사밧티카(sabbatthikā)'라 하며, 혹은 침체나 들뜸의 측면에 있는 모든 깨달음의 구성요소(bojjhaṅga)에 의해 존재해야 하므로 '사밧티야(sabbatthiyā)'라고도 하며, 사밧티야가 곧 사밧티카이다. '마음(Citta)'은 유익한 마음을 말한다. 그 마음은 아직 도달하지 못한 것을 얻고, 깨닫지 못한 것을 깨닫기 위해 마음챙김을 의지처(paṭisaraṇa)이자 귀의처(parāyaṇa)로 삼는다. 그래서 '보호로 나타남(ārakkhapaccupaṭṭhānā)'등으로 설한 것이다.

---

ขนฺธาทิเภเท อโนคาฬฺหปญฺญานนฺติ ปริยตฺติพาหุสจฺจวเสนปิ ขนฺธายตนาทีสุ อปฺปติฏฺฐิตพุทฺธีนํ. พหุสฺสุตเสวนา หิ สุตมยญาณาวหา. ตรุณวิปสฺสนาสมงฺคีปิ ภาวนามยญาเณ ฐิตตฺตา เอกํสโต ปญฺญวา เอว นาม โหตีติ อาห – ‘‘สมปญฺญาส…เป… ปุคฺคลเสวนา’’ติ. เญยฺยธมฺมสฺส คมฺภีรภาววเสน ตปฺปริจฺเฉทกญาณสฺส คมฺภีรภาวคหณนฺติ อาห – ‘‘คมฺภีเรสุ ขนฺธาทีสุ ปวตฺตาย คมฺภีรปญฺญายา’’ติ. ตญฺหิ เญยฺยํ ตาทิสาย ปญฺญาย จริตพฺพโต คมฺภีรญาณจริยํ, ตสฺสา วา ปญฺญาย ตตฺถ ปเภทโต ปวตฺติ คมฺภีรญาณจริยา, ตสฺสา ปจฺจเวกฺขณาติ อาห ‘‘คมฺภีรปญฺญาย ปเภทปจฺจเวกฺขณา’’ติ. ยถา สติเวปุลฺลปฺปตฺโต นาม อรหา เอว, เอวํ โส เอว ปญฺญาเวปุลฺลปฺปตฺโตปีติ อาห [Pg.436] ‘‘อรหตฺตมคฺเคน ภาวนาปาริปูรี โหตี’’ติ. วีริยาทีสุปิ เอเสว นโยติ.

오온 등의 분류에 깊이 들어가지 못한 지혜(anogāḷhapaññānaṃ)란 배운 바가 많더라도 오온이나 처 등에 지혜가 확고히 서지 못한 자들을 말한다. 많이 배우는 것(bahussuta)은 들어서 얻는 지혜(sutamaya-ñāṇa)를 가져온다. 초기 위빠사나(taruṇavipassanā)를 갖춘 자도 수행으로 얻는 지혜(bhāvanāmaya-ñāṇa)에 머물기 때문에 결정적으로 '지혜로운 자'라고 불리기에, '지혜의 평등... (중략) ...사람을 가까이함'이라고 설한 것이다. 알아야 할 법(ñeyyadhamma)의 심오함으로 인해 그것을 판별하는 지혜도 심오해지는 것을 취하여, '심오한 오온 등에서 일어나는 심오한 지혜에 의해'라고 하였다. 그러한 알아야 할 대상은 그러한 지혜로 행해져야 하기에 '심오한 지혜의 행(gambhīrañāṇacariya)'이라 하며, 혹은 그 지혜가 그곳에서 세분되어 일어나는 것이 심오한 지혜의 행이니, 그것을 반조하는 것을 말하므로 '심오한 지혜의 세분된 반조'라고 하였다. 마음챙김의 충만함을 얻은 자가 곧 아라한이듯, 지혜의 충만함을 얻은 자도 마찬가지이기에 '아라한도로써 수행의 완성이 이루어진다'고 하였다. 정진 등의 경우에도 이와 같은 방식이다.

---

‘‘ตตฺตํ อโยขิลํ หตฺเถ คเมนฺตี’’ติอาทินา วุตฺตปญฺจวิธพนฺธนกมฺมการณา นิรเย นิพฺพตฺตสตฺตสฺส สพฺพปฐมํ กโรนฺตีติ เทวทูตสุตฺตาทีสุ (ม. นิ. ๓.๒๕๐), ตสฺสา อาทิโต วุตฺตตฺตา จ อาห – ‘‘ปญฺจวิธพนฺธนกมฺมการณโต ปฏฺฐายา’’ติ. สกฏวหนาทิกาเลติ อาทิ-สทฺเทน ตทญฺญมนุสฺเสหิ ติรจฺฉาเนหิ จ วิพาธนียกาลํ สงฺคณฺหาติ. เอกํ พุทฺธนฺตรนฺติ อิทํ อปราปรํ เปเตสุ เอว อุปฺปชฺชนกสตฺตวเสน วุตฺตํ, เอกจฺจานํ วา เปตานํ, เอกจฺจติรจฺฉานานํ วิย ตถา ทีฆายุกตาปิ สิยาติ ตถา วุตฺตํ. ตถา หิ กาโล นาคราชา จตุนฺนํ พุทฺธานํ รูปทสฺสาวี.

'달궈진 철 말뚝을 손에 박고' 등의 구절로 설해진 다섯 가지 결박의 형벌(pañcavidhabandhanakammakāraṇā)은 지옥에 태어난 중생에게 가장 먼저 가해지는 것이라고 천사경(Devadūtasutta) 등에 나오며, 그것이 처음에 설해졌기에 '다섯 가지 결박의 형벌로부터 시작하여'라고 하였다. '수레를 끄는 등의 때에'에서 '등'이라는 단어는 다른 사람이나 짐승들에 의해 괴롭힘을 당하는 때를 포함한다. '한 분의 부처님이 출현하시는 간격(ekaṃ buddhantaram)'이라는 말은 아귀들 중에서 계속 태어나는 중생을 기준으로 한 것이거나, 혹은 어떤 아귀나 어떤 축생들의 경우 그처럼 수명이 긴 경우도 있을 수 있기에 그렇게 설한 것이다. 칼라(Kālo) 용왕이 네 분의 부처님을 뵌 것과 같다.

---

เอวํ อานิสํสทสฺสาวิโนติ ‘‘วีริยายตฺโต เอว สกลโลกิยโลกุตฺตรวิเสสาธิคโม’’ติ เอวํ อานิสํสทสฺสนสีลสฺส. คมนวีถินฺติ สปุพฺพภาคํ นิพฺพานคามินึ ปฏิปทํ. สห วิปสฺสนาย อริยมคฺคปฏิปาฏิ, สตฺตวิสุทฺธิปรมฺปรา วา. สา หิ วฏฺฏโต นิยฺยานาย คนฺตพฺพา ปฏิปทาติ กตฺวา คมนวีถิ นาม.

이와 같이 이익을 보는 자(ānisaṃsadassāvino)란 '모든 세간적, 출세간적 특별한 성취는 정진에 달려 있다'고 이익을 보는 성품을 가진 자를 말한다. '길의 노정(gamanavīthinti)'이란 열반으로 가는 예비적인 단계의 도를 말한다. 위빠사나와 함께하는 성스러운 도의 순차적인 과정, 혹은 일곱 가지 청정(sattavisuddhi)의 연속이다. 그것은 윤회로부터 벗어나기 위해 가야 할 길이기에 길의 노정이라 부른다.

---

กายทฬฺหีพหุโลติ กายสฺส โปสนปสุโต. ปิณฺฑนฺติ รฏฺฐปิณฺฑํ. ปจฺจยทายกานํ อตฺตนิ การสฺส อตฺตโน สมฺมาปฏิปตฺติยา มหปฺผลภาวสฺส กรเณน ปิณฺฑาย ภิกฺขาย ปฏิปูชนา ปิณฺฑาปจายนา. นีหรนฺโตติ ปตฺตตฺถวิกโต นีหรนฺโต. ตํ สทฺทํ สุตฺวาติ ตํ อุปาสิกาย วจนํ ปณฺณสาลทฺวาเร ฐิโตว ปญฺจาภิญฺญตาย ทิพฺพโสเตน สุตฺวาติ วทนฺติ. มนุสฺสสมฺปตฺติ, ทิพฺพสมฺปตฺติ, อนฺเต นิพฺพานสมฺปตฺตีติ ติสฺโส สมฺปตฺติโย. สิตํ กโรนฺโตวาติ ‘‘อกิจฺเฉเนว มยา วฏฺฏทุกฺขํ สมติกฺกนฺต’’นฺติ ปจฺจเวกฺขณาวสาเน สญฺชาตปาโมชฺชวเสน สิตํ กโรนฺโต เอว.

‘몸이 튼튼한 것에 전념하는 자’는 몸을 보양하는 데 몰두하는 자이다. ‘탁발 음식’이란 나라(백성)의 탁발 음식을 말한다. 보시를 올리는 자들이 자신에게 행한 공경에 대하여 자신의 바른 수행으로 큰 과보가 있게 함으로써, 탁발 음식에 대해 공경을 표하는 것이 ‘탁발 음식을 존중함(piṇḍāpacāyanā)’이다. ‘꺼내는’이란 발우 주머니에서 꺼내는 것을 말한다. ‘그 소리를 듣고’란 그 여신도의 말을 나뭇잎 오두막 문에 서서 오신통에 의한 천이통(天耳通)으로 들었다고 말한다. 인간의 행복, 천상의 행복, 그리고 마지막으로 열반의 행복이라는 세 가지 성취(행복)이다. ‘미소를 지으며’란 ‘나는 어려움 없이 윤회의 괴로움을 뛰어넘었다’라고 반조(反照)를 마친 뒤에 생긴 희열의 힘으로 미소를 짓는 것이다.

---

อลสานํ ภาวนาย นามมตฺตมฺปิ อชานนฺตานํ กายสฺส โปสนพหุลานํ ยาวทตฺถํ ปริภุญฺชิตฺวา เสยฺยสุขาทึ อนุยุญฺชนฺตานํ ติรจฺฉานกถิกานํ ทูรโตว วชฺชนํ กุสีตปุคฺคลปริวชฺชนา. ‘‘ทิวสํ จงฺกเมน นิสชฺชายา’’ติอาทินา ภาวนารมฺภวเสน อารทฺธวีริยานํ ทฬฺหปรกฺกมานํ กาเลนกาลํ [Pg.437] อุปสงฺกมนา อารทฺธวีริยปุคฺคลเสวนา. เตนาห ‘‘กุจฺฉึ ปูเรตฺวา’’ติอาทิ.

게으르고 수행이라는 이름조차 알지 못하며, 몸을 보양하는 데만 몰두하여 배불리 먹고 잠자는 즐거움 등을 쫓으며 저속한 이야기(축생의 이야기)를 하는 자들을 멀리 피하는 것이 ‘게으른 사람을 멀리함’이다. “낮 동안 경행과 앉음으로써” 등의 말씀처럼 수행을 시작하여 정진을 일으키고 굳건히 노력하는 이들에게 때맞춰 다가가는 것이 ‘정진하는 사람을 가까이함’이다. 그래서 “배를 채우고” 등이라고 말씀하셨다.

---

วิสุทฺธิมคฺเค ปน ‘‘ชาติมหตฺตปจฺจเวกฺขณา, สพฺรหฺมจาริมหตฺตปจฺจเวกฺขณา’’ติ อิทํ ทฺวยํ น คหิตํ, ‘‘ถินมิทฺธวิโนทนตา, สมฺมปฺปธานปจฺจเวกฺขณา’’ติ อิทํ ทฺวยํ คหิตํ. ตตฺถ อานิสํสทสฺสาวิตาย เอว สมฺมปฺปธานปจฺจเวกฺขณา คหิตา โลกิยโลกุตฺตรวิเสสาธิคมสฺส วีริยายตฺตตาทสฺสนภาวโต. ถินมิทฺธวิโนทนํ ตทธิมุตฺตตาย คหิตํ, วีริยุปฺปาทเน ยุตฺตปยุตฺตสฺส ถินมิทฺธวิโนทนํ อตฺถโต สิทฺธเมว. ตตฺถ ถินมิทฺธวิโนทนํ กุสีตปุคฺคลปริวชฺชน-อารทฺธวีริยปุคฺคล-เสวน- ตทธิมุตฺตตาปฏิปกฺขวิธมน-ปจฺจยูปสํหารวเสน, อปายภยปจฺจเวกฺขณาทโย สมุตฺเตชนวเสน วีริยสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อุปฺปาทกาติ ทฏฺฐพฺพา.

그러나 ‘청정도론(Visuddhimagga)’에서는 “태어남의 위대함을 반조함, 동료 수행자의 위대함을 반조함”이라는 이 두 가지는 포함되지 않았고, “혼침과 수면을 물리침, 바른 노력을 반조함”이라는 이 두 가지가 포함되었다. 거기서 ‘바른 노력을 반조함’이 포함된 것은 이익을 보기 때문이니, 세간과 출세간의 특별한 증득은 정진에 달려 있음을 보여주기 때문이다. ‘혼침과 수면을 물리침’은 그것에 전념하기 위해 포함되었으니, 정진을 일으키는 데 전념하는 자에게 혼침과 수면을 물리치는 것은 사실상 이루어진 것이나 다름없기 때문이다. 거기서 혼침과 수면을 물리치는 것은 게으른 사람을 멀리함, 정진하는 사람을 가까이함, 그것에 전념함, 반대되는 것을 물리침, 적절한 조건을 갖춤에 의해서이며, 악처의 공포를 반조함 등은 고무(鼓舞)함에 의해서 정진각지(精進覺支)를 일으키는 원인이 된다고 보아야 한다.

---

พุทฺธานุสฺสติยา อุปจารสมาธินิฏฺฐตฺตา วุตฺตํ ‘‘ยาว อุปจารา’’ติ. สกลสรีรํ ผรมาโนติ ปีติสมุฏฺฐาเนหิ ปณีตรูเปหิ สกลสรีรํ ผรมาโน. ธมฺมสงฺฆคุเณ อนุสฺสรนฺตสฺสปิ ยาว อุปจารา สกลสรีรํ ผรมาโน ปีติสมฺโพชฺฌงฺโค อุปฺปชฺชตีติ โยชนา. เอวํ เสสอนุสฺสตีสุ ปสาทนียสุตฺตนฺตปจฺจเวกฺขณาย จ โยเชตพฺพํ ตสฺสาปิ วิมุตฺตายตนภาเวน ตคฺคติกตฺตา. เอวรูเป กาเลติ ทุพฺภิกฺขภยาทีสูติ วุตฺตกาเล. สมาปตฺติยา…เป… น สมุทาจรนฺตีติ อิทํ อุปสมานุสฺสติยา วเสน วุตฺตํ. สงฺขารานญฺหิ สปฺปเทสวูปสเมปิ นิปฺปเทสวูปสเม วิย ตตฺถ สปญฺญาย ปวตฺตนโต ภาวนามนสิกาโร กิเลสวิกฺขมฺภนสมตฺโถ หุตฺวา อุปจารสมาธึ อาวหนฺโต ตถารูปปีติโสมนสฺสสมนฺนาคโต ปีติสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อุปฺปาทาย โหตีติ. ปสาทนีเยสุ ฐาเนสุ ปสาทสิเนหาภาเวน สํสูจิตหทยตา ลูขตา. สา จ ตตฺถ อาทรคารวากรเณน วิญฺญายตีติ อาห ‘‘อสกฺกจฺจกิริยาย สํสูจิตลูขภาเว’’ติ.

불수념(佛隨念)은 근접삼매에서 끝나기 때문에 “근접삼매까지”라고 말씀하셨다. ‘온몸에 퍼지며’란 희열에서 생긴 수승한 물질들로 온몸을 가득 채우는 것을 말한다. 법과 승가의 공덕을 염송하는 자에게도 근접삼매에 이르기까지 온몸에 퍼지는 희열각지(喜覺支)가 일어난다는 뜻이다. 이와 같이 나머지 수념(隨念)들과 신심을 일으키는 경전들을 반조함에도 적용해야 하니, 그것 또한 해탈의 근거(vimuttāyatana)가 되어 그와 같은 경로를 따르기 때문이다. ‘이러한 때에’란 기근의 공포 등이 있다고 말해진 때를 말한다. ‘선정의… (중략) … 행하지 않는다’는 것은 적정수념(寂靜隨念)의 관점에서 말씀하신 것이다. 형성된 것들(행, saṅkhāra)의 부분적인 가라앉음에서도 완전한 가라앉음에서와 같이 지혜롭게 마음을 기울여 수행의 작의(作意)가 번뇌를 억제할 수 있게 되어 근접삼매를 가져오고, 그에 상응하는 희열과 기쁨을 갖추어 희열각지를 일으키게 되기 때문이다. 신심을 일으킬 만한 대상들에 대해 신심과 애정이 없음으로 인해 나타나는 마음의 상태가 ‘거칠음(lūkhatā)’이다. 그것은 거기서 공경과 존중을 표하지 않음으로써 알 수 있기에 “공경하지 않는 행위로 나타나는 거친 상태”라고 말씀하셨다.

---

กายจิตฺตทรถวูปสมลกฺขณา ปสฺสทฺธิ เอว ยถาวุตฺตโพธิองฺคภูโต ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺโค, ตสฺส ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺคสฺส. ปณีตโภชนเสวนตาติ ปณีตสปฺปายโภชนเสวนตา. อุตุอิริยาปถสุขคฺคหเณหิ สปฺปายอุตุอิริยาปถํ คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ตญฺหิ ติวิธมฺปิ สปฺปายํ เสวิยมานํ กายสฺส กลฺลตาปาทนวเสน จิตฺตสฺส กลฺลตํ [Pg.438] อาวหนฺตํ ทุวิธายปิ ปสฺสทฺธิยา การณํ โหติ. สตฺเตสุ ลพฺภมานํ สุขทุกฺขํ อเหตุกนฺติ อยเมโก อนฺโต, อิสฺสราทิวิสมเหตุกนฺติ อยํ ทุติโย, เอเต อุโภ อนฺเต อนุปคมฺม ยถาสกํ กมฺมุนา โหตีติ อยํ มชฺฌิมา ปฏิปตฺติ. มชฺฌตฺโต ปโยโค ยสฺส โส มชฺฌตฺตปโยโค, ตสฺส ภาโว มชฺฌตฺตปโยคตา. อยญฺหิ ปหานสารทฺธกายตา-สงฺขาตปสฺสทฺธกายตาย การณํ โหนฺตี ปสฺสทฺธิทฺวยํ อาวหติ. เอเตเนว สารทฺธกายปุคฺคลปริวชฺชน-ปสฺสทฺธกายปุคฺคลเสวนานํ ตทาวหนตา สํวณฺณิตาติ ทฏฺฐพฺพํ.

몸과 마음의 고통이 가라앉는 특징을 가진 경안(輕安)이 바로 앞에서 언급한 깨달음의 요소인 경안각지(輕安覺支)이며, 그 경안각지의 (원인은 다음과 같다). ‘수승한 음식을 수용함’이란 수승하고 적절한 음식을 수용하는 것이다. ‘기후와 자세의 즐거움을 취함’을 통해 적절한 기후와 자세를 취하는 것을 포함한다고 보아야 한다. 그 세 가지 적절한 것들을 수용하면 몸의 건강함을 가져옴으로써 마음의 건강함을 인도하여, 두 가지 경안(신경안과 심경안)의 원인이 되기 때문이다. 중생들에게 나타나는 즐거움과 괴로움이 원인 없다는 것이 한쪽 극단이고, 조물주 등 잘못된 원인 때문이라는 것이 두 번째 극단이다. 이 두 극단에 치우치지 않고 각자의 업에 따른 것이라고 보는 것이 중도(中道)의 실천이다. 중립적인 노력을 기울이는 것이 중립적 노력이며, 그러한 상태가 중립적 노력의 상태(majjhattapayogatā)이다. 이것은 노력을 버림으로써 몸이 편안해지는 원인이 되어 두 가지 경안을 가져온다. 이로써 몸이 경직된 사람을 멀리하고 몸이 편안한 사람을 가까이하는 것이 그것을 가져온다고 설명된 것임을 알아야 한다.

---

วตฺถุวิสทกิริยา อินฺทฺริยสมตฺตปฏิปาทนา จ ‘‘ปญฺญาวหา’’ติ วุตฺตา. สมถาวหาปิ ตา โหนฺติ สมถาวหภาเวเนว ปญฺญาวหตฺตาติ วุตฺตํ ‘‘วตฺถุวิสท…เป… เวทิตพฺพา’’ติ.

수행의 토대를 깨끗이 함과 감각 기능의 균형을 맞춤은 ‘지혜를 인도하는 것’이라고 말씀하셨다. 그것들은 사마타(평온)를 인도하기도 하는데, 사마타를 인도하는 성질로 인해 지혜를 인도하게 되므로 “수행의 토대를… (중략) … 알아야 한다”라고 말씀하셨다.

---

กรณโกสลฺลภาวนาโกสลฺลานํ นานนฺตริยภาวโต รกฺขณโกสลฺลสฺส จ ตํมูลกตฺตา ‘‘นิมิตฺตกุสลตา นาม กสิณนิมิตฺตสฺส อุคฺคหณกุสลตา’’อิจฺเจว วุตฺตํ. อติสิถิลวีริยตาทีหีติ อาทิ-สทฺเทน ปญฺญาปโยคมนฺทตํ อปฺปมาทเวกลฺลญฺจ สงฺคณฺหาติ. ตสฺส ปคฺคณฺหนนฺติ ตสฺส ลีนสฺส จิตฺตสฺส ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคาทิสมุฏฺฐาปเนน ลยาปตฺติโต สมุฏฺฐาปนํ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา –

수행의 숙련(karaṇakosalla)과 닦음의 숙련(bhāvanākosalla)은 밀접한 관계가 있고, 지킴의 숙련(rakkhaṇakosalla) 또한 그것을 근거로 하기 때문에 “표상에 대한 숙련이란 카시나 표상을 익히는 숙련이다”라고만 말씀하셨다. ‘지나치게 느슨한 정진 등’에서 ‘등’이라는 말은 지혜로운 노력의 부족과 불방일의 결여를 포함한다. 그것을 북돋움이란 그 위축된 마음을 택법각지 등을 일으킴으로써 침체 상태에서 일으켜 세우는 것을 말한다. 세존께서 다음과 같이 말씀하셨다.

---

‘‘ยสฺมิญฺจ โข, ภิกฺขเว, สมเย ลีนํ จิตฺตํ โหติ, กาโล ตสฺมึ สมเย ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาย, กาโล วีริยสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาย, กาโล ปีติสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาย. ตํ กิสฺส เหตุ? ลีนํ, ภิกฺขเว, จิตฺตํ, ตํ เอเตหิ ธมฺเมหิ สุสมุฏฺฐาปยํ โหติ. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ปุริโส ปริตฺตํ อคฺคึ อุชฺชาเลตุกาโม อสฺส, โส ตตฺถ สุกฺขานิ เจว ติณานิ ปกฺขิเปยฺย, สุกฺขานิ โคมยานิ ปกฺขิเปยฺย, สุกฺขานิ กฏฺฐานิ ปกฺขิเปยฺย, มุขวาตญฺจ ทเทยฺย, น จ ปํสุเกน โอกิเรยฺย, ภพฺโพ นุ โข โส ปุริโส ปริตฺตํ อคฺคึ อุชฺชาเลตุนฺติ. เอวํ, ภนฺเต’’ติ (สํ. นิ. ๕.๒๓๔).

“비구들이여, 마음이 위축되었을 때, 그때는 택법각지를 닦을 때이고, 정진각지를 닦을 때이며, 희열각지를 닦을 때이다. 그것은 무슨 이유 때문인가? 비구들이여, 위축된 마음은 이러한 법들로 잘 일으켜 세울 수 있기 때문이다. 비구들이여, 예를 들어 어떤 사람이 작은 불을 지피고자 하여 거기에 마른 풀을 던져 넣고, 마른 소똥을 던져 넣고, 마른 나뭇가지를 던져 넣으며 입으로 바람을 불어넣고 흙을 덮지 않는다면, 그 사람은 작은 불을 지필 수 있겠느냐? 그러합니다, 세존이시여.” (상윳따 니까야 5.234)

---

เอตฺถ จ ยถาสกํ อาหารวเสน ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคาทีนํ ภาวนา สมุฏฺฐาปนาติ เวทิตพฺพา, สา อนนฺตรํ วิภาวิตา เอว.

그리고 여기서 각각의 양식(āhāra)에 따라 택법각지(擇法覺支) 등의 수행을 일으켜 세워야 한다는 점을 알아야 한다. 그것은 바로 앞에서 설명되었다.

---

อจฺจารทฺธวีริยตาทีหีติ [Pg.439] อาทิ-สทฺเทน ปญฺญาปโยคพลวตํ ปโมทุปฺปิลาวนญฺจ สงฺคณฺหาติ. ตสฺส นิคฺคณฺหนนฺติ ตสฺส อุทฺธตสฺส จิตฺตสฺส สมาธิสมฺโพชฺฌงฺคาทิสมุฏฺฐาปเนน อุทฺธตาปตฺติโต นิเสธนํ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ภควตา –

‘지나치게 정진함 등’이라는 말에서 ‘등’이라는 단어는 지혜의 작용이 강력한 자들의 기쁨이 넘쳐나는 것을 포함한다. 그것을 억제한다는 것은 그 들뜬 마음을 삼매각지(三昧覺支) 등을 일으킴으로써 들뜸의 상태에 빠지지 않도록 방지하는 것이다. 이것은 세존에 의해서도 다음과 같이 말씀되었다.

---

‘‘ยสฺมิญฺจ โข, ภิกฺขเว, สมเย อุทฺธตํ จิตฺตํ โหติ, กาโล ตสฺมึ สมเย ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาย, กาโล สมาธิสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาย, กาโล อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาย. ตํ กิสฺส เหตุ? อุทฺธตํ, ภิกฺขเว, จิตฺตํ, ตํ เอเตหิ ธมฺเมหิ สุวูปสมยํ โหติ. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ปุริโส มหนฺตํ อคฺคิกฺขนฺธํ นิพฺพาเปตุกาโม อสฺส, โส ตตฺถ อลฺลานิ เจว ติณานิ….เป… ปํสุเกน จ โอกิเรยฺย, ภพฺโพ นุ โข โส ปุริโส มหนฺตํ อคฺคิกฺขนฺธํ นิพฺพาเปตุนฺติ. เอวํ, ภนฺเต’’ติ (สํ. นิ. ๕.๒๓๔).

“비구들이여, 마음이 들떠 있는 바로 그때가 경안각지(輕安覺支)를 닦을 때이며, 삼매각지(三昧覺支)를 닦을 때이며, 사각지(捨覺支)를 닦을 때이다. 그것은 무슨 이유인가? 비구들이여, 마음이 들떠 있을 때, 이러한 법들로써 그것을 잘 가라앉힐 수 있기 때문이다. 비구들이여, 예를 들어 어떤 사람이 커다란 불덩어리를 끄고 싶어 하여, 거기에 젖은 풀을…(중략)… 흙으로 덮는다면, 그 사람이 그 커다란 불덩어리를 끌 수 있겠느냐? 그렇습니다, 세존이시여.” (상윳따 니까야 5.234)

---

เอตฺถาปิ ยถาสกํ อาหารวเสน ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺคาทีนํ ภาวนา สมุฏฺฐาปนาติ เวทิตพฺพา. ตตฺถ ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนา วุตฺตา เอว, สมาธิสมฺโพชฺฌงฺคสฺส วุจฺจมานา, อิตรสฺส อนนฺตรํ วกฺขติ. ปญฺญาปโยคมนฺทตายาติ ปญฺญาพฺยาปารสฺส อปฺปภาเวน. ยถา หิ ทานํ อโลภปฺปธานํ, สีลํ อโทสปฺปธานํ, เอวํ ภาวนา อโมหปฺปธานา. ตตฺถ ยทา ปญฺญา น พลวตี โหติ, ตทา ภาวนา ปุพฺเพนาปรํ วิเสสาวหา น โหติ, อนภิสงฺขโต วิย อาหาโร ปุริสสฺส โยคิโน จิตฺตสฺส อภิรุจึ น อุปฺปาเทติ, เตน ตํ นิรสฺสาทํ โหติ. ตถา ภาวนาย สมฺมเทว วีถิปฏิปตฺติยา อภาเวน อุปสมสุขํ น วินฺทติ, เตนปิ จิตฺตํ นิรสฺสาทํ โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปญฺญาปโยค…เป… นิรสฺสาทํ โหตี’’ติ.

여기서도 각각의 양식에 따라 경안각지 등의 수행을 일으켜 세워야 한다는 점을 알아야 한다. 그중에서 경안각지의 수행은 이미 설명되었고, 삼매각지는 지금 설명되고 있으며, 나머지는 바로 다음에 설명될 것이다. ‘지혜의 작용이 미약함으로 인해’라는 것은 지혜의 활동이 부족함을 의미한다. 보시는 탐욕 없음이 주된 것이고 지계는 성냄 없음이 주된 것이듯, 수행(bhāvanā)은 어리석음 없음이 주된 것이다. 거기서 지혜가 강력하지 못할 때, 그 수행은 전후로 수승한 성과를 가져오지 못하며, 가공되지 않은 음식처럼 수행자의 마음에 흥미를 일으키지 못하니, 그 때문에 그것은 무미건조한 것이 된다. 또한 수행에서 올바른 과정의 실천이 없으므로 고요함의 행복을 얻지 못하며, 그 때문에 마음이 무미건조해진다. 그래서 ‘지혜의 작용…(중략)… 무미건조해진다’고 설해진 것이다.

---

ตสฺส สํเวคุปฺปาทนญฺจ ปสาทุปฺปาทนญฺจ ติกิจฺฉนนฺติ ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อฏฺฐ สํเวควตฺถูนี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ชาติชราพฺยาธิมรณานิ ยถารหํ สุคติยํ ทุคฺคติยญฺจ โหนฺตีติ ตทญฺญเมว ปญฺจวิธพนฺธนาทิขุปฺปิปาสาทิอญฺญมญฺญวิพาธนาทิเหตุกํ อปายทุกฺขํ ทฏฺฐพฺพํ. ตยิทํ สพฺพํ เตสํ เตสํ สตฺตานํ ปจฺจุปฺปนฺนภวนิสฺสิตํ คหิตนฺติ อตีเต อนาคเต จ กาเล [Pg.440] วฏฺฏมูลกทุกฺขานิ วิสุํ คหิตานิเยว. เย ปน สตฺตา อาหารูปชีวิโน ตตฺถ จ อุฏฺฐานผลูปชีวิโน, เตสํ อญฺเญหิ อสาธารณํ ชีวิกทุกฺขํ อฏฺฐมํ สํเวควตฺถุ คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อยํ วุจฺจติ สมเย สมฺปหํสนาติ อยํ สมฺปหํสิตพฺพสมเย วุตฺตนเยน สํเวคชนนวเสน เจว ปสาทุปฺปาทนวเสน จ สมฺมเทว ปหํสนา, สํเวคชนนปุพฺพกปสาทุปฺปาทเนน ภาวนาจิตฺตสฺส โตสนาติอตฺโถ.

그에게 경각심(saṃvega)을 일으키고 청정한 믿음(pasāda)을 일으키는 것이 치료법임을 보이면서 ‘여덟 가지 경각심의 근거(saṃvegavatthu)’ 등을 설하였다. 거기서 태어남, 늙음, 병듦, 죽음은 상황에 따라 선처나 악처에서 일어나는 것들이다. 그 이외에 오종박박(五種縛) 등과 굶주림과 목마름 등, 서로 간의 가해 등을 원인으로 하는 악처의 괴로움을 보아야 한다. 이 모든 것은 각각의 중생들의 현재 생에 속하는 것으로 간주된다. 과거와 미래의 시간에 윤회의 근본이 되는 괴로움들은 별도로 간주된다. 양식에 의지해 살아가며 거기서 근면한 노력의 대가로 살아가는 중생들에게는, 타인과 공유되지 않는 생계의 괴로움이 여덟 번째 경각심의 근거로 간주되어야 한다. 이것을 ‘적절한 때에 기쁘게 함’이라 하는데, 이것은 기쁘게 해야 할 때에 설해진 방식에 따라 경각심을 일으키는 것과 청정한 믿음을 일으키는 것에 의해 올바르게 기쁘게 하는 것이니, 경각심을 일으키는 것을 선행하여 청정한 믿음을 일으킴으로써 수행하는 마음을 즐겁게 한다는 의미이다.

---

สมฺมาปฏิปตฺตึ อาคมฺมาติ ลีนุทฺธจฺจวิรเหน สมถวีถิปฏิปตฺติยา จ สมฺมเทว ภาวนาปฏิปตฺตึ อาคมฺม.

‘바른 실천에 의지하여’라는 것은 침체와 들뜸이 없음과 사마타 과정의 실천에 의해 수행의 실천에 바르게 도달했음을 의미한다.

---

อลีนนฺติอาทีสุ โกสชฺชปกฺขิกานํ ธมฺมานํ อนธิมตฺตตาย อลีนํ, อุทฺธจฺจปกฺขิกานํ อนธิมตฺตตาย อนุทฺธตํ, ปญฺญาปโยคสมฺปตฺติยา อุปสมสุขาธิคเมน จ อนิรสฺสาทํ, ตโต เอว อารมฺมเณ สมปฺปวตฺตํ สมถวีถิปฏิปนฺนญฺจ. ตตฺถ อลีนตาย ปคฺคเห, อนุทฺธตาย จ นิคฺคเห, อนิรสฺสาทตาย สมฺปหํสเน น พฺยาปารํ อาปชฺชติ. อลีนานุทฺธจฺจตาหิ อารมฺมเณ สมปฺปวตฺตํ, อนิรสฺสาทตาย สมถวีถิปฏิปนฺนํ, สมปฺปวตฺติยา วา อลีนํ อนุทฺธตํ, สมถวีถิปฏิปตฺติยา อนิรสฺสาทนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อยํ วุจฺจติ สมเย อชฺฌุเปกฺขนตาติ อยํ อชฺฌุเปกฺขิตพฺพสมเย จิตฺตสฺส ปคฺคหนิคฺคหสมฺปหํสเนสุ พฺยาวฏตาสงฺขาตํ ปฏิปกฺขํ อภิภุยฺย อุเปกฺขนา วุจฺจติ. เอสาติ สมาธิโพชฺฌงฺโค อนุปฺปนฺโน อุปฺปชฺชติ. อรหตฺตมคฺเคน ภาวนาปาริปูรี โหตีติ เอเตน นิปฺปริยายโต สมาธิเวปุลฺลปฺปตฺโตปิ อรหา เอวาติ ทสฺเสติ.

‘침체되지 않음’ 등의 구절에서, 게으름의 편에 선 법들이 과도하지 않기에 침체되지 않은 것이고, 들뜸의 편에 선 법들이 과도하지 않기에 들뜨지 않은 것이며, 지혜의 작용이 성취되고 고요함의 행복을 얻었기에 무미건조하지 않은 것이며, 바로 그 때문에 대상에 평등하게 전개되고 사마타의 과정에 들어선 것이다. 거기서 침체되지 않았기에 분발(paggaha)시키는 노력을 기울이지 않고, 들뜨지 않았기에 억제(niggaha)하는 노력을 기울이지 않으며, 무미건조하지 않았기에 기쁘게(sampahaṃsane) 하는 노력을 기울이지 않는다. 침체되지 않음과 들뜨지 않음에 의해 대상에 평등하게 전개되고, 무미건조하지 않기에 사마타 과정에 들어선 것이며, 혹은 평등하게 전개되기에 침체되지도 들뜨지도 않으며, 사마타 과정의 실천에 의해 무미건조하지 않은 것이라고 보아야 한다. 이것을 ‘적절한 때에 방관함(평온)’이라 하는데, 이것은 방관해야 할 때에 마음을 분발시키고 억제하고 기쁘게 하는 데에 전념하는 것과 같은 반대되는 상태를 극복하고 평온하게 대하는 것을 말한다. 이것이 [아직 생기지 않은] 삼매각지가 일어나는 것이다. ‘아라한 도(道)에 의해 수행이 원만해진다’는 것은 이것에 의해 직접적으로 삼매의 광대함을 얻은 자도 오직 아라한뿐임을 보여주는 것이다.

---

อนุโรธวิโรธปหานวเสน มชฺฌตฺตภาโว อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคสฺส การณํ ตสฺมึ สติ สิชฺฌนโต, อสติ จ อสิชฺฌนโต, โส จ มชฺฌตฺตภาโว วิสยวเสน ทุวิโธติ อาห ‘‘สตฺตมชฺฌตฺตตา สงฺขารมชฺฌตฺตตา’’ติ. ตทุภยวเสน จสฺส วิรุชฺฌนํ ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาย เอว ทูรีกตนฺติ อนุรุชฺฌนสฺเสว ปหานวิธึ ทสฺเสนฺโต ‘‘สตฺตมชฺฌตฺตตา’’ติอาทิมาห. ตถา หิสฺส สตฺตสงฺขารเกลายนปุคฺคลปริวชฺชนํ ‘‘อุปฺปตฺติยา การณ’’นฺติ วุจฺจติ. อุเปกฺขาย หิ วิเสสโต ราโค ปฏิปกฺโข, ตโต ราคพหุลสฺส ปุคฺคลสฺส อุเปกฺขา ‘‘วิสุทฺธิมคฺโค’’ติ วุจฺจติ. ทฺวีหากาเรหีติ กมฺมสฺสกตาปจฺจเวกฺขณํ อตฺตสุญฺญตาปจฺจเวกฺขณนฺติ อิเมหิ ทฺวีหิ การเณหิ. ทฺวีเหวาติ อวธารณํ สงฺขารสหิตาย สงฺขฺยาสมานตาย ทสฺสนตฺถํ. สงฺขฺยา เอว เหตฺถ สมานํ, น [Pg.441] สงฺขฺเยยฺยํ สพฺพถา สมานนฺติ. อสฺสามิกภาโว อนตฺตนิยตา. สติ หิ อตฺตนิ ตสฺส กิญฺจนภาเวน จีวรํ อญฺญํ วา กิญฺจิ อตฺตนิยํ นาม สิยา, โส ปน โกจิ นตฺเถวาติ อธิปฺปาโย. อนทฺธนิยนฺติ, น อทฺธานกฺขมํ, น จิรฏฺฐายิ อิตฺตรํ อนิจฺจนฺติ อตฺโถ. ตาวกาลิกนฺติ ตสฺเสว เววจนํ.

순응과 거부(anurodhavirodha)를 버림으로써 유지되는 중립적인 상태(majjhattabhāva)가 사각지(捨覺支)의 원인이니, 그것이 있을 때 성취되고 없을 때 성취되지 않기 때문이다. 그리고 그 중립적인 상태는 대상에 따라 ‘중생에 대한 중립성’과 ‘행(saṅkhāra)에 대한 중립성’의 두 종류가 있다고 하여 “중생에 대한 중립성, 행에 대한 중립성”이라고 하였다. 그 두 가지에 의한 거부는 경안각지의 수행에 의해 이미 멀어졌으므로, 순응을 버리는 방법을 보이면서 “중생에 대한 중립성” 등을 설하였다. 참으로 중생과 행을 아끼는 사람을 멀리하는 것이 ‘[사각지가] 일어나는 원인’이라 설해진다. 평온(upekkhā)에는 특히 탐욕이 반대되는 것이기에, 탐욕이 많은 사람에게 평온은 ‘청정한 길’이라 불린다. ‘두 가지 양상으로’라는 것은 업이 자신의 주인임을 관찰하는 것과 자아의 공함을 관찰하는 이 두 가지 이유에 의해서이다. ‘오직 두 가지로만’이라고 한정한 것은 숫자가 동일함을 보여주기 위함이다. 여기서 숫자만이 동일할 뿐, 숫자로 세어지는 대상이 완전히 동일한 것은 아니다. ‘주인이 없음’은 자아에 속하지 않음이다. 자아가 있다면 그것에 무언가가 소속됨으로써 가사나 다른 어떤 것이 ‘자아의 것’이라 불릴 수 있겠지만, 그런 자아는 전혀 존재하지 않는다는 의미이다. ‘영원하지 않음(anaddhaniya)’은 긴 시간을 견디지 못함이니, 오래 머물지 못하는 일시적이고 무상한 것이라는 뜻이다. ‘잠시뿐인 것(tāvakālika)’은 그것의 동의어이다.

---

มมายตีติ มมตฺตํ กโรติ. มมาติ ตณฺหาย ปริคฺคยฺห ติฏฺฐติ. ธนายนฺตาติ ธนํ ทพฺพํ กโรนฺตา. อสฺสาติ อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อรหตฺตมคฺเคน ภาวนาปาริปูรี โหติ. ตถา หิ อรหโต เอว ฉฬงฺคุเปกฺขานิปฺผตฺติ.

‘아낀다(mamāyati)’는 것은 ‘내 것’으로 만드는 것이다. ‘나의 것(mamā)’이라는 것은 갈애로 움켜쥐고 머무는 것이다. ‘재물로 여기는 자들(dhanāyantā)’은 재물이나 실체로 만드는 자들이다. 그(assa) 사각지는 아라한 도(道)에 의해 수행의 원만함에 이른다. 왜냐하면 아라한에게만 육항구사(六項俱捨, chaḷaṅgupekkhā)의 성취가 있기 때문이다.

---

อสุภารมฺมณา ธมฺมาติ อสุภปฺปการา อสุภฌานสฺส อารมฺมณภูตา ธมฺมา. กามํ อินฺทฺริยพทฺธาปิ เกสาทโย อสุภปฺปการา เอว, วิเสสโต ปน ชิคุจฺฉิตพฺเพ ชิคุจฺฉาวเห คณฺหนฺโต ‘‘ทสา’’ติ อาห. ยถา มนสิกโรโต สภาวสรสโต ตตฺถ อสุภสญฺญา สนฺติฏฺฐติ, ตถา ปวตฺโต มนสิกาโร อุปายมนสิกาโร. อสุเภ อสุภปฏิกฺกูลาการสฺส อุคฺคณฺหนํ, ยถา วา ตตฺถ อุคฺคหนิมิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, ตถา มนสิกาโร อสุภนิมิตฺตสฺส อุคฺคโห. อุปจารปฺปนาวหาย อสุภภาวนาย อนุยุญฺชนา อสุภภาวนานุโยโค.

부정(不淨)의 대상인 법들이란 부정의 종류들로서 부정선(不淨禪)의 대상이 된 법들을 말한다. 비록 감각기관에 붙어 있는 머리카락 등도 부정의 종류들이지만, 특히 혐오해야 할 것, 혐오감을 불러일으키는 것을 취한다는 의미에서 '열 가지'라고 하였다. 본래의 성질에 따라 주의를 기울일 때 거기에 부정의 표상이 확립되는 것처럼, 그렇게 일어나는 주의를 기울임이 방편적 주의(如理作意)이다. 부정에서 부정하고 혐오스러운 양상을 취하는 것, 혹은 거기에서 익히는 표상(取相)이 생겨나도록 주의를 기울이는 것이 부정의 표상을 익히는 것이다. 근접삼매와 안지삼매를 가져오는 부정의 수행에 전념하는 것이 부정 수행의 헌신이다.

---

มนจฺฉฏฺฐานํ อินฺทฺริยานํ สุฏฺฐุ สุสํวรเณ สติ อวสรํ อลภนฺโต กามจฺฉนฺโท ปหียเตว, ตถา โภชเน มตฺตญฺญุโน มิตาหารสฺส ถินมิทฺธาภิภวาภาวา โอตารํ อลภมาโน กามจฺฉนฺโท ปหียติ. โย ปน อาหาเร ปฏิกฺกูลสญฺญํ ตพฺพิปริณามสฺส ตทาธารสฺส ตสฺส จ อุทริยภูตสฺส อติวิย เชคุจฺฉตํ, กายสฺส จ อาหารติฏฺฐกตํ สมฺมเทว ชานาติ, โส สพฺพโส โภชเน ปมาณสฺส ชานเนน วิเสสโต โภชเน มตฺตญฺญู นาม. ตสฺส กามจฺฉนฺโท ปหียเตว, อฏฺฐกถายํ ปน อปฺปาหารตํเยว ทสฺเสตุํ ‘‘จตุนฺน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. อสุภกมฺมิกติสฺสตฺเถโร ทนฺตฏฺฐิทสฺสาวี. ปหีนสฺสาติ วิกฺขมฺภนวเสน ปหีนสฺส. อภิธมฺมปริยาเยน สพฺโพปิ โลโภ กามจฺฉนฺทนีวรณนฺติ ‘‘อรหตฺตมคฺเคน อายตึ อนุปฺปาโท’’ติ วุตฺตํ.

마음을 여섯 번째로 하는 감각기관들을 잘 단속할 때 기회를 얻지 못해 감각적 욕망이 버려진다. 그와 같이 음식에 대해 적당한 양을 아는 절제된 식사를 하는 자는 해태와 혼면에 압도되지 않으므로 기회를 얻지 못해 감각적 욕망이 버려진다. 음식에 대해 혐오스러운 표상을 가지고, 그것의 변화와 그것이 머무는 곳, 위장 속에 들어 있는 것의 극심한 혐오스러움, 그리고 몸이 음식에 의지해 서 있다는 것을 올바르게 아는 자는 모든 면에서 음식의 양을 아는 것으로 인해 특히 음식에 절제하는 자라 한다. 그에게 감각적 욕망은 버려진다. 주석서에서는 적게 먹는 것을 보여주기 위해 '네 입' 등의 말을 하였다. 부정수행자 띳사(Tissa) 장로는 치아 뼈를 본 자이다. '버려진'이란 억압하는 방식으로 버려진 것을 뜻한다. 아비담마의 방식에 따르면 모든 탐욕은 감각적 욕망의 장애이므로 '아라한 도에 의해 미래에 다시 일어나지 않음'이라고 하였다.

---

เมชฺชติ หิตผรณวเสน สินิยฺหตีติ มิตฺโต, หิเตสี ปุคฺคโล, ตสฺมึ มิตฺเต ภวา, มิตฺตสฺส วา เอสาติ เมตฺตา, หิเตสิตา. สา เอว ปฏิปกฺขโต [Pg.442] เจตโส วิมุตฺตีติ เมตฺตาเจโตวิมุตฺติ. ตตฺถ เมตฺตายนสฺส สตฺเตสุ หิตผรณสฺส อุปฺปาทนํ ปวตฺตนํ เมตฺตานิมิตฺตสฺส อุคฺคโห. เตนาห ‘‘โอทิสฺสกา’’ติอาทิ.

이익을 퍼뜨림으로써 사랑하기(siniyhati) 때문에 친구(mitto)이며, 이익을 바라는 사람이다. 그 친구에게 있거나 친구의 것이기에 자애(mettā)이며, 이익을 바라는 마음이다. 그것이 바로 반대되는 것으로부터 마음의 해방이기에 자애의 심해탈이다. 거기서 자애를 닦는 것은 중생들에게 이익을 퍼뜨리는 것을 일으키고 지속하는 자애의 표상을 익히는 것이다. 그래서 '한정된' 등의 말을 하였다.

---

ตตฺถ อตฺตปิยสหายมชฺฌตฺตเวริวเสน โอทิสฺสกตา. สีมาสมฺเภเท กเต อโนทิสฺสกตา. เอกาทิทิสาผรณวเสน ทิสาผรณตา เมตฺตาย อุคฺคณฺหเน เวทิตพฺพา. อุคฺคโห ยาว อุปจารา ทฏฺฐพฺโพ. อุคฺคหิตาย อาเสวนา ภาวนา, สพฺพา อิตฺถิโย ปุริสา อริยา อนริยา เทวา มนุสฺสา วินิปาติกาติ สตฺโตธิกรณวเสน ปวตฺตา สตฺตวิธา, อฏฺฐวีสติวิธา วา, ทสหิ ทิสาหิ ทิโสธิกรณวเสน ปวตฺตา ทสวิธา, เอเกกาย ทิสาย สตฺตาทิอิตฺถาทิอเวราทิเภเทน อสีตาธิกจตุสตปฺปเภทา จ โอธิโสผรณเมตฺตา. สพฺเพ สตฺตา, ปาณา, ภูตา, ปุคฺคลา, อตฺตภาวปริยาปนฺนาติ เอเตสํ วเสน ปญฺจวิธา. เอเกกสฺมึ อเวรา โหนฺตุ, อพฺยาปชฺชา, อนีฆา, สุขี อตฺตานํ ปริหรนฺตูติ จตุธา ปวตฺติยา วีสติวิธา อโนธิโสผรณเมตฺตา, ตํ สนฺธายาห – ‘‘โอธิโส…เป… ภาเวนฺตสฺสปี’’ติ. ตฺวํ เอตสฺสาติอาทินา กมฺมสฺสกตาปจฺจเวกฺขณํ ทสฺเสติ. ปฏิสงฺขาเน ฐิตสฺสาติ โกเธ ยถาวุตฺตสฺส อาทีนวสฺส ตปฺปฏิปกฺขโต อโกเธ เมตฺตาย อานิสํสสฺส จ ปฏิสงฺขาเน สมฺมเทว ชานเน. เสวนฺตสฺสาติ ภชนฺตสฺส พฺยาปาโท ปหียติ.

거기서 자신, 사랑하는 자, 중립적인 자, 원수라는 구분에 따라 '한정됨'이 있다. 경계를 허물었을 때 '한정되지 않음'이 된다. 한 방향 등으로 퍼뜨리는 방식에 따라 방향으로 퍼뜨림이 자애를 익히는 데에 있음을 알아야 한다. 익힘은 근접삼매까지로 보아야 한다. 익힌 것을 반복하는 것이 수행이다. 모든 여성, 남성, 성자, 범부, 천신, 인간, 악도에 떨어진 자라는 중생의 구분에 따라 일어나는 일곱 가지 방식, 혹은 28가지 방식, 열 군데 방향의 구분에 따라 일어나는 10가지 방식, 그리고 각각의 방향에서 여성 등에 대해 원한 없음 등의 차별에 따라 480가지 이상의 종류가 있는 것이 한정된 확산의 자애이다. 모든 중생, 생명체, 존재, 개인, 개체에 속한 자라는 다섯 가지 방식에 따라, 각각에 대해 '원한이 없기를, 고통이 없기를, 고뇌가 없기를, 행복하게 자신을 보호하기를'이라는 네 가지 작용으로 20가지 방식이 한정되지 않은 확산의 자애이다. 그것을 염두에 두고 '한정된... 수행하는 자에게도'라고 말하였다. '너는 이 자의...' 등의 구절은 업의 주인임을 반조하는 것을 보여준다. '반조함에 머무는 자'란 분노에 대해서는 앞서 말한 재난을, 그 반대인 무분노에 대해서는 자애의 이익을 반조하여 올바르게 아는 것을 말한다. '친하게 지내는 자'는 수행하는 자이니 그에게 악의가 버려진다.

---

อติโภชเน นิมิตฺตคฺคาโหติ อาหารสฺส อธิกโภชเน ถินมิทฺธสฺส นิมิตฺตคฺคาโห, ‘‘เอตฺตเก ภุตฺเต ถินมิทฺธํ อุปฺปชฺชติ, เอตฺตเก โน’’ติ ถินมิทฺธสฺส การณาการณคฺคาโหติ อตฺโถ. ทิวา สูริยาโลกนฺติ ทิวา คหิตนิมิตฺตํ สูริยาโลกํ, รตฺติยํ มนสิกโรนฺตสฺสปีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ธุตงฺคานํ วีริยนิสฺสิตตฺตา วุตฺตํ ‘‘ธุตงฺคนิสฺสิตสปฺปายกถายปี’’ติ.

'지나친 식사에서 표상을 취함'이란 음식의 과다한 섭취에서 해태와 혼면의 표상을 취하는 것이니, '이만큼 먹으면 해태와 혼면이 생기고, 이만큼 먹으면 생기지 않는다'라고 해태와 혼면의 원인과 원인 아님을 취하는 것이라는 뜻이다. '낮에는 태양의 빛을'이란 낮에 취한 표상인 태양의 빛을 밤에도 주의를 기울이는 자에게도 이와 같은 뜻이 있음을 알아야 한다. 두타행은 정진에 의지하기 때문에 '두타행에 의지한 적절한 이야기로써도'라고 말하였다.

---

กุกฺกุจฺจมฺปิ กตากตานุโสจนวเสน ปวตฺตมานํ เจตโส อวูปสมาวหตาย อุทฺธจฺเจน สมานลกฺขณเมวาติ ตทุภยสฺส ปหานการณํ ทสฺเสนฺโต ภควา – ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, เจตโส วูปสโม’’ติอาทิมาห. ตสฺมา พาหุสจฺจาทิ ตสฺส ปหานการณนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจ ฉ ธมฺมา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ พหุสฺสุตสฺส คนฺถโต, อตฺถโต ธมฺมํ วิจาเรนฺตสฺส อตฺตเวทาทิปฏิลาภสมฺภวโต วิกฺเขโป น โหติ. ยถาวิหิตปฏิปตฺติยา [Pg.443] ยถาธมฺมปฏิการปฺปตฺติยา จ วิปฺปฏิสาโร อนวสโรวาติ ‘‘พาหุสจฺเจนปิ…เป… อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ ปหียตี’’ติ วุตฺตํ. ยทคฺเคน พหุสฺสุตสฺส ปฏิสงฺขานวโต อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ ปหียติ, ตทคฺเคน ปริปุจฺฉกตาวินยปกตญฺญุตาหิปิ ตํ ปหียตีติ ทฏฺฐพฺพํ. วุทฺธเสวิตา จ วุทฺธสีลิตํ อาวหตีติ เจตโส วูปสมกรตฺตา อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจสฺส ปหานการี วุตฺตา, วุทฺธภาวํ ปน อนเปกฺขิตฺวา วินยธรา กุกฺกุจฺจวิโนทกา กลฺยาณมิตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา. วิกฺเขโป จ ภิกฺขูนํ เยภุยฺเยน กุกฺกุจฺจเหตุโก โหตีติ ‘‘กปฺปิยากปฺปิยปริปุจฺฉาพหุลสฺสา’’ติอาทินา วินยนเยเนว ปริปุจฺฉกตาทโย นิทฺทิฏฺฐา. ปหีเน อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺเจติ นิทฺธารเณ ภุมฺมํ. กุกฺกุจฺจสฺส โทมนสฺสสหคตตฺตา อนาคามิมคฺเคน อายตึ อนุปฺปาโท วุตฺโต.

후회(Kukkucca) 또한 한 일과 하지 않은 일에 대해 뒤늦게 슬퍼하는 방식으로 일어나며, 마음의 평온하지 못함을 가져오므로 들뜸(uddhacca)과 유사한 특징을 가진다. 그러므로 그 두 가지의 버림의 원인을 보여주시며 세존께서는 '비구들이여, 마음의 가라앉음이 있다' 등을 말씀하셨다. 그러므로 다문(多聞) 등이 그것을 버리는 원인임을 보여주기 위해 '또한 여섯 가지 법이' 등을 말씀하셨다. 거기서 많이 배운 자가 경전의 문구와 의미에 따라 법을 조사할 때, 자신에게 지혜 등이 생겨날 수 있으므로 산란함이 생기지 않는다. 정해진 대로 실천하고 법답게 대처함으로써 후회가 끼어들 틈이 없으므로 '다문으로써도... 들뜸과 후회가 버려진다'라고 하였다. 많이 배운 자가 반조함으로써 들뜸과 후회를 버리는 것이 으뜸이듯, 질문함과 율의 규정을 잘 아는 것 등으로도 그것이 버려짐을 알아야 한다. 어른들을 모시는 것은 어른들의 습관을 가져오게 하므로 마음을 가라앉게 하여 들뜸과 후회를 버리는 원인이 된다고 하였다. 다만 나이 듦을 고려하지 않더라도 율을 호지하여 후회를 물리쳐주는 선지식임을 알아야 한다. 비구들의 산란함은 대체로 후회를 원인으로 하기에 '허용되는 것과 허용되지 않는 것에 대한 질문이 많음' 등과 같이 율의 방식에 따라 질문함 등이 설해졌다. '들뜸과 후회가 버려졌을 때'에서 처격은 한정의 의미이다. 후회는 근심(domanassa)과 함께하기 때문에 불환도(불안나함)에 의해 미래에 다시 일어나지 않는다고 설해졌다.

---

กุสลากุสลา ธมฺมาติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. กามํ พาหุสจฺจปริปุจฺฉกตาหิ อฏฺฐวตฺถุกาปิ วิจิกิจฺฉา ปหียติ, ตถาปิ รตนตฺตยวิจิกิจฺฉามูลิกา เสสวิจิกิจฺฉาติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘ตีณิ รตนานิ อารพฺภา’’ติอาทิ. วินเย ปกตญฺญุตาย จ สติ สิกฺขาย กงฺขาย อสมฺภโว เอว, ตถา รตนตฺตยคุณาวโพเธ สติ ปุพฺพนฺตาทีสุ สํสยสฺสาติ อาห – ‘‘วินเย’’ติอาทิ. โอกปฺปนียสทฺธา สทฺเธยฺยวตฺถุํ อนุปวิสิตฺวา วิย อธิมุจฺจนํ, ตญฺจ ตถา อธิโมกฺขุปฺปาทนเมว. สทฺธาย นินฺนโปณปพฺภารตา อธิมุตฺติ. อรหตฺเตน กูฏํ คณฺหิ สตฺตปิ โพชฺฌงฺเค วิตฺถาเรตฺวา เทสนาย โอสาปิตตฺตา.

‘유익하거나 해로운 법들’ 등의 구절에서 말해야 할 것은 이미 앞에서 언급한 바와 같다. 비록 많이 배우고 질문함에 의해 여덟 가지 대상에 대한 의심이 제거되기도 하지만, 여기서는 세 가지 보배에 대한 의심이 나머지 의심들의 근본이 된다고 하여 ‘세 가지 보배를 인연하여’ 등이라고 말하였다. 율(Vinaya)에 숙달됨으로써 계율에 대한 의심이 생기지 않게 되듯이, 세 가지 보배의 덕성을 깨달음으로써 전생 등에 대한 의심이 사라지게 된다는 의미에서 ‘율에서’ 등이라고 말하였다. ‘확신에 찬 믿음(okappanīyasaddhā)’이란 믿어야 할 대상을 깊이 파고들어 확신하는 것과 같으며, 그것은 바로 그와 같은 확신(adhimokkha)을 일으키는 것이다. 믿음이 (대상으로) 기울고 치우치고 쏠리는 것이 해탈의 지향(adhimutti)이다. 아라한과로 정점에 도달했으니, 이는 일곱 가지 깨달음의 구성 요소들을 상세히 설하여 법문을 마무리했기 때문이다.

---

อาหารสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

자양분 경(Āhārasutta)의 설명이 끝났다.

---

๒. ปริยายสุตฺตวณฺณนา

2. 방편 경(Pariyāyasutta)의 설명

---

๒๓๓. สมฺพหุลาติ วุจฺจนฺติ สงฺฆสมญฺญาย อภาวโต. ตโต ปรนฺติ ติณฺณํ ชนานํ อุปริ สงฺโฆ จตุวคฺคกรณียาทิสงฺฆกมฺมวเสน กมฺมปฺปตฺตตฺตา. ปวิสึสูติ ภาวินิ ปวิสเน ภูเต วิย กตฺวา อุปจาเรน วุตฺตนฺติ อาห – ‘‘ปวิฏฺฐา’’ติ. ภาวินิ หิ ภูเต วิย อุปจาโร. เตนาห – ‘‘เต ปนา’’ติอาทิ, เต ปน ภิกฺขูติ อตฺโถ. ปุน เต ปนาติ ติตฺถิยา ติตฺถิยสาวกา จ.

233. ‘많은 이들(sambahulā)’이라고 하는 것은 승가(saṅgha)라는 명칭에 해당하지 않기 때문이다. ‘그 이상’이란 세 사람을 넘어서는 것으로, 네 명의 무리가 행해야 할 일 등의 승가 업무를 수행할 자격이 생기기 때문이다. ‘들어갔다(pavisiṃsū)’는 것은 장차 들어갈 것임에도 이미 들어간 것처럼 방편으로 말한 것이기에 ‘들어간 이들’이라고 하였다. 미래의 일을 과거의 일처럼 표현하는 것은 방편이다. 그래서 ‘그러나 그들은’ 등이라고 하였으니, ‘그 비구들’이라는 뜻이다. 다시 ‘그러나 그들은’이라는 것은 외도들과 외도의 제자들을 의미한다.

---

อิมสฺมึ [Pg.444] ปญฺญาปเนติ ‘‘ปญฺจ นีวรเณ ปหายา’’ติอาทินยปฺปวตฺเต อิมสฺมึ ปกาเร อตฺถปญฺญาปเน. วิสิสฺสติ อญฺญมญฺญโต ปภิชฺชตีติ วิเสโส, เภโท. สฺวายํ อิธ อนฺโตคธาธิกภาโว อธิปฺเปโตติ อาห – ‘‘โก วิเสโสติ กึ อธิก’’นฺติ. อธิกํ ปยสนํ ปยุญฺชนนฺติ อธิปฺปยาโส, อธิกปฺปโยโค. นานา กรียติ เอเตนาติ นานากรณํ, เภโทติ อาห – ‘‘กึ นานตฺต’’นฺติ. ทุติยปเทติ ‘‘อนุสาสนิยา วา อนุสาสนิ’’นฺติ เอตสฺมึ ปเท. เอเสว นโยติ ยถา ปฐมสฺมึ ปเท อตฺถโยชนา, เอวํ ทุติยปเทปิ โยเชตพฺพา.

‘이 가르침에서(imasmiṃ paññāpane)’란 “다섯 가지 장애를 버리고” 등의 방식으로 전개되는 이 법의 체계에 대한 설명이다. ‘차별된다(visissati)’는 것은 서로 구별된다는 것이니 차이(viseso) 혹은 다름(bhedo)을 의미한다. 여기서는 그 속에 포함된 수승함의 상태가 의도되었기에 ‘무슨 차이가 있는가란 무엇이 더 수승한가’라고 하였다. ‘지나치게 노력하는 것(adhikaṃ payasanaṃ)’이 의도(adhippayāso)이자 과도한 정진이다. 이것에 의해 다르게 만들어지므로 ‘다름(nānākaraṇaṃ)’이라 하며, 그것은 구별(bhedo)이기에 ‘어떠한 다름이 있는가’라고 하였다. 두 번째 구절인 ‘가르침에 의한 가르침인가’라는 구절에서도 이와 같다. 이와 같은 방식이 첫 번째 구절에서의 의미 해석과 같으므로, 두 번째 구절에서도 똑같이 적용되어야 한다.

---

ตีณิ ฐานานีติ เทวมารพฺรหฺมฏฺฐานานิ ตีณิ ‘‘สเทวเก โลเก’’ติอาทินา โลเก ปกฺขิปิตฺวา. ‘‘สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสายา’’ติ ทฺเว ฐานานิ. ‘‘ปชายา’’ติ เอตฺถ ปกฺขิปิตฺวา อิติ ปญฺจหิ ปเทหิ. อุทฺเทสนฺติ อุทฺทิสิตพฺพตํ. คณนนฺติ เอโก กามจฺฉนฺโทติ คเหตพฺพตํ คจฺฉติ. อตฺตโน หตฺถปาทาทีสูติ นิทสฺสนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ สมุทายํ อารพฺภ ปฏิฆสฺส อุปฺปชฺชนโต. อตฺตโน ขนฺเธสุ วิมติ ‘‘อหํ นุ โขสฺมี’’ติอาทินา.

‘세 가지 처소(tīṇi ṭhānāni)’란 “신들의 세상을 포함한 세상” 등의 구절을 통해 세상에 포함시킨 천신, 마라, 범천의 세 처소를 말한다. “수행자와 성직자, 신과 인간을 포함한 무리들”에서는 두 가지 처소가 있다. ‘무리(pajā)’라는 단어 속에 포함시켜 이 다섯 가지 구절로 설명한다. ‘제시함(uddesa)’이란 제시되어야 할 상태를 말한다. ‘수(gaṇana)’란 감각적 욕망이 하나라는 식으로 파악되는 것을 말한다. ‘자신의 손과 발 등에서’라는 것은 단지 예시일 뿐이며, 전체를 대상으로 하여 저항(paṭigha)이 일어나는 것으로 보아야 한다. 자신의 오온에 대한 의심은 “내가 참으로 존재하는가?” 하는 등이다.

---

กิญฺจาปิ สพฺพํ วีริยํ เจตสิกเมว, ยํ ปน กายกมฺมาธิฏฺฐานาทิวเสน มนสิ กายิกปโยคสมุฏฺฐาปนํ วีริยํ กายิกนฺติ ลทฺธปริยายนฺติ ตโต วิเสเสตฺวา เจตสิกนฺติ ยถาธิปฺเปตทุติยตาทสฺสนตฺถํ. ยทิปิ ยถากปฺปิตอิริยาปถสนฺธารณวเสน ปวตฺตมานํ วีริยํ กายสฺส ตถาปวตฺตสฺส ปจฺจยภูตนฺติ น สกฺกา วตฺตุํ, ตถาปิ น ตาทิโส กายปโยโค, ตทา ปวตฺโต นตฺถีติ วุตฺตํ ‘‘กายปโยคํ วินา อุปฺปนฺนวีริย’’นฺติ. สติสมฺโพชฺฌงฺคสทิโส วาติ อิมินา อชฺฌตฺติเก สงฺขาเร อชฺฌุเปกฺขนวเสน ปวตฺตา อชฺฌตฺตธมฺเมสุ อุเปกฺขาติอาทินยํ อติทิสติ.

비록 모든 정진(vīriya)은 심소(cetasika)일 뿐이지만, 신체적 행위의 결정 등을 통해 마음속에서 신체적 노력을 일으키는 정진을 방편상 ‘신체적’이라고 부르며, 그와 구별하여 의도된 두 번째 측면을 보여주기 위해 ‘정신적’이라고 하였다. 비록 의도된 위仪(iriyāpatha)를 유지하는 방식으로 작용하는 정진이 그와 같이 작용하는 몸의 조건이 된다고 말할 수는 없지만, 그와 같은 신체적 노력은 아니며 그때 작용하는 것은 없기에 ‘신체적 노력을 제외하고 일어난 정진’이라고 하였다. ‘마음챙김의 깨달음 구성 요소와 같다’는 말은 내적인 형성물(saṅkhāra)들을 평온하게 관찰하는 방식으로 작용하는 ‘내적인 법들에 대한 평온’ 등의 방식을 적용하는 것이다.

---

‘‘มิสฺสกโพชฺฌงฺคา กถิตา’’ติ วตฺวา ตมตฺถํ วิภาเวตุํ ‘‘เอเตสู’’ติอาทิ วุตฺตํ. จงฺกมนฺเตนปิ อริยมคฺคํ อธิคนฺตุํ สกฺกาติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘มคฺคํ อปตฺตํ กายิกวีริย’’นฺติ. โพชฺฌงฺคา น ลพฺภนฺตีติ นิปฺปริยายโพชฺฌงฺคา น ลพฺภนฺตี. โพชฺฌงฺเค อุทฺธรนฺติ ปริยายโตติ อธิปฺปาโย. เสสาติ พหิทฺธาธมฺเมสุ สติ-ธมฺมวิจย-อุเปกฺขา-เจตสิก-วีริย-สวิตกฺก-สวิจาร-ปีติ-สมาธี ทฺเว ปสฺสทฺธิโย จ. อยํ ปน นโย ปจุรปฺปวตฺติวเสน อฏฺฐกถานเยเนว [Pg.445] วุตฺโต. เถรวาทวเสน ปน อวิตกฺกอวิจารมตฺตา ปีติสมาธิสมฺโพชฺฌงฺคา รูปาวจราปิ อตฺถีติ เตปิ คเหตฺวา ทส มิสฺสกาว โหนฺตีติ วตฺตพฺพํ สิยาติ.

‘혼합된 깨달음의 구성 요소들이 설해졌다’고 말하고 그 의미를 명확히 하기 위해 ‘이들 중에서’ 등이 언급되었다. 경행을 하면서도 성스러운 도(ariyamagga)를 얻을 수 있으므로 ‘도에 이르지 않은 신체적 정진’이라고 말하였다. ‘깨달음의 구성 요소들을 얻을 수 없다’는 것은 직접적인(nippariyāya) 깨달음의 구성 요소들을 얻지 못한다는 뜻이다. 방편(pariyāya)으로 깨달음의 구성 요소들을 이끌어낸다는 것이 의도된 의미이다. 나머지는 외부의 법들에 대한 마음챙김, 법의 간택, 평온, 정신적 정진, 일으킨 생각(vitakka), 지속적 고찰(vicāra), 희열(pīti), 집중(samādhi)과 두 가지 경안(passaddhi)이다. 이 방식은 주로 통용되는 주석서의 방식에 따라 설해진 것이다. 그러나 상좌부(Theravāda)의 견해에 따르면, 일으킨 생각과 지속적 고찰이 없는 희열과 집중의 깨달음 구성 요소는 색계(rūpāvacara)에도 존재하므로, 그것들까지 포함하면 열 가지가 모두 혼합된 것이라고 말해야 할 것이다.

---

ปริยายสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

방편 경(Pariyāyasutta)의 설명이 끝났다.

---

๓. อคฺคิสุตฺตวณฺณนา

3. 불 경(Aggisutta)의 설명

---

๒๓๔. โลณธูปนนฺติ โลณญฺจ ธูปนญฺจ โลณธูปนํ. โยธกมฺมนฺติ โยธปุคฺคเลน กตฺตพฺพํ กมฺมํ. มนฺตกมฺมนฺติ ราชกิจฺจมนฺตนํ. ปฏิหารกมฺมนฺติ รญฺโญ สนฺติกํ อาคตานํ วจนํ รญฺโญ นิเวเทตฺวา ตโต เนสํ ปฏิหรณกมฺมํ. ตสฺมาติ สพฺพตฺถิกตฺตา สติยา. เอวํ ‘‘สติญฺจ ขฺวาห’’นฺติอาทิกํ อโวจ. ปุพฺพภาควิปสฺสนา โพชฺฌงฺคาว กถิตา ปคฺคหนิคฺคหวิโนทิตตฺตา.

234. ‘소금과 훈제(loṇadhūpana)’란 소금과 훈제하는 것을 합친 말이다. ‘전사의 일(yodhakamma)’이란 전사가 해야 할 일이다. ‘조언의 일(mantakamma)’이란 왕의 업무에 대한 조언이다. ‘중개하는 일(paṭihārakamma)’이란 왕에게 온 사람들의 말을 왕에게 아뢰고 다시 그들에게 전달하는 일을 말한다. 그러므로 마음챙김(sati)은 모든 곳에서 유익하기 때문에, “마음챙김에 대해서 나는” 등과 같이 말씀하셨다. 예비 단계의 위빳사나(pubbabhāgavipassanā)가 (마음을) 일으키고, 억제하고, 달래는 성질을 가졌기에 깨달음의 구성 요소로서 설해진 것이다.

---

อคฺคิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

불 경(Aggisutta)의 설명이 끝났다.

---

๔. เมตฺตาสหคตสุตฺตวณฺณนา

4. 자애가 함께하는 경(Mettāsahagatasutta)의 설명

---

๒๓๕. กีทิสา คติ นิพฺพตฺติ เอติสฺสาติ กึคติกา, กึนิฏฺฐาติ วุตฺตํ โหติ. กีทิสี ปรมา อุตฺตมา โกฏิ เอติสฺสาติ กึปรมา. กีทิสํ ผลํ อานิสํสํ อุทโย เอติสฺสาติ กึผลา. สํสฏฺฐํ สมฺปยุตฺตนฺติ อิทํ สหคต-สทฺทสฺส อตฺถทสฺสนมตฺตํ, อิธ ปน เมตฺตาฌานํ ปาทกํ กตฺวา วิปสฺสนาปุพฺพภาคโพชฺฌงฺคา จ ‘‘เมตฺตาสหคตํ สติสมฺโพชฺฌงฺค’’นฺติอาทินา วุตฺตาติ เวทิตพฺพํ. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ โพชฺฌงฺเคสุ สพฺเพสุ จ พฺรหฺมวิหาเรสุ.

235. 이것의 결과(gati), 즉 태어남은 어떠한가 하는 것이 ‘무엇을 결과로 하는가(kiṃgatikā)’이며, 그 결말이 무엇인가라는 뜻이다. 이것의 최상(paramā), 즉 으뜸가는 정점은 어떠한가 하는 것이 ‘무엇을 최상으로 하는가(kiṃparamā)’이다. 이것의 과보(phala), 즉 공덕과 성취는 어떠한가 하는 것이 ‘무엇을 과보로 하는가(kiṃphalā)’이다. ‘섞인 것(saṃsaṭṭha)’은 ‘결합된 것(sampayutta)’을 뜻하는데, 이는 ‘함께하는(sahagata)’이라는 단어의 의미를 보여줄 뿐이다. 그러나 여기서는 자애의 선(mettājhāna)을 토대로 하여 위빳사나의 예비 단계의 깨달음의 구성 요소들을 “자애가 함께하는 마음챙김의 깨달음 구성 요소” 등으로 설한 것임을 알아야 한다. ‘모든 곳에서’란 모든 깨달음의 구성 요소들과 모든 범주처(brahmavihāra)들에서를 의미한다.

---

ปฏิกูเลติ วิรชฺชตีติ ปฏิกูลํ, อนิฏฺฐํ. น ปฏิกูลํ อปฺปฏิกูลํ, อิฏฺฐํ. เตนาห ‘‘อิฏฺเฐ วตฺถุสฺมิ’’นฺติ. เอตฺถาติ อปฺปฏิกูลวตฺถุสฺมึ. เอวนฺติ ปฏิกูลสญฺญี. สตฺเต อปฺปฏิกูเล อสุภผรณํ, สงฺขาเร อปฺปฏิกูเล อนิจฺจนฺติ มนสิการํ กโรนฺโต. อสุภายาติ อสุภสญฺญาย. อนิจฺจโต วา อุปสํหรตีติ อนิจฺจนฺติ มนสิการํ ปวตฺเตติ. ‘‘เอเสว นโย’’ติ สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิวริตุํ ‘‘อปฺปฏิกูลปฏิกูเลสู’’ติอาทิ วุตฺตํ. ฉฬงฺคุเปกฺขนฺติ ฉสุ อารมฺมเณสุ ปหีนานุโรธสฺส อุปฺปตฺติยา ฉฬงฺควนฺตํ อุเปกฺขํ.

‘혐오스러운 것(paṭikūla)’이란 멀리하는 것이니, 원치 않는 것(aniṭṭha)이다. 혐오스럽지 않은 것은 원치 않는 것이 아니니, 원하는 것(iṭṭha)이다. 그래서 ‘원하는 대상에서’라고 하였다. ‘이와 같이’란 혐오스럽다는 인식을 가진다는 것이다. 혐오스럽지 않은 중생들에게 부정(asubha)의 인식을 확산시키고, 혐오스럽지 않은 형성물(saṅkhāra)들에 대해 무상(anicca)이라고 작의(manasikāra)하는 것이다. ‘부정(asubhāya)’이란 부정의 인식을 말한다. 혹은 ‘무상으로 귀결시킨다’는 것은 무상이라는 작의를 일으키는 것이다. ‘이와 같은 방식이다’라고 요약된 의미를 상세히 풀이하기 위해 ‘혐오스럽지 않거나 혐오스러운 것들에 대하여’ 등이 언급되었다. ‘육지평온(chaḷaṅgupekkha)’이란 여섯 가지 감각 대상에 대해 탐착과 반감이 사라진 이에게 일어나는, 여섯 가지 측면을 갖춘 평온을 말한다.

---

เมตฺตายาติ [Pg.446] เมตฺตาภาวนาย. ปฏิกูลาทีสุ วตฺถูสุ อิจฺฉิตวิหาเรน วิหริตุํ สมตฺถตา อริยานํ เอว, ตตฺถ จ อรหโต เอว อิชฺฌนโต อริยิทฺธิ นาม. ตสฺสา อริยิทฺธิยา จ ทสฺสิตตฺตา เทสนา วินิวฏฺเฏตพฺพา ปริโยสาเนตพฺพา สิยา. อรหตฺตํ ปาปุณิตุํ น สกฺโกติ อินฺทฺริยานํ อปริปกฺกตฺตา นิกนฺติยา จ ทุปฺปริยาทานโต. อยํ เทสนาติ ‘‘เมตฺตาสหคตํ โพชฺฌงฺคํ ภาเวตี’’ติอาทินา อยํ เทสนา อารทฺธา. โย หิ เมตฺตาฌานํ ปาทกํ กตฺวา สมฺมสนํ อารภิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิตุํ อสกฺโกนฺโต ปริสุทฺเธสุ วณฺณกสิเณสุ วิโมกฺขสงฺขาตํ รูปาวจรชฺฌานํ นิพฺพตฺเตติ, ตํ สนฺธายาห ภควา – ‘‘สุภํ โข ปน วิโมกฺขํ อุปสมฺปชฺช วิหรตี’’ติ.

'자애로써(Mettāyā)'는 자애의 수행을 말한다. 혐오스러운 것 등의 대상에서 원하는 대로 머물 수 있는 능력은 오직 성자들에게만 있으며, 거기서도 아라한에게만 성취되므로 '성스러운 신통(ariyiddhi)'이라 한다. 그 성스러운 신통이 나타났기 때문에 설법은 전환되어야 하고 마무리되어야 한다. 기능(indriya)이 성숙하지 못하고 애착(nikanti)을 완전히 끊어내지 못했기 때문에 아라한과를 얻을 수 없다. '이 설법'이란 "자애가 함께한 깨달음의 구성 요소를 닦는다"는 등으로 시작된 이 가르침이다. 자애의 선(jhāna)을 기초로 삼아 위빠사나(sammasana)를 시작했으나 아라한과를 얻지 못한 자가 청정한 색의 까시나에서 해탈이라고 불리는 색계 선을 일으키는 것과 관련하여 세존께서는 "청정한 해탈을 구족하여 머문다"라고 말씀하셨다.

---

สุภปรมนฺติ สุภวิโมกฺขปรมํ. อิธ โลเก เอว ปญฺญา อสฺส. เตนาห ‘‘โลกิยปญฺญสฺสาติ อตฺโถ’’ติ. อรหตฺตปรมาว เมตฺตา อรหตฺตมคฺคสฺส ปาทกตฺตา. กรุณาทีสุปิ เอเสว นโยติ กรุณาทิฌานํ ปาทกํ กตฺวา สงฺขาเร สมฺมสนฺโต อรหตฺตํ ปตฺตุํ สกฺโกติ, ตสฺส อรหตฺถปรมา กรุณา โหติ, เอวํ มุทิตาอุเปกฺขาสุปิ วตฺตพฺพนฺติ อิมมตฺถํ อติทิสติ. ปุน เทสนารมฺภปโยชนํ ปน ‘‘อิมินา นเยนา’’ติ เหฏฺฐา อติทิฏฺฐเมว.

'청정이 최상인 것(Subhaparamanti)'은 청정한 해탈을 최상으로 하는 것이다. 이 세상에서 지혜가 그에게 있을 것이다. 그래서 "세간적인 지혜라는 뜻이다"라고 하였다. 자애는 아라한과의 도(magga)의 기초가 되기 때문에 아라한이 최상이다. 연민(karuṇā) 등에서도 이와 같은 방식이다. 연민의 선을 기초로 삼아 형성된 것들(saṅkhāre)을 통찰하여 아라한과에 도달할 수 있으니, 그에게는 연민이 아라한을 최상으로 한다. 이와 같이 기쁨(muditā)과 평온(upekkhā)에서도 말해야 한다고 이 뜻을 적용한다. 다시 설법을 시작하는 목적은 "이러한 방식으로"라고 앞에서 이미 적용된 바와 같다.

---

สุภปรมาทิตาติ เมตฺตากรุณามุทิตาอุเปกฺขานํ สุภปรมตา อากาสานญฺจายตนปรมตา, วิญฺญาณญฺจายตนปรมตา, อากิญฺจญฺญายตนปรมตา. ตสฺส ตสฺสาติ สุภวิโมกฺขสฺส เหฏฺฐา ติณฺณํ อรูปชฺฌานานญฺจ ยถากฺกมํ อุปนิสฺสยตฺตา. อปฺปฏิกูลปริจยาติ อิฏฺฐารมฺมเณ มนสิการพหุลีการา. อปฺปกสิเรเนวาติ สุเขเนว. ตตฺถาติ วิสุทฺธตาย อิฏฺเฐสุ วณฺณกสิเณสุ. จิตฺตนฺติ ภาวนามยจิตฺตํ ปกฺขนฺทติ อปฺปนาวเสน. ตโต ปรนฺติ ตโต สุภวิโมกฺขโต ปรํ วิโมกฺขานํ อุปนิสฺสโย นาม น โหติ, เมตฺตาสหคตภาโว ทฏฺฐพฺโพ.

'청정이 최상인 것 등(Subhaparamāditā)'이란 자애·연민·기쁨·평온이 각각 청정이 최상인 것, 공무변처가 최상인 것, 식무변처가 최상인 것, 무소유처가 최상인 것이 되는 상태를 말한다. '그것 그것의(tassa tassā)'란 청정한 해탈과 그 아래의 세 가지 무색계 선의 순서에 따른 의지처(upanissaya)가 되기 때문이다. '혐오스럽지 않음에 익숙함(appaṭikūlaparicayā)'이란 바라는 대상에 대한 주의(manasikāra)를 많이 함을 말한다. '어렵지 않게(appakasireneva)'란 즐겁게(sukheneva)라는 뜻이다. '거기에(tattha)'란 청정한, 바라는 색의 까시나를 말한다. '마음(citta)'이란 수행으로 이루어진 마음이 본삼매(appanā)의 상태로 뛰어드는 것이다. '그 너머(tato paraṃ)'란 그 청정한 해탈 너머에는 해탈의 의지처라는 것이 없으므로 자애와 함께한 상태로 보아야 한다.

---

สตฺตทุกฺขํ สมนุปสฺสนฺตสฺสาติ ทณฺเฑน อภิหฏปฺปตฺตรูปเหตุํ สตฺเตสุ อุปฺปชฺชนกทุกฺขํ ญาเณน วีมํสนฺตสฺส. ตยิทํ รูปนิมิตฺตกํ สตฺเตสุ อุปฺปชฺชนกํ ทุกฺขํ ญาเณน กรุณาวิหาริสฺส วิเสสโต ปกฺขนฺทตีติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘อปฺปกสิเรเนว ตตฺถ จิตฺตํ ปกฺขนฺทตี’’ติ, น ปน สพฺพโส อรูเป อานิสํสทสฺสนโต.

'중생의 고통을 관찰하는 자(Sattadukkhaṃ samanupassantassa)'란 몽둥이 등으로 맞은 형상 등을 원인으로 중생들에게 일어나는 고통을 지혜로 조사하는 자를 말한다. 이것은 물질적 형상을 원인으로 중생들에게 일어나는 고통이 지혜에 의해 연민에 머무는 자에게 특히 뛰어든다는 점을 고려하여 "거기에 마음이 어렵지 않게 뛰어든다"라고 설해진 것이지, 무색계의 이익을 보는 것과 같이 모든 면에서 그러한 것은 아니다.

---

วิญฺญาณํ [Pg.447] สมนุปสฺสนฺตสฺสาติ อิทํ ปาโมชฺชคหณมุเขน ตนฺนิสฺสยวิญฺญาณสฺส คหณํ สมฺภวตีติ กตฺวา วุตฺตํ. วิญฺญาณคฺคหณปริจิตนฺติ วุตฺตนเยน วิญฺญาณคฺคหเณ ปริจิตํ.

'알음알이(viññāṇa)를 관찰하는 자'란 환희(pāmojja)를 파악하는 방식을 통해 그것의 의지처인 알음알이를 파악하는 것이 가능함을 고려하여 설해진 것이다. '알음알이의 파악에 익숙한'이란 언급된 방식대로 알음알이를 파악하는 데 익숙해진 것을 말한다.

---

อุเปกฺขาวิหาริสฺสาติ อุเปกฺขาพฺรหฺมวิหารํ วิหรโต. อาโภคาภาวโตติ สุขาทิวเสน อาภุชนาภาวโต. สุข…เป… สมฺภวโตติ สุขทุกฺขาติ ปรมตฺถกมฺมคฺคหเณ วิมุขตาสมฺภวโต. อวิชฺชมานคฺคหณทุกฺขนฺติ ปรมตฺถโต อวิชฺชมานสตฺตปญฺญตฺติคหณปริจิตํ ตสฺส ตสฺส อภาวมตฺตกสฺส คหณมฺปิ ทุกฺขํ กุสลมฺปิ โหติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

'평온에 머무는 자(Upekkhāvihārissā)'란 평온의 범주에 머무는 자를 말한다. '기울어짐이 없음(ābhogābhāvato)'이란 즐거움 등의 방식으로 기울어짐이 없기 때문이다. '즐거움... 등... 생기기 때문에'란 즐거움과 괴로움이라는 승의적인 행(kamma)을 파악하는 데 있어서 해방됨(vimukhatā)이 가능하기 때문이다. '존재하지 않는 것을 파악하는 괴로움'이란 승의적으로 존재하지 않는 중생이라는 개념(paññatti)을 파악하는 데 익숙해진 자에게는 그 각각의 없음(abhāva) 자체를 파악하는 것도 괴로움이며 유익한 것이 되기도 한다. 나머지는 이해하기 쉽다.

---

เมตฺตาสหคตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

자애가 함께함 경(Mettāsahagatasutta)의 주석이 끝났다.

---

๕. สงฺคารวสุตฺตวณฺณนา

5. 상가라바 경(Saṅgāravasutta)의 주석

---

๒๓๖. ปฐมญฺเญวาติ ปุเรตรํเยว. อสชฺฌายกตานํ มนฺตานํ อปฺปฏิภานํ ปเคว ปฐมํเยว สิทฺธํ, ตตฺถ วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ อธิปฺปาโย. ปริยุฏฺฐานํ นาม อภิภโว คหณนฺติ อาห – ‘‘กามราคปริยุฏฺฐิเตนาติ กามราคคหิเตนา’’ติ. วิกฺขมฺเภติ อปเนตีติ วิกฺขมฺภนํ, ปฏิปกฺขโต นิสฺสรติ เอเตนาติ นิสฺสรณํ, วิกฺขมฺภนญฺจ ตํ นิสฺสรณญฺจาติ วิกฺขมฺภนนิสฺสรณํ. เตนาห – ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. อตฺตนา อรณิโย ปตฺตพฺโพ อตฺตตฺโถ, ตถา ปรตฺโถ เวทิตพฺโพ.

236. '처음부터 바로(Paṭhamaññevā)'란 훨씬 전부터를 말한다. 암송하지 않은 주문들이 떠오르지 않는 것은 말할 것도 없이 이미 처음부터 확정된 것이니, 거기에는 말할 필요조차 없다는 뜻이다. '휘감음(pariyuṭṭhāna)'이란 압도하여 장악하는 것을 말하므로 "감각적 욕망의 휘감음에 사로잡힌 자란 감각적 욕망에 장악된 자"라고 하였다. 억누르고 제거하는 것이 억제(vikkhambhana)이며, 대치되는 것으로부터 벗어나는 수단이 벗어남(nissaraṇa)이니, 억제이면서 동시에 벗어남인 것이 '억제를 통한 벗어남'이다. 그래서 "거기서" 등을 말씀하셨다. 나머지 두 단어에서도 이와 같은 방식이다. 스스로 도달해야 할 자신의 이익이 자익(attattha)이며, 타인의 이익(parattha)도 그와 같이 알아야 한다.

---

‘‘อนิจฺจโต อนุปสฺสนฺโต นิจฺจสญฺญํ ปชหตี’’ติอาทีสุ พฺยาปาทาทีนํ อนาคตตฺตา อพฺยาปาทวาเร ตทงฺคนิสฺสรณํ น คหิตํ. กิญฺจาปิ น คหิตํ, ปฏิสงฺขานวเสน ปน ตสฺส วิโนเทตพฺพตาย ตทงฺคนิสฺสรณมฺปิ ลพฺภเตวาติ สกฺกา วิญฺญาตุํ. อาโลกสญฺญา อุปจารปฺปตฺตา, อปฺปนาปฺปตฺตา วา, โย โกจิ กสิณชฺฌานาทิเภโท สมโถ. ธมฺมววตฺถานํ อุปจารปฺปนาปฺปตฺตวเสน คเหตพฺพํ.

"무상하다고 관찰하며 상락아정의 상(niccasañña)을 버린다" 등의 구절에서 악의(byāpāda) 등이 나오지 않으므로 악의 없음의 대목에서 부분적인 벗어남(tadaṅganissaraṇa)이 취해지지 않았다. 비록 취해지지는 않았으나, 통찰(paññā)의 힘으로 그것을 물리쳐야 하므로 부분적인 벗어남도 얻어진다고 이해할 수 있다. 광명상(ālokasaññā)은 근접 삼매에 도달했거나 본삼매에 도달한 것이며, 어떤 까시나 선 등의 종류인 사마타이다. 법의 결정(dhammavavatthāna)은 근접 삼매나 본삼매에 도달한 상태로 파악해야 한다.

---

กุถิโตติ ตตฺโต. อุสฺมุทกชาโตติ ตสฺเสว กุถิตภาวสฺส อุสฺมุทกตํ อจฺจุณฺหตํ ปตฺโต. เตนาห ‘‘อุสุมชาโต’’ติ. ติลพีชกาทิเภเทนาติ ติลพีชกกณฺณิกเกสราทิเภเทน. เสวาเลน…เป… ปณเกนาติ อุทกปิจฺฉิเลน. อปฺปสนฺโน อากุลตาย. อสนฺนิสินฺโน [Pg.448] กลลุปฺปตฺติยา. อนาโลกฏฺฐาเนติ อาโลกรหิเต ฐาเน.

'끓는(kuthito)'이란 뜨거워진 것이다. '열이 난 물이 된(usmudakajātoti)'이란 바로 그 끓는 상태가 매우 뜨거운 물의 상태에 이른 것이다. 그래서 "열이 생긴"이라고 하였다. '참깨 등의 종류로(tilabījakādibhedenāti)'란 참깨, 씨앗, 꽃술 등의 차이로 인함이다. '이끼(sevālena)... 등... 수초(paṇakena)'란 물의 미끄러운 식물을 말한다. '맑지 않은'이란 탁하기 때문이다. '가라앉지 않은'이란 진흙이 생겼기 때문이다. '빛이 없는 곳'이란 광명이 없는 장소를 말한다.

---

สงฺคารวสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

상가라바 경(Saṅgāravasutta)의 주석이 끝났다.

---

๖. อภยสุตฺตวณฺณนา

6. 아바야 경(Abhayasuttavaṇṇanā)의 주석

---

๒๓๗. เอกํเสน ภควา นีวรณาติ เอกํสโต เอว ภควา เอเต ธมฺมา นีวรณา จิตฺเต กุสลปฺปวตฺติยา นีวรณโต. กายกิลมโถติ กายปริสฺสโม, โส ปน อฏฺฐุปฺปตฺติยา ปจฺจยตฺตา ‘‘ทรโถ’’ติ วุตฺโต. จิตฺตกิลมโถ ตปฺปจฺจยชาโต ทฏฺฐพฺโพ. เตนาห – ‘‘ตสฺส กิรา’’ติอาทิ. จิตฺตทรโถปิ ปฏิปฺปสฺสมฺภีติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. มคฺเคเนวาติ ยถาธิคเตน อริยมคฺเคเนว. อสฺสาติ อภยสฺส ราชกุมารสฺส. เอตํ กายจิตฺตทรถทฺวยํ.

237. '세존께서는 단정적으로 장애라고(ekaṃsena bhagavā nīvaraṇā)'란 세존께서 이 법들이 마음의 유익한 활동을 가로막기 때문에 단정적으로 장애라고 하신 것이다. '몸의 피로(kāyakilamatha)'란 몸의 고단함인데, 그것은 사건(aṭṭhuppatti)의 원인이 되기 때문에 '고통(daratha)'이라고 불렸다. 마음의 피로는 그것을 원인으로 생긴 것으로 보아야 한다. 그래서 "그에게는 과연" 등을 말씀하셨다. '마음의 고통도 가라앉는다'라고 가져와서 연결해야 한다. '도(magga)로써만'이란 이미 얻은 성스러운 도로써만이라는 뜻이다. '그에게(assa)'란 아바야 왕자에게를 말한다. '이것'이란 몸과 마음의 두 가지 고통이다.

---

อภยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

아바야 경(Abhayasuttavaṇṇanā)의 주석이 끝났다.

---

สากจฺฉวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

토론의 품(Sākacchavaggavaṇṇanā)의 주석이 끝났다.

---

๗. อานาปานวคฺโค

7. 들숨날숨의 품(Ānāpānavaggo)

---

๑. อฏฺฐิกมหปฺผลสุตฺตาทิวณฺณนา

1. 뼈의 지각이 큰 과보가 있음 경(Aṭṭhikamahapphalasutta) 등의 주석

---

๒๓๘. อุปฺปนฺนสญฺญาติ สญฺญาสีเสน อุปจารชฺฌานํ วทติ. เตนาห ‘‘ตํ ปเนต’’นฺติอาทิ. ฉวิจมฺมมฺปิ อุปฏฺฐาตีติ อิทํ สวิญฺญาณกํ อวิญฺญาณกมฺปิ กายสามญฺญโต คเหตฺวา วุตฺตํ. สติ วา อุปาทิเสเสติ เอตฺถ อุปาทิยติ อตฺตโน อารมฺมณํ คณฺหาตีติ อุปาทิ, อุปาทานํ, เอตสฺส เอกเทเส อปฺปหีเน สตีติ อตฺโถ.

238. '생겨난 지각(uppannasaññā)'이란 지각을 우두머리로 하여 근접 삼매를 말한다. 그래서 "그것은 바로 이것이다" 등을 말씀하셨다. '피부와 살도 나타난다'는 것은 의식이 있는 것과 의식이 없는 것을 몸이라는 공통점으로 파악하여 설해진 것이다. 또는 '취착의 대상(upādisese)'에서 'upādi'는 자신의 대상을 취하는 것이니 취착(upādāna)을 의미하며, 이것의 일부분이 제거되지 않았을 때라는 뜻이다.

---

อานาปานวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

들숨날숨의 품 주석(Ānāpānavaggavaṇṇanā)이 끝났다.

---

๘. นิโรธวคฺโค

8. 소멸의 품(Nirodhavaggo)

---

๑-๑๐. อสุภสุตฺตาทิวณฺณนา

1-10. 부정 경(Asubhasutta) 등의 주석

---

๒๔๘-๒๕๗. อนภิรตินฺติ อนภิรมณํ อนเปกฺขิตํ. อจฺจนฺตนิโรธภูเต นิพฺพาเน ปวตฺตสญฺญา นิโรธสญฺญา. ตตฺถ สา มคฺคสหคตา โลกุตฺตรา[Pg.449], ยา ปน นิพฺพาเน นินฺนภาเวน ปวตฺตา, อุปสมานุสฺสติสหคตา จ, สา โลกิยาติ อาห – ‘‘นิโรธสญฺญา มิสฺสกา’’ติ. ‘‘เตสํ นวสู’’ติอาทิ ปมาทปาโฐ. ‘‘เอกาทสสุ อปฺปนา โหติ, นว อุปจารชฺฌานิกา’’ติ ปาโฐ คเหตพฺโพ. วีสติ กมฺมฏฺฐานานีติ อิทมฺปิ อิธาคตนโย, น วิสุทฺธิมคฺคาทีสุ อาคตนโย. เอตฺถ จ อารมฺมณาทีสุ ยถาโยคํ อปฺปนํ อุปจารํ วา ปาปุณิตฺวา อรหตฺตปฺปตฺตสฺส ปุพฺพภาคภูตา วิปสฺสนามคฺคโพชฺฌงฺคา กถิตา.

'Anabhirati'는 즐기지 않음, 돌보지 않음이다. 완전한 소멸의 상태인 열반에 작용하는 인식은 소멸인식이다. 거기서 도와 함께하는 출세간적인 것과, 열반으로 기울어지는 성질로 일어나며 평온의 수념(upasamānussati)과 함께하는 것, 그것이 세간적인 것이라고 '소멸인식은 혼합된 것'이라 하였다. '그들 아홉에서' 등은 잘못된 독송(pamādapāṭho)이다. '열한 곳에서 안지(appanā)가 있고, 아홉은 근접정(upacāra)이다'라는 구절을 취해야 한다. '20가지 명상 주제'라는 것도 여기의 방식이지, 청정도론 등의 방식은 아니다. 그리고 여기 대상 등에서 적절하게 안지나 근접정에 도달하여 아라한과를 얻은 자의 전단계가 되는 위빳사나, 도, 보장구가 설명되었다.

---

นิโรธวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

소멸품(Nirodhavagga)의 설명이 끝났다.

---

โพชฺฌงฺคสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

보장구 상윳따(Bojjhaṅgasaṃyutta)의 설명이 끝났다.

---

๓. สติปฏฺฐานสํยุตฺตํ

3. 사념처 상윳따(Satipaṭṭhānasaṃyuttaṃ)

---

๑. อมฺพปาลิวคฺโค

1. 암바빨리 품(Ambapālivaggo)

---

๑. อมฺพปาลิสุตฺตวณฺณนา

1. 암바빨리 경 설명(Ambapālisuttavaṇṇanā)

---

๓๖๗. เอกายนฺวายนฺติ [Pg.450] สนฺธิวเสน วุตฺตํ โอ-การสฺส ว-การํ อ-การสฺส ทีฆํ กตฺวา. อยํ กิร สํยุตฺตาภิลาโป, ตตฺถ อยน-สทฺโท มคฺคปริยาโย. น เกวลํ อยเมว, อถ โข อญฺเญปิ มคฺคปริยายาติ ปทุทฺธารํ กโรนฺโต ‘‘มคฺคสฺส หี’’ติอาทึ วตฺวา ยทิ มคฺคปริยาโย อายน-สทฺโท, กสฺมา ปุน มคฺโคติ วุตฺตนฺติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ตสฺมา’’ติอาทิ. ตตฺถ เอกมคฺโคติ เอโกว มคฺโค. น หิ นิพฺพานคามิมคฺโค อญฺโญ อตฺถีติ. นนุ สติปฏฺฐานํ อิธ มคฺโคติ อธิปฺเปตํ, ตทญฺเญปิ พหู มคฺคธมฺมา อตฺถีติ? สจฺจํ อตฺถิ, เต ปน สติปฏฺฐานคฺคหเณเนว คหิตา ตทวินาภาวโต. ตถา หิ ญาณวีริยาทโย นิทฺเทเส คหิตา, อุทฺเทเส สติยา เอว คหณํ เวเนยฺยชฺฌาสยวเสนาติ ทฏฺฐพฺพํ, สติยา มคฺคภาวทสฺสนตฺถญฺจ. น ทฺเวธาปถภูโตติ อิมินา อิมสฺส ทฺวยภาวาภาวํ วิย อนิพฺพานคามิภาวาภาวญฺจ ทสฺเสติ. นิพฺพานคมนฏฺเฐนาติ นิพฺพานํ คจฺฉติ เอเตนาติ นิพฺพานคมนํ, โส เอว อวิปรีตภาวนาย อตฺโถ, เตน นิพฺพานคมนฏฺเฐน, นิพฺพานาธิคมูปายตายาติ อตฺโถ. มคฺคนียฏฺเฐนาติ คเวสิตพฺพตาย.

367. 'Ekāyanvāyan'은 연성(sandhi)에 따라 'o'를 'va'로 바꾸고 'a'를 길게 하여 말한 것이다. 이것은 상윳따의 표현인데, 거기서 'ayana'라는 단어는 도(magga)의 동의어이다. 이뿐만 아니라 다른 도의 동의어들도 있다는 구절을 이끌어내며 '길의...' 등을 말하고 나서, 만약 'ayana'라는 단어가 도의 동의어라면 왜 다시 'magga'라고 했는가라는 반론을 염두에 두고 '그러므로' 등을 말씀하셨다. 거기서 'ekamaggo'란 오직 하나의 길이다. 왜냐하면 열반으로 가는 다른 길은 없기 때문이다. 여기서는 사념처가 도라고 의도된 것이 아니겠는가? 그 외에도 많은 도의 법들이 있지 않은가? 사실이다. 그러나 그것들은 사념처를 취함으로 인해서 취해진 것이니, 그것과 분리되지 않기 때문이다. 즉, 지혜와 정진 등이 상세 설명에서 취해졌으나, 요약 설명에서는 가르침을 받는 자의 성향에 따라 마음챙김(sati)만을 취한 것임을 알아야 한다. 또한 마음챙김이 도의 상태임을 보이기 위한 것이다. '갈림길이 아니다'라는 것은 이것이 두 가지 길의 상태가 없음과 같이, 열반으로 가지 않는 상태가 아님을 보여준다. '열반으로 가는 성질(nibbānagamanaṭṭhena)'이란 이것에 의해 열반으로 가기에 열반으로 가는 것이며, 그것이 곧 뒤바뀌지 않은 수행의 의미이다. 그 열반으로 가는 성질에 의해, 즉 열반에 도달하는 방편이라는 의미이다. '추구해야 할 성질(magganīyaṭṭhenā)'이란 찾아 구해야 함을 의미한다.

---

ราคาทีหีติ ‘‘ราโค มลํ, โทโส มลํ, โมโห มล’’นฺติ (วิภ. ๙๒๔) เอวํ วุตฺเตหิ ราคาทีหิ มเลหิ. สา ปนายํ สํกิลิฏฺฐจิตฺตานํ วิสุทฺธิ สิชฺฌมานา ยสฺมา โสกาทีนํ อนุปฺปาทาย สํวตฺตติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘โสกปริเทวานํ สมติกฺกมายา’’ติอาทิ. ตตฺถ โสจนํ ญาติพฺยสนาทินิมิตฺตํ เจตโส สนฺตาโป อนฺโตนิชฺฌานํ โสโก. ญาติพฺยสนาทินิมิตฺตเมว โสกาธิกตาชนิโต ‘‘กหํ เอกปุตฺตกา’’ติอาทินา ปริเทวนวเสน วาจาวิปฺปลาโป ปริเทวนํ ปริเทโว. ตสฺส อายตึ อนุปฺปชฺชนํ อิธ สมติกฺกโมติ อาห ‘‘ปหานายา’’ติ. ทุกฺขโทมนสฺสานนฺติ เอตฺถ เจตสิกทุกฺขตาย โทมนสฺสสฺสปิ ทุกฺขสทฺเทเนว คหเณ [Pg.451] สิทฺเธ สทฺเทน อนิวตฺตนโต สามญฺญโชตนาย วิเสสวจนํ เสฏฺฐนฺติ ‘‘โทมนสฺสาน’’นฺเตว วุตฺตํ. เจตสิกโทมนสฺสสฺสาติ ภูตกถนํ ทฏฺฐพฺพํ. ญายติ เอเตน ยาถาวโต ปฏิวิชฺฌียติ จตุสจฺจนฺติ ญาโย วุจฺจติ อริยมคฺโค. นนุ อยมฺปิ มคฺโค, กึ มคฺโค เอว มคฺคสฺส อธิคมาย โหตีติ โจทนํ สนฺธายาห – ‘‘อยํ หี’’ติอาทิ. ตณฺหาว กมฺมกิเลสวิปากานํ วินนฏฺเฐน สํสิพฺพนฏฺเฐน วานํ. เตน ตณฺหาวาเนน วิรหิตตฺตา ตสฺส อภาวาติ อตฺโถ. อตฺตปจฺจกฺขายาติ อตฺตปจฺจกฺขตฺถาย.

'탐욕 등으로'란 '탐욕은 때이고, 성냄은 때이며, 어리석음은 때이다'(Vibha. 924)라고 설해진 탐욕 등의 때들로 인함이다. 오염된 마음들의 정화가 이루어지는 것은 슬픔 등이 생기지 않도록 하는 것으로 이어지기에 '슬픔과 비탄을 건너기 위해' 등을 말씀하셨다. 거기서 '슬픔(soko)'이란 친지의 불행 등을 원인으로 한 마음의 고뇌이며 내부적인 타오름이다. 친지의 불행 등을 원인으로 하여 슬픔이 지나쳐서 '내 외아들은 어디 있는가' 등 비탄하는 것으로 인한 말의 헛소리가 '비탄(parideva)'이다. 그것이 미래에 일어나지 않음을 여기서 건너감이라 했으며 '버림을 위해'라고 말씀하셨다. '괴로움과 슬픔(dukkhadomanassānaṃ)'에서 마음의 괴로움인 슬픔(domanassa)도 괴로움이라는 단어로 이미 포함되었으나, 그것이 멈추지 않음으로 인하여 보편적인 것을 나타내기 위해 특별한 말을 하는 것이 수승하므로 '도마낫사(슬픔)'라고 따로 말한 것이다. '마음의 도마낫사'라는 것은 실제를 말한 것으로 보아야 한다. '냐야(ñāya, 방법)'란 이것에 의해 4성제를 여실히 통찰하므로 아리야마가(Ariyimagga, 성스러운 길)를 말한다. 이것도 길인데 어찌 길이 길을 성취하기 위한 것이 되는가라는 반론을 염두에 두고 '이것은...' 등을 말씀하셨다. 갈애만이 업, 번뇌, 과보를 엮는 성질과 짜는 성질이 있으므로 '바나(vāna)'라 한다. 그 갈애라는 바나가 없으므로 '열반(nibbāna)'은 그것이 없다는 의미이다. '자신이 직접 목격하기 위해'란 자신이 직접 증득하기 위함이다.

---

วณฺณภาสนนฺติ ปสํสาวจนํ. วิสุทฺธินฺติ วิสุชฺฌนํ กิเลสปฺปหานํ. อุคฺคเหตพฺพนฺติ เอตฺถ วาจุคฺคตกรณํ อุคฺคโห. ปริจยกรณํ ปริปุจฺฉามูลกตฺตา ตคฺคหเณเนว คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

'칭송함(vaṇṇabhāsanaṃ)'이란 찬탄하는 말이다. '청정(visuddhi)'이란 깨끗해짐, 즉 번뇌를 끊는 것이다. '배워야 함(uggahetabbaṃ)'에서 배움이란 암송하는 것이다. 익숙하게 함은 질문을 근본으로 하기에 그것을 취함으로써 포함된 것으로 보아야 한다.

---

น ตโต เหฏฺฐาติ อิธ อธิปฺเปตกายาทีนํ เวทนาทิสภาวตฺตาภาวา กายเวทนาจิตฺตวิมุตฺตสฺส เตภูมกธมฺมสฺส วิสุํ วิปลฺลาสวตฺถนฺตรภาเวน คหิตตฺตา จ เหฏฺฐา คหเณสุ วิปลฺลาสวตฺถูนํ อนิฏฺฐานํ สนฺธาย วุตฺตํ. ปญฺจมสฺส ปน วิปลฺลาสวตฺถุโน อภาเวน ‘‘น อุทฺธ’’นฺติ อาห. อารมฺมณวิภาเคน เหตฺถ สติปฏฺฐานวิภาโคติ. ตโย สติปฏฺฐานาติ สติปฏฺฐานสทฺทสฺส อตฺถุทฺธารทสฺสนํ, น อิธ ปาฬิยํ วุตฺตสฺส สติปฏฺฐานสทฺทสฺส อตฺถทสฺสนํ. อาทีสุ หีติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน ‘‘ผสฺสสมุทยา เวทนานํ สมุทโย, นามรูปสมุทยา จิตฺตสฺส สมุทโย, มนสิการสมุทยา ธมฺมานํ สมุทโย’’ติ (สํ. นิ. ๕.๔๐๘) สติปฏฺฐานาติ วุตฺตานํ สติโคจรานํ ปกาสเก สุตฺตปเทเส สงฺคณฺหาติ. เอวํ ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิยมฺปิ อวเสสปาฬิปเทสทสฺสนตฺโถ อาทิ-สทฺโท ทฏฺฐพฺโพ. สติยา ปฏฺฐานนฺติ สติยา ปติฏฺฐาตพฺพฏฺฐานํ.

'그 아래가 아니다'라는 것은 여기서 의도된 몸 등이 느낌 등의 자성이 아니기 때문이며, 몸, 느낌, 마음, 법이라는 세간의 법을 별개의 전도된 대상의 차이로 취했기에, 아래의 개수들로 취함에 있어 전도된 대상의 끝이 아님을 염두에 두고 말씀하신 것이다. 다섯 번째의 전도된 대상은 없기에 '그 위도 아니다'라고 하셨다. 대상의 구분에 따라 여기서 사념처의 구분이 있는 것이다. '세 가지 사념처'라는 것은 사념처라는 단어의 의미를 도출한 것이지, 여기서 경전에 설해진 사념처라는 단어의 의미를 보이는 것은 아니다. '등에서(ādīsu)'의 '등'이라는 단어는 '접촉의 일어남이 느낌의 일어남이고, 정신-물질의 일어남이 마음의 일어남이며, 주의력의 일어남이 법의 일어남이다'(Saṃ. Ni. 5.408)라고 사념처라 불린 마음챙김의 대상을 밝히는 경전 구절들을 포함한다. 이와 같이 빠띠삼비다막가 경전에서도 나머지 경전 구절을 보이기 위해 '등'이라는 단어를 쓴 것으로 보아야 한다. '사념처(satipaṭṭhānaṃ)'란 마음챙김(sati)이 확립되어야 할 장소(paṭṭhāna)이다.

---

อริโยติ อารกตฺตาทินา อริยํ สมฺมาสมฺพุทฺธมาห. เอตฺถาติ เอตสฺมึ สฬายตนวิภงฺคสุตฺเต (ม. นิ. ๓.๓๑๑). ตตฺถ หิ –

'거룩한 분(Ariyo)'이란 멀리 여의었다는 등의 의미로 거룩한 정등각자를 말한다. '여기서(ettha)'란 이 육처분별경(Saḷāyatanavibhaṅgasutte)에서이다. 거기서-

---

‘‘ตโย สติปฏฺฐานา ยทริโย…เป… มรหตีติ อิติ โข ปเนตํ วุตฺตํ, กิญฺเจตํ ปฏิจฺจ วุตฺตํ. อิธ, ภิกฺขเว, สตฺถา สาวกานํ ธมฺมํ เทเสติ อนุกมฺปโก หิเตสี อนุกมฺปํ อุปาทาย – ‘อิทํ โว [Pg.452] หิตาย อิทํ โว สุขายา’ติ. ตสฺส สาวกา น สุสฺสูสนฺติ, น โสตํ โอทหนฺติ, น อญฺญา จิตฺตํ อุปฏฺฐเปนฺติ, โวกฺกมฺม จ สตฺถุสาสนา วตฺตนฺติ. ตตฺร, ภิกฺขเว, ตถาคโต น เจว อนตฺตมโน โหติ, น จ อนตฺตมนตํ ปฏิสํเวเทติ, อนวสฺสุโต จ วิหรติ สโต สมฺปชาโน. อิทํ, ภิกฺขเว, ปฐมํ สติปฏฺฐานํ. ยทริโย เสวติ…เป... มรหติ. ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, สตฺถา …เป… อิทํ โว สุขายาติ. ตสฺส เอกจฺเจ สาวกา น สุสฺสูสนฺติ…เป… เอกจฺเจ สาวกา สุสฺสูสนฺติ…เป… น จ โวกฺกมฺม สตฺถุสาสนา วตฺตนฺติ. ตตฺร, ภิกฺขเว, ตถาคโต น เจว อนตฺตมโน โหติ, น จ อนตฺตมนตํ ปฏิสํเวเทติ, น เจว อตฺตมโน โหติ, น จ อตฺตมนตํ ปฏิสํเวเทติ. อนตฺตมนตญฺจ อตฺตมนตญฺจ ตทุภยํ อภินิวชฺเชตฺวา อุเปกฺขโก วิหรติ สโต สมฺปชาโน. อิทํ, ภิกฺขเว, ทุติยํ สติปฏฺฐานํ…เป… มรหติ. ปุน จปรํ, ภิกฺขเว,…เป… สุขายาติ, ตสฺส สาวกา สุสฺสูสนฺติ…เป… วตฺตนฺติ. ตตฺร, ภิกฺขเว, ตถาคโต อตฺตมโน เจว โหติ, อตฺตมนตญฺจ ปฏิสํเวเทติ, อนวสฺสุโต จ วิหรติ สโต สมฺปชาโน. อิทํ, ภิกฺขเว, ตติยํ สติปฏฺฐาน’’นฺติ –

‘세 가지 마음챙김의 확립은 거룩한 분께서… (중략) … 가질 만하다’라고 이와 같이 말씀하셨는데, 이것은 무엇을 연유로 하신 말씀인가? 여기, 비구들이여, 스승은 제자들에게 연민하고 이익을 바라며 연민하는 마음으로 ‘이것은 그대들의 이익을 위함이요, 이것은 그대들의 행복을 위함이다’라며 법을 설한다. 그의 제자들이 귀를 기울이지 않고, 귀를 세우지 않고, 알려고 마음을 다잡지도 않으며, 스승의 가르침에서 벗어나 어긋나게 행동한다. 비구들이여, 거기서 여래는 언짢아하지도 않고 언짢음을 느끼지도 않으며, 번뇌의 유입 없이 마음챙기고 알아차리며 머문다. 비구들이여, 이것이 첫 번째 마음챙김의 확립이다. 거룩한 분께서 닦으시는… (중략) … 가질 만하다. 다시 또 비구들이여, 스승은… (중략) … 행복을 위함이다. 그의 어떤 제자들은 귀를 기울이지 않고… (중략) … 어떤 제자들은 귀를 기울이며… (중략) … 스승의 가르침에서 벗어나지 않고 행동한다. 비구들이여, 거기서 여래는 언짢아하지도 않고 언짢음을 느끼지도 않으며, 기뻐하지도 않고 기쁨을 느끼지도 않는다. 언짢음과 기쁨 둘 다를 피하고서 평온하게 마음챙기고 알아차리며 머문다. 비구들이여, 이것이 두 번째 마음챙김의 확립이다… (중략) … 가질 만하다. 다시 또 비구들이여, … (중략) … 행복을 위함이다. 그의 제자들이 귀를 기울이며… (중략) … 행동한다. 비구들이여, 거기서 여래는 기뻐하고 기쁨을 느끼며, 번뇌의 유입 없이 마음챙기고 알아차리며 머문다. 비구들이여, 이것이 세 번째 마음챙김의 확립이다.

---

เอวํ ปฏิฆานุนเยหิ อนวสฺสุตตา นิจฺจํ อุปฏฺฐิตสฺสติตาย ตทุภยวีติวตฺตตา ‘‘สติปฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตา. พุทฺธานํเยว หิ นิจฺจํ อุปฏฺฐิตสฺสติตา โหติ อาเวณิกธมฺมภาวโต, น ปจฺเจกพุทฺธาทีนํ. ป-สทฺโท อารมฺภํ โชเตติ, อารมฺโภ จ ปวตฺตีติ กตฺวา อาห ‘‘ปวตฺตยิตพฺพโตติ อตฺโถ’’ติ. สติยา กรณภูตาย ปฏฺฐานํ ปฏฺฐเปตพฺพํ สติปฏฺฐานํ. อน-สทฺโท หิ พหุลวจเนน กมฺมตฺโถปิ โหตีติ.

이와 같이 반감과 애착에 휩쓸리지 않음과 항상 확립된 마음챙김을 갖춤으로써 그 양측을 초월하는 것을 ‘마음챙김의 확립’이라 한다. 부처님들만이 항상 확립된 마음챙김을 갖는 것은 불공법(佛共法)의 상태이기 때문이며, 벽지불 등에게는 있는 것이 아니다. ‘파(Pa)’라는 음절은 시작을 나타내며, 시작은 진행을 의미하므로 ‘진행시켜야 할 것’이라는 뜻이라고 하였다. 마음챙김을 수단으로 하여 확립해야 할 것이 마음챙김의 확립이다. ‘아나(Ana)’라는 음절은 복수형으로서 목적격의 의미도 갖기 때문이다.

---

ตถาสฺส กตฺตุอตฺโถปิ ลพฺภตีติ ‘‘ปติฏฺฐาตีติ ปฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตํ. อุปฏฺฐาตีติ เอตฺถ อุป-สทฺโท ภุสตฺถวิสิฏฺฐํ ปกฺขนฺทนํ ทีเปตีติ ‘‘โอกฺกนฺทิตฺวา ปกฺขนฺทิตฺวา ปวตฺตตีติ อตฺโถ’’ติ วุตฺตํ. ปุน ภาวตฺถํ สติสทฺทํ ปฏฺฐานสทฺทญฺจ วณฺเณนฺโต ‘‘อถ วา’’ติอาทิมาห. เตน ปุริมวิกปฺเป สติ-สทฺโท ปฏฺฐาน-สทฺโท จ กตฺตุอตฺโถติ วิญฺญายติ. สรณฏฺเฐนาติ จิรกตสฺส จิรภาสิตสฺส จ อนุสฺสรณฏฺเฐน. อิทนฺติ ยํ ‘‘สติเยว สติปฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตํ, อิทํ อิธ อิมสฺมึ สุตฺตปเทเส อธิปฺเปตํ.

또한 그 행위자의 의미도 얻어지므로 ‘확립되므로 확립(paṭṭhāna)’이라고 하였다. ‘확립되다(upaṭṭhāti)’에서 ‘우파(upa-)’라는 음절은 매우 특별하게 뛰어드는 것을 나타내므로 ‘뛰어들고 몰입하여 진행된다는 뜻’이라고 하였다. 다시 상태의 의미에서 ‘사티(마음챙김)’라는 단어와 ‘팟타나(확립)’라는 단어를 설명하면서 ‘혹은’ 등으로 시작하는 말을 하였다. 이를 통해 앞의 해석에서 ‘사티’라는 단어와 ‘팟타나’라는 단어는 행위자의 의미로 이해된다. ‘기억하는 의미로’라는 것은 오래전에 행한 것이나 오래전에 말한 것을 다시 기억해내는 의미이다. ‘이것’이란 ‘마음챙김 자체가 곧 마음챙김의 확립이다’라고 설해진 것이니, 이는 여기서 이 경의 구절에서 의도된 바이다.

---

ยทิ [Pg.453] เอวนฺติ ยทิ สติ เอว สติปฏฺฐานํ, สติ นาม เอโก ธมฺโม, เอวํ สนฺเต กสฺมา สติปฏฺฐานาติ พหุวจนนฺติ อาห ‘‘สตีนํ พหุตฺตา’’ติอาทิ. ยทิ พหุกา ตา สติโย, อถ กสฺมา มคฺโคติ เอกวจนนฺติ โยชนา. มคฺคนฏฺเฐนาติ นิยฺยานฏฺเฐน. นิยฺยานิโก หิ มคฺคธมฺโม, เตเนว นิยฺยานิกภาเวน เอกตฺตุปคโต เอกนฺตโต นิพฺพานํ คจฺฉติ, อตฺถิเกหิ จ ตทตฺถํ มคฺคียตีติ อาห ‘‘วุตฺตญฺเหต’’นฺติอาทิ. ตตฺถ จตสฺโสปิ เจตาติ กายานุปสฺสนาทิวเสน จตุพฺพิธาปิ จ เอตา สติโย. อปรภาเคติ อริยมคฺคกฺขเณ. กิจฺจํ สาธยมานาติ ปุพฺพภาเค กายาทีสุ อารมฺมเณสุ สุภสญฺญาทิวิธมนวเสน วิสุํ วิสุํ ปวตฺติตฺวา มคฺคกฺขเณ สกึเยว ตตฺถ จตุพฺพิธสฺสปิ วิปลฺลาสสฺส สมุจฺเฉทวเสน ปหานกิจฺจํ สาธยมานา อารมฺมณกรณวเสน นิพฺพานํ คจฺฉนฺติ, ตเมวสฺส จตุกิจฺจสาธนตํ อุปาทาย พหุวจนนิทฺเทโส, ตถาปิ อตฺถโต เภทาภาวโต มคฺโคติ เอกวจเนน วุจฺจติ. เตนาห – ‘‘ตสฺมา จตสฺโสปิ เอโก มคฺโคติ วุตฺตา’’ติ.

만일 그렇다면, 즉 마음챙김 자체가 곧 마음챙김의 확립이라면, 마음챙김은 하나의 법인데, 그러함에도 왜 ‘마음챙김의 확립들’이라고 복수로 말하는가에 대해 ‘마음챙김들이 많기 때문’ 등이라고 하였다. 만일 그 마음챙김들이 많다면, 왜 ‘도(maggo)’는 단수로 말하는가에 대한 연결이다. ‘찾는다는 의미로’라는 것은 벗어남(출리)의 의미이다. 도(道)의 법은 벗어나게 하는 것이며, 바로 그 벗어나게 하는 성질 때문에 하나로 통합되어 결정코 열반으로 나아가며, 구도자들에 의해 그 목적을 위해 추구되므로 ‘이와 같이 설해졌다’ 등이라고 하였다. 그중에서 ‘이 네 가지’란 신수관(몸에 대한 관찰) 등의 구분에 따른 네 종류의 마음챙김들이다. ‘나중 단계에서’란 성스러운 도의 찰나를 말한다. ‘역할을 완수하면서’란 전 단계에서 신(身) 등의 대상들에 대해 정(淨)이라는 인식 등을 물리치기 위해 각각 따로 진행되다가, 도의 찰나에 거기서 네 가지 전도(顚倒)를 단절함으로써 한꺼번에 제거하는 역할을 완수하며 대상을 취함으로써 열반으로 나아가는 것을 말한다. 바로 그러한 네 가지 역할의 완수를 근거로 복수로 나타낸 것이며, 그럼에도 본질적으로 차이가 없기 때문에 ‘도(道)’라고 단수로 불린다. 그래서 ‘그러므로 네 가지라도 하나의 도라고 불린다’고 하였다.

---

กเถตุกมฺยตาปุจฺฉา อิตราสํ ปุจฺฉานํ อิธ อสมฺภวโต นิทฺเทสาทิวเสน เทเสตุกามตาย จ ตถา วุตฺตตฺตา. ‘‘อยญฺเจว กาโย พหิทฺธา จ นามรูป’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๗๑, ๒๘๗, ๒๙๗; ปารา. ๑๑) ขนฺธปญฺจกํ, ‘‘สุขญฺจ กาเยน ปฏิสํเวเทตี’’ติอาทีสุ เวทนาทโย ตโย อรูปกฺขนฺธา, ‘‘ยา ตสฺมึ สมเย กายสฺส ปสฺสทฺธิ ปฏิปฺปสฺสทฺธี’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๔๐) เวทนาทโย ตโย เจตสิกา ขนฺธา ‘‘กาโย’’ติ วุจฺจนฺติ, ตโต วิเสสนตฺถํ ‘‘กาเยติ รูปกาเย’’ติ อาห. กายานุปสฺสีติ เอตฺถ ตสฺสีลตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘กายํ อนุปสฺสนสีโล’’ติ อาห. อนิจฺจโต อนุปสฺสตีติ จตุสมุฏฺฐานิกกายํ ‘‘อนิจฺจ’’นฺติ อนุปสฺสติ, เอวํ ปสฺสนฺโต เอว จสฺส อนิจฺจาการมฺปิ อนุปสฺสตีติ วุจฺจติ, ตถาภูตสฺส จสฺส นิจฺจคาหสฺส วิเสโสปิ น โหตีติ วุตฺตํ ‘‘โน นิจฺจโต’’ติ. ตถา เหส ‘‘นิจฺจสญฺญํ ปชหตี’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๒๘) วุตฺโต. เอตฺถ จ อนิจฺจโต เอว อนุปสฺสตีติ เอวกาโร ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐติ เตน นิวตฺติตมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘โน นิจฺจโต’’ติ วุตฺตํ. น เจตฺถ ทุกฺขานุปสฺสนาทินิวตฺตนมาสงฺกิตพฺพํ ปฏิโยคินิวตฺตนปรตฺตา เอว-การสฺส, อุปริ เทสนาอารุฬฺหตฺตา จ ตาสํ. ทุกฺขโต อนุปสฺสตีติอาทีสุปิ เอเสว นโย. อยํ ปน วิเสโส – อนิจฺจสฺส ทุกฺขตฺตา [Pg.454] ตเมว กายํ ทุกฺขโต อนุปสฺสติ, ทุกฺขสฺส อนตฺตตฺตา อนตฺตโต อนุปสฺสตีติ.

말하고자 하는 의도에 따른 질문은 다른 질문들이 여기서는 해당되지 않고, 정의(niddesa) 등을 통해 설하고 싶어 하는 마음 때문에 그렇게 말한 것이다. ‘이 몸과 밖의 명색’ 등에서 오온(五蘊)을, ‘몸으로 즐거움을 느끼고’ 등에서 수온(受蘊) 등 세 가지 무색온을, ‘그때 몸의 경안과 고요함’ 등에서 수온 등 세 가지 심소온을 ‘몸(kāya)’이라 부르므로, 이를 구별하기 위해 ‘몸에서라는 것은 색신(色身)에서이다’라고 하였다. ‘몸을 관찰하는 자(kāyānupassī)’에서 그 습성을 나타내기 위해 ‘몸을 관찰하는 습성이 있는 자’라고 하였다. ‘무상하게 관찰한다’는 것은 네 가지 조건으로 생긴 몸을 ‘무상하다’고 관찰하는 것이며, 이와 같이 보는 것만이 그의 무상한 모습까지도 관찰한다고 불리며, 그렇게 된 자에게는 상(常)이라는 집착의 차별도 생기지 않으므로 ‘상(常)으로 관찰하는 것이 아니다’라고 하였다. 참으로 그는 ‘상(常)이라는 인식을 버린다’고 설해졌다. 그리고 여기서 ‘무상하게만 관찰한다’는 것에서 ‘만(eva)’이라는 글자는 생략되어 나타난 것이므로, 그것에 의해 배제되는 의미를 나타내기 위해 ‘상(常)으로 관찰하는 것이 아니다’라고 하였다. 여기서 고관(苦觀) 등을 배제하는 것으로 의심해서는 안 되는데, 이는 반대되는 것을 배제하는 것이 목적이기 때문이며, 뒤에 이어지는 설법에서 그것들이 언급되기 때문이다. ‘괴로움으로 관찰한다’는 등에서도 이와 같은 방식이다. 다만 이러한 차이가 있다. 무상한 것은 괴로움이기 때문에 바로 그 몸을 괴로움으로 관찰하고, 괴로운 것은 무아이기 때문에 무아로 관찰하는 것이다.

---

ยสฺมา ปน ยํ อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตา, น ตํ อภินนฺทิตพฺพํ, ยญฺจ น อภินนฺทิตพฺพํ, น ตตฺถ รชฺชิตพฺพํ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘อนิจฺจโต อนุปสฺสติ, โน นิจฺจโต, ทุกฺขโต อนุปสฺสติ, โน สุขโต, อนตฺตโต อนุปสฺสติ, โน อตฺตโต, นิพฺพินฺทติ, โน นนฺทติ, วิรชฺชติ, โน รชฺชตี’’ติ. โส เอวํ อรชฺชนฺโต ราคํ นิโรเธติ, โน สมุเทติ, สมุทยํ น กโรตีติ อตฺโถ. เอวํ ปฏิปนฺโน จ ปฏินิสฺสชฺชติ, โน อาทิยติ. อยญฺหิ อนิจฺจาทิอนุปสฺสนา ตทงฺควเสน สทฺธึ กายตนฺนิสฺสยขนฺธาภิสงฺขาเรหิ กิเลสานํ ปริจฺจชนโต สงฺขตโทสทสฺสเนน ตพฺพิปรีเต นิพฺพาเน ตนฺนินฺนตาย ปกฺขนฺทนโต ‘‘ปริจฺจาคปฏินิสฺสคฺโค เจว ปกฺขนฺทนปฏินิสฺสคฺโค จา’’ติ วุจฺจติ. ตสฺมา ตาย สมนฺนาคโต ภิกฺขุ วุตฺตนเยน กิเลเส จ ปริจฺจชติ, นิพฺพาเน จ ปกฺขนฺทติ, ตถาภูโต จ ปริจฺจชนวเสน กิเลเส น อาทิยติ, นาปิ อโทสทสฺสิตาวเสน สงฺขตารมฺมณํ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปฏินิสฺสชฺชติ, โน อาทิยตี’’ติ. อิทานิ นิสฺสิตาหิ อนุปสฺสนาหิ เยสํ ธมฺมานํ ปหานํ โหติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อนิจฺจโต อนุปสฺสนฺโต นิจฺจสญฺญํ ปชหตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ นิจฺจสญฺญนฺติ สงฺขารา นิจฺจาติ เอวํ ปวตฺตํ วิปรีตสญฺญํ. ทิฏฺฐิจิตฺตวิปลฺลาสปหานมุเขเนว สญฺญาวิปลฺลาสปฺปหานนฺติ สญฺญาคหณํ, สญฺญาสีเสน วา เตสมฺปิ คหณํ ทฏฺฐพฺพํ. นนฺทินฺติ สปฺปีติกตณฺหํ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

무상하고 괴롭고 무아인 것은 그것을 기뻐해서는 안 되며, 기뻐하지 말아야 할 것에 대해서는 탐착해서는 안 된다. 그러므로 ‘무상하다고 관찰하고 항상하다고 관찰하지 않으며, 괴로움이라고 관찰하고 즐거움이라고 관찰하지 않으며, 무아라고 관찰하고 자아라고 관찰하지 않으며, 염오(厭惡)하고 기뻐하지 않으며, 탐욕을 빛바래게 하고 탐착하지 않는다’라고 설해진 것이다. 그는 이와 같이 탐착하지 않으면서 탐욕을 소멸시키고 일어나게 하지 않으니, [탐욕의] 발생을 일으키지 않는다는 의미이다. 이와 같이 수행하는 자는 내던지고 취하지 않는다. 이러한 무상 등의 관찰은 부분적인 제거(tadaṅga, 彼分)를 통해 몸과 그에 의지한 무더기들[蘊]의 형성[行]과 더불어 번뇌들을 포기함으로써, 형성된 것[有爲]의 과실을 보고 그와 반대되는 열반에 기울어 뛰어드는 까닭에 ‘포기하는 내던짐(pariccāga-paṭinissagga)과 뛰어드는 내던짐(pakkhandana-paṭinissagga)’이라고 불린다. 그러므로 이와 같이 갖춘 비구는 설해진 방식대로 번뇌들을 포기하고 열반에 뛰어들며, 그렇게 됨으로써 포기하는 방식에 의해 번뇌를 취하지 않고, 또한 [유위법의] 과실을 보지 못하는 방식으로 유위의 대상을 취하지도 않는다. 그래서 ‘내던지고 취하지 않는다’라고 설해진 것이다. 이제 의지처가 되는 관찰들을 통해 어떤 법들이 제거되는지 나타내기 위해 ‘무상하다고 관찰하면서 항상하다는 인식을 버린다’는 등의 구절이 설해졌다. 여기서 ‘항상하다는 인식’이란 ‘상카라(형성된 것들)는 항상하다’라고 이와 같이 일어난 전도된 인식이다. 견해와 마음의 전도를 버림으로써 인식의 전도를 버린다는 측면에서 ‘인식’을 취한 것이거나, 인식을 머리로 하여 그것들(견해와 마음) 또한 포함하는 것으로 보아야 한다. ‘기쁨(nandi)’은 기쁨이 수반된 갈애를 말한다. 나머지는 설해진 방식 그대로이다.

---

วิหรตีติ อิมินา กายานุปสฺสนาสมงฺคิโน อิริยาปถวิหาโร วุตฺโตติ อาห – ‘‘อิริยตี’’ติ, อิริยาปถํ ปวตฺเตตีติ อตฺโถ. อารมฺมณกรณวเสน อภิพฺยาปนโต ‘‘ตีสุ ภเวสู’’ติ วุตฺตํ, อุปฺปชฺชนวเสน ปน กิเลสา ปริตฺตภูมกา เอวาติ. ยทิปิ กิเลสานํ ปหานํ อาตาปนนฺติ ตํ สมฺมาทิฏฺฐิอาทีนมฺปิ อตฺเถว, อาตปฺป-สทฺโทวิย ปน อาตาป-สทฺโทปิ วีริเย เอว นิรุฬฺโหติ วุตฺตํ ‘‘วีริยสฺเสตํ นาม’’นฺติ. อถ วา ปฏิปกฺขปฺปหาเน สมฺปยุตฺตธมฺมานํ อพฺภุสฺสหนวเสน ปวตฺตมานสฺส วีริยสฺส สาติสยํ ตทาตาปนนฺติ วีริยเมว ตถา วุจฺจติ, น อญฺเญ ธมฺมา.

‘머문다(viharati)’는 것은 신수관(身隨觀)을 갖춘 자의 위의(威儀, iriyāpatha)에 의한 머묾을 말한 것이기에 ‘위의를 행한다(iriyatī)’, 즉 위의를 전개한다는 의미이다. 대상을 취하는 방식으로 널리 미치기 때문에 ‘세 가지 존재[三有]에서’라고 설해졌으나, 일어나는 방식에 있어서 번뇌들은 단지 욕계의 수준[欲界地]일 뿐이다. 번뇌를 제거하는 것이 ‘열기(ātāpana, 燒灼)’이지만 그것은 정견(正見) 등에도 존재한다. 그러나 ‘아따빠(ātappa)’라는 말처럼 ‘아따빠(ātāpa)’라는 말도 오직 정진(精進, vīriya)에만 정착되었기에 ‘이것은 정진의 이름이다’라고 설해졌다. 혹은 반대되는 것을 제거함에 있어서 결합된 법들을 분발시키는 방식으로 전개되는 정진이 각별히 그것들을 태우는 것이므로, 정진만을 그렇게 부르는 것이지 다른 법들을 말하는 것은 아니다.

---

อาตาปีติ จายมีกาโร ปสํสาย, อติสยสฺส วา ทีปโกติ อาตาปีคหเณน สมฺมปฺปธานสมงฺคิตํ ทสฺเสติ. สมฺมา สมนฺตโต สามญฺจ ปชานนฺโต สมฺปชาโน, อสมฺมิสฺสโต ววตฺถาเน อญฺญธมฺมานุปสฺสิตาภาเวน [Pg.455] สมฺมา อวิปรีตํ, สพฺพาการปชานเนน สมนฺตโต, อุปรูปริ วิเสสาวหภาเวน ปวตฺติยา สามํ ปชานนฺโตติ อตฺโถ. ยทิ ปญฺญาย อนุปสฺสติ, กถํ สติปฏฺฐานตาติ อาห ‘‘น หี’’ติอาทิ. ตสฺมา สติยา ลทฺธุปการาย เอว ปญฺญาย เอตฺถ ยถาวุตฺเต กาเย กมฺมฏฺฐานิโก ภิกฺขุ อนุปสฺสโก, ตสฺมา ‘‘กายานุปสฺสี’’ติ วุจฺจติ. อนฺโตสงฺเขโป อนฺโตลีนตา, โกสชฺชนฺติ อตฺโถ. อุปายปริคฺคโหติ เอตฺถ สีลวิโสธนาทิ คณนาทิ อุคฺคหโกสลฺลาทิ จ อุปาโย, ตพฺพิปริยายโต อนุปาโย เวทิตพฺโพ. ยสฺมา จ อุปฏฺฐิตสฺสตี ยถาวุตฺตํ อุปายํ น ปริจฺจชติ, อนุปายญฺจ น อุปาทิยติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘มุฏฺฐสฺสติ…เป… อสมตฺโถ โหตี’’ติ. เตนาติ อุปายานุปายานํ ปริคฺคหปริวชฺชเนสุ อปริจฺจาคาปริคฺคเหสุ จ อสมตฺถภาเวน. อสฺส โยคิโน.

‘아따삐(ātāpī, 열성적인)’에서 이 ‘이(ī)’라는 접미사는 찬탄 혹은 탁월함을 나타내는 것이니, ‘아따삐’라는 표현을 통해 사정근(四正勤)을 갖추었음을 나타낸다. 바르게, 두루, 그리고 스스로 아는 자가 ‘삼빠자노(sampajāno, 바른 알아차림이 있는)’이다. 섞이지 않게 확정함에 있어서 다른 법을 관찰함이 없으므로 ‘바르게(sammā)’이고 뒤바뀜이 없는 것이며, 모든 양상으로 알기에 ‘두루(samantato)’이고, 위로 더욱 수승한 차별을 가져오는 방식으로 전개됨으로써 ‘스스로(sāmaṃ)’ 안다는 의미이다. 만약 통찰지(paññā)로 관찰한다면 어떻게 마음챙김의 확립(satipaṭṭhāna, 사념처)이 되는가라는 물음에 ‘그렇지 않다’는 등의 구절로 답하였다. 그러므로 마음챙김의 도움을 받은 통찰지에 의해서만 여기서 설해진 대로 몸을 명상 주제[業處]로 삼는 비구는 관찰하는 자가 되며, 그래서 ‘몸을 관찰하는 자(kāyānupassī)’라고 불린다. ‘안으로의 위축(antosaṅkhepo)’은 안으로 침잠된 상태, 즉 해태(kosajja)를 의미한다. ‘방편을 거머쥠[取]’에서 방편이란 여기서 계를 청정히 함 등과 숫자를 세는 것[算數], 익히는 법에 능숙함 등을 말하며, 그 반대되는 것으로부터 방편이 아님을 알아야 한다. 마음챙김이 확립된 자는 설해진 방편을 버리지 않고 방편 아닌 것을 취하지 않으므로, ‘마음챙김을 망각한 자는... (중략) ... 무능력하게 된다’라고 설해진 것이다. ‘그것에 의해서’란 방편을 취하고 방편 아닌 것을 멀리함에 있어서, 혹은 [방편을] 버리지 않고 [방편 아닌 것을] 취하지 않음에 있어서 무능력한 상태를 말한다. ‘그 수행자에게’라는 뜻이다.

---

ยสฺมา สติเยเวตฺถ สติปฏฺฐานํ วุตฺตา, ตสฺมาสฺส สมฺปยุตฺตธมฺมา วีริยาทโย องฺคนฺติ อาห – ‘‘สมฺปโยคงฺคญฺจสฺส ทสฺเสตฺวา’’ติ. องฺค-สทฺโท เจตฺถ การณปริยาโย ทฏฺฐพฺโพ. สติคฺคหเณเนเวตฺถ สมฺมาสมาธิสฺสปิ คหณํ ทฏฺฐพฺพํ ตสฺสา สมาธิกฺขนฺเธ สงฺคหิตตฺตา. ยสฺมา วา สติสีเสนายํ เทสนา. น หิ เกวลาย สติยา กิเลสปฺปหานํ สมฺภวติ, นิพฺพานาธิคโม วา, นาปิ เกวลา สติ ปวตฺตติ, ตสฺมาสฺส ฌานเทสนายํ สวิตกฺกาทิวจนสฺส วิย สมฺปโยคงฺคทสฺสนตาติ องฺค-สทฺทสฺส อวยวปริยายตา ทฏฺฐพฺพา. ปหานงฺคนฺติ ‘‘วิวิจฺเจว กาเมหี’’ติอาทีสุ วิย ปหาตพฺพงฺคํ ทสฺเสตุํ. ยสฺมา เอตฺถ ปุพฺพภาคมคฺโค อธิปฺเปโต, น โลกุตฺตรมคฺโค, ตสฺมา ปุพฺพภาคิยเมว วินยํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตทงฺควินเยน วา วิกฺขมฺภนวินเยน วา’’ติ อาห. อสฺสาติ โยคิโน. เตสํ ธมฺมานนฺติ เวทนาทิธมฺมานํ. เตสญฺหิ ตตฺถ อนธิปฺเปตตฺตา ‘‘อตฺถุทฺธารนเยเนตํ วุตฺต’’นฺติ อาห. ยํ ปนาติ วิภงฺเค, วิภงฺคปกรเณติ อธิปฺปาโย. เอตฺถาติ ‘‘โลเก’’ติ เอตสฺมึ ปเท, ตา จ โลกิยา เอว อนุปสฺสนา นาม สมฺมสนนฺติ กตฺวา.

여기서는 오직 마음챙김(sati)만을 마음챙김의 확립(satipaṭṭhāna)이라 불렀으므로, 그와 결합된 법들인 정진 등은 그 구성 요소[支]라고 하여 ‘그것의 결합된 요소들을 나타내어’라고 설해졌다. 여기서 ‘요소(aṅga)’라는 말은 원인(kāraṇa)의 동의어로 보아야 한다. 마음챙김을 언급함으로써 여기서 바른 삼매(samma-samādhi) 또한 포함된 것으로 보아야 하니, 그것이 삼매의 무더기[定蘊]에 포함되기 때문이다. 혹은 마음챙김을 우두머리로 하여 이 가르침이 설해졌기 때문이다. 오직 마음챙김만으로는 번뇌의 제거가 불가능하고 열반의 증득도 불가능하며, 또한 홀로 마음챙김만 일어나는 것도 아니기 때문이다. 그러므로 선정의 가르침에서 일으킨 생각[尋, vitakka] 등의 표현처럼 결합된 요소를 나타내는 것이므로, ‘요소’라는 말은 구성 부분(avayava)의 의미로 보아야 한다. ‘제거의 요소(pahānaṅga)’란 ‘감각적 욕망들을 멀리하여’ 등의 구절에서처럼 제거해야 할 요소를 나타내기 위함이다. 여기서는 예비 단계의 도[前者道]가 의도된 것이지 출세간의 도가 아니므로, 예비 단계의 제어[律儀]를 나타내기 위해 ‘부분적인 제어(tadaṅga-vinaya)에 의해서나 억누름에 의한 제어(vikkhambhana-vinaya)에 의해서’라고 설해졌다. ‘그에게’란 수행자에게라는 뜻이다. ‘그 법들의’란 수(受) 등의 법들을 말한다. 그것들이 거기서 의도된 것이 아니기에 ‘이것은 요지(要旨)를 추출하는 방식(atthuddhāra-naya)으로 설해진 것’이라고 하였다. ‘그런데 어떤 것은’이란 위방가(Vibhaṅga, 分別論)에서, 즉 위방가빠까라나(Vibhaṅga-ppakaraṇa)에서의 의도이다. ‘여기서’란 ‘세상에서(loke)’라는 이 단어에서이며, 그것들은 세간적인 관찰들을 위빳사나[思惟]라고 하기 때문이다.

---

ทุกฺขโตติ วิปริณามสงฺขารทุกฺขตาหิ ทุกฺขสภาวโต, ทุกฺขาติ อนุปสฺสิตพฺพาติ อตฺโถ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. โย สุขํ [Pg.456] ทุกฺขโต อทฺทาติ โย ภิกฺขุ สุขํ เวทนํ วิปริณามทุกฺขตาย ทุกฺขนฺติ ปญฺญาจกฺขุนา อทฺทกฺขิ. ทุกฺขมทฺทกฺขิ สลฺลโตติ ทุกฺขเวทนํ ปีฬาชนนโต อนฺโตตุทนโต ทุนฺนีหรณโต จ สลฺลนฺติ อทฺทกฺขิ ปสฺสิ. อทุกฺขมสุขนฺติ อุเปกฺขาเวทนํ. สนฺตนฺติ สุขทุกฺขานํ วิย อโนฬาริกตาย ปจฺจยวเสน วูปสนฺตสภาวตฺตา จ สนฺตํ. อนิจฺจโตติ หุตฺวา อภาวโต อุทยพฺพยวนฺตโต ตาวกาลิกโต นิจฺจปฏิกฺเขปโต จ อนิจฺจนฺติ โย อทฺทกฺขิ. ส เว สมฺมทฺทโส ภิกฺขูติ โส ภิกฺขุ เอกํเสน, ปริพฺยตฺตํ วา เวทนาย สมฺมา ปสฺสนโกติ อตฺโถ.

‘괴로움이라고(dukkhato)’란 변화에 의한 괴로움[變苦]과 형성된 것에 의한 괴로움[行苦]으로 인해 괴로운 자성(自性)을 지녔으므로, 괴로움이라고 관찰해야 한다는 의미이다. 나머지 두 구절(무상, 무아)에서도 이와 같은 방식이다. ‘즐거움을 괴로움으로 본 자’란 어떤 비구가 즐거운 느낌을 변화에 의한 괴로움의 측면에서 괴로움이라고 지혜의 눈으로 본 것을 말한다. ‘괴로움을 화살로 보았다’란 괴로운 느낌을 고통을 일으키고 안을 찌르며 뽑아내기 어렵다는 측면에서 화살(salla)로 보았고 관찰했다는 것이다. ‘괴롭지도 즐겁지도 않은 것’이란 평온한 느낌[憂畢叉]을 말한다. ‘평화롭다고(santanti)’란 즐거움이나 괴로움처럼 거칠지 않기 때문이며, 조건에 따라 가라앉은 자성을 지녔기에 평화롭다는 것이다. ‘무상하다고(aniccato)’란 생겨났다가 없어지기 때문이며, 일어나고 사라짐[生滅]을 가졌고 일시적이며 항상함을 부정하기 때문에 무상하다고 본 자를 말한다. ‘그가 참으로 바르게 보는 비구이다’란 그 비구는 결정적으로, 혹은 분명하게 느낌에 대해 바르게 보는 자라는 의미이다.

---

ทุกฺขาติปีติ สงฺขารทุกฺขตาย ทุกฺขา อิติปิ. สพฺพํ ตํ เวทยิตํ ทุกฺขสฺมึ อนฺโตคธํ ปริยาปนฺนนฺติ วทามิ สงฺขารทุกฺขนฺติ วตฺตพฺพโต. สุขทุกฺขโตปิ จาติ สุขาทีนํ ฐิติวิปริณามญาณสุขตาย จ วิปริณามฏฺฐิติอญฺญาณทุกฺขตาย จ วุตฺตตฺตา ติสฺโสปิ สุขโต ติสฺโสปิ จ ทุกฺขโต อนุปสฺสิตพฺพาติ อตฺโถ. สตฺต อนุปสฺสนา เหฏฺฐา ปกาสิตา เอว.

괴로움이라는 것은 행고성(行苦性) 때문에 괴로움이라고도 한다. 모든 느껴진 것(受)은 행고라고 불러야 마땅하므로 괴로움 속에 포함되고 속해 있다고 나는 말한다. '즐거움이나 괴로움에서도'라는 것은 즐거운 것 등의 머묾과 변괴를 아는 즐거움 때문에, 그리고 변괴와 머묾을 알지 못하는 괴로움 때문에 설해졌으므로, 세 가지(受)를 즐거움으로도 관찰해야 하고 세 가지를 괴로움으로도 관찰해야 한다는 뜻이다. 일곱 가지 관찰(anupassanā)은 앞에서 이미 밝혀졌다.

---

อารมฺมณา…เป… เภทานนฺติ รูปาทิอารมฺมณนานตฺตสฺส นีลาทิตพฺเภทสฺส, ฉนฺทาทิอธิปตินานตฺตสฺส หีนาทิตพฺเภทสฺส, ญาณฌานาทิสหชาตนานตฺตสฺส สสงฺขาริกาสงฺขาริก-สวิตกฺก-สวิจาราทิตพฺเภทสฺส, กามาวจราทิภูมินานตฺตสฺส, อุกฺกฏฺฐมชฺฌิมาทิตพฺเภทสฺส, กุสลาทิกมฺมนานตฺตสฺส, เทวคติสํวตฺตนิยตาทิตพฺเภทสฺส, กณฺหสุกฺกวิปากนานตฺตสฺส, ทิฏฺฐธมฺมเวทนียตาทิตพฺเภทสฺส, ปริตฺตภูมกาทิกิริยานานตฺตสฺส, ติเหตุกาทิตพฺเภทสฺส วเสน อนุปสฺสิตพฺพนฺติ โยชนา. อาทิ-สทฺเทน สวตฺถุกาวตฺถุกาทินานตฺตสฺส ปุคฺคลตฺตยสาธารณาทิตพฺเภทสฺส จ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. สราคาทีนนฺติ มหาสติปฏฺฐานสุตฺเต (ที. นิ. ๒.๓๘๑; ม. นิ. ๑.๑๑๔) อาคตานํ สราควีตราคาทิเภทานํ. สลกฺขณ-สามญฺญลกฺขณานนฺติ ผุสนาทิตํตํสลกฺขณานญฺเจว อนิจฺจตาทิสามญฺญลกฺขณานญฺจ วเสนาติ โยชนา.

'대상... 차이들'이란 색(色) 등의 대상의 다양성과 청색 등의 그 차이, 욕구(chanda) 등의 증상(增上)의 다양성과 하급 등의 그 차이, 지혜와 선정 등의 구생(俱生)의 다양성과 유행(有行)·무행(無行)·유심(有尋)·유사(有伺) 등의 그 차이, 욕계 등의 지(地)의 다양성, 우수·중간 등의 그 차이, 선(善) 등의 업의 다양성, 천상에 가는 등의 그 차이, 흑·백의 과보의 다양성, 현법수(現法受) 등의 그 차이, 소지(少地) 등의 작용의 다양성, 삼인(三因) 등의 그 차이에 따라 관찰해야 한다는 연결이다. '등(ādi)'이라는 말로 유근(有根)·무근(無根) 등의 다양성과 세 부류의 사람에게 공통되는 등의 그 차이가 포함되는 것으로 보아야 한다. '탐욕이 있는 것 등'이란 대념처경에서 전해지는 탐욕이 있는 것과 탐욕을 여읜 것 등의 구분을 말한다. '자상(自相)과 공상(共相)'이란 닿음(phusanā) 등의 각각의 자상과 무상함 등의 공상에 따라 관찰해야 함을 의미한다.

---

สุญฺญตธมฺมสฺสาติ อนตฺตตาสงฺขาตสุญฺญตสภาวสฺส. ‘‘สลกฺขณ-สามญฺญลกฺขณาน’’นฺติ หิ อิมินา โย อิโต พาหิรเกหิ สามินิวาสีการกเวทกอธิฏฺฐายกภาเวน ปริกปฺปิโต อตฺตา, ตสฺส สงฺขาเรสุ นิจฺจตา สุขตา วิย กตฺถจิปิ อภาโว วิภาวิโต. นตฺถิ เอเตสํ อตฺตาติ อนตฺตา, ยสฺมา ปน สงฺขาเรสุ เอกธมฺโมปิ อตฺตา [Pg.457] น โหติ, ตสฺมา เต น อตฺตาติปิ อนตฺตาติ อยํ เตสํ สุญฺญตธมฺโม. ตสฺส สุญฺญตธมฺมสฺส, ยํ วิภาเวตุํ อภิธมฺเม (ธ. ส. ๑๒๑) ‘‘ตสฺมึ โข ปน สมเย ธมฺมา โหนฺตี’’ติอาทินา สุญฺญตวารเทสนา วุตฺตา. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

'공한 법의'란 무아(無我)라고 불리는 공한 자성(自性)을 가진 것의 뜻이다. '자상과 공상'이라는 이 말에 의해, 이 가르침 밖의 사람들이 주인, 거주자, 행위자, 수용자, 주재자라고 상정하는 자아가 상(常)이나 낙(樂)처럼 형성된 것들(行들) 어디에도 없다는 것이 밝혀졌다. '이것들에게는 자아가 없다'라고 해서 무아이며, 또한 형성된 것들 중에는 단 하나의 법도 자아가 되지 않기 때문에 '그것들은 자아가 아니다'라고 해서 무아인 것, 이것이 그것들의 공한 법이다. 그 공한 법을 밝히기 위해 아비달마에서 '그때에 법들이 있다'라는 등으로 공(空)의 부(部)의 설법이 설해졌다. 나머지는 쉽게 알 수 있는 것이다.

---

อมฺพปาลิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

암바빨리 경 주석이 끝났다.

---

๒. สติสุตฺตวณฺณนา

2. 사띠 경(마음챙김 경) 주석

---

๓๖๘. สรตีติ สโต. อยํ ปน น ยาย กายจิ สติยา สโต, อถ โข เอทิสายาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘กายาทิอนุปสฺสนาสติยา’’ติ อาห. จตุสมฺปชญฺญปญฺญายาติ จตุพฺพิธสมฺปชญฺญปญฺญาย, อภิกฺกมนํ อภิกฺกนฺตนฺติ อาห – ‘‘อภิกฺกนฺตํ วุจฺจติ คมน’’นฺติ. ตถา ปฏิกฺกมนํ ปฏิกฺกนฺตนฺติ วุตฺตํ – ‘‘ปฏิกฺกนฺตํ นิวตฺตน’’นฺติ. นิวตฺตนญฺจ นิวตฺติมตฺตํ, นิวตฺติตฺวา ปน คมนํ คมนเมว. กายํ อภิหรนฺโต อภิคมนวเสน กายํ นาเมนฺโต. ฐานนิสชฺชาสยเนสุ โย คมนาทิวิธินา กายสฺส ปุรโต อภิหาโร, โส อภิกฺกโม, ปจฺฉโต อปหรณํ ปฏิกฺกโมติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ฐาเนปี’’ติอาทิมาห. อาสนสฺสาติ ปีฐกาทิอาสนสฺส. ปุริมองฺคาภิมุโขติ อฏนิกาทิปุริมาวยวาภิมุโข. สํสรนฺโตติ สํสปฺปนฺโต. ปจฺจาสํสรนฺโตติ ปฏิอาสปฺปนฺโต. เอเสว นโยติ อิมินา สรีรสฺเสว อภิมุขสํสปฺปนปฏิอาสปฺปนานิ นิทสฺเสติ.

368. 기억하기 때문에 마음챙기는 자(sato)이다. 그러나 이것은 어떤 아무 마음챙김으로나 마음챙기는 자가 아니라, 바로 이러한 것이라는 점을 나타내기 위해 '신념처 등의 관찰의 마음챙김으로'라고 하였다. '네 가지 정지(正知)의 지혜로'란 네 종류의 바른 알아차림의 지혜를 말한다. 나아가는 것을 '나아감(abhikkanta)'이라 하였으니, '나아감은 가는 것이라 한다'라고 하였다. 마찬가지로 물러가는 것을 '물러남(paṭikkanta)'이라 하였으니, '물러남은 되돌아오는 것'이라 하였다. 되돌아옴은 단지 되돌아오는 것일 뿐이며, 되돌아와서 가는 것은 가는 것일 뿐이다. 몸을 앞으로 가져가는 것은 나아가며 가는 것으로 몸을 구부리는 것이다. 서거나 앉거나 눕는 중에 가는 것 등의 방식으로 몸을 앞으로 가져가는 것이 나아감이며, 뒤로 물러나는 것이 물러남임을 나타내기 위해 '서 있는 때에도' 등을 말하였다. '자리의'란 평상 등의 자리이다. '앞쪽을 향한'이란 틀(aṭanika) 등의 앞부분을 향한 것이다. '나아가는'이란 미끄러지듯 나아가는 것이다. '다시 물러나는'이란 뒤로 미끄러지는 것이다. 이와 같은 방식이 몸의 앞쪽으로의 움직임과 뒤쪽으로의 움직임을 보여주는 것이다.

---

สมฺมา ปชานนํ สมฺปชานํ. เตน อตฺตนา กาตพฺพกิจฺจสฺส กรณสีโล สมฺปชานการีติ อาห – ‘‘สมฺปชญฺเญน สพฺพกิจฺจการี’’ติ. สมฺปชานเมว หิ สมฺปชญฺญํ. สมฺปชญฺญสฺเสว วา การีติ สมฺปชญฺญสฺเสว กรณสีโล. สมฺปชญฺญํ กโรเตวาติ อภิกฺกนฺตาทีสุ อสมฺโมหํ อุปฺปาเทติ เอว, สมฺปชานสฺเสว วา กาโร เอตสฺส อตฺถีติ สมฺปชานการี.

바르게 아는 것이 정지(正知, 분명한 앎)이다. 그것으로 자신이 해야 할 일을 하는 성품을 가진 자를 '바르게 알아차리며 행하는 자(sampajānakārī)'라고 하였으니, '바른 알아차림으로 모든 일을 하는 자'라는 뜻이다. 정지(sampajāna)가 곧 정지(sampajañña)이기 때문이다. 혹은 정지를 행하는 자가 '정지의 행자'이니, 정지를 행하는 성품을 가진 자이다. 정지를 행한다는 것은 나아감 등에서 미혹되지 않음을 일으키는 것이며, 혹은 정지하는 자의 행함이 그에게 있다는 것이 '바르게 알아차리며 행하는 자'이다.

---

ธมฺมโต วฑฺฒิตสงฺขาเตน สห อตฺเถน วตฺตตีติ สาตฺถกํ, อภิกฺกนฺตาทิ, สาตฺถกสฺส สมฺปชานนํ สาตฺถกสมฺปชญฺญํ. สปฺปายสฺส อตฺตโน [Pg.458] อุปการาวหสฺส หิตสฺส สมฺปชานนํ สปฺปายสมฺปชญฺญํ. อภิกฺกมาทีสุ ภิกฺขาจารโคจเร, อญฺญตฺถาปิ จ ปวตฺเตสุ อวิชหิเต กมฺมฏฺฐานสงฺขาเต โคจเร สมฺปชญฺญํ โคจรสมฺปชญฺญํ. อภิกฺกมาทีสุ อสมฺมุยฺหนเมว สมฺปชญฺญํ อสมฺโมหสมฺปชญฺญํ. ปริคฺคณฺหิตฺวาติ ตุลยิตฺวา ตีเรตฺวา, ปฏิสงฺขายาติ อตฺโถ. สงฺฆทสฺสเนเนว อุโปสถปวารณาทิอตฺถํ คมนํ สงฺคหิตํ. อสุภทสฺสนาทีติ อาทิ-สทฺเทน กสิณปริกมฺมาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิวริตุํ ‘‘เจติยํ ทิสฺวาปิ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อรหตฺตํ ปาปุณาตีติ อุกฺกฏฺฐนิทฺเทโส เอโส. สมถวิปสฺสนุปฺปาทนมฺปิ หิ ภิกฺขุโน วุทฺธิ เอว. ทกฺขิณทฺวาเรติ เจติยงฺคณสฺส ทกฺขิณทฺวาเร, ตถา ปจฺฉิมทฺวาเรติอาทีสุ. อภยวาปิ ปาฬิยนฺติ อภยวาปิยา ปุรตฺถิมตีเร.

법에 따라 증장된 것이라는 의미와 함께 존재하므로 '유익한 것(sātthaka)'이다. 나아감 등 유익한 것을 바르게 아는 것이 '유익한 정지'이다. 자신에게 도움이 되는 적절한 이익을 바르게 아는 것이 '적절한 정지'이다. 나아감 등에서 탁발의 영역(gocara)이나 다른 곳에서 작용할 때 버려지지 않는 업처라고 불리는 영역에 대한 정지가 '행경(行境) 정지'이다. 나아감 등에서 미혹되지 않는 것 자체가 정지이니 '불미혹 정지'이다. '파악하여'란 저울질하고 판정하여, 즉 '심사숙고하여'라는 뜻이다. 승가를 뵙는 것만으로도 포살이나 자자 등을 위한 가는 것이 포함된다. '부정(不淨)을 보는 것 등'이란 '등'이라는 말로 까시나(kasiṇa) 예비 수행 등이 포함되는 것으로 보아야 한다. 간략하게 말한 의미를 상세히 풀이하기 위해 '대탑을 보고서도' 등을 말하였다. '아라한과를 얻는다'는 것은 최상의 성취를 나타낸 것이다. 사마타와 위빳사나를 일으키는 것도 비구에게는 참된 증장이기 때문이다. '남쪽 문에서'란 대탑 마당의 남쪽 문을 말하며, '서쪽 문에서' 등도 마찬가지이다. '아바야 저수지'란 경문에서 아바야 저수지의 동쪽 기슭을 말한다.

---

พุทฺธวํส-อริยวํส-เจติยวํส-ทีปวํสาทิวํสกถนโต มหาอริยวํสภาณโก เถโร. ปญฺญายนฏฺฐาเนติ เจติยสฺส ปญฺญายนฏฺฐาเน. เอกปทุทฺธาเรติ ปทุทฺธารปติฏฺฐานปริวตฺตนํ อกตฺวา เอกสฺมึเยว อวฏฺฐาเน. เกจีติ อภยคิริวาสิโน.

불종성(佛種性)·성종성(聖種性)·탑종성(塔種性)·도종성(島種性) 등의 계보를 설하므로 '대성종성송지자(大聖種성誦持者) 장로'이다. '나타나는 곳에서'란 대탑이 나타나는 곳을 말한다. '한 발자국을 떼는 중에'란 발을 떼고 놓는 위치의 변경 없이 오직 한 자리에서 머무는 것을 말한다. '어떤 이들'이란 아바야기리 사원에 사는 자들이다.

---

ตสฺมึ ปนาติ สาตฺถกสมฺปชญฺญวเสน ปริคฺคหิตอตฺเถปิ คมเน. อตฺโถ นาม ธมฺมโต วฑฺฒีติ ยํ สาตฺถกนฺติ อธิปฺเปตํ คมนํ, ตํ สปฺปายเมวาติ สิยา กสฺสจิ อาสงฺกาติ ตนฺนิวตฺตนตฺถํ ‘‘เจติยทสฺสนํ ตาวา’’ติอาทิ อารทฺธํ. จิตฺตกมฺมรูปกานิ วิยาติ จิตฺตกมฺมกตา ปฏิมาโย วิย, ยนฺตปโยเคน วา วิจิตฺตกมฺมา ปฏิมาย สทิสา ยนฺตรูปกา วิย. อสมเปกฺขนํ เคหสฺสิตอญฺญาณุเปกฺขาวเสน อารมฺมเณ อโยนิโส โอโลกนาทิ. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา อุปฺปชฺชติ อุเปกฺขา พาลสฺส มูฬฺหสฺส ปุถุชฺชนสฺสา’’ติอาทิ (ม. นิ. ๓.๓๐๘). หตฺถิอาทิสมฺมทฺเทน ชีวิตนฺตราโย. วิสภาครูปทสฺสนาทินา พฺรหฺมจริยนฺตราโย.

‘Tasmiṃ pana’(그것에 있어서는)라는 것은 유익한 분명한 앎(sātthakasampajañña)의 힘으로 파악된 유익이 있는 상태에서 가는 것을 의미한다. ‘유익(Attho)’이란 법에 의한 성장을 의미하므로, 유익하다고 의도된 가는 것은 모두 적절한 것(sappāya)이라는 누군가의 의구심이 있을 수 있기에, 이를 방지하기 위해 ‘먼저 제티야를 참배하는 것’ 등을 시작하였다. ‘그림의 형상들처럼’이라는 것은 채색된 불상들과 같거나, 기계 장치를 사용하여 정교하게 만들어진 불상과 유사한 기계 형상들과 같다는 의미이다. ‘부적절하게 바라봄(Asamapekkhana)’은 재가에 속박된 무지의 평온에 의해 대상에 대해 여리작의하지 않게 관찰하는 것 등을 말한다. 이것을 염두에 두고 ‘눈으로 형상을 보고서 어리석고 미혹한 범부에게 평온이 생긴다’(중부 3.308) 등이 설해졌다. 코끼리 등에 짓밟히는 것은 생명의 장애이다. 부적절한 형상을 보는 것 등은 청정범행의 장애이다.

---

ปพฺพชิตทิวสโต ปฏฺฐาย ภิกฺขูนํ อนุวตฺตนกถา อาจิณฺณา, อนนุวตฺตนกถา ปน ตสฺสา อปรา ทุติยา นาม โหตีติ อาห – ‘‘ทฺเว กถา นาม น กถิตปุพฺพา’’ติ. เอวนฺติ อิมินา ‘‘สเจ ปนา’’ติอาทิกํ สพฺพมฺปิ วุตฺตาการํ ปจฺจามสติ, น ‘‘ปุริสสฺส มาตุคามาสุภ’’นฺติอาทิกํ วุจฺจมานํ.

출가한 날부터 비구들에게는 순응하는 말(anuvattanakathā)이 관습이었으나, 순응하지 않는 말은 그것과 다른 두 번째의 것이라고 하여 ‘두 가지 종류의 말은 이전에 한 번도 말해진 적이 없다’라고 하였다. ‘이와 같이(Evaṃ)’라는 것은 ‘만약 ~한다면(sace pana)’ 등으로 시작되는 앞에서 언급된 모든 방식을 가리키는 것이지, ‘남자에 대한 여인의 부정함’ 등으로 언급되는 것만을 가리키는 것이 아니다.

---

โยคกมฺมสฺส [Pg.459] ปวตฺติฏฺฐานตาย ภาวนาย อารมฺมณํ กมฺมฏฺฐานํ วุจฺจตีติ อาห ‘‘กมฺมฏฺฐานสงฺขาตํ โคจร’’นฺติ. อุคฺคเหตฺวาติ ยถา อุคฺคหนิมิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, เอวํ อุคฺคหโกสลฺลสฺส สมฺปาทนวเสน อุคฺคเหตฺวา.

요가 수행(yogakamma)이 일어나는 장소이기에 수행의 대상인 명상 주제를 ‘업처(kammaṭṭhāna)라 일컬어지는 영역(gocara)’이라고 하였다. ‘익히고 나서(Uggahetvā)’라는 것은 익힘의 표상(uggahanimitta)이 생기도록 익힘의 숙달을 성취함으로써 익히는 것을 의미한다.

---

หรตีติ กมฺมฏฺฐานํ ปวตฺเตติ, ยาว ปิณฺฑปาตปฏิกฺกมา อนุยุญฺชตีติ อตฺโถ. น ปจฺจาหรตีติ อาหารูปโภคโต ยาว ทิวาฏฺฐานุปสงฺกมนา กมฺมฏฺฐานํ น ปฏิเนติ. สมาทาย วตฺตติ สมฺมา อาทิยิตฺวา เตสํ วตฺตานํ ปริปูรณวเสน วตฺตติ. สรีรปริกมฺมนฺติ มุขโธวนาทิสรีรปฏิชคฺคนํ. ทฺเว ตโย ปลฺลงฺเกติ ทฺเว ตโย นิสชฺชาวาเร ทฺเว ตีณิ อุณฺหาสนานิ. เตนาห – ‘‘อุสุมํ คาหาเปนฺโต’’ติ. กมฺมฏฺฐานสีเสเนวาติ กมฺมฏฺฐานมุเขเนว กมฺมฏฺฐานํ อวิชหนฺโต เอว. เตน ‘‘ปตฺโตปิ อเจตโน’’ติอาทินา ปวตฺเตตพฺพกมฺมฏฺฐานํ, ยถาปริหริยมานํ วา กมฺมฏฺฐานํ อวิชหิตฺวาติ ทสฺเสติ. ตเถวาติ ติกฺขตฺตุเมว. ปริโภคเจติยโต สรีรเจติยํ ครุตรนฺติ กตฺวา ‘‘เจติยํ วนฺทิตฺวา’’ติ เจติยวนฺทนาย ปฐมํ กรณียตา วุตฺตา. ตถา หิ อฏฺฐกถายํ – ‘‘เจติยํ พาธยมานา โพธิสาขา หริตพฺพา’’ติ วุตฺตา. พุทฺธคุณานุสฺสรณวเสเนว โพธิญฺจ ปณิปาตกรณนฺติ อาห – ‘‘พุทฺธสฺส ภควโต สมฺมุขา วิย นิปจฺจการํ ทสฺเสตฺวา’’ติ. คามสมีเปติ คามสฺส อุปจารฏฺฐาเน.

‘가져간다(Harati)’는 것은 명상 주제를 유지하며 탁발에서 돌아올 때까지 전념한다는 의미이다. ‘가져오지 않는다(Na paccāharatī)’는 것은 음식을 섭취할 때부터 낮 동안 머무는 곳에 도착할 때까지 명상 주제를 되돌려 보내지 않는 것이다. ‘받들어 행한다(Samādāya vattati)’는 것은 그러한 의무(vatta)들을 올바르게 수지하여 충실히 행하는 것이다. ‘몸의 손질(Sarīraparikamma)’이란 세수 등 몸을 보살피는 것이다. ‘두세 번의 가부좌(pallaṅke)’란 두세 번의 앉는 시간, 즉 두세 번의 따뜻한 자리를 말한다. 그래서 ‘열기를 취하게 하며’라고 하였다. ‘명상 주제를 위주로(Kammaṭṭhānasīsena)’라는 것은 명상 주제를 방편으로 하여 명상 주제를 버리지 않는 것이다. 이것으로 ‘발우도 무정물이다’ 등으로 전개되어야 할 명상 주제나, 수행되고 있는 명상 주제를 버리지 않음을 보여준다. ‘그와 같이(Tatheva)’라는 것은 세 번을 의미한다. 사용된 유물인 제티야(paribhogacetiya)보다 사리 제티야(sarīracetiya)가 더 중대하므로 ‘제티야에 예배하고 나서’라고 하여 제티야 예배를 가장 먼저 해야 할 일로 언급하였다. 실제로 주석서에서는 ‘제티야를 가리는 보리수 가지는 제거해야 한다’고 하였다. 부처님의 덕을 사유하는 것(Buddhaguṇānussaraṇa)을 통해서 보리수에도 절을 하는 것을 ‘세존을 직접 대하는 것처럼 공경을 표하며’라고 하였다. ‘마을 가까이에서’란 마을의 경계 구역(upacāra)을 의미한다.

---

ชนสงฺคหณตฺถนฺติ ‘‘มยิ อกเถนฺเต เอเตสํ โก กเถสฺสตี’’ติ ธมฺมานุคฺคเหน ชนสงฺคหณตฺถํ. ตสฺมาติ ยสฺมา ‘‘ธมฺมกถา นาม กเถตพฺพา เอวา’’ติ อฏฺฐกถาจริยา วทนฺติ, ยสฺมา จ ธมฺมกถา กมฺมฏฺฐานวินิมุตฺตา นาม นตฺถิ, ตสฺมา. กมฺมฏฺฐานสีเสเนวาติ อตฺตนา ปริหริยมานํ กมฺมฏฺฐานํ อวิชหนฺโต ตทนุคุณํเยว ธมฺมกถํ กเถตฺวา. อนุโมทนํ กตฺวาติ เอตฺถาปิ ‘‘กมฺมฏฺฐานสีเสเนวา’’ติ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. สมฺปตฺตปริจฺเฉเทเนวาติ ปริจิโต อปริจิโตติอาทิวิภาคํ อกตฺวา สมฺปตฺตโกฏิยา เอว, สมาคมมตฺเตเนวาติ อตฺโถ. ภเยติ ปรจกฺกาทิภเย.

‘사람들을 섭수하기 위해(Janasaṅgahaṇattha)’란 ‘내가 말하지 않으면 누가 이들에게 말하겠는가’라며 법의 보시로 사람들을 돕기 위함이다. ‘그러므로(Tasmā)’라는 것은 주석서의 스승들이 ‘법문은 설해져야만 하는 것이다’라고 말하기 때문이며, 명상 주제를 벗어난 법문이란 없기 때문이다. ‘명상 주제를 위주로(Kammaṭṭhānasīsena)’라는 것은 자신이 수행 중인 명상 주제를 버리지 않으면서 그에 부합하는 법문을 설하는 것이다. ‘축원을 하고 나서(Anumodanaṃ katvā)’라는 구절에서도 ‘명상 주제를 위주로’를 가져와 연결해야 한다. ‘찾아오는 대로(Sampattaparicchedenev)’라는 것은 아는 사람인지 모르는 사람인지 구분하지 않고 찾아온 만큼, 즉 만난 것 그 자체를 의미한다. ‘두려움(Bhaya)’이란 외적의 침입 등의 두려움을 말한다.

---

กมฺมชเตโชติ คหณึ สนฺธายาห. กมฺมฏฺฐานวีถึ นาโรหติ ขุทาปริสฺสเมน กิลนฺตกายตฺตา สมาธานาภาวโต. อวเสสฏฺฐาเนติ ยาคุยา [Pg.460] อคฺคหิตฏฺฐาเน. โปงฺขานุโปงฺขนฺติ กมฺมฏฺฐานุปฏฺฐานสฺส อวิจฺเฉท-ทสฺสนเมตํ, ยถา โปงฺขานุโปงฺขํ ปวตฺตาย สรปฏิปาฏิยา อนวิจฺเฉโท, เอวเมตสฺสปิ กมฺมฏฺฐานุปฏฺฐานสฺสาติ วุตฺตํ โหติ.

‘업에서 생긴 열기(Kammajatejo)’는 소화력(gahaṇi)을 염두에 두고 한 말이다. 허기와 피로로 몸이 지쳐서 집중이 되지 않기에 명상의 경로(vīthi)에 오르지 못한다. ‘나머지 장소’란 죽을 받지 않은 곳을 말한다. ‘꼬리에 꼬리를 물고(Poṅkhānupoṅkha)’라는 것은 명상 주제가 나타남에 끊어짐이 없음을 보여주는 것이니, 화살의 깃과 깃이 이어져 화살의 행렬이 끊이지 않는 것처럼, 이 명상 주제의 나타남 또한 그러함을 말한다.

---

นิกฺขิตฺตธุโร ภาวนานุโยเค. วตฺตปฏิปตฺติยา อปูรเณน สพฺพวตฺตานิ ภินฺทิตฺวา. กาเม อวีตราโค โหติ. กาเย อวีตราโค. รูเป อวีตราโค. ยาวทตฺถํ อุทราวเทหํ ภุญฺชิตฺวา เสยฺยสุขํ ปสฺสสุขํ มิทฺธสุขํ อนุยุตฺโต วิหรติ. อญฺญตรํ เทวนิกายํ ปณิธาย พฺรหฺมจริยํ จรตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๒๐; ม. นิ. ๑.๑๘๖) เอวํ วุตฺตํ ปญฺจวิธเจโตวินิพนฺธจิตฺโต. จริตฺวาติ ปวตฺติตฺวา.

수행의 전념에 있어서 ‘짐을 내려놓은 자(Nikkhittadhura)’이다. 의무와 실천을 채우지 않음으로써 모든 의무를 저버린 것이다. ‘감각적 욕망에 대해 탐욕을 여의지 못하고, 신체에 대해 탐욕을 여의지 못하고, 형색에 대해 탐욕을 여의지 못하며, 원하는 만큼 배불리 먹고 누워 있는 즐거움, 옆으로 누운 즐거움, 졸음의 즐거움에 빠져 머문다. 어떤 천신들의 무리에 태어나기를 발원하며 청정범행을 닦는다’(장부 3.320; 중부 1.186)라고 설해진 다섯 가지 마음의 속박(cetovinibandha)에 묶인 자이다. ‘닦아서(Caritvā)’라는 것은 행하여서라는 뜻이다.

---

คตปจฺจาคติกวตฺตวเสนาติ ภาวนาสหิตํเยว ภิกฺขาย คตปจฺจาคตํ คมนปจฺจาคมนํ เอตสฺส อตฺถีติ คตปจฺจาคติกํ, ตเทว วตฺตํ, ตสฺส วเสน. อตฺตโน หิตสุขํ กาเมนฺติ อิจฺฉนฺตีติ อตฺตกามา, ธมฺมจฺฉนฺทวนฺโต. ‘‘ธมฺโม’’ติ หิ หิตํ ตํนิมิตฺตกญฺจ สุขนฺติ. อถ วา วิญฺญูนํ ธมฺมานํ อตฺตนิยตฺตา อตฺตภาวปริจฺฉนฺนตฺตา จ อตฺตา นาม ธมฺโม. เตนาห ภควา – ‘‘อตฺตทีปา, ภิกฺขเว, วิหรถ อตฺตสรณา’’ติอาทิ (สํ. นิ. ๓.๔๓). ตํ กาเมนฺติ อิจฺฉนฺตีติ อตฺตกามา. อุสภํ นาม วีสติ ยฏฺฐิโย. ตาย สญฺญายาติ ตาย ปาสาณสญฺญาย, ‘‘เอตฺตกํ ฐานมาคตา’’ติ ชานนฺตาติ อธิปฺปาโย. โส เอว นโย อยํ ภิกฺขูติอาทิโก โย ฐาเน วุตฺโต, โส เอว นิสชฺชายปิ นโย. ปจฺฉโต อาคจฺฉนฺตานํ ฉินฺนภตฺตภาวภเยนปิ โยนิโสมนสิการํ ปริพฺรูเหติ.

‘가고 돌아오는 의무(Gatapaccāgatikavatta)에 따라’라는 것은 수행을 수반하며 탁발을 위해 가고 돌아오는 것(gamanapaccāgamana)이 그에게 있다는 의미로, 그것이 바로 ‘가고 돌아오는 의무’이며 그에 따른다는 것이다. ‘자신을 사랑하는 자들(Attakāmā)’이란 자신의 이익과 행복을 바라는 이들, 즉 법에 대한 열의(dhammacchanda)가 있는 이들을 말한다. ‘법(Dhamma)’이란 이익과 그것을 원인으로 하는 행복이기 때문이다. 혹은 지혜로운 이들에게 법은 자신에게 속한 것이고 개별적 존재(attabhāva)에 감추어져 있기에 법을 ‘자아(atta)’라고 한다. 그래서 세존께서는 ‘비구들이여, 자신을 섬으로 삼고 자신을 귀의처로 삼아 머물라’(상응부 3.43) 등으로 말씀하셨다. 그것을 바라는 이들이 ‘자신을 사랑하는 자들’이다. ‘우사바(Usabha)’는 20야티(yaṭṭhi)를 말한다. ‘그 표식으로’란 ‘이만큼의 장소에 왔다’는 것을 그 돌의 표식으로 안다는 뜻이다. 서 있는 상태에 대해 언급된 ‘이 비구는’ 등의 방식은 앉아 있는 상태에도 동일하게 적용된다. 뒤따라오는 이들의 식사가 끊길까 걱정하는 마음으로도 여리작의(yonisomanasikāra)를 더욱 증장시킨다.

---

มทฺทนฺตาติ ธญฺญกรณฏฺฐาเน สาลิสีสานิ มทฺทนฺตา. มหาปธานํ ปูเชสฺสามีติ อมฺหากํ อตฺถาย โลกนาเถน ฉ วสฺสานิ กตํ ทุกฺกรจริยํ เอวาหํ ยถาสตฺติ ปูเชสฺสามีติ. ปฏิปตฺติปูชา หิ สตฺถุปูชา, น อามิสปูชาติ. ฐานจงฺกมเมวาติ อธิฏฺฐาตพฺพอิริยาปถกาลวเสน วุตฺตํ, น โภชนาทิกาเลสุ อวสฺสํ กาตพฺพนิสชฺชาย ปฏิกฺเขปวเสน.

‘밟는 자들’이란 타작마당에서 벼 이삭을 밟는 자들을 말한다. ‘위대한 정진(Mahāpadhāna)을 공양하리라’는 것은 우리를 위해 세상을 보호하시는 님(lokanātha)께서 6년 동안 행하신 고행을 내 힘이 닿는 대로 공양하겠다는 의미이다. 실천의 공양(paṭipattipūjā)이야말로 스승에 대한 공양이지 물질의 공양(āmisapūjā)이 아니기 때문이다. ‘서 있거나 걷는 것만’이라는 것은 결심한 위의의 시간에 따른 것을 말하며, 식사 시간 등에 반드시 해야 하는 앉는 자세를 금지하는 의미는 아니다.

---

วีถึ โอตริตฺวา อิโต จิโต อโนโลเกตฺวา ปฐมเมว วีถิโย สลฺลกฺเขตพฺพาติ อาห ‘‘วีถิโย สลฺลกฺเขตฺวา’’ติ. ยํ สนฺธาย [Pg.461] วุจฺจติ – ‘‘ปาสาทิเกน อภิกฺกนฺเตนา’’ติอาทิ. ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถ จา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อาหาเร ปฏิกูลสญฺญํ อุปฏฺฐเปตฺวาติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตนฺติ ‘‘ยาวเทว อิมสฺส กายสฺส ฐิติยา’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๒๓; ๒.๒๔; ๓.๗๕; สํ. นิ. ๔.๑๒๐; อ. นิ. ๖.๕๘; ๘.๙) วุตฺเตหิ อฏฺฐหิ องฺเคหิ สมนฺนาคตํ กตฺวา. เนว ทวายาติอาทิ ปน ปฏิกฺเขปทสฺสนํ.

거리로 내려가서 여기저기를 보지 말고 먼저 길들을 잘 관찰해야 한다는 의미로 ‘길들을 관찰하고서’라고 하였다. ‘우아하게 나아감으로써’ 등이라고 설해지는 것과 관련하여, 그것을 보여주기 위해 ‘거기서’ 등이 설해졌다. ‘음식에 대해 혐오스러운 생각을 확립하고서’ 등에서 설해야 할 내용은 이미 앞서 설한 바와 같다. ‘여덟 가지 요소를 갖춘 것’이란 ‘오직 이 몸을 유지하기 위해’ 등(중아함 1.23 등)으로 설해진 여덟 가지 요소를 갖추게 함을 의미한다. ‘즐거움을 위해서가 아니며’ 등은 [부적절한 목적을] 거부하는 것을 보여주는 것이다.

---

ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกโรติ, ยทิ อุปนิสฺสยสมฺปนฺโน โหตีติ สมฺพนฺโธ. อิทญฺจ ยถา เหฏฺฐา ตีสุ ฐาเนสุ, เอวํ อิโต ปเรสุ ฐาเนสุ อุปเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. ตตฺถ ปจฺเจกโพธิยา อุปนิสฺสยสมฺปทา กปฺปานํ ทฺเว อสงฺขฺเยยฺยานิ สตสหสฺสญฺจ ตชฺชํ ปุญฺญญาณสมฺภารสมฺภรณํ, สาวกโพธิยํ อคฺคสาวกานํ เอกํ อสงฺขฺเยยฺยํ กปฺปสตสหสฺสญฺจ, มหาสาวกานํ กปฺปสตสหสฺสเมว ตชฺชํ สมฺภารสมฺภรณํ, อิตเรสํ อตีตาสุ ชาตีสุ วิวฏฺฏสนฺนิสฺสยวเสน นิพฺพตฺติตํ นิพฺเพธภาคิยํ กุสลํ. พาหิโย ทารุจีริโยติ พาหิยวิสเย ชาตสํวทฺธตาย พาหิโย, ทารุจีรปริหรเณน ทารุจีริโยติ ลทฺธสมญฺโญ. โส หิ อายสฺมา ‘‘ตสฺมาติห เต, พาหิย, เอวํ สิกฺขิตพฺพํ – ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐมตฺตํ ภวิสฺสตี’’ติอาทิวสปฺปวตฺเตน (อุทา. ๑๐) สํขิตฺเตเนว โอวาเทน ขิปฺปตรํ วิเสสํ อธิคจฺฉิ. เตน วุตฺตํ ‘‘ขิปฺปาภิญฺโญ วา โหติ เสยฺยถาปิ เถโร พาหิโย ทารุจีริโย’’ติ. เอวํ มหาปญฺโญ วาติอาทีสุ ยถารหํ วตฺตพฺพนฺติ.

만약 강한 의지처(의지조건)를 갖추었다면 벽지보리를 실현한다는 연결이다. 이것은 앞의 세 곳에서와 마찬가지로, 이후의 다른 곳들에서도 적용하여 연결해야 한다. 거기서 벽지보리를 위한 강한 의지처의 구족은 2아승기 10만 겁 동안 그에 상응하는 복덕과 지혜의 자량을 쌓는 것이고, 성문보리에서 상수제자들은 1아승기 10만 겁 동안, 대제자들은 10만 겁 동안 그에 상응하는 자량을 쌓는 것이며, 그 외의 자들은 과거 생들에서 해탈의 의지처를 통해 생겨난 통찰에 도움이 되는(결택분) 선업이다. ‘바히야 다루찌리야’는 바히야 지방에서 태어나 자랐기에 ‘바히야’이고, 나무껍질 옷을 입었기에 ‘다루찌리야’라는 칭호를 얻었다. 그 존자는 ‘그러므로 바히야여, 그대는 이와 같이 배워야 한다. 본 것에는 오직 본 것만이 있을 것이다’ 등(우다나 10)으로 전개된 요약된 훈계만으로 매우 빠르게 수승한 경지를 증득했다. 그래서 ‘바히야 다루찌리야 장로처럼 매우 빠른 지혜를 가진 자가 된다’라고 설해졌다. ‘이와 같이 큰 지혜를 가진 자’ 등의 표현에서도 적절하게 적용되어야 한다.

---

ตนฺติ อสมฺมุยฺหนํ. เอวนฺติ อิทานิ วุจฺจมานาการทสฺสนํ. อตฺตา อภิกฺกมตีติ อิมินา อนฺธปุถุชฺชนสฺส ทิฏฺฐิคฺคาหวเสน อภิกฺกเม สมฺมุยฺหนํ ทสฺเสติ, อหํ อภิกฺกมามีติ ปน อิมินา มานคฺคาหวเสน, ตทุภยํ ปน ตณฺหาย วินา น โหตีติ ตณฺหาคฺคาหวเสนปิ สมฺมุยฺหนํ ทสฺสิตเมว โหติ, ‘‘ตถา อสมฺมุยฺหนฺโต’’ติ วตฺวา ตํ อสมฺมุยฺหนํ เยน ฆนวินิพฺโภเคน โหติ, ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อภิกฺกมามีติ จิตฺเต อุปฺปชฺชมาเน’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ยสฺมา วาโยธาตุยา อนุคตา เตโชธาตุ อุทฺธรณสฺส ปจฺจโย. อุทฺธรณคติกา หิ เตโชธาตูติ อุทฺธรเณ วาโยธาตุยา ตสฺสา อนุคตภาโว, ตสฺมา อิมาสํ ทฺวินฺนเมตฺถ ธาตูนํ สามตฺถิยโต อธิมตฺตตา, อิตราสญฺจ โอมตฺตตาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอเกกปาทุทฺธรเณ…เป… พลวติโย’’ติ อาห. ยสฺมา ปน เตโชธาตุยา อนุคตา [Pg.462] วาโยธาตุ อติหรณวีติหรณานํ ปจฺจโย. ติริยคติกาย หิ วาโยธาตุยา อติหรณวีติหรเณสุ สาติสโย พฺยาปาโรติ เตโชธาตุยา ตสฺสานุคตภาโว, ตสฺมา อิมาสํ ทฺวินฺนเมตฺถ สามตฺถิยโต อธิมตฺตตา, อิตราสญฺจ โอมตฺตตาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตถา อติหรณวีติหรเณสู’’ติ อาห. สติปิ อนุคมนานุคนฺตพฺพตาวิเสเส เตโชธาตุวาโยธาตุภาวมตฺตํ สนฺธาย ตถา-สทฺทคฺคหณํ.

‘그것’이란 미혹되지 않음이다. ‘이와 같이’는 지금 말해지는 양상을 보여주는 것이다. ‘자아가 나아간다’는 표현으로 어리석은 범부가 견해를 움켜쥐는 힘에 의해 나아감에 있어 미혹됨을 보여주고, ‘내가 나아간다’는 표현으로 자만심을 움켜쥐는 힘에 의해 미혹됨을 보여주며, 그 두 가지는 갈애 없이는 일어나지 않기에 갈애를 움켜쥐는 힘에 의해서도 미혹됨을 보여준 것이 된다. ‘그와 같이 미혹되지 않으면서’라고 말한 뒤, 그 미혹되지 않음이 고체성을 해체함(ghanavinibbhoga)으로써 이루어짐을 보여주기 위해 ‘나아간다는 마음이 일어날 때’ 등을 설하였다. 거기서 풍대(風界)를 뒤따르는 화대(火界)가 [발을] 들어 올림의 조건이 되기 때문이다. 화대는 위로 올라가는 성질을 가졌기에 들어 올릴 때 풍대가 화대를 따르는 상태가 된다. 그러므로 이 두 요소의 능력이 여기서 우세하고 다른 요소들은 열세하다는 것을 보여주기 위해 ‘각각의 발을 들어 올릴 때... (중략) ... 강하다’라고 하였다. 한편 화대를 뒤따르는 풍대는 앞으로 옮김과 비껴 옮김의 조건이 되기 때문이다. 풍대는 옆으로 가는 성질을 가졌기에 앞으로 옮기고 비껴 옮길 때 특별한 작용을 하므로 화대가 풍대를 따르는 상태가 된다. 그러므로 이 두 요소의 능력이 여기서 우세하고 다른 요소들은 열세하다는 것을 보여주기 위해 ‘그와 같이 앞으로 옮기고 비껴 옮길 때’라고 하였다. 뒤따름과 뒤따라짐의 차이가 있음에도 불구하고 단지 화대와 풍대의 상태만을 고려하여 ‘그와 같이’라는 단어를 사용하였다.

---

ตตฺถ อกฺกนฺตฏฺฐานโต ปาทสฺส อุกฺขิปนํ อุทฺธรณํ, ฐิตฏฺฐานํ อติกฺกมิตฺวา ปุรโต หรณํ อติหรณํ. รุกฺขขาณุอาทิปริหรณตฺถํ, ปติฏฺฐิตปาทฆฏฺฏนปริหรณตฺถํ วา ปสฺเสน หรณํ วีติหรณํ. ยาว ปติฏฺฐิตปาโท, ตาว อาหรณํ อติหรณํ, ตโต ปรํ หรณํ วีติหรณนฺติ อยํ วา เอเตสํ วิเสโส. ยสฺมา ปถวีธาตุยา อนุคตา อาโปธาตุ โวสฺสชฺชนสฺส ปจฺจโย. ครุตรสภาวา หิ อาโปธาตูติ โวสฺสชฺชเน ปถวีธาตุยา ตสฺสานุคตภาโว, ตสฺมา ตาสํ ทฺวินฺนเมตฺถ สามตฺถิยโต อธิมตฺตตา, อิตราสญฺจ โอมตฺตตาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘โวสฺสชฺชเน…เป… พลวติโย’’ติ. ยสฺมา ปน อาโปธาตุยา อนุคตา ปถวีธาตุ สนฺนิกฺเขปนสฺส ปจฺจโย. ปติฏฺฐาภาเว วิย ปติฏฺฐาปเนปิ ตสฺสา สาติสยกิจฺจตฺตา อาโปธาตุยา ตสฺสา อนุคตภาโว, ตถา ฆฏฺฏนกิริยาย ปถวีธาตุยา วเสน สนฺนิรุมฺภนสฺส สิชฺฌนโต ตตฺถาปิ ปถวีธาตุยา อาโปธาตุอนุคตภาโว, ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘ตถา สนฺนิกฺเขปนสนฺนิรุมฺภเนสู’’ติ.

거기서 밟고 있던 곳으로부터 발을 들어 올리는 것이 들어 올림(uddharaṇa)이고, 서 있던 곳을 지나 앞으로 옮기는 것이 앞으로 옮김(atiharaṇa)이다. 나무 그루터기 등을 피하기 위해, 혹은 디디고 있는 발과의 충돌을 피하기 위해 옆으로 옮기는 것이 비껴 옮김(vītiharaṇa)이다. 또는 디디고 있는 발까지 가져오는 것이 앞으로 옮김이고, 그 너머로 옮기는 것이 비껴 옮김이라는 것이 이들의 차이점이다. 지대(地界)를 뒤따르는 수대(水界)가 [발을] 내리는 것의 조건이 되기 때문이다. 수대는 무거운 성질을 가졌기에 내릴 때 지대가 수대를 따르는 상태가 된다. 그러므로 이 두 요소의 능력이 여기서 우세하고 다른 요소들은 열세하다는 것을 보여주기 위해 ‘내릴 때... (중략) ... 강하다’라고 하였다. 한편 수대를 뒤따르는 지대가 내려놓음의 조건이 되기 때문이다. 머무는 상태에서와 마찬가지로 내려놓을 때도 지대의 특별한 역할이 있으므로 수대가 지대를 따르는 상태가 된다. 또한 부딪히는 작용에서 지대의 힘으로 눌러 멈춤이 이루어지기에 거기서도 지대가 수대를 따르는 상태가 된다. 그러므로 ‘그와 같이 내려놓고 눌러 멈출 때’라고 설해졌다.

---

ตตฺถาติ ตสฺมึ อภิกฺกมเน, เตสุ วา วุตฺเตสุ อุทฺธรณาทีสุ ฉสุ โกฏฺฐาเสสุ. อุทฺธรเณติ อุทฺธรณกฺขเณ. รูปารูปธมฺมาติ อุทฺธรณากาเรน ปวตฺตา รูปธมฺมา ตํสมุฏฺฐาปกา อรูปธมฺมา จ. อติหรณํ น ปาปุณนฺติ ขณมตฺตาวฏฺฐานโต. ตตฺถ ตตฺเถวาติ ยตฺถ ยตฺถ อุปฺปนฺนา, ตตฺถ ตตฺเถว. น หิ ธมฺมานํ เทสนฺตรสงฺกมนํ อตฺถิ. ปพฺพํ ปพฺพนฺติอาทิ อุทฺธรณาทิโกฏฺฐาเส สนฺธาย สภาคสนฺตติวเสน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อติอิตฺตโร หิ รูปธมฺมานมฺปิ ปวตฺติกฺขโณ, คมนสฺสาทานํ เทวปุตฺตานํ เหฏฺฐุปริยาเยน [Pg.463] ปฏิมุขํ ธาวนฺตานํ สิรสิ ปาเท จ พทฺธขุรธาราสมาคมโตปิ สีฆตโร. ยถา ติลานํ ภชฺชิยมานานํ ตฏตฏายเนน เภโท ลกฺขียติ, เอวํ สงฺขตธมฺมานํ อุปฺปาเทนาติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘ตฏตฏายนฺตา’’ติ วุตฺตํ. อุปฺปนฺนา หิ เอกนฺตโต ภิชฺชนฺตีติ.

‘거기서’란 그 나아감에서, 혹은 언급된 들어 올림 등의 여섯 부분에서라는 뜻이다. ‘들어 올릴 때’란 들어 올리는 찰나에를 의미한다. ‘색·무색법들’이란 들어 올리는 양상으로 전개된 물질적 현상들과 그것을 일으킨 비물질적 현상들을 말한다. 이들은 오직 찰나 동안만 머물기 때문에 앞으로 옮김에 도달하지 못한다. ‘거기서 바로’란 일어난 그 자리 그 자리를 의미한다. 법들이 다른 공간으로 이동하는 것은 없기 때문이다. ‘마디마디’ 등은 들어 올림 등의 부분들을 염두에 두고 유사한 상속(sabhāgasantati)의 관점에서 설해진 것임을 알아야 한다. 물질적 현상들의 전개되는 찰나는 매우 짧아서, 위아래로 마주 보며 달려가는 가마낫사다 신들의 머리와 발에 묶인 면도날들이 서로 마주치는 것보다도 더 빠르다. 볶아지는 깨들이 탁탁 소리를 내며 부서지는 것이 관찰되듯이, 형성된 법들이 생겨남으로써 부서지는 것을 보여주기 위해 ‘탁탁 소리를 내며’라고 하였다. 생겨난 것들은 반드시 파괴되기 때문이다.

---

สทฺธึ รูเปนาติ อิทํ ตสฺส ตสฺส จิตฺตสฺส นิโรเธน สทฺธึ นิรุชฺฌนกรูปธมฺมวเสน วุตฺตํ, ยํ ตโต สตฺตรสมจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ อุปฺปนฺนํ. อญฺญถา ยทิ รูปารูปธมฺมา สมานกฺขณา สิยุํ, ‘‘รูปํ ครุปริณามํ ทนฺธนิโรธ’’นฺติอาทิวจเนหิ วิโรโธ สิยา. ตถา – ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ, ยํ เอวํ ลหุปริวตฺตํ, ยถยิทํ จิตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๑.๔๘) เอวมาทิปาฬิยา จ. จิตฺตเจตสิกา หิ สารมฺมณสภาวา ยถาพลํ อตฺตโน อารมฺมณปจฺจยภูตมตฺถํ วิภาเวนฺตาเยว อุปฺปชฺชนฺตีติ เตสํ ตํสภาวนิปฺผตฺติอนนฺตรํ นิโรโธ, รูปธมฺมา ปน อนารมฺมณา ปกาเสตพฺพา. เอวํ เตสํ ปกาเสตพฺพภาวนิปฺผตฺติ โสฬสหิ จิตฺเตหิ โหตีติ ตงฺขณายุกตา เตสํ อิจฺฉิตา, ลหุกวิญฺญาณสฺส วิสยสงฺคติมตฺตปจฺจยตาย ติณฺณํ ขนฺธานํ, วิสยสงฺคติมตฺตตาย จ วิญฺญาณสฺส ลหุปริวตฺติตา, ทนฺธมหาภูตปจฺจยตาย รูปธมฺมานํ ทนฺธปริวตฺติตา. นานาธาตุยา ยถาภูตญาณํ โข ปน ตถาคตสฺเสว, เตน จ ปุเรชาตปจฺจโย รูปธมฺโมว วุตฺโต, ปจฺฉาชาตปจฺจโย จ ตสฺเสวาติ รูปารูปธมฺมานํ สมานกฺขณตา น ยุชฺชเตว, ตสฺมา วุตฺตนเยเนเวตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

‘물질과 함께’라는 말은 그 각각의 마음의 소멸과 함께 소멸하는 성질을 가진 물질적 법들의 관점에서 설해진 것이며, 이는 그로부터 17번째 마음의 일어나는 순간에 일어난 것이다. 그렇지 않고 만약 물질적 법과 비물질적 법이 같은 순간을 가진다면, ‘물질은 무겁게 변화하고 느리게 소멸한다’는 등의 말씀과 모순될 것이다. 또한 ‘비구들이여, 나는 이 마음만큼 이토록 빨리 변하는 다른 법을 하나도 보지 못하노라’(증지부 1.48)는 등의 경전 문구와도 모순된다. 마음과 마음부수들은 대상을 조건으로 하는 자성을 가져서, 자신의 대상의 조건이 되는 대상을 힘껏 드러내면서 일어나는 것이기에, 그 자성의 성취 직후에 소멸하지만, 물질적 법들은 대상이 없어 드러내 보여야 할 것들이다. 이처럼 그것들이 드러내 보여야 할 상태의 성취는 16번의 마음으로 이루어지기에 그것들이 17번째 마음의 순간까지 수명을 가진다는 것이 인정된다. 가벼운 알음알이가 대상과 만나는 조건이 될 뿐이기에 세 가지 무더기(수, 상, 행)와 알음알이는 가볍게 변화하는 것이고, 느린 근본 물질(대종)이 조건이 되기에 물질적 법들은 느리게 변화하는 것이다. 갖가지 요소에 대한 있는 그대로의 지혜는 오직 여래에게만 있으며, 그분께서 전생조건은 오직 물질적 법이라고 설하셨고 후생조건도 그에 대해서만 말씀하셨기에, 물질적 법과 비물질적 법의 동시성은 성립하지 않는다. 그러므로 여기서 그 뜻은 위에서 설한 방식대로 이해되어야 한다.

---

อญฺญํ อุปฺปชฺชเต จิตฺตํ, อญฺญํ จิตฺตํ นิรุชฺฌตีติ ยํ ปุริมุปฺปนฺนํ จิตฺตํ, ตํ อญฺญํ, ตํ ปน นิรุชฺฌนฺตํ อปรสฺส อนนฺตราทิปจฺจโย หุตฺวา เอว นิรุชฺฌตีติ ตถาลทฺธปจฺจยํ อญฺญํ อุปฺปชฺชเต จิตฺตํ. ยทิ เอวํ เตสํ อนฺตโร ลพฺเภยฺยาติ, โนติ อาห ‘‘อวีจิมนุปพนฺโธ’’ติ. ยถา วีจิ อนฺตโร น ลพฺภติ, ‘‘ตเทเวต’’นฺติ อวิเสสวิทู มญฺญนฺติ, เอวํ อนุ อนุ ปพนฺโธ จิตฺตสนฺตาโน รูปสนฺตาโน จ นทีโสโตว นทิยํ อุทกปฺปวาโห วิย วตฺตติ.

‘다른 마음이 일어나고, 다른 마음이 소멸한다’는 것은 먼저 일어난 마음이 다른 것이며, 그것은 소멸하면서 다른 뒤의 마음에 무간연(無間緣) 등의 조건이 되어 소멸하므로 그렇게 조건을 얻은 다른 마음이 일어나는 것이다. 만약 그렇다면 그것들 사이에 틈이 생기지 않겠느냐고 한다면, ‘끊임없이 이어짐(avīcimanupabandho)’이라고 답한다. 마치 파도 사이에 틈이 없는 것과 같아서, 차이를 알지 못하는 자들은 ‘그것이 바로 이것이다’라고 생각하지만, 이와 같이 뒤따라 계속 이어지는 마음의 상속과 물질의 상속은 강물에서 물의 흐름이 이어지는 것처럼 진행된다.

---

อภิมุขํ โลกิตํ อาโลกิตนฺติ อาห ‘‘ปุรโตเปกฺขน’’นฺติ. ยสฺมา ยํทิสาภิมุโข คจฺฉติ ติฏฺฐติ นิสีทติ วา, ตทภิมุขํ เปกฺขนํ อาโลกิตํ[Pg.464], ตสฺมา ตทนุคตํ วิทิสาโลกนํ วิโลกิตนฺติ อาห ‘‘วิโลกิตํ นาม อนุทิสาเปกฺขน’’นฺติ. สมฺมชฺชนปริภณฺฑาทิกรเณ โอโลกิตสฺส, อุลฺโลกาหรณาทีสุ อุลฺโลกิตสฺส, ปจฺฉโต อาคจฺฉนฺตสฺส ปริสฺสยสฺส ปริวชฺชนาทิวเสน อปโลกิตสฺส จ สิยา สมฺภโวติ อาห – ‘‘อิมินา วา มุเขน สพฺพานิปิ ตานิ คหิตาเนวา’’ติ.

정면으로 보는 것을 ‘아로끼따(ālokita)’라 하여 ‘앞을 보는 것’이라고 하였다. 왜냐하면 어느 방향을 향해 가거나 서 있거나 앉아 있든, 그 정면을 보는 것이 아로끼따이기 때문에, 그에 따르는 주변 방향을 보는 것을 ‘윌로끼따(vilokita)’라 하여 ‘주변을 보는 것’이라고 하였다. 청소하거나 바닥을 닦는 등의 일을 할 때 아래를 보는 것(olokita), 위를 보거나 물건을 내릴 때 위를 보는 것(ullokita), 뒤에서 오는 위험을 피하기 위해 뒤를 보는 것(apalokita) 등이 발생할 수 있으므로, ‘이러한 방편으로 그 모든 것이 포함된다’라고 하였다.

---

กายสกฺขินฺติ กาเยน สจฺฉิกตวนฺตํ, ปจฺจกฺขการินนฺติ อตฺโถ. โสหายสฺมา วิปสฺสนากาเล เอว ‘‘ยเมวาหํ อินฺทฺริเยสุ อคุตฺตทฺวารตํ นิสฺสาย สาสเน อนภิรติอาทิวิปฺปการํ ปตฺโต, ตเมว สุฏฺฐุ นิคฺคเหสฺสามี’’ติ อุสฺสาหชาโต พลวหิโรตฺตปฺโป, ตตฺถ จ กตาธิการตฺตา อินฺทฺริยสํวเร อุกฺกํสปารมิปฺปตฺโต, เตเนว นํ สตฺถา – ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารานํ ยทิทํ นนฺโท’’ติ (อ. นิ. ๑.๒๓๐) เอตทคฺเค ฐเปสิ.

‘신증(身證, kāyasakkhī)’이란 몸으로 실현한 자, 즉 직접 행하는 자라는 뜻이다. 존자(난다)는 위빠사나를 닦을 때 바로 ‘내가 감관의 문을 지키지 않았기 때문에 가르침에 기뻐하지 않는 등의 장애에 빠졌으니, 그것을 철저히 제어하리라’고 분발하여 강력한 히리오따빠(양심과 수치심)를 일으켰고, 거기서 지은 공덕으로 인해 감관의 단속에서 최상의 바라밀에 도달했다. 그로 인해 스승께서는 ‘비구들이여, 내 제자 비구들 가운데 감관의 문을 잘 지키는 자들 중에 난다가 으뜸이다’(증지부 1.230)라고 하여 그를 으뜸의 자리에 놓으셨다.

---

สาตฺถกตา จ สปฺปายตา จ เวทิตพฺพา อาโลกิตวิโลกิตสฺสาติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. ตสฺมาติ กมฺมฏฺฐานาวิชหนสฺเสว โคจรสมฺปชญฺญภาวโตติ วุตฺตเมวตฺถํ เหตุภาเวน ปจฺจามสติ. อตฺตโน กมฺมฏฺฐานวเสเนว อาโลกนวิโลกนํ กาตพฺพํ, ขนฺธาทิกมฺมฏฺฐานิเกหิ อญฺโญ อุปาโย น คเวสิตพฺโพติ อธิปฺปาโย. ยสฺมา อาโลกิตาทิสมญฺญาปิ ธมฺมมตฺตสฺเสว ปวตฺติวิเสโส, ตสฺมา ตสฺส ยาถาวโต ปชานนํ อสมฺโมหสมฺปชญฺญนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘อพฺภนฺตเร’’ติอาทิ วุตฺตํ. จิตฺตกิริยวาโยธาตุวิปฺผารวเสนาติ กิริยมยจิตฺตสมุฏฺฐานวาโยธาตุยา จลนาการปวตฺติวเสน. อโธ สีทตีติ โถกํ โอตรติ. อุทฺธํ ลงฺเฆตีติ ลงฺฆนฺตํ วิย อุปริ คจฺฉติ.

‘이익됨(sātthakatā)’과 ‘적절함(sappāyatā)’은 앞을 보고 주변을 보는 것과 관련하여 이해되어야 하므로 이를 가져와 연결한다. ‘그러므로’라는 것은 수행 주제를 놓지 않는 것 자체가 고짜라 삼빠잔냐(gocara-sampajañña, 영역의 분명한 앎)이기 때문에 앞에서 언급한 의미를 원인으로 다시 가리키는 것이다. 자신의 수행 주제에 따라서만 앞을 보고 주변을 보아야 하며, 오온 등의 수행 주제를 가진 자들이 다른 방도를 구해서는 안 된다는 뜻이다. 앞을 보는 등의 명칭조차도 단지 법(dhamma)의 전개일 뿐이므로, 그것을 있는 그대로 분명히 아는 것이 아삼모하 삼빠잔냐(asammoha-sampajañña, 미혹 없음의 분명한 앎)임을 보이기 위해 ‘내부에서’ 등으로 설해졌다. ‘마음의 작용인 풍대(風界)의 확산에 의해’라는 것은 작용의 마음에서 일어난 풍대의 움직이는 양상으로 전개됨을 의미한다. ‘아래로 가라앉는다’는 것은 조금 내려가는 것이다. ‘위로 뛰어오른다’는 것은 뛰는 것처럼 위로 가는 것이다.

---

องฺคกิจฺจํ สาธยมานนฺติ ปธานภูตํ องฺคกิจฺจํ นิปฺผาเทนฺตํ, อุปปตฺติภวสฺส สรีรํ หุตฺวาติ อตฺโถ. ปฐมชวเนปิ…เป… สตฺตมชวเนปิ น โหตีติ อิทํ ปญฺจทฺวารวิญฺญาณวีถิยํ ‘‘อิตฺถี ปุริโส’’ติ รชฺชนาทีนํ อภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ. ตตฺถ หิ อาวชฺชนโวฏฺฐพฺพนานํ อโยนิโส อาวชฺชนโวฏฺฐพฺพนวเสน อิฏฺเฐ อิตฺถิรูปาทิมฺหิ โลภมตฺตํ, อนิฏฺเฐ ปฏิฆมตฺตํ อุปฺปชฺชติ. มโนทฺวาเร ปน ‘‘อิตฺถี ปุริโส’’ติ รชฺชนาทิ โหติ, ตสฺส ปญฺจทฺวารชวนํ มูลํ, ยถาวุตฺตํ [Pg.465] วา สพฺพํ ภวงฺคาทิ. เอวํ มโนทฺวารชวนสฺส มูลภูตธมฺมปริชานนวเสเนว มูลปริญฺญา วุตฺตา, อาคนฺตุกตาวกาลิกตา ปน ปญฺจทฺวารชวนสฺเสว อปุพฺพภาววเสน เจว อิตฺตรภาววเสน จ วุตฺตา. เหฏฺฐุปริยวเสน ภิชฺชิตฺวา ปติเตสูติ เหฏฺฐิมสฺส อุปริมสฺส จ อปราปรํ ภงฺคปฺปตฺติมาห.

‘지체들의 역할을 수행하면서’라는 것은 주요한 지체들의 역할을 완수하여 재생의 존재를 위한 몸이 된다는 뜻이다. ‘첫 번째 속행에서도… 일곱 번째 속행에서도 일어나지 않는다’는 것은 오문인식과정에서 ‘여자다, 남자다’라고 탐착하는 등이 없음을 염두에 두고 설해진 것이다. 거기서는 전향(āvajjana)과 결정(voṭṭhabbana)이 비여리작의로 전향하고 결정됨으로써, 마음에 드는 여인의 형상 등에서 탐욕만 일어나고, 마음에 들지 않는 것에서 저항감(paṭigha)만 일어나기 때문이다. 그러나 의문(意門)에서는 ‘여자다, 남자다’라는 탐착 등이 일어나는데, 그것은 오문속행이 근본이 되거나 앞에서 말한 모든 바왕가 등이 근본이 된다. 이와 같이 의문속행의 근본이 되는 법을 철저히 아는 관점에서 ‘근본의 철저한 앎(mūlapariññā)’이 설해졌고, ‘외부에서 옴(āgantukatā)’과 ‘일시적임(tāvakālikatā)’은 오문속행 자체의 전례 없음과 덧없음을 바탕으로 설해졌다. ‘위아래의 차례에 따라 부서져 떨어진 것들’이란 아래와 위의 것이 차례대로 무너짐에 이르는 것을 말한다.

---

ตนฺติ ชวนํ. ตสฺส ชวนสฺส น ยุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. อาคนฺตุโก อพฺภาคโต. อุทยพฺพยปริจฺฉินฺโน ตาวตโก กาโล เอเตสนฺติ ตาวกาลิกานิ.

‘그것’은 속행(javana)이다. ‘그 속행에 적절하지 않다’고 연결된다. ‘외부에서 온 자(āgantuko)’는 ‘손님(abbhāgato)’이다. ‘일시적인 것들(tāvakālikāni)’이란 일어남과 사라짐으로 한정된 그만큼의 시간만 있는 것들을 의미한다.

---

เอตํ อสมฺโมหสมฺปชญฺญํ. สมวาเยติ สามคฺคิยํ. ตตฺถาติ ปญฺจกฺขนฺธวเสน อาโลกนวิโลกเน ปญฺญายมาเน ตพฺพินิมุตฺโต – โก เอโก อาโลเกติ, โก วิโลเกติ. อุปนิสฺสยปจฺจโยติ อิทํ สุตฺตนฺตนเยน ปริยายโต วุตฺตํ. สหชาตปจฺจโยติ นิทสฺสนมตฺตเมตํ อญฺญมญฺญสมฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตาทิปจฺจยานมฺปิ ลพฺภนโต.

이것이 아삼모하 삼빠잔냐(미혹 없음의 분명한 앎)이다. ‘결합(samavāye)’은 ‘화합(sāmaggiya)’을 의미한다. ‘거기서’란 오온의 관점에서 앞을 보고 주변을 보는 것이 파악될 때, 그것에서 벗어난 어떤 존재가 있어서 ‘누가 홀로 앞을 보는가, 누가 주변을 보는가’라고 하는 것이다. ‘의지조건(upanissaya-paccaya)’이라는 것은 경전의 방식에 따라 방편으로 설해진 것이다. ‘구생조건(sahajāta-paccaya)’은 상호연(相互緣), 상응연(相應緣), 유연(有緣), 미거연(未去緣) 등의 조건들도 얻어지기 때문에 단지 예시로 든 것일 뿐이다.

---

กาเลติ สมิญฺชิตุํ ยุตฺตกาเล สมิญฺชนฺตสฺส, ตถา ปสาเรตุํ ยุตฺตกาเล ปสาเรนฺตสฺส. ‘‘มณิสปฺโป นาม เอกา สปฺปชาตี’’ติ วทนฺติ. ลฬนนฺติ กมฺปนํ, ลีฬากรณํ วา.

‘때에’란 구부리기에 적절한 때에 구부리는 자에게, 또한 펴기에 적절한 때에 펴는 자에게라는 뜻이다. ‘마니삽빠(Maṇisappa)는 뱀의 한 종류이다’라고들 말한다. ‘랄라나(laḷana)’는 흔들림 혹은 유희하는 동작을 의미한다.

---

อุณฺหปกติโก ปริฬาหพหุลกาโย. สีลสฺส วิทูสเนน อหิตาวหตฺตา มิจฺฉาชีววเสน อุปฺปนฺนํ อสปฺปายํ. ‘‘จีวรมฺปิ อเจตน’’นฺติอาทินา จีวรสฺส วิย กาโยปิ อเจตโนติ กายสฺส อตฺตสุญฺญตาวิภาวเนน ‘‘อพฺภนฺตเร’’ติอาทินา วุตฺตเมวตฺถํ ปริทีเปนฺโต อิตรีตรสนฺโตสสฺส การณํ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘ตสฺมา’’ติอาทิ.

열이 있는 천성이기에 몸에 번열(fever)이 많다. 계를 더럽히면 해로움을 가져오기 때문에, 그릇된 생계(micchājīva)에 의해 생겨난 것은 적당하지 않은(asappāya) 것이다. ‘가사도 무정물이다’라는 등의 표현으로 가사처럼 몸도 무정물임을 밝히고, 몸의 자아 없음(attasuññatā)을 드러냄으로써 ‘내부에’라는 등의 표현으로 설해진 바로 그 의미를 설명하며, 어떤 것이든 만족하는 것(itarītarasantosa)의 원인을 보여준다. 그래서 ‘그러므로’ 등의 말을 하였다.

---

จตุปญฺจคณฺฐิกาหโตติ อาหตจตุปญฺจคณฺฐิโก, จตุปญฺจคณฺฐิกาหิ วา หตโสโภ.

‘네다섯 개의 매듭으로 때려진 것(catupañcagaṇṭhikāhato)’이란 네다섯 개의 매듭으로 때려진 것, 또는 네다섯 개의 매듭에 의해 아름다움이 손상된 것을 말한다.

---

อฏฺฐวิโธปิ อตฺโถติ อฏฺฐวิโธปิ ปโยชนวิเสโส. มหาสิวตฺเถรวาทวเสน ‘‘อิมสฺส กายสฺส ฐิติยา’’ติอาทินา นเยน วุตฺโต ทฏฺฐพฺโพ. อิมสฺมึ ปกฺเข ‘‘เนว ทวายาติอาทินา นเยนา’’ติ ปน อิทํ ปฏิกฺเขปงฺคทสฺสนมุเขน ปาฬิ อาคตาติ กตฺวา วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

‘여덟 가지 유익(aṭṭhavidhopi attho)’이란 여덟 가지 특별한 목적을 말한다. 마하시와 장로(Mahāsivatthera)의 주장에 따라 ‘이 몸을 유지하기 위해’라는 등의 방식에 의한 것으로 보아야 한다. 이 측면에서 ‘희락을 위해서가 아니며’라는 등의 방식은 [부적절한 목적을] 거부하는 측면을 보여주는 문구로 경전에 전해진 것이라고 보아야 한다.

---

ปถวีสนฺธารกชลสฺส [Pg.466] ตํสนฺธารกวายุนา วิย ปริภุตฺตสฺส อาหารสฺส วาโยธาตุยาว อาสเย อวฏฺฐานนฺติ อาห – ‘‘วาโยธาตุวเสเนว ติฏฺฐตี’’ติ. อติหรตีติ ยาว มุขา อภิหรติ. วีติหรตีติ ตโต กุจฺฉิยํ วิมิสฺสํ กโรนฺโต หรติ. อติหรตีติ วา มุขทฺวารํ อติกฺกาเมนฺโต หรติ. วีติหรตีติ กุจฺฉิคตํ ปสฺสโต หรติ. ปริวตฺเตตีติ อปราปรํ จาเรติ. เอตฺถ จ อาหารสฺส ธารณปริวตฺตนสญฺจุณฺณนวิโสสนานิ ปถวีธาตุสหิตา เอว วาโยธาตุ กโรติ, น เกวลาติ ตานิ ปถวีธาตุยา กิจฺจภาเวน วุตฺตานิ, สา เอว ธารณาทีนิ กิจฺจานิ กโรนฺตสฺส สาธารณาติ วุตฺตานิ. อลฺลตฺตญฺจ อนุปาเลตีติ ยถา วาโยธาตุอาทีหิ อญฺเญหิ วิโสสนํ น โหติ, ตถา อนุปาเลติ อลฺลภาวํ. เตโชธาตูติ คหณีสงฺขาตา เตโชธาตุ. สา หิ อนฺโตปวิฏฺฐํ อาหารํ ปริปาเจติ. อญฺชโส โหตีติ อาหารสฺส ปวิสนาทีนํ มคฺโค โหติ. อาภุชตีติ ปริเยสนวเสน, อชฺโฌหรณชิณฺณาชิณฺณตาทิปฏิสํเวทนวเสน จ อาวชฺเชติ, วิชานาตีติ อตฺโถ. ตํตํวิชานนสฺส ปจฺจยภูโตเยว หิ ปโยโค ‘‘สมฺมาปโยโค’’ติ วุตฺโต. เยน หิ ปโยเคน ปริเยสนาทิ นิปฺผชฺชติ, โส ตพฺพิสยวิชานนมฺปิ นิปฺผาเทติ นาม ตทวินาภาวโต. อถ วา สมฺมาปโยคํ สมฺมาปฏิปตฺตึ อนฺวาย อาคมฺม อาภุชติ สมนฺนาหรติ. อาโภคปุพฺพโก หิ สพฺโพปิ วิญฺญาณพฺยาปาโรติ ตถา วุตฺตํ.

대지를 지탱하는 물이 그 물을 지탱하는 바람에 의해 유지되듯이, 섭취된 음식이 풍대(風界)에 의해 머무는 곳(āsaya)에 고정되는 것을 ‘풍대의 힘으로만 머문다’라고 하였다. ‘가져온다(atiharati)’는 것은 입까지 가져오는 것이다. ‘옮긴다(vītiharati)’는 것은 거기서 뱃속으로 섞으면서 가져가는 것이다. 또는 ‘가져온다(atiharati)’는 것은 입구를 지나쳐 보내는 것이다. ‘옮긴다(vītiharati)’는 것은 뱃속에 들어간 것을 사방으로 보내는 것이다. ‘회전시킨다(parivattetī)’는 것은 이리저리 움직이게 하는 것이다. 여기서 음식물을 지탱하고, 회전시키고, 잘게 부수고, 말리는 것은 풍대가 지대(地界)와 함께 수행하는 것이지 혼자 하는 것이 아니기에, 그것들은 지대의 역할로 설해졌으며, 지대가 지탱하는 등의 역할을 할 때 [풍대와] 공통되는 것이라고 설해졌다. ‘습기를 유지한다’는 것은 풍대 등에 의해 마르지 않도록 습한 상태를 유지하는 것이다. ‘화대(火界)’란 위장(gahaṇī)이라 불리는 화대이다. 그것은 안으로 들어온 음식을 소화시킨다. ‘통로가 된다’는 것은 음식물이 들어가는 등의 길이 된다는 것이다. ‘굽어 살핀다(ābhujati)’는 것은 구하는 행위와 먹은 것이 소화되었는지 아닌지 등을 경험하는 것에 의해 숙고하는 것이니, ‘안다’는 뜻이다. 각각의 대상을 아는 것의 원인이 되는 노력을 ‘바른 노력(sammāpayoga)’이라 하였다. 왜냐하면 구하는 등의 노력이 성취될 때, 그 대상에 대한 앎도 그것과 분리되지 않고 함께 성취되기 때문이다. 혹은 바른 노력, 즉 바른 수행을 따라 살피고 주의를 기울인다. 모든 인식의 작용은 주의를 기울임(ābhoga)이 선행하기 때문에 그렇게 설한 것이다.

---

คมนโตติ ภิกฺขาจารวเสน โคจรคามํ อุทฺทิสฺส คมนโต. ปริเยสนโตติ โคจรคาเม ภิกฺขตฺถํ อาหิณฺฑนโต. ปริโภคโตติ อาหารสฺส ปริภุญฺชนโต. อาสยโตติ ปิตฺตาทิอาสยโต. อาสยติ เอตฺถ เอกชฺฌํ ปวตฺตมาโนปิ กมฺมพลววตฺถิโต หุตฺวา มริยาทวเสน อญฺญมญฺญํ อสงฺกรโต สยติ ติฏฺฐติ ปวตฺตตีติ อาสโย, อามาสยสฺส อุปริ ติฏฺฐนโก ปิตฺตาทิโก. มริยาทตฺโถ หิ อยมากาโร. นิเธติ ยถาภุตฺโต อาหาโร นิจิโต หุตฺวา ติฏฺฐติ เอตฺถาติ นิธานํ, อามาสโย, ตโต นิธานโต. อปริปกฺกโตติ คหณีสงฺขาเตน กมฺมชเตเชน อวิปกฺกโต. ปริปกฺกโตติ ยถาภุตฺตสฺส อาหารสฺส วิปกฺกภาวโต. ผลโตติ นิปฺผตฺติโต. นิสฺสนฺทโตติ อิโต จิโต จ วิสฺสนฺทนโต[Pg.467]. สมฺมกฺขนโตติ สพฺพโส มกฺขนโต. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน วิสุทฺธิมคฺคสํวณฺณนาย (วิสุทฺธิ. มหาฏี. ๑.๒๙๔) คเหตพฺโพ.

‘가는 것(gamanato)’으로부터란 탁발을 위해 마을을 향해 가는 것으로부터이다. ‘구하는 것(pariyesanato)’으로부터란 마을에서 음식을 구하기 위해 돌아다니는 것으로부터이다. ‘수용하는 것(paribhogato)’으로부터란 음식을 먹는 것으로부터이다. ‘처소(āsayato)’로부터란 담즙 등의 처소로부터이다. 여기서 ‘처소(āsayo)’란 한데 어우러져 작용하더라도 업의 힘으로 규정되어 경계에 따라 서로 뒤섞이지 않고 머물고 존재하는 것이니, 위장(āmāsaya) 위에 머무는 담즙 등을 말한다. 아(ā)라는 글자는 경계의 의미이다. ‘저장’이란 먹은 음식이 쌓여서 머무는 곳이기에 저장소(nidhāna) 즉 위장이며, 그 ‘저장소로부터(nidhānato)’라는 의미이다. ‘설익은 것(aparipakkatoto)’이란 위장이라 불리는 업에서 생긴 열기에 의해 소화되지 않은 상태이다. ‘다 익은 것(paripakkatoto)’이란 먹은 음식이 소화된 상태이다. ‘결과(phalato)’로부터란 생성된 결과로부터이다. ‘분비물(nissandato)’로부터란 여기저기로 흘러나오는 것으로부터이다. ‘오염(sammakkhanato)’으로부터란 온통 더럽혀지는 것으로부터이다. 이것이 여기서의 요약이며, 상세한 설명은 청정도론 주석(Visuddhimagga-mahāṭīkā)에서 찾아보아야 한다.

---

สรีรโต เสทา มุจฺจนฺตีติ เวคสนฺธารเณน อุปฺปนฺนปริฬาหโต สรีรโต เสทา มุจฺจนฺติ. อญฺเญ จ โรคา กณฺณสูลภคนฺทราทโย. อฏฺฐาเนติ มนุสฺสามนุสฺสปริคฺคเห อยุตฺตฏฺฐาเน เขตฺตเทวายตนาทิเก. กุทฺธา หิ มนุสฺสา อมนุสฺสาปิ วา ชีวิตกฺขยํ ปาเปนฺติ. วิสฺสฏฺฐตฺตา เนว ตสฺส ภิกฺขุโน อตฺตโน, กสฺสจิ อนิสฺสชฺชิตตฺตา ชิคุจฺฉนียตฺตา จ น ปรสฺส, อุทกตุมฺพโตติ เวฬุนาฬิอาทิอุทกภาชนโต. ตนฺติ ฉฑฺฑิตอุทกํ.

‘몸에서 땀이 난다’는 것은 생리적 욕구를 억제함으로 인해 발생한 번열 때문에 몸에서 땀이 나는 것을 말한다. 그 외에도 귀의 통증이나 치루 등의 병이 생긴다. ‘부적절한 곳(aṭṭhāne)’이란 사람이나 귀신(비인)이 점유하고 있는 곳으로, 밭이나 사당 등을 말한다. 화가 난 사람이나 귀신은 생명을 앗아가기도 하기 때문이다. ‘버려졌기 때문에(vissaṭṭhattā)’란 그 비구 자신의 것도 아니고, 누구에게 맡긴 것도 아니며, 혐오스러운 것이기에 다른 사람의 것도 아님을 말한다. ‘물통(udakatumbato)’이란 대나무통 등의 물그릇을 말한다. ‘그것(taṃ)’이란 버려진 물을 의미한다.

---

เอตฺถ จ เอโก อิริยาปโถ ทฺวีสุ ฐาเนสุ อาคโต, โส ปุพฺเพ อภิกฺกมปฏิกฺกมคหเณน. ‘‘คมเนปิ ปุรโต ปจฺฉโต จ กายสฺส อภิหรณํ วุตฺตนฺติ อิธ คมนเมว คหิต’’นฺติ อปเร. ยสฺมา อิธ สมฺปชญฺญกถายํ อสมฺโมหสมฺปชญฺญเมว ธุรํ, ตสฺมา อนฺตรนฺตเร อิริยาปเถ ปวตฺตานํ รูปารูปธมฺมานํ ตตฺถ ตตฺเถว นิโรธทสฺสนวเสน สมฺปชานการิตา คหิตาติ. มชฺฌิมภาณกา ปน เอวํ วทนฺติ – เอโก หิ ภิกฺขุ คจฺฉนฺโต อญฺญํ จินฺเตนฺโต, อญฺญํ วิตกฺเกนฺโต คจฺฉติ, เอโก กมฺมฏฺฐานํ อวิสฺสชฺเชตฺวาว คจฺฉติ, ตถา เอโก ติฏฺฐนฺโต, นิสีทนฺโต, สยนฺโต อญฺญํ จินฺเตนฺโต, อญฺญํ วิตกฺเกนฺโต สยติ, เอโก กมฺมฏฺฐานํ อวิสฺสชฺเชตฺวาว สยติ. เอตฺตเกน ปน น ปากฏํ โหตีติ จงฺกมเนน ทีเปนฺติ. โย ภิกฺขุ จงฺกมนํ โอตริตฺวา จงฺกมนโกฏิยํ ฐิโต ปริคฺคณฺหาติ – ‘‘ปาจีนจงฺกมนโกฏิยํ ปวตฺตา รูปารูปธมฺมา ปจฺฉิมจงฺกมนโกฏึ อปฺปตฺวา เอตฺเถว นิรุทฺธา, ปจฺฉิมจงฺกมนโกฏิยํ ปวตฺตาปิ ปาจีนจงฺกมนโกฏึ อปฺปตฺวา เอตฺเถว นิรุทฺธา, จงฺกมนมชฺเฌ ปวตฺตา อุโภ โกฏิโย อปฺปตฺวา เอตฺเถว นิรุทฺธา, จงฺกมเน ปวตฺตา รูปารูปธมฺมา ฐานํ อปฺปตฺวา เอตฺเถว นิรุทฺธา, ฐาเน ปวตฺตา นิสชฺชํ อปฺปตฺวา เอตฺเถว นิรุทฺธา, นิสชฺชาย ปวตฺตา สยนํ อปฺปตฺวา เอตฺเถว นิรุทฺธา’’ติ, เอวํ ปริคฺคณฺหนฺโต ปริคฺคณฺหนฺโต เอว จิตฺตํ ภวงฺคํ โอตาเรติ, อุฏฺฐหนฺโต ปน กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวาว อุฏฺฐหติ. อยํ ภิกฺขุ คตาทีสุ สมฺปชานการี นาม โหตีติ.

여기서 한 가지 위의(iriyāpatho)가 두 곳에서 언급되는데, 그것은 이전에 나아감과 물러남을 파악했기 때문이다. ‘가는 것에서도 앞뒤로 몸을 움직이는 것을 설했으므로 여기서는 가는 것만을 취했다’라고 다른 이들은 말한다. 여기 정지(sampajañña)의 설법에서는 미혹 없음의 정지(asammohasampajañña)가 주된 것이므로, 각각의 위의에서 일어나는 물질적·정신적 현상이 바로 그 자리에서 소멸하는 것을 관찰함으로써 정지(sampajañña)를 닦는 것을 취한 것이다. 그러나 중부 암송 법사(Majjhimabhāṇaka)들은 이렇게 말한다. 어떤 비구는 가면서 다른 것을 생각하고 분별하며 가지만, 어떤 비구는 명상 주제(kammaṭṭhāna)를 놓지 않고 간다. 서고, 앉고, 눕는 것도 마찬가지로 어떤 이는 다른 생각을 하며 눕지만, 어떤 이는 명상 주제를 놓지 않고 눕는다. 이것만으로는 분명하지 않기에 경행(caṅkamana)으로 설명한다. 어떤 비구가 경행 처소에 내려가서 경행로의 끝에 서서 이렇게 파악한다. ‘동쪽 경행로 끝에서 일어난 물질적·정신적 현상들은 서쪽 끝에 도달하지 못하고 거기서 소멸했다. 서쪽 끝에서 일어난 것들도 동쪽 끝에 도달하지 못하고 소멸했다. 중간에서 일어난 것들은 양 끝에 도달하지 못하고 소멸했다. 경행 중에 일어난 것들은 서 있는 자세에 이르지 못하고 소멸했다. 서 있는 중에 일어난 것들은 앉는 자세에 이르지 못하고 소멸했다. 앉는 중에 일어난 것들은 눕는 자세에 이르지 못하고 소멸했다.’ 이와 같이 거듭 파악하면서 마음을 유분(bhavaṅga)에 들게 하고, 일어날 때는 명상 주제를 잡고서 일어난다. 이 비구를 일러 ‘가는 것 등에서 분명하게 아는 자(sampajānakārī)’라고 한다.

---

เอวมฺปิ [Pg.468] สุตฺเต กมฺมฏฺฐานํ อวิภูตํ โหติ, กมฺมฏฺฐานํ อวิภูตํ น กาตพฺพํ, ตสฺมา โส ภิกฺขุ ยาว สกฺโกติ, ตาว จงฺกมิตฺวา ฐตฺวา นิสีทิตฺวา สยมาโน เอวํ ปริคฺคเหตฺวา สยติ – ‘‘กาโย อเจตโน มญฺโจ อเจตโน, กาโย น ชานาติ ‘อหํ มญฺเจ สยิโต’ติ, มญฺโจปิ น ชานาติ ‘มยิ กาโย สยิโต’ติ, อเจตโน กาโย อเจตเน มญฺเจ สยิโต’’ติ, เอวํ ปริคฺคณฺหนฺโต เอว จิตฺตํ ภวงฺคํ โอตาเรติ, ปพุชฺฌนฺโต กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวาว ปพุชฺฌตีติ อยํ สุตฺเต สมฺปชานการี นาม โหติ. กายิกาทิกิริยานิพฺพตฺตเนน ตมฺมยตฺตา อาวชฺชนกิริยานิพฺพตฺตกตฺตา อาวชฺชนกิริยาสมุฏฺฐิตตฺตา จ ชวนํ, สพฺพมฺปิ วา ฉทฺวารปฺปวตฺตํ กิริยามยปวตฺตํ นาม, ตสฺมึ สติ ชาคริตํ นาม โหตีติ ปริคฺคณฺหนฺโต ชาคริเต สมฺปชานการี นาม. อปิจ รตฺตินฺทิวํ ฉ โกฏฺฐาเส กตฺวา ปญฺจ โกฏฺฐาเส ชคฺคนฺโตปิ ชาคริเต สมฺปชานการี นาม โหตีติ.

이와 같이 경(Sutta)에서도 명상 주제(kammaṭṭhāna)가 분명하지 않게 된다. 명상 주제는 분명하지 않게 해서는 안 된다. 그러므로 그 비구는 할 수 있는 한 걷고 서고 앉아 있다가, 잠잘 때 이와 같이 파악하며 잠든다. '몸은 마음이 없고(acetano) 침대도 마음이 없다. 몸은 내가 침대에 누워 있다고 알지 못하고, 침대 또한 내 위에 몸이 누워 있다고 알지 못한다. 마음이 없는 몸이 마음이 없는 침대에 누워 있다.' 이와 같이 파악하면서 마음을 바왕가(bhavaṅga, 유분심)에 들게 하고, 잠에서 깰 때 명상 주제를 거머쥐고 깨어나는 것, 이것이 경에서 말하는 '분명하게 알아차리며 행하는 자(sampajānakārī)'이다. 신체적인 동작 등을 일으킴으로써 그것에 전념하고, 전향의 작용(āvajjanakiriyā)을 일으키는 자이며, 전향의 작용에서 일어나는 까닭에 자바나(javana, 속행) 혹은 여섯 문에서 일어나는 모든 작용적인 전개(kiriyāmayapavatta)라고 이름하며, 그것이 있을 때 깨어 있음(jāgarita)이라 한다고 파악하는 자가 깨어 있을 때 분명하게 알아차리며 행하는 자이다. 또한 밤낮을 여섯 부분으로 나누어 다섯 부분을 깨어 있는 자도 깨어 있을 때 분명하게 알아차리며 행하는 자라고 한다.

---

วิมุตฺตายตนสีเส ฐตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโตปิ พาตฺตึสติรจฺฉานกถํ ปหาย ทสกถาวตฺถุนิสฺสิตสปฺปายกถํ กเถนฺโตปิ ภาสิเต สมฺปชานการี นาม โหติ. อฏฺฐตึสาย อารมฺมเณสุ จิตฺตรุจิยํ อารมฺมณํ มนสิการํ ปวตฺเตนฺโตปิ ทุติยชฺฌานํ สมาปนฺโนปิ ตุณฺหีภาเว สมฺปชานการี นาม. ทุติยญฺหิ ฌานํ วจีสงฺขารปฺปหานโต วิเสสโต ตุณฺหีภาโว นามาติ. โอฏฺเฐ จาติอาทีสุ จ-สทฺเทน กณฺฐสีสนาภิอาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ตทนุรูปํ ปโยคนฺติ ตสฺส อุปฺปตฺติยา อนุจฺฉวิกํ จิตฺตสฺส ปวตฺติอาการสญฺญิตํ ปโยคํ, ยโต สพฺเพ วิจาราทโย นิปฺผชฺชนฺติ. อุปาทารูปปวตฺติยาติ วิญฺญตฺติวิการสหิตสทฺทายตนุปฺปตฺติยา. เอวนฺติ วุตฺตปฺปกาเรน. สตฺตสุปิ ฐาเนสุ อสมฺมุยฺหนวเสน ‘‘มิสฺสก’’นฺติ วุตฺตํ. มคฺคสมฺมาสติยาปิ กายานุปสฺสนาทิอนุรูปตฺตา สมฺปชญฺญานุรูปปุพฺพภาคํ สตฺตฏฺฐานิยสฺส เอกนฺตโลกิยตฺตา.

해탈의 근거(vimuttāyatana)의 우두머리에 서서 법을 설하는 자나 서른두 가지의 저속한 이야기(tiracchānakatha)를 버리고 열 가지 이야기의 소재(dasakathāvatthu)에 의거한 적절한 이야기를 하는 자도 말함에 있어서 분명하게 알아차리며 행하는 자이다. 서른여덟 가지 대상들 중에서 마음이 즐거워하는 대상에 주의(manasikāra)를 기울이는 자나 제2선에 든 자도 침묵함에 있어서 분명하게 알아차리며 행하는 자이다. 제2선은 언어의 형성(vacīsaṅkhāra)이 끊어졌으므로 특별히 침묵이라고 이름하기 때문이다. '입술과' 등의 구절에서 '과(ca)'라는 단어에 의해 목, 머리, 배꼽 등의 포함을 보아야 한다. '그에 적합한 노력(payoga)'이란 그것의 발생에 합당한 마음의 전개 방식이라 알려진 노력이며, 그로부터 모든 위짜라(vicāra, 지속적 고찰) 등이 완성된다. '파생된 물질의 전개에 의해'란 암시(viññatti)의 변화를 동반한 소리 영역(saddāyatana)의 발생에 의한 것이다. '이와 같이'란 말한 방식대로이다. 일곱 가지 경우에서도 미혹되지 않는 법에 의해 '혼합된 것(missaka)'이라고 하였다. 도(Magga)의 바른 마음챙김(sammāsati)도 신념처(kāyānupassanā) 등에 적합하기 때문에 분명한 알아차림에 적합한 예비 단계이며, 일곱 가지 경우의 것은 전적으로 세간적인 것이기 때문이다.

---

สติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

사티 숫타(Satisutta, 마음챙김 경)에 대한 설명이 끝났다.

---

๓. ภิกฺขุสุตฺตวณฺณนา

3. 빅쿠 숫타(Bhikkhusutta, 비구 경)에 대한 설명

---

๓๖๙. ยสฺมา โส ภิกฺขุ ‘‘เทเสตุ เม, ภนฺเต, ภควา สํขิตฺเตน ธมฺม’’นฺติ สํขิตฺเตน ธมฺมเทสนํ ยาจิ, ตสฺส สํขิตฺตรุจิภาวโต, ตสฺมา สํขิตฺเตเนว [Pg.469] ธมฺมํ เทเสตุกาโม ภควา ‘‘ตสฺมาติหา’’ติอาทิมาหาติ วุตฺตํ – ‘‘ยสฺมา สํขิตฺเตน เทสนํ ยาจสิ, ตสฺมา’’ติ. กมฺมสฺสกตาทิฏฺฐิกสฺเสว โลกิยโลกุตฺตรคุณวิเสสา อิชฺฌนฺติ, น ทิฏฺฐิวิปนฺนสฺส, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ทิฏฺฐีติ กมฺมสฺสกตาทิฏฺฐี’’ติ.

369. 그 비구가 '세존이시여, 저에게 요약해서 법을 설해 주십시오'라고 요약된 법 설문을 요청했기 때문에, 그가 요약된 것을 즐거워하는 상태이므로, 세존께서는 요약해서 법을 설하고자 '그러므로 여기에서' 등의 말씀을 하셨다고 하니, '네가 요약된 설법을 요청했기 때문에'라는 뜻이다. 업이 자신의 주인이라는 견해(kammassakatādiṭṭhi)를 가진 자에게만 세간적·출세간적 덕의 차별이 성취되고, 견해가 잘못된 자에게는 성취되지 않으므로, '견해란 업이 자신의 주인이라는 견해이다'라고 하였다.

---

๔. สาลสุตฺตวณฺณนา

4. 살라 숫타(Sālasutta, 살라 경)에 대한 설명

---

๓๗๐. ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชมาเน อปายทุกฺเข อปาตนวเสน ธารณฏฺเฐน ธมฺโม, สาสนพฺรหฺมจริยํ, ตเทว ตทงฺคาทิวเสน กิเลสานํ วินยนฏฺเฐน วินโยติ อาห – ‘‘ธมฺโมติ วา…เป… นาม’’นฺติ. ปฏิปกฺขธมฺเมหิ อนภิภูตตาย เอโก อุเทตีติ เอโกทีติ ลทฺธนาโม สมาธิ ภูโต ชาโต เอเตสนฺติ เอโกทิภูตา. เอตฺถ จ เอโกทิภูตาติ เอเตน อุปจารชฺฌานาวโห ปุพฺพภาคิโก สมาธิ วุตฺโต. สมาหิตาติ เอเตน อุปจารปฺปนาสมาธิ. เอกคฺคจิตฺตาติ เอเตน สุภาวิโต วสิปฺปตฺโต อปฺปนาสมาธิ วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. นวกภิกฺขูหิ ภาวิตสติปฏฺฐานา ปุพฺพภาคา. เต หิ ยถาภูตญาณาย ภาวิตา. ยถาภูตญาณนฺติ หิ โสตาปตฺติมคฺคญาณํ อิธาธิปฺเปตํ. ขีณาสเวหิ ภาวิตสติปฏฺฐานาปิ ปุพฺพภาคา. เตสญฺหิ กตกรณียานํ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาราย สติปฏฺฐานภาวนา, เสกฺขานํ ปน สติปฏฺฐานภาวนา ปริญฺญตฺถาย ปวตฺตา โลกิยา, ปริชานนวเสน ปวตฺตา โลกุตฺตราติ ‘‘มิสฺสกา’’ติ วุตฺตํ.

370. 가르침 받은 대로 실천할 때 악처의 고통에 떨어지지 않게 지탱해준다는 의미에서 법(Dhamma)이고, 교단의 청정범행이며, 바로 그것이 부분적인 것 등의 법에 의해 번뇌를 다스린다는 의미에서 율(Vinaya)이라고 하여 '법이라거나... 등등... 이름한다'라고 하였다. 반대되는 법들에 의해 압도되지 않으므로 하나로 솟아오른다고 하여 에꼬디(ekodī)라는 이름을 얻은 삼매가 이들에게 생겨났으므로 '에꼬디부따(ekodibhūtā, 하나로 된 자들)'라 한다. 여기서 '에꼬디부따'라는 말로써 근접선(upacārajjhāna)을 가져오는 예비 단계의 삼매를 말하였다. '사마히따(samāhitā, 삼매에 든 자들)'라는 말로써 근접 삼매와 안지 삼매(appanāsamādhi)를, '에깍가짓따(ekaggacittā, 집중된 마음을 가진 자들)'라는 말로써 잘 닦여 자재함을 얻은 안지 삼매를 말한 것으로 알아야 한다. 신참 비구들에 의해 닦인 마음챙김의 확립(satipaṭṭhāna)은 예비 단계이다. 그것들은 있는 그대로의 지혜(yathābhūtañāṇa)를 위해 닦인 것이다. 여기서 '있는 그대로의 지혜'란 예류도(sotāpattimagga)의 지혜를 의미한다. 번뇌를 다한 자(khīṇāsava, 아라한)들에 의해 닦인 마음챙김의 확립도 예비 단계이다. 할 일을 다 마친 그들에게는 현법락주(diṭṭhadhammasukhavihāra)를 위해 마음챙김의 확립을 닦는 것이지만, 유학(sekha)들의 마음챙김의 확립 수행은 철저한 앎(pariññā)을 위해 전개되는 세간적인 것이고, 꿰뚫어 아는 법에 의해 전개되는 출세간적인 것이므로 '혼합된 것(missaka)'이라고 하였다.

---

๕. อกุสลราสิสุตฺตวณฺณนา

5. 아쿠살라라시 숫타(Akusalarāsisutta, 불선취 경)에 대한 설명

---

๓๗๑. ปญฺจเม เกวโลติ กุสลธมฺเมหิ อสมฺมิสฺโส, ตโต เอว สกโล สุกฺกปกฺโข อนวชฺชฏฺโฐ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

371. 다섯 번째에서 '완전한(kevala)'이란 유익한 법(kusaladhamma)들과 섞이지 않은 것이며, 바로 그렇기 때문에 전체가 백정법(sukkapakkha, 깨끗한 쪽)이고 허물이 없는 의미이다. 나머지는 말한 방식 그대로이다.

---

๖. สกุณคฺฆิสุตฺตวณฺณนา

6. 사쿠낙기 숫타(Sakuṇagghisutta, 매 경)에 대한 설명

---

๓๗๒. ปากติกสกุณกุเลสุ พลวภาวโต เตสํ หนนโต สกุณคฺฆิ. เสโนติ วุตฺตํ ‘‘เสนสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ, เสนวิเสโส ปน โส เวทิตพฺโพ. อามิสตฺถาย ปตฺตตฺตา ‘‘โลภสาหเสน ปตฺตา’’ติ วุตฺตํ, โลภนิมิตฺเตน สาหสากาเรน ปตฺตาติ อตฺโถ. นงฺคเลน กฏฺฐํ กสิตํ นงฺคลกฏฺฐํ, ตํ กรียติ เอตฺถาติ นงฺคลกฏฺฐกรณนฺติ [Pg.470] อาห – ‘‘อธุนา กฏฺฐํ เขตฺตฏฺฐาน’’นฺติ. เลฑฺฑุโย ติฏฺฐนฺติ เอตฺถาติ เลฑฺฑุฏฺฐานํ, เลฑฺฑุนิมิตฺตํ กสิตฏฺฐานํ. วชฺชตีติ วทํ, วจนํ. กุจฺฉิตํ วทํ อวทํ. ครหเน หิ อยํ อ-กาโร ยถา – ‘‘อปุตฺโต อภริยา’’ติ. อวทํ มาเนตีติ อวทมานา, อตฺตโน พลมเทน ลาปํ อติมญฺญิตฺวา วทนฺตีติ อตฺโถ. เตเนวาห ‘‘คจฺฉ โข, ตฺวํ ลาป, ตตฺรปิ เม คนฺตฺวา น โมกฺขสี’’ติ. ยํ ปน อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ ‘‘อตฺตโน พลสฺส สุฏฺฐุ วณฺณํ วทมานา’’ติ, ตตฺถ อตฺตโต อาปนฺนํ คเหตฺวา วุตฺตํ. ‘‘วทมาโน’’ติ วา ปาโฐ, สารมฺภวเสน อวฺหายนฺโตติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘เอหิ โข ทานิ สกุณคฺฆี’’ติ. สุฏฺฐุ ฐเปตฺวาติ ชิยามุตฺตสรสฺส วิย สีฆปาตโยคฺยตากรเณน อุโภ ปกฺเข สมฺมา ฐเปตฺวา. อยนฺติ สกุณคฺฆิ. ญตฺวาติ ยถาภูตทสฺสเนน อตฺตโน ญาเณน ชานิตฺวา. ผาลียิตฺถาติ ผาลจฺเฉทติขิณสิขเร สุกฺขเลฑฺฑุสฺมึ ภิชฺชิตฺถ.

372. 보통의 새들 무리 중에서 강하기 때문에 그들을 죽인다 하여 '사쿠낙기(sakuṇagghi, 매)'라 한다. 매(sena)라고 하여 '이것은 매(sena)의 별칭이다'라고 하였는데, 매의 일종이라고 알아야 한다. 고기를 먹기 위해 덮쳤으므로 '탐욕과 난폭함으로 덮쳤다'고 하였으니, 탐욕을 원인으로 난폭한 방식으로 덮쳤다는 뜻이다. 쟁기로 밭을 간 곳이 쟁기질한 밭(naṅgalakaṭṭha)이고, 그것이 행해지는 곳이 쟁기질하는 곳이므로 '지금 밭을 간 곳'이라 하였다. 흙덩이(leḍḍu)들이 있는 곳이 흙덩이 더미이고, 흙덩이를 인위적으로 갈아놓은 곳이다. '말한다'는 것이 와당(vadaṃ) 즉 말(vacana)이다. 나쁜 말을 아와당(avadaṃ)이라 한다. 비난함에 있어서 이 '아(a-)'자는 '아뿟따(aputto, 아들 없음)', '아바리야(abhariyā, 아내 없음)'와 같다. 나쁜 말을 존중하는 자가 '아와다마나(avadamānā)'이니, 자신의 힘을 과신하여 메추라기(lāpa)를 멸시하며 말한다는 뜻이다. 그래서 '메추라기야, 가거라. 네가 그곳에 가더라도 나에게서 벗어나지 못할 것이다'라고 하였다. 주석서에서 '자신의 힘의 아름다움을 잘 말하는 자'라고 한 것은 자신에게 닥친 일을 취하여 말한 것이다. 혹은 '와다마노(vadamāno)'라는 독법도 있는데, 이는 경쟁심으로 부르는 자라는 뜻이다. 그래서 '매여, 이제 오너라'라고 하였다. '잘 고정하여'란 화살통을 떠난 화살처럼 빠르게 떨어지기에 적합하게 하기 위해 양 날개를 잘 고정하여라는 뜻이다. '이것'은 매이다. '알고서'란 있는 그대로 봄으로써 자신의 지혜로 알아차리고서라는 뜻이다. '찢어졌다(phālīyittha)'란 보습의 날카로운 끝처럼 마른 흙덩이에 부딪혀 부서졌다는 것이다.

---

๗. มกฺกฏสุตฺตวณฺณนา

7. 막까따 숫타(Makkaṭasutta, 원숭이 경)에 대한 설명

---

๓๗๓. สญฺจาโรติ สญฺจรณํ. เลปนฺติ สิเลสสทิสํ อาเลปนํ. กาชสิกฺกา วิยาติ กาชทณฺฑเก โอลคฺเคตพฺพา สิกฺกา วิย. อปิจ จตสฺโส รชฺชุโย อุปริ พนฺธนฏฺฐานญฺจาติ ปญฺจฏฺฐานํ. โอฑฺฑิโตติ โอลมฺพิโต. ถุนนฺโตติ นิตฺถุนนฺโต.

373. 산짜로(sañcāra)란 돌아다님이다. 레빠(lepa)란 끈끈이와 같은 바르는 물질이다. '멜대(kāja)의 그물(sikkā)처럼'이란 멜대 막대기에 매달아 놓은 그물과 같다. 또한 네 가닥의 밧줄과 위에서 묶는 곳까지 합쳐서 다섯 군데(pañcaṭṭhāna)이다. 옷디또(oḍḍito)란 매달린 것이다. 투난또(thunanto)란 신음하는 것이다.

---

๘. สูทสุตฺตวณฺณนา

8. 수다 숫타(Sūdasutta, 요리사 경)에 대한 설명

---

๓๗๔. อาหารสมฺปาทเนน ตํตํอาหารวตฺถุคเต สูเทติ ปคฺฆเรตีติ สูโท, ภตฺตการโก. ทหเรหิ มนาปตรํ อจฺเจตพฺพโต อติกฺกมิตพฺพโต อจฺจยา, โภชเน รสวิเสสา, ตสฺมา นานจฺจเยหีติ นานปฺปการรสวิเสเสหีติ อตฺโถ. เตน วุตฺตํ ‘‘นานจฺจเยหี’’ติอาทิ. อคฺคียติ อสงฺกรโต วิภชียตีติ อคฺโค, อมฺพิลเมว อคฺโค อมฺพิลคฺโคติ อาห – ‘‘อมฺพิลคฺเคหีติ อมฺพิลโกฏฺฐาเสหี’’ติ. ทาตุํ อภิหริตพฺพตาย อภิหารา, เทยฺยธมฺมา. เตนาห – ‘‘อภิหฏานํ ทายาน’’นฺติ. อิทํ เม กมฺมฏฺฐานํ อนุโลมํวาติ อิทํ มม กมฺมฏฺฐานํ เอวํ ปวตฺตมานํ อนุโลมาวสานเมว หุตฺวา ติฏฺฐติ. เอวํ ปุน ปวตฺตมานํ [Pg.471] อุสฺสกฺกิตฺวา วิเสสนิพฺพตฺตนตฺถเมว โหตีติ เอวํ นิมิตฺตํ คเหตุํ น สกฺโกติ พาโล อพฺยตฺโต, ปณฺฑิโต ปน สกฺโกติ. อตฺตโน จิตฺตสฺสาติ อตฺตโน ภาวนาจิตฺตสฺส. ปุพฺพภาควิปสฺสนา สติปฏฺฐานาว กถิตา ‘‘สกสฺส จิตฺตสฺส นิมิตฺตํ อุคฺคณฺหาตี’’ติ วุตฺตตฺตา.

374. 음식을 준비함으로써 각각의 음식 재료에 스며들게 하고 흐르게 한다고 해서 요리사(sūdo), 즉 밥 짓는 자이다. 어린아이들보다 더 사랑스러우며, 도달해야 하고 넘어서야 하기에 'accaya(도달/맛의 차이)'는 음식에서의 특별한 맛들을 의미하며, 그러므로 'nānaccayehī'는 '여러 가지 종류의 특별한 맛들로써'라는 뜻이다. 그래서 'nānaccayehī' 등이 설해졌다. 섞이지 않게 구분되기에 'agga'라고 하며, 신맛만이 으뜸인 것을 'ambilagga'라 하여 'ambilaggehī는 신맛의 부분들로써'라고 하였다. 주어지기 위해 가져와야 하는 것이 'abhihāra(가져옴/선물)'이며 이는 보시물(deyyadhamma)이다. 그래서 '가져온 보시물들'이라고 하였다. '이것이 나의 명상 주제(kammaṭṭhāna)에 적합한가'라는 것은 나의 명상 주제가 이와 같이 전개되어 적합함에 이르게 되어 머무는 것을 의미한다. 이와 같이 다시 전개되어 더욱 나아가 특별함을 성취하기 위한 것일 뿐이어서, 어리석고 미숙한 자는 이와 같이 표상(nimitta)을 붙잡을 수 없으나, 지혜로운 자는 할 수 있다. '자신의 마음의'라는 것은 자신의 수행하는 마음을 말한다. '자신의 마음의 표상을 붙잡는다'라고 설해졌으므로 예비 단계의 위빳사나가 바로 사념처(satipaṭṭhāna)로 설해진 것이다.

---

๙. คิลานสุตฺตวณฺณนา

9. 병자 경(Gilānasutta)의 주석

---

๓๗๕. ปาทคาโมติ นครสฺส ปทสทิโส มหนฺตคาโม. เตเนวาห ‘‘เวสาลิยํ วิหรติ เวฬุวคามเก’’ติ. อหิตนิเสธน-หิตนิโยชน-พฺยสนปริจฺจชน-ลกฺขโณ มิตฺตภาโว เยสุ อตฺถิ, เต มิตฺตา. เย ปน ทิฏฺฐมตฺตสหายา, เต สนฺทิฏฺฐา. เย สวิเสสํ ภตฺติมนฺโต, เต สมฺภตฺตาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘มิตฺตาติ มิตฺตาวา’’ติอาทิมาห. อสฺสาติ ภควโต. ปญฺจมิยํ อฏฺฐมิยํ จาตุทฺทสิยํ ปญฺจทสิยนฺติ เอเกกสฺมึ ปกฺเข จตฺตาโร วาเร กตฺวา มาสสฺส อฏฺฐวาเร.

375. 파다가마(Pādagāma)는 도시의 발과 같이 큰 마을을 말한다. 그래서 '웨살리 근처의 벨루와 마을에 머무셨다'라고 하였다. 해로운 것을 막고 이로운 것에 연결하며 재난을 함께하는 특징을 가진 우정이 있는 자들이 친구(mittā)이다. 단지 보기만 한 사이는 아는 사람(sandiṭṭhā)이다. 특별히 신심과 정성이 있는 자들은 친한 동료(sambhattā)임을 나타내기 위해 'mittā는 친구이거나' 등을 말하였다. '그의'는 세존의 것이다. 5일, 8일, 14일, 15일이라는 것은 각 보름(pakkha)마다 네 번씩 하여 한 달에 여덟 번을 의미한다.

---

เวทนานํ พลวภาเวน ขโร ผรุโส กกฺขโฬ. อาพาโธติ ปุพฺพกมฺมเหตุตาย กมฺมสมุฏฺฐาโน อาพาโธ สงฺขารทุกฺขตาสงฺขาโต สพฺพกาลิกตฺตา สรีรสฺส สภาคโรโค นาม. นายมีทิโส อาพาโธ, อยํ ปน พหลตรพฺยาธิตาย ‘‘วิสภาคโรโค’’ติ วุตฺโต. อนฺต-สทฺโท สมีปปวตฺโตติ อาห – ‘‘มรณนฺตํ มรณสนฺติก’’นฺติ. เวทนา…เป… อกโรนฺโต อุกฺกํสคตภาวิตกายาทิตาย. อปีฬิยมาโนติ อปีฬิยมาโน วิย. โอวาทเมว ภิกฺขุสงฺฆสฺส อปโลกนนฺติ อาห – ‘‘โอวาทานุสาสนึ อทตฺวาติ วุตฺตํ โหตี’’ติ. ปุพฺพภาควีริยํ นาม ผลสมาปตฺติยา ปริกมฺมภูตวิปสฺสนาวีริยํ. ชีวิตมฺปิ ชีวิตสงฺขาโร ปติตุํ อทตฺวา อตฺตภาวสฺส อภิสงฺขรณโต.

느낌(수)이 강력하므로 거칠고 가혹하고 딱딱하다. 병(ābādhoti)이란 과거 업을 원인으로 하기에 업에서 생긴 병이며, 상카라의 괴로움(행고)이라 불리는 모든 시간에 걸친 몸의 공통적인 병이다. 이와 같은 병은 일반적인 것이 아니지만, 여기서는 매우 심한 질병이기에 '비공통적인 병(visabhāgarogo)'이라 불렸다. '안따(anta)'라는 단어는 근처에 있다는 뜻이기에 '죽음이 끝인 것, 즉 죽음에 임박한 것'이라고 하였다. 느낌... 등은 몸 등을 최고조로 닦았기 때문에 (괴로움을) 겪지 않는 것이다. '괴롭힘을 당하지 않는 것'은 마치 괴롭힘을 당하지 않는 것과 같다. 비구 승가에 훈계하는 것이 바로 알리는 것(apalokana)이기에 '훈계와 가르침을 주지 않고서라고 말한 것과 같다'라고 하였다. '전단계의 정진(pubbabhāgavīriya)'이란 과등지(phalasamāpatti)의 예비 단계가 되는 위빳사나의 정진을 말한다. 생명(jīvitampi)이란 수명(jīvitasaṅkhāra)이 다하지 않게 하여 몸을 지탱하기(abhisaṅkharaṇa) 때문이다.

---

‘‘เอตฺตกํ กาลํ อติกฺกมิตฺวา วุฏฺฐหิสฺสามี’’ติ ขณปริจฺเฉทวตี สมาปตฺติ ขณิกสมาปตฺติ. นิคฺคุมฺพํ นิชฺชฏํ กตฺวาติ รูปสตฺตการูปสตฺตกวเสน ปวตฺติยมานํ วิปสฺสนาภาวนํ สพฺพโส ขิลวิรเหน นิคฺคุมฺพํ, อพฺยากุลตาย นิชฺชฏํ กตฺวา. มหาวิปสฺสนาวเสนาติ ปจฺเจกํ สวิเสสํ วิตฺถาริตานํ อฏฺฐารสาทีนํ มหาวิปสฺสนานํ วเสน วิปสฺสิตฺวา สมาปนฺนา ยา สมาปตฺติ, สา สุฏฺฐุ วิกฺขมฺเภติ เวทนํ มหาพลวตาย ปุพฺพารมฺมณสฺส, มหานุภาวตาย ตถาปวตฺติตวิปสฺสนาวีริยสฺส. ยถา [Pg.472] นามาติอาทินา ตสฺส นิทสฺสนํ ทสฺเสติ. เวทนาติ ทุกฺขเวทนา. จุทฺทสหากาเรหีติ ตสฺเสว สตฺตกทฺวยสฺส วเสน วทติ. สนฺเนตฺวาติ อนฺตรนฺตรา สมาปนฺนชฺฌานสมาปตฺติสมฺภูเตน วิปสฺสนาปีติสิเนเหน เตเมตฺวา. สมาปตฺตีติ ผลสมาปตฺติ.

'이만큼의 시간을 지나서 일어나리라'라고 시간을 한정한 등지가 찰나적 등지(khaṇikasamāpatti)이다. '덤불이 없고 엉킴이 없게 하여'라는 것은 색칠구(rūpasattaka)와 무색칠구(arūpasattaka)의 방식으로 전개되는 위빳사나 수행이 모든 장애가 없으므로 덤불이 없고, 혼란스럽지 않으므로 엉킴이 없게 한 것이다. '대위빳사나(mahāvipassanā)의 힘으로'라는 것은 각각 특별하게 상세히 설명된 18가지 등의 대위빳사나의 힘으로 통찰하여 도달한 등지를 말하며, 그것은 이전의 대상이 매우 강력하고 그렇게 전개된 위빳사나의 정진이 큰 위력을 가졌기 때문에 느낌을 아주 잘 억누른다. '마치 ~와 같다' 등의 말로 그 예를 보여준다. 느낌(vedanā)은 괴로운 느낌이다. '14가지 방식(cuddasahākārehi)'이란 바로 그 두 가지 7개 묶음(sattakadvaya)의 관점에서 말하는 것이다. '이겨서(sannetvā)'란 사이사이에 증득한 선정의 등지에서 생긴 위빳사나의 희열의 기름으로 적셔서라는 뜻이다. 등지(samāpatti)는 과등지(phalasamāpatti)이다.

---

คิลานา วุฏฺฐิโตติ คิลานภาวโต วุฏฺฐิโต. สรีรสฺส ครุถทฺธภาวปฺปตฺติ มธุรกตาติ อาห – ‘‘สญฺชาตครุภาโว สญฺชาตถทฺธภาโว’’ติ. นานาการโตติ ปุรตฺถิมาทิเภทโต. สติปฏฺฐานธมฺมาติ ปุพฺเพ อตฺตนา ภาวิยมานา สติปฏฺฐานธมฺมา. ปากฏา น โหนฺติ กายจิตฺตานํ อกมฺมญฺญตาย. ตนฺติ ธมฺมาติ ปริยตฺติธมฺมา น ญายนฺติ.

'병에서 일어난 자'란 병의 상태에서 벗어난 자이다. 몸이 무겁고 뻣뻣해진 상태가 감미로움이 없어진 상태이기에 '무거움이 생기고 뻣뻣함이 생긴 것'이라고 하였다. '여러 가지 방식(nānākārato)'이란 동쪽 등의 구분이다. '사념처의 법들'이란 이전에 스스로 닦았던 사념처의 법들이다. 몸과 마음이 적절하게 기능하지 못하기 때문에 분명하게 나타나지 않는다. '그 법들'이란 교학의 법(pariyattidhamma)들이 잘 인식되지 않는다는 것이다.

---

อนนฺตรํ อพาหิรนฺติ ธมฺมวเสน ปุคฺคลวเสน จ อนฺตรพาหิรํ อกตฺวา. เอตฺตกนฺติอาทินา วุตฺตเมวตฺถํ วิวรติ. ทหรกาเลติ อตฺตโน ทหรกาเล. น เอวํ โหตีติ ‘‘อหํ ภิกฺขุสงฺฆํ ปริหริสฺสามี’’ติอาทิโก มานตณฺหามูลโก อิสฺสามจฺฉริยานํ ปวตฺติอากาโร ตถาคตสฺส น โหติ, นตฺเถว ปเคว เตสํ สมุจฺฉินฺนตฺตาติ อาห – ‘‘โพธิปลฺลงฺเกเยวา’’ติอาทิ. ปฏิสงฺขรเณน เวเฐน มิสฺสเกน. มญฺเญติ ยถาวุตฺตํ ปฏิสงฺขรณสญฺญิเตน เวฐมิสฺสเกน วิย ชรสกฏํ. อรหตฺตผลเวเฐนาติ อรหตฺตผลสมาปตฺติสญฺญิเตน อตฺถภาวเวเฐน.

'안팎이 없이(anantaraṃ abāhiraṃ)'란 법의 관점과 사람의 관점에서 안과 밖을 구분하지 않는 것이다. '이만큼' 등의 말로 앞서 말한 의미를 밝힌다. '어린 시절에'란 자신의 젊은 시절을 말한다. '그와 같이 되지 않는다'라는 것은 '내가 비구 승가를 거느리리라'라는 등의 자만과 갈애에 뿌리박은 질투와 인색의 전개 방식이 여래에게는 없으며, 그것들은 이미 완전히 끊어졌기 때문에 '보좌(bodhipallaṅka)에서부터 이미'라고 하였다. '수리하고 묶는 것이 섞임으로써'. '마치 ~처럼'이란 앞서 말한 수리라고 알려진 묶음이 섞인 것처럼 낡은 수레를 비유한 것이다. '아라한과의 묶음으로'란 아라한과등지라고 알려진 몸의 묶음으로라는 뜻이다.

---

ผลสมาปตฺติยา อธิปฺเปตตฺตา ‘‘เอกจฺจานํ เวทนานนฺติ โลกิยานํ เวทนาน’’นฺติ วุตฺตํ. อตฺตทีปาติ เอตฺถ อตฺต-สทฺเทน ธมฺโม เอว วุตฺโต, สฺวายมตฺโถ เหฏฺฐา วิภาวิโต เอว. นววิโธ โลกุตฺตรธมฺโม เวทิตพฺโพ. โส หิ จตูหิ โอเฆหิ อนชฺโฌตฺถรณียโต ‘‘ทีโป’’ติ วุตฺโต. ตมอคฺเคติ ตมโยคาภาเวน สเทวกสฺส โลกสฺส อคฺเค. สพฺเพสนฺติ สพฺเพสํ สิกฺขากามานํ. เต ‘‘ธมฺมทีปา วิหรถา’’ติ วุตฺตา จตุสติปฏฺฐานโคจราว ภิกฺขู อคฺเค ภวิสฺสนฺติ.

과등지를 의도한 것이기에 '일부 느낌들의'를 '세간적인 느낌들의'라고 하였다. '자신을 섬으로 삼음(attadīpa)'에서 '아따(atta)'라는 단어로 법(dhamma)을 말한 것이며, 이 의미는 앞서 이미 설명되었다. 아홉 가지 출세간법으로 알아야 한다. 그것은 네 가지 폭류(ogha)에 의해 압도되지 않으므로 '섬(dīpa)'이라 불린다. '그 가운데 으뜸(tamagga)'이란 무명의 결합이 없으므로 천신을 포함한 세상에서 으뜸이라는 것이다. '모든 자들의'란 모든 배움을 원하는 자들의 것이다. 그들은 '법을 섬으로 삼아 머물라'라고 설해진 대로 네 가지 사념처를 영역(gocara)으로 삼는 비구들이 으뜸이 될 것이다.

---

๑๐. ภิกฺขุนุปสฺสยสุตฺตวณฺณนา

10. 비구니 거처 경(Bhikkhunupassayasutta)의 주석

---

๓๗๖. กมฺมฏฺฐานกมฺมิกาติ กมฺมฏฺฐานมนุยุตฺตา. วิเสเสตีติ วิเสโส, อติสโย, สฺวายํ ปุพฺพาปรวิเสโส อุปาทายุปาทาย คเหตพฺโพติ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิมาห.

376. '명상 주제를 수행하는 자들(kammaṭṭhānakammikā)'이란 명상 주제에 전념하는 자들이다. '차별화한다'는 것은 차별, 탁월함이며, 그것은 이전과 이후의 차이를 계속해서 파악해야 하는 것이기에 그것을 보여주기 위해 '거기서' 등을 말하였다.

---

อุปฺปชฺชติ [Pg.473] กิเลสปริฬาโหติ กาเย อสุภาทิวเสน มนสิการํ อทหนฺตสฺส มนสิการสฺส วีถิยํ อปฏิปนฺนตา สุภาทิวเสน กายารมฺมโณ กิเลสปริฬาโห จ อุปฺปชฺชติ. วีริยารมฺภสฺส อภาเวน ตสฺมึ อารมฺมเณ เจตโส วา ลีนตฺตํ โหติ, โคจรชฺฌตฺตโต พหิทฺธา ปุถุตฺตารมฺมเณ จิตฺตํ วิกฺขิปติ. เอวํ กิเลสปริฬาเห จาติอาทินา ติวิธมฺปิ ภาวนานุโยคสฺส กิเลสวตฺถุภาวํ อุปาทาย สมุจฺจยวเสน อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ยสฺมา ปน เต ปริฬาหลีนตฺตวิกฺเขปา เอกชฺฌํ น ปวตฺตนฺติ, ตสฺมา ปาฬิยํ ‘‘กายารมฺมโณ วา’’ติอาทินา อนิยมตฺโถ วา-สทฺโท คหิโต. กิเลสานุรญฺชิเตนาติ กิเลสวิวณฺณิตจิตฺเตน หุตฺวา น วตฺติตพฺพํ. กถํ ปน วตฺติตพฺพนฺติ อาห ‘‘กิสฺมิญฺจิเทวา’’ติ. น จ วิตกฺเกติ น จ วิจาเรตีติ กิเลสสหคเต วิตกฺกวิจาเร น ปวตฺเตติ. สุขิโตติ ฌานสุเขน สุขิโต.

‘번뇌의 열기가 일어난다’는 것은 몸에 대하여 부정(不淨)함 등을 통하여 작의(作意)를 두지 않는 이에게 작의의 과정이 확립되지 않아, 청정함 등을 통하여 몸을 대상으로 하는 번뇌의 열기가 일어나는 것을 말한다. 정진을 시작함이 없기 때문에 그 대상에 대하여 마음의 침울함이 생기거나, 수행 대상의 안쪽에서 벗어나 바깥의 여러 대상들로 마음이 흩어진다. 이와 같이 ‘번뇌의 열기’라는 등은 세 가지 모두 수행에 전념함에 있어서 번뇌의 토대가 됨을 들어 주석서에서 그 결합의 의미로 설해진 것이다. 그러나 그러한 열기와 침울함과 산란함은 한꺼번에 일어나지 않으므로, 경전에서는 ‘몸을 대상으로 하거나’라는 등의 부정(不定)의 의미인 ‘혹은(vā)’이라는 단어를 사용하였다. ‘번뇌에 물든 마음으로’라는 것은 번뇌로 인해 오염된 마음이 되어 머물러서는 안 된다는 뜻이다. 그러면 어떻게 머물러야 하는가에 대하여 ‘어떤 [대상을]’이라고 하였다. ‘사유하지도 고찰하지도 않는다’는 것은 번뇌와 결합된 사유(vitakka)와 고찰(vicāra)을 일으키지 않는다는 것이다. ‘행복한 자’란 선정의 행복으로 행복해진 자를 말한다.

---

อิมสฺส ภิกฺขุโน ภาวนา ปวตฺตาติ สมฺพนฺโธ. ยสฺมา หิ อิมสฺส ภิกฺขุโน ตํ มูลกมฺมฏฺฐานํ ปริปนฺเถ สติ ฐเปตฺวา พุทฺธคุณาทิอนุสฺสรเณน จิตฺตํ ปสาเทตฺวา มูลกมฺมฏฺฐานภาวนา ปวตฺตา, ตสฺมา ปณิธาย ภาวนาติ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. อฏฺฐเปตฺวาติ จิตฺตํ อปฺปวตฺเตตฺวาติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. กมฺมฏฺฐานาทีนํ ติณฺณมฺปิ วเสน อตฺถโยชนา สมฺภวติ. เตนาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ. สาเรนฺโต วิยาติ รถํ วาหยนฺโต วิย. สมปฺปมาณโต อฏฺฐกาทิวเสน สุตจฺฉิตํ ปกฺขิปนฺโต วิย. สุเขเนว กิเลสานํ โอกาสํ อเทนฺโต อนฺตรา อสชฺชนฺโต อลคฺคนฺโต. วิปสฺสนาจารสฺส อารทฺธวุตฺติตํ อปริปนฺถตญฺจ ทสฺเสนฺโต โอปมฺมทฺวยมาห. พฺยาภงฺคิยาติ กาชทณฺเฑน. กิเลสปริฬาหาทีนนฺติ กิเลสปริฬาหลีนตฺตวิกฺเขปานํ.

‘이 비구의 수행이 진행된다’는 것이 문맥의 연결이다. 이 비구에게 장애가 있을 때 그 근본 수행 주제(kammaṭṭhāna)를 잠시 멈추고, 부처님의 공덕 등에 대한 마음 챙김 등으로 마음을 청정하게 하여 다시 근본 수행 주제에 대한 수행이 진행되었기 때문에 ‘결심하여 수행한다’라고 설해진 것이 문맥의 연결이다. ‘두지 않고’란 마음을 진행시키지 않는다는 의미로 이해해야 한다. 수행 주제(kammaṭṭhāna) 등 세 가지 모두를 통해서도 의미 연결이 가능하다. 그래서 ‘거기서’라는 등의 말이 설해진 것이다. ‘이끄는 자처럼’이란 수레를 모는 자와 같다. ‘적절한 치수에 따라’란 8인치 등의 치수에 맞추어 잘 깎인 나무를 끼워 넣는 것과 같다. ‘행복하게’란 번뇌가 일어날 기회를 주지 않고 중간에 걸리거나 머물지 않는 것이다. 위빳사나의 수행이 시작되어 진행됨과 장애가 없음을 나타내기 위해 두 가지 비유를 설하였다. ‘어깨에 메는 막대기(byābhaṅgi)로’란 지게 막대기로 메는 것을 말한다. ‘번뇌의 열기 등의’란 번뇌의 열기, 침울함, 산란함을 의미한다.

---

คุฬขณฺฑาทีนีติ คุฬขณฺฑสกฺขรขณฺฑาทีนิ อุจฺฉุวิการภูตานิ. ‘‘กาเย กายานุปสฺสี วิหรามี’’ติอาทิวจนโต ‘‘ปุพฺพภาควิปสฺสนา กถิตา’’ติ วุตฺตํ.

‘당밀 조각 등’이란 사탕수수의 가공물인 당밀 조각, 설탕 조각 등을 말한다. ‘몸에서 몸을 관찰하며 머문다’는 등의 구절로부터 ‘예비 단계의 위빳사나(pubbabhāgavipassanā)가 설해졌다’고 하였다.

---

อมฺพปาลิวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

암바빨리 품(Ambapālivagga)에 대한 해설이 끝났다.

---

๒. นาลนฺทวคฺโค

2. 나란다 품(Nālandavagga)

---

๒. นาลนฺทสุตฺตวณฺณนา

2. 나란다 경(Nālandasutta)에 대한 해설

---

๓๗๘. ทุติยวคฺเค [Pg.474] ปฐมสุตฺตํ เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา สุวิญฺเญยฺยนฺติ ตํ ลงฺฆิตฺวา ‘‘ทุติเย’’ติ วุตฺตํ.

378. 두 번째 품의 첫 번째 경은 앞서 설한 방식대로 쉽게 알 수 있으므로 그것을 넘어가고 ‘두 번째 경에서’라고 설해졌다.

---

ภิยฺยตโร อภิญฺญาโตติ สมฺโพธิยา เสฏฺฐตโรติ อภิลกฺขิโต. ภิยฺยตราภิญฺโญติ สพฺพสตฺเตสุ อธิกตรปญฺโญ. เตนาห ‘‘อุตฺตริตรญาโณ’’ติ. สมฺมา อนวเสสโต พุชฺฌติ เอเตนาติ สมฺโพธีติ อาห – ‘‘สมฺโพธิยนฺติ สพฺพญฺญุตญฺญาเณ’’ติ. นิปฺปเทสา คหิตาติ อนวเสสา พุทฺธคุณา คหิตา อคฺคมคฺคสิทฺธิยาว ภควโต สพฺพคุณานํ สิทฺธตฺตา. น เกวลญฺจ พุทฺธานํ, อถ โข อคฺคสาวกปจฺเจกพุทฺธานมฺปิ ตํตํคุณสมิชฺฌนํ อคฺคมคฺคาธิคเมเนวาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ทฺเวปิ อคฺคสาวกา’’ติอาทิมาห.

‘더욱 뛰어나게 알려진(bhiyyataro abhiññāto)’이란 깨달음(sambodhi)에 있어 더욱 수승한 것으로 특징지어지는 것을 말한다. ‘더욱 뛰어난 지혜를 가진 자(bhiyyatarābhiñño)’란 모든 중생들 중에서 더욱 뛰어난 지혜를 가진 자이다. 그래서 ‘더욱 높은 지혜를 가진 자’라고 설하였다. 이것에 의해 남김없이 바르게 깨닫는 것이 깨달음(sambodhi)이므로 ‘깨달음에서란 일체지(sabbaññutaññāṇa)에서’라고 설하였다. 부분적이지 않게 취해졌다는 것은 부처님의 공덕이 남김없이 취해졌음을 의미하며, 이는 최상의 도(aggamagga)의 성취만으로 세존의 모든 공덕이 성취되기 때문이다. 단지 부처님들뿐만 아니라, 두 분의 상수제자와 벽지불들의 해당 공덕의 성취 또한 최상의 도를 체득함에 의해서라는 것을 나타내기 위해 ‘두 상수제자도’라는 등의 말을 하였다.

---

อปโร นโย – ปสนฺโนติ อิมินา ปสาทสฺส วตฺตมานตา ทีปิตาติ อุปฺปนฺนสทฺโธติ อิมินาปิ สทฺธาย ปจฺจุปฺปนฺนตา ปกาสิตาติ อาห – ‘‘เอวํ สทฺทหามีติ อตฺโถ’’ติ. อภิชานาติ อภิมุขภาเวน สพฺพญฺเญยฺยํ ชานาตีติ อภิญฺโญ, ภิยฺโย อธิโก อภิญฺโญติ ภิยฺโยภิญฺโญ. โส เอว อติสยวจนิจฺฉาวเสน ภิยฺโยภิญฺญตโรติ วุตฺโตติ อาห – ‘‘ภิยฺยตโร อภิญฺญาโต’’ติ. ทุติยวิกปฺเป ปน อภิชานาตีติ อภิญฺญา, อภิวิสิฏฺฐา ปญฺญา. ภิยฺโย อภิญฺญา เอตสฺสาติ ภิยฺโยภิญฺโญ, โส เอว อติสยวจนิจฺฉาวเสน ภิยฺโยภิญฺญตโร. สฺวายํ อสฺส อติสโย อภิญฺญาย ภิยฺโยภาวกโตติ อาห – ‘‘ภิยฺยตราภิญฺโญ วา’’ติ. สมฺพุชฺฌติ เอตายาติ สมฺโพธิ, สพฺพญฺญุตญฺญาณํ อคฺคมคฺคญาณญฺจ. สพฺพญฺญุตญฺญาณปทฏฺฐานญฺหิ อคฺคมคฺคญาณํ, อคฺคมคฺคญาณปทฏฺฐานญฺจ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ สมฺโพธิ นาม. ตตฺถ ปธานวเสน ตทตฺถทสฺสเน ปฐมวิกปฺโป, ปทฏฺฐานวเสน ทุติยวิกปฺโป. กสฺมา ปเนตฺถ อรหตฺตมคฺคญาณสฺเสว คหณํ, นนุ เหฏฺฐิมานิปิ ภควโต มคฺคญาณานิ สวาสนเมว ยถาสกํ ปฏิปกฺขวิธมนวเสน ปวตฺตานิ. สวาสนปฺปหานญฺหิ เญยฺยาวรณปฺปหานนฺติ? สจฺจเมตํ, ตํ ปน อปริปุณฺณํ ปฏิปกฺขวิธมนสฺส วิปฺปกตภาวโตติ อาห ‘‘อรหตฺตมคฺคญาเณ วา’’ติ. สพฺพนฺติ สมฺมาสมฺพุทฺเธน อธิคนฺตพฺพํ สพฺพํ.

또 다른 방법으로, ‘청정한 믿음을 가진(pasanno)’이라는 말로써 청정한 믿음의 현재성을 나타냈고, ‘믿음이 생긴(uppannasaddho)’이라는 말로써 믿음의 현재성을 드러냈으므로, ‘이와 같이 믿는다는 뜻이다’라고 설하였다. ‘증득하다(abhijānāti)’란 눈앞에 있는 모든 알아야 할 대상을 안다는 의미에서 ‘수승한 지혜를 가진 자(abhiñño)’이고, ‘더욱(bhiyyo)’은 뛰어난 지혜를 가진 자라는 의미에서 ‘더욱 뛰어난 지혜를 가진 자(bhiyyobhiñño)’이다. 이것이 강조의 의미로 ‘더욱 뛰어나게 알려진(bhiyyataro abhiññāto)’이라고 설해졌다는 것이 첫 번째 설명이다. 두 번째 해석에서는, ‘증득함(abhijānāti)’이 ‘수승한 지혜(abhiññā)’, 즉 탁월한 통찰지이다. 더욱 뛰어난 수승한 지혜를 가진 자가 ‘더욱 뛰어난 지혜를 가진 자(bhiyyobhiñño)’이며, 이것이 강조의 의미로 ‘더욱 수승한 지혜를 가진 자(bhiyyobhiññataro)’가 된다. 이것은 그가 가진 수승한 지혜가 더욱 뛰어난 상태임을 나타내므로 ‘혹은 더욱 수승한 지혜를 가진 자(bhiyyatarābhiñño)’라고 설하였다. 이것에 의해 깨닫는다는 의미에서 깨달음(sambodhi)은 일체지(sabbaññutaññāṇa)와 최상의 도의 지혜(aggamaggañāṇa)를 말한다. 일체지의 발판이 최상의 도의 지혜이고, 최상의 도의 지혜의 발판이 일체지이므로 이를 깨달음이라 한다. 여기서 주된 대상으로서의 의미를 보는 것이 첫 번째 해석이고, 발판으로서의 의미를 보는 것이 두 번째 해석이다. 왜 여기서 아라한도의 지혜(arahattamaggañāṇa)만을 취하는가? 세존의 아래 단계 도의 지혜들도 각각의 반대되는 것들을 물리치는 과정에서 습기(vāsana)와 함께 작용하는 것이 아닌가? 습기를 제거하는 것이 곧 알아야 할 대상에 대한 장애(ñeyyāvaraṇa)를 제거하는 것이기 때문이다. 그것은 사실이나, 그것은 반대되는 것을 물리치는 과정이 아직 완료되지 않은 상태이기 때문에 ‘혹은 아라한도의 지혜에서’라고 설한 것이다. ‘모든 것’이란 정등각자께서 체득해야 할 모든 것을 의미한다.

---

ขาทนียานํ [Pg.475] อุฬารตา สาตรสานุภาเวนาติ อาห ‘‘มธุเร อาคจฺฉตี’’ติ. ปสํสาย อุฬารตา วิสิฏฺฐภาเวนาติ อาห – ‘‘เสฏฺเฐ’’ติ. โอภาสสฺส อุฬารตา มหนฺตภาเวนาติ วุตฺตํ – ‘‘วิปุเล’’ติ. อุสภสฺส อยนฺติ อาสภี, อิธ ปน อาสภี วิยาติ อาสภี. เตนาห – ‘‘อุสภสฺส วาจาสทิสี’’ติ. เยน คุเณน สา ตํสทิสา, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อจลา อสมฺปเวธี’’ติ วุตฺตํ. ยโต กุโตจิ อนุสฺสวนํ อนุสฺสโว. วิชฺชาฏฺฐานาทีสุ กตปริจยานํ อาจริยานํ ตํ ตํ อตฺถํ ญาเปนฺตี ปเวณี อาจริยปรมฺปรา. เกวลํ อตฺตโน มติยา ‘‘อิติ กิร เอวํ กิรา’’ติ ปริกปฺปนา อิติกิรา. ปิฏกสฺส คนฺถสฺส สมฺปทานโต ภูตโต ตสฺส คหณํ ปิฏกสมฺปทานํ. ยถาสุตานํ อตฺตานํ อาการสฺส ปริวิตกฺกนํ อาการปริวิตกฺโก. ตเถวสฺส ‘‘เอวเมต’’นฺติ ทิฏฺฐิยา นิชฺฌานกฺขมนํ ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติ. อาคมาธิคเมหิ วินา เกวลํ อนุสฺสุตโต ตกฺกมคฺคํ นิสฺสาย ตกฺกนํ ตกฺโก. อนุมานวิธึ นิสฺสาย คหณํ นยคฺคาโห. ยสฺมา พุทฺธวิสเย ฐตฺวา ภควโต อยํ เถรสฺส โจทนา เถรสฺส จ โส อวิสโย, ตสฺมา ‘‘ปจฺจกฺขโต ญาเณน ปฏิวิชฺฌิตฺวา วิยา’’ติ วุตฺตํ. สีหนาโท วิยาติ สีหนาโท. ตํสทิสตา จสฺส เสฏฺฐภาเวน, โส เจตฺถ เอวํ เวทิตพฺโพติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สีหนาโท’’ติอาทิมาห. อุนฺนาทยนฺเตนาติ อสนิสทิสํ กโรนฺเตน.

씹을 수 있는 것들의 고귀함은 맛있는 맛의 위력에 의한 것이기에 ‘달콤하게 들려온다’라고 하였다. 칭송에 있어서 고귀함은 탁월함에 의한 것이기에 ‘가장 뛰어나다’라고 하였다. 광채의 고귀함은 위대함에 의한 것이기에 ‘광대하다’라고 하였다. 황소(usabha)의 것이라고 해서 아사비(āsabhī)라 하는데, 여기서는 황소와 같기에 아사비라 한다. 그래서 ‘황소의 목소리와 같다’라고 하였다. 그 목소리가 어떤 공덕으로 그것과 유사한지 보여주기 위해 ‘흔들림 없고 요동하지 않는다’라고 하였다. 어디선가 들려오는 것을 전해 들음(anussavo)이라 한다. 명당(vijjāṭṭhāna) 등에 익숙한 스승들이 그 각각의 의미를 알게 해 주는 계보를 스승의 전승(ācariyaparamparā)이라 한다. 오직 자신의 생각으로 ‘이와 같다고 한다, 저와 같다고 한다’라고 추측하는 것을 이티키라(itikirā, 전승된 말)라 한다. 성전의 문헌을 전수받아 그대로 지니는 것을 성전의 전승(piṭakasampadāna)이라 한다. 들은 바에 따라 그 형상에 대해 사유하는 것을 논리적 사유(ākāraparivitakko)라 한다. 그와 같이 ‘이것은 이러하다’라는 견해로 숙고하여 받아들이는 것을 견해의 수용(diṭṭhinijjhānakkhanti)이라 한다. 전승된 가르침과 증득함 없이 오직 들은 것으로부터 추론의 길에 의지해 따지는 것을 추론(takko)이라 한다. 추론의 방식을 의지해 파악하는 것을 논리적 파악(nayaggāho)이라 한다. 부처님의 영역에 서서 세존께 드린 장로의 이 문책은 장로의 영역이 아니기 때문에, ‘직접 지혜로 꿰뚫어 아는 것처럼’이라고 하였다. 사자의 포효와 같다고 해서 사자후(sīhanādo)라 한다. 그와 유사함은 뛰어남 때문이며, 여기서 이와 같이 알아야 한다는 것을 보여주기 위해 ‘사자후’ 등의 말을 하였다. ‘포효하며’라는 말은 벼락과 같은 소리를 내면서라는 뜻이다.

---

อนุโยคทาปนตฺถนฺติ อนุโยคํ โสธาเปตุํ. วิมทฺทกฺขมญฺหิ สีหนาทํ นทนฺโต อตฺถโต อนุโยคํ โสเธติ นาม, อนุยุชฺฌนฺโต จ นํ โสธาเปติ นาม. ทาตุนฺติ โสเธตุํ. เกจิ ‘‘ทานตฺถ’’นฺติ อตฺถํ วทนฺติ, ตํ น ยุตฺตํ. น หิ โย สีหทานํ นทติ, โส เอว ตตฺถ อนุโยคํ เทตีติ ยุชฺชติ. นิฆํสนนฺติ วิมทฺทนํ. ธมมานนฺติ ตาปยมานํ. ตาปนญฺเจตฺถ คคฺคริยา ธมฺมาปนสีเสน วทติ.

‘조사를 받게 하기 위해’라는 것은 조사를 정화하기 위해서이다. 연마(vimadda)를 견뎌내는 사자후를 내지르는 자는 의미상 조사를 정화하는 것이고, 질문하는 자는 그것을 정화하게 하는 것이다. ‘주기 위해’라는 것은 정화하기 위해서이다. 어떤 이들은 ‘베풀기 위해’라고 의미를 말하는데, 그것은 적절하지 않다. 사자후를 내지르는 자가 바로 거기서 질문을 베푼다는 것은 논리에 맞지 않기 때문이다. ‘마찰(nighaṃsana)’은 연마(vimaddana)를 뜻한다. ‘불을 지피며(dhamamāna)’는 태우며(tāpayamāna)라는 뜻이다. 여기서 태움은 풀무질을 하여 불을 지피는 것을 위주로 말한다.

---

สพฺเพ เตติ สพฺเพ เต อตีเต นิรุทฺเธ สมฺมาสมฺพุทฺเธ. เตเนตํ ทสฺเสติ – เย เต อเหสุํ อตีตมทฺธานํ ตว อภินีหารโต โอรํ สมฺมาสมฺพุทฺธา, เตสํ ตาว สาวกญาณโคจเร ธมฺเม ปริจฺฉินฺทนฺโต มาราทโย วิย จ พุทฺธานํ โลกิยจิตฺตาจารํ ตฺวํ ชาเนยฺยาสิ. เย ปน เต อพฺภตีตา, ตโต ปรโต ฉินฺนวฏุมา ฉินฺนปปญฺจา ปริยาทินฺนวฏฺฏา สพฺพทุกฺขวีติวตฺตา สมฺมาสมฺพุทฺธา, เตสํ สพฺเพสมฺปิ ตว สาวกญาณสฺส [Pg.476] อวิสยภูเต ธมฺเม กถํ ชานิสฺสสีติ. เตนาติ สมฺโพธิสงฺขาเตน สพฺพญฺญุตญฺญาณปทฏฺฐาเนน อรหตฺตมคฺคญาเณน. เอวํสีลาติ ตาทิสสีลา. สมาธิปกฺขาติ สมาธิ จ สมาธิปกฺขา จ สมาธิปกฺขา เอกเทสสรูเปกเสสนเยน. ตตฺถ สมาธิปกฺขาติ วีริยสติโย ตทนุคุณา จ ธมฺมา เวทิตพฺพา. ฌานสมาปตฺตีสุ เยภุยฺเยน วิหารโวหาโร, ฌานสมาปตฺติโย สมาธิปฺปธานาติ วุตฺตํ ‘‘สมาธิปกฺขานํ ธมฺมานํ คหิตตฺตา วิหาโร คหิโต’’ติ.

‘그들 모두’라는 것은 과거에 멸도하신 모든 정등각자들을 말한다. 이것으로 다음을 보여준다. 그대의 서원(abhinīhāra) 이후 과거의 시간에 존재했던 정등각자들, 그들의 제자의 지혜의 영역에 있는 법들을 한정하는 한, 그대는 마라들처럼 부처님들의 세간적인 마음의 흐름을 알 수 있을지 모른다. 그러나 완전히 멸도하시어 그 뒤로 통로가 끊기고 희론이 끊겼으며 윤회가 다하고 모든 괴로움에서 벗어나신 모든 정등각자들, 그들 모두의 제자의 지혜의 영역이 아닌 법들을 어떻게 알겠는가? ‘그것으로’라는 것은 깨달음이라 불리는 일체지(sabbaññutaññāṇa)의 발판인 아라한도(arahattamagga)의 지혜를 말한다. ‘그러한 계행을 가진(evaṃsīlā)’은 그와 같은 계행을 말한다. ‘삼매의 부류(samādhipakkhā)’는 삼매와 삼매의 부류들을 말하는데, 이는 단어의 한 부분으로 전체를 나타내는 방식에 의한 것이다. 거기서 삼매의 부류란 정진(vīriya), 마음챙김(sati) 및 그에 상응하는 법들로 알아야 한다. 선정의 증득(jhānasamāpatti)에 있어서 대개 머묾(vihāra)이라는 용어를 사용하는데, 선정의 증득은 삼매가 위주이기 때문에 ‘삼매의 부류인 법들을 취했으므로 머묾(vihāra)이 취해졌다’라고 하였다.

---

ยถา ปน เหฏฺฐา คหิตาปิ สมาธิปญฺญา ปฏิปกฺขโต วิมุตฺตตฺตา วิมุจฺจน-สงฺขาต-กิจฺจวิเสส-ทสฺสนวเสน วิมุตฺติปริยาเยน ปุน คหิตา ‘‘เอวํวิมุตฺตา’’ติ, เอวํ ทิพฺพวิหาโร ทิพฺพวิหารวิเสสทสฺสนวเสน ปุน คหิโต ‘‘เอวํวิหารี’’ติ, ตสฺมา สพฺเพสํ สมาปตฺติวิหารานํ วเสเนตฺถ อตฺโถ ยุชฺชตีติ ทฏฺฐพฺพํ. วิมุตฺตีติ สงฺขํ คจฺฉนฺติ วิมุจฺจิตฺถาติ กตฺวา. เอส นโย เสเสสุปิ. ปฏิปฺปสฺสทฺธนฺเตติ ปฏิปฺปสฺสมฺภโนสาปเนน. สพฺพกิเลเสหิ นิสฺสฏตฺตา อสํสฏฺฐตฺตา วิมุตฺตตฺตา จ นิสฺสรณวิมุตฺติ นิพฺพานํ.

그러나 앞서 취해졌더라도 삼매와 통찰지(paññā)가 반대되는 것들로부터 해탈했기 때문에, 해탈이라 불리는 특별한 작용을 보여주는 관점에서 해탈이라는 방편으로 다시 취해진 것이 ‘이와 같이 해탈한(evaṃvimuttā)’이다. 이와 같이 천상의 머묾(dibbavihāra)도 특별한 천상의 머묾을 보여주는 관점에서 다시 취해진 것이 ‘이와 같이 머무는(evaṃvihārī)’이다. 그러므로 여기서는 모든 증득의 머묾의 관점에서 의미가 연결되는 것으로 보아야 한다. ‘해탈(vimutti)’이란 ‘해탈했다’라고 해서 명칭을 얻은 것이다. 이 방식은 나머지에도 적용된다. ‘가라앉았을 때’라는 것은 가라앉혀서 그치게 함으로써이다. 모든 번뇌에서 벗어나고 섞이지 않으며 해탈했기에, 벗어남을 통한 해탈(nissaraṇavimutti)이 열반이다.

---

อนาคตพุทฺธานํ ปนาติ ปน-สทฺโท วิเสสตฺถโชตโน. เตน อตีเตสุ ตาว ขนฺธานํ ภูตปุพฺพตฺตา ตตฺถ สิยา ญาณสฺส สวิสเย คติ, อนาคเตสุ ปน สพฺพโส อสญฺชาเตสุ กถนฺติ อิมมตฺถํ โชเตติ. เตนาห ‘‘อนาคตาปี’’ติอาทิ. ‘‘อตฺตโน เจตสา ปริจฺฉินฺทิตฺวา วิทิตา’’ติ กสฺมา วุตฺตํ? นนุ อตีตานาคเต สตฺตาเห เอว ปวตฺตํ จิตฺตํ เจโตปริยญาณสฺส วิสโย, น ตโต ปรนฺติ? นยิทํ เจโตปริยญาณกิจฺจวเสน วุตฺตํ, อถ โข ปุพฺเพนิวาสอนาคตํสญาณานํ วเสน วุตฺตํ, ตสฺมา นายํ โทโส. วิทิตฏฺฐาเน น กโรติ สิกฺขาปเทเนว ตาทิสสฺส ปฏิกฺเขปสฺส ปฏิกฺขิตฺตตฺตา เสตุฆาตโต จ. กถํ ปน เถโร ทฺวยสมฺภเว ปฏิกฺเขปเมว อกาสิ, น วิภชฺช พฺยากาสีติ อาห ‘‘เถโร กิรา’’ติอาทิ. ปารํ ปริยนฺตํ มิโนตีติ ปารมี, สา เอว ญาณนฺติ ปารมิญาณํ, สาวกานํ ปารมิญาณํ สาวกปารมิญาณํ. ตสฺมึ สาวกานํ อุกฺกํสปริยนฺตคเต ชานเน นายมนุโยโค, อถ โข สพฺพญฺญุตญฺญาเณ สพฺพญฺญุตาย ชานเน. เกจิ ปน ‘‘สาวกปารมิญาเณติ สาวกปารมิญาณวิสเย’’ติ อตฺถํ วทนฺติ, ตถา เสสปเทสุปิ. สีล…เป… สมตฺถนฺติ สีลสมาธิปญฺญาวิมุตฺติญาณสงฺขาตานํ การณานํ [Pg.477] ชานนสมตฺถํ. พุทฺธสีลาทโย หิ พุทฺธานํ พุทฺธกิจฺจสฺส ปเรหิ เอเต พุทฺธาติ ชานนสฺส จ การณํ.

‘그러나 미래의 부처님들의’에서 ‘그러나(pana)’라는 단어는 차별의 의미를 나타낸다. 그것은 과거 부처님들의 경우 오온(khandha)이 과거에 존재했었기에 거기에는 지혜가 미칠 영역이 있을 수 있지만, 아직 전혀 생겨나지 않은 미래 부처님들의 경우에는 어떠한가라는 의미를 나타낸다. 그래서 ‘미래의 부처님들도’ 등이라고 하였다. ‘자신의 마음으로 한정하여 알았다’라고 왜 말하였는가? 과거와 미래의 7일 동안에만 일어난 마음이 타심통(cetopariyañāṇa)의 영역이고 그 이상은 아니지 않는가? 이것은 타심통의 작용의 관점에서 말한 것이 아니라, 숙명통(pubbenivāsañāṇa)과 미래사지(anāgataṃsañāṇa)의 관점에서 말한 것이므로 허물이 없다. 아는 자리에서는 하지 않는데, 계율로써 그러한 거부(paṭikkhepa)가 금지되었고 다리가 끊겼기 때문이다. 그러나 어떻게 장로는 두 가지 가능성이 있는데도 거부만을 하고 분석하여 설명하지 않았는가에 대해 ‘장로가 듣기로는’ 등이라고 하였다. 피안(pāra) 즉 한계(pariyanta)를 재는(minoti) 것이 파라미(pāramī)이고, 그것이 바로 지혜이므로 파라미 지혜(pāramiñāṇa)라 하며, 제자들의 파라미 지혜가 제자 파라미 지혜(sāvakapāramiñāṇa)이다. 제자들의 지혜가 정점에 달한 상태에서는 이 문책이 있는 것이 아니라, 일체지의 관점에서의 일체지(sabbaññuta)에 대한 앎에 이 문책이 있는 것이다. 어떤 이들은 ‘제자 파라미 지혜란 제자 파라미 지혜의 영역에서’라고 의미를 말하며, 나머지 구절들도 마찬가지이다. 계(sīla) ... 등 ... ‘능력이 있는’이란 계, 삼매, 통찰지, 해탈지견이라 불리는 원인들을 알 능력이 있다는 것이다. 부처님의 계 등은 부처님들의 불사(buddhakicca)와 다른 사람들이 ‘이분들이 부처님이다’라고 알게 되는 원인이기 때문이다.

---

อนุมานญาณํ วิย สํสยฏฺฐิตํ อหุตฺวา อิทมิทนฺติ ยถาสภาวโต เญยฺยํ ธาเรติ นิจฺฉิโนตีติ ธมฺโม, ปจฺจกฺขญาณนฺติ อาห ‘‘ธมฺมสฺส ปจฺจกฺขโต ญาณสฺสา’’ติ. อนุเอตีติ อนฺวโยติ อาห ‘‘อนุโยคํ อนุคนฺตฺวา’’ติ. ปจฺจกฺขสิทฺธญฺหิ อตฺถํ อนุคนฺตฺวา อนุมานญาณสฺส ปวตฺติ ‘‘ทิฏฺเฐน อทิฏฺฐสฺส อนุมาน’’นฺติ เวทิตพฺพา. วิทิเต เวทกมฺปิ ญาณํ อตฺถโต วิทิตเมว โหตีติ ‘‘อนุมานญาณํ นยคฺคาโห วิทิโต’’ติ วุตฺตํ. วิทิโตติ วิทฺโธ ปฏิลทฺโธ, อธิคโตติ อตฺโถ. อปฺปมาโณติ อปริมาโณ มหาวิสยตฺตา. เตนาห ‘‘อปริยนฺโต’’ติ. เตนาติ อปริยนฺตตฺตา. เตน วา อปริยนฺเตน ญาเณน. เอเตน เถโร ยํ ยํ อนุเมยฺยมตฺถํ ญาตุกาโม โหติ, ตตฺถ ตตฺถ ตสฺส อสงฺคมปฺปฏิหตํ อนุมานญาณํ ปวตฺเตตีติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘โส อิมินา’’ติอาทิ. ตตฺถ อิมินาติ อิมินา การเณน.

추론의 지혜(Anumānañāṇa)는 의심에 머무는 것과 같지 않고, '이것은 이것이다'라고 본성대로 알아야 할 바를 수지하고 결정하기 때문에 '법'이라 하며, 직접 지각하는 지혜(paccakkhañāṇa)를 '법에 대해 직접 지각하는 지혜'라고 말하였다. '뒤따르기에 유추(anvaya)이다'라고 하여 '수행을 뒤따라서'라고 하였다. 직접 지각하여 성취된 의미를 뒤따라서 추론의 지혜가 일어나는 것은 '본 것으로써 보지 못한 것을 추론함'이라고 알아야 한다. 알려진 대상에서 그것을 아는 지혜도 실제로는 알려진 것이나 마찬가지이므로 '추론의 지혜인 방법의 파악이 알려졌다'고 하였다. '알려졌다(Vidito)'는 것은 꿰뚫었고 얻었으며 도달했다는 뜻이다. '무량하다(Appamāṇo)'는 것은 대상이 광대하기 때문에 끝이 없다는 것이다. 그래서 '한량이 없다(apariyanto)'고 하였다. '그것으로(Tena)'는 한량이 없기 때문에, 또는 그 한량없는 지혜로라는 뜻이다. 이것으로 장로가 어떤 추론해야 할 대상을 알고자 할 때, 그곳마다 그의 걸림 없고 거침없는 추론의 지혜가 작용한다는 것을 보여준다. 그래서 '그는 이것으로'라고 시작하는 말을 하였다. 거기서 '이것으로'는 이러한 이유로라는 뜻이다.

---

ปาการสฺส ถิรภาวํ อุทฺธมุทฺธํ อาเปตีติ อุทฺธาปํ, ปาการมูลํ. อาทิ-สทฺเทน ปาการทฺวารพนฺธปริขาทีนํ สงฺคโห เวทิตพฺโพ. ปจฺจนฺเต ภวํ ปจฺจนฺติมํ. ปณฺฑิตโทวาริกฏฺฐานิยํ กตฺวา เถโร อตฺตานํ ทสฺเสตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอกทฺวารนฺติ กสฺมา อาหา’’ติ โจทนํ สมุฏฺฐาเปสิ.

담장의 견고함을 위로 높여주는 것을 웃다빠(uddhāpa)라 하니, 곧 담장의 기초(pākāramūla)이다. '등(ādi)'이라는 말로 담장의 문, 결박, 해자 등이 포함되는 것으로 알아야 한다. 변방에 있는 것을 변방의 것(paccantima)이라 한다. 현명한 문지기의 위치에 자신을 두어 장로가 자신을 나타내기 위해 '왜 한 문이라고 했는가'라는 반론을 제기하였다.

---

ยสฺสา ปญฺญาย วเสน ปุริโส ปณฺฑิโตติ วุจฺจติ, ตํ ปณฺฑิจฺจนฺติ อาห – ‘‘ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคโต’’ติ. ตํตํอิติกตฺตพฺพตาสุ เฉกภาโว พฺยตฺตภาโว เวยฺยตฺติยํ. เมธติ อญฺญาณํ หึสติ วิธมตีติ เมธา, สา เอตสฺส อตฺถีติ เมธาวี. ฐาเน ฐาเน อุปฺปตฺติ เอติสฺสา อตฺถีติ ฐานุปฺปตฺติกา, ฐานโส อุปฺปชฺชนปญฺญา. อนุปริยายนฺติ เอเตนาติ อนุปริยาโย, โส เอว ปโถติ อนุปริยายปโถ, ปริโต ปาการสฺส อนุยายนมคฺโค. ปาการภาคา สมฺพนฺธิตพฺพา เอตฺถาติ ปาการสนฺธิ, ปาการสฺส ผุลฺลิตปเทโส. โส ปน เหฏฺฐิมนฺเตน ทฺวินฺนมฺปิ อิฏฺฐกานํ วิคเมน เอวํ วุจฺจตีติ อาห – ‘‘ทฺวินฺนํ อิฏฺฐกานํ อปคตฏฺฐาน’’นฺติ. ฉินฺนฏฺฐานนฺติ ฉินฺนภินฺนปเทสํ, ฉินฺนฏฺฐานํ วา. ตญฺหิ ‘‘วิวร’’นฺติ วุจฺจติ. กีลิฏฺฐนฺติ มลีนํ. อุปตาเปนฺตีติ กิเลสปริฬาเหน สนฺตาเปนฺติ. วิพาเธนฺตีติ ปีเฬนฺติ. อุปฺปนฺนาย ปญฺญาย นีวรเณหิ น กิญฺจิ กาตุํ สกฺกาติ อาห ‘‘อนุปฺปนฺนาย ปญฺญาย อุปฺปชฺชิตุํ น เทนฺตี’’ติ. ตสฺมาติ ปจฺจยูปฆาเตน [Pg.478] อุปฺปชฺชิตุํ อปฺปทานโต. จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ สุฏฺฐุ ฐปิตจิตฺตาติ จตุพฺพิธายปิ สติปฏฺฐานภาวนาย สมฺมเทว ฐปิตจิตฺตา อปฺปิตจิตฺตา. ยถาสภาเวน ภาเวตฺวาติ ยาถาวโต สมฺมเทว ยถา ปฏิปกฺขา สมุจฺฉิชฺชนฺติ, เอวํ ภาเวตฺวา.

어떤 지혜에 의해 사람이 현명하다고 불리는지, 그 현명함(paṇḍicca)을 가리켜 '현명함을 구족하였다'고 하였다. 각각의 해야 할 일들에 대한 능숙함과 분명함이 명석함(veyyattiya)이다. 무지를 해치고 타파한다고 하여 명철(medhā)이라 하며, 그것을 가진 자가 명철한 자(medhāvī)이다. 상황 상황마다 일어남이 있으므로 상황에 따른 지혜(ṭhānuppattikā)라 하니, 적재적소에 일어나는 지혜이다. 이것으로 따라 두루 돌아다니기에 순찰(anupariyāya)이라 하며, 그것이 바로 길이기에 순찰로(anupariyāyapatho)이니, 담장 주위를 따라가는 길이다. 담장의 부분들이 연결되어야 할 곳이 담장 틈(pākārasandhi)이니, 담장의 갈라진 곳이다. 그것은 아래쪽에서 두 벽돌이 떨어진 것으로 인해서 그렇게 불린다고 하여 '두 벽돌이 떨어진 곳'이라고 하였다. '끊어진 곳(chinnaṭṭhāna)'은 잘리거나 부서진 부위 혹은 끊어진 곳을 말한다. 그것을 '틈새(vivara)'라고 한다. '때 묻은 것(kīliṭṭha)'은 더러워진 것이다. '번뇌하게 한다(upatāpenti)'는 것은 번뇌의 열기로 태우는 것이다. '괴롭힌다(vibādhentī)'는 것은 압박하는 것이다. 이미 생겨난 지혜에 대해서는 장애(nīvaraṇa)들이 아무것도 할 수 없으므로 '생겨나지 않은 지혜가 생겨나지 못하게 한다'고 하였다. '그러므로(tasmā)'는 조건의 파괴로 인해 생겨날 기회를 주지 않기 때문이다. '사념처에 마음을 잘 안주시킨 자들'이란 네 가지 사념처 수행에 마음을 아주 잘 안주시키고 몰입시킨 자들이다. '여실하게 닦아서'란 사실 그대로 적절하게, 그리하여 반대되는 것들이 완전히 끊어지도록 그렇게 닦아서라는 뜻이다.

---

ปุริมนเย สติปฏฺฐานานิ โพชฺฌงฺคา จ มิสฺสกา อธิปฺเปตาติ ตโต อญฺญถา วตฺตุํ ‘‘อปิเจตฺถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. มิสฺสกาติ สมถวิปสฺสนามคฺควเสน มิสฺสกา. ‘‘จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ สุปฺปติฏฺฐิตจิตฺตาติ ปฐมํ วุตฺตตฺตา สติปฏฺฐาเนสุ วิปสฺสนํ คเหตฺวา สตฺต โพชฺฌงฺเค ยถาภูตํ ภาเวตฺวาติ วุตฺตตฺตา มคฺคปริยาปนฺนานํเยว จ เนสํ นิปฺปริยายโพชฺฌงฺคภาวโต เตสุ จ อธิคตเมว โหตีติ โพชฺฌงฺเค มคฺโค จ สพฺพญฺญุตญฺญาณญฺจาติ คหิเต สุนฺทโร ปญฺโห ภเวยฺยา’’ติ มหาสิวตฺเถโร อาห. น ปเนวํ คหิตํ โปราเณหีติ อธิปฺปาโย. อิตีติ วุตฺตปฺปการปรามสนํ. เถโรติ สาริปุตฺตตฺเถโร.

앞의 방식에서는 사념처와 보장구가 섞여 있는 것이 의도되었으므로, 그와 다르게 말하기 위해 '또한 여기서'라고 시작하는 말이 기술되었다. '섞인 것(missakā)'이란 사마타와 위빳사나 도(magga)의 관점에서 섞인 것이다. '사념처에 마음을 잘 안주시킨 자들이라고 먼저 언급되었기에 사념처에서 위빳사나를 취하고, 일곱 보장구를 있는 그대로 닦았다고 언급되었으므로 도에 포함된 것들만이 진정한 보장구이며 그것들 안에서 이미 얻어진 것이 된다. 그러므로 보장구에서 도와 일체지자(sabbaññuta)의 지혜를 취한다면 훌륭한 질문이 될 것이다'라고 마하시바(Mahāsiva) 장로가 말했다. 그러나 옛 스승들에 의해서는 이렇게 취해지지 않았다는 뜻이다. '이와 같이(iti)'는 위에서 말한 방식을 가리킨다. '장로'는 사리뿟따 장로이다.

---

ตตฺถาติ เตสุ ปจฺจนฺตนคราทีสุ. นครํ วิย นิพฺพานํ ตทตฺถิเกหิ อุปคนฺตพฺพโต อุปคตานญฺจ ปริสฺสยรหิตสุขาธิคมฏฺฐานโต. ปากาโร วิย สีลํ ตทุปคตานํ ปริโต อารกฺขภาวโต. อนุปริยายปโถ วิย หิรี สีลปาการสฺส อธิฏฺฐานภาวโต. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘ปริยายปโถติ โข ภิกฺขุ หิริยา เอตํ อธิวจน’’นฺติ. ทฺวารํ วิย อริยมคฺโค นิพฺพานนครปฺปเวสเน อญฺชสภาวโต. ปณฺฑิตโทวาริโก วิย ธมฺมเสนาปติ นิพฺพานนครํ ปวิฏฺฐปวิสนกานํ สตฺตานํ สลฺลกฺขณโต. ทินฺโนติ ทาปิโต, โสธิโตติ อตฺโถ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

거기서 변방의 도시 등은 다음과 같다. 도시는 열반과 같으니, 그것을 원하는 자들이 가야 할 곳이며, 도달한 자들에게는 위험이 없는 행복을 얻는 곳이기 때문이다. 담장은 계(sīla)와 같으니, 그것에 도달한 자들을 사방으로 보호하기 때문이다. 순찰로는 히리(hirī, 양심)와 같으니, 계라는 담장의 존립 근거가 되기 때문이다. 이와 관련하여 '수행자여, 순찰로란 바로 히리의 다른 이름이다'라고 말씀하셨다. 문은 성도(ariya maggo)와 같으니, 열반이라는 도시에 들어가는 곧은 길이기 때문이다. 현명한 문지기는 법의 사령관(사리뿟따)과 같으니, 열반의 도시에 들어갔거나 들어가는 중인 중생들을 살피기 때문이다. '주어졌다(dinno)'는 것은 '주게 했다'는 것이니, 정화되었다는 뜻이다. 나머지는 쉽게 이해할 수 있다.

---

๓. จุนฺทสุตฺตวณฺณนา

3. 쭌다 경 주해

---

๓๗๙. ปุพฺเพ สาวตฺถิโต เวฬุวคามสฺส คตตฺตา วุตฺตํ ‘‘อาคตมคฺเคเนว ปฏินิวตฺตนฺโต’’ติ. สตฺตนฺนนฺติ อุปเสโน, เรวโต, ขทิรวนิโย, จุนฺโท, สมณุทฺเทโส อหนฺติ จตุนฺนํ, จาลา, อุปจาลา, สีสูปจาลาติ, ติสฺสนฺนนฺติ อิเมสํ สตฺตนฺนํ อรหนฺตานํ. นตฺถิ นุ โขติ เอตฺถาปิ ‘‘โอโลเกนฺโต’’ติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ สีหาวโลกนญาเยน. ภวิสฺสนฺติ เม วตฺตาโร หริตุํ นาสกฺขีติ สมฺพนฺโธ. อิทํ ทานิ ปจฺฉิมทสฺสนนฺติ ภูตกถนมตฺตํ, น ตตฺถ สาลยตาทสฺสนํ ยถา ตถาคตสฺส เวสาลิยา นิกฺขมิตฺวา นาคาปโลกิตํ.

379. 이전에 사밧티에서 웨루와 마을로 갔었기 때문에 '오던 길로 다시 돌아가며'라고 하였다. '일곱 분의'는 우빠세나, 레와따, 카디라와니야, 쭌다와 사마눗데소인 나까지 네 명과 짤라, 우빠짤라, 시수빠짤라 세 명을 합친 이 일곱 분의 아라한을 말한다. '없지 않은가'라는 대목에서도 '살펴보며'라는 말을 가져와 사자왕이 돌아보듯(sīhāvalokana) 연결해야 한다. '나에 대해 말할 자들이 나를 데려갈 수 없었다'라고 연결된다. '이것이 이제 마지막 보는 것이다'라는 것은 사실을 말한 것일 뿐이며, 거기에는 타가타(부처님)께서 웨살리를 떠나며 코끼리가 돌아보듯(nāgāpalokita) 보신 것처럼 애착의 모습이 있는 것이 아니다.

---

ตสฺส [Pg.479] ตสฺส วิเสสสฺส อธิฏฺฐานวเสเนว อิทฺธิเภททสฺสนํ อิทฺธิวิกุพฺพนํ. สีหสฺส วิชมฺภนาทิวเสน กีฬิตฺวา นาทสทิสี อยํ ธมฺมกถาติ วุตฺตํ ‘‘สีหวิกีฬิโต ธมฺมปริยาโย’’ติ. คมนกาโล มยฺหนฺตีติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท ปริสมาปเน. เตน เถเรน ยถารมฺภสฺส วจนปพนฺธสฺส สมาปิตภาวํ โชเตติ. เอส นโย เสเสสุปิ เอทิเสสุ สพฺพฏฺฐาเนสุ. ยุคนฺธราทโย ปริภณฺฑปพฺพตาติ เวทิตพฺพา. เอกปฺปหาเรเนวาติ เอกปฺปหาเรน อิว. สฺวายํ อิว-สทฺโท น สกฺโกมีติ เอตฺถ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺโพ.

각각의 수승한 상태를 확립함에 따라 신통의 종류를 보여주는 것이 신통의 변화(iddhivikubbana)이다. 사자가 기지개를 켜는 등의 모습으로 유희하며 내는 포효와 같은 법문이라 하여 '사자유희의 법문(sīhavikīḷito dhammapariyāyo)'이라 하였다. '나에게는 갈 시간이다'에서 '이와 같이(iti)'라는 단어는 마무리를 나타낸다. 그것으로 장로가 시작한 말의 결합을 마쳤음을 밝힌다. 이러한 방식은 다른 모든 유사한 곳에서도 마찬가지이다. 유간타라 산 등은 주변을 둘러싼 산들(paribhaṇḍapabbata)이라고 알아야 한다. '단번에(ekappahāreneva)'는 단번에 하는 것처럼이라는 뜻이다. 이 '처럼(iva)'이라는 단어를 '할 수 없다'는 부분에 가져와 연결해야 한다.

---

ปฏิปาเทสฺสามีติ ฐิตกายํ ปฏิปาเทสฺสามิ. ปตฺถนากาเล อโนมทสฺสิสฺส ภควโต วจนสุตานุสาเรน ญาเณน ทิฏฺฐมตฺตตํ สนฺธาย ‘‘ตํ ปฐมทสฺสน’’นฺติ วุตฺตํ. ธาเรตุํ อสกฺโกนฺตี คุณสารํ. เอส มคฺโคติ เอโส ชาตานํ สตฺตานํ มรณนิฏฺฐิโต ปนฺโถ. ปุนปิ เอวํภาวิโน นาม สงฺขาราติ สงฺขารา นาม เอวํภาวิโน, มรณปริโยสานาติ อตฺโถ. เอตฺตกนฺติ เอตฺตกํ กาลํ. สงฺกฑฺฒิตฺวา สํหริตฺวา. มุขํ ปิธายาติ มุขํ ฉาเทตฺวา. อคฺฆิกสตานีติ มกุฬงฺกุรเจติยสตานิ.

'수행하게 하리라'는 서 있는 몸을 수행하게 하리라는 뜻이다. 발원할 때 아노마다시 세존의 말씀을 들은 것에 따라 지혜로 본 것만을 염두에 두고 '그것이 첫 번째 봄'이라고 하였다. '지닐 수 없어서'는 공덕의 정수를 지닐 수 없어서라는 뜻이다. '이것이 길이다'는 태어난 중생들이 죽음으로 끝나는 길이라는 뜻이다. '다시금 이와 같이 되는 것이 상카라이다'는 상카라는 이와 같이 되어 죽음으로 끝난다는 의미이다. '이만큼'은 이만큼의 시간이다. '끌어당겨서'는 거두어들여서라는 뜻이다. '입을 막고'는 입을 덮어서라는 뜻이다. '아기까 수백 개'는 꽃봉오리 싹으로 된 수백 개의 제띠야이다.

---

ปุริมทิวเสติ อตีตทิวเส. ยสฺมา ธมฺมเสนาปติโน อรหตฺตปฺปตฺตทิวเสเยว สตฺถุ สาวกสนฺนิปาโต อโหสิ, ตสฺมา ‘‘ปูริตสาวกสนฺนิปาโต เอส ภิกฺขู’’ติ วุตฺตํ. ปญฺจ ชาติสตานีติ ภุมฺมตฺเถ, อจฺจนฺตสํโยเค วา อุปโยควจนํ.

'전날에'는 지나간 날에라는 뜻이다. 법의 장군(사리뿟따)이 아라한과를 얻은 바로 그날에 스승의 제자들의 집회가 있었으므로, '이 비구는 제자들의 집회를 가득 채운 자이다'라고 말해졌다. '오백 생'은 처소의 의미나 혹은 완전한 결합의 의미에서 대격으로 쓰였다.

---

กโฬปิหตฺโถติ วิลีวมยภาชนหตฺโถ. ‘‘จมฺมมยภาชนหตฺโถ’’ติ จ วทนฺติ. ปุรนฺตเรติ นครมชฺเฌ. วเนติ อรญฺเญ.

'바구니를 손에 든'은 대나무 조각으로 만든 그릇을 손에 든 것이다. '가죽으로 만든 그릇을 손에 든 것'이라고도 말한다. '성안에'는 도시의 중심에라는 뜻이다. '숲에서'는 숲속에서라는 뜻이다.

---

โอสกฺกนาการวิรหิโตติ ธมฺมเทสนาย สงฺโกจเหตุวิรหิโต. วิสารโทติ สารทวิรหิโต. ธมฺโมชนฺติ ธมฺมรสํ, โอชวนฺตํ เทสนาธมฺมนฺติ อตฺโถ. ธมฺมโภคนฺติ ธมฺมปริโภคํ, ปเรหิ สทฺธึ สํวิภชนวเสน ปวตฺตํ ธมฺมสมฺโภคนฺติ เทสนาธมฺมเมว วทติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อุภเยนปิ ธมฺมปริโภโคว กถิโต’’ติ.

'물러남이 없는'은 법을 설함에 있어 위축되는 원인이 없는 것이다. '두려움 없는'은 당황함이 없는 것이다. '법의 정수'는 법의 맛, 즉 힘이 있는 설법이라는 의미이다. '법의 누림'은 법의 수용, 즉 타인들과 함께 나눔으로써 일어나는 법의 함께-즐김을 말하며, 설법 그 자체를 가리킨다. 그래서 '두 가지 모두로 법의 수용만이 언급되었다'라고 하였다.

---

ปิยายิตพฺพโต ปิเยหิ. มนสฺส วฑฺฒนโต มนาเปหิ. ชาติยาติ ขตฺติยาทิชาติยา. นานาภาโว อสหภาโว วิสุํภาโว. อญฺญถาภาโว อญฺญถตฺตํ. สรีรนฺติ รูปธมฺมกายสงฺขาตํ สรีรํ. รูปกาเย [Pg.480] หิ ภิชฺชนฺเต ภิชฺชนฺเตว. โส ภิชฺเชยฺยาติ โส มหนฺตตโร ขนฺโธ ภิชฺเชยฺย.

사랑스러워해야 할 것이므로 '사랑하는 이들'이라 한다. 마음을 즐겁게 하므로 '마음에 드는 이들'이라 한다. '태생에 의해'는 크샤트리아 등의 계급에 의해서라는 뜻이다. '헤어짐'은 함께하지 못함, 따로 떨어짐이다. '변함'은 다른 상태가 됨이다. '몸'이란 물질적 현상들의 집합으로 일컬어지는 몸이다. 색신이 무너지면 정말로 무너지는 것이다. '그것이 무너진다'는 그 거대한 오온이 무너진다는 뜻이다.

---

ทกฺขิณทิสํ คโตติ ทกฺขิณทิสามุเข ปวตฺโต. มหาขนฺโธ วิยาติ มหนฺโต สารวนฺโต สาขาขนฺโธ วิย. สาขขนฺธา หิ ทิสาภิมุขปวตฺตาการา, มูลขนฺโธ ปน อุทฺธมุคฺคโต. โสฬสนฺนํ ปญฺหานนฺติ โสฬสนฺนํ อปราปริยปวตฺตนิยานํ อตฺถานํ. ญาตุํ อิจฺฉิโต หิ อตฺโถ ปญฺโห.

'남쪽으로 갔다'는 남쪽 방향으로 향했다는 뜻이다. '큰 줄기처럼'은 크고 단단한 나뭇가지 줄기처럼이라는 뜻이다. 나뭇가지 줄기는 각 방향을 향해 뻗어 나가지만, 원줄기는 위로 솟아오른다. '열여섯 가지 질문'은 열여섯 가지 이어지는 의미들에 대한 것이다. 알고자 하는 의미가 바로 질문이기 때문이다.

---

๔-๕. อุกฺกเจลสุตฺตาทิวณฺณนา

4-5. 우까첼라 경 등의 주석

---

๓๘๐-๓๘๑. อมาวสุโปสเถติ อมาวสิอุโปสเถ, กาลปกฺขอุโปสเถติ อตฺโถ. ปุริมนเยเนวาติ อนนฺตรสุตฺเต วุตฺตนเยเนว.

380-381. '그믐날의 포살에'는 그믐의 포살, 즉 흑월의 포살이라는 의미이다. '이전의 방식대로'는 바로 앞의 경에서 설명된 방식대로라는 뜻이다.

---

๖. อุตฺติยสุตฺตวณฺณนา

6. 웃띠야 경의 주석

---

๓๘๒. มจฺจุเธยฺยสฺสาติ มจฺจุโน ปวตฺติฏฺฐานสฺส.

382. '죽음의 영역'은 죽음이 일어나는 장소라는 뜻이다.

---

๘. พฺรหฺมสุตฺตวณฺณนา

8. 브라흐마 경의 주석

---

๓๘๔. ตสฺมึ กาเลติ ปฐมาภิสมฺโพธิยํ. ภิกฺขุเยว นตฺถิ ธมฺมจกฺกสฺส อปฺปวตฺติตตฺตา, ภิกฺขุเยว ภิกฺขุลกฺขณโยคโต. เอกโก มคฺโค, น ทฺเวธาปถภูโตติ เอกมคฺโค, ตํ เอกมคฺคํ. ชาติยา ขโย วฏฺฏทุกฺขสฺส อนฺตภูโตติ ชาติกฺขยนฺโต, นิพฺพานํ, ตํ ทิฏฺฐตฺตา ชาติกฺขยนฺตทสฺสีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

384. '그때에'는 첫 깨달음을 얻었을 때이다. 법륜이 아직 굴려지지 않았기 때문에 비구가 없었으나, 비구의 특징을 갖추었기에 비구라고 하였다. 두 갈래 길이 아닌 유일한 길이라는 뜻에서 '외길'이며, 그 외길을 뜻한다. 태어남의 소멸은 윤회의 고통의 끝이므로 '태어남의 소멸의 끝', 즉 열반을 의미하며, 그것을 보았기에 '태어남의 소멸의 끝을 보는 자'라고 한다. 이와 같이 여기서 의미를 보아야 한다.

---

๙. เสทกสุตฺตวณฺณนา

9. 세다까 경의 주석

---

๓๘๕. อยํ ตสฺส ลทฺธีติ อยํ อิทานิ วุจฺจมานา ตสฺส อาจริยสฺส ลทฺธิ. ตโต อนาเมนฺโตติ เยน วํโส นมติ, เตน กายํ อนาเมนฺโต. ตถา นมนฺโต หิ ปติตฺวา จุณฺณวิจุณฺณํ โหติ. ตนฺติ กายํ, ตํ วํสํ วา. อากฑฺเฒนฺโต วิยาติ นมิตฏฺฐานโต ปรภาเคน อากฑฺเฒนฺโต วิย. เอกโตภาคิยํ กตฺวาติ ยถาวุตฺตํ สตึ สูปฏฺฐิตํ [Pg.481] กตฺวา โอนตํ วิย กตฺวา. ตถา กรณํ ปน ตถา วาตูปตฺถมฺภคาหาปเนนาติ อาห – ‘‘วาตูปตฺถมฺภํ คาหาเปตฺวา’’ติ. ตญฺจ สติยา ตทตฺถํ อุปฏฺฐาเนนาติ วุตฺตํ ‘‘สตึ สูปฏฺฐิตํ กตฺวา’’ติ. นิจฺจโลว นิสีทนฺโต อนฺเตวาสี อาจริยํ รกฺขติ, เอตฺตกํ อาจริยสฺส ลทฺธิวเสน วุตฺตํ. ‘‘อาจริโย วํสํ สุคฺคหิตํ คณฺหนฺโต’’ติอาทิ สพฺพํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

385. '이것이 그의 견해이다'라는 것은 지금 말해지고 있는 것이 그 스승의 견해라는 뜻이다. '그로부터 굽히지 않으면서'는 대나무 장대가 굽어지는 쪽으로 몸을 굽히지 않는 것이다. 그렇게 굽히면 떨어져서 산산조각이 나기 때문이다. '그것을'은 몸을 혹은 그 장대를 의미한다. '끌어당기듯이'는 굽어진 곳으로부터 반대편으로 잡아당기는 것과 같다는 뜻이다. '한쪽으로 치우치게 하여'는 말한 바와 같이 마음챙김을 잘 확립하여 구부린 것처럼 하는 것이다. 그렇게 하는 것은 그렇게 바람의 지탱을 붙잡게 함으로써 이루어지기에 '바람의 지탱을 붙잡게 하여'라고 하였다. 그리고 그것은 그 목적을 위해 마음챙김을 확립함에 의한 것이기에 '마음챙김을 잘 확립하여'라고 하였다. 제자가 움직이지 않고 앉아 있음으로써 스승을 보호한다는 것은, 여기까지는 스승의 견해에 따라 설해진 것이다. '스승이 장대를 잘 잡고서' 등의 모든 내용은 앞에서 설명한 방식과 같다.

---

‘‘อตฺตานเมว รกฺขตี’’ติ อิทํ อตฺตโน รกฺขณํ ปธานํ กตฺวา วุตฺตํ, น อนฺเตวาสิกนฺติ อวธารณผลํ. อตฺตรกฺขาย ปเนตฺถ สิชฺฌมานาย อนฺเตวาสิกรกฺขาปิ สิทฺธา เอว โหตีติ. ทุติยปกฺเขปิ เอเสว นโย. โส ตตฺถ ญาโยติ ยา อตฺตโน เอว รกฺขา, สา อตฺถโต ปรรกฺขาปิ โหตีติ อยเมตฺถ ญาโย ยุตฺตปฺปโยโค. อนุวฑฺฒิยาติ ยถาวฑฺฒิตสฺส อนุอนุวฑฺฒิยา. เอเตน ปฏิลทฺธสมฺปยุตฺตปโมทนากาโร ทสฺสิโตติ อาห – ‘‘สปุพฺพภาคาย มุทิตายาติ อตฺโถ’’ติ. อาเสวนายาติอาทีนิ ปทานิ อนุทยตาปริโยสานานิ (ยสฺมา สติปฏฺฐานํ เสวนฺตสฺส สิทฺธํ อตฺตโน จ ปรสฺส จ รกฺขณํ ปกาเสนฺติ, ตสฺมา) – ‘‘อตฺตานํ, ภิกฺขเว, รกฺขิสฺสามีติ สติปฏฺฐานํ เสวิตพฺพ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ.

'자신만을 보호한다'는 것은 자신의 보호를 주된 것으로 삼아 설해진 것이지, 제자를 보호하지 않는다는 한정적인 의미가 아니다. 자신을 보호함이 성취될 때 제자를 보호함도 역시 성취되기 때문이다. 두 번째 측면에서도 이와 같은 방식이다. '거기서 그것이 이치이다'라는 것은 자신의 보호가 실제로는 타인의 보호도 된다는 것이 여기서의 이치이며 적절한 적용이라는 뜻이다. '수행함에 따라'는 성장한 대로 계속해서 더욱 성장함에 의해서이다. 이것으로 얻어진 기쁨의 양상을 나타내었기에 '전분의 무디따라는 의미이다'라고 하였다. '수행함' 등의 단어들은 자비로 끝을 맺는다. 사념처를 수행하는 자에게 자신과 타인 모두를 보호함이 성취됨을 나타내기 때문에, '비구들이여, 자신을 보호하리라고 사념처를 닦아야 한다' 등이 설해진 것이다.

---

๑๐. ชนปทกลฺยาณีสุตฺตวณฺณนา

10. 자나빠다깔야니 경의 주석

---

๓๘๖. ชนปทสฺมึ กลฺยาณีติ สกลชนปเท ภทฺทา รูปสมฺปตฺติยา สิกฺขาสมฺปตฺติยา จ สุนฺทรา เสฏฺฐา. รูปสมฺปตฺติ จ นาม สพฺพโส รูปโทสาภาเวน รูปคุณปาริปูริยา โหตีติ ตทุภยํ ทสฺเสตุํ ‘‘ฉสรีรโทสรหิตา ปญฺจกลฺยาณสมนฺนาคตา’’ติ วุตฺตํ. ตํ ทุวิธมฺปิ วิวรนฺโต ‘‘สา หี’’ติอาทิมาห. ปญฺจกลฺยาณสมนฺนาคตาติ ปญฺจวิธสรีรคุณสมฺปทาหิ สมนฺนาคตา. นาติทีฆา นาติรสฺสาติ ปมาณมชฺฌิมา ทีฆตรปฺปมาณา น โหติ, น อติรสฺสา, ลกุณฺฑกรูปา น โหติ. นาติกิสาติ อติวิย กิสถทฺธมํสโลหิตา ทิสฺสมานา อฏฺฐิสรีรา ชาลสรีรา น โหติ. นาติถูลาติ ภาริยมํสา มโหทรา น โหติ. นาติกาฬา นาจฺโจทาตาติ อติวิย กาฬวณฺณา ฌามงฺคาโร วิย[Pg.482], ทธิตกฺกาทีหิ ปมชฺชิตมตฺตกํสโลหวณฺณา น โหติ. มนุสฺสโลเก ตาทิสิยา รูปสมฺปตฺติยา อภาวโต อติกฺกนฺตา มนุสฺสวณฺณํ. ยถา ปมาณยุตฺตา, เอวํ อาโรหปริณาหโยคโต จ ปเรสํ ปสาทาวหา นาติทีฆตาทโย. เอวํ มนุสฺสานํ ทิพฺพรูปตาสมฺปตฺตีปีติ วุตฺตํ ‘‘อปฺปตฺตา ทิพฺพวณฺณ’’นฺติ. เอตฺถ จ นาติทีฆนาติรสฺสตาวจเนน อาโรหสมฺปตฺติ วุตฺตา อุพฺเพเธน ปาสาทิกภาวโต. กิสถูลโทสาภาววจเนน ปริณาหสมฺปตฺติ วุตฺตา. อุภเยนปิ สณฺฐานสมฺปทา วิภาวิตา, นาติกาฬตาวจเนน วณฺณสมฺปตฺติ วุตฺตา วิวณฺณตาภาวโต. ปิยงฺคุสามาติ ปริณตปิยงฺคุปุปฺผสทิสสรีรนิภาสา. มุขปริโยสานนฺติ อธโรฏฺฐมาห. อยํ ยถาวุตฺตา สรีรวณฺณสมฺปตฺติ. อสฺสาติ ชนปทกลฺยาณิยา. ฉวิกลฺยาณตา ฉวิสมฺปตฺติเหตุกตฺตา ตสฺสา. เอส นโย เสเสสุปิ. นขา เอว ปตฺตสทิสตาย นขปตฺตานิ.

386. ‘지방의 미녀(Janapada-kalyāṇī)’란 온 지방에서 용모의 완성이나 행실의 완성에 있어 훌륭하고 뛰어나며 수승한 자를 말한다. 용모의 완성이란 온갖 외모의 결점이 없고 외모의 장점이 가득함을 의미하는데, 이를 나타내기 위해 ‘여섯 가지 신체적 결함이 없고 다섯 가지 아름다움을 갖추었다’고 설해졌다. 그 두 가지를 상세히 설명하기 위해 ‘그녀는 참으로...’ 등으로 시작하는 문장을 설하셨다. ‘다섯 가지 아름다움을 갖추었다’는 것은 다섯 종류의 신체적 장점을 갖추었다는 뜻이다. ‘너무 키가 크지도 않고 너무 작지도 않다’는 것은 크기가 중간 정도라는 것이니, 표준보다 너무 크지도 않고 땅딸보처럼 너무 작지도 않다. ‘너무 마르지도 않았다’는 것은 몹시 수척하여 근육과 혈액이 말라 뼈만 앙상하거나 힘줄이 다 드러나 보이지 않는다는 것이다. ‘너무 뚱뚱하지도 않다’는 것은 살이 비대하거나 배가 나오지 않았다는 것이다. ‘너무 검지도 않고 너무 희지도 않다’는 것은 숯처럼 너무 검지도 않고, 요구르트나 버터 등으로 닦아낸 청동 그릇의 색처럼 희지도 않다는 것이다. 인간 세상에서는 그와 같은 용모의 완성이 드물기 때문에 ‘인간의 외모를 넘어선 것’이라 한다. 크기가 적당한 것처럼, 높이와 너비의 조화로 인해 타인에게 즐거움을 주는 것이 ‘너무 크지 않음’ 등이다. 이와 같이 인간이 천상의 용모를 갖춘 것과 같기에 ‘천상의 빛깔에는 미치지 못한다’고 하였다. 여기서 너무 크거나 작지 않다는 말로 높이의 성취를 나타냈으니, 키가 보기에 좋기 때문이다. 마르거나 뚱뚱한 결점이 없다는 말로 너비(체격)의 성취를 나타냈다. 이 두 가지로 형태의 성취를 밝히셨고, 너무 검지 않다는 말로 피부색의 성취를 나타냈으니 빛깔을 잃지 않았기 때문이다. ‘삐양구 사마(Piyaṅgusāmā)’란 잘 익은 삐양구 꽃과 같은 신체의 광채를 말한다. ‘입술의 끝’이란 아랫입술을 말한다. 이것이 앞에서 말한 신체 색깔의 성취이다. ‘그녀의’란 자나파다깔야니의 것이다. 피부의 아름다움은 피부 성취를 원인으로 하기에 그녀의 것이다. 나머지도 이와 같은 방식이다. 손톱이 마치 잎사귀 같아서 ‘손톱 잎(nakhapattan)’이라 한다.

---

(ปสาโว สรีราวยเวน อิริยนนฺติ อาห – ‘‘ปวตฺตีติ อตฺโถ’’ติ, ปสาโว ยถาปริตเมว กนตนฺติ, น สภาวสนฺธานํ. ยถาวิภาวเสน อุตฺตมเมว นจฺจํ นจฺจติ. เต วา วีสติยาสูติรํ ธานปฺปตฺติยา ปวตฺติยา ปวตฺติมกตมนฺทตา วิภาวสุฏตสฺส อุตฺตมเมว คีตญฺจ คายตีติ อตฺโถ.) [เอตฺถนฺตเร ปาโฐ อสุทฺโธ ทุสฺโสธนีโย จ. สุทฺธปาโฐ คเวสิตพฺโพ.] สมติตฺติโก เตลปตฺโตติ มุขวตฺติสมํ เตลานํ ปูริตตฺตา สมติตฺติกมุขํ เตลภาชนํ. อนฺตเรน จ มหาสมชฺชํ อนฺตเรน จ ชนปทกลฺยาณินฺติ ชนปทกลฺยาณิยา, ตสฺสา จ นจฺจคีตํ เปกฺขิตุํ สนฺนิปติตมหาชนสมูหสฺส มชฺฌโต ปริหริตพฺโพ เนตพฺโพ. นนฺติ เตลํ. อาหเรยฺยาติ อาปชฺเชยฺย. ตตฺริทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – เตลปตฺตํ วิย กายคตาสติ, ตสฺส ปริหรณปุคฺคโล วิย วิปสฺสโก, ชนกายา วิย ปุถุตฺตารมฺมณานิ, อสิปุริโส วิย มโน, เตลสฺส จชนํ วิย กิเลสุปฺปาทนํ, สีสปาตนํ วิย อริยมคฺคญาณสีสานุปฺปตฺติ. ‘‘กายคตา สติ โน ภาวิตา…เป… สิกฺขิตพฺพ’’นฺติ วุตฺตตฺตา ‘‘ปุพฺพภาควิปสฺสนาว กถิตา’’ติ วุตฺตํ.

(파사보(pasāvo)는 신체 부위로 움직인다는 뜻이므로 ‘활동한다는 뜻’이라 한다. 파사보는 흘러나오는 대로 흐를 뿐 본래의 결합은 아니다. 구분에 따라 가장 수승한 춤을 춘다. 그들은 20세가 되면 성취에 도달하여 활동하는데, 활동함에 머뭇거림이 없고 명확하며 가장 수승한 노래를 부른다는 뜻이다.) [이 사이의 구절은 오류가 있어 교정하기 어렵다. 정확한 판본을 찾아보아야 한다.] ‘가득 찬 기름 그릇(samatittiko telapatto)’이란 그릇의 아가리까지 기름이 가득 차서 수평을 이룬 기름 그릇을 말한다. ‘큰 군중의 사이와 자나파다깔야니의 사이’란 자나파다깔야니와 그녀의 춤과 노래를 보기 위해 모여든 큰 군중들 사이로 운반해야 함을 뜻한다. ‘그것’은 기름이다. ‘가져올 것이다’란 (기름을 쏟는) 일이 발생한다는 뜻이다. 여기서 비유를 연결하면 다음과 같다. 기름 그릇은 몸에 대한 마음챙김(신념처)과 같고, 그것을 운반하는 사람은 위빳사나 수행자와 같으며, 군중들은 다양한 대상들과 같고, 칼을 든 사람은 마음과 같으며, 기름을 쏟는 것은 번뇌를 일으키는 것과 같고, 머리가 잘리는 것은 성스러운 도의 지혜라는 머리를 얻지 못하는 것과 같다. ‘몸에 대한 마음챙김을 닦지 않으면... 이와 같이 배워야 한다’고 설했으므로 ‘예비 단계의 위빳사나(pubbabhāgavipassanā)가 설해진 것’이라 한다.

---

นาลนฺทวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

날란다 품(Nālandavagga)의 주해가 끝났다.

---

๓. สีลฏฺฐิติวคฺโค

3. 계 정주 품(Sīlaṭṭhitivaggo)

---

๑-๒. สีลสุตฺตาทิวณฺณนา

1-2. 계 경(Sīlasutta) 등의 주해

---

๓๘๗-๓๘๘. สีลานีติ [Pg.483] พหุวจนํ อเนกวิธตฺตา สีลสฺส. ตญฺหิ สีลนฏฺเฐน เอกวิธมฺปิ จาริตฺตาทิวเสน อเนกวิธํ. เตนาห – ‘‘จตุปาริสุทฺธิสีลานี’’ติ. ปญฺหมคฺโคติ ญาตุํ อิจฺฉิตสฺส อตฺถสฺส วีมํสนํ. เตนาห – ‘‘ปญฺหคเวสน’’นฺติ.

387-388. ‘계들(Sīlāni)’이라고 복수를 쓴 것은 계의 종류가 다양하기 때문이다. 계는 ‘습관화한다(sīlana)’는 의미에서는 한 가지이지만, 행해야 할 계(cāritta) 등의 구분에 따라 여러 가지이다. 그래서 ‘네 가지 청정계(catupārisuddhisīlāni)’라고 말한 것이다. ‘질문의 길(pañhamaggo)’이란 알고자 하는 의미를 조사하는 것이다. 그래서 ‘질문을 구함(pañhagavesana)’이라 한다.

---

๓-๕. ปริหานสุตฺตาทิวณฺณนา

3-5. 쇠퇴 경(Parihānasutta) 등의 주해

---

๓๘๙-๓๙๑. ปุคฺคลวเสน ปริหานํ โหติ น ธมฺมวเสน. โย น ภาเวติ, ตสฺเสว ปริหายติ. เตนาห ‘‘โย หี’’ติอาทิ.

389-391. 인물(puggala)에 따라 쇠퇴가 있는 것이지 법(dhamma)에 따라 있는 것이 아니다. 수행하지 않는 자에게 쇠퇴가 일어난다. 그래서 ‘참으로 누구든지...’ 등으로 말한 것이다.

---

๖. ปเทสสุตฺตวณฺณนา

6. 부분 경(Padesasutta)의 주해

---

๓๙๒. ปเทสโต ภาวิตตฺตาติ เอกเทสโต ภาวิตตฺตา ภาวนาปาริปูริยา อนนุปฺปตฺตตฺตา. เตนาห – ‘‘จตฺตาโร หิ มคฺเค’’ติอาทิ.

392. ‘부분적으로 닦였기 때문(padesato bhāvitattā)’이란 일부분만 닦였기 때문이며 수행의 완성을 성취하지 못했기 때문이다. 그래서 ‘네 가지 도(magga)에서...’ 등으로 말한 것이다.

---

๗. สมตฺตสุตฺตวณฺณนา

7. 성취 경(Samattasutta)의 주해

---

๓๙๓. สมตฺตา ภาวิตตฺตาติ ปริยตฺตา ภาวิตตฺตา.

393. ‘완전하게 닦였기 때문(samattā bhāvitattā)’이란 철저하게 닦았다는 뜻이다.

---

๘-๑๐. โลกสุตฺตาทิวณฺณนา

8-10. 세상 경(Lokasutta) 등의 주해

---

๓๙๔-๓๙๖. มหาวิสยตฺตา มหติโย อภิญฺญา เอตสฺสาติ มหาภิญฺโญ, ตสฺส ภาโวติ สพฺพํ วตฺตพฺพํ. ‘‘สตตวิหารวเสน วุตฺต’’นฺติ วตฺวา ตมตฺถํ ปากฏํ กาตุํ ‘‘เถโร กิรา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตสฺสาติ เถรสฺส. อาวชฺชนสฺส คตินฺติ เอกาวชฺชนสฺเสว คมนวีถึ. อนุพนฺธติ จกฺกวาฬานํ สหสฺสํ เอกาวชฺชเนเนว สหสฺสโลกธาตุยา อิจฺฉิตมตฺถํ ชานิตุํ สมตฺโถติ ทสฺเสติ.

394-396. 큰 대상의 영역(mahāvisaya)을 가졌기에 큰 신통(mahābhiññā)이 있는 것이니, 그에 대한 모든 설명을 의미한다. ‘항상 머무는 상태(satatavihāra)에 따라 설해졌다’고 말한 뒤 그 의미를 명확히 하기 위해 ‘장로(Thera)가...’ 등으로 설해졌다. ‘그의’란 장로의 것이다. ‘전향(āvajjanā)의 진행’이란 한 번의 전향만으로 가는 경로를 뜻한다. 한 번의 전향만으로 천 개의 세계(천개 세계의 무리)에서 원하는 의미를 알 수 있는 능력이 있음을 보여준다.

---

สีลฏฺฐิติวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

계 정주 품의 주해가 끝났다.

---

๔. อนนุสฺสุตวคฺควณฺณนา

4. 듣지 못함 품(Ananussutavagga)의 주해

---

๓๙๗-๔๐๗. ยา [Pg.484] เวทนา สมฺมสิตฺวาติ ยา เตภูมกเวทนา สมฺมสิตฺวา. ตาวสฺสาติ ตา เตภูมกเวทนา เอว อสฺส ภิกฺขุโน. สทิสวเสน เจตํ วุตฺตํ, อนิจฺจาทิสมฺมสนวเสน วิทิตา ปุพฺพภาเค สมฺมสนกาเล อุปฏฺฐหนฺติ. ปริคฺคหิเตสูติ ปริชานนวเสน ปริจฺฉิชฺช คหิเตสุ. ‘‘เวทนา ตณฺหาปปญฺจสฺส, วิตกฺโก มานปปญฺจสฺส, สญฺญา ทิฏฺฐิปปญฺจสฺส มูลวเสน สมฺมสนํ วุตฺตา’’ติ วทนฺติ. ‘‘เวทนาวิตกฺกสญฺญา ตณฺหามานทิฏฺฐิปปญฺจานํ มูลทสฺสนวเสนา’’ติ อปเร.

397-407. ‘어떤 느낌을 파악하여(yā vedanā sammasitvā)’란 삼계(세 영역)에 속하는 느낌을 파악하여라는 뜻이다. ‘그의(tāvassa)’란 그 비구의 삼계의 느낌들이다. 이는 유사함에 근거하여 말해진 것이니, 무상 등으로 파악함에 따라 알려진 느낌들이 수행 초기 단계의 파악 시기에 나타나는 것을 말한다. ‘움켜잡아진 것들(pariggahitesu)’이란 철저한 앎(parijānana)을 통해 구별하여 파악된 것들이다. ‘느낌은 갈애의 희론(taṇhāpapañca)의 뿌리로, 사유(vitakka)는 자만의 희론(mānapapañca)의 뿌리로, 인식(saññā)은 견해의 희론(diṭṭhipapañca)의 뿌리로 파악한다고 설해졌다’고 말한다. 다른 이들은 ‘느낌, 사유, 인식을 갈애, 자만, 견해라는 희론의 뿌리를 보는 방식에 따른 것’이라고 한다.

---

อนนุสฺสุตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

듣지 못함 품의 주해가 끝났다.

---

๕. อมตวคฺโค

5. 불사 품(Amatavaggo)

---

๒. สมุทยสุตฺตวณฺณนา

2. 일어남 경(Samudayasutta)의 주해

---

๔๐๘. สารมฺมณสติปฏฺฐานาติ อารมฺมณลกฺขิตา สติปฏฺฐานา กถิตา, น สติลกฺขณา.

408. ‘대상을 가진 마음챙김의 확립(sārammaṇasatipaṭṭhānā)’이란 대상으로 특징지어지는 마음챙김의 확립을 설한 것이지, 마음챙김 자체의 특징을 설한 것이 아니다.

---

๔. สติสุตฺตวณฺณนา

4. 마음챙김 경(Satisutta)의 주해

---

๔๑๐. สุทฺธิกํ กตฺวา วิสุํ วิสุํ กตฺวา. ตถา จ วุตฺตํ ปาฬิยํ ‘‘กาเย วา ภิกฺขู’’ติ.

410. ‘순수하게 하여’란 각각 별개로 나누어라는 뜻이다. 그리하여 경전(pāḷi)에서도 ‘비구들이여, 몸에서...’라고 설해진 것이다.

---

๖. ปาติโมกฺขสํวรสุตฺตวณฺณนา

6. 빠띰옥카 단속 경(Pātimokkhasaṃvarasutta)의 주해

---

๔๑๒. เชฏฺฐกสีลนฺติ ปธานกสีลํ. สีลคฺคหณญฺหิ ปาฬิยํ ปาติโมกฺขสํวรวเสเนว อาคตํ. เตนาห ‘‘ติปิฏกจูฬนาคตฺเถโร ปนา’’ติอาทิ. ตตฺถ ปาติโมกฺขสํวโรว สีลนฺติ อวธารณํ อิตเรสํ ติณฺณํ เอกเทเสน ปาติโมกฺขนฺโตคธภาวํ ทีเปติ. ตถา หิ อโนโลกิโยโลกเน อาชีวเหตุ จ ฉสิกฺขาปทวีติกฺกมเน คิลานปจฺจยสฺส อปฺปจฺจเวกฺขิตปริโภเค จ อาปตฺติ วิหิตาติ. ตีณีติ อินฺทฺริยสํวราทีนิ. สีลนฺติ วุตฺตฏฺฐานํ นาม นตฺถีติ สีลปริยาเยน เตสํ กตฺถจิ สุตฺเต คหิตฏฺฐานํ นาม นตฺถีติ นิปฺปริยายสีลตํ เตสํ [Pg.485] ปฏิกฺขิปติ. ฉทฺวารรกฺขณมตฺตเมวาติ ตสฺส สลฺลหุกตมาห จิตฺตาธิฏฺฐานมตฺเตน ปฏิปากติกภาวปฺปตฺติโต. อิตรทฺวเยปิ เอเสว นโย. ปจฺจยุปฺปตฺติมตฺตกนฺติ ผเลน เหตุํ ทสฺเสติ. อุปฺปาทนเหตุกา หิ ปจฺจยานํ อุปฺปตฺติ. อิทมตฺถนฺติ อิทํ ปโยชนํ อิมสฺส ปจฺจยสฺส ปริภุญฺชเนติ อธิปฺปาโย. นิปฺปริยาเยนาติ อิมินา อินฺทฺริยสํวราทีนิ ตีณิ ปธานสีลสฺส ปริปาลนปริโสธนวเสน ปวตฺติยา ปริยายสีลานิ นามาติ ทสฺเสติ. อิทานิ ปาติโมกฺขสีลสฺเสว ปธานภาวํ พฺยติเรกโต อนฺวยโต จ อุปมาย วิภาเวตุํ ‘‘ยสฺสา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ โสติ ปาติโมกฺขสํวโร. เสสานิ อินฺทฺริยสํวราทีนิ. ปาติโมกฺขสทฺทสฺส อตฺโถ ปน วิสุทฺธิมคฺคสํวณฺณนาทีสุ วิตฺถาริโต, ตสฺมา ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

412. ‘최상의 계(Jeṭṭhakasīla)’란 주된 계를 의미한다. 계를 수지함은 팔리 문헌에서 계목의 단속(pātimokkhasaṃvara)의 측면에서만 전해지기 때문이다. 그래서 ‘띠삐따까 쭐라나가 어른 스님은(tipiṭakacūḷanāgatthero pana)’ 등으로 말씀하셨다. 거기서 계목의 단속만이 계라는 단정은 나머지 세 가지(감관의 단속, 생계 정정, 수용에 관한 계)가 부분적으로 계목에 포함된다는 것을 나타낸다. 왜냐하면 보지 말아야 할 것을 보는 것, 생계를 위하여 여섯 가지 학처를 범하는 것, 그리고 병의 약품을 반조하지 않고 수용하는 것에 대해서는 죄(āpatti)가 규정되어 있기 때문이다. ‘세 가지(tīṇi)’란 감관의 단속 등을 말한다. ‘계(sīla)라고 불리는 장소란 없다’는 것은 계라는 명칭으로 그것들(나머지 세 가지)이 어떤 경전에서도 취해진 곳이 없으므로, 그것들이 방편이 아닌 직접적인 의미의 계(nippariyāyasīla)임을 부정하는 것이다. ‘여섯 감각기관의 문을 지키는 것에 불과하다’는 것은 그것이 마음의 결심만으로도 본래의 상태에 도달하기 때문에 가볍게 처리된 것임을 말한다. 나머지 두 가지에 대해서도 이와 같은 방식이다. ‘필수품의 발생에 불과한 것’이라는 말은 결과로써 원인을 보여준다. 필수품의 발생은 그것을 생겨나게 하는 원인을 바탕으로 하기 때문이다. ‘이것을 목적으로(idamatthaṃ)’라는 말은 이 필수품을 수용하는 데 이러한 목적이 있다는 뜻이다. ‘방편이 아닌 직접적인 의미로(nippariyāyena)’라는 말은 이것으로써 감관의 단속 등 세 가지가 주된 계를 보호하고 청정하게 하는 방식으로 작용하기 때문에 ‘방편적인 계(pariyāyasīla)’라고 불림을 보여준다. 이제 계목의 계만이 주된 계임을 부정적인 방식과 긍정적인 방식의 비유로 상세히 설명하기 위해 ‘그에게(yassa)’ 등으로 말씀하셨다. 거기서 ‘그(so)’는 계목의 단속을 말한다. ‘나머지’는 감관의 단속 등을 말한다. 계목(pātimokkha)이라는 단어의 의미는 청정도론의 주석서 등에서 상세히 설명되었으므로, 거기서 말한 방식대로 이해해야 한다.

---

อาจาเรน จ โคจเรน จ สมฺปนฺโนติ กายิกเจตสิกอวีติกฺกมสงฺขาเตน อาจาเรน จ นเวสิยาทิโคจรตาทิสงฺขาเตน โคจเรน จ สมฺปนฺโน, สมฺปนฺนอาจารโคจโรติ อตฺโถ. อปฺปมตฺตเกสูติ อติปริตฺตเกสุ อนาปตฺติคมนีเยสุ. ‘‘ทุกฺกฏทุพฺภาสิตมตฺเตสู’’ติ อปเร. วชฺเชสูติ อกรณีเยสุ คารยฺเหสุ. เต ปน เอกนฺตโต อกุสลา โหนฺตีติ อาห – ‘‘อกุสลธมฺเมสู’’ติ. ภยทสฺสาวีติ ภยโต ทสฺสนสีโล, ปรมาณุมตฺตมฺปิ วชฺชํ สิเนรุปฺปมาณํ วิย กตฺวา ทสฺสนสีโล. สมฺมา อาทิยิตฺวาติ สมฺมเทว สกฺกจฺจํ สพฺพโส จ อาทิยิตฺวา. สิกฺขาปเทสูติ นิทฺธารเณ ภุมฺมนฺติ สมุทายโต อวยวนิทฺธารณํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สิกฺขาปเทสุ ตํ ตํ สิกฺขาปท’’นฺติอาทิมาห. สิกฺขาปทํ สมาทาตพฺพํ สิกฺขิตพฺพญฺจาติ อธิปฺปาโย. สิกฺขาติ อธิสีลสิกฺขา. ปุพฺเพ ปท-สทฺโท อธิฏฺฐานฏฺโฐ, อิธ ภาคตฺโถติ ทฏฺฐพฺพนฺติ อาห – ‘‘สิกฺขาโกฏฺฐาเสสู’’ติ. มูลปญฺญตฺติอนุปญฺญตฺติอาทิเภทํ ยํกิญฺจิ สิกฺขิตพฺพํ ปูเรตพฺพํ สีลํ, ตํ ปน ทฺวารวเสน ทุวิธเมวาติ อาห – ‘‘กายิกํ วา วาจสิกํ วา’’ติ. อิมสฺมึ อตฺถวิกปฺเป สิกฺขาปเทสูติ อาธาเร ภุมฺมํ สิกฺขาภาเคสุ กสฺสจิ วิสุํ อคฺคหณโต. เตนาห – ‘‘ตํ ตํ สพฺพ’’นฺติ. ‘‘ตโต ตฺวํ ภิกฺขุ สีลํ นิสฺสายา’’ติ วจนโต อนภิชฺฌา อพฺยาปาทสมฺมาทิฏฺฐิโยปิ สีลนฺติ วุตฺตา, ตสฺมา อิมสฺมึ สุตฺเต ‘‘ปาติโมกฺขสํวรสีลเมว กถิต’’นฺติ วุตฺตํ.

‘행실과 유행지를 구족하고(ācārena ca gocarena ca sampanno)’라는 것은 신체적, 정신적 범계가 없는 것으로 규정되는 행실(ācāra)과 창녀의 집 등에 가지 않는 것 등으로 규정되는 유행지(gocara)를 구족했다는 의미이며, 행실과 유행지가 구족되었다는 뜻이다. ‘사소한 것들에도(appamattakesū)’란 아주 미세한, 죄에 이르게 되는 것들을 말한다. ‘둑까타(dukkaṭa)나 두바시따(dubbhāsita) 정도의 것들’이라고 다른 이들은 말한다. ‘잘못들에서(vajjesū)’란 하지 말아야 할 것들, 비난받을 만한 것들을 말한다. 그것들은 결정적으로 불선한 것들이므로 ‘불선한 법들에서’라고 말씀하셨다. ‘두려움을 보는 성품(bhayadassāvī)’이란 두려움으로 보는 성품을 가진 자를 말하며, 원자만큼 작은 잘못도 시네루 산만큼 크게 만들어 보는 성품을 말한다. ‘올바르게 수지하여(sammā ādiyitvā)’란 바르게, 공경히, 그리고 모든 면에서 수지하여라는 뜻이다. ‘학처들에서(sikkhāpadesu)’라는 말은 선별의 의미를 가진 처격(bhūmma)으로, 전체에서 부분을 선별하여 보여주는 것이므로 ‘학처들에서 각각의 학처를’ 등으로 말씀하셨다. 학처는 받아들여야 하고 학습해야 하는 것이라는 뜻이다. ‘학습(sikkhā)’은 증상계학(adhisīlasikkhā)이다. 이전의 ‘구절(pada)’이라는 단어는 확립(adhiṭṭhāna)의 의미였으나, 여기서는 부분(bhāga)의 의미로 보아야 한다고 하여 ‘학습의 부분들에서’라고 말씀하셨다. 근본 제정(mūlapaññatti)과 추가 제정(anupaññatti) 등으로 구분되는 무엇이든 학습해야 하고 채워야 할 계는 문(dvāra)에 따라 두 가지뿐이므로 ‘신체적인 것이나 언어적인 것’이라고 말씀하셨다. 이 의미의 해석에서 ‘학처들에서’라는 처격은 의지처의 의미이며, 학습의 부분들 중에서 어느 하나를 따로 취하지 않기 때문이다. 그래서 ‘그 모든 것을’이라고 말씀하셨다. ‘수행자여, 그러므로 그대는 계에 의지하여’라는 말씀에 따라 무탐, 무진, 정견도 계라고 불리었으므로, 이 경에서는 ‘계목의 단속의 계만이 설해졌다’고 말한 것이다.

---

๗. ทุจฺจริตสุตฺตวณฺณนา

7. 악행 경(Duccaritasutta)의 주석

---

๔๑๓. เอตฺถาปิ [Pg.486] มโนสุจริตํ สีลํ นามาติ ทสฺเสตีติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘ปจฺฉิมาปิ ตโย’’ติ. อนภิชฺฌาอพฺยาปาทสมฺมาทิฏฺฐิธมฺมา สีลํ โหตีติ เวทิตพฺพา กายวจีสุจริเตหิ สทฺธึ มโนสุจริตมฺปิ วตฺวา ‘‘ตโต ตฺวํ ภิกฺขุ สีลํ นิสฺสาย สีเล ปติฏฺฐายา’’ติ วุตฺตตฺตา. เสสํ วุตฺตนยเมว. ฉฏฺฐสตฺตเมสูติ ฉฏฺฐสตฺตมวคฺเคสุ อปุพฺพํ นตฺถิ. เตน วุตฺตํ ‘‘เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ’’ติ. วคฺคเปยฺยาลโต ปน อิมสฺมึ สติปฏฺฐานสํยุตฺเต กติปยวคฺคา สงฺคหํ อารูฬฺหา, ตถาปิ เตสํ อตฺถวิเสสาภาวโต เอกจฺเจสุ โปตฺถเกสุ มุขมตฺตํ ทสฺเสตฺวา สํขิตฺตา, เอกจฺเจสุ อติสํขิตฺตาว, เต สงฺเขปวเสน ทฺเว กตฺวา ‘‘ฉฏฺฐสตฺตเมสู’’ติ วุตฺตํ.

413. 여기서도 의업의 선행(manosucarita)이 계라고 불리는 것을 보여주기 위해 ‘마지막 세 가지도’라고 말씀하셨다. 무탐, 무진, 정견의 법들이 계가 된다는 것은 신업과 구업의 선행과 더불어 의업의 선행을 말한 뒤에 ‘수행자여, 그러므로 그대는 계에 의지하고 계에 머물러’라고 말씀하셨기 때문에 알 수 있다. 나머지는 이미 설명한 방식과 같다. ‘여섯 번째와 일곱 번째 품들에서(chaṭṭhasattamesū)’라는 것은 여섯 번째와 일곱 번째 품들에 새로운 내용이 없다는 뜻이다. 그래서 ‘앞서 말한 방식대로 의미를 이해해야 한다’고 말씀하셨다. 품의 반복(vaggapeyyāla)에 따라 이 염처 상윳타에서는 몇몇 품들이 편집에 포함되었으나, 그것들에 특별한 의미의 차이가 없기 때문에 어떤 판본에서는 서두만 보여주고 축약했으며, 어떤 판본에서는 아주 간략하게 줄였는데, 그것들을 요약하여 두 가지로 삼아 ‘여섯 번째와 일곱 번째 품들에서’라고 말씀하신 것이다.

---

อมตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

불사 품(Amatavagga)의 주석이 끝났다.

---

สติปฏฺฐานสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

염처 상윳타(Satipaṭṭhānasaṃyutta)의 주석이 끝났다.

---

๔. อินฺทฺริยสํยุตฺตํ

4. 기능 상윳타(Indriyasaṃyutta)

---

๑. สุทฺธิกวคฺโค

1. 숫디카 품(Suddhikavagga, 청정 품)

---

๑. สุทฺธิกสุตฺตวณฺณนา

1. 숫디카 경(Suddhikasutta)의 주석

---

๔๗๑. จตุภูมก [Pg.487] …เป… ลพฺภนฺติ กุสลาพฺยากตภาวโต เตสํ ติณฺณํ อินฺทฺริยานํ. วีริยินฺทฺริยสมาธินฺทฺริยานิ…เป… สพฺพตฺถ ลพฺภนฺติ กุสลตฺติกสาธารณตฺตา. จตุภูมก …เป… วเสนาติ จตุภูมกธมฺมปริจฺเฉทวเสน เจว กุสลาทีหิ สพฺพสงฺคาหกธมฺมปริจฺเฉทวเสน จ วุตฺตนฺติ อตฺโถ.

471. 사계(Catubhūmaka) …줄임… 그 세 가지 기능(믿음, 마음챙김, 통찰력)은 유루와 무루의 상태(kusalābyākatabhāva)에 따라 얻어진다. 정진의 기능과 삼매의 기능은 …줄임… 유익한 것(kusala)의 삼법에 공통되므로 모든 곳에서 얻어진다. 사계(Catubhūmaka) …줄임… ‘방식으로’라는 것은 사계의 법의 구분(catubhūmakadhammapariccheda)에 따라서 그리고 유익한 법 등 모든 것을 포함하는 법의 구분에 따라서 설해졌다는 뜻이다.

---

ทุติยสมณพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา

두 번째 사문 바라문 경(Dutiyasamaṇabrāhmaṇasutta)의 주석

---

๔๗๗. ทุกฺขสจฺจวเสนาติ ทุกฺขสจฺจภาเวน น ปชานนฺติ. ตญฺหิ ปริญฺเญยฺยตาย ทุกฺขสจฺจสงฺคหํ. สมุทยสจฺจวเสนาติ ตณฺหาวิชฺชาทึ สทฺธินฺทฺริยสฺส สมุทยสจฺจภาเวน น ปชานนฺติ. นิโรธนฺติ สทฺธินฺทฺริยสฺส อนุปาทาย นิโรธนิมิตฺตํ นิพฺพานํ. ปฏิปทนฺติ สทฺธินฺทฺริยนิโรธคามินึ ปฏิปทํ อริยมคฺคํ. เสเสสูติ วีริยินฺทฺริยาทีสุ.

477. ‘고성제의 관점에서(dukkhasaccavasena)’라는 것은 고성제의 상태로 알지 못한다는 것이다. 그것은 철저히 알아야 할 것(pariññeyya)으로서 고성제에 포함되기 때문이다. ‘집성제의 관점에서’란 갈애와 무명 등을 믿음의 기능의 집성제의 상태로 알지 못한다는 것이다. ‘소멸’이란 믿음의 기능이 집착 없이 소멸하는 표상인 열반을 말한다. ‘도(paṭipadā)’란 믿음의 기능의 소멸로 인도하는 길인 성도(Ariyamagga)를 말한다. ‘나머지에서’란 정진의 기능 등에 대해서도 마찬가지라는 뜻이다.

---

สุกฺกปกฺเขติ ‘‘สทฺธินฺทฺริยํ ปชานนฺตี’’ติอาทินยปฺปวตฺเต อนวชฺชปกฺเข. อธิโมกฺขวเสน อาวชฺชนสมุทยาติ ‘‘อตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทินยปฺปวตฺตปุพฺพภาคภูตสทฺธาธิโมกฺขวเสน อาวชฺชนุปฺปตฺติยา. ตสฺมา ปฐมุปฺปนฺนา สทฺธา เอว เหตฺถ ‘‘อาวชฺชน’’นฺติ วุตฺตา, น มโนทฺวาราวชฺชนํ. เอส นโย เสเสสุปิ. ตสฺมา ปฐมุปฺปนฺนา อาวชฺชนา ปคฺคหุปฺปตฺติฏฺฐานานํ ติกฺขานํ วีริยินฺทฺริยาทีนํ ปฐมุปฺปตฺติยา อาวชฺชนปริยาเยน วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ. ทุพฺพลา หิ ปฐมุปฺปนฺนา ปคฺคหาภาวโต วีริยินฺทฺริยาทีนํ สมุทโยติ พลวภาวปฺปตฺตวีริยินฺทฺริยาทิกสฺส อาวชฺชนฏฺฐานิยานิ โหนฺตีติ เตสํ สมุทโยติ วุตฺตา, ปุพฺเพ อธิมุจฺจนาทิวเสน ปวตฺตสฺส อาวชฺชนสฺส สมุทยาติ อตฺโถ. ปุน ฉนฺทวเสนาติ กตฺตุกามตากุสลจฺฉนฺทวเสน สทฺธาทีนํ อุปฺปาเทตุกามตาการปฺปวตฺตสฺส ฉนฺทสฺส วเสน. มนสิการวเสน อาวชฺชนสมุทยาติ สทฺธินฺทฺริยาทิวเสน ปวตฺตสฺส ทุพฺพลสฺส ตสฺส นิพฺพตฺตกโยนิโสมนสิการวเสน อาวชฺชนสฺส อุปฺปตฺติยา. เอวมฺปีติ ‘‘อธิโมกฺขวเสนา’’ติอาทินา วุตฺตากาเรนปิ. ฉสุ สุตฺเตสูติ [Pg.488] ทุติยโต ปฏฺฐาย ฉสุ สุตฺเตสุ. จตุสจฺจเมว กถิตํ. อสฺสาทคฺคหเณน หิ สมุทยสจฺจํ, อาทีนวคฺคหเณน ทุกฺขสจฺจํ, นิสฺสรณคฺคหเณน นิโรธมคฺคสจฺจานิ คหิตานีติ. ปฐมสุตฺเต ปน อินฺทฺริยานํ สรูปทสฺสนเมวาติ.

‘백분(Sukkapakkha, 깨끗한 부분)’에 대해서는 ‘믿음의 기능(saddhindriya)을 꿰뚫어 안다’는 등의 방식으로 전개되는 허물이 없는 부분이다. ‘확신(adhimokkha)의 힘에 의한 주의(āvajjanā)의 발생’이란 ‘보시한 것은 과보가 있다’는 등의 방식으로 전개되는 예비 단계의 믿음과 확신에 의한 주의의 발생을 의미한다. 그러므로 여기에서 ‘주의’라고 한 것은 처음 일어난 믿음 그 자체이지, 의문전향(manodvārāvajjana)이 아니다. 이러한 방식은 나머지 경우에도 적용된다. 그러므로 처음 일어난 주의는, 노력이 일어나는 처소에서 날카로운 정진의 기능(vīriyindriya) 등이 처음 일어날 때 ‘주의’라는 방편으로 설해진 것이라고 보아야 한다. 왜냐하면 처음 일어난 것들은 노력이 부족하여 약하기 때문에 정진의 기능 등의 발생이라고 하며, 강한 상태에 도달한 정진의 기능 등에 대해 주의의 역할을 하므로 그것들의 발생이라고 한 것이니, 이전에 확신 등의 방식으로 작용한 주의의 발생이라는 뜻이다. 다시 ‘의욕(chanda)의 힘에 의한’이란 ‘하고자 하는 의욕’인 유익한 의욕의 힘으로, 믿음 등을 일으키고자 하는 의도(kāratā)의 형태로 나타나는 의욕의 힘을 의미한다. ‘마음에 잡도리함(manasikāra)의 힘에 의한 주의의 발생’이란 믿음의 기능 등으로 작용하는 약한 그것을 일으키는 지혜로운 마음에 잡도리함(yonisomanasikāra)의 힘에 의한 주의의 발생을 말한다. ‘이와 같이’란 ‘확신의 힘에 의해’라는 등의 방식으로 설해진 바와 같음을 의미한다. ‘여섯 경들에서’란 두 번째 경부터 시작되는 여섯 경들을 말한다. 여기서는 사성제만이 설해졌다. 참다움(assāda)을 파악함으로써 집성제(samudayasacca)가, 재난(ādīnava)을 파악함으로써 고성제(dukkhasacca)가, 벗어남(nissaraṇa)을 파악함으로써 멸성제와 도성제(nirodhamaggasaccāni)가 파악되었기 때문이다. 그러나 첫 번째 경에서는 기능들의 본모습을 보여주는 것일 뿐이다.

---

๘. ทพฺพสุตฺตวณฺณนา

8. 답바경(Dabbasutta) 주해

---

๔๗๘. โสโต อาปชฺชียติ เอเตนาติ โสตาปตฺติ, อนาคตํ ปติ ปฐมมคฺโค. โสโตติ อริยมคฺคโสโต ทฏฺฐพฺโพ. อาปชฺชียตีติอาทิโต ปฏิปชฺชียติ. ปฐมมคฺคปฏิลาภนิมิตฺตานิ โสตาปนฺนสฺส องฺคานิ อิธ ‘‘โสตาปตฺติยงฺคานี’’ติ วุตฺตานิ. ตานิ ปน ตีสุ ฐาเนสุ สทฺธา อริยกนฺตสีลญฺจาติ เวทิตพฺพานิ. สวิสเยติ สกวิสเย. เชฏฺฐกภาวทสฺสนตฺถนฺติ ปธานภาวทสฺสนตฺถํ. ยตฺถ สทฺธาทิอินฺทฺริยานํ สาติสยกิจฺจํ, เตสํ กิจฺจาติเรกตํ ทสฺเสตุนฺติ อตฺโถ. อิทานิ ตมตฺถํ อุปมาหิ วิภาเวตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปตฺวาติ อตฺตโน กิจฺจาติเรกฏฺฐานํ ปฏิลภิตฺวา. ปุพฺพงฺคมนฺติ สทฺทหนกิจฺเจสุ ปุเรจารํ โธรยฺหํ. เสสานิ วีริยินฺทฺริยาทีนิ. ตทนฺวยานีติ ตทนุคตานิ ตสฺส สทฺธินฺทฺริยาทิกสฺส ปกฺขิกานิ. เอส นโย เสเสสุปิ. ฌานวิโมกฺเขติ ฌานสงฺขาเต วิโมกฺเข สมาธิปธานตาย ฌานานํ. เอวญฺจ กตฺวา ‘‘โสตาปตฺติยงฺคานิ ปตฺวา’’ติ อิทญฺจ วจนํ สมตฺถิตํ โหติ. สทฺธูปนิสญฺหิ สีลนฺติ. อริยสจฺจานิ ปตฺวาติ จตฺตาริ สจฺจานิ อภิสเมตพฺพานิ ปาปุณิตฺวา.

478. 흐름(soto)에 들어가는 것(āpajjīyati), 이것으로 들어가기에 예류(sotāpatti)라 하며, 미래를 향한 첫 번째 도(magga)를 의미한다. ‘흐름’이란 성스러운 도의 흐름으로 보아야 한다. ‘들어간다(āpajjīyati)’는 것은 처음부터 실천해 나가는 것이다. 첫 번째 도를 얻기 위한 징표가 되는 예류자의 구성 요소들을 여기서 ‘예류지분(sotāpattiyaṅga)’이라 하였다. 그것들은 세 곳에서 믿음과 성자가 좋아하는 계(ariyakantasīla)라고 알아야 한다. ‘자기 영역에서’란 자신의 대상 안에서를 의미한다. ‘으뜸임(jeṭṭhaka)을 보이기 위해’란 주된 상태(padhāna)를 보여주기 위함이다. 믿음 등의 기능들이 탁월한 역할을 하는 곳에서 그 역할의 뛰어남을 보여주기 위한 것이라는 뜻이다. 이제 그 의미를 비유로 밝히기 위해 ‘마치 ~처럼’ 등이 설해졌다. ‘도달하여’란 자신의 탁월한 역할의 자리를 얻어서라는 뜻이다. ‘앞서가는 것’이란 믿는 일들에 있어서 앞장서서 이끄는 자(dhorayha)를 말한다. ‘나머지’는 정진의 기능 등이다. ‘그것을 따르는 것들’이란 그것을 뒤따르는 것들, 즉 그 믿음의 기능 등의 편에 선 것들을 의미한다. 이러한 방식은 나머지 경우에도 적용된다. ‘선정의 해탈’이란 선정이라 불리는 해탈에서 삼매가 주가 되기 때문에 선정들의 해탈이라 한다. 이렇게 함으로써 ‘예류지분에 도달하여’라는 이 문구는 확립된다. 믿음은 계의 근거(upanisa)가 되기 때문이다. ‘성스러운 진리들에 도달하여’란 깨달아야 할 네 가지 성스러운 진리에 도달한 것을 말한다.

---

๙-๑๐. ปฐมวิภงฺคสุตฺตาทิวณฺณนา

9-10. 첫 번째 분석 경(Paṭhamavibhaṅgasutta) 등의 주해

---

๔๗๙-๔๘๐. เนปกฺกํ วุจฺจติ ปญฺญาติ อาห – ‘‘ปญฺญาเยตํ นาม’’นฺติ. นิปายติ สํกิเลสธมฺเม วิโสเสติ นิกฺขาเมตีติ นิปโก, ถิรติกฺขสติปุคฺคโล, ตสฺส ภาโว เนปกฺกนฺติ สติยาปิ เนปกฺกภาโว ยุชฺชเตว. เอวญฺหิ ‘‘สติเนปกฺเกนา’’ติ อิทํ วจนํ สมตฺถิตํ โหติ, สติยา จ เนปกฺเกนาติ เอวํ วุจฺจมาเนน สตินิทฺเทโส นาม กโต โหติเยว. อสุกํ นาม สุตฺตํ วา กมฺมฏฺฐานํ วา เม ภาสิตนฺติ. โวสฺสชฺชียติ สงฺขารคตํ เอตสฺมึ อธิคเตติ โวสฺสคฺโค, นิพฺพานํ. ตํ อารมฺมณํ [Pg.489] กริตฺวาติ อาห – ‘‘นิพฺพานารมฺมณํ กตฺวา’’ติ. คจฺฉนฺติยาติ สงฺขารานํ อุทยญฺจ วยญฺจ อุทยพฺพยํ คจฺฉนฺติยา พุชฺฌนฺติยา. เตนาห ‘‘อุทยพฺพยปริคฺคาหิกายา’’ติ. สทฺธาสติปญฺญินฺทฺริยานิ ปุพฺพภาคานิ ‘‘อิติปิ โส ภควา อรหํ, จิรกตมฺปิ จิรภาสิตมฺปิ สริตา อนุสฺสริตา, อุทยตฺถคามินิยา ปญฺญายา’’ติ จ วุตฺตตฺตา. ‘‘อารทฺธวีริโย วิหรติ, โส อนุปฺปนฺนาน’’นฺติอาทินา จ วุตฺตตฺตา วีริยินฺทฺริยํ มิสฺสกํ. ‘‘โวสฺสคฺคารมฺมณํ กริตฺวา’’ติ วุตฺตตฺตา สมาธินฺทฺริยํ นิพฺพตฺติตโลกุตฺตรเมว. อยเมวาติ ยฺวายํ นวเม วุตฺโต. อยเมว ปุพฺพภาคมิสฺสกโลกุตฺตรตฺตธมฺมปริจฺเฉโท.

479-480. ‘현명함(nepakka)’은 통찰지(paññā)라고 하기에 “이것은 통찰지의 이름이다”라고 하였다. ‘지켜낸다(nipāyati)’, 즉 오염원들을 말려버리고 내보낸다 하여 ‘현명한 자(nipako)’라 하며, 견고하고 날카로운 마음챙김을 지닌 사람을 뜻하고, 그러한 자의 상태가 현명함이다. 따라서 마음챙김에서도 현명함의 상태는 적절하다. 이와 같이 ‘마음챙김과 현명함으로’라는 이 문구는 확립되며, 마음챙김과 현명함으로라고 말하는 것으로 마음챙김에 대한 설명이 이루어진 셈이다. ‘이러한 이름의 경이나 수행 주제(kammaṭṭhāna)를 내가 설했다’는 것이다. ‘내버려짐(vossajjīyati)’, 즉 그것에 도달했을 때 형성된 것들(saṅkhāragata)이 내버려지기에 ‘놓아버림(vossagga)’이라 하며, 이는 열반을 의미한다. 그것을 대상으로 삼는다는 뜻에서 “열반을 대상으로 삼아”라고 하였다. ‘가는 것’이란 형성된 것들의 일어남과 사라짐, 즉 생멸(udayabbaya)로 나아가는 것, 깨닫는 것을 말한다. 그래서 “일어남과 사라짐을 파악하는 것”이라고 하였다. 믿음, 마음챙김, 통찰지의 기능들은 “이와 같이 그분 세존께서는 아라한이시며…, 오래전에 행한 것이나 오래전에 말한 것이라도 기억해내고 회상하며…, 일어나고 사라지는 데 이르는 통찰지로…”라고 설해졌기에 예비 단계(pubbabhāga)의 것들이다. “정진을 일으켜 머문다, 그는 일어나지 않은…” 등의 방식으로 설해졌기에 정진의 기능은 혼합된 것이다. “놓아버림을 대상으로 삼아”라고 설해졌기에 삼매의 기능은 오직 발생한 출세간의 것일 뿐이다. ‘이것’이란 아홉 번째 경에서 설해진 바로 그것이다. 이것이 예비 단계와 혼합된 것과 출세간의 법의 구분이다.

---

สุทฺธิกวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

순수 장(Suddhikavagga) 주해가 끝났다.

---

๒. มุทุตรวคฺโค

2. 매우 부드러운 장(Mudutaravagga)

---

๑. ปฏิลาภสุตฺตวณฺณนา

1. 얻음 경(Paṭilābhasutta) 주해

---

๔๘๑. สมฺมปฺปธาเน อารพฺภาติ สมฺมปฺปธาเน ภาวนาวเสน อารพฺภ. เตนาห ‘‘ภาเวนฺโต’’ติ. ยถา วีริยินฺทฺริยนิทฺเทเส ‘‘จตฺตาโร สมฺมปฺปธาเน อารพฺภ วีริยํ ปฏิลภตี’’ติ เทสนา อาคตา, เอวํ สตินฺทฺริยนิทฺเทเส ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐาเน อารพฺภ สตึ ปฏิลภตี’’ติ, ตสฺมา ‘‘สตินฺทฺริเยปิ เอเสว นโย’’ติ วุตฺตํ. สทฺธินฺทฺริยาทินิทฺเทเสสุ ปน น ตถา เทเสติ.

481. ‘바른 노력에서 시작하여’란 바른 노력에 대해 수행의 힘으로 시작하는 것을 말한다. 그래서 “수행하면서”라고 하였다. 정진의 기능에 대한 설명에서 “네 가지 바른 노력에서 시작하여 정진을 얻는다”는 가르침이 나오듯이, 마음챙김의 기능에 대한 설명에서도 “네 가지 마음챙김의 확립(satipaṭṭhāna)에서 시작하여 마음챙김을 얻는다”고 하였으므로, “마음챙김의 기능에서도 이와 같은 방식이다”라고 하였다. 그러나 믿음의 기능 등에 대한 설명에서는 그와 같이 가르치지 않는다.

---

๒. ปฐมสํขิตฺตสุตฺตวณฺณนา

2. 첫 번째 요약 경(Paṭhamasaṃkhittasutta) 주해

---

๔๘๒. อินฺทฺริยานํ ติกฺขาทิภาโว วิปสฺสนาวเสน วา มคฺควเสน วา ผลวเสน วา คเหตพฺโพติ วุตฺตํ ‘‘ตโตติ…เป… เวทิตพฺพ’’นฺติ. นนุ เจตฺถ มุทุภาโว เอว ปาฬิยํ คหิโตติ? สจฺจเมตํ, ตํ ปน ติกฺขภาเว อสติ น โหติ ติกฺขาทิภาโวติ วุตฺตํ. ยโต หิ อยํ มุทุ, อิโต ตํ ติกฺขนฺติ วตฺตพฺพตํ ลภติ อเปกฺขาสิทฺธตฺตา ติกฺขมุทุภาวานํ ปาราปารํ วิย. อิทานิ ‘‘ตโต’’ติอาทินา สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘สมตฺตานี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สมตฺตานีติ สมฺปนฺนานิ. อิตรํ [Pg.490] ตสฺเสว เววจนํ. สมตฺตานีติ วา ปริยตฺตานิ, สมตฺตานีติ อตฺโถ. ‘‘ตโต มุทุตรานิ ธมฺมานุสารีมคฺคสฺสา’’ติ กสฺมา วุตฺตํ? ตโตติ หิ โสตาปตฺติมคฺควิปสฺสนินฺทฺริยานิ อธิปฺเปตานิเยว, ‘‘ตโต มุทุตรานี’’ติ วุตฺตปฐมมคฺโค ธมฺมานุสารี วา สิยา สทฺธานุสารี วาติ พฺยภิจรติ? นายํ โทโส, โสตาปตฺติมคฺเคกเทสวเสเนว ลทฺธพฺพปฐมมคฺคาเปกฺขาย วิปสฺสนาย วิภาคสฺส อธิปฺเปตตฺตา. โย หิ โสตาปนฺโน หุตฺวา อิริยาปถํ อโกเปตฺวา ยถานิสินฺโนว สกทาคามิมคฺคํ ปาปุณาติ, ตสฺส วิปสฺสนินฺทฺริยานิ สนฺธาย อวิภาเคน วุตฺตํ – ‘‘ตโต มุทุตรานิ โสตาปตฺติมคฺคสฺส วิปสฺสนินฺทฺริยานิ นามา’’ติ. โย ปน โสตาปนฺโน หุตฺวา กาลนฺตเรน สกทาคามี โหติ, ตสฺส โสตาปตฺติมคฺคตฺถาย ปวตฺตานิ วิปสฺสนินฺทฺริยานิ นาม โหนฺติ. โส เจ ธมฺมานุสารีโคตฺโต, ตสฺส ยถาวุตฺตวิปสฺสนินฺทฺริยโต มุทุตรานีติ ‘‘ตโต มุทุตรานิ ธมฺมานุสารีมคฺคสฺสา’’ติ วุตฺตํ. วิปสฺสนินฺทฺริยานิ นามาติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. ธมฺมานุสารีวิปสฺสนินฺทฺริยโต สทฺธานุสารีวิปสฺสนินฺทฺริยานํ มุทุภาวสฺส การณํ สยเมว วกฺขติ. ธมฺเมน ปญฺญาย มคฺคโสตํ อนุสฺสรตีติ ธมฺมานุสารี, ปญฺญุตฺตโร อริโย. สทฺธาย มคฺคโสตํ อนุสฺสรตีติ สทฺธานุสารี, สทฺธุตฺตโร อริโย.

482. 기능(Indriya)들의 예리함 등의 상태는 위빳사나의 측면이나 도(道)의 측면이나 과(果)의 측면에서 파악되어야 한다고 ‘그로부터…(중략)… 알아야 한다’라고 설해졌다. 그런데 여기 경전(Pāḷi)에서는 오직 부드러운 상태(mudubhāva)만이 취해진 것이 아닌가? 그것은 사실이다. 그러나 그것은 예리한 상태가 없을 때는 예리함 등의 상태가 성립하지 않기 때문에 그렇게 설해진 것이다. 왜냐하면 ‘이것은 부드럽고, 저것은 예리하다’라는 말은 저쪽 언덕과 이쪽 언덕의 관계처럼 예리함과 부드러움이 상대적으로 성립하기 때문이다. 이제 ‘그로부터’ 등으로 간략하게 설해진 의미를 상세히 보이기 위해 ‘완성된(samattāni)’ 등의 말이 설해졌다. 거기서 ‘완성된’이란 구족된(sampannāni) 것을 의미한다. 다른 단어(paripuṇṇāni)는 그것의 동의어이다. 또는 ‘완성된’이란 끝마친(pariyattāni) 것이라는 의미이다. ‘그보다 더 부드러운 것은 법을 따르는 자(dhammānusārī)의 도의 것이다’라고 왜 설했는가? ‘그로부터’라는 것은 예류도의 위빳사나 기능들을 의미하는 것인데, ‘그보다 더 부드러운 것’이라고 설해진 첫 번째 도가 법을 따르는 자의 것인지 믿음을 따르는 자(saddhānusārī)의 것인지 혼동되지 않는가? 이것은 오류가 아니다. 예류도의 일부분으로서 얻어지는 첫 번째 도를 기대하는 위빳사나의 구분을 의도했기 때문이다. 예류자가 되어 자세를 흐트러뜨리지 않고 앉은 채로 바로 일래도(sakadāgāmimagga)에 이르는 자에 대해서는, 그의 위빳사나 기능을 염두에 두고 구분 없이 ‘그보다 더 부드러운 것은 예류도의 위빳사나 기능들이라 한다’라고 설해졌다. 그러나 예류자가 된 후 시간이 지나서 일래자가 되는 자에게는, 예류도를 위해 일어난 것들이 위빳사나 기능이라 불린다. 만약 그가 법을 따르는 자의 종성(gotta)을 지녔다면, 그에 대해 앞에서 언급한 위빳사나 기능보다 더 부드럽다는 의미로 ‘그보다 더 부드러운 것은 법을 따르는 자의 도의 것이다’라고 설한 것이다. ‘위빳사나 기능들이라 한다’라는 말을 가져와서 연결해야 한다. 법을 따르는 자의 위빳사나 기능보다 믿음을 따르는 자의 위빳사나 기능이 부드러운 이유는 스스로 설명할 것이다. 법에 의해, 통찰지(paññā)에 의해 도의 흐름을 따르는 자를 ‘법을 따르는 자’라 하며, 그는 통찰지가 수승한 성자이다. 믿음에 의해 도의 흐름을 따르는 자를 ‘믿음을 따르는 자’라 하며, 그는 믿음이 수승한 성자이다.

---

เอวํ วิปสฺสนาวเสน ทสฺเสตฺวา มคฺควเสน ทสฺเสตุํ ‘‘ตถา’’ติอาทิ อารทฺธํ. สมฺปโยคโต สภาวโต จ อรหตฺตมคฺคปริยาปนฺนานิ อรหตฺตมคฺคินฺทฺริยานิ. อรหตฺตผลินฺทฺริยานีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย.

이와 같이 위빳사나의 측면에서 보인 뒤, 도(道)의 측면에서 보이기 위해 ‘이와 같이(tathā)’ 등을 시작하였다. 상응(sampayoga)의 측면과 자성(sabhāva)의 측면에서 아라한도에 포함된 것들이 아라한도의 기능들이다. ‘아라한과의 기능들’이라는 말에서도 이와 같은 방식이다.

---

อิทานิ ผลวเสน ทสฺเสตุํ ‘‘สมตฺตานิ ปริปุณฺณานี’’ติอาทิ วุตฺตํ. โสตาปตฺติมคฺคฏฺฐปุคฺคลวเสน นานตฺตํ ชาตํ, ตสฺมา เต ทฺเวปิ อิธ ตติยวาเร น ลพฺภนฺตีติ อธิปฺปาโย. ธมฺมานุสารีสทฺธานุสารีนํ นานตฺตํ กถํ ชาตนฺติ อาห ‘‘อาคมเนนปิ มคฺเคนปี’’ติ. ตทุภยํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สทฺธานุสารีปุคฺคโล’’ติอาทิมาห. อุทฺทิสาเปนฺโตติ อุทฺเทสํ คณฺหนฺโต.

이제 과(果)의 측면에서 보이기 위해 ‘완성되고 충족된(samattāni paripuṇṇāni)’ 등이 설해졌다. 예류도에 머무는 인물(puggalavasena)에 의해 차별이 생겼으므로, 그 두 부류는 여기 세 번째 차례(vāra)에서는 얻어지지 않는다는 것이 의도된 바이다. 법을 따르는 자와 믿음을 따르는 자의 차별이 어떻게 생겨났는가를 말하기 위해 ‘공부(āgamana)에 의해서도 도(magga)에 의해서도’라고 하였다. 그 두 가지를 보이기 위해 ‘믿음을 따르는 자는’ 등을 설하였다. ‘암송하게 하는 자(uddisāpento)’란 가르침(uddesa)을 받는 자를 말한다.

---

มคฺโค ติกฺโข โหติ อุปนิสฺสยินฺทฺริยานํ ติกฺขวิสทภาวโต. เตนาห ‘‘สูรํ ญาณํ วหตี’’ติ. อสงฺขาเรนาติ สรเสเนว. อปฺปโยเคนาติ ตสฺเสว เววจนํ. ธมฺมานุสารีปุคฺคโล หิ อาคมนมฺหิ กิเลเส วิกฺขมฺเภนฺโต อปฺปทุกฺเขน อปฺปกสิเรน อกิลมนฺโตว วิกฺขมฺเภตุํ สกฺโกติ. สทฺธานุสารีปุคฺคโล ปน ทุกฺเขน กสิเรน กิลมนฺโต หุตฺวา วิกฺขมฺเภตุํ สกฺโกติ, ตสฺมา ธมฺมานุสาริสฺส ปุพฺพภาคมคฺคกฺขเณ [Pg.491] กิเลสจฺเฉทกญาณํ อทนฺธํ ติขิณํ หุตฺวา วหติ, ยถา นาม ติขิเณน อสินา กทลึ ฉินฺทนฺตสฺส ฉินฺนฏฺฐานํ มฏฺฐํ โหติ, อสิ ขิปฺปํ วหติ, สทฺโท น สุยฺยติ, พลววายามกิจฺจํ น โหติ, เอวรูปา ธมฺมานุสาริโน ปุพฺพภาคภาวนา โหติ, สทฺธานุสาริโน ปน ปุพฺพภาคกฺขเณ กิเลสจฺเฉทกญาณํ ทนฺธํ น ติขิณํ อสูรํ หุตฺวา วหติ, ยถา นาม นาติติขิเณน อสินา กทลึ ฉินฺทนฺตสฺส ฉินฺนฏฺฐานํ น มฏฺฐํ โหติ, อสิ สีฆํ น วหติ, สทฺโท สุยฺยติ, พลววายามกิจฺจํ อิจฺฉิตพฺพํ โหติ, เอวรูปา สทฺธานุสาริโน ปุพฺพภาคภาวนา โหติ. เอวํ สนฺเตปิ กิเลสกฺขเย นานตฺตํ นตฺถิ. เตนาห ‘‘กิเลสกฺขเย ปนา’’ติอาทิ. อวเสสา จ กิเลสา ขียนฺติ สํโยชนกฺขยาย โยคตฺตา.

강한 의지처가 되는 기능들의 날카롭고 명료한 상태 때문에 도(道)는 예리하다. 그래서 ‘용맹한 지혜가 작용한다’라고 하였다. ‘자극 없이(asaṅkhārenāti)’란 자연스럽게(saraseneva)라는 뜻이다. ‘노력 없이(appayogenāti)’는 그것의 동의어이다. 법을 따르는 자는 공부(āgamana) 단계에서 번뇌를 억제할 때, 적은 고통과 적은 어려움으로 지치지 않고 억제할 수 있다. 그러나 믿음을 따르는 자는 고통과 어려움으로 지치면서 억제할 수 있다. 그러므로 법을 따르는 자에게는 예비 단계의 도의 찰나에 번뇌를 끊는 지혜가 무디지 않고 날카롭게 작용한다. 마치 날카로운 칼로 바나나 나무를 베는 사람에게 베어진 자리가 매끄럽고, 칼이 신속하게 지나가며, 소리가 들리지 않고, 강한 노력의 작용이 필요 없는 것과 같다. 법을 따르는 자의 예비 단계 수행은 이와 같다. 그러나 믿음을 따르는 자에게는 예비 단계의 찰나에 번뇌를 끊는 지혜가 무디고 날카롭지 않으며 용맹하지 않게 작용한다. 마치 그다지 날카롭지 않은 칼로 바나나 나무를 베는 사람에게 베어진 자리가 매끄럽지 않고, 칼이 빨리 지나가지 않으며, 소리가 들리고, 강한 노력의 작용이 요구되는 것과 같다. 믿음을 따르는 자의 예비 단계 수행은 이와 같다. 설령 그러할지라도 번뇌의 소멸에 있어서는 차별이 없다. 그래서 ‘번뇌의 소멸에 있어서는’ 등을 설하였다. 그리고 나머지 번뇌들은 족쇄의 소멸을 위해 전념하기 때문에 소멸된다.

---

๓. ทุติยสํขิตฺตสุตฺตวณฺณนา

3. 두 번째 요약 경(Dutiyasaṃkhitta-sutta)의 주석

---

๔๘๓. ตโตติ ผลโต ผลเวมตฺตตาย จริยมานตฺตา. อินฺทฺริยเวมตฺตตา สทฺธาทีนํ อินฺทฺริยานํ นานตฺเตน. ผลนานตฺตนฺติ อรหตฺตผลาทินานตฺตํ. ปุคฺคลนานตฺตนฺติ อนาคามิอาทิปุคฺคลนานตฺตํ.

483. ‘그로부터’란 과(果)로부터, 과의 차별에 따라 행해지기 때문이다. ‘기능의 차별’이란 믿음 등의 기능들의 다양함을 말한다. ‘과의 다양함’이란 아라한과 등의 다양함을 말한다. ‘인물의 다양함’이란 불환자(anāgāmī) 등의 인물의 다양함을 말한다.

---

๔. ตติยสํขิตฺตสุตฺตวณฺณนา

4. 세 번째 요약 경(Tatiyasaṃkhitta-sutta)의 주석

---

๔๘๔. สีลกฺขนฺธาทีหิ สทฺธินฺทฺริยาทีหิ จ ปริโต ปูรเณน ปริปูรํ อรหตฺตมคฺคํ กโรนฺโต นิปฺผตฺติโต อรหตฺตผลํ อาราเธติ นิปฺผาเทติ. ตโย ปเทสมคฺเคติ สีลกฺขนฺธาทีนํ อปาริปูริยา เอกเทสภูเต ตโย เหฏฺฐิมมคฺเค. ปเทสํ เหฏฺฐิมผลตฺตยํ. จตูสูติ อิมสฺมึ วคฺเค ปฐมาทีสุ จตูสุ สุตฺเตสุ. กามญฺเจตฺถ ตติเย ‘‘ตโตติ ผลวเสน นิสฺสกฺก’’นฺติ วุตฺตํ, จตุตฺเถ ‘‘ปริปูรํ ปริปูรการี อาราเธติ, ปเทสํ ปเทสการี’’ติ, ‘‘จตูสุปิ สุตฺเตสุ มิสฺสกาเนว อินฺทฺริยานิ กถิตานี’’ติ ปน วจนโต วิปสฺสนาวเสนปิ โยชนา ลพฺภเตวาติ ทฏฺฐพฺพํ.

484. 계온(戒蘊) 등과 믿음의 기능 등으로 온전하게 채움으로써 원만한 아라한도를 닦는 자는 성취에 의해 아라한과를 얻고 완성한다. ‘세 가지 부분적인 도’란 계온 등이 충족되지 못하여 일부분에 해당하는 아래의 세 가지 도를 말한다. ‘부분’이란 아래의 세 가지 과를 말한다. ‘네 가지에서’란 이 품의 첫 번째부터 네 번째까지의 네 경들에서라는 뜻이다. 비록 여기 세 번째 경에서는 ‘그로부터는 과(果)의 측면에서 탈격(nissakka)이다’라고 설해졌고, 네 번째 경에서는 ‘원만한 자는 원만하게 행하여 성취하고, 부분적인 자는 부분적으로 행한다’라고 설해졌지만, ‘네 경 모두에서 혼합된 기능들만이 설해졌다’라는 말에 따라 위빳사나의 측면에서도 연결될 수 있음을 보아야 한다.

---

๕-๗. ปฐมวิตฺถารสุตฺตาทิวณฺณนา

5-7. 첫 번째 상세 경(Paṭhamavitthāra-sutta) 등의 주석

---

๔๘๕-๔๘๗. วิปสฺสนาวเสน นิสฺสกฺกํ เวทิตพฺพํ, น มคฺคผลวเสน, อิมสฺมึ สุตฺเต สพฺพโสว วิปสฺสนินฺทฺริยานํ เอว อธิปฺเปตตฺตา. อิทานิ ตมตฺถํ [Pg.492] ปากฏํ กาตุํ ‘‘ปริปุณฺณานิ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อวิหาทีสุ ปญฺจสุ สุทฺธาวาเสสุ ตตฺถ ตตฺถ อายุเวมชฺฌํ อนติกฺกมิตฺวา อนฺตรา กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพายนโต อนฺตราปรินิพฺพายี, อสงฺขาเรน อปฺปโยเคน สรสโตว ปรินิพฺพายนโต อสงฺขารปรินิพฺพายี, ตพฺพิปริยายโต สสงฺขารปรินิพฺพายี, อุทฺธํ วาหิภาเวน อุทฺธมสฺส ตณฺหาโสตํ วฏฺฏโสตํ วาติ อุทฺธํโสโต, อุทฺธํ วา คนฺตฺวา ปฏิลภิตพฺพโต อุทฺธมสฺส มคฺคโสตนฺติ อุทฺธํโสโต, อกนิฏฺฐภวํ คจฺฉตีติ อกนิฏฺฐคามีติ เอวเมตฺถ สทฺทตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

485-487. 위빳사나(Vipassanā)의 관점에서 분류(nissakka)를 알아야 하며, 도(道)와 과(果)의 관점에서가 아니다. 이 경에서는 전적으로 위빳사나의 기능들(indriyas)만을 의도했기 때문이다. 이제 그 의미를 분명히 하기 위해 '참으로 원만한(paripuṇṇāni hī)' 등의 구절이 설해졌다. 아비하(Avihā) 등 다섯 가지 정거천(suddhāvāsa)에서 각각의 수명 중간을 넘기지 않고 그 중간에 번뇌의 완전한 소멸로 반열반하므로 '중반열반자(antarāparinibbāyī)'라 하고, 유위의 노력이 없이 저절로 반열반하므로 '무행반열반자(asaṅkhāraparinibbāyī)'라 하며, 그와 반대되므로 '유행반열반자(sasaṅkhāraparinibbāyī)'라 한다. 위로 흐르는 성질이 있어 그 갈애의 흐름, 즉 윤회의 흐름이 위로 향하므로 '상류반열반자(uddhaṃsoto)'라 하고, 위로 올라가서 도의 흐름을 얻어야 하므로 그 도의 흐름이 위로 향한다는 뜻에서 '상류반열반자(uddhaṃsoto)'라 하며, 아까니따(Akaniṭṭha) 천상으로 가므로 '아까니따행자(akaniṭṭhagāmī)'라 한다. 이와 같이 여기서 그 단어의 의미를 보아야 한다.

---

อิมสฺมึ ปน ฐาเนติ ‘‘วิปสฺสนาวเสน นิสฺสกฺก’’นฺติ วุตฺตฏฺฐาเน. อรหตฺตมคฺเคเยว ฐตฺวาติ อิมสฺมึเยว ภเว อรหตฺตมคฺเคเยว, น วิปสฺสนาย จ ฐตฺวา. ปญฺจ นิสฺสกฺกานิ นีหริตพฺพานีติ ‘‘ตโต มุทุตเรหิ อนฺตราปรินิพฺพายี โหตี’’ติอาทีนิ ปญฺจ นิสฺสกฺกานิ นิทฺธาเรตฺวา กเถตพฺพานิ. อิทานิ ตมตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘อรหตฺตมคฺคสฺส หี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อวิหาทีสุ อุปฺปชฺชิตฺวา อุปฺปนฺนสมนนฺตราย ปรินิพฺพายนโต ปฐมอนฺตราปรินิพฺพายี. ตตฺถ อายุปฺปมาณเวมชฺฌํ อปฺปตฺวาว ปรินิพฺพายนโต ทุติยอนฺตราปรินิพฺพายี, อายุเวมชฺฌํ ปตฺวา ปรินิพฺพายนโต ตโต ปรํ ตติยอนฺตราปรินิพฺพายี เวทิตพฺโพ. ‘‘ปญฺจ นิสฺสกฺกานี’’ติ กสฺมา วุตฺตํ? นนุ อสงฺขารสสงฺขารปรินิพฺพายีติ วตฺตพฺพนฺติ? น วตฺตพฺพนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อสงฺขารปรินิพฺพายิสฺส สสงฺขารปรินิพฺพายิโนปิ เอเตว ปญฺจ ชนา’’ติ.

그러나 이 대목, 즉 '위빳사나의 관점에서 분류한다'고 서술된 대목에서, '아라한도의 단계에 머물러'라는 것은 이 생의 바로 그 아라한도의 단계에 머무는 것이지 위빳사나에 머무는 것이 아니다. '다섯 가지 분류를 도출해야 한다'는 것은 '그보다 유연한 기능들로 인하여 중반열반자가 된다'는 등의 다섯 가지 분류를 확정하여 설해야 한다는 뜻이다. 이제 그 의미를 밝히기 위해 '아라한도의(arahattamaggassa hī)' 등의 구절을 말하였다. 그중 아비하 등에 태어나서 태어난 직후에 반열반하므로 '첫 번째 중반열반자'이다. 거기서 수명의 중간치에 도달하지 못하고 반열반하므로 '두 번째 중반열반자'이고, 수명의 중간치에 도달하여 반열반하므로 그다음 '세 번째 중반열반자'라고 알아야 한다. 왜 '다섯 가지 분류'라고 했는가? 무행반열반자와 유행반열반자로 불려야 하지 않는가? 그렇지 않음을 보이기 위해 '무행반열반자와 유행반열반자에게도 바로 이들 다섯 부류가 있다'라고 말하였다.

---

ตีณิ นิสฺสกฺกานีติ ‘‘ตโต มุทุตเรหิ โสตาปนฺโน โหตี’’ติอาทีนิ ตีณิ นิสฺสกฺกปทานิ. อิธ สกทาคามี น คหิโต, โส อนาคามิมคฺเค ฐตฺวา นีหริตพฺโพ, อนาคามิมคฺคสฺส วิปสฺสนินฺทฺริเยหิ มุทุตเรหิ สกทาคามี โหติ. สกทา…เป… มุทุตรานีติ อิทํ สกทาคามิมคฺคสฺส วิปสฺสนินฺทฺริเยหิ เอกพีชิสงฺขาตโสตาปนฺนวิปสฺสนินฺทฺริยานิ มุทุตรานิ โหนฺตีติ ตีณิ กตฺวา วุตฺตํ. ธมฺมานุสารีติอาทิทฺวยํ โกลํโกลาทิทฺวเยน คหิตํ โหตีติ. สกทาคามิมคฺคสฺส หีติอาทิ วุตฺตสฺเสว อตฺถสฺส วิวรณํ. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว. ฉฏฺฐสตฺตมานิ วุตฺตนยาเนวาติ ฉฏฺฐสตฺตมานิ สุตฺตานิ ทุติยตติเยสุ วุตฺตนยาเนว. ตตฺถ ปน มิสฺสกานิ อินฺทฺริยานิ กถิตานิ, อิธ ปุพฺพภาควิปสฺสนินฺทฺริยานิ กถิตานีติ อยเมว วิเสโส.

세 가지 분류란 '그보다 유연한 기능들로 인하여 예류자가 된다'는 등의 세 가지 분류의 구절을 말한다. 여기서는 일래자(sakadāgāmī)가 포함되지 않았는데, 그는 불환도의 단계에 머물면서 도출되어야 하기 때문이다. 불환도의 위빳사나 기능들보다 유연한 기능들로 인해 일래자가 된다. '일래자... (중략) ...유연한'이라는 구절은, 일래도의 위빳사나 기능들보다 일종(ekabījī)이라 불리는 예류자의 위빳사나 기능들이 더 유연하다는 것을 의미하며, 이를 세 가지로 나누어 설한 것이다. '법을 따르는 자(dhammānusārī)' 등의 두 부류는 가가(kolaṃkola) 등의 두 부류에 포함된다. '일래도의(sakadāgāmimaggassa hī)' 등은 이미 설한 의미를 상세히 설명한 것이다. 나머지는 앞에서 설명한 방식과 같다. 여섯 번째와 일곱 번째 경은 두 번째와 세 번째 경에서 설명한 방식과 같다. 다만 거기서는 혼합된 기능들이 설해졌고, 여기서는 예비 단계의 위빳사나 기능들이 설해졌다는 점이 차이점이다.

---

๘. ปฏิปนฺนสุตฺตวณฺณนา

8. 도달자 경(Paṭipannasutta)의 주해

---

๔๘๘. ตนฺติ [Pg.493] มคฺคผลวเสน นิสฺสกฺกํ. ปาฬิยํ วุตฺตเมว ‘‘อรหตฺตผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน โหตี’’ติอาทินา. อฏฺฐหีติ จตูหิ ผเลหิ จตูหิ จ มคฺเคหีติ อฏฺฐหิ. พหิภูโต น อนฺโตภาโว. โลกุตฺตราเนว อินฺทฺริยานิ กถิตานิ มคฺคผลจิตฺตุปฺปาทปริยาปนฺนตฺตา.

488. 그것은 도(道)와 과(果)의 관점에서의 분류이다. 성전(Pāḷi)에서 '아라한과의 실현을 위해 수행하는 자가 된다'는 등의 말씀으로 설해진 바와 같다. '여덟 부류'란 네 가지 도와 네 가지 과를 합친 여덟 부류를 말한다. '외부에 있다(bahibhūto)'는 것은 내부의 상태가 아니라는 뜻이다. 출세간의 기능들만이 설해졌는데, 이는 그것들이 도와 과의 마음의 발생에 포함되기 때문이다.

---

๙-๑๐. สมฺปนฺนสุตฺตาทิวณฺณนา

9-10. 구족 경 등(Sampannasutta-ādi)의 주해

---

๔๘๙-๔๙๐. อินฺทฺริยสมฺปนฺโนติ เอตฺถ สมฺปนฺนสทฺโท ปริปูริอตฺโถติ อาห ‘‘ปริปุณฺณินฺทฺริโย’’ติ. มิสฺสกานิ อินฺทฺริยานิ กถิตานิ สามญฺญโตว เทสิตตฺตา.

489-490. '기능을 구족한 자(indriyasampanno)'에서 구족(sampanna)이라는 단어는 원만함(paripuṇṇa)의 의미이므로 '기능이 원만한 자'라고 하였다. 일반적인 관점에서 설해졌기 때문에 혼합된 기능들이 설해졌다.

---

มุทุตรวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

유연함의 품(Mudutaravagga)의 주해가 끝났다.

---

๓. ฉฬินฺทฺริยวคฺโค

3. 여섯 기능의 품(Chaḷindriyavagga)

---

๒. ชีวิตินฺทฺริยสุตฺตวณฺณนา

2. 생명 기능의 경(Jīvitindriyasutta)의 주해

---

๔๙๒. อิตฺถิภาเวติ อิตฺถิตาย. อินฺทฏฺฐํ กโรติ ตถาสตฺตชนสามญฺญการณภาวโต. อิตฺถิยา เอว อินฺทฺริยํ อิตฺถินฺทฺริยํ. เอส นโย ปุริสินฺทฺริเย. ชีวิเตติ สหชาตธมฺมานํ ชีวเน ปาลเน ปวตฺตเน. วฏฺฏินฺทฺริยานีติ วฏฺฏเหตุภูตานิ อินฺทฺริยานิ. อิเมสุ หิ อุปาทินฺนอินฺทฺริเยสุ สติ วฏฺฏํ วตฺตติ ปญฺญายติ.

492. 여근(itthibhāva)이란 여성성이다. 중생들이 보편적으로 발생하는 원인이 된다는 점에서 지배적인 역할(indaṭṭhaṃ)을 한다. 여자의 기능이기에 '여근(itthindriya)'이라 한다. 남근(purisindriya)도 이와 같은 방식이다. 생명 기능이란 함께 생겨난 법들을 살리고 보호하고 유지하는 역할을 한다. '윤회의 기능들(vaṭṭindriyā니)'이란 윤회의 원인이 되는 기능들이다. 참으로 이러한 집착된 기능들이 있을 때 윤회는 계속되고 알려지기 때문이다.

---

๓. อญฺญินฺทฺริยสุตฺตวณฺณนา

3. 구지 기능의 경(Aññindriyasutta)의 주해

---

๔๙๓. อชานิตปุพฺพํ ธมฺมนฺติ จตุสจฺจธมฺมมาห, ตถา เตสํเยว ญาตธมฺมานนฺติ. อยํ ปเนตฺถ อตฺโถ – อาชานาตีติ อญฺญา, ปฐมมคฺเคน ญาตมนติกฺกมิตฺวา ชานาตีติ อตฺโถ. โสตาปนฺนาทีนํ ฉอริยานํ เอตํ นามํ. อญฺญสฺส อินฺทฺริยานิ อญฺญินฺทฺริยานิ. อญฺญาตาวีสูติ อาชานิตวนฺเตสุ. ยสฺมา อคฺคผลธมฺเมสุ ญาณกิจฺจํ สาติสยํ, ตสฺมา ตํ กิจฺจํ เสสธมฺเมสุปิ สมาโรเปตฺวา วุตฺตํ ‘‘อญฺญาตาวีสุ อรหตฺตผลธมฺเมสู’’ติ. ตตฺถ ตตฺถ เตสุ เตสุ มคฺคผเลสุ. เตน เตนากาเรนาติ อนญฺญาตชานนาทิอากาเรน.

493. '이전에 알지 못한 법'이란 사성제의 법을 말하며, '그들이 이미 안 법들'에 대해서도 마찬가지이다. 여기서 그 의미는 이러하다. '안다'는 것은 구지(aññā)이니, 첫 번째 도(예류도)로써 안 것을 넘어서지 않고 안다는 뜻이다. 예류자 등 여섯 성자의 기능을 이 이름(aññindriya, 구지근)이라 한다. 구지(aññā)의 기능이 구지근(aññindriya)이다. '이미 안 자들(aññātāvīsū)'이란 이미 깨달은 자들을 말한다. 제일의 과(아라한과)의 법들에서 지혜의 작용이 탁월하기 때문에, 그 작용을 나머지 법들에도 부여하여 '이미 안 자들인 아라한과의 법들에서'라고 설한 것이다. 각각의 그 도와 과에서, '그러한 방식들로'란 미지구지(anaññātajānanā) 등의 방식을 말한다.

---

๔. เอกพีชิสุตฺตวณฺณนา

4. 일종 경(Ekabījisuttavaṇṇanā)의 주해

---

๔๙๔. วิปสฺสนโต [Pg.494] นิสฺสกฺกนฺติ วิปสฺสนินฺทฺริเยหิ นิสฺสกฺกํ. อิทานิ ตเมว สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘สมตฺตานี’’ติอาทิมาห. ตีณิ นิสฺสกฺกานิ เอวมิธ ปญฺจ นิสฺสกฺกานิ นีหริตพฺพานิ เอกพีชิอาทิวิภาวนโต. เตนาห ‘‘สกทาคามิมคฺคสฺส หี’’ติอาทิ. โสตาปตฺติมคฺคสฺส วิปสฺสนินฺทฺริยานิ นาม เตนตฺตภาเวน สกทาคามิมคฺคํ ปตฺตุํ คจฺฉนฺตสฺส โสตาปนฺนสฺส วิปสฺสนินฺทฺริยานิ. ปญฺจปิ เต โสตาปตฺติมคฺคสฺส เภทาเยวาติ ‘‘สกทาคามิมคฺเค ฐตฺวา นีหริตพฺพานี’’ติ วุตฺตํ.

494. 위빳사나로부터의 분류란 위빳사나의 기능들에 의한 분류이다. 이제 그 간략하게 설해진 의미를 상세히 밝히기 위해 '원만한(samattānī)' 등의 구절을 말하였다. 여기서 세 가지 분류와 마찬가지로 일종(ekabījī) 등의 구분을 명확히 하기 위해 다섯 가지 분류가 도출되어야 한다. 그래서 '일래도의(sakadāgāmimaggassa hī)' 등을 말한 것이다. 예류도의 위빳사나 기능들이란, 그 존재 상태로 일래도를 얻기 위해 나아가는 예류자의 위빳사나 기능들을 말한다. 다섯 부류 모두 예류도의 차별일 뿐이므로 '일래도에 머물러서 도출해야 한다'고 말하였다.

---

เอกพีชีติ เอตฺถ ขนฺธพีชํ นาม กถิตํ. ยสฺส หิ โสตาปนฺนสฺส เอกํ ขนฺธพีชํ อตฺถิ, เอกํ อตฺตภาวคฺคหณํ, โส เอกพีชิ นาม. เตนาห – ‘‘โสตาปนฺโน หุตฺวา’’ติอาทิ. มานุสกํ ภวนฺติ อิทํ ปเนตฺถ เทสนามตฺตํ, เทวภวํ นิพฺพตฺเตตีติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติเยว. ภควตา คหิตนามาเนตานิ. เอตฺตกญฺหิ ปมาณํ คโต สตฺตกฺขตฺตุปรโม นาม โหติ, เอตฺตกํ โกลํโกโล, เอตฺตกํ เอกพีชีติ ภควตา เอเตสํ นามํ คหิตํ.

일종(Ekabījī, 한 번의 씨앗)에서 여기서는 오온의 씨앗(khandhabīja)이 언급되었다. 어떤 예류자에게 하나의 오온의 씨앗이 있다면, 즉 단 한 번의 생을 취함이 있다면 그를 일종이라 한다. 그래서 '예류자가 되어' 등을 말한 것이다. '인간의 존재'라고 한 것은 단지 설법상의 표현일 뿐이며, 천상의 존재로 태어난다고 말해도 무방하다. 이것들은 세존께서 붙이신 명칭들이다. 이 정도의 한계에 도달한 자를 칠야차최고(sattakkhattuparama)라 하고, 이 정도는 가가(kolaṃkola), 이 정도는 일종(ekabījī)이라고 세존께서 그들의 명칭을 정하신 것이다.

---

ทฺเว ตโย ภเวติ เทวมนุสฺเสสุ เอว ทฺเว ตโย ภเว. สมฺโพธิจตุสจฺจธมฺโม ปรํ อยนํ นิสฺสโย คติ เอตสฺสาติ สมฺโพธิปรายโณ. กุลโต กุลํ คจฺฉตีติ โกลํโกโล. โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยโต ปฏฺฐาย หิ นีจกุเล อุปฺปตฺติ นาม นตฺถิ, มหาโภเคสุ กุเลสุ เอว นิพฺพตฺตตีติ อตฺโถ. เกวโลปิ หิ กุล-สทฺโท มหาโภคกุลเมว วทติ. ทฺเว วา ตีณิ วา กุลานีติ เทวมนุสฺสวเสน ทฺเว วา ตโย วา ภเวติ อยมฺปิ มิสฺสกภเวน กถิโต. ชาตสฺส กุมารสฺส วิย อริยาย ชาติยา ชาตสฺส นามเมตํ, ยทิทํ นิยโตติ สตฺตกฺขตฺตุปรมาทิโกติ จ สมญฺญาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ภควตา คหิตนามวเสเนวา’’ติอาทิ.

‘두 번이나 세 번’이란 천상과 인간계에서 단지 두 번이나 세 번의 생을 뜻한다. 보리(sambodhi)와 사성제의 법이 그에게 최상의 나아갈 길이고 의지처이며 귀처라는 의미에서 ‘깨달음으로 나아가는 자(sambodhiparāyaṇo)’라고 한다. 가문에서 가문으로 간다는 의미에서 ‘가가(家家, kolaṃkolo)’라고 한다. 예류과를 증득함으로부터 시작하여 천한 가문에 태어나는 일은 없으며, 오직 큰 부유한 가문들에만 태어난다는 뜻이다. 왜냐하면 ‘가문(kula)’이라는 단어만으로도 큰 부유한 가문만을 의미하기 때문이다. ‘두 가문이나 세 가문’이라는 것은 천상과 인간의 구분에 따라 두 번이나 세 번의 생을 누리는 것을 혼합된 상태로 말한 것이다. 태어난 아기처럼 성스러운 태어남으로 태어난 자의 이름인 ‘결정된 자(niyato)’와 ‘일곱 번을 넘지 않는 자(sattakkhattuparama)’ 등의 명칭을 보여주기 위해 ‘세존께서 붙여주신 이름에 따라서’라고 말씀하신 것이다.

---

ยทิ ปุพฺพเหตุนิยมโต โสตาปนฺโน จ นิยโตติ โสตาปตฺติมคฺคโต อุทฺธํ ติณฺณํ มคฺคานํ อุปนิสฺสยาภาวโต ปุพฺพเหตุกิจฺจํ นตฺถีติ โสตาปตฺติมคฺคสฺส อุปนิสฺสยภาโว อาปชฺชติ. ยทิ ตสฺสปิ ปุพฺพเหตุอุปนิสฺสโย สิยา, ตาว นิยมโต โสตาปตฺติมคฺคุปฺปตฺติโต ปุพฺเพ เอว นิยมิโต, ยาวญฺจ อกนิฏฺฐํ ตสฺส ปุพฺพเหตุ นาม[Pg.495], อเหตุกตา อาปนฺนา, อิจฺจสฺส อเหตุ อปฺปจฺจยา นิปฺผตฺติ ปาปุณาติ. กิญฺจ เหตุ เจ? นิยมโต โสตาปนฺโน จ นิยโตติ ปฐมมคฺคาธิคเมเนว อนุกฺกเมน อุปริ ติณฺณํ มคฺคานํ กิจฺจานิ นิปฺผชฺชนฺติ, เอวํ สตฺตกฺขตฺตุปรมตาทินิยเม สติ สตฺตมภวาทิโต อุทฺธํ ปวตฺตตาย ทุกฺขสฺส มูลภูตา กิเลสา ปฐมมคฺเคเนว ขีณาติ อุปริ ตโย มคฺคา อกิจฺจา สิยุํ. เตนาห ‘‘ปฐมมคฺคสฺส อุปนิสฺสโย กโต นามา’’ติอาทิ.

만약 전생의 원인이 결정되어 있음으로 인해 예류자가 되고 또한 결정된 자라고 한다면, 예류도 이후의 세 가지 도에 대한 강력한 의지처(upanissaya)가 없으므로 전생의 원인의 역할은 없게 되며 예류도 자체가 강력한 의지처가 되는 모순이 발생한다. 만약 그것(예류도)에도 전생의 원인인 강력한 의지처가 있다면, 결정됨으로 인해 예류도가 생겨나기 전부터 이미 결정되어 있는 것이며, 아까니타(Akaniṭṭha, 색구경천)에 이르기까지 그것의 전생의 원인이라고 부르는 것은 원인이 없는 상태가 되어, 결국 원인도 조건도 없이 성취된다는 결론에 이르게 된다. 또한 만약 원인이 있다면? 결정됨으로 인해 예류자가 되고 결정된 자라고 한다면 첫 번째 도를 증득함으로 인해 순차적으로 상위 세 가지 도의 역할이 성취될 것이다. 이와 같이 일곱 번을 넘지 않는다는 등의 결정이 있을 때, 일곱 번째 생 이후로는 존재하지 않으므로 괴로움의 근본인 번뇌들은 첫 번째 도에 의해 소멸되는 것이 되어 상위의 세 가지 도는 역할이 없게 될 것이다. 그래서 ‘첫 번째 도의 강력한 의지처가 만들어졌다’라고 말씀하신 것이다.

---

ยทิ อุปริ ตโย มคฺคา สตฺตกฺขตฺตุปรมาทิตํ นิยเมนฺติ, ตโต จ อญฺโญ โสตาปนฺโน นตฺถีติ โสตาปตฺติมคฺคสฺส อกิจฺจกตา นิปฺปโยชนตา อาปชฺเชยฺย. อถ สกฺกายทิฏฺฐิอาทิปฺปหานํ ตสฺส กิจฺจํ, เตสํ เตสํ ปหาเนน สตฺตกฺขตฺตุปรมาทินิยมตาย. ภวิตพฺพํ, ยาว อุปริมคฺคา เอว โหนฺตีติ สตฺตภวาทิโต อุทฺธมปวตฺตนโต เตน วินาเนน สกฺกายทิฏฺฐิอาทิปฺปหาเนน จ เตน วินา ภวิตพฺพนฺติ อาห – ‘‘ปฐมมคฺเค อนุปฺปนฺเนว อุปริ ตโย มคฺคา อุปฺปนฺนาติ อาปชฺชตี’’ติ. ติณฺณํ มคฺคานนฺติ อุปริ ติณฺณํ มคฺคานํ. วิปสฺสนา นิยเมตีติ ยุชฺชตีติ วุตฺตมตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘สเจ หี’’ติอาทิมาห.

만약 상위 세 가지 도가 일곱 번을 넘지 않는 것 등을 결정한다면, 그 외에 다른 예류자는 없게 되므로 예류도의 역할이 없거나 무용하게 되는 결과가 초래될 것이다. 그리고 유신견 등의 제거가 그것의 역할이며, 각각의 번뇌를 제거함으로써 일곱 번을 넘지 않는 등의 결정이 있게 된다. 상위의 도가 존재하기 전까지는 일곱 번째 생 이후로는 윤회하지 않으므로, 유신견 등의 제거 없이는 그것(상위의 도)도 없어야 한다고 보아, ‘첫 번째 도가 생겨나지도 않았는데 상위 세 가지 도가 생겨났다는 결론에 이른다’라고 말씀하신 것이다. ‘세 가지 도의’란 상위 세 가지 도를 말한다. ‘위빳사나가 결정한다’는 것이 타당하다는 점을 밝히기 위해 ‘만약 참으로’라는 등으로 말씀하신 것이다.

---

โสตาปนฺโน วฏฺฏชฺฌาสโย. ตตฺเรกจฺเจ ปากเฏ ปญฺญาเต ทสฺเสนฺโต ‘‘อนาถปิณฺฑิโก’’ติอาทิมาห. อิธฏฺฐกโวกิณฺณสุกฺขวิปสฺสกสฺสาติ โย อิมสฺมึ กามภเว ฐิโต มนุสฺสเทววเสน โวกิณฺณภวูปปตฺติโก สุกฺขวิปสฺสโก จ, ตสฺส วเสน. นามํ กถิตนฺติ สตฺตกฺขตฺตุปรโมติ นามํ กถิตํ. เกจิ ปน ‘‘กามภเว สตฺตกฺขตฺตุํเยว อุปฺปชฺชติ, น ตโต’’ติ วทนฺติ, ตํ วีมํสิตพฺพํ.

예류자는 윤회에 대한 성향(vaṭṭajjhāsayo)이 있다. 그중 어떤 분명하게 알려진 자를 보여주기 위해 ‘아나타핀디카(급고독 장자)’ 등을 말씀하신 것이다. ‘여기서 여덟 부류가 섞인 순수 위빳사나 수행자에게’란, 이 욕계의 존재에 머물면서 인간과 천상의 상태가 섞여서 태어나는 순수 위빳사나 수행자의 관점에서의 설명이다. ‘이름이 언급되었다’는 것은 ‘일곱 번을 넘지 않는 자’라는 이름이 언급되었다는 뜻이다. 그러나 어떤 이들은 ‘욕계에서만 일곱 번 태어나며 그 이상은 아니다’라고 말하는데, 이는 검토해 보아야 한다.

---

โสเธสฺสามีติ ชมฺพุทีเป เกนจิ เตปิฏเกน ภิกฺขุนา สทฺธึ ปิฏกตฺตยเมว มยฺหํ อุคฺคหปริปุจฺฉาวเสน โสเธยฺยามีติ ปรตีรํ ชมฺพุทีปํ คโต. โย ภิกฺขุ สกฺโกตีติ โยชนา. อนิจฺจานุปสฺสนาทีสุ เอกมุเขน อภินิวิฏฺเฐนปิ อภิธมฺมปริยาเยน ตีหิ เอว วิโมกฺเขหิ มคฺคํ ลภตีติ อภินิเวสเภเทน ตโย ปุคฺคลา สุญฺญตโต วุฏฺฐิตา, ตถา ตโย อปฺปณิหิตโต วุฏฺฐิตาติ ฉ โหนฺติ, เตว สทฺธาธุรปญฺญาธุรวเสน ทฺวาทส สกทาคามิโน. ตถา อรหนฺโต, ตโย อนฺตราปรินิพฺพายิโน [Pg.496] เอโก อุปหจฺจปรินิพฺพายี เอโก อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามีติ ปญฺจ, เต อสงฺขารสสงฺขารปรินิพฺพายิเภเทน ทสาติ อวิหาทีสุ จตูสุปิ จตฺตาลีส, อกนิฏฺเฐ ปน อุทฺธํโสโต นตฺถีติ อฏฺฐจตฺตาลีส อนาคามิโน. วิปสฺสนา กถิตา สมฺมสนจารสฺส กถิตตฺตา.

‘조사하리라’는 것은 잠부디파(인도)에서 어떤 삼장을 정통한 비구와 함께 삼장 자체를 배우고 문답하는 방식으로 조사하겠다는 생각으로 건너편 기슭인 잠부디파로 갔다는 의미이다. ‘어떤 비구가 능력이 있는가’라는 연결이다. 무상관 등을 통하여 하나의 문으로 몰입하였더라도 아비달마의 방식에 따르면 세 가지 해탈문을 통해 도를 얻게 되므로, 몰입의 차이에 따라 공(空)에서 나온 세 부류의 보살, 마찬가지로 무원(無願)에서 나온 세 부류가 있어 여섯 부류가 된다. 그들은 믿음 중심과 지혜 중심의 차이에 따라 12부류의 일래자가 된다. 이와 같이 아라한들도 있고, 세 부류의 중간에 완전한 열반에 드는 자(중반열반), 한 부류의 태어나서 얼마 안 되어 열반에 드는 자(생반열반), 한 부류의 위로 흘러 아까니타에 이르는 자(상류반열반)의 다섯 부류가 있다. 이들은 유행자(saṅkhāra)와 무행자(asaṅkhāra)의 차이에 따라 열 부류가 되며, 아비하(Aviha, 무번천) 등 네 곳에서 마흔 부류가 된다. 아까니타(Akaniṭṭha)에서는 위로 흐르는 자가 없으므로 불환자는 마흔여덟 부류가 된다. 위빳사나는 변찰(sammasana)의 과정을 수행하는 자에 대해 설해졌기 때문에 언급된 것이다.

---

๕-๑๐. สุทฺธกสุตฺตาทิวณฺณนา

5-10. 숫다까 경 등의 주석

---

๔๙๕-๕๐๐. ยถา จกฺขุสฺส สหชาตตทินฺทฺริยนิสฺสิตธมฺเมสุ อธิปเตยฺยํ อนุวตฺตนียตฺตา, เอวํ ตํทฺวาริกธมฺเมสุปิ อธิปเตยฺยํ เตหิ อนุวตฺตนียตฺตาติ วุตฺตํ – ‘‘อธิปเตยฺยสงฺขาเตน อินฺทฏฺเฐนา’’ติ. เอส นโย เสสินฺทฺริยาทีสุปิ. จตุสจฺจวเสน กถิตานิ สภาวาทิวิภาวนสฺส กถิตตฺตา.

495-500. 안근이 함께 생긴 법들과 안근에 의지하는 법들에 대해 지배력을 가져 그것들이 따르게 되듯이, 그 문에 속한 법들에 대해서도 그것들이 안근을 따르기 때문에 지배력을 가진다는 의미에서 ‘지배력을 의미하는 인다(inda)의 뜻으로’라고 말씀하신 것이다. 이 원리는 나머지 감각기관(인드리아) 등에도 적용된다. 사성제의 관점에서 설해진 것은 자성 등의 분석이 설해졌기 때문이다.

---

ฉฬินฺทฺริยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

육근품(Chaḷindriyavagga)의 주석이 끝났다.

---

๔. สุขินฺทฺริยวคฺโค

4. 낙근품(Sukhindriyavaggo)

---

๑-๕. สุทฺธิกสุตฺตาทิวณฺณนา

1-5. 숫디까 경 등의 주석

---

๕๐๑-๕๐๕. ยถา จกฺขุ ทสฺสเน อธิปเตยฺยฏฺเฐน จกฺขุนฺทฺริยํ, เอวํ สุขเวทนา สุขเน อธิปเตยฺยฏฺเฐน สุขินฺทฺริยํ. เอส นโย เสเสสุปิ. เสสํ เตภูมกนฺติ เสสํ ภูมิตฺตยวเสน เตภูมกํ.

501-505. 안근이 보는 일에서 지배력을 갖는 의미에서 안근인 것처럼, 즐거운 느낌(낙수)은 즐거움을 느끼는 일에서 지배력을 갖는 의미에서 낙근(즐거움의 기능)이다. 이 원리는 나머지에도 적용된다. ‘나머지는 삼계에 속한다’는 것은 나머지는 세 가지 지위(삼계)에 따라 삼계에 속한다는 뜻이다.

---

๖. ปฐมวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา

6. 첫 번째 분별 경(Paṭhamavibhaṅgasutta)의 주석

---

๕๐๖. กายิกนฺติ อยมสฺส นิสฺสยวเสน นิทฺเทโสติ อาห – ‘‘กายปสาทวตฺถุก’’นฺติ. สรูปนิทฺเทโส สุขํ สุขินฺทฺริยสฺส สรูปนฺติ. สาทนียฏฺเฐน ธมฺมปทานิ อตฺตนิ อสฺสาทยตีติ สาตํ, มธุรํ. เวทยิตนฺติ เวทิยนํ, อนุภวนนฺติ อตฺโถ. อญฺญธมฺมวิสิฏฺโฐติ ผสฺสาทีหิ อญฺเญหิ ธมฺเมหิ วิสทิโส. กายิกนฺติ ปสาทกายสนฺนิสฺสิตํ. เจตสิกนฺติ เจโตสนฺนิสฺสิตํ, เตน วุตฺตํ ‘‘เอตฺถ ปนา’’ติอาทิ. กายปสาท…เป… นตฺถิ, ตสฺมา ‘‘จตฺตาโร ปสาทกาเย วตฺถุํ กตฺวา’’ติ วุตฺตํ.

506. ‘신체적인’이란 이것의 의지처에 따른 설명이므로 ‘신체적 투명 요소(kāyapasāda)를 토대로 하는 것’이라고 말씀하신 것이다. 자성(sarūpa)에 의한 설명에서 ‘즐거움(sukha)’은 낙근의 자성이다. ‘즐길 만한 의미’에서 법의 요소들을 스스로 즐기기 때문에 ‘사따(sāta, 감미로운 것)’, 즉 달콤한 것이다. ‘경험된 것(vedayita)’이란 느끼는 것, 즉 체험하는 것이라는 뜻이다. ‘다른 법들과 구별되는’이란 촉(phassa) 등의 다른 법들과는 다르다는 것이다. ‘신체적인’이란 투명한 신체(pasādakāya)에 의지하는 것이다. ‘정신적인’이란 마음(ceto)에 의지하는 것이며, 그래서 ‘여기서는’ 등으로 말씀하신 것이다. 신체적 투명 요소 등은 (마음의 경우) 없으므로, ‘네 가지 투명한 신체를 토대로 하여’라고 말씀하신 것이다.

---

๙. กฏฺโฐปมสุตฺตวณฺณนา

9. 나무 토막 비유 경(Kaṭṭhopamasutta)의 주석

---

๕๐๙. ทฺวินฺนํ [Pg.497] อรณีนนฺติ อธรุตฺตรารณีนํ. กิญฺจิ ทฺวยํ สงฺฆฏฺฏิตมตฺตํ หุตฺวา น สโมธานคตํ โหตีติ ตํนิวตฺตนตฺถํ ‘‘สงฺฆฏฺฏนสโมธานา’’ติ วุตฺตํ. ปุนปฺปุนํ สงฺฆฏฺฏเนน หิ เตโชปาตุภาโว. อธรารณี วิย วตฺถารมฺมณํ อสติปิ วายาเม ตชฺชสมฺผสฺสปจฺจยโต. อุตฺตรารณี วิย ผสฺโส วตฺถารมฺมณาทิผสฺเสน ปวตฺตนโต. สงฺฆฏฺโฏ วิย ผสฺสสงฺฆฏฺฏนํ อรณิทฺวยสงฺฆฏฺฏนา วิย ผสฺสสฺเสว วตฺถารมฺมเณสุ สงฺฆฏฺฏนากาเรน ปวตฺติโต. อคฺคิ วิย เวทนา อนุทหนฏฺเฐน ขณิกาวายญฺจ. วตฺถารมฺมณํ วา อุตฺตรารณี วิย อินฺธนาปาตคหณาทีสุ อุสฺสาหสฺส วิย ปวตฺติสมฺภวโต. ผสฺโส อธรารณี วิย นิรุสฺสาหนิรีหตาวเสน อตฺตสาธนโต.

509. ‘두 개의 나무(araṇī)란’ 아래 나무와 위 나무를 말한다. 두 개가 단지 부딪히기만 하고 함께 합쳐지지 않으면 안 되므로, 이를 방지하기 위해 ‘부딪히고 합쳐짐(saṅghaṭṭanasamodhānā)’이라 하였다. 거듭 부딪힘으로써 열(teja)이 나타나기 때문이다. 아래 나무는 노력(vāyāma)이 없더라도 그에서 생긴 접촉(samphassa)을 조건으로 하기에 처소와 대상(vatthārammaṇa)과 같다. 위 나무는 처소와 대상 등의 접촉에 의해 전개되므로 접촉(phassa)과 같다. 부딪힘은 접촉의 부딪힘과 같으며, 두 나무가 부딪히는 것은 접촉 자체가 처소와 대상에서 부딪히는 방식으로 전개되는 것과 같다. 불은 태우는 성질이 있고 찰나적이므로 느낌(vedanā)과 같다. 또는 처소와 대상은 위 나무와 같다. 땔감을 모으는 등의 노력이 전개될 수 있기 때문이다. 접촉은 아래 나무와 같다. 노력이 없고 작용이 없는 상태에서 스스로 성취되기 때문이다.

---

๑๐. อุปฺปฏิปาฏิกสุตฺตวณฺณนา

10. 역순경(Uppaṭipāṭikasutta) 주해

---

๕๑๐. รสนํ ภญฺชนํ นิรุชฺฌนํ รโส. โย โย ธมฺมานํ รโส ยถาธมฺมรโส, เตน ยถาธมฺมรเสน. ปฏิปาฏิยาติ กเมน, อุภเยนปิ ธมฺมานํ ปหานกฺกเมนาติ วุตฺตํ โหติ. อิมสฺมึ อินฺทฺริยวิภงฺเคติ อิมสฺมึ อินฺทฺริยสํยุตฺตสญฺญิเต อินฺทฺริยวิภงฺเค. อเทสิตตฺตาติ เสสสุตฺตานิ วิย ‘‘สุขินฺทฺริย’’นฺติอาทินา อเทสิตตฺตา อิทํ อุปฺปฏิปาฏิกสุตฺตํ นาม. วลิยา ขรสมฺผสฺสาย ผุฏฺฐสฺส. ตนฺติ กณฺฏกเวทนาทึ. เอตสฺส ทุกฺขินฺทฺริยสฺส.

510. 맛보는 것, 부수는 것, 소멸하는 것이 맛(rasa)이다. 각각의 법의 맛에 따라, 즉 법의 본래 성질(yathādhammarasa)에 따라, 그 본래 성질의 맛에 의해서이다. ‘순서대로(paṭipāṭiyā)’라는 것은 차례대로라는 뜻이며, 두 가지 모두 법들을 버리는 순서에 따른 것이라고 말해진 것이다. ‘이 인드라야 비방가에서’란 이 인드라야 상윳타라 이름 붙여진 인드라야 비방가(기능의 분석)에서이다. ‘설해지지 않았기 때문에’란 다른 경들처럼 ‘즐거움의 기능(sukhindriya)’ 등으로 설해지지 않았기 때문에 이것을 역순경(Uppaṭipāṭikasutta)이라 부른다. 거친 촉감에 닿은 주름에. 그것이란 가시의 통증 등을 말한다. 이 괴로움의 기능(dukkhindriya)에 대하여.

---

เตสํ เตสนฺติ โทมนสฺสินฺทฺริยาทีนํ. การณวเสเนวาติ ตํตํอสาธารณการณวเสน. เตสญฺหิ วิเสสการณํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปตฺตจีวราทีนํ วา’’ติ อาห.

‘그것들 그것들의’란 근심의 기능(domanassindriya) 등을 말한다. ‘원인에 따라서만’이란 각각의 특수한 원인에 따라서이다. 그것들의 특별한 원인을 보이면서 ‘바루와 가사 등의’라고 말하였다.

---

เอกโตวาติ ปุนปฺปุนํ ปทุทฺธารณํ อกตฺวา เอกชฺฌเมว. ทุติยชฺฌานาทีนํ อุปจารกฺขเณ เอว นิรุชฺฌนฺตีติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. เตสํ ทุกฺขินฺทฺริยโทมนสฺสาทีนํ. อติสยนิโรโธติ สุฏฺฐุ ปหานํ อุชุปฺปฏิปกฺเขน วูปสโม. นิโรโธเยวาติ นิโรธมตฺตเมว. นานาวชฺชเนติ เยน อาวชฺชเนน อปฺปนาวีถิ โหติ, ตโต ภิชฺชาวชฺชเน, อเนกาวชฺชเน วา. อปฺปนาวีถิยญฺหิ อุปจาโร เอกาวชฺชโน, อิตโร อเนกาวชฺชโน อเนกกฺขตฺตุํ ปวตฺตนโต. วิสมนิสชฺชาย อุปฺปนฺนกิลมโถ วิสมาสนุปตาโป[Pg.498]. ปีติผรเณนาติ ปีติยา ผรณรสตฺตา. ปีติสมุฏฺฐานานํ วา ปณีตรูปานํ กายสฺส พฺยาปนโต วุตฺตํ. เตนาห ‘‘สพฺโพ กาโย สุโขกฺกนฺโต โหตี’’ติ. วิตกฺกวิจารปจฺจเยปีติ ปิ-สทฺโท อฏฺฐานปยุตฺโต, โส ‘‘ปหีนสฺสา’’ติ เอตฺถ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺโพ ‘‘ปหีนสฺสปิ โทมนสฺสินฺทฺริยสฺสา’’ติ. เอตํ โทมนสฺสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ตสฺส มยฺหํ อติจิรํ วิตกฺกยโต วิจารยโต กาโยปิ กิลมิ, จิตฺตมฺปิ วิหญฺญี’’ติ จ วจนโต กายจิตฺตเขทานํ วิตกฺกวิจารปจฺจยตา เวทิตพฺพา. วิตกฺกวิจารภาเว อุปฺปชฺชติ โทมนสฺสินฺทฺริยนฺติ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. ตตฺถสฺส สิยา อุปฺปตฺตีติ ตตฺถ ทุติยชฺฌานุปจาเร อสฺส โทมนสฺสสฺส อุปฺปตฺติ ภเวยฺย. ‘‘ตตฺถสฺส สิยา อุปฺปตฺตี’’ติ อิทํ ปริกปฺปวจนํ อุปจารกฺขเณ โทมนสฺสสฺส สุปฺปหีนภาวทสฺสนตฺถํ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘น ตฺเวว ทุติยชฺฌาเน ปหีนปจฺจยตฺตา’’ติ. ปหีนมฺปิ โสมนสฺสินฺทฺริยํ ปีติ วิย น ทูเรติ กตฺวา ‘‘อาสนฺนตฺตา’’ติ วุตฺตํ. นานาวชฺชนุปจาเร ปหีนมฺปิ ปหานงฺคํ ปฏิปกฺเขน อวิหตตฺตา อนฺตรนฺตรา อุปฺปชฺเชยฺยาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อปฺปนาปฺปตฺตายา’’ติอาทิมาห. ‘‘ตาทิสาย อาเสวนาย อิจฺฉิตพฺพตฺตา ยถา มคฺควีถิโต ปุพฺเพ ทฺเว ตโย ชวนวารา สทิสานุปสฺสนาว ปวตฺตนฺติ, เอวมิธาปิ อปฺปนาวารโต ปุพฺเพ ทฺเว ตโย ชวนวารา อุเปกฺขาสหคตาว ปวตฺตนฺตี’’ติ วทนฺติ. อปริเสสนฺติ สุวิกฺขมฺภิตนฺติ กตฺวา วิกฺขมฺภเนน อนวเสสํ.

‘한꺼번에(ekato)’란 거듭 구절을 들지 않고 한 번에 합쳐서이다. ‘제2선 등의 근접(upacāra) 순간에 소멸한다’라고 가져와서 연결해야 한다. ‘그것들’이란 괴로움의 기능, 근심의 기능 등을 말한다. ‘탁월한 소멸(atisayanirodha)’이란 바로 반대되는 것으로 가라앉힘으로써 완전히 버리는 것이다. ‘소멸일 뿐(nirodhoyeva)’이란 소멸 그 자체를 말한다. ‘여러 전향(nānāvajjanā)에서’란 본궤도(appanā)의 과정이 생기는 전향에 의해서, 그 전향에서 갈라지거나 혹은 많은 전향에서이다. 본궤도의 과정에서 근접(upacāra)은 한 번의 전향이지만, 다른 것은 여러 번 발생하므로 여러 번의 전향이다. 불편하게 앉음으로 인해 생긴 피로가 불편한 자리에 의한 고통이다. ‘희열이 퍼짐으로써(pītipharaṇen)’란 희열의 퍼지는 성질(rasa) 때문이다. 또는 희열에서 생긴 수승한 물질(rūpa)들이 몸에 퍼지기 때문에 그렇게 말한 것이다. 그래서 “온몸이 즐거움으로 가득 찬다”라고 하였다. ‘일으킨 생각과 지속적 고찰을 조건으로 할 때에도(vitakkavicārapaccayepī)’에서 ‘도(pi)’라는 단어는 문맥상 적절하지 않은 곳에 쓰였으므로, 이를 ‘버려진(pahīnassa)’이라는 구절로 가져와 “버려진 근심의 기능에게도”라고 연결해야 한다. “이 근심의 기능이 일어난다”고 연결된다. “그렇게 너무 오래 생각하고 고찰하는 나에게 몸도 피로하고 마음도 지쳤다”는 말씀에 따라, 몸과 마음의 피로가 생각과 고찰을 조건으로 함을 알아야 한다. 생각과 고찰이 있을 때 근심의 기능이 일어난다고 가져와 연결해야 한다. ‘거기서 그것의 발생이 있을 수 있다(tatthassa siyā uppatti)’란 거기 제2선의 근접에서 그 근심의 발생이 있을 수 있다는 것이다. ‘거기서 그것의 발생이 있을 수 있다’는 이 가정법의 문장은 근접의 순간에 근심이 완전히 버려지지 않았음을 보여주기 위한 것이다. 과연 “제2선에서는 (근심의) 원인이 버려졌기 때문에 (일어날 수) 없다”라고 설해졌다. 이미 버려진 기쁨의 기능(somanassindriya)도 희열처럼 멀지 않기 때문에 ‘가깝기 때문에(āsannattā)’라고 하였다. 여러 전향의 근접에서 이미 버려졌다 하더라도, 버리는 요소(pahānaṅga)가 반대되는 것에 의해 꺾이지 않았으므로 때때로 일어날 수 있다는 이 의미를 보이면서 ‘본궤도에 도달한(appanāppattāya)’ 등을 말하였다. “그러한 익힘(āsevanā)이 필요하므로, 도의 과정(maggavīthi) 이전에 두세 번의 속행(javana)이 비슷한 위빳사나로 일어나는 것처럼, 여기서도 본궤도의 과정 이전에 평온과 결합한 두세 번의 속행이 일어난다”고 말한다. ‘남김없이(aparisesaṃ)’란 잘 억눌려졌다는 뜻으로, 억누름(vikkhambhana)에 의해 남김이 없다는 것이다.

---

ตถตฺตายาติ ตถภาวาย ปฐมชฺฌานสมงฺคิตาย. สา ปนสฺส อุปฺปาทเนน วา อุปฺปนฺนสฺส สมาปชฺชเนน วา โหตีติ วุตฺตํ ‘‘อุปฺปาทนตฺถาย สมาปชฺชนตฺถายา’’ติ. ทฺวีสูติ นวมทสเมสุ สุตฺตนฺเตสุ.

‘그러한 상태를 위하여(tathattāya)’란 그러한 상태, 즉 초선의 성취를 위해서이다. 그것은 (초선을) 일으킴으로써 혹은 일어난 것을 증득함으로써 이루어지므로 “일으키기 위하여, 증득하기 위하여”라고 하였다. ‘둘에서’란 아홉 번째와 열 번째 경들에서이다.

---

สุขินฺทฺริยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

즐거움의 기능 품(Sukhindriyavagga) 주해를 마친다.

---

๕. ชราวคฺโค

5. 늙음 품 (Jarāvaggo)

---

๑. ชราธมฺมสุตฺตวณฺณนา

1. 늙음의 법 경(Jarādhammasutta) 주해

---

๕๑๑. ปมุเข, ปาสาทสฺส จ ปจฺฉิมภาเค อาตโป ปจฺฉาตโป, ตสฺมึ ปจฺฉาตเป. โส หิ ปาสาทสฺส ปมุขภาเวน กโต. กึ ปน ภควโต วชิรสารํ สรีรํ โอตาเปตพฺพํ โหตีติ อาห – ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสา’’ติอาทิ[Pg.499]. อยญฺจ อิมํ สุตฺตํ เทสิตสมเย. น สกฺโกติ พฺยามปฺปภาย กายจิ ปภาย อนภิภวนียตฺตา. กิญฺจาปิ พุทฺธาภา สูริยาภาย อนภิภวนียา, ฆมฺมสภาวตาย ปน รสฺมีนํ ปริโต ผรนฺตี สูริยาภา ติขิณา อุณฺหาติ อาห ‘‘รสฺมิเตช’’นฺติ. อิทานิ ตมตฺถํ อุปมาย วิภาเวตุํ ‘‘ยเถว หี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

511. 정면(pamukhe)에서, 그리고 궁전의 뒷부분에 비치는 햇빛이 뒷볕(pacchātapa)이며, 그 뒷볕에서이다. 그것은 궁전의 정면 방향에서 보게 된 것이다. 그런데 어찌하여 금강석처럼 견고한 몸을 가진 세존께서 햇볕을 쬐셔야 하는가에 대해 “정등각자에게는” 등으로 말하였다. 그리고 이것은 이 경이 설해진 때에 대한 것이다. (부처님의) 신광은 한 길 광명(byāmappabhā)이나 그 어떤 광명에 의해서도 압도되지 않기 때문에 (햇빛이 신광을 압도할 수) 없다. 비록 부처님의 광명이 햇빛에 의해 압도되지 않더라도, 더위의 성질로 인해 사방으로 퍼지는 태양 광선의 열기는 날카롭고 뜨겁기에 “광선의 위력(rasmiteja)”이라고 하였다. 이제 그 의미를 비유로 설명하기 위해 “마치 ~와 같다” 등을 말하였다.

---

สุวณฺณาวฏฺฏํ วิยาติ อจฺเฉ สุวณฺณปตฺเต วินิวตฺตอาวฏฺฏํ วิย. ครหณจฺฉริยํ นาม กิเรตํ ‘‘อจฺฉริยเมตํ อวิสิจฺเฉผลวท’’นฺติอาทีสุ วิย. น เอวเมตรหีติ อตฺตโน ปากฏวเสน วทติ, น อิตเรสมฺปีติ. สิราชาลาติ สิราสนฺตานา. เอวรูปํ น โหตีติ อญฺเญสํ ปากติกสตฺตานํ วุตฺตาการํ วิย น โหติ ปุญฺญสมฺภารสฺส อุฬารตมตฺตา วิปจฺจนสฺส ปริยนฺตคตตฺตา. เตนาห ‘‘อญฺเญสํ อปากฏ’’นฺติ. วลิยาวฏฺฏกนฺติ อปฺปกํ วลิยาวฏฺฏํ. เตนาห ‘‘เกสคฺคปฺปมาณ’’นฺติ. สพฺพานีติ สิราชาลานิ. ปุรโต วงฺโกติ โถกํ ปุรโต นตมตฺตํ สนฺธายาห. เตน วุตฺตํ ‘‘สฺวายํ อญฺเญสํ อปากโฏ’’ติ. นยคฺคาหโตติ อนุมานโต. ธี ตนฺติ ธี-สทฺทโยเค อุปโยควจนํ. ธีติ ชิคุจฺฉนตฺเถ นิปาโต. ธิกฺกาโรติ ชิคุจฺฉาปโยโค. ตํ ผุสตูติ ตุยฺหํ ปาปุณาตุ.

‘황금 잎의 물결무늬처럼(suvaṇṇāvaṭṭaṃ viya)’이란 깨끗한 황금 잎에 나타난 물결무늬와 같다는 뜻이다. ‘비난과 경탄’이란 “이는 경이로운 일이다. 아비시체(avisicche) 열매의 말과 같도다” 등에서처럼 쓰이는 표현이다. ‘지금은 그렇지 않다’는 것은 자신에게 드러난 것을 두고 말하는 것이지, 다른 이들에게도 그렇다는 것은 아니다. ‘힘줄의 그물(sirājālā)’이란 힘줄의 연결이다. ‘이와 같은 것이 아니다’라는 것은 다른 보통 중생들에게 나타나는 모습과 같지 않다는 것이니, 공덕의 쌓임이 매우 고귀하고 (과보의) 성숙이 절정에 달했기 때문이다. 그래서 “다른 이들에게는 드러나지 않는다”라고 하였다. ‘잔주름(valiyāvaṭṭakaṃ)’이란 미세한 주름의 굴곡이다. 그래서 “머리카락 끝 정도의 크기”라고 하였다. ‘모든 것’이란 힘줄의 그물들이다. ‘앞으로 굽은(purato vaṅko)’이란 약간 앞으로 숙여진 정도를 뜻한다. 그래서 “그것은 다른 이들에게는 잘 보이지 않는다”라고 하였다. ‘추론(nayaggāha)’에 의해서이다. ‘치(dhī) 너를’이란 ‘치(dhī)’라는 단어와 결합하여 대격(2격)으로 쓰인 것이다. ‘치(dhī)’는 혐오의 의미를 가진 불변사이다. ‘치까로(dhikkāro)’는 혐오의 표현이다. ‘그것이 너에게 닿기를’이란 너에게 닥치기를 바란다는 뜻이다.

---

๒. อุณฺณาภพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา

2. 운나바 바라문 경(Uṇṇābhabrāhmaṇasutta) 주해

---

๕๑๒. อญฺญมญฺญสฺสาติ อญฺโญ อญฺญสฺส. น ปจฺจนุโภติ อตฺตโน อวิสยภาวโต. อิทานิ ตํ อญฺญวิสยตํ อนฺวยโต พฺยติเรกโต วิภาเวตุํ ‘‘สเจ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

512. ‘서로에게(aññamaññassa)’란 다른 것이 다른 것에 대해서라는 뜻이다. 자신의 영역(visaya)이 아니기 때문에 경험하지 못한다. 이제 그 다른 영역에 속함을 긍정적 방법(anvaya)과 부정적 방법(byatireka)으로 설명하기 위해 ‘만약(sace hi)’ 등이 설해졌다.

---

วิสยานิ ปฏิสรนฺติ เอตฺถาติ ปฏิสรณํ. อินฺทฺริยวิญฺญาณานิ หิ อสติปิ ตาทิเส อธิปฺปาเย อตฺตโน อารมฺมณสฺส ยาถาวโต สมฺปชานนโต ปเวทนวิชานนานิ กโรนฺตานิ วิย ปวตฺตนฺติ, ตถา โลกสฺส อญฺญตฺถ สิทฺธิโต. เตนาห ภควา – ‘‘มโน ปฏิสรณํ, มโนว เนสํ โคจรวิสยํ ปจฺจนุโภตี’’ติ มโนทฺวาริกชวนมโน หิ สวิเสสํ มโนวิสยํ ปจฺจนุโภติ, ปญฺจทฺวาริกชวนมโน มนนมตฺตเมว ปจฺจนุภวติ. รชฺชนาทิคฺคหณญฺเจตฺถ นิทสฺสนมตฺตํ, ตสฺมา สทฺทหนาทิปิ คหิตเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ, ปญฺจทฺวารปฺปวตฺติวเสน ตถา วุตฺตํ. เอกสฺมึ ปน ทฺวาเรติ จกฺขุทฺวาเร.

대상(visaya)들이 이곳으로 돌아오기(paṭisaranti) 때문에 귀처(paṭisaraṇa, 의지처)라고 한다. 감각기관의 인식(indriyaviññāṇāni)들은 비록 그러한 의도가 없더라도 자신의 대상을 있는 그대로 분명하게 알고 알리며 일어나는 것과 같으며, 그것은 세상의 다른 곳에서도 성립하기 때문이다. 그래서 세존께서는 “마음이 귀처이며, 마음만이 그들의 영역과 대상을 경험한다”라고 말씀하셨다. 의문의 자와나 마음(manodvārikajavanamano)은 특별한 마음의 대상을 경험하고, 오문(五門)의 자와나 마음은 단지 생각하는 것만을 경험한다. 탐욕 등의 집착을 언급한 것은 단지 예를 든 것일 뿐이므로, 믿음 등을 취하는 것 또한 포함된 것으로 보아야 하며, 오문의 작용에 따라 그렇게 설해졌다. ‘한 문에서(ekasmiṃ pana dvāre)’란 안문(眼門)에서를 의미한다.

---

ทุพฺพลโภชกาติ [Pg.500] อปฺปานุภาวา ราชโภคฺคา. อายนฺติ โภคุปฺปตฺติฏฺฐานํ. โยตฺตพนฺธาทินิมิตฺตํ ลทฺธพฺพกหาปโณ โยตฺตกหาปโณ. อทฺทุพนฺธาทินิมิตฺตํ คเหตพฺพกหาปโณ อทฺทุกหาปโณ. มาฆาตโฆสนาย กตาย หึสานิมิตฺตํ คเหตพฺพกหาปโณ มาปหารกหาปโณ. ตสฺส ปริมาณํ ทสฺเสตุํ ‘‘อฏฺฐกหาปโณ’’ติอาทิ วุตฺตํ. สตวตฺถุกนฺติ สตกรีสวตฺถุกํ.

‘Dubbalabhojakā’란 위력이 적은 왕의 가신들을 말한다. ‘Aya’란 재물이 발생하는 장소이다. ‘Yottakahāpaṇo’는 밧줄을 묶는 등의 일로 인해 받아야 할 카하파나(동전)이다. ‘Addukahāpaṇo’는 족쇄를 채우는 등의 일로 인해 받아야 할 카하파나이다. ‘Māpahārakahāpaṇo’는 살생 금지(māghāta) 공포가 있을 때 폭행을 이유로 받아야 할 카하파나이다. 그 양을 나타내기 위해 ‘8카하파나’ 등이 설해졌다. ‘Satavatthukanti’란 100카리사(karīsa, 토지 단위)의 땅을 가진 것을 말한다.

---

มคฺคสตีติ อริยมคฺคสติ. ภาวนมนุยุญฺชนฺตสฺส หิ ชวนมโน อุสฺสกฺกิตฺวาว มคฺคสตึ ปฏิสรติ ตปฺปริโยสานตฺตา. ตนฺติ นิพฺพานํ. สาติ ผลวิมุตฺติ. ปฏิสรติ อคฺคมคฺคสติยา. ผลวิมุตฺติ นิพฺพานนฺติ อุภยํ มคฺคสฺส สิทฺธาเยวาติ. อารมฺมณวเสน นตฺถิ เอตสฺส ปฏิสรณนฺติ อปฺปฏิสรณํ อสงฺขตามตสฺส สนฺตินิจฺจสภาวตฺตา. สยํ ปน สพฺเพสํเยว อริยานํ ปฏิสรณํ. เตนาห ‘‘นิพฺพานํ อรหโต คตี’’ติ (ปริ. ๓๓๙). นิพฺพานํ อนุปวิฏฺฐํ นิพฺพานนิสฺสยตฺตา. น ตโต ปรํ คจฺฉติ คตสฺส อญฺญสฺส ตาทิสสฺส อภาวา. นิพฺพานํ ปริ สพฺพโส โอสานนฺติ นิพฺพานปริโยสานํ.

‘도념(maggasatī)’이란 성스러운 도의 마음챙김(ariyamaggasati)이다. 수행에 전념하는 자의 자와나 마음은 위로 솟구쳐 도의 마음챙김으로 돌아가는데(paṭisarati), 그것이 도의 완성(pariyosāna)이기 때문이다. ‘그것(taṃ)’은 열반이다. ‘그것(sā)’은 과의 해탈(phalavimutti)이다. 제일 높은 도의 마음챙김으로 돌아간다. 과의 해탈과 열반 둘 다 도에 의해 성취되는 것이다. 대상의 측면에서 이것에는 돌아갈 곳(의지처)이 없으므로 ‘의지처 없음(appaṭisaraṇa)’이라 하니, 무위(asaṅkhata)이자 불사(amata)인 열반은 고요하고 영원한 성품이기 때문이다. 그러나 그 자체는 모든 성자들의 의지처(paṭisaraṇa)이다. 그래서 “열반은 아라한의 귀처(gati)이다”라고 말씀하셨다. 열반에 들어간 것은 열반을 의지하기 때문이다. 그보다 더 나아가지 않는 것은 그와 같은 다른 유사한 것이 없기 때문이다. 열반이 모든 면에서 끝이기에 ‘열반이 종착지(nibbānapariyosāna)’라고 한다.

---

มูลชาตา ชาตมูลา. ตโต เอว ปติฏฺฐิตา. กา ปนสฺสาติ อาห ‘‘มคฺเคน อาคตสทฺธา’’ติ. มคฺโค ทฬฺหาย อสํหาริยสทฺธาย มูลํ ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺตานิ เจว วิจิกิจฺฉาจิตฺตญฺจาติ ปญฺจ อกุสลจิตฺตานิ สมุจฺเฉทวเสน ปหีนานิ. ปญฺจ นีวรณานีติ เอตฺถ อปายคมนียานิ ปฐมมคฺเคเนว ปหีนานิ, อิตรานิ วิกฺขมฺภนวเสน ฌาเนน ปหีนานีติ ปญฺจสุ โอรมฺภาคิยกิเลสสํโยชเนสุ เอกเทสวิคเมเนว พหิทฺธาสํโยชโน วิย ชาโตติ วุตฺตํ ‘‘ฌานอนาคามิฏฺฐาเน ฐิโต’’ติ. เตนาห ‘‘โส อปริหีน…เป… นิพฺพาเยยฺยา’’ติ.

‘뿌리가 내린(mūlajātā)’이란 뿌리가 생긴(jātamūlā) 것이다. 거기에서 확립된 것이다. “그의 [믿음]은 무엇인가?”라는 물음에 대해 “도에 의해 얻어진 믿음(maggena āgatasaddhā)”이라고 답했다. 도는 견고하고 흔들리지 않는 믿음의 뿌리이다. 사견과 결합된 네 가지 마음과 의심의 마음을 포함한 다섯 가지 불선심이 단멸(samuccheda)의 방식으로 제거되었다. 다섯 가지 장애(nīvaraṇa) 중 지옥에 갈 만한 것들은 첫 번째 도(예류도)에 의해 제거되었고, 나머지는 선정(jhāna)에 의해 억제(vikkhambhana)의 방식으로 제거되었으므로, 다섯 가지 하분결(orambhāgiyasaṃyojana) 중 일부가 사라짐으로써 외부의 결박에서 벗어난 자처럼 되었기에 “선정의 아나함(불환)의 지위에 머문 자”라고 설해졌다. 그래서 “그는 쇠퇴하지 않고... (중략)... 완전한 열반에 든다”라고 말씀하셨다.

---

๕. ปฐมปุพฺพารามสุตฺตวณฺณนา

5. 첫 번째 푸뱌라마 경(Paṭhamapubbārāmasutta)의 주석.

---

๕๑๕. ปุพฺพโกฏฺฐเก เอวํ อาคตสุตฺตํ อาทึ กตฺวา ผลินฺทฺริยาเนว กถิตานิ อคฺคผลวเสน เทสนาย อาคตตฺตา.

515. 뿝바콧타카(Pubbakoṭṭhaka)에서 이와 같이 전해진 경을 시작으로 오직 과의 기능(phalindriya)들만이 설해졌는데, 이는 제일의 과(aggaphala, 아라한과)를 중심으로 설법이 전해졌기 때문이다.

---

๑๐. อาปณสุตฺตวณฺณนา

10. 아빠나 경(Āpaṇasutta)의 주석.

---

๕๒๐. อุปริ สห วิปสฺสนาย ตโย มคฺคาติ วิปสฺสนาย สห โสตาปตฺติผลโต อุปริ ตโย มคฺคา. มคฺคาธิคเมน อิทานิ ปจฺจกฺขภูตตฺตา [Pg.501] ‘‘อิเม โข เต ธมฺมา’’ติ วุตฺตา. ตตฺถ ยํ อคฺคภูตํ, ตสฺส วเสน ทสฺเสตุํ ‘‘อรหตฺตผลินฺทฺริยํ นามา’’ติ วุตฺตํ อินฺทฺริยภาวสามญฺเญน เอกชฺฌํ กตฺวา. อติวิชฺฌิตฺวา ปสฺสามีติ สจฺฉิกตฺวา ยาถาวโต ปสฺสามิ. จตูหิ อินฺทฺริเยหีติ วีริยินฺทฺริยาทีหิ จตูหิ อินฺทฺริเยหิ. สา วิปสฺสนามคฺคผลสหคตา สิยาติ มิสฺสกา วุตฺตา.

520. ‘위로 위빳사나와 함께 세 가지 도’란 위빳사나와 함께 예류과 위의 세 가지 도를 말한다. 도의 증득을 통해 이제 분명해졌기 때문에 “이러한 법들”이라고 설해졌다. 그중 가장 으뜸이 되는 것에 근거하여 설명하기 위해, 기능(indriya)의 성질이라는 공통점으로 하나로 묶어 “아라한과의 기능(arahattaphalindriya)이라 한다”고 설해졌다. ‘꿰뚫어 본다’는 것은 실현하여(sacchikatvā) 있는 그대로 본다는 것이다. ‘네 가지 기능으로’란 정진 등의 네 가지 기능을 말한다. 그것은 위빳사나, 도, 과와 함께하는 것이기에 혼합된 것이라 설해졌다.

---

ชราวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

노(老)의 품(Jarāvagga)에 대한 설명이 끝났다.

---

๖. สูกรขตวคฺโค

6. 수카라카타 품(Sūkarakhatavagga)

---

๑. สาลสุตฺตวณฺณนา

1. 살라 경(Sālasutta)의 주석.

---

๕๒๑. สูรภาเวนาติ อติสูรภาเวน. พุชฺฌนตฺถายาติ สจฺจปฏิเวธาย.

521. ‘용맹함으로’란 지극히 용맹함으로이다. ‘깨닫기 위하여’란 진리를 꿰뚫어 알기(통찰하기) 위해서이다.

---

๒. มลฺลิกสุตฺตวณฺณนา

2. 말리까 경(Mallikasutta)의 주석.

---

๕๒๒. จตฺตาริ อินฺทฺริยานีติ ปญฺญินฺทฺริยํ ฐเปตฺวา เสสานิ จตฺตาริ. ‘‘อริยญาณํ โลกุตฺตร’’นฺติ วุตฺตํ มคฺคญาณํ กตฺวา. อริย-สทฺโท ปน ยถา ตถา วิสุทฺเธปิ โหตีติ ตาทิสํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ตมฺปิ ปนา’’ติอาทิ. ยถา หิ จตฺตารินฺทฺริยานิ มิสฺสกานิ, เอวํ ปญฺญินฺทฺริยมฺปิ มิสฺสกนฺติ วุจฺจมาเน น โกจิ วิโรโธติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘ตมฺปิ ปน…เป… วฏฺฏตี’’ติ.

522. ‘네 가지 기능’이란 통찰의 기능(paññindriya)을 제외한 나머지 네 가지를 말한다. ‘성스러운 지혜는 출세간의 것이다’라고 한 것은 도의 지혜(maggañāṇa)를 두고 한 말이다. 그러나 ‘성스럽다’는 말은 어떤 식으로든 청정한 것에도 사용되기에, 그러한 뜻을 고려하여 “그것 또한...” 등이 설해졌다. 마치 네 가지 기능이 혼합된 것처럼, 통찰의 기능 또한 혼합된 것이라 말하더라도 아무런 모순이 없다는 의도로 “그것 또한... (중략)... 타당하다”라고 말씀하셨다.

---

๓. เสขสุตฺตวณฺณนา

3. 유학 경(Sekhasutta)의 주석.

---

๕๒๓. น สกฺโกติ อินฺทฺริยานํ อปริปกฺกตฺตา. อตฺถีติ ปชานาติ นยคฺคาเหน, น ปจฺจกฺขโต. น หิ อริยาปิ อนธิคตํ มคฺคผลํ ปจฺจเวกฺขิตุํ สกฺโกนฺติ.

523. 기능(indriya)들이 성숙하지 않았기 때문에 할 수 없다. ‘있다’라고 아는 것은 추론(nayaggāha)을 통해서이지 직접적인 체험(paccakkha)을 통해서가 아니다. 성자라 할지라도 아직 증득하지 못한 도와 과를 반조할 수는 없기 때문이다.

---

๖. ปติฏฺฐิตสุตฺตวณฺณนา

6. 확립 경(Patiṭṭhitasutta)의 주석.

---

๕๒๖. สาสเวสูติ จตุราสววินิมุตฺเตสุ เสสธมฺเมสุ อารมฺมเณสุ. เตสุปิ อุปฺปชฺชนกอนตฺถโต จิตฺตํ รกฺขติ นาม.

526. ‘번뇌와 함께하는 것들에서’란 네 가지 번뇌에서 벗어난 나머지 법들인 대상들에서이다. 그것들에서도 발생할 수 있는 해로움으로부터 마음을 보호하는 것을 말한다.

---

๘. สูกรขตสุตฺตวณฺณนา

8. 수카라카타 경(Sūkarakhatasutta)의 주석.

---

๕๒๘. ตํ [Pg.502] สนฺธายาติ ตํ สูกรขตเลณํ สนฺธาย. เอตํ ‘‘สูกรขตาย’’นฺติ วจนํ วุตฺตํ. ภาวนปุํสกนฺติ ภาวโชตกํ นปุํสกวจนํ ยถา ‘‘วิสมํ วาตา วายนฺติ, เอกมนฺตํ นิสีที’’ติ. กิจฺจปฏิปตฺติ เตสํ สํกาสนฏฺเฐน สปติโส, สปติโส เอว สปฺปติสฺโส, สเชฏฺฐโกติ อาห ‘‘สปฺปติสฺโสติ สเชฏฺฐโก’’ติ.

528. ‘그것을 가리켜’란 그 수카라카타 동굴(leṇa)을 가리킨다. 그래서 “수카라카타에서”라는 말이 설해졌다. 상태를 나타내는 중성(bhāvanapuṃsaka)이란 ‘거칠게 바람이 분다(visamaṃ vātā vāyanti)’, ‘한 곁에 앉았다(ekamantaṃ nisīdī)’와 같이 상태를 나타내는 중성 명사이다. 그들의 역할 수행이 존중하는 성질을 가졌기에 sapatiso이고, sapatiso가 바로 sappatisso이며, 윗사람(어른)을 모시는 것이기에 “공경하는 자(sappatisso)란 윗사람이 있는 자”라고 말씀하셨다.

---

สูกรขตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

수카라카타 품(Sūkarakhatavaggavaṇṇanā)에 대한 설명이 끝났다.

---

๗. โพธิปกฺขิยวคฺควณฺณนา

7. 보리분법 품(Bodhipakkhiyavagga)의 주석.

---

๕๓๑-๖๕๐. สตฺตานํ ผลานํ เหตุภูตานิ ‘‘อิเมสํ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจนฺนํ อินฺทฺริยานํ ภาวิตตฺตา’’ติอาทินา วุตฺตานิ, ปญฺจินฺทฺริยานิเยว ผลูปจาเรน ‘‘สตฺต ผลานี’’ติ วุตฺตานิ. ตานิ จ ปุพฺพภาคานิ ‘‘อิเมสํ, ภิกฺขเว, ปญฺจนฺนํ อินฺทฺริยานํ ภาวิตตฺตา…เป… สตฺตานิสํสา ปาฏิกงฺขา’’ติ วจนโต. เตสนฺติ สตฺตานํ ผลานํ. ‘‘ทฺวินฺนํ ผลานํ อญฺญตรํ ผล’’นฺติ เอวํ อตีตสุตฺเต วุตฺตานิ เหฏฺฐา ทฺเว ผลานิ นามาติ วทนฺติ. เยหิ ปน อินฺทฺริเยหิ อญฺญตฺร ปน อนฺตราปรินิพฺพายึ เสสานิ ผลานิ โหนฺติ, ตานิ จตฺตาริ สปุพฺพภาคานิ โลกุตฺตรานีติ วุตฺตํ สิยา.

531-650. 일곱 가지 과(果)의 원인이 되는 것들은 “비구들이여, 이 다섯 가지 기능을 닦았기 때문에” 등으로 설해졌으며, 다섯 가지 기능 자체를 과의 비유를 들어 “일곱 가지 과”라고 불렀다. 그리고 그것들은 “비구들이여, 이 다섯 가지 기능을 닦았기 때문에... (중략)... 일곱 가지 이익이 기대된다”라는 말씀에 따라 예비 단계(pubbabhāga)의 것들이다. ‘그들의’란 일곱 가지 과의 기능들이다. “두 가지 과 중의 어느 하나의 과”라고 앞의 경에서 설해진 아래의 두 가지 과를 이름한다고 말한다. 그러나 [중반열반(antarāparinibbāyī)을] 제외한 나머지 과들이 있게 되는 기능들은, 예비 단계를 포함한 네 가지 출세간의 기능들이라고 말할 수 있을 것이다.

---

อินฺทฺริยสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

기능 상윳따(Indriyasaṃyutta)의 주석이 끝났다.

---

๕. สมฺมปฺปธานสํยุตฺตวณฺณนา

5. 정근 상윳따(Sammappadhānasaṃyutta)의 주석.

---

๖๕๑-๗๐๔. สมฺมปฺปธานสํยุตฺเต ปุพฺพภาควิปสฺสนาว กถิตา ‘‘อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานายา’’ติอาทิวจนโต.

651-704. 정근상응(Sammappadhānasaṃyutta)에서는 "불선법들을 제거하기 위하여" 등의 말씀으로부터 선행 단계의 위빳사나(pubbabhāgavipassanā)만이 설해졌다.

---

สมฺมปฺปธานสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

정근상응 주석이 끝났다.

---

๖. พลสํยุตฺตวณฺณนา

6. 힘상응 주석(Balasaṃyuttavaṇṇanā)

---

๗๐๕-๘๑๒. พลสํยุตฺเต พลานิ มิสฺสกาเนว กถิตานิ ‘‘วิเวกนิสฺสิต’’นฺติ วจนโต.

705-812. 힘상응(Balasaṃyutte)에서는 "멀리함에 의지하고"라는 말씀으로부터 [세간과 출세간이] 혼합된 힘들이 설해졌다.

---

พลสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

힘상응 주석이 끝났다.

---

๗. อิทฺธิปาทสํยุตฺตํ

7. 신족상응(Iddhipādasaṃyuttaṃ)

---

๑. จาปาลวคฺโค

1. 짜빨라 품(Cāpālavaggo)

---

๑. อปารสุตฺตวณฺณนา

1. 아빠라 경 주석(Apārasuttavaṇṇanā)

---

๘๑๓. ฉนฺทํ [Pg.503] นิสฺสาย ปวตฺโต สมาธีติ กตฺตุกมฺยตาฉนฺทํ อธิปตึ กตฺวา ปฏิลทฺธสมาธิ ฉนฺธสมาธิ. ปธานสงฺขาราติ จตุกิจฺจสาธกสฺส สมฺมปฺปธานวีริยสฺเสตํ อธิวจนํ. เตหีติ ฉนฺทสมาธิปธานสงฺขาเรหิ. อิทฺธิยา ปาทนฺติ นิปฺผตฺติปริยาเยน อิชฺฌนฏฺเฐน, อิชฺฌนฺติ เอตาย สทฺธา อิทฺธา วุทฺธา อุกฺกํสคตา โหนฺตีติ อิมินา วา ปริยาเยน ‘‘อิทฺธี’’ติ สงฺขาตานํ อุปจารชฺฌานาทิกุสลจิตฺตสมฺปยุตฺตานํ ฉนฺทสมาธิปธานสงฺขารานํ อธิฏฺฐานฏฺเฐน ปาทภูตํ, เสสจิตฺตเจตสิกราสินฺติ อตฺโถ. สา เอว จ ยถาวุตฺตอิทฺธิ ยสฺมา เหฏฺฐิมา เหฏฺฐิมา อุปริมาย อุปริมาย ปาทภูตา, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘อิทฺธิภูตํ วา ปาทนฺติ อิทฺธิปาท’’นฺติ. เสเสสูติ วีริยสมาธิอาทีสุ. ตตฺถ หิ วีริยํ จิตฺตํ วีมํสํ อธิปตึ กตฺวา ปฏิลทฺธสมาธิ วีมํสาสมาธีติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิธาติ อิมสฺมึ อิทฺธิปาทสํยุตฺเต. เอกปริจฺเฉโทว อตฺถนิทฺเทโส.

813. 열의에 의지하여 일어난 삼매란, '하고 싶어 하는 열의(kattukamyatāchanda)'를 증상(adhipati)으로 삼아 얻은 삼매가 열의삼매(chandasamādhi)이다. '노력의 형성(padhānasaṅkhārā)'이란 네 가지 과업을 성취하는 정근의 정진을 일컫는 말이다. '그것들로써(tehi)'란 열의삼매와 노력의 형성을 의미한다. '신통의 토대(iddhiyā pāda)'란 성취(nipphatti)라는 의미에서 성공(ijjhanna)한다는 뜻이다. 이것으로 인해 믿음 등이 성공하고(ijjhati) 증장하며 수승해진다는 의미에서, 혹은 '성공(iddhi)'이라 불리는 근접선 등의 유익한 마음과 결합한 열의삼매와 노력의 형성이 머무는 장소(pādabhūta)라는 의미에서 나머지 마음과 마음부수들의 무리를 뜻한다. 또한 바로 그 위에서 말한 성공(iddhi)은 아래 단계가 그 위 단계의 토대가 되기 때문에 '성공이 된 것 혹은 토대라는 의미에서 신족(iddhipāda)'이라 한다. '나머지에서도'란 정진삼매 등에서도 그러하다는 뜻이다. 거기서 정진, 마음, 검토를 증상으로 삼아 얻은 삼매를 정진삼매... 검토삼매라 한다는 의미로 이해해야 한다. '여기서'란 이 신족상응에서이다. 뜻에 대한 설명은 한 가지 방식으로만 이루어진다.

---

๕. อิทฺธิปเทสสุตฺตวณฺณนา

5. 이띠빠데사 경 주석(Iddhipadesasuttavaṇṇanā)

---

๘๑๗. อิทฺธิปเทสนฺติ อิทฺธิยา เอกเทสํ. โก ปน โสติ อาห – ‘‘ตโย จ มคฺเค ตีณิ จ ผลานี’’ติ.

817. '신통의 부분(iddhipadesa)'이란 신통의 일부분을 말한다. 그것이 무엇인가에 대해 "세 가지 도와 세 가지 과"라고 말씀하셨다.

---

๖. สมตฺตสุตฺตวณฺณนา

6. 사맛따 경 주석(Samattasuttavaṇṇanā)

---

๘๑๘. สมตฺตนฺติ สามญฺญสฺส สมํ อตฺตนํ อิชฺฌนํ สมตฺตํ ปริปุณฺณํ. วิวฏฺฏปาทกา เอว อิทฺธิปาทา กถิตา ‘‘อปารา ปารํ คมนาย สํวตฺตนฺตี’’ติอาทิวจนโต.

818. '완성된(samatta)'이란 사문다움(sāmañña)에 걸맞게 스스로 성취된 것, 즉 완성되고 원만한 것을 말한다. "차안에서 피안으로 가기 위해 존재한다"는 등의 말씀으로부터 윤회에서 벗어남(vivaṭṭa)을 토대로 하는 신족만이 설해졌다.

---

๑๐. เจติยสุตฺตวณฺณนา

10. 제띠야 경 주석(Cetiyasuttavaṇṇanā)

---

๘๒๒. อุเทนยกฺขสฺส เจติยฏฺฐาเนติ อุเทนสฺส นาม ยกฺขสฺส เทวายตนสงฺเขเปน อิฏฺฐกาหิ กเต มหาชนสฺส จิตฺตีกตฏฺฐาเน. กตวิหาโรติ ภควนฺตํ อุทฺทิสฺส ตตฺถ กตวิหาโร. วุจฺจตีติ ปุริมโวหาเรน [Pg.504] ‘‘อุเทนเจติย’’นฺติ วุจฺจติ. โคตมกาทีสุปีติ โคตมกเจติยนฺติ เอวมาทีสุปิ. เอเสว นโยติ เจติยฏฺฐาเน กตวิหารภาวํ อติทิสติ. วฑฺฒิตาติ ภาวนาปาริปูริวเสน ปริพฺรูหิตา. ปุนปฺปุนํ กตาติ ภาวนาย พหุลีกรณวเสน อปราปรํ ปวตฺติตา อานีตา. ยุตฺตยานํ วิย กตาติ ยถา ยุตฺตมาชญฺญยานํ เฉเกน สารถินา อธิฏฺฐิตํ ยถารุจิ ปวตฺติมรหติ, เอวํ ยถารุจิ ปวตฺตนารหตํ คมิตา. ปติฏฺฐานฏฺเฐนาติ อธิฏฺฐานฏฺเฐน. วตฺถุ วิย กตาติ สพฺพโส อุปกฺกิเลสวิโสธเนน อิทฺธิวิเสสานํ ปวตฺติฏฺฐานภาวโต สุวิโสธิตปริสฺสยวตฺถุ วิย กตา. อธิฏฺฐิตาติ ปฏิปกฺขทูรีภาวโต สุภาวิตภาเวน ตํตํอธิฏฺฐานโยคฺยตาย ฐปิตา. สมนฺตโต จิตาติ สพฺพภาเคน ภาวนุปจยํ คมิตา. เตนาห ‘‘สุวฑฺฒิตา’’ติ. สุฏฺฐุ สมารทฺธาติ อิทฺธิภาวนาย สิขปฺปตฺติยา สมฺมเทว สํเสวิตา.

822. '우데나 야차의 제띠야 처소에서'란 우데나라는 이름의 야차를 위해 신당(devāyatana)의 형태로 벽돌로 지어져 사람들에게 공경받는 장소를 말한다. '거처를 마련하셨다'는 것은 세존을 위해 그곳에 거처(vihara)를 지었다는 뜻이다. '불린다'는 것은 예전부터 부르던 명칭대로 '우데나 제띠야'라고 불린다는 것이다. '고따마까 등에서도'란 고따마까 제띠야 등에서도 그러하다는 뜻이다. '그와 같은 방식'이란 제띠야 처소에 거처를 만든 사실을 그대로 적용한 것이다. '닦여졌고'란 수행의 완성에 의해 증장된 것이다. '거듭 행해졌고'란 수행을 많이 함으로써 반복적으로 일으키고 가져온 것이다. '잘 길들여진 수레처럼 되었고'란 능숙한 마부가 잘 길들여진 명마가 끄는 수레를 마음먹은 대로 부릴 수 있듯이, 마음먹은 대로 부릴 수 있는 상태에 이른 것을 말한다. '기초가 되었고'란 확립하는 토대라는 뜻이다. '기반처럼 되었고'란 모든 번뇌를 정화함으로써 신통의 특별한 작용들이 일어나는 처소가 되었기에, 장애가 잘 정화된 기반(vatthu)처럼 되었다는 뜻이다. '확립되었고'란 반대되는 것에서 멀리 떨어져 잘 닦인 상태가 되었으므로 각각의 결심(adhiṭṭhāna)에 적합하게 세워진 것이다. '사방으로 쌓였고'란 모든 부분에서 수행의 축적이 이루어진 것이다. 그래서 "잘 증장되었다"고 말씀하셨다. '완전히 시작되었다'는 것은 신통의 수행이 정점에 달하도록 완전히 익혀졌다는 뜻이다.

---

อนิยเมนาติ ‘‘ยสฺส กสฺสจี’’ติ อนิยตวจเนน. นิยเมตฺวาติ ‘‘ตถาคตสฺสา’’ติ สรูปคฺคหเณน นิยเมตฺวา. อายุปฺปมาณนฺติ ปรมายุปฺปมาณํ วทติ. ตสฺเสว คหเณ การณํ พฺรหฺมชาลวณฺณนายํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. มหาสีวตฺเถโร ปน มหาโพธิสตฺตานํ จริมภเว ปฏิสนฺธิทายิโน กมฺมสฺส อสงฺเขยฺยายุกตาสํวตฺตนสมตฺถตํ หทเย ฐเปตฺวา พุทฺธานํ อายุสงฺขารสฺส ปริสฺสยวิกฺขมฺภนสมตฺถตา ปาฬิยํ อาคตา เอวาติ อิมํ ภทฺทกปฺปเมว ติฏฺเฐยฺยาติ อโวจ.

'정해지지 않은 것'이란 "누구든지"라는 불확실한 표현을 말한다. '확정하여'란 "여래는"이라고 자신을 지칭함으로써 확정한 것이다. '수명의 한도'란 최상의 수명 한도를 말한다. 그것을 취하는 이유는 범망경 주석에서 설명한 방식대로 알아야 한다. 그러나 마하시바 어른 스님은 마지막 생의 대보살들이 잉태될 때의 업이 아승기 겁 동안 수명을 유지할 수 있는 능력이 있다는 점을 염두에 두고, 부처님들이 수명의 상카라를 방해하는 요인들을 억제할 수 있는 능력이 경전에 전해지므로, 이 현겁(bhaddakappa) 동안 머무실 수도 있었을 것이라고 말씀하셨다.

---

ขณฺฑิจฺจาทีหิ อภิสุยฺยตีติ เอเตน ยถา อิทฺธิพเลน ชราย น ปฏิฆาโต, เอวํ เตน มรณสฺสปิ น ปฏิฆาโตติ อตฺถโต อาปนฺนเมวาติ. ‘‘กฺว สโร ขิตฺโต, กฺวจนิ ปติโต’’ติ อญฺญถา วุฏฺฐิเตนปิ เถรวาเทน อฏฺฐกถาวจนเมว สมตฺถิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาห ‘‘โส ปน น รุจฺจติ…เป… นิยมิต’’นฺติ.

'이 빠짐 등으로 괴롭힘을 당한다'는 것은, 신통의 힘으로 노화를 막지 못하듯이 죽음 또한 막을 수 없다는 의미가 성립된다. "화살이 어디로 발사되었고 어디에 떨어졌는가"라고 다르게 제기된 장로들의 견해(theravāda)에 의해서도 주석서의 말씀만이 확증된 것으로 보아야 한다. 그래서 "그러나 그것은 받아들여지지 않는다... (중략) ...확정된 것이다"라고 말씀하셨다.

---

ปริยุฏฺฐิตจิตฺโตติ ยถา กิญฺจิ อตฺถานตฺถํ สลฺลกฺเขตุํ น สกฺกา, เอวํ อภิภูตจิตฺโต. โส ปน อภิภโว มหตา อุทโกเฆน อปฺปกสฺส อุทกสฺส อชฺโฌตฺถรณํ วิย อโหสีติ วุตฺตํ ‘‘อชฺโฌตฺถฏจิตฺโต’’ติ. อญฺโญติ เถรโต, อริเยหิ วา อญฺโญ โย โกจิ ปโร [Pg.505] ปุถุชฺชโน. ปุถุชฺชนคฺคหณญฺเจตฺถ ยถา สพฺเพน สพฺพํ อปฺปหีนวิปลฺลาโส มาเรน ปริยุฏฺฐิตจิตฺโต กิญฺจิ อตฺถานตฺถํ สลฺลกฺเขตุํ น สกฺโกติ, เอวํ เถโร ภควตา กตํ นิมิตฺโตภาสํ สพฺพโส น สลฺลกฺเขสีติ ทสฺสนตฺถํ. เตนาห ‘‘มาโร หี’’ติอาทิ. จตฺตาโร วิปลฺลาสาติ อสุเภ ‘‘สุภ’’นฺติ สญฺญาวิปลฺลาโส, จิตฺตวิปลฺลาโส, ทุกฺเข ‘‘สุข’’นฺติ สญฺญาวิปลฺลาโส, จิตฺตวิปลฺลาโสติ อิเม จตฺตาโร วิปลฺลาสา. เตนาติ ยทิปิ อิตเร อฏฺฐ วิปลฺลาสา ปหีนา, ยถาวุตฺตานํ จตุนฺนํ วิปลฺลาสานํ อปฺปหีนภาเวน. อสฺสาติ เถรสฺส.

'마음이 사로잡힌'이란 무엇이 이익이고 불이익인지 전혀 살필 수 없을 정도로 마음이 압도된 상태를 말한다. 그 압도됨은 마치 거대한 홍수가 적은 양의 물을 덮어버리는 것과 같기에 '마음이 덮여버린'이라고 설해졌다. '다른 이'란 장로 외에 성자이거나 혹은 다른 어떤 범부를 말한다. 여기서 범부를 언급한 것은, 모든 면에서 전도(vipallāsa)가 제거되지 않은 범부가 마라에 의해 마음이 사로잡히면 무엇이 이익이고 불이익인지 살필 수 없듯이, 장로도 세존께서 하신 암시와 명백한 말씀을 전혀 살피지 못했음을 보여주기 위함이다. 그래서 "마라는 참으로" 등이라고 말씀하셨다. '네 가지 전도'란 부정(asubha)에서 '아름답다'고 하는 산냐(saññā)의 전도와 마음의 전도, 괴로움에서 '즐겁다'고 하는 산냐의 전도와 마음의 전도라는 네 가지 전도를 말한다. '그것 때문에'란 비록 나머지 여덟 가지 전도는 제거되었을지라도, 앞에서 말한 네 가지 전도가 제거되지 않았기 때문이다. '그에게'란 장로에게를 말한다.

---

มทฺทตีติ ผุสนมตฺเตน มทฺทนฺโต วิย โหติ, อญฺญถา เตน มทฺทิเต สตฺตานํ มรณเมว สิยา, กึ สกฺขิสฺสติ น สกฺขิสฺสตีติ อธิปฺปาโย. กสฺมา น สกฺขิสฺสติ? นนุ เอส อคฺคสาวกสฺส มหิทฺธิกสฺส มหานุภาวสฺส กุจฺฉึ ปวิฏฺโฐติ? สจฺจํ ปวิฏฺโฐ, ตญฺจ โข อตฺตโน มหานุภาวสฺส ทสฺสนตฺถํ, น วิพาธนาธิปฺปาเยน. วิพาธนาธิปฺปาเยน ปน อิธ ‘‘กึ สกฺขิสฺสตี’’ติ วุตฺตํ หทยมทฺทนสฺส อธิกตตฺตา. นิมิตฺโตภาสนฺติ เอตฺถ ‘‘ติฏฺฐตุ ภควา กปฺป’’นฺติ สกลกปฺปํ อวฏฺฐานยาจนาย ‘‘ยสฺส กสฺสจิ, อานนฺท, จตฺตาโร อิทฺธิปาทา ภาวิตา’’ติอาทินา อญฺญาปเทเสน อตฺตโน จตุริทฺธิปาทภาวนานุภาเวน กปฺปํ อวฏฺฐานสมตฺถตาวเสน สญฺญุปฺปาทนํ นิมิตฺตํ. ตถา ปน ปริยายคฺคหณํ มุญฺจิตฺวา อุชุกํเยว อตฺตโน อธิปฺปายวิภาวนํ โอภาโส. ชานนฺโตเยวาติ มาเรน ปริยุฏฺฐิตภาวํ ชานนฺโต เอว. อตฺตโน อปราธเหตุโก สตฺตานํ โสโก ตนุโก โหติ, น พลวาติ อาห – ‘‘โทสาโรปเนน โสกตนุกรณตฺถ’’นฺติ. กึ ปน เถโร มาเรน ปริยุฏฺฐิตจิตฺตกาเล ปวตฺตึ ปจฺฉา ชานาตีติ? น ชานาติ สภาเวน, พุทฺธานุภาเวน ปน ชานาติ.

‘짓누른다(Maddatī)’는 것은 단지 접촉하는 것만으로 짓누르는 것과 같다는 의미이다. 그렇지 않고 그에 의해 짓눌렸다면 중생들은 죽음에 이르렀을 것이니, ‘그가 (감당)할 수 있겠는가, 할 수 없겠는가’라는 의도이다. 왜 할 수 없겠는가? 그는 신통이 크고 위력이 큰 상수제자(목갈라나)의 뱃속에 들어가지 않았는가? 참으로 들어갔지만, 그것은 자신의 위력을 보여주기 위함이지 해치려는 의도는 아니었다. 그러나 여기서는 심장을 짓누르는 것이 주된 일이었기에 해치려는 의도로 ‘무엇을 할 수 있겠는가’라고 말해진 것이다. ‘암시와 광명(Nimittobhāsa)’에서, ‘암시(nimitta)’란 ‘세존이시여, 한 겁 동안 머무소서’라고 겁 전체를 머물러 달라고 요청하도록 하기 위해, ‘아난다여, 누구든지 네 가지 신족(iddhipāda)을 닦은 자는...’이라는 등의 다른 방편을 통해 자신의 네 가지 신족을 닦은 위력으로 한 겁 동안 머물 수 있는 능력이 있음을 일깨워주는 것이다. 또한 그러한 우회적인 표현을 버리고 직접 자신의 의도를 드러내는 것이 ‘광명(obhāsa)’이다. ‘알면서도(Jānantoyeva)’라는 것은 마라에게 사로잡힌 상태임을 알면서도라는 뜻이다. 자신의 잘못으로 인한 중생들의 슬픔은 미미하고 강력하지 않기에 ‘허물을 돌림으로써 슬픔을 경감시키기 위함이다’라고 하였다. 그러면 장로(아난다)는 마라에게 마음이 사로잡혔을 때 그 상황을 나중에 알았는가? 본래의 성품으로는 알지 못하지만, 부처님의 위신력으로 안다.

---

อนตฺเถ นิโยเชนฺโต คุณมารเณน มาเรติ, วิราควิพนฺธเนน วา ชาตินิมิตฺตตาย ตตฺถ ตตฺถ ชาตํ มาเรนฺโต วิย โหตีติ ‘‘มาเรตีติ มาโร’’ติ วุตฺตํ. อติปาปตฺตา ปาปิมา. กณฺหธมฺมสมนฺนาคโต กณฺโห. วิราคาทิคุณานํ อนฺตกรณโต อนฺตโก. สตฺตานํ อนตฺถาวหํ ปฏิปตฺตึ น มุญฺจตีติ นมุจิ. อตฺตโน มารปาเสน ปมตฺเต พนฺธติ, ปมตฺตา วา พนฺธู เอตสฺสาติ ปมตฺตพนฺธุ. สตฺตมสตฺตาหโต ปรํ สตฺต [Pg.506] อหานิ สนฺธายาห ‘‘อฏฺฐเม สตฺตาเห’’ติ, น ปน ปลฺลงฺกสตฺตาหาทิ วิย นิยตกิจฺจสฺส อฏฺฐมสตฺตาหสฺส นาม ลพฺภนโต. สตฺตมสตฺตาหสฺส หิ ปรโต อชปาลนิคฺโรธมูเล พฺรหฺมุโน สกฺกสฺส จ ปฏิญฺญาตธมฺมเทสนํ ภควนฺตํ ญตฺวา ‘‘อิทานิ สตฺเต ธมฺมเทสนาย มม วิสยํ อติกฺกาเมสฺสตี’’ติ สญฺชาตโทมนสฺโส หุตฺวา ฐิโต จินฺเตสิ, ‘‘หนฺทาหํ ทานิ นํ อุปาเยน ปรินิพฺพาเปสฺสามิ, เอวมสฺส มโนรโถ อญฺญถตฺตํ คมิสฺสติ, มม มโนรโถ อิชฺฌิสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา เอกมนฺตํ ฐิโต – ‘‘ปรินิพฺพาตุ ทานิ, ภนฺเต, ภควา’’ติอาทินา ปรินิพฺพานํ ยาจิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘อฏฺฐเม สตฺตาเห’’ติอาทิ. ตตฺถ อชฺชาติ อายุสงฺขารโวสฺสชฺชนทิวสํ สนฺธายาห. ภควา จสฺส อติพนฺธนาธิปฺปายํ ชานนฺโตปิ ตํ อนาวิกตฺวา ปรินิพฺพานสฺส อกาลภาวเมว ปกาเสนฺโต ยาจนํ ปฏิกฺขิปิ. เตนาห ‘‘น ตาวาห’’นฺติอาทิ.

해로운 일에 몰두하게 하여 덕(guṇa)을 죽임으로써 죽이거나, 탐욕을 떠남(virāga)을 방해하여 태어남의 원인이 됨으로써 여기저기서 태어난 자를 죽이는 것과 같기에 ‘죽인다고 해서 마라(Māra)라고 한다’라고 말해졌다. 매우 악하기에 ‘파피만(Pāpimā, 악한 자)’이다. 검은 법(악법)을 갖추었기에 ‘깐하(Kaṇha, 검은 자)’이다. 이욕 등의 덕을 끝장내기에 ‘안따까(Antaka, 끝내는 자)’이다. 중생들에게 해로움을 가져오는 수행을 놓지 않기에 ‘나무치(Namuci)’이다. 자신의 마라의 올가미로 방일한 자들을 묶거나, 방일한 자들이 그의 친속이기에 ‘빠맛따반두(Pamattabandhu, 방일한 자들의 친족)’이다. 일곱 번째 7일 이후의 7일을 의미하여 ‘여덟 번째 7일에’라고 말한 것이지, 가부좌의 7일 등과 같이 정해진 임무가 있는 여덟 번째 7일이라는 명칭이 있는 것은 아니다. 일곱 번째 7일이 지난 후 아자빨라 니그로다 나무 아래에서 세존께서 범천과 제석천에게 법을 설하기로 약속하신 것을 알고서, ‘이제 법을 설하여 중생들을 나의 영역에서 벗어나게 하겠구나’라고 슬픈 마음이 생겨 서서 생각하기를, ‘자, 이제 내가 방편으로 그를 반열반에 들게 하리라. 그러면 그의 염원은 어긋나고 나의 염원은 이루어질 것이다’라고 생각하고 세존께 다가가 한 곁에 서서 ‘세존이시여, 이제 세존께서는 반열반에 드소서’라며 반열반을 요청했다. 그것을 가리켜 ‘여덟 번째 7일에’라고 말한 것이다. 거기서 ‘오늘’이란 수명의 요소를 버린 날(āyusaṅkhāravossajjanadivasa)을 가리켜 말한 것이다. 세존께서는 그가 (자신을) 묶어두려는 의도를 아시면서도 그것을 드러내지 않으시고, 반열반에 들 때가 아님만을 밝히시며 그 요청을 거절하셨다. 그래서 ‘나는 아직...’이라고 말씀하신 것이다.

---

มคฺควเสน พฺยตฺตาติ สจฺจปฏิเวธเวยฺยตฺติเยน พฺยตฺตา. ตเถว วินีตาติ มคฺควเสน กิเลสานํ สมุจฺเฉทวินเยน วินีตา. ตถา วิสารทาติ อริยมคฺคาธิคเมเนว สตฺถุสาสเน เวสารชฺชปฺปตฺติยา วิสารทา, สารชฺชกรานํ ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาทิปาปธมฺมานํ วิคเมน วิสารทภาวํ ปตฺตาติ อตฺโถ. ยสฺส สุตสฺส วเสน วฏฺฏทุกฺขโต นิสฺสรณํ สมฺภวติ, ตํ อิธ อุกฺกฏฺฐนิทฺเทเสน ‘‘สุต’’นฺติ อธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘เตปิฏกวเสนา’’ติ. ติณฺณํ ปิฏกานํ สมูโห เตปิฏกํ, ตีณิ วา ปิฏกานิ ติปิฏกํ, ติปิฏกเมว เตปิฏกํ, ตสฺส วเสน. ตเทวาติ ยํ ตํ เตปิฏกํ โสตพฺพภาเวน สุตนฺติ วุตฺตํ, ตเมว. ธมฺมนฺติ ปริยตฺติธมฺมํ. ธาเรนฺตีติ สุวณฺณภาชเน ปกฺขิตฺตสีหวสํ วิย อวินสฺสนฺตํ กตฺวา สุปฺปคุณสุปฺปวตฺติภาเวน ธาเรนฺติ หทเย ฐเปนฺติ. อิติ ปริยตฺติธมฺมวเสน พหุสฺสุตธมฺมธรภาวํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปฏิเวธวเสนปิ ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อถ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อริยธมฺมสฺสาติ มคฺคผลธมฺมสฺส, นววิธสฺส วา โลกุตฺตรธมฺมสฺส. อนุธมฺมภูตนฺติ อธิคมายานุรูปํ ธมฺมภูตํ. อนุจฺฉวิกปฏิปทนฺติ ตเมว วิปสฺสนาธมฺมมาห, ฉพฺพิธา วิสุทฺธิโย วา. อนุธมฺมนฺติ นิพฺพานธมฺมสฺส อนุธมฺโม, ยถาวุตฺตปฏิปทา, ตสฺสานุรูปํ อภิสลฺเลขิตํ อปฺปิจฺฉตาทิธมฺมํ. จรณสีลาติ สมาทาย วตฺตนสีลา. อนุมคฺคผลธมฺโม เอติสฺสาติ วา อนุธมฺมา, วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนา, ตสฺส จรณสีลา. อตฺตโน อาจริยวาทนฺติ อตฺตโน อาจริยสฺส [Pg.507] สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส วาทํ. สเทวกสฺส โลกสฺส อาจารสิกฺขาปเนน อาจริโย, ภควา, ตสฺส วาโท, จตุสจฺจเทสนา.

‘도(magga)에 의해 현명한 자들(byattā)’이란 진리를 꿰뚫는 현명함으로 현명해진 자들을 말한다. ‘그와 같이 잘 인도된 자들(vinītā)’이란 도에 의해 번뇌를 완전히 끊어버리는 제어(vinaya)로 잘 인도된 자들을 말한다. ‘그와 같이 확신에 찬 자들(visāradā)’이란 성스러운 도를 증득함에 의해 스승의 가르침 안에서 무외(vesārajja)를 얻었기에 확신에 찬 자들이니, 당황하게 만드는 사견과 의심 등의 악법이 사라짐으로써 확신에 찬 상태에 이르렀다는 뜻이다. 어떤 배움(suta)에 의해 윤회의 고통에서 벗어남이 가능한데, 여기서는 수승한 가르침인 ‘배움’이 의도되었기에 ‘삼장(Tepiṭaka)에 의해’라고 하였다. 세 바구니의 모임이 떼삐따까이고, 세 바구니가 띠삐따까이며, 띠삐따까가 곧 떼삐따까이니, 그것에 의해서라는 뜻이다. ‘그것(tadeva)’이란 들어야 할 것으로서 들은 그 삼장을 말한다. ‘법(dhamma)’이란 교법(pariyatti-dhamma)을 말한다. ‘수지한다(dhārenti)’는 것은 금그릇에 담긴 사자 기름처럼 없어지지 않게 하여, 매우 능숙하고 원활하게 작용하는 상태로 마음속에 간직하여 지닌다는 것이다. 이와 같이 교법에 의해 ‘다문(多聞)하고 법을 수지함’을 보여준 뒤, 이제 체득(paṭivedha)에 의해서도 그것을 보여주기 위해 ‘혹은(atha vā)’ 등의 말이 설해졌다. ‘성스러운 법(ariyadhamma)’이란 도와 과의 법, 즉 아홉 가지 출세간법을 말한다. ‘그에 수순하는 법(anudhammabhūta)’이란 증득에 적합한 법이 된 것을 말한다. ‘적절한 실천(anucchavikapaṭipada)’이란 바로 그 위빳사나 법 혹은 여섯 가지 청정을 말한다. ‘수순하는 법(anudhammā)’이란 열반의 법에 수순하는 법인 앞에서 말한 실천이며, 그것에 적합하게 닦여진 소욕(少欲) 등의 법이다. ‘행하는 습성(caraṇasīlā)’이란 받아들여 행하는 습성이다. 혹은 도와 과의 법에 따르는 것이 ‘수순하는 법’인 ‘출리(出離)에 이르는 위빳사나’이며, 그것을 행하는 습성을 가진 자들이다. ‘자신의 스승의 가르침(attano ācariyavāda)’이란 자신의 스승이신 정등각자의 가르침이다. 천신을 포함한 세상에 행실을 가르치기에 스승이신 세존, 그분의 가르침인 사성제 설법을 말한다.

---

อาจิกฺขิสฺสนฺตีติ อาทิโต กเถสฺสนฺติ, อตฺตนา อุคฺคหิตนิยาเมน ปเร อุคฺคณฺหาเปสฺสนฺตีติ อตฺโถ. เทเสสฺสนฺตีติ วาเจสฺสนฺติ, ปาฬึ สมฺมา ปโพเธสฺสนฺตีติ อตฺโถ. ปญฺญเปสฺสนฺตีติ ปชานาเปสฺสนฺติ, สงฺกาเสสฺสนฺตีติ อตฺโถ. ปฏฺฐเปสฺสนฺตีติ ปกาเรหิ ฐเปสฺสนฺติ, ปกาเสสฺสนฺตีติ อตฺโถ. วิวริสฺสนฺตีติ วิวฏํ กริสฺสนฺติ. วิภชิสฺสนฺตีติ วิภตฺตํ กริสฺสนฺติ. อุตฺตานีกริสฺสนฺตีติ อนุตฺตานํ คมฺภีรํ อุตฺตานํ ปากฏํ กริสฺสนฺติ. สหธมฺเมนาติ เอตฺถ ธมฺม-สทฺโท การณปริยาโย ‘‘เหตุมฺหิ ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา’’ติอาทีสุ (วิภ. ๗๒๐) วิยาติ อาห ‘‘สเหตุเกน สการเณน วจเนนา’’ติ.

‘가르칠 것이다(Ācikkhissantī)’라는 것은 처음부터 말할 것이니, 자신이 배운 방식대로 남들을 배우게 할 것이라는 뜻이다. ‘설할 것이다(Desessantī)’라는 것은 낭독해 줄 것이니, 성전(Pāḷi)을 바르게 깨우쳐 줄 것이라는 뜻이다. ‘알게 할 것이다(Paññapessantī)’라는 것은 알게 할 것이니, 설명해 줄 것(saṅkāsessantī)이라는 뜻이다. ‘확립할 것이다(Paṭṭhapessantī)’라는 것은 여러 방도로 세울 것이니, 드러낼 것이라는 뜻이다. ‘열어 보일 것이다(Vivarissantī)’라는 것은 열린 상태로 만들 것이라는 뜻이다. ‘분석할 것이다(Vibhajissantī)’라는 것은 나누어 분류할 것이라는 뜻이다. ‘명백하게 할 것이다(Uttānīkarissantī)’라는 것은 분명치 않고 깊은 것을 분명하고 드러나게 할 것이라는 뜻이다. ‘법답게(Sahadhammenā)’에서 ‘법(dhamma)’이라는 단어는 ‘원인에 대한 지혜가 법의 무애해이다’라는 등의 구절에서처럼 ‘원인(kāraṇa)’의 동의어이기에 ‘이유가 있고 원인이 있는 말로써’라고 하였다.

---

สปฺปาฏิหาริยนฺติ สนิสฺสรณํ. ยถา ปรวาทํ ภญฺชิตฺวา สกวาโท ปติฏฺฐหติ, เอวํ เหตุทาหรเณหิ ยถาธิคตมตฺถํ สมฺปาเทตฺวา ธมฺมํ กเถสฺสนฺติ. เตนาห ‘‘นิยฺยานิกํ กตฺวา ธมฺมํ เทเสสฺสนฺตี’’ติ, นววิธํ โลกุตฺตรํ ธมฺมํ ปโพเธสฺสนฺตีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ‘‘ปญฺญเปสฺสนฺตี’’ติอาทีหิ ฉหิ ปเทหิ ฉ อตฺถปทานิ ทสฺสิตานิ, อาทิโต ปน ทฺวีหิ ปเทหิ ฉ พฺยญฺชนปทานิ. เอตฺตาวตา เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ สํวณฺณนานเยน สงฺคเหตฺวา ทสฺสิตํ โหติ. วุตฺตญฺเหตํ เนตฺติยํ (เนตฺติ. สงฺคหวาร) ‘‘ทฺวาทส ปทานิ สุตฺตํ, ตํ สพฺพํ พฺยญฺชนญฺจ อตฺโถ จา’’ติ.

신통을 갖춘(Sappāṭihāriya)이란 해탈로 이끄는 것(sanissaraṇa)을 의미한다. 타설(他說)을 꺾고 자설(自說)이 확립되듯이, 인과 비유로써 깨달은 바의 의미를 완성하여 법을 설할 것이다. 그래서 '출리(해탈)의 법으로 만들어 법을 설할 것이다'라고 하였으니, 아홉 가지 출세간의 법을 깨닫게 할 것이라는 뜻이다. 여기서 '천명할 것이다(paññapessanti)' 등의 여섯 단어로 여섯 가지 의미의 단락(atthapada)을 나타내었고, 앞의 두 단어로 여섯 가지 문자의 단락(byañjanapada)을 나타내었다. 이로써 삼장의 부처님 말씀을 주석의 방식에 따라 갈무리하여 나타낸 것이다. ‘지도론(Netti)’ “상가하바라(Saṅgahavāra)”에서 '열두 단어가 경(sutta)이며, 그것은 모두 문자와 의미이다'라고 설해진 바와 같다.

---

สิกฺขตฺตยสงฺคหิตนฺติ อธิสีลสิกฺขาทิสิกฺขตฺตยสงฺคหํ. สกลํ สาสนพฺรหฺมจริยนฺติ อนวเสสํ สตฺถุสาสนภูตํ เสฏฺฐจริยํ. สมิทฺธนฺติ สมฺมเทว วฑฺฒิตํ. ฌานสฺสาทวเสนาติ เตหิ เตหิ ภิกฺขูหิ สมธิคตฌานสุขวเสน. วุฑฺฒิปฺปตฺตนฺติ อุฬารปณีตภาวูปคมเนน สพฺพโส ปริวุฑฺฒิมุปคตํ. สพฺพปาลิผุลฺลํ วิย อภิญฺญาสมฺปทาหิ สาสนาภิวุฑฺฒิยา มตฺถกปฺปตฺติโต. ปติฏฺฐิตวเสนาติ ปติฏฺฐานวเสน, ปติฏฺฐปฺปตฺติยาติ อตฺโถ. ปฏิเวธวเสน พหุโน ชนสฺส หิตํ พาหุชญฺญํ. เตนาห ‘‘มหาชนาภิสมยวเสนา’’ติ. ปุถุ ปุถุลํ ภูตํ ชาตํ, ปุถุตฺตํ ภูตํ ปตฺตนฺติ วา ปุถุภูตํ. เตนาห ‘‘สพฺพากาเรน ปุถุลภาวปฺปตฺต’’นฺติ. สุฏฺฐุ ปกาสิตนฺติ สมฺมเทว อาทิกลฺยาณาทิภาเวน ปเวทิตํ.

'삼학에 포함된 것'이란 증상계학 등 삼학의 포섭을 의미한다. '모든 교법의 청정범행'이란 남김없는 스승의 가르침인 수승한 행실을 뜻한다. '성취된'이란 바르게 번성한 것이다. '선정의 즐거움에 의해'란 여러 비구들이 증득한 선정의 행복에 의한 것이다. '성장에 이른'이란 광대하고 미묘한 상태에 이름으로써 온전히 번영에 이른 것이다. 신통의 구족으로 교법의 번영이 정점에 도달했기에 마치 모든 나무가 활짝 꽃피운 것과 같다. '확립된 상태에 의해'란 확립됨에 의한 것이니, 확립에 이르렀다는 뜻이다. 깨달음(통찰)에 의해 많은 사람에게 이익이 되는 것이 대중성(bāhujañña)이다. 그래서 '많은 사람의 깨달음에 의해'라고 하였다. '넓게(puthu)'는 넓게 된 것, 생겨난 것, 혹은 넓은 상태에 이른 것이 넓게 된 것(puthubhūta)이다. 그래서 '모든 측면에서 광대한 상태에 이른 것'이라고 하였다. '잘 드러난 것'이란 처음도 좋고 중간도 좋고 끝도 좋은(初善中善後善) 상태 등으로 바르게 알려진 것을 의미한다.

---

สตึ [Pg.508] สูปฏฺฐิตํ กตฺวาติ อยํ กายาทิวิภาโค อตฺตภาวสญฺญิโต ทุกฺขภาโร มยา เอตฺตกํ กาลํ วหิโต, อิทานิ ปน น วหิตพฺโพ, เอตสฺส อวหนตฺถํ จิรตรํ กาลํ อริยมคฺคสมฺภาโร สมฺภโต, สฺวายํ อริยมคฺโค ปฏิวิทฺโธ, ยโต อิเม กายาทโย อสุภาทิโต สภาวาทิโต สมฺมเทว ปริญฺญาตาติ จตุพฺพิธมฺปิ สตึ ยถาตถํ วิสเย สุฏฺฐุ อุปฏฺฐิตํ กตฺวา. ญาเณน ปริจฺฉินฺทิตฺวาติ ยสฺมา อิมสฺส อตฺตภาวสญฺญิตสฺส ทุกฺขภารสฺส วหเน ปโยชนภูตํ อตฺตหิตํ โพธิมูเล เอว ปริสมาปิตํ, ปรหิตํ ปน พุทฺธเวเนยฺยวินยนํ ปริสมาปิตํ มตฺถกปฺปตฺตํ, ตํ ทานิ มาสตฺตเยเนว ปริสมาปนํ ปาปุณิสฺสติ, ตสฺมา อาห ‘‘วิสาขปุณฺณมายํ ปรินิพฺพายิสฺสามี’’ติ, เอวํ พุทฺธญาเณน ปริจฺฉินฺทิตฺวา สจฺจภาเคน วินิจฺฉยํ กตฺวา. อายุสงฺขารํ วิสฺสชีติ อายุโน ชีวิตสฺส อภิสงฺขรณํ ผลสมาปตฺติธมฺมํ น สมาปชฺชิสฺสามีติ วิสฺสชิ, ตํ วิสฺสชฺชเนเนว เตน อภิสงฺขรียมานํ ชีวิตสงฺขารํ น ปวตฺตยิสฺสามีติ วิสฺสชิ. เตนาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ.

'마음챙김을 잘 확립하여'란 '자아라고 인식된 몸 등의 구분인 고통의 짐을 내가 이토록 오랫동안 짊어져 왔으나, 이제는 더 이상 짊어지지 않으리라. 이를 짊어지지 않기 위해 아주 오랜 시간 성스러운 도의 자량(資糧)을 쌓았고, 그 성스러운 도를 꿰뚫었으니, 이 몸 등은 부정함과 그 본성대로 바르게 철저히 알아졌다'라고 하여, 네 가지 마음챙김을 대상에 대하여 사실 그대로 잘 확립한 것이다. '지혜로 한정하여'란 자아라고 인식된 이 고통의 짐을 짊어지는 목적이었던 자리(自利)는 보리수 아래에서 이미 완성되었고, 부처님께 인도될 이들을 제도하는 이타(利他) 또한 완성되어 정점에 도달했으니, 그것은 이제 세 달 만에 종결에 이를 것이기 때문이다. 그래서 '위사카 달의 보름날에 반열반에 들리라'라고 말씀하셨으니, 이와 같이 부처님의 지혜로 한정하고 진리의 측면에서 결정을 내린 것이다. '수명의 형성력을 놓으셨다'란 수명인 목숨의 형성력인 과정정(果定)의 법에 들지 않겠다고 놓으신 것이며, 그것을 놓음으로써 그에 의해 형성되는 생명의 형성력을 지속하지 않겠다고 놓으신 것이다. 그래서 '거기서'라고 시작하는 말을 하셨다.

---

ฐานมหนฺตตายปิ ปวตฺติอาการมหนฺตตายปิ มหนฺโต ปถวีกมฺโป. ตตฺถ ฐานมหนฺตตาย ภูมิจาลสฺส มหนฺตตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตทา…เป… อกมฺปิตฺถา’’ติ วุตฺตํ, สา ปน ชาติเขตฺตภูตา ทสสหสฺสี โลกธาตุ เอว, น ยา กาจิ. ยา มหาภินีหารมหาชาติอาทีสุปิ อกมฺปิตฺถ, ตทาปิ ตตฺตกาย เอว กมฺปเน กึ การณํ? ชาติเขตฺตภาเวน ตสฺเสว อาทิโต ปริคฺคหสฺส กตตฺตา, ปริคฺคหณญฺจสฺส ธมฺมตาวเสน เวทิตพฺพํ. ตถา หิ ปุริมพุทฺธานมฺปิ ตตฺตกเมว ชาติเขตฺตํ อโหสิ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘ทสสหสฺสี โลกธาตุ นิสฺสทฺทา โหติ นิรากุลา…เป… มหาสมุทฺโท อาภุชติ, ทสสหสฺสี ปกมฺปตี’’ติ จ อาทิ. อุทกปริยนฺตํ กตฺวา ฉปฺปการปฺปเวธเนน. อวีตราเค ภึเสตีติ ภึสโน, โส เอว ภึสนโกติ อาห ‘‘ภยชนโก’’ติ. เทวเภริโยติ เทวทุนฺทุภิสทฺทสฺส ปริยายวจนมตฺตํ, น เจตฺถ กาจิ เภรี เทวทุนฺทุภีติ อธิปฺเปตา, อถ โข อุปฺปาตภาเวน ลพฺภมาโน อากาสโต นิคฺโฆสสทฺโท. เตนาห ‘‘เทโว’’ติอาทิ. เทโวติ เมโฆ. ตสฺส หิ ตทา อจฺฉภาเวน อากาสสฺส วสฺสาภาเวน สุกฺขคชฺชิตสญฺญิเต [Pg.509] สทฺเท นิจฺฉรนฺเต เทวทุนฺทุภิสมญฺญา. เตนาห ‘‘เทโว สุกฺขคชฺชิตํ คชฺชี’’ติ.

장소의 광대함 때문이기도 하고 발생 양상의 광대함 때문이기도 한 큰 지진이 일어났다. 거기서 장소의 광대함에 따른 지진의 거대함을 보이기 위해 '그때... (중략) ... 진동하였다'라고 설해졌다. 그것은 탄생의 영역(jātikhetta)인 만(萬)의 세계계(世界界)일 뿐이며, 아무 곳이나 그런 것이 아니다. 위대한 서원이나 위대한 탄생 등의 때에도 진동했던 바로 그곳이 그때에도 그만큼 진동한 이유는 무엇인가? 탄생의 영역으로서 처음부터 그것이 선택되었기 때문이며, 그 선택은 법의 성질(dhammatā)에 따른 것으로 알아야 한다. 왜냐하면 이전의 부처님들께도 그만큼이 탄생의 영역이었기 때문이다. 그래서 '만의 세계계가 고요하고 평온하며... (중략) ... 대양은 요동치고 만의 세계계는 크게 진동한다'는 등의 말씀이 있다. 물의 경계까지 여섯 가지 방식으로 크게 흔들린 것이다. '탐욕을 버리지 못한 자들을 두렵게 한다'는 뜻에서 두려운 것(bhiṃsana)이며, 그것이 바로 공포를 일으키는 것(bhiṃsanako)이기에 '두려움을 일으키는 것'이라고 하였다. '하늘의 북(Devabheriyo)'이란 하늘의 큰 북(devadundubhi)이라는 단어의 유의어일 뿐이며, 여기서 어떤 북이 하늘의 북이라고 의도된 것이 아니라, 다만 상서로운 징조로서 하늘에서 들려오는 굉음을 말한다. 그래서 '하늘(devo)'이라고 시작하는 말을 하였다. 여기서 하늘이란 구름을 뜻한다. 그때 하늘이 맑아 비가 내리지 않았는데도 '마른 천둥'이라 불리는 소리가 울려 퍼졌기에 '하늘의 북'이라는 명칭이 붙은 것이다. 그래서 '하늘이 마른 천둥을 쳤다'라고 하였다.

---

ปีติเวควิสฺสฏฺฐนฺติ ‘‘เอวํ จิรตรกาลํ วหิโต อยํ อตฺตภาวสญฺญิโต ทุกฺขภาโร, ทานิ น จิรสฺเสว นิกฺขิปิสฺสามี’’ติ สญฺชาตโสมนสฺโส ภควา สภาเวเนว ปีติเวควิสฺสฏฺฐํ อุทานํ อุทาเนติ, เอวํ อุทาเนนฺเตน อยมฺปิ อตฺโถ สาธิโต โหตีติ ทสฺสนตฺถํ อฏฺฐกถายํ ‘‘กสฺมา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

'희열의 힘으로 터져 나온'이란 '이처럼 아주 오랜 시간 짊어져 온 자아라고 인식된 이 고통의 짐을, 이제 머지않아 내려놓으리라'라고 기쁨(somanassa)이 생겨난 세존께서 본성 그대로 희열의 힘으로 터져 나온 감흥어(udāna)를 읊으신 것이다. 이와 같이 감흥어를 읊으심으로써 이러한 의미 또한 성취되었음을 보이기 위해 주석서에서 '왜냐하면' 등의 말이 설해진 것이다.

---

ตุลียตีติ ตุลนฺติ ตุล-สทฺโท กมฺมสาธโนติ ทสฺเสตุํ ‘‘ตุลิต’’นฺติ วุตฺตํ. อปฺปานุภาวตาย ปริจฺฉินฺนํ. ตถา หิ ตํ ปฏิปกฺเขน ปริโต ขณฺฑิตภาเวน ปริตฺตนฺติ วุจฺจติ. ปฏิปกฺขวิกฺขมฺภนโต ทีฆสนฺตานตาย วิปุลผลตาย จ น ตุลํ น ปริจฺฉินฺนํ. เยหิ การเณหิ ปุพฺเพ อวิเสสโต ‘‘มหคฺคตํ อตุล’’นฺติ วุตฺตํ, ตานิ การณานิ รูปาวจรโต อารุปฺปสฺส สาติสยํ วิชฺชนฺตีติ อรูปาวจรํ อตุลนฺติ วุตฺตํ, อิตรญฺจ ตุลนฺติ. อปฺปวิปากนฺติ ตีสุปิ กมฺเมสุ ยํ อปฺปวิปากํ หีนํ, ตํ ตุลํ. พหุวิปากนฺติ ยํ มหาวิปากํ ปณีตํ, ตํ อตุลํ. ยํ ปเนตฺถ มชฺฌิมํ, ตํ หีนํ อุกฺกฏฺฐนฺติ ทฺวิธา ภินฺทิตฺวา ทฺวีสุ ภาเคสุ ปกฺขิปิตพฺพํ. หีนตฺติกวณฺณนายํ วุตฺตนเยเนว อปฺปพหุวิปากตํ นิทฺธาเรตฺวา ตสฺส วเสน ตุลาตุลภาโว เวทิตพฺโพ. สมฺภวติ เอตสฺมาติ สมฺภโวติ อาห ‘‘สมฺภว^ เหตุภูต’’นฺติ. นิยกชฺฌตฺตรโตติ สสนฺตานธมฺเมสุ วิปสฺสนาวเสน โคจราเสวนาย จ รโต. สวิปากํ สมานํ ปวตฺติวิปากมตฺตทายิกมฺมํ สวิปากฏฺเฐน สมฺภวํ, น จ ตํ กามาทิ^ ภวาภิสงฺขารกนฺติ ตโต วิเสสนตฺถํ สมฺภวนฺติ วตฺวา ‘‘ภวสงฺขาร’’นฺติ วุตฺตํ. โอสฺสชีติ อริยมคฺเคน อวสฺสชิ. กวจํ วิย อตฺตภาวํ ปริโยนนฺธิตฺวา ฐิตํ อตฺตนิ สมฺภูตตฺตา อตฺตสมฺภวํ กิเลสญฺจ อภินฺทีติ กิเลสเภทสหภาวิกมฺโมสฺสชฺชนํ ทสฺเสนฺโต ตทุภยสฺส การณมาห ‘‘อชฺฌตฺตรโต สมาหิโต’’ติ.

'Tulīyati'(측량된다)란 'tula'(측량)라는 말이며, tula라는 단어가 업의 수단임을 보여주기 위해 'tulita'(측량된 것)라고 설해졌다. 그 위력이 미약하기 때문에 한정된 것이다. 사실 그것은 반대되는 것에 의해 사방이 깎여 나갔기 때문에 'paritta'(작은 것)라고 불린다. 반대되는 것을 억누름으로써 그 상속이 길고 그 결과가 방대하기 때문에 측량되지 않고 한정되지 않는다. 예전에 차별 없이 'mahaggata(고귀한 것)는 atula(측량할 수 없는 것)이다'라고 설해졌던 그 이유들이 색계보다 무색계에 더 탁월하게 존재하기 때문에 무색계는 'atula'라고 설해졌고, 다른 것(색계)은 'tula'라고 설해졌다. 'Appavipāka'(작은 과보)라는 것은 세 가지 업 중에서 작은 과보를 가져오는 저열한 것이니, 그것이 'tula'이다. 'Bahuvipāka'(큰 과보)라는 것은 큰 과보를 가져오는 수승한 것이니, 그것이 'atula'이다. 그중에 중간적인 것은 저열한 것과 수승한 것의 두 가지로 나누어 두 부분에 포함시켜야 한다. 'Hīnattika'(저열함의 삼구)의 주석에서 설해진 방식대로 적고 많은 과보의 상태를 확정하여 그것에 따라 tula와 atula의 상태를 알아야 한다. '이것으로부터 생긴다'는 것이 'sambhava'(발생/근원)이므로 "sambhava는 원인이 된 것"이라고 하였다. 'Niyakajjhattarato'(자신의 안에서 즐거움)란 자신의 상속하는 법들에 대하여 위빳사나의 방식과 대상의 반복적인 수행(āsevanā)에 의해 즐거워하는 자이다. 과보와 함께하는 것으로서 전개되는 과보만을 주는 업이 'savipāka'(과보가 있는 것)의 의미에서 'sambhava'이며, 그것은 욕계 등의 존재를 형성(abhisaṅkhāra)하는 것이 아니므로 그것과 구별하기 위해 'sambhava'라고 말한 뒤에 "bhavasaṅkhāra(유의 형성)"라고 하였다. 'Ossajī'(놓아버렸다)란 성스러운 도로써 완전히 놓아버린 것이다. 갑옷처럼 자신을 둘러싸고 있는 자신의 존재 상태(attabhāva)에 대해, 자기 안에서 생겨났기에 'attasambhava'인 번뇌를 타파했음을, 번뇌의 타파와 동시에 일어나는 업의 놓아버림을 보여주면서 그 두 가지의 원인을 "안으로 즐거워하며 삼매에 든 자(ajjhattarato samāhito)"라고 말하였다.

---

ปฐมวิกปฺเป อวสชฺชนเมว วุตฺตํ. เอตฺถ อวสชฺชนากาโรติ ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อถ วา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ตีเรนฺโตติ ‘‘อุปฺปาโท ภยํ, อนุปฺปาโท เขม’’นฺติอาทินา วีมํสนฺโต. ตุเลนฺโต ตีเรนฺโตติอาทินา สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘ปญฺจกฺขนฺธา’’ติอาทึ วตฺวา ภวสงฺขารสฺส อวสชฺชนาการํ สรูปโต ทสฺเสติ. เอวนฺติอาทินา [Pg.510] ปน อุทานคาถาวณฺณนายํ อาทิโต วุตฺตมตฺถํ นิคมนวเสน ทสฺเสติ. อภีตภาวญาปนตฺถญฺจาติ อยมฺปิ อตฺโถ สงฺคหิโตติ ทฏฺฐพฺพํ.

첫 번째 해석(vikappa)에서는 놓아버림(avasajjana)만이 설해졌다. 여기서 놓아버리는 양상을 보여주기 위해 "atha vā(또는)" 등을 말하였다. 그중 'tīrento'(조사하는 자)란 "생겨남은 두려움이요, 생겨나지 않음은 안온이다"라는 등의 방식으로 면밀히 살피는 자이다. 'Tulento tīrento'(측량하고 조사하며) 등에서 간략하게 설해진 의미를 상세히 보여주기 위해 "pañcakkhandhā(오온)" 등을 설하여 유의 형성(bhavasaṅkhāra)을 놓아버리는 양상을 그 자체로 보여준다. "Evaṃ(이와 같이)" 등은 우다나 게송의 주석에서 처음에 설해진 의미를 결론을 내리는 방식으로 보여준다. "두려움이 없음을 알리기 위해서이다"라는 것 또한 이 의미에 포함된 것으로 보아야 한다.

---

จาปาลวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

짜빨라 품(Cāpālavagga)의 설명이 끝났다.

---

๒. ปาสาทกมฺปนวคฺโค

2. 빠사다깜빠나 품(Pāsādakampanavagga)

---

๑-๒. ปุพฺพสุตฺตาทิวณฺณนา

1-2. 이전 경 등에 대한 설명

---

๘๒๓-๘๒๔. ปรโต อิมสฺมึ ปาสาทกมฺปนวคฺเค ทสมสุตฺเต อาวิ ภวิสฺสนฺติ. ฉอภิญฺญาปาทกาติ ฉนฺนํ อภิญฺญานํ ปาทกภูตา ปธานภูตา. ยถา ปฐมสุตฺเต, ตถา ทุติยตติยสุตฺเตสุปิ จ ฉอภิญฺญาปาทกา อิทฺธิปาทา กถิตาติ อตฺโถ.

823-824. 뒤에 이 빠사다깜빠나 품의 열 번째 경에서 분명해질 것이다. 'Chaabhiññāpādakā'(여섯 가지 신통의 기초가 되는 것)란 여섯 가지 신통의 토대가 되고 으뜸이 되는 것이다. 첫 번째 경에서와 같이, 두 번째와 세 번째 경에서도 여섯 가지 신통의 토대인 신족(iddhipāda)이 설해졌다는 의미이다.

---

๓. ฉนฺทสมาธิสุตฺตวณฺณนา

3. 열의 삼매 경(Chandasamādhisutta)에 대한 설명

---

๘๒๕. โย สมาธิสฺส นิสฺสยภูโต ฉนฺโท, โส อิธาธิปฺเปโตติ อาห ‘‘ฉนฺทนฺติ กตฺตุกมฺยตาฉนฺท’’นฺติ. ตสฺส จ อธิปเตยฺยฏฺโฐ นิสฺสยฏฺโฐ, น วินา ตํ ฉนฺทํ นิสฺสายาติ อาห – ‘‘นิสฺสายาติ นิสฺสยํ กตฺวา, อธิปตึ กตฺวาติ อตฺโถ’’ติ. ปธานภูตาติ เสฏฺฐภูตา, เสฏฺฐภาโว จ เอกสฺสปิ จตุกิจฺจสาธนวเสน ปวตฺติยา, ตโต เอว พหุวจนนิทฺเทโส, ปธานสงฺขารฏฺเฐน ปธานสงฺขรณโต. ‘‘ฉนฺทํ เจ นิสฺสาย…เป… อยํ วุจฺจติ ฉนฺทสมาธี’’ติ อิมาย ปาฬิยา ฉนฺทาธิปติ สมาธิ ฉนฺทสมาธีติ อธิปติสทฺทโลปํ กตฺวา สมาโส วุตฺโตติ วิญฺญายติ, อธิปติสทฺทตฺถทสฺสนวเสน วา ฉนฺทเหตุโก, ฉนฺทาธิโก วา สมาธิ ฉนฺทสมาธิ. เตน ‘‘ฉนฺทสมาธินา เจว ปธานสงฺขาเรหิ ปธานภูตสงฺขาเรหิ จ สมนฺนาคตา’’ติ วกฺขติ, ตํ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. ปธานภูตาติ วีริยภูตา. เกจิ วทนฺติ – ‘‘สงฺขตสงฺขาราทินิวตฺตนตฺถํ ปธานคฺคหณ’’นฺติ. อถ วา ตํ ตํ วิเสสํ สงฺขโรตีติ สงฺขาโร, สพฺพมฺปิ วีริยํ. ตตฺถ จตุกิจฺจสาธกโต ตทญฺญสฺส นิวตฺตนตฺถํ ปธานคฺคหณนฺติ. ยถา ฉนฺโท ฉนฺทสมาธินา เจว ปธานสงฺขาเรหิ จ สมนฺนาคโต, เอวํ ฉนฺทสมาธิ ฉนฺเทน เจว ปธานสงฺขาเรหิ จ สมนฺนาคโต. ปธานสงฺขาราปิ ฉนฺเทน [Pg.511] เจว ฉนฺทสมาธินา จ สมนฺนาคตาติ ตีสุปิ ปเทสุ สมนฺนาคตสทฺโท โยเชตพฺโพ. ตสฺมาติ ยสฺมา ตโยปิ ฉนฺทาทโย เอกจิตฺตุปฺปาทปริยาปนฺนา, ตสฺมา สพฺเพ เต ธมฺมา เอกโต กตฺวา ‘‘อยํ วุจฺจติ…เป… อิทฺธิปาโท’’ติ วุตฺตนฺติ. เอวํ ฉนฺทาทีนํเยว เจตฺถ อิทฺธิปาทภาโว วุตฺโต, วิภงฺเค ปน เตสํ อิทฺธิภาโว สมฺปยุตฺตานํ อิทฺธิปาทภาโว วุตฺโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิทฺธิปาทวิภงฺเค ปนา’’ติอาทิมาห.

825. 삼매의 의지처가 되는 열의(chanda)가 여기에서 의도된 것이기에 "chanda란 하고자 하는 열의(kattukamyatāchanda)이다"라고 하였다. 그것의 지배적인 상태는 의지처가 되는 상태이지, 그 열의를 의지하지 않고서는 안 되기 때문에 "nissāya(의지하여)란 의지처로 삼아, 즉 지배자로 삼아라는 의미이다"라고 하였다. 'Padhānabhūtā'(으뜸이 된 것)란 가장 뛰어난 것이 된 것이며, 뛰어난 상태란 하나의 법이라도 네 가지 역할을 수행하는 방식으로 전개되기 때문이며, 바로 그 때문에 노력의 형성(padhānasaṅkhāra)의 의미에서 노력을 형성하기에 복수로 표현된 것이다. "열의를 의지하여... 이것을 열의 삼매라 한다"라는 이 경전(Pāḷi) 문구에 의해, 열의가 지배적인 삼매가 열의 삼매(chandasamādhi)이며, 'adhipati'(지배)라는 단어를 생략하고 복합어를 만든 것으로 이해된다. 또는 'adhipati'라는 단어의 의미를 보여주는 것에 따라, 열의를 원인으로 하거나 열의가 탁월한 삼매가 열의 삼매이다. 그러므로 "열의 삼매와 노력의 형성, 즉 으뜸이 된 형성들을 구비하여"라고 설할 것이니, 그것을 가져와서 연결해야 한다. 'Padhānabhūtā'란 정진(vīriya)이 된 것이다. 어떤 이들은 "상속된 형성(saṅkhatasaṅkhāra) 등을 배제하기 위해 'padhāna'(노력/으뜸)를 취한 것이다"라고 말한다. 또는 저마다의 특별한 상태를 형성하기 때문에 'saṅkhāra'(형성)이며, 이는 모든 정진을 의미한다. 그중에서 네 가지 역할을 수행하는 것에서 그 외의 것을 배제하기 위해 'padhāna'라는 말을 취한 것이다. 열의가 열의 삼매와 노력의 형성을 구비한 것처럼, 이와 같이 열의 삼매도 열의와 노력의 형성을 구비한 것이다. 노력의 형성 또한 열의와 열의 삼매를 구비한 것이므로, 세 구절 모두에 'samannāgata'(구비한)라는 단어를 연결해야 한다. 그러므로 열의 등 세 가지는 한 마음의 일어남에 포함되므로, 그 모든 법을 하나로 묶어 "이것을 ... 신족(iddhipāda)이라 한다"라고 설해진 것이다. 이와 같이 여기서는 열의 등만이 신족임을 설하였으나, 위방가(Vibhaṅga, 분별론)에서는 그것들의 성취(iddhi) 상태와 상응하는 법들의 신족 상태를 설했음을 보여주기 위해 "iddhipādavibhaṅge pana(신족분별에서는 그러나)" 등을 말하였다.

---

อิทานิ เนสํ อิทฺธิปาทตาปิ สมฺภวตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อปิจา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ฉนฺทญฺหิ ภาวยโต ปธานํ กตฺวา ภาเวนฺตสฺส ตถา ปวตฺตปุพฺพาภิสงฺขารวเสน อิชฺฌมาโน ฉนฺโท อิทฺธิ นาม, ตสฺส นิสฺสยภูตา ปธานสงฺขารา อิทฺธิปาโท นาม. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. ตถา ภาวยนฺตสฺส มุขฺยตามตฺตํ สนฺธาย วุตฺตํ, อิชฺฌนตฺโถ ปน สพฺเพสํ สมานนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สมฺปยุตฺต…เป… อิชฺฌนฺติเยวา’’ติ อาห.

이제 그것들에게 신족의 상태 또한 성립함을 보여주기 위해 "apicā(게다가)" 등을 말하였다. 거기서 열의를 닦는 자에게 노력을 기울여 닦는 자의 그와 같이 전개된 이전의 유의 형성(pubbābhisaṅkhāra)의 힘에 의해 성취되는 열의를 'iddhi'(성취/신통)라 하며, 그것의 의지처가 되는 노력의 형성을 'iddhipāda'(신족/성취의 토대)라 한다. 나머지 두 가지(정진, 마음)에서도 이와 같은 방식이다. 그와 같이 닦는 자에게 (그 법이) 주된 것임을 염두에 두고 설해진 것이지만, 성취되는 의미는 모두에게 공통됨을 보여주기 위해 "상응하는... 성취될 뿐이다"라고 하였다.

---

อิทฺธิปาเท อสงฺกรโต ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ฉนฺทาทโยติ ฉนฺทสมาธิปธานสงฺขารา. เสสิทฺธิปาเทสูติ วีริยิทฺธิปาทาทีสุ. ตตฺถ วีริยสมาธิปธานสงฺขารสมนฺนาคโตติ ทฺวิกฺขตฺตุํ วีริยํ อาคตํ, ตตฺถ ปุริมํ สมาธิวิเสสํ, วีริยาธิปติสมาธิ เอว วีริยสมาธีติ ทุติยํ สมนฺนาคมงฺคทสฺสนํ. ทฺเวเยว หิ สพฺพตฺถ สมนฺนาคมงฺคานิ สมาธิ ปธานสงฺขาโร จ, ฉนฺทาทโย สมาธิวิเสสนานิ, ปธานสงฺขาโร ปน ปธานวจเนเนว วิเสสิโต, น ฉนฺทาทีหีติ น อิธ วีริยาธิปติตา ปธานสงฺขารสฺส วุตฺตา โหติ. วีริยญฺจ สมาธึ วิเสเสตฺวา ฐิตเมว สมนฺนาคมงฺควเสน ปธานสงฺขารวจเนน วุตฺตนฺติ นาปิ ทฺวีหิ วีริเยหิ สมนฺนาคโม วุตฺโต โหติ. ยสฺมา ปน ฉนฺทาทีหิ วิสิฏฺโฐ สมาธิ, ตถาปิ วิสิฏฺเฐเนว จ เตน สมฺปยุตฺโต ปธานสงฺขาโร เสสธมฺมา จ, ตสฺมา สมาธิวิเสสนานํ วเสน จตฺตาโร อิทฺธิปาทา วุตฺตา, วิเสสนภาโว จ ฉนฺทาทีนํ ตํตํอวสฺสยทสฺสนวเสน โหตีติ ‘‘ฉนฺทสมาธิ…เป… อิทฺธิปาโท’’ติ เอตฺถ นิสฺสยตฺเถปิ ปาท-สทฺเท อุปาทายฏฺเฐน ฉนฺทาทีนํ อิทฺธิปาทตา วุตฺตา โหติ, เตเนว อภิธมฺเม อุตฺตรจูฬภาชนิเย ‘‘จตฺตาโร อิทฺธิปาทา ฉนฺทิทฺธิปาโท’’ติอาทินา (วิภ. ๔๕๗) ฉนฺทาทีนํเยว อิทฺธิปาทตา วุตฺตา, ปญฺหปุจฺฉเก จ – ‘‘จตฺตาโร อิทฺธิปาทา อิธ ภิกฺขุ ฉนฺทสมาธี’’ติอาทินาว (วิภ. ๔๓๑) อุทฺเทสํ กตฺวาปิ ปุน ฉนฺทาทีนํเยว กุสลาทิภาโว [Pg.512] วิภตฺโต. อุปายิทฺธิปาททสฺสนตฺถเมว หิ นิสฺสยิทฺธิปาททสฺสนํ กตํ, อญฺญถา จตุพฺพิธตา น โหตีติ อยเมตฺถ ปาฬิวเสน อตฺถวินิจฺฉโย. ตตฺถ อุปายิทฺธิปาททสฺสนตฺถเมวาติ ฉนฺทาทิเก ธุเร เชฏฺฐเก ปุพฺพงฺคเม กตฺวา นิพฺพตฺติตสมาธิ ฉนฺทาธิปติสมาธีติ ฉนฺทาทีนํ อิทฺธิยา อธิคมูปายทสฺสนํ อุปายิทฺธิปาททสฺสนํ, ตทตฺถเมว ‘‘ตถาภูตสฺส เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ’’ติ ตตฺถ ตตฺถ ปาฬิยํ นิสฺสยิทฺธิปาททสฺสนํ กตํ ฉนฺทาทิวิสิฏฺฐานํเยว เวทนากฺขนฺธาทีนํ อธิปฺเปตตฺตา. เอวญฺเจตํ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพํ, อญฺญถา เกวลํ อิทฺธิสมฺปยุตฺตานํเยว ขนฺธานํ วเสน อิทฺธิปาทภาเว คยฺหมาเน เตสํ จตุพฺพิธตา น โหติ วิเสสการณภาวโตติ อธิปฺปาโย.

신족(iddhipāda)을 혼동 없이 보여주기 위해 ‘또한(apicā)’ 등이 설해졌다. 거기서 ‘욕(欲) 등’은 욕삼매근행성(欲三昧勤行成, chanda-samādhi-padhāna-saṅkhāra)이다. ‘그 밖의 신족들에서’는 정진신족(vīriyiddhipāda) 등을 말한다. 거기서 ‘정진삼매근행성을 갖춘’이라는 말은 정진이 두 번 나오는데, 앞의 것은 삼매의 차별인 정진 증장 삼매(vīriyādhipati-samādhi)이며, ‘정진삼매’라는 뒤의 것은 구족된 구성 요소를 보여주는 것이다. 왜냐하면 모든 곳에서 삼매와 근행성(padhāna-saṅkhāra)이라는 두 가지만이 구족된 구성 요소이고, 욕(欲) 등은 삼매의 차별을 나타내는 것들이기 때문이다. 근행성은 ‘근행’이라는 말 자체로 차별화될 뿐 욕 등에 의해 차별화되는 것이 아니므로, 여기서는 근행성에 대해 정진이 증장된 상태(vīriyādhipatitā)를 말한 것이 아니다. 또한 정진과 삼매를 차별하여 확립된 것을 구족된 구성 요소의 관점에서 근행성이라는 말로 표현한 것이지, 두 가지 정진을 구족함을 말한 것도 아니다. 그러나 욕 등에 의해 차별화된 것이 삼매이고, 또한 그 차별화된 것과 결합된 것이 근행성과 나머지 법들이기 때문에, 삼매를 차별하는 것들에 의해 네 가지 신족이 설해진 것이다. 욕 등이 차별화되는 근거는 각각의 의지처를 보여주는 관점에서 이루어지므로, ‘욕삼매... 신족’이라는 구절에서 의지하는 의미를 가진 ‘파다(pāda)’라는 단어를 사용하여 (삼매의) 근거가 되는 의미에서 욕 등의 신족성(iddhipādatā)이 설해진 것이다. 그렇기 때문에 아비담마의 웃타라쭐라바장니야(Uttaracūḷabhājaniya)에서 ‘네 가지 신족은 욕신족이다’ 등(Vibha. 457)으로 욕 등의 신족성을 설하였고, 질문을 던지는 부분(Pañhapucchaka)에서도 ‘네 가지 신족은 여기 수행자가 욕삼매...’ 등(Vibha. 431)으로 요강을 설정한 뒤에 다시 욕 등의 유루·무루의 상태를 분석한 것이다. 방편신족(upāyiddhipāda)을 보여주기 위해 의지신족(nissayiddhipāda)을 보여준 것이며, 그렇지 않으면 네 가지 부류가 성립되지 않기 때문에 이것이 여기서 경의 말씀(pāḷi)에 따른 의미의 판별이다. 거기서 ‘방편신족을 보여주기 위함’이란, 욕 등을 주도적인 것(dhura), 으뜸가는 것(jeṭṭhaka), 앞장서는 것(pubbaṅgame)으로 하여 생겨난 삼매가 욕증장삼매(chandādhipatisamādhi)라는 것이며, 욕 등이 신통을 얻는 방편임을 보여주는 것이 방편신족을 보여주는 것이다. 그것을 위해 경 곳곳에서 ‘그러한 자의 수온(vedanākkhandho)... 식온(viññāṇakkhandho)’이라고 의지신족을 보여준 것은 욕 등으로 차별화된 수온 등만을 의도했기 때문이다. 이와 같이 받아들여야 한다. 그렇지 않고 단순히 신통과 결합된 온(khandha)들의 관점에서만 신족의 상태를 취한다면, 차별화되는 원인이 없으므로 그것들의 네 가지 부류가 성립되지 않는다는 것이 그 취지이다.

---

เกจีติ อุตฺตรวิหารวาสิโน. อนิพฺพตฺโตติ เหตุปจฺจเยหิ น นิพฺพตฺโต, น สภาวธมฺโม, ปญฺญตฺติมตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. วาทมทฺทนตฺถาย โหติ, อภิธมฺเม จ อาคโต อุตฺตรจูฬวาโรติ โยชนา. จตฺตาโร อิทฺธิปาทาติอาทิ อุตฺตรจูฬวารทสฺสนํ. อิเม ปน อุตฺตรจูฬวาเร อาคตา อิทฺธิปาทา.

‘어떤 이들’은 웃타라비하라(Uttaravihāra) 거주자들이다. ‘생겨나지 않은 것’은 원인과 조건들에 의해 생겨나지 않은 것, 즉 자성법(sabhāvadhamma)이 아닌 단지 개념(paññatti)일 뿐이라는 취지이다. (이것은 그들의) 주장을 꺾기 위한 것이며, 아비담마에 전해지는 웃타라쭐라바라(Uttaracūḷavāra)에 연결된다. ‘네 가지 신족’ 등은 웃타라쭐라바라를 보여주는 것이다. 이것들은 웃타라쭐라바라에 전해지는 신족들이다.

---

รฏฺฐปาลตฺเถโร ฉนฺเท สติ กถํ นานุชานิสฺสนฺตีติ สตฺตาหานิ ภตฺตานิ อภุญฺชิตฺวา มาตาปิตโร อนุชานาเปตฺวา ปพฺพชิตฺวา ฉนฺทเมว นิสฺสาย อรหตฺตํ ปาปุณีติ อาห – ‘‘รฏฺฐปาลตฺเถโร ฉนฺทํ ธุรํ กตฺวา โลกุตฺตรธมฺมํ นิพฺพตฺเตสี’’ติ. โสณตฺเถโรติ สุขุมาลโสณตฺเถโร. โส หิ อายสฺมา อตฺตโน สุขุมาลภาวํ อจินฺเตตฺวา อติเวลํ จงฺกมเนน ปาเทสุ อุฏฺฐิเตสุปิ อุสฺสาหํ อวิสฺสชฺเชนฺโต วีริยํ ธุรํ กตฺวา โลกุตฺตรธมฺมํ นิพฺพตฺเตสิ. สมฺภุตตฺเถโร ‘‘จิตฺตวโต เจ อลมริยญาณทสฺสนวิเสโส อิชฺเฌยฺย, มยฺหํ อิชฺเฌยฺยาติ จิตฺตํ ธุรํ กตฺวา โลกุตฺตรธมฺมํ นิพฺพตฺเตสิ. โมฆราชา ‘‘ปญฺญวโต เจ มคฺคภาวนา อิชฺเฌยฺย, มยฺหํ อิชฺเฌยฺยา’’ติ ปญฺญาปุพฺพงฺคมํ ปญฺญาธุรํ ปญฺญาเชฏฺฐกํ กตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณีติ อาห ‘‘โมฆราชา วีมํสํ ธุรํ กตฺวา โลกุตฺตรธมฺมํ นิพฺพตฺเตสี’’ติ. อิทานิ เนสํ อริยานํ อุปฏฺฐานุสฺสาหมนฺตชาติสมฺปทํ นิสฺสาย รญฺโญ สนฺติเก ลทฺธวิเสเส อมจฺจปุตฺเต นิทสฺสนภาเวน ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถ ยถา’’ติอาทิมาห. เอตฺถ [Pg.513] จ ปุนปฺปุนํ ฉนฺทุปฺปาทนํ โตสนํ วิย โหตีติ ฉนฺทสฺส อุปฏฺฐานสทิสตา วุตฺตา, ถามภาวโต จ วีริยสฺส สูรตฺตสทิสตา, จินฺตนปฺปธานตฺตา จิตฺตสฺส มนฺตสํวิธานสทิสตา, โยนิโสมนสิการ-สมฺภูเตสุ กุสลธมฺเมสุ ปญฺญา เสฏฺฐาติ วีมํสาย ชาติสมฺปตฺติสทิสตา วุตฺตา.

랏타팔라 장로는 ‘욕구(chanda)가 있을 때 부모님께서 어찌 허락하지 않으시겠는가’라고 생각하며 7일 동안 식사를 하지 않고 부모님의 허락을 받아 출가하여 욕구에 의지하여 아라한과를 얻었으므로, ‘랏타팔라 장로는 욕구를 주도적인 것으로 삼아 출세간의 법을 성취했다’라고 하였다. 소나 장로는 수쿠말라 소나(Sukhumāla Soṇa) 장로이다. 그 존자는 자신의 유약함을 생각하지 않고 지나치게 경행을 하여 발에 종기가 났음에도 노력을 포기하지 않고 정진(vīriya)을 주도적인 것으로 삼아 출세간의 법을 성취했다. 삼부타 장로는 ‘마음(citta)이 있는 자에게 성스러운 지견의 특별함이 이루어진다면 나에게도 이루어질 것이다’라고 마음을 주도적인 것으로 삼아 출세간의 법을 성취했다. 모가라자 장로는 ‘지혜(paññā)가 있는 자에게 도의 수행이 이루어진다면 나에게도 이루어질 것이다’라고 지혜를 앞세우고 지혜를 주도적인 것으로 삼으며 지혜를 으뜸으로 삼아 아라한과를 얻었으므로, ‘모가라자 장로는 검토(vīmaṃsā)를 주도적인 것으로 삼아 출세간의 법을 성취했다’라고 하였다. 이제 이 성자들의 시중(upaṭṭhāna), 용맹(ussāha), 의논(manta), 가문의 풍요(jātisampada)에 의지하여 왕의 곁에서 특별한 지위를 얻은 신하의 아들들을 예로 들어 보여주기 위해 ‘거기서 마치’ 등을 설하였다. 여기서 거듭하여 욕구를 일으키는 것이 기쁘게 하는 것과 같으므로 욕구를 시중드는 것과 같다고 하였고, 굳건함 때문에 정진을 용맹함과 같다고 하였으며, 생각하는 것이 주가 되므로 마음을 의논하여 계획하는 것과 같다고 하였고, 올바른 주의(yoniso manasikāra)에서 생겨난 유익한 법들 중에서 지혜가 으뜸이므로 검토를 가문의 풍요와 같다고 설하였다.

---

๔. โมคฺคลฺลานสุตฺตวณฺณนา

4. 목갈라나 경 주석

---

๘๒๖. อุทฺธจฺจปกติกาติ วิกฺขิตฺตสภาวา, วิพฺภนฺตจิตฺตาติ อตฺโถ. อนวฏฺฐิตตาย วิปฺผนฺทิตจิตฺตตาย วิปฺผนฺทมานจิตฺตา. ตุจฺฉตาย นโฬ วิยาติ นโฬ, มาโน, อุคฺคโต นโฬ เอเตสนฺติ อุนฺนฬาติ อาห – ‘‘อุนฺนฬาติ…เป… วุตฺตํ โหตี’’ติ. จปลาติ จาปลฺยตา นาม โลลภาโว. มุราติ ขรวจนา, ผรุสวจนาติ อตฺโถ. วิกิณฺณวาจา นาม สมฺผปฺปลาปิโนติ วุตฺตํ ‘‘อสํยตวจนา’’ติอาทิ. ปฏิปตฺติธมฺเม ปมุฏฺฐา วินฏฺฐา ปฏิวินฏฺฐา สติ เอเตสนฺติ มุฏฺฐสตีติ อาห – ‘‘นฏฺฐสฺสติโน’’ติ. อุพฺภนฺตจิตฺตาติ สมาธิโน อภาเวน อุทฺธจฺเจเนว อุปรูปริ ภนฺตจิตฺตา. ปากตินฺทฺริยา อภาวิตกายตาย คามทารกา วิย ปกติภูตอินฺทฺริยา. เนโม วุจฺจติ ภูมิยา พทฺธภาวนิมิตฺตปเทโส, คมฺภีโร เนโม เอตสฺสาติ คมฺภีรเนโม. สุฏฺฐุ นิขาโตติอาทิ ตสฺส ปาทสฺส สุปฺปติฏฺฐิตภาวทสฺสนํ.

826. ‘들뜸을 본성으로 하는 자들’은 산란한 성품을 가진 자들이며, 마음이 휘둘리는 자들이라는 뜻이다. 안정되지 못하고 요동치는 마음 상태이기에 요동치는 마음을 가진 자들이다. 텅 비어 있음이 갈대와 같으므로, 갈대(naḷo) 즉 자만(māno)이 솟아오른(uggao) 자들이라는 의미에서 ‘거만한 자들(unnaḷā)’이라고 하였기에 ‘거만한 자들이란... 설해진 것이다’라고 하였다. ‘경솔한 자들(capalā)’이란 경솔함 즉 탐닉하는 상태를 말한다. ‘거친 자들(murā)’은 거친 말을 하는 자들, 즉 상스러운 말을 하는 자들이라는 뜻이다. ‘말이 흩어진 자들’이란 잡담을 일삼는 자들을 말하므로 ‘말을 절제하지 못하는 자들’ 등으로 설해졌다. 수행법(paṭipattidhamma)을 잊어버리고 잃어버리고 완전히 상실한 기억을 가진 자들이라는 의미에서 ‘마음챙김을 놓친 자들(muṭṭhasatī)’이라고 하였기에 ‘기억을 잃은 자들’이라고 하였다. ‘정신이 나간 자들(ubhantacittā)’은 삼매가 없으므로 들뜸으로 인해 마음이 위로 계속해서 방황하는 자들이다. ‘감관이 드러난 자들’은 몸을 닦지 않았기 때문에 마을 아이들처럼 감관이 가다듬어지지 않은 본래 상태 그대로인 자들이다. ‘네모(nemo)’는 땅에 박힌 건물의 기초 부위를 말하는데, 그 기초가 깊은 것을 ‘네모가 깊은 것(gambhīranemo)’이라 한다. ‘잘 박힌 것’ 등은 그 기둥의 발이 잘 고정된 상태를 보여주는 것이다.

---

๕. อุณฺณาภพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา

5. 운나바 바라문 경 주석

---

๘๒๗. ปหานตฺถนฺติ อนุปฺปาทปหานตฺถํ.

827. ‘버리기 위함’이란 (번뇌가) 다시 생겨나지 않도록 버리기 위함이다.

---

๙. อิทฺธาทิเทสนาสุตฺตวณฺณนา

9. 신통 등 설법 경 주석

---

๘๓๑. อภิญฺญาปาทกํ จตุตฺถชฺฌานํ อธิปฺเปตํ ‘‘อิทฺธิลาภาย ปวตฺตตี’’ติ วจนโต.

831. “신통을 얻기 위해 나아간다”는 말씀에 따라 신통의 토대가 되는 제4선을 의미한다.

---

๑๐. วิภงฺคสุตฺตวณฺณนา

10. 분석 경 주석

---

๘๓๒. ฉนฺทํ อุปฺปาเทตฺวาติ ภาวนาฉนฺทํ อุปฺปาเทตฺวา. ลีนากาโรติ ภาวนาจิตฺตสฺส ลยาปตฺติ. โกสชฺเชน โวกิณฺณาปชฺชนํ วุตฺตํ.

832. ‘열의를 일으켜서(Chandaṃ uppādetvā)’라는 것은 수행에 대한 열의를 일으킨 것을 의미한다. ‘위축된 모습(Līnākāro)’이란 수행하는 마음이 침체에 빠진 것이다. 게으름과 뒤섞인 상태에 도달한 것을 말한다.

---

เอวํ [Pg.514] ปสาทาภาเวน จิตฺตสฺส วิกฺเขปาปตฺติ, ตตฺถ ปสาทุปฺปาทเนน ยํ สมฺปหํสนํ อิจฺฉิตพฺพํ, ตสฺส อุปฺปาทนาการํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘โส พุทฺธธมฺมสงฺฆคุเณ อาวชฺเชตฺวา’’ติอาทิ. วตฺถุกาเม อารพฺภ วิกฺขิตฺโต ปุนปฺปุนํ วิกฺขิตฺโต โหติเยวาติ วุตฺตํ ‘‘อนุวิกฺขิตฺโต’’ติ. อุปฺปถํ ปฏิปนฺนสฺส จิตฺตสฺส ทณฺฑนฏฺเฐน นิคฺคณฺหนฏฺเฐน สุตฺตานิ เอว ทณฺโฑติ สุตฺตทณฺโฑ, เตน สุตฺตทณฺเฑน จิตฺตํ ตชฺเชตฺวา. ปญฺจกามคุเณ อารพฺภ ปวตฺโต จิตฺตวิกฺเขโป ปุนปฺปุนํ อุปฺปชฺชเตวาติ วุตฺตํ ‘‘อนุวิกฺขิตฺโต อนุวิสโฏ’’ติ.

이와 같이 청정한 믿음(pasāda)이 없으므로 마음이 산란함에 빠지게 되는데, 거기에서 청정한 믿음을 일으킴으로써 얻고자 하는 환희(sampahaṃsana)를 일으키는 양상을 보이기 위해 “그는 부처님·가르침·승가의 공덕을 반조하여” 등이 설해졌다. 감각적 욕망의 대상(vatthukāme)에 대해 산란해진 마음이 반복해서 산란해지는 것을 ‘따라 산란해진(anuvikkhitto)’이라고 한다. 잘못된 길로 접어든 마음을 벌한다는 의미에서, 혹은 제압한다는 의미에서 경전(sutta) 자체가 매(daṇḍa)이므로 ‘경전의 매(suttadaṇḍo)’라고 하며, 그 경전의 매로 마음을 꾸짖어서이다. 다섯 가지 감각적 욕망의 대상(pañcakāmaguṇe)에 대해 일어난 마음의 산란함이 반복해서 일어나는 것을 ‘따라 산란하고 따라 흩어진(anuvikkhitto anuvisaṭo)’이라고 한다.

---

ปุเรปจฺฉาภาโว กมฺมฏฺฐานสฺส มนสิการวเสน อุคฺคหวเสน วาติ ตทุภยํ ทสฺเสตุํ ‘‘กถ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. อติลีนาทีสุ จตูสุ ฐาเนสูติ อติลีนาติปคฺคหิตสํขิตฺตอนุวิกฺขิตฺตสญฺญิเตสุ จตูสุ ฐาเนสุ. ตตฺถ ภาวนํ อนชฺโฌคาเหตฺวาว สงฺโกโจ อติลีนตา, อชฺโฌคาเหตฺวา อนฺโต สงฺโกโจ สํขิตฺตตา, อนฺโตสงฺเขโป อติปคฺคหิตตา, อจฺจารทฺธวีริยตา อนุวิกฺขิตฺตตา. พหิทฺธา วิสมวิตกฺกานุภาวนํ อาปชฺชนฺโต ทฺวตฺตึสาการวเสน อฏฺฐิกสญฺญาวเสน วา คเหตพฺพนฺติ อาห – ‘‘สรีรวเสน เวทิตพฺพ’’นฺติ. เตนาห ‘‘อุทฺธํ ปาทตลา’’ติอาทิ (ที. นิ. ๒.๓๗๗; ม. นิ. ๑.๑๑๐).

명상 주제(kammaṭṭhāna)를 주의 기울임(manasikāra)에 따라서나 익힘(uggaha)에 따라서 전후 관계가 있는지를 두 가지 모두 보이기 위해 “어떻게” 등이 설해졌다. ‘지나치게 위축된 것 등의 네 가지 경우(catūsu ṭhānesu)’란 지나치게 위축됨(atilīna), 지나치게 분발함(atipaggahita), 침체됨(saṃkhitta), 산란함(anuvikkhitta)이라 불리는 네 가지 경우를 말한다. 거기서 수행에 몰입하지 못하고 오그라든 것이 ‘지나치게 위축됨’이고, 몰입했으나 안으로 오그라든 것이 ‘침체됨’이며, 안으로 수축된 것이 ‘지나치게 분발함’이며, 너무 과도하게 정진하는 것이 ‘산란함’이다. 외부로 그릇된 사유를 경험하게 될 때는 32가지 양상(dvattiṃsākāra)이나 해골의 인식(aṭṭhikasaññā)에 따라 파악해야 한다고 해서 “몸에 따라서 알아야 한다”라고 하였다. 그래서 “발바닥 아래에서부터 위로” 등이 설해졌다.

---

อญฺญมญฺญํ อสงฺกรโต อากิรียนฺติ ปการโต ฐปียนฺตีติ อาการา, ภาคาติ อาห – ‘‘เยหิ อากาเรหีติ เยหิ โกฏฺฐาเสหี’’ติ. ลิงฺคียติ สลฺลกฺขียตีติ ลิงฺคํ, สณฺฐานํ. นิมียติ นิทฺธาเรตฺวา ปริจฺฉินฺทียตีติ นิมิตฺตํ, อุปฏฺฐานํ. โย ภิกฺขูติอาทิ อาโลกสญฺญํ โย อุคฺคณฺหาติ, ตํ ทสฺสนํ. องฺคเณติ วิวฏงฺคเณ. อาโลกสญฺญํ มนสิกโรติ รตฺติยํ. วีริยาทีสุปีติ ยถา ‘‘อิธ ภิกฺขุ ฉนฺทํ อุปฺปาเทตฺวา’’ติ ฉนฺเท วิตฺถารนโย วุตฺโต, วีริยาทีสุปิ เอโส เอว วิตฺถารนโย โยเชตพฺโพ.

서로 뒤섞이지 않게 배치되고 종류별로 놓인 것을 ‘양상(ākāra)’이라 하며, 부분(bhāga)을 뜻하므로 “어떤 양상들로써라는 것은 어떤 부분들로써”라고 하였다. 특징지어지고 표시되는 것을 ‘형태(liṅga)’ 즉 외양(saṇṭhāna)이라 한다. 구별되고 한정되어 인식되는 것을 ‘표상(nimitta)’ 즉 나타남(upaṭṭhāna)이라 한다. “어떤 비구가” 등은 빛의 인식(ālokasañña)을 익히는 자에 대한 설명이다. ‘마당에서(aṅgaṇe)’란 탁 트인 마당에서를 말한다. 밤에 빛의 인식을 마음에 잡도리한다. ‘정진 등에서도’라는 것은 “여기 비구가 열의를 일으켜”라고 열의(chanda)에서 상세한 방식이 설해진 것처럼, 정진 등에서도 이와 동일한 상세한 방식을 적용해야 한다는 것이다.

---

ปาสาทกมฺปนวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

미가라자마따 궁전 진동의 품(Pāsādakampanavagga)의 주해가 끝났다.

---

๓. อโยคุฬวคฺโค

3. 쇠공의 품(Ayoguḷavagga)

---

๒. อโยคุฬสุตฺตวณฺณนา

2. 쇠공 경(Ayoguḷasutta)의 주해

---

๘๓๔. อิมินา จตุมหาภูตมเยนาติ อิมินา สพฺพโลกปจฺจกฺเขน จตูหิ มหาภูเตหิ นิพฺพตฺเตน จตุมหาภูตมเยน. มโนมโย ปน นิมฺมิตกาโย [Pg.515] ภควโต รุจิวเสน ปเรสํ ปจฺจกฺโข โหติ. โอมาตีติ อวมาติ. อว-ปุพฺโพ หิ มา-สทฺโท สตฺติอตฺโถปิ โหตีติ ‘‘ปโหติ สกฺโกตี’’ติ อตฺโถ วุตฺโต. อสมฺภินฺนปทนฺติ อสาธารณปทํ อญฺญตฺถ อนาคตตฺตา. กายสฺส จิตฺเต สโมทหนํ อาโรปนํ ตนฺนิสฺสิตตากรณญฺจ อตฺถโต จิตฺตคติยา ปวตฺตนเมวาติ อาห ‘‘จิตฺตคติยา เปเสตี’’ติ.

834. “이 네 가지 대종으로 이루어진 몸으로(iminā catumahābhūtamayena)”라는 것은 온 세상에 분명하게 드러나는, 네 가지 대종에서 생겨난 이 네 가지 대종으로 이루어진 몸을 말한다. 반면 마음으로 만든(manomayo) 변화된 몸(nimmitakāyo)은 세존의 뜻에 따라 다른 사람들에게 드러나게 된다. ‘오마띠(omāti)’는 ‘아와마띠(avamāti)’이다. ‘아와(ava)’라는 접두사가 붙은 ‘마(mā)’라는 말은 능력의 의미도 있으므로 “능력이 있다, 할 수 있다”라는 뜻으로 설명되었다. ‘섞이지 않은 말(asambhinnapada)’이란 다른 곳에는 나오지 않는 특별한 단어(asādhāraṇapada)를 의미한다. 몸을 마음에 일치시키고 올리는 것, 그리고 몸을 마음에 의지하게 하는 것은 실질적으로 마음의 움직임에 따라 나아가는 것이므로 “마음의 움직임에 따라 보낸다”라고 하였다.

---

ตตฺถ จิตฺตคติคมนํ นาม จิตฺตวเสน กายสฺส ปริณามเนน ‘‘อยํ กาโย อิมํ จิตฺตํ วิย โหตู’’ติ กายสฺส จิตฺเตน สมานคติกตาฐปนํ. กถํ ปน กาโย ทนฺธปวตฺติโก ลหุปวตฺตินา จิตฺเตน สมานคติโก โหตีติ? น สพฺพถา สมานคติโก. ยเถว หิ กายวเสน จิตฺตปริณามเน จิตฺตํ สพฺพถา กาเยน สมานคติกํ น โหติ. น หิ กทาจิ ตํ สภาวสิทฺเธน อตฺตโน ขเณน อวตฺติตฺวา ทนฺธวุตฺติกสฺส รูปธมฺมสฺส วเสน ปวตฺติตุํ สกฺโกติ, ‘‘อิทํ จิตฺตํ อยํ กาโย วิย โหตู’’ติ ปน อธิฏฺฐาเนน ทนฺธคติกสฺส กายสฺส อนุวตฺตนโต ยาว อิจฺฉิตฏฺฐานปฺปตฺติ, ตาว กายคติอนุโลเมเนว หุตฺวา สนฺตานวเสน ปวตฺตมานํ จิตฺตํ กายคติยา ปริณามิตํ นาม โหติ. เอวํ ‘‘อยํ กาโย อิทํ จิตฺตํ วิย โหตู’’ติ อธิฏฺฐาเนน ปเคว สุขลหุสญฺญาย สมฺปาทิตตฺตา อภาวิติทฺธิปาทานํ วิย ทนฺธํ อวตฺติตฺวา ยถา ลหุกํ กติปยจิตฺตวาเรเนว อิจฺฉิตฏฺฐานปฺปตฺติ โหติ, เอวํ ปวตฺตมาโน กาโย จิตฺตคติยา ปริณามิโต นาม โหติ, น เอกจิตฺตกฺขเณเนว อิจฺฉิตฏฺฐานปฺปตฺติยา, เอวญฺจ กตฺวา พาหาสมิญฺชนปสารณูปมาปิ อุปจาเรน วินา สุฏฺฐุตรํ ยุตฺตา โหตีติ. อญฺญถา ธมฺมตาวิโลมตา สิยา, นาปิ ธมฺมานํ ลกฺขณญฺญถตฺตํ อิทฺธิพเลน กาตุํ สกฺกา, ภาวญฺญถตฺตเมว ปน กาตุํ สกฺกาติ.

거기서 마음의 움직임에 따라 가는 것이란 마음에 의한 몸의 변화를 통해 “이 몸이 이 마음과 같이 되기를”이라 하며 몸을 마음과 동일한 움직임에 있게 하는 것이다. 그렇다면 어떻게 느리게 움직리는 몸이 빠르게 움직이는 마음과 동일한 움직임이 되는가? 전적으로 동일한 움직임이 되는 것은 아니다. 몸에 의한 마음의 변화에서 마음이 전적으로 몸과 동일한 움직임이 되지 않는 것과 같다. 마음은 본성상 성립된 자신의 찰나를 벗어나서 느리게 움직이는 물질적 현상(rūpadhamma)의 힘에 따라 진행될 수 없기 때문이다. “이 마음이 이 몸과 같이 되기를”이라는 결심(adhiṭṭhāna)에 의해 느리게 움직이는 몸을 따르기 때문에, 원하는 장소에 도착할 때까지 몸의 움직임에 순응하여 상속(santāna)의 과정으로 진행되는 마음을 ‘몸의 움직임에 따라 변화된 것’이라 한다. 이와 같이 “이 몸이 이 마음과 같이 되기를”이라는 결심에 의해 미리 행복하고 가벼운 인식(sukhalahusaññā)으로 성취되었기에, 신족통을 닦지 못한 자들처럼 느리게 움직이지 않고 가볍게 단 몇 번의 마음의 과정만으로 원하는 장소에 도착하게 된다. 이처럼 진행되는 몸을 ‘마음의 움직임에 따라 변화된 것’이라 하며, 단 한 번의 마음 찰나만으로 원하는 장소에 도달하는 것은 아니다. 이와 같이 할 때 팔을 굽혔다 펴는 비유도 비유적인 표현을 쓰지 않더라도 매우 적절하게 성립된다. 그렇지 않으면 법의 이치(dhammatā)에 어긋나게 될 것이다. 법들의 고유한 성질(lakkhaṇa)을 신통력으로 바꿀 수는 없으며, 상태의 변화(bhāvaññathatta)만을 일으킬 수 있을 뿐이다.

---

๓-๑๐. ภิกฺขุสุตฺตาทิวณฺณนา

3-10. 비구 경(Bhikkhusutta) 등의 주해

---

๘๓๕-๘๔๒. ‘‘ทฺวินฺนํ ผลาน’’นฺติ อาคตสุตฺตํ สนฺธาย ‘‘ทฺเว ผลานิ อาทึ กตฺวา’’ติ วุตฺตํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

835-842. “두 가지 과보(dvinnaṃ phalānaṃ)”라고 전승된 경을 근거로 “두 가지 과보를 시작으로”라고 설해졌다. 나머지는 쉽게 알 수 있다.

---

อโยคุฬวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

쇠공의 품(Ayoguḷavagga)의 주해가 끝났다.

---

อิทฺธิปาทสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

신족 상윳따(Iddhipādasaṃyutta)의 주해가 끝났다.

---

๘. อนุรุทฺธสํยุตฺตํ

8. 아누룻다 상윳따(Anuruddhasaṃyutta)

---

๑. รโหคตวคฺโค

1. 홀로 감의 품(Rahogatavagga)

---

๑-๒. ปฐมรโหคตสุตฺตาทิวณฺณนา

1-2. 첫 번째 홀로 감 경(Paṭhamarahogatasutta) 등의 주해

---

๘๙๙-๙๐๐. ฉตฺตึสาย [Pg.516] ฐาเนสูติ อชฺฌตฺตํ กาเย สมุทยธมฺมานุปสฺสี, วโย, สมุทยวโย, พหิทฺธา สมุทโย, วโย, สมุทยวโย, อชฺฌตฺตพหิทฺธา สมุทโย, วโย, สมุทยวยธมฺมานุปสฺสีติ นว อนุปสฺสนา, ตถา เวทนาย จิตฺเต ธมฺเมสูติ เอวํ ฉตฺตึสาย ฐาเนสุ. ทุติเย ทฺวาทสสุ ฐาเนสูติ กาเย อชฺฌตฺตํ พหิทฺธา อชฺฌตฺตพหิทฺธา, เวทนาย จิตฺเต ธมฺเมสูติ เอวํ ทฺวาทสสุ ฐาเนสุ.

899-900. ‘서른여섯 가지 경우에서’란 안으로 몸에서 일어남의 성질을 관찰함, 사라짐, 일어남과 사라짐, 밖으로 일어남, 사라짐, 일어남과 사라짐, 안팎으로 일어남, 사라짐, 일어남과 사라짐의 관찰이라는 아홉 가지 관찰이 있고, 이와 같이 느낌, 마음, 법에서도 그러하므로 서른여섯 가지 경우가 된다. 두 번째에서 ‘열두 가지 경우에서’란 몸에서 안으로, 밖으로, 안팎으로의 세 가지가 있고, 느낌, 마음, 법에서도 그러하므로 열두 가지 경우가 된다.

---

๓. สุตนุสุตฺตวณฺณนา

3. 수따누 경(Sutanusutta)의 주해

---

๙๐๑. อิมาย ปาฬิยาติ อิมาย หีนตฺติกปาฬิยา. อิเม ธมฺมา หีนา ลามกฏฺเฐน. อิเม ธมฺมา มชฺฌิมา หีนปณีตานํ มชฺเฌ ภวาติ. อุตฺตมฏฺเฐน อตฺตปฺปกฏฺเฐน ปธานภาวํ นีตาติ ปณีตา.

901. “이 본문(pāḷi)으로”라는 것은 이 하급의 삼법(hīnattika) 본문을 말한다. 이 법들은 천하다는 의미에서 ‘하(hīna)’이다. 이 법들은 하급과 수승함의 중간에 있으므로 ‘중(majjhima)’이다. 최상의 의미로, 자기 자신을 가장 높여 주된 상태로 이끌었기에 ‘수승함(paṇīta)’이라 한다.

---

๔-๗. ปฐมกณฺฑกีสุตฺตาทิวณฺณนา

4-7. 첫 번째 가시나무 숲 경(Paṭhamakaṇḍakīsutta) 등의 주해

---

๙๐๒-๙๐๕. กณฺฑกา เอติสฺสา อตฺถีติ กณฺฑกี, กรมนฺทคจฺโฉ. โอสธิภาวาเปกฺขาย อิตฺถิลิงฺคนิทฺเทโส, ตพฺพหุลตาย ตํ วนํ ‘‘กณฺฑกีวน’’นฺเตว ปญฺญายิตฺถ. สหสฺสโลกนฺติ สหสฺสจกฺกวาฬโลกํ. ทสจกฺกวาฬสหสฺสํ เอกาวชฺชนสฺส อาปาถํ อาคจฺฉติ ตถา อาโลกวฑฺฒนสฺส กตตฺตา.

902-905. 가시(kaṇḍaka)가 이것에 있다 하여 ‘깐다끼(kaṇḍakī)’, 즉 까라만다(karamanda) 나무를 말한다. 약초로서의 성질을 고려하여 여성 명사로 지칭되었으며, 그것이 아주 많기 때문에 그 숲은 ‘깐다끼와나(가시나무 숲)’라고 알려졌다. ‘천 가지 세상’이란 천 개의 세계관(cakkavāḷa)의 세상을 뜻한다. 광명을 증장시켰기 때문에 한 번 주의를 기울임으로써 만 개의 세계관이 그 대상의 범위에 들어온다.

---

๙. อมฺพปาลิวนสุตฺตวณฺณนา

9. 암바빨리 숲 경(Ambapālivanasutta)의 주해

---

๙๐๗. อรหตฺตภาวทีปกนฺติ อรหตฺตสฺส อตฺถิภาวทีปกํ. ‘‘อรหตฺตภาวทีปิก’’นฺติ วา ปาโฐ.

907. '아라한됨을 밝히는 것(Arahattabhāvadīpaka)'이란 아라한의 존재 상태를 밝히는 것을 말한다. 또는 '아라한됨을 밝히는 것(Arahattabhāvadīpika)'이라는 독법도 있다.

---

รโหคตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

홀로 감 품(Rahogata-vagga)에 대한 주석이 끝났다.

---

๒. ทุติยวคฺควณฺณนา

2. 두 번째 품에 대한 주석

---

๙๐๙-๙๒๒. ทสพลญาณนฺติ [Pg.517] ทสวิธพลญาณํ. เอกเทเสนาติ ปเทสวเสน. สาวกานมฺปิ อตฺตโน อภินีหารานุรูปํ ญาณํ ปวตฺตตีติ เต กาลปเทสวเสน เจว ยถาปริจยสตฺตปเทสวเสน จ ฐานานีติ ชานนฺติ, สมฺมาสมฺพุทฺธานํ ปน อนนฺตญาณตาย สพฺพตฺเถว อปฺปฏิหตเมว ญาณนฺติ อาห – ‘‘สพฺพญฺญุพุทฺธานํ ปนา’’ติอาทิ. เอตํ ทสพลญาณํ อนนฺตวิสยตฺตา นิปฺปเทสํ อนูนตาย สพฺพาการปริปูรํ.

909-922. '십력의 지혜(Dasabalañāṇa)'란 열 가지 종류의 힘의 지혜를 말한다. '일부분으로(Ekadesena)'란 부분적인 방식에 의해서라는 뜻이다. 제자들에게도 자신의 서원에 부합하는 지혜가 일어나므로, 그들은 시간의 부분에 의해서나 익숙한 중생들의 부분에 의해서 처(ṭhāna)들을 알지만, 정등각자들에게는 무한한 지혜가 있으므로 모든 곳에서 장애가 없는 지혜만이 있다고 '일체지자 부처님들에게는' 등으로 말씀하셨다. 이 십력의 지혜는 무한한 대상을 가지므로 부분적이지 않고, 결함이 없으므로 모든 측면에서 원만하다.

---

ทุติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

두 번째 품에 대한 주석이 끝났다.

---

อนุรุทฺธสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

아누룻다 상윳타(Anuruddhasaṃyutta)에 대한 주석이 끝났다.

---

๙. ฌานสํยุตฺตวณฺณนา

9. 선정 상윳타(Jhānasaṃyutta)에 대한 주석

---

๙๒๓. ฌานสํยุตฺตํ สุวิญฺเญยฺยเมว, มิสฺสกนฺติ วทนฺติ.

923. 선정 상윳타는 이해하기 매우 쉬우며, [다른 주제와] 섞여 있다고들 말한다.

---

ฌานสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

선정 상윳타에 대한 주석이 끝났다.

---

๑๐. อานาปานสํยุตฺตํ

10. 아나빠나 상윳타(Ānāpānasaṃyutta)

---

๑. เอกธมฺมวคฺโค

1. 한 가지 법 품(Ekadhamma-vagga)

---

๑. เอกธมฺมสุตฺตวณฺณนา

1. 한 가지 법 경(Ekadhamma-sutta)에 대한 주석

---

๙๗๗. เอตฺถาติ [Pg.518] เอตสฺมึ ปฐมสุตฺเต. วุตฺตเมว, ตสฺมา ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย.

977. '여기에(Ettha)'란 이 첫 번째 경에라는 뜻이다. 이미 설해진 것이므로, 거기서 설해진 방식대로 알아야 한다는 취지이다.

---

๖. อริฏฺฐสุตฺตวณฺณนา

6. 아릿타 경(Ariṭṭha-sutta)에 대한 주석

---

๙๘๒. โน-สทฺโท ปุจฺฉายํ, ตสฺมา นูติ อิมินา สมานตฺโถติ อาห ‘‘ภาเวถ นู’’ติ. กามจฺฉนฺโทติ วตฺถุกาเมสุ อิจฺฉาติ อาห ‘‘ปญฺจกามคุณิกราโค’’ติ. ทฺวาทสสุ อายตนธมฺเมสุ สปรสนฺตติปริยาปนฺเนสุ. อิมินา กามจฺฉนฺทปฺปหานกิตฺตเนน ปฏิฆสญฺญาปฏิวินยกิตฺตเนน จ อนาคามิมคฺคํ กเถติ ปญฺโจรมฺภาคิยสญฺโญชนสมุจฺเฉทสฺส พฺยากตตฺตา. วิปสฺสนํ ทสฺเสนฺโตติ ‘‘วิปสฺสนํ อนุยุญฺชถา’’ติ ทสฺเสนฺโต.

982. '노(no)'라는 단어는 질문에 쓰이며, 그러므로 '누(nu)'와 같은 의미라고 '닦고 있는가(bhāvetha nu)'라고 하였다. '감욕의 욕구(Kāmacchanda)'란 대상으로서의 욕망(vatthukāma)에 대한 바람이므로 '다섯 가지 가욕락에 대한 탐욕(pañcakāmaguṇikarāgo)'이라고 하였다. 자신과 타인의 상속에 포함된 열두 가지 처의 법들에서, 이 감욕의 욕구를 버림을 언급하고 저항의 지각을 제거함을 언급함으로써 불환과(Anāgāmi-magga)를 말씀하시니, 다섯 가지 낮은 단계의 결박(pañcorambhāgiyasaññojana)을 완전히 끊는 것이 밝혀졌기 때문이다. '위빳사나를 보이시며'란 "위빳사나에 전념하라"고 보이시는 것이다.

---

๘. ปทีโปปมสุตฺตวณฺณนา

8. 등불 비유 경(Padīpopama-sutta)에 대한 주석

---

๙๘๔. ‘‘เนว กาโยปิ กิลมติ น จกฺขูนี’’ติ อฏฺฐกถายํ ปทุทฺธาโร กโต. ‘‘กาโยปิ กิลมติ, จกฺขูนิปิ วิหญฺญนฺตี’’ติ วตฺวา ยตฺถ ยถา โหติ, ตานิ ทสฺเสตุํ ‘‘ธาตุกมฺมฏฺฐานสฺมึ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. จกฺขูนิ ผนฺทนฺติ กิลมนฺตีติอาทิ อติเวลํ อุปนิชฺฌายเน โหตีติ กตฺวา วุตฺตํ. อิมสฺมึ ปน กมฺมฏฺฐาเนติ อานาปานกมฺมฏฺฐาเน. เอวมาหาติ ‘‘ภิกฺขุ เจปิ อากงฺเขยฺย, เนว กาโย กิลเมยฺยา’’ติ เอวมาห.

984. "몸도 피로하지 않고 눈도 [피로하지 않다]"라는 구절이 주석서에서 인용되었다. "몸도 피로하고 눈도 고통받는다"라고 말한 뒤, 어디에서 어떻게 그러한지를 보이기 위해 "계(dhātu) 명상에서는" 등이 설해졌다. "눈이 떨리고 피로하다" 등은 지나치게 집중하여 관찰할 때 일어난다는 뜻으로 설해진 것이다. "그러나 이 명상 주제에서"란 아나빠나(들숨날숨) 명상 주제를 말한다. '이와 같이 말씀하셨다'란 "비구들이여, 만약 원한다면 몸이 피로하지 않아야 한다"라고 이와 같이 말씀하신 것이다.

---

ลพฺภตีติ อฏฺฐกถาธิปฺปาเย ฐตฺวา วุตฺตํ, ปรโต อาคเตน เถรวาเทน โส อนิจฺฉิโต. น หิ ตารกรูปมุตฺตาวฬิกาทิสทิสํ นิมิตฺตูปฏฺฐานาการมตฺตํ ขณมตฺตฏฺฐายินํ กสิณนิมิตฺเตสุ วิย อุคฺฆาฏนํ กาตุํ สกฺโกติ. เตนาห ‘‘น ลพฺภเตวา’’ติ. อานิสํสทสฺสนตฺถํ คหิโต, อานาปานสฺสติสมาธิสฺมึ สิทฺเธ อยํ คุโณ สุเขเนว อิชฺฌตีติ. ยสฺมา ภิกฺขูติ อิมสฺมึ วาเร นาคตนฺติ ยถา ปุริมวาเร ‘‘ภิกฺขุ เจปิ อากงฺเขยฺยา’’ติ [Pg.519] อาคตํ, เอวํ อิธ ‘‘ภาวิเต โข, ภิกฺขเว, อานาปานสฺสติสมาธิมฺหี’’ติ อาคตวาเร ภิกฺขุคฺคหณมกตํ, ตสฺมา ‘‘โส’’ติ น วุตฺตํ.

'얻어진다(Labbhati)'는 것은 주석서의 의도에 서서 설해진 것이나, 뒤에 전해진 장로들의 견해(Theravāda)에서는 그것을 원하지 않았다. 왜냐하면 별 모양이나 진주 목걸이 등과 같은 표상(nimitta)이 나타나는 방식일 뿐인, 찰나 동안만 머무는 것에 대해서는 까시나(kasiṇa)의 표상에서처럼 확장(ugghāṭana)을 할 수 없기 때문이다. 그래서 "결코 얻어지지 않는다"라고 하였다. [이것은] 이익을 보이기 위해 취해진 것이니, 아나빠나사띠 삼매가 성취되면 이 공덕이 쉽게 이루어진다는 뜻이다. '비구여'라는 말이 이 대목에서 나오지 않았다는 것은, 이전 대목에서 "만약 비구가 원한다면"이라고 나온 것과 달리, 여기 "비구들이여, 아나빠나사띠 삼매를 닦았을 때"라고 나온 대목에서는 비구라는 단어를 쓰지 않았기 때문에 '그(so)'라고 말하지 않은 것이다.

---

๙. เวสาลีสุตฺตวณฺณนา

9. 웨살리 경(Vesālī-sutta)에 대한 주석

---

๙๘๕. ปาการปริกฺเขปวฑฺฒเนนาติ ปาการปริกฺเขเปน ภูมิยา วฑฺฒเนน. ราชคหสาวตฺถิโย วิย อิทมฺปิ จ นครํ…เป… สพฺพาการเวปุลฺลตํ ปตฺตํ. อเนกปริยาเยนาติ เอตฺถ ปริยายสทฺโท การณวจโนติ อาห ‘‘อเนเกหิ การเณหี’’ติ, อยํ กาโย อวิญฺญาณโกปิ สวิญฺญาณโกปิ เอวมฺปิ อสุโภ เอวมฺปิ อสุโภติ นานาวิเธหิ การเณหีติ อตฺโถ. อสุภาการสนฺทสฺสนปฺปวตฺตนฺติ เกสาทิวเสน ตตฺถาปิ วณฺณาทิโต อสุภาการสฺส สพฺพโส ทสฺสนวเสน ปวตฺตํ. กายวิจฺฉนฺทนียกถนฺติ อตฺตโน ปรสฺส จ กรชกาเย วิจฺฉนฺทนุปฺปาทนกถํ. มุตฺตํ วาติอาทินา พฺยติเรกมุเขน กายสฺส อมนุญฺญตํ ทสฺเสติ. ตตฺถ อาทิโต ตีหิ ปเทหิ อทสฺสนียตาย อสารกตาย จ, มชฺเฌ จตูหิ ทุคฺคนฺธตาย, อนฺเต เอเกน เลสมตฺเตนปิ มนุญฺญตาภาวมสฺส ทสฺเสติ. อถ โขติอาทินา อนฺวยโต สรูเปเนว อมนุญฺญตาย ทสฺสนํ. ‘‘เกสโลมาที’’ติ สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิภาเคน ทสฺเสตุํ ‘‘เยปี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

985. '성벽을 둘러 확장함으로써'란 성벽을 두름으로써 부지를 확장한 것을 말한다. 라자가하와 사왓티처럼 이 도시도 ... (생략) ... 모든 면에서 광대함에 이르렀다. '여러 가지 방편으로(Anekapariyāyena)'에서 방편(pariyāya)이라는 단어는 이유(kāraṇa)를 뜻하는 말이므로 '여러 가지 이유로'라고 하였다. 이 몸은 의식이 없든 의식이 있든 이러저러하게 부정(asubha)하다는 여러 가지 이유 때문이라는 뜻이다. '부정한 모습의 제시로 진행된'이란 머리카락 등을 통해 거기에서도 색깔 등으로부터 부정한 모습을 온전히 보여주는 방식으로 진행된 것을 말한다. '몸에 대한 염오를 일으키는 법문'이란 자신과 타인의 업에서 생긴 몸(karajakāya)에 대해 염오를 일으키는 법문을 말한다. '오줌 등'으로부터 반대되는 방식(byatireka-mukha)으로 몸의 불쾌함을 보여준다. 거기서 처음 세 단어로는 볼품없음과 실답지 못함을, 중간 네 단어로는 악취를, 마지막 한 단어로는 조금의 즐거움도 없음을 보여준다. '그때' 등으로는 직접적인 방식(anvaya)으로 그 자체의 불쾌함을 보여주는 것이다. "머리카락, 몸의 털 등"이라고 간략하게 설해진 의미를 상세히 보여주기 위해 "어떤 이들이라도" 등이 설해졌다.

---

วณฺเณนฺโตติ วิตฺถาเรนฺโต. อสุภายาติ อสุภมาติกาย. ผาติกมฺมนฺติ พหุลีกาโร. กิเลสโจเรหิ อนภิภวนียตฺตา ฌานํ ‘‘จิตฺตมญฺชูส’’นฺติ วุตฺตํ. นิสฺสายาติ ปาทกํ กตฺวา.

'설명하면서'란 상세히 설명하면서라는 뜻이다. '부정에 대해'란 부정의 핵심 항목(mātikā)에 대해서이다. '번창하게 함'이란 많이 닦음(bahulīkāra)이다. 번뇌라는 도둑들에게 정복당하지 않기 때문에 선정을 '마음의 보석 상자(cittamañjūsa)'라고 불렀다. '의지하여'란 기초로 삼아라는 뜻이다.

---

อปเร ปน ‘‘ตสฺมึ กิร อทฺธมาเส น โกจิ พุทฺธเวเนยฺโย อโหสิ, ตสฺมา ภควา เอวมาห – ‘อิจฺฉามหํ, ภิกฺขเว’ติอาที’’ติ วทนฺติ. ปเร กิราติ กิร-สทฺโท อรุจิสํสูจนตฺโถ. เตนาห ‘‘อิทํ ปน อิจฺฉามตฺต’’นฺติ.

그러나 다른 이들은 "전하는 바에 따르면 그 보름 동안에는 부처님께 제도될 만한 이가 아무도 없었기에, 세존께서 '비구들이여, 나는 원한다' 등과 같이 말씀하셨다"라고 말한다. '다른 이들은 ~라고 한다(Pare kira)'에서 '키라(kira)'라는 단어는 내키지 않음(aruci)을 나타내는 것이다. 그래서 "이것은 단지 바람일 뿐이다"라고 하였다.

---

อเนกการณสมฺมิสฺโสติ เอตฺถ การณํ นาม กายสฺส อสุจิทุคฺคนฺธเชคุจฺฉปฏิกูลตาว. สพฺพมกํสูติ ปุถุชฺชนา นาม สาวชฺเชปิ ตตฺถ อนวชฺชสญฺญิโน หุตฺวา กรณการาปนสมนุญฺญตาเภทํ สพฺพํ ปาปํ อกํสุ[Pg.520]. กามํ ทสานุสฺสติคฺคหเณเนว อานาปานสฺสติ คหิตา, สา ปน ตตฺถ สนฺนิปติตภิกฺขูสุ พหูนํ สปฺปายา สาตฺถิกา จ, ตสฺมา ปุน คหิตา. ตถา หิ ภควา ตเมว กมฺมฏฺฐานํ อิมสฺมึ สุตฺเต กเถสิ. อาหาเร ปฏิกูลสญฺญา อสุภกมฺมฏฺฐานสทิสา, จตฺตาโร ปน อารุปฺปา อาทิกมฺมิกานํ อโยคฺยาติ เตสํ อิธ อคฺคหณํ ทฏฺฐพฺพํ.

'여러 가지 이유가 뒤섞인'에서 '이유(kāraṇa)'란 몸의 부정함, 악취, 혐오스러움, 혐오스러움 자체를 말한다. '모든 것을 저질렀다'란 범부들이란 허물이 있는 것임에도 거기서 허물이 없다는 생각을 하여, 직접 행함과 시킴과 동의함이라는 구분에 따른 모든 악을 저질렀다는 것이다. 분명 열 가지 계속해서 사념함(anussati)을 취함에 아나빠나사띠가 포함되지만, 그것은 거기 모인 비구들 중 많은 이들에게 적절하고 유익하므로 다시 취해진 것이다. 실제로 세존께서는 이 경에서 바로 그 명상 주제를 말씀하셨다. 음식의 혐오스러운 생각은 부정 관법(asubha-kammaṭṭhāna)과 유사하며, 네 가지 무색계 선정은 초심자들에게는 적절하지 않으므로 여기서 취하지 않은 것으로 보아야 한다.

---

เวสาลึ อุปนิสฺสายาติ เวสาลีนครํ โคจรคามํ กตฺวา. มุหุตฺเตเนวาติ สตฺถริ สทฺธมฺเม จ คารเวน อุปคตภิกฺขูนํ วจนสมนนฺตรเมว อุฏฺฐหึสูติ กตฺวา วุตฺตํ. พุทฺธกาเล กิร ภิกฺขู ภควโต สนฺเทสํ สิรสา สมฺปฏิจฺฉิตุํ โอหิตโสตา วิหรนฺติ.

'웨살리에 의지하여'란 웨살리 도시를 탁발하는 마을(gocaragāma)로 삼아라는 뜻이다. '순식간에'란 스승과 참된 가르침에 대한 공경으로 다가온 비구들이 말씀이 끝나자마자 일어났다는 뜻으로 설해진 것이다. 부처님 당시의 비구들은 세존의 가르침을 머리 숙여 받들기 위해 귀를 기울이고 머물렀다고 한다.

---

อานาปานปริคฺคาหิกายาติ อสฺสาสปสฺสาเส ปริคฺคณฺหนวเสน ปวตฺตาย สติยา. สมฺปยุตฺโต สมาธีติ ตาย สมฺปยุตฺตอญฺญมญฺญปจฺจยภูตาย อุปฺปนฺโน สมาธิ. อานาปานสฺสติยํ วา สมาธีติ อิมินา อุปนิสฺสยปจฺจยสภาวมฺปิ ทสฺเสติ, อุภยตฺถาปิ สหชาตาทีนํ สตฺตนฺนมฺปิ ปจฺจยานํ วเสน ปจฺจยภาวํ ทสฺเสติ. ‘‘ยถาปฏิปนฺนา เม สาวกา จตฺตาโร สติปฏฺฐาเน ภาเวนฺตี’’ติอาทีสุ อุปฺปาทนวฑฺฒนฏฺเฐน ภาวนาติ วุจฺจตีติ ตทุภยวเสน อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ภาวิโตติ อุปฺปาทิโต วฑฺฒิโต วา’’ติ อาห. ตตฺถ ภาวํ วิชฺชมานตํ อิโต คโตติ ภาวิโต, อุปฺปาทิโต ปฏิลทฺธมตฺโตติ อตฺโถ. อุปฺปนฺโน ปน ลทฺธาเสวโน ภาวิโต, ปคุณภาวํ อาปาทิโต วฑฺฒิโตติ อตฺโถ. พหุลีกโตติ พหุลํ ปวตฺติโต. เตน อาวชฺชนาทิวสีภาวปฺปตฺติมาห. โย หิ วสีภาวมาปาทิโต, โส อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ สมาปชฺชิตพฺพโต ปุนปฺปุนํ ปวตฺติสฺสติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปุนปฺปุนํ กโต’’ติ. ยถา ‘‘อิเธว, ภิกฺขเว, สมโณ (ม. นิ. ๑.๑๓๙; อ. นิ. ๔.๒๔๑), วิวิจฺเจว กาเมหี’’ติ (ที. นิ. ๑.๒๒๖; ม. นิ. ๑.๒๗๑; สํ. นิ. ๒.๑๕๒; อ. นิ. ๔.๑๒๓) จ เอวมาทีสุ ปฐมปเท วุตฺโต เอว-สทฺโท ทุติยาทีสุปิ วุตฺโตเยว โหติ, เอวมิธาปีติ อาห ‘‘อุภยตฺถ เอวสทฺเทน นิยโม เวทิตพฺโพ’’ติ. อุภยตฺถ นิยเมน ลทฺธคุณํ ทสฺเสตุํ ‘‘อยํ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

‘아나빠나빠릭가히까야(Ānāpānapariggāhikāyā)’라는 말은 들숨과 날숨을 파악하는 방식으로 작용하는 마음챙김(sati)에 의해서라는 뜻이다. ‘결합된 삼매(Sampayutto samādhī)’는 그것과 결합하여 서로의 조건(aññamaññapaccaya)이 되어 일어난 삼매를 말한다. 혹은 ‘수식관에서의 삼매(Ānāpānassatiyaṃ vā samādhī)’라는 말로써 이것이 강한 의지 조건(upanissayapaccaya)의 자성임을 보여주며, 두 경우 모두에서 구생(sahajātā) 등 일곱 가지 조건의 힘에 의한 조건 상태를 보여준다. ‘내 제자들이 수행하는 대로 네 가지 마음챙김의 확립(satipaṭṭhāna)을 닦는다(bhāventi)’ 등에서 일으키고 증장시킨다는 의미로 ‘수행(bhāvanā)’이라 불린다고 하며, 그 두 가지 측면의 의미를 보여주면서 ‘닦았다는 것은 일으켰거나 증장시킨 것이다(bhāvitoti uppādito vaḍḍhito vā)’라고 하였다. 거기서 존재함(bhāva)이나 현존함(vijjamānatā)에 이른 것이 ‘닦인 것(bhāvito)’이니, 일으켜져서 얻어진 상태일 뿐이라는 뜻이다. 한편, 일어난 뒤에 반복해서 익히는(laddhāsevano) 것이 ‘닦인 것’이니, 능숙한 상태에 이르게 하여 증장시킨 것이라는 뜻이다. ‘많이 공부지었다(bahulīkatoti)’는 것은 많이 전개했다는 것이다. 그것으로 전향(āvajjanā) 등의 자재함(vasībhāva)을 얻었음을 말한다. 자재함을 얻은 자는 원할 때마다 매 순간 삼매에 들 수 있으므로 거듭해서 전개하게 될 것이다. 그래서 ‘거듭해서 행해진 것(punappunaṃ kato)’이라고 하였다. 마치 ‘비구들이여, 여기 수행자가 있어(idheva, bhikkhave, samaṇo), 감각적 욕망들을 멀리 여의고(vivicceva kāmehi)’ 등과 같은 구절에서 첫 번째 단어에 쓰인 ‘eva(만/오직)’라는 단어가 두 번째 단어 등에서도 쓰인 것과 같으며, 여기서도 그러하다고 하여 ‘두 곳 모두에서 eva라는 단어에 의해 한정(niyama)되는 것으로 알아야 한다’라고 하였다. 두 곳에서 한정함으로써 얻어지는 공덕을 보여주기 위해 ‘이것은(ayaṃ hī)’ 등으로 시작하는 말이 언급되었다.

---

อสุภกมฺมฏฺฐานนฺติ อสุภารมฺมณํ ฌานมาห. ตญฺหิ อสุเภสุ โยคกมฺมภาวโต โยคิโน สุขวิเสสานํ การณภาวโต จ ‘‘อสุภกมฺมฏฺฐาน’’นฺติ วุจฺจติ. เกวลนฺติ อิมินา อารมฺมณํ นิวตฺเตติ. ปฏิเวธวเสนาติ [Pg.521] ฌานปฏิเวธวเสน. ฌานญฺหิ ภาวนาวิเสเสน อิชฺฌนฺตํ อตฺตโน วิสยํ ปฏิวิชฺฌนฺตเมว ปวตฺตติ ยถาสภาวโต ปฏิวิชฺฌิยติ จาติ ปฏิเวโธติ วุจฺจติ. โอฬาริการมฺมณตฺตาติ พีภจฺฉารมฺมณตฺตา. ปฏิกูลารมฺมณตฺตาติ ชิคุจฺฉิตพฺพารมฺมณตฺตา. ปริยาเยนาติ การเณน, เลสนฺตเรน วา. อารมฺมณสนฺตตายาติ อนุกฺกเมน วิจิตพฺพตํ ปตฺตารมฺมณสฺส ปรมสุขุมตํ สนฺธายาห. สนฺเตหิ สนฺนิสินฺเน อารมฺมเณ ปวตฺตมาโน ธมฺโม สยมฺปิ สนฺนิสินฺโนว โหติ. เตนาห ‘‘สนฺโต วูปสนฺโต นิพฺพุโต’’ติ, นิพฺพุตสพฺพปริฬาโหติ อตฺโถ. อารมฺมณสนฺตตาย ตทารมฺมณานํ ธมฺมานํ สนฺตตา โลกุตฺตรธมฺมารมฺมณาหิ ปจฺจเวกฺขณาหิ เวทิตพฺพา.

‘부정업처(asubhakammaṭṭhāna)’란 부정(不淨)을 대상으로 하는 선정(jhāna)을 말한다. 그것은 부정함 속에서 수행하는 행위(yogakamma)가 되기 때문이며, 수행자에게 특별한 행복의 원인이 되기 때문에 ‘부정업처’라 불린다. ‘오로지(kevala)’라는 말로 다른 대상을 배제한다. ‘통달에 의해서(paṭivedhavasenāti)’는 선정의 통달에 의해서이다. 선정은 수행의 차별에 의해 성취되면서 자신의 대상을 통달하며 전개되고 자성대로 통달되기 때문에 ‘통달(paṭivedha)’이라 불린다. ‘거친 대상을 가지기 때문이라는 것(oḷārikārammaṇattā)’은 혐오스러운 대상을 가지기 때문이다. ‘역겨운 대상을 가지기 때문이라는 것(paṭikūlārammaṇattā)’은 가증스러운 대상을 가지기 때문이다. ‘방편으로(pariyāyenāti)’는 원인으로 혹은 다른 방편(lesantara)에 의해서이다. ‘대상의 연속성에 의해서(ārammaṇasantatāyāti)’라는 말은 차례대로 조사(vicitabbata)하게 된 대상의 지극한 미세함을 염두에 두고 한 말이다. 고요한 상태로 가라앉은 대상에서 전개되는 법은 그 자체로 고요히 가라앉은 것이다. 그래서 ‘고요하고 가라앉았으며 식었다(santo vūpasanto nibbuto)’라고 하였으니, 모든 번뇌의 열기가 식었다는 뜻이다. 대상의 연속성에 의해 그 대상과 함께하는 법들의 연속성은 출세간법을 대상으로 하는 반조(paccavekkhaṇā)를 통해 알아야 한다.

---

นาสฺส สนฺตปณีตภาวาวหํ กิญฺจิ เสจนนฺติ อเสจนโก. อเสจนกตฺตา อนาสิตฺตโก, อนาสิตฺตกตฺตา เอว อพฺโพกิณฺโณ, อสมฺมิสฺโส ปริกมฺมาทินา. ตโต เอว ปาฏิเยกฺโก วิสุํเยเวโก. อาเวณิโก อสาธารโณ. สพฺพเมตํ สรสโต เอว สนฺตภาวํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ, ปริกมฺมํ วา สนฺตภาวนิมิตฺตํ. ปริกมฺมนฺติ จ กสิณกรณาทินิมิตฺตุปฺปาทปริโยสานํ, ตาทิสํ เอตฺถ นตฺถีติ อธิปฺปาโย. ตทา หิ กมฺมฏฺฐานํ นิรสฺสาทตฺตา อสนฺตํ อปฺปณีตํ สิยา. อุปจาเร วา นตฺถิ เอตฺถ สนฺตตาติ โยชนา. ยถา อุปจารกฺขเณ นีวรณาทิวิคเมน องฺคปาตุภาเวน จ ปเรสํ สนฺตตา โหติ, น เอวมิมสฺส. อยํ ปน อาทิสมนฺนา…เป… ปณีโต จาติ โยชนา. เกจีติ อุตฺตรวิหารวาสิโน. อนาสิตฺตโกติ อุปเสจเนน อนาสิตฺตโก. เตนาห – ‘‘โอชวนฺโต’’ติ โอชวนฺตสทิโสติ อตฺโถ. มธุโรติ อิฏฺโฐ. เจตสิกสุขปฏิลาภสํวตฺตนํ ติกจตุกฺกชฺฌานวเสน, อุเปกฺขาย วา สนฺตภาเวน สุขคติกตฺตา สพฺเพสมฺปิ ฌานานํ วเสน เวทิตพฺพํ. ฌานสมุฏฺฐานปณีตรูปผุฏฺฐสรีรตาวเสน ปน กายิกสุขปฏิลาภสํวตฺตนํ ทฏฺฐพฺพํ, ตญฺจ โข ฌานโต วุฏฺฐิตกาเล. อิมสฺมึ ปกฺเข ‘‘อปฺปิตปฺปิตกฺขเณ’’ติ อิทํ เหตุมฺหิ ภุมฺมวจนํ ทฏฺฐพฺพํ.

그것(jhāna)에 고요함과 승묘한 상태를 가져다주는 어떤 뿌림(secana)도 없으므로 ‘아세차나카(asecanako, 섞임 없는 것)’라 한다. 아세차나카이기에 섞이지 않은 것(anāsittako)이고, 섞이지 않은 것이기에 뒤섞이지 않은(abbokiṇṇo) 것이며, 준비 단계(parikamma) 등으로 혼합되지 않은 것이다. 그러므로 별개의(pāṭiyekko) 것이며 따로 떨어진 하나이다. ‘아웨니까(āveṇiko, 독특한 것)’는 공유되지 않는 것(asādhāraṇo)이다. 이 모든 것은 그 자체의 성질(sarasa)로부터 바로 고요한 상태임을 보여주기 위해 언급되었거나, 혹은 준비 단계가 고요한 상태의 표상(nimitta)임을 보여주기 위해 언급되었다. ‘준비 단계(parikamma)’란 까시나(kasiṇa)를 만드는 등 표상이 일어남으로써 끝나는 과정을 말하는데, 여기에는 그러한 것이 없다는 뜻이다. 그때 만약 명상 주제가 즐거움이 없다면 고요하지 않고 승묘하지 않게 될 것이다. 혹은 ‘근접(upacāra) 단계에는 여기(이 선정)와 같은 고요함이 없다’라고 연결된다. 마치 근접 단계에서 장애(nīvaraṇa) 등이 사라지고 선지의 요소(jhānaṅga)들이 나타남으로써 다른 것들에 고요함이 있는 것과 같으나, 이것은 그렇지 않다. ‘이것은 그러나 처음부터 구족하여…(중략)… 승묘하다’라고 연결된다. ‘어떤 이들(kecī)’은 웃타라 위하라(Uttara-vihāra)에 거주하는 자들이다. ‘Anāsittako’는 끼얹음(upasecana)으로써 섞이지 않은 것이다. 그래서 ‘활력이 있는(ojavanto)’ 것이라 하였으니 활력이 있는 것과 같다는 뜻이다. ‘달콤한(madhuro)’ 것은 즐거운 것이다. ‘심소(cetasika)의 행복을 얻음으로 인도하는 것’은 3선과 4선의 힘에 의해서이거나, 평온(upekkhā)의 고요한 상태로 인해 행복한 행처(sukha-gati)를 가지기 때문에 모든 선정의 힘에 의한 것으로 알아야 한다. 한편, 선정에서 일어난 승묘한 물질(rūpa)이 몸에 닿음으로써 신체적 행복을 얻음으로 인도하는 것은 선정에서 출정(vuṭṭhāna)했을 때의 일로 보아야 한다. 이 견해에서는 ‘매 증득의 순간에(appitappitakkhaṇe)’라는 말은 원인을 나타내는 처소격(bhummavacana)으로 보아야 한다.

---

อวิกฺขมฺภิเตติ ฌาเนน สกสนฺตานโต อนีหเต อปฺปหีเน. อโกสลฺลสมฺภูเตติ อโกสลฺลํ วุจฺจติ อวิชฺชา, ตโต สมฺภูเต. อวิชฺชาปุพฺพงฺคมา หิ สพฺเพ ปาปธมฺมา. ขเณเนวาติ อตฺตโน ปวตฺติกฺขเณเนว. อนฺตรธาเปตีติ เอตฺถ อนฺตรธาปนํ วินาสนํ, ตํ ปน ฌานกตฺตุกํ [Pg.522] อิธาธิปฺเปตนฺติ ปริยุฏฺฐานปฺปหานํ โหตีติ อาห – ‘‘วิกฺขมฺเภตี’’ติ. วูปสเมตีติ วิเสเสน อุปสเมติ. วิเสเสน อุปสมนํ ปน สมฺมเทว อุปสมนํ โหตีติ อาห ‘‘สุฏฺฐุ อุปสเมตี’’ติ. สาสนิกสฺส ฌานภาวนา เยภุยฺเยน นิพฺเพธภาคิยา โหตีติ อาห ‘‘นิพฺเพธภาคิยตฺตา’’ติ. อริยมคฺคสฺส ปาทกภูโต อยํ สมาธิ อนุกฺกเมน วฑฺฒิตฺวา อริยมคฺคภาวํ อุปคโต วิย โหตีติ อาห ‘‘อนุปุพฺเพน อริยมคฺควุฑฺฒิปฺปตฺโต’’ติ. อยํ ปนตฺโถ วิราคนิโรธปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนานํ วเสน สมฺมเทว ยุชฺชติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

‘억누르지 못한 때에(avikkhambhitete)’란 선정에 의해 자신의 상속(santāna)으로부터 제거되지 않고 버려지지 않은 상태를 말한다. ‘서투름에서 생긴 것(akosallasambhūte)’에서 서투름(akosalla)은 무명(avijjā)을 말하며, 그것으로부터 생긴 것을 뜻한다. 모든 악한 법들은 무명을 앞세우기 때문이다. ‘순간에(khaṇenevāti)’는 자신의 전개되는 순간에 곧바로라는 뜻이다. ‘사라지게 한다(antaradhāpetīti)’에서 사라지게 함은 파괴(vināsana)를 의미하며, 여기서는 선정에 의한 파괴를 의도한 것이므로, 전치(pariyuṭṭhāna)를 버리는 것이 된다고 하여 ‘억누른다(vikkhambheti)’라고 하였다. ‘고요하게 한다(vūpasametī)’는 특별히 가라앉히는 것이다. 특별히 가라앉히는 것은 곧 잘 가라앉히는 것이 되므로 ‘잘 가라앉힌다(suṭṭhu upasametī)’라고 하였다. 부처님 가르침에 속한 자의 선정 수행은 대개 통찰의 부분(nibbedhabhāgiya)이 되므로 ‘통찰의 부분이 되기 때문에’라고 하였다. 거룩한 도(ariyamagga)의 토대가 되는 이 삼매는 차례대로 증장하여 거룩한 도의 상태에 이른 것과 같으므로 ‘차례대로 거룩한 도의 증장에 도달한 것’이라고 하였다. 이 의미는 탐욕의 빛바램(virāga), 소멸(nirodha), 놓아버림(paṭinissagga)을 관찰함(anupassanā)의 힘에 의해 바르게 부합한다. 나머지는 이해하기 쉽다.

---

๑๐. กิมิลสุตฺตวณฺณนา

10. 키밀라 경(Kimilasutta)의 주석

---

๙๘๖. เถโรติ อานนฺทตฺเถโร. อยํ เทสนาติ ‘‘กถํ วิภาวิโต นุ โข กิมิลา’’ติอาทินา ปวตฺตา เทสนา. กายญฺญตรนฺติ รูปกาเย อญฺญตรโกฏฺฐาเส. เอวนฺติ ยถา อานาปานํ อนุสฺสรนฺโต ภิกฺขุ กาเย กายานุปสฺสี ชาโต, เอวํ สพฺพตฺถ วาเรสุ เวทนานุปสฺสีติอาทิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

986. ‘장로(thero)’란 아난다 장로를 말한다. ‘이 설법(ayaṃ desanāti)’이란 “키밀라여, 참으로 어떻게 닦았는가?” 등으로 전개된 설법이다. ‘어떤 한 몸에(kāyaññataraṃ)’란 색신(rūpa-kāya)의 어떤 한 부분에 대해서이다. ‘이와 같이(evanti)’는 비구가 호흡(ānāpāna)을 수념하며 몸에서 몸을 관찰하는 자(kāyānupassī)가 된 것처럼, 모든 곳의 구절에서 느낌을 관찰하는 자(vedanānupassī) 등이라는 의미로 이해해야 한다.

---

เทสนาสีสนฺติ เทสนาปเทสํ. มนสิการปเทเสน เวทนา วุตฺตาติ ตํ สพฺพํ สรูปโต อญฺญาปเทสโต อปทิสติ. ยเถว หีติอาทินา ตตฺถ นิทสฺสนํ ทสฺเสติ. จิตฺตสงฺขารปททฺวเยติ ‘‘จิตฺตสงฺขารปฏิสํเวที ปสฺสมฺภยํ จิตฺตสงฺขาร’’นฺติ เอตสฺมึ ปททฺวเย.

‘설법의 머리(desanāsīsanti)’란 설법의 요지(목차)를 말한다. 주의기울임(manasikāra)의 구절에 의해 느낌(vedanā)이 언급되었으므로 그 모든 것을 본래의 형태나 다른 명칭으로써 지칭한다. ‘마치 ~와 같이(yatheva hī)’ 등으로 거기서 예시를 보여준다. ‘심행의 두 구절에서(cittasaṅkhārapadadvayeti)’란 ‘심행(cittasaṅkhāra)을 경험하며, 심행을 가라앉히며’라는 이 두 구절에서이다.

---

เอวํ สนฺเตปีติ ปีติมนสิการจิตฺตสงฺขารปเทเสน ยทิ เวทนา วุตฺตา, เอวํ สนฺเตปิ. เอสา ยถาวุตฺตา เวทนา อารมฺมณํ น โหติ. เวทนารมฺมณา จ อนุปสฺสนา, ตสฺมา เวทนานุปสฺสนา น ยุชฺชติ. ยทิ เอวํ มหาสติปฏฺฐานาทีสุ ‘‘เวทนา เวทิยตี’’ติ วุตฺตํ, ตํ กถนฺติ อาห – ‘‘มหาสติปฏฺฐานาทีสุปี’’ติอาทิ. ตตฺถ สุขาทีนํ วตฺถุนฺติ สุขาทีนํ อุปฺปตฺติยา วตฺถุภูตํ รูปสทฺทาทึ อารมฺมณํ กตฺวา เวทนา เวทิยติ, น ปุคฺคโล ปุคฺคลสฺเสว อภาวโต. เวทนาปฺปวตฺตึ อุปาทาย นิสฺสาย ยถา ‘‘ปุคฺคโล เวทนํ เวทิยตี’’ติ โวหารมตฺตํ โหติ. เอวํ อิธาปิ เวทนาย อสฺสาสปสฺสาเส อารพฺภ ปวตฺติ, ตถา ปวตฺตมนสิการสีเสน ‘‘เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี ภิกฺขุ ตสฺมึ สมเย วิหรตี’’ติ วุตฺโต. ตํ สนฺธายาติ ตํ เวทนาย อารมฺมณภาวํ สนฺธาย[Pg.523]. อาทีนํ ปทานํ. เอตสฺส ‘‘เวทนานุปสฺสนา น ยุชฺชตี’’ติ วุตฺตอนุโยคสฺส.

'이와 같이 있다 하더라도(Evaṃ santepīti)'란 기쁨(pīti)에 대한 주의기울임(manasikāra)이 심소(cittasaṅkhāra)의 한 부분으로서 느낌(vedanā)이라고 불린다면, 그렇다 하더라도 [마찬가지라는 뜻이다]. 이 위에서 말한 느낌은 대상(ārammaṇa)이 아니다. 관찰(anupassanā)은 느낌을 대상으로 하는 것인데, [여기서는 대상이 아니므로] 그러므로 느낌의 관찰(vedanānupassanā)은 적절하지 않다. 만약 그렇다면 대념처경 등에서 '느낌을 느낀다'라고 한 것은 어떠한가라고 물음에 대하여 '대념처경 등에서도' 등을 말하였다. 거기서 '즐거움 등의 토대(vatthu)'란 즐거움 등이 일어나는 토대가 되는 색(rūpa)·성(sadda) 등을 대상으로 하여 느낌을 느끼는 것이지, 푸갈라(puggalo, 인격적 존재)가 느끼는 것이 아니다. 왜냐하면 푸갈라 자체가 존재하지 않기 때문이다. 느낌의 발생에 근거하고 의지하여 '푸갈라가 느낌을 느낀다'라는 세속적인 명칭(vohāramatta)이 있을 뿐이다. 이와 같이 여기서도 느낌은 들숨과 날숨에 기초하여 발생하며, 그와 같이 발생하는 주의기울임을 위주로 하여 '비구가 그 시기에 느낌들에서 느낌을 관찰하며 머문다'라고 설해졌다. '그것을 반조하여'라는 것은 그 느낌이 대상이 됨을 반조하여 말한 것이다. '등의 구절'이란 이 '느낌의 관찰이 적절하지 않다'고 제기된 추궁에 대한 것이다.

---

สปฺปีติเก ทฺเว ฌาเน สมาปชฺชตีติ ปีติสหคตานิ ปฐมทุติยชฺฌานานิ ปฏิปาฏิยา สมาปชฺชติ. ตสฺสาติ เตน. ปฏิสํวิทิตสทฺทาเปกฺขาย หิ กตฺตุอตฺเถ เอตํ สามิวจนํ. สมาปตฺติกฺขเณติ สมาปชฺชนกฺขเณ. ฌานปฏิลาเภนาติ ฌาเนน สมงฺคีภาเวน. อารมฺมณโตติ อารมฺมณมุเขน ตทารมฺมณฌานปริยาปนฺนา ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ, อารมฺมณสฺส ปฏิสํวิทิตตฺตาติ วุตฺตํ โหติ. ยถา นาม สปฺปปริเยสนํ จรนฺเตน ตสฺส อาสเย ปฏิสํวิทิเต โสปิ ปฏิสํวิทิโต โหติ มนฺตาคทพเลน ตสฺส คหณสฺส สุกรตฺตา, เอวํ ปีติยา อาสยภูเต อารมฺมเณ ปฏิสํวิทิเต สา ปีติ ปฏิสํวิทิตาว โหติ สลกฺขณโต สามญฺญลกฺขณโต จ ตสฺสา คหณสฺส สุกรตฺตา. วิปสฺสนกฺขเณติ วิปสฺสนาปญฺญาย ติกฺขวิสทภาวปฺปตฺตาย วิสยโต ทสฺสนกฺขเณ. ลกฺขณปฺปฏิเวเธนาติ ปีติยา สลกฺขณสฺส สามญฺญลกฺขณสฺส จ ปฏิวิชฺฌเนน. ยญฺหิ ปีติยา วิเสสโต สามญฺญโต จ ลกฺขณํ, ตสฺมึ วิทิเต สา ยาถาวโต วิทิตา เอว โหติ. เตนาห ‘‘อสมฺโมหโต ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหตี’’ติ.

'기쁨이 있는 두 가지 선정에 들 때'란 기쁨이 수반된 초선정과 제2선정을 차례대로 든다는 것이다. '그에 의해서(tassa)'란 그(비구)에 의해서라는 뜻이다. '경험함(paṭisaṃvidita)'이라는 단어의 기대치에 따라 이것은 격 변화상 소유격이지만 주격의 의미이다. '입정의 순간'이란 선정에 드는 찰나를 말한다. '선정의 획득에 의해서'란 선정과 함께하는 상태가 됨으로써이다. '대상으로부터'란 대상을 통하여 그때 선정에 속한 기쁨이 경험된다는 것이니, 대상이 경험되었기 때문에 [기쁨도] 경험된다고 말한 것이다. 마치 뱀을 찾는 자가 그 서식처를 발견했을 때, 주문과 약초의 힘으로 그 뱀을 잡기가 쉬워지므로 그 뱀도 발견된 것이나 마찬가지인 것과 같다. 이와 같이 기쁨의 처소인 대상이 경험될 때, 자성(salakkhaṇa)과 공상(sāmaññalakkhaṇa)에 의해 그 기쁨을 파악하기가 쉬워지므로 그 기쁨은 경험된 것이다. '위빳사나의 순간'이란 위빳사나의 지혜가 날카롭고 명료한 상태에 도달하여 대상을 보는 찰나를 말한다. '특성의 통달에 의해서'란 기쁨의 자성과 공상을 꿰뚫어 앎으로써이다. 기쁨의 특성이 개별적으로나 일반적으로 알려졌을 때, 그것은 있는 그대로 알려진 것이다. 그래서 '미혹됨 없이 기쁨을 경험한다'라고 하였다.

---

อิทานิ ตมตฺถํ ปาฬิยา เอว วิภาเวตุํ ‘‘วุตฺตญฺเหต’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ ทีฆํ อสฺสาสวเสนาติ ทีฆสฺส อสฺสาสสฺส อารมฺมณภูตสฺส วเสน. ปชานโต สา ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหตีติ สมฺพนฺโธ. จิตฺตสฺส เอกคฺคตํ อวิกฺเขปํ ปชานโตติ ฌานปริยาปนฺนํ ‘‘อวิกฺเขโป’’ติ ลทฺธนามํ จิตฺตสฺเสกคฺคตํ ตํสมฺปยุตฺตาย ปญฺญาย ปชานโต. ยถา หิ อารมฺมณมุเขน ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ, เอวํ ตํสมฺปยุตฺตธมฺมาปิ อารมฺมณมุเขน ปฏิสํวิทิตา เอว โหนฺตีติ. สติ อุปฏฺฐิตา โหตีติ ทีฆํ อสฺสาสวเสน ฌานสมฺปยุตฺตา สติ ตสฺมึ อารมฺมเณ อุปฏฺฐิตา อารมฺมณมุเขน ฌาเนปิ อุปฏฺฐิตา นาม โหติ. ตาย สติยาติ เอวํ อุปฏฺฐิตาย ตาย สติยา ยถาวุตฺเตน เตน ญาเณน สุปฺปฏิวิทิตตฺตา อารมฺมณสฺส ตสฺส วเสน ตทารมฺมณา สา ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ. ทีฆํ ปสฺสาสวเสนาติอาทีสุปิ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เตน วุตฺตํ ‘‘เอเตเนว นเยน อวเสสปทานิปิ อตฺถโต เวทิตพฺพานี’’ติ.

이제 그 의미를 성전(Pāḷi)으로만 밝히기 위해 '이와 같이 설해졌다' 등을 말하였다. 거기서 '긴 호흡에 의해서'란 대상이 된 긴 호흡을 통해서라는 뜻이다. '알아차리는 자에게 그 기쁨은 경험된다'라고 연결된다. '마음의 집중과 산란하지 않음을 알아차리는 자'란 선정에 속하여 '산란하지 않음'이라는 이름을 얻은 마음의 집중을 그와 결합된 지혜로 알아차리는 자를 말한다. 대상의 문을 통해 기쁨이 경험되듯이, 그와 결합된 법(dharma)들도 대상의 문을 통해 경험되는 것이다. '마음챙김(sati)이 확립된다'란 긴 호흡을 통해 선정과 결합된 마음챙김이 그 대상에 확립된 것이며, 대상의 문을 통해 선정에서도 확립된 것이라 한다. '그 마음챙김에 의해'란 이와 같이 확립된 마음챙김에 의해, 앞에서 말한 그 지혜로 대상이 잘 통달되었기 때문에, 대상을 조건으로 하는 그 기쁨이 경험된다. '긴 날숨에 의해서' 등의 구절에서도 이와 같은 방식으로 의미를 알아야 한다. 그래서 '이 방식에 따라 나머지 구절들도 의미상 알아야 한다'라고 설한 것이다.

---

ยเถวาติอาทีสุ [Pg.524] อยํ สงฺเขปตฺโถ – ฌานปฏิลาเภน ยถา อารมฺมณโต ปีติอาทโย ปฏิสํวิทิตา โหนฺติ เตน วินา เตสํ อปฺปวตฺตนโต. เอวํ ฌานสมฺปยุตฺเตน ตํปริยาปนฺเนน เวทนาสงฺขาตมนสิการปฏิลาเภน อารมฺมณโต เวทนา ปฏิสํวิทิตา โหติ อรุณุคฺคเมน วิย สูริยสฺส เตน วินา เวทนาย อปฺปวตฺตนโต. ตสฺมา วุตฺตนเยน อติสยปฺปวตฺติ เวทนา สุปฺปฏิวิทิตา, ตสฺมา สุวุตฺตเมตนฺติ ปุพฺเพ วุตฺตโจทนํ นิรากโรติ.

'마치 ~와 같이' 등에서의 요약된 의미는 이러하다. 선정의 획득에 의해 대상으로부터 기쁨 등이 경험되는데, 선정 없이는 그것들이 발생하지 않기 때문이다. 이와 같이 선정과 결합되고 선정에 속하며 느낌으로 불리는 주의기울임의 획득에 의해 대상으로부터 느낌이 경험되는데, 이는 마치 동이 틈으로써 태양이 [보이는] 것과 같아서, 그것 없이는 느낌이 발생하지 않기 때문이다. 그러므로 설해진 방식에 따라 수승하게 발생하는 느낌이 잘 통달되며, 따라서 이것은 잘 설해진 것이라고 하여 이전에 제기된 반론을 물리친다.

---

อารมฺมเณติ อสฺสาสปสฺสาสนิมิตฺตํ วทติ. จิตฺตานุปสฺสีเยว นาเมส โหติ อสมฺโมหโต จิตฺตสฺส ปฏิสํวิทิตตฺตา. เตนาห ‘‘ตสฺมา’’ติอาทิ. จิตฺตปฏิสํวิทิตวเสนาติ อาทิ-สทฺเทน อิตรา ติสฺโสปิ จิตฺตานุปสฺสนา สงฺคณฺหาติ.

'대상에서'란 들숨과 날숨의 표상(nimitta)을 말한다. 그는 마음을 미혹됨 없이 경험하므로 '마음을 관찰하는 자(cittānupassī)'라고 불린다. 그래서 '그러므로' 등을 말하였다. '마음을 경험함에 의해서'에서 '등(ādi)'이라는 단어는 나머지 세 가지 마음의 관찰(cittānupassanā)도 포함한다.

---

โสติ ธมฺมานุปสฺสนํ อนุยุตฺโต ภิกฺขุ. ยํ ตํ ปหานํ ปหายกญาณํ. ปญฺญายาติ อปราย วิปสฺสนาปญฺญาย อนิจฺจวิราคาทิโต ทิสฺวา ทุวิธายปิ อชฺฌุเปกฺขิตา โหติ. อิทญฺหิ จตุกฺกนฺติ อนิจฺจานุปสฺสนาทิวเสน วุตฺตํ จตุกฺกํ. ตสฺสาปิ ธมฺมานุปสฺสนาย. ปชหตีติ ปหานนฺติ อาห ‘‘นิจฺจสญฺญํ…เป… ปหานกรญาณํ อธิปฺเปต’’นฺติ. วิปสฺสนาปรมฺปรนฺติ ปฏิปาฏิยา วิปสฺสนมาห. ปถปฏิปนฺนํ อชฺฌุเปกฺขตีติ มชฺฌิมาย ปฏิปตฺติยา สมฺมเทว วีถิปฏิปนฺนํ ภาวนาจิตฺตํ ปคฺคหนิคฺคหานํ อกรเณน อชฺฌุเปกฺขติ. เอกโต อุปฏฺฐานนฺติ ยสฺมา มชฺฌิมสมถวีถินาติวตฺติยา ตตฺถ จ ปกฺขนฺทเนน อินฺทฺริยานํ เอกรสภาเวน, ตตฺรมชฺฌตฺตตาย ภาวโต อวิเสสํ เอกคฺคภาวูปคมเนน เอกนฺตโต อุปฏฺฐาติ, ตสฺมา น ตตฺถ กิญฺจิ กาตพฺพนฺติ อชฺฌุเปกฺขติ. ตตฺถาติ เอวํ อชฺฌุเปกฺขเน. สหชาตานมฺปิ อชฺฌุเปกฺขนา โหติ เตสํ ปวตฺตนาการสฺส อชฺฌุเปกฺขนโต. ‘‘ปญฺญาย ทิสฺวา’’ติ วุตฺตตฺตา อารมฺมณอชฺฌุเปกฺขนา อธิปฺเปตา. น เกวลํ นีวรณาทิธมฺเม อชฺฌุเปกฺขิตา, อถ โข อภิชฺฌา …เป… ปญฺญาย ทิสฺวา อชฺฌุเปกฺขิตา โหตีติ โยชนา.

'그'란 법의 관찰(dhammānupassanā)에 전념하는 비구이다. '그 버림'이란 버리게 하는 지혜이다. '지혜로써'란 다른 위빳사나 지혜로 무상과 이탐(virāga) 등을 보고 나서 두 가지 측면에서 평온하게 지켜보게(ajjhupekkhitā) 됨을 말한다. 이 네 번째 단락은 무상관(aniccānupassanā) 등의 관점에서 설해진 것이다. 이것도 법의 관찰에 속한다. '버린다'는 것은 버림을 뜻하므로 '상락아정의 상(niccasañña) 등을 ... 버리는 지혜가 의도된 것'이라고 하였다. '위빳사나의 연속'이란 차례대로의 위빳사나를 말한다. '길에 들어선 것을 지켜본다'란 중간의 실천(majjhimā paṭipatti)으로 도(vīthi)에 올바르게 들어선 수행의 마음을 북돋우거나 억제하지 않고 평온하게 지켜보는 것이다. '하나로 확립됨'이란 중간의 사마타 도를 벗어나지 않고 거기에 뛰어들어 감각기능(indriya)들이 한 가지 맛(ekarasabhāva)을 이루고 중립적인 상태(tatramajjhattatā)가 됨으로써 차별 없이 집중된 상태에 이르러 전적으로 확립되기 때문에, 거기서 더 이상 할 일이 없다고 평온하게 지켜보는 것이다. '거기서'란 이와 같이 평온하게 지켜보는 중에 그러하다. 함께 일어나는 법(sahajātadhamma)들에 대해서도 평온한 지켜봄이 있는데, 그것들이 발생하는 양상을 평온하게 지켜보기 때문이다. '지혜로써 보고'라고 하였으므로 대상에 대한 평온한 지켜봄이 의도된 것이다. 단지 장애(nīvaraṇa) 등의 법들만을 지켜보는 것이 아니라, 탐욕(abhijjhā) 등을 지혜로써 보고 평온하게 지켜보게 된다는 연결이다.

---

ปํสุปุญฺชฏฺฐานิยสฺส กิเลสสฺส อุปฺปตฺติฏฺฐานทสฺสนตฺถํ ‘‘จตุมหาปโถ วิย ฉ อายตนานิ’’อิจฺเจว วุตฺตํ. กายาทโย จตฺตาโร อารมฺมณสติปฏฺฐานา. จตูสุ อารมฺมเณสูติ กายาทีสุ จตูสุ อารมฺมเณสุ ปวตฺตา [Pg.525] จตฺตาโร สติปฏฺฐานา ปํสุปุญฺชฏฺฐานิยสฺส กิเลสสฺส อุปหนนโต.

먼지 더미와 같은 번뇌가 일어나는 장소를 보여주기 위해 '네거리와 같이 여섯 감각장소'라고 말해진 것이다. 몸 등의 네 가지는 대상인 마음챙김의 확립(사념처)이다. '네 가지 대상에서'라는 것은 몸 등의 네 가지 대상에서 일어나는 네 가지 마음챙김의 확립이 먼지 더미와 같은 번뇌를 파괴하기 때문이다.

---

เอกธมฺมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

한 가지 법의 품(일법품)에 대한 설명이 끝났다.

---

๒. ทุติยวคฺโค

2. 제2품

---

๑-๒. อิจฺฉานงฺคลสุตฺตาทิวณฺณนา

1-2. 잇차낭갈라 경 등의 설명

---

๙๘๗-๙๘๘. กสฺมาติอาทิ วิหารสมาปตฺติอาจิกฺขเณ การณํ วิภาเวตุํ อารทฺธํ.

987-988. '어째서인가' 등은 머묾(vihāra)과 증득(samāpatti)을 설명하는 이유를 밝히기 위해 시작되었다.

---

เอว-วากาโรติ เอว-กาโร วา-กาโร จ. เอกนฺตสนฺตตฺตา เอกนฺเตน สนฺตมนสิการภาวโต. เสกฺขวจเนเนว เตสํ สิกฺขิตพฺพสฺส อตฺถิภาเว สิทฺเธปิ สิกฺขิตพฺพรหิเตสุ เตสุปิ เสกฺขปริยายสฺส วุจฺจมานตฺตา สิกฺขิตพฺพสทฺเทน เสกฺเข วิเสเสตฺวา วุตฺตา. อาสวกฺขยตฺถํ สิกฺขิตพฺพสฺส อภาเวปิ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารตฺถํ ฌานาทิสิกฺขเนน วินา สิกฺขิตพฺพาภาวา ‘‘อเสกฺขา นามา’’ติ วุตฺตา. พุทฺธานํ ปน สพฺพโส สมฺมเทว ปรินิฏฺฐิตสิกฺขตฺตา ‘‘สิกฺขามี’’ติ น วุตฺตํ. อานาปานชฺฌานผลสมาปตฺติ ตถาคตวิหาโร.

'에와-와까로(eva-vākāro)'란 '에와(eva)'라는 단어와 '와(vā)'라는 단어이다. '전적으로 고요하기 때문에'란 전적으로 고요한 작의(作意)의 상태이기 때문이다. '학인(sekkhā, 유학)'이라는 말만으로도 그들에게 닦아야 할 바(학습)가 있다는 사실이 성립되지만, 닦아야 할 바가 없는 분들에게도 학인이라는 방편적 명칭이 쓰이기에, '닦아야 할 바'라는 말로 학인을 차별화하여 설한 것이다. 번뇌의 소멸을 위해 닦아야 할 바는 없더라도 현법락주를 위해 선정 등을 닦는 일 없이는 닦아야 할 바가 없기에 '무학(asekkhā)'이라고 불린다. 그러나 부처님들에게는 모든 면에서 바르게 학습이 완성되었으므로 '나는 닦는다'라고 말해지지 않는다. 들숨날숨의 선정과 과(果)의 증득이 여래의 머묾이다.

---

๓-๑๐. ปฐมอานนฺทสุตฺตาทิวณฺณนา

3-10. 첫 번째 아난다 경 등의 설명

---

๙๘๙-๙๙๖. อนิจฺจาทิวเสนาติ อนิจฺจทุกฺขานตฺตวเสน. ปวิจินติ ปกาเรหิ วิจินติ. นิกฺกิเลสาติ อปคตกิเลสา วิกฺขมฺภิตกิเลสา. ปีติสมฺโพชฺฌงฺโค, ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺโคติ ปาโฐ.

989-996. '무상 등의 측면에서'란 무상·고·무아의 측면에서라는 뜻이다. '가려낸다'란 여러 방법으로 가려내는 것이다. '번뇌가 없는'이란 번뇌가 제거되었거나 억눌린 것이다. '희역등각지, 경안등각지'라는 독송이 있다.

---

ยาย อโนสกฺกนํ อนติวตฺตนญฺจ โหติ, อยํ ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขา มชฺฌตฺตากาโรติ วุตฺตา. เอกจิตฺตกฺขณิกาติ เอกจิตฺตุปฺปาทปริยาปนฺนตฺตา.

그것에 의해 물러나지 않음과 지나치지 않음이 일어나는 이것이 '중사(tatramajjhattupekkhā)'이며 중립적인 모습이라고 설해졌다. '한 마음 찰나의'란 한 마음의 일어남에 포함되기 때문이다.

---

จตฺตุนฺนํ จตุกฺกานํ วเสน โสฬสกฺขตฺตุกา. อานาปานสนฺนิสฺสเยน ปวตฺตตฺตา อารมฺมณวเสน ปวตฺตา อานาปานารมฺมณาปิ อปรภาเค สติ อานาปานสฺสตีติ ปริยาเยน วตฺตพฺพตํ อรหตีติ ‘‘อานาปานสฺสติ มิสฺสกา กถิตา’’ติ วุตฺตํ. อานาปานมูลกาติ อานาปานสนฺนิสฺสเยน [Pg.526] ปวตฺตา สติปฏฺฐานา. เตสํ มูลภูตาติ เตสํ สติปฏฺฐานานํ มูลการณภูตา. โพชฺฌงฺคมูลกาติ โพชฺฌงฺคปจฺจยภูตา. เตปิ โพชฺฌงฺคาติ เอเต วีสติ สติปฏฺฐานเหตุกา โพชฺฌงฺคา. วิชฺชาวิมุตฺติปูรกาติ ตติยวิชฺชาย ตสฺส ผลสฺส จ ปริปูรณวเสน ปวตฺตา โพชฺฌงฺคา. ผลสมฺปยุตฺตาติ จตุตฺถผลสมฺปยุตฺตา, จตุพฺพิธผลสมฺปยุตฺตา วา.

네 가지 묶음(사개부)에 따라 16단계가 된다. 들숨날숨에 의지하여 일어나므로 대상의 측면에서 일어나는 '들숨날숨의 대상'이라 하더라도, 나중에 마음챙김이 있을 때 '들숨날숨에 대한 마음챙김(안아파나사띠)'이라고 방편적으로 불릴 만하므로 '들숨날숨에 대한 마음챙김이 섞여서 설해졌다'라고 한다. '들숨날숨을 뿌리로 함'이란 들숨날숨에 의지하여 일어나는 마음챙김의 확립(사념처)이다. '그것들의 뿌리가 됨'이란 그 사념처들의 근본 원인이 됨을 뜻한다. '각지의 뿌리가 됨'이란 각지의 조건이 됨을 뜻한다. '그것들도 각지이다'란 사념처를 원인으로 하는 이 20가지 각지들을 말한다. '명지와 해탈을 충족함'이란 세 번째 명지와 그 과(果)를 충족하는 측면에서 일어나는 각지들이다. '과와 결합함'이란 네 번째 과와 결합하거나 네 가지 종류의 과와 결합한 것이다.

---

ทุติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제2품에 대한 설명이 끝났다.

---

อานาปานสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

들숨날숨 상윳따(호흡상응)에 대한 설명이 끝났다.

---

๑๑. โสตาปตฺติสํยุตฺตํ

11. 예류 상윳따(예류상응)

---

๑. เวฬุทฺวารวคฺโค

1. 벨루드와라 품

---

๑. จกฺกวตฺติราชสุตฺตวณฺณนา

1. 전륜성왕 경의 설명

---

๙๙๗. อนุคฺคหครหเณสุ [Pg.527] นิปาโตติ อนุคฺคณฺหนครหตฺถโชตโก นิปาโต. กิเมตฺถ อนุคฺคณฺหาติ, กึ วา ครหตีติ อาห ‘‘จตุนฺน’’นฺติอาทิ. ตตฺถ อนุคฺคณฺหนฺโต อนุจฺฉวิกํ กตฺวา คณฺหนฺโต. ครหนฺโต นินฺทนฺโต. อิสฺสรสีโล อิสฺสโร, ตสฺส ภาโว อิสฺสริยํ, ปภุตา. อธีนํ ปติ อธิปติ, ตสฺส ภาโว อาธิปจฺจํ, สามิภาโวติ อาห – ‘‘อิสฺสริยาธิปจฺจ’’นฺติอาทิ. อนนฺตกานีติ อนฺตรหิตานิ.

997. '찬성이나 비난의 불변사(nipāta)'란 찬성하고 비난하는 의미를 나타내는 불변사이다. 여기서 무엇을 찬성하고 무엇을 비난하는가에 대해 '네 가지' 등을 말씀하셨다. 거기서 찬성하는 것은 합당하게 여기는 것이고, 비난하는 것은 꾸짖는 것이다. 다스리는 성품을 가진 자가 통치자(issara)이고, 그의 상태가 통치권(issariya), 즉 지배력이다. 예속된 자에 대한 주권자가 지배자(adhipati)이고, 그의 상태가 지배권(ādhipacca), 즉 주인됨의 상태라고 하여 '통치권과 지배권' 등을 말씀하셨다. '끝이 없는'이란 사라짐이 없는 것이다.

---

อเวจฺจปฺปสาเทนาติ วตฺถุตฺตยสฺส คุเณ ยาถาวโต อเวจฺจ ปวิสิตฺวา ปสาโท. โส ปน เกนจิ จลนรหิโตติ อาห ‘‘อจลปฺปสาเทนา’’ติ. มคฺเคนาติ อริยมคฺเคน. อาคตปฺปสาโท ตสฺส อธิคเมน ลทฺธปฺปสาโท. อปุพฺพํ อจริมนฺติ เอกชฺฌํ. อริยสาวกานญฺหิ อริยมคฺโค อุปฺปชฺชนฺโตว ตีสุ วตฺถูสุ อเวจฺจปฺปสาทํ อาวหนฺโต เอว อุปฺปชฺชติ. เตสนฺติ วิสยภูตานํ ติณฺณํ วตฺถูนํ วเสน ติธา วุตฺโต. ยสฺมา จ อตฺถโต เอโก, ตสฺมาว นินฺนานากรโณ โหติ ปวตฺตฏฺฐานเภเท สติปิ. อริยสาวกสฺส หีติอาทินา นเยน ตมตฺถํ วิวรติ. ปสาโท โอกปฺปนา. เปมํ ภตฺติ. คารวํ ครุกรณํ. มหนฺตํ อุฬารํ. เอตํ วิภาเคน นตฺถิ สพฺพตฺถ สมานตฺตา.

'확고한 믿음(aveccappasāda)으로'란 세 가지 보배의 덕에 여실히 들어가 얻어진 믿음이다. 그것은 어떤 것에 의해서도 흔들림이 없으므로 '흔들림 없는 믿음(acalappasāda)'이라 한다. '도로써'란 성스러운 도로써이다. '얻어진 믿음'이란 그것을 증득함으로 얻은 믿음이다. '이전도 이후도 없이'란 한꺼번에라는 뜻이다. 성스러운 제자들에게 성스러운 도가 일어날 때, 세 가지 대상에 대해 확고한 믿음을 가져오면서 일어나기 때문이다. '그것들의'란 대상이 되는 세 가지 보배의 측면에서 세 가지로 설해진 것이다. 뜻으로는 하나이기 때문에, 일어나는 장소의 차이가 있더라도 차별이 없다. '성스러운 제자에게는' 등의 방식으로 그 의미를 설명한다. '믿음(pasāda)'은 확신(okappanā)이다. '애정(pema)'은 헌신(bhatti)이다. '공경(gārava)'은 존중(garukaraṇa)이다. '위대한'은 수승한(uḷāra)이다. 이것은 모든 곳에서 동일하기 때문에 분류가 따로 없다.

---

เอวนฺติ ภวนฺตเรปิ อโกปนียตาย. สทิสวเสนาติ อญฺเญหิ อขณฺฑาทีหิ สทิสวเสน. เตนาห ‘‘มุขวฏฺฏิ ยญฺหิ ฉินฺเน’’ติอาทิ. ขณฺฑา เอติสฺสา อตฺถีติ ขณฺฑา. เอส นโย เสเสสุปิ. ปาติโมกฺเข อาคตานุกฺกเมน สีลสฺส อาทิมชฺฌวิภาโค เวทิตพฺโพ. ทฺวินฺนํ วา ติณฺณํ วาติ สีลโกฏฺฐาสานํ. เอกนฺตรํ ภินฺนนฺติ อภินฺเนน เอกนฺตรํ หุตฺวา ภินฺนํ. เตสํ ขณฺฑาทีนํ. ‘‘ภุชิสฺเสหี’’ติ อุตฺตรปทโลเปน นิทฺเทโสติ อาห ‘‘ภุชิสฺสภาวกเรหี’’ติ. อิทํ วีติกฺกนฺตนฺติ อิทมฺปิ สีลํ วีติกฺกนฺตํ. ‘‘อยํ สีลสฺส วีติกฺกโม’’ติ เอวํ ปรามสิตุํ อสกฺกุเณยฺเยหิ.

'이와 같이'란 다른 생에서도 흔들리지 않기 때문이다. '비슷한 것들에 의해'란 다른 이지러지지 않음 등과 비슷한 방식에 의해서이다. 그래서 '가장자리가 잘렸을 때' 등을 말씀하셨다. '이지러짐(khaṇḍā)이 있는 것'이 이지러진 것이다. 이 방식은 나머지에도 적용된다. 빠띠목카(계본)에 나오는 순서에 따라 계의 처음·중간·끝의 구분을 알아야 한다. '두 개나 세 개'란 계의 부분들을 말한다. '하나 건너 끊어짐'이란 끊어지지 않은 것과 하나씩 건너뛰며 끊어진 것이다. 그것들 즉 이지러진 것들 등을 말한다. '자유로운 자들의(bhujissehi)'는 뒷부분이 생략된 표현이므로 '자유로운 상태를 만드는 것들로'라고 한 것이다. '이것을 범했다'는 이 계를 범했다는 뜻이다. '이것은 계의 범함이다'라고 이와 같이 지적할 수 없는 것들에 의해서이다.

---

๒. พฺรหฺมจริโยคธสุตฺตวณฺณนา

2. 범행의 기초 경의 설명

---

๙๙๘. เยสนฺติ [Pg.528] อนิยมโต สทฺธาทีนมาธารภูตปุคฺคลทสฺสนํ. พุทฺเธ ปสาโท คหิโต. โส หิ อิตเรหิ ปฐมํ คเหตพฺโพติ. อริยกนฺตานิ สีลานิ คหิตานิ โสตาปนฺนสฺส สีลานํ อธิปฺเปตตฺตา. สงฺเฆ ปสาโท คหิโต ธมฺมปฺปสาทสฺส อนนฺตรํ วุจฺจมานตฺตา. ธมฺเม ปสาโท คหิโต อเวจฺจปฺปสาทภาวโต. โสตํ อริยมคฺคํ อาทิโต ปตฺติ โสตาปตฺติ, ตสฺสา องฺคานิ โสตาปตฺติยงฺคานิ. ปจฺเจนฺตีติ ปชายนฺติ อธิคจฺฉนฺติ. เตนาห ‘‘ปาปุณนฺตี’’ติ. พฺรหฺมจริยนฺติ มคฺคพฺรหฺมจริยํ. กตรปสาโท วตฺตมาโนติ อธิปฺปาโย. มคฺคปฺปสาโทติ มคฺคสมฺปยุตฺโต ปสาโท. อาคตมคฺคสฺสาติ อธิคตมคฺคสฺส. มิสฺสกปฺปสาโท เอโสติ ตสฺมา อุโภปิ เถรา ปณฺฑิตา พหุสฺสุตา.

998. '누구에게'란 정해지지 않은 신심 등의 토대가 되는 인물을 나타낸다. '부처님에 대한 믿음'이 언급되었다. 그것이 다른 것들보다 먼저 취해져야 하기 때문이다. 예류자의 계를 의미하므로 '성자들이 기뻐하는 계'가 언급되었다. 법에 대한 믿음 다음에 설해지므로 '승가에 대한 믿음'이 언급되었다. 확고한 믿음의 상태이므로 '법에 대한 믿음'이 언급되었다. 흐름(sota)인 성스러운 도에 처음 들어서는 것이 예류(sotāpatti)이며, 그것의 요소들이 예류의 구성 요소(예류지)들이다. '얻는다(paccenti)'란 생겨나다, 증득하다는 뜻이다. 그래서 '도달한다'라고 한 것이다. '범행'이란 도(道)의 범행이다. '어떤 믿음이 있는가'라는 의미이다. '도의 믿음'이란 도와 결합된 믿음이다. '도에 도달한 자의'란 도를 증득한 자의 믿음이다. 이것은 혼합된 믿음이므로, 두 장로 모두 지혜롭고 박식하다.

---

๓. ทีฆาวุอุปาสกสุตฺตวณฺณนา

3. 디가부 재가신자 경의 설명

---

๙๙๙. ยทคฺเคน ตสฺมึ อุปาสเก ยถาวุตฺตานิ โสตาปตฺติยงฺคานิ สํวิชฺชนฺติ, ตทคฺเคน โส เตสุ วตฺติสฺสตีติ อาห ‘‘จตูสุ โสตาปตฺติยงฺเคสุ สนฺทิสฺสสี’’ติ. วิชฺชํ ภชนฺตีติ วิชฺชาภาคิยา, เตสุ โกฏฺฐาเสสุ ปริยาปนฺนาติ วุตฺตํ ‘‘วิชฺชาภาคิเยติ วิชฺชาโกฏฺฐาสิเก’’ติ.

999. 그 재가신자에게 앞에서 말한 예류의 구성 요소들이 있는 만큼, 그만큼 그는 그것들 안에서 머물 것이기에 '네 가지 예류의 구성 요소들에서 보인다'라고 한 것이다. '명지에 속하는 것'이란 명지에 참여하는 것이며, 그 부분들에 포함된다는 뜻으로 '명지에 속하는 것들이란 명지의 부분들인 것들'이라고 했다.

---

๔-๕. ปฐมสาริปุตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา

4-5. 첫 번째 사리붓다 경 등의 설명

---

๑๐๐๐-๑๐๐๑. ‘‘โสตาปตฺตี’’ติ ปฐมมคฺโค อธิปฺเปโต, ตสฺส อธิคมูปาโย โสตาปตฺติยงฺคํ. เตนาห ‘‘โสตาปตฺติยา ปุพฺพภาคปฏิลาภงฺค’’นฺติ. โสตาปตฺติอตฺถายาติ โสตาปตฺติมคฺคตฺถาย. องฺคนฺติ การณํ. อิตเร รตนตฺตยปฺปสาทาทโย. ปุพฺพภาคิยาย โสตาปตฺติยา องฺคํ การณนฺติ.

1000-1001. ‘예류(sotāpatti)’는 첫 번째 도(magga)를 의미하며, 그것을 얻는 수단이 예류지분(sotāpattiyaṅga)이다. 그래서 ‘예류의 전단계 부분을 얻는 지분’이라고 하였다. ‘예류를 위하여(sotāpattiatthāya)’라는 것은 예류도를 위한다는 의미이다. ‘지분(aṅga)’은 원인(kāraṇa)이다. 나머지는 삼보에 대한 청정신(ratanattayappasāda) 등이다. 전단계의 예류를 위한 지분, 즉 원인이라는 뜻이다.

---

๖. ถปติสุตฺตวณฺณนา

6. 타파티 수타(목수 경) 주해

---

๑๐๐๒. (วิตานํ กายานํ กาลนกาย, การณสฺส อุปคตานํ สาตปริยา สิชฺฌติ. ตตฺถ กายปริปชฺฌายมุเขน ตนฺตึ ฐเปสิ ภควา. น หิ ปสฺสถ นมตฺเถหิ กรเณ นิรตฺถโก ปิติ วตฺตติ. ‘‘นิยตตฺตา’’ติ วุตฺตํ. ตเมว นิยมํ ‘‘มชฺฌิมปเทเสเยวา’’ติ อวธารเณน วิภาเวติ[Pg.529]. มหามณฺฑลจาริกํ จรนฺโตปิ มชฺฌิมปเทสสฺส อนฺตนฺเตเนว จรติ. ตตฺถ จ วิเนยฺยชนสฺส สโมสรณตา มตฺตปนวาจมหตฺถสุปนนฺติ.) [เอตฺถนฺตเร ปาโฐ อสุทฺโธ ทุสฺโสธนีโย จ, สุทฺธปาโฐ คเวสิตพฺโพ.] อรุณุฏฺฐาปนมฺปิ ตตฺเถว โหติ. ปจฺจนฺตปเทเส ปน ทูเร วิเนยฺยชนา โหนฺติ, ตตฺถ คนฺตฺวา มคฺคผเลสุ ปติฏฺฐาเปตฺวา ตโต ปจฺจาคนฺตฺวา มชฺฌิมปเทเส เอว วาสํ อุปคจฺฉติ, ตตฺถ มนุสฺเสหิ กตานํ การานํ มหปฺผลภาวนิยมนตฺถนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘อาสนฺเน โน ภควา’’ติ อิทํ นิทสฺสนมตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘น เกวล’’นฺติ อาทิมาห.

1002. (이 부분의 구절은 불분명하고 교정하기 어려우니, 정확한 구절을 찾아야 한다.) 새벽이 밝아오는 것도 바로 그곳에서 일어난다. 그러나 변방 지역에는 교화될 사람들이 멀리 떨어져 있으므로, 그곳에 가서 도와 과에 머물게 한 뒤에 다시 돌아와 중간 지방에 머무는 것은, 그곳 사람들이 지은 공덕이 큰 과보가 되도록 결정하기 위함이라고 보아야 한다. ‘세존께서 우리에게 가까이 계신다’는 것은 단지 예시일 뿐임을 보이려고 ‘단지 ~뿐만 아니라’ 등으로 시작하였다.

---

สกิญฺจนสปลิโพธนฏฺเฐนาติ เอตฺถ กิญฺจนํ ปลิโพโธ อสมาปิตกิจฺจตา, ตทุภยสฺส อตฺถิภาเวนาติ อตฺโถ. มหาวาเสติ มหาเคเห.

‘속박과 장애가 있다는 의미에서(sakiñcanasapalibodhanaṭṭhena)’ 여기서 ‘속박(kiñcana)’은 장애(palibodha)이며 아직 마치지 못한 일들이다. 그 두 가지가 존재하기 때문이라는 뜻이다. ‘마하바세(mahāvāse)’는 큰 집에서라는 뜻이다.

---

ทฺเวปิ ชนาติ อิสิทตฺตปุราณา. สิตํ นาม มนฺทหสิตํ. หสิตํ นาม วิสฺสฏฺฐหสิตํ. มุตฺตจาโคติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ วิสุทฺธิมคฺคฏีกายํ (วิสุทฺธิ. มหาฏี. ๑.๑๖๐) วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ. สํวิภาเคติ ปรสฺส ทานวเสน สํวิภชเน. อกตวิภาคนฺติ เทยฺยธมฺมวเสน น กตวิภาคํ. ปุคฺคลวเสน ปน ‘‘สีลวนฺเตหี’’ติ วุตฺตตฺตา กตวิภาคเมว มหปฺผลตากรเณน. เตนาห ‘‘สพฺพํ ทาตพฺพเมว หุตฺวา ฐิต’’นฺติ.

‘두 사람’은 이시다타와 푸라나이다. ‘시타(sita)’는 옅은 미소이다. ‘하시타(hasita)’는 활짝 웃는 웃음이다. ‘무타차고(muttacāgo, 아낌없이 베푸는)’ 등에 대해 언급해야 할 것은 위숫디마가-티카(청정도론 복주)에서 설명된 방식대로 이해해야 한다. ‘상비바게(saṃvibhāge)’는 타인에게 보시하는 방식으로 나누어 주는 것이다. ‘아카타비바가(akatavibhāga)’는 보시물(deyyadhamma)의 관점에서 구분하지 않는 것이다. 그러나 인물의 관점에서는 ‘계행이 있는 이들과 함께’라고 하였으므로 큰 과보가 되게 하는 원인으로서 구분하는 것이다. 그래서 ‘모든 것을 주어야 할 것으로 삼아 머문다’고 하였다.

---

(เอตฺถนฺตเร ปาโฐ อสุทฺโธ ทุสฺโสธนีโย จ, สุทฺธปาโฐ คเวสิตพฺโพ.)

(이 부분의 구절은 불분명하고 교정하기 어려우니, 정확한 구절을 찾아야 한다.)

---

๗. เวฬุทฺวาเรยฺยสุตฺตวณฺณนา

7. 벨루드와레이야 수타 주해

---

๑๐๐๓. ปเวณิอาคตสฺสาติ อเนกปุริสยุควเสน ปรมฺปราคตสฺส. อตฺตนิ อุปเนตพฺพนฺติ อตฺตนิ เนตฺวา ปรสฺมึ อุปเนตพฺพํ. เตนาห ‘‘โย โข มฺยายํ ธมฺโม อปฺปิโย อมนาโป, ปรสฺสเปโส ธมฺโม อปฺปิโย อมนาโป’’ติอาทิ. อมนฺตภาเสนาติ สมฺผสฺส สมฺผปฺปลาปสฺส อมนฺตาย มนฺตารหิตภาสเนน.

1003. ‘전통으로 전해 내려오는(paveṇiāgatassa)’이란 여러 대의 인물들을 거쳐 전승되어 온 것을 말한다. ‘자신에게 견주어 보아야 한다’는 것은 자신에게 적용해 보고 나서 타인에게 적용해야 한다는 것이다. 그래서 ‘나에게 싫고 마음에 들지 않는 법은 다른 이에게도 싫고 마음에 들지 않는 법이다’라고 하였다. ‘아만타바세나(amantabhāsena)’는 지혜(mantā) 없이 말하는 잡담(samphappalāpa)을 의미한다.

---

๘-๙. ปฐมคิญฺชกาวสถสุตฺตาทิวณฺณนา

8-9. 첫 번째 긴자카와사타 수타(벽돌집 경) 등의 주해

---

๑๐๐๔-๕. ทฺเว คามา ทฺวินฺนํ ญาตีนํ คามาติ กตฺวา. ญาติเกติ เอวํลทฺธนาเม เอกสฺมึ คามเก. คิญฺชกาวสเถติ คิญฺชกา วุจฺจนฺติ อิฏฺฐกา, คิญฺชกาหิ เอว กโต อาวสโถ, ตสฺมึ. โส กิร อาวาโส ยถา [Pg.530] สุธาหิ ปริกมฺเมน ปโยชนํ นตฺถิ, เอวํ อิฏฺฐกาหิ เอว จินิตฺวา กโต. เตน วุตฺตํ ‘‘อิฏฺฐกามเย อาวสเถ’’ติ. ตุลาถมฺภทฺวารพนฺธกวาฏผลกานิ ปน ทารุมยา เอว. โอรํ วุจฺจติ กามธาตุ, ปจฺจยภาเวน ตํ โอรํ ภชนฺตีติ โอรมฺภาคิยานิ, โอรมฺภาคสฺส วา หิตานิ โอรมฺภาคิยานิ. เตนาห ‘‘เหฏฺฐาภาคิยาน’’นฺติอาทิ. ตีหิ มคฺเคหีติ เหฏฺฐิเมหิ ตีหิ มคฺเคหิ. เตหิ ปหาตพฺพตาย หิ เตสํ สญฺโญชนานํ โอรมฺภาคิยตา, โอรํ ภญฺชิยานิ วา โอรมฺภาคิยานิ วุตฺตานิ นิรุตฺตินเยน. อิทานิ พฺยติเรกมุเขน เนสํ โอรมฺภาคิยภาวํ วิภาเวตุํ ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. วิกฺขมฺภิตานิ สมตฺถตาวิฆาเตน ปุถุชฺชนานํ, สมุจฺฉินฺนานิ สพฺพโส อภาเวน อริยานํ รูปารูปภวูปปตฺติยา วิพนฺธนาย น โหนฺตีติ วุตฺตํ ‘‘อวิกฺขมฺภิตานิ มคฺเคน วา อสมุจฺฉินฺนานี’’ติ. นิพฺพตฺติวเสนาติ ปฏิสนฺธิคฺคหณวเสน คนฺตุํ น เทนฺติ. มหคฺคตภวคามิกมฺมายูหนสฺส วิพนฺธนโต สกฺกายทิฏฺฐิอาทีนิ ตีณิ สญฺโญชนานิ กามจฺฉนฺทพฺยาปาทา วิย มหคฺคตภวูปปตฺติยา วิเสสปจฺจยตฺตา ตตฺถ มหคฺคตภเว นิพฺพตฺตมฺปิ ตนฺนิพฺพตฺติเหตุกมฺมปริกฺขเย กามภวูปปตฺติปจฺจยตาย มหคฺคตภวโต อาเนตฺวา อิเธว กามภเว เอว นิพฺพตฺตาเปนฺติ. ตสฺมา สพฺพานิปิ ปญฺจปิ สํโยชนานิ โอรมฺภาคิยาเนว. ปฏิสนฺธิวเสน อนาคมนสภาโวติ ปฏิสนฺธิคฺคหณวเสน ตสฺมา โลกา อิธ น อาคมนสภาโว. พุทฺธทสฺสน-เถรทสฺสน-ธมฺมสฺสวนานํ ปน อตฺถาย อสฺส อาคมนํ อนิวาริตํ.

1004-5. ‘두 마을’은 두 친족의 마을이라는 뜻이다. ‘냐티케(ñātike)’는 한 마을의 이름이다. ‘긴자카와사테(giñjakāvasathe)’에서 긴자카(giñjakā)는 벽돌을 말하며, 벽돌로만 지은 숙소를 의미한다. 그 처소는 회칠 등의 마감 작업이 필요 없을 정도로 벽돌을 쌓아 만들었다고 한다. 그래서 ‘벽돌로 만든 숙소’라고 하였다. 들보, 기둥, 문틀, 문짝 등은 나무로 되어 있다. ‘오라(ora, 차안)’는 욕계(kāmadhātu)를 말하며, 조건으로서 그 차안(욕계)에 머물게 하므로 오람바기야(orambhāgiyāni, 하분결)라 하거나, 차안에 이롭기 때문에 오람바기야라고 한다. 그래서 ‘아래 부분에 속하는 것들’ 등이라고 하였다. ‘세 가지 도에 의해’란 아래의 세 가지 도를 말한다. 그것들에 의해 제거되어야 하므로 그 결박(saññojana)들을 하분결(orambhāgiyā)이라 부르거나, 어원적 해석에 따라 차안에서 부수어지는 것(oraṃ bhañjiyāni)을 하분결이라 한다. 이제 반대 측면에서 그것들이 하분결임을 밝히기 위해 ‘그곳에서’ 등이 언급되었다. 범부들에게는 실천 능력의 장애로 인해 억제(vikkhambhitāni)되지만, 성자들에게는 전적으로 존재하지 않기에 단멸(samucchinnāni)된다. 색계와 무색계의 존재로 태어나는 데 방해가 되지 않기에 ‘도로써 억제되지 않았거나 단멸되지 않은 것’이라고 하였다. ‘태어남에 따라(nibbattivasenā)’란 재생연결(paṭisandhi)을 통해 나아가는 것을 허용하지 않는다는 뜻이다. 고귀한 존재(mahaggatabhava)로 향하는 업의 축적을 방해하기 때문에, 유신견 등의 세 가지 결박은 감각적 욕탐과 성냄처럼 고귀한 존재에 태어나는 특별한 조건이 된다. 그곳 고귀한 존재에 태어났더라도 그 태어남의 원인이 된 업이 다하면 욕계의 존재로 태어나는 조건이 되어, 고귀한 존재로부터 끌어내려 바로 여기 욕계에 태어나게 한다. 그러므로 다섯 가지 결박 모두가 오람바기야(하분결)이다. ‘재생연결의 관점에서 돌아오지 않는 성질’이란 재생연결을 통해 그 세상에서 이 세상으로 돌아오지 않는 성질을 말한다. 그러나 부처님을 뵙거나 장로들을 뵙고 법을 듣기 위해 오는 것은 금지되지 않는다.

---

กทาจิ อุปฺปตฺติยา วิรฬาการตา, ปริยุฏฺฐานมนฺทตาย อพหลตาติ ทฺเวธาปิ ตนุภาโว. อภิณฺหนฺติ พหุโส. พหลพหลาติ ติพฺพติพฺพา. ยตฺถ อุปฺปชฺชนฺติ, ตํ สนฺตานํ มทฺทนฺตา ผรนฺตา สาเธนฺตา อนฺธการํ กโรนฺตา อุปฺปชฺชนฺติ, ทฺวีหิ ปน มคฺเคหิ ปหีนตฺตา ตนุกตนุกา มนฺทมนฺทา อุปฺปชฺชนฺติ. ปุตฺตธีตโร โหนฺตีติ อิทํ อการณํ. ตถา หิ องฺคปจฺจงฺคปรามสนมตฺเตนปิ เต โหนฺติ. อิทนฺติ ‘‘ราคโทสโมหานํ ตนุตฺตา’’ติ อิทํ วจนํ. ภวตนุกวเสนาติ อปฺปกภววเสน. ตนฺติ มหาสีวตฺเถรสฺส วจนํ ปฏิกฺขิตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. เย ภวา อริยานํ ลพฺภนฺติ, เต ปริปุณฺณลกฺขณภวา เอว. เย น ลพฺภนฺติ, ตตฺถ กีทิสํ ตํ ภวตนุกํ. ตสฺมา อุภยถาปิ ภวตนุกสฺส อสมฺภโว เอวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘โสตาปนฺนสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อฏฺฐเม ภเว ภวตนุกํ นตฺถิ อฏฺฐมสฺเสว ภวสฺส สพฺพสฺเสว อภาวโต. เสเสสุปิ เอเสว นโย.

때때로 일어나는 모습이 드문 상태와, 치성함(pariyuṭṭhāna)의 약함으로 인해 두텁지 않은 상태, 이 두 가지 모두가 미세해진 상태(tanubhāvo)이다. ‘아빈항(abhiṇhaṃ)’은 자주라는 뜻이다. ‘바할라바할라(bahalabahalā)’는 매우 강렬한 상태이다. 그것들이 일어날 때는 상속(santāna)을 짓누르고 퍼지며 장악하고 어둠을 만들면서 일어나지만, 두 가지 도에 의해 제거되었기에 아주 미세하고 아주 약하게 일어난다. ‘아들과 딸이 있다’는 것은 근거가 되지 않는다. 왜냐하면 단지 사지를 만지는 것만으로도 생겨날 수 있기 때문이다. ‘이것(idaṃ)’은 ‘탐·진·치가 희박해졌기 때문에’라는 말이다. ‘존재가 희박해짐에 따라(bhavatanukavasenā)’란 남은 존재가 적어짐을 의미한다. 이것은 마하시바 장로의 견해인데 거부되었다는 문맥이다. 성자들이 얻는 존재는 완전한 특징을 갖춘 존재일 뿐이다. 얻지 못하는 존재에 대해 어떻게 존재의 희박함이 있을 수 있겠는가? 그러므로 두 가지 방식 모두로 존재의 희박함이 불가능함을 보이기 위해 ‘예류자에게는...’ 등이 언급되었다. 여덟 번째 존재에는 존재의 희박함이 없으니, 여덟 번째 존재 자체가 전혀 존재하지 않기 때문이다. 나머지 경우에도 이와 같은 논리가 적용된다.

---

กามาวจรโลกํ [Pg.531] สนฺธาย วุตฺตํ อิตรสฺส โลกสฺส วเสน ตถา วตฺตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา. โย หิ สกทาคามี เทวมนุสฺสโลเกสุ โวมิสฺสกวเสน นิพฺพตฺตติ, โสปิ กามภววเสเนว ปริจฺฉินฺทิตพฺโพ. ภควตา จ กามโลเก ฐตฺวา – ‘‘สกิเทว อิมํ โลกํ อาคนฺตฺวา’’ติ วุตฺตํ. อิมํ โลกํ อาคนฺตฺวาติ จ อิมินา ปญฺจสุ สกทาคามีสุ จตฺตาโร วชฺเชตฺวา เอโกว คหิโต. เอกจฺโจ หิ อิธ สกทาคามิผลํ ปตฺวา อิเธว ปรินิพฺพายติ, เอกจฺโจ อิธ ปตฺวา เทวโลเก ปรินิพฺพายติ, เอกจฺโจ เทวโลเก ปตฺวา ตตฺเถว ปรินิพฺพายติ, เอกจฺโจ เทวโลเก ปตฺวา อิธูปปชฺชิตฺวา ปรินิพฺพายติ, อิเม จตฺตาโร อิธ น ลพฺภนฺติ. โย ปน อิธ ปตฺวา เทวโลเก ยาวตายุกํ วสิตฺวา ปุน อิธูปปชฺชิตฺวา ปรินิพฺพายติ, อยมิธ อธิปฺเปโต. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘อิมํ โลกนฺติ กามภโว อธิปฺเปโต’’ติ อิมมตฺถํ วิภาเวตุํ ‘‘สเจ หี’’ติอาทินา อญฺญํเยว จตุกฺกํ ทสฺสิตํ.

욕계(Kāmāvacaraloka)를 염두에 두고 설해진 것이니, 다른 세계에 대해서는 그렇게 말할 수 없기 때문이다. 일래자(Sakadāgāmī)가 천상과 인간 세상에 번갈아 태어나는 경우라 할지라도, 그는 욕계의 존재(kāmabhavavasena)로만 한정되어야 한다. 세존께서는 욕계에 머물면서 ‘오직 한 번만 이 세상에 돌아와’라고 말씀하셨다. ‘이 세상에 돌아온다’는 것은 다섯 종류의 일래자 중에서 네 종류를 제외하고 오직 한 종류만을 취한 것이다. 어떤 이는 여기서 일래과를 얻어 여기서 반열반하고, 어떤 이는 여기서 얻어 천상에서 반열반하고, 어떤 이는 천상에서 얻어 거기서 반열반하고, 어떤 이는 천상에서 얻어 여기 태어나 반열반하는데, 이 네 부류는 여기서 해당하지 않는다. 여기서 얻어 천상에서 수명만큼 살다가 다시 여기 태어나 반열반하는 자가 여기서 의도된 자이다. 주석서에서는 ‘이 세상이란 욕계(kāmabhavo)를 뜻한다’는 이 의미를 설명하기 위해 ‘만약에(sace hi)’ 등으로 시작하는 다른 사구(catukka)를 보여주었다.

---

จตูสุ…เป… สภาโวติ อตฺโถ อปายคมนียานํ ปาปธมฺมานํ สพฺพโส ปหีนตฺตา. ธมฺมนิยาเมนาติ มคฺคธมฺมนิยาเมน นิยโต อุปริมคฺคาธิคมสฺส อวสฺสํภาวิภาวโต. เตนาห ‘‘สมฺโพธิปรายโณ’’ติ. เตสํ เตสํ ญาณคตินฺติ เตสํ เตสํ สตฺตานํ ‘‘อสุโก โสตาปนฺโน, อสุโก สกทาคามี’’ติอาทินา ตํตํญาณาธิคมนํ ญาณูปปตฺตึ. ญาณาภิสมฺปรายนฺติ ตโต ปรมฺปิ – ‘‘นิยโต สมฺโพธิปรายโณ สกิเทว อิมํ โลกํ อาคนฺตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสตี’’ติอาทินา ญาณสหิตํ อุปปตฺติปจฺจยภวํ. โอโลเกนฺตสฺส ญาณจกฺขุนา อเปกฺขนฺตสฺส. เกวลํ กายกิลมโถว, น เตน กาจิ ปเรสํ อตฺถสิทฺธีติ อธิปฺปาโย. จิตฺตวิเหสา จิตฺตเขโท, สา กิเลสูปสํหิตตฺตา พุทฺธานํ นตฺถิ.

네 가지... 등... ‘본성(sabhāva)’이라는 뜻은 악처로 가게 하는 나쁜 법들이 완전히 제거되었기 때문이다. ‘법의 결정성(dhammaniyāmena)’이란 도(magga)라는 법의 결정성에 의해 확정된 것이니, 상위의 도를 얻음이 반드시 일어날 것이기 때문이다. 그래서 ‘정등각으로 나아가는 자(sambodhiparāyaṇo)’라고 하였다. ‘그들 각각의 앎의 행로(tesaṃ tesaṃ ñāṇagatin)’란 그들 중생에 대해 ‘누구는 예류자이고, 누구는 일래자이다’라는 등으로 그 각각의 지혜의 증득과 지혜의 발생을 의미한다. ‘지혜에 의한 내생(ñāṇābhisamparāya)’이란 그 이후에 대해서도 ‘확정되어 정등각으로 나아가며, 오직 한 번만 이 세상에 돌아와 괴로움의 끝을 낼 것이다’라는 등으로 지혜를 수반하여 다시 태어나는 조건이 되는 존재를 말한다. ‘관찰하는 자에게’란 지혜의 눈(ñāṇacakkhu)으로 살피는 자를 말한다. ‘단지 육체적인 피로일 뿐’이란 그것으로 다른 이들에게 어떤 이익도 성취되지 않는다는 뜻이다. ‘심적 고뇌(cittavihesā)’란 마음의 피로인데, 그것은 번뇌와 결합된 것이기에 부처님들에게는 없다.

---

อาทิสฺสติ อาโลกียติ อตฺตา เอเตนาติ อาทาสํ, ธมฺมภูตํ อาทาสํ ธมฺมาทาสํ, อริยมคฺคญาณสฺเสตํ อธิวจนํ. เตน หิ อริยสาวโก จตูสุ อริยสจฺเจสุ วิทฺธสฺตสมฺโมหตฺตา อตฺตานํ ยาถาวโต ญตฺวา ยาถาวโต พฺยากเรยฺย, ตปฺปกาสนโต ปน ธมฺมปริยายสฺส สุตฺตสฺส ธมฺมาทาสตา เวทิตพฺพาติ. เยน ธมฺมาทาเสนาติ อิธ ปน มคฺคธมฺมเมว วทติ. เสสํ อุตฺตานตฺถตฺตา สุวิญฺเญยฺยเมวาติ.

비추어지고 자신을 그것으로 보기에 ‘거울(ādāsa)’이라 하며, 법이 된 거울이기에 ‘법의 거울(dhammādāsa)’이다. 이것은 성도지(ariyamaggañāṇa)의 동의어이다. 성스러운 제자는 네 가지 성스러운 진리에 대해 미혹이 파괴되었으므로 자신을 있는 그대로 알아서 있는 그대로 선언할 수 있지만, 그것을 드러내는 법의 문(dhammapariyāya)인 경전은 ‘법의 거울’이라 알아야 한다. ‘어떤 법의 거울로써’라고 할 때 여기서 도의 법(maggadhamma)만을 말한다. 나머지는 그 의미가 명백하므로 이해하기 쉽다.

---

เวฬุทฺวารวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

벨루드와라 품(Veḷudvāra-vagga)의 주석이 끝났다.

---

๒. ราชการามวคฺโค

2. 라자가라마 품(Rājakārāma-vagga)

---

๑. สหสฺสภิกฺขุนิสงฺฆสุตฺตวณฺณนา

1. 천 명의 비구니 승가 경(Sahassabhikkhunisaṅgha-sutta)의 주석

---

๑๐๐๗. ธมฺมิกตฺตา [Pg.532] เทสวาสีหิ อนุกมฺปิโต ราชาติ ราชโก, ตสฺส อาราโม ราชการาโม, ตสฺมึ. ภูมิสีสํ เสฏฺฐปฺปเทโส, ยตฺถ วสนฺโต ลาภคฺคยสคฺคปฺปตฺโต โหตีติ เตสํ อธิปฺปาโย.

1007. 법다움 때문에 지방 거주민들에게 동정받은 왕(rājā)이기에 라자가(rājaka)라 하며, 그의 정원이 라자가라마(rājakārāma)이다. 그곳에서. ‘지면의 머리(bhūmisīsaṃ)’란 최상의 장소를 뜻하니, 그곳에 머물 때 이익과 명성이 최고조에 달한다는 것이 그들의 의도이다.

---

วาราเปหีติ ปฏิเสเธหิ. ยุชฺฌาเปตุนฺติ กลหํ การาเปตุํ. ปุน อาคจฺฉนฺตาติ อปรสฺมึ สํวจฺฉเร อาคจฺฉนฺตา. อุพฺพฏฺเฏตฺวาติ มหตี วีจิโย อุพฺพฏฺเฏตฺวา. ยถา ตสฺส สกลเมว รฏฺฐํ เอโกทกีภูตํ โหติ, เอวํ กตฺวา สมุทฺทเมว ชาตํ. เตน วุตฺตํ ‘‘สมุทฺทเมว อกํสู’’ติ.

‘물러나게 하라(vārāpehī)’는 것은 금지하라는 뜻이다. ‘싸우게 하기 위해(yujjhāpetun)’란 다툼을 일으키게 하기 위해. ‘다시 올 때(puna āgacchantā)’란 다른 해에 올 때. ‘용솟음치게 하여(ubbaṭṭetvā)’란 큰 파도를 일으켜서. 마치 그의 나라 전체가 하나의 물바다가 된 것처럼 그렇게 만들어 바다가 된 것이다. 그래서 ‘바다를 만들었다’고 하였다.

---

อิสีนมนฺตรํ กตฺวาติ อิสีนํ การณํ กตฺวา, อิสีนํ เหตูติ อตฺโถ, อิสีนํ วา อนฺตรเภทํ กตฺวา. ตถา โลเก โกลาหลสฺส ปตฺถฏตํ วิภาเวนฺโต ภควา ‘‘เม สุต’’นฺติ อาห ปจฺจกฺขโต ชานมฺปิ. อุจฺฉินฺโนติ กุลจฺเฉเทน อุจฺฉินฺโน. น เกวลํ สยเมว, อถ โข สห รฏฺเฐหิ. วิภวนฺติ วินาสํ อุปคโต.

‘선인들 사이를 갈라놓아(isīnamantaraṃ katvā)’란 선인들을 원인으로 하여, 선인들 때문에라는 뜻이거나 선인들 사이의 이간을 시켜서라는 뜻이다. 그처럼 세상에 소문이 퍼진 것을 설명하면서 세존께서는 직접 알면서도 ‘이와 같이 나는 들었다’고 말씀하셨다. ‘끊어졌다(ucchinno)’란 가문의 대가 끊겨 멸망한 것이다. 단지 자신만이 아니라 나라와 함께이다. ‘파멸(vibhava)’이란 멸망에 이른 것이다.

---

ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตนฺติ ตํ ยถาวุตฺตํ ปเสนทินา โกสลราเชน การิตํ วิหารํ สนฺธาย เอตํ ‘‘ราชการาเม’’ติ วุตฺตํ.

그것을 염두에 두고 설해진 것이란, 앞에서 말한 코살라의 파세나디 왕이 지은 사원을 염두에 두고 ‘라자가라마에서’라고 설해진 것이다.

---

๒-๓. พฺราหฺมณสุตฺตาทิวณฺณนา

2-3. 바라문 경 등(Brāhmaṇasutta-ādi)의 주석

---

๑๐๐๘-๙. อุทยคามินินฺติ อารมฺภโต ปฏฺฐาย สมฺปตฺติอาวหํ.

1008-9. ‘위로 향하는(udayagāmini)’이란 시작부터 성공을 가져오는.

---

๔. ทุคฺคติภยสุตฺตวณฺณนา

4. 악처의 공포 경(Duggatibhaya-sutta)의 주석

---

๑๐๑๐. ทุฏฺฐา คติ นิปฺผตฺติ ทุคฺคติ, ทุคฺคตภาโว ทาลิทฺทิยํ, ตเทว ภยํ, ตํ สพฺพํ อนวเสสํ วา ทุคฺคติภยํ ทลิทฺทภยํ. สมฺมเทว อติกฺกนฺโตติ สมติกฺกนฺโต.

1010. 나쁜 곳에 이르는 결과가 악처(duggati)이고, 불행한 상태가 가난(dāliddiya)이며, 그것이 바로 공포이다. 그 모든 것 혹은 남김없는 것이 악처의 공포이고 가난의 공포이다. ‘바르게 넘어섰다’란 완전히 넘어선 것이다.

---

๖. ปฐมมิตฺตามจฺจสุตฺตวณฺณนา

6. 첫 번째 친구와 동료 경(Paṭhamamittāmacca-sutta)의 주석

---

๑๐๑๒. โวหารมิตฺตาติ ตํตํทานคฺคหณวเสน โวหารกา มิตฺตา. อามนฺตนปฏิมนฺตนอิริยาปถาทีสุปีติ อาลาปสลฺลาปคมนนิสชฺชาทิอตฺถสํวิธานาทีสุ[Pg.533]. เอกโต ปวตฺตกิจฺจาติ สห ปวตฺตกตฺตพฺพา. อมา สห ภวนฺตีติ อมจฺจา. ‘‘อมฺหากํ อิเม’’ติ ญายนฺตีติ ญาตี, อาวาหวิวาหสมฺพทฺธา. เตนาห ‘‘สสฺสุสสุรปกฺขิกา’’ติ. โยนิสมฺพนฺธา วา สาโลหิตา. เตนาห ‘‘ภาติภคินิมาตุลาทโย’’ติ.

1012. ‘교역의 친구(vohāramittā)’란 이런저런 주고받음에 따라 교역하는 친구들을 말한다. ‘부르고 대답하고 거동하는 등에서도’란 대화와 오고 감, 앉음 등의 일 처리를 함께 하는 것이다. ‘함께 행하는 일(ekato pavattakicca)’이란 같이 수행해야 할 일들이다. ‘함께(amā) 있는 자들’이라 하여 동료(amaccā)라 한다. ‘우리의 사람들’이라고 알려진 자들이 친척(ñātī)이며, 혼인으로 연결된 자들이다. 그래서 ‘시댁과 처가 쪽’이라고 하였다. 혹은 혈연으로 맺어진 혈족(sālohitā)이다. 그래서 ‘형제, 자매, 외삼촌 등’이라고 하였다.

---

๗. ทุติยมิตฺตามจฺจสุตฺตวณฺณนา

7. 두 번째 친구와 동료 경(Dutiyamittāmacca-sutta)의 주석

---

๑๐๑๓. กิสฺมิญฺจิ กสฺสจิ จ ตถา ตถา อุปฺปนฺนสฺส ปสาทสฺส อญฺญถาภาโว ปสาทญฺญถตฺตํ. ภูตสงฺฆาตสฺส ฆนอาทิกสฺส อญฺญถาภาโว ภาวญฺญถตฺตํ. นิรยาทิคติอนฺตรอุปปตฺติ คติอญฺญถตฺตํ. สภาวธมฺมานํ กกฺขฬผุสนาทิลกฺขณสฺส อญฺญถาภาโว ลกฺขณญฺญถตฺตํ. ‘‘ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายตี’’ติ เอวํ วุตฺตํ อญฺญถตฺตํ วิปริณามญฺญถตฺตํ. ลกฺขณญฺญถตฺตํ น ลพฺภติ. เตนาห ‘‘ลกฺขณํ ปน น วิคจฺฉตี’’ติ, เสสํ ลพฺภตีติ. ปถวีธาตุยาติ สสมฺภารปถวีธาตุยา. อาโปธาตุยาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ปุริมภาโวติ ฆนกฐินภาโว. ภาวญฺญถตฺตํ รสญฺญถตฺตสภาโว. คติอญฺญถตฺตํ อุคฺคตูปปตฺติ. เตนาห ‘‘ตญฺหิ อริยสาวกสฺส นตฺถี’’ติ. ปสาทญฺญถตฺตมฺปิ นตฺถิเยว อริยสาวกสฺส.

1013. 어떤 이에게 어떤 것에 대해 일어난 청정한 믿음이 다르게 변하는 것이 ‘믿음의 변함(pasādaññathatta)’이다. 물질의 집합인 견고함 등이 다르게 변하는 것이 ‘상태의 변함(bhāvaññathatta)’이다. 지옥 등의 악처 사이의 태어남이 ‘태어남의 변함(gatiaññathatta)’이다. 본성적인 법들의 단단함이나 감촉 등의 특징이 다르게 변하는 것이 ‘특징의 변함(lakkhaṇaññathatta)’이다. ‘머물러 있는 것의 변함이 알려진다’라고 이와 같이 설해진 변함은 ‘변화에 의한 변함(vipariṇāmaññathatta)’이다. ‘특징의 변함’은 성립되지 않는다. 그래서 ‘특징은 사라지지 않는다’라고 하였고, 나머지는 성립된다. ‘지대(pathavīdhātuyā)’란 요소들과 결합된 지대를 말한다. ‘수대(āpodhātuyā)’에 대해서도 이와 같은 방식이다. ‘이전의 상태’란 견고하고 딱딱한 상태이다. ‘상태의 변함’은 맛이 변하는 성질이다. ‘태어남의 변함’은 수승하게 태어나는 것이다. 그래서 ‘그것은 성스러운 제자에게는 없다’고 하였다. 믿음의 변함 또한 성스러운 제자에게는 결코 없다.

---

ราชการามวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

라자가라마 품(Rājakārāma-vagga)의 주석이 끝났다.

---

๓. สรณานิวคฺโค

3. 사라나니 품(Saraṇāni-vagga)

---

๑-๒. ปฐมมหานามสุตฺตาทิวณฺณนา

1-2. 첫 번째 마하나마 경 등(Paṭhamamahānāma-sutta-ādi)의 주석

---

๑๐๑๗-๑๘. สมิทฺธนฺติ สมฺปุณฺณํ. สุปุปฺผิตนฺติ อุปโสภิตตาย สุปุปฺผิตสทิสตฺตา. พฺยูหา นาม เยหิ เอว ปวิสนฺติ, เตหิ เอว นิกฺขมนฺติ. เตนาห ‘‘พฺยูหา วุจฺจนฺติ อวินิพฺพิทฺธรจฺฉาโย’’ติ. อุทฺธตจารินาติ ยฏฺฐนฺตรา.

1017-18. ‘풍요로운(samiddhaṃ)’이란 가득 찬 것이다. ‘꽃이 만발한(supupphitaṃ)’이란 아름다움 때문에 꽃이 만발한 것과 같기 때문이다. ‘뷰하(byūhā)’란 그것으로 들어가고 그것으로 나오는 길들이다. 그래서 ‘뷰하란 사방으로 뚫리지 않은 길을 말한다’고 하였다. ‘솟구쳐 다니는 자들(uddhatacārinā)’이란 막대기를 든 자들이다.

---

๓. โคธสกฺกสุตฺตวณฺณนา

3. 고다사카 경(Godhasakka-sutta)의 주석

---

๑๐๑๙. ตีหีติ รตนตฺตเย อุปฺปนฺเนหิ ตีหิ ปสาทธมฺเมหิ. จตูหีติ เตหิ เอว สทฺธึ สีเลน. โกจิเทวาติอาทิ ปริกปฺปวเสน วุตฺตํ ภควติ [Pg.534] อตฺตโน สทฺธาย อุฬารตมภาวทสฺสนตฺถํ. เตนาห ‘‘ภควโต สพฺพญฺญุตายา’’ติอาทิ. ธมฺโม สมุปฺปาโทติ วิวาทธมฺมอุปฺปตฺติเหตุ. ตเทว หิ สนฺธายาห ‘‘กิญฺจิเทว การณ’’นฺติ. การณนฺติ นานาการณํ. กลฺยาณกุสลวิมุตฺตนฺติ อกลฺยาณํ อกุสลํ, ตทิทํ ยถาวุตฺตอปฺปสาทเนน อปนีตอตฺถทสฺสนตฺถํ. อสฺสาติ มหานามสกฺกสฺส. อนวชฺชนโทโส เอโสติ จตูสุ ธมฺเมสุ เอเกนปิ สมนฺนาคโต โสตาปนฺโน โหตีติ อนุชานิตฺวา จตูหิปิ สมนฺนาคเตน อาจิกฺขิตพฺพนฺติ ยาถาวโต อนวชฺชนโทโสติ อตฺโถ.

1019. ‘세 가지로(Tīhīti)’는 삼보에 대해 생겨난 세 가지 청정한 믿음(pasādadhamme)을 의미한다. ‘네 가지로(Catūhīti)’는 그것들과 계(sīla)를 합친 네 가지를 의미한다. ‘어떤 이들은(Kocidevāti)’ 등은 부처님에 대한 자신의 믿음이 매우 수승함을 나타내기 위해 가정적으로 설해진 것이다. 그래서 ‘부처님의 일체지(sabbaññutā) 때문에’라고 설하였다. ‘법이 일어남(Dhammo samuppādo)’은 논쟁의 법이 일어나는 원인을 말한다. 바로 그것을 염두에 두고 ‘어떤 이유(kiñcideva kāraṇaṃ)’라고 설한 것이다. ‘이유(kāraṇaṃ)’는 여러 가지 이유를 뜻한다. ‘선하고 유익한 것에서 벗어난(Kalyāṇakusalavimuttaṃ)’은 선하지 않고 유익하지 않은 것을 뜻하는데, 이는 앞에서 언급한 청정하지 않은 믿음을 제거함으로써 그 의미를 보여주기 위함이다. ‘그의(Assā)’는 마하나마 샤카(Mahānāma-sakka)를 가리킨다. ‘이것은 비난받을 과실이 없다(Anavajjanadoso eso)’는 것은 네 가지 법 중에서 하나만 갖추어도 예류자가 된다는 점을 허용한 후, 네 가지를 모두 갖춘 자에 의해 설명되어야 한다는 것이 진정한 의미에서 비난받을 과실이 없다는 뜻이다.

---

๔. ปฐมสรณานิสกฺกสุตฺตวณฺณนา

4. 첫 번째 사라나니 사카 경의 주해

---

๑๐๒๐. ปมาเณนาติ เอเกน ปมาเณน, น สพฺพโส. โอโลกนํ ขมนฺตีติ ทสฺสนมคฺเคน จตุสจฺจธมฺมา ปจฺจตฺตํ ปสฺสิตพฺพา ปฏิวิชฺฌิตพฺพา. ปฐมมคฺคกฺขเณ หิ จตุสจฺจธมฺมา เอกเทสโตว ทิฏฺฐา นาม โหนฺติ. ‘‘ปริมุจฺจตี’’ติ ปน วตฺตุํ วฏฺฏติ ปฏิวิชฺฌนกิริยาย วตฺตมานตฺตา. อคนฺตฺวา อปาเยสุ อนุปฺปตฺติรหตฺตา. เตนาห ‘‘น คจฺฉตี’’ติ, น อุปฺปชฺชตีติ อตฺโถ. มหาสารรุกฺเข ทสฺเสนฺโต อาห – ‘‘โย โกจิ วิญฺญุชาติโก มม เจ โคจรํ คจฺฉติ, เอกสฺส อาคมนํ อวญฺฌํ อโมฆ’’นฺติ ทสฺเสตุํ.

1020. ‘척도로(Pamāṇenā)’는 하나의 척도로서이지, 전적으로 그런 것은 아니다. ‘보는 것을 견딘다(Olokanaṃ khamantī)’는 견도(見道)를 통해 사성제의 법이 각자에게 보여져야 하고 통달되어야 함을 말한다. 첫 번째 도(道)의 순간에 사성제의 법은 일부분으로만 보게 되는 것이다. 그러나 통달하는 작용이 진행 중이므로 ‘벗어난다(parimuccatī)’라고 말하는 것이 타당하다. 악처에 가지 않고 아라한과에 도달하기 때문이다. 그래서 ‘가지 않는다(na gacchatī)’라고 설했으니, 태어나지 않는다는 뜻이다. 커다란 심재가 있는 나무(mahāsārarukkha)를 보여주면서 ‘어떤 지혜로운 자라도 나의 영역으로 온다면, 한 사람이 오는 것도 헛되지 않고 열매가 없을 수 없다’는 것을 보여주기 위해 설한 것이다.

---

๕. ทุติยสรณานิสกฺกสุตฺตวณฺณนา

5. 두 번째 사라나니 사카 경의 주해

---

๑๐๒๑. ทุกฺเขตฺตํ นิโรชกํ, ตาย เอว ทุกฺเขตฺตตาย วิสมํ โหตีติ อาห ‘‘วิสมเขตฺต’’นฺติ. โลณูปหตนฺติ ชาตสภาเวน โลเณน อูสเรน อุปหตํ. ขณฺฑานีติ ขณฺฑิตานิ. เตเมตฺวาติ เตมิตตฺตา. วาตาตปหตานีติ จิรกาลํ วาเตน เจว อาตเปน จ อุปหตานิ อาพาธิตานิ.

1021. ‘고통의 밭(Dukkhettaṃ)’은 싹이 트지 않는 곳을 말하며, 그 척박함 때문에 고르지 않게 되므로 ‘고르지 못한 밭(visamakhettaṃ)’이라고 설했다. ‘소금기가 있어 손상된(Loṇūpahataṃ)’은 본래 소금기가 있는 땅(ūsara)으로 인해 손상된 것이다. ‘부서진 것들(Khaṇḍānī)’은 조각난 것들이다. ‘적셔져서(Temetvā)’는 적셔졌기 때문이다. ‘바람과 햇볕에 손상된(Vātātapahatānī)’은 오랜 시간 동안 바람과 햇볕에 의해 손상되고 병든 것을 말한다.

---

๖. ปฐมอนาถปิณฺฑิกสุตฺตวณฺณนา

6. 첫 번째 아나타핀디카 경의 주해

---

๑๐๒๒. ฐานนฺติ ฐานโส. เตนาห ‘‘ขเณนา’’ติ. นิยฺยานิกนฺติ ปวตฺตํ ญาณปฏิรูปกํ ปกติปุริสนฺตรชานนาทิมิจฺฉาญาณํ. ตํ ปน อนิยฺยานิกํ ‘‘นิยฺยานิก’’นฺติ ปจฺจเวกฺขณวเสน ปวตฺเตยฺยาติ อาห ‘‘มิจฺฉาปจฺจเวกฺขเณนา’’ติ. คุณวิยุตฺตสฺส อตฺตโน สกตฺตนิ อวฏฺฐานสงฺขาตา วิมุตฺติ มิจฺฉาวิมุตฺติ.

1022. ‘위치(Ṭhānaṃ)’는 그 자리를 뜻한다. 그래서 ‘찰나에(khaṇenā)’라고 설했다. ‘해탈로 이끄는 것(Niyyānikaṃ)’은 실제 지혜와 유사해 보이지만 일반적인 사람들 사이를 아는 등의 그릇된 지혜(micchāñāṇa)를 말한다. 그러나 그것은 해탈로 이끌지 못하는 것(aniyyānika)임에도 ‘해탈로 이끄는 것’이라고 반조(paccavekkhaṇa)를 통해 일어날 수 있으므로 ‘그릇된 반조로(micchāpaccavekkhaṇenā)’라고 설했다. 공덕이 없는 자가 자신의 자아에 머무는 것이라고 여기는 해탈이 그릇된 해탈(micchāvimutti)이다.

---

๗. ทุติยอนาถปิณฺฑิกสุตฺตวณฺณนา

7. 두 번째 아나타핀디카 경의 주해

---

๑๐๒๓. ยถากมฺมํ [Pg.535] สมฺปเรตพฺพโต สมฺปราโย, เปจฺจภโว, สมฺปรายเหตุกํ สมฺปรายิกํ, มรณภยํ.

1023. 업에 따라 나아가는 곳이므로 내생(samparāyo)은 사후의 존재(peccabhavo)를 말하며, 내생을 원인으로 하는 것이 내생의 것(samparāyika), 즉 죽음의 공포이다.

---

สรณานิวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

귀의품의 주해가 끝났다.

---

๔. ปุญฺญาภิสนฺทวคฺโค

4. 공덕의 흐름 품

---

๑. ปฐมปุญฺญาภิสนฺทสุตฺตวณฺณนา

1. 첫 번째 공덕의 흐름 경의 주해

---

๑๐๒๗. อวิจฺเฉเทน นิจฺจปฺปวตฺติยมานานิ ปุญฺญานิ อภิสนฺทนฏฺเฐน ‘‘ปุญฺญาภิสนฺทา’’ติ วุตฺตา, เตน ปุญฺญนทิโยติ อตฺโถ วุตฺโต. สุขสฺส อาหรณโต อานยนโต สุขสฺสาหาโร.

1027. 끊어짐 없이 항상 흐르는 공덕들을 흘러넘친다는 의미에서 ‘공덕의 흐름(puññābhisandā)’이라고 불렀으니, 이는 ‘공덕의 강들’이라는 뜻이다. 행복을 가져다주기 때문에 ‘행복의 자양분(sukhassāhāra)’이라 한다.

---

๔. ปฐมเทวปทสุตฺตวณฺณนา

4. 첫 번째 신의 발자취 경의 주해

---

๑๐๓๐. เทวานนฺติ วิสุทฺธิเทวานํ. เทวปทานีติ เตสํ ปทานิ เทวปทานิ, เทโวติ วา สมฺมาสมฺพุทฺโธ. เทวสฺส ญาเณน อกฺกนฺตปทานีติ ปฏิเวธญาเณน เจว เทสนาญาเณน จ อกฺกนฺตปทานิ. เทวา นาม ชาติเทวา. เตสมฺปิ เทวฏฺเฐน เทโวติ เทวเทโว, สมฺพุทฺโธ.

1030. ‘천신들의(Devānaṃ)’는 청정천(visuddhideva)들의 의미이다. ‘천신의 발자취(Devapadānī)’는 그들의 발자취인 천신의 발자취를 뜻하거나, 혹은 천신은 정등각자(sammāsambuddha)를 의미한다. 천신의 지혜로 밟은 발자취이므로 통찰지(paṭivedhañāṇa)와 설법지(desanāñāṇa)로 밟은 발자취들을 말한다. 천신이란 태생천(jātideva)을 말한다. 그들에게도 천신의 자격으로서 천신이므로 신중의 신(devadevo)인 부처님이다.

---

๘. วสฺสสุตฺตวณฺณนา

8. 비 경의 주해

---

๑๐๓๔. ปารํ วุจฺจติ นิพฺพานํ สํสารมโหฆสฺส ปรตีรภาวโต. เตนาห – ‘‘ติณฺโณ ปารงฺคโต, ถเล ติฏฺฐติ พฺราหฺมโณ (สํ. นิ. ๔.๒๓๘; อิติวุ. ๖๙; ปุ. ป. ๑๘๘), เย ชนา ปารคามิโน’’ติ (ธ. ป. ๘๕) จ. อถ วา ปาติ รกฺขตีติ ปารํ, นิพฺพานํ. โย ปฏิวิชฺฌติ, ตํ วฏฺฏทุกฺขโต ปาติ รกฺขติ, อจฺจนฺตหิเตน จ วิมุตฺติสุเขน จ รเมติ, ตสฺมา ปารนฺติ วุจฺจติ. คจฺฉมานา เอวาติ ปารํ นิพฺพานํ คจฺฉมานา เอว. เต ธมฺมา อาสวานํ ขยาย สํวตฺตนฺติ สจฺฉิกิริยาปหานปฏิเวธานํ สมกาลตฺตา.

1034. 윤회의 거대한 폭류의 저편 언덕이므로 ‘저편(pāraṃ)’은 열반을 말한다. 그래서 ‘저편을 건너갔으며, 육지에 서 있는 브라만이다’, ‘저편으로 가는 사람들이다’라고 설했다. 혹은 지키고 보호한다(pāti)는 뜻에서 ‘pāraṃ’은 열반이다. 그것을 통찰하는 자를 윤회의 괴로움으로부터 지키고 보호하며, 지극한 이익과 해탈의 행복으로 즐겁게 하므로 ‘저편’이라 불린다. ‘가고 있는(Gacchamānā evā)’은 저편인 열반으로 가고 있는 상태를 말한다. 그 법들은 번뇌의 소멸(āsavānaṃ khayāya)로 인도하니, 실현(sacchikiriyā), 버림(pahāna), 통찰(paṭivedha)이 동시에 일어나기 때문이다.

---

๑๐. นนฺทิยสกฺกสุตฺตวณฺณนา

10. 난디야 샤카 경의 주해

---

๑๐๓๖. ปวิเวกตฺถายาติ [Pg.536] ปวิเวกสุขตฺถาย. ปฏิสลฺลานตฺถายาติ พหิทฺธา นานารมฺมณโต จิตฺตํ ปฏินิวตฺเตตฺวา กมฺมฏฺฐาเน สมฺมเทว ลีนตฺถาย.

1036. ‘원리(遠離)를 위하여(Pavivekatthāyā)’는 원리의 행복을 위해서이다. ‘명상을 위하여(Paṭisallānatthāyā)’는 외부의 여러 대상으로부터 마음을 돌려 명상 주제(kammaṭṭhāna)에 올바르게 몰입하기 위해서이다.

---

ปุญฺญาภิสนฺทวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

공덕의 흐름 품의 주해가 끝났다.

---

๕. สคาถกปุญฺญาภิสนฺทวคฺโค

5. 게송이 있는 공덕의 흐름 품

---

๑. ปฐมอภิสนฺทสุตฺตวณฺณนา

1. 첫 번째 흐름 경의 주해

---

๑๐๓๗. สงฺขฺยา อตฺถิ เหฏฺฐา มหาปถวิยา, อุปริ อากาเสน, ปริโต จกฺกวาฬปพฺพเตน, มชฺเฌ ตตฺถ ตตฺถ ฐิเตหิ ทีปปพฺพตปริยนฺเตหิ ปริจฺฉินฺนตฺตา. ชานนฺเตน โยชนโต สงฺขาตุํ สกฺกาติ อธิปฺปาโย. มหาสรีรมจฺฉ-กุมฺภีล-ยกฺข-รกฺขส-มหานาคทานวาทีนํ สวิญฺญาณกานํ, พฬวามุขปาตาลาทีนํ อวิญฺญาณกานํ เภรวารมฺมณานํ วเสน พหุเภรวํ.

1037. 숫자는 아래로는 대지, 위로는 허공, 주변으로는 철위산, 그 가운데 여기저기 위치한 섬과 산의 경계들로 제한되어 있으므로 존재한다. 지혜로운 자라면 요자나(yojana) 단위로 계산할 수 있다는 뜻이다. 거대한 몸을 가진 물고기, 악어, 야차, 나찰, 거대한 용, 아수라 등 의식이 있는 존재들과 발라바무카의 심연 등 의식은 없으나 공포의 대상이 되는 것들로 인해 ‘매우 공포스러운 것(bahubheravaṃ)’이라 한다.

---

๒. ทุติยอภิสนฺทสุตฺตวณฺณนา

2. 두 번째 흐름 경의 주해

---

๑๐๓๘. สมฺเภเทติ สมฺเภทํ สโมธานํ คตฏฺฐาเน. ยตฺถิมา มหานทิโย สํสนฺทนฺติ สเมนฺตีติ ปริกปฺปวจนเมตํ. ตาทิสาสุ หิ มหานทีสุ กาจิ ปุรตฺถิมสมุทฺทํ ปวิฏฺฐา, กาจิ ปจฺฉิมํ.

1038. ‘합류점에서(Sambhede)’는 합류하여 모이는 곳에서이다. ‘이곳에서 이 큰 강들이 합쳐지고 모인다’는 것은 가정을 해서 하는 말이다. 그런 큰 강들 중 어떤 것은 동해로 들어가고, 어떤 것은 서해로 들어가기 때문이다.

---

๓. ตติยอภิสนฺทสุตฺตวณฺณนา

3. 세 번째 흐름 경의 주해

---

๑๐๓๙. ‘‘กุสเล ปติฏฺฐิโต’’ติ เอตฺถ ยํ อจฺจนฺติกํ กุสเล ปติฏฺฐานํ. ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘มคฺคกุสเล ปติฏฺฐิโต’’ติ อาห, เหฏฺฐิมมคฺคกุสเลติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘ภาเวติ มคฺค’’นฺติ. อริยผลํเยว ธมฺมสาโร. กิเลสา ขียนฺติ เอตฺถาติ กิเลสกฺขโย, นิพฺพานํ, ตสฺมึ กิเลสกฺขเย รโต.

1039. ‘선에 확립된(Kusale patiṭṭhito)’에서 그것은 선에 대한 궁극적인 확립이다. 그것을 보여주기 위해 ‘도의 선에 확립된’이라고 설했으니, 낮은 단계의 도의 선(heṭṭhimamaggakusala)이라는 뜻이다. 그래서 ‘도를 닦는다’라고 설했다. 성스러운 과(果)가 바로 법의 정수(dhammasāra)이다. 번뇌들이 여기서 소멸되므로 번뇌의 소멸(kilesakkhayo)은 열반이며, 그 번뇌의 소멸을 즐거워하는 자이다.

---

๔. ปฐมมหทฺธนสุตฺตวณฺณนา

4. 첫 번째 큰 재물 경의 주해

---

๑๐๔๐. อริยานํ [Pg.537] พุทฺธานํ ธนนฺติปิ อริยธนํ, นิพฺพานนฺติ เกจิ. อนยโตปิ วิสุทฺธฏฺเฐน อริยญฺจ ตํ ธนญฺจ ธนายิตฏฺเฐนาติ อริยธนํ, เตน อริยธเนน. เตเนว โภเคนาติ อริยธนโภเคน.

1040. 성스러운 부처님들의 재물이므로 성스러운 재물(ariyadhana)이라 하며, 어떤 이들은 열반이라고도 한다. 이끄는 관점에서도 청정하다는 의미에서 성스러운(ariya) 것이며, 재물로 여겨진다는 의미에서 재물(dhana)이므로 ‘성스러운 재물’이라 하며, 그 성스러운 재물로써이다. ‘바로 그 향유로써(Teneva bhogenāti)’란 성스러운 재물의 향유를 뜻한다.

---

สคาถกปุญฺญาภิสนฺทวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

게송이 있는 공덕의 흐름 품의 주해가 끝났다.

---

๖. สปฺปญฺญวคฺโค

6. 사빤냐 품(지혜로운 자의 품)

---

๒. วสฺสํวุตฺถสุตฺตวณฺณนา

2. 안거를 마침 경(Vassaṃvuttha-sutta)의 주석

---

๑๐๔๘. สโมธาเนตฺวาติ เยหิ อินฺทฺริยาทีหิ ภาวิยมาเนหิ โสตาปตฺติมคฺโค อนุปฺปตฺโต, ตาเนว. ธมฺมสมานตาย เจตํ วุตฺตํ. อญฺญาเนว หิ อตฺถโต ตํ ตํ มคฺคํ สาธกานิ อินฺทฺริยาทีนิ. ตนฺติ ปเวณี กถิตาติ ยํ กญฺจิ วิเนยฺยปุคฺคลํ อนเปกฺขิตฺวา เกวลํ ตนฺติวเสน ฐิติ กถิตา.

1048. '결합하여(samodhānetvāti)'라는 것은 어떤 기능(indriya) 등을 닦음으로써 예류도의 도달이 이루어지는 바로 그것들을 말한다. 법이 동일하기 때문에 이렇게 말해진 것이다. 실로 다른 것들이라 하더라도 실재(attha)에 있어서는 각각의 도를 성취하게 하는 기능 등이다. '교전이 설해졌다(tanti paveṇī kathitā)'라는 것은 어떤 교화될 사람(vineyyapuggala)을 고려하지 않고 오로지 교전(tanti)의 전승에 따라 확립되어 설해진 것을 말한다.

---

๓. ธมฺมทินฺนสุตฺตวณฺณนา

3. 담마딘나 경(Dhammadinna-sutta)의 주석

---

๑๐๔๙. สตฺตสุ ชเนสูติ สตฺตสุ กิตฺติยมาเนสุ อุปาสกชเนสุ. คมฺภีราติอาทีสุ ธมฺมคมฺภีราติ ปาฬิคติยา คมฺภีรา, ตถา จ สลฺลสุตฺตํ เหฏฺฐา ปกาสิตเมว. ‘‘เจตนาหํ, ภิกฺขเว, กมฺมํ วทามี’’ติอาทินา (อ. นิ. ๖.๖๓; กถา. ๕๓๙) อาคตํ เจตนาสุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘เจตนาสหชาตํ นานากฺขณิก’’นฺติอาทินา ปฏฺฐาเน อาคตนเยน, สุตฺเตสุ (อ. นิ. ๓.๑๐๑) จ ‘‘ทิฏฺฐธมฺมเวทนีย’’นฺติอาทินา อาคตนเยน คมฺภีรภาโว เวทิตพฺโพ, นิพฺพานสฺส เจว อริยมคฺคสฺส จ ปกาสนโต อสงฺขตสํยุตฺตสฺส โลกุตฺตรตฺถทีปกตา. ‘‘อตีตํปาหํ รูเปน ขชฺชึ, เอตรหิ ขชฺชามี’’ติอาทินา ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ ขาทกภาวสฺส, ปุคฺคลสฺส ขาทิตพฺพตาย วิภาวเนน ขชฺชนียปริยาเย (สํ. นิ. ๓.๗๙) วิเสสโต นิสฺสตฺตนิชฺชีวตา ทีปิตาติ วุตฺตํ ‘‘สตฺตสุญฺญตาทีปกา ขชฺชนิกสุตฺตนฺตาทโย’’ติ. อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสามาติ เย เตสุ สุตฺเตสุ วุตฺตปฏิปทํ สมฺมเทว ปริปูเรนฺติ, เต เตสุ อุปสมฺปชฺช วิหรนฺติ นาม[Pg.538]. เอตฺถาติ ‘‘น โข เนต’’นฺติ เอตฺถ น-กาโร ‘‘อญฺญมญฺญ’’นฺติ เอตฺถ ม-กาโร วิย พฺยญฺชนสนฺธิมตฺตเมว, นาสฺส โกจิ อตฺโถ.

1049. '일곱 부류의 사람들에게(sattasu janesūti)'란 칭송받는 일곱 부류의 재가 신도들을 말한다. '심오하다(gambhīrā)' 등의 구절에서 '법이 심오하다'는 것은 경전(Pāḷi)의 전개 방식이 심오하다는 것이며, 그와 같이 '살라 경(sallasuttaṃ)'은 앞에서 이미 설명되었다. "비구들이여, 나는 의도(cetanā)를 업이라 말한다" 등으로 전승되는 '의도 경(cetanāsuttaṃ)'이 있다. 거기서 '의도와 함께 생겨나며 찰나를 달리하는 것' 등의 구절은 빠띳타나(Paṭṭhāna, 발취론)에서 전승된 방식에 따라, 경전들(A. ni. 3.101)에서는 '현법에서 경험되어야 할 것(diṭṭhadhammavedanīyaṃ)' 등의 구절로 전승된 방식에 따라 그 심오함을 알아야 한다. 열반과 성스러운 도를 밝히고 있으므로 '무위상응(asaṅkhatasaṃyutta)'은 출세간의 의미를 비추는 것이다. "나는 과거에도 물질(rūpa)에 의해 먹혔고(khajjiṃ), 지금도 먹히고 있다" 등의 구절은 다섯 가지 무더기(五蘊)가 먹는 성질임을, 그리고 보갈라(puggala, 개아)가 먹히게 됨을 밝힘으로써 '카자니야 법문(khajjanīyapariyāye, 먹힘의 법문)'에서 특별히 자아도 없고 생명도 없음(nissattanijjīvatā)을 비춘다고 하였으니, "중생이 텅 비었음(sattasuññatā)을 비추는 카자니카 수딴따(khajjanikasuttantā) 등"이라고 설해진 것이다. '구족하여 머물 것이다(upasampajja viharissāmā)'란 그 경전들에서 설해진 실천법(paṭipada)을 온전히 완성하는 이들이, 그 가르침들 안에서 구족하여 머무는 것을 말한다. '여기에(etthā)'에서 'na kho netaṃ'의 'na' 자는 'aññamaññaṃ'의 'm' 자처럼 단지 자음 접합(byañjanasandhi)일 뿐이며, 거기에는 아무런 의미가 없다.

---

๔. คิลานสุตฺตวณฺณนา

4. 길라나 경(Gilāna-sutta, 병듦 경)의 주석

---

๑๐๕๐. น โข ปเนตนฺติ น โข เอตํ, โนติ จ อมฺเหหีติ อตฺโถติ อาห ‘‘น โข อมฺเหหี’’ติอาทิ. อสฺสสนฺตีติ อสฺสาสนียาติ อาห ‘‘อสฺสาสกเรหี’’ติ. มริสฺสตีติ มาริโส, เอกนฺตภาวิมรโณ, โส ปน มรณาธีนวุตฺติโกติ วุตฺตํ ‘‘มรณปฏิพทฺโธ’’ติ. อธิมุจฺเจหีติ อธิมุตฺตึ อุปฺปาเทหิ. ตํ ปน ตถา จิตฺตสฺส ปณิธานํ ฐปนนฺติ อาห ‘‘ฐเปหี’’ติ. อาคมนียคุเณสูติ ปุพฺพภาคคุเณสุ. ปมาณํ นาม นตฺถิ อนนฺตาปริมาณตฺตา. นานากรณํ นตฺถิ วิมุตฺติยา นินฺนานตฺตา.

1050. '실로 이것은 그렇지 않다(na kho panetanti)'라는 것은 '이것은 진실로 그렇지 않다'는 것이며, '노(no)'라는 것은 '우리들에 의해'라는 뜻이기에 "실로 우리들에 의해"라고 하였다. '안심시키는(assasantī)'이란 안심할 수 있는 것이라는 뜻이기에 "안심시키는 이들에 의해"라고 하였다. '죽을 것이다(marissatī)'라는 것은 마리사(mārisa, 죽을 운명의 존재), 즉 결정적으로 죽게 되어 있는 자를 말하며, 그는 죽음에 종속되어 살아가기 때문에 "죽음에 결박된 자"라고 하였다. '결정하라(adhimuccehī)'란 확신(adhimutti)을 일으키라는 것이다. 그것은 마음을 그렇게 향하게 하고 고정하는 것이기에 "고정하라(ṭhapehī)"라고 하였다. '성취해야 할 덕들 안에서(āgamanīyaguṇesū)'란 예비 단계의 덕들 안에서라는 뜻이다. '한계(pamāṇaṃ)'라는 것은 끝이 없고 헤아릴 수 없기 때문에 존재하지 않는다. 해탈에는 차별이 없으므로 '차이(nānākaraṇaṃ)'가 존재하지 않는다.

---

๙. ปญฺญาปฏิลาภสุตฺตวณฺณนา

9. 지혜의 획득 경(Paññāpaṭilābha-sutta)의 주석

---

๑๐๕๕. ปญฺญาปฏิลาภายาติ มคฺคผลปญฺญาย ปฏิลาภตฺถํ. เตนาห ‘‘สตฺต เสกฺขา’’ติอาทิ.

1055. '지혜의 획득을 위하여(paññāpaṭilābhāyāti)'란 도(道)와 과(果)의 지혜를 얻기 위함이다. 그래서 "일곱 유학(sekkhā, 배우는 자)" 등이라고 설한 것이다.

---

สปฺปญฺญวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

사빤냐 품(지혜로운 자의 품)의 주석이 끝났다.

---

๗. มหาปญฺญวคฺโค

7. 마하빤냐 품(대지혜 품)

---

๑. มหาปญฺญสุตฺตวณฺณนา

1. 마하빤냐 경(대지혜 경)의 주석

---

๑๐๕๘. มหนฺเต อตฺเถ ปริคฺคณฺหาตีติ สจฺจปฏิจฺจสมุปฺปาทาทิเก มหาวิตฺถาเร อตฺเถ ปริจฺฉิชฺช อเสเสตฺวา มุฏฺฐิคเต วิย กตฺวา คณฺหาติ. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

1058. '방대한 의미를 파악한다(mahante atthe pariggaṇhātīti)'는 것은 사제(四聖諦)와 연기(緣起) 등과 같이 매우 광범위한 의미들을 빠짐없이 한정하여, 마치 손안에 들어온 것처럼 움켜쥐는 것을 말한다. 나머지는 앞에서 설명한 방식과 같다.

---

มหาปญฺญวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

마하빤냐 품(대지혜 품)의 주석이 끝났다.

---

โสตาปตฺติสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

예류 상윳따(Sotāpattisaṃyutta)의 주석이 끝났다.

---

๑๒. สจฺจสํยุตฺตํ

12. 사제 상윳따(Saccasaṃyutta, 진리 상윳따)

---

๑. สมาธิวคฺโค

1. 삼매 품(Samādhivagga)

---

๑. สมาธิสุตฺตวณฺณนา

1. 삼매 경(Samādhi-sutta)의 주석

---

๑๐๗๑. จิตฺเตกคฺคตายาติ [Pg.539] นิสฺสกฺกวจนํ ‘‘ปริหายนฺตี’’ติ ปทํ อเปกฺขิตฺวา. ยถาภูตาทิวเสนาติ ยถาคตาทิวเสน. ยถาภูตํ นาม อิมสฺมึ สุตฺเต ‘‘สมาหิโต, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ยถาภูตํ ปชานาตี’’ติอาทิ. อาทิ-สทฺเทน ‘‘ตถา ยสฺมา’’ติอาทิสงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ตถา หิ ยถาภูตวเสน การณจฺเฉโท กโต ‘‘ตถา ยสฺมา’’ติอาทิวจเนหิ. วณฺณาติ อกฺขรา, ‘‘คุณา’’ติ เกจิ. ปทพฺยญฺชนานีติ นามาทิปทานิ เจว ตํสมุทายภูตพฺยญฺชนานิ จ.

1071. '심일경성(cittekaggatā, 마음의 한 끝임)으로부터'란 '쇠퇴한다(parihāyantī)'는 단어를 고려한 탈격(nissakkavacana)의 용법이다. '있는 그대로(yathābhūta)' 등에 의한다는 것은 '그렇게 도달한 것' 등에 의한다는 뜻이다. 이 경에서 '있는 그대로'란 "비구들이여, 삼매에 든 비구는 있는 그대로 안다" 등의 구절을 말한다. '등(ādi)'이라는 단어로 "그렇게 되었기 때문에" 등의 구절이 포함되는 것으로 보아야 한다. 왜냐하면 '있는 그대로'라는 말에 의해 원인이 단절되었기에 "그렇게 되었기 때문에" 등의 말로 표현되었기 때문이다. '자음(vaṇṇā)'은 음절(akkharā)을 말하며, 어떤 이들은 '덕(guṇā)'이라고도 한다. '구절과 문자(padabyañjanāni)'란 명칭 등의 구절들과 그것들의 집합인 문자를 말한다.

---

๓. ปฐมกุลปุตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา

3. 첫 번째 선남자 경 등의 주석

---

๑๐๗๓-๗๕. สาสนาวจรา อธิปฺเปตา พาหิรกานํ สจฺจาภิสมยสฺส อภาวโต. ตถาติ อิมินา จตุตฺถปญฺจเมสุ อตฺถวิเสสาภาวํ ทสฺเสติ. ยทิ เอวํ กสฺมา วิสุํ วิสุํ เทสนาติ อาห ‘‘เตน เตน อภิลาเปนา’’ติอาทิ.

1073-75. 외도들에게는 진리의 실현(saccābhisamaya)이 없기 때문에 [가르침의] 영역 안에 있는 자(Sāsanāvacarā)들이 의도된 것이다. '그와 같이(tathā)'라는 말로써 네 번째와 다섯 번째 [경들]에서 특별한 의미의 차이가 없음을 보여준다. 만약 그렇다면 왜 따로따로 설하셨는가에 대해 "이러저러한 표현(abhilāpa)으로" 등이라고 설명하였다.

---

๑๐. ติรจฺฉานกถาสุตฺตวณฺณนา

10. 축생 이야기 경(Tiracchānakathā-sutta)의 주석

---

๑๐๘๐. ทุคฺคติโต สํสารโต จ นิยฺยาติ เอเตนาติ นิยฺยานํ, สคฺคมคฺโค โมกฺขมคฺโค จ. ตสฺมึ นิยฺยาเน นิยุตฺตา, ตํ เอตฺถ อตฺถีติ นิยฺยานิกา. วจีทุจฺจริตสํกิเลสโต วา นิยฺยาตีติ อี-การสฺส รสฺสตฺตํ ย-การสฺส ก-การํ กตฺวา นิยฺยานิกา. เจตนาย สทฺธึ สมฺผปฺปลาปา เวรมณิ. ตปฺปฏิปกฺขโต อนิยฺยานิกา, ตสฺส ภาโว อนิยฺยานิกตฺตํ. ติรจฺฉานภูตนฺติ ติโรกรณภูตํ. กมฺมฏฺฐานภาเวติ อนิจฺจตาปฏิสํยุตฺตจตุสจฺจกมฺมฏฺฐานภาเว. สาตฺถกนฺติ ทานสีลาทินิสฺสิตตฺตา หิตปฏิสํยุตฺตํ.

1080. 이것에 의해 괴로운 곳(duggati)과 윤회로부터 벗어나기 때문에 '출리(niyyāna, 벗어남)'라 하니, 곧 천상으로 가는 길과 해탈로 가는 길이다. 그 출리에 전념하고 그것이 여기에 있기에 '출리에 도움이 되는 것(niyyānikā)'이라 한다. 또는 언어적 악행의 오염으로부터 벗어나기 때문에, i를 단모음으로 하고 y를 k로 바꾸어 '니야니까(niyyānikā)'라 한다. 의도와 함께하는 잡담(samphappalāpa)으로부터의 멀어짐이다. 그것의 반대는 '출리에 도움이 되지 않는 것'이며, 그 상태가 '출리에 도움이 되지 않음(aniyyānikattaṃ)'이다. '축생과 같은 것(tiracchānabhūtaṃ)'이란 가로막는 것(tirokaraṇabhūtaṃ)이 된 것을 말한다. 명상 수행(kammaṭṭhāna)의 상태에서란 무상함과 결합된 사성제 명상의 상태를 말한다. '유익한(sātthakaṃ)'이란 보시와 지계 등에 의거하기 때문에 이익과 결합된 것을 말한다.

---

วิสิขาติ ฆรสนฺนิเวโส. วิสิขาคหเณน จ คามาทิคหเณ วิย ตนฺนิวาสิโน วิเสสโต คหิตา ‘‘อาคโต คาโม’’ติอาทีสุ วิย[Pg.540]. เตนาห ‘‘สูรา สมตฺถา’’ติ. กุมฺภฏฺฐานาปเทเสน กุมฺภทาสิโย วุตฺตาติ อาห – ‘‘กุมฺภทาสิกถา’’ติ. อยาถาวโต อุปฺปตฺติฏฺฐิติสํหาราทิวเสน โลโก อกฺขายติ เอเตนาติ โลกกฺขายิกา. อิติ อิมินา ปกาเรน ภโว, อิมินา อภโวติ เอวํ ปวตฺตาย อิติภวาภวกถาย สทฺธึ.

'거리(visikhā)'란 집들이 들어선 곳이다. '거리를 잡음'으로써, "마을이 왔다" 등에서처럼 그곳에 거주하는 자들이 특별히 지칭된 것이다. 그래서 "용맹하고 유능한 자들"이라고 하였다. 항아리를 두는 곳이라는 핑계로 항아리 하녀(kumbhadāsī)들을 말했기 때문에 "항아리 하녀들에 관한 이야기"라고 하였다. 정당하지 않은 방식에 의한 발생과 유지와 소멸 등에 의해 세상이 이것으로 설명되기 때문에 '세상에 관한 이야기(lokakkhāyikā)'라 한다. '이와 같이(iti)'의 방식으로 존재(bhava)함과 존재하지 않음(abhava)에 대해 이와 같이 전개되는 '이러저러한 존재에 관한 이야기(itibhavābhavakathā)'와 함께하는 것이다.

---

สมาธิวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

삼매 품의 주석이 끝났다.

---

๒. ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนวคฺโค

2. 법륜선풍 품(Dhammacakkappavattana-vagga)

---

๑. ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนสุตฺตวณฺณนา

1. 법륜선풍 경(Dhammacakkappavattana-sutta)의 주석

---

๑๐๘๑. ‘‘อิสีนํ ปตนุปฺปตนวเสน โอสีทนอุปฺปตนฏฺฐานวเสน เอวํ ‘อิสิปตน’นฺติ ‘ลทฺธนาเม’ติ สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิวริตุํ ‘เอตฺถ หี’’’ติอาทิ วุตฺตํ.

1081. "선인들이 내려오고 올라감에 의해, 내려앉고 솟아오르는 장소라는 뜻에서 '이시빠따나(Isipatana)'라는 '이름을 얻었다'"라고 요약해서 말한 의미를 상세히 설명하기 위해 "여기에서 진실로(ettha hī)" 등이라고 설해졌다.

---

อามนฺเตสีติ เอตฺถ ยสฺมา ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนตฺถํ อยํ อามนฺตนา, ตสฺมา สมุทาคมโต ปฏฺฐาย สตฺถุ ปุพฺพจริตํ สงฺเขเปเนว ปกาเสตุํ วฏฺฏตีติ ‘‘ทีปงฺกรปาทมูเล กตาภินีหารโต ปฏฺฐายา’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ มารพลํ ภินฺทิตฺวาติ มารญฺจ มารพลญฺจ ภญฺชิตฺวา. อถ วา มารสฺส อพฺภนฺตรํ พาหิรญฺจาติ ทุวิธํ พลํ ภญฺชิตฺวา. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, อนฺตา’’ติ เอตฺถ อนฺต-สทฺโท ‘‘ปุพฺพนฺเต ญาณํ อปรนฺเต ญาณ’’นฺติอาทีสุ (ธ. ส. ๑๐๖๓) วิย ภาคปริยาโยติ อาห ‘‘ทฺเว อิเม, ภิกฺขเว, โกฏฺฐาสา’’ติ. สห สมุทาหาเรนาติ อุจฺจารณสมกาลํ. ปตฺถริตฺวา อฏฺฐาสิ พุทฺธานุภาเวน. พฺรหฺมาโน สมาคจฺฉึสุ ปริปกฺกกุสลมูลา สจฺจาภิสมฺโพธาย กตาธิการา.

‘부르셨다(Āmantesī)’는 구절에서, 이것은 법륜을 굴리기 위한 부름이므로, 성취에서부터 시작하여 스승의 과거 행적을 요약하여 밝히는 것이 마땅하기에 ‘디빵까라 부처님의 발치에서 서원을 세운 때로부터 시작하여’라는 구절 등이 시작되었다. 거기서 ‘마라의 군대를 깨뜨리고’란 마라와 마라의 군대를 굴복시킨 것을 말한다. 또는 마라의 내적인 힘과 외적인 힘이라는 두 종류의 힘을 굴복시킨 것이다. ‘비구들이여, 이 두 가지 극단(antā)’이라는 구절에서 ‘끝(anta)’이라는 말은 ‘전제에 대한 지혜, 후제에 대한 지혜’ 등에서와 같이 부분(bhāga)의 동의어이므로 ‘비구들이여, 이 두 가지 부분(koṭṭhāsā)’이라고 하였다. ‘선포와 함께(Saha samudāhārena)’란 발성과 동시에라는 뜻이다. 부처님의 신통력으로 (그 소리가) 퍼져 나갔다. 선근이 완전히 익어 진리를 깨달을 수 있는 자격을 갖춘 범천들이 모여들었다.

---

คิหิสญฺโญชนนฺติ คิหิพนฺธนํ. ฉินฺทิตฺวาติ หริตฺวา. น วฬญฺเชตพฺพาติ นานุยุญฺเชตพฺพา. กิเลสกามสุขสฺสาติ กิเลสกามยุตฺตสฺส สุขสฺส. อนุโยโคติ อนุภโว. คามวาสีหิ เสวิตพฺพตฺตา คามวาสีนํ สนฺตโก. อตฺตโนติ อตฺตภาวสฺส. อาหิโต อหํมาโน เอตฺถาติ อตฺตา, อตฺตภาโว. ทุกฺขกรณนฺติ ทุกฺขุปฺปาทนํ. อตฺตมารเณหีติ [Pg.541] อตฺตพาธเนหิ. อุปสมายาติ กิเลสวูปสโม อธิปฺเปโต, ตทตฺถสมฺปทานวจนนฺติ อาห ‘‘กิเลสูปสมตฺถายา’’ติ. เอส นโย เสเสสุปิ.

‘재가자의 속박(gihisaññojana)’이란 재가의 결박을 의미한다. ‘끊어버리고(chinditvā)’란 제거하여라는 뜻이다. ‘사용해서는 안 된다(na vaḷañjetabbā)’란 전념해서는 안 된다는 뜻이다. ‘번뇌의 욕망에 따른 즐거움(kilesakāmasukhassa)’이란 번뇌의 욕망과 결합된 즐거움을 말한다. ‘전념함(anuyogo)’이란 누리는 것이다. ‘마을 사람들이 즐기는 것이기에’ 마을 사람들에게 속한 것이다. 자신(attano)의 몸, 여기에 ‘나’라는 자만이 놓여 있으므로 ‘자아(attā)’, 즉 몸이라고 한다. ‘고통을 일으킴(dukkhakaraṇaṃ)’이란 괴로움을 발생시킴을 뜻한다. ‘자신을 죽임으로써(attamāraṇehī)’란 자신을 괴롭힘으로써라는 뜻이다. ‘가라앉히기 위해(upasamāya)’란 번뇌의 가라앉힘을 의도한 것이며, 그것을 성취한다는 의미의 단어이므로 ‘번뇌를 가라앉히기 위하여’라고 하였다. 이 방식은 나머지 구절에서도 동일하다.

---

สจฺจญาณาทิวเสน ตโย ปริวฏฺฏา เอตสฺสาติ ติปริวฏฺฏํ, ญาณทสฺสนํ. เตนาห ‘‘สจฺจญาณา’’ติอาทิ. ยถาภูตํ ญาณนฺติ ปฏิเวธญาณํ อาห. เตสุเยว สจฺเจสุ. ญาเณน กตฺตพฺพสฺส จ ปริญฺญาปฏิเวธาทิกิจฺจสฺส จ ชานนญาณํ, ‘‘ตญฺจ โข ปฏิเวธโต ปเควา’’ติ เกจิ. ปจฺฉาติ อปเร. ตถา กตญาณํ. ทฺวาทสาการนฺติ ทฺวาทสวิธอาการเภทํ. อญฺญตฺถาติ อญฺเญสุ สุตฺเตสุ.

성제에 대한 지혜 등에 따라 세 가지 회전이 있으므로 ‘세 가지 회전(tiparivaṭṭaṃ)’이며, 지와 견(ñāṇadassanaṃ)이다. 그래서 ‘성제에 대한 지혜(saccañāṇa)’ 등이라고 말씀하신 것이다. ‘있는 그대로의 지혜(yathābhūtaṃ ñāṇaṃ)’란 통찰지(paṭivedhañāṇa)를 말한다. 바로 그 성제들에 대해서이다. 지혜로써 행해야 할 철저한 앎(pariññā)과 통찰(paṭivedha) 등의 역할에 대해 아는 지혜를 말하며, 어떤 이들은 ‘그것은 통찰에 의해서는 이미 앞선 것’이라고 하고, 다른 이들은 ‘나중의 것’이라고 한다. 그와 같이 ‘이루었다는 지혜(katañāṇa)’도 마찬가지다. ‘열두 가지 형태(dvādasākāraṃ)’란 열두 종류의 양상으로 나뉘는 것을 말한다. ‘다른 곳에서’란 다른 경전들에서이다.

---

ปฏิเวธญาณมฺปิ เทสนาญาณมฺปิ ธมฺมจกฺกนฺติ อิทํ ตตฺถ ญาณกิจฺจํ ปธานนฺติ กตฺวา วุตฺตํ. สทฺธินฺทฺริยาทิธมฺมสมุทาโย ปน ปวตฺตนฏฺเฐน จกฺกนฺติ ธมฺมจกฺกํ. อถ วา จกฺกนฺติ อาณา, ธมฺมโต อนเปตตฺตา ธมฺมญฺจ ตํ จกฺกญฺจ, ธมฺเมน ญาเยน จกฺกนฺติปิ ธมฺมจกฺกํ. ยถาห ‘‘ธมฺมญฺจ ปวตฺเตติ จกฺกญฺจาติ ธมฺมจกฺกํ, จกฺกญฺจ ปวตฺเตติ ธมฺมญฺจาติ ธมฺมจกฺกํ, ธมฺเมน ปวตฺตตีติ ธมฺมจกฺกํ, ธมฺมจริยาย ปวตฺตตีติ ธมฺมจกฺก’’นฺติอาทิ (ปฏิ. ม. ๒.๔๐-๔๑). อุภยมฺปีติ ปฏิเวธญาณํ เทสนาญาณนฺติ อุภยมฺปิ. เอตนฺติ ตทุภยํ. อิมาย เทสนายาติ อิมินา สุตฺเตน ปกาเสนฺเตน ภควตา ยถาวุตฺตญาณทฺวยสงฺขาตํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺติตํ นาม ปวตฺตนกิจฺจสฺส อนิฏฺฐิตตฺตา. ปติฏฺฐิเตติ อญฺญาสิ โกณฺฑญฺญตฺเถเรน โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐิเต. ปวตฺติตํ นาม กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สาสนนฺตรธานโต ปฏฺฐาย ยาว พุทฺธุปฺปาโท, เอตฺตกํ กาลํ อปฺปวตฺตปุพฺพสฺส ปวตฺติตตฺตา, อุปริมคฺคาธิคโม ปนสฺส อตฺถงฺคโต เอวาติ.

통찰의 지혜와 설법의 지혜를 모두 법륜(dhammacakka)이라 하는데, 여기서는 지혜의 역할이 주된 것이기에 그렇게 설해졌다. 믿음의 기능(saddhindriya) 등의 법의 무리는 굴러간다는 의미에서 수레바퀴(cakka)이므로 법륜이다. 또는 수레바퀴는 권능(āṇā)을 뜻하며, 법에서 벗어나지 않으므로 법이면서 동시에 수레바퀴이고, 법의 이치에 따른 수레바퀴이므로 법륜이라고도 한다. 이와 같이 ‘법을 굴리고 수레바퀴를 굴리므로 법륜이며, 수레바퀴를 굴리고 법을 굴리므로 법륜이며, 법으로써 굴러가므로 법륜이며, 법다운 실천으로써 굴러가므로 법륜이다’라고 하였다. ‘둘 다(ubhayampī)’란 통찰의 지혜와 설법의 지혜 둘 다를 말한다. ‘이것을’이란 그 두 가지를 말한다. ‘이 설법에 의해’란 이 경을 밝히심으로써 세존께서 앞서 말한 두 가지 지혜라고 하는 법륜을 굴리셨다는 것이니, 굴리는 역할이 아직 끝나지 않았기 때문이다. ‘확립되었을 때’란 안냐 꼰단냐 장로가 예류과에 확립되었을 때를 말한다. ‘굴려졌다’고 하는 것은 까사빠 정등각자의 가르침이 사라진 때로부터 부처님이 출현하실 때까지 이 기간 동안 이전에 굴려진 적이 없던 것을 굴리셨기 때문이며, 그 이상의 도의 증득은 그 목적에 부합할 뿐이다.

---

เอกปฺปหาเรนาติ เอเกเนว ปหารสญฺญิเตน กาเลน. ทิวสสฺส หิ ตติโย ภาโค ปหาโร นาม. ปาฬิยํ ปน ‘‘เตน ขเณน เตน ลเยน เตน มุหุตฺเตนา’’ติ วุตฺตํ. ตํ ปหารกฺขณสลฺลกฺขณเมว. สพฺพญฺญุตญฺญาโณภาโสติ สพฺพญฺญุตญฺญาณานุภาเวน ปวตฺโต โอภาโส จิตฺตํ ปฏิจฺจ อุตุสมุฏฺฐาโน เวทิตพฺโพ. ยสฺมา ภควโต ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนสฺส อารมฺเภ วิย ปริสมาปเน อติวิย อุฬารตมํ ปีติโสมนสฺสํ อุทปาทิ, ตสฺมา ‘‘อิมสฺสปิ อุทานสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

‘한순간에(ekappahārena)’란 타격(pahāra)이라 불리는 단 한 번의 시간 만에라는 뜻이다. 하루의 3분의 1을 타격(pahāra, 시각)이라 한다. 그러나 경전(Pāḷi)에서는 ‘그 찰나에, 그 순간에, 그 잠시 동안에’라고 설해졌다. 그것은 바로 한순간의 찰나를 구별한 것이다. ‘일체지자 지혜의 광명(sabbaññutaññāṇobhāso)’이란 일체지의 지혜의 위력으로 나타난 광명으로, 마음을 조건으로 하여 계절(utu)에서 생긴 것으로 이해해야 한다. 세존께서 법륜을 굴리기 시작하실 때와 마찬가지로 마치실 때에도 지극히 수승한 희열과 기쁨이 생겨났으므로, ‘이 감흥어에 대해서도’ 등의 구절이 설해졌다.

---

๙. สงฺกาสนสุตฺตวณฺณนา

9. 상까사나 경(설명 경) 주해

---

๑๐๘๙. อตฺถสํวณฺณเน [Pg.542] วณฺณียนฺเตติ วณฺณา. เตเยว ปริยาเยน อกฺขรณโต อกฺขรานิ. อตฺถํ พฺยญฺเชนฺตีติ พฺยญฺชนานิ. ยสฺมา ปน อการาทิเก สรสมญฺญา, กการาทิเก พฺยญฺชนสมญฺญา, อุภยตฺถ วณฺณสมญฺญา, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘วณฺณานํ วา เอกเทสา ยทิทํ พฺยญฺชนา นามา’’ติ. เนตฺติยํ ปน วากฺเย พฺยญฺชนสมญฺญา. พฺยญฺชนคฺคหเณเนว เจตฺถ อาการนิรุตฺตินิทฺเทสา คหิตา เอวาติ ทฏฺฐพฺพํ. สงฺกาสนาติ อตฺถสฺส ญาปนา ภาคโส. เตนาห ‘‘วิภตฺติโย’’ติ. สงฺกาสนคฺคหเณเนว เจตฺถ ปกาสนา วุตฺตา โหติ. วิภตฺติโย หิ อตฺถวจเนเนว วิวรนฺติ, ตาหิ การณปญฺญตฺติโย วุตฺตาเยวาติ, ตาหิปิ อตฺถปทานิ คหิตาเนว โหนฺติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน วิสุทฺธิมคฺควณฺณนายํ เนตฺติอฏฺฐกถายญฺจ วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ. สพฺพากาเรนาติ สภาคาทิวิภาวนากาเรน. วณฺณาทีนนฺติ ตสฺมึ ปน วิตฺถาเร ปวตฺตวณฺณาทีนํ. ตสฺมาติ วณฺณาทีนํ อนฺตอภาวโต. เอวมาหาติ ‘‘อปริมาณา วณฺณา พฺยญฺชนา สงฺกาสนา’’ติ เอวมาห.

1089. 뜻을 설명할 때 설명되는 것이 음절(vaṇṇā)이다. 그것들이 차례대로 기록되기에 문자(akkhara)들이다. 뜻을 드러내기에 구절(byañjanāni)들이다. 그런데 ‘아(a)’ 등의 소리에 모음(sara)이라는 명칭이 있고, ‘까(ka)’ 등의 소리에 자음(byañjana)이라는 명칭이 있으며, 양쪽 모두에 음절(vaṇṇā)이라는 명칭이 있으므로, ‘음절의 일부분이 바로 자음(byañjanā)이라 불리는 것’이라고 하였다. 네띠(Netti)에서는 문장에 대해 자음(byañjana)이라는 명칭을 사용한다. 여기서 자음을 취함으로써 양상(ākāra), 어원(nirutti), 제시(niddesa)도 포함된 것으로 보아야 한다. ‘설명(saṅkāsanā)’이란 뜻을 부분적으로 알리는 것이다. 그래서 ‘분석(vibhattiyo)’이라고 하였다. 여기서 설명이라는 말을 취함으로써 밝힘(pakāsanā)도 언급된 것이 된다. 분석은 뜻을 말함으로써 드러내며, 그것들에 의해 원인에 대한 명칭(paññatti)들도 언급된 것이기에, 그것들에 의해 뜻의 단어들도 이미 포함된 것이다. 이것이 여기에서의 요약이며, 상세한 내용은 ‘청정도론’의 주해와 ‘네띠어따까따’에서 언급된 방식대로 이해해야 한다. ‘모든 형태(sabbākārenā)’란 공통된 부분 등을 밝히는 형태를 말한다. ‘음절 등의(vaṇṇādīnaṃ)’란 그 상세한 설명에 나타난 음절 등을 말한다. ‘그로부터’란 음절 등에 끝이 없기 때문이다. ‘이와 같이 말씀하셨다’란 ‘무량한 음절과 구절과 설명이 있다’고 이와 같이 말씀하신 것이다.

---

๑๐. ตถสุตฺตวณฺณนา

10. 따타 경(진리 경) 주해

---

๑๐๙๐. สภาวาวิชหนฏฺเฐนาติ อตฺตโน ทุกฺขสภาวสฺส กทาจิปิ อปริจฺจชเนน ตถสภาวํ. เตนาห ‘‘ทุกฺขญฺหิ ทุกฺขเมว วุตฺต’’นฺติ. สภาวสฺสาติ ทุกฺขสภาวสฺส. อโมฆตายาติ อวญฺฌตาย. อวิตถนฺติ น วิตถํ. เตนาห ‘‘น หิ ทุกฺขํ อทุกฺขํ นาม โหตี’’ติ. อญฺญภาวานุปคเมนาติ สมุทยาทิสภาวานุปคมเนน มุสา น โหตีติ อญฺโญ อญฺญถา น โหตีติ อนญฺญถํ. เตนาห ‘‘น หี’’ติอาทิ.

1090. ‘자성을 버리지 않는다는 의미에서’란 자신의 괴로운 자성을 결코 버리지 않으므로 참된 자성(tathasabhāva)이다. 그래서 ‘괴로움은 참으로 괴로움이라고만 설해졌다’고 하였다. ‘자성의’란 괴로운 자성의 ‘어긋남이 없음(amoghatāya)’으로 인해 ‘허망하지 않은 것(avitathaṃ)’이다. 그래서 ‘괴로움이 괴로움 아닌 것이 될 수는 없기 때문이다’라고 하였다. ‘다른 상태로 변하지 않음(aññabhāvānupagamenā)’이란 일어남(집제) 등의 자성으로 옮겨가지 않으므로 거짓이 아니라는 것이며, 다른 것이 달리 되지 않으므로 ‘다름이 없는 것(anaññathaṃ)’이다. 그래서 ‘참으로 그렇지 않다’는 등의 말이 설해졌다.

---

ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

초전법륜품 주해가 끝났다.

---

๓. โกฏิคามวคฺโค

3. 꼬띠가마 품

---

๑. โกฏิคามสุตฺตวณฺณนา

1. 꼬띠가마 경 주해

---

๑๐๙๑. อนนุโพธาติ [Pg.543] ปฏิเวธสฺส อนุรูปโพธาภาเวน. อปฺปฏิเวธาติ สจฺจานํ ปฏิมุขํ เวธาภาเวน.

1091. ‘이해하지 못함(ananubodhā)’이란 통찰에 부합하는 깨달음이 없음을 말한다. ‘꿰뚫지 못함(appaṭivedhā)’이란 성제들을 대면하여 통찰함이 없음을 말한다.

---

๒. ทุติยโกฏิคามสุตฺตวณฺณนา

2. 제2 꼬띠가마 경 주해

---

๑๐๙๒. ผลสมาธิผลปญฺญานนฺติ อคฺคผลสมาธิอคฺคผลปญฺญานํ.

1092. ‘과(果)의 삼매와 과의 지혜’란 제일 높은 과(아라한과)의 삼매와 제일 높은 과의 지혜를 말한다.

---

๗. ตถสุตฺตวณฺณนา

7. 따타 경 주해

---

๑๐๙๗. อริยานนฺติ พุทฺธานํ อริยานํ. เตนาห ‘‘น หี’’ติอาทิ.

1097. ‘성자들의(ariyānaṃ)’란 부처님들인 성자들의 것이라는 뜻이다. 그래서 ‘참으로 그렇지 않다’는 등의 말이 설해졌다.

---

๘. โลกสุตฺตวณฺณนา

8. 로까 경(세상 경) 주해

---

๑๐๙๘. ปฏิวิทฺธตฺตา เทสิตตฺตา จาติ อิมินา ปฏิเวธญาเณน เทสนาญาเณน จ ปริคฺคหิตตฺตา อริยสนฺตกานิ โหนฺติ อริยสฺส ภควโต สนฺตกภาวโต.

1098. ‘체득되었고 설해졌기 때문에’라는 것은, 이 체득의 지혜와 설법의 지혜에 의해 파악되었으므로 성스러운 분의 소유라는 것이니, 성스러우신 세존의 소유이기 때문이다.

---

๑๐. ควมฺปติสุตฺตวณฺณนา

10. 가밤빠띠 경(Gavampati-sutta)의 주석

---

๑๑๐๐. เอกปฺปฏิเวโธติ เอเกเนว ญาเณน จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ เอกชฺฌํ ปฏิเวโธ.

1100. ‘단일한 체득(ekappaṭivedha)’이란 하나의 지혜로 네 가지 성스러운 진리를 단번에 체득하는 것이다.

---

โกฏิคามวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

꼬띠가마 품(Koṭigāma-vagga)의 주석이 끝났다.

---

๔. สีสปาวนวคฺโค

4. 시사빠바나 품(Sīsapāvana-vagga)

---

๓. ทณฺฑสุตฺตวณฺณนา

3. 막대기 경(Daṇḍa-sutta)의 주석

---

๑๑๐๑. ปุนปฺปุนํ วฏฺฏสฺมึเยว นิพฺพตฺตนฺติ อทิฏฺฐตฺตา จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ.

1101. 네 가지 성스러운 진리를 보지 못했기 때문에 반복해서 윤회(vaṭṭa) 속에서만 태어난다.

---

๕. สตฺติสตสุตฺตวณฺณนา

5. 백 개의 창 경(Sattisata-sutta)의 주석

---

๑๑๐๕. ภเวยฺย [Pg.544] เจติ ทุกฺขโทมนสฺสานิ อชฺฌุเปกฺขิตฺวา สหิเตหิ เตหิ สจฺจาภิสมโย ภเวยฺยาติ เอวํ ปริกปฺปนา น กาตพฺพาติ.

1105. 괴로움과 슬픔을 무관심하게 대하고, 그것들과 함께하면서 진리를 깨닫는 일이 있을 수 있다는 그러한 상상은 하지 말아야 한다.

---

๙. อินฺทขีลสุตฺตวณฺณนา

9. 인다킬라 수타(Indakhīlasutta, 제석천의 기둥 경)의 주석

---

๑๑๐๙. อชฺฌาสยนฺติ สสฺสตาทิเภทํ อชฺฌาสยํ. โส หิ ‘‘อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติ คาหสฺส มุขภูตตฺตา มุขนฺติ อธิปฺเปโต. ตญฺจ อปเร อทิฏฺฐสจฺจา โอโลเกนฺติ, ทิฏฺฐสจฺจา ปน เนว โอโลเกนฺติ.

1109. '의도(Ajjhāsaya)'란 상견(sassata) 등으로 구분되는 의도이다. 그것은 '이것만이 진실이고 다른 것은 헛되다'라는 집착의 입구가 되기에 입구라고 일컬어진다. 진리를 보지 못한 다른 이들은 그것을 바라보지만, 진리를 본 이들은 결코 그것을 바라보지 않는다.

---

๑๐. วาทตฺถิกสุตฺตวณฺณนา

10. 와다티카 수타(Vādatthikasutta, 논쟁을 원하는 자의 경)의 주석

---

๑๑๑๐. กุกฺกุโก ปมาณมชฺฌิมสฺส ปุริสสฺส หตฺโถติ อตฺโถ. กุกฺกูติ ตสฺเสว นามํ.

1110. '쿠쿠카(Kukkuka)'란 보통 체격인 사람의 팔 길이를 의미한다. '쿠쿠(Kukkū)'는 바로 그것의 이름이다.

---

สีสปาวนวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

시사파와나 품(Sīsapāvanavagga)의 주석이 끝났다.

---

๕. ปปาตวคฺโค

5. 파파타 품(Papātavagga, 벼랑 품)

---

๑. โลกจินฺตาสุตฺตวณฺณนา

1. 로카진타 수타(Lokacintāsutta, 세상에 대한 생각 경)의 주석

---

๑๑๑๑. โลกจินฺตนฺติ โลกสนฺนิเวสปฏิสํยุตฺตวีมํสาว. ‘‘โลกจิตฺต’’นฺติปิ ปาโฐ, ตํตํโลกปริยาปนฺนํ จิตฺตนฺติ อตฺโถ. นาฬิเกราทโยติ อาทิ-สทฺเทน อวุตฺตานํ โอสธิติณวนปฺปติอาทีนํ สงฺคโห. เอวรูปนฺติ เอทิสํ อญฺญมฺปิ ตํตํโลกจิตฺตํ.

1111. '세상에 대한 생각(Lokacinta)'이란 세상의 구조와 관련된 탐구일 뿐이다. '세상의 마음(Lokacitta)'이라는 독법도 있는데, 이는 각각의 세상에 속한 마음이라는 뜻이다. '코코넛 등'에서 '등'이라는 말에는 언급되지 않은 약초, 풀, 숲의 나무 등이 포함된다. '이와 같은 것'이란 이와 같이 각각의 세상에 대한 다른 마음들을 말한다.

---

วิคตจิตฺโตติ อตฺตตฺถปรตฺถโต อปคตวิตกฺโก อทฺทส เอวํ อธิฏฺฐหึสูติ สมฺพนฺโธ. สมฺพริมายนฺติ สมฺพเรน อสุรินฺเทน อุปฺปาทิตํ อสุรมายํ, ยํ ‘‘อินฺทชาล’’นฺติปิ วุจฺจติ อินฺทสฺส โมหนตฺถํ อุปฺปาทิตตฺตา. สมฺปริวตฺเตตฺวาติ ปริธาเวตฺวา. ยถา เนติ เน อสุเร ยถา โส ปุริโส ปสฺสติ, เอวํ อธิฏฺฐหึสุ. กสฺมา ปเนเต เอวํ อธิฏฺฐหึสูติ? ตํ ปุริสํ ตตฺถ ตถานิสินฺนํ ทิสฺวา ‘‘อยญฺจ เทโว’’ติ อาสงฺกนฺตา ตถา อธิฏฺฐหิตฺวา ภิสมุฬาลฉิทฺเทหิ ปวิสิตฺวา อตฺตโน อสุรภวนํ คตา. เตนาห ภควา – ‘‘เทวานํเยว โมหยมานา’’ติ.

'마음이 떠난 자(Vigatacitto)'란 자신과 타인의 이익에 대한 사유가 떠난 자가 보았고, 이와 같이 결심했다는 연결이다. '삼바리의 환술(Sambarimāya)'이란 아수라의 왕 삼바리에 의해 만들어진 아수라의 환술로, 인다(제석천)를 미혹하기 위해 만들어졌기에 '인다잘라(Indajāla, 제석천의 그물)'라고도 불린다. '빙 둘러서(Samparivattetvā)'란 뛰어다니는 것이다. '그들(아수라들)을 보지 못하게'라는 것은 그 사람이 아수라들을 보는 것처럼 그렇게 결심했다는 것이다. 그런데 왜 그들은 이와 같이 결심했는가? 그 사람이 그곳에 그렇게 앉아 있는 것을 보고 '이분은 신이다'라고 의심하여, 그렇게 결심하고는 연뿌리의 구멍으로 들어가 자신들의 아수라 궁전으로 가버렸기 때문이다. 그래서 세존께서는 '신들조차 미혹시키며'라고 말씀하셨다.

---

๒-๓. ปปาตสุตฺตาทิวณฺณนา

2-3. 파파타 수타(Papātasutta, 벼랑 경) 등의 주석

---

๑๑๑๒-๓. มริยาทปาสาโณติ [Pg.545] คิชฺฌกูฏปพฺพตสฺส มริยาทปาการสทิโส มหนฺโต ปาสาโณ. อนิฏฺฐรูปนฺติ เอตฺถ รูป-สทฺโท สภาวตฺโถ ‘‘ปิยรูเป สาตรูเป’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๔๐๘-๔๐๙) วิยาติ อาห – ‘‘อนิฏฺฐสภาว’’นฺติ.

1112-3. '경계의 바위(Mariyādapāsāṇa)'란 기사굴산의 경계 벽과 같은 커다란 바위이다. '바람직하지 못한 형상(Aniṭṭharūpa)'에서 '형상(rūpa)'이라는 단어는 '사랑스러운 형상, 즐거운 형상' 등에서처럼 본성(sabhāva)이라는 의미이기에 '바람직하지 못한 본성'이라고 설명한 것이다.

---

๕. วาลสุตฺตวณฺณนา

5. 왈라 수타(Vālasutta, 머리카락 경)의 주석

---

๑๑๑๕. อุปาสนนฺติ อาจริยอุปาสนํ, อาจริยํ อนฺเตวาสินา วา ทิวเส ทิวเส สิกฺขนวเสน อุปาสิตพฺพโต อุปาสนนฺติ ลทฺธนามํ กณฺฑขิปนสิปฺปํ. กณฺฑํ อติกฺกมนฺเตติ สรํ ขิปนฺเต. โปงฺขานุโปงฺขนฺติ โปงฺขสทฺทตฺถํ ปากฏํ กตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘เอกํ กณฺฑํ ขิปิตฺวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อปรํ อนุโปงฺขนฺติ เอตฺถ อปรนฺติ ตติยกณฺฑํ. อนุโปงฺขํ นาม อิทนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘อนุโปงฺขํ นาม ทุติยสฺส โปงฺข’’นฺติ วุตฺตํ. ตญฺหิ ตติเยน สเรน วิชฺฌียติ. ปุน อปรํ ตสฺส โปงฺขนฺติ อิทํ ปน อปราปรํ อวิรชฺฌนํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. ทุรภิสมฺภวตรนฺติ อภิภวิตุํ อสกฺกุเณยฺยตรํ. วาลนฺติ เกสํ. สตฺตธา ภินฺทิตฺวาติ สตฺตกฺขตฺตุํ วิผาเลตฺวา. ตสฺส เอกํ เภทนฺติ ตสฺส เกสสฺส เอกํ อํสุสงฺขาตํ เภทํ คเหตฺวา. วาติงฺคณมชฺเฌ พนฺธิตฺวาติ วาติงฺคณผลสฺส มชฺฌฏฺฐาเน พนฺธิตฺวา. อปรํ เภทนฺติ อปรํ เกสสฺส อํสุสงฺขาตํ เภทํ. อคฺคโกฏิยํ พนฺธิตฺวาติ ยถา ตสฺส วาลเภทสฺส อูกามตฺตํ ลิขามตฺตํ วา กณฺฑสฺส อคฺคโกฏึ อธิกํ หุตฺวา ติฏฺฐติ, เอวํ พนฺธิตฺวา. อุสภมตฺเตติ วีสติยฏฺฐิมตฺเต ฐาเน ฐิโต. กณฺฑพทฺธาย โกฏิยาติ กณฺฑพทฺธาย วาลสฺส โกฏิยา วาติงฺคณพนฺธนวาลสฺส โกฏึ ปฏิวิชฺเฌยฺย.

1115. '훈련(Upāsana)'이란 스승에 대한 시봉이다. 스승을 제자가 매일매일 배우는 과정에서 시봉해야 하기에 '훈련'이라는 이름을 얻은 화살 쏘는 기술이다. '화살을 넘어서게 한다'는 것은 화살을 쏘는 것을 의미한다. '화살 깃과 화살 깃이 맞닿게'라는 말은 '화살 깃(poṅkha)'이라는 단어의 의미를 분명히 하기 위해 '하나의 화살을 쏘고' 등으로 설해진 것이다. '또 다른 화살 깃'에서 '또 다른 것'은 세 번째 화살이다. 이것이 화살 깃(anupoṅkha)임을 보이기 위해 '두 번째 화살의 깃을 화살 깃(anupoṅkha)이라 한다'고 했다. 그것은 세 번째 화살에 의해 맞기 때문이다. '다시 그 깃의 다른 것'이라는 말은 계속해서 빗나가지 않음을 보이기 위해 설해진 것이다. '더욱 통달하기 어려운'이란 정복하기가 더욱 불가능한 것을 말한다. '머리카락(Vāla)'이란 털(kesa)이다. '일곱 조각으로 쪼개어'란 일곱 번으로 가르는 것이다. '그것의 한 조각'이란 그 머리카락의 한 부분으로 여겨지는 조각을 취하는 것이다. '가지(vātiṅgaṇ) 한가운데 묶고'란 가지 열매의 중간 지점에 묶는 것이다. '다른 조각'이란 머리카락의 또 다른 부분으로 여겨지는 조각이다. '화살 끝에 묶어'란 그 머리카락 조각이 이(ūkā)나 서캐(likhā) 정도의 크기로 화살 끝에 더해져 있게끔 묶는 것이다. '일 우사바(Usabha) 정도의 거리'란 20야티(yaṭṭhi) 정도 되는 장소에 서서이다. '화살에 묶인 끝부분으로'란 화살에 묶인 머리카락의 끝으로 가지에 묶인 머리카락의 끝을 맞히는 것을 말한다.

---

๘. ทุติยฉิคฺคฬยุคสุตฺตวณฺณนา

8. 두 번째 치갈라유가 수타(Dutiyachiggaḷayugasutta, 멍에 구멍 경)의 주석

---

๑๑๑๘. อธิจฺจุปฺปตฺติกนฺติ ยทิจฺฉาวเสน อุปฺปชฺชนกํ. ฉิคฺคเฬนาติ ฉิคฺคฬปเทเสน. ฉิคฺคฬุปรีติ เหฏฺฐิมยุคสฺส ฉิคฺคฬปเทสสฺส อุปริ. อารุฬฺหสฺส ฉิคฺคเฬนาติ อุภินฺนมฺปิ ฉิทฺเทน. คีวปฺปเวสนํ วิยาติ จตุนฺนํ ยุคานํ ฉิทฺทปเทเสเนว อุปรูปริ ฐิตานํ ฉิทฺทนฺตเรน กาณกจฺฉปสฺส คีวปฺปเวสนํ [Pg.546] อธิจฺจตรสมฺภวํ. ตโตปิ อธิจฺจตรสมฺภโว มนุสฺสตฺตลาโภ, ตโต อธิจฺจตมสมฺภโว อริยมคฺคปฏิลาโภติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘จตุสจฺจปฏิเวโธ อติวิย อธิจฺจตรสมฺภโว’’ติ.

1118. '우연히 일어나는 것(Adhiccuppattika)'이란 뜻밖의 행운으로 발생하는 것이다. '구멍으로'란 구멍이 난 부위를 통해서이다. '구멍 위로'란 아래쪽 멍에의 구멍 부위 위쪽을 말한다. '올라온 구멍으로'란 두 구멍 모두를 통해서이다. '목을 집어넣는 것처럼'이란 네 개의 멍에가 구멍 부위끼리 겹쳐진 채로 위아래로 놓여 있을 때 그 구멍 사이로 눈먼 거북이가 목을 집어넣는 것이 매우 희박한 확률인 것과 같다. 이보다 더 희박한 확률이 인간으로 태어나는 것이며, 그보다 더욱더 희박한 확률이 성스러운 도를 얻는 것임을 보여주기 위해 '사성제의 깨달음은 지극히 우연히 일어나는 것과 같다'고 말씀하신 것이다.

---

ปปาตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

파파타 품(Papātavagga, 벼랑 품)의 주석이 끝났다.

---

๖. อภิสมยวคฺควณฺณนา

6. 아비사마야 품(Abhisamayavagga, 깨달음 품)의 주석

---

๑๑๒๑. อภิสมยสํยุตฺเต วิตฺถาริโตว, ตสฺมา ตตฺถ วุตฺตนเยเนว ตสฺส อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

1121. 아비사마야 상윳타(Abhisamayasaṃyutta)에서 상세히 설명되었으므로, 거기서 언급된 방식에 따라 그 의미를 이해해야 한다.

---

๗. ปฐมอามกธญฺญเปยฺยาลวคฺโค

7. 첫 번째 아마카다냐 페얄라 품(Paṭhamaāmakadhaññapeyyālavagga, 익지 않은 곡물 줄임 품)

---

๓. ปญฺญาสุตฺตวณฺณนา

3. 판냐 수타(Paññāsutta, 통찰지 경)의 주석

---

๑๑๓๓. โลกิยมฺปิ วิสุทฺธตฺเถน ‘‘อริย’’นฺติ วตฺตพฺพตํ ลภตีติ ‘‘โลกิยโลกุตฺตเรนา’’ติ วุตฺตํ.

1133. 세속적인 것도 청정하다는 의미에서 '성스럽다'고 불릴 수 있기에 '세속적이고 출세간적인 것'이라고 말씀하신 것이다.

---

๔. สุราเมรยสุตฺตวณฺณนา

4. 술과 발효주 경에 대한 설명

---

๑๑๓๔. ปิฏฺฐสุราติ ปิฏฺเฐน กาตพฺพสุรา, ตถา โอทนสุรา ปูวสุรา, มชฺชรสาทิภูเต กิณฺเณ ปกฺขิปิตฺวา กตฺตพฺพา สุรา กิณฺณปกฺขิตฺตสุรา. สมฺภารสํยุตฺตาติ มูลเภสชฺชสมฺภาเรหิ สํยุตฺตา. ปุปฺผาสโวติ นาฬิเกรปุปฺผาทิโต อสฺสวนกอาสโว. มุทฺทิกผลาทิโต อสฺสวนกอาสโว ผลาสโว. อิตีติอาทิอตฺโถ. เตน มธฺวาสวคุฬาสวสมฺภารสํยุตฺเต สงฺคณฺหาติ. สุราสววินิมุตฺตนฺติ ยถาวุตฺตสุราสววินิมุตฺตํ.

1134. '가루 술(Piṭṭhasurā)'은 가루로 만든 술이며, 그와 마찬가지로 '밥 술(odanasurā)', '과자 술(pūvasurā)'이 있고, 술 찌꺼기 등을 누룩에 넣어 만든 술은 '누룩을 넣은 술(kiṇṇapakkhittasurā)'이다. '재료를 혼합한 것(Sambhārasaṃyuttā)'은 뿌리 약재 등의 재료를 혼합한 것이다. '꽃 발효주(Pupphāsavo)'는 코코넛 꽃 등에서 흘러나온 발효액이다. 포도 열매 등에서 흘러나온 발효액은 '열매 발효주(phalāsavo)'이다. '이와 같이' 등의 의미는 이로써 꿀 발효주, 설탕 발효주, 재료를 혼합한 것을 포함한다. '술과 발효주를 멀리함(Surāsavavinimuttaṃ)'은 위에서 언급한 술과 발효주를 멀리하는 것이다.

---

๑๐. ปจายิกสุตฺตวณฺณนา

10. 공경하는 자 경에 대한 설명

---

๑๑๔๐. นีจวุตฺติโนติ กุเล เชฏฺฐานํ มหาปิตุจูฬปิตุเชฏฺฐภาติกาทีนํ อภิวาทนปจฺจุฏฺฐานอญฺชลิกมฺมสามีจิกมฺมาทิวเสน นีจวุตฺติโน.

1140. '낮은 자세로 처신하는 자(Nīcavuttino)'는 집안에서 어른들, 즉 큰아버지, 작은아버지, 형님 등에게 절하기, 일어나 맞이하기, 합장하기, 공경을 표하는 행위 등을 통해 낮은 자세로 처신하는 자를 말한다.

---

๘. ทุติยอามกธญฺญเปยฺยาลวคฺโค

8. 제2 생곡식 생략품

---

๘. พีชคามสุตฺตวณฺณนา

8. 씨앗 집합 경에 대한 설명

---

๑๑๔๘. ‘‘มูลพีช’’นฺติอาทีสุ [Pg.547] มูลเมว พีชนฺติ มูลพีชํ, มูลพีชํ เอตสฺสาติปิ มูลพีชํ. ตตฺถ ปุริเมน พีชคาโม วุตฺโต ‘‘พีชานํ สมูโห’’ติ กตฺวา, ทุติเยน ภูตคาโม. ทุวิโธเปโส สามญฺญนิทฺเทเสน, ‘‘มูลพีชญฺจ มูลพีชญฺจ มูลพีช’’นฺติ เอกเสสนเยน วา พีชตฺโถ เวทิตพฺโพ. เอส นโย เสเสสุปิ. ผฬุพีชนฺติ ปพฺพพีชํ. พาหิรปจฺจยนฺตรสมวาเย สทิสผลุปฺปตฺติยา วิเสสการณภาวโต วิรุหนสมตฺเถ สารผเล นิรุฬฺโห พีช-สทฺโท. ตทตฺถสิทฺธิยา มูลาทีสุปิ เกสุจิ ปวตฺตตีติ ตโต นิวตฺตนตฺถํ เอเกน พีช-สทฺเทน วิเสเสตฺวา วุตฺตํ ‘‘พีชพีช’’นฺติ ‘‘รูปรูปํ, ทุกฺขทุกฺข’’นฺติ (สํ. นิ. ๔.๓๒๗) จ ยถา. นีลติณรุกฺขาทิกสฺสาติ อลฺลติณสฺส เจว อลฺลรุกฺขาทิกสฺส จ. อาทิ-สทฺเทน โอสธิคจฺฉลตาทีนํ คหณํ.

1148. '뿌리 씨앗(mūlabīja)' 등의 구절에서, 뿌리 자체가 씨앗이므로 뿌리 씨앗이며, 뿌리를 씨앗으로 가지는 것도 뿌리 씨앗이다. 여기서 앞의 것은 씨앗들의 무리라는 의미에서 '씨앗의 집합(bījagāma)'을 말한 것이고, 뒤의 것은 '식물의 집합(bhūtagāma)'을 말한 것이다. 이 둘은 일반적인 명칭으로 제시되었으며, '뿌리 씨앗과 뿌리 씨앗과 뿌리 씨앗'이라는 식으로 단어 생략법에 의해 씨앗의 의미를 이해해야 한다. 이 방식은 나머지에도 적용된다. '마디 씨앗(phaḷubīja)'은 줄기 마디 씨앗이다. 외부의 조건과 내부의 결합이 이루어질 때 동일한 결과를 낳는 특별한 원인이 되기에 번식할 능력이 있는 본래의 열매에 '씨앗(bīja)'이라는 단어가 확립되었다. 그 목적을 달성하기 위해 뿌리 등 일부에도 사용되므로, 그것과 구별하기 위해 하나의 '씨앗'이라는 단어로 수식하여 '씨앗인 씨앗(bījabīja)'이라고 하였으니, 이는 '물질인 물질(rūparūpaṃ)', '고통인 고통(dukkhadukkhaṃ)'(S.ni. 4.327)과 같다. '푸른 풀과 나무 등'은 싱싱한 풀과 싱싱한 나무 등을 말한다. '등'이라는 단어에는 약초, 덤불, 덩굴 등이 포함된다.

---

๙. วิกาลโภชนสุตฺตวณฺณนา

9. 때 아닌 때의 식사 경에 대한 설명

---

๑๑๔๙. อรุณุคฺคมนโต ปฏฺฐาย ยาว มชฺฌนฺหิโก, อยํ พุทฺธาทิอริยานํ อาจิณฺณสมาจิณฺโณ โภชนสฺส กาโล, ตทญฺโญ วิกาโลติ อาห – ‘‘วิกาลโภชนาติ กาลาติกฺกนฺตโภชนา’’ติ.

1149. 새벽이 밝아올 때부터 정오까지가 부처님을 비롯한 성자들이 늘 행해온 식사 시간이며, 그 외의 시간은 때가 아니라는 뜻에서 '때 아닌 때의 식사란 시간을 넘겨서 하는 식사이다'라고 하였다.

---

๑๐. คนฺธวิเลปนสุตฺตวณฺณนา

10. 향과 화장품 경에 대한 설명

---

๑๑๕๐. ยํ กิญฺจิ ปุปฺผนฺติ คนฺถิมํ อคนฺถิมํ วา ยํ กิญฺจิ ปุปฺผชาตํ, ตถา ปิสิตาทิเภทํ ยํ กิญฺจิ คนฺธชาตํ.

1150. '어떠한 꽃이든'은 엮은 것이든 엮지 않은 것이든 어떤 종류의 꽃이든 말하며, 마찬가지로 향 가루 등의 차이가 있는 '어떠한 향이든'을 말한다.

---

๙. ตติยอามกธญฺญเปยฺยาลวคฺโค

9. 제3 생곡식 생략품

---

๑. นจฺจคีตสุตฺตวณฺณนา

1. 춤과 노래 경에 대한 설명

---

๑๑๕๑. สงฺเขปโต ‘‘สพฺพปาปสฺส อกรณ’’นฺติอาทินยปฺปวตฺตํ (ที.นิ. ๒.๙๐; ธ.ป. ๑๘๓) ภควโต สาสนํ อจฺจนฺตฉนฺทราคปวตฺติโต นจฺจาทีนํ ทสฺสนํ น อนุโลเมตีติ อาห ‘‘สาสนสฺส อนนุโลมตฺตา’’ติ. อตฺตนา ปเรหิ จ ปโยชิยมานํ [Pg.548] ปโยชาปิยมานญฺจ เอเตเนว นจฺจ-สทฺเทน คหิตํ, ตถา คีตวาทิตสทฺเทหิ จาติ อาห – ‘‘นจฺจนนจฺจาปนาทิวเสนา’’ติ. อาทิ-สทฺเทน คายน-คายาปน-วาทน-วาทาปนาทีนิ สงฺคณฺหาติ. ทสฺสเนน เจตฺถ สวนมฺปิ สงฺคหิตํ วิรูเปกเสสนเยน. ยถาสกํ วิสยสฺส อาโลจนสภาวตาย วา ปญฺจนฺนํ วิญฺญาณานํ สวนกิริยายปิ ทสฺสนสงฺเขปสพฺภาวโต ‘‘ทสฺสนา’’อิจฺเจว วุตฺตํ. อวิสูกภูตสฺส คีตสฺส สวนํ กทาจิ วฏฺฏตีติ อาห – ‘‘วิสูกภูตา ทสฺสนา จา’’ติ. ตถา หิ วุตฺตํ ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทกอฏฺฐกถาย (ขุ. ปา. อฏฺฐ. ๒.ปจฺฉิมปญฺจสิกฺขาปทวณฺณนา) – ‘‘ธมฺมูปสํหิตํ คีตํ วฏฺฏติ, คีตูปสํหิโต ธมฺโม น วฏฺฏตี’’ติ.

1151. 요약하자면 '모든 악을 짓지 말라'는 등의 방식으로 전개되는 세존의 가르침은 지나친 욕망과 탐욕으로 일어나는 춤 등을 구경하는 것에 부합하지 않으므로 '가르침에 부합하지 않기 때문에'라고 하였다. 자신이 추거나 남이 추게 하는 것, 그리고 남을 시켜서 추게 하는 것이 이 '춤(nacca)'이라는 단어에 포함되며, 노래와 연주라는 단어도 마찬가지라는 뜻에서 '춤추기, 춤추게 하기 등의 방식으로'라고 하였다. '등'이라는 단어에는 노래 부르기, 노래 부르게 하기, 연주하기, 연주하게 하기 등이 포함된다. '구경함'에는 여기서 청각적으로 듣는 것도 포함되는데, 이는 단어 생략법에 의한 것이다. 또는 제각각 자신의 대상을 관찰하는 성질이 있으므로 다섯 가지 감각기관의 듣는 행위에도 '구경함'의 요약이 존재하기에 '구경함'이라고만 하였다. 광대짓이 섞이지 않은 노래를 듣는 것이 때로는 허용된다는 의미에서 '광대짓이 된 구경거리와'라고 하였다. 실제로 ‘빠라맛따조띠까’ 소부 주석서에 이르기를, '법과 관련된 노래는 허용되지만, 노래와 관련된 법은 허용되지 않는다'라고 하였다.

---

๒. อุจฺจาสยนสุตฺตวณฺณนา

2. 높고 큰 침상 경에 대한 설명

---

๑๑๕๒. อุจฺจาติ อุจฺจ-สทฺเทน สมานตฺถํ เอกํ สทฺทนฺตรํ. เสติ เอตฺถาติ สยนํ, อุจฺจาสยนํ มหาสยนญฺจ สมณสารุปฺปรหิตํ ปฏิกฺขิตฺตนฺติ อาห – ‘‘ปมาณาติกฺกนฺตํ อกปฺปิยตฺถรณ’’นฺติ. อาสนฺทาทิอาสนญฺเจตฺถ สยเนเนว สงฺคหิตํ. ยสฺมา ปน อาธาเร ปฏิกฺขิตฺเต ตทาธารกิริยา ปฏิกฺขิตฺตาว โหติ, ตสฺมา ‘‘อุจฺจาสยนมหาสยนา’’อิจฺเจว วุตฺตํ. อตฺถโต ปน ตทุปโภคภูตนิสชฺชานิปชฺชเนหิ วิรติ ทสฺสิตาติ ทฏฺฐพฺพํ. อถ วา อุจฺจาสยนมหาสยนญฺจ อุจฺจาสยนมหาสยนญฺจาติ อุจฺจาสยนมหาสยนนฺติ เอตสฺมึ อตฺเถ เอกเสสนเยน อยํ นิทฺเทโส กโต ยถา – ‘‘นามรูปปจฺจยา สฬายตน’’นฺติ (อุทา. ๑). อาสนกิริยาปุพฺพกตฺตา วา สยนกิริยาย สยนคฺคหเณเนว อาสนมฺปิ คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

1152. 'uccā'는 'ucca(높은)'라는 단어와 뜻이 같은 또 다른 단어이다. 여기서 자는 것이 '침상(sayana)'이다. 높고 큰 침상은 사문의 법도에 맞지 않아 금지된 것이라는 뜻에서 '한도를 넘은 것, 허용되지 않는 깔개'라고 하였다. 걸상 등의 좌석(āsana)도 여기서는 침상(sayana)에 포함된다. 받침대가 금지되면 그 받침대를 사용하는 행위도 금지되기 때문에 '높고 큰 침상'이라고만 하였다. 실제 의미로는 그것을 사용하는 앉기와 눕기를 삼가는 것을 나타낸 것임을 알아야 한다. 또는 '높은 침상과 큰 침상'이라는 뜻에서 단어 생략법에 의해 이와 같이 표현한 것이니, 이는 '명색을 조건으로 육입'(Ud. 1)과 같다. 혹은 앉는 행위가 눕는 행위에 앞서기 때문에, '침상'이라는 단어를 사용함으로써 '좌석'도 포함된 것으로 보아야 한다.

---

๓. ชาตรูปสุตฺตวณฺณนา

3. 금 경에 대한 설명

---

๑๑๕๓. อญฺเญปิ อุคฺคหาปเน อุปนิกฺขิตฺตสาทิยเน จ ปฏิคฺคหณตฺโถ ลพฺภตีติ อาห – ‘‘น อุคฺคณฺหาเปนฺติ, น อุปนิกฺขิตฺตํ สาทิยนฺตี’’ติ. อถ วา ติวิธํ ปฏิคฺคหณํ กาเยน วาจาย มนสาติ. ตตฺถ กาเยน ปฏิคฺคหณํ อุคฺคหณํ, วาจาย ปฏิคฺคหณํ อุคฺคหาปณํ, มนสา ปฏิคฺคหณํ สาทิยนํ. ติวิธมฺปิ ปฏิคฺคหณํ สามญฺญนิทฺเทเสน, เอกเสสนเยน วา คเหตฺวา ‘‘ปฏิคฺคหณา’’ติ วุตฺตนฺติ อาห – ‘‘เนว นํ อุคฺคณฺหนฺตี’’ติอาทิ. เอส นโย ‘‘อามกธญฺญปฏิคฺคหณา’’ติอาทีสุปิ.

1153. 다른 사람이 집어 들게 하거나, 내려놓은 것을 받는 것도 받아들이는(paṭiggahaṇa) 의미에 해당하므로 '집어 들게 하지 않으며, 내려놓은 것을 받지 않는다'라고 하였다. 또는 몸, 말, 마음의 세 가지 방식으로 받아들임이 있다. 그중 몸으로 받아들이는 것이 '집어 듦(uggahaṇa)'이고, 말로 받아들이는 것이 '집어 들게 함(uggahāpaṇa)'이며, 마음으로 받아들이는 것이 '좋아함(sādiyana)'이다. 이 세 가지 받아들임을 일반적인 명칭으로 혹은 단어 생략법으로 취하여 '받아들임'이라고 표현한 것이라는 뜻에서 '그것을 직접 집어 들지도 않고' 등으로 말하였다. 이러한 방식은 '생곡식을 받아들임' 등에서도 마찬가지이다.

---

๔. อามกธญฺญสุตฺตวณฺณนา

4. 생곡식 경에 대한 설명

---

๑๑๕๔. นีวาราทิอุปธญฺญสฺส [Pg.549] สาลิอาทิมูลธญฺญนฺโตคธตฺตา วุตฺตํ ‘‘สตฺตวิธสฺสา’’ติ.

1154. 산돌피(nīvāra) 등의 보조 곡식도 쌀(sāli) 등의 주요 곡식에 포함되므로 '일곱 가지 종류의'라고 하였다.

---

๕. อามกมํสสุตฺตวณฺณนา

5. 날고기 경에 대한 설명

---

๑๑๕๕. ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, ปญฺจ วสานิ เภสชฺชานิ – อจฺฉวสํ, มจฺฉวสํ, สุสุกาวสํ, สูกรวสํ, คทฺรภวส’’นฺติ (มหาว. ๒๖๒; ปารา. อฏฺฐ. ๖๒๓) วุตฺตตฺตา อิทํ อุทฺทิสฺส อนุญฺญาตํ นาม. ตสฺส ปน ‘‘กาเล ปฏิคฺคหิต’’นฺติ (มหาว. ๒๖๒) วุตฺตตฺตา ปฏิคฺคหณํ วฏฺฏตีติ อาห – ‘‘อญฺญตฺร อุทฺทิสฺส อนุญฺญาตา’’ติ. วินยวเสน อุปปริกฺขิตพฺโพ, ตสฺมา สมนฺตปาสาทิกาย วินยฏฺฐกถาย วุตฺตนเยเนตฺถ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ.

1155. '비구들이여, 다섯 가지 기름을 약으로 허용한다. 즉 곰의 기름, 물고기의 기름, 악어의 기름, 돼지의 기름, 당나귀의 기름이다'라고 말씀하셨으므로, 이것은 목적에 따라 허용된 것이다. 그러나 '제때에 받아들인 것'이라고 말씀하셨으므로 받아들이는 것이 허용된다는 뜻에서 '목적에 따라 허용된 것 이외에는'이라고 하였다. 율의 측면에서 검토해야 하므로, ‘사만따빠사디까’ 율 주석서에서 설명된 방식에 따라 여기서 판별해야 함을 알아야 한다.

---

๑๐. จตุตฺถอามกธญฺญเปยฺยาลวคฺโค

10. 제4 생곡식 생략품

---

๒-๓. กยวิกฺกยสุตฺตาทิวณฺณนา

2-3. 사고파는 것 경 등의 설명

---

๑๑๖๒-๖๓. กสฺสจิ ภณฺฑสฺส คหณํ กโย, ทานํ วิกฺกโย. ตตฺถ ตตฺถาติ คามนฺตเร สนฺติเก จ คมนํ ทูตกมฺมนฺติ วุจฺจตีติ โยชนา. ปหิณคมนํ ขุทฺทกคมนํ.

1162-63. 어떤 물건을 취하는 것이 '사는 것(kayo)'이고, 주는 것이 '파는 것(vikkayo)'이다. '여기저기'라는 것은 마을 사이와 근처로 가는 것을 말하며 이를 '심부름(dūtakamma)'이라 부른다는 연결이다. '보내어 가는 것'은 사소한 일로 가는 것이다.

---

๔. ตุลากูฏสุตฺตวณฺณนา

4. 저울의 속임수 경(Tulākūṭasutta)에 대한 설명

---

๑๑๖๔. รูปกูฏํ สรูเปน สทิเสน ฉลโวหาโร. องฺคกูฏํ อตฺตโน หตฺถาทินา องฺคานํ ฉลกรณํ. คหณกูฏํ มาเนสุ คหณวเสน. ปฏิจฺฉนฺนกูฏํ อยจุณฺณาทินา ปฏิจฺฉนฺเนน ฉลกรณํ. มหติยา ตุลาย. ปจฺฉาภาเคติ ตุลาย ปจฺฉิมภาเค. หตฺเถนาติ หตฺถปเทเสน. อกฺกมตีติ อุฏฺฐาตุํ อเทนฺโต คณฺหาติ. ททนฺโต ปุพฺพภาเคติ ปเรสํ ททนฺโต ปุพฺพภาเค หตฺเถน ตุลํ อกฺกมติ. ตนฺติ อยจุณฺณํ.

1164. 형상에 의한 속임수(Rūpakūṭa)란 형태가 서로 비슷한 것으로 속이는 행위이다. 수족에 의한 속임수(Aṅgakūṭa)란 자신의 손 등으로 신체의 부위를 속이는 것이다. 잡는 속임수(Gahaṇakūṭa)란 측정할 때 잡는 방식에 의한 것이다. 은폐된 속임수(Paṭicchannakūṭa)란 쇳가루 등으로 은폐하여 속이는 것이다. '큰 저울로'라는 말은 저울의 뒷부분에서라는 뜻이다. '손으로'라는 것은 손 부위로라는 뜻이다. '누른다(Akkamati)'는 것은 [저울이] 올라가지 못하게 잡는 것을 말한다. '남에게 줄 때 앞부분에서'라는 말은 다른 사람에게 줄 때 앞부분에서 손으로 저울을 누른다는 뜻이다. '그것'은 쇳가루를 의미한다.

---

โลหปาติโยติ ตมฺพโลหปาติโย. สุวณฺณวณฺณา กโรนฺตีติ อสนิขาทสุวณฺณกนกลิมฺปิตา สุวณฺณวณฺณา กโรนฺติ. มานภาชนสฺส [Pg.550] หทยภูตสฺส อพฺภนฺตรสฺส ภินฺนํ หทยเภโท. นิมิยมานสฺส ติลตณฺฑุลาทิกสฺส สิขาย อคฺคโกฏิยา ภินฺนํ สิขาเภโท. เขตฺตาทีนํ มินนรชฺชุยา อญฺญถากรณํ รชฺชุเภโท. รชฺชุคหเณเนว เจตฺถ ทณฺฑกสฺส คหณํ กตเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ.

'구리 그릇'이란 청동 그릇을 말한다. '금색으로 만든다'는 것은 아사니카(asanikhā) 금박을 입혀 금색으로 만드는 것을 말한다. 측정하는 용기의 중심부인 내부를 훼손하는 것이 '심장 파괴(hadayabhedo)'이다. 측정되는 깨나 쌀 등의 꼭대기 끝부분을 훼손하는 것이 '정점 파괴(sikhābhedo)'이다. 논밭 등을 측정하는 밧줄을 다르게 만드는 것이 '줄 파괴(rajjubhedo)'이다. 여기서 줄을 잡는 것만으로도 막대기를 잡는 것까지 포함된 것으로 보아야 한다.

---

๖-๑๑. เฉทนสุตฺตาทิวณฺณนา

6-11. 절단 경(Chedanasutta) 등의 설명

---

๑๑๖๖-๗๑. วโธติ มุฏฺฐิปฺปหารกสาตาฬนาทีหิ หึสนํ, วิเหฐนนฺติ อตฺโถ. วิเหฐนตฺโถปิ หิ วธ-สทฺโท ทิสฺสติ ‘‘อตฺถานํ วธิตฺวา วธิตฺวา โรเทยฺยา’’ติอาทีสุ. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘มารณ’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ ปน โปถนํ สนฺธายาติ สกฺกา วิญฺญาตุํ มารณสทฺทสฺส วิหึสเนปิ ทิสฺสนโต. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

1166-71. '살해(vadha)'란 주먹질이나 채찍질 등으로 해치는 것, 즉 괴롭히는 것을 의미한다. 괴롭힘의 의미로 '살해(vadha)'라는 단어가 "이익을 해치고 해쳐서 울게 하리라" 등의 구절에서도 보이기 때문이다. 그러나 주석서에서는 '죽임(māraṇa)'이라고 하였는데, 그것은 매질하는 것을 염두에 둔 것임을 알 수 있다. 왜냐하면 '죽임'이라는 단어가 해치는 행위에도 쓰이기 때문이다. 나머지는 쉽게 이해할 수 있다.

---

อามกธญฺญเปยฺยาลวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

생곡류 생략품(Āmakadhaññapeyyālavagga)에 대한 설명이 끝났다.

---

สารตฺถปฺปกาสินิยา สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย

상윳따 니까야 주석서인 사랏타빠까시니(Sāratthappakāsinī)의

---

มหาวคฺควณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา นิฏฺฐิตา.

마하왁가(대품) 설명의 숨겨진 의미를 밝히는 것(복주)이 끝났다.

---

นิคมนกถาวณฺณนา

결어(結語)에 대한 설명

---

สกลรูปารูปสมฺมสเน [Pg.551] สณฺหสุขุมวิสยญาณตาย วิปสฺสนาจารนิปุณพุทฺธีนํ สุสํยตกายวจีสมาจารตาย สมถวิปสฺสนาสุ สมฺมเทว ยตนโต จ ยตีนํ ภิกฺขูนํ ขนฺธายตนธาตุสจฺจินฺทฺริยปฏิจฺจสมุปฺปาทเภเท ปรมตฺถธมฺเม นานานเยหิ ญาณวิภาคสฺส สนฺนิสฺสเยน พหุการสฺส สํยุตฺตาคมวรสฺส อตฺถสํวณฺณนํ กาตุํ สารตฺถปฺปกาสนโต เอว นิปุณา ยา มยา อฏฺฐกถา อารทฺธาติ สมฺพนฺโธ. สวิเสสํ ปญฺญาวหคุณตฺตา เอว หิสฺส คนฺถารมฺเภ อาทิโตปิ ‘‘ปญฺญาปเภทชนนสฺสา’’ติ วุตฺตํ. มหาอฏฺฐกถาย สารนฺติ สํยุตฺตมหาอฏฺฐกถาย สารํ. เอกูนสฏฺฐิมตฺโตติ โถกํ อูนภาวโต มตฺต-สทฺทคฺคหณํ.

모든 물질적·비물질적 법을 조사함에 있어 정밀하고 미세한 대상을 아는 지혜를 갖추었기에 위빳사나의 행보에 능숙한 지혜를 가진 이들이, 몸과 말의 행실을 잘 제어하고 사맛타와 위빳사나에서 바르게 정진하는 수행자들을 위하여, 온(蘊)·처(處)·계(界)·제(諦)·근(根)·연기(緣起)의 분류라는 승의제(勝義諦)의 법에서 여러 방법으로 지혜의 분석을 의지처로 삼아 큰 도움이 되는 고귀한 상윳따 아가마(상윳따 니까야)의 의미를 설명함에 있어, 그 요의(要義)를 밝히는 것만으로도 능숙한 이 주석서가 나에 의해 시작되었다는 연결이다. 특히 지혜를 가져다주는 공덕이 있기 때문에 논서의 시작 부분에서부터 "지혜의 분석을 생겨나게 하는 것"이라고 말해진 것이다. '대주석서의 정수'란 상윳따 대주석서(Mahā-aṭṭhakathā)의 정수를 말한다. '59분량'이라는 것은 [60에서] 조금 부족하기 때문에 '분량(matta)'이라는 단어를 사용한 것이다.

---

มูลฏฺฐกถาย สารนฺติ ปุพฺเพ วุตฺตสํยุตฺตมหาอฏฺฐกถาย สารเมว ปุน นิคมนวเสน วุตฺตนฺติ. อถ วา มูลฏฺฐกถาย สารนฺติ โปราณฏฺฐกถาสุ อตฺถสารํ. เตน เอตํ ทสฺเสติ ‘‘สํยุตฺตมหาอฏฺฐกถาย อตฺถสารํ อาทาย อิมํ สารตฺถปฺปกาสินึ กโรนฺเตน เสสมหานิกายานมฺปิ มูลฏฺฐกถาสุ อิธ วิโยคกฺขมํ อตฺถสารํ อาทาย อกาสิ’’นฺติ. ‘‘มหาวิหาราธิวาสีน’’นฺติ จ อิทํ ปุริมปจฺฉิมปเทหิ สทฺธึ สมฺพนฺธิตพฺพํ ‘‘มหาวิหาราธิวาสีนํ สมยํ ปกาสยนฺตึ มหาวิหาราธิวาสีนํ มูลฏฺฐกถาย สารํ อาทายา’’ติ จ. เตน ปุญฺเญน. โหตุ สพฺโพ สุขี โลโกติ กามาวจราทิวิภาโค สพฺโพ สตฺตโลโก ยถารหํ โพธิตฺตยาธิคมวเสน สมฺปยุตฺเตน นิพฺพานสุเขน สุขิโต โหตูติ สเทวกสฺส โลกสฺส อจฺจนฺตํ สุขาธิคมาย อตฺตโน ปุญฺญํ ปริณาเมติ.

'근본주석서의 정수'란 앞에서 언급한 상윳따 대주석서의 정수를 다시 결어의 형식으로 말한 것이다. 또는 '근본주석서의 정수'란 고대 주석서들의 의미의 정수를 뜻한다. 이것은 "상윳따 대주석서의 의미의 정수를 취하여 이 사랏타빠까시니를 저술하면서, 다른 대니까야들의 근본주석서들에서도 여기에 적합한 의미의 정수를 취하여 저술했다"는 것을 보여준다. '마하위하라에 거주하는 이들의'라는 구절은 앞뒤의 구절들과 연결되어 "마하위하라 거주자들의 전통을 밝히고, 마하위하라 거주자들의 근본주석서의 정수를 취하여"라고 해석해야 한다. 그 공덕으로 '온 세상이 행복하기를'이라는 것은 욕계 등의 모든 중생계가 각자 응당 세 가지 보리(Bodhi)의 성취를 통하여 그와 결합된 열반의 행복으로 행복해지기를 기원하며, 천신을 포함한 세상의 궁극적인 행복의 성취를 위해 자신의 공덕을 회향하는 것이다.

---

เอตฺตาวตา สารตฺถปฺปกาสินิยา

이것으로 사랏타빠까시니, 즉

---

สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย ลีนตฺถปฺปกาสนา นิฏฺฐิตา.

상윳따 니까야 주석서의 숨겨진 의미를 밝히는 것(복주)이 끝났다.

---

สํยุตฺตฏีกา สมตฺตา.

상윳따 복주(Samyutta-ṭīkā)가 완료되었다.