นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស។

สํยุตฺตนิกาเย

សំយុត្តនិកាយ

มหาวคฺคฏีกา

មហាវគ្គដីកា

๑. มคฺคสํยุตฺตํ

១. មគ្គសំយុត្ត

๑. อวิชฺชาวคฺโค

១. អវិជ្ជាវគ្គ

๑-๒. อวิชฺชาสุตฺตาทิวณฺณนา

១-២. អវិជ្ជាសូត្រាទិវណ្ណនា

๑-๒. ปุพฺพงฺคมาติ [Pg.393] ปุพฺเพจรา. อวิชฺชา หิ อญฺญาณลกฺขณา สมฺมุยฺหนากาเรน อารมฺมเณ ปวตฺตตีติ สมฺปยุตฺตธมฺมานมฺปิ ตทาการานุวิธานตาย ปจฺจโย โหติ. ตถา หิ เต อนิจฺจาสุภทุกฺขานตฺตสภาเวปิ ธมฺเม นิจฺจาทิโต คณฺหนฺติ, อยมสฺสา เตสํ สหชาตวเสน ปุพฺพงฺคมตา. ยํ ปน โมเหน อภิภูโต ปาปกิริยาย อาทีนวํ อปสฺสนฺโต ปาณํ หนติ, อทินฺนํ อาทิยติ, กาเมสุ มิจฺฉา จรติ, มุสา ภณติ, อญฺญมฺปิ วิวิธํ ทุสฺสีลฺยํ อาจรติ, อยมสฺส สหชาตวเสน จ อุปนิสฺสยวเสน จ ปุพฺพงฺคมตา. สมาปชฺชนายาติ ตพฺภาวาปชฺชนาย อกุสลปฺปตฺติยา. สภาวปฏิลาภายาติ อตฺตลาภาย. เตนาห ‘‘อุปฺปตฺติยา’’ติ. สา ปเนสา วุตฺตากาเรน อกุสลานํ ปุพฺพงฺคมภูตา อวิชฺชา อุปฺปชฺชตีติ สมฺพนฺโธ. ยเทตนฺติ ยํ เอตํ ปาปาชิคุจฺฉนตาย ปาปโต อลชฺชนาการสณฺฐิตํ อหิริกํ, ปาปานุตฺราสตาย ปาปโต อภายนาการสณฺฐิตญฺจ อโนตฺตปฺปํ, เอตํ [Pg.394] ทฺวยํ อนุเทว อนฺวาคตเมว. อนุ-สทฺเทน เจตฺถ เอตนฺติ อุปโยควจนํ. อนุเทวาติ เอตสฺส อตฺโถ สเหว เอกโตติ. เอตฺถ อวิชฺชาย วุตฺตนยานุสาเรน ตปฺปฏิปกฺขโต จ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อยํ ปน วิเสโส – ตตฺถ ยถา อกุสลกมฺมปถวเสน ปวตฺติยํ ปุพฺพงฺคมตา อวิชฺชาย, เอวํ กุสลกมฺมปถวเสน ปุญฺญกิริยวตฺถุวเสน จ ปวตฺติยํ วิชฺชาย ปุพฺพงฺคมตา วตฺตพฺพา. วีมํสาธิปติวเสน ปวตฺติยํ อาธิปจฺจาการวเสน จ ปุพฺพงฺคมตา เวทิตพฺพา. ทฺวีเหวาติ จ อวธารณํ อาธิปจฺจาการสฺส สหชาเตเนว สงฺคเหตพฺพโต.

១-២. ពាក្យថា Pubbaṅgamā (ជាប្រធាន) បានដល់ ដើរទៅមុន។ ព្រោះថា អវិជ្ជា មានការមិនដឹងជាលក្ខណៈ ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអារម្មណ៍ដោយអាការៈវង្វេង ហេតុនោះ ទើបជាបច្ច័យដល់សម្បយុត្តធម៌ទាំងឡាយ ឲ្យប្រព្រឹត្តទៅតាមអាការៈនោះដែរ។ ព្រោះយ៉ាងនោះ សម្បយុត្តធម៌ទាំងនោះ ទោះបីជាធម៌មានសភាវៈមិនទៀង មិនស្អាត ជាទុក្ខ និងជាអនត្តាក្តី ក៏នៅតែប្រកាន់យកថាជាសភាវៈទៀងជាដើម នេះជាភាពជាប្រធាននៃអវិជ្ជានោះ ដល់សម្បយុត្តធម៌ទាំងនោះ ដោយអំណាចសហជាតបច្ច័យ។ ម្យ៉ាងទៀត ការដែលបុគ្គលត្រូវមោហៈគ្របសង្កត់ហើយ មិនឃើញទោសនៃការធ្វើបាប ក៏សម្លាប់សត្វ កាន់យកទ្រព្យដែលគេមិនបានឲ្យ ប្រព្រឹត្តខុសក្នុងកាម និយាយកុហក និងប្រព្រឹត្តទ្រុស្តសីលផ្សេងៗជាច្រើន នេះជាភាពជាប្រធាននៃអវិជ្ជានោះ ដោយអំណាចសហជាតបច្ច័យផង ដោយអំណាចឧបនិស្សយបច្ច័យផង។ ពាក្យថា Samāpajjanāya (ដើម្បីដល់ព្រម) បានដល់ ដើម្បីដល់នូវភាពជាយ៉ាងនោះ គឺដើម្បីបាននូវអកុសល។ ពាក្យថា Sabhāvapaṭilābhāya (ដើម្បីបាននូវសភាវៈ) បានដល់ ដើម្បីបាននូវខ្លួន។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «uppattiyā» (ដើម្បីការកើតឡើង)។ សេចក្តីតភ្ជាប់ពាក្យថា អវិជ្ជានោះឯង ដែលជាប្រធាននៃអកុសលធម៌ទាំងឡាយ ដោយអាការៈដែលពោលហើយ រមែងកើតឡើង។ ពាក្យថា Yadetanti (សេចក្តីណាដែលនុះ) សេចក្តីថា អហិរិកៈ គឺសភាវៈដែលមានអាការៈមិនខ្មាសបាប ព្រោះមិនខ្ពើមបាប និងអនោតប្បៈ គឺសភាវៈដែលមានអាការៈមិនខ្លាចបាប ព្រោះមិនតក់ស្លុតចំពោះបាប ធម៌ទាំងពីរនេះ រមែងអន្ទោលតាម (កើតតាម) តែម្តង។ ក្នុងពាក្យនេះ សព្ទថា Anu ផ្សំជាមួយពាក្យថា eta នេះ ជាឧបយោគវចនៈ។ ពាក្យថា Anudevā នេះ មានសេចក្តីថា ជាមួយគ្នា គឺព្រមគ្នាតែម្តង។ ក្នុងទីនេះ គប្បីដឹងសេចក្តីដោយអំណាចនៃធម៌ជាបដិបក្ខ តាមន័យដែលពោលហើយក្នុងអវិជ្ជា។ ប៉ុន្តែមានសេចក្តីប្លែកគ្នានេះគឺ៖ ក្នុងអកុសលធម៌នោះ ការប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចអកុសលកម្មបថ មានអវិជ្ជាជាប្រធានយ៉ាងណា ក្នុងការប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចកុសលកម្មបថ និងដោយអំណាចបុណ្យកិរិយាវត្ថុ ក៏គប្បីពោលថាមានវិជ្ជាជាប្រធាន យ៉ាងនោះដែរ។ គប្បីដឹងភាពជាប្រធាន ដោយអំណាចនៃអធិបតីអាការៈ ក្នុងការប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចវីមំសាធិបតី។ ការកំណត់ពាក្យថា Dvīheva (ដោយធម៌ពីរយ៉ាងប៉ុណ្ណោះ) ព្រោះអធិបតីអាការៈ ត្រូវសង្គ្រោះដោយសហជាតបច្ច័យនោះឯង។

ลชฺชนาการสณฺฐิตาติ ปาปโต ชิคุจฺฉนาการสณฺฐิตา. ภายนาการสณฺฐิตนฺติ อุตฺตสนาการสณฺฐิตํ. เอตฺถาติ หิริโอตฺตปฺเป. วิทติ, วินฺทตีติ วา วิชฺชา. วิทฺทสูติ จ สปฺปญฺญปริยาโยติ อาห ‘‘วิทฺทสุโนติ วิทุโน’’ติ. ยาถาวทิฏฺฐีติ อวิปรีตา ทิฏฺฐิ, สํกิเลสโต นิยฺยานิกทิฏฺฐิ. สมฺมาทิฏฺฐิ ปโหตีติ เอตฺถ สา วิชฺชา สมฺมาทิฏฺฐิ เวทิตพฺพา. น เอกโต สพฺพานิ ลพฺภนฺติ สมฺมาวาจากมฺมนฺตาชีวานํ ปุพฺพาภิสงฺขารสฺส อเนกรูปตฺตา. โลกุตฺตรมคฺคกฺขเณ เอกโต ลพฺภนฺติ กิจฺจโต ภินฺนานมฺปิ ตาสํ ตตฺถ สรูปโต อภินฺนตฺตา. เอกา เอว หิ วิรติ มคฺคกฺขเณ ติสฺสนฺนมฺปิ วิรตีนํ กิจฺจํ สาเธนฺตี ปวตฺตติ, ยถา เอกา เอว สมฺมาทิฏฺฐิ ปริชานนาทิวเสน จตุพฺพิธกิจฺจํ สาเธนฺตี ปวตฺตติ. ตานิ จ โข สพฺพานิ อฏฺฐปิ ปฐมชฺฌานิเก มคฺเค ลพฺภนฺตีติ โยชนา. ปฐมชฺฌานิเกติ ปฐมฌานวนฺเต.

ពាក្យថា Lajjanākārasaṇṭhitā (មានអាការៈខ្មាសតាំងនៅ) បានដល់ មានអាការៈខ្ពើមរអើមចំពោះបាបតាំងនៅ។ ពាក្យថា Bhāyanākārasaṇṭhitaṃ (មានអាការៈខ្លាចតាំងនៅ) បានដល់ មានអាការៈតក់ស្លុតចំពោះបាបតាំងនៅ។ ពាក្យថា Ettha (ក្នុងធម៌នេះ) បានដល់ ក្នុងហិរិ និងឱតប្បៈ។ ធម្មជាតិណា រមែងដឹង ឬរមែងសម្រេច ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា វិជ្ជា។ ពាក្យថា Viddasū នេះ ជាវេវចនសព្ទរបស់បុគ្គលមានបញ្ញា ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «viddasunoti viduno» (ពាក្យថា នៃអ្នកប្រាជ្ញ គឺ នៃអ្នកដឹង)។ ពាក្យថា Yāthāvadiṭṭhi (សេចក្តីយល់ឃើញតាមពិត) បានដល់ សេចក្តីយល់ឃើញមិនខុសឆ្គង គឺសេចក្តីយល់ឃើញដែលស្រឡះចាកកិលេសគ្រឿងសៅហ្មង។ ក្នុងពាក្យថា Sammādiṭṭhi pahoti (សម្មាទិដ្ឋិរមែងកើតឡើង) នេះ គប្បីដឹងថា វិជ្ជានោះ គឺសម្មាទិដ្ឋិ។ អង្គមគ្គទាំងអស់ មិនមែនបានព្រមគ្នាក្នុងពេលតែមួយទេ ព្រោះបុព្វាភិសង្ខារនៃសម្មាវាចា សម្មាកម្មន្តៈ និងសម្មាអាជីវៈ មានសភាពប្លែកៗគ្នាជាច្រើន។ ប៉ុន្តែក្នុងខណៈនៃលោកុត្តរមគ្គ អង្គមគ្គទាំងនោះ រមែងបានព្រមគ្នាក្នុងពេលតែមួយ ទោះបីជាមានកិច្ចផ្សេងគ្នាក៏ដោយ ព្រោះក្នុងលោកុត្តរមគ្គនោះ មិនមានសភាពផ្សេងគ្នាដោយរូបសណ្ឋានឡើយ។ ព្រោះថា ក្នុងខណៈនៃមគ្គ វីរតិតែមួយមុខប៉ុណ្ណោះ រមែងប្រព្រឹត្តទៅសម្រេចកិច្ចនៃវីរតិទាំងបី ដូចជាសម្មាទិដ្ឋិតែមួយ រមែងប្រព្រឹត្តទៅសម្រេចកិច្ច ៤ យ៉ាង មានការកំណត់ដឹងជាដើម។ ការប្រកបពាក្យថា អង្គមគ្គទាំង ៨ នោះឯង តែងបានក្នុងបឋមជ្ឈានមគ្គ។ ពាក្យថា Paṭhamajjhānike បានដល់ ក្នុងមគ្គដែលមានបឋមជ្ឈាន។

ตถาภูตสฺสาติ อริยมคฺคสมงฺคิโน. ยสฺมา มหาสฬายตนสุตฺเต วุตฺตํ ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิอาทีนํ ปญฺจนฺนํ เอว องฺคานํ วเสนา’’ติ, ตสฺมา ปญฺจงฺคิโก โลกุตฺตรมคฺโค โหติ. ‘‘ปุพฺเพว โข ปนา’’ติ หิ วจนํ ตทา มคฺคกฺขเณ วิรตีนํ อภาวํ ญาเปติ, ตสฺมา กามาวจรจิตฺเตสุ วิย โลกุตฺตรจิตฺเตสุ วิรติ อนิยตาติ อธิปฺปาโย. ปริสุทฺธภาวทสฺสนนฺติ ปริสุทฺธสีลภาวทสฺสนตฺถํ. อยมตฺโถ ทีปิโต, น อริยมคฺเค วิรตีนํ อภาโว.

ពាក្យថា Tathābhūtassa (នៃបុគ្គលអ្នកមានសភាពយ៉ាងនោះ) បានដល់ នៃបុគ្គលអ្នកប្រកបដោយអរិយមគ្គ។ ព្រោះហេតុតែក្នុងមហាសឡាយតនសូត្រ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ថា «ដោយអំណាចនៃអង្គទាំង ៥ មានសម្មាទិដ្ឋិជាដើមប៉ុណ្ណោះ» ហេតុនោះ លោកុត្តរមគ្គ ទើបមានអង្គ ៥។ ព្រោះថា ព្រះតម្រាស់ថា «Pubbeva kho pana» (ក៏ប៉ុន្តែក្នុងកាលមុននោះឯង) ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យដឹងនូវភាពមិនមាននៃវីរតិទាំងឡាយ ក្នុងខណៈនៃមគ្គនោះ ហេតុនោះ សេចក្តីអធិប្បាយថា វីរតិក្នុងលោកុត្តរចិត្ត មិនទៀងទាត់ ដូចជាវីរតិក្នុងកាមាវចរចិត្តទាំងឡាយដែរ។ ពាក្យថា Parisuddhabhāvadassanaṃ (ការបង្ហាញនូវភាពស្អាតបរិសុទ្ធ) បានដល់ ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពស្អាតបរិសុទ្ធនៃសីល។ សេចក្តីនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបានបំភ្លឺហើយ មិនមែនមានន័យថា មិនមានវីរតិក្នុងអរិយមគ្គនោះទេ។

ยทิ เอวํ กสฺมา อภิธมฺเม มคฺควิภงฺเค ปญฺจงฺคิกวาโร อาคโตติ อาห ‘‘ยมฺปิ อภิธมฺเม’’ติอาทิ. ตนฺติ ‘‘ปญฺจงฺคิโก มคฺโค โหตี’’ติ วจนํ. ‘‘เอกํ [Pg.395] กิจฺจนฺตรํ ทสฺเสตุํ วุตฺต’’นฺติ วตฺวา ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยสฺมิญฺหิ กาเล’’ติอาทิ วุตฺตํ. ยสฺมิญฺหิ กาเลติ โลกิยกาเล. เตน ‘‘เอกํ กิจฺจนฺตร’’นฺติ วุตฺตํ อฏฺฐงฺคิกกิจฺจํ ทสฺเสติ. วิรติอุปฺปาทเนน มิจฺฉาวาจาทีนิ ปุคฺคเลน มคฺคสมเย ปชหาเปนฺตีติ สมฺมาทิฏฺฐิอาทีนิ ‘‘ปญฺจ การกงฺคานี’’ติ วุตฺตานิ. สมฺมาวาจาทิกิริยา หิ วิรติ, ตญฺจ เอตานิ การาเปนฺตีติ. วิรติวเสนาติ วิรมณกิริยาวเสน การาปกภาเวน, กตฺตุภาเวน วาติ อตฺโถ. ‘‘วิรติตฺตยวเสนา’’ติ วา ปาโฐ.

បើដូច្នោះ ហេតុអ្វីបានជាក្នុងមគ្គវិភង្គ នៃព្រះអភិធម្ម ទើបមានសម្តែងនូវបញ្ចង្គិកវារៈមក? ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «yampi abhidhamme» (ទោះបីក្នុងព្រះអភិធម្មក្តី) ជាដើម។ ពាក្យថា Taṃ នោះ បានដល់ ព្រះតម្រាស់ថា «មគ្គមានអង្គ ៥ រមែងមាន»។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «ទ្រង់ត្រាស់ទុកដើម្បីបង្ហាញនូវកិច្ចផ្សេងមួយទៀត» ហើយដើម្បីបង្ហាញនូវកិច្ចនោះ ទើបពោលពាក្យថា «yasmiñhi kāle» (ក្នុងកាលណា) ជាដើម។ ពាក្យថា Yasmiñhi kāle បានដល់ ក្នុងកាលជាលោកិយ។ ដោយពាក្យនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញនូវកិច្ចនៃមគ្គមានអង្គ ៨ ដែលទ្រង់ត្រាស់ថា «កិច្ចផ្សេងមួយទៀត»។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយមានសម្មាទិដ្ឋិជាដើម ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យលះបង់នូវមិច្ឆាវាចាជាដើម ក្នុងសម័យនៃមគ្គ ដោយការញ៉ាំងវីរតិឲ្យកើតឡើង ហេតុនោះ ទើបហៅថា «ការកង្គៈ ៥» (អង្គអ្នកធ្វើ ៥)។ ព្រោះថា ការធ្វើមានសម្មាវាចាជាដើម គឺវីរតិ ហើយអង្គទាំង ៥ នោះ តែងញ៉ាំងវីរតិនោះឲ្យធ្វើ។ ពាក្យថា Virativasena (ដោយអំណាចវីរតិ) មានសេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃកិរិយាវៀរចាក គឺដោយភាពជាអ្នកញ៉ាំងឲ្យធ្វើ ឬដោយភាពជាអ្នកធ្វើ។ មួយវិញទៀត មានបាឋៈថា «viratittayavasena» (ដោយអំណាចនៃវីរតិទាំងបី)។

สมฺมากมฺมนฺโต ปูรตีติ อิเมหิ สมฺมาทิฏฺฐิอาทีหิ สมฺมากมฺมนฺตกิจฺจํ ปูรติ นาม เตหิ วีริยาทิเกหิ ตทตฺถสิทฺธิโต. ตมฺปิ สนฺธาย ‘‘เอกํ กิจฺจนฺตรํ ทสฺเสตุ’’นฺติ วุตฺตํ. อิมํ กิจฺจนฺตรํ ทสฺเสตุนฺติ โลกุตฺตรมคฺคกฺขเณปิ อิมาเนว ปญฺจ สมฺมาวาจาทิวิรติตฺตยสฺส เอกกฺขเณ การาปกงฺคานีติ ทสฺเสตุํ. เอวํ วุตฺตนฺติ ‘‘ตสฺมึ สมเย ปญฺจงฺคิโก มคฺโค โหตี’’ติ (วิภ. ๔๙๔) เอวํ วุตฺตํ. โลกิยมคฺคกฺขเณ ปญฺเจว โหนฺติ, วิรติ ปน อนิยตา, ตสฺมา ‘‘ฉองฺคิโก’’ติ อวตฺวา ‘‘ปญฺจงฺคิโก’’อิจฺเจว วุตฺตํ. ตยิทํ อภิธมฺเม ปญฺจงฺคิกวารเทสนาย การณกิตฺตนมคฺโค, อริยมคฺโค ปน อฏฺฐงฺคิโกวาติ ทสฺเสตุํ, ‘‘ยา จ, ภิกฺขเว’’ติอาทิมาห, ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว. มิจฺฉาทิฏฺฐิอาทิกา ทส, ตปฺปจฺจยา อกุสลา จ ทสาติ วีสติ อกุสลปกฺขิยา, สมฺมาทิฏฺฐิอาทิกา ทส, ตปฺปจฺจยา กุสลา จ ทสาติ วีสติ กุสลปกฺขิยา มหาจตฺตารีสกสุตฺเต วุตฺตา. มหาจตฺตารีสกนฺติ ตสฺเสตํ นามํ. มิสฺสโกว กถิโต โลกุตฺตรสฺสปิ อิธ ลพฺภมานตฺตา.

ពាក្យថា Sammākammanto pūrati (សម្មាកម្មន្តៈរមែងពេញលេញ) សេចក្តីថា កិច្ចនៃសម្មាកម្មន្តៈ ឈ្មោះថាពេញលេញ ដោយសារធម៌ទាំងឡាយមានសម្មាទិដ្ឋិជាដើមទាំងនេះ ព្រោះការសម្រេចនូវប្រយោជន៍នោះ ដោយសារវីរិយៈជាដើមទាំងនោះ។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបពោលថា «ដើម្បីបង្ហាញនូវកិច្ចផ្សេងមួយទៀត»។ ពាក្យថា ដើម្បីបង្ហាញនូវកិច្ចផ្សេងនេះ សេចក្តីថា ដើម្បីបង្ហាញថា ទោះបីក្នុងខណៈនៃលោកុត្តរមគ្គក្តី អង្គទាំង ៥ នេះឯង ជាអង្គញ៉ាំងវីរតិទាំងបីមានសម្មាវាចាជាដើម ឲ្យកើតឡើងក្នុងខណៈតែមួយ។ ពាក្យថា ទ្រង់ត្រាស់យ៉ាងនេះ បានដល់ ព្រះតម្រាស់ដែលទ្រង់ត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះថា «ក្នុងសម័យនោះ មគ្គមានអង្គ ៥ រមែងមាន» (អភិ. វិភង្គ. ៤៩៤)។ ក្នុងខណៈនៃលោកិយមគ្គ អង្គមគ្គរមែងមានតែ ៥ ប៉ុណ្ណោះ ចំណែកឯវីរតិ មិនទៀងទាត់ឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបមិនត្រាស់ថា «មគ្គមានអង្គ ៦» តែទ្រង់ត្រាស់ថា «មគ្គមានអង្គ ៥» ប៉ុណ្ណោះ។ នេះជាវិធីសម្តែងហេតុនៃការសម្តែងបញ្ចង្គិកវារៈក្នុងព្រះអភិធម្ម ប៉ុន្តែដើម្បីបង្ហាញថា អរិយមគ្គ ពិតជាមានអង្គ ៨ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ មួយទៀត...» ជាដើម សេចក្តីនោះ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ ធម៌ទាំងឡាយមានមិច្ឆាទិដ្ឋិជាដើម ១០ និងអកុសលធម៌ដែលមានមិច្ឆាទិដ្ឋិជាដើមនោះជាបច្ច័យ ១០ រួមជាអកុសលបក្ខិយធម៌ ២០ និងធម៌ទាំងឡាយមានសម្មាទិដ្ឋិជាដើម ១០ និងកុសលធម៌ដែលមានសម្មាទិដ្ឋិជាដើមនោះជាបច្ច័យ ១០ រួមជាកុសលបក្ខិយធម៌ ២០ ទាំងនេះ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ទុកក្នុងមហាចត្តារីសកសូត្រ។ ពាក្យថា Mahācattārīsaka នេះ ជាឈ្មោះនៃសូត្រនោះ។ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ទុកដោយលាយឡំគ្នា ព្រោះលោកុត្តរធម៌ ក៏រមែងបានក្នុងសូត្រនេះដែរ។

ยสฺมา โกสลสํยุตฺเตปิ อิธ จ เถเรน ‘‘อุปฑฺฒมิทํ, ภนฺเต, พฺรหฺมจริยสฺสา’’ติอาทินา วุตฺตํ ‘‘มา เหวํ อานนฺทา’’ติอาทินา ปฏิกฺขิปิตฺวา ‘‘สกลเมวิทํ อานนฺทา’’ติอาทินา ภควตา เทสิตํ สุตฺตํ อาคตํ. ตสฺสตฺโถ โกสลสํยุตฺตวณฺณนายํ วุตฺโต, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘โกสลสํยุตฺเต วุตฺตตฺถเมวา’’ติ.

ព្រោះហេតុតែក្នុងកោសលសំយុត្តក្តី ក្នុងទីនេះក្តី សូត្រដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងហើយ រមែងមកដល់ គឺការដែលព្រះថេរៈក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ព្រហ្មចរិយធម៌នេះ មានពាក់កណ្តាល...» ជាដើម ហើយព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បដិសេធថា «ម្នាលអានន្ទ អ្នកកុំពោលយ៉ាងនេះឡើយ» ជាដើម រួចទ្រង់សម្តែងថា «ម្នាលអានន្ទ ព្រហ្មចរិយធម៌នេះ ទាំងអស់...» ជាដើម។ សេចក្តីនៃសូត្រនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបានពោលរួចហើយក្នុងសេចក្តីអធិប្បាយនៃកោសលសំយុត្ត ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «មានសេចក្តីដូចដែលពោលហើយក្នុងកោសលសំយុត្តនោះឯង»។

อวิชฺชาสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

អវិជ្ជាសូត្រាទិវណ្ណនា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๓. สาริปุตฺตสุตฺตวณฺณนา

៣. សារីបុត្តសូត្រវណ្ណនា

๓. สาวกโพธิ [Pg.396] สาวกปารมิโย, ตปฺปริยาปนฺนํ ญาณํ สาวกปารมิญาณํ, ตํ ปน ทฺวินฺนํ อคฺคสาวกานํ ตตฺถปิ ธมฺมเสนาปติโน เอว สวิเสสํ มตฺถกํ ปตฺตํ, น อิตเรสนฺติ อาห – ‘‘สาวก…เป… อปฺปตฺตตายา’’ติ. ตสฺมา ตสฺส มตฺถกปฺปตฺติยา มคฺคพฺรหฺมจริเย อิชฺฌนฺเต ตสฺส เอกเทโส อิธ อิชฺฌติ, น สกลนฺติ. น หิ อทฺธพฺรหฺมจริยํ นาม อตฺถิ, ตสฺมา วุตฺตํ, ‘‘สกลมฺปิ …เป… ลพฺภตี’’ติ, ตํ ปน ภณฺฑาคาริโก นาญฺญาสิ ญาณสฺส สาวกวิสเยปิ สปฺปเทสิกตฺตา, ธมฺมเสนาปติ ปน ญาณสฺส ตตฺถ นิปฺปเทสิกตฺตา อญฺญาสีติ. เตนาห – ‘‘อานนฺทตฺเถโร…เป… อญฺญาสี’’ติ. เอวมาหาติ ‘‘สกลมิทํ, ภนฺเต’’ติ เอวํ อโวจ.

៣. សាវកពោធិ គឺសាវកបារមីទាំងឡាយ ញាណដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងសាវកបារមីនោះ ឈ្មោះថា សាវកបារមីញាណ ញាណនោះឯង ក្នុងបណ្តាព្រះអគ្គសាវកទាំងពីររូប រមែងដល់នូវចំណុចកំពូលដ៏វិសេស គឺចំពោះតែព្រះធម្មសេនាបតីប៉ុណ្ណោះ មិនមែនដល់ព្រះសាវកដទៃឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «sāvaka...pe... appattatāya» (ព្រោះភាពមិនទាន់ដល់... នៃសាវក...) ជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ កាលបើមគ្គព្រហ្មចរិយៈ សម្រេចបានដោយការដល់នូវចំណុចកំពូលនៃញាណនោះ ផ្នែកមួយនៃមគ្គព្រហ្មចរិយៈនោះ ទើបសម្រេចក្នុងទីនេះ មិនមែនសម្រេចទាំងអស់ឡើយ។ ព្រោះថា ព្រហ្មចរិយៈពាក់កណ្តាល មិនមានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «sakalampi ...pe... labbhati» (ទោះបីទាំងអស់... ក៏រមែងបាន) ជាដើម ចំណែកឯព្រះភណ្ឌាគារិកមិនបានដឹងនូវសេចក្តីនោះឡើយ ព្រោះញាណរបស់ព្រះអង្គ ទោះបីក្នុងវិស័យនៃសាវក ក៏នៅមានចំណែកខ្លះ ប៉ុន្តែព្រះធម្មសេនាបតី បានដឹងច្បាស់ ព្រោះញាណរបស់លោកក្នុងវិស័យនោះ មិនមានចំណែកសេសសល់ឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ānandatthero...pe... aññāsi» (ព្រះអានន្ទត្ថេរ... មិនបានដឹង...) ជាដើម។ ពាក្យថា Evamāha (បានពោលយ៉ាងនេះ) សេចក្តីថា បានក្រាបបង្គំទូលយ៉ាងនេះថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ព្រហ្មចរិយធម៌នេះ ទាំងអស់...»។

สาริปุตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

សារីបុត្តសូត្រវណ្ណនា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๔. ชาณุสฺโสณิพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา

៤. ជាណុស្សោណិព្រាហ្មណសូត្រវណ្ណនា

๔. วฬวาภิ-สทฺโท วฬวาปริยาโยติ อาห ‘‘จตูหิ วฬวาหิ ยุตฺตรเถนา’’ติ. โยธรโถติ โยเธหิ ยุชฺฌนตฺถํ อาโรหิตพฺพรโถ. อลงฺการรโถ มงฺคลทิวเสสุ อลงฺกตปฏิยตฺเตหิ อาโรหิตพฺพรโถ. ฆนทุกุเลน ปริวาริโตติ รชตปฏฺฏวณฺเณน เสตทุกุเลน ปฏิจฺฉาทิโต. ปฏิจฺฉาทนตฺโถ หิ อิธ ปริวารสทฺโท. รชตปนาฬิสุปริกฺขิตฺตา เสตภาวกรณตฺถํ.

៤. សព្ទថា Vaḷavābhi ជាវេវចនសព្ទរបស់មេសេះ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «catūhi vaḷavāhi yuttarathena» (ដោយរថដែលទឹមដោយមេសេះ ៤)។ ពាក្យថា Yodharatho (រថចម្បាំង) បានដល់ រថដែលពួកយុទ្ធជនត្រូវឡើងជិះដើម្បីច្បាំងគ្នា។ រថគ្រឿងអលង្ការ បានដល់ រថដែលគេត្រូវឡើងជិះក្នុងថ្ងៃមង្គលទាំងឡាយ ដោយគ្រឿងតុបតែងលម្អផ្សេងៗ។ ពាក្យថា Ghanadukulena parivārito (ព័ទ្ធជុំវិញដោយសំពត់ទុកូលៈដ៏ក្រាស់) បានដល់ គ្របដណ្តប់ដោយសំពត់ទុកូលៈពណ៌ស មានពណ៌ដូចជាបន្ទះប្រាក់។ ព្រោះថា ក្នុងទីនេះ សព្ទថា Parivāra មានន័យថា ការគ្របដណ្តប់។ ព័ទ្ធជុំវិញដោយបំពង់ប្រាក់ ដើម្បីធ្វើឲ្យមានពណ៌ស។

ฉนฺนํ ฉนฺนํ มาสานนฺติ นิทฺธารเณ สามิวจนํ. เอกวารํ นครํ ปทกฺขิณํ กโรตีติ อิทํ ตสฺมึ ฐานนฺตเร ฐิเตน กาตพฺพํ จาริตฺตํ. นครโต น ปกฺกนฺตาติ นครโต พหิ น คตา. มงฺคลวจเน นิยุตฺตา มงฺคลิกา, สุวตฺถิวจเน นิยุตฺตา โสวตฺถิกา. อาทิ-สทฺเทน ถุติมาคธวนฺทิกาจริยเก สงฺคณฺหาติ. สุกปตฺตสทิสานิ วณฺณโต.

ពាក្យថា Channaṃ channaṃ māsānaṃ (រាល់ ៦ ខែៗ) នេះ ជាសាមីវិភត្តិ ក្នុងន័យកំណត់។ ពាក្យថា ធ្វើប្រទក្សិណជុំវិញទីក្រុងម្តង នេះជាចារីត្យដែលបុគ្គលអ្នកស្ថិតនៅក្នុងឋានៈនោះ ត្រូវធ្វើ។ ពាក្យថា Nagarato na pakkantā (មិនចេញទៅចាកទីក្រុង) បានដល់ មិនបានទៅខាងក្រៅទីក្រុង។ ជនទាំងឡាយណាដែលប្រកបដោយពាក្យមង្គល ឈ្មោះថា មង្គលិកៈ ជនទាំងឡាយណាដែលប្រកបដោយពាក្យសួស្តី ឈ្មោះថា សោវត្ថិកៈ។ ដោយសព្ទថា Ādi (ជាដើម) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសង្គ្រោះយកពួកអ្នកពោលពាក្យសរសើរ ពួកអ្នកពោលពាក្យសរសើរត្រកូល និងពួកអាចារ្យអ្នកថ្វាយបង្គំ។ មានពណ៌ដូចជាស្លាបសេក។

วณฺณคีตนฺติ ถุติคีตํ. พฺรหฺมภูตํ เสฏฺฐภูตํ ยานํ, พฺรหฺมภูตานํ เสฏฺฐภูตานํ ยานนฺติ วา พฺรหฺมยานํ. วิชิตตฺตา วิเสเสน ชินนโต. ราคํ วินยมานา ปริโยสาเปตีติ สพฺพมฺปิ ราคํ สมุจฺเฉทวินยวเสน วิเนติ, อตฺตโน กิจฺจํ ปริโยสาเปติ. กิจฺจปริโยสาปเนเนว หิ สยมฺปิ [Pg.397] ปริโยสานํ นิปฺผตฺตึ อุปคจฺฉติ. เตนาห ‘‘ปริโยสานํ คจฺฉติ นิปฺผชฺชตี’’ติ.

ពាក្យថា Vaṇṇagītaṃ (ចម្រៀងសរសើរ) បានដល់ ចម្រៀងពោលពាក្យសរសើរ។ យានដ៏ប្រសើរ ឈ្មោះថា ព្រហ្មយាន ឬយានរបស់បុគ្គលដ៏ប្រសើរទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ព្រហ្មយាន។ ពាក្យថា Vijitattā (ព្រោះឈ្នះហើយ) បានដល់ ព្រោះការឈ្នះដោយវិសេស។ ពាក្យថា កាលកំចាត់បង់នូវរាគៈ រមែងដល់នូវទីបំផុត សេចក្តីថា កំចាត់បង់នូវរាគៈទាំងអស់ ដោយអំណាចសមុច្ឆេទវិន័យ ហើយធ្វើកិច្ចរបស់ខ្លួនឲ្យចប់សព្វគ្រប់។ ព្រោះថា ដោយការធ្វើកិច្ចឲ្យចប់សព្វគ្រប់នោះឯង ខ្លួនឯងក៏រមែងដល់នូវទីបំផុត គឺការសម្រេច។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «pariyosānaṃ gacchati nipphajjati» (រមែងដល់នូវទីបំផុត គឺសម្រេច)។

ธุรนฺติ ภุมฺมตฺเถ อุปโยควจนนฺติ อาห ‘‘ตตฺรมชฺฌตฺตตายุเค ยุตฺตา’’ติ. อีสาติ ยุคสนฺธาริกา ทารุยุคฬา. ยถา วา พาหิรํ ยุคํ ธาเรติ, ตสฺสา ฐิตาย เอว กิจฺจสิทฺธิ, เอวํ กิริยาวเสน ลทฺธพเลน ตตฺรมชฺฌตฺตตายุเค ถิรํ ธาเรติ, เตเหว อริยมคฺครถสฺส ปวตฺตนํ. หิริคฺคหเณน เจตฺถ ตํสหจรณโต โอตฺตปฺปมฺปิ คหิตํเยว โหติ. เตนาห ‘‘อตฺตนา สทฺธิ’’นฺติอาทิ. นาฬิยา มินมาโน ปุริโส วิย อารมฺมณํ มินาตีติ มโน. กตรํ ปน ตํ มโน, กถญฺจสฺส โยตฺตสทิสตาติ อาห ‘‘วิปสฺสนาจิตฺต’’นฺติอาทิ. เตน โยตฺตํ วิยาติ โยตฺตนฺติ ทสฺเสติ. โลกิยวิปสฺสนาจิตฺตํ อติเรกปญฺญาส กุสลธมฺเม เอกาพทฺเธ เอกสงฺคหิเต กโรตีติ สมฺพนฺโธ. เต ปน ‘‘ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหตี’’ติ จิตฺตงฺควเสน ธมฺมสงฺคเห (ธ. ส. ๑) อาคตนเยเนว เวทิตพฺพา. โลกุตฺตรวิปสฺสนาจิตฺตนฺติ มคฺคจิตฺตํ อาห. อติเรกสฏฺฐีติ เต เอว สมฺมากมฺมนฺตาชีเวหิ อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยาทีหิ จ สทฺธึ อติเรกสฏฺฐิ กุสลธมฺเม. เอกาพทฺเธติ เอกสฺมึ เอว อารมฺมเณ อาพทฺเธ. เอกสงฺคเหติ ตเถว วิปสฺสนากิจฺจวเสน เอกสงฺคเห กโรติ. ปุพฺพงฺคมภาเวน อารกฺขํ สาเรตีติ อารกฺขสารถี. ‘‘ยถา หิ รถสฺส…เป… สารถี’’ติ วตฺวา ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘โยคฺคิโย’’ติ วุตฺตํ. ธุรํ วาเหติ โยคฺเค. โยเชติ โยคฺเค สมคติยญฺจ. อกฺขํ อพฺภญฺชติ สุขปฺปวตฺตนตฺถํ. รถํ เปเสติ โยคฺคโจทเนน. นิพฺพิเสวเน กโรติ คมนวีถิยํ ปฏิปาทเนน สนฺนิโยเชติ. อารกฺขปจฺจุปฏฺฐานาติ อารกฺขํ ปจฺจุปฏฺฐเปติ อสมฺโมสสภาวตฺตา. คติโยติ ปวตฺติโย, นิปฺผตฺติโย วา. สมนฺเวสตีติ คเวสติ.

ពាក្យថា «ធុរំ» នេះ លោកពោលសំដៅយកឧបយោគវចនៈក្នុងអត្ថភុម្មៈថា «ទឹមក្នុងនឹមគឺតត្រមជ្ឈត្តតា»។ ពាក្យថា «អ៊ីសា» (ចន្ទោល) បានដល់ ឈើច្រឡឹងពីរដែលទ្រនឹម។ ម្យ៉ាងទៀត ដូចជាចន្ទោលខាងក្រៅទ្រនឹមទុក ព្រោះការតាំងនៅនៃចន្ទោលនោះ ទើបកិច្ចសម្រេចបាន យ៉ាងណាមិញ ចិត្តក៏ទ្រទ្រង់នឹមគឺតត្រមជ្ឈត្តតាឲ្យមាំមួន ដោយកម្លាំងដែលបានមកដោយអំណាចនៃកិរិយា យ៉ាងនោះដែរ ការប្រព្រឹត្តទៅនៃរថគឺអរិយមគ្គ ក៏សម្រេចបានដោយធម៌ទាំងនោះឯង។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងការកាន់យកនូវហិរិ (សេចក្តីខ្មាសបាប) នេះ ឱត្តប្បៈ (សេចក្តីខ្លាចបាប) ក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានកាន់យកដែរ ព្រោះជាធម៌ដើរទន្ទឹមគ្នា។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ជាមួយនឹងខ្លួន» ជាដើម។ ធម្មជាតិណា រមែងវាស់នូវអារម្មណ៍ ដូចជាបុរសវាស់ដោយវាល់ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា មនោ (ចិត្ត)។ ចុះមនោនោះ តើជាអ្វី ហើយការប្រៀបដូចជាខ្សែទាមរបស់មនោនោះ តើដូចម្តេច? ទើបលោកពោលថា «វិបស្សនាចិត្ត» ជាដើម។ ដោយពាក្យនោះ លោកបង្ហាញថា «ដូចជាខ្សែទាម ឈ្មោះថា ខ្សែទាម»។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា លោកិយវិបស្សនាចិត្ត រមែងធ្វើនូវកុសលធម៌ជាង ៥០ ឲ្យជាប់ជំពាក់ជាតែមួយ ឲ្យសង្គ្រោះចូលជាតែមួយ។ ចំណែកឯកុសលធម៌ទាំងនោះ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលមកហើយក្នុងធម្មសង្គហី (ធ. សំ. ១) ដោយអំណាចនៃអង្គចិត្តថា «ផស្សៈមាន...បេ... អវិក្ខេបៈមាន»។ ពាក្យថា «លោកុត្តរវិបស្សនាចិត្ត» លោកសំដៅយកមគ្គចិត្ត។ ពាក្យថា «ជាង ៦០» គឺកុសលធម៌ជាង ៦០ ទាំងនោះ ជាមួយនឹងសម្មាកម្មន្តៈ សម្មាអាជីវៈ និងអនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយជាដើម។ ពាក្យថា «ជាប់ជំពាក់ជាតែមួយ» គឺជាប់ជំពាក់ក្នុងអារម្មណ៍តែមួយប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «សង្គ្រោះចូលជាតែមួយ» គឺធ្វើការសង្គ្រោះចូលជាតែមួយ ដោយអំណាចនៃកិច្ចរបស់វិបស្សនាក្នុងអារម្មណ៍នោះឯង។ ធម្មជាតិណា រមែងរំលឹកនូវការរក្សា ដោយភាពជាប្រធាន ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា «អារក្ខសារថី» (នាយសារថីអ្នករក្សា)។ លោកពោលថា «ដូចជាសារថីនៃរថ...បេ...» ហើយដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្តីនោះ ទើបពោលថា «យោគ្គិយោ» (សេះដែលត្រូវទឹម)។ នាំទៅនូវធុរៈ ក្នុងសត្វដែលត្រូវទឹម។ ផ្សារភ្ជាប់ក្នុងសត្វដែលត្រូវទឹម និងក្នុងការដើរស្មើគ្នា។ លាបនូវភ្លៅរថ ដើម្បីឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយស្រួល។ បញ្ជូនរថទៅ ដោយការជម្រុញសត្វដែលត្រូវទឹម។ ធ្វើមិនឲ្យមានការសេពគប់ គឺចាត់ចែងដោយការដឹកនាំទៅក្នុងផ្លូវដើរ។ ពាក្យថា «មានការរក្សាជាទីប្រឈម» គឺតម្កល់ទុកនូវការរក្សា ព្រោះមានសភាវៈមិនវង្វេងភ្លេច។ ពាក្យថា «គតិយោ» បានដល់ ការប្រព្រឹត្តទៅ ឬការសម្រេច។ ពាក្យថា «សមន្វេសតិ» បានដល់ ស្វែងរក។

อริยปุคฺคลสฺส นิพฺพานํ ปฏิมุขํ สมฺปาปเน รโถ วิยาติ รโถ. ปริกโรติ วิภูสยตีติ ปริกฺขาโร, วิภูสนํ, สีลญฺจ อริยมคฺคสฺส วิภูสนฏฺฐานิยํ. เตน วุตฺตํ ‘‘จตุปาริสุทฺธิสีลาลงฺกาโร’’ติ, สีลภูสโนติ อตฺโถ. วิปสฺสนาสมฺปยุตฺตานนฺติ โลกิยาย โลกุตฺตราย จ วิปสฺสนาย สมฺปยุตฺตานํ. วิธินา อีเรตพฺพโต ปวตฺเตตพฺพโต วีริยํ, [Pg.398] สมฺมาวายาโม. สมํ สมฺมา จ ธิยตีติ สมาธิ, ธุรญฺจ ตํ สมาธิ จาติ ธุรสมาธิ, อุเปกฺขา ธุรสมาธิ เอตสฺสาติ อุเปกฺขาธุรสมาธิ, อริยมคฺโค อุเปกฺขาสงฺขาตธุรสมาธีติ อตฺโถ. อฏฺฐกถายํ ปน พฺยญฺชนํ อนาทิยิตฺวา ธุรสมาธิสทฺทานํ ภินฺนาธิกรณตา วุตฺตา. ปโยคมชฺฌตฺเตติ วีริยสมตาย. อนิจฺฉาติ อิจฺฉาปฏิปกฺขา. เตนาห ‘‘อโลภสงฺขาตา’’ติ. ปริวารณนฺติ ปริวาโร, ปริจฺฉโทติ อตฺโถ.

ពាក្យថា «រថោ» (រថ) ព្រោះប្រៀបដូចជារថ ក្នុងការនាំអរិយបុគ្គលឲ្យទៅដល់ព្រះនិព្វានជាទីប្រឈមមុខ។ ធម្មជាតិណា រមែងព័ទ្ធជុំវិញ គឺតុបតែង ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា «បរិក្ខារៈ» គឺគ្រឿងតុបតែង ហើយសីលក៏ជាទីតាំងនៃគ្រឿងតុបតែងរបស់អរិយមគ្គដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ចតុបារិសុទ្ធិសីលាលង្ការោ» (មានចតុបារិសុទ្ធិសីលជាគ្រឿងអលង្ការ) សេចក្តីថា មានសីលជាគ្រឿងតុបតែង។ ពាក្យថា «វិបស្សនាសម្បយុត្តានំ» បានដល់ នៃធម៌ទាំងឡាយដែលសម្បយុត្តដោយលោកិយវិបស្សនា និងលោកុត្តរវិបស្សនា។ វិរិយៈ គឺសម្មាវាយាមៈ ព្រោះត្រូវញ៉ាំងឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ គឺឲ្យប្រព្រឹត្តទៅតាមវិធី។ ធម្មជាតិណា រមែងតម្កល់ទុកស្មើ និងដោយប្រពៃ ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា «សមាធិ» សមាធិផង ជាធុរៈផង ឈ្មោះថា «ធុរសមាធិ» ធុរសមាធិដែលមានឧបេក្ខា ឈ្មោះថា «ឧបេក្ខាធុរសមាធិ» សេចក្តីថា អរិយមគ្គមានធុរសមាធិពោលគឺឧបេក្ខា។ ប៉ុន្តែក្នុងអដ្ឋកថា លោកមិនកាន់យកព្យញ្ជនៈទេ ហើយពោលនូវភាពមានអធិករណ៍ផ្សេងគ្នានៃសព្ទថា ធុរៈ និងសមាធិ។ ពាក្យថា «បយោគមជ្ឈត្តេ» បានដល់ ក្នុងភាពស្មើគ្នានៃវីរិយៈ។ ពាក្យថា «អនិច្ឆា» (ការមិនប្រាថ្នា) គឺធម៌ជាបដិបក្ខចំពោះសេចក្តីប្រាថ្នា។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ពោលគឺអលោភៈ»។ ពាក្យថា «បរិវារណំ» បានដល់ បរិវារ គឺគ្រឿងបាំង នេះជាសេចក្តី។

เมตฺตาติ เมตฺตาเจโตวิมุตฺติ. ตถา กรุณา. ปุพฺพภาโคติ อุภินฺนมฺปิ อุปจาโร. ทฺเวปิ กายจิตฺตวิเวกา วิย ปุพฺพภาคธมฺมวเสน วุตฺตา. อริยมคฺครเถติ ปริสุทฺธมคฺคสงฺขาเต รเถ. อริยมคฺครโถ จ มคฺครโถ จาติ อริยมคฺครโถ, เอวํ เอกเสสนเยน วา อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เตนาห ‘‘อิมสฺมึ โลกิยโลกุตฺตรมคฺครเถ ฐิโต’’ติ. สนฺนทฺธจมฺโมติ โยคาวจรสฺส ปฏิมุกฺกจมฺมํ. น นํ เต วิชฺฌนฺตีติ วจนปถา น นํ วิชฺฌนฺติ. ธมฺมเภทนวเสน น ภญฺชติ, ตสฺส อริยมคฺคสฺส รถสฺส สมฺมา โยชิตสฺส อนฺตรา ภงฺโค นตฺถีติ อตฺโถ.

ពាក្យថា «មេត្តា» បានដល់ មេត្តាចេតោវិមុត្តិ។ ពាក្យថា «ករុណា» ក៏ដូច្នោះដែរ។ ពាក្យថា «បុព្វភាគ» បានដល់ ឧបចារៈនៃធម៌ទាំងពីរនោះ។ ធម៌ទាំងពីរនោះ លោកពោលដោយអំណាចនៃបុព្វភាគធម៌ ដូចជាកាយវិវេក និងចិត្តវិវេកដែរ។ ពាក្យថា «អរិយមគ្គរថេ» បានដល់ ក្នុងរថដែលពោលគឺមគ្គដ៏បរិសុទ្ធ។ ម្យ៉ាងទៀត អរិយមគ្គរថផង មគ្គរថផង ឈ្មោះថា អរិយមគ្គរថ គប្បីជ្រាបសេចក្តីដោយឯកសេសន័យយ៉ាងនេះខ្លះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ឋិតនៅក្នុងលោកិយនិងលោកុត្តរមគ្គរថនេះ»។ ពាក្យថា «សន្នទ្ធចម្មោ» បានដល់ ស្បែកដែលយោគាវចរពាក់ក្រសោបទុក។ ពាក្យថា «ន នំ តេ វិជ្ឈន្តិ» សេចក្តីថា ផ្លូវនៃពាក្យសម្តីទាំងឡាយ រមែងមិនចាក់ធ្លុះនូវបុគ្គលនោះឡើយ។ ពាក្យថា «មិនបាក់បែកដោយអំណាចនៃការបែកធម៌» សេចក្តីថា ការបាក់បែកក្នុងចន្លោះនៃរថគឺអរិយមគ្គដែលទឹមទុកដោយប្រពៃនោះ មិនមានឡើយ នេះជាសេចក្តី។

อตฺตโน ปุริสการํ นิสฺสาย ลทฺธตฺตา อตฺตโน สนฺตาเนติ อธิปฺปาโย. อนุตฺตรนฺติ อุตฺตรรหิตํ. ตโต เอว เสฏฺฐยานํ, นสฺส เกนจิ สทิสนฺติ อสทิสํ. ธิติสมฺปนฺนตาย ธีรา ปณฺฑิตปุริสา โลกมฺหา นิยฺยนฺติ คจฺฉนฺติ. ‘‘ชยํ ชย’’นฺติ คาถายํ วจนวิปลฺลาเสน วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ชินนฺตา ชินนฺตา’’ติ.

ពាក្យថា «របស់ខ្លួន» មានអធិប្បាយថា ក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួន ព្រោះបានមកដោយអាស្រ័យនូវបុរិសការៈ (សេចក្តីព្យាយាមរបស់បុរស) របស់ខ្លួន។ ពាក្យថា «អនុត្តរំ» បានដល់ មិនមានធម៌ដទៃក្រៃលែងជាង។ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបឈ្មោះថា យានដ៏ប្រសើរ មិនមានយានណាមួយស្មើឡើយ ឈ្មោះថា មិនមានប្រៀបផ្ទឹម។ ពួកជនជាអ្នកប្រាជ្ញ ឈ្មោះថា «ធីរា» ព្រោះជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយធិតិ (សេចក្តីអត់ធន់) រមែងចេញទៅ គឺដើរចេញទៅចាកលោក។ ក្នុងគាថាថា «ជយំ ជយំ» នេះ លោកពោលដោយវចនវិបល្លាស (ការផ្លាស់ប្តូរពាក្យ) ថា «ជិនន្តា ជិនន្តា» (កាលឈ្នះ កាលឈ្នះ)។

ชาณุสฺโสณิพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃជាណុស្សោណិព្រាហ្មណសូត្រ ចប់ហើយ។

๕-๖. กิมตฺถิยสุตฺตาทิวณฺณนา

៥-៦. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃកិមត្ថិយសូត្រជាដើម

๕-๖. นิยมตฺโถติ อวธารณตฺโถ. เตน นิยเมน อวธารเณน – อญฺญํ มคฺคํ ปฏิกฺขิปติ อิโต อญฺญสฺส นิยฺยานิกมคฺคสฺส อภาวโต. ‘‘ทุกฺขสฺส ปริญฺญตฺถ’’นฺติ วุตฺตตฺตา วฏฺฏทุกฺขํ กถิตํ. อริยมคฺเค คหิเต ตสฺส ปุพฺพภาคมคฺโค วิปสฺสนาย คหิโต เอวาติ ‘‘มิสฺสกมคฺโค กถิโต’’ติ วุตฺตํ. อุตฺตานเมว อปุพฺพสฺส อภาวา. อยํ ปน วิเสโส ‘‘ราคกฺขโย’’ติอาทีหิ [Pg.399] ยทิปิ นิพฺพานํ วุตฺตํ. ตถาปิ อรหตฺตํ วิย พฺรหฺมจริยมฺปิ. เตน นิพฺพานํ เอว วุจฺจติ ‘‘อิทํ พฺรหฺมจริยปริโยสาน’’นฺติ.

៥-៦. ពាក្យថា «និយមត្ថោ» បានដល់ មានសេចក្តីកំណត់។ ដោយការកំណត់នោះ គឺដោយការកំណត់ច្បាស់ លោកបដិសេធនូវមគ្គដទៃ ព្រោះមិនមានមគ្គជាគ្រឿងស្រឡះចេញដទៃក្រៅពីមគ្គនេះ។ ព្រោះលោកពោលថា «ដើម្បីកំណត់ដឹងនូវទុក្ខ» ទុក្ខក្នុងវដ្តៈ ទើបឈ្មោះថា លោកពោលហើយ។ កាលបើអរិយមគ្គត្រូវបានកាន់យកហើយ បុព្វភាគមគ្គនៃអរិយមគ្គនោះ ដោយវិបស្សនា ក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានកាន់យកដែរ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «មគ្គលាយគ្នា លោកពោលហើយ»។ សេចក្តីនោះរាក់ស្រាប់ហើយ ព្រោះមិនមានសេចក្តីប្លែកអ្វីឡើយ។ ប៉ុន្តែមានសេចក្តីប្លែកត្រង់នេះថា ទោះបីព្រះនិព្វាន លោកពោលដោយពាក្យថា «រាគក្ខយោ» (ការអស់ទៅនៃរាគៈ) ជាដើមក៏ដោយ។ ទោះជាយ៉ាងនោះក្តី ព្រហ្មចរិយៈ ក៏ដូចជាអរហត្តផលដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះនិព្វាននោះឯង លោកហៅថា «នេះជាទីបំផុតនៃព្រហ្មចរិយៈ»។

กิมตฺถิยสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃកិមត្ថិយសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

๗. ทุติยอญฺญตรภิกฺขุสุตฺตวณฺณนา

៧. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃទុតិយអញ្ញតរភិក្ខុសូត្រ

๗. ราควินยาทิปเทหิ นิพฺพานํ วาปิ วุจฺเจยฺย อรหตฺตํ วาปิ. ยสฺมา โส ภิกฺขุ อุภยตฺถปิ นิวิฏฺฐพุทฺธิ, ตสฺมา ภควา ตสฺส อชฺฌาสยวเสน ‘‘นิพฺพานธาตุยา โข เอต’’นฺติอาทินา นิพฺพานธาตุํ วิสฺสชฺเชตฺวา ปุน ‘‘อาสวานํ ขโย เตน วุจฺจตี’’ติ อาห. ยสฺมา อริยมคฺโค ราคาทิเก สมุจฺเฉทวเสน วิเนติ, อาสวญฺจ สพฺพโส เขเปติ, เตน จ วุตฺตํ นิพฺพานํ อรหตฺตญฺจ, ตสฺมา ตทุภยํ ‘‘ราควินโยติอาทิ นามเมวา’’ติ วุตฺตํ. อนุสนฺธิกุสลตาย ปุจฺฉนฺโต เอตํ อโวจาติ อิมินา ‘‘ปุจฺฉานุสนฺธิ อิธ ลพฺภตี’’ติ ทีปิตํ, อชฺฌาสยานุสนฺธิปิ เอตฺถ ลพฺภเตวาติ ทฏฺฐพฺพํ.

៧. ដោយបទទាំងឡាយមាន «រាគវិន័យ» (ការកំចាត់បង់រាគៈ) ជាដើម លោកសំដៅយកព្រះនិព្វានខ្លះ អរហត្តផលខ្លះ។ ព្រោះភិក្ខុនោះមានប្រាជ្ញាជ្រួតជ្រាបក្នុងធម៌ទាំងពីរនោះ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទើបដោះស្រាយនូវព្រះនិព្វានធាតុ ដោយអំណាចនៃអធ្យាស័យរបស់ភិក្ខុនោះថា «ម្នាលភិក្ខុ នេះជាឈ្មោះនៃព្រះនិព្វានធាតុ» ជាដើម ហើយពោលម្តងទៀតថា «ការអស់ទៅនៃអាសវៈ លោកហៅដោយពាក្យនោះ»។ ព្រោះអរិយមគ្គ រមែងកំចាត់បង់នូវរាគៈជាដើម ដោយអំណាចនៃសមុច្ឆេទ និងញ៉ាំងអាសវៈឲ្យអស់ទៅដោយប្រការទាំងពួង ព្រះនិព្វាន និងអរហត្តផលដែលលោកពោលហើយដោយអរិយមគ្គនោះ ព្រោះហេតុនោះ ធម៌ទាំងពីរនោះ ទើបលោកពោលថា «គ្រាន់តែជាឈ្មោះមានរាគវិន័យជាដើមប៉ុណ្ណោះ»។ ដោយពាក្យថា «ភិក្ខុនោះសួរដោយភាពជាអ្នកឈ្លាសក្នុងអនុសន្ធិ ទើបពោលនូវពាក្យនេះ» លោកបង្ហាញថា «បុច្ឆានុសន្ធិ រមែងបានក្នុងទីនេះ» គប្បីជ្រាបថា សូម្បីអធ្យាសយានុសន្ធិ ក៏រមែងបានក្នុងទីនេះដែរ។

ทุติยอญฺญตรภิกฺขุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃទុតិយអញ្ញតរភិក្ខុសូត្រ ចប់ហើយ។

๘. วิภงฺคสุตฺตวณฺณนา

៨. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃវិភង្គសូត្រ

๘. เอเกน ปริยาเยน อฏฺฐงฺคิกมคฺคํ วิภชิตฺวาติ ‘‘สมฺมาทิฏฺฐี’’ติอาทินา เอเกน ปริยาเยน อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ วิภาเคน ทสฺเสตฺวา ‘‘กตมา จ, ภิกฺขเว, สมฺมาทิฏฺฐี’’ติอาทินา ปุน อปเรน ปริยาเยน วิภชิตุกาโม. อุคฺคหธารณปริจยญาณานิปิ สวนญาเณ เอว อวโรธํ คจฺฉนฺตีติ ‘‘สวนสมฺมสนปฏิเวธปจฺจเวกฺขณวเสนา’’ติ วุตฺตํ.

៨. ពាក្យថា «ញ៉ាំងអដ្ឋង្គិកមគ្គឲ្យចែកទៅដោយបរិយាយមួយ» គឺកាលបង្ហាញនូវអរិយអដ្ឋង្គិកមគ្គដោយការចែកចេញ ដោយបរិយាយមួយថា «សម្មាទិដ្ឋិ» ជាដើមហើយ មានព្រះហឫទ័យប្រាថ្នានឹងចែកទៅដោយបរិយាយដទៃទៀតថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ចុះសម្មាទិដ្ឋិ តើដូចម្តេច?» ជាដើម។ សូម្បីតែឧគ្គហញ្ញាណ ធារណញ្ញាណ និងបរិចយញ្ញាណ ក៏រមែងចូលទៅរួមក្នុងសវនញ្ញាណនោះឯង ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ដោយអំណាចនៃការស្តាប់ ការពិចារណា ការចាក់ធ្លុះ និងការពិចារណាឡើងវិញ»។

กมฺมฏฺฐานาภินิเวโสติ กมฺมฏฺฐานปฏิปตฺติ. ปุริมานิ ทฺเว สจฺจานิ อุคฺคณฺหิตฺวาติ สมฺพนฺโธ. อิฏฺฐํ กนฺตํ มนาปนฺติ นิโรธมคฺเคสุ นินฺนภาวํ ทสฺเสติ, น อภินนฺทนํ, ตนฺนินฺนภาโว เอว จ ตตฺถ กมฺมกรณํ ทฏฺฐพฺพํ. เอเกเนวากาเรน สจฺจานํ ปฏิเวธนิมิตฺตตา, โส เอว อภิมุขภาโว เตสํ สมาคโมติ เอกาภิสมโย.

ពាក្យថា «កម្មដ្ឋានាភិនិវេសោ» បានដល់ ការប្រតិបត្តិកម្មដ្ឋាន។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា «រៀនយកនូវសច្ចៈពីរខាងដើម»។ ពាក្យថា «ជាទីប្រាថ្នា ជាទីគាប់ចិត្ត ជាទីពេញចិត្ត» លោកបង្ហាញនូវភាពបង្អោនទៅក្នុងនិរោធ និងមគ្គ មិនមែនការត្រេកអរឡើយ ហើយភាពបង្អោនទៅនោះឯង គប្បីជ្រាបថាជាការធ្វើកិច្ចក្នុងធម៌នោះ។ ភាពមានសច្ចៈទាំងឡាយជាគ្រឿងចាក់ធ្លុះដោយអាការៈតែមួយនោះឯង ភាពប្រឈមមុខនោះឯង ជាការជួបជុំគ្នានៃសច្ចៈទាំងនោះ ឈ្មោះថា «ឯកាភិសម័យ» (ការត្រាស់ដឹងតែម្តង)។

อสฺสาติ [Pg.400] ญาณสฺส, โยคิโน วา. เอตฺถ จ เกจิ ‘‘โลกิยญาณมฺปิ ปฏิเวโธ สพฺพสฺส ยาถาวโพธภาวโต’’ติ วทนฺติ. นนุ อุคฺคหาทิปฏิเวโธ จ ปฏิเวโธว, น จ โส โลกุตฺตโรติ? ตํ น, เกวเลน ปฏิเวธ-สทฺเทน อุคฺคหาทิปฏิเวธานํ อวจนียตฺตา, ปฏิเวธนิมิตฺตตฺตา วา อุคฺคหาทิวเสน ปวตฺตํ ทุกฺขาทีสุ ปุพฺพภาเค ญาณํ ‘‘ปฏิเวโธ’’ติ วุจฺจติ, น ปฏิเวธตฺตา, ปฏิเวธภูตเมว ปน ญาณํ อุชุกํ ปฏิเวโธติ วตฺตพฺพตํ อรหติ. กิจฺจโตติ ปริญฺญาทิกิจฺจโต. อารมฺมณปฏิเวโธติ สจฺฉิกิริยาปฏิเวธมาห. กิจฺจโตติ อสมฺโมหปฏิเวธํ. อุคฺคหาทีหิ สจฺจสฺส ปริคฺคณฺหนํ ปริคฺคโห.

ពាក្យថា «របស់លោក» គឺរបស់ញាណ ឬរបស់យោគីបុគ្គល។ ក្នុងទីនេះ ពួកអាចារ្យខ្លះពោលថា «សូម្បីលោកិយញាណ ក៏ឈ្មោះថាការចាក់ធ្លុះដែរ ព្រោះដឹងនូវសភាវៈទាំងអស់តាមពិត»។ សួរថា ចុះការចាក់ធ្លុះមានការរៀនសូត្រជាដើម ក៏ជាការចាក់ធ្លុះដែរមែនទេ ហើយការចាក់ធ្លុះនោះ មិនមែនជាលោកុត្តរៈទេឬ? ឆ្លើយថា មិនមែនដូច្នោះទេ ព្រោះការចាក់ធ្លុះមានការរៀនសូត្រជាដើម មិនគប្បីពោលដោយសព្ទថា ចាក់ធ្លុះ តែម្យ៉ាងឡើយ ម្យ៉ាងទៀត ញាណដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងចំណែកខាងដើមក្នុងទុក្ខជាដើម ដោយអំណាចនៃការរៀនសូត្រជាដើម ព្រោះជាហេតុនៃការចាក់ធ្លុះ លោកហៅថា «ការចាក់ធ្លុះ» មិនមែនព្រោះភាពជាការចាក់ធ្លុះឡើយ ចំណែកឯញាណដែលជាតួការចាក់ធ្លុះពិតប្រាកដ ទើបគួរហៅថា «ការចាក់ធ្លុះដោយត្រង់»។ ពាក្យថា «ដោយកិច្ច» គឺដោយកិច្ចមានការកំណត់ដឹងជាដើម។ ពាក្យថា «ការចាក់ធ្លុះអារម្មណ៍» លោកសំដៅយកការចាក់ធ្លុះដោយការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់។ ពាក្យថា «ដោយកិច្ច» លោកសំដៅយកការចាក់ធ្លុះដោយមិនវង្វេង។ ការកំណត់កាន់យកនូវសច្ចៈដោយការរៀនសូត្រជាដើម ឈ្មោះថា «បរិគ្គហៈ» (ការកំណត់កាន់យក)។

ทุทฺทสตฺตาติ อนธิคตญาเณน ยาถาวสรสลกฺขณโต ทฏฺฐุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา อุปฺปตฺติโต ปากฏานิปิ. เตนาห ‘‘ทุกฺขสจฺจํ หี’’ติอาทิ. อุภยนฺติ ปุริมํ สจฺจทฺวยํ. ปโยโคติ กิริยา, วายาโม วา. ตสฺส มหนฺตตรสฺส อิจฺฉิตพฺพตํ ทุกฺกรตรตญฺจ อุปมาหิ ทสฺเสติ ‘‘ภวคฺคคฺคหณตฺถ’’นฺติอาทินา. ยถา ปุริมํ สจฺจทฺวยํ วิย เกนจิ ปริยาเยน อปากฏตาย ปรมคมฺภีรตฺตา อุคฺคหาทิวเสน ปุพฺพภาเค ปวตฺติเภทํ คเหตฺวา ‘‘ทุกฺเข ญาณ’’นฺติอาทินา จตุพฺพิธํ กตฺวา วุตฺตํ. เอกเมว ตํ ญาณํ โหติ เอกาภิสมยวเสเนว ปวตฺตนโต.

ពាក្យថា «ព្រោះឃើញបានដោយកម្រ» គឺព្រោះមិនអាចនឹងឃើញតាមសភាវៈពិត និងលក្ខណៈពិត ដោយញាណដែលមិនទាន់បានសម្រេច ទោះបីជាធម៌ប្រាកដឡើងដោយការកើតឡើងក៏ដោយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ទុក្ខសច្ចៈពិតណាស់...» ជាដើម។ ពាក្យថា «ទាំងពីរ» គឺគូនៃសច្ចៈខាងដើម។ ពាក្យថា «បយោគៈ» បានដល់ កិរិយា ឬសេចក្តីព្យាយាម។ លោកបង្ហាញនូវភាពជាធម៌គួរប្រាថ្នាដ៏ធំធេងជាង និងភាពជាធម៌ធ្វើបានដោយកម្រក្រៃលែងជាងនៃបយោគៈនោះ ដោយឧបមាទាំងឡាយថា «ដើម្បីកាន់យកនូវភវគ្គ» ជាដើម។ ដូចជាគូនៃសច្ចៈខាងដើម ព្រោះភាពជាធម៌មិនប្រាកដដោយបរិយាយណាមួយ និងព្រោះភាពជាធម៌ជ្រាលជ្រៅក្រៃលែង លោកកាន់យកនូវការប្រព្រឹត្តទៅផ្សេងៗគ្នាក្នុងចំណែកខាងដើម ដោយអំណាចនៃការរៀនសូត្រជាដើម ហើយធ្វើជា ៤ ប្រការ ពោលគឺ «ញាណក្នុងទុក្ខ» ជាដើម។ ញាណនោះមានតែមួយប៉ុណ្ណោះ ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃឯកាភិសម័យ (ការត្រាស់ដឹងតែម្តង) តែម្យ៉ាង។

กามปจฺจนีกฏฺเฐนาติ กามานํ อุชุปจฺจนีกภาเวน. กามโต นิสฺสฏภาเวนาติ กาเมหิ วิสํยุตฺตภาเวน. กามํ สมฺมสนฺตสฺสาติ ทุวิธมฺปิ กามํ อนิจฺจาทิโต สมฺมสนฺตสฺส. ปชฺชติ ปวตฺตติ เอเตนาติ ปทํ, กามสฺส ปทนฺติ กามปทํ, กามสฺส อุปฺปตฺติการณสฺส ฆาโต สมุคฺฆาโต, ตํ กามปทฆาตํ. เตนาห ‘‘กามวูปสม’’นฺติ. กาเมหิ วิวิตฺตํ กามวิวิตฺตํ. โส เอว จ เนสํ อนฺโต สมุจฺเฉทวิเวเกติ กตฺวา ตสฺมึ สาเธตพฺเพ อุปฺปนฺโนติ วุตฺตํ ‘‘กามวิวิตฺตนฺเต อุปฺปนฺโน’’ติ. กามโต นิกฺขมตีติ นิกฺขโม, โส เอว เนกฺขมฺมสงฺกปฺโป. อิมสฺมิญฺจ เนกฺขมฺมสงฺกปฺปสฺส สทฺทตฺถวิภาเวน ยถาวุตฺโต กามปจฺจนีกฏฺฐาทิโก อตฺถนิทฺธารณวิเสโส อนฺโตคโธ.

ពាក្យថា «ដោយអត្ថថាជាបដិបក្ខចំពោះកាម» គឺដោយភាពជាបដិបក្ខដោយត្រង់ចំពោះកាមទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «ដោយភាពជាធម៌រលាស់ចេញចាកកាម» គឺដោយភាពជាធម៌ប្រាសចាកកាមទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «កាលពិចារណានូវកាម» គឺកាលពិចារណានូវកាមទាំងពីរប្រការ ដោយភាពជាអនិច្ចៈជាដើម Cliff។ ធម្មជាតិណា រមែងដល់ គឺប្រព្រឹត្តទៅ ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា «បទ» បទនៃកាម ឈ្មោះថា «កាមបទ» ការសម្លាប់ គឺការដកឡើងនូវហេតុជាទីកើតឡើងនៃកាម ឈ្មោះថា «កាមបទឃាត» (ការសម្លាប់នូវកាមបទ)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ការស្ងប់រម្ងាប់នៃកាម»។ ធម៌ដ៏ស្ងាត់ចាកកាម ឈ្មោះថា «កាមវិវិត្តៈ»។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពស្ងាត់នោះឯង ជាទីបំផុតនៃកាមទាំងនោះ ក្នុងសមុច្ឆេទវិវេក ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «កើតឡើងក្នុងធម៌ដ៏ស្ងាត់ចាកកាមជាទីបំផុត» ក្នុងកាលដែលវិវេកនោះត្រូវសម្រេច។ ធម្មជាតិណា រមែងចេញចាកកាម ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា «និក្ខមៈ» (ការចេញចាក) និក្ខមៈនោះឯង គឺនេក្ខម្មសង្កប្បៈ។ ក្នុងការចែកសេចក្តីនៃសព្ទនៃនេក្ខម្មសង្កប្បៈនេះ ការកំណត់អត្ថដ៏វិសេសមានអត្ថជាបដិបក្ខចំពោះកាមជាដើម តាមដែលពោលហើយ រមែងរួមបញ្ចូលនៅខាងក្នុង។

เอเสว นโยติ อิมินา พฺยาปาทปจฺจนีกฏฺเฐน วิหึสาย ปจฺจนีกฏฺเฐนาติอาทิกํ อพฺยาปาทาวิหึสาสงฺกปฺปานํ อตฺถุทฺธารณวิธึ อติทิสติ. เนกฺขมฺมสงฺกปฺปาทโยติ อาทิ-สทฺเทน อพฺยาปาทอวิหึสาสงฺกปฺเป เอว สงฺคณฺหาติ. กาม…เป… สญฺญานนฺติ กามวิตกฺกาทิวิรติสมฺปยุตฺตานํ เนกฺขมฺมาทิสญฺญานํ. นานตฺตาติ นานาขณิกตฺตา. ตีสุ ฐาเนสูติ [Pg.401] ติปฺปกาเรสุ การเณสุ. อุปฺปนฺนสฺสาติ อุปฺปชฺชนารหสฺส. ภูมิลทฺธอุปฺปนฺนํ อิธาธิปฺเปตํ. เอส นโย อิโต ปเรสุปิ. ปทจฺเฉทโตติ การณุปจฺเฉทโต. ปทนฺติ หิ อุปฺปตฺติการณนฺติ วุตฺโตวายมตฺโถ. อนุปฺปตฺติสาธนวเสนาติ ยถา สงฺกปฺโป อายตึ นุปฺปชฺชติ, เอวํ อนุปฺปตฺติสาธนวเสน. สมฺมาทิฏฺฐิ วิย เอโกว กุสลสงฺกปฺโป อุปฺปชฺชติ.

ពាក្យថា Eseva nayo (នេះជាវិធីដូចគ្នា) នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសំដៅដល់វិធីដកស្រង់សេចក្តីនៃអព្យាបាទសង្កប្បៈ និងអវិហឹសាសង្កប្បៈ មានជាអាទិ៍ថា ដោយអត្ថជាសត្រូវនឹងព្យាបាទ ដោយអត្ថជាសត្រូវនឹងវិហឹសា។ ពាក្យថា nekkhammasaṅkappādayo (នេក្ខម្មសង្កប្បៈជាដើម) ដោយសព្ទថា ādi (ជាដើម) នេះ ទ្រង់សង្គ្រោះយកអព្យាបាទសង្កប្បៈ និងអវិហឹសាសង្កប្បៈនោះឯង។ ពាក្យថា kāma…pe… saññānaṃ បានដល់ នេក្ខម្មសញ្ញាជាដើម ដែលប្រកបដោយការវៀរចាកកាមវិតក្កជាដើម។ ពាក្យថា nānattā បានដល់ ព្រោះមានខណៈផ្សេងៗគ្នា។ ពាក្យថា tīsu ṭhānesu បានដល់ ក្នុងហេតុ ៣ ប្រការ។ ពាក្យថា uppannassa បានដល់ ធម៌ដែលគួរកើតឡើង។ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកធម៌ដែលកើតឡើងដោយបាននូវភូមិ (ទីតាំង)។ វិធីនេះ ក៏មានក្នុងធម៌ទាំងឡាយក្រៅពីនេះដែរ។ ពាក្យថា padacchedato បានដល់ ដោយការកាត់ផ្តាច់នូវហេតុ។ ព្រោះថា ពាក្យថា pada នេះ សំដៅយកហេតុជាទីកើតឡើង ដូចដែលបានពោលទុកហើយ។ ពាក្យថា anuppattisādhanavasena បានដល់ ដោយអំណាចនៃការញ៉ាំងការមិនកើតឡើងឱ្យសម្រេច គឺធ្វើមិនឱ្យសង្កប្បៈកើតឡើងតទៅទៀត។ កុសលសង្កប្បៈតែមួយគត់ រមែងកើតឡើង ដូចជាសម្មាទិដ្ឋិដែរ។

จตูสุ ฐาเนสูติ วิสํวาทนาทีสุ จตูสุ วีติกฺกมฏฺฐาเนสุ. ปพฺพชิตานํ มิจฺฉาชีโว นาม อาหารนิมิตฺตโกติ อาห ‘‘ขาทนียโภชนียาทีนํ อตฺถายา’’ติ. สพฺพโส อเนสนาย ปหานํ สมฺมาอาชีโวติ อาห ‘‘พุทฺธปฺปสตฺเถน อาชีเวนา’’ติ. กมฺมปถปตฺตานํ วเสน ‘‘สตฺตสุ ฐาเนสู’’ติ วุตฺตํ. อกมฺมปถปตฺตาย หิ อเนสนาย โส ปทฆาตํ กโรติเยว.

ពាក្យថា catūsu ṭhānesu បានដល់ ក្នុងទីកន្លែងនៃការកន្លង ៤ ប្រការ មានការនិយាយកុហកជាដើម។ មិច្ឆាអាជីវៈរបស់ពួកបព្វជិត ឈ្មោះថាមានអាហារជាហេតុ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "khādanīyabhojanīyādīnaṃ atthāya" (ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ខាទនីយភោជនីយាហារជាដើម)។ ការលះបង់អនេសនៈដោយប្រការទាំងពួង ឈ្មោះថា សម្មាអាជីវៈ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "buddhappasatthena ājīvena" (ដោយអាជីវៈដែលព្រះពុទ្ធទ្រង់សរសើរ)។ ពាក្យថា "sattasu ṭhānesu" (ក្នុងឋានៈ ៧ ប្រការ) នេះ ទ្រង់ពោលដោយអំណាចនៃធម៌ដែលដល់នូវកម្មបថ។ ព្រោះថា បុគ្គលនោះរមែងធ្វើការកម្ចាត់បង់នូវអនេសនៈដែលមិនដល់នូវកម្មបថនោះឯង។

ตถารูเป วา อารมฺมเณติ ยสฺมึ อารมฺมเณ อิมสฺส ปุพฺเพ กิเลสา น อุปฺปนฺนา, ตสฺมึ เอว. อนุปฺปนฺนานนฺติ อนุปฺปาทสฺสปิ ปตฺถนาวเสน อนุปฺปนฺนานํ. วีริยจฺฉนฺทนฺติ วีริยสฺส นิพฺพตฺเตตุกามตาฉนฺทํ. ‘‘ฉนฺทสมฺปยุตฺตวีริยญฺจา’’ติ วทนฺติ. วีริยเมว ปน อนุปฺปนฺนากุสลานุปฺปาทเน ลพฺภมานฉนฺทตาย ธุรสมฺปคฺคหตาย ฉนฺทปริยาเยน วุตฺตํ. ตถา หิ วีริยํ – ‘‘อนิกฺขิตฺตฉนฺทตา อนิกฺขิตฺตธุรตา’’ติ (ธ. ส. ๒๖) นิทฺทิฏฺฐํ. โกสชฺชปกฺเข ปติตุํ อทตฺวา จิตฺตํ ปคฺคหิตํ กโรติ. ปธานนฺติ ปธานภูตวีริยํ.

ពាក្យថា tathārūpe vā ārammaṇe បានដល់ ក្នុងអារម្មណ៍ណាដែលកិលេសរបស់បុគ្គលនេះមិនធ្លាប់កើតឡើងពីមុន គឺក្នុងអារម្មណ៍នោះឯង។ ពាក្យថា anuppannānaṃ បានដល់ នៃធម៌ទាំងឡាយដែលមិនទាន់កើតឡើង ដោយអំណាចនៃការប្រាថ្នានូវការមិនកើតឡើង។ ពាក្យថា vīriyacchanda បានដល់ ឆន្ទៈគឺសេចក្តីប្រាថ្នានឹងញ៉ាំងវីរិយៈឱ្យកើតឡើង។ ម្យ៉ាងទៀត លោកពោលថា "វីរិយៈដែលប្រកបដោយឆន្ទៈ"។ ប៉ុន្តែ វីរិយៈនោះឯង ព្រោះមានឆន្ទៈដែលបានមកក្នុងការមិនញ៉ាំងអកុសលដែលមិនទាន់កើតមិនឱ្យកើតឡើង និងព្រោះការលើកឡើងនូវធុរៈ ទើបលោកហៅដោយបរិយាយថា ឆន្ទៈ។ ព្រោះថា វីរិយៈ លោកសំដែងទុកថា "anikkhittachandatā anikkhittadhuratā" (ការមិនបោះបង់ឆន្ទៈ ការមិនដាក់ចុះនូវធុរៈ)។ វីរិយៈនោះ មិនបណ្តោយឱ្យចិត្តធ្លាក់ទៅក្នុងចំណែកនៃសេចក្តីខ្ជិលច្រអូសឡើយ ហើយធ្វើចិត្តឱ្យតម្កល់ខ្ពស់ឡើង។ ពាក្យថា padhāna បានដល់ វីរិយៈដ៏ជាប្រធាន។

อุปฺปตฺติปพนฺธวเสนาติ นิรนฺตรุปฺปาทนวเสน. จตูสุ ฐาเนสุ กิจฺจสาธนวเสนาติ ยถาวุตฺเตสุ จตูสุ ฐาเนสุ ปธานกิจฺจสฺส นิปฺผาทนวเสน อนุปฺปาทนาทิวเสน. กิจฺจสาธนวเสนาติ กายเวทนาจิตฺตธมฺเมสุ สุภสุขนิจฺจอตฺตคาหวิธมนวเสน อสุภทุกฺขานิจฺจานตฺตสาธนวเสน.

ពាក្យថា uppattipabandhavasena បានដល់ ដោយអំណាចនៃការញ៉ាំងឱ្យកើតឡើងមិនដាច់ខ្សែ។ ពាក្យថា catūsu ṭhānesu kiccasādhanavasena បានដល់ ដោយអំណាចនៃការសម្រេចកិច្ចដ៏ជាប្រធាន គឺការមិនឱ្យកើតឡើងជាដើម ក្នុងឋានៈទាំង ៤ ដូចដែលបានពោលហើយ។ ពាក្យថា kiccasādhanavasena (មួយបែបទៀត) បានដល់ ដោយអំណាចនៃការកម្ចាត់បង់នូវការប្រកាន់ថាស្អាត ជាសុខ ទៀង និងជាខ្លួនប្រាណ ក្នុងកាយ វេទនា ចិត្ត និងធម៌ ហើយញ៉ាំងអសុភៈ ទុក្ខៈ អនិច្ចៈ និងអនត្តៈ ឱ្យសម្រេច។

อยนฺติ ยถาวุตฺโต สทิสาสทิสตาวิเสโส. อสฺสาติ มคฺคสฺส. เอตฺถ กถนฺติ ยทิ รูปาวจรจตุตฺถชฺฌานโต ปฏฺฐาย ยาว สพฺพภวคฺคา ฌานงฺคมคฺคงฺคโพชฺฌงฺคานํ สทิสตา, เอวํ สนฺเต ‘‘อารุปฺเป จตุกฺกปญฺจกชฺฌานํ อุปฺปชฺชติ, ตญฺจ โลกุตฺตร’’นฺติ เอตฺถ กถํ อตฺโถ คเหตพฺโพติ อาห ‘‘เอตฺถาปี’’ติอาทิ. ตํฌานิกาวาติ ปฐมชฺฌานาทีสุ ยํ ฌานํ มคฺคปฏิลาภสฺส ปาทกภูตํ, ตํฌานิกาว อสฺส อริยสฺส อุปริปิ ตโย มคฺคา[Pg.402]. เอวนฺติ วุตฺตากาเรน. ปาทกชฺฌานเมว นิยเมติ อารุปฺเป จตุกฺกปญฺจกชฺฌานุปฺปตฺติยํ. วิปสฺสนาย อารมฺมณภูตา ขนฺธาติ สมฺมสิตขนฺเธ วทนฺติ. ปุคฺคลชฺฌาสโย นิยเมติ ปาทกสมฺมสิตชฺฌานานํ เภเท. ยสฺมา สงฺขารุเปกฺขาญาณเมว อริยมคฺคสฺส โพชฺฌงฺคาทิวิเสสํ นิยเมติ, ตโต ทุติยาทิปาทกชฺฌานโต อุปฺปนฺนสฺส สงฺขารุเปกฺขาญาณสฺส ปาทกชฺฌานาติกฺกนฺตานํ องฺคานํ อสมาปชฺชิตุกามตาวิราคภาวโต อิตรสฺส จ อตพฺภาวโต ตีสุปิ วาเทสุ วิปสฺสนาว นิยเมตีติ เวทิตพฺโพ, ตสฺมา วิปสฺสนานิยเมเนว หิ ปฐมวาเทปิ อปาทกชฺฌานาทิปาทกาปิ มคฺคา ปฐมชฺฌานิกา โหนฺติ. อิตเรหิ จ ปาทกชฺฌาเนหิ วิปสฺสนานิยเมหิ ตํตํฌานิกาว. เอวํ เสสวาเทสุ วิปสฺสนานิยโม ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺโพ. ทุติยวาเท ตํตํฌานิกตา สมฺมสิตสงฺขารวิปสฺสนานิยเมหิ โหติ. ตตฺร หิ วิปสฺสนา ตํตํวิราคภาวนา ภาเวตพฺพา, น โสมนสฺสสหคตา อุเปกฺขาสหคตา หุตฺวา ฌานงฺคาทินิยมํ มคฺคสฺส กโรตีติ เอวํ วิปสฺสนานิยโม วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมสฺมิญฺจ วาเท ปาทกสมฺมสิตชฺฌานุปนิสฺสยสพฺภาเว อชฺฌาสโย เอกนฺเตน โหตีติ ‘‘ปุคฺคลชฺฌาสโย นิยเมตีติ วทนฺตี’’ติ วุตฺตํ, อฏฺฐกถายํ ปน วิสุทฺธิมคฺคสฺส เอติสฺสา อฏฺฐกถาย เอกสงฺคหิตตฺตา ‘‘เตสํ วาทวินิจฺฉโย…เป… เวทิตพฺโพ’’ติ วุตฺตํ. ปุพฺพภาเคติ วิปสฺสนากฺขเณ.

ពាក្យថា ayaṃ នេះ សំដៅដល់សេចក្តីប្លែកគ្នានៃភាពដូចគ្នា និងមិនដូចគ្នា ដូចដែលបានពោលហើយ។ ពាក្យថា assa បានដល់ នៃមគ្គ។ ពាក្យថា ettha kathaṃ (ក្នុងទីនេះ តើដូចម្តេច?) សួរថា ប្រសិនបើភាពដូចគ្នានៃឈានង្គ មគ្គង្គ និងពោជ្ឈង្គ មានចាប់តាំងពីរូបាវចរចតុត្ថជ្ឈាន រហូតដល់ភវគ្គទាំងពួង កាលបើដូច្នោះ ក្នុងពាក្យថា "ចតុត្ថជ្ឈាន និងបញ្ចមជ្ឈាន ក្នុងអរូបភព រមែងកើតឡើង ហើយឈាននោះជាលោកុត្តរៈ" នេះ តើគួរយល់សេចក្តីដូចម្តេច? ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "etthāpi" (សូម្បីក្នុងទីនេះ) ជាដើម។ ពាក្យថា taṃjhānikāva បានដល់ ក្នុងបឋមជ្ឈានជាដើម ឈានណាដែលជាបាទៈនៃការបានសម្រេចមគ្គ មគ្គថ្នាក់លើទាំង ៣ របស់ព្រះអរិយបុគ្គលនោះ ក៏មានឈាននោះជាបាទៈដូចគ្នា។ ពាក្យថា evaṃ បានដល់ ដោយអាការៈដែលបានពោលហើយ។ បាទកជ្ឈាននោះឯង រមែងកំណត់ក្នុងការកើតឡើងនៃចតុត្ថជ្ឈាន និងបញ្ចមជ្ឈានក្នុងអរូបភព។ ពាក្យថា vipassanāya ārammaṇabhūtā khandhā (ខន្ធទាំងឡាយដែលជាអារម្មណ៍នៃវិបស្សនា) លោកសំដៅដល់ខន្ធដែលបុគ្គលបានពិចារណាហើយ។ អធ្យាស្រ័យរបស់បុគ្គល រមែងកំណត់នូវសេចក្តីប្លែកគ្នានៃបាទកជ្ឈាន និងសម្មសិតជ្ឈាន។ ព្រោះហេតុតែសង្ខារុបេក្ខាញាណប៉ុណ្ណោះ រមែងកំណត់នូវសេចក្តីប្លែកគ្នានៃពោជ្ឈង្គជាដើមនៃអរិយមគ្គ ហេតុនោះ គួរជ្រាបថា ក្នុងវាទៈទាំង ៣ វិបស្សនានោះឯង រមែងកំណត់ ព្រោះសង្ខារុបេក្ខាញាណដែលកើតឡើងអំពីទុតិយបាទកជ្ឈានជាដើម មិនមានបំណងនឹងចូលកាន់អង្គឈានដែលខ្លួនបានកន្លងហួសហើយ និងព្រោះភាពជាធម៌មានការប្រាសចាកតម្រេក ហើយចំណែកធម៌ក្រៅពីនេះក៏មិនមែនជាយ៉ាងនោះដែរ ហេតុនោះ ដោយការកំណត់នៃវិបស្សនា សូម្បីក្នុងវាទៈទី ១ មគ្គទាំងឡាយដែលមិនមានបាទកជ្ឈាន ឬមានបាទកជ្ឈានជាដើម ក៏រមែងជាបឋមជ្ឈានិកៈដែរ។ ហើយដោយសារបាទកជ្ឈានដទៃទៀត និងដោយការកំណត់នៃវិបស្សនា មគ្គទាំងឡាយក៏រមែងមានឈាននោះៗជាបាទៈ។ គួរផ្សារភ្ជាប់ការកំណត់នៃវិបស្សនាក្នុងវាទៈដែលនៅសល់ តាមដែលគួរជាទៅបាន យ៉ាងនេះឯង។ ក្នុងវាទៈទី ២ ភាពជាឈាននោះៗ រមែងមានដោយការកំណត់នៃវិបស្សនាដែលពិចារណានូវសង្ខារ។ ព្រោះថា ក្នុងវាទៈនោះ វិបស្សនាដែលជាតំតំវិរាគភាវនា គប្បីចម្រើន មិនមែនជាវិបស្សនាដែលប្រកបដោយសោមនស្ស ឬប្រកបដោយឧបេក្ខា ហើយធ្វើការកំណត់ឈានង្គជាដើមដល់មគ្គឡើយ គួរជ្រាបការកំណត់នៃវិបស្សនា តាមវិធីដែលបានពោលហើយ យ៉ាងនេះឯង។ ហើយក្នុងវាទៈនេះ កាលបើមានឧបនិស្ស័យនៃបាទកសម្មសិតជ្ឈាន អធ្យាស្រ័យរមែងមានជាដាច់ខាត ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "លោកពោលថា អធ្យាស្រ័យរបស់បុគ្គលរមែងកំណត់" ប៉ុន្តែ នៅក្នុងអដ្ឋកថា ព្រោះតែអដ្ឋកថានៃវិសុទ្ធិមគ្គនេះ រួបរួមចូលគ្នាតែមួយ ទើបលោកពោលថា "ការវិនិច្ឆ័យវាទៈរបស់លោកទាំងនោះ...pe... គប្បីជ្រាប"។ ពាក្យថា pubbabhāge បានដល់ ក្នុងខណៈនៃវិបស្សនា។

วิภงฺคสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃវិភង្គសូត្រ ចប់ហើយ។

๙. สูกสุตฺตวณฺณนา

៩. ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃសូកសូត្រ

๙. สูกนฺติ สาลิยวาทีนํ วาลมาห. โส หิ นิกนฺตกสทิโส ปฏิมุขคตํ หตฺถํ วา ปาทํ วา ภินฺทติ, ตสฺมา เภทํ อิจฺฉนฺเตน อุทฺธคฺคํ กตฺวา ฐปิตํ สมฺมาปณิหิตํ นาม, ตถา อฏฺฐปิตํ มิจฺฉาปณิหิตํ นามาติ วุตฺตํ. มิจฺฉาปณิหิตายาติ กมฺมสฺสกตปญฺญาย มิจฺฉาฐปนํ นาม – ‘‘อิเม สตฺตา กมฺมวเสน สุขทุกฺขํ ปจฺจนุภวนฺติ, ตํ ปน กมฺมํ อิสฺสรสฺส อิจฺฉาวเสน พฺรหฺมา นิมฺมินาตี’’ติอาทินา มิจฺฉาปกปฺปนํ. เกจิ ปน ‘‘นตฺถิ ทินฺนนฺติอาทินา นเยน ปวตฺติ, ตสฺส วา ญาณสฺส อปฺปวตฺตี’’ติ วทนฺติ. มคฺคภาวนายาติ [Pg.403] เอตฺถาปิ มิจฺฉามคฺคสฺส ปวตฺตนํ, อริยมคฺคสฺส วา อปฺปวตฺตนํ มิจฺฉาฐปนํ. เตนาห ‘‘อปฺปวตฺติตตฺตา’’ติ. อวิชฺชํ ภินฺทิสฺสตีติ อวิชฺชํ สมุจฺฉินฺทิสฺสติ. มคฺคนิสฺสิตํ กตฺวา มคฺเค เอว ปกฺขิปิตฺวา. ตญฺหิ ญาณํ มคฺคสฺส มูลการณํ มคฺเค สิทฺเธ ตสฺส กิจฺจสฺส มตฺถกปฺปตฺติโต. ‘‘สมฺมาปณิหิตาย ทิฏฺฐิยา สมฺมาปณิหิตาย มคฺคภาวนายา’’ติ วุตฺตตฺตา มิสฺสกมคฺโค กถิโต. ฉวิเภทสทิโส เจตฺถ อวิชฺชาเภโท, โลหิตุปฺปาทสทิโส โลกุตฺตรมคฺคภาโว ทฏฺฐพฺโพ.

៩. ពាក្យថា sūka (ចុងស្រួច) លោកសំដៅយកចុងស្រួចនៃស្រូវសាលី ឬស្រូវខ្សាយជាដើម។ ព្រោះថា ចុងស្រួចនោះ ប្រៀបដូចជាបន្លា រមែងមុតដៃ ឬជើងដែលប៉ះចំពីមុខ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា ចុងស្រួចដែលបុគ្គលប្រាថ្នានឹងឱ្យមុត ហើយតម្កល់ទុកដោយបែរចុងឡើងលើ ឈ្មោះថា តម្កល់ទុកដោយប្រពៃ (សម្មាបញ្ហិតៈ) ចំណែកចុងស្រួចដែលមិនបានតម្កល់ទុកយ៉ាងនោះ ឈ្មោះថា តម្កល់ទុកមិនត្រឹមត្រូវ (មិច្ឆាបញ្ហិតៈ)។ ពាក្យថា micchāpaṇihitāya (ដោយការតម្កល់ទុកមិនត្រឹមត្រូវ) បានដល់ ការតម្កល់ទុកខុសនៃកម្មស្សកតបញ្ញា គឺការត្រិះរិះខុស មានជាអាទិ៍ថា "សត្វទាំងឡាយនេះ រមែងទទួលរងនូវសុខនិងទុក្ខទៅតាមកម្ម ប៉ុន្តែ កម្មនោះ ព្រះព្រហ្មជាអ្នកបង្កើតឡើងតាមបំណងរបស់ព្រះជាម្ចាស់"។ ប៉ុន្តែ គ្រូខ្លះពោលថា "ការប្រព្រឹត្តទៅដោយន័យមានជាអាទិ៍ថា ទានដែលបុគ្គលឱ្យហើយ មិនមានផល ឬការមិនប្រព្រឹត្តទៅនៃញាណនោះ"។ ពាក្យថា maggabhāvanāya សូម្បីក្នុងទីនេះ ការប្រព្រឹត្តទៅនៃមិច្ឆាមគ្គ ឬការមិនប្រព្រឹត្តទៅនៃអរិយមគ្គ ឈ្មោះថា ការតម្កល់ទុកខុស។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "appavattitattā" (ព្រោះភាពជាធម៌មិនប្រព្រឹត្តទៅ)។ ពាក្យថា avijjaṃ bhindissati បានដល់ នឹងកម្ចាត់បង់នូវអវិជ្ជា។ ធ្វើឱ្យអាស្រ័យនឹងមគ្គ គឺដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងមគ្គនោះឯង។ ព្រោះថា ញាណនោះជាមូលហេតុនៃមគ្គ កាលបើមគ្គសម្រេចហើយ កិច្ចរបស់មគ្គនោះក៏ដល់នូវកំពូល។ ព្រោះតែលោកពោលទុកថា "sammāpaṇihitāya diṭṭhiyā sammāpaṇihitāya maggabhāvanāya" (ដោយទិដ្ឋិដែលតម្កល់ទុកដោយប្រពៃ ដោយការចម្រើនមគ្គដែលតម្កល់ទុកដោយប្រពៃ) ដូច្នេះ មិស្សកមគ្គទើបលោកពោលទុកក្នុងទីនេះ។ ក្នុងទីនេះ ការទម្លាយអវិជ្ជា ប្រៀបដូចជាការមុតស្បែក ចំណែកឯភាពនៃលោកុត្តរមគ្គ ប្រៀបដូចជាការចេញឈាម គប្បីជ្រាប។

สูกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃសូកសូត្រ ចប់ហើយ។

๑๐. นนฺทิยสุตฺตวณฺณนา

១០. ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃនន្ទិយសូត្រ

๑๐. ฉนฺนปริพฺพาชโก วตฺถจฺฉาทิยา ฉนฺนงฺคปริพฺพาชโก, น นคฺคปริพฺพาชโก.

១០. ឆន្នបរិព្វាជក គឺជានិគ្រន្ថដែលស្លៀកដណ្តប់សំពត់បិទបាំងរាងកាយ មិនមែនជានិគ្រន្ថអាក្រាតកាយឡើយ។

อวิชฺชาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃអវិជ្ជាវគ្គ ចប់ហើយ។

๒. วิหารวคฺโค

២. វិហារវគ្គ

๑. ปฐมวิหารสุตฺตวณฺณนา

១. ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃបឋមវិហារសូត្រ

๑๑. อฑฺฒมาสนฺติ อจฺจนฺตสํโยเค อุปโยควจนํ. ปฏิสลฺลียิตุนฺติ ยถาวุตฺตํ กาลํ ปฏิ ทิวเส ทิวเส สมาปตฺติยํ ธมฺมจินฺตายํ จิตฺตํ นิลียิตุํ. วิเนตพฺโพติ สมุจฺเฉทวินเยน วิเนตพฺโพ อริยมคฺคาธิคนฺตพฺโพ. ตนฺติ ทิฏฺฐานุคติอาปชฺชนํ. อสฺสาติ ชนตาย. อปคจฺฉตีติ สตฺถุ สนฺติกโต อเปติ. สูติ นิปาตมตฺตํ.

១១. ពាក្យថា aḍḍhamāsaṃ (កន្លះខែ) នេះ ជាឧបយោគវិភត្តិ ក្នុងអត្ថអច្ចន្តសំយោគ។ ពាក្យថា paṭisallīyituṃ បានដល់ ដើម្បីបង្អោនចិត្តទៅក្នុងសមាបត្តិ និងការគិតធម៌ រាល់ៗថ្ងៃ អស់កាលកំណត់ដូចដែលបានពោលហើយ។ ពាក្យថា vinetabbo បានដល់ គប្បីកំចាត់បង់ដោយសមុច្ឆេទវិន័យ គឺគប្បីសម្រេចអរិយមគ្គ។ ពាក្យថា taṃ បានដល់ ការធ្លាក់ទៅតាមគំរូនៃទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា assa បានដល់ នៃប្រជាជន។ ពាក្យថា apagacchati បានដល់ គេចចេញពីសំណាក់នៃព្រះសាស្តា។ ពាក្យថា su គ្រាន់តែជានិបាតសព្ទប៉ុណ្ណោះ។

ปเทเสนาติ เอกเทเสน. สห ปเทเสนาติ สปเทโส. สฺวายํ สปเทโส ยสฺมา เวทนาวเสเนว ปาฬิยํ อาคโต, ตสฺมา ปรมตฺถธมฺมโกฏฺฐาเส เวทนา อนวเสสโต ลพฺภติ, เต คณฺหนฺโต ‘‘ขนฺธปเทโส’’ติอาทิมาห. ตํ สพฺพนฺติ ขนฺธปเทสาทิกํ สพฺพมฺปิ. ‘‘สมฺมสนฺโต’’ติ ปทสฺส อตฺถทสฺสนวเสน ‘‘ปจฺจเวกฺขนฺโต’’ติ อาห. ปจฺจเวกฺขณา อิธ สมฺมสนํ นาม, น วิปสฺสนา. วิปสฺสนาสมฺมสนํ ปน ภควโต [Pg.404] วิสาขปุณฺณมายํ เอว นิปฺผนฺนํ, ตสฺมา ภควโต อญฺญภูมิกาปิ เวทนา อญฺญภูมิกานํ สตฺตานํ วิรุทฺธา อุปฺปชฺชเตวาติ วุตฺตํ ‘‘ยาว ภวคฺคา ปวตฺตา สุขา เวทนา’’ติ. สพฺพากาเรนาติ สรูปโต สมุทยโต อตฺถงฺคมโต อสฺสาทาทิโตติ สพฺพากาเรน. ปริคฺคณฺหนฺโต อุปปริกฺขนฺโต.

ពាក្យថា padesenāya បានដល់ ដោយចំណែកមួយ។ ពាក្យថា saha padesena បានដល់ ដែលមានចំណែកជាមួយ (សប្បទេសៈ)។ សប្បទេសៈនោះ ព្រោះតែមកក្នុងព្រះបាលីដោយអំណាចនៃវេទនាប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ វេទនាក្នុងចំណែកនៃបរមត្ថធម៌ រមែងបានមកដោយមិនមានសេសសល់ កាលបើព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាន់យកនូវវេទនាទាំងនោះ ទើបពោលថា khandhapadeso (ចំណែកនៃខន្ធ) ជាដើម។ ពាក្យថា taṃ sabbaṃ បានដល់ ធម៌ទាំងអស់មានចំណែកនៃខន្ធជាដើម។ ព្រោះតែបង្ហាញអត្ថនៃពាក្យថា sammasanto (កាលពិចារណា) ទើបពោលថា paccavekkhanto (កាលពិចារណាត្រឡប់ទៅត្រឡប់មក)។ ការពិចារណាត្រឡប់ទៅត្រឡប់មកក្នុងទីនេះ ឈ្មោះថា សម្មសនៈ មិនមែនជាវិបស្សនាឡើយ។ ចំណែកឯវិបស្សនាសម្មសនៈរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ រមែងសម្រេចរួចរាល់ហើយក្នុងថ្ងៃពេញបូណ៌មីខែវិសាខ ហេតុនោះ សូម្បីវេទនាដែលមានភូមិផ្សេងរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក៏រមែងកើតឡើងផ្ទុយគ្នានឹងសត្វទាំងឡាយដែលមានភូមិផ្សេងដែរ ដូចដែលលោកពោលថា "yāva bhavaggā pavattā sukhā vedanā" (សុខវេទនាដែលប្រព្រឹត្តទៅរហូតដល់ភវគ្គ)។ ពាក្យថា sabbākārena បានដល់ ដោយអាការៈទាំងពួង គឺដោយសភាវៈ ដោយការកើតឡើង ដោយការរលត់ទៅ និងដោយការត្រេកអរជាដើម។ ពាក្យថា pariggaṇhanto បានដល់ កាលកំណត់យក គឺកាលពិចារណា។

นิปฺปเทสาเนว อนวเสสาเนว. อินฺทฺริยสติปฏฺฐานปเทโส สุวิญฺเญยฺโยติ อนุทฺธโต. อสฺสาติ ภควโต. ฐาเนติ ตสฺมึ ตสฺมึ ปจฺจเวกฺขิตพฺพสงฺขาเต โอกาเส. สา สา จ วิหารสมาปตฺตีติ ขนฺธวเสน อายตนาทิวเสน จ ปวตฺติตฺวา เตสํ เอกเทสภูตํ เวทนํเยว ปริคฺคเหตฺวา ตํ สมฺมสิตฺวา อนุกฺกเมน สมาปนฺนา ฌานสมาปตฺติ ผลสมาปตฺติ จ. ผลสมาปตฺติ หิ ตถา สมฺมสิตฺวา ปุนปฺปุนํ สมาปชฺชนวเสน อตฺถโต อภินฺนาปิ อธิฏฺฐานภูตธมฺมเภเทน ภินฺนา วิย วุจฺจติ, ยโต จตุวีสติโกฏิสตสหสฺสเภทา เทวสิกํ วฬญฺชนสมาปตฺติโย อฏฺฐกถายํ วุตฺตา. กามํ อญฺญธมฺมวเสนปิ ชาตา เอว, เวทนาวเสน ปเนตฺถ อภินิเวโส กโต เวทนานุภาเวน ชาตา. กสฺมา เอวํ ชาตาติ? พุทฺธานํ ญาณปทสฺส อนฺตรวิภาคตฺตา. ตถา หิ ภควา สกลมฺปิ อฑฺฒมาสํ เวทนาวเสเนว สมฺมสนํ ปวตฺเตติ, ตทนุสาเรน จ ตา วิหารสมาปตฺติโย สมาปชฺชิ. ตยิทํ อจฺฉริยํ อนญฺญสาธารณํ ภิกฺขู ปเวเทนฺโต สตฺถา – ‘‘เยน สฺวาห’’นฺติอาทิมโวจ.

ពាក្យថា nippadesāneva បានដល់ ដែលមិនមានចំណែកសេសសល់ឡើយ។ ពាក្យថា indriyasatipaṭṭhānapadeso suviññeyyo បានដល់ ចំណែកនៃឥន្ទ្រិយ និងសតិបដ្ឋាន គឺបុគ្គលមិនរំភើបញាប់ញ័រ ងាយនឹងដឹងបាន។ ពាក្យថា assa បានដល់ របស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ ពាក្យថា ṭhāne បានដល់ ក្នុងឱកាសដែលត្រូវពិចារណានោះៗ។ ពាក្យថា sā sā ca vihārasamāpatti បានដល់ ឈានសមាបត្តិ និងផលសមាបត្តិ ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃខន្ធ និងដោយអំណាចនៃអាយតនៈជាដើម ហើយកំណត់យកតែវេទនាដែលជាចំណែកមួយនៃធម៌ទាំងនោះ ពិចារណានូវវេទនានោះ ហើយចូលកាន់សមាបត្តិតាមលំដាប់។ ព្រោះថា ផលសមាបត្តិ ទោះបីជាមិនប្លែកគ្នាដោយអត្ថ ព្រោះការចូលកាន់សមាបត្តិរឿយៗ ដោយការពិចារណាយ៉ាងនោះក៏ដោយ តែលោកក៏ហៅថាប្លែកគ្នា ដូចជាប្លែកគ្នាដោយធម៌ដែលជាទីតាំងដែរ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលក្នុងអដ្ឋកថាថា ផលសមាបត្តិដែលព្រះអង្គទ្រង់ប្រើប្រាស់រាល់ថ្ងៃ មានការប្លែកគ្នា ២៤ សែនកោដិ។ ពិតណាស់ សមាបត្តិទាំងនោះ ទោះបីកើតឡើងដោយអំណាចនៃធម៌ដទៃក៏ដោយ តែក្នុងទីនេះ លោកធ្វើការកំណត់យកដោយអំណាចនៃវេទនា ទើបឈ្មោះថាកើតឡើងដោយអានុភាពនៃវេទនា។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាកើតឡើងយ៉ាងនេះ? ឆ្លើយថា ព្រោះការបែងចែកខាងក្នុងនៃញាណបទរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ។ ព្រោះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ញ៉ាំងការពិចារណាឱ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃវេទនាប៉ុណ្ណោះ អស់កាលកន្លះខែទាំងមូល ហើយទ្រង់បានចូលកាន់វិហារសមាបត្តិទាំងនោះទៅតាមលំដាប់នៃការពិចារណានោះ។ ព្រះសាស្តា កាលទ្រង់ញ៉ាំងភិក្ខុទាំងឡាយឱ្យដឹងច្បាស់នូវរឿងដ៏អស្ចារ្យ មិនទូទៅដល់បុគ្គលដទៃនេះ ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិ៍ថា "yena svāhaṃ" (តថាគតនោះឯង...)។

อกุสลาวาติ ปาณาติปาต-อทินฺนาทาน-กาเมสุมิจฺฉาจาร-มุสาวาท-ปิสุณวาจาสมฺผปฺปลาป-อภิชฺฌา-พฺยาปาทวเสน ตํตํมิจฺฉาทสฺสนวเสน จ อกุสลา เวทนา เอว โหติ. พฺรหฺมโลกาทีสุ อุปฺปชฺชิตฺวา ตตฺถ นิจฺจา ธุวา ภวิสฺสามาติ เอวํ ทิฏฺฐึ อุปนิสฺสายาติ โยเชตพฺพํ. เทวกุลาทีสุ เทวปูชตฺถํ, สพฺพชนปริโภคตฺถํ วา มาลาวจฺฉํ โรเปนฺติ. วธพนฺธนาทีนีติ อาทิ-สทฺเทน อทินฺนาทาน-มิจฺฉาจาร-มุสาวาท-ปิสุณวาจา-สมฺผปฺปลาปาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ทิฏฺฐธมฺมวิปากสฺส อปจุรตฺตา อปากฏตฺตา จ ‘‘ภวนฺตรคตาน’’นฺติ วุตฺตํ.

ពាក្យថា Akusalā (អកុសល) គឺ សេចក្ដីវេទនាជាអកុសលតែម្ដង ដោយអំណាចនៃបាណាតិបាត អទិន្នាទាន កាមេសុមិច្ឆាចារ មុសាវាទ បិសុណវាចា សម្ផប្បលាប អភិជ្ឈា ព្យាបាទ និងដោយអំណាចនៃមិច្ឆាទិដ្ឋិនោះៗ។ គប្បីផ្សារភ្ជាប់សេចក្ដីថា «អាស្រ័យនូវទិដ្ឋិយ៉ាងនេះថា យើងកើតក្នុងព្រហ្មលោកជាដើមហើយ នឹងជាអ្នកទៀងទាត់ ស្ថិតស្ថេរក្នុងព្រហ្មលោកនោះ»។ ជនទាំងឡាយដាំដើមផ្កាក្នុងទេវស្ថានជាដើម ដើម្បីបូជាទេវតា ឬដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់ការប្រើប្រាស់របស់មនុស្សសត្វទាំងពួង។ ក្នុងពាក្យថា Vadhabandhanādīni (ការសម្លាប់ និងការចងជាដើម) នេះ គប្បីជ្រាបថា សព្ទថា «អាទិ» (ជាដើម) រួមបញ្ចូលទាំងអទិន្នាទាន មិច្ឆាចារ មុសាវាទ បិសុណវាចា និងសម្ផប្បលាបជាដើម។ ព្រោះតែទិដ្ឋធម្មវិបាក (ផលក្នុងបច្ចុប្បន្ន) មានតិចតួច និងមិនប្រាកដច្បាស់ ទើបលោកពោលថា «bhavantaragatānaṃ» (of those gone to another state of existence / នៃធម៌ទាំងឡាយដែលទៅកាន់ភពដទៃ)។

อิติ เนสนฺติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ, ปการตฺโถ วา. เตน ยถา ผรุสวาจาวเสน, เอวํ ตทญฺเญสมฺปิ อกุสลกมฺมานํ วเสน สมฺมาทิฏฺฐิปจฺจยา [Pg.405] อกุสลเวทนาปฺปวตฺติ ยถารหํ นีหริตฺวา วตฺตพฺพา. เอเสว นโยติ อิมินา ยถา มิจฺฉาทิฏฺฐิปจฺจยา สมฺมาทิฏฺฐิปจฺจยา จ กุสลากุสลวิปากเวทนา สหชาตโกฏิยา อุปนิสฺสยโกฏิยา จ วเสน ยถารหํ โยเชตฺวา ทสฺสิตา, เอวํ มิจฺฉาสงฺกปฺปปจฺจยาทีสุปิ ยถารหํ โยเชตฺวา ทสฺเสตพฺพาติ อิมมตฺถํ อติทิสติ. ฉนฺทปจฺจยาติ เอตฺถ ตณฺหาฉนฺทสหิโต กตฺตุกามตาฉนฺโท อธิปฺเปโตติ อาห ‘‘ฉนฺทปจฺจยาติอาทีสุ ปน ฉนฺทปจฺจยา อฏฺฐโลภสหคตจิตฺตสมฺปยุตฺตา เวทนา เวทิตพฺพา’’ติ. วิตกฺกปจฺจยาติ เอตฺถ อปฺปนาปฺปตฺโตว วิตกฺโก อธิปฺเปโตติ วุตฺตํ ‘‘วิตกฺกปจฺจยา ปฐมชฺฌานเวทนาวา’’ติ. วิตกฺกปจฺจยา ปฐมชฺฌานเวทนาย คหิตตฺตา ‘‘ฐเปตฺวา ปฐมชฺฌาน’’นฺติ. อุปริ ติสฺโส รูปาวจรา, เหฏฺฐา ติสฺโส อรูปาวจรา เอวํ เสสา ฉ สญฺญาสมาปตฺติเวทนา.

ក្នុងពាក្យថា Iti nesaṃ នេះ សព្ទថា Iti មានអត្ថថា «ជាដើម» ឬមានអត្ថថា «ប្រការ»។ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីលើកឡើងមកពោលតាមសមគួរ នូវការប្រព្រឹត្តទៅនៃអកុសលវេទនា ដែលមានសម្មាទិដ្ឋិជាបច្ច័យ ដោយអំណាចនៃអកុសលកម្មដទៃទៀត ដូចជាដោយអំណាចនៃផរុសវាចាជាដើម។ ពាក្យថា Eseva nayo (វិធីនេះដូចគ្នាដែរ) នេះ លោកសំដៅយកសេចក្ដីនេះថា ដូចដែលលោកបានបង្ហាញដោយការផ្សារភ្ជាប់តាមសមគួរ នូវកុសលវិបាកវេទនា និងអកុសលវិបាកវេទនា ដែលមានមិច្ឆាទិដ្ឋិជាបច្ច័យ និងសម្មាទិដ្ឋិជាបច្ច័យ ដោយអំណាចនៃសហជាតកោដិ និងឧបនិស្សយកោដិយ៉ាងណា គប្បីផ្សារភ្ជាប់បង្ហាញក្នុងធម៌ទាំងឡាយមានមិច្ឆាសង្កប្បៈជាបច្ច័យជាដើម តាមសមគួរយ៉ាងនោះដែរ។ ក្នុងពាក្យថា Chandapaccayā នេះ លោកសំដៅយកកត្តុកាម្យតាឆន្ទៈ (សេចក្ដីប្រាថ្នាចង់ធ្វើ) ដែលប្រកបដោយតណ្ហាឆន្ទៈ ទើបលោកពោលថា «ចំណែកក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន Chandapaccayā ជាដើម គប្បីជ្រាបថា វេទនាដែលប្រកបដោយលោភសហគតចិត្តទាំង ៨ មានឆន្ទៈជាបច្ច័យ»។ ក្នុងពាក្យថា Vitakkapaccayā នេះ លោកសំដៅយកវិតក្កៈដែលដល់នូវអប្បនា ទើបលោកពោលថា «ឬថា វេទនាក្នុងបឋមជ្ឈាន មានវិតក្កៈជាបច្ច័យ»។ ព្រោះតែបឋមជ្ឈានវេទនា ត្រូវបានកាន់យកដោយពាក្យថា Vitakkapaccayā (មានវិតក្កៈជាបច្ច័យ) ហើយ ទើបលោកពោលថា «លើកលែងតែបឋមជ្ឈាន»។ រូបាវចរជ្ឈាន ៣ ខាងលើ និងអរូបាវចរជ្ឈាន ៣ ខាងក្រោម វេទនាក្នុងសញ្ញាសមាបត្តិ ៦ ដែលសេសសល់ ក៏មានយ៉ាងនេះដែរ។

ติณฺณนฺติ ฉนฺทวิตกฺกสญฺญานํ. อวูปสเมติ ปฏิปกฺเขน อวูปสมิเต. ติณฺณญฺหิ เตสํ สหภาเวน ปจฺจยตา อฏฺฐโลภสหคตจิตฺเตสุ เอว. ตตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ ตํ วุตฺตเมว. ฉนฺทมตฺตสฺสาติ เตสุ ตีสุ ฉนฺทมตฺตสฺส. วูปสเม ปฐมชฺฌานเวทนาว อปฺปนาปฺปตฺตสฺส อธิปฺเปตตฺตา. ฉนฺทวิตกฺกานํ วูปสเม ทุติยชฺฌานาทิเวทนา อธิปฺเปตา สญฺญาย อวูปสนฺตตฺตา. ทุติยชฺฌานาทิเวทนาคหเณน หิ สพฺพา สญฺญาสมาปตฺติโย จ คหิตาว โหนฺติ. ติณฺณมฺปิ วูปสเมติ ฉนฺทวิตกฺกสญฺญานํ วูปสเม เนวสญฺญานาสญฺญายตนเวทนา อธิปฺเปตา. ภวคฺคปฺปตฺตสญฺญา หิ วูปสมนฺติ ฉนฺทสงฺกปฺปานํ อจฺจนฺตสุขุมภาวปฺปตฺติยา. เหฏฺฐา ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิปจฺจยา’’ติ เอตฺถ สมฺมาทิฏฺฐิคฺคหเณน เหฏฺฐิมมคฺคสมฺมาทิฏฺฐิปิ คหิตาว โหตีติ อาห – ‘‘อปฺปตฺตสฺส ปตฺติยาติ อรหตฺตผลสฺส ปตฺตตฺถายา’’ติ. อถ วา เหฏฺฐิมมคฺคาธิคเมน วินา อคฺคมคฺโค นตฺถีติ เหฏฺฐิมมคฺคาธิคมํ อตฺถาปนฺนํ กตฺวา ‘‘อรหตฺตผลสฺส ปตฺตตฺถายา’’ติ วุตฺตํ. อายเมติ ผเลน มิสฺสิโต โหติ เอเตนาติ อายาโม, สมฺมาวายาโมติ อาห ‘‘อตฺถิ อายามนฺติ อตฺถิ วีริย’’นฺติ. ตสฺส วีริยารมฺภสฺสาติ อญฺญาธิคมการณสฺส สมฺมาวายามสฺส วเสน. ปาฬิยํ ฐาน-สทฺโท การณปริยาโยติ อาห – ‘‘อรหตฺตผลสฺส การเณ’’ติ. ตปฺปจฺจยาติ เอตฺถ ตํ-สทฺเทน ‘‘ฐาเน’’ติ วุตฺตการณเมว ปจฺจามฏฺฐนฺติ อาห – ‘‘อรหตฺตสฺส ฐานปจฺจยา’’ติ. จตุมคฺคสหชาตาติ เอเตน ‘‘อรหตฺตผลสฺส ปตฺตตฺถายา’’ติ [Pg.406] เอตฺถ เหฏฺฐิมมคฺคานํ อตฺถาปตฺติวเสน คหิตภาวเมว โชเตติ. เกจิ ปน ‘‘จตุมคฺคสหชาตาติ วตฺวา นิพฺพตฺติตโลกุตฺตรเวทนาติ ภูตกถนํ วิเสสนํ. นิพฺพตฺติตโลกุตฺตรเวทนาติ ปฐมํ อเปกฺขิตพฺพํ, ปจฺฉา จตุมคฺคสหชาตา’’ติ วทนฺติ.

ពាក្យថា Tiṇṇannaṃ (នៃធម៌ទាំង ៣) គឺ នៃឆន្ទៈ វិតក្កៈ និងសញ្ញា។ ពាក្យថា Avūpasame (កាលមិនទាន់រម្ងាប់) គឺ កាលដែលធម៌ជាបដិបក្ខមិនទាន់បានរម្ងាប់។ ព្រោះថា ភាពជាបច្ច័យដោយការកើតរួមគ្នានៃធម៌ទាំង ៣ នោះ មានតែក្នុងលោភសហគតចិត្តទាំង ៨ ប៉ុណ្ណោះ។ សេចក្ដីណាដែលគប្បីពោលក្នុងទីនោះ សេចក្ដីនោះលោកបានពោលរួចហើយ។ ពាក្យថា Chandamattassa (នៃឆន្ទៈត្រឹមតែម្យ៉ាង) គឺ នៃឆន្ទៈត្រឹមតែម្យ៉ាងក្នុងចំណោមធម៌ទាំង ៣ នោះ។ ក្នុងកាលដែលរម្ងាប់ (ឆន្ទៈនោះ) សំដៅយកតែបឋមជ្ឈានវេទនាប៉ុណ្ណោះ ព្រោះសំដៅយកវិតក្កៈដែលដល់នូវអប្បនា។ កាលដែលឆន្ទៈនិងវិតក្កៈរម្ងាប់ហើយ សំដៅយកវេទនាក្នុងទុតិយជ្ឈានជាដើម ព្រោះសញ្ញាមិនទាន់រម្ងាប់។ ព្រោះថាកាលដែលកាន់យកទុតិយជ្ឈានវេទនាជាដើមហើយ សញ្ញាសមាបត្តិទាំងអស់ក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានកាន់យកដែរ។ ពាក្យថា Tiṇṇampi vūpasame (កាលដែលធម៌ទាំង ៣ រម្ងាប់ហើយ) គឺ កាលដែលឆន្ទៈ វិតក្កៈ និងសញ្ញារម្ងាប់ហើយ សំដៅយកនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនវេទនា។ ព្រោះថាសញ្ញាដែលដល់នូវភវគ្គ (កំពូលនៃភព) តែងរម្ងាប់ទៅ ព្រោះតែឆន្ទៈនិងសង្កប្បៈដល់នូវភាពល្អិតល្អន់បំផុត។ ខាងក្រោម ក្នុងពាក្យថា «sammādiṭṭhipaccayā» នេះ ដោយការកាន់យកសម្មាទិដ្ឋិ សូម្បីតែសម្មាទិដ្ឋិនៃមគ្គថ្នាក់ក្រោម ក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានកាន់យកដែរ ទើបលោកពោលថា «ពាក្យថា appattassa pattiyā គឺ ដើម្បីសម្រេចនូវអរហត្តផល»។ មួយម៉្យាងទៀត ព្រោះតែអគ្គមគ្គ (មគ្គជាន់ខ្ពស់) មិនអាចមានបានឡើយ បើគ្មានការសម្រេចមគ្គថ្នាក់ក្រោម លោកទើបធ្វើការសម្រេចមគ្គថ្នាក់ក្រោមឲ្យជាអត្ថដែលបានមកដោយសេចក្ដី រួចពោលថា «ដើម្បីសម្រេចនូវអរហត្តផល»។ ពាក្យថា Āyāma (ការព្យាយាម) គឺ ធម៌ដែលច្របូកច្របល់ដោយផល ឈ្មោះថា អាយាមៈ បានដល់ សម្មាវាយាមៈ ទើបលោកពោលថា «ពាក្យថា atthi āyāmaṃ គឺ មានសេចក្ដីព្យាយាម»។ ពាក្យថា Tassa vīriyārambhassa (នៃការប្រារព្ធសេចក្ដីព្យាយាមនោះ) គឺ ដោយអំណាចនៃសម្មាវាយាមៈ ដែលជាហេតុនៃការសម្រេចនូវអញ្ញា (ធម៌ដែលដឹងច្បាស់)។ ក្នុងព្រះបាលី សព្ទថា ឋានៈ (ṭhāna) ជាវេវចនៈនៃពាក្យថា ហេតុ (kāraṇa) ទើបលោកពោលថា «ក្នុងហេតុនៃអរហត្តផល»។ ពាក្យថា Tappaccayā នេះ ដោយ ត-សព្ទ លោកសំដៅយកហេតុដែលពោលទុកដោយពាក្យថា «ṭhāne» នោះឯង ទើបលោកពោលថា «ព្រោះមានឋានៈ (ហេតុ) នៃព្រះអរហត្តជាបច្ច័យ»។ ពាក្យថា Catumaggasahajātā (កើតរួមគ្នាជាមួយមគ្គទាំង ៤) នេះ លោកបង្ហាញនូវភាពដែលមគ្គថ្នាក់ក្រោមទាំងឡាយ ត្រូវបានកាន់យកដោយអំណាចនៃអត្ថដែលបានមកដោយសេចក្ដី ក្នុងពាក្យថា «ដើម្បីសម្រេចនូវអរហត្តផល» នេះឯង។ ប៉ុន្តែ អាចារ្យខ្លះពោលថា «ពាក្យថា catumaggasahajātā នេះ លោកពោលសំដៅយក លោកុត្តរវេទនាដែលកើតឡើងហើយ ដែលជាវិសេសនៈពោលតាមសេចក្ដីពិត។ គប្បីរំពឹងទុកនូវពាក្យថា nibbattitalokuttaravedanā ជាមុនសិន បន្ទាប់មកទើបជាពាក្យថា catumaggasahajātā»។

ปฐมวิหารสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសេចក្ដីនៃបឋមវិហារសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๒. ทุติยวิหารสุตฺตวณฺณนา

២. ការអធិប្បាយសេចក្ដីនៃទុតិយវិហារសូត្រ

๑๒. มิจฺฉาทิฏฺฐิ วูปสมติ สพฺพโส ปหียติ เอเตนาติ มิจฺฉาทิฏฺฐิวูปสโม. ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิวูปสโม นาม สมฺมาทิฏฺฐิ. ภวนฺตเร อุปฺปชฺชนฺโต อติทูเรติ มญฺญมาโน วิปากเวทนํ น คณฺหาตี’’ติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ‘‘อิมินา นเยนา’’ติ อติทิสิตฺวาปิ ตมตฺถํ ปากฏตรํ กาตุํ ‘‘ยสฺส ยสฺสา’’ติอาทึ วตฺวา เอว สามญฺญวเสน วุตฺตมตฺถํ ปจฺฉิเมสุ ตีสุ ปเทสุ สรูปโตว ทสฺเสตุํ ‘‘ฉนฺทวูปสมปจฺจยา’’ติอาทิมาห, ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว. วุตฺตตฺถาเนว อนนฺตรสุตฺเต.

១២. មិច្ឆាទិដ្ឋិរម្ងាប់ទៅ គឺលះបង់បានទាំងស្រុងដោយធម៌នេះ ព្រោះហេតុនោះ ធម៌នោះឈ្មោះថា មិច្ឆាទិដ្ឋិវូបសមៈ (ការរម្ងាប់មិច្ឆាទិដ្ឋិ)។ ក្នុងអដ្ឋកថាពោលថា «ការរម្ងាប់មិច្ឆាទិដ្ឋិ ឈ្មោះថា សម្មាទិដ្ឋិ។ បុគ្គលកាលកើតក្នុងភពដទៃ គិតថា វែងឆ្ងាយណាស់ មិនកាន់យកនូវវិបាកវេទនាឡើយ»។ សូម្បីតែការបញ្ជូនសេចក្ដីទៅដោយពាក្យថា «Iminā nayena» (ដោយវិធីនេះ) ដើម្បីធ្វើសេចក្ដីនោះឲ្យច្បាស់លាស់ឡើង លោកក៏បានពោលពាក្យថា «yassa yassa» (នៃធម៌ណាៗ) ជាដើម ហើយដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្ដីដែលពោលទុកដោយទូទៅ ឲ្យឃើញជារូបរាងច្បាស់លាស់ក្នុងបទទាំង ៣ ខាងចុង លោកទើបពោលពាក្យថា «chandavūpasamapaccayā» (មានការរម្ងាប់ឆន្ទៈជាបច្ច័យ) ជាដើម សេចក្ដីនោះងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ សេចក្ដីទាំងឡាយក្នុងសូត្របន្ទាប់នេះ មានន័យដូចដែលបានពោលរួចមកហើយ។

ทุติยวิหารสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសេចក្ដីនៃទុតិយវិហារសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๓-๗. เสกฺขสุตฺตาทิวณฺณนา

៣-៧. ការអធិប្បាយសេចក្ដីនៃសេក្ខសូត្រជាដើម

๑๓-๑๗. ติสฺสนฺนมฺปิ สิกฺขานํ สิกฺขนํ สีลํ เอตสฺสาติ สิกฺขนสีโล. สิกฺขตีติปิ วา เสกฺโข. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘สิกฺขตีติ โข, ภิกฺขเว, ตสฺมา เสกฺโขติ วุจฺจติ. กิญฺจ สิกฺขติ? อธิสีลมฺปิ สิกฺขตี’’ติอาทิ (อ. นิ. ๓.๘๖). ตีหิ ผเลหิ เหฏฺฐา. สาปิ จตุตฺถมคฺเคน สทฺธึ อุปฺปนฺนสิกฺขาปิ. มคฺคกฺขเณ หิ สิกฺขากิจฺจํ น นิฏฺฐิตํ วิปฺปกตภาวโต, ผลกฺขเณ ปน นิฏฺฐิตํ นาม. อุตฺตานตฺถาเนว เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา.

១៣-១៧. បុគ្គលណាមានការសិក្សានូវសិក្ខាទាំង ៣ ជាប្រក្រតី ព្រោះហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា សិក្ខនសីលៈ (អ្នកមានការសិក្សាជាប្រក្រតី)។ មួយម៉្យាងទៀត បុគ្គលដែលកំពុងសិក្សា ឈ្មោះថា សេក្ខៈ។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ បុគ្គលដែលកំពុងសិក្សា ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា សេក្ខៈ។ ចុះបុគ្គលនោះសិក្សាអ្វី? គឺសិក្សាសូម្បីតែអធិសីល» ជាដើម។ ដោយផល ៣ ខាងក្រោម។ សូម្បីតែសិក្ខាដែលកើតឡើងជាមួយអរហត្តមគ្គ (មគ្គទី ៤) នោះ ក៏ដូចគ្នាដែរ។ ព្រោះថាក្នុងខណៈនៃមគ្គ កិច្ចនៃការសិក្សាមិនទាន់សម្រេចរួចរាល់ទេ ព្រោះនៅជាការងារដែលកំពុងធ្វើនៅឡើយ ចំណែកក្នុងខណៈនៃផល ឈ្មោះថាសម្រេចរួចរាល់ហើយ។ សេចក្ដីទាំងឡាយក្រៅពីនេះ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ ព្រោះមានន័យដូចដែលបានពោលរួចមកហើយខាងក្រោម។

เสกฺขสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសេចក្ដីនៃសេក្ខសូត្រជាដើម ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

วิหารวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសេចក្ដីនៃវិហារវគ្គ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๓. มิจฺฉตฺตวคฺควณฺณนา

៣. ការអធិប្បាយសេចក្ដីនៃមិច្ឆត្តវគ្គ

๒๑-๓๐. มิจฺฉาสภาวนฺติ [Pg.407] อยาถาวสภาวํ อนิยฺยานิกสภาวํ. สมฺมาสภาวนฺติ ยาถาวสภาวํ นิยฺยานิกสภาวํ. มิจฺฉาปฏิปตฺตาธิกรณเหตูติ เอตฺถ อธิ-สทฺโท อนตฺถโกติ อาห – ‘‘มิจฺฉาปฏิปตฺติกรณเหตู’’ติ. ญายติ ปฏิวิทฺธวเสน นิพฺพานํ คจฺฉตีติ ญาโย. โส เอว ตํสมงฺคีนํ วฏฺฏทุกฺขปาตโต ธารณฏฺเฐน ธมฺโมติ อาห – ‘‘ญายํ ธมฺมนฺติ อริยมคฺคธมฺม’’นฺติ. ญาณสฺส มิจฺฉาสภาโว นาม นตฺถีติ วิญฺญาณเมเวตฺถ ปจฺจเวกฺขณวเสน ปวตฺตํ ญาณ-สทฺเทน วุจฺจตีติ อาห ‘‘มิจฺฉาวิญฺญาโณ’’ติ. มิจฺฉาปจฺจเวกฺขโณติ กิญฺจิ ปาปํ กตฺวา ‘‘อโห มยา กตํ สุกต’’นฺติ เอวํ ปวตฺโต มิจฺฉาปจฺจเวกฺขโณ. โคสีลโควตาทิปูรณํ มุตฺตีติ เอวํ คณฺหโต มิจฺฉาวิมุตฺติ นาม. มิจฺฉาปฏิปทาทีหิ วิวฏฺฏนฺติ เอวํ วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตํ. ปุคฺคโล ปุจฺฉิโตติ นิคมิโต จ ‘‘อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสปฺปุริโส’’ติอาทินา. กิญฺจาปิ ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิโก โหตี’’ติอาทินา ปุคฺคโลว นิทฺทิฏฺโฐ, ตถาปิ ปุคฺคลสีเสนายํ ธมฺมเทสนาติ อาห ‘‘ธมฺโม วิภตฺโต’’ติ. เตเนวาห ‘‘ธมฺเมน ปุคฺคโล ทสฺสิโต’’ติ. ธมฺเมนาติ มิจฺฉาทิฏฺฐิอาทิเกน ธมฺเมน. กลฺยาณปุถุชฺชนโต ปฏฺฐาย สพฺพโส สปฺปุริสา นาม, ขีณาสโว สปฺปุริสตโร. สุปฺปวตฺตนิโยติ สุเขน ปวตฺเตตุํ สกฺกุเณยฺโย. ธาวตีติ คจฺฉติ. ปจฺจยุปฺปนฺเนน อุเปจฺจ นิสฺสิตพฺพโต อุปนิสา, ปจฺจโย, เอกสฺส ส-การสฺส โลปํ กตฺวา วาติ อาห – ‘‘สอุปนิสํ สปจฺจย’’นฺติ. ปริกรณโต ปริกฺขาโร, ปริวาโรติ อาห – ‘‘สปริกฺขารํ สปริวาร’’นฺติ. สหชาตวเสน อุปนิสฺสยวเสน จ สปจฺจยตา กิจฺจสาธเน นิปฺผาทเน สหายภาวูปคมเน จ สปริวารตา ทฏฺฐพฺพา.

២១-៣០. ពាក្យថា Micchāsabhāvaṃ (សភាវៈខុស) គឺ សភាវៈមិនពិត សភាវៈមិននាំចេញចាកទុក្ខ។ ពាក្យថា Sammāsabhāvaṃ (សភាវៈត្រូវ) គឺ សភាវៈពិត សភាវៈនាំចេញចាកទុក្ខ។ ក្នុងពាក្យថា Micchāpaṭipattādhikaraṇahetu នេះ សព្ទថា adhi គ្មានអត្ថន័យឡើយ ទើបលោកពោលថា «micchāpaṭipattikaraṇahetu» (ព្រោះហេតុនៃការធ្វើនូវការប្រតិបត្តិខុស)។ ធម៌ដែលដឹងច្បាស់ គឺទៅកាន់ព្រះនិព្វានដោយអំណាចនៃការចាក់ធ្លុះ ឈ្មោះថា ញាយៈ (ផ្លូវត្រូវ)។ ញាយៈនោះឯង ឈ្មោះថា ធម៌ ព្រោះអត្ថថាទ្រទ្រង់នូវបុគ្គលដែលប្រកបដោយធម៌នោះ មិនឲ្យធ្លាក់ទៅក្នុងវដ្តទុក្ខ ទើបលោកពោលថា «ពាក្យថា ñāyaṃ dhammaṃ គឺ អរិយមគ្គធម៌»។ ព្រោះថាមិច្ឆាសភាវៈនៃញាណ មិនដែលមានឡើយ ក្នុងទីនេះ វិញ្ញាណដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការពិចារណា (បច្ចវេក្ខណៈ) ប៉ុណ្ណោះ ដែលលោកហៅដោយសព្ទថា ញាណ ទើបលោកពោលថា «micchāviññāṇo» (វិញ្ញាណខុស)។ ពាក្យថា Micchāpaccavekkhaṇo (ការពិចារណាខុស) គឺ ការពិចារណាខុសដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះថា «ឱ! អំពើបាបដែលយើងបានធ្វើហើយនេះ ជាអំពើដែលយើងបានធ្វើល្អហើយហ្ន៎» បន្ទាប់ពីបានធ្វើបាបកម្មណាមួយរួចហើយ។ ការយល់ឃើញថា ការបំពេញគោសីល និងគោវ័តជាដើម ជាការរួចផុតចាកទុក្ខ ឈ្មោះថា មិច្ឆាវិមុត្តិ (ការរួចផុតខុស)។ ការវិលត្រឡប់ថយក្រោយដោយមិច្ឆាបដិបទាជាដើម យ៉ាងនេះ លោកពោលសំដៅយក វដ្តៈ និងវិវដ្តៈ។ បុគ្គលដែលលោកសួរដេញដោល និងសន្និដ្ឋានដោយពាក្យថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ បុគ្គលនេះហៅថា អសប្បុរស» ជាដើម។ សូម្បីតែបុគ្គលត្រូវបានសម្ដែងទុកដោយពាក្យថា «ជាអ្នកមានមិច្ឆាទិដ្ឋិ» ជាដើមក៏ដោយ តែយ៉ាងណាក៏ដោយ ព្រះធម៌ទេសនានេះ លោកលើកយកបុគ្គលជាប្រធាន ទើបលោកពោលថា «ធម៌ដែលលោកបានចែកទុកហើយ»។ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបលោកពោលថា «លោកបង្ហាញបុគ្គលដោយធម៌»។ ពាក្យថា Dhammena គឺ ដោយធម៌មានមិច្ឆាទិដ្ឋិជាដើម។ ចាប់ផ្ដើមតាំងពីកល្យាណបុថុជ្ជនទៅ ឈ្មោះថា សប្បុរស ទាំងស្រុង ចំណែកព្រះខីណាស្រព ឈ្មោះថា ជាសប្បុរសដ៏ក្រៃលែង (សប្បុរសតរៈ)។ ពាក្យថា Suppavattaniyo គឺ ដែលអាចឲ្យប្រព្រឹត្តទៅបានដោយងាយ។ ពាក្យថា Dhāvati គឺ ដើរទៅ។ ធម៌ដែលបច្ចយុប្បន្នធម៌ចូលទៅអាស្រ័យ ឈ្មោះថា ឧបនិសា បានដល់ បច្ច័យ ឬលុបអក្សរ «ស» មួយតួ ទើបលោកពោលថា «saupanisaṃ sapaccayaṃ» (មានឧបនិស្ស័យ មានបច្ច័យ)។ ធម៌ដែលជាគ្រឿងបរិវារ ឈ្មោះថា បរិក្ខារ បានដល់ បរិវារ ទើបលោកពោលថា «saparikkhāraṃ saparivāraṃ» (មានបរិក្ខារ មានបរិវារ)។ គប្បីជ្រាបថា ភាពមានបច្ច័យ គឺដោយអំណាចនៃសហជាតបច្ច័យ និងឧបនិស្សយបច្ច័យ ចំណែកភាពមានបរិវារ គឺក្នុងការសម្រេចកិច្ច ការបង្កើតផល និងការចូលទៅជាជំនួយ។

มิจฺฉตฺตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសេចក្ដីនៃមិច្ឆត្តវគ្គ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๔. ปฏิปตฺติวคฺควณฺณนา

៤. ការអធិប្បាយសេចក្ដីនៃបដិបត្តិវគ្គ

๓๑-๔๐. อยาถาวปฏิปตฺติ, น ยถาปฏิปตฺติ, เหตุมฺหิปิ ผเลปิ อยาถาววตฺถุสาธนโต. เอกํ สุตฺตํ ธมฺมวเสน กถิตํ ปฏิปตฺติวเสน. เอกํ สุตฺตํ ปุคฺคลวเสน กถิตํ ปฏิปนฺนกวเสน. สํสารมโหฆสฺส ปรตีรภาวโต โย นํ อธิคจฺฉติ, ตํ ปาเรติ คเมตีติ ปารํ, นิพฺพานํ, ตพฺพิธุรตาย [Pg.408] นตฺถิ เอตฺถ ปารนฺติ อปารํ, สํสาโรติ วุตฺตํ – ‘‘อปาราปารนฺติ วฏฺฏโต นิพฺพาน’’นฺติ. ปารงฺคตาติ อเสกฺเข สนฺธาย. เยปิ คจฺฉนฺตีติ เสกฺเข. เยปิ คมิสฺสนฺตีติ กลฺยาณปุถุชฺชเน. ปารคามิโนติ เอตฺถ กิต-สทฺโท ติกาลวาจีติ เอวํ วุตฺตํ.

៣១-៤០. ការប្រតិបត្តិមិនពិត គឺការប្រតិបត្តិមិនត្រឹមត្រូវ ព្រោះសម្រេចនូវវត្ថុដែលមិនពិត ទាំងក្នុងហេតុ ទាំងក្នុងផល។ សូត្រមួយ លោកសម្ដែងដោយអំណាចនៃធម៌ គឺដោយអំណាចនៃការប្រតិបត្តិ។ សូត្រមួយទៀត លោកសម្ដែងដោយអំណាចនៃបុគ្គល គឺដោយអំណាចនៃអ្នកប្រតិបត្តិ។ ព្រោះតែភាពជាត្រើយម្ខាងនៃអន្លង់ធំគឺសង្សារវដ្ត ធម៌ណាដែលបុគ្គលសម្រេចហើយ តែងនាំបុគ្គលនោះឲ្យឆ្លងផុតទៅ ព្រោះហេតុនោះ ធម៌នោះឈ្មោះថា បារៈ (ត្រើយម្ខាង) បានដល់ ព្រះនិព្វាន, ផ្ទុយពីនោះ ទីនេះមិនមានត្រើយឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ឈ្មោះថា អបារៈ បានដល់ សង្សារវដ្ត ទើបលោកពោលថា «apārāpāraṃ គឺ ពីសង្សារវដ្តទៅកាន់ព្រះនិព្វាន»។ ពាក្យថា Pāraṅgatā (អ្នកដល់នូវត្រើយ) លោកសំដៅយកព្រះអសេក្ខបុគ្គលទាំងឡាយ។ សូម្បីតែពាក្យថា Gacchanti (អ្នកកំពុងទៅ) លោកសំដៅយកព្រះសេក្ខបុគ្គលទាំងឡាយ។ សូម្បីតែពាក្យថា Gamissanti (អ្នកនឹងទៅ) លោកសំដៅយកកល្យាណបុថុជ្ជនទាំងឡាយ។ ក្នុងពាក្យថា Pāragāminoti នេះ កិតសព្ទ (កិរិយាកិត) និយាយសំដៅយកកាលទាំង ៣ ទើបលោកពោលយ៉ាងនេះ។

ตีรนฺติ โอริมตีรมาห. เตน วุตฺตํ ‘‘วฏฺฏเมว อนุธาวตี’’ติ. เอกนฺตกาฬกตฺตา จิตฺตสฺส อปภสฺสรภาวกรณโต กณฺหาภิชาติเหตุโต จ วุตฺตํ ‘‘กณฺหนฺติ อกุสลธมฺม’’นฺติ. โวทานภาวโต จิตฺตสฺส ปภสฺสรภาวกรณโต สุกฺกาภิชาติเหตุโต จ วุตฺตํ – ‘‘สุกฺกนฺติ กุสลธมฺม’’นฺติ. กิเลสมาร-อภิสงฺขารมาร-มจฺจุมารานํ ปวตฺติฏฺฐานตาย โอกํ วุจฺจติ วฏฺฏํ, ตพฺพิธุรตาย อโนกนฺติ นิพฺพานนฺติ อาห – ‘‘โอกา อโนกนฺติ วฏฺฏโต นิพฺพาน’’นฺติ.

ពាក្យថា Tīraṃ (ត្រើយ) លោកសំដៅយកត្រើយខាងនេះ (ឱរិមតីរៈ)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «រមែងអន្ទោលទៅតាមតែសង្សារវដ្តប៉ុណ្ណោះ»។ ព្រោះតែភាពខ្មៅស្រងាំតែម្យ៉ាង ព្រោះធ្វើចិត្តមិនឲ្យផូរផង់ និងព្រោះជាហេតុនៃកណ្ហាភិជាតិ (ជាតិខ្មៅ) ទើបលោកពោលថា «kaṇhaṃ គឺ អកុសលធម៌»។ ព្រោះតែភាពស្អាតបរិសុទ្ធ ព្រោះធ្វើចិត្តឲ្យផូរផង់ និងព្រោះជាហេតុនៃសុក្កាភិជាតិ (ជាតិស) ទើបលោកពោលថា «sukkaṃ គឺ កុសលធម៌»។ សង្សារវដ្ត ឈ្មោះថា ឱកៈ (ទីអាស្រ័យ) ព្រោះជាទីប្រព្រឹត្តទៅនៃកិលេសមារ អភិសង្ខារមារ និងមច្ចុមារ, ផ្ទុយពីនោះ ព្រះនិព្វាន ឈ្មោះថា អនោកៈ (ទីមិនមានអាស្រ័យ) ទើបលោកពោលថា «okā anokaṃ គឺ ពីសង្សារវដ្តទៅកាន់ព្រះនិព្វាន»។

ปรมตฺถโต สมณา วุจฺจนฺติ อริยา, สมณานํ ภาโว สามญฺญํ, อริยมคฺโค, เตน อรณียโต อุปคนฺตพฺพโต สามญฺญตฺโถ นิพฺพานนฺติ อาห – ‘‘สามญฺญตฺถนฺติ นิพฺพานํ, ตํ หี’’ติอาทิ. พฺรหฺมญฺญตฺถนฺติ เอตฺถาปิ อิมินา นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. พฺรหฺมญฺเญน อริยมคฺเคน. ราคกฺขโยติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทิสทฺทตฺโถ. เตน ‘‘โทสกฺขโย โมหกฺขโย’’ติ ปททฺวยํ สงฺคณฺหาติ. วฏฺฏติเยวาติ วทนฺติ ‘‘ราคกฺขโย’’ติ. ปริยาเยน หิ อรหตฺตสฺส วตฺตพฺพตฺตาติ.

ដោយបរមត្ថ ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ ឈ្មោះថា សមណៈ, ភាពជាសមណៈ ឈ្មោះថា សាមញ្ញៈ បានដល់ អរិយមគ្គ, ព្រះនិព្វានដែលបុគ្គលគប្បីសម្រេច គប្បីចូលទៅជិតដោយអរិយមគ្គនោះ ឈ្មោះថា សាមញ្ញត្ថៈ ទើបលោកពោលថា «sāmaññatthaṃ គឺ ព្រះនិព្វាន ព្រោះថាព្រះនិព្វាននោះ» ជាដើម។ សូម្បីតែក្នុងពាក្យថា Brahmaññatthaṃ នេះ គប្បីជ្រាបសេចក្ដីដោយវិធីនេះដែរ។ ដោយព្រហ្មញ្ញៈ គឺអរិយមគ្គ។ ក្នុងពាក្យថា Rāgakkhayo (ការអស់ទៅនៃរាគៈ) នេះ សព្ទថា Iti មានអត្ថថា «ជាដើម» (អាទិសព្ទ)។ ដោយហេតុនោះ លោកទើបរួមបញ្ចូលនូវបទទាំងពីរគឺ «dosakkhayo mohakkhayo» (ការអស់ទៅនៃទោសៈ ការអស់ទៅនៃមោហៈ)។ ពួកអាចារ្យពោលថា ពាក្យថា «rāgakkhayo» នេះ គឺសមគួរពិតមែនហើយ។ ព្រោះថា ព្រះអរហត្ត គប្បីពោលដោយបរិយាយ។

ปฏิปตฺติวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសេចក្ដីនៃបដិបត្តិវគ្គ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๕. อญฺญติตฺถิยเปยฺยาลวคฺควณฺณนา

៥. ការអធិប្បាយសេចក្ដីនៃអញ្ញតិត្ថិយបេយ្យាលវគ្គ

๔๑-๔๘. อปราปรํ ปริวตฺตมาเนน วตฺตสมฺปนฺเนน สํสารทฺธานปริญฺญาวเสเนว นิพฺพานสฺส ปตฺตพฺพตฺตา วุตฺตํ – ‘‘นิพฺพานํ ปตฺวา ปริญฺญาตํ นาม โหตี’’ติ. นิพฺพานํ ปตฺวาติ นิพฺพานปฺปตฺติเหตุ. เหตุอตฺโถ หิ อยํ ตฺวา-สทฺโท ยถา – ‘‘ฆตํ ปิวิตฺวา พลํ โหติ, สีหํ ทิสฺวา ภยํ โหตี’’ติ. ตสฺมาติ ยสฺมา อปริญฺเญยฺยปริชานนกิจฺเจน นิพฺพานสฺส ปตฺติยา อทฺธานปริญฺญาสิทฺธิ ญายติ, ตสฺมา อุปจารวเสน นิพฺพานํ ‘‘อทฺธานปริญฺญา’’ติ วุจฺจติ ยถา ‘‘หิมสนฺติ สูริยํ อุคฺคเมตี’’ติ. วิชฺชาวิมุตฺติผลสจฺฉิกิริยตฺถนฺติ เอตฺถ วิชฺชาติ อคฺคมคฺควิชฺชา. วิมุตฺตีติ อคฺคมคฺคสมาธิ อธิปฺเปโต[Pg.409]. เตสํ ผลํ อญฺญาติ อาห – ‘‘วิชฺชาวิมุตฺติผเลน อรหตฺตํ กถิต’’นฺติ. ยาถาวโต ชานนโต ปจฺจกฺขโต ทสฺสนโต จ ญาณทสฺสนนฺติ อิธ ผลนิพฺพานปจฺจเวกฺขณา อธิปฺเปตาติ อาห – ‘‘ญาณทสฺสเนน ปจฺจเวกฺขณา กถิตา’’ติ. เสเสหีติ ราค-วิราค-สํโยชนปฺปหาน-อนุสยสมุคฺฆาต-อทฺธานปริญฺญา- อาสวกฺขย-วิชฺชา-วิมุตฺติ-ผลสจฺฉิกิริยา-ญาณทสฺสน-อนุปาทาปรินิพฺพานปเทหิ.

៤១-៤៨. ពាក្យថា «nibbānaṃ patvā pariññātaṃ nāma hotī» (ព្រះនិព្វាន កាលបើបុគ្គលបានសម្រេចហើយ ឈ្មោះថាដឹងច្បាស់ហើយ) ព្រះអង្គត្រាស់ទុក ព្រោះតែព្រះនិព្វានជាធម៌ដែលត្រូវសម្រេចដោយអំណាចនៃការដឹងច្បាស់នូវកាលវែងឆ្ងាយក្នុងសង្សារវដ្ត ដែលវិលត្រឡប់ទៅមកចុះឡើងៗ ប្រកបដោយវដ្តៈ។ ពាក្យថា «nibbānaṃ patvā» សេចក្តីថា ព្រោះការសម្រេចព្រះនិព្វានជាហេតុ។ ព្រោះថា «ត្វា» បច្ច័យនេះ មានអត្ថជាហេតុ ដូចជាពាក្យថា «ghataṃ pivitvā balaṃ hoti» (ព្រោះផឹកទឹកដោះថ្លា ទើបមានកម្លាំង) «sīhaṃ disvā bhayaṃ hotī» (ព្រោះឃើញសត្វសីហៈ ទើបមានសេចក្តីខ្លាច) ដូច្នេះជាដើម។ ពាក្យថា «tasmā» (ព្រោះហេតុនោះ) សេចក្តីថា ព្រោះការសម្រេចនូវការដឹងច្បាស់នូវកាលវែងឆ្ងាយ តាមរយៈការសម្រេចព្រះនិព្វាន ដោយកិច្ចនៃការដឹងច្បាស់នូវធម៌ដែលមិនទាន់ដឹងច្បាស់ ត្រូវបានដឹង ព្រោះហេតុនោះ ព្រះនិព្វាន ទើបលោកហៅថា «addhānapariññā» (ការដឹងច្បាស់នូវកាលវែងឆ្ងាយ) ដោយឧបចារវិធី ដូចជាពាក្យថា «himasanti sūriyaṃ uggametī» (ព្រិលរលាយ ធ្វើឲ្យព្រះអាទិត្យរះឡើង) ដូច្នេះជាដើម។ ក្នុងពាក្យថា «vijjāvimuttiphalasacchikiriyatthaṃ» នោះ ពាក្យថា «vijjā» បានដល់ វិជ្ជាក្នុងអគ្គមគ្គ។ ពាក្យថា «vimutti» សំដៅយក សមាធិក្នុងអគ្គមគ្គ។ ផលនៃធម៌ទាំងនោះ គឺអញ្ញា (ការដឹងច្បាស់) ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «vijjāvimuttiphalena arahattaṃ kathitaṃ» (ព្រះអរហត្ត លោកពោលថាជាផលនៃវិជ្ជា និងវិមុត្តិ)។ ពាក្យថា «ñāṇadassana» ព្រោះដឹងតាមពិត ព្រោះដឹងច្បាស់ និងព្រោះឃើញច្បាស់ ក្នុងទីនេះ សំដៅយក ការពិចារណា (បច្ចវេក្ខណៈ) នូវផល និងព្រះនិព្វាន ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ñāṇadassanena paccavekkhaṇā kathitā» (ការពិចារណា លោកពោលថាជាញាណទស្សនៈ)។ ពាក្យថា «sesehi» (ដោយបទដែលសេសសល់ទាំងឡាយ) បានដល់ បទទាំងឡាយគឺ រាគៈ វិរាគៈ សំយោជនប្បហានៈ អនុសយសមុគ្ឃាតៈ អទ្ធានបរិញ្ញា អាសវក្ខយៈ វិជ្ជា វិមុត្តិ ផលសច្ឆិកិរិយា ញាណទស្សនៈ និងអនុបាទាបរិនិព្វាន។

อญฺญติตฺถิยเปยฺยาลวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

អញ្ញតិត្ថិយបេយ្យាលវគ្គវណ្ណនា ចប់ហើយ។

๖. สูริยเปยฺยาลวคฺควณฺณนา

៦. សូរិយបេយ្យាលវគ្គវណ្ណនា

๔๙-๖๒. ยถา อรุณุคฺคํ สูริยุคฺคมนสฺส เอกนฺติกํ ปุพฺพนิมิตฺตํ, เอวํ กลฺยาณมิตฺตตา อริยมคฺคปาตุภาวสฺสาติ สทิสูปมา อรุณุคฺคํ กลฺยาณมิตฺตตาย. กลฺยาณมิตฺโตติ เจตฺถ อริโย, อริยมคฺโค วา ทฏฺฐพฺโพ สูริยปาตุภาโว วิย เตน วิธูปนียนฺธการวิธมนโต. กุสลกตฺตุกมฺยตาฉนฺโท ฉนฺทสมฺปทา อิตรฉนฺทโต สมฺปนฺนตฺตา. การาปกอปฺปมาทสฺสาติ สจฺจปฏิเวธสฺส การาปกสฺส. เอวํ สพฺพตฺเถว สมฺปทาสทฺทา วิเสสาธิคมเหตุตาย เวทิตพฺพา. อญฺเญนปิ อากาเรนาติ ‘‘วิเวกนิสฺสิต’’นฺติอาทิอาการโต อญฺเญน ‘‘ราควินยปริโยสาน’’นฺติอาทินา อากาเรน.

៤៩-៦២. សេចក្តីប្រៀបធៀបដ៏សមគួរគឺ អរុណោទ័យ (ការរះឡើងនៃអរុណ) ប្រៀបដូចជាកល្យាណមិត្តភាព ព្រោះថា អរុណោទ័យ ជាបុព្វនិមិត្តដ៏ទៀងទាត់នៃការរះឡើងនៃព្រះអាទិត្យ យ៉ាងណាមិញ កល្យាណមិត្តភាព ក៏ជាបុព្វនិមិត្តនៃការកើតឡើងនៃអរិយមគ្គ យ៉ាងនោះដែរ។ ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា «kalyāṇamitto» (កល្យាណមិត្ត) គប្បីយល់ថា បានដល់ ព្រះអរិយបុគ្គល ឬអរិយមគ្គ ព្រោះអរិយមគ្គនោះ ប្រៀបដូចជាការប្រាកដឡើងនៃព្រះអាទិត្យ ដោយអំណាចនៃការកម្ចាត់បង់នូវងងឹតដែលត្រូវកម្ចាត់។ ពាក្យថា «chandasampadā» (សេចក្តីបរិបូណ៌ដោយឆន្ទៈ) បានដល់ ឆន្ទៈគឺការចង់ធ្វើកុសល ព្រោះជាឆន្ទៈដ៏បរិបូណ៌ប្លែកពីឆន្ទៈដទៃ។ ពាក្យថា «kārāpakaappamādassa» (នៃសេចក្តីមិនប្រមាទដែលជាអ្នកញ៉ាំងឲ្យធ្វើ) បានដល់ នៃសេចក្តីមិនប្រមាទដែលជាអ្នកញ៉ាំងការត្រាស់ដឹងសច្ចៈឲ្យសម្រេច។ គប្បីជ្រាបថា សព្ទថា «sampadā» (សេចក្តីបរិបូណ៌) ក្នុងទីទាំងពួង គឺព្រោះជាហេតុនៃការសម្រេចគុណវិសេស យ៉ាងនេះឯង។ ពាក្យថា «aññenapi ākārena» (ដោយអាការៈដទៃទៀត) សេចក្តីថា ដោយអាការៈដទៃពីអាការៈមានពាក្យថា «vivekanissitaṃ» (អាស្រ័យវិវេក) ជាដើម គឺដោយអាការៈមានពាក្យថា «rāgavinayapariyosānaṃ» (មានការកម្ចាត់រាគៈជាទីបំផុត) ជាដើម។

สูริยเปยฺยาลวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

សូរិយបេយ្យាលវគ្គវណ្ណនា ចប់ហើយ។

๗. เอกธมฺมเปยฺยาลวคฺคาทิวณฺณนา

៧. ឯកធម្មបេយ្យាលវគ្គាទិវណ្ណនា

๖๓-๑๓๘. ตถา ตถา วุตฺเต พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสยวเสน กถิโต, ตสฺมา ‘‘วุตฺโต เอว อตฺโถ, กสฺมา ปุน วุตฺโต’’ติ น โจเทตพฺพํ.

៦៣-១៣៨. ធម៌នោះ ព្រះអង្គត្រាស់សម្តែងទុកដោយអំណាចអធ្យាស្រ័យនៃពួកជនដែលនឹងត្រាស់ដឹងតាមការសម្តែងយ៉ាងនោះៗ ព្រោះហេតុនោះ មិនគប្បីចោទសួរថា «សេចក្តីនេះ ព្រះអង្គត្រាស់សម្តែងហើយ ហេតុអ្វីបានជាត្រាស់សម្តែងម្តងទៀត?» ឡើយ។

เอกธมฺมเปยฺยาลวคฺคาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ឯកធម្មបេយ្យាលវគ្គាទិវណ្ណនា ចប់ហើយ។

๘. อปฺปมาทเปยฺยาลวคฺโค

៨. អប្បមាទបេយ្យាលវគ្គ

๑. ตถาคตสุตฺตวณฺณนา

១. តថាគតសូត្រវណ្ណនា

๑๓๙. การาปกอปฺปมาโท [Pg.410] นาม ‘‘อิเม อกุสลา ธมฺมา ปหาตพฺพา, อิเม กุสลา ธมฺมา อุปฺปาเทตพฺพา’’ติ วุตฺตวชฺเชตพฺพวชฺชนสมฺปาเทตพฺพสมฺปาทนวเสน ปวตฺโต อปฺปมาโท. เอสาติ อปฺปมาโท. โลกิโยว. น โลกุตฺตโร. อยนฺติ เอสาติ จ อปฺปมาทเมว วทติ. เตสนฺติ จตุภูมกธมฺมานํ. ปฏิลาภกฏฺเฐนาติ ปฏิลาภาปนฏฺเฐน.

១៣៩. ដែលឈ្មោះថា «kārāpakaappamādo» (សេចក្តីមិនប្រមាទដែលជាអ្នកញ៉ាំងឲ្យធ្វើ) គឺសេចក្តីមិនប្រមាទដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការលះបង់ធម៌ដែលគួរលះបង់ និងការញ៉ាំងធម៌ដែលគួរញ៉ាំងឲ្យសម្រេចឲ្យសម្រេច តាមដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកថា «អកុសលធម៌ទាំងឡាយនេះ គួរលះបង់ កុសលធម៌ទាំងឡាយនេះ គួរឲ្យកើតឡើង»។ ពាក្យថា «esā» នេះ សំដៅយក សេចក្តីមិនប្រមាទ។ សេចក្តីមិនប្រមាទនោះ ជាលោកិយតែម្យ៉ាង មិនមែនជាលោកុត្តរៈឡើយ។ ពាក្យថា «ayaṃ» និង «esā» នេះ ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅយកសេចក្តីមិនប្រមាទនោះឯង។ ពាក្យថា «tesaṃ» បានដល់ នៃធម៌ជាភូមិ៤។ ពាក្យថា «paṭilābhakaṭṭhena» សេចក្តីថា ដោយអត្ថថាធ្វើឲ្យបានសម្រេច។

ตถาคตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

តថាគតសូត្រវណ្ណនា ចប់ហើយ។

๒. ปทสุตฺตวณฺณนา

២. បទសូត្រវណ្ណនា

๑๔๐. ชงฺคลานนฺติ ชงฺคลวาสีนํ. ชงฺคล-สทฺโท เจตฺถ ถทฺธภาวสามญฺเญน ปถวีปริยาโย, น อนุปฏฺฐานวิทูรเทสวาจี. เตนาห – ‘‘ปถวีตลวาสีน’’นฺติ. ปทานํ วุจฺจมานตฺตา ‘‘สปาทกปาณาน’’นฺติ วิเสเสตฺวา วุตฺตํ. สโมธานนฺติ อนฺโตคธภาวํ. เตนาห – ‘‘โอธานํ อุปกฺเขป’’นฺติ, อุปเนตฺวา ปกฺขิปิตพฺพนฺติ อตฺโถ.

១៤០. ពាក្យថា «jaṅgalānaṃ» បានដល់ នៃសត្វដែលរស់នៅលើដីគោក។ ក្នុងទីនេះ សព្ទថា «jaṅgala» ជាវេវចនៈនៃផែនដី ដោយភាពស្មើគ្នាគឺភាពរឹងមាំ មិនមែនសំដៅដល់ទីកន្លែងឆ្ងាយដែលមិនមានមនុស្សរស់នៅឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «pathavītalavāsīnaṃ» (នៃសត្វដែលរស់នៅលើផ្ទៃផែនដី)។ ព្រោះព្រះអង្គត្រាស់សំដៅដល់ស្នាមជើង លោកទើបពោលពាក្យពិសេសថា «sapādakapāṇānaṃ» (នៃពួកសត្វដែលមានជើង)។ ពាក្យថា «samodhānaṃ» បានដល់ ភាពរួមបញ្ចូលទៅខាងក្នុង។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «odhānaṃ upakkhepaṃ» សេចក្តីថា គប្បីនាំមកដាក់បញ្ចូល។

ปทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

បទសូត្រវណ្ណនា ចប់ហើយ។

๓-๑๐. กูฏสุตฺตาทิวณฺณนา

៣-១០. កូដសូត្រាទិវណ្ណនា

๑๔๑-๑๔๘. วสฺสิกาย ปุปฺผํ วสฺสิกํ ยถา ‘‘อามลกิยา ผลํ อามลก’’นฺติ. มหาตลสฺมินฺติ อุปริปาสาเท. ‘‘ยานิ กานิจี’’ติ ปเทหิ อิตรานิ สมานาธิกรณานิ ภวิตุํ ยุตฺตานีติ ‘‘ปจฺจตฺเต สามิวจน’’นฺติ วตฺวา ตถา วิภตฺติวิปริณาโม กโต. ‘‘ตนฺตาวุตาน’’นฺติ ปทํ นิทฺธารเณ สามิวจนนฺติ ตตฺถ ‘‘วตฺถานี’’ติ วจนเสเสน อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อถ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

១៤១-១៤៨. ផ្កានៃដើមវស្សិកា ឈ្មោះថា វស្សិកៈ ដូចជាផ្លែនៃដើមអាមលកៈ (កន្ទួតព្រៃ) ឈ្មោះថា អាមលកៈ ដូច្នេះដែរ។ ពាក្យថា «mahātalasmiṃ» បានដល់ លើប្រាសាទជាន់ខាងលើ។ លោកពោលថា «paccatte sāmivacanaṃ» (សាមីវិភត្តិក្នុងអត្ថនៃបឋមាវិភត្តិ) ព្រោះបទដទៃទៀត គួរជាសមានាធិករណ៍នឹងបទថា «yāni kānici» ទាំងឡាយ ទើបធ្វើការផ្លាស់ប្តូរវិភត្តិយ៉ាងនោះ។ បទថា «tantāvutānaṃ» ជាសាមីវិភត្តិក្នុងអត្ថនៃនិទ្ធារណៈ ក្នុងបទនោះ លោកពោលពាក្យថា «atha vā» (មួយវិញទៀត) ជាដើម ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីដោយពាក្យដែលសេសសល់ថា «vatthāni» (សំពត់ទាំងឡាយ)។

กูฏสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

កូដសូត្រាទិវណ្ណនា ចប់ហើយ។

อปฺปมาทวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

អប្បមាទវគ្គវណ្ណនា ចប់ហើយ។

๙. พลกรณียวคฺโค

៩. ពលករណីយវគ្គ

๑. พลสุตฺตวณฺณนา

១. ពលសូត្រវណ្ណនា

๑๔๙. กมฺมานิเยว [Pg.411] กมฺมนฺตา ยถา สุตฺตนฺตา. อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคนฺติ เอตฺถ นานนฺตริยกตาย วิปสฺสนาปิ คหิตา เอว โหตีติ วุตฺตํ ‘‘สหวิปสฺสน’’นฺติ.

១៤៩. ការងារទាំងឡាយនោះឯង ឈ្មោះថា កម្មន្តៈ ដូចជាសូត្រទាំងឡាយ ឈ្មោះថា សុត្តន្តៈ។ ក្នុងបទថា «ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ» (អរិយមគ្គប្រកបដោយអង្គ៨) នេះ លោកពោលថា «sahavipassanaṃ» (ព្រមទាំងវិបស្សនា) ព្រោះវិបស្សនាក៏ត្រូវបានកាន់យកដែរ ដោយភាពមិនដាច់គ្នា (នៃមគ្គ និងវិបស្សនា)។

๒. พีชสุตฺตวณฺณนา

២. ពីជសូត្រវណ្ណនា

๑๕๐. ปญฺจวิธมฺปิ สมูหฏฺเฐน พีชคาโม นาม. ตเทวาติ มูลพีชาทิ เอว. สมฺปนฺนนฺติ สหชาตมูลวนฺตํ. นีลภาวโต ปฏฺฐายาติ นีลภาวาปตฺติโต ปฏฺฐาย.

១៥០. ពូជទាំង៥ប្រភេទនោះឯង ឈ្មោះថា ពីជគាម ដោយអត្ថថាជាក្រុម។ ពាក្យថា «tadeva» បានដល់ ឫសនិងពូជជាដើមនោះឯង។ ពាក្យថា «sampannaṃ» បានដល់ ដែលមានឫសកើតឡើងជាមួយគ្នា។ ពាក្យថា «nīlabhāvato paṭṭhāya» បានដល់ ចាប់តាំងពីការប្រែជាពណ៌ខៀវទៅ។

๓. นาคสุตฺตวณฺณนา

៣. នាគសូត្រវណ្ណនា

๑๕๑. พลํ คาเหนฺตีติ อตฺตโน สรีรพลํ คาเหนฺติ. ตํ ปน นาคานํ พลปฺปตฺติ เอวาติ อาห – ‘‘พลํ คณฺหนฺตี’’ติ. สมฺเภชฺชมุขทฺวารนฺติ มหาสมุทฺเทน สมฺเภทคตมหานทีนํ มุขทฺวารํ. นาคา กายํ วฑฺเฒนฺตีติอาทิ ยสฺมา จ ภควตา อุปมาวเสน อาภตํ, ตสฺมา เอวเมว โขติ เอตฺถาติอาทินา อุปมํ สํสนฺทติ. อาคเตสูติอาทีสุ ตีสุ ปเทสุ ภาเวนภาวลกฺขเณ.

១៥១. ពាក្យថា «balaṃ gāhenti» សេចក្តីថា ញ៉ាំងកម្លាំងកាយរបស់ខ្លួនឲ្យកាន់យក។ ប៉ុន្តែ ការធ្វើបែបនោះ គឺការទទួលបានកម្លាំងនៃពួកនាគនោះឯង ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «balaṃ gaṇhanti» (ទទួលយកកម្លាំង)។ ពាក្យថា «sambhejjamukhadvāraṃ» បានដល់ មាត់ច្រកនៃទន្លេធំៗដែលហូរទៅជួបគ្នានឹងមហាសមុទ្រ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះសេចក្តីមានពាក្យថា «nāgā kāyaṃ vaḍḍhenti» (ពួកនាគញ៉ាំងកាយឲ្យចម្រើន) ជាដើម ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់នាំមកសម្តែងដោយអំណាចនៃការប្រៀបធៀប ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបប្រៀបធៀបសេចក្តីប្រៀបធៀបក្នុងពាក្យថា «evameva kho» (យ៉ាងនោះឯង) ជាដើមនេះ។ ក្នុងបទទាំង៣ មានបទថា «āgatesu» ជាដើម គឺក្នុងអត្ថនៃភាវេនភាវលក្ខណៈ (ការកំណត់លក្ខណៈនៃសភាវៈដោយសភាវៈ)។

๕. กุมฺภสุตฺตวณฺณนา

៥. កុម្ភសូត្រវណ្ណនា

๑๕๓. น ปติอาวมตีติ จ นิกุชฺชิตภาเวน อุทกวมโน ฆโฏ, น ตํ ปุน มุเขน คณฺหาติ. เตนาห ‘‘น อนฺโต ปเวเสตี’’ติ.

១៥៣. ពាក្យថា «na patiāvamatī» សេចក្តីថា ម្យ៉ាងទៀត ក្អមដែលក្អួតទឹកចេញដោយការផ្កាប់ចុះ មិនទទួលយកទឹកនោះចូលតាមមាត់ក្អមវិញឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «na anto paveseti» (មិនញ៉ាំងទឹកឲ្យចូលទៅខាងក្នុងឡើយ)។

๗. อากาสสุตฺตวณฺณนา

៧. អាកាសសូត្រវណ្ណនា

๑๕๕. เตเนตํ วุตฺตนฺติ เตน อริยมคฺคสฺส อิชฺฌเนน เอเตสํ สพฺเพสํ โพธิปกฺขิยธมฺมานํ อิชฺฌนํ วุตฺตํ.

១៥៥. ពាក្យថា «tenetaṃ vuttaṃ» សេចក្តីថា ព្រោះការសម្រេចនៃអរិយមគ្គនោះ ទើបលោកពោលថាជាការសម្រេចនៃពោធិបក្ខិយធម៌ទាំងឡាយទាំងពួងនេះ។

๘-๙-๑๐. ปฐมเมฆสุตฺตาทิวณฺณนา

៨-៩-១០. បឋមមេឃសូត្រាទិវណ្ណនា

๑๕๖-๑๕๘. ปํสุรโชชลฺลนฺติ ภูมิเรณุสหชาตมลํ. วาณิชโกปเมติ วาณิชโกปมปฐมสุตฺเต จาปิ.

១៥៦-១៥៨. ពាក្យថា «paṃsurajojallaṃ» បានដល់ ធូលីដីនិងគ្រឿងសៅហ្មងដែលកើតឡើងជាមួយគ្នា។ ពាក្យថា «vāṇijakopame» សេចក្តីថា សូម្បីក្នុងសូត្រទីមួយដែលប្រៀបដោយពាណិជ្ជករ ក៏ដូច្នោះដែរ។

๑๑-๑๒. อาคนฺตุกสุตฺตาทิวณฺณนา

១១-១២. អាគន្តុកសូត្រាទិវណ្ណនា

๑๕๙-๑๖๐. สหวิปสฺสนสฺส [Pg.412] อริยมคฺคสฺส ภาวนาย อิชฺฌเนน เอตํ อภิญฺญาปริญฺเญยฺยาทิธมฺมานํ อภิญฺญาปริชานนาทีนํ อิชฺฌนํ วุตฺตํ ขตฺติยาทีนํ วิสยอาทิกํ กโรนฺตสฺส กถาย สชฺชิตตฺตา.

១៥៩-១៦០. ព្រោះការសម្រេចនៃការចម្រើនអរិយមគ្គព្រមទាំងវិបស្សនា ទើបលោកពោលថាជាការសម្រេចនៃការដឹងច្បាស់ដោយបញ្ញាញាណនូវធម៌ដែលគួរដឹងច្បាស់ដោយបញ្ញាញាណជាដើម ព្រោះការរៀបចំសម្តែងធម៌ដែលធ្វើឲ្យក្សត្រជាដើមមានវិស័យជាដើម។

พลกรณียวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ពលករណីយវគ្គវណ្ណនា ចប់ហើយ។

๑๐. เอสนาวคฺโค

១០. ឯសនាវគ្គ

๑. เอสนาสุตฺตวณฺณนา

១. ឯសនាសូត្រវណ្ណនា

๑๖๑. กามานนฺติ วตฺถุกามกิเลสกามานํ. กิเลสกาโมปิ หิ กามิตนฺติ ปริกปฺปิเตน วิธินา จ อธิกราเคหิ เอสนีโย. ภวานนฺติ ติณฺณํ คตีนํ. ทิฏฺฐิคติกปริกปฺปิตสฺส พฺรหฺมจริยสฺส นิมิตฺตภาวโต มิจฺฉาทิฏฺฐิ ‘‘พฺรหฺมจริย’’นฺติ อธิปฺเปตา.

១៦១. ពាក្យថា «kāmānaṃ» បានដល់ នៃវត្ថុកាមនិងកិលេសកាម។ ព្រោះថាសូម្បីកិលេសកាម ក៏ជាធម៌ដែលបុគ្គលគប្បីស្វែងរក ដោយវិធីដែលកំណត់ទុក និងដោយរាគៈដ៏លើសលប់ថា «ជាទីត្រេកអរ»។ ពាក្យថា «bhavānaṃ» បានដល់ នៃគតិទាំង៣។ មិច្ឆាទិដ្ឋិ លោកសំដៅយកថា «brahmacariya» (ព្រហ្មចរិយៈ) ព្រោះជាហេតុនៃព្រហ្មចរិយៈដែលពួកជនអ្នកមានទិដ្ឋិបានកំណត់ទុក។

๒-๑๑. วิธาสุตฺตาทิวณฺณนา

២-១១. វិធាសូត្រាទិវណ្ណនា

๑๖๒-๑๗๑. เสยฺโยหมสฺมีติอาทินา ตํตํวิภาเคน ธียนฺติ วิธียนฺตีติ วิธา, มานโกฏฺฐาสา, มานฏฺฐปนา วา. นีหนนฺตีติ วิพาเธนฺติ.

១៦២-១៧១. ចំណែកនៃមានៈ ឬការតម្កល់ទុកនូវមានៈ ដែលលោកហៅថា «vidhā» ព្រោះត្រូវបានតម្កល់ទុក ឬចាត់ចែងទុកដោយការបែងចែកនោះៗ មានពាក្យថា «seyyohamasmi» (យើងជាអ្នកប្រសើរជាងគេ) ជាដើម។ ពាក្យថា «nīhananti» បានដល់ ញ៉ាំងឲ្យក្តៅក្រហាយ ឬបៀតបៀន។

เอสนาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ឯសនាវគ្គវណ្ណនា ចប់ហើយ។

๑๑. โอฆวคฺโค

១១. ឱឃវគ្គ

๑-๒. โอฆสุตฺตาทิวณฺณนา

១-២. ឱឃសូត្រាទិវណ្ណនា

๑๗๒-๑๗๓. วฏฺเฏ โอหนนฺติ โอสีทาเปนฺตีติ โอฆา. รูปารูปภเวติ รูปภเว จ อรูปภเว จ รูปารูปตณฺโหปนิสฺสยา รูปารูปาวจรกมฺมนิพฺพตฺตา ขนฺธา. โยชนฏฺเฐน โยโค.

១៧២-១៧៣. ធម៌ទាំងឡាយដែលឈ្មោះថា «oghā» (ឱឃៈ) ព្រោះញ៉ាំងសត្វឲ្យលិចចុះក្នុងវដ្តសង្សារ។ ក្នុងបទថា «rūpārūpabhave» (ក្នុងរូបភពនិងអរូបភព) បានដល់ ក្នុងរូបភពផង ក្នុងអរូបភពផង គឺខន្ធទាំងឡាយដែលកើតឡើងអំពីកម្មជាកុសលនិងអកុសលដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងរូបភពនិងអរូបភព ដែលមានរូបតណ្ហានិងអរូបតណ្ហាជាឧបនិស្ស័យ។ ធម៌ដែលឈ្មោះថា «yogo» (យោគៈ) ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងចងជំពាក់។

๓-๔. อุปาทานสุตฺตาทิวณฺณนา

៣-៤. ឧបាទានសូត្រាទិវណ្ណនា

๑๗๔-๑๗๕. กามนวเสน อุปาทิยนโต กามุปาทานํ. เตนาห ‘‘กามคฺคหณ’’นฺติ. นามกายสฺสาติ เวทนาทีนํ จตุนฺนํ อรูปกฺขนฺธานํ. ฆฏนปพนฺธนกิเลโสติ [Pg.413] เหตุนา ผลสฺส กมฺมวฏฺฏสฺส วิปากวฏฺเฏน ทุกฺขปฺปพนฺธสญฺญิตสฺส ฆฏนสฺส สมฺพชฺฌนสฺส นิพฺพตฺตกกิเลโส. อนฺตคฺคาหิกทิฏฺฐิ สสฺสตุจฺเฉทคาโห.

១៧៤-១៧៥. ការប្រកាន់ខ្ជាប់ដោយអំណាចនៃសេចក្តីប្រាថ្នា ឈ្មោះថា កាមុបាទាន។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «kāmaggahaṇaṃ» (ការកាន់យកនូវកាម)។ ពាក្យថា «nāmakāyassa» បានដល់ នៃអរូបខន្ធទាំង៤ មានវេទនាជាដើម។ ពាក្យថា «ghaṭanapabandhanakileso» បានដល់ កិលេសដែលជាគ្រឿងញ៉ាំងការតភ្ជាប់គ្នានៃផលជាមួយនឹងហេតុ គឺការទាក់ទងគ្នានៃកម្មវដ្តៈជាមួយនឹងវិបាកវដ្តៈ ដែលលោកហៅថាការតភ្ជាប់គ្នានៃទុក្ខ ឲ្យកើតឡើង។ ពាក្យថា «antaggāhikadiṭṭhi» បានដល់ ការប្រកាន់យកនូវសស្សតទិដ្ឋិនិងឧច្ឆេទទិដ្ឋិ។

อุปาทานสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ឧបាទានសូត្រាទិវណ្ណនា ចប់ហើយ។

๕-๑๐. อนุสยสุตฺตาทิวณฺณนา

៥-១០. អនុសយសូត្រាទិវណ្ណនា

๑๗๖-๑๘๑. ถามคตฏฺเฐนาติ สตฺตสนฺตาเน ถิรภาวูปคมนภาเวน. ถามคตนฺติ จ อญฺเญหิ อสาธารโณ กามราคาทีนํเยว อาเวณิโก สภาโว ทฏฺฐพฺโพ. กามราโควาติ กามราโค เอว อปฺปหีโน. โส สติ ปจฺจยลาเภ อุปฺปชฺชนารหตาย สนฺตาเน อนุเสตีติ อนุสโย. เสเสสุปีติ ปฏิฆานุสยาทีสุ. โอรมฺภาโค วุจฺจติ กามธาตุ รูปารูปภาวโต เหฏฺฐาภูตตฺตา. ตตฺถ ปวตฺติยา ปจฺจยภาวโต โอรมฺภาคิยานิ ยถา ‘‘ปจฺฉิโย โคทุหโก’’ติ. สํโยเชนฺตีติ สํโยชนานิ, เหฏฺฐา วิย อตฺโถ วตฺตพฺโพ. อุทฺธมฺภาโค มหคฺคตภาโค, ตสฺส หิตานีติ สพฺพํ เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา น วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย.

១៧៦-១៨១. ពាក្យថា «thāmagataṭṭhena» សេចក្តីថា ដោយអត្ថថាជាធម៌មានកម្លាំង គឺដោយភាពជាធម៌ដល់នូវសេចក្តីមាំមួនក្នុងសន្តានរបស់សត្វ។ ម្យ៉ាងទៀត គប្បីយល់ថា ធម៌ដែលមានកម្លាំងនោះ គឺសភាវៈដាច់ដោយឡែករបស់កាមរាគៈជាដើមប៉ុណ្ណោះ មិនទូទៅដល់ធម៌ដទៃឡើយ។ ពាក្យថា «kāmarāgovā» សេចក្តីថា កាមរាគៈនោះឯងដែលបុគ្គលមិនទាន់លះបង់។ កាមរាគៈនោះ ឈ្មោះថា អនុសយៈ ព្រោះដេកត្រាំក្នុងសន្តាន ដោយគួរដល់ការកើតឡើង កាលបើបាននូវបច្ច័យ។ ក្នុងធម៌ដែលសេសសល់ទាំងឡាយ មានបដិឃានុសយៈជាដើម ក៏ដូច្នោះដែរ។ កាមធាតុ លោកហៅថា «orambhāgo» (ចំណែកខាងក្រោម) ព្រោះជាធម៌ស្ថិតនៅខាងក្រោមរូបភពនិងអរូបភព។ ធម៌ទាំងឡាយដែលជាបច្ច័យនៃការប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកាមធាតុនោះ ឈ្មោះថា ឱរម្ភាគិយៈ ដូចជាពាក្យថា «pacchiyo goduhako» (កន្ត្រករបស់អ្នករំគូតទឹកដោះ) ដូច្នេះជាដើម។ ធម៌ទាំងឡាយដែលឈ្មោះថា «saṃyojanāni» (សំយោជនៈ) ព្រោះចងជំពាក់សត្វទុក សេចក្តីក្នុងទីនេះ គប្បីពោលដូចជាសេចក្តីខាងក្រោមដែរ។ ផ្នែកខាងលើ គឺមហគ្គតភព ធម៌ទាំងឡាយណាដែលជាប្រយោជន៍ដល់មហគ្គតភពនោះ (ឈ្មោះថា ឧទ្ធម្ភាគិយសំយោជនៈ) សេចក្តីទាំងពួងនេះ លោកមិនបានពោលទុក ព្រោះមានន័យដូចដែលបានពោលទុកខាងក្រោមហើយ នេះជាអធិប្បាយ។

อนุสยสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

អនុសយសូត្រាទិវណ្ណនា ចប់ហើយ។

โอฆวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ឱឃវគ្គវណ្ណនា ចប់ហើយ។

มคฺคสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

មគ្គសំយុត្តវណ្ណនា ចប់ហើយ។

๒. โพชฺฌงฺคสํยุตฺตํ

២. ពោជ្ឈង្គសំយុត្ត

๑. ปพฺพตวคฺโค

១. បព្វតវគ្គ

๑.หิมวนฺตสุตฺตวณฺณนา

១. ហិមវន្តសូត្រវណ្ណនា

๑๘๒. พุชฺฌติ [Pg.414] จตุสจฺจํ อริยสาวโก เอตายาติ โพธํ, ธมฺมสามคฺคี, อริยสาวโก ปน จตุสจฺจํ พุชฺฌตีติ โพธิ. องฺคาติ การณา. ยาย ธมฺมสามคฺคิยาติ สมฺพนฺโธ. ตณฺหาวเสน ปติฏฺฐานํ, ทิฏฺฐิวเสน อายูหนา. สสฺสตทิฏฺฐิยา ปติฏฺฐานํ, อุจฺเฉททิฏฺฐิยา อายูหนา. ลีนวเสน ปติฏฺฐานํ, อุทฺธจฺจวเสน อายูหนา. กามสุขานุโยควเสน ปติฏฺฐานํ, อตฺตกิลมถานุโยควเสน อายูหนา. โอฆตรณสุตฺตวณฺณนายํ (สํ. นิ. ๑.๑) –

១៨២. សេចក្តីប្រជុំនៃធម៌ ឈ្មោះថា «bodha» ព្រោះព្រះអរិយសាវ័កត្រាស់ដឹងនូវអរិយសច្ច៤ ដោយសេចក្តីប្រជុំនៃធម៌នោះ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះអរិយសាវ័កត្រាស់ដឹងនូវអរិយសច្ច៤ ឈ្មោះថា «bodhi»។ ពាក្យថា «aṅgā» បានដល់ ហេតុទាំងឡាយ។ មានការទាក់ទងគ្នាថា «yāya dhammasāmaggiyā» (ដោយសេចក្តីប្រជុំនៃធម៌ណា)។ ការតម្កល់នៅដោយអំណាចតណ្ហា ការប្រឹងប្រែងដោយអំណាចទិដ្ឋិ។ ការតម្កល់នៅដោយសស្សតទិដ្ឋិ ការប្រឹងប្រែងដោយឧច្ឆេទទិដ្ឋិ។ ការតម្កល់នៅដោយអំណាចថីនមិទ្ធៈ (សេចក្តីរួញរា) ការប្រឹងប្រែងដោយអំណាចឧទ្ធច្ចៈ (សេចក្តីរាយមាយ)។ ការតម្កល់នៅដោយអំណាចកាមសុខល្លិកានុយោគ ការប្រឹងប្រែងដោយអំណាចអត្តកិលមថានុយោគ។ ក្នុងឱឃតរណសូត្រវណ្ណនា (សំ. និ. ១.១) លោកពោលថា៖

‘‘กิเลสวเสน ปติฏฺฐานํ, อภิสงฺขารวเสน อายูหนา. ตณฺหาทิฏฺฐีหิ ปติฏฺฐานํ, อวเสสกิเลสาภิสงฺขาเรหิ อายูหนา, สพฺพากุสลาภิสงฺขารวเสน ปติฏฺฐานํ, สพฺพโลกิยกุสลาภิสงฺขารวเสน อายูหนา’’ติ –

«ការតម្កល់នៅដោយអំណាចកិលេស ការប្រឹងប្រែងដោយអំណាចអភិសង្ខារ។ ការតម្កល់នៅដោយតណ្ហានិងទិដ្ឋិ ការប្រឹងប្រែងដោយកិលេសនិងអភិសង្ខារដែលសេសសល់ ការតម្កល់នៅដោយអំណាចអកុសលាភិសង្ខារទាំងពួង ការប្រឹងប្រែងដោយអំណាចលោកិយកុសលាភិសង្ខារទាំងពួង» ដូច្នេះក្តី

วุตฺเตสุ ปกาเรสุ อิธ อวุตฺตานํ วเสน เวทิตพฺโพ. กิเลสสนฺตานนิทฺทาย อุฏฺฐหตีติ เอเตน สิขาปตฺตวิปสฺสนาสหคตานมฺปิ สติอาทีนํ โพชฺฌงฺคภาวํ ทสฺเสติ. จตฺตารีติอาทินา มคฺคผเลน สหคตานํ. สตฺตหิ โพชฺฌงฺเคหิ ภาวิเตหิ สจฺจปฏิเวโธ โหตีติ กถมิทํ ชานิตพฺพนฺติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ยถาหา’’ติอาทิ. ฌานงฺคมคฺคงฺคาทโย วิยาติ เอเตน โพธิโพชฺฌงฺคสทฺทานํ สมุทายาวยววิสยตํ ทสฺเสติ. เสนงฺครถงฺคาทโย วิยาติ เอเตน ปุคฺคลปญฺญตฺติยา อวิชฺชมานปญฺญตฺติภาวํ ทสฺเสติ.

ក្នុងបណ្តាប្រការដែលលោកពោលហើយទាំងនោះ គb្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃប្រការដែលមិនបានពោលក្នុងទីនេះ។ ពាក្យថា «kilesasantānaniddāya uṭṭhahati» (ភ្ញាក់ឡើងចាកសេចក្តីលង់លក់គឺកិលេសសន្តាន) នេះ លោកបង្ហាញពីភាពជាពោជ្ឈង្គនៃធម៌ទាំងឡាយមានសតិជាដើម សូម្បីដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយវិបស្សនាដល់នូវកំពូល។ ពាក្យថា «cattāri» (៤) ជាដើម សំដៅយកធម៌ដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយមគ្គនិងផល។ លោកពោលពាក្យថា «yathāha» (ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុក) ជាដើម ដើម្បីឆ្លើយតបនឹងការចោទសួរថា «គប្បីដឹងរឿងនេះយ៉ាងដូចម្តេចថា ការត្រាស់ដឹងសច្ចៈ រមែងមានព្រោះការចម្រើនពោជ្ឈង្គទាំង៧?»។ ពាក្យថា «jhānaṅgamaggaṅgādayo viya» (ដូចជាឈានង្គនិងមគ្គង្គជាដើម) នេះ លោកបង្ហាញពីភាពជាវិស័យនៃចំណែកនិងសេចក្តីប្រជុំនៃសព្ទថា «bodhi» និង «bojjhaṅga»។ ពាក្យថា «senaṅgarathaṅgādayo viya» (ដូចជាសេនង្គនិងរថង្គជាដើម) នេះ លោកបង្ហាញពីភាពជាអវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ (បញ្ញត្តិដែលមិនមានសភាវៈពិត) នៃបុគ្គលបញ្ញត្តិ។

โพธาย สํวตฺตนฺตีติ โพชฺฌงฺคาติ วุตฺตํ ‘‘การณตฺโถ องฺคสทฺโท’’ติ. พุชฺฌตีติ โพธิ, โพธิยา เอว องฺคาติ โพชฺฌงฺคาติ วุตฺตํ ‘‘พุชฺฌนฺตีติ โพชฺฌงฺคา’’ติ. วิปสฺสนาทีนํ การณานํ พุชฺฌิตพฺพานํ สจฺจานํ อนุรูปํ ปจฺจกฺขภาเวน ปฏิมุขํ อวิปรีตํ สมฺมา พุชฺฌนฺตีติ เอวํ วตฺถุวิเสสทีปเกหิ อุปริมคฺเคหิ อนุพุชฺฌนฺตีติอาทินา วุตฺตโพธิสทฺเทหิ นิปฺปเทเสน วุตฺตํ [Pg.415] ‘‘พุชฺฌนตาสามญฺเญน สงฺคณฺหาตี’’ติ. เอตฺถ จ ลีนปติฏฺฐาน-กามสุขลฺลิกานุโยค-อุจฺเฉทาภินิเวสานํ ธมฺมวิจย-วีริยปีติปธาน-ธมฺมสามคฺคี ปฏิปกฺโข. อุทฺธจฺจายูหนอตฺตกิลมถานุโยค-สสฺสตาภินิเวสานํ ปสฺสทฺธิสมาธิ-อุเปกฺขาปธาน-ธมฺมสามคฺคี ปฏิปกฺโข. สติ ปน อุภยตฺถาปิ อิจฺฉิตพฺพา. ตถา หิ สา สพฺพตฺถิกา วุตฺตา.

ពាក្យថា «ពោជ្ឈង្គ» ព្រោះតែរមែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការត្រាស់ដឹង (ពោធិ)។ ពាក្យថា «អង្គសព្ទ មានអត្ថថាជាហេតុ»។ ធម្មជាតិដែលដឹង ឈ្មោះថា ពោធិ, អង្គនៃពោធិនោះឯង ឈ្មោះថា ពោជ្ឈង្គ។ ម្យ៉ាងទៀត ពួកធម៌ដែលដឹង ឈ្មោះថា ពោជ្ឈង្គ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សង្គ្រោះដោយសាមញ្ញភាពនៃការដឹង ដោយមិនមានសេសសល់ ដោយពាក្យថា «ពោធិ» ដែលទ្រង់សំដៅយកការដឹងតាមលំដាប់ដោយមគ្គថ្នាក់ខ្ពស់ ដែលបង្ហាញនូវវត្ថុដ៏វិសេស គឺការដឹងច្បាស់នូវសច្ចធម៌ទាំងឡាយដែលគួរដឹង តាមសមគួរដល់ហេតុមានវិបស្សនាជាដើម ដោយភាពជាប្រចក្ស ចំពោះមុខ មិនខុសឆ្គង ត្រឹមត្រូវ។ ក្នុងពោជ្ឈង្គទាំងនោះ សេចក្តីព្រមព្រៀងគ្នានៃធម៌មានធម្មវិចយៈ វីរិយៈ និងបីតិជាប្រធាន ជាធម៌បដិបក្ខចំពោះការតាំងនៅក្នុងសេចក្តីរួញរា ការប្រកបខ្លួនក្នុងកាមសុខល្លិកានុយោគ និងការប្រកាន់ស្អិតក្នុងឧច្ឆេទទិដ្ឋិ។ សេចក្តីព្រមព្រៀងគ្នានៃធម៌មានបស្សទ្ធិ សមាធិ និងឧបេក្ខាជាប្រធាន ជាធម៌បដិបក្ខចំពោះការប្រឹងប្រែងដោយសេចក្តីរាយមាយ ការប្រកបខ្លួនក្នុងអត្តកិលមថានុយោគ និងការប្រកាន់ស្អិតក្នុងសស្សតទិដ្ឋិ។ ចំណែកឯសតិ រមែងជាធម៌ដែលប្រាថ្នា (ត្រូវការពឹងផ្អែក) ក្នុងកាលទាំងពីរយ៉ាង។ ព្រោះថា សតិនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា មានប្រយោជន៍ក្នុងទីទាំងពួង។

สํ-สทฺโท ปสํสายํ. ปุนเทว สุนฺทโร จ อตฺโถปีติ อาห ‘‘ปสตฺโถ สุนฺทโร จ โพชฺฌงฺโค’’ติ. อภินิพฺพตฺเตตีติ อภิวิสิฏฺฐภาเวน นิพฺพตฺเตติ สวิเสสภาวํ วทติ. ‘‘เอเก วณฺณยนฺตี’’ติ วตฺวา ตตฺถ ยถาวุตฺตวิเวกตฺตยโต อญฺญํ วิเวกทฺวยํ อุทฺธริตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘เต หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ฌานกฺขเณ ตาว กิจฺจโต วิกฺขมฺภนวิเวกนิสฺสิตํ, วิปสฺสนากฺขเณ อชฺฌาสยโต ปฏิปฺปสฺสทฺธิวิเวกนิสฺสิตํ ภาเวตีติ. เตนาห – ‘‘อนุตฺตรํ วิโมกฺขํ อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสามี’’ติ. ตตฺถ ตตฺถ นิจฺฉยตาย กสิณชฺฌานคฺคหเณน อนุปฺปาทานมฺปิ คหณํ ทฏฺฐพฺพํ.

សំ-សព្ទ ក្នុងន័យសរសើរ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះមានអត្ថថា ល្អ ផង ទើបពោលថា «ពោជ្ឈង្គដ៏ប្រសើរ និងល្អ»។ ពាក្យថា «ញ៉ាំងឲ្យកើតឡើង» គឺញ៉ាំងឲ្យកើតឡើងដោយភាពវិសេសលើសលប់ ពោលគឺភាពមានសេចក្តីប្លែកគ្នា។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «ពួកខ្លះរមែងពណ៌នា» ហើយដើម្បីបង្ហាញនូវវិវេក ២ យ៉ាងដទៃទៀត ក្រៅពីវិវេក ៣ យ៉ាងដែលពោលហើយក្នុងទីនោះ ទើបពោលពាក្យថា «ពួកជនទាំងនោះ...» ជាដើម។ ក្នុងវិវេកទាំងនោះ ក្នុងខណៈនៃឈាន រមែងចម្រើននូវធម៌អាស្រ័យវិក្ខម្ភនវិវេក ដោយកិច្ច, ក្នុងខណៈនៃវិបស្សនា រមែងចម្រើននូវធម៌អាស្រ័យបដិប្បស្សទ្ធិវិវេក ដោយអធ្យាស្រ័យ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «តថាគតនឹងចូលទៅដល់នូវវិមោក្ខដ៏រកធម៌ដទៃក្រៃលែងជាងគ្មាន ហើយសម្រេចសម្រាន្តនៅ»។ ក្នុងទីនោះៗ គប្បីជ្រាបថា ដោយការកំណត់ច្បាស់នូវកសិណជ្ឈាន ការមិនកើតឡើង (នៃកិលេស) ក៏ឈ្មោះថាជាការកាន់យកដែរ។

หิมวนฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃហិមវន្តសូត្រ ចប់ហើយ។

๒. กายสุตฺตวณฺณนา

២. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃកាយសូត្រ

๑๘๓. ติฏฺฐนฺติ เอเตนาติ ฐิติ, การณํ. กมฺมอุตุจิตฺตาหารสญฺญิโต จตุพฺพิโธ ปจฺจโย ฐิติ เอตสฺสาติ ปจฺจยฏฺฐิติโก. อาหารปจฺจยสทฺทา หิ เอกตฺถา. สุภมฺปีติ กามจฺฉนฺโท ปจฺจโย, อสุเภ สุภากาเรน ปวตฺตนโต สุภนฺติ วุจฺจติ. เตน การเณน ปวตฺตนกสฺส อญฺญสฺส กามจฺฉนฺทสฺส นิมิตฺตตฺตา สุภนิมิตฺตนฺติ. สุภสฺสาติ ยถาวุตฺตสฺส สุภสฺส. อารมฺมณมฺปีติ สุภากาเรน, อิฏฺฐากาเรน วา คยฺหมานํ รูปาทิอารมฺมณมฺปิ สุภนิมิตฺตํ วุตฺตากาเรน. อนุปายมนสิกาโรติ อากงฺขิตสฺส หิตสุขสฺส อนุปายภูโต มนสิกาโร, ตโต เอว อุปฺปถมนสิกาโรติ อโยนิโสมนสิกาโร. ตสฺมินฺติ ยถานิทฺธาริเต กามจฺฉนฺทภูเต ตทารมฺมณภูเต จ ทุวิเธปิ สุภนิมิตฺเต. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘สุภารมฺมเณ’’อิจฺเจว วุตฺตํ. อตฺถิ, ภิกฺขเว, สุภนิมิตฺตนฺติอาทีติ อาทิ-สทฺเทน กามจฺฉนฺทนีวรณสฺส อาหารทสฺสนปาฬิ อุตฺตานาติ กตฺวา วุตฺตํ – ‘‘เอวํ สพฺพนีวรเณสุ โยชนา เวทิตพฺพา’’ติ.

១៨៣. ធម៌ទាំងឡាយរមែងតាំងនៅដោយហេតុនេះ ហេតុនោះ ហេតុនោះឈ្មោះថា ឋិតិ (ហេតុ)។ បច្ច័យ ៤ យ៉ាង ដែលដឹងថា កម្ម ឧតុ ចិត្ត និងអាហារ គឺជាទីតាំង (ឋិតិ) នៃកាយនេះ ហេតុនោះ កាយនេះឈ្មោះថា ឋិតិព្រោះបច្ច័យ (បច្ចយដ្ឋិតិកៈ)។ ព្រោះថា ពាក្យថា អាហារ និងបច្ច័យ មានអត្ថដូចគ្នា។ ពាក្យថា «សុភៈ» គឺកាមច្ឆន្ទៈជាបច្ច័យ, ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅដោយអាការៈល្អក្នុងរបស់ដែលមិនល្អ (អសុភៈ) ទើបហៅថា សុភៈ (របស់ល្អ)។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រោះជាហេតុនាំឲ្យកើតកាមច្ឆន្ទៈដទៃដែលប្រព្រឹត្តទៅ ទើបឈ្មោះថា សុភនិមិត្ត (និមិត្តល្អ)។ ពាក្យថា «នៃសុភៈ» គឺនៃសុភៈដែលពោលហើយនោះ។ ពាក្យថា «អារម្មណ៍» គឺសូម្បីតែរូបារម្មណ៍ជាដើមដែលកាន់យកដោយអាការៈល្អ ឬដោយអាការៈជាទីប្រាថ្នា ក៏ឈ្មោះថា សុភនិមិត្ត តាមអាការៈដែលពោលហើយ។ ពាក្យថា «ការធ្វើទុកក្នុងចិត្តមិនត្រូវឧបាយ» គឺការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដែលមិនមែនជាឧបាយនៃប្រយោជន៍ និងសេចក្តីសុខដែលប្រាថ្នា ព្រោះហេតុនោះឯង ការធ្វើទុកក្នុងចិត្តខុសផ្លូវ ឈ្មោះថា អយោនិសោមនសិការ។ ពាក្យថា «ក្នុងសុភនិមិត្តនោះ» គឺក្នុងសុភនិមិត្តទាំងពីរយ៉ាង ដែលជាតួនៃកាមច្ឆន្ទៈ និងជាអារម្មណ៍នៃកាមច្ឆន្ទៈនោះ តាមដែលបានកំណត់ទុក។ ប៉ុន្តែក្នុងអដ្ឋកថា ពោលត្រឹមតែថា «ក្នុងសុភារម្មណ៍» ប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ សុភនិមិត្ត មាននៅ» ជាដើម។ ដោយសព្ទថា «ជាដើម» ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «គប្បីជ្រាបការប្រកបសេចក្តីក្នុងនីវរណៈទាំងពួងយ៉ាងនេះ» ព្រោះព្រះបាលីដែលបង្ហាញនូវអាហារនៃកាមច្ឆន្ទនីវរណៈ គឺច្បាស់លាស់ហើយ។

ปฏิโฆปิ [Pg.416] ปฏิฆนิมิตฺตํ ปุริมุปฺปนฺนสฺส ปจฺฉา อุปฺปชฺชนกสฺส นิมิตฺตภาวโต. ปฏิฆารมฺมณํ นาม เอกูนวีสติ อาฆาตวตฺถุภูตา สตฺตสงฺขารา. อรตีติ ปนฺตเสนาสนาทีสุ อรมณํ. อุกฺกณฺฐิตาติ อุกฺกณฺฐภาโว. ปนฺเตสูติ ทูเรสุ, วิวิตฺเตสุ วา. อธิกุสเลสูติ สมถวิปสฺสนาธมฺเมสุ. อรติ รติปฏิปกฺโข. อรติตาติ อรมณากาโร. อนภิรตีติ อนภิรตภาโว. อนภิรมณาติ อนภิรมณากาโร. อุกฺกณฺฐิตาติ อุกฺกณฺฐนากาโร. ปริตสฺสิตาติ อุกฺกณฺฐนวเสเนว ปริตสฺสนา.

សូម្បីតែបដិឃៈ ក៏ឈ្មោះថា បដិឃនិមិត្ត ព្រោះជាហេតុនៃបដិឃៈដែលកើតមុន និងកើតក្រោយ។ អារម្មណ៍នៃបដិឃៈ គឺសត្វ និងសង្ខារទាំងឡាយ ដែលជាទីតាំងនៃអាឃាត (ការគុំកួន) ១៩ យ៉ាង។ ពាក្យថា «អរតិ» គឺការមិនត្រេកអរក្នុងសេនាសនៈដ៏ស្ងាត់ជាដើម។ ពាក្យថា «សេចក្តីអផ្សុក» គឺភាពជាអ្នកអផ្សុក។ ពាក្យថា «ក្នុងទីស្ងាត់» គឺក្នុងទីឆ្ងាយ ឬក្នុងទីស្ងប់ស្ងាត់។ ពាក្យថា «ក្នុងធម៌ដ៏កុសលក្រៃលែង» គឺក្នុងធម៌គឺសមថៈ និងវិបស្សនា។ អរតិ ជាធម៌បដិបក្ខចំពោះរតិ (សេចក្តីត្រេកអរ)។ ពាក្យថា «ភាពនៃសេចក្តីមិនត្រេកអរ» គឺអាការៈមិនត្រេកអរ។ ពាក្យថា «សេចក្តីមិនត្រេកអរចំពោះ» គឺភាពមិនត្រេកអរចំពោះ។ ពាក្យថា «អាការៈមិនត្រេកអរចំពោះ» គឺអាការៈមិនត្រេកអរចំពោះ។ ពាក្យថា «សេចក្តីអផ្សុក» គឺអាការៈអផ្សុក។ ពាក្យថា «សេចក្តីតក់ស្លុត» គឺការតក់ស្លុតដោយអំណាចនៃសេចក្តីអផ្សុកនោះឯង។

อาคนฺตุกํ, น สภาวสิทฺธํ. กายาลสิยนฺติ นามกาเย อลสภาโว. สมฺโมหวิโนทนิยํ ปน ‘‘ตนฺทีติ ชาติอาลสิย’’นฺติ วุตฺตํ. วทตีติ เอเตน อติสีตาทิปจฺจยา สงฺโกจาปตฺตึ ทสฺเสติ. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ กิเลสวตฺถุวิภงฺเค (วิภ. อฏฺฐ. ๘๕๗). ตนฺทีติ ชาติอาลสิยํ. ตนฺทิยนาติ ตนฺทิยนากาโร. ตนฺทิมนกตาติ ตนฺทิยา อภิภูตจิตฺตตา. อลสสฺส ภาโว อาลสฺยํ. อาลสฺยายนากาโร อาลสฺยายนา. อาลสฺยายิตสฺส ภาโว อาลสฺยายิตตฺตํ. อิติ สพฺเพหิปิ อิเมหิ ปเทหิ กิเลสวเสน กายาลสิยํ กถิตํ.

ជាធម៌អាគន្តុកៈ មិនមែនសម្រេចដោយសភាវៈឡើយ។ ពាក្យថា «សេចក្តីខ្ជិលច្រអូសនៃកាយ» គឺភាពខ្ជិលច្រអូសក្នុងនាមកាយ។ ប៉ុន្តែក្នុងគម្ពីរកម្មដ្ឋាន (សម្មោហវិនោទនី) ពោលថា «ពាក្យថា តន្ទី គឺសេចក្តីខ្ជិលច្រអូសដោយកំណើត»។ ពាក្យថា «ពោលគឺ...» ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញនូវការរួញរាព្រោះបច្ច័យមានត្រជាក់ខ្លាំងជាដើម ដោយពាក្យនេះ។ សេចក្តីណាដែលទ្រង់សំដៅយក ហើយត្រាស់ទុកក្នុងកិលេសវត្ថុវិភង្គថា៖ «តន្ទី គឺសេចក្តីខ្ជិលច្រអូសដោយកំណើត។ តន្ទិយនា គឺអាការៈខ្ជិលច្រអូស។ តន្ទិមានកតា គឺភាពនៃចិត្តដែលសេចក្តីខ្ជិលច្រអូសគ្របសង្កត់។ ភាពនៃបុគ្គលខ្ជិល ឈ្មោះថា អាលស្យៈ (សេចក្តីខ្ជិល)។ អាការៈខ្ជិល ឈ្មោះថា អាលស្យាយនា។ ភាពនៃបុគ្គលដែលខ្ជិលហើយ ឈ្មោះថា អាលស្យាយិតត្តៈ។» ដូច្នេះ សេចក្តីខ្ជិលច្រអូសនៃកាយដោយអំណាចកិលេស ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ដោយបទទាំងពួងនេះ។

กิเลสวเสนาติ สมฺโมหวเสน. กายวินมนาติ กายสฺส วิรูปโต นมนา. ชมฺภนาติ ผนฺทนา. ปุนปฺปุนํ ชมฺภนา วิชมฺภนา. อานมนาติ ปุรโต นมนา. วินมนาติ ปจฺฉโต นมนา. สนฺนมนาติ สมนฺตโต นมนา. ปณมนาติ ยถา หิ ตนฺตโต อุฏฺฐิตเปสกาโร กิญฺจิเทว อุปริฏฺฐิตํ คเหตฺวา อุชุํ กายํ อุสฺสาเปติ, เอวํ กายสฺส อุทฺธํ ฐปนา. พฺยาธิยกนฺติ อุปฺปนฺนพฺยาธิตา. อิติ สพฺเพหิปิ อิเมหิ ปเทหิ กิเลสวเสน กายผนฺทนเมว กถิตํ (วิภ. อฏฺฐ. ๘๕๘).

ពាក្យថា «ដោយអំណាចកិលេស» គឺដោយអំណាចនៃសេចក្តីវង្វេង (សម្មោហៈ)។ ពាក្យថា «ការឱនកាយ» គឺការឱនទៅនៃកាយដោយទ្រង់ទ្រាយមិនល្អ។ ពាក្យថា «ការស្ងាប» គឺការកម្រើកកាយ។ ការស្ងាបរឿយៗ ឈ្មោះថា វិជម្ភនា (ការស្ងាបញឹកញាប់)។ ពាក្យថា «ការឱនទៅមុខ» គឺការឱនទៅខាងមុខ។ ពាក្យថា «ការផ្ងារទៅក្រោយ» គឺការផ្ងារទៅខាងក្រោយ។ ពាក្យថា «ការឱនជុំវិញ» គឺការឱនទៅជុំវិញ។ ពាក្យថា «ការតម្រង់កាយ» គឺប្រៀបដូចជាជាងត្បាញដែលក្រោកឡើងពីកីត្បាញ ហើយចាប់យករបស់អ្វីមួយដែលនៅខាងលើ រួចតម្រង់កាយឲ្យត្រង់ យ៉ាងណាមិញ ការតាំងកាយឡើងលើ ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា «ភាពជាអ្នកមានជំងឺ» គឺភាពជាអ្នកមានជំងឺកើតឡើង។ ដូច្នេះ ការកម្រើកកាយដោយអំណាចកិលេស ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ដោយបទទាំងពួងនេះ។

ภตฺตปริฬาโหติ ภตฺตวเสน ปริฬาหุปฺปตฺติ. ภุตฺตาวิสฺสาติ ภุตฺตวโต. ภตฺตมุจฺฉาติ ภตฺตเคลญฺญํ. อติภุตฺตปจฺจยา หิ มุจฺฉาปตฺโต วิย โหติ. ภตฺตกิลมโถติ ภุตฺตปจฺจยา กิลนฺตภาโว. ภตฺตปริฬาโหติ ภตฺตทรโถ. กุจฺฉิปูรํ ภุตฺตวโต หิ ปริฬาหุปฺปตฺติยา อุปหตินฺทฺริโย วิย โหติ, กาโย ขิชฺชติ. กายทุฏฺฐุลฺลนฺติ ภุตฺตภตฺตํ นิสฺสาย กายสฺส อกมฺมญฺญตา.

ពាក្យថា «សេចក្តីក្តៅក្រហាយព្រោះភត្ត» គឺការកើតឡើងនៃសេចក្តីក្តៅក្រហាយដោយសារភត្ត។ ពាក្យថា «នៃបុគ្គលអ្នកបរិភោគហើយ» គឺនៃអ្នកបរិភោគរួចហើយ។ ពាក្យថា «ការស្រវឹងបាយ» គឺការឈឺថ្កាត់ព្រោះភត្ត។ ព្រោះថា បុគ្គលរមែងជាប្រហែលជាអ្នកសន្លប់បាត់ស្មារតី ព្រោះបច្ច័យគឺការបរិភោគច្រើនហួសប្រមាណ។ ពាក្យថា «សេចក្តីល្វើយព្រោះភត្ត» គឺភាពជាអ្នកល្វើយព្រោះបច្ច័យគឺការបរិភោគ។ ពាក្យថា «សេចក្តីក្តៅក្រហាយព្រោះភត្ត» គឺសេចក្តីក្តៅក្រហាយព្រោះភត្ត។ ព្រោះថា បុគ្គលកាលបើបរិភោគពេញពោះហើយ រមែងជាប្រហែលជាអ្នកមានឥន្ទ្រិយត្រូវកម្ចាត់បង់ ព្រោះការកើតឡើងនៃសេចក្តីក្តៅក្រហាយ កាយក៏ល្វើយ។ ពាក្យថា «ភាពមិនគួរដល់ការងារនៃកាយ» គឺភាពមិនគួរដល់ការងារនៃកាយ ដោយអាស្រ័យភត្តដែលបរិភោគហើយ។

จิตฺตสฺส [Pg.417] ลียนากาโรติ อารมฺมเณ จิตฺตสฺส สงฺโกจปฺปตฺติ. จิตฺตสฺส อกลฺยตาติ จิตฺตสฺส คิลานภาโว. คิลาโนติ อกลฺลโก วุจฺจติ. ตถา จาห ‘‘นาหํ, ภนฺเต, อกลฺลโก’’ติ. อกมฺมญฺญตาติ จิตฺตเคลญฺญสงฺขาโต อกมฺมญฺญนากาโร. โอลียนาติ โอลียนากาโร. อิริยาปถิกมฺปิ จิตฺตํ ยสฺส วเสน อิริยาปถํ สนฺธาเรตุํ อสกฺโกนฺโต โอลียติ, ตสฺส ตํ อาการํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘โอลียนา’’ติ. ทุติยปทํ อุปสคฺเคน วฑฺฒิตํ. ลีนนฺติ อวิปฺผาริกตาย สงฺโกจปฺปตฺตํ. อิตเร ทฺเว อาการนิทฺเทสา. ถินนฺติ อวิปฺผาริกตาย อนุสฺสาหนา อสงฺคหนสงฺคหนํ. ถิยนากาโร ถิยนา. ถิยิตตฺตนฺติ ถิยิตสฺส อากาโร, อวิปฺผาริกตาติ อตฺโถ.

ពាក្យថា «អាការៈរួញរានៃចិត្ត» គឺការដល់នូវការរួញរានៃចិត្តក្នុងអារម្មណ៍។ ពាក្យថា «ភាពមិនគួរដល់ការងារនៃចិត្ត» គឺភាពជាអ្នកឈឺនៃចិត្ត。 បុគ្គលឈឺ ហៅថា អកល្លកៈ (អ្នកមិនសប្បាយ)។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះអង្គមិនមែនជាអ្នកមិនសប្បាយ (ឈឺ) ឡើយ»។ ពាក្យថា «ភាពមិនគួរដល់ការងារ» គឺអាការៈមិនគួរដល់ការងារ ដែលរាប់ថាជាសេចក្តីឈឺថ្កាត់នៃចិត្ត។ ពាក្យថា «ការរួញថយ» គឺអាការៈរួញថយ។ សូម្បីតែចិត្តដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងឥរិយាបថ ដែលបុគ្គលមិនអាចទ្រទ្រង់ឥរិយាបថបានព្រោះអំណាចនៃចិត្តណា ហើយរួញថយទៅ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកអាការៈនោះ ទើបត្រាស់ថា «ការរួញថយ»។ បទទីពីរ គឺបទដែលចម្រើនឡើងដោយឧបសគ្គ។ ពាក្យថា «រួញរា» គឺការដល់នូវការរួញរាព្រោះភាពមិនផ្សព្វផ្សាយ។ បទពីរក្រៅពីនេះ ជាការសម្តែងនូវអាការៈ។ ពាក្យថា «ថីនៈ» គឺការមិនឧស្សាហ៍ ការមិនប្រមូលមកនូវធម៌ទាំងឡាយ ព្រោះភាពមិនផ្សព្វផ្សាយ។ អាការៈនៃថីនៈ ឈ្មោះថា ថីយនា។ ពាក្យថា «ភាពនៃចិត្តរួញរា» គឺអាការៈនៃចិត្តដែលរួញរា សេចក្តីថា ភាពមិនផ្សព្វផ្សាយ។

เจตโส อวูปสโมติ จิตฺตสฺส อวูปสนฺตตา อสนฺนิสินฺนภาโว. เตนาห – ‘‘อวูปสนฺตากาโร’’ติ. อตฺถโต ปเนตนฺติ สฺวายํ อวูปสนฺตากาโร วิกฺเขปสภาวตฺตา วิกฺเขปเหตุตาย จ อตฺถโต เอตํ อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจเมว.

ពាក្យថា «សេចក្តីមិនស្ងប់នៃចិត្ត» គឺភាពមិនស្ងប់រម្ងាប់ ភាពមិនតាំងនៅស៊ប់នៃចិត្ត។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «អាការៈមិនស្ងប់រម្ងាប់»។ ប៉ុន្តែដោយអត្ថ អាការៈមិនស្ងប់រម្ងាប់នេះ ព្រោះមានសភាវៈរាយមាយ និងជាហេតុនៃសេចក្តីរាយមាយ ដោយអត្ថ គឺតួឧទ្ធច្ចៈ និងកុក្កុច្ចៈនោះឯង។

วิจิกิจฺฉาย อารมฺมณธมฺมา นาม ‘‘พุทฺเธ กงฺขตี’’ติอาทินา อาคตอฏฺฐกงฺขาวตฺถุภูตา ธมฺมา. ยสฺมา วิจิกิจฺฉา พฺยาปาทาทโย วิย อนุ อนุ อุคฺคหณปจฺจยา อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา กงฺขาฏฺฐานียํ อารมฺมณเมว ทสฺสิตํ ‘‘วิจิกิจฺฉาย อารมฺมณธมฺมา’’ติ. ยสฺมา ปุริมุปฺปนฺนา วิจิกิจฺฉา ปจฺฉา วิจิกิจฺฉาย ปจฺจโย โหติ, ตสฺมา วิจิกิจฺฉาปิ วิจิกิจฺฉาฏฺฐานียธมฺมา เวทิตพฺพา. ตตฺรายํ วจนตฺโถ – ติฏฺฐนฺติ ปวตฺตนฺติ เอตฺถาติ ฐานียา, วิจิกิจฺฉา เอว ฐานียา วิจิกิจฺฉาฏฺฐานียา. อฏฺฐกถายํ ปน อารมฺมณสฺสปิ ตตฺถ วิเสสปจฺจยตํ อุปาทาย ‘‘กามจฺฉนฺโท วิจิกิจฺฉาติ อิเม ทฺเว ธมฺมา อารมฺมเณน กถิตา’’ติ วุตฺตํ. สุภนิมิตฺตสฺส หิ ปจฺจยภาวมตฺตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ, ตถาปิ ยถา ‘‘ปฏิฆมฺปิ ปฏิฆนิมิตฺต’’นฺติ กตฺวา ‘‘พฺยาปาโท อุปนิสฺสเยน กถิโต’’ติ วุตฺตํ, เอวํ สุภมฺปิ สุภนิมิตฺตนฺติ กตฺวา กามจฺฉนฺโท อุปนิสฺสเยน กถิโตติ สกฺกา วิญฺญาตุํ. เสสา ถินมิทฺธอุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจานิ. ตตฺถ ถินมิทฺธํ อญฺญมญฺญํ สหชาตาทิวเสน ปจฺจโย, ตถา อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจนฺติ. อุภเยสมฺปิ อุปนิสฺสยโกฏิยา ปจฺจยภาเว วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ อาห ‘‘สหชาเตน จ อุปนิสฺสเยน จา’’ติ.

ធម៌ជាអារម្មណ៍នៃវិចិកិច្ឆា គឺធម៌ទាំងឡាយដែលជាវត្ថុនៃសេចក្តីសង្ស័យ ៨ យ៉ាង ដែលមកហើយដោយពាក្យថា «សង្ស័យក្នុងព្រះពុទ្ធ» ជាដើម។ ព្រោះហេតុតែវិចិកិច្ឆា រមែងកើតឡើងព្រោះបច្ច័យគឺការរៀនខុសៗ ទៅតាមលំដាប់ ដូចជាព្យាបាទជាដើម ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបបង្ហាញនូវអារម្មណ៍ដែលជាទីតាំងនៃសេចក្តីសង្ស័យនោះឯងថា «ធម៌ជាអារម្មណ៍នៃវិចិកិច្ឆា»។ ព្រោះហេតុតែវិចិកិច្ឆាដែលកើតមុន រមែងជាបច្ច័យដល់វិចិកិច្ឆាដែលកើតក្រោយ ហេតុនោះ សូម្បីតែវិចិកិច្ឆា ក៏គប្បីជ្រាបថាជាធម៌ជាទីតាំងនៃវិចិកិច្ឆាដែរ។ ក្នុងពាក្យនោះ មានវិគ្រោះយ៉ាងនេះថា៖ ធម៌ទាំងឡាយរមែងតាំងនៅ គឺប្រព្រឹត្តទៅក្នុងធម៌នេះ ហេតុនោះ ធម៌នេះឈ្មោះថា ឋានីយៈ, វិចិកិច្ឆានោះឯងជាឋានីយៈ ឈ្មោះថា វិចិកិច្ឆាឋានីយៈ។ ប៉ុន្តែក្នុងអដ្ឋកថា ព្រោះអាស្រ័យភាពជាបច្ច័យដ៏វិសេសនៃអារម្មណ៍ក្នុងធម៌នោះ ទើបពោលថា «ធម៌ទាំងពីរគឺកាមច្ឆន្ទៈ និងវិចិកិច្ឆានេះ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ដោយអំណាចអារម្មណ៍»។ ព្រោះថា ពាក្យនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅយកត្រឹមតែភាពជាបច្ច័យនៃសុភនិមិត្តប៉ុណ្ណោះ ទោះជាយ៉ាងនោះក្តី គប្បីជ្រាបបានថា ដូចជាពាក្យថា «សូម្បីតែបដិឃៈ ក៏ឈ្មោះថា បដិឃនិមិត្ត» ហើយពោលថា «ព្យាបាទ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ដោយឧបនិស្ស័យ» យ៉ាងណាមិញ សូម្បីតែសុភៈ ក៏ឈ្មោះថា សុភនិមិត្ត ហើយកាមច្ឆន្ទៈ ក៏ឈ្មោះថា ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ដោយឧបនិស្ស័យ យ៉ាងនោះដែរ។ ធម៌ដែលសេសសល់ គឺថីនមិទ្ធៈ និងឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចៈ។ ក្នុងធម៌ទាំងនោះ ថីនមិទ្ធៈ រមែងជាបច្ច័យដល់គ្នាទៅវិញទៅមក ដោយអំណាចសហជាតបច្ច័យជាដើម ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចៈ ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ភាពជាបច្ច័យដោយចំណែកនៃឧបនិស្ស័យនៃធម៌ទាំងពីរនោះ មិនបាច់និយាយទៅថ្វីឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «ដោយសហជាតបច្ច័យផង ដោយឧបនិស្សយបច្ច័យផង»។

ยสฺมา [Pg.418] สติ นาม ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติอาทินา เตสํ เตสํ ธมฺมานํ อนุสฺสรณวเสน วตฺตติ, ตสฺมา เต ธมฺมา สติสมฺโพชฺฌงฺคฏฺฐานียา นาม. โลกุตฺตรธมฺเม จ อนุสฺสวาทิวเสน คเหตฺวา ตถา ปวตฺตเตว. เตน วุตฺตํ ‘‘สติยา’’ติอาทิ.

ព្រោះហេតុតែសតិ រមែងប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការរលឹកចំពោះធម៌នោះៗ ដោយពាក្យថា «សតិប្បដ្ឋាន ៤» ជាដើម ហេតុនោះ ធម៌ទាំងនោះ ទើបឈ្មោះថា ធម៌ជាទីតាំងនៃសតិសម្ពោជ្ឈង្គ។ សូម្បីតែក្នុងលោកុត្តរធម៌ កាលបើកាន់យកដោយអំណាចនៃការឮជាដើម ក៏រមែងប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលពាក្យថា «នៃសតិ» ជាដើម។

โกสลฺลํ วุจฺจติ ปญฺญา, ตโต อุปฺปนฺนา โกสลฺลสมฺภูตา. อนวชฺชสุขวิปากาติ อนวชฺชา หุตฺวา สุขวิปากา วิปจฺจนกา. ปททฺวเยน ปจฺจยโต สภาวโต กิจฺจโต ผลโต กุสลธมฺมํ ทสฺเสติ. อกุสลนิทฺเทเสปิ เอเสว นโย. สาวชฺชาติ คารยฺหา. อนวชฺชาติ อคารยฺหา. หีนา ลามกา. ปณีตา เสฏฺฐา. กณฺหา กาฬกา อสุทฺธา. สุกฺกา โอทาตา สุทฺธา. ปฏิภาค-สทฺโท ปฐเม วิกปฺเป สทิสโกฏฺฐาสตฺโถ, ทุติเย ปฏิปกฺขโกฏฺฐาสตฺโถ, ตติเย นิคฺคเหตพฺพปฏิปกฺขโกฏฺฐาสตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

បញ្ញា ហៅថា កោសល្យៈ (សេចក្តីឈ្លាស) សេចក្តីដែលកើតអំពីកោសល្យៈនោះ ឈ្មោះថា កោសល្លសម្ភូតៈ (កើតអំពីសេចក្តីឈ្លាស)។ ពាក្យថា «មានផលជាសុខមិនមានទោស» គឺមិនមានទោសផង មានផលជាសុខដែលត្រូវទទួលផង។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញនូវកុសលធម៌ ដោយបច្ច័យ ដោយសភាវៈ ដោយកិច្ច និងដោយផល ដោយបទទាំងពីរនេះ។ សូម្បីតែក្នុងអកុសលនិទ្ទេស ក៏មានន័យនេះដែរ។ ពាក្យថា «មានទោស» គឺគួរតិះដៀល。 ពាក្យថា «មិនមានទោស» គឺមិនគួរតិះដៀល។ ពាក្យថា «ថោកទាប» គឺអាក្រក់។ ពាក្យថា «ឧត្តម» គឺប្រសើរ។ ពាក្យថា «ខ្មៅ» គឺខ្មៅ មិនស្អាត។ ពាក្យថា «ស» គឺស ស្អាត។ បដិភាគសព្ទ ក្នុងវិកប្បៈទីមួយ គប្បីជ្រាបថាមានអត្ថថាជាចំណែកដូចគ្នា, ក្នុងវិកប្បៈទីពីរ មានអត្ថថាជាចំណែកបដិបក្ខ, ក្នុងវិកប្បៈទីបី មានអត្ថថាជាចំណែកបដិបក្ខដែលត្រូវសង្កត់សង្កិន។

กุสลกิริยาย อาทิกมฺมภาเวน ปวตฺตวีริยํ ธิติสภาวตาย ธาตูติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘อารมฺภธาตูติ ปฐมารมฺภวีริย’’นฺติ. ลทฺธาเสวนํ วีริยํ พลปฺปตฺตํ หุตฺวา ปฏิปกฺขํ วิธมตีติ อาห – ‘‘นิกฺกมธาตูติ โกสชฺชโต นิกฺขนฺตตฺตา ตโต พลวตร’’นฺติ. อธิมตฺตาธิมตฺตตรานํ ปฏิปกฺขธมฺมานํ วิธมนสมตฺถํ ปฏุปฏุตราทิภาวปฺปตฺตํ โหตีติ อาห – ‘‘ปรกฺกมธาตูติ ปรํ ปรํ ฐานํ อกฺกมนตาย ตโตปิ พลวตร’’นฺติ.

វីរិយៈដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពជាកម្មដំបូងនៃកុសលកិរិយា ព្រោះមានសភាវៈគឺការតាំងមាំ ទើបហៅថា ធាតុ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «ពាក្យថា អារម្ភធាតុ គឺវីរិយៈដែលផ្តើមដំបូង»។ វីរិយៈដែលបានសេពគប់ហើយ ដល់នូវកម្លាំងហើយ រមែងកម្ចាត់បង់នូវធម៌បដិបក្ខ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ពាក្យថា និក្កមធាតុ គឺវីរិយៈដែលមានកម្លាំងជាងអារម្ភធាតុនោះ ព្រោះចេញចាកកោសជ្ជៈ (សេចក្តីខ្ជិលច្រអូស)»។ វីរិយៈដែលដល់នូវភាពជាធម៌ដ៏ក្លៀវក្លា និងក្លៀវក្លាក្រៃលែងជាដើម ដែលអាចកម្ចាត់បង់នូវធម៌បដិបក្ខដ៏ខ្លាំងក្លា និងខ្លាំងក្លាក្រៃលែងបាន ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ពាក្យថា បរក្កមធាតុ គឺវីរិយៈដែលមានកម្លាំងជាងនិក្កមធាតុនោះទៅទៀត ព្រោះការឈានទៅកាន់ឋានៈខ្ពស់ៗ ឡើងទៅ»។

ติฏฺฐติ ปวตฺตติ เอตฺถาติ ฐานียา. อารมฺมณธมฺมา, ปีติสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ฐานียาติ ปีติสมฺโพชฺฌงฺคฏฺฐานียาติ ‘‘ปีติยา อารมฺมณธมฺมา’’ติ วุตฺตํ. ยสฺมา อปราปรุปฺปตฺติยา ปีติปิ ตถา วตฺตพฺพตํ ลภตีติ วุตฺตํ วิสุทฺธิมคฺเค ‘‘ปีติยา เอว ตํ นาม’’นฺติ. ทรถปสฺสทฺธีติ ทรโถ กิเลสปริฬาโห, โส ปสฺสมฺภติ เอตายาติ ทรถปสฺสทฺธิ, กายปสฺสทฺธิยา เวทนาทิขนฺธตฺตยสฺส วิย รูปกายสฺสปิ ปสฺสมฺภนํ โหติ, จิตฺตปสฺสทฺธิยา จิตฺตสฺเสว ปสฺสมฺภนํ, ตโต เอเวตฺถ ภควตา ลหุตาทีนํ วิย ทุวิธตา วุตฺตา. ตถา สมาหิตาการํ สลฺลกฺเขตฺวา คยฺหมาโน สมโถว สมถนิมิตฺตํ, ตสฺส อารมฺมณภูตํ ปฏิภาคนิมิตฺตมฺปิ. วิวิธํ อคฺคํ เอตสฺสาติ พฺยคฺโค, วิกฺเขโป. ตถา หิ โส อนวฏฺฐานรโส ภนฺตตาปจฺจุปฏฺฐาโน วุตฺโต. เอกคฺคภาวโต พฺยคฺคปฏิปกฺโขติ อพฺยคฺโค, สมาธิ, โส เอว นิมิตฺตนฺติ ปุพฺเพ วิย วตฺตพฺพํ. เตนาห ‘‘ตสฺเสว เววจน’’นฺติ.

ធម៌ជាទីតាំង និងជាទីប្រព្រឹត្តទៅនៃធម៌នោះ ឈ្មោះថា ឋានីយៈ។ អារម្មណធម៌ទាំងឡាយ ជាទីតាំងនៃបីតិសម្ពោជ្ឈង្គ ឈ្មោះថា បីតិសម្ពោជ្ឈង្គដ្ឋានីយៈ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «អារម្មណធម៌ទាំងឡាយនៃបីតិ»។ ព្រោះហេតុតែការកើតឡើងជាបន្តបន្ទាប់ សូម្បីតែបីតិក៏រមែងបាននូវការហៅយ៉ាងនោះដែរ ដូចដែលលោកពោលទុកក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គថា «នោះជាឈ្មោះនៃបីតិហ្នឹងឯង»។ ពាក្យថា ទរថបស្សទ្ធិ សេចក្តីថា ទរថៈ គឺសេចក្តីក្តៅក្រហាយនៃកិលេស សេចក្តីក្តៅក្រហាយនោះ រមែងស្ងប់រំងាប់ដោយធម៌នេះ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ទរថបស្សទ្ធិ (ការស្ងប់រំងាប់សេចក្តីក្តៅក្រហាយ) ការស្ងប់រំងាប់នៃរូបកាយ រមែងមានព្រោះកាយបស្សទ្ធិ ដូចជាការស្ងប់រំងាប់នៃខន្ធទាំង ៣ មានវេទនាជាដើម ការស្ងប់រំងាប់នៃចិត្ត រមែងមានព្រោះចិត្តបស្សទ្ធិ ព្រោះហេតុនោះឯង ក្នុងទីនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ទុកជាពីរយ៉ាង ដូចជាលហុតាធម៌ជាដើម។ មួយវិញទៀត សមថៈដែលបុគ្គលកំណត់ដឹងនូវអាការៈដែលតម្កល់មាំហើយកាន់យក ឈ្មោះថា សមថនិមិត្ត សូម្បីតែបដិភាគនិមិត្តដែលជាអារម្មណ៍នៃសមថៈនោះ ក៏ឈ្មោះថា សមថនិមិត្តដែរ។ ធម៌ដែលមានចុងផ្សេងៗ ឈ្មោះថា ព្យគ្គៈ គឺសេចក្តីរាយមាយ (វិក្ខេបៈ)។ ព្រោះថា វិក្ខេបៈនោះ លោកពោលថា មានការមិនតម្កល់នៅជាកិច្ច មានសេចក្តីវិលវល់ជាបច្ចុបដ្ឋាន។ ធម៌ដែលជាបដិបក្ខចំពោះព្យគ្គៈ ព្រោះមានសភាពជាឯកគ្គតា ឈ្មោះថា អព្យគ្គៈ គឺសមាធិ សមាធិនោះឯងជាសមថនិមិត្ត គប្បីពោលដូចមុនដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ជាវេវចនៈនៃសមាធិនោះឯង»។

โย [Pg.419] อารมฺมเณ อิฏฺฐานิฏฺฐาการํ อนาทิยิตฺวา คเหตพฺโพ มชฺฌตฺตากาโร, โย จ ปุพฺเพ อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาวเสน อุปฺปนฺโน มชฺฌตฺตากาโร, ทุวิโธปิ โส อุเปกฺขาย อารมฺมณธมฺโมติ อธิปฺเปโตติ อาห – ‘‘อตฺถโต ปน มชฺฌตฺตากาโร อุเปกฺขาฏฺฐานียา ธมฺมาติ เวทิตพฺโพ’’ติ. อารมฺมเณน กถิตา อารมฺมณสฺเสว เตสํ วิเสสปจฺจยภาวโต. เสสาติ วีริยาทโย จตฺตาโร ธมฺมา. เตสญฺหิ อุปนิสฺสโยว สาติสโย อิจฺฉิตพฺโพติ.

អាការៈជាកណ្តាលណា ដែលបុគ្គលគប្បីកាន់យកដោយមិនប្រកាន់យកនូវអាការៈជាទីគាប់ចិត្ត និងមិនជាទីគាប់ចិត្តក្នុងអារម្មណ៍ និងអាការៈជាកណ្តាលណា ដែលកើតឡើងហើយដោយអំណាចនៃការចម្រើនឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គក្នុងកាលមុន អាការៈជាកណ្តាលសូម្បីទាំងពីរយ៉ាងនោះ លោកមានបំណងយកថា ជាអារម្មណធម៌នៃឧបេក្ខា ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ដោយសេចក្តីពិត អាការៈជាកណ្តាល គប្បីជ្រាបថា ជាឧបេក្ខាដ្ឋានីយធម៌»។ ធម៌ទាំងឡាយដែលលោកពោលដោយអារម្មណ៍ ព្រោះអារម្មណ៍នោះឯងជាបច្ច័យដ៏វិសេសនៃធម៌ទាំងឡាយនោះ។ ពាក្យថា សេសា សេចក្តីថា ធម៌ ៤ យ៉ាងមានវីរិយៈជាដើមដែលនៅសល់។ ព្រោះថា ឧបនិស្ស័យដ៏ក្រៃលែងនៃធម៌ទាំងឡាយនោះឯង ជាធម្មជាតិដែលបុគ្គលប្រាថ្នា។

กายสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាកាយសូត្រ ចប់ហើយ។

๓. สีลสุตฺตวณฺณนา

៣. ការពណ៌នាសីលសូត្រ

๑๘๔. ขีณาสวสฺส โลกุตฺตรํ สีลํ นาม มคฺคผลปริยาปนฺนา สมฺมาวาจากมฺมนฺตาชีวา สีลลกฺขณปฺปตฺตา ตทญฺเญ เจตนาทโย. โลกิยํ ปน กิริยาพฺยากตจิตฺตปริยาปนฺนํ จาริตฺตสีลํ, วาริตฺตสีลสฺส ปน สมฺภโว เอว นตฺถิ วิรมณวเสน ปวตฺติยา อภาวโต. ‘‘ปุพฺพภาคสีลํ โลกิยสีล’’นฺติ เกจิ.

១៨៤. លោកុត្តរសីលរបស់ព្រះខីណាស្រព ឈ្មោះថា សម្មាវាចា សម្មាកម្មន្តៈ និងសម្មាអាជីវៈ ដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងមគ្គនិងផល និងធម៌ទាំងឡាយមានចេតនាជាដើមក្រៅពីនោះ ដែលដល់នូវលក្ខណៈនៃសីល។ ចំណែកឯលោកិយសីល គឺចារិត្តសីលដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងកិរិយាអព្យាកតចិត្ត ប៉ុន្តែការកើតឡើងនៃវារិត្តសីល រមែងមិនមានឡើយ ព្រោះមិនមានការប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការវៀរចាក។ អាចារ្យខ្លះពោលថា «បុព្វភាគសីល ជាលោកិយសីល»។

จกฺขุทสฺสนนฺติ จกฺขูหิ ทสฺสนํ. ลกฺขณสฺส ทสฺสนนฺติ สภาวธมฺมานํ สงฺขตานํ ปจฺจตฺตลกฺขณสฺส ญาตปริญฺญาย, อนิจฺจาทิสามญฺญลกฺขณสฺส ตีรณปริญฺญาย ทสฺสนํ. ปชหนฺโตปิ หิ เต ปหาตพฺพาการโต ปสฺสติ นาม. นิพฺพานสฺส ตถลกฺขณํ มคฺคผเลหิ ทสฺสนํ, ตํ ปน ปฏิวิชฺฌนํ. ฌาเนน ปถวีกสิณาทีนํ, อภิญฺญาหิ รูปานํ ทสฺสนมฺปิ ญาณทสฺสนเมว. จกฺขุทสฺสนํ อธิปฺเปตํ สวนปยิรุปาสนานํ ปรโต คหิตตฺตา. ปญฺหปยิรุปาสนนฺติ ปญฺหปุจฺฉนวเสน ปยิรุปาสนํ อญฺญกมฺมตฺถาย อุปสงฺกมนสฺส เกวลํ อุปสงฺกมเนเนว โชติตตฺตา.

ពាក្យថា ចក្ខុទស្សនៈ សេចក្តីថា ការឃើញដោយចក្ខុទាំងឡាយ។ ពាក្យថា ការឃើញនូវលក្ខណៈ សេចក្តីថា ការឃើញនូវបច្ចត្តលក្ខណៈនៃសង្ខតសភាវធម៌ទាំងឡាយ ដោយញាតបរិញ្ញា និងការឃើញនូវសាមញ្ញលក្ខណៈមានអនិច្ចលក្ខណៈជាដើម ដោយតីរណបរិញ្ញា។ ព្រោះថា បុគ្គលកាលលះបង់នូវធម៌ទាំងឡាយនោះ ក៏ឈ្មោះថា ឃើញតាមអាការៈដែលគប្បីលះបង់ដែរ។ ការឃើញនូវតថលក្ខណៈនៃព្រះនិព្វាន ដោយមគ្គនិងផល ការឃើញនោះ គឺការចាក់ធ្លុះ។ ការឃើញនូវបឋវីកសិណជាដើមដោយឈាន និងការឃើញនូវរូបទាំងឡាយដោយអភិញ្ញា សូម្បីទាំងអស់នោះ ក៏ជាញាណទស្សនៈដូចគ្នា។ ក្នុងទីនេះ លោកមានបំណងយកចក្ខុទស្សនៈ ព្រោះលោកកាន់យកក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីការស្តាប់ និងការចូលទៅអង្គុយជិត។ ពាក្យថា បញ្ហាបយិរូបាសនៈ សេចក្តីថា ការចូលទៅអង្គុយជិតដោយអំណាចនៃការសួរប្រស្នា ព្រោះការចូលទៅជិតដើម្បីប្រយោជន៍ដល់កិច្ចការដទៃ ត្រូវបានសម្តែងឡើងដោយគ្រាន់តែការចូលទៅជិតប៉ុណ្ណោះ។

อริยานํ อนุสฺสติ นาม คุณวเสน, ตตฺถาปิ ลทฺธโอวาทาวชฺชนมุเขน ยถาภูตสีลาทิคุณานุสฺสรณนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘ฌานวิปสฺสนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อญฺเญสํเยว สนฺติเกติ อริเยหิ อญฺเญสํ สาสนิกานํเยว สนฺติเก. เตนาห – ‘‘อนุปพฺพชฺชา นามา’’ติ. อญฺเญสูติ สาสนิเกหิ อญฺเญสุ ตาปสปริพฺพาชกาทีสุ. ตตฺถ หิ ปพฺพชฺชา อริยานํ อนุปพฺพชฺชา นาม น โหตีติ วุตฺตํ.

ការរលឹកចំពោះព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ ឈ្មោះថា អនុស្សតិ ដោយអំណាចនៃគុណ សូម្បីក្នុងអនុស្សតិនោះ ដើម្បីបង្ហាញនូវការរលឹកចំពោះគុណមានសីលជាដើមតាមពិត ដោយការនឹកគិតដល់ឱវាទដែលខ្លួនបានទទួល ទើបលោកពោលពាក្យថា «ឈាននិងវិបស្សនា» ជាដើម។ ពាក្យថា ក្នុងសំណាក់នៃបុគ្គលដទៃ សេចក្តីថា ក្នុងសំណាក់នៃពួកបុគ្គលក្នុងសាសនាដទៃពីព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ឈ្មោះថា អនុបព្វជ្ជា»។ ពាក្យថា ក្នុងពួកបុគ្គលដទៃ សេចក្តីថា ក្នុងពួកបុគ្គលដទៃពីពួកបុគ្គលក្នុងសាសនា មានតាបស និងបរិព្វាជកជាដើម។ ព្រោះថា ការបួសក្នុងសំណាក់ជនទាំងនោះ មិនឈ្មោះថា ជាការបួសតាមរបស់ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយឡើយ ដូចដែលលោកពោលទុកហើយ។

สตสหสฺสมตฺตา [Pg.420] อเหสุํ สมนฺตปาสาทิกตฺตา มหาเถรสฺส. ลงฺกาทีเปติ นิสฺสยสีเสน นิสฺสิตสลฺลกฺขณํ. น หิ ปพฺพชฺชา ทีปปฏิลทฺธา, อถ โข ทีปนิวาสิอาจริยปฏิลทฺธา. มหินฺท…เป… ปพฺพชนฺติ นาม ตสฺส ปริวารตาย ปพฺพชฺชายาติ.

ព្រះភិក្ខុទាំងឡាយមានប្រមាណមួយសែនអង្គ បានកើតមានហើយ ព្រោះភាពជាទីជ្រះថ្លាជុំវិញនៃព្រះមហាថេរ។ ពាក្យថា ក្នុងលង្កាទ្វីប គឺជាការកំណត់ដឹងនូវបុគ្គលដែលអាស្រ័យ ដោយលើកយកទីអាស្រ័យជាប្រធាន។ ព្រោះថា ការបួស មិនមែនបានមកដោយសារទ្វីបនោះទេ តែថា បានមកដោយសារព្រះអាចារ្យដែលគង់នៅក្នុងទ្វីបនោះ។ ព្រះមហិន្ទត្ថេរ...បេ... ឈ្មោះថា តែងបួស ព្រោះភាពជាបរិវារនៃការបួសរបស់ព្រះថេរៈនោះ។

สรตีติ ตํ โอวาทานุสาสนิธมฺมํ จินฺเตติ จิตฺเต กโรติ. วิตกฺกาหตํ กโรตีติ ปุนปฺปุนํ ปริวิตกฺกเนน ตทตฺถํ วิตกฺกนิปฺผาทิตํ กโรติ. อารทฺโธ โหตีติ สมฺปาทิโต โหติ. ตํ ปน สมฺปาทนํ ปาริปูริ เอวาติ อาห ‘‘ปริปุณฺโณ โหตี’’ติ. ตตฺถาติ ยถาวุตฺเต ธมฺเม. ญาณจารวเสนาติ ญาณสฺส ปวตฺตนวเสน. เตสํ เตสํ ธมฺมานนฺติ ตสฺมึ ตสฺมึ โอวาทธมฺเม อาคตานํ รูปารูปธมฺมานํ. ลกฺขณนฺติ วิเสสลกฺขณํ สามญฺญลกฺขณญฺจ. ปวิจินตีติ ‘‘อิทํ รูปํ เอตฺตกํ รูป’’นฺติอาทินา วิจยํ อาปชฺชติ. ญาณญฺจ โรเปตีติ ‘‘อนิจฺจํ จลํ ปโลกํ ปภงฺคู’’ติอาทินา ญาณํ ปวตฺเตติ. วีมํสนํ…เป… อาปชฺชตีติ รูปสตฺตการูปสตฺตกกฺกเมน วิปสฺสนํ ปจฺจกฺขโต วิย อนิจฺจตาทีนํ ทสฺสนํ สมฺมสนํ อาปชฺชติ.

ពាក្យថា រលឹក សេចក្តីថា គិត ធ្វើទុកក្នុងចិត្ត នូវធម៌ជាឱវាទនិងអនុសាសនីនោះ។ ពាក្យថា ធ្វើឲ្យប៉ះពាល់ដោយវិតក្កៈ សេចក្តីថា ធ្វើសេចក្តីនោះឲ្យសម្រេចដោយវិតក្កៈ ដោយការត្រិះរិះរឿយៗ។ ពាក្យថា ប្រារព្ធហើយ សេចក្តីថា ញ៉ាំងឲ្យសម្រេចហើយ។ ចំណែកឯការញ៉ាំងឲ្យសម្រេចនោះ គឺសេចក្តីពេញបរិបូណ៌ហ្នឹងឯង ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ពេញបរិបូណ៌ហើយ»។ ពាក្យថា ក្នុងធម៌នោះ សេចក្តីថា ក្នុងធម៌ដែលពោលហើយយ៉ាងនោះ។ ពាក្យថា ដោយអំណាចនៃការត្រាច់ទៅនៃញាណ សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃការប្រព្រឹត្តទៅនៃញាណ។ ពាក្យថា នៃធម៌ទាំងឡាយនោះៗ សេចក្តីថា នៃរូបធម៌និងអរូបធម៌ទាំងឡាយ ដែលមកហើយក្នុងឱវាទធម៌នោះៗ។ ពាក្យថា លក្ខណៈ សេចក្តីថា វិសេសលក្ខណៈ និងសាមញ្ញលក្ខណៈ។ ពាក្យថា ជ្រើសរើស សេចក្តីថា ដល់នូវការជ្រើសរើស ដោយពាក្យជាដើមថា «នេះជារូប រូបមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ»។ ពាក្យថា ផ្ដេកផ្ដួលញាណ សេចក្តីថា ញ៉ាំងញាណឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ ដោយពាក្យជាដើមថា «មិនទៀង ញាប់ញ័រ វិនាស ធ្លុះធ្លាយ»។ ពាក្យថា ការពិចារណា...បេ... ដល់នូវ សេចក្តីថា ដល់នូវការពិចារណា គឺការឃើញនូវសេចក្តីមិនទៀងជាដើម ហាក់បីដូចជាប្រចក្ស ដោយលំដាប់នៃរូបសត្តកៈ និងអរូបសត្តកៈ តាមរយៈវិបស្សនា។

อุภยมฺเปตนฺติ ผลานิสํสาติ วุตฺตทฺวยํ. อตฺถโต เอกํ ปริยายสทฺทตฺตา. ปฏิกจฺจาติ ปเคว. มรณกาเลติ มรณกาลสมีเป. สมีปตฺเถ หิ อิทํ ภุมฺมนฺติ อาห ‘‘มรณสฺส อาสนฺนกาเล’’ติ.

ពាក្យថា ធម៌ទាំងពីរនេះ សេចក្តីថា ពាក្យទាំងពីរដែលលោកពោលថា ផល និងអានិសង្ស។ ដោយសេចក្តីពិត ធម៌ទាំងពីរនោះមានតែមួយ ព្រោះជាសព្ទវេវចនៈ។ ពាក្យថា ជាមុន សេចក្តីថា តាំងពីព្រលឹម។ ពាក្យថា ក្នុងកាលជាទីបំផុតនៃជីវិត សេចក្តីថា ក្នុងកាលជិតស្លាប់។ ព្រោះថា វិភត្តិទី ៧ នេះ មានអត្ថថាជិត ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ក្នុងកាលជិតស្លាប់»។

โส ติวิโธ โหติ ญาณสฺส ติกฺขมชฺฌมุทุภาเวน. เตนาห ‘‘กปฺปสหสฺสายุเกสู’’ติอาทิ. อุปหจฺจปรินิพฺพายี นาม อายุเวมชฺฌํ อติกฺกมิตฺวา ปรินิพฺพายนโต. ยตฺถ กตฺถจีติ อวิหาทีสุ ยตฺถ กตฺถจิ. สปฺปโยเคนาติ วิปสฺสนาญาณสงฺขารสงฺขาเตน ปโยเคน, สห วิปสฺสนาปโยเคนาติ อตฺโถ. สุทฺธาวาสภูมิยํ อุทฺธํเยว มคฺคโสโต เอตสฺสาติ อุทฺธํโสโต. ปฏิสนฺธิวเสน อกนิฏฺฐภวํ คจฺฉตีติ อกนิฏฺฐคามี.

អនាគាមិបុគ្គលនោះ មាន ៣ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃញាណដ៏ក្លាហាន មធ្យម និងទន់ខ្សោយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលពាក្យជាដើមថា «ក្នុងពួកទេវតាដែលមានអាយុមួយពាន់កប្ប»។ ឈ្មោះថា ឧបហច្ចបរិនិព្វាយី ព្រោះលោកបរិនិព្វានដោយកន្លងហួសពាក់កណ្តាលអាយុទៅ។ ពាក្យថា ក្នុងទីណាមួយ សេចក្តីថា ក្នុងទីណាមួយក្នុងពួកសុទ្ធាវាសភូមិមានអវិហាភូមិជាដើម។ ពាក្យថា ប្រកបដោយប្រយោគៈ សេចក្តីថា ដោយប្រយោគៈដែលរាប់ថាជាវិបស្សនាញាណ និងសង្ខារ សេចក្តីថា ព្រមដោយវិបស្សនាប្រយោគៈ។ បុគ្គលដែលមានខ្សែទឹកគឺមគ្គ ហូរឡើងទៅលើតែម្យ៉ាងក្នុងសុទ្ធាវាសភូមិ ឈ្មោះថា ឧទ្ធំសោតៈ។ បុគ្គលដែលទៅកាន់អកនិដ្ឋភពដោយអំណាចនៃបដិសន្ធិ ឈ្មោះថា អកនិដ្ឋគាមី។

อวิหาทีสุ วตฺตมาโนปิ เอกํสโต อุทฺธํคมนารโห ปุคฺคโล อกนิฏฺฐคามี เอว นามาติ วุตฺตํ ‘‘เอโก อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามีติ ปญฺจ โหนฺตี’’ติ. เตสนฺติ นิทฺธารเณ สามิวจนํ. อุทฺธํโสตภาวโต ยทิปิ เหฏฺฐิมาทีสุปิ อริยภูมิ นิพฺพตฺตเตว, ตถาปิ ตตฺถ ภูมีสุ อายุํ [Pg.421] อคฺคเหตฺวา อกนิฏฺฐภเว อายุวเสเนว โสฬสกปฺปสหสฺสายุกตา ทฏฺฐพฺพา. ‘‘สตฺต ผลา สตฺตานิสํสา ปาฏิกงฺขา’’ติ วุตฺตตฺตา ‘‘อรหตฺตมคฺคสฺส ปุพฺพภาควิปสฺสนา โพชฺฌงฺคา กถิตา’’ติ วุตฺตํ. สตฺตนฺนมฺปิ สหภาโว ลพฺภตีติ ‘‘อปุพฺพํ อจริมํ เอกจิตฺตกฺขณิกา’’ติ วุตฺตํ. ตยิทํ ปาฬิยํ ตตฺถ ตตฺถ ‘‘ตสฺมึ สมเย’’ติ อาคตวจเนน วิญฺญายติ, โพชฺฌงฺคานํ ปน นานาสภาวตฺตา ‘‘นานาลกฺขณา’’ติ วุตฺตํ.

សូម្បីបុគ្គលដែលស្ថិតនៅក្នុងអវិហាភូមិជាដើម តែជាអ្នកគួរដល់ការឡើងទៅលើដោយចំណែកមួយ ក៏ឈ្មោះថា អកនិដ្ឋគាមី ដូចដែលលោកពោលទុកថា «បុគ្គលម្នាក់ជាឧទ្ធំសោតអកនិដ្ឋគាមី ដូច្នេះ ទើបមាន ៥ ពួក»។ ពាក្យថា តេសំ ជាសាមីវិភត្តិក្នុងអត្ថកំណត់ដឹង។ ព្រោះភាពជាឧទ្ធំសោតៈ សូម្បីតែអរិយភូមិក្នុងភូមិថ្នាក់ទាបជាដើម ក៏រមែងកើតឡើងពិតមែន ប៉ុន្តែក្នុងភូមិទាំងនោះ មិនគប្បីកាន់យកអាយុឡើយ គប្បីជ្រាបនូវភាពជាអ្នកមានអាយុ ១៦,០០០ កប្ប ដោយអំណាចនៃអាយុក្នុងអកនិដ្ឋភពប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកថា «ផល ៧ យ៉ាង អានិសង្ស ៧ យ៉ាង តែងសង្ឃឹមបាន» ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ពោជ្ឈង្គទាំងឡាយ លោកសម្តែងហើយ ដោយអំណាចនៃបុព្វភាគវិបស្សនានៃអរហត្តមគ្គ»។ ព្រោះការកើតឡើងព្រមគ្នានៃពោជ្ឈង្គទាំង ៧ សូម្បីទាំងអស់ ក៏រមែងបាន ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «មិនមុនមិនក្រោយ ក្នុងខណៈនៃចិត្តតែមួយ»។ សេចក្តីនោះ គប្បីដឹងបានដោយពាក្យដែលមកហើយក្នុងបាលីក្នុងទីនោះៗថា «ក្នុងសម័យនោះ» ប៉ុន្តែព្រោះពោជ្ឈង្គទាំងឡាយមានសភាវៈផ្សេងៗគ្នា ទើបលោកពោលថា «មានលក្ខណៈផ្សេងៗគ្នា»។

สีลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសីលសូត្រ ចប់ហើយ។

๔. วตฺถสุตฺตวณฺณนา

៤. ការពណ៌នាវត្ថសូត្រ

๑๘๕. ‘‘สติสมฺโพชฺฌงฺโค’’ติ เอวํ เจ มยฺหํ โหตีติ สติสมฺโพชฺฌงฺโค นาม เสฏฺโฐ อุตฺตโม ปวโร, ตสฺมาหํ สติสมฺโพชฺฌงฺคสีเสน ผลสมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา วิหริสฺสามีติ เอวํ เจ มยฺหํ ปุพฺพภาเค โหตีติ อตฺโถ. ‘‘อปฺปมาโณ’’ติ เอวํ มยฺหํ โหตีติ สฺวายํ สติสมฺโพชฺฌงฺโค, สพฺพโส ปมาณกรกิเลสาภาวโต อปฺปมาณธมฺมารมฺมณโต จ อปฺปมาโณติ เอวํ มยฺหํ อนฺโตสมาปตฺติยํ อสมฺโมหวเสน โหติ. สุปริปุณฺโณติ ภาวนาปาริปูริยา สุฏฺฐุ ปริปุณฺโณติ เอวํ มยฺหํ อนฺโตสมาปตฺติยํ อสมฺโมหวเสน โหตีติ. ติฏฺฐตีติ ยถากาลปริจฺเฉทสมาปตฺติยา อวฏฺฐาเนน ตปฺปริยาปนฺนตาย สติสมฺโพชฺฌงฺโค ติฏฺฐติ ปฏิพนฺธวเสน. อุปฺปาทํ อนาวชฺชิตตฺตาติ อุปฺปาทสฺส อนาวชฺชเนน อสมนฺนาหาเรน. อุปฺปาทสีเสน เจตฺถ อุปฺปาทวนฺโตว สงฺขารา คหิตา. อนุปฺปาทนฺติ นิพฺพานํ อุปฺปาทาภาวโต อุปฺปาทวนฺเตหิ จ วินิสฺสฏตฺตา. ปวตฺตนฺติ วิปากปฺปวตฺตํ. อปฺปวตฺตนฺติ นิพฺพานํ ตปฺปฏิกฺเขปโต. นิมิตฺตนฺติ สพฺพสงฺขารนิมิตฺตํ. อนิมิตฺตนฺติ นิพฺพานํ. สงฺขาเรติ อุปฺปาทาทิอนามสเนน เกวลเมว สงฺขารคหณํ. วิสงฺขารนฺติ นิพฺพานํ. อาวชฺชิตตฺตา อาวชฺชิตกาลโต ปฏฺฐาย อารพฺภ ปวตฺติยา สติสมฺโพชฺฌงฺโค ติฏฺฐติ. อฏฺฐหากาเรหีติ อฏฺฐหิ การเณหิ. ชานาตีติ สมาปตฺติโต วุฏฺฐิตกาเล ปชานาติ. อฏฺฐหากาเรหีติ อุปฺปาทาวชฺชนาทีหิ เจว อนุปฺปาทาวชฺชนาทีหิ จ วุตฺตาการวิปรีเตหิ อฏฺฐหิ อากาเรหิ จวนฺตํ สมาปตฺติวเสน อนวฏฺฐานโตปิ คจฺฉนฺตํ จวตีติ เถโร ปชานาตีติ.

១៨៥. ពាក្យថា «សតិសម្ពោជ្ឈង្គ» សេចក្តីថា បើគំនិតយ៉ាងនេះកើតមានដល់ខ្ញុំថា សតិសម្ពោជ្ឈង្គ ឈ្មោះថា ជាធម៌ដ៏ប្រសើរ ឧត្តម ថ្លៃថ្លា ព្រោះហេតុនោះ ខ្ញុំនឹងចូលផលសមាបត្តិដោយលើកយកសតិសម្ពោជ្ឈង្គជាប្រធានហើយនៅ គំនិតយ៉ាងនេះកើតមានដល់ខ្ញុំក្នុងបុព្វភាគ នេះជាសេចក្តីក្នុងពាក្យនេះ។ ពាក្យថា «មិនមានប្រមាណ» សេចក្តីថា បើគំនិតយ៉ាងនេះកើតមានដល់ខ្ញុំ សតិសម្ពោជ្ឈង្គនោះ ឈ្មោះថា មិនមានប្រមាណ ព្រោះមិនមានកិលេសដែលធ្វើឲ្យមានប្រមាណដោយប្រការទាំងពួង និងព្រោះមានអប្បមាណធម៌ជាអារម្មណ៍ គំនិតយ៉ាងនេះរមែងមានដល់ខ្ញុំដោយអំណាចនៃសេចក្តីមិនវង្វេងក្នុងផ្ទៃនៃសមាបត្តិ។ ពាក្យថា ពេញបរិបូណ៌ល្អ សេចក្តីថា ពេញបរិបូណ៌ល្អដោយការចម្រើនភាវនា គំនិតយ៉ាងនេះរមែងមានដល់ខ្ញុំដោយអំណាចនៃសេចក្តីមិនវង្វេងក្នុងផ្ទៃនៃសមាបត្តិ។ ពាក្យថា តាំងនៅ សេចក្តីថា សតិសម្ពោជ្ឈង្គរមែងតាំងនៅដោយអំណាចនៃការរារាំង ព្រោះការតម្កល់នៅនៃសមាបត្តិតាមការកំណត់កាលដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងសមាបត្តិនោះ។ ពាក្យថា ព្រោះមិនបាននឹកគិតដល់ការកើតឡើង សេចក្តីថា ព្រោះការមិននឹកគិត មិនយកចិត្តទុកដាក់ចំពោះការកើតឡើង។ ក្នុងទីនេះ ដោយលើកយកការកើតឡើងជាប្រធាន លោកកាន់យកនូវសង្ខារទាំងឡាយដែលមានការកើតឡើងប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា ធម៌មិនមានការកើតឡើង សេចក្តីថា ព្រះនិព្វាន ព្រោះមិនមានការកើតឡើង និងព្រោះរួចចាកធម៌ទាំងឡាយដែលមានការកើតឡើង។ ពាក្យថា ធម៌ប្រព្រឹត្តទៅ សេចក្តីថា ការប្រព្រឹត្តទៅនៃវិបាក។ ពាក្យថា ធម៌មិនប្រព្រឹត្តទៅ សេចក្តីថា ព្រះនិព្វាន ព្រោះបដិសេធនូវការប្រព្រឹត្តទៅនោះ។ ពាក្យថា និមិត្ត សេចក្តីថា និមិត្តនៃសង្ខារទាំងពួង។ ពាក្យថា អនិមិត្ត សេចក្តីថា ព្រះនិព្វាន។ ពាក្យថា សង្ខារ សេចក្តីថា ការកាន់យកសង្ខារតែម្យ៉ាង ដោយមិនប៉ះពាល់ដល់ការកើតឡើងជាដើម។ ពាក្យថា វិសង្ខារ សេចក្តីថា ព្រះនិព្វាន។ ព្រោះការនឹកគិត សតិសម្ពោជ្ឈង្គរមែងតាំងនៅ ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅដែលប្រារព្ធតាំងពីកាលដែលនឹកគិតមក។ ពាក្យថា ដោយអាការៈ ៨ យ៉ាង សេចក្តីថា ដោយហេតុ ៨ យ៉ាង។ ពាក្យថា ដឹង សេចក្តីថា ដឹងច្បាស់ក្នុងកាលដែលចេញអំពីសមាបត្តិ។ ពាក្យថា ដោយអាការៈ ៨ យ៉ាង សេចក្តីថា ព្រះថេរៈរមែងដឹងច្បាស់នូវសមាបត្តិដែលកំពុងសាបសូន្យទៅ និងដែលដល់នូវការមិនតម្កល់នៅដោយអំណាចនៃសមាបត្តិ ដោយអាការៈ ៨ យ៉ាង មានការនឹកគិតដល់ការកើតឡើងជាដើម និងការនឹកគិតដល់ការមិនកើតឡើងជាដើម ដែលផ្ទុយពីអាការៈដែលពោលហើយនោះ ថា «រមែងសាបសូន្យទៅ»។

ผลโพชฺฌงฺคาติ [Pg.422] ผลสมาปตฺติปริยาปนฺนา โพชฺฌงฺคา. กึ ปน เต วิสุํ วิสุํ ปวตฺตนฺตีติ อาห ‘‘ยทา หี’’ติอาทิ. สีสํ กตฺวาติ ปธานํ เสฏฺฐํ กตฺวา. ตทนฺวยาติ ตทนุคตา สติสมฺโพชฺฌงฺคํ อนุคจฺฉนกา. ตญฺจ โข ตถา กตฺวา ธมฺมํ ปจฺจเวกฺขณวเสน. เกจิ ปน ‘‘ตํ ปจฺจเวกฺขณาทิกํ กตฺวา’’ติ วทนฺติ.

ពាក្យថា ផលពោជ្ឈង្គ សេចក្តីថា ពោជ្ឈង្គទាំងឡាយដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងផលសមាបត្តិ។ ចុះពោជ្ឈង្គទាំងឡាយនោះ តែងប្រព្រឹត្តទៅផ្សេងៗគ្នាឬ? ដើម្បីឆ្លើយនឹងសំណួរនោះ ទើបលោកពោលពាក្យជាដើមថា «ព្រោះថា ក្នុងកាលណា»។ ពាក្យថា ធ្វើឲ្យជាប្រធាន សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យជាចម្បង ដ៏ប្រសើរ។ ពាក្យថា ប្រព្រឹត្តទៅតាមសតិសម្ពោជ្ឈង្គនោះ សេចក្តីថា ធម៌ទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅតាម គឺដើរតាមសតិសម្ពោជ្ឈង្គនោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ការធ្វើសតិសម្ពោជ្ឈង្គនោះឲ្យជាប្រធានយ៉ាងនោះ គឺដោយអំណាចនៃការពិចារណានូវធម៌។ ប៉ុន្តែ អាចារ្យខ្លះពោលថា «ធ្វើការពិចារណាជាដើមនោះ»។

วตฺถสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាវត្ថសូត្រ ចប់ហើយ។

๕. ภิกฺขุสุตฺตวณฺณนา

៥. ការពណ៌នាភិក្ខុសូត្រ

๑๘๖. โพธายาติ เอตฺถ โพโธ นาม พุชฺฌนํ, ตํ ปน กิสฺส เกนาติ ปุจฺฉนฺโต ‘‘กึ พุชฺฌนตฺถายา’’ติ วตฺวา ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘มคฺเคนา’’ติอาทิมาห. มคฺเคน นิพฺพานํ พุชฺฌนตฺถาย สํวตฺตนฺติ, ปจฺจเวกฺขณาย กตกิจฺจตํ พุชฺฌนตฺถาย สํวตฺตนฺติ, ปฐมวิกปฺเป สจฺฉิกิริยาภิสมโย เอว ทสฺสิโตติ เตน อตุฏฺเฐ ‘‘มคฺเคน วา’’ติ ทุติยวิกปฺปมาห. วิเวกนิสฺสิตํ วิราคนิสฺสิตนฺติ ปเทหิ สพฺพํ มคฺคกิจฺจํ ตสฺส ผลญฺจ ทสฺสิตํ. นิโรธนิสฺสิตนฺติ อิมินา นิพฺพานสจฺฉิกิริยา. กามาสวาปิ จิตฺตํ วิมุจฺจตีติอาทินา กิเลสปฺปหานํ. วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหตีติอาทินา ปจฺจเวกฺขณา ทสฺสิตา.

១៨៦. ពាក្យថា ដើម្បីត្រាស់ដឹង សេចក្តីថា ក្នុងពាក្យនោះ ការត្រាស់ដឹង ឈ្មោះថា ពោធិ។ កាលសួរថា ការត្រាស់ដឹងនោះ គឺដឹងនូវអ្វី ដោយអ្វី? ទើបពោលថា «ដើម្បីដឹងនូវអ្វី?» ហើយដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្តីនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «ដោយមគ្គ»។ ពោជ្ឈង្គទាំងឡាយ តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីដឹងនូវព្រះនិព្វានដោយមគ្គ តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីដឹងនូវភាពជាអ្នកមានកិច្ចធ្វើរួចហើយដោយបច្ចវេក្ខណញាណ។ ក្នុងវារៈទី ១ លោកបង្ហាញតែសច្ឆិករិយាភិសម័យប៉ុណ្ណោះ ព្រោះមិនពេញចិត្តនឹងវារៈនោះ ទើបលោកពោលវារៈទី ២ ថា «ឬមួយដោយមគ្គ»។ ដោយបទទាំងឡាយថា អាស្រ័យវិវេក អាស្រ័យវិរាគៈ លោកបង្ហាញនូវមគ្គកិច្ចទាំងអស់ និងផលនៃមគ្គកិច្ចនោះ។ ដោយបទថា អាស្រ័យនិរោធ លោកបង្ហាញនូវការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវព្រះនិព្វាន។ ដោយពាក្យជាដើមថា ចិត្តរមែងរួចចាកកាមាសវៈផង លោកបង្ហាញនូវការលះបង់កិលេស។ ដោយពាក្យជាដើមថា កាលចិត្តរួចស្រឡះហើយ ញាណក៏កើតឡើងថា រួចស្រឡះហើយ លោកបង្ហាញនូវការពិចារណា។

ภิกฺขุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាភិក្ខុសូត្រ ចប់ហើយ។

๖-๗. กุณฺฑลิยสุตฺตาทิวณฺณนา

៦-៧. ការពណ៌នាកុណ្ឌលិយសូត្រជាដើម

๑๘๗-๑๘๘. นิพทฺธวาสวเสน อาราเม นิสีทนสีโลติ อารามนิสาที. ปริสํ โอคาฬฺโห หุตฺวา จรตีติ ปริสาวจโรติ อาห – ‘‘โย ปนา’’ติอาทิ. เอวนฺติ อิมินากาเรน. คหณนฺติ นิคฺคหณํ. เตน ปุจฺฉาปทสฺส อตฺถํ วิวรติ. นิพฺเพฐนนฺติ นิคฺคหนิพฺเพฐนํ. เตน วิสฺสชฺชนปทสฺส อตฺถํ วิวรติ. อิมินา นเยนาติ เอเตน ‘‘อิติวาโท’’ติ เอตฺถ อิติ-สทฺทสฺส อตฺถํ ทสฺเสติ. อุปารมฺภาธิปฺปาโย วทติ เอเตนาติ วาโท, โทโส. อิติวาโท โหตีติ เอวํ อิมสฺส อุปริ วาทาโรปนํ โหติ. อิติวาทปฺปโมกฺโขติ เอวํ ตโต ปโมกฺโข โหติ[Pg.423]. เอวํ วาทปฺปโมกฺขานิสํสํ ปเรหิ อาโรปิตโทสสฺส นิพฺเพฐนวเสน ทสฺเสตฺวา อิทานิ โทสปเวทนวเสน ทสฺเสตุํ ‘‘อยํ ปุจฺฉาย โทโส’’ติอาทิ วุตฺตํ.

១៨៧-១៨៨. ពាក្យថា ārāmanisādī (អ្នកអង្គុយក្នុងអារាម) បានដល់ អ្នកមានសីលៈ (ប្រក្រតី) ក្នុងការអង្គុយក្នុងអារាម ដោយអំណាចនៃការនៅជាប្រចាំ។ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា “yo pana” ជាដើម ដើម្បីបង្ហាញថា បុគ្គលដែលចូលទៅកាន់បរិស័ទហើយត្រេចទៅ ឈ្មោះថា parisāvacaro (អ្នកត្រេចទៅក្នុងបរិស័ទ)។ ពាក្យថា Eva គឺដោយអាការៈនេះ។ ពាក្យថា Gahaṇa គឺការសង្កត់សង្កិន (ការចាប់កំហុស)។ ដោយពាក្យនោះ ព្រះអង្គពន្យល់សេចក្តីនៃពាក្យសួរ។ ពាក្យថា Nibbeṭhana គឺការដោះស្រាយការសង្កត់សង្កិន។ ដោយពាក្យនោះ ព្រះអង្គពន្យល់សេចក្តីនៃពាក្យឆ្លើយ។ ពាក្យថា Iminā nayena គឺដោយវិធីនេះ ព្រះអង្គបង្ហាញសេចក្តីនៃសព្ទថា iti ក្នុងពាក្យថា “itivādo” នេះ។ បុគ្គលនិយាយដោយមានបំណងបង្កាច់បង្ខូចដោយពាក្យណា ពាក្យនោះឈ្មោះថា vāda គឺទោស។ ពាក្យថា Itivādo hoti គឺការចោទប្រកាន់ (ការលើកវាទៈ) លើបុគ្គលនេះ យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Itivādappamokkho គឺការរួចផុតពីការចោទប្រកាន់នោះ យ៉ាងនេះ។ ព្រះអង្គបង្ហាញអានិសង្សនៃការរួចផុតពីការចោទប្រកាន់ ដោយអំណាចនៃការដោះស្រាយទោសដែលអ្នកដទៃចោទប្រកាន់យ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញដោយអំណាចនៃការប្រកាសទោស ទើបត្រាស់ពាក្យថា “ayaṃ pucchāya doso” (នេះជាទោសនៃការសួរ) ជាដើម។

เอตฺตกํ ฐานนฺติอาทิโต ปฏฺฐาย ยาว ‘‘ตีณิ สุจริตานี’’ติ เอตฺตกํ ฐานํ. อิมํ เทสนนฺติ ‘‘อินฺทฺริยสํวโร โข’’ติอาทินยปฺปวตฺตํ อิมํ เทสนํ. นาภิชฺฌายตีติ น อภิชฺฌายติ. นาภิหํสตีติ น อภิตุสฺสติ. โคจรชฺฌตฺเต ฐิตํ โหตีติ กมฺมฏฺฐานารมฺมเณ สมาธานวเสน ฐิตํ โหติ อวฏฺฐิตํ. เตนาห ‘‘สุสณฺฐิต’’นฺติ. สุสณฺฐิตนฺติ สมฺมา อวิกฺเขปวเสน ฐิตํ. กมฺมฏฺฐานวิมุตฺติยาติ กมฺมฏฺฐานานุยุญฺชนวเสน ปฏิปกฺขโต นีวรณโต วิมุตฺติยา. สุฏฺฐุ วิมุตฺตนฺติ สุวิมุตฺตํ. ตสฺมึ อมนาปรูปทสฺสเน น มงฺกุ วิลกฺโข น โหติ. กิเลสวเสน โทสวเสน. อฏฺฐิตจิตฺโต อถทฺธจิตฺโต. โกเวเสน หิ จิตฺตํ ถทฺธํ โหติ, น มุทุกํ. อทีนมานโสติ โทมนสฺสวเสน โย ทีนภาโว, ตทภาเวน นิทฺโทสมานโส. อปูติจิตฺโตติ พฺยาปชฺชาภาเวน สีติภูตจิตฺโต.

ពាក្យថា Ettakaṃ ṭhānaṃ (ទីកន្លែងមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ) គឺចាប់តាំងពីដើម រហូតដល់ពាក្យថា “tīṇi sucaritāni” (សុចរិត ៣) នេះជាទីកន្លែងមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ។ ពាក្យថា Imaṃ desanaṃ (ទេសនានេះ) គឺទេសនាដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយន័យជាដើមថា “indriyasaṃvaro kho” (ការសង្រួមឥន្ទ្រិយឯណោះ)។ ពាក្យថា Nābhijjhāyati គឺមិនអភិជ្ឈា (មិនចង់បាន)។ ពាក្យថា Nābhihaṃsati គឺមិនត្រេកអរខ្លាំង។ ពាក្យថា Gocarajjhatte ṭhitaṃ hoti គឺតាំងនៅ មាំមួន ដោយអំណាចនៃការតម្កល់ចិត្តក្នុងអារម្មណ៍នៃកម្មដ្ឋាន។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា “susaṇṭhitaṃ” (ការតាំងនៅល្អ)។ ពាក្យថា Susaṇṭhita គឺតាំងនៅដោយល្អ ដោយអំណាចនៃការមិនរាយមាយ។ ពាក្យថា Kammaṭṭhānavimuttiyā គឺការរួចផុតចាកធម៌ជាបដិបក្ខ គឺនីវរណៈ ដោយអំណាចនៃការប្រកបតាមកម្មដ្ឋាន។ ចិត្តដែលរួចផុតល្អហើយ ឈ្មោះថា suvimutta (រួចផុតល្អ)។ ក្នុងពេលឃើញរូបដែលមិនជាទីគាប់ចិត្តនោះ ចិត្តមិនអាក់អន់ចិត្ត មិនទាល់គំនិតឡើយ។ ដោយអំណាចនៃកិលេស ដោយអំណាចនៃទោសៈ។ ពាក្យថា Aṭṭhitacitto គឺចិត្តមិនរឹងត្អឹង។ ព្រោះថា ចិត្តរមែងរឹងត្អឹង មិនទន់ភ្លន់ ដោយអំណាចនៃក្រោធ (កំហឹង)។ ពាក្យថា Adīnamānaso គឺចិត្តមិនសៅហ្មង ដោយការមិនមានសភាពថោកទាបដែលកើតអំពីទោសៈ (ទោមនស្ស)។ ពាក្យថា Apūticitto គឺចិត្តត្រជាក់ (ស្ងប់រំងាប់) ដោយការមិនមានព្យាបាទ។

อิเมสุ ฉสุ ทฺวาเรสุ อฏฺฐารส ทุจฺจริตานิ โหนฺติ ปจฺเจกํ กายวจีมโนทุจฺจริตเภเทน. ตานิ วิภาเคน ทสฺเสตุํ ‘‘กถ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อิฏฺฐารมฺมเณ อาปาถคเตติ นยทานมตฺตเมตํ. เตน ‘‘อนิฏฺฐารมฺมเณ อาปาถคเต โทสํ อุปฺปาเทนฺตสฺสา’’ติอาทินา ติวิธทุจฺจริตํ นีหริตฺวา วตฺตพฺพํ, ตถา ‘‘มชฺฌตฺตารมฺมเณ โมหํ อุปฺปาเทนฺตสฺสา’’ติอาทินา จ. มโนทุจฺจริตาทิสามญฺเญน ปน ตีณิเยว ทุจฺจริตานิ โหนฺตีติ เวทิตพฺพํ.

ក្នុងទ្វារទាំង ៦ នេះ មានទុច្ចរិត ១៨ យ៉ាង ដោយការបែងចែកជាកាយទុច្ចរិត វចីទុច្ចរិត និងមនោទុច្ចរិត ក្នុងទ្វារនីមួយៗ។ ដើម្បីបង្ហាញទុច្ចរិតទាំងនោះដោយការបែងចែក ទើបត្រាស់ពាក្យថា “kathaṃ” (ដូចម្តេច) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា “iṭṭhārammaṇe āpāthagate” (កាលបើអារម្មណ៍ជាទីគាប់ចិត្តមកប៉ះពាល់) នេះគ្រាន់តែជាការបង្ហាញន័យប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីនាំយកទុច្ចរិត ៣ យ៉ាងមកពោល ដោយពាក្យជាដើមថា “aniṭṭhārammaṇe āpāthagate dosaṃ uppādentassa” (កាលបើអារម្មណ៍មិនជាទីគាប់ចិត្តមកប៉ះពាល់ របស់បុគ្គលអ្នកញ៉ាំងទោសៈឲ្យកើតឡើង) និងដោយពាក្យជាដើមថា “majjhattārammaṇe mohaṃ uppādentassa” (កាលបើអារម្មណ៍ជាកណ្តាលមកប៉ះពាល់ របស់បុគ្គលអ្នកញ៉ាំងមោហៈឲ្យកើតឡើង) ដូច្នោះដែរ។ ប៉ុន្តែ ដោយលក្ខណៈទូទៅមានមនោទុច្ចរិតជាដើម គប្បីជ្រាបថា ទុច្ចរិតមានតែ ៣ យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ។

ปญฺญตฺติวเสนาติ วตฺถุํ อนามสิตฺวา ปิณฺฑคหณมุเขน เกวลํ ปญฺญตฺติวเสเนว. ภาวนาปฏิสงฺขาเนติ ภาวนาสิทฺเธ ปฏิสงฺขาเน, ภาวนาย ปฏิสงฺขาเน วาติ อตฺโถ. อิมานีติ ยถาวุตฺตานิ ฉทฺวารารมฺมณานิ. ทุจฺจริตานีติ ทุจฺจริตการณานิ. อปฺปฏิสงฺขาเน ฐิตสฺส ทุจฺจริตานิ สุจริตานิ กตฺวา. ปริณาเมตีติ ปริวตฺเตติ ทุจฺจริตานิ ตตฺถ อนุปฺปาเทตฺวา สุจริตานิ [Pg.424] อุปฺปาเทนฺโต. เอวนฺติ วุตฺตปฺปกาเรน. อินฺทฺริยสํวโร…เป… เวทิตพฺโพ อินฺทฺริยสํวรสมฺปาทนวเสน ติณฺณํ สุจริตานํ สิชฺฌนโต. เตนาห ‘‘เอตฺตาวตา’’ติอาทิ. เอตฺตาวตาติ อาทิโต ปฏฺฐาย ยาว ‘‘ตีณิ สุจริตานิ ปริปูเรนฺตี’’ติ ปทํ, เอตฺตาวตา. สีลานุรกฺขกํ อินฺทฺริยสํวรสีลนฺติ จตุปาริสุทฺธิสีลสฺส อนุรกฺขกํ อินฺทฺริยสํวรสีลํ กถิกํ. กถํ ปน ตเทว ตสฺส อนุรกฺขกํ โหตีติ? อปราปรุปฺปตฺติยา อุปนิสฺสยภาวโต.

ពាក្យថា Paññattivasena គឺមិនប៉ះពាល់ដល់វត្ថុ ដោយវិធីកាន់យកជាដុំកំភួន គឺដោយអំណាចនៃបញ្ញត្តិប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Bhāvanāpaṭisaṅkhāne សេចក្តីថា ក្នុងការពិចារណាដែលសម្រេចដោយការចម្រើន ឬក្នុងការពិចារណាដើម្បីការចម្រើន។ ពាក្យថា Imāni គឺអារម្មណ៍ក្នុងទ្វារទាំង ៦ ដូចដែលបានពោលហើយ។ ពាក្យថា Duccaritāni គឺហេតុនៃទុច្ចរិតទាំងឡាយ។ ធ្វើទុច្ចរិតទាំងឡាយរបស់បុគ្គលអ្នកតាំងនៅក្នុងការមិនពិចារណា ឲ្យទៅជាសុចរិតវិញ។ ពាក្យថា Pariṇāmeti គឺផ្លាស់ប្តូរ ដោយមិនញ៉ាំងទុច្ចរិតឲ្យកើតឡើងក្នុងអារម្មណ៍នោះ ហើយញ៉ាំងសុចរិតឲ្យកើតឡើងវិញ។ ពាក្យថា Eva គឺដោយប្រការដែលបានពោលហើយ។ ពាក្យថា Indriyasaṃvaro...ល... គប្បីជ្រាបថា ព្រោះការសម្រេចនូវសុចរិត ៣ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃការបំពេញនូវឥន្ទ្រិយសំវរៈ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា “ettāvatā” ជាដើម។ ពាក្យថា Ettāvatā គឺចាប់តាំងពីដើម រហូតដល់បទថា “tīṇi sucaritāni paripūrenti” (បំពេញសុចរិត ៣) មានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ។ ពាក្យថា Sīlānurakkhakaṃ indriyasaṃvarasīlaṃ គឺសំដៅដល់ឥន្ទ្រិយសំវរសីល ដែលជាគ្រឿងរក្សានូវចតុបារិសុទ្ធិសីល ត្រូវបានពោលហើយ។ ចុះហេតុដូចម្តេចបានជាឥន្ទ្រិយសំវរសីលនោះឯង ជាគ្រឿងរក្សានូវចតុបារិសុទ្ធិសីលនោះ? ព្រោះជាឧបនិស្ស័យដល់ការកើតឡើងជាបន្តបន្ទាប់។

ตีณิ สีลานีติ อินฺทฺริยสํวร-อาชีวปาริสุทฺธิ-ปจฺจยสนฺนิสฺสิต-สีลานิ. โลกุตฺตรมิสฺสกาติ โลกิยาปิ โลกุตฺตราปิ โหนฺตีติ อตฺโถ. สตฺตนฺนํ โพชฺฌงฺคานนฺติ โลกุตฺตรานํ สตฺตนฺนํ โพชฺฌงฺคานํ. มูลภูตา สติปฏฺฐานา ปุพฺพภาคา, เต สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘จตฺตาโร โข, กุณฺฑลิย, สติปฏฺฐานา ภาวิตา พหุลีกตา สตฺต โพชฺฌงฺเค ปริปูเรนฺตี’’ติ. เตปีติ ยถาวุตฺตสติปฏฺฐานา. สติปฏฺฐานมูลกา โพชฺฌงฺคาติ โลกิยสติปฏฺฐานมูลกา โพชฺฌงฺคาว. ปุพฺพภาคาวาติ เอตฺถ เกจิ ‘‘ปุพฺพภาคา จา’’ติ ปาฐํ กตฺวา ‘‘ปุพฺเพว โลกุตฺตรา ปุพฺพภาคา จา’’ติ อตฺถํ วทนฺติ. วิชฺชาวิมุตฺติมูลกาติ ‘‘สตฺต โข, กุณฺฑลิย, โพชฺฌงฺคา ภาวิตา พหุลีกตา วิชฺชาวิมุตฺตึ ปริปูเรนฺตี’’ติ เอวํ วุตฺตา โพชฺฌงฺคา โลกุตฺตราว วิชฺชาวิมุตฺติสหคตภาวโต.

ពាក្យថា Tīṇi sīlāni គឺឥន្ទ្រិយសំវរសីល អាជីវបារិសុទ្ធិសីល និងបច្ចយសន្និស្សិតសីល។ ពាក្យថា Lokuttaramissakā សេចក្តីថា ជាលោកិយផង ជាលោកុត្តរៈផង។ ពាក្យថា Sattannaṃ bojjhaṅgānanti គឺនៃពោជ្ឈង្គទាំង ៧ ដែលជាលោកុត្តរៈ។ សតិបដ្ឋានទាំងឡាយជាបុព្វភាគ ជាឫសគល់ ព្រះអង្គសំដៅយកសតិបដ្ឋានទាំងនោះ ទើបត្រាស់ថា “ម្នាលកុណ្ឌលិយៈ សតិបដ្ឋាន ៤ ដែលបុគ្គលចម្រើនហើយ ធ្វើឲ្យច្រើនហើយ រមែងញ៉ាំងពោជ្ឈង្គ ៧ ឲ្យបរិបូណ៌”។ ពាក្យថា Tepi គឺសតិបដ្ឋានទាំងឡាយដែលពោលហើយនោះឯង។ ពាក្យថា Satipaṭṭhānamūlakā bojjhaṅgā គឺពោជ្ឈង្គទាំងឡាយដែលមានលោកិយសតិបដ្ឋានជាឫសគល់នោះឯង។ ក្នុងពាក្យថា Pubbabhāgā នេះ អាចារ្យខ្លះធ្វើការសូត្រថា “pubbabhāgā ca” ហើយពន្យល់សេចក្តីថា “ជាលោកុត្តរៈក្នុងកាលមុនផង ជាបុព្វភាគផង”។ ពាក្យថា Vijjāvimuttimūlakā គឺពោជ្ឈង្គទាំងឡាយដែលត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះថា “ម្នាលកុណ្ឌលិយៈ ពោជ្ឈង្គ ៧ ដែលបុគ្គលចម្រើនហើយ ធ្វើឲ្យច្រើនហើយ រមែងញ៉ាំងវិជ្ជា និងវិមុត្តិឲ្យបរិបូណ៌” នោះ ជាលោកុត្តរៈពិតប្រាកដ ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅជាមួយវិជ្ជា និងវិមុត្តិ។

กุณฺฑลิยสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសូត្រមានកុណ្ឌលិយសូត្រជាដើម ចប់ហើយ។

๘. อุปวานสุตฺตวณฺณนา

៨. ការអធិប្បាយឧបវានសូត្រ

๑๘๙. ปจฺจตฺตนฺติ กรณนิทฺเทโส อยนฺติ อาห – ‘‘อตฺตนาวา’’ติ. กุรุมาโนเยวาติ อุปฺปาเทนฺโต เอว. กมฺมฏฺฐานวิมุตฺติยา สุฏฺฐุ วิมุตฺตนฺติ กมฺมฏฺฐานมนสิกาเรน นีวรณานํ ทูรีภาวโต เตหิ สุฏฺฐุ วิมุตฺตํ. อตฺถํ กริตฺวาติ ภาวนามนสิการํ อุตฺตมํ กตฺวา. ‘‘มหา วต เม อยํ อตฺโถ อุปฺปนฺโน’’ติ อตฺถิโก หุตฺวา.

១៨៩. ពាក្យថា Paccattaṃ នេះ ជាការសម្តែងនូវករណវិភត្តិ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា “attanā va” (ដោយខ្លួនឯងពិតៗ)។ ពាក្យថា Kurumāno yeva គឺកំពុងញ៉ាំងឲ្យកើតឡើងពិតៗ។ ពាក្យថា Kammaṭṭhānavimuttiyā suṭṭhu vimuttaṃ គឺចិត្តដែលរួចផុតល្អហើយចាកនីវរណៈទាំងឡាយ ព្រោះការប្រាសចាកនីវរណៈដោយការធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវកម្មដ្ឋាន។ ពាក្យថា Atthaṃ karitvā គឺធ្វើការធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវភាវនាឲ្យជាគុណជាតិដ៏ឧត្តម។ គឺមានសេចក្តីប្រាថ្នាថា “ឱហ្ន៎ ប្រយោជន៍ដ៏ធំនេះកើតឡើងដល់អាត្មាអញហើយ”។

๙. ปฐมอุปฺปนฺนสุตฺตวณฺณนา

៩. ការអធិប្បាយបឋមឧប្បន្នសូត្រ

๑๙๐. ตถาคตสฺส ปาตุภาวาติอาทินา พุทฺธุปฺปาทกาเล เอว โพชฺฌงฺครตนปฏิลาโภติ ทสฺเสติ.

១៩០. ដោយពាក្យជាដើមថា “Tathāgatassa pātubhāvā” (ព្រោះការកើតឡើងនៃព្រះតថាគត) ព្រះអង្គបង្ហាញថា ការបានចំពោះនូវរតនៈគឺពោជ្ឈង្គ រមែងមានក្នុងកាលដែលព្រះពុទ្ធត្រាស់ដឹងឡើងប៉ុណ្ណោះ។

ปพฺพตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយបព្វតវគ្គ ចប់ហើយ។

๒. คิลานวคฺโค

២. គិលានវគ្គ

๑-๓. ปาณสุตฺตาทิวณฺณนา

១-៣. ការអធិប្បាយសូត្រមានបាណសូត្រជាដើម

๑๙๒-๑๙๔. เยสนฺติ [Pg.425] เยสํ สตฺตานํ. จตฺตาโร อิริยาปถา อตฺถิ ลพฺภนฺติ ตทุปคสรีราวยวลาเภน. เอตนฺติ ‘‘จตฺตาโร อิริยาปเถ กปฺเปนฺตี’’ติ เอตํ วจนํ. ‘‘วิเวกนิสฺสิต’’นฺติอาทิวจนโต ‘‘สหวิปสฺสนเก มคฺคโพชฺฌงฺเค’’อิจฺเจว วุตฺตํ. ทุติยตติยานิ อุตฺตานตฺถาเนว เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา.

១៩២-១៩៤. ពាក្យថា Yesaṃ គឺរបស់សត្វទាំងឡាយណា។ ឥរិយាបថទាំង ៤ មាន គឺបានមក ដោយការបាននូវអវយវៈនៃរាងកាយដែលសមគួរដល់ឥរិយាបថនោះ។ ពាក្យថា Etaṃ គឺពាក្យថា “cattāro iriyāpathe kappenti” (រមែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងឥរិយាបថទាំង ៤) នេះ។ ព្រោះពាក្យជាដើមថា “Vivekanissitaṃ” (អាស្រ័យវិវេក) ព្រះអង្គទើបត្រាស់សំដៅយក “មគ្គពោជ្ឈង្គដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយវិបស្សនា” តែម៉្យាងប៉ុណ្ណោះ។ សូត្រទី ២ និងទី ៣ មានសេចក្តីច្បាស់ស្រាប់ហើយ ព្រោះមានន័យដូចដែលបានពោលហើយខាងក្រោម។

๔-๑๐. ปฐมคิลานสุตฺตาทิวณฺณนา

៤-១០. ការអធិប្បាយសូត្រមានបឋមគិលានសូត្រជាដើម

๑๙๕-๒๐๑. วิสุทฺธํ อโหสิ วิสภาคธาตุกฺโขภํ วูปสเมนฺตํ. เตนาห – ‘‘โปกฺขรปตฺเต …เป… วินิวตฺติตฺวา คโต’’ติ. เอเสว นโย ปาฬิโต อตฺถโต จ จตุตฺเถน ปญฺจมฉฏฺฐานํ สมานตฺตา. วิสรุกฺขวาตสมฺผสฺเสนาติ วิสรุกฺขสนฺนิสฺสิตวาตสมฺผสฺเสน. มนฺทสีตชโรติ มุทุโก สีตชโร. เสสนฺติ วุตฺตาวเสสํ. สพฺพตฺถาติ สตฺตมาทีสุ จตูสุ.

១៩៥-២០១. រោគបានស្ងប់រំងាប់ទៅ គឺការកម្រើកឡើងនៃធាតុដែលមិនស្មើគ្នាបានស្ងប់រំងាប់ទៅហើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា “pokkharapatte...ល... vinivattitvā gato” (ដូចជាទឹកលើស្លឹកឈូក...ល... ហូរធ្លាក់ទៅ)។ ន័យនេះឯង ទាំងដោយបាលី និងដោយអត្ថ ក្នុងសូត្រទី ៥ និងទី ៦ គឺស្មើគ្នាជាមួយនឹងសូត្រទី ៤។ ពាក្យថា Visarukkhavātasamphassena គឺដោយការប៉ះពាល់នៃខ្យល់ដែលអាស្រ័យនឹងដើមឈើមានពិស។ ពាក្យថា Mandasītajaro គឺគ្រុនរងាស្រាលៗ (គ្រុនរងាទន់ភ្លន់)។ ពាក្យថា Sesaṃ គឺសេចក្តីដែលនៅសល់ពីការដែលបានពោលហើយ។ ពាក្យថា Sabbattha គឺក្នុងសូត្រទាំង ៤ មានសូត្រទី ៧ ជាដើម។

คิลานวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយគិលានវគ្គ ចប់ហើយ។

๓. อุทายิวคฺโค

៣. ឧទាយិវគ្គ

๑-๒. โพธายสุตฺตาทิวณฺณนา

១-២. ការអធិប្បាយសូត្រមានពោធាយសូត្រជាដើម

๒๐๒-๒๐๓. กิตฺตเกน นุ โข การเณน พุชฺฌนกองฺคา นาม วุจฺจนฺติ พุชฺฌนกสฺส ปุคฺคลสฺส องฺคาติ วตฺตพฺพตํ ลภนฺติ. มิสฺสกโพชฺฌงฺคา กถิตา สหวิปสฺสนา มคฺคโพชฺฌงฺคา กถิตาติ กตฺวา. ธมฺมปริจฺเฉโท กถิโต คณนามตฺเตน ปริจฺฉินฺทิตฺวา วุตฺตตฺตา น ภูมนฺตรปริจฺเฉโท, วิปสฺสนาทิปริจฺเฉโท วา.

២០២-២០៣. តើដោយហេតុមានប្រមាណប៉ុណ្ណោះហ្ន៎ ទើបហៅថា bujjhanakaaṅgā (អង្គនៃធម៌ជាគ្រឿងត្រាស់ដឹង) គឺបានដល់ការហៅថាជាអង្គរបស់បុគ្គលអ្នកត្រាស់ដឹង។ ព្រោះព្រះអង្គត្រាស់ពោជ្ឈង្គដែលលាយឡំគ្នា គឺត្រាស់មគ្គពោជ្ឈង្គដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយវិបស្សនា។ ការកំណត់ធម៌ ព្រះអង្គត្រាស់ទុកដោយការកំណត់ត្រឹមតែចំនួនប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាការកំណត់ភូមិ ឬការកំណត់វិបស្សនាជាដើមឡើយ។

๓-๕. ฐานิยสุตฺตาทิวณฺณนา

៣-៥. ការអធិប្បាយសូត្រមានឋានិយសូត្រជាដើម

๒๐๔-๒๐๖. กามราเคน คธิตพฺพฏฺฐานภูตา กามราคฏฺฐานิยาติ อาห ‘‘อารมฺมณธมฺมาน’’นฺติ. ‘‘มนสิการพหุลีการา’’ติ วุตฺตตฺตา ‘‘อารมฺมเณเนว กถิต’’นฺติ [Pg.426] วุตฺตํ. วุตฺตปริจฺเฉโทติ เอเตน น เกวลํ อารมฺมณวเสเนว, อถ โข อุปนิสฺสยวเสนเปตฺถ อตฺโถ ลพฺภตีติ ทสฺเสติ. ปฐมวคฺคสฺส หิ ทุติเย สุตฺเต อุปนิสฺสยวเสเนว อตฺโถ ทสฺสิโต. มิสฺสกโพชฺฌงฺคา กถิตา อวิภาเคเนว กถิตตฺตา. อปริหานิเยติ ตีหิ สิกฺขาหิ อปริหานาวเห.

២០៤-២០៦. ធម៌ទាំងឡាយណាដែលជាទីតាំងនៃការជំពាក់ដោយកាមរាគ ឈ្មោះថា kāmarāgaṭṭhāniya (ធម៌ជាទីតាំងនៃកាមរាគ) ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា “ārammaṇadhammānaṃ” (នៃធម៌ជាអារម្មណ៍ទាំងឡាយ)។ ព្រោះត្រាស់ថា “manasikārabahulīkārā” (ព្រោះការធ្វើទុកក្នុងចិត្តឲ្យច្រើន) ទើបពោលថា “ត្រាស់ដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ប៉ុណ្ណោះ”។ ពាក្យថា Vuttaparicchedo នេះ ព្រះអង្គបង្ហាញថា មិនមែនបានសេចក្តីដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងបានសេចក្តីដោយអំណាចនៃឧបនិស្ស័យក្នុងទីនេះទៀតផង។ ព្រោះថា ក្នុងសូត្រទី ២ នៃវគ្គទី ១ ព្រះអង្គបង្ហាញសេចក្តីដោយអំណាចនៃឧបនិស្ស័យពិតប្រាកដ។ ព្រះអង្គត្រាស់ពោជ្ឈង្គដែលលាយឡំគ្នា ព្រោះត្រាស់ដោយមិនបែងចែកឡើយ។ ពាក្យថា Aparihāniye គឺក្នុងធម៌ដែលមិននាំមកនូវការសឹកស៊ប់ (ការសាបសូន្យ) ចាកសិក្ខាទាំង ៣។

๖-๗. ตณฺหกฺขยสุตฺตาทิวณฺณนา

៦-៧. ការអធិប្បាយសូត្រមានតណ្ហក្ខយសូត្រជាដើម

๒๐๗-๒๐๘. ‘‘โส มํ ปุจฺฉิสฺสตี’’ติ อธิปฺปาเยน ภควตา โอสาปิตเทสนํ. ปตฺถฏตฺตา ภาวนาปาริปูริยา วิตฺถาริตํ คตตฺตา. มหนฺตภาวนฺติ ภาวนาวเสเนว มหตฺตํ คตตฺตา. ตโต เอว วฑฺฒิปฺปมาณา. นีวรณวิคเม สมฺภวโต ปจฺจยโต พฺยาปาโท วิคโต โหตีติ อาห – ‘‘นีวรณานํ ทูรีภาเวน พฺยาปาทวิรหิตตฺตา’’ติ. ตณฺหามูลกนฺติ ตณฺหาปจฺจยํ. ยญฺหิ ตณฺหาสหคตํ อสหคตมฺปิ ตณฺหํ อุปนิสฺสาย นิปฺผนฺนํ, สพฺพํ ตํ ตณฺหามูลกํ. ปหียติ อนุปฺปาทปฺปหาเนน. ตณฺหาทีนํเยว ขยา, น เตสํ สงฺขารานํ ขยา. เอเตหิ ตณฺหกฺขยาทิปเทหิ.

២០៧-២០៨. ព្រះទេសនាដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បញ្ចប់ទៅ ដោយព្រះតម្រិះថា “ភិក្ខុនោះនឹងសួរតថាគត”។ ពាក្យថា Patthaṭattā គឺព្រោះការដល់នូវសេចក្តីពិស្តារ ដោយការបំពេញនូវភាវនា។ ពាក្យថា Mahantabhāvaṃ គឺព្រោះការដល់នូវភាពជាធំ ដោយអំណាចនៃភាវនាប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបមានប្រមាណនៃការចម្រើនឡើង។ ព្យាបាទរមែងប្រាសទៅ ព្រោះបច្ច័យដែលកើតឡើងក្នុងការប្រាសចាកនីវរណៈ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា “nīvaraṇānaṃ dūrībhāvena byāpādavirahitattā” (ព្រោះការប្រាសចាកព្យាបាទ ដោយការនៅឆ្ងាយនៃនីវរណៈទាំងឡាយ)។ ពាក្យថា Taṇhāmūlaka គឺមានតណ្ហាជាបច្ច័យ។ ព្រោះថា ធម៌ណាមួយដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយតណ្ហា ឬមិនប្រព្រឹត្តទៅជាមួយតណ្ហា តែសម្រេចឡើងដោយអាស្រ័យតណ្ហា ធម៌ទាំងអស់នោះ ឈ្មោះថាមានតណ្ហាជាឫសគល់។ រមែងលះបង់បាន ដោយការលះបង់មិនឲ្យកើតឡើងទៀត។ ព្រោះការអស់ទៅនៃតណ្ហាជាដើមប៉ុណ្ណោះ មិនមែនព្រោះការអស់ទៅនៃសង្ខារទាំងឡាយនោះឡើយ។ ដោយបទទាំងឡាយមានតណ្ហក្ខយៈជាដើមនេះ។

๘. นิพฺเพธภาคิยสุตฺตวณฺณนา

៨. ការអធិប្បាយនិព្វេធភាគិយសូត្រ

๒๐๙. นิพฺพิชฺฌนฺตีติ นิพฺเพธา, นิพฺพิชฺฌนธมฺมา ธมฺมวินยาทโย, ตปฺปริยาปนฺนตาย นิพฺเพธภาเค คโต นิพฺเพธภาคิโย, ตํ นิพฺเพธภาคิยํ. เตนาห ‘‘นิพฺพิชฺฌนโกฏฺฐาสิย’’นฺติ. ภาเวตฺวา ฐิเตน จิตฺเตน. วิปสฺสนามคฺคมฺปิ คเหตฺวา ‘‘มคฺคโพชฺฌงฺคา มิสฺสกา’’ติ วุตฺตา. เตหีติ โพชฺฌงฺเคหิ ภาวิตํ จิตฺตํ. เต วา โพชฺฌงฺเค ภาเวตฺวา ฐิตํ จิตฺตํ นาม ผลจิตฺตํ, ตสฺมา นิพฺพตฺติตโลกุตฺตรเมว. ตมฺปีติ ผลจิตฺตมฺปิ มคฺคานนฺตรตาย มคฺคนิสฺสิตํ กตฺวา มิสฺสกเมว กเถตุํ วฏฺฏติ ‘‘โพธาย สํวตฺตนฺตี’’ติ วุตฺตตฺตา.

២០៩. ធម៌ទាំងឡាយដែលទម្លុះទម្លាយ ឈ្មោះថា nibbedha បានដល់ធម៌និងវិន័យជាដើម ដែលជាធម៌សម្រាប់ទម្លុះទម្លាយ (កិលេស) ធម៌ណាដែលចូលទៅកាន់ចំណែកនៃការទម្លុះទម្លាយ ព្រោះការរាប់បញ្ចូលក្នុងធម៌នោះ ឈ្មោះថា nibbedhabhāgiya (ដែលជាចំណែកនៃការទម្លុះទម្លាយ) សំដៅយកធម៌ជាចំណែកនៃការទម្លុះទម្លាយនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា “nibbijjhanakoṭṭhāsiyaṃ” (ដែលជាចំណែកនៃការទម្លុះទម្លាយ)។ ដោយចិត្តដែលតាំងនៅដោយការចម្រើនហើយ។ ការកាន់យកសូម្បីតែវិបស្សនាមគ្គ ហើយពោលថា “មគ្គពោជ្ឈង្គទាំងឡាយលាយឡំគ្នា”។ ពាក្យថា Tehi គឺចិត្តដែលចម្រើនហើយដោយពោជ្ឈង្គទាំងឡាយ។ ម្យ៉ាងទៀត ចិត្តដែលតាំងនៅដោយការចម្រើននូវពោជ្ឈង្គទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា ផលចិត្ត ព្រោះហេតុនោះ ទើបជាលោកុត្តរៈដែលកើតឡើងពិតប្រាកដ។ សូម្បីតែផលចិត្តនោះ ក៏គួរដើម្បីពោលថាជាធម៌លាយឡំគ្នា ដោយការធ្វើឲ្យអាស្រ័យនឹងមគ្គ ព្រោះការកើតឡើងក្នុងលំដាប់នៃមគ្គ ព្រោះត្រាស់ទុកថា “រមែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការត្រាស់ដឹង”។

๙. เอกธมฺมสุตฺตวณฺณนา

៩. ការអធិប្បាយឯកធម្មសូត្រ

๒๑๐. สํโยชนสงฺขาตา วินิพนฺธาติ กามราคาทิสํโยชนสญฺญิตา พนฺธนา. ปรินิฏฺฐเปตฺวา คหณาติ คิลิตฺวา วิย ปรินิฏฺฐเปตฺวา คหณาการา.

២១០. ពាក្យថា Saṃyojanasaṅkhātā vinibandhā គឺគ្រឿងចងដែលហៅថាសំយោជនៈ មានកាមរាគសំយោជនៈជាដើម។ ពាក្យថា Pariniṭṭhapetvā gahaṇā គឺអាការៈនៃការកាន់យកឲ្យសម្រេច ហាក់ដូចជាការលេបចូលទៅ។

๑๐. อุทายิสุตฺตวณฺณนา

១០. ការអធិប្បាយឧទាយិសូត្រ

๒๑๑. พหุกตํ [Pg.427] วุจฺจติ พหุกาโร พหุมาโน, นตฺถิ เอตสฺส พหุกตนฺติ อพหุกโต, อกตพหุมาโน. ธมฺโม อุปฺปชฺชมาโน อุกฺกุชฺชนฺโต วิย นิรุชฺฌมาโน อวกุชฺชนฺโต วิย โหตีติ วุตฺตํ ‘‘อุกฺกุชฺชํ วุจฺจติ อุทโย, อวกุชฺชํ วโย’’ติ. ปริวตฺเตนฺโตติ อนิจฺจาติปิ ทุกฺขาติปิ อนตฺตาติปิ. ‘‘เอโส หิ เต อุทายิ มคฺโค ปฏิลทฺโธ, โย เต…เป… ตถตฺตาย อุปเนสฺสตี’’ติ ปริโยสาเน ภควโต วจนญฺเจตฺถ สาธกํ ทฏฺฐพฺพํ. เตน เตนากาเรน วิหรนฺตนฺติ เยน สมฺมสนากาเรน วิปสฺสนาวิหาเรน วิหรนฺตํ. ตถาภาวายาติ ขีณาสวภาวปจฺจเวกฺขณาย. เตนาห – ‘‘ขีณา ชาตีติ…เป… ตํ ทสฺเสนฺโต เอวมาหา’’ติ.

២១១. ពាក្យថា Bahukata គឺការធ្វើឲ្យច្រើន ការគោរពកោតក្រែង បុគ្គលណាគ្មានការធ្វើឲ្យច្រើននោះ ឈ្មោះថា abahukata គឺអ្នកមិនបានធ្វើការគោរពកោតក្រែង។ ធម៌កាលកើតឡើង ហាក់ដូចជាងើបឡើង កាលរលត់ទៅ ហាក់ដូចជាផ្កាប់ចុះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា “ការងើបឡើង ហៅថា ឧទយៈ (ការកើតឡើង) ការផ្កាប់ចុះ ហៅថា វយៈ (ការសាបសូន្យ)”។ ពាក្យថា Parivattento គឺពិចារណាត្រឡប់ទៅត្រឡប់មក ថាជាអនិច្ចំខ្លះ ជាទុក្ខំខ្លះ ជាអនត្តាខ្លះ។ ក្នុងទីនេះ គប្បីឃើញព្រះតម្រាស់របស់ព្រះមានព្រះភាគក្នុងទីបំផុតនៃសូត្រថា “ម្នាលឧទាយិ នេះជាមគ្គដែលអ្នកបានហើយ មគ្គណាដែលនឹងនាំអ្នកទៅ...ល... ដើម្បីភាពជាយ៉ាងនោះ” ថាជាគ្រឿងអាង (គ្រឿងសម្រេច)។ ពាក្យថា Tena tenākārena viharantaṃ គឺបុគ្គលអ្នកនៅដោយវិបស្សនាវិហារ ដោយអាការៈនៃការពិចារណានោះៗ។ ពាក្យថា Tathābhāvāya គឺដើម្បីការពិចារណាស្វែងរកភាពជាព្រះខីណាស្រព។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា “khīṇā jāti...ល... កាលបង្ហាញសេចក្តីនោះ ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ”។

อุทายิวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយអដ្ឋកថាឧទាយិវគ្គ ចប់ហើយ។

๔. นีวรณวคฺโค

៤. នីវរណវគ្គ

๓-๔. อุปกฺกิเลสสุตฺตาทิวณฺณนา

៣-៤. ការអធិប្បាយឧបក្កិលេសសូត្រជាដើម

๒๑๔-๒๑๕. น จ ปภาวนฺตนฺติ น จ ปภาสมฺปนฺนํ. ปภิชฺชนสภาวนฺติ ตาเปตฺวา ตาลเน ปภงฺคุตํ. อวเสสํ โลหนฺติ วุตฺตาวเสสํ ชาติโลหํ, วิชาติโลหํ, กิตฺติมโลหนฺติ ปเภทํ สพฺพมฺปิ โลหํ. อุปฺปชฺชิตุํ อปฺปทาเนนาติ เอตฺถ นนุ โลกิยกุสลจิตฺตสฺสปิ สุวิสุทฺธสฺส อุปฺปชฺชิตุํ อปฺปทาเนน อุปกฺกิเลสตาติ? สจฺจเมตํ, ยสฺมึ ปน สนฺตาเน นีวรณานิ ลทฺธปติฏฺฐานิ, ตตฺถ มหคฺคตกุสลสฺสปิ อสมฺภโว, ปเคว โลกุตฺตรกุสลสฺส, ปริตฺตกุสลํ ปน ยถาปจฺจยํ อุปฺปชฺชติ. นีวรเณ หิ วูปสนฺเต สนฺตาเน อุปฺปตฺติยา อปริสุทฺธํ โหติ, อุปกฺกิลิฏฺฐํ นาม โหติ, อปริสุทฺธทีปกปลฺลิกวฏฺฐิเตลาทิสนฺนิสฺสโย ทีโป วิย, อปิจ นิปฺปริยายโต อุปฺปชฺชิตุํ อปฺปทาเนเนว เตสํ อุปกฺกิเลสตาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยทคฺเคน หี’’ติอาทิมาห. อารมฺมเณ วิกฺขิตฺตปฺปตฺติวเสน จุณฺณวิจุณฺณตา เวทิตพฺพา. น อาวรนฺตีติ กุสลธมฺเม อุปฺปชฺชิตุํ อปฺปทานวเสน น อาวรนฺติ, อถ โข เตสํ อุปฺปตฺติยา โหนฺติ. น ปฏิจฺฉาเทนฺตีติ น [Pg.428] วินนฺธนฺติ. จตุภูมกจิตฺตสฺสาติ จตุตฺถภูมกกุสลจิตฺตสฺส อนุปกฺกิเลสา, เตหิ อกิลิสฺสนโต.

២១៤-២១៥. ពាក្យថា Na ca pabhāvanti គឺមិនបរិបូណ៌ដោយពន្លឺ។ ពាក្យថា Pabhijjanasabhāvaṃ គឺមានសភាវៈបែកធ្លាយទៅបាន កាលបើគេដុតកម្ដៅហើយដំ។ ពាក្យថា Avasesaṃ lohaṃ គឺលោហៈទាំងអស់ដែលសេសសល់ពីដែលពោលហើយ មានការបែងចែកជា ជាតិនៃលោហៈ (លោហៈពិត), វិជាតិនៃលោហៈ (លោហៈមិនពិត) និងកិត្តិមលោហៈ (លោហៈសិប្បនិម្មិត)។ ពាក្យថា Uppajjituṃ appadānena ក្នុងសេចក្តីនេះ មានចោទសួរថា៖ «ការមិនញ៉ាំងសូម្បីតែលោកិយកុសលចិត្តដ៏បរិសុទ្ធស្អាតឲ្យកើតឡើង ឈ្មោះថាជាឧបក្កិលេសឬ?» ឆ្លើយថា៖ «ពិតណាស់ សេចក្តីនោះពិតមែន ប៉ុន្តែក្នុងសន្តានចិត្តណាដែលនីវរណៈទាំងឡាយបានតាំងនៅហើយ សូម្បីតែមហគ្គតកុសលក៏មិនអាចកើតឡើងបានឡើយ ចាំបាច់ពោលទៅថ្វីដល់លោកុត្តរកុសល ចំណែកឯបរិត្តកុសលតែងកើតឡើងតាមបច្ច័យ។» ព្រោះថាកាលបើនីវរណៈទាំងឡាយស្ងប់រំងាប់ហើយ សន្តានចិត្តដែលកើតឡើងតែងមិនបរិសុទ្ធ ឈ្មោះថាជាចិត្តសៅហ្មង ប្រៀបដូចជាប្រទីបដែលអាស្រ័យនឹងចានប្រទីប ប្រឆេះ និងប្រេងដែលមិនស្អាតជាដើម ម្យ៉ាងទៀត ព្រះមានព្រះភាគកាលនឹងបង្ហាញថា ធម៌ទាំងនោះជាឧបក្កិលេស ព្រោះមិនញ៉ាំងកុសលចិត្តឲ្យកើតឡើងដោយត្រង់ ទើបត្រាស់ពាក្យថា “yadaggena hi” ជាដើម។ គប្បីជ្រាបនូវភាពជាធូលីម៉ដ្ឋ ដោយអំណាចនៃការខ្ចាត់ខ្ចាយទៅក្នុងអារម្មណ៍។ ពាក្យថា Na āvaranti គឺមិនរារាំងដោយអំណាចនៃការមិនញ៉ាំងកុសលធម៌ឲ្យកើតឡើងនោះទេ តែថា ធម៌ទាំងនោះតែងមានដើម្បីការកើតឡើងនៃកុសលធម៌ទាំងនោះ។ ពាក្យថា Na paṭicchādenti គឺមិនរួបរឹត។ ពាក្យថា Catubhūmakacittassa គឺមិនមែនជាឧបក្កិលេសនៃកុសលចិត្តជាភូមិទី៤ ព្រោះមិនសៅហ្មងដោយធម៌ទាំងនោះ។

๘. อาวรณนีวรณสุตฺตวณฺณนา

៨. ការអធិប្បាយអាវរណនីវរណសូត្រ

๒๑๙. ปญฺญา ทุพฺพลา โหติ, น พลวตี ปฏิปกฺเขน อุปกฺกิลิฏฺฐภาวโต. เตนาห ‘‘มนฺทา อวิสทา’’ติ.

២១៩. បញ្ញាតែងទន់ខ្សោយ មិនមានកម្លាំងខ្លាំងក្លាឡើយ ព្រោះភាពជាសភាវៈសៅហ្មងដោយធម៌ជាបដិបក្ខ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “mandā avisadā” (ទន់ខ្សោយ មិនច្បាស់លាស់)។

ปญฺจ นีวรณา ทูเร โหนฺติ อาวรณาภาวโต. ตเมว ปีตินฺติ สปฺปายธมฺมสวเน อุปฺปนฺนํ ปีตึ. ตสฺสา ตทา อุปฺปนฺนาการสลฺลกฺขเณน อวิชหนฺโต ปุนปฺปุนํ ตสฺสา นิพฺพตฺตเนน. เตนาห ‘‘ปญฺจ นีวรเณ วิกฺขมฺเภตฺวา’’ติ. อิทํ สนฺธายาติ เอตฺตเก ทิวเสปิ น วินสฺสนฺติ, สา ธมฺมปีติ ลทฺธปจฺจยา หุตฺวา วิเสสาวหาติ อิมมตฺถํ สนฺธาย เอตํ ‘‘อิมสฺส ปญฺจ นีวรณา ตสฺมึ สมเย น โหนฺตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปีติปาโมชฺชปกฺขิยาติ ปีติปาโมชฺชปจฺจยา. นสฺสนฺตีติ นิโรธปจฺจยวเสน ปวตฺตนโต นสฺสนฺติ. สภาคปจฺจยวเสน ปุน อุปฺปชฺชนฺตาปิ…เป… วุจฺจติ กิจฺจสาธนวเสน ปวตฺตนโต.

នីវរណៈទាំង ៥ ឈ្មោះថា នៅឆ្ងាយ ព្រោះមិនមានធម៌រារាំង។ ពាក្យថា Tameva pītiṃ គឺសេចក្តីឆ្អែតចិត្តដែលកើតឡើងក្នុងការស្តាប់ធម៌ដ៏ជាសប្បាយ។ ព្រោះការមិនលះបង់ដោយការកំណត់ដឹងនូវអាការៈដែលកើតឡើងក្នុងកាលនោះ ហើយញ៉ាំងសេចក្តីឆ្អែតចិត្តនោះឲ្យកើតឡើងរឿយៗ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “pañca nīvaraṇe vikkhambhetvā”។ ពាក្យថា Idaṃ sandhāya គឺសូម្បីតែក្នុងថ្ងៃមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ ក៏មិនវិនាសឡើយ ធម៌និងសេចក្តីឆ្អែតចិត្តនោះ កាលបើបានបច្ច័យហើយ តែងនាំមកនូវគុណវិសេស ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីនេះឯង ទើបត្រាស់ពាក្យនេះថា “imassa pañca nīvaraṇā tasmiṃ samaye na honti” ជាដើម។ ពាក្យថា Pītipāmojjapakkhiyā គឺមានសេចក្តីឆ្អែតចិត្តនិងសេចក្តីរីករាយជាបច្ច័យ។ ពាក្យថា Nassanti គឺតែងវិនាសទៅព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃនិរោធបច្ច័យ។ សូម្បីតែកើតឡើងម្តងទៀតដោយអំណាចនៃសភាគបច្ច័យ...ល... ហៅថា ប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការសម្រេចកិច្ច។

๙. รุกฺขสุตฺตวณฺณนา

៩. ការអធិប្បាយរុក្ខសូត្រ

๒๒๐. อภิรุหนกาติ สมีปรุกฺเข อภิภวิตฺวา รุหนกา. อฏฺฐิกจฺฉโกติ อฏฺฐิพหุลกจฺฉโก. กปิถนสทิสผลตฺตา กปิตฺถโนติ ลทฺธนาโม.

២២០. ពាក្យថា Abhiruhanakā គឺឈើដែលដុះគ្របសង្កត់លើដើមឈើជិតខាង។ ពាក្យថា Aṭṭhikacchako គឺព្រៃឈើដែលមានមែកធាងរឹងដូចជាឆ្អឹងច្រើន។ ឈ្មោះថា Kapitthano ព្រោះមានផ្លែប្រហាក់ប្រហែលនឹងផ្លែខ្វិត។

๑๐. นีวรณสุตฺตวณฺณนา

១០. ការអធិប្បាយនីវរណសូត្រ

๒๒๑. อนฺธภาวกรณา ปญฺญาจกฺขุสฺส วิพนฺธนโต. ตถา หิ เต ‘‘อจกฺขุกรณา ปญฺญานิโรธิกา’’ติ วุตฺตา. วิหนติ วิพาธตีติ วิฆาโต, ทุกฺขนฺติ อาห ‘‘วิฆาตปกฺขิยาติ ทุกฺขปกฺขิกา’’ติ. นิพฺพานตฺถาย น สํวตฺตนฺตีติ อนิพฺพานสํวตฺตนิกา. มิสฺสกโพชฺฌงฺคาว กถิตา ปุพฺพภาคิกานํ กถิตตฺตา.

២២១. ឈ្មោះថា ធ្វើឲ្យងងឹត ព្រោះបិទបាំងនូវបញ្ញាចក្ខុ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ធម៌ទាំងនោះទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា “acakkhukaraṇā paññānirodhikā”។ ពាក្យថា Vighāto គឺការបៀតបៀន ញ៉ាំងឲ្យលំបាក គឺទុក្ខ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “vighātapakkhiyā គឺស្ថិតនៅក្នុងចំណែកនៃទុក្ខ”។ ពាក្យថា Nibbānatthāya na saṃvattanti គឺមិននាំទៅកាន់ព្រះនិព្វាន។ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងតែមិស្សកពោជ្ឈង្គប៉ុណ្ណោះ ព្រោះទ្រង់សម្តែងដល់ធម៌ជាចំណែកខាងដើម។

นีวรณวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយនីវរណវគ្គ ចប់ហើយ។

๕. จกฺกวตฺติวคฺโค

៥. ចក្កវត្តិវគ្គ

๑. วิธาสุตฺตวณฺณนา

១. ការអធិប្បាយវិធាសូត្រ

๒๒๒. วิธียนฺตีติ [Pg.429] วิธา, มานาทิภาคา โกฏฺฐาสาติ อาห ‘‘ตโย มานโกฏฺฐาสา’’ติ. ตถา ตถา วิทหนโตติ ‘‘เสยฺโยหมสฺมี’’ติอาทินา เตน เตนากาเรน วิทหนโต ฐปนโต, ฐเปตพฺพโต วา.

២២២. ពាក្យថា Vidhā គឺការចាត់ចែង បានដល់ចំណែកនៃមានះជាដើម ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “tayo mānakoṭṭhāsā”។ ពាក្យថា Tathā tathā vidahanato គឺព្រោះការចាត់ចែង តាំងទុក ឬគួរតាំងទុកដោយអាការៈនោះៗ មានពាក្យថា “seyyohamasmi” ជាដើម។

๒. จกฺกวตฺติสุตฺตวณฺณนา

២. ការអធិប្បាយចក្កវត្តិសូត្រ

๒๒๓. สิริสมฺปตฺติยา ราชติ ทิปฺปติ โสภตีติ ราชา, ทานปิยวจนอตฺถจริยาสมานตฺตตาสงฺขาเตหิ จตูหิ สงฺคหวตฺถูหิ. รญฺเชตีติ รเมติ. อพฺภุคฺคตายาติ อุทีริตา นิพฺพตฺติโต ตตฺถ ตตฺถ คจฺฉนโต. จกฺกํ วตฺเตตีติ จกฺกรตนํ ปวตฺเตติ. เทวฏฺฐานนฺติ ปูชนียเทวฏฺฐานํ. จิตฺตีกตฏฺเฐนาติ ปูชนียภาเวน. อคฺโฆ นตฺถิ จิรกาลสมฺภวปุญฺญานุภาวสิทฺธรตนสพฺภาวโต. อญฺเญหิ จกฺกวตฺติโน ปริคฺคหภูตรตเนหิ. โลเกติ มนุสฺสโลเก. เตน ตทญฺญโลกํ นิวตฺเตติ. วิชฺชมานคฺคหเณน อตีตานาคตํ นิวตฺเตติ. พุทฺธา จ กทาจิ กรหจิ อุปฺปชฺชนฺติ จกฺกวตฺติโนปิ เยภุยฺเยน ตสฺมึเยว อุปฺปชฺชนโตติ อธิปฺปาโย. อโนมสฺสาติ อลามกสฺส อุกฺกฏฺฐสฺส. เสสานิ รตนานิ.

២២៣. ឈ្មោះថា រាជា ព្រោះរុងរឿង ភ្លឺស្វាង ស្អាតបាត ដោយសិរីសម្បត្តិ គឺញ៉ាំងជនទាំងឡាយឲ្យត្រេកអរដោយសង្គហវត្ថុ ៤ យ៉ាង គឺទាន វាចាជាទីស្រឡាញ់ ការប្រព្រឹត្តជាប្រយោជន៍ និងភាពជាអ្នកមានខ្លួនស្មើគ្នា។ ពាក្យថា Rañjeti គឺញ៉ាំងឲ្យត្រេកអរ។ ពាក្យថា Abbhuggatāyā គឺអណ្តែតឡើង កើតឡើង ហើយទៅក្នុងទីនោះៗ។ ពាក្យថា Cakkaṃ vatteti គឺញ៉ាំងចក្ករតនៈឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ។ ពាក្យថា Devaṭṭhānaṃ គឺទីតាំងនៃទេវតាជាទីគោរពបូជា។ ពាក្យថា Cittīkataṭṭhena គឺដោយភាពជាទីគោរពបូជា។ ពាក្យថា Aggho natthi ព្រោះមានរតនៈដែលសម្រេចដោយអានុភាពនៃបុណ្យដែលបានសន្សំទុកអស់កាលជាយូរអង្វែង។ ដោយរតនៈដទៃទៀតដែលជាគ្រឿងបរិភោគរបស់ព្រះរាជាចក្រពត្តិ។ ពាក្យថា Loke គឺក្នុងមនុស្សលោក។ ដោយពាក្យនោះ ព្រះអង្គទ្រង់មិនរាប់បញ្ចូលលោកដទៃពីនោះឡើយ。 ដោយការកាន់យកនូវអ្វីដែលមានប្រាកដ ព្រះអង្គទ្រង់មិនរាប់បញ្ចូលអតីតនិងអនាគតឡើយ។ សេចក្តីអធិប្បាយថា ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយតែងកើតឡើងក្នុងកាលម្តងម្កាល ចំណែកឯព្រះរាជាចក្រពត្តិទាំងឡាយក៏តែងកើតឡើងក្នុងកាលនោះជាភាគច្រើនដែរ។ ពាក្យថា Anomassa គឺមិនថោកទាប គឺឧត្តុង្គឧត្តម។ រតនៈដែលសេសសល់ទាំងឡាយ។

ตตฺราติ วากฺโยปญฺญาสเน นิปาโต, ตสฺมึ ปาตุภาววจเน. ‘‘อยุตฺต’’นฺติ วตฺวา ตตฺถ อธิปฺปายํ วิวรนฺโต ‘‘อุปฺปนฺนํ หี’’ติอาทิมาห. เตหิ รตเนหิ จกฺกวตฺตนนิยมาเปกฺขตาย จกฺกวตฺติวจนสฺส. นิยเมนาติ เอกนฺเตน. วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ ภาวินิ ภูเต วิย อุปจาโรติ ยถา – ‘‘อคมา ราชคหํ พุทฺโธ’’ติ (สุ. นิ. ๔๑๐). ลทฺธนามสฺสาติ จกฺกวตฺตีติ โลเก ลทฺธสมญฺญสฺส ปตฺถนียสฺส ปุริสวิเสสสฺส. มูลุปฺปตฺติวจนโตปีติ ‘‘จกฺกวตฺติสฺส ปาตุภาวา’’ติ เอตสฺส ปฐมุปฺปตฺติยา วจนโตปิ. อิทานิ ตมตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘โย หี’’ติอาทิมาห. โย หิ จกฺกวตฺติราชา, ตสฺส อุปฺปตฺติยา จกฺกรตนสฺส อุปฺปชฺชนโต จกฺกวตฺตีติ เอวํ นามํ อุปฺปชฺชติ. ‘‘จกฺกํ วตฺเตสฺสตี’’ติ อิทํ ปน นิยามํ อนเปกฺขิตฺวา ตสฺส อุปฺปชฺชตีติ รตนานุปฺปตฺตึ [Pg.430] คเหตฺวา วุตฺตนยโต สญฺญา อุปฺปชฺชติ ‘‘จกฺกวตฺตี’’ติ. เอกเมวาติ จกฺกรตนเมว ปฐมํ ปาตุภวติ. ยสฺมึ ภูเต รญฺโญ จกฺกวตฺติสมญฺญา, อถ ปจฺฉา รตนานิ ปาตุภวนฺตีติ พหูนํ ปาตุภาวํ อุปาทาย พหุลวจนโตปิ เอตํ ‘‘จกฺกวตฺติสฺส ปาตุภาวา รตนานํ ปาตุภาโว’’ติ วุตฺตํ. อยํ เหตุกตฺตุสญฺญิโต อตฺถเภโท. ปาตุภาวาติ ปาตุภาวโต. ปุญฺญสมฺภาโร ภินฺนสนฺตานตาย รตนานมฺปิ ปริยาเยน อุปนิสฺสยเหตูติ วุตฺตํ. ยุตฺตเมเวตํ ยถาวุตฺตยุตฺติยุตฺตตฺตา.

ពាក្យថា Tatra ជានិបាតក្នុងសេចក្តីផ្តើមនៃប្រយោគ ក្នុងពាក្យដែលពោលអំពីការប្រាកដឡើងនោះ។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា “Ayuttaṃ” ហើយកាលនឹងបើកបង្ហាញសេចក្តីអធិប្បាយក្នុងពាក្យនោះ ទើបពោលពាក្យថា “uppannaṃ hi” ជាដើម។ ព្រោះការរំពឹងដល់ការកំណត់នៃការប្រព្រឹត្តទៅនៃចក្រដោយរតនៈទាំងឡាយនោះ នៃពាក្យថា ចក្រពត្តិ។ ពាក្យថា Niyamena គឺដោយពិតប្រាកដ។ តែងដល់នូវភាពជាពាក្យដែលគួរពោល ដូចជាឧបចារៈក្នុងអនាគតកាលដែលជាអតីតកាល ដូចជាពាក្យថា “agamā rājagahaṃ buddho”។ ពាក្យថា Laddhanāmassa គឺនៃបុរសវិសេសជាទីប្រាថ្នាដែលបាននូវនាមសមញ្ញាក្នុងលោកថា ចក្រពត្តិ។ សូម្បីតែមកពីពាក្យសម្តែងការកើតឡើងជាមូលដ្ឋាន គឺសូម្បីតែមកពីពាក្យសម្តែងការកើតឡើងជាដំបូងនៃពាក្យថា “cakkavattissa pātubhāvā” នេះ។ ឥឡូវនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលនឹងបើកបង្ហាញសេចក្តីនោះ ទើបពោលពាក្យថា “yo hi” ជាដើម។ ព្រោះថា ព្រះរាជាចក្រពត្តិណា កាលបើព្រះរាជានោះកើតឡើង ព្រោះការកើតឡើងនៃចក្ករតនៈ នាមថា ចក្រពត្តិ តែងកើតឡើងយ៉ាងនេះ។ ចំណែកឯពាក្យថា “Cakkaṃ vattessati” នេះ មិនរំពឹងដល់ការកំណត់នេះទេ តែការដឹងថា “ចក្រពត្តិ” តែងកើតឡើងតាមវិធីដែលបានពោលហើយ ដោយកាន់យកការមិនកើតឡើងនៃរតនៈថា រតនៈនោះកើតឡើងដល់ព្រះរាជានោះ។ ពាក្យថា Ekameva គឺមានតែចក្ករតនៈប៉ុណ្ណោះដែលប្រាកដឡើងមុនគេ។ កាលបើព្រះរាជាមាននាមសមញ្ញាថា ចក្រពត្តិហើយ បន្ទាប់មក រតនៈទាំងឡាយទើបប្រាកដឡើង ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យនេះថា “cakkavattissa pātubhāvā ratanānaṃ pātubhāvo” សូម្បីតែដោយពហុវចនៈ ដោយអាស្រ័យការប្រាកដឡើងនៃរតនៈជាច្រើន។ នេះជាការបែងចែកសេចក្តីដែលដឹងដោយបរិយាយ។ ពាក្យថា Pātubhāvā គឺមកពីពាក្យថា Pātubhāvato។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា គំនរនៃបុណ្យ ព្រោះភាពជាសន្តានផ្សេងគ្នា តែងជាឧបនិស្សយហេតុនៃរតនៈទាំងឡាយដោយបរិយាយដែរ។ សេចក្តីនេះសមគួរពិតមែន ព្រោះប្រកបដោយហេតុផលដូចដែលបានពោលហើយ។

วตฺตพฺพภูโต อธิปฺปาโย เอตสฺส อตฺถีติ อธิปฺปาโย, อตฺถนิทฺเทโส, สงฺเขปโต อธิปฺปาโย สงฺเขปาธิปฺปาโย. จกฺกรตนานุภาเวน จกฺกวตฺติสฺสริยสฺส สิชฺฌนโต ‘‘ทาตุํ สมตฺถสฺสา’’ติ วุตฺตํ. โยชนปฺปมาเณ ปเทเส ปวตฺตตฺตา โยชนปฺปมาณํ อนฺธการํ. อติทีฆาติรสฺสตาทึ ฉพฺพิธํ โทสํ วิวชฺเชตฺวา ฐิตสฺสาติ วจนเสโส.

សេចក្តីអធិប្បាយណាដែលជាសេចក្តីគួរពោល មានដល់ពាក្យនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សេចក្តីអធិប្បាយ គឺការសម្តែងសេចក្តី សេចក្តីអធិប្បាយដោយសង្ខេប ឈ្មោះថា សង្ខេបាធិប្បាយ។ ព្រោះការសម្រេចនូវភាពជាធំនៃព្រះរាជាចក្រពត្តិដោយអានុភាពនៃចក្ករតនៈ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “dātuṃ samatthassa”។ ងងឹតមានប្រមាណមួយយោជន៍ ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទីកន្លែងមានប្រមាណមួយយោជន៍។ ពាក្យដែលសេសសល់គឺ នៃបុគ្គលដែលតាំងនៅដោយវៀរចាកទោស ៦ យ៉ាង មានការវែងពេក និងខ្លីពេកជាដើម។

สพฺเพสํ จตุภูมกธมฺมานํ ปุเรจรํ กุสลานํ ธมฺมานํ คติโย สมนฺเวสนวเสน ปวตฺตนโต. พุทฺธาทีหิปิ อปฺปหานียตาย มหนฺตธมฺมสภาวตฺตา ธมฺมกาเย จ เชฏฺฐกฏฺเฐน ธมฺมกายูปปนฺนํ. ปญฺญาปาสาทตาย จสฺส อุปริคตฏฺเฐน อจฺจุคฺคตํ. วิตฺถตฏฺเฐน วิปุลํ. มหนฺตตาย มหนฺตํ. อนาทิกาลภาวิตสฺส กิเลสสนฺตานสฺส ขเณเนว วิทฺธํสนโต สีฆํ ลหุ ชวนฺติ ปริยายา. โพชฺฌงฺคธมฺมปริยาปนฺนตฺตา หิ วุตฺตํ ‘‘เอกนฺต-กุสลตฺตา’’ติ. สมฺปยุตฺตวเสน ปีติยา อาโลกวิทฺธํสนภาววเสนาติ วุตฺตํ ‘‘สหชาตปจฺจยาที’’ติอาทิ. สพฺพสงฺคาหิกธมฺมปริจฺเฉโทติ จตุภูมกตฺตา สพฺพสงฺคาหโก โพชฺฌงฺคธมฺมปริจฺเฉโท กถิโต.

ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការស្វែងរកនូវគតិទាំងឡាយនៃកុសលធម៌ដែលជាធម៌ដើរមុខនៃចតុភូមិកធម៌ទាំងអស់។ ព្រោះភាពជាធម៌មានសភាវៈធំទូលាយដែលសូម្បីតែព្រះពុទ្ធជាដើមក៏មិនអាចលះបង់បាន និងដោយភាពជាធំក្នុងធម្មកាយ ឈ្មោះថា ដល់នូវធម្មកាយ។ ឈ្មោះថា ខ្ពង់ខ្ពស់ក្រៃលែង ព្រោះស្ថិតនៅក្នុងទីដ៏ខ្ពស់នៃប្រាសាទគឺបញ្ញា។ ឈ្មោះថា ទូលំទូលាយ ព្រោះសេចក្តីផ្សព្វផ្សាយទៅ។ ឈ្មោះថា ធំធេង ព្រោះភាពជាធំ។ ពាក្យថា Sīghaṃ, Lahu, Java ជាវេវចនៈនឹងគ្នា ព្រោះការកំចាត់បង់នូវសន្តាននៃកិលេសដែលបានសន្សំទុកអស់កាលគ្មានទីចាប់ផ្តើមដោយរំពេច។ ព្រោះការរាប់បញ្ចូលក្នុងពោជ្ឈង្គធម៌ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “ekanta-kusalattā”។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលពាក្យថា “sahajātapaccayādi” ដោយអំណាចនៃសម្បយុត្តបច្ច័យ និងដោយអំណាចនៃសភាវៈកំចាត់បង់នូវងងឹតដោយពន្លឺនៃសេចក្តីឆ្អែតចិត្ត។ ពាក្យថា Sabbasaṅgāhikadhammaparicchedo គឺការកំណត់ពោជ្ឈង្គធម៌ដែលសង្គ្រោះធម៌ទាំងអស់ ព្រោះភាពជាចតុភូមិកធម៌ ត្រូវបានសម្តែងហើយ។

๔-๑๐. ทุปฺปญฺญสุตฺตาทิวณฺณนา

៤-១០. ការអធិប្បាយទុប្បញ្ញសូត្រជាដើម

๒๒๕-๒๓๑. เอฬํ วุจฺจติ โทโส, เอเฬน มูโค วิยาติ เอฬมูโคติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘มุเขน วาจ’’นฺติอาทิมาห.

២២៥-២៣១. ទោស ហៅថា អេឡៈ បុគ្គលដែលគថ្លង់ព្រោះទោសនោះ ឈ្មោះថា អេឡមូគៈ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលនឹងបង្ហាញសេចក្តីនេះ ទើបពោលពាក្យថា “mukhena vācaṃ” ជាដើម។

จกฺกวตฺติวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយចក្កវត្តិវគ្គ ចប់ហើយ។

๖. สากจฺฉวคฺโค

៦. សាកច្ឆាវគ្គ

๑. อาหารสุตฺตวณฺณนา

១. ការអធិប្បាយអាហារសូត្រ

๒๓๒. ปุริมนยโตติ [Pg.431] ‘‘สติสมฺโพชฺฌงฺคฏฺฐานียานํ ธมฺมาน’’นฺติอาทินา อาคตนยโต. เอวนฺติ อิทานิ วุจฺจมานากาเรน. สติ จ สมฺปชญฺญญฺจ สติสมฺปชญฺญํ. สติปธานํ วา อภิกฺกนฺตาทีสุ สตฺถกภาวปริคฺคณฺหกญาณํ สติสมฺปชญฺญํ. ตํ สพฺพตฺถ สโตการีภาวาวหตฺตา สติสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อุปฺปาทาย สํวตฺตติ. ยถา จ ปจฺจนีกธมฺมปฺปหานํ อนุรูปธมฺมเทสนา จ อนุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ธมฺมานํ อุปฺปาทาย โหติ, เอวํ สติรหิตปุคฺคลวชฺชนา สโตการีปุคฺคลเสวนา จ ตตฺถ จ ยุตฺตปยุตฺตตา สติสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อุปฺปาทาย โหตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘สติสมฺปชญฺญ’’นฺติอาทินา. อรหตฺตมคฺเคน ภาวนาปาริปูรี โหติ. ตถา หิ อรหาว ‘‘สติเวปุลฺลปฺปตฺโต’’ติ วุจฺจติ.

២៣២. ពាក្យថា Purimanayato គឺតាមវិធីដែលមកហើយមានពាក្យថា “satisambojjhaṅgaṭṭhānīyānaṃ dhammānaṃ” ជាដើម។ ពាក្យថា Eva គឺតាមអាការៈដែលកំពុងពោលឥឡូវនេះ។ សតិផង សម្បជញ្ញៈផង ឈ្មោះថា សតិសម្បជញ្ញៈ។ មួយវិញទៀត ញាណដែលកំណត់ដឹងនូវភាពជាប្រយោជន៍ក្នុងកាលឈានទៅមុខជាដើម ដែលមានសតិជាប្រធាន ឈ្មោះថា សតិសម្បជញ្ញៈ។ សតិសម្បជញ្ញៈនោះ តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការកើតឡើងនៃសតិសម្ពោជ្ឈង្គ ព្រោះនាំមកនូវភាពជាអ្នកធ្វើសតិក្នុងទីទាំងពួង។ ម្យ៉ាងទៀត ការលះបង់នូវធម៌ជាបដិបក្ខ និងការសម្តែងធម៌ដ៏សមគួរ តែងមានដើម្បីការកើតឡើងនៃកុសលធម៌ទាំងឡាយដែលមិនទាន់កើតឡើងយ៉ាងណា ការវៀរចាកបុគ្គលដែលប្រាសចាកសតិ ការសេពគប់នូវបុគ្គលដែលធ្វើសតិ និងភាពជាអ្នកប្រកបដោយការយកចិត្តទុកដាក់ក្នុងធម៌នោះ ក៏តែងមានដើម្បីការកើតឡើងនៃសតិសម្ពោជ្ឈង្គយ៉ាងនោះដែរ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលនឹងបង្ហាញសេចក្តីនេះ ទើបពោលពាក្យថា “satisampajaññaṃ” ជាដើម។ ការចម្រើនតែងដល់នូវភាពបរិបូណ៌ដោយអរហត្តមគ្គ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ព្រះអរហន្តទើបហៅថា “sativepullappatto”។

ธมฺมานํ, ธมฺเมสุ วา วิจโย, โส เอว เหฏฺฐา วุตฺตนเยน สมฺโพชฺฌงฺโค, ตสฺส ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคสฺส. ปริปุจฺฉกตาติ อาจริยํ ปยิรุปาสิตฺวา ปญฺจปิ นิกาเย สหฏฺฐกถาย ปริโยคาเหตฺวา ยํ ยํ ตตฺถ คณฺฐิฏฺฐานํ, ตสฺส ตสฺส ‘‘อิทํ, ภนฺเต, กถํ อิมสฺส โก อตฺโถ’’ติ เอวํ ขนฺธาทีสุ อตฺถปุจฺฉกภาโว. เตนาห ‘‘ขนฺธ…เป… พหุลตา’’ติ.

ការជ្រើសរើសធម៌ទាំងឡាយ ឬក្នុងធម៌ទាំងឡាយ ធម៌នោះឯងជាសម្ពោជ្ឈង្គតាមវិធីដែលបានពោលហើយខាងក្រោម នៃធម៌វិចយសម្ពោជ្ឈង្គនោះ។ ពាក្យថា Paripucchakatā គឺការចូលទៅរកគ្រូ ហើយសិក្សាស្វែងយល់នូវនិកាយទាំង ៥ ព្រមទាំងអដ្ឋកថា ហើយសួរដេញដោលនូវចំណុចដែលពិបាកយល់ក្នុងនិកាយនោះៗ ក្នុងខន្ធជាដើមយ៉ាងនេះថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន សេចក្តីនេះដូចម្តេច សេចក្តីនេះមានន័យដូចម្តេច?»។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “khandha...pe... bahulatā”។

วตฺถุวิสทกิริยาติ จิตฺตเจตสิกานํ ปวตฺติฏฺฐานภาวโต สรีรํ ตปฺปฏิพทฺธานิ จ จีวราทีนิ อิธ ‘‘วตฺถูนี’’ติ อธิปฺเปตานิ, ตานิ ยถา จิตฺตสฺส สุขาวหานิ โหนฺติ, ตถา กรณํ เตสํ วิสทภาวกรณํ. เตน วุตฺตํ ‘‘อชฺฌตฺติกพาหิราน’’นฺติอาทิ. อุสฺสนฺนโทสนฺติ วาตาทิอุสฺสนฺนโทสํ. เสทมลมกฺขิตนฺติ เสเทน เจว ชลฺลิกาสงฺขาเตน สรีรมเลน จ มกฺขิตํ. จ-สทฺเทน อญฺญมฺปิ สรีรสฺส จ จิตฺตสฺส จ ปีฬาวหํ สงฺคณฺหาติ. เสนาสนํ วาติ วา-สทฺเทน ปตฺตาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. อวิสเท สติ, วิสยภูเต วา. กถํ ภาวนมนุยุตฺตสฺส ตานิ วิสโยติ? อนฺตรนฺตรา ปวตฺตนกจิตฺตุปฺปาทวเสน เอวํ วุตฺตํ. เต หิ จิตฺตุปฺปาทา จิตฺเตกคฺคตาย อิชฺฌนฺติยาปิ อปริสุทฺธภาวาย สํวตฺตนฺติ. จิตฺตเจตสิเกสุ นิสฺสยาทิปจฺจยภูเตสุ. ญาณมฺปีติ ปิ-สทฺโท สมฺปิณฺฑเน. เตน น เกวลํ ตํ วตฺถุเยว[Pg.432], อถ โข ตสฺมึ อปริสุทฺเธ ญาณมฺปิ อปริสุทฺธํ โหตีติ นิสฺสยาปริสุทฺธิยา นิสฺสิตาปริสุทฺธิ วิย วิสยสฺส อปริสุทฺธตาย วิสยีนํ อปริสุทฺธึ ทสฺเสติ อนฺวยโต พฺยติเรกโต จ.

ពាក្យថា វត្ថុវិសទកិរិយា (ការធ្វើវត្ថុឱ្យស្អាតស្អំ) សេចក្តីថា រាងកាយ ព្រោះជាទីកើតឡើងនៃចិត្តនិងចេតសិក និងគ្រឿងបរិក្ខារមានចីវរជាដើមដែលជាប់ទាក់ទងនឹងរាងកាយនោះ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកថា «វត្ថុ» ការធ្វើវត្ថុទាំងនោះឱ្យស្អាតស្អំ គឺការធ្វើដោយប្រការណាដែលនាំមកនូវសេចក្តីសុខដល់ចិត្ត។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាពោលថា «អជ្ឈត្តិកពាហិរានំ» (វត្ថុខាងក្នុងនិងខាងក្រៅ) ជាដើម។ ពាក្យថា ឧស្សន្នទោសំ សេចក្តីថា មានទោសមានខ្យល់ជាដើមចម្រើនឡើង (កម្រើកឡើង)។ ពាក្យថា សេទមលមក្ខិតំ សេចក្តីថា ប្រឡាក់ដោយញើស និងប្រឡាក់ដោយល្អងធូលីដែលហៅថាក្អែលនៃរាងកាយ។ ដោយសព្ទថា ច (និង) ទ្រង់សង្គ្រោះយកវត្ថុដទៃទៀតដែលនាំមកនូវសេចក្តីក្តៅក្រហាយដល់រាងកាយនិងចិត្ត។ ពាក្យថា សេនាសនំ វា (ឬសេនាសនៈ) ដោយសព្ទថា វា (ឬ) គប្បីជ្រាបថា ទ្រង់សង្គ្រោះយកបាត្រជាដើម។ កាលបើមិនស្អាតស្អំ ឬកាលបើវត្ថុជាអារម្មណ៍ (មិនស្អាតស្អំ)។ សួរថា ចុះវត្ថុទាំងនោះជាអារម្មណ៍របស់អ្នកប្រកបការចម្រើនភាវនាយ៉ាងដូចម្តេច? ឆ្លើយថា ពោលយ៉ាងនេះ ដោយអំណាចនៃចិត្តដែលកើតឡើងក្នុងចន្លោះៗ។ ព្រោះថា ចិត្តទាំងនោះ ទោះបីជាសម្រេចបាននូវចិត្តេកគ្គតាក៏ដោយ ក៏រមែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីភាពមិនបរិសុទ្ធ។ ក្នុងចិត្តនិងចេតសិកទាំងឡាយ ដែលជាបច្ច័យមាននិស្សយបច្ច័យជាដើម។ ពាក្យថា ញាណម្បិ (សូម្បីញាណ) សព្ទថា បិ (សូម្បី) មានសេចក្តីប្រមូលរួមបញ្ចូល។ ដោយសព្ទនោះ បង្ហាញថា មិនត្រឹមតែវត្ថុនោះប៉ុណ្ណោះទេ តែថាកាលបើវត្ថុនោះមិនបរិសុទ្ធ សូម្បីតែញាណក៏មិនបរិសុទ្ធដែរ ដូចជាការមិនបរិសុទ្ធនៃធម៌អាស្រ័យ ព្រោះការមិនបរិសុទ្ធនៃទីអាស្រ័យ ឬដូចជាការមិនបរិសុទ្ធនៃវិសយី (ចិត្ត) ព្រោះការមិនបរិសុទ្ធនៃវិស័យ (អារម្មណ៍) ដោយអនុវយនិងវ្យតិរេក។

สมภาวกรณํ กิจฺจโต อนูนาธิกภาวกรณํ. ยถาปจฺจยํ สทฺเธยฺยวตฺถุสฺมึ อธิโมกฺขกิจฺจสฺส ปฏุตรภาเวน ปญฺญาย อวิสทตาย วีริยาทีนญฺจ อนุพลปฺปทานสิถิลตาทินา สทฺธินฺทฺริยํ พลวํ โหติ. เตนาห ‘‘อิตรานิ มนฺทานี’’ติ. ตโตติ ตสฺมา สทฺธินฺทฺริยสฺส พลวภาวโต อิตเรสญฺจ มนฺทตฺตา. โกสชฺชปกฺเข ปติตุํ อทตฺวา สมฺปยุตฺตธมฺมานํ ปคฺคณฺหนํ อนุพลปฺปทานํ ปคฺคโห, ปคฺคหกิจฺจํ กาตุํ น สกฺโกตีติ สมฺพนฺธิตพฺพํ. อารมฺมณํ อุปคนฺตฺวา ฐานํ, อนิสฺสชฺชนํ วา อุปฏฺฐานํ, วิกฺเขปปฏิปกฺโข. เยน วา สมฺปยุตฺตา อวิกฺขิตฺตา โหนฺติ, โส อวิกฺเขโป. รูปคตํ วิย จกฺขุนา เยน ยาถาวโต วิสยสภาวํ ปสฺสติ, ตํ ทสฺสนกิจฺจํ กาตุํ น สกฺโกติ พลวตา สทฺธินฺทฺริเยน อภิภูตตฺตา. สหชาตธมฺเมสุ หิ อินฺทฏฺฐํ กโรนฺตานํ สห ปวตฺตมานานํ ธมฺมานํ เอกรสตาวเสเนว อตฺถสิทฺธิ, น อญฺญถา. ตสฺมาติ วุตฺตเมวตฺถํ การณภาเวน ปจฺจามสติ. ตนฺติ สทฺธินฺทฺริยํ.

ការធ្វើឱ្យមានសភាពស្មើគ្នា គឺការធ្វើឱ្យមានសភាពមិនខ្វះមិនលើសដោយកិច្ច។ សទ្ធិន្ទ្រិយរមែងជាធម្មជាតិខ្លាំងក្លា ដោយភាពមុតស្រួចនៃកិច្ចគឺការចុះចិត្តស៊ប់ក្នុងវត្ថុគួរជឿតាមបច្ច័យ និងដោយភាពមិនច្បាស់លាស់នៃបញ្ញា និងដោយភាពធូររលុងនៃការជួយឧបត្ថម្ភកម្លាំងនៃវីរិយៈជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាទើបពោលថា «ឥតរានិ មន្ទានិ» (ឥន្ទ្រិយដទៃក្រៅពីនោះទន់ខ្សោយ)។ ពាក្យថា តតោ សេចក្តីថា ព្រោះសទ្ធិន្ទ្រិយនោះខ្លាំងក្លា និងព្រោះឥន្ទ្រិយដទៃទៀតទន់ខ្សោយ។ ការមិនបណ្តោយឱ្យធ្លាក់ទៅក្នុងចំណែកនៃសេចក្តីខ្ជិលច្រអូស ហើយការផ្គរផ្គងធម៌ដែលសម្បយុត្ត គឺការជួយឧបត្ថម្ភកម្លាំង ឈ្មោះថា បគ្គហៈ (ការផ្គរផ្គង) គប្បីភ្ជាប់សេចក្តីថា (ឥន្ទ្រិយដទៃ) មិនអាចធ្វើកិច្ចគឺការផ្គរផ្គងបានឡើយ។ ការចូលទៅជិតអារម្មណ៍ហើយតាំងនៅ ឬការមិនលះបង់អារម្មណ៍ ឈ្មោះថា ឧបដ្ឋានៈ (ការប្រាកដច្បាស់) ដែលជាធម៌បដិបក្ខចំពោះវិក្ខេបៈ (សេចក្តីរាយមាយ)។ ឬមួយ ធម៌ដែលជាហេតុធ្វើឱ្យសម្បយុត្តធម៌ទាំងឡាយមិនរាយមាយ ធម៌នោះឈ្មោះថា អវិក្ខេបៈ (ការមិនរាយមាយ)។ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ដែលជាហេតុឱ្យឃើញសភាវៈនៃវិស័យតាមពិត ដូចជាភ្នែកមើលឃើញរូប ធម៌នោះ (បញ្ញិន្ទ្រិយ) មិនអាចធ្វើកិច្ចគឺការឃើញនោះបានឡើយ ព្រោះត្រូវសទ្ធិន្ទ្រិយដ៏ខ្លាំងក្លាគ្របសង្កត់។ ព្រោះថា ក្នុងសហជាតធម៌ទាំងឡាយដែលធ្វើនូវឥន្ទ្រិយដ្ឋៈ (ភាពជាធំ) សេចក្តីសម្រេចប្រយោជន៍រមែងមានបាន ដោយអំណាចនៃភាពមានរសតែមួយ (ឯករសភាព) នៃធម៌ទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយគ្នាប៉ុណ្ណោះ មិនមែនមានដោយប្រការដទៃឡើយ។ ពាក្យថា តស្មា (ព្រោះហេតុនោះ) គឺទ្រង់ចង្អុលបង្ហាញសេចក្តីដែលបានពោលហើយនោះ ដោយភាពជាហេតុ។ ពាក្យថា តំ (នោះ) សំដៅយកសទ្ធិន្ទ្រិយ។

ธมฺมสภาวปจฺจเวกฺขเณนาติ ยสฺส สทฺเธยฺยวตฺถุโน อุฬารตาทิคุเณ อธิมุจฺจนสฺส สาติสยปฺปวตฺติยา สทฺธินฺทฺริยํ พลวํ ชาตํ, ตสฺส ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนตาทิวิภาคโต ยาถาวโต วีมํสเนน. เอวญฺหิ เอวํธมฺมตานเยน สภาวสรสโต ปริคฺคยฺหมาเน สวิปฺผาโร อธิโมกฺโข น โหติ – ‘‘อยํ อิเมสํ ธมฺมานํ สภาโว’’ติ ปญฺญาพฺยาปารสฺส สาติสยตฺตา. ธุริยธมฺเมสุ หิ ยถา สทฺธาย พลวภาเว ปญฺญาย มนฺทภาโว โหติ, เอวํ ปญฺญาย พลวภาเว สทฺธาย มนฺทภาโว โหติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ตํ ธมฺมสภาวปจฺจเวกฺขเณน…เป… หาเปตพฺพ’’นฺติ. ตถา อมนสิกรเณนาติ เยนากาเรน ภาวนมนุยุญฺชนฺตสฺส สทฺธินฺทฺริยํ พลวํ ชาตํ, เตนากาเรน ภาวนํ นานุยุญฺชเนนาติ วุตฺตํ โหติ. อิธ ทุวิเธน สทฺธินฺทฺริยสฺส พลวภาโว อตฺตโน วา ปจฺจยวิเสเสน กิจฺจุตฺตริยโต วีริยาทีนํ วา มนฺทกิจฺจตาย. ตตฺถ ปฐมวิกปฺเป หาปนวิธิ ทสฺสิโต, ทุติยวิกปฺเป ปน ยถา มนสิกโรโต วีริยาทีนํ มนฺทกิจฺจตาย สทฺธินฺทฺริยํ พลวํ ชาตํ, ตถา อมนสิกาเรน วีริยาทีนํ ปฏุตรภาวาวเหน มนสิกาเรน สทฺธินฺทฺริยํ เตหิ [Pg.433] สมตํ กโรนฺเตน หาเปตพฺพํ. อิมินา นเยน เสสินฺทฺริเยสุปิ หาปนวิธิ เวทิตพฺโพ.

ពាក្យថា ធម្មសភាវបច្ចវេក្ខណេន (ដោយការពិចារណាសភាវធម៌) សេចក្តីថា ដោយការពិចារណាស្រាវជ្រាវតាមពិត ដោយការបែងចែកជាបច្ច័យនិងបច្ចយុប្បន្នធម៌ជាដើម នូវវត្ថុគួរជឿណាដែលសទ្ធិន្ទ្រិយបានកើតឡើងជាធម្មជាតិខ្លាំងក្លា ដោយការប្រព្រឹត្តទៅដ៏លើសលុបនៃការចុះចិត្តស៊ប់ក្នុងគុណមានភាពឧត្តុង្គឧត្តមជាដើមនៃវត្ថុគួរជឿនោះ។ ព្រោះថា កាលបើពិចារណាក្តោបក្តាប់ដោយរសនៃសភាវៈតាមន័យនៃធម្មតាយ៉ាងនេះហើយ ការចុះចិត្តស៊ប់ដ៏រាយមាយរមែងមិនមានឡើយ ព្រោះភាពលើសលុបនៃកិច្ចការរបស់បញ្ញាថា «នេះជាសភាវៈនៃធម៌ទាំងឡាយនេះ»។ ព្រោះថា ក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលជាធុរៈ (ធម៌ដឹកនាំ) កាលបើការខ្លាំងក្លានៃសទ្ធាមាន សេចក្តីទន់ខ្សោយនៃបញ្ញារមែងមានយ៉ាងណា កាលបើការខ្លាំងក្លានៃបញ្ញាមាន សេចក្តីទន់ខ្សោយនៃសទ្ធាក៏រមែងមានយ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាពោលថា «តំ ធម្មសភាវបច្ចវេក្ខណេន...បេ... ហាបេតព្វំ» (សទ្ធិន្ទ្រិយនោះ គប្បីធ្វើឱ្យថយចុះដោយការពិចារណាសភាវធម៌...បេ...)។ ដូចគ្នានោះដែរ ពាក្យថា អមនសិករណេន (ដោយការមិនធ្វើទុកក្នុងចិត្ត) សេចក្តីថា ដោយការមិនប្រកបការចម្រើនភាវនាតាមអាការដែលធ្វើឱ្យសទ្ធិន្ទ្រិយរបស់អ្នកប្រកបការចម្រើនភាវនានោះខ្លាំងក្លាឡើង។ ក្នុងទីនេះ ភាពខ្លាំងក្លានៃសទ្ធិន្ទ្រិយមាន ២ ប្រការ គឺដោយអំណាចនៃបច្ច័យពិសេសរបស់ខ្លួន ព្រោះការធ្វើកិច្ចដ៏លើសលុប ១ ឬដោយភាពទន់ខ្សោយនៃកិច្ចរបស់វីរិយៈជាដើម ១។ ក្នុងប្រការទាំងពីរនោះ វិធីធ្វើឱ្យថយចុះក្នុងវិកប្បៈ (ជម្រើស) ទីមួយ ត្រូវបានបង្ហាញហើយ ចំណែកក្នុងវិកប្បៈទីពីរ កាលបើបុគ្គលធ្វើទុកក្នុងចិត្តយ៉ាងណា នាំឱ្យសទ្ធិន្ទ្រិយខ្លាំងក្លាឡើងព្រោះភាពទន់ខ្សោយនៃកិច្ចរបស់វីរិយៈជាដើម គb្បីធ្វើសទ្ធិន្ទ្រិយនោះឱ្យថយចុះដោយការមិនធ្វើទុកក្នុងចិត្តយ៉ាងនោះ ពោលគឺដោយការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដែលនាំមកនូវភាពមុតស្រួចនៃវីរិយៈជាដើម ដើម្បីធ្វើសទ្ធិន្ទ្រិយឱ្យស្មើគ្នាជាមួយនឹងធម៌ទាំងនោះ។ ដោយន័យនេះ វិធីធ្វើឱ្យថយចុះក្នុងឥន្ទ្រិយដែលនៅសល់ ក៏គប្បីជ្រាបផងដែរ។

วกฺกลิตฺเถรวตฺถูติ โส หิ อายสฺมา สทฺธาธิมุตฺโต ตตฺถ จ กตาธิกาโร สตฺถุ รูปกายทสฺสเน ปสุโต เอว หุตฺวา วิหรนฺโต สตฺถารา – ‘‘กึ เต, วกฺกลิ, อิมินา ปูติกาเยน ทิฏฺเฐน, โย โข, วกฺกลิ, ธมฺมํ ปสฺสติ, โส มํ ปสฺสตี’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๓.๘๗) โอวทิยมาโน กมฺมฏฺฐาเน นิโยชิโตปิ ตํ อนนุยุญฺชนฺโต ปณามิโต อตฺตานํ วินิปาเตตุํ ปปาตฏฺฐานํ อภิรุหิ. อถ นํ สตฺถา ยถานิสินฺโนว โอภาสวิสฺสชฺชเนน อตฺตานํ ทสฺเสตฺวา –

ពាក្យថា វក្កលិត្ថេរវត្ថុ (រឿងព្រះវក្កលិត្ថេរ) សេចក្តីថា ព្រះវក្កលិដ៏មានអាយុនោះ ជាអ្នកចុះចិត្តស៊ប់ដោយសទ្ធា និងជាអ្នកបានធ្វើអធិការ (បុណ្យបារមី) ទុកក្នុងព្រះសាសនានោះ ជាអ្នកខ្វល់ខ្វាយតែក្នុងការមើលរូបកាយរបស់ព្រះសាស្តាប៉ុណ្ណោះ កាលបើព្រះសាស្តាទ្រង់ប្រដៅដោយព្រះពុទ្ធដីកាជាដើមថា «ម្នាលវក្កលិ តើមានប្រយោជន៍អ្វីដល់អ្នកដោយកាយស្អុយដែលអ្នកបានឃើញនេះ ម្នាលវក្កលិ អ្នកណាឃើញធម៌ អ្នកនោះឈ្មោះថាឃើញតថាគត» ទោះបីជាទ្រង់ដឹកនាំឱ្យទៅកាន់កម្មដ្ឋាន ក៏លោកមិនប្រកបចម្រើនកម្មដ្ឋាននោះឡើយ លុះត្រូវព្រះសាស្តាបណ្តេញចេញ ក៏ឡើងទៅកាន់ទីជ្រៅដើម្បីទម្លាក់ខ្លួនសម្លាប់ចោល។ គ្រានោះ ព្រះសាស្តាទ្រង់គង់ក្នុងទីនោះឯង ហើយទ្រង់សម្តែងព្រះអង្គឱ្យប្រាកដដោយការបញ្ចេញរស្មី ហើយទ្រង់ត្រាស់ថា៖

‘‘ปาโมชฺชพหุโล ภิกฺขุ, ปสนฺโน พุทฺธสาสเน;

อธิคจฺเฉ ปทํ สนฺตํ, สงฺขารูปสมํ สุข’’นฺติ. (ธ. ป. ๓๘๑) –

«ភិក្ខុអ្នកច្រើនដោយសេចក្តីប្រមោទ្យ ជ្រះថ្លាក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា គប្បីបាននូវសន្តបទ ជាទីរម្ងាប់សង្ខារ ជាសុខ។»

คาถํ วตฺวา ‘‘เอหิ, วกฺกลี’’ติ อาห. โส เตน วจเนน อมเตเนว อภิสิตฺโต หฏฺฐตุฏฺโฐ หุตฺวา วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปสิ, สทฺธาย พหุลภาวโต วิปสฺสนาวีถึ นาโรหติ. ตํ ญตฺวา ภควา อินฺทฺริยสมตฺตปฏิปาทนาย กมฺมฏฺฐานํ โสเธตฺวา อทาสิ. โส สตฺถารา ทินฺนนเยน วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปตฺวา มคฺคปฏิปาฏิยา อรหตฺตํ ปาปุณิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘วกฺกลิตฺเถรวตฺถุ เจตฺถ นิทสฺสน’’นฺติ. เอตฺถาติ สทฺธินฺทฺริยสฺส อธิมตฺตภาเว เสสินฺทฺริยานํ สกิจฺจากรเณ.

លុះទ្រង់ត្រាស់គាថានេះហើយ ទើបត្រាស់ថា «ចូរមក វក្កលិ»។ ព្រះថេរៈនោះ ហាក់ដូចជាត្រូវស្រោចស្រពដោយទឹកអម្រឹតដោយព្រះវាចានោះ មានចិត្តរីករាយត្រេកអរខ្លាំង ក៏ចាប់ផ្តើមចម្រើនវិបស្សនា តែព្រោះភាពច្រើនលើសលុបនៃសទ្ធា ទើបមិនអាចឡើងកាន់វិថីនៃវិបស្សនាបាន។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ជ្រាបហេតុនោះ ទើបជម្រះកម្មដ្ឋានឱ្យស្អាត ដើម្បីញ៉ាំងឥន្ទ្រិយទាំងឡាយឱ្យស្មើគ្នា ហើយប្រគល់ឱ្យលោក។ ព្រះថេរៈនោះខំប្រឹងប្រែងចម្រើនវិបស្សនាតាមន័យដែលព្រះសាស្តាប្រគល់ឱ្យ ក៏បានសម្រេចព្រះអរហត្តតាមលំដាប់នៃមគ្គ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាពោលថា «វក្កលិត្ថេរវត្ថុ ចេត្ថ និទស្សនំ» (រឿងព្រះវក្កលិត្ថេរក្នុងទីនេះ ជាឧទាហរណ៍)។ ពាក្យថា ឯត្ថ (ក្នុងទីនេះ) សេចក្តីថា ក្នុងកាលដែលសទ្ធិន្ទ្រិយមានសភាពខ្លាំងក្លាពេក ធ្វើឱ្យឥន្ទ្រិយដទៃទៀតមិនអាចធ្វើកិច្ចរបស់ខ្លួនបាន។

อิตรกิจฺจเภทนฺติ อุปฏฺฐานาทิกิจฺจวิเสสํ. ปสฺสทฺธาทีติ อาทิ-สทฺเทน สมาธิอุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคานํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. หาเปตพฺพนฺติ ยถา สทฺธินฺทฺริยสฺส พลวภาโว ธมฺมสภาวปจฺจเวกฺขเณน หายติ, เอวํ วีริยินฺทฺริยสฺส อธิมตฺตตา ปสฺสทฺธิยาทิภาวนาย หายติ สมาธิปกฺขิกตฺตา ตสฺสา. ตถา หิ สมาธินฺทฺริยสฺส อธิมตฺตตํ โกสชฺชปาตโต รกฺขนฺตี วีริยาทิภาวนา วิย วีริยินฺทฺริยสฺส อธิมตฺตตํ อุทฺธจฺจปาตโต รกฺขนฺตี เอกํสโต หาเปติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปสฺสทฺธาทิภาวนาย หาเปตพฺพ’’นฺติ. โสณตฺเถรสฺส วตฺถูติ สุกุมารโสณตฺเถรสฺส วตฺถุ. โส หิ อายสฺมาปิ สตฺถุ สนฺติกา กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา สีตวเน วิหรนฺโต – ‘‘มม สรีรํ สุขุมาลํ, น จ สกฺกา สุเขเนว สุขํ อธิคนฺตุํ, กายํ กิลเมตฺวาปิ สมณธมฺโม กาตพฺโพ’’ติ ฐานจงฺกมนเมว อธิฏฺฐาย [Pg.434] ปธานมนุยุญฺชนฺโต ปาทตเลสุ โผเฏสุ อุฏฺฐิเตสุปิ เวทนํ อชฺฌุเปกฺขิตฺวา ทฬฺหวีริยํ กโรนฺโต อจฺจารทฺธวีริยตาย วิเสสํ ปวตฺเตตุํ นาสกฺขิ. สตฺถา ตตฺถ คนฺตฺวา วีโณปโมวาเทน โอวทิตฺวา วีริยสมตาโยชนวิธึ ทสฺเสนฺโต กมฺมฏฺฐานํ โสเธตฺวา คิชฺฌกูฏํ คโต. เถโรปิ สตฺถารา ทินฺนนเยน วีริยสมตํ ยาเชตฺวา ภาเวนฺโต วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปตฺวา อรหตฺเตว ปติฏฺฐาสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘โสณตฺเถรสฺส วตฺถุ ทสฺเสตพฺพ’’นฺติ. เสเสสุปีติ สติสมาธิปญฺญินฺทฺริเยสุปิ.

ពាក្យថា ឥតរកិច្ចភេទំ សេចក្តីថា ភាពខុសគ្នានៃកិច្ចមានការប្រាកដច្បាស់ជាដើម។ ពាក្យថា បស្សទ្ធាទី (មានបស្សទ្ធិជាដើម) ដោយសព្ទថា អាទិ (ជាដើម) គប្បីជ្រាបថា ទ្រង់សង្គ្រោះយកសមាធិសម្ពោជ្ឈង្គនិងឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គ។ ពាក្យថា ហាបេតព្វំ (គប្បីធ្វើឱ្យថយចុះ) សេចក្តីថា ភាពខ្លាំងក្លានៃសទ្ធិន្ទ្រិយរមែងថយចុះដោយការពិចារណាសភាវធម៌យ៉ាងណា ភាពខ្លាំងក្លាពេកនៃវីរិយិន្ទ្រិយក៏រមែងថយចុះដោយការចម្រើនបស្សទ្ធិជាដើមយ៉ាងនោះដែរ ព្រោះបស្សទ្ធិនោះជាធម៌ស្ថិតក្នុងចំណែកនៃសមាធិ។ ព្រោះថា ការចម្រើនវីរិយៈជាដើមដែលជួយការពារភាពខ្លាំងក្លាពេកនៃសមាធិន្ទ្រិយមិនឱ្យធ្លាក់ទៅក្នុងសេចក្តីខ្ជិលច្រអូសយ៉ាងណា ការចម្រើនបស្សទ្ធិជាដើមដែលជួយការពារភាពខ្លាំងក្លាពេកនៃវីរិយិន្ទ្រិយមិនឱ្យធ្លាក់ទៅក្នុងឧទ្ធច្ចៈ (សេចក្តីរាយមាយ) ក៏រមែងធ្វើឱ្យថយចុះដោយចំណែកមួយយ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាពោលថា «បស្សទ្ធាវិភាវនាយ ហាបេតព្វំ» (គប្បីធ្វើឱ្យថយចុះដោយការចម្រើនបស្សទ្ធិជាដើម)។ ពាក្យថា សោណត្ថេរស្ស វត្ថុ សេចក្តីថា រឿងរបស់ព្រះសោណត្ថេរដ៏សុខុមាល។ ព្រោះថា ព្រះថេរៈដ៏មានអាយុនោះ បានរៀនកម្មដ្ឋានពីសំណាក់ព្រះសាស្តា ហើយគង់នៅក្នុងព្រៃសីតវន គិតថា «រាងកាយរបស់យើងជាសុខុមាលជាតិ ម្យ៉ាងទៀត បុគ្គលមិនអាចសម្រេចសេចក្តីសុខដោយសេចក្តីសុខបានឡើយ យើងគប្បីធ្វើសមណធម៌ទោះបីជាត្រូវធ្វើឱ្យកាយលំបាកក៏ដោយ» លោកក៏បានអធិដ្ឋានការដើរចង្ក្រមនិងការឈរ ប្រកបការព្យាយាមយ៉ាងខ្លាំងក្លា ទោះបីជាបាតជើងទាំងពីរឡើងពងបែក ក៏លោកនៅតែអត់ធន់ចំពោះវេទនា ធ្វើសេចក្តីព្យាយាមយ៉ាងមាំមួន តែព្រោះការព្យាយាមខ្លាំងក្លាពេក ទើបមិនអាចសម្រេចគុណធម៌វិសេសបានឡើយ។ ព្រះសាស្តាទ្រង់យាងទៅកាន់ទីនោះ ហើយប្រដៅលោកដោយឱវាទប្រៀបដូចជាខ្សែពិណ បង្ហាញវិធីសម្របសម្រួលវីរិយៈឱ្យស្មើគ្នា រួចទ្រង់ជម្រះកម្មដ្ឋានឱ្យស្អាត ហើយយាងទៅកាន់ភ្នំគិជ្ឈកូដវិញ។ ចំណែកព្រះថេរៈ ក៏បានសម្របសម្រួលវីរិយៈឱ្យស្មើគ្នាតាមន័យដែលព្រះសាស្តាប្រគល់ឱ្យ ហើយចម្រើនវិបស្សនា ខំប្រឹងប្រែងរហូតបានតាំងនៅក្នុងព្រះអរហត្ត។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាពោលថា «សោណត្ថេរស្ស វត្ថុ ទស្សេតព្វំ» (គប្បីបង្ហាញរឿងព្រះសោណត្ថេរ)។ ពាក្យថា សេសេសុបិ សេចក្តីថា សូម្បីក្នុងសតិន្ទ្រិយ សមាធិន្ទ្រិយ និងបញ្ញិន្ទ្រិយ។

สมตนฺติ สทฺธาปญฺญานํ อญฺญมญฺญํ อนูนาธิกภาวํ, ตถา สมาธิวีริยานญฺจ. ยถา หิ สทฺธาปญฺญานํ วิสุํ วิสุํ ธุริยธมฺมภูตานํ กิจฺจโต อญฺญมญฺญนาติวตฺตนํ วิเสสโต อิจฺฉิตพฺพํ. ยโต เตสํ สมธุรตาย อปฺปนา สมฺปชฺชติ, เอวํ สมาธิวีริยานํ โกสชฺชุทฺธจฺจปกฺขิกานํ สมตาย สติ อญฺญมญฺญุปตฺถมฺภนโต สมฺปยุตฺตธมฺมานํ อนฺตทฺวยปาตาภาเวน สมฺมเทว อปฺปนา อิชฺฌตีติ. พลวสทฺโธติอาทิ วุตฺตสฺเสว อตฺถสฺส พฺยติเรกมุเขน สมตฺถนํ. ตสฺสตฺโถ – โย พลวติยา สทฺธาย สมนฺนาคโต อวิสทญาโณ, โส มุธปฺปสนฺโน โหติ, น อเวจฺจปฺปสนฺโน. ตถา หิ โส อวตฺถุสฺมึ ปสีทติ, เสยฺยถาปิ ติตฺถิยสาวกา. เกราฏิกปกฺขนฺติ สาเฐยฺยปกฺขํ ภชติ. สทฺธาหีนาย ปญฺญาย อติธาวนฺโต ‘‘เทยฺยวตฺถุปริจฺจาเคน วินา จิตฺตุปฺปาทมตฺเตนปิ ทานมยํ ปุญฺญํ โหตี’’ติอาทีนิ ปริกปฺเปติ เหตุปติรูปเกหิ วญฺจิโต, เอวํภูโต จ ลูขตกฺกวิลุตฺตจิตฺโต ปณฺฑิตานํ วจนํ นาทิยติ, สญฺญตฺตึ น คจฺฉติ. เตนาห ‘‘เภสชฺชสมุฏฺฐิโต วิย โรโค อเตกิจฺโฉ โหตี’’ติ. ยถา เจตฺถ สทฺธาปญฺญานํ อญฺญมญฺญํ สมภาโว อตฺถาวโห, วิสมภาโว อนตฺถาวโห, เอวํ สมาธิวีริยานํ อญฺญมญฺญํ สมภาโว อตฺถาวโห, อิตโร อนตฺถาวโห, ตถา สมภาโว อวิกฺเขปาวโห, อิตโร วิกฺเขปาวโห. โกสชฺชํ อภิภวติ, เตน อปฺปนํ น ปาปุณาตีติ อธิปฺปาโย. เอส นโย อุทฺธจฺจํ อภิภวตีติ เอตฺถาปิ. ตทุภยนฺติ สทฺธาปญฺญาทฺวยํ สมาธิวีริยทฺวยญฺจ. สมํ กาตพฺพนฺติ สมตํ กาตพฺพํ.

ពាក្យថា សមតំ (ភាពស្មើគ្នា) សេចក្តីថា ភាពមិនខ្វះមិនលើសគ្នានៃសទ្ធានិងបញ្ញា និងភាពមិនខ្វះមិនលើសគ្នានៃសមាធិនិងវីរិយៈ។ ព្រោះថា ភាពមិនប្រព្រឹត្តកន្លងគ្នាទៅវិញទៅមកដោយកិច្ចនៃសទ្ធានិងបញ្ញា ដែលជាធម៌នាំមុខផ្សេងៗគ្នា គឺជាអ្វីដែលគេប្រាថ្នាចង់បានជាពិសេស。 ព្រោះកាលបើធម៌ទាំងនោះមានកម្លាំងស្មើគ្នាហើយ អប្បនាសមាធិរមែងសម្រេចបាន យ៉ាងណាមិញ កាលបើមានភាពស្មើគ្នានៃសមាធិនិងវីរិយៈ ដែលជាធម៌ស្ថិតក្នុងចំណែកនៃសេចក្តីខ្ជិលច្រអូសនិងសេចក្តីរាយមាយហើយ ព្រោះការជួយឧបត្ថម្ភគ្នាទៅវិញទៅមក ធ្វើឱ្យសម្បយុត្តធម៌ទាំងឡាយមិនធ្លាក់ទៅក្នុងចំណែកចុងសងខាង អប្បនាសមាធិក៏រមែងសម្រេចបានយ៉ាងល្អយ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា ពលវសទ្ធោ ជាដើម គឺជាការបញ្ជាក់សេចក្តីដែលបានពោលហើយនោះ ដោយវិធីបដិសេធ (វ្យតិរេក)។ សេចក្តីពន្យល់ថា បុគ្គលណាប្រកបដោយសទ្ធាដ៏ខ្លាំងក្លា តែមានញាណមិនច្បាស់លាស់ បុគ្គលនោះរមែងជាអ្នកជ្រះថ្លាងាយ (ជ្រះថ្លាដោយល្ងង់ខ្លៅ) មិនមែនជាអ្នកជ្រះថ្លាដោយការដឹងច្បាស់ឡើយ។ ព្រោះថា បុគ្គលនោះរមែងជ្រះថ្លាក្នុងវត្ថុដែលមិនមែនជាទីតាំងនៃសេចក្តីជ្រះថ្លា ដូចជាពួកសាវករបស់អន្យតិរ្ថិយជាដើម។ ពាក្យថា កេរាដិកបក្ខំ សេចក្តីថា រមែងចូលទៅរកចំណែកនៃសេចក្តីកុហកបោកប្រាស់ (សាឋេយ្យភាព)។ បុគ្គលដែលរត់ហួសប្រមាណដោយបញ្ញាដែលខ្វះសទ្ធា រមែងត្រិះរិះទៅផ្សេងៗថា «បុណ្យសម្រេចដោយការបរិច្ចាគទាន រមែងមានបានត្រឹមតែការកើតឡើងនៃចិត្តប៉ុណ្ណោះ ដោយមិនបាច់លះបង់ទេយ្យវត្ថុឡើយ» ជាដើម ព្រោះត្រូវហេតុដែលកា្លែងបន្លំបញ្ឆោត ហើយបុគ្គលដែលមានចិត្តត្រូវសេចក្តីត្រិះរិះដ៏សៅហ្មងបំផ្លាញយ៉ាងនេះ រមែងមិនជឿស្តាប់ពាក្យរបស់ពួកបណ្ឌិត មិនយល់ព្រមតាមការណែនាំឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាពោលថា «ភេសជ្ជសមុដ្ឋិតោ វិយ រោគោ អតេកិច្ឆោ ហោតិ» (ប្រៀបដូចជាជំងឺដែលកើតឡើងព្រោះថ្នាំ គឺជាជំងឺដែលព្យាបាលមិនជាឡើយ)។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ ភាពស្មើគ្នានៃសទ្ធានិងបញ្ញា នាំមកនូវប្រយោជន៍យ៉ាងណា ភាពមិនស្មើគ្នា នាំមកនូវសេចក្តីវិនាសយ៉ាងនោះដែរ ភាពស្មើគ្នានៃសមាធិនិងវីរិយៈ នាំមកនូវប្រយោជន៍យ៉ាងណា ភាពមិនស្មើគ្នា នាំមកនូវសេចក្តីវិនាសយ៉ាងនោះដែរ ម្យ៉ាងទៀត ភាពស្មើគ្នា នាំមកនូវការមិនរាយមាយយ៉ាងណា ភាពមិនស្មើគ្នា នាំមកនូវការរាយមាយយ៉ាងនោះដែរ។ (វីរិយៈទន់ខ្សោយ) រមែងត្រូវសេចក្តីខ្ជិលច្រអូសគ្របសង្កត់ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមិនបានសម្រេចអប្បនាសមាធិ នេះជាអធិប្បាយ។ ន័យនេះ គប្បីអនុវត្តក្នុងពាក្យថា «គ្របសង្កត់លើឧទ្ធច្ចៈ» នេះផងដែរ។ ពាក្យថា តទុភយំ សេចក្តីថា គូនៃសទ្ធានិងបញ្ញាទាំងពីរ និងគូនៃសមាធិនិងវីរិយៈទាំងពីរ។ ពាក្យថា សមំ កាតព្វំ សេចក្តីថា គប្បីធ្វើឱ្យមានសភាពស្មើគ្នា។

สมาธิกมฺมิกสฺสาติ สมถกมฺมฏฺฐานิกสฺส. เอวนฺติ เอวํ สนฺเต, สทฺธาย โถกํ พลวภาเว สตีติ อตฺโถ. สทฺทหนฺโตติ ‘‘ปถวี ปถวีติ มนสิการมตฺเตน [Pg.435] กถํ ฌานุปฺปตฺตี’’ติ อจินฺเตตฺวา ‘‘อทฺธา สมฺพุทฺเธน วุตฺตวิธิ อิชฺฌตี’’ติ สทฺทหนฺโต สทฺธํ ชเนนฺโต. โอกปฺเปนฺโตติ อารมฺมณํ อนุปวิสิตฺวา วิย อธิมุจฺจนวเสน อวกปฺเปนฺโต ปกฺขนฺทนฺโต. เอกคฺคตา พลวตี วฏฺฏติ สมาธิปธานตฺตา ฌานสฺส. อุภินฺนนฺติ สมาธิปญฺญานํ. สมาธิกมฺมิกสฺส สมาธิโน อธิมตฺตตาย ปญฺญาย อธิมตฺตตาปิ อิจฺฉิตพฺพาติ อาห ‘‘สมตายปี’’ติ, สมภาเวนาปีติ อตฺโถ. อปฺปนาติ โลกิยอปฺปนา. ตถา หิ ‘‘โหติเยวา’’ติ สาสงฺกํ วทติ, โลกุตฺตรปฺปนา ปน เตสํ สมภาเวเนว อิจฺฉิตา. ยถาห ‘‘สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ ภาเวตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๑๗๐). ยทิ วิเสสโต สทฺธาปญฺญานํ สมาธิวีริยานญฺจ สมานตํ อิจฺฉติ, กถํ สตีติ อาห – ‘‘สติ ปน สพฺพตฺถ พลวตี วฏฺฏตี’’ติ. สพฺพตฺถาติ ลีนุทฺธจฺจปกฺขิเกสุ ปญฺจินฺทฺริเยสุ. อุทฺธจฺจปกฺขิเกกเทเส คณฺหนฺโต ‘‘สทฺธาวีริยปญฺญาน’’นฺติ อาห. อญฺญถา ปีติ จ คเหตพฺพา สิยา. ตถา หิ ‘‘โกสชฺชปกฺขิเกน สมาธินา’’อิจฺเจว วุตฺตํ, น จ ‘‘ปสฺสทฺธิสมาธิอุเปกฺขาหี’’ติ. สาติ สติ. สพฺเพสุ ราชกมฺเมสุ นิยุตฺโตติ สพฺพกมฺมิโก. เตนาติ เยน การเณน สพฺพตฺถ อิจฺฉิตพฺพา, เตน อาห อฏฺฐกถายํ. สพฺพตฺถ นิยุตฺตา สพฺพตฺถิกา, สพฺเพน วา ลีนุทฺธจฺจปกฺขิเกน โพชฺฌงฺเคน อตฺเถตพฺพา สพฺพตฺถิยา, สพฺพตฺถิยาว สพฺพตฺถิกา. จิตฺตนฺติ กุสลจิตฺตํ. ตสฺส หิ สติปฏิสรณํ ปรายณํ อปฺปตฺตสฺส ปตฺติยา อนธิคตสฺส อธิคมาย. เตนาห – ‘‘อารกฺขปจฺจุปฏฺฐานา’’ติอาทิ.

ពាក្យថា Samādhikammikassa សេចក្តីថា នៃបុគ្គលអ្នកមានសមថកម្មដ្ឋានជាប្រក្រតី។ ពាក្យថា Evanti សេចក្តីថា កាលបើមានយ៉ាងនោះ សេចក្តីថា កាលបើមានសទ្ធាមានកម្លាំងបន្តិចបន្តួច។ ពាក្យថា Saddahanto សេចក្តីថា មិនគិតថា «ការកើតឡើងនៃឈាន នឹងមានដោយគ្រាន់តែធ្វើទុកក្នុងចិត្តថា ផែនដីៗ ដូចម្តេចបាន» ហើយជឿថា «វិធីដែលព្រះសម្ពុទ្ធទ្រង់សម្តែងហើយ តែងសម្រេចពិតប្រាកដ» គឺជឿជាក់ បង្កើតសទ្ធា។ ពាក្យថា Okappento សេចក្តីថា ចុះចិត្តស៊ប់ ហាក់ដូចជាចូលទៅកាន់អារម្មណ៍ ដោយអំណាចនៃការសម្រេចចិត្ត គឺស្ទុះចូលទៅ។ ឯកគ្គតាមានកម្លាំង តែងគួរ ព្រោះឈានមានសមាធិជាប្រធាន។ ពាក្យថា Ubhinnanti សេចក្តីថា នៃធម៌ទាំងពីរ គឺសមាធិ និងបញ្ញា។ ព្រោះសមាធិរបស់បុគ្គលអ្នកធ្វើសមាធិមានកម្រិតក្រៃលែង បញ្ញាក៏គួរប្រាថ្នាឲ្យមានកម្រិតក្រៃលែងដែរ ហេតុនោះ ទើបពោលថា «សកលភាពសូម្បីដោយភាពស្មើគ្នា» សេចក្តីថា សូម្បីដោយភាពស្មើគ្នា។ អប្បនា គឺលោកិយអប្បនា។ ព្រោះថា លោកម្ចាស់ពោលដោយសេចក្តីសង្ស័យថា «រមែងមានជាប្រាកដ» ចំណែកឯលោកុត្តរអប្បនា លោកប្រាថ្នាដោយភាពស្មើគ្នានៃធម៌ទាំងនោះតែម្តង។ ដូចដែលទ្រង់សម្តែងថា «រមែងចម្រើនសមថៈ និងវិបស្សនាឲ្យទន្ទឹមគ្នា» (អំ. និ. ៤.១៧០)។ ប្រសិនបើប្រាថ្នាភាពស្មើគ្នានៃសទ្ធានិងបញ្ញា និងសមាធិនិងវីរិយៈជាពិសេស ហេតុអ្វីទើបពោលដល់សតិ? ទើបពោលថា «ចំណែកឯសតិ តែងគួរឲ្យមានកម្លាំងក្នុងធម៌ទាំងពួង»។ ពាក្យថា Sabbatthāti សេចក្តីថា ក្នុងធម៌ទាំងពួង គឺក្នុងឥន្ទ្រិយ ៥ ដែលជាចំណែកនៃសេចក្តីរួញរានិងសេចក្តីរាយមាយ។ កាលកាន់យកចំណែកមួយនៃធម៌ជាចំណែកនៃសេចក្តីរាយមាយ ទើបពោលថា «សទ្ធា វីរិយៈ និងបញ្ញា»។ បើមិនដូច្នោះទេ សូម្បីតែបីតិក៏គប្បីត្រូវកាន់យកដែរ។ ព្រោះថា លោកពោលទុកយ៉ាងនេះថា «ដោយសមាធិជាចំណែកនៃកោសជ្ជៈ» ប៉ុណ្ណោះ មិនបានពោលថា «ដោយបស្សទ្ធិ សមាធិ និងឧបេក្ខា» ឡើយ។ ពាក្យថា សា នោះ គឺសតិ។ បុគ្គលដែលចាត់ចែងក្នុងរាជការទាំងពួង ឈ្មោះថា សព្វកម្មិកៈ (អ្នកធ្វើការទាំងពួង)។ ព្រោះហេតុណា សតិគប្បីប្រាថ្នាក្នុងធម៌ទាំងពួង ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលក្នុងអដ្ឋកថា។ សតិដែលចាត់ចែងក្នុងធម៌ទាំងពួង ឈ្មោះថា សព្វត្ថិកា ឬសតិដែលគប្បីប្រាថ្នាដោយអង្គធម៌ជាចំណែកនៃសេចក្តីរួញរានិងសេចក្តីរាយមាយទាំងពួង ឈ្មោះថា សព្វត្ថិយា, សព្វត្ថិយា នោះឯង ឈ្មោះថា សព្វត្ថិកា។ ពាក្យថា ចិត្ត គឺកុសលចិត្ត។ ព្រោះថាកុសលចិត្តនោះ មានសតិជាទីពឹង ជាទីទៅក្នុងខាងមុខ ដើម្បីសម្រេចធម៌ដែលមិនទាន់សម្រេច ដើម្បីត្រាស់ដឹងធម៌ដែលមិនទាន់ត្រាស់ដឹង។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «មានការរក្សាជាបច្ចុបដ្ឋាន» ជាដើម។

ขนฺธาทิเภเท อโนคาฬฺหปญฺญานนฺติ ปริยตฺติพาหุสจฺจวเสนปิ ขนฺธายตนาทีสุ อปฺปติฏฺฐิตพุทฺธีนํ. พหุสฺสุตเสวนา หิ สุตมยญาณาวหา. ตรุณวิปสฺสนาสมงฺคีปิ ภาวนามยญาเณ ฐิตตฺตา เอกํสโต ปญฺญวา เอว นาม โหตีติ อาห – ‘‘สมปญฺญาส…เป… ปุคฺคลเสวนา’’ติ. เญยฺยธมฺมสฺส คมฺภีรภาววเสน ตปฺปริจฺเฉทกญาณสฺส คมฺภีรภาวคหณนฺติ อาห – ‘‘คมฺภีเรสุ ขนฺธาทีสุ ปวตฺตาย คมฺภีรปญฺญายา’’ติ. ตญฺหิ เญยฺยํ ตาทิสาย ปญฺญาย จริตพฺพโต คมฺภีรญาณจริยํ, ตสฺสา วา ปญฺญาย ตตฺถ ปเภทโต ปวตฺติ คมฺภีรญาณจริยา, ตสฺสา ปจฺจเวกฺขณาติ อาห ‘‘คมฺภีรปญฺญาย ปเภทปจฺจเวกฺขณา’’ติ. ยถา สติเวปุลฺลปฺปตฺโต นาม อรหา เอว, เอวํ โส เอว ปญฺญาเวปุลฺลปฺปตฺโตปีติ อาห [Pg.436] ‘‘อรหตฺตมคฺเคน ภาวนาปาริปูรี โหตี’’ติ. วีริยาทีสุปิ เอเสว นโยติ.

ពាក្យថា Khandhādibhede anogāḷhapaññānaṃ សេចក្តីថា នៃបុគ្គលទាំងឡាយដែលមានបញ្ញាមិនទាន់ចុះស៊ប់ក្នុងចំណែកមានខន្ធជាដើម គឺនៃបុគ្គលទាំងឡាយដែលមានបញ្ញាមិនទាន់តាំងនៅមាំក្នុងខន្ធ និងអាយតនៈជាដើម សូម្បីដោយអំណាចនៃពហុស្សូតក្នុងបរិយត្តិ។ ព្រោះថា ការសេពគប់នឹងបុគ្គលជាពហុស្សូត តែងនាំមកនូវសុតាមយញាណ។ សូម្បីបុគ្គលអ្នកប្រកបដោយតរុណវិបស្សនា ក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកមានបញ្ញាដោយចំណែកមួយពិតប្រាកដ ព្រោះតាំងនៅក្នុងភាវនាមយញាណ ហេតុនោះ ទើបពោលថា «ការសេពគប់នឹងបុគ្គល... មានបញ្ញាស្មើគ្នា...ល...»។ ការកាន់យកភាពជ្រាលជ្រៅនៃញាណដែលកំណត់ដឹងនូវញេយ្យធម៌នោះ ដោយអំណាចនៃភាពជ្រាលជ្រៅនៃញេយ្យធម៌ ហេតុនោះ ទើបពោលថា «ដោយបញ្ញាដ៏ជ្រាលជ្រៅដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងធម៌មានខន្ធជាដើមដ៏ជ្រាលជ្រៅ»។ ព្រោះថា ញេយ្យធម៌នោះ ឈ្មោះថា គម្ភីរញាណចរិយា (ការប្រព្រឹត្តទៅនៃញាណដ៏ជ្រាលជ្រៅ) ព្រោះជាធម៌ដែលគប្បីត្រាស់ដឹងដោយបញ្ញាបែបនោះ ឬការប្រព្រឹត្តទៅដោយការបែកធ្លាយក្នុងញេយ្យធម៌នោះនៃបញ្ញានោះ ឈ្មោះថា គម្ភីរញាណចរិយា, ការពិចារណានូវបញ្ញានោះ ហេតុនោះ ទើបពោលថា «ការពិចារណាការបែកធ្លាយនៃបញ្ញាដ៏ជ្រាលជ្រៅ»។ ព្រះអរហន្តនោះឯង ឈ្មោះថាជាអ្នកដល់នូវភាពទូលាយនៃសតិ យ៉ាងណា សូម្បីព្រះអរហន្តនោះឯង ក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកដល់នូវភាពទូលាយនៃបញ្ញា យ៉ាងនោះដែរ ហេតុនោះ ទើបពោលថា «ការបំពេញភាវនាឲ្យបរិបូណ៌ រមែងមានដោយអរហត្តមគ្គ»។ សូម្បីក្នុងធម៌មានវីរិយៈជាដើម ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។

‘‘ตตฺตํ อโยขิลํ หตฺเถ คเมนฺตี’’ติอาทินา วุตฺตปญฺจวิธพนฺธนกมฺมการณา นิรเย นิพฺพตฺตสตฺตสฺส สพฺพปฐมํ กโรนฺตีติ เทวทูตสุตฺตาทีสุ (ม. นิ. ๓.๒๕๐), ตสฺสา อาทิโต วุตฺตตฺตา จ อาห – ‘‘ปญฺจวิธพนฺธนกมฺมการณโต ปฏฺฐายา’’ติ. สกฏวหนาทิกาเลติ อาทิ-สทฺเทน ตทญฺญมนุสฺเสหิ ติรจฺฉาเนหิ จ วิพาธนียกาลํ สงฺคณฺหาติ. เอกํ พุทฺธนฺตรนฺติ อิทํ อปราปรํ เปเตสุ เอว อุปฺปชฺชนกสตฺตวเสน วุตฺตํ, เอกจฺจานํ วา เปตานํ, เอกจฺจติรจฺฉานานํ วิย ตถา ทีฆายุกตาปิ สิยาติ ตถา วุตฺตํ. ตถา หิ กาโล นาคราชา จตุนฺนํ พุทฺธานํ รูปทสฺสาวี.

ក្នុងទេវទូតសូត្រជាដើម (ម. និ. ៣.២៥០) សម្តែងថា ពួកនាយនិរយបាល តែងធ្វើកម្មករណ៍គឺការចង ៥ ប្រការ ដែលពោលទុកជាដើមថា «ញាត់ដែកគោលដ៏ក្តៅទៅក្នុងដៃ» ដល់សត្វដែលកើតក្នុងនរកមុនគេបង្អស់ ហើយព្រោះកម្មករណ៍នោះ លោកពោលទុកតាំងពីដំបូង ហេតុនោះ ទើបពោលថា «តាំងពីកម្មករណ៍គឺការចង ៥ ប្រការមក»។ ពាក្យថា ក្នុងកាលមានការអូសរទេះជាដើម ម៉្យាងទៀត ដោយសព្ទថា «ជាដើម» លោកសង្គ្រោះយកកាលដែលសត្វតិរច្ឆានទាំងនោះ ត្រូវមនុស្សដទៃ និងសត្វតិរច្ឆានដទៃបៀតបៀន។ ពាក្យថា អន្តរកប្បនៃព្រះពុទ្ធមួយព្រះអង្គ នេះ លោកពោលដោយអំណាចនៃសត្វដែលកើតត្រឡប់ចុះត្រឡប់ឡើងក្នុងពួកប្រេតនោះឯង ឬមួយ សូម្បីភាពជាសត្វមានអាយុវែង ក៏គប្បីមានដល់ប្រេតខ្លះ ដូចជាសត្វតិរច្ឆានខ្លះដែរ ហេតុនោះ ទើបពោលយ៉ាងនោះ។ ព្រោះថា កាលនាគរាជ បានឃើញរូបនៃព្រះពុទ្ធ ៤ ព្រះអង្គ។

เอวํ อานิสํสทสฺสาวิโนติ ‘‘วีริยายตฺโต เอว สกลโลกิยโลกุตฺตรวิเสสาธิคโม’’ติ เอวํ อานิสํสทสฺสนสีลสฺส. คมนวีถินฺติ สปุพฺพภาคํ นิพฺพานคามินึ ปฏิปทํ. สห วิปสฺสนาย อริยมคฺคปฏิปาฏิ, สตฺตวิสุทฺธิปรมฺปรา วา. สา หิ วฏฺฏโต นิยฺยานาย คนฺตพฺพา ปฏิปทาติ กตฺวา คมนวีถิ นาม.

ពាក្យថា Evaṃ ānisaṃsadassāvino សេចក្តីថា នៃបុគ្គលអ្នកមានសីលធម៌ក្នុងការឃើញអានិសង្សយ៉ាងនេះថា «ការសម្រេចគុណវិសេសទាំងលោកិយនិងលោកុត្តរទាំងពួង គឺអាស្រ័យលើវីរិយៈតែម្ដង»។ ផ្លូវជាទីទៅ គឺបដិបទាជាគ្រឿងទៅកាន់ព្រះនិព្វាន ព្រមទាំងបុព្វភាគ។ ឬលំដាប់នៃអរិយមគ្គ ព្រមទាំងវិបស្សនា ឬលំដាប់នៃវិសុទ្ធិ ៧។ ព្រោះថា បដិបទានោះ ជាបដិបទាដែលគប្បីដើរទៅ ដើម្បីចេញចាកវដ្តៈ ហេតុនោះ ទើបហៅថា ផ្លូវជាទីទៅ។

กายทฬฺหีพหุโลติ กายสฺส โปสนปสุโต. ปิณฺฑนฺติ รฏฺฐปิณฺฑํ. ปจฺจยทายกานํ อตฺตนิ การสฺส อตฺตโน สมฺมาปฏิปตฺติยา มหปฺผลภาวสฺส กรเณน ปิณฺฑาย ภิกฺขาย ปฏิปูชนา ปิณฺฑาปจายนา. นีหรนฺโตติ ปตฺตตฺถวิกโต นีหรนฺโต. ตํ สทฺทํ สุตฺวาติ ตํ อุปาสิกาย วจนํ ปณฺณสาลทฺวาเร ฐิโตว ปญฺจาภิญฺญตาย ทิพฺพโสเตน สุตฺวาติ วทนฺติ. มนุสฺสสมฺปตฺติ, ทิพฺพสมฺปตฺติ, อนฺเต นิพฺพานสมฺปตฺตีติ ติสฺโส สมฺปตฺติโย. สิตํ กโรนฺโตวาติ ‘‘อกิจฺเฉเนว มยา วฏฺฏทุกฺขํ สมติกฺกนฺต’’นฺติ ปจฺจเวกฺขณาวสาเน สญฺชาตปาโมชฺชวเสน สิตํ กโรนฺโต เอว.

ពាក្យថា Kāyadaḷhībahulo សេចក្តីថា អ្នកខ្វល់ខ្វាយក្នុងការចិញ្ចឹមរាងកាយ។ ចង្ហាន់ គឺចង្ហាន់របស់រដ្ឋ។ ការបូជាចំពោះចង្ហាន់បិណ្ឌបាត ដោយការធ្វើឲ្យទានរបស់ទាយកអ្នកប្រគេនបច្ច័យចំពោះខ្លួន មានផលច្រើន ដោយសម្មាបដិបទារបស់ខ្លួន ឈ្មោះថា បិណ្ឌាបចាយនៈ (ការធ្វើសេចក្តីគោរពចំពោះចង្ហាន់)។ ពាក្យថា យកចេញ គឺយកចេញពីថង់យាមដាក់សបាត្រ។ ពាក្យថា ឮសំឡេងនោះ លោកពោលថា ភិក្ខុនោះឈរនៅទ្វារស្លឹកឈើ ហើយឮពាក្យរបស់ឧបាសិកានោះ ដោយទិព្វសោតញាណ ព្រោះខ្លួនជាអ្នកបានអភិញ្ញា ៥។ សម្បត្តិ ៣ គឺ មនុស្សសម្បត្តិ ទិព្វសម្បត្តិ និងព្រះនិព្វានសម្បត្តិក្នុងទីបំផុត។ ពាក្យថា ធ្វើការញញឹម គឺធ្វើការញញឹមដោយអំណាចនៃសេចក្តីប្រមោទ្យដែលកើតឡើងក្នុងទីបំផុតនៃការពិចារណាថា «យើងបានកន្លងផុតវដ្តទុក្ខដោយមិនលំបាកឡើយ»។

อลสานํ ภาวนาย นามมตฺตมฺปิ อชานนฺตานํ กายสฺส โปสนพหุลานํ ยาวทตฺถํ ปริภุญฺชิตฺวา เสยฺยสุขาทึ อนุยุญฺชนฺตานํ ติรจฺฉานกถิกานํ ทูรโตว วชฺชนํ กุสีตปุคฺคลปริวชฺชนา. ‘‘ทิวสํ จงฺกเมน นิสชฺชายา’’ติอาทินา ภาวนารมฺภวเสน อารทฺธวีริยานํ ทฬฺหปรกฺกมานํ กาเลนกาลํ [Pg.437] อุปสงฺกมนา อารทฺธวีริยปุคฺคลเสวนา. เตนาห ‘‘กุจฺฉึ ปูเรตฺวา’’ติอาทิ.

ការវៀរចាកអំពីចម្ងាយនូវបុគ្គលខ្ជិលច្រអូស មិនស្គាល់សូម្បីតែឈ្មោះនៃភាវនា យល់តែការចិញ្ចឹមរាងកាយជាធំ បរិភោគតាមប្រាថ្នាហើយប្រកបតែសេចក្តីសុខក្នុងការដេកជាដើម និយាយតែតិរច្ឆានកថា ឈ្មោះថា កុសីតបុគ្គលបរិវជ្ជនា (ការវៀរចាកបុគ្គលខ្ជិលច្រអូស)។ ការចូលទៅរកបុគ្គលអ្នកមានវីរិយៈខ្ជាប់ខ្ជួន មានសេចក្តីព្យាយាមមាំមួន ដោយអំណាចនៃការផ្តើមភាវនា ដែលពោលទុកជាដើមថា «អស់មួយថ្ងៃ ដោយការចង្ក្រម និងការអង្គុយ» តាមកាលដ៏គួរ ឈ្មោះថា អារទ្ធវីរិយបុគ្គលសេវនា (ការសេពគប់បុគ្គលអ្នកមានព្យាយាមមុតមាំ)។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «បំពេញពោះ» ជាដើម។

วิสุทฺธิมคฺเค ปน ‘‘ชาติมหตฺตปจฺจเวกฺขณา, สพฺรหฺมจาริมหตฺตปจฺจเวกฺขณา’’ติ อิทํ ทฺวยํ น คหิตํ, ‘‘ถินมิทฺธวิโนทนตา, สมฺมปฺปธานปจฺจเวกฺขณา’’ติ อิทํ ทฺวยํ คหิตํ. ตตฺถ อานิสํสทสฺสาวิตาย เอว สมฺมปฺปธานปจฺจเวกฺขณา คหิตา โลกิยโลกุตฺตรวิเสสาธิคมสฺส วีริยายตฺตตาทสฺสนภาวโต. ถินมิทฺธวิโนทนํ ตทธิมุตฺตตาย คหิตํ, วีริยุปฺปาทเน ยุตฺตปยุตฺตสฺส ถินมิทฺธวิโนทนํ อตฺถโต สิทฺธเมว. ตตฺถ ถินมิทฺธวิโนทนํ กุสีตปุคฺคลปริวชฺชน-อารทฺธวีริยปุคฺคล-เสวน- ตทธิมุตฺตตาปฏิปกฺขวิธมน-ปจฺจยูปสํหารวเสน, อปายภยปจฺจเวกฺขณาทโย สมุตฺเตชนวเสน วีริยสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อุปฺปาทกาติ ทฏฺฐพฺพา.

ចំណែកឯក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ លោកមិនបានកាន់យកធម៌ទាំងពីរនេះគឺ «ការពិចារណាភាពជាធំនៃជាតិ, ការពិចារណាភាពជាធំនៃសព្រហ្មចារី» ឡើយ ប៉ុន្តែបានកាន់យកធម៌ទាំងពីរនេះគឺ «ការបន្ទោបង់ថីនមិទ្ធៈ, ការពិចារណាសម្មប្បធាន»។ ក្នុងធម៌ទាំងនោះ ការពិចារណាសម្មប្បធាន លោកកាន់យកដោយភាពជាអ្នកឃើញអានិសង្សហ្នឹងឯង ព្រោះការឃើញថាការសម្រេចគុណវិសេសទាំងលោកិយនិងលោកុត្តរ គឺអាស្រ័យលើវីរិយៈ។ ការបន្ទោបង់ថីនមិទ្ធៈ លោកកាន់យកដោយភាពជាអ្នកបង្អោនទៅក្នុងធម៌នោះ ព្រោះការបន្ទោបង់ថីនមិទ្ធៈរបស់បុគ្គលអ្នកប្រកបព្យាយាមក្នុងការបង្កើតវីរិយៈ រមែងសម្រេចដោយអត្ថពិតប្រាកដ។ ក្នុងធម៌ទាំងនោះ គប្បីជ្រាបថា ការបន្ទោបង់ថីនមិទ្ធៈ ដោយអំណាចនៃការវៀរចាកបុគ្គលខ្ជិលច្រអូស ការសេពគប់បុគ្គលអ្នកមានព្យាយាមមុតមាំ ភាពជាអ្នកបង្អោនទៅក្នុងធម៌នោះ ការកម្ចាត់បង់ធម៌ជាបដិបក្ខ និងការសេពបច្ច័យដ៏សមគួរ និងការពិចារណាភ័យក្នុងអបាយជាដើម ដោយអំណាចនៃការញ៉ាំងចិត្តឲ្យសង្វេគ តែងជាធម៌បង្កើតវីរិយសម្ពោជ្ឈង្គ។

พุทฺธานุสฺสติยา อุปจารสมาธินิฏฺฐตฺตา วุตฺตํ ‘‘ยาว อุปจารา’’ติ. สกลสรีรํ ผรมาโนติ ปีติสมุฏฺฐาเนหิ ปณีตรูเปหิ สกลสรีรํ ผรมาโน. ธมฺมสงฺฆคุเณ อนุสฺสรนฺตสฺสปิ ยาว อุปจารา สกลสรีรํ ผรมาโน ปีติสมฺโพชฺฌงฺโค อุปฺปชฺชตีติ โยชนา. เอวํ เสสอนุสฺสตีสุ ปสาทนียสุตฺตนฺตปจฺจเวกฺขณาย จ โยเชตพฺพํ ตสฺสาปิ วิมุตฺตายตนภาเวน ตคฺคติกตฺตา. เอวรูเป กาเลติ ทุพฺภิกฺขภยาทีสูติ วุตฺตกาเล. สมาปตฺติยา…เป… น สมุทาจรนฺตีติ อิทํ อุปสมานุสฺสติยา วเสน วุตฺตํ. สงฺขารานญฺหิ สปฺปเทสวูปสเมปิ นิปฺปเทสวูปสเม วิย ตตฺถ สปญฺญาย ปวตฺตนโต ภาวนามนสิกาโร กิเลสวิกฺขมฺภนสมตฺโถ หุตฺวา อุปจารสมาธึ อาวหนฺโต ตถารูปปีติโสมนสฺสสมนฺนาคโต ปีติสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อุปฺปาทาย โหตีติ. ปสาทนีเยสุ ฐาเนสุ ปสาทสิเนหาภาเวน สํสูจิตหทยตา ลูขตา. สา จ ตตฺถ อาทรคารวากรเณน วิญฺญายตีติ อาห ‘‘อสกฺกจฺจกิริยาย สํสูจิตลูขภาเว’’ติ.

ព្រោះពុទ្ធានុស្សតិមានឧបចារសមាធិជាទីបំផុត ទើបពោលថា «ត្រឹមតែឧបចារៈ»។ ពាក្យថា ផ្សាយទៅកាន់សរីរាង្គទាំងមូល គឺផ្សាយទៅកាន់សរីរាង្គទាំងមូលដោយរូបដ៏ល្អិតល្អដែលកើតអំពីបីតិ។ ការប្រកបភ្ជាប់ថា សូម្បីកាលរលឹកឃើញគុណនៃព្រះធម៌និងព្រះសង្ឃ បីតិសម្ពោជ្ឈង្គដែលផ្សាយទៅកាន់សរីរាង្គទាំងមូល ត្រឹមតែឧបចារៈ ក៏រមែងកើតឡើង យ៉ាងនេះឯង។ សូម្បីក្នុងអនុស្សតិដែលសេសសល់ និងក្នុងការពិចារណាសុត្តន្តៈដែលគួរឲ្យជ្រះថ្លា ក៏គប្បីប្រកបភ្ជាប់យ៉ាងនេះដែរ ព្រោះសុត្តន្តៈនោះ ក៏មានសភាវៈដូចគ្នានោះ ដោយភាពជាវិមុត្តាយតនៈ (ហេតុនៃវិមុត្តិ)។ ក្នុងកាលបែបនេះ គឺក្នុងកាលដែលពោលទុកមានកាលមានភ័យអំពីទុរភិក្សជាដើម។ ពាក្យថា ដោយសមាបត្តិ...ល... មិនប្រព្រឹត្តទៅ នេះ លោកពោលដោយអំណាចនៃឧបសមានុស្សតិ។ ព្រោះថា សូម្បីក្នុងសេចក្តីរំងាប់ដោយចំណែកនៃសង្ខារទាំងឡាយ ភាវនាមនសិការៈ កាលប្រព្រឹត្តទៅដោយបញ្ញាក្នុងសេចក្តីរំងាប់នោះ ដូចជាសេចក្តីរំងាប់ដោយមិនមានសេសសល់ តែងជាធម្មជាតិអាចសង្កត់សង្កិនកិលេសបាន នាំមកនូវឧបចារសមាធិ ប្រកបដោយបីតិនិងសោមនស្សមានសភាពយ៉ាងនោះ រមែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការកើតឡើងនៃបីតិសម្ពោជ្ឈង្គ។ ភាពគ្រោតគ្រាត គឺភាពនៃចិត្តដែលសម្តែងចេញមកដោយមិនមានសេចក្តីជ្រះថ្លានិងសេចក្តីស្រឡាញ់ក្នុងទីទាំងឡាយដែលគួរជ្រះថ្លា។ ភាពគ្រោតគ្រាតនោះ តែងដឹងបានដោយការមិនធ្វើសេចក្តីគោរពកោតក្រែងក្នុងទីនោះ ហេតុនោះ ទើបពោលថា «ក្នុងភាពគ្រោតគ្រាតដែលសម្តែងចេញមកដោយការធ្វើមិនគោរព»។

กายจิตฺตทรถวูปสมลกฺขณา ปสฺสทฺธิ เอว ยถาวุตฺตโพธิองฺคภูโต ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺโค, ตสฺส ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺคสฺส. ปณีตโภชนเสวนตาติ ปณีตสปฺปายโภชนเสวนตา. อุตุอิริยาปถสุขคฺคหเณหิ สปฺปายอุตุอิริยาปถํ คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ตญฺหิ ติวิธมฺปิ สปฺปายํ เสวิยมานํ กายสฺส กลฺลตาปาทนวเสน จิตฺตสฺส กลฺลตํ [Pg.438] อาวหนฺตํ ทุวิธายปิ ปสฺสทฺธิยา การณํ โหติ. สตฺเตสุ ลพฺภมานํ สุขทุกฺขํ อเหตุกนฺติ อยเมโก อนฺโต, อิสฺสราทิวิสมเหตุกนฺติ อยํ ทุติโย, เอเต อุโภ อนฺเต อนุปคมฺม ยถาสกํ กมฺมุนา โหตีติ อยํ มชฺฌิมา ปฏิปตฺติ. มชฺฌตฺโต ปโยโค ยสฺส โส มชฺฌตฺตปโยโค, ตสฺส ภาโว มชฺฌตฺตปโยคตา. อยญฺหิ ปหานสารทฺธกายตา-สงฺขาตปสฺสทฺธกายตาย การณํ โหนฺตี ปสฺสทฺธิทฺวยํ อาวหติ. เอเตเนว สารทฺธกายปุคฺคลปริวชฺชน-ปสฺสทฺธกายปุคฺคลเสวนานํ ตทาวหนตา สํวณฺณิตาติ ทฏฺฐพฺพํ.

សេចក្តីស្ងប់រំងាប់ដែលមានលក្ខណៈរំងាប់សេចក្តីក្រវល់ក្រវាយនៃកាយនិងចិត្តហ្នឹងឯង ជាបស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គដែលជាអង្គនៃសេចក្តីត្រាស់ដឹងដូចដែលពោលហើយ នៃបស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គនោះ។ ការសេពភោជនដ៏សម្រិតសម្រាំង គឺការសេពភោជនដ៏សព្វាយៈនិងសម្រិតសម្រាំង។ គប្បីជ្រាបថា លោកកាន់យកឧតុនិងឥរិយាបថដ៏សព្វាយៈ ដោយការកាន់យកសេចក្តីសុខក្នុងឧតុនិងឥរិយាបថ។ ព្រោះថា សព្វាយៈទាំង ៣ ប្រការនោះ កាលបើបុគ្គលសេពហើយ តែងនាំមកនូវភាពគួរដល់ការងារនៃចិត្ត ដោយអំណាចនៃការធ្វើឲ្យកាយគួរដល់ការងារ តែងជាហេតុនៃបស្សទ្ធិទាំងពីរប្រការ។ សេចក្តីសុខនិងទុក្ខដែលសត្វទាំងឡាយទទួលបាន មិនមានហេតុ នេះជាចំណែកម្ខាងទី ១, មានហេតុមិនស្មើគ្នាមានព្រះឥសូរជាដើម នេះជាចំណែកម្ខាងទី ២, ការមិនចូលទៅជិតចំណែកទាំងពីរនេះ ហើយយល់ថា រមែងមានដោយកម្មជារបស់ខ្លួន នេះជាមជ្ឈិមាបដិបទា (បដិបទាកណ្តាល)។ បុគ្គលណាមានការប្រកបខ្វល់ខ្វាយជាកណ្តាល ការប្រកបខ្វល់ខ្វាយរបស់បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា មជ្ឈត្តប្រយោគ, ភាពនៃមជ្ឈត្តប្រយោគនោះ ឈ្មោះថា មជ្ឈត្តប្រយោគតា។ ព្រោះថា មជ្ឈត្តប្រយោគតានេះ កាលជាហេតុនៃភាពនៃកាយដែលស្ងប់រំងាប់ ដែលពោលគឺភាពនៃកាយដែលលះបង់សេចក្តីរឹងត្អឹង តែងនាំមកនូវបស្សទ្ធិទាំងពីរ។ គប្បីជ្រាបថា ដោយហេតុនេះឯង ទើបលោកសម្តែងការនាំមកនូវបស្សទ្ធិនោះ នៃការវៀរចាកបុគ្គលដែលមានកាយរឹងត្អឹង និងការសេពគប់បុគ្គលដែលមានកាយស្ងប់រំងាប់។

วตฺถุวิสทกิริยา อินฺทฺริยสมตฺตปฏิปาทนา จ ‘‘ปญฺญาวหา’’ติ วุตฺตา. สมถาวหาปิ ตา โหนฺติ สมถาวหภาเวเนว ปญฺญาวหตฺตาติ วุตฺตํ ‘‘วตฺถุวิสท…เป… เวทิตพฺพา’’ติ.

ការធ្វើវត្ថុឲ្យផូរផង់ និងការញ៉ាំងឥន្ទ្រិយទាំងឡាយឲ្យស្មើគ្នា លោកពោលថា «នាំមកនូវបញ្ញា»។ ធម៌ទាំងនោះ សូម្បីជាធម៌នាំមកនូវសមថៈក៏ដោយ ក៏លោកពោលថា «គប្បីជ្រាប... វត្ថុផូរផង់...ល...» ព្រោះជាធម៌នាំមកនូវបញ្ញា ដោយភាពជាធម៌នាំមកនូវសមថៈហ្នឹងឯង។

กรณโกสลฺลภาวนาโกสลฺลานํ นานนฺตริยภาวโต รกฺขณโกสลฺลสฺส จ ตํมูลกตฺตา ‘‘นิมิตฺตกุสลตา นาม กสิณนิมิตฺตสฺส อุคฺคหณกุสลตา’’อิจฺเจว วุตฺตํ. อติสิถิลวีริยตาทีหีติ อาทิ-สทฺเทน ปญฺญาปโยคมนฺทตํ อปฺปมาทเวกลฺลญฺจ สงฺคณฺหาติ. ตสฺส ปคฺคณฺหนนฺติ ตสฺส ลีนสฺส จิตฺตสฺส ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคาทิสมุฏฺฐาปเนน ลยาปตฺติโต สมุฏฺฐาปนํ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา –

ព្រោះភាពមិនមានចន្លោះគ្នានៃការឈ្លាសវៃក្នុងការធ្វើ និងការឈ្លាសវៃក្នុងការចម្រើន និងព្រោះការឈ្លាសវៃក្នុងការរក្សាមានការឈ្លាសវៃនោះជាឫសគល់ ហេតុនោះ ទើបពោលយ៉ាងនេះថា «ឈ្មោះថា និមិត្តកុសលតា គឺការឈ្លាសវៃក្នុងការកាន់យកកសិណនិមិត្ត» ប៉ុណ្ណោះ។ ដោយសព្ទថា «ជាដើម» ក្នុងពាក្យថា ដោយភាពនៃវីរិយៈធូររលុងពេកជាដើម លោកសង្គ្រោះយកភាពទន់ខ្សោយនៃការប្រកបបញ្ញា និងការខ្វះសេចក្តីមិនប្រមាទ។ ការផ្គងចិត្តនោះ គឺការលើកដំកើងចិត្តដែលរួញរានោះ ឲ្យផុតអំពីការធ្លាក់ចុះទៅក្នុងសេចក្តីរួញរា ដោយការញ៉ាំងធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គជាដើមឲ្យតាំងឡើង។ ព្រោះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងទុកយ៉ាងនេះថា -

‘‘ยสฺมิญฺจ โข, ภิกฺขเว, สมเย ลีนํ จิตฺตํ โหติ, กาโล ตสฺมึ สมเย ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาย, กาโล วีริยสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาย, กาโล ปีติสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาย. ตํ กิสฺส เหตุ? ลีนํ, ภิกฺขเว, จิตฺตํ, ตํ เอเตหิ ธมฺเมหิ สุสมุฏฺฐาปยํ โหติ. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ปุริโส ปริตฺตํ อคฺคึ อุชฺชาเลตุกาโม อสฺส, โส ตตฺถ สุกฺขานิ เจว ติณานิ ปกฺขิเปยฺย, สุกฺขานิ โคมยานิ ปกฺขิเปยฺย, สุกฺขานิ กฏฺฐานิ ปกฺขิเปยฺย, มุขวาตญฺจ ทเทยฺย, น จ ปํสุเกน โอกิเรยฺย, ภพฺโพ นุ โข โส ปุริโส ปริตฺตํ อคฺคึ อุชฺชาเลตุนฺติ. เอวํ, ภนฺเต’’ติ (สํ. นิ. ๕.๒๓๔).

«ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ក្នុងសម័យណា ចិត្តរួញរា សម័យនោះ ជាកាលគួរដើម្បីចម្រើនធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គ ជាកាលគួរដើម្បីចម្រើនវីរិយសម្ពោជ្ឈង្គ ជាកាលគួរដើម្បីចម្រើនបីតិសម្ពោជ្ឈង្គ។ ហេតុអ្វីបានជាដូច្នោះ? ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ព្រោះថា ចិត្តដែលរួញរា ងាយនឹងដាស់តឿនឲ្យតាំងឡើងបានដោយធម៌ទាំងឡាយនោះ។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ប្រៀបដូចជាបុរសប្រាថ្នានឹងបញ្ឆេះភ្លើងបន្តិចបន្តួច គាត់ក៏ដាក់ស្មៅស្ងួតផង ដាក់អាចម៍គោស្ងួតផង ដាក់ឧសស្ងួតផង ផ្លុំខ្យល់ដោយមាត់ផង មិនរោយធូលីដីពីលើផង ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ចុះបុរសនោះ គួរដើម្បីបញ្ឆេះភ្លើងបន្តិចបន្តួចនោះឲ្យឆេះឡើងបានដែរឬទេ? យ៉ាងនោះ មែនហើយ ព្រះអង្គដ៏ចម្រើន» (សំ. និ. ៥.២៣៤)។

เอตฺถ จ ยถาสกํ อาหารวเสน ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคาทีนํ ภาวนา สมุฏฺฐาปนาติ เวทิตพฺพา, สา อนนฺตรํ วิภาวิตา เอว.

ក្នុងអធិប្បាយនេះ គប្បីជ្រាបថា ការចម្រើន ការតាំងឡើងនៃធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គជាដើម ដោយអំណាចនៃអាហាររបស់ខ្លួនៗ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បានសម្តែងឲ្យច្បាស់លាស់ហើយក្នុងលំដាប់បន្ទាប់នេះឯង។

อจฺจารทฺธวีริยตาทีหีติ [Pg.439] อาทิ-สทฺเทน ปญฺญาปโยคพลวตํ ปโมทุปฺปิลาวนญฺจ สงฺคณฺหาติ. ตสฺส นิคฺคณฺหนนฺติ ตสฺส อุทฺธตสฺส จิตฺตสฺส สมาธิสมฺโพชฺฌงฺคาทิสมุฏฺฐาปเนน อุทฺธตาปตฺติโต นิเสธนํ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ภควตา –

ពាក្យថា «ដោយការប្រឹងប្រែងហួសហេតុជាដើម» ក្នុងពាក្យថា «ជាដើម» នោះ ទ្រង់សង្គ្រោះយកការញ៉ាំងសេចក្តីរីករាយឲ្យកើតឡើងចំពោះបុគ្គលដែលមានកម្លាំងនៃប្រយោគគឺបញ្ញា។ ពាក្យថា «ការសង្កត់ចិត្តនោះ» គឺការហាមឃាត់ចិត្តដែលរាយមាយនោះ មិនឲ្យធ្លាក់ទៅក្នុងសេចក្តីរាយមាយ ដោយការញ៉ាំងសមាធិសម្ពោជ្ឈង្គជាដើមឲ្យតាំងឡើង។ សេចក្តីនេះ ព្រះមានព្រះភាគក៏បានត្រាស់ទុកមកហើយថា៖

‘‘ยสฺมิญฺจ โข, ภิกฺขเว, สมเย อุทฺธตํ จิตฺตํ โหติ, กาโล ตสฺมึ สมเย ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาย, กาโล สมาธิสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาย, กาโล อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาย. ตํ กิสฺส เหตุ? อุทฺธตํ, ภิกฺขเว, จิตฺตํ, ตํ เอเตหิ ธมฺเมหิ สุวูปสมยํ โหติ. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ปุริโส มหนฺตํ อคฺคิกฺขนฺธํ นิพฺพาเปตุกาโม อสฺส, โส ตตฺถ อลฺลานิ เจว ติณานิ….เป… ปํสุเกน จ โอกิเรยฺย, ภพฺโพ นุ โข โส ปุริโส มหนฺตํ อคฺคิกฺขนฺธํ นิพฺพาเปตุนฺติ. เอวํ, ภนฺเต’’ติ (สํ. นิ. ๕.๒๓๔).

«ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ក្នុងសម័យណា ចិត្តរាយមាយ សម័យនោះ ជាកាលគួរដើម្បីចម្រើនបស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គ ជាកាលគួរដើម្បីចម្រើនសមាធិសម្ពោជ្ឈង្គ ជាកាលគួរដើម្បីចម្រើនឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គ។ ហេតុអ្វីបានជាដូច្នោះ? ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ព្រោះថា ចិត្តដែលរាយមាយ ងាយនឹងរម្ងាប់បានដោយធម៌ទាំងឡាយនោះ។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ប្រៀបដូចជាបុរសប្រាថ្នានឹងពន្លត់គំនរភ្លើងដ៏ធំ គាត់ក៏ដាក់ស្មៅសើមផង... បេ... រោយធូលីដីពីលើផង ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ចុះបុរសនោះ គួរដើម្បីពន្លត់គំនរភ្លើងដ៏ធំនោះបានដែរឬទេ? យ៉ាងនោះ មែនហើយ ព្រះអង្គដ៏ចម្រើន» (សំ. និ. ៥.២៣៤)។

เอตฺถาปิ ยถาสกํ อาหารวเสน ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺคาทีนํ ภาวนา สมุฏฺฐาปนาติ เวทิตพฺพา. ตตฺถ ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนา วุตฺตา เอว, สมาธิสมฺโพชฺฌงฺคสฺส วุจฺจมานา, อิตรสฺส อนนฺตรํ วกฺขติ. ปญฺญาปโยคมนฺทตายาติ ปญฺญาพฺยาปารสฺส อปฺปภาเวน. ยถา หิ ทานํ อโลภปฺปธานํ, สีลํ อโทสปฺปธานํ, เอวํ ภาวนา อโมหปฺปธานา. ตตฺถ ยทา ปญฺญา น พลวตี โหติ, ตทา ภาวนา ปุพฺเพนาปรํ วิเสสาวหา น โหติ, อนภิสงฺขโต วิย อาหาโร ปุริสสฺส โยคิโน จิตฺตสฺส อภิรุจึ น อุปฺปาเทติ, เตน ตํ นิรสฺสาทํ โหติ. ตถา ภาวนาย สมฺมเทว วีถิปฏิปตฺติยา อภาเวน อุปสมสุขํ น วินฺทติ, เตนปิ จิตฺตํ นิรสฺสาทํ โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปญฺญาปโยค…เป… นิรสฺสาทํ โหตี’’ติ.

សូម្បីក្នុងសេចក្តីនេះ គប្បីជ្រាបថា ការចម្រើន ការតាំងឡើងនៃបស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គជាដើម ដោយអំណាចនៃអាហាររបស់ខ្លួនៗ។ ក្នុងសម្ពោជ្ឈង្គទាំងនោះ ការចម្រើនបស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបានពោលរួចហើយ ចំណែកការចម្រើនសមាធិសម្ពោជ្ឈង្គ កំពុងតែពោល ចំណែកធម៌ក្រៅពីនេះ នឹងពោលក្នុងលំដាប់បន្ទាប់។ ពាក្យថា «ព្រោះភាពទន់ខ្សោយនៃប្រយោគគឺបញ្ញា» គឺដោយសារការមិនមានកម្លាំងនៃកិច្ចការរបស់បញ្ញា។ ព្រោះថា ដូចជាទានមានអលោភៈជាប្រធាន សីលមានអទោសៈជាប្រធាន យ៉ាងណាមិញ ភាវនាក៏មានអមោហៈជាប្រធាន យ៉ាងនោះដែរ។ ក្នុងភាវនានោះ កាលណាបញ្ញាមិនមានកម្លាំង កាលនោះភាវនាក៏មិននាំមកនូវគុណវិសេសមុននិងក្រោយឡើយ ដូចជាអាហារដែលគេមិនបានចម្អិនផ្សំគ្រឿង មិនញ៉ាំងសេចក្តីពេញចិត្តឲ្យកើតឡើងដល់ចិត្តរបស់បុរសអ្នកធ្វើព្យាយាមឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ភាវនានោះក៏ទៅជាគ្មានរសជាតិ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះមិនមានការប្រតិបត្តិត្រូវតាមលំដាប់នៃភាវនា គាត់ក៏មិនបានទទួលនូវសេចក្តីសុខកើតអំពីសេចក្តីស្ងប់ ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីចិត្តក៏ទៅជាគ្មានរសជាតិដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ព្រោះភាពទន់ខ្សោយនៃប្រយោគគឺបញ្ញា... បេ... ទៅជាគ្មានរសជាតិ»។

ตสฺส สํเวคุปฺปาทนญฺจ ปสาทุปฺปาทนญฺจ ติกิจฺฉนนฺติ ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อฏฺฐ สํเวควตฺถูนี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ชาติชราพฺยาธิมรณานิ ยถารหํ สุคติยํ ทุคฺคติยญฺจ โหนฺตีติ ตทญฺญเมว ปญฺจวิธพนฺธนาทิขุปฺปิปาสาทิอญฺญมญฺญวิพาธนาทิเหตุกํ อปายทุกฺขํ ทฏฺฐพฺพํ. ตยิทํ สพฺพํ เตสํ เตสํ สตฺตานํ ปจฺจุปฺปนฺนภวนิสฺสิตํ คหิตนฺติ อตีเต อนาคเต จ กาเล [Pg.440] วฏฺฏมูลกทุกฺขานิ วิสุํ คหิตานิเยว. เย ปน สตฺตา อาหารูปชีวิโน ตตฺถ จ อุฏฺฐานผลูปชีวิโน, เตสํ อญฺเญหิ อสาธารณํ ชีวิกทุกฺขํ อฏฺฐมํ สํเวควตฺถุ คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อยํ วุจฺจติ สมเย สมฺปหํสนาติ อยํ สมฺปหํสิตพฺพสมเย วุตฺตนเยน สํเวคชนนวเสน เจว ปสาทุปฺปาทนวเสน จ สมฺมเทว ปหํสนา, สํเวคชนนปุพฺพกปสาทุปฺปาทเนน ภาวนาจิตฺตสฺส โตสนาติอตฺโถ.

ដើម្បីបង្ហាញនូវការកែខៃចិត្តនោះ ដោយការញ៉ាំងសេចក្តីសង្វេគឲ្យកើតឡើងផង ញ៉ាំងសេចក្តីជ្រះថ្លាឲ្យកើតឡើងផង ទើបលោកពោលពាក្យជាដើមថា «សង្វេគវត្ថុ ៨ យ៉ាង»។ ក្នុងសង្វេគវត្ថុទាំងនោះ ជាតិ ជរា ព្យាធិ និងមរណៈ រមែងមានក្នុងសុគតិ និងទុគ្គតិ តាមសមគួរ គប្បីឃើញនូវទុក្ខក្នុងអបាយ ដែលមានការចងប្រាំប្រការជាដើម សេចក្តីស្រេកឃ្លានជាដើម និងការបៀតបៀនគ្នាទៅវិញទៅមកជាដើមជាហេតុ ដែលក្រៅអំពីជាតិជាដើមនោះ។ ទុក្ខទាំងអស់នេះ លោកកាន់យកដោយអាស្រ័យភពបច្ចុប្បន្ននៃសត្វទាំងឡាយនោះៗ ចំណែកទុក្ខដែលមានវដ្តៈជាឫសគល់ក្នុងអតីតកាល និងអនាគតកាល លោកកាន់យកដោយឡែកពីគ្នាហើយ។ ចំណែកសត្វទាំងឡាយណាដែលចិញ្ចឹមជីវិតដោយអាហារ ហើយចិញ្ចឹមជីវិតដោយផលនៃការប្រឹងប្រែងក្នុងទីនោះ គប្បីជ្រាបថា ទុក្ខក្នុងការស្វែងរកអាហារចិញ្ចឹមជីវិត ដែលមិនទូទៅដល់សត្វដទៃ ត្រូវបានកាន់យកជាសង្វេគវត្ថុទី ៨។ ពាក្យថា «នេះហៅថា ការញ៉ាំងចិត្តឲ្យរីករាយក្នុងសម័យ» គឺការញ៉ាំងចិត្តឲ្យរីករាយដោយត្រឹមត្រូវ ក្នុងសម័យដែលគួរញ៉ាំងចិត្តឲ្យរីករាយ ដោយអំណាចនៃការធ្វើសង្វេគឲ្យកើតឡើងផង ដោយអំណាចនៃការធ្វើសេចក្តីជ្រះថ្លាឲ្យកើតឡើងផង តាមន័យដែលបានពោលហើយ សេចក្តីពន្យល់ថា ការធ្វើចិត្តដែលជាប្រធាននៃភាវនាឲ្យត្រេកអរ ដោយការធ្វើសេចក្តីជ្រះថ្លាដែលមានសេចក្តីសង្វេគជាបុព្វភាគ។

สมฺมาปฏิปตฺตึ อาคมฺมาติ ลีนุทฺธจฺจวิรเหน สมถวีถิปฏิปตฺติยา จ สมฺมเทว ภาวนาปฏิปตฺตึ อาคมฺม.

ពាក្យថា «អាស្រ័យការប្រតិបត្តិត្រូវ» គឺអាស្រ័យការប្រតិបត្តិភាវនាដោយត្រឹមត្រូវ ដោយការប្រាសចាកសេចក្តីរួញរានិងសេចក្តីរាយមាយ និងដោយការប្រតិបត្តិត្រូវតាមលំដាប់នៃសមថៈ។

อลีนนฺติอาทีสุ โกสชฺชปกฺขิกานํ ธมฺมานํ อนธิมตฺตตาย อลีนํ, อุทฺธจฺจปกฺขิกานํ อนธิมตฺตตาย อนุทฺธตํ, ปญฺญาปโยคสมฺปตฺติยา อุปสมสุขาธิคเมน จ อนิรสฺสาทํ, ตโต เอว อารมฺมเณ สมปฺปวตฺตํ สมถวีถิปฏิปนฺนญฺจ. ตตฺถ อลีนตาย ปคฺคเห, อนุทฺธตาย จ นิคฺคเห, อนิรสฺสาทตาย สมฺปหํสเน น พฺยาปารํ อาปชฺชติ. อลีนานุทฺธจฺจตาหิ อารมฺมเณ สมปฺปวตฺตํ, อนิรสฺสาทตาย สมถวีถิปฏิปนฺนํ, สมปฺปวตฺติยา วา อลีนํ อนุทฺธตํ, สมถวีถิปฏิปตฺติยา อนิรสฺสาทนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อยํ วุจฺจติ สมเย อชฺฌุเปกฺขนตาติ อยํ อชฺฌุเปกฺขิตพฺพสมเย จิตฺตสฺส ปคฺคหนิคฺคหสมฺปหํสเนสุ พฺยาวฏตาสงฺขาตํ ปฏิปกฺขํ อภิภุยฺย อุเปกฺขนา วุจฺจติ. เอสาติ สมาธิโพชฺฌงฺโค อนุปฺปนฺโน อุปฺปชฺชติ. อรหตฺตมคฺเคน ภาวนาปาริปูรี โหตีติ เอเตน นิปฺปริยายโต สมาธิเวปุลฺลปฺปตฺโตปิ อรหา เอวาติ ทสฺเสติ.

ក្នុងពាក្យមានជាដើមថា «មិនរួញរា» នោះ ចិត្តឈ្មោះថា មិនរួញរា ព្រោះមិនមានកម្លាំងខ្លាំងនៃធម៌ជាចំណែកនៃកោសជ្ជៈ ឈ្មោះថា មិនរាយមាយ ព្រោះមិនមានកម្លាំងខ្លាំងនៃធម៌ជាចំណែកនៃឧទ្ធច្ចៈ ឈ្មោះថា មិនមែនជាគ្មានរសជាតិ ព្រោះការដល់ព្រមនៃប្រយោគគឺបញ្ញា និងព្រោះការបានសម្រេចនូវសេចក្តីសុខកើតអំពីសេចក្តីស្ងប់ ព្រោះហេតុនោះឯង ចិត្តទើបប្រព្រឹត្តទៅស្មើគ្នាក្នុងអារម្មណ៍ និងប្រតិបត្តិត្រូវតាមលំដាប់នៃសមថៈ។ ក្នុងចិត្តនោះ ព្រោះភាពមិនរួញរា ទើបមិនមានកិច្ចក្នុងការផ្គងឡើង ព្រោះភាពមិនរាយមាយ ទើបមិនមានកិច្ចក្នុងការសង្កត់សង្កិន ព្រោះភាពមិនមែនជាគ្មានរសជាតិ ទើបមិនមានកិច្ចក្នុងការញ៉ាំងចិត្តឲ្យរីករាយ។ គប្បីជ្រាបថា ចិត្តប្រព្រឹត្តទៅស្មើគ្នាក្នុងអារម្មណ៍ ព្រោះភាពមិនរួញរានិងមិនរាយមាយ ប្រតិបត្តិត្រូវតាមលំដាប់នៃសមថៈ ព្រោះភាពមិនមែនជាគ្មានរសជាតិ ឬមួយថា ចិត្តមិនរួញរា មិនរាយមាយ ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅស្មើគ្នា មិនមែនជាគ្មានរសជាតិ ព្រោះការប្រតិបត្តិត្រូវតាមលំដាប់នៃសមថៈ។ ពាក្យថា «នេះហៅថា ការតាំងនៅកណ្តាលក្នុងសម័យ» គឺការតាំងនៅកណ្តាលដោយការគ្របសង្កត់នូវធម៌ជាបដិបក្ខ ដែលពោលគឺការខ្វល់ខ្វាយក្នុងការផ្គង ការសង្កត់ និងការញ៉ាំងចិត្តឲ្យរីករាយ ក្នុងសម័យដែលគួរតាំងនៅកណ្តាល។ ពាក្យថា «នេះ» គឺសមាធិសម្ពោជ្ឈង្គដែលមិនទាន់កើត រមែងកើតឡើង។ ពាក្យថា «ការចម្រើនរមែងដល់នូវការពេញបរិបូណ៌ដោយអរហត្តមគ្គ» នេះ លោកបង្ហាញថា ព្រះអរហន្តនោះឯង ឈ្មោះថាជាអ្នកដល់នូវភាពធំទូលាយនៃសមាធិ ដោយវគ្គមិនមានបរិយាយ។

อนุโรธวิโรธปหานวเสน มชฺฌตฺตภาโว อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคสฺส การณํ ตสฺมึ สติ สิชฺฌนโต, อสติ จ อสิชฺฌนโต, โส จ มชฺฌตฺตภาโว วิสยวเสน ทุวิโธติ อาห ‘‘สตฺตมชฺฌตฺตตา สงฺขารมชฺฌตฺตตา’’ติ. ตทุภยวเสน จสฺส วิรุชฺฌนํ ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาย เอว ทูรีกตนฺติ อนุรุชฺฌนสฺเสว ปหานวิธึ ทสฺเสนฺโต ‘‘สตฺตมชฺฌตฺตตา’’ติอาทิมาห. ตถา หิสฺส สตฺตสงฺขารเกลายนปุคฺคลปริวชฺชนํ ‘‘อุปฺปตฺติยา การณ’’นฺติ วุจฺจติ. อุเปกฺขาย หิ วิเสสโต ราโค ปฏิปกฺโข, ตโต ราคพหุลสฺส ปุคฺคลสฺส อุเปกฺขา ‘‘วิสุทฺธิมคฺโค’’ติ วุจฺจติ. ทฺวีหากาเรหีติ กมฺมสฺสกตาปจฺจเวกฺขณํ อตฺตสุญฺญตาปจฺจเวกฺขณนฺติ อิเมหิ ทฺวีหิ การเณหิ. ทฺวีเหวาติ อวธารณํ สงฺขารสหิตาย สงฺขฺยาสมานตาย ทสฺสนตฺถํ. สงฺขฺยา เอว เหตฺถ สมานํ, น [Pg.441] สงฺขฺเยยฺยํ สพฺพถา สมานนฺติ. อสฺสามิกภาโว อนตฺตนิยตา. สติ หิ อตฺตนิ ตสฺส กิญฺจนภาเวน จีวรํ อญฺญํ วา กิญฺจิ อตฺตนิยํ นาม สิยา, โส ปน โกจิ นตฺเถวาติ อธิปฺปาโย. อนทฺธนิยนฺติ, น อทฺธานกฺขมํ, น จิรฏฺฐายิ อิตฺตรํ อนิจฺจนฺติ อตฺโถ. ตาวกาลิกนฺติ ตสฺเสว เววจนํ.

មជ្ឈត្តភាពដោយអំណាចនៃការលះបង់សេចក្តីត្រេកអរនិងសេចក្តីខឹងសម្បារ ជាហេតុនៃឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គ ព្រោះកាលបើមជ្ឈត្តភាពនោះមាន ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គក៏សម្រេច កាលបើគ្មាន ក៏មិនសម្រេច ម្យ៉ាងទៀត មជ្ឈត្តភាពនោះ មាន ២ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃវិស័យ ទើបលោកពោលថា «សត្តមជ្ឈត្តតា សង្ខារមជ្ឈត្តតា»។ ការជំទាស់នឹងមជ្ឈត្តភាពនោះ ដោយអំណាចនៃធម៌ទាំងពីរនោះ ត្រូវបានកំចាត់បង់ហើយ ដោយការចម្រើនបស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គនោះឯង កាលនឹងបង្ហាញវិធីលះបង់សេចក្តីត្រេកអរ ទើបលោកពោលពាក្យជាដើមថា «សត្តមជ្ឈត្តតា»។ ព្រោះថា ការវៀរចាកបុគ្គលដែលស្រឡាញ់សត្វនិងសង្ខារ របស់ភិក្ខុនោះ លោកហៅថា «ហេតុជាទីកើតឡើង»។ ព្រោះរាគៈជាបដិបក្ខដ៏សំខាន់ចំពោះឧបេក្ខា ហេតុនោះ ឧបេក្ខា ទើបលោកហៅថា «វិសុទ្ធិមគ្គ» របស់បុគ្គលដែលមានរាគៈច្រើន។ ពាក្យថា «ដោយអាការៈ ២ យ៉ាង» គឺដោយហេតុ ២ យ៉ាងនេះ គឺការពិចារណាឃើញភាពមានកម្មជាកូនចៅរបស់ខ្លួន ១ ការពិចារណាឃើញភាពសូន្យចាកខ្លួន ១។ ការកំណត់ថា «ដោយហេតុ ២ យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ» ដើម្បីបង្ហាញភាពស្មើគ្នានៃចំនួន រួមទាំងសង្ខារផង។ ព្រោះក្នុងទីនេះ ចំនួនប៉ុណ្ណោះដែលស្មើគ្នា មិនមែនសង្ខេយ្យធម៌ស្មើគ្នាដោយប្រការទាំងពួងនោះទេ។ ភាពមិនមានម្ចាស់ គឺភាពមិនមែនជារបស់ខ្លួន។ ព្រោះថាកាលបើខ្លួនមាន របស់ដែលជារបស់ខ្លួន ដូចជាចីវរ ឬរបស់ដទៃណាមួយ ក៏គប្បីមានដោយភាពជាគ្រឿងកង្វល់របស់ខ្លួននោះ ប៉ុន្តែខ្លួននោះមិនមានទាល់តែសោះ នេះជាអធិប្បាយ។ ពាក្យថា «មិនស្ថិតស្ថេរ» គឺមិនធន់នឹងកាលវេលា មិនឋិតថេរយូរអង្វែង គឺមិនទៀងទាត់ ជារបស់បណ្តោះអាសន្ន។ ពាក្យថា «ជារបស់បណ្តោះអាសន្ន» គឺជាវេវចនៈនៃពាក្យនោះឯង។

มมายตีติ มมตฺตํ กโรติ. มมาติ ตณฺหาย ปริคฺคยฺห ติฏฺฐติ. ธนายนฺตาติ ธนํ ทพฺพํ กโรนฺตา. อสฺสาติ อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อรหตฺตมคฺเคน ภาวนาปาริปูรี โหติ. ตถา หิ อรหโต เอว ฉฬงฺคุเปกฺขานิปฺผตฺติ.

ពាក្យថា «រមែងប្រកាន់ថាជារបស់ខ្លួន» គឺធ្វើនូវសេចក្តីប្រកាន់មាំ។ ពាក្យថា «ជារបស់អញ» គឺតណ្ហាស្ទាក់ចាប់យកហើយតាំងនៅ។ ពាក្យថា «ធ្វើឲ្យដូចជាទ្រព្យ» គឺធ្វើឲ្យទៅជាទ្រព្យសម្បត្តិ។ ពាក្យថា «របស់ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គនោះ» គឺការចម្រើនឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គ រមែងដល់នូវការពេញបរិបូណ៌ដោយអរហត្តមគ្គ។ ព្រោះថា ការសម្រេចនូវឆឡង្គុបេក្ខា រមែងមានដល់ព្រះអរហន្តប៉ុណ្ណោះ។

อสุภารมฺมณา ธมฺมาติ อสุภปฺปการา อสุภฌานสฺส อารมฺมณภูตา ธมฺมา. กามํ อินฺทฺริยพทฺธาปิ เกสาทโย อสุภปฺปการา เอว, วิเสสโต ปน ชิคุจฺฉิตพฺเพ ชิคุจฺฉาวเห คณฺหนฺโต ‘‘ทสา’’ติ อาห. ยถา มนสิกโรโต สภาวสรสโต ตตฺถ อสุภสญฺญา สนฺติฏฺฐติ, ตถา ปวตฺโต มนสิกาโร อุปายมนสิกาโร. อสุเภ อสุภปฏิกฺกูลาการสฺส อุคฺคณฺหนํ, ยถา วา ตตฺถ อุคฺคหนิมิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, ตถา มนสิกาโร อสุภนิมิตฺตสฺส อุคฺคโห. อุปจารปฺปนาวหาย อสุภภาวนาย อนุยุญฺชนา อสุภภาวนานุโยโค.

ពាក្យថា «ធម៌មានអសុភៈជាអារម្មណ៍» គឺធម៌ទាំងឡាយដែលមានចំណែកជាអសុភៈ ដែលជាអារម្មណ៍នៃអសុភឈាន។ ពិតណាស់ សូម្បីសក់ជាដើមដែលជាប់នឹងឥន្ទ្រិយ ក៏ជាចំណែកនៃអសុភៈដែរ ប៉ុន្តែលោកកាន់យកសភាវៈដែលគួរខ្ពើម នាំមកនូវសេចក្តីខ្ពើមដោយឡែក ទើបពោលថា «អសុភៈ ១០ យ៉ាង»។ ការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដែលប្រព្រឹត្តទៅ យ៉ាងណាដែលញ៉ាំងអសុភសញ្ញាឲ្យតាំងនៅ ក្នុងអសុភៈនោះ ដោយរសនៃសភាវៈរបស់ខ្លួន នោះឈ្មោះថា ឧបាយមនសិការ។ ការរៀនយកនូវអាការៈដែលជាអសុភៈនិងគួរខ្ពើមក្នុងអសុភៈ ឬការធ្វើទុកក្នុងចិត្ត យ៉ាងណាដែលញ៉ាំងឧគ្គហនិមិត្តឲ្យកើតឡើងក្នុងអសុភៈនោះ នោះឈ្មោះថា ការរៀនយកនូវអសុភនិមិត្ត។ ការប្រកបជានិច្ចក្នុងអសុភភាវនា ដែលនាំមកនូវឧបចារសមាធិនិងអប្បនាសមាធិ ឈ្មោះថា អសុភភាវនានុយោគ។

มนจฺฉฏฺฐานํ อินฺทฺริยานํ สุฏฺฐุ สุสํวรเณ สติ อวสรํ อลภนฺโต กามจฺฉนฺโท ปหียเตว, ตถา โภชเน มตฺตญฺญุโน มิตาหารสฺส ถินมิทฺธาภิภวาภาวา โอตารํ อลภมาโน กามจฺฉนฺโท ปหียติ. โย ปน อาหาเร ปฏิกฺกูลสญฺญํ ตพฺพิปริณามสฺส ตทาธารสฺส ตสฺส จ อุทริยภูตสฺส อติวิย เชคุจฺฉตํ, กายสฺส จ อาหารติฏฺฐกตํ สมฺมเทว ชานาติ, โส สพฺพโส โภชเน ปมาณสฺส ชานเนน วิเสสโต โภชเน มตฺตญฺญู นาม. ตสฺส กามจฺฉนฺโท ปหียเตว, อฏฺฐกถายํ ปน อปฺปาหารตํเยว ทสฺเสตุํ ‘‘จตุนฺน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. อสุภกมฺมิกติสฺสตฺเถโร ทนฺตฏฺฐิทสฺสาวี. ปหีนสฺสาติ วิกฺขมฺภนวเสน ปหีนสฺส. อภิธมฺมปริยาเยน สพฺโพปิ โลโภ กามจฺฉนฺทนีวรณนฺติ ‘‘อรหตฺตมคฺเคน อายตึ อนุปฺปาโท’’ติ วุตฺตํ.

កាលបើការសង្រួមយ៉ាងល្អនូវឥន្ទ្រិយទាំងឡាយមានចិត្តជាទី ៦ មានហើយ កាមច្ឆន្ទៈកាលមិនបានឱកាស រមែងត្រូវបានលះបង់ពិតប្រាកដ យ៉ាងណាមិញ កាមច្ឆន្ទៈរបស់បុគ្គលអ្នកដឹងប្រមាណក្នុងភោជន អ្នកមានអាហារល្មមសមគួរ ព្រោះមិនមានការគ្របសង្កត់នៃថីនមិទ្ធៈ កាលមិនបានឱកាសចុះ ក៏រមែងត្រូវបានលះបង់ យ៉ាងនោះដែរ។ ចំណែកបុគ្គលណាដឹងច្បាស់នូវបដិកូលសញ្ញាក្នុងអាហារ នូវភាពគួរខ្ពើមក្រៃលែងនៃអាហារដែលប្រែប្រួលទៅ នៃអាហារដែលជាទីតាំង និងអាហារដែលនៅក្នុងពោះវៀន និងដឹងច្បាស់នូវភាពដែលកាយស្ថិតនៅបានដោយសារអាហារ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថាជាអ្នកដឹងប្រមាណក្នុងភោជនដោយឡែក ដោយការដឹងនូវប្រមាណក្នុងភោជនដោយប្រការទាំងពួង។ កាមច្ឆន្ទៈរបស់បុគ្គលនោះ រមែងត្រូវបានលះបង់ពិតប្រាកដ ប៉ុន្តែក្នុងអដ្ឋកថា ដើម្បីបង្ហាញតែភាពជាអ្នកមានអាហារតិច ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «នៃពាក្យបាយ ៤ ម៉ាត់»។ ព្រះតិស្សត្ថេរអ្នកធ្វើអសុភកម្មដ្ឋាន ជាអ្នកបានឃើញឆ្អឹងធ្មេញ។ ពាក្យថា «ដែលលះបង់ហើយ» គឺដែលលះបង់ហើយដោយអំណាចនៃការសង្កត់សង្កិនទុក។ ដោយបរិយាយនៃព្រះអភិធម្ម លោភៈទាំងអស់ គឺជាកាមច្ឆន្ទនីវរណៈ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ការមិនកើតឡើងតទៅទៀតដោយអរហត្តមគ្គ»។

เมชฺชติ หิตผรณวเสน สินิยฺหตีติ มิตฺโต, หิเตสี ปุคฺคโล, ตสฺมึ มิตฺเต ภวา, มิตฺตสฺส วา เอสาติ เมตฺตา, หิเตสิตา. สา เอว ปฏิปกฺขโต [Pg.442] เจตโส วิมุตฺตีติ เมตฺตาเจโตวิมุตฺติ. ตตฺถ เมตฺตายนสฺส สตฺเตสุ หิตผรณสฺส อุปฺปาทนํ ปวตฺตนํ เมตฺตานิมิตฺตสฺส อุคฺคโห. เตนาห ‘‘โอทิสฺสกา’’ติอาทิ.

បុគ្គលដែលរមែងស្រឡាញ់ គឺរមែងស្និទ្ធស្នាលដោយអំណាចនៃការផ្សាយប្រយោជន៍ទៅ ឈ្មោះថា មិត្ត គឺបុគ្គលអ្នកស្វែងរកប្រយោជន៍ ធម៌ដែលកើតក្នុងមិត្តនោះ ឬធម៌នេះជារបស់មិត្ត ឈ្មោះថា មេត្តា គឺភាពជាអ្នកស្វែងរកប្រយោជន៍។ មេត្តានោះឯង ឈ្មោះថា មេត្តាចេតោវិមុត្តិ ព្រោះរួចផុតចាកចិត្តដែលជាបដិបក្ខ។ ក្នុងមេត្តាចេតោវិមុត្តិនោះ ការធ្វើឲ្យកើតឡើង ការប្រព្រឹត្តទៅនៃមេត្តា គឺការផ្សាយប្រយោជន៍ទៅក្នុងសត្វទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ការរៀនយកនូវមេត្តានិមិត្ត។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលពាក្យជាដើមថា «ដោយការចំពោះចំ»។

ตตฺถ อตฺตปิยสหายมชฺฌตฺตเวริวเสน โอทิสฺสกตา. สีมาสมฺเภเท กเต อโนทิสฺสกตา. เอกาทิทิสาผรณวเสน ทิสาผรณตา เมตฺตาย อุคฺคณฺหเน เวทิตพฺพา. อุคฺคโห ยาว อุปจารา ทฏฺฐพฺโพ. อุคฺคหิตาย อาเสวนา ภาวนา, สพฺพา อิตฺถิโย ปุริสา อริยา อนริยา เทวา มนุสฺสา วินิปาติกาติ สตฺโตธิกรณวเสน ปวตฺตา สตฺตวิธา, อฏฺฐวีสติวิธา วา, ทสหิ ทิสาหิ ทิโสธิกรณวเสน ปวตฺตา ทสวิธา, เอเกกาย ทิสาย สตฺตาทิอิตฺถาทิอเวราทิเภเทน อสีตาธิกจตุสตปฺปเภทา จ โอธิโสผรณเมตฺตา. สพฺเพ สตฺตา, ปาณา, ภูตา, ปุคฺคลา, อตฺตภาวปริยาปนฺนาติ เอเตสํ วเสน ปญฺจวิธา. เอเกกสฺมึ อเวรา โหนฺตุ, อพฺยาปชฺชา, อนีฆา, สุขี อตฺตานํ ปริหรนฺตูติ จตุธา ปวตฺติยา วีสติวิธา อโนธิโสผรณเมตฺตา, ตํ สนฺธายาห – ‘‘โอธิโส…เป… ภาเวนฺตสฺสปี’’ติ. ตฺวํ เอตสฺสาติอาทินา กมฺมสฺสกตาปจฺจเวกฺขณํ ทสฺเสติ. ปฏิสงฺขาเน ฐิตสฺสาติ โกเธ ยถาวุตฺตสฺส อาทีนวสฺส ตปฺปฏิปกฺขโต อโกเธ เมตฺตาย อานิสํสสฺส จ ปฏิสงฺขาเน สมฺมเทว ชานเน. เสวนฺตสฺสาติ ภชนฺตสฺส พฺยาปาโท ปหียติ.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ការផ្សាយដោយចំពោះ (ឱទិសកផរណា) គឺផ្សាយទៅតាមចំណែកនៃខ្លួន មិត្តសំឡាញ់ជាទីស្រឡាញ់ មនុស្សកណ្តាល និងបុគ្គលជាសត្រូវ។ កាលបើធ្វើការទម្លាយព្រំដែន (សីមាសម្ភេទ) បានហើយ ឈ្មោះថា ការផ្សាយមិនចំពោះ (អនោទិសកផរណា)។ ការផ្សាយទៅកាន់ទិស ដោយអំណាចនៃការផ្សាយទៅកាន់ទិសមួយជាដើម គប្បីជ្រាបក្នុងកាលរៀនមេត្តា។ ការរៀន (ឧគ្គហៈ) នោះ គប្បីឃើញថាត្រឹមតែឧបចារៈ (ឧបចារសមាធិ)។ ការសេពគប់មេត្តាដែលរៀនបានហើយ ឈ្មោះថា ភាវនា។ មេត្តាផ្សាយទៅដោយចំពោះ (ឱទិសោផរណមេត្តា) មាន ៧ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃការប្រព្រឹត្តទៅតាមចំណែកនៃសត្វ ៧ ពួក គឺ ស្រីទាំងពួង ប្រុសទាំងពួង ព្រះអរិយៈទាំងពួង អនរិយៈទាំងពួង ទេវតាទាំងពួង មនុស្សទាំងពួង វិនិបាតិកសត្វទាំងពួង ឬមាន ២៨ យ៉ាង មាន ១០ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃការប្រព្រឹត្តទៅតាមចំណែកនៃទិសទាំង ១០ និងមានការបែកធ្លាយទៅជា ៤៨០ យ៉ាង ដោយការបែកចេញជាសត្វ ស្រី ជាដើម និងមិនមានពៀរជាដើម ក្នុងទិសនីមួយៗ។ មេត្តាផ្សាយទៅដោយមិនចំពោះ (អនោទិសោផរណមេត្តា) មាន ៥ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃពាក្យទាំងនេះ គឺ សត្វទាំងពួង ជនមានជីវិតទាំងពួង ភូតទាំងពួង បុគ្គលទាំងពួង សត្វដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងអត្តភាពទាំងពួង។ មេត្តាផ្សាយទៅដោយមិនចំពោះនោះ មាន ២០ យ៉ាង ដោយការប្រព្រឹត្តទៅ ៤ យ៉ាង ក្នុងសត្វនីមួយៗ គឺ សូមកុំឱ្យមានពៀរ សូមកុំឱ្យមានការបៀតបៀន សូមកុំឱ្យមានទុក្ខព្រួយ សូមរក្សាខ្លួនឱ្យជាសុខចុះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកមេត្តានោះ ទើបត្រាស់ថា “odhiso…pe… bhāventassapī” (សូម្បីបុគ្គលអ្នកចម្រើនដោយចំពោះ...ជាដើម)។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញការពិចារណាអំពីការមានកម្មជារបស់ខ្លួន ដោយពាក្យថា “tvaṃ etassa” (អ្នកចំពោះបុគ្គលនេះ) ជាដើម។ ពាក្យថា “paṭisaṅkhāne ṭhitassa” សេចក្តីថា កាលស្ថិតនៅក្នុងការពិចារណាដឹងច្បាស់តាមពិត នូវទោសនៃសេចក្តីក្រោធដែលពោលហើយ និងអានិសង្សនៃមេត្តាដែលជាធម៌ផ្ទុយគ្នានឹងសេចក្តីក្រោធនោះ។ ពាក្យថា “sevantassa” សេចក្តីថា កាលសេពគប់ (ចម្រើន) ព្យាបាទរមែងលះបង់បាន។

อติโภชเน นิมิตฺตคฺคาโหติ อาหารสฺส อธิกโภชเน ถินมิทฺธสฺส นิมิตฺตคฺคาโห, ‘‘เอตฺตเก ภุตฺเต ถินมิทฺธํ อุปฺปชฺชติ, เอตฺตเก โน’’ติ ถินมิทฺธสฺส การณาการณคฺคาโหติ อตฺโถ. ทิวา สูริยาโลกนฺติ ทิวา คหิตนิมิตฺตํ สูริยาโลกํ, รตฺติยํ มนสิกโรนฺตสฺสปีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ธุตงฺคานํ วีริยนิสฺสิตตฺตา วุตฺตํ ‘‘ธุตงฺคนิสฺสิตสปฺปายกถายปี’’ติ.

ពាក្យថា “atibhojane nimittaggāho” សេចក្តីថា ការកាន់យកនូវនិមិត្តនៃថីនមិទ្ធក្នុងការបរិភោគអាហារច្រើនហួសប្រមាណ មានន័យថា ការកាន់យកហេតុ និងមិនមែនហេតុនៃថីនមិទ្ធថា “កាលបើបរិភោគប៉ុណ្ណេះ ថីនមិទ្ធរមែងកើតឡើង កាលបើបរិភោគប៉ុណ្ណេះ មិនកើតឡើងឡើយ”។ ពាក្យថា “divā sūriyālokaṃ” សេចក្តីថា ពន្លឺព្រះអាទិត្យដែលកាន់យកនិមិត្តក្នុងវេលាថ្ងៃ សូម្បីកាលបុគ្គលធ្វើទុកក្នុងចិត្តក្នុងវេលាយប់ គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងទីនេះយ៉ាងនេះ។ ព្រោះធុតង្គទាំងឡាយអាស្រ័យនូវវីរិយៈ ទើបត្រាស់ថា “dhutaṅganissitasappāyakathāyapī” (សូម្បីដោយសប្បាយកថាដែលអាស្រ័យនូវធុតង្គ)។

กุกฺกุจฺจมฺปิ กตากตานุโสจนวเสน ปวตฺตมานํ เจตโส อวูปสมาวหตาย อุทฺธจฺเจน สมานลกฺขณเมวาติ ตทุภยสฺส ปหานการณํ ทสฺเสนฺโต ภควา – ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, เจตโส วูปสโม’’ติอาทิมาห. ตสฺมา พาหุสจฺจาทิ ตสฺส ปหานการณนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจ ฉ ธมฺมา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ พหุสฺสุตสฺส คนฺถโต, อตฺถโต ธมฺมํ วิจาเรนฺตสฺส อตฺตเวทาทิปฏิลาภสมฺภวโต วิกฺเขโป น โหติ. ยถาวิหิตปฏิปตฺติยา [Pg.443] ยถาธมฺมปฏิการปฺปตฺติยา จ วิปฺปฏิสาโร อนวสโรวาติ ‘‘พาหุสจฺเจนปิ…เป… อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ ปหียตี’’ติ วุตฺตํ. ยทคฺเคน พหุสฺสุตสฺส ปฏิสงฺขานวโต อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ ปหียติ, ตทคฺเคน ปริปุจฺฉกตาวินยปกตญฺญุตาหิปิ ตํ ปหียตีติ ทฏฺฐพฺพํ. วุทฺธเสวิตา จ วุทฺธสีลิตํ อาวหตีติ เจตโส วูปสมกรตฺตา อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจสฺส ปหานการี วุตฺตา, วุทฺธภาวํ ปน อนเปกฺขิตฺวา วินยธรา กุกฺกุจฺจวิโนทกา กลฺยาณมิตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา. วิกฺเขโป จ ภิกฺขูนํ เยภุยฺเยน กุกฺกุจฺจเหตุโก โหตีติ ‘‘กปฺปิยากปฺปิยปริปุจฺฉาพหุลสฺสา’’ติอาทินา วินยนเยเนว ปริปุจฺฉกตาทโย นิทฺทิฏฺฐา. ปหีเน อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺเจติ นิทฺธารเณ ภุมฺมํ. กุกฺกุจฺจสฺส โทมนสฺสสหคตตฺตา อนาคามิมคฺเคน อายตึ อนุปฺปาโท วุตฺโต.

សូម្បីកុក្កុច្ចៈ (សេចក្តីក្តៅក្រហាយចិត្ត) ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការស្តាយក្រោយនូវអំពើដែលបានធ្វើហើយ និងមិនបានធ្វើហើយ ព្រោះនាំមកនូវសេចក្តីមិនស្ងប់នៃចិត្ត ទើបមានលក្ខណៈស្មើគ្នាដោយឧទ្ធច្ចៈ (សេចក្តីរាយមាយ) ហ្នឹងឯង ព្រះមានព្រះភាគកាលទ្រង់បង្ហាញហេតុជាគ្រឿងលះបង់ធម៌ទាំងពីរនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យថា “atthi, bhikkhave, cetaso vūpasamo” (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ សេចក្តីស្ងប់រម្ងាប់នៃចិត្តមាននៅឡើយ) ជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញថា ពហុស្សូតជាដើម ជាហេតុលះបង់នូវធម៌នោះ ទើបត្រាស់ពាក្យថា “apica cha dhammā” (មួយវិញទៀត ធម៌ ៦ យ៉ាង) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ សេចក្តីរាយមាយរមែងមិនមានដល់បុគ្គលជាពហុស្សូត អ្នកពិចារណាធម៌ដោយគន្ថៈ (គម្ពីរ) និងដោយអត្ថ ព្រោះមានការបានសម្រេចនូវអត្តវេទ (ការដឹងខ្លួន) ជាដើម។ សេចក្តីក្តៅក្រហាយចិត្តរមែងគ្មានឱកាសកើតឡើង ព្រោះការប្រតិបត្តិត្រូវតាមដែលបានបញ្ញត្តិទុក និងព្រោះការកែខៃត្រូវតាមធម៌ ហេតុនោះទើបត្រាស់ថា “bāhusaccenapi…pe… uddhaccakukkuccaṃ pahīyati” (សូម្បីដោយភាពជាពហុស្សូត... ក៏លះបង់ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចៈបាន)។ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចៈរមែងលះបង់បានដល់បុគ្គលជាពហុស្សូតអ្នកមានការពិចារណាដោយហេតុណា គប្បីជ្រាបថា ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចៈនោះរមែងលះបង់បានដោយភាពជាអ្នកសាកសួរ និងភាពជាអ្នកស្ទាត់ជំនាញក្នុងវិន័យ ដោយហេតុនោះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ការសេពគប់នឹងព្រឹទ្ធាចារ្យ (វុឌ្ឍសេវិតា) រមែងនាំមកនូវសីលាចារដ៏ចាស់ទុំ ព្រោះធ្វើចិត្តឱ្យស្ងប់រម្ងាប់ ទើបលោកពោលថា ជាហេតុលះបង់ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចៈ ប៉ុន្តែមិនបាច់គិតដល់ភាពជាចាស់ទុំឡើយ ភិក្ខុអ្នកទ្រទ្រង់វិន័យ អ្នកកំចាត់បង់នូវកុក្កុច្ចៈ គប្បីឃើញថាជាកល្យាណមិត្ត។ ម្យ៉ាងទៀត សេចក្តីរាយមាយរបស់ភិក្ខុទាំងឡាយ ជាច្រើនតែងមានកុក្កុច្ចៈជាហេតុ ហេតុនោះ ភាពជាអ្នកសាកសួរជាដើម ទើបលោកសម្តែងទុកដោយវិន័យន័យហ្នឹងឯង ដោយពាក្យថា “kappiyākappiyaparipucchābahulassa” (ដល់បុគ្គលអ្នកច្រើនដោយការសាកសួរនូវរបស់គួរ និងមិនគួរ) ជាដើម។ ពាក្យថា “pahīne uddhaccakukkucca” នេះ ជាវិភត្តិទី ៧ ក្នុងអត្ថកំណត់ (និទ្ធារណៈ)។ ព្រោះកុក្កុច្ចៈប្រកបដោយទោមនស្ស ទើបលោកពោលថា ការមិនកើតឡើងតទៅទៀត រមែងមានដោយអនាគាមិមគ្គ។

กุสลากุสลา ธมฺมาติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. กามํ พาหุสจฺจปริปุจฺฉกตาหิ อฏฺฐวตฺถุกาปิ วิจิกิจฺฉา ปหียติ, ตถาปิ รตนตฺตยวิจิกิจฺฉามูลิกา เสสวิจิกิจฺฉาติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘ตีณิ รตนานิ อารพฺภา’’ติอาทิ. วินเย ปกตญฺญุตาย จ สติ สิกฺขาย กงฺขาย อสมฺภโว เอว, ตถา รตนตฺตยคุณาวโพเธ สติ ปุพฺพนฺตาทีสุ สํสยสฺสาติ อาห – ‘‘วินเย’’ติอาทิ. โอกปฺปนียสทฺธา สทฺเธยฺยวตฺถุํ อนุปวิสิตฺวา วิย อธิมุจฺจนํ, ตญฺจ ตถา อธิโมกฺขุปฺปาทนเมว. สทฺธาย นินฺนโปณปพฺภารตา อธิมุตฺติ. อรหตฺเตน กูฏํ คณฺหิ สตฺตปิ โพชฺฌงฺเค วิตฺถาเรตฺวา เทสนาย โอสาปิตตฺตา.

សេចក្តីដែលគួរពោលក្នុងពាក្យថា “kusalākusalā dhammā” ជាដើម គឺបានពោលរួចហើយក្នុងខាងក្រោម។ តាមពិត វិចិកិច្ឆាមានវត្ថុ ៨ សូម្បីលះបង់បានដោយភាពជាពហុស្សូត និងភាពជាអ្នកសាកសួរក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រោះវិចិកិច្ឆាដែលសេសសល់ មានវិចិកិច្ឆាក្នុងព្រះរតនត្រ័យជាឫសគល់ ទើបលោកពោលថា “tīṇi ratanāni ārabbha” (ប្រារព្ធព្រះរតនត្រ័យទាំង ៣) ជាដើម។ កាលបើមានសេចក្តីស្ទាត់ជំនាញក្នុងវិន័យ សេចក្តីសង្ស័យក្នុងសិក្ខារមែងមិនមានឡើយ ដូចគ្នានោះដែរ កាលបើមានការដឹងច្បាស់នូវគុណនៃព្រះរតនត្រ័យ សេចក្តីសង្ស័យក្នុងបុព្វន្តៈ (ចំណែកខាងដើម) ជាដើម ក៏មិនមានដែរ ហេតុនោះលោកទើបពោលថា “vinaye” (ក្នុងវិន័យ) ជាដើម។ ឱកប្បនីយសទ្ធា គឺការជឿស៊ប់ហាក់ដូចជាចូលទៅកាន់វត្ថុដែលគួរជឿ និងការធ្វើឱ្យកើតសេចក្តីសម្រេចចិត្តជឿស៊ប់យ៉ាងនោះឯង។ ភាពនៃចិត្តដែលបង្អោនទៅ ផ្អៀងទៅ ជម្រាលទៅដោយសទ្ធា ឈ្មោះថា អធិមុត្តិ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់កាន់យកកំពូលដោយព្រះអរហត្ត ព្រោះទ្រង់សម្តែងពង្រីកពោជឈង្គទាំង ៧ ហើយបញ្ចប់ការសម្តែងធម៌។

อาหารสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយអាហារសូត្រ ចប់ហើយ។

๒. ปริยายสุตฺตวณฺณนา

២. ការអធិប្បាយបរិយាយសូត្រ

๒๓๓. สมฺพหุลาติ วุจฺจนฺติ สงฺฆสมญฺญาย อภาวโต. ตโต ปรนฺติ ติณฺณํ ชนานํ อุปริ สงฺโฆ จตุวคฺคกรณียาทิสงฺฆกมฺมวเสน กมฺมปฺปตฺตตฺตา. ปวิสึสูติ ภาวินิ ปวิสเน ภูเต วิย กตฺวา อุปจาเรน วุตฺตนฺติ อาห – ‘‘ปวิฏฺฐา’’ติ. ภาวินิ หิ ภูเต วิย อุปจาโร. เตนาห – ‘‘เต ปนา’’ติอาทิ, เต ปน ภิกฺขูติ อตฺโถ. ปุน เต ปนาติ ติตฺถิยา ติตฺถิยสาวกา จ.

២៣៣. ពាក្យថា “sambahulā” (ច្រើនរូប) លោកពោលសំដៅយកព្រោះមិនមានឈ្មោះថា សង្ឃ (ព្រោះមិនទាន់គ្រប់ចំនួនសង្ឃ)។ ហួសពីនោះទៅ (គឺលើសពី ៣ រូបឡើងទៅ) ឈ្មោះថា សង្ឃ ព្រោះដល់នូវការធ្វើកិច្ចដោយអំណាចនៃសង្ឃកម្ម មានចតុវគ្គ (សង្ឃ ៤ រូប) ជាដើម។ ពាក្យថា “pavisiṃsu” (បានចូលទៅហើយ) នេះ លោកពោលដោយឧបចារៈ ធ្វើឱ្យការចូលទៅដែលនឹងមានក្នុងអនាគត ឱ្យដូចជាកើតឡើងរួចហើយក្នុងអតីត ហេតុនោះលោកទើបពោលថា “paviṭṭhā” (ចូលទៅហើយ)។ ព្រោះថា ឧបចារៈក្នុងធម៌ដែលនឹងមានក្នុងអនាគត តែងធ្វើឱ្យដូចជាធម៌កើតឡើងរួចហើយក្នុងអតីត។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “te pana” ជាដើម សេចក្តីថា ភិក្ខុទាំងឡាយនោះឯង។ ពាក្យថា “te pana” មួយទៀត សំដៅយកពួកអន្យតិរ្ថិយ និងសាវករបស់អន្យតិរ្ថិយ។

อิมสฺมึ [Pg.444] ปญฺญาปเนติ ‘‘ปญฺจ นีวรเณ ปหายา’’ติอาทินยปฺปวตฺเต อิมสฺมึ ปกาเร อตฺถปญฺญาปเน. วิสิสฺสติ อญฺญมญฺญโต ปภิชฺชตีติ วิเสโส, เภโท. สฺวายํ อิธ อนฺโตคธาธิกภาโว อธิปฺเปโตติ อาห – ‘‘โก วิเสโสติ กึ อธิก’’นฺติ. อธิกํ ปยสนํ ปยุญฺชนนฺติ อธิปฺปยาโส, อธิกปฺปโยโค. นานา กรียติ เอเตนาติ นานากรณํ, เภโทติ อาห – ‘‘กึ นานตฺต’’นฺติ. ทุติยปเทติ ‘‘อนุสาสนิยา วา อนุสาสนิ’’นฺติ เอตสฺมึ ปเท. เอเสว นโยติ ยถา ปฐมสฺมึ ปเท อตฺถโยชนา, เอวํ ทุติยปเทปิ โยเชตพฺพา.

ពាក្យថា “imasmiṃ paññāpane” សេចក្តីថា ក្នុងការសម្តែងអត្ថក្នុងចំណែកនេះ ដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមន័យថា “លះបង់នីវរណៈ ៥” ជាដើម។ ធម៌ដែលប្លែកគ្នា គឺបែកចេញពីគ្នាទៅវិញទៅមក ឈ្មោះថា វិសេសៈ គឺសេចក្តីប្លែកគ្នា។ វិសេសៈនោះ ក្នុងទីនេះ លោកសំដៅយកភាពលើសលប់ដែលរាប់បញ្ចូលខាងក្នុង ហេតុនោះលោកទើបពោលថា “ko viseso” សេចក្តីថា តើមានអ្វីលើសលប់? ការប្រឹងប្រែងព្យាយាមយ៉ាងខ្លាំងក្លា ឈ្មោះថា អធិប្បាយាសៈ គឺការប្រឹងប្រែងយ៉ាងខ្លាំង។ ធម៌ដែលធ្វើឱ្យប្លែកគ្នា ឈ្មោះថា នានាករណៈ គឺសេចក្តីផ្សេងគ្នា ហេតុនោះលោកទើបពោលថា “kiṃ nānattaṃ” សេចក្តីថា តើមានសេចក្តីផ្សេងគ្នាយ៉ាងណា? ក្នុងបទទីពីរ គឺក្នុងបទថា “anusāsaniyā vā anusāsaniṃ” (ឬការប្រដៅនឹងការប្រដៅ) នេះ។ ពាក្យថា “eseva nayo” សេចក្តីថា ការភ្ជាប់សេចក្តីក្នុងបទទីមួយយ៉ាងណា គប្បីភ្ជាប់សេចក្តីក្នុងបទទីពីរយ៉ាងនោះដែរ។

ตีณิ ฐานานีติ เทวมารพฺรหฺมฏฺฐานานิ ตีณิ ‘‘สเทวเก โลเก’’ติอาทินา โลเก ปกฺขิปิตฺวา. ‘‘สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสายา’’ติ ทฺเว ฐานานิ. ‘‘ปชายา’’ติ เอตฺถ ปกฺขิปิตฺวา อิติ ปญฺจหิ ปเทหิ. อุทฺเทสนฺติ อุทฺทิสิตพฺพตํ. คณนนฺติ เอโก กามจฺฉนฺโทติ คเหตพฺพตํ คจฺฉติ. อตฺตโน หตฺถปาทาทีสูติ นิทสฺสนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ สมุทายํ อารพฺภ ปฏิฆสฺส อุปฺปชฺชนโต. อตฺตโน ขนฺเธสุ วิมติ ‘‘อหํ นุ โขสฺมี’’ติอาทินา.

ពាក្យថា “tīṇi ṭhānāni” គឺឋានៈទាំង ៣ មាន ទេវលោក មារលោក និងព្រហ្មលោក ដោយរាប់បញ្ចូលក្នុងលោក ដោយពាក្យថា “sadevake loke” (ក្នុងលោកព្រមទាំងទេវលោក) ជាដើម។ ឋានៈ ២ គឺ “sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya” (ក្នុងពពួកសត្វព្រមទាំងសមណព្រាហ្មណ៍ ព្រមទាំងមនុស្សជាសម្មតិទេវៈ និងមនុស្ស)។ ដោយរាប់បញ្ចូលក្នុងពាក្យថា “pajāya” នេះ រួមជាបទទាំង ៥។ ពាក្យថា “uddesaṃ” សេចក្តីថា ភាពដែលគួរលើកឡើងសម្តែង។ ពាក្យថា “gaṇanaṃ” សេចក្តីថា ដល់នូវការរាប់ថា កាមច្ឆន្ទៈមួយ ជាដើម។ ពាក្យថា “attano hatthapādādīsu” (ក្នុងដៃនិងជើងជាដើមរបស់ខ្លួន) គប្បីឃើញថាជាគ្រាន់តែជាឧទាហរណ៍ ព្រោះការកើតឡើងនៃបដិឃៈ (សេចក្តីថ្នាំងថ្នាក់ចិត្ត) ប្រារព្ធនូវចំណែករួម (សមុទាយៈ)។ សេចក្តីសង្ស័យក្នុងខន្ធទាំងឡាយរបស់ខ្លួន ដោយពាក្យថា “ahaṃ nu khosmi” (តើអញមានពិតមែនឬហ្នឹង) ជាដើម។

กิญฺจาปิ สพฺพํ วีริยํ เจตสิกเมว, ยํ ปน กายกมฺมาธิฏฺฐานาทิวเสน มนสิ กายิกปโยคสมุฏฺฐาปนํ วีริยํ กายิกนฺติ ลทฺธปริยายนฺติ ตโต วิเสเสตฺวา เจตสิกนฺติ ยถาธิปฺเปตทุติยตาทสฺสนตฺถํ. ยทิปิ ยถากปฺปิตอิริยาปถสนฺธารณวเสน ปวตฺตมานํ วีริยํ กายสฺส ตถาปวตฺตสฺส ปจฺจยภูตนฺติ น สกฺกา วตฺตุํ, ตถาปิ น ตาทิโส กายปโยโค, ตทา ปวตฺโต นตฺถีติ วุตฺตํ ‘‘กายปโยคํ วินา อุปฺปนฺนวีริย’’นฺติ. สติสมฺโพชฺฌงฺคสทิโส วาติ อิมินา อชฺฌตฺติเก สงฺขาเร อชฺฌุเปกฺขนวเสน ปวตฺตา อชฺฌตฺตธมฺเมสุ อุเปกฺขาติอาทินยํ อติทิสติ.

សូម្បីតែវីរិយៈទាំងអស់ជាចេតសិកពិតមែន ប៉ុន្តែវីរិយៈណាដែលតាំងឡើងនូវការប្រឹងប្រែងតាមផ្លូវកាយក្នុងចិត្ត ដោយអំណាចនៃការតាំងចិត្តធ្វើកាយកម្មជាដើម វីរិយៈនោះបានឈ្មោះដោយបរិយាយថា វីរិយៈផ្លូវកាយ (កាយិកវីរិយៈ) ដើម្បីញែកវីរិយៈនោះចេញ ហើយបង្ហាញនូវភាពជាចេតសិកទីពីរតាមដែលបំណងទុក។ ទោះបីជាវីរិយៈដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការទ្រទ្រង់ឥរិយាបថតាមដែលកំណត់ទុក មិនអាចនិយាយបានថាជាបច្ច័យដល់កាយដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះក៏ដោយ ប៉ុន្តែការប្រឹងប្រែងតាមផ្លូវកាយបែបនោះ មិនមានប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកាលនោះឡើយ ហេតុនោះលោកទើបពោលថា “kāyapayogaṃ vinā uppannavīriyaṃ” (វីរិយៈដែលកើតឡើងដោយវៀរចាកការប្រឹងប្រែងតាមផ្លូវកាយ)។ ពាក្យថា “satisambojjhaṅgasadiso vā” (ឬប្រហាក់ប្រហែលនឹងសតិសម្ពោជ្ឈង្គ) នេះ លោកសម្តែងតម្រូវទៅលើន័យមានជាដើមថា ឧបេក្ខាក្នុងធម៌ខាងក្នុង ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការតាំងចិត្តជាកណ្តាលក្នុងសង្ខារខាងក្នុង។

‘‘มิสฺสกโพชฺฌงฺคา กถิตา’’ติ วตฺวา ตมตฺถํ วิภาเวตุํ ‘‘เอเตสู’’ติอาทิ วุตฺตํ. จงฺกมนฺเตนปิ อริยมคฺคํ อธิคนฺตุํ สกฺกาติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘มคฺคํ อปตฺตํ กายิกวีริย’’นฺติ. โพชฺฌงฺคา น ลพฺภนฺตีติ นิปฺปริยายโพชฺฌงฺคา น ลพฺภนฺตี. โพชฺฌงฺเค อุทฺธรนฺติ ปริยายโตติ อธิปฺปาโย. เสสาติ พหิทฺธาธมฺเมสุ สติ-ธมฺมวิจย-อุเปกฺขา-เจตสิก-วีริย-สวิตกฺก-สวิจาร-ปีติ-สมาธี ทฺเว ปสฺสทฺธิโย จ. อยํ ปน นโย ปจุรปฺปวตฺติวเสน อฏฺฐกถานเยเนว [Pg.445] วุตฺโต. เถรวาทวเสน ปน อวิตกฺกอวิจารมตฺตา ปีติสมาธิสมฺโพชฺฌงฺคา รูปาวจราปิ อตฺถีติ เตปิ คเหตฺวา ทส มิสฺสกาว โหนฺตีติ วตฺตพฺพํ สิยาติ.

លោកពោលថា “missakabojjhaṅgā kathitā” (ពោជឈង្គលាយឡំគ្នា លោកសម្តែងហើយ) រួចហើយទើបពោលពាក្យថា “etesu” ជាដើម ដើម្បីបំភ្លឺសេចក្តីនោះ។ ព្រោះបុគ្គលសូម្បីកំពុងដើរចង្ក្រម ក៏អាចសម្រេចអរិយមគ្គបាន ហេតុនោះលោកទើបពោលថា “maggaṃ apattaṃ kāyikavīriyaṃ” (កាយិកវីរិយៈដែលមិនទាន់ដល់មគ្គ)។ ពាក្យថា “bojjhaṅgā na labbhanti” សេចក្តីថា ពោជឈង្គដោយត្រង់ (និប្បរិយាយពោជឈង្គ) រមែងមិនបាន។ សេចក្តីអធិប្បាយថា លោកលើកឡើងនូវពោជឈង្គដោយបរិយាយ។ ពាក្យថា “sesā” (ធម៌ដែលសេសសល់) គឺ សតិ ធម្មវិចយៈ ឧបេក្ខា ចេតសិកវីរិយៈ សវិតក្កៈ សវិចារៈ បីតិ សមាធិ និងបស្សទ្ធិទាំងពីរ ក្នុងធម៌ខាងក្រៅ។ ប៉ុន្តែន័យនេះ លោកពោលដោយអំណាចនៃការប្រព្រឹត្តទៅជាភាគច្រើន តាមន័យអដ្ឋកថាប៉ុណ្ណោះ។ ប៉ុន្តែដោយអំណាចថេរវាទ បីតិសម្ពោជ្ឈង្គ និងសមាធិសម្ពោជ្ឈង្គ ដែលមានត្រឹមតែអវិតក្កៈអវិចារៈ ជាកុសលរូបាវចរក៏មានដែរ កាលបើកាន់យកនូវធម៌ទាំងនោះផង គប្បីពោលថា ជាធម៌លាយឡំគ្នា ១០ យ៉ាង។

ปริยายสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយបរិយាយសូត្រ ចប់ហើយ។

๓. อคฺคิสุตฺตวณฺณนา

៣. ការអធិប្បាយអគ្គិសូត្រ

๒๓๔. โลณธูปนนฺติ โลณญฺจ ธูปนญฺจ โลณธูปนํ. โยธกมฺมนฺติ โยธปุคฺคเลน กตฺตพฺพํ กมฺมํ. มนฺตกมฺมนฺติ ราชกิจฺจมนฺตนํ. ปฏิหารกมฺมนฺติ รญฺโญ สนฺติกํ อาคตานํ วจนํ รญฺโญ นิเวเทตฺวา ตโต เนสํ ปฏิหรณกมฺมํ. ตสฺมาติ สพฺพตฺถิกตฺตา สติยา. เอวํ ‘‘สติญฺจ ขฺวาห’’นฺติอาทิกํ อโวจ. ปุพฺพภาควิปสฺสนา โพชฺฌงฺคาว กถิตา ปคฺคหนิคฺคหวิโนทิตตฺตา.

២៣៤. ពាក្យថា “loṇadhūpanaṃ” គឺ អំបិលផង និងគ្រឿងផ្សែង (គ្រឿងក្រអូប) ផង ឈ្មោះថា លោណធូបនៈ។ ពាក្យថា “yodhakammaṃ” គឺ កិច្ចការដែលយុទ្ធជនគប្បីធ្វើ។ ពាក្យថា “mantakammaṃ” គឺ ការប្រឹក្សាកិច្ចការរាជការ។ ពាក្យថា “paṭihārakammaṃ” គឺ កិច្ចការនាំពាក្យរបស់ពួកជនដែលមកកាន់សំណាក់ព្រះរាជា ទៅក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជា ហើយនាំពាក្យពីព្រះរាជាត្រឡប់ទៅប្រាប់ពួកជននោះវិញ។ ពាក្យថា “tasmā” (ព្រោះហេតុនោះ) គឺព្រោះសតិជាធម៌មានប្រយោជន៍ក្នុងទីទាំងពួង។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ពាក្យមានជាដើមថា “satiñca khvāhaṃ” (ក៏ប៉ុន្តែតថាគតពោលនូវសតិ) យ៉ាងនេះ។ ពោជឈង្គទាំងឡាយ លោកសម្តែងថាជាបុព្វភាគវិបស្សនាពិតមែន ព្រោះមានការផ្ទុកផ្ដើម ការសង្កត់សង្កិន និងការបន្ទោបង់។

อคฺคิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយអគ្គិសូត្រ ចប់ហើយ។

๔. เมตฺตาสหคตสุตฺตวณฺณนา

៤. ការអធិប្បាយមេត្តាសហគតសូត្រ

๒๓๕. กีทิสา คติ นิพฺพตฺติ เอติสฺสาติ กึคติกา, กึนิฏฺฐาติ วุตฺตํ โหติ. กีทิสี ปรมา อุตฺตมา โกฏิ เอติสฺสาติ กึปรมา. กีทิสํ ผลํ อานิสํสํ อุทโย เอติสฺสาติ กึผลา. สํสฏฺฐํ สมฺปยุตฺตนฺติ อิทํ สหคต-สทฺทสฺส อตฺถทสฺสนมตฺตํ, อิธ ปน เมตฺตาฌานํ ปาทกํ กตฺวา วิปสฺสนาปุพฺพภาคโพชฺฌงฺคา จ ‘‘เมตฺตาสหคตํ สติสมฺโพชฺฌงฺค’’นฺติอาทินา วุตฺตาติ เวทิตพฺพํ. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ โพชฺฌงฺเคสุ สพฺเพสุ จ พฺรหฺมวิหาเรสุ.

២៣៥. ពាក្យថា “kiṃgatikā” សេចក្តីថា តើការទៅ (គតិ) ឬការកើតឡើងរបស់មេត្តានោះ ដូចម្តេច? ពាក្យថា “kiṃniṭṭhā” លោកពោលសំដៅយកសេចក្តីបញ្ចប់របស់មេត្តានោះ ដូចម្តេច? ពាក្យថា “kiṃparamā” សេចក្តីថា តើចំណុចកំពូលដ៏ឧត្តមរបស់មេត្តានោះ ដូចម្តេច? ពាក្យថា “kiṃphalā” សេចក្តីថា តើផល អានិសង្ស ឬការចម្រើនឡើងរបស់មេត្តានោះ ដូចម្តេច? ពាក្យថា “ច្រឡូកច្រឡំគ្នា” និង “ប្រកបព្រមគ្នា” នេះ ជាគ្រាន់តែការបង្ហាញអត្ថនៃពាក្យថា “sahagata” ប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថា លោកធ្វើមេត្តាឈានឱ្យជាបាទ ហើយពោលនូវបុព្វភាគវិបស្សនាពោជឈង្គ ដោយពាក្យថា “mettāsahagataṃ satisambojjhaṅgaṃ” (សតិសម្ពោជ្ឈង្គដែលប្រកបដោយមេត្តា) ជាដើម។ ពាក្យថា “sabbattha” (ក្នុងទីទាំងពួង) គឺក្នុងពោជឈង្គទាំងអស់ និងក្នុងព្រហ្មវិហារទាំងអស់។

ปฏิกูเลติ วิรชฺชตีติ ปฏิกูลํ, อนิฏฺฐํ. น ปฏิกูลํ อปฺปฏิกูลํ, อิฏฺฐํ. เตนาห ‘‘อิฏฺเฐ วตฺถุสฺมิ’’นฺติ. เอตฺถาติ อปฺปฏิกูลวตฺถุสฺมึ. เอวนฺติ ปฏิกูลสญฺญี. สตฺเต อปฺปฏิกูเล อสุภผรณํ, สงฺขาเร อปฺปฏิกูเล อนิจฺจนฺติ มนสิการํ กโรนฺโต. อสุภายาติ อสุภสญฺญาย. อนิจฺจโต วา อุปสํหรตีติ อนิจฺจนฺติ มนสิการํ ปวตฺเตติ. ‘‘เอเสว นโย’’ติ สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิวริตุํ ‘‘อปฺปฏิกูลปฏิกูเลสู’’ติอาทิ วุตฺตํ. ฉฬงฺคุเปกฺขนฺติ ฉสุ อารมฺมเณสุ ปหีนานุโรธสฺส อุปฺปตฺติยา ฉฬงฺควนฺตํ อุเปกฺขํ.

ពាក្យថា “paṭikūla” (គួរខ្ពើម) សេចក្តីថា ធម៌ដែលគួរនឿយណាយ គឺអារម្មណ៍ដែលមិនជាទីប្រាថ្នា (អនិដ្ឋារម្មណ៍)។ ធម៌ដែលមិនគួរខ្ពើម ឈ្មោះថា “appaṭikūla” គឺអារម្មណ៍ជាទីប្រាថ្នា (ឥដ្ឋារម្មណ៍)។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “iṭṭhe vatthusmiṃ” (ក្នុងវត្ថុជាទីប្រាថ្នា)។ ពាក្យថា “ettha” (ក្នុងវត្ថុនេះ) គឺក្នុងវត្ថុដែលមិនគួរខ្ពើម។ ពាក្យថា “evaṃ” (យ៉ាងនេះ) គឺសេចក្តីសំគាល់ថាគួរខ្ពើម។ កាលបុគ្គលធ្វើទុកក្នុងចិត្ត ផ្សាយអសុភៈទៅក្នុងសត្វដែលមិនគួរខ្ពើម និងធ្វើទុកក្នុងចិត្តថាមិនទៀងក្នុងសង្ខារដែលមិនគួរខ្ពើម។ ពាក្យថា “asubhāya” គឺដោយអសុភសញ្ញា។ ពាក្យថា “aniccato vā upasaṃharati” សេចក្តីថា ញ៉ាំងការធ្វើទុកក្នុងចិត្តថាមិនទៀងឱ្យប្រព្រឹត្តទៅ។ ដើម្បីពន្យល់សេចក្តីដែលពោលដោយសង្ខេបថា “eseva nayo” (ន័យនេះដូចគ្នា) លោកទើបពោលពាក្យថា “appaṭikūlapaṭikūlesu” (ក្នុងវត្ថុមិនគួរខ្ពើម និងគួរខ្ពើម) ជាដើម។ ពាក្យថា “chaḷaṅgupekkha” គឺឧបេក្ខាមានអង្គ ៦ ព្រោះកើតឡើងដល់បុគ្គលអ្នកលះបង់ការត្រេកអរ និងការថ្នាំងថ្នាក់ក្នុងអារម្មណ៍ទាំង ៦។

เมตฺตายาติ [Pg.446] เมตฺตาภาวนาย. ปฏิกูลาทีสุ วตฺถูสุ อิจฺฉิตวิหาเรน วิหริตุํ สมตฺถตา อริยานํ เอว, ตตฺถ จ อรหโต เอว อิชฺฌนโต อริยิทฺธิ นาม. ตสฺสา อริยิทฺธิยา จ ทสฺสิตตฺตา เทสนา วินิวฏฺเฏตพฺพา ปริโยสาเนตพฺพา สิยา. อรหตฺตํ ปาปุณิตุํ น สกฺโกติ อินฺทฺริยานํ อปริปกฺกตฺตา นิกนฺติยา จ ทุปฺปริยาทานโต. อยํ เทสนาติ ‘‘เมตฺตาสหคตํ โพชฺฌงฺคํ ภาเวตี’’ติอาทินา อยํ เทสนา อารทฺธา. โย หิ เมตฺตาฌานํ ปาทกํ กตฺวา สมฺมสนํ อารภิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิตุํ อสกฺโกนฺโต ปริสุทฺเธสุ วณฺณกสิเณสุ วิโมกฺขสงฺขาตํ รูปาวจรชฺฌานํ นิพฺพตฺเตติ, ตํ สนฺธายาห ภควา – ‘‘สุภํ โข ปน วิโมกฺขํ อุปสมฺปชฺช วิหรตี’’ติ.

ចំពោះពាក្យថា Mettāyā គឺបានដល់ មេត្តាភាវនា។ ភាពជាអ្នកអាចដើម្បីនៅដោយវិហារធម៌តាមដែលប្រាថ្នាក្នុងវត្ថុទាំងឡាយមានបដិកូលជាដើម គឺមានតែរបស់ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ ហើយការសម្រេចក្នុងវត្ថុនោះ ក៏មានតែចំពោះព្រះអរហន្តប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា អរិយិទ្ធិ (ឫទ្ធិរបស់ព្រះអរិយបុគ្គល)។ ព្រោះតែទ្រង់បង្ហាញនូវអរិយិទ្ធិនោះ ព្រះធម៌ទេសនាទើបគួរត្រឡប់មកវិញ និងគួរដល់នូវការបញ្ចប់។ មិនអាចសម្រេចព្រះអរហត្តបាន ព្រោះតែឥន្ទ្រិយទាំងឡាយមិនទាន់ចាស់ក្លា និងព្រោះតែការលះបង់នូវនិកន្តិ (តណ្ហា) បានដោយលំបាក។ ព្រះទេសនានេះ គឺព្រះអង្គទ្រង់ផ្តើមឡើងដោយពាក្យជាដើមថា «mettāsahagataṃ bojjhaṅgaṃ bhāveti» (បុគ្គលចំរើននូវពោជ្ឈង្គប្រកបដោយមេត្តា)។ ព្រោះថា បុគ្គលណាធ្វើមេត្តាឈានឲ្យជាបាទ ហើយផ្តើមឡើងនូវការពិចារណា (វិបស្សនា) តែមិនអាចសម្រេចព្រះអរហត្តបាន ក៏ញ៉ាំងរូបាវចរឈានដែលពោលគឺវិមោក្ខ ឲ្យកើតឡើងក្នុងវណ្ណកសិណដ៏បរិសុទ្ធទាំងឡាយ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកបុគ្គលនោះ ទើបត្រាស់ថា «subhaṃ kho pana vimokkhaṃ upasampajja viharati» (មួយវិញទៀត បុគ្គលចូលទៅជិតសម្រេចនូវសុភវិមោក្ខ ហើយសម្រាកនៅ)។

สุภปรมนฺติ สุภวิโมกฺขปรมํ. อิธ โลเก เอว ปญฺญา อสฺส. เตนาห ‘‘โลกิยปญฺญสฺสาติ อตฺโถ’’ติ. อรหตฺตปรมาว เมตฺตา อรหตฺตมคฺคสฺส ปาทกตฺตา. กรุณาทีสุปิ เอเสว นโยติ กรุณาทิฌานํ ปาทกํ กตฺวา สงฺขาเร สมฺมสนฺโต อรหตฺตํ ปตฺตุํ สกฺโกติ, ตสฺส อรหตฺถปรมา กรุณา โหติ, เอวํ มุทิตาอุเปกฺขาสุปิ วตฺตพฺพนฺติ อิมมตฺถํ อติทิสติ. ปุน เทสนารมฺภปโยชนํ ปน ‘‘อิมินา นเยนา’’ติ เหฏฺฐา อติทิฏฺฐเมว.

ពាក្យថា Subhaparamanti សេចក្តីថា មានសុភវិមោក្ខជាយ៉ាងក្រៃលែង។ បញ្ញានោះ គប្បីមានក្នុងលោកនេះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «lokiyapaññassāti attho» (សេចក្តីថា នៃលោកិយបញ្ញា)។ មេត្តាមានព្រះអរហត្តជាយ៉ាងក្រៃលែង ព្រោះជាបាទនៃព្រះអរហត្តមគ្គ។ ពាក្យថា Karuṇādīsupi eseva nayo សេចក្តីថា សូម្បីក្នុងករុណាជាដើម ក៏មានន័យនេះឯង គឺបុគ្គលធ្វើករុណាឈានជាដើមឲ្យជាបាទ ហើយពិចារណានូវសង្ខារទាំងឡាយ តែងអាចសម្រេចព្រះអរហត្តបាន ករុណារបស់បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថាមានព្រះអរហត្តជាយ៉ាងក្រៃលែង សូម្បីក្នុងមុទិតានិងឧបេក្ខាក៏គប្បីពោលយ៉ាងនេះដែរ លោកបង្ហាញសេចក្តីនេះដោយការប្រៀបធៀប។ ចំណែកឯប្រយោជន៍នៃការផ្តើមទេសនាជាថ្មីម្តងទៀតនោះ លោកបានបង្ហាញទុកខាងក្រោមរួចហើយ ដោយន័យថា «iminā nayena» (ដោយន័យនេះ)។

สุภปรมาทิตาติ เมตฺตากรุณามุทิตาอุเปกฺขานํ สุภปรมตา อากาสานญฺจายตนปรมตา, วิญฺญาณญฺจายตนปรมตา, อากิญฺจญฺญายตนปรมตา. ตสฺส ตสฺสาติ สุภวิโมกฺขสฺส เหฏฺฐา ติณฺณํ อรูปชฺฌานานญฺจ ยถากฺกมํ อุปนิสฺสยตฺตา. อปฺปฏิกูลปริจยาติ อิฏฺฐารมฺมเณ มนสิการพหุลีการา. อปฺปกสิเรเนวาติ สุเขเนว. ตตฺถาติ วิสุทฺธตาย อิฏฺเฐสุ วณฺณกสิเณสุ. จิตฺตนฺติ ภาวนามยจิตฺตํ ปกฺขนฺทติ อปฺปนาวเสน. ตโต ปรนฺติ ตโต สุภวิโมกฺขโต ปรํ วิโมกฺขานํ อุปนิสฺสโย นาม น โหติ, เมตฺตาสหคตภาโว ทฏฺฐพฺโพ.

ពាក្យថា Subhaparamāditā សេចក្តីថា ភាពមានសុភវិមោក្ខជាយ៉ាងក្រៃលែង ភាពមានអាកាសានញ្ចាយតនៈជាយ៉ាងក្រៃលែង ភាពមានវិញ្ញាណញ្ចាយតនៈជាយ៉ាងក្រៃលែង និងភាពមានអាកិញ្ចញ្ញាយតនៈជាយ៉ាងក្រៃលែង នៃមេត្តា ករុណា មុទិតា និងឧបេក្ខា។ ពាក្យថា Tassa tassa សេចក្តីថា ព្រោះជាឧបនិស្ស័យនៃសុភវិមោក្ខ និងអរូបឈានទាំង ៣ ខាងក្រោម តាមលំដាប់។ ពាក្យថា Appaṭikūlaparicayā សេចក្តីថា ព្រោះការធ្វើទុកក្នុងចិត្តឲ្យរឿយៗក្នុងឥដ្ឋារម្មណ៍។ ពាក្យថា Appakasireneva សេចក្តីថា ដោយងាយស្រួល (ដោយមិនលំបាក)។ ពាក្យថា Tattha សេចក្តីថា ក្នុងវណ្ណកសិណទាំងឡាយជាទីគាប់ចិត្ត ព្រោះភាពជាសភាវៈដ៏បរិសុទ្ធ។ ពាក្យថា Cittaṃ សេចក្តីថា ភាវនាមយចិត្ត រមែងស្ទុះទៅដោយអំណាចនៃអប្បនា។ ពាក្យថា Tato paraṃ សេចក្តីថា បន្ទាប់ពីសុភវិមោក្ខនោះទៅ ឈ្មោះថាឧបនិស្ស័យនៃវិមោក្ខទាំងឡាយមិនមានឡើយ គប្បីជ្រាបថាជាសភាវៈប្រកបដោយមេត្តា។

สตฺตทุกฺขํ สมนุปสฺสนฺตสฺสาติ ทณฺเฑน อภิหฏปฺปตฺตรูปเหตุํ สตฺเตสุ อุปฺปชฺชนกทุกฺขํ ญาเณน วีมํสนฺตสฺส. ตยิทํ รูปนิมิตฺตกํ สตฺเตสุ อุปฺปชฺชนกํ ทุกฺขํ ญาเณน กรุณาวิหาริสฺส วิเสสโต ปกฺขนฺทตีติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘อปฺปกสิเรเนว ตตฺถ จิตฺตํ ปกฺขนฺทตี’’ติ, น ปน สพฺพโส อรูเป อานิสํสทสฺสนโต.

ពាក្យថា Sattadukkhaṃ samanupassantassa សេចក្តីថា នៃបុគ្គលអ្នកពិចារណាដោយញាណនូវទុក្ខដែលកើតឡើងក្នុងសត្វទាំងឡាយ ព្រោះហេតុនៃរូបដែលរងការវាយដំដោយដំបងជាដើម។ ទុក្ខដែលកើតឡើងក្នុងសត្វទាំងឡាយមានរូបជាហេតុនេះ រមែងស្ទុះទៅដោយញាណរបស់បុគ្គលអ្នកនៅដោយករុណាវិហារធម៌ជាពិសេស ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «appakasireneva tattha cittaṃ pakkhandati» (ចិត្តរមែងស្ទុះទៅក្នុងអារម្មណ៍នោះដោយមិនលំបាកឡើយ) តែមិនមែនព្រោះការឃើញអានិសង្សក្នុងអរូបធម៌ដោយប្រការទាំងពួងនោះឡើយ។

วิญฺญาณํ [Pg.447] สมนุปสฺสนฺตสฺสาติ อิทํ ปาโมชฺชคหณมุเขน ตนฺนิสฺสยวิญฺญาณสฺส คหณํ สมฺภวตีติ กตฺวา วุตฺตํ. วิญฺญาณคฺคหณปริจิตนฺติ วุตฺตนเยน วิญฺญาณคฺคหเณ ปริจิตํ.

ពាក្យថា Viññāṇaṃ samanupassantassa សេចក្តីថា ពាក្យនេះលោកពោលទុក ព្រោះការកាន់យកនូវវិញ្ញាណដែលជាទីអាស្រ័យនៃបាមោជ្ជៈនោះ អាចមានបានដោយអំណាចនៃការកាន់យកនូវបាមោជ្ជៈ។ ពាក្យថា Viññāṇaggahaṇaparicitaṃ សេចក្តីថា ស៊ាំទៅក្នុងការកាន់យកនូវវិញ្ញាណ តាមន័យដែលបានពោលហើយ។

อุเปกฺขาวิหาริสฺสาติ อุเปกฺขาพฺรหฺมวิหารํ วิหรโต. อาโภคาภาวโตติ สุขาทิวเสน อาภุชนาภาวโต. สุข…เป… สมฺภวโตติ สุขทุกฺขาติ ปรมตฺถกมฺมคฺคหเณ วิมุขตาสมฺภวโต. อวิชฺชมานคฺคหณทุกฺขนฺติ ปรมตฺถโต อวิชฺชมานสตฺตปญฺญตฺติคหณปริจิตํ ตสฺส ตสฺส อภาวมตฺตกสฺส คหณมฺปิ ทุกฺขํ กุสลมฺปิ โหติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

ពាក្យថា Upekkhāvihārissa សេចក្តីថា នៃបុគ្គលអ្នកនៅដោយឧបេក្ខាព្រហ្មវិហារ។ ពាក្យថា Ābhogābhāvato សេចក្តីថា ព្រោះមិនមានការយកចិត្តទុកដាក់ដោយអំណាចនៃសុខៈជាដើម។ ពាក្យថា Sukha...pe... sambhavato សេចក្តីថា ព្រោះមានការបែរខ្នងដាក់ការកាន់យកនូវកម្មដ៏ជាបរមត្ថ ពោលគឺសុខនិងទុក្ខ។ ពាក្យថា Avijjamānaggahaṇadukkhaṃ សេចក្តីថា ការស៊ាំទៅក្នុងការកាន់យកនូវសត្វបញ្ញត្តិដែលមិនមានពិតដោយបរមត្ថ សូម្បីការកាន់យកនូវភាពមិនមាននៃសភាវៈនោះៗ ក៏ជាទុក្ខផង ជាកុសលផង។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ណាស់។

เมตฺตาสหคตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃមេត្តាសហគតសូត្រ ចប់ហើយ។

๕. สงฺคารวสุตฺตวณฺณนา

៥. ការពន្យល់សេចក្តីនៃសង្គារវសូត្រ

๒๓๖. ปฐมญฺเญวาติ ปุเรตรํเยว. อสชฺฌายกตานํ มนฺตานํ อปฺปฏิภานํ ปเคว ปฐมํเยว สิทฺธํ, ตตฺถ วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ อธิปฺปาโย. ปริยุฏฺฐานํ นาม อภิภโว คหณนฺติ อาห – ‘‘กามราคปริยุฏฺฐิเตนาติ กามราคคหิเตนา’’ติ. วิกฺขมฺเภติ อปเนตีติ วิกฺขมฺภนํ, ปฏิปกฺขโต นิสฺสรติ เอเตนาติ นิสฺสรณํ, วิกฺขมฺภนญฺจ ตํ นิสฺสรณญฺจาติ วิกฺขมฺภนนิสฺสรณํ. เตนาห – ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. อตฺตนา อรณิโย ปตฺตพฺโพ อตฺตตฺโถ, ตถา ปรตฺโถ เวทิตพฺโพ.

២៣៦. ពាក្យថា Paṭhamaññeva សេចក្តីថា ជាមុនដំបូងបង្អស់តែម្តង។ អធិប្បាយថា ការមិនភ្លឺស្វាងនៃមន្តទាំងឡាយដែលមិនបានស្វាធ្យាយ រមែងសម្រេចជាមុនដំបូងបង្អស់តែម្តង ក្នុងរឿងនោះ មិនបាច់និយាយឡើយ។ ពាក្យថា Pariyuṭṭhāna គឺការគ្របសង្កត់ ការរួបរឹត ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «kāmarāgapariyuṭṭhitenāti kāmarāgagahitenā» (ពាក្យថា kāmarāgapariyuṭṭhitena សេចក្តីថា ដែលកាមរាគរួបរឹតហើយ)។ ធម្មជាតិណា រមែងសង្កត់សង្កិន គឺកម្ចាត់បង់ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា វិក្ខម្ភនៈ (ការសង្កត់សង្កិន)។ ធម្មជាតិណា រមែងរំដោះចេញចាកបច្ចាមិត្តដោយធម៌នេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា និស្សរណៈ (ការរំដោះចេញ)។ ការសង្កត់សង្កិនផង ការរំដោះចេញផង ឈ្មោះថា វិក្ខម្ភននិស្សរណៈ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «tattha» ជាដើម។ សូម្បីក្នុងបទពីរដែលនៅសល់ ក៏មានន័យនេះឯង។ ប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួនដែលបុគ្គលគប្បីសម្រេចដោយខ្លួនឯង ឈ្មោះថា អត្តត្ថៈ សូម្បី បរត្ថៈ (ប្រយោជន៍អ្នកដទៃ) ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះដែរ។

‘‘อนิจฺจโต อนุปสฺสนฺโต นิจฺจสญฺญํ ปชหตี’’ติอาทีสุ พฺยาปาทาทีนํ อนาคตตฺตา อพฺยาปาทวาเร ตทงฺคนิสฺสรณํ น คหิตํ. กิญฺจาปิ น คหิตํ, ปฏิสงฺขานวเสน ปน ตสฺส วิโนเทตพฺพตาย ตทงฺคนิสฺสรณมฺปิ ลพฺภเตวาติ สกฺกา วิญฺญาตุํ. อาโลกสญฺญา อุปจารปฺปตฺตา, อปฺปนาปฺปตฺตา วา, โย โกจิ กสิณชฺฌานาทิเภโท สมโถ. ธมฺมววตฺถานํ อุปจารปฺปนาปฺปตฺตวเสน คเหตพฺพํ.

ក្នុងពាក្យជាដើមថា «Aniccato anupassanto niccasaññaṃ pajahati» (បុគ្គលកាលពិចារណាឃើញថាមិនទៀង រមែងលះបង់នូវនិច្ចសញ្ញា) ព្រោះព្យាបាទជាដើមមិនទាន់មកដល់ ហេតុនោះ ក្នុងអព្យាបាទវារៈ លោកមិនបានកាន់យកនូវតទង្គនិស្សរណៈឡើយ។ ទោះបីជាមិនបានកាន់យកក៏ដោយ តែព្រោះការកម្ចាត់បង់នូវព្យាបាទនោះដោយអំណាចនៃការពិចារណា គប្បីដឹងថា សូម្បីតទង្គនិស្សរណៈ ក៏រមែងបានដូចគ្នា។ អាលោកសញ្ញា គឺសមថៈណាមួយមានកសិណឈានជាដើម ដែលដល់នូវឧបចារៈ ឬដល់នូវអប្បនា។ ធម្មវវត្ថាន (ការកំណត់ធម៌) គប្បីកាន់យកដោយអំណាចនៃឧបចារៈនិងអប្បនា។

กุถิโตติ ตตฺโต. อุสฺมุทกชาโตติ ตสฺเสว กุถิตภาวสฺส อุสฺมุทกตํ อจฺจุณฺหตํ ปตฺโต. เตนาห ‘‘อุสุมชาโต’’ติ. ติลพีชกาทิเภเทนาติ ติลพีชกกณฺณิกเกสราทิเภเทน. เสวาเลน…เป… ปณเกนาติ อุทกปิจฺฉิเลน. อปฺปสนฺโน อากุลตาย. อสนฺนิสินฺโน [Pg.448] กลลุปฺปตฺติยา. อนาโลกฏฺฐาเนติ อาโลกรหิเต ฐาเน.

ពាក្យថា Kuthito សេចក្តីថា ក្តៅ។ ពាក្យថា Usmudakajāto សេចក្តីថា ដល់នូវភាពជាទឹកមានចំហាយក្តៅ គឺក្តៅខ្លាំង នៃភាពក្តៅនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «usumajāto» (កើតចំហាយក្តៅ)។ ពាក្យថា Tilabījakādibhedena សេចក្តីថា ដោយចំណែកមានគ្រាប់ល្ង កញ្ចុំផ្កា និងកេសរជាដើម។ ពាក្យថា Sevālena...pe... paṇakena សេចក្តីថា ដោយសារស្លែទឹក។ ពាក្យថា Appasanno សេចក្តីថា មិនថ្លា ព្រោះភាពល្អក់កករ។ ពាក្យថា Asannisinno សេចក្តីថា មិនទាន់រងថ្លា ព្រោះមានភក់កើតឡើង។ ពាក្យថា Anālokaṭṭhāne សេចក្តីថា ក្នុងទីដែលគ្មានពន្លឺ។

สงฺคารวสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃសង្គារវសូត្រ ចប់ហើយ។

๖. อภยสุตฺตวณฺณนา

៦. ការពន្យល់សេចក្តីនៃអភយសូត្រ

๒๓๗. เอกํเสน ภควา นีวรณาติ เอกํสโต เอว ภควา เอเต ธมฺมา นีวรณา จิตฺเต กุสลปฺปวตฺติยา นีวรณโต. กายกิลมโถติ กายปริสฺสโม, โส ปน อฏฺฐุปฺปตฺติยา ปจฺจยตฺตา ‘‘ทรโถ’’ติ วุตฺโต. จิตฺตกิลมโถ ตปฺปจฺจยชาโต ทฏฺฐพฺโพ. เตนาห – ‘‘ตสฺส กิรา’’ติอาทิ. จิตฺตทรโถปิ ปฏิปฺปสฺสมฺภีติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. มคฺเคเนวาติ ยถาธิคเตน อริยมคฺเคเนว. อสฺสาติ อภยสฺส ราชกุมารสฺส. เอตํ กายจิตฺตทรถทฺวยํ.

២៣៧. ពាក្យថា Ekaṃsena bhagavā nīvaraṇā សេចក្តីថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកធម៌ទាំងឡាយនេះថាជានីវរណៈដោយចំណែកមួយពិតប្រាកដ ព្រោះជានីវរណៈរារាំងការកើតឡើងនៃកុសលធម៌ក្នុងចិត្ត។ ពាក្យថា Kāyakilamatho សេចក្តីថា សេចក្តីនឿយហត់កាយ តែសេចក្តីនឿយហត់នោះ លោកហៅថា «daratho» (សេចក្តីក្តៅក្រហាយ) ព្រោះជាបច្ច័យនៃហេតុការណ៍ដែលកើតឡើង។ គប្បីជ្រាបថា សេចក្តីនឿយហត់ចិត្ត កើតឡើងព្រោះបច្ច័យនៃសេចក្តីនឿយហត់កាយនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «tassa kirā» ជាដើម។ សូម្បីសេចក្តីក្តៅក្រហាយចិត្ត ក៏រម្ងាប់ទៅដែរ គប្បីនាំពាក្យនេះមកភ្ជាប់គ្នា។ ពាក្យថា Maggeneva សេចក្តីថា ដោយអរិយមគ្គដែលបានសម្រេចហើយនោះឯង។ ពាក្យថា Assa សេចក្តីថា នៃអភយរាជកុមារ។ នេះគឺគូនៃសេចក្តីក្តៅក្រហាយកាយនិងចិត្ត។

อภยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃអភយសូត្រ ចប់ហើយ។

สากจฺฉวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃសាកច្ឆវគ្គ ចប់ហើយ។

๗. อานาปานวคฺโค

៧. អានាបានវគ្គ

๑. อฏฺฐิกมหปฺผลสุตฺตาทิวณฺณนา

១. ការពន្យល់សេចក្តីនៃអដ្ឋិកមហប្ផលសូត្រជាដើម

๒๓๘. อุปฺปนฺนสญฺญาติ สญฺญาสีเสน อุปจารชฺฌานํ วทติ. เตนาห ‘‘ตํ ปเนต’’นฺติอาทิ. ฉวิจมฺมมฺปิ อุปฏฺฐาตีติ อิทํ สวิญฺญาณกํ อวิญฺญาณกมฺปิ กายสามญฺญโต คเหตฺวา วุตฺตํ. สติ วา อุปาทิเสเสติ เอตฺถ อุปาทิยติ อตฺตโน อารมฺมณํ คณฺหาตีติ อุปาทิ, อุปาทานํ, เอตสฺส เอกเทเส อปฺปหีเน สตีติ อตฺโถ.

២៣៨. ពាក្យថា Uppannasaññā លោកពោលសំដៅយកឧបចារឈានដោយប្រធានគឺសញ្ញា។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «taṃ panetaṃ» ជាដើម។ ពាក្យថា Chavicammampi upaṭṭhāti នេះ លោកពោលដោយកាន់យកទាំងសភាវៈមានវិញ្ញាណនិងគ្មានវិញ្ញាណ ដោយភាពជាកាយទូទៅ។ ក្នុងពាក្យថា Sati vā upādisese នេះ ធម្មជាតិណាដែលរមែងប្រកាន់យក គឺកាន់យកនូវអារម្មណ៍របស់ខ្លួន ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ឧបាទិ គឺឧបាទាន សេចក្តីថា កាលបើចំណែកមួយនៃឧបាទាននោះមិនទាន់លះបង់។

อานาปานวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃអានាបានវគ្គ ចប់ហើយ។

๘. นิโรธวคฺโค

៨. និរោធវគ្គ

๑-๑๐. อสุภสุตฺตาทิวณฺณนา

១-១០. ការពន្យល់សេចក្តីនៃអសុភសូត្រជាដើម

๒๔๘-๒๕๗. อนภิรตินฺติ อนภิรมณํ อนเปกฺขิตํ. อจฺจนฺตนิโรธภูเต นิพฺพาเน ปวตฺตสญฺญา นิโรธสญฺญา. ตตฺถ สา มคฺคสหคตา โลกุตฺตรา[Pg.449], ยา ปน นิพฺพาเน นินฺนภาเวน ปวตฺตา, อุปสมานุสฺสติสหคตา จ, สา โลกิยาติ อาห – ‘‘นิโรธสญฺญา มิสฺสกา’’ติ. ‘‘เตสํ นวสู’’ติอาทิ ปมาทปาโฐ. ‘‘เอกาทสสุ อปฺปนา โหติ, นว อุปจารชฺฌานิกา’’ติ ปาโฐ คเหตพฺโพ. วีสติ กมฺมฏฺฐานานีติ อิทมฺปิ อิธาคตนโย, น วิสุทฺธิมคฺคาทีสุ อาคตนโย. เอตฺถ จ อารมฺมณาทีสุ ยถาโยคํ อปฺปนํ อุปจารํ วา ปาปุณิตฺวา อรหตฺตปฺปตฺตสฺส ปุพฺพภาคภูตา วิปสฺสนามคฺคโพชฺฌงฺคา กถิตา.

២៤៨-២៥៧. ពាក្យថា Anabhirati សេចក្តីថា ភាពមិនត្រេកអរ ភាពមិនអាឡោះអាល័យ។ សញ្ញាដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងព្រះនិព្វានដែលជាសភាវៈរលត់ទៅជាទីបំផុត ឈ្មោះថា និរោធសញ្ញា។ ក្នុងនិរោធសញ្ញានោះ សញ្ញាណាដែលប្រកបដោយមគ្គ ឈ្មោះថា លោកុត្តរៈ ចំណែកឯសញ្ញាណាដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពបង្អោនទៅរកព្រះនិព្វាន និងប្រកបដោយឧបសមានុស្សតិ ឈ្មោះថា លោកិយៈ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «nirodhasaññā missakā» (និរោធសញ្ញាជាល្បាយគ្នា)។ ពាក្យថា «tesaṃ navasu» ជាដើម ជាបាឋៈដែលភ្លាំងភ្លាត់។ បាឋៈថា «ekādasasu appanā hoti, nava upacārajjhānikā» គប្បីកាន់យក។ ពាក្យថា កម្មដ្ឋាន ២០ នេះ ក៏ជាន័យដែលមកក្នុងទីនេះ មិនមែនជាន័យដែលមកក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គជាដើមឡើយ។ ហើយក្នុងទីនេះ វិបស្សនាមគ្គពោជ្ឈង្គទាំងឡាយ ដែលជាបុព្វភាគនៃព្រះអរហត្តផលរបស់បុគ្គលអ្នកសម្រេចព្រះអរហត្ត ក្រោយពីបានដល់នូវអប្បនា ឬឧបចារៈតាមសមគួរក្នុងអារម្មណ៍ទាំងឡាយជាដើម លោកបានពោលទុកហើយ។

นิโรธวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃនិរោធវគ្គ ចប់ហើយ។

โพชฺฌงฺคสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃពោជ្ឈង្គសំយុត្ត ចប់ហើយ។

๓. สติปฏฺฐานสํยุตฺตํ

៣. សតិបដ្ឋានសំយុត្ត

๑. อมฺพปาลิวคฺโค

១. អម្ពបាលីវគ្គ

๑. อมฺพปาลิสุตฺตวณฺณนา

១. ការពន្យល់សេចក្តីនៃអម្ពបាលីសូត្រ

๓๖๗. เอกายนฺวายนฺติ [Pg.450] สนฺธิวเสน วุตฺตํ โอ-การสฺส ว-การํ อ-การสฺส ทีฆํ กตฺวา. อยํ กิร สํยุตฺตาภิลาโป, ตตฺถ อยน-สทฺโท มคฺคปริยาโย. น เกวลํ อยเมว, อถ โข อญฺเญปิ มคฺคปริยายาติ ปทุทฺธารํ กโรนฺโต ‘‘มคฺคสฺส หี’’ติอาทึ วตฺวา ยทิ มคฺคปริยาโย อายน-สทฺโท, กสฺมา ปุน มคฺโคติ วุตฺตนฺติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ตสฺมา’’ติอาทิ. ตตฺถ เอกมคฺโคติ เอโกว มคฺโค. น หิ นิพฺพานคามิมคฺโค อญฺโญ อตฺถีติ. นนุ สติปฏฺฐานํ อิธ มคฺโคติ อธิปฺเปตํ, ตทญฺเญปิ พหู มคฺคธมฺมา อตฺถีติ? สจฺจํ อตฺถิ, เต ปน สติปฏฺฐานคฺคหเณเนว คหิตา ตทวินาภาวโต. ตถา หิ ญาณวีริยาทโย นิทฺเทเส คหิตา, อุทฺเทเส สติยา เอว คหณํ เวเนยฺยชฺฌาสยวเสนาติ ทฏฺฐพฺพํ, สติยา มคฺคภาวทสฺสนตฺถญฺจ. น ทฺเวธาปถภูโตติ อิมินา อิมสฺส ทฺวยภาวาภาวํ วิย อนิพฺพานคามิภาวาภาวญฺจ ทสฺเสติ. นิพฺพานคมนฏฺเฐนาติ นิพฺพานํ คจฺฉติ เอเตนาติ นิพฺพานคมนํ, โส เอว อวิปรีตภาวนาย อตฺโถ, เตน นิพฺพานคมนฏฺเฐน, นิพฺพานาธิคมูปายตายาติ อตฺโถ. มคฺคนียฏฺเฐนาติ คเวสิตพฺพตาย.

៣៦៧. ពាក្យថា Ekāyanvāya នេះ លោកពោលដោយអំណាចនៃសន្ធិ គឺធ្វើឱការៈឲ្យជាវការៈ និងធ្វើអការៈឲ្យជាទីឃៈ។ ឮថា នេះជាពាក្យពោលក្នុងសំយុត្តនិកាយ ក្នុងពាក្យនោះ សព្ទថា ayana ជាវេវចនៈនៃមគ្គ។ លោកកាលលើកយកបទឡើងមកបង្ហាញថា មិនមែនមានតែពាក្យនេះមួយប៉ុណ្ណោះទេ តែនៅមានពាក្យដទៃទៀតដែលជាវេវចនៈនៃមគ្គ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «maggassa hī» ហើយសំដៅយកការចោទសួរថា ប្រសិនបើសព្ទថា ayana ជាវេវចនៈនៃមគ្គហើយ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា maggo ម្តងទៀត? ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «tasmā»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា ekamaggo សេចក្តីថា គឺមគ្គតែមួយគត់។ ព្រោះថាមគ្គជាគ្រឿងទៅកាន់ព្រះនិព្វានដទៃទៀត មិនមានឡើយ។ សួរថា ក្នុងទីនេះ លោកសំដៅយកសតិបដ្ឋានថាជាមគ្គ មិនមែនឬ? ចុះមគ្គធម៌ដទៃទៀតជាច្រើនមិនមានទេឬ? ឆ្លើយថា ពិតណាស់ មានមគ្គធម៌ដទៃទៀត តែមគ្គធម៌ទាំងនោះ លោកកាន់យកដោយការកាន់យកនូវសតិបដ្ឋាននោះឯង ព្រោះមិនអាចប្រាសចាកសតិបដ្ឋាននោះបាន។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយមានញាណនិងវីរិយៈជាដើម លោកបានកាន់យកហើយក្នុងនិទ្ទេស ចំណែកឯក្នុងឧទ្ទេស គប្បីជ្រាបថា ការកាន់យកតែសតិប៉ុណ្ណោះ គឺដោយអំណាចនៃអធ្យាស្រ័យរបស់វិនេយ្យសត្វ និងដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាមគ្គនៃសតិ។ ពាក្យថា Na dvedhāpathabhūto នេះ លោកបង្ហាញនូវភាពមិនមានផ្លូវពីរ និងភាពមិនមែនជាផ្លូវដែលមិនទៅកាន់ព្រះនិព្វាន នៃមគ្គនេះ។ ពាក្យថា Nibbānagamanaṭṭhena សេចក្តីថា ធម្មជាតិណាដែលបុគ្គលរមែងទៅកាន់ព្រះនិព្វានដោយធម៌នេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា និព្វានគមនៈ នោះឯងជាសេចក្តីនៃការចំរើនមិនខុសឆ្គង ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងទៅកាន់ព្រះនិព្វាន សេចក្តីថា ដោយភាពជាឧបាយនៃការសម្រេចព្រះនិព្វាន។ ពាក្យថា Magganīyaṭṭhena សេចក្តីថា ដោយអត្ថថាជាធម្មជាតិដែលគប្បីស្វែងរក។

ราคาทีหีติ ‘‘ราโค มลํ, โทโส มลํ, โมโห มล’’นฺติ (วิภ. ๙๒๔) เอวํ วุตฺเตหิ ราคาทีหิ มเลหิ. สา ปนายํ สํกิลิฏฺฐจิตฺตานํ วิสุทฺธิ สิชฺฌมานา ยสฺมา โสกาทีนํ อนุปฺปาทาย สํวตฺตติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘โสกปริเทวานํ สมติกฺกมายา’’ติอาทิ. ตตฺถ โสจนํ ญาติพฺยสนาทินิมิตฺตํ เจตโส สนฺตาโป อนฺโตนิชฺฌานํ โสโก. ญาติพฺยสนาทินิมิตฺตเมว โสกาธิกตาชนิโต ‘‘กหํ เอกปุตฺตกา’’ติอาทินา ปริเทวนวเสน วาจาวิปฺปลาโป ปริเทวนํ ปริเทโว. ตสฺส อายตึ อนุปฺปชฺชนํ อิธ สมติกฺกโมติ อาห ‘‘ปหานายา’’ติ. ทุกฺขโทมนสฺสานนฺติ เอตฺถ เจตสิกทุกฺขตาย โทมนสฺสสฺสปิ ทุกฺขสทฺเทเนว คหเณ [Pg.451] สิทฺเธ สทฺเทน อนิวตฺตนโต สามญฺญโชตนาย วิเสสวจนํ เสฏฺฐนฺติ ‘‘โทมนสฺสาน’’นฺเตว วุตฺตํ. เจตสิกโทมนสฺสสฺสาติ ภูตกถนํ ทฏฺฐพฺพํ. ญายติ เอเตน ยาถาวโต ปฏิวิชฺฌียติ จตุสจฺจนฺติ ญาโย วุจฺจติ อริยมคฺโค. นนุ อยมฺปิ มคฺโค, กึ มคฺโค เอว มคฺคสฺส อธิคมาย โหตีติ โจทนํ สนฺธายาห – ‘‘อยํ หี’’ติอาทิ. ตณฺหาว กมฺมกิเลสวิปากานํ วินนฏฺเฐน สํสิพฺพนฏฺเฐน วานํ. เตน ตณฺหาวาเนน วิรหิตตฺตา ตสฺส อภาวาติ อตฺโถ. อตฺตปจฺจกฺขายาติ อตฺตปจฺจกฺขตฺถาย.

ពាក្យថា Rāgādīhi (ដោយធម៌មានរាគៈជាដើម) គឺដោយមន្ទិលមានរាគៈជាដើម ដូចដែលទ្រង់ត្រាស់ទុកថា «រាគៈជាមន្ទិល ទោសៈជាមន្ទិល មោហៈជាមន្ទិល» (វិភង្គ. ៩២៤)។ ក៏ឯសេចក្តីបរិសុទ្ធិនៃចិត្តដែលសៅហ្មងនេះ កាលបើសម្រេចឡើង ព្រោះតែមិនញ៉ាំងសេចក្តីសោកជាដើមឲ្យកើតឡើង ហេតុនោះ ទើបទ្រង់ត្រាស់ថា «sokaparidevānaṃ samatikkamāya» (ដើម្បីកន្លងសេចក្តីសោក និងសេចក្តីខ្សឹកខ្សួល) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ សេចក្តីសោកស្តាយ សេចក្តីក្តៅក្រហាយក្នុងចិត្ត សេចក្តីឆេះរោលរាលខាងក្នុង ដែលមានវិនាសនៃញាតិជាដើមជាហេតុ ឈ្មោះថា សោកៈ (សេចក្តីសោក)។ ការយំខ្សឹកខ្សួល ការរអ៊ូរទាំដោយវាចា ដែលកើតអំពីសេចក្តីសោកដ៏លើសលុប មានវិនាសនៃញាតិជាដើមជាហេតុ ដូចជាពាក្យថា «កូនតែមួយរបស់ម្តាយអើយ តើកូននៅឯណា?» ជាដើម ឈ្មោះថា បរិទេវៈ (សេចក្តីខ្សឹកខ្សួល)។ ការមិនកើតឡើងតទៅទៀតនៃសេចក្តីសោក និងសេចក្តីខ្សឹកខ្សួលនោះ ក្នុងទីនេះ ឈ្មោះថា ការកន្លងផុត ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «pahānāya» (ដើម្បីលះបង់)។ ក្នុងពាក្យថា dukkhadomanassānaṃ នេះ កាលបើការកាន់យកសូម្បីទោមនស្ស ដោយពាក្យថា ទុក្ខ ព្រោះជាទុក្ខផ្លូវចិត្ត សម្រេចហើយ ការមិនត្រឡប់មកវិញដោយពាក្យ (ទុក្ខ) នោះ ដើម្បីសម្តែងនូវសេចក្តីទូទៅ ការពោលពាក្យពិសេសទើបជាការប្រសើរ ហេតុនោះ ទើបទ្រង់ត្រាស់ថា «domanassānaṃ» (នៃទោមនស្សទាំងឡាយ) ប៉ុណ្ណោះ។ គប្បីជ្រាបថា នេះជាការនិយាយតាមសេចក្តីពិតនៃទោមនស្សផ្លូវចិត្ត។ អរិយមគ្គ ឈ្មោះថា ញាយៈ ព្រោះជាគ្រឿងដឹង គឺចាក់ធ្លុះចតុរារិយសច្ចៈតាមពិតដោយមគ្គនេះ។ សួរថា ចុះមគ្គនេះក៏ជាមគ្គដែរ តើមគ្គឯណាទៅជាគ្រឿងសម្រេចមគ្គ? លោកសំដៅយកការចោទសួរនេះ ទើបពោលថា «ayaṃ hi» (ព្រោះថាមគ្គនេះ) ជាដើម។ តណ្ហានោះឯង ឈ្មោះថា វានៈ ព្រោះអត្ថថាដេរភ្ជាប់ ឬព្រោះអត្ថថាចាក់ស្រែះនូវកម្ម កិលេស និងវិបាក។ សេចក្តីថា ព្រោះប្រាសចាកតណ្ហាវានៈនោះ គឺព្រោះមិនមានតណ្ហានោះ។ ពាក្យថា attapaccakkhāya សេចក្តីថា ដើម្បីធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ចំពោះខ្លួន។

วณฺณภาสนนฺติ ปสํสาวจนํ. วิสุทฺธินฺติ วิสุชฺฌนํ กิเลสปฺปหานํ. อุคฺคเหตพฺพนฺติ เอตฺถ วาจุคฺคตกรณํ อุคฺคโห. ปริจยกรณํ ปริปุจฺฉามูลกตฺตา ตคฺคหเณเนว คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

ពាក្យថា vaṇṇabhāsanaṃ គឺពាក្យសរសើរ។ ពាក្យថា visuddhi គឺសេចក្តីបរិសុទ្ធិ បានដល់ការលះបង់កិលេស។ ក្នុងពាក្យថា uggahetabbaṃ នេះ ការធ្វើឲ្យចាំមាត់ ឈ្មោះថា ឧគ្គហៈ (ការរៀន)។ គប្បីជ្រាបថា ការធ្វើឲ្យស្ទាត់ជំនាញ ព្រោះមានការសាកសួរជាមូលដ្ឋាន គឺលោកកាន់យកដោយការកាន់យកនូវឧគ្គហៈនោះឯង។

น ตโต เหฏฺฐาติ อิธ อธิปฺเปตกายาทีนํ เวทนาทิสภาวตฺตาภาวา กายเวทนาจิตฺตวิมุตฺตสฺส เตภูมกธมฺมสฺส วิสุํ วิปลฺลาสวตฺถนฺตรภาเวน คหิตตฺตา จ เหฏฺฐา คหเณสุ วิปลฺลาสวตฺถูนํ อนิฏฺฐานํ สนฺธาย วุตฺตํ. ปญฺจมสฺส ปน วิปลฺลาสวตฺถุโน อภาเวน ‘‘น อุทฺธ’’นฺติ อาห. อารมฺมณวิภาเคน เหตฺถ สติปฏฺฐานวิภาโคติ. ตโย สติปฏฺฐานาติ สติปฏฺฐานสทฺทสฺส อตฺถุทฺธารทสฺสนํ, น อิธ ปาฬิยํ วุตฺตสฺส สติปฏฺฐานสทฺทสฺส อตฺถทสฺสนํ. อาทีสุ หีติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน ‘‘ผสฺสสมุทยา เวทนานํ สมุทโย, นามรูปสมุทยา จิตฺตสฺส สมุทโย, มนสิการสมุทยา ธมฺมานํ สมุทโย’’ติ (สํ. นิ. ๕.๔๐๘) สติปฏฺฐานาติ วุตฺตานํ สติโคจรานํ ปกาสเก สุตฺตปเทเส สงฺคณฺหาติ. เอวํ ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิยมฺปิ อวเสสปาฬิปเทสทสฺสนตฺโถ อาทิ-สทฺโท ทฏฺฐพฺโพ. สติยา ปฏฺฐานนฺติ สติยา ปติฏฺฐาตพฺพฏฺฐานํ.

ពាក្យថា na tato heṭṭhā (មិនមែនទាបជាងនោះ) នេះ លោកពោលសំដៅយកការមិនសម្រេចនៃវត្ថុវិបល្លាសទាំងឡាយ ក្នុងការកាន់យកខាងក្រោម ព្រោះកាយជាដើមដែលបម្រុងទុកក្នុងទីនេះ មិនមែនមានសភាវៈជាវេទនាជាដើមផង ព្រោះធម៌ក្នុងភូមិបីដែលរួចផុតចាកកាយ វេទនា និងចិត្ត ត្រូវបានកាន់យកដោយភាពជាវត្ថុវិបល្លាសផ្សេងគ្នាដោយឡែកផង។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះមិនមានវត្ថុវិបល្លាសទីប្រាំ ទើបលោកពោលថា «na uddhaṃ» (មិនមែនខ្ពស់ជាងនោះ)។ ព្រោះថា ក្នុងទីនេះ ការចែកសតិបដ្ឋាន គឺចែកទៅតាមអារម្មណ៍។ ពាក្យថា tayo satipaṭṭhānā (សតិបដ្ឋាន ៣) នេះ ជាការបង្ហាញការដកស្រង់អត្ថនៃពាក្យថា សតិបដ្ឋាន មិនមែនជាការបង្ហាញអត្ថនៃពាក្យថា សតិបដ្ឋាន ដែលសម្តែងក្នុងព្រះបាលីក្នុងទីនេះឡើយ។ ព្រោះថា ក្នុងពាក្យថា ādīsu ជាដើមនោះ ដោយសព្ទថា ādi លោកសង្គ្រោះយកចំណែកព្រះសូត្រដែលសម្តែងនូវអារម្មណ៍របស់សតិ ដែលទ្រង់ត្រាស់ហៅថា សតិបដ្ឋាន ដូចជាពាក្យថា «ព្រោះការកើតឡើងនៃផស្សៈ ទើបមានការកើតឡើងនៃវេទនាទាំងឡាយ ព្រោះការកើតឡើងនៃនាមរូប ទើបមានការកើតឡើងនៃចិត្ត ព្រោះការកើតឡើងនៃមនសិការ ទើបមានការកើតឡើងនៃធម៌ទាំងឡាយ» (សំ. និ. ៥.៤០៨) ជាដើម។ គប្បីជ្រាបថា សព្ទថា ādi សូម្បីក្នុងព្រះបាលីបដិសម្ភិទាមគ្គ ក៏មានន័យសម្រាប់បង្ហាញចំណែកព្រះបាលីដែលនៅសល់ដូច្នោះដែរ។ ពាក្យថា satiyā paṭṭhānaṃ គឺទីកន្លែងដែលសតិគប្បីតាំងនៅ។

อริโยติ อารกตฺตาทินา อริยํ สมฺมาสมฺพุทฺธมาห. เอตฺถาติ เอตสฺมึ สฬายตนวิภงฺคสุตฺเต (ม. นิ. ๓.๓๑๑). ตตฺถ หิ –

ពាក្យថា ariyo លោកសំដៅយកព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធជាព្រះអរិយៈ ព្រោះទ្រង់ឆ្ងាយចាកកិលេសជាដើម។ ពាក្យថា ettha (ក្នុងទីនេះ) គឺក្នុងសឡាយតនវិភង្គសូត្រនេះ (ម. និ. ៣.៣១១)។ ព្រោះថាក្នុងសូត្រនោះ៖

‘‘ตโย สติปฏฺฐานา ยทริโย…เป… มรหตีติ อิติ โข ปเนตํ วุตฺตํ, กิญฺเจตํ ปฏิจฺจ วุตฺตํ. อิธ, ภิกฺขเว, สตฺถา สาวกานํ ธมฺมํ เทเสติ อนุกมฺปโก หิเตสี อนุกมฺปํ อุปาทาย – ‘อิทํ โว [Pg.452] หิตาย อิทํ โว สุขายา’ติ. ตสฺส สาวกา น สุสฺสูสนฺติ, น โสตํ โอทหนฺติ, น อญฺญา จิตฺตํ อุปฏฺฐเปนฺติ, โวกฺกมฺม จ สตฺถุสาสนา วตฺตนฺติ. ตตฺร, ภิกฺขเว, ตถาคโต น เจว อนตฺตมโน โหติ, น จ อนตฺตมนตํ ปฏิสํเวเทติ, อนวสฺสุโต จ วิหรติ สโต สมฺปชาโน. อิทํ, ภิกฺขเว, ปฐมํ สติปฏฺฐานํ. ยทริโย เสวติ…เป... มรหติ. ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, สตฺถา …เป… อิทํ โว สุขายาติ. ตสฺส เอกจฺเจ สาวกา น สุสฺสูสนฺติ…เป… เอกจฺเจ สาวกา สุสฺสูสนฺติ…เป… น จ โวกฺกมฺม สตฺถุสาสนา วตฺตนฺติ. ตตฺร, ภิกฺขเว, ตถาคโต น เจว อนตฺตมโน โหติ, น จ อนตฺตมนตํ ปฏิสํเวเทติ, น เจว อตฺตมโน โหติ, น จ อตฺตมนตํ ปฏิสํเวเทติ. อนตฺตมนตญฺจ อตฺตมนตญฺจ ตทุภยํ อภินิวชฺเชตฺวา อุเปกฺขโก วิหรติ สโต สมฺปชาโน. อิทํ, ภิกฺขเว, ทุติยํ สติปฏฺฐานํ…เป… มรหติ. ปุน จปรํ, ภิกฺขเว,…เป… สุขายาติ, ตสฺส สาวกา สุสฺสูสนฺติ…เป… วตฺตนฺติ. ตตฺร, ภิกฺขเว, ตถาคโต อตฺตมโน เจว โหติ, อตฺตมนตญฺจ ปฏิสํเวเทติ, อนวสฺสุโต จ วิหรติ สโต สมฺปชาโน. อิทํ, ภิกฺขเว, ตติยํ สติปฏฺฐาน’’นฺติ –

«ពាក្យថា "សតិបដ្ឋាន ៣ ដែលព្រះអរិយៈ... បេ... គប្បីសេព" នេះ តថាគតបានពោលទុកហើយ ចុះពាក្យនោះ តថាគតអាស្រ័យហេតុអ្វីទើបពោល? ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ក្នុងសាសនានេះ ព្រះសាស្តាជាអ្នកអនុគ្រោះ ស្វែងរកប្រយោជន៍ អាស្រ័យសេចក្តីអនុគ្រោះ ទើបសម្តែងធម៌ដល់សាវកទាំងឡាយថា "ធម៌នេះ ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់អ្នករាល់គ្នា ធម៌នេះ ដើម្បីសេចក្តីសុខដល់អ្នករាល់គ្នា"។ សាវកទាំងឡាយរបស់ព្រះសាស្តានោះ មិនព្រមស្តាប់ មិនផ្ទៀងត្រចៀកស្តាប់ មិនតាំងចិត្តដើម្បីដឹងច្បាស់ ហើយនាំគ្នាប្រព្រឹត្តវាងចាកពាក្យប្រដៅរបស់ព្រះសាស្តា។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ក្នុងហេតុនោះ ព្រះតថាគតមិនមែនជាអ្នកមិនត្រេកអរឡើយ ទាំងមិនទទួលដឹងនូវសេចក្តីមិនត្រេកអរឡើយ ជាអ្នកមិនមានចិត្តសើមដោយរាគៈ ជាអ្នកមានសតិ និងសម្បជញ្ញៈរស់នៅ។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ នេះជាសតិបដ្ឋានទី ១ ដែលព្រះអរិយៈសេព... បេ... គប្បីសេព។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ មួយទៀត ព្រះសាស្តា... បេ... ដើម្បីសេចក្តីសុខដល់អ្នករាល់គ្នា។ សាវកខ្លះរបស់ព្រះសាស្តានោះ មិនព្រមស្តាប់... បេ... សាវកខ្លះព្រមស្តាប់... បេ... មិនវាងចាកពាក្យប្រដៅរបស់ព្រះសាស្តាឡើយ។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ក្នុងហេតុនោះ ព្រះតថាគតមិនមែនជាអ្នកមិនត្រេកអរឡើយ ទាំងមិនទទួលដឹងនូវសេចក្តីមិនត្រេកអរឡើយ មិនមែនជាអ្នកត្រេកអរឡើយ ទាំងមិនទទួលដឹងនូវសេចក្តីត្រេកអរឡើយ។ ព្រះតថាគតវៀរចាកសេចក្តីមិនត្រេកអរ និងសេចក្តីត្រេកអរ ទាំងពីរយ៉ាងនោះហើយ ជាអ្នកព្រងើយកន្តើយ មានសតិ និងសម្បជញ្ញៈរស់នៅ។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ នេះជាសតិបដ្ឋានទី ២... បេ... គប្បីសេព។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ មួយទៀត... បេ... ដើម្បីសេចក្តីសុខដល់អ្នករាល់គ្នា សាវកទាំងឡាយរបស់ព្រះសាស្តានោះ ព្រមស្តាប់... បេ... ប្រព្រឹត្តតាម។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ក្នុងហេតុនោះ ព្រះតថាគតជាអ្នកត្រេកអរផង ទទួលដឹងនូវសេចក្តីត្រេកអរផង ជាអ្នកមិនមានចិត្តសើមដោយរាគៈ មានសតិ និងសម្បជញ្ញៈរស់នៅ។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ នេះជាសតិបដ្ឋានទី ៣» ដូច្នេះ។

เอวํ ปฏิฆานุนเยหิ อนวสฺสุตตา นิจฺจํ อุปฏฺฐิตสฺสติตาย ตทุภยวีติวตฺตตา ‘‘สติปฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตา. พุทฺธานํเยว หิ นิจฺจํ อุปฏฺฐิตสฺสติตา โหติ อาเวณิกธมฺมภาวโต, น ปจฺเจกพุทฺธาทีนํ. ป-สทฺโท อารมฺภํ โชเตติ, อารมฺโภ จ ปวตฺตีติ กตฺวา อาห ‘‘ปวตฺตยิตพฺพโตติ อตฺโถ’’ติ. สติยา กรณภูตาย ปฏฺฐานํ ปฏฺฐเปตพฺพํ สติปฏฺฐานํ. อน-สทฺโท หิ พหุลวจเนน กมฺมตฺโถปิ โหตีติ.

ភាពមិនសើមដោយរាគៈ ព្រោះមិនមានបដិឃៈ និងអនុសយៈ និងការកន្លងផុតនូវធម៌ទាំងពីរនោះ ព្រោះភាពជាអ្នកមានសតិតាំងមាំជានិច្ច យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា សតិបដ្ឋាន។ ព្រោះថា ភាពជាអ្នកមានសតិតាំងមាំជានិច្ច មានដល់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ ព្រោះជាអាវេណិកធម៌ មិនមានដល់ព្រះបច្ចេកពុទ្ធជាដើមឡើយ។ ប សព្ទ ញ៉ាំងការផ្តើមឲ្យភ្លឺច្បាស់ ហើយការផ្តើមនោះ ក៏គឺការប្រព្រឹត្តទៅ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «សេចក្តីថា គប្បីឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ»។ ការតាំងទុកដែលគប្បីតាំងទុក ដោយសតិដែលជាគ្រឿងធ្វើ ឈ្មោះថា សតិបដ្ឋាន។ ព្រោះថា អន បច្ច័យ ដោយពហុលវចនៈ តែងចុះក្នុងកម្មត្ថៈខ្លះ។

ตถาสฺส กตฺตุอตฺโถปิ ลพฺภตีติ ‘‘ปติฏฺฐาตีติ ปฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตํ. อุปฏฺฐาตีติ เอตฺถ อุป-สทฺโท ภุสตฺถวิสิฏฺฐํ ปกฺขนฺทนํ ทีเปตีติ ‘‘โอกฺกนฺทิตฺวา ปกฺขนฺทิตฺวา ปวตฺตตีติ อตฺโถ’’ติ วุตฺตํ. ปุน ภาวตฺถํ สติสทฺทํ ปฏฺฐานสทฺทญฺจ วณฺเณนฺโต ‘‘อถ วา’’ติอาทิมาห. เตน ปุริมวิกปฺเป สติ-สทฺโท ปฏฺฐาน-สทฺโท จ กตฺตุอตฺโถติ วิญฺญายติ. สรณฏฺเฐนาติ จิรกตสฺส จิรภาสิตสฺส จ อนุสฺสรณฏฺเฐน. อิทนฺติ ยํ ‘‘สติเยว สติปฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตํ, อิทํ อิธ อิมสฺมึ สุตฺตปเทเส อธิปฺเปตํ.

ម្យ៉ាងទៀត កាលបើកត្តុអត្ថនៃបច្ច័យនោះ សម្រេចបានដែរ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ធម្មជាតិណា តែងតាំងនៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា បដ្ឋាន»។ ក្នុងពាក្យថា upaṭṭhāti នេះ ឧប សព្ទ បង្ហាញនូវការស្ទុះទៅដ៏វិសេសដោយអំណាចនៃសេចក្តីខ្លាំងក្លា ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «សេចក្តីថា តែងចុះស៊ប់ ស្ទុះទៅ ហើយប្រព្រឹត្តទៅ»។ កាលបើលោកនឹងពន្យល់សតិសព្ទ និងបដ្ឋានសព្ទ ក្នុងភាវអត្ថម្តងទៀត ទើបពោលពាក្យថា «atha vā» (មួយវិញទៀត) ជាដើម។ ដោយហេតុនោះ ក្នុងវារៈមុន គប្បីជ្រាបថា សតិសព្ទ និងបដ្ឋានសព្ទ ជាកត្តុអត្ថ។ ពាក្យថា saraṇaṭṭhena គឺដោយអត្ថថា រលឹកឃើញនូវអំពើដែលធ្វើហើយយូរ និងពាក្យដែលនិយាយហើយយូរ។ ពាក្យថា idaṃ នេះ គឺពាក្យណាដែលលោកពោលថា «សតិនោះឯង ជាសតិបដ្ឋាន» ពាក្យនេះ លោកមានបំណងយកក្នុងចំណែកព្រះសូត្រនេះ។

ยทิ [Pg.453] เอวนฺติ ยทิ สติ เอว สติปฏฺฐานํ, สติ นาม เอโก ธมฺโม, เอวํ สนฺเต กสฺมา สติปฏฺฐานาติ พหุวจนนฺติ อาห ‘‘สตีนํ พหุตฺตา’’ติอาทิ. ยทิ พหุกา ตา สติโย, อถ กสฺมา มคฺโคติ เอกวจนนฺติ โยชนา. มคฺคนฏฺเฐนาติ นิยฺยานฏฺเฐน. นิยฺยานิโก หิ มคฺคธมฺโม, เตเนว นิยฺยานิกภาเวน เอกตฺตุปคโต เอกนฺตโต นิพฺพานํ คจฺฉติ, อตฺถิเกหิ จ ตทตฺถํ มคฺคียตีติ อาห ‘‘วุตฺตญฺเหต’’นฺติอาทิ. ตตฺถ จตสฺโสปิ เจตาติ กายานุปสฺสนาทิวเสน จตุพฺพิธาปิ จ เอตา สติโย. อปรภาเคติ อริยมคฺคกฺขเณ. กิจฺจํ สาธยมานาติ ปุพฺพภาเค กายาทีสุ อารมฺมเณสุ สุภสญฺญาทิวิธมนวเสน วิสุํ วิสุํ ปวตฺติตฺวา มคฺคกฺขเณ สกึเยว ตตฺถ จตุพฺพิธสฺสปิ วิปลฺลาสสฺส สมุจฺเฉทวเสน ปหานกิจฺจํ สาธยมานา อารมฺมณกรณวเสน นิพฺพานํ คจฺฉนฺติ, ตเมวสฺส จตุกิจฺจสาธนตํ อุปาทาย พหุวจนนิทฺเทโส, ตถาปิ อตฺถโต เภทาภาวโต มคฺโคติ เอกวจเนน วุจฺจติ. เตนาห – ‘‘ตสฺมา จตสฺโสปิ เอโก มคฺโคติ วุตฺตา’’ติ.

ពាក្យថា yadi evaṃ សេចក្តីថា ប្រសិនបើមានតែសតិប៉ុណ្ណោះជាសតិបដ្ឋាន សតិឈ្មោះថាជាធម៌តែមួយ កាលបើដូច្នោះ ហេតុអ្វីទើបប្រើពហុវចនៈថា សតិបដ្ឋានទាំងឡាយ? លោកទើបពោលថា «satīnaṃ bahuttā» (ព្រោះសតិទាំងឡាយមានច្រើន) ជាដើម។ ការប្រកបពាក្យថា ប្រសិនបើសតិទាំងឡាយនោះមានច្រើន ចុះហេតុអ្វីទើបប្រើឯកវចនៈថា មគ្គ? ពាក្យថា magganaṭṭhena គឺដោយអត្ថថាជាគ្រឿងស្រាវជ្រាវ រកនូវព្រះនិព្វាន គឺដោយអត្ថថាជាគ្រឿងស្រោចស្រង់។ ព្រោះថាមគ្គធម៌ជាធម៌ស្រោចស្រង់ តែងដល់នូវភាពជាធម៌តែមួយ ដោយភាពជាធម៌ស្រោចស្រង់នោះឯង ហើយទៅកាន់ព្រះនិព្វានដោយចំណែកមួយ ម្យ៉ាងទៀត ពួកជនអ្នកត្រូវការ តែងស្វែងរកព្រះនិព្វាននោះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «vuttañhetaṃ» (ព្រោះពាក្យនេះ លោកពោលទុកហើយ) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា catassopi cetā គឺសតិទាំងឡាយ សូម្បីទាំង ៤ នេះ ដោយអំណាចនៃកាយានុបស្សនាជាដើម។ ពាក្យថា aparabhāge គឺក្នុងខណៈនៃអរិយមគ្គ។ ពាក្យថា kiccaṃ sādhayamānā សេចក្តីថា ក្នុងបុព្វភាគ សតិទាំងឡាយ តែងប្រព្រឹត្តទៅផ្សេងៗគ្នា ក្នុងអារម្មណ៍មានកាយជាដើម ដោយអំណាចនៃការកំចាត់បង់នូវសុភសញ្ញាជាដើម ហើយក្នុងខណៈនៃមគ្គ តែងសម្រេចនូវកិច្ចនៃការលះបង់ ដោយអំណាចនៃការកាត់ផ្តាច់នូវវិបល្លាសទាំង ៤ យ៉ាង ក្នុងអារម្មណ៍នោះ ត្រឹមតែម្តងប៉ុណ្ណោះ ហើយទៅកាន់ព្រះនិព្វាន ដោយការធ្វើឲ្យជាអារម្មណ៍ ការសម្តែងដោយពហុវចនៈនោះ គឺអាស្រ័យការសម្រេចកិច្ចទាំង ៤ នោះឯង តែទោះជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ ព្រោះមិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នាដោយអត្ថ ហេតុនោះ ទើបលោកហៅដោយឯកវចនៈថា មគ្គ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ហេតុនោះ សូម្បីសតិទាំង ៤ ក៏លោកហៅថា មគ្គតែមួយ»។

กเถตุกมฺยตาปุจฺฉา อิตราสํ ปุจฺฉานํ อิธ อสมฺภวโต นิทฺเทสาทิวเสน เทเสตุกามตาย จ ตถา วุตฺตตฺตา. ‘‘อยญฺเจว กาโย พหิทฺธา จ นามรูป’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๗๑, ๒๘๗, ๒๙๗; ปารา. ๑๑) ขนฺธปญฺจกํ, ‘‘สุขญฺจ กาเยน ปฏิสํเวเทตี’’ติอาทีสุ เวทนาทโย ตโย อรูปกฺขนฺธา, ‘‘ยา ตสฺมึ สมเย กายสฺส ปสฺสทฺธิ ปฏิปฺปสฺสทฺธี’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๔๐) เวทนาทโย ตโย เจตสิกา ขนฺธา ‘‘กาโย’’ติ วุจฺจนฺติ, ตโต วิเสสนตฺถํ ‘‘กาเยติ รูปกาเย’’ติ อาห. กายานุปสฺสีติ เอตฺถ ตสฺสีลตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘กายํ อนุปสฺสนสีโล’’ติ อาห. อนิจฺจโต อนุปสฺสตีติ จตุสมุฏฺฐานิกกายํ ‘‘อนิจฺจ’’นฺติ อนุปสฺสติ, เอวํ ปสฺสนฺโต เอว จสฺส อนิจฺจาการมฺปิ อนุปสฺสตีติ วุจฺจติ, ตถาภูตสฺส จสฺส นิจฺจคาหสฺส วิเสโสปิ น โหตีติ วุตฺตํ ‘‘โน นิจฺจโต’’ติ. ตถา เหส ‘‘นิจฺจสญฺญํ ปชหตี’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๒๘) วุตฺโต. เอตฺถ จ อนิจฺจโต เอว อนุปสฺสตีติ เอวกาโร ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐติ เตน นิวตฺติตมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘โน นิจฺจโต’’ติ วุตฺตํ. น เจตฺถ ทุกฺขานุปสฺสนาทินิวตฺตนมาสงฺกิตพฺพํ ปฏิโยคินิวตฺตนปรตฺตา เอว-การสฺส, อุปริ เทสนาอารุฬฺหตฺตา จ ตาสํ. ทุกฺขโต อนุปสฺสตีติอาทีสุปิ เอเสว นโย. อยํ ปน วิเสโส – อนิจฺจสฺส ทุกฺขตฺตา [Pg.454] ตเมว กายํ ทุกฺขโต อนุปสฺสติ, ทุกฺขสฺส อนตฺตตฺตา อนตฺตโต อนุปสฺสตีติ.

ឈ្មោះថា កថេតុកម្យតាបុច្ឆា (សំនួរចង់ប្រាប់) ព្រោះសំនួរដទៃទៀត មិនមានក្នុងទីនេះ និងព្រោះលោកពោលយ៉ាងនោះ ដោយបំណងចង់សម្តែងដោយអំណាចនៃនិទ្ទេសជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយជាដើមថា «កាយនេះផង នាមរូបខាងក្រៅផង» (ម. និ. ១.២៧១, ២៨៧, ២៩៧; បារា. ១១) បញ្ចក្ខន្ធ លោកហៅថា កាយ។ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយជាដើមថា «តែងទទួលដឹងនូវសុខដោយកាយ» អរូបក្ខន្ធទាំង ៣ មានវេទនាជាដើម លោកហៅថា កាយ។ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយជាដើមថា «សេចក្តីស្ងប់រម្ងាប់នៃកាយ សេចក្តីស្ងប់រម្ងាប់រឿយៗនៃកាយ ក្នុងសម័យនោះណា» (ធម្មសង្គណី. ៤០) ចេតសិកក្ខន្ធទាំង ៣ មានវេទនាជាដើម លោកហៅថា កាយ។ ព្រោះហេតុនោះ ដើម្បីបញ្ជាក់សេចក្តីប្លែកគ្នា លោកទើបពោលថា «kāye ti rūpakāye» (ពាក្យថា ក្នុងកាយ គឺក្នុងរូបកាយ)។ ក្នុងពាក្យថា kāyānupassī នេះ លោកបង្ហាញអត្ថនៃភាពជាអ្នកធ្វើការនោះជានិច្ច ទើបពោលថា «kāyaṃ anupassanasīlo» (អ្នកមានប្រក្រតីពិចារណាឃើញនូវកាយ)។ ពាក្យថា aniccato anupassati សេចក្តីថា តែងពិចារណាឃើញនូវកាយដែលមានសមុដ្ឋាន ៤ ថា «មិនទៀង» កាលបើឃើញយ៉ាងនេះឯង ឈ្មោះថា តែងពិចារណាឃើញសូម្បីនូវអាការៈមិនទៀងរបស់កាយនោះ ម្យ៉ាងទៀត ការប្រកាន់មាំថាទៀង របស់បុគ្គលអ្នកឃើញយ៉ាងនោះ តែងមិនមានសេសសល់ឡើយ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «no niccato» (មិនមែនពិចារណាឃើញថាទៀង)។ ព្រោះថាលោកពោលទុកយ៉ាងនេះថា «តែងលះបង់នូវនិច្ចសញ្ញា» (បដិសម្ភិទាមគ្គ. ១.២៨)។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា aniccato eva anupassati (តែងពិចារណាឃើញថាមិនទៀងប៉ុណ្ណោះ) ឯវសព្ទ លោកលុបចេញហើយ ហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីដែលត្រូវឃាត់ដោយឯវសព្ទនោះ លោកទើបពោលថា «no niccato» (មិនមែនពិចារណាឃើញថាទៀង)។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ មិនគប្បីសង្ស័យចំពោះការឃាត់ទុកនូវទុក្ខានុបស្សនាជាដើមឡើយ ព្រោះឯវសព្ទ មានសេចក្តីឃាត់នូវធម៌ជាបដិបក្ខ (គឺនិច្ចសញ្ញា) ជាប្រយោជន៍ និងព្រោះអនុបស្សនាទាំងនោះ នឹងឡើងកាន់ទេសនាក្នុងខាងលើ។ សូម្បីក្នុងពាក្យទាំងឡាយជាដើមថា dukkhato anupassati (តែងពិចារណាឃើញថាជាទុក្ខ) ក៏មានន័យនេះឯង។ ប៉ុន្តែ មានសេចក្តីប្លែកគ្នានេះគឺ៖ ព្រោះរបស់មិនទៀងជាទុក្ខ ទើបពិចារណាឃើញនូវកាយនោះឯងថាជាទុក្ខ ព្រោះរបស់ជាទុក្ខជាអនត្តា ទើបពិចារណាឃើញថាជាអនត្តា។

ยสฺมา ปน ยํ อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตา, น ตํ อภินนฺทิตพฺพํ, ยญฺจ น อภินนฺทิตพฺพํ, น ตตฺถ รชฺชิตพฺพํ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘อนิจฺจโต อนุปสฺสติ, โน นิจฺจโต, ทุกฺขโต อนุปสฺสติ, โน สุขโต, อนตฺตโต อนุปสฺสติ, โน อตฺตโต, นิพฺพินฺทติ, โน นนฺทติ, วิรชฺชติ, โน รชฺชตี’’ติ. โส เอวํ อรชฺชนฺโต ราคํ นิโรเธติ, โน สมุเทติ, สมุทยํ น กโรตีติ อตฺโถ. เอวํ ปฏิปนฺโน จ ปฏินิสฺสชฺชติ, โน อาทิยติ. อยญฺหิ อนิจฺจาทิอนุปสฺสนา ตทงฺควเสน สทฺธึ กายตนฺนิสฺสยขนฺธาภิสงฺขาเรหิ กิเลสานํ ปริจฺจชนโต สงฺขตโทสทสฺสเนน ตพฺพิปรีเต นิพฺพาเน ตนฺนินฺนตาย ปกฺขนฺทนโต ‘‘ปริจฺจาคปฏินิสฺสคฺโค เจว ปกฺขนฺทนปฏินิสฺสคฺโค จา’’ติ วุจฺจติ. ตสฺมา ตาย สมนฺนาคโต ภิกฺขุ วุตฺตนเยน กิเลเส จ ปริจฺจชติ, นิพฺพาเน จ ปกฺขนฺทติ, ตถาภูโต จ ปริจฺจชนวเสน กิเลเส น อาทิยติ, นาปิ อโทสทสฺสิตาวเสน สงฺขตารมฺมณํ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปฏินิสฺสชฺชติ, โน อาทิยตี’’ติ. อิทานิ นิสฺสิตาหิ อนุปสฺสนาหิ เยสํ ธมฺมานํ ปหานํ โหติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อนิจฺจโต อนุปสฺสนฺโต นิจฺจสญฺญํ ปชหตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ นิจฺจสญฺญนฺติ สงฺขารา นิจฺจาติ เอวํ ปวตฺตํ วิปรีตสญฺญํ. ทิฏฺฐิจิตฺตวิปลฺลาสปหานมุเขเนว สญฺญาวิปลฺลาสปฺปหานนฺติ สญฺญาคหณํ, สญฺญาสีเสน วา เตสมฺปิ คหณํ ทฏฺฐพฺพํ. นนฺทินฺติ สปฺปีติกตณฺหํ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

ក៏ប៉ុន្តែ ព្រោះហេតុតែរបស់ណាដែលមិនទៀង ជាទុក្ខ ជាអនត្តា របស់នោះមិនគួរត្រេកអរឡើយ របស់ណាដែលមិនគួរត្រេកអរ មិនគួរតម្រេកក្នុងរបស់នោះឡើយ ហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «រមែងពិចារណាឃើញថាមិនទៀង មិនមែនពិចារណាឃើញថាទៀង រមែងពិចារណាឃើញថាជាទុក្ខ មិនមែនពិចារណាឃើញថាជាសុខ រមែងពិចារណាឃើញថាជាអនត្តា មិនមែនពិចារណាឃើញថាជាអត្តា រមែងនឿយណាយ មិនមែនត្រេកអរ រមែងប្រាសចាកតម្រេក មិនមែនតម្រេកឡើយ»។ សេចក្តីថា ភិក្ខុនោះកាលមិនតម្រេកយ៉ាងនេះ រមែងរំលត់រាគៈ មិនធ្វើឲ្យកើតឡើង គឺមិនធ្វើឲ្យសមូទ័យកើតឡើងឡើយ។ ភិក្ខុអ្នកប្រតិបត្តិយ៉ាងនេះ រមែងលះបង់ មិនប្រកាន់មាំឡើយ។ ព្រោះថា ការពិចារណាឃើញថាមិនទៀងជាដើមនេះ ហៅថា «បរិច្ចាគបដិនិស្សគ្គៈ (ការលះបង់ដោយការបរិច្ចាគ) ផង បក្ខន្ទនបដិនិស្សគ្គៈ (ការលះបង់ដោយការស្ទុះទៅ) ផង» ព្រោះការលះបង់កិលេសទាំងឡាយ ព្រមទាំងកាយ និងខន្ធាភិសង្ខារដែលអាស្រ័យនឹងកាយនោះ ដោយអំណាចតទង្គៈ ព្រោះការឃើញទោសក្នុងសង្ខតធម៌ ហើយស្ទុះទៅកាន់ព្រះនិព្វានដែលមានសភាវៈផ្ទុយពីសង្ខតធម៌នោះ ដោយការបង្អោនទៅរកព្រះនិព្វាននោះ។ ហេតុនោះ ភិក្ខុអ្នកប្រកបដោយការពិចារណានោះ រមែងលះបង់កិលេសទាំងឡាយផង ស្ទុះទៅកាន់ព្រះនិព្វានផង តាមន័យដែលបានពោលហើយ កាលបើជាយ៉ាងនោះ រមែងមិនប្រកាន់មាំនូវកិលេសទាំងឡាយ ដោយអំណាចនៃការលះបង់ឡើយ ហើយក៏មិនប្រកាន់មាំនូវសង្ខតារម្មណ៍ ដោយអំណាចនៃការមិនឃើញទោសនោះឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «រមែងលះបង់ មិនប្រកាន់មាំឡើយ»។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវការលះបង់ធម៌ទាំងឡាយណា ដោយការពិចារណាដែលអាស្រ័យនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យជាដើមថា «កាលពិចារណាឃើញថាមិនទៀង រមែងលះបង់នូវនិច្ចសញ្ញា»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «និច្ចសញ្ញា» បានដល់ សេចក្តីសម្គាល់ខុសដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះថា សង្ខារទាំងឡាយទៀង។ ការកាន់យកសញ្ញា (ក្នុងពាក្យនេះ) គឺការលះបង់សញ្ញាវិបល្លាស ដោយអំណាចនៃការលះបង់ទិដ្ឋិវិបល្លាស និងចិត្តវិបល្លាស ឬគប្បីជ្រាបថា ការកាន់យកសូម្បីតែវិបល្លាសទាំងនោះ ដោយការលើកយកសញ្ញាជាប្រធាន។ ពាក្យថា «នន្ទិ» បានដល់ តណ្ហាដែលប្រកបដោយបីតិ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលហើយនោះឯង។

วิหรตีติ อิมินา กายานุปสฺสนาสมงฺคิโน อิริยาปถวิหาโร วุตฺโตติ อาห – ‘‘อิริยตี’’ติ, อิริยาปถํ ปวตฺเตตีติ อตฺโถ. อารมฺมณกรณวเสน อภิพฺยาปนโต ‘‘ตีสุ ภเวสู’’ติ วุตฺตํ, อุปฺปชฺชนวเสน ปน กิเลสา ปริตฺตภูมกา เอวาติ. ยทิปิ กิเลสานํ ปหานํ อาตาปนนฺติ ตํ สมฺมาทิฏฺฐิอาทีนมฺปิ อตฺเถว, อาตปฺป-สทฺโทวิย ปน อาตาป-สทฺโทปิ วีริเย เอว นิรุฬฺโหติ วุตฺตํ ‘‘วีริยสฺเสตํ นาม’’นฺติ. อถ วา ปฏิปกฺขปฺปหาเน สมฺปยุตฺตธมฺมานํ อพฺภุสฺสหนวเสน ปวตฺตมานสฺส วีริยสฺส สาติสยํ ตทาตาปนนฺติ วีริยเมว ตถา วุจฺจติ, น อญฺเญ ธมฺมา.

ពាក្យថា «វិហរតិ (រមែងនៅ)» នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «ឥរិយតិ» សេចក្តីថា ញ៉ាំងឥរិយាបថឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ ព្រោះសំដៅដល់ឥរិយាបថវិហារៈរបស់បុគ្គលអ្នកប្រកបដោយកាយានុបស្សនា។ ពាក្យថា «ក្នុងភពទាំងបី» ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅដល់ការគ្របដណ្តប់ដោយអំណាចនៃការធ្វើជាអារម្មណ៍ ប៉ុន្តែដោយអំណាចនៃការកើតឡើង កិលេសទាំងឡាយជាធម៌កើតក្នុងភូមិដ៏ថោកទាប (បរិត្តភូមិ) តែប៉ុណ្ណោះ។ សូម្បីតែការដុតកំដៅកិលេស ហៅថា អាតាបនៈ នោះ មានសូម្បីតែដល់សម្មាទិដ្ឋិជាដើមពិតមែន ប៉ុន្តែពាក្យថា «អាតាបៈ» នេះ ដូចជាពាក្យថា «អាតប្បៈ» ដែរ រមែងរំលេចឡើងក្នុងសេចក្តីព្យាយាម (វីរិយៈ) តែម្យ៉ាង ហេតុនោះ ទើបពោលថា «ពាក្យនេះជាឈ្មោះនៃសេចក្តីព្យាយាម»។ ម៉្យាងទៀត សេចក្តីព្យាយាមដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការខំប្រឹងប្រែងនៃសម្បយុត្តធម៌ទាំងឡាយ ក្នុងការលះបង់ធម៌ជាបដិបក្ខ ឈ្មោះថា អាតាបនៈ ដ៏ក្រៃលែងនោះ ហេតុនោះ សេចក្តីព្យាយាមនោះឯង ទើបហៅយ៉ាងនោះ មិនមែនធម៌ដទៃឡើយ។

อาตาปีติ จายมีกาโร ปสํสาย, อติสยสฺส วา ทีปโกติ อาตาปีคหเณน สมฺมปฺปธานสมงฺคิตํ ทสฺเสติ. สมฺมา สมนฺตโต สามญฺจ ปชานนฺโต สมฺปชาโน, อสมฺมิสฺสโต ววตฺถาเน อญฺญธมฺมานุปสฺสิตาภาเวน [Pg.455] สมฺมา อวิปรีตํ, สพฺพาการปชานเนน สมนฺตโต, อุปรูปริ วิเสสาวหภาเวน ปวตฺติยา สามํ ปชานนฺโตติ อตฺโถ. ยทิ ปญฺญาย อนุปสฺสติ, กถํ สติปฏฺฐานตาติ อาห ‘‘น หี’’ติอาทิ. ตสฺมา สติยา ลทฺธุปการาย เอว ปญฺญาย เอตฺถ ยถาวุตฺเต กาเย กมฺมฏฺฐานิโก ภิกฺขุ อนุปสฺสโก, ตสฺมา ‘‘กายานุปสฺสี’’ติ วุจฺจติ. อนฺโตสงฺเขโป อนฺโตลีนตา, โกสชฺชนฺติ อตฺโถ. อุปายปริคฺคโหติ เอตฺถ สีลวิโสธนาทิ คณนาทิ อุคฺคหโกสลฺลาทิ จ อุปาโย, ตพฺพิปริยายโต อนุปาโย เวทิตพฺโพ. ยสฺมา จ อุปฏฺฐิตสฺสตี ยถาวุตฺตํ อุปายํ น ปริจฺจชติ, อนุปายญฺจ น อุปาทิยติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘มุฏฺฐสฺสติ…เป… อสมตฺโถ โหตี’’ติ. เตนาติ อุปายานุปายานํ ปริคฺคหปริวชฺชเนสุ อปริจฺจาคาปริคฺคเหสุ จ อสมตฺถภาเวน. อสฺส โยคิโน.

ពាក្យថា «អាតាបី» នេះ ស្រៈ អី (ី) នេះ ជាគ្រឿងសម្តែងនូវការសរសើរ ឬសម្តែងនូវសេចក្តីក្រៃលែង ព្រោះហេតុនោះ ការកាន់យកពាក្យថា «អាតាបី» នេះ រមែងបង្ហាញនូវភាពជាអ្នកប្រកបដោយសម្មប្បធាន។ បុគ្គលអ្នកដឹងច្បាស់ដោយប្រពៃ ជុំវិញ និងដោយខ្លួនឯង ឈ្មោះថា «សម្បជានោ» សេចក្តីថា ដឹងច្បាស់ដោយប្រពៃ គឺមិនខុស ព្រោះមិនមានការពិចារណាឃើញធម៌ដទៃក្នុងការកំណត់មិនឲ្យច្រឡំគ្នា ដឹងច្បាស់ជុំវិញ ព្រោះដឹងច្បាស់នូវអាការៈទាំងពួង ដឹងច្បាស់ដោយខ្លួនឯង ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅដោយនាំមកនូវគុណវិសេសដ៏ក្រៃលែងឡើងទៅ។ ប្រសិនបើភិក្ខុពិចារណាឃើញដោយបញ្ញា ហេតុអ្វីបានជាហៅថា សតិបដ្ឋាន? ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យជាដើមថា «ន ហិ» (មិនមែនដូច្នោះទេ)។ ហេតុនោះ ភិក្ខុអ្នកចម្រើនកម្មដ្ឋាន រមែងជាអ្នកពិចារណាឃើញក្នុងកាយតាមដែលបានពោលហើយនេះ ដោយបញ្ញាដែលបានសតិជួយឧបត្ថម្ភហើយប៉ុណ្ណោះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា «កាយានុបស្សី»។ ពាក្យថា «អន្តោសង្ខេបៈ» គឺភាពរួញរាក្នុងចិត្ត សេចក្តីថា កោសជ្ជៈ (សេចក្តីខ្ជិលច្រអូស)។ ពាក្យថា «ឧបាយបរិគ្គហៈ» ក្នុងទីនេះ ឧបាយគឺការជម្រះសីលជាដើម ការរាប់ជាដើម និងភាពឈ្លាសវៃក្នុងការរៀនសូត្រជាដើម គប្បីជ្រាបនូវអនូបាយដោយសភាវៈផ្ទុយពីឧបាយនោះ។ ព្រោះហេតុតែបុគ្គលអ្នកមានសតិតាំងមាំ រមែងមិនលះបង់នូវឧបាយតាមដែលបានពោលហើយ និងមិនប្រកាន់មាំនូវអនូបាយ ហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «បុគ្គលអ្នកភ្លេចសតិ...បេ... រមែងជាអ្នកមិនអាចធ្វើបាន»។ ពាក្យថា «តេន» គឺដោយភាពជាអ្នកមិនអាចក្នុងការកាន់យក និងការវៀរចាកនូវឧបាយ និងអនូបាយ និងក្នុងការមិនលះបង់ និងការមិនកាន់យក។ ពាក្យថា «អស្ស» បានដល់ នៃយោគីនោះ។

ยสฺมา สติเยเวตฺถ สติปฏฺฐานํ วุตฺตา, ตสฺมาสฺส สมฺปยุตฺตธมฺมา วีริยาทโย องฺคนฺติ อาห – ‘‘สมฺปโยคงฺคญฺจสฺส ทสฺเสตฺวา’’ติ. องฺค-สทฺโท เจตฺถ การณปริยาโย ทฏฺฐพฺโพ. สติคฺคหเณเนเวตฺถ สมฺมาสมาธิสฺสปิ คหณํ ทฏฺฐพฺพํ ตสฺสา สมาธิกฺขนฺเธ สงฺคหิตตฺตา. ยสฺมา วา สติสีเสนายํ เทสนา. น หิ เกวลาย สติยา กิเลสปฺปหานํ สมฺภวติ, นิพฺพานาธิคโม วา, นาปิ เกวลา สติ ปวตฺตติ, ตสฺมาสฺส ฌานเทสนายํ สวิตกฺกาทิวจนสฺส วิย สมฺปโยคงฺคทสฺสนตาติ องฺค-สทฺทสฺส อวยวปริยายตา ทฏฺฐพฺพา. ปหานงฺคนฺติ ‘‘วิวิจฺเจว กาเมหี’’ติอาทีสุ วิย ปหาตพฺพงฺคํ ทสฺเสตุํ. ยสฺมา เอตฺถ ปุพฺพภาคมคฺโค อธิปฺเปโต, น โลกุตฺตรมคฺโค, ตสฺมา ปุพฺพภาคิยเมว วินยํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตทงฺควินเยน วา วิกฺขมฺภนวินเยน วา’’ติ อาห. อสฺสาติ โยคิโน. เตสํ ธมฺมานนฺติ เวทนาทิธมฺมานํ. เตสญฺหิ ตตฺถ อนธิปฺเปตตฺตา ‘‘อตฺถุทฺธารนเยเนตํ วุตฺต’’นฺติ อาห. ยํ ปนาติ วิภงฺเค, วิภงฺคปกรเณติ อธิปฺปาโย. เอตฺถาติ ‘‘โลเก’’ติ เอตสฺมึ ปเท, ตา จ โลกิยา เอว อนุปสฺสนา นาม สมฺมสนนฺติ กตฺวา.

ព្រោះហេតុតែសតិនោះឯង ក្នុងទីនេះហៅថា សតិបដ្ឋាន ហេតុនោះ ធម៌ទាំងឡាយដែលប្រកបជាមួយមានសេចក្តីព្យាយាមជាដើម ទើបជាអង្គរបស់សតិនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «បង្ហាញនូវសម្បយោគង្គៈរបស់សតិនោះផង»។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «អង្គ» ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថាជាវេវចនៈនៃហេតុ។ ដោយការកាន់យកសតិក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថាជាការកាន់យកសូម្បីតែសម្មាសមាធិដែរ ព្រោះសម្មាសមាធិនោះ រមែងសង្គ្រោះចូលក្នុងសមាធិក្ខន្ធ។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះការសម្តែងធម៌នេះ មានសតិជាប្រធាន។ ព្រោះថា ការលះបង់កិលេស ឬការសម្រេចព្រះនិព្វាន មិនអាចមានបានដោយសតិត្រឹមតែម្យ៉ាងឡើយ ហើយសូម្បីតែសតិត្រឹមតែម្យ៉ាងក៏មិនអាចប្រព្រឹត្តទៅបានដែរ ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបនូវភាពជាអវយវៈនៃពាក្យថា «អង្គ» ព្រោះការបង្ហាញនូវសម្បយោគង្គៈ ដូចជាពាក្យមានសវិតក្កៈជាដើម ក្នុងការសម្តែងធម៌អំពីឈាន នៃសតិនោះ។ ពាក្យថា «បហានង្គៈ» ដើម្បីបង្ហាញនូវអង្គដែលគួរលះបង់ ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា «ស្ងាត់ចាកកាមទាំងឡាយ»។ ព្រោះក្នុងទីនេះ សំដៅយកបុព្វភាគមគ្គ មិនមែនលោកុត្តរមគ្គឡើយ ហេតុនោះ កាលបង្ហាញនូវវិន័យជាចំណែកនៃបុព្វភាគប៉ុណ្ណោះ ទើបពោលថា «ដោយតទង្គវិន័យក្តី ដោយវិក្ខម្ភនវិន័យក្តី»។ ពាក្យថា «អស្ស» បានដល់ នៃយោគីនោះ។ ពាក្យថា «នៃធម៌ទាំងឡាយនោះ» បានដល់ នៃធម៌ទាំងឡាយមានវេទនាជាដើម។ ព្រោះធម៌ទាំងនោះ មិនត្រូវបានបំណងយកក្នុងទីនោះឡើយ ទើបពោលថា «ពាក្យនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលដោយន័យនៃការលើកឡើងនូវសេចក្តី»។ ពាក្យថា «របស់ណា» សំដៅយកក្នុងវិភង្គ គឺក្នុងគម្ពីរវិភង្គ។ ពាក្យថា «ក្នុងទីនេះ» គឺក្នុងពាក្យថា «ក្នុងលោក» នេះ ហើយការពិចារណាទាំងនោះ ឈ្មោះថាជាលោកិយតែម្យ៉ាង ព្រោះធ្វើការពិចារណា (សម្មសនៈ)។

ทุกฺขโตติ วิปริณามสงฺขารทุกฺขตาหิ ทุกฺขสภาวโต, ทุกฺขาติ อนุปสฺสิตพฺพาติ อตฺโถ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. โย สุขํ [Pg.456] ทุกฺขโต อทฺทาติ โย ภิกฺขุ สุขํ เวทนํ วิปริณามทุกฺขตาย ทุกฺขนฺติ ปญฺญาจกฺขุนา อทฺทกฺขิ. ทุกฺขมทฺทกฺขิ สลฺลโตติ ทุกฺขเวทนํ ปีฬาชนนโต อนฺโตตุทนโต ทุนฺนีหรณโต จ สลฺลนฺติ อทฺทกฺขิ ปสฺสิ. อทุกฺขมสุขนฺติ อุเปกฺขาเวทนํ. สนฺตนฺติ สุขทุกฺขานํ วิย อโนฬาริกตาย ปจฺจยวเสน วูปสนฺตสภาวตฺตา จ สนฺตํ. อนิจฺจโตติ หุตฺวา อภาวโต อุทยพฺพยวนฺตโต ตาวกาลิกโต นิจฺจปฏิกฺเขปโต จ อนิจฺจนฺติ โย อทฺทกฺขิ. ส เว สมฺมทฺทโส ภิกฺขูติ โส ภิกฺขุ เอกํเสน, ปริพฺยตฺตํ วา เวทนาย สมฺมา ปสฺสนโกติ อตฺโถ.

ពាក្យថា «ដោយទុក្ខ» សេចក្តីថា ដោយសភាវៈជាទុក្ខ ព្រោះវិបរិណាមទុក្ខ និងសង្ខារទុក្ខ គឺគប្បីពិចារណាឃើញថាជាទុក្ខ។ សូម្បីក្នុងបទពីរដែលនៅសល់ ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។ ពាក្យថា «បុគ្គលណាឃើញនូវសុខដោយភាពជាទុក្ខ» សេចក្តីថា ភិក្ខុណាបានឃើញច្បាស់ដោយបញ្ញាចក្ខុនូវសុខវេទនាថាជាទុក្ខ ដោយអំណាចនៃវិបរិណាមទុក្ខ។ ពាក្យថា «បានឃើញនូវទុក្ខថាជាសរ» សេចក្តីថា បានឃើញ គឺបានមើលឃើញនូវទុក្ខវេទនាថាជាសរ ព្រោះការបៀតបៀន ព្រោះការចាក់ដោតខាងក្នុង និងព្រោះការដកចេញបានដោយកម្រ។ ពាក្យថា «មិនមែនទុក្ខមិនមែនសុខ» បានដល់ ឧបេក្ខាវេទនា។ ពាក្យថា «ជាធម៌ស្ងប់» ព្រោះមិនគ្រោតគ្រាតដូចជាសុខ និងទុក្ខ និងព្រោះមានសភាវៈស្ងប់រម្ងាប់ដោយអំណាចនៃបច្ច័យ។ ពាក្យថា «ដោយភាពមិនទៀង» សេចក្តីថា ភិក្ខុណាបានឃើញថាជាអនិច្ចំ ព្រោះកើតឡើងហើយក៏វិនាសទៅ ព្រោះមានការកើតឡើងនិងការរលត់ទៅ ព្រោះជាធម្មជាតិបណ្តោះអាសន្ន និងព្រោះបដិសេធនូវភាពទៀង។ ពាក្យថា «ភិក្ខុនោះឯង ឈ្មោះថាអ្នកឃើញដោយប្រពៃ» សេចក្តីថា ភិក្ខុនោះជាអ្នកឃើញដោយប្រពៃ គឺឃើញច្បាស់នូវវេទនាដោយចំណែកមួយ ឬដោយច្បាស់លាស់។

ทุกฺขาติปีติ สงฺขารทุกฺขตาย ทุกฺขา อิติปิ. สพฺพํ ตํ เวทยิตํ ทุกฺขสฺมึ อนฺโตคธํ ปริยาปนฺนนฺติ วทามิ สงฺขารทุกฺขนฺติ วตฺตพฺพโต. สุขทุกฺขโตปิ จาติ สุขาทีนํ ฐิติวิปริณามญาณสุขตาย จ วิปริณามฏฺฐิติอญฺญาณทุกฺขตาย จ วุตฺตตฺตา ติสฺโสปิ สุขโต ติสฺโสปิ จ ทุกฺขโต อนุปสฺสิตพฺพาติ อตฺโถ. สตฺต อนุปสฺสนา เหฏฺฐา ปกาสิตา เอว.

ពាក្យថា «សូម្បីជាទុក្ខ» សេចក្តីថា សូម្បីជាទុក្ខដោយសង្ខារទុក្ខ។ ព្រោះពាក្យដែលគួរពោលថា សង្ខារទុក្ខ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «តថាគតពោលថា សេចក្តីសោយអារម្មណ៍ទាំងអស់នោះ រមែងរួមចុះ គឺរាប់បញ្ចូលក្នុងទុក្ខ»។ ពាក្យថា «សូម្បីដោយភាពជាសុខនិងទុក្ខ» សេចក្តីថា ព្រោះត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃសេចក្តីសុខក្នុងញាណ ព្រោះការតាំងនៅ និងការប្រែប្រួលនៃសុខវេទនាជាដើម និងដោយអំណាចនៃសេចក្តីទុក្ខក្នុងអញ្ញាណ ព្រោះការប្រែប្រួល និងការតាំងនៅ ហេតុនោះ វេទនាទាំងបី គប្បីពិចារណាឃើញដោយភាពជាសុខផង វេទនាទាំងបី គប្បីពិចារណាឃើញដោយភាពជាទុក្ខផង។ ការពិចារណា ៧ យ៉ាង ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបានសម្តែងទុកខាងក្រោមរួចហើយ។

อารมฺมณา…เป… เภทานนฺติ รูปาทิอารมฺมณนานตฺตสฺส นีลาทิตพฺเภทสฺส, ฉนฺทาทิอธิปตินานตฺตสฺส หีนาทิตพฺเภทสฺส, ญาณฌานาทิสหชาตนานตฺตสฺส สสงฺขาริกาสงฺขาริก-สวิตกฺก-สวิจาราทิตพฺเภทสฺส, กามาวจราทิภูมินานตฺตสฺส, อุกฺกฏฺฐมชฺฌิมาทิตพฺเภทสฺส, กุสลาทิกมฺมนานตฺตสฺส, เทวคติสํวตฺตนิยตาทิตพฺเภทสฺส, กณฺหสุกฺกวิปากนานตฺตสฺส, ทิฏฺฐธมฺมเวทนียตาทิตพฺเภทสฺส, ปริตฺตภูมกาทิกิริยานานตฺตสฺส, ติเหตุกาทิตพฺเภทสฺส วเสน อนุปสฺสิตพฺพนฺติ โยชนา. อาทิ-สทฺเทน สวตฺถุกาวตฺถุกาทินานตฺตสฺส ปุคฺคลตฺตยสาธารณาทิตพฺเภทสฺส จ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. สราคาทีนนฺติ มหาสติปฏฺฐานสุตฺเต (ที. นิ. ๒.๓๘๑; ม. นิ. ๑.๑๑๔) อาคตานํ สราควีตราคาทิเภทานํ. สลกฺขณ-สามญฺญลกฺขณานนฺติ ผุสนาทิตํตํสลกฺขณานญฺเจว อนิจฺจตาทิสามญฺญลกฺขณานญฺจ วเสนาติ โยชนา.

ការភ្ជាប់បទថា គប្បីពិចារណាឃើញដោយអំណាចនៃសេចក្តីប្លែកគ្នា...បេ... នៃចំណែកផ្សេងៗ គឺសេចក្តីប្លែកគ្នានៃអារម្មណ៍មានរូបជាដើម និងចំណែកផ្សេងៗនៃអារម្មណ៍នោះមានពណ៌ខៀវជាដើម សេចក្តីប្លែកគ្នានៃអធិបតីមានឆន្ទៈជាដើម និងចំណែកផ្សេងៗនៃអធិបតីនោះមានថោកទាបជាដើម សេចក្តីប្លែកគ្នានៃសហជាតធម៌មានញាណនិងឈានជាដើម និងចំណែកផ្សេងៗនៃសហជាតធម៌នោះមានសសង្ខារិក អសង្ខារិក សវិតក្កៈ សវិចារៈជាដើម សេចក្តីប្លែកគ្នានៃភូមិមានកាមាវចរភូមិជាដើម និងចំណែកផ្សេងៗនៃភូមិនោះមានយ៉ាងក្រៃលែង យ៉ាងកណ្តាលជាដើម សេចក្តីប្លែកគ្នានៃកម្មមានកុសលកម្មជាដើម និងចំណែកផ្សេងៗនៃកម្មនោះមានការញ៉ាំងឲ្យទៅកាន់ទេវលោកជាដើម សេចក្តីប្លែកគ្នានៃវិបាកមានខ្មៅនិងសជាដើម និងចំណែកផ្សេងៗនៃវិបាកនោះមានទិដ្ឋធម្មវេទនីយកម្មជាដើម សេចក្តីប្លែកគ្នានៃកិរិយាចិត្តដែលកើតក្នុងបរិត្តភូមិជាដើម និងចំណែកផ្សេងៗនៃកិរិយាចិត្តនោះមានតិហេតុកៈជាដើម។ ដោយសព្ទថា «ជាដើម» គប្បីជ្រាបថាជាការសង្គ្រោះយកសេចក្តីប្លែកគ្នានៃធម៌មានវត្ថុ និងមិនមានវត្ថុជាដើម និងចំណែកផ្សេងៗនៃធម៌នោះមានការទូទៅដល់បុគ្គលទាំងបីជាដើម។ ពាក្យថា «នៃធម៌ទាំងឡាយមានសរាគៈជាដើម» បានដល់ នៃចំណែកផ្សេងៗមានសរាគៈ និងវីតរាគៈជាដើម ដែលមកហើយក្នុងមហាសតិបដ្ឋានសូត្រ។ ការភ្ជាប់បទថា «នៃសលក្ខណៈ និងសាមញ្ញលក្ខណៈទាំងឡាយ» គឺដោយអំណាចនៃសលក្ខណៈរបស់ធម៌នោះៗ មានការប៉ះពាល់ជាដើមផង និងដោយអំណាចនៃសាមញ្ញលក្ខណៈមានភាពមិនទៀងជាដើមផង។

สุญฺญตธมฺมสฺสาติ อนตฺตตาสงฺขาตสุญฺญตสภาวสฺส. ‘‘สลกฺขณ-สามญฺญลกฺขณาน’’นฺติ หิ อิมินา โย อิโต พาหิรเกหิ สามินิวาสีการกเวทกอธิฏฺฐายกภาเวน ปริกปฺปิโต อตฺตา, ตสฺส สงฺขาเรสุ นิจฺจตา สุขตา วิย กตฺถจิปิ อภาโว วิภาวิโต. นตฺถิ เอเตสํ อตฺตาติ อนตฺตา, ยสฺมา ปน สงฺขาเรสุ เอกธมฺโมปิ อตฺตา [Pg.457] น โหติ, ตสฺมา เต น อตฺตาติปิ อนตฺตาติ อยํ เตสํ สุญฺญตธมฺโม. ตสฺส สุญฺญตธมฺมสฺส, ยํ วิภาเวตุํ อภิธมฺเม (ธ. ส. ๑๒๑) ‘‘ตสฺมึ โข ปน สมเย ธมฺมา โหนฺตี’’ติอาทินา สุญฺญตวารเทสนา วุตฺตา. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

ពាក្យថា «នៃសុញ្ញតធម៌» បានដល់ នៃសុញ្ញតសភាវៈដែលពោលគឺអនត្តា។ ព្រោះថា ដោយពាក្យថា «នៃសលក្ខណៈ និងសាមញ្ញលក្ខណៈទាំងឡាយ» នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបានសម្តែងនូវការមិនមានក្នុងទីណាមួយ ដូចជាភាពទៀង និងភាពជាសុខក្នុងសង្ខារទាំងឡាយ នៃអត្តាដែលពួកជនក្រៅពីសាសនានេះ កំណត់ប្រកាន់ដោយភាពជាម្ចាស់ ជាអ្នកនៅអាស្រ័យ ជាអ្នកធ្វើ ជាអ្នកសោយ និងជាអ្នកចាត់ចែង។ ធម៌ទាំងឡាយមិនមានអត្តា ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា អនត្តា ក៏ប៉ុន្តែ ព្រោះហេតុតែធម៌សូម្បីតែមួយក្នុងសង្ខារទាំងឡាយ មិនមែនជាអត្តាឡើយ ហេតុនោះ ធម៌ទាំងនោះទើបឈ្មោះថា អនត្តា សូម្បីព្រោះមិនមែនជាអត្តា នេះជាសុញ្ញតធម៌នៃសង្ខារទាំងនោះ។ ដើម្បីសម្តែងនូវសុញ្ញតធម៌នោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់សម្តែងសុញ្ញតវារៈក្នុងព្រះអភិធម្មថា «ក៏ក្នុងសម័យនោះឯង ធម៌ទាំងឡាយរមែងមាន» ជាដើម។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

อมฺพปาลิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអម្ពបាលិសូត្រ ចប់ហើយ។

๒. สติสุตฺตวณฺณนา

២. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសតិសូត្រ

๓๖๘. สรตีติ สโต. อยํ ปน น ยาย กายจิ สติยา สโต, อถ โข เอทิสายาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘กายาทิอนุปสฺสนาสติยา’’ติ อาห. จตุสมฺปชญฺญปญฺญายาติ จตุพฺพิธสมฺปชญฺญปญฺญาย, อภิกฺกมนํ อภิกฺกนฺตนฺติ อาห – ‘‘อภิกฺกนฺตํ วุจฺจติ คมน’’นฺติ. ตถา ปฏิกฺกมนํ ปฏิกฺกนฺตนฺติ วุตฺตํ – ‘‘ปฏิกฺกนฺตํ นิวตฺตน’’นฺติ. นิวตฺตนญฺจ นิวตฺติมตฺตํ, นิวตฺติตฺวา ปน คมนํ คมนเมว. กายํ อภิหรนฺโต อภิคมนวเสน กายํ นาเมนฺโต. ฐานนิสชฺชาสยเนสุ โย คมนาทิวิธินา กายสฺส ปุรโต อภิหาโร, โส อภิกฺกโม, ปจฺฉโต อปหรณํ ปฏิกฺกโมติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ฐาเนปี’’ติอาทิมาห. อาสนสฺสาติ ปีฐกาทิอาสนสฺส. ปุริมองฺคาภิมุโขติ อฏนิกาทิปุริมาวยวาภิมุโข. สํสรนฺโตติ สํสปฺปนฺโต. ปจฺจาสํสรนฺโตติ ปฏิอาสปฺปนฺโต. เอเสว นโยติ อิมินา สรีรสฺเสว อภิมุขสํสปฺปนปฏิอาสปฺปนานิ นิทสฺเสติ.

៣៦៨. បុគ្គលអ្នករលឹក ឈ្មោះថា «សតោ»។ ក៏បុគ្គលនេះ មិនមែនជាអ្នកមានសតិដោយសតិណាមួយឡើយ ប៉ុន្តែដើម្បីបង្ហាញថា ជាអ្នកមានសតិយ៉ាងនេះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «ដោយសតិជាគ្រឿងពិចារណាឃើញកាយជាដើម»។ ពាក្យថា «ដោយចតុសម្បជញ្ញបញ្ញា» បានដល់ ដោយបញ្ញាជាសម្បជញ្ញៈ ៤ យ៉ាង។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលពាក្យថា «អភិក្កន្តំ វុច្ចតិ គមនំ» (ការឈានទៅមុខ ហៅថា ការដើរទៅ) ដើម្បីបង្ហាញថា ការឈានទៅមុខ ឈ្មោះថា អភិក្កន្តៈ។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលពាក្យថា «បដិក្កន្តំ និវត្តនំ» (ការឈានថយក្រោយ ហៅថា ការត្រឡប់វិលវិញ) ដើម្បីបង្ហាញថា ការឈានថយក្រោយ ឈ្មោះថា បដិក្កន្តៈ យ៉ាងនោះដែរ។ ម៉្យាងទៀត ការត្រឡប់វិលវិញ គឺត្រឹមតែការបែរត្រឡប់ប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែការដើរទៅបន្ទាប់ពីការបែរត្រឡប់ហើយ ឈ្មោះថា ការដើរទៅពិតប្រាកដ។ ពាក្យថា «នាំទៅនូវកាយ» គឺការបង្អោនកាយទៅដោយអំណាចនៃការដើរទៅមុខ។ កាលបង្ហាញថា ការនាំកាយទៅខាងមុខដោយវិធីមានការដើរទៅជាដើម ក្នុងការឈរ ការអង្គុយ និងការដេក ឈ្មោះថា អភិក្កមៈ ការនាំថយក្រោយ ឈ្មោះថា បដិក្កមៈ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «សូម្បីក្នុងការឈរ»។ ពាក្យថា «នៃអាសនៈ» បានដល់ នៃអាសនៈមានតាំងតូចជាដើម។ ពាក្យថា «ប្រឈមមុខនឹងអវយវៈខាងមុខ» បានដល់ ប្រឈមមុខនឹងអវយវៈខាងមុខមានមេតាំងជាដើម។ ពាក្យថា «កាលលូនទៅ» គឺកាលលូនទៅមុខ។ ពាក្យថា «កាលលូនថយក្រោយ» គឺកាលលូនថយក្រោយ។ ពាក្យថា «សូម្បីក្នុងន័យនេះ ក៏មានន័យដូចគ្នា» ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញនូវការលូនទៅមុខ និងការលូនថយក្រោយនៃរាងកាយនោះឯង ដោយពាក្យនេះ។

สมฺมา ปชานนํ สมฺปชานํ. เตน อตฺตนา กาตพฺพกิจฺจสฺส กรณสีโล สมฺปชานการีติ อาห – ‘‘สมฺปชญฺเญน สพฺพกิจฺจการี’’ติ. สมฺปชานเมว หิ สมฺปชญฺญํ. สมฺปชญฺญสฺเสว วา การีติ สมฺปชญฺญสฺเสว กรณสีโล. สมฺปชญฺญํ กโรเตวาติ อภิกฺกนฺตาทีสุ อสมฺโมหํ อุปฺปาเทติ เอว, สมฺปชานสฺเสว วา กาโร เอตสฺส อตฺถีติ สมฺปชานการี.

ការដឹងច្បាស់ដោយប្រពៃ ឈ្មោះថា សម្បជានៈ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «អ្នកមានប្រក្រតីធ្វើនូវកិច្ចដែលខ្លួនត្រូវធ្វើដោយខ្លួនឯង ឈ្មោះថា សម្បជានការី» គឺ «អ្នកធ្វើកិច្ចទាំងពួងដោយសម្បជញ្ញៈ»។ ព្រោះថា សេចក្តីដឹងខ្លួននោះឯង ឈ្មោះថា សម្បជញ្ញៈ។ មួយវិញទៀត ពាក្យថា «អ្នកធ្វើនូវសម្បជញ្ញៈនោះឯង» គឺអ្នកមានប្រក្រតីធ្វើនូវសម្បជញ្ញៈនោះឯង។ ពាក្យថា «ធ្វើនូវសម្បជញ្ញៈ» គឺញ៉ាំងសេចក្តីមិនវង្វេងឲ្យកើតឡើងក្នុងការឈានទៅមុខជាដើមនោះឯង ឬមួយថា ការធ្វើរបស់បុគ្គលអ្នកដឹងខ្លួន មានដល់បុគ្គលនោះ ព្រោះហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា សម្បជានការី។

ธมฺมโต วฑฺฒิตสงฺขาเตน สห อตฺเถน วตฺตตีติ สาตฺถกํ, อภิกฺกนฺตาทิ, สาตฺถกสฺส สมฺปชานนํ สาตฺถกสมฺปชญฺญํ. สปฺปายสฺส อตฺตโน [Pg.458] อุปการาวหสฺส หิตสฺส สมฺปชานนํ สปฺปายสมฺปชญฺญํ. อภิกฺกมาทีสุ ภิกฺขาจารโคจเร, อญฺญตฺถาปิ จ ปวตฺเตสุ อวิชหิเต กมฺมฏฺฐานสงฺขาเต โคจเร สมฺปชญฺญํ โคจรสมฺปชญฺญํ. อภิกฺกมาทีสุ อสมฺมุยฺหนเมว สมฺปชญฺญํ อสมฺโมหสมฺปชญฺญํ. ปริคฺคณฺหิตฺวาติ ตุลยิตฺวา ตีเรตฺวา, ปฏิสงฺขายาติ อตฺโถ. สงฺฆทสฺสเนเนว อุโปสถปวารณาทิอตฺถํ คมนํ สงฺคหิตํ. อสุภทสฺสนาทีติ อาทิ-สทฺเทน กสิณปริกมฺมาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิวริตุํ ‘‘เจติยํ ทิสฺวาปิ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อรหตฺตํ ปาปุณาตีติ อุกฺกฏฺฐนิทฺเทโส เอโส. สมถวิปสฺสนุปฺปาทนมฺปิ หิ ภิกฺขุโน วุทฺธิ เอว. ทกฺขิณทฺวาเรติ เจติยงฺคณสฺส ทกฺขิณทฺวาเร, ตถา ปจฺฉิมทฺวาเรติอาทีสุ. อภยวาปิ ปาฬิยนฺติ อภยวาปิยา ปุรตฺถิมตีเร.

ការឈានទៅមុខជាដើម ឈ្មោះថា សាត្ថកៈ ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅជាមួយដោយប្រយោជន៍ ពោលគឺសេចក្តីចម្រើនដោយធម៌, សេចក្តីដឹងច្បាស់នូវប្រយោជន៍នោះ ឈ្មោះថា សាត្ថកសម្បជញ្ញៈ។ សេចក្តីដឹងច្បាស់នូវសប្បាយៈ គឺធម៌ជាប្រយោជន៍ដែលនាំមកនូវសេចក្តីអនុគ្រោះដល់ខ្លួន ឈ្មោះថា សប្បាយសម្បជញ្ញៈ។ សេចក្តីដឹងច្បាស់ក្នុងគោចរ ពោលគឺកម្មដ្ឋានដែលមិនលះបង់ ក្នុងការឈានទៅមុខជាដើម ក្នុងគោចរគឺការត្រាច់ទៅដើម្បីបិណ្ឌបាត និងក្នុងទីដទៃទៀតដែលប្រព្រឹត្តទៅ ឈ្មោះថា គោចរសម្បជញ្ញៈ។ សេចក្តីដឹងច្បាស់គឺសេចក្តីមិនវង្វេងនោះឯង ក្នុងការឈានទៅមុខជាដើម ឈ្មោះថា អសម្មោហសម្បជញ្ញៈ។ ពាក្យថា «កំណត់យកហើយ» សេចក្តីថា ថ្លឹងថ្លែងហើយ ពិចារណាហើយ គឺពិចារណាដោយឧបាយ។ ការទៅដើម្បីប្រយោជន៍មានឧបោសថ និងបវារណាជាដើម ឈ្មោះថា រួមបញ្ចូលហើយ ដោយការជួបជុំព្រះសង្ឃនោះឯង។ ក្នុងពាក្យថា «ការមើលអសុភជាដើម» នេះ ពាក្យថា «ជាដើម» គប្បីជ្រាបថា រួមបញ្ចូលទាំងការធ្វើបរិកម្មកសិណជាដើមផង។ ពាក្យថា «ព្រោះថា ឃើញចេតិយហើយ សូម្បី...» ជាដើម ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលទុក ដើម្បីពន្យល់សេចក្តីដែលពោលទុកដោយសង្ខេប។ ពាក្យថា «រមែងដល់នូវព្រះអរហត្ត» នេះ ជាការសម្តែងយ៉ាងខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត។ ព្រោះថា សូម្បីការញ៉ាំងសមថៈ និងវិបស្សនាឲ្យកើតឡើង ក៏ជាសេចក្តីចម្រើនរបស់ភិក្ខុពិតមែន។ ពាក្យថា «ទ្វារខាងត្បូង» គឺនៅទ្វារខាងត្បូងនៃលានចេតិយ, ក្នុងពាក្យថា «ទ្វារខាងលិច» ជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។ ពាក្យថា «ឆ្នេរអភយវាបិ» គឺនៅឆ្នេរខាងកើតនៃអភយវាបិ។

พุทฺธวํส-อริยวํส-เจติยวํส-ทีปวํสาทิวํสกถนโต มหาอริยวํสภาณโก เถโร. ปญฺญายนฏฺฐาเนติ เจติยสฺส ปญฺญายนฏฺฐาเน. เอกปทุทฺธาเรติ ปทุทฺธารปติฏฺฐานปริวตฺตนํ อกตฺวา เอกสฺมึเยว อวฏฺฐาเน. เกจีติ อภยคิริวาสิโน.

ព្រះថេរៈឈ្មោះថា មហាអរិយវង្សភាណកៈ ព្រោះលោកសម្តែងនូវវង្ស មានពុទ្ធវង្ស អរិយវង្ស ចេតិយវង្ស និងទីបវង្សជាដើម។ ពាក្យថា «ក្នុងទីដែលប្រាកដ» គឺក្នុងទីដែលប្រាកដនៃព្រះចេតិយ។ ពាក្យថា «ក្នុងការលើកជើងមួយជំហាន» គឺមិនធ្វើការផ្លាស់ប្តូរការលើកជើង និងការដាក់ជើងចុះ គឺនៅក្នុងជំហានតែមួយនោះឯង។ ពាក្យថា «ពួកខ្លះ» គឺពួកភិក្ខុអ្នកនៅក្នុងអភយគិរីវិហារ។

ตสฺมึ ปนาติ สาตฺถกสมฺปชญฺญวเสน ปริคฺคหิตอตฺเถปิ คมเน. อตฺโถ นาม ธมฺมโต วฑฺฒีติ ยํ สาตฺถกนฺติ อธิปฺเปตํ คมนํ, ตํ สปฺปายเมวาติ สิยา กสฺสจิ อาสงฺกาติ ตนฺนิวตฺตนตฺถํ ‘‘เจติยทสฺสนํ ตาวา’’ติอาทิ อารทฺธํ. จิตฺตกมฺมรูปกานิ วิยาติ จิตฺตกมฺมกตา ปฏิมาโย วิย, ยนฺตปโยเคน วา วิจิตฺตกมฺมา ปฏิมาย สทิสา ยนฺตรูปกา วิย. อสมเปกฺขนํ เคหสฺสิตอญฺญาณุเปกฺขาวเสน อารมฺมเณ อโยนิโส โอโลกนาทิ. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา อุปฺปชฺชติ อุเปกฺขา พาลสฺส มูฬฺหสฺส ปุถุชฺชนสฺสา’’ติอาทิ (ม. นิ. ๓.๓๐๘). หตฺถิอาทิสมฺมทฺเทน ชีวิตนฺตราโย. วิสภาครูปทสฺสนาทินา พฺรหฺมจริยนฺตราโย.

ពាក្យថា «ក៏ក្នុងដំណើរនោះ» គឺសូម្បីក្នុងដំណើរដែលជាប្រយោជន៍ ដែលកំណត់យកដោយអំណាចនៃសាត្ថកសម្បជញ្ញៈ។ ពាក្យថា «ប្រយោជន៍ គឺសេចក្តីចម្រើនដោយធម៌» ដំណើរណាដែលសំដៅថាជាប្រយោជន៍ ដំណើរនោះជាសប្បាយៈពិតមែនឬ សេចក្តីសង្ស័យគប្បីមានដល់បុគ្គលខ្លះ ព្រោះហេតុនោះ ដើម្បីបន្ទោបង់នូវសេចក្តីសង្ស័យនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបផ្តើមពាក្យថា «ការឃើញចេតិយ មុនដំបូង» ជាដើម។ ពាក្យថា «ដូចជារូបគំនូរ» គឺដូចជាព្រះពុទ្ធរូបដែលគេធ្វើដោយគំនូរវិចិត្រ ឬដូចជារូបយន្តដែលមានការងារវិចិត្រដោយការប្រកបគ្រឿងយន្ត ដែលប្រហាក់ប្រហែលនឹងរូបបដិមា។ ពាក្យថា «ការមើលមិនស្មើ» គឺការមើលដោយមិនឧបាយជាដើមក្នុងអារម្មណ៍ ដោយអំណាចនៃគេហសិតអញ្ញាណុបេក្ខា។ សេចក្តីព្រងើយកន្តើយណាដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅពោលទុកថា «ភ្នែកឃើញរូបហើយ ឧបេក្ខារមែងកើតឡើងដល់បុគ្គលពាល ជាបុថុជ្ជនវង្វេង» ជាដើម។ អន្តរាយដល់ជីវិត ព្រោះការជាន់ឈ្លីនៃដំរីជាដើម។ អន្តរាយដល់ព្រហ្មចរិយៈ ព្រោះការឃើញរូបដែលជាវិសភាគជាដើម។

ปพฺพชิตทิวสโต ปฏฺฐาย ภิกฺขูนํ อนุวตฺตนกถา อาจิณฺณา, อนนุวตฺตนกถา ปน ตสฺสา อปรา ทุติยา นาม โหตีติ อาห – ‘‘ทฺเว กถา นาม น กถิตปุพฺพา’’ติ. เอวนฺติ อิมินา ‘‘สเจ ปนา’’ติอาทิกํ สพฺพมฺปิ วุตฺตาการํ ปจฺจามสติ, น ‘‘ปุริสสฺส มาตุคามาสุภ’’นฺติอาทิกํ วุจฺจมานํ.

ការពោលពាក្យស្របតាម (ធម៌វិន័យ) របស់ភិក្ខុទាំងឡាយ តាំងពីថ្ងៃបួសមក ជាការប្រព្រឹត្តទូទៅ ចំណែកឯការពោលពាក្យមិនស្របតាម (ធម៌វិន័យ) វិញ ឈ្មោះថាជាពាក្យទីពីរផ្សេងពីពាក្យនោះ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ពាក្យពីរម៉ាត់ មិនដែលធ្លាប់ពោលឡើយ»។ ពាក្យថា «យ៉ាងនេះ» នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសំដៅយកអាការៈទាំងពួងដែលពោលទុកហើយ មានពាក្យថា «ក៏បើថា...» ជាដើម មិនមែនសំដៅយកពាក្យដែលកំពុងពោលថា «អសុភនៃមាតុគ្រាម ដល់បុរស...» ជាដើមនោះទេ។

โยคกมฺมสฺส [Pg.459] ปวตฺติฏฺฐานตาย ภาวนาย อารมฺมณํ กมฺมฏฺฐานํ วุจฺจตีติ อาห ‘‘กมฺมฏฺฐานสงฺขาตํ โคจร’’นฺติ. อุคฺคเหตฺวาติ ยถา อุคฺคหนิมิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, เอวํ อุคฺคหโกสลฺลสฺส สมฺปาทนวเสน อุคฺคเหตฺวา.

អារម្មណ៍នៃភាវនា ឈ្មោះថា កម្មដ្ឋាន ព្រោះជាទីប្រព្រឹត្តទៅនៃយោគកម្ម ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «គោចរ ពោលគឺកម្មដ្ឋាន»។ ពាក្យថា «រៀនយកហើយ» គឺរៀនយកដោយអំណាចនៃការញ៉ាំងសេចក្តីឈ្លាសវៃក្នុងការរៀនឲ្យសម្រេច ដើម្បីឲ្យឧគ្គហនិមិត្តកើតឡើង។

หรตีติ กมฺมฏฺฐานํ ปวตฺเตติ, ยาว ปิณฺฑปาตปฏิกฺกมา อนุยุญฺชตีติ อตฺโถ. น ปจฺจาหรตีติ อาหารูปโภคโต ยาว ทิวาฏฺฐานุปสงฺกมนา กมฺมฏฺฐานํ น ปฏิเนติ. สมาทาย วตฺตติ สมฺมา อาทิยิตฺวา เตสํ วตฺตานํ ปริปูรณวเสน วตฺตติ. สรีรปริกมฺมนฺติ มุขโธวนาทิสรีรปฏิชคฺคนํ. ทฺเว ตโย ปลฺลงฺเกติ ทฺเว ตโย นิสชฺชาวาเร ทฺเว ตีณิ อุณฺหาสนานิ. เตนาห – ‘‘อุสุมํ คาหาเปนฺโต’’ติ. กมฺมฏฺฐานสีเสเนวาติ กมฺมฏฺฐานมุเขเนว กมฺมฏฺฐานํ อวิชหนฺโต เอว. เตน ‘‘ปตฺโตปิ อเจตโน’’ติอาทินา ปวตฺเตตพฺพกมฺมฏฺฐานํ, ยถาปริหริยมานํ วา กมฺมฏฺฐานํ อวิชหิตฺวาติ ทสฺเสติ. ตเถวาติ ติกฺขตฺตุเมว. ปริโภคเจติยโต สรีรเจติยํ ครุตรนฺติ กตฺวา ‘‘เจติยํ วนฺทิตฺวา’’ติ เจติยวนฺทนาย ปฐมํ กรณียตา วุตฺตา. ตถา หิ อฏฺฐกถายํ – ‘‘เจติยํ พาธยมานา โพธิสาขา หริตพฺพา’’ติ วุตฺตา. พุทฺธคุณานุสฺสรณวเสเนว โพธิญฺจ ปณิปาตกรณนฺติ อาห – ‘‘พุทฺธสฺส ภควโต สมฺมุขา วิย นิปจฺจการํ ทสฺเสตฺวา’’ติ. คามสมีเปติ คามสฺส อุปจารฏฺฐาเน.

ពាក្យថា «នាំទៅ» សេចក្តីថា ញ៉ាំងកម្មដ្ឋានឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ គឺប្រកបព្យាយាមរហូតដល់ត្រឡប់មកពីបិណ្ឌបាតវិញ។ ពាក្យថា «មិននាំត្រឡប់មកវិញ» គឺមិននាំកម្មដ្ឋានត្រឡប់មកវិញ តាំងពីការបរិភោគអាហារ រហូតដល់ការចូលទៅកាន់ទីសម្រាកក្នុងវេលាថ្ងៃ។ ពាក្យថា «សមាទានប្រព្រឹត្តទៅ» គឺកាន់យកដោយប្រពៃ ហើយប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការបំពេញវត្តទាំងឡាយនោះឲ្យបរិបូណ៌។ ពាក្យថា «ការធ្វើបរិកម្មរាងកាយ» គឺការថែទាំរាងកាយមានការលុបលាងមុខជាដើម។ ពាក្យថា «ពីរឬបីបល្ល័ង្ក» គឺវារៈនៃការអង្គុយពីរឬបីដង គឺកៅអីក្តៅពីរឬបី។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ញ៉ាំងកំដៅឲ្យកាន់យក»។ ពាក្យថា «ដោយក្បាលនៃកម្មដ្ឋាននោះឯង» គឺដោយមុខនៃកម្មដ្ឋាននោះឯង គឺមិនលះបង់កម្មដ្ឋាននោះឯង។ ដោយពាក្យនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញនូវកម្មដ្ឋានដែលត្រូវឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ ដោយពាក្យថា «សូម្បីតែបាត្រក៏មិនមានចិត្ត» ជាដើម ឬបង្ហាញការមិនលះបង់នូវកម្មដ្ឋានដែលខ្លួនកំពុងរក្សាទុក។ ពាក្យថា «ដូចគ្នានោះដែរ» គឺបីដងដូចគ្នា។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យធ្វើសរីរចេតិយឲ្យជាទីគោរពធ្ងន់ធ្ងរជាងបរិភោគចេតិយ ហើយទើបពោលនូវកិច្ចដែលត្រូវធ្វើមុនគេ ដោយពាក្យថា «ថ្វាយបង្គំចេតិយហើយ» គឺការថ្វាយបង្គំចេតិយ។ ព្រោះថា ក្នុងអដ្ឋកថា លោកពោលទុកថា «មែកពោធិ៍ដែលបៀតបៀនដល់ចេតិយ គប្បីកាត់ចេញបាន»។ ការធ្វើបង្គំឱនកាយចំពោះដើមពោធិ៍ ក៏ដោយអំណាចនៃការរលឹកដល់ព្រះពុទ្ធគុណនោះឯង ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «បង្ហាញនូវការឱនកាយថ្វាយបង្គំ ហាក់ដូចជានៅចំពោះព្រះភក្ត្រនៃព្រះដ៏មានព្រះភាគ»។ ពាក្យថា «ជិតស្រុក» គឺនៅក្នុងទីឧបចារៈនៃស្រុក។

ชนสงฺคหณตฺถนฺติ ‘‘มยิ อกเถนฺเต เอเตสํ โก กเถสฺสตี’’ติ ธมฺมานุคฺคเหน ชนสงฺคหณตฺถํ. ตสฺมาติ ยสฺมา ‘‘ธมฺมกถา นาม กเถตพฺพา เอวา’’ติ อฏฺฐกถาจริยา วทนฺติ, ยสฺมา จ ธมฺมกถา กมฺมฏฺฐานวินิมุตฺตา นาม นตฺถิ, ตสฺมา. กมฺมฏฺฐานสีเสเนวาติ อตฺตนา ปริหริยมานํ กมฺมฏฺฐานํ อวิชหนฺโต ตทนุคุณํเยว ธมฺมกถํ กเถตฺวา. อนุโมทนํ กตฺวาติ เอตฺถาปิ ‘‘กมฺมฏฺฐานสีเสเนวา’’ติ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. สมฺปตฺตปริจฺเฉเทเนวาติ ปริจิโต อปริจิโตติอาทิวิภาคํ อกตฺวา สมฺปตฺตโกฏิยา เอว, สมาคมมตฺเตเนวาติ อตฺโถ. ภเยติ ปรจกฺกาทิภเย.

ពាក្យថា «ដើម្បីសង្គ្រោះជន» គឺដើម្បីសង្គ្រោះជនដោយការអនុគ្រោះធម៌ ដោយគិតថា «កាលបើអាត្មាអញមិនសម្តែង តើនរណានឹងសម្តែងដល់ជនទាំងនេះ»។ ពាក្យថា «ព្រោះហេតុនោះ» គឺព្រោះហេតុតែព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទាំងឡាយពោលថា «ធម្មកថា គប្បីសម្តែងពិតមែន» និងព្រោះហេតុតែធម្មកថាដែលរួចផុតចាកកម្មដ្ឋាន មិនមានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ។ ពាក្យថា «ដោយក្បាលនៃកម្មដ្ឋាននោះឯង» គឺមិនលះបង់កម្មដ្ឋានដែលខ្លួនកំពុងរក្សាទុក ហើយសម្តែងធម្មកថាដែលសមគួរដល់កម្មដ្ឋាននោះឯង។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា «ធ្វើអនុមោទនាហើយ» នេះ ក៏គប្បីនាំយកពាក្យថា «ដោយក្បាលនៃកម្មដ្ឋាននោះឯង» មកភ្ជាប់ជាមួយដែរ។ ពាក្យថា «ដោយការកំណត់ចំពោះអ្នកដែលមកដល់» គឺមិនធ្វើការបែងចែកថាជាអ្នកស្គាល់គ្នា ឬមិនស្គាល់គ្នាឡើយ គឺចំពោះតែអ្នកដែលមកដល់ប៉ុណ្ណោះ សេចក្តីថា ដោយគ្រាន់តែការជួបជុំគ្នាប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «ក្នុងភ័យ» គឺក្នុងភ័យមានសត្រូវមកបៀតបៀនជាដើម។

กมฺมชเตโชติ คหณึ สนฺธายาห. กมฺมฏฺฐานวีถึ นาโรหติ ขุทาปริสฺสเมน กิลนฺตกายตฺตา สมาธานาภาวโต. อวเสสฏฺฐาเนติ ยาคุยา [Pg.460] อคฺคหิตฏฺฐาเน. โปงฺขานุโปงฺขนฺติ กมฺมฏฺฐานุปฏฺฐานสฺส อวิจฺเฉท-ทสฺสนเมตํ, ยถา โปงฺขานุโปงฺขํ ปวตฺตาย สรปฏิปาฏิยา อนวิจฺเฉโท, เอวเมตสฺสปิ กมฺมฏฺฐานุปฏฺฐานสฺสาติ วุตฺตํ โหติ.

ពាក្យថា «តេជោធាតុដែលកើតអំពីកម្ម» ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសំដៅយកភ្លើងរំលាយអាហារ (គហណី) ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ (ចិត្ត) មិនឡើងកាន់វិថីនៃកម្មដ្ឋាន ព្រោះរាងកាយលំបាកដោយការហត់នឿយនិងការឃ្លាន ព្រោះមិនមានសេចក្តីស្ងប់រម្ងាប់។ ពាក្យថា «ក្នុងទីដែលសេសសល់» គឺក្នុងទីដែលមិនបានទទួលយាគូ។ ពាក្យថា «ជាប់ៗគ្នា» នេះ ជាការបង្ហាញសេចក្តីមិនដាច់សង្វាក់នៃការប្រាកដនៃកម្មដ្ឋាន ដូចជាការមិនដាច់សង្វាក់នៃជួរព្រួញដែលបាញ់ចេញទៅជាប់ៗគ្នា យ៉ាងណាមិញ ការប្រាកដនៃកម្មដ្ឋានរបស់ភិក្ខុនេះ ក៏យ៉ាងនោះដែរ។

นิกฺขิตฺตธุโร ภาวนานุโยเค. วตฺตปฏิปตฺติยา อปูรเณน สพฺพวตฺตานิ ภินฺทิตฺวา. กาเม อวีตราโค โหติ. กาเย อวีตราโค. รูเป อวีตราโค. ยาวทตฺถํ อุทราวเทหํ ภุญฺชิตฺวา เสยฺยสุขํ ปสฺสสุขํ มิทฺธสุขํ อนุยุตฺโต วิหรติ. อญฺญตรํ เทวนิกายํ ปณิธาย พฺรหฺมจริยํ จรตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๒๐; ม. นิ. ๑.๑๘๖) เอวํ วุตฺตํ ปญฺจวิธเจโตวินิพนฺธจิตฺโต. จริตฺวาติ ปวตฺติตฺวา.

ជាអ្នកដាក់ចុះនូវធុរៈ ក្នុងការប្រកបភាវនា។ ឈ្មោះថា ទម្លាយវត្តទាំងពួង ព្រោះមិនបំពេញវត្តនិងបដិបត្តិ។ បុគ្គលមានចិត្តជាប់ជំពាក់ក្នុងចិត្ត ៥ យ៉ាង ដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះថា «ជាអ្នកមិនទាន់ប្រាសចាកតម្រេកក្នុងកាមទាំងឡាយ... មិនទាន់ប្រាសចាកតម្រេកក្នុងកាយ... មិនទាន់ប្រាសចាកតម្រេកក្នុងរូប... បរិភោគអាហារឆ្អែតស្កប់ស្កល់តាមសេចក្តីត្រូវការហើយ ប្រកបការដេកជាសុខ ការផ្អៀងខ្លួនជាសុខ ការលក់លង់ជាសុខ... ប្រាថ្នានូវទេវនិកាយណាមួយ ហើយប្រព្រឹត្តព្រហ្មចរិយៈ»។ ពាក្យថា «ប្រព្រឹត្តហើយ» គឺប្រព្រឹត្តទៅហើយ។

คตปจฺจาคติกวตฺตวเสนาติ ภาวนาสหิตํเยว ภิกฺขาย คตปจฺจาคตํ คมนปจฺจาคมนํ เอตสฺส อตฺถีติ คตปจฺจาคติกํ, ตเทว วตฺตํ, ตสฺส วเสน. อตฺตโน หิตสุขํ กาเมนฺติ อิจฺฉนฺตีติ อตฺตกามา, ธมฺมจฺฉนฺทวนฺโต. ‘‘ธมฺโม’’ติ หิ หิตํ ตํนิมิตฺตกญฺจ สุขนฺติ. อถ วา วิญฺญูนํ ธมฺมานํ อตฺตนิยตฺตา อตฺตภาวปริจฺฉนฺนตฺตา จ อตฺตา นาม ธมฺโม. เตนาห ภควา – ‘‘อตฺตทีปา, ภิกฺขเว, วิหรถ อตฺตสรณา’’ติอาทิ (สํ. นิ. ๓.๔๓). ตํ กาเมนฺติ อิจฺฉนฺตีติ อตฺตกามา. อุสภํ นาม วีสติ ยฏฺฐิโย. ตาย สญฺญายาติ ตาย ปาสาณสญฺญาย, ‘‘เอตฺตกํ ฐานมาคตา’’ติ ชานนฺตาติ อธิปฺปาโย. โส เอว นโย อยํ ภิกฺขูติอาทิโก โย ฐาเน วุตฺโต, โส เอว นิสชฺชายปิ นโย. ปจฺฉโต อาคจฺฉนฺตานํ ฉินฺนภตฺตภาวภเยนปิ โยนิโสมนสิการํ ปริพฺรูเหติ.

ពាក្យថា «ដោយអំណាចនៃគតបច្ចាគតិកវត្ត» គឺការទៅនិងការត្រឡប់មកវិញដើម្បីបិណ្ឌបាត ប្រកបដោយភាវនានោះឯង មានដល់ភិក្ខុនោះ ព្រោះហេតុនោះ ឈ្មោះថា គតបច្ចាគតិកៈ នោះឯងជាវត្ត ដោយអំណាចនៃវត្តនោះ។ ពាក្យថា «អ្នកស្រឡាញ់ខ្លួន» គឺអ្នកប្រាថ្នាចង់បានប្រយោជន៍និងសេចក្តីសុខដល់ខ្លួន គឺអ្នកមានធម្មច្ឆន្ទៈ។ ព្រោះថា ធម៌ គឺប្រយោជន៍ និងសេចក្តីសុខដែលមានប្រយោជន៍នោះជាហេតុ។ មួយវិញទៀត ធម៌របស់ពួកវិញ្ញូជន ឈ្មោះថា ខ្លួន ព្រោះជារបស់ខ្លួន និងព្រោះគ្របដណ្តប់នូវអត្តភាព។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អ្នកទាំងឡាយចូរមានខ្លួនជាកោះ មានខ្លួនជាទីពឹង» ជាដើម។ ពួកជនដែលប្រាថ្នាចង់បានធម៌នោះ ឈ្មោះថា អ្នកស្រឡាញ់ខ្លួន។ ឈ្មោះថា ឧសភៈ គឺ ២០ យដ្ឋិ។ ពាក្យថា «ដោយសញ្ញានោះ» គឺដោយសញ្ញាក្នុងដុំថ្មនោះ សេចក្តីថា ដឹងថា «យើងមកដល់ទីកន្លែងប៉ុណ្ណេះហើយ»។ ន័យណាដែលមានពាក្យថា «ភិក្ខុនេះ...» ជាដើម ដែលពោលទុកក្នុងការឈរ ន័យនោះឯង ក៏គប្បីជ្រាបក្នុងការអង្គុយដែរ។ ភិក្ខុរមែងចម្រើនយោនិសោមនសិការ សូម្បីដោយខ្លាចក្រែងដាច់ចង្ហាន់របស់ភិក្ខុទាំងឡាយដែលមកខាងក្រោយ។

มทฺทนฺตาติ ธญฺญกรณฏฺฐาเน สาลิสีสานิ มทฺทนฺตา. มหาปธานํ ปูเชสฺสามีติ อมฺหากํ อตฺถาย โลกนาเถน ฉ วสฺสานิ กตํ ทุกฺกรจริยํ เอวาหํ ยถาสตฺติ ปูเชสฺสามีติ. ปฏิปตฺติปูชา หิ สตฺถุปูชา, น อามิสปูชาติ. ฐานจงฺกมเมวาติ อธิฏฺฐาตพฺพอิริยาปถกาลวเสน วุตฺตํ, น โภชนาทิกาเลสุ อวสฺสํ กาตพฺพนิสชฺชาย ปฏิกฺเขปวเสน.

ពាក្យថា «កិនជាន់» គឺកិនជាន់នូវកួរស្រូវសាលីក្នុងលានបោកបែនស្រូវ。 ពាក្យថា «អាត្មាអញនឹងបូជានូវមហាបធានៈ» គឺអាត្មាអញនឹងបូជានូវទុក្ករកិរិយាដែលព្រះលោកនាថទ្រង់ធ្វើអស់ ៦ វស្សា ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់យើងទាំងឡាយ តាមកម្លាំងសមត្ថភាពរបស់អាត្មាអញ។ ព្រោះថា បដិបត្តិបូជា ឈ្មោះថាជាការបូជាចំពោះព្រះសាស្តា មិនមែនអាមិសបូជាឡើយ។ ពាក្យថា «ការឈរនិងការចង្ក្រមប៉ុណ្ណោះ» នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលទុកដោយអំណាចនៃកាលដែលត្រូវអធិដ្ឋានឥរិយាបថ មិនមែនដោយការហាមឃាត់ការអង្គុយដែលត្រូវធ្វើជាចាំបាច់ក្នុងវេលាបរិភោគអាហារជាដើមនោះឡើយ។

วีถึ โอตริตฺวา อิโต จิโต อโนโลเกตฺวา ปฐมเมว วีถิโย สลฺลกฺเขตพฺพาติ อาห ‘‘วีถิโย สลฺลกฺเขตฺวา’’ติ. ยํ สนฺธาย [Pg.461] วุจฺจติ – ‘‘ปาสาทิเกน อภิกฺกนฺเตนา’’ติอาทิ. ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถ จา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อาหาเร ปฏิกูลสญฺญํ อุปฏฺฐเปตฺวาติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตนฺติ ‘‘ยาวเทว อิมสฺส กายสฺส ฐิติยา’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๒๓; ๒.๒๔; ๓.๗๕; สํ. นิ. ๔.๑๒๐; อ. นิ. ๖.๕๘; ๘.๙) วุตฺเตหิ อฏฺฐหิ องฺเคหิ สมนฺนาคตํ กตฺวา. เนว ทวายาติอาทิ ปน ปฏิกฺเขปทสฺสนํ.

ភិក្ខុចុះកាន់ច្រកផ្លូវហើយ មិនក្រឡេកមើលទៅនេះទៅនោះឡើយ គប្បីកំណត់ចំណាំនូវច្រកផ្លូវទាំងឡាយជាមុនសិន ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «កំណត់ចំណាំនូវច្រកផ្លូវទាំងឡាយ»។ ពាក្យណាដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅត្រាស់ទុកថា «ដោយការឈានទៅមុខគួរជាទីជ្រះថ្លា» ជាដើម ដើម្បីបង្ហាញនូវពាក្យនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យថា «ក្នុងច្រកផ្លូវនោះផង...» ជាដើម។ សេចក្តីដែលត្រូវពោលក្នុងពាក្យមានជាដើមថា «តម្កល់ទុកនូវបដិកូលសញ្ញាក្នុងអាហារ» នោះ គឺដូចដែលបានពោលទុកខាងក្រោមរួចហើយ។ ពាក្យថា «ប្រកបដោយអង្គ ៨» គឺធ្វើឲ្យប្រកបដោយអង្គ ៨ យ៉ាង ដែលត្រាស់ទុកដោយពាក្យមានជាដើមថា «ដើម្បីគ្រាន់តែតាំងនៅនៃកាយនេះ»។ ចំណែកឯពាក្យមានជាដើមថា «មិនមែនដើម្បីលេងសើចឡើយ» នេះ ជាការសម្តែងនូវការហាមឃាត់។

ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกโรติ, ยทิ อุปนิสฺสยสมฺปนฺโน โหตีติ สมฺพนฺโธ. อิทญฺจ ยถา เหฏฺฐา ตีสุ ฐาเนสุ, เอวํ อิโต ปเรสุ ฐาเนสุ อุปเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. ตตฺถ ปจฺเจกโพธิยา อุปนิสฺสยสมฺปทา กปฺปานํ ทฺเว อสงฺขฺเยยฺยานิ สตสหสฺสญฺจ ตชฺชํ ปุญฺญญาณสมฺภารสมฺภรณํ, สาวกโพธิยํ อคฺคสาวกานํ เอกํ อสงฺขฺเยยฺยํ กปฺปสตสหสฺสญฺจ, มหาสาวกานํ กปฺปสตสหสฺสเมว ตชฺชํ สมฺภารสมฺภรณํ, อิตเรสํ อตีตาสุ ชาตีสุ วิวฏฺฏสนฺนิสฺสยวเสน นิพฺพตฺติตํ นิพฺเพธภาคิยํ กุสลํ. พาหิโย ทารุจีริโยติ พาหิยวิสเย ชาตสํวทฺธตาย พาหิโย, ทารุจีรปริหรเณน ทารุจีริโยติ ลทฺธสมญฺโญ. โส หิ อายสฺมา ‘‘ตสฺมาติห เต, พาหิย, เอวํ สิกฺขิตพฺพํ – ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐมตฺตํ ภวิสฺสตี’’ติอาทิวสปฺปวตฺเตน (อุทา. ๑๐) สํขิตฺเตเนว โอวาเทน ขิปฺปตรํ วิเสสํ อธิคจฺฉิ. เตน วุตฺตํ ‘‘ขิปฺปาภิญฺโญ วา โหติ เสยฺยถาปิ เถโร พาหิโย ทารุจีริโย’’ติ. เอวํ มหาปญฺโญ วาติอาทีสุ ยถารหํ วตฺตพฺพนฺติ.

សេចក្តីតភ្ជាប់ថា (បុគ្គលនោះ) តែងធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវបច្ចេកពោធិ ប្រសិនបើជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយឧបនិស្ស័យ។ សេចក្តីតភ្ជាប់នេះ គប្បីនាំទៅភ្ជាប់ក្នុងឋានៈទាំងឡាយដទៃពីនេះ ដូចជាក្នុងឋានៈទាំង ៣ ខាងក្រោមដែរ។ ក្នុងសេចក្តីនោះ ការបរិបូណ៌ដោយឧបនិស្ស័យនៃបច្ចេកពោធិ គឺការសន្សំនូវបុណ្យ និងញាណសម្ភារៈដ៏សមគួរដល់បច្ចេកពោធិនោះ អស់ ២ អសង្ខេយ្យ និង ១ សែនកប្ប ក្នុងសាវកពោធិ ការសន្សំនូវសម្ភារៈដ៏សមគួរនោះ របស់ព្រះអគ្គសាវកទាំងឡាយ អស់ ១ អសង្ខេយ្យ និង ១ សែនកប្ប របស់ព្រះមហាសាវកទាំងឡាយ អស់ ១ សែនកប្បប៉ុណ្ណោះ ចំណែកពួកសាវកក្រៅពីនេះ គឺកុសលធម៌ជាចំណែកនៃការទម្លុះទម្លាយ (និព្វេធភាគិយកុសល) ដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃទីពឹងផ្អែកលើវិវដ្តៈ (ព្រះនិព្វាន) ក្នុងជាតិទាំងឡាយកន្លងទៅហើយ។ ពាក្យថា "ពាហិយទារុចីរិយៈ" គឺឈ្មោះថា ពាហិយៈ ព្រោះកើតនិងចម្រើនធំធាត់ក្នុងពាហិយប្រទេស ឈ្មោះថា ទារុចីរិយៈ ព្រោះការស្លៀកដណ្តប់នូវសំបកឈើ។ ព្រោះថា ព្រះអាយស្មោះនោះ បានសម្រេចគុណវិសេសយ៉ាងឆាប់រហ័សបំផុត ដោយឱវាទដ៏សង្ខេប ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃពាក្យជាដើមថា "ម្នាលពាហិយៈ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងសាសនានេះ អ្នកគប្បីសិក្សាយ៉ាងនេះថា ក្នុងរូបដែលឃើញហើយ គប្បីជាត្រឹមតែឃើញ..." (ឧទាន. ១០)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា "ឬជាអ្នកត្រាស់ដឹងឆាប់រហ័ស ដូចជាព្រះពាហិយទារុចីរិយត្ថេរ"។ ក្នុងពាក្យជាដើមថា "ជាអ្នកមានប្រាជ្ញាច្រើន" ក៏គប្បីពោលតាមសមគួរ យ៉ាងនេះដែរ។

ตนฺติ อสมฺมุยฺหนํ. เอวนฺติ อิทานิ วุจฺจมานาการทสฺสนํ. อตฺตา อภิกฺกมตีติ อิมินา อนฺธปุถุชฺชนสฺส ทิฏฺฐิคฺคาหวเสน อภิกฺกเม สมฺมุยฺหนํ ทสฺเสติ, อหํ อภิกฺกมามีติ ปน อิมินา มานคฺคาหวเสน, ตทุภยํ ปน ตณฺหาย วินา น โหตีติ ตณฺหาคฺคาหวเสนปิ สมฺมุยฺหนํ ทสฺสิตเมว โหติ, ‘‘ตถา อสมฺมุยฺหนฺโต’’ติ วตฺวา ตํ อสมฺมุยฺหนํ เยน ฆนวินิพฺโภเคน โหติ, ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อภิกฺกมามีติ จิตฺเต อุปฺปชฺชมาเน’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ยสฺมา วาโยธาตุยา อนุคตา เตโชธาตุ อุทฺธรณสฺส ปจฺจโย. อุทฺธรณคติกา หิ เตโชธาตูติ อุทฺธรเณ วาโยธาตุยา ตสฺสา อนุคตภาโว, ตสฺมา อิมาสํ ทฺวินฺนเมตฺถ ธาตูนํ สามตฺถิยโต อธิมตฺตตา, อิตราสญฺจ โอมตฺตตาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอเกกปาทุทฺธรเณ…เป… พลวติโย’’ติ อาห. ยสฺมา ปน เตโชธาตุยา อนุคตา [Pg.462] วาโยธาตุ อติหรณวีติหรณานํ ปจฺจโย. ติริยคติกาย หิ วาโยธาตุยา อติหรณวีติหรเณสุ สาติสโย พฺยาปาโรติ เตโชธาตุยา ตสฺสานุคตภาโว, ตสฺมา อิมาสํ ทฺวินฺนเมตฺถ สามตฺถิยโต อธิมตฺตตา, อิตราสญฺจ โอมตฺตตาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตถา อติหรณวีติหรเณสู’’ติ อาห. สติปิ อนุคมนานุคนฺตพฺพตาวิเสเส เตโชธาตุวาโยธาตุภาวมตฺตํ สนฺธาย ตถา-สทฺทคฺคหณํ.

ពាក្យថា "នោះ" គឺការមិនវង្វេង។ ពាក្យថា "យ៉ាងនេះ" គឺការបង្ហាញអាការៈដែលកំពុងពោលដល់ក្នុងពេលនេះ។ ពាក្យថា "ខ្លួនរមែងឈានទៅមុខ" នេះ បង្ហាញនូវការវង្វេងក្នុងការឈានទៅមុខ ដោយអំណាចនៃការប្រកាន់យកដោយទិដ្ឋិរបស់អន្ធបុថុជ្ជន ចំណែកពាក្យថា "អាត្មាអញឈានទៅមុខ" នេះ បង្ហាញដោយអំណាចនៃការប្រកាន់យកដោយមានះ ប៉ុន្តែការប្រកាន់ទាំងពីរយ៉ាងនោះ តែងមិនមានដោយវៀរចាកតណ្ហាឡើយ ដូច្នេះ ទើបឈ្មោះថាបានបង្ហាញការវង្វេងដោយអំណាចនៃការប្រកាន់យកដោយតណ្ហាដែរ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា "កាលមិនវង្វេងយ៉ាងនោះ" ហើយ កាលនឹងបង្ហាញការមិនវង្វេងនោះ ដែលមានឡើងដោយការទម្លាយនូវភាពជាដុំក្ដាប់ (ឃនវិនិព្ភោគ) ទើបពោលពាក្យជាដើមថា "កាលបើចិត្តកើតឡើងថា អាត្មាអញនឹងឈានទៅមុខ"។ ក្នុងសេចក្តីនោះ ព្រោះហេតុតែតេជោធាតុដែលវាយោធាតុតាមថែរក្សា ជាបច្ច័យនៃការលើកជើងឡើង ព្រោះថា តេជោធាតុមានការលើកឡើងជាប្រក្រតី ភាពដែលតេជោធាតុនោះត្រូវវាយោធាតុតាមថែរក្សាក្នុងការលើកឡើង ទើបមាន ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលនឹងបង្ហាញភាពខ្លាំងក្លាដោយសមត្ថភាពនៃធាតុទាំងពីរនេះក្នុងទីនេះ និងភាពខ្សោយនៃធាតុទាំងឡាយក្រៅពីនេះ ទើបពោលថា "ក្នុងការលើកជើងនីមួយៗ... ធាតុទាំងឡាយមានកម្លាំងខ្លាំង"។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះហេតុតែវាយោធាតុដែលតេជោធាតុតាមថែរក្សា ជាបច្ច័យនៃការឈានទៅមុខ និងការឈានបញ្ឆៀង ព្រោះថា វាយោធាតុមានការទៅទទឹងជាប្រក្រតី តែងមានកិច្ចការដ៏ក្រៃលែងក្នុងការឈានទៅមុខ និងការឈានបញ្ឆៀង ភាពដែលវាយោធាតុនោះត្រូវតេជោធាតុតាមថែរក្សា ទើបមាន ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលនឹងបង្ហាញភាពខ្លាំងក្លាដោយសមត្ថភាពនៃធាតុទាំងពីរនេះក្នុងទីនេះ និងភាពខ្សោយនៃធាតុទាំងឡាយក្រៅពីនេះ ទើបពោលថា "ក្នុងការឈានទៅមុខ និងការឈានបញ្ឆៀង យ៉ាងនោះដែរ"។ ទោះបីជាមានសេចក្តីប្លែកគ្នានៃភាពជាអ្នកតាមថែរក្សា និងភាពជាអ្នកត្រូវគេតាមថែរក្សាក៏ដោយ ក៏ការប្រើប្រាស់ពាក្យថា "យ៉ាងនោះ" (តថា) គឺសំដៅយកត្រឹមតែភាពជាតេជោធាតុ និងវាយោធាតុប៉ុណ្ណោះ។

ตตฺถ อกฺกนฺตฏฺฐานโต ปาทสฺส อุกฺขิปนํ อุทฺธรณํ, ฐิตฏฺฐานํ อติกฺกมิตฺวา ปุรโต หรณํ อติหรณํ. รุกฺขขาณุอาทิปริหรณตฺถํ, ปติฏฺฐิตปาทฆฏฺฏนปริหรณตฺถํ วา ปสฺเสน หรณํ วีติหรณํ. ยาว ปติฏฺฐิตปาโท, ตาว อาหรณํ อติหรณํ, ตโต ปรํ หรณํ วีติหรณนฺติ อยํ วา เอเตสํ วิเสโส. ยสฺมา ปถวีธาตุยา อนุคตา อาโปธาตุ โวสฺสชฺชนสฺส ปจฺจโย. ครุตรสภาวา หิ อาโปธาตูติ โวสฺสชฺชเน ปถวีธาตุยา ตสฺสานุคตภาโว, ตสฺมา ตาสํ ทฺวินฺนเมตฺถ สามตฺถิยโต อธิมตฺตตา, อิตราสญฺจ โอมตฺตตาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘โวสฺสชฺชเน…เป… พลวติโย’’ติ. ยสฺมา ปน อาโปธาตุยา อนุคตา ปถวีธาตุ สนฺนิกฺเขปนสฺส ปจฺจโย. ปติฏฺฐาภาเว วิย ปติฏฺฐาปเนปิ ตสฺสา สาติสยกิจฺจตฺตา อาโปธาตุยา ตสฺสา อนุคตภาโว, ตถา ฆฏฺฏนกิริยาย ปถวีธาตุยา วเสน สนฺนิรุมฺภนสฺส สิชฺฌนโต ตตฺถาปิ ปถวีธาตุยา อาโปธาตุอนุคตภาโว, ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘ตถา สนฺนิกฺเขปนสนฺนิรุมฺภเนสู’’ติ.

ក្នុងសេចក្តីនោះ ការលើកជើងឡើងចាកកន្លែងដែលជាន់ ឈ្មោះថា ឧទ្ធរណៈ (ការលើកឡើង) ការនាំទៅខាងមុខកន្លងហួសកន្លែងដែលឈរ ឈ្មោះថា អតិហរណៈ (ការនាំទៅមុខ)។ ការនាំទៅចំហៀង ដើម្បីវៀរចាកគល់ឈើជាដើម ឬដើម្បីវៀរចាកការទង្គិចនឹងជើងដែលតម្កល់នៅ ឈ្មោះថា វីតិហរណៈ (ការនាំបញ្ឆៀង)។ ម្យ៉ាងទៀត សេចក្តីប្លែកគ្នានៃធម៌ទាំងនេះគឺ ការនាំមកដរាបណាដែលជើងមិនទាន់ជាន់ដី ឈ្មោះថា អតិហរណៈ ការនាំទៅហួសពីនោះទៅ ឈ្មោះថា វីតិហរណៈ។ ព្រោះហេតុតែអាបោធាតុដែលបថវីធាតុតាមថែរក្សា ជាបច្ច័យនៃការដាក់ជើងចុះ ព្រោះថា អាបោធាតុមានសភាវៈធ្ងន់ជាង ភាពដែលអាបោធាតុនោះត្រូវបថវីធាតុតាមថែរក្សាក្នុងការដាក់ជើងចុះ ទើបមាន ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលនឹងបង្ហាញភាពខ្លាំងក្លាដោយសមត្ថភាពនៃធាតុទាំងពីរនោះក្នុងទីនេះ និងភាពខ្សោយនៃធាតុទាំងឡាយក្រៅពីនេះ ទើបពោលថា "ក្នុងការដាក់ជើងចុះ... ធាតុទាំងឡាយមានកម្លាំងខ្លាំង"។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះហេតុតែបថវីធាតុដែលអាបោធាតុតាមថែរក្សា ជាបច្ច័យនៃការដាក់ជើងសង្កត់ចុះ ព្រោះបថវីធាតុនោះមានកិច្ចដ៏ក្រៃលែងក្នុងការតម្កល់ជើងទុក ដូចជាក្នុងភាពជាទីតម្កល់ដែរ ភាពដែលបថវីធាតុនោះត្រូវអាបោធាតុតាមថែរក្សា ទើបមាន ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះការទប់ទល់សម្រេចទៅបានដោយអំណាចនៃបថវីធាតុក្នុងកិរិយាទង្គិចគ្នា ភាពដែលបថវីធាតុនោះត្រូវអាបោធាតុតាមថែរក្សាក្នុងការទប់ទល់នោះ ក៏មានដែរ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា "ក្នុងការដាក់ជើងសង្កត់ចុះ និងការទប់ទល់ យ៉ាងនោះដែរ"។

ตตฺถาติ ตสฺมึ อภิกฺกมเน, เตสุ วา วุตฺเตสุ อุทฺธรณาทีสุ ฉสุ โกฏฺฐาเสสุ. อุทฺธรเณติ อุทฺธรณกฺขเณ. รูปารูปธมฺมาติ อุทฺธรณากาเรน ปวตฺตา รูปธมฺมา ตํสมุฏฺฐาปกา อรูปธมฺมา จ. อติหรณํ น ปาปุณนฺติ ขณมตฺตาวฏฺฐานโต. ตตฺถ ตตฺเถวาติ ยตฺถ ยตฺถ อุปฺปนฺนา, ตตฺถ ตตฺเถว. น หิ ธมฺมานํ เทสนฺตรสงฺกมนํ อตฺถิ. ปพฺพํ ปพฺพนฺติอาทิ อุทฺธรณาทิโกฏฺฐาเส สนฺธาย สภาคสนฺตติวเสน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อติอิตฺตโร หิ รูปธมฺมานมฺปิ ปวตฺติกฺขโณ, คมนสฺสาทานํ เทวปุตฺตานํ เหฏฺฐุปริยาเยน [Pg.463] ปฏิมุขํ ธาวนฺตานํ สิรสิ ปาเท จ พทฺธขุรธาราสมาคมโตปิ สีฆตโร. ยถา ติลานํ ภชฺชิยมานานํ ตฏตฏายเนน เภโท ลกฺขียติ, เอวํ สงฺขตธมฺมานํ อุปฺปาเทนาติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘ตฏตฏายนฺตา’’ติ วุตฺตํ. อุปฺปนฺนา หิ เอกนฺตโต ภิชฺชนฺตีติ.

ពាក្យថា "ក្នុងសេចក្តីនោះ" គឺក្នុងការឈានទៅមុខនោះ ឬក្នុងចំណែកទាំង ៦ មានការលើកជើងឡើងជាដើមដែលបានពោលហើយនោះ។ ពាក្យថា "ក្នុងការលើកឡើង" គឺក្នុងខណៈនៃការលើកជើងឡើង។ ពាក្យថា "រូបធម៌ និងអរូបធម៌ទាំងឡាយ" គឺរូបធម៌ទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអាការៈនៃការលើកឡើង និងអរូបធម៌ទាំងឡាយដែលតាំងឡើងពីរូបធម៌នោះ។ ធម៌ទាំងនោះរមែងមិនដល់នូវការនាំទៅមុខឡើយ ព្រោះការតាំងនៅត្រឹមតែមួយខណៈប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា "ក្នុងកន្លែងនោះៗ" គឺកើតឡើងក្នុងកន្លែងណាៗ ក៏រលត់ទៅក្នុងកន្លែងនោះៗឯង។ ព្រោះថា ការឆ្លងទៅកាន់ប្រទេសដទៃនៃធម៌ទាំងឡាយ មិនមានឡើយ។ គប្បីជ្រាបថា ពាក្យជាដើមថា "មួយកំណាត់ៗ" គឺសំដៅយកចំណែកមានការលើកឡើងជាដើម ហើយពោលដោយអំណាចនៃសន្តតិ (ការតស៊ប់) ដែលមានសភាវៈដូចគ្នា។ ព្រោះថា ខណៈនៃការប្រព្រឹត្តទៅសូម្បីនៃរូបធម៌ទាំងឡាយ គឺខ្លីបំផុត លឿនជាងការជួបគ្នានៃមុខកាំបិតកោរដែលចងភ្ជាប់នឹងក្បាល និងជើងរបស់ពួកទេវបុត្រអ្នកមានសេចក្តីត្រេកអរក្នុងការដើរ ដែលរត់បញ្ច្រាសទិសគ្នាចុះឡើងទៅទៀត។ ពាក្យថា "ឮសូរផូងផាំង" ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលដើម្បីបង្ហាញថា ការបែកធ្លាយនៃធម៌ដែលបច្ច័យតាក់តែង (សង្ខតធម៌) តែងប្រាកដឡើងដោយការកើតឡើង ដូចជាការបែកធ្លាយនៃគ្រាប់ល្ងដែលគេកំពុងលីង ឮសូរផូងផាំងដូច្នោះដែរ។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងហើយ តែងបែកធ្លាយទៅជាដាច់ខាត។

สทฺธึ รูเปนาติ อิทํ ตสฺส ตสฺส จิตฺตสฺส นิโรเธน สทฺธึ นิรุชฺฌนกรูปธมฺมวเสน วุตฺตํ, ยํ ตโต สตฺตรสมจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ อุปฺปนฺนํ. อญฺญถา ยทิ รูปารูปธมฺมา สมานกฺขณา สิยุํ, ‘‘รูปํ ครุปริณามํ ทนฺธนิโรธ’’นฺติอาทิวจเนหิ วิโรโธ สิยา. ตถา – ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ, ยํ เอวํ ลหุปริวตฺตํ, ยถยิทํ จิตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๑.๔๘) เอวมาทิปาฬิยา จ. จิตฺตเจตสิกา หิ สารมฺมณสภาวา ยถาพลํ อตฺตโน อารมฺมณปจฺจยภูตมตฺถํ วิภาเวนฺตาเยว อุปฺปชฺชนฺตีติ เตสํ ตํสภาวนิปฺผตฺติอนนฺตรํ นิโรโธ, รูปธมฺมา ปน อนารมฺมณา ปกาเสตพฺพา. เอวํ เตสํ ปกาเสตพฺพภาวนิปฺผตฺติ โสฬสหิ จิตฺเตหิ โหตีติ ตงฺขณายุกตา เตสํ อิจฺฉิตา, ลหุกวิญฺญาณสฺส วิสยสงฺคติมตฺตปจฺจยตาย ติณฺณํ ขนฺธานํ, วิสยสงฺคติมตฺตตาย จ วิญฺญาณสฺส ลหุปริวตฺติตา, ทนฺธมหาภูตปจฺจยตาย รูปธมฺมานํ ทนฺธปริวตฺติตา. นานาธาตุยา ยถาภูตญาณํ โข ปน ตถาคตสฺเสว, เตน จ ปุเรชาตปจฺจโย รูปธมฺโมว วุตฺโต, ปจฺฉาชาตปจฺจโย จ ตสฺเสวาติ รูปารูปธมฺมานํ สมานกฺขณตา น ยุชฺชเตว, ตสฺมา วุตฺตนเยเนเวตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

ពាក្យថា "ព្រមជាមួយរូប" នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលដោយអំណាចនៃរូបធម៌ដែលរលត់ទៅព្រមជាមួយនឹងការរលត់នៃចិត្តនោះៗ ដែលកើតឡើងក្នុងខណៈនៃការកើតឡើងនៃចិត្តទី ១៧ អំពីចិត្តនោះ។ បើមិនដូច្នោះទេ ប្រសិនបើរូបធម៌ និងអរូបធម៌ទាំងឡាយមានខណៈស្មើគ្នា (អាយុស្មើគ្នា) គប្បីផ្ទុយគ្នានឹងពាក្យជាដើមថា "រូបមានការប្រែប្រួលយឺត រលត់ទៅយឺត"។ ម្យ៉ាងទៀត គប្បីផ្ទុយគ្នានឹងព្រះបាលីជាដើមយ៉ាងនេះថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតមិនឃើញធម៌ដទៃសូម្បីតែមួយ ដែលប្រែប្រួលលឿន ដូចជាចិត្តនេះឡើយ" (អង្គុត្តរនិកាយ ១.៤៨)។ ព្រោះថា ចិត្តនិងចេតសិកទាំងឡាយ មានសភាវៈដឹងនូវអារម្មណ៍ តែងកើតឡើងកាលសម្តែងនូវសេចក្តីដែលជាអារម្មណបច្ច័យរបស់ខ្លួនតាមកម្លាំង ហេតុនោះ ការរលត់ទៅនៃចិត្តនិងចេតសិកទាំងនោះ តែងមានក្នុងលំដាប់នៃការសម្រេចនូវសភាវៈនោះ ចំណែករូបធម៌ទាំងឡាយ មិនមានអារម្មណ៍ទេ តែជាធម៌ដែលត្រូវគេសម្តែង (ត្រូវចិត្តដឹង)។ យ៉ាងនេះ ការសម្រេចនូវសភាវៈដែលត្រូវគេសម្តែងរបស់រូបធម៌ទាំងនោះ តែងមានដោយចិត្តទាំង ១៦ ដង ហេតុនោះ ភាពដែលរូបធម៌ទាំងនោះមានអាយុស្មើនឹងខណៈចិត្តទាំងនោះ ទើបជាសេចក្តីដែលលោកប្រាថ្នា ភាពដែលធម៌គឺខន្ធទាំង ៣ (វេទនា សញ្ញា សង្ខារ) ប្រែប្រួលលឿន ព្រោះមានវិញ្ញាណដ៏ស្រាល និងការជួបគ្នានៃវិស័យ (អារម្មណ៍) ប៉ុណ្ណោះជាបច្ច័យ និងភាពដែលវិញ្ញាណប្រែប្រួលលឿន ព្រោះការជួបគ្នានៃវិស័យប៉ុណ្ណោះ ភាពដែលរូបធម៌ទាំងឡាយប្រែប្រួលយឺត ព្រោះមានមហាភូតរូបដ៏ធ្ងន់ (យឺត) ជាបច្ច័យ។ ម្យ៉ាងទៀត ញាណតាមពិតក្នុងធាតុផ្សេងៗ គឺមានតែរបស់ព្រះតថាគតប៉ុណ្ណោះ ហើយដោយញាណនោះ ព្រះអង្គត្រាស់ថា បុរេជាតបច្ច័យ គឺរូបធម៌ប៉ុណ្ណោះ និងបច្ឆាជាតបច្ច័យ ក៏ជារបស់រូបធម៌នោះដែរ ដូច្នេះ ភាពដែលរូបធម៌ និងអរូបធម៌មានខណៈស្មើគ្នា គឺមិនសមហេតុផលឡើយ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងទីនេះ ដោយន័យដែលបានពោលហើយនោះឯង។

อญฺญํ อุปฺปชฺชเต จิตฺตํ, อญฺญํ จิตฺตํ นิรุชฺฌตีติ ยํ ปุริมุปฺปนฺนํ จิตฺตํ, ตํ อญฺญํ, ตํ ปน นิรุชฺฌนฺตํ อปรสฺส อนนฺตราทิปจฺจโย หุตฺวา เอว นิรุชฺฌตีติ ตถาลทฺธปจฺจยํ อญฺญํ อุปฺปชฺชเต จิตฺตํ. ยทิ เอวํ เตสํ อนฺตโร ลพฺเภยฺยาติ, โนติ อาห ‘‘อวีจิมนุปพนฺโธ’’ติ. ยถา วีจิ อนฺตโร น ลพฺภติ, ‘‘ตเทเวต’’นฺติ อวิเสสวิทู มญฺญนฺติ, เอวํ อนุ อนุ ปพนฺโธ จิตฺตสนฺตาโน รูปสนฺตาโน จ นทีโสโตว นทิยํ อุทกปฺปวาโห วิย วตฺตติ.

ពាក្យថា "ចិត្តដទៃកើតឡើង ចិត្តដទៃរលត់ទៅ" គឺចិត្តដែលកើតឡើងមុន ឈ្មោះថា ដទៃ (មួយផ្សេងទៀត) ប៉ុន្តែចិត្តនោះ កាលរលត់ទៅ តែងជាអនន្តរបច្ច័យជាដើមដល់ចិត្តមួយទៀត ទើបរលត់ទៅ ដូច្នេះ ចិត្តដទៃដែលបានបច្ច័យយ៉ាងនោះ ទើបកើតឡើង។ ប្រសិនបើដូច្នោះ ចន្លោះនៃចិត្តទាំងនោះ គប្បីមានឬទេ? មិនមានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "ការតស៊ប់គ្នាមិនដាច់ចន្លោះ" (អវីចិមនុស្សពន្ធោ)។ ដូចជាចន្លោះរលក តែងមិនមាន ពួកជនអ្នកមិនដឹងសេចក្តីប្លែកគ្នា តែងសម្គាល់ថា "នោះជាទឹកនោះឯង" យ៉ាងណា សូម្បីតែចិត្តសន្តតិ និងរូបសន្តតិ ដែលតស៊ប់គ្នាបន្តបន្ទាប់ ក៏រមែងប្រព្រឹត្តទៅ ដូចជាខ្សែទឹក ឬដូចជាលំហូរទឹកក្នុងទន្លេ យ៉ាងនោះឯង។

อภิมุขํ โลกิตํ อาโลกิตนฺติ อาห ‘‘ปุรโตเปกฺขน’’นฺติ. ยสฺมา ยํทิสาภิมุโข คจฺฉติ ติฏฺฐติ นิสีทติ วา, ตทภิมุขํ เปกฺขนํ อาโลกิตํ[Pg.464], ตสฺมา ตทนุคตํ วิทิสาโลกนํ วิโลกิตนฺติ อาห ‘‘วิโลกิตํ นาม อนุทิสาเปกฺขน’’นฺติ. สมฺมชฺชนปริภณฺฑาทิกรเณ โอโลกิตสฺส, อุลฺโลกาหรณาทีสุ อุลฺโลกิตสฺส, ปจฺฉโต อาคจฺฉนฺตสฺส ปริสฺสยสฺส ปริวชฺชนาทิวเสน อปโลกิตสฺส จ สิยา สมฺภโวติ อาห – ‘‘อิมินา วา มุเขน สพฺพานิปิ ตานิ คหิตาเนวา’’ติ.

ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា "ការមើលទៅខាងមុខ" ព្រោះការមើលទៅចំខាងមុខ ឈ្មោះថា អាលោកិតៈ។ ព្រោះថា បុគ្គលបែរមុខទៅកាន់ទិសណា ដើរទៅ ឈរ ឬអង្គុយ ការមើលទៅចំទិសនោះ ឈ្មោះថា អាលោកិតៈ ព្រោះហេតុនោះ ការមើលទៅកាន់ទិសតូចៗដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមទិសនោះ ឈ្មោះថា វិលោកិតៈ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "ឈ្មោះថា វិលោកិតៈ គឺការមើលទៅកាន់ទិសតូចៗ"។ ព្រោះការមើលចុះក្រោម (ឱលោកិតៈ) ក្នុងការបោសច្រាស និងការលាបដីជាដើម ការមើលឡើងលើ (ឧល្លោកិតៈ) ក្នុងការមើលធ្នឹម ឬការនាំយករបស់ពីខាងលើជាដើម និងការមើលទៅក្រោយ (អបលោកិតៈ) ដោយអំណាចនៃការវៀរចាកអន្តរាយដែលមកពីខាងក្រោយជាដើម គប្បីមានការកើតឡើងបាន ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "ឬថា ដោយវិធីនេះ ការមើលទាំងអស់នោះ ក៏ឈ្មោះថាបានកាន់យកហើយដែរ"។

กายสกฺขินฺติ กาเยน สจฺฉิกตวนฺตํ, ปจฺจกฺขการินนฺติ อตฺโถ. โสหายสฺมา วิปสฺสนากาเล เอว ‘‘ยเมวาหํ อินฺทฺริเยสุ อคุตฺตทฺวารตํ นิสฺสาย สาสเน อนภิรติอาทิวิปฺปการํ ปตฺโต, ตเมว สุฏฺฐุ นิคฺคเหสฺสามี’’ติ อุสฺสาหชาโต พลวหิโรตฺตปฺโป, ตตฺถ จ กตาธิการตฺตา อินฺทฺริยสํวเร อุกฺกํสปารมิปฺปตฺโต, เตเนว นํ สตฺถา – ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารานํ ยทิทํ นนฺโท’’ติ (อ. นิ. ๑.๒๓๐) เอตทคฺเค ฐเปสิ.

ពាក្យថា "កាយសក្ខី" សេចក្តីថា ព្រះអរហន្តអ្នកធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់ដោយកាយ គឺអ្នកធ្វើឱ្យប្រាកដចំពោះភ្នែក។ ព្រះអាយស្មោះនោះ ក្នុងកាលនៃវិបស្សនា បានកើតសេចក្តីព្យាយាម និងមានហិរិនិងឱត្តប្បៈដ៏ខ្លាំងក្លាថា "អាត្មាអញបានដល់នូវសេចក្តីអផ្សុកក្នុងសាសនាជាដើម ព្រោះអាស្រ័យភាពជាអ្នកមិនគ្រប់គ្រងទ្វារក្នុងឥន្ទ្រិយទាំងឡាយណា អាត្មាអញនឹងសង្កត់សង្កិននូវឥន្ទ្រិយនោះឱ្យបានល្អ" ហើយព្រោះជាអ្នកបានធ្វើអធិការ (ការសន្សំបុណ្យ) ទុកក្នុងឥន្ទ្រិយសំវរៈនោះ ទើបបានដល់នូវភាពដ៏ក្រៃលែង និងដល់នូវត្រើយក្នុងឥន្ទ្រិយសំវរៈ ព្រោះហេតុនោះឯង ព្រះសាស្តាទើបតម្កល់ព្រះថេរៈនោះទុកក្នុងតំណែងដ៏ប្រសើរថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ បណ្តាភិក្ខុជាសាវករបស់តថាគត ដែលជាអ្នកគ្រប់គ្រងទ្វារក្នុងឥន្ទ្រិយទាំងឡាយ នន្ទភិក្ខុនេះជាកំពូល" (អង្គុត្តរនិកាយ ១.២៣០)។

สาตฺถกตา จ สปฺปายตา จ เวทิตพฺพา อาโลกิตวิโลกิตสฺสาติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. ตสฺมาติ กมฺมฏฺฐานาวิชหนสฺเสว โคจรสมฺปชญฺญภาวโตติ วุตฺตเมวตฺถํ เหตุภาเวน ปจฺจามสติ. อตฺตโน กมฺมฏฺฐานวเสเนว อาโลกนวิโลกนํ กาตพฺพํ, ขนฺธาทิกมฺมฏฺฐานิเกหิ อญฺโญ อุปาโย น คเวสิตพฺโพติ อธิปฺปาโย. ยสฺมา อาโลกิตาทิสมญฺญาปิ ธมฺมมตฺตสฺเสว ปวตฺติวิเสโส, ตสฺมา ตสฺส ยาถาวโต ปชานนํ อสมฺโมหสมฺปชญฺญนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘อพฺภนฺตเร’’ติอาทิ วุตฺตํ. จิตฺตกิริยวาโยธาตุวิปฺผารวเสนาติ กิริยมยจิตฺตสมุฏฺฐานวาโยธาตุยา จลนาการปวตฺติวเสน. อโธ สีทตีติ โถกํ โอตรติ. อุทฺธํ ลงฺเฆตีติ ลงฺฆนฺตํ วิย อุปริ คจฺฉติ.

សេចក្តីតភ្ជាប់ដោយនាំមកពោលថា "គប្បីជ្រាបនូវភាពជាប្រយោជន៍ និងភាពជាទីសប្បាយ នៃការមើលទៅមុខ និងការមើលទៅចំហៀង"។ ពាក្យថា "ព្រោះហេតុនោះ" គឺព្រះអដ្ឋកថាចារ្យយោងទៅរកសេចក្តីដែលបានពោលហើយ ដោយភាពជាហេតុថា "ព្រោះភាពជាគោចរសម្បជញ្ញៈនៃការមិនលះបង់កម្មដ្ឋាននោះឯង"។ អធិប្បាយថា ការមើលទៅមុខ និងការមើលទៅចំហៀង គប្បីធ្វើដោយអំណាចនៃកម្មដ្ឋានរបស់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ ពួកបុគ្គលអ្នកមានខន្ធជាដើមជាកម្មដ្ឋាន មិនគប្បីស្វែងរកឧបាយដទៃឡើយ។ ព្រោះថា សូម្បីតែឈ្មោះថា អាលោកិតៈ ជាដើម ក៏ជាសេចក្តីប្រព្រឹត្តទៅដ៏វិសេសនៃធម៌សុទ្ធសាធប៉ុណ្ណោះ ព្រោះហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញថា ការដឹងច្បាស់តាមពិតនូវធម៌នោះ ជាអសម្មោហសម្បជញ្ញៈ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា "ក្នុងខាងក្នុង"។ ពាក្យថា "ដោយអំណាចនៃការផ្សាយទៅនៃវាយោធាតុដែលកើតអំពីកិរិយាចិត្ត" គឺដោយអំណាចនៃការប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអាការៈញាប់ញ័រនៃវាយោធាតុដែលមានកិរិយាចិត្តជាសមុដ្ឋាន។ ពាក្យថា "លិចចុះទៅខាងក្រោម" គឺចុះទៅបន្តិចបន្តួច។ ពាក្យថា "លោតឡើងទៅខាងលើ" គឺឡើងទៅខាងលើ ដូចជាលោតឡើងដូច្នោះ។

องฺคกิจฺจํ สาธยมานนฺติ ปธานภูตํ องฺคกิจฺจํ นิปฺผาเทนฺตํ, อุปปตฺติภวสฺส สรีรํ หุตฺวาติ อตฺโถ. ปฐมชวเนปิ…เป… สตฺตมชวเนปิ น โหตีติ อิทํ ปญฺจทฺวารวิญฺญาณวีถิยํ ‘‘อิตฺถี ปุริโส’’ติ รชฺชนาทีนํ อภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ. ตตฺถ หิ อาวชฺชนโวฏฺฐพฺพนานํ อโยนิโส อาวชฺชนโวฏฺฐพฺพนวเสน อิฏฺเฐ อิตฺถิรูปาทิมฺหิ โลภมตฺตํ, อนิฏฺเฐ ปฏิฆมตฺตํ อุปฺปชฺชติ. มโนทฺวาเร ปน ‘‘อิตฺถี ปุริโส’’ติ รชฺชนาทิ โหติ, ตสฺส ปญฺจทฺวารชวนํ มูลํ, ยถาวุตฺตํ [Pg.465] วา สพฺพํ ภวงฺคาทิ. เอวํ มโนทฺวารชวนสฺส มูลภูตธมฺมปริชานนวเสเนว มูลปริญฺญา วุตฺตา, อาคนฺตุกตาวกาลิกตา ปน ปญฺจทฺวารชวนสฺเสว อปุพฺพภาววเสน เจว อิตฺตรภาววเสน จ วุตฺตา. เหฏฺฐุปริยวเสน ภิชฺชิตฺวา ปติเตสูติ เหฏฺฐิมสฺส อุปริมสฺส จ อปราปรํ ภงฺคปฺปตฺติมาห.

"Aṅgakiccaṃ sādhayamānaṃ" បានដល់ ញ៉ាំងកិច្ចជាអង្គដ៏សំខាន់ឲ្យសម្រេច គឺកើតជាសរីរៈនៃឧបបត្តិភព នេះជាអត្ថ។ ពាក្យថា "សូម្បីក្នុងបឋមជវនៈ...ល... សូម្បីក្នុងសត្តមជវនៈក៏មិនមាន" នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅដល់ការមិនមានតម្រេកជាដើមថា "ស្រី ឬ ប្រុស" ក្នុងបញ្ចទ្វារវិញ្ញាណវិថី។ ព្រោះថាក្នុងបញ្ចទ្វារវិថីនោះ ដោយអំណាចនៃការធ្វើទុកក្នុងចិត្តមិនឧបាយ (អយោនិសោមនសិការ) នៃអាវជ្ជនៈ និងវោដ្ឋព្វនៈ គ្រាន់តែលោភៈកើតឡើងក្នុងអារម្មណ៍ជាទីគាប់ចិត្ត មានរូបស្រីជាដើម និងគ្រាន់តែបដិឃៈកើតឡើងក្នុងអារម្មណ៍មិនជាទីគាប់ចិត្តប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកឯក្នុងមនោទ្វារ ទើបមានតម្រេកជាដើមថា "ស្រី ឬ ប្រុស" ដោយមានបញ្ចទ្វារជវនៈជាឫសគល់ ឬមានធម៌ទាំងពួងមានភវង្គជាដើម ដូចដែលបានពោលហើយ។ ការកំណត់ដឹងនូវឫសគល់ (មូលបរិញ្ញា) លោកពោលទុកដោយអំណាចនៃការកំណត់ដឹងនូវធម៌ដែលជាឫសគល់នៃមនោទ្វារជវនៈយ៉ាងនេះឯង ចំណែកឯភាពជាភ្ញៀវ (អាគន្តុកភាព) និងភាពជាបណ្ដោះអាសន្ន (តាវកាលិកភាព) លោកពោលទុកដោយអំណាចនៃភាពមិនធ្លាប់មានពីមុនផង និងដោយអំណាចនៃភាពមានរយៈពេលខ្លីផង នៃបញ្ចទ្វារជវនៈនោះឯង។ ពាក្យថា "កាលបែកធ្លាយធ្លាក់ចុះទៅដោយចំណែកខាងក្រោម និងខាងលើ" គឺលោកពោលសំដៅដល់ការដល់នូវការបែកធ្លាយជាបន្តបន្ទាប់នៃចំណែកខាងក្រោម និងខាងលើ។

ตนฺติ ชวนํ. ตสฺส ชวนสฺส น ยุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. อาคนฺตุโก อพฺภาคโต. อุทยพฺพยปริจฺฉินฺโน ตาวตโก กาโล เอเตสนฺติ ตาวกาลิกานิ.

ពាក្យថា "តំ" បានដល់ ជវនៈ។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា "មិនគួរដល់ជវនៈនោះ"។ ពាក្យថា "អាគន្តុកៈ" គឺ ភ្ញៀវដែលមកដល់។ ពាក្យថា "តាវកាលិកៈ" គឺ ធម៌ទាំងឡាយដែលមានកាលកំណត់ត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ ដែលកំណត់ដោយការកើតឡើង និងការវិនាសទៅ។

เอตํ อสมฺโมหสมฺปชญฺญํ. สมวาเยติ สามคฺคิยํ. ตตฺถาติ ปญฺจกฺขนฺธวเสน อาโลกนวิโลกเน ปญฺญายมาเน ตพฺพินิมุตฺโต – โก เอโก อาโลเกติ, โก วิโลเกติ. อุปนิสฺสยปจฺจโยติ อิทํ สุตฺตนฺตนเยน ปริยายโต วุตฺตํ. สหชาตปจฺจโยติ นิทสฺสนมตฺตเมตํ อญฺญมญฺญสมฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตาทิปจฺจยานมฺปิ ลพฺภนโต.

នេះជា អសម្មោហសម្បជញ្ញៈ។ ពាក្យថា "សមវាយេ" បានដល់ ក្នុងសាមគ្គីធម៌។ ពាក្យថា "តត្ថ" បានដល់ កាលបើការមើលទៅមុខ និងការមើលទៅទិសផ្សេងៗ ប្រាកដឡើងដោយអំណាចនៃបញ្ចក្ខន្ធ តើមាននរណាម្នាក់ក្រៅពីបញ្ចក្ខន្ធនោះ ដែលមើលទៅមុខ ឬមើលទៅទិសផ្សេងៗ? ពាក្យថា "ឧបនិស្សយប្បច្ច័យ" នេះ លោកពោលដោយបរិយាយតាមន័យព្រះសូត្រ។ ពាក្យថា "សហជាតប្បច្ច័យ" នេះ ជាគ្រាន់តែការបង្ហាញជាឧទាហរណ៍ប៉ុណ្ណោះ ព្រោះសូម្បីតែបច្ច័យទាំងឡាយមាន អញ្ញមញ្ញបច្ច័យ សម្បយុត្តបច្ច័យ អត្ថិបច្ច័យ និងអវិគតបច្ច័យជាដើម ក៏សម្រេចបានដូចគ្នា។

กาเลติ สมิญฺชิตุํ ยุตฺตกาเล สมิญฺชนฺตสฺส, ตถา ปสาเรตุํ ยุตฺตกาเล ปสาเรนฺตสฺส. ‘‘มณิสปฺโป นาม เอกา สปฺปชาตี’’ติ วทนฺติ. ลฬนนฺติ กมฺปนํ, ลีฬากรณํ วา.

ពាក្យថា "កាលេ" បានដល់ កាលដែលភិក្ខុបត់ចូលក្នុងកាលដែលគួរពត់ចូល និងលាតចេញក្នុងកាលដែលគួរលាតចេញ។ ពួកលោកពោលថា "ឈ្មោះថា មណិសប្បៈ គឺពូជពស់ម្យ៉ាង"។ ពាក្យថា "លឡនៈ" បានដល់ ការញាប់ញ័រ ឬការធ្វើលីលា (កិរិយាទន់ភ្លន់)។

อุณฺหปกติโก ปริฬาหพหุลกาโย. สีลสฺส วิทูสเนน อหิตาวหตฺตา มิจฺฉาชีววเสน อุปฺปนฺนํ อสปฺปายํ. ‘‘จีวรมฺปิ อเจตน’’นฺติอาทินา จีวรสฺส วิย กาโยปิ อเจตโนติ กายสฺส อตฺตสุญฺญตาวิภาวเนน ‘‘อพฺภนฺตเร’’ติอาทินา วุตฺตเมวตฺถํ ปริทีเปนฺโต อิตรีตรสนฺโตสสฺส การณํ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘ตสฺมา’’ติอาทิ.

ពាក្យថា "មានប្រក្រតីក្តៅ" គឺមានកាយច្រើនដោយសេចក្តីក្រហាយ។ ពាក្យថា "មិនជាទីសប្បាយ" គឺកើតឡើងដោយអំណាចនៃមិច្ឆាជីវៈ ព្រោះនាំមកនូវសេចក្តីមិនជាប្រយោជន៍ ដោយការបំផ្លាញសីល។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ កាលនឹងបង្ហាញសេចក្តីដែលពោលទុកហើយមានពាក្យថា "ខាងក្នុង" ជាដើម ដោយការធ្វើឲ្យច្បាស់នូវភាពសូន្យចាកអត្តានៃកាយថា សូម្បីតែកាយក៏គ្មានចេតនា ដូចជាចីវរដែរ ដោយពាក្យជាដើមថា "សូម្បីចីវរក៏គ្មានចេតនា" ដូច្នេះ ទើបបង្ហាញហេតុនៃសេចក្តីសន្តោសតាមមានតាមបាន។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា "តស្មា" (ព្រោះហេតុនោះ)។

จตุปญฺจคณฺฐิกาหโตติ อาหตจตุปญฺจคณฺฐิโก, จตุปญฺจคณฺฐิกาหิ วา หตโสโภ.

ពាក្យថា "ចតុបញ្ចគណ្ឋិកាហតោ" បានដល់ សំពត់ដែលគេដេរភ្ជាប់ដោយបណ្តាញបួនប្រាំថ្នេរ ឬសំពត់ដែលខូចសម្រស់ដោយថ្នេរដេរភ្ជាប់បួនប្រាំកន្លែង។

อฏฺฐวิโธปิ อตฺโถติ อฏฺฐวิโธปิ ปโยชนวิเสโส. มหาสิวตฺเถรวาทวเสน ‘‘อิมสฺส กายสฺส ฐิติยา’’ติอาทินา นเยน วุตฺโต ทฏฺฐพฺโพ. อิมสฺมึ ปกฺเข ‘‘เนว ทวายาติอาทินา นเยนา’’ติ ปน อิทํ ปฏิกฺเขปงฺคทสฺสนมุเขน ปาฬิ อาคตาติ กตฺวา วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

ពាក្យថា "អត្ថទាំង ៨ យ៉ាង" បានដល់ ពិសេសនៃប្រយោជន៍ទាំង ៨ យ៉ាង។ គប្បីជ្រាបថា លោកពោលទុកដោយអំណាចនៃវាទៈរបស់ព្រះមហាសីវត្ថេរ តាមន័យមានពាក្យថា "ដើម្បីការតាំងនៅនៃកាយនេះ" ជាដើម។ ចំណែកឯពាក្យថា "តាមន័យមានពាក្យថា មិនមែនដើម្បីលេងសើចជាដើម" ក្នុងចំណែកនេះ គប្បីជ្រាបថា លោកពោលដោយធ្វើទុកក្នុងចិត្តថា ព្រះបាលីមកហើយដោយមុខនៃការបង្ហាញអង្គដែលត្រូវបដិសេធ។

ปถวีสนฺธารกชลสฺส [Pg.466] ตํสนฺธารกวายุนา วิย ปริภุตฺตสฺส อาหารสฺส วาโยธาตุยาว อาสเย อวฏฺฐานนฺติ อาห – ‘‘วาโยธาตุวเสเนว ติฏฺฐตี’’ติ. อติหรตีติ ยาว มุขา อภิหรติ. วีติหรตีติ ตโต กุจฺฉิยํ วิมิสฺสํ กโรนฺโต หรติ. อติหรตีติ วา มุขทฺวารํ อติกฺกาเมนฺโต หรติ. วีติหรตีติ กุจฺฉิคตํ ปสฺสโต หรติ. ปริวตฺเตตีติ อปราปรํ จาเรติ. เอตฺถ จ อาหารสฺส ธารณปริวตฺตนสญฺจุณฺณนวิโสสนานิ ปถวีธาตุสหิตา เอว วาโยธาตุ กโรติ, น เกวลาติ ตานิ ปถวีธาตุยา กิจฺจภาเวน วุตฺตานิ, สา เอว ธารณาทีนิ กิจฺจานิ กโรนฺตสฺส สาธารณาติ วุตฺตานิ. อลฺลตฺตญฺจ อนุปาเลตีติ ยถา วาโยธาตุอาทีหิ อญฺเญหิ วิโสสนํ น โหติ, ตถา อนุปาเลติ อลฺลภาวํ. เตโชธาตูติ คหณีสงฺขาตา เตโชธาตุ. สา หิ อนฺโตปวิฏฺฐํ อาหารํ ปริปาเจติ. อญฺชโส โหตีติ อาหารสฺส ปวิสนาทีนํ มคฺโค โหติ. อาภุชตีติ ปริเยสนวเสน, อชฺโฌหรณชิณฺณาชิณฺณตาทิปฏิสํเวทนวเสน จ อาวชฺเชติ, วิชานาตีติ อตฺโถ. ตํตํวิชานนสฺส ปจฺจยภูโตเยว หิ ปโยโค ‘‘สมฺมาปโยโค’’ติ วุตฺโต. เยน หิ ปโยเคน ปริเยสนาทิ นิปฺผชฺชติ, โส ตพฺพิสยวิชานนมฺปิ นิปฺผาเทติ นาม ตทวินาภาวโต. อถ วา สมฺมาปโยคํ สมฺมาปฏิปตฺตึ อนฺวาย อาคมฺม อาภุชติ สมนฺนาหรติ. อาโภคปุพฺพโก หิ สพฺโพปิ วิญฺญาณพฺยาปาโรติ ตถา วุตฺตํ.

ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា "តាំងនៅដោយអំណាចនៃវាយោធាតុប៉ុណ្ណោះ" ព្រោះការតាំងនៅនៃអាហារដែលបរិភោគហើយក្នុងទីអាស្រ័យ ដោយវាយោធាតុ ដូចជាទឹកដែលទ្រទ្រង់ផែនដី តាំងនៅបានដោយវាយោធាតុដែលទ្រទ្រង់ទឹកនោះដែរ។ ពាក្យថា "នាំចូលទៅជិត" (អតិហរតិ) គឺនាំចូលទៅរហូតដល់មាត់។ ពាក្យថា "នាំឆ្លងទៅ" (វីតិហរតិ) គឺនាំពីមាត់នោះទៅកាន់ផ្ទៃពោះដោយធ្វើការច្របល់ចូលគ្នា។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា "នាំចូលទៅជិត" (អតិហរតិ) គឺនាំកន្លងទ្វារមាត់ទៅ។ ពាក្យថា "នាំឆ្លងទៅ" (វីតិហរតិ) គឺនាំទៅកាន់ផ្ទៃពោះឲ្យរលាយទៅ។ ពាក្យថា "ញ៉ាំងឲ្យវិលវល់" (បរិវត្តេតិ) គឺញ៉ាំងឲ្យវិលត្រឡប់ទៅមក។ ក្នុងទីនេះ ការទ្រទ្រង់ ការញ៉ាំងឲ្យវិលវល់ ការកិនបំបែក និងការធ្វើឲ្យស្ងួតនូវអាហារ វាយោធាតុរួមផ្សំជាមួយបថវីធាតុទើបធ្វើបាន មិនមែនធ្វើតែម្នាក់ឯងទេ ព្រោះហេតុនោះ កិច្ចទាំងនោះលោកទើបពោលថាជាកិច្ចរបស់បថវីធាតុ ព្រោះបថវីធាតុនោះជាធម៌ទូទៅដល់វាយោធាតុដែលធ្វើកិច្ចមានការទ្រទ្រង់ជាដើម។ ពាក្យថា "រក្សានូវភាពសើម" គឺរក្សានូវភាពសើមទុក មិនឲ្យស្ងួតទៅដោយធាតុដទៃមានវាយោធាតុជាដើម។ ពាក្យថា "តេជោធាតុ" បានដល់ តេជោធាតុដែលរាប់ថាជាគហណី (ភ្លើងធាតុជួយរំលាយអាហារ)។ ព្រោះតេជោធាតុនោះ តែងរំលាយអាហារដែលចូលទៅខាងក្នុង។ ពាក្យថា "ជាផ្លូវ" គឺជារន្ធ ឬជាផ្លូវសម្រាប់ចូលទៅនៃអាហារជាដើម។ ពាក្យថា "ពិចារណា" (អាភុជតិ) គឺពិចារណាដឹងដោយអំណាចនៃការស្វែងរក និងដោយអំណាចនៃការដឹងនូវការលេបចូល និងការរលាយ ឬមិនរលាយជាដើម សេចក្តីថា ដឹងច្បាស់។ ព្រោះការព្យាយាមដែលជាបច្ច័យនៃការដឹងច្បាស់នូវអារម្មណ៍នោះៗ លោកហៅថា "សម្មាបយោគៈ" (ការព្យាយាមត្រូវ)។ ព្រោះការព្យាយាមណាដែលញ៉ាំងការស្វែងរកជាដើមឲ្យសម្រេច ការព្យាយាមនោះក៏ឈ្មោះថា ញ៉ាំងការដឹងច្បាស់នូវអារម្មណ៍នោះឲ្យសម្រេចដែរ ព្រោះមិនប្រាសចាកការដឹងច្បាស់នោះ។ ម៉្យាងទៀត ភិក្ខុអាស្រ័យនូវសម្មាបយោគៈ គឺសម្មាបដិបត្តិ ហើយរមែងពិចារណា គឺប្រមូលមក។ ព្រោះកិច្ចនៃវិញ្ញាណទាំងអស់មានការយកចិត្តទុកដាក់ (អាភោគៈ) ជាប្រធាន ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលយ៉ាងនោះ។

คมนโตติ ภิกฺขาจารวเสน โคจรคามํ อุทฺทิสฺส คมนโต. ปริเยสนโตติ โคจรคาเม ภิกฺขตฺถํ อาหิณฺฑนโต. ปริโภคโตติ อาหารสฺส ปริภุญฺชนโต. อาสยโตติ ปิตฺตาทิอาสยโต. อาสยติ เอตฺถ เอกชฺฌํ ปวตฺตมาโนปิ กมฺมพลววตฺถิโต หุตฺวา มริยาทวเสน อญฺญมญฺญํ อสงฺกรโต สยติ ติฏฺฐติ ปวตฺตตีติ อาสโย, อามาสยสฺส อุปริ ติฏฺฐนโก ปิตฺตาทิโก. มริยาทตฺโถ หิ อยมากาโร. นิเธติ ยถาภุตฺโต อาหาโร นิจิโต หุตฺวา ติฏฺฐติ เอตฺถาติ นิธานํ, อามาสโย, ตโต นิธานโต. อปริปกฺกโตติ คหณีสงฺขาเตน กมฺมชเตเชน อวิปกฺกโต. ปริปกฺกโตติ ยถาภุตฺตสฺส อาหารสฺส วิปกฺกภาวโต. ผลโตติ นิปฺผตฺติโต. นิสฺสนฺทโตติ อิโต จิโต จ วิสฺสนฺทนโต[Pg.467]. สมฺมกฺขนโตติ สพฺพโส มกฺขนโต. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน วิสุทฺธิมคฺคสํวณฺณนาย (วิสุทฺธิ. มหาฏี. ๑.๒๙๔) คเหตพฺโพ.

ពាក្យថា "ដោយការទៅ" (គមនតោ) គឺដោយការដើរទៅកាន់គោចរគ្រាមដើម្បីបិណ្ឌបាត។ ពាក្យថា "ដោយការស្វែងរក" (បរិយេសនតោ) គឺដោយការត្រេចទៅដើម្បីបិណ្ឌបាតក្នុងគោចរគ្រាម។ ពាក្យថា "ដោយការបរិភោគ" (បរិភោគតោ) គឺដោយការបរិភោគនូវអាហារ។ ពាក្យថា "ដោយទីអាស្រ័យ" (អាសយតោ) គឺដោយទីអាស្រ័យមានប្រមាត់ជាដើម។ ជាតិទឹកមានប្រមាត់ជាដើមដែលតាំងនៅខាងលើអាមាស័យ ឈ្មោះថា អាសយៈ ព្រោះជាទីអាស្រ័យនៅ គឺតាំងនៅ ប្រព្រឹត្តទៅមិនច្របូកច្របល់គ្នាទៅវិញទៅមក ដោយអំណាចនៃខណ្ឌសីមា ទោះបីជាប្រព្រឹត្តទៅរួមគ្នាក្នុងទីតែមួយក៏ដោយ ដោយសារការចាត់ចែងនៃកម្លាំងកម្ម។ ព្រោះអក្សរ "អា" ក្នុងពាក្យនេះ មានអត្ថថា ខណ្ឌសីមា (ព្រំដែន)។ ពាក្យថា "ដោយទីទុកដាក់" (និធានតោ) គឺអាមាស័យដែលជាទីតម្កល់ទុក ព្រោះអាហារដែលបរិភោគហើយរមែងសន្សំទុក និងតាំងនៅក្នុងទីនោះ គឺចាកទីទុកដាក់នោះ។ ពាក្យថា "ដោយមិនទាន់រលាយ" (អបរិបក្កតោ) គឺដោយមិនទាន់រលាយដោយតេជោធាតុដែលកើតអំពីកម្ម ដែលហៅថា គហណី។ ពាក្យថា "ដោយរលាយហើយ" (បរិបក្កតោ) គឺដោយភាពរលាយទៅនៃអាហារដែលបរិភោគហើយ។ ពាក្យថា "ដោយផល" (ផលតោ) គឺដោយការសម្រេចផល។ ពាក្យថា "ដោយការហូរចេញ" (និស្សន្ទតោ) គឺដោយការហូរចេញទៅខាងនេះខាងនោះ។ ពាក្យថា "ដោយការប្រឡាក់ប្រឡូក" (សម្មក្ខនតោ) គឺដោយការប្រឡាក់ប្រឡូកដោយប្រការទាំងពួង។ សេចក្តីសង្ខេបក្នុងទីនេះមានប៉ុណ្ណេះ ចំណែកឯសេចក្តីពិស្តារ គប្បីកាន់យកក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គមហាដីកា (វិសុទ្ធិ. មហាដី. ១.២៩៤)។

สรีรโต เสทา มุจฺจนฺตีติ เวคสนฺธารเณน อุปฺปนฺนปริฬาหโต สรีรโต เสทา มุจฺจนฺติ. อญฺเญ จ โรคา กณฺณสูลภคนฺทราทโย. อฏฺฐาเนติ มนุสฺสามนุสฺสปริคฺคเห อยุตฺตฏฺฐาเน เขตฺตเทวายตนาทิเก. กุทฺธา หิ มนุสฺสา อมนุสฺสาปิ วา ชีวิตกฺขยํ ปาเปนฺติ. วิสฺสฏฺฐตฺตา เนว ตสฺส ภิกฺขุโน อตฺตโน, กสฺสจิ อนิสฺสชฺชิตตฺตา ชิคุจฺฉนียตฺตา จ น ปรสฺส, อุทกตุมฺพโตติ เวฬุนาฬิอาทิอุทกภาชนโต. ตนฺติ ฉฑฺฑิตอุทกํ.

ពាក្យថា "ញើសទាំងឡាយរមែងហូរចេញចាកសរីរៈ" គឺញើសទាំងឡាយរមែងហូរចេញចាកសរីរៈ ព្រោះសេចក្តីក្តៅក្រហាយដែលកើតឡើងដោយការទប់ទល់នឹងកម្លាំង (នៃឧច្ចារៈបស្សាវៈ)។ និងរោគដទៃទៀត មានរោគឈឺត្រចៀក និងរោគបូសទ្រុឌ (ភគន្ទរៈ) ជាដើម។ ពាក្យថា "ក្នុងទីមិនសមគួរ" (អដ្ឋានេ) គឺក្នុងទីដែលមនុស្ស និងអមនុស្សហួងហែង មិនគួរចោល មានដូចជាស្រែចម្ការ និងទេវស្ថានជាដើម។ ព្រោះថាមនុស្ស ឬអមនុស្សទាំងឡាយដែលខឹងសម្បារ រមែងធ្វើឲ្យដល់នូវការក្ស័យជីវិតបាន។ ពាក្យថា "ព្រោះលះបង់ហើយ" គឺមិនមែនជារបស់ភិក្ខុនោះផ្ទាល់ខ្លួនឡើយ ហើយក៏មិនមែនជារបស់អ្នកដទៃដែរ ព្រោះមិនបានលះបង់ឲ្យដល់នរណាម្នាក់ និងព្រោះជាវត្ថុគួរខ្ពើមរអើម។ ពាក្យថា "ចាកបំពង់ទឹក" (ឧទកទុម្ពតោ) គឺចាកភាជនៈដាក់ទឹកមានបំពង់ឫស្សីជាដើម។ ពាក្យថា "តំ" បានដល់ ទឹកដែលគេចាក់ចោលហើយនោះ។

เอตฺถ จ เอโก อิริยาปโถ ทฺวีสุ ฐาเนสุ อาคโต, โส ปุพฺเพ อภิกฺกมปฏิกฺกมคหเณน. ‘‘คมเนปิ ปุรโต ปจฺฉโต จ กายสฺส อภิหรณํ วุตฺตนฺติ อิธ คมนเมว คหิต’’นฺติ อปเร. ยสฺมา อิธ สมฺปชญฺญกถายํ อสมฺโมหสมฺปชญฺญเมว ธุรํ, ตสฺมา อนฺตรนฺตเร อิริยาปเถ ปวตฺตานํ รูปารูปธมฺมานํ ตตฺถ ตตฺเถว นิโรธทสฺสนวเสน สมฺปชานการิตา คหิตาติ. มชฺฌิมภาณกา ปน เอวํ วทนฺติ – เอโก หิ ภิกฺขุ คจฺฉนฺโต อญฺญํ จินฺเตนฺโต, อญฺญํ วิตกฺเกนฺโต คจฺฉติ, เอโก กมฺมฏฺฐานํ อวิสฺสชฺเชตฺวาว คจฺฉติ, ตถา เอโก ติฏฺฐนฺโต, นิสีทนฺโต, สยนฺโต อญฺญํ จินฺเตนฺโต, อญฺญํ วิตกฺเกนฺโต สยติ, เอโก กมฺมฏฺฐานํ อวิสฺสชฺเชตฺวาว สยติ. เอตฺตเกน ปน น ปากฏํ โหตีติ จงฺกมเนน ทีเปนฺติ. โย ภิกฺขุ จงฺกมนํ โอตริตฺวา จงฺกมนโกฏิยํ ฐิโต ปริคฺคณฺหาติ – ‘‘ปาจีนจงฺกมนโกฏิยํ ปวตฺตา รูปารูปธมฺมา ปจฺฉิมจงฺกมนโกฏึ อปฺปตฺวา เอตฺเถว นิรุทฺธา, ปจฺฉิมจงฺกมนโกฏิยํ ปวตฺตาปิ ปาจีนจงฺกมนโกฏึ อปฺปตฺวา เอตฺเถว นิรุทฺธา, จงฺกมนมชฺเฌ ปวตฺตา อุโภ โกฏิโย อปฺปตฺวา เอตฺเถว นิรุทฺธา, จงฺกมเน ปวตฺตา รูปารูปธมฺมา ฐานํ อปฺปตฺวา เอตฺเถว นิรุทฺธา, ฐาเน ปวตฺตา นิสชฺชํ อปฺปตฺวา เอตฺเถว นิรุทฺธา, นิสชฺชาย ปวตฺตา สยนํ อปฺปตฺวา เอตฺเถว นิรุทฺธา’’ติ, เอวํ ปริคฺคณฺหนฺโต ปริคฺคณฺหนฺโต เอว จิตฺตํ ภวงฺคํ โอตาเรติ, อุฏฺฐหนฺโต ปน กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวาว อุฏฺฐหติ. อยํ ภิกฺขุ คตาทีสุ สมฺปชานการี นาม โหตีติ.

ក្នុងទីនេះ ឥរិយាបថមួយមកក្នុងទីពីរដង ឥរិយាបថនោះមកហើយក្នុងកាលមុនដោយការកាន់យកនូវការឈានទៅមុខ និងការថយក្រោយ។ ពួកអាចារ្យដទៃពោលថា "សូម្បីក្នុងការដើរទៅ លោកក៏ពោលដល់ការនាំទៅនូវកាយខាងមុខ និងខាងក្រោយដែរ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងទីនេះ លោកទើបកាន់យកតែការដើរប៉ុណ្ណោះ"។ ព្រោះហេតុតែក្នុងកថាថាដោយសម្បជញ្ញៈនេះ អសម្មោហសម្បជញ្ញៈប៉ុណ្ណោះជាធុរៈ (ជាប្រធាន) ព្រោះហេតុនោះ ភាពជាអ្នកធ្វើដោយដឹងខ្លួន លោកទើបកាន់យកដោយអំណាចនៃការឃើញនូវការរលត់ទៅក្នុងទីនោះៗ នៃរូបធម៌ និងអរូបធម៌ទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងចន្លោះនៃឥរិយាបថ។ ចំណែកឯព្រះមជ្ឈិមភាណកៈទាំងឡាយពោលយ៉ាងនេះថា ភិក្ខុមួយរូបកាលដើរទៅ តែងគិតរឿងផ្សេង ត្រិះរិះរឿងផ្សេងហើយដើរទៅ ភិក្ខុមួយរូបទៀតមិនលះបង់កម្មដ្ឋានទើបដើរទៅ យ៉ាងនោះដែរ ភិក្ខុមួយរូបកាលឈរ អង្គុយ គេង តែងគិតរឿងផ្សេង ត្រិះរិះរឿងផ្សេងហើយគេង ភិក្ខុមួយរូបទៀតមិនលះបង់កម្មដ្ឋានទើបគេង។ ប៉ុន្តែ ដោយហេតុត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះ មិនទាន់ច្បាស់លាស់ឡើយ លោកទើបបង្ហាញដោយការដើរចង្ក្រម។ ភិក្ខុណា ចុះកាន់ទីចង្ក្រមហើយ ឈរនៅចុងទីចង្ក្រម កំណត់ដឹងថា "រូបធម៌ និងអរូបធម៌ទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅនៅចុងទីចង្ក្រមខាងកើត មិនទាន់ដល់ចុងទីចង្ក្រមខាងលិច ក៏រលត់ទៅក្នុងទីនេះឯង រូបធម៌ និងអរូបធម៌ទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅនៅចុងទីចង្ក្រមខាងលិច សូម្បីមិនទាន់ដល់ចុងទីចង្ក្រមខាងកើត ក៏រលត់ទៅក្នុងទីនេះឯង រូបធម៌ និងអរូបធម៌ទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកណ្តាលទីចង្ក្រម មិនទាន់ដល់ចុងទាំងពីរ ក៏រលត់ទៅក្នុងទីនេះឯង រូបធម៌ និងអរូបធម៌ទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងការចង្ក្រម មិនទាន់ដល់ទីឈរ ក៏រលត់ទៅក្នុងទីនេះឯង រូបធម៌ និងអរូបធម៌ទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទីឈរ មិនទាន់ដល់ទីអង្គុយ ក៏រលត់ទៅក្នុងទីនេះឯង រូបធម៌ និងអរូបធម៌ទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទីអង្គុយ មិនទាន់ដល់ទីគេង ក៏រលត់ទៅក្នុងទីនេះឯង" ភិក្ខុកាលកំណត់ដឹងយ៉ាងនេះៗ ឯង តែងញ៉ាំងចិត្តឲ្យចុះកាន់ភវង្គ កាលក្រោកឡើង ក៏កាន់យកកម្មដ្ឋានហើយទើបក្រោកឡើង។ ភិក្ខុនេះ ឈ្មោះថាជាអ្នកធ្វើដោយដឹងខ្លួនក្នុងការដើរជាដើម។

เอวมฺปิ [Pg.468] สุตฺเต กมฺมฏฺฐานํ อวิภูตํ โหติ, กมฺมฏฺฐานํ อวิภูตํ น กาตพฺพํ, ตสฺมา โส ภิกฺขุ ยาว สกฺโกติ, ตาว จงฺกมิตฺวา ฐตฺวา นิสีทิตฺวา สยมาโน เอวํ ปริคฺคเหตฺวา สยติ – ‘‘กาโย อเจตโน มญฺโจ อเจตโน, กาโย น ชานาติ ‘อหํ มญฺเจ สยิโต’ติ, มญฺโจปิ น ชานาติ ‘มยิ กาโย สยิโต’ติ, อเจตโน กาโย อเจตเน มญฺเจ สยิโต’’ติ, เอวํ ปริคฺคณฺหนฺโต เอว จิตฺตํ ภวงฺคํ โอตาเรติ, ปพุชฺฌนฺโต กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวาว ปพุชฺฌตีติ อยํ สุตฺเต สมฺปชานการี นาม โหติ. กายิกาทิกิริยานิพฺพตฺตเนน ตมฺมยตฺตา อาวชฺชนกิริยานิพฺพตฺตกตฺตา อาวชฺชนกิริยาสมุฏฺฐิตตฺตา จ ชวนํ, สพฺพมฺปิ วา ฉทฺวารปฺปวตฺตํ กิริยามยปวตฺตํ นาม, ตสฺมึ สติ ชาคริตํ นาม โหตีติ ปริคฺคณฺหนฺโต ชาคริเต สมฺปชานการี นาม. อปิจ รตฺตินฺทิวํ ฉ โกฏฺฐาเส กตฺวา ปญฺจ โกฏฺฐาเส ชคฺคนฺโตปิ ชาคริเต สมฺปชานการี นาม โหตีติ.

សូម្បីយ៉ាងនេះ កម្មដ្ឋានក្នុងព្រះសូត្រក៏នៅមិនទាន់ប្រាកដច្បាស់នៅឡើយ កម្មដ្ឋានដែលមិនទាន់ប្រាកដច្បាស់ មិនគួរធ្វើឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុនោះដើរចង្ក្រម ឈរ អង្គុយ អស់កាលត្រឹមតែដែលខ្លួនអាចធ្វើបាន កាលនឹងគេង គប្បីកំណត់ដឹងយ៉ាងនេះហើយទើបគេងថា "កាយគ្មានចេតនា គ្រែក៏គ្មានចេតនា កាយមិនដឹងថា 'អាត្មាអញគេងលើគ្រែ' ឡើយ សូម្បីគ្រែក៏មិនដឹងថា 'កាយគេងលើអាត្មាអញ' ឡើយ កាយដែលគ្មានចេតនា គេងនៅលើគ្រែដែលគ្មានចេតនា" ភិក្ខុកាលកំណត់ដឹងយ៉ាងនេះឯង តែងញ៉ាំងចិត្តឲ្យចុះកាន់ភវង្គ កាលភ្ញាក់ឡើង ក៏កាន់យកកម្មដ្ឋានហើយទើបភ្ញាក់ឡើង ភិក្ខុនេះ ឈ្មោះថាជាអ្នកធ្វើដោយដឹងខ្លួនក្នុងព្រះសូត្រ។ ជវនៈ ឈ្មោះថាជាកិរិយាម័យ ព្រោះសម្រេចដោយការញ៉ាំងកាយិកកិរិយាជាដើមឲ្យកើតឡើង ព្រោះមានសភាវៈដូច្នោះ ព្រោះជាអ្នកញ៉ាំងអាវជ្ជនកិរិយាឲ្យកើតឡើង និងព្រោះមានអាវជ្ជនកិរិយាជាសមុដ្ឋាន ឬថាការប្រព្រឹត្តទៅនៃកិរិយាទាំងអស់ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទ្វារទាំងប្រាំមួយ កាលបើការប្រព្រឹត្តទៅនោះមាន សេចក្តីភ្ញាក់រលឹកក៏មាន ភិក្ខុកាលកំណត់ដឹងយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថាជាអ្នកធ្វើដោយដឹងខ្លួនក្នុងសេចក្តីភ្ញាក់រលឹក។ ម៉្យាងទៀត ភិក្ខុកាលបែងចែកយប់និងថ្ងៃជាប្រាំមួយចំណែក ហើយភ្ញាក់រលឹកអស់ប្រាំចំណែក ក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកធ្វើដោយដឹងខ្លួនក្នុងសេចក្តីភ្ញាក់រលឹកដែរ។

วิมุตฺตายตนสีเส ฐตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโตปิ พาตฺตึสติรจฺฉานกถํ ปหาย ทสกถาวตฺถุนิสฺสิตสปฺปายกถํ กเถนฺโตปิ ภาสิเต สมฺปชานการี นาม โหติ. อฏฺฐตึสาย อารมฺมเณสุ จิตฺตรุจิยํ อารมฺมณํ มนสิการํ ปวตฺเตนฺโตปิ ทุติยชฺฌานํ สมาปนฺโนปิ ตุณฺหีภาเว สมฺปชานการี นาม. ทุติยญฺหิ ฌานํ วจีสงฺขารปฺปหานโต วิเสสโต ตุณฺหีภาโว นามาติ. โอฏฺเฐ จาติอาทีสุ จ-สทฺเทน กณฺฐสีสนาภิอาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ตทนุรูปํ ปโยคนฺติ ตสฺส อุปฺปตฺติยา อนุจฺฉวิกํ จิตฺตสฺส ปวตฺติอาการสญฺญิตํ ปโยคํ, ยโต สพฺเพ วิจาราทโย นิปฺผชฺชนฺติ. อุปาทารูปปวตฺติยาติ วิญฺญตฺติวิการสหิตสทฺทายตนุปฺปตฺติยา. เอวนฺติ วุตฺตปฺปกาเรน. สตฺตสุปิ ฐาเนสุ อสมฺมุยฺหนวเสน ‘‘มิสฺสก’’นฺติ วุตฺตํ. มคฺคสมฺมาสติยาปิ กายานุปสฺสนาทิอนุรูปตฺตา สมฺปชญฺญานุรูปปุพฺพภาคํ สตฺตฏฺฐานิยสฺส เอกนฺตโลกิยตฺตา.

ទោះបីឈរនៅលើកំពូលនៃវិមុត្តាយតនៈ (ហេតុនៃវិមុត្តិ) ហើយសម្តែងធម៌ លះបង់តិរច្ឆានកថា ៣២ ប្រការ ហើយពោលនូវសប្បាយកថាដែលអាស្រ័យនូវកថាវត្ថុ ១០ ប្រការ ក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកធ្វើសេចក្តីដឹងខ្លួន (សម្បជានការី) ក្នុងការនិយាយស្តី។ ទោះបីធ្វើទុកក្នុងចិត្តប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអារម្មណ៍ដែលជាទីគាប់ចិត្តនៃចិត្ត ក្នុងអារម្មណ៍ទាំង ៣៨ ប្រការ ឬចូលកាន់ទុតិយជ្ឈាន ក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកធ្វើសេចក្តីដឹងខ្លួនក្នុងភាពស្ងៀមស្ងាត់ (តុណ្ហីភាវៈ)។ ព្រោះថា ទុតិយជ្ឈាន ឈ្មោះថាជាភាពស្ងៀមស្ងាត់ជាពិសេស ព្រោះលះបង់វចីសង្ខារ។ ក្នុងពាក្យថា "oṭṭhe ca" (និងបបូរមាត់) ជាដើម គb្បីឃើញការសង្គ្រោះយកបំពង់ក ក្បាល និងផ្ចិតជាដើម ដោយសព្ទថា "ca" (និង)។ ពាក្យថា "tadanurūpaṃ payogaṃ" (សេចក្តីព្យាយាមដ៏សមគួរដល់ការនោះ) គឺសេចក្តីព្យាយាមដែលសំគាល់នូវអាការៈប្រព្រឹត្តទៅនៃចិត្តដ៏សមគួរដល់ការកើតឡើងនៃសំឡេងនោះ ដែលជាហេតុឲ្យវិចារៈជាដើមទាំងអស់សម្រេចបាន។ ពាក្យថា "upādārūpapavattiyā" (ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅនៃឧបាទាយរូប) គឺព្រោះការកើតឡើងនៃសទ្ទាយតនៈដែលប្រកបដោយវិញ្ញត្តិវិការៈ។ ពាក្យថា "evaṃ" (យ៉ាងនេះ) គឺតាមប្រការដែលពោលហើយ។ ពាក្យថា "missakaṃ" (លាយឡំគ្នា) ពោលទុកដោយអំណាចនៃការមិនវង្វេងក្នុងឋានៈទាំង ៧ ផងដែរ។ សូម្បីមគ្គសម្មាសតិ ក៏សមគួរដល់កាយានុបស្សនាជាដើម ព្រោះជាបុព្វភាគដ៏សមគួរដល់សម្បជញ្ញៈ ព្រោះធម៌ដែលមានឋានៈ ៧ យ៉ាងនោះ ជាលោកិយដោយចំណែកមួយ។

สติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសតិសូត្រ ចប់ហើយ។

๓. ภิกฺขุสุตฺตวณฺณนา

៣. ការអធិប្បាយភិក្ខុសូត្រ

๓๖๙. ยสฺมา โส ภิกฺขุ ‘‘เทเสตุ เม, ภนฺเต, ภควา สํขิตฺเตน ธมฺม’’นฺติ สํขิตฺเตน ธมฺมเทสนํ ยาจิ, ตสฺส สํขิตฺตรุจิภาวโต, ตสฺมา สํขิตฺเตเนว [Pg.469] ธมฺมํ เทเสตุกาโม ภควา ‘‘ตสฺมาติหา’’ติอาทิมาหาติ วุตฺตํ – ‘‘ยสฺมา สํขิตฺเตน เทสนํ ยาจสิ, ตสฺมา’’ติ. กมฺมสฺสกตาทิฏฺฐิกสฺเสว โลกิยโลกุตฺตรคุณวิเสสา อิชฺฌนฺติ, น ทิฏฺฐิวิปนฺนสฺส, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ทิฏฺฐีติ กมฺมสฺสกตาทิฏฺฐี’’ติ.

៣៦៩. ព្រោះហេតុតែភិក្ខុនោះទូលសូមធម៌ទេសនាដោយសង្ខេបថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សូមព្រះដ៏មានព្រះភាគសម្តែងធម៌ដោយសង្ខេបដល់ខ្ញុំព្រះអង្គ» ព្រោះលោកមានសេចក្តីពេញចិត្តនឹងសេចក្តីសង្ខេប ហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលចង់សម្តែងធម៌ដោយសង្ខេប ទើបត្រាស់ពាក្យជាដើមថា «tasmātihā» (ព្រោះហេតុនោះក្នុងរឿងនេះ) ដូចដែលពោលថា «ព្រោះអ្នកសូមធម៌ទេសនាដោយសង្ខេប ហេតុនោះ...»។ គុណវិសេសទាំងឡាយជាលោកិយនិងលោកុត្តរៈ តែងសម្រេចបានដល់បុគ្គលដែលមានកម្មស្សកតាទិដ្ឋិប៉ុណ្ណោះ មិនសម្រេចដល់បុគ្គលដែលមានទិដ្ឋិវិបត្តិឡើយ ហេតុនោះ ទើបពោលថា «ពាក្យថា diṭṭhi បានដល់ កម្មស្សកតាទិដ្ឋិ»។

๔. สาลสุตฺตวณฺณนา

៤. ការអធិប្បាយសាលសូត្រ

๓๗๐. ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชมาเน อปายทุกฺเข อปาตนวเสน ธารณฏฺเฐน ธมฺโม, สาสนพฺรหฺมจริยํ, ตเทว ตทงฺคาทิวเสน กิเลสานํ วินยนฏฺเฐน วินโยติ อาห – ‘‘ธมฺโมติ วา…เป… นาม’’นฺติ. ปฏิปกฺขธมฺเมหิ อนภิภูตตาย เอโก อุเทตีติ เอโกทีติ ลทฺธนาโม สมาธิ ภูโต ชาโต เอเตสนฺติ เอโกทิภูตา. เอตฺถ จ เอโกทิภูตาติ เอเตน อุปจารชฺฌานาวโห ปุพฺพภาคิโก สมาธิ วุตฺโต. สมาหิตาติ เอเตน อุปจารปฺปนาสมาธิ. เอกคฺคจิตฺตาติ เอเตน สุภาวิโต วสิปฺปตฺโต อปฺปนาสมาธิ วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. นวกภิกฺขูหิ ภาวิตสติปฏฺฐานา ปุพฺพภาคา. เต หิ ยถาภูตญาณาย ภาวิตา. ยถาภูตญาณนฺติ หิ โสตาปตฺติมคฺคญาณํ อิธาธิปฺเปตํ. ขีณาสเวหิ ภาวิตสติปฏฺฐานาปิ ปุพฺพภาคา. เตสญฺหิ กตกรณียานํ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาราย สติปฏฺฐานภาวนา, เสกฺขานํ ปน สติปฏฺฐานภาวนา ปริญฺญตฺถาย ปวตฺตา โลกิยา, ปริชานนวเสน ปวตฺตา โลกุตฺตราติ ‘‘มิสฺสกา’’ติ วุตฺตํ.

៣៧០. កាលបើប្រតិបត្តិស្របតាមសេចក្តីប្រដៅហើយ ឈ្មោះថា ធម៌ ព្រោះអត្ថថា ទ្រទ្រង់ទុកមិនឲ្យធ្លាក់ទៅក្នុងអបាយទុក្ខ បានដល់ សាសនព្រហ្មចរិយៈ, សាសនព្រហ្មចរិយៈនោះឯង ឈ្មោះថា វិន័យ ព្រោះអត្ថថា កំចាត់បង់នូវកិលេសដោយអំណាចនៃតទង្គៈជាដើម ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ឈ្មោះថា ធម៌ក្តី...ល...ក្តី»។ សមាធិដែលបានឈ្មោះថា ឯកោទិ ព្រោះកើតឡើងតែឯងដោយមិនត្រូវគ្របសង្កត់ដោយបដិបក្ខធម៌ទាំងឡាយ សមាធិនោះកើតមានហើយដល់ភិក្ខុទាំងឡាយនោះ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ឯកោទិភូតៈ (អ្នកមានចិត្តខ្ជាប់ខ្ជួនតែមួយ)។ ក្នុងពាក្យនេះ ពាក្យថា «ekodibhūtā» នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសំដៅយកបុព្វភាគសមាធិដែលនាំមកនូវឧបចារជ្ឈាន។ ពាក្យថា «samāhitā» នេះ សំដៅយកឧបចារសមាធិនិងអប្បនាសមាធិ។ ពាក្យថា «ekaggacittā» នេះ គប្បីជ្រាបថា សំដៅយកអប្បនាសមាធិដែលអប់រំល្អហើយនិងដល់នូវភាពស្ទាត់ជំនាញ។ សតិបដ្ឋានដែលភិក្ខុថ្មីទាំងឡាយចម្រើនហើយ ជាបុព្វភាគ។ ព្រោះភិក្ខុថ្មីទាំងនោះចម្រើនសតិបដ្ឋានដើម្បីយថាភូតញាណ។ ព្រោះថាក្នុងទីនេះ យថាភូតញាណ សំដៅយកសោតាបត្តិមគ្គញាណ។ សូម្បីសតិបដ្ឋានដែលព្រះខីណាស្រពទាំងឡាយចម្រើនហើយ ក៏ជាបុព្វភាគដែរ។ ព្រោះការចម្រើនសតិបដ្ឋានរបស់ព្រះខីណាស្រពទាំងនោះ ដែលជាអ្នកមានកិច្ចធ្វើរួចហើយ គឺដើម្បីការនៅជាសុខក្នុងបច្ចុប្បន្ន, ចំណែកឯការចម្រើនសតិបដ្ឋានរបស់ព្រះសេក្ខបុគ្គលទាំងឡាយ ប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីកំណត់ដឹង ជាលោកិយ, ប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការកំណត់ដឹង ជាលោកុត្តរៈ ហេតុនោះ ទើបពោលថា «missakā» (លាយឡំគ្នា)។

๕. อกุสลราสิสุตฺตวณฺณนา

៥. ការអធិប្បាយអកុសលរាសិសូត្រ

๓๗๑. ปญฺจเม เกวโลติ กุสลธมฺเมหิ อสมฺมิสฺโส, ตโต เอว สกโล สุกฺกปกฺโข อนวชฺชฏฺโฐ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

៣៧១. ក្នុងសូត្រទី ៥ ពាក្យថា «kevalo» (ទាំងអស់/សុទ្ធសាធ) គឺមិនលាយឡំដោយកុសលធម៌ទាំងឡាយ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបជាចំណែកស ដែលមិនមានទោសទាំងអស់។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលពោលហើយនោះឯង។

๖. สกุณคฺฆิสุตฺตวณฺณนา

៦. ការអធិប្បាយសកុណគ្ឃិសូត្រ

๓๗๒. ปากติกสกุณกุเลสุ พลวภาวโต เตสํ หนนโต สกุณคฺฆิ. เสโนติ วุตฺตํ ‘‘เสนสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ, เสนวิเสโส ปน โส เวทิตพฺโพ. อามิสตฺถาย ปตฺตตฺตา ‘‘โลภสาหเสน ปตฺตา’’ติ วุตฺตํ, โลภนิมิตฺเตน สาหสากาเรน ปตฺตาติ อตฺโถ. นงฺคเลน กฏฺฐํ กสิตํ นงฺคลกฏฺฐํ, ตํ กรียติ เอตฺถาติ นงฺคลกฏฺฐกรณนฺติ [Pg.470] อาห – ‘‘อธุนา กฏฺฐํ เขตฺตฏฺฐาน’’นฺติ. เลฑฺฑุโย ติฏฺฐนฺติ เอตฺถาติ เลฑฺฑุฏฺฐานํ, เลฑฺฑุนิมิตฺตํ กสิตฏฺฐานํ. วชฺชตีติ วทํ, วจนํ. กุจฺฉิตํ วทํ อวทํ. ครหเน หิ อยํ อ-กาโร ยถา – ‘‘อปุตฺโต อภริยา’’ติ. อวทํ มาเนตีติ อวทมานา, อตฺตโน พลมเทน ลาปํ อติมญฺญิตฺวา วทนฺตีติ อตฺโถ. เตเนวาห ‘‘คจฺฉ โข, ตฺวํ ลาป, ตตฺรปิ เม คนฺตฺวา น โมกฺขสี’’ติ. ยํ ปน อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ ‘‘อตฺตโน พลสฺส สุฏฺฐุ วณฺณํ วทมานา’’ติ, ตตฺถ อตฺตโต อาปนฺนํ คเหตฺวา วุตฺตํ. ‘‘วทมาโน’’ติ วา ปาโฐ, สารมฺภวเสน อวฺหายนฺโตติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘เอหิ โข ทานิ สกุณคฺฆี’’ติ. สุฏฺฐุ ฐเปตฺวาติ ชิยามุตฺตสรสฺส วิย สีฆปาตโยคฺยตากรเณน อุโภ ปกฺเข สมฺมา ฐเปตฺวา. อยนฺติ สกุณคฺฆิ. ญตฺวาติ ยถาภูตทสฺสเนน อตฺตโน ญาเณน ชานิตฺวา. ผาลียิตฺถาติ ผาลจฺเฉทติขิณสิขเร สุกฺขเลฑฺฑุสฺมึ ภิชฺชิตฺถ.

៣៧២. សត្វដែលឈ្មោះថា សកុណគ្ឃិ (សត្វខ្លែង) ព្រោះវាមានកម្លាំងខ្លាំងក្នុងចំណោមពួកសត្វស្លាបធម្មតា និងព្រោះតែវាតែងតែសម្លាប់សត្វស្លាបទាំងនោះ។ ពាក្យថា «seno» (ខ្លែងស្រាក) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «ពាក្យនេះជាឈ្មោះរបស់សត្វខ្លែងស្រាក» ប៉ុន្តែគប្បីជ្រាបថា វាជាសត្វខ្លែងស្រាកប្រភេទពិសេស។ ពាក្យថា «lobhasāhasena pattā» (ហើរមកដោយសេចក្តីលោភដ៏រហ័សរហួន) ព្រោះហើរមកដើម្បីអាមិសៈ សេចក្តីថា ហើរមកដោយអាការៈដ៏រហ័សរហួនដែលមានលោភៈជាហេតុ។ ដីដែលភ្ជួរដោយនង្គ័ល ឈ្មោះថា នង្គលកដ្ឋៈ, ការធ្វើនូវដីដែលភ្ជួរដោយនង្គ័លនោះ ក្នុងទីនេះ ឈ្មោះថា នង្គលកដ្ឋករណៈ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ទីធ្លាស្រែដែលទើបនឹងភ្ជួរថ្មីៗ»។ ទីដែលមានដុំដីតាំងនៅ ឈ្មោះថា លេឌ្ឌុដ្ឋានៈ គឺទីស្រែដែលភ្ជួរហើយមានដុំដីជាហេតុ។ ពាក្យដែលគេពោល ឈ្មោះថា វទៈ បានដល់ វាចា។ វាចាដ៏លាមក ឈ្មោះថា អវទៈ (ពាក្យមិនគួរពោល)។ ព្រោះថា អក្សរ «អ» នេះ ប្រើក្នុងន័យតិះដៀល ដូចជាពាក្យថា «aputto» (កូនមិនល្អ) «abhariyā» (ប្រពន្ធមិនល្អ)។ ពាក្យថា «avadaṃ māneti» (សំដែងនូវពាក្យមិនគួរពោល) គឺសត្វលាភៈ (ចាបទំព្លាស) និយាយមើលងាយសត្វខ្លែង ព្រោះស្រវឹងនឹងកម្លាំងរបស់ខ្លួន សេចក្តីពន្យល់មានយ៉ាងនេះ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «នែចាបទំព្លាស ចូរឯងទៅចុះ សូម្បីឯងទៅក្នុងទីនោះ ក៏មិនរួចផុតពីយើងឡើយ»។ ចំណែកពាក្យណាដែលពោលក្នុងអដ្ឋកថាថា «និយាយសរសើរនូវកម្លាំងរបស់ខ្លួនយ៉ាងខ្លាំង» នោះ គឺពោលដោយកាន់យកសេចក្តីដែលសមគួរដល់ខ្លួន។ មួយវិញទៀត មានបាឋៈថា «vadamāno» សេចក្តីថា ហៅរកដោយអំណាចនៃការប្រណាំងប្រជែង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «នែសត្វខ្លែង ចូរឯងមកឥឡូវនេះចុះ»។ ពាក្យថា «suṭṭhu ṭhapetvā» (ផ្អោបស្លាបទាំងពីរឲ្យល្អ) គឺការផ្អោបស្លាបទាំងពីរឲ្យបានល្អ ដើម្បីឲ្យសមគួរដល់ការធ្លាក់ចុះយ៉ាងលឿន ដូចជាព្រួញដែលរួចពីធ្នូ។ ពាក្យថា «ayaṃ» គឺសត្វខ្លែងនេះ។ ពាក្យថា «ñatvā» (ដឹងហើយ) គឺដឹងដោយញាណរបស់ខ្លួនតាមការឃើញពិត។ ពាក្យថា «phālīyittha» (ធ្លាយហើយ) គឺធ្លាយទៅលើដុំដីស្ងួតដែលមានចុងស្រួចដូចមុខនង្គ័ល។

๗. มกฺกฏสุตฺตวณฺณนา

៧. ការអធិប្បាយមគ្កដសូត្រ

๓๗๓. สญฺจาโรติ สญฺจรณํ. เลปนฺติ สิเลสสทิสํ อาเลปนํ. กาชสิกฺกา วิยาติ กาชทณฺฑเก โอลคฺเคตพฺพา สิกฺกา วิย. อปิจ จตสฺโส รชฺชุโย อุปริ พนฺธนฏฺฐานญฺจาติ ปญฺจฏฺฐานํ. โอฑฺฑิโตติ โอลมฺพิโต. ถุนนฺโตติ นิตฺถุนนฺโต.

៣៧៣. ពាក្យថា «sañcāro» គឺការត្រាច់ទៅ។ ពាក្យថា «lepaṃ» គឺគ្រឿងលាបដែលប្រហាក់ប្រហែលនឹងជ័រស្អិត។ ពាក្យថា «kājasikkā viya» (ដូចជាសង្រែករែក) គឺដូចជាសង្រែកដែលត្រូវព្យួរនឹងឈើរែក។ ម្យ៉ាងទៀត ទីទាំង ៥ គឺខ្សែ ៤ និងកន្លែងចងខាងលើ។ ពាក្យថា «oḍḍito» គឺត្រូវព្យួរទុក។ ពាក្យថា «thunanto» គឺថ្ងូរថ្ងួចថ្ងោច។

๘. สูทสุตฺตวณฺณนา

៨. ការអធិប្បាយសូទសូត្រ

๓๗๔. อาหารสมฺปาทเนน ตํตํอาหารวตฺถุคเต สูเทติ ปคฺฆเรตีติ สูโท, ภตฺตการโก. ทหเรหิ มนาปตรํ อจฺเจตพฺพโต อติกฺกมิตพฺพโต อจฺจยา, โภชเน รสวิเสสา, ตสฺมา นานจฺจเยหีติ นานปฺปการรสวิเสเสหีติ อตฺโถ. เตน วุตฺตํ ‘‘นานจฺจเยหี’’ติอาทิ. อคฺคียติ อสงฺกรโต วิภชียตีติ อคฺโค, อมฺพิลเมว อคฺโค อมฺพิลคฺโคติ อาห – ‘‘อมฺพิลคฺเคหีติ อมฺพิลโกฏฺฐาเสหี’’ติ. ทาตุํ อภิหริตพฺพตาย อภิหารา, เทยฺยธมฺมา. เตนาห – ‘‘อภิหฏานํ ทายาน’’นฺติ. อิทํ เม กมฺมฏฺฐานํ อนุโลมํวาติ อิทํ มม กมฺมฏฺฐานํ เอวํ ปวตฺตมานํ อนุโลมาวสานเมว หุตฺวา ติฏฺฐติ. เอวํ ปุน ปวตฺตมานํ [Pg.471] อุสฺสกฺกิตฺวา วิเสสนิพฺพตฺตนตฺถเมว โหตีติ เอวํ นิมิตฺตํ คเหตุํ น สกฺโกติ พาโล อพฺยตฺโต, ปณฺฑิโต ปน สกฺโกติ. อตฺตโน จิตฺตสฺสาติ อตฺตโน ภาวนาจิตฺตสฺส. ปุพฺพภาควิปสฺสนา สติปฏฺฐานาว กถิตา ‘‘สกสฺส จิตฺตสฺส นิมิตฺตํ อุคฺคณฺหาตี’’ติ วุตฺตตฺตา.

៣៧៤. ជនដែលឈ្មោះថា សូទៈ (ចុងភៅ) ព្រោះតែងតែចម្អិន ញ៉ាំងរសជាតិឲ្យហូរចេញក្នុងវត្ថុអាហារនោះៗ ដោយការរៀបចំអាហារ បានដល់ អ្នកធ្វើភត្ត។ រសជាតិពិសេសទាំងឡាយក្នុងភោជន ឈ្មោះថា អច្ចយៈ ព្រោះជាធម្មជាតិដែលកន្លងហួស គឺគួរកន្លងហួសនូវរសជាតិដែលក្មេងៗពេញចិត្តជាង ហេតុនោះ ពាក្យថា «nānaccayehi» មានសេចក្តីថា ដោយរសជាតិពិសេសមានប្រការផ្សេងៗ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «nānaccayehi» ជាដើម។ រសជាតិដែលគេរាប់រៀបដោយមិនច្រឡំគ្នា ឈ្មោះថា អគ្គៈ, រសជាតិជូរនោះឯងជាកំពូល ឈ្មោះថា អម្ពិលគ្គៈ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ពាក្យថា ambilaggehi គឺដោយចំណែកនៃរសជូរទាំងឡាយ»។ វត្ថុទាំងឡាយដែលគេនាំមកដើម្បីប្រគេន ឈ្មោះថា អភិហារៈ បានដល់ ទេយ្យធម៌ទាំងឡាយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «នៃលាភសក្ការៈដែលគេនាំមកប្រគេន»។ ពាក្យថា «idaṃ me kammaṭṭhānaṃ anulomaṃ vā» (កម្មដ្ឋាននេះសមគួរដល់អាត្មាអញឬទេ) គឺកម្មដ្ឋានរបស់អាត្មាអញនេះ កាលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះ តែងតាំងនៅជាធម្មជាតិមានការអនុលោមជាទីបំផុត។ កាលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះទៀត តែងខ្ពស់ឡើងដើម្បីសម្រេចគុណវិសេសប៉ុណ្ណោះ ជនពាលដែលមិនឈ្លាសវៃ មិនអាចកាន់យកនិមិត្តយ៉ាងនេះបានឡើយ ចំណែកឯបណ្ឌិតតែងអាចកាន់យកបាន។ ពាក្យថា «attano cittassa» (នៃចិត្តរបស់ខ្លួន) គឺនៃភាវនាចិត្តរបស់ខ្លួន។ សតិបដ្ឋានដែលជាបុព្វភាគវិបស្សនា ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ទុកហើយ ដោយពាក្យថា «រមែងកាន់យកនិមិត្តនៃចិត្តរបស់ខ្លួន»។

๙. คิลานสุตฺตวณฺณนา

៩. ការអធិប្បាយគិលានសូត្រ

๓๗๕. ปาทคาโมติ นครสฺส ปทสทิโส มหนฺตคาโม. เตเนวาห ‘‘เวสาลิยํ วิหรติ เวฬุวคามเก’’ติ. อหิตนิเสธน-หิตนิโยชน-พฺยสนปริจฺจชน-ลกฺขโณ มิตฺตภาโว เยสุ อตฺถิ, เต มิตฺตา. เย ปน ทิฏฺฐมตฺตสหายา, เต สนฺทิฏฺฐา. เย สวิเสสํ ภตฺติมนฺโต, เต สมฺภตฺตาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘มิตฺตาติ มิตฺตาวา’’ติอาทิมาห. อสฺสาติ ภควโต. ปญฺจมิยํ อฏฺฐมิยํ จาตุทฺทสิยํ ปญฺจทสิยนฺติ เอเกกสฺมึ ปกฺเข จตฺตาโร วาเร กตฺวา มาสสฺส อฏฺฐวาเร.

៣៧៥. ពាក្យថា «pādagāmo» គឺភូមិធំដែលមានសណ្ឋានដូចជាជើងនៃទីក្រុង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «គង់នៅក្នុងវេឡុវគ្រាម ជិតក្រុងវេសាលី»។ ជនទាំងឡាយណាដែលមានមិត្តភាព មានលក្ខណៈហាមឃាត់នូវសេចក្តីវិនាស ណែនាំនូវប្រយោជន៍ និងលះបង់នូវសេចក្តីទុក្ខលំបាក ជនទាំងនោះ ឈ្មោះថា មិត្ត។ ចំណែកជនទាំងឡាយណាដែលជាសម្លាញ់គ្រាន់តែឃើញគ្នា ជនទាំងនោះ ឈ្មោះថា សន្ទិដ្ឋៈ (អ្នកស្គាល់គ្នា)។ ជនទាំងឡាយណាដែលមានសេចក្តីស្រឡាញ់រាប់អានជាពិសេស ជនទាំងនោះ ឈ្មោះថា សម្ភត្តៈ (អ្នកស្និទ្ធស្នាល) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលនឹងបង្ហាញសេចក្តីនេះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «mittā vā» (ឬជាមិត្ត)។ ពាក្យថា «assa» គឺរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ ពាក្យថា «ក្នុងថ្ងៃ ៥ កើត/រោច ថ្ងៃ ៨ កើត/រោច ថ្ងៃ ១៤ កើត/រោច ថ្ងៃ ១៥ កើត/រោច» គឺធ្វើជា ៤ លើកក្នុងមួយបក្ខៗ ត្រូវជា ៨ លើកក្នុងមួយខែ។

เวทนานํ พลวภาเวน ขโร ผรุโส กกฺขโฬ. อาพาโธติ ปุพฺพกมฺมเหตุตาย กมฺมสมุฏฺฐาโน อาพาโธ สงฺขารทุกฺขตาสงฺขาโต สพฺพกาลิกตฺตา สรีรสฺส สภาคโรโค นาม. นายมีทิโส อาพาโธ, อยํ ปน พหลตรพฺยาธิตาย ‘‘วิสภาคโรโค’’ติ วุตฺโต. อนฺต-สทฺโท สมีปปวตฺโตติ อาห – ‘‘มรณนฺตํ มรณสนฺติก’’นฺติ. เวทนา…เป… อกโรนฺโต อุกฺกํสคตภาวิตกายาทิตาย. อปีฬิยมาโนติ อปีฬิยมาโน วิย. โอวาทเมว ภิกฺขุสงฺฆสฺส อปโลกนนฺติ อาห – ‘‘โอวาทานุสาสนึ อทตฺวาติ วุตฺตํ โหตี’’ติ. ปุพฺพภาควีริยํ นาม ผลสมาปตฺติยา ปริกมฺมภูตวิปสฺสนาวีริยํ. ชีวิตมฺปิ ชีวิตสงฺขาโร ปติตุํ อทตฺวา อตฺตภาวสฺส อภิสงฺขรณโต.

វេទនាដែលឈ្មោះថា ខ្លាំងក្លា គ្រោតគ្រាត រឹងត្អឹង ព្រោះភាពជាវេទនាមានកម្លាំងខ្លាំង។ ពាក្យថា «ābādho» (អាពាធ) គឺអាពាធដែលមានកម្មជាសមុដ្ឋាន ព្រោះមានបុព្វកម្មជាហេតុ ដែលលោកហៅថា សភាគរោគ (រោគសមគួរដល់រាងកាយ) របស់រាងកាយគ្រប់កាលវេលា ព្រោះរាប់បញ្ចូលក្នុងសង្ខារទុក្ខ។ អាពាធនេះមិនមែនមានសភាពបែបនេះទេ ប៉ុន្តែអាពាធនេះ លោកហៅថា «វិសភាគរោគ» (រោគមិនសមគួរដល់រាងកាយ) ព្រោះជាជំងឺធ្ងន់ធ្ងរក្រៃលែង។ សព្ទថា «anta» (ទីបំផុត) ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងន័យថា ជិត ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «maraṇantaṃ គឺជិតស្លាប់»។ ភិក្ខុមិនធ្វើនូវវេទនា...ល... ព្រោះខ្លួនមានកាយជាដើមដែលបានអប់រំដល់នូវភាពខ្ពង់ខ្ពស់ហើយ។ ពាក្យថា «apīḷiyamāno» (មិនត្រូវបៀតបៀន) គឺហាក់ដូចជាមិនត្រូវបៀតបៀន។ ការលាភិក្ខុសង្ឃ គឺការប្រទានឱវាទនោះឯង ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «ពាក្យថា មិនបានប្រទានឱវាទនិងអនុសាសនី ដូច្នេះ»។ ឯបុព្វភាគវីរិយៈ គឺវិបស្សនាវីរិយៈដែលជាបរិកម្មនៃផលសមាបត្តិ។ សូម្បីជីវិត ក៏ជាជីវិតសង្ខារ ព្រោះមិនបណ្តោយឲ្យធ្លាក់ចុះ ដោយការតាក់តែងនូវអត្តភាព។

‘‘เอตฺตกํ กาลํ อติกฺกมิตฺวา วุฏฺฐหิสฺสามี’’ติ ขณปริจฺเฉทวตี สมาปตฺติ ขณิกสมาปตฺติ. นิคฺคุมฺพํ นิชฺชฏํ กตฺวาติ รูปสตฺตการูปสตฺตกวเสน ปวตฺติยมานํ วิปสฺสนาภาวนํ สพฺพโส ขิลวิรเหน นิคฺคุมฺพํ, อพฺยากุลตาย นิชฺชฏํ กตฺวา. มหาวิปสฺสนาวเสนาติ ปจฺเจกํ สวิเสสํ วิตฺถาริตานํ อฏฺฐารสาทีนํ มหาวิปสฺสนานํ วเสน วิปสฺสิตฺวา สมาปนฺนา ยา สมาปตฺติ, สา สุฏฺฐุ วิกฺขมฺเภติ เวทนํ มหาพลวตาย ปุพฺพารมฺมณสฺส, มหานุภาวตาย ตถาปวตฺติตวิปสฺสนาวีริยสฺส. ยถา [Pg.472] นามาติอาทินา ตสฺส นิทสฺสนํ ทสฺเสติ. เวทนาติ ทุกฺขเวทนา. จุทฺทสหากาเรหีติ ตสฺเสว สตฺตกทฺวยสฺส วเสน วทติ. สนฺเนตฺวาติ อนฺตรนฺตรา สมาปนฺนชฺฌานสมาปตฺติสมฺภูเตน วิปสฺสนาปีติสิเนเหน เตเมตฺวา. สมาปตฺตีติ ผลสมาปตฺติ.

សមាបត្តិដែលមានការកំណត់ខណៈថា «អាត្មាអញនឹងចេញ (ចាកសមាបត្តិ) ក្រោយកន្លងវេលាប៉ុណ្ណេះ» ឈ្មោះថា ខណិកសមាបត្តិ។ ពាក្យថា «niggumbaṃ nijjaṭaṃ katvā» (ធ្វើមិនឲ្យមានសំបុក មិនឲ្យមានញាតស្មុគស្មាញ) គឺធ្វើនូវវិបស្សនាភាវនាដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃរូបសត្តកៈនិងអរូបសត្តកៈ មិនឲ្យមានសំបុក ព្រោះប្រាសចាកកិលេសគ្រឿងគំរង់ទាំងពួង និងធ្វើមិនឲ្យមានញាតស្មុគស្មាញ ព្រោះមិនវឹកវរ។ ពាក្យថា «mahāvipassanāvasena» (ដោយអំណាចនៃមហាវិបស្សនា) គឺសមាបត្តិណាដែលចូលកាន់ហើយ ដោយការចម្រើនវិបស្សនាដោយអំណាចនៃមហាវិបស្សនា ១៨ ប្រការជាដើម ដែលចែកចេញជាពិសេសដោយឡែកៗ សមាបត្តិនោះ រមែងសង្កត់សង្កិននូវវេទនាទុកយ៉ាងល្អ ព្រោះអារម្មណ៍មុនមានកម្លាំងខ្លាំង និងព្រោះវិបស្សនាវីរិយៈដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះមានអានុភាពធំធេង។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញសេចក្តីឧបមាដល់រឿងនោះ ដោយពាក្យជាដើមថា «yathā nāma» (ប្រៀបដូចជា)។ ពាក្យថា «vedanā» គឺទុក្ខវេទនា។ ពាក្យថា «cuddasahākārehi» (ដោយអាការៈ ១៤ យ៉ាង) គឺពោលដោយអំណាចនៃសត្តកៈទាំងពីរនោះឯង។ ពាក្យថា «sannetvā» (ច្របល់ចូលគ្នា) គឺការជ្រលក់ទទឹកដោយទឹកចិត្តគឺវិបស្សនាបីតិដែលកើតឡើងអំពីឈានសមាបត្តិដែលចូលកាន់ក្នុងចន្លោះៗ។ ពាក្យថា «samāpatti» គឺផលសមាបត្តិ។

คิลานา วุฏฺฐิโตติ คิลานภาวโต วุฏฺฐิโต. สรีรสฺส ครุถทฺธภาวปฺปตฺติ มธุรกตาติ อาห – ‘‘สญฺชาตครุภาโว สญฺชาตถทฺธภาโว’’ติ. นานาการโตติ ปุรตฺถิมาทิเภทโต. สติปฏฺฐานธมฺมาติ ปุพฺเพ อตฺตนา ภาวิยมานา สติปฏฺฐานธมฺมา. ปากฏา น โหนฺติ กายจิตฺตานํ อกมฺมญฺญตาย. ตนฺติ ธมฺมาติ ปริยตฺติธมฺมา น ญายนฺติ.

ពាក្យថា «gilānā vuṭṭhito» (ជាសះស្បើយពីជំងឺ) គឺក្រោកឡើងអំពីភាពជាអ្នកមានជំងឺ។ ភាពជាអ្នកមានខ្លួនធ្ងន់និងរឹងត្អឹងនៃរាងកាយ ឈ្មោះថា មធុរកតា (ភាពស្រពោនស្រពាប់) ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «មានសេចក្តីធ្ងន់កើតឡើង មានសេចក្តីរឹងត្អឹងកើតឡើង»។ ពាក្យថា «nānākārato» (ដោយអាការៈផ្សេងៗ) គឺដោយការបែងចែកមានទិសខាងកើតជាដើម។ ពាក្យថា «satipaṭṭhānadhammā» គឺសតិបដ្ឋានធម៌ទាំងឡាយដែលខ្លួនធ្លាប់ចម្រើនមកពីមុន។ ធម៌ទាំងនោះមិនប្រាកដច្បាស់ឡើយ ព្រោះភាពមិនគួរដល់ការងារនៃកាយនិងចិត្ត។ ពាក្យថា «taṃ dhammā» គឺបរិយត្តិធម៌ទាំងឡាយមិនប្រាកដច្បាស់ឡើយ។

อนนฺตรํ อพาหิรนฺติ ธมฺมวเสน ปุคฺคลวเสน จ อนฺตรพาหิรํ อกตฺวา. เอตฺตกนฺติอาทินา วุตฺตเมวตฺถํ วิวรติ. ทหรกาเลติ อตฺตโน ทหรกาเล. น เอวํ โหตีติ ‘‘อหํ ภิกฺขุสงฺฆํ ปริหริสฺสามี’’ติอาทิโก มานตณฺหามูลโก อิสฺสามจฺฉริยานํ ปวตฺติอากาโร ตถาคตสฺส น โหติ, นตฺเถว ปเคว เตสํ สมุจฺฉินฺนตฺตาติ อาห – ‘‘โพธิปลฺลงฺเกเยวา’’ติอาทิ. ปฏิสงฺขรเณน เวเฐน มิสฺสเกน. มญฺเญติ ยถาวุตฺตํ ปฏิสงฺขรณสญฺญิเตน เวฐมิสฺสเกน วิย ชรสกฏํ. อรหตฺตผลเวเฐนาติ อรหตฺตผลสมาปตฺติสญฺญิเตน อตฺถภาวเวเฐน.

ពាក្យថា Anantaraṃ abāhiraṃ (មិនមានខាងក្នុង មិនមានខាងក្រៅ) គឺមិនធ្វើឲ្យមានខាងក្នុងនិងខាងក្រៅ ដោយអំណាចនៃធម៌ និងដោយអំណាចនៃបុគ្គល។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពន្យល់សេចក្តីដែលពោលហើយនោះឯង ដោយពាក្យជាដើមថា Ettakaṃ (ត្រឹមប៉ុណ្ណេះ)។ ពាក្យថា Daharakāle (ក្នុងកាលនៅក្មេង) គឺក្នុងកាលដែលខ្លួននៅក្មេង។ ពាក្យថា Na evaṃ hoti (មិនមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះឡើយ) សេចក្តីថា អាការៈប្រព្រឹត្តទៅនៃឥស្សានិងមច្ឆរិយៈ ដែលមានមានៈនិងតណ្ហាជាឫសគល់ ជាដើមថា «អាត្មាអញនឹងគ្រប់គ្រងភិក្ខុសង្ឃ» មិនមានដល់ព្រះតថាគតឡើយ មិនមានទាល់តែសោះ ព្រោះធម៌ទាំងនោះព្រះអង្គបានកាត់ផ្តាច់អស់ហើយ តាំងពីកាលណាមក ហេតុនោះទើបពោលថា «bodhipallaṅkeyeva» (ត្រង់ពោធិបល្ល័ង្កនោះឯង) ជាដើម។ ដោយការជួសជុល ដោយការចង និងដោយការលាយឡំគ្នា។ ពាក្យថា Maññe (ដូចជា) គឺដូចជារទេះចាស់ ដែលគេទប់ទល់ដោយការចងដែលហៅថាការជួសជុល ដូចដែលបានពោលហើយ។ ពាក្យថា Arahattaphalaveṭhena (ដោយការចងគឺអរហត្តផល) គឺដោយការចងរូបកាយ ដែលហៅថា អរហត្តផលសមាបត្តិ។

ผลสมาปตฺติยา อธิปฺเปตตฺตา ‘‘เอกจฺจานํ เวทนานนฺติ โลกิยานํ เวทนาน’’นฺติ วุตฺตํ. อตฺตทีปาติ เอตฺถ อตฺต-สทฺเทน ธมฺโม เอว วุตฺโต, สฺวายมตฺโถ เหฏฺฐา วิภาวิโต เอว. นววิโธ โลกุตฺตรธมฺโม เวทิตพฺโพ. โส หิ จตูหิ โอเฆหิ อนชฺโฌตฺถรณียโต ‘‘ทีโป’’ติ วุตฺโต. ตมอคฺเคติ ตมโยคาภาเวน สเทวกสฺส โลกสฺส อคฺเค. สพฺเพสนฺติ สพฺเพสํ สิกฺขากามานํ. เต ‘‘ธมฺมทีปา วิหรถา’’ติ วุตฺตา จตุสติปฏฺฐานโคจราว ภิกฺขู อคฺเค ภวิสฺสนฺติ.

ព្រោះសំដៅយកផលសមាបត្តិ ទើបពោលថា «ekaccānaṃ vedanānaṃ (នៃវេទនាខ្លះ) គឺ នៃលោកិយវេទនាទាំងឡាយ»។ ពាក្យថា Attadīpā (មានខ្លួនជាទីពឹង) ក្នុងទីនេះ ដោយពាក្យថា អត្តៈ (ខ្លួន) ព្រះអង្គសំដៅយកធម៌នោះឯង សេចក្តីនេះត្រូវបានពន្យល់ច្បាស់ហើយខាងលើ។ លោកុត្តរធម៌ ៩ ប្រការ គប្បីជ្រាបក្នុងទីនេះ។ ព្រោះលោកុត្តរធម៌នោះ ឱឃៈទាំង ៤ មិនអាចជន់លិចបាន ទើបហៅថា «កោះ ឬ ទីពឹង (ទ្វីប)»។ ពាក្យថា Tamagge (ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត) គឺខ្ពង់ខ្ពស់បំផុតក្នុងលោកព្រមទាំងទេវលោក ព្រោះមិនមានការប្រកបដោយងងឹត (កិលេស)។ ពាក្យថា Sabbesaṃ (នៃទាំងពួង) គឺ នៃពួកជនអ្នកស្រឡាញ់ការសិក្សាទាំងអស់។ ភិក្ខុទាំងឡាយណាដែលព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ថា «ចូរមានធម៌ជាទីពឹង រស់នៅចុះ» មានចតុសតិបដ្ឋានជាអារម្មណ៍ ភិក្ខុទាំងនោះឯងនឹងជាបុគ្គលដ៏ប្រសើរខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត។

๑๐. ภิกฺขุนุปสฺสยสุตฺตวณฺณนา

១០. អដ្ឋកថាភិក្ខុនូបស្សយសូត្រ

๓๗๖. กมฺมฏฺฐานกมฺมิกาติ กมฺมฏฺฐานมนุยุตฺตา. วิเสเสตีติ วิเสโส, อติสโย, สฺวายํ ปุพฺพาปรวิเสโส อุปาทายุปาทาย คเหตพฺโพติ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิมาห.

៣៧៦. ពាក្យថា Kammaṭṭhānakammikā គឺ ពួកអ្នកប្រកបដោយកម្មដ្ឋាន។ ពាក្យថា Viseseti (រមែងប្លែកគ្នា) សេចក្តីថា គុណវិសេស ឬសេចក្តីលើសលុប គុណវិសេសមុននិងក្រោយនេះ គប្បីកាន់យកដោយការប្រៀបធៀប ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យជាដើមថា «tattha» (ក្នុងសេចក្តីនោះ)។

อุปฺปชฺชติ [Pg.473] กิเลสปริฬาโหติ กาเย อสุภาทิวเสน มนสิการํ อทหนฺตสฺส มนสิการสฺส วีถิยํ อปฏิปนฺนตา สุภาทิวเสน กายารมฺมโณ กิเลสปริฬาโห จ อุปฺปชฺชติ. วีริยารมฺภสฺส อภาเวน ตสฺมึ อารมฺมเณ เจตโส วา ลีนตฺตํ โหติ, โคจรชฺฌตฺตโต พหิทฺธา ปุถุตฺตารมฺมเณ จิตฺตํ วิกฺขิปติ. เอวํ กิเลสปริฬาเห จาติอาทินา ติวิธมฺปิ ภาวนานุโยคสฺส กิเลสวตฺถุภาวํ อุปาทาย สมุจฺจยวเสน อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ยสฺมา ปน เต ปริฬาหลีนตฺตวิกฺเขปา เอกชฺฌํ น ปวตฺตนฺติ, ตสฺมา ปาฬิยํ ‘‘กายารมฺมโณ วา’’ติอาทินา อนิยมตฺโถ วา-สทฺโท คหิโต. กิเลสานุรญฺชิเตนาติ กิเลสวิวณฺณิตจิตฺเตน หุตฺวา น วตฺติตพฺพํ. กถํ ปน วตฺติตพฺพนฺติ อาห ‘‘กิสฺมิญฺจิเทวา’’ติ. น จ วิตกฺเกติ น จ วิจาเรตีติ กิเลสสหคเต วิตกฺกวิจาเร น ปวตฺเตติ. สุขิโตติ ฌานสุเขน สุขิโต.

ពាក្យថា Uppajjati kilesapariḷāho (សេចក្តីក្តៅក្រហាយព្រោះកិលេសរមែងកើតឡើង) សេចក្តីថា កាលបើមិនធ្វើទុកក្នុងចិត្តចំពោះកាយដោយអំណាចនៃអសុភៈជាដើម ភាពមិនប្រព្រឹត្តទៅក្នុងវិថីនៃមនសិការៈ និងសេចក្តីក្តៅក្រហាយព្រោះកិលេសដែលមានកាយជាអារម្មណ៍ ដោយអំណាចនៃសុភៈជាដើម រមែងកើតឡើង។ ឬមួយថា ព្រោះមិនមានការប្រារព្ធព្យាយាម ភាពរួញរានៃចិត្តក្នុងអារម្មណ៍នោះរមែងមាន ឬចិត្តរមែងខ្ចាត់ខ្ចាយទៅក្នុងអារម្មណ៍ផ្សេងៗខាងក្រៅអំពីគោចរធម៌ខាងក្នុង។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលទុកក្នុងអដ្ឋកថា ដោយអំណាចនៃការប្រមូលរួមគ្នា ដោយអាស្រ័យភាពជាទីតាំងនៃកិលេសនៃការប្រកបភាវនាទាំង ៣ ប្រការ យ៉ាងនេះជាដើមថា «kilesapariḷāhe ca» (និងក្នុងសេចក្តីក្តៅក្រហាយព្រោះកិលេស)។ ប៉ុន្តែ ព្រោះហេតុតែសេចក្តីក្តៅក្រហាយ ភាពរួញរា និងសេចក្តីខ្ចាត់ខ្ចាយទាំងនោះ មិនប្រព្រឹត្តទៅជាមួយគ្នាក្នុងពេលតែមួយ ហេតុនោះក្នុងព្រះបាលីទើបប្រើសព្ទថា «vā» (ឬ) ដែលមានសេចក្តីមិនទៀងទាត់ ជាដើមថា «kāyārammaṇo vā» (ឬមានកាយជាអារម្មណ៍)។ ពាក្យថា Kilesānurañjitena (ដោយចិត្តដែលកិលេសជ្រលក់ពណ៌) សេចក្តីថា មិនគប្បីប្រព្រឹត្តទៅដោយមានចិត្តដែលកិលេសធ្វើឲ្យសៅហ្មងឡើយ។ ចុះគប្បីប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងណា? ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «kismiñcideva» (ក្នុងអារម្មណ៍ណាមួយនោះឯង)។ ពាក្យថា Na ca vitakketi na ca vicāreti (មិនត្រិះរិះ មិនពិចារណា) គឺមិនឲ្យវិតក្កៈនិងវិចារៈដែលប្រកបដោយកិលេសប្រព្រឹត្តទៅឡើយ។ ពាក្យថា Sukhito (មានសេចក្តីសុខ) គឺមានសេចក្តីសុខដោយឈានសុខ។

อิมสฺส ภิกฺขุโน ภาวนา ปวตฺตาติ สมฺพนฺโธ. ยสฺมา หิ อิมสฺส ภิกฺขุโน ตํ มูลกมฺมฏฺฐานํ ปริปนฺเถ สติ ฐเปตฺวา พุทฺธคุณาทิอนุสฺสรเณน จิตฺตํ ปสาเทตฺวา มูลกมฺมฏฺฐานภาวนา ปวตฺตา, ตสฺมา ปณิธาย ภาวนาติ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. อฏฺฐเปตฺวาติ จิตฺตํ อปฺปวตฺเตตฺวาติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. กมฺมฏฺฐานาทีนํ ติณฺณมฺปิ วเสน อตฺถโยชนา สมฺภวติ. เตนาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ. สาเรนฺโต วิยาติ รถํ วาหยนฺโต วิย. สมปฺปมาณโต อฏฺฐกาทิวเสน สุตจฺฉิตํ ปกฺขิปนฺโต วิย. สุเขเนว กิเลสานํ โอกาสํ อเทนฺโต อนฺตรา อสชฺชนฺโต อลคฺคนฺโต. วิปสฺสนาจารสฺส อารทฺธวุตฺติตํ อปริปนฺถตญฺจ ทสฺเสนฺโต โอปมฺมทฺวยมาห. พฺยาภงฺคิยาติ กาชทณฺเฑน. กิเลสปริฬาหาทีนนฺติ กิเลสปริฬาหลีนตฺตวิกฺเขปานํ.

ការភ្ជាប់សេចក្តីថា ភាវនារបស់ភិក្ខុនេះប្រព្រឹត្តទៅហើយ។ ព្រោះថា កាលបើមានធម៌ជាគ្រឿងរារាំង (បរិពន្ធ) ភិក្ខុនេះបានទុកកម្មដ្ឋានដើមនោះសិន ហើយធ្វើចិត្តឲ្យជ្រះថ្លាដោយការរលឹកដល់ព្រះពុទ្ធគុណជាដើម រួចហើយទើបភាវនានៃមូលកម្មដ្ឋានប្រព្រឹត្តទៅ ហេតុនោះការភ្ជាប់សេចក្តីទើបពោលថា «paṇidhāya bhāvanā» (ភាវនាដោយការតាំងចិត្តទុក)។ ពាក្យថា Aṭṭhapetvā (មិនតម្កល់ទុក) សេចក្តីពន្យល់ថា មិនឲ្យចិត្តប្រព្រឹត្តទៅ។ ការភ្ជាប់សេចក្តីអាចប្រព្រឹត្តទៅបាន ដោយអំណាចនៃធម៌ទាំង ៣ មានកម្មដ្ឋានជាដើម ហេតុនោះព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យជាដើមថា «tattha» (ក្នុងសេចក្តីនោះ)។ ពាក្យថា Sārento viya (ដូចជាញ៉ាំង...ឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ) គឺដូចជាអ្នកបររទេះ។ ដូចជាអ្នកដាក់ចូលនូវឈើដែលគេចាំងយ៉ាងល្អ ដោយអំណាចនៃខ្នាតប្រាំបីធ្នាប់ជាដើម ឲ្យមានទំហំស្មើគ្នា។ ដោយងាយស្រួល ដោយមិនផ្តល់ឱកាសដល់កិលេសទាំងឡាយ មិនទើសទាក់ មិនជំពាក់ក្នុងចន្លោះ។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលឧបមាពីរប្រការ ដើម្បីបង្ហាញពីភាពប្រព្រឹត្តទៅដែលបានប្រារព្ធហើយ និងភាពមិនមានឧបសគ្គនៃវិបស្សនាចារៈ។ ពាក្យថា Byābhaṅgiyā គឺ ដោយឈើខ្នែង (ឈើដងរែក)។ ពាក្យថា Kilesapariḷāhādīnaṃ គឺ នៃសេចក្តីក្តៅក្រហាយព្រោះកិលេស ភាពរួញរា និងសេចក្តីខ្ចាត់ខ្ចាយ។

คุฬขณฺฑาทีนีติ คุฬขณฺฑสกฺขรขณฺฑาทีนิ อุจฺฉุวิการภูตานิ. ‘‘กาเย กายานุปสฺสี วิหรามี’’ติอาทิวจนโต ‘‘ปุพฺพภาควิปสฺสนา กถิตา’’ติ วุตฺตํ.

ពាក្យថា Guḷakhaṇḍādīni (មានដុំស្ករអំពៅជាដើម) គឺ ដុំស្ករអំពៅ និងដុំស្ករគ្រាប់ជាដើម ដែលជាគ្រឿងប្រែប្រួលនៃអំពៅ។ ព្រោះព្រះតម្រាស់ជាដើមថា «Kāye kāyānupassī viharāmi» (យើងជាអ្នកពិចារណាឃើញកាយក្នុងកាយរស់នៅ) ទើបពោលថា «បុព្វភាគវិបស្សនា ត្រូវបានពោលហើយ»។

อมฺพปาลิวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ចប់ អដ្ឋកថាអម្ពបាលីវគ្គ។

๒. นาลนฺทวคฺโค

២. នាឡន្ទវគ្គ

๒. นาลนฺทสุตฺตวณฺณนา

២. អដ្ឋកថានាឡន្ទសូត្រ

๓๗๘. ทุติยวคฺเค [Pg.474] ปฐมสุตฺตํ เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา สุวิญฺเญยฺยนฺติ ตํ ลงฺฆิตฺวา ‘‘ทุติเย’’ติ วุตฺตํ.

៣៧៨. ព្រោះសូត្រទីមួយក្នុងវគ្គទីពីរ ងាយយល់ស្រាប់ហើយតាមន័យដែលបានពោលខាងក្រោម ហេតុនោះព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបរំលងសូត្រនោះ ហើយពោលពាក្យថា «dutiye» (ក្នុងសូត្រទីពីរ)។

ภิยฺยตโร อภิญฺญาโตติ สมฺโพธิยา เสฏฺฐตโรติ อภิลกฺขิโต. ภิยฺยตราภิญฺโญติ สพฺพสตฺเตสุ อธิกตรปญฺโญ. เตนาห ‘‘อุตฺตริตรญาโณ’’ติ. สมฺมา อนวเสสโต พุชฺฌติ เอเตนาติ สมฺโพธีติ อาห – ‘‘สมฺโพธิยนฺติ สพฺพญฺญุตญฺญาเณ’’ติ. นิปฺปเทสา คหิตาติ อนวเสสา พุทฺธคุณา คหิตา อคฺคมคฺคสิทฺธิยาว ภควโต สพฺพคุณานํ สิทฺธตฺตา. น เกวลญฺจ พุทฺธานํ, อถ โข อคฺคสาวกปจฺเจกพุทฺธานมฺปิ ตํตํคุณสมิชฺฌนํ อคฺคมคฺคาธิคเมเนวาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ทฺเวปิ อคฺคสาวกา’’ติอาทิมาห.

ពាក្យថា Bhiyyataro abhiññāto (ដឹងច្បាស់ក្រៃលែងជាង) គឺត្រូវបានកំណត់សម្គាល់ថា ប្រសើរខ្ពង់ខ្ពស់ជាងដោយការត្រាស់ដឹង។ ពាក្យថា Bhiyyatarābhiñño (មានប្រាជ្ញាដឹងច្បាស់ក្រៃលែងជាង) គឺមានប្រាជ្ញាច្រើនជាងសត្វលោកទាំងពួង ហេតុនោះទើបពោលថា «uttaritarañāṇo» (មានញាណដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ក្រៃលែងឡើងទៅ)។ ព្រះអង្គរមែងត្រាស់ដឹងដោយប្រពៃ មិនមានសេសសល់ ដោយញាណនេះ ហេតុនោះញាណនោះទើបឈ្មោះថា សម្ពោធិ ព្រោះហេតុនោះទើបពោលថា «sambodhiyaṃ (ក្នុងការត្រាស់ដឹង) គឺ ក្នុងសព្វញ្ញុតញ្ញាណ»។ ពាក្យថា Nippadesā gahitā (កាន់យកដោយមិនមានចំណែកសេសសល់) គឺ ព្រះពុទ្ធគុណទាំងឡាយមិនមានសេសសល់ត្រូវបានកាន់យកហើយ ព្រោះគុណទាំងពួងរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគសម្រេចបានដោយការសម្រេចនៃអរហត្តមគ្គ (អគ្គមគ្គ) នោះឯង។ មិនត្រឹមតែព្រះពុទ្ធទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែការសម្រេចនូវគុណនោះៗ សូម្បីតែរបស់ព្រះអគ្គសាវ័ក និងព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយ ក៏សម្រេចបានដោយការសម្រេចនូវអរហត្តមគ្គដូចគ្នា ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យជាដើមថា «dvepi aggasāvakā» (សូម្បីព្រះអគ្គសាវ័កទាំងពីរ)។

อปโร นโย – ปสนฺโนติ อิมินา ปสาทสฺส วตฺตมานตา ทีปิตาติ อุปฺปนฺนสทฺโธติ อิมินาปิ สทฺธาย ปจฺจุปฺปนฺนตา ปกาสิตาติ อาห – ‘‘เอวํ สทฺทหามีติ อตฺโถ’’ติ. อภิชานาติ อภิมุขภาเวน สพฺพญฺเญยฺยํ ชานาตีติ อภิญฺโญ, ภิยฺโย อธิโก อภิญฺโญติ ภิยฺโยภิญฺโญ. โส เอว อติสยวจนิจฺฉาวเสน ภิยฺโยภิญฺญตโรติ วุตฺโตติ อาห – ‘‘ภิยฺยตโร อภิญฺญาโต’’ติ. ทุติยวิกปฺเป ปน อภิชานาตีติ อภิญฺญา, อภิวิสิฏฺฐา ปญฺญา. ภิยฺโย อภิญฺญา เอตสฺสาติ ภิยฺโยภิญฺโญ, โส เอว อติสยวจนิจฺฉาวเสน ภิยฺโยภิญฺญตโร. สฺวายํ อสฺส อติสโย อภิญฺญาย ภิยฺโยภาวกโตติ อาห – ‘‘ภิยฺยตราภิญฺโญ วา’’ติ. สมฺพุชฺฌติ เอตายาติ สมฺโพธิ, สพฺพญฺญุตญฺญาณํ อคฺคมคฺคญาณญฺจ. สพฺพญฺญุตญฺญาณปทฏฺฐานญฺหิ อคฺคมคฺคญาณํ, อคฺคมคฺคญาณปทฏฺฐานญฺจ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ สมฺโพธิ นาม. ตตฺถ ปธานวเสน ตทตฺถทสฺสเน ปฐมวิกปฺโป, ปทฏฺฐานวเสน ทุติยวิกปฺโป. กสฺมา ปเนตฺถ อรหตฺตมคฺคญาณสฺเสว คหณํ, นนุ เหฏฺฐิมานิปิ ภควโต มคฺคญาณานิ สวาสนเมว ยถาสกํ ปฏิปกฺขวิธมนวเสน ปวตฺตานิ. สวาสนปฺปหานญฺหิ เญยฺยาวรณปฺปหานนฺติ? สจฺจเมตํ, ตํ ปน อปริปุณฺณํ ปฏิปกฺขวิธมนสฺส วิปฺปกตภาวโตติ อาห ‘‘อรหตฺตมคฺคญาเณ วา’’ติ. สพฺพนฺติ สมฺมาสมฺพุทฺเธน อธิคนฺตพฺพํ สพฺพํ.

ន័យមួយទៀត ពាក្យថា Pasanno (ជ្រះថ្លាហើយ) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញពីភាពបច្ចុប្បន្ននៃសេចក្តីជ្រះថ្លា ដោយពាក្យថា Uppannasaddho (មានសេចក្តីជំនឿកើតឡើងហើយ) នេះ សូម្បីតែសេចក្តីជំនឿក្នុងបច្ចុប្បន្នក៏ត្រូវបានបង្ហាញច្បាស់ដែរ ហេតុនោះទើបពោលថា «សេចក្តីថា ខ្ញុំព្រះករុណាជឿយ៉ាងនេះ»។ បុគ្គលណាដឹងច្បាស់ គឺដឹងនូវធម៌ដែលគប្បីដឹងទាំងពួងដោយការប្រឈមមុខ ហេតុនោះបុគ្គលនោះឈ្មោះថា អភិញ្ញូ (អ្នកដឹងច្បាស់) បុគ្គលដែលមានការដឹងច្បាស់ក្រៃលែង គឺច្រើនជាង ឈ្មោះថា ភិយ្យោភិញ្ញូ។ បុគ្គលនោះឯង ដោយអំណាចនៃបំណងចង់ពោលពាក្យដ៏លើសលុប ទើបហៅថា ភិយ្យោភិញ្ញតរៈ ហេតុនោះទើបពោលថា «bhiyyataro abhiññāto» (ដឹងច្បាស់ក្រៃលែងជាង)។ ចំណែកក្នុងវិធីទីពីរ ពាក្យថា Abhijānāti (ដឹងច្បាស់) គឺ អភិញ្ញា បានแก่ ប្រាជ្ញាដ៏វិសេសវិសាល។ បុគ្គលណាមានអភិញ្ញាក្រៃលែងជាង បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ភិយ្យោភិញ្ញូ បុគ្គលនោះឯង ដោយអំណាចនៃបំណងចង់ពោលពាក្យដ៏លើសលុប ទើបឈ្មោះថា ភិយ្យោភិញ្ញតរៈ។ សេចក្តីលើសលុបរបស់បុគ្គលនោះ គឺកើតអំពីភាពក្រៃលែងនៃអភិញ្ញា ហេតុនោះទើបពោលថា «bhiyyatarābhiñño vā» (ឬមានប្រាជ្ញាដឹងច្បាស់ក្រៃលែងជាង)។ ព្រះអង្គរមែងត្រាស់ដឹងដោយញាណនេះ ហេតុនោះញាណនោះឈ្មោះថា សម្ពោធិ បានแก่ សព្វញ្ញុតញ្ញាណ និងអរហត្តមគ្គញាណ។ ព្រោះថា អរហត្តមគ្គញាណមានសព្វញ្ញុតញ្ញាណជាហេតុជិត ហើយសព្វញ្ញុតញ្ញាណក៏មានអរហត្តមគ្គញាណជាហេតុជិត ទាំងពីរនេះឈ្មោះថា សម្ពោធិ។ ក្នុងសម្ពោធិនោះ ការបង្ហាញសេចក្តីនោះដោយអំណាចនៃធម៌ជាប្រធាន ជាវិធីទីមួយ ការបង្ហាញដោយអំណាចនៃហេតុជិត ជាវិធីទីពីរ។ ចុះហេតុអ្វីក្នុងទីនេះ ទើបកាន់យកតែអរហត្តមគ្គញាណប៉ុណ្ណោះ? មគ្គញាណថ្នាក់ទាបទាំងឡាយរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក៏ប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការកម្ចាត់បង់នូវធម៌ជាបដិបក្ខតាមចំណែករបស់ខ្លួន ព្រមទាំងវាសនាដែរមិនមែនឬ? ព្រោះការលះបង់ព្រមទាំងវាសនា គឺការលះបង់នូវញេយ្យាវរណធម៌ មែនដែរឬទេ? សេចក្តីនោះពិតមែនហើយ ប៉ុន្តែការលះបង់នោះមិនទាន់បរិបូណ៌ ព្រោះការកម្ចាត់បង់ធម៌ជាបដិបក្ខនៅមិនទាន់ចប់សព្វគ្រប់ ហេតុនោះទើបពោលថា «arahattamaggañāṇe vā» (ឬក្នុងអរហត្តមគ្គញាណ)។ ពាក្យថា Sabbaṃ (ទាំងពួង) គឺ ធម៌ទាំងពួងដែលព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធគប្បីសម្រេចបាន។

ขาทนียานํ [Pg.475] อุฬารตา สาตรสานุภาเวนาติ อาห ‘‘มธุเร อาคจฺฉตี’’ติ. ปสํสาย อุฬารตา วิสิฏฺฐภาเวนาติ อาห – ‘‘เสฏฺเฐ’’ติ. โอภาสสฺส อุฬารตา มหนฺตภาเวนาติ วุตฺตํ – ‘‘วิปุเล’’ติ. อุสภสฺส อยนฺติ อาสภี, อิธ ปน อาสภี วิยาติ อาสภี. เตนาห – ‘‘อุสภสฺส วาจาสทิสี’’ติ. เยน คุเณน สา ตํสทิสา, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อจลา อสมฺปเวธี’’ติ วุตฺตํ. ยโต กุโตจิ อนุสฺสวนํ อนุสฺสโว. วิชฺชาฏฺฐานาทีสุ กตปริจยานํ อาจริยานํ ตํ ตํ อตฺถํ ญาเปนฺตี ปเวณี อาจริยปรมฺปรา. เกวลํ อตฺตโน มติยา ‘‘อิติ กิร เอวํ กิรา’’ติ ปริกปฺปนา อิติกิรา. ปิฏกสฺส คนฺถสฺส สมฺปทานโต ภูตโต ตสฺส คหณํ ปิฏกสมฺปทานํ. ยถาสุตานํ อตฺตานํ อาการสฺส ปริวิตกฺกนํ อาการปริวิตกฺโก. ตเถวสฺส ‘‘เอวเมต’’นฺติ ทิฏฺฐิยา นิชฺฌานกฺขมนํ ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติ. อาคมาธิคเมหิ วินา เกวลํ อนุสฺสุตโต ตกฺกมคฺคํ นิสฺสาย ตกฺกนํ ตกฺโก. อนุมานวิธึ นิสฺสาย คหณํ นยคฺคาโห. ยสฺมา พุทฺธวิสเย ฐตฺวา ภควโต อยํ เถรสฺส โจทนา เถรสฺส จ โส อวิสโย, ตสฺมา ‘‘ปจฺจกฺขโต ญาเณน ปฏิวิชฺฌิตฺวา วิยา’’ติ วุตฺตํ. สีหนาโท วิยาติ สีหนาโท. ตํสทิสตา จสฺส เสฏฺฐภาเวน, โส เจตฺถ เอวํ เวทิตพฺโพติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สีหนาโท’’ติอาทิมาห. อุนฺนาทยนฺเตนาติ อสนิสทิสํ กโรนฺเตน.

ភាពឧត្តុង្គឧត្តមនៃខាទនីយភោជនីយាហារ គឺដោយអំណាចនៃរសជាតិដ៏ឆ្ងាញ់ពិសា ហេតុនោះទើបពោលថា «madhure āgacchati» (រមែងមកក្នុងរសជាតិផ្អែមល្ហែម)។ ភាពឧត្តុង្គឧត្តមនៃការសរសើរ គឺដោយភាពវិសេសវិសាល ហេតុនោះទើបពោលថា «seṭṭhe» (ក្នុងសេចក្តីដ៏ប្រសើរ)។ ភាពឧត្តុង្គឧត្តមនៃពន្លឺ គឺដោយភាពធំទូលាយ ហេតុនោះទើបពោលថា «vipule» (ក្នុងសេចក្តីដ៏ធំទូលាយ)។ វាចារបស់គោឧសភៈ ឈ្មោះថា អាសភី ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ វាចាដែលដូចជាវាចារបស់គោឧសភៈ ឈ្មោះថា អាសភី ហេតុនោះទើបពោលថា «usabhassa vācāsadisī» (ដូចជាវាចារបស់គោឧសភៈ)។ ដើម្បីបង្ហាញគុណសម្បត្តិដែលធ្វើឲ្យវាចានោះដូចគ្នា ទើបពោលថា «acalā asampavedhī» (មិនរញ្ជួយ មិនញាប់ញ័រ)។ ការឮតៗគ្នាមកអំពីទីណាមួយ ឈ្មោះថា អនុស្សវៈ (ការឮតៗគ្នា)។ ប្រពៃណីដែលញ៉ាំងសេចក្តីនោះៗ ឲ្យដឹងដល់ពួកអាចារ្យដែលបានធ្វើការសិក្សាក្នុងវិជ្ជាស្ថានជាដើម ឈ្មោះថា អាចរិយបរម្បរា (លំដាប់អាចារ្យ)។ ការត្រិះរិះដោយគំនិតរបស់ខ្លួនសុទ្ធសាធថា «ឮថា យ៉ាងនេះ ឮថា យ៉ាងនោះ» ឈ្មោះថា ឥតិកិរា (ការឮពាក្យតៗគ្នា)។ ការកាន់យកគម្ពីរនោះ ដោយការប្រគល់តៗគ្នាមកនៃគម្ពីរព្រះត្រៃបិដក ឈ្មោះថា បិដកសម្បទាន (ការរាប់អានតាមក្បួនខ្នាត)។ ការត្រិះរិះនូវអាការៈនៃខ្លួនតាមដែលបានឮមក ឈ្មោះថា អាការបរិវិតក្កៈ (ការត្រិះរិះតាមអាការៈ)។ ការយល់ព្រមតាមការពិនិត្យមើលដោយទិដ្ឋិថា «សេចក្តីនេះយ៉ាងនេះឯង» យ៉ាងនោះដែរ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិ (ការពេញចិត្តនឹងការពិនិត្យមើលដោយទិដ្ឋិ)។ ការត្រិះរិះដោយអាស្រ័យផ្លូវនៃតក្កវិទ្យា ចេញពីការឮតៗគ្នាសុទ្ធសាធ ដោយមិនមានអាគមៈនិងអធិគមៈ ឈ្មោះថា តក្កៈ (ការតាក់តែង ឬការត្រិះរិះ)។ ការកាន់យកដោយអាស្រ័យវិធីអនុមាន (ការប៉ាន់ស្មាន) ឈ្មោះថា នយគ្គាហៈ (ការកាន់យកតាមន័យ)។ ព្រោះការចោទសួររបស់ព្រះថេរៈចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគនេះ ស្ថិតនៅក្នុងពុទ្ធវិស័យ ហើយវិស័យនោះមិនមែនជាវិស័យរបស់ព្រះថេរៈឡើយ ហេតុនោះទើបពោលថា «paccakkhato ñāṇena paṭivijjhitvā viya» (ដូចជាការចាក់ធ្លុះដោយញាណចំពោះមុខ)។ ពាក្យថា Sīhanādo (សីហនាទ) គឺ ដូចជាការបន្លឺសីហនាទ។ ភាពដូចគ្នានៃការបន្លឺនោះ គឺដោយភាពប្រសើរខ្ពង់ខ្ស់ សេចក្តីនោះគប្បីជ្រាបក្នុងទីនេះ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យជាដើមថា «sīhanādo» (សីហនាទ)។ ពាក្យថា Unnādayantena (ញ៉ាំង...ឲ្យលាន់ឮខ្ទរខ្ទារ) គឺ ធ្វើឲ្យដូចជាសំឡេងរន្ទះបាញ់។

อนุโยคทาปนตฺถนฺติ อนุโยคํ โสธาเปตุํ. วิมทฺทกฺขมญฺหิ สีหนาทํ นทนฺโต อตฺถโต อนุโยคํ โสเธติ นาม, อนุยุชฺฌนฺโต จ นํ โสธาเปติ นาม. ทาตุนฺติ โสเธตุํ. เกจิ ‘‘ทานตฺถ’’นฺติ อตฺถํ วทนฺติ, ตํ น ยุตฺตํ. น หิ โย สีหทานํ นทติ, โส เอว ตตฺถ อนุโยคํ เทตีติ ยุชฺชติ. นิฆํสนนฺติ วิมทฺทนํ. ธมมานนฺติ ตาปยมานํ. ตาปนญฺเจตฺถ คคฺคริยา ธมฺมาปนสีเสน วทติ.

ពាក្យថា Anuyogadāpanatthaṃ (ដើម្បីឲ្យធ្វើការសាកសួរ) គឺ ដើម្បីឲ្យជម្រះការសាកសួរ។ ព្រោះថា កាលបើបុគ្គលបន្លឺសីហនាទដ៏គួរដល់ការសាកសួរ ឈ្មោះថា ជម្រះការសាកសួរដោយអត្ថ ហើយកាលបើសាកសួរ ក៏ឈ្មោះថា ញ៉ាំងការសាកសួរនោះឲ្យស្អាតស្អំ។ ពាក្យថា Dātuṃ (ដើម្បីប្រគល់ឲ្យ) គឺ ដើម្បីជម្រះ។ ពួកអដ្ឋកថាចារ្យខ្លះ ពោលសេចក្តីថា «dānatthaṃ» (ដើម្បីការឲ្យ) សេចក្តីនោះមិនសមគួរឡើយ។ ព្រោះថាមិនសមគួរឡើយដែលថា បុគ្គលណាដែលបន្លឺសីហនាទ បុគ្គលនោះឯងរមែងផ្តល់ការសាកសួរក្នុងទីនោះ។ ពាក្យថា Nighaṃsana (ការដុសខាត់) គឺ ការញីញក់ (ការសង្កត់សង្កិន)។ ពាក្យថា Dhamamāna (ការផ្លុំ) គឺ ការធ្វើឲ្យក្តៅ។ ហើយការធ្វើឲ្យក្តៅក្នុងទីនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលដោយក្បាលម៉ាស៊ីនផ្លុំខ្យល់នៃឡដុត។

สพฺเพ เตติ สพฺเพ เต อตีเต นิรุทฺเธ สมฺมาสมฺพุทฺเธ. เตเนตํ ทสฺเสติ – เย เต อเหสุํ อตีตมทฺธานํ ตว อภินีหารโต โอรํ สมฺมาสมฺพุทฺธา, เตสํ ตาว สาวกญาณโคจเร ธมฺเม ปริจฺฉินฺทนฺโต มาราทโย วิย จ พุทฺธานํ โลกิยจิตฺตาจารํ ตฺวํ ชาเนยฺยาสิ. เย ปน เต อพฺภตีตา, ตโต ปรโต ฉินฺนวฏุมา ฉินฺนปปญฺจา ปริยาทินฺนวฏฺฏา สพฺพทุกฺขวีติวตฺตา สมฺมาสมฺพุทฺธา, เตสํ สพฺเพสมฺปิ ตว สาวกญาณสฺส [Pg.476] อวิสยภูเต ธมฺเม กถํ ชานิสฺสสีติ. เตนาติ สมฺโพธิสงฺขาเตน สพฺพญฺญุตญฺญาณปทฏฺฐาเนน อรหตฺตมคฺคญาเณน. เอวํสีลาติ ตาทิสสีลา. สมาธิปกฺขาติ สมาธิ จ สมาธิปกฺขา จ สมาธิปกฺขา เอกเทสสรูเปกเสสนเยน. ตตฺถ สมาธิปกฺขาติ วีริยสติโย ตทนุคุณา จ ธมฺมา เวทิตพฺพา. ฌานสมาปตฺตีสุ เยภุยฺเยน วิหารโวหาโร, ฌานสมาปตฺติโย สมาธิปฺปธานาติ วุตฺตํ ‘‘สมาธิปกฺขานํ ธมฺมานํ คหิตตฺตา วิหาโร คหิโต’’ติ.

ពាក្យថា Sabbe te (ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទាំងនោះទាំងអស់) គឺ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទាំងឡាយដែលរលត់ទៅហើយក្នុងអតីតកាលទាំងអស់។ ដោយពាក្យនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញសេចក្តីនេះថា ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទាំងឡាយណាដែលបានកើតមានក្នុងអតីតកាល ខាងអាយអំពីការតាំងប្រាថ្នារបស់អ្នក អ្នកគប្បីដឹងនូវធម៌ដែលជាគោចរនៃសាវកញាណរបស់ព្រះអង្គទាំងនោះ ដោយការកំណត់ដឹង និងដឹងនូវលោកិយចិត្តាចារៈរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ដូចជាពួកម៉ារជាដើម។ ប៉ុន្តែ ចំណែកព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទាំងឡាយណាដែលកន្លងផុតទៅហើយ លើសពីនោះទៅទៀត ជាអ្នកមានផ្លូវដាច់ហើយ មានធម៌គ្រឿងយឺតយូរដាច់ហើយ មានវដ្តសង្សារអស់ហើយ កន្លងផុតទុក្ខទាំងពួងហើយ តើអ្នកនឹងដឹងនូវធម៌ដែលមិនមែនជាវិស័យនៃសាវកញាណរបស់អ្នក របស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទាំងនោះទាំងអស់ដោយរបៀបណា? ពាក្យថា Tena (ដោយញាណនោះ) គឺ ដោយអរហត្តមគ្គញាណ ដែលហៅថាសម្ពោធិ ដែលជាហេតុជិតនៃសព្វញ្ញុតញ្ញាណ។ ពាក្យថា Evaṃsīlā (មានសីលយ៉ាងនេះ) គឺ មានសីលបែបនោះ។ ពាក្យថា Samādhipakkhā (ពួកធម៌ជាចំណែកនៃសមាធិ) គឺ សមាធិផង ធម៌ជាចំណែកនៃសមាធិផង ឈ្មោះថា សមាធិបក្ខៈ ដោយឯកទេសសរូបេកសេសន័យ។ ក្នុងសមាធិបក្ខៈនោះ ធម៌ទាំងឡាយមានវីរិយៈ សតិ និងធម៌ដែលស្របគ្នានឹងធម៌ទាំងនោះ គប្បីជ្រាបថាជា សមាធិបក្ខៈ។ ការប្រើប្រាស់ពាក្យថា វិហារៈ (ការរស់នៅ) ជាច្រើនតែងមានក្នុងឈានសមាបត្តិទាំងឡាយ ព្រោះឈានសមាបត្តិទាំងឡាយមានសមាធិជាប្រធាន ហេតុនោះទើបពោលថា «ព្រោះការកាន់យកនូវធម៌ជាចំណែកនៃសមាធិ ទើបឈ្មោះថា កាន់យកនូវវិហារធម៌»។

ยถา ปน เหฏฺฐา คหิตาปิ สมาธิปญฺญา ปฏิปกฺขโต วิมุตฺตตฺตา วิมุจฺจน-สงฺขาต-กิจฺจวิเสส-ทสฺสนวเสน วิมุตฺติปริยาเยน ปุน คหิตา ‘‘เอวํวิมุตฺตา’’ติ, เอวํ ทิพฺพวิหาโร ทิพฺพวิหารวิเสสทสฺสนวเสน ปุน คหิโต ‘‘เอวํวิหารี’’ติ, ตสฺมา สพฺเพสํ สมาปตฺติวิหารานํ วเสเนตฺถ อตฺโถ ยุชฺชตีติ ทฏฺฐพฺพํ. วิมุตฺตีติ สงฺขํ คจฺฉนฺติ วิมุจฺจิตฺถาติ กตฺวา. เอส นโย เสเสสุปิ. ปฏิปฺปสฺสทฺธนฺเตติ ปฏิปฺปสฺสมฺภโนสาปเนน. สพฺพกิเลเสหิ นิสฺสฏตฺตา อสํสฏฺฐตฺตา วิมุตฺตตฺตา จ นิสฺสรณวิมุตฺติ นิพฺพานํ.

ម្យ៉ាងទៀត ដូចជាសមាធិ និងបញ្ញា ទោះបីជាបានកាន់យកខាងក្រោមហើយក៏ដោយ ក៏ព្រោះរួចផុតចាកធម៌ជាបដិបក្ខ ដោយអំណាចនៃការបង្ហាញនូវកិច្ចពិសេស ពោលគឺការរួចផុត ទើបលោកកាន់យកម្ដងទៀតដោយវេរិយាយនៃវិមុត្តិថា «មានចិត្តរួចផុតយ៉ាងនេះ» យ៉ាងណាមិញ ទិព្វវិហារ លោកក៏កាន់យកម្ដងទៀត ដោយអំណាចនៃការបង្ហាញនូវទិព្វវិហារពិសេសថា «មានវិហារធម៌យ៉ាងនេះ» យ៉ាងនោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា សេចក្ដីក្នុងទីនេះ រមែងសមស្របដោយអំណាចនៃសមាបត្តិវិហារទាំងពួង។ ពាក្យថា វិមុត្តិ ដល់នូវការរាប់ (ថាវិមុត្តិ) ព្រោះរួចផុតហើយ។ ន័យនេះ ក៏មានក្នុងពាក្យដែលសេសសល់ដែរ។ ពាក្យថា បដិប្បស្សទ្ធន្តិ បានដល់ ដោយការរម្ងាប់ចុះ និងការបង្អោនទៅរកការរម្ងាប់។ ព្រះនិព្វាន ឈ្មោះថា និស្សរណវិមុត្តិ ព្រោះចេញចាកកិលេសទាំងពួង ព្រោះមិនច្រឡូកច្រឡំ និងព្រោះរួចផុត។

อนาคตพุทฺธานํ ปนาติ ปน-สทฺโท วิเสสตฺถโชตโน. เตน อตีเตสุ ตาว ขนฺธานํ ภูตปุพฺพตฺตา ตตฺถ สิยา ญาณสฺส สวิสเย คติ, อนาคเตสุ ปน สพฺพโส อสญฺชาเตสุ กถนฺติ อิมมตฺถํ โชเตติ. เตนาห ‘‘อนาคตาปี’’ติอาทิ. ‘‘อตฺตโน เจตสา ปริจฺฉินฺทิตฺวา วิทิตา’’ติ กสฺมา วุตฺตํ? นนุ อตีตานาคเต สตฺตาเห เอว ปวตฺตํ จิตฺตํ เจโตปริยญาณสฺส วิสโย, น ตโต ปรนฺติ? นยิทํ เจโตปริยญาณกิจฺจวเสน วุตฺตํ, อถ โข ปุพฺเพนิวาสอนาคตํสญาณานํ วเสน วุตฺตํ, ตสฺมา นายํ โทโส. วิทิตฏฺฐาเน น กโรติ สิกฺขาปเทเนว ตาทิสสฺส ปฏิกฺเขปสฺส ปฏิกฺขิตฺตตฺตา เสตุฆาตโต จ. กถํ ปน เถโร ทฺวยสมฺภเว ปฏิกฺเขปเมว อกาสิ, น วิภชฺช พฺยากาสีติ อาห ‘‘เถโร กิรา’’ติอาทิ. ปารํ ปริยนฺตํ มิโนตีติ ปารมี, สา เอว ญาณนฺติ ปารมิญาณํ, สาวกานํ ปารมิญาณํ สาวกปารมิญาณํ. ตสฺมึ สาวกานํ อุกฺกํสปริยนฺตคเต ชานเน นายมนุโยโค, อถ โข สพฺพญฺญุตญฺญาเณ สพฺพญฺญุตาย ชานเน. เกจิ ปน ‘‘สาวกปารมิญาเณติ สาวกปารมิญาณวิสเย’’ติ อตฺถํ วทนฺติ, ตถา เสสปเทสุปิ. สีล…เป… สมตฺถนฺติ สีลสมาธิปญฺญาวิมุตฺติญาณสงฺขาตานํ การณานํ [Pg.477] ชานนสมตฺถํ. พุทฺธสีลาทโย หิ พุทฺธานํ พุทฺธกิจฺจสฺส ปเรหิ เอเต พุทฺธาติ ชานนสฺส จ การณํ.

ពាក្យថា បន ក្នុងពាក្យថា Anāgatabuddhānaṃ pana នេះ ជាសព្ទសម្ដែងនូវសេចក្ដីវិសេស។ ដោយសព្ទនោះ លោកបង្ហាញសេចក្ដីនេះថា ក្នុងអតីតកាល ព្រោះខន្ធទាំងឡាយធ្លាប់មានរួចមកហើយ ញាណគប្បីមានការប្រព្រឹត្តទៅក្នុងវិស័យរបស់ខ្លួនក្នុងអតីតកាលនោះ ចុះក្នុងអនាគតកាលដែលមិនទាន់កើតឡើងទាល់តែសោះ តើនឹងមានយ៉ាងណា? ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «anāgatāpi» ជាដើម។ ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «កំណត់ដឹងដោយចិត្តរបស់ខ្លួនហើយ»? មិនមែនឬថា ចិត្តដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអតីត និងអនាគតត្រឹមតែ ៧ ថ្ងៃប៉ុណ្ណោះ ជាវិស័យរបស់ចេតោបរិយញាណ មិនមែនលើសពីនោះទេ? សេចក្ដីនេះ លោកមិនបានពោលដោយអំណាចនៃកិច្ចរបស់ចេតោបរិយញាណឡើយ ប៉ុន្តែពោលដោយអំណាចនៃបុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណ និងអនាគតំសញាណ ព្រោះហេតុនោះ ទើបគ្មានទោសនេះឡើយ។ ព្រះអង្គមិនធ្វើក្នុងទីដែលដឹងហើយ ព្រោះការហាមឃាត់បែបនោះ ត្រូវបានហាមឃាត់ដោយសិក្ខាបទហើយ និងព្រោះការកាត់ផ្ដាច់នូវស្ពាន។ ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះថេរៈ កាលបើមានហេតុទាំងពីរយ៉ាង ក៏ធ្វើតែការបដិសេធម៉្យាង មិនបានចែករំលែកដោះស្រាយ? លោកទើបពោលថា «thero kira» ជាដើម។ ធម៌ដែលរមែងវាស់វែងនូវត្រើយ គឺទីបំផុត ឈ្មោះថា បារមី, បារមីនោះឯងជាញាណ ឈ្មោះថា បារមីញាណ, បារមីញាណរបស់សាវកទាំងឡាយ ឈ្មោះថា សាវកបារមីញាណ។ ការសួរដេញដោលនេះ មិនមែនក្នុងសាវកបារមីញាណដែលដល់នូវទីបំផុតដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់របស់សាវកទាំងឡាយនោះទេ ប៉ុន្តែសួរដេញដោលក្នុងសព្វញ្ញុតញាណ គឺការដឹងដោយភាពជាព្រះសព្វញ្ញូ។ ប៉ុន្តែ អាចារ្យខ្លះពោលសេចក្ដីថា «ពាក្យថា ក្នុងសាវកបារមីញាណ គឺក្នុងវិស័យនៃសាវកបារមីញាណ» សូម្បីក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ បទថា សីល...ល... សមត្ថំ បានដល់ ជាអ្នកអាចដឹងនូវហេតុទាំងឡាយ ពោលគឺសីល សមាធិ បញ្ញា និងវិមុត្តិញាណ។ ព្រោះថា ព្រះពុទ្ធសីលជាដើម ជាហេតុនៃពុទ្ធកិច្ចរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ និងជាហេតុនាំឲ្យអ្នកដទៃដឹងថា «ព្រះអង្គទាំងនេះជាព្រះពុទ្ធ»។

อนุมานญาณํ วิย สํสยฏฺฐิตํ อหุตฺวา อิทมิทนฺติ ยถาสภาวโต เญยฺยํ ธาเรติ นิจฺฉิโนตีติ ธมฺโม, ปจฺจกฺขญาณนฺติ อาห ‘‘ธมฺมสฺส ปจฺจกฺขโต ญาณสฺสา’’ติ. อนุเอตีติ อนฺวโยติ อาห ‘‘อนุโยคํ อนุคนฺตฺวา’’ติ. ปจฺจกฺขสิทฺธญฺหิ อตฺถํ อนุคนฺตฺวา อนุมานญาณสฺส ปวตฺติ ‘‘ทิฏฺเฐน อทิฏฺฐสฺส อนุมาน’’นฺติ เวทิตพฺพา. วิทิเต เวทกมฺปิ ญาณํ อตฺถโต วิทิตเมว โหตีติ ‘‘อนุมานญาณํ นยคฺคาโห วิทิโต’’ติ วุตฺตํ. วิทิโตติ วิทฺโธ ปฏิลทฺโธ, อธิคโตติ อตฺโถ. อปฺปมาโณติ อปริมาโณ มหาวิสยตฺตา. เตนาห ‘‘อปริยนฺโต’’ติ. เตนาติ อปริยนฺตตฺตา. เตน วา อปริยนฺเตน ญาเณน. เอเตน เถโร ยํ ยํ อนุเมยฺยมตฺถํ ญาตุกาโม โหติ, ตตฺถ ตตฺถ ตสฺส อสงฺคมปฺปฏิหตํ อนุมานญาณํ ปวตฺเตตีติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘โส อิมินา’’ติอาทิ. ตตฺถ อิมินาติ อิมินา การเณน.

ធម្មជាតិដែលមិនស្ថិតនៅក្នុងសេចក្ដីសង្ស័យ ដូចជាអនុមានញាណ ប៉ុន្តែរមែងទ្រទ្រង់ទុក គឺសម្រេចនូវធម៌ដែលគប្បីដឹងតាមសភាវៈពិតថា «នេះជាយ៉ាងនេះ នេះជាយ៉ាងនោះ» ឈ្មោះថា ធម៌, ធម៌នោះគឺបច្ចក្ខញាណ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «dhammassa paccakkhato ñāṇassa»។ ធម្មជាតិដែលរមែងប្រព្រឹត្តទៅតាម ឈ្មោះថា អន្វយៈ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «anuyogaṃ anugantvā»។ ព្រោះថា ការប្រព្រឹត្តទៅនៃអនុមានញាណ ដោយដើរតាមសេចក្ដីដែលសម្រេចដោយបច្ចក្ខៈ គប្បីជ្រាបថា «ការអនុមាននូវសេចក្ដីដែលមិនទាន់ឃើញ ដោយសេចក្ដីដែលឃើញហើយ»។ កាលបើដឹងច្បាស់ហើយ សូម្បីញាណដែលជាអ្នកដឹង ក៏ឈ្មោះថាដឹងច្បាស់ហើយដោយអត្ថ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «anumānañāṇaṃ nayaggāho vidito»។ ពាក្យថា វិទិតោ បានដល់ ត្រូវហើយ បានហើយ សម្រេចហើយ នេះជាអត្ថ។ ពាក្យថា អប្បមាណោ បានដល់ រកប្រមាណមិនបាន ព្រោះមានវិស័យធំធេង។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «apariyanto»។ ពាក្យថា តេន បានដល់ ព្រោះភាពមិនមានទីបំផុត ឬដោយញាណដែលមិនមានទីបំផុតនោះ។ ដោយពាក្យនេះ លោកបង្ហាញថា ព្រះថេរៈចង់ដឹងនូវសេចក្ដីដែលគប្បីអនុមានណាៗ អនុមានញាណដែលមិនជាប់ជំពាក់ មិនទើសទាក់របស់លោក រមែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសេចក្ដីនោះៗ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «so iminā» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ បទថា ឥមិនា បានដល់ ដោយហេតុនេះ។

ปาการสฺส ถิรภาวํ อุทฺธมุทฺธํ อาเปตีติ อุทฺธาปํ, ปาการมูลํ. อาทิ-สทฺเทน ปาการทฺวารพนฺธปริขาทีนํ สงฺคโห เวทิตพฺโพ. ปจฺจนฺเต ภวํ ปจฺจนฺติมํ. ปณฺฑิตโทวาริกฏฺฐานิยํ กตฺวา เถโร อตฺตานํ ทสฺเสตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอกทฺวารนฺติ กสฺมา อาหา’’ติ โจทนํ สมุฏฺฐาเปสิ.

ធម្មជាតិដែលនាំមកនូវភាពមាំមួននៃកំពែងឲ្យខ្ពស់ឡើងៗ ឈ្មោះថា ឧទ្ធាបៈ បានដល់ គ្រឹះកំពែង។ ដោយសព្ទថា «ជាដើម» គប្បីជ្រាបថា រួមបញ្ចូលទាំងការចងទ្វារកំពែង និងគូទឹកជាដើម។ ធម្មជាតិដែលកើតក្នុងទីបំផុតកាត់ ឈ្មោះថា បច្ចន្តិមៈ។ ព្រះថេរៈកាលបង្ហាញខ្លួនឯង ដោយធ្វើឲ្យស្ថិតនៅក្នុងឋានៈជាឆ្មាំទ្វារដ៏ឆ្លាតវៃ កាលនឹងបង្ហាញ ទើបតាំងឡើងនូវការចោទសួរថា «ហេតុអ្វីបានជាពោលថា មានទ្វារតែមួយ?»។

ยสฺสา ปญฺญาย วเสน ปุริโส ปณฺฑิโตติ วุจฺจติ, ตํ ปณฺฑิจฺจนฺติ อาห – ‘‘ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคโต’’ติ. ตํตํอิติกตฺตพฺพตาสุ เฉกภาโว พฺยตฺตภาโว เวยฺยตฺติยํ. เมธติ อญฺญาณํ หึสติ วิธมตีติ เมธา, สา เอตสฺส อตฺถีติ เมธาวี. ฐาเน ฐาเน อุปฺปตฺติ เอติสฺสา อตฺถีติ ฐานุปฺปตฺติกา, ฐานโส อุปฺปชฺชนปญฺญา. อนุปริยายนฺติ เอเตนาติ อนุปริยาโย, โส เอว ปโถติ อนุปริยายปโถ, ปริโต ปาการสฺส อนุยายนมคฺโค. ปาการภาคา สมฺพนฺธิตพฺพา เอตฺถาติ ปาการสนฺธิ, ปาการสฺส ผุลฺลิตปเทโส. โส ปน เหฏฺฐิมนฺเตน ทฺวินฺนมฺปิ อิฏฺฐกานํ วิคเมน เอวํ วุจฺจตีติ อาห – ‘‘ทฺวินฺนํ อิฏฺฐกานํ อปคตฏฺฐาน’’นฺติ. ฉินฺนฏฺฐานนฺติ ฉินฺนภินฺนปเทสํ, ฉินฺนฏฺฐานํ วา. ตญฺหิ ‘‘วิวร’’นฺติ วุจฺจติ. กีลิฏฺฐนฺติ มลีนํ. อุปตาเปนฺตีติ กิเลสปริฬาเหน สนฺตาเปนฺติ. วิพาเธนฺตีติ ปีเฬนฺติ. อุปฺปนฺนาย ปญฺญาย นีวรเณหิ น กิญฺจิ กาตุํ สกฺกาติ อาห ‘‘อนุปฺปนฺนาย ปญฺญาย อุปฺปชฺชิตุํ น เทนฺตี’’ติ. ตสฺมาติ ปจฺจยูปฆาเตน [Pg.478] อุปฺปชฺชิตุํ อปฺปทานโต. จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ สุฏฺฐุ ฐปิตจิตฺตาติ จตุพฺพิธายปิ สติปฏฺฐานภาวนาย สมฺมเทว ฐปิตจิตฺตา อปฺปิตจิตฺตา. ยถาสภาเวน ภาเวตฺวาติ ยาถาวโต สมฺมเทว ยถา ปฏิปกฺขา สมุจฺฉิชฺชนฺติ, เอวํ ภาเวตฺวา.

បញ្ញាណាដែលជាហេតុនាំឲ្យបុគ្គលហៅថាជាបណ្ឌិត បញ្ញានោះឈ្មោះថា បណ្ឌិច្ចៈ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «paṇḍiccena samannāgato»។ ភាពជាអ្នកឈ្លាសវៃ ភាពជាអ្នកប៉ិនប្រសប់ ក្នុងកិច្ចការដែលត្រូវធ្វើនោះៗ ឈ្មោះថា វេយ្យត្តិយៈ។ ធម្មជាតិដែលរមែងបំផ្លាញ គឺកម្ចាត់បង់នូវអវិជ្ជា ឈ្មោះថា មេធា, ប្រាជ្ញានោះមានដល់បុគ្គលនោះ ព្រោះហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា មេធាវី។ ការកើតឡើងក្នុងហេតុការណ៍នោះៗ មានដល់ប្រាជ្ញានោះ ព្រោះហេតុនោះ ប្រាជ្ញានោះឈ្មោះថា ឋានុប្បត្តិកា គឺបញ្ញាដែលកើតឡើងតាមហេតុការណ៍ភ្លាមៗ។ ជនទាំងឡាយរមែងដើរក្រឡឹងជុំវិញដោយផ្លូវនេះ ព្រោះហេតុនោះ ផ្លូវនោះឈ្មោះថា អនុបរិយាយៈ, ផ្លូវនោះឯងជាផ្លូវដើរ ឈ្មោះថា អនុបរិយាយបថ បានដល់ ផ្លូវដើរជុំវិញកំពែង។ ផ្នែកនៃកំពែងទាំងឡាយដែលគប្បីតភ្ជាប់គ្នាកក្នុងទីនេះ ឈ្មោះថា បាការសន្ធិ បានដល់ ទីកន្លែងដែលប្រេះស្រាំនៃកំពែង។ ចន្លោះកំពែងនោះ ដោយកម្រិតទាបបំផុត លោកហៅយ៉ាងនេះ ព្រោះការរបូតចេញនៃឥដ្ឋទាំងពីរដុំ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «dvinnaṃ iṭṭhakānaṃ apagataṭṭhānaṃ»។ បទថា chinnaṭṭhānaṃ បានដល់ ទីកន្លែងដែលដាច់ធ្លាយ ឬកន្លែងដែលបាក់បែក។ ព្រោះថាកន្លែងនោះ លោកហៅថា «វិវរៈ»។ បទថា kīliṭṭhaṃ បានដល់ សៅហ្មង។ បទថា upatāpenti បានដល់ ធ្វើឲ្យក្តៅក្រហាយដោយការក្តៅក្រហាយនៃកិលេស។ បទថា vibādhenti បានដល់ ញាំញី។ កាលបើបញ្ញាកើតឡើងហើយ ពួកនីវរណៈមិនអាចធ្វើអ្វីបានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «មិនញ៉ាំងបញ្ញាដែលមិនទាន់កើត ឲ្យកើតឡើងបានឡើយ»។ ពាក្យថា តស្មា គឺព្រោះមិនឲ្យកើតឡើងដោយការកាត់ផ្ដាច់នូវបច្ច័យ។ បទថា catūsu satipaṭṭhānesu suṭṭhu ṭhapitacittā បានដល់ មានចិត្តតម្កល់ទុកល្អហើយ មានចិត្តណែនក្តៅហើយ ក្នុងការចម្រើនសតិបដ្ឋានទាំង ៤ យ៉ាងដោយប្រពៃ។ បទថា yathāsabhāvena bhāvetvā បានដល់ ចម្រើនតាមសភាវៈពិត ដោយប្រពៃ គឺចម្រើនយ៉ាងណាឲ្យធម៌ជាបដិបក្ខត្រូវបានកាត់ផ្ដាច់ជាសមុច្ឆេទ។

ปุริมนเย สติปฏฺฐานานิ โพชฺฌงฺคา จ มิสฺสกา อธิปฺเปตาติ ตโต อญฺญถา วตฺตุํ ‘‘อปิเจตฺถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. มิสฺสกาติ สมถวิปสฺสนามคฺควเสน มิสฺสกา. ‘‘จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ สุปฺปติฏฺฐิตจิตฺตาติ ปฐมํ วุตฺตตฺตา สติปฏฺฐาเนสุ วิปสฺสนํ คเหตฺวา สตฺต โพชฺฌงฺเค ยถาภูตํ ภาเวตฺวาติ วุตฺตตฺตา มคฺคปริยาปนฺนานํเยว จ เนสํ นิปฺปริยายโพชฺฌงฺคภาวโต เตสุ จ อธิคตเมว โหตีติ โพชฺฌงฺเค มคฺโค จ สพฺพญฺญุตญฺญาณญฺจาติ คหิเต สุนฺทโร ปญฺโห ภเวยฺยา’’ติ มหาสิวตฺเถโร อาห. น ปเนวํ คหิตํ โปราเณหีติ อธิปฺปาโย. อิตีติ วุตฺตปฺปการปรามสนํ. เถโรติ สาริปุตฺตตฺเถโร.

ក្នុងន័យមុន សតិបដ្ឋាន និងពោជ្ឈង្គទាំងឡាយ លោកមានបំណងយកជាធម៌លាយឡំគ្នា ព្រោះហេតុនោះ ដើម្បីពោលឲ្យប្លែកពីន័យនោះ លោកទើបពោលថា «apicettha» ជាដើម។ ពាក្យថា លាយឡំគ្នា បានដល់ លាយឡំគ្នាដោយអំណាចនៃសមថៈ វិបស្សនា និងមគ្គ។ ព្រះមហាសីវត្ថេរពោលថា «ព្រោះលោកពោលទុកមុនដំបូងថា មានចិត្តតម្កល់មាំល្អក្នុងសតិបដ្ឋានទាំង ៤ ទើបកាន់យកវិបស្សនាក្នុងសតិបដ្ឋានទាំងឡាយ ហើយព្រោះលោកពោលថា ចម្រើនពោជ្ឈង្គទាំង ៧ តាមពិត និងព្រោះភាពជាពោជ្ឈង្គដោយត្រង់របស់ធម៌ទាំងនោះដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងមគ្គប៉ុណ្ណោះ ហើយកាលបើធម៌ទាំងនោះត្រូវបានសម្រេចហើយ កាលបើកាន់យកពោជ្ឈង្គ មគ្គ និងសព្វញ្ញុតញាណ គប្បីជាបញ្ហាដ៏ល្អ»។ សេចក្ដីអធិប្បាយថា ប៉ុន្តែពួកបុរាណាចារ្យមិនបានកាន់យកយ៉ាងនេះឡើយ។ សព្ទថា ឥតិ សម្រាប់ចង្អុលបង្ហាញនូវប្រការដែលបានពោលហើយ។ បទថា ថេរោ បានដល់ ព្រះសារីបុត្តត្ថេរ។

ตตฺถาติ เตสุ ปจฺจนฺตนคราทีสุ. นครํ วิย นิพฺพานํ ตทตฺถิเกหิ อุปคนฺตพฺพโต อุปคตานญฺจ ปริสฺสยรหิตสุขาธิคมฏฺฐานโต. ปากาโร วิย สีลํ ตทุปคตานํ ปริโต อารกฺขภาวโต. อนุปริยายปโถ วิย หิรี สีลปาการสฺส อธิฏฺฐานภาวโต. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘ปริยายปโถติ โข ภิกฺขุ หิริยา เอตํ อธิวจน’’นฺติ. ทฺวารํ วิย อริยมคฺโค นิพฺพานนครปฺปเวสเน อญฺชสภาวโต. ปณฺฑิตโทวาริโก วิย ธมฺมเสนาปติ นิพฺพานนครํ ปวิฏฺฐปวิสนกานํ สตฺตานํ สลฺลกฺขณโต. ทินฺโนติ ทาปิโต, โสธิโตติ อตฺโถ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

បទថា តត្ថ បានដល់ ក្នុងនគរជាយដែនជាដើមទាំងនោះ។ ព្រះនិព្វាន ប្រៀបដូចជានគរ ព្រោះជាទីដែលអ្នកប្រាថ្នានិព្វានគប្បីទៅដល់ និងព្រោះជាទីសម្រេចនូវសុខដែលប្រាសចាកភ័យអន្តរាយសម្រាប់អ្នកដែលទៅដល់ហើយ។ សីល ប្រៀបដូចជាកំពែង ព្រោះជាគ្រឿងការពារជុំវិញសម្រាប់អ្នកដែលស្ថិតនៅក្នុងសីលនោះ។ សេចក្ដីខ្មាសបាប ប្រៀបដូចជាផ្លូវដើរជុំវិញកំពែង ព្រោះជាទីតាំងនៃកំពែងគឺសីល។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះថា «ម្នាលភិក្ខុ ពាក្យថា បរិយាយបថ នេះជាឈ្មោះនៃហិរិ»។ អរិយមគ្គ ប្រៀបដូចជាទ្វារ ព្រោះជាផ្លូវត្រង់សម្រាប់ចូលទៅកាន់នគរគឺព្រះនិព្វាន។ ព្រះធម្មសេនាបតី ប្រៀបដូចជាឆ្មាំទ្វារដ៏ឆ្លាតវៃ ព្រោះជាអ្នកកំណត់ដឹងនូវសត្វទាំងឡាយដែលចូលទៅហើយ និងកំពុងចូលទៅកាន់នគរគឺព្រះនិព្វាន។ បទថា ទិន្នោ បានដល់ ឲ្យហើយ គឺជម្រះហើយ នេះជាអត្ថ។ សេចក្ដីដែលសេសសល់ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

๓. จุนฺทสุตฺตวณฺณนา

៣. ការអធិប្បាយសេចក្ដីនៃចុន្ទសូត្រ

๓๗๙. ปุพฺเพ สาวตฺถิโต เวฬุวคามสฺส คตตฺตา วุตฺตํ ‘‘อาคตมคฺเคเนว ปฏินิวตฺตนฺโต’’ติ. สตฺตนฺนนฺติ อุปเสโน, เรวโต, ขทิรวนิโย, จุนฺโท, สมณุทฺเทโส อหนฺติ จตุนฺนํ, จาลา, อุปจาลา, สีสูปจาลาติ, ติสฺสนฺนนฺติ อิเมสํ สตฺตนฺนํ อรหนฺตานํ. นตฺถิ นุ โขติ เอตฺถาปิ ‘‘โอโลเกนฺโต’’ติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ สีหาวโลกนญาเยน. ภวิสฺสนฺติ เม วตฺตาโร หริตุํ นาสกฺขีติ สมฺพนฺโธ. อิทํ ทานิ ปจฺฉิมทสฺสนนฺติ ภูตกถนมตฺตํ, น ตตฺถ สาลยตาทสฺสนํ ยถา ตถาคตสฺส เวสาลิยา นิกฺขมิตฺวา นาคาปโลกิตํ.

៣៧៩. ព្រោះកាលពីមុន បាននិមន្តពីក្រុងសាវត្ថីទៅកាន់ភូមិវេឡុវគ្រាម ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ត្រឡប់ទៅវិញតាមផ្លូវដែលមកហើយនោះឯង»។ បទថា សត្តន្នំ បានដល់ ព្រះអរហន្តទាំង ៧ អង្គនេះ គឺ ព្រះឧបសេនៈ ព្រះរេវតៈ ព្រះខទិរវនិយៈ ព្រះចុន្ទៈ និងខ្ញុំជាសាមណេរ ត្រូវជា ៤ អង្គ និងនាងចាឡា នាងឧបចាឡា នាងសីសុបចាឡា ត្រូវជា ៣ នាក់។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា «natthi nu kho» នេះ ក៏គប្បីនាំយកពាក្យថា «olokento» មកភ្ជាប់គ្នា ដោយន័យនៃការក្រឡេកមើលដូចជាសីហៈ។ សេចក្ដីតភ្ជាប់ថា «នឹងមានអ្នកពោលទិតៀនខ្ញុំថា មិនអាចនាំយកទៅបានឡើយ»។ ពាក្យថា «ឥឡូវនេះ ជាការឃើញចុងក្រោយបង្អស់» នេះ ជាត្រឹមតែការនិយាយតាមការពិតប៉ុណ្ណោះ ក្នុងទីនោះមិនមែនជាការបង្ហាញនូវភាពមានសេចក្ដីអាឡោះអាល័យឡើយ ដូចជាការក្រឡេកមើលបែបដំរីរបស់ព្រះតថាគត កាលដែលស្ដេចយាងចេញចាកក្រុងវេសាលី ដូច្នោះដែរ។

ตสฺส [Pg.479] ตสฺส วิเสสสฺส อธิฏฺฐานวเสเนว อิทฺธิเภททสฺสนํ อิทฺธิวิกุพฺพนํ. สีหสฺส วิชมฺภนาทิวเสน กีฬิตฺวา นาทสทิสี อยํ ธมฺมกถาติ วุตฺตํ ‘‘สีหวิกีฬิโต ธมฺมปริยาโย’’ติ. คมนกาโล มยฺหนฺตีติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท ปริสมาปเน. เตน เถเรน ยถารมฺภสฺส วจนปพนฺธสฺส สมาปิตภาวํ โชเตติ. เอส นโย เสเสสุปิ เอทิเสสุ สพฺพฏฺฐาเนสุ. ยุคนฺธราทโย ปริภณฺฑปพฺพตาติ เวทิตพฺพา. เอกปฺปหาเรเนวาติ เอกปฺปหาเรน อิว. สฺวายํ อิว-สทฺโท น สกฺโกมีติ เอตฺถ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺโพ.

ការបង្ហាញនូវការប្លែកៗគ្នានៃឫទ្ធិ ដោយអំណាចនៃការអធិដ្ឋាននូវគុណវិសេសនោះៗ ឈ្មោះថា ឥទ្ធិវិកុព្វនៈ។ ធម្មកថានេះ ប្រៀបដូចជាសូរគ្រហឹមរបស់សត្វសីហៈ ដែលលោតកញ្ជ្រោលលេងដោយអំណាចនៃការស្ងាបជាដើម ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «សីហវិកីឡិតធម៌បរិយាយ»។ ក្នុងពាក្យថា «gamanakālo mayhaṃ» នេះ សព្ទថា ឥតិ មានអត្ថបញ្ចប់។ ដោយសព្ទនោះ លោកបង្ហាញនូវភាពដែលព្រះថេរៈបានបញ្ចប់នូវការតាក់តែងពាក្យដែលបានផ្ដើមទុកយ៉ាងណា។ ន័យនេះ ក៏មានក្នុងទីទាំងពួងដែលមានសភាពបែបនេះដែលសេសសល់ដែរ។ ភ្នំយុគន្ធរជាដើម គប្បីជ្រាបថា ជាភ្នំបរិភណ្ឌ។ បទថា ekappahāreneva បានដល់ ដូចជាការវាយតែម្ដង។ គប្បីនាំយកសព្ទថា ឥវៈ នោះ មកភ្ជាប់ក្នុងពាក្យថា «na sakkomi» ក្នុងទីនេះ។

ปฏิปาเทสฺสามีติ ฐิตกายํ ปฏิปาเทสฺสามิ. ปตฺถนากาเล อโนมทสฺสิสฺส ภควโต วจนสุตานุสาเรน ญาเณน ทิฏฺฐมตฺตตํ สนฺธาย ‘‘ตํ ปฐมทสฺสน’’นฺติ วุตฺตํ. ธาเรตุํ อสกฺโกนฺตี คุณสารํ. เอส มคฺโคติ เอโส ชาตานํ สตฺตานํ มรณนิฏฺฐิโต ปนฺโถ. ปุนปิ เอวํภาวิโน นาม สงฺขาราติ สงฺขารา นาม เอวํภาวิโน, มรณปริโยสานาติ อตฺโถ. เอตฺตกนฺติ เอตฺตกํ กาลํ. สงฺกฑฺฒิตฺวา สํหริตฺวา. มุขํ ปิธายาติ มุขํ ฉาเทตฺวา. อคฺฆิกสตานีติ มกุฬงฺกุรเจติยสตานิ.

បទថា paṭipādessāmi បានដល់ នឹងញ៉ាំងរាងកាយដែលតម្កល់នៅឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ។ លោកពោលថា «នោះជាការឃើញដំបូង» ដោយសំដៅយកត្រឹមតែការឃើញដោយញាណ ស្របតាមការស្ដាប់ព្រះវាចារបស់ព្រះមានព្រះភាគព្រះនាមអនោមទស្សី ក្នុងកាលដែលធ្វើសេចក្ដីប្រាថ្នា។ មិនអាចទ្រទ្រង់ទុកនូវគុណសារៈបាន។ បទថា esa maggo បានដល់ នេះជាផ្លូវដែលមានសេចក្ដីស្លាប់ជាទីបំផុតរបស់សត្វទាំងឡាយដែលកើតមកហើយ។ ម្យ៉ាងទៀត សង្ខារទាំងឡាយ ឈ្មោះថាមានសភាពយ៉ាងនេះ គឺមានសេចក្ដីស្លាប់ជាទីបំផុត នេះជាអត្ថ។ បទថា ettakaṃ បានដល់ អស់កាលត្រឹមប៉ុណ្ណេះ។ បទថា saṅkaḍḍhitvā បានដល់ ប្រមូលមកហើយ។ បទថា mukhaṃ pidhāya បានដល់ គ្របមុខ។ បទថា agghikasatāni បានដល់ ចេតិយដែលមានកំពូលស្រួចរាប់រយ។

ปุริมทิวเสติ อตีตทิวเส. ยสฺมา ธมฺมเสนาปติโน อรหตฺตปฺปตฺตทิวเสเยว สตฺถุ สาวกสนฺนิปาโต อโหสิ, ตสฺมา ‘‘ปูริตสาวกสนฺนิปาโต เอส ภิกฺขู’’ติ วุตฺตํ. ปญฺจ ชาติสตานีติ ภุมฺมตฺเถ, อจฺจนฺตสํโยเค วา อุปโยควจนํ.

បទថា purimadivase បានដល់ ក្នុងថ្ងៃកន្លងទៅហើយ។ ព្រោះថា ក្នុងថ្ងៃដែលព្រះធម្មសេនាបតីសម្រេចព្រះអរហត្តនោះឯង ការប្រជុំសាវករបស់ព្រះសាស្តាបានមានឡើង ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ភិក្ខុនេះជាអ្នកធ្វើការប្រជុំសាវកឲ្យពេញលេញ»។ បទថា pañca jātisatāni នេះ ជាឧបយោគវិភត្តិ ក្នុងអត្ថនៃភុម្មវិភត្តិ ឬក្នុងអត្ថនៃអច្ចន្តសំយោគ។

กโฬปิหตฺโถติ วิลีวมยภาชนหตฺโถ. ‘‘จมฺมมยภาชนหตฺโถ’’ติ จ วทนฺติ. ปุรนฺตเรติ นครมชฺเฌ. วเนติ อรญฺเญ.

បទថា kaḷopihattho បានដល់ មានភាជនៈដែលធ្វើដោយបន្ទះឫស្សីក្នុងដៃ។ ម្យ៉ាងទៀត អាចារ្យទាំងឡាយពោលថា «មានភាជនៈដែលធ្វើដោយស្បែកក្នុងដៃ» ក៏មាន។ បទថា purantare បានដល់ ក្នុងកណ្ដាលនគរ។ បទថា vane បានដល់ ក្នុងព្រៃ។

โอสกฺกนาการวิรหิโตติ ธมฺมเทสนาย สงฺโกจเหตุวิรหิโต. วิสารโทติ สารทวิรหิโต. ธมฺโมชนฺติ ธมฺมรสํ, โอชวนฺตํ เทสนาธมฺมนฺติ อตฺโถ. ธมฺมโภคนฺติ ธมฺมปริโภคํ, ปเรหิ สทฺธึ สํวิภชนวเสน ปวตฺตํ ธมฺมสมฺโภคนฺติ เทสนาธมฺมเมว วทติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อุภเยนปิ ธมฺมปริโภโคว กถิโต’’ติ.

បទថា osakkanākāravirahito បានដល់ ប្រាសចាកហេតុជាគ្រឿងរួញរាក្នុងការសម្ដែងធម៌។ បទថា visārado បានដល់ ប្រាសចាកភាពជាអ្នកខ្លាចញញើត។ បទថា dhammojaṃ បានដល់ រសនៃធម៌ គឺទេសនាធម៌ដែលមានឱជារស នេះជាអត្ថ។ បទថា dhammabhogaṃ បានដល់ ការបរិភោគធម៌ គឺការសេពគប់ធម៌ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការចែករំលែកជាមួយអ្នកដទៃ លោកសំដៅយកទេសនាធម៌នោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ទោះបីជាទាំងពីរយ៉ាង ក៏លោកពោលសំដៅយកការបរិភោគធម៌ដូចគ្នា»។

ปิยายิตพฺพโต ปิเยหิ. มนสฺส วฑฺฒนโต มนาเปหิ. ชาติยาติ ขตฺติยาทิชาติยา. นานาภาโว อสหภาโว วิสุํภาโว. อญฺญถาภาโว อญฺญถตฺตํ. สรีรนฺติ รูปธมฺมกายสงฺขาตํ สรีรํ. รูปกาเย [Pg.480] หิ ภิชฺชนฺเต ภิชฺชนฺเตว. โส ภิชฺเชยฺยาติ โส มหนฺตตโร ขนฺโธ ภิชฺเชยฺย.

ពាក្យថា piyehi គឺដោយវត្ថុជាទីស្រឡាញ់ ព្រោះជាធម្មជាតិគួរស្រឡាញ់។ ពាក្យថា manāpehi គឺដោយវត្ថុជាទីគាប់ចិត្ត ព្រោះធ្វើចិត្តឲ្យចម្រើន។ ពាក្យថា jātiyā គឺដោយជាតិ មានខត្តិយជាតិជាដើម។ ពាក្យថា nānābhāvo គឺភាពមិននៅរួមគ្នា ភាពនៅផ្សេងគ្នា។ ពាក្យថា aññathābhāvo គឺភាពជាយ៉ាងដទៃ។ ពាក្យថា sarīraṃ គឺរាងកាយដែលពោលគឺរូបកាយ និងធម្មកាយ។ ព្រោះថាកាលបើរូបកាយបែកធ្លាយទៅ (ធម្មកាយ) ក៏រមែងបែកធ្លាយដែរ។ ពាក្យថា so bhijjeyya គឺថាចំណែក (ខន្ធ) ដ៏ធំជាងនោះគប្បីបែកធ្លាយទៅ។

ทกฺขิณทิสํ คโตติ ทกฺขิณทิสามุเข ปวตฺโต. มหาขนฺโธ วิยาติ มหนฺโต สารวนฺโต สาขาขนฺโธ วิย. สาขขนฺธา หิ ทิสาภิมุขปวตฺตาการา, มูลขนฺโธ ปน อุทฺธมุคฺคโต. โสฬสนฺนํ ปญฺหานนฺติ โสฬสนฺนํ อปราปริยปวตฺตนิยานํ อตฺถานํ. ญาตุํ อิจฺฉิโต หิ อตฺโถ ปญฺโห.

ពាក្យថា dakkhiṇadisaṃ gato គឺបែរមុខទៅកាន់ទិសខាងត្បូង។ ពាក្យថា mahākhandho viya គឺដូចជាមែកឈើដ៏ធំដែលមានខ្លឹម។ ព្រោះថាមែកឈើទាំងឡាយរមែងលាតសន្ធឹងទៅកាន់ទិសផ្សេងៗ ចំណែកឯដើមឈើ (មេ) តែងតែដុះត្រង់ឡើងទៅលើ។ ពាក្យថា soḷasannaṃ pañhānaṃ គឺនៃសេចក្តីទាំងឡាយ ១៦ ប្រការ ដែលប្រព្រឹត្តទៅជាលំដាប់លំដោយ។ ព្រោះថាសេចក្តីដែលប្រាថ្នាចង់ដឹង ហៅថា បញ្ហា។

๔-๕. อุกฺกเจลสุตฺตาทิวณฺณนา

៤-៥. អដ្ឋកថាឧក្កចេលសូត្រជាដើម

๓๘๐-๓๘๑. อมาวสุโปสเถติ อมาวสิอุโปสเถ, กาลปกฺขอุโปสเถติ อตฺโถ. ปุริมนเยเนวาติ อนนฺตรสุตฺเต วุตฺตนเยเนว.

៣៨០-៣៨១. ពាក្យថា amāvasuposathe គឺក្នុងថ្ងៃឧបោសថដាច់ខែ សេចក្តីថា ក្នុងថ្ងៃឧបោសថខាងកាឡបក្ខ។ ពាក្យថា purimanayeneva គឺដោយន័យដែលបានពោលរួចមកហើយក្នុងសូត្រមុននោះឯង។

๖. อุตฺติยสุตฺตวณฺณนา

៦. អដ្ឋកថាឧត្តិយសូត្រ

๓๘๒. มจฺจุเธยฺยสฺสาติ มจฺจุโน ปวตฺติฏฺฐานสฺส.

៣៨២. ពាក្យថា maccudheyyassa គឺនៃទីកន្លែងជាទីប្រព្រឹត្តទៅនៃមច្ចុ (សេចក្តីស្លាប់)។

๘. พฺรหฺมสุตฺตวณฺณนา

៨. អដ្ឋកថាព្រហ្មសូត្រ

๓๘๔. ตสฺมึ กาเลติ ปฐมาภิสมฺโพธิยํ. ภิกฺขุเยว นตฺถิ ธมฺมจกฺกสฺส อปฺปวตฺติตตฺตา, ภิกฺขุเยว ภิกฺขุลกฺขณโยคโต. เอกโก มคฺโค, น ทฺเวธาปถภูโตติ เอกมคฺโค, ตํ เอกมคฺคํ. ชาติยา ขโย วฏฺฏทุกฺขสฺส อนฺตภูโตติ ชาติกฺขยนฺโต, นิพฺพานํ, ตํ ทิฏฺฐตฺตา ชาติกฺขยนฺตทสฺสีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

៣៨៤. ពាក្យថា tasmiṃ kāle គឺក្នុងសម័យនៃការត្រាស់ដឹងដំបូង។ ភិក្ខុទាំងឡាយមិនទាន់មានឡើយ ព្រោះធម៌ចក្កមិនទាន់ប្រព្រឹត្តទៅ ប៉ុន្តែ (ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ហៅថាភិក្ខុ) ព្រោះប្រកបដោយលក្ខណៈនៃភិក្ខុ។ ផ្លូវតែមួយ មិនមែនជាផ្លូវបែកជាពីរ ឈ្មោះថា ekamaggo (ផ្លូវឯក) ពាក្យថា taṃ ekamaggaṃ គឺនូវផ្លូវឯកនោះ។ ព្រះនិព្វានដែលជាទីអស់ទៅនៃជាតិ ព្រោះជាទីបំផុតនៃវដ្តទុក្ខ ឈ្មោះថា jātikkhayanto (ទីបំផុតនៃជាតិ) ព្រោះតែបានឃើញព្រះនិព្វាននោះ ទើបឈ្មោះថា jātikkhayantadassī (អ្នកឃើញនូវទីបំផុតនៃជាតិ) សេចក្តីក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។

๙. เสทกสุตฺตวณฺณนา

៩. អដ្ឋកថាសេទកសូត្រ

๓๘๕. อยํ ตสฺส ลทฺธีติ อยํ อิทานิ วุจฺจมานา ตสฺส อาจริยสฺส ลทฺธิ. ตโต อนาเมนฺโตติ เยน วํโส นมติ, เตน กายํ อนาเมนฺโต. ตถา นมนฺโต หิ ปติตฺวา จุณฺณวิจุณฺณํ โหติ. ตนฺติ กายํ, ตํ วํสํ วา. อากฑฺเฒนฺโต วิยาติ นมิตฏฺฐานโต ปรภาเคน อากฑฺเฒนฺโต วิย. เอกโตภาคิยํ กตฺวาติ ยถาวุตฺตํ สตึ สูปฏฺฐิตํ [Pg.481] กตฺวา โอนตํ วิย กตฺวา. ตถา กรณํ ปน ตถา วาตูปตฺถมฺภคาหาปเนนาติ อาห – ‘‘วาตูปตฺถมฺภํ คาหาเปตฺวา’’ติ. ตญฺจ สติยา ตทตฺถํ อุปฏฺฐาเนนาติ วุตฺตํ ‘‘สตึ สูปฏฺฐิตํ กตฺวา’’ติ. นิจฺจโลว นิสีทนฺโต อนฺเตวาสี อาจริยํ รกฺขติ, เอตฺตกํ อาจริยสฺส ลทฺธิวเสน วุตฺตํ. ‘‘อาจริโย วํสํ สุคฺคหิตํ คณฺหนฺโต’’ติอาทิ สพฺพํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

៣៨៥. ពាក្យថា ayaṃ tassa laddhi គឺលទ្ធិដែលកំពុងពោលឥឡូវនេះ ជាលទ្ធិរបស់អាចារ្យនោះ។ ពាក្យថា tato anāmento គឺមិនបង្អោនកាយទៅតាមទិសដៅដែលឫស្សីឱនទៅនោះឡើយ។ ព្រោះថា កាលបើបង្អោនទៅយ៉ាងនោះ អាចនឹងធ្លាក់ចុះមកបែកខ្ទេចខ្ទីជាមិនខាន។ ពាក្យថា taṃ គឺនូវរាងកាយ ឬនូវដើមឫស្សីនោះ។ ពាក្យថា ākaḍḍhento viya គឺដូចជាទាញមកវិញពីចំណែកម្ខាងទៀតនៃកន្លែងដែលឱនទៅនោះ។ ពាក្យថា ekatobhāgiyaṃ katvā គឺធ្វើសតិឲ្យតាំងមាំល្អតាមដែលបានពោលហើយ ហាក់ដូចជាបង្អោនទៅម្ខាង។ ចំណែកឯការធ្វើបែបនោះ គឺដោយការធ្វើឲ្យខ្យល់ទប់ទល់រាងកាយទុក ទើបពោលថា “vātūpatthambhaṃ gāhāpetvā” (ធ្វើឲ្យខ្យល់ទប់ទល់ទុក)។ ហើយការធ្វើបែបនោះ គឺដោយការតាំងសតិឡើងដើម្បីប្រយោជន៍នោះ ទើបពោលថា “satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā” (ធ្វើសតិឲ្យតាំងមាំល្អ)។ សិស្សកាលបើអង្គុយស្ងៀមមិនកម្រើក ឈ្មោះថា រក្សាអាចារ្យ សេចក្តីប៉ុណ្ណេះ ត្រាស់ពោលទុកដោយអំណាចនៃលទ្ធិរបស់អាចារ្យ។ ពាក្យថា “ācariyo vaṃsaṃ suggahitaṃ gaṇhanto” (អាចារ្យកាន់យកឫស្សីដែលចាប់យ៉ាងល្អ) ជាដើម ទាំងពួង មានន័យដូចដែលបានពោលរួចមកហើយខាងក្រោមនោះឯង។

‘‘อตฺตานเมว รกฺขตี’’ติ อิทํ อตฺตโน รกฺขณํ ปธานํ กตฺวา วุตฺตํ, น อนฺเตวาสิกนฺติ อวธารณผลํ. อตฺตรกฺขาย ปเนตฺถ สิชฺฌมานาย อนฺเตวาสิกรกฺขาปิ สิทฺธา เอว โหตีติ. ทุติยปกฺเขปิ เอเสว นโย. โส ตตฺถ ญาโยติ ยา อตฺตโน เอว รกฺขา, สา อตฺถโต ปรรกฺขาปิ โหตีติ อยเมตฺถ ญาโย ยุตฺตปฺปโยโค. อนุวฑฺฒิยาติ ยถาวฑฺฒิตสฺส อนุอนุวฑฺฒิยา. เอเตน ปฏิลทฺธสมฺปยุตฺตปโมทนากาโร ทสฺสิโตติ อาห – ‘‘สปุพฺพภาคาย มุทิตายาติ อตฺโถ’’ติ. อาเสวนายาติอาทีนิ ปทานิ อนุทยตาปริโยสานานิ (ยสฺมา สติปฏฺฐานํ เสวนฺตสฺส สิทฺธํ อตฺตโน จ ปรสฺส จ รกฺขณํ ปกาเสนฺติ, ตสฺมา) – ‘‘อตฺตานํ, ภิกฺขเว, รกฺขิสฺสามีติ สติปฏฺฐานํ เสวิตพฺพ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ.

ពាក្យថា “attānameva rakkhati” (រមែងរក្សាតែខ្លួនឯងប៉ុណ្ណោះ) នេះ ត្រាស់ពោលដោយធ្វើការរក្សាខ្លួនឯងឲ្យជាប្រធាន មិនមែនរក្សាសិស្សឡើយ នេះជាផលនៃការកំណត់។ ព្រោះថាកាលបើការរក្សាខ្លួនឯងសម្រេចបានហើយ ការរក្សាសិស្សក៏រមែងសម្រេចបានដូចគ្នាដែរ។ សូម្បីក្នុងចំណែកទីពីរ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា so tattha ñāyo គឺការរក្សាខ្លួនឯងនោះឯង ដោយអត្ថក៏ជាការរក្សាអ្នកដទៃដែរ នេះជាហេតុផលដ៏សមគួរក្នុងទីនេះ។ ពាក្យថា anuvaḍḍhiyā គឺការចម្រើនរឿយៗ ទៅតាមការចម្រើនឡើង។ ដោយពាក្យនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញអំពីអាការៈនៃសេចក្តីរីករាយដែលប្រកបដោយធម៌ដែលបានសម្រេចហើយ ទើបពោលថា “sapubbabhāgāya muditāyāti attho” (សេចក្តីថា ដោយមុទិតាធម៌ដែលមានក្នុងចំណែកខាងដើម)។ បទទាំងឡាយមានពាក្យថា āsevanāya ជាដើម មានពាក្យថា anudayatā ជាទីបំផុត (ព្រោះហេតុតែបង្ហាញថា ការរក្សាខ្លួនឯង និងការរក្សាអ្នកដទៃ រមែងសម្រេចដល់អ្នកសេពសតិបដ្ឋាន ហេតុនោះ) ទើបត្រាស់ពោលថា “attānaṃ, bhikkhave, rakkhissāmīti satipaṭṭhānaṃ sevitabbaṃ” (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ បុគ្គលកាលបើគិតថា អាត្មអញនឹងរក្សាខ្លួន គb្បីសេពសតិបដ្ឋាន) ជាដើម។

๑๐. ชนปทกลฺยาณีสุตฺตวณฺณนา

១០. អដ្ឋកថាជនបទកល្យាណីសូត្រ

๓๘๖. ชนปทสฺมึ กลฺยาณีติ สกลชนปเท ภทฺทา รูปสมฺปตฺติยา สิกฺขาสมฺปตฺติยา จ สุนฺทรา เสฏฺฐา. รูปสมฺปตฺติ จ นาม สพฺพโส รูปโทสาภาเวน รูปคุณปาริปูริยา โหตีติ ตทุภยํ ทสฺเสตุํ ‘‘ฉสรีรโทสรหิตา ปญฺจกลฺยาณสมนฺนาคตา’’ติ วุตฺตํ. ตํ ทุวิธมฺปิ วิวรนฺโต ‘‘สา หี’’ติอาทิมาห. ปญฺจกลฺยาณสมนฺนาคตาติ ปญฺจวิธสรีรคุณสมฺปทาหิ สมนฺนาคตา. นาติทีฆา นาติรสฺสาติ ปมาณมชฺฌิมา ทีฆตรปฺปมาณา น โหติ, น อติรสฺสา, ลกุณฺฑกรูปา น โหติ. นาติกิสาติ อติวิย กิสถทฺธมํสโลหิตา ทิสฺสมานา อฏฺฐิสรีรา ชาลสรีรา น โหติ. นาติถูลาติ ภาริยมํสา มโหทรา น โหติ. นาติกาฬา นาจฺโจทาตาติ อติวิย กาฬวณฺณา ฌามงฺคาโร วิย[Pg.482], ทธิตกฺกาทีหิ ปมชฺชิตมตฺตกํสโลหวณฺณา น โหติ. มนุสฺสโลเก ตาทิสิยา รูปสมฺปตฺติยา อภาวโต อติกฺกนฺตา มนุสฺสวณฺณํ. ยถา ปมาณยุตฺตา, เอวํ อาโรหปริณาหโยคโต จ ปเรสํ ปสาทาวหา นาติทีฆตาทโย. เอวํ มนุสฺสานํ ทิพฺพรูปตาสมฺปตฺตีปีติ วุตฺตํ ‘‘อปฺปตฺตา ทิพฺพวณฺณ’’นฺติ. เอตฺถ จ นาติทีฆนาติรสฺสตาวจเนน อาโรหสมฺปตฺติ วุตฺตา อุพฺเพเธน ปาสาทิกภาวโต. กิสถูลโทสาภาววจเนน ปริณาหสมฺปตฺติ วุตฺตา. อุภเยนปิ สณฺฐานสมฺปทา วิภาวิตา, นาติกาฬตาวจเนน วณฺณสมฺปตฺติ วุตฺตา วิวณฺณตาภาวโต. ปิยงฺคุสามาติ ปริณตปิยงฺคุปุปฺผสทิสสรีรนิภาสา. มุขปริโยสานนฺติ อธโรฏฺฐมาห. อยํ ยถาวุตฺตา สรีรวณฺณสมฺปตฺติ. อสฺสาติ ชนปทกลฺยาณิยา. ฉวิกลฺยาณตา ฉวิสมฺปตฺติเหตุกตฺตา ตสฺสา. เอส นโย เสเสสุปิ. นขา เอว ปตฺตสทิสตาย นขปตฺตานิ.

៣៨៦. ពាក្យថា janapadasmiṃ kalyāṇī គឺស្ត្រីដ៏ល្អឆើតឆាយក្នុងជនបទទាំងមូល គឺល្អ និងប្រសើរដោយរូបសម្បត្តិ និងសិក្ខាសម្បត្តិ។ ឯរូបសម្បត្តិរមែងមានព្រោះមិនមានទោសនៃរូបដោយប្រការទាំងពួង និងព្រោះបរិបូណ៌ដោយគុណនៃរូប ដើម្បីបង្ហាញនូវលក្ខណៈទាំងពីរនោះ ទើបពោលថា “chasarīradosarahitā pañcakalyāṇasamannāgatā” (វៀរចាកទោសនៃរាងកាយ ៦ ប្រការ ប្រកបដោយកល្យាណធម៌ ៥ ប្រការ)។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលបើនឹងពន្យល់សេចក្តីទាំងពីរយ៉ាងនោះ ទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា “sā hī”។ ពាក្យថា pañcakalyāṇasamannāgatā គឺប្រកបដោយគុណសម្បត្តិនៃរាងកាយ ៥ ប្រការ។ ពាក្យថា nātidīghā nātirassā គឺមានកម្ពស់ល្មមជាកណ្តាល មិនខ្ពស់ពេក មិនទាបពេក គឺមិនមែនជាមនុស្សតឿឡើយ។ ពាក្យថា nātikisā គឺមិនស្គមពេក រហូតដល់មើលឃើញឆ្អឹង និងសរសៃរញីរញៃ មានសាច់និងឈាមស្គមក្រៀមក្រោះនោះឡើយ។ ពាក្យថា nātithūlā គឺមិនធាត់ពេក រហូតដល់មានសាច់យារធ្លាក់ ឬមានពោះធំនោះឡើយ។ ពាក្យថា nātikāḷā nāccodātā គឺមិនខ្មៅពេក ដូចជាធ្យូងដែលឆេះខ្លោច ហើយក៏មិនសពេក ដូចជាពណ៌លង្ហិនដែលគេលាបដោយទឹកដោះជូរ និងទឹកដោះថ្លានោះឡើយ។ ព្រោះតែមិនមានរូបសម្បត្តិបែបនោះក្នុងលោកិយមនុស្ស ទើបឈ្មោះថា កន្លងហួសពណ៌សម្បុរនៃមនុស្ស (atikkantā manussavaṇṇaṃ)។ ភាពមិនខ្ពស់ពេកជាដើមនោះ រមែងនាំមកនូវសេចក្តីជ្រះថ្លាដល់អ្នកដទៃ ព្រោះប្រកបដោយកម្ពស់ និងទំហំដ៏សមមាត្រ យ៉ាងណាមិញ។ ភាពជាអ្នកមានរូបសម្បត្តិដូចជាទេវតារបស់មនុស្សទាំងឡាយ ក៏យ៉ាងនោះដែរ ទើបពោលថា “appattā dibbavaṇṇaṃ” (មិនទាន់ដល់ពណ៌សម្បុរជាទិព្វ)។ ក្នុងទីនេះ ដោយពាក្យថា nātidīghanātirassā ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅដល់កម្ពស់ដ៏សមសួន ព្រោះជាទីគាប់ចិត្តដោយកម្ពស់។ ដោយពាក្យបង្ហាញអំពីការមិនមានទោសគឺស្គម និងធាត់ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅដល់ទំហំដ៏សមសួន។ ដោយពាក្យទាំងពីរយ៉ាងនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញអំពីទ្រង់ទ្រាយដ៏សមសួន ចំណែកឯពាក្យថា nātikāḷā ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅដល់ពណ៌សម្បុរដ៏សមសួន ព្រោះមិនមានពណ៌សម្បុរអាក្រក់។ ពាក្យថា piyaṅgusāmā គឺមានសម្បុរកាយដូចជាផ្កាភ្នៀងទុំ។ ពាក្យថា mukhapariyosānaṃ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសំដៅយកបបូរមាត់ខាងក្រោម。 នេះជាពណ៌សម្បុរកាយសម្បត្តិដែលបានពោលហើយ។ ពាក្យថា assā គឺរបស់នាងជនបទកល្យាណី។ ភាពជាស្រ្តីមានស្បែកល្អ (chavisampattihetukattā) ព្រោះមានស្បែកសម្បត្តិជាហេតុរបស់នាងនោះ។ ន័យនេះ ក៏មានក្នុងពាក្យដែលសេសសល់ទាំងឡាយដែរ។ ក្រចកទាំងឡាយនោះឯង ព្រោះមានសណ្ឋានដូចជាស្លឹកឈើ ទើបហៅថា nakhapattāni (ក្រចកដូចជាស្លឹកឈើ)។

(ปสาโว สรีราวยเวน อิริยนนฺติ อาห – ‘‘ปวตฺตีติ อตฺโถ’’ติ, ปสาโว ยถาปริตเมว กนตนฺติ, น สภาวสนฺธานํ. ยถาวิภาวเสน อุตฺตมเมว นจฺจํ นจฺจติ. เต วา วีสติยาสูติรํ ธานปฺปตฺติยา ปวตฺติยา ปวตฺติมกตมนฺทตา วิภาวสุฏตสฺส อุตฺตมเมว คีตญฺจ คายตีติ อตฺโถ.) [เอตฺถนฺตเร ปาโฐ อสุทฺโธ ทุสฺโสธนีโย จ. สุทฺธปาโฐ คเวสิตพฺโพ.] สมติตฺติโก เตลปตฺโตติ มุขวตฺติสมํ เตลานํ ปูริตตฺตา สมติตฺติกมุขํ เตลภาชนํ. อนฺตเรน จ มหาสมชฺชํ อนฺตเรน จ ชนปทกลฺยาณินฺติ ชนปทกลฺยาณิยา, ตสฺสา จ นจฺจคีตํ เปกฺขิตุํ สนฺนิปติตมหาชนสมูหสฺส มชฺฌโต ปริหริตพฺโพ เนตพฺโพ. นนฺติ เตลํ. อาหเรยฺยาติ อาปชฺเชยฺย. ตตฺริทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – เตลปตฺตํ วิย กายคตาสติ, ตสฺส ปริหรณปุคฺคโล วิย วิปสฺสโก, ชนกายา วิย ปุถุตฺตารมฺมณานิ, อสิปุริโส วิย มโน, เตลสฺส จชนํ วิย กิเลสุปฺปาทนํ, สีสปาตนํ วิย อริยมคฺคญาณสีสานุปฺปตฺติ. ‘‘กายคตา สติ โน ภาวิตา…เป… สิกฺขิตพฺพ’’นฺติ วุตฺตตฺตา ‘‘ปุพฺพภาควิปสฺสนาว กถิตา’’ติ วุตฺตํ.

(អត្ថបទក្នុងវង់ក្រចកនេះ៖ "Pasāvo sarīrāvayavena iriyananti āha..." មានបាឋៈមិនបរិសុទ្ធ និងពិបាកកែសម្រួល។ គប្បីស្វែងរកបាឋៈដែលត្រឹមត្រូវ។) ពាក្យថា samatittiko telapatto គឺភាជន៍ដាក់ប្រេងដែលពេញស្មើត្រឹមមាត់ភាជន៍ ព្រោះពេញប្រេងស្មើនឹងមាត់ភាជន៍។ ពាក្យថា antarena ca mahāsamajjaṃ antarena ca janapadakalyāṇiṃ គឺគប្បីនាំទៅ គប្បីរក្សាទុកក្នុងចន្លោះនៃនាងជនបទកល្យាណី និងក្នុងកណ្តាលនៃមហាជនដែលប្រជុំគ្នាដើម្បីមើលការរាំច្រៀងរបស់នាងនោះ។ ពាក្យថា naṃ គឺនូវប្រេងនោះ។ ពាក្យថា āhareyya គឺគប្បីដល់ (គប្បីត្រូវកាត់ក្បាល)។ ក្នុងរឿងនេះ មានការប្រៀបធៀបដូចតទៅនេះ៖ ភាជន៍ប្រេង ដូចជាកាយគតាសតិ, បុគ្គលអ្នកនាំភាជន៍ប្រេងទៅ ដូចជាអ្នកចម្រើនវិបស្សនា, មហាជន ដូចជាអារម្មណ៍ផ្សេងៗ, បុរសកាន់ដាវ ដូចជាចិត្ត, ការធ្វើឲ្យប្រេងកំពប់ ដូចជាការបង្កឲ្យកិលេសកើតឡើង, ការត្រូវកាត់ក្បាល ដូចជាការមិនបានសម្រេចនូវកំពូលនៃអរិយមគ្គញាណ។ ព្រោះតែមានពាក្យថា “kāyagatā sati no bhāvitā...pe... sikkhitabbaṃ” (កាយគតាសតិដែលមិនបានចម្រើនហើយ...ល... គប្បីសិក្សា) ទើបពោលថា “pubbabhāgavipassanāva kathitā” (ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងតែបុព្វភាគវិបស្សនាប៉ុណ្ណោះ)។

นาลนฺทวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នានាលន្ទវគ្គ ចប់ហើយ។

๓. สีลฏฺฐิติวคฺโค

៣. សីលដ្ឋិតិវគ្គ

๑-๒. สีลสุตฺตาทิวณฺณนา

១-២. អដ្ឋកថាសីលសូត្រជាដើម

๓๘๗-๓๘๘. สีลานีติ [Pg.483] พหุวจนํ อเนกวิธตฺตา สีลสฺส. ตญฺหิ สีลนฏฺเฐน เอกวิธมฺปิ จาริตฺตาทิวเสน อเนกวิธํ. เตนาห – ‘‘จตุปาริสุทฺธิสีลานี’’ติ. ปญฺหมคฺโคติ ญาตุํ อิจฺฉิตสฺส อตฺถสฺส วีมํสนํ. เตนาห – ‘‘ปญฺหคเวสน’’นฺติ.

៣៨៧-៣៨៨. ពាក្យថា sīlāni ជាពហុវចនៈ ព្រោះសីលមានច្រើនប្រការ។ ព្រោះថាសីលនោះ បើដោយអត្ថថាជាគ្រឿងតម្កល់ទុក (សីលនៈ) មានតែមួយយ៉ាង ប៉ុន្តែបើដោយអំណាចនៃចារិត្តសីលជាដើម មានច្រើនយ៉ាង។ ហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា “catupārisuddhisīlāni” (ចតុបារិសុទ្ធិសីលទាំងឡាយ)។ ពាក្យថា pañhamaggo គឺការត្រិះរិះពិចារណានូវសេចក្តីដែលប្រាថ្នាចង់ដឹង។ ហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា “pañhagavesanaṃ” (ការស្វែងរកនូវបញ្ហា)។

๓-๕. ปริหานสุตฺตาทิวณฺณนา

៣-៥. អដ្ឋកថាបរិហានសូត្រជាដើម

๓๘๙-๓๙๑. ปุคฺคลวเสน ปริหานํ โหติ น ธมฺมวเสน. โย น ภาเวติ, ตสฺเสว ปริหายติ. เตนาห ‘‘โย หี’’ติอาทิ.

៣៨៩-៣៩១. ការសាបសូន្យរមែងមានដោយអំណាចនៃបុគ្គល មិនមែនដោយអំណាចនៃធម៌ឡើយ។ បុគ្គលណាដែលមិនចម្រើន (ធម៌) ធម៌នោះរមែងសាបសូន្យទៅចំពោះបុគ្គលនោះឯង។ ហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលពាក្យមានជាដើមថា “yo hī”។

๖. ปเทสสุตฺตวณฺณนา

៦. អដ្ឋកថាបទេសសូត្រ

๓๙๒. ปเทสโต ภาวิตตฺตาติ เอกเทสโต ภาวิตตฺตา ภาวนาปาริปูริยา อนนุปฺปตฺตตฺตา. เตนาห – ‘‘จตฺตาโร หิ มคฺเค’’ติอาทิ.

៣៩២. ពាក្យថា padesato bhāvitattā គឺព្រោះបានចម្រើនត្រឹមតែមួយចំណែក ព្រោះមិនទាន់បានដល់នូវភាពពេញបរិបូណ៌នៃការចម្រើន។ ហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលពាក្យមានជាដើមថា “cattāro hi magge” (ព្រោះថាមគ្គទាំង ៤)។

๗. สมตฺตสุตฺตวณฺณนา

៧. អដ្ឋកថាសមត្តសូត្រ

๓๙๓. สมตฺตา ภาวิตตฺตาติ ปริยตฺตา ภาวิตตฺตา.

៣៩៣. ពាក្យថា samattā bhāvitattā គឺព្រោះបានចម្រើនពេញបរិបូណ៌ហើយ។

๘-๑๐. โลกสุตฺตาทิวณฺณนา

៨-១០. អដ្ឋកថាលោកសូត្រជាដើម

๓๙๔-๓๙๖. มหาวิสยตฺตา มหติโย อภิญฺญา เอตสฺสาติ มหาภิญฺโญ, ตสฺส ภาโวติ สพฺพํ วตฺตพฺพํ. ‘‘สตตวิหารวเสน วุตฺต’’นฺติ วตฺวา ตมตฺถํ ปากฏํ กาตุํ ‘‘เถโร กิรา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตสฺสาติ เถรสฺส. อาวชฺชนสฺส คตินฺติ เอกาวชฺชนสฺเสว คมนวีถึ. อนุพนฺธติ จกฺกวาฬานํ สหสฺสํ เอกาวชฺชเนเนว สหสฺสโลกธาตุยา อิจฺฉิตมตฺถํ ชานิตุํ สมตฺโถติ ทสฺเสติ.

៣៩៤-៣៩៦. ព្រោះមានវិស័យធំទូលាយ ព្រះអភិញ្ញាទាំងឡាយរបស់ព្រះថេរៈនេះទើបធំធេង ឈ្មោះថា mahābhiñño (អ្នកមានអភិញ្ញាធំ) ភាពនៃព្រះថេរៈនោះជាអ្នកមានអភិញ្ញាធំ ឈ្មោះថា mahābhiññatā សេចក្តីទាំងពួងគប្បីពោលយ៉ាងនេះ។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលបើពោលថា “ត្រាស់ពោលដោយអំណាចនៃការនៅជាប្រក្រតី” ហើយ ដើម្បីធ្វើសេចក្តីនោះឲ្យច្បាស់លាស់ ទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា “thero kirā” (ឮថា ព្រះថេរៈ)។ ពាក្យថា tassa គឺរបស់ព្រះថេរៈ។ ពាក្យថា āvajjanassa gatiṃ គឺវិថីនៃការនឹកគិតត្រឹមតែម្តងប៉ុណ្ណោះ។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញថា ព្រះថេរៈរមែងតាមដឹងនូវចក្រវាឡមួយពាន់ គឺអាចដឹងនូវសេចក្តីដែលប្រាថ្នាក្នុងសហស្សីលោកធាតុដោយការនឹកគិតត្រឹមតែម្តងប៉ុណ្ណោះ។

สีลฏฺฐิติวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសីលដ្ឋិតិវគ្គ ចប់ហើយ។

๔. อนนุสฺสุตวคฺควณฺณนา

៤. អដ្ឋកថាអននុស្សុតវគ្គ

๓๙๗-๔๐๗. ยา [Pg.484] เวทนา สมฺมสิตฺวาติ ยา เตภูมกเวทนา สมฺมสิตฺวา. ตาวสฺสาติ ตา เตภูมกเวทนา เอว อสฺส ภิกฺขุโน. สทิสวเสน เจตํ วุตฺตํ, อนิจฺจาทิสมฺมสนวเสน วิทิตา ปุพฺพภาเค สมฺมสนกาเล อุปฏฺฐหนฺติ. ปริคฺคหิเตสูติ ปริชานนวเสน ปริจฺฉิชฺช คหิเตสุ. ‘‘เวทนา ตณฺหาปปญฺจสฺส, วิตกฺโก มานปปญฺจสฺส, สญฺญา ทิฏฺฐิปปญฺจสฺส มูลวเสน สมฺมสนํ วุตฺตา’’ติ วทนฺติ. ‘‘เวทนาวิตกฺกสญฺญา ตณฺหามานทิฏฺฐิปปญฺจานํ มูลทสฺสนวเสนา’’ติ อปเร.

៣៩៧-៤០៧. ពាក្យថា yā vedanā sammasitvā គឺកាលបើបានពិចារណានូវវេទនាដែលមានក្នុងភូមិទាំងបីណា។ ពាក្យថា tāvassa គឺវេទនាដែលមានក្នុងភូមិទាំងបីនោះឯង របស់ភិក្ខុនោះ។ ពាក្យនេះ ត្រាស់ពោលដោយអំណាចនៃភាពស្រដៀងគ្នា វេទនាទាំងឡាយដែលបុគ្គលដឹងហើយដោយអំណាចនៃការពិចារណាថាជាអនិច្ចៈជាដើម រមែងប្រាកដឡើងក្នុងខណៈនៃការពិចារណាក្នុងចំណែកខាងដើម។ ពាក្យថា pariggahitesu គឺកាលបើបានកំណត់កាន់យកដោយអំណាចនៃការដឹងច្បាស់ (បរិញ្ញា)។ អាចារ្យទាំងឡាយពោលថា “ការពិចារណា ត្រាស់ពោលដោយអំណាចនៃឫសគល់ គឺវេទនាជាឫសគល់នៃតណ្ហាបបញ្ចៈ, វិតក្កៈជាឫសគល់នៃមានបបញ្ចៈ, សញ្ញាជាឫសគល់នៃទិដ្ឋិបបញ្ចៈ”។ អាចារ្យដទៃទៀតពោលថា “ដោយអំណាចនៃការបង្ហាញនូវឫសគល់នៃតណ្ហា មានៈ និងទិដ្ឋិបបញ្ចៈ គឺវេទនា វិតក្កៈ និងសញ្ញា”។

อนนุสฺสุตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាអននុស្សុតវគ្គ ចប់ហើយ。

๕. อมตวคฺโค

៥. អមតវគ្គ

๒. สมุทยสุตฺตวณฺณนา

២. អដ្ឋកថាសមុទយសូត្រ

๔๐๘. สารมฺมณสติปฏฺฐานาติ อารมฺมณลกฺขิตา สติปฏฺฐานา กถิตา, น สติลกฺขณา.

៤០៨. ពាក្យថា sārammaṇasatipaṭṭhānā គឺសតិបដ្ឋានទាំងឡាយដែលត្រាស់សម្តែងដោយកំណត់យកអារម្មណ៍ជាសំខាន់ មិនមែនកំណត់យកលក្ខណៈនៃសតិឡើយ។

๔. สติสุตฺตวณฺณนา

៤. អដ្ឋកថាសតិសូត្រ

๔๑๐. สุทฺธิกํ กตฺวา วิสุํ วิสุํ กตฺวา. ตถา จ วุตฺตํ ปาฬิยํ ‘‘กาเย วา ภิกฺขู’’ติ.

៤១០. ពាក្យថា suddhikaṃ katvā គឺធ្វើឲ្យដាច់ដោយឡែកពីគ្នា គឺធ្វើឲ្យផ្សេងៗ គ្នា។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមានពាក្យពោលទុកក្នុងព្រះបាលីថា “kāye vā bhikkhū” (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ឬថាក្នុងកាយ)។

๖. ปาติโมกฺขสํวรสุตฺตวณฺณนา

៦. អដ្ឋកថាបាតិមោក្ខសំវរសូត្រ

๔๑๒. เชฏฺฐกสีลนฺติ ปธานกสีลํ. สีลคฺคหณญฺหิ ปาฬิยํ ปาติโมกฺขสํวรวเสเนว อาคตํ. เตนาห ‘‘ติปิฏกจูฬนาคตฺเถโร ปนา’’ติอาทิ. ตตฺถ ปาติโมกฺขสํวโรว สีลนฺติ อวธารณํ อิตเรสํ ติณฺณํ เอกเทเสน ปาติโมกฺขนฺโตคธภาวํ ทีเปติ. ตถา หิ อโนโลกิโยโลกเน อาชีวเหตุ จ ฉสิกฺขาปทวีติกฺกมเน คิลานปจฺจยสฺส อปฺปจฺจเวกฺขิตปริโภเค จ อาปตฺติ วิหิตาติ. ตีณีติ อินฺทฺริยสํวราทีนิ. สีลนฺติ วุตฺตฏฺฐานํ นาม นตฺถีติ สีลปริยาเยน เตสํ กตฺถจิ สุตฺเต คหิตฏฺฐานํ นาม นตฺถีติ นิปฺปริยายสีลตํ เตสํ [Pg.485] ปฏิกฺขิปติ. ฉทฺวารรกฺขณมตฺตเมวาติ ตสฺส สลฺลหุกตมาห จิตฺตาธิฏฺฐานมตฺเตน ปฏิปากติกภาวปฺปตฺติโต. อิตรทฺวเยปิ เอเสว นโย. ปจฺจยุปฺปตฺติมตฺตกนฺติ ผเลน เหตุํ ทสฺเสติ. อุปฺปาทนเหตุกา หิ ปจฺจยานํ อุปฺปตฺติ. อิทมตฺถนฺติ อิทํ ปโยชนํ อิมสฺส ปจฺจยสฺส ปริภุญฺชเนติ อธิปฺปาโย. นิปฺปริยาเยนาติ อิมินา อินฺทฺริยสํวราทีนิ ตีณิ ปธานสีลสฺส ปริปาลนปริโสธนวเสน ปวตฺติยา ปริยายสีลานิ นามาติ ทสฺเสติ. อิทานิ ปาติโมกฺขสีลสฺเสว ปธานภาวํ พฺยติเรกโต อนฺวยโต จ อุปมาย วิภาเวตุํ ‘‘ยสฺสา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ โสติ ปาติโมกฺขสํวโร. เสสานิ อินฺทฺริยสํวราทีนิ. ปาติโมกฺขสทฺทสฺส อตฺโถ ปน วิสุทฺธิมคฺคสํวณฺณนาทีสุ วิตฺถาริโต, ตสฺมา ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

៤១២. ពាក្យថា Jeṭṭhakasīlaṃ (សីលដ៏ប្រសើរ) បានដល់ សីលជាប្រធាន។ ព្រោះថា ការកាន់យកនូវសីល ក្នុងបាលី មកហើយដោយអំណាចនៃបាតិមោក្ខសំវរៈតែប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុនោះ (ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ) ទើបពោលថា “tipiṭakacūḷanāgatthero pana” ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ការកំណត់ថា “បាតិមោក្ខសំវរៈប៉ុណ្ណោះជាសីល” បង្ហាញនូវភាពជាសីលដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងបាតិមោក្ខដោយចំណែកមួយនៃសីល ៣ ក្រៅពីនេះ។ ព្រោះថា អាបត្តិត្រូវបានបញ្ញត្តិទុក ក្នុងការមើលសម្លឹងមើលនូវអ្វីដែលមិនគួរមើល ក្នុងការកន្លងសិក្ខាបទ ៦ ព្រោះហេតុនៃអាជីវៈ និងក្នុងការប្រើប្រាស់នូវគិលានប្បច្ច័យដែលមិនបានពិចារណា។ ពាក្យថា Tīṇi បានដល់ ឥន្ទ្រិយសំវរសីលជាដើម។ ពាក្យថា “កន្លែងដែលហៅថា សីល មិនមានឡើយ” គឺកន្លែងដែលកាន់យកដោយសីលបរិយាយ ក្នុងសូត្រណាមួយ មិនមានឡើយ នេះជាការបដិសេធនូវភាពជាសីលដោយត្រង់នៃសីលទាំងនោះ។ ពាក្យថា Chadvārarakkhaṇamattameva គឺលោកពោលសំដៅដល់ភាពស្រាលនៃសីលនោះ ព្រោះការដល់នូវសភាពប្រក្រតី ដោយគ្រាន់តែការតាំងចិត្តទុក។ សូម្បីក្នុងធម៌ពីរក្រៅពីនេះ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា Paccayuppattimattakaṃ គឺលោកបង្ហាញហេតុដោយផល។ ព្រោះថា ការកើតឡើងនៃបច្ច័យទាំងឡាយ មានការបង្កើតឡើងជាហេតុ។ ពាក្យថា Idamatthaṃ សេចក្តីអធិប្បាយថា ប្រយោជន៍នេះ ក្នុងការប្រើប្រាស់នូវបច្ច័យនេះ។ ពាក្យថា Nippariyāyena គឺលោកបង្ហាញថា ឥន្ទ្រិយសំវរសីលជាដើមទាំង ៣ នេះ ឈ្មោះថា បរិយាយសីល ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការរក្សា និងការជម្រះនូវសីលជាប្រធាន។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាប្រធាននៃបាតិមោក្ខសីលនោះឯង ដោយអំណាចនៃព្យតិរេកៈ និងអន្វយៈ ដោយឧបមា ទើបពោលពាក្យថា “yassa” ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា So បានដល់ បាតិមោក្ខសំវរៈ។ ធម៌ដែលសេសសល់ បានដល់ ឥន្ទ្រិយសំវរសីលជាដើម។ ចំណែកឯសេចក្តីនៃពាក្យថា បាតិមោក្ខ ត្រូវបានពិស្តារហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គសំវណ្ណនាជាដើម ព្រោះហេតុនោះ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលពោលហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គនោះចុះ។

อาจาเรน จ โคจเรน จ สมฺปนฺโนติ กายิกเจตสิกอวีติกฺกมสงฺขาเตน อาจาเรน จ นเวสิยาทิโคจรตาทิสงฺขาเตน โคจเรน จ สมฺปนฺโน, สมฺปนฺนอาจารโคจโรติ อตฺโถ. อปฺปมตฺตเกสูติ อติปริตฺตเกสุ อนาปตฺติคมนีเยสุ. ‘‘ทุกฺกฏทุพฺภาสิตมตฺเตสู’’ติ อปเร. วชฺเชสูติ อกรณีเยสุ คารยฺเหสุ. เต ปน เอกนฺตโต อกุสลา โหนฺตีติ อาห – ‘‘อกุสลธมฺเมสู’’ติ. ภยทสฺสาวีติ ภยโต ทสฺสนสีโล, ปรมาณุมตฺตมฺปิ วชฺชํ สิเนรุปฺปมาณํ วิย กตฺวา ทสฺสนสีโล. สมฺมา อาทิยิตฺวาติ สมฺมเทว สกฺกจฺจํ สพฺพโส จ อาทิยิตฺวา. สิกฺขาปเทสูติ นิทฺธารเณ ภุมฺมนฺติ สมุทายโต อวยวนิทฺธารณํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สิกฺขาปเทสุ ตํ ตํ สิกฺขาปท’’นฺติอาทิมาห. สิกฺขาปทํ สมาทาตพฺพํ สิกฺขิตพฺพญฺจาติ อธิปฺปาโย. สิกฺขาติ อธิสีลสิกฺขา. ปุพฺเพ ปท-สทฺโท อธิฏฺฐานฏฺโฐ, อิธ ภาคตฺโถติ ทฏฺฐพฺพนฺติ อาห – ‘‘สิกฺขาโกฏฺฐาเสสู’’ติ. มูลปญฺญตฺติอนุปญฺญตฺติอาทิเภทํ ยํกิญฺจิ สิกฺขิตพฺพํ ปูเรตพฺพํ สีลํ, ตํ ปน ทฺวารวเสน ทุวิธเมวาติ อาห – ‘‘กายิกํ วา วาจสิกํ วา’’ติ. อิมสฺมึ อตฺถวิกปฺเป สิกฺขาปเทสูติ อาธาเร ภุมฺมํ สิกฺขาภาเคสุ กสฺสจิ วิสุํ อคฺคหณโต. เตนาห – ‘‘ตํ ตํ สพฺพ’’นฺติ. ‘‘ตโต ตฺวํ ภิกฺขุ สีลํ นิสฺสายา’’ติ วจนโต อนภิชฺฌา อพฺยาปาทสมฺมาทิฏฺฐิโยปิ สีลนฺติ วุตฺตา, ตสฺมา อิมสฺมึ สุตฺเต ‘‘ปาติโมกฺขสํวรสีลเมว กถิต’’นฺติ วุตฺตํ.

ពាក្យថា Ācārena ca gocarena ca sampanno (បរិបូណ៌ដោយអាចារៈ និងគោចរៈ) សេចក្តីថា បរិបូណ៌ដោយអាចារៈ ដែលរាប់ថាជាការមិនកន្លងវិន័យតាមផ្លូវកាយ និងផ្លូវចិត្ត និងបរិបូណ៌ដោយគោចរៈ ដែលរាប់ថាជាការមិនសេពគប់នឹងស្រីពេស្យាជាដើម គឺមានន័យថា ជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយអាចារៈ និងគោចរៈ។ ពាក្យថា Appamattakesu (ក្នុងទោសទាំងឡាយមានប្រមាណតិចតួច) បានដល់ ក្នុងទោសដ៏តូចឆ្មារបំផុត ដែលមិនគួរដល់នូវអាបត្តិ។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពួកខ្លះពោលថា “គ្រាន់តែជាទុក្កដ និងទុព្ភាសិត”។ ពាក្យថា Vajjesu (ក្នុងទោសទាំងឡាយ) បានដល់ ក្នុងធម៌ដែលមិនគួរធ្វើ ដែលគួរតិះដៀល។ ធម៌ទាំងនោះ ជាអកុសលដោយចំណែកមួយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា “akusaladhammesu” (ក្នុងអកុសលធម៌ទាំងឡាយ)។ ពាក្យថា Bhayadassāvī (អ្នកមានប្រក្រតីឃើញនូវភ័យ) សេចក្តីថា មានប្រក្រតីឃើញដោយភាពជាភ័យ គឺធ្វើសូម្បីតែទោសមានប្រមាណប៉ុនបរមាណូ ឲ្យដូចជាមានប្រមាណប៉ុនភ្នំសិនេរុ ហើយមើលឃើញ។ ពាក្យថា Sammā ādiyitvā (សមាទានដោយប្រពៃ) សេចក្តីថា កាន់យកដោយប្រពៃ ដោយគោរព និងដោយសព្វគ្រប់។ ពាក្យថា Sikkhāpadesu (ក្នុងសិក្ខាបទទាំងឡាយ) គឺជាភុម្មវិភត្តិក្នុងន័យនិទ្ធារណៈ (ការដកចេញ) កាលបង្ហាញការដកចំណែកចេញពីក្រុមធំ ទើបពោលពាក្យថា “sikkhāpadesu taṃ taṃ sikkhāpadaṃ” ជាដើម។ សេចក្តីអធិប្បាយថា សិក្ខាបទដែលគប្បីសមាទាន និងគប្បីសិក្សា។ ពាក្យថា Sikkhā បានដល់ អធិសីលសិក្ខា។ ក្នុងកាលមុន ពាក្យថា Pada មានសេចក្តីថាជាទីតាំង តែក្នុងទីនេះ គប្បីឃើញថាមានសេចក្តីថាជាចំណែក ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា “sikkhākoṭṭhāsesu” (ក្នុងចំណែកនៃសិក្ខាទាំងឡាយ)។ សីលណាមួយដែលគប្បីសិក្សា គប្បីបំពេញ ដែលមានការបែងចែកជាមូលបញ្ញត្តិ និងអនុបញ្ញត្តិជាដើម សីលនោះឯង បើបែងចែកតាមទ្វារ មានតែ ២ យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា “kāyikaṃ vā vācasikaṃ vā” (ជាផ្លូវកាយក្តី ជាផ្លូវវាចាក្តី)។ ក្នុងជម្រើសនៃសេចក្តីនេះ ពាក្យថា Sikkhāpadesu គឺជាភុម្មវិភត្តិក្នុងន័យអាធារៈ ព្រោះមិនបានកាន់យកចំណែកនៃសិក្ខាណាមួយដោយឡែកពីគ្នា។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា “taṃ taṃ sabbaṃ” (នូវសិក្ខាបទនោះៗទាំងអស់)។ ព្រោះព្រះតម្រាស់ថា “tato tvaṃ bhikkhu sīlaṃ nissāya” (ម្នាលភិក្ខុ ព្រោះហេតុនោះ អ្នកចូរអាស្រ័យនូវសីល) សូម្បីតែអនភិជ្ឈា អព្យាបាទ និងសម្មាទិដ្ឋិ ក៏ហៅថា សីល ដែរ ហេតុនោះ ក្នុងសូត្រនេះ ទើបពោលថា “pātimokkhasaṃvarasīlameva kathitaṃ” (សំដៅយកតែបាតិមោក្ខសំវរសីលប៉ុណ្ណោះដែលសម្តែងហើយ)។

๗. ทุจฺจริตสุตฺตวณฺณนา

៧. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃទុច្ចរិតសូត្រ

๔๑๓. เอตฺถาปิ [Pg.486] มโนสุจริตํ สีลํ นามาติ ทสฺเสตีติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘ปจฺฉิมาปิ ตโย’’ติ. อนภิชฺฌาอพฺยาปาทสมฺมาทิฏฺฐิธมฺมา สีลํ โหตีติ เวทิตพฺพา กายวจีสุจริเตหิ สทฺธึ มโนสุจริตมฺปิ วตฺวา ‘‘ตโต ตฺวํ ภิกฺขุ สีลํ นิสฺสาย สีเล ปติฏฺฐายา’’ติ วุตฺตตฺตา. เสสํ วุตฺตนยเมว. ฉฏฺฐสตฺตเมสูติ ฉฏฺฐสตฺตมวคฺเคสุ อปุพฺพํ นตฺถิ. เตน วุตฺตํ ‘‘เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ’’ติ. วคฺคเปยฺยาลโต ปน อิมสฺมึ สติปฏฺฐานสํยุตฺเต กติปยวคฺคา สงฺคหํ อารูฬฺหา, ตถาปิ เตสํ อตฺถวิเสสาภาวโต เอกจฺเจสุ โปตฺถเกสุ มุขมตฺตํ ทสฺเสตฺวา สํขิตฺตา, เอกจฺเจสุ อติสํขิตฺตาว, เต สงฺเขปวเสน ทฺเว กตฺวา ‘‘ฉฏฺฐสตฺตเมสู’’ติ วุตฺตํ.

៤១៣. សូម្បីក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យក៏ធ្វើការបង្ហាញថា មនោសុចរិត ឈ្មោះថា សីល ដែរ ទើបពោលថា “pacchimāpi tayo” (សូម្បីធម៌ ៣ ខាងចុង)។ គប្បីជ្រាបថា ធម៌ទាំងឡាយមានអនភិជ្ឈា អព្យាបាទ និងសម្មាទិដ្ឋិ ជាសីល ព្រោះព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ហៅមនោសុចរិត រួមជាមួយកាយសុចរិត និងវចីសុចរិត ហើយត្រាស់ថា “tato tvaṃ bhikkhu sīlaṃ nissāya sīle patiṭṭhāya” (ម្នាលភិក្ខុ ព្រោះហេតុនោះ អ្នកចូរអាស្រ័យសីល តាំងនៅក្នុងសីល)។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គឺដូចន័យដែលបានពោលហើយនោះឯង។ ពាក្យថា Chaṭṭhasattamesu (ក្នុងវគ្គទី ៦ និងទី ៧) សេចក្តីថា ក្នុងវគ្គទី ៦ និងទី ៧ មិនមានសេចក្តីប្លែកឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា “គប្បីជ្រាបសេចក្តីតាមន័យដែលពោលហើយខាងក្រោមចុះ”។ ចំណែកឯដោយអំណាចនៃវគ្គបេយ្យាលៈ ក្នុងសតិបដ្ឋានសំយុត្តនេះ វគ្គមួយចំនួនត្រូវបានរាប់បញ្ចូលក្នុងការសង្គាយនា ប៉ុន្តែដោយសារវគ្គទាំងនោះមិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នាជាពិសេស ក្នុងសៀវភៅខ្លះទើបបង្ហាញត្រឹមតែចំណងជើងហើយសង្ខេបទុក ក្នុងសៀវភៅខ្លះក៏សង្ខេបខ្លីបំផុត ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យធ្វើវគ្គទាំងនោះឲ្យជាពីរដោយអំណាចនៃការសង្ខេប ទើបពោលថា “chaṭṭhasattamesu” (ក្នុងវគ្គទី ៦ និងទី ៧)។

อมตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអមតវគ្គ ចប់ហើយ។

สติปฏฺฐานสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសតិបដ្ឋានសំយុត្ត ចប់ហើយ។

๔. อินฺทฺริยสํยุตฺตํ

៤. ឥន្ទ្រិយសំយុត្ត

๑. สุทฺธิกวคฺโค

១. សុទ្ធិកវគ្គ

๑. สุทฺธิกสุตฺตวณฺณนา

១. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសុទ្ធិកសូត្រ

๔๗๑. จตุภูมก [Pg.487] …เป… ลพฺภนฺติ กุสลาพฺยากตภาวโต เตสํ ติณฺณํ อินฺทฺริยานํ. วีริยินฺทฺริยสมาธินฺทฺริยานิ…เป… สพฺพตฺถ ลพฺภนฺติ กุสลตฺติกสาธารณตฺตา. จตุภูมก …เป… วเสนาติ จตุภูมกธมฺมปริจฺเฉทวเสน เจว กุสลาทีหิ สพฺพสงฺคาหกธมฺมปริจฺเฉทวเสน จ วุตฺตนฺติ อตฺโถ.

៤៧១. ពាក្យថា Catubhūmaka ...ល... labbhanti (រមែងបានក្នុងភូមិទាំង ៤) ព្រោះភាពជាកុសល និងអព្យាក្រឹត នៃឥន្ទ្រិយទាំង ៣ នោះ។ វិរិយិន្ទ្រិយ និងសមាធិន្ទ្រិយ ...ល... រមែងបានក្នុងទីទាំងពួង ព្រោះជាធម៌ទូទៅដល់កុសលតិកៈ។ ពាក្យថា Catubhūmaka ...ល... vasena សេចក្តីថា ពោលហើយដោយអំណាចនៃការកំណត់ធម៌ក្នុងភូមិទាំង ៤ ផង ដោយអំណាចនៃការកំណត់ធម៌ដែលសង្គ្រោះសព្វគ្រប់មានកុសលជាដើមផង។

ทุติยสมณพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา

៧. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃទុតិយសមណព្រាហ្មណសូត្រ

๔๗๗. ทุกฺขสจฺจวเสนาติ ทุกฺขสจฺจภาเวน น ปชานนฺติ. ตญฺหิ ปริญฺเญยฺยตาย ทุกฺขสจฺจสงฺคหํ. สมุทยสจฺจวเสนาติ ตณฺหาวิชฺชาทึ สทฺธินฺทฺริยสฺส สมุทยสจฺจภาเวน น ปชานนฺติ. นิโรธนฺติ สทฺธินฺทฺริยสฺส อนุปาทาย นิโรธนิมิตฺตํ นิพฺพานํ. ปฏิปทนฺติ สทฺธินฺทฺริยนิโรธคามินึ ปฏิปทํ อริยมคฺคํ. เสเสสูติ วีริยินฺทฺริยาทีสุ.

៤៧៧. ពាក្យថា Dukkhasaccavasena (ដោយអំណាចនៃទុក្ខសច្ចៈ) សេចក្តីថា មិនដឹងច្បាស់ដោយភាពជាទុក្ខសច្ចៈ។ ព្រោះថា ឥន្ទ្រិយនោះ រាប់បញ្ចូលក្នុងទុក្ខសច្ចៈ ព្រោះជាធម៌ដែលគប្បីកំណត់ដឹង។ ពាក្យថា Samudayasaccavasena (ដោយអំណាចនៃសមុទយសច្ចៈ) សេចក្តីថា មិនដឹងច្បាស់នូវធម៌មានតណ្ហា និងអវិជ្ជាជាដើម ដោយភាពជាសមុទយសច្ចៈនៃសទ្ធិន្ទ្រិយ។ ពាក្យថា Nirodhaṃ (នូវសេចក្តីរលត់) បានដល់ ព្រះនិព្វានដែលជាគ្រឿងធ្វើឲ្យរលត់ដោយមិនប្រកាន់មាំនៃសទ្ធិន្ទ្រិយ។ ពាក្យថា Paṭipadaṃ (នូវបដិបទា) បានដល់ អរិយមគ្គដែលជាបដិបទាដំណើរទៅកាន់ការរលត់នៃសទ្ធិន្ទ្រិយ។ ពាក្យថា Sesesu (ក្នុងធម៌ដែលសេសសល់ទាំងឡាយ) បានដល់ ក្នុងវិរិយិន្ទ្រិយជាដើម។

สุกฺกปกฺเขติ ‘‘สทฺธินฺทฺริยํ ปชานนฺตี’’ติอาทินยปฺปวตฺเต อนวชฺชปกฺเข. อธิโมกฺขวเสน อาวชฺชนสมุทยาติ ‘‘อตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทินยปฺปวตฺตปุพฺพภาคภูตสทฺธาธิโมกฺขวเสน อาวชฺชนุปฺปตฺติยา. ตสฺมา ปฐมุปฺปนฺนา สทฺธา เอว เหตฺถ ‘‘อาวชฺชน’’นฺติ วุตฺตา, น มโนทฺวาราวชฺชนํ. เอส นโย เสเสสุปิ. ตสฺมา ปฐมุปฺปนฺนา อาวชฺชนา ปคฺคหุปฺปตฺติฏฺฐานานํ ติกฺขานํ วีริยินฺทฺริยาทีนํ ปฐมุปฺปตฺติยา อาวชฺชนปริยาเยน วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ. ทุพฺพลา หิ ปฐมุปฺปนฺนา ปคฺคหาภาวโต วีริยินฺทฺริยาทีนํ สมุทโยติ พลวภาวปฺปตฺตวีริยินฺทฺริยาทิกสฺส อาวชฺชนฏฺฐานิยานิ โหนฺตีติ เตสํ สมุทโยติ วุตฺตา, ปุพฺเพ อธิมุจฺจนาทิวเสน ปวตฺตสฺส อาวชฺชนสฺส สมุทยาติ อตฺโถ. ปุน ฉนฺทวเสนาติ กตฺตุกามตากุสลจฺฉนฺทวเสน สทฺธาทีนํ อุปฺปาเทตุกามตาการปฺปวตฺตสฺส ฉนฺทสฺส วเสน. มนสิการวเสน อาวชฺชนสมุทยาติ สทฺธินฺทฺริยาทิวเสน ปวตฺตสฺส ทุพฺพลสฺส ตสฺส นิพฺพตฺตกโยนิโสมนสิการวเสน อาวชฺชนสฺส อุปฺปตฺติยา. เอวมฺปีติ ‘‘อธิโมกฺขวเสนา’’ติอาทินา วุตฺตากาเรนปิ. ฉสุ สุตฺเตสูติ [Pg.488] ทุติยโต ปฏฺฐาย ฉสุ สุตฺเตสุ. จตุสจฺจเมว กถิตํ. อสฺสาทคฺคหเณน หิ สมุทยสจฺจํ, อาทีนวคฺคหเณน ทุกฺขสจฺจํ, นิสฺสรณคฺคหเณน นิโรธมคฺคสจฺจานิ คหิตานีติ. ปฐมสุตฺเต ปน อินฺทฺริยานํ สรูปทสฺสนเมวาติ.

ពាក្យថា Sukkapakkhe (ក្នុងចំណែកស) បានដល់ ក្នុងចំណែកដែលមិនមានទោស ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយន័យជាដើមថា “saddhindriyaṃ pajānanti” (រមែងដឹងច្បាស់នូវសទ្ធិន្ទ្រិយ)។ ពាក្យថា Adhimokkhavasena āvajjanasamudayā (ការកើតឡើងនៃការពិចារណាដោយអំណាចនៃការចុះចិត្តស៊ប់) សេចក្តីថា ដោយការកើតឡើងនៃការពិចារណា ដោយអំណាចនៃការចុះចិត្តស៊ប់ក្នុងសទ្ធា ដែលជាបុព្វភាគប្រព្រឹត្តទៅដោយន័យជាដើមថា “atthi dinnaṃ” (ទានដែលបុគ្គលឲ្យហើយ មានផល)។ ព្រោះហេតុនោះ សទ្ធាដែលកើតឡើងមុនដំបូងនោះឯង ក្នុងទីនេះហៅថា “āvajjana” (ការពិចារណា) មិនមែនមនោទ្វារាវជ្ជនៈឡើយ។ ន័យនេះ សូម្បីក្នុងធម៌ដែលសេសសល់ ក៏ដូចគ្នាដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ការពិចារណាដែលកើតឡើងមុនដំបូង លោកពោលដោយបរិយាយនៃការពិចារណា ព្រោះការកើតឡើងមុនដំបូងនៃវិរិយិន្ទ្រិយជាដើមដ៏មុតស្រួច ដែលជាទីកើតឡើងនៃការផ្គងទុក។ ព្រោះថា ការផ្គងទុកដែលកើតឡើងមុនដំបូង នៅមានកម្លាំងខ្សោយ ព្រោះមិនទាន់មានការផ្គងមាំ ឈ្មោះថាជាហេតុនៃការកើតឡើងនៃវិរិយិន្ទ្រិយជាដើម គឺធម៌ទាំងនោះស្ថិតក្នុងឋានៈជាការពិចារណានៃវិរិយិន្ទ្រិយជាដើមដែលដល់នូវភាពមានកម្លាំងខ្លាំង ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថាជាហេតុនៃការកើតឡើងនៃធម៌ទាំងនោះ សេចក្តីថា ជាហេតុនៃការកើតឡើងនៃការពិចារណាដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការចុះចិត្តស៊ប់ជាដើមក្នុងកាលមុន។ ពាក្យថា Puna chandavasena (មួយវិញទៀត ដោយអំណាចនៃឆន្ទៈ) បានដល់ ដោយអំណាចនៃកុសលឆន្ទៈគឺភាពជាអ្នកចង់ធ្វើ ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអាការៈចង់ញ៉ាំងសទ្ធាជាដើមឲ្យកើតឡើង។ ពាក្យថា Manasikāravasena āvajjanasamudayā (ការកើតឡើងនៃការពិចារណាដោយអំណាចនៃមនសិការៈ) សេចក្តីថា ដោយការកើតឡើងនៃការពិចារណានៃសទ្ធិន្ទ្រិយជាដើមដ៏ទន់ខ្សោយនោះ ដោយអំណាចនៃយោនិសោមនសិការៈដែលជាគ្រឿងបង្កើតវាឡើង។ ពាក្យថា Evampi (សូម្បីយ៉ាងនេះ) សេចក្តីថា សូម្បីតាមអាការៈដែលពោលហើយដោយពាក្យថា “adhimokkhavasena” ជាដើម។ ពាក្យថា Chasu suttesu (ក្នុងសូត្រទាំង ៦) សេចក្តីថា ក្នុងសូត្រទាំង ៦ ចាប់តាំងពីសូត្រទី ២ ទៅ គឺព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងតែអរិយសច្ច ៤ ប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា ដោយការកាន់យកនូវអស្សាទៈ (សេចក្តីត្រេកអរ) ឈ្មោះថាបានកាន់យកសមុទយសច្ចៈ ដោយការកាន់យកនូវអាទីនវៈ (ទោស) ឈ្មោះថាបានកាន់យកទុក្ខសច្ចៈ ដោយការកាន់យកនូវនិស្សរណៈ (ការរំដោះចេញ) ឈ្មោះថាបានកាន់យកនិរោធសច្ចៈ និងមគ្គសច្ចៈ។ ចំណែកឯក្នុងសូត្រទី ១ គ្រាន់តែជាការបង្ហាញនូវរូបរាងពិតនៃឥន្ទ្រិយទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ។

๘. ทพฺพสุตฺตวณฺณนา

៨. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃទព្វសូត្រ

๔๗๘. โสโต อาปชฺชียติ เอเตนาติ โสตาปตฺติ, อนาคตํ ปติ ปฐมมคฺโค. โสโตติ อริยมคฺคโสโต ทฏฺฐพฺโพ. อาปชฺชียตีติอาทิโต ปฏิปชฺชียติ. ปฐมมคฺคปฏิลาภนิมิตฺตานิ โสตาปนฺนสฺส องฺคานิ อิธ ‘‘โสตาปตฺติยงฺคานี’’ติ วุตฺตานิ. ตานิ ปน ตีสุ ฐาเนสุ สทฺธา อริยกนฺตสีลญฺจาติ เวทิตพฺพานิ. สวิสเยติ สกวิสเย. เชฏฺฐกภาวทสฺสนตฺถนฺติ ปธานภาวทสฺสนตฺถํ. ยตฺถ สทฺธาทิอินฺทฺริยานํ สาติสยกิจฺจํ, เตสํ กิจฺจาติเรกตํ ทสฺเสตุนฺติ อตฺโถ. อิทานิ ตมตฺถํ อุปมาหิ วิภาเวตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปตฺวาติ อตฺตโน กิจฺจาติเรกฏฺฐานํ ปฏิลภิตฺวา. ปุพฺพงฺคมนฺติ สทฺทหนกิจฺเจสุ ปุเรจารํ โธรยฺหํ. เสสานิ วีริยินฺทฺริยาทีนิ. ตทนฺวยานีติ ตทนุคตานิ ตสฺส สทฺธินฺทฺริยาทิกสฺส ปกฺขิกานิ. เอส นโย เสเสสุปิ. ฌานวิโมกฺเขติ ฌานสงฺขาเต วิโมกฺเข สมาธิปธานตาย ฌานานํ. เอวญฺจ กตฺวา ‘‘โสตาปตฺติยงฺคานิ ปตฺวา’’ติ อิทญฺจ วจนํ สมตฺถิตํ โหติ. สทฺธูปนิสญฺหิ สีลนฺติ. อริยสจฺจานิ ปตฺวาติ จตฺตาริ สจฺจานิ อภิสเมตพฺพานิ ปาปุณิตฺวา.

៤៧៨. ស្ទឹង (សោតៈ) ដែលបុគ្គលរមែងដល់ដោយមគ្គនេះ ព្រោះហេតុនោះ មគ្គនោះឈ្មោះថា សោតាបត្តិ បានដល់ បឋមមគ្គដែលឆ្ពោះទៅកាន់ព្រះនិព្វាន។ ពាក្យថា Soto (ខ្សែទឹក ឬស្ទឹង) គប្បីយល់ថាជាខ្សែទឹកនៃអរិយមគ្គ។ ពាក្យថា Āpajjīyati (រមែងដល់) សេចក្តីថា រមែងប្រតិបត្តិ nudge។ អង្គទាំងឡាយរបស់ព្រះសោតាបន្ន ដែលជាហេតុនៃការបានសម្រេចនូវបឋមមគ្គ ក្នុងទីនេះហៅថា “sotāpattiyaṅgāni” (អង្គនៃសោតាបត្តិ)។ អង្គទាំងនោះ គប្បីជ្រាបថា បានដល់ សទ្ធា និងអរិយកន្តសីល ក្នុងទីទាំង ៣។ ពាក្យថា Savisaye (ក្នុងវិស័យរបស់ខ្លួន) បានដល់ ក្នុងវិស័យរបស់ខ្លួនឯង។ ពាក្យថា Jeṭṭhakabhāvadassanatthaṃ (ដើម្បីបង្ហាញភាពជាធំ) សេចក្តីថា ដើម្បីបង្ហាញភាពជាប្រធាន។ សេចក្តីថា ដើម្បីបង្ហាញនូវកិច្ចដ៏លើសលប់នៃឥន្ទ្រិយទាំងឡាយមានសទ្ធិន្ទ្រិយជាដើម ក្នុងទីណាដែលមានកិច្ចដ៏ក្រៃលែងរបស់ឥន្ទ្រិយទាំងនោះ។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនោះដោយឧបមាទាំងឡាយ ទើបពោលពាក្យថា “yathā hi” (ដូចជា) ជាដើម។ ពាក្យថា Patvā (ដល់ហើយ) សេចក្តីថា បានសម្រេចនូវឋានៈនៃកិច្ចដ៏ក្រៃលែងរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា Pubbaṅgamaṃ (ជាប្រធាន) សេចក្តីថា ជាអ្នកដឹកនាំ ជាអ្នកដើរមុខក្នុងកិច្ចនៃការជឿជាក់។ ធម៌ដែលសេសសល់ បានដល់ វិរិយិន្ទ្រិយជាដើម។ ពាក្យថា Tadanvayāni (ដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមនោះ) សេចក្តីថា ដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមសទ្ធិន្ទ្រិយជាដើមនោះ ជាចំណែកនៃសទ្ធិន្ទ្រិយជាដើមនោះ។ ន័យនេះ សូម្បីក្នុងធម៌ដែលសេសសល់ ក៏ដូចគ្នាដែរ។ ពាក្យថា Jhānavimokkhe (ក្នុងឈានវិមោក្ខ) សេចក្តីថា ក្នុងវិមោក្ខដែលរាប់ថាជាឈាន ព្រោះភាពជាប្រធាននៃសមាធិក្នុងឈានទាំងឡាយ។ កាលបើធ្វើសេចក្តីយ៉ាងនេះហើយ ពាក្យថា “sotāpattiyaṅgāni patvā” (ដល់នូវអង្គនៃសោតាបត្តិហើយ) នេះ ទើបជាពាក្យសមហេតុផល។ ព្រោះថា សីលមានសទ្ធាជាទីបង្អែក។ ពាក្យថា Ariyasaccāni patvā (ដល់នូវអរិយសច្ចទាំងឡាយ) សេចក្តីថា បានសម្រេច បានត្រាស់ដឹងនូវសច្ចៈទាំង ៤។

๙-๑๐. ปฐมวิภงฺคสุตฺตาทิวณฺณนา

៩-១០. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃបឋមវិភង្គសូត្រជាដើម

๔๗๙-๔๘๐. เนปกฺกํ วุจฺจติ ปญฺญาติ อาห – ‘‘ปญฺญาเยตํ นาม’’นฺติ. นิปายติ สํกิเลสธมฺเม วิโสเสติ นิกฺขาเมตีติ นิปโก, ถิรติกฺขสติปุคฺคโล, ตสฺส ภาโว เนปกฺกนฺติ สติยาปิ เนปกฺกภาโว ยุชฺชเตว. เอวญฺหิ ‘‘สติเนปกฺเกนา’’ติ อิทํ วจนํ สมตฺถิตํ โหติ, สติยา จ เนปกฺเกนาติ เอวํ วุจฺจมาเนน สตินิทฺเทโส นาม กโต โหติเยว. อสุกํ นาม สุตฺตํ วา กมฺมฏฺฐานํ วา เม ภาสิตนฺติ. โวสฺสชฺชียติ สงฺขารคตํ เอตสฺมึ อธิคเตติ โวสฺสคฺโค, นิพฺพานํ. ตํ อารมฺมณํ [Pg.489] กริตฺวาติ อาห – ‘‘นิพฺพานารมฺมณํ กตฺวา’’ติ. คจฺฉนฺติยาติ สงฺขารานํ อุทยญฺจ วยญฺจ อุทยพฺพยํ คจฺฉนฺติยา พุชฺฌนฺติยา. เตนาห ‘‘อุทยพฺพยปริคฺคาหิกายา’’ติ. สทฺธาสติปญฺญินฺทฺริยานิ ปุพฺพภาคานิ ‘‘อิติปิ โส ภควา อรหํ, จิรกตมฺปิ จิรภาสิตมฺปิ สริตา อนุสฺสริตา, อุทยตฺถคามินิยา ปญฺญายา’’ติ จ วุตฺตตฺตา. ‘‘อารทฺธวีริโย วิหรติ, โส อนุปฺปนฺนาน’’นฺติอาทินา จ วุตฺตตฺตา วีริยินฺทฺริยํ มิสฺสกํ. ‘‘โวสฺสคฺคารมฺมณํ กริตฺวา’’ติ วุตฺตตฺตา สมาธินฺทฺริยํ นิพฺพตฺติตโลกุตฺตรเมว. อยเมวาติ ยฺวายํ นวเม วุตฺโต. อยเมว ปุพฺพภาคมิสฺสกโลกุตฺตรตฺตธมฺมปริจฺเฉโท.

៤៧៩-៤៨០. ពាក្យថា នេបក្កៈ (ភាពជាអ្នកមានប្រាជ្ញាសម្រាប់រក្សាខ្លួន) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា សំដៅយកបញ្ញា ដូចពាក្យថា «paññāyetaṃ nāma» (នេះឈ្មោះថាបញ្ញា)។ បុគ្គលណា រមែងរក្សា គឺធ្វើធម៌ជាគ្រឿងសៅហ្មងឲ្យស្ងួតស្ងប់ ឲ្យចេញទៅ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា និបកៈ (អ្នកមានប្រាជ្ញារក្សាខ្លួន) គឺបុគ្គលអ្នកមានសតិខ្ជាប់ខ្ជួននិងមុតស្រួច ភាពជាបុគ្គលមានប្រាជ្ញារក្សាខ្លួននោះ ឈ្មោះថា នេបក្កៈ សូម្បីភាពជាអ្នកមានសតិ ក៏សមគួរដល់នេបក្កភាពនោះដែរ។ ព្រោះថា កាលបើពោលយ៉ាងនេះ ពាក្យថា «satinepakkenā» (ដោយសតិនិងនេបក្កៈ) នេះ ទើបជាពាក្យសមហេតុផល និងពាក្យដែលពោលថា «satiyā ca nepakkenā» (ដោយសតិនិងនេបក្កៈ) យ៉ាងនេះ ក៏ឈ្មោះថាជាការសម្តែងសតិដោយពិត។ ពាក្យថា «me bhāsitanti» គឺសូត្រ ឬកម្មដ្ឋានឈ្មោះឯណោះ ដែលខ្ញុំបានសម្តែងហើយ។ ធម៌ជាគ្រឿងលះបង់ គឺសង្ខារទាំងឡាយដែលបុគ្គលបានសម្រេចហើយក្នុងធម៌នេះ រមែងលះបង់ទៅ ហេតុនោះ ធម៌នោះ ឈ្មោះថា វោស្សគ្គៈ (ការលះបង់) បានដល់ ព្រះនិព្វាន។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «nibbānārammaṇaṃ katvā» (ធ្វើព្រះនិព្វានឲ្យជាអារម្មណ៍) ព្រោះធ្វើព្រះនិព្វាននោះឲ្យជាអារម្មណ៍។ ពាក្យថា «gacchantiyā» (ដែលទៅកាន់) គឺដែលទៅកាន់ គឺដឹងច្បាស់នូវការកើតឡើងនិងការវិនាសទៅ គឺការកើតនិងការរលត់នៃសង្ខារទាំងឡាយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «udayabbayapariggāhikāyā» (ដែលកំណត់ដឹងនូវការកើតនិងការរលត់)។ សទ្ធិន្ទ្រិយ សតិន្ទ្រិយ និងបញ្ញិន្ទ្រិយ ជាចំណែកខាងដើម (បុព្វភាគ) ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាត្រាស់ទុកថា «itipi so bhagavā arahaṃ» (សូម្បីព្រោះហេតុនេះៗ ព្រះភគវន្តនោះ ជាព្រះអរហន្ត) «cirakatampi cirabhāsitampi saritā anussaritā» (ជាអ្នករលឹក នឹកនឹក រឿយៗ នូវអំពើដែលធ្វើហើយយូរហើយក្តី នូវពាក្យដែលនិយាយហើយយូរហើយក្តី) និង «udayatthagāminiyā paññāyā» (ដោយបញ្ញាជាគ្រឿងទៅកាន់ការកើតនិងការរលត់)។ ម្យ៉ាងទៀត វីរិយិន្ទ្រិយ ជាធម៌លាយឡំគ្នា (ទាំងលោកិយនិងលោកុត្តរ) ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាត្រាស់ទុកជាដើមថា «āraddhavīriyo viharati, so anuppannānaṃ» (ជាអ្នកមានវីរិយៈប្រារព្ធហើយនៅ ភិក្ខុនោះ ដើម្បីធម៌ទាំងឡាយដែលមិនទាន់កើតឡើង...)។ សមាធិន្ទ្រិយ ជាលោកុត្តរៈសុទ្ធសាធដែលកើតឡើងហើយ ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាត្រាស់ទុកថា «vossaggārammaṇaṃ karitvā» (ធ្វើការលះបង់ឲ្យជាអារម្មណ៍)។ ពាក្យថា «ayamevāti» (នេះឯង) គឺសេចក្តីណាដែលពោលហើយក្នុងសូត្រទី ៩។ នេះជាការកំណត់ធម៌ដែលមានសភាវៈជាបុព្វភាគ ជាធម៌លាយឡំ និងជាលោកុត្តរៈ យ៉ាងនេះឯង។

สุทฺธิกวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយវគ្គដែលពោលអំពីសុទ្ធិកៈ ចប់ហើយ។

๒. มุทุตรวคฺโค

២. មុទុតរវគ្គ

๑. ปฏิลาภสุตฺตวณฺณนา

១. ការអធិប្បាយបដិលាភសូត្រ

๔๘๑. สมฺมปฺปธาเน อารพฺภาติ สมฺมปฺปธาเน ภาวนาวเสน อารพฺภ. เตนาห ‘‘ภาเวนฺโต’’ติ. ยถา วีริยินฺทฺริยนิทฺเทเส ‘‘จตฺตาโร สมฺมปฺปธาเน อารพฺภ วีริยํ ปฏิลภตี’’ติ เทสนา อาคตา, เอวํ สตินฺทฺริยนิทฺเทเส ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐาเน อารพฺภ สตึ ปฏิลภตี’’ติ, ตสฺมา ‘‘สตินฺทฺริเยปิ เอเสว นโย’’ติ วุตฺตํ. สทฺธินฺทฺริยาทินิทฺเทเสสุ ปน น ตถา เทเสติ.

៤៨១. ពាក្យថា «sammappadhāne ārabbha» (ប្រារព្ធនូវសម្មប្បធានទាំងឡាយ) គឺប្រារព្ធដោយអំណាចនៃការចម្រើននូវសម្មប្បធាន។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «bhāvento» (កាលចម្រើន)។ ទេសនាដែលមកហើយក្នុងវីរិយិន្ទ្រិយនិទ្ទេស យ៉ាងណាថា «cattāro sammappadhāne ārabbha vīriyaṃ paṭilabhatī» (ប្រារព្ធនូវសម្មប្បធាន ៤ ហើយ រមែងបាននូវវីរិយៈ) ក្នុងសតិន្ទ្រិយនិទ្ទេស ក៏យ៉ាងនោះដែរថា «cattāro satipaṭṭhāne ārabbha satiṃ paṭilabhatī» (ប្រារព្ធនូវសតិបដ្ឋាន ៤ ហើយ រមែងបាននូវសតិ) ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «satindriyepi eseva nayo» (ក្នុងសតិន្ទ្រិយ ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា)។ ចំណែកក្នុងសទ្ធិន្ទ្រិយនិទ្ទេសជាដើម ព្រះអង្គមិនបានសម្តែងយ៉ាងនោះឡើយ។

๒. ปฐมสํขิตฺตสุตฺตวณฺณนา

២. ការអធិប្បាយបឋមសង្ខិត្តសូត្រ

๔๘๒. อินฺทฺริยานํ ติกฺขาทิภาโว วิปสฺสนาวเสน วา มคฺควเสน วา ผลวเสน วา คเหตพฺโพติ วุตฺตํ ‘‘ตโตติ…เป… เวทิตพฺพ’’นฺติ. นนุ เจตฺถ มุทุภาโว เอว ปาฬิยํ คหิโตติ? สจฺจเมตํ, ตํ ปน ติกฺขภาเว อสติ น โหติ ติกฺขาทิภาโวติ วุตฺตํ. ยโต หิ อยํ มุทุ, อิโต ตํ ติกฺขนฺติ วตฺตพฺพตํ ลภติ อเปกฺขาสิทฺธตฺตา ติกฺขมุทุภาวานํ ปาราปารํ วิย. อิทานิ ‘‘ตโต’’ติอาทินา สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘สมตฺตานี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สมตฺตานีติ สมฺปนฺนานิ. อิตรํ [Pg.490] ตสฺเสว เววจนํ. สมตฺตานีติ วา ปริยตฺตานิ, สมตฺตานีติ อตฺโถ. ‘‘ตโต มุทุตรานิ ธมฺมานุสารีมคฺคสฺสา’’ติ กสฺมา วุตฺตํ? ตโตติ หิ โสตาปตฺติมคฺควิปสฺสนินฺทฺริยานิ อธิปฺเปตานิเยว, ‘‘ตโต มุทุตรานี’’ติ วุตฺตปฐมมคฺโค ธมฺมานุสารี วา สิยา สทฺธานุสารี วาติ พฺยภิจรติ? นายํ โทโส, โสตาปตฺติมคฺเคกเทสวเสเนว ลทฺธพฺพปฐมมคฺคาเปกฺขาย วิปสฺสนาย วิภาคสฺส อธิปฺเปตตฺตา. โย หิ โสตาปนฺโน หุตฺวา อิริยาปถํ อโกเปตฺวา ยถานิสินฺโนว สกทาคามิมคฺคํ ปาปุณาติ, ตสฺส วิปสฺสนินฺทฺริยานิ สนฺธาย อวิภาเคน วุตฺตํ – ‘‘ตโต มุทุตรานิ โสตาปตฺติมคฺคสฺส วิปสฺสนินฺทฺริยานิ นามา’’ติ. โย ปน โสตาปนฺโน หุตฺวา กาลนฺตเรน สกทาคามี โหติ, ตสฺส โสตาปตฺติมคฺคตฺถาย ปวตฺตานิ วิปสฺสนินฺทฺริยานิ นาม โหนฺติ. โส เจ ธมฺมานุสารีโคตฺโต, ตสฺส ยถาวุตฺตวิปสฺสนินฺทฺริยโต มุทุตรานีติ ‘‘ตโต มุทุตรานิ ธมฺมานุสารีมคฺคสฺสา’’ติ วุตฺตํ. วิปสฺสนินฺทฺริยานิ นามาติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. ธมฺมานุสารีวิปสฺสนินฺทฺริยโต สทฺธานุสารีวิปสฺสนินฺทฺริยานํ มุทุภาวสฺส การณํ สยเมว วกฺขติ. ธมฺเมน ปญฺญาย มคฺคโสตํ อนุสฺสรตีติ ธมฺมานุสารี, ปญฺญุตฺตโร อริโย. สทฺธาย มคฺคโสตํ อนุสฺสรตีติ สทฺธานุสารี, สทฺธุตฺตโร อริโย.

៤៨២. សេចក្តីថា ភាពជាឥន្ទ្រិយមុតស្រួចជាដើម គប្បីដឹងដោយអំណាចនៃវិបស្សនា ឬដោយអំណាចនៃមគ្គ ឬដោយអំណាចនៃផល ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «tatoti…pe… veditabbaṃ» (ពាក្យថា ជាងនោះទៅទៀត... គប្បីដឹង...)។ សួរថា ចុះក្នុងបាលីនេះ ព្រះអង្គទ្រង់កាន់យកតែភាពទន់ខ្សោយ (មុទុភាវៈ) មិនមែនឬ? ឆ្លើយថា ពិតមែនហើយ ប៉ុន្តែភាពទន់ខ្សោយនោះ កាលបើគ្មានភាពមុតស្រួចទេ ភាពមុតស្រួចជាដើមក៏មិនមាន ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ព្រោះថា ឥន្ទ្រិយនេះទន់ខ្សោយ ឥន្ទ្រិយនោះមុតស្រួចជាងឥន្ទ្រិយនេះ ព្រោះអាស្រ័យការប្រៀបធៀបគ្នា ទើបបាននូវការហៅយ៉ាងនេះ ដូចជាត្រើយម្ខាងនិងត្រើយម្ខាងទៀតដូច្នោះ។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីដែលពោលដោយសង្ខេបដោយពាក្យថា «tato» (ជាងនោះទៅទៀត) ជាដើម ឲ្យពិស្តារ ទើបពោលពាក្យថា «samattānī» (ពេញបរិបូណ៌) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «samattāni» គឺដល់ព្រមហើយ។ ពាក្យមួយទៀត (គឺបរិបុណ្ណានិ) ជាវេវចនៈនៃពាក្យនោះឯង។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «samattāni» គឺចប់សព្វគ្រប់ មានន័យថា ពេញបរិបូណ៌។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «tato mudutarāni dhammānusārīmaggassa» (ទន់ខ្សោយជាងនោះ គឺរបស់ធម្មានុសារីមគ្គ)? ព្រោះថា ពាក្យថា «tato» នោះ សំដៅយកវិបស្សនិន្ទ្រិយនៃសោតាបត្តិមគ្គដោយពិត ចុះមគ្គទីមួយដែលពោលថា «tato mudutarāni» (ទន់ខ្សោយជាងនោះ) នឹងជាធម្មានុសារីមគ្គ ឬសទ្ធានុសារីមគ្គ មិនឃ្លាតឃ្លាតគ្នាទេឬ? ឆ្លើយថា នេះមិនមែនជាទោសឡើយ ព្រោះសំដៅយកការបែងចែកវិបស្សនា ដោយអាស្រ័យមគ្គទីមួយដែលគប្បីបាន ដោយអំណាចនៃចំណែកមួយនៃសោតាបត្តិមគ្គនោះឯង។ ព្រោះថា បុគ្គលណាជាសោតាបន្នហើយ មិនធ្វើឥរិយាបថឲ្យកម្រើក គឺអង្គុយយ៉ាងណា ក៏សម្រេចសកទាគាមិមគ្គយ៉ាងនោះ ព្រោះសំដៅយកវិបស្សនិន្ទ្រិយរបស់បុគ្គលនោះ ទើបពោលដោយមិនបែងចែកថា «tato mudutarāni sotāpattimaggassa vipassanindriyāni nāma» (ទន់ខ្សោយជាងនោះ ឈ្មោះថាវិបស្សនិន្ទ្រិយនៃសោតាបត្តិមគ្គ)។ ចំណែកបុគ្គលណាជាសោតាបន្នហើយ ក្នុងកាលជាខាងក្រោយ ទើបជាសកទាគាមិបុគ្គល វិបស្សនិន្ទ្រិយទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសោតាបត្តិមគ្គ ឈ្មោះថាមានដល់បុគ្គលនោះ។ បើបុគ្គលនោះជាធម្មានុសារីគោត្រ វិបស្សនិន្ទ្រិយរបស់បុគ្គលនោះ ទន់ខ្សោយជាងវិបស្សនិន្ទ្រិយដែលពោលហើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «tato mudutarāni dhammānusārīmaggassa» (ទន់ខ្សោយជាងនោះ គឺរបស់ធម្មានុសារីមគ្គ)។ គប្បីនាំពាក្យថា «vipassanindriyāni nāma» (ឈ្មោះថាវិបស្សនិន្ទ្រិយទាំងឡាយ) មកភ្ជាប់សេចក្តី។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យនឹងសម្តែងដោយខ្លួនឯងនូវហេតុនៃភាពទន់ខ្សោយនៃវិបស្សនិន្ទ្រិយរបស់សទ្ធានុសារីបុគ្គល ធៀបនឹងវិបស្សនិន្ទ្រិយរបស់ធម្មានុសារីបុគ្គល។ បុគ្គលណា រមែងរលឹកតាមនូវខ្សែនៃមគ្គដោយធម៌ គឺដោយបញ្ញា ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ធម្មានុសារី គឺព្រះអរិយបុគ្គលអ្នកមានបញ្ញាច្រើន។ បុគ្គលណា រមែងរលឹកតាមនូវខ្សែនៃមគ្គដោយសទ្ធា ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា សទ្ធានុសារី គឺព្រះអរិយបុគ្គលអ្នកមានសទ្ធាច្រើន។

เอวํ วิปสฺสนาวเสน ทสฺเสตฺวา มคฺควเสน ทสฺเสตุํ ‘‘ตถา’’ติอาทิ อารทฺธํ. สมฺปโยคโต สภาวโต จ อรหตฺตมคฺคปริยาปนฺนานิ อรหตฺตมคฺคินฺทฺริยานิ. อรหตฺตผลินฺทฺริยานีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย.

ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ កាលបង្ហាញដោយអំណាចនៃវិបស្សនាយ៉ាងនេះហើយ ដើម្បីបង្ហាញដោយអំណាចនៃមគ្គ ទើបផ្តើមពាក្យថា «tathā» (យ៉ាងនោះ) ជាដើម។ ឥន្ទ្រិយទាំងឡាយដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងអរហត្តមគ្គ ដោយការសម្បយុត្តនិងដោយសភាវៈ ឈ្មោះថា អរហត្តមគ្គិន្ទ្រិយ។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា «arahattaphalindriyāni» (អរហត្តផលិន្ទ្រិយទាំងឡាយ) នេះ ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។

อิทานิ ผลวเสน ทสฺเสตุํ ‘‘สมตฺตานิ ปริปุณฺณานี’’ติอาทิ วุตฺตํ. โสตาปตฺติมคฺคฏฺฐปุคฺคลวเสน นานตฺตํ ชาตํ, ตสฺมา เต ทฺเวปิ อิธ ตติยวาเร น ลพฺภนฺตีติ อธิปฺปาโย. ธมฺมานุสารีสทฺธานุสารีนํ นานตฺตํ กถํ ชาตนฺติ อาห ‘‘อาคมเนนปิ มคฺเคนปี’’ติ. ตทุภยํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สทฺธานุสารีปุคฺคโล’’ติอาทิมาห. อุทฺทิสาเปนฺโตติ อุทฺเทสํ คณฺหนฺโต.

ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញដោយអំណាចនៃផល ទើបពោលពាក្យថា «samattāni paripuṇṇāni» (ពេញបរិបូណ៌ ពេញលេញ) ជាដើម។ សេចក្តីប្លែកគ្នា កើតឡើងដោយអំណាចនៃបុគ្គលអ្នកតាំងនៅក្នុងសោតាបត្តិមគ្គ ព្រោះហេតុនោះ បុគ្គលទាំងពីរពួកនោះ មិនបានក្នុងវារៈទីបីនេះឡើយ នេះជាអធិប្បាយ។ សួរថា សេចក្តីប្លែកគ្នានៃធម្មានុសារីបុគ្គលនិងសទ្ធានុសារីបុគ្គល កើតឡើងដោយរបៀបណា? ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «āgamanenapi maggenapī» (ទាំងដោយអាគមៈ ទាំងដោយមគ្គ)។ កាលបង្ហាញនូវសេចក្តីទាំងពីរនោះ ទើបពោលពាក្យថា «saddhānusārīpuggalo» (សទ្ធានុសារីបុគ្គល) ជាដើម។ ពាក្យថា «uddisāpento» គឺអ្នករៀនសូត្រ គឺកាន់យកនូវឧទ្ទេស។

มคฺโค ติกฺโข โหติ อุปนิสฺสยินฺทฺริยานํ ติกฺขวิสทภาวโต. เตนาห ‘‘สูรํ ญาณํ วหตี’’ติ. อสงฺขาเรนาติ สรเสเนว. อปฺปโยเคนาติ ตสฺเสว เววจนํ. ธมฺมานุสารีปุคฺคโล หิ อาคมนมฺหิ กิเลเส วิกฺขมฺเภนฺโต อปฺปทุกฺเขน อปฺปกสิเรน อกิลมนฺโตว วิกฺขมฺเภตุํ สกฺโกติ. สทฺธานุสารีปุคฺคโล ปน ทุกฺเขน กสิเรน กิลมนฺโต หุตฺวา วิกฺขมฺเภตุํ สกฺโกติ, ตสฺมา ธมฺมานุสาริสฺส ปุพฺพภาคมคฺคกฺขเณ [Pg.491] กิเลสจฺเฉทกญาณํ อทนฺธํ ติขิณํ หุตฺวา วหติ, ยถา นาม ติขิเณน อสินา กทลึ ฉินฺทนฺตสฺส ฉินฺนฏฺฐานํ มฏฺฐํ โหติ, อสิ ขิปฺปํ วหติ, สทฺโท น สุยฺยติ, พลววายามกิจฺจํ น โหติ, เอวรูปา ธมฺมานุสาริโน ปุพฺพภาคภาวนา โหติ, สทฺธานุสาริโน ปน ปุพฺพภาคกฺขเณ กิเลสจฺเฉทกญาณํ ทนฺธํ น ติขิณํ อสูรํ หุตฺวา วหติ, ยถา นาม นาติติขิเณน อสินา กทลึ ฉินฺทนฺตสฺส ฉินฺนฏฺฐานํ น มฏฺฐํ โหติ, อสิ สีฆํ น วหติ, สทฺโท สุยฺยติ, พลววายามกิจฺจํ อิจฺฉิตพฺพํ โหติ, เอวรูปา สทฺธานุสาริโน ปุพฺพภาคภาวนา โหติ. เอวํ สนฺเตปิ กิเลสกฺขเย นานตฺตํ นตฺถิ. เตนาห ‘‘กิเลสกฺขเย ปนา’’ติอาทิ. อวเสสา จ กิเลสา ขียนฺติ สํโยชนกฺขยาย โยคตฺตา.

មគ្គ រមែងមុតស្រួច ព្រោះភាពមុតស្រួចនិងភាពផូរផង់នៃឧបនិស្សយិន្ទ្រិយទាំងឡាយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «sūraṃ ñāṇaṃ vahatī» (ញាណដ៏ក្លៀវក្លា រមែងប្រព្រឹត្តទៅ)។ ពាក្យថា «asaṅkhārena» (ដោយមិនបាច់ខំប្រឹង) គឺដោយសភាវៈរបស់ខ្លួនឯង។ ពាក្យថា «appayogena» (ដោយការប្រឹងប្រែងតិច) ជាវេវចនៈនៃពាក្យនោះឯង។ ព្រោះថា ធម្មានុសារីបុគ្គល កាលសង្កត់សង្កិនកិលេសទាំងឡាយក្នុងអាគមៈ (ការរៀនសូត្រ) រមែងអាចសង្កត់សង្កិនបានដោយទុក្ខតិច ដោយលំបាកតិច មិនលំបាកឡើយ។ ចំណែកសទ្ធានុសារីបុគ្គល រមែងអាចសង្កត់សង្កិនបានដោយទុក្ខ ដោយលំបាក គឺលំបាកកាយលំបាកចិត្ត ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងខណៈនៃបុព្វភាគមគ្គរបស់ធម្មានុសារីបុគ្គល ញាណជាគ្រឿងកាត់កិលេស រមែងមិនយឺតយ៉ាវ គឺមុតស្រួច ប្រព្រឹត្តទៅ ដូចជាកាលដែលបុគ្គលកាប់ដើមចេកដោយដាវដ៏មុត ទីកន្លែងដែលកាត់នោះ រមែងរលីងស្អាត ដាវរមែងទៅយ៉ាងលឿន សំឡេងក៏មិនឮ កិច្ចដែលត្រូវព្យាយាមខ្លាំងក៏មិនមាន យ៉ាងណាមិញ បុព្វភាគភាវនារបស់ធម្មានុសារីបុគ្គល ក៏មានសភាពយ៉ាងនោះឯង។ ចំណែកក្នុងខណៈនៃបុព្វភាគរបស់សទ្ធានុសារីបុគ្គល ញាណជាគ្រឿងកាត់កិលេស រមែងយឺតយ៉ាវ មិនមុតស្រួច មិនក្លៀវក្លា ប្រព្រឹត្តទៅ ដូចជាកាលដែលបុគ្គលកាប់ដើមចេកដោយដាវមិនសូវមុត ទីកន្លែងដែលកាត់នោះ មិនរលីងស្អាតឡើយ ដាវមិនទៅយ៉ាងលឿន សំឡេងក៏ឮ កិច្ចដែលត្រូវព្យាយាមខ្លាំងក៏ត្រូវមាន យ៉ាងណាមិញ បុព្វភាគភាវនារបស់សទ្ធានុសារីបុគ្គល ក៏មានសភាពយ៉ាងនោះឯង។ ទោះបីជាយ៉ាងនេះក្តី ក្នុងកាលដែលកិលេសអស់ទៅ សេចក្តីប្លែកគ្នាក៏មិនមានឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «kilesakkhaye panā» (ប៉ុន្តែ ក្នុងការអស់ទៅនៃកិលេស...) ជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត កិលេសដែលនៅសេសសល់ រមែងអស់ទៅ ព្រោះការប្រកបដើម្បីការអស់ទៅនៃសំយោជនៈ។

๓. ทุติยสํขิตฺตสุตฺตวณฺณนา

៣. ការអធិប្បាយទុតិយសង្ខិត្តសូត្រ

๔๘๓. ตโตติ ผลโต ผลเวมตฺตตาย จริยมานตฺตา. อินฺทฺริยเวมตฺตตา สทฺธาทีนํ อินฺทฺริยานํ นานตฺเตน. ผลนานตฺตนฺติ อรหตฺตผลาทินานตฺตํ. ปุคฺคลนานตฺตนฺติ อนาคามิอาทิปุคฺคลนานตฺตํ.

៤៨៣. ពាក្យថា «tato» (ជាងនោះទៅទៀត) គឺអំពីផល ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពផ្សេងគ្នានៃផល។ ពាក្យថា «indriyavemattatā» (ភាពផ្សេងគ្នានៃឥន្ទ្រិយ) គឺដោយភាពប្លែកគ្នានៃឥន្ទ្រិយទាំងឡាយមានសទ្ធាជាដើម។ ពាក្យថា «phalanānattaṃ» (ភាពផ្សេងគ្នានៃផល) គឺភាពប្លែកគ្នានៃផលមានអរហត្តផលជាដើម។ ពាក្យថា «puggalanānattaṃ» (ភាពផ្សេងគ្នានៃបុគ្គល) គឺភាពប្លែកគ្នានៃបុគ្គលមានព្រះអនាគាមីជាដើម។

๔. ตติยสํขิตฺตสุตฺตวณฺณนา

៤. ការអធិប្បាយតតិយសង្ខិត្តសូត្រ

๔๘๔. สีลกฺขนฺธาทีหิ สทฺธินฺทฺริยาทีหิ จ ปริโต ปูรเณน ปริปูรํ อรหตฺตมคฺคํ กโรนฺโต นิปฺผตฺติโต อรหตฺตผลํ อาราเธติ นิปฺผาเทติ. ตโย ปเทสมคฺเคติ สีลกฺขนฺธาทีนํ อปาริปูริยา เอกเทสภูเต ตโย เหฏฺฐิมมคฺเค. ปเทสํ เหฏฺฐิมผลตฺตยํ. จตูสูติ อิมสฺมึ วคฺเค ปฐมาทีสุ จตูสุ สุตฺเตสุ. กามญฺเจตฺถ ตติเย ‘‘ตโตติ ผลวเสน นิสฺสกฺก’’นฺติ วุตฺตํ, จตุตฺเถ ‘‘ปริปูรํ ปริปูรการี อาราเธติ, ปเทสํ ปเทสการี’’ติ, ‘‘จตูสุปิ สุตฺเตสุ มิสฺสกาเนว อินฺทฺริยานิ กถิตานี’’ติ ปน วจนโต วิปสฺสนาวเสนปิ โยชนา ลพฺภเตวาติ ทฏฺฐพฺพํ.

៤៨៤. បុគ្គលកាលធ្វើនូវអរហត្តមគ្គឲ្យពេញលេញ ដោយការបំពេញជុំវិញដោយសីលក្ខន្ធជាដើម និងដោយសទ្ធិន្ទ្រិយជាដើម ឈ្មោះថា ញ៉ាំងអរហត្តផលឲ្យសម្រេច គឺឲ្យកើតឡើងដោយការសម្រេច។ ពាក្យថា «tayo padesamagge» (មគ្គជាចំណែក ៣) គឺមគ្គថ្នាក់ទាប ៣ ដែលជាចំណែកមួយ ព្រោះភាពមិនទាន់ពេញលេញនៃសីលក្ខន្ធជាដើម។ ពាក្យថា «padesaṃ» (ចំណែក) គឺផលថ្នាក់ទាបទាំង ៣។ ពាក្យថា «catūsu» (ក្នុងសូត្រទាំង ៤) គឺក្នុងសូត្រទាំង ៤ មានសូត្រទីមួយជាដើម ក្នុងវគ្គនេះ។ ពិតមែនតែក្នុងសូត្រទី ៣ នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «tatoti phalavasena nissakkaṃ» (ពាក្យថា ជាងនោះទៅទៀត គឺការចេញទៅដោយអំណាចនៃផល) ក្នុងសូត្រទី ៤ ពោលថា «paripūraṃ paripūrakārī ārādheti, padesaṃ padesakārī» (បុគ្គលអ្នកធ្វើឲ្យពេញលេញ រមែងសម្រេចនូវធម៌ដ៏ពេញលេញ បុគ្គលអ្នកធ្វើត្រឹមតែចំណែក រមែងសម្រេចនូវធម៌ត្រឹមតែចំណែក) ប៉ុន្តែ ព្រោះពាក្យពោលថា «catūsupi suttesu missakāneva indriyāni kathitānī» (ក្នុងសូត្រទាំង ៤ សូម្បីទាំងនោះ ឥន្ទ្រិយទាំងឡាយដែលលាយឡំគ្នាប៉ុណ្ណោះ ដែលព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងហើយ) គប្បីជ្រាបថា ការប្រកបសេចក្តីដោយអំណាចនៃវិបស្សនា ក៏រមែងបានដូចគ្នា។

๕-๗. ปฐมวิตฺถารสุตฺตาทิวณฺณนา

៥-៧. ការអធិប្បាយបឋមវិត្ថារសូត្រជាដើម

๔๘๕-๔๘๗. วิปสฺสนาวเสน นิสฺสกฺกํ เวทิตพฺพํ, น มคฺคผลวเสน, อิมสฺมึ สุตฺเต สพฺพโสว วิปสฺสนินฺทฺริยานํ เอว อธิปฺเปตตฺตา. อิทานิ ตมตฺถํ [Pg.492] ปากฏํ กาตุํ ‘‘ปริปุณฺณานิ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อวิหาทีสุ ปญฺจสุ สุทฺธาวาเสสุ ตตฺถ ตตฺถ อายุเวมชฺฌํ อนติกฺกมิตฺวา อนฺตรา กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพายนโต อนฺตราปรินิพฺพายี, อสงฺขาเรน อปฺปโยเคน สรสโตว ปรินิพฺพายนโต อสงฺขารปรินิพฺพายี, ตพฺพิปริยายโต สสงฺขารปรินิพฺพายี, อุทฺธํ วาหิภาเวน อุทฺธมสฺส ตณฺหาโสตํ วฏฺฏโสตํ วาติ อุทฺธํโสโต, อุทฺธํ วา คนฺตฺวา ปฏิลภิตพฺพโต อุทฺธมสฺส มคฺคโสตนฺติ อุทฺธํโสโต, อกนิฏฺฐภวํ คจฺฉตีติ อกนิฏฺฐคามีติ เอวเมตฺถ สทฺทตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

៤៨៥-៤៨៧. ការចេញទៅ (និស្សក្កៈ) គប្បីដឹងដោយអំណាចនៃវិបស្សនា មិនមែនដោយអំណាចនៃមគ្គនិងផលឡើយ ព្រោះក្នុងសូត្រនេះ សំដៅយកតែវិបស្សនិន្ទ្រិយទាំងឡាយដោយប្រការទាំងពួង។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីធ្វើសេចក្តីនោះឲ្យច្បាស់លាស់ ទើបពោលពាក្យថា «paripuṇṇāni hī» (ព្រោះថា ពេញបរិបូណ៌ទាំងឡាយ...) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ បុគ្គលដែលមិនកន្លងហួសនូវពាក់កណ្តាលអាយុក្នុងសុទ្ធាវាសភូមិទាំង ៥ មានអវិហាភូមិជាដើម ក្នុងភូមិនោះៗ ហើយបរិនិព្វានដោយការបរិនិព្វានដោយកិលេសក្នុងចន្លោះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អន្តរាបរិនិព្វាយី។ បុគ្គលដែលបរិនិព្វានដោយមិនបាច់ខំប្រឹង គឺដោយការប្រឹងប្រែងតិច ដោយសភាវៈរបស់ខ្លួនឯង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អសង្ខារបរិនិព្វាយី។ បុគ្គលដែលមានសភាវៈផ្ទុយពីនោះ ឈ្មោះថា សសង្ខារបរិនិព្វាយី។ បុគ្គលដែលមានខ្សែគឺតណ្ហា ឬខ្សែគឺវដ្តៈ ហូរឡើងទៅលើ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ឧទ្ធំសោតៈ ឬមួយទៀត បុគ្គលដែលមានខ្សែគឺមគ្គដែលគប្បីបានដោយការទៅកាន់ទីខ្ពស់ឡើងទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ឧទ្ធំសោតៈ។ បុគ្គលដែលទៅកាន់អកនិដ្ឋភព ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អកនិដ្ឋគាមី គប្បីជ្រាបសេចក្តីនៃពាក្យក្នុងទីនេះ យ៉ាងនេះឯង។

อิมสฺมึ ปน ฐาเนติ ‘‘วิปสฺสนาวเสน นิสฺสกฺก’’นฺติ วุตฺตฏฺฐาเน. อรหตฺตมคฺเคเยว ฐตฺวาติ อิมสฺมึเยว ภเว อรหตฺตมคฺเคเยว, น วิปสฺสนาย จ ฐตฺวา. ปญฺจ นิสฺสกฺกานิ นีหริตพฺพานีติ ‘‘ตโต มุทุตเรหิ อนฺตราปรินิพฺพายี โหตี’’ติอาทีนิ ปญฺจ นิสฺสกฺกานิ นิทฺธาเรตฺวา กเถตพฺพานิ. อิทานิ ตมตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘อรหตฺตมคฺคสฺส หี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อวิหาทีสุ อุปฺปชฺชิตฺวา อุปฺปนฺนสมนนฺตราย ปรินิพฺพายนโต ปฐมอนฺตราปรินิพฺพายี. ตตฺถ อายุปฺปมาณเวมชฺฌํ อปฺปตฺวาว ปรินิพฺพายนโต ทุติยอนฺตราปรินิพฺพายี, อายุเวมชฺฌํ ปตฺวา ปรินิพฺพายนโต ตโต ปรํ ตติยอนฺตราปรินิพฺพายี เวทิตพฺโพ. ‘‘ปญฺจ นิสฺสกฺกานี’’ติ กสฺมา วุตฺตํ? นนุ อสงฺขารสสงฺขารปรินิพฺพายีติ วตฺตพฺพนฺติ? น วตฺตพฺพนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อสงฺขารปรินิพฺพายิสฺส สสงฺขารปรินิพฺพายิโนปิ เอเตว ปญฺจ ชนา’’ติ.

ចំណែកក្នុងទីនេះ គឺក្នុងទីដែលពោលថា «vipassanāvasena nissakkaṃ» (ការចេញទៅដោយអំណាចនៃវិបស្សនា)។ ពាក្យថា «arahattamaggeyeva ṭhatvā» (តាំងនៅក្នុងអរហត្តមគ្គនោះឯង) គឺតាំងនៅក្នុងអរហត្តមគ្គក្នុងភពនេះឯង មិនមែនតាំងនៅក្នុងវិបស្សនាឡើយ។ ពាក្យថា «pañca nissakkāni nīharitabbāni» (ការចេញទៅ ៥ យ៉ាង គប្បីដកស្រង់ចេញ) គឺការចេញទៅ ៥ យ៉ាង មានពាក្យថា «tato mudutarehi antarāparinibbāyī hotī» (ដោយឥន្ទ្រិយទាំងឡាយទន់ខ្សោយជាងនោះ រមែងជាអន្តរាបរិនិព្វាយី) ជាដើម គប្បីកំណត់យកហើយពោល។ ឥឡូវនេះ កាលបើកចំហសេចក្តីនោះ ទើបពោលពាក្យថា «arahattamaggassa hī» (ព្រោះថា នៃអរហត្តមគ្គ...) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ បុគ្គលដែលកើតក្នុងអវិហាភូមិជាដើម ហើយបរិនិព្វានក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីកើតឡើង ឈ្មោះថា អន្តរាបរិនិព្វាយីទីមួយ។ បុគ្គលដែលមិនទាន់ដល់ពាក់កណ្តាលនៃប្រមាណអាយុក្នុងភូមិនោះ ហើយបរិនិព្វាន ឈ្មោះថា អន្តរាបរិនិព្វាយីទីពីរ។ បុគ្គលដែលដល់ពាក់កណ្តាលអាយុហើយ ទើបបរិនិព្វានជាខាងក្រោយ គប្បីជ្រាបថាជា អន្តរាបរិនិព្វាយីទីបី។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាពោលថា «pañca nissakkāni» (ការចេញទៅ ៥ យ៉ាង)? មិនមែនត្រូវពោលថា អសង្ខារបរិនិព្វាយី និងសសង្ខារបរិនិព្វាយី ទេឬ? ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ កាលបង្ហាញថាមិនត្រូវពោលយ៉ាងនោះឡើយ ទើបពោលថា «asaṅkhāraparinibbāyissa sasaṅkhāraparinibbāyinopi eteva pañca janā» (សូម្បីរបស់អសង្ខារបរិនិព្វាយី និងសសង្ខារបរិនិព្វាយី ក៏ជាជន ៥ ពួកនេះឯង)។

ตีณิ นิสฺสกฺกานีติ ‘‘ตโต มุทุตเรหิ โสตาปนฺโน โหตี’’ติอาทีนิ ตีณิ นิสฺสกฺกปทานิ. อิธ สกทาคามี น คหิโต, โส อนาคามิมคฺเค ฐตฺวา นีหริตพฺโพ, อนาคามิมคฺคสฺส วิปสฺสนินฺทฺริเยหิ มุทุตเรหิ สกทาคามี โหติ. สกทา…เป… มุทุตรานีติ อิทํ สกทาคามิมคฺคสฺส วิปสฺสนินฺทฺริเยหิ เอกพีชิสงฺขาตโสตาปนฺนวิปสฺสนินฺทฺริยานิ มุทุตรานิ โหนฺตีติ ตีณิ กตฺวา วุตฺตํ. ธมฺมานุสารีติอาทิทฺวยํ โกลํโกลาทิทฺวเยน คหิตํ โหตีติ. สกทาคามิมคฺคสฺส หีติอาทิ วุตฺตสฺเสว อตฺถสฺส วิวรณํ. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว. ฉฏฺฐสตฺตมานิ วุตฺตนยาเนวาติ ฉฏฺฐสตฺตมานิ สุตฺตานิ ทุติยตติเยสุ วุตฺตนยาเนว. ตตฺถ ปน มิสฺสกานิ อินฺทฺริยานิ กถิตานิ, อิธ ปุพฺพภาควิปสฺสนินฺทฺริยานิ กถิตานีติ อยเมว วิเสโส.

«ទីណិ និស្សក្កានិ» បានដល់ បទដែលត្រូវលះបង់ ៣ យ៉ាង មានជាអាទិ៍ថា «បុគ្គលជាសោតាបន្នៈ ព្រោះឥន្ទ្រិយទន់ជាងឥន្ទ្រិយទាំងនោះ»។ ក្នុងទីនេះ ព្រះសកទាគាមីមិនត្រូវបានកាន់យកទេ ព្រះសកទាគាមីនោះ ត្រូវឋិតនៅក្នុងអនាគាមិមគ្គហើយគប្បីនាំចេញ (លះបង់) ព្រោះថា បុគ្គលជាសកទាគាមី ព្រោះឥន្ទ្រិយវិបស្សនានៃអនាគាមិមគ្គទន់ជាង។ ពាក្យថា «សកទា...បេ... ទន់ជាង» នេះ ព្រះអង្គត្រាស់ទុកជា ៣ យ៉ាង ដោយធ្វើឲ្យឥន្ទ្រិយវិបស្សនានៃព្រះសោតាបន្នៈដែលរាប់ថាជាឯកពីជិ ទន់ជាងឥន្ទ្រិយវិបស្សនានៃព្រះសកទាគាមិមគ្គ។ គូមានជាអាទិ៍ថា «ធម្មានុសារី» ត្រូវបានកាន់យកដោយគូមានជាអាទិ៍ថា «កោលំកោលៈ»។ ពាក្យថា «នៃសកទាគាមិមគ្គ» ជាដើម គឺជាសេចក្តីពន្យល់នៃសេចក្តីដែលបានពោលហើយនោះឯង។ សេចក្តីដែលនៅសល់ មានន័យដូចដែលបានពោលហើយខាងដើមនោះឯង។ ពាក្យថា «សូត្រទី ៦ និងទី ៧ មានន័យដូចដែលបានពោលហើយ» គឺសូត្រទី ៦ និងទី ៧ មានន័យដូចដែលបានពោលហើយក្នុងសូត្រទី ២ និងទី ៣ នោះឯង។ ប៉ុន្តែ ក្នុងសូត្រទាំងនោះ ព្រះអង្គត្រាស់ឥន្ទ្រិយដែលលាយឡំគ្នា ចំណែកក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គត្រាស់ឥន្ទ្រិយវិបស្សនាភាគខាងដើម នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នាក្នុងទីនេះ។

๘. ปฏิปนฺนสุตฺตวณฺณนา

៨. អដ្ឋកថាបដិបន្នសូត្រ

๔๘๘. ตนฺติ [Pg.493] มคฺคผลวเสน นิสฺสกฺกํ. ปาฬิยํ วุตฺตเมว ‘‘อรหตฺตผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน โหตี’’ติอาทินา. อฏฺฐหีติ จตูหิ ผเลหิ จตูหิ จ มคฺเคหีติ อฏฺฐหิ. พหิภูโต น อนฺโตภาโว. โลกุตฺตราเนว อินฺทฺริยานิ กถิตานิ มคฺคผลจิตฺตุปฺปาทปริยาปนฺนตฺตา.

៤៨៨. ពាក្យថា «នោះ» (តំ) គឺការលះបង់ដោយអំណាចនៃមគ្គនិងផល។ ដូចដែលបានពោលទុកក្នុងបាលីនោះឯងថា «ជាអ្នកប្រតិបត្តិដើម្បីធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវអរហត្តផល» ជាដើម។ ពាក្យថា «ដោយបុគ្គល ៨ ពួក» (អដ្ឋហិ) គឺដោយផល ៤ និងមគ្គ ៤ ហៅថា ៨ ពួក។ ជាអ្នកនៅខាងក្រៅ មិនមែននៅខាងក្នុងឡើយ។ ព្រះអង្គត្រាស់តែលោកុត្តរឥន្ទ្រិយទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ ព្រោះរាប់បញ្ចូលក្នុងចិត្តុប្បាទនៃមគ្គនិងផល។

๙-๑๐. สมฺปนฺนสุตฺตาทิวณฺณนา

៩-១០. អដ្ឋកថាសម្បន្នសូត្រជាដើម

๔๘๙-๔๙๐. อินฺทฺริยสมฺปนฺโนติ เอตฺถ สมฺปนฺนสทฺโท ปริปูริอตฺโถติ อาห ‘‘ปริปุณฺณินฺทฺริโย’’ติ. มิสฺสกานิ อินฺทฺริยานิ กถิตานิ สามญฺญโตว เทสิตตฺตา.

៤៨៩-៤៩០. ក្នុងពាក្យថា «ឥន្ទ្រិយសម្បន្នោ» នេះ សព្ទថា «សម្បន្ន» មានអត្ថថា បរិបូណ៌ ហេតុនោះទើបលោកពោលថា «អ្នកមានឥន្ទ្រិយបរិបូណ៌» (បរិបុណ្ណិន្ទ្រិយោ)។ ព្រះអង្គត្រាស់ឥន្ទ្រិយដែលលាយឡំគ្នា ព្រោះទ្រង់សម្តែងដោយទូទៅ។

มุทุตรวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

អដ្ឋកថាមុទុតរវគ្គ ចប់។

๓. ฉฬินฺทฺริยวคฺโค

៣. ឆឡិន្ទ្រិយវគ្គ

๒. ชีวิตินฺทฺริยสุตฺตวณฺณนา

២. អដ្ឋកថាជីវិតិន្ទ្រិយសូត្រ

๔๙๒. อิตฺถิภาเวติ อิตฺถิตาย. อินฺทฏฺฐํ กโรติ ตถาสตฺตชนสามญฺญการณภาวโต. อิตฺถิยา เอว อินฺทฺริยํ อิตฺถินฺทฺริยํ. เอส นโย ปุริสินฺทฺริเย. ชีวิเตติ สหชาตธมฺมานํ ชีวเน ปาลเน ปวตฺตเน. วฏฺฏินฺทฺริยานีติ วฏฺฏเหตุภูตานิ อินฺทฺริยานิ. อิเมสุ หิ อุปาทินฺนอินฺทฺริเยสุ สติ วฏฺฏํ วตฺตติ ปญฺญายติ.

៤៩២. ពាក្យថា «ក្នុងភាពជាស្រី» (ឥត្ថិភាវេ) គឺក្នុងភាពជាស្ត្រី។ ធ្វើនូវសេចក្តីជាធំ (ឥន្ទភាព) ព្រោះជាហេតុទូទៅនៃសត្វលោកបែបនោះ។ ឥន្ទ្រិយរបស់ស្ត្រីនោះឯង ឈ្មោះថា ឥត្ថិន្ទ្រិយ។ វិធីនេះ ក៏មានក្នុងបុរិសិន្ទ្រិយដែរ។ ពាក្យថា «ក្នុងជីវិត» (ជីវិតេ) គឺក្នុងការញ៉ាំងធម៌ដែលកើតជាមួយគ្នាឲ្យរស់នៅ ក្នុងការរក្សា និងក្នុងការប្រព្រឹត្តទៅ។ ពាក្យថា «វដ្តិន្ទ្រិយ» គឺឥន្ទ្រិយទាំងឡាយដែលជាហេតុនៃវដ្តៈ។ ព្រោះថាកាលបើឧបាទិន្និន្ទ្រិយទាំងនេះមាន សំសារវដ្តរមែងប្រព្រឹត្តទៅ និងប្រាកដឡើង។

๓. อญฺญินฺทฺริยสุตฺตวณฺณนา

៣. អដ្ឋកថាអញ្ញិន្ទ្រិយសូត្រ

๔๙๓. อชานิตปุพฺพํ ธมฺมนฺติ จตุสจฺจธมฺมมาห, ตถา เตสํเยว ญาตธมฺมานนฺติ. อยํ ปเนตฺถ อตฺโถ – อาชานาตีติ อญฺญา, ปฐมมคฺเคน ญาตมนติกฺกมิตฺวา ชานาตีติ อตฺโถ. โสตาปนฺนาทีนํ ฉอริยานํ เอตํ นามํ. อญฺญสฺส อินฺทฺริยานิ อญฺญินฺทฺริยานิ. อญฺญาตาวีสูติ อาชานิตวนฺเตสุ. ยสฺมา อคฺคผลธมฺเมสุ ญาณกิจฺจํ สาติสยํ, ตสฺมา ตํ กิจฺจํ เสสธมฺเมสุปิ สมาโรเปตฺวา วุตฺตํ ‘‘อญฺญาตาวีสุ อรหตฺตผลธมฺเมสู’’ติ. ตตฺถ ตตฺถ เตสุ เตสุ มคฺคผเลสุ. เตน เตนากาเรนาติ อนญฺญาตชานนาทิอากาเรน.

៤៩៣. ពាក្យថា «ធម៌ដែលមិនធ្លាប់ដឹង» (អជានិតបុព្វំ ធម្មំ) សំដៅយកចតុសច្ចធម៌ ដូចគ្នានោះដែរ ពាក្យថា «នៃធម៌ទាំងឡាយដែលដឹងហើយនោះឯង» (តេសំយេវ ញាតធម្មានំ)។ សេចក្តីពន្យល់ក្នុងទីនេះថា ធម្មជាតិដែលដឹងច្បាស់ ឈ្មោះថា «អញ្ញា» សេចក្តីថា ដឹងដោយមិនកន្លងហួសនូវធម៌ដែលដឹងហើយដោយបឋមមគ្គ។ នេះជាឈ្មោះរបស់ព្រះអរិយបុគ្គល ៦ ពួក មានព្រះសោតាបន្នៈជាដើម។ ឥន្ទ្រិយរបស់បុគ្គលអ្នកដឹងច្បាស់ (អញ្ញៈ) ឈ្មោះថា អញ្ញិន្ទ្រិយ។ ពាក្យថា «ក្នុងពួកបុគ្គលអ្នកដឹងច្បាស់ហើយ» (អញ្ញាតាវីសុ) គឺក្នុងពួកបុគ្គលអ្នកដឹងច្បាស់ហើយ។ ព្រោះហេតុតែញាណកិច្ចក្នុងអគ្គផលធម៌ទាំងឡាយមានសេចក្តីក្រៃលែង ហេតុនោះ លោកទើបបង្អោនកិច្ចនោះទៅក្នុងធម៌ដែលនៅសល់ទាំងឡាយហើយពោលថា «ក្នុងអរហត្តផលធម៌ទាំងឡាយរបស់ព្រះអរហន្តអ្នកដឹងច្បាស់ហើយ»។ ពាក្យថា «ក្នុងទីនោះៗ» គឺក្នុងមគ្គនិងផលនោះៗ។ ពាក្យថា «ដោយអាការៈនោះៗ» គឺដោយអាការៈមានការដឹងនូវធម៌ដែលមិនទាន់ដឹងជាដើម។

๔. เอกพีชิสุตฺตวณฺณนา

៤. អដ្ឋកថាឯកពីជីសូត្រ

๔๙๔. วิปสฺสนโต [Pg.494] นิสฺสกฺกนฺติ วิปสฺสนินฺทฺริเยหิ นิสฺสกฺกํ. อิทานิ ตเมว สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘สมตฺตานี’’ติอาทิมาห. ตีณิ นิสฺสกฺกานิ เอวมิธ ปญฺจ นิสฺสกฺกานิ นีหริตพฺพานิ เอกพีชิอาทิวิภาวนโต. เตนาห ‘‘สกทาคามิมคฺคสฺส หี’’ติอาทิ. โสตาปตฺติมคฺคสฺส วิปสฺสนินฺทฺริยานิ นาม เตนตฺตภาเวน สกทาคามิมคฺคํ ปตฺตุํ คจฺฉนฺตสฺส โสตาปนฺนสฺส วิปสฺสนินฺทฺริยานิ. ปญฺจปิ เต โสตาปตฺติมคฺคสฺส เภทาเยวาติ ‘‘สกทาคามิมคฺเค ฐตฺวา นีหริตพฺพานี’’ติ วุตฺตํ.

៤៩៤. ពាក្យថា «ការលះបង់ដោយអំណាចវិបស្សនា» (វិបស្សនតោ និស្សក្កំ) គឺការលះបង់ដោយឥន្ទ្រិយវិបស្សនា។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីពន្យល់សេចក្តីដែលបានពោលដោយសង្ខេបនោះឯង លោកទើបពោលពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «បរិបូណ៌ហើយ» (សមត្តានិ) ជាដើម។ ការលះបង់ ៣ យ៉ាង យ៉ាងនេះ ក្នុងទីនេះ ការលះបង់ ៥ យ៉ាង គប្បីនាំចេញ (លះបង់) ព្រោះការសម្តែងឲ្យច្បាស់នូវបុគ្គលជាឯកពីជីជាដើម។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «នៃសកទាគាមិមគ្គ» ជាដើម។ ឈ្មោះថា ឥន្ទ្រិយវិបស្សនានៃសោតាបត្តិមគ្គ គឺឥន្ទ្រិយវិបស្សនានៃព្រះសោតាបន្នៈដែលកំពុងទៅដើម្បីដល់នូវសកទាគាមិមគ្គដោយអត្តភាពនោះ។ សូម្បីតែការបែងចែកទាំង ៥ នោះ ក៏ជាចំណែកនៃសោតាបត្តិមគ្គនោះឯង ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «គប្បីឋិតនៅក្នុងសកទាគាមិមគ្គហើយនាំចេញ»។

เอกพีชีติ เอตฺถ ขนฺธพีชํ นาม กถิตํ. ยสฺส หิ โสตาปนฺนสฺส เอกํ ขนฺธพีชํ อตฺถิ, เอกํ อตฺตภาวคฺคหณํ, โส เอกพีชิ นาม. เตนาห – ‘‘โสตาปนฺโน หุตฺวา’’ติอาทิ. มานุสกํ ภวนฺติ อิทํ ปเนตฺถ เทสนามตฺตํ, เทวภวํ นิพฺพตฺเตตีติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติเยว. ภควตา คหิตนามาเนตานิ. เอตฺตกญฺหิ ปมาณํ คโต สตฺตกฺขตฺตุปรโม นาม โหติ, เอตฺตกํ โกลํโกโล, เอตฺตกํ เอกพีชีติ ภควตา เอเตสํ นามํ คหิตํ.

ក្នុងពាក្យថា «ឯកពីជី» នេះ ព្រះអង្គត្រាស់ហៅថា ខន្ធពីជៈ (ពូជគឺខន្ធ)។ ព្រោះថា ព្រះសោតាបន្នៈណា មានខន្ធពីជៈតែមួយ មានការកាន់យកអត្តភាពតែមួយ ព្រះសោតាបន្នៈនោះ ឈ្មោះថា ឯកពីជី។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ជាព្រះសោតាបន្នៈហើយ» ជាដើម។ ពាក្យថា «កើតក្នុងភពមនុស្ស» នេះ គ្រាន់តែជាទេសនាមត្តៈ (ការសម្តែងជាឧទាហរណ៍) ប៉ុណ្ណោះ ក្នុងទីនេះ សូម្បីតែពោលថា «ញ៉ាំងទេវភពឲ្យកើតឡើង» ក៏គួរដូចគ្នា។ ឈ្មោះទាំងនេះ គឺព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ហៅ (កំណត់យក)។ ព្រោះថា បុគ្គលដល់នូវកំណត់ត្រឹមប៉ុណ្ណេះ ឈ្មោះថា សត្តក្ខត្តុបរមៈ ដល់ត្រឹមប៉ុណ្ណេះ ឈ្មោះថា កោលំកោលៈ ដល់ត្រឹមប៉ុណ្ណេះ ឈ្មោះថា ឯកពីជី ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់កំណត់យកឈ្មោះរបស់បុគ្គលទាំងនោះយ៉ាងនេះ។

ทฺเว ตโย ภเวติ เทวมนุสฺเสสุ เอว ทฺเว ตโย ภเว. สมฺโพธิจตุสจฺจธมฺโม ปรํ อยนํ นิสฺสโย คติ เอตสฺสาติ สมฺโพธิปรายโณ. กุลโต กุลํ คจฺฉตีติ โกลํโกโล. โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยโต ปฏฺฐาย หิ นีจกุเล อุปฺปตฺติ นาม นตฺถิ, มหาโภเคสุ กุเลสุ เอว นิพฺพตฺตตีติ อตฺโถ. เกวโลปิ หิ กุล-สทฺโท มหาโภคกุลเมว วทติ. ทฺเว วา ตีณิ วา กุลานีติ เทวมนุสฺสวเสน ทฺเว วา ตโย วา ภเวติ อยมฺปิ มิสฺสกภเวน กถิโต. ชาตสฺส กุมารสฺส วิย อริยาย ชาติยา ชาตสฺส นามเมตํ, ยทิทํ นิยโตติ สตฺตกฺขตฺตุปรมาทิโกติ จ สมญฺญาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ภควตา คหิตนามวเสเนวา’’ติอาทิ.

ពាក្យថា «២ ឬ ៣ ភព» (ទ្វេ តយោ ភវេ) គឺ ២ ឬ ៣ ភព ក្នុងទេវលោកនិងមនុស្សលោកនោះឯង។ បុគ្គលដែលមានសម្ពោធិ គឺចតុសច្ចធម៌ ជាទីទៅខាងមុខ ជាទីពឹង ជាទីទៅក្នុងខាងមុខ ឈ្មោះថា សម្ពោធិបរាយណៈ។ បុគ្គលដែលទៅពីត្រកូលមួយទៅកាន់ត្រកូលមួយ ឈ្មោះថា កោលំកោលៈ។ សេចក្តីថា ចាប់តាំងពីការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវសោតាបត្តិផលទៅ ការកើតក្នុងត្រកូលថោកទាប មិនដែលកន្លងមានឡើយ តែងតែកើតក្នុងត្រកូលដែលមានភោគៈច្រើនតែប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថាសូម្បីតែសព្ទថា «កុលៈ» តែម្យ៉ាង ក៏សំដៅយកត្រកូលដែលមានភោគៈច្រើនដែរ។ ពាក្យថា «២ ឬ ៣ ត្រកូល» គឺ ២ ឬ ៣ ភព ដោយអំណាចនៃទេវលោកនិងមនុស្សលោក សូម្បីតែពាក្យនេះ ក៏លោកពោលដោយភាពលាយឡំគ្នាដែរ។ លោកបង្ហាញថា នេះជាឈ្មោះរបស់បុគ្គលដែលកើតហើយដោយអរិយជាតិ ដូចជាកុមារដែលកើតហើយ គឺឈ្មោះទូទៅថា «និយតៈ» (អ្នកទៀងទាត់) និង «សត្តក្ខត្តុបរមៈ» ជាដើម ហេតុនោះទើបពោលថា «ដោយអំណាចនៃឈ្មោះដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់កំណត់យកនោះឯង» ជាដើម។

ยทิ ปุพฺพเหตุนิยมโต โสตาปนฺโน จ นิยโตติ โสตาปตฺติมคฺคโต อุทฺธํ ติณฺณํ มคฺคานํ อุปนิสฺสยาภาวโต ปุพฺพเหตุกิจฺจํ นตฺถีติ โสตาปตฺติมคฺคสฺส อุปนิสฺสยภาโว อาปชฺชติ. ยทิ ตสฺสปิ ปุพฺพเหตุอุปนิสฺสโย สิยา, ตาว นิยมโต โสตาปตฺติมคฺคุปฺปตฺติโต ปุพฺเพ เอว นิยมิโต, ยาวญฺจ อกนิฏฺฐํ ตสฺส ปุพฺพเหตุ นาม[Pg.495], อเหตุกตา อาปนฺนา, อิจฺจสฺส อเหตุ อปฺปจฺจยา นิปฺผตฺติ ปาปุณาติ. กิญฺจ เหตุ เจ? นิยมโต โสตาปนฺโน จ นิยโตติ ปฐมมคฺคาธิคเมเนว อนุกฺกเมน อุปริ ติณฺณํ มคฺคานํ กิจฺจานิ นิปฺผชฺชนฺติ, เอวํ สตฺตกฺขตฺตุปรมตาทินิยเม สติ สตฺตมภวาทิโต อุทฺธํ ปวตฺตตาย ทุกฺขสฺส มูลภูตา กิเลสา ปฐมมคฺเคเนว ขีณาติ อุปริ ตโย มคฺคา อกิจฺจา สิยุํ. เตนาห ‘‘ปฐมมคฺคสฺส อุปนิสฺสโย กโต นามา’’ติอาทิ.

ប្រសិនបើព្រះសោតាបន្នៈជាអ្នកទៀងទាត់ដោយការកំណត់នៃបុព្វហេតុ ព្រោះមិនមានឧបនិស្ស័យនៃមគ្គទាំង ៣ ខាងលើអំពីសោតាបត្តិមគ្គ កិច្ចនៃបុព្វហេតុក៏មិនមាន នាំឲ្យបាននូវភាពជាឧបនិស្ស័យនៃសោតាបត្តិមគ្គ។ ប្រសិនបើឧបនិស្ស័យនៃបុព្វហេតុសូម្បីតែរបស់មគ្គនោះមាន ព្រះសោតាបន្នៈនោះក៏ត្រូវបានកំណត់ទុកជាមុនតាំងពីមុនការកើតឡើងនៃសោតាបត្តិមគ្គដោយការកំណត់នោះ ហើយដរាបណាដល់អកនិដ្ឋភព បុព្វហេតុរបស់ព្រះសោតាបន្នៈនោះ ក៏ដល់នូវភាពមិនមានហេតុ នាំឲ្យការសម្រេចផលដោយគ្មានហេតុគ្មានបច្ច័យកើតឡើងដល់បុគ្គលនោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ប្រសិនបើមានហេតុ? ព្រះសោតាបន្នៈជាអ្នកទៀងទាត់ដោយការកំណត់ ព្រោះការសម្រេចបាននូវបឋមមគ្គនោះឯង កិច្ចនៃមគ្គទាំង ៣ ខាងលើរមែងសម្រេចទៅតាមលំដាប់។ កាលបើមានការកំណត់នៃសត្តក្ខត្តុបរមភាពជាដើមយ៉ាងនេះ កិលេសទាំងឡាយដែលជាឫសគល់នៃទុក្ខក្នុងការប្រព្រឹត្តទៅខាងលើអំពីភពទី ៧ ត្រូវបានអស់ទៅដោយបឋមមគ្គនោះឯង នាំឲ្យមគ្គទាំង ៣ ខាងលើក្លាយជាមិនមានកិច្ច។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ឈ្មោះថា ធ្វើនូវឧបនិស្ស័យនៃបឋមមគ្គ» ជាដើម។

ยทิ อุปริ ตโย มคฺคา สตฺตกฺขตฺตุปรมาทิตํ นิยเมนฺติ, ตโต จ อญฺโญ โสตาปนฺโน นตฺถีติ โสตาปตฺติมคฺคสฺส อกิจฺจกตา นิปฺปโยชนตา อาปชฺเชยฺย. อถ สกฺกายทิฏฺฐิอาทิปฺปหานํ ตสฺส กิจฺจํ, เตสํ เตสํ ปหาเนน สตฺตกฺขตฺตุปรมาทินิยมตาย. ภวิตพฺพํ, ยาว อุปริมคฺคา เอว โหนฺตีติ สตฺตภวาทิโต อุทฺธมปวตฺตนโต เตน วินาเนน สกฺกายทิฏฺฐิอาทิปฺปหาเนน จ เตน วินา ภวิตพฺพนฺติ อาห – ‘‘ปฐมมคฺเค อนุปฺปนฺเนว อุปริ ตโย มคฺคา อุปฺปนฺนาติ อาปชฺชตี’’ติ. ติณฺณํ มคฺคานนฺติ อุปริ ติณฺณํ มคฺคานํ. วิปสฺสนา นิยเมตีติ ยุชฺชตีติ วุตฺตมตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘สเจ หี’’ติอาทิมาห.

ប្រសិនបើមគ្គទាំង ៣ ខាងលើកំណត់នូវសត្តក្ខត្តុបរមភាពជាដើម ហើយព្រះសោតាបន្នៈដទៃក្រៅពីនោះមិនមានទេ សោតាបត្តិមគ្គក៏គប្បីដល់នូវភាពមិនមានកិច្ច និងមិនមានប្រយោជន៍។ ម្យ៉ាងទៀត ប្រសិនបើការលះបង់សក្កាយទិដ្ឋិជាដើមជាកិច្ចរបស់សោតាបត្តិមគ្គនោះ ការកំណត់នៃសត្តក្ខត្តុបរមភាពជាដើម គប្បីមានព្រោះការលះបង់នូវធម៌នោះៗ ដរាបដល់មគ្គខាងលើកើតឡើង ព្រោះមិនប្រព្រឹត្តទៅខាងលើអំពីភពទី ៧ ដោយការលះបង់សក្កាយទិដ្ឋិជាដើមដែលមិនមាននោះ និងដោយគ្មានមគ្គនោះ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «រមែងដល់នូវការកើតឡើងនៃមគ្គទាំង ៣ ខាងលើ ទាំងដែលបឋមមគ្គមិនទាន់កើតឡើងឡើយ»។ ពាក្យថា «នៃមគ្គទាំង ៣» គឺនៃមគ្គទាំង ៣ ខាងលើ។ លោកពន្យល់សេចក្តីដែលបានពោលហើយថា «វិបស្សនាកំណត់ គឺសមគួរ» ហេតុនោះទើបពោលពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «ប្រសិនបើ» (សចេ ហិ) ជាដើម។

โสตาปนฺโน วฏฺฏชฺฌาสโย. ตตฺเรกจฺเจ ปากเฏ ปญฺญาเต ทสฺเสนฺโต ‘‘อนาถปิณฺฑิโก’’ติอาทิมาห. อิธฏฺฐกโวกิณฺณสุกฺขวิปสฺสกสฺสาติ โย อิมสฺมึ กามภเว ฐิโต มนุสฺสเทววเสน โวกิณฺณภวูปปตฺติโก สุกฺขวิปสฺสโก จ, ตสฺส วเสน. นามํ กถิตนฺติ สตฺตกฺขตฺตุปรโมติ นามํ กถิตํ. เกจิ ปน ‘‘กามภเว สตฺตกฺขตฺตุํเยว อุปฺปชฺชติ, น ตโต’’ติ วทนฺติ, ตํ วีมํสิตพฺพํ.

ព្រះសោតាបន្នៈជាអ្នកមានអធ្យាស្រ័យក្នុងវដ្តៈ។ លោកបង្ហាញព្រះសោតាបន្នៈខ្លះដែលប្រាកដច្បាស់ក្នុងវដ្តៈនោះ ហេតុនោះទើបពោលពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «អនាថបិណ្ឌិកៈ» ជាដើម។ ពាក្យថា «នៃព្រះសុខវិបស្សកៈដែលច្រឡំដោយបុគ្គលដែលឋិតនៅក្នុងទីនេះ» គឺដោយអំណាចនៃបុគ្គលដែលឋិតនៅក្នុងកាមភពនេះ មានការកើតក្នុងភពច្រឡំគ្នាដោយអំណាចនៃមនុស្សនិងទេវតា និងជាព្រះសុខវិបស្សកៈផង។ ពាក្យថា «ត្រាស់ហៅឈ្មោះ» គឺត្រាស់ហៅឈ្មោះថា សត្តក្ខត្តុបរមៈ។ ប៉ុន្តែ គ្រូខ្លះពោលថា «ព្រះសោតាបន្នៈរមែងកើតក្នុងកាមភពត្រឹមតែ ៧ ដងប៉ុណ្ណោះ មិនលើសពីនោះឡើយ» សេចក្តីនោះ គប្បីពិចារណា។

โสเธสฺสามีติ ชมฺพุทีเป เกนจิ เตปิฏเกน ภิกฺขุนา สทฺธึ ปิฏกตฺตยเมว มยฺหํ อุคฺคหปริปุจฺฉาวเสน โสเธยฺยามีติ ปรตีรํ ชมฺพุทีปํ คโต. โย ภิกฺขุ สกฺโกตีติ โยชนา. อนิจฺจานุปสฺสนาทีสุ เอกมุเขน อภินิวิฏฺเฐนปิ อภิธมฺมปริยาเยน ตีหิ เอว วิโมกฺเขหิ มคฺคํ ลภตีติ อภินิเวสเภเทน ตโย ปุคฺคลา สุญฺญตโต วุฏฺฐิตา, ตถา ตโย อปฺปณิหิตโต วุฏฺฐิตาติ ฉ โหนฺติ, เตว สทฺธาธุรปญฺญาธุรวเสน ทฺวาทส สกทาคามิโน. ตถา อรหนฺโต, ตโย อนฺตราปรินิพฺพายิโน [Pg.496] เอโก อุปหจฺจปรินิพฺพายี เอโก อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามีติ ปญฺจ, เต อสงฺขารสสงฺขารปรินิพฺพายิเภเทน ทสาติ อวิหาทีสุ จตูสุปิ จตฺตาลีส, อกนิฏฺเฐ ปน อุทฺธํโสโต นตฺถีติ อฏฺฐจตฺตาลีส อนาคามิโน. วิปสฺสนา กถิตา สมฺมสนจารสฺส กถิตตฺตา.

ពាក្យថា «ខ្ញុំនឹងជម្រះ» (សោធេស្សាមិ) គឺលោកបានទៅកាន់ជម្ពូទ្វីបដែលជាត្រើយម្ខាង ដោយគិតថា «អាត្មាអញនឹងជម្រះព្រះត្រៃបិដកដោយអំណាចនៃការរៀនសូត្រនិងការសាកសួរ ជាមួយភិក្ខុអ្នកទ្រទ្រង់ព្រះត្រៃបិដកណាម្នាក់ក្នុងជម្ពូទ្វីប»។ ការប្រកបពាក្យថា «ភិក្ខុណាអាច»។ សូម្បីតែបុគ្គលដែលចូលទៅកាន់ការពិចារណាដោយចំណែកមួយក្នុងអនិច្ចានុបស្សនាជាដើម ក៏រមែងបាននូវមគ្គដោយវិមោក្ខ ៣ យ៉ាងនោះឯង ដោយអភិធម្មបរិយាយ ដូច្នេះ បុគ្គល ៣ ពួកដែលចេញចាកកិលេសដោយសុញ្ញតវិមោក្ខ និងបុគ្គល ៣ ពួកដែលចេញចាកកិលេសដោយអប្បណិហិតវិមោក្ខ ដោយការបែងចែកនៃការចូលទៅកាន់ការពិចារណា រួមជា ៦ ពួក បុគ្គលទាំង ៦ ពួកនោះឯង ដោយអំណាចនៃសទ្ធាធុរៈនិងបញ្ញាធុរៈ រួមជាព្រះសកទាគាមី ១២ ពួក។ ព្រះអរហន្តទាំងឡាយក៏ដូច្នោះដែរ ចំណែកព្រះអនាគាមី ៥ ពួក គឺ អន្តរាបរិនិព្វាយី ៣ ពួក ឧបហច្ចបរិនិព្វាយី ១ ពួក ឧទ្ធំសោតអកនិដ្ឋគាមី ១ ពួក ព្រះអនាគាមីទាំង ៥ ពួកនោះ ដោយការបែងចែកជាអសង្ខារបរិនិព្វាយីនិងសសង្ខារបរិនិព្វាយី រួមជា ១០ ពួក ក្នុងសុទ្ធាវាសភពទាំង ៤ មានអវិហាភពជាដើម រួមជា ៤០ ពួក ប៉ុន្តែក្នុងអកនិដ្ឋភព មិនមានព្រះឧទ្ធំសោតៈទេ ហេតុនោះ ទើបមានព្រះអនាគាមី ៤៨ ពួក។ វិបស្សនាដែលលោកពោលហើយ ព្រោះលោកពោលដល់បុគ្គលអ្នកប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសមសនញ្ញាណ។

๕-๑๐. สุทฺธกสุตฺตาทิวณฺณนา

៥-១០. អដ្ឋកថាសុទ្ធកសូត្រជាដើម

๔๙๕-๕๐๐. ยถา จกฺขุสฺส สหชาตตทินฺทฺริยนิสฺสิตธมฺเมสุ อธิปเตยฺยํ อนุวตฺตนียตฺตา, เอวํ ตํทฺวาริกธมฺเมสุปิ อธิปเตยฺยํ เตหิ อนุวตฺตนียตฺตาติ วุตฺตํ – ‘‘อธิปเตยฺยสงฺขาเตน อินฺทฏฺเฐนา’’ติ. เอส นโย เสสินฺทฺริยาทีสุปิ. จตุสจฺจวเสน กถิตานิ สภาวาทิวิภาวนสฺส กถิตตฺตา.

៤៩៥-៥០០. ភាពជាធំរបស់ចក្ខុក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលកើតជាមួយគ្នា និងធម៌ទាំងឡាយដែលអាស្រ័យនូវចក្ខុន្ទ្រិយនោះ មានព្រោះភាពជាធំដែលត្រូវប្រព្រឹត្តទៅតាម យ៉ាងណា ភាពជាធំក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលមានចក្ខុទ្វារនោះជាច្រក ក៏មានព្រោះភាពជាធំដែលត្រូវប្រព្រឹត្តទៅតាមដោយធម៌ទាំងនោះ យ៉ាងនោះដែរ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ដោយអត្ថថាជាធំដែលរាប់ថាជាភាពជាធំ» (អធិបតេយ្យសង្ខាតេន ឥន្ទដ្ឋេន)។ វិធីនេះ ក៏មានក្នុងឥន្ទ្រិយដែលនៅសល់ជាដើមដែរ។ ឥន្ទ្រិយទាំងឡាយដែលលោកពោលហើយដោយអំណាចនៃចតុសច្ចៈ ព្រោះលោកពោលដល់ការសម្តែងឲ្យច្បាស់នូវសភាវៈជាដើម។

ฉฬินฺทฺริยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

អដ្ឋកថាឆឡិន្ទ្រិយវគ្គ ចប់។

๔. สุขินฺทฺริยวคฺโค

៤. សុខិន្ទ្រិយវគ្គ

๑-๕. สุทฺธิกสุตฺตาทิวณฺณนา

១-៥. អដ្ឋកថាសុទ្ធិកសូត្រជាដើម

๕๐๑-๕๐๕. ยถา จกฺขุ ทสฺสเน อธิปเตยฺยฏฺเฐน จกฺขุนฺทฺริยํ, เอวํ สุขเวทนา สุขเน อธิปเตยฺยฏฺเฐน สุขินฺทฺริยํ. เอส นโย เสเสสุปิ. เสสํ เตภูมกนฺติ เสสํ ภูมิตฺตยวเสน เตภูมกํ.

៥០១-៥០៥. ចក្ខុជាចក្ខុន្ទ្រិយដោយអត្ថថាជាធំក្នុងការឃើញ យ៉ាងណា សុខវេទនាក៏ជាសុខិន្ទ្រិយដោយអត្ថថាជាធំក្នុងការសោយសុខ យ៉ាងនោះដែរ។ វិធីនេះ ក៏មានក្នុងឥន្ទ្រិយដែលនៅសល់ទាំងឡាយដែរ។ ពាក្យថា «ធម៌ដែលនៅសល់ជាតេភូមិកៈ» (សេសំ តេភូមកំ) គឺធម៌ដែលនៅសល់ជាតេភូមិកៈដោយអំណាចនៃភូមិ ៣។

๖. ปฐมวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา

៦. អដ្ឋកថាបឋមវិភង្គសូត្រ

๕๐๖. กายิกนฺติ อยมสฺส นิสฺสยวเสน นิทฺเทโสติ อาห – ‘‘กายปสาทวตฺถุก’’นฺติ. สรูปนิทฺเทโส สุขํ สุขินฺทฺริยสฺส สรูปนฺติ. สาทนียฏฺเฐน ธมฺมปทานิ อตฺตนิ อสฺสาทยตีติ สาตํ, มธุรํ. เวทยิตนฺติ เวทิยนํ, อนุภวนนฺติ อตฺโถ. อญฺญธมฺมวิสิฏฺโฐติ ผสฺสาทีหิ อญฺเญหิ ธมฺเมหิ วิสทิโส. กายิกนฺติ ปสาทกายสนฺนิสฺสิตํ. เจตสิกนฺติ เจโตสนฺนิสฺสิตํ, เตน วุตฺตํ ‘‘เอตฺถ ปนา’’ติอาทิ. กายปสาท…เป… นตฺถิ, ตสฺมา ‘‘จตฺตาโร ปสาทกาเย วตฺถุํ กตฺวา’’ติ วุตฺตํ.

៥០៦. ពាក្យថា «ជារបស់កាយ» (កាយិកំ) នេះ ជាការសម្តែងដោយអំណាចនៃទីអាស្រ័យរបស់សុខិន្ទ្រិយនោះ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «មានកាយបសាទជាវត្ថុ» (កាយបសាទវត្ថុកំ)។ ការសម្តែងដោយសរូបៈ (រូបពិត) គឺ សុខៈ ជាសរូបៈនៃសុខិន្ទ្រិយ។ ធម្មជាតិដែលញ៉ាំងធម៌ទាំងឡាយឲ្យត្រេកអរក្នុងខ្លួន ដោយអត្ថថាជាទីគាប់ចិត្ត ឈ្មោះថា សាតៈ (សេចក្តីត្រេកអរ) គឺ ផ្អែមល្ហែម។ ពាក្យថា «វេទយិតៈ» (ការសោយ) សេចក្តីថា ការដឹងច្បាស់ គឺការសោយអារម្មណ៍។ ពាក្យថា «វិសេសជាងធម៌ដទៃ» (អញ្ញធម្មវិសិដ្ឋោ) គឺប្លែកប្លែកពីធម៌ដទៃមានផស្សៈជាដើម។ ពាក្យថា «ជារបស់កាយ» (កាយិកំ) គឺអាស្រ័យនូវបសាទកាយ។ ពាក្យថា «ជារបស់ចិត្ត» (ចេតសិកំ) គឺអាស្រ័យនូវចិត្ត ហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ» (ឯត្ថ បន) ជាដើម។ កាយបសាទ...បេ... មិនមានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ធ្វើនូវបសាទកាយទាំង ៤ ឲ្យជាវត្ថុ»។

๙. กฏฺโฐปมสุตฺตวณฺณนา

៩. អដ្ឋកថាកដ្ឋោបមសូត្រ

๕๐๙. ทฺวินฺนํ [Pg.497] อรณีนนฺติ อธรุตฺตรารณีนํ. กิญฺจิ ทฺวยํ สงฺฆฏฺฏิตมตฺตํ หุตฺวา น สโมธานคตํ โหตีติ ตํนิวตฺตนตฺถํ ‘‘สงฺฆฏฺฏนสโมธานา’’ติ วุตฺตํ. ปุนปฺปุนํ สงฺฆฏฺฏเนน หิ เตโชปาตุภาโว. อธรารณี วิย วตฺถารมฺมณํ อสติปิ วายาเม ตชฺชสมฺผสฺสปจฺจยโต. อุตฺตรารณี วิย ผสฺโส วตฺถารมฺมณาทิผสฺเสน ปวตฺตนโต. สงฺฆฏฺโฏ วิย ผสฺสสงฺฆฏฺฏนํ อรณิทฺวยสงฺฆฏฺฏนา วิย ผสฺสสฺเสว วตฺถารมฺมเณสุ สงฺฆฏฺฏนากาเรน ปวตฺติโต. อคฺคิ วิย เวทนา อนุทหนฏฺเฐน ขณิกาวายญฺจ. วตฺถารมฺมณํ วา อุตฺตรารณี วิย อินฺธนาปาตคหณาทีสุ อุสฺสาหสฺส วิย ปวตฺติสมฺภวโต. ผสฺโส อธรารณี วิย นิรุสฺสาหนิรีหตาวเสน อตฺตสาธนโต.

៥០៩. ពាក្យថា "dvinnaṃ araṇīnaṃ" (នៃឈើខាត់ពីរ) បានដល់ ឈើខាត់ខាងក្រោម និងឈើខាត់ខាងលើ។ វត្ថុពីរយ៉ាងណាមួយ គ្រាន់តែប៉ះទង្គិចគ្នាហើយ មិនទាន់ដល់នូវការរួមផ្សំគ្នាឡើយ ដើម្បីឃាត់សេចក្ដីនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា "saṅghaṭṭanasamodhānā" (ព្រោះការប៉ះទង្គិច និងការរួមផ្សំគ្នា)។ ព្រោះថា ការលេចឡើងនៃតេជោធាតុ (ភ្លើង) រមែងមានព្រោះការដុសខាត់រឿយៗ។ វត្ថុនិងអារម្មណ៍ ប្រៀបដូចជាឈើខាត់ខាងក្រោម ព្រោះជាបច្ច័យនៃផស្សៈដែលកើតអំពីវត្ថុនិងអារម្មណ៍នោះ ទោះបីជាមិនមានព្យាយាមក៏ដោយ។ ផស្សៈ ប្រៀបដូចជាឈើខាត់ខាងលើ ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅដោយការប៉ះពាល់មានវត្ថុនិងអារម្មណ៍ជាដើម។ ការប៉ះទង្គិចនៃផស្សៈ ប្រៀបដូចជាការដុសខាត់ ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅដោយអាការៈប៉ះទង្គិចគ្នានៃផស្សៈនោះឯងក្នុងវត្ថុនិងអារម្មណ៍ ដូចជាការដុសខាត់នៃឈើខាត់ទាំងពីរ។ វេទនា ប្រៀបដូចជាភ្លើង ដោយអត្ថថាដុតកំដៅ និងដោយការកើតឡើងមួយខណៈៗ។ ម៉្យាងទៀត វត្ថុនិងអារម្មណ៍ ប្រៀបដូចជាឈើខាត់ខាងលើ ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅនៃសេចក្ដីព្យាយាមក្នុងការកាន់យកនូវការធ្លាក់ចុះនៃឧសជាដើម។ ផស្សៈ ប្រៀបដូចជាឈើខាត់ខាងក្រោម ព្រោះសម្រេចបានដោយខ្លួនឯង ដោយអំណាចនៃភាពមិនមានសេចក្ដីព្យាយាម និងមិនមានការខ្វល់ខ្វាយ។

๑๐. อุปฺปฏิปาฏิกสุตฺตวณฺณนา

១០. ការពន្យល់សេចក្ដីនៃឧប្បដិបាដិកសូត្រ

๕๑๐. รสนํ ภญฺชนํ นิรุชฺฌนํ รโส. โย โย ธมฺมานํ รโส ยถาธมฺมรโส, เตน ยถาธมฺมรเสน. ปฏิปาฏิยาติ กเมน, อุภเยนปิ ธมฺมานํ ปหานกฺกเมนาติ วุตฺตํ โหติ. อิมสฺมึ อินฺทฺริยวิภงฺเคติ อิมสฺมึ อินฺทฺริยสํยุตฺตสญฺญิเต อินฺทฺริยวิภงฺเค. อเทสิตตฺตาติ เสสสุตฺตานิ วิย ‘‘สุขินฺทฺริย’’นฺติอาทินา อเทสิตตฺตา อิทํ อุปฺปฏิปาฏิกสุตฺตํ นาม. วลิยา ขรสมฺผสฺสาย ผุฏฺฐสฺส. ตนฺติ กณฺฏกเวทนาทึ. เอตสฺส ทุกฺขินฺทฺริยสฺส.

៥១០. ការសោយរស ការបំបែកធ្លាយ និងការរលត់ទៅ ឈ្មោះថា រស។ រសនៃធម៌ទាំងឡាយណាៗ ឈ្មោះថា យថាធម្មរស (រសតាមសមគួរដល់ធម៌) ដោយយថាធម្មរសនោះ។ ពាក្យថា "paṭipāṭiyā" បានដល់ តាមលំដាប់ សេចក្ដីថា ដោយលំដាប់នៃការលះបង់ធម៌ទាំងពីរយ៉ាង។ ពាក្យថា "imasmiṃ indriyavibhaṅge" បានដល់ ក្នុងឥន្ទ្រិយវិភង្គដែលដឹងគ្នាមកថា ឥន្ទ្រិយសំយុត្តនេះ។ ពាក្យថា "adesitattā" (ព្រោះមិនបានសម្តែងទុក) គឺព្រោះមិនបានសម្តែងទុកដោយពាក្យថា "sukhindriyaṃ" (សុខិន្ទ្រិយ) ជាដើម ដូចជាសូត្រដទៃទៀត សូត្រនេះទើបឈ្មោះថា ឧប្បដិបាដិកសូត្រ។ នៃបុគ្គលដែលត្រូវស្នាមជ្រីវជ្រួញមានសម្ផស្សគ្រើមពាល់ត្រូវហើយ។ ពាក្យថា "taṃ" បានដល់ វេទនាដែលកើតអំពីបន្លាជាដើម។ នៃទុក្ខិន្ទ្រិយនេះ។

เตสํ เตสนฺติ โทมนสฺสินฺทฺริยาทีนํ. การณวเสเนวาติ ตํตํอสาธารณการณวเสน. เตสญฺหิ วิเสสการณํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปตฺตจีวราทีนํ วา’’ติ อาห.

ពាក្យថា "tesaṃ tesaṃ" បានដល់ នៃទោមនស្សិន្ទ្រិយជាដើមទាំងនោះ។ ពាក្យថា "kāraṇavaseneva" បានដល់ ដោយអំណាចនៃហេតុមិនទូទៅនោះៗឯង។ ព្រោះថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលនឹងបង្ហាញហេតុដ៏វិសេសនៃធម៌ទាំងនោះ ទើបពោលថា "pattacīvarādīnaṃ vā" (ឬនៃបាត្រនិងចីវរជាដើម)។

เอกโตวาติ ปุนปฺปุนํ ปทุทฺธารณํ อกตฺวา เอกชฺฌเมว. ทุติยชฺฌานาทีนํ อุปจารกฺขเณ เอว นิรุชฺฌนฺตีติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. เตสํ ทุกฺขินฺทฺริยโทมนสฺสาทีนํ. อติสยนิโรโธติ สุฏฺฐุ ปหานํ อุชุปฺปฏิปกฺเขน วูปสโม. นิโรโธเยวาติ นิโรธมตฺตเมว. นานาวชฺชเนติ เยน อาวชฺชเนน อปฺปนาวีถิ โหติ, ตโต ภิชฺชาวชฺชเน, อเนกาวชฺชเน วา. อปฺปนาวีถิยญฺหิ อุปจาโร เอกาวชฺชโน, อิตโร อเนกาวชฺชโน อเนกกฺขตฺตุํ ปวตฺตนโต. วิสมนิสชฺชาย อุปฺปนฺนกิลมโถ วิสมาสนุปตาโป[Pg.498]. ปีติผรเณนาติ ปีติยา ผรณรสตฺตา. ปีติสมุฏฺฐานานํ วา ปณีตรูปานํ กายสฺส พฺยาปนโต วุตฺตํ. เตนาห ‘‘สพฺโพ กาโย สุโขกฺกนฺโต โหตี’’ติ. วิตกฺกวิจารปจฺจเยปีติ ปิ-สทฺโท อฏฺฐานปยุตฺโต, โส ‘‘ปหีนสฺสา’’ติ เอตฺถ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺโพ ‘‘ปหีนสฺสปิ โทมนสฺสินฺทฺริยสฺสา’’ติ. เอตํ โทมนสฺสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ตสฺส มยฺหํ อติจิรํ วิตกฺกยโต วิจารยโต กาโยปิ กิลมิ, จิตฺตมฺปิ วิหญฺญี’’ติ จ วจนโต กายจิตฺตเขทานํ วิตกฺกวิจารปจฺจยตา เวทิตพฺพา. วิตกฺกวิจารภาเว อุปฺปชฺชติ โทมนสฺสินฺทฺริยนฺติ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. ตตฺถสฺส สิยา อุปฺปตฺตีติ ตตฺถ ทุติยชฺฌานุปจาเร อสฺส โทมนสฺสสฺส อุปฺปตฺติ ภเวยฺย. ‘‘ตตฺถสฺส สิยา อุปฺปตฺตี’’ติ อิทํ ปริกปฺปวจนํ อุปจารกฺขเณ โทมนสฺสสฺส สุปฺปหีนภาวทสฺสนตฺถํ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘น ตฺเวว ทุติยชฺฌาเน ปหีนปจฺจยตฺตา’’ติ. ปหีนมฺปิ โสมนสฺสินฺทฺริยํ ปีติ วิย น ทูเรติ กตฺวา ‘‘อาสนฺนตฺตา’’ติ วุตฺตํ. นานาวชฺชนุปจาเร ปหีนมฺปิ ปหานงฺคํ ปฏิปกฺเขน อวิหตตฺตา อนฺตรนฺตรา อุปฺปชฺเชยฺยาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อปฺปนาปฺปตฺตายา’’ติอาทิมาห. ‘‘ตาทิสาย อาเสวนาย อิจฺฉิตพฺพตฺตา ยถา มคฺควีถิโต ปุพฺเพ ทฺเว ตโย ชวนวารา สทิสานุปสฺสนาว ปวตฺตนฺติ, เอวมิธาปิ อปฺปนาวารโต ปุพฺเพ ทฺเว ตโย ชวนวารา อุเปกฺขาสหคตาว ปวตฺตนฺตี’’ติ วทนฺติ. อปริเสสนฺติ สุวิกฺขมฺภิตนฺติ กตฺวา วิกฺขมฺภเนน อนวเสสํ.

ពាក្យថា "ekato" បានដល់ រួមជាមួយគ្នាតែម្តង ដោយមិនបាច់លើកបទឡើងពោលរឿយៗឡើយ។ គប្បីនាំពាក្យថា "រមែងរលត់ទៅក្នុងខណៈនៃឧបចារៈនៃទុតិយជ្ឈានជាដើមនោះឯង" មកភ្ជាប់សេចក្ដី។ នៃទុក្ខិន្ទ្រិយនិងទោមនស្សិន្ទ្រិយជាដើមទាំងនោះ។ ពាក្យថា "atisayanirodho" បានដល់ ការលះបង់បានយ៉ាងល្អ គឺការស្ងប់រំងាប់ទៅដោយធម៌ជាបដិបក្ខផ្ទាល់។ ពាក្យថា "nirodhoyeva" បានដល់ ត្រឹមតែការរលត់ប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា "nānāvajjane" បានដល់ ក្នុងការអាវជ្ជនៈផ្សេងៗ គឺការអាវជ្ជនៈដែលប្លែកអំពីការអាវជ្ជនៈដែលធ្វើឲ្យកើតអប្បនាវិថី ឬក្នុងការអាវជ្ជនៈច្រើនដង។ ព្រោះថា ឧបចារៈក្នុងអប្បនាវិថី មានការអាវជ្ជនៈតែម្តង ចំណែកឧបចារៈក្រៅពីនេះ មានការអាវជ្ជនៈច្រើនដង ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅច្រើនដង។ សេចក្ដីនឿយហត់ដែលកើតឡើងព្រោះការអង្គុយមិនស្មើ ឈ្មោះថា វិសនាសនុបតាបៈ (ការក្តៅក្រហាយព្រោះអាសនៈមិនស្មើ)។ ពាក្យថា "pītipharaṇena" បានដល់ ព្រោះភាពដែលបីតិមានការផ្សព្វផ្សាយជាសភាវៈ។ ម៉្យាងទៀត ពោលសំដៅយកការផ្សព្វផ្សាយទៅកាន់កាយនៃរូបដ៏ល្អិតល្អដែលកើតអំពីបីតិ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា "sabbo kāyo sukhokkanto hoti" (កាយទាំងមូលរមែងច្របល់ចូលដោយសុខ)។ ពាក្យថា "vitakkavicārapaccayepi" ក្នុងពាក្យនោះ សព្ទថា "pi" ប្រើក្នុងទីមិនសមគួរ គប្បីនាំសព្ទនោះមកភ្ជាប់ក្នុងពាក្យថា "pahīnassa" នេះ ជា "pahīnassapi domanassindriyassa" (ទោះបីជាទោមនស្សិន្ទ្រិយដែលលះបង់បានហើយក៏ដោយ)។ មានសេចក្ដីភ្ជាប់ថា ទោមនស្សិន្ទ្រិយនេះរមែងកើតឡើង។ ម្យ៉ាងទៀត គប្បីដឹងថាសេចក្ដីនឿយហត់នៃកាយនិងចិត្តមានវិតក្កនិងវិចារជាបច្ច័យ ព្រោះព្រះតម្រាស់ថា "tassa mayhaṃ aticiraṃ vitakkayato vicārayato kāyopi kilami, cittampi vihaññī" (កាលដែលតថាគតត្រិះរិះពិចារណាអស់កាលដ៏យូរ កាយក៏នឿយហត់ ចិត្តក៏ចង្អៀតចង្អល់)។ គប្បីនាំពាក្យមកភ្ជាប់ថា "កាលបើមានវិតក្កនិងវិចារ ទោមនស្សិន្ទ្រិយរមែងកើតឡើង"។ ពាក្យថា "tatthassa siyā uppatti" បានដល់ ក្នុងឧបចារៈនៃទុតិយជ្ឈាននោះ ការកើតឡើងនៃទោមនស្សនោះគប្បីមាន។ ពាក្យថា "tatthassa siyā uppatti" នេះ ជាពាក្យសន្មត ដើម្បីបង្ហាញពីភាពដែលទោមនស្សត្រូវបានលះបង់បានល្អហើយក្នុងខណៈនៃឧបចារៈ។ ព្រោះថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបានពោលទុកយ៉ាងនេះថា "na tveva dutiyajjhāne pahīnapaccayattā" (ប៉ុន្តែមិនមែនកើតក្នុងទុតិយជ្ឈានឡើយ ព្រោះបច្ច័យត្រូវបានលះបង់ហើយ)។ សោមនស្សិន្ទ្រិយ ទោះបីជាលះបង់បានហើយ ក៏មិនឆ្ងាយដូចជាបីតិឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា "āsannattā" (ព្រោះភាពនៅជិត)។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលនឹងបង្ហាញសេចក្ដីនេះថា "អង្គនៃការលះបង់ ទោះបីជាលះបង់បានហើយក្នុងឧបចារៈនៃការអាវជ្ជនៈផ្សេងៗ ក៏គប្បីកើតឡើងក្នុងចន្លោះៗបាន ព្រោះមិនទាន់ត្រូវបានកំចាត់បង់ដោយធម៌ជាបដិបក្ខ" ទើបពោលពាក្យថា "appanāppattāya" ជាដើម។ ពួកអាចារ្យពោលថា "ព្រោះការសេពគប់បែបនោះជាទីប្រាថ្នា ដូចជាជវនវារៈ ២-៣ វារៈ មុនមគ្គវិថី រមែងប្រព្រឹត្តទៅជាសទិសានុបស្សនា យ៉ាងណាមិញ ក្នុងទីនេះក៏ដូចគ្នាដែរ មុនអប្បនាវារៈ ជវនវារៈ ២-៣ វារៈ រមែងប្រព្រឹត្តទៅជាឧបេក្ខាសហគតៈ យ៉ាងនោះដែរ"។ ពាក្យថា "aparisesaṃ" បានដល់ ការសង្កត់សង្កិនទុកយ៉ាងល្អ គឺមិនមានសេសសល់ដោយការសង្កត់សង្កិន (វិក្ខម្ភនៈ)។

ตถตฺตายาติ ตถภาวาย ปฐมชฺฌานสมงฺคิตาย. สา ปนสฺส อุปฺปาทเนน วา อุปฺปนฺนสฺส สมาปชฺชเนน วา โหตีติ วุตฺตํ ‘‘อุปฺปาทนตฺถาย สมาปชฺชนตฺถายา’’ติ. ทฺวีสูติ นวมทสเมสุ สุตฺตนฺเตสุ.

ពាក្យថា "tathattāya" បានដល់ ដើម្បីភាពជាយ៉ាងនោះ គឺដើម្បីភាពជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយបឋមជ្ឈាន។ ក៏ភាពជាយ៉ាងនោះរបស់បុគ្គលនោះ រមែងមានបានដោយការធ្វើឲ្យកើតឡើងក្តី ដោយការចូលកាន់ឈានដែលកើតឡើងហើយក្តី ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា "uppādanatthāya samāpajjanatthāya" (ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការធ្វើឲ្យកើតឡើង និងដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការចូលកាន់ឈាន)។ ពាក្យថា "dvīsu" បានដល់ ក្នុងព្រះសូត្រទាំងឡាយទី ៩ និងទី ១០។

สุขินฺทฺริยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្ដីនៃសុខិន្ទ្រិយវគ្គ ចប់ហើយ។

๕. ชราวคฺโค

៥. ជរាវគ្គ

๑. ชราธมฺมสุตฺตวณฺณนา

១. ការពន្យល់សេចក្ដីនៃជរាធម្មសូត្រ

๕๑๑. ปมุเข, ปาสาทสฺส จ ปจฺฉิมภาเค อาตโป ปจฺฉาตโป, ตสฺมึ ปจฺฉาตเป. โส หิ ปาสาทสฺส ปมุขภาเวน กโต. กึ ปน ภควโต วชิรสารํ สรีรํ โอตาเปตพฺพํ โหตีติ อาห – ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสา’’ติอาทิ[Pg.499]. อยญฺจ อิมํ สุตฺตํ เทสิตสมเย. น สกฺโกติ พฺยามปฺปภาย กายจิ ปภาย อนภิภวนียตฺตา. กิญฺจาปิ พุทฺธาภา สูริยาภาย อนภิภวนียา, ฆมฺมสภาวตาย ปน รสฺมีนํ ปริโต ผรนฺตี สูริยาภา ติขิณา อุณฺหาติ อาห ‘‘รสฺมิเตช’’นฺติ. อิทานิ ตมตฺถํ อุปมาย วิภาเวตุํ ‘‘ยเถว หี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

៥១១. កំដៅថ្ងៃនៅខាងមុខ និងនៅផ្នែកខាងក្រោយនៃប្រាសាទ ឈ្មោះថា បច្ឆាតបៈ (កំដៅថ្ងៃពេលរសៀល) ក្នុងកំដៅថ្ងៃពេលរសៀលនោះ។ ព្រោះថាកំដៅថ្ងៃនោះ ធ្វើឡើងដោយភាពជាចំណែកខាងមុខនៃប្រាសាទ។ សួរថា ចុះព្រះវរកាយដែលមានសារៈដូចជាពេជ្ររបស់ព្រះមានព្រះភាគ ត្រូវកំដៅថ្ងៃប៉ះពាល់ដែរឬ? ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "sammāsambuddhassa" ជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់គង់ក្នុងទីនេះ ក្នុងសម័យដែលសម្តែងព្រះសូត្រនេះ។ មិនអាចគ្របសង្កត់បានឡើយ ព្រោះភាពដែលពន្លឺណាមួយមិនអាចគ្របសង្កត់លើព្យាមប្រភា (ពន្លឺមួយព្យាម) បាន។ ទោះបីជាពុទ្ធរស្មី មិនអាចត្រូវពន្លឺព្រះអាទិត្យគ្របសង្កត់បានក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រោះភាពជាធម្មជាតិនៃកំដៅ ពន្លឺព្រះអាទិត្យដែលផ្សព្វផ្សាយទៅជុំវិញ រមែងក្តៅខ្លាំង ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា "rasmitejaṃ" (តេជៈនៃកាំរស្មី)។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្ដីនោះដោយឧបមា ទើបពោលពាក្យថា "yatheva hi" ជាដើម។

สุวณฺณาวฏฺฏํ วิยาติ อจฺเฉ สุวณฺณปตฺเต วินิวตฺตอาวฏฺฏํ วิย. ครหณจฺฉริยํ นาม กิเรตํ ‘‘อจฺฉริยเมตํ อวิสิจฺเฉผลวท’’นฺติอาทีสุ วิย. น เอวเมตรหีติ อตฺตโน ปากฏวเสน วทติ, น อิตเรสมฺปีติ. สิราชาลาติ สิราสนฺตานา. เอวรูปํ น โหตีติ อญฺเญสํ ปากติกสตฺตานํ วุตฺตาการํ วิย น โหติ ปุญฺญสมฺภารสฺส อุฬารตมตฺตา วิปจฺจนสฺส ปริยนฺตคตตฺตา. เตนาห ‘‘อญฺเญสํ อปากฏ’’นฺติ. วลิยาวฏฺฏกนฺติ อปฺปกํ วลิยาวฏฺฏํ. เตนาห ‘‘เกสคฺคปฺปมาณ’’นฺติ. สพฺพานีติ สิราชาลานิ. ปุรโต วงฺโกติ โถกํ ปุรโต นตมตฺตํ สนฺธายาห. เตน วุตฺตํ ‘‘สฺวายํ อญฺเญสํ อปากโฏ’’ติ. นยคฺคาหโตติ อนุมานโต. ธี ตนฺติ ธี-สทฺทโยเค อุปโยควจนํ. ธีติ ชิคุจฺฉนตฺเถ นิปาโต. ธิกฺกาโรติ ชิคุจฺฉาปโยโค. ตํ ผุสตูติ ตุยฺหํ ปาปุณาตุ.

ពាក្យថា "suvaṇṇāvaṭṭaṃ viya" បានដល់ ដូចជាគំនូររង្វង់ដែលគូរលើសន្លឹកមាសដ៏ស្អាត។ ឮថា នេះឈ្មោះថា គរហណច្ឆរិយៈ (ការអស្ចារ្យដោយការតិះដៀល) ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា "acchariyametaṃ avisicchephalavadaṃ" (គួរឲ្យអស្ចារ្យណាស់ ហ្ន៎ ផលដែលមិនដាច់)។ ពាក្យថា "na evametarahi" ព្រះអានន្ទពោលដោយអំណាចនៃភាពប្រាកដចំពោះខ្លួនឯង មិនមែនពោលចំពោះជនដទៃឡើយ។ ពាក្យថា "sirājālā" បានដល់ បណ្តាញសរសៃ។ ពាក្យថា "evarūpaṃ na hoti" គឺមិនមែនមានអាការៈដូចដែលបានពោលហើយចំពោះសត្វលោកទូទៅដទៃទៀតឡើយ ព្រោះភាពដ៏ឧត្តុង្គឧត្តមនៃបុណ្យសម្ភារៈ និងព្រោះការទុំជវិតដល់ទីបំផុត។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា "aññesaṃ apākaṭaṃ" (មិនប្រាកដដល់ជនដទៃ)។ ពាក្យថា "valiyāvaṭṭakaṃ" បានដល់ ផ្នត់ជ្រីវជ្រួញបន្តិចបន្តួច។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា "kesaggappamāṇaṃ" (មានប្រមាណប៉ុនចុងសក់)។ ពាក្យថា "sabbāni" បានដល់ បណ្តាញសរសៃទាំងអស់។ ពាក្យថា "purato vaṅko" ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសំដៅយកត្រឹមតែការឱនទៅខាងមុខបន្តិចបន្តួច។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា "svāyaṃ aññesaṃ apākaṭo" (កាយនោះមិនប្រាកដដល់ជនដទៃឡើយ)។ ពាក្យថា "nayaggāhato" បានដល់ ដោយការអនុមាន។ ពាក្យថា "dhī taṃ" គឺជាឧបយោគវិភត្តិ ក្នុងការប្រកបជាមួយសព្ទថា "dhī"។ សព្ទថា "dhī" ជាសព្ទនិបាត ក្នុងអត្ថថា ខ្ពើមរអើម។ ពាក្យថា "dhikkāro" បានដល់ ការប្រើប្រាស់ក្នុងសេចក្ដីខ្ពើមរអើម។ ពាក្យថា "taṃ phusatu" បានដល់ ចូរដល់នូវអ្នក។

๒. อุณฺณาภพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา

២. ការពន្យល់សេចក្ដីនៃឧណ្ណាបព្រាហ្មណសូត្រ

๕๑๒. อญฺญมญฺญสฺสาติ อญฺโญ อญฺญสฺส. น ปจฺจนุโภติ อตฺตโน อวิสยภาวโต. อิทานิ ตํ อญฺญวิสยตํ อนฺวยโต พฺยติเรกโต วิภาเวตุํ ‘‘สเจ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

៥១២. ពាក្យថា "aññamaññassa" បានដល់ ម្នាក់ចំពោះម្នាក់ទៀត។ រមែងមិនទទួលដឹង ព្រោះភាពជាអវិស័យ (មិនមែនជាដែនដី) របស់ខ្លួន។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញពីភាពជាវិស័យផ្សេងគ្នានោះ ដោយអនុវយវិធី (ស្រប) និងវ្យតិរេកវិធី (ផ្ទុយ) ទើបពោលពាក្យថា "sace hi" ជាដើម។

วิสยานิ ปฏิสรนฺติ เอตฺถาติ ปฏิสรณํ. อินฺทฺริยวิญฺญาณานิ หิ อสติปิ ตาทิเส อธิปฺปาเย อตฺตโน อารมฺมณสฺส ยาถาวโต สมฺปชานนโต ปเวทนวิชานนานิ กโรนฺตานิ วิย ปวตฺตนฺติ, ตถา โลกสฺส อญฺญตฺถ สิทฺธิโต. เตนาห ภควา – ‘‘มโน ปฏิสรณํ, มโนว เนสํ โคจรวิสยํ ปจฺจนุโภตี’’ติ มโนทฺวาริกชวนมโน หิ สวิเสสํ มโนวิสยํ ปจฺจนุโภติ, ปญฺจทฺวาริกชวนมโน มนนมตฺตเมว ปจฺจนุภวติ. รชฺชนาทิคฺคหณญฺเจตฺถ นิทสฺสนมตฺตํ, ตสฺมา สทฺทหนาทิปิ คหิตเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ, ปญฺจทฺวารปฺปวตฺติวเสน ตถา วุตฺตํ. เอกสฺมึ ปน ทฺวาเรติ จกฺขุทฺวาเร.

វិស័យទាំងឡាយរមែងរត់ទៅរកក្នុងធម៌នេះ ព្រោះហេតុនោះ ធម៌នេះឈ្មោះថា បដិសរណៈ (ទីពឹងផ្អែក)។ ព្រោះថា ឥន្ទ្រិយវិញ្ញាណទាំងឡាយ ទោះបីជាមិនមានសេចក្ដីអធិប្បាយបែបនោះក៏ដោយ ក៏រមែងប្រព្រឹត្តទៅហាក់ដូចជាធ្វើការប្រាប់និងការដឹងច្បាស់ ព្រោះការដឹងតាមពិតនូវអារម្មណ៍របស់ខ្លួន យ៉ាងនោះដែរ ព្រោះការសម្រេចក្នុងទីដទៃនៃសត្វលោក។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា "mano paṭisaraṇaṃ, manova nesaṃ gocaravisayaṃ paccanubhoti" (ចិត្តជាទីពឹងផ្អែក ចិត្តនោះឯងរមែងទទួលដឹងនូវគោចរវិស័យនៃឥន្ទ្រិយទាំងនោះ) ព្រោះថា មនោទ្វារិកជវនចិត្ត រមែងទទួលដឹងនូវមនោវិស័យដ៏វិសេស ចំណែកឯបញ្ចទ្វារិកជវនចិត្ត រមែងទទួលដឹងត្រឹមតែការគិត (មននៈ) ប៉ុណ្ណោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ការកាន់យកនូវការត្រេកអរជាដើមក្នុងទីនេះ គ្រាន់តែជាឧទាហរណ៍ប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ គប្បីដឹងថា ទោះបីជាសទ្ធាជាដើមក៏ត្រូវបានកាន់យកហើយដែរ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលយ៉ាងនោះដោយអំណាចនៃការប្រព្រឹត្តទៅក្នុងបញ្ចទ្វារ។ ពាក្យថា "ekasmiṃ pana dvāre" បានដល់ ក្នុងចក្ខុទ្វារ។

ทุพฺพลโภชกาติ [Pg.500] อปฺปานุภาวา ราชโภคฺคา. อายนฺติ โภคุปฺปตฺติฏฺฐานํ. โยตฺตพนฺธาทินิมิตฺตํ ลทฺธพฺพกหาปโณ โยตฺตกหาปโณ. อทฺทุพนฺธาทินิมิตฺตํ คเหตพฺพกหาปโณ อทฺทุกหาปโณ. มาฆาตโฆสนาย กตาย หึสานิมิตฺตํ คเหตพฺพกหาปโณ มาปหารกหาปโณ. ตสฺส ปริมาณํ ทสฺเสตุํ ‘‘อฏฺฐกหาปโณ’’ติอาทิ วุตฺตํ. สตวตฺถุกนฺติ สตกรีสวตฺถุกํ.

ពាក្យថា "dubbalabhojakā" បានដល់ ពួកអ្នកបរិភោគរាជទ្រព្យដែលមានអានុភាពតិច។ ពាក្យថា "āya" បានដល់ ទីកន្លែងកើតឡើងនៃភោគទ្រព្យ។ កហាបណៈដែលគប្បីបានព្រោះហេតុមានការចងខ្សែជាដើម ឈ្មោះថា យោត្តកហាបណៈ។ កហាបណៈដែលគប្បីកាន់យកព្រោះហេតុមានការចងច្រវាក់ជាដើម ឈ្មោះថា អទ្ទុកហាបណៈ។ កហាបណៈដែលគប្បីកាន់យកព្រោះហេតុនៃការបៀតបៀនដែលធ្វើឡើងដោយការប្រកាសមិនឲ្យសម្លាប់សត្វ ឈ្មោះថា ម៉ាបហារកហាបណៈ។ ដើម្បីបង្ហាញពីប្រមាណនៃកហាបណៈនោះ ទើបពោលថា "aṭṭhakahāpaṇo" (កហាបណៈប្រាំបី) ជាដើម។ ពាក្យថា "satavatthukaṃ" បានដល់ ដែលមានទីធ្លាប្រមាណមួយរយករីសៈ។

มคฺคสตีติ อริยมคฺคสติ. ภาวนมนุยุญฺชนฺตสฺส หิ ชวนมโน อุสฺสกฺกิตฺวาว มคฺคสตึ ปฏิสรติ ตปฺปริโยสานตฺตา. ตนฺติ นิพฺพานํ. สาติ ผลวิมุตฺติ. ปฏิสรติ อคฺคมคฺคสติยา. ผลวิมุตฺติ นิพฺพานนฺติ อุภยํ มคฺคสฺส สิทฺธาเยวาติ. อารมฺมณวเสน นตฺถิ เอตสฺส ปฏิสรณนฺติ อปฺปฏิสรณํ อสงฺขตามตสฺส สนฺตินิจฺจสภาวตฺตา. สยํ ปน สพฺเพสํเยว อริยานํ ปฏิสรณํ. เตนาห ‘‘นิพฺพานํ อรหโต คตี’’ติ (ปริ. ๓๓๙). นิพฺพานํ อนุปวิฏฺฐํ นิพฺพานนิสฺสยตฺตา. น ตโต ปรํ คจฺฉติ คตสฺส อญฺญสฺส ตาทิสสฺส อภาวา. นิพฺพานํ ปริ สพฺพโส โอสานนฺติ นิพฺพานปริโยสานํ.

ពាក្យថា "maggasatī" បានដល់ អរិយមគ្គសតិ។ ព្រោះថា ជវនចិត្តរបស់បុគ្គលអ្នកខ្វល់ខ្វាយក្នុងភាវនា រមែងស្ទុះទៅរកមគ្គសតិដោយពិត ព្រោះភាពដែលមគ្គសតិនោះជាទីបំផុតនៃភាវនានោះ។ ពាក្យថា "taṃ" បានដល់ ព្រះនិព្វាន។ ពាក្យថា "sā" បានដល់ ផលវិមុត្តិ។ រមែងរត់ទៅរកដោយអគ្គមគ្គសតិ។ ផលវិមុត្តិនិងព្រះនិព្វានទាំងពីរយ៉ាងនេះ រមែងសម្រេចបានដោយមគ្គពិតប្រាកដ។ ទីពឹងផ្អែកដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍មិនមានដល់ព្រះនិព្វាននេះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា អប្បដិសរណៈ (មិនមានទីពឹងផ្អែក) ព្រោះភាពដែលអសង្ខតអមតៈមានសភាវៈស្ងប់និងទៀងទាត់។ ប៉ុន្តែ ព្រះនិព្វាននោះឯង ជាទីពឹងផ្អែកនៃព្រះអរិយបុគ្គលទាំងពួង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា "nibbānaṃ arahato gatī" (ព្រះនិព្វានជាទីទៅរបស់ព្រះអរហន្ត)។ ដល់នូវព្រះនិព្វានហើយ ព្រោះភាពជាអ្នកអាស្រ័យនូវព្រះនិព្វាន។ រមែងមិនទៅហួសពីព្រះនិព្វាននោះឡើយ ព្រោះមិនមានទីទៅដទៃទៀតបែបនោះសម្រាប់អ្នកដែលបានដល់ហើយ។ ព្រះនិព្វានជាទីបំផុតដោយប្រការទាំងពួង ឈ្មោះថា និព្វានបរិយោសានៈ (មានព្រះនិព្វានជាទីបំផុត)។

มูลชาตา ชาตมูลา. ตโต เอว ปติฏฺฐิตา. กา ปนสฺสาติ อาห ‘‘มคฺเคน อาคตสทฺธา’’ติ. มคฺโค ทฬฺหาย อสํหาริยสทฺธาย มูลํ ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺตานิ เจว วิจิกิจฺฉาจิตฺตญฺจาติ ปญฺจ อกุสลจิตฺตานิ สมุจฺเฉทวเสน ปหีนานิ. ปญฺจ นีวรณานีติ เอตฺถ อปายคมนียานิ ปฐมมคฺเคเนว ปหีนานิ, อิตรานิ วิกฺขมฺภนวเสน ฌาเนน ปหีนานีติ ปญฺจสุ โอรมฺภาคิยกิเลสสํโยชเนสุ เอกเทสวิคเมเนว พหิทฺธาสํโยชโน วิย ชาโตติ วุตฺตํ ‘‘ฌานอนาคามิฏฺฐาเน ฐิโต’’ติ. เตนาห ‘‘โส อปริหีน…เป… นิพฺพาเยยฺยา’’ติ.

ពាក្យថា "mūlajātā" បានដល់ មានឫសដុះឡើងហើយ។ តាំងនៅមាំហើយព្រោះឫសនោះឯង។ សួរថា ចុះឫសរបស់សទ្ធានោះជាអ្វី? ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា "maggena āgatasaddhā" (សទ្ធាដែលមកតាមមគ្គ)។ មគ្គជាឫសនៃសទ្ធាដ៏មាំមួនដែលមិនអាចកំចាត់បង់បាន អកុសលចិត្ត ៥ គឺចិត្តដែលប្រកបដោយទិដ្ឋិ និងវិចិកិច្ឆាចិត្ត ត្រូវបានលះបង់ហើយដោយសមុច្ឆេទប្បហាន។ ក្នុងពាក្យថា "pañca nīvaraṇāni" នេះ នីវរណៈទាំងឡាយដែលនាំទៅកាន់អបាយ ត្រូវបានលះបង់ហើយដោយបឋមមគ្គ (សោតាបត្តិមគ្គ) ឯនីវរណៈក្រៅពីនេះ ត្រូវបានលះបង់ហើយដោយឈានដោយអំណាចនៃវិក្ខម្ភនប្បហាន ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា "ឋិតនៅក្នុងឋានៈនៃឈាននិងអនាគាមិបុគ្គល" ដូចជាបុគ្គលដែលមានសំយោជនៈខាងក្រៅកើតឡើងហើយ ដោយការប្រាសចាកចំណែកមួយនៃកិលេសសំយោជនៈចំណែកខាងក្រោមទាំង ៥។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា "so aparihīna...pe... nibbāyeyya" (បុគ្គលនោះមិនសឹកសូន្យ...ល... គប្បីបរិនិព្វាន)។

๕. ปฐมปุพฺพารามสุตฺตวณฺณนา

៥. ការពន្យល់សេចក្ដីនៃបឋមបុព្វារាមសូត្រ

๕๑๕. ปุพฺพโกฏฺฐเก เอวํ อาคตสุตฺตํ อาทึ กตฺวา ผลินฺทฺริยาเนว กถิตานิ อคฺคผลวเสน เทสนาย อาคตตฺตา.

៥១៥. ក្នុងបុព្វកោដ្ឋកសូត្រ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើព្រះសូត្រដែលមកយ៉ាងនេះឲ្យជាខាងដើម ហើយទ្រង់សម្តែងតែផលិន្ទ្រិយទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ ព្រោះការសម្តែងមកដោយអំណាចនៃអគ្គផល។

๑๐. อาปณสุตฺตวณฺณนา

១០. ការពន្យល់សេចក្ដីនៃអាបណសូត្រ

๕๒๐. อุปริ สห วิปสฺสนาย ตโย มคฺคาติ วิปสฺสนาย สห โสตาปตฺติผลโต อุปริ ตโย มคฺคา. มคฺคาธิคเมน อิทานิ ปจฺจกฺขภูตตฺตา [Pg.501] ‘‘อิเม โข เต ธมฺมา’’ติ วุตฺตา. ตตฺถ ยํ อคฺคภูตํ, ตสฺส วเสน ทสฺเสตุํ ‘‘อรหตฺตผลินฺทฺริยํ นามา’’ติ วุตฺตํ อินฺทฺริยภาวสามญฺเญน เอกชฺฌํ กตฺวา. อติวิชฺฌิตฺวา ปสฺสามีติ สจฺฉิกตฺวา ยาถาวโต ปสฺสามิ. จตูหิ อินฺทฺริเยหีติ วีริยินฺทฺริยาทีหิ จตูหิ อินฺทฺริเยหิ. สา วิปสฺสนามคฺคผลสหคตา สิยาติ มิสฺสกา วุตฺตา.

៥២០. «មគ្គ ៣ ខាងលើ ព្រមទាំងវិបស្សនា» សេចក្តីថា មគ្គ ៣ ខាងលើ ចាប់តាំងពីសោតាបត្តិផលឡើងទៅ ព្រមទាំងវិបស្សនា។ ព្រោះធម៌ទាំងនោះ ឥឡូវនេះបានប្រាកដច្បាស់ដោយការសម្រេចមគ្គ ទើបទ្រង់ត្រាស់ថា «ធម៌ទាំងឡាយទាំងនេះឯង»។ ក្នុងធម៌ទាំងនោះ ដើម្បីបង្ហាញដោយអំណាចនៃធម៌ដ៏កំពូល ទើបទ្រង់ត្រាស់ថា «ឈ្មោះថា អរហត្តផលិន្ទ្រិយ» ដោយធ្វើឱ្យរួមចូលគ្នាតែមួយ ដោយភាពជាឥន្ទ្រិយទូទៅ។ ពាក្យថា «យើងចាក់ធ្លុះឃើញ» សេចក្តីថា ធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់ហើយឃើញតាមពិត។ ពាក្យថា «ដោយឥន្ទ្រិយ ៤» សេចក្តីថា ដោយឥន្ទ្រិយ ៤ មានវីរិយិន្ទ្រិយជាដើម។ វិបស្សនានោះ គប្បីកើតរួមជាមួយមគ្គនិងផល ទើបទ្រង់ត្រាស់ជាល្បាយ (មិស្សកៈ)។

ชราวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាអំពីជរាវគ្គ ចប់ហើយ។

๖. สูกรขตวคฺโค

៦. សូករខតវគ្គ

๑. สาลสุตฺตวณฺณนา

១. ការពណ៌នាសាលសូត្រ

๕๒๑. สูรภาเวนาติ อติสูรภาเวน. พุชฺฌนตฺถายาติ สจฺจปฏิเวธาย.

៥២១. ពាក្យថា Sūrabhāvena សេចក្តីថា ដោយភាពជាអ្នកក្លាហានក្រៃលែង។ ពាក្យថា Bujjhanatthāya សេចក្តីថា ដើម្បីត្រាស់ដឹងសច្ចធម៌។

๒. มลฺลิกสุตฺตวณฺณนา

២. ការពណ៌នាមល្លិកាសូត្រ

๕๒๒. จตฺตาริ อินฺทฺริยานีติ ปญฺญินฺทฺริยํ ฐเปตฺวา เสสานิ จตฺตาริ. ‘‘อริยญาณํ โลกุตฺตร’’นฺติ วุตฺตํ มคฺคญาณํ กตฺวา. อริย-สทฺโท ปน ยถา ตถา วิสุทฺเธปิ โหตีติ ตาทิสํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ตมฺปิ ปนา’’ติอาทิ. ยถา หิ จตฺตารินฺทฺริยานิ มิสฺสกานิ, เอวํ ปญฺญินฺทฺริยมฺปิ มิสฺสกนฺติ วุจฺจมาเน น โกจิ วิโรโธติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘ตมฺปิ ปน…เป… วฏฺฏตี’’ติ.

៥២២. ពាក្យថា Cattāri indriyāni (ឥន្ទ្រិយ ៤) សេចក្តីថា វៀរលែងតែបញ្ញិន្ទ្រិយចេញ នៅសល់ឥន្ទ្រិយ ៤ ទៀត។ ពាក្យថា «អរិយញាណជាលោកុត្តរៈ» គឺទ្រង់ធ្វើមគ្គញាណឱ្យជាប្រធានហើយត្រាស់ទុក។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា អរិយៈ នេះ រមែងមានសូម្បីក្នុងធម៌ដ៏បរិសុទ្ធតាមពិត ព្រោះហេតុនោះ ទើបទ្រង់សំដៅយកធម៌បែបនោះហើយត្រាស់ពាក្យថា «សូម្បីធម៌នោះ...» ជាដើម។ ព្រោះថា ឥន្ទ្រិយ ៤ ជាល្បាយយ៉ាងណា សូម្បីបញ្ញិន្ទ្រិយក៏ជាល្បាយយ៉ាងនោះដែរ កាលបើពោលយ៉ាងនេះ ក៏មិនមានការផ្ទុយគ្នាអ្វីឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលដោយអធិប្បាយថា «សូម្បីធម៌នោះ...បេ... គប្បីបាន»។

๓. เสขสุตฺตวณฺณนา

៣. ការពណ៌នាសេខសូត្រ

๕๒๓. น สกฺโกติ อินฺทฺริยานํ อปริปกฺกตฺตา. อตฺถีติ ปชานาติ นยคฺคาเหน, น ปจฺจกฺขโต. น หิ อริยาปิ อนธิคตํ มคฺคผลํ ปจฺจเวกฺขิตุํ สกฺโกนฺติ.

៥២៣. ពាក្យថា Na sakkoti (មិនអាច) ព្រោះឥន្ទ្រិយទាំងឡាយមិនទាន់ចាស់ក្លា។ ពាក្យថា Atthīti pajānāti (ដឹងថាមាន) គឺដឹងដោយការកាន់យកតាមន័យ មិនមែនដឹងដោយការឃើញច្បាស់ផ្ទាល់ភ្នែកឡើយ។ ព្រោះថា សូម្បីព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ ក៏មិនអាចពិចារណាមគ្គផលដែលខ្លួនមិនទាន់បានសម្រេចនោះឡើយ។

๖. ปติฏฺฐิตสุตฺตวณฺณนา

៦. ការពណ៌នាបតិដ្ឋិតសូត្រ

๕๒๖. สาสเวสูติ จตุราสววินิมุตฺเตสุ เสสธมฺเมสุ อารมฺมเณสุ. เตสุปิ อุปฺปชฺชนกอนตฺถโต จิตฺตํ รกฺขติ นาม.

៥២៦. ពាក្យថា Sāsavesu សេចក្តីថា ក្នុងអារម្មណ៍គឺធម៌ដែលសេសសល់ ក្រៅពីអាសវៈទាំង ៤។ ឈ្មោះថា រក្សាចិត្ត ចាកអំពើមិនជាប្រយោជន៍ដែលនឹងកើតឡើង សូម្បីក្នុងអារម្មណ៍ទាំងនោះ។

๘. สูกรขตสุตฺตวณฺณนา

៨. ការពណ៌នាសូករខតសូត្រ

๕๒๘. ตํ [Pg.502] สนฺธายาติ ตํ สูกรขตเลณํ สนฺธาย. เอตํ ‘‘สูกรขตาย’’นฺติ วจนํ วุตฺตํ. ภาวนปุํสกนฺติ ภาวโชตกํ นปุํสกวจนํ ยถา ‘‘วิสมํ วาตา วายนฺติ, เอกมนฺตํ นิสีที’’ติ. กิจฺจปฏิปตฺติ เตสํ สํกาสนฏฺเฐน สปติโส, สปติโส เอว สปฺปติสฺโส, สเชฏฺฐโกติ อาห ‘‘สปฺปติสฺโสติ สเชฏฺฐโก’’ติ.

៥២៨. ពាក្យថា Taṃ sandhāya សេចក្តីថា សំដៅយកគុហាសូករខតៈនោះ។ ពាក្យថា «sūkarakhatāyaṃ» នេះ ទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយ។ ពាក្យថា Bhāvanapuṃsaka គឺណបុំសកវចនៈដែលសម្តែងនូវសភាវៈ ដូចជាពាក្យថា «visamaṃ vātā vāyanti» (ខ្យល់បក់មិនស្មើ) និងពាក្យថា «ekamantaṃ nisīdi» (អង្គុយក្នុងទីសមគួរ)។ ការប្រតិបត្តិវត្ដចំពោះបុគ្គលទាំងនោះ ដោយអត្ថថាជាទីគោរពកោតក្រែង ឈ្មោះថា សបដិសៈ, ពាក្យថា សបដិសៈ នោះឯង គឺ សប្បតិស្សៈ (មានសេចក្តីកោតក្រែង) គឺមានបុគ្គលជាច្បង ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «sappatisso គឺមានបុគ្គលជាច្បង»។

สูกรขตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសូករខតវគ្គ ចប់ហើយ។

๗. โพธิปกฺขิยวคฺควณฺณนา

៧. ការពណ៌នាពោធិបក្ខិយវគ្គ

๕๓๑-๖๕๐. สตฺตานํ ผลานํ เหตุภูตานิ ‘‘อิเมสํ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจนฺนํ อินฺทฺริยานํ ภาวิตตฺตา’’ติอาทินา วุตฺตานิ, ปญฺจินฺทฺริยานิเยว ผลูปจาเรน ‘‘สตฺต ผลานี’’ติ วุตฺตานิ. ตานิ จ ปุพฺพภาคานิ ‘‘อิเมสํ, ภิกฺขเว, ปญฺจนฺนํ อินฺทฺริยานํ ภาวิตตฺตา…เป… สตฺตานิสํสา ปาฏิกงฺขา’’ติ วจนโต. เตสนฺติ สตฺตานํ ผลานํ. ‘‘ทฺวินฺนํ ผลานํ อญฺญตรํ ผล’’นฺติ เอวํ อตีตสุตฺเต วุตฺตานิ เหฏฺฐา ทฺเว ผลานิ นามาติ วทนฺติ. เยหิ ปน อินฺทฺริเยหิ อญฺญตฺร ปน อนฺตราปรินิพฺพายึ เสสานิ ผลานิ โหนฺติ, ตานิ จตฺตาริ สปุพฺพภาคานิ โลกุตฺตรานีติ วุตฺตํ สิยา.

៥៣១-៦៥០. ឥន្ទ្រិយ ៥ ដែលជាហេតុនៃផល ៧ យ៉ាង ដែលទ្រង់ត្រាស់ទុកដោយពាក្យជាដើមថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ព្រោះតែឥន្ទ្រិយ ៥ នេះដែលបុគ្គលបានចម្រើនហើយ» ព្រះអង្គទ្រង់ហៅថា «ផល ៧ យ៉ាង» ដោយឧបចារៈនៃផលចំពោះឥន្ទ្រិយ ៥ នោះឯង។ ឥន្ទ្រិយទាំងនោះជាបុព្វភាគ ព្រោះព្រះតម្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ព្រោះតែឥន្ទ្រិយ ៥ នេះដែលបុគ្គលបានចម្រើនហើយ...បេ... ផលវិបាក ៧ យ៉ាង គប្បីសង្ឃឹមទុកបាន»។ ពាក្យថា Tesan គឺនៃផល ៧ យ៉ាងនោះ។ ម្យ៉ាងទៀត លោកពោលថា ផល ២ ខាងក្រោម ដែលទ្រង់ត្រាស់ទុកក្នុងសូត្រមុនយ៉ាងនេះថា «ផលណាមួយក្នុងបណ្តាផលទាំង ២»។ ចំណែកឯឥន្ទ្រិយទាំងឡាយណា ដែលជាហេតុឱ្យកើតផលដ៏សេសសល់ ក្រៅពីអន្តរាបរិនិព្វាយីបុគ្គល ឥន្ទ្រិយទាំង ៤ នោះ ព្រមទាំងបុព្វភាគ គប្បីពោលថាជាលោកុត្តរៈ។

อินฺทฺริยสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាឥន្ទ្រិយសំយុត្ត ចប់ហើយ។

๕. สมฺมปฺปธานสํยุตฺตวณฺณนา

៥. ការពណ៌នាសម្មប្បធានសំយុត្ត

๖๕๑-๗๐๔. สมฺมปฺปธานสํยุตฺเต ปุพฺพภาควิปสฺสนาว กถิตา ‘‘อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานายา’’ติอาทิวจนโต.

៦៥១-៧០៤. ក្នុងសម្មប្បធានសំយុត្ត ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងតែបុព្វភាគវិបស្សនាប៉ុណ្ណោះ ព្រោះព្រះតម្រាស់ជាដើមថា «ដើម្បីលះបង់អកុសលធម៌ទាំងឡាយ»។

สมฺมปฺปธานสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសម្មប្បធានសំយុត្ត ចប់ហើយ។

๖. พลสํยุตฺตวณฺณนา

៦. ការពណ៌នាពលសំយុត្ត

๗๐๕-๘๑๒. พลสํยุตฺเต พลานิ มิสฺสกาเนว กถิตานิ ‘‘วิเวกนิสฺสิต’’นฺติ วจนโต.

៧០៥-៨១២. ក្នុងពលសំយុត្ត ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងពលៈទាំងឡាយជាល្បាយ (មិស្សកៈ) ប៉ុណ្ណោះ ព្រោះព្រះតម្រាស់ថា «អាស្រ័យវិវេក»។

พลสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាពលសំយុត្ត ចប់ហើយ។

๗. อิทฺธิปาทสํยุตฺตํ

៧. ឥទ្ធិបាទសំយុត្ត

๑. จาปาลวคฺโค

១. ចាបាលវគ្គ

๑. อปารสุตฺตวณฺณนา

១. ការពណ៌នាអបារសូត្រ

๘๑๓. ฉนฺทํ [Pg.503] นิสฺสาย ปวตฺโต สมาธีติ กตฺตุกมฺยตาฉนฺทํ อธิปตึ กตฺวา ปฏิลทฺธสมาธิ ฉนฺธสมาธิ. ปธานสงฺขาราติ จตุกิจฺจสาธกสฺส สมฺมปฺปธานวีริยสฺเสตํ อธิวจนํ. เตหีติ ฉนฺทสมาธิปธานสงฺขาเรหิ. อิทฺธิยา ปาทนฺติ นิปฺผตฺติปริยาเยน อิชฺฌนฏฺเฐน, อิชฺฌนฺติ เอตาย สทฺธา อิทฺธา วุทฺธา อุกฺกํสคตา โหนฺตีติ อิมินา วา ปริยาเยน ‘‘อิทฺธี’’ติ สงฺขาตานํ อุปจารชฺฌานาทิกุสลจิตฺตสมฺปยุตฺตานํ ฉนฺทสมาธิปธานสงฺขารานํ อธิฏฺฐานฏฺเฐน ปาทภูตํ, เสสจิตฺตเจตสิกราสินฺติ อตฺโถ. สา เอว จ ยถาวุตฺตอิทฺธิ ยสฺมา เหฏฺฐิมา เหฏฺฐิมา อุปริมาย อุปริมาย ปาทภูตา, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘อิทฺธิภูตํ วา ปาทนฺติ อิทฺธิปาท’’นฺติ. เสเสสูติ วีริยสมาธิอาทีสุ. ตตฺถ หิ วีริยํ จิตฺตํ วีมํสํ อธิปตึ กตฺวา ปฏิลทฺธสมาธิ วีมํสาสมาธีติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิธาติ อิมสฺมึ อิทฺธิปาทสํยุตฺเต. เอกปริจฺเฉโทว อตฺถนิทฺเทโส.

៨១៣. ពាក្យថា Chandaṃ nissāya pavatto samādhi (សមាធិដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យឆន្ទៈ) សេចក្តីថា សមាធិដែលបានមកដោយធ្វើកត្តុកម្យតាឆន្ទៈ (សេចក្តីប្រាថ្នចង់ធ្វើ) ឱ្យជាធំ ឈ្មោះថា ឆន្ទសមាធិ។ ពាក្យថា Padhānasaṅkhārā (បធានសង្ខារ) នេះជាឈ្មោះនៃសម្មប្បធានវីរិយៈដែលសម្រេចកិច្ច ៤ យ៉ាង។ ពាក្យថា Tehī (ដោយធម៌ទាំងនោះ) សេចក្តីថា ដោយឆន្ទសមាធិនិងបធានសង្ខារទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Iddhiyā pādaṃ (ឫសគល់នៃសេចក្តីសម្រេច) សេចក្តីថា ដោយអត្ថថាសម្រេចតាមបរិយាយនៃសេចក្តីសម្រេច ឬដោយបរិយាយនេះថា ធម៌ទាំងឡាយមានសទ្ធាជាដើម រមែងសម្រេច ចម្រើន លូតលាស់ ដល់នូវភាពខ្ពង់ខ្ពស់ដោយគុណធម៌នេះ ព្រោះហេតុនោះ ធម៌ដែលហៅថា «ឥទ្ធិ» គឺកុសលចិត្តដែលប្រកបដោយឧបចារជ្ឈានជាដើម ដែលជាទីតាំងដោយអត្ថថាជាទីតាំងនៃឆន្ទសមាធិនិងបធានសង្ខារ សេចក្តីថា បានដល់ពួកធម៌គឺចិត្តនិងចេតសិកដែលសេសសល់។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះឥទ្ធិដែលពោលហើយនោះ ធម៌ខាងក្រោមៗ ជាទីតាំងនៃធម៌ខាងលើៗ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «iddhibhūtaṃ vā pādaṃ ឈ្មោះថា ឥទ្ធិបាទ»។ ពាក្យថា Sesesu (ក្នុងធម៌ដែលសេសសល់) សេចក្តីថា ក្នុងវីរិយសមាធិជាដើម។ ក្នុងធម៌ទាំងនោះ គប្បីជ្រាបសេចក្តីថា សមាធិដែលបានមកដោយធ្វើវីរិយៈ ចិត្ត និងវីមំសាឱ្យជាធំ ឈ្មោះថា វីមំសាសមាធិ។ ពាក្យថា Idha (ក្នុងទីនេះ) សេចក្តីថា ក្នុងឥទ្ធិបាទសំយុត្តនេះ។ ការសម្តែងសេចក្តីមានកំណត់តែមួយដូចគ្នា។

๕. อิทฺธิปเทสสุตฺตวณฺณนา

៥. ការពណ៌នាឥទ្ធិបទេសសូត្រ

๘๑๗. อิทฺธิปเทสนฺติ อิทฺธิยา เอกเทสํ. โก ปน โสติ อาห – ‘‘ตโย จ มคฺเค ตีณิ จ ผลานี’’ติ.

៨១៧. ពាក្យថា Iddhipadesa សេចក្តីថា ចំណែកមួយនៃឥទ្ធិ។ សួរថា ចំណែកមួយនោះគឺអ្វី? ឆ្លើយថា «មគ្គ ៣ និងផល ៣»។

๖. สมตฺตสุตฺตวณฺณนา

៦. ការពណ៌នាសមត្តសូត្រ

๘๑๘. สมตฺตนฺติ สามญฺญสฺส สมํ อตฺตนํ อิชฺฌนํ สมตฺตํ ปริปุณฺณํ. วิวฏฺฏปาทกา เอว อิทฺธิปาทา กถิตา ‘‘อปารา ปารํ คมนาย สํวตฺตนฺตี’’ติอาทิวจนโต.

៨១៨. ពាក្យថា Samatta សេចក្តីថា ការសម្រេចដ៏ស្មើនៃសាមញ្ញគុណ ឈ្មោះថា សមត្តៈ គឺពេញបរិបូណ៌។ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងតែឥទ្ធិបាទដែលជាឫសគល់នៃវិវដ្តៈ (ព្រះនិព្វាន) ប៉ុណ្ណោះ ព្រោះព្រះតម្រាស់ជាដើមថា «រមែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីឆ្លងចាកត្រើយម្ខាងទៅកាន់ត្រើយម្ខាងទៀត»។

๑๐. เจติยสุตฺตวณฺณนา

១០. ការពណ៌នាចេតិយសូត្រ

๘๒๒. อุเทนยกฺขสฺส เจติยฏฺฐาเนติ อุเทนสฺส นาม ยกฺขสฺส เทวายตนสงฺเขเปน อิฏฺฐกาหิ กเต มหาชนสฺส จิตฺตีกตฏฺฐาเน. กตวิหาโรติ ภควนฺตํ อุทฺทิสฺส ตตฺถ กตวิหาโร. วุจฺจตีติ ปุริมโวหาเรน [Pg.504] ‘‘อุเทนเจติย’’นฺติ วุจฺจติ. โคตมกาทีสุปีติ โคตมกเจติยนฺติ เอวมาทีสุปิ. เอเสว นโยติ เจติยฏฺฐาเน กตวิหารภาวํ อติทิสติ. วฑฺฒิตาติ ภาวนาปาริปูริวเสน ปริพฺรูหิตา. ปุนปฺปุนํ กตาติ ภาวนาย พหุลีกรณวเสน อปราปรํ ปวตฺติตา อานีตา. ยุตฺตยานํ วิย กตาติ ยถา ยุตฺตมาชญฺญยานํ เฉเกน สารถินา อธิฏฺฐิตํ ยถารุจิ ปวตฺติมรหติ, เอวํ ยถารุจิ ปวตฺตนารหตํ คมิตา. ปติฏฺฐานฏฺเฐนาติ อธิฏฺฐานฏฺเฐน. วตฺถุ วิย กตาติ สพฺพโส อุปกฺกิเลสวิโสธเนน อิทฺธิวิเสสานํ ปวตฺติฏฺฐานภาวโต สุวิโสธิตปริสฺสยวตฺถุ วิย กตา. อธิฏฺฐิตาติ ปฏิปกฺขทูรีภาวโต สุภาวิตภาเวน ตํตํอธิฏฺฐานโยคฺยตาย ฐปิตา. สมนฺตโต จิตาติ สพฺพภาเคน ภาวนุปจยํ คมิตา. เตนาห ‘‘สุวฑฺฒิตา’’ติ. สุฏฺฐุ สมารทฺธาติ อิทฺธิภาวนาย สิขปฺปตฺติยา สมฺมเทว สํเสวิตา.

៨២២. ពាក្យថា Udenayakkhassa cetiyaṭṭhāne (ក្នុងទីជាទីតាំងចេតិយនៃឧទេនយក្ស) សេចក្តីថា ក្នុងទីដែលមហាជនធ្វើសក្ការៈបូជា ដែលសាងសង់ដោយឥដ្ឋជាទេវស្ថានដោយសង្ខេប របស់យក្សឈ្មោះឧទេន។ ពាក្យថា Katavihāro សេចក្តីថា វិហារដែលគេសាងសង់ទុកក្នុងទីនោះ ឧទ្ទិសចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ ពាក្យថា Vuccati សេចក្តីថា ហៅថា «ឧទេនចេតិយ» តាមវោហារពីមុន។ សូម្បីក្នុងពាក្យជាដើមថា Gotamakādīsu (ក្នុងគោតមកចេតិយជាដើម) ក៏មានន័យនេះឯង។ ពាក្យថា Eseva nayo (ន័យនេះឯង) គឺសម្តែងការប្រៀបធៀបទៅនឹងភាពជាវិហារដែលគេសាងសង់ក្នុងទីជាទីតាំងចេតិយ។ ពាក្យថា Vaḍḍhitā សេចក្តីថា ចម្រើនឡើងដោយអំណាចនៃការធ្វើឱ្យបរិបូណ៌ដោយភាវនា។ ពាក្យថា Punappunaṃ katā សេចក្តីថា ធ្វើឱ្យកើតឡើងរឿយៗ ដោយអំណាចនៃការធ្វើឱ្យរឿយៗ គឺនាំមកនូវភាវនានោះម្តងហើយម្តងទៀត។ ពាក្យថា Yuttayānaṃ viya katā សេចក្តីថា ធ្វើឱ្យដូចជាយានដែលទឹមហើយ គឺដូចជាយានដែលទឹមដោយសេះអាជានេយ្យ ដែលនាយសារថីដ៏ឈ្លាសវៃគ្រប់គ្រងហើយ គប្បីប្រព្រឹត្តទៅបានតាមប្រាថ្នា យ៉ាងណាមិញ ធ្វើឱ្យដល់នូវភាពគួរប្រព្រឹត្តទៅបានតាមប្រាថ្នា ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា Patiṭṭhānaṭṭhena សេចក្តីថា ដោយអត្ថថាជាទីតាំង (អធិដ្ឋាន)។ ពាក្យថា Vatthu viya katā សេចក្តីថា ធ្វើឱ្យដូចជាទីតាំង គឺដោយការជម្រះឧបក្កិលេសទាំងពួង ព្រោះជាទីប្រព្រឹត្តទៅនៃឥទ្ធិវិសេសទាំងឡាយ ដូចជាទីតាំងដែលបានជម្រះភ័យអន្តរាយល្អហើយ។ ពាក្យថា Adhiṭṭhitā សេចក្តីថា តម្កល់ទុកដោយភាពជាធម៌ដែលចម្រើនល្អហើយ ព្រោះឆ្ងាយចាកធម៌ជាបដិបក្ខ គួរដល់ការអធិដ្ឋាននោះៗ។ ពាក្យថា Samantato citā សេចក្តីថា ដល់នូវការសន្សំភាវនាដោយគ្រប់ផ្នែក។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «suvaḍḍhitā» (ចម្រើនល្អហើយ)។ ពាក្យថា Suṭṭhu samāraddhā សេចក្តីថា សេពគប់ដោយប្រពៃ ដើម្បីដល់នូវកំពូលនៃឥទ្ធិភាវនា។

อนิยเมนาติ ‘‘ยสฺส กสฺสจี’’ติ อนิยตวจเนน. นิยเมตฺวาติ ‘‘ตถาคตสฺสา’’ติ สรูปคฺคหเณน นิยเมตฺวา. อายุปฺปมาณนฺติ ปรมายุปฺปมาณํ วทติ. ตสฺเสว คหเณ การณํ พฺรหฺมชาลวณฺณนายํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. มหาสีวตฺเถโร ปน มหาโพธิสตฺตานํ จริมภเว ปฏิสนฺธิทายิโน กมฺมสฺส อสงฺเขยฺยายุกตาสํวตฺตนสมตฺถตํ หทเย ฐเปตฺวา พุทฺธานํ อายุสงฺขารสฺส ปริสฺสยวิกฺขมฺภนสมตฺถตา ปาฬิยํ อาคตา เอวาติ อิมํ ภทฺทกปฺปเมว ติฏฺเฐยฺยาติ อโวจ.

ពាក្យថា Aniyamenā (ដោយមិនកំណត់) សេចក្តីថា ដោយពាក្យមិនកំណត់ថា «yassa kassaci» (របស់បុគ្គលណាមួយ)។ ពាក្យថា Niyametvā (ដោយកំណត់) សេចក្តីថា ដោយកំណត់យកដោយការកាន់យកដោយរូបរាងកាយថា «tathāgatassā» (របស់ព្រះតថាគត)។ ពាក្យថា Āyuppamāṇaṃ គឺទ្រង់សំដៅយកអាយុកាលដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត។ ហេតុនៃការកាន់យកនូវអាយុកាលនោះ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលពោលហើយក្នុងព្រះព្រហ្មជាលសូត្រវណ្ណនា។ ចំណែកព្រះមហាសីវត្ថេរ តម្កល់ទុកក្នុងចិត្តនូវសមត្ថភាពនៃការនាំមកនូវអាយុមិនអាចរាប់បាន នៃកម្មដែលប្រទានបដិសន្ធិក្នុងភពចុងក្រោយរបស់ព្រះមហាពោធិសត្វទាំងឡាយ ហើយបានពោលថា សមត្ថភាពក្នុងការកំចាត់បង់អន្តរាយនៃអាយុសង្ខាររបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ រមែងមកក្នុងព្រះបាលីយ៉ាងនេះឯង ព្រះអង្គគប្បីគង់នៅអស់មួយភទ្រកប្បនេះ។

ขณฺฑิจฺจาทีหิ อภิสุยฺยตีติ เอเตน ยถา อิทฺธิพเลน ชราย น ปฏิฆาโต, เอวํ เตน มรณสฺสปิ น ปฏิฆาโตติ อตฺถโต อาปนฺนเมวาติ. ‘‘กฺว สโร ขิตฺโต, กฺวจนิ ปติโต’’ติ อญฺญถา วุฏฺฐิเตนปิ เถรวาเทน อฏฺฐกถาวจนเมว สมตฺถิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาห ‘‘โส ปน น รุจฺจติ…เป… นิยมิต’’นฺติ.

ពាក្យថា Khaṇḍiccādīhi abhisuyyati (រមែងញាំញីដោយភាពមានធ្មេញបាក់ជាដើម) នេះ សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃឥទ្ធិ មិនមានការទប់ទល់នឹងជរាយង់ណា សូម្បីការទប់ទល់នឹងមរណៈ ក៏មិនមានដោយអំណាចនៃឥទ្ធិនោះយ៉ាងនោះដែរ នេះជាអត្ថដែលសម្រេចហើយ។ គប្បីជ្រាបថា សូម្បីថេរវាទដែលកើតឡើងដោយប្រការដទៃថា «ព្រួញដែលបាញ់ទៅហើយ ធ្លាក់ចុះក្នុងទីណា» ក៏សម្រេចតែពាក្យអដ្ឋកថាប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «so pana na ruccati...pe... niyamitaṃ» (ប៉ុន្តែពាក្យនោះមិនជាទីគាប់ចិត្តឡើយ...បេ... កំណត់ទុកហើយ)។

ปริยุฏฺฐิตจิตฺโตติ ยถา กิญฺจิ อตฺถานตฺถํ สลฺลกฺเขตุํ น สกฺกา, เอวํ อภิภูตจิตฺโต. โส ปน อภิภโว มหตา อุทโกเฆน อปฺปกสฺส อุทกสฺส อชฺโฌตฺถรณํ วิย อโหสีติ วุตฺตํ ‘‘อชฺโฌตฺถฏจิตฺโต’’ติ. อญฺโญติ เถรโต, อริเยหิ วา อญฺโญ โย โกจิ ปโร [Pg.505] ปุถุชฺชโน. ปุถุชฺชนคฺคหณญฺเจตฺถ ยถา สพฺเพน สพฺพํ อปฺปหีนวิปลฺลาโส มาเรน ปริยุฏฺฐิตจิตฺโต กิญฺจิ อตฺถานตฺถํ สลฺลกฺเขตุํ น สกฺโกติ, เอวํ เถโร ภควตา กตํ นิมิตฺโตภาสํ สพฺพโส น สลฺลกฺเขสีติ ทสฺสนตฺถํ. เตนาห ‘‘มาโร หี’’ติอาทิ. จตฺตาโร วิปลฺลาสาติ อสุเภ ‘‘สุภ’’นฺติ สญฺญาวิปลฺลาโส, จิตฺตวิปลฺลาโส, ทุกฺเข ‘‘สุข’’นฺติ สญฺญาวิปลฺลาโส, จิตฺตวิปลฺลาโสติ อิเม จตฺตาโร วิปลฺลาสา. เตนาติ ยทิปิ อิตเร อฏฺฐ วิปลฺลาสา ปหีนา, ยถาวุตฺตานํ จตุนฺนํ วิปลฺลาสานํ อปฺปหีนภาเวน. อสฺสาติ เถรสฺส.

ពាក្យថា Pariyuṭṭhitacitto (មានចិត្តត្រូវមារគ្របសង្កត់ហើយ) សេចក្តីថា មានចិត្តត្រូវគ្របសង្កត់ មិនអាចកំណត់ដឹងនូវប្រយោជន៍និងមិនមែនប្រយោជន៍ណាមួយបានឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ការគ្របសង្កត់នោះ ប្រៀបដូចជាការជន់លិចនៃទឹកដ៏ច្រើន ទៅលើទឹកដ៏តិចតួច ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ajjhotthaṭacitto» (មានចិត្តត្រូវគ្របសង្កត់)។ ពាក្យថា Añño (អ្នកដទៃ) សេចក្តីថា ក្រៅពីព្រះថេរៈ ឬបុគ្គលដទៃណាមួយដែលជាបុថុជ្ជន ក្រៅពីព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ។ ការកាន់យកនូវពាក្យថា បុថុជ្ជន ក្នុងទីនេះ ដើម្បីបង្ហាញថា បុថុជ្ជនដែលមានវិបល្លាសមិនទាន់លះបង់ដោយប្រការទាំងពួង មានចិត្តត្រូវមារគ្របសង្កត់ហើយ មិនអាចកំណត់ដឹងនូវប្រយោជន៍និងមិនមែនប្រយោជន៍ណាមួយបានយ៉ាងណា សូម្បីព្រះថេរៈក៏មិនបានកំណត់ដឹងនូវនិមិត្តនិងឱភាសដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើហើយដោយប្រការទាំងពួង យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «māro hi» (ព្រោះថាមារ...) ជាដើម។ ពាក្យថា Cattāro vipallāsā (វិបល្លាស ៤) សេចក្តីថា សញ្ញាវិបល្លាស ចិត្តវិបល្លាស ក្នុងរបស់ដែលមិនល្អស្អាតថា «ល្អស្អាត» និងសញ្ញាវិបល្លាស ចិត្តវិបល្លាស ក្នុងរបស់ជាទុក្ខថា «ជាសុខ» ទាំងនេះឈ្មោះថា វិបល្លាស ៤។ ពាក្យថា Tena (ព្រោះហេតុនោះ) សេចក្តីថា ទោះបីវិបល្លាស ៨ ក្រៅពីនេះត្រូវបានលះបង់ហើយក៏ដោយ ក៏ព្រោះតែវិបល្លាសទាំង ៤ ដែលពោលហើយនោះ មិនទាន់បានលះបង់។ ពាក្យថា Assa សេចក្តីថា របស់ព្រះថេរៈ។

มทฺทตีติ ผุสนมตฺเตน มทฺทนฺโต วิย โหติ, อญฺญถา เตน มทฺทิเต สตฺตานํ มรณเมว สิยา, กึ สกฺขิสฺสติ น สกฺขิสฺสตีติ อธิปฺปาโย. กสฺมา น สกฺขิสฺสติ? นนุ เอส อคฺคสาวกสฺส มหิทฺธิกสฺส มหานุภาวสฺส กุจฺฉึ ปวิฏฺโฐติ? สจฺจํ ปวิฏฺโฐ, ตญฺจ โข อตฺตโน มหานุภาวสฺส ทสฺสนตฺถํ, น วิพาธนาธิปฺปาเยน. วิพาธนาธิปฺปาเยน ปน อิธ ‘‘กึ สกฺขิสฺสตี’’ติ วุตฺตํ หทยมทฺทนสฺส อธิกตตฺตา. นิมิตฺโตภาสนฺติ เอตฺถ ‘‘ติฏฺฐตุ ภควา กปฺป’’นฺติ สกลกปฺปํ อวฏฺฐานยาจนาย ‘‘ยสฺส กสฺสจิ, อานนฺท, จตฺตาโร อิทฺธิปาทา ภาวิตา’’ติอาทินา อญฺญาปเทเสน อตฺตโน จตุริทฺธิปาทภาวนานุภาเวน กปฺปํ อวฏฺฐานสมตฺถตาวเสน สญฺญุปฺปาทนํ นิมิตฺตํ. ตถา ปน ปริยายคฺคหณํ มุญฺจิตฺวา อุชุกํเยว อตฺตโน อธิปฺปายวิภาวนํ โอภาโส. ชานนฺโตเยวาติ มาเรน ปริยุฏฺฐิตภาวํ ชานนฺโต เอว. อตฺตโน อปราธเหตุโก สตฺตานํ โสโก ตนุโก โหติ, น พลวาติ อาห – ‘‘โทสาโรปเนน โสกตนุกรณตฺถ’’นฺติ. กึ ปน เถโร มาเรน ปริยุฏฺฐิตจิตฺตกาเล ปวตฺตึ ปจฺฉา ชานาตีติ? น ชานาติ สภาเวน, พุทฺธานุภาเวน ปน ชานาติ.

ពាក្យថា Maddatī (ញាំញី) គឺដូចជាការញាំញីដោយគ្រាន់តែប៉ះពាល់ប៉ុណ្ណោះ ម្យ៉ាងទៀត បើសត្វទាំងឡាយត្រូវបុគ្គលនោះញាំញីហើយ មុខជាស្លាប់ជាប្រាកដ សេចក្តីអធិប្បាយថា តើនឹងអាចធ្វើអ្វីបាន ឬមិនអាចធ្វើអ្វីបាន។ ហេតុអ្វីបានជាមិនអាចធ្វើអ្វីបាន? តើមារនេះមិនមែនចូលទៅក្នុងផ្ទៃនៃព្រះអគ្គសាវកដែលមានឫទ្ធិច្រើន មានអានុភាពច្រើនទេឬ? ពិតណាស់ ចូលទៅហើយ ប៉ុន្តែការចូលទៅនោះ ដើម្បីបង្ហាញអានុភាពរបស់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ មិនមែនមានបំណងនឹងបៀតបៀនឡើយ។ ចំណែកឯក្នុងទីនេះ ពាក្យថា «kiṃ sakkhissatī» (តើនឹងអាចធ្វើអ្វីបាន) ព្រះអង្គត្រាស់ដោយបំណងបៀតបៀន ព្រោះការញាំញីហឫទ័យជាប្រធាន។ ក្នុងពាក្យថា Nimittobhāsa (និមិត្ត និងឱភាស) នោះ និមិត្ត គឺការធ្វើឲ្យកើតសេចក្តីសម្គាល់ ដោយអំណាចនៃភាពជាអ្នកអាចឋិតនៅអស់មួយកប្ប ដោយអានុភាពនៃការចម្រើនឥទ្ធិបាទ ៤ របស់ខ្លួន ដោយឧបាយផ្សេង មានពាក្យថា «yassa kassaci, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā» (ម្នាលអានន្ទ ឥទ្ធិបាទ ៤ របស់បុគ្គលណាមួយដែលបានចម្រើនហើយ) ជាដើម ដើម្បីទូលអង្វរឲ្យព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់គង់នៅអស់មួយកប្បទាំងមូល ថា «tiṭṭhatu bhagavā kappaṃ» (សូមព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់គង់នៅអស់មួយកប្ប)។ ចំណែកឯការលះបង់ការកាន់យកដោយបរិយាយ ហើយសម្តែងបំណងរបស់ខ្លួនដោយត្រង់ៗ ឈ្មោះថា ឱភាស។ ពាក្យថា Jānantoyeva (ដឹងខ្លួនស្រាប់ហើយ) គឺដឹងថាខ្លួនត្រូវមារគ្របសង្កត់ហើយនោះឯង។ សេចក្តីសោករបស់សត្វទាំងឡាយដែលមានកំហុសរបស់ខ្លួនជាហេតុ តែងមានកម្រិតតិចតួច មិនខ្លាំងក្លាឡើយ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «dosāropanena sokatanukaraṇatthaṃ» (ដើម្បីធ្វើសេចក្តីសោកឲ្យស្តើងស្តើងដោយការទម្លាក់កំហុស)។ ចុះព្រះថេរៈដឹងនូវរឿងរ៉ាវនោះក្នុងកាលជាខាងក្រោយ ក្នុងខណៈដែលចិត្តត្រូវមារគ្របសង្កត់ឬ? មិនមែនដឹងដោយសភាវៈរបស់ខ្លួនទេ ប៉ុន្តែដឹងបានដោយពុទ្ធានុភាព។

อนตฺเถ นิโยเชนฺโต คุณมารเณน มาเรติ, วิราควิพนฺธเนน วา ชาตินิมิตฺตตาย ตตฺถ ตตฺถ ชาตํ มาเรนฺโต วิย โหตีติ ‘‘มาเรตีติ มาโร’’ติ วุตฺตํ. อติปาปตฺตา ปาปิมา. กณฺหธมฺมสมนฺนาคโต กณฺโห. วิราคาทิคุณานํ อนฺตกรณโต อนฺตโก. สตฺตานํ อนตฺถาวหํ ปฏิปตฺตึ น มุญฺจตีติ นมุจิ. อตฺตโน มารปาเสน ปมตฺเต พนฺธติ, ปมตฺตา วา พนฺธู เอตสฺสาติ ปมตฺตพนฺธุ. สตฺตมสตฺตาหโต ปรํ สตฺต [Pg.506] อหานิ สนฺธายาห ‘‘อฏฺฐเม สตฺตาเห’’ติ, น ปน ปลฺลงฺกสตฺตาหาทิ วิย นิยตกิจฺจสฺส อฏฺฐมสตฺตาหสฺส นาม ลพฺภนโต. สตฺตมสตฺตาหสฺส หิ ปรโต อชปาลนิคฺโรธมูเล พฺรหฺมุโน สกฺกสฺส จ ปฏิญฺญาตธมฺมเทสนํ ภควนฺตํ ญตฺวา ‘‘อิทานิ สตฺเต ธมฺมเทสนาย มม วิสยํ อติกฺกาเมสฺสตี’’ติ สญฺชาตโทมนสฺโส หุตฺวา ฐิโต จินฺเตสิ, ‘‘หนฺทาหํ ทานิ นํ อุปาเยน ปรินิพฺพาเปสฺสามิ, เอวมสฺส มโนรโถ อญฺญถตฺตํ คมิสฺสติ, มม มโนรโถ อิชฺฌิสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา เอกมนฺตํ ฐิโต – ‘‘ปรินิพฺพาตุ ทานิ, ภนฺเต, ภควา’’ติอาทินา ปรินิพฺพานํ ยาจิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘อฏฺฐเม สตฺตาเห’’ติอาทิ. ตตฺถ อชฺชาติ อายุสงฺขารโวสฺสชฺชนทิวสํ สนฺธายาห. ภควา จสฺส อติพนฺธนาธิปฺปายํ ชานนฺโตปิ ตํ อนาวิกตฺวา ปรินิพฺพานสฺส อกาลภาวเมว ปกาเสนฺโต ยาจนํ ปฏิกฺขิปิ. เตนาห ‘‘น ตาวาห’’นฺติอาทิ.

បុគ្គលដែលដឹកនាំទៅក្នុងអំពើមិនជាប្រយោជន៍ ឈ្មោះថា សម្លាប់ ដោយការសម្លាប់គុណធម៌ ឬមួយក៏រារាំងការប្រាសចាករាគៈ ដូចជាសម្លាប់សត្វដែលកើតក្នុងទីនោះៗ ព្រោះមានជាតិជាហេតុ ហេតុនោះ ទើបពោលថា «māretīti māro» (ឈ្មោះថា មារ ព្រោះតែងសម្លាប់)។ ឈ្មោះថា មារមានបាប (pāpimā) ព្រោះមានបាបដ៏ក្រៃលែង។ ឈ្មោះថា ខ្មៅ (kaṇho) ព្រោះប្រកបដោយធម៌ខ្មៅ។ ឈ្មោះថា ធ្វើនូវទីបំផុត (antako) ព្រោះធ្វើនូវទីបំផុតនៃគុណធម៌មានការប្រាសចាករាគៈជាដើម។ ឈ្មោះថា នមុចិ (namuci) ព្រោះមិនលះបង់នូវប្រតិបត្តិដែលនាំមកនូវសេចក្តីវិនាសដល់សត្វទាំងឡាយ។ ឈ្មោះថា ផែនដីមានមិត្តជាអ្នកប្រមាទ (pamattabandhu) ព្រោះចងសត្វទាំងឡាយដែលប្រមាទដោយអន្ទាក់របស់ខ្លួន ឬសត្វទាំងឡាយដែលប្រមាទជាញាតិរបស់មារនោះ។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «aṭṭhame sattāhe» (ក្នុងសប្តាហ៍ទី ៨) សំដៅយកថ្ងៃ ៧ ថ្ងៃ បន្ទាប់ពីសប្តាហ៍ទី ៧ ទៅ មិនមែនព្រោះបានឈ្មោះថាជាសប្តាហ៍ទី ៨ ដែលមានកិច្ចកំណត់ទុកជាប្រាកដ ដូចជាសប្តាហ៍នៃបល្ល័ង្កជាដើមនោះទេ។ ព្រោះថា បន្ទាប់ពីសប្តាហ៍ទី ៧ ទៅ មារដឹងថាព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ទទួលសន្យានឹងសម្តែងធម៌ដល់ព្រហ្ម និងព្រះឥន្ទ្រ ទៀបគល់ឈើអជបាលនិគ្រោធ ក៏កើតទោមនស្ស ឈរគិតថា «ឥឡូវនេះ ព្រះអង្គនឹងធ្វើសត្វទាំងឡាយឲ្យកន្លងផុតវិស័យរបស់អញដោយការសម្តែងធម៌ជាមិនខាន។ ឱហ្ន៎! ឥឡូវនេះ អញនឹងធ្វើឲ្យព្រះអង្គបរិនិព្វានដោយឧបាយ កាលបើដូច្នោះ បំណងរបស់ព្រះអង្គនឹងប្រែប្រួលទៅជាយ៉ាងដទៃ ចំណែកឯបំណងរបស់អញនឹងសម្រេច» គិតដូច្នោះហើយ ក៏ចូលទៅគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ឈរក្នុងទីសមគួរ ហើយទូលសូមការបរិនិព្វាន ដោយពាក្យជាដើមថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ឥឡូវនេះ សូមព្រះដ៏មានព្រះភាគបរិនិព្វានទៅ»។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបពោលថា «aṭṭhame sattāhe» (ក្នុងសប្តាហ៍ទី ៨) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា ajja (ក្នុងថ្ងៃនេះ) សំដៅយកថ្ងៃដែលដាក់អាយុសង្ខារ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទោះបីទ្រង់ជ្រាបបំណងចងរឹតដ៏ខ្លាំងក្លារបស់មារនោះ ក៏មិនទ្រង់ធ្វើឲ្យប្រាកដឡើយ ប៉ុន្តែទ្រង់សម្តែងតែភាពមិនទាន់ដល់កាលនៃការបរិនិព្វាន ហើយទ្រង់បដិសេធការទូលអង្វរនោះ។ ហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ពាក្យជាដើមថា «na tāvāhaṃ» (តថាគតនឹងមិនទាន់...)។

มคฺควเสน พฺยตฺตาติ สจฺจปฏิเวธเวยฺยตฺติเยน พฺยตฺตา. ตเถว วินีตาติ มคฺควเสน กิเลสานํ สมุจฺเฉทวินเยน วินีตา. ตถา วิสารทาติ อริยมคฺคาธิคเมเนว สตฺถุสาสเน เวสารชฺชปฺปตฺติยา วิสารทา, สารชฺชกรานํ ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาทิปาปธมฺมานํ วิคเมน วิสารทภาวํ ปตฺตาติ อตฺโถ. ยสฺส สุตสฺส วเสน วฏฺฏทุกฺขโต นิสฺสรณํ สมฺภวติ, ตํ อิธ อุกฺกฏฺฐนิทฺเทเสน ‘‘สุต’’นฺติ อธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘เตปิฏกวเสนา’’ติ. ติณฺณํ ปิฏกานํ สมูโห เตปิฏกํ, ตีณิ วา ปิฏกานิ ติปิฏกํ, ติปิฏกเมว เตปิฏกํ, ตสฺส วเสน. ตเทวาติ ยํ ตํ เตปิฏกํ โสตพฺพภาเวน สุตนฺติ วุตฺตํ, ตเมว. ธมฺมนฺติ ปริยตฺติธมฺมํ. ธาเรนฺตีติ สุวณฺณภาชเน ปกฺขิตฺตสีหวสํ วิย อวินสฺสนฺตํ กตฺวา สุปฺปคุณสุปฺปวตฺติภาเวน ธาเรนฺติ หทเย ฐเปนฺติ. อิติ ปริยตฺติธมฺมวเสน พหุสฺสุตธมฺมธรภาวํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปฏิเวธวเสนปิ ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อถ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อริยธมฺมสฺสาติ มคฺคผลธมฺมสฺส, นววิธสฺส วา โลกุตฺตรธมฺมสฺส. อนุธมฺมภูตนฺติ อธิคมายานุรูปํ ธมฺมภูตํ. อนุจฺฉวิกปฏิปทนฺติ ตเมว วิปสฺสนาธมฺมมาห, ฉพฺพิธา วิสุทฺธิโย วา. อนุธมฺมนฺติ นิพฺพานธมฺมสฺส อนุธมฺโม, ยถาวุตฺตปฏิปทา, ตสฺสานุรูปํ อภิสลฺเลขิตํ อปฺปิจฺฉตาทิธมฺมํ. จรณสีลาติ สมาทาย วตฺตนสีลา. อนุมคฺคผลธมฺโม เอติสฺสาติ วา อนุธมฺมา, วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนา, ตสฺส จรณสีลา. อตฺตโน อาจริยวาทนฺติ อตฺตโน อาจริยสฺส [Pg.507] สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส วาทํ. สเทวกสฺส โลกสฺส อาจารสิกฺขาปเนน อาจริโย, ภควา, ตสฺส วาโท, จตุสจฺจเทสนา.

ពាក្យថា byattā (អ្នកឈ្លាសវៃ) ដោយអំណាចនៃមគ្គ គឺឈ្លាសវៃដោយភាពជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងការត្រាស់ដឹងសច្ចៈ។ ពាក្យថា vinītā (អ្នកដែលបានណែនាំហើយ) ក្នុងន័យនោះដែរ គឺអ្នកដែលបានណែនាំហើយដោយការលះបង់កិលេសជាសមុច្ឆេទដោយអំណាចនៃមគ្គ។ ពាក្យថា visāradā (អ្នកក្លាហាន) ក្នុងន័យនោះដែរ គឺអ្នកក្លាហានដោយការដល់នូវភាពជាអ្នកក្លាហានក្នុងសាសនារបស់ព្រះសាស្តា ដោយការសម្រេចអរិយមគ្គនោះឯង សេចក្តីថា ដល់នូវភាពជាអ្នកក្លាហានដោយការប្រាសចាកធម៌ដ៏លាមកមានទិដ្ឋិ និងវិចិកិច្ឆាជាដើម ដែលធ្វើឲ្យអៀនខ្មាស។ ការស្តាប់ណា ដែលជាហេតុឲ្យមានការរំដោះខ្លួនចាកវដ្តទុក្ខ ការស្តាប់នោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យមានបំណងយកក្នុងទីនេះ ដោយការសម្តែងយ៉ាងឧក្រិដ្ឋ ទើបពោលថា «tepiṭakavasena» (ដោយអំណាចនៃព្រះត្រៃបិដក)។ ប្រជុំនៃបិដកទាំង ៣ ឈ្មោះថា ត្រៃបិដក (tepiṭaka) ឬបិដក ៣ ឈ្មោះថា ត្រៃបិដក (tipiṭaka) ត្រៃបិដក (tipiṭaka) នោះឯង ឈ្មោះថា ត្រៃបិដក (tepiṭaka) ដោយអំណាចនៃព្រះត្រៃបិដកនោះ។ ពាក្យថា tadeva (ធម៌នោះឯង) គឺព្រះត្រៃបិដកណា ដែលព្រះអង្គត្រាស់ថាបានស្តាប់ហើយ ដោយភាពជាធម៌គួរត្រាប់ស្តាប់ សំដៅយកព្រះត្រៃបិដកនោះឯង។ ពាក្យថា dhammaṃ (នូវធម៌) គឺបរិយត្តិធម៌។ ពាក្យថា dhārenti (ទ្រទ្រង់ទុក) គឺធ្វើមិនឲ្យវិនាសសាបសូន្យ ដូចជាទឹកប្រេងសីហៈដែលគេដាក់ក្នុងភាជន៍មាស ហើយទ្រង់ទុក គឺតម្កល់ទុកក្នុងហឫទ័យ ដោយភាពជាធម៌ដែលស្ទាត់ជំនាញ និងប្រព្រឹត្តទៅបានល្អ។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញភាពជាពហុស្សូត និងជាអ្នកទ្រទ្រង់ធម៌ ដោយអំណាចនៃបរិយត្តិធម៌យ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ កាលនឹងបង្ហាញភាពជាអ្នកទ្រទ្រង់ធម៌នោះ សូម្បីដោយអំណាចនៃបដិវេធ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «atha vā» (មួយម៉្យាងទៀត)។ ពាក្យថា ariyadhammassa (នៃអរិយធម៌) គឺនៃមគ្គផលធម៌ ឬនៃលោកុត្តរធម៌ ៩ ប្រការ។ ពាក្យថា anudhammabhūtaṃ (ដែលជាធម៌សមគួរ) គឺដែលជាធម៌សមគួរដល់ការសម្រេច។ ពាក្យថា anucchavikapaṭipadaṃ (នូវបដិបទាដ៏សមគួរ) គឺសំដៅយកវិបស្សនាធម៌នោះឯង ឬវិសុទ្ធិ ៦ ប្រការ។ ពាក្យថា anudhammaṃ (នូវធម៌ដ៏សមគួរ) គឺធម៌ដ៏សមគួរដល់ព្រះនិព្វាន បានแก่ បដិបទាដែលពោលហើយនោះ គឺធម៌មានសេចក្តីប្រាថ្នាតិចជាដើម ដែលជាធម៌កម្ចាត់កិលេសដ៏សមគួរដល់បដិបទានោះ។ ពាក្យថា caraṇasīlā (មានសីលជាគ្រឿងប្រព្រឹត្ត) គឺមានសីលដែលខ្លួនសមាទានប្រព្រឹត្តទៅ។ មួយម៉្យាងទៀត ធម៌ដ៏សមគួរដល់មគ្គផលធម៌ ឈ្មោះថា អនុធម៌ បានแก่ វុដ្ឋាគាមិនីវិបស្សនា ពួកជនដែលមានវិបស្សនានោះជាគ្រឿងប្រព្រឹត្ត ឈ្មោះថា caraṇasīlā។ ពាក្យថា attano ācariyavādaṃ (នូវវាទៈនៃព្រះអាចារ្យរបស់ខ្លួន) គឺនូវវាទៈនៃព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធជាព្រះអាចារ្យរបស់ខ្លួន។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ឈ្មោះថា ព្រះអាចារ្យ ព្រោះទ្រង់ប្រដៅសេចក្តីប្រព្រឹត្តដល់លោកព្រមទាំងទេវតា វាទៈរបស់ព្រះអង្គនោះ គឺការសម្តែងអរិយសច្ច ៤។

อาจิกฺขิสฺสนฺตีติ อาทิโต กเถสฺสนฺติ, อตฺตนา อุคฺคหิตนิยาเมน ปเร อุคฺคณฺหาเปสฺสนฺตีติ อตฺโถ. เทเสสฺสนฺตีติ วาเจสฺสนฺติ, ปาฬึ สมฺมา ปโพเธสฺสนฺตีติ อตฺโถ. ปญฺญเปสฺสนฺตีติ ปชานาเปสฺสนฺติ, สงฺกาเสสฺสนฺตีติ อตฺโถ. ปฏฺฐเปสฺสนฺตีติ ปกาเรหิ ฐเปสฺสนฺติ, ปกาเสสฺสนฺตีติ อตฺโถ. วิวริสฺสนฺตีติ วิวฏํ กริสฺสนฺติ. วิภชิสฺสนฺตีติ วิภตฺตํ กริสฺสนฺติ. อุตฺตานีกริสฺสนฺตีติ อนุตฺตานํ คมฺภีรํ อุตฺตานํ ปากฏํ กริสฺสนฺติ. สหธมฺเมนาติ เอตฺถ ธมฺม-สทฺโท การณปริยาโย ‘‘เหตุมฺหิ ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา’’ติอาทีสุ (วิภ. ๗๒๐) วิยาติ อาห ‘‘สเหตุเกน สการเณน วจเนนา’’ติ.

ពាក្យថា ācikkhissanti (នឹងប្រាប់) សេចក្តីថា នឹងសម្តែងតាំងពីដំបូង គឺនឹងធ្វើឲ្យអ្នកដទៃរៀនតាមរបៀបដែលខ្លួនបានរៀនមក។ ពាក្យថា desessanti (នឹងសម្តែង) សេចក្តីថា នឹងបង្រៀន គឺនឹងញ៉ាំងព្រះបាលីឲ្យយល់ច្បាស់លាស់។ ពាក្យថា paññapessanti (នឹងបញ្ញត្តិ) សេចក្តីថា នឹងធ្វើឲ្យដឹងច្បាស់ គឺនឹងធ្វើឲ្យយល់ព្រមគ្នា។ ពាក្យថា paṭṭhapessanti (នឹងតម្កល់ទុក) សេចក្តីថា នឹងតម្កល់ទុកដោយប្រការផ្សេងៗ គឺនឹងប្រកាសឲ្យដឹង។ ពាក្យថា vivarissanti (នឹងបើក) សេចក្តីថា នឹងធ្វើឲ្យបើកចំហ។ ពាក្យថា vibhajissanti (នឹងចែក) សេចក្តីថា នឹងធ្វើការបែងចែក។ ពាក្យថា uttānīkarissanti (នឹងធ្វើឲ្យងាយ) សេចក្តីថា នឹងធ្វើធម៌ដែលមិនងាយ គឺធម៌ដ៏ជ្រាលជ្រៅ ឲ្យទៅជាងាយ គឺឲ្យប្រាកដច្បាស់។ ក្នុងពាក្យថា sahadhammena (ដោយធម៌) នេះ សព្ទថា ធម៌ (dhamma) ជាបរិយាយនៃហេតុ ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា «hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā» (ប្រាជ្ញាដឹងក្នុងហេតុ ឈ្មោះថា ធម្មបដិសម្ភិទា) ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «sahetukena sakāraṇena vacanena» (ដោយវាចាប្រកបដោយហេតុ គឺប្រកបដោយការណ៍)។

สปฺปาฏิหาริยนฺติ สนิสฺสรณํ. ยถา ปรวาทํ ภญฺชิตฺวา สกวาโท ปติฏฺฐหติ, เอวํ เหตุทาหรเณหิ ยถาธิคตมตฺถํ สมฺปาเทตฺวา ธมฺมํ กเถสฺสนฺติ. เตนาห ‘‘นิยฺยานิกํ กตฺวา ธมฺมํ เทเสสฺสนฺตี’’ติ, นววิธํ โลกุตฺตรํ ธมฺมํ ปโพเธสฺสนฺตีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ‘‘ปญฺญเปสฺสนฺตี’’ติอาทีหิ ฉหิ ปเทหิ ฉ อตฺถปทานิ ทสฺสิตานิ, อาทิโต ปน ทฺวีหิ ปเทหิ ฉ พฺยญฺชนปทานิ. เอตฺตาวตา เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ สํวณฺณนานเยน สงฺคเหตฺวา ทสฺสิตํ โหติ. วุตฺตญฺเหตํ เนตฺติยํ (เนตฺติ. สงฺคหวาร) ‘‘ทฺวาทส ปทานิ สุตฺตํ, ตํ สพฺพํ พฺยญฺชนญฺจ อตฺโถ จา’’ติ.

ពាក្យថា sappāṭihāriyaṃ (ប្រកបដោយបាដិហារិយ៍) គឺប្រកបដោយការរំដោះខ្លួន។ ពួកជននឹងសម្តែងធម៌ដោយញ៉ាំងសេចក្តីដែលខ្លួនបានសម្រេចហើយឲ្យសម្រេច ដោយការលើកឡើងនូវហេតុ និងឧទាហរណ៍ ដូចជាការកម្ចាត់វាទៈរបស់អ្នកដទៃ ហើយតម្កល់ទុកនូវវាទៈរបស់ខ្លួន យ៉ាងនោះឯង។ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «niyyānikaṃ katvā dhammaṃ desessanti» (នឹងធ្វើឲ្យជាធម៌នាំសត្វចេញចាកទុក្ខ ហើយសម្តែងធម៌) សេចក្តីថា នឹងញ៉ាំងលោកុត្តរធម៌ ៩ ប្រការឲ្យយល់ច្បាស់។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ បទទាំង ៦ មានពាក្យថា «paññapessanti» ជាដើម បង្ហាញនូវអត្ថបទ ៦ ចំណែកឯបទ ២ ខាងដើម បង្ហាញនូវព្យញ្ជនបទ ៦។ ដោយហេតុប៉ុណ្ណេះ ព្រះពុទ្ធវចនៈគឺព្រះត្រៃបិដក ត្រូវបានព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសង្ខេបបង្ហាញទុកដោយន័យនៃការពណ៌នាហើយ។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកក្នុងគម្ពីរនេត្តិបករណ៍ (សង្គហវារៈ) ថា «dvādasa padāni suttaṃ, taṃ sabbaṃ byañjanañca attho ca» (សូត្រមានបទ ១២ បទទាំងអស់នោះ គឺព្យញ្ជនៈផង អត្ថផង)។

สิกฺขตฺตยสงฺคหิตนฺติ อธิสีลสิกฺขาทิสิกฺขตฺตยสงฺคหํ. สกลํ สาสนพฺรหฺมจริยนฺติ อนวเสสํ สตฺถุสาสนภูตํ เสฏฺฐจริยํ. สมิทฺธนฺติ สมฺมเทว วฑฺฒิตํ. ฌานสฺสาทวเสนาติ เตหิ เตหิ ภิกฺขูหิ สมธิคตฌานสุขวเสน. วุฑฺฒิปฺปตฺตนฺติ อุฬารปณีตภาวูปคมเนน สพฺพโส ปริวุฑฺฒิมุปคตํ. สพฺพปาลิผุลฺลํ วิย อภิญฺญาสมฺปทาหิ สาสนาภิวุฑฺฒิยา มตฺถกปฺปตฺติโต. ปติฏฺฐิตวเสนาติ ปติฏฺฐานวเสน, ปติฏฺฐปฺปตฺติยาติ อตฺโถ. ปฏิเวธวเสน พหุโน ชนสฺส หิตํ พาหุชญฺญํ. เตนาห ‘‘มหาชนาภิสมยวเสนา’’ติ. ปุถุ ปุถุลํ ภูตํ ชาตํ, ปุถุตฺตํ ภูตํ ปตฺตนฺติ วา ปุถุภูตํ. เตนาห ‘‘สพฺพากาเรน ปุถุลภาวปฺปตฺต’’นฺติ. สุฏฺฐุ ปกาสิตนฺติ สมฺมเทว อาทิกลฺยาณาทิภาเวน ปเวทิตํ.

ពាក្យថា sikkhattayasaṅgahitaṃ (ដែលសង្គ្រោះដោយសិក្ខា ៣) គឺការសង្គ្រោះដោយសិក្ខា ៣ មានអធិសីលសិក្ខាជាដើម។ ពាក្យថា sakalaṃ sāsanabrahmacariyaṃ (នូវសាសនព្រហ្មចរិយៈទាំងสิ้น) គឺការប្រព្រឹត្តដ៏ប្រសើរដែលជាសាសនារបស់ព្រះសាស្តា មិនមានសេសសល់។ ពាក្យថា samiddhaṃ (ឲ្យចម្រើនជឿនលឿន) គឺឲ្យចម្រើនឡើងដោយប្រពៃ។ ពាក្យថា jhānassādavasena (ដោយអំណាចនៃសេចក្តីត្រេកអរក្នុងឈាន) គឺដោយអំណាចនៃសុខក្នុងឈានដែលភិក្ខុនោះៗ បានសម្រេចហើយ។ ពាក្យថា vuḍḍhippattaṃ (ដល់នូវការចម្រើន) គឺដល់នូវការចម្រើនលូតលាស់ដោយគ្រប់ប្រការ ដោយការដល់នូវភាពជាធម៌ដ៏ធំទូលាយ និងឧត្តុង្គឧត្តម ដូចជាដើមឈើដែលរីកផ្កាស្គុះស្គាយគ្រប់មែកធាង ព្រោះការដល់នូវកំពូលនៃការចម្រើនឡើងនៃសាសនា ដោយអភិញ្ញាសម្បទាទាំងឡាយ។ ពាក្យថា patiṭṭhitavasena (ដោយអំណាចនៃការតម្កល់នៅ) គឺដោយអំណាចនៃការតម្កល់ទុក សេចក្តីថា ដោយការដល់នូវការតម្កល់នៅមាំមួន។ ធម៌ដែលជាប្រយោន៍ដល់ជនច្រើនរូប ដោយអំណាចនៃបដិវេធ ឈ្មោះថា bāhujaññaṃ (ជាធម៌ផ្សាយទៅដល់ជនច្រើន) ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «mahājanābhisamayavasena» (ដោយអំណាចនៃការត្រាស់ដឹងធម៌នៃមហាជន)។ ពាក្យថា puthu គឺកើតជាធម៌ធំទូលាយ ឬដល់នូវភាពជាធម៌ធំទូលាយ ឈ្មោះថា puthubhūtaṃ (ផ្សព្វផ្សាយទៅធំទូលាយ) ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា «sabbākārena puthulabhāvappattaṃ» (ដល់នូវភាពជាធម៌ធំទូលាយដោយគ្រប់ប្រការ)។ ពាក្យថា suṭṭhu pakāsitaṃ (ដែលប្រកាសទុកល្អហើយ) គឺដែលព្រះអង្គសម្តែងទុកដោយប្រពៃ ដោយភាពជាធម៌មានសេចក្តីពីរោះក្នុងខាងដើមជាដើម។

สตึ [Pg.508] สูปฏฺฐิตํ กตฺวาติ อยํ กายาทิวิภาโค อตฺตภาวสญฺญิโต ทุกฺขภาโร มยา เอตฺตกํ กาลํ วหิโต, อิทานิ ปน น วหิตพฺโพ, เอตสฺส อวหนตฺถํ จิรตรํ กาลํ อริยมคฺคสมฺภาโร สมฺภโต, สฺวายํ อริยมคฺโค ปฏิวิทฺโธ, ยโต อิเม กายาทโย อสุภาทิโต สภาวาทิโต สมฺมเทว ปริญฺญาตาติ จตุพฺพิธมฺปิ สตึ ยถาตถํ วิสเย สุฏฺฐุ อุปฏฺฐิตํ กตฺวา. ญาเณน ปริจฺฉินฺทิตฺวาติ ยสฺมา อิมสฺส อตฺตภาวสญฺญิตสฺส ทุกฺขภารสฺส วหเน ปโยชนภูตํ อตฺตหิตํ โพธิมูเล เอว ปริสมาปิตํ, ปรหิตํ ปน พุทฺธเวเนยฺยวินยนํ ปริสมาปิตํ มตฺถกปฺปตฺตํ, ตํ ทานิ มาสตฺตเยเนว ปริสมาปนํ ปาปุณิสฺสติ, ตสฺมา อาห ‘‘วิสาขปุณฺณมายํ ปรินิพฺพายิสฺสามี’’ติ, เอวํ พุทฺธญาเณน ปริจฺฉินฺทิตฺวา สจฺจภาเคน วินิจฺฉยํ กตฺวา. อายุสงฺขารํ วิสฺสชีติ อายุโน ชีวิตสฺส อภิสงฺขรณํ ผลสมาปตฺติธมฺมํ น สมาปชฺชิสฺสามีติ วิสฺสชิ, ตํ วิสฺสชฺชเนเนว เตน อภิสงฺขรียมานํ ชีวิตสงฺขารํ น ปวตฺตยิสฺสามีติ วิสฺสชิ. เตนาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ.

ពាក្យថា satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā (ធ្វើសតិឲ្យតម្កល់នៅល្អហើយ) គឺធ្វើសតិទាំង ៤ ប្រការឲ្យតម្កល់នៅល្អក្នុងអារម្មណ៍តាមពិត ថា «ចំណែកមានកាយជាដើមនេះ ដែលសន្មតថាជាអត្តភាព ជាភារៈនៃទុក្ខដែលតថាគតបានផ្ទុកមកអស់កាលត្រឹមណេះ តែឥឡូវនេះ មិនត្រូវផ្ទុកទៅទៀតទេ ដើម្បីការមិនផ្ទុកនូវភារៈនោះ តថាគតបានសន្សំអរិយមគ្គសម្ភារៈអស់កាលដ៏យូរអង្វែងមកហើយ អរិយមគ្គនោះ តថាគតបានត្រាស់ដឹងហើយ ព្រោះហេតុនោះ កាយជាដើមទាំងនេះ តថាគតបានកំណត់ដឹងដោយប្រពៃ ដោយភាពជាអសុភៈ និងដោយសភាវៈហើយ»។ ពាក្យថា ñāṇena paricchinditvā (កំណត់ដោយប្រាជ្ញា) គឺកំណត់ដោយពុទ្ធញាណ សម្រេចសេចក្តីដោយចំណែកនៃសច្ចៈ ថា «ព្រោះហេតុតែប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួន ដែលជាប្រយោជន៍ក្នុងការផ្ទុកនូវភារៈនៃទុក្ខដែលសន្មតថាជាអត្តភាពនេះ តថាគតបានធ្វើឲ្យចប់សព្វគ្រប់ហើយ ទៀបគល់ពោធិព្រឹក្ស ចំណែកឯប្រយោជន៍អ្នកដទៃ គឺការណែនាំវេនេយ្យសត្វដែលជាពុទ្ធវីន័យ ក៏បានធ្វើឲ្យចប់សព្វគ្រប់ដល់នូវកំពូលហើយ ឥឡូវនេះ ប្រយោជន៍នោះនឹងដល់នូវការចប់សព្វគ្រប់ក្នុងរយៈពេលតែ ៣ ខែប៉ុណ្ណោះ ព្រោះហេតុនោះ តថាគតនឹងបរិនិព្វានក្នុងថ្ងៃពេញបូណ៌មីខែវិសាខ»។ ពាក្យថា āyusaṅkhāraṃ vissaji (ដាក់ចុះនូវអាយុសង្ខារ) គឺទ្រង់លះបង់ដោយតាំងព្រះហឫទ័យថា «តថាគតនឹងមិនចូលផលសមាបត្តិធម៌ ដែលជាគ្រឿងតាក់តែងជីវិតគឺអាយុទៀតឡើយ» កាលបើទ្រង់លះបង់នូវផលសមាបត្តិនោះហើយ ក៏ឈ្មោះថាទ្រង់លះបង់ដោយតាំងព្រះហឫទ័យថា «តថាគតនឹងមិនញ៉ាំងជីវិតសង្ខារដែលត្រូវតាក់តែងដោយផលសមាបត្តិនោះឲ្យប្រព្រឹត្តទៅទៀតឡើយ»។ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យជាដើមថា «tattha» (ក្នុងពាក្យនោះ)។

ฐานมหนฺตตายปิ ปวตฺติอาการมหนฺตตายปิ มหนฺโต ปถวีกมฺโป. ตตฺถ ฐานมหนฺตตาย ภูมิจาลสฺส มหนฺตตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตทา…เป… อกมฺปิตฺถา’’ติ วุตฺตํ, สา ปน ชาติเขตฺตภูตา ทสสหสฺสี โลกธาตุ เอว, น ยา กาจิ. ยา มหาภินีหารมหาชาติอาทีสุปิ อกมฺปิตฺถ, ตทาปิ ตตฺตกาย เอว กมฺปเน กึ การณํ? ชาติเขตฺตภาเวน ตสฺเสว อาทิโต ปริคฺคหสฺส กตตฺตา, ปริคฺคหณญฺจสฺส ธมฺมตาวเสน เวทิตพฺพํ. ตถา หิ ปุริมพุทฺธานมฺปิ ตตฺตกเมว ชาติเขตฺตํ อโหสิ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘ทสสหสฺสี โลกธาตุ นิสฺสทฺทา โหติ นิรากุลา…เป… มหาสมุทฺโท อาภุชติ, ทสสหสฺสี ปกมฺปตี’’ติ จ อาทิ. อุทกปริยนฺตํ กตฺวา ฉปฺปการปฺปเวธเนน. อวีตราเค ภึเสตีติ ภึสโน, โส เอว ภึสนโกติ อาห ‘‘ภยชนโก’’ติ. เทวเภริโยติ เทวทุนฺทุภิสทฺทสฺส ปริยายวจนมตฺตํ, น เจตฺถ กาจิ เภรี เทวทุนฺทุภีติ อธิปฺเปตา, อถ โข อุปฺปาตภาเวน ลพฺภมาโน อากาสโต นิคฺโฆสสทฺโท. เตนาห ‘‘เทโว’’ติอาทิ. เทโวติ เมโฆ. ตสฺส หิ ตทา อจฺฉภาเวน อากาสสฺส วสฺสาภาเวน สุกฺขคชฺชิตสญฺญิเต [Pg.509] สทฺเท นิจฺฉรนฺเต เทวทุนฺทุภิสมญฺญา. เตนาห ‘‘เทโว สุกฺขคชฺชิตํ คชฺชี’’ติ.

ការកម្រើកផែនដីដ៏ធំ ព្រោះភាពជាធំនៃទីកន្លែងផង ព្រោះភាពជាធំនៃអាការៈប្រព្រឹត្តទៅផង។ ក្នុងពាក្យនោះ ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពធំធេងនៃការកម្រើកផែនដី ដោយភាពជាធំនៃទីកន្លែង លោកទើបពោលថា «tadā...pe... akampitthā» (ក្នុងកាលនោះ... ក៏ញាប់ញ័រហើយ) ផែនដីនោះឯង គឺលោកធាតុមួយម៉ឺនដែលជាជាតិខេត្ត មិនមែនលោកធាតុណាមួយឡើយ។ លោកធាតុណាដែលធ្លាប់ញាប់ញ័រ សូម្បីក្នុងកាលមានមហាភិនីហារ និងមហាជាតិជាដើម សូម្បីក្នុងកាលនោះ ការញាប់ញ័រត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ តើមានហេតុអ្វី? ព្រោះការកំណត់កាន់យកតាំងពីដំបូងនៃលោកធាតុនោះឯង ដោយភាពជាជាតិខេត្ត ហើយការកំណត់កាន់យកនោះ គប្បីដឹងដោយអំណាចនៃធម្មតា។ ព្រោះថា សូម្បីព្រះពុទ្ធមុនៗ ក៏មានជាតិខេត្តត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «dasasahassī lokadhātu nissaddā hoti nirākulā...pe... mahāsamuddo ābhujati, dasasahassī pakampatī» (លោកធាតុមួយម៉ឺន ស្ងប់ស្ងាត់ មិនវឹកវរ... មហាសមុទ្រកម្រើក លោកធាតុមួយម៉ឺនញាប់ញ័រ) ជាដើម។ ដោយការញាប់ញ័រមានអាការៈ ៦ ធ្វើឲ្យមានទឹកជាទីបំផុត។ ពាក្យថា bhiṃsano គឺធ្វើឲ្យសត្វដែលមានរាគៈមិនទាន់ប្រាសទៅតក់ស្លុត ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា bhiṃsano ពាក្យនោះឯង គឺ bhiṃsanako លោកទើបពោលថា «bhayajanako» (ជាគ្រឿងបង្កើតភ័យ)។ ពាក្យថា Devabheriyo គ្រាន់តែជាពាក្យជំនួសនៃពាក្យថា Devadundubhi (ស្គរទេវតា) ក្នុងទីនេះ មិនសំដៅយកស្គរណាមួយ ឬទេវទុណ្ឌុភីឡើយ តែសំដៅយកសំឡេងខ្ទរខ្ទារពីអាកាស ដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃឧប្បាត។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «devo» ជាដើម។ ពាក្យថា Devo គឺមេឃ។ ព្រោះថាក្នុងកាលនោះ មេឃស្រឡះ គ្មានភ្លៀងធ្លាក់ កាលបើមានសំឡេងលាន់ឮឡើង ដែលហៅថា ផ្គរលាន់ស្ងួត ទើបមានឈ្មោះថា ទេវទុណ្ឌុភី។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «devo sukkhagajjitaṃ gajjī» (មេឃលាន់ឮផ្គរលាន់ស្ងួត)។

ปีติเวควิสฺสฏฺฐนฺติ ‘‘เอวํ จิรตรกาลํ วหิโต อยํ อตฺตภาวสญฺญิโต ทุกฺขภาโร, ทานิ น จิรสฺเสว นิกฺขิปิสฺสามี’’ติ สญฺชาตโสมนสฺโส ภควา สภาเวเนว ปีติเวควิสฺสฏฺฐํ อุทานํ อุทาเนติ, เอวํ อุทาเนนฺเตน อยมฺปิ อตฺโถ สาธิโต โหตีติ ทสฺสนตฺถํ อฏฺฐกถายํ ‘‘กสฺมา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

ពាក្យថា Pītivegavissaṭṭhaṃ (ដែលបញ្ចេញទៅដោយកម្លាំងនៃបីតិ) សេចក្តីថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់មានសោមនស្សកើតឡើងហើយថា «ភារៈគឺទុក្ខដែលហៅថាអត្តភាពនេះ តថាគតបានផ្ទុកហែហំអស់កាលដ៏យូរអង្វែងយ៉ាងនេះ ឥឡូវនេះ តថាគតនឹងដាក់ចុះដោយមិនយូរឡើយ» ទើបទ្រង់បន្លឺនូវឧទានដែលបញ្ចេញទៅដោយកម្លាំងនៃបីតិដោយសភាវៈពិត ដើម្បីបង្ហាញថា កាលដែលទ្រង់បន្លឺឧទានយ៉ាងនេះ សូម្បីសេចក្តីនេះក៏ជាការសម្រេចផលដែរ ក្នុងអដ្ឋកថា ទើបពោលពាក្យថា «kasmā» (ព្រោះហេតុអ្វី) ជាដើម។

ตุลียตีติ ตุลนฺติ ตุล-สทฺโท กมฺมสาธโนติ ทสฺเสตุํ ‘‘ตุลิต’’นฺติ วุตฺตํ. อปฺปานุภาวตาย ปริจฺฉินฺนํ. ตถา หิ ตํ ปฏิปกฺเขน ปริโต ขณฺฑิตภาเวน ปริตฺตนฺติ วุจฺจติ. ปฏิปกฺขวิกฺขมฺภนโต ทีฆสนฺตานตาย วิปุลผลตาย จ น ตุลํ น ปริจฺฉินฺนํ. เยหิ การเณหิ ปุพฺเพ อวิเสสโต ‘‘มหคฺคตํ อตุล’’นฺติ วุตฺตํ, ตานิ การณานิ รูปาวจรโต อารุปฺปสฺส สาติสยํ วิชฺชนฺตีติ อรูปาวจรํ อตุลนฺติ วุตฺตํ, อิตรญฺจ ตุลนฺติ. อปฺปวิปากนฺติ ตีสุปิ กมฺเมสุ ยํ อปฺปวิปากํ หีนํ, ตํ ตุลํ. พหุวิปากนฺติ ยํ มหาวิปากํ ปณีตํ, ตํ อตุลํ. ยํ ปเนตฺถ มชฺฌิมํ, ตํ หีนํ อุกฺกฏฺฐนฺติ ทฺวิธา ภินฺทิตฺวา ทฺวีสุ ภาเคสุ ปกฺขิปิตพฺพํ. หีนตฺติกวณฺณนายํ วุตฺตนเยเนว อปฺปพหุวิปากตํ นิทฺธาเรตฺวา ตสฺส วเสน ตุลาตุลภาโว เวทิตพฺโพ. สมฺภวติ เอตสฺมาติ สมฺภโวติ อาห ‘‘สมฺภว^ เหตุภูต’’นฺติ. นิยกชฺฌตฺตรโตติ สสนฺตานธมฺเมสุ วิปสฺสนาวเสน โคจราเสวนาย จ รโต. สวิปากํ สมานํ ปวตฺติวิปากมตฺตทายิกมฺมํ สวิปากฏฺเฐน สมฺภวํ, น จ ตํ กามาทิ^ ภวาภิสงฺขารกนฺติ ตโต วิเสสนตฺถํ สมฺภวนฺติ วตฺวา ‘‘ภวสงฺขาร’’นฺติ วุตฺตํ. โอสฺสชีติ อริยมคฺเคน อวสฺสชิ. กวจํ วิย อตฺตภาวํ ปริโยนนฺธิตฺวา ฐิตํ อตฺตนิ สมฺภูตตฺตา อตฺตสมฺภวํ กิเลสญฺจ อภินฺทีติ กิเลสเภทสหภาวิกมฺโมสฺสชฺชนํ ทสฺเสนฺโต ตทุภยสฺส การณมาห ‘‘อชฺฌตฺตรโต สมาหิโต’’ติ.

ពាក្យថា Tulīyati (រមែងប្រៀបធៀប) សេចក្តីថា ធម៌ដែលគេប្រៀបធៀប ហៅថា tula ដើម្បីបង្ហាញថា សព្ទថា tula នេះ ជាកម្មសាធនៈ លោកទើបពោលថា «tulitaṃ» (ដែលគេប្រៀបធៀបហើយ)។ គឺធម៌ដែលកំណត់បាន ព្រោះមានអានុភាពតិច។ ព្រោះថា ធម៌នោះ ឈ្មោះថា បរិត្តៈ (តិចតួច) ព្រោះភាពដែលត្រូវបដិបក្ខកាត់ផ្តាច់ជុំវិញ។ ធម៌ដែលមិនមែនជា tula គឺមិនត្រូវបានកំណត់ ព្រោះការកំចាត់បដិបក្ខ ព្រោះការស៊ប់នៅបានយូរ និងព្រោះមានផលច្រើន។ ហេតុទាំងឡាយណាដែលលោកបានពោលទុកមុនដោយមិនប្លែកគ្នាថា «mahaggataṃ atulaṃ» (ធម៌ដល់នូវភាពជាធំ រកប្រៀបមិនបាន) ហេតុទាំងឡាយនោះ រមែងមានចំណែកលើសលប់ក្នុងអរូបាវចរធម៌ ជាងរូបាវចរធម៌ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា អរូបាវចរធម៌ រកប្រៀបមិនបាន (atula) ចំណែកធម៌ក្រៅពីនោះ ឈ្មោះថា មានប្រៀប (tula)។ ពាក្យថា Appavipākaṃ (មានវិបាកតិច) សេចក្តីថា ក្នុងកម្មទាំង ៣ យ៉ាង កម្មណាដែលមានវិបាកតិច ជាធម៌ថោកទាប កម្មនោះឈ្មោះថា tula។ ពាក្យថា Bahuvipākaṃ (មានវិបាកច្រើន) សេចក្តីថា កម្មណាដែលមានវិបាកច្រើន ជាធម៌ឧត្តម កម្មនោះឈ្មោះថា atula។ ចំណែកកម្មណាជាកណ្តាលក្នុងទីនេះ គប្បីបំបែកជាពីរគឺ ថោកទាប និងឧត្តម ហើយបញ្ចូលទៅក្នុងចំណែកទាំងពីរនោះ។ គប្បីកំណត់ដឹងនូវភាពមានវិបាកតិច និងវិបាកច្រើន ដោយន័យដែលពោលហើយក្នុងហីនត្តិករណ្ណនា ហើយគប្បីដឹងនូវភាពជា tula និង atula ដោយអំណាចនៃវិបាកនោះ។ ពាក្យថា Sambhavati (រមែងកើតឡើង) ព្រោះធម៌នេះកើតឡើង ទើបឈ្មោះថា sambhava ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «sambhava hetubhūtaṃ» (ជាហេតុនាំឲ្យកើត)។ ពាក្យថា Niyakajjhattarato សេចក្តីថា ជាអ្នកត្រេកអរក្នុងធម៌ទាំងឡាយក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួន ដោយអំណាចនៃវិបស្សនា និងដោយការសេពនូវអារម្មណ៍។ កម្មដែលប្រកបដោយវិបាក ឲ្យតែផលគឺវិបាកក្នុងបវត្តិកាល ឈ្មោះថា sambhava ដោយអត្ថថាមានវិបាក ហើយកម្មនោះមិនមែនជាតាក់តែងភពមានកាមភពជាដើមឡើយ ដើម្បីញែកចេញពីកម្មនោះ ទើបពោលថា sambhava ហើយពោលថា «bhavasaṅkhāraṃ» (តាក់តែងភព)។ ពាក្យថា Ossajī សេចក្តីថា បានលះបង់ដោយអរិយមគ្គ។ កាលនឹងបង្ហាញនូវការលះបង់កម្មដែលកើតឡើងព្រមគ្នាជាមួយនឹងការទម្លាយកិលេស ទើបពោលថា ទ្រង់បានទម្លាយកិលេសដែលកើតឡើងក្នុងខ្លួន ព្រោះកើតឡើងក្នុងខ្លួន គ្របដណ្តប់អត្តភាពទុកដូចជាក្រោះ ហើយទ្រង់បានបង្ហាញនូវហេតុនៃធម៌ទាំងពីរនោះថា «ajjhattarato samāhito» (ជាអ្នកត្រេកអរក្នុងធម៌ខាងក្នុង មានចិត្តតាំងមាំ)។

ปฐมวิกปฺเป อวสชฺชนเมว วุตฺตํ. เอตฺถ อวสชฺชนากาโรติ ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อถ วา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ตีเรนฺโตติ ‘‘อุปฺปาโท ภยํ, อนุปฺปาโท เขม’’นฺติอาทินา วีมํสนฺโต. ตุเลนฺโต ตีเรนฺโตติอาทินา สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘ปญฺจกฺขนฺธา’’ติอาทึ วตฺวา ภวสงฺขารสฺส อวสชฺชนาการํ สรูปโต ทสฺเสติ. เอวนฺติอาทินา [Pg.510] ปน อุทานคาถาวณฺณนายํ อาทิโต วุตฺตมตฺถํ นิคมนวเสน ทสฺเสติ. อภีตภาวญาปนตฺถญฺจาติ อยมฺปิ อตฺโถ สงฺคหิโตติ ทฏฺฐพฺพํ.

ក្នុងវារៈទីមួយ លោកពោលតែការលះបង់ប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងទីនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវអាការៈនៃការលះបង់នោះ លោកទើបពោលពាក្យថា «atha vā» (មួយម៉្យាងទៀត) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា tīrento សេចក្តីថា ពិចារណាដោយវិធីមានជាដើមថា «ការកើតឡើងជាភ័យ ការមិនកើតឡើងជាធម៌ក្សេម»។ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីដែលពោលដោយសង្ខេបមានពាក្យថា tulento tīrento ជាដើម ឲ្យពិស្តារ លោកទើបពោលពាក្យថា «pañcakkhandhā» (បញ្ចក្ខន្ធ) ជាដើម ហើយបង្ហាញនូវអាការៈនៃការលះបង់ភវសង្ខារដោយរូបរាងពិតប្រាកដ។ ចំណែកពាក្យថា evaṃ ជាដើម លោកបង្ហាញសេចក្តីដែលពោលទុកតាំងពីដំបូងក្នុងឧទានគាថាវណ្ណនា ដោយអំណាចនៃការសន្និដ្ឋាន។ ពាក្យថា Abhītabhāvañāpanatthañca (និងដើម្បីឲ្យដឹងនូវភាពជាអ្នកមិនភ័យខ្លាច) គប្បីដឹងថា សូម្បីសេចក្តីនេះក៏លោកសង្គ្រោះយកដែរ។

จาปาลวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នានូវចាបាលវគ្គ ចប់ហើយ។

๒. ปาสาทกมฺปนวคฺโค

២. ប្រាសាទកម្បនវគ្គ

๑-๒. ปุพฺพสุตฺตาทิวณฺณนา

១-២. ការពណ៌នានូវបុព្វសូត្រជាដើម

๘๒๓-๘๒๔. ปรโต อิมสฺมึ ปาสาทกมฺปนวคฺเค ทสมสุตฺเต อาวิ ภวิสฺสนฺติ. ฉอภิญฺญาปาทกาติ ฉนฺนํ อภิญฺญานํ ปาทกภูตา ปธานภูตา. ยถา ปฐมสุตฺเต, ตถา ทุติยตติยสุตฺเตสุปิ จ ฉอภิญฺญาปาทกา อิทฺธิปาทา กถิตาติ อตฺโถ.

៨២៣-៨២៤. ក្នុងប្រាសាទកម្បនវគ្គនេះ នឹងមានប្រាកដក្នុងសូត្រទី ១០ ខាងមុខ។ ពាក្យថា Chaabhiññāpādakā សេចក្តីថា ជាឫសគល់ ជាប្រធាននៃអភិញ្ញាទាំង ៦។ សេចក្តីថា ឥទ្ធិបាទដែលជាឫសគល់នៃអភិញ្ញាទាំង ៦ លោកបានពោលទុកក្នុងសូត្រទី ២ និងទី ៣ ដូចជាក្នុងសូត្រទី ១ ដែរ។

๓. ฉนฺทสมาธิสุตฺตวณฺณนา

៣. ការពណ៌នានូវឆន្ទសមាធិសូត្រ

๘๒๕. โย สมาธิสฺส นิสฺสยภูโต ฉนฺโท, โส อิธาธิปฺเปโตติ อาห ‘‘ฉนฺทนฺติ กตฺตุกมฺยตาฉนฺท’’นฺติ. ตสฺส จ อธิปเตยฺยฏฺโฐ นิสฺสยฏฺโฐ, น วินา ตํ ฉนฺทํ นิสฺสายาติ อาห – ‘‘นิสฺสายาติ นิสฺสยํ กตฺวา, อธิปตึ กตฺวาติ อตฺโถ’’ติ. ปธานภูตาติ เสฏฺฐภูตา, เสฏฺฐภาโว จ เอกสฺสปิ จตุกิจฺจสาธนวเสน ปวตฺติยา, ตโต เอว พหุวจนนิทฺเทโส, ปธานสงฺขารฏฺเฐน ปธานสงฺขรณโต. ‘‘ฉนฺทํ เจ นิสฺสาย…เป… อยํ วุจฺจติ ฉนฺทสมาธี’’ติ อิมาย ปาฬิยา ฉนฺทาธิปติ สมาธิ ฉนฺทสมาธีติ อธิปติสทฺทโลปํ กตฺวา สมาโส วุตฺโตติ วิญฺญายติ, อธิปติสทฺทตฺถทสฺสนวเสน วา ฉนฺทเหตุโก, ฉนฺทาธิโก วา สมาธิ ฉนฺทสมาธิ. เตน ‘‘ฉนฺทสมาธินา เจว ปธานสงฺขาเรหิ ปธานภูตสงฺขาเรหิ จ สมนฺนาคตา’’ติ วกฺขติ, ตํ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. ปธานภูตาติ วีริยภูตา. เกจิ วทนฺติ – ‘‘สงฺขตสงฺขาราทินิวตฺตนตฺถํ ปธานคฺคหณ’’นฺติ. อถ วา ตํ ตํ วิเสสํ สงฺขโรตีติ สงฺขาโร, สพฺพมฺปิ วีริยํ. ตตฺถ จตุกิจฺจสาธกโต ตทญฺญสฺส นิวตฺตนตฺถํ ปธานคฺคหณนฺติ. ยถา ฉนฺโท ฉนฺทสมาธินา เจว ปธานสงฺขาเรหิ จ สมนฺนาคโต, เอวํ ฉนฺทสมาธิ ฉนฺเทน เจว ปธานสงฺขาเรหิ จ สมนฺนาคโต. ปธานสงฺขาราปิ ฉนฺเทน [Pg.511] เจว ฉนฺทสมาธินา จ สมนฺนาคตาติ ตีสุปิ ปเทสุ สมนฺนาคตสทฺโท โยเชตพฺโพ. ตสฺมาติ ยสฺมา ตโยปิ ฉนฺทาทโย เอกจิตฺตุปฺปาทปริยาปนฺนา, ตสฺมา สพฺเพ เต ธมฺมา เอกโต กตฺวา ‘‘อยํ วุจฺจติ…เป… อิทฺธิปาโท’’ติ วุตฺตนฺติ. เอวํ ฉนฺทาทีนํเยว เจตฺถ อิทฺธิปาทภาโว วุตฺโต, วิภงฺเค ปน เตสํ อิทฺธิภาโว สมฺปยุตฺตานํ อิทฺธิปาทภาโว วุตฺโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิทฺธิปาทวิภงฺเค ปนา’’ติอาทิมาห.

៨២៥. ឆន្ទៈណាដែលជាទីពឹងផ្អែកនៃសមាធិ ឆន្ទៈនោះឯងដែលលោកសំដៅយកក្នុងទីនេះ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «chandanti kattukamyatāchandanti» (ពាក្យថា ឆន្ទៈ គឺកត្តុកម្យតាឆន្ទៈ)។ ម្យ៉ាងទៀត អត្ថថាជាធំ និងអត្ថថាជាទីពឹងផ្អែកនៃឆន្ទៈនោះ មិនមែនវៀរចាកឆន្ទៈនោះឡើយ ព្រោះអាស្រ័យហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «nissāyāti nissayaṃ katvā, adhipatiṃ katvāti attho» (ពាក្យថា អាស្រ័យ គឺធ្វើឲ្យជាទីពឹង ធ្វើឲ្យជាធំ នេះជាសេចក្តីពន្យល់)។ ពាក្យថា Padhānabhūtā សេចក្តីថា ជាធម៌ដ៏ប្រសើរ ភាពជាធម៌ដ៏ប្រសើរនោះ សូម្បីតែធម៌មួយ ក៏ប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការសម្រេចកិច្ច ៤ យ៉ាង ព្រោះហេតុនោះ ទើបមានការសម្តែងជាពហុវចនៈ ព្រោះការតាក់តែងដោយអត្ថថាជាបធានសង្ខារ។ តាមព្រះបាលីថា «chandaṃ ce nissāya...pe... ayaṃ vuccati chandasamādhī» (បើអាស្រ័យឆន្ទៈ...pe... នេះហៅថា ឆន្ទសមាធិ) គប្បីជ្រាបថា លោកលុបសព្ទថា adhipati ចេញ ហើយធ្វើសមាសថា chandasamādhi (សមាធិមានឆន្ទៈជាធំ) ឬមួយថា សមាធិមានឆន្ទៈជាហេតុ ឬសមាធិមានឆន្ទៈក្រៃលែង ឈ្មោះថា ឆន្ទសមាធិ ដោយអំណាចនៃការបង្ហាញអត្ថនៃសព្ទថា adhipati។ ព្រោះហេតុនោះ លោកនឹងពោលខាងមុខថា «chandasamādhinā ceva padhānasaṅkhārehi padhānabhūtasaṅkhārehi ca samannāgatā» (ប្រកបដោយឆន្ទសមាធិផង ដោយបធានសង្ខារទាំងឡាយដែលជាសង្ខារដ៏ប្រសើរផង) គប្បីនាំពាក្យនោះមកភ្ជាប់គ្នា។ ពាក្យថា Padhānabhūtā សេចក្តីថា ជាវីរិយៈ។ អាចារ្យខ្លះពោលថា «ការយកពាក្យថា padhāna ដើម្បីឃាត់សង្ខតសង្ខារជាដើម»។ មួយម៉្យាងទៀត ធម៌ដែលតាក់តែងនូវគុណវិសេសនោះៗ ឈ្មោះថា សង្ខារ បានដល់វីរិយៈទាំងអស់។ ក្នុងវីរិយៈនោះ ការយកពាក្យថា padhāna ដើម្បីឃាត់ធម៌ដទៃពីនោះ ព្រោះជាធម៌សម្រេចកិច្ច ៤ យ៉ាង។ ឆន្ទៈប្រកបដោយឆន្ទសមាធិផង ដោយបធានសង្ខារទាំងឡាយផង យ៉ាងណា ឆន្ទសមាធិក៏ប្រកបដោយឆន្ទៈផង ដោយបធានសង្ខារទាំងឡាយផង យ៉ាងនោះដែរ។ សូម្បីបធានសង្ខារទាំងឡាយ ក៏ប្រកបដោយឆន្ទៈផង ដោយឆន្ទសមាធិផង គប្បីភ្ជាប់សព្ទថា samannāgata (ប្រកប) ក្នុងបទទាំង ៣ យ៉ាងនេះ។ ព្រោះហេតុនោះ (tasmā) សេចក្តីថា ព្រោះធម៌ទាំង ៣ មានឆន្ទៈជាដើម រាប់បញ្ចូលក្នុងចិត្តុប្បាទតែមួយ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបប្រមូលធម៌ទាំងនោះទាំងអស់ចូលគ្នាតែមួយ ហើយពោលថា «ayaṃ vuccati...pe... iddhipādo» (នេះហៅថា... ឥទ្ធិបាទ)។ យ៉ាងនេះ ក្នុងទីនេះ លោកពោលតែភាពជាឥទ្ធិបាទនៃធម៌មានឆន្ទៈជាដើមប៉ុណ្ណោះ ចំណែកក្នុងវិភង្គ លោកបង្ហាញភាពជាឥទ្ធិនៃធម៌ទាំងនោះ និងភាពជាឥទ្ធិបាទនៃធម៌ដែលសម្បយុត្ត ទើបពោលពាក្យថា «iddhipādavibhaṅge panā» (ចំណែកក្នុងឥទ្ធិបាទវិភង្គ) ជាដើម។

อิทานิ เนสํ อิทฺธิปาทตาปิ สมฺภวตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อปิจา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ฉนฺทญฺหิ ภาวยโต ปธานํ กตฺวา ภาเวนฺตสฺส ตถา ปวตฺตปุพฺพาภิสงฺขารวเสน อิชฺฌมาโน ฉนฺโท อิทฺธิ นาม, ตสฺส นิสฺสยภูตา ปธานสงฺขารา อิทฺธิปาโท นาม. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. ตถา ภาวยนฺตสฺส มุขฺยตามตฺตํ สนฺธาย วุตฺตํ, อิชฺฌนตฺโถ ปน สพฺเพสํ สมานนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สมฺปยุตฺต…เป… อิชฺฌนฺติเยวา’’ติ อาห.

ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញថា ភាពជាឥទ្ធិបាទនៃធម៌ទាំងនោះ ក៏អាចមានបាន លោកទើបពោលពាក្យថា «apicā» (មួយវិញទៀត) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ឆន្ទៈដែលសម្រេចបានដោយអំណាចនៃបុព្វាភិសង្ខារដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះ របស់បុគ្គលអ្នកចម្រើនឆន្ទៈ ធ្វើឲ្យជាប្រធានហើយចម្រើន ឈ្មោះថា ឥទ្ធិ បធានសង្ខារទាំងឡាយដែលជាទីពឹងផ្អែកនៃឆន្ទៈនោះ ឈ្មោះថា ឥទ្ធិបាទ។ ក្នុងធម៌ពីរដែលនៅសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ លោកពោលយ៉ាងនោះ សំដៅយកតែភាពជាប្រធានរបស់បុគ្គលអ្នកចម្រើនយ៉ាងនោះ ចំណែកអត្ថនៃការសម្រេច គឺស្មើគ្នាទាំងអស់ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនោះ លោកទើបពោលថា «sampayutta...pe... ijjhantiyevā» (ធម៌ដែលសម្បយុត្ត... តែងសម្រេចពិតប្រាកដ)។

อิทฺธิปาเท อสงฺกรโต ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ฉนฺทาทโยติ ฉนฺทสมาธิปธานสงฺขารา. เสสิทฺธิปาเทสูติ วีริยิทฺธิปาทาทีสุ. ตตฺถ วีริยสมาธิปธานสงฺขารสมนฺนาคโตติ ทฺวิกฺขตฺตุํ วีริยํ อาคตํ, ตตฺถ ปุริมํ สมาธิวิเสสํ, วีริยาธิปติสมาธิ เอว วีริยสมาธีติ ทุติยํ สมนฺนาคมงฺคทสฺสนํ. ทฺเวเยว หิ สพฺพตฺถ สมนฺนาคมงฺคานิ สมาธิ ปธานสงฺขาโร จ, ฉนฺทาทโย สมาธิวิเสสนานิ, ปธานสงฺขาโร ปน ปธานวจเนเนว วิเสสิโต, น ฉนฺทาทีหีติ น อิธ วีริยาธิปติตา ปธานสงฺขารสฺส วุตฺตา โหติ. วีริยญฺจ สมาธึ วิเสเสตฺวา ฐิตเมว สมนฺนาคมงฺควเสน ปธานสงฺขารวจเนน วุตฺตนฺติ นาปิ ทฺวีหิ วีริเยหิ สมนฺนาคโม วุตฺโต โหติ. ยสฺมา ปน ฉนฺทาทีหิ วิสิฏฺโฐ สมาธิ, ตถาปิ วิสิฏฺเฐเนว จ เตน สมฺปยุตฺโต ปธานสงฺขาโร เสสธมฺมา จ, ตสฺมา สมาธิวิเสสนานํ วเสน จตฺตาโร อิทฺธิปาทา วุตฺตา, วิเสสนภาโว จ ฉนฺทาทีนํ ตํตํอวสฺสยทสฺสนวเสน โหตีติ ‘‘ฉนฺทสมาธิ…เป… อิทฺธิปาโท’’ติ เอตฺถ นิสฺสยตฺเถปิ ปาท-สทฺเท อุปาทายฏฺเฐน ฉนฺทาทีนํ อิทฺธิปาทตา วุตฺตา โหติ, เตเนว อภิธมฺเม อุตฺตรจูฬภาชนิเย ‘‘จตฺตาโร อิทฺธิปาทา ฉนฺทิทฺธิปาโท’’ติอาทินา (วิภ. ๔๕๗) ฉนฺทาทีนํเยว อิทฺธิปาทตา วุตฺตา, ปญฺหปุจฺฉเก จ – ‘‘จตฺตาโร อิทฺธิปาทา อิธ ภิกฺขุ ฉนฺทสมาธี’’ติอาทินาว (วิภ. ๔๓๑) อุทฺเทสํ กตฺวาปิ ปุน ฉนฺทาทีนํเยว กุสลาทิภาโว [Pg.512] วิภตฺโต. อุปายิทฺธิปาททสฺสนตฺถเมว หิ นิสฺสยิทฺธิปาททสฺสนํ กตํ, อญฺญถา จตุพฺพิธตา น โหตีติ อยเมตฺถ ปาฬิวเสน อตฺถวินิจฺฉโย. ตตฺถ อุปายิทฺธิปาททสฺสนตฺถเมวาติ ฉนฺทาทิเก ธุเร เชฏฺฐเก ปุพฺพงฺคเม กตฺวา นิพฺพตฺติตสมาธิ ฉนฺทาธิปติสมาธีติ ฉนฺทาทีนํ อิทฺธิยา อธิคมูปายทสฺสนํ อุปายิทฺธิปาททสฺสนํ, ตทตฺถเมว ‘‘ตถาภูตสฺส เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ’’ติ ตตฺถ ตตฺถ ปาฬิยํ นิสฺสยิทฺธิปาททสฺสนํ กตํ ฉนฺทาทิวิสิฏฺฐานํเยว เวทนากฺขนฺธาทีนํ อธิปฺเปตตฺตา. เอวญฺเจตํ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพํ, อญฺญถา เกวลํ อิทฺธิสมฺปยุตฺตานํเยว ขนฺธานํ วเสน อิทฺธิปาทภาเว คยฺหมาเน เตสํ จตุพฺพิธตา น โหติ วิเสสการณภาวโตติ อธิปฺปาโย.

ពាក្យថា “apicā” (មួយវិញទៀត) ជាដើម ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលទុក ដើម្បីបង្ហាញនូវឥទ្ធិបាទទាំងឡាយ ដោយមិនច្រឡំគ្នា។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា “chandādayo” បានដល់ ឆន្ទសមាធិបធានសង្ខារ។ ពាក្យថា “sesiddhipādesu” បានដល់ ក្នុងវីរិយិទ្ធិបាទជាដើម។ ក្នុងវីរិយិទ្ធិបាទនោះ ពាក្យថា “vīriyasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgato” (ប្រកបដោយវីរិយសមាធិបធានសង្ខារ) គឺមានពាក្យថា វីរិយៈ មកពីរដង ក្នុងពាក្យទាំងពីរនោះ ពាក្យទីមួយ សំដៅយកសមាធិដ៏វិសេស ពាក្យទីពីរថា វីរិយសមាធិ គឺសំដៅយកសមាធិដែលមានវីរិយៈជាធំ នេះជាការបង្ហាញអង្គនៃការពាក់ព័ន្ធ (សមន្នាគមង្គ) ទីពីរ។ ព្រោះថា អង្គនៃការពាក់ព័ន្ធក្នុងធម៌ទាំងពួង មានតែពីរយ៉ាងប៉ុណ្ណោះ គឺសមាធិ និងបធានសង្ខារ ចំណែកឯឆន្ទៈជាដើម ជាគ្រឿងធ្វើសមាធិឲ្យវិសេស ប៉ុន្តែបធានសង្ខារ ត្រូវបានធ្វើឲ្យវិសេសដោយពាក្យថា បធានៈ ប៉ុណ្ណោះ មិនមែនដោយឆន្ទៈជាដើមឡើយ ហេតុនោះ ក្នុងទីនេះ ភាពជាធំនៃវីរិយៈរបស់បធានសង្ខារ មិនត្រូវបានពោលឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត វីរិយៈដែលធ្វើសមាធិឲ្យវិសេសហើយឋិតនៅ ត្រូវបានពោលដោយពាក្យថា បធានសង្ខារ ដោយអំណាចនៃអង្គនៃការពាក់ព័ន្ធ ដូច្នេះ ក៏មិនមែនជាការនិយាយអំពីការពាក់ព័ន្ធដោយវីរិយៈពីរនោះដែរ។ ប៉ុន្តែ ព្រោះហេតុតែសមាធិដែលវិសេសដោយឆន្ទៈជាដើម និងបធានសង្ខារព្រមទាំងធម៌ដែលសេសសល់ ក៏សម្បយុត្តដោយសមាធិដ៏វិសេសនោះដែរ ហេតុនោះ ឥទ្ធិបាទទាំង ៤ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃគ្រឿងធ្វើសមាធិឲ្យវិសេស ហើយភាពជាគ្រឿងធ្វើឲ្យវិសេសនៃឆន្ទៈជាដើមនោះ ក៏មានឡើងដោយអំណាចនៃការបង្ហាញនូវទីពឹងពាក់នោះៗ ហេតុនោះ ក្នុងពាក្យថា “chandasamādhi…pe… iddhipādo” នេះ ទោះបីជាពាក្យថា បាទៈ មានសេចក្តីថា ទីពឹងពាក់ ក៏ដោយ ក៏ភាពជាឥទ្ធិបាទនៃឆន្ទៈជាដើម ត្រូវបានពោលដោយអត្ថថាជាទីតាំង ព្រោះហេតុនោះឯង ក្នុងអភិធម្ម ឧត្តរចូឡភាជនីយ៍ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ទុកនូវភាពជាឥទ្ធិបាទនៃឆន្ទៈជាដើមនោះឯង ដោយពាក្យជាដើមថា “cattāro iddhipādā chandiddhipādo” (ឥទ្ធិបាទ ៤ គឺឆន្ទិទ្ធិបាទ) (វិភង្គ. ៤៥៧) ហើយក្នុងបញ្ហាបុច្ឆកៈ ទោះបីជាទ្រង់ធ្វើឧទ្ទេសដោយពាក្យជាដើមថា “cattāro iddhipādā idha bhikkhu chandasamādhī” (ឥទ្ធិបាទ ៤ ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ ចម្រើនឆន្ទសមាធិ) (វិភង្គ. ៤៣១) ក៏ដោយ ក៏ទ្រង់ចែកនូវភាពជាកុសលជាដើមនៃឆន្ទៈជាដើមនោះឯងជាថ្មីទៀត។ ព្រោះថា ការបង្ហាញនូវនិស្សយិទ្ធិបាទ (ឥទ្ធិបាទជាទីពឹង) គឺធ្វើឡើងដើម្បីបង្ហាញនូវឧបាយិទ្ធិបាទ (ឥទ្ធិបាទជាឧបាយ) ប៉ុណ្ណោះ បើមិនដូច្នោះទេ ភាពជា ៤ យ៉ាង ក៏មិនមានឡើយ នេះជាការវិនិច្ឆ័យសេចក្តីដោយអំណាចនៃព្រះបាលីក្នុងទីនេះ។ ក្នុងសេចក្តីនោះ ពាក្យថា “upāyiddhipādadassanatthamevāti” (ដើម្បីបង្ហាញឧបាយិទ្ធិបាទប៉ុណ្ណោះ) គឺសមាធិដែលកើតឡើងដោយធ្វើឆន្ទៈជាដើមឲ្យជាធំ ជាប្រធាន ជាប្រមុខ ឈ្មោះថា ឆន្ទាធិបតិសមាធិ នេះជាការបង្ហាញឧបាយនៃការសម្រេចឥទ្ធិ ឈ្មោះថា ឧបាយិទ្ធិបាទទស្សនៈ ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ឧបាយិទ្ធិបាទនោះឯង ព្រះអង្គទើបត្រាស់ទុកនូវនិស្សយិទ្ធិបាទក្នុងបាលីនោះៗថា “tathābhūtassa vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho” (វេទនាខន្ធ... សញ្ញាខន្ធ... វិញ្ញាណខន្ធ របស់បុគ្គលអ្នកជាយ៉ាងនោះ) ព្រោះទ្រង់មានព្រះហឫទ័យសំដៅយកវេទនាខន្ធជាដើម ដែលវិសេសដោយឆន្ទៈជាដើមនោះឯង។ សេចក្តីនេះ គប្បីទទួលយកយ៉ាងនេះចុះ បើមិនដូច្នោះទេ កាលបើកាន់យកភាពជាឥទ្ធិបាទដោយអំណាចនៃខន្ធទាំងឡាយដែលសម្បយុត្តដោយឥទ្ធិប៉ុណ្ណោះ ភាពជា ៤ យ៉ាងនៃឥទ្ធិបាទទាំងនោះ ក៏មិនមានឡើយ ព្រោះគ្មានហេតុនាំឲ្យប្លែកគ្នា នេះជាអធិប្បាយ។

เกจีติ อุตฺตรวิหารวาสิโน. อนิพฺพตฺโตติ เหตุปจฺจเยหิ น นิพฺพตฺโต, น สภาวธมฺโม, ปญฺญตฺติมตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. วาทมทฺทนตฺถาย โหติ, อภิธมฺเม จ อาคโต อุตฺตรจูฬวาโรติ โยชนา. จตฺตาโร อิทฺธิปาทาติอาทิ อุตฺตรจูฬวารทสฺสนํ. อิเม ปน อุตฺตรจูฬวาเร อาคตา อิทฺธิปาทา.

ពាក្យថា “Kecī” (ពួកខ្លះ) បានដល់ ពួកភិក្ខុអ្នកនៅក្នុងឧត្តរវិហារ។ ពាក្យថា “Anibbattoti” (មិនកើតឡើង) គឺមិនកើតឡើងដោយហេតុនិងបច្ច័យ មិនមែនជាសភាវធម៌ មានអធិប្បាយថា ជាត្រឹមតែបញ្ញត្តិប៉ុណ្ណោះ។ ការប្រកបពាក្យថា សេចក្តីនោះ មានឡើងដើម្បីកម្ចាត់វាទៈ (របស់បុគ្គលដទៃ) ហើយឧត្តរចូឡវារៈនេះ ក៏មកហើយក្នុងអភិធម្ម។ ពាក្យជាដើមថា “Cattāro iddhipādā” (ឥទ្ធិបាទ ៤) គឺការបង្ហាញនូវឧត្តរចូឡវារៈ។ ចំណែកឯឥទ្ធិបាទទាំងឡាយនេះ មកហើយក្នុងឧត្តរចូឡវារៈ។

รฏฺฐปาลตฺเถโร ฉนฺเท สติ กถํ นานุชานิสฺสนฺตีติ สตฺตาหานิ ภตฺตานิ อภุญฺชิตฺวา มาตาปิตโร อนุชานาเปตฺวา ปพฺพชิตฺวา ฉนฺทเมว นิสฺสาย อรหตฺตํ ปาปุณีติ อาห – ‘‘รฏฺฐปาลตฺเถโร ฉนฺทํ ธุรํ กตฺวา โลกุตฺตรธมฺมํ นิพฺพตฺเตสี’’ติ. โสณตฺเถโรติ สุขุมาลโสณตฺเถโร. โส หิ อายสฺมา อตฺตโน สุขุมาลภาวํ อจินฺเตตฺวา อติเวลํ จงฺกมเนน ปาเทสุ อุฏฺฐิเตสุปิ อุสฺสาหํ อวิสฺสชฺเชนฺโต วีริยํ ธุรํ กตฺวา โลกุตฺตรธมฺมํ นิพฺพตฺเตสิ. สมฺภุตตฺเถโร ‘‘จิตฺตวโต เจ อลมริยญาณทสฺสนวิเสโส อิชฺเฌยฺย, มยฺหํ อิชฺเฌยฺยาติ จิตฺตํ ธุรํ กตฺวา โลกุตฺตรธมฺมํ นิพฺพตฺเตสิ. โมฆราชา ‘‘ปญฺญวโต เจ มคฺคภาวนา อิชฺเฌยฺย, มยฺหํ อิชฺเฌยฺยา’’ติ ปญฺญาปุพฺพงฺคมํ ปญฺญาธุรํ ปญฺญาเชฏฺฐกํ กตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณีติ อาห ‘‘โมฆราชา วีมํสํ ธุรํ กตฺวา โลกุตฺตรธมฺมํ นิพฺพตฺเตสี’’ติ. อิทานิ เนสํ อริยานํ อุปฏฺฐานุสฺสาหมนฺตชาติสมฺปทํ นิสฺสาย รญฺโญ สนฺติเก ลทฺธวิเสเส อมจฺจปุตฺเต นิทสฺสนภาเวน ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถ ยถา’’ติอาทิมาห. เอตฺถ [Pg.513] จ ปุนปฺปุนํ ฉนฺทุปฺปาทนํ โตสนํ วิย โหตีติ ฉนฺทสฺส อุปฏฺฐานสทิสตา วุตฺตา, ถามภาวโต จ วีริยสฺส สูรตฺตสทิสตา, จินฺตนปฺปธานตฺตา จิตฺตสฺส มนฺตสํวิธานสทิสตา, โยนิโสมนสิการ-สมฺภูเตสุ กุสลธมฺเมสุ ปญฺญา เสฏฺฐาติ วีมํสาย ชาติสมฺปตฺติสทิสตา วุตฺตา.

ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា “raṭṭhapālatthero chandaṃ dhuraṃ katvā lokuttaradhammaṃ nibbattesī” (ព្រះរដ្ឋបាលត្ថេរ ធ្វើឆន្ទៈឲ្យជាធំ ហើយញ៉ាំងលោកុត្តរធម៌ឲ្យកើតឡើង) ព្រោះព្រះរដ្ឋបាលត្ថេរគិតថា កាលបើឆន្ទៈមានហើយ ធ្វើម្តេចមាតាបិតានឹងមិនអនុញ្ញាត ទើបមិនឆាន់ភោជនាហារអស់ ៧ ថ្ងៃ រហូតដល់មាតាបិតអនុញ្ញាត ទើបបានបួស ហើយអាស្រ័យឆន្ទៈនោះឯង ក៏បានសម្រេចព្រះអរហត្ត។ ពាក្យថា “Soṇatthero” បានដល់ ព្រះសោណត្ថេរដ៏សុខុមាល។ ព្រោះថា ព្រះថេរៈដ៏មានអាយុនោះ មិនគិតដល់ភាពជាអ្នកសុខុមាលរបស់ខ្លួន ព្យាយាមដើរចង្ក្រមហួសវេលា រហូតដល់បាតជើងទាំងពីរពុរពង ក៏មិនលះបង់សេចក្តីព្យាយាមឡើយ ទើបធ្វើវីរិយៈឲ្យជាធំ ហើយញ៉ាំងលោកុត្តរធម៌ឲ្យកើតឡើង។ ព្រះសម្ភូតត្ថេរ គិតថា “ប្រសិនបើការដឹងការឃើញដ៏វិសេសរបស់ព្រះអរិយៈ គប្បីសម្រេចដល់បុគ្គលអ្នកមានចិត្ត (ស្លុត) សេចក្តីសម្រេចនោះ គប្បីមានដល់អាត្មាអញ” ទើបធ្វើចិត្តឲ្យជាធំ ហើយញ៉ាំងលោកុត្តរធម៌ឲ្យកើតឡើង។ ព្រះមោឃរាជ គិតថា “ប្រសិនបើមគ្គភាវនា គប្បីសម្រេចដល់បុគ្គលអ្នកមានបញ្ញា សេចក្តីសម្រេចនោះ គប្បីមានដល់អាត្មាអញ” ទើបធ្វើបញ្ញាឲ្យជាប្រមុខ ធ្វើបញ្ញាឲ្យជាធំ ធ្វើបញ្ញាឲ្យជាចម្បង ហើយបានសម្រេចព្រះអរហត្ត ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “mogharājā vīmaṃsaṃ dhuraṃ katvā lokuttaradhammaṃ nibbattesī” (ព្រះមោឃរាជ ធ្វើវីមំសាឲ្យជាធំ ហើយញ៉ាំងលោកុត្តរធម៌ឲ្យកើតឡើង)។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវបុត្ររបស់អាមាត្យទាំងឡាយ ដែលបានទទួលគុណវិសេសក្នុងសំណាក់នៃព្រះរាជា ដោយអាស្រ័យការបម្រើ សេចក្តីព្យាយាម ការប្រឹក្សា និងការដល់ព្រមដោយជាតិ របស់ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងនោះ ទុកជាឧទាហរណ៍ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យជាដើមថា “tattha yathā” (ក្នុងរឿងនោះ ដូចជា)។ ក្នុងទីនេះ ការញ៉ាំងឆន្ទៈឲ្យកើតឡើងរឿយៗ តែងជាប្រភពនៃសេចក្តីត្រេកអរ ហេតុនោះ ភាពស្រដៀងគ្នានៃឆន្ទៈទៅនឹងការបម្រើ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ទុក ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះមានកម្លាំងខ្លាំង ភាពស្រដៀងគ្នានៃវីរិយៈទៅនឹងភាពជាអ្នកក្លាហាន ទើបត្រាស់ទុក ព្រោះមានការគិតជាប្រធាន ភាពស្រដៀងគ្នានៃចិត្តទៅនឹងការប្រឹក្សាគ្រឿងរៀបចំ ទើបត្រាស់ទុក ព្រោះបញ្ញាជាធម៌ប្រសើរក្នុងកុសលធម៌ទាំងឡាយដែលកើតអំពីយោនិសោមនសិការ ភាពស្រដៀងគ្នានៃវីមំសាទៅនឹងការដល់ព្រមដោយជាតិ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ទុក។

๔. โมคฺคลฺลานสุตฺตวณฺณนา

៤. អដ្ឋកថាមោគ្គល្លានសូត្រ

๘๒๖. อุทฺธจฺจปกติกาติ วิกฺขิตฺตสภาวา, วิพฺภนฺตจิตฺตาติ อตฺโถ. อนวฏฺฐิตตาย วิปฺผนฺทิตจิตฺตตาย วิปฺผนฺทมานจิตฺตา. ตุจฺฉตาย นโฬ วิยาติ นโฬ, มาโน, อุคฺคโต นโฬ เอเตสนฺติ อุนฺนฬาติ อาห – ‘‘อุนฺนฬาติ…เป… วุตฺตํ โหตี’’ติ. จปลาติ จาปลฺยตา นาม โลลภาโว. มุราติ ขรวจนา, ผรุสวจนาติ อตฺโถ. วิกิณฺณวาจา นาม สมฺผปฺปลาปิโนติ วุตฺตํ ‘‘อสํยตวจนา’’ติอาทิ. ปฏิปตฺติธมฺเม ปมุฏฺฐา วินฏฺฐา ปฏิวินฏฺฐา สติ เอเตสนฺติ มุฏฺฐสตีติ อาห – ‘‘นฏฺฐสฺสติโน’’ติ. อุพฺภนฺตจิตฺตาติ สมาธิโน อภาเวน อุทฺธจฺเจเนว อุปรูปริ ภนฺตจิตฺตา. ปากตินฺทฺริยา อภาวิตกายตาย คามทารกา วิย ปกติภูตอินฺทฺริยา. เนโม วุจฺจติ ภูมิยา พทฺธภาวนิมิตฺตปเทโส, คมฺภีโร เนโม เอตสฺสาติ คมฺภีรเนโม. สุฏฺฐุ นิขาโตติอาทิ ตสฺส ปาทสฺส สุปฺปติฏฺฐิตภาวทสฺสนํ.

៨២៦. ពាក្យថា “Uddhaccapakatikā” (មានសភាពរាយមាយជាប្រក្រតី) គឺមានសភាវៈរាយមាយ មានន័យថា មានចិត្តវិលវល់។ ពាក្យថា “Vipphandamānacittā” (មានចិត្តញាប់ញ័រ) គឺមានចិត្តញាប់ញ័រព្រោះភាពមិននឹងនរ មានចិត្តញាប់ញ័ររំភើប។ ពាក្យថា “Naḷo” (បបុស) គឺប្រៀបដូចជាដើមបបុស ព្រោះភាពសូន្យទទេ ពាក្យថា “Māno” (មានះ) គឺមានះដែលឡើងខ្ពស់ដូចជាដើមបបុស របស់ជនទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា “Unnaḷā” (អ្នកមានមានះដូចជាបបុសឡើងខ្ពស់) ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “unnaḷāti…pe… vuttaṃ hotī”។ ពាក្យថា “Capalā” (អ្នកឃ្លេងឃ្លោង) គឺភាពឃ្លេងឃ្លោង បានដល់ ភាពជាអ្នកលោភលន់។ ពាក្យថា “Murā” (អ្នកនិយាយទ្រគោះ) គឺមានវាចាអាក្រក់ មានន័យថា មានវាចាទ្រគោះបោះបោក។ ជនទាំងឡាយណាមានវាចារាយមាយ គឺនិយាយពាក្យឥតប្រយោជន៍ ជនទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា “Vikiṇṇavācā” ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “asaṃyatavacanā” (មានវាចាមិនសង្រួម) ជាដើម។ ជនទាំងឡាយណាមានសតិភ្លេចភ្លាំង វិនាស បាត់បង់ទៅក្នុងបដិបត្តិធម៌ ជនទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា “Muṭṭhasatī” (អ្នកមានសតិភ្លេចភ្លាំង) ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “naṭṭhassatino” (អ្នកមានសតិបាត់បង់)។ ពាក្យថា “Ubbhantacittā” (មានចិត្តវិលវល់ខ្ពស់ឡើង) គឺមានចិត្តវិលវល់ខ្ពស់ឡើងៗ ដោយសារតែឧទ្ធច្ចៈ ព្រោះគ្មានសមាធិ។ ពាក្យថា “Pākatindriyā” (មានឥន្ទ្រិយនៅជាប្រក្រតី) គឺមានឥន្ទ្រិយនៅជាប្រក្រតី ដូចជាក្មេងអ្នកស្រុក ព្រោះមិនបានអប់រំកាយ។ ពាក្យថា “Nemo” (គ្រឹះ) គឺចំណែកនៃទីកន្លែងដែលជាគ្រឿងសម្គាល់នៃការចងភ្ជាប់នឹងផែនដី គ្រឹះរបស់សសរនោះជ្រៅ ឈ្មោះថា “Gambhīranemo” (មានគ្រឹះជ្រៅ)។ ពាក្យជាដើមថា “Suṭṭhu nikhāto” (កប់ទៅយ៉ាងល្អ) គឺការបង្ហាញនូវភាពជាសសរដែលដំឡើងយ៉ាងមាំមួននៃសសរនោះ។

๕. อุณฺณาภพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา

៥. អដ្ឋកថាឧណ្ណាបព្រាហ្មណសូត្រ

๘๒๗. ปหานตฺถนฺติ อนุปฺปาทปหานตฺถํ.

៨២៧. ពាក្យថា “Pahānatthaṃ” (ដើម្បីលះបង់) គឺដើម្បីលះបង់មិនឲ្យកើតឡើងទៀត។

๙. อิทฺธาทิเทสนาสุตฺตวณฺณนา

៩. អដ្ឋកថាឥទ្ធាទិទេសនាសូត្រ

๘๓๑. อภิญฺญาปาทกํ จตุตฺถชฺฌานํ อธิปฺเปตํ ‘‘อิทฺธิลาภาย ปวตฺตตี’’ติ วจนโต.

៨៣១. ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសំដៅយកចតុត្ថជ្ឈានដែលជាបាទៈនៃអភិញ្ញា ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាថា “iddhilābhāya pavattati” (រមែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីបាននូវឥទ្ធិ)។

๑๐. วิภงฺคสุตฺตวณฺณนา

១០. អដ្ឋកថាវិភង្គសូត្រ

๘๓๒. ฉนฺทํ อุปฺปาเทตฺวาติ ภาวนาฉนฺทํ อุปฺปาเทตฺวา. ลีนากาโรติ ภาวนาจิตฺตสฺส ลยาปตฺติ. โกสชฺเชน โวกิณฺณาปชฺชนํ วุตฺตํ.

៨៣២. ពាក្យថា “Chandaṃ uppādetvā” (ញ៉ាំងឆន្ទៈឲ្យកើតឡើង) គឺញ៉ាំងភាវនាឆន្ទៈឲ្យកើតឡើង។ ពាក្យថា “Līnākāro” (អាការៈរួញរា) គឺការធ្លាក់ចុះនៃភាវនាចិត្ត។ ការធ្លាក់ចុះច្រឡំដោយកោសជ្ជៈ (សេចក្តីខ្ជិលច្រអូស) ត្រូវបានពោលទុកហើយ។

เอวํ [Pg.514] ปสาทาภาเวน จิตฺตสฺส วิกฺเขปาปตฺติ, ตตฺถ ปสาทุปฺปาทเนน ยํ สมฺปหํสนํ อิจฺฉิตพฺพํ, ตสฺส อุปฺปาทนาการํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘โส พุทฺธธมฺมสงฺฆคุเณ อาวชฺเชตฺวา’’ติอาทิ. วตฺถุกาเม อารพฺภ วิกฺขิตฺโต ปุนปฺปุนํ วิกฺขิตฺโต โหติเยวาติ วุตฺตํ ‘‘อนุวิกฺขิตฺโต’’ติ. อุปฺปถํ ปฏิปนฺนสฺส จิตฺตสฺส ทณฺฑนฏฺเฐน นิคฺคณฺหนฏฺเฐน สุตฺตานิ เอว ทณฺโฑติ สุตฺตทณฺโฑ, เตน สุตฺตทณฺเฑน จิตฺตํ ตชฺเชตฺวา. ปญฺจกามคุเณ อารพฺภ ปวตฺโต จิตฺตวิกฺเขโป ปุนปฺปุนํ อุปฺปชฺชเตวาติ วุตฺตํ ‘‘อนุวิกฺขิตฺโต อนุวิสโฏ’’ติ.

ការធ្លាក់ចុះទៅក្នុងសេចក្តីរាយមាយនៃចិត្ត ព្រោះគ្មានសេចក្តីជ្រះថ្លាយ៉ាងនេះ ក្នុងសេចក្តីរាយមាយនោះ សេចក្តីរីករាយណាដែលគប្បីប្រាថ្នាដោយការញ៉ាំងសេចក្តីជ្រះថ្លាឲ្យកើតឡើង ដើម្បីបង្ហាញនូវអាការៈនៃការញ៉ាំងសេចក្តីរីករាយនោះឲ្យកើតឡើង ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យជាដើមថា “so buddhadhammasaṅghaguṇe āvajjetvā” (ភិក្ខុនោះរំលឹកដល់គុណនៃព្រះពុទ្ធ ព្រះធម៌ ព្រះសង្ឃ)។ ចិត្តដែលរាយមាយព្រោះប្រារព្ធវត្ថុកាម រមែងរាយមាយរឿយៗពិតប្រាកដ ហេតុនោះ ទើបពោលថា “Anuvikkhitto” (រាយមាយទៅតាម)។ ព្រះសូត្រទាំងឡាយនោះឯង ឈ្មោះថា ព្រះសូត្រដូចជាដំបង ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងទូន្មាន ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងសង្កត់សង្កិននូវចិត្តដែលដើរខុសផ្លូវ ភិក្ខុគំរាមកំហែងចិត្តដោយព្រះសូត្រដូចជាដំបងនោះ។ សេចក្តីរាយមាយនៃចិត្តដែលប្រព្រឹត្តទៅព្រោះប្រារព្ធបញ្ចកាមគុណ រមែងកើតឡើងរឿយៗពិតប្រាកដ ហេតុនោះ ទើបពោលថា “Anuvikkhitto anuvisaṭo” (រាយមាយទៅតាម ផ្សាយទៅតាម)។

ปุเรปจฺฉาภาโว กมฺมฏฺฐานสฺส มนสิการวเสน อุคฺคหวเสน วาติ ตทุภยํ ทสฺเสตุํ ‘‘กถ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. อติลีนาทีสุ จตูสุ ฐาเนสูติ อติลีนาติปคฺคหิตสํขิตฺตอนุวิกฺขิตฺตสญฺญิเตสุ จตูสุ ฐาเนสุ. ตตฺถ ภาวนํ อนชฺโฌคาเหตฺวาว สงฺโกโจ อติลีนตา, อชฺโฌคาเหตฺวา อนฺโต สงฺโกโจ สํขิตฺตตา, อนฺโตสงฺเขโป อติปคฺคหิตตา, อจฺจารทฺธวีริยตา อนุวิกฺขิตฺตตา. พหิทฺธา วิสมวิตกฺกานุภาวนํ อาปชฺชนฺโต ทฺวตฺตึสาการวเสน อฏฺฐิกสญฺญาวเสน วา คเหตพฺพนฺติ อาห – ‘‘สรีรวเสน เวทิตพฺพ’’นฺติ. เตนาห ‘‘อุทฺธํ ปาทตลา’’ติอาทิ (ที. นิ. ๒.๓๗๗; ม. นิ. ๑.๑๑๐).

ភាពជាមុននិងក្រោយនៃកម្មដ្ឋាន ដោយអំណាចនៃការធ្វើទុកក្នុងចិត្ត ឬដោយអំណាចនៃការរៀនសូត្រ ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្តីទាំងពីរនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យជាដើមថា “kathaṃ” (ដូចម្តេច)។ ពាក្យថា “Atilīnādīsu catūsu ṭhānesu” (ក្នុងឋានៈទាំង ៤ មានរួញរាពេកជាដើម) គឺក្នុងឋានៈទាំង ៤ ដែលដឹងថា រួញរាពេក ផ្គត់ផ្គង់ពេក រួញរាខ្លី និងរាយមាយទៅតាម។ ក្នុងឋានៈទាំងនោះ ការរួញថយដោយមិនបានចុះស៊ប់ក្នុងភាវនា ឈ្មោះថា ភាពរួញរាពេក (atilīnatā) ការរួញថយខាងក្នុងក្រោយពីបានចុះស៊ប់ហើយ ឈ្មោះថា ភាពរួញរាខ្លី (saṅkhittatā) ការសង្ខេបខាងក្នុង ឈ្មោះថា ភាពផ្គត់ផ្គង់ពេក (atipaggahitatā) ភាពមានសេចក្តីព្យាយាមប្រារព្ធខ្លាំងពេក ឈ្មោះថា ភាពរាយមាយទៅតាម (anuvikkhittatā)។ ភិក្ខុកាលដល់នូវការសោយអារម្មណ៍នៃសេចក្តីត្រិះរិះមិនស្មើខាងក្រៅ គប្បីកាន់យកដោយអំណាចនៃអាការៈ ៣២ ឬដោយអំណាចនៃអដ្ឋិកសញ្ញា (សេចក្តីសម្គាល់ក្នុងឆ្អឹង) ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “sarīravasena veditabbaṃ” (គប្បីដឹងដោយអំណាចនៃរាងកាយ)។ ព្រោះហេតុនោះឯង ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ទុកថា “uddhaṃ pādatalā” (ខាងលើអំពីបាតជើងឡើងទៅ) ជាដើម (ទី. និ. ២.៣៧៧; ម. និ. ១.១១០)។

อญฺญมญฺญํ อสงฺกรโต อากิรียนฺติ ปการโต ฐปียนฺตีติ อาการา, ภาคาติ อาห – ‘‘เยหิ อากาเรหีติ เยหิ โกฏฺฐาเสหี’’ติ. ลิงฺคียติ สลฺลกฺขียตีติ ลิงฺคํ, สณฺฐานํ. นิมียติ นิทฺธาเรตฺวา ปริจฺฉินฺทียตีติ นิมิตฺตํ, อุปฏฺฐานํ. โย ภิกฺขูติอาทิ อาโลกสญฺญํ โย อุคฺคณฺหาติ, ตํ ทสฺสนํ. องฺคเณติ วิวฏงฺคเณ. อาโลกสญฺญํ มนสิกโรติ รตฺติยํ. วีริยาทีสุปีติ ยถา ‘‘อิธ ภิกฺขุ ฉนฺทํ อุปฺปาเทตฺวา’’ติ ฉนฺเท วิตฺถารนโย วุตฺโต, วีริยาทีสุปิ เอโส เอว วิตฺถารนโย โยเชตพฺโพ.

ធម៌ទាំងឡាយដែលមិនច្រឡំគ្នាទៅវិញទៅមក ត្រូវបានចាត់ចែងទុកដោយប្រការផ្សេងៗ ឈ្មោះថា អាការៈ គឺចំណែក ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “yehi ākārehīti yehi koṭṭhāsehī” (ដោយអាការៈទាំងឡាយណា គឺដោយចំណែកទាំងឡាយណា)។ ធម៌ដែលគេដឹងបាន គឺកំណត់ចំណាំបាន ឈ្មោះថា លិង្គៈ គឺទ្រង់ទ្រាយ。 ធម៌ដែលគេកំណត់ទុកដោយការជ្រើសរើសយក ឈ្មោះថា និមិត្ត គឺការលេចឡើង។ ពាក្យជាដើមថា “Yo bhikkhū” (ភិក្ខុណា) គឺការបង្ហាញនូវភិក្ខុណាដែលរៀនយកនូវអាលោកសញ្ញា។ ពាក្យថា “Aṅgaṇe” គឺក្នុងទីធ្លាដ៏ស្រឡះ។ ភិក្ខុធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវអាលោកសញ្ញាក្នុងពេលរាត្រី។ ពាក្យថា “Vīriyādīsupi” (ទោះបីក្នុងវីរិយៈជាដើម) គឺសេចក្តីពិស្តារដែលពោលទុកក្នុងឆន្ទៈយ៉ាងណាថា “idha bhikkhu chandaṃ uppādetvā” (ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ ញ៉ាំងឆន្ទៈឲ្យកើតឡើង) សេចក្តីពិស្តារនោះឯង គប្បីប្រកបក្នុងវីរិយៈជាដើម ក៏យ៉ាងនោះដែរ។

ปาสาทกมฺปนวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃប្រាសាទកម្បនវគ្គ ចប់ហើយ។

๓. อโยคุฬวคฺโค

៣. អយោគុឡវគ្គ

๒. อโยคุฬสุตฺตวณฺณนา

២. អដ្ឋកថាអយោគុឡសូត្រ

๘๓๔. อิมินา จตุมหาภูตมเยนาติ อิมินา สพฺพโลกปจฺจกฺเขน จตูหิ มหาภูเตหิ นิพฺพตฺเตน จตุมหาภูตมเยน. มโนมโย ปน นิมฺมิตกาโย [Pg.515] ภควโต รุจิวเสน ปเรสํ ปจฺจกฺโข โหติ. โอมาตีติ อวมาติ. อว-ปุพฺโพ หิ มา-สทฺโท สตฺติอตฺโถปิ โหตีติ ‘‘ปโหติ สกฺโกตี’’ติ อตฺโถ วุตฺโต. อสมฺภินฺนปทนฺติ อสาธารณปทํ อญฺญตฺถ อนาคตตฺตา. กายสฺส จิตฺเต สโมทหนํ อาโรปนํ ตนฺนิสฺสิตตากรณญฺจ อตฺถโต จิตฺตคติยา ปวตฺตนเมวาติ อาห ‘‘จิตฺตคติยา เปเสตี’’ติ.

៨៣៤. ពាក្យថា “Iminā catumahābhūtamayena” (ដោយកាយដែលសម្រេចដោយមហាភូតរូប ៤ នេះ) គឺដោយកាយដែលសម្រេចដោយមហាភូតរូប ៤ ដែលកើតឡើងដោយមហាភូតរូប ៤ ជាទីប្រចក្សដល់សត្វលោកទាំងពួងនេះ។ ចំណែកឯមនោមយកាយដែលនិម្មិតឡើង រមែងជាទីប្រចក្សដល់បុគ្គលដទៃ ដោយអំណាចនៃព្រះហឫទ័យប្រាថ្នារបស់ព្រះមានព្រះភាគ។ ពាក្យថា “Omāti” គឺស្មើនឹងពាក្យថា “Avamāti” (វាស់ចុះ)។ ព្រោះថា ធាតុ “mā” ដែលមាន “ava” ជាបុព្វបទ ក៏មានអត្ថថា អាច ដែរ ហេតុនោះ ទើបពោលអត្ថថា “pahoti sakkoti” (អាច ហ៊ាន)។ ពាក្យថា “Asambhinnapadaṃ” (បទមិនច្រឡំគ្នា) គឺបទមិនទូទៅ ព្រោះមិនធ្លាប់មកក្នុងទីដទៃ។ ការដាក់កាយទុកក្នុងចិត្ត ការលើកកាយឡើងកាន់ចិត្ត និងការធ្វើកាយនោះឲ្យជាទីពឹងនៃចិត្ត ដោយអត្ថ គឺការប្រព្រឹត្តទៅតាមល្បឿននៃចិត្តនោះឯង ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា “cittagatiyā peseti” (បញ្ជូនទៅតាមល្បឿននៃចិត្ត)។

ตตฺถ จิตฺตคติคมนํ นาม จิตฺตวเสน กายสฺส ปริณามเนน ‘‘อยํ กาโย อิมํ จิตฺตํ วิย โหตู’’ติ กายสฺส จิตฺเตน สมานคติกตาฐปนํ. กถํ ปน กาโย ทนฺธปวตฺติโก ลหุปวตฺตินา จิตฺเตน สมานคติโก โหตีติ? น สพฺพถา สมานคติโก. ยเถว หิ กายวเสน จิตฺตปริณามเน จิตฺตํ สพฺพถา กาเยน สมานคติกํ น โหติ. น หิ กทาจิ ตํ สภาวสิทฺเธน อตฺตโน ขเณน อวตฺติตฺวา ทนฺธวุตฺติกสฺส รูปธมฺมสฺส วเสน ปวตฺติตุํ สกฺโกติ, ‘‘อิทํ จิตฺตํ อยํ กาโย วิย โหตู’’ติ ปน อธิฏฺฐาเนน ทนฺธคติกสฺส กายสฺส อนุวตฺตนโต ยาว อิจฺฉิตฏฺฐานปฺปตฺติ, ตาว กายคติอนุโลเมเนว หุตฺวา สนฺตานวเสน ปวตฺตมานํ จิตฺตํ กายคติยา ปริณามิตํ นาม โหติ. เอวํ ‘‘อยํ กาโย อิทํ จิตฺตํ วิย โหตู’’ติ อธิฏฺฐาเนน ปเคว สุขลหุสญฺญาย สมฺปาทิตตฺตา อภาวิติทฺธิปาทานํ วิย ทนฺธํ อวตฺติตฺวา ยถา ลหุกํ กติปยจิตฺตวาเรเนว อิจฺฉิตฏฺฐานปฺปตฺติ โหติ, เอวํ ปวตฺตมาโน กาโย จิตฺตคติยา ปริณามิโต นาม โหติ, น เอกจิตฺตกฺขเณเนว อิจฺฉิตฏฺฐานปฺปตฺติยา, เอวญฺจ กตฺวา พาหาสมิญฺชนปสารณูปมาปิ อุปจาเรน วินา สุฏฺฐุตรํ ยุตฺตา โหตีติ. อญฺญถา ธมฺมตาวิโลมตา สิยา, นาปิ ธมฺมานํ ลกฺขณญฺญถตฺตํ อิทฺธิพเลน กาตุํ สกฺกา, ภาวญฺญถตฺตเมว ปน กาตุํ สกฺกาติ.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «ចិត្តគតិគមនៈ» (ការទៅតាមល្បឿននៃចិត្ត) គឺការញ៉ាំងកាយឲ្យប្រែប្រួលទៅតាមអំណាចនៃចិត្ត ដោយការអធិដ្ឋានថា «សូមឲ្យកាយនេះមានសភាពដូចជាចិត្តនេះចុះ» គឺការតម្កល់កាយឲ្យមានល្បឿនស្មើគ្នាជាមួយនឹងចិត្ត។ ចុះកាយដែលមានការប្រព្រឹត្តទៅយឺតយ៉ាវ នឹងមានល្បឿនស្មើគ្នាជាមួយនឹងចិត្តដែលមានការប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងរហ័សដូចម្តេចបាន? មិនមែនមានល្បឿនស្មើគ្នាដោយប្រការទាំងពួងនោះទេ។ ព្រោះថា កាលបើចិត្តប្រែប្រួលទៅតាមអំណាចនៃកាយ ចិត្តក៏មិនមានល្បឿនស្មើគ្នាជាមួយនឹងកាយដោយប្រការទាំងពួងឡើយ។ ព្រោះថា ចិត្តនោះមិនអាចនឹងមិនប្រព្រឹត្តទៅក្នុងខណៈរបស់ខ្លួនដែលសម្រេចដោយសភាវៈ ហើយទៅប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាចនៃរូបធម៌ដែលមានការប្រព្រឹត្តទៅយឺតយ៉ាវក្នុងកាលណាមួយឡើយ។ ប៉ុន្តែ ដោយការអធិដ្ឋានថា «សូមឲ្យចិត្តនេះមានសភាពដូចជាកាយនេះចុះ» ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅតាមកាយដែលមានល្បឿនយឺតយ៉ាវ ដរាបដល់ការសម្រេចដល់ទីកន្លែងដែលប្រាថ្នា ចិត្តដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃសន្តតិ (ការតភ្ជាប់) ដោយអនុលោមទៅតាមល្បឿននៃកាយនោះឯង ឈ្មោះថាជាចិត្តដែលប្រែប្រួលទៅតាមល្បឿននៃកាយ។ យ៉ាងនេះ ការអធិដ្ឋានថា «សូមឲ្យកាយនេះមានសភាពដូចជាចិត្តនេះចុះ» ព្រោះការសម្រេចទុកជាមុនដោយសុខសញ្ញានិងលហុសញ្ញា មិនប្រព្រឹត្តទៅយឺតយ៉ាវដូចជាពួកបុគ្គលដែលមិនបានចម្រើនឥទ្ធិបាទឡើយ តែសម្រេចដល់ទីកន្លែងដែលប្រាថ្នាបានយ៉ាងរហ័ស ដោយវារៈនៃចិត្តត្រឹមតែពីរបីខណៈប៉ុណ្ណោះ កាយដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថាជាកាយដែលប្រែប្រួលទៅតាមល្បឿននៃចិត្ត មិនមែនសម្រេចដល់ទីកន្លែងដែលប្រាថ្នាដោយខណៈនៃចិត្តតែមួយនោះទេ កាលបើធ្វើបានយ៉ាងនេះ សូម្បីតែឧបមាដោយការបត់ចូលនិងលាតចេញនៃដៃ ក៏សមរម្យយ៉ាងក្រៃលែងដោយមិនបាច់ប្រើឧបចារវិធីឡើយ។ បើមិនដូច្នោះទេ នឹងក្លាយជាការផ្ទុយនឹងធម្មតា ហើយសូម្បីតែលក្ខណៈប្លែកគ្នានៃធម៌ទាំងឡាយ ក៏មិនអាចធ្វើបានដោយអំណាចឫទ្ធិឡើយ ប៉ុន្តែអាចធ្វើបានត្រឹមតែការប្រែប្រួលនៃសភាវៈប៉ុណ្ណោះ។

๓-๑๐. ภิกฺขุสุตฺตาทิวณฺณนา

៣-១០. ការពន្យល់សេចក្តីនៃភិក្ខុសូត្រជាដើម

๘๓๕-๘๔๒. ‘‘ทฺวินฺนํ ผลาน’’นฺติ อาคตสุตฺตํ สนฺธาย ‘‘ทฺเว ผลานิ อาทึ กตฺวา’’ติ วุตฺตํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

៨៣៥-៨៤២. ពាក្យថា «dvinnaṃ phalānaṃ» (នៃផលទាំងពីរ) ព្រះអដ្ឋកថាពោលសំដៅដល់សូត្រដែលមកដល់ហើយ ទើបពោលថា «ផ្តើមអំពីផលទាំងពីរ»។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

อโยคุฬวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃអយោគុឡវគ្គ ចប់ហើយ។

อิทฺธิปาทสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃឥទ្ធិបាទសំយុត្ត ចប់ហើយ។

๘. อนุรุทฺธสํยุตฺตํ

៨. អនុរុទ្ធសំយុត្ត

๑. รโหคตวคฺโค

១. រហោគតវគ្គ

๑-๒. ปฐมรโหคตสุตฺตาทิวณฺณนา

១-២. ការពន្យល់សេចក្តីនៃបឋមរហោគតសូត្រជាដើម

๘๙๙-๙๐๐. ฉตฺตึสาย [Pg.516] ฐาเนสูติ อชฺฌตฺตํ กาเย สมุทยธมฺมานุปสฺสี, วโย, สมุทยวโย, พหิทฺธา สมุทโย, วโย, สมุทยวโย, อชฺฌตฺตพหิทฺธา สมุทโย, วโย, สมุทยวยธมฺมานุปสฺสีติ นว อนุปสฺสนา, ตถา เวทนาย จิตฺเต ธมฺเมสูติ เอวํ ฉตฺตึสาย ฐาเนสุ. ทุติเย ทฺวาทสสุ ฐาเนสูติ กาเย อชฺฌตฺตํ พหิทฺธา อชฺฌตฺตพหิทฺธา, เวทนาย จิตฺเต ธมฺเมสูติ เอวํ ทฺวาทสสุ ฐาเนสุ.

៨៩៩-៩០០. ពាក្យថា «ក្នុងឋានៈ ៣៦» គឺការពិចារណាឃើញរឿយៗនូវធម៌ជាហេតុឲ្យកើតឡើងក្នុងកាយខាងក្នុង, ធម៌ជាហេតុឲ្យវិនាសទៅ, ធម៌ជាហេតុឲ្យកើតឡើងនិងវិនាសទៅ, ក្នុងកាយខាងក្រៅ គឺធម៌ជាហេតុឲ្យកើតឡើង, ធម៌ជាហេតុឲ្យវិនាសទៅ, ធម៌ជាហេតុឲ្យកើតឡើងនិងវិនាសទៅ, ក្នុងកាយទាំងខាងក្នុងទាំងខាងក្រៅ គឺធម៌ជាហេតុឲ្យកើតឡើង, ធម៌ជាហេតុឲ្យវិនាសទៅ, ធម៌ជាហេតុឲ្យកើតឡើងនិងវិនាសទៅ ត្រូវជាអនុបស្សនា ៩ យ៉ាង ក្នុងវេទនា ក្នុងចិត្ត និងក្នុងធម៌ទាំងឡាយ ក៏ដូច្នោះដែរ ត្រូវជាឋានៈ ៣៦ យ៉ាងនេះ។ ក្នុងសូត្រទីពីរ ពាក្យថា «ក្នុងឋានៈ ១២» គឺក្នុងកាយ ខាងក្នុង ខាងក្រៅ ទាំងខាងក្នុងទាំងខាងក្រៅ, ក្នុងវេទនា ក្នុងចិត្ត និងក្នុងធម៌ទាំងឡាយ ត្រូវជាឋានៈ ១២ យ៉ាងនេះ។

๓. สุตนุสุตฺตวณฺณนา

៣. ការពន្យល់សេចក្តីនៃសុតនុសូត្រ

๙๐๑. อิมาย ปาฬิยาติ อิมาย หีนตฺติกปาฬิยา. อิเม ธมฺมา หีนา ลามกฏฺเฐน. อิเม ธมฺมา มชฺฌิมา หีนปณีตานํ มชฺเฌ ภวาติ. อุตฺตมฏฺเฐน อตฺตปฺปกฏฺเฐน ปธานภาวํ นีตาติ ปณีตา.

៩០១. ពាក្យថា «imāya pāḷiyā» (ដោយព្រះបាលីនេះ) គឺដោយព្រះបាលីនៃហីនត្តិកៈនេះ។ ធម៌ទាំងឡាយនេះ ឈ្មោះថា «ហីនៈ» (ថោកទាប) ដោយអត្ថថាថោកទាប។ ធម៌ទាំងឡាយនេះ ឈ្មោះថា «មជ្ឈិមៈ» (កណ្តាល) ព្រោះកើតក្នុងចន្លោះនៃធម៌ថោកទាបនិងធម៌ថ្លៃថ្លា។ ធម៌ទាំងឡាយដែលនាំទៅកាន់ភាពជាប្រធាន ដោយអត្ថថាឧត្តម និងដោយអត្ថថាប្រសើរខ្ពង់ខ្ពស់ដោយខ្លួនឯង ឈ្មោះថា «បណីតៈ» (ថ្លៃថ្លា)។

๔-๗. ปฐมกณฺฑกีสุตฺตาทิวณฺณนา

៤-៧. ការពន្យល់សេចក្តីនៃបឋមកណ្ឌកីសូត្រជាដើម

๙๐๒-๙๐๕. กณฺฑกา เอติสฺสา อตฺถีติ กณฺฑกี, กรมนฺทคจฺโฉ. โอสธิภาวาเปกฺขาย อิตฺถิลิงฺคนิทฺเทโส, ตพฺพหุลตาย ตํ วนํ ‘‘กณฺฑกีวน’’นฺเตว ปญฺญายิตฺถ. สหสฺสโลกนฺติ สหสฺสจกฺกวาฬโลกํ. ทสจกฺกวาฬสหสฺสํ เอกาวชฺชนสฺส อาปาถํ อาคจฺฉติ ตถา อาโลกวฑฺฒนสฺส กตตฺตา.

៩០២-៩០៥. ព្រៃណាមានបន្លា ព្រៃនោះឈ្មោះថា «កណ្ឌកី» គឺដើមករមន្ទ។ ការសម្តែងជាឥត្ថីលិង្គ ព្រោះសំដៅដល់ភាពជាឱសថ ព្រៃនោះប្រាកដឈ្មោះថា «កណ្ឌកីវន» (ព្រៃកណ្ឌកី) ព្រោះតែមានដើមឈើនោះច្រើន។ ពាក្យថា «sahassalokaṃ» គឺលោកមួយពាន់ចក្រវាឡ។ ចក្រវាឡមួយម៉ឺនមកកាន់គន្លងនៃការនឹកគិតតែម្តង ព្រោះការធ្វើនូវការផ្សាយពន្លឺទៅយ៉ាងនោះ។

๙. อมฺพปาลิวนสุตฺตวณฺณนา

៩. ការពន្យល់សេចក្តីនៃអម្ពបាលីវនសូត្រ

๙๐๗. อรหตฺตภาวทีปกนฺติ อรหตฺตสฺส อตฺถิภาวทีปกํ. ‘‘อรหตฺตภาวทีปิก’’นฺติ วา ปาโฐ.

៩០៧. ពាក្យថា «arahattabhāvadīpakaṃ» គឺការសម្តែងនូវភាពមាននៃព្រះអរហត្ត។ ក៏មានបាឋៈថា «arahattabhāvadīpikaṃ» ខ្លះដែរ។

รโหคตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃរហោគតវគ្គ ចប់ហើយ។

๒. ทุติยวคฺควณฺณนา

២. ការពន្យល់សេចក្តីនៃវគ្គទីពីរ

๙๐๙-๙๒๒. ทสพลญาณนฺติ [Pg.517] ทสวิธพลญาณํ. เอกเทเสนาติ ปเทสวเสน. สาวกานมฺปิ อตฺตโน อภินีหารานุรูปํ ญาณํ ปวตฺตตีติ เต กาลปเทสวเสน เจว ยถาปริจยสตฺตปเทสวเสน จ ฐานานีติ ชานนฺติ, สมฺมาสมฺพุทฺธานํ ปน อนนฺตญาณตาย สพฺพตฺเถว อปฺปฏิหตเมว ญาณนฺติ อาห – ‘‘สพฺพญฺญุพุทฺธานํ ปนา’’ติอาทิ. เอตํ ทสพลญาณํ อนนฺตวิสยตฺตา นิปฺปเทสํ อนูนตาย สพฺพาการปริปูรํ.

៩០៩-៩២២. ពាក្យថា «dasabalañāṇaṃ» គឺទសពលញាណ ១០ យ៉ាង។ ពាក្យថា «ekadesena» គឺដោយចំណែកខ្លះ។ ញាណរបស់ពួកសាវ័ក ក៏រមែងប្រព្រឹត្តទៅតាមសមគួរដល់ការតម្កល់ទុករបស់ខ្លួន ពួកសាវ័កទាំងនោះរមែងដឹងនូវឋានៈទាំងឡាយ ដោយចំណែកនៃកាលខ្លះ និងដោយចំណែកនៃសត្វដែលខ្លួនធ្លាប់សេពគប់ខ្លះ ប៉ុន្តែ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទាំងឡាយ ព្រោះទ្រង់មានញាណមិនមានទីបំផុត ញាណរបស់ព្រះអង្គមិនទើសទាក់ក្នុងទីទាំងពួងឡើយ ហេតុនោះទើបព្រះអដ្ឋកថាពោលថា «sabbaññubuddhānaṃ pana» (ចំណែកព្រះសព្វញ្ញូពុទ្ធទាំងឡាយ...) ជាដើម។ ទសពលញាណនេះ ព្រោះមានវិស័យមិនមានទីបំផុត ទើបមិនមានចំណែកសេសសល់ គឺពេញបរិបូណ៌ដោយអាការទាំងពួង ដោយមិនមានខ្វះចន្លោះឡើយ។

ทุติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃវគ្គទីពីរ ចប់ហើយ។

อนุรุทฺธสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃអនុរុទ្ធសំយុត្ត ចប់ហើយ។

๙. ฌานสํยุตฺตวณฺณนา

៩. ការពន្យល់សេចក្តីនៃឈានសំយុត្ត

๙๒๓. ฌานสํยุตฺตํ สุวิญฺเญยฺยเมว, มิสฺสกนฺติ วทนฺติ.

៩២៣. ឈានសំយុត្ត ងាយយល់ស្រាប់ហើយ ពួកអាចារ្យពោលថា ជាមិស្សកៈ (លាយឡំគ្នា)។

ฌานสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃឈានសំយុត្ត ចប់ហើយ។

๑๐. อานาปานสํยุตฺตํ

១០. អានាបាណសំយុត្ត

๑. เอกธมฺมวคฺโค

១. ឯកធម្មវគ្គ

๑. เอกธมฺมสุตฺตวณฺณนา

១. ការពន្យល់សេចក្តីនៃឯកធម្មសូត្រ

๙๗๗. เอตฺถาติ [Pg.518] เอตสฺมึ ปฐมสุตฺเต. วุตฺตเมว, ตสฺมา ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย.

៩៧៧. ពាក្យថា «ettha» (ក្នុងសូត្រនេះ) គឺក្នុងបឋមសូត្រនេះ។ សេចក្តីនេះត្រូវបានពោលរួចហើយ ហេតុនោះ មានអធិប្បាយថា គប្បីដឹងដោយន័យដែលបានពោលហើយក្នុងទីនោះឯង។

๖. อริฏฺฐสุตฺตวณฺณนา

៦. ការពន្យល់សេចក្តីនៃអរិដ្ឋសូត្រ

๙๘๒. โน-สทฺโท ปุจฺฉายํ, ตสฺมา นูติ อิมินา สมานตฺโถติ อาห ‘‘ภาเวถ นู’’ติ. กามจฺฉนฺโทติ วตฺถุกาเมสุ อิจฺฉาติ อาห ‘‘ปญฺจกามคุณิกราโค’’ติ. ทฺวาทสสุ อายตนธมฺเมสุ สปรสนฺตติปริยาปนฺเนสุ. อิมินา กามจฺฉนฺทปฺปหานกิตฺตเนน ปฏิฆสญฺญาปฏิวินยกิตฺตเนน จ อนาคามิมคฺคํ กเถติ ปญฺโจรมฺภาคิยสญฺโญชนสมุจฺเฉทสฺส พฺยากตตฺตา. วิปสฺสนํ ทสฺเสนฺโตติ ‘‘วิปสฺสนํ อนุยุญฺชถา’’ติ ทสฺเสนฺโต.

៩៨២. សព្ទថា «no» ប្រើក្នុងអត្ថជាសំណួរ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាទើបពោលថា «bhāvetha nu» (តើអ្នកទាំងឡាយចម្រើនដែរឬទេ?) ព្រោះមានសេចក្តីស្មើគ្នានឹងពាក្យថា «nu» នេះ។ ពាក្យថា «kāmacchando» គឺសេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងវត្ថុកាមទាំងឡាយ ហេតុនោះទើបពោលថា «pañcakāmaguṇikarāgo» (តម្រេកក្នុងកាមគុណទាំងប្រាំ)។ ក្នុងអាយតនធម៌ទាំង ១២ ដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងសន្តតិរបស់ខ្លួននិងបុគ្គលដទៃ។ ដោយការសម្តែងនូវការលះបង់កាមច្ឆន្ទៈនេះ និងការសម្តែងនូវការកំចាត់បង់បដិឃសញ្ញានេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវអនាគាមិមគ្គ ព្រោះការកាត់ផ្តាច់នូវឱរម្ភាគិយសញ្ញោជនៈទាំង ៥ ត្រូវបានបញ្ជាក់ច្បាស់ហើយ។ ពាក្យថា «vipassanaṃ dassento» គឺការបង្ហាញថា «ចូរអ្នកទាំងឡាយប្រកបព្យាយាមក្នុងវិបស្សនាចុះ»។

๘. ปทีโปปมสุตฺตวณฺณนา

៨. ការពន្យល់សេចក្តីនៃបទីបូបមសូត្រ

๙๘๔. ‘‘เนว กาโยปิ กิลมติ น จกฺขูนี’’ติ อฏฺฐกถายํ ปทุทฺธาโร กโต. ‘‘กาโยปิ กิลมติ, จกฺขูนิปิ วิหญฺญนฺตี’’ติ วตฺวา ยตฺถ ยถา โหติ, ตานิ ทสฺเสตุํ ‘‘ธาตุกมฺมฏฺฐานสฺมึ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. จกฺขูนิ ผนฺทนฺติ กิลมนฺตีติอาทิ อติเวลํ อุปนิชฺฌายเน โหตีติ กตฺวา วุตฺตํ. อิมสฺมึ ปน กมฺมฏฺฐาเนติ อานาปานกมฺมฏฺฐาเน. เอวมาหาติ ‘‘ภิกฺขุ เจปิ อากงฺเขยฺย, เนว กาโย กิลเมยฺยา’’ติ เอวมาห.

៩៨៤. ក្នុងអដ្ឋកថា បានលើកបទឡើងតម្កល់ថា «neva kāyopi kilamati na cakkhūni» (កាយក៏មិនលំបាក ភ្នែកទាំងឡាយក៏មិនលំបាក)។ លុះពោលថា «កាយក៏លំបាក ភ្នែកទាំងឡាយក៏ខ្វល់ខ្វាយ» ហើយ ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្តីនោះថាមានក្នុងទីណា យ៉ាងណា ទើបពោលថា «dhātukammaṭṭhānasmiṃ hi» (ព្រោះថាក្នុងធាតុកម្មដ្ឋាន...) ជាដើម។ ពាក្យថា «ភ្នែកទាំងឡាយញាប់ញ័រ លំបាក» ជាដើម ព្រះអដ្ឋកថាពោលសំដៅដល់ការសម្លឹងមើលហួសវេលាកំណត់។ ប៉ុន្តែ ក្នុងកម្មដ្ឋាននេះ គឺក្នុងអានាបាណកម្មដ្ឋាន។ ពាក្យថា «evamāha» គឺព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់យ៉ាងនេះថា «បើភិក្ខុប្រាថ្នា កាយក៏មិនលំបាក...»។

ลพฺภตีติ อฏฺฐกถาธิปฺปาเย ฐตฺวา วุตฺตํ, ปรโต อาคเตน เถรวาเทน โส อนิจฺฉิโต. น หิ ตารกรูปมุตฺตาวฬิกาทิสทิสํ นิมิตฺตูปฏฺฐานาการมตฺตํ ขณมตฺตฏฺฐายินํ กสิณนิมิตฺเตสุ วิย อุคฺฆาฏนํ กาตุํ สกฺโกติ. เตนาห ‘‘น ลพฺภเตวา’’ติ. อานิสํสทสฺสนตฺถํ คหิโต, อานาปานสฺสติสมาธิสฺมึ สิทฺเธ อยํ คุโณ สุเขเนว อิชฺฌตีติ. ยสฺมา ภิกฺขูติ อิมสฺมึ วาเร นาคตนฺติ ยถา ปุริมวาเร ‘‘ภิกฺขุ เจปิ อากงฺเขยฺยา’’ติ [Pg.519] อาคตํ, เอวํ อิธ ‘‘ภาวิเต โข, ภิกฺขเว, อานาปานสฺสติสมาธิมฺหี’’ติ อาคตวาเร ภิกฺขุคฺคหณมกตํ, ตสฺมา ‘‘โส’’ติ น วุตฺตํ.

ពាក្យថា «labbhati» (រមែងបាន) ព្រះអដ្ឋកថាពោលដោយតម្កល់នៅក្នុងអធិប្បាយ ប៉ុន្តែថេរវាទដែលមកខាងក្រោយ មិនប្រាថ្នានូវសេចក្តីនោះឡើយ។ ព្រោះថា អាការៈនៃការប្រាកដនៃនិមិត្ត ដែលមានសភាពដូចជាផ្កាយ រូបភាព ឬកម្រងកែវមុក្តាជាដើម ដែលស្ថិតនៅត្រឹមតែមួយខណៈ មិនអាចនឹងដកចេញបាន ដូចជានិមិត្តក្នុងកសិណឡើយ។ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាទើបពោលថា «na labbhateva» (មិនបានពិតមែន)។ ពាក្យនេះត្រូវបានលើកឡើងដើម្បីបង្ហាញអានិសង្ស គឺកាលបើអានាបាណស្សតិសមាធិសម្រេចហើយ គុណធម៌នេះរមែងសម្រេចបានដោយងាយ។ ព្រោះហេតុតែពាក្យថា «bhikkhu» មិនបានមកក្នុងវារៈនេះ ដូចដែលបានមកក្នុងវារៈមុនថា «bhikkhu cepi ākaṅkheyya» យ៉ាងណាមិញ ក្នុងវារៈដែលមកដល់ក្នុងទីនេះថា «bhāvite kho, bhikkhave, ānāpānassatisamādhimhi» មិនមានការលើកយកពាក្យថា ភិក្ខុ មកនិយាយឡើយ ហេតុនោះ ទើបមិនពោលថា «so» (ភិក្ខុនោះ)។

๙. เวสาลีสุตฺตวณฺณนา

៩. ការពន្យល់សេចក្តីនៃវេសាលីសូត្រ

๙๘๕. ปาการปริกฺเขปวฑฺฒเนนาติ ปาการปริกฺเขเปน ภูมิยา วฑฺฒเนน. ราชคหสาวตฺถิโย วิย อิทมฺปิ จ นครํ…เป… สพฺพาการเวปุลฺลตํ ปตฺตํ. อเนกปริยาเยนาติ เอตฺถ ปริยายสทฺโท การณวจโนติ อาห ‘‘อเนเกหิ การเณหี’’ติ, อยํ กาโย อวิญฺญาณโกปิ สวิญฺญาณโกปิ เอวมฺปิ อสุโภ เอวมฺปิ อสุโภติ นานาวิเธหิ การเณหีติ อตฺโถ. อสุภาการสนฺทสฺสนปฺปวตฺตนฺติ เกสาทิวเสน ตตฺถาปิ วณฺณาทิโต อสุภาการสฺส สพฺพโส ทสฺสนวเสน ปวตฺตํ. กายวิจฺฉนฺทนียกถนฺติ อตฺตโน ปรสฺส จ กรชกาเย วิจฺฉนฺทนุปฺปาทนกถํ. มุตฺตํ วาติอาทินา พฺยติเรกมุเขน กายสฺส อมนุญฺญตํ ทสฺเสติ. ตตฺถ อาทิโต ตีหิ ปเทหิ อทสฺสนียตาย อสารกตาย จ, มชฺเฌ จตูหิ ทุคฺคนฺธตาย, อนฺเต เอเกน เลสมตฺเตนปิ มนุญฺญตาภาวมสฺส ทสฺเสติ. อถ โขติอาทินา อนฺวยโต สรูเปเนว อมนุญฺญตาย ทสฺสนํ. ‘‘เกสโลมาที’’ติ สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิภาเคน ทสฺเสตุํ ‘‘เยปี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

៩៨៥. ពាក្យថា «pākāraparikkhepavaḍḍhanena» គឺដោយការរីកចម្រើននៃដែនដីដោយការព័ទ្ធជុំវិញនៃកំពែង។ ទីក្រុងនេះ ក៏ដូចជាក្រុងរាជគ្រឹះនិងក្រុងសាវត្ថីដែរ...ល... ដល់នូវភាពធំទូលាយដោយអាការទាំងពួង។ ពាក្យថា «anekapariyāyena» ក្នុងទីនេះ សព្ទថា «pariyāya» ជាពាក្យពោលដល់ហេតុ ហេតុនោះទើបពោលថា «anekehi kāraṇehi» (ដោយហេតុច្រើនប្រការ) សេចក្តីថា កាយនេះ ទោះបីមិនមានវិញ្ញាណក្តី មានវិញ្ញាណក្តី ក៏ជាអសុភៈយ៉ាងនេះ ជាអសុភៈយ៉ាងនេះ ដោយហេតុផ្សេងៗគ្នា។ ពាក្យថា «asubhākārasandassanappavattaṃ» គឺការប្រព្រឹត្តទៅដោយការបង្ហាញនូវអាការៈមិនល្អស្អាត ដោយអំណាចនៃសក់ជាដើម និងដោយការបង្ហាញនូវអាការៈមិនល្អស្អាតដោយពណ៌ជាដើមក្នុងទីនោះដោយប្រការទាំងពួង។ ពាក្យថា «kāyavicchandanīyakathaṃ» គឺសម្តីដែលញ៉ាំងសេចក្តីនឿយណាយឲ្យកើតឡើងក្នុងករជកាយរបស់ខ្លួននិងបុគ្គលដទៃ។ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវភាពមិនជាទីគាប់ចិត្តនៃកាយ ដោយវិធីបដិសេធ មានពាក្យថា «muttaṃ vā» (ឬទឹកនោម) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវភាពមិនគួរមើលនិងភាពមិនមានខ្លឹមសារ ដោយបទ ៣ ខាងដើម, បង្ហាញនូវភាពមានក្លិនស្អុយ ដោយបទ ៤ ក្នុងកណ្តាល, បង្ហាញនូវភាពមិនជាទីគាប់ចិត្តសូម្បីតែបន្តិចបន្តួច ដោយបទ ១ ខាងចុង។ ពាក្យថា «atha kho» ជាដើម គឺការបង្ហាញនូវភាពមិនជាទីគាប់ចិត្តដោយរូបរាងពិតប្រាកដតាមលំដាប់។ ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្តីដែលពោលដោយសង្ខេបថា «kesalomādi» (សក់ រោម ជាដើម) ដោយការចែកចេញ ទើបពោលថា «yepi» (ពួកជនណា...) ជាដើម។

วณฺเณนฺโตติ วิตฺถาเรนฺโต. อสุภายาติ อสุภมาติกาย. ผาติกมฺมนฺติ พหุลีกาโร. กิเลสโจเรหิ อนภิภวนียตฺตา ฌานํ ‘‘จิตฺตมญฺชูส’’นฺติ วุตฺตํ. นิสฺสายาติ ปาทกํ กตฺวา.

ពាក្យថា «vaṇṇento» គឺការពិស្តារ។ ពាក្យថា «asubhāya» គឺដោយមាតិកានៃអសុភៈ។ ពាក្យថា «phātikammaṃ» គឺការធ្វើឲ្យច្រើន។ ឈាន ឈ្មោះថា «cittamañjūsā» (ប្រអប់នៃចិត្ត) ព្រោះពួកចោរគឺកិលេសមិនអាចគ្របសង្កត់បាន។ ពាក្យថា «nissāya» គឺធ្វើឲ្យជាទីពឹង។

อปเร ปน ‘‘ตสฺมึ กิร อทฺธมาเส น โกจิ พุทฺธเวเนยฺโย อโหสิ, ตสฺมา ภควา เอวมาห – ‘อิจฺฉามหํ, ภิกฺขเว’ติอาที’’ติ วทนฺติ. ปเร กิราติ กิร-สทฺโท อรุจิสํสูจนตฺโถ. เตนาห ‘‘อิทํ ปน อิจฺฉามตฺต’’นฺติ.

ចំណែកពួកអាចារ្យដទៃទៀតពោលថា «ឮថា ក្នុងកន្លះខែនោះ មិនមានបុគ្គលណាមួយដែលព្រះពុទ្ធគប្បីប្រដៅបានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះភគវន្តទើបត្រាស់យ៉ាងនេះថា 'ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតប្រាថ្នា...' ជាដើម»។ ពាក្យថា «pare kira» ឮថា ពួកអាចារ្យដទៃ សព្ទថា «kira» ក្នុងទីនេះ សម្រាប់សម្តែងនូវសេចក្តីមិនពេញចិត្ត។ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាទើបពោលថា «idaṃ pana icchāmattaṃ» (ប៉ុន្តែ នេះជាត្រឹមតែសេចក្តីប្រាថ្នាប៉ុណ្ណោះ)។

อเนกการณสมฺมิสฺโสติ เอตฺถ การณํ นาม กายสฺส อสุจิทุคฺคนฺธเชคุจฺฉปฏิกูลตาว. สพฺพมกํสูติ ปุถุชฺชนา นาม สาวชฺเชปิ ตตฺถ อนวชฺชสญฺญิโน หุตฺวา กรณการาปนสมนุญฺญตาเภทํ สพฺพํ ปาปํ อกํสุ[Pg.520]. กามํ ทสานุสฺสติคฺคหเณเนว อานาปานสฺสติ คหิตา, สา ปน ตตฺถ สนฺนิปติตภิกฺขูสุ พหูนํ สปฺปายา สาตฺถิกา จ, ตสฺมา ปุน คหิตา. ตถา หิ ภควา ตเมว กมฺมฏฺฐานํ อิมสฺมึ สุตฺเต กเถสิ. อาหาเร ปฏิกูลสญฺญา อสุภกมฺมฏฺฐานสทิสา, จตฺตาโร ปน อารุปฺปา อาทิกมฺมิกานํ อโยคฺยาติ เตสํ อิธ อคฺคหณํ ทฏฺฐพฺพํ.

ពាក្យថា «anekakāraṇasammissoti» ក្នុងពាក្យនេះ ហេតុ គឺភាពមិនស្អាត ភាពមានក្លិនស្អុយ ភាពគួរខ្ពើម និងភាពគួរធុញទ្រាន់នៃកាយនោះឯង។ ពាក្យថា «sabbamakaṃsu» គឺពួកបុថុជ្ជន កាលបើមានសេចក្តីសំគាល់ថាមិនមានទោសក្នុងអំពើដែលមានទោសនោះ ក៏បានធ្វើនូវបាបទាំងពួង មានការធ្វើ ការប្រើឲ្យធ្វើ និងការត្រេកអរជាដើម។ ពិតណាស់ អានាបាណស្សតិ ត្រូវបានរាប់បញ្ចូលដោយការកាន់យកនូវអនុស្សតិ ១០ យ៉ាងហើយ ប៉ុន្តែ អានាបាណស្សតិនោះ ជាធម៌សប្បាយនិងមានប្រយោជន៍ដល់ភិក្ខុទាំងឡាយភាគច្រើនដែលប្រជុំគ្នាក្នុងទីនោះ ហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គលើកយកមកសម្តែងម្តងទៀត។ ព្រោះថា ព្រះភគវន្តទ្រង់សម្តែងនូវកម្មដ្ឋាននោះឯងក្នុងសូត្រនេះ។ អាហារេបដិកូលសញ្ញា មានសភាពដូចជាអសុភកម្មដ្ឋាន ចំណែកឯអរូបជ្ឈានទាំង ៤ មិនសមគួរដល់ពួកអ្នកចាប់ផ្តើមដំបូងឡើយ ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា មិនមានការលើកយកមកសម្តែងក្នុងទីនេះឡើយ។

เวสาลึ อุปนิสฺสายาติ เวสาลีนครํ โคจรคามํ กตฺวา. มุหุตฺเตเนวาติ สตฺถริ สทฺธมฺเม จ คารเวน อุปคตภิกฺขูนํ วจนสมนนฺตรเมว อุฏฺฐหึสูติ กตฺวา วุตฺตํ. พุทฺธกาเล กิร ภิกฺขู ภควโต สนฺเทสํ สิรสา สมฺปฏิจฺฉิตุํ โอหิตโสตา วิหรนฺติ.

ពាក្យថា «vesāliṃ upanissāya» គឺធ្វើនូវក្រុងវេសាលីឲ្យជាគោចរគ្រាម។ ពាក្យថា «muhuttena eva» (ត្រឹមតែមួយរំពេចប៉ុណ្ណោះ) ព្រះអដ្ឋកថាពោលសំដៅដល់ការដែលភិក្ខុទាំងឡាយដែលចូលទៅជិតដោយសេចក្តីគោរពក្នុងព្រះសាស្តានិងព្រះសទ្ធម៌ បានក្រោកឡើងភ្លាមៗបន្ទាប់ពីពាក្យដែលបានពោលរួច។ ឮថា ក្នុងពុទ្ធកាល ភិក្ខុទាំងឡាយរមែងផ្ទៀងត្រចៀកស្តាប់ ដើម្បីទទួលយកព្រះឱវាទរបស់ព្រះភគវន្តដោយតម្កល់ទុកលើក្បាល។

อานาปานปริคฺคาหิกายาติ อสฺสาสปสฺสาเส ปริคฺคณฺหนวเสน ปวตฺตาย สติยา. สมฺปยุตฺโต สมาธีติ ตาย สมฺปยุตฺตอญฺญมญฺญปจฺจยภูตาย อุปฺปนฺโน สมาธิ. อานาปานสฺสติยํ วา สมาธีติ อิมินา อุปนิสฺสยปจฺจยสภาวมฺปิ ทสฺเสติ, อุภยตฺถาปิ สหชาตาทีนํ สตฺตนฺนมฺปิ ปจฺจยานํ วเสน ปจฺจยภาวํ ทสฺเสติ. ‘‘ยถาปฏิปนฺนา เม สาวกา จตฺตาโร สติปฏฺฐาเน ภาเวนฺตี’’ติอาทีสุ อุปฺปาทนวฑฺฒนฏฺเฐน ภาวนาติ วุจฺจตีติ ตทุภยวเสน อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ภาวิโตติ อุปฺปาทิโต วฑฺฒิโต วา’’ติ อาห. ตตฺถ ภาวํ วิชฺชมานตํ อิโต คโตติ ภาวิโต, อุปฺปาทิโต ปฏิลทฺธมตฺโตติ อตฺโถ. อุปฺปนฺโน ปน ลทฺธาเสวโน ภาวิโต, ปคุณภาวํ อาปาทิโต วฑฺฒิโตติ อตฺโถ. พหุลีกโตติ พหุลํ ปวตฺติโต. เตน อาวชฺชนาทิวสีภาวปฺปตฺติมาห. โย หิ วสีภาวมาปาทิโต, โส อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ สมาปชฺชิตพฺพโต ปุนปฺปุนํ ปวตฺติสฺสติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปุนปฺปุนํ กโต’’ติ. ยถา ‘‘อิเธว, ภิกฺขเว, สมโณ (ม. นิ. ๑.๑๓๙; อ. นิ. ๔.๒๔๑), วิวิจฺเจว กาเมหี’’ติ (ที. นิ. ๑.๒๒๖; ม. นิ. ๑.๒๗๑; สํ. นิ. ๒.๑๕๒; อ. นิ. ๔.๑๒๓) จ เอวมาทีสุ ปฐมปเท วุตฺโต เอว-สทฺโท ทุติยาทีสุปิ วุตฺโตเยว โหติ, เอวมิธาปีติ อาห ‘‘อุภยตฺถ เอวสทฺเทน นิยโม เวทิตพฺโพ’’ติ. อุภยตฺถ นิยเมน ลทฺธคุณํ ทสฺเสตุํ ‘‘อยํ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

ពាក្យថា Ānāpānapariggāhikāyā សេចក្តីថា ដោយសតិដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការកំណត់យកនូវខ្យល់ដកដង្ហើមចេញនិងចូល។ ពាក្យថា Sampayutto samādhī សេចក្តីថា សមាធិដែលកើតឡើងហើយ ដោយជាសហជាតបច្ច័យជាដើមទៅវិញទៅមក ដ៏សម្បយុត្តដោយសតិនោះ។ មួយវិញទៀត ពាក្យថា Ānāpānassatiyaṃ vā samādhī នេះ លោកបង្ហាញសូម្បីតែសភាវៈនៃឧបនិស្សយបច្ច័យ ម្យ៉ាងទៀត សូម្បីតែក្នុងពាក្យទាំងពីរ លោកក៏បង្ហាញនូវភាពជាបច្ច័យ ដោយអំណាចនៃបច្ច័យទាំង ៧ មានសហជាតបច្ច័យជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមានជាអាទិ៍ថា «ពួកសាវករបស់តថាគត ប្រតិបត្តិយ៉ាងណា ទើបចម្រើននូវសតិបដ្ឋាន ៤» ព្រោះអត្ថថា ធ្វើឱ្យកើតឡើង និងធ្វើឱ្យចម្រើនឡើង ទើបហៅថា ភាវនា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលនឹងបង្ហាញសេចក្តីដោយអំណាចនៃពាក្យទាំងពីរនោះ ទើបពោលថា bhāvitoti uppādito vaḍḍhito vā (ពាក្យថា ចម្រើនហើយ គឺធ្វើឱ្យកើតឡើងហើយ ឬធ្វើឱ្យចម្រើនហើយ)។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា bhāvito គឺដល់នូវភាពមានប្រាកដ (កើតឡើង) សេចក្តីថា គ្រាន់តែធ្វើឱ្យកើតឡើង គឺគ្រាន់តែបានសម្រេចប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកឯធម៌ដែលកើតឡើងហើយ បានសេពគប់ហើយ ឈ្មោះថា bhāvito ដល់នូវភាពស្ទាត់ជំនាញ គឺធ្វើឱ្យចម្រើនឡើង។ ពាក្យថា Bahulīkato សេចក្តីថា ធ្វើឱ្យប្រព្រឹត្តទៅរឿយៗ។ ដោយពាក្យនោះ លោកពោលសំដៅដល់ការសម្រេចនូវវសីភាព (ភាពស្ទាត់ជំនាញ) មានការអាវជ្ជនៈជាដើម។ ព្រោះថា បុគ្គលណាធ្វើវសីភាពឱ្យសម្រេចហើយ បុគ្គលនោះរមែងចូលកាន់សមាបត្តិក្នុងខណៈដែលខ្លួនប្រាថ្នាៗ ព្រោះហេតុនោះ សមាបត្តិនោះរមែងប្រព្រឹត្តទៅរឿយៗ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា punappunaṃ kato (ធ្វើរឿយៗ)។ ដូចជាក្នុងពាក្យទាំងឡាយមានជាអាទិ៍ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ សមណៈមានក្នុងសាសនានេះឯង, ស្ងាត់ចាកកាមទាំងឡាយ» សព្ទថា eva (ឯង) ដែលពោលក្នុងបទទីមួយ រមែងជាសព្ទដែលពោលហើយសូម្បីក្នុងបទទីពីរជាដើមយ៉ាងណា ក្នុងទីនេះក៏យ៉ាងនោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា ubhayattha evasaddena niyamo veditabbo (ការកំណត់ដោយសព្ទថា ឯង ក្នុងទីទាំងពីរ គប្បីដឹង)។ លោកពោលពាក្យមានជាអាទិ៍ថា ayaṃ hī ដើម្បីបង្ហាញគុណដែលបានមកដោយការកំណត់ក្នុងទីទាំងពីរ។

อสุภกมฺมฏฺฐานนฺติ อสุภารมฺมณํ ฌานมาห. ตญฺหิ อสุเภสุ โยคกมฺมภาวโต โยคิโน สุขวิเสสานํ การณภาวโต จ ‘‘อสุภกมฺมฏฺฐาน’’นฺติ วุจฺจติ. เกวลนฺติ อิมินา อารมฺมณํ นิวตฺเตติ. ปฏิเวธวเสนาติ [Pg.521] ฌานปฏิเวธวเสน. ฌานญฺหิ ภาวนาวิเสเสน อิชฺฌนฺตํ อตฺตโน วิสยํ ปฏิวิชฺฌนฺตเมว ปวตฺตติ ยถาสภาวโต ปฏิวิชฺฌิยติ จาติ ปฏิเวโธติ วุจฺจติ. โอฬาริการมฺมณตฺตาติ พีภจฺฉารมฺมณตฺตา. ปฏิกูลารมฺมณตฺตาติ ชิคุจฺฉิตพฺพารมฺมณตฺตา. ปริยาเยนาติ การเณน, เลสนฺตเรน วา. อารมฺมณสนฺตตายาติ อนุกฺกเมน วิจิตพฺพตํ ปตฺตารมฺมณสฺส ปรมสุขุมตํ สนฺธายาห. สนฺเตหิ สนฺนิสินฺเน อารมฺมเณ ปวตฺตมาโน ธมฺโม สยมฺปิ สนฺนิสินฺโนว โหติ. เตนาห ‘‘สนฺโต วูปสนฺโต นิพฺพุโต’’ติ, นิพฺพุตสพฺพปริฬาโหติ อตฺโถ. อารมฺมณสนฺตตาย ตทารมฺมณานํ ธมฺมานํ สนฺตตา โลกุตฺตรธมฺมารมฺมณาหิ ปจฺจเวกฺขณาหิ เวทิตพฺพา.

ពាក្យថា Asubhakammaṭṭhānaṃ លោកសំដៅដល់ឈានដែលមានអសុភៈជាអារម្មណ៍។ ព្រោះថា ឈាននោះ ឈ្មោះថា asubhakammaṭṭhāna ព្រោះភាពជាការងារដែលត្រូវប្រកបក្នុងអសុភៈទាំងឡាយ និងព្រោះភាពជាហេតុនៃសុខៈដ៏វិសេសរបស់យោគីបុគ្គល។ ពាក្យថា Kevalaṃ នេះ លោកបដិសេធអារម្មណ៍ដទៃ។ ពាក្យថា Paṭivedhavasena សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃការចាក់ធ្លុះក្នុងឈាន។ ព្រោះថា ឈានកាលដែលសម្រេចដោយការចម្រើនដ៏វិសេស រមែងប្រព្រឹត្តទៅចាក់ធ្លុះនូវវិស័យរបស់ខ្លួន និងរមែងចាក់ធ្លុះតាមសភាវៈពិត ហេតុនោះ ទើបហៅថា បដិវេធៈ។ ពាក្យថា Oḷārikārammaṇattā សេចក្តីថា ព្រោះមានអារម្មណ៍គួរឱ្យខ្ពើមរអើម។ ពាក្យថា Paṭikūlārammaṇattā សេចក្តីថា ព្រោះមានអារម្មណ៍គួរឱ្យស្អប់ខ្ពើម។ ពាក្យថា Pariyāyena សេចក្តីថា ដោយហេតុ ឬដោយឧបាយផ្សេង។ ពាក្យថា Ārammaṇasantatāyā លោកពោលសំដៅដល់ភាពល្អិតសុខុមបំផុតនៃអារម្មណ៍ដែលដល់នូវការពិចារណាដោយលំដាប់។ ធម៌ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអារម្មណ៍ដ៏ស្ងប់រម្ងាប់ហើយ ខ្លួនឯងក៏រមែងជាធម៌ស្ងប់រម្ងាប់ដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា santo vūpasanto nibbuto (ស្ងប់ រម្ងាប់ រលត់ហើយ) សេចក្តីថា មានសេចក្តីក្តៅក្រហាយទាំងពួងរលត់ហើយ។ ភាពស្ងប់រម្ងាប់នៃធម៌ទាំងឡាយដែលមានអារម្មណ៍នោះ ព្រោះភាពស្ងប់រម្ងាប់នៃអារម្មណ៍ គប្បីដឹងដោយការពិចារណាដែលមានលោកុត្តរធម៌ជាអារម្មណ៍។

นาสฺส สนฺตปณีตภาวาวหํ กิญฺจิ เสจนนฺติ อเสจนโก. อเสจนกตฺตา อนาสิตฺตโก, อนาสิตฺตกตฺตา เอว อพฺโพกิณฺโณ, อสมฺมิสฺโส ปริกมฺมาทินา. ตโต เอว ปาฏิเยกฺโก วิสุํเยเวโก. อาเวณิโก อสาธารโณ. สพฺพเมตํ สรสโต เอว สนฺตภาวํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ, ปริกมฺมํ วา สนฺตภาวนิมิตฺตํ. ปริกมฺมนฺติ จ กสิณกรณาทินิมิตฺตุปฺปาทปริโยสานํ, ตาทิสํ เอตฺถ นตฺถีติ อธิปฺปาโย. ตทา หิ กมฺมฏฺฐานํ นิรสฺสาทตฺตา อสนฺตํ อปฺปณีตํ สิยา. อุปจาเร วา นตฺถิ เอตฺถ สนฺตตาติ โยชนา. ยถา อุปจารกฺขเณ นีวรณาทิวิคเมน องฺคปาตุภาเวน จ ปเรสํ สนฺตตา โหติ, น เอวมิมสฺส. อยํ ปน อาทิสมนฺนา…เป… ปณีโต จาติ โยชนา. เกจีติ อุตฺตรวิหารวาสิโน. อนาสิตฺตโกติ อุปเสจเนน อนาสิตฺตโก. เตนาห – ‘‘โอชวนฺโต’’ติ โอชวนฺตสทิโสติ อตฺโถ. มธุโรติ อิฏฺโฐ. เจตสิกสุขปฏิลาภสํวตฺตนํ ติกจตุกฺกชฺฌานวเสน, อุเปกฺขาย วา สนฺตภาเวน สุขคติกตฺตา สพฺเพสมฺปิ ฌานานํ วเสน เวทิตพฺพํ. ฌานสมุฏฺฐานปณีตรูปผุฏฺฐสรีรตาวเสน ปน กายิกสุขปฏิลาภสํวตฺตนํ ทฏฺฐพฺพํ, ตญฺจ โข ฌานโต วุฏฺฐิตกาเล. อิมสฺมึ ปกฺเข ‘‘อปฺปิตปฺปิตกฺขเณ’’ติ อิทํ เหตุมฺหิ ภุมฺมวจนํ ทฏฺฐพฺพํ.

ពាក្យថា asecanako សេចក្តីថា មិនមានការស្រោចស្រពណាមួយដែលនាំមកនូវភាពស្ងប់និងប្រណីតដល់ឈាននេះឡើយ។ ព្រោះភាពជាធម៌មិនមានការស្រោចស្រព ឈ្មោះថា មិនបានស្រោចស្រព ព្រោះភាពជាធម៌មិនបានស្រោចស្រពនោះឯង ទើបមិនច្របូកច្របល់ គឺមិនលាយឡំដោយបរិកម្មជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបដាច់ដោយឡែក គឺតែមួយផ្សេងគ្នា។ ពាក្យថា Āveṇiko គឺមិនទូទៅ (ដាច់ដោយឡែក)។ ពាក្យទាំងអស់នេះ លោកពោលដើម្បីបង្ហាញនូវភាពស្ងប់ដោយរសរបស់ខ្លួនឯង ឬថា បរិកម្មជាលិខិតនៃភាពស្ងប់។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា parikammaṃ គឺការធ្វើកសិណជាដើមរហូតដល់ការកើតឡើងនៃនិមិត្ត សេចក្តីអធិប្បាយថា បរិកម្មបែបនោះមិនមានក្នុងទីនេះឡើយ។ ព្រោះថា កាលបើដូច្នោះ កម្មដ្ឋានរមែងជាធម៌មិនស្ងប់ មិនប្រណីត ព្រោះមិនមានរសជាតិ។ មួយវិញទៀត ការប្រកបសេចក្តីថា ក្នុងឧបចារៈមិនមានភាពស្ងប់ក្នុងទីនេះឡើយ។ ភាពស្ងប់របស់ឈានដទៃ រមែងមានក្នុងខណៈនៃឧបចារៈ ព្រោះការប្រាសចាកនីវរណៈជាដើម និងព្រោះការប្រាកដនៃអង្គឈានយ៉ាងណា ឈាននេះមិនមែនយ៉ាងនោះឡើយ។ ចំណែកឯឈាននេះ ប្រកបដោយធម៌មានអាទិជាដើម...ល... និងជាធម៌ប្រណីត នេះជាការប្រកបសេចក្តីក្នុងទីនេះ។ ពាក្យថា Kecī សេចក្តីថា ព្រះភិក្ខុអ្នកនៅក្នុងឧត្តរវិហារ។ ពាក្យថា Anāsittako សេចក្តីថា មិនបានស្រោចស្រពដោយការស្រោចស្រពបន្ថែម។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា ojavanto សេចក្តីថា ដូចជាមានឱជារស។ ពាក្យថា Madhuroti សេចក្តីថា ជាទីគាប់ចិត្ត។ ការប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីបាននូវចេតសិកសុខ គប្បីដឹងដោយអំណាចនៃឈានទាំងពួង ព្រោះភាពជាសុខគតិ ដោយអំណាចនៃតតិយជ្ឈាន និងចតុត្ថជ្ឈាន ឬដោយភាពស្ងប់នៃឧបេក្ខា។ ចំណែកឯការប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីបាននូវកាយិកសុខ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃរាងកាយដែលពាល់ត្រូវដោយរូបដ៏ប្រណីតដែលតាំងឡើងអំពីឈាន ហើយសុខនោះរមែងមានក្នុងកាលដែលចេញអំពីឈាន។ ក្នុងចំណែកនេះ ពាក្យថា appitappitakkhaṇe នេះ គប្បីជ្រាបថាជាភុម្មវិភត្តិក្នុងអត្ថនៃហេតុ។

อวิกฺขมฺภิเตติ ฌาเนน สกสนฺตานโต อนีหเต อปฺปหีเน. อโกสลฺลสมฺภูเตติ อโกสลฺลํ วุจฺจติ อวิชฺชา, ตโต สมฺภูเต. อวิชฺชาปุพฺพงฺคมา หิ สพฺเพ ปาปธมฺมา. ขเณเนวาติ อตฺตโน ปวตฺติกฺขเณเนว. อนฺตรธาเปตีติ เอตฺถ อนฺตรธาปนํ วินาสนํ, ตํ ปน ฌานกตฺตุกํ [Pg.522] อิธาธิปฺเปตนฺติ ปริยุฏฺฐานปฺปหานํ โหตีติ อาห – ‘‘วิกฺขมฺเภตี’’ติ. วูปสเมตีติ วิเสเสน อุปสเมติ. วิเสเสน อุปสมนํ ปน สมฺมเทว อุปสมนํ โหตีติ อาห ‘‘สุฏฺฐุ อุปสเมตี’’ติ. สาสนิกสฺส ฌานภาวนา เยภุยฺเยน นิพฺเพธภาคิยา โหตีติ อาห ‘‘นิพฺเพธภาคิยตฺตา’’ติ. อริยมคฺคสฺส ปาทกภูโต อยํ สมาธิ อนุกฺกเมน วฑฺฒิตฺวา อริยมคฺคภาวํ อุปคโต วิย โหตีติ อาห ‘‘อนุปุพฺเพน อริยมคฺควุฑฺฒิปฺปตฺโต’’ติ. อยํ ปนตฺโถ วิราคนิโรธปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนานํ วเสน สมฺมเทว ยุชฺชติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

ពាក្យថា Avikkhambhite សេចក្តីថា ដែលមិនទាន់កំចាត់ចោល គឺមិនទាន់លះបង់ចេញចាកសន្តានរបស់ខ្លួនដោយឈាន។ ពាក្យថា Akosallasambhūte សេចក្តីថា អកុសលលោកហៅថា អវិជ្ជា កើតឡើងអំពីអវិជ្ជានោះ។ ព្រោះថា អកុសលធម៌ទាំងពួង មានអវិជ្ជាជាប្រធាន។ ពាក្យថា Khaṇeneva សេចក្តីថា ដោយខណៈនៃការប្រព្រឹត្តទៅរបស់ខ្លួននោះឯង។ ពាក្យថា Antaradhāpeti ក្នុងទីនេះ ការធ្វើឱ្យបាត់បង់ទៅ គឺការបំផ្លាញ តែការបំផ្លាញនោះ លោកសំដៅយកការលះបង់ដោយការសង្កត់សង្កិនទុក (វិក្ខម្ភនប្បហាន) ដែលមានឈានជាអ្នកធ្វើ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា vikkhambheti (រមែងកំចាត់ចោល)។ ពាក្យថា Vūpasameti សេចក្តីថា ធ្វើឱ្យស្ងប់រម្ងាប់ដោយវិសេស។ ចំណែកឯការធ្វើឱ្យស្ងប់រម្ងាប់ដោយវិសេសនោះ គឺការធ្វើឱ្យស្ងប់រម្ងាប់ដោយប្រពៃ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា suṭṭhu upasameti (ធ្វើឱ្យស្ងប់រម្ងាប់ដោយល្អ)។ ព្រោះការចម្រើនឈានរបស់បុគ្គលក្នុងព្រះសាសនា ជាធម្មតា រមែងជាចំណែកនៃការទម្លុះទម្លាយ (និព្វេធភាគិយៈ) ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា nibbedhabhāgiyattā។ សមាធិនេះដែលជាបាទដ្ឋាននៃអរិយមគ្គ កាលដែលចម្រើនឡើងដោយលំដាប់ រមែងជាសភាពដូចជាដល់នូវភាពជាអរិយមគ្គ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា anupubbena ariyamaggavuḍḍhippatto (ដល់នូវការចម្រើននៃអរិយមគ្គដោយលំដាប់)។ សេចក្តីនេះ រមែងសមស្របដោយប្រពៃ ដោយអំណាចនៃវិរាគានុបស្សនា និរោធានុបស្សនា និងបដិនិស្សគ្គានុបស្សនា។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ណាស់។

๑๐. กิมิลสุตฺตวณฺณนา

១០. អដ្ឋកថាគិមិលសូត្រ

๙๘๖. เถโรติ อานนฺทตฺเถโร. อยํ เทสนาติ ‘‘กถํ วิภาวิโต นุ โข กิมิลา’’ติอาทินา ปวตฺตา เทสนา. กายญฺญตรนฺติ รูปกาเย อญฺญตรโกฏฺฐาเส. เอวนฺติ ยถา อานาปานํ อนุสฺสรนฺโต ภิกฺขุ กาเย กายานุปสฺสี ชาโต, เอวํ สพฺพตฺถ วาเรสุ เวทนานุปสฺสีติอาทิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

៩៨៦. ពាក្យថា Thero សំដៅដល់ព្រះអានន្ទត្ថេរ។ ពាក្យថា Ayaṃ desanā សេចក្តីថា ព្រះធម៌ទេសនាដែលប្រព្រឹត្តទៅមានជាអាទិ៍ថា «ម្នាលគិមិលៈ ចុះ (អានាបានស្សតិសមាធិ) ដែលបុគ្គលចម្រើនហើយដូចម្តេច»។ ពាក្យថា Kāyaññataraṃ សេចក្តីថា ក្នុងចំណែកណាមួយក្នុងរូបកាយ។ ពាក្យថា Evaṃ សេចក្តីថា ភិក្ខុកាលរលឹកដឹងនូវខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូល រមែងជាអ្នកពិចារណាឃើញកាយក្នុងកាយយ៉ាងណា គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងវារៈទាំងពួងថា ជាអ្នកពិចារណាឃើញវេទនាក្នុងវេទនាជាដើម យ៉ាងនោះដែរ។

เทสนาสีสนฺติ เทสนาปเทสํ. มนสิการปเทเสน เวทนา วุตฺตาติ ตํ สพฺพํ สรูปโต อญฺญาปเทสโต อปทิสติ. ยเถว หีติอาทินา ตตฺถ นิทสฺสนํ ทสฺเสติ. จิตฺตสงฺขารปททฺวเยติ ‘‘จิตฺตสงฺขารปฏิสํเวที ปสฺสมฺภยํ จิตฺตสงฺขาร’’นฺติ เอตสฺมึ ปททฺวเย.

ពាក្យថា Desanāsīsaṃ សេចក្តីថា ចំណែកនៃទេសនា។ ពាក្យថា វេទនាដែលលោកពោលដោយចំណែកនៃមនសិការៈ លោកសំដៅយកវេទនានោះទាំងអស់ដោយសរូបៈ និងដោយចំណែកដទៃ។ លោកបង្ហាញឧទាហរណ៍ក្នុងទីនោះដោយពាក្យមានជាអាទិ៍ថា yatheva hi។ ពាក្យថា Cittasaṅkhārapadadvaye សេចក្តីថា ក្នុងបទទាំងពីរគឺ «cittasaṅkhārapaṭisaṃvedī» (ដឹងច្បាស់នូវចិត្តសង្ខារ) និង «passambhayaṃ cittasaṅkhāraṃ» (ធ្វើចិត្តសង្ខារឱ្យស្ងប់រម្ងាប់) នេះ។

เอวํ สนฺเตปีติ ปีติมนสิการจิตฺตสงฺขารปเทเสน ยทิ เวทนา วุตฺตา, เอวํ สนฺเตปิ. เอสา ยถาวุตฺตา เวทนา อารมฺมณํ น โหติ. เวทนารมฺมณา จ อนุปสฺสนา, ตสฺมา เวทนานุปสฺสนา น ยุชฺชติ. ยทิ เอวํ มหาสติปฏฺฐานาทีสุ ‘‘เวทนา เวทิยตี’’ติ วุตฺตํ, ตํ กถนฺติ อาห – ‘‘มหาสติปฏฺฐานาทีสุปี’’ติอาทิ. ตตฺถ สุขาทีนํ วตฺถุนฺติ สุขาทีนํ อุปฺปตฺติยา วตฺถุภูตํ รูปสทฺทาทึ อารมฺมณํ กตฺวา เวทนา เวทิยติ, น ปุคฺคโล ปุคฺคลสฺเสว อภาวโต. เวทนาปฺปวตฺตึ อุปาทาย นิสฺสาย ยถา ‘‘ปุคฺคโล เวทนํ เวทิยตี’’ติ โวหารมตฺตํ โหติ. เอวํ อิธาปิ เวทนาย อสฺสาสปสฺสาเส อารพฺภ ปวตฺติ, ตถา ปวตฺตมนสิการสีเสน ‘‘เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี ภิกฺขุ ตสฺมึ สมเย วิหรตี’’ติ วุตฺโต. ตํ สนฺธายาติ ตํ เวทนาย อารมฺมณภาวํ สนฺธาย[Pg.523]. อาทีนํ ปทานํ. เอตสฺส ‘‘เวทนานุปสฺสนา น ยุชฺชตี’’ติ วุตฺตอนุโยคสฺส.

ពាក្យថា Evaṃ santepi សេចក្តីថា ប្រសិនបើវេទនាដែលលោកពោលដោយចំណែកនៃបីតិ មនសិការៈ និងចិត្តសង្ខារ ទុកជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ។ វេទនាតามដែលពោលហើយនេះ មិនមែនជាអារម្មណ៍ឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត អនុបស្សនាមានវេទនាជាអារម្មណ៍ ព្រោះហេតុនោះ វេទនានុបស្សនារមែងមិនសមស្របឡើយ។ ប្រសិនបើដូច្នោះ ពាក្យដែលពោលក្នុងមហាសតិបដ្ឋានសូត្រជាដើមថា «រមែងទទួលរងនូវវេទនា» នោះ តើដូចម្តេច? លោកទើបពោលពាក្យមានជាអាទិ៍ថា mahāsatipaṭṭhānādīsupi។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា sukhādīnaṃ vatthuṃ សេចក្តីថា ភិក្ខុធ្វើនូវរូបនិងសម្លេងជាដើមដែលជាវត្ថុជាទីកើតឡើងនៃសុខវេទនាជាដើមឱ្យជាអារម្មណ៍ ហើយរមែងទទួលរងនូវវេទនា មិនមែនបុគ្គលទទួលរងឡើយ ព្រោះភាពមិនមាននៃបុគ្គលនោះឯង។ ព្រោះអាស្រ័យនូវការប្រព្រឹត្តទៅនៃវេទនា ទើបមានត្រឹមតែវោហារថា «បុគ្គលរមែងទទួលរងនូវវេទនា» យ៉ាងណា ក្នុងទីនេះក៏យ៉ាងនោះដែរ ការប្រព្រឹត្តទៅនៃវេទនាព្រោះប្រារព្ធនូវខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូល លោកពោលដោយក្បាលប្រធាននៃមនសិការៈដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះថា «ភិក្ខុជាអ្នកពិចារណាឃើញវេទនាក្នុងវេទនាទាំងឡាយ រមែងនៅគ្រប់គ្រងក្នុងសម័យនោះ»។ ពាក្យថា Taṃ sandhāya សេចក្តីថា សំដៅដល់ភាពជាអារម្មណ៍នៃវេទនានោះ។ នៃបទទាំងឡាយមានជាអាទិ៍។ នៃពាក្យសួរដែលពោលថា «វេទនានុបស្សនាមិនសមស្របឡើយ» នេះ។

สปฺปีติเก ทฺเว ฌาเน สมาปชฺชตีติ ปีติสหคตานิ ปฐมทุติยชฺฌานานิ ปฏิปาฏิยา สมาปชฺชติ. ตสฺสาติ เตน. ปฏิสํวิทิตสทฺทาเปกฺขาย หิ กตฺตุอตฺเถ เอตํ สามิวจนํ. สมาปตฺติกฺขเณติ สมาปชฺชนกฺขเณ. ฌานปฏิลาเภนาติ ฌาเนน สมงฺคีภาเวน. อารมฺมณโตติ อารมฺมณมุเขน ตทารมฺมณฌานปริยาปนฺนา ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ, อารมฺมณสฺส ปฏิสํวิทิตตฺตาติ วุตฺตํ โหติ. ยถา นาม สปฺปปริเยสนํ จรนฺเตน ตสฺส อาสเย ปฏิสํวิทิเต โสปิ ปฏิสํวิทิโต โหติ มนฺตาคทพเลน ตสฺส คหณสฺส สุกรตฺตา, เอวํ ปีติยา อาสยภูเต อารมฺมเณ ปฏิสํวิทิเต สา ปีติ ปฏิสํวิทิตาว โหติ สลกฺขณโต สามญฺญลกฺขณโต จ ตสฺสา คหณสฺส สุกรตฺตา. วิปสฺสนกฺขเณติ วิปสฺสนาปญฺญาย ติกฺขวิสทภาวปฺปตฺตาย วิสยโต ทสฺสนกฺขเณ. ลกฺขณปฺปฏิเวเธนาติ ปีติยา สลกฺขณสฺส สามญฺญลกฺขณสฺส จ ปฏิวิชฺฌเนน. ยญฺหิ ปีติยา วิเสสโต สามญฺญโต จ ลกฺขณํ, ตสฺมึ วิทิเต สา ยาถาวโต วิทิตา เอว โหติ. เตนาห ‘‘อสมฺโมหโต ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหตี’’ติ.

ពាក្យថា Sappītike dve jhāne samāpajjati សេចក្តីថា ចូលកាន់បឋមជ្ឈាននិងទុតិយជ្ឈានដែលប្រកបដោយបីតិតាមលំដាប់។ ពាក្យថា Tassa សេចក្តីថា ដោយបុគ្គលនោះ។ ព្រោះថា សាមីវិភត្តិ (តស្ស) នេះ លោកប្រើក្នុងអត្ថជាកត្តា ដោយអាស្រ័យនឹងសព្ទថា paṭisaṃvidita (ដឹងច្បាស់)។ ពាក្យថា Samāpattikkhaṇe សេចក្តីថា ក្នុងខណៈនៃការចូលកាន់សមាបត្តិ។ ពាក្យថា Jhānapaṭilābhena សេចក្តីថា ដោយការព្រមព្រៀងដោយឈាន។ ពាក្យថា Ārammaṇato សេចក្តីថា ដោយមុខនៃអារម្មណ៍ បីតិដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងឈានដែលមានអារម្មណ៍នោះ ឈ្មោះថាដឹងច្បាស់ហើយ ព្រោះអារម្មណ៍ត្រូវបានដឹងច្បាស់ហើយ នេះជាពាក្យដែលលោកពោលទុក។ ប្រៀបដូចជា បុគ្គលកាលដើរស្វែងរកពស់ កាលបើដឹងច្បាស់នូវរន្ធរបស់វាហើយ ពស់នោះក៏ឈ្មោះថាដឹងច្បាស់ហើយដែរ ព្រោះការចាប់យកពស់នោះងាយស្រួលដោយកម្លាំងនៃមន្តនិងឱសថ យ៉ាងណា កាលបើអារម្មណ៍ដែលជាទីអាស្រ័យនៃបីតិត្រូវបានដឹងច្បាស់ហើយ បីតិនោះក៏ឈ្មោះថាដឹងច្បាស់ហើយដែរ ដោយអំណាចនៃសលក្ខណៈនិងសាមញ្ញលក្ខណៈ ព្រោះការកំណត់យកបីតិនោះងាយស្រួល យ៉ាងនោះឯង។ ពាក្យថា Vipassanakkhaṇe សេចក្តីថា ក្នុងខណៈនៃការឃើញដោយអំណាចនៃវិស័យ ក្នុងកាលដែលវិបស្សនាបញ្ញាដល់នូវភាពមុតស្រួចនិងផូរផង់។ ពាក្យថា Lakkhaṇappaṭivedhena សេចក្តីថា ដោយការចាក់ធ្លុះនូវសលក្ខណៈនិងសាមញ្ញលក្ខណៈនៃបីតិ។ ព្រោះថា លក្ខណៈណាដែលជាលក្ខណៈពិសេសនិងលក្ខណៈទូទៅនៃបីតិ កាលបើលក្ខណៈនោះត្រូវបានដឹងហើយ បីតិនោះក៏ឈ្មោះថាដឹងតាមពិតហើយដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា asammohato pīti paṭisaṃviditā hoti (បីតិឈ្មោះថាដឹងច្បាស់ហើយ ព្រោះមិនវង្វេង)។

อิทานิ ตมตฺถํ ปาฬิยา เอว วิภาเวตุํ ‘‘วุตฺตญฺเหต’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ ทีฆํ อสฺสาสวเสนาติ ทีฆสฺส อสฺสาสสฺส อารมฺมณภูตสฺส วเสน. ปชานโต สา ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหตีติ สมฺพนฺโธ. จิตฺตสฺส เอกคฺคตํ อวิกฺเขปํ ปชานโตติ ฌานปริยาปนฺนํ ‘‘อวิกฺเขโป’’ติ ลทฺธนามํ จิตฺตสฺเสกคฺคตํ ตํสมฺปยุตฺตาย ปญฺญาย ปชานโต. ยถา หิ อารมฺมณมุเขน ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ, เอวํ ตํสมฺปยุตฺตธมฺมาปิ อารมฺมณมุเขน ปฏิสํวิทิตา เอว โหนฺตีติ. สติ อุปฏฺฐิตา โหตีติ ทีฆํ อสฺสาสวเสน ฌานสมฺปยุตฺตา สติ ตสฺมึ อารมฺมเณ อุปฏฺฐิตา อารมฺมณมุเขน ฌาเนปิ อุปฏฺฐิตา นาม โหติ. ตาย สติยาติ เอวํ อุปฏฺฐิตาย ตาย สติยา ยถาวุตฺเตน เตน ญาเณน สุปฺปฏิวิทิตตฺตา อารมฺมณสฺส ตสฺส วเสน ตทารมฺมณา สา ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ. ทีฆํ ปสฺสาสวเสนาติอาทีสุปิ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เตน วุตฺตํ ‘‘เอเตเนว นเยน อวเสสปทานิปิ อตฺถโต เวทิตพฺพานี’’ติ.

ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនោះដោយព្រះបាលីឯង លោកទើបពោលពាក្យមានជាអាទិ៍ថា vuttañhetaṃ។ ក្នុងពាក្យនោះ ការភ្ជាប់បទថា dīghaṃ assāsavasena សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃខ្យល់ដកដង្ហើមចេញវែងដែលជាអារម្មណ៍ កាលបើដឹងច្បាស់ បីតិនោះឈ្មោះថាដឹងច្បាស់ហើយ។ ពាក្យថា Cittassa ekaggataṃ avikkhepaṃ pajānato សេចក្តីថា កាលបើដឹងច្បាស់នូវឯកគ្គតានៃចិត្តដែលបានឈ្មោះថា «អវិក្ខេបៈ» ដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងឈាន ដោយបញ្ញាដែលសម្បយុត្តដោយឯកគ្គតានោះ។ ព្រោះថា បីតិរមែងដឹងច្បាស់ដោយមុខនៃអារម្មណ៍យ៉ាងណា សូម្បីធម៌ទាំងឡាយដែលសម្បយុត្តដោយបីតិនោះ ក៏រមែងដឹងច្បាស់ដោយមុខនៃអារម្មណ៍យ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា Sati upaṭṭhitā hoti សេចក្តីថា សតិដែលសម្បយុត្តដោយឈាន ដោយអំណាចនៃខ្យល់ដកដង្ហើមចេញវែង តាំងមាំក្នុងអារម្មណ៍នោះ ឈ្មោះថាតាំងមាំសូម្បីក្នុងឈានដោយមុខនៃអារម្មណ៍។ ពាក្យថា Tāya satiyā សេចក្តីថា ព្រោះអារម្មណ៍នោះត្រូវបានចាក់ធ្លុះដោយប្រពៃ ដោយញាណនោះតាមដែលពោលហើយ ដោយសតិដែលតាំងមាំយ៉ាងនោះ បីតិដែលមានអារម្មណ៍នោះជាអារម្មណ៍ ឈ្មោះថាដឹងច្បាស់ហើយ ដោយអំណាចនៃសតិនោះ។ សូម្បីក្នុងពាក្យទាំងឡាយមានជាអាទិ៍ថា dīghaṃ passāsavasena គប្បីជ្រាបសេចក្តីដោយន័យនេះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា eteneva nayena avasesapadānipi atthato veditabbāni (គប្បីជ្រាបសេចក្តីនៃបទដែលនៅសល់ទាំងឡាយ ដោយន័យនេះឯង)។

ยเถวาติอาทีสุ [Pg.524] อยํ สงฺเขปตฺโถ – ฌานปฏิลาเภน ยถา อารมฺมณโต ปีติอาทโย ปฏิสํวิทิตา โหนฺติ เตน วินา เตสํ อปฺปวตฺตนโต. เอวํ ฌานสมฺปยุตฺเตน ตํปริยาปนฺเนน เวทนาสงฺขาตมนสิการปฏิลาเภน อารมฺมณโต เวทนา ปฏิสํวิทิตา โหติ อรุณุคฺคเมน วิย สูริยสฺส เตน วินา เวทนาย อปฺปวตฺตนโต. ตสฺมา วุตฺตนเยน อติสยปฺปวตฺติ เวทนา สุปฺปฏิวิทิตา, ตสฺมา สุวุตฺตเมตนฺติ ปุพฺเพ วุตฺตโจทนํ นิรากโรติ.

សេចក្តីសង្ខេបក្នុងពាក្យថា Yathevā (ដូចជា...) ជាដើមនេះ មានដូចតទៅ៖ ព្រោះការបាននូវឈាន ធ្វើឲ្យធម៌មានបីតិជាដើម ត្រូវបានដឹងច្បាស់តាមរយៈអារម្មណ៍ ព្រោះបើគ្មានឈាននោះទេ ធម៌ទាំងនោះក៏មិនប្រព្រឹត្តទៅឡើយ។ យ៉ាងនោះដែរ ព្រោះការបាននូវមនសិការៈដែលពោលគឺវេទនា ដែលប្រកបដោយឈាន រាប់បញ្ចូលក្នុងឈាននោះ វេទនាក៏ត្រូវបានដឹងច្បាស់តាមរយៈអារម្មណ៍ ដូចជាព្រះអាទិត្យដែលដឹងបានដោយសារការរះឡើងនៃអរុណោទ័យ ព្រោះបើគ្មានមនសិការៈនោះទេ វេទនាក៏មិនប្រព្រឹត្តទៅឡើយ។ ហេតុនោះ វេទនាដែលមានការប្រព្រឹត្តទៅជាពិសេសតាមវិធីដែលពោលហើយ ទើបឈ្មោះថាដឹងច្បាស់ល្អហើយ ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យថា "ពាក្យនេះពោលទុកល្អហើយ" ដូច្នេះ ទើបជាការបដិសេធនូវពាក្យចោទប្រកាន់ដែលពោលខាងដើម។

อารมฺมเณติ อสฺสาสปสฺสาสนิมิตฺตํ วทติ. จิตฺตานุปสฺสีเยว นาเมส โหติ อสมฺโมหโต จิตฺตสฺส ปฏิสํวิทิตตฺตา. เตนาห ‘‘ตสฺมา’’ติอาทิ. จิตฺตปฏิสํวิทิตวเสนาติ อาทิ-สทฺเทน อิตรา ติสฺโสปิ จิตฺตานุปสฺสนา สงฺคณฺหาติ.

ពាក្យថា "ក្នុងអារម្មណ៍" សំដៅដល់និមិត្តនៃខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូល។ បុគ្គលនេះឈ្មោះថាជាអ្នកពិចារណាឃើញចិត្តក្នុងចិត្តជាប្រាកដ ព្រោះការដឹងច្បាស់នូវចិត្តដោយមិនវង្វេង។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យថា "តស្មា" (ព្រោះហេតុនោះ) ជាដើម។ ដោយពាក្យថា "ដោយអំណាចនៃការដឹងច្បាស់នូវចិត្ត" ជាដើមនេះ លោកសង្គ្រោះយកចិត្តានុបស្សនា ៣ យ៉ាងដទៃទៀតផងដែរ។

โสติ ธมฺมานุปสฺสนํ อนุยุตฺโต ภิกฺขุ. ยํ ตํ ปหานํ ปหายกญาณํ. ปญฺญายาติ อปราย วิปสฺสนาปญฺญาย อนิจฺจวิราคาทิโต ทิสฺวา ทุวิธายปิ อชฺฌุเปกฺขิตา โหติ. อิทญฺหิ จตุกฺกนฺติ อนิจฺจานุปสฺสนาทิวเสน วุตฺตํ จตุกฺกํ. ตสฺสาปิ ธมฺมานุปสฺสนาย. ปชหตีติ ปหานนฺติ อาห ‘‘นิจฺจสญฺญํ…เป… ปหานกรญาณํ อธิปฺเปต’’นฺติ. วิปสฺสนาปรมฺปรนฺติ ปฏิปาฏิยา วิปสฺสนมาห. ปถปฏิปนฺนํ อชฺฌุเปกฺขตีติ มชฺฌิมาย ปฏิปตฺติยา สมฺมเทว วีถิปฏิปนฺนํ ภาวนาจิตฺตํ ปคฺคหนิคฺคหานํ อกรเณน อชฺฌุเปกฺขติ. เอกโต อุปฏฺฐานนฺติ ยสฺมา มชฺฌิมสมถวีถินาติวตฺติยา ตตฺถ จ ปกฺขนฺทเนน อินฺทฺริยานํ เอกรสภาเวน, ตตฺรมชฺฌตฺตตาย ภาวโต อวิเสสํ เอกคฺคภาวูปคมเนน เอกนฺตโต อุปฏฺฐาติ, ตสฺมา น ตตฺถ กิญฺจิ กาตพฺพนฺติ อชฺฌุเปกฺขติ. ตตฺถาติ เอวํ อชฺฌุเปกฺขเน. สหชาตานมฺปิ อชฺฌุเปกฺขนา โหติ เตสํ ปวตฺตนาการสฺส อชฺฌุเปกฺขนโต. ‘‘ปญฺญาย ทิสฺวา’’ติ วุตฺตตฺตา อารมฺมณอชฺฌุเปกฺขนา อธิปฺเปตา. น เกวลํ นีวรณาทิธมฺเม อชฺฌุเปกฺขิตา, อถ โข อภิชฺฌา …เป… ปญฺญาย ทิสฺวา อชฺฌุเปกฺขิตา โหตีติ โยชนา.

ពាក្យថា "សោ" (ភិក្ខុនោះ) សំដៅលើភិក្ខុអ្នកប្រកបការរឿយៗក្នុងធម្មានុបស្សនា។ ការលះបង់ណា គឺញាណជាគ្រឿងលះបង់នោះ។ ពាក្យថា "ដោយបញ្ញា" គឺឃើញដោយវិបស្សនាបញ្ញាដទៃទៀត ដោយអំណាចនៃអនិច្ចលក្ខណៈ និងវិរាគៈជាដើម ហើយតាំងចិត្តជាកណ្តាលក្នុងធម៌ទាំងពីរយ៉ាង។ ព្រោះថា ពួកបួននេះ គឺពួកបួនដែលពោលទុកដោយអំណាចនៃអនិច្ចានុបស្សនាជាដើម។ សូម្បីពួកបួននោះ ក៏ជាចំណែកនៃធម្មានុបស្សនាដែរ។ លោកពោលថា "លះបង់" គឺការលះបង់ សំដៅយក "ញាណជាគ្រឿងលះបង់នូវនិច្ចសញ្ញា...ជាដើម"។ ពាក្យថា "លំដាប់នៃវិបស្សនា" គឺលោកពោលសំដៅដល់វិបស្សនាដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមលំដាប់។ ពាក្យថា "តាំងចិត្តជាកណ្តាលក្នុងចិត្តដែលឈានចូលកាន់ផ្លូវ" គឺតាំងចិត្តជាកណ្តាលក្នុងភាវនាចិត្តដែលឈានចូលកាន់វិថីយ៉ាងត្រឹមត្រូវដោយមជ្ឈិមបដិបទា ដោយការមិនធ្វើនូវការផ្គងឡើង និងការសង្កត់សង្កិន។ ពាក្យថា "ការប្រាកដឡើងដោយចំណែកមួយ" គឺព្រោះមិនកន្លងហួសនូវវិថីនៃសមថៈដ៏កណ្តាល ហើយស្ទុះទៅក្នុងសមថៈនោះ ដោយភាពមានរសតែមួយនៃឥន្ទ្រីយ៍ទាំងឡាយ ព្រោះភាពជាតត្រមជ្ឈត្តតា ទើបប្រាកដឡើងដោយចំណែកមួយ គឺដល់នូវភាពជាឯកគ្គតាដោយមិនប្លែកគ្នា ហេតុនោះ ទើបតាំងចិត្តជាកណ្តាលថា "មិនត្រូវធ្វើអ្វីៗក្នុងទីនោះឡើយ"។ ពាក្យថា "ក្នុងទីនោះ" គឺក្នុងការតាំងចិត្តជាកណ្តាលយ៉ាងនេះ។ ការតាំងចិត្តជាកណ្តាលក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលកើតរួមគ្នា (សហជាតធម៌) ក៏មានដែរ ព្រោះការតាំងចិត្តជាកណ្តាលក្នុងអាការៈប្រព្រឹត្តទៅនៃធម៌ទាំងនោះ។ ព្រោះពាក្យថា "ឃើញដោយបញ្ញា" លោកពោលទុក ហេតុនោះ ទើបសំដៅយកការតាំងចិត្តជាកណ្តាលក្នុងអារម្មណ៍។ ការភ្ជាប់សេចក្តីថា មិនមែនតាំងចិត្តជាកណ្តាលតែក្នុងធម៌មាននីវរណៈជាដើមប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែឃើញច្បាស់នូវអភិជ្ឈា...ជាដើម ដោយបញ្ញា ហើយតាំងចិត្តជាកណ្តាល។

ปํสุปุญฺชฏฺฐานิยสฺส กิเลสสฺส อุปฺปตฺติฏฺฐานทสฺสนตฺถํ ‘‘จตุมหาปโถ วิย ฉ อายตนานิ’’อิจฺเจว วุตฺตํ. กายาทโย จตฺตาโร อารมฺมณสติปฏฺฐานา. จตูสุ อารมฺมเณสูติ กายาทีสุ จตูสุ อารมฺมเณสุ ปวตฺตา [Pg.525] จตฺตาโร สติปฏฺฐานา ปํสุปุญฺชฏฺฐานิยสฺส กิเลสสฺส อุปหนนโต.

ដើម្បីបង្ហាញទីកន្លែងកើតឡើងនៃកិលេសដែលប្រៀបដូចជាគំនរសម្រាម លោកទើបពោលថា "អាយតនៈទាំង ៦ ប្រៀបដូចជាផ្លូវបំបែកជាបួន" ដូច្នេះឯង។ កាយជាដើម គឺជាអារម្មណ៍នៃសតិបដ្ឋានទាំង ៤។ ពាក្យថា "ក្នុងអារម្មណ៍ទាំង ៤" គឺសតិបដ្ឋានទាំង ៤ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអារម្មណ៍ទាំង ៤ មានកាយជាដើម ព្រោះការកម្ចាត់បង់នូវកិលេសដែលប្រៀបដូចជាគំនរសម្រាម។

เอกธมฺมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយឯកធម្មវគ្គ ចប់ហើយ។

๒. ทุติยวคฺโค

២. វគ្គទី ២

๑-๒. อิจฺฉานงฺคลสุตฺตาทิวณฺณนา

១-២. ការអធិប្បាយឥច្ឆានង្គលសូត្រជាដើម

๙๘๗-๙๘๘. กสฺมาติอาทิ วิหารสมาปตฺติอาจิกฺขเณ การณํ วิภาเวตุํ อารทฺธํ.

៩៨៧-៩៨៨. ពាក្យថា "កស្មា" (ព្រោះហេតុអ្វី) ជាដើម គឺលោកចាប់ផ្តើមឡើងដើម្បីសម្តែងហេតុក្នុងការប្រាប់នូវវិហារសមាបត្តិ។

เอว-วากาโรติ เอว-กาโร วา-กาโร จ. เอกนฺตสนฺตตฺตา เอกนฺเตน สนฺตมนสิการภาวโต. เสกฺขวจเนเนว เตสํ สิกฺขิตพฺพสฺส อตฺถิภาเว สิทฺเธปิ สิกฺขิตพฺพรหิเตสุ เตสุปิ เสกฺขปริยายสฺส วุจฺจมานตฺตา สิกฺขิตพฺพสทฺเทน เสกฺเข วิเสเสตฺวา วุตฺตา. อาสวกฺขยตฺถํ สิกฺขิตพฺพสฺส อภาเวปิ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารตฺถํ ฌานาทิสิกฺขเนน วินา สิกฺขิตพฺพาภาวา ‘‘อเสกฺขา นามา’’ติ วุตฺตา. พุทฺธานํ ปน สพฺพโส สมฺมเทว ปรินิฏฺฐิตสิกฺขตฺตา ‘‘สิกฺขามี’’ติ น วุตฺตํ. อานาปานชฺฌานผลสมาปตฺติ ตถาคตวิหาโร.

ពាក្យថា "ឯវវាកោរោ" គឺ ឯវសព្ទ និង វ៉ាសព្ទ។ ព្រោះភាពជាធម៌ស្ងប់រម្ងាប់ដោយចំណែកមួយ គឺព្រោះភាពជាមនសិការៈដ៏ស្ងប់រម្ងាប់ដោយចំណែកមួយ។ សូម្បីតែដោយពាក្យថា "សេក្ខៈ" នោះ ភាពមាននៃធម៌ដែលត្រូវសិក្សារបស់ពួកលោក ក៏សម្រេចហើយក្តី ប៉ុន្តែព្រោះពាក្យថា "សេក្ខៈ" នោះ លោកប្រើជាវោហារសូម្បីក្នុងបុគ្គលដែលមិនមានធម៌ត្រូវសិក្សា ហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យថា "ធម៌ដែលត្រូវសិក្សា" ដើម្បីញែកសេក្ខបុគ្គលឲ្យប្លែកចេញទៅ។ សូម្បីតែធម៌ដែលត្រូវសិក្សាដើម្បីការអស់ទៅនៃអាសវៈមិនមានក្តី ប៉ុន្តែព្រោះមិនមានធម៌ដែលត្រូវសិក្សាដទៃទៀត ក្រៅពីការសិក្សាឈានជាដើម ដើម្បីជាគ្រឿងនៅជាសុខក្នុងបច្ចុប្បន្ន ហេតុនោះ ទើបហៅថា "អសេក្ខៈ"។ ចំណែកព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ព្រោះការសិក្សាត្រូវបានសម្រេចចប់សព្វគ្រប់ដោយប្រពៃហើយ ហេតុនោះ ទើបមិនពោលថា "តថាគតសិក្សា" ឡើយ។ ផលសមាបត្តិនៃអានាបានជ្ឈាន ឈ្មោះថា តថាគតវិហារ។

๓-๑๐. ปฐมอานนฺทสุตฺตาทิวณฺณนา

៣-១០. ការអធិប្បាយបឋមអានន្ទសូត្រជាដើម

๙๘๙-๙๙๖. อนิจฺจาทิวเสนาติ อนิจฺจทุกฺขานตฺตวเสน. ปวิจินติ ปกาเรหิ วิจินติ. นิกฺกิเลสาติ อปคตกิเลสา วิกฺขมฺภิตกิเลสา. ปีติสมฺโพชฺฌงฺโค, ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺโคติ ปาโฐ.

៩៨៩-៩៩៦. ពាក្យថា "ដោយអំណាចនៃអនិច្ចៈជាដើម" គឺដោយអំណាចនៃអនិច្ចៈ ទុក្ខៈ និងអនត្តា។ ពាក្យថា "រមែងរើសរើស" គឺរើសរើសដោយប្រការផ្សេងៗ។ ពាក្យថា "មិនមានកិលេស" គឺមានកិលេសប្រាសចេញទៅហើយ ឬមានកិលេសដែលសង្កត់សង្កិនទុកហើយ។ បទថា "បីតិសម្ពោជ្ឈង្គៈ បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គៈ" នេះជាសេចក្តីអាន។

ยาย อโนสกฺกนํ อนติวตฺตนญฺจ โหติ, อยํ ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขา มชฺฌตฺตากาโรติ วุตฺตา. เอกจิตฺตกฺขณิกาติ เอกจิตฺตุปฺปาทปริยาปนฺนตฺตา.

ធម្មជាតិណាដែលមិនថយក្រោយ និងមិនហួសប្រមាណ ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខា ដែលលោកពោលថាជាអាការៈកណ្តាល។ ពាក្យថា "មានខណៈចិត្តតែមួយ" គឺព្រោះរាប់បញ្ចូលក្នុងចិត្តុប្បាទតែមួយខណៈ។

จตฺตุนฺนํ จตุกฺกานํ วเสน โสฬสกฺขตฺตุกา. อานาปานสนฺนิสฺสเยน ปวตฺตตฺตา อารมฺมณวเสน ปวตฺตา อานาปานารมฺมณาปิ อปรภาเค สติ อานาปานสฺสตีติ ปริยาเยน วตฺตพฺพตํ อรหตีติ ‘‘อานาปานสฺสติ มิสฺสกา กถิตา’’ติ วุตฺตํ. อานาปานมูลกาติ อานาปานสนฺนิสฺสเยน [Pg.526] ปวตฺตา สติปฏฺฐานา. เตสํ มูลภูตาติ เตสํ สติปฏฺฐานานํ มูลการณภูตา. โพชฺฌงฺคมูลกาติ โพชฺฌงฺคปจฺจยภูตา. เตปิ โพชฺฌงฺคาติ เอเต วีสติ สติปฏฺฐานเหตุกา โพชฺฌงฺคา. วิชฺชาวิมุตฺติปูรกาติ ตติยวิชฺชาย ตสฺส ผลสฺส จ ปริปูรณวเสน ปวตฺตา โพชฺฌงฺคา. ผลสมฺปยุตฺตาติ จตุตฺถผลสมฺปยุตฺตา, จตุพฺพิธผลสมฺปยุตฺตา วา.

(អានាបានស្សតិ) មាន ១៦ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃពួកបួន ៤ យ៉ាង។ ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យនឹងអានាបានៈ ថ្វីបើជាអានាបានារម្មណ៍ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ក្តី ប៉ុន្តែក្នុងកាលជាខាងក្រោយ កាលបើមានសតិ ក៏គួរហៅតាមវោហារថា អានាបានស្សតិ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "អានាបានស្សតិ លោកពោលលាយឡំគ្នា"។ ពាក្យថា "មានអានាបានៈជាមូល" គឺសតិបដ្ឋានទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យនឹងអានាបានៈ។ ពាក្យថា "ជាមូលដ្ឋាននៃធម៌ទាំងនោះ" គឺធម៌ដែលជាហេតុដើមនៃសតិបដ្ឋានទាំងនោះ។ ពាក្យថា "មានពោជ្ឈង្គៈជាមូល" គឺធម៌ដែលជាបច្ច័យនៃពោជ្ឈង្គៈ។ ពាក្យថា "សូម្បីពោជ្ឈង្គៈទាំងនោះ" គឺពោជ្ឈង្គៈ ២០ ទាំងនេះ ដែលមានសតិបដ្ឋានជាហេតុ។ ពាក្យថា "ជាគ្រឿងបំពេញវិជ្ជា និងវិមុត្តិ" គឺពោជ្ឈង្គៈទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការបំពេញវិជ្ជាទី ៣ និងផលនៃវិជ្ជានោះ។ ពាក្យថា "ប្រកបដោយផល" គឺប្រកបដោយផលទី ៤ ឬប្រកបដោយផលទាំង ៤ យ៉ាង។

ทุติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយវគ្គទី ២ ចប់ហើយ។

อานาปานสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយអានាបានសំយុត្ត ចប់ហើយ។

๑๑. โสตาปตฺติสํยุตฺตํ

១១. សោតាបត្តិសំយុត្ត

๑. เวฬุทฺวารวคฺโค

១. វេឡុទ្វារវគ្គ

๑. จกฺกวตฺติราชสุตฺตวณฺณนา

១. ការអធិប្បាយចក្កវត្តិរាជសូត្រ

๙๙๗. อนุคฺคหครหเณสุ [Pg.527] นิปาโตติ อนุคฺคณฺหนครหตฺถโชตโก นิปาโต. กิเมตฺถ อนุคฺคณฺหาติ, กึ วา ครหตีติ อาห ‘‘จตุนฺน’’นฺติอาทิ. ตตฺถ อนุคฺคณฺหนฺโต อนุจฺฉวิกํ กตฺวา คณฺหนฺโต. ครหนฺโต นินฺทนฺโต. อิสฺสรสีโล อิสฺสโร, ตสฺส ภาโว อิสฺสริยํ, ปภุตา. อธีนํ ปติ อธิปติ, ตสฺส ภาโว อาธิปจฺจํ, สามิภาโวติ อาห – ‘‘อิสฺสริยาธิปจฺจ’’นฺติอาทิ. อนนฺตกานีติ อนฺตรหิตานิ.

៩៩៧. ពាក្យថា "និបាតក្នុងសេចក្តីអនុគ្រោះ និងការតិះដៀល" គឺនិបាតដែលញ៉ាំងសេចក្តីអនុគ្រោះ និងការតិះដៀលឲ្យភ្លឺច្បាស់។ ក្នុងទីនេះ តើលោកអនុគ្រោះអ្វី ឬតិះដៀលអ្វី? លោកទើបពោលពាក្យថា "ចតុន្នំ" (នៃធម៌ទាំង ៤) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា "អនុគ្រោះ" គឺការទទួលយកដោយធ្វើឲ្យសមគួរ។ ពាក្យថា "តិះដៀល" គឺការនិន្ទា។ បុគ្គលដែលមានសីលជាធំ ឈ្មោះថា ឥស្សរៈ ភាពជាឥស្សរៈនោះ ឈ្មោះថា ឥស្សរិយៈ គឺភាពជាធំ។ បុគ្គលដែលជាអធិបតីលើជនដែលនៅក្រោមបង្គាប់ ឈ្មោះថា អធិបតី ភាពជាអធិបតីនោះ ឈ្មោះថា អាធិបច្ចៈ គឺភាពជាម្ចាស់ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ឥស្សរិយាធិបច្ចៈ" ជាដើម។ ពាក្យថា "អនន្តកានិ" គឺវិនាសទៅហើយ (បាត់បង់ទៅហើយ)។

อเวจฺจปฺปสาเทนาติ วตฺถุตฺตยสฺส คุเณ ยาถาวโต อเวจฺจ ปวิสิตฺวา ปสาโท. โส ปน เกนจิ จลนรหิโตติ อาห ‘‘อจลปฺปสาเทนา’’ติ. มคฺเคนาติ อริยมคฺเคน. อาคตปฺปสาโท ตสฺส อธิคเมน ลทฺธปฺปสาโท. อปุพฺพํ อจริมนฺติ เอกชฺฌํ. อริยสาวกานญฺหิ อริยมคฺโค อุปฺปชฺชนฺโตว ตีสุ วตฺถูสุ อเวจฺจปฺปสาทํ อาวหนฺโต เอว อุปฺปชฺชติ. เตสนฺติ วิสยภูตานํ ติณฺณํ วตฺถูนํ วเสน ติธา วุตฺโต. ยสฺมา จ อตฺถโต เอโก, ตสฺมาว นินฺนานากรโณ โหติ ปวตฺตฏฺฐานเภเท สติปิ. อริยสาวกสฺส หีติอาทินา นเยน ตมตฺถํ วิวรติ. ปสาโท โอกปฺปนา. เปมํ ภตฺติ. คารวํ ครุกรณํ. มหนฺตํ อุฬารํ. เอตํ วิภาเคน นตฺถิ สพฺพตฺถ สมานตฺตา.

ពាក្យថា "ដោយសេចក្តីជ្រះថ្លាមិនញាប់ញ័រ" គឺសេចក្តីជ្រះថ្លាដែលចូលទៅស៊ប់ក្នុងគុណនៃព្រះរតនត្រ័យតាមពិត។ សេចក្តីជ្រះថ្លានោះ មិនមានការកម្រើកដោយហេតុណាមួយឡើយ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ដោយសេចក្តីជ្រះថ្លាដ៏មាំមួន"។ ពាក្យថា "ដោយមគ្គ" គឺដោយអរិយមគ្គ។ ពាក្យថា "សេចក្តីជ្រះថ្លាដែលមកដល់ហើយ" គឺសេចក្តីជ្រះថ្លាដែលបានមកដោយការសម្រេចមគ្គនោះ។ ពាក្យថា "មិនមុនមិនក្រោយ" គឺព្រមជាមួយគ្នា (ក្នុងពេលតែមួយ)។ ព្រោះថា កាលបើអរិយមគ្គកើតឡើងដល់អរិយសាវកទាំងឡាយ រមែងនាំមកនូវសេចក្តីជ្រះថ្លាមិនញាប់ញ័រក្នុងវត្ថុទាំង ៣ យ៉ាងនោះឯង។ ពាក្យថា "នៃវត្ថុទាំងនោះ" គឺលោកពោលជា ៣ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃវត្ថុទាំង ៣ ដែលជាអារម្មណ៍។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះដោយអត្ថមានតែមួយ ហេតុនោះ ទើបមិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នាឡើយ សូម្បីតែមានការប្លែកគ្នានៃទីកន្លែងដែលប្រព្រឹត្តទៅក៏ដោយ។ លោកពន្យល់សេចក្តីនោះដោយវិធីមានពាក្យថា "អរិយសាវកស្ស ហិ" ជាដើម។ សេចក្តីជ្រះថ្លា គឺការជឿស៊ប់។ សេចក្តីស្រឡាញ់ គឺសេចក្តីភក្តី។ សេចក្តីគោរព គឺការធ្វើសេចក្តីកោតក្រែង។ ធំទូលាយ គឺខ្ពង់ខ្ពស់។ សេចក្តីនេះ មិនមានដោយការបែងចែកឡើយ ព្រោះមានសភាពស្មើគ្នា (ដូចគ្នា) ក្នុងគ្រប់ទីកន្លែង។

เอวนฺติ ภวนฺตเรปิ อโกปนียตาย. สทิสวเสนาติ อญฺเญหิ อขณฺฑาทีหิ สทิสวเสน. เตนาห ‘‘มุขวฏฺฏิ ยญฺหิ ฉินฺเน’’ติอาทิ. ขณฺฑา เอติสฺสา อตฺถีติ ขณฺฑา. เอส นโย เสเสสุปิ. ปาติโมกฺเข อาคตานุกฺกเมน สีลสฺส อาทิมชฺฌวิภาโค เวทิตพฺโพ. ทฺวินฺนํ วา ติณฺณํ วาติ สีลโกฏฺฐาสานํ. เอกนฺตรํ ภินฺนนฺติ อภินฺเนน เอกนฺตรํ หุตฺวา ภินฺนํ. เตสํ ขณฺฑาทีนํ. ‘‘ภุชิสฺเสหี’’ติ อุตฺตรปทโลเปน นิทฺเทโสติ อาห ‘‘ภุชิสฺสภาวกเรหี’’ติ. อิทํ วีติกฺกนฺตนฺติ อิทมฺปิ สีลํ วีติกฺกนฺตํ. ‘‘อยํ สีลสฺส วีติกฺกโม’’ติ เอวํ ปรามสิตุํ อสกฺกุเณยฺเยหิ.

ពាក្យថា "យ៉ាងនេះ" គឺព្រោះភាពមិនអាចកម្រើកបាន សូម្បីក្នុងភពដទៃ។ ពាក្យថា "ដោយអំណាចនៃភាពស្រដៀងគ្នា" គឺដោយអំណាចនៃភាពស្រដៀងគ្នានឹងសីលមិនដាច់ជាដើមដទៃទៀត។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "កាលបើគែមមាត់ដាច់ហើយ..." ជាដើម។ សំពត់ដែលមានចន្លោះដាច់ ឈ្មោះថា ខណ្ឌៈ (សំពត់ធ្លុះកណ្តាល)។ វិធីនេះ ក៏មានក្នុងសីលដែលសេសសល់ដែរ។ គេគប្បីដឹងនូវការបែងចែកផ្នែកដើម និងផ្នែកកណ្តាលនៃសីល តាមលំដាប់ដែលមកក្នុងបាតិមោក្ខ។ ពាក្យថា "ពីរ ឬបី" គឺចំណែកនៃសីលទាំងឡាយ។ ពាក្យថា "ធ្លុះមួយចន្លោះ" គឺធ្លុះដោយមានចន្លោះមិនធ្លុះខណ្ឌគ្នា។ នៃសីលមានសីលធ្លុះជាដើមទាំងនោះ។ ពាក្យថា "ភុជិស្សេហិ" (ជាសីលរបស់ជនជាអ្នកជា) នេះជាការសម្តែងដោយលុបបទខាងចុង ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ដែលធ្វើឲ្យមានភាពជាអ្នកជា"។ ពាក្យថា "នេះកន្លងហើយ" គឺសូម្បីសីលនេះក៏កន្លងហើយដែរ។ ដោយធម៌ទាំងឡាយដែលបុគ្គលមិនអាចស្ទាបអង្អែលយ៉ាងនេះថា "នេះជាការកន្លងសីល" ឡើយ។

๒. พฺรหฺมจริโยคธสุตฺตวณฺณนา

២. ការអធិប្បាយព្រហ្មចរិយោគធសូត្រ

๙๙๘. เยสนฺติ [Pg.528] อนิยมโต สทฺธาทีนมาธารภูตปุคฺคลทสฺสนํ. พุทฺเธ ปสาโท คหิโต. โส หิ อิตเรหิ ปฐมํ คเหตพฺโพติ. อริยกนฺตานิ สีลานิ คหิตานิ โสตาปนฺนสฺส สีลานํ อธิปฺเปตตฺตา. สงฺเฆ ปสาโท คหิโต ธมฺมปฺปสาทสฺส อนนฺตรํ วุจฺจมานตฺตา. ธมฺเม ปสาโท คหิโต อเวจฺจปฺปสาทภาวโต. โสตํ อริยมคฺคํ อาทิโต ปตฺติ โสตาปตฺติ, ตสฺสา องฺคานิ โสตาปตฺติยงฺคานิ. ปจฺเจนฺตีติ ปชายนฺติ อธิคจฺฉนฺติ. เตนาห ‘‘ปาปุณนฺตี’’ติ. พฺรหฺมจริยนฺติ มคฺคพฺรหฺมจริยํ. กตรปสาโท วตฺตมาโนติ อธิปฺปาโย. มคฺคปฺปสาโทติ มคฺคสมฺปยุตฺโต ปสาโท. อาคตมคฺคสฺสาติ อธิคตมคฺคสฺส. มิสฺสกปฺปสาโท เอโสติ ตสฺมา อุโภปิ เถรา ปณฺฑิตา พหุสฺสุตา.

៩៩៨. ពាក្យថា "យេសំ" (របស់បុគ្គលទាំងឡាយណា) គឺការបង្ហាញដល់បុគ្គលដែលជាទីតាំងនៃសទ្ធាជាដើមដោយមិនកំណត់។ សេចក្តីជ្រះថ្លាក្នុងព្រះពុទ្ធ ត្រូវបានកាន់យកហើយ ព្រោះសេចក្តីជ្រះថ្លានោះ គប្បីកាន់យកមុនគេជាងសេចក្តីជ្រះថ្លាដទៃទៀត។ សីលទាំងឡាយដែលជាទីគាប់ចិត្តនៃព្រះអរិយៈ ត្រូវបានកាន់យកហើយ ព្រោះសំដៅយកសីលទាំងឡាយរបស់ព្រះសោតាបន្នបុគ្គល។ សេចក្តីជ្រះថ្លាក្នុងព្រះសង្ឃ ត្រូវបានកាន់យកហើយ ព្រោះលោកពោលក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីសេចក្តីជ្រះថ្លាក្នុងព្រះធម៌។ សេចក្តីជ្រះថ្លាក្នុងព្រះធម៌ ត្រូវបានកាន់យកហើយ ព្រោះភាពជាសេចក្តីជ្រះថ្លាមិនញាប់ញ័រ។ ការដល់នូវអរិយមគ្គដែលជាខ្សែទឹកតាំងពីដំបូង ឈ្មោះថា សោតាបត្តិ អង្គនៃសោតាបត្តិនោះ ឈ្មោះថា សោតាបត្តិយង្គៈ។ ពាក្យថា "បច្ចេន្តិ" គឺកើតឡើង ឬសម្រេចបាន ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "រមែងដល់"។ ពាក្យថា "ព្រហ្មចរិយៈ" គឺមគ្គព្រហ្មចរិយៈ។ សេចក្តីជ្រះថ្លាណាដែលកំពុងប្រព្រឹត្តទៅ នេះជាអធិប្បាយ។ ពាក្យថា "មគ្គប្បសាទៈ" គឺសេចក្តីជ្រះថ្លាដែលប្រកបដោយមគ្គ។ ពាក្យថា "នៃបុគ្គលអ្នកមានមគ្គមកដល់ហើយ" គឺនៃបុគ្គលអ្នកបានសម្រេចមគ្គហើយ។ នេះជាសេចក្តីជ្រះថ្លាឡូឡំគ្នា ហេតុនោះ ព្រះថេរៈទាំងពីររូប ទើបជាអ្នកប្រាជ្ញ និងជាពហុស្សូត។

๓. ทีฆาวุอุปาสกสุตฺตวณฺณนา

៣. ការអធិប្បាយទីឃាវុឧបាសកសូត្រ

๙๙๙. ยทคฺเคน ตสฺมึ อุปาสเก ยถาวุตฺตานิ โสตาปตฺติยงฺคานิ สํวิชฺชนฺติ, ตทคฺเคน โส เตสุ วตฺติสฺสตีติ อาห ‘‘จตูสุ โสตาปตฺติยงฺเคสุ สนฺทิสฺสสี’’ติ. วิชฺชํ ภชนฺตีติ วิชฺชาภาคิยา, เตสุ โกฏฺฐาเสสุ ปริยาปนฺนาติ วุตฺตํ ‘‘วิชฺชาภาคิเยติ วิชฺชาโกฏฺฐาสิเก’’ติ.

៩៩៩. ព្រោះហេតុដែលសោតាបត្តិយង្គៈទាំងឡាយតាមដែលពោលហើយ មានប្រាកដក្នុងឧបាសកនោះ ហេតុនោះ ឧបាសកនោះនឹងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងធម៌ទាំងនោះ លោកទើបពោលថា "អ្នករមែងឃើញច្បាស់ក្នុងសោតាបត្តិយង្គៈទាំង ៤"។ ធម៌ទាំងឡាយដែលសេពនូវវិជ្ជា ឈ្មោះថា វិជ្ជាភាគិយៈ លោកពោលថា រាប់បញ្ចូលក្នុងចំណែកទាំងនោះ ដូចពាក្យថា "វិជ្ជាភាគិយេ គឺដែលមានចំណែកនៃវិជ្ជា"។

๔-๕. ปฐมสาริปุตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา

៤-៥. ការអធិប្បាយបឋមសារីបុត្តសូត្រជាដើម

๑๐๐๐-๑๐๐๑. ‘‘โสตาปตฺตี’’ติ ปฐมมคฺโค อธิปฺเปโต, ตสฺส อธิคมูปาโย โสตาปตฺติยงฺคํ. เตนาห ‘‘โสตาปตฺติยา ปุพฺพภาคปฏิลาภงฺค’’นฺติ. โสตาปตฺติอตฺถายาติ โสตาปตฺติมคฺคตฺถาย. องฺคนฺติ การณํ. อิตเร รตนตฺตยปฺปสาทาทโย. ปุพฺพภาคิยาย โสตาปตฺติยา องฺคํ การณนฺติ.

១០០០-១០០១. ពាក្យថា "សោតាបត្តិ" សំដៅយកបឋមមគ្គ ឧបាយជាគ្រឿងសម្រេចនូវបឋមមគ្គនោះ ឈ្មោះថា សោតាបត្តិយង្គៈ។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "អង្គជាគ្រឿងបាននូវចំណែកខាងដើមនៃសោតាបត្តិ"។ ពាក្យថា "ដើម្បីសោតាបត្តិ" គឺដើម្បីសោតាបត្តិមគ្គ។ ពាក្យថា "អង្គ" គឺហេតុ។ ធម៌ដទៃទៀត មានសេចក្តីជ្រះថ្លាក្នុងព្រះរតនត្រ័យជាដើម។ ជាអង្គ គឺហេតុនៃសោតាបត្តិក្នុងចំណែកខាងដើម។

๖. ถปติสุตฺตวณฺณนา

៦. ការអធិប្បាយថបតិសូត្រ

๑๐๐๒. (วิตานํ กายานํ กาลนกาย, การณสฺส อุปคตานํ สาตปริยา สิชฺฌติ. ตตฺถ กายปริปชฺฌายมุเขน ตนฺตึ ฐเปสิ ภควา. น หิ ปสฺสถ นมตฺเถหิ กรเณ นิรตฺถโก ปิติ วตฺตติ. ‘‘นิยตตฺตา’’ติ วุตฺตํ. ตเมว นิยมํ ‘‘มชฺฌิมปเทเสเยวา’’ติ อวธารเณน วิภาเวติ[Pg.529]. มหามณฺฑลจาริกํ จรนฺโตปิ มชฺฌิมปเทสสฺส อนฺตนฺเตเนว จรติ. ตตฺถ จ วิเนยฺยชนสฺส สโมสรณตา มตฺตปนวาจมหตฺถสุปนนฺติ.) [เอตฺถนฺตเร ปาโฐ อสุทฺโธ ทุสฺโสธนีโย จ, สุทฺธปาโฐ คเวสิตพฺโพ.] อรุณุฏฺฐาปนมฺปิ ตตฺเถว โหติ. ปจฺจนฺตปเทเส ปน ทูเร วิเนยฺยชนา โหนฺติ, ตตฺถ คนฺตฺวา มคฺคผเลสุ ปติฏฺฐาเปตฺวา ตโต ปจฺจาคนฺตฺวา มชฺฌิมปเทเส เอว วาสํ อุปคจฺฉติ, ตตฺถ มนุสฺเสหิ กตานํ การานํ มหปฺผลภาวนิยมนตฺถนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘อาสนฺเน โน ภควา’’ติ อิทํ นิทสฺสนมตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘น เกวล’’นฺติ อาทิมาห.

១០០២. (សេចក្តីសម្រេចនៃសេចក្តីសុខ របស់ពួកជនដែលចូលទៅជិតហេតុ... ក្នុងទីនោះ ព្រះភគវន្តទ្រង់តម្កល់ទុកនូវទំនៀម ដោយមុខនៃការដុតកំដៅកាយ។ ពិតមែនតែ អ្នកទាំងឡាយមិនឃើញ... ពាក្យថា «Niyatattā» (មានខ្លួនកំណត់ហើយ) ព្រះអង្គត្រាស់ទុកហើយ។ ទ្រង់ធ្វើការកំណត់នោះឯងឲ្យច្បាស់លាស់ ដោយការកំណត់ថា «ក្នុងមជ្ឈិមប្រទេសប៉ុណ្ណោះ»។ សូម្បីកាលទ្រង់យាងទៅកាន់មហាមណ្ឌលចារិក ក៏ទ្រង់យាងទៅត្រឹមតែទីបំផុតនៃមជ្ឈិមប្រទេសប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងទីនោះ ការប្រជុំគ្នានៃវិនេយ្យជន...។) [ក្នុងចន្លោះនេះ អត្ថបទមិនបរិសុទ្ធ និងពិបាកជម្រះ គប្បីស្វែងរកអត្ថបទដែលបរិសុទ្ធ។] សូម្បីការធ្វើឲ្យអរុណរះឡើង ក៏មានក្នុងទីនោះឯង។ ចំណែកក្នុងបច្ចន្តប្រទេស វិនេយ្យជនទាំងឡាយស្ថិតនៅឆ្ងាយ ព្រះអង្គយាងទៅក្នុងទីនោះ ញ៉ាំងវិនេយ្យជនទាំងនោះឲ្យប្រតិស្ឋានក្នុងមគ្គនិងផល ហើយយាងត្រឡប់មកពីទីនោះវិញ ចូលទៅកាន់ការគង់នៅ (ចាំវស្សា) ក្នុងមជ្ឈិមប្រទេសប៉ុណ្ណោះ គប្បីជ្រាបថា ដើម្បីកំណត់នូវភាពមានផលច្រើននៃអំពើដែលមនុស្សទាំងឡាយធ្វើហើយក្នុងទីនោះ។ ព្រះអង្គកាលនឹងបង្ហាញថា ពាក្យថា «ព្រះភគវន្តគង់នៅជិតយើងទាំងឡាយ» នេះ ជាត្រឹមតែឧទាហរណ៍ ទើបត្រាស់ពាក្យជាដើមថា «na kevalaṃ» (មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ)។

สกิญฺจนสปลิโพธนฏฺเฐนาติ เอตฺถ กิญฺจนํ ปลิโพโธ อสมาปิตกิจฺจตา, ตทุภยสฺส อตฺถิภาเวนาติ อตฺโถ. มหาวาเสติ มหาเคเห.

ពាក្យថា Sakiñcanasapalibodhanaṭṭhena (ដោយអត្ថថា មានកង្វល់និងគ្រឿងកង្វល់) សេចក្តីថា ក្នុងពាក្យនោះ កង្វល់ គ្រឿងកង្វល់ គឺភាពជាកិច្ចការដែលមិនទាន់សម្រេច ដោយភាពមាននៃធម៌ទាំងពីរនោះ។ ពាក្យថា Mahāvāse (ក្នុងលំនៅធំ) សេចក្តីថា ក្នុងផ្ទះធំ។

ทฺเวปิ ชนาติ อิสิทตฺตปุราณา. สิตํ นาม มนฺทหสิตํ. หสิตํ นาม วิสฺสฏฺฐหสิตํ. มุตฺตจาโคติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ วิสุทฺธิมคฺคฏีกายํ (วิสุทฺธิ. มหาฏี. ๑.๑๖๐) วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ. สํวิภาเคติ ปรสฺส ทานวเสน สํวิภชเน. อกตวิภาคนฺติ เทยฺยธมฺมวเสน น กตวิภาคํ. ปุคฺคลวเสน ปน ‘‘สีลวนฺเตหี’’ติ วุตฺตตฺตา กตวิภาคเมว มหปฺผลตากรเณน. เตนาห ‘‘สพฺพํ ทาตพฺพเมว หุตฺวา ฐิต’’นฺติ.

ពាក្យថា Dvepi janā (សូម្បីជនទាំងពីរនាក់) បានแก่ ឥសិទត្តៈ និងបុរាណៈ។ ពាក្យថា Sita (ញញឹម) គឺការសើចតិចៗ។ ពាក្យថា Hasita (សើច) គឺការសើចបញ្ចេញសំឡេង។ សេចក្តីដែលគប្បីពោលក្នុងពាក្យជាដើមថា Muttacāgo (មានការលះបង់រួចស្រឡះហើយ) គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលពោលទុកក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គដីកា (វិសុទ្ធិ. មហាដី. ១.១៦០)។ ពាក្យថា Saṃvibhāge (ក្នុងការចែករំលែក) គឺក្នុងការចែករំលែកដោយអំណាចនៃការឲ្យដល់អ្នកដទៃ។ ពាក្យថា Akatavibhāgaṃ (មិនបានធ្វើការបែងចែក) គឺមិនបានធ្វើការបែងចែកដោយអំណាចនៃទេយ្យធម៌។ ប៉ុន្តែ ដោយអំណាចនៃបុគ្គល ព្រោះព្រះអង្គត្រាស់ថា «sīlavantehi» (ដោយលោកអ្នកមានសីលទាំងឡាយ) ទើបឈ្មោះថាជាការបែងចែករួចហើយ ដោយការធ្វើឲ្យមានផលច្រើន។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «sabbaṃ dātabbameva hutvā ṭhitaṃ» (វត្ថុទាំងអស់ស្ថិតនៅជាវត្ថុគួរឲ្យពិតប្រាកដ)។

(เอตฺถนฺตเร ปาโฐ อสุทฺโธ ทุสฺโสธนีโย จ, สุทฺธปาโฐ คเวสิตพฺโพ.)

(ក្នុងចន្លោះនេះ អត្ថបទមិនបរិសុទ្ធ និងពិបាកជម្រះ គប្បីស្វែងរកអត្ថបទដែលបរិសុទ្ធ។)

๗. เวฬุทฺวาเรยฺยสุตฺตวณฺณนา

៧. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃវេឡុទ្វារេយ្យសូត្រ

๑๐๐๓. ปเวณิอาคตสฺสาติ อเนกปุริสยุควเสน ปรมฺปราคตสฺส. อตฺตนิ อุปเนตพฺพนฺติ อตฺตนิ เนตฺวา ปรสฺมึ อุปเนตพฺพํ. เตนาห ‘‘โย โข มฺยายํ ธมฺโม อปฺปิโย อมนาโป, ปรสฺสเปโส ธมฺโม อปฺปิโย อมนาโป’’ติอาทิ. อมนฺตภาเสนาติ สมฺผสฺส สมฺผปฺปลาปสฺส อมนฺตาย มนฺตารหิตภาสเนน.

១០០៣. ពាក្យថា Paveṇiāgatassa (ដែលមកតាមប្រពៃណី) សេចក្តីថា ដែលមកតាមលំដាប់តៗគ្នា ដោយអំណាចនៃគូនៃបុរសច្រើននាក់។ ពាក្យថា Attani upanetabbaṃ (គបប្បីបង្អោនចូលមកក្នុងខ្លួន) សេចក្តីថា នាំចូលមកក្នុងខ្លួនហើយ គប្បីបង្អោនទៅក្នុងអ្នកដទៃ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ពាក្យជាដើមថា «ធម៌ណាដែលមិនជាទីស្រឡាញ់ មិនជាទីគាប់ចិត្តដល់ខ្ញុំ ធម៌នោះក៏មិនជាទីស្រឡាញ់ មិនជាទីគាប់ចិត្តសូម្បីដល់អ្នកដទៃដែរ»។ ពាក្យថា Amantabhāsena (ដោយការនិយាយគ្មានការពិចារណា) គឺដោយការនិយាយដែលមិនមានការពិចារណា គឺការនិយាយពាក្យរោយរាយ។

๘-๙. ปฐมคิญฺชกาวสถสุตฺตาทิวณฺณนา

៨-៩. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃបឋមគិញ្ជកាវសថសូត្រជាដើម

๑๐๐๔-๕. ทฺเว คามา ทฺวินฺนํ ญาตีนํ คามาติ กตฺวา. ญาติเกติ เอวํลทฺธนาเม เอกสฺมึ คามเก. คิญฺชกาวสเถติ คิญฺชกา วุจฺจนฺติ อิฏฺฐกา, คิญฺชกาหิ เอว กโต อาวสโถ, ตสฺมึ. โส กิร อาวาโส ยถา [Pg.530] สุธาหิ ปริกมฺเมน ปโยชนํ นตฺถิ, เอวํ อิฏฺฐกาหิ เอว จินิตฺวา กโต. เตน วุตฺตํ ‘‘อิฏฺฐกามเย อาวสเถ’’ติ. ตุลาถมฺภทฺวารพนฺธกวาฏผลกานิ ปน ทารุมยา เอว. โอรํ วุจฺจติ กามธาตุ, ปจฺจยภาเวน ตํ โอรํ ภชนฺตีติ โอรมฺภาคิยานิ, โอรมฺภาคสฺส วา หิตานิ โอรมฺภาคิยานิ. เตนาห ‘‘เหฏฺฐาภาคิยาน’’นฺติอาทิ. ตีหิ มคฺเคหีติ เหฏฺฐิเมหิ ตีหิ มคฺเคหิ. เตหิ ปหาตพฺพตาย หิ เตสํ สญฺโญชนานํ โอรมฺภาคิยตา, โอรํ ภญฺชิยานิ วา โอรมฺภาคิยานิ วุตฺตานิ นิรุตฺตินเยน. อิทานิ พฺยติเรกมุเขน เนสํ โอรมฺภาคิยภาวํ วิภาเวตุํ ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. วิกฺขมฺภิตานิ สมตฺถตาวิฆาเตน ปุถุชฺชนานํ, สมุจฺฉินฺนานิ สพฺพโส อภาเวน อริยานํ รูปารูปภวูปปตฺติยา วิพนฺธนาย น โหนฺตีติ วุตฺตํ ‘‘อวิกฺขมฺภิตานิ มคฺเคน วา อสมุจฺฉินฺนานี’’ติ. นิพฺพตฺติวเสนาติ ปฏิสนฺธิคฺคหณวเสน คนฺตุํ น เทนฺติ. มหคฺคตภวคามิกมฺมายูหนสฺส วิพนฺธนโต สกฺกายทิฏฺฐิอาทีนิ ตีณิ สญฺโญชนานิ กามจฺฉนฺทพฺยาปาทา วิย มหคฺคตภวูปปตฺติยา วิเสสปจฺจยตฺตา ตตฺถ มหคฺคตภเว นิพฺพตฺตมฺปิ ตนฺนิพฺพตฺติเหตุกมฺมปริกฺขเย กามภวูปปตฺติปจฺจยตาย มหคฺคตภวโต อาเนตฺวา อิเธว กามภเว เอว นิพฺพตฺตาเปนฺติ. ตสฺมา สพฺพานิปิ ปญฺจปิ สํโยชนานิ โอรมฺภาคิยาเนว. ปฏิสนฺธิวเสน อนาคมนสภาโวติ ปฏิสนฺธิคฺคหณวเสน ตสฺมา โลกา อิธ น อาคมนสภาโว. พุทฺธทสฺสน-เถรทสฺสน-ธมฺมสฺสวนานํ ปน อตฺถาย อสฺส อาคมนํ อนิวาริตํ.

១០០៤-៥. ពាក្យថា Dve gāmā (ភូមិពីរ) គឺធ្វើឲ្យជាភូមិនៃញាតិទាំងពីរនាក់។ ពាក្យថា Ñātike (ក្នុងភូមិញាតិកៈ) គឺក្នុងភូមិតូចមួយដែលបានឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Giñjakāvasathe (ក្នុងផ្ទះឥដ្ឋ) សេចក្តីថា ឥដ្ឋទាំងឡាយ លោកហៅថា គិញ្ជកា, ផ្ទះដែលធ្វើដោយឥដ្ឋទាំងឡាយនោះឯង ឈ្មោះថា គិញ្ជកាវសថៈ ក្នុងផ្ទះឥដ្ឋនោះ។ ឮថា អាវាសនោះ មិនមានសេចក្តីត្រូវការដោយការបូកកំបោរឡើយ គឺគេសាងសង់ដោយការរៀបឥដ្ឋសុទ្ធយ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «iṭṭhakāmaye āvasathe» (ក្នុងលំនៅដែលធ្វើដោយឥដ្ឋ)។ ចំណែកឯ ធ្នឹម សសរ ទ្វារ គ្រឿងចង និងបន្ទះទ្វារ គឺធ្វើដោយឈើពិតប្រាកដ។ ពាក្យថា Ora (ខាងក្រោម) លោកហៅថា កាមធាតុ, ធម៌ទាំងឡាយដែលសេពនូវចំណែកខាងក្រោមនោះ ដោយភាពជាបច្ច័យ ឈ្មោះថា ឱរម្ភាគិយៈ ឬធម៌ទាំងឡាយណាដែលជាប្រយោជន៍ដល់ចំណែកខាងក្រោម ឈ្មោះថា ឱរម្ភាគិយៈ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «heṭṭhābhāgiyānaṃ» (នៃធម៌ជាចំណែកខាងក្រោម) ជាដើម។ ពាក្យថា Tīhi maggehi (ដោយមគ្គទាំងបី) គឺដោយមគ្គថ្នាក់ទាបទាំងបី។ ព្រោះថា ភាពជាឱរម្ភាគិយៈនៃសំយោជនៈទាំងនោះ ព្រោះតែជាធម៌ដែលត្រូវលះបង់ដោយមគ្គទាំងនោះ ឬមួយទៀត ធម៌ទាំងឡាយដែលកម្ចាត់បង់នូវចំណែកខាងក្រោម ឈ្មោះថា ឱរម្ភាគិយៈ តាមន័យនិរុត្តិ។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាឱរម្ភាគិយៈនៃសំយោជនៈទាំងនោះ ដោយមុខនៃអវិរតិ ទើបលោកពោលពាក្យជាដើមថា «tattha» (ក្នុងទីនោះ)។ ពាក្យថា «avikkhambhitāni maggena vā asamucchinnāni» (ដែលមិនបានសង្កត់សង្កិន ឬមិនបានកាត់ផ្តាច់ដោយមគ្គ) លោកពោលសំដៅថា សំយោជនៈទាំងឡាយដែលបុថុជ្ជនមិនបានសង្កត់សង្កិនដោយការធ្វើឲ្យខូចសមត្ថភាព ឬដែលព្រះអរិយបុគ្គលមិនបានកាត់ផ្តាច់ដោយការមិនមានសេសសល់ មិនមែនជាគ្រឿងរារាំងដល់ការកើតក្នុងរូបភពនិងអរូបភពឡើយ។ ពាក្យថា Nibbattivasena (ដោយអំណាចនៃការកើត) សេចក្តីថា មិនបណ្តោយឲ្យទៅដោយអំណាចនៃការចាប់បដិសន្ធិ។ ព្រោះតែការរារាំងដល់ការសន្សំកម្មដែលជាគ្រឿងទៅកាន់មហគ្គតភព សំយោជនៈទាំងបីមានសក្កាយទិដ្ឋិជាដើម ដូចជាកាមច្ឆន្ទៈនិងព្យាបាទដែរ ព្រោះជាបច្ច័យដ៏វិសេសដល់ការកើតក្នុងមហគ្គតភព សូម្បីសត្វដែលកើតក្នុងមហគ្គតភពនោះ កាលបើអស់កម្មដែលជាហេតុឲ្យកើតក្នុងភពនោះហើយ ព្រោះជាបច្ច័យដល់ការកើតក្នុងកាមភព ទើបនាំសត្វនោះចាកចេញពីមហគ្គតភព ឲ្យមកកើតក្នុងកាមភពនេះឯងវិញ។ ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីសំយោជនៈទាំង ៥ ទាំងអស់ ក៏ជាឱរម្ភាគិយៈដូចគ្នា។ ពាក្យថា Paṭisandhivasena anāgamanasabhāvo (មានសភាវៈមិនត្រឡប់មកវិញដោយអំណាចបដិសន្ធិ) សេចក្តីថា មានសភាវៈមិនត្រឡប់មកកាន់លោកនេះវិញ ដោយអំណាចនៃការចាប់បដិសន្ធិចាកលោកនោះ។ ប៉ុន្តែ ការមកដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការជួបព្រះពុទ្ធ ការជួបព្រះថេរៈ និងការស្តាប់ធម៌ មិនត្រូវបានហាមឃាត់ឡើយ។

กทาจิ อุปฺปตฺติยา วิรฬาการตา, ปริยุฏฺฐานมนฺทตาย อพหลตาติ ทฺเวธาปิ ตนุภาโว. อภิณฺหนฺติ พหุโส. พหลพหลาติ ติพฺพติพฺพา. ยตฺถ อุปฺปชฺชนฺติ, ตํ สนฺตานํ มทฺทนฺตา ผรนฺตา สาเธนฺตา อนฺธการํ กโรนฺตา อุปฺปชฺชนฺติ, ทฺวีหิ ปน มคฺเคหิ ปหีนตฺตา ตนุกตนุกา มนฺทมนฺทา อุปฺปชฺชนฺติ. ปุตฺตธีตโร โหนฺตีติ อิทํ อการณํ. ตถา หิ องฺคปจฺจงฺคปรามสนมตฺเตนปิ เต โหนฺติ. อิทนฺติ ‘‘ราคโทสโมหานํ ตนุตฺตา’’ติ อิทํ วจนํ. ภวตนุกวเสนาติ อปฺปกภววเสน. ตนฺติ มหาสีวตฺเถรสฺส วจนํ ปฏิกฺขิตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. เย ภวา อริยานํ ลพฺภนฺติ, เต ปริปุณฺณลกฺขณภวา เอว. เย น ลพฺภนฺติ, ตตฺถ กีทิสํ ตํ ภวตนุกํ. ตสฺมา อุภยถาปิ ภวตนุกสฺส อสมฺภโว เอวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘โสตาปนฺนสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อฏฺฐเม ภเว ภวตนุกํ นตฺถิ อฏฺฐมสฺเสว ภวสฺส สพฺพสฺเสว อภาวโต. เสเสสุปิ เอเสว นโย.

ភាពជាធម៌ស្តើងស្តើង មានពីរយ៉ាងគឺ ភាពជាសភាវៈដ៏កម្រកើតឡើងម្តងម្កាល ១ ភាពជាធម៌មិនក្រាស់ព្រោះភាពទន់ខ្សោយនៃកិលេសគ្រឿងរួបរឹត ១។ ពាក្យថា Abhiṇhaṃ (រឿយៗ) គឺច្រើនដង។ ពាក្យថា Bahalabahalā (ក្រាស់ក្រៃលែង) គឺខ្លាំងក្លាបំផុត។ កិលេសទាំងឡាយកើតឡើងក្នុងទីណា តែងកើតឡើងសង្កត់សង្កិន ផ្សព្វផ្សាយ គ្របដណ្តប់ ធ្វើឲ្យងងឹតដល់សន្តាននោះ ប៉ុន្តែ ព្រោះតែត្រូវលះបង់ដោយមគ្គទាំងពីរហើយ ទើបកើតឡើងស្តើងទៅៗ ទន់ខ្សោយទៅៗ។ ពាក្យថា Puttadhītaro honti (មានកូនប្រុសកូនស្រី) នេះ មិនមែនជាហេតុឡើយ។ ព្រោះថា កូនទាំងឡាយនោះ តែងមានបានសូម្បីត្រឹមតែការប៉ះពាល់សរីរាង្គតូចធំ។ ពាក្យថា Idaṃ (នេះ) គឺពាក្យថា «rāgadosamohānaṃ tanuttā» (ព្រោះភាពស្តើងស្តើងនៃរាគៈ ទោសៈ និងមោហៈ) នេះ។ ពាក្យថា Bhavatanukavasena (ដោយអំណាចនៃភពដ៏ស្តើងស្តើង) គឺដោយអំណាចនៃភពដ៏តិចតួច។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា ពាក្យនោះត្រូវបានបដិសេធហើយ។ ភពទាំងឡាយណាដែលព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយបាន ភពទាំងនោះសុទ្ធតែជាភពមានលក្ខណៈពេញបរិបូណ៌ប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកភពទាំងឡាយណាដែលមិនបាន តើភាពជាភពស្តើងស្តើងក្នុងភពនោះ នឹងមានដូចម្តេចបាន? ព្រោះហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញថា ភាពជាភពស្តើងស្តើង មិនអាចមានបានដោយប្រការទាំងពីរយ៉ាងនោះឯង ទើបលោកពោលពាក្យជាដើមថា «sotāpannassa» (របស់ព្រះសោតាបន្នៈ)។ ក្នុងភពទីប្រាំបី ភាពជាភពស្តើងស្តើងមិនមានឡើយ ព្រោះតែមិនមានភពទីប្រាំបីនោះទាំងស្រុងតែម្តង។ សូម្បីក្នុងភពដែលសេសសល់ ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។

กามาวจรโลกํ [Pg.531] สนฺธาย วุตฺตํ อิตรสฺส โลกสฺส วเสน ตถา วตฺตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา. โย หิ สกทาคามี เทวมนุสฺสโลเกสุ โวมิสฺสกวเสน นิพฺพตฺตติ, โสปิ กามภววเสเนว ปริจฺฉินฺทิตพฺโพ. ภควตา จ กามโลเก ฐตฺวา – ‘‘สกิเทว อิมํ โลกํ อาคนฺตฺวา’’ติ วุตฺตํ. อิมํ โลกํ อาคนฺตฺวาติ จ อิมินา ปญฺจสุ สกทาคามีสุ จตฺตาโร วชฺเชตฺวา เอโกว คหิโต. เอกจฺโจ หิ อิธ สกทาคามิผลํ ปตฺวา อิเธว ปรินิพฺพายติ, เอกจฺโจ อิธ ปตฺวา เทวโลเก ปรินิพฺพายติ, เอกจฺโจ เทวโลเก ปตฺวา ตตฺเถว ปรินิพฺพายติ, เอกจฺโจ เทวโลเก ปตฺวา อิธูปปชฺชิตฺวา ปรินิพฺพายติ, อิเม จตฺตาโร อิธ น ลพฺภนฺติ. โย ปน อิธ ปตฺวา เทวโลเก ยาวตายุกํ วสิตฺวา ปุน อิธูปปชฺชิตฺวา ปรินิพฺพายติ, อยมิธ อธิปฺเปโต. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘อิมํ โลกนฺติ กามภโว อธิปฺเปโต’’ติ อิมมตฺถํ วิภาเวตุํ ‘‘สเจ หี’’ติอาทินา อญฺญํเยว จตุกฺกํ ทสฺสิตํ.

លោកពោលសំដៅយកកាមាវចរលោក ព្រោះមិនអាចនឹងពោលយ៉ាងនោះដោយអំណាចនៃលោកក្រៅពីនេះបាន។ ព្រោះថា ព្រះសកទាគាមីបុគ្គលណា កើតក្នុងទេវលោកនិងមនុស្សលោកដោយអំណាចនៃការលាយឡំគ្នា ព្រះសកទាគាមីនោះ ក៏គប្បីកំណត់ដោយអំណាចនៃកាមភពប៉ុណ្ណោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះភគវន្តកាលគង់នៅក្នុងកាមលោក ទើបត្រាស់ថា «sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā» (មកកាន់លោកនេះតែម្តងប៉ុណ្ណោះ)។ ចំណែកពាក្យថា «imaṃ lokaṃ āgantvā» (មកកាន់លោកនេះ) នេះ ព្រះអង្គវៀរចាកព្រះសកទាគាមី ៤ ពួក ក្នុងចំណោមព្រះសកទាគាមីទាំង ៥ ពួក ហើយកាន់យកតែ ១ ពួកប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា បុគ្គលខ្លះសម្រេចសកទាគាមិផលក្នុងលោកនេះ ហើយបរិនិព្វានក្នុងលោកនេះឯង ១, បុគ្គលខ្លះសម្រេចក្នុងលោកនេះ ហើយទៅបរិនិព្វានក្នុងទេវលោក ១, បុគ្គលខ្លះសម្រេចក្នុងទេវលោក ហើយបរិនិព្វានក្នុងទេវលោកនោះឯង ១, បុគ្គលខ្លះសម្រេចក្នុងទេវលោក ហើយមកកើតក្នុងលោកនេះ ទើบบរិនិព្វាន ១, ព្រះសកទាគាមីទាំង ៤ ពួកនេះ មិនបានយកមកពោលក្នុងទីនេះទេ។ ចំណែកបុគ្គលណាសម្រេចក្នុងលោកនេះ ហើយទៅកើតក្នុងទេវលោក រស់នៅអស់អាយុកាល រួចត្រឡប់មកកើតក្នុងលោកនេះវិញ ទើบบរិនិព្វាន ព្រះសកទាគាមីនេះឯង ដែលលោកមានបំណងយកក្នុងទីនេះ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងអដ្ឋកថា ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះថា «ពាក្យថា លោកនេះ សំដៅយកកាមភព» ទើបលោកបង្ហាញពួក ៤ ផ្សេងទៀត ដោយពាក្យជាដើមថា «sace hi» (ប្រសិនបើពិតមែន)។

จตูสุ…เป… สภาโวติ อตฺโถ อปายคมนียานํ ปาปธมฺมานํ สพฺพโส ปหีนตฺตา. ธมฺมนิยาเมนาติ มคฺคธมฺมนิยาเมน นิยโต อุปริมคฺคาธิคมสฺส อวสฺสํภาวิภาวโต. เตนาห ‘‘สมฺโพธิปรายโณ’’ติ. เตสํ เตสํ ญาณคตินฺติ เตสํ เตสํ สตฺตานํ ‘‘อสุโก โสตาปนฺโน, อสุโก สกทาคามี’’ติอาทินา ตํตํญาณาธิคมนํ ญาณูปปตฺตึ. ญาณาภิสมฺปรายนฺติ ตโต ปรมฺปิ – ‘‘นิยโต สมฺโพธิปรายโณ สกิเทว อิมํ โลกํ อาคนฺตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสตี’’ติอาทินา ญาณสหิตํ อุปปตฺติปจฺจยภวํ. โอโลเกนฺตสฺส ญาณจกฺขุนา อเปกฺขนฺตสฺส. เกวลํ กายกิลมโถว, น เตน กาจิ ปเรสํ อตฺถสิทฺธีติ อธิปฺปาโย. จิตฺตวิเหสา จิตฺตเขโท, สา กิเลสูปสํหิตตฺตา พุทฺธานํ นตฺถิ.

ពាក្យថា Catūsu...pe... sabhāvo (មានសភាវៈក្នុងអបាយទាំង ៤...ល...) សេចក្តីថា ព្រោះតែអកុសលធម៌ទាំងឡាយដែលជាគ្រឿងទៅកាន់អបាយ ត្រូវបានលះបង់ដោយដាច់ខាតហើយ។ ពាក្យថា Dhammaniyāmena (ដោយធម៌គឺនិយាម) សេចក្តីថា ជាអ្នកទៀងទាត់ដោយនិយាមគឺមគ្គធម៌ ព្រោះភាពជាធម៌ដែលត្រូវតែបានសម្រេចមគ្គថ្នាក់ខ្ពស់ជាប្រាកដ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «sambodhiparāyaṇo» (មានសេចក្តីត្រាស់ដឹងទៅក្នុងខាងមុខ)។ ពាក្យថា Tesaṃ tesaṃ ñāṇagatiṃ (នូវដំណើរទៅនៃញាណរបស់សត្វទាំងនោះៗ) សេចក្តីថា នូវការសម្រេចញាណ គឺការកើតឡើងនៃញាណរបស់សត្វទាំងនោះៗ ដោយពាក្យជាដើមថា «អ្នកនេះជាព្រះសោតាបន្នៈ អ្នកនេះជាព្រះសកទាគាមី»។ ពាក្យថា Ñāṇābhisamparāyaṃ (នូវភពជាទីទៅក្នុងខាងមុខប្រកបដោយញាណ) សេចក្តីថា សូម្បីតទៅជាងនោះទៀត គឺភពដែលជាបច្ច័យនៃការកើតឡើងប្រកបដោយញាណ ដោយពាក្យជាដើមថា «ជាអ្នកទៀងទាត់ មានសេចក្តីត្រាស់ដឹងទៅក្នុងខាងមុខ មកកាន់លោកនេះតែម្តងប៉ុណ្ណោះ ហើយនឹងធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខបាន»។ ពាក្យថា Olokentassa (កាលសម្លឹងមើល) គឺកាលពិនិត្យមើលដោយញាណចក្ខុ។ ពាក្យថា Kevalaṃ kāyakilamathova (ជាត្រឹមតែការលំបាកកាយប៉ុណ្ណោះ) សេចក្តីថា ការសម្រេចប្រយោជន៍របស់បុគ្គលដទៃ មិនមានដោយការលំបាកកាយនោះឡើយ នេះជាអធិប្បាយ។ ពាក្យថា Cittavihesā (ការលំបាកចិត្ត) គឺការនឿយហត់ចិត្ត, ការនឿយហត់ចិត្តនោះ មិនមានដល់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយឡើយ ព្រោះតែជាធម៌ប្រកបដោយកិលេស។

อาทิสฺสติ อาโลกียติ อตฺตา เอเตนาติ อาทาสํ, ธมฺมภูตํ อาทาสํ ธมฺมาทาสํ, อริยมคฺคญาณสฺเสตํ อธิวจนํ. เตน หิ อริยสาวโก จตูสุ อริยสจฺเจสุ วิทฺธสฺตสมฺโมหตฺตา อตฺตานํ ยาถาวโต ญตฺวา ยาถาวโต พฺยากเรยฺย, ตปฺปกาสนโต ปน ธมฺมปริยายสฺส สุตฺตสฺส ธมฺมาทาสตา เวทิตพฺพาติ. เยน ธมฺมาทาเสนาติ อิธ ปน มคฺคธมฺมเมว วทติ. เสสํ อุตฺตานตฺถตฺตา สุวิญฺเญยฺยเมวาติ.

កញ្ចក់ដែលសត្វទាំងឡាយតែងមើលឃើញ តែងឆ្លុះមើលខ្លួនឯងដោយវត្ថុនោះ ឈ្មោះថា អាទាសៈ (កញ្ចក់), កញ្ចក់ដែលជាធម៌ ឈ្មោះថា ធម្មាទាសៈ (កញ្ចក់ធម៌), នេះជាឈ្មោះនៃអរិយមគ្គញាណ។ ព្រោះថា ព្រះអរិយសាវ័ក ព្រោះតែមានសេចក្តីវង្វេងខ្ចាត់ខ្ចាយទៅហើយក្នុងអរិយសច្ចទាំង ៤ ទើបដឹងច្បាស់នូវខ្លួនឯងតាមពិត ហើយគប្បីព្យាករតាមពិត ប៉ុន្តែ ព្រោះតែការសម្តែងនូវសេចក្តីនោះ គប្បីជ្រាបថា ភាពជាកញ្ចក់ធម៌ គឺធម៌បរិយាយដែលជាសូត្រ។ ចំណែកក្នុងពាក្យថា Yena dhammādāsena (ដោយកញ្ចក់ធម៌ណា) ក្នុងទីនេះ លោកពោលសំដៅយកតែមគ្គធម៌ប៉ុណ្ណោះ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ ព្រោះមានសេចក្តីច្បាស់លាស់។

เวฬุทฺวารวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃវេឡុទ្វារវគ្គ ចប់ហើយ។

๒. ราชการามวคฺโค

២. រាជការាមវគ្គ

๑. สหสฺสภิกฺขุนิสงฺฆสุตฺตวณฺณนา

១. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសហស្សភិក្ខុនីសង្ឃសូត្រ

๑๐๐๗. ธมฺมิกตฺตา [Pg.532] เทสวาสีหิ อนุกมฺปิโต ราชาติ ราชโก, ตสฺส อาราโม ราชการาโม, ตสฺมึ. ภูมิสีสํ เสฏฺฐปฺปเทโส, ยตฺถ วสนฺโต ลาภคฺคยสคฺคปฺปตฺโต โหตีติ เตสํ อธิปฺปาโย.

១០០៧. ស្តេចដែលឈ្មោះថា រាជកៈ ព្រោះទ្រង់ជាអ្នកមានធម៌ និងជាទីអនុគ្រោះនៃអ្នកដែន, អារាមរបស់ស្តេចនោះ ឈ្មោះថា រាជការាម ក្នុងរាជការាមនោះ។ ពាក្យថា Bhūmisīsaṃ (កំពូលនៃដី) គឺប្រទេសដ៏ប្រសើរ, សេចក្តីអធិប្បាយរបស់ពួកជនទាំងនោះថា ព្រះភគវន្តកាលគង់នៅក្នុងទីណា តែងដល់នូវលាភដ៏លើសលប់ និងយសដ៏លើសលប់ក្នុងទីនោះ។

วาราเปหีติ ปฏิเสเธหิ. ยุชฺฌาเปตุนฺติ กลหํ การาเปตุํ. ปุน อาคจฺฉนฺตาติ อปรสฺมึ สํวจฺฉเร อาคจฺฉนฺตา. อุพฺพฏฺเฏตฺวาติ มหตี วีจิโย อุพฺพฏฺเฏตฺวา. ยถา ตสฺส สกลเมว รฏฺฐํ เอโกทกีภูตํ โหติ, เอวํ กตฺวา สมุทฺทเมว ชาตํ. เตน วุตฺตํ ‘‘สมุทฺทเมว อกํสู’’ติ.

ពាក្យថា Vārāpehi (ចូរហាមឃាត់) គឺចូររារាំង។ ពាក្យថា Yujjhāpetuṃ (ដើម្បីឲ្យច្បាំងគ្នា) គឺដើម្បីឲ្យធ្វើការឈ្លោះប្រកែកគ្នា។ ពាក្យថា Puna āgacchantā (កាលមកម្តងទៀត) គឺកាលមកក្នុងឆ្នាំបន្ទាប់។ ពាក្យថា Ubbaṭṭetvā (ញ៉ាំងរលកទាំងឡាយឲ្យកម្រើកឡើង) គឺញ៉ាំងរលកធំៗឲ្យកម្រើកឡើង។ ធ្វើឲ្យដែនដីទាំងអស់របស់ស្តេចនោះ ក្លាយជាទឹកតែមួយយ៉ាងណា ក៏ធ្វើឲ្យកើតជាសមុទ្រតែម្តងយ៉ាងនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «samuddameva akaṃsu» (បានធ្វើឲ្យទៅជាសមុទ្រតែម្តង)។

อิสีนมนฺตรํ กตฺวาติ อิสีนํ การณํ กตฺวา, อิสีนํ เหตูติ อตฺโถ, อิสีนํ วา อนฺตรเภทํ กตฺวา. ตถา โลเก โกลาหลสฺส ปตฺถฏตํ วิภาเวนฺโต ภควา ‘‘เม สุต’’นฺติ อาห ปจฺจกฺขโต ชานมฺปิ. อุจฺฉินฺโนติ กุลจฺเฉเทน อุจฺฉินฺโน. น เกวลํ สยเมว, อถ โข สห รฏฺเฐหิ. วิภวนฺติ วินาสํ อุปคโต.

ពាក្យថា Isīnamantaraṃ katvā (ធ្វើនូវចន្លោះនៃឥសីទាំងឡាយ) សេចក្តីថា ធ្វើនូវហេតុនៃឥសីទាំងឡាយ គឺមានន័យថា ព្រោះតែឥសីទាំងឡាយ ឬធ្វើនូវការបែកបាក់ក្នុងចន្លោះនៃឥសីទាំងឡាយ។ ព្រះភគវន្តសូម្បីទ្រង់ជ្រាបច្បាស់ដោយផ្ទាល់ កាលនឹងបង្ហាញនូវភាពផ្សព្វផ្សាយទៅនៃសេចក្តីវឹកវរក្នុងលោកយ៉ាងនោះ ទើបត្រាស់ថា «me sutaṃ» (ខ្ញុំបានស្តាប់មកយ៉ាងនេះ)។ ពាក្យថា Ucchinno (ដាច់សូន្យ) គឺដាច់សូន្យដោយការដាច់ត្រកូល។ មិនមែនដាច់សូន្យតែខ្លួនឯងប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែ ព្រមទាំងដែនដីទាំងឡាយផង។ ពាក្យថា Vibhavaṃ (វិនាស) គឺដល់នូវសេចក្តីវិនាស។

ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตนฺติ ตํ ยถาวุตฺตํ ปเสนทินา โกสลราเชน การิตํ วิหารํ สนฺธาย เอตํ ‘‘ราชการาเม’’ติ วุตฺตํ.

ពាក្យថា Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ (លោកពោលសំដៅយកវិហារនោះ) សេចក្តីថា លោកពោលពាក្យថា «rājakārāme» (ក្នុងរាជការាម) នេះ សំដៅយកវិហារដែលព្រះបាទបសេនទិកោសល ទ្រង់ឲ្យសាងសង់ឡើងតាមដែលពោលហើយនោះ។

๒-๓. พฺราหฺมณสุตฺตาทิวณฺณนา

២-៣. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃព្រាហ្មណសូត្រជាដើម

๑๐๐๘-๙. อุทยคามินินฺติ อารมฺภโต ปฏฺฐาย สมฺปตฺติอาวหํ.

១០០៨-៩. ពាក្យថា Udayagāminiṃ (ដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសេចក្តីចម្រើន) សេចក្តីថា ដែលនាំមកនូវសេចក្តីសម្រេច តាំងពីការចាប់ផ្តើមទៅ។

๔. ทุคฺคติภยสุตฺตวณฺณนา

៤. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃទុគ្គតិភយសូត្រ

๑๐๑๐. ทุฏฺฐา คติ นิปฺผตฺติ ทุคฺคติ, ทุคฺคตภาโว ทาลิทฺทิยํ, ตเทว ภยํ, ตํ สพฺพํ อนวเสสํ วา ทุคฺคติภยํ ทลิทฺทภยํ. สมฺมเทว อติกฺกนฺโตติ สมติกฺกนฺโต.

១០១០. ដំណើរទៅដ៏អាក្រក់ គឺការសម្រេចនូវទុគ្គតិ ឈ្មោះថា ទុគ្គតិ, ភាពជាទុគ្គតជន ឈ្មោះថា ភាពក្រីក្រ, ភាពក្រីក្រនោះឯងជាភ័យ, ភ័យទាំងអស់នោះដោយមិនមានសេសសល់ ឈ្មោះថា ទុគ្គតិភ័យ ឬ ទលិទ្ទភ័យ (ភ័យអំពីសេចក្ដីក្រីក្រ)។ ពាក្យថា កន្លងផុតទៅដោយប្រពៃ គឺ កន្លងផុតទៅបានទាំងស្រុង (សមតិក្កន្តោ)។

๖. ปฐมมิตฺตามจฺจสุตฺตวณฺณนา

៦. អដ្ឋកថាបឋមមិត្តាមច្ចសូត្រ

๑๐๑๒. โวหารมิตฺตาติ ตํตํทานคฺคหณวเสน โวหารกา มิตฺตา. อามนฺตนปฏิมนฺตนอิริยาปถาทีสุปีติ อาลาปสลฺลาปคมนนิสชฺชาทิอตฺถสํวิธานาทีสุ[Pg.533]. เอกโต ปวตฺตกิจฺจาติ สห ปวตฺตกตฺตพฺพา. อมา สห ภวนฺตีติ อมจฺจา. ‘‘อมฺหากํ อิเม’’ติ ญายนฺตีติ ญาตี, อาวาหวิวาหสมฺพทฺธา. เตนาห ‘‘สสฺสุสสุรปกฺขิกา’’ติ. โยนิสมฺพนฺธา วา สาโลหิตา. เตนาห ‘‘ภาติภคินิมาตุลาทโย’’ติ.

១០១២. ពាក្យថា វោហារមិត្ត (មិត្តដោយការចរចា) សំដៅលើមិត្តដែលទាក់ទងគ្នាដោយការដោះដូរពាណិជ្ជកម្ម តាមរយៈការឲ្យនិងការទទួលនោះៗ។ ពាក្យថា សូម្បីក្នុងកិរិយាហៅរក ការឆ្លើយតប និងឥរិយាបថជាដើម សំដៅលើការចាត់ចែងប្រយោជន៍មានការសន្ទនា ការទៅ និងការអង្គុយជាដើម។ ពាក្យថា កិច្ចដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយគ្នា សំដៅលើកិច្ចការដែលត្រូវធ្វើរួមគ្នា។ ជនទាំងឡាយដែលរស់នៅជាមួយគ្នា ឈ្មោះថា អាមាត្យ (អាមត្យ)។ ជនទាំងឡាយដែលគេដឹងថា «ជនទាំងនេះជាពួករបស់យើង» ឈ្មោះថា ញាតិ គឺអ្នកដែលពាក់ព័ន្ធគ្នាដោយការរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «ពួកខាងម្តាយក្មេកឪពុកក្មេក»។ ឬមួយ ជនដែលមានទំនាក់ទំនងគ្នាតាមខ្សែលោហិត ឈ្មោះថា សាលោហិត។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «មានបងប្អូនប្រុស បងប្អូនស្រី និងអ៊ំ ពូ មីង ខាងម្តាយជាដើម»។

๗. ทุติยมิตฺตามจฺจสุตฺตวณฺณนา

៧. អដ្ឋកថាទុតិយមិត្តាមច្ចសូត្រ

๑๐๑๓. กิสฺมิญฺจิ กสฺสจิ จ ตถา ตถา อุปฺปนฺนสฺส ปสาทสฺส อญฺญถาภาโว ปสาทญฺญถตฺตํ. ภูตสงฺฆาตสฺส ฆนอาทิกสฺส อญฺญถาภาโว ภาวญฺญถตฺตํ. นิรยาทิคติอนฺตรอุปปตฺติ คติอญฺญถตฺตํ. สภาวธมฺมานํ กกฺขฬผุสนาทิลกฺขณสฺส อญฺญถาภาโว ลกฺขณญฺญถตฺตํ. ‘‘ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายตี’’ติ เอวํ วุตฺตํ อญฺญถตฺตํ วิปริณามญฺญถตฺตํ. ลกฺขณญฺญถตฺตํ น ลพฺภติ. เตนาห ‘‘ลกฺขณํ ปน น วิคจฺฉตี’’ติ, เสสํ ลพฺภตีติ. ปถวีธาตุยาติ สสมฺภารปถวีธาตุยา. อาโปธาตุยาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ปุริมภาโวติ ฆนกฐินภาโว. ภาวญฺญถตฺตํ รสญฺญถตฺตสภาโว. คติอญฺญถตฺตํ อุคฺคตูปปตฺติ. เตนาห ‘‘ตญฺหิ อริยสาวกสฺส นตฺถี’’ติ. ปสาทญฺญถตฺตมฺปิ นตฺถิเยว อริยสาวกสฺส.

១០១៣. សេចក្តីប្រែប្រួលជាយ៉ាងដទៃនៃសេចក្តីជ្រះថ្លាដែលកើតឡើងហើយយ៉ាងនោះៗ ដល់បុគ្គលណាមួយ ក្នុងវត្ថុណាមួយ ឈ្មោះថា ភាពប្រែប្រួលនៃសេចក្តីជ្រះថ្លា (បសាទញ្ញថត្តំ)។ សេចក្តីប្រែប្រួលជាយ៉ាងដទៃនៃរូបកាយដែលប្រជុំដោយភូតរូបមានសភាពខាប់រឹងជាដើម ឈ្មោះថា ភាពប្រែប្រួលនៃសភាវៈ (ភាវញ្ញថត្តំ)។ ការកើតឡើងក្នុងចន្លោះនៃគតិមាននរកជាដើម ឈ្មោះថា ភាពប្រែប្រួលនៃគតិ (គតិញ្ញថត្តំ)។ សេចក្តីប្រែប្រួលជាយ៉ាងដទៃនៃលក្ខណៈមានការប៉ះពាល់ដ៏រឹងជាដើមនៃសភាវធម៌ទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ភាពប្រែប្រួលនៃលក្ខណៈ (លក្ខណញ្ញថត្តំ)។ ភាពប្រែប្រួលដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះថា «ភាពប្រែប្រួលជាយ៉ាងដទៃនៃធម៌ដែលឋិតនៅ រមែងប្រាកដ» ឈ្មោះថា ភាពប្រែប្រួលដោយការប្រែប្រួលទៅ (វិបរិណាមញ្ញថត្តំ)។ ភាពប្រែប្រួលនៃលក្ខណៈ រមែងមិនបាន (មិនមាន) ឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «ប៉ុន្តែ លក្ខណៈរមែងមិនប្រាសចាកឡើយ» ចំណែកឯសេចក្តីប្រែប្រួលដែលសេសសល់ រមែងបាន (មាន)។ ពាក្យថា នៃបឋវីធាតុ សំដៅលើបឋវីធាតុដែលប្រកបដោយសសម្ភារៈ។ ពាក្យថា នៃអាបោធាតុ សូម្បីក្នុងទីនេះ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា ភាពជាប្រក្រតីពីមុន សំដៅលើភាពខាប់និងរឹង។ ភាពប្រែប្រួលនៃសភាវៈ គឺសភាវៈនៃការប្រែប្រួលនៃរស។ ភាពប្រែប្រួលនៃគតិ គឺការកើតឡើងក្នុងគតិដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «ព្រោះថា ភាពប្រែប្រួលនោះ មិនមានដល់ព្រះអរិយសាវ័កឡើយ»។ សូម្បីតែភាពប្រែប្រួលនៃសេចក្តីជ្រះថ្លា ក៏មិនមានដល់ព្រះអរិយសាវ័កឡើយ។

ราชการามวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

អដ្ឋកថារាជការាមវគ្គ ចប់ហើយ។

๓. สรณานิวคฺโค

៣. សរណានិវគ្គ

๑-๒. ปฐมมหานามสุตฺตาทิวณฺณนา

១-២. អដ្ឋកថាបឋមមហានាមសូត្រជាដើម

๑๐๑๗-๑๘. สมิทฺธนฺติ สมฺปุณฺณํ. สุปุปฺผิตนฺติ อุปโสภิตตาย สุปุปฺผิตสทิสตฺตา. พฺยูหา นาม เยหิ เอว ปวิสนฺติ, เตหิ เอว นิกฺขมนฺติ. เตนาห ‘‘พฺยูหา วุจฺจนฺติ อวินิพฺพิทฺธรจฺฉาโย’’ติ. อุทฺธตจารินาติ ยฏฺฐนฺตรา.

១០១៧-១៨. ពាក្យថា សមិទ្ធំ គឺ ពេញបរិបូណ៌។ ពាក្យថា សុបុប្ផិតំ (ផ្ការីកស្គុះស្គាយ) គឺ ប្រៀបដូចជាដើមឈើដែលមានផ្ការីកស្គុះស្គាយ ព្រោះតែភាពរុងរឿងលម្អ។ ឈ្មោះថា ព្យូហៈ (ច្រកទ្វារ) គឺច្រកដែលពួកជនចូលទៅតាមច្រកណា ក៏ចេញមកវិញតាមច្រកនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «ច្រកដែលមិនធ្លាយទៅរកគ្នា ហៅថា ព្យូហៈ»។ ពាក្យថា ឧទ្ធតចារិនោ (ដើរលើកដងយួរ) គឺ ពួកជនដែលដើរក្នុងចន្លោះដងយួរ។

๓. โคธสกฺกสุตฺตวณฺณนา

៣. អដ្ឋកថាកោធាសក្កសូត្រ

๑๐๑๙. ตีหีติ รตนตฺตเย อุปฺปนฺเนหิ ตีหิ ปสาทธมฺเมหิ. จตูหีติ เตหิ เอว สทฺธึ สีเลน. โกจิเทวาติอาทิ ปริกปฺปวเสน วุตฺตํ ภควติ [Pg.534] อตฺตโน สทฺธาย อุฬารตมภาวทสฺสนตฺถํ. เตนาห ‘‘ภควโต สพฺพญฺญุตายา’’ติอาทิ. ธมฺโม สมุปฺปาโทติ วิวาทธมฺมอุปฺปตฺติเหตุ. ตเทว หิ สนฺธายาห ‘‘กิญฺจิเทว การณ’’นฺติ. การณนฺติ นานาการณํ. กลฺยาณกุสลวิมุตฺตนฺติ อกลฺยาณํ อกุสลํ, ตทิทํ ยถาวุตฺตอปฺปสาทเนน อปนีตอตฺถทสฺสนตฺถํ. อสฺสาติ มหานามสกฺกสฺส. อนวชฺชนโทโส เอโสติ จตูสุ ธมฺเมสุ เอเกนปิ สมนฺนาคโต โสตาปนฺโน โหตีติ อนุชานิตฺวา จตูหิปิ สมนฺนาคเตน อาจิกฺขิตพฺพนฺติ ยาถาวโต อนวชฺชนโทโสติ อตฺโถ.

១០១៩. ពាក្យថា ដោយធម៌ ៣ គឺ ដោយធម៌គឺសេចក្តីជ្រះថ្លា ៣ ប្រការដែលកើតឡើងក្នុងព្រះរតនត្រ័យ។ ពាក្យថា ដោយធម៌ ៤ គឺ ដោយធម៌ទាំងនោះរួមជាមួយសីល។ ពាក្យថា នរណាម្នាក់ឡើយ ជាដើម ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកដោយការឧបមា ដើម្បីបង្ហាញពីភាពខ្ពង់ខ្ពស់បំផុតនៃសទ្ធារបស់ខ្លួនចំពោះព្រះមានព្រះភាគ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «ចំពោះព្រះសព្វញ្ញុតញ្ញាណរបស់ព្រះមានព្រះភាគ» ជាដើម។ ពាក្យថា ធម៌កើតឡើងព្រមគ្នា គឺហេតុជាទីកើតឡើងនៃធម៌ជាគ្រឿងវិវាទ។ ព្រោះសំដៅយកហេតុនោះឯង ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «ហេតុណាមួយ»។ ពាក្យថា ហេតុ គឺហេតុផ្សេងៗ។ ពាក្យថា រួចផុតចាកធម៌ដ៏ល្អនិងកុសល គឺធម៌មិនល្អ មិនមែនជាកុសល នេះជាការបង្ហាញសេចក្តីដែលបានលះបង់ចោលដោយសេចក្តីមិនជ្រះថ្លាដែលបានពោលហើយនោះ។ ពាក្យថា របស់គាត់ សំដៅលើរបស់មហានាមសក្កៈ។ ពាក្យថា នេះជាទោសដែលមិនគួរតិះដៀល សេចក្តីថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់អនុញ្ញាតថា បុគ្គលដែលប្រកបដោយធម៌សូម្បីតែមួយក្នុងចំណោមធម៌ទាំង ៤ ក៏ជាព្រះសោតាបន្នដែរ ដូច្នេះ បុគ្គលដែលប្រកបដោយធម៌ទាំង ៤ គួរតែប្រាប់បាន នេះជាអត្ថន័យនៃទោសដែលមិនគួរតិះដៀលតាមពិត។

๔. ปฐมสรณานิสกฺกสุตฺตวณฺณนา

៤. អដ្ឋកថាបឋមសរណានិសក្កសូត្រ

๑๐๒๐. ปมาเณนาติ เอเกน ปมาเณน, น สพฺพโส. โอโลกนํ ขมนฺตีติ ทสฺสนมคฺเคน จตุสจฺจธมฺมา ปจฺจตฺตํ ปสฺสิตพฺพา ปฏิวิชฺฌิตพฺพา. ปฐมมคฺคกฺขเณ หิ จตุสจฺจธมฺมา เอกเทสโตว ทิฏฺฐา นาม โหนฺติ. ‘‘ปริมุจฺจตี’’ติ ปน วตฺตุํ วฏฺฏติ ปฏิวิชฺฌนกิริยาย วตฺตมานตฺตา. อคนฺตฺวา อปาเยสุ อนุปฺปตฺติรหตฺตา. เตนาห ‘‘น คจฺฉตี’’ติ, น อุปฺปชฺชตีติ อตฺโถ. มหาสารรุกฺเข ทสฺเสนฺโต อาห – ‘‘โย โกจิ วิญฺญุชาติโก มม เจ โคจรํ คจฺฉติ, เอกสฺส อาคมนํ อวญฺฌํ อโมฆ’’นฺติ ทสฺเสตุํ.

១០២០. ពាក្យថា ដោយប្រមាណ គឺ ដោយប្រមាណមួយចំណែក មិនមែនទាំងអស់ឡើយ។ ពាក្យថា គួរដល់ការពិនិត្យមើល គឺ ធម៌គឺអរិយសច្ច ៤ បុគ្គលគប្បីឃើញ គប្បីចាក់ធ្លាយចំពោះខ្លួនដោយទស្សនមគ្គ។ ព្រោះថាក្នុងខណៈនៃបឋមមគ្គ ធម៌គឺអរិយសច្ច ៤ ឈ្មោះថាជាធម៌ដែលបុគ្គលបានឃើញត្រឹមតែមួយចំណែកប៉ុណ្ណោះ។ ប៉ុន្តែ គួរពោលថា «រមែងរួចផុត» ព្រោះកិរិយាចាក់ធ្លាយកំពុងប្រព្រឹត្តទៅ។ ព្រោះមិនបានទៅកាន់អបាយទាំងឡាយ ទើបមិនដល់នូវសេចក្តីវិនាស។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «មិនទៅ» សេចក្តីថា មិនកើតឡើយ។ ព្រះមានព្រះភាគកាលនឹងបង្ហាញនូវឈើខ្លឹមដ៏ធំ ទើបត្រាស់ថា «អ្នកណាមួយជាវិញ្ញូជន បើមកកាន់ទីគោចររបស់យើង ការមករបស់បុគ្គលម្នាក់នោះ មិនទទេ មិនសូន្យឡើយ» ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះ។

๕. ทุติยสรณานิสกฺกสุตฺตวณฺณนา

៥. អដ្ឋកថាទុតិយសរណានិសក្កសូត្រ

๑๐๒๑. ทุกฺเขตฺตํ นิโรชกํ, ตาย เอว ทุกฺเขตฺตตาย วิสมํ โหตีติ อาห ‘‘วิสมเขตฺต’’นฺติ. โลณูปหตนฺติ ชาตสภาเวน โลเณน อูสเรน อุปหตํ. ขณฺฑานีติ ขณฺฑิตานิ. เตเมตฺวาติ เตมิตตฺตา. วาตาตปหตานีติ จิรกาลํ วาเตน เจว อาตเปน จ อุปหตานิ อาพาธิตานิ.

១០២១. ស្រែអាក្រក់ គឺស្រែដែលមិនបង្កើតផល ព្រោះតែភាពជាស្រែអាក្រក់នោះឯង ទើបមិនស្មើគ្នា ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «ស្រែមិនស្មើ» (វិសមខេត្តំ)។ ពាក្យថា ត្រូវទឹកប្រៃបំផ្លាញ គឺ ត្រូវដីប្រៃដែលជាសភាវៈកើតឡើងបំផ្លាញ។ ពាក្យថា បាក់បែក គឺ បាក់បែកជាបំណែកៗ។ ពាក្យថា ធ្វើឲ្យសើម គឺ ព្រោះតែភាពសើម។ ពាក្យថា ត្រូវខ្យល់និងកំដៅថ្ងៃបៀតបៀន គឺ ត្រូវខ្យល់និងកំដៅថ្ងៃបៀតបៀនយាយីអស់កាលជាយូរអង្វែង។

๖. ปฐมอนาถปิณฺฑิกสุตฺตวณฺณนา

៦. អដ្ឋកថាបឋមអនាថបិណ្ឌិកសូត្រ

๑๐๒๒. ฐานนฺติ ฐานโส. เตนาห ‘‘ขเณนา’’ติ. นิยฺยานิกนฺติ ปวตฺตํ ญาณปฏิรูปกํ ปกติปุริสนฺตรชานนาทิมิจฺฉาญาณํ. ตํ ปน อนิยฺยานิกํ ‘‘นิยฺยานิก’’นฺติ ปจฺจเวกฺขณวเสน ปวตฺเตยฺยาติ อาห ‘‘มิจฺฉาปจฺจเวกฺขเณนา’’ติ. คุณวิยุตฺตสฺส อตฺตโน สกตฺตนิ อวฏฺฐานสงฺขาตา วิมุตฺติ มิจฺฉาวิมุตฺติ.

១០២២. ពាក្យថា ឋានៈ គឺ ដោយហេតុ (ឋានសោ)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «ដោយខណៈ»។ ពាក្យថា និយ្យានិកៈ (ធម៌ជាគ្រឿងស្រោចស្រង់) គឺ មិច្ឆាញាណមានការដឹងចិត្តគំនិតរបស់បុគ្គលដទៃជាប្រក្រតីជាដើម ដែលប្រព្រឹត្តទៅជាសភាវៈស្រដៀងនឹងប្រាជ្ញា។ ប៉ុន្តែមិច្ឆាញាណនោះ មិនមែនជាគ្រឿងស្រោចស្រង់ឡើយ កាលបើប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការពិចារណាថា «ជាគ្រឿងស្រោចស្រង់» ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «ដោយការពិចារណាខុស» (មិច្ឆាបច្ចវេក្ខណេន)។ វិមុត្តិដែលពោលគឺការតាំងនៅនៃខ្លួនឯងដែលប្រាសចាកគុណធម៌ ឈ្មោះថា មិច្ឆាវិមុត្តិ។

๗. ทุติยอนาถปิณฺฑิกสุตฺตวณฺณนา

៧. អដ្ឋកថាទុតិយអនាថបិណ្ឌិកសូត្រ

๑๐๒๓. ยถากมฺมํ [Pg.535] สมฺปเรตพฺพโต สมฺปราโย, เปจฺจภโว, สมฺปรายเหตุกํ สมฺปรายิกํ, มรณภยํ.

១០២៣. លោកខាងមុខ ឈ្មោះថា សម្បរាយៈ ព្រោះត្រូវទៅកាន់លោកខាងមុខតាមយថាកម្ម គឺលោកខាងមុខ (បេច្ចភវៈ), ភ័យដែលកើតអំពីលោកខាងមុខ ឈ្មោះថា សម្បរាយិកភ័យ គឺមរណភ័យ។

สรณานิวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

អដ្ឋកថាសរណានិវគ្គ ចប់ហើយ។

๔. ปุญฺญาภิสนฺทวคฺโค

៤. បុញ្ញាភិសន្ទវគ្គ

๑. ปฐมปุญฺญาภิสนฺทสุตฺตวณฺณนา

១. អដ្ឋកថាបឋមបុញ្ញាភិសន្ទសូត្រ

๑๐๒๗. อวิจฺเฉเทน นิจฺจปฺปวตฺติยมานานิ ปุญฺญานิ อภิสนฺทนฏฺเฐน ‘‘ปุญฺญาภิสนฺทา’’ติ วุตฺตา, เตน ปุญฺญนทิโยติ อตฺโถ วุตฺโต. สุขสฺส อาหรณโต อานยนโต สุขสฺสาหาโร.

១០២៧. បុណ្យទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅជានិច្ចដោយមិនដាច់សង្វាក់ ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងហូរទៅ ទើបត្រាស់ហៅថា «បុញ្ញាភិសន្ទៈ» (អូរនៃបុណ្យ) ដោយពាក្យនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលអត្ថថា ស្ទឹងនៃបុណ្យ។ ធម៌ដែលនាំមកនូវសុខ ព្រោះតែការនាំមកនូវសេចក្តីសុខ ឈ្មោះថា សុខស្សាហារៈ (ធម៌នាំមកនូវសុខ)។

๔. ปฐมเทวปทสุตฺตวณฺณนา

៤. អដ្ឋកថាបឋមទេវបទសូត្រ

๑๐๓๐. เทวานนฺติ วิสุทฺธิเทวานํ. เทวปทานีติ เตสํ ปทานิ เทวปทานิ, เทโวติ วา สมฺมาสมฺพุทฺโธ. เทวสฺส ญาเณน อกฺกนฺตปทานีติ ปฏิเวธญาเณน เจว เทสนาญาเณน จ อกฺกนฺตปทานิ. เทวา นาม ชาติเทวา. เตสมฺปิ เทวฏฺเฐน เทโวติ เทวเทโว, สมฺพุทฺโธ.

១០៣០. ពាក្យថា នៃទេវតាទាំងឡាយ សំដៅលើវិសុទ្ធិទេវតាទាំងឡាយ។ ពាក្យថា ទេវបទ គឺ ផ្លូវរបស់ទេវតាទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា ទេវបទ ឬមួយ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ទ្រង់ព្រះនាមថា ទេវៈ។ ផ្លូវដែលកន្លងទៅដោយញាណរបស់ព្រះទេវៈ គឺ ផ្លូវដែលកន្លងទៅដោយបដិវេធញាណផង ដោយទេសនាញាណផង។ ឈ្មោះថា ទេវតា សំដៅលើឧបបត្តិទេវតា (ជាតិទេវតា)។ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ទ្រង់ជាទេវៈលើសជាងទេវតាទាំងនោះ ព្រោះអត្ថថាជាទេវៈ ទើបទ្រង់ព្រះនាមថា ទេវទេវៈ។

๘. วสฺสสุตฺตวณฺณนา

៨. អដ្ឋកថាវស្សសូត្រ

๑๐๓๔. ปารํ วุจฺจติ นิพฺพานํ สํสารมโหฆสฺส ปรตีรภาวโต. เตนาห – ‘‘ติณฺโณ ปารงฺคโต, ถเล ติฏฺฐติ พฺราหฺมโณ (สํ. นิ. ๔.๒๓๘; อิติวุ. ๖๙; ปุ. ป. ๑๘๘), เย ชนา ปารคามิโน’’ติ (ธ. ป. ๘๕) จ. อถ วา ปาติ รกฺขตีติ ปารํ, นิพฺพานํ. โย ปฏิวิชฺฌติ, ตํ วฏฺฏทุกฺขโต ปาติ รกฺขติ, อจฺจนฺตหิเตน จ วิมุตฺติสุเขน จ รเมติ, ตสฺมา ปารนฺติ วุจฺจติ. คจฺฉมานา เอวาติ ปารํ นิพฺพานํ คจฺฉมานา เอว. เต ธมฺมา อาสวานํ ขยาย สํวตฺตนฺติ สจฺฉิกิริยาปหานปฏิเวธานํ สมกาลตฺตา.

១០៣៤. ព្រះនិព្វាន ហៅថា ត្រើយម្ខាង (បារំ) ព្រោះជាត្រើយម្ខាងនៃអន្លង់គឺសង្សារវដ្តដ៏ធំ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «ព្រាហ្មណ៍ឆ្លងផុតហើយ ដល់ត្រើយម្ខាងហើយ ឈរនៅលើគោក» និងថា «ជនទាំងឡាយណាដែលជាអ្នកទៅកាន់ត្រើយម្ខាង» ជាដើម។ ឬមួយ ធម៌ណាដែលរក្សា ការពារ ធម៌នោះឈ្មោះថា បារៈ គឺព្រះនិព្វាន។ ព្រះនិព្វានរមែងរក្សា ការពារបុគ្គលណាដែលបានចាក់ធ្លាយ ឲ្យរួចផុតចាកវដ្តទុក្ខ និងញ៉ាំងបុគ្គលនោះឲ្យត្រេកអរដោយវិមុត្តិសុខ និងប្រយោជន៍ដ៏ក្រៃលែង ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា បារៈ (ត្រើយ)។ ពាក្យថា កំពុងតែទៅ គឺ កំពុងតែទៅកាន់ត្រើយគឺព្រះនិព្វាននោះឯង។ ធម៌ទាំងនោះ រមែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការអស់ទៅនៃអាសវៈទាំងឡាយ ព្រោះការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ ការលះបង់ និងការចាក់ធ្លាយ មានក្នុងខណៈជាមួយគ្នា។

๑๐. นนฺทิยสกฺกสุตฺตวณฺณนา

១០. អដ្ឋកថានន្ទិយសក្កសូត្រ

๑๐๓๖. ปวิเวกตฺถายาติ [Pg.536] ปวิเวกสุขตฺถาย. ปฏิสลฺลานตฺถายาติ พหิทฺธา นานารมฺมณโต จิตฺตํ ปฏินิวตฺเตตฺวา กมฺมฏฺฐาเน สมฺมเทว ลีนตฺถาย.

១០៣៦. ពាក្យថា ដើម្បីវិវេក គឺ ដើម្បីសេចក្តីសុខកើតអំពីវិវេក។ ពាក្យថា ដើម្បីសម្ងំ គឺ ដើម្បីនាំចិត្តត្រឡប់មកវិញចាកអារម្មណ៍ផ្សេងៗខាងក្រៅ ហើយបង្អោនទៅក្នុងកម្មដ្ឋានដោយប្រពៃ។

ปุญฺญาภิสนฺทวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

អដ្ឋកថាបុញ្ញាភិសន្ទវគ្គ ចប់ហើយ។

๕. สคาถกปุญฺญาภิสนฺทวคฺโค

៥. សគាថកបុញ្ញាភិសន្ទវគ្គ

๑. ปฐมอภิสนฺทสุตฺตวณฺณนา

១. អដ្ឋកថាបឋមអភិសន្ទសូត្រ

๑๐๓๗. สงฺขฺยา อตฺถิ เหฏฺฐา มหาปถวิยา, อุปริ อากาเสน, ปริโต จกฺกวาฬปพฺพเตน, มชฺเฌ ตตฺถ ตตฺถ ฐิเตหิ ทีปปพฺพตปริยนฺเตหิ ปริจฺฉินฺนตฺตา. ชานนฺเตน โยชนโต สงฺขาตุํ สกฺกาติ อธิปฺปาโย. มหาสรีรมจฺฉ-กุมฺภีล-ยกฺข-รกฺขส-มหานาคทานวาทีนํ สวิญฺญาณกานํ, พฬวามุขปาตาลาทีนํ อวิญฺญาณกานํ เภรวารมฺมณานํ วเสน พหุเภรวํ.

១០៣៧. ការរាប់រមែងមាន ព្រោះកំណត់ដោយមហាប្រថពីខាងក្រោម ដោយអាកាសខាងលើ ដោយភ្នំចក្រវាឡជុំវិញ និងដោយទីបំផុតនៃកោះនិងភ្នំដែលតាំងនៅទីនោះៗក្នុងកណ្តាល។ សេចក្តីពន្យល់ថា បុគ្គលដែលដឹង រមែងអាចរាប់បានដោយយោជន៍។ ពាក្យថា គួរឲ្យខ្លាចក្រៃលែង (ពហុភេរវំ) ព្រោះជាទីតាំងនៃអារម្មណ៍ដ៏គួរឲ្យខ្លាច មានពួកសត្វដែលមានវិញ្ញាណ មានត្រីមានខ្លួនធំ ក្រពើ យក្ស រក្សស មហានាគ និងអសុរជាដើម និងពួកសត្វដែលមិនមានវិញ្ញាណ មានរណ្តៅទឹកកួចដ៏ខ្លាំងក្លាជាដើម។

๒. ทุติยอภิสนฺทสุตฺตวณฺณนา

២. អដ្ឋកថាទុតិយអភិសន្ទសូត្រ

๑๐๓๘. สมฺเภเทติ สมฺเภทํ สโมธานํ คตฏฺฐาเน. ยตฺถิมา มหานทิโย สํสนฺทนฺติ สเมนฺตีติ ปริกปฺปวจนเมตํ. ตาทิสาสุ หิ มหานทีสุ กาจิ ปุรตฺถิมสมุทฺทํ ปวิฏฺฐา, กาจิ ปจฺฉิมํ.

១០៣៨. ពាក្យថា ត្រង់កន្លែងជួបគ្នា គឺ ត្រង់កន្លែងដែលដល់នូវការរួមគ្នា គឺការជួបគ្នា។ ពាក្យថា «ស្ទឹងធំទាំងឡាយនេះ រមែងហូរទៅជួបគ្នា ស្មើគ្នា ក្នុងទីណា» នេះជាពាក្យឧបមា។ ព្រោះថាក្នុងស្ទឹងធំៗទាំងនោះ ស្ទឹងខ្លះហូរចូលទៅកាន់សមុទ្រខាងកើត ស្ទឹងខ្លះហូរចូលទៅកាន់សមុទ្រខាងលិច។

๓. ตติยอภิสนฺทสุตฺตวณฺณนา

៣. អដ្ឋកថាតតិយអភិសន្ទសូត្រ

๑๐๓๙. ‘‘กุสเล ปติฏฺฐิโต’’ติ เอตฺถ ยํ อจฺจนฺติกํ กุสเล ปติฏฺฐานํ. ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘มคฺคกุสเล ปติฏฺฐิโต’’ติ อาห, เหฏฺฐิมมคฺคกุสเลติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘ภาเวติ มคฺค’’นฺติ. อริยผลํเยว ธมฺมสาโร. กิเลสา ขียนฺติ เอตฺถาติ กิเลสกฺขโย, นิพฺพานํ, ตสฺมึ กิเลสกฺขเย รโต.

១០៣៩. ពាក្យថា «តាំងនៅក្នុងកុសល» ក្នុងទីនេះ សំដៅលើការតាំងនៅក្នុងកុសលដ៏ក្រៃលែង។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលនឹងបង្ហាញនូវសេចក្តីនោះ ទើបពោលថា «តាំងនៅក្នុងមគ្គកុសល» សំដៅយកមគ្គកុសលថ្នាក់ទាប។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «រមែងចម្រើននូវមគ្គ»។ អរិយផលនោះឯង ឈ្មោះថា ធម្មសារៈ (ខ្លឹមនៃធម៌)។ កិលេសទាំងឡាយរមែងអស់ទៅក្នុងធម៌នេះ ព្រោះហេតុនោះ ធម៌នេះឈ្មោះថា កិលេសក្ខយៈ គឺព្រះនិព្វាន, បុគ្គលអ្នកត្រេកអរក្នុងកិលេសក្ខយៈនោះ។

๔. ปฐมมหทฺธนสุตฺตวณฺณนา

៤. អដ្ឋកថាបឋមមហទ្ធនសូត្រ

๑๐๔๐. อริยานํ [Pg.537] พุทฺธานํ ธนนฺติปิ อริยธนํ, นิพฺพานนฺติ เกจิ. อนยโตปิ วิสุทฺธฏฺเฐน อริยญฺจ ตํ ธนญฺจ ธนายิตฏฺเฐนาติ อริยธนํ, เตน อริยธเนน. เตเนว โภเคนาติ อริยธนโภเคน.

១០៤០. ទ្រព្យរបស់ព្រះអរិយពុទ្ធទាំងឡាយ ឈ្មោះថា អរិយទ្រព្យ ម្យ៉ាងទៀត អាចារ្យខ្លះពោលថា គឺព្រះនិព្វាន។ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌នោះឈ្មោះថា អរិយទ្រព្យ ព្រោះអត្ថថាជាធម៌ដ៏ប្រសើរដោយភាពស្អាតបរិសុទ្ធផង និងព្រោះអត្ថថាជាទ្រព្យដែលបុគ្គលគប្បីប្រាថ្នាផង ដោយអរិយទ្រព្យនោះ។ ពាក្យថា ដោយភោគៈនោះឯង គឺ ដោយការប្រើប្រាស់នូវអរិយទ្រព្យនោះ។

สคาถกปุญฺญาภิสนฺทวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

អដ្ឋកថាសគាថកបុញ្ញាភិសន្ទវគ្គ ចប់ហើយ។

๖. สปฺปญฺญวคฺโค

៦. សប្បញ្ញវគ្គ

๒. วสฺสํวุตฺถสุตฺตวณฺณนา

២. អដ្ឋកថាវស្សំវុត្ថសូត្រ

๑๐๔๘. สโมธาเนตฺวาติ เยหิ อินฺทฺริยาทีหิ ภาวิยมาเนหิ โสตาปตฺติมคฺโค อนุปฺปตฺโต, ตาเนว. ธมฺมสมานตาย เจตํ วุตฺตํ. อญฺญาเนว หิ อตฺถโต ตํ ตํ มคฺคํ สาธกานิ อินฺทฺริยาทีนิ. ตนฺติ ปเวณี กถิตาติ ยํ กญฺจิ วิเนยฺยปุคฺคลํ อนเปกฺขิตฺวา เกวลํ ตนฺติวเสน ฐิติ กถิตา.

១០៤៨. ពាក្យថា ប្រមូលមកហើយ គឺ ធម៌មានឥន្ទ្រិយជាដើមទាំងឡាយណាដែលបុគ្គលចម្រើនហើយ សម្រេចបាននូវសោតាបត្តិមគ្គ គឺធម៌ទាំងនោះឯង។ ពាក្យនេះពោលឡើងដោយភាពស្មើគ្នានៃធម៌។ ព្រោះថា តាមពិតទៅ ឥន្ទ្រិយជាដើមទាំងឡាយដែលជាគ្រឿងសម្រេចនូវមគ្គនោះៗ គឺផ្សេងគ្នា។ ពាក្យថា សម្តែងហើយតាមលំដាប់ខ្សែស្រឡាយ គឺ ការសម្តែងនូវការតាំងនៅដោយអំណាចនៃខ្សែស្រឡាយតែម្យ៉ាង ដោយមិនបានគិតដល់បុគ្គលជាវិនេយ្យជនណាម្នាក់ឡើយ។

๓. ธมฺมทินฺนสุตฺตวณฺณนา

៣. អដ្ឋកថាធម្មទិន្នសូត្រ

๑๐๔๙. สตฺตสุ ชเนสูติ สตฺตสุ กิตฺติยมาเนสุ อุปาสกชเนสุ. คมฺภีราติอาทีสุ ธมฺมคมฺภีราติ ปาฬิคติยา คมฺภีรา, ตถา จ สลฺลสุตฺตํ เหฏฺฐา ปกาสิตเมว. ‘‘เจตนาหํ, ภิกฺขเว, กมฺมํ วทามี’’ติอาทินา (อ. นิ. ๖.๖๓; กถา. ๕๓๙) อาคตํ เจตนาสุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘เจตนาสหชาตํ นานากฺขณิก’’นฺติอาทินา ปฏฺฐาเน อาคตนเยน, สุตฺเตสุ (อ. นิ. ๓.๑๐๑) จ ‘‘ทิฏฺฐธมฺมเวทนีย’’นฺติอาทินา อาคตนเยน คมฺภีรภาโว เวทิตพฺโพ, นิพฺพานสฺส เจว อริยมคฺคสฺส จ ปกาสนโต อสงฺขตสํยุตฺตสฺส โลกุตฺตรตฺถทีปกตา. ‘‘อตีตํปาหํ รูเปน ขชฺชึ, เอตรหิ ขชฺชามี’’ติอาทินา ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ ขาทกภาวสฺส, ปุคฺคลสฺส ขาทิตพฺพตาย วิภาวเนน ขชฺชนียปริยาเย (สํ. นิ. ๓.๗๙) วิเสสโต นิสฺสตฺตนิชฺชีวตา ทีปิตาติ วุตฺตํ ‘‘สตฺตสุญฺญตาทีปกา ขชฺชนิกสุตฺตนฺตาทโย’’ติ. อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสามาติ เย เตสุ สุตฺเตสุ วุตฺตปฏิปทํ สมฺมเทว ปริปูเรนฺติ, เต เตสุ อุปสมฺปชฺช วิหรนฺติ นาม[Pg.538]. เอตฺถาติ ‘‘น โข เนต’’นฺติ เอตฺถ น-กาโร ‘‘อญฺญมญฺญ’’นฺติ เอตฺถ ม-กาโร วิย พฺยญฺชนสนฺธิมตฺตเมว, นาสฺส โกจิ อตฺโถ.

១០៤៩. ពាក្យថា sattasu janesū (ក្នុងជនទាំងឡាយ ៧ នាក់) សំដៅយកឧបាសកជន ៧ នាក់ដែលលោកកំពុងពោលសរសើរ។ ក្នុងពាក្យថា Gambhīrā ជាដើមនោះ ពាក្យថា dhammagambhīrā (ធម៌ដ៏ជ្រាលជ្រៅ) គឺជ្រាលជ្រៅដោយគន្លងព្រះបាលី ដូចដែលសល្លសូត្រ (Sallasutta) លោកបានសម្តែងទុកហើយខាងក្រោម។ ចេតនាសូត្រ (Cetanāsutta) មកហើយដោយពាក្យជាដើមថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតពោលថា ចេតនាជាកម្ម» (អំ. និ. ៦.៦៣; កថាវត្ថុ. ៥៣៩)។ ក្នុងសូត្រនោះ ភាពជ្រាលជ្រៅ គប្បីដឹងតាមន័យដែលមកក្នុងបដ្ឋានៈជាដើមថា «ចេតនាសហជាតៈ និងនានាខណិកៈ» និងតាមន័យដែលមកក្នុងសូត្រទាំងឡាយ (អំ. និ. ៣.១០១) ជាដើមថា «ទិដ្ឋធម្មវេទនីយកម្ម»។ ព្រោះតែការសម្តែងនូវព្រះនិព្វាន និងអរិយមគ្គ ភាពជាធម៌សម្តែងនូវអត្ថៈដ៏ឧត្តម (លោកុត្តរត្ថៈ) នៃអសង្ខតសំយុត្ត ទើបមាន។ ព្រោះការបង្ហាញនូវភាពជាអ្នកស៊ីនៃខន្ធទាំងប្រាំ និងភាពជាអ្នកត្រូវគេស៊ីនៃបុគ្គល ដោយពាក្យជាដើមថា «ក្នុងអតីតកាល ខ្ញុំត្រូវរូបស៊ីហើយ ក្នុងពេលឥឡូវនេះ ក៏កំពុងត្រូវរូបស៊ីដែរ» ក្នុងខជ្ជនិយបរិយាយ (សំ. និ. ៣.៧៩) ភាពមិនមែនជាសត្វ មិនមែនជាជីវៈ ទើបលោកសម្តែងទុកជាពិសេស ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ខជ្ជនិកសូត្រជាដើម សម្តែងនូវសូន្យភាពនៃសត្វ»។ ពាក្យថា Upasampajja viharissāma (យើងនឹងចូលទៅជិតហើយនៅ) សំដៅថា ជនទាំងឡាយណាបំពេញបដិបទាដែលសម្តែងទុកក្នុងសូត្រទាំងនោះដោយប្រពៃ ជនទាំងនោះ ឈ្មោះថា ចូលទៅជិតហើយនៅ ក្នុងសូត្រទាំងនោះ។ ក្នុងពាក្យថា Ettha នេះ ពាក្យថា «na kho netaṃ» នោះ អក្សរ ន (na-kāro) គ្រាន់តែជាព្យញ្ជនសន្ធិប៉ុណ្ណោះ ដូចជាអក្សរ ម (ma-kāro) ក្នុងពាក្យថា «aññamaññaṃ» ដែរ មិនមានអត្ថន័យអ្វីឡើយ។

๔. คิลานสุตฺตวณฺณนา

៤. អដ្ឋកថាកិលានសូត្រ

๑๐๕๐. น โข ปเนตนฺติ น โข เอตํ, โนติ จ อมฺเหหีติ อตฺโถติ อาห ‘‘น โข อมฺเหหี’’ติอาทิ. อสฺสสนฺตีติ อสฺสาสนียาติ อาห ‘‘อสฺสาสกเรหี’’ติ. มริสฺสตีติ มาริโส, เอกนฺตภาวิมรโณ, โส ปน มรณาธีนวุตฺติโกติ วุตฺตํ ‘‘มรณปฏิพทฺโธ’’ติ. อธิมุจฺเจหีติ อธิมุตฺตึ อุปฺปาเทหิ. ตํ ปน ตถา จิตฺตสฺส ปณิธานํ ฐปนนฺติ อาห ‘‘ฐเปหี’’ติ. อาคมนียคุเณสูติ ปุพฺพภาคคุเณสุ. ปมาณํ นาม นตฺถิ อนนฺตาปริมาณตฺตา. นานากรณํ นตฺถิ วิมุตฺติยา นินฺนานตฺตา.

១០៥០. ពាក្យថា Na kho panetaṃ សេចក្តីថា មិនមែនជាការណ៍នោះឡើយ, ពាក្យថា no មានសេចក្តីថា ដោយពួកយើង ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «na kho amhehi» (មិនមែនដោយពួកយើងឡើយ) ជាដើម។ ពាក្យថា Assasanti សេចក្តីថា គួរឲ្យកក់ក្តៅ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «assāsakarehi» (ដោយធម៌ជាគ្រឿងធ្វើឲ្យកក់ក្តៅ)។ ពាក្យថា Marissati សេចក្តីថា នឹងស្លាប់ គឺមានសេចក្តីស្លាប់ជាប្រាកដ ម្យ៉ាងទៀត បុគ្គលនោះមានការរស់នៅអាស្រ័យនឹងសេចក្តីស្លាប់ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «maraṇapaṭibaddho» (ជាប់ទាក់ទងនឹងសេចក្តីស្លាប់)។ ពាក្យថា Adhimuccehi សេចក្តីថា ចូរញ៉ាំងអធិមុត្តិ (ការបង្អោនចិត្តជឿ) ឲ្យកើតឡើង។ ការតម្កល់ចិត្ត ការប្រាថ្នាចិត្តទុកយ៉ាងនោះ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ṭhapehi» (ចូរតម្កល់ទុក)។ ពាក្យថា Āgamanīyaguṇesu សំដៅលើគុណធម៌ក្នុងបុព្វភាគ។ ឈ្មោះថា ប្រមាណ មិនមានឡើយ ព្រោះភាពមិនមានទីបំផុត មិនមានប្រមាណ។ ភាពប្លែកគ្នា មិនមានឡើយ ព្រោះវិមុត្តិមិនមានភាពប្លែកគ្នា។

๙. ปญฺญาปฏิลาภสุตฺตวณฺณนา

៩. អដ្ឋកថាបញ្ញាបដិលាភសូត្រ

๑๐๕๕. ปญฺญาปฏิลาภายาติ มคฺคผลปญฺญาย ปฏิลาภตฺถํ. เตนาห ‘‘สตฺต เสกฺขา’’ติอาทิ.

១០៥៥. ពាក្យថា Paññāpaṭilābhāya សេចក្តីថា ដើម្បីបាននូវមគ្គបញ្ញានិងផលបញ្ញា។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «satta sekkhā» (សេក្ខបុគ្គល ៧ ពួក) ជាដើម។

สปฺปญฺญวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សប្បញ្ញវគ្គ ចប់ហើយ។

๗. มหาปญฺญวคฺโค

៧. មហាបញ្ញាវគ្គ

๑. มหาปญฺญสุตฺตวณฺณนา

១. អដ្ឋកថាមហាបញ្ញាសូត្រ

๑๐๕๘. มหนฺเต อตฺเถ ปริคฺคณฺหาตีติ สจฺจปฏิจฺจสมุปฺปาทาทิเก มหาวิตฺถาเร อตฺเถ ปริจฺฉิชฺช อเสเสตฺวา มุฏฺฐิคเต วิย กตฺวา คณฺหาติ. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

១០៥៨. ពាក្យថា Mahante atthe pariggaṇhāti សេចក្តីថា កំណត់ដឹងនូវអត្ថៈដ៏ធំទូលាយ មានសច្ចៈ និងបដិច្ចសមុប្បាទជាដើម ដោយមិនឲ្យសេសសល់ ធ្វើដូចជាវត្ថុដែលនៅក្នុងកណ្តាប់ដៃ ហើយកាន់យក។ សេចក្តីដែលនៅសល់ មានន័យដូចដែលបានពោលមកហើយខាងក្រោម។

มหาปญฺญวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់មហាបញ្ញាវគ្គ ចប់ហើយ。

โสตาปตฺติสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សោតាបត្តិសំយុត្ត ចប់ហើយ。

๑๒. สจฺจสํยุตฺตํ

១២. សច្ចសំយុត្ត

๑. สมาธิวคฺโค

១. សមាធិវគ្គ

๑. สมาธิสุตฺตวณฺณนา

១. អដ្ឋកថាសមាធិសូត្រ

๑๐๗๑. จิตฺเตกคฺคตายาติ [Pg.539] นิสฺสกฺกวจนํ ‘‘ปริหายนฺตี’’ติ ปทํ อเปกฺขิตฺวา. ยถาภูตาทิวเสนาติ ยถาคตาทิวเสน. ยถาภูตํ นาม อิมสฺมึ สุตฺเต ‘‘สมาหิโต, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ยถาภูตํ ปชานาตี’’ติอาทิ. อาทิ-สทฺเทน ‘‘ตถา ยสฺมา’’ติอาทิสงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ตถา หิ ยถาภูตวเสน การณจฺเฉโท กโต ‘‘ตถา ยสฺมา’’ติอาทิวจเนหิ. วณฺณาติ อกฺขรา, ‘‘คุณา’’ติ เกจิ. ปทพฺยญฺชนานีติ นามาทิปทานิ เจว ตํสมุทายภูตพฺยญฺชนานิ จ.

១០៧១. ពាក្យថា Cittekaggatāya នេះ ជាវិភត្តិទី ៥ (និស្សក្កវចនៈ) ដោយអាស្រ័យនឹងបទថា «parihāyanti» (សាបសូន្យ)។ ពាក្យថា Yathābhūtādivasena សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃយថាកតៈ (តាមដែលទៅហើយ) ជាដើម។ ពាក្យថា Yathābhūtaṃ (តាមពិត) ក្នុងសូត្រនេះ សំដៅយកពាក្យជាដើមថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុអ្នកមានចិត្តតម្កល់មាំហើយ តែងដឹងច្បាស់តាមពិត»។ ដោយសព្ទថា Ādi (ជាដើម) គប្បីដឹងថា រួមបញ្ចូលទាំងពាក្យថា «tathā yasmā» (យ៉ាងនោះ ព្រោះហេតុណា) ជាដើម។ ព្រោះថា ការកាត់ផ្តាច់ហេតុដោយអំណាចនៃយថាភូតៈ លោកធ្វើហើយដោយពាក្យជាដើមថា «tathā yasmā»។ ពាក្យថា Vaṇṇā សេចក្តីថា អក្សរទាំងឡាយ, គ្រូខ្លះថា «គុណទាំងឡាយ»។ ពាក្យថា Padabyañjanāni សំដៅយកបទទាំងឡាយមាននាមបទជាដើមផង និងព្យញ្ជនៈទាំងឡាយដែលប្រជុំគ្នានៃបទទាំងនោះផង។

๓. ปฐมกุลปุตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา

៣. អដ្ឋកថាបឋមកុលបុត្តសូត្រជាដើម

๑๐๗๓-๗๕. สาสนาวจรา อธิปฺเปตา พาหิรกานํ สจฺจาภิสมยสฺส อภาวโต. ตถาติ อิมินา จตุตฺถปญฺจเมสุ อตฺถวิเสสาภาวํ ทสฺเสติ. ยทิ เอวํ กสฺมา วิสุํ วิสุํ เทสนาติ อาห ‘‘เตน เตน อภิลาเปนา’’ติอาทิ.

១០៧៣-៧៥. សំដៅយកបុគ្គលអ្នកប្រព្រឹត្តនៅក្នុងសាសនា ព្រោះពួកជនខាងក្រៅសាសនាមិនមានការត្រាស់ដឹងសច្ចៈឡើយ។ ដោយពាក្យថា Tathā នេះ លោកបង្ហាញនូវភាពមិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នា ក្នុងសូត្រទី ៤ និងទី ៥។ បើដូច្នោះ ហេតុអ្វីបានជាសម្តែងដោយឡែកៗពីគ្នា? លោកទើបពោលថា «tena tena abhilāpena» (ដោយការនិយាយនោះៗ) ជាដើម។

๑๐. ติรจฺฉานกถาสุตฺตวณฺณนา

១០. អដ្ឋកថាតិរច្ឆានកថាសូត្រ

๑๐๘๐. ทุคฺคติโต สํสารโต จ นิยฺยาติ เอเตนาติ นิยฺยานํ, สคฺคมคฺโค โมกฺขมคฺโค จ. ตสฺมึ นิยฺยาเน นิยุตฺตา, ตํ เอตฺถ อตฺถีติ นิยฺยานิกา. วจีทุจฺจริตสํกิเลสโต วา นิยฺยาตีติ อี-การสฺส รสฺสตฺตํ ย-การสฺส ก-การํ กตฺวา นิยฺยานิกา. เจตนาย สทฺธึ สมฺผปฺปลาปา เวรมณิ. ตปฺปฏิปกฺขโต อนิยฺยานิกา, ตสฺส ภาโว อนิยฺยานิกตฺตํ. ติรจฺฉานภูตนฺติ ติโรกรณภูตํ. กมฺมฏฺฐานภาเวติ อนิจฺจตาปฏิสํยุตฺตจตุสจฺจกมฺมฏฺฐานภาเว. สาตฺถกนฺติ ทานสีลาทินิสฺสิตตฺตา หิตปฏิสํยุตฺตํ.

១០៨០. ធម៌ដែលជាគ្រឿងស្រោចស្រង់ចេញចាកទុគ្គតិ និងសង្សារវដ្ត ហេតុនោះ ឈ្មោះថា និយ្យានៈ (គ្រឿងស្រោចស្រង់) បានដល់សួគ៌មគ្គ និងមោក្ខមគ្គ។ ធម៌ដែលប្រកបក្នុងនិយ្យានៈនោះ ឬធម៌ដែលមាននិយ្យានៈនោះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា និយ្យានិកៈ (ដែលនាំចេញ)។ ម៉្យាងទៀត ធម៌ដែលនាំចេញចាកសេចក្តីសៅហ្មងនៃវចីទុច្ចរិត ហេតុនោះ ឈ្មោះថា និយ្យានិកៈ (ដោយធ្វើ ស្រៈ អី ឲ្យជាស្រៈខ្លី និងធ្វើអក្សរ យ ឲ្យជាអក្សរ ក)។ ការវៀរចាកសម្ផប្បលាបៈ ព្រមដោយចេតនា។ ព្រោះផ្ទុយពីធម៌នោះ ទើបឈ្មោះថា អនិយ្យានិកៈ (មិននាំចេញ) ភាពជាអនិយ្យានិកៈ ឈ្មោះថា អនិយ្យានិកត្តៈ។ ពាក្យថា Tiracchānabhūtaṃ សេចក្តីថា ជាធម៌បិទបាំង (រារាំង)។ ពាក្យថា Kammaṭṭhānabhāve សំដៅលើភាវៈនៃកម្មដ្ឋានដែលប្រកបដោយអនិច្ចភាព និងសច្ចៈទាំងបួន។ ពាក្យថា Sātthakaṃ សេចក្តីថា ប្រកបដោយប្រយោជន៍ ព្រោះអាស្រ័យនឹងទាន និងសីលជាដើម។

วิสิขาติ ฆรสนฺนิเวโส. วิสิขาคหเณน จ คามาทิคหเณ วิย ตนฺนิวาสิโน วิเสสโต คหิตา ‘‘อาคโต คาโม’’ติอาทีสุ วิย[Pg.540]. เตนาห ‘‘สูรา สมตฺถา’’ติ. กุมฺภฏฺฐานาปเทเสน กุมฺภทาสิโย วุตฺตาติ อาห – ‘‘กุมฺภทาสิกถา’’ติ. อยาถาวโต อุปฺปตฺติฏฺฐิติสํหาราทิวเสน โลโก อกฺขายติ เอเตนาติ โลกกฺขายิกา. อิติ อิมินา ปกาเรน ภโว, อิมินา อภโวติ เอวํ ปวตฺตาย อิติภวาภวกถาย สทฺธึ.

ពាក្យថា Visikhā សំដៅលើទីប្រជុំនៃផ្ទះ (ច្រក, ផ្លូវលំ)។ ម្យ៉ាងទៀត ដោយការកាន់យកនូវវិសិខា (ច្រក) នេះ លោកកាន់យកជនអ្នករស់នៅក្នុងច្រកនោះជាពិសេស ដូចជាការកាន់យកភូមិជាដើម ក្នុងពាក្យជាដើមថា «អ្នកភូមិមកហើយ»។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «sūrā samatthā» (អ្នកក្លាហាន អ្នកមានសមត្ថភាព)។ ដោយការសំដៅលើកន្លែងតម្កល់ក្អម លោកចង់និយាយសំដៅលើស្រីបម្រើអ្នករកទឹក ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «kumbhadāsikathā» (រឿងរ៉ាវអំពីស្រីបម្រើអ្នករកទឹក)។ ពិភពលោកដែលគេពោលពន្យល់ដោយមិនពិត តាមអំណាចនៃការកើតឡើង ការតម្កល់នៅ និងការវិនាសជាដើម ដោយពាក្យនោះ ហេតុនោះ ពាក្យនោះឈ្មោះថា លោកក្ខាយិកា (ពាក្យនិយាយអំពីលោក)។ ព្រមដោយឥតិភវាភវកថា (ពាក្យនិយាយអំពីភាពចម្រើននិងសេចក្តីវិនាស) ដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះថា «សេចក្តីចម្រើនមានដោយប្រការយ៉ាងនេះ សេចក្តីវិនាសមានដោយប្រការយ៉ាងនេះ»។

สมาธิวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សមាធិវគ្គ ចប់ហើយ។

๒. ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนวคฺโค

២. ធម្មចក្កប្បវត្តនវគ្គ

๑. ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนสุตฺตวณฺณนา

១. អដ្ឋកថាធម្មចក្កប្បវត្តនសូត្រ

๑๐๘๑. ‘‘อิสีนํ ปตนุปฺปตนวเสน โอสีทนอุปฺปตนฏฺฐานวเสน เอวํ ‘อิสิปตน’นฺติ ‘ลทฺธนาเม’ติ สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิวริตุํ ‘เอตฺถ หี’’’ติอาทิ วุตฺตํ.

១០៨១. ដើម្បីពន្យល់សេចក្តីដែលពោលទុកដោយសង្ខេបថា «ឈ្មោះថា ឥសិបតនៈ ព្រោះជាទីធ្លាក់ចុះនិងហោះឡើងនៃឥសីទាំងឡាយ គឺដោយអំណាចនៃទីចុះចតនិងទីហោះឡើង» ហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «ettha hi» (ព្រោះថាក្នុងទីនេះ)។

อามนฺเตสีติ เอตฺถ ยสฺมา ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนตฺถํ อยํ อามนฺตนา, ตสฺมา สมุทาคมโต ปฏฺฐาย สตฺถุ ปุพฺพจริตํ สงฺเขเปเนว ปกาเสตุํ วฏฺฏตีติ ‘‘ทีปงฺกรปาทมูเล กตาภินีหารโต ปฏฺฐายา’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ มารพลํ ภินฺทิตฺวาติ มารญฺจ มารพลญฺจ ภญฺชิตฺวา. อถ วา มารสฺส อพฺภนฺตรํ พาหิรญฺจาติ ทุวิธํ พลํ ภญฺชิตฺวา. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, อนฺตา’’ติ เอตฺถ อนฺต-สทฺโท ‘‘ปุพฺพนฺเต ญาณํ อปรนฺเต ญาณ’’นฺติอาทีสุ (ธ. ส. ๑๐๖๓) วิย ภาคปริยาโยติ อาห ‘‘ทฺเว อิเม, ภิกฺขเว, โกฏฺฐาสา’’ติ. สห สมุทาหาเรนาติ อุจฺจารณสมกาลํ. ปตฺถริตฺวา อฏฺฐาสิ พุทฺธานุภาเวน. พฺรหฺมาโน สมาคจฺฉึสุ ปริปกฺกกุสลมูลา สจฺจาภิสมฺโพธาย กตาธิการา.

ក្នុងពាក្យថា Āmantesi (ទ្រង់ត្រាស់ហៅហើយ) នេះ ព្រោះការត្រាស់ហៅនេះគឺដើម្បីសម្តែងធម៌ចក្រ ហេតុនោះ ទើបគួរដើម្បីសម្តែងនូវបុព្វចរិយារបស់ព្រះសាស្តាដោយសង្ខេប ចាប់តាំងពីការបំពេញបារមីមក ហេតុនោះ លោកទើបចាប់ផ្តើមពាក្យជាដើមថា «ចាប់តាំងពីការធ្វើអភិនីហារទាបទ្វារបាទនៃព្រះទីបង្ករពុទ្ធ»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា mārabalaṃ bhinditvā សេចក្តីថា កម្ចាត់បង់នូវមារផង និងពលមារផង។ ម៉្យាងទៀត គឺកម្ចាត់បង់នូវកម្លាំងពីរប្រការ គឺកម្លាំងខាងក្នុង និងកម្លាំងខាងក្រៅរបស់មារ។ ក្នុងពាក្យថា «dveme, bhikkhave, antā» នេះ សព្ទថា anta គឺជាពាក្យជំនួសឲ្យចំណែក (ភាគ) ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា «pubbante ñāṇaṃ aparante ñāṇaṃ» (ញាណក្នុងចំណែកខាងដើម ញាណក្នុងចំណែកខាងចុង) (ធម្មសង្គណី ១០៦៣) ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «dve ime, bhikkhave, koṭṭhāsā» (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ នេះជាចំណែកពីរយ៉ាង)។ ពាក្យថា Saha samudāhārena សេចក្តីថា ក្នុងពេលជាមួយគ្នានឹងការបន្លឺឡើង។ បានផ្សាយទៅហើយតម្កល់នៅ ដោយពុទ្ធានុភាព។ ព្រហ្មទាំងឡាយដែលមានកុសលមូលទុំជោរហើយ មានអធិការធ្វើទុកហើយដើម្បីការត្រាស់ដឹងសច្ចៈ ក៏បានមកប្រជុំគ្នា។

คิหิสญฺโญชนนฺติ คิหิพนฺธนํ. ฉินฺทิตฺวาติ หริตฺวา. น วฬญฺเชตพฺพาติ นานุยุญฺเชตพฺพา. กิเลสกามสุขสฺสาติ กิเลสกามยุตฺตสฺส สุขสฺส. อนุโยโคติ อนุภโว. คามวาสีหิ เสวิตพฺพตฺตา คามวาสีนํ สนฺตโก. อตฺตโนติ อตฺตภาวสฺส. อาหิโต อหํมาโน เอตฺถาติ อตฺตา, อตฺตภาโว. ทุกฺขกรณนฺติ ทุกฺขุปฺปาทนํ. อตฺตมารเณหีติ [Pg.541] อตฺตพาธเนหิ. อุปสมายาติ กิเลสวูปสโม อธิปฺเปโต, ตทตฺถสมฺปทานวจนนฺติ อาห ‘‘กิเลสูปสมตฺถายา’’ติ. เอส นโย เสเสสุปิ.

ពាក្យថា Gihisaññojanaṃ សេចក្តីថា ចំណងរបស់គ្រហស្ថ។ ពាក្យថា Chinditvā សេចក្តីថា កាត់ផ្តាច់ (នាំចេញទៅ)។ ពាក្យថា Na vaḷañjetabbā សេចក្តីថា មិនគប្បីសេព (មិនគប្បីប្រកប)។ ពាក្យថា Kilesakāmasukhassa សំដៅលើសុខដែលប្រកបដោយកិលេសកាម។ ពាក្យថា Anuyogo សេចក្តីថា ការសេព (ការទទួលរង)។ ព្រោះតែជាធម៌ដែលអ្នកស្រុកសេព ទើបជាធម៌ជារបស់អ្នកស្រុក។ ពាក្យថា Attano សំដៅលើអត្តភាព។ អហំមានៈ (ការប្រកាន់ខ្លួន) ដែលតម្កល់នៅក្នុងអត្តភាពនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អត្តា គឺអត្តភាព។ ពាក្យថា Dukkhakaraṇaṃ សេចក្តីថា ការធ្វើឲ្យកើតទុក្ខ។ ពាក្យថា Attamāraṇehi សេចក្តីថា ដោយការបៀតបៀនខ្លួន។ ពាក្យថា Upasamāya សំដៅយកការរម្ងាប់កិលេស ពាក្យនេះជាសម្បទានវិភត្តិក្នុងអត្ថនោះ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «kilesūpasamatthāya» (ដើម្បីការរម្ងាប់កិលេស)។ ន័យនេះ ក៏មានក្នុងពាក្យដែលនៅសល់ទាំងឡាយដែរ។

สจฺจญาณาทิวเสน ตโย ปริวฏฺฏา เอตสฺสาติ ติปริวฏฺฏํ, ญาณทสฺสนํ. เตนาห ‘‘สจฺจญาณา’’ติอาทิ. ยถาภูตํ ญาณนฺติ ปฏิเวธญาณํ อาห. เตสุเยว สจฺเจสุ. ญาเณน กตฺตพฺพสฺส จ ปริญฺญาปฏิเวธาทิกิจฺจสฺส จ ชานนญาณํ, ‘‘ตญฺจ โข ปฏิเวธโต ปเควา’’ติ เกจิ. ปจฺฉาติ อปเร. ตถา กตญาณํ. ทฺวาทสาการนฺติ ทฺวาทสวิธอาการเภทํ. อญฺญตฺถาติ อญฺเญสุ สุตฺเตสุ.

ញាណទស្សនៈនេះ មានវដ្តៈបី ដោយអំណាចនៃសច្ចញាណជាដើម ហេតុនោះ ឈ្មោះថា តិបរិវដ្តៈ (មានវដ្តៈបី)។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «saccañāṇā» (សច្ចញាណ) ជាដើម។ ពាក្យថា Yathābhūtaṃ ñāṇaṃ លោកសំដៅយកបដិវេធញាណ។ ក្នុងសច្ចៈទាំងឡាយនោះឯង។ ញាណដែលដឹងនូវកិច្ចដែលគប្បីធ្វើដោយញាណ និងកិច្ចមានការកំណត់ដឹងនិងការត្រាស់ដឹងជាដើម, គ្រូខ្លះថា «ញាណនោះឯង មានមុនការត្រាស់ដឹងទៅទៀត»។ គ្រូដទៃទៀតថា «មានក្នុងកាលជាខាងក្រោយ»។ កតញាណ ក៏ដូច្នោះដែរ។ ពាក្យថា Dvādasākāraṃ សេចក្តីថា មានការបែងចែកជាអាការៈ ១២ យ៉ាង។ ពាក្យថា Aññattha សំដៅលើក្នុងសូត្រដទៃទៀត។

ปฏิเวธญาณมฺปิ เทสนาญาณมฺปิ ธมฺมจกฺกนฺติ อิทํ ตตฺถ ญาณกิจฺจํ ปธานนฺติ กตฺวา วุตฺตํ. สทฺธินฺทฺริยาทิธมฺมสมุทาโย ปน ปวตฺตนฏฺเฐน จกฺกนฺติ ธมฺมจกฺกํ. อถ วา จกฺกนฺติ อาณา, ธมฺมโต อนเปตตฺตา ธมฺมญฺจ ตํ จกฺกญฺจ, ธมฺเมน ญาเยน จกฺกนฺติปิ ธมฺมจกฺกํ. ยถาห ‘‘ธมฺมญฺจ ปวตฺเตติ จกฺกญฺจาติ ธมฺมจกฺกํ, จกฺกญฺจ ปวตฺเตติ ธมฺมญฺจาติ ธมฺมจกฺกํ, ธมฺเมน ปวตฺตตีติ ธมฺมจกฺกํ, ธมฺมจริยาย ปวตฺตตีติ ธมฺมจกฺก’’นฺติอาทิ (ปฏิ. ม. ๒.๔๐-๔๑). อุภยมฺปีติ ปฏิเวธญาณํ เทสนาญาณนฺติ อุภยมฺปิ. เอตนฺติ ตทุภยํ. อิมาย เทสนายาติ อิมินา สุตฺเตน ปกาเสนฺเตน ภควตา ยถาวุตฺตญาณทฺวยสงฺขาตํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺติตํ นาม ปวตฺตนกิจฺจสฺส อนิฏฺฐิตตฺตา. ปติฏฺฐิเตติ อญฺญาสิ โกณฺฑญฺญตฺเถเรน โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐิเต. ปวตฺติตํ นาม กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สาสนนฺตรธานโต ปฏฺฐาย ยาว พุทฺธุปฺปาโท, เอตฺตกํ กาลํ อปฺปวตฺตปุพฺพสฺส ปวตฺติตตฺตา, อุปริมคฺคาธิคโม ปนสฺส อตฺถงฺคโต เอวาติ.

ពាក្យថា ធម្មចក្រ គឺទាំងបដិវេធញាណ និងទេសនាញាណ នេះលោកពោលដោយធ្វើញាណកិច្ចក្នុងទីនោះឲ្យជាប្រធាន។ ចំណែកឯការប្រជុំនៃធម៌ទាំងឡាយមានសទ្ធិន្រ្ទិយជាដើម ឈ្មោះថា ចក្រ ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងប្រព្រឹត្តទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ធម្មចក្រ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា ចក្រ គឺអាណា (អំណាច) ព្រោះមិនប្រាសចាកធម៌ ធម៌ផង ចក្រនោះផង ឈ្មោះថា ធម្មចក្រ ឬចក្រដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយធម៌ ដោយគន្លងធម៌ ក៏ឈ្មោះថា ធម្មចក្រ។ ដូចដែលលោកពោលទុកជាដើមថា «ញ៉ាំងធម៌ឲ្យប្រព្រឹត្តទៅផង ញ៉ាំងចក្រឲ្យប្រព្រឹត្តទៅផង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ធម្មចក្រ, ញ៉ាំងចក្រឲ្យប្រព្រឹត្តទៅផង ញ៉ាំងធម៌ឲ្យប្រព្រឹត្តទៅផង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ធម្មចក្រ, ប្រព្រឹត្តទៅដោយធម៌ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ធម្មចក្រ, ប្រព្រឹត្តទៅដោយការប្រព្រឹត្តធម៌ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ធម្មចក្រ» (បដិសំ. ២.៤០-៤១)។ ពាក្យថា Ubhayampi សំដៅយកទាំងពីរ គឺទាំងបដិវេធញាណ និងទេសនាញាណ។ ពាក្យថា Etaṃ សំដៅយកញាណទាំងពីរនោះ។ ពាក្យថា Imāya desanāya សេចក្តីថា កាលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងដោយសូត្រនេះ ឈ្មោះថា ទ្រង់ញ៉ាំងធម្មចក្រដែលរាប់ថាជាញាណពីរយ៉ាងដូចដែលបានពោលហើយឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ ព្រោះកិច្ចនៃការញ៉ាំងឲ្យប្រព្រឹត្តទៅមិនទាន់ចប់សព្វគ្រប់។ ពាក្យថា Patiṭṭhite សេចក្តីថា កាលព្រះអញ្ញាកោណ្ឌញ្ញត្ថេរតម្កល់នៅក្នុងសោតាបត្តិផលហើយ។ ឈ្មោះថា ធម្មចក្រដែលទ្រង់ឲ្យប្រព្រឹត្តទៅហើយ ព្រោះទ្រង់ឲ្យប្រព្រឹត្តទៅនូវធម៌ដែលមិនធ្លាប់ប្រព្រឹត្តទៅអស់កាលត្រឹមណេះ ចាប់តាំងពីការសាបសូន្យនៃសាសនារបស់ព្រះកស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធ រហូតដល់ការកើតឡើងនៃព្រះពុទ្ធ ចំណែកឯការសម្រេចមគ្គថ្នាក់ខ្ពស់របស់លោក ក៏ជាការរលត់ទៅនៃកិលេសទាំងឡាយពិតប្រាកដ។

เอกปฺปหาเรนาติ เอเกเนว ปหารสญฺญิเตน กาเลน. ทิวสสฺส หิ ตติโย ภาโค ปหาโร นาม. ปาฬิยํ ปน ‘‘เตน ขเณน เตน ลเยน เตน มุหุตฺเตนา’’ติ วุตฺตํ. ตํ ปหารกฺขณสลฺลกฺขณเมว. สพฺพญฺญุตญฺญาโณภาโสติ สพฺพญฺญุตญฺญาณานุภาเวน ปวตฺโต โอภาโส จิตฺตํ ปฏิจฺจ อุตุสมุฏฺฐาโน เวทิตพฺโพ. ยสฺมา ภควโต ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนสฺส อารมฺเภ วิย ปริสมาปเน อติวิย อุฬารตมํ ปีติโสมนสฺสํ อุทปาทิ, ตสฺมา ‘‘อิมสฺสปิ อุทานสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

ពាក្យថា Ekappahārena សេចក្តីថា ដោយកាលតែមួយដែលលោកសម្គាល់ថាជាយាម (ផហារៈ)។ ព្រោះថា ចំណែកទីបីនៃថ្ងៃ ឈ្មោះថា យាម (ផហារៈ)。 ប៉ុន្តែក្នុងព្រះបាលី លោកពោលថា «ដោយខណៈនោះ ដោយលយៈនោះ ដោយមុហុត្តនោះ»។ ពាក្យនោះ គ្រាន់តែជាការកំណត់សម្គាល់នូវខណៈនៃយាមប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Sabbaññutaññāṇobhāso សេចក្តីថា ពន្លឺដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអានុភាពនៃសព្វញ្ញុតញ្ញាណ គប្បីដឹងថាជាពន្លឺដែលមានឧតុជាសមុដ្ឋានដោយអាស្រ័យនឹងចិត្ត។ ព្រោះហេតុតែសេចក្តីរីករាយនិងសោមនស្សដ៏លើសលប់បំផុត បានកើតឡើងដល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក្នុងពេលបញ្ចប់នៃការសម្តែងធម្មចក្រ ដូចជាក្នុងពេលចាប់ផ្តើមដែរ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យជាដើមថា «imassapi udānassa» (នៃឧទាននេះផងដែរ)។

๙. สงฺกาสนสุตฺตวณฺณนา

៩. អដ្ឋកថាសង្កាសនសូត្រ

๑๐๘๙. อตฺถสํวณฺณเน [Pg.542] วณฺณียนฺเตติ วณฺณา. เตเยว ปริยาเยน อกฺขรณโต อกฺขรานิ. อตฺถํ พฺยญฺเชนฺตีติ พฺยญฺชนานิ. ยสฺมา ปน อการาทิเก สรสมญฺญา, กการาทิเก พฺยญฺชนสมญฺญา, อุภยตฺถ วณฺณสมญฺญา, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘วณฺณานํ วา เอกเทสา ยทิทํ พฺยญฺชนา นามา’’ติ. เนตฺติยํ ปน วากฺเย พฺยญฺชนสมญฺญา. พฺยญฺชนคฺคหเณเนว เจตฺถ อาการนิรุตฺตินิทฺเทสา คหิตา เอวาติ ทฏฺฐพฺพํ. สงฺกาสนาติ อตฺถสฺส ญาปนา ภาคโส. เตนาห ‘‘วิภตฺติโย’’ติ. สงฺกาสนคฺคหเณเนว เจตฺถ ปกาสนา วุตฺตา โหติ. วิภตฺติโย หิ อตฺถวจเนเนว วิวรนฺติ, ตาหิ การณปญฺญตฺติโย วุตฺตาเยวาติ, ตาหิปิ อตฺถปทานิ คหิตาเนว โหนฺติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน วิสุทฺธิมคฺควณฺณนายํ เนตฺติอฏฺฐกถายญฺจ วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ. สพฺพากาเรนาติ สภาคาทิวิภาวนากาเรน. วณฺณาทีนนฺติ ตสฺมึ ปน วิตฺถาเร ปวตฺตวณฺณาทีนํ. ตสฺมาติ วณฺณาทีนํ อนฺตอภาวโต. เอวมาหาติ ‘‘อปริมาณา วณฺณา พฺยญฺชนา สงฺกาสนา’’ติ เอวมาห.

១០៨៩. សេចក្តីពន្យល់ក្នុងអត្ថសំវណ្ណនា ឈ្មោះថា វណ្ណៈ (អក្សរ)។ វណ្ណៈទាំងនោះឯង ដោយបរិយាយ ឈ្មោះថា អក្ខរៈ ព្រោះមិនចេះអស់ទៅ។ ឈ្មោះថា ព្យញ្ជនៈ ព្រោះធ្វើអត្ថឱ្យប្រាកដច្បាស់។ ប៉ុន្តែ ព្រោះហេតុតែពួកអក្សរមាន អ ជាដើម មានឈ្មោះថា ស្រៈ ពួកអក្សរមាន ក ជាដើម មានឈ្មោះថា ព្យញ្ជនៈ និងមានឈ្មោះថា វណ្ណៈ ក្នុងទាំងពីរយ៉ាងនោះ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «ចំណែកមួយនៃវណ្ណៈទាំងឡាយ នេះឯងឈ្មោះថា ព្យញ្ជនៈ»។ ចំណែកក្នុងគម្ពីរនេត្តិ ឈ្មោះថា ព្យញ្ជនៈ សំដៅលើវាក្យៈ (ប្រយោគ)។ គប្បីជ្រាបថា ក្នុងទីនេះ គ្រាន់តែពាក្យថា ព្យញ្ជនៈ នេះឯង លោកក៏បានកាន់យកនូវអាការនិរុត្តិនិទ្ទេសរួចជាស្រេចហើយ។ ពាក្យថា សង្កាសនា បានដល់ ការធ្វើអត្ថឱ្យដឹងច្បាស់ដោយចំណែកៗ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «វិភត្តិទាំងឡាយ»។ គ្រាន់តែការកាន់យកនូវពាក្យថា សង្កាសនា ក្នុងទីនេះ លោកក៏បានពោលដល់ការប្រកាសរួចហើយ។ ព្រោះថា វិភត្តិទាំងឡាយ តែងបើកច្បាស់ដោយការនិយាយនូវអត្ថ ម្យ៉ាងទៀត ការបញ្ញត្តិហេតុ លោកក៏បានពោលហើយដោយវិភត្តិទាំងនោះ ហេតុនោះ សូម្បីតែអត្ថបទទាំងឡាយ ក៏ឈ្មោះថា លោកបានកាន់យកហើយដោយវិភត្តិទាំងនោះដែរ។ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងទីនេះ ចំណែកសេចក្តីពិស្តារ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលពោលហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គវណ្ណនា និងនេត្តិអដ្ឋកថា។ ពាក្យថា សព្វាការេន បានដល់ ដោយអាការៈមានការបញ្ជាក់នូវសភាវៈស្រដៀងគ្នាជាដើម។ ពាក្យថា វណ្ណាទីនំ បានដល់ នៃវណ្ណៈជាដើម ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសេចក្តីពិស្តារនោះ។ ពាក្យថា តស្មា បានដល់ ព្រោះភាពមិនមានទីបំផុតនៃវណ្ណៈជាដើម។ ពាក្យថា ឯវមាហ បានដល់ លោកពោលយ៉ាងនេះថា «វណ្ណៈ ព្យញ្ជនៈ និងសង្កាសនា មិនមានប្រមាណឡើយ» ដូច្នេះជាដើម។

๑๐. ตถสุตฺตวณฺณนา

១០. វណ្ណនាតថសូត្រ

๑๐๙๐. สภาวาวิชหนฏฺเฐนาติ อตฺตโน ทุกฺขสภาวสฺส กทาจิปิ อปริจฺจชเนน ตถสภาวํ. เตนาห ‘‘ทุกฺขญฺหิ ทุกฺขเมว วุตฺต’’นฺติ. สภาวสฺสาติ ทุกฺขสภาวสฺส. อโมฆตายาติ อวญฺฌตาย. อวิตถนฺติ น วิตถํ. เตนาห ‘‘น หิ ทุกฺขํ อทุกฺขํ นาม โหตี’’ติ. อญฺญภาวานุปคเมนาติ สมุทยาทิสภาวานุปคมเนน มุสา น โหตีติ อญฺโญ อญฺญถา น โหตีติ อนญฺญถํ. เตนาห ‘‘น หี’’ติอาทิ.

១០៩០. ពាក្យថា សភាវាវិជហនដ្ឋេន សេចក្តីថា មានសភាវៈពិត ព្រោះមិនលះបង់នូវទុក្ខសភាវៈរបស់ខ្លួនក្នុងកាលណាៗឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ព្រោះថា ទុក្ខ លោកហៅថា ទុក្ខពិតប្រាកដ»។ ពាក្យថា សភាវស្ស បានដល់ នៃទុក្ខសភាវៈ។ ពាក្យថា អមោឃតាយ បានដល់ ព្រោះភាពមិនសូន្យទទេ (មិនឥតអំពើ)។ ពាក្យថា អវិតថំ បានដល់ មិនខុសប្លែក។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ព្រោះថា ទុក្ខ មិនមែនជាមិនមែនទុក្ខនោះឡើយ»។ ពាក្យថា អញ្ញភាវានុបគមនេន សេចក្តីថា មិនមែនជាកុហក ព្រោះមិនចូលទៅដល់សភាវៈមានសមុទ័យជាដើម ពាក្យថា អនញ្ញថំ សេចក្តីថា មិនប្រែប្រួលជាយ៉ាងដទៃ គឺមិនទៅជាយ៉ាងដទៃឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ន ហិ» ជាដើម។

ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

វណ្ណនាធម្មចក្កប្បវត្តនវគ្គ ចប់ហើយ។

๓. โกฏิคามวคฺโค

៣. កោដិគាមវគ្គ

๑. โกฏิคามสุตฺตวณฺณนา

១. វណ្ណនាកោដិគាមសូត្រ

๑๐๙๑. อนนุโพธาติ [Pg.543] ปฏิเวธสฺส อนุรูปโพธาภาเวน. อปฺปฏิเวธาติ สจฺจานํ ปฏิมุขํ เวธาภาเวน.

១០៩១. ពាក្យថា អននុពោធា សេចក្តីថា ព្រោះមិនមានការត្រាស់ដឹងសមគួរដល់ការចាក់ធ្លុះ (បដិវេធ)។ ពាក្យថា អប្បដិវេធា សេចក្តីថា ព្រោះមិនមានការចាក់ធ្លុះចំពោះមុខនូវសច្ចៈទាំងឡាយ។

๒. ทุติยโกฏิคามสุตฺตวณฺณนา

២. វណ្ណនាទុតិយកោដិគាមសូត្រ

๑๐๙๒. ผลสมาธิผลปญฺญานนฺติ อคฺคผลสมาธิอคฺคผลปญฺญานํ.

១០៩២. ពាក្យថា ផលសមាធិផលបញ្ញានំ បានដល់ អគ្គផលសមាធិ និងអគ្គផលបញ្ញា។

๗. ตถสุตฺตวณฺณนา

៧. វណ្ណនាតថសូត្រ

๑๐๙๗. อริยานนฺติ พุทฺธานํ อริยานํ. เตนาห ‘‘น หี’’ติอาทิ.

១០៩៧. ពាក្យថា អរិយានំ បានដល់ នៃព្រះពុទ្ធទាំងឡាយដ៏ប្រសើរ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «ន ហិ» ជាដើម។

๘. โลกสุตฺตวณฺณนา

៨. វណ្ណនាលោកសូត្រ

๑๐๙๘. ปฏิวิทฺธตฺตา เทสิตตฺตา จาติ อิมินา ปฏิเวธญาเณน เทสนาญาเณน จ ปริคฺคหิตตฺตา อริยสนฺตกานิ โหนฺติ อริยสฺส ภควโต สนฺตกภาวโต.

១០៩៨. ពាក្យថា បដិវិទ្ធត្តា ទេសិតត្តា ច សេចក្តីថា ព្រោះការកំណត់កាន់យកដោយបដិវេធញាណ និងទេសនាញាណនេះ ធម៌ទាំងឡាយទើបជាជារបស់ព្រះអរិយៈ ព្រោះភាពជាជារបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគជាអរិយៈ។

๑๐. ควมฺปติสุตฺตวณฺณนา

១០. វណ្ណនាកវម្បតិសូត្រ

๑๑๐๐. เอกปฺปฏิเวโธติ เอเกเนว ญาเณน จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ เอกชฺฌํ ปฏิเวโธ.

១១០០. ពាក្យថា ឯកប្បដិវេធោ បានដល់ ការចាក់ធ្លុះនូវអរិយសច្ចៈទាំង ៤ ព្រមគ្នាក្នុងពេលតែមួយ ដោយញាណតែមួយប៉ុណ្ណោះ។

โกฏิคามวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

វណ្ណនាកោដិគាមវគ្គ ចប់ហើយ។

๔. สีสปาวนวคฺโค

៤. សីសបាវនវគ្គ

๓. ทณฺฑสุตฺตวณฺณนา

៣. វណ្ណនាទណ្ឌសូត្រ

๑๑๐๑. ปุนปฺปุนํ วฏฺฏสฺมึเยว นิพฺพตฺตนฺติ อทิฏฺฐตฺตา จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ.

១១០១. ពាក្យថា បុនប្បុនំ វដ្តស្មិំយេវ និព្វត្តន្តិ សេចក្តីថា តែងកើតឡើងក្នុងវដ្តសង្សារដដែលៗ ព្រោះមិនបានឃើញនូវអរិយសច្ចៈទាំង ៤។

๕. สตฺติสตสุตฺตวณฺณนา

៥. វណ្ណនាសត្តិសតសូត្រ

๑๑๐๕. ภเวยฺย [Pg.544] เจติ ทุกฺขโทมนสฺสานิ อชฺฌุเปกฺขิตฺวา สหิเตหิ เตหิ สจฺจาภิสมโย ภเวยฺยาติ เอวํ ปริกปฺปนา น กาตพฺพาติ.

១១០៥. ពាក្យថា ភវេយ្យ ច សេចក្តីថា ការត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «ការត្រាស់ដឹងនូវសច្ចៈ គប្បីមានឡើង ដោយការព្រងើយកន្តើយចំពោះទុក្ខ និងទោមនស្ស ហើយអត់ធន់នឹងទុក្ខទោមនស្សទាំងនោះ» មិនគប្បីធ្វើឡើយ។

๙. อินฺทขีลสุตฺตวณฺณนา

៩. វណ្ណនាឥន្ទខីលសូត្រ

๑๑๐๙. อชฺฌาสยนฺติ สสฺสตาทิเภทํ อชฺฌาสยํ. โส หิ ‘‘อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติ คาหสฺส มุขภูตตฺตา มุขนฺติ อธิปฺเปโต. ตญฺจ อปเร อทิฏฺฐสจฺจา โอโลเกนฺติ, ทิฏฺฐสจฺจา ปน เนว โอโลเกนฺติ.

១១០៩. ពាក្យថា អជ្ឈាសយំ បានដល់ អធ្យាស្រ័យមានការបែងចែកជាសស្សតទិដ្ឋិជាដើម។ ព្រោះថា អធ្យាស្រ័យនោះ លោកសំដៅយកថាជា «មុខ» ព្រោះជាប្រធាននៃការប្រកាន់ថា «នេះទើបពិត យ៉ាងដទៃជាមោឃៈ»។ ម្យ៉ាងទៀត ជនដទៃដែលមិនទាន់ឃើញសច្ចៈ តែងសម្លឹងមើលនូវមុខនោះ ចំណែកជនដែលឃើញសច្ចៈហើយ មិនសម្លឹងមើលឡើយ។

๑๐. วาทตฺถิกสุตฺตวณฺณนา

១០. វណ្ណនាវាទត្ថិកសូត្រ

๑๑๑๐. กุกฺกุโก ปมาณมชฺฌิมสฺส ปุริสสฺส หตฺโถติ อตฺโถ. กุกฺกูติ ตสฺเสว นามํ.

១១១០. ពាក្យថា កុក្កុកោ សេចក្តីថា ហត្ថ (ហត្ថកែង) របស់បុរសដែលមានកម្ពស់មធ្យម។ ពាក្យថា កុក្កុ គឺជាឈ្មោះនៃហត្ថនោះឯង។

สีสปาวนวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

វណ្ណនាសីសបាវនវគ្គ ចប់ហើយ។

๕. ปปาตวคฺโค

៥. បបាតវគ្គ

๑. โลกจินฺตาสุตฺตวณฺณนา

១. វណ្ណនាលោកចិន្តាសូត្រ

๑๑๑๑. โลกจินฺตนฺติ โลกสนฺนิเวสปฏิสํยุตฺตวีมํสาว. ‘‘โลกจิตฺต’’นฺติปิ ปาโฐ, ตํตํโลกปริยาปนฺนํ จิตฺตนฺติ อตฺโถ. นาฬิเกราทโยติ อาทิ-สทฺเทน อวุตฺตานํ โอสธิติณวนปฺปติอาทีนํ สงฺคโห. เอวรูปนฺติ เอทิสํ อญฺญมฺปิ ตํตํโลกจิตฺตํ.

១១១១. ពាក្យថា លោកចិន្តំ បានដល់ ការត្រិះរិះពិចារណាដែលប្រកបដោយការតាំងនៅនៃលោកប៉ុណ្ណោះ។ មានបាឋៈថា «លោកចិត្តំ» ខ្លះ សេចក្តីថា ចិត្តដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងលោកនោះៗ។ ពាក្យថា នាឡិកេរាទយោ សេចក្តីថា ដោយសព្ទថា «អាទិ» លោកសង្គ្រោះយកឱសថ ស្មៅ និងវនប្បតិ (ឈើគ្មានផ្កាតែមានផ្លែ) ជាដើម ដែលមិនបានពោលទុក។ ពាក្យថា ឯវរូបំ បានដល់ លោកចិត្តបែបនេះ សូម្បីយ៉ាងដទៃទៀត។

วิคตจิตฺโตติ อตฺตตฺถปรตฺถโต อปคตวิตกฺโก อทฺทส เอวํ อธิฏฺฐหึสูติ สมฺพนฺโธ. สมฺพริมายนฺติ สมฺพเรน อสุรินฺเทน อุปฺปาทิตํ อสุรมายํ, ยํ ‘‘อินฺทชาล’’นฺติปิ วุจฺจติ อินฺทสฺส โมหนตฺถํ อุปฺปาทิตตฺตา. สมฺปริวตฺเตตฺวาติ ปริธาเวตฺวา. ยถา เนติ เน อสุเร ยถา โส ปุริโส ปสฺสติ, เอวํ อธิฏฺฐหึสุ. กสฺมา ปเนเต เอวํ อธิฏฺฐหึสูติ? ตํ ปุริสํ ตตฺถ ตถานิสินฺนํ ทิสฺวา ‘‘อยญฺจ เทโว’’ติ อาสงฺกนฺตา ตถา อธิฏฺฐหิตฺวา ภิสมุฬาลฉิทฺเทหิ ปวิสิตฺวา อตฺตโน อสุรภวนํ คตา. เตนาห ภควา – ‘‘เทวานํเยว โมหยมานา’’ติ.

ពាក្យថា វិគតចិត្តោ សេចក្តីថា បុរសដែលមានសេចក្តីត្រិះរិះប្រាសចាកប្រយោជន៍ខ្លួននិងប្រយោជន៍អ្នកដទៃ បានឃើញហើយ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា «បានតាំងចិត្តទុកយ៉ាងនេះ»។ ពាក្យថា សម្ពរិមាយំ បានដល់ អសុរមាយាដែលសម្ពរអសុរិន្ទបង្កើតឡើង ដែលលោកហៅថា «ឥន្ទជាល» ផងដែរ ព្រោះបង្កើតឡើងដើម្បីបំភាន់ព្រះឥន្ទ្រ។ ពាក្យថា សម្បរិវត្តេត្វា បានដល់ រត់ក្រឡឹងជុំវិញ។ ពាក្យថា យថា នេ សេចក្តីថា ពួកអសុរទាំងនោះបានតាំងចិត្តទុក ធ្វើយ៉ាងណាឱ្យបុរសនោះបានឃើញពួកខ្លួន។ សួរថា ចុះហេតុអ្វីបានជាពួកអសុរទាំងនោះតាំងចិត្តទុកយ៉ាងនេះ? ឆ្លើយថា ព្រោះបានឃើញបុរសនោះអង្គុយក្នុងទីនោះៗ ហើយសង្ស័យថា «អ្នកនេះជាទេវតាឬ?» ទើបតាំងចិត្តទុកយ៉ាងនោះ រួចចូលទៅតាមប្រហោងក្រអៅឈូក ទៅកាន់អសុរភពរបស់ខ្លួន។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ញ៉ាំងពួកទេវតានោះឯងឱ្យវង្វេង» ដូច្នេះ។

๒-๓. ปปาตสุตฺตาทิวณฺณนา

២-៣. វណ្ណនាបបាតសូត្រជាដើម

๑๑๑๒-๓. มริยาทปาสาโณติ [Pg.545] คิชฺฌกูฏปพฺพตสฺส มริยาทปาการสทิโส มหนฺโต ปาสาโณ. อนิฏฺฐรูปนฺติ เอตฺถ รูป-สทฺโท สภาวตฺโถ ‘‘ปิยรูเป สาตรูเป’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๔๐๘-๔๐๙) วิยาติ อาห – ‘‘อนิฏฺฐสภาว’’นฺติ.

១១១២-៣. ពាក្យថា មរិយាទបាសាណោ បានដល់ ថ្មដាដ៏ធំដែលមានសណ្ឋានដូចជាកំពែងខណ្ឌព្រំប្រទល់នៃភ្នំគិជ្ឈកូដ។ ពាក្យថា អនិដ្ឋរូបំ ក្នុងទីនេះ សព្ទថា «រូប» មានអត្ថថា សភាវៈ ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា «បិយរូបេ សាតរូបេ» (ក្នុងរូបជាទីស្រឡាញ់ ក្នុងរូបជាទីត្រេកអរ) ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «មានសភាវៈមិនជាទីប្រាថ្នា»។

๕. วาลสุตฺตวณฺณนา

៥. វណ្ណនាវាលសូត្រ

๑๑๑๕. อุปาสนนฺติ อาจริยอุปาสนํ, อาจริยํ อนฺเตวาสินา วา ทิวเส ทิวเส สิกฺขนวเสน อุปาสิตพฺพโต อุปาสนนฺติ ลทฺธนามํ กณฺฑขิปนสิปฺปํ. กณฺฑํ อติกฺกมนฺเตติ สรํ ขิปนฺเต. โปงฺขานุโปงฺขนฺติ โปงฺขสทฺทตฺถํ ปากฏํ กตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘เอกํ กณฺฑํ ขิปิตฺวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อปรํ อนุโปงฺขนฺติ เอตฺถ อปรนฺติ ตติยกณฺฑํ. อนุโปงฺขํ นาม อิทนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘อนุโปงฺขํ นาม ทุติยสฺส โปงฺข’’นฺติ วุตฺตํ. ตญฺหิ ตติเยน สเรน วิชฺฌียติ. ปุน อปรํ ตสฺส โปงฺขนฺติ อิทํ ปน อปราปรํ อวิรชฺฌนํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. ทุรภิสมฺภวตรนฺติ อภิภวิตุํ อสกฺกุเณยฺยตรํ. วาลนฺติ เกสํ. สตฺตธา ภินฺทิตฺวาติ สตฺตกฺขตฺตุํ วิผาเลตฺวา. ตสฺส เอกํ เภทนฺติ ตสฺส เกสสฺส เอกํ อํสุสงฺขาตํ เภทํ คเหตฺวา. วาติงฺคณมชฺเฌ พนฺธิตฺวาติ วาติงฺคณผลสฺส มชฺฌฏฺฐาเน พนฺธิตฺวา. อปรํ เภทนฺติ อปรํ เกสสฺส อํสุสงฺขาตํ เภทํ. อคฺคโกฏิยํ พนฺธิตฺวาติ ยถา ตสฺส วาลเภทสฺส อูกามตฺตํ ลิขามตฺตํ วา กณฺฑสฺส อคฺคโกฏึ อธิกํ หุตฺวา ติฏฺฐติ, เอวํ พนฺธิตฺวา. อุสภมตฺเตติ วีสติยฏฺฐิมตฺเต ฐาเน ฐิโต. กณฺฑพทฺธาย โกฏิยาติ กณฺฑพทฺธาย วาลสฺส โกฏิยา วาติงฺคณพนฺธนวาลสฺส โกฏึ ปฏิวิชฺเฌยฺย.

១១១៥. ពាក្យថា ឧបាសនំ បានដល់ ការចូលទៅរកអាចារ្យ គឺសិល្បៈនៃការបាញ់ព្រួញដែលបានឈ្មោះថា «ឧបាសនៈ» ព្រោះសិស្សគប្បីចូលទៅរកអាចារ្យដើម្បីរៀនសូត្ររាល់ៗថ្ងៃ។ ពាក្យថា កណ្ឌំ អតិក្កមន្តេ សេចក្តីថា កាលបាញ់ព្រួញទៅ។ ពាក្យថា បុង្ខានុបុង្ខំ លោកពោលពាក្យជាដើមថា «បាញ់ព្រួញមួយទៅហើយ» ដើម្បីបង្ហាញអត្ថនៃសព្ទថា បុង្ខៈ ឱ្យច្បាស់លាស់។ ពាក្យថា អបរំ អនុបុង្ខំ ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា «អបរំ» បានដល់ ព្រួញទីបី។ ដើម្បីបង្ហាញថា នេះឈ្មោះថា អនុបុង្ខៈ លោកទើបពោលថា «ដែលឈ្មោះថា អនុបុង្ខៈ គឺកន្ទុយព្រួញទីពីរ»។ ព្រោះថាកន្ទុយព្រួញទីពីរនោះ តែងត្រូវបាញ់ទម្លុះដោយព្រួញទីបី។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា បុនា អបរំ តស្ស បុង្ខំ នេះ លោកពោលដើម្បីបង្ហាញការបាញ់មិនឱ្យខុសម្តងហើយម្តងទៀត។ ពាក្យថា ទុរភិសម្ភវតរំ សេចក្តីថា ដែលក្របង្រ្កាបបានក្រៃលែងជាង គឺមិនអាចគ្របសង្កត់បានដោយងាយ។ ពាក្យថា វាលំ បានដល់ សរសៃសក់។ ពាក្យថា សត្តធា ភិន្ទិត្វា សេចក្តីថា ឆ្កៀលជាប្រាំពីរចំណែក។ ពាក្យថា តស្ស ឯកំ ភេទំ សេចក្តីថា កាន់យកចំណែកមួយដែលរាប់ថាជាសរសៃនៃសក់នោះ។ ពាក្យថា វាទិង្គណមជ្ឈេ ពន្ធិត្វា សេចក្តីថា ចងត្រង់កណ្តាលនៃផ្លែត្រប់។ ពាក្យថា អបរំ ភេទំ បានដល់ ចំណែកមួយទៀតដែលរាប់ថាជាសរសៃនៃសក់។ ពាក្យថា អគ្គកោដិយំ ពន្ធិត្វា សេចក្តីថា ចងធ្វើយ៉ាងណាឱ្យចំណែកសក់នោះមានប្រវែងស្មើនឹងសត្វចៃ ឬសត្វស្រឡែត ហួសចុងព្រួញទៅបន្តិច។ ពាក្យថា ឧសភមត្តេ សេចក្តីថា ឈរក្នុងទីមានប្រមាណ ២០ យដ្ឋិ (ប្រហែល ៨០ ម៉ែត្រ)។ ពាក្យថា កណ្ឌពទ្ធាយ កោដិយា សេចក្តីថា គប្បីបាញ់ទម្លុះចុងសរសៃសក់ដែលចងនឹងផ្លែត្រប់ ដោយចុងសរសៃសក់ដែលចងនឹងចុងព្រួញ។

๘. ทุติยฉิคฺคฬยุคสุตฺตวณฺณนา

៨. វណ្ណនាទុតិយឆិគ្គឡយុគសូត្រ

๑๑๑๘. อธิจฺจุปฺปตฺติกนฺติ ยทิจฺฉาวเสน อุปฺปชฺชนกํ. ฉิคฺคเฬนาติ ฉิคฺคฬปเทเสน. ฉิคฺคฬุปรีติ เหฏฺฐิมยุคสฺส ฉิคฺคฬปเทสสฺส อุปริ. อารุฬฺหสฺส ฉิคฺคเฬนาติ อุภินฺนมฺปิ ฉิทฺเทน. คีวปฺปเวสนํ วิยาติ จตุนฺนํ ยุคานํ ฉิทฺทปเทเสเนว อุปรูปริ ฐิตานํ ฉิทฺทนฺตเรน กาณกจฺฉปสฺส คีวปฺปเวสนํ [Pg.546] อธิจฺจตรสมฺภวํ. ตโตปิ อธิจฺจตรสมฺภโว มนุสฺสตฺตลาโภ, ตโต อธิจฺจตมสมฺภโว อริยมคฺคปฏิลาโภติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘จตุสจฺจปฏิเวโธ อติวิย อธิจฺจตรสมฺภโว’’ติ.

១១១៨. ពាក្យថា អធិច្ចុប្បត្តិកំ សេចក្តីថា ដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃភាពចៃដន្យ (តាមចិត្តប្រាថ្នា)។ ពាក្យថា ឆិគ្គឡេន បានដល់ ដោយចំណែកនៃប្រហោង។ ពាក្យថា ឆិគ្គឡុបរិ បានដល់ ខាងលើចំណែកនៃប្រហោងនៃនឹមខាងក្រោម។ ពាក្យថា អារុឡ្ហស្ស ឆិគ្គឡេន បានដល់ ដោយប្រហោងនៃនឹមទាំងពីរ។ ពាក្យថា គីវប្បវេសនំ វិយ សេចក្តីថា ដូចជាការលូកករបស់អណ្តើកខ្វាក់ ចូលទៅក្នុងចន្លោះប្រហោងនៃនឹមទាំងបួន ដែលតាំងនៅត្រួតលើគ្នាដោយចំណែកនៃប្រហោងនោះឯង ដែលជាការកើតឡើងដោយចៃដន្យក្រៃលែង។ ព្រះអង្គកាលនឹងបង្ហាញថា ការបានអត្តភាពជាមនុស្ស ជាការកើតឡើងដោយចៃដន្យក្រៃលែងជាងនោះទៅទៀត ការបានសម្រេចអរិយមគ្គ ជាការកើតឡើងដោយចៃដន្យបំផុតជាងនោះទៅទៀត ទើបត្រាស់ថា «ការចាក់ធ្លុះសច្ចៈទាំងបួន ជាការកើតឡើងដោយចៃដន្យក្រៃលែងក្រៃលែងណាស់»។

ปปาตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

វណ្ណនាបបាតវគ្គ ចប់ហើយ។

๖. อภิสมยวคฺควณฺณนา

៦. វណ្ណនាអភិសមយវគ្គ

๑๑๒๑. อภิสมยสํยุตฺเต วิตฺถาริโตว, ตสฺมา ตตฺถ วุตฺตนเยเนว ตสฺส อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

១១២១. សេចក្តីនោះ លោកបានពិស្តារទុកហើយក្នុងអភិសមយសំយុត្ត ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបអត្ថនៃសេចក្តីនោះតាមន័យដែលពោលហើយក្នុងសំយុត្តនោះចុះ។

๗. ปฐมอามกธญฺญเปยฺยาลวคฺโค

៧. បឋមអាមកធញ្ញបេយ្យាលវគ្គ

๓. ปญฺญาสุตฺตวณฺณนา

៣. វណ្ណនាបញ្ញាសូត្រ

๑๑๓๓. โลกิยมฺปิ วิสุทฺธตฺเถน ‘‘อริย’’นฺติ วตฺตพฺพตํ ลภตีติ ‘‘โลกิยโลกุตฺตเรนา’’ติ วุตฺตํ.

១១៣៣. ពាក្យថា លោកិយលោកុត្តរេន លោកពោលទុក ព្រោះសូម្បីតែលោកិយធម៌ ក៏រមែងបាននូវការហៅថា «អរិយៈ» ដោយអត្ថថាស្អាតបរិសុទ្ធដែរ។

๔. สุราเมรยสุตฺตวณฺณนา

៤. វណ្ណនាសុរាមេរយសូត្រ

๑๑๓๔. ปิฏฺฐสุราติ ปิฏฺเฐน กาตพฺพสุรา, ตถา โอทนสุรา ปูวสุรา, มชฺชรสาทิภูเต กิณฺเณ ปกฺขิปิตฺวา กตฺตพฺพา สุรา กิณฺณปกฺขิตฺตสุรา. สมฺภารสํยุตฺตาติ มูลเภสชฺชสมฺภาเรหิ สํยุตฺตา. ปุปฺผาสโวติ นาฬิเกรปุปฺผาทิโต อสฺสวนกอาสโว. มุทฺทิกผลาทิโต อสฺสวนกอาสโว ผลาสโว. อิตีติอาทิอตฺโถ. เตน มธฺวาสวคุฬาสวสมฺภารสํยุตฺเต สงฺคณฺหาติ. สุราสววินิมุตฺตนฺติ ยถาวุตฺตสุราสววินิมุตฺตํ.

១១៣៤. ពាក្យថា បិដ្ឋសុរា បានដល់ ស្រាដែលធ្វើដោយម្សៅ ស្រាបាយ (ឱទនសុរា) ស្រានំ (បូពសុរា) ស្រាដែលគេដាក់មេស្រាដែលជាគ្រឿងផ្សំឱ្យស្រវឹងជាដើម ឈ្មោះថា កិណ្ណបក្ខិត្តសុរា។ ពាក្យថា សម្ភារសំយុត្តា បានដល់ ស្រាដែលផ្សំដោយគ្រឿងផ្សំមានថ្នាំឫសឈើជាដើម។ ពាក្យថា បុប្ផាសវោ បានដល់ ទឹកស្រវឹងដែលហូរចេញពីផ្កាមានផ្កាដូងជាដើម។ ទឹកស្រវឹងដែលហូរចេញពីផ្លែឈើមានផ្លែទំពាំងបាយជូរជាដើម ឈ្មោះថា ផលាសវៈ។ សេចក្តីមានពាក្យថា ឥតិ ជាដើមយ៉ាងនេះ។ ដោយពាក្យនោះ លោកសង្គ្រោះយកមធ្វាសវៈ (ទឹកស្រវឹងធ្វើពីទឹកឃ្មុំ) គុឡាសវៈ (ទឹកស្រវឹងធ្វើពីទឹកអំពៅ) និងគ្រឿងផ្សំផ្សេងៗ។ ពាក្យថា សុរាសវវិនិមុត្តំ បានដល់ វៀរចាកសុរានិងអាសវៈដែលពោលហើយ។

๑๐. ปจายิกสุตฺตวณฺณนา

១០. វណ្ណនាបចាយិកសូត្រ

๑๑๔๐. นีจวุตฺติโนติ กุเล เชฏฺฐานํ มหาปิตุจูฬปิตุเชฏฺฐภาติกาทีนํ อภิวาทนปจฺจุฏฺฐานอญฺชลิกมฺมสามีจิกมฺมาทิวเสน นีจวุตฺติโน.

១១៤០. ពាក្យថា នីចវុត្តិទោ បានដល់ ជនទាំងឡាយដែលមានការប្រព្រឹត្តបន្ទាបខ្លួន ដោយការសំពះ ការក្រោកទទួល ការលើកដៃសំពះ និងការធ្វើសាមីចិកម្មជាដើម ចំពោះរៀមច្បងក្នុងត្រកូល មានលុង មា បងប្រុសធំជាដើម។

๘. ทุติยอามกธญฺญเปยฺยาลวคฺโค

៨. ទុតិយអាមកធញ្ញបេយ្យាលវគ្គ

๘. พีชคามสุตฺตวณฺณนา

៨. វណ្ណនាពីជគាមសូត្រ

๑๑๔๘. ‘‘มูลพีช’’นฺติอาทีสุ [Pg.547] มูลเมว พีชนฺติ มูลพีชํ, มูลพีชํ เอตสฺสาติปิ มูลพีชํ. ตตฺถ ปุริเมน พีชคาโม วุตฺโต ‘‘พีชานํ สมูโห’’ติ กตฺวา, ทุติเยน ภูตคาโม. ทุวิโธเปโส สามญฺญนิทฺเทเสน, ‘‘มูลพีชญฺจ มูลพีชญฺจ มูลพีช’’นฺติ เอกเสสนเยน วา พีชตฺโถ เวทิตพฺโพ. เอส นโย เสเสสุปิ. ผฬุพีชนฺติ ปพฺพพีชํ. พาหิรปจฺจยนฺตรสมวาเย สทิสผลุปฺปตฺติยา วิเสสการณภาวโต วิรุหนสมตฺเถ สารผเล นิรุฬฺโห พีช-สทฺโท. ตทตฺถสิทฺธิยา มูลาทีสุปิ เกสุจิ ปวตฺตตีติ ตโต นิวตฺตนตฺถํ เอเกน พีช-สทฺเทน วิเสเสตฺวา วุตฺตํ ‘‘พีชพีช’’นฺติ ‘‘รูปรูปํ, ทุกฺขทุกฺข’’นฺติ (สํ. นิ. ๔.๓๒๗) จ ยถา. นีลติณรุกฺขาทิกสฺสาติ อลฺลติณสฺส เจว อลฺลรุกฺขาทิกสฺส จ. อาทิ-สทฺเทน โอสธิคจฺฉลตาทีนํ คหณํ.

១១៤៨. ក្នុងពាក្យជាដើមថា «មូលពីជំ» ឫសនោះឯងជាពូជ ឈ្មោះថា មូលពីជៈ ម្យ៉ាងទៀត អ្វីដែលមានឫសជាពូជ ក៏ឈ្មោះថា មូលពីជៈ។ ក្នុងពាក្យទាំងពីរនោះ ដោយពាក្យមុន លោកពោលសំដៅលើ ពីជគាម ដោយធ្វើសេចក្តីថា «ប្រជុំនៃពូជទាំងឡាយ» ដោយពាក្យក្រោយ លោកសំដៅលើ ភូតគាម។ សូម្បីតែពីជគាម និងភូតគាមទាំងពីរយ៉ាងនេះ គប្បីជ្រាបអត្ថនៃពូជ ដោយការសម្តែងជាទូទៅ ឬដោយឯកសេសន័យថា «មូលពីជៈផង មូលពីជៈផង មូលពីជៈផង»។ ន័យនេះ សូម្បីក្នុងពាក្យដែលសេសសល់ក៏ដូចគ្នា។ ពាក្យថា ផលុពីជំ បានដល់ ពូជត្រង់ថ្នាំង។ សព្ទថា ពីជៈ នេះ ប្រើក្នុងន័យថា ផ្លែដែលមានខ្លឹម ដែលអាចដុះលូតលាស់បាន ព្រោះជាហេតុពិសេសក្នុងការបង្កើតផលដែលស្រដៀងគ្នា កាលបើមានការប្រជុំនៃបច្ច័យខាងក្រៅដទៃទៀត។ ដើម្បីសម្រេចអត្ថនោះ សព្ទថា ពីជៈ នេះ រមែងប្រព្រឹត្តទៅសូម្បីក្នុងវត្ថុខ្លះមានឫសជាដើម ហេតុនោះ ដើម្បីឃាត់ចាកវត្ថុទាំងនោះ លោកទើបពោលដោយកំណត់ដោយសព្ទថា ពីជៈ តែមួយថា «ពីជពីជំ» ដូចជាពាក្យថា «រូបរូបំ, ទុក្ខទុក្ខំ» ជាដើម។ ពាក្យថា នីលតិណរុក្ខាទិកស្ស បានដល់ ស្មៅស្រស់ និងដើមឈើស្រស់ជាដើម។ ដោយសព្ទថា «អាទិ» លោកសង្គ្រោះយកឱសថ គុម្ពឈើ និងវល្លិជាដើម។

๙. วิกาลโภชนสุตฺตวณฺณนา

៩. វណ្ណនាវិកាលភោជនសូត្រ

๑๑๔๙. อรุณุคฺคมนโต ปฏฺฐาย ยาว มชฺฌนฺหิโก, อยํ พุทฺธาทิอริยานํ อาจิณฺณสมาจิณฺโณ โภชนสฺส กาโล, ตทญฺโญ วิกาโลติ อาห – ‘‘วิกาลโภชนาติ กาลาติกฺกนฺตโภชนา’’ติ.

១១៤៩. ចាប់តាំងពីអរុណរះឡើង រហូតដល់ថ្ងៃត្រង់ នេះជាកាលសម្រាប់ឆ្អែតឆ្អន់ (ភោជនកាល) ដែលព្រះពុទ្ធជាដើមដ៏ប្រសើរទ្រង់សេពហើយ ចំណែកកាលក្រៅពីនោះ ឈ្មោះថា វិកាល ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «វិកាលភោជនា បានដល់ ការបរិភោគហួសកាលកំណត់»។

๑๐. คนฺธวิเลปนสุตฺตวณฺณนา

១០. វណ្ណនាកន្ធវិលេបនសូត្រ

๑๑๕๐. ยํ กิญฺจิ ปุปฺผนฺติ คนฺถิมํ อคนฺถิมํ วา ยํ กิญฺจิ ปุปฺผชาตํ, ตถา ปิสิตาทิเภทํ ยํ กิญฺจิ คนฺธชาตํ.

១១៥០. ពាក្យថា យំ កិញ្ចិ បុប្ផំ បានដល់ ផ្កាឈើណាមួយ ទោះជាផ្កាក្រងក្តី មិនក្រងក្តី ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា គន្ធជាតិ បានដល់ គ្រឿងក្រអូបណាមួយ មានការកិនជាដើម។

๙. ตติยอามกธญฺญเปยฺยาลวคฺโค

៩. តតិយអាមកធញ្ញបេយ្យាលវគ្គ

๑. นจฺจคีตสุตฺตวณฺณนา

១. វណ្ណនានច្ចគីតសូត្រ

๑๑๕๑. สงฺเขปโต ‘‘สพฺพปาปสฺส อกรณ’’นฺติอาทินยปฺปวตฺตํ (ที.นิ. ๒.๙๐; ธ.ป. ๑๘๓) ภควโต สาสนํ อจฺจนฺตฉนฺทราคปวตฺติโต นจฺจาทีนํ ทสฺสนํ น อนุโลเมตีติ อาห ‘‘สาสนสฺส อนนุโลมตฺตา’’ติ. อตฺตนา ปเรหิ จ ปโยชิยมานํ [Pg.548] ปโยชาปิยมานญฺจ เอเตเนว นจฺจ-สทฺเทน คหิตํ, ตถา คีตวาทิตสทฺเทหิ จาติ อาห – ‘‘นจฺจนนจฺจาปนาทิวเสนา’’ติ. อาทิ-สทฺเทน คายน-คายาปน-วาทน-วาทาปนาทีนิ สงฺคณฺหาติ. ทสฺสเนน เจตฺถ สวนมฺปิ สงฺคหิตํ วิรูเปกเสสนเยน. ยถาสกํ วิสยสฺส อาโลจนสภาวตาย วา ปญฺจนฺนํ วิญฺญาณานํ สวนกิริยายปิ ทสฺสนสงฺเขปสพฺภาวโต ‘‘ทสฺสนา’’อิจฺเจว วุตฺตํ. อวิสูกภูตสฺส คีตสฺส สวนํ กทาจิ วฏฺฏตีติ อาห – ‘‘วิสูกภูตา ทสฺสนา จา’’ติ. ตถา หิ วุตฺตํ ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทกอฏฺฐกถาย (ขุ. ปา. อฏฺฐ. ๒.ปจฺฉิมปญฺจสิกฺขาปทวณฺณนา) – ‘‘ธมฺมูปสํหิตํ คีตํ วฏฺฏติ, คีตูปสํหิโต ธมฺโม น วฏฺฏตี’’ติ.

១១៥១. ព្រះសាសនារបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយសង្ខេប តាមន័យមានជាអាទិ៍ថា «សព្វបាបស្ស អករណំ» (ការមិនធ្វើបាបទាំងពួង) (ទី.និ. ២.៩០; ធម្ម.ប. ១៨៣) មិនអនុលោមតាមការមើលការរាំជាដើម ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយតម្រេកនិងរាគៈដ៏ខ្លាំងក្លានោះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «សាសនស្ស អននុលោមត្តា» (ព្រោះមិនអនុលោមតាមព្រះសាសនា)។ ការរាំដែលខ្លួនឯងធ្វើក្តី ដែលអ្នកដទៃធ្វើក្តី និងការញ៉ាំងអ្នកដទៃឲ្យធ្វើក្តី ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសង្គ្រោះយកដោយពាក្យថា «នច្ច» (ការរាំ) នេះឯង ព្រមទាំងពាក្យថា «គីត» (ការច្រៀង) និង «វាទិត» (ការប្រគំ) ផងដែរ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «នច្ចននច្ចាបនាទិវសេន» (ដោយអំណាចនៃការរាំ និងការញ៉ាំងអ្នកដទៃឲ្យរាំជាដើម)។ ពាក្យថា «អាទិ» (ជាដើម) នេះ រមែងសង្គ្រោះយកការច្រៀង ការញ៉ាំងអ្នកដទៃឲ្យច្រៀង ការប្រគំ និងការញ៉ាំងអ្នកដទៃឲ្យប្រគំជាដើម។ ក្នុងពាក្យថា «ទស្សនៈ» (ការមើល) នេះ ការស្តាប់ក៏ត្រូវបានសង្គ្រោះយកដែរ ដោយវិធីវិរូបេកសេសន័យ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះការស្តាប់របស់វិញ្ញាណទាំង ៥ ក៏មានសេចក្តីសង្ខេបនៃការមើលដែរ ដោយសភាវៈនៃការពិនិត្យមើលនូវអារម្មណ៍តាមចំណែករបស់ខ្លួនៗ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ទស្សនា» (ការមើល) តែម្យ៉ាង។ ការស្តាប់នូវចម្រៀងដែលមិនជាសត្រូវ (មិនមែនជាសឹកសត្រូវដល់កុសលធម៌) តែងគួរក្នុងកាលខ្លះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «វិសូកភូតា ទស្សនា ច» (ការមើលដែលជាសឹកសត្រូវ)។ ដូចដែលលោកពោលទុកក្នុងបរមត្ថជោតិកា ខុទ្ទកអដ្ឋកថា (ខុ. បា. អដ្ឋ. ២. បច្ឆិមបញ្ចសិក្ខាបទវណ្ណនា) ថា «ចម្រៀងដែលប្រកបដោយធម៌ តែងគួរ, ធម៌ដែលប្រកបដោយចម្រៀង មិនគួរឡើយ»។

๒. อุจฺจาสยนสุตฺตวณฺณนา

២. វណ្ណនាឧច្ចាសយនសូត្រ

๑๑๕๒. อุจฺจาติ อุจฺจ-สทฺเทน สมานตฺถํ เอกํ สทฺทนฺตรํ. เสติ เอตฺถาติ สยนํ, อุจฺจาสยนํ มหาสยนญฺจ สมณสารุปฺปรหิตํ ปฏิกฺขิตฺตนฺติ อาห – ‘‘ปมาณาติกฺกนฺตํ อกปฺปิยตฺถรณ’’นฺติ. อาสนฺทาทิอาสนญฺเจตฺถ สยเนเนว สงฺคหิตํ. ยสฺมา ปน อาธาเร ปฏิกฺขิตฺเต ตทาธารกิริยา ปฏิกฺขิตฺตาว โหติ, ตสฺมา ‘‘อุจฺจาสยนมหาสยนา’’อิจฺเจว วุตฺตํ. อตฺถโต ปน ตทุปโภคภูตนิสชฺชานิปชฺชเนหิ วิรติ ทสฺสิตาติ ทฏฺฐพฺพํ. อถ วา อุจฺจาสยนมหาสยนญฺจ อุจฺจาสยนมหาสยนญฺจาติ อุจฺจาสยนมหาสยนนฺติ เอตสฺมึ อตฺเถ เอกเสสนเยน อยํ นิทฺเทโส กโต ยถา – ‘‘นามรูปปจฺจยา สฬายตน’’นฺติ (อุทา. ๑). อาสนกิริยาปุพฺพกตฺตา วา สยนกิริยาย สยนคฺคหเณเนว อาสนมฺปิ คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

១១៥២. ពាក្យថា «ឧច្ចា» គឺជាសព្ទមួយទៀតដែលមានន័យស្មើនឹងពាក្យថា «ឧច្ច» (ខ្ពស់)។ ទីជាទីដេកនៃបុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា «សយនៈ» (ទីដេក)។ ទីដេកខ្ពស់ និងទីដេកដ៏ប្រសើរ (មហាសយនៈ) ដែលមិនសមគួរដល់សមណៈ ត្រូវបានហាមឃាត់ហើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «បមាណាតិក្កន្តំ អកប្បិយត្ថរណំ» (គ្រឿងកម្រាលដែលហួសប្រមាណ និងមិនគួរគប្បី)។ អាសនៈមានអាសន្ទិ (កៅអីវែង) ជាដើម ក្នុងទីនេះ ក៏ត្រូវបានសង្គ្រោះចូលក្នុងពាក្យថា «សយនៈ» នេះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះកាលបើទីទ្រទ្រង់ (អាធារៈ) ត្រូវបានហាមឃាត់ហើយ កិរិយាដែលអាស្រ័យនឹងទីទ្រទ្រង់នោះ ក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានហាមឃាត់ដែរ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ឧច្ចាសយនមហាសយនា» (ទីដេកខ្ពស់ និងទីដេកដ៏ប្រសើរ) តែម្យ៉ាង។ ប៉ុន្តែដោយអត្ថ គប្បីជ្រាបថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញការវៀរចាកការអង្គុយ និងការសម្រាន្តដែលជាការប្រើប្រាស់នូវទីដេកទាំងនោះ។ មួយវិញទៀត ពាក្យថា «ឧច្ចាសយនមហាសយនញ្ច ឧច្ចាសយនមហាសយនញ្ច» រួមជា «ឧច្ចាសយនមហាសយនំ» ក្នុងអត្ថនេះ ការសម្តែងនេះធ្វើឡើងដោយឯកសេសន័យ ដូចជាពាក្យថា «នាមរូបប្បច្ចយា សឡាយតនំ» (ព្រោះនាមរូបជាបច្ច័យ ទើបមានសឡាយតនៈ) (ឧទា. ១)។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះកិរិយាអង្គុយ (អាសនកិរិយា) តែងមានមុនកិរិយាដេក (សយនកិរិយា) គប្បីជ្រាបថា ដោយការកាន់យកនូវសយនៈ (ទីដេក) នោះ អាសនៈ (ទីអង្គុយ) ក៏ត្រូវបានកាន់យកដែរ។

๓. ชาตรูปสุตฺตวณฺณนา

៣. វណ្ណនាជាតរូបសូត្រ

๑๑๕๓. อญฺเญปิ อุคฺคหาปเน อุปนิกฺขิตฺตสาทิยเน จ ปฏิคฺคหณตฺโถ ลพฺภตีติ อาห – ‘‘น อุคฺคณฺหาเปนฺติ, น อุปนิกฺขิตฺตํ สาทิยนฺตี’’ติ. อถ วา ติวิธํ ปฏิคฺคหณํ กาเยน วาจาย มนสาติ. ตตฺถ กาเยน ปฏิคฺคหณํ อุคฺคหณํ, วาจาย ปฏิคฺคหณํ อุคฺคหาปณํ, มนสา ปฏิคฺคหณํ สาทิยนํ. ติวิธมฺปิ ปฏิคฺคหณํ สามญฺญนิทฺเทเสน, เอกเสสนเยน วา คเหตฺวา ‘‘ปฏิคฺคหณา’’ติ วุตฺตนฺติ อาห – ‘‘เนว นํ อุคฺคณฺหนฺตี’’ติอาทิ. เอส นโย ‘‘อามกธญฺญปฏิคฺคหณา’’ติอาทีสุปิ.

១១៥៣. សូម្បីក្នុងកិរិយាញ៉ាំងអ្នកដទៃឲ្យកាន់យក (ឧគ្គហាបនៈ) និងការត្រេកអរចំពោះមាសប្រាក់ដែលគេដាក់ទុកជិតខ្លួន (ឧបនិក្ខិត្តសាទិយនៈ) នោះ ក៏រមែងបាននូវអត្ថនៃការទទួល (បដិគ្គហណៈ) ដែរ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «ន ឧគ្គណ្ហាបេន្តិ, ន ឧបនិក្ខិត្តំ សាទិយន្តិ» (មិនញ៉ាំងអ្នកដទៃឲ្យកាន់យក មិនត្រេកអរចំពោះមាសប្រាក់ដែលគេដាក់ទុកជិតខ្លួន)។ មួយវិញទៀត ការទទួលមាន ៣ យ៉ាង គឺដោយកាយ ដោយវាចា និងដោយចិត្ត។ ក្នុងចំណោមការទទួលទាំងនោះ ការទទួលដោយកាយ ឈ្មោះថា «ឧគ្គហណៈ» (ការកាន់យក), ការទទួលដោយវាចា ឈ្មោះថា «ឧគ្គហាបនៈ» (ការញ៉ាំងអ្នកដទៃឲ្យកាន់យក), ការទទួលដោយចិត្ត ឈ្មោះថា «សាទិយនៈ» (ការត្រេកអរ)។ ការទទួលទាំង ៣ យ៉ាងនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់កាន់យកដោយការសម្តែងជាទូទៅ ឬដោយឯកសេសន័យ ហើយទើបត្រាស់ថា «បដិគ្គហណា» (ការទទួល) ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «នេវ នំ ឧគ្គណ្ហន្តិ» (មិនកាន់យកនូវមាសប្រាក់នោះឯង) ជាដើម។ ន័យនេះ ក៏មានក្នុងពាក្យថា «អាមកធញ្ញបដិគ្គហណា» (ការទទួលនូវធញ្ញជាតិឆៅ) ជាដើមដែរ។

๔. อามกธญฺญสุตฺตวณฺณนา

៤. វណ្ណនាអាមកធញ្ញសូត្រ

๑๑๕๔. นีวาราทิอุปธญฺญสฺส [Pg.549] สาลิอาทิมูลธญฺญนฺโตคธตฺตา วุตฺตํ ‘‘สตฺตวิธสฺสา’’ติ.

១១៥៤. ព្រោះឧបធញ្ញជាតិ (ធញ្ញជាតិបន្ទាប់បន្សំ) មានស្រូវព្រៃជាដើម ត្រូវបានសង្គ្រោះចូលក្នុងមូលធញ្ញជាតិ (ធញ្ញជាតិចម្បង) មានស្រូវសាលីជាដើម ទើបពោលថា «សត្តវិធស្ស» (នៃធញ្ញជាតិ ៧ យ៉ាង)។

๕. อามกมํสสุตฺตวณฺณนา

៥. វណ្ណនាអាមកមំសសូត្រ

๑๑๕๕. ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, ปญฺจ วสานิ เภสชฺชานิ – อจฺฉวสํ, มจฺฉวสํ, สุสุกาวสํ, สูกรวสํ, คทฺรภวส’’นฺติ (มหาว. ๒๖๒; ปารา. อฏฺฐ. ๖๒๓) วุตฺตตฺตา อิทํ อุทฺทิสฺส อนุญฺญาตํ นาม. ตสฺส ปน ‘‘กาเล ปฏิคฺคหิต’’นฺติ (มหาว. ๒๖๒) วุตฺตตฺตา ปฏิคฺคหณํ วฏฺฏตีติ อาห – ‘‘อญฺญตฺร อุทฺทิสฺส อนุญฺญาตา’’ติ. วินยวเสน อุปปริกฺขิตพฺโพ, ตสฺมา สมนฺตปาสาทิกาย วินยฏฺฐกถาย วุตฺตนเยเนตฺถ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ.

១១៥៥. ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតអនុញ្ញាតនូវខ្លាញ់ជាថ្នាំ ៥ យ៉ាង គឺ ខ្លាញ់ខ្លាឃ្មុំ ខ្លាញ់ត្រី ខ្លាញ់ផ្សោត ខ្លាញ់ជ្រូក ខ្លាញ់លា» (មហាវ. ២៦២; បារា. អដ្ឋ. ៦២៣) ខ្លាញ់នេះទើបឈ្មោះថា ទ្រង់អនុញ្ញាតចំពោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាត្រាស់ថា «ដែលភិក្ខុទទួលប្រគេនក្នុងកាល» (មហាវ. ២៦២) ការទទួលប្រគេននូវខ្លាញ់នោះ ទើបគួរ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា «អញ្ញត្រ ឧទ្ទិស្ស អនុញ្ញាតា» (វៀរលែងតែខ្លាញ់ដែលទ្រង់អនុញ្ញាតចំពោះ)។ សេចក្តីនេះ គប្បីពិចារណាដោយអំណាចនៃព្រះវិន័យ ហេតុនោះ ការវិនិច្ឆ័យក្នុងទីនេះ គb្បីជ្រាបតាមន័យដែលពោលទុកក្នុងសមន្តបាសាទិកា វិនយអដ្ឋកថា។

๑๐. จตุตฺถอามกธญฺญเปยฺยาลวคฺโค

១០. អាមកធញ្ញបេយ្យាលវគ្គ ទី ៤

๒-๓. กยวิกฺกยสุตฺตาทิวณฺณนา

២-៣. វណ្ណនាកយវិក្កយសូត្រជាដើម

๑๑๖๒-๖๓. กสฺสจิ ภณฺฑสฺส คหณํ กโย, ทานํ วิกฺกโย. ตตฺถ ตตฺถาติ คามนฺตเร สนฺติเก จ คมนํ ทูตกมฺมนฺติ วุจฺจตีติ โยชนา. ปหิณคมนํ ขุทฺทกคมนํ.

១១៦២-៦៣. ការកាន់យកនូវទ្រព្យសម្បត្តិណាមួយ ឈ្មោះថា «កយៈ» (ការទិញ) ការឲ្យ ឈ្មោះថា «វិក្កយៈ» (ការលក់)។ ការភ្ជាប់សេចក្តីថា ការទៅក្នុងទីនោះៗ គឺការទៅកាន់ភូមិដទៃ និងក្នុងទីជិត ឈ្មោះថា «ទូតកម្ម» (ការនាំសារ)។ ការទៅតាមបញ្ជូន (បហិណគមនៈ) គឺការទៅក្នុងកិច្ចការតូចតាច។

๔. ตุลากูฏสุตฺตวณฺณนา

៤. វណ្ណនាតុលាកូដសូត្រ

๑๑๖๔. รูปกูฏํ สรูเปน สทิเสน ฉลโวหาโร. องฺคกูฏํ อตฺตโน หตฺถาทินา องฺคานํ ฉลกรณํ. คหณกูฏํ มาเนสุ คหณวเสน. ปฏิจฺฉนฺนกูฏํ อยจุณฺณาทินา ปฏิจฺฉนฺเนน ฉลกรณํ. มหติยา ตุลาย. ปจฺฉาภาเคติ ตุลาย ปจฺฉิมภาเค. หตฺเถนาติ หตฺถปเทเสน. อกฺกมตีติ อุฏฺฐาตุํ อเทนฺโต คณฺหาติ. ททนฺโต ปุพฺพภาเคติ ปเรสํ ททนฺโต ปุพฺพภาเค หตฺเถน ตุลํ อกฺกมติ. ตนฺติ อยจุณฺณํ.

១១៦៤. ពាក្យថា «រូបកូដៈ» (ការបន្លំរូប) គឺការប្រើប្រាស់វោហារបញ្ឆោតដោយវត្ថុដែលមានរូបរាងស្រដៀងគ្នា។ «អង្គកូដៈ» (ការបន្លំអវយវៈ) គឺការធ្វើល្បិចបញ្ឆោតដោយអវយវៈមានដៃជាដើមរបស់ខ្លួន។ «គហណកូដៈ» (ការបន្លំការវាល់) គឺដោយអំណាចនៃការកាន់យកក្នុងរង្វាល់រង្វាស់។ «បដិច្ឆន្នកូដៈ» (ការបន្លំដោយលាក់បំពួន) គឺការធ្វើល្បិចបញ្ឆោតដោយការលាក់បំពួនមានកម្ទេចដែកជាដើម។ ពាក្យថា «មហតិយា តុលាយ» គឺដោយជញ្ជីងធំ។ ពាក្យថា «បច្ឆាភាគតោ» គឺក្នុងចំណែកខាងក្រោយនៃជញ្ជីង។ ពាក្យថា «ហត្ថេន» គឺដោយចំណែកនៃដៃ។ ពាក្យថា «អក្កមតិ» គឺសង្កត់មិនឲ្យងើបឡើង។ ពាក្យថា «ទទន្តោ បុព្វភាគតោ» គឺកាលបើឲ្យដល់អ្នកដទៃ តែងសង្កត់ជញ្ជីងដោយដៃត្រង់ចំណែកខាងមុខ។ ពាក្យថា «តំ» គឺកម្ទេចដែកនោះ។

โลหปาติโยติ ตมฺพโลหปาติโย. สุวณฺณวณฺณา กโรนฺตีติ อสนิขาทสุวณฺณกนกลิมฺปิตา สุวณฺณวณฺณา กโรนฺติ. มานภาชนสฺส [Pg.550] หทยภูตสฺส อพฺภนฺตรสฺส ภินฺนํ หทยเภโท. นิมิยมานสฺส ติลตณฺฑุลาทิกสฺส สิขาย อคฺคโกฏิยา ภินฺนํ สิขาเภโท. เขตฺตาทีนํ มินนรชฺชุยา อญฺญถากรณํ รชฺชุเภโท. รชฺชุคหเณเนว เจตฺถ ทณฺฑกสฺส คหณํ กตเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ.

ពាក្យថា «លោហបាតិយោ» គឺភាជន៍លង្ហិនក្រហម។ ពាក្យថា «សុវណ្ណវណ្ណា ករោន្តិ» គឺធ្វើឲ្យមានពណ៌ដូចមាស ដោយការលាបពណ៌មាសដែលមិនរលាយ។ ការធ្វើឲ្យធ្លាយនូវចំណែកខាងក្នុងដែលប្រៀបដូចជាបេះដូងនៃភាជន៍សម្រាប់វាល់ ឈ្មោះថា «ហទយភេទ» (ការទម្លាយបេះដូង)។ ការធ្វើឲ្យបាក់នូវចុងកំពូលនៃគ្រាប់ល្ង និងអង្ករជាដើមដែលគេកំពុងវាល់ ឈ្មោះថា «សិខាភេទ» (ការទម្លាយកំពូល)។ ការធ្វើឲ្យប្លែក (កែប្រែ) នូវខ្សែសម្រាប់វាស់ដីធ្លីជាដើម ឈ្មោះថា «រជ្ជុភេទ» (ការទម្លាយខ្សែវាស់)។ គប្បីជ្រាបថា ដោយការកាន់យកនូវខ្សែវាស់នេះឯង ឈើវាស់ (ទណ្ឌកៈ) ក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានកាន់យកហើយដែរ។

๖-๑๑. เฉทนสุตฺตาทิวณฺณนา

៦-១១. វណ្ណនាឆេទនសូត្រជាដើម

๑๑๖๖-๗๑. วโธติ มุฏฺฐิปฺปหารกสาตาฬนาทีหิ หึสนํ, วิเหฐนนฺติ อตฺโถ. วิเหฐนตฺโถปิ หิ วธ-สทฺโท ทิสฺสติ ‘‘อตฺถานํ วธิตฺวา วธิตฺวา โรเทยฺยา’’ติอาทีสุ. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘มารณ’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ ปน โปถนํ สนฺธายาติ สกฺกา วิญฺญาตุํ มารณสทฺทสฺส วิหึสเนปิ ทิสฺสนโต. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

១១៦៦-៧១. ពាក្យថា «វធៈ» (ការសម្លាប់) គឺការបៀតបៀនដោយការវាយនឹងកណ្តាប់ដៃ និងការវាយតប់ជាដើម សេចក្តីថា ការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញ។ ព្រោះថា សព្ទថា «វធៈ» នេះ សូម្បីមានន័យថាការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញ ក៏រមែងប្រាកដក្នុងពាក្យជាដើមថា «អត្តានំ វធិត្វា វធិត្វា រោទេយ្យ» (គប្បីយំសោកព្រោះបៀតបៀនខ្លួនឯងរឿយៗ)។ ប៉ុន្តែក្នុងអដ្ឋកថា ពោលថា «មារណំ» (ការសម្លាប់) ពាក្យនោះ គប្បីយល់បានថា សំដៅយកការវាយដំ ព្រោះសព្ទថា «មារណៈ» នេះ តែងប្រាកដសូម្បីក្នុងន័យថាការបៀតបៀនខ្លាំងក្លា។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ងាយយល់ណាស់។

อามกธญฺญเปยฺยาลวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

វណ្ណនាអាមកធញ្ញបេយ្យាលវគ្គ ចប់ហើយ។

สารตฺถปฺปกาสินิยา สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย

នៃសារត្ថប្បកាសិនី អដ្ឋកថាសំយុត្តនិកាយ

มหาวคฺควณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา นิฏฺฐิตา.

លីនត្ថប្បកាសនា (ដីកា) នៃមហាវារវគ្គវណ្ណនា ចប់ហើយ។

นิคมนกถาวณฺณนา

វណ្ណនានិគមនកថា

สกลรูปารูปสมฺมสเน [Pg.551] สณฺหสุขุมวิสยญาณตาย วิปสฺสนาจารนิปุณพุทฺธีนํ สุสํยตกายวจีสมาจารตาย สมถวิปสฺสนาสุ สมฺมเทว ยตนโต จ ยตีนํ ภิกฺขูนํ ขนฺธายตนธาตุสจฺจินฺทฺริยปฏิจฺจสมุปฺปาทเภเท ปรมตฺถธมฺเม นานานเยหิ ญาณวิภาคสฺส สนฺนิสฺสเยน พหุการสฺส สํยุตฺตาคมวรสฺส อตฺถสํวณฺณนํ กาตุํ สารตฺถปฺปกาสนโต เอว นิปุณา ยา มยา อฏฺฐกถา อารทฺธาติ สมฺพนฺโธ. สวิเสสํ ปญฺญาวหคุณตฺตา เอว หิสฺส คนฺถารมฺเภ อาทิโตปิ ‘‘ปญฺญาปเภทชนนสฺสา’’ติ วุตฺตํ. มหาอฏฺฐกถาย สารนฺติ สํยุตฺตมหาอฏฺฐกถาย สารํ. เอกูนสฏฺฐิมตฺโตติ โถกํ อูนภาวโต มตฺต-สทฺทคฺคหณํ.

សេចក្តីតភ្ជាប់ថា អដ្ឋកថាណាដែលខ្ញុំបានចាប់ផ្តើមហើយ ដែលជាអដ្ឋកថាដ៏ឈ្លាសវៃ ព្រោះការសម្តែងនូវសេចក្តីដ៏មានសារៈសំខាន់ ដើម្បីធ្វើការពណ៌នានូវសេចក្តីនៃព្រះសំយុត្តាគមដ៏ប្រសើរ ដែលមានឧបការៈច្រើន ដោយអាស្រ័យការចែកនូវប្រាជ្ញាដោយន័យផ្សេងៗ ក្នុងបរមត្ថធម៌ដ៏ប្លែកគ្នា មានខន្ធ អាយតនៈ ធាតុ សច្ចៈ ឥន្ទ្រិយ និងបដិច្ចសមុប្បាទ របស់ភិក្ខុទាំងឡាយជាអ្នកមានព្យាយាម ដែលមានកាយសមាចារ និងវចីសមាចារសង្រួមយ៉ាងល្អ ព្រោះការខំប្រឹងប្រែងដោយប្រពៃក្នុងសមថៈនិងវិបស្សនា និងព្រោះការមានប្រាជ្ញាដ៏ឈ្លាសវៃក្នុងវិបស្សនាចារៈ ដោយសភាពជាញាណមានអារម្មណ៍ដ៏ល្អិតសុខុមក្នុងការពិចារណានូវរូបធម៌និងអរូបធម៌ទាំងពួង។ ព្រោះគម្ពីរនោះមានគុណនាំមកនូវប្រាជ្ញាជាពិសេស ហេតុនោះ ទើបក្នុងការចាប់ផ្តើមគម្ពីរ តាំងពីដំបូង លោកពោលថា «បញ្ញាបភេទជននស្ស» (ញ៉ាំងការបែកធ្លាយនៃប្រាជ្ញាឲ្យកើតឡើង)។ ពាក្យថា «មហាអដ្ឋកថាយ សារំ» គឺសារៈសំខាន់នៃសំយុត្តមហាអដ្ឋកថា។ ពាក្យថា «ឯកូនសដ្ឋិមត្តោ» (ប្រមាណ ៥៩) ការប្រើប្រាស់ពាក្យថា «មត្តៈ» (ប្រមាណ) ព្រោះភាពខ្វះខាតបន្តិចបន្តួច (ខ្វះ ១ គ្រប់ ៦០)។

มูลฏฺฐกถาย สารนฺติ ปุพฺเพ วุตฺตสํยุตฺตมหาอฏฺฐกถาย สารเมว ปุน นิคมนวเสน วุตฺตนฺติ. อถ วา มูลฏฺฐกถาย สารนฺติ โปราณฏฺฐกถาสุ อตฺถสารํ. เตน เอตํ ทสฺเสติ ‘‘สํยุตฺตมหาอฏฺฐกถาย อตฺถสารํ อาทาย อิมํ สารตฺถปฺปกาสินึ กโรนฺเตน เสสมหานิกายานมฺปิ มูลฏฺฐกถาสุ อิธ วิโยคกฺขมํ อตฺถสารํ อาทาย อกาสิ’’นฺติ. ‘‘มหาวิหาราธิวาสีน’’นฺติ จ อิทํ ปุริมปจฺฉิมปเทหิ สทฺธึ สมฺพนฺธิตพฺพํ ‘‘มหาวิหาราธิวาสีนํ สมยํ ปกาสยนฺตึ มหาวิหาราธิวาสีนํ มูลฏฺฐกถาย สารํ อาทายา’’ติ จ. เตน ปุญฺเญน. โหตุ สพฺโพ สุขี โลโกติ กามาวจราทิวิภาโค สพฺโพ สตฺตโลโก ยถารหํ โพธิตฺตยาธิคมวเสน สมฺปยุตฺเตน นิพฺพานสุเขน สุขิโต โหตูติ สเทวกสฺส โลกสฺส อจฺจนฺตํ สุขาธิคมาย อตฺตโน ปุญฺญํ ปริณาเมติ.

ពាក្យថា «មូលដ្ឋកថាយ សារំ» គឺសារៈសំខាន់នៃសំយុត្តមហាអដ្ឋកថាដែលបានពោលហើយខាងដើមនោះឯង ត្រូវបានពោលម្តងទៀតដោយអំណាចនៃនិគមនៈ។ មួយវិញទៀត ពាក្យថា «មូលដ្ឋកថាយ សារំ» គឺសារៈសំខាន់នៃអត្ថក្នុងអដ្ឋកថាបុរាណទាំងឡាយ។ ដោយពាក្យនោះ លោកបង្ហាញសេចក្តីនេះថា «កាលដែលខ្ញុំធ្វើនូវសារត្ថប្បកាសិនីនេះ ដោយកាន់យកនូវសារៈសំខាន់នៃអត្ថក្នុងសំយុត្តមហាអដ្ឋកថា ក៏បានកាន់យកនូវសារៈសំខាន់នៃអត្ថដែលគួរដល់ការបែងចែកក្នុងទីនេះ ក្នុងមូលអដ្ឋកថាទាំងឡាយនៃមហានិកាយដែលនៅសល់ដទៃទៀត ហើយបានធ្វើហើយ»។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «មហាវីហារាធិវាសីនំ» នេះ គប្បីភ្ជាប់ទៅនឹងបទខាងដើមនិងបទខាងចុងថា «មហាវីហារាធិវាសីនំ សមយំ បកាសយន្តិំ មហាវីហារាធិវាសីនំ មូលដ្ឋកថាយ សារំ អាទាយ» (សម្តែងនូវលទ្ធិរបស់អ្នកស្នាក់នៅក្នុងមហាវីហារ ដោយកាន់យកនូវសារៈសំខាន់នៃមូលអដ្ឋកថារបស់អ្នកស្នាក់នៅក្នុងមហាវីហារ)។ ពាក្យថា «តេន បុញ្ញេន» (ដោយបុណ្យនោះ)។ ពាក្យថា «ហោតុ សព្វោ សុខី លោកោ» គឺសូមឲ្យសត្វលោកទាំងពួង ដែលចែកចេញជាកាមាវចរភពជាដើម បានប្រកបដោយសេចក្តីសុខក្នុងព្រះនិព្វាន តាមសមគួរដល់ការសម្រេចនូវពោធិញ្ញាណទាំង ៣ ដូច្នេះ លោកតែងឧទ្ទិសផ្សាយនូវបុណ្យរបស់ខ្លួន ដើម្បីការសម្រេចនូវសេចក្តីសុខដ៏ក្រៃលែងរបស់សត្វលោក ព្រមទាំងទេវតា។

เอตฺตาวตา สารตฺถปฺปกาสินิยา

ប៉ុណ្ណេះ នៃសារត្ថប្បកាសិនី

สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย ลีนตฺถปฺปกาสนา นิฏฺฐิตา.

លីនត្ថប្បកាសនា (ដីកា) នៃសំយុត្តនិកាយអដ្ឋកថា ចប់ហើយ។

สํยุตฺตฏีกา สมตฺตา.

សំយុត្តដីកា ចប់បរិបូណ៌។