นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

礼敬彼世尊、阿罗汉、正自觉者

สํยุตฺตนิกาเย

相应部

มหาวคฺคฏีกา

大品复注

๑. มคฺคสํยุตฺตํ

1. 道相应

๑. อวิชฺชาวคฺโค

1. 无明品

๑-๒. อวิชฺชาสุตฺตาทิวณฺณนา

1-2. 无明经等释义

๑-๒. ปุพฺพงฺคมาติ [Pg.393] ปุพฺเพจรา. อวิชฺชา หิ อญฺญาณลกฺขณา สมฺมุยฺหนากาเรน อารมฺมเณ ปวตฺตตีติ สมฺปยุตฺตธมฺมานมฺปิ ตทาการานุวิธานตาย ปจฺจโย โหติ. ตถา หิ เต อนิจฺจาสุภทุกฺขานตฺตสภาเวปิ ธมฺเม นิจฺจาทิโต คณฺหนฺติ, อยมสฺสา เตสํ สหชาตวเสน ปุพฺพงฺคมตา. ยํ ปน โมเหน อภิภูโต ปาปกิริยาย อาทีนวํ อปสฺสนฺโต ปาณํ หนติ, อทินฺนํ อาทิยติ, กาเมสุ มิจฺฉา จรติ, มุสา ภณติ, อญฺญมฺปิ วิวิธํ ทุสฺสีลฺยํ อาจรติ, อยมสฺส สหชาตวเสน จ อุปนิสฺสยวเสน จ ปุพฺพงฺคมตา. สมาปชฺชนายาติ ตพฺภาวาปชฺชนาย อกุสลปฺปตฺติยา. สภาวปฏิลาภายาติ อตฺตลาภาย. เตนาห ‘‘อุปฺปตฺติยา’’ติ. สา ปเนสา วุตฺตากาเรน อกุสลานํ ปุพฺพงฺคมภูตา อวิชฺชา อุปฺปชฺชตีติ สมฺพนฺโธ. ยเทตนฺติ ยํ เอตํ ปาปาชิคุจฺฉนตาย ปาปโต อลชฺชนาการสณฺฐิตํ อหิริกํ, ปาปานุตฺราสตาย ปาปโต อภายนาการสณฺฐิตญฺจ อโนตฺตปฺปํ, เอตํ [Pg.394] ทฺวยํ อนุเทว อนฺวาคตเมว. อนุ-สทฺเทน เจตฺถ เอตนฺติ อุปโยควจนํ. อนุเทวาติ เอตสฺส อตฺโถ สเหว เอกโตติ. เอตฺถ อวิชฺชาย วุตฺตนยานุสาเรน ตปฺปฏิปกฺขโต จ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อยํ ปน วิเสโส – ตตฺถ ยถา อกุสลกมฺมปถวเสน ปวตฺติยํ ปุพฺพงฺคมตา อวิชฺชาย, เอวํ กุสลกมฺมปถวเสน ปุญฺญกิริยวตฺถุวเสน จ ปวตฺติยํ วิชฺชาย ปุพฺพงฺคมตา วตฺตพฺพา. วีมํสาธิปติวเสน ปวตฺติยํ อาธิปจฺจาการวเสน จ ปุพฺพงฺคมตา เวทิตพฺพา. ทฺวีเหวาติ จ อวธารณํ อาธิปจฺจาการสฺส สหชาเตเนว สงฺคเหตพฺพโต.

1-2. “前行”(pubbaṅgama)是先行的(pubbecara)意思。无明以无智为相，以迷乱的方式于所缘中转起，因此也成为相应诸法的缘，使它们随顺无明之相。因为那些法即使具有无常、不净、苦、无我等本质，却被执取为常等相，这就是无明以俱生方式而为前行。再者，被痴所覆者，不见杀生等恶行之过患，于是杀生、不与取、欲邪行、妄语，以及行持种种恶戒，这就是无明以俱生与依止方式而为前行。“为趣入”(samāpajjanāya)是为趣入其状态，为达于不善。“为得自性”(sabhāvapaṭilābhāya)是为得自体。因此说“为生起”(uppattiyā)。如是，作为诸不善法之前行的无明生起，此即是其关联。此所谓因不厌恶恶行而住于不羞耻相的“无惭”，以及因不畏惧恶行而住于不害怕相的“无愧”，此二者总是随之而来。此中“anu”一词为连接词。“anudeva”之义为“一同”。此处，应依已说之无明之理，并从其反面来理解其义。然此处有一差别：正如无明对于不善业道之转起是前行，如是，应说明(vijjā)对于善业道以及福行事之转起是前行。应知，以审察增上或以增上之方式转起时，亦是前行。“以二者”是限定词，因为增上之相由俱生本身所摄。

ลชฺชนาการสณฺฐิตาติ ปาปโต ชิคุจฺฉนาการสณฺฐิตา. ภายนาการสณฺฐิตนฺติ อุตฺตสนาการสณฺฐิตํ. เอตฺถาติ หิริโอตฺตปฺเป. วิทติ, วินฺทตีติ วา วิชฺชา. วิทฺทสูติ จ สปฺปญฺญปริยาโยติ อาห ‘‘วิทฺทสุโนติ วิทุโน’’ติ. ยาถาวทิฏฺฐีติ อวิปรีตา ทิฏฺฐิ, สํกิเลสโต นิยฺยานิกทิฏฺฐิ. สมฺมาทิฏฺฐิ ปโหตีติ เอตฺถ สา วิชฺชา สมฺมาทิฏฺฐิ เวทิตพฺพา. น เอกโต สพฺพานิ ลพฺภนฺติ สมฺมาวาจากมฺมนฺตาชีวานํ ปุพฺพาภิสงฺขารสฺส อเนกรูปตฺตา. โลกุตฺตรมคฺคกฺขเณ เอกโต ลพฺภนฺติ กิจฺจโต ภินฺนานมฺปิ ตาสํ ตตฺถ สรูปโต อภินฺนตฺตา. เอกา เอว หิ วิรติ มคฺคกฺขเณ ติสฺสนฺนมฺปิ วิรตีนํ กิจฺจํ สาเธนฺตี ปวตฺตติ, ยถา เอกา เอว สมฺมาทิฏฺฐิ ปริชานนาทิวเสน จตุพฺพิธกิจฺจํ สาเธนฺตี ปวตฺตติ. ตานิ จ โข สพฺพานิ อฏฺฐปิ ปฐมชฺฌานิเก มคฺเค ลพฺภนฺตีติ โยชนา. ปฐมชฺฌานิเกติ ปฐมฌานวนฺเต.

住于羞惭相，即住于厌恶恶行相。住于怖畏相，即住于惊恐相。此处指惭与愧。“知”(vidati)或“得”(vindati)是为明(vijjā)。“智者”(viddasu)是具慧者(sappañña)的同义语，故说‘智者(viddasu)即明者(viduno)’。“如实见”(yāthāvadiṭṭhi)即不颠倒之见，是从杂染导向出离之见。“正见生起时”，此处应知此明即是正见。并非能同时获得所有正语、正业、正命等，因为它们之前行准备之形态各不相同。在出世间道刹那则能同时获得，虽然作用各异，但因为它们在那时自性并无差别。唯有一种离，在道刹那能成就三种离之作用，正如唯有一种正见，通过遍知等方式能成就四种作用。而这一切，乃至八支，在初禅道中皆可获得，应如此连结。“于初禅道中”(paṭhamajjhānike)者即具初禅者(paṭhamajhānavante)。

ตถาภูตสฺสาติ อริยมคฺคสมงฺคิโน. ยสฺมา มหาสฬายตนสุตฺเต วุตฺตํ ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิอาทีนํ ปญฺจนฺนํ เอว องฺคานํ วเสนา’’ติ, ตสฺมา ปญฺจงฺคิโก โลกุตฺตรมคฺโค โหติ. ‘‘ปุพฺเพว โข ปนา’’ติ หิ วจนํ ตทา มคฺคกฺขเณ วิรตีนํ อภาวํ ญาเปติ, ตสฺมา กามาวจรจิตฺเตสุ วิย โลกุตฺตรจิตฺเตสุ วิรติ อนิยตาติ อธิปฺปาโย. ปริสุทฺธภาวทสฺสนนฺติ ปริสุทฺธสีลภาวทสฺสนตฺถํ. อยมตฺโถ ทีปิโต, น อริยมคฺเค วิรตีนํ อภาโว.

“如是成就者”，是指具足圣道者。因为《大六处经》(Mahāsaḷāyatanasutta)说“仅以正见等五支之方式”，所以出世间道是五支。“然而先前”此言，说明在道刹那没有离支，因此就像欲界心一样，出世间心中离支是不定法(aniyata)，此是其意。“见清净状态”之义，是为了表明见到戒清净之状态。此义已阐明，并非说圣道中没有离支。

ยทิ เอวํ กสฺมา อภิธมฺเม มคฺควิภงฺเค ปญฺจงฺคิกวาโร อาคโตติ อาห ‘‘ยมฺปิ อภิธมฺเม’’ติอาทิ. ตนฺติ ‘‘ปญฺจงฺคิโก มคฺโค โหตี’’ติ วจนํ. ‘‘เอกํ [Pg.395] กิจฺจนฺตรํ ทสฺเสตุํ วุตฺต’’นฺติ วตฺวา ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยสฺมิญฺหิ กาเล’’ติอาทิ วุตฺตํ. ยสฺมิญฺหิ กาเลติ โลกิยกาเล. เตน ‘‘เอกํ กิจฺจนฺตร’’นฺติ วุตฺตํ อฏฺฐงฺคิกกิจฺจํ ทสฺเสติ. วิรติอุปฺปาทเนน มิจฺฉาวาจาทีนิ ปุคฺคเลน มคฺคสมเย ปชหาเปนฺตีติ สมฺมาทิฏฺฐิอาทีนิ ‘‘ปญฺจ การกงฺคานี’’ติ วุตฺตานิ. สมฺมาวาจาทิกิริยา หิ วิรติ, ตญฺจ เอตานิ การาเปนฺตีติ. วิรติวเสนาติ วิรมณกิริยาวเสน การาปกภาเวน, กตฺตุภาเวน วาติ อตฺโถ. ‘‘วิรติตฺตยวเสนา’’ติ วา ปาโฐ.

若然如此，为何在阿毗达摩之《道分别》中会提到五支道呢？因此说“即使在阿毗达摩中”等等。“道有五支”此言，是为了显示一个作用差别而说，即说了“在某时”等等，为了说明此点。“在某时”是指世间之时。因此说“一个作用差别”，是为了显示八支的作用。由于离支的生起，个体(puggala)在道时舍弃邪语等，因此正见等被称为“五种能作之支”。正语等行为即是离支，而这些正见等促成离支的完成。以离支的方式来说，就是以止息行为的方式，作为能作因，或者作为作者。也有“以三种离支的方式”这样的读法。

สมฺมากมฺมนฺโต ปูรตีติ อิเมหิ สมฺมาทิฏฺฐิอาทีหิ สมฺมากมฺมนฺตกิจฺจํ ปูรติ นาม เตหิ วีริยาทิเกหิ ตทตฺถสิทฺธิโต. ตมฺปิ สนฺธาย ‘‘เอกํ กิจฺจนฺตรํ ทสฺเสตุ’’นฺติ วุตฺตํ. อิมํ กิจฺจนฺตรํ ทสฺเสตุนฺติ โลกุตฺตรมคฺคกฺขเณปิ อิมาเนว ปญฺจ สมฺมาวาจาทิวิรติตฺตยสฺส เอกกฺขเณ การาปกงฺคานีติ ทสฺเสตุํ. เอวํ วุตฺตนฺติ ‘‘ตสฺมึ สมเย ปญฺจงฺคิโก มคฺโค โหตี’’ติ (วิภ. ๔๙๔) เอวํ วุตฺตํ. โลกิยมคฺคกฺขเณ ปญฺเจว โหนฺติ, วิรติ ปน อนิยตา, ตสฺมา ‘‘ฉองฺคิโก’’ติ อวตฺวา ‘‘ปญฺจงฺคิโก’’อิจฺเจว วุตฺตํ. ตยิทํ อภิธมฺเม ปญฺจงฺคิกวารเทสนาย การณกิตฺตนมคฺโค, อริยมคฺโค ปน อฏฺฐงฺคิโกวาติ ทสฺเสตุํ, ‘‘ยา จ, ภิกฺขเว’’ติอาทิมาห, ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว. มิจฺฉาทิฏฺฐิอาทิกา ทส, ตปฺปจฺจยา อกุสลา จ ทสาติ วีสติ อกุสลปกฺขิยา, สมฺมาทิฏฺฐิอาทิกา ทส, ตปฺปจฺจยา กุสลา จ ทสาติ วีสติ กุสลปกฺขิยา มหาจตฺตารีสกสุตฺเต วุตฺตา. มหาจตฺตารีสกนฺติ ตสฺเสตํ นามํ. มิสฺสโกว กถิโต โลกุตฺตรสฺสปิ อิธ ลพฺภมานตฺตา.

“正业圆满”，是由正见等使正业的作用得以圆满，因为精进等能成就其目的。这也是为了显示‘一个作用差别’而说。为显示此作用差别，是为显示即使在出世间道刹那，此五支亦是正语等三离支于一刹那间的能作支。如是说，即如（《分别论》494）所说：‘于彼时，道为五支’。世间道刹那只有五支，而离支是不定的，故不说‘六支’，而只说‘五支’。此乃阿毗达摩中宣说五支章的原因，是为了显示圣道实为八支，如‘诸比丘’等（经文）所说，此义甚易了知。邪见等十支，及其所缘生的十种不善，共二十种不善品；正见等十支，及其所缘生的十种善，共二十种善品，如《大四十经》(Mahācattārīsakasutta)所说。‘大四十’是其经名。此处亦可得（解说）出世间道，故称为杂说。

ยสฺมา โกสลสํยุตฺเตปิ อิธ จ เถเรน ‘‘อุปฑฺฒมิทํ, ภนฺเต, พฺรหฺมจริยสฺสา’’ติอาทินา วุตฺตํ ‘‘มา เหวํ อานนฺทา’’ติอาทินา ปฏิกฺขิปิตฺวา ‘‘สกลเมวิทํ อานนฺทา’’ติอาทินา ภควตา เทสิตํ สุตฺตํ อาคตํ. ตสฺสตฺโถ โกสลสํยุตฺตวณฺณนายํ วุตฺโต, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘โกสลสํยุตฺเต วุตฺตตฺถเมวา’’ติ.

因为在《憍萨罗相应》(Kosalasaṃyutta)中，以及此处，长老（阿难）说了“世尊，此是梵行的一半”等语，世尊以“阿难，莫作是说”等语驳斥后，又说了“阿难，这才是梵行的全体”等语，此经已出现。其义理已在《憍萨罗相应释义》中说过，因此说“其义已在憍萨罗相应中说”。

อวิชฺชาสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

无明经等释义终。

๓. สาริปุตฺตสุตฺตวณฺณนา

3. 舍利弗经释义

๓. สาวกโพธิ [Pg.396] สาวกปารมิโย, ตปฺปริยาปนฺนํ ญาณํ สาวกปารมิญาณํ, ตํ ปน ทฺวินฺนํ อคฺคสาวกานํ ตตฺถปิ ธมฺมเสนาปติโน เอว สวิเสสํ มตฺถกํ ปตฺตํ, น อิตเรสนฺติ อาห – ‘‘สาวก…เป… อปฺปตฺตตายา’’ติ. ตสฺมา ตสฺส มตฺถกปฺปตฺติยา มคฺคพฺรหฺมจริเย อิชฺฌนฺเต ตสฺส เอกเทโส อิธ อิชฺฌติ, น สกลนฺติ. น หิ อทฺธพฺรหฺมจริยํ นาม อตฺถิ, ตสฺมา วุตฺตํ, ‘‘สกลมฺปิ …เป… ลพฺภตี’’ติ, ตํ ปน ภณฺฑาคาริโก นาญฺญาสิ ญาณสฺส สาวกวิสเยปิ สปฺปเทสิกตฺตา, ธมฺมเสนาปติ ปน ญาณสฺส ตตฺถ นิปฺปเทสิกตฺตา อญฺญาสีติ. เตนาห – ‘‘อานนฺทตฺเถโร…เป… อญฺญาสี’’ติ. เอวมาหาติ ‘‘สกลมิทํ, ภนฺเต’’ติ เอวํ อโวจ.

3. 声闻菩提即声闻波罗蜜，与此相应的智慧是声闻波罗蜜智。然而，此智唯有两位上首弟子，尤其于法将舍利弗，方得特别圆满，其他弟子则不然。故言：“声闻……未证得”。因此，当其（法将）于道梵行中达到顶点时，于此仅成就一部分，而非全部。实无所谓“半梵行”，故言：“全部……能得到”。然而，法宝司库（阿难）不了知此事，因其智慧于声闻境中尚有局限；法将舍利弗则了知，因其智慧于彼处已无局限。故言：“阿难长老……了知”。他如是说：“尊者，此即全部。”

สาริปุตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

舍利弗经释义终。

๔. ชาณุสฺโสณิพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา

4. 阇奴索尼婆罗门经释义

๔. วฬวาภิ-สทฺโท วฬวาปริยาโยติ อาห ‘‘จตูหิ วฬวาหิ ยุตฺตรเถนา’’ติ. โยธรโถติ โยเธหิ ยุชฺฌนตฺถํ อาโรหิตพฺพรโถ. อลงฺการรโถ มงฺคลทิวเสสุ อลงฺกตปฏิยตฺเตหิ อาโรหิตพฺพรโถ. ฆนทุกุเลน ปริวาริโตติ รชตปฏฺฏวณฺเณน เสตทุกุเลน ปฏิจฺฉาทิโต. ปฏิจฺฉาทนตฺโถ หิ อิธ ปริวารสทฺโท. รชตปนาฬิสุปริกฺขิตฺตา เสตภาวกรณตฺถํ.

4. “vaḷavābhi”一词是“vaḷavā”（母马）的同义语，故言：“由四匹母马所驾之车”。“战士车”(yodharatha)指战士为战斗而乘坐的车。“庄严车”(alaṅkāraratha)指于吉祥日乘坐的、装饰妥当的车。“以厚布围绕”指以银板色的白细布覆盖。此处的“围绕”(parivāra)一词，意为覆盖。“以银管善加围绕”是为了使其呈现白色。

ฉนฺนํ ฉนฺนํ มาสานนฺติ นิทฺธารเณ สามิวจนํ. เอกวารํ นครํ ปทกฺขิณํ กโรตีติ อิทํ ตสฺมึ ฐานนฺตเร ฐิเตน กาตพฺพํ จาริตฺตํ. นครโต น ปกฺกนฺตาติ นครโต พหิ น คตา. มงฺคลวจเน นิยุตฺตา มงฺคลิกา, สุวตฺถิวจเน นิยุตฺตา โสวตฺถิกา. อาทิ-สทฺเทน ถุติมาคธวนฺทิกาจริยเก สงฺคณฺหาติ. สุกปตฺตสทิสานิ วณฺณโต.

“六月复六月”(channaṃ channaṃ māsānaṃ)是表限定的属格。“绕城一次”是在该职位者应行之惯例。“未离城”(nagarato na pakkantā)意为未去城外。受命说吉祥语者为“吉祥者”(maṅgalikā)，受命说祝福语者为“祝福者”(sovatthikā)。以“等”(ādi)字，统摄赞美者、摩揭陀颂者、称颂者及导师。颜色上，如鹦鹉之羽。

วณฺณคีตนฺติ ถุติคีตํ. พฺรหฺมภูตํ เสฏฺฐภูตํ ยานํ, พฺรหฺมภูตานํ เสฏฺฐภูตานํ ยานนฺติ วา พฺรหฺมยานํ. วิชิตตฺตา วิเสเสน ชินนโต. ราคํ วินยมานา ปริโยสาเปตีติ สพฺพมฺปิ ราคํ สมุจฺเฉทวินยวเสน วิเนติ, อตฺตโน กิจฺจํ ปริโยสาเปติ. กิจฺจปริโยสาปเนเนว หิ สยมฺปิ [Pg.397] ปริโยสานํ นิปฺผตฺตึ อุปคจฺฉติ. เตนาห ‘‘ปริโยสานํ คจฺฉติ นิปฺผชฺชตี’’ติ.

“称颂之歌”(vaṇṇagīta)即赞美之歌。“梵乘”(brahmayāna)是已成梵、已成最胜之乘，或属已成梵、已成最胜者之乘。因已征服、已殊胜地战胜（烦恼），（故为胜者）。“调伏并终结贪”意为：以根除的调伏方式调伏一切贪，令自己的任务得以终结。正是通过任务的终结，自身也达到终结、圆满。故言：“达到终结，得以成就”。

ธุรนฺติ ภุมฺมตฺเถ อุปโยควจนนฺติ อาห ‘‘ตตฺรมชฺฌตฺตตายุเค ยุตฺตา’’ติ. อีสาติ ยุคสนฺธาริกา ทารุยุคฬา. ยถา วา พาหิรํ ยุคํ ธาเรติ, ตสฺสา ฐิตาย เอว กิจฺจสิทฺธิ, เอวํ กิริยาวเสน ลทฺธพเลน ตตฺรมชฺฌตฺตตายุเค ถิรํ ธาเรติ, เตเหว อริยมคฺครถสฺส ปวตฺตนํ. หิริคฺคหเณน เจตฺถ ตํสหจรณโต โอตฺตปฺปมฺปิ คหิตํเยว โหติ. เตนาห ‘‘อตฺตนา สทฺธิ’’นฺติอาทิ. นาฬิยา มินมาโน ปุริโส วิย อารมฺมณํ มินาตีติ มโน. กตรํ ปน ตํ มโน, กถญฺจสฺส โยตฺตสทิสตาติ อาห ‘‘วิปสฺสนาจิตฺต’’นฺติอาทิ. เตน โยตฺตํ วิยาติ โยตฺตนฺติ ทสฺเสติ. โลกิยวิปสฺสนาจิตฺตํ อติเรกปญฺญาส กุสลธมฺเม เอกาพทฺเธ เอกสงฺคหิเต กโรตีติ สมฺพนฺโธ. เต ปน ‘‘ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหตี’’ติ จิตฺตงฺควเสน ธมฺมสงฺคเห (ธ. ส. ๑) อาคตนเยเนว เวทิตพฺพา. โลกุตฺตรวิปสฺสนาจิตฺตนฺติ มคฺคจิตฺตํ อาห. อติเรกสฏฺฐีติ เต เอว สมฺมากมฺมนฺตาชีเวหิ อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยาทีหิ จ สทฺธึ อติเรกสฏฺฐิ กุสลธมฺเม. เอกาพทฺเธติ เอกสฺมึ เอว อารมฺมเณ อาพทฺเธ. เอกสงฺคเหติ ตเถว วิปสฺสนากิจฺจวเสน เอกสงฺคเห กโรติ. ปุพฺพงฺคมภาเวน อารกฺขํ สาเรตีติ อารกฺขสารถี. ‘‘ยถา หิ รถสฺส…เป… สารถี’’ติ วตฺวา ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘โยคฺคิโย’’ติ วุตฺตํ. ธุรํ วาเหติ โยคฺเค. โยเชติ โยคฺเค สมคติยญฺจ. อกฺขํ อพฺภญฺชติ สุขปฺปวตฺตนตฺถํ. รถํ เปเสติ โยคฺคโจทเนน. นิพฺพิเสวเน กโรติ คมนวีถิยํ ปฏิปาทเนน สนฺนิโยเชติ. อารกฺขปจฺจุปฏฺฐานาติ อารกฺขํ ปจฺจุปฏฺฐเปติ อสมฺโมสสภาวตฺตา. คติโยติ ปวตฺติโย, นิปฺผตฺติโย วา. สมนฺเวสตีติ คเวสติ.

“轭”(dhura)是表处所的连接词，故言：“与彼处中舍之轭相应”。“辕”(īsā)是连接车轭的双木。犹如外在的车轭，其稳固方能成事；同样，以修行所得之力，于彼处中舍之轭上牢固地执持，圣道之车方得运转。此处，取“惭”(hiri)时，因其俱行，“愧”(ottappa)亦已含摄。故言：“与自身一同”等。如人以量器度量，心亦度量所缘，故名为“意”(mano)。然此意为何？其如何如缰绳？故言：“观心”(vipassanācitta)等。以此显示其“如缰绳”。其关联为：世间观心将五十余种善法，系于一处，总摄为一。此等善法，当依《法集论》所说“有触……有不乱”等心所之方式了知。“出世间观心”指出世间道心。“六十余种”指前述法，再加上正业、正命、未知当知根等，共六十余种善法。“系于一处”(ekābaddhe)指系于同一所缘。“总摄为一”(ekasaṅgahe)指同样以观的作用总摄为一。以其前导之故，守护策励，故为“守护策励者”(ārakkhasārathī)。为说明“犹如车之……策励者”，故言“堪能者”(yoggiyo)。于轭上驾驭堪能者。令堪能者同步而行。为令运转顺畅而润滑车轴。以鞭策驾驭堪能者。于行道中引导，令其不离正轨。“守护现前”(ārakkhapaccupaṭṭhānā)指因其不忘失之自性而令守护现前。“行”(gati)指运转或成就。“遍寻”(samanvesati)指探求。

อริยปุคฺคลสฺส นิพฺพานํ ปฏิมุขํ สมฺปาปเน รโถ วิยาติ รโถ. ปริกโรติ วิภูสยตีติ ปริกฺขาโร, วิภูสนํ, สีลญฺจ อริยมคฺคสฺส วิภูสนฏฺฐานิยํ. เตน วุตฺตํ ‘‘จตุปาริสุทฺธิสีลาลงฺกาโร’’ติ, สีลภูสโนติ อตฺโถ. วิปสฺสนาสมฺปยุตฺตานนฺติ โลกิยาย โลกุตฺตราย จ วิปสฺสนาย สมฺปยุตฺตานํ. วิธินา อีเรตพฺพโต ปวตฺเตตพฺพโต วีริยํ, [Pg.398] สมฺมาวายาโม. สมํ สมฺมา จ ธิยตีติ สมาธิ, ธุรญฺจ ตํ สมาธิ จาติ ธุรสมาธิ, อุเปกฺขา ธุรสมาธิ เอตสฺสาติ อุเปกฺขาธุรสมาธิ, อริยมคฺโค อุเปกฺขาสงฺขาตธุรสมาธีติ อตฺโถ. อฏฺฐกถายํ ปน พฺยญฺชนํ อนาทิยิตฺวา ธุรสมาธิสทฺทานํ ภินฺนาธิกรณตา วุตฺตา. ปโยคมชฺฌตฺเตติ วีริยสมตาย. อนิจฺฉาติ อิจฺฉาปฏิปกฺขา. เตนาห ‘‘อโลภสงฺขาตา’’ติ. ปริวารณนฺติ ปริวาโร, ปริจฺฉโทติ อตฺโถ.

“车”(ratha)，于令圣者(ariyapuggala)趣向涅槃(nibbāna)一事上，如车一般。“资具”(parikkhāra)指准备、庄严，即庄严之物；戒(sīla)亦为圣道之庄严。故言“四遍净戒之庄严”，意为以戒为庄严。“与观相应”指与世间及出世间之观(vipassanā)相应。“精进”(vīriya)，即正精进(sammāvāyāmo)，因其应如法被策励、被发起。“定”(samādhi)，因其被平等、正确地保持。既是“轭”(dhura)又是“定”，故为“轭定”(dhurasamādhi)。舍(upekkhā)是其轭定，故为“舍轭定”(upekkhādhurasamādhi)。其义为：圣道即名为舍之轭定。然于义注(aṭṭhakathā)中，不取字面，而说“轭”与“定”二词所指不同。“行中舍”指精进之平等。“无欲”(anicchā)是欲之对治，故言其“名为无贪”。“围绕”(parivāraṇa)即随员(parivāro)，意为资具(paricchado)。

เมตฺตาติ เมตฺตาเจโตวิมุตฺติ. ตถา กรุณา. ปุพฺพภาโคติ อุภินฺนมฺปิ อุปจาโร. ทฺเวปิ กายจิตฺตวิเวกา วิย ปุพฺพภาคธมฺมวเสน วุตฺตา. อริยมคฺครเถติ ปริสุทฺธมคฺคสงฺขาเต รเถ. อริยมคฺครโถ จ มคฺครโถ จาติ อริยมคฺครโถ, เอวํ เอกเสสนเยน วา อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เตนาห ‘‘อิมสฺมึ โลกิยโลกุตฺตรมคฺครเถ ฐิโต’’ติ. สนฺนทฺธจมฺโมติ โยคาวจรสฺส ปฏิมุกฺกจมฺมํ. น นํ เต วิชฺฌนฺตีติ วจนปถา น นํ วิชฺฌนฺติ. ธมฺมเภทนวเสน น ภญฺชติ, ตสฺส อริยมคฺคสฺส รถสฺส สมฺมา โยชิตสฺส อนฺตรา ภงฺโค นตฺถีติ อตฺโถ.

“慈”(mettā)即慈心解脱。“悲”(karuṇā)亦然。“前分”(pubbabhāga)指二者之近行定(upacāra)。二者皆如身心远离一般，被说为前分法。“于圣道车上”(ariyamaggarathe)指于名为清净道之车上。“圣道车”(ariyamaggaratha)是“圣道”(ariyamagga)与“道车”(maggaratha)的复合词，或可以“合一法”(ekasesanaya)来理解其义。故言：“安住于此世间与出世间之道车上”。“披上皮革”(sannaddhacamma)指禅修者所穿戴的皮革。“彼等不能射穿他”指言语之道不能射穿他。其不会因法之破坏而毁坏，意为此圣道之车已被善加驾驭，中途不会毁坏。

อตฺตโน ปุริสการํ นิสฺสาย ลทฺธตฺตา อตฺตโน สนฺตาเนติ อธิปฺปาโย. อนุตฺตรนฺติ อุตฺตรรหิตํ. ตโต เอว เสฏฺฐยานํ, นสฺส เกนจิ สทิสนฺติ อสทิสํ. ธิติสมฺปนฺนตาย ธีรา ปณฺฑิตปุริสา โลกมฺหา นิยฺยนฺติ คจฺฉนฺติ. ‘‘ชยํ ชย’’นฺติ คาถายํ วจนวิปลฺลาเสน วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ชินนฺตา ชินนฺตา’’ติ.

因依仗自己的努力而获得，故其意为“于自身相续中”。“无上”(anuttara)指无有更高者。因此是“最胜乘”(seṭṭhayāna)。“无与伦比”(asadisa)指无任何可与之相比者。因具足坚毅，贤者、智者得以出离世间。偈颂中的“胜利，胜利”(jayaṃ jayaṃ)是语序颠倒的说法，故（义注）言其意为“征服，征服”(jinantā jinantā)。

ชาณุสฺโสณิพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

阇奴索尼婆罗门经释义终。

๕-๖. กิมตฺถิยสุตฺตาทิวณฺณนา

5-6. 何义经等释义

๕-๖. นิยมตฺโถติ อวธารณตฺโถ. เตน นิยเมน อวธารเณน – อญฺญํ มคฺคํ ปฏิกฺขิปติ อิโต อญฺญสฺส นิยฺยานิกมคฺคสฺส อภาวโต. ‘‘ทุกฺขสฺส ปริญฺญตฺถ’’นฺติ วุตฺตตฺตา วฏฺฏทุกฺขํ กถิตํ. อริยมคฺเค คหิเต ตสฺส ปุพฺพภาคมคฺโค วิปสฺสนาย คหิโต เอวาติ ‘‘มิสฺสกมคฺโค กถิโต’’ติ วุตฺตํ. อุตฺตานเมว อปุพฺพสฺส อภาวา. อยํ ปน วิเสโส ‘‘ราคกฺขโย’’ติอาทีหิ [Pg.399] ยทิปิ นิพฺพานํ วุตฺตํ. ตถาปิ อรหตฺตํ วิย พฺรหฺมจริยมฺปิ. เตน นิพฺพานํ เอว วุจฺจติ ‘‘อิทํ พฺรหฺมจริยปริโยสาน’’นฺติ.

5-6. “决定义”是“确定义”的意思。通过此决定与确认，得以排除其他道路，因为从此以外，别无其他出离之道。由“为遍知苦”之语，可知所说的是轮回之苦。已取圣道，则其前分道之观(vipassanā)亦已被取，故说“已说混合道”。此义明显，因其并非前所未有。然而，此中有差别：虽由“贪尽”等语说为涅槃，然亦如阿罗汉果，亦指梵行。因此，涅槃被称为“此即梵行之究竟”。

กิมตฺถิยสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《何义经》等释义终。

๗. ทุติยอญฺญตรภิกฺขุสุตฺตวณฺณนา

7. 第二某比丘经释义

๗. ราควินยาทิปเทหิ นิพฺพานํ วาปิ วุจฺเจยฺย อรหตฺตํ วาปิ. ยสฺมา โส ภิกฺขุ อุภยตฺถปิ นิวิฏฺฐพุทฺธิ, ตสฺมา ภควา ตสฺส อชฺฌาสยวเสน ‘‘นิพฺพานธาตุยา โข เอต’’นฺติอาทินา นิพฺพานธาตุํ วิสฺสชฺเชตฺวา ปุน ‘‘อาสวานํ ขโย เตน วุจฺจตี’’ติ อาห. ยสฺมา อริยมคฺโค ราคาทิเก สมุจฺเฉทวเสน วิเนติ, อาสวญฺจ สพฺพโส เขเปติ, เตน จ วุตฺตํ นิพฺพานํ อรหตฺตญฺจ, ตสฺมา ตทุภยํ ‘‘ราควินโยติอาทิ นามเมวา’’ติ วุตฺตํ. อนุสนฺธิกุสลตาย ปุจฺฉนฺโต เอตํ อโวจาติ อิมินา ‘‘ปุจฺฉานุสนฺธิ อิธ ลพฺภตี’’ติ ทีปิตํ, อชฺฌาสยานุสนฺธิปิ เอตฺถ ลพฺภเตวาติ ทฏฺฐพฺพํ.

7. 以“调伏贪欲”等语，或可指涅槃，或可指阿罗汉果。因彼比丘于二者心意已定，故世尊随其意乐，先以“此即涅槃界”等语开示涅槃界，复言“以彼说为诸漏已尽”。因圣道以断灭方式调伏贪等，并完全灭尽诸漏，且由彼说示涅槃与阿罗汉果，故此二者被称为“仅是调伏贪欲等之名”。“因善于贯通提问而说此”，此句显示了“于此可得问之贯通”。当知“意乐之贯通”于此亦可得。

ทุติยอญฺญตรภิกฺขุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《第二某比丘经》释义终。

๘. วิภงฺคสุตฺตวณฺณนา

8. 分别经释义

๘. เอเกน ปริยาเยน อฏฺฐงฺคิกมคฺคํ วิภชิตฺวาติ ‘‘สมฺมาทิฏฺฐี’’ติอาทินา เอเกน ปริยาเยน อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ วิภาเคน ทสฺเสตฺวา ‘‘กตมา จ, ภิกฺขเว, สมฺมาทิฏฺฐี’’ติอาทินา ปุน อปเรน ปริยาเยน วิภชิตุกาโม. อุคฺคหธารณปริจยญาณานิปิ สวนญาเณ เอว อวโรธํ คจฺฉนฺตีติ ‘‘สวนสมฺมสนปฏิเวธปจฺจเวกฺขณวเสนา’’ติ วุตฺตํ.

8. “以一种方式分别八圣道”，即以“正见”等，用一种方法分类开示八圣道后，又想用另一种方法，即“诸比丘，什么是正见”等来分别解说。学习、忆持、熟习等智亦皆归入闻慧，故说“以听闻、思择、通达、省察的方式”。

กมฺมฏฺฐานาภินิเวโสติ กมฺมฏฺฐานปฏิปตฺติ. ปุริมานิ ทฺเว สจฺจานิ อุคฺคณฺหิตฺวาติ สมฺพนฺโธ. อิฏฺฐํ กนฺตํ มนาปนฺติ นิโรธมคฺเคสุ นินฺนภาวํ ทสฺเสติ, น อภินนฺทนํ, ตนฺนินฺนภาโว เอว จ ตตฺถ กมฺมกรณํ ทฏฺฐพฺพํ. เอเกเนวากาเรน สจฺจานํ ปฏิเวธนิมิตฺตตา, โส เอว อภิมุขภาโว เตสํ สมาคโมติ เอกาภิสมโย.

“业处专注”(Kammaṭṭhānābhiniveso)是指业处行道(kammaṭṭhānapaṭipatti)。“前面两个谛已学习”是关联语。“可爱、可喜、合意”显示了趋向灭、道二谛之性，并非欣喜；当知彼倾向性本身即是于彼处之作用。仅以一种行相作为通达诸谛之因，彼面向性即是诸谛之会合，故称“一现观”(ekābhisamayo)。

อสฺสาติ [Pg.400] ญาณสฺส, โยคิโน วา. เอตฺถ จ เกจิ ‘‘โลกิยญาณมฺปิ ปฏิเวโธ สพฺพสฺส ยาถาวโพธภาวโต’’ติ วทนฺติ. นนุ อุคฺคหาทิปฏิเวโธ จ ปฏิเวโธว, น จ โส โลกุตฺตโรติ? ตํ น, เกวเลน ปฏิเวธ-สทฺเทน อุคฺคหาทิปฏิเวธานํ อวจนียตฺตา, ปฏิเวธนิมิตฺตตฺตา วา อุคฺคหาทิวเสน ปวตฺตํ ทุกฺขาทีสุ ปุพฺพภาเค ญาณํ ‘‘ปฏิเวโธ’’ติ วุจฺจติ, น ปฏิเวธตฺตา, ปฏิเวธภูตเมว ปน ญาณํ อุชุกํ ปฏิเวโธติ วตฺตพฺพตํ อรหติ. กิจฺจโตติ ปริญฺญาทิกิจฺจโต. อารมฺมณปฏิเวโธติ สจฺฉิกิริยาปฏิเวธมาห. กิจฺจโตติ อสมฺโมหปฏิเวธํ. อุคฺคหาทีหิ สจฺจสฺส ปริคฺคณฺหนํ ปริคฺคโห.

“彼”(Assā)指智，或指瑜伽行者。于此，有人说：“世间智亦是通达，因其能如实了知一切。”（问：）学习等通达不也是通达吗？而它并非出世间。（答：）此说不然。因单凭“通达”一词，不足以指称学习等通达；或因其为通达之因，故于苦等法之前分，依学习等而转起之智，被称为“通达”，非因其本身即是通达。唯有已成通达之智，方堪称为直接之通达。“从作用”(Kiccatoti)指从遍知等作用而言。“所缘通达”(Ārammaṇapaṭivedhoti)指现证之通达。“从作用”指不迷惑之通达。由学习等方式把握真理，即是“把握”(pariggaho)。

ทุทฺทสตฺตาติ อนธิคตญาเณน ยาถาวสรสลกฺขณโต ทฏฺฐุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา อุปฺปตฺติโต ปากฏานิปิ. เตนาห ‘‘ทุกฺขสจฺจํ หี’’ติอาทิ. อุภยนฺติ ปุริมํ สจฺจทฺวยํ. ปโยโคติ กิริยา, วายาโม วา. ตสฺส มหนฺตตรสฺส อิจฺฉิตพฺพตํ ทุกฺกรตรตญฺจ อุปมาหิ ทสฺเสติ ‘‘ภวคฺคคฺคหณตฺถ’’นฺติอาทินา. ยถา ปุริมํ สจฺจทฺวยํ วิย เกนจิ ปริยาเยน อปากฏตาย ปรมคมฺภีรตฺตา อุคฺคหาทิวเสน ปุพฺพภาเค ปวตฺติเภทํ คเหตฺวา ‘‘ทุกฺเข ญาณ’’นฺติอาทินา จตุพฺพิธํ กตฺวา วุตฺตํ. เอกเมว ตํ ญาณํ โหติ เอกาภิสมยวเสเนว ปวตฺตนโต.

“难见”(Duddasattā)，是因为未得智者无法如实见到其自相，即使其由生起而显现亦然。因此说“苦谛”等。“二者”(Ubhayaṃ)指前二谛。“精进”(Payogoti)指行为或努力。为了显示其更为广大、更应希求、更为艰难，以“为把握有顶”等譬喻示之。如同前二谛，因其以某种方式不显现且极为甚深，故于前分，依学习等方式取其行相差别，以“于苦之智”等分为四种而说。然彼智实则唯一，因其以一现观而转起。

กามปจฺจนีกฏฺเฐนาติ กามานํ อุชุปจฺจนีกภาเวน. กามโต นิสฺสฏภาเวนาติ กาเมหิ วิสํยุตฺตภาเวน. กามํ สมฺมสนฺตสฺสาติ ทุวิธมฺปิ กามํ อนิจฺจาทิโต สมฺมสนฺตสฺส. ปชฺชติ ปวตฺตติ เอเตนาติ ปทํ, กามสฺส ปทนฺติ กามปทํ, กามสฺส อุปฺปตฺติการณสฺส ฆาโต สมุคฺฆาโต, ตํ กามปทฆาตํ. เตนาห ‘‘กามวูปสม’’นฺติ. กาเมหิ วิวิตฺตํ กามวิวิตฺตํ. โส เอว จ เนสํ อนฺโต สมุจฺเฉทวิเวเกติ กตฺวา ตสฺมึ สาเธตพฺเพ อุปฺปนฺโนติ วุตฺตํ ‘‘กามวิวิตฺตนฺเต อุปฺปนฺโน’’ติ. กามโต นิกฺขมตีติ นิกฺขโม, โส เอว เนกฺขมฺมสงฺกปฺโป. อิมสฺมิญฺจ เนกฺขมฺมสงฺกปฺปสฺส สทฺทตฺถวิภาเวน ยถาวุตฺโต กามปจฺจนีกฏฺฐาทิโก อตฺถนิทฺธารณวิเสโส อนฺโตคโธ.

“以违逆欲为性”(Kāmapaccanīkaṭṭhena)，即以直接违逆欲之方式。“远离欲”(Kāmato nissaṭabhāvena)，即与欲分离之状态。“如理思择欲”(Kāmaṃ sammasantassa)，即从无常等角度如理思择两种欲。“以此行进、转起，故为基(pada)”；欲之基即为“欲基”(kāmapadaṃ)；欲之生起因缘的破坏、根除，即为“欲基之破坏”(kāmapadaghātaṃ)。因此说“欲止息”(kāmavūpasama)。“远离于欲”(Kāmehi vivittaṃ)即“离欲”(kāmavivittaṃ)。彼即是彼等之终(anto)，是断灭之远离(samucchedaviveka)，于彼应成就处生起，故说“于离欲之终生起”。“从欲中出”即“出离”(nikkhamo)，彼即是出离寻。于此出离寻中，通过词义分别，包含了如前所述的“以违逆欲为性”等特定意义。

เอเสว นโยติ อิมินา พฺยาปาทปจฺจนีกฏฺเฐน วิหึสาย ปจฺจนีกฏฺเฐนาติอาทิกํ อพฺยาปาทาวิหึสาสงฺกปฺปานํ อตฺถุทฺธารณวิธึ อติทิสติ. เนกฺขมฺมสงฺกปฺปาทโยติ อาทิ-สทฺเทน อพฺยาปาทอวิหึสาสงฺกปฺเป เอว สงฺคณฺหาติ. กาม…เป… สญฺญานนฺติ กามวิตกฺกาทิวิรติสมฺปยุตฺตานํ เนกฺขมฺมาทิสญฺญานํ. นานตฺตาติ นานาขณิกตฺตา. ตีสุ ฐาเนสูติ [Pg.401] ติปฺปกาเรสุ การเณสุ. อุปฺปนฺนสฺสาติ อุปฺปชฺชนารหสฺส. ภูมิลทฺธอุปฺปนฺนํ อิธาธิปฺเปตํ. เอส นโย อิโต ปเรสุปิ. ปทจฺเฉทโตติ การณุปจฺเฉทโต. ปทนฺติ หิ อุปฺปตฺติการณนฺติ วุตฺโตวายมตฺโถ. อนุปฺปตฺติสาธนวเสนาติ ยถา สงฺกปฺโป อายตึ นุปฺปชฺชติ, เอวํ อนุปฺปตฺติสาธนวเสน. สมฺมาทิฏฺฐิ วิย เอโกว กุสลสงฺกปฺโป อุปฺปชฺชติ.

“此即是理”(Eseva nayo)，以此类推“以对治瞋恚为性”、“以对治伤害为性”等无瞋、无害寻之释义方法。“出离寻等”(Nekkhammasaṅkappādayoti)一词，是以“等”字涵盖无瞋寻与无害寻。“欲……想”(Kāma… saññānanti)指与欲寻等远离相应的出离等想。“种种”(Nānattāti)指刹那各异。“于三处”(Tīsu ṭhānesūti)指于三种原因。“已生者”(Uppannassāti)指堪能生起者，此处意指已得地而生起者。此理亦适用于其后诸法。“断基”(Padacchedatoti)指断绝因缘。“基”(Padaṃ)即生起之因，此义已说。“以不生起为成就”(Anuppattisādhanavasenāti)，即成就令寻于未来不生起。如正见一般，仅有唯一善寻生起。

จตูสุ ฐาเนสูติ วิสํวาทนาทีสุ จตูสุ วีติกฺกมฏฺฐาเนสุ. ปพฺพชิตานํ มิจฺฉาชีโว นาม อาหารนิมิตฺตโกติ อาห ‘‘ขาทนียโภชนียาทีนํ อตฺถายา’’ติ. สพฺพโส อเนสนาย ปหานํ สมฺมาอาชีโวติ อาห ‘‘พุทฺธปฺปสตฺเถน อาชีเวนา’’ติ. กมฺมปถปตฺตานํ วเสน ‘‘สตฺตสุ ฐาเนสู’’ติ วุตฺตํ. อกมฺมปถปตฺตาย หิ อเนสนาย โส ปทฆาตํ กโรติเยว.

“于四处”(Catūsu ṭhānesūti)指于欺骗等四种违犯处。出家者之邪命，是以食物为缘由，故说“为嚼食(khādanīya)、啖食(bhojanīya)等”。完全断除不正求，即是正命，故说“以佛陀所赞许之活命”。就已达业道者而言，说“于七处”。因其未达业道之不正求，确实会破坏道基。

ตถารูเป วา อารมฺมเณติ ยสฺมึ อารมฺมเณ อิมสฺส ปุพฺเพ กิเลสา น อุปฺปนฺนา, ตสฺมึ เอว. อนุปฺปนฺนานนฺติ อนุปฺปาทสฺสปิ ปตฺถนาวเสน อนุปฺปนฺนานํ. วีริยจฺฉนฺทนฺติ วีริยสฺส นิพฺพตฺเตตุกามตาฉนฺทํ. ‘‘ฉนฺทสมฺปยุตฺตวีริยญฺจา’’ติ วทนฺติ. วีริยเมว ปน อนุปฺปนฺนากุสลานุปฺปาทเน ลพฺภมานฉนฺทตาย ธุรสมฺปคฺคหตาย ฉนฺทปริยาเยน วุตฺตํ. ตถา หิ วีริยํ – ‘‘อนิกฺขิตฺตฉนฺทตา อนิกฺขิตฺตธุรตา’’ติ (ธ. ส. ๒๖) นิทฺทิฏฺฐํ. โกสชฺชปกฺเข ปติตุํ อทตฺวา จิตฺตํ ปคฺคหิตํ กโรติ. ปธานนฺติ ปธานภูตวีริยํ.

“于如是所缘”，即于此人先前烦恼未生的所缘。“未生”，即以希求不生之愿，令其不生。“精进欲”，即欲生起精进之意欲。有人说“与欲相应的精进”。然而，精进本身于未生不善法不生时，由于具有可得之欲性，能承担重任，故以“欲”的异名而说。诚如所说，精进即是“不舍欲，不舍担”（《法集论》26）。不令堕于懈怠一方，而令心振奋。“勤”，即作为主要部分的精进。

อุปฺปตฺติปพนฺธวเสนาติ นิรนฺตรุปฺปาทนวเสน. จตูสุ ฐาเนสุ กิจฺจสาธนวเสนาติ ยถาวุตฺเตสุ จตูสุ ฐาเนสุ ปธานกิจฺจสฺส นิปฺผาทนวเสน อนุปฺปาทนาทิวเสน. กิจฺจสาธนวเสนาติ กายเวทนาจิตฺตธมฺเมสุ สุภสุขนิจฺจอตฺตคาหวิธมนวเสน อสุภทุกฺขานิจฺจานตฺตสาธนวเสน.

“以生起相续故”，即以无间断生起之义。“于四处成就所作故”，即于如前所说的四处，以成就主要所作之义，或以不生起等之义。“以成就所作故”，即于身、受、心、法中，以摧破净、乐、常、我之执取，成就非净、苦、无常、无我之义。

อยนฺติ ยถาวุตฺโต สทิสาสทิสตาวิเสโส. อสฺสาติ มคฺคสฺส. เอตฺถ กถนฺติ ยทิ รูปาวจรจตุตฺถชฺฌานโต ปฏฺฐาย ยาว สพฺพภวคฺคา ฌานงฺคมคฺคงฺคโพชฺฌงฺคานํ สทิสตา, เอวํ สนฺเต ‘‘อารุปฺเป จตุกฺกปญฺจกชฺฌานํ อุปฺปชฺชติ, ตญฺจ โลกุตฺตร’’นฺติ เอตฺถ กถํ อตฺโถ คเหตพฺโพติ อาห ‘‘เอตฺถาปี’’ติอาทิ. ตํฌานิกาวาติ ปฐมชฺฌานาทีสุ ยํ ฌานํ มคฺคปฏิลาภสฺส ปาทกภูตํ, ตํฌานิกาว อสฺส อริยสฺส อุปริปิ ตโย มคฺคา[Pg.402]. เอวนฺติ วุตฺตากาเรน. ปาทกชฺฌานเมว นิยเมติ อารุปฺเป จตุกฺกปญฺจกชฺฌานุปฺปตฺติยํ. วิปสฺสนาย อารมฺมณภูตา ขนฺธาติ สมฺมสิตขนฺเธ วทนฺติ. ปุคฺคลชฺฌาสโย นิยเมติ ปาทกสมฺมสิตชฺฌานานํ เภเท. ยสฺมา สงฺขารุเปกฺขาญาณเมว อริยมคฺคสฺส โพชฺฌงฺคาทิวิเสสํ นิยเมติ, ตโต ทุติยาทิปาทกชฺฌานโต อุปฺปนฺนสฺส สงฺขารุเปกฺขาญาณสฺส ปาทกชฺฌานาติกฺกนฺตานํ องฺคานํ อสมาปชฺชิตุกามตาวิราคภาวโต อิตรสฺส จ อตพฺภาวโต ตีสุปิ วาเทสุ วิปสฺสนาว นิยเมตีติ เวทิตพฺโพ, ตสฺมา วิปสฺสนานิยเมเนว หิ ปฐมวาเทปิ อปาทกชฺฌานาทิปาทกาปิ มคฺคา ปฐมชฺฌานิกา โหนฺติ. อิตเรหิ จ ปาทกชฺฌาเนหิ วิปสฺสนานิยเมหิ ตํตํฌานิกาว. เอวํ เสสวาเทสุ วิปสฺสนานิยโม ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺโพ. ทุติยวาเท ตํตํฌานิกตา สมฺมสิตสงฺขารวิปสฺสนานิยเมหิ โหติ. ตตฺร หิ วิปสฺสนา ตํตํวิราคภาวนา ภาเวตพฺพา, น โสมนสฺสสหคตา อุเปกฺขาสหคตา หุตฺวา ฌานงฺคาทินิยมํ มคฺคสฺส กโรตีติ เอวํ วิปสฺสนานิยโม วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิมสฺมิญฺจ วาเท ปาทกสมฺมสิตชฺฌานุปนิสฺสยสพฺภาเว อชฺฌาสโย เอกนฺเตน โหตีติ ‘‘ปุคฺคลชฺฌาสโย นิยเมตีติ วทนฺตี’’ติ วุตฺตํ, อฏฺฐกถายํ ปน วิสุทฺธิมคฺคสฺส เอติสฺสา อฏฺฐกถาย เอกสงฺคหิตตฺตา ‘‘เตสํ วาทวินิจฺฉโย…เป… เวทิตพฺโพ’’ติ วุตฺตํ. ปุพฺพภาเคติ วิปสฺสนากฺขเณ.

此乃如前所述，相似与不相似的差别。“此”，即指圣道。于此，若问：倘若从色界第四禅乃至一切有顶天，禅支、道支、觉支都相似，那么“于无色界生起四种禅与五种禅，且其为出世间”一语，应如何理解？故说“于此亦然”等。“彼禅那者”，即在初禅等禅那中，作为证道之基的禅那，此圣者其上的三道亦属彼禅那。“如是”，即如前述方式。在无色界四种禅与五种禅生起时，由基础禅那所决定。“作为观(vipassanā)所缘的诸蕴”，是指被省察的诸蕴。“个人(puggala)的意乐”决定了基础禅那与被省察禅那的差别。因为行舍智决定了圣道的觉支等差别相，所以，从第二禅等基础禅那生起的行舍智，由于不欲入于超越基础禅那的诸支分，而有离贪的状态，其他则不然，故于三说中，当知唯由观所决定。是故，正因观的决定作用，在第一说中，即使道以非基础禅那等为基础，亦成初禅那所属。而由其他基础禅那，则由观的决定作用，成为各别禅那所属。如是，于其余诸说中，观的决定作用应随其可能而配合。在第二说中，各别禅那所属是由省察诸行的观所决定。于彼，观应修习各别的离贪，而非与喜或舍俱行，从而决定圣道的禅支等，如是观的决定作用当如前述而知。于此说中，基础的省察禅那具有所依性，意乐完全可以决定，故说“有说由个人的意乐决定”。然而，在义注(aṭṭhakathā)中，由于《清净道论》与此义注被总集为一，故说“彼等诸说的抉择……应知”。“前分”，即于观的刹那。

วิภงฺคสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

分别经释义终。

๙. สูกสุตฺตวณฺณนา

9. 须迦经释义

๙. สูกนฺติ สาลิยวาทีนํ วาลมาห. โส หิ นิกนฺตกสทิโส ปฏิมุขคตํ หตฺถํ วา ปาทํ วา ภินฺทติ, ตสฺมา เภทํ อิจฺฉนฺเตน อุทฺธคฺคํ กตฺวา ฐปิตํ สมฺมาปณิหิตํ นาม, ตถา อฏฺฐปิตํ มิจฺฉาปณิหิตํ นามาติ วุตฺตํ. มิจฺฉาปณิหิตายาติ กมฺมสฺสกตปญฺญาย มิจฺฉาฐปนํ นาม – ‘‘อิเม สตฺตา กมฺมวเสน สุขทุกฺขํ ปจฺจนุภวนฺติ, ตํ ปน กมฺมํ อิสฺสรสฺส อิจฺฉาวเสน พฺรหฺมา นิมฺมินาตี’’ติอาทินา มิจฺฉาปกปฺปนํ. เกจิ ปน ‘‘นตฺถิ ทินฺนนฺติอาทินา นเยน ปวตฺติ, ตสฺส วา ญาณสฺส อปฺปวตฺตี’’ติ วทนฺติ. มคฺคภาวนายาติ [Pg.403] เอตฺถาปิ มิจฺฉามคฺคสฺส ปวตฺตนํ, อริยมคฺคสฺส วา อปฺปวตฺตนํ มิจฺฉาฐปนํ. เตนาห ‘‘อปฺปวตฺติตตฺตา’’ติ. อวิชฺชํ ภินฺทิสฺสตีติ อวิชฺชํ สมุจฺฉินฺทิสฺสติ. มคฺคนิสฺสิตํ กตฺวา มคฺเค เอว ปกฺขิปิตฺวา. ตญฺหิ ญาณํ มคฺคสฺส มูลการณํ มคฺเค สิทฺเธ ตสฺส กิจฺจสฺส มตฺถกปฺปตฺติโต. ‘‘สมฺมาปณิหิตาย ทิฏฺฐิยา สมฺมาปณิหิตาย มคฺคภาวนายา’’ติ วุตฺตตฺตา มิสฺสกมคฺโค กถิโต. ฉวิเภทสทิโส เจตฺถ อวิชฺชาเภโท, โลหิตุปฺปาทสทิโส โลกุตฺตรมคฺคภาโว ทฏฺฐพฺโพ.

9. “须迦”，是指稻、麦等的芒刺。它像荆棘，会刺伤迎面而来的手或脚。因此，欲避免刺伤者，将其尖端朝上放置，这称为“正置”；不这样放置，则称为“邪置”。“邪置”，即是以业果智作错误安置，例如错误地设想：“这些众生依业而感受苦乐，但那业是由大自在天或梵天随其意欲所创造”等。又有人说，是“无有布施”等邪见的转起，或彼智的不转起。“于道修习”，于此，邪道的转起或圣道的不转起，即是邪置。因此说“因不转起故”。“将破无明”，即是断尽无明。“以道为依”，即投入道中。此智是道的根本原因，当道成就时，其作用便达到顶点。因说“以正置之见，以正置之道修习”，故说为混合道。于此，当知破无明如破皮，出世间道的生起如出血。

สูกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

须迦经释义终。

๑๐. นนฺทิยสุตฺตวณฺณนา

10. 南迪亚经释义

๑๐. ฉนฺนปริพฺพาชโก วตฺถจฺฉาทิยา ฉนฺนงฺคปริพฺพาชโก, น นคฺคปริพฺพาชโก.

10. 阐陀游方僧(Channaparibbājako)，是以衣覆体的游方僧，非裸形游方僧。

อวิชฺชาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

无明品释义终。

๒. วิหารวคฺโค

2. 住品

๑. ปฐมวิหารสุตฺตวณฺณนา

1. 初住经释义

๑๑. อฑฺฒมาสนฺติ อจฺจนฺตสํโยเค อุปโยควจนํ. ปฏิสลฺลียิตุนฺติ ยถาวุตฺตํ กาลํ ปฏิ ทิวเส ทิวเส สมาปตฺติยํ ธมฺมจินฺตายํ จิตฺตํ นิลียิตุํ. วิเนตพฺโพติ สมุจฺเฉทวินเยน วิเนตพฺโพ อริยมคฺคาธิคนฺตพฺโพ. ตนฺติ ทิฏฺฐานุคติอาปชฺชนํ. อสฺสาติ ชนตาย. อปคจฺฉตีติ สตฺถุ สนฺติกโต อเปติ. สูติ นิปาตมตฺตํ.

11. “半月”，是表示持续关联的用法。“独住”，即是在前述时间内，日复一日，为入等至、思惟法义而收摄其心。“应调伏”，即应以断除的调伏法而调伏，证得圣道。“彼”，即是陷入或随顺某种见。“此”(assa)，是指众人。“离去”，即是从导师处离去。“su”，仅是助词。

ปเทเสนาติ เอกเทเสน. สห ปเทเสนาติ สปเทโส. สฺวายํ สปเทโส ยสฺมา เวทนาวเสเนว ปาฬิยํ อาคโต, ตสฺมา ปรมตฺถธมฺมโกฏฺฐาเส เวทนา อนวเสสโต ลพฺภติ, เต คณฺหนฺโต ‘‘ขนฺธปเทโส’’ติอาทิมาห. ตํ สพฺพนฺติ ขนฺธปเทสาทิกํ สพฺพมฺปิ. ‘‘สมฺมสนฺโต’’ติ ปทสฺส อตฺถทสฺสนวเสน ‘‘ปจฺจเวกฺขนฺโต’’ติ อาห. ปจฺจเวกฺขณา อิธ สมฺมสนํ นาม, น วิปสฺสนา. วิปสฺสนาสมฺมสนํ ปน ภควโต [Pg.404] วิสาขปุณฺณมายํ เอว นิปฺผนฺนํ, ตสฺมา ภควโต อญฺญภูมิกาปิ เวทนา อญฺญภูมิกานํ สตฺตานํ วิรุทฺธา อุปฺปชฺชเตวาติ วุตฺตํ ‘‘ยาว ภวคฺคา ปวตฺตา สุขา เวทนา’’ติ. สพฺพากาเรนาติ สรูปโต สมุทยโต อตฺถงฺคมโต อสฺสาทาทิโตติ สพฺพากาเรน. ปริคฺคณฺหนฺโต อุปปริกฺขนฺโต.

“以部分”，即以一部分。“与部分一起”，即有部分。此“有部分”，因在圣典中仅依受而出现，故于胜义法的部分中，受被无余获得，在获得它们时，便说“蕴的部分”等。“彼一切”，即蕴的部分等一切。为显示“省察”一词之义，而说“审视”。此处的审视名为省察，而非观(vipassanā)。至于观之省察，则于世尊(bhagavā)在毘舍佉(Visākhā)月圆日时方告圆满。因此，世尊于其他地所生的受，亦与该地众生所生者相违，故说“乃至有顶所转起的乐受”。“以一切行相”，即从自性、集、灭、味等一切行相。“遍取”，即审察。

นิปฺปเทสาเนว อนวเสสาเนว. อินฺทฺริยสติปฏฺฐานปเทโส สุวิญฺเญยฺโยติ อนุทฺธโต. อสฺสาติ ภควโต. ฐาเนติ ตสฺมึ ตสฺมึ ปจฺจเวกฺขิตพฺพสงฺขาเต โอกาเส. สา สา จ วิหารสมาปตฺตีติ ขนฺธวเสน อายตนาทิวเสน จ ปวตฺติตฺวา เตสํ เอกเทสภูตํ เวทนํเยว ปริคฺคเหตฺวา ตํ สมฺมสิตฺวา อนุกฺกเมน สมาปนฺนา ฌานสมาปตฺติ ผลสมาปตฺติ จ. ผลสมาปตฺติ หิ ตถา สมฺมสิตฺวา ปุนปฺปุนํ สมาปชฺชนวเสน อตฺถโต อภินฺนาปิ อธิฏฺฐานภูตธมฺมเภเทน ภินฺนา วิย วุจฺจติ, ยโต จตุวีสติโกฏิสตสหสฺสเภทา เทวสิกํ วฬญฺชนสมาปตฺติโย อฏฺฐกถายํ วุตฺตา. กามํ อญฺญธมฺมวเสนปิ ชาตา เอว, เวทนาวเสน ปเนตฺถ อภินิเวโส กโต เวทนานุภาเวน ชาตา. กสฺมา เอวํ ชาตาติ? พุทฺธานํ ญาณปทสฺส อนฺตรวิภาคตฺตา. ตถา หิ ภควา สกลมฺปิ อฑฺฒมาสํ เวทนาวเสเนว สมฺมสนํ ปวตฺเตติ, ตทนุสาเรน จ ตา วิหารสมาปตฺติโย สมาปชฺชิ. ตยิทํ อจฺฉริยํ อนญฺญสาธารณํ ภิกฺขู ปเวเทนฺโต สตฺถา – ‘‘เยน สฺวาห’’นฺติอาทิมโวจ.

无余无遗。根念处的部分很容易理解，故不予阐述。“Assa”是指世尊。“于处”(Ṭhāne)是指在那个应被审察的地方。那些住等至(vihārasamāpatti)，是依蕴、处等而转起，选取其中一部分的受而加以省察，然后依次证入禅那等至与果等至。果等至，虽已如是省察，但因反复入定，故在意义上无有差别，只是依据所依止法之差别而似有差别，因为义注(aṭṭhakathā)中说每天有二十四万亿种受用等至。即使依其他法亦能产生，但此处特别强调受，是由受的威力(anubhāva)而生起。为何如此生起？因为这是诸佛智境(ñāṇapada)的内部分别。诚然，世尊曾用半个月的时间，仅依受而进行省察，并依此而证入那些住等至。导师为了向比丘们宣说此稀有且不共之法，才说了“我以此……”等。

อกุสลาวาติ ปาณาติปาต-อทินฺนาทาน-กาเมสุมิจฺฉาจาร-มุสาวาท-ปิสุณวาจาสมฺผปฺปลาป-อภิชฺฌา-พฺยาปาทวเสน ตํตํมิจฺฉาทสฺสนวเสน จ อกุสลา เวทนา เอว โหติ. พฺรหฺมโลกาทีสุ อุปฺปชฺชิตฺวา ตตฺถ นิจฺจา ธุวา ภวิสฺสามาติ เอวํ ทิฏฺฐึ อุปนิสฺสายาติ โยเชตพฺพํ. เทวกุลาทีสุ เทวปูชตฺถํ, สพฺพชนปริโภคตฺถํ วา มาลาวจฺฉํ โรเปนฺติ. วธพนฺธนาทีนีติ อาทิ-สทฺเทน อทินฺนาทาน-มิจฺฉาจาร-มุสาวาท-ปิสุณวาจา-สมฺผปฺปลาปาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ทิฏฺฐธมฺมวิปากสฺส อปจุรตฺตา อปากฏตฺตา จ ‘‘ภวนฺตรคตาน’’นฺติ วุตฺตํ.

所谓不善(akusalā)，即是由于杀生、不与取、欲邪行、妄语、两舌、绮语、贪、瞋，以及种种邪见而有的不善受。应结合为：依于“生于梵天(Brahmaloka)等处，我将在此常恒不变”这样的见。在天神庙(devakula)等处，为了供奉天神，或为了一切人享用，而种植花圃。“杀戮和束缚等”(Vadhabandhanādīni)，应知此处的“等”字包含了不与取、邪行、妄语、两舌、绮语等。因为现法异熟(diṭṭhadhammavipāka)稀少且不明显，故说“去往他有”(bhavantaragatānaṃ)。

อิติ เนสนฺติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ, ปการตฺโถ วา. เตน ยถา ผรุสวาจาวเสน, เอวํ ตทญฺเญสมฺปิ อกุสลกมฺมานํ วเสน สมฺมาทิฏฺฐิปจฺจยา [Pg.405] อกุสลเวทนาปฺปวตฺติ ยถารหํ นีหริตฺวา วตฺตพฺพา. เอเสว นโยติ อิมินา ยถา มิจฺฉาทิฏฺฐิปจฺจยา สมฺมาทิฏฺฐิปจฺจยา จ กุสลากุสลวิปากเวทนา สหชาตโกฏิยา อุปนิสฺสยโกฏิยา จ วเสน ยถารหํ โยเชตฺวา ทสฺสิตา, เอวํ มิจฺฉาสงฺกปฺปปจฺจยาทีสุปิ ยถารหํ โยเชตฺวา ทสฺเสตพฺพาติ อิมมตฺถํ อติทิสติ. ฉนฺทปจฺจยาติ เอตฺถ ตณฺหาฉนฺทสหิโต กตฺตุกามตาฉนฺโท อธิปฺเปโตติ อาห ‘‘ฉนฺทปจฺจยาติอาทีสุ ปน ฉนฺทปจฺจยา อฏฺฐโลภสหคตจิตฺตสมฺปยุตฺตา เวทนา เวทิตพฺพา’’ติ. วิตกฺกปจฺจยาติ เอตฺถ อปฺปนาปฺปตฺโตว วิตกฺโก อธิปฺเปโตติ วุตฺตํ ‘‘วิตกฺกปจฺจยา ปฐมชฺฌานเวทนาวา’’ติ. วิตกฺกปจฺจยา ปฐมชฺฌานเวทนาย คหิตตฺตา ‘‘ฐเปตฺวา ปฐมชฺฌาน’’นฺติ. อุปริ ติสฺโส รูปาวจรา, เหฏฺฐา ติสฺโส อรูปาวจรา เอวํ เสสา ฉ สญฺญาสมาปตฺติเวทนา.

在此“如是”(iti)一词，是“等”义，或是“类别”义。因此，正如依粗恶语，同样也应依其他不善业，适当地引申说明以正见为缘而有不善受生起。“此即此理”(Eseva nayo)，以此准则，正如以邪见为缘和以正见为缘的善、不善异熟受，已依俱生和依止二方面适当地结合而开示，同样地，在以邪思惟为缘等情况中，也应适当地结合而开示，以此指明此义。“以欲为缘”(Chandapaccayā)，此处意指与渴爱相应的欲及欲作欲。故说：“在‘以欲为缘’等句中，当知以欲为缘的受，是与八种贪俱心相应的受”。“以寻为缘”(Vitakkapaccayā)，此处意指已达安止(appanā)的寻。故说：“以寻为缘是初禅受”。因为以寻为缘已被初禅受所含摄，故说“除去初禅”。以上三者是色界（禅），以下三者是无色界（禅），如是，其余六种是想等至受。

ติณฺณนฺติ ฉนฺทวิตกฺกสญฺญานํ. อวูปสเมติ ปฏิปกฺเขน อวูปสมิเต. ติณฺณญฺหิ เตสํ สหภาเวน ปจฺจยตา อฏฺฐโลภสหคตจิตฺเตสุ เอว. ตตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ ตํ วุตฺตเมว. ฉนฺทมตฺตสฺสาติ เตสุ ตีสุ ฉนฺทมตฺตสฺส. วูปสเม ปฐมชฺฌานเวทนาว อปฺปนาปฺปตฺตสฺส อธิปฺเปตตฺตา. ฉนฺทวิตกฺกานํ วูปสเม ทุติยชฺฌานาทิเวทนา อธิปฺเปตา สญฺญาย อวูปสนฺตตฺตา. ทุติยชฺฌานาทิเวทนาคหเณน หิ สพฺพา สญฺญาสมาปตฺติโย จ คหิตาว โหนฺติ. ติณฺณมฺปิ วูปสเมติ ฉนฺทวิตกฺกสญฺญานํ วูปสเม เนวสญฺญานาสญฺญายตนเวทนา อธิปฺเปตา. ภวคฺคปฺปตฺตสญฺญา หิ วูปสมนฺติ ฉนฺทสงฺกปฺปานํ อจฺจนฺตสุขุมภาวปฺปตฺติยา. เหฏฺฐา ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิปจฺจยา’’ติ เอตฺถ สมฺมาทิฏฺฐิคฺคหเณน เหฏฺฐิมมคฺคสมฺมาทิฏฺฐิปิ คหิตาว โหตีติ อาห – ‘‘อปฺปตฺตสฺส ปตฺติยาติ อรหตฺตผลสฺส ปตฺตตฺถายา’’ติ. อถ วา เหฏฺฐิมมคฺคาธิคเมน วินา อคฺคมคฺโค นตฺถีติ เหฏฺฐิมมคฺคาธิคมํ อตฺถาปนฺนํ กตฺวา ‘‘อรหตฺตผลสฺส ปตฺตตฺถายา’’ติ วุตฺตํ. อายเมติ ผเลน มิสฺสิโต โหติ เอเตนาติ อายาโม, สมฺมาวายาโมติ อาห ‘‘อตฺถิ อายามนฺติ อตฺถิ วีริย’’นฺติ. ตสฺส วีริยารมฺภสฺสาติ อญฺญาธิคมการณสฺส สมฺมาวายามสฺส วเสน. ปาฬิยํ ฐาน-สทฺโท การณปริยาโยติ อาห – ‘‘อรหตฺตผลสฺส การเณ’’ติ. ตปฺปจฺจยาติ เอตฺถ ตํ-สทฺเทน ‘‘ฐาเน’’ติ วุตฺตการณเมว ปจฺจามฏฺฐนฺติ อาห – ‘‘อรหตฺตสฺส ฐานปจฺจยา’’ติ. จตุมคฺคสหชาตาติ เอเตน ‘‘อรหตฺตผลสฺส ปตฺตตฺถายา’’ติ [Pg.406] เอตฺถ เหฏฺฐิมมคฺคานํ อตฺถาปตฺติวเสน คหิตภาวเมว โชเตติ. เกจิ ปน ‘‘จตุมคฺคสหชาตาติ วตฺวา นิพฺพตฺติตโลกุตฺตรเวทนาติ ภูตกถนํ วิเสสนํ. นิพฺพตฺติตโลกุตฺตรเวทนาติ ปฐมํ อเปกฺขิตพฺพํ, ปจฺฉา จตุมคฺคสหชาตา’’ติ วทนฺติ.

“三者”(Tiṇṇaṃ)指欲、寻、想。“未止息”(Avūpasame)是指未以对治法止息。此三者以俱生为缘，仅在于八种贪俱心中。于此，应说者已说。“仅有欲”(Chandamattassa)是指此三者中仅有欲。“于止息时”(Vūpasame)是指初禅受，因为意指已达安止者。于欲与寻止息时，意指第二禅等受，因想未止息。以摄取第二禅等受，一切想等至亦被摄取。“于三者皆止息时”(Tiṇṇampi vūpasame)，是指欲、寻、想止息时，意指非想非非想处受。有顶之想止息，因欲与思惟已达极微细之故。在下文“以正见为缘”处，以摄取正见，亦摄取下位道之正见，故说“为证未证得者”，即为证阿罗汉果。或者，无下位道之证得，则无上位道，故将证得下位道纳入其义，而说“为证阿罗汉果”。“精进”(Āyāma)，是因此而与果结合，故为正精进。故说“有精进”即“有精勤”。“彼精勤之始”(Tassa vīriyārambhassa)是指依于作为证悟之因的正精进。在圣典中，“处”(ṭhāna)一词是“因”的同义词，故说“于阿罗汉果之因”。“以彼为缘”(Tappaccayā)，此处以“彼”(taṃ)字回顾以“处”所说的因，故说“以阿罗汉之‘处’为缘”。“与四道俱生”(Catumaggasahajātā)，以此阐明在“为证阿罗汉果”处，已依义理含摄下位道。然而，有些人说：“说‘与四道俱生’，是作为已生起的出世间受的真实语之形容词。应先看‘已生起的出世间受’，然后才是‘与四道俱生’。”

ปฐมวิหารสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

初住经释义终。

๒. ทุติยวิหารสุตฺตวณฺณนา

2. 第二住经释义

๑๒. มิจฺฉาทิฏฺฐิ วูปสมติ สพฺพโส ปหียติ เอเตนาติ มิจฺฉาทิฏฺฐิวูปสโม. ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิวูปสโม นาม สมฺมาทิฏฺฐิ. ภวนฺตเร อุปฺปชฺชนฺโต อติทูเรติ มญฺญมาโน วิปากเวทนํ น คณฺหาตี’’ติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ‘‘อิมินา นเยนา’’ติ อติทิสิตฺวาปิ ตมตฺถํ ปากฏตรํ กาตุํ ‘‘ยสฺส ยสฺสา’’ติอาทึ วตฺวา เอว สามญฺญวเสน วุตฺตมตฺถํ ปจฺฉิเมสุ ตีสุ ปเทสุ สรูปโตว ทสฺเสตุํ ‘‘ฉนฺทวูปสมปจฺจยา’’ติอาทิมาห, ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว. วุตฺตตฺถาเนว อนนฺตรสุตฺเต.

12. 邪见止息，由此而完全断除，故名“邪见止息”(micchādiṭṭhivūpasamo)。义注(aṭṭhakathā)中说：‘所谓邪见止息即是正见。于他有中生起时，认为“太远了”而不取异熟受。’虽已以“依此理路”准指，但为使此义更明显，说了“无论何者”等，并为了在后三节中，以其自性来开示以总说方式所说之义，故说“以欲止息为缘”等，此是易知。此义已在紧接的经中说过。

ทุติยวิหารสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第二住经释义终。

๓-๗. เสกฺขสุตฺตาทิวณฺณนา

3-7. 有学经等释义

๑๓-๑๗. ติสฺสนฺนมฺปิ สิกฺขานํ สิกฺขนํ สีลํ เอตสฺสาติ สิกฺขนสีโล. สิกฺขตีติปิ วา เสกฺโข. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘สิกฺขตีติ โข, ภิกฺขเว, ตสฺมา เสกฺโขติ วุจฺจติ. กิญฺจ สิกฺขติ? อธิสีลมฺปิ สิกฺขตี’’ติอาทิ (อ. นิ. ๓.๘๖). ตีหิ ผเลหิ เหฏฺฐา. สาปิ จตุตฺถมคฺเคน สทฺธึ อุปฺปนฺนสิกฺขาปิ. มคฺคกฺขเณ หิ สิกฺขากิจฺจํ น นิฏฺฐิตํ วิปฺปกตภาวโต, ผลกฺขเณ ปน นิฏฺฐิตํ นาม. อุตฺตานตฺถาเนว เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา.

13-17. “修学三学是他的本性”，故为“修学性者”(sikkhanasīlo)。或“他修学”(sikkhati)，故为“有学”(sekkho)。此已被说：“诸比丘，因为他修学，所以称为有学。他修学什么呢？他修学增上戒……”等（《增支部》3.86）。低于三果者（也是有学）。那（阿罗汉）也是与第四道同时生起的修学。因为在道刹那，修学之事尚未完成，处于未竟状态；但在果刹那，则名为已完成。此义浅显，因前已述其理。

เสกฺขสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

有学经等释义终。

วิหารวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

住品释义终。

๓. มิจฺฉตฺตวคฺควณฺณนา

3. 邪性品释义

๒๑-๓๐. มิจฺฉาสภาวนฺติ [Pg.407] อยาถาวสภาวํ อนิยฺยานิกสภาวํ. สมฺมาสภาวนฺติ ยาถาวสภาวํ นิยฺยานิกสภาวํ. มิจฺฉาปฏิปตฺตาธิกรณเหตูติ เอตฺถ อธิ-สทฺโท อนตฺถโกติ อาห – ‘‘มิจฺฉาปฏิปตฺติกรณเหตู’’ติ. ญายติ ปฏิวิทฺธวเสน นิพฺพานํ คจฺฉตีติ ญาโย. โส เอว ตํสมงฺคีนํ วฏฺฏทุกฺขปาตโต ธารณฏฺเฐน ธมฺโมติ อาห – ‘‘ญายํ ธมฺมนฺติ อริยมคฺคธมฺม’’นฺติ. ญาณสฺส มิจฺฉาสภาโว นาม นตฺถีติ วิญฺญาณเมเวตฺถ ปจฺจเวกฺขณวเสน ปวตฺตํ ญาณ-สทฺเทน วุจฺจตีติ อาห ‘‘มิจฺฉาวิญฺญาโณ’’ติ. มิจฺฉาปจฺจเวกฺขโณติ กิญฺจิ ปาปํ กตฺวา ‘‘อโห มยา กตํ สุกต’’นฺติ เอวํ ปวตฺโต มิจฺฉาปจฺจเวกฺขโณ. โคสีลโควตาทิปูรณํ มุตฺตีติ เอวํ คณฺหโต มิจฺฉาวิมุตฺติ นาม. มิจฺฉาปฏิปทาทีหิ วิวฏฺฏนฺติ เอวํ วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตํ. ปุคฺคโล ปุจฺฉิโตติ นิคมิโต จ ‘‘อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อสปฺปุริโส’’ติอาทินา. กิญฺจาปิ ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิโก โหตี’’ติอาทินา ปุคฺคโลว นิทฺทิฏฺโฐ, ตถาปิ ปุคฺคลสีเสนายํ ธมฺมเทสนาติ อาห ‘‘ธมฺโม วิภตฺโต’’ติ. เตเนวาห ‘‘ธมฺเมน ปุคฺคโล ทสฺสิโต’’ติ. ธมฺเมนาติ มิจฺฉาทิฏฺฐิอาทิเกน ธมฺเมน. กลฺยาณปุถุชฺชนโต ปฏฺฐาย สพฺพโส สปฺปุริสา นาม, ขีณาสโว สปฺปุริสตโร. สุปฺปวตฺตนิโยติ สุเขน ปวตฺเตตุํ สกฺกุเณยฺโย. ธาวตีติ คจฺฉติ. ปจฺจยุปฺปนฺเนน อุเปจฺจ นิสฺสิตพฺพโต อุปนิสา, ปจฺจโย, เอกสฺส ส-การสฺส โลปํ กตฺวา วาติ อาห – ‘‘สอุปนิสํ สปจฺจย’’นฺติ. ปริกรณโต ปริกฺขาโร, ปริวาโรติ อาห – ‘‘สปริกฺขารํ สปริวาร’’นฺติ. สหชาตวเสน อุปนิสฺสยวเสน จ สปจฺจยตา กิจฺจสาธเน นิปฺผาทเน สหายภาวูปคมเน จ สปริวารตา ทฏฺฐพฺพา.

21-30. 邪性即非真实性、非导向解脱之性。正性即真实性、导向解脱之性。邪行道因之义，此处“adhi”词头表示无益之义，故说“邪行道所作因”。正道者，以通达方式趋向涅槃故称为正道。正是这正道能令行者从轮回苦海中护持，故说‘正道即法’，即圣道法。邪智之性本不存在，此处仅是识以审察作用运行，而被称为“智”，故说为“邪识”。邪省察者，谓作诸恶后反以为‘我所作甚善’，如是生起邪省察。如牛戒等外道禁戒之圆满称为解脱，如是执取者名为邪解脱。由邪行道等而流转，如是轮回与还灭已说毕。人被问及，结语也说‘诸比丘，此名为非善士’等。虽以‘具邪见’等说人，然以人为首而说法，故说‘法已分别’。亦因此说‘依法显示人’。依法者，依邪见等法。从善凡夫以上皆可称为善士，漏尽者更为善士。善运转者，谓能令善法顺利运行。奔流者，趋向也。依缘而生故应依止，称为近依；因缘也；或省略复合词中一个音节，故说‘具近依、具因缘’。从资具方面说为资具，从眷属方面说为眷属，故说‘具资具、具眷属’。从俱生缘与依止缘应知具因缘性；从成就事业、圆满果报、辅助作用应知具眷属性。

มิจฺฉตฺตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

邪性品释义终。

๔. ปฏิปตฺติวคฺควณฺณนา

4. 行道品释义

๓๑-๔๐. อยาถาวปฏิปตฺติ, น ยถาปฏิปตฺติ, เหตุมฺหิปิ ผเลปิ อยาถาววตฺถุสาธนโต. เอกํ สุตฺตํ ธมฺมวเสน กถิตํ ปฏิปตฺติวเสน. เอกํ สุตฺตํ ปุคฺคลวเสน กถิตํ ปฏิปนฺนกวเสน. สํสารมโหฆสฺส ปรตีรภาวโต โย นํ อธิคจฺฉติ, ตํ ปาเรติ คเมตีติ ปารํ, นิพฺพานํ, ตพฺพิธุรตาย [Pg.408] นตฺถิ เอตฺถ ปารนฺติ อปารํ, สํสาโรติ วุตฺตํ – ‘‘อปาราปารนฺติ วฏฺฏโต นิพฺพาน’’นฺติ. ปารงฺคตาติ อเสกฺเข สนฺธาย. เยปิ คจฺฉนฺตีติ เสกฺเข. เยปิ คมิสฺสนฺตีติ กลฺยาณปุถุชฺชเน. ปารคามิโนติ เอตฺถ กิต-สทฺโท ติกาลวาจีติ เอวํ วุตฺตํ.

31-40. 不如理的修行，不是如理的修行，因为在因和果上都不能如实成就事。有些经是依法而说，有些经是依修行而说。有些经是依个人(puggala)而说，有些经是依已修行者而说。因为是轮回大洪流的彼岸，能证达它，它能使人渡过，所以称为“彼岸”(pāraṃ)，即涅槃(nibbāna)。因远离它，故此处无彼岸，称为“无彼岸”(apāraṃ)，即是轮回——如言：“无彼岸与彼岸是指轮回与涅槃”。‘已到彼岸者’是指无学圣者。‘正去者’是指有学圣者。‘将去者’是指善凡夫。于‘到彼岸者’一词中，“kita”语根通于三时，故如是说。

ตีรนฺติ โอริมตีรมาห. เตน วุตฺตํ ‘‘วฏฺฏเมว อนุธาวตี’’ติ. เอกนฺตกาฬกตฺตา จิตฺตสฺส อปภสฺสรภาวกรณโต กณฺหาภิชาติเหตุโต จ วุตฺตํ ‘‘กณฺหนฺติ อกุสลธมฺม’’นฺติ. โวทานภาวโต จิตฺตสฺส ปภสฺสรภาวกรณโต สุกฺกาภิชาติเหตุโต จ วุตฺตํ – ‘‘สุกฺกนฺติ กุสลธมฺม’’นฺติ. กิเลสมาร-อภิสงฺขารมาร-มจฺจุมารานํ ปวตฺติฏฺฐานตาย โอกํ วุจฺจติ วฏฺฏํ, ตพฺพิธุรตาย อโนกนฺติ นิพฺพานนฺติ อาห – ‘‘โอกา อโนกนฺติ วฏฺฏโต นิพฺพาน’’นฺติ.

“岸”是指此岸。因此说‘只是随顺轮回而流转’。因为它（不善法）完全是黑色的，使心失去光明，且是黑异熟之因，故说“黑即不善法”。因为它（善法）是清净的，能使心光明，且是白异熟之因，故说“白即善法”。轮回被称为是烦恼魔、行魔、死魔的生起之处，因为摆脱了它，所以‘无住处’(anoka)即是涅槃，因此说‘住处与无住处是指轮回与涅槃’。

ปรมตฺถโต สมณา วุจฺจนฺติ อริยา, สมณานํ ภาโว สามญฺญํ, อริยมคฺโค, เตน อรณียโต อุปคนฺตพฺพโต สามญฺญตฺโถ นิพฺพานนฺติ อาห – ‘‘สามญฺญตฺถนฺติ นิพฺพานํ, ตํ หี’’ติอาทิ. พฺรหฺมญฺญตฺถนฺติ เอตฺถาปิ อิมินา นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. พฺรหฺมญฺเญน อริยมคฺเคน. ราคกฺขโยติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทิสทฺทตฺโถ. เตน ‘‘โทสกฺขโย โมหกฺขโย’’ติ ปททฺวยํ สงฺคณฺหาติ. วฏฺฏติเยวาติ วทนฺติ ‘‘ราคกฺขโย’’ติ. ปริยาเยน หิ อรหตฺตสฺส วตฺตพฺพตฺตาติ.

究竟意义上，圣者被称为沙门，沙门的状态是沙门性，也就是圣道，因为值得追求，值得趣入，所以沙门的目标是涅槃，因此说“沙门的目标是涅槃”等等。“梵行目标”在这里也应该用同样的方法理解它的含义。以圣道为梵行。“贪尽”中的“iti”字是等的意思。由此包含“嗔尽、痴尽”这两个词。他们说‘贪尽’就足够了，因为可以辗转用来指称阿罗汉的缘故。

ปฏิปตฺติวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

行道品释义终。

๕. อญฺญติตฺถิยเปยฺยาลวคฺควณฺณนา

5. 外道品复说释义

๔๑-๔๘. อปราปรํ ปริวตฺตมาเนน วตฺตสมฺปนฺเนน สํสารทฺธานปริญฺญาวเสเนว นิพฺพานสฺส ปตฺตพฺพตฺตา วุตฺตํ – ‘‘นิพฺพานํ ปตฺวา ปริญฺญาตํ นาม โหตี’’ติ. นิพฺพานํ ปตฺวาติ นิพฺพานปฺปตฺติเหตุ. เหตุอตฺโถ หิ อยํ ตฺวา-สทฺโท ยถา – ‘‘ฆตํ ปิวิตฺวา พลํ โหติ, สีหํ ทิสฺวา ภยํ โหตี’’ติ. ตสฺมาติ ยสฺมา อปริญฺเญยฺยปริชานนกิจฺเจน นิพฺพานสฺส ปตฺติยา อทฺธานปริญฺญาสิทฺธิ ญายติ, ตสฺมา อุปจารวเสน นิพฺพานํ ‘‘อทฺธานปริญฺญา’’ติ วุจฺจติ ยถา ‘‘หิมสนฺติ สูริยํ อุคฺคเมตี’’ติ. วิชฺชาวิมุตฺติผลสจฺฉิกิริยตฺถนฺติ เอตฺถ วิชฺชาติ อคฺคมคฺควิชฺชา. วิมุตฺตีติ อคฺคมคฺคสมาธิ อธิปฺเปโต[Pg.409]. เตสํ ผลํ อญฺญาติ อาห – ‘‘วิชฺชาวิมุตฺติผเลน อรหตฺตํ กถิต’’นฺติ. ยาถาวโต ชานนโต ปจฺจกฺขโต ทสฺสนโต จ ญาณทสฺสนนฺติ อิธ ผลนิพฺพานปจฺจเวกฺขณา อธิปฺเปตาติ อาห – ‘‘ญาณทสฺสเนน ปจฺจเวกฺขณา กถิตา’’ติ. เสเสหีติ ราค-วิราค-สํโยชนปฺปหาน-อนุสยสมุคฺฆาต-อทฺธานปริญฺญา- อาสวกฺขย-วิชฺชา-วิมุตฺติ-ผลสจฺฉิกิริยา-ญาณทสฺสน-อนุปาทาปรินิพฺพานปเทหิ.

41-48. 由于轮回之流不断流转，具备修行资粮者只有通过彻底了知轮回，才能证得涅槃，所以说“证得涅槃即名为究竟了知”。所谓“证得涅槃”是指成就涅槃之因。这里的“得”字是因的意思，犹如说“喝了酥油才有力气，看见狮子才感到恐惧”。因此，因为只有通过履行彻底了知未知之境的职责，才能达成对轮回的彻底了知并证得涅槃，所以用比喻的方式称涅槃为“轮回的彻底了知”，譬如说“冰雪消融太阳才升起”。关于明解脱果的现证，此处“明”是指最上道智，“解脱”是指最上道定。它们的果报，就是阿罗汉果，所以说“以明解脱之果说明阿罗汉”。如实了知、现观亲证的智见，这里特指果位涅槃的省察智，所以说“以智见说明省察智”。其余则通过离贪、离染、断结、灭随眠、彻底了知、漏尽、明、解脱、现证果、智见、无取涅槃等词语来解释。

อญฺญติตฺถิยเปยฺยาลวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

外道品复说释义终。

๖. สูริยเปยฺยาลวคฺควณฺณนา

6. 日品复说释义

๔๙-๖๒. ยถา อรุณุคฺคํ สูริยุคฺคมนสฺส เอกนฺติกํ ปุพฺพนิมิตฺตํ, เอวํ กลฺยาณมิตฺตตา อริยมคฺคปาตุภาวสฺสาติ สทิสูปมา อรุณุคฺคํ กลฺยาณมิตฺตตาย. กลฺยาณมิตฺโตติ เจตฺถ อริโย, อริยมคฺโค วา ทฏฺฐพฺโพ สูริยปาตุภาโว วิย เตน วิธูปนียนฺธการวิธมนโต. กุสลกตฺตุกมฺยตาฉนฺโท ฉนฺทสมฺปทา อิตรฉนฺทโต สมฺปนฺนตฺตา. การาปกอปฺปมาทสฺสาติ สจฺจปฏิเวธสฺส การาปกสฺส. เอวํ สพฺพตฺเถว สมฺปทาสทฺทา วิเสสาธิคมเหตุตาย เวทิตพฺพา. อญฺเญนปิ อากาเรนาติ ‘‘วิเวกนิสฺสิต’’นฺติอาทิอาการโต อญฺเญน ‘‘ราควินยปริโยสาน’’นฺติอาทินา อากาเรน.

49-62. 犹如黎明是太阳升起的绝对前兆，善友是圣道生起的前兆——这善友与黎明相似。此处的善友应被理解为圣者或者圣道，如同太阳出现般能驱除黑暗。想要行善的意愿是意欲圆满，因为它比其他的意欲更完备。所谓“能造作的不放逸”，是指能促成谛之通达(saccapaṭivedha)的不放逸。像这样，所有地方的‘圆满’一词，都应该理解为是获得殊胜之事的因。以另一种方式来说——从‘依于远离’等方式，或者从‘以贪的止息为终点’等方式。

สูริยเปยฺยาลวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

日品复说释义终。

๗. เอกธมฺมเปยฺยาลวคฺคาทิวณฺณนา

7. 一法等复说品释义

๖๓-๑๓๘. ตถา ตถา วุตฺเต พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสยวเสน กถิโต, ตสฺมา ‘‘วุตฺโต เอว อตฺโถ, กสฺมา ปุน วุตฺโต’’ติ น โจเทตพฺพํ.

63-138. 如此这般说，是依照能觉悟者的意乐而说的。因此不应责难说：“意义已经说了，为何还要再说呢？”

เอกธมฺมเปยฺยาลวคฺคาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

一法等复说品释义终。

๘. อปฺปมาทเปยฺยาลวคฺโค

8. 不放逸复说品

๑. ตถาคตสุตฺตวณฺณนา

1. 如来经释义

๑๓๙. การาปกอปฺปมาโท [Pg.410] นาม ‘‘อิเม อกุสลา ธมฺมา ปหาตพฺพา, อิเม กุสลา ธมฺมา อุปฺปาเทตพฺพา’’ติ วุตฺตวชฺเชตพฺพวชฺชนสมฺปาเทตพฺพสมฺปาทนวเสน ปวตฺโต อปฺปมาโท. เอสาติ อปฺปมาโท. โลกิโยว. น โลกุตฺตโร. อยนฺติ เอสาติ จ อปฺปมาทเมว วทติ. เตสนฺติ จตุภูมกธมฺมานํ. ปฏิลาภกฏฺเฐนาติ ปฏิลาภาปนฏฺเฐน.

139. 造作不放逸，名为“此等不善法应断，此等善法应令生起”，是依避免应避免者、成就应成就者的方式而转起的不放逸。此即不放逸，仅是世间，非出世间。此与彼皆指不放逸。彼等，指四地诸法。以获得之义，即以令获得之义。

ตถาคตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

如来经释义终。

๒. ปทสุตฺตวณฺณนา

2. 足迹经释义

๑๔๐. ชงฺคลานนฺติ ชงฺคลวาสีนํ. ชงฺคล-สทฺโท เจตฺถ ถทฺธภาวสามญฺเญน ปถวีปริยาโย, น อนุปฏฺฐานวิทูรเทสวาจี. เตนาห – ‘‘ปถวีตลวาสีน’’นฺติ. ปทานํ วุจฺจมานตฺตา ‘‘สปาทกปาณาน’’นฺติ วิเสเสตฺวา วุตฺตํ. สโมธานนฺติ อนฺโตคธภาวํ. เตนาห – ‘‘โอธานํ อุปกฺเขป’’นฺติ, อุปเนตฺวา ปกฺขิปิตพฺพนฺติ อตฺโถ.

140. “林地者”(Jaṅgalānaṃ)，指林地居住者。“林地”(jaṅgala)一词，此处因其坚硬的共性，是“地”的同义词，而非指无人侍奉的偏远之地。因此说：“地面居住者”。因说及足迹，故特别言：“有足之生物”。“总摄”(Samodhānaṃ)，指包摄。因此说：“置入”(odhānaṃ upakkhepaṃ)，义即引来放入。

ปทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

足迹经释义终。

๓-๑๐. กูฏสุตฺตาทิวณฺณนา

3-10. 屋顶经等释义

๑๔๑-๑๔๘. วสฺสิกาย ปุปฺผํ วสฺสิกํ ยถา ‘‘อามลกิยา ผลํ อามลก’’นฺติ. มหาตลสฺมินฺติ อุปริปาสาเท. ‘‘ยานิ กานิจี’’ติ ปเทหิ อิตรานิ สมานาธิกรณานิ ภวิตุํ ยุตฺตานีติ ‘‘ปจฺจตฺเต สามิวจน’’นฺติ วตฺวา ตถา วิภตฺติวิปริณาโม กโต. ‘‘ตนฺตาวุตาน’’นฺติ ปทํ นิทฺธารเณ สามิวจนนฺติ ตตฺถ ‘‘วตฺถานี’’ติ วจนเสเสน อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อถ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

141-148. 犹如雨时花(vassikā)之花为雨时花，如言“庵摩罗迦(āmalakī)树之果为庵摩罗迦(āmalaka)”。“于大平面上”(Mahātalasmiṃ)，指于上层宫殿。为使“任何”(yāni kānici)等词与其他词同格，故言“为各别之属格”(paccatte sāmivacanaṃ)，并作如是格之转换。“由经纬织成者”(Tantāvutānaṃ)一词，是表限定之属格，为以“衣”(vatthāni)一词补足其义，故说“或者”等。

กูฏสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

屋顶经等释义终。

อปฺปมาทวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

不放逸品释义终。

๙. พลกรณียวคฺโค

9. 力所应作事品

๑. พลสุตฺตวณฺณนา

1. 力经释义

๑๔๙. กมฺมานิเยว [Pg.411] กมฺมนฺตา ยถา สุตฺตนฺตา. อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคนฺติ เอตฺถ นานนฺตริยกตาย วิปสฺสนาปิ คหิตา เอว โหตีติ วุตฺตํ ‘‘สหวิปสฺสน’’นฺติ.

149. 业即是作业，如诸经。于“圣八支道”中，因其直接相连，故观(vipassanā)亦被含摄，是故说“与观俱行”。

๒. พีชสุตฺตวณฺณนา

2. 种子经释义

๑๕๐. ปญฺจวิธมฺปิ สมูหฏฺเฐน พีชคาโม นาม. ตเทวาติ มูลพีชาทิ เอว. สมฺปนฺนนฺติ สหชาตมูลวนฺตํ. นีลภาวโต ปฏฺฐายาติ นีลภาวาปตฺติโต ปฏฺฐาย.

150. 五种亦由聚集义而名种子聚。“即彼”(Tad eva)，即根种子等。“具足”(Sampannaṃ)，指具有俱生之根。“从青色现起”(Nīlabhāvato paṭṭhāya)，指从呈现青色开始。

๓. นาคสุตฺตวณฺณนา

3. 龙经释义

๑๕๑. พลํ คาเหนฺตีติ อตฺตโน สรีรพลํ คาเหนฺติ. ตํ ปน นาคานํ พลปฺปตฺติ เอวาติ อาห – ‘‘พลํ คณฺหนฺตี’’ติ. สมฺเภชฺชมุขทฺวารนฺติ มหาสมุทฺเทน สมฺเภทคตมหานทีนํ มุขทฺวารํ. นาคา กายํ วฑฺเฒนฺตีติอาทิ ยสฺมา จ ภควตา อุปมาวเสน อาภตํ, ตสฺมา เอวเมว โขติ เอตฺถาติอาทินา อุปมํ สํสนฺทติ. อาคเตสูติอาทีสุ ตีสุ ปเทสุ ภาเวนภาวลกฺขเณ.

151. “获得力”(Balaṃ gāhenti)，即获得自身之力。而此即是龙之力获得，故说“获得力”(balaṃ gaṇhantīti)。“汇流口”(Sambhejjamukhadvāraṃ)，指与大海汇流之大河的河口。“龙增长其身”等，因由世尊(bhagavā)以譬喻引述，故以“亦复如是”等句连接譬喻。于“已来”(Āgatesu)等三句中，是“由一事显另一事”的处格用法。

๕. กุมฺภสุตฺตวณฺณนา

5. 瓶经释义

๑๕๓. น ปติอาวมตีติ จ นิกุชฺชิตภาเวน อุทกวมโน ฆโฏ, น ตํ ปุน มุเขน คณฺหาติ. เตนาห ‘‘น อนฺโต ปเวเสตี’’ติ.

153. “不吐回”(Na patiāvamati)，指水瓶因已倒置而吐出水，不再以口承受之。因此说“不令入内”。

๗. อากาสสุตฺตวณฺณนา

7. 虚空经释义

๑๕๕. เตเนตํ วุตฺตนฺติ เตน อริยมคฺคสฺส อิชฺฌเนน เอเตสํ สพฺเพสํ โพธิปกฺขิยธมฺมานํ อิชฺฌนํ วุตฺตํ.

155. “因此说此”(Tenetaṃ vuttaṃ)，即由圣道之成就，而言此等一切菩提分法之成就。

๘-๙-๑๐. ปฐมเมฆสุตฺตาทิวณฺณนา

8-9-10. 初云经等释义

๑๕๖-๑๕๘. ปํสุรโชชลฺลนฺติ ภูมิเรณุสหชาตมลํ. วาณิชโกปเมติ วาณิชโกปมปฐมสุตฺเต จาปิ.

156-158. “尘土与尘垢”(Paṃsurajojallaṃ)，指与地尘俱生之垢。“商贾喻”(Vāṇijakopame)，亦见于第一商贾喻经。

๑๑-๑๒. อาคนฺตุกสุตฺตาทิวณฺณนา

11-12. 客比丘经等释义

๑๕๙-๑๖๐. สหวิปสฺสนสฺส [Pg.412] อริยมคฺคสฺส ภาวนาย อิชฺฌเนน เอตํ อภิญฺญาปริญฺเญยฺยาทิธมฺมานํ อภิญฺญาปริชานนาทีนํ อิชฺฌนํ วุตฺตํ ขตฺติยาทีนํ วิสยอาทิกํ กโรนฺตสฺส กถาย สชฺชิตตฺตา.

159-160. 由修习与观(vipassanā)俱行之圣道而成就，故说此等应以神通了知之法等的了知等亦得成就，此乃因刹帝利等作境界等事时，执着于言说。

พลกรณียวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

力所应作事品释义终。

๑๐. เอสนาวคฺโค

10. 寻求品

๑. เอสนาสุตฺตวณฺณนา

1. 寻求经释义

๑๖๑. กามานนฺติ วตฺถุกามกิเลสกามานํ. กิเลสกาโมปิ หิ กามิตนฺติ ปริกปฺปิเตน วิธินา จ อธิกราเคหิ เอสนีโย. ภวานนฺติ ติณฺณํ คตีนํ. ทิฏฺฐิคติกปริกปฺปิตสฺส พฺรหฺมจริยสฺส นิมิตฺตภาวโต มิจฺฉาทิฏฺฐิ ‘‘พฺรหฺมจริย’’นฺติ อธิปฺเปตา.

161. “诸欲”(Kāmānaṃ)，指事物欲与烦恼欲。烦恼欲亦实为有欲者以所构想之方式及强盛之贪欲而寻求。“诸有”(Bhavānaṃ)，指三趣。因邪见是依见而行、构想之梵行的相状，故“梵行”在此意指邪见。

๒-๑๑. วิธาสุตฺตาทิวณฺณนา

2-11. 分别经等释义

๑๖๒-๑๗๑. เสยฺโยหมสฺมีติอาทินา ตํตํวิภาเคน ธียนฺติ วิธียนฺตีติ วิธา, มานโกฏฺฐาสา, มานฏฺฐปนา วา. นีหนนฺตีติ วิพาเธนฺติ.

162-171. 由“我较优胜”等，依种种差别而被思量、规定，故称“分别”(vidhā)，即慢的类别，或慢的安立。“去除”(Nīhananti)，即障碍。

เอสนาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

寻求品释义终。

๑๑. โอฆวคฺโค

11. 瀑流品

๑-๒. โอฆสุตฺตาทิวณฺณนา

1-2. 瀑流经等释义

๑๗๒-๑๗๓. วฏฺเฏ โอหนนฺติ โอสีทาเปนฺตีติ โอฆา. รูปารูปภเวติ รูปภเว จ อรูปภเว จ รูปารูปตณฺโหปนิสฺสยา รูปารูปาวจรกมฺมนิพฺพตฺตา ขนฺธา. โยชนฏฺเฐน โยโค.

172-173. 于轮回中，能淹没、令沉陷，故为“瀑流”(oghā)。“色与无色有”(Rūpārūpabhave)，指于色有及无色有中，依止于色爱、无色爱，由色界、无色界业所生之诸蕴。“轭”(yogo)，以连结为义。

๓-๔. อุปาทานสุตฺตาทิวณฺณนา

3-4. 执取经等释义

๑๗๔-๑๗๕. กามนวเสน อุปาทิยนโต กามุปาทานํ. เตนาห ‘‘กามคฺคหณ’’นฺติ. นามกายสฺสาติ เวทนาทีนํ จตุนฺนํ อรูปกฺขนฺธานํ. ฆฏนปพนฺธนกิเลโสติ [Pg.413] เหตุนา ผลสฺส กมฺมวฏฺฏสฺส วิปากวฏฺเฏน ทุกฺขปฺปพนฺธสญฺญิตสฺส ฆฏนสฺส สมฺพชฺฌนสฺส นิพฺพตฺตกกิเลโส. อนฺตคฺคาหิกทิฏฺฐิ สสฺสตุจฺเฉทคาโห.

174-175. 由欲而执取，故为“欲取”(kāmupādānaṃ)。因此说“欲之执取”(kāmaggahaṇaṃ)。“名身”(Nāmakāyassa)，指受等四无色蕴。能连结、系缚之烦恼，指能令因与果、业轮与名为苦之相续的异熟轮相连结、相系缚的烦恼。“边执见”(Antaggāhikadiṭṭhi)，指常见与断见之执取。

อุปาทานสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

执取经等释义终。

๕-๑๐. อนุสยสุตฺตาทิวณฺณนา

5-10. 随眠经等释义

๑๗๖-๑๘๑. ถามคตฏฺเฐนาติ สตฺตสนฺตาเน ถิรภาวูปคมนภาเวน. ถามคตนฺติ จ อญฺเญหิ อสาธารโณ กามราคาทีนํเยว อาเวณิโก สภาโว ทฏฺฐพฺโพ. กามราโควาติ กามราโค เอว อปฺปหีโน. โส สติ ปจฺจยลาเภ อุปฺปชฺชนารหตาย สนฺตาเน อนุเสตีติ อนุสโย. เสเสสุปีติ ปฏิฆานุสยาทีสุ. โอรมฺภาโค วุจฺจติ กามธาตุ รูปารูปภาวโต เหฏฺฐาภูตตฺตา. ตตฺถ ปวตฺติยา ปจฺจยภาวโต โอรมฺภาคิยานิ ยถา ‘‘ปจฺฉิโย โคทุหโก’’ติ. สํโยเชนฺตีติ สํโยชนานิ, เหฏฺฐา วิย อตฺโถ วตฺตพฺโพ. อุทฺธมฺภาโค มหคฺคตภาโค, ตสฺส หิตานีติ สพฺพํ เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา น วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย.

176-181. “以强有力”(Thāmagataṭṭhena)，指于有情相续中达到坚固状态。“强有力”(Thāmagataṃ)应知，是欲贪等不共于他、独有的自性。欲贪(kāmarāgo)即是未断之欲贪。其于得缘之时，有生起之能力，潜在于相续流中，故名“随眠”(anusayo)。“于其余”亦然，如于嗔随眠等。“下分”(Orambhāgo)称为欲界，因其处于色有、无色有之下。因其为彼处流转之缘，故称“下分结”(orambhāgiyāni)，犹如“西方之挤奶人”。“能结缚”(Saṃyojenti)，故为“结”(saṃyojanāni)，其义如下所述。“上分”(Uddhambhāgo)指大心之分，属于此者，其全部义理因前面已述，故不再说，此是作者之意。

อนุสยสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

随眠经等释义终。

โอฆวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

瀑流品释义终。

มคฺคสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

道相应释义终。

๒. โพชฺฌงฺคสํยุตฺตํ

2. 觉支相应

๑. ปพฺพตวคฺโค

1. 山品

๑.หิมวนฺตสุตฺตวณฺณนา

1. 雪山经释义

๑๘๒. พุชฺฌติ [Pg.414] จตุสจฺจํ อริยสาวโก เอตายาติ โพธํ, ธมฺมสามคฺคี, อริยสาวโก ปน จตุสจฺจํ พุชฺฌตีติ โพธิ. องฺคาติ การณา. ยาย ธมฺมสามคฺคิยาติ สมฺพนฺโธ. ตณฺหาวเสน ปติฏฺฐานํ, ทิฏฺฐิวเสน อายูหนา. สสฺสตทิฏฺฐิยา ปติฏฺฐานํ, อุจฺเฉททิฏฺฐิยา อายูหนา. ลีนวเสน ปติฏฺฐานํ, อุทฺธจฺจวเสน อายูหนา. กามสุขานุโยควเสน ปติฏฺฐานํ, อตฺตกิลมถานุโยควเสน อายูหนา. โอฆตรณสุตฺตวณฺณนายํ (สํ. นิ. ๑.๑) –

182. 圣弟子凭借此觉悟四圣谛，故为“觉”(bodha)，即法的和合；而圣弟子觉悟四圣谛，故为“菩提”(bodhi)。“支”(aṅga)即原因。与“法的和合”相关联。以渴爱为立足处，以邪见为积聚处。以常见为立足处，以断见为积聚处。以昏沉为立足处，以掉举为积聚处。以耽于欲乐为立足处，以自我折磨为积聚处。于《渡瀑流经释义》(相应部尼柯耶1.1)中——

‘‘กิเลสวเสน ปติฏฺฐานํ, อภิสงฺขารวเสน อายูหนา. ตณฺหาทิฏฺฐีหิ ปติฏฺฐานํ, อวเสสกิเลสาภิสงฺขาเรหิ อายูหนา, สพฺพากุสลาภิสงฺขารวเสน ปติฏฺฐานํ, สพฺพโลกิยกุสลาภิสงฺขารวเสน อายูหนา’’ติ –

“以烦恼为立足处，以造作为积聚处。以渴爱和邪见为立足处，以其余烦恼和造作为积聚处。以一切不善的造作为立足处，以一切世间的善的造作为积聚处。”

วุตฺเตสุ ปกาเรสุ อิธ อวุตฺตานํ วเสน เวทิตพฺโพ. กิเลสสนฺตานนิทฺทาย อุฏฺฐหตีติ เอเตน สิขาปตฺตวิปสฺสนาสหคตานมฺปิ สติอาทีนํ โพชฺฌงฺคภาวํ ทสฺเสติ. จตฺตารีติอาทินา มคฺคผเลน สหคตานํ. สตฺตหิ โพชฺฌงฺเคหิ ภาวิเตหิ สจฺจปฏิเวโธ โหตีติ กถมิทํ ชานิตพฺพนฺติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ยถาหา’’ติอาทิ. ฌานงฺคมคฺคงฺคาทโย วิยาติ เอเตน โพธิโพชฺฌงฺคสทฺทานํ สมุทายาวยววิสยตํ ทสฺเสติ. เสนงฺครถงฺคาทโย วิยาติ เอเตน ปุคฺคลปญฺญตฺติยา อวิชฺชมานปญฺญตฺติภาวํ ทสฺเสติ.

应依已说之法类推未说者。所谓“从烦恼相续的沉睡中奋起”，以此显示，即使是与达到顶点的观(vipassanā)相应的念等，也能成为觉支。“四”等词，是指与道和果相应的觉支。针对“如何得知修习七觉支能证悟真理？”这一诘问，而说“如所说”等。“犹如禅支、道支等”，以此说明“菩提”、“觉支”等词，既可指整体也可指部分。“犹如军分、车分等”，以此说明个人(puggala)的概念是一种不存在者的概念。

โพธาย สํวตฺตนฺตีติ โพชฺฌงฺคาติ วุตฺตํ ‘‘การณตฺโถ องฺคสทฺโท’’ติ. พุชฺฌตีติ โพธิ, โพธิยา เอว องฺคาติ โพชฺฌงฺคาติ วุตฺตํ ‘‘พุชฺฌนฺตีติ โพชฺฌงฺคา’’ติ. วิปสฺสนาทีนํ การณานํ พุชฺฌิตพฺพานํ สจฺจานํ อนุรูปํ ปจฺจกฺขภาเวน ปฏิมุขํ อวิปรีตํ สมฺมา พุชฺฌนฺตีติ เอวํ วตฺถุวิเสสทีปเกหิ อุปริมคฺเคหิ อนุพุชฺฌนฺตีติอาทินา วุตฺตโพธิสทฺเทหิ นิปฺปเทเสน วุตฺตํ [Pg.415] ‘‘พุชฺฌนตาสามญฺเญน สงฺคณฺหาตี’’ติ. เอตฺถ จ ลีนปติฏฺฐาน-กามสุขลฺลิกานุโยค-อุจฺเฉทาภินิเวสานํ ธมฺมวิจย-วีริยปีติปธาน-ธมฺมสามคฺคี ปฏิปกฺโข. อุทฺธจฺจายูหนอตฺตกิลมถานุโยค-สสฺสตาภินิเวสานํ ปสฺสทฺธิสมาธิ-อุเปกฺขาปธาน-ธมฺมสามคฺคี ปฏิปกฺโข. สติ ปน อุภยตฺถาปิ อิจฺฉิตพฺพา. ตถา หิ สา สพฺพตฺถิกา วุตฺตา.

“导向觉悟，故为觉支”，此中说“支”字是原因义。“觉知即菩提，菩提之支，故为觉支”，此中说“觉知者为觉支”。观(vipassanā)等为因，与应被觉悟的诸谛相应，以亲证、不颠倒的方式如实觉悟；如是，以阐明殊胜事的上道而随觉等，由这些所说的菩提之词，被“以觉悟的共性而总摄”此说毫无遗漏地涵盖。于此，以择法、精进、喜为主的法之和合，是对治沉滞、耽于欲乐与断见执；以轻安、定、舍为主的法之和合，是对治掉举、自我折磨与常见执。而念于此二处皆为所需，诚然，它被称为于一切处有用。

สํ-สทฺโท ปสํสายํ. ปุนเทว สุนฺทโร จ อตฺโถปีติ อาห ‘‘ปสตฺโถ สุนฺทโร จ โพชฺฌงฺโค’’ติ. อภินิพฺพตฺเตตีติ อภิวิสิฏฺฐภาเวน นิพฺพตฺเตติ สวิเสสภาวํ วทติ. ‘‘เอเก วณฺณยนฺตี’’ติ วตฺวา ตตฺถ ยถาวุตฺตวิเวกตฺตยโต อญฺญํ วิเวกทฺวยํ อุทฺธริตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘เต หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ฌานกฺขเณ ตาว กิจฺจโต วิกฺขมฺภนวิเวกนิสฺสิตํ, วิปสฺสนากฺขเณ อชฺฌาสยโต ปฏิปฺปสฺสทฺธิวิเวกนิสฺสิตํ ภาเวตีติ. เตนาห – ‘‘อนุตฺตรํ วิโมกฺขํ อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสามี’’ติ. ตตฺถ ตตฺถ นิจฺฉยตาย กสิณชฺฌานคฺคหเณน อนุปฺปาทานมฺปิ คหณํ ทฏฺฐพฺพํ.

“Saṃ”一词表示赞叹。再者，因其美好且有义，故说“（这是）值得称赞且美好的觉支”。“生起”是以特别殊胜的方式生起，表示具有特殊性质。说了“有些人这样解释”之后，为了举出除了前面所说的三种远离之外的另外两种远离，所以说了“他们”等等。其中，在禅定的时候，从作用上说是依赖于镇伏远离；在观(vipassanā)的时候，从意乐上说是依赖于安息远离而修习。因此说：“我将证得无上解脱而住。”在这里，因为是确定的意思，通过取遍处禅定，也应该理解为已经包含了未生起的（遍处禅定）。

หิมวนฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

雪山经释义终。

๒. กายสุตฺตวณฺณนา

2. 身经释义

๑๘๓. ติฏฺฐนฺติ เอเตนาติ ฐิติ, การณํ. กมฺมอุตุจิตฺตาหารสญฺญิโต จตุพฺพิโธ ปจฺจโย ฐิติ เอตสฺสาติ ปจฺจยฏฺฐิติโก. อาหารปจฺจยสทฺทา หิ เอกตฺถา. สุภมฺปีติ กามจฺฉนฺโท ปจฺจโย, อสุเภ สุภากาเรน ปวตฺตนโต สุภนฺติ วุจฺจติ. เตน การเณน ปวตฺตนกสฺส อญฺญสฺส กามจฺฉนฺทสฺส นิมิตฺตตฺตา สุภนิมิตฺตนฺติ. สุภสฺสาติ ยถาวุตฺตสฺส สุภสฺส. อารมฺมณมฺปีติ สุภากาเรน, อิฏฺฐากาเรน วา คยฺหมานํ รูปาทิอารมฺมณมฺปิ สุภนิมิตฺตํ วุตฺตากาเรน. อนุปายมนสิกาโรติ อากงฺขิตสฺส หิตสุขสฺส อนุปายภูโต มนสิกาโร, ตโต เอว อุปฺปถมนสิกาโรติ อโยนิโสมนสิกาโร. ตสฺมินฺติ ยถานิทฺธาริเต กามจฺฉนฺทภูเต ตทารมฺมณภูเต จ ทุวิเธปิ สุภนิมิตฺเต. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘สุภารมฺมเณ’’อิจฺเจว วุตฺตํ. อตฺถิ, ภิกฺขเว, สุภนิมิตฺตนฺติอาทีติ อาทิ-สทฺเทน กามจฺฉนฺทนีวรณสฺส อาหารทสฺสนปาฬิ อุตฺตานาติ กตฺวา วุตฺตํ – ‘‘เอวํ สพฺพนีวรเณสุ โยชนา เวทิตพฺพา’’ติ.

183. “凭借此而住”，故为住(ṭhiti)，即原因。由业、时节、心、食这四种缘而住，故为缘住(paccayaṭṭhitiko)。食(āhāra)与缘(paccaya)二词含义相同。‘净’(subha)是欲贪(kāmacchanda)的因缘，因为它以美好的方式发生于不净的事物上，所以称为‘净’。因此，它成为其他欲贪生起的所缘(nimitta)，故称‘净相’(subhanimitta)。‘于净’(subhassa)是指如前所说的净。‘所缘’(ārammaṇa)是指以美好的方式，或以令人喜悦的方式被执取的色等所缘，也称为如前所说的净相。‘不如理作意’(anupāyamanasikāro)是指对所渴望的利益和快乐，没有用正确的方法去作意，由此产生错误的作意，即非如理作意。‘于此’(tasmiṃ)是指如前所规定的欲贪以及作为其所缘的两种净相。但义注(aṭṭhakathā)中只说了‘于净所缘’。‘诸比丘，有净相’等等，以“等”字表明了欲贪盖的食之开示已很清楚，故说：‘应当知道，同样的方法适用于所有的盖’。

ปฏิโฆปิ [Pg.416] ปฏิฆนิมิตฺตํ ปุริมุปฺปนฺนสฺส ปจฺฉา อุปฺปชฺชนกสฺส นิมิตฺตภาวโต. ปฏิฆารมฺมณํ นาม เอกูนวีสติ อาฆาตวตฺถุภูตา สตฺตสงฺขารา. อรตีติ ปนฺตเสนาสนาทีสุ อรมณํ. อุกฺกณฺฐิตาติ อุกฺกณฺฐภาโว. ปนฺเตสูติ ทูเรสุ, วิวิตฺเตสุ วา. อธิกุสเลสูติ สมถวิปสฺสนาธมฺเมสุ. อรติ รติปฏิปกฺโข. อรติตาติ อรมณากาโร. อนภิรตีติ อนภิรตภาโว. อนภิรมณาติ อนภิรมณากาโร. อุกฺกณฺฐิตาติ อุกฺกณฺฐนากาโร. ปริตสฺสิตาติ อุกฺกณฺฐนวเสเนว ปริตสฺสนา.

嗔恚(paṭigha)也是嗔恚相(paṭighanimitta)，因为它成为先前生起的（嗔恚）为后来生起的（嗔恚）之相。名为嗔所缘(paṭighārammaṇa)者，是指成为十九种恼害事(āghātavatthu)的有情与行(sattasaṅkhārā)。“不乐”(arati)是指在偏僻的住所(pantasenāsana)等地不乐于安住。“忧恼”(ukkaṇṭhitā)是指忧恼的状态。“偏远”(pantesu)是指遥远的地方，或者寂静的地方。“于增上善法”(adhikusalesu)是指止(samatha)与观(vipassanā)等法。不乐(arati)是乐(rati)的对反。“不乐性”(aratitā)是指不乐的状态。“不欣喜”(anabhiratī)是指不欣喜的状态。“不欢喜”(anabhiramaṇā)是指不欢喜的状态。“忧恼性”(ukkaṇṭhitā)是指忧恼的状态。“热恼”(paritassitā)是指由于忧恼而引起的热恼。

อาคนฺตุกํ, น สภาวสิทฺธํ. กายาลสิยนฺติ นามกาเย อลสภาโว. สมฺโมหวิโนทนิยํ ปน ‘‘ตนฺทีติ ชาติอาลสิย’’นฺติ วุตฺตํ. วทตีติ เอเตน อติสีตาทิปจฺจยา สงฺโกจาปตฺตึ ทสฺเสติ. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ กิเลสวตฺถุวิภงฺเค (วิภ. อฏฺฐ. ๘๕๗). ตนฺทีติ ชาติอาลสิยํ. ตนฺทิยนาติ ตนฺทิยนากาโร. ตนฺทิมนกตาติ ตนฺทิยา อภิภูตจิตฺตตา. อลสสฺส ภาโว อาลสฺยํ. อาลสฺยายนากาโร อาลสฺยายนา. อาลสฺยายิตสฺส ภาโว อาลสฺยายิตตฺตํ. อิติ สพฺเพหิปิ อิเมหิ ปเทหิ กิเลสวเสน กายาลสิยํ กถิตํ.

是外来的(āgantukaṃ)，非自性成就的(sabhāvasiddhaṃ)。“身懒惰”(Kāyālasiyaṃ)指的是在名身(nāmakāya)中的懒惰特性。在《痴迷的破除》(Sammohavinodanī)中说：“昏沉(tandī)是指天生的懒惰”。“说”(vadati)这个词，表明了由于极度寒冷等因缘导致的收缩状态。这是指在《分别论义注》(Vibhaṅga-aṭṭhakathā)的《烦恼事分别》(Kilesavatthuvibhaṅga)中（第857页）所说的。“昏沉”(tandī)是指天生的懒惰。“昏沉性”(tandiyanā)是指昏沉的样子。“昏沉状态”(tandimanakatā)是指心被昏沉所控制的状态。懒惰的特性是懒惰(ālasyaṃ)。“懒惰倾向”(ālasyāyanā)是懒惰的样子。“懒惰状态”(ālasyāyitattaṃ)是具有懒惰的特性。像这样，所有这些词都从烦恼的角度描述了身体的懒惰。

กิเลสวเสนาติ สมฺโมหวเสน. กายวินมนาติ กายสฺส วิรูปโต นมนา. ชมฺภนาติ ผนฺทนา. ปุนปฺปุนํ ชมฺภนา วิชมฺภนา. อานมนาติ ปุรโต นมนา. วินมนาติ ปจฺฉโต นมนา. สนฺนมนาติ สมนฺตโต นมนา. ปณมนาติ ยถา หิ ตนฺตโต อุฏฺฐิตเปสกาโร กิญฺจิเทว อุปริฏฺฐิตํ คเหตฺวา อุชุํ กายํ อุสฺสาเปติ, เอวํ กายสฺส อุทฺธํ ฐปนา. พฺยาธิยกนฺติ อุปฺปนฺนพฺยาธิตา. อิติ สพฺเพหิปิ อิเมหิ ปเทหิ กิเลสวเสน กายผนฺทนเมว กถิตํ (วิภ. อฏฺฐ. ๘๕๘).

“以烦恼故”(kilesavasena)，即以痴(sammoha)故。“身扭曲”(kāyavinamanā)是指身体不正常地弯曲。“哈欠”(jambhanā)即颤动。再再哈欠为“伸懒腰”(vijambhanā)。“前屈”(ānamanā)即向前弯曲。“后仰”(vinamanā)即向后弯曲。“环曲”(sannamanā)即向四周弯曲。“挺身”(paṇamanā)犹如从织机站起的织工，拿起上方的某物而挺直身体，如是令身体向上竖立。“病”(byādhiyakaṃ)即已生病的状态。总之，所有这些词语都是以烦恼为因，描述身体的颤动（《分别论义注》858）。

ภตฺตปริฬาโหติ ภตฺตวเสน ปริฬาหุปฺปตฺติ. ภุตฺตาวิสฺสาติ ภุตฺตวโต. ภตฺตมุจฺฉาติ ภตฺตเคลญฺญํ. อติภุตฺตปจฺจยา หิ มุจฺฉาปตฺโต วิย โหติ. ภตฺตกิลมโถติ ภุตฺตปจฺจยา กิลนฺตภาโว. ภตฺตปริฬาโหติ ภตฺตทรโถ. กุจฺฉิปูรํ ภุตฺตวโต หิ ปริฬาหุปฺปตฺติยา อุปหตินฺทฺริโย วิย โหติ, กาโย ขิชฺชติ. กายทุฏฺฐุลฺลนฺติ ภุตฺตภตฺตํ นิสฺสาย กายสฺส อกมฺมญฺญตา.

“饮食热恼”(bhattapariḷāho)是依饮食而生起热恼。“已食者”(bhuttāvī)即已食之人。“饮食昏沉”(bhattamucchā)是饮食所致之不适；实因过食而如陷昏迷。“饮食疲劳”(bhattakilamatho)是因饮食而疲惫的状态。“饮食热恼”(bhattapariḷāho)是饮食的灼热；食满腹者，因热恼生起，诸根犹如受损，身体疲惫。“身体粗重”(kāyaduṭṭhullaṃ)是缘于所食之食，身体的不适业性。

จิตฺตสฺส [Pg.417] ลียนากาโรติ อารมฺมเณ จิตฺตสฺส สงฺโกจปฺปตฺติ. จิตฺตสฺส อกลฺยตาติ จิตฺตสฺส คิลานภาโว. คิลาโนติ อกลฺลโก วุจฺจติ. ตถา จาห ‘‘นาหํ, ภนฺเต, อกลฺลโก’’ติ. อกมฺมญฺญตาติ จิตฺตเคลญฺญสงฺขาโต อกมฺมญฺญนากาโร. โอลียนาติ โอลียนากาโร. อิริยาปถิกมฺปิ จิตฺตํ ยสฺส วเสน อิริยาปถํ สนฺธาเรตุํ อสกฺโกนฺโต โอลียติ, ตสฺส ตํ อาการํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘โอลียนา’’ติ. ทุติยปทํ อุปสคฺเคน วฑฺฒิตํ. ลีนนฺติ อวิปฺผาริกตาย สงฺโกจปฺปตฺตํ. อิตเร ทฺเว อาการนิทฺเทสา. ถินนฺติ อวิปฺผาริกตาย อนุสฺสาหนา อสงฺคหนสงฺคหนํ. ถิยนากาโร ถิยนา. ถิยิตตฺตนฺติ ถิยิตสฺส อากาโร, อวิปฺผาริกตาติ อตฺโถ.

“心退缩之相”(līyanākāra)是指心于所缘收缩。“心不适”(akalyatā)是指心的病态。病者(gilāno)被称为不健全(akallako)。正如所说：“尊者，我不健全。”“不适业性”(akammaññatā)是指名为心病的不适业相。“退缩”(olīyanā)即是退缩之相。凭借它，连威仪心都无法保持威仪而退缩，针对此相而说“退缩”。第二个词因前缀而增强。“沉滞”(līna)是指因不舒展而收缩。其余两个是相的解释。“昏沉”(thina)是指因不舒展而无策励、不摄取。“昏沉相”(thiyanākāra)即昏沉。“昏沉性”(thiyitatta)是指昏沉之相，义即不舒展。

เจตโส อวูปสโมติ จิตฺตสฺส อวูปสนฺตตา อสนฺนิสินฺนภาโว. เตนาห – ‘‘อวูปสนฺตากาโร’’ติ. อตฺถโต ปเนตนฺติ สฺวายํ อวูปสนฺตากาโร วิกฺเขปสภาวตฺตา วิกฺเขปเหตุตาย จ อตฺถโต เอตํ อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจเมว.

“心不寂静”是指心未得止息、不安住的状态。因此说“不寂静之相”。就义理而言，此不寂静之相，由于具有散乱的自性且是散乱之因，故实际上即是掉举恶作。

วิจิกิจฺฉาย อารมฺมณธมฺมา นาม ‘‘พุทฺเธ กงฺขตี’’ติอาทินา อาคตอฏฺฐกงฺขาวตฺถุภูตา ธมฺมา. ยสฺมา วิจิกิจฺฉา พฺยาปาทาทโย วิย อนุ อนุ อุคฺคหณปจฺจยา อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา กงฺขาฏฺฐานียํ อารมฺมณเมว ทสฺสิตํ ‘‘วิจิกิจฺฉาย อารมฺมณธมฺมา’’ติ. ยสฺมา ปุริมุปฺปนฺนา วิจิกิจฺฉา ปจฺฉา วิจิกิจฺฉาย ปจฺจโย โหติ, ตสฺมา วิจิกิจฺฉาปิ วิจิกิจฺฉาฏฺฐานียธมฺมา เวทิตพฺพา. ตตฺรายํ วจนตฺโถ – ติฏฺฐนฺติ ปวตฺตนฺติ เอตฺถาติ ฐานียา, วิจิกิจฺฉา เอว ฐานียา วิจิกิจฺฉาฏฺฐานียา. อฏฺฐกถายํ ปน อารมฺมณสฺสปิ ตตฺถ วิเสสปจฺจยตํ อุปาทาย ‘‘กามจฺฉนฺโท วิจิกิจฺฉาติ อิเม ทฺเว ธมฺมา อารมฺมเณน กถิตา’’ติ วุตฺตํ. สุภนิมิตฺตสฺส หิ ปจฺจยภาวมตฺตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ, ตถาปิ ยถา ‘‘ปฏิฆมฺปิ ปฏิฆนิมิตฺต’’นฺติ กตฺวา ‘‘พฺยาปาโท อุปนิสฺสเยน กถิโต’’ติ วุตฺตํ, เอวํ สุภมฺปิ สุภนิมิตฺตนฺติ กตฺวา กามจฺฉนฺโท อุปนิสฺสเยน กถิโตติ สกฺกา วิญฺญาตุํ. เสสา ถินมิทฺธอุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจานิ. ตตฺถ ถินมิทฺธํ อญฺญมญฺญํ สหชาตาทิวเสน ปจฺจโย, ตถา อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจนฺติ. อุภเยสมฺปิ อุปนิสฺสยโกฏิยา ปจฺจยภาเว วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ อาห ‘‘สหชาเตน จ อุปนิสฺสเยน จา’’ติ.

所谓“疑”(vicikicchā)的所缘法，是指如“于佛有疑”等，以八疑事为基础的诸法。因为疑如同瞋恚等，是因不断取著为缘而生起，所以将作为疑之所依的所缘开示为“疑的所缘法”。又因前生的疑是后生之疑的缘，故当知疑本身也是疑的所依处法。此中语义为：于此而住、而转，故为“所依处”(ṭhānīya)；疑即所依处，故为“疑所依处”。但在义注中，则依所缘的特殊缘性而说：“欲贪(kāmacchanda)与疑此二法，是以所缘说明。”此说是针对净相(subhanimitta)仅作为缘的状态而言。然而，正如作“瞋(paṭigha)亦是瞋相”解而说“瞋恚是以近依缘说明”，同样，亦可作“净(subha)亦是净相”解而知“欲贪是以近依缘说明”。其余是昏沉睡眠(thinamiddha)与掉举恶作(uddhaccakukkucca)。其中，昏沉与睡眠相互以俱生等为缘，掉举与恶作亦然。关于二者在近依缘方面的为缘状态，是无需多言的，故说“由俱生与近依缘”。

ยสฺมา [Pg.418] สติ นาม ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติอาทินา เตสํ เตสํ ธมฺมานํ อนุสฺสรณวเสน วตฺตติ, ตสฺมา เต ธมฺมา สติสมฺโพชฺฌงฺคฏฺฐานียา นาม. โลกุตฺตรธมฺเม จ อนุสฺสวาทิวเสน คเหตฺวา ตถา ปวตฺตเตว. เตน วุตฺตํ ‘‘สติยา’’ติอาทิ.

所谓念(sati)，是依随念“四念处”等彼彼诸法而转起，因此那些法被称为念觉支(satisambojjhaṅga)的所依处。对于出世间法，也是依听闻等方式领受后而如是转起。因此说“念”等。

โกสลฺลํ วุจฺจติ ปญฺญา, ตโต อุปฺปนฺนา โกสลฺลสมฺภูตา. อนวชฺชสุขวิปากาติ อนวชฺชา หุตฺวา สุขวิปากา วิปจฺจนกา. ปททฺวเยน ปจฺจยโต สภาวโต กิจฺจโต ผลโต กุสลธมฺมํ ทสฺเสติ. อกุสลนิทฺเทเสปิ เอเสว นโย. สาวชฺชาติ คารยฺหา. อนวชฺชาติ อคารยฺหา. หีนา ลามกา. ปณีตา เสฏฺฐา. กณฺหา กาฬกา อสุทฺธา. สุกฺกา โอทาตา สุทฺธา. ปฏิภาค-สทฺโท ปฐเม วิกปฺเป สทิสโกฏฺฐาสตฺโถ, ทุติเย ปฏิปกฺขโกฏฺฐาสตฺโถ, ตติเย นิคฺคเหตพฺพปฏิปกฺขโกฏฺฐาสตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

“善巧”(kosalla)被称为智慧，从其所生者为“善巧所生”。“无罪乐果”(anavajjasukhavipākā)是指无罪而成熟为乐果。此二词从因、自性、作用、果四个方面开示了善法。于不善法的解释中，方法亦同。“有罪”(sāvajjā)即应呵责；“无罪”(anavajjā)即不应呵责。“低劣”(hīnā)即卑下；“殊胜”(paṇītā)即高尚。“黑”(kaṇhā)即黑暗、不净；“白”(sukkā)即洁白、清净。“对分”(paṭibhāga)一词，当知于第一种抉择中是“同分”义，于第二种是“对治分”义，于第三种是“应被制伏的对治分”义。

กุสลกิริยาย อาทิกมฺมภาเวน ปวตฺตวีริยํ ธิติสภาวตาย ธาตูติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘อารมฺภธาตูติ ปฐมารมฺภวีริย’’นฺติ. ลทฺธาเสวนํ วีริยํ พลปฺปตฺตํ หุตฺวา ปฏิปกฺขํ วิธมตีติ อาห – ‘‘นิกฺกมธาตูติ โกสชฺชโต นิกฺขนฺตตฺตา ตโต พลวตร’’นฺติ. อธิมตฺตาธิมตฺตตรานํ ปฏิปกฺขธมฺมานํ วิธมนสมตฺถํ ปฏุปฏุตราทิภาวปฺปตฺตํ โหตีติ อาห – ‘‘ปรกฺกมธาตูติ ปรํ ปรํ ฐานํ อกฺกมนตาย ตโตปิ พลวตร’’นฺติ.

作为善行的初业而转起的精进，因其坚毅的自性而被说为“界”，故说：“‘发起界’(ārambhadhātu)即初发起之精进。”已得串习的精进，获得力量后，能摧破对治法，故说：“‘出离界’(nikkamadhātu)，因其出离懈怠，故比前者更有力。”能摧破极强及更强之对治法，达到更熟练等状态，故说：“‘勇猛界’(parakkamadhātu)，因其不断跨越更高的境地，故比前者更有力。”

ติฏฺฐติ ปวตฺตติ เอตฺถาติ ฐานียา. อารมฺมณธมฺมา, ปีติสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ฐานียาติ ปีติสมฺโพชฺฌงฺคฏฺฐานียาติ ‘‘ปีติยา อารมฺมณธมฺมา’’ติ วุตฺตํ. ยสฺมา อปราปรุปฺปตฺติยา ปีติปิ ตถา วตฺตพฺพตํ ลภตีติ วุตฺตํ วิสุทฺธิมคฺเค ‘‘ปีติยา เอว ตํ นาม’’นฺติ. ทรถปสฺสทฺธีติ ทรโถ กิเลสปริฬาโห, โส ปสฺสมฺภติ เอตายาติ ทรถปสฺสทฺธิ, กายปสฺสทฺธิยา เวทนาทิขนฺธตฺตยสฺส วิย รูปกายสฺสปิ ปสฺสมฺภนํ โหติ, จิตฺตปสฺสทฺธิยา จิตฺตสฺเสว ปสฺสมฺภนํ, ตโต เอเวตฺถ ภควตา ลหุตาทีนํ วิย ทุวิธตา วุตฺตา. ตถา สมาหิตาการํ สลฺลกฺเขตฺวา คยฺหมาโน สมโถว สมถนิมิตฺตํ, ตสฺส อารมฺมณภูตํ ปฏิภาคนิมิตฺตมฺปิ. วิวิธํ อคฺคํ เอตสฺสาติ พฺยคฺโค, วิกฺเขโป. ตถา หิ โส อนวฏฺฐานรโส ภนฺตตาปจฺจุปฏฺฐาโน วุตฺโต. เอกคฺคภาวโต พฺยคฺคปฏิปกฺโขติ อพฺยคฺโค, สมาธิ, โส เอว นิมิตฺตนฺติ ปุพฺเพ วิย วตฺตพฺพํ. เตนาห ‘‘ตสฺเสว เววจน’’นฺติ.

于此而住、而转，故为“所依处”(ṭhānīya)。所缘法是喜觉支的所依处，故说“喜的所缘法”。因为喜在相续生起时，亦可如此称说，故《清净道论》中说：“那正是喜的名称。”“热恼轻安”(darathapassaddhi)：热恼即烦恼热恼，通过它而轻安，故名“热恼轻安”。由身轻安，如受等三蕴，色身亦得轻安；由心轻安，则唯心轻安。因此，世尊在此如轻快性等说有二种。如是，于观察已安止之相时所取之止，即为止相；其所缘之似相亦然。“散乱”(byagga)即掉举(vikkhepo)。实因此法以不安住为味，以迷乱为现起。因是一境性，故为散乱之对治，即“不散乱”(abyagga)，亦即定(samādhi)；此即是相，应如前说。故说：“此即其同义词。”

โย [Pg.419] อารมฺมเณ อิฏฺฐานิฏฺฐาการํ อนาทิยิตฺวา คเหตพฺโพ มชฺฌตฺตากาโร, โย จ ปุพฺเพ อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาวเสน อุปฺปนฺโน มชฺฌตฺตากาโร, ทุวิโธปิ โส อุเปกฺขาย อารมฺมณธมฺโมติ อธิปฺเปโตติ อาห – ‘‘อตฺถโต ปน มชฺฌตฺตากาโร อุเปกฺขาฏฺฐานียา ธมฺมาติ เวทิตพฺโพ’’ติ. อารมฺมเณน กถิตา อารมฺมณสฺเสว เตสํ วิเสสปจฺจยภาวโต. เสสาติ วีริยาทโย จตฺตาโร ธมฺมา. เตสญฺหิ อุปนิสฺสโยว สาติสโย อิจฺฉิตพฺโพติ.

于所缘不取可爱或不可爱之相而应把握的中行之相，以及先前因修习舍觉支而生的中行之相，此二者皆意为舍的所缘法，故说：“就义理而言，当知中行之相即是舍所依处之法。”以所缘而说，是因所缘是它们的特殊缘。其余者，即精进等四法。对它们而言，实应希求殊胜的近依缘。

กายสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《身经》释义终。

๓. สีลสุตฺตวณฺณนา

3. 戒经释义

๑๘๔. ขีณาสวสฺส โลกุตฺตรํ สีลํ นาม มคฺคผลปริยาปนฺนา สมฺมาวาจากมฺมนฺตาชีวา สีลลกฺขณปฺปตฺตา ตทญฺเญ เจตนาทโย. โลกิยํ ปน กิริยาพฺยากตจิตฺตปริยาปนฺนํ จาริตฺตสีลํ, วาริตฺตสีลสฺส ปน สมฺภโว เอว นตฺถิ วิรมณวเสน ปวตฺติยา อภาวโต. ‘‘ปุพฺพภาคสีลํ โลกิยสีล’’นฺติ เกจิ.

184. 对漏尽者而言，所谓出世间戒，是指摄于道果、已达戒相的正语、正业、正命，及其他思等。而世间戒，则是摄于唯作无记心的遵行戒；至于禁戒，则实无其生起，因无以离的方式转起故。有人说：“前分戒是世间戒。”

จกฺขุทสฺสนนฺติ จกฺขูหิ ทสฺสนํ. ลกฺขณสฺส ทสฺสนนฺติ สภาวธมฺมานํ สงฺขตานํ ปจฺจตฺตลกฺขณสฺส ญาตปริญฺญาย, อนิจฺจาทิสามญฺญลกฺขณสฺส ตีรณปริญฺญาย ทสฺสนํ. ปชหนฺโตปิ หิ เต ปหาตพฺพาการโต ปสฺสติ นาม. นิพฺพานสฺส ตถลกฺขณํ มคฺคผเลหิ ทสฺสนํ, ตํ ปน ปฏิวิชฺฌนํ. ฌาเนน ปถวีกสิณาทีนํ, อภิญฺญาหิ รูปานํ ทสฺสนมฺปิ ญาณทสฺสนเมว. จกฺขุทสฺสนํ อธิปฺเปตํ สวนปยิรุปาสนานํ ปรโต คหิตตฺตา. ปญฺหปยิรุปาสนนฺติ ปญฺหปุจฺฉนวเสน ปยิรุปาสนํ อญฺญกมฺมตฺถาย อุปสงฺกมนสฺส เกวลํ อุปสงฺกมเนเนว โชติตตฺตา.

“眼见”即以眼见。“见相”即以知遍知见诸有为法之自相，以度遍知见无常等共相。即使在舍断时，也名为见到应舍断之相。以道与果见涅槃之真实相，然此即是通达。以禅那见地遍等，以神通见诸色，此亦是智见。此处意指眼见，因其是在听闻与亲近之后才被提及的。“问难亲近”即以提问的方式亲近，因为为了其他目的而前往，仅以“前往”一词便已说明。

อริยานํ อนุสฺสติ นาม คุณวเสน, ตตฺถาปิ ลทฺธโอวาทาวชฺชนมุเขน ยถาภูตสีลาทิคุณานุสฺสรณนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘ฌานวิปสฺสนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อญฺเญสํเยว สนฺติเกติ อริเยหิ อญฺเญสํ สาสนิกานํเยว สนฺติเก. เตนาห – ‘‘อนุปพฺพชฺชา นามา’’ติ. อญฺเญสูติ สาสนิเกหิ อญฺเญสุ ตาปสปริพฺพาชกาทีสุ. ตตฺถ หิ ปพฺพชฺชา อริยานํ อนุปพฺพชฺชา นาม น โหตีติ วุตฺตํ.

圣者之随念，乃依功德而念。为示依得教诫之缘，如实忆念戒等功德，故说“禅观”等。“于其他者处”，即于圣者之外的教内者处。故说名为“随出家”。“于其他者”，即于教内者之外的苦行者、游行者等处。因于彼等处出家，不名为圣者之随出家故。

สตสหสฺสมตฺตา [Pg.420] อเหสุํ สมนฺตปาสาทิกตฺตา มหาเถรสฺส. ลงฺกาทีเปติ นิสฺสยสีเสน นิสฺสิตสลฺลกฺขณํ. น หิ ปพฺพชฺชา ทีปปฏิลทฺธา, อถ โข ทีปนิวาสิอาจริยปฏิลทฺธา. มหินฺท…เป… ปพฺพชนฺติ นาม ตสฺส ปริวารตาย ปพฺพชฺชายาติ.

有十万之众，此乃因大长老之普端严故。“于楞伽岛(Laṅkādīpe)”，此句以依止为首，标示其从属关系。出家并非得自岛屿，而是得自岛上之阿阇梨。摩哂陀(Mahinda)……等出家，是为成为其眷属而出家。

สรตีติ ตํ โอวาทานุสาสนิธมฺมํ จินฺเตติ จิตฺเต กโรติ. วิตกฺกาหตํ กโรตีติ ปุนปฺปุนํ ปริวิตกฺกเนน ตทตฺถํ วิตกฺกนิปฺผาทิตํ กโรติ. อารทฺโธ โหตีติ สมฺปาทิโต โหติ. ตํ ปน สมฺปาทนํ ปาริปูริ เอวาติ อาห ‘‘ปริปุณฺโณ โหตี’’ติ. ตตฺถาติ ยถาวุตฺเต ธมฺเม. ญาณจารวเสนาติ ญาณสฺส ปวตฺตนวเสน. เตสํ เตสํ ธมฺมานนฺติ ตสฺมึ ตสฺมึ โอวาทธมฺเม อาคตานํ รูปารูปธมฺมานํ. ลกฺขณนฺติ วิเสสลกฺขณํ สามญฺญลกฺขณญฺจ. ปวิจินตีติ ‘‘อิทํ รูปํ เอตฺตกํ รูป’’นฺติอาทินา วิจยํ อาปชฺชติ. ญาณญฺจ โรเปตีติ ‘‘อนิจฺจํ จลํ ปโลกํ ปภงฺคู’’ติอาทินา ญาณํ ปวตฺเตติ. วีมํสนํ…เป… อาปชฺชตีติ รูปสตฺตการูปสตฺตกกฺกเมน วิปสฺสนํ ปจฺจกฺขโต วิย อนิจฺจตาทีนํ ทสฺสนํ สมฺมสนํ อาปชฺชติ.

“忆念”，即思惟彼教诫法，置于心中。“令思惟所击”，即以再三思惟，令其义由思惟而生。“已发起”，即已成就。彼成就即是圆满，故说“已圆满”。“于彼处”，即于如上所说之法。“以智行之方式”，即以智之运行方式。“彼等诸法”，即于彼彼教诫法中所说之色法与无色法。“相”，即特殊相与共通相。“辨别”，即作“此是色，此是如是色”等观察。亦建立智，即生起“无常、动摇、坏灭、破碎”等智。“审察……作”，即以色法七种、无色法七种之次第，如亲见般，观见无常等之毘婆舍那，进行辨析。

อุภยมฺเปตนฺติ ผลานิสํสาติ วุตฺตทฺวยํ. อตฺถโต เอกํ ปริยายสทฺทตฺตา. ปฏิกจฺจาติ ปเคว. มรณกาเลติ มรณกาลสมีเป. สมีปตฺเถ หิ อิทํ ภุมฺมนฺติ อาห ‘‘มรณสฺส อาสนฺนกาเล’’ติ.

“两者皆”，即所说之二种果报利益。从义理上说则为一，因其为同义词故。“事先”，即预先。“临死时”，即临近死亡之时。因此处之方位格表示接近义，故说“临近死亡时刻”。

โส ติวิโธ โหติ ญาณสฺส ติกฺขมชฺฌมุทุภาเวน. เตนาห ‘‘กปฺปสหสฺสายุเกสู’’ติอาทิ. อุปหจฺจปรินิพฺพายี นาม อายุเวมชฺฌํ อติกฺกมิตฺวา ปรินิพฺพายนโต. ยตฺถ กตฺถจีติ อวิหาทีสุ ยตฺถ กตฺถจิ. สปฺปโยเคนาติ วิปสฺสนาญาณสงฺขารสงฺขาเตน ปโยเคน, สห วิปสฺสนาปโยเคนาติ อตฺโถ. สุทฺธาวาสภูมิยํ อุทฺธํเยว มคฺคโสโต เอตสฺสาติ อุทฺธํโสโต. ปฏิสนฺธิวเสน อกนิฏฺฐภวํ คจฺฉตีติ อกนิฏฺฐคามี.

彼有三种，依智之锐、中、钝而分。故说“于千劫寿命者中”等。“生般涅槃者”，乃指超过半生而般涅槃故。“于任何处”，即于无烦天(Avihā)等任何一处。“以精勤”，即以名为观智行之精勤，意为伴随着观禅的努力。因其道流于净居地中唯是向上，故名“上流者”。因以结生方式去往色究竟天(Akaniṭṭhā)，故名“色究竟行者”。

อวิหาทีสุ วตฺตมาโนปิ เอกํสโต อุทฺธํคมนารโห ปุคฺคโล อกนิฏฺฐคามี เอว นามาติ วุตฺตํ ‘‘เอโก อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามีติ ปญฺจ โหนฺตี’’ติ. เตสนฺติ นิทฺธารเณ สามิวจนํ. อุทฺธํโสตภาวโต ยทิปิ เหฏฺฐิมาทีสุปิ อริยภูมิ นิพฺพตฺตเตว, ตถาปิ ตตฺถ ภูมีสุ อายุํ [Pg.421] อคฺคเหตฺวา อกนิฏฺฐภเว อายุวเสเนว โสฬสกปฺปสหสฺสายุกตา ทฏฺฐพฺพา. ‘‘สตฺต ผลา สตฺตานิสํสา ปาฏิกงฺขา’’ติ วุตฺตตฺตา ‘‘อรหตฺตมคฺคสฺส ปุพฺพภาควิปสฺสนา โพชฺฌงฺคา กถิตา’’ติ วุตฺตํ. สตฺตนฺนมฺปิ สหภาโว ลพฺภตีติ ‘‘อปุพฺพํ อจริมํ เอกจิตฺตกฺขณิกา’’ติ วุตฺตํ. ตยิทํ ปาฬิยํ ตตฺถ ตตฺถ ‘‘ตสฺมึ สมเย’’ติ อาคตวจเนน วิญฺญายติ, โพชฺฌงฺคานํ ปน นานาสภาวตฺตา ‘‘นานาลกฺขณา’’ติ วุตฺตํ.

即使住于无烦天(Avihā)等处，若为确定向上而行的个人(puggala)，亦名为趣色究竟天者(akaniṭṭhagāmī)，如经所说：“一类上流者是趣色究竟天者，共有五种。”“彼等”(Tesaṃ)，是用于限定的属格。虽因是上流者，即使在下界等也能生于圣地，然于彼等地不取寿命，唯于色究竟天(Akaniṭṭhā)的存在中，依寿命之力，当知其寿命为一万六千劫。因经说“七果、七种利益可期”，故说“阿罗汉道的前分观(vipassanā)被称为觉支”。七者亦可同时获得，故说“无先无后，于一心刹那”。此义于巴利文中，从各处出现的“于彼时”等语句可知。然因诸觉支自性各异，故说“相各不同”。

สีลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《戒经》释义终。

๔. วตฺถสุตฺตวณฺณนา

4. 衣经释义

๑๘๕. ‘‘สติสมฺโพชฺฌงฺโค’’ติ เอวํ เจ มยฺหํ โหตีติ สติสมฺโพชฺฌงฺโค นาม เสฏฺโฐ อุตฺตโม ปวโร, ตสฺมาหํ สติสมฺโพชฺฌงฺคสีเสน ผลสมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา วิหริสฺสามีติ เอวํ เจ มยฺหํ ปุพฺพภาเค โหตีติ อตฺโถ. ‘‘อปฺปมาโณ’’ติ เอวํ มยฺหํ โหตีติ สฺวายํ สติสมฺโพชฺฌงฺโค, สพฺพโส ปมาณกรกิเลสาภาวโต อปฺปมาณธมฺมารมฺมณโต จ อปฺปมาโณติ เอวํ มยฺหํ อนฺโตสมาปตฺติยํ อสมฺโมหวเสน โหติ. สุปริปุณฺโณติ ภาวนาปาริปูริยา สุฏฺฐุ ปริปุณฺโณติ เอวํ มยฺหํ อนฺโตสมาปตฺติยํ อสมฺโมหวเสน โหตีติ. ติฏฺฐตีติ ยถากาลปริจฺเฉทสมาปตฺติยา อวฏฺฐาเนน ตปฺปริยาปนฺนตาย สติสมฺโพชฺฌงฺโค ติฏฺฐติ ปฏิพนฺธวเสน. อุปฺปาทํ อนาวชฺชิตตฺตาติ อุปฺปาทสฺส อนาวชฺชเนน อสมนฺนาหาเรน. อุปฺปาทสีเสน เจตฺถ อุปฺปาทวนฺโตว สงฺขารา คหิตา. อนุปฺปาทนฺติ นิพฺพานํ อุปฺปาทาภาวโต อุปฺปาทวนฺเตหิ จ วินิสฺสฏตฺตา. ปวตฺตนฺติ วิปากปฺปวตฺตํ. อปฺปวตฺตนฺติ นิพฺพานํ ตปฺปฏิกฺเขปโต. นิมิตฺตนฺติ สพฺพสงฺขารนิมิตฺตํ. อนิมิตฺตนฺติ นิพฺพานํ. สงฺขาเรติ อุปฺปาทาทิอนามสเนน เกวลเมว สงฺขารคหณํ. วิสงฺขารนฺติ นิพฺพานํ. อาวชฺชิตตฺตา อาวชฺชิตกาลโต ปฏฺฐาย อารพฺภ ปวตฺติยา สติสมฺโพชฺฌงฺโค ติฏฺฐติ. อฏฺฐหากาเรหีติ อฏฺฐหิ การเณหิ. ชานาตีติ สมาปตฺติโต วุฏฺฐิตกาเล ปชานาติ. อฏฺฐหากาเรหีติ อุปฺปาทาวชฺชนาทีหิ เจว อนุปฺปาทาวชฺชนาทีหิ จ วุตฺตาการวิปรีเตหิ อฏฺฐหิ อากาเรหิ จวนฺตํ สมาปตฺติวเสน อนวฏฺฐานโตปิ คจฺฉนฺตํ จวตีติ เถโร ปชานาตีติ.

185. “‘念觉支’于我如是生起”之义为：念觉支是最胜、最上、最妙的，因此我应以念觉支为首，进入果定而住——此乃我于前分所思。“‘无量’于我如是生起”之义为：此念觉支，因完全没有能作计量的烦恼，且以无量之法为所缘，故为无量——此乃我于定中以不痴而了知。“‘善圆满’于我如是生起”之义为：因修习圆满而完全圆满——此乃我于定中以不痴而了知。“安住”是指：念觉支依所限定时间的禅定，以其稳固及定所含摄，并以其关联而安住。“不作意生起”是指：因不作意、不注意于生起。“以生起为首”，此处是指执取有生起的诸行。“无生起”是指涅槃，因其无有生起，且已脱离有生起之法。“转起”是指异熟的转起。“不转起”是指涅槃，因其与转起相违。“相”是指一切行之相。“无相”是指涅槃。“行”是指不触及生起等，仅是执取诸行。“离行”是指涅槃。“作意”是指：从作意之时起，念觉支依其生起运作而安住。“以八种行相”是指以八种原因。“了知”是指：从定中出定时了知。“以八种行相”是指：以作意生起等及作意无生起等，与前述行相相反的八种行相，长老了知其退失，即由于在定中不稳固而退失，或即将退失。

ผลโพชฺฌงฺคาติ [Pg.422] ผลสมาปตฺติปริยาปนฺนา โพชฺฌงฺคา. กึ ปน เต วิสุํ วิสุํ ปวตฺตนฺตีติ อาห ‘‘ยทา หี’’ติอาทิ. สีสํ กตฺวาติ ปธานํ เสฏฺฐํ กตฺวา. ตทนฺวยาติ ตทนุคตา สติสมฺโพชฺฌงฺคํ อนุคจฺฉนกา. ตญฺจ โข ตถา กตฺวา ธมฺมํ ปจฺจเวกฺขณวเสน. เกจิ ปน ‘‘ตํ ปจฺจเวกฺขณาทิกํ กตฺวา’’ติ วทนฺติ.

“果觉支”是指包含在果定中的觉支。那么，它们是各自独立生起的吗？所以经文说“当那时”等。“以……为首”是指以之为主，以之最胜。“随顺”是指随顺念觉支而行。这样做之后，是通过观察法的方式。但有些人说“做了那观察等事”。

วตฺถสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《衣经》释义终。

๕. ภิกฺขุสุตฺตวณฺณนา

5. 比丘经释义

๑๘๖. โพธายาติ เอตฺถ โพโธ นาม พุชฺฌนํ, ตํ ปน กิสฺส เกนาติ ปุจฺฉนฺโต ‘‘กึ พุชฺฌนตฺถายา’’ติ วตฺวา ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘มคฺเคนา’’ติอาทิมาห. มคฺเคน นิพฺพานํ พุชฺฌนตฺถาย สํวตฺตนฺติ, ปจฺจเวกฺขณาย กตกิจฺจตํ พุชฺฌนตฺถาย สํวตฺตนฺติ, ปฐมวิกปฺเป สจฺฉิกิริยาภิสมโย เอว ทสฺสิโตติ เตน อตุฏฺเฐ ‘‘มคฺเคน วา’’ติ ทุติยวิกปฺปมาห. วิเวกนิสฺสิตํ วิราคนิสฺสิตนฺติ ปเทหิ สพฺพํ มคฺคกิจฺจํ ตสฺส ผลญฺจ ทสฺสิตํ. นิโรธนิสฺสิตนฺติ อิมินา นิพฺพานสจฺฉิกิริยา. กามาสวาปิ จิตฺตํ วิมุจฺจตีติอาทินา กิเลสปฺปหานํ. วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหตีติอาทินา ปจฺจเวกฺขณา ทสฺสิตา.

186. 此处“为觉”中，“觉”即是觉悟。若问：“觉悟什么？通过什么觉悟？”则说“为了觉悟什么”，并开示“通过道”等。通过道有助于觉悟涅槃，通过省察有助于觉悟所作已办。在第一种抉择中，仅开示了现证的等觉。因（有人）对此不满足，故说出第二种抉择：“或通过道”。通过“依远离”、“依离贪”等语，开示了道的全部作用及其果。以“依灭”开示了涅槃的现证。以“心从欲漏解脱”等开示了烦恼的断除。以“于解脱中，生起‘已解脱’之智”等开示了省察。

ภิกฺขุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

比丘经释义终。

๖-๗. กุณฺฑลิยสุตฺตาทิวณฺณนา

6-7. 衮达利亚经等释义

๑๘๗-๑๘๘. นิพทฺธวาสวเสน อาราเม นิสีทนสีโลติ อารามนิสาที. ปริสํ โอคาฬฺโห หุตฺวา จรตีติ ปริสาวจโรติ อาห – ‘‘โย ปนา’’ติอาทิ. เอวนฺติ อิมินากาเรน. คหณนฺติ นิคฺคหณํ. เตน ปุจฺฉาปทสฺส อตฺถํ วิวรติ. นิพฺเพฐนนฺติ นิคฺคหนิพฺเพฐนํ. เตน วิสฺสชฺชนปทสฺส อตฺถํ วิวรติ. อิมินา นเยนาติ เอเตน ‘‘อิติวาโท’’ติ เอตฺถ อิติ-สทฺทสฺส อตฺถํ ทสฺเสติ. อุปารมฺภาธิปฺปาโย วทติ เอเตนาติ วาโท, โทโส. อิติวาโท โหตีติ เอวํ อิมสฺส อุปริ วาทาโรปนํ โหติ. อิติวาทปฺปโมกฺโขติ เอวํ ตโต ปโมกฺโข โหติ[Pg.423]. เอวํ วาทปฺปโมกฺขานิสํสํ ปเรหิ อาโรปิตโทสสฺส นิพฺเพฐนวเสน ทสฺเสตฺวา อิทานิ โทสปเวทนวเสน ทสฺเสตุํ ‘‘อยํ ปุจฺฉาย โทโส’’ติอาทิ วุตฺตํ.

187-188. 因常住故，有住于园林之习性，故为“园林住者”。深入会众而行，故为“会众行者”，即说“若复”等。“如是”即是以此方式。“取”即是诘难，以此解释问句之义。“辩解”即是诘难的辩解，以此解释答句之义。以此理，开示“如是说”中“如是”一词之义。“以责难为意趣而说”，是为“论”，即是过失。“成为如是说”即是如此对他加以论难。“从如是说解脱”即是如此从中解脱。如此，以辩解他人所加之过失的方式，开示了从论难中解脱的功德后，现在为以告知过失的方式开示，故说“此是问之过失”等。

เอตฺตกํ ฐานนฺติอาทิโต ปฏฺฐาย ยาว ‘‘ตีณิ สุจริตานี’’ติ เอตฺตกํ ฐานํ. อิมํ เทสนนฺติ ‘‘อินฺทฺริยสํวโร โข’’ติอาทินยปฺปวตฺตํ อิมํ เทสนํ. นาภิชฺฌายตีติ น อภิชฺฌายติ. นาภิหํสตีติ น อภิตุสฺสติ. โคจรชฺฌตฺเต ฐิตํ โหตีติ กมฺมฏฺฐานารมฺมเณ สมาธานวเสน ฐิตํ โหติ อวฏฺฐิตํ. เตนาห ‘‘สุสณฺฐิต’’นฺติ. สุสณฺฐิตนฺติ สมฺมา อวิกฺเขปวเสน ฐิตํ. กมฺมฏฺฐานวิมุตฺติยาติ กมฺมฏฺฐานานุยุญฺชนวเสน ปฏิปกฺขโต นีวรณโต วิมุตฺติยา. สุฏฺฐุ วิมุตฺตนฺติ สุวิมุตฺตํ. ตสฺมึ อมนาปรูปทสฺสเน น มงฺกุ วิลกฺโข น โหติ. กิเลสวเสน โทสวเสน. อฏฺฐิตจิตฺโต อถทฺธจิตฺโต. โกเวเสน หิ จิตฺตํ ถทฺธํ โหติ, น มุทุกํ. อทีนมานโสติ โทมนสฺสวเสน โย ทีนภาโว, ตทภาเวน นิทฺโทสมานโส. อปูติจิตฺโตติ พฺยาปชฺชาภาเวน สีติภูตจิตฺโต.

从“如此处”开始，直到“三善行”，是为“如此处”。此教法即是以“实乃根律仪”等理而转起的教法。“不贪求”即是不贪求。“不欣喜”即是不喜悦。“住于行境之内”即是依于专注业处所缘而安住。因此说“善安住”。“善安住”即是依于不散乱而正住。“由业处解脱”即是依于勤修业处，从其对治法——诸盖中解脱。“善解脱”即是极解脱。于彼见不悦意色时，不困惑、不羞愧。心不僵硬，心不坚硬。实因秽而心僵硬，不柔软。“意不卑劣”即是因无有由忧而生的卑劣状态，故为意无过失。“心无腐败”即是因无瞋恚而心变得清凉。

อิเมสุ ฉสุ ทฺวาเรสุ อฏฺฐารส ทุจฺจริตานิ โหนฺติ ปจฺเจกํ กายวจีมโนทุจฺจริตเภเทน. ตานิ วิภาเคน ทสฺเสตุํ ‘‘กถ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อิฏฺฐารมฺมเณ อาปาถคเตติ นยทานมตฺตเมตํ. เตน ‘‘อนิฏฺฐารมฺมเณ อาปาถคเต โทสํ อุปฺปาเทนฺตสฺสา’’ติอาทินา ติวิธทุจฺจริตํ นีหริตฺวา วตฺตพฺพํ, ตถา ‘‘มชฺฌตฺตารมฺมเณ โมหํ อุปฺปาเทนฺตสฺสา’’ติอาทินา จ. มโนทุจฺจริตาทิสามญฺเญน ปน ตีณิเยว ทุจฺจริตานิ โหนฺตีติ เวทิตพฺพํ.

于此六门中，各有十八恶行，以身恶行、语恶行、意恶行之差别而分别。为分别开示彼等，故说“如何”等。其中，“于可意所缘现前时”仅是给出一个范例。因此，应引出并说明“于不可意所缘现前时生起嗔”等三类恶行，同样也应说明“于中性所缘现前时生起痴”等。然应知，以意恶行等之共通性而言，仅有三恶行。

ปญฺญตฺติวเสนาติ วตฺถุํ อนามสิตฺวา ปิณฺฑคหณมุเขน เกวลํ ปญฺญตฺติวเสเนว. ภาวนาปฏิสงฺขาเนติ ภาวนาสิทฺเธ ปฏิสงฺขาเน, ภาวนาย ปฏิสงฺขาเน วาติ อตฺโถ. อิมานีติ ยถาวุตฺตานิ ฉทฺวารารมฺมณานิ. ทุจฺจริตานีติ ทุจฺจริตการณานิ. อปฺปฏิสงฺขาเน ฐิตสฺส ทุจฺจริตานิ สุจริตานิ กตฺวา. ปริณาเมตีติ ปริวตฺเตติ ทุจฺจริตานิ ตตฺถ อนุปฺปาเทตฺวา สุจริตานิ [Pg.424] อุปฺปาเทนฺโต. เอวนฺติ วุตฺตปฺปกาเรน. อินฺทฺริยสํวโร…เป… เวทิตพฺโพ อินฺทฺริยสํวรสมฺปาทนวเสน ติณฺณํ สุจริตานํ สิชฺฌนโต. เตนาห ‘‘เอตฺตาวตา’’ติอาทิ. เอตฺตาวตาติ อาทิโต ปฏฺฐาย ยาว ‘‘ตีณิ สุจริตานิ ปริปูเรนฺตี’’ติ ปทํ, เอตฺตาวตา. สีลานุรกฺขกํ อินฺทฺริยสํวรสีลนฺติ จตุปาริสุทฺธิสีลสฺส อนุรกฺขกํ อินฺทฺริยสํวรสีลํ กถิกํ. กถํ ปน ตเทว ตสฺส อนุรกฺขกํ โหตีติ? อปราปรุปฺปตฺติยา อุปนิสฺสยภาวโต.

“依施设”即是不触及事物，仅通过取其总相而依于施设。“于修习省察”即是于修习成就之省察，或为修习而省察之义。“此等”即是如前所说六门所缘。“恶行”即是恶行之因。对于住于不省察者，将恶行转为善行。“转变”即是转化，即不令恶行于彼处生起而令善行生起。“如是”即是如所说之方式。根律仪……应知，因由成就根律仪，三善行得以成就。因此说“仅此”等。“仅此”即是从开始到“圆满三善行”一句为止。“守护戒之根律仪戒”即是说，根律仪戒是四遍清净戒的守护者。然彼如何成为其守护者？因于前后生起时，作为依止故。

ตีณิ สีลานีติ อินฺทฺริยสํวร-อาชีวปาริสุทฺธิ-ปจฺจยสนฺนิสฺสิต-สีลานิ. โลกุตฺตรมิสฺสกาติ โลกิยาปิ โลกุตฺตราปิ โหนฺตีติ อตฺโถ. สตฺตนฺนํ โพชฺฌงฺคานนฺติ โลกุตฺตรานํ สตฺตนฺนํ โพชฺฌงฺคานํ. มูลภูตา สติปฏฺฐานา ปุพฺพภาคา, เต สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘จตฺตาโร โข, กุณฺฑลิย, สติปฏฺฐานา ภาวิตา พหุลีกตา สตฺต โพชฺฌงฺเค ปริปูเรนฺตี’’ติ. เตปีติ ยถาวุตฺตสติปฏฺฐานา. สติปฏฺฐานมูลกา โพชฺฌงฺคาติ โลกิยสติปฏฺฐานมูลกา โพชฺฌงฺคาว. ปุพฺพภาคาวาติ เอตฺถ เกจิ ‘‘ปุพฺพภาคา จา’’ติ ปาฐํ กตฺวา ‘‘ปุพฺเพว โลกุตฺตรา ปุพฺพภาคา จา’’ติ อตฺถํ วทนฺติ. วิชฺชาวิมุตฺติมูลกาติ ‘‘สตฺต โข, กุณฺฑลิย, โพชฺฌงฺคา ภาวิตา พหุลีกตา วิชฺชาวิมุตฺตึ ปริปูเรนฺตี’’ติ เอวํ วุตฺตา โพชฺฌงฺคา โลกุตฺตราว วิชฺชาวิมุตฺติสหคตภาวโต.

“三戒”即是根律仪戒、活命遍净戒、资具依止戒。“与出世间混合”之义为：既是世间，亦是出世间。“七觉支”即是出世间的七觉支。作为根本的念处是前分，针对此而说：“衮达利亚，四念处经修习、多修习，能圆满七觉支。”“彼等”即是如所说之念处。“以念处为根本的觉支”仅是以世间念处为根本的觉支。此处“仅是前分”，有人作“亦是前分”之读法，释为“既是前分，亦是出世间”。“明与解脱之根本”，即“衮达利亚，七觉支经修习、多修习，能圆满明与解脱”，如是所说之觉支，因与明、解脱俱生，故仅是出世间。

กุณฺฑลิยสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

衮达利亚经等释义终。

๘. อุปวานสุตฺตวณฺณนา

8. 优波婆那经释义

๑๘๙. ปจฺจตฺตนฺติ กรณนิทฺเทโส อยนฺติ อาห – ‘‘อตฺตนาวา’’ติ. กุรุมาโนเยวาติ อุปฺปาเทนฺโต เอว. กมฺมฏฺฐานวิมุตฺติยา สุฏฺฐุ วิมุตฺตนฺติ กมฺมฏฺฐานมนสิกาเรน นีวรณานํ ทูรีภาวโต เตหิ สุฏฺฐุ วิมุตฺตํ. อตฺถํ กริตฺวาติ ภาวนามนสิการํ อุตฺตมํ กตฺวา. ‘‘มหา วต เม อยํ อตฺโถ อุปฺปนฺโน’’ติ อตฺถิโก หุตฺวา.

189. “各自”是工具格的指示，即说“由自己”。“正作者”即是正令生起。“由业处善解脱”即是因通过作意业处而远离诸盖，故从彼等善解脱。“已作义利”即是已作最上之修习作意。成为“我实已生起此大利益”之求义者。

๙. ปฐมอุปฺปนฺนสุตฺตวณฺณนา

9. 初生经释义

๑๙๐. ตถาคตสฺส ปาตุภาวาติอาทินา พุทฺธุปฺปาทกาเล เอว โพชฺฌงฺครตนปฏิลาโภติ ทสฺเสติ.

190. 以“如来出现”等（语）开示，仅于佛出世时，方能获得觉支宝。

ปพฺพตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

山品释义终。

๒. คิลานวคฺโค

2. 病品

๑-๓. ปาณสุตฺตาทิวณฺณนา

1-3. 有情经等释义

๑๙๒-๑๙๔. เยสนฺติ [Pg.425] เยสํ สตฺตานํ. จตฺตาโร อิริยาปถา อตฺถิ ลพฺภนฺติ ตทุปคสรีราวยวลาเภน. เอตนฺติ ‘‘จตฺตาโร อิริยาปเถ กปฺเปนฺตี’’ติ เอตํ วจนํ. ‘‘วิเวกนิสฺสิต’’นฺติอาทิวจนโต ‘‘สหวิปสฺสนเก มคฺคโพชฺฌงฺเค’’อิจฺเจว วุตฺตํ. ทุติยตติยานิ อุตฺตานตฺถาเนว เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา.

192-194.“彼等”即是彼等有情。四威仪存在、可得，是因获得与之相应的身体部分。“此”即是“行持四威仪”此句。因“依远离”等语，故仅说是“与观俱行之道觉支”。第二、第三（经）义理明显，因其理已于下方说过。

๔-๑๐. ปฐมคิลานสุตฺตาทิวณฺณนา

4-10. 初病经等释义

๑๙๕-๒๐๑. วิสุทฺธํ อโหสิ วิสภาคธาตุกฺโขภํ วูปสเมนฺตํ. เตนาห – ‘‘โปกฺขรปตฺเต …เป… วินิวตฺติตฺวา คโต’’ติ. เอเสว นโย ปาฬิโต อตฺถโต จ จตุตฺเถน ปญฺจมฉฏฺฐานํ สมานตฺตา. วิสรุกฺขวาตสมฺผสฺเสนาติ วิสรุกฺขสนฺนิสฺสิตวาตสมฺผสฺเสน. มนฺทสีตชโรติ มุทุโก สีตชโร. เสสนฺติ วุตฺตาวเสสํ. สพฺพตฺถาติ สตฺตมาทีสุ จตูสุ.

195-201. 已然清净，是平息了不同界的扰动。因此说：“犹如莲叶……（中略）……退转而去。”此理亦同样适用于第四、第五及第六（经）的文句与意义，因其内容相同。“与毒树风接触”是指与依附毒树之风的接触。“微寒热”是指轻柔的寒热。“其余”即所说之剩余部分。“于一切处”是指于第七等四处。

คิลานวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

病品释义终。

๓. อุทายิวคฺโค

3. 优陀夷品

๑-๒. โพธายสุตฺตาทิวณฺณนา

1-2. 菩提经等释义

๒๐๒-๒๐๓. กิตฺตเกน นุ โข การเณน พุชฺฌนกองฺคา นาม วุจฺจนฺติ พุชฺฌนกสฺส ปุคฺคลสฺส องฺคาติ วตฺตพฺพตํ ลภนฺติ. มิสฺสกโพชฺฌงฺคา กถิตา สหวิปสฺสนา มคฺคโพชฺฌงฺคา กถิตาติ กตฺวา. ธมฺมปริจฺเฉโท กถิโต คณนามตฺเตน ปริจฺฉินฺทิตฺวา วุตฺตตฺตา น ภูมนฺตรปริจฺเฉโท, วิปสฺสนาทิปริจฺเฉโท วา.

202-203. 究竟以何因缘，（觉支）得名为“觉者之支”，被称为“觉悟之人的支分”？是因已说示混合觉支及与观（vipassanā）俱行的道觉支。法之分别，是因以计数简别而说，而非界域之分别或观等之分别。

๓-๕. ฐานิยสุตฺตาทิวณฺณนา

3-5. 处所经等释义

๒๐๔-๒๐๖. กามราเคน คธิตพฺพฏฺฐานภูตา กามราคฏฺฐานิยาติ อาห ‘‘อารมฺมณธมฺมาน’’นฺติ. ‘‘มนสิการพหุลีการา’’ติ วุตฺตตฺตา ‘‘อารมฺมเณเนว กถิต’’นฺติ [Pg.426] วุตฺตํ. วุตฺตปริจฺเฉโทติ เอเตน น เกวลํ อารมฺมณวเสเนว, อถ โข อุปนิสฺสยวเสนเปตฺถ อตฺโถ ลพฺภตีติ ทสฺเสติ. ปฐมวคฺคสฺส หิ ทุติเย สุตฺเต อุปนิสฺสยวเสเนว อตฺโถ ทสฺสิโต. มิสฺสกโพชฺฌงฺคา กถิตา อวิภาเคเนว กถิตตฺตา. อปริหานิเยติ ตีหิ สิกฺขาหิ อปริหานาวเห.

204-206. 因其是为欲贪所执取之处，故称“欲贪处”，（经中）说为“所缘法”。因说“多作意”，故说“仅依所缘而说”。“已说之分别”表明，此中义理不仅可依所缘而得，亦可依亲依止而得。因为在初品第二经中，正是依亲依止而开示其义。混合觉支，是因其未经分别而说。“不退失”是指由三学带来不退失。

๖-๗. ตณฺหกฺขยสุตฺตาทิวณฺณนา

6-7. 渴爱灭尽经等释义

๒๐๗-๒๐๘. ‘‘โส มํ ปุจฺฉิสฺสตี’’ติ อธิปฺปาเยน ภควตา โอสาปิตเทสนํ. ปตฺถฏตฺตา ภาวนาปาริปูริยา วิตฺถาริตํ คตตฺตา. มหนฺตภาวนฺติ ภาวนาวเสเนว มหตฺตํ คตตฺตา. ตโต เอว วฑฺฒิปฺปมาณา. นีวรณวิคเม สมฺภวโต ปจฺจยโต พฺยาปาโท วิคโต โหตีติ อาห – ‘‘นีวรณานํ ทูรีภาเวน พฺยาปาทวิรหิตตฺตา’’ติ. ตณฺหามูลกนฺติ ตณฺหาปจฺจยํ. ยญฺหิ ตณฺหาสหคตํ อสหคตมฺปิ ตณฺหํ อุปนิสฺสาย นิปฺผนฺนํ, สพฺพํ ตํ ตณฺหามูลกํ. ปหียติ อนุปฺปาทปฺปหาเนน. ตณฺหาทีนํเยว ขยา, น เตสํ สงฺขารานํ ขยา. เอเตหิ ตณฺหกฺขยาทิปเทหิ.

207-208. 世尊(bhagavā)以“他将会问我”之意趣而结束说法。因修习(bhāvanā)之圆满而广为流布，得以详尽阐述。“伟大”是指仅依修习之力而达于伟大。由此而有增长之量。因诸盖(nīvaraṇa)之离去，作为其缘，瞋恚(byāpādo)亦随之离去，故说：“因诸盖之远离而无有瞋恚”。“以渴爱为根”即以渴爱为缘。凡与渴爱相应或不相应，然依渴爱而生者，皆以渴爱为根。以不生而断，故为“断”。此乃渴爱等之灭尽，非彼诸行之灭尽。（此义）由“渴爱灭尽”等语（而明）。

๘. นิพฺเพธภาคิยสุตฺตวณฺณนา

8. 抉择分经释义

๒๐๙. นิพฺพิชฺฌนฺตีติ นิพฺเพธา, นิพฺพิชฺฌนธมฺมา ธมฺมวินยาทโย, ตปฺปริยาปนฺนตาย นิพฺเพธภาเค คโต นิพฺเพธภาคิโย, ตํ นิพฺเพธภาคิยํ. เตนาห ‘‘นิพฺพิชฺฌนโกฏฺฐาสิย’’นฺติ. ภาเวตฺวา ฐิเตน จิตฺเตน. วิปสฺสนามคฺคมฺปิ คเหตฺวา ‘‘มคฺคโพชฺฌงฺคา มิสฺสกา’’ติ วุตฺตา. เตหีติ โพชฺฌงฺเคหิ ภาวิตํ จิตฺตํ. เต วา โพชฺฌงฺเค ภาเวตฺวา ฐิตํ จิตฺตํ นาม ผลจิตฺตํ, ตสฺมา นิพฺพตฺติตโลกุตฺตรเมว. ตมฺปีติ ผลจิตฺตมฺปิ มคฺคานนฺตรตาย มคฺคนิสฺสิตํ กตฺวา มิสฺสกเมว กเถตุํ วฏฺฏติ ‘‘โพธาย สํวตฺตนฺตี’’ติ วุตฺตตฺตา.

209. “厌离”即是通达(nibbedha)。能通达之法，如法与律等。因其摄于通达之部分，故名“抉择分”(nibbedhabhāgiya)。因此说“属于厌离之分”。以修习而安住之心。（此心）亦含摄观(vipassanā)道，故说“道觉支是混合的”。“由彼”是指由彼觉支所修习之心。或谓，修习彼觉支已，安住之心名为果心，因此，其所生者唯是出世间。彼果心亦因紧随于道、依止于道，故亦可称为混合，因经中说“其导向觉悟”。

๙. เอกธมฺมสุตฺตวณฺณนา

9. 一法经释义

๒๑๐. สํโยชนสงฺขาตา วินิพนฺธาติ กามราคาทิสํโยชนสญฺญิตา พนฺธนา. ปรินิฏฺฐเปตฺวา คหณาติ คิลิตฺวา วิย ปรินิฏฺฐเปตฺวา คหณาการา.

210. “系缚”(vinibandhā)即名为“结”(saṃyojana)者，是指被称为欲贪等结之束缚。“彻底执取”是指如吞咽般彻底完成执取之状。

๑๐. อุทายิสุตฺตวณฺณนา

10. 优陀夷经释义

๒๑๑. พหุกตํ [Pg.427] วุจฺจติ พหุกาโร พหุมาโน, นตฺถิ เอตสฺส พหุกตนฺติ อพหุกโต, อกตพหุมาโน. ธมฺโม อุปฺปชฺชมาโน อุกฺกุชฺชนฺโต วิย นิรุชฺฌมาโน อวกุชฺชนฺโต วิย โหตีติ วุตฺตํ ‘‘อุกฺกุชฺชํ วุจฺจติ อุทโย, อวกุชฺชํ วโย’’ติ. ปริวตฺเตนฺโตติ อนิจฺจาติปิ ทุกฺขาติปิ อนตฺตาติปิ. ‘‘เอโส หิ เต อุทายิ มคฺโค ปฏิลทฺโธ, โย เต…เป… ตถตฺตาย อุปเนสฺสตี’’ติ ปริโยสาเน ภควโต วจนญฺเจตฺถ สาธกํ ทฏฺฐพฺพํ. เตน เตนากาเรน วิหรนฺตนฺติ เยน สมฺมสนากาเรน วิปสฺสนาวิหาเรน วิหรนฺตํ. ตถาภาวายาติ ขีณาสวภาวปจฺจเวกฺขณาย. เตนาห – ‘‘ขีณา ชาตีติ…เป… ตํ ทสฺเสนฺโต เอวมาหา’’ติ.

211. “多作”即是多行、多敬；“无多作”即无多行、无敬。法生起时如正置，坏灭时如倒置，故说：“正置为生，倒置为灭”。“翻转”是指（观其）为无常、为苦、为无我。于结尾处，世尊(bhagavā)之言：“优陀夷(udāyī)，此即汝所证之道，此道将引汝……至于如是性”，此语当视为此处之佐证。“以彼彼行相而住”是指以审思之行相、以观(vipassanā)住而住。“为成其状”是指为省察漏尽者之状态。因此，（世尊）为显示此义而如是说：“生已尽……（中略）……”。

อุทายิวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

优陀夷品释义终。

๔. นีวรณวคฺโค

4. 盖品

๓-๔. อุปกฺกิเลสสุตฺตาทิวณฺณนา

3-4. 杂染经等释义

๒๑๔-๒๑๕. น จ ปภาวนฺตนฺติ น จ ปภาสมฺปนฺนํ. ปภิชฺชนสภาวนฺติ ตาเปตฺวา ตาลเน ปภงฺคุตํ. อวเสสํ โลหนฺติ วุตฺตาวเสสํ ชาติโลหํ, วิชาติโลหํ, กิตฺติมโลหนฺติ ปเภทํ สพฺพมฺปิ โลหํ. อุปฺปชฺชิตุํ อปฺปทาเนนาติ เอตฺถ นนุ โลกิยกุสลจิตฺตสฺสปิ สุวิสุทฺธสฺส อุปฺปชฺชิตุํ อปฺปทาเนน อุปกฺกิเลสตาติ? สจฺจเมตํ, ยสฺมึ ปน สนฺตาเน นีวรณานิ ลทฺธปติฏฺฐานิ, ตตฺถ มหคฺคตกุสลสฺสปิ อสมฺภโว, ปเคว โลกุตฺตรกุสลสฺส, ปริตฺตกุสลํ ปน ยถาปจฺจยํ อุปฺปชฺชติ. นีวรเณ หิ วูปสนฺเต สนฺตาเน อุปฺปตฺติยา อปริสุทฺธํ โหติ, อุปกฺกิลิฏฺฐํ นาม โหติ, อปริสุทฺธทีปกปลฺลิกวฏฺฐิเตลาทิสนฺนิสฺสโย ทีโป วิย, อปิจ นิปฺปริยายโต อุปฺปชฺชิตุํ อปฺปทาเนเนว เตสํ อุปกฺกิเลสตาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยทคฺเคน หี’’ติอาทิมาห. อารมฺมเณ วิกฺขิตฺตปฺปตฺติวเสน จุณฺณวิจุณฺณตา เวทิตพฺพา. น อาวรนฺตีติ กุสลธมฺเม อุปฺปชฺชิตุํ อปฺปทานวเสน น อาวรนฺติ, อถ โข เตสํ อุปฺปตฺติยา โหนฺติ. น ปฏิจฺฉาเทนฺตีติ น [Pg.428] วินนฺธนฺติ. จตุภูมกจิตฺตสฺสาติ จตุตฺถภูมกกุสลจิตฺตสฺส อนุปกฺกิเลสา, เตหิ อกิลิสฺสนโต.

214-215. “不发光”即不具光明。“有破碎性”是指加热锤打时的易碎性。“其余铁”是指所说之剩余部分，即原生铁、非原生铁、人造铁等所有种类的铁。于“不提供生起之机”一句，（问曰：）难道世间善心虽极清净，不也因不提供生起之机而成为杂染吗？诚然。然于某相续中，若诸盖已得立足，则广大善法尚不能生，何况出世间善法？而微小善法则随缘而生。于诸盖已止息之相续中，（善法）生起时亦为不净，名为被染，犹如灯火，虽依于不净之灯台、灯芯、油等。复次，为示“正因不提供生起之机，故彼等为杂染”，而说“以何为首……”等。当知，因于所缘中达到散乱状态，故如粉碎。‘不障碍’是指，不以‘不提供善法生起之机’的方式来障碍，反而助其生起。‘不覆盖’即不缠缚。‘四地心’是指第四地之善心，因其不为彼等所染，故无杂染。

๘. อาวรณนีวรณสุตฺตวณฺณนา

8. 障碍与盖经释义

๒๑๙. ปญฺญา ทุพฺพลา โหติ, น พลวตี ปฏิปกฺเขน อุปกฺกิลิฏฺฐภาวโต. เตนาห ‘‘มนฺทา อวิสทา’’ติ.

219. 慧力微弱，而非强劲，因其为敌对法所染污。因此说“迟钝而不清晰”。

ปญฺจ นีวรณา ทูเร โหนฺติ อาวรณาภาวโต. ตเมว ปีตินฺติ สปฺปายธมฺมสวเน อุปฺปนฺนํ ปีตึ. ตสฺสา ตทา อุปฺปนฺนาการสลฺลกฺขเณน อวิชหนฺโต ปุนปฺปุนํ ตสฺสา นิพฺพตฺตเนน. เตนาห ‘‘ปญฺจ นีวรเณ วิกฺขมฺเภตฺวา’’ติ. อิทํ สนฺธายาติ เอตฺตเก ทิวเสปิ น วินสฺสนฺติ, สา ธมฺมปีติ ลทฺธปจฺจยา หุตฺวา วิเสสาวหาติ อิมมตฺถํ สนฺธาย เอตํ ‘‘อิมสฺส ปญฺจ นีวรณา ตสฺมึ สมเย น โหนฺตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปีติปาโมชฺชปกฺขิยาติ ปีติปาโมชฺชปจฺจยา. นสฺสนฺตีติ นิโรธปจฺจยวเสน ปวตฺตนโต นสฺสนฺติ. สภาคปจฺจยวเสน ปุน อุปฺปชฺชนฺตาปิ…เป… วุจฺจติ กิจฺจสาธนวเสน ปวตฺตนโต.

五盖远离，因无障碍故。“彼喜”是指听闻适悦之法时所生之喜。不舍离彼，了知其当时生起之相，并令其再再生起。因此说‘镇伏五盖’。意指：纵经数日亦不消失，彼法喜得缘而成，能引生殊胜利益。针对此义，故说‘于彼之时，此人五盖实不存在’等语。‘喜与悦之分’即以喜与悦为缘。‘坏灭’是指，因依于灭缘而转起，故坏灭。纵然再依同分缘而生起……（中略）……（亦）称为（坏灭），因其依成就作用而转起。

๙. รุกฺขสุตฺตวณฺณนา

9. 树木经释义

๒๒๐. อภิรุหนกาติ สมีปรุกฺเข อภิภวิตฺวา รุหนกา. อฏฺฐิกจฺฉโกติ อฏฺฐิพหุลกจฺฉโก. กปิถนสทิสผลตฺตา กปิตฺถโนติ ลทฺธนาโม.

220. “攀缘者”(Abhiruhanakā)是指压制并攀附附近树木而生长者。“骨沼”(Aṭṭhikacchako)是指多骨之沼泽地。因其果实类似木苹果(kapittha)，故得名为“格毕达那”(kapitthana)。

๑๐. นีวรณสุตฺตวณฺณนา

10. 盖经释义

๒๒๑. อนฺธภาวกรณา ปญฺญาจกฺขุสฺส วิพนฺธนโต. ตถา หิ เต ‘‘อจกฺขุกรณา ปญฺญานิโรธิกา’’ติ วุตฺตา. วิหนติ วิพาธตีติ วิฆาโต, ทุกฺขนฺติ อาห ‘‘วิฆาตปกฺขิยาติ ทุกฺขปกฺขิกา’’ติ. นิพฺพานตฺถาย น สํวตฺตนฺตีติ อนิพฺพานสํวตฺตนิกา. มิสฺสกโพชฺฌงฺคาว กถิตา ปุพฺพภาคิกานํ กถิตตฺตา.

221. 致成盲目，因其束缚慧眼故。诚然，彼等被称为“致成无眼，令慧息灭”。`Vihanati`是恼害，`vibādhati`是障碍，故为`vighāto`（恼害）；是苦，故说“属恼害品，即属苦品”。不趣向涅槃，故为“不趣向涅槃者”(anibbānasaṃvattanikā)。已说杂觉支，因前分已说故。

นีวรณวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

盖品释义终。

๕. จกฺกวตฺติวคฺโค

5. 转轮王品

๑. วิธาสุตฺตวณฺณนา

1. 分别经释义

๒๒๒. วิธียนฺตีติ [Pg.429] วิธา, มานาทิภาคา โกฏฺฐาสาติ อาห ‘‘ตโย มานโกฏฺฐาสา’’ติ. ตถา ตถา วิทหนโตติ ‘‘เสยฺโยหมสฺมี’’ติอาทินา เตน เตนากาเรน วิทหนโต ฐปนโต, ฐเปตพฺพโต วา.

222. `Vidhīyanti`（被分别），故为`vidhā`（分别），即慢等为部分、为划分，故说“三种慢的划分”(tayo mānakoṭṭhāsā)。如是如是分别故，即以“我为胜”(seyyohamasmī)等，以彼彼行相而分别、安立，或因其应被安立故。

๒. จกฺกวตฺติสุตฺตวณฺณนา

2. 转轮王经释义

๒๒๓. สิริสมฺปตฺติยา ราชติ ทิปฺปติ โสภตีติ ราชา, ทานปิยวจนอตฺถจริยาสมานตฺตตาสงฺขาเตหิ จตูหิ สงฺคหวตฺถูหิ. รญฺเชตีติ รเมติ. อพฺภุคฺคตายาติ อุทีริตา นิพฺพตฺติโต ตตฺถ ตตฺถ คจฺฉนโต. จกฺกํ วตฺเตตีติ จกฺกรตนํ ปวตฺเตติ. เทวฏฺฐานนฺติ ปูชนียเทวฏฺฐานํ. จิตฺตีกตฏฺเฐนาติ ปูชนียภาเวน. อคฺโฆ นตฺถิ จิรกาลสมฺภวปุญฺญานุภาวสิทฺธรตนสพฺภาวโต. อญฺเญหิ จกฺกวตฺติโน ปริคฺคหภูตรตเนหิ. โลเกติ มนุสฺสโลเก. เตน ตทญฺญโลกํ นิวตฺเตติ. วิชฺชมานคฺคหเณน อตีตานาคตํ นิวตฺเตติ. พุทฺธา จ กทาจิ กรหจิ อุปฺปชฺชนฺติ จกฺกวตฺติโนปิ เยภุยฺเยน ตสฺมึเยว อุปฺปชฺชนโตติ อธิปฺปาโย. อโนมสฺสาติ อลามกสฺส อุกฺกฏฺฐสฺส. เสสานิ รตนานิ.

223. 因祥瑞圆满而`rājati`（统治）、`dippati`（光耀）、`sobhati`（庄严），故为`rājā`（王）。又以布施、爱语、利行、同事此四摄事`rañjeti`（令喜乐），即`rameti`（使愉悦）。`Abbhuggatā`（升起）是说`udīritā`（被发起）、`nibbattito`（已产生），并`tattha tattha gacchanato`（到处移动）。`Cakkaṃ vatteti`（转动轮）即`cakkaratanaṃ pavatteti`（使轮宝转起）。`Devaṭṭhānaṃ`（天处）即`pūjanīyadevaṭṭhānaṃ`（应供养天处）。`Cittīkataṭṭhena`（因被尊重）即`pūjanīyabhāvena`（因其应被供养）。`Aggho natthi`（无价），因其为长时所生福德威力成就之宝的自性故；（此价）高于其他为转轮王所拥有的珍宝。`Loke`（于世间）即于人世间。以此排除其他世间。以“现存”一词排除过去与未来。其意为：诸佛有时偶尔出现，而转轮王大多即于此世间出现。`Anomassa`（无劣者）即`alāmakassa`（不卑劣者）、`ukkaṭṭhassa`（卓越者）。其余诸宝亦然。

ตตฺราติ วากฺโยปญฺญาสเน นิปาโต, ตสฺมึ ปาตุภาววจเน. ‘‘อยุตฺต’’นฺติ วตฺวา ตตฺถ อธิปฺปายํ วิวรนฺโต ‘‘อุปฺปนฺนํ หี’’ติอาทิมาห. เตหิ รตเนหิ จกฺกวตฺตนนิยมาเปกฺขตาย จกฺกวตฺติวจนสฺส. นิยเมนาติ เอกนฺเตน. วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ ภาวินิ ภูเต วิย อุปจาโรติ ยถา – ‘‘อคมา ราชคหํ พุทฺโธ’’ติ (สุ. นิ. ๔๑๐). ลทฺธนามสฺสาติ จกฺกวตฺตีติ โลเก ลทฺธสมญฺญสฺส ปตฺถนียสฺส ปุริสวิเสสสฺส. มูลุปฺปตฺติวจนโตปีติ ‘‘จกฺกวตฺติสฺส ปาตุภาวา’’ติ เอตสฺส ปฐมุปฺปตฺติยา วจนโตปิ. อิทานิ ตมตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘โย หี’’ติอาทิมาห. โย หิ จกฺกวตฺติราชา, ตสฺส อุปฺปตฺติยา จกฺกรตนสฺส อุปฺปชฺชนโต จกฺกวตฺตีติ เอวํ นามํ อุปฺปชฺชติ. ‘‘จกฺกํ วตฺเตสฺสตี’’ติ อิทํ ปน นิยามํ อนเปกฺขิตฺวา ตสฺส อุปฺปชฺชตีติ รตนานุปฺปตฺตึ [Pg.430] คเหตฺวา วุตฺตนยโต สญฺญา อุปฺปชฺชติ ‘‘จกฺกวตฺตี’’ติ. เอกเมวาติ จกฺกรตนเมว ปฐมํ ปาตุภวติ. ยสฺมึ ภูเต รญฺโญ จกฺกวตฺติสมญฺญา, อถ ปจฺฉา รตนานิ ปาตุภวนฺตีติ พหูนํ ปาตุภาวํ อุปาทาย พหุลวจนโตปิ เอตํ ‘‘จกฺกวตฺติสฺส ปาตุภาวา รตนานํ ปาตุภาโว’’ติ วุตฺตํ. อยํ เหตุกตฺตุสญฺญิโต อตฺถเภโท. ปาตุภาวาติ ปาตุภาวโต. ปุญฺญสมฺภาโร ภินฺนสนฺตานตาย รตนานมฺปิ ปริยาเยน อุปนิสฺสยเหตูติ วุตฺตํ. ยุตฺตเมเวตํ ยถาวุตฺตยุตฺติยุตฺตตฺตา.

`Tatra`（于彼）是句首的不变词，用于“于彼出现之语”中。说了“不相应”后，为阐明其意而说“已生”等。因“转轮王”之语，须待彼等与转轮王规则相关的珍宝故。`Niyamena`（以规则）即`ekantena`（决定）。此为譬喻，乃于未来事作已成说，犹如“佛陀已至王舍城”(agamā rājagahaṃ buddho)。`Laddhanāmassa`（得名者）即于世间获得“转轮王”之名、值得期求的特殊个人。亦从其根本生起之语，即从“因转轮王出现”此最初生起之语而来。今为阐明其义，而说“若”等。若有转轮王，因其出现而有轮宝出现，故生起“转轮王”之名。然而，“将转动轮”一语，则不待规则，仅就其（轮宝）出现而言，依此理趣而生起“转轮王”之想。`Ekameva`（仅一）即轮宝最先出现。当王已有“转轮王”之名，其后诸宝才出现。因众多（珍宝）出现，故亦以复数说“因转轮王出现，故有诸宝出现”。此乃名为因果之义别。`Pātubhāvā`（因出现）即从其出现而言。福德资粮，因（与诸宝）相续有别，亦次第成为诸宝的亲依止因，故如是说。此说甚为相应，因其与如上所述之理相应故。

วตฺตพฺพภูโต อธิปฺปาโย เอตสฺส อตฺถีติ อธิปฺปาโย, อตฺถนิทฺเทโส, สงฺเขปโต อธิปฺปาโย สงฺเขปาธิปฺปาโย. จกฺกรตนานุภาเวน จกฺกวตฺติสฺสริยสฺส สิชฺฌนโต ‘‘ทาตุํ สมตฺถสฺสา’’ติ วุตฺตํ. โยชนปฺปมาเณ ปเทเส ปวตฺตตฺตา โยชนปฺปมาณํ อนฺธการํ. อติทีฆาติรสฺสตาทึ ฉพฺพิธํ โทสํ วิวชฺเชตฺวา ฐิตสฺสาติ วจนเสโส.

有应说之意，故为`adhippāyo`（意趣），即义之解释。简要之意趣，为`saṅkhepādhippāyo`（简意）。因以轮宝威力成就转轮王之主权，故说“能施者”。因于一由旬量之处转起，故（说）一由旬量之黑暗。“离过长、过短等六种过失而住立者”是所余文句。

สพฺเพสํ จตุภูมกธมฺมานํ ปุเรจรํ กุสลานํ ธมฺมานํ คติโย สมนฺเวสนวเสน ปวตฺตนโต. พุทฺธาทีหิปิ อปฺปหานียตาย มหนฺตธมฺมสภาวตฺตา ธมฺมกาเย จ เชฏฺฐกฏฺเฐน ธมฺมกายูปปนฺนํ. ปญฺญาปาสาทตาย จสฺส อุปริคตฏฺเฐน อจฺจุคฺคตํ. วิตฺถตฏฺเฐน วิปุลํ. มหนฺตตาย มหนฺตํ. อนาทิกาลภาวิตสฺส กิเลสสนฺตานสฺส ขเณเนว วิทฺธํสนโต สีฆํ ลหุ ชวนฺติ ปริยายา. โพชฺฌงฺคธมฺมปริยาปนฺนตฺตา หิ วุตฺตํ ‘‘เอกนฺต-กุสลตฺตา’’ติ. สมฺปยุตฺตวเสน ปีติยา อาโลกวิทฺธํสนภาววเสนาติ วุตฺตํ ‘‘สหชาตปจฺจยาที’’ติอาทิ. สพฺพสงฺคาหิกธมฺมปริจฺเฉโทติ จตุภูมกตฺตา สพฺพสงฺคาหโก โพชฺฌงฺคธมฺมปริจฺเฉโท กถิโต.

于一切四地法中为先行，因其以寻求诸善法之趣向而转起故。因其为佛陀等所不舍，自性宏大，且于法身中最为卓越，故具足法身。因其为慧之殿堂，居于上位，故为“极高”(accuggataṃ)。因其广阔，故为“广大”(vipulaṃ)。因其宏大，故为“巨大”(mahantaṃ)。因其能于刹那间摧破无始以来所修习的烦恼相续，故`sīghaṃ`（速）、`lahu`（轻）、`javaṃ`（快）为同义词。因其摄于觉支法，故说“纯善”。因与喜相应，且有光明能破暗之性，故说“俱生缘等”。说“含摄一切法章”，因其为四地法，故说含摄一切的觉支法章。

๔-๑๐. ทุปฺปญฺญสุตฺตาทิวณฺณนา

4-10. 劣慧经等释义

๒๒๕-๒๓๑. เอฬํ วุจฺจติ โทโส, เอเฬน มูโค วิยาติ เอฬมูโคติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘มุเขน วาจ’’นฺติอาทิมาห.

225-231. `Eḷaṃ`说为过失，如因`eḷa`而哑，故为`eḷamūgo`（痴哑）。为示此义，而说“以口发语”等。

จกฺกวตฺติวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

转轮王品释义终。

๖. สากจฺฉวคฺโค

6. 论议品

๑. อาหารสุตฺตวณฺณนา

1. 食经释义

๒๓๒. ปุริมนยโตติ [Pg.431] ‘‘สติสมฺโพชฺฌงฺคฏฺฐานียานํ ธมฺมาน’’นฺติอาทินา อาคตนยโต. เอวนฺติ อิทานิ วุจฺจมานากาเรน. สติ จ สมฺปชญฺญญฺจ สติสมฺปชญฺญํ. สติปธานํ วา อภิกฺกนฺตาทีสุ สตฺถกภาวปริคฺคณฺหกญาณํ สติสมฺปชญฺญํ. ตํ สพฺพตฺถ สโตการีภาวาวหตฺตา สติสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อุปฺปาทาย สํวตฺตติ. ยถา จ ปจฺจนีกธมฺมปฺปหานํ อนุรูปธมฺมเทสนา จ อนุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ธมฺมานํ อุปฺปาทาย โหติ, เอวํ สติรหิตปุคฺคลวชฺชนา สโตการีปุคฺคลเสวนา จ ตตฺถ จ ยุตฺตปยุตฺตตา สติสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อุปฺปาทาย โหตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘สติสมฺปชญฺญ’’นฺติอาทินา. อรหตฺตมคฺเคน ภาวนาปาริปูรี โหติ. ตถา หิ อรหาว ‘‘สติเวปุลฺลปฺปตฺโต’’ติ วุจฺจติ.

232. “依前理趣”即依“念觉支处诸法”等已说之理趣。“如是”即如今所说之行相。念与正知，为念正知。或于前进等（威仪）中，以念为主，能把握有益之智，为念正知。其于一切处带来正念，故能引生念觉支。犹如断除敌对法、宣说随顺法，能令未生善法生起；如是，远离无念之人、亲近具念之人，并于彼处如理应用，亦能引生念觉支。为示此义，故说“念正知”等。以阿拉汉道，修习圆满。诚然，唯阿拉汉被称为“已达念圆满者”。

ธมฺมานํ, ธมฺเมสุ วา วิจโย, โส เอว เหฏฺฐา วุตฺตนเยน สมฺโพชฺฌงฺโค, ตสฺส ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคสฺส. ปริปุจฺฉกตาติ อาจริยํ ปยิรุปาสิตฺวา ปญฺจปิ นิกาเย สหฏฺฐกถาย ปริโยคาเหตฺวา ยํ ยํ ตตฺถ คณฺฐิฏฺฐานํ, ตสฺส ตสฺส ‘‘อิทํ, ภนฺเต, กถํ อิมสฺส โก อตฺโถ’’ติ เอวํ ขนฺธาทีสุ อตฺถปุจฺฉกภาโว. เตนาห ‘‘ขนฺธ…เป… พหุลตา’’ติ.

于诸法或于法中简择，彼即如前所说理趣之觉支，此即择法觉支。`Paripucchakatā`（遍问性）即亲近阿阇梨，学习五部尼柯耶及其义注，于彼一一难处，则问：“尊者，此是为何？此是何义？”如是于蕴等询问其义。是故说“蕴……乃至……多修习”。

วตฺถุวิสทกิริยาติ จิตฺตเจตสิกานํ ปวตฺติฏฺฐานภาวโต สรีรํ ตปฺปฏิพทฺธานิ จ จีวราทีนิ อิธ ‘‘วตฺถูนี’’ติ อธิปฺเปตานิ, ตานิ ยถา จิตฺตสฺส สุขาวหานิ โหนฺติ, ตถา กรณํ เตสํ วิสทภาวกรณํ. เตน วุตฺตํ ‘‘อชฺฌตฺติกพาหิราน’’นฺติอาทิ. อุสฺสนฺนโทสนฺติ วาตาทิอุสฺสนฺนโทสํ. เสทมลมกฺขิตนฺติ เสเทน เจว ชลฺลิกาสงฺขาเตน สรีรมเลน จ มกฺขิตํ. จ-สทฺเทน อญฺญมฺปิ สรีรสฺส จ จิตฺตสฺส จ ปีฬาวหํ สงฺคณฺหาติ. เสนาสนํ วาติ วา-สทฺเทน ปตฺตาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. อวิสเท สติ, วิสยภูเต วา. กถํ ภาวนมนุยุตฺตสฺส ตานิ วิสโยติ? อนฺตรนฺตรา ปวตฺตนกจิตฺตุปฺปาทวเสน เอวํ วุตฺตํ. เต หิ จิตฺตุปฺปาทา จิตฺเตกคฺคตาย อิชฺฌนฺติยาปิ อปริสุทฺธภาวาย สํวตฺตนฺติ. จิตฺตเจตสิเกสุ นิสฺสยาทิปจฺจยภูเตสุ. ญาณมฺปีติ ปิ-สทฺโท สมฺปิณฺฑเน. เตน น เกวลํ ตํ วตฺถุเยว[Pg.432], อถ โข ตสฺมึ อปริสุทฺเธ ญาณมฺปิ อปริสุทฺธํ โหตีติ นิสฺสยาปริสุทฺธิยา นิสฺสิตาปริสุทฺธิ วิย วิสยสฺส อปริสุทฺธตาย วิสยีนํ อปริสุทฺธึ ทสฺเสติ อนฺวยโต พฺยติเรกโต จ.

净治所依者，因心与心所生起之处为身体，及与身体相关的衣等，在此意为“所依”(vatthūni)。为使心适悦而令其清净，即是净治。因此说“内外”等。增盛病者，指风等增盛的病。汗垢所污者，是被汗及身体污垢所染。“ca”字还包含其他令身心苦恼之物。“住处或”中的“或”字，应理解为包括钵等。当其不清净时，或成为所缘时。对于致力于修行者，它们如何成为所缘？这是就间断生起的心识而言的。因为那些心生起，即使心一境性已成就，也会导致不清净。当[所依]作为心与心所的依止等缘时，“智亦”中的“亦”字是总结之义。因此，不仅那所依不清净，而且当它不清净时，智也不清净。这以顺式和逆式显示了：如同依止不净则所依止者不净，所缘不净则能缘者不净。

สมภาวกรณํ กิจฺจโต อนูนาธิกภาวกรณํ. ยถาปจฺจยํ สทฺเธยฺยวตฺถุสฺมึ อธิโมกฺขกิจฺจสฺส ปฏุตรภาเวน ปญฺญาย อวิสทตาย วีริยาทีนญฺจ อนุพลปฺปทานสิถิลตาทินา สทฺธินฺทฺริยํ พลวํ โหติ. เตนาห ‘‘อิตรานิ มนฺทานี’’ติ. ตโตติ ตสฺมา สทฺธินฺทฺริยสฺส พลวภาวโต อิตเรสญฺจ มนฺทตฺตา. โกสชฺชปกฺเข ปติตุํ อทตฺวา สมฺปยุตฺตธมฺมานํ ปคฺคณฺหนํ อนุพลปฺปทานํ ปคฺคโห, ปคฺคหกิจฺจํ กาตุํ น สกฺโกตีติ สมฺพนฺธิตพฺพํ. อารมฺมณํ อุปคนฺตฺวา ฐานํ, อนิสฺสชฺชนํ วา อุปฏฺฐานํ, วิกฺเขปปฏิปกฺโข. เยน วา สมฺปยุตฺตา อวิกฺขิตฺตา โหนฺติ, โส อวิกฺเขโป. รูปคตํ วิย จกฺขุนา เยน ยาถาวโต วิสยสภาวํ ปสฺสติ, ตํ ทสฺสนกิจฺจํ กาตุํ น สกฺโกติ พลวตา สทฺธินฺทฺริเยน อภิภูตตฺตา. สหชาตธมฺเมสุ หิ อินฺทฏฺฐํ กโรนฺตานํ สห ปวตฺตมานานํ ธมฺมานํ เอกรสตาวเสเนว อตฺถสิทฺธิ, น อญฺญถา. ตสฺมาติ วุตฺตเมวตฺถํ การณภาเวน ปจฺจามสติ. ตนฺติ สทฺธินฺทฺริยํ.

令平等，从作用上说是令无增无减。例如，由于对所信之事的胜解作用过强，智慧不清明，以及精进等支持的松懈等，信根会变得强大。因此说“其余的弱”。“Tato”即“因此”，因为信根强盛而其余的弱。不令堕于懈怠，而策励、支持相应法，即是“策励”(paggaho)；[当精进根弱时，]它“不能做策励的作用”，应如此连接。趋向所缘而住，或不舍离，即是“现起”(upaṭṭhānaṃ)，是散乱的对治。或者，使相应法不散乱的，即是“不散乱”(avikkhepo)。如同以眼见色，通过它如实地见所缘的自性，[但慧根]“不能做见的作用”，因为它被强大的信根所压倒。因为在俱生法中，当诸法行使根的作用、共同运作时，只有通过作用一致才能成就其义利，而非他法。“因此”是回顾已说之义，将其作为原因。那个，指信根。

ธมฺมสภาวปจฺจเวกฺขเณนาติ ยสฺส สทฺเธยฺยวตฺถุโน อุฬารตาทิคุเณ อธิมุจฺจนสฺส สาติสยปฺปวตฺติยา สทฺธินฺทฺริยํ พลวํ ชาตํ, ตสฺส ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนตาทิวิภาคโต ยาถาวโต วีมํสเนน. เอวญฺหิ เอวํธมฺมตานเยน สภาวสรสโต ปริคฺคยฺหมาเน สวิปฺผาโร อธิโมกฺโข น โหติ – ‘‘อยํ อิเมสํ ธมฺมานํ สภาโว’’ติ ปญฺญาพฺยาปารสฺส สาติสยตฺตา. ธุริยธมฺเมสุ หิ ยถา สทฺธาย พลวภาเว ปญฺญาย มนฺทภาโว โหติ, เอวํ ปญฺญาย พลวภาเว สทฺธาย มนฺทภาโว โหติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ตํ ธมฺมสภาวปจฺจเวกฺขเณน…เป… หาเปตพฺพ’’นฺติ. ตถา อมนสิกรเณนาติ เยนากาเรน ภาวนมนุยุญฺชนฺตสฺส สทฺธินฺทฺริยํ พลวํ ชาตํ, เตนากาเรน ภาวนํ นานุยุญฺชเนนาติ วุตฺตํ โหติ. อิธ ทุวิเธน สทฺธินฺทฺริยสฺส พลวภาโว อตฺตโน วา ปจฺจยวิเสเสน กิจฺจุตฺตริยโต วีริยาทีนํ วา มนฺทกิจฺจตาย. ตตฺถ ปฐมวิกปฺเป หาปนวิธิ ทสฺสิโต, ทุติยวิกปฺเป ปน ยถา มนสิกโรโต วีริยาทีนํ มนฺทกิจฺจตาย สทฺธินฺทฺริยํ พลวํ ชาตํ, ตถา อมนสิกาเรน วีริยาทีนํ ปฏุตรภาวาวเหน มนสิกาเรน สทฺธินฺทฺริยํ เตหิ [Pg.433] สมตํ กโรนฺเตน หาเปตพฺพํ. อิมินา นเยน เสสินฺทฺริเยสุปิ หาปนวิธิ เวทิตพฺโพ.

以观察法自性，是指由于对所信之事的殊胜等功德过度胜解，信根变得强大，此时应通过如实省察其因缘、缘生等差别。因为如此，当以“法性如此”之理，从自性本质上把握时，就不会有扩张的胜解——因为智慧的作用变得超胜，[而了知]“此即诸法之自性”。在主导法中，信强则慧弱，慧强则信弱。因此说：“应以观察法自性……令其减弱”。同样，“以不作意”是指：不以那种令修行者信根变强的方式去修行。在此，信根变强有两种方式：或因其自身的特殊之缘而作用超胜，或因精进等的作用微弱。其中，第一种情况的减弱方法已被开示。至于第二种情况，若因作意导致精进等作用微弱而信根变强，则应通过不作意[那种作意]，或通过能令精进等作用变强的作意，使信根与它们平等，从而令其减弱。应以此理了知其余诸根的减弱方法。

วกฺกลิตฺเถรวตฺถูติ โส หิ อายสฺมา สทฺธาธิมุตฺโต ตตฺถ จ กตาธิกาโร สตฺถุ รูปกายทสฺสเน ปสุโต เอว หุตฺวา วิหรนฺโต สตฺถารา – ‘‘กึ เต, วกฺกลิ, อิมินา ปูติกาเยน ทิฏฺเฐน, โย โข, วกฺกลิ, ธมฺมํ ปสฺสติ, โส มํ ปสฺสตี’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๓.๘๗) โอวทิยมาโน กมฺมฏฺฐาเน นิโยชิโตปิ ตํ อนนุยุญฺชนฺโต ปณามิโต อตฺตานํ วินิปาเตตุํ ปปาตฏฺฐานํ อภิรุหิ. อถ นํ สตฺถา ยถานิสินฺโนว โอภาสวิสฺสชฺชเนน อตฺตานํ ทสฺเสตฺวา –

瓦咖利(Vakkali)长老的故事：彼具寿以信为胜解，曾于此发愿，沉迷于瞻仰导师的色身。导师教诫他说：“瓦咖利，见此腐臭之身于你何益？瓦咖利，见法者即见我。”（《相应部》3.87）等。他虽被指派了业处，却不修行，被遣走后，便登上悬崖，欲投身自尽。尔时，导师如其所坐，通过放光向他示现自身，并说：

‘‘ปาโมชฺชพหุโล ภิกฺขุ, ปสนฺโน พุทฺธสาสเน;

อธิคจฺเฉ ปทํ สนฺตํ, สงฺขารูปสมํ สุข’’นฺติ. (ธ. ป. ๓๘๑) –

“比丘多欣悦，净信佛陀教，必达寂静境，诸行止息乐。”（《法句经》381）

คาถํ วตฺวา ‘‘เอหิ, วกฺกลี’’ติ อาห. โส เตน วจเนน อมเตเนว อภิสิตฺโต หฏฺฐตุฏฺโฐ หุตฺวา วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปสิ, สทฺธาย พหุลภาวโต วิปสฺสนาวีถึ นาโรหติ. ตํ ญตฺวา ภควา อินฺทฺริยสมตฺตปฏิปาทนาย กมฺมฏฺฐานํ โสเธตฺวา อทาสิ. โส สตฺถารา ทินฺนนเยน วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปตฺวา มคฺคปฏิปาฏิยา อรหตฺตํ ปาปุณิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘วกฺกลิตฺเถรวตฺถุ เจตฺถ นิทสฺสน’’นฺติ. เอตฺถาติ สทฺธินฺทฺริยสฺส อธิมตฺตภาเว เสสินฺทฺริยานํ สกิจฺจากรเณ.

说完偈颂后，世尊说：“来，瓦咖利。”他听了这话，如被甘露灌顶，欢喜满足，开始修习观。但由于信过强，他无法进入观的道路。世尊了知此事后，为了使诸根达到平衡，清净了他的业处后给予了他。他以导师所给的方法，努力修习观，依道次第证得了阿罗汉果。因此说：“于此，瓦咖利长老的故事是例子。”“于此”是指：在信根过强，其余诸根不能行使各自作用的情况下。

อิตรกิจฺจเภทนฺติ อุปฏฺฐานาทิกิจฺจวิเสสํ. ปสฺสทฺธาทีติ อาทิ-สทฺเทน สมาธิอุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคานํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. หาเปตพฺพนฺติ ยถา สทฺธินฺทฺริยสฺส พลวภาโว ธมฺมสภาวปจฺจเวกฺขเณน หายติ, เอวํ วีริยินฺทฺริยสฺส อธิมตฺตตา ปสฺสทฺธิยาทิภาวนาย หายติ สมาธิปกฺขิกตฺตา ตสฺสา. ตถา หิ สมาธินฺทฺริยสฺส อธิมตฺตตํ โกสชฺชปาตโต รกฺขนฺตี วีริยาทิภาวนา วิย วีริยินฺทฺริยสฺส อธิมตฺตตํ อุทฺธจฺจปาตโต รกฺขนฺตี เอกํสโต หาเปติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปสฺสทฺธาทิภาวนาย หาเปตพฺพ’’นฺติ. โสณตฺเถรสฺส วตฺถูติ สุกุมารโสณตฺเถรสฺส วตฺถุ. โส หิ อายสฺมาปิ สตฺถุ สนฺติกา กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา สีตวเน วิหรนฺโต – ‘‘มม สรีรํ สุขุมาลํ, น จ สกฺกา สุเขเนว สุขํ อธิคนฺตุํ, กายํ กิลเมตฺวาปิ สมณธมฺโม กาตพฺโพ’’ติ ฐานจงฺกมนเมว อธิฏฺฐาย [Pg.434] ปธานมนุยุญฺชนฺโต ปาทตเลสุ โผเฏสุ อุฏฺฐิเตสุปิ เวทนํ อชฺฌุเปกฺขิตฺวา ทฬฺหวีริยํ กโรนฺโต อจฺจารทฺธวีริยตาย วิเสสํ ปวตฺเตตุํ นาสกฺขิ. สตฺถา ตตฺถ คนฺตฺวา วีโณปโมวาเทน โอวทิตฺวา วีริยสมตาโยชนวิธึ ทสฺเสนฺโต กมฺมฏฺฐานํ โสเธตฺวา คิชฺฌกูฏํ คโต. เถโรปิ สตฺถารา ทินฺนนเยน วีริยสมตํ ยาเชตฺวา ภาเวนฺโต วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปตฺวา อรหตฺเตว ปติฏฺฐาสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘โสณตฺเถรสฺส วตฺถุ ทสฺเสตพฺพ’’นฺติ. เสเสสุปีติ สติสมาธิปญฺญินฺทฺริเยสุปิ.

“其他作用的差别”是指现起等作用的差别。轻安等，应以“等”字包含定觉支和舍觉支。“当减弱”是说：如同信根的强盛因观察法自性而减退，精进根的过度也会因修习轻安等而减退，因为它属于定分。诚然，如同修习精进等能守护定根不过度而堕于懈怠，修习（轻安等）也能守护精进根不过度而堕于掉举，必定使其减退。所以说“应以修习轻安等而减弱之”。苏那长老的故事，是指柔善苏那(Sukumāra Soṇa)长老的故事。这位具寿从导师处领受业处后，住在寒林(Sītavana)时心想：“我的身体娇嫩，不能以安乐得安乐，应当劳累其身来修沙门法”，于是决意唯行经行，策励精进，即使脚底生起水泡也忍受着疼痛，勇猛精进，但因精进过度而未能引发殊胜法。导师去到那里，以琴弦譬喻教诫他，开示了调整精进平等的方法，清净其业处后，便去了鹫峰山(Gijjhakūṭa)。长老也依导师所示之法，调整精进平等而修习，策励观禅，便安住于阿罗汉位。因此说“当示苏那长老的故事”。其余诸根，是指念根、定根和慧根也是如此。

สมตนฺติ สทฺธาปญฺญานํ อญฺญมญฺญํ อนูนาธิกภาวํ, ตถา สมาธิวีริยานญฺจ. ยถา หิ สทฺธาปญฺญานํ วิสุํ วิสุํ ธุริยธมฺมภูตานํ กิจฺจโต อญฺญมญฺญนาติวตฺตนํ วิเสสโต อิจฺฉิตพฺพํ. ยโต เตสํ สมธุรตาย อปฺปนา สมฺปชฺชติ, เอวํ สมาธิวีริยานํ โกสชฺชุทฺธจฺจปกฺขิกานํ สมตาย สติ อญฺญมญฺญุปตฺถมฺภนโต สมฺปยุตฺตธมฺมานํ อนฺตทฺวยปาตาภาเวน สมฺมเทว อปฺปนา อิชฺฌตีติ. พลวสทฺโธติอาทิ วุตฺตสฺเสว อตฺถสฺส พฺยติเรกมุเขน สมตฺถนํ. ตสฺสตฺโถ – โย พลวติยา สทฺธาย สมนฺนาคโต อวิสทญาโณ, โส มุธปฺปสนฺโน โหติ, น อเวจฺจปฺปสนฺโน. ตถา หิ โส อวตฺถุสฺมึ ปสีทติ, เสยฺยถาปิ ติตฺถิยสาวกา. เกราฏิกปกฺขนฺติ สาเฐยฺยปกฺขํ ภชติ. สทฺธาหีนาย ปญฺญาย อติธาวนฺโต ‘‘เทยฺยวตฺถุปริจฺจาเคน วินา จิตฺตุปฺปาทมตฺเตนปิ ทานมยํ ปุญฺญํ โหตี’’ติอาทีนิ ปริกปฺเปติ เหตุปติรูปเกหิ วญฺจิโต, เอวํภูโต จ ลูขตกฺกวิลุตฺตจิตฺโต ปณฺฑิตานํ วจนํ นาทิยติ, สญฺญตฺตึ น คจฺฉติ. เตนาห ‘‘เภสชฺชสมุฏฺฐิโต วิย โรโค อเตกิจฺโฉ โหตี’’ติ. ยถา เจตฺถ สทฺธาปญฺญานํ อญฺญมญฺญํ สมภาโว อตฺถาวโห, วิสมภาโว อนตฺถาวโห, เอวํ สมาธิวีริยานํ อญฺญมญฺญํ สมภาโว อตฺถาวโห, อิตโร อนตฺถาวโห, ตถา สมภาโว อวิกฺเขปาวโห, อิตโร วิกฺเขปาวโห. โกสชฺชํ อภิภวติ, เตน อปฺปนํ น ปาปุณาตีติ อธิปฺปาโย. เอส นโย อุทฺธจฺจํ อภิภวตีติ เอตฺถาปิ. ตทุภยนฺติ สทฺธาปญฺญาทฺวยํ สมาธิวีริยทฺวยญฺจ. สมํ กาตพฺพนฺติ สมตํ กาตพฺพํ.

“平等”是指信与慧相互间不增不减的状态，定与精进也是如此。诚然，信与慧各自作为主导法，在作用上尤其应当互不超越。因为当它们平等地承担职责时，安止(appanā)才能成就。同样，当属于懈怠与掉举之分的定与精进达到平等时，由于相互扶持，相应法便不会堕入二边，安止才能正确地成就。“强信者”等，是以否定的方式来支持上述意义。其义是：若人具足强信而智慧不明，他便是糊涂信，而非基于理解的确信。因为他会在非处生信，犹如外道弟子。他会趋向于狡诈一分。而智慧胜过信心者，则会过度驰骋，被相似的理由所欺，构想出“无需舍弃所施之物，仅凭心生起，便有施所成福”等。这样的人，心被粗劣的思辨所毁，不接受智者之言，无法被开导。因此说“如同因药而起的病，变得不可救药”。于此，信与慧相互平等则带来利益，不平等则带来损害；同样，定与精进相互平等则带来利益，不平等则带来损害。平等带来不散乱，不平等则带来散乱。（定根强盛时）会为懈怠所胜，因此不能到达安止，这是其义。“为掉举所胜”也是此理。“彼二者”是指信慧二法与定精进二法。“当令平等”即是当令均衡。

สมาธิกมฺมิกสฺสาติ สมถกมฺมฏฺฐานิกสฺส. เอวนฺติ เอวํ สนฺเต, สทฺธาย โถกํ พลวภาเว สตีติ อตฺโถ. สทฺทหนฺโตติ ‘‘ปถวี ปถวีติ มนสิการมตฺเตน [Pg.435] กถํ ฌานุปฺปตฺตี’’ติ อจินฺเตตฺวา ‘‘อทฺธา สมฺพุทฺเธน วุตฺตวิธิ อิชฺฌตี’’ติ สทฺทหนฺโต สทฺธํ ชเนนฺโต. โอกปฺเปนฺโตติ อารมฺมณํ อนุปวิสิตฺวา วิย อธิมุจฺจนวเสน อวกปฺเปนฺโต ปกฺขนฺทนฺโต. เอกคฺคตา พลวตี วฏฺฏติ สมาธิปธานตฺตา ฌานสฺส. อุภินฺนนฺติ สมาธิปญฺญานํ. สมาธิกมฺมิกสฺส สมาธิโน อธิมตฺตตาย ปญฺญาย อธิมตฺตตาปิ อิจฺฉิตพฺพาติ อาห ‘‘สมตายปี’’ติ, สมภาเวนาปีติ อตฺโถ. อปฺปนาติ โลกิยอปฺปนา. ตถา หิ ‘‘โหติเยวา’’ติ สาสงฺกํ วทติ, โลกุตฺตรปฺปนา ปน เตสํ สมภาเวเนว อิจฺฉิตา. ยถาห ‘‘สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ ภาเวตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๑๗๐). ยทิ วิเสสโต สทฺธาปญฺญานํ สมาธิวีริยานญฺจ สมานตํ อิจฺฉติ, กถํ สตีติ อาห – ‘‘สติ ปน สพฺพตฺถ พลวตี วฏฺฏตี’’ติ. สพฺพตฺถาติ ลีนุทฺธจฺจปกฺขิเกสุ ปญฺจินฺทฺริเยสุ. อุทฺธจฺจปกฺขิเกกเทเส คณฺหนฺโต ‘‘สทฺธาวีริยปญฺญาน’’นฺติ อาห. อญฺญถา ปีติ จ คเหตพฺพา สิยา. ตถา หิ ‘‘โกสชฺชปกฺขิเกน สมาธินา’’อิจฺเจว วุตฺตํ, น จ ‘‘ปสฺสทฺธิสมาธิอุเปกฺขาหี’’ติ. สาติ สติ. สพฺเพสุ ราชกมฺเมสุ นิยุตฺโตติ สพฺพกมฺมิโก. เตนาติ เยน การเณน สพฺพตฺถ อิจฺฉิตพฺพา, เตน อาห อฏฺฐกถายํ. สพฺพตฺถ นิยุตฺตา สพฺพตฺถิกา, สพฺเพน วา ลีนุทฺธจฺจปกฺขิเกน โพชฺฌงฺเคน อตฺเถตพฺพา สพฺพตฺถิยา, สพฺพตฺถิยาว สพฺพตฺถิกา. จิตฺตนฺติ กุสลจิตฺตํ. ตสฺส หิ สติปฏิสรณํ ปรายณํ อปฺปตฺตสฺส ปตฺติยา อนธิคตสฺส อธิคมาย. เตนาห – ‘‘อารกฺขปจฺจุปฏฺฐานา’’ติอาทิ.

“于定业者”即于修止业处者。“如是”是说，当信稍强时。“信受者”是说，不思惟“仅作意‘地、地’如何能生起禅那”，而生起信心，相信“善逝所说之法必定成就”。“信解者”是说，如深入所缘般，以胜解而投入、进入。禅那以定为主，故心一境性应强有力。“二者”指定与慧。对于修定业者，因其定根强盛，故亦欲求慧根强盛，因此说“亦于平等”，义为亦于（二者）平等的状态。此处的安止(appanā)指世间安止。诚然，说“会有的”是带着怀疑而说，而出世间安止则唯求彼等平等。如言：“止观双运而修。”(增支部4.170) 若特别欲求信慧与定精进的平等，念根如何？答曰：“然念于一切处皆强为宜。”“于一切处”指于沉、掉二分的五根中。于掉举分中，取“信、精进、慧”而言。否则，喜也应被计入。诚然，只说了“与懈怠相应的定”，而未说“以轻安、定、舍”。“彼”即是念。如于一切王事中受任者为“总管”。“是故”是说，因其于一切处皆为所需，故义注中说。“遍一切处所需者”(sabbatthikā)，因其遍一切处而受用；或因其为一切沉、掉二分的觉支所需求，故为遍一切处所需者。“心”指善心。念是它的依止、归趣，为未得之得，未证之证。是故说“以守护为现起”等。

ขนฺธาทิเภเท อโนคาฬฺหปญฺญานนฺติ ปริยตฺติพาหุสจฺจวเสนปิ ขนฺธายตนาทีสุ อปฺปติฏฺฐิตพุทฺธีนํ. พหุสฺสุตเสวนา หิ สุตมยญาณาวหา. ตรุณวิปสฺสนาสมงฺคีปิ ภาวนามยญาเณ ฐิตตฺตา เอกํสโต ปญฺญวา เอว นาม โหตีติ อาห – ‘‘สมปญฺญาส…เป… ปุคฺคลเสวนา’’ติ. เญยฺยธมฺมสฺส คมฺภีรภาววเสน ตปฺปริจฺเฉทกญาณสฺส คมฺภีรภาวคหณนฺติ อาห – ‘‘คมฺภีเรสุ ขนฺธาทีสุ ปวตฺตาย คมฺภีรปญฺญายา’’ติ. ตญฺหิ เญยฺยํ ตาทิสาย ปญฺญาย จริตพฺพโต คมฺภีรญาณจริยํ, ตสฺสา วา ปญฺญาย ตตฺถ ปเภทโต ปวตฺติ คมฺภีรญาณจริยา, ตสฺสา ปจฺจเวกฺขณาติ อาห ‘‘คมฺภีรปญฺญาย ปเภทปจฺจเวกฺขณา’’ติ. ยถา สติเวปุลฺลปฺปตฺโต นาม อรหา เอว, เอวํ โส เอว ปญฺญาเวปุลฺลปฺปตฺโตปีติ อาห [Pg.436] ‘‘อรหตฺตมคฺเคน ภาวนาปาริปูรี โหตี’’ติ. วีริยาทีสุปิ เอเสว นโยติ.

“于蕴等差别中无深彻之慧者”是说，即使依于教理和多闻，于蕴、处等法中仍无稳固之智者。因为亲近多闻者能带来闻所成慧。即使是具足初观(taruṇavipassanā)者，因安住于修所成慧，也堪称有慧者，故说：“与等慧者……乃至……亲近个人”。是说，因所知法甚深，故抉择彼之智亦甚深，故说：“于甚深蕴等中转起的甚深慧”。彼所知法当以此慧行之，故为“甚深智行”；或彼慧于其中分别而转起，亦为“甚深智行”；对此的审察，故说：“于甚深慧的分别审察”。如同得念圆满者即是阿罗汉，得慧圆满者亦复如是，故说：“以阿罗汉道，修习达于圆满”。于精进等，理亦如是。

‘‘ตตฺตํ อโยขิลํ หตฺเถ คเมนฺตี’’ติอาทินา วุตฺตปญฺจวิธพนฺธนกมฺมการณา นิรเย นิพฺพตฺตสตฺตสฺส สพฺพปฐมํ กโรนฺตีติ เทวทูตสุตฺตาทีสุ (ม. นิ. ๓.๒๕๐), ตสฺสา อาทิโต วุตฺตตฺตา จ อาห – ‘‘ปญฺจวิธพนฺธนกมฺมการณโต ปฏฺฐายา’’ติ. สกฏวหนาทิกาเลติ อาทิ-สทฺเทน ตทญฺญมนุสฺเสหิ ติรจฺฉาเนหิ จ วิพาธนียกาลํ สงฺคณฺหาติ. เอกํ พุทฺธนฺตรนฺติ อิทํ อปราปรํ เปเตสุ เอว อุปฺปชฺชนกสตฺตวเสน วุตฺตํ, เอกจฺจานํ วา เปตานํ, เอกจฺจติรจฺฉานานํ วิย ตถา ทีฆายุกตาปิ สิยาติ ตถา วุตฺตํ. ตถา หิ กาโล นาคราชา จตุนฺนํ พุทฺธานํ รูปทสฺสาวี.

“‘如手持烧红铁橛’等所说的五种束缚业，是生于地狱的众生最先遭受的，如《天使经》(Devadūtasutta)等（《中部》3.250）中所说。又因其最先被提及，故说‘从五种束缚业开始’。‘运车等时’一句中，‘等’字亦包含被其他人类及畜生所折磨之时。‘一佛之间’，此是就相续不断投生为饿鬼的众生而言；或说某些饿鬼，一如某些畜生，亦可能如此长寿。诚然，迦罗龙王(Kālo nāgarājā)就曾亲见四佛色身。

เอวํ อานิสํสทสฺสาวิโนติ ‘‘วีริยายตฺโต เอว สกลโลกิยโลกุตฺตรวิเสสาธิคโม’’ติ เอวํ อานิสํสทสฺสนสีลสฺส. คมนวีถินฺติ สปุพฺพภาคํ นิพฺพานคามินึ ปฏิปทํ. สห วิปสฺสนาย อริยมคฺคปฏิปาฏิ, สตฺตวิสุทฺธิปรมฺปรา วา. สา หิ วฏฺฏโต นิยฺยานาย คนฺตพฺพา ปฏิปทาติ กตฺวา คมนวีถิ นาม.

“如是见利益者”，即“一切世间与出世间的殊胜成就皆依于精进”，如是见利益为性者。所谓“行道”，是指具有前行部分、趣向涅槃之道。或指与观(vipassanā)相应的圣道次第，或指七清净的次第。此道确为出离轮回所应行之道，故名“行道”。

กายทฬฺหีพหุโลติ กายสฺส โปสนปสุโต. ปิณฺฑนฺติ รฏฺฐปิณฺฑํ. ปจฺจยทายกานํ อตฺตนิ การสฺส อตฺตโน สมฺมาปฏิปตฺติยา มหปฺผลภาวสฺส กรเณน ปิณฺฑาย ภิกฺขาย ปฏิปูชนา ปิณฺฑาปจายนา. นีหรนฺโตติ ปตฺตตฺถวิกโต นีหรนฺโต. ตํ สทฺทํ สุตฺวาติ ตํ อุปาสิกาย วจนํ ปณฺณสาลทฺวาเร ฐิโตว ปญฺจาภิญฺญตาย ทิพฺพโสเตน สุตฺวาติ วทนฺติ. มนุสฺสสมฺปตฺติ, ทิพฺพสมฺปตฺติ, อนฺเต นิพฺพานสมฺปตฺตีติ ติสฺโส สมฺปตฺติโย. สิตํ กโรนฺโตวาติ ‘‘อกิจฺเฉเนว มยา วฏฺฏทุกฺขํ สมติกฺกนฺต’’นฺติ ปจฺจเวกฺขณาวสาเน สญฺชาตปาโมชฺชวเสน สิตํ กโรนฺโต เอว.

“身强力壮者”，指致力于滋养身体者。“食”，指国人所施之食。通过自身的正确修行，使施主对自己所作的供养能得大果报，以此回报所乞得的食物，即是“恭敬于食”。“取出”，指从置于钵中的食物中取出。“闻彼声”，是说他站在叶茅屋门口，以五神通中的天耳通，听到了那位优婆夷(upāsikā)的话。人间成就、天界成就，以及最终的涅槃成就，此为三种成就。“作微笑”，即在省察“我已不难超越轮回之苦”后，因生起喜悦而微笑。

อลสานํ ภาวนาย นามมตฺตมฺปิ อชานนฺตานํ กายสฺส โปสนพหุลานํ ยาวทตฺถํ ปริภุญฺชิตฺวา เสยฺยสุขาทึ อนุยุญฺชนฺตานํ ติรจฺฉานกถิกานํ ทูรโตว วชฺชนํ กุสีตปุคฺคลปริวชฺชนา. ‘‘ทิวสํ จงฺกเมน นิสชฺชายา’’ติอาทินา ภาวนารมฺภวเสน อารทฺธวีริยานํ ทฬฺหปรกฺกมานํ กาเลนกาลํ [Pg.437] อุปสงฺกมนา อารทฺธวีริยปุคฺคลเสวนา. เตนาห ‘‘กุจฺฉึ ปูเรตฺวา’’ติอาทิ.

“远离懈怠之人”，即是远远避开那些懒惰者：他们连修习之名都不知道，专事滋养身体，随意食饮，耽于卧乐等，好作畜生论(tiracchānakathā)。“亲近精进之人”，即是时时亲近那些已发精进、勇猛强健者，他们以“白日经行，夜间宴坐”等方式开始修习。因此说“填满肚子”等。

วิสุทฺธิมคฺเค ปน ‘‘ชาติมหตฺตปจฺจเวกฺขณา, สพฺรหฺมจาริมหตฺตปจฺจเวกฺขณา’’ติ อิทํ ทฺวยํ น คหิตํ, ‘‘ถินมิทฺธวิโนทนตา, สมฺมปฺปธานปจฺจเวกฺขณา’’ติ อิทํ ทฺวยํ คหิตํ. ตตฺถ อานิสํสทสฺสาวิตาย เอว สมฺมปฺปธานปจฺจเวกฺขณา คหิตา โลกิยโลกุตฺตรวิเสสาธิคมสฺส วีริยายตฺตตาทสฺสนภาวโต. ถินมิทฺธวิโนทนํ ตทธิมุตฺตตาย คหิตํ, วีริยุปฺปาทเน ยุตฺตปยุตฺตสฺส ถินมิทฺธวิโนทนํ อตฺถโต สิทฺธเมว. ตตฺถ ถินมิทฺธวิโนทนํ กุสีตปุคฺคลปริวชฺชน-อารทฺธวีริยปุคฺคล-เสวน- ตทธิมุตฺตตาปฏิปกฺขวิธมน-ปจฺจยูปสํหารวเสน, อปายภยปจฺจเวกฺขณาทโย สมุตฺเตชนวเสน วีริยสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อุปฺปาทกาติ ทฏฺฐพฺพา.

然而在《清净道论》中，“省察出身高贵”与“省察同梵行者之伟大”此二者未被采纳，而“去除昏沉睡眠”与“省察正勤”此二者则被采纳。其中，“省察正勤”因能开示利益而被采纳，因为它显示了世间与出世间的殊胜成就皆依于精进。“去除昏沉睡眠”则因专注之故而被采纳，对于勤于发起精进者，去除昏沉睡眠在义理上实已成就。当知，在此，去除昏沉睡眠，是通过远离懈怠之人、亲近精进之人、专注于此、破除对治、提供助缘等方式；而省察恶趣之怖畏等，则是通过激励的方式，作为令精进觉支生起之因。

พุทฺธานุสฺสติยา อุปจารสมาธินิฏฺฐตฺตา วุตฺตํ ‘‘ยาว อุปจารา’’ติ. สกลสรีรํ ผรมาโนติ ปีติสมุฏฺฐาเนหิ ปณีตรูเปหิ สกลสรีรํ ผรมาโน. ธมฺมสงฺฆคุเณ อนุสฺสรนฺตสฺสปิ ยาว อุปจารา สกลสรีรํ ผรมาโน ปีติสมฺโพชฺฌงฺโค อุปฺปชฺชตีติ โยชนา. เอวํ เสสอนุสฺสตีสุ ปสาทนียสุตฺตนฺตปจฺจเวกฺขณาย จ โยเชตพฺพํ ตสฺสาปิ วิมุตฺตายตนภาเวน ตคฺคติกตฺตา. เอวรูเป กาเลติ ทุพฺภิกฺขภยาทีสูติ วุตฺตกาเล. สมาปตฺติยา…เป… น สมุทาจรนฺตีติ อิทํ อุปสมานุสฺสติยา วเสน วุตฺตํ. สงฺขารานญฺหิ สปฺปเทสวูปสเมปิ นิปฺปเทสวูปสเม วิย ตตฺถ สปญฺญาย ปวตฺตนโต ภาวนามนสิกาโร กิเลสวิกฺขมฺภนสมตฺโถ หุตฺวา อุปจารสมาธึ อาวหนฺโต ตถารูปปีติโสมนสฺสสมนฺนาคโต ปีติสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อุปฺปาทาย โหตีติ. ปสาทนีเยสุ ฐาเนสุ ปสาทสิเนหาภาเวน สํสูจิตหทยตา ลูขตา. สา จ ตตฺถ อาทรคารวากรเณน วิญฺญายตีติ อาห ‘‘อสกฺกจฺจกิริยาย สํสูจิตลูขภาเว’’ติ.

修佛随念成就近行定故，说“乃至近行”。“遍满全身”，指由喜所生起的殊胜色法遍满全身。忆念法、僧功德者，亦乃至近行定，生起遍满全身的喜觉支，应如是连结。其余随念及省察可令净信之经，亦应如是连结，因其亦是解脱处，趣向于彼。“于如是时”，指于饥荒、怖畏等时。“于等至……不现行”，此是依寂止随念而说。诚然，于诸行有余寂止时，亦如无余寂止，智慧于彼处生起，故修习作意能降伏烦恼，引生近行定，具足如是喜与悦，成为喜觉支生起之因。于可生净信之处，因无净信与喜爱而心显粗涩。此由不恭敬、不尊重之行为而知，故说“由不恭敬之行为所显现的粗涩状态”。

กายจิตฺตทรถวูปสมลกฺขณา ปสฺสทฺธิ เอว ยถาวุตฺตโพธิองฺคภูโต ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺโค, ตสฺส ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺคสฺส. ปณีตโภชนเสวนตาติ ปณีตสปฺปายโภชนเสวนตา. อุตุอิริยาปถสุขคฺคหเณหิ สปฺปายอุตุอิริยาปถํ คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ตญฺหิ ติวิธมฺปิ สปฺปายํ เสวิยมานํ กายสฺส กลฺลตาปาทนวเสน จิตฺตสฺส กลฺลตํ [Pg.438] อาวหนฺตํ ทุวิธายปิ ปสฺสทฺธิยา การณํ โหติ. สตฺเตสุ ลพฺภมานํ สุขทุกฺขํ อเหตุกนฺติ อยเมโก อนฺโต, อิสฺสราทิวิสมเหตุกนฺติ อยํ ทุติโย, เอเต อุโภ อนฺเต อนุปคมฺม ยถาสกํ กมฺมุนา โหตีติ อยํ มชฺฌิมา ปฏิปตฺติ. มชฺฌตฺโต ปโยโค ยสฺส โส มชฺฌตฺตปโยโค, ตสฺส ภาโว มชฺฌตฺตปโยคตา. อยญฺหิ ปหานสารทฺธกายตา-สงฺขาตปสฺสทฺธกายตาย การณํ โหนฺตี ปสฺสทฺธิทฺวยํ อาวหติ. เอเตเนว สารทฺธกายปุคฺคลปริวชฺชน-ปสฺสทฺธกายปุคฺคลเสวนานํ ตทาวหนตา สํวณฺณิตาติ ทฏฺฐพฺพํ.

以身心热恼之止息为相的轻安(passaddhi)，即是如前所说的轻安觉支。“受用美食”，指受用精美而适宜的食物。应知，“受取时节与威仪之乐”，即是获得了适宜的时节与威仪。此三者若被适宜地受用，能令身适悦，从而引生心适悦，成为两种轻安之因。众生所感苦乐，若说“无因”，此为一边；若说“由大自在天等不平等因”，此为另一边。不趋此二边，而认为“由各自之业而有”，此即是中道。行于中道者，其状态即是中道行。此能为舍离躁动身、成就轻安身之因，从而引生两种轻安。由此当知，远离躁动身之人与亲近轻安身之人，亦因此能引生轻安而受到称赞。

วตฺถุวิสทกิริยา อินฺทฺริยสมตฺตปฏิปาทนา จ ‘‘ปญฺญาวหา’’ติ วุตฺตา. สมถาวหาปิ ตา โหนฺติ สมถาวหภาเวเนว ปญฺญาวหตฺตาติ วุตฺตํ ‘‘วตฺถุวิสท…เป… เวทิตพฺพา’’ติ.

“令所依清净”与“令诸根平衡”亦被称为“能引生智慧”。它们亦能引生奢摩他，正是因为能引生奢摩他，故能引生智慧，因此说“令所依清净……当知”。

กรณโกสลฺลภาวนาโกสลฺลานํ นานนฺตริยภาวโต รกฺขณโกสลฺลสฺส จ ตํมูลกตฺตา ‘‘นิมิตฺตกุสลตา นาม กสิณนิมิตฺตสฺส อุคฺคหณกุสลตา’’อิจฺเจว วุตฺตํ. อติสิถิลวีริยตาทีหีติ อาทิ-สทฺเทน ปญฺญาปโยคมนฺทตํ อปฺปมาทเวกลฺลญฺจ สงฺคณฺหาติ. ตสฺส ปคฺคณฺหนนฺติ ตสฺส ลีนสฺส จิตฺตสฺส ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคาทิสมุฏฺฐาปเนน ลยาปตฺติโต สมุฏฺฐาปนํ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา –

由于作善巧与修习善巧是无间相续的，且守护善巧以彼为根本，故说“相善巧即是于遍相的取相善巧”。“过于弛缓的精进等”一句中，“等”字包含慧之运用迟钝及缺乏不放逸。“策励彼心”，即是通过生起择法觉支等，使那沉滞的心从沉滞状态中振作起来。此为世尊所说：

‘‘ยสฺมิญฺจ โข, ภิกฺขเว, สมเย ลีนํ จิตฺตํ โหติ, กาโล ตสฺมึ สมเย ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาย, กาโล วีริยสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาย, กาโล ปีติสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาย. ตํ กิสฺส เหตุ? ลีนํ, ภิกฺขเว, จิตฺตํ, ตํ เอเตหิ ธมฺเมหิ สุสมุฏฺฐาปยํ โหติ. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ปุริโส ปริตฺตํ อคฺคึ อุชฺชาเลตุกาโม อสฺส, โส ตตฺถ สุกฺขานิ เจว ติณานิ ปกฺขิเปยฺย, สุกฺขานิ โคมยานิ ปกฺขิเปยฺย, สุกฺขานิ กฏฺฐานิ ปกฺขิเปยฺย, มุขวาตญฺจ ทเทยฺย, น จ ปํสุเกน โอกิเรยฺย, ภพฺโพ นุ โข โส ปุริโส ปริตฺตํ อคฺคึ อุชฺชาเลตุนฺติ. เอวํ, ภนฺเต’’ติ (สํ. นิ. ๕.๒๓๔).

“诸比丘，当心昏沉时，正是修习择法觉支、精进觉支、喜觉支之时。何以故？诸比丘，因为昏沉的心，容易被这些法门振奋起来。诸比丘，譬如有人想要燃起小小的火苗，他会投入干燥的草、干燥的牛粪、干燥的木柴，并且吹气，而不盖上灰尘，你们认为这个人能燃起小火吗？”“是的，世尊。”

เอตฺถ จ ยถาสกํ อาหารวเสน ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคาทีนํ ภาวนา สมุฏฺฐาปนาติ เวทิตพฺพา, สา อนนฺตรํ วิภาวิตา เอว.

此处应知择法觉支等是依各自的食物（资粮）而修习生起，这一点前面已详细解释过了。

อจฺจารทฺธวีริยตาทีหีติ [Pg.439] อาทิ-สทฺเทน ปญฺญาปโยคพลวตํ ปโมทุปฺปิลาวนญฺจ สงฺคณฺหาติ. ตสฺส นิคฺคณฺหนนฺติ ตสฺส อุทฺธตสฺส จิตฺตสฺส สมาธิสมฺโพชฺฌงฺคาทิสมุฏฺฐาปเนน อุทฺธตาปตฺติโต นิเสธนํ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ภควตา –

“过于策励精进”等，“等”字包含慧力运用强与欣悦浮动。“调伏它”是指通过生起定觉支等来禁止这种掉举心，从而避免掉举的过失。世尊也曾说：

‘‘ยสฺมิญฺจ โข, ภิกฺขเว, สมเย อุทฺธตํ จิตฺตํ โหติ, กาโล ตสฺมึ สมเย ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาย, กาโล สมาธิสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาย, กาโล อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาย. ตํ กิสฺส เหตุ? อุทฺธตํ, ภิกฺขเว, จิตฺตํ, ตํ เอเตหิ ธมฺเมหิ สุวูปสมยํ โหติ. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ปุริโส มหนฺตํ อคฺคิกฺขนฺธํ นิพฺพาเปตุกาโม อสฺส, โส ตตฺถ อลฺลานิ เจว ติณานิ….เป… ปํสุเกน จ โอกิเรยฺย, ภพฺโพ นุ โข โส ปุริโส มหนฺตํ อคฺคิกฺขนฺธํ นิพฺพาเปตุนฺติ. เอวํ, ภนฺเต’’ติ (สํ. นิ. ๕.๒๓๔).

“诸比丘，当心散乱掉举时，正是修习轻安觉支、定觉支、舍觉支之时。何以故？诸比丘，散乱掉举的心，容易被这些法门平息。诸比丘，譬如有人想要熄灭大火堆，他投入潮湿的草……乃至用尘土覆盖，这个人能够熄灭大火堆吗？”“是的，世尊。”

เอตฺถาปิ ยถาสกํ อาหารวเสน ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺคาทีนํ ภาวนา สมุฏฺฐาปนาติ เวทิตพฺพา. ตตฺถ ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนา วุตฺตา เอว, สมาธิสมฺโพชฺฌงฺคสฺส วุจฺจมานา, อิตรสฺส อนนฺตรํ วกฺขติ. ปญฺญาปโยคมนฺทตายาติ ปญฺญาพฺยาปารสฺส อปฺปภาเวน. ยถา หิ ทานํ อโลภปฺปธานํ, สีลํ อโทสปฺปธานํ, เอวํ ภาวนา อโมหปฺปธานา. ตตฺถ ยทา ปญฺญา น พลวตี โหติ, ตทา ภาวนา ปุพฺเพนาปรํ วิเสสาวหา น โหติ, อนภิสงฺขโต วิย อาหาโร ปุริสสฺส โยคิโน จิตฺตสฺส อภิรุจึ น อุปฺปาเทติ, เตน ตํ นิรสฺสาทํ โหติ. ตถา ภาวนาย สมฺมเทว วีถิปฏิปตฺติยา อภาเวน อุปสมสุขํ น วินฺทติ, เตนปิ จิตฺตํ นิรสฺสาทํ โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปญฺญาปโยค…เป… นิรสฺสาทํ โหตี’’ติ.

此处亦应知依各自资粮而修习轻安等觉支的发起。其中，轻安觉支的修习已说，定觉支的（修习）正在说明，其余的随后会讲。“智慧运用迟缓”是指智慧的运作不活跃。正如布施以不贪为主，持戒以不瞋为主，修习亦以不痴为主。当智慧不够强时，修习就不能带来前后相续的殊胜，就像未经加工的食物不能令修行者的心生起喜爱，因此它便变得没有滋味。同样，由于修习没有依照正确的次第进行，就无法体验到止息之乐，因此心亦会感到没有滋味。因此说“智慧运用……乃至……没有滋味”。

ตสฺส สํเวคุปฺปาทนญฺจ ปสาทุปฺปาทนญฺจ ติกิจฺฉนนฺติ ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อฏฺฐ สํเวควตฺถูนี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ชาติชราพฺยาธิมรณานิ ยถารหํ สุคติยํ ทุคฺคติยญฺจ โหนฺตีติ ตทญฺญเมว ปญฺจวิธพนฺธนาทิขุปฺปิปาสาทิอญฺญมญฺญวิพาธนาทิเหตุกํ อปายทุกฺขํ ทฏฺฐพฺพํ. ตยิทํ สพฺพํ เตสํ เตสํ สตฺตานํ ปจฺจุปฺปนฺนภวนิสฺสิตํ คหิตนฺติ อตีเต อนาคเต จ กาเล [Pg.440] วฏฺฏมูลกทุกฺขานิ วิสุํ คหิตานิเยว. เย ปน สตฺตา อาหารูปชีวิโน ตตฺถ จ อุฏฺฐานผลูปชีวิโน, เตสํ อญฺเญหิ อสาธารณํ ชีวิกทุกฺขํ อฏฺฐมํ สํเวควตฺถุ คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อยํ วุจฺจติ สมเย สมฺปหํสนาติ อยํ สมฺปหํสิตพฺพสมเย วุตฺตนเยน สํเวคชนนวเสน เจว ปสาทุปฺปาทนวเสน จ สมฺมเทว ปหํสนา, สํเวคชนนปุพฺพกปสาทุปฺปาทเนน ภาวนาจิตฺตสฺส โตสนาติอตฺโถ.

为了显示悚惧的生起和净信的生起是（烦恼的）对治法，所以说了“八种悚惧之事”等。其中，生老病死分别在善趣和恶趣中发生；此外，还应观察由五种束缚等、饥渴以及互相争斗等原因所造成的恶趣之苦。所有这些都是依于彼等众生现世的生命而摄取的，而过去和未来的轮回根本之苦则应分别摄取。那些依靠食物维生，且依靠勤劳成果维生的众生，他们异于他者的生计之苦，应被视为第八种悚惧事。这被称为“适时地欢悦”，其义是，在应使心欢悦之时，依所说之法，通过生起悚惧与净信而正确地使心欢悦，以生起悚惧为前导，生起净信，从而令修习之心感到满足。

สมฺมาปฏิปตฺตึ อาคมฺมาติ ลีนุทฺธจฺจวิรเหน สมถวีถิปฏิปตฺติยา จ สมฺมเทว ภาวนาปฏิปตฺตึ อาคมฺม.

“依于正行道”，是指远离昏沉与掉举，以及依止止的道行，从而正确地修习行道。

อลีนนฺติอาทีสุ โกสชฺชปกฺขิกานํ ธมฺมานํ อนธิมตฺตตาย อลีนํ, อุทฺธจฺจปกฺขิกานํ อนธิมตฺตตาย อนุทฺธตํ, ปญฺญาปโยคสมฺปตฺติยา อุปสมสุขาธิคเมน จ อนิรสฺสาทํ, ตโต เอว อารมฺมเณ สมปฺปวตฺตํ สมถวีถิปฏิปนฺนญฺจ. ตตฺถ อลีนตาย ปคฺคเห, อนุทฺธตาย จ นิคฺคเห, อนิรสฺสาทตาย สมฺปหํสเน น พฺยาปารํ อาปชฺชติ. อลีนานุทฺธจฺจตาหิ อารมฺมเณ สมปฺปวตฺตํ, อนิรสฺสาทตาย สมถวีถิปฏิปนฺนํ, สมปฺปวตฺติยา วา อลีนํ อนุทฺธตํ, สมถวีถิปฏิปตฺติยา อนิรสฺสาทนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อยํ วุจฺจติ สมเย อชฺฌุเปกฺขนตาติ อยํ อชฺฌุเปกฺขิตพฺพสมเย จิตฺตสฺส ปคฺคหนิคฺคหสมฺปหํสเนสุ พฺยาวฏตาสงฺขาตํ ปฏิปกฺขํ อภิภุยฺย อุเปกฺขนา วุจฺจติ. เอสาติ สมาธิโพชฺฌงฺโค อนุปฺปนฺโน อุปฺปชฺชติ. อรหตฺตมคฺเคน ภาวนาปาริปูรี โหตีติ เอเตน นิปฺปริยายโต สมาธิเวปุลฺลปฺปตฺโตปิ อรหา เอวาติ ทสฺเสติ.

在“不懈怠”等法中，由于懈怠方面的法不极端，故不懈怠；由于掉举方面的法不极端，故不掉举；由于智慧运用圆满和证得寂静之乐，故不无味；因此在所缘上平等运转，且进入止的道行。在这里，因为不懈怠，故在策励上不需忙碌；因为不掉举，故在抑制上不需忙碌；因为不无味，故在欢悦上不需忙碌。因为不懈怠与不掉举，故在所缘上平等运转；因为不无味，故进入止的道行；或者说，因为平等运转，故不懈怠、不掉举；因为止的道行，故不无味，应如是知。这被称为‘适时地保持舍性’，其义是，在应舍之时，心能克服在策励、抑制、欢悦上忙碌的状态，此即被称为舍。此即是未生起的定觉支得以生起。以阿罗汉道修习圆满，以此明确地显示，证得圆满之定者即是阿罗汉。

อนุโรธวิโรธปหานวเสน มชฺฌตฺตภาโว อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคสฺส การณํ ตสฺมึ สติ สิชฺฌนโต, อสติ จ อสิชฺฌนโต, โส จ มชฺฌตฺตภาโว วิสยวเสน ทุวิโธติ อาห ‘‘สตฺตมชฺฌตฺตตา สงฺขารมชฺฌตฺตตา’’ติ. ตทุภยวเสน จสฺส วิรุชฺฌนํ ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาย เอว ทูรีกตนฺติ อนุรุชฺฌนสฺเสว ปหานวิธึ ทสฺเสนฺโต ‘‘สตฺตมชฺฌตฺตตา’’ติอาทิมาห. ตถา หิสฺส สตฺตสงฺขารเกลายนปุคฺคลปริวชฺชนํ ‘‘อุปฺปตฺติยา การณ’’นฺติ วุจฺจติ. อุเปกฺขาย หิ วิเสสโต ราโค ปฏิปกฺโข, ตโต ราคพหุลสฺส ปุคฺคลสฺส อุเปกฺขา ‘‘วิสุทฺธิมคฺโค’’ติ วุจฺจติ. ทฺวีหากาเรหีติ กมฺมสฺสกตาปจฺจเวกฺขณํ อตฺตสุญฺญตาปจฺจเวกฺขณนฺติ อิเมหิ ทฺวีหิ การเณหิ. ทฺวีเหวาติ อวธารณํ สงฺขารสหิตาย สงฺขฺยาสมานตาย ทสฺสนตฺถํ. สงฺขฺยา เอว เหตฺถ สมานํ, น [Pg.441] สงฺขฺเยยฺยํ สพฺพถา สมานนฺติ. อสฺสามิกภาโว อนตฺตนิยตา. สติ หิ อตฺตนิ ตสฺส กิญฺจนภาเวน จีวรํ อญฺญํ วา กิญฺจิ อตฺตนิยํ นาม สิยา, โส ปน โกจิ นตฺเถวาติ อธิปฺปาโย. อนทฺธนิยนฺติ, น อทฺธานกฺขมํ, น จิรฏฺฐายิ อิตฺตรํ อนิจฺจนฺติ อตฺโถ. ตาวกาลิกนฺติ ตสฺเสว เววจนํ.

由于舍弃随顺与违逆，故为中舍性，此乃舍觉支（upekkhāsambojjhaṅga）生起之因；若有则成就，若无则不成就。此中舍性依所缘分为二种，即“有情中舍（sattamajjhattatā）与诸行中舍（saṅkhāramajjhattatā）”。与此二者相违逆的状态，正是通过修习轻安觉支来远离的。为了显示舍弃随顺的方法，才说了‘有情中舍’等。因此，对他而言，远离沉溺于有情和诸行之人，被称为‘生起之因’。舍特别以贪为对治，所以对于贪欲强烈的人来说，修习舍心是“清净道（Visuddhimagga）”。二种行相是指业是己有随观（kammassakatāpaccavekkhaṇa）与无我随观（attasuññatāpaccavekkhaṇa），这两种因缘。‘仅是两种’的限定是为了表明其数量与‘诸行’相等。这里的相等仅指数量上的相等，并非指所数的一切都相等。无主性（assāmikabhāvo）即非我所有性（anattaniyatā）。因为若有‘我’，则以其所有故，应有衣物等‘我所有’之物，但那样的‘我’根本不存在，此即其义。不恒久（anaddhaniyanti），意为不能持久、不能常住、短暂、无常。暂时的（tāvakālika），是它的同义词。

มมายตีติ มมตฺตํ กโรติ. มมาติ ตณฺหาย ปริคฺคยฺห ติฏฺฐติ. ธนายนฺตาติ ธนํ ทพฺพํ กโรนฺตา. อสฺสาติ อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อรหตฺตมคฺเคน ภาวนาปาริปูรี โหติ. ตถา หิ อรหโต เอว ฉฬงฺคุเปกฺขานิปฺผตฺติ.

“视……为我所”(mamāyati)即是作我所想。“我所”(mama)即是以贪爱执取而住。“求财者”(dhanāyanta)即是积集财物者。“彼之”(assa)是指舍觉支(upekkhāsambojjhaṅga)通过阿罗汉道而修习圆满。确实，只有阿罗汉才能成就六支舍(chaḷaṅgupekkhā)。

อสุภารมฺมณา ธมฺมาติ อสุภปฺปการา อสุภฌานสฺส อารมฺมณภูตา ธมฺมา. กามํ อินฺทฺริยพทฺธาปิ เกสาทโย อสุภปฺปการา เอว, วิเสสโต ปน ชิคุจฺฉิตพฺเพ ชิคุจฺฉาวเห คณฺหนฺโต ‘‘ทสา’’ติ อาห. ยถา มนสิกโรโต สภาวสรสโต ตตฺถ อสุภสญฺญา สนฺติฏฺฐติ, ตถา ปวตฺโต มนสิกาโร อุปายมนสิกาโร. อสุเภ อสุภปฏิกฺกูลาการสฺส อุคฺคณฺหนํ, ยถา วา ตตฺถ อุคฺคหนิมิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, ตถา มนสิกาโร อสุภนิมิตฺตสฺส อุคฺคโห. อุปจารปฺปนาวหาย อสุภภาวนาย อนุยุญฺชนา อสุภภาวนานุโยโค.

“不净所缘法”(Asubhārammaṇā dhammā)是指作为不净禅(asubhajhāna)所缘的不净种类之法。诚然，依于诸根的头发等也是不净的种类，但此处特指执取可厌恶、可厌离者，故说“十种”(dasā)。作意者如其自性而思惟，于彼处安住不净想(asubhasaññā)，如是发生的作意即是“方便作意”(upāyamanasikāra)。于不净中，把握其不净、可厌恶之相，或于彼处生起取相(uggahanimitta)，如是作意即是“取不净相”(asubhanimittassa uggaho)。为引生近行定(upacāra)与安止定(appanā)而勤修不净观(asubhabhāvanā)，即是“勤修不净观”(asubhabhāvanānuyogo)。

มนจฺฉฏฺฐานํ อินฺทฺริยานํ สุฏฺฐุ สุสํวรเณ สติ อวสรํ อลภนฺโต กามจฺฉนฺโท ปหียเตว, ตถา โภชเน มตฺตญฺญุโน มิตาหารสฺส ถินมิทฺธาภิภวาภาวา โอตารํ อลภมาโน กามจฺฉนฺโท ปหียติ. โย ปน อาหาเร ปฏิกฺกูลสญฺญํ ตพฺพิปริณามสฺส ตทาธารสฺส ตสฺส จ อุทริยภูตสฺส อติวิย เชคุจฺฉตํ, กายสฺส จ อาหารติฏฺฐกตํ สมฺมเทว ชานาติ, โส สพฺพโส โภชเน ปมาณสฺส ชานเนน วิเสสโต โภชเน มตฺตญฺญู นาม. ตสฺส กามจฺฉนฺโท ปหียเตว, อฏฺฐกถายํ ปน อปฺปาหารตํเยว ทสฺเสตุํ ‘‘จตุนฺน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. อสุภกมฺมิกติสฺสตฺเถโร ทนฺตฏฺฐิทสฺสาวี. ปหีนสฺสาติ วิกฺขมฺภนวเสน ปหีนสฺส. อภิธมฺมปริยาเยน สพฺโพปิ โลโภ กามจฺฉนฺทนีวรณนฺติ ‘‘อรหตฺตมคฺเคน อายตึ อนุปฺปาโท’’ติ วุตฺตํ.

以意为第六的诸根善防护时，欲贪(kāmacchanda)不得其机，即被断除；同样，于食知量、饮食适度者，因不为昏沉睡眠(thinamiddha)所胜，欲贪不得其门而入，亦被断除。若人于食物生起厌恶想(paṭikkūlasaññā)，如实了知食物的变坏、作为其容器（即身体）以及腹中之物的极度可厌，并了知身体是依食物而存续的，此人因彻底了知食量，故特称为“于食知量者”(bhojane mattaññū)。他的欲贪即被断除。然在义注(aṭṭhakathā)中，为显示少食，而说“四（五口食）”等。不净业者帝须长老(Asubhakammikatissa-thera)是见牙骨者。“已断除”(pahīnassa)是指以镇伏(vikkhambhana)的方式断除。依阿毗达摩(abhidhamma)之法，一切贪皆是欲贪盖(kāmacchandanīvaraṇa)，故说“以阿罗汉道，于未来不复生起”。

เมชฺชติ หิตผรณวเสน สินิยฺหตีติ มิตฺโต, หิเตสี ปุคฺคโล, ตสฺมึ มิตฺเต ภวา, มิตฺตสฺส วา เอสาติ เมตฺตา, หิเตสิตา. สา เอว ปฏิปกฺขโต [Pg.442] เจตโส วิมุตฺตีติ เมตฺตาเจโตวิมุตฺติ. ตตฺถ เมตฺตายนสฺส สตฺเตสุ หิตผรณสฺส อุปฺปาทนํ ปวตฺตนํ เมตฺตานิมิตฺตสฺส อุคฺคโห. เตนาห ‘‘โอทิสฺสกา’’ติอาทิ.

因以利益遍满而慈爱(siniyhati)，故为“友”(mitto)，即是欲求他人利益的个人(puggala)。存在于友中，或属于友，此即是“慈”(mettā)，亦即欲求他人利益之心。彼慈从对治（嗔恚）而言，即是心解脱，故名“慈心解脱”(mettācetovimutti)。于此，对众生生起并保持遍满利益的慈爱，即是把握“慈相”(mettānimitta)。是故说“有指定者”(odissaka)等。

ตตฺถ อตฺตปิยสหายมชฺฌตฺตเวริวเสน โอทิสฺสกตา. สีมาสมฺเภเท กเต อโนทิสฺสกตา. เอกาทิทิสาผรณวเสน ทิสาผรณตา เมตฺตาย อุคฺคณฺหเน เวทิตพฺพา. อุคฺคโห ยาว อุปจารา ทฏฺฐพฺโพ. อุคฺคหิตาย อาเสวนา ภาวนา, สพฺพา อิตฺถิโย ปุริสา อริยา อนริยา เทวา มนุสฺสา วินิปาติกาติ สตฺโตธิกรณวเสน ปวตฺตา สตฺตวิธา, อฏฺฐวีสติวิธา วา, ทสหิ ทิสาหิ ทิโสธิกรณวเสน ปวตฺตา ทสวิธา, เอเกกาย ทิสาย สตฺตาทิอิตฺถาทิอเวราทิเภเทน อสีตาธิกจตุสตปฺปเภทา จ โอธิโสผรณเมตฺตา. สพฺเพ สตฺตา, ปาณา, ภูตา, ปุคฺคลา, อตฺตภาวปริยาปนฺนาติ เอเตสํ วเสน ปญฺจวิธา. เอเกกสฺมึ อเวรา โหนฺตุ, อพฺยาปชฺชา, อนีฆา, สุขี อตฺตานํ ปริหรนฺตูติ จตุธา ปวตฺติยา วีสติวิธา อโนธิโสผรณเมตฺตา, ตํ สนฺธายาห – ‘‘โอธิโส…เป… ภาเวนฺตสฺสปี’’ติ. ตฺวํ เอตสฺสาติอาทินา กมฺมสฺสกตาปจฺจเวกฺขณํ ทสฺเสติ. ปฏิสงฺขาเน ฐิตสฺสาติ โกเธ ยถาวุตฺตสฺส อาทีนวสฺส ตปฺปฏิปกฺขโต อโกเธ เมตฺตาย อานิสํสสฺส จ ปฏิสงฺขาเน สมฺมเทว ชานเน. เสวนฺตสฺสาติ ภชนฺตสฺส พฺยาปาโท ปหียติ.

于此，依自身、亲爱者、友伴、中立者、怨敌而修，是为“有指定者”(odissaka)。打破界限而修，是为“无指定者”(anodissaka)。当知，在把握慈时，是以遍满一方等方式来遍满方向。此把握当知是直至近行定(upacāra)。把握后，当数数修习、培育。以一切女性、男性、圣者、非圣者、天、人、堕恶趣者等七种有情为基础，有七种或二十八种；以十方为基础，有十种；于每一方，又依有情、女性等及无怨等差别，而有四百八十种差别，此即遍满指定对象的慈。又依“一切有情、一切生命、一切生类、一切个人(puggala)、一切有自体者”，有此五种。于此五种，每一又依“愿他们无怨、无害、无恼、安乐地护持自己”四种方式开展，共成二十种遍满无指定对象的慈。念及于此，故说：“有指定者……乃至……修习者亦然”。以“汝于此……”等句，显示了对业果属己的省察。“安住于省察者”，即是安住于如实了知：如前所述嗔恚的过患，以及作为其对治的无嗔与慈的功德。“修习者”即是亲近者，其嗔恚即被断除。

อติโภชเน นิมิตฺตคฺคาโหติ อาหารสฺส อธิกโภชเน ถินมิทฺธสฺส นิมิตฺตคฺคาโห, ‘‘เอตฺตเก ภุตฺเต ถินมิทฺธํ อุปฺปชฺชติ, เอตฺตเก โน’’ติ ถินมิทฺธสฺส การณาการณคฺคาโหติ อตฺโถ. ทิวา สูริยาโลกนฺติ ทิวา คหิตนิมิตฺตํ สูริยาโลกํ, รตฺติยํ มนสิกโรนฺตสฺสปีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ธุตงฺคานํ วีริยนิสฺสิตตฺตา วุตฺตํ ‘‘ธุตงฺคนิสฺสิตสปฺปายกถายปี’’ติ.

“于过食中取相”(Atibhojane nimittaggāho)即是于过度饮食时，执取昏沉睡眠(thinamiddha)之相。其义为：把握昏沉睡眠的因与非因，即思惟“食至此量，则昏沉睡眠生起；食至此量，则不生起”。“白昼光明”(Divā sūriyālokaṃ)即是于白昼所取的日光之相，“于夜间亦作意”，此中之义应如是理解。因头陀支(dhutaṅga)依止于精进，故说“于依止头陀支的适宜言谈亦然”。

กุกฺกุจฺจมฺปิ กตากตานุโสจนวเสน ปวตฺตมานํ เจตโส อวูปสมาวหตาย อุทฺธจฺเจน สมานลกฺขณเมวาติ ตทุภยสฺส ปหานการณํ ทสฺเสนฺโต ภควา – ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, เจตโส วูปสโม’’ติอาทิมาห. ตสฺมา พาหุสจฺจาทิ ตสฺส ปหานการณนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจ ฉ ธมฺมา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ พหุสฺสุตสฺส คนฺถโต, อตฺถโต ธมฺมํ วิจาเรนฺตสฺส อตฺตเวทาทิปฏิลาภสมฺภวโต วิกฺเขโป น โหติ. ยถาวิหิตปฏิปตฺติยา [Pg.443] ยถาธมฺมปฏิการปฺปตฺติยา จ วิปฺปฏิสาโร อนวสโรวาติ ‘‘พาหุสจฺเจนปิ…เป… อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ ปหียตี’’ติ วุตฺตํ. ยทคฺเคน พหุสฺสุตสฺส ปฏิสงฺขานวโต อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ ปหียติ, ตทคฺเคน ปริปุจฺฉกตาวินยปกตญฺญุตาหิปิ ตํ ปหียตีติ ทฏฺฐพฺพํ. วุทฺธเสวิตา จ วุทฺธสีลิตํ อาวหตีติ เจตโส วูปสมกรตฺตา อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจสฺส ปหานการี วุตฺตา, วุทฺธภาวํ ปน อนเปกฺขิตฺวา วินยธรา กุกฺกุจฺจวิโนทกา กลฺยาณมิตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา. วิกฺเขโป จ ภิกฺขูนํ เยภุยฺเยน กุกฺกุจฺจเหตุโก โหตีติ ‘‘กปฺปิยากปฺปิยปริปุจฺฉาพหุลสฺสา’’ติอาทินา วินยนเยเนว ปริปุจฺฉกตาทโย นิทฺทิฏฺฐา. ปหีเน อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺเจติ นิทฺธารเณ ภุมฺมํ. กุกฺกุจฺจสฺส โทมนสฺสสหคตตฺตา อนาคามิมคฺเคน อายตึ อนุปฺปาโท วุตฺโต.

恶作(kukkucca)亦因追悔已作、未作之事而发生，带来心的不寂静，故与掉举(uddhacca)有相同之相。为显示断除此二者之因，世尊(bhagavā)说：“诸比丘，有心之寂静”等。是故，为显示多闻等是其断除之因，又说：“再者，有六法”等。于此，多闻者从文、义两方面思择法，可得自证等，故无散乱。因如法而行，如法对治，故无追悔之机，是故说：“以多闻……亦能断除掉举与恶作”。当知，多闻而善于省察者，其掉举与恶作得以断除；同理，善于提问者、于律知分寸者，亦能断除。亲近长老能带来长老的德行，令心寂静，故说其能断除掉举与恶作。当知，不论年岁，持律者即是能消除恶作的善友。比丘的散乱多由恶作引起，故以“多问何者如法、何者不如法”等律的方式，指示善于提问等法。“于已断除掉举恶作时”(Pahīne uddhaccakukkucceti)一句，是用于限定范围的方位格。因恶作与忧俱行，故说以不还道，于未来不复生起。

กุสลากุสลา ธมฺมาติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. กามํ พาหุสจฺจปริปุจฺฉกตาหิ อฏฺฐวตฺถุกาปิ วิจิกิจฺฉา ปหียติ, ตถาปิ รตนตฺตยวิจิกิจฺฉามูลิกา เสสวิจิกิจฺฉาติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘ตีณิ รตนานิ อารพฺภา’’ติอาทิ. วินเย ปกตญฺญุตาย จ สติ สิกฺขาย กงฺขาย อสมฺภโว เอว, ตถา รตนตฺตยคุณาวโพเธ สติ ปุพฺพนฺตาทีสุ สํสยสฺสาติ อาห – ‘‘วินเย’’ติอาทิ. โอกปฺปนียสทฺธา สทฺเธยฺยวตฺถุํ อนุปวิสิตฺวา วิย อธิมุจฺจนํ, ตญฺจ ตถา อธิโมกฺขุปฺปาทนเมว. สทฺธาย นินฺนโปณปพฺภารตา อธิมุตฺติ. อรหตฺเตน กูฏํ คณฺหิ สตฺตปิ โพชฺฌงฺเค วิตฺถาเรตฺวา เทสนาย โอสาปิตตฺตา.

于“善不善法”等句中应说之义，已如前述。诚然，以多闻及善于提问，亦能断除八事疑惑，然其余疑惑皆以三宝疑惑为根本，故说“关于三宝”等。于律中知其分寸，则于学处不可能有疑惑；同理，了知三宝功德，则于过去世等不可能有疑惑，故说“于律中”等。“胜解信”(Okappanīyasaddhā)是如进入可信之境般的决意，即是生起如是胜解。信的倾向、斜向、趣向，即是“胜解”(adhimutti)。以阿罗汉果为顶峰，是因为已广说七觉支而结束说法。

อาหารสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

食经释义终。

๒. ปริยายสุตฺตวณฺณนา

2. 法门经释义

๒๓๓. สมฺพหุลาติ วุจฺจนฺติ สงฺฆสมญฺญาย อภาวโต. ตโต ปรนฺติ ติณฺณํ ชนานํ อุปริ สงฺโฆ จตุวคฺคกรณียาทิสงฺฆกมฺมวเสน กมฺมปฺปตฺตตฺตา. ปวิสึสูติ ภาวินิ ปวิสเน ภูเต วิย กตฺวา อุปจาเรน วุตฺตนฺติ อาห – ‘‘ปวิฏฺฐา’’ติ. ภาวินิ หิ ภูเต วิย อุปจาโร. เตนาห – ‘‘เต ปนา’’ติอาทิ, เต ปน ภิกฺขูติ อตฺโถ. ปุน เต ปนาติ ติตฺถิยา ติตฺถิยสาวกา จ.

233. 所谓“众多”，是因没有僧团之称谓而说。其后，是指三人以上，因为僧团在三人以上时，通过四人众所作的羯磨等僧事而成就羯磨。“已进入”(pavisiṃsu)，是把未来的进入当作过去发生一样，以比喻的方式而说，故言“已进入”(paviṭṭhā)。因为未来之事可比喻为过去之事。因此说“而那些”等，意思是那些比丘。再次说的“而那些”，是指外道和外道弟子。

อิมสฺมึ [Pg.444] ปญฺญาปเนติ ‘‘ปญฺจ นีวรเณ ปหายา’’ติอาทินยปฺปวตฺเต อิมสฺมึ ปกาเร อตฺถปญฺญาปเน. วิสิสฺสติ อญฺญมญฺญโต ปภิชฺชตีติ วิเสโส, เภโท. สฺวายํ อิธ อนฺโตคธาธิกภาโว อธิปฺเปโตติ อาห – ‘‘โก วิเสโสติ กึ อธิก’’นฺติ. อธิกํ ปยสนํ ปยุญฺชนนฺติ อธิปฺปยาโส, อธิกปฺปโยโค. นานา กรียติ เอเตนาติ นานากรณํ, เภโทติ อาห – ‘‘กึ นานตฺต’’นฺติ. ทุติยปเทติ ‘‘อนุสาสนิยา วา อนุสาสนิ’’นฺติ เอตสฺมึ ปเท. เอเสว นโยติ ยถา ปฐมสฺมึ ปเท อตฺถโยชนา, เอวํ ทุติยปเทปิ โยเชตพฺพา.

“于此解说中”(imasmiṃ paññāpane)是指在“舍断五盖”等方法的义理阐明中。“差别”(viseso)是说彼此分离，即是区别。此处意指内含更优越的性质，故说：“何为差别？何为更优越？”“极勤”(adhippayāso)是说特别精进，加倍用功。“使之各异”(nānākaraṇaṃ)是说区分、差别，故说：“何为各异？”“第二句”是指“教诫或被教诫”(anusāsaniyā vā anusāsani)此句。“方法同前”，即第二句的义理应如第一句那样连结。

ตีณิ ฐานานีติ เทวมารพฺรหฺมฏฺฐานานิ ตีณิ ‘‘สเทวเก โลเก’’ติอาทินา โลเก ปกฺขิปิตฺวา. ‘‘สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสายา’’ติ ทฺเว ฐานานิ. ‘‘ปชายา’’ติ เอตฺถ ปกฺขิปิตฺวา อิติ ปญฺจหิ ปเทหิ. อุทฺเทสนฺติ อุทฺทิสิตพฺพตํ. คณนนฺติ เอโก กามจฺฉนฺโทติ คเหตพฺพตํ คจฺฉติ. อตฺตโน หตฺถปาทาทีสูติ นิทสฺสนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ สมุทายํ อารพฺภ ปฏิฆสฺส อุปฺปชฺชนโต. อตฺตโน ขนฺเธสุ วิมติ ‘‘อหํ นุ โขสฺมี’’ติอาทินา.

“三处”(tīṇi ṭhānāni)是指天、魔、梵三处，通过“连同天界的世界”(sadevake loke)等语而包含于世间中。“连同沙门、婆罗门之众生，连同天人之众生”(sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāyā)是两处。将“众生”(pajāyā)一词包含于此，总共为五句。“诵说”(uddesa)是指应诵说之事。“计数”(gaṇana)是指如“欲贪为一”这样应被掌握。“于自身手足等”应被视为例子，因为对（身体的）集合会生起瞋恚。“于自身诸蕴的疑惑”是指如“我究竟存在吗？”等。

กิญฺจาปิ สพฺพํ วีริยํ เจตสิกเมว, ยํ ปน กายกมฺมาธิฏฺฐานาทิวเสน มนสิ กายิกปโยคสมุฏฺฐาปนํ วีริยํ กายิกนฺติ ลทฺธปริยายนฺติ ตโต วิเสเสตฺวา เจตสิกนฺติ ยถาธิปฺเปตทุติยตาทสฺสนตฺถํ. ยทิปิ ยถากปฺปิตอิริยาปถสนฺธารณวเสน ปวตฺตมานํ วีริยํ กายสฺส ตถาปวตฺตสฺส ปจฺจยภูตนฺติ น สกฺกา วตฺตุํ, ตถาปิ น ตาทิโส กายปโยโค, ตทา ปวตฺโต นตฺถีติ วุตฺตํ ‘‘กายปโยคํ วินา อุปฺปนฺนวีริย’’นฺติ. สติสมฺโพชฺฌงฺคสทิโส วาติ อิมินา อชฺฌตฺติเก สงฺขาเร อชฺฌุเปกฺขนวเสน ปวตฺตา อชฺฌตฺตธมฺเมสุ อุเปกฺขาติอาทินยํ อติทิสติ.

虽说一切精进皆是心所，但那种以身业等为所依，在心中发起身体作用的精进，被称为“身精进”。为了将其与“心精进”区别开来，以显示所欲的第二种（即心精进），才有此说。即使可以说，通过维持所设定的威仪而运行的精进，是身体如此运行的助缘，然而，那时并没有那样的身体作用，故说“无身体作用而生起的精进”。“或如念觉支”(Satisambojjhaṅgasadiso vā)一句，以此类推“于内法住舍”等方法，即以舍观内在诸行的方式而运行。

‘‘มิสฺสกโพชฺฌงฺคา กถิตา’’ติ วตฺวา ตมตฺถํ วิภาเวตุํ ‘‘เอเตสู’’ติอาทิ วุตฺตํ. จงฺกมนฺเตนปิ อริยมคฺคํ อธิคนฺตุํ สกฺกาติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘มคฺคํ อปตฺตํ กายิกวีริย’’นฺติ. โพชฺฌงฺคา น ลพฺภนฺตีติ นิปฺปริยายโพชฺฌงฺคา น ลพฺภนฺตี. โพชฺฌงฺเค อุทฺธรนฺติ ปริยายโตติ อธิปฺปาโย. เสสาติ พหิทฺธาธมฺเมสุ สติ-ธมฺมวิจย-อุเปกฺขา-เจตสิก-วีริย-สวิตกฺก-สวิจาร-ปีติ-สมาธี ทฺเว ปสฺสทฺธิโย จ. อยํ ปน นโย ปจุรปฺปวตฺติวเสน อฏฺฐกถานเยเนว [Pg.445] วุตฺโต. เถรวาทวเสน ปน อวิตกฺกอวิจารมตฺตา ปีติสมาธิสมฺโพชฺฌงฺคา รูปาวจราปิ อตฺถีติ เตปิ คเหตฺวา ทส มิสฺสกาว โหนฺตีติ วตฺตพฺพํ สิยาติ.

说完“已说杂觉支”(Missakabojjhaṅgā kathitā)后，为了阐明其义，而说“于此等”(etesu)等。因为即使经行者也能证得圣道，故说“未得道者之身精进”。“不得觉支”是指不得无方便的究竟觉支。其意是说，以方便法生起觉支。“其余”是指于外法中的念、择法、舍、心精进、有寻有伺的喜、定，以及两种轻安。然而，此说是依普遍情况，按义注的方法而说。但依上座部之说，无寻无伺的喜、定觉支亦属色界，应将它们也包含在内，如此则有十种杂觉支。

ปริยายสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《方便经》释义 终。

๓. อคฺคิสุตฺตวณฺณนา

3. 火经释义

๒๓๔. โลณธูปนนฺติ โลณญฺจ ธูปนญฺจ โลณธูปนํ. โยธกมฺมนฺติ โยธปุคฺคเลน กตฺตพฺพํ กมฺมํ. มนฺตกมฺมนฺติ ราชกิจฺจมนฺตนํ. ปฏิหารกมฺมนฺติ รญฺโญ สนฺติกํ อาคตานํ วจนํ รญฺโญ นิเวเทตฺวา ตโต เนสํ ปฏิหรณกมฺมํ. ตสฺมาติ สพฺพตฺถิกตฺตา สติยา. เอวํ ‘‘สติญฺจ ขฺวาห’’นฺติอาทิกํ อโวจ. ปุพฺพภาควิปสฺสนา โพชฺฌงฺคาว กถิตา ปคฺคหนิคฺคหวิโนทิตตฺตา.

234. 盐与熏香合称盐熏香。战士所应做之事称为战士业。商议王事称为议事。将访客之言禀告国王，再为国王传达回复，此为传报业。因此，因念的普遍性，故说“我亦有念”等语。前分观(vipassanā)被称为觉支，因其具有策励、抑制与遣除（烦恼）的作用。

อคฺคิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《火经》释义 终。

๔. เมตฺตาสหคตสุตฺตวณฺณนา

4. 慈俱行经释义

๒๓๕. กีทิสา คติ นิพฺพตฺติ เอติสฺสาติ กึคติกา, กึนิฏฺฐาติ วุตฺตํ โหติ. กีทิสี ปรมา อุตฺตมา โกฏิ เอติสฺสาติ กึปรมา. กีทิสํ ผลํ อานิสํสํ อุทโย เอติสฺสาติ กึผลา. สํสฏฺฐํ สมฺปยุตฺตนฺติ อิทํ สหคต-สทฺทสฺส อตฺถทสฺสนมตฺตํ, อิธ ปน เมตฺตาฌานํ ปาทกํ กตฺวา วิปสฺสนาปุพฺพภาคโพชฺฌงฺคา จ ‘‘เมตฺตาสหคตํ สติสมฺโพชฺฌงฺค’’นฺติอาทินา วุตฺตาติ เวทิตพฺพํ. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ โพชฺฌงฺเคสุ สพฺเพสุ จ พฺรหฺมวิหาเรสุ.

235. “有何趣向”(kiṃgatikā)，是说此法有何种趣向(gati)、何种生起(nibbatti)？即有何种终结(niṭṭhā)？“有何究竟”(kiṃparamā)，是说此法有何种最上(paramā)、最高的边际(uttamā koṭi)？“有何果报”(kiṃphalā)，是说此法有何种果(phala)、功德(ānisaṃsaṃ)、生起(udayo)？“和合、相应”，这只是对“俱行”(sahagata)一词的义理展示。但此处当知，是以慈心禅为基础，说“与慈俱行的念觉支”等观(vipassanā)的前分觉支。“于一切处”，是指于一切觉支及一切梵住中。

ปฏิกูเลติ วิรชฺชตีติ ปฏิกูลํ, อนิฏฺฐํ. น ปฏิกูลํ อปฺปฏิกูลํ, อิฏฺฐํ. เตนาห ‘‘อิฏฺเฐ วตฺถุสฺมิ’’นฺติ. เอตฺถาติ อปฺปฏิกูลวตฺถุสฺมึ. เอวนฺติ ปฏิกูลสญฺญี. สตฺเต อปฺปฏิกูเล อสุภผรณํ, สงฺขาเร อปฺปฏิกูเล อนิจฺจนฺติ มนสิการํ กโรนฺโต. อสุภายาติ อสุภสญฺญาย. อนิจฺจโต วา อุปสํหรตีติ อนิจฺจนฺติ มนสิการํ ปวตฺเตติ. ‘‘เอเสว นโย’’ติ สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิวริตุํ ‘‘อปฺปฏิกูลปฏิกูเลสู’’ติอาทิ วุตฺตํ. ฉฬงฺคุเปกฺขนฺติ ฉสุ อารมฺมเณสุ ปหีนานุโรธสฺส อุปฺปตฺติยา ฉฬงฺควนฺตํ อุเปกฺขํ.

“可厌”(paṭikūla)，是说于此离欲，即不悦意者。无可厌者为“不可厌”(appaṭikūla)，即悦意者。故说“于悦意事中”。“于此”是指于不可厌事中。“如是”是指作可厌想者。对不可厌的众生，遍作不净；对不可厌的诸行，作意为无常。“为不净”即是以不净想。“或归结为无常”即是令无常作意生起。为详述“此理亦然”所略说之义，而说“于不可厌与可厌中”等。“六支舍”是指于六所缘中，因断除随顺烦恼而生起，具足六支的舍。

เมตฺตายาติ [Pg.446] เมตฺตาภาวนาย. ปฏิกูลาทีสุ วตฺถูสุ อิจฺฉิตวิหาเรน วิหริตุํ สมตฺถตา อริยานํ เอว, ตตฺถ จ อรหโต เอว อิชฺฌนโต อริยิทฺธิ นาม. ตสฺสา อริยิทฺธิยา จ ทสฺสิตตฺตา เทสนา วินิวฏฺเฏตพฺพา ปริโยสาเนตพฺพา สิยา. อรหตฺตํ ปาปุณิตุํ น สกฺโกติ อินฺทฺริยานํ อปริปกฺกตฺตา นิกนฺติยา จ ทุปฺปริยาทานโต. อยํ เทสนาติ ‘‘เมตฺตาสหคตํ โพชฺฌงฺคํ ภาเวตี’’ติอาทินา อยํ เทสนา อารทฺธา. โย หิ เมตฺตาฌานํ ปาทกํ กตฺวา สมฺมสนํ อารภิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิตุํ อสกฺโกนฺโต ปริสุทฺเธสุ วณฺณกสิเณสุ วิโมกฺขสงฺขาตํ รูปาวจรชฺฌานํ นิพฺพตฺเตติ, ตํ สนฺธายาห ภควา – ‘‘สุภํ โข ปน วิโมกฺขํ อุปสมฺปชฺช วิหรตี’’ติ.

“以慈”(Mettāya)即是以修习慈心。于可厌等事中，能以所欲之住而住，此能力唯圣者有，且唯阿罗汉能成就，故名圣神通。因已开示此圣神通，故说法理应结束、完结。然因诸根未熟，且渴爱难断，故不能证得阿罗汉果。此教说，即是以“修习与慈俱行的觉支”等语而开始的教说。若人以慈心禅为基础，开始观修，然不能证得阿罗汉果，却于极清净的色遍处中，生起名为“解脱”的色界禅，世尊(bhagavā)即针对此人而说：“他证得并安住于净解脱中。”

สุภปรมนฺติ สุภวิโมกฺขปรมํ. อิธ โลเก เอว ปญฺญา อสฺส. เตนาห ‘‘โลกิยปญฺญสฺสาติ อตฺโถ’’ติ. อรหตฺตปรมาว เมตฺตา อรหตฺตมคฺคสฺส ปาทกตฺตา. กรุณาทีสุปิ เอเสว นโยติ กรุณาทิฌานํ ปาทกํ กตฺวา สงฺขาเร สมฺมสนฺโต อรหตฺตํ ปตฺตุํ สกฺโกติ, ตสฺส อรหตฺถปรมา กรุณา โหติ, เอวํ มุทิตาอุเปกฺขาสุปิ วตฺตพฺพนฺติ อิมมตฺถํ อติทิสติ. ปุน เทสนารมฺภปโยชนํ ปน ‘‘อิมินา นเยนา’’ติ เหฏฺฐา อติทิฏฺฐเมว.

“以净为最上”(Subhaparamanti)即是以净解脱为最上。此人仅有世间慧。故说：“是世间慧者之义”。慈心以阿罗汉果为最上，因其是阿罗汉道的基础。“于悲等中亦同此理”，是类推此义：即以悲等禅为基础，观修诸行，能证得阿罗汉果，其悲即以阿罗汉果为最上；如是亦可说于喜、舍。而再次开始说法的目的，已在下文以“依此道理”一语类推说明。

สุภปรมาทิตาติ เมตฺตากรุณามุทิตาอุเปกฺขานํ สุภปรมตา อากาสานญฺจายตนปรมตา, วิญฺญาณญฺจายตนปรมตา, อากิญฺจญฺญายตนปรมตา. ตสฺส ตสฺสาติ สุภวิโมกฺขสฺส เหฏฺฐา ติณฺณํ อรูปชฺฌานานญฺจ ยถากฺกมํ อุปนิสฺสยตฺตา. อปฺปฏิกูลปริจยาติ อิฏฺฐารมฺมเณ มนสิการพหุลีการา. อปฺปกสิเรเนวาติ สุเขเนว. ตตฺถาติ วิสุทฺธตาย อิฏฺเฐสุ วณฺณกสิเณสุ. จิตฺตนฺติ ภาวนามยจิตฺตํ ปกฺขนฺทติ อปฺปนาวเสน. ตโต ปรนฺติ ตโต สุภวิโมกฺขโต ปรํ วิโมกฺขานํ อุปนิสฺสโย นาม น โหติ, เมตฺตาสหคตภาโว ทฏฺฐพฺโพ.

所谓“以净为最上”，是指慈、悲、喜、舍以净为最上，空无边处以之为最上，识无边处以之为最上，无所有处以之为最上。所谓“彼彼”，是指净解脱以及其下的三种无色禅定，因次第为近依故。所谓“不厌逆修习”，是指于可喜所缘多作意。所谓“不费力”，是指轻易地。所谓“于彼处”，是指在清净的可喜色遍处。所谓“心”，是指由修行所成之心，以安止而入。所谓“此后”，是指从净解脱之后，再无其他解脱可为近依。应知此是与慈相应的状态。

สตฺตทุกฺขํ สมนุปสฺสนฺตสฺสาติ ทณฺเฑน อภิหฏปฺปตฺตรูปเหตุํ สตฺเตสุ อุปฺปชฺชนกทุกฺขํ ญาเณน วีมํสนฺตสฺส. ตยิทํ รูปนิมิตฺตกํ สตฺเตสุ อุปฺปชฺชนกํ ทุกฺขํ ญาเณน กรุณาวิหาริสฺส วิเสสโต ปกฺขนฺทตีติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘อปฺปกสิเรเนว ตตฺถ จิตฺตํ ปกฺขนฺทตี’’ติ, น ปน สพฺพโส อรูเป อานิสํสทสฺสนโต.

所谓“随观有情苦”，是指以智慧审察有情因遭杖击等色法之缘而生起的痛苦。此由色相而于有情生起的痛苦，于住悲者心中尤其显现，故说“心不费力即入于彼”，而非因于无色界完全不见功德。

วิญฺญาณํ [Pg.447] สมนุปสฺสนฺตสฺสาติ อิทํ ปาโมชฺชคหณมุเขน ตนฺนิสฺสยวิญฺญาณสฺส คหณํ สมฺภวตีติ กตฺวา วุตฺตํ. วิญฺญาณคฺคหณปริจิตนฺติ วุตฺตนเยน วิญฺญาณคฺคหเณ ปริจิตํ.

所谓“随观识”，是说以执取喜悦为门径，则可能执取彼所依之识，故作是说。所谓“熟习于识之执取”，是指依已说之理，于识之执取已得熟习。

อุเปกฺขาวิหาริสฺสาติ อุเปกฺขาพฺรหฺมวิหารํ วิหรโต. อาโภคาภาวโตติ สุขาทิวเสน อาภุชนาภาวโต. สุข…เป… สมฺภวโตติ สุขทุกฺขาติ ปรมตฺถกมฺมคฺคหเณ วิมุขตาสมฺภวโต. อวิชฺชมานคฺคหณทุกฺขนฺติ ปรมตฺถโต อวิชฺชมานสตฺตปญฺญตฺติคหณปริจิตํ ตสฺส ตสฺส อภาวมตฺตกสฺส คหณมฺปิ ทุกฺขํ กุสลมฺปิ โหติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

所谓“于住舍者”，是指安住于舍梵住者。所谓“无专注”，是指无有以乐等方式的专注。所谓“乐……可能”，是指于胜义业之执取中，可能脱离苦乐故。所谓“执取非有之苦”，是指于胜义中，虽无有情之概念，然因熟习执取，故执取彼彼之非有本身，亦为苦，亦为善。余者易知。

เมตฺตาสหคตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

慈俱行经释义终

๕. สงฺคารวสุตฺตวณฺณนา

5. 桑伽罗瓦经释义

๒๓๖. ปฐมญฺเญวาติ ปุเรตรํเยว. อสชฺฌายกตานํ มนฺตานํ อปฺปฏิภานํ ปเคว ปฐมํเยว สิทฺธํ, ตตฺถ วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ อธิปฺปาโย. ปริยุฏฺฐานํ นาม อภิภโว คหณนฺติ อาห – ‘‘กามราคปริยุฏฺฐิเตนาติ กามราคคหิเตนา’’ติ. วิกฺขมฺเภติ อปเนตีติ วิกฺขมฺภนํ, ปฏิปกฺขโต นิสฺสรติ เอเตนาติ นิสฺสรณํ, วิกฺขมฺภนญฺจ ตํ นิสฺสรณญฺจาติ วิกฺขมฺภนนิสฺสรณํ. เตนาห – ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. อตฺตนา อรณิโย ปตฺตพฺโพ อตฺตตฺโถ, ตถา ปรตฺโถ เวทิตพฺโพ.

236. 所谓“最初”，即更早之前。其意为：于不诵习者，咒语尚且不能现前，何况其他，此中无可说者。所谓“遍缠”，即降伏、执取，故说：“为欲贪所遍缠者”即“为欲贪所执取者”。“镇伏”是因其能去除，“出离”是因此能从对治品中出，镇伏与出离合为“镇伏出离”。故说：“于彼”等。其余二句，理亦如此。自己所应行、所应证者，是为自利；他利亦应如是知。

‘‘อนิจฺจโต อนุปสฺสนฺโต นิจฺจสญฺญํ ปชหตี’’ติอาทีสุ พฺยาปาทาทีนํ อนาคตตฺตา อพฺยาปาทวาเร ตทงฺคนิสฺสรณํ น คหิตํ. กิญฺจาปิ น คหิตํ, ปฏิสงฺขานวเสน ปน ตสฺส วิโนเทตพฺพตาย ตทงฺคนิสฺสรณมฺปิ ลพฺภเตวาติ สกฺกา วิญฺญาตุํ. อาโลกสญฺญา อุปจารปฺปตฺตา, อปฺปนาปฺปตฺตา วา, โย โกจิ กสิณชฺฌานาทิเภโท สมโถ. ธมฺมววตฺถานํ อุปจารปฺปนาปฺปตฺตวเสน คเหตพฺพํ.

于“随观无常者舍断常想”等句中，因瞋恚等未至，故于无瞋之场合，未取彼分出离(tadaṅganissaraṇa)。虽未取，然以省察力可除遣之，故可知亦能得彼分出离。光明想，或已达近行，或已达安止；任何遍处禅等差别之止。法之抉择，应依已达近行、安止而取。

กุถิโตติ ตตฺโต. อุสฺมุทกชาโตติ ตสฺเสว กุถิตภาวสฺส อุสฺมุทกตํ อจฺจุณฺหตํ ปตฺโต. เตนาห ‘‘อุสุมชาโต’’ติ. ติลพีชกาทิเภเทนาติ ติลพีชกกณฺณิกเกสราทิเภเทน. เสวาเลน…เป… ปณเกนาติ อุทกปิจฺฉิเลน. อปฺปสนฺโน อากุลตาย. อสนฺนิสินฺโน [Pg.448] กลลุปฺปตฺติยา. อนาโลกฏฺฐาเนติ อาโลกรหิเต ฐาเน.

所谓“沸腾”，即灼热。所谓“成沸水”，是指彼沸腾之状态已达沸水之极热，故说“生热”。所谓“以芝麻籽等差别”，是指以芝麻籽、糠、花蕊等差别。所谓“以水藻……乃至以浮萍”，是指水之黏滑物。“不清澈”，因其混浊。“未沉淀”，因泥垢生起。所谓“于无光处”，是指于无光之地。

สงฺคารวสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

桑伽罗瓦经释义终

๖. อภยสุตฺตวณฺณนา

6. 无畏经释义

๒๓๗. เอกํเสน ภควา นีวรณาติ เอกํสโต เอว ภควา เอเต ธมฺมา นีวรณา จิตฺเต กุสลปฺปวตฺติยา นีวรณโต. กายกิลมโถติ กายปริสฺสโม, โส ปน อฏฺฐุปฺปตฺติยา ปจฺจยตฺตา ‘‘ทรโถ’’ติ วุตฺโต. จิตฺตกิลมโถ ตปฺปจฺจยชาโต ทฏฺฐพฺโพ. เตนาห – ‘‘ตสฺส กิรา’’ติอาทิ. จิตฺตทรโถปิ ปฏิปฺปสฺสมฺภีติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. มคฺเคเนวาติ ยถาธิคเตน อริยมคฺเคเนว. อสฺสาติ อภยสฺส ราชกุมารสฺส. เอตํ กายจิตฺตทรถทฺวยํ.

237. 所谓“世尊，此为盖”，是指世尊确定地说：“此等法为盖”，因其能障碍善心生起故。所谓“身疲劳”，即身体劳累，然其因生苦恼之缘，故说为“苦恼”(daratha)。“心疲劳”，当知由彼缘而生。故说：“彼实”等。“心苦恼亦得轻安”，应引此句与前文相连。所谓“唯由道”，即唯由已证之圣道。所谓“彼”，即无畏(Abhaya)王子。此即身、心二种苦恼。

อภยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

无畏经释义终

สากจฺฉวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

论议品释义终

๗. อานาปานวคฺโค

7. 入出息品

๑. อฏฺฐิกมหปฺผลสุตฺตาทิวณฺณนา

1. 骨大果经等释义

๒๓๘. อุปฺปนฺนสญฺญาติ สญฺญาสีเสน อุปจารชฺฌานํ วทติ. เตนาห ‘‘ตํ ปเนต’’นฺติอาทิ. ฉวิจมฺมมฺปิ อุปฏฺฐาตีติ อิทํ สวิญฺญาณกํ อวิญฺญาณกมฺปิ กายสามญฺญโต คเหตฺวา วุตฺตํ. สติ วา อุปาทิเสเสติ เอตฺถ อุปาทิยติ อตฺตโน อารมฺมณํ คณฺหาตีติ อุปาทิ, อุปาทานํ, เอตสฺส เอกเทเส อปฺปหีเน สตีติ อตฺโถ.

238. 所谓“已生之想”，是指以想为首说近行定。故说：“然此”等。所谓“外皮与内皮亦现起”，此是就包含有识与无识之身的共性而说。于“或有念，或有余”中，“余”(upādi)是因其执取、抓取自所缘，即为所取(upādānaṃ)；其义为：于此一部分未断时。

อานาปานวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

入出息品释义终

๘. นิโรธวคฺโค

8. 灭品

๑-๑๐. อสุภสุตฺตาทิวณฺณนา

1-10. 不净经等释义

๒๔๘-๒๕๗. อนภิรตินฺติ อนภิรมณํ อนเปกฺขิตํ. อจฺจนฺตนิโรธภูเต นิพฺพาเน ปวตฺตสญฺญา นิโรธสญฺญา. ตตฺถ สา มคฺคสหคตา โลกุตฺตรา[Pg.449], ยา ปน นิพฺพาเน นินฺนภาเวน ปวตฺตา, อุปสมานุสฺสติสหคตา จ, สา โลกิยาติ อาห – ‘‘นิโรธสญฺญา มิสฺสกา’’ติ. ‘‘เตสํ นวสู’’ติอาทิ ปมาทปาโฐ. ‘‘เอกาทสสุ อปฺปนา โหติ, นว อุปจารชฺฌานิกา’’ติ ปาโฐ คเหตพฺโพ. วีสติ กมฺมฏฺฐานานีติ อิทมฺปิ อิธาคตนโย, น วิสุทฺธิมคฺคาทีสุ อาคตนโย. เอตฺถ จ อารมฺมณาทีสุ ยถาโยคํ อปฺปนํ อุปจารํ วา ปาปุณิตฺวา อรหตฺตปฺปตฺตสฺส ปุพฺพภาคภูตา วิปสฺสนามคฺคโพชฺฌงฺคา กถิตา.

248-257. 所谓“不喜”，即不乐、不期。于究竟寂灭之涅槃中生起之想，为“灭想”。其中，与道相应者为出世间；而以趣向涅槃而生起者，及与寂止随念相应者，为世间，故说：“灭想为杂”。“于彼等九种”等为错谬之文，应取“十一为安止，九为近行禅”之文。所谓“二十业处”，此亦是此处之传承，而非《清净道论》(Visuddhimagga)等之传承。于此，于所缘等处，随其所应，到达安止或近行后，宣说了已证阿罗汉果者作为前分之观、道、觉支。

นิโรธวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

灭品释义终

โพชฺฌงฺคสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

觉支相应释义终

๓. สติปฏฺฐานสํยุตฺตํ

3. 念住相应

๑. อมฺพปาลิวคฺโค

1. 庵婆波梨品

๑. อมฺพปาลิสุตฺตวณฺณนา

1. 庵婆波梨经释义

๓๖๗. เอกายนฺวายนฺติ [Pg.450] สนฺธิวเสน วุตฺตํ โอ-การสฺส ว-การํ อ-การสฺส ทีฆํ กตฺวา. อยํ กิร สํยุตฺตาภิลาโป, ตตฺถ อยน-สทฺโท มคฺคปริยาโย. น เกวลํ อยเมว, อถ โข อญฺเญปิ มคฺคปริยายาติ ปทุทฺธารํ กโรนฺโต ‘‘มคฺคสฺส หี’’ติอาทึ วตฺวา ยทิ มคฺคปริยาโย อายน-สทฺโท, กสฺมา ปุน มคฺโคติ วุตฺตนฺติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ตสฺมา’’ติอาทิ. ตตฺถ เอกมคฺโคติ เอโกว มคฺโค. น หิ นิพฺพานคามิมคฺโค อญฺโญ อตฺถีติ. นนุ สติปฏฺฐานํ อิธ มคฺโคติ อธิปฺเปตํ, ตทญฺเญปิ พหู มคฺคธมฺมา อตฺถีติ? สจฺจํ อตฺถิ, เต ปน สติปฏฺฐานคฺคหเณเนว คหิตา ตทวินาภาวโต. ตถา หิ ญาณวีริยาทโย นิทฺเทเส คหิตา, อุทฺเทเส สติยา เอว คหณํ เวเนยฺยชฺฌาสยวเสนาติ ทฏฺฐพฺพํ, สติยา มคฺคภาวทสฺสนตฺถญฺจ. น ทฺเวธาปถภูโตติ อิมินา อิมสฺส ทฺวยภาวาภาวํ วิย อนิพฺพานคามิภาวาภาวญฺจ ทสฺเสติ. นิพฺพานคมนฏฺเฐนาติ นิพฺพานํ คจฺฉติ เอเตนาติ นิพฺพานคมนํ, โส เอว อวิปรีตภาวนาย อตฺโถ, เตน นิพฺพานคมนฏฺเฐน, นิพฺพานาธิคมูปายตายาติ อตฺโถ. มคฺคนียฏฺเฐนาติ คเวสิตพฺพตาย.

367. “一乘道”(Ekāyanvāyanti)是依连声法所说，即将o音转为va音，a音延长。此诚为相应部之说，其中“ayana”一词是“道”的同义词。不仅此词，尚有其他“道”的同义词。在解释词义时，说了“道之”等后，若“ayana”是表示“道”的词，为何又说“道”呢？针对此问，故说“是故”等。其中“一道”即是唯一的道路，实无其他通往涅槃之道。然则，此处意指念处为道，岂非亦有其他众多道法？诚然有之，但因其与念处不相离，故已为“念处”之摄取所含摄。譬如，智慧、精进等已在解释(niddesa)中摄取，而在纲要(uddesa)中仅摄取“念”，当知此是随顺所化有情之意乐，且为显示“念”之道性。“非二歧路”(Na dvedhāpathabhūto)一句，显示此道既无二分之性，亦无不至涅槃之性。“以趣向涅槃故”(Nibbānagamanaṭṭhena)者，“以此趣向涅槃”，故为“趣向涅槃”，此即不颠倒修行之义；以其趣向涅槃之义，意即作为证得涅槃的方便。“以应寻求故”(Magganīyaṭṭhena)者，意为“因其应被寻求”。

ราคาทีหีติ ‘‘ราโค มลํ, โทโส มลํ, โมโห มล’’นฺติ (วิภ. ๙๒๔) เอวํ วุตฺเตหิ ราคาทีหิ มเลหิ. สา ปนายํ สํกิลิฏฺฐจิตฺตานํ วิสุทฺธิ สิชฺฌมานา ยสฺมา โสกาทีนํ อนุปฺปาทาย สํวตฺตติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘โสกปริเทวานํ สมติกฺกมายา’’ติอาทิ. ตตฺถ โสจนํ ญาติพฺยสนาทินิมิตฺตํ เจตโส สนฺตาโป อนฺโตนิชฺฌานํ โสโก. ญาติพฺยสนาทินิมิตฺตเมว โสกาธิกตาชนิโต ‘‘กหํ เอกปุตฺตกา’’ติอาทินา ปริเทวนวเสน วาจาวิปฺปลาโป ปริเทวนํ ปริเทโว. ตสฺส อายตึ อนุปฺปชฺชนํ อิธ สมติกฺกโมติ อาห ‘‘ปหานายา’’ติ. ทุกฺขโทมนสฺสานนฺติ เอตฺถ เจตสิกทุกฺขตาย โทมนสฺสสฺสปิ ทุกฺขสทฺเทเนว คหเณ [Pg.451] สิทฺเธ สทฺเทน อนิวตฺตนโต สามญฺญโชตนาย วิเสสวจนํ เสฏฺฐนฺติ ‘‘โทมนสฺสาน’’นฺเตว วุตฺตํ. เจตสิกโทมนสฺสสฺสาติ ภูตกถนํ ทฏฺฐพฺพํ. ญายติ เอเตน ยาถาวโต ปฏิวิชฺฌียติ จตุสจฺจนฺติ ญาโย วุจฺจติ อริยมคฺโค. นนุ อยมฺปิ มคฺโค, กึ มคฺโค เอว มคฺคสฺส อธิคมาย โหตีติ โจทนํ สนฺธายาห – ‘‘อยํ หี’’ติอาทิ. ตณฺหาว กมฺมกิเลสวิปากานํ วินนฏฺเฐน สํสิพฺพนฏฺเฐน วานํ. เตน ตณฺหาวาเนน วิรหิตตฺตา ตสฺส อภาวาติ อตฺโถ. อตฺตปจฺจกฺขายาติ อตฺตปจฺจกฺขตฺถาย.

“由贪等”(Rāgādīhi)者，即由“贪是垢，瞋是垢，痴是垢”[《分别论》(Vibhaṅga) 924]中所说的贪等诸垢。此染污心之清净得以成就，乃因其导向忧等之不生，故说“为超越忧、悲”等。其中，因亲属遭难等缘由而起的心中热恼、内在煎熬，是为“忧”(soko)。同样因亲属遭难等缘由，由过度忧伤所引发，如“我儿何在”等悲叹言语，是为“悲”(paridevo)。此二者于未来不复生起，于此即是“超越”，故说“为断除”。关于“苦与忧”(dukkha-domanassa)，此处，虽说“忧”(domanassa)作为心苦，已可为“苦”一词所摄，但为显示其普遍性，且不为“苦”字所限，故特言“忧”为佳。当知此乃如实言说心之忧苦。以此能如实了悟四谛，故称“理”(ñāya)，即圣道(ariyamagga)。然则，此亦是道，何以言“理”是为证得“道”耶？为答此问，故说“此实”等。爱(taṇhā)，因其有编织、缝合业、烦恼、果报之义，故称为“织”(vāna)。远离彼爱之“织”，即是无有彼“织”之义。“为亲证”(Attapaccakkhāya)者，即“为亲自证实”之义。

วณฺณภาสนนฺติ ปสํสาวจนํ. วิสุทฺธินฺติ วิสุชฺฌนํ กิเลสปฺปหานํ. อุคฺคเหตพฺพนฺติ เอตฺถ วาจุคฺคตกรณํ อุคฺคโห. ปริจยกรณํ ปริปุจฺฉามูลกตฺตา ตคฺคหเณเนว คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

“称赞语”(Vaṇṇabhāsana)即是赞叹之语。“清净”(Visuddhi)即是净化，亦即烦恼的断除。“应受持”(Uggahetabba)者，此处指口头诵持，即是“受持”(uggaha)。“熟悉”(paricaya)以反复提问为根本，故当知其已为“受持”所含摄。

น ตโต เหฏฺฐาติ อิธ อธิปฺเปตกายาทีนํ เวทนาทิสภาวตฺตาภาวา กายเวทนาจิตฺตวิมุตฺตสฺส เตภูมกธมฺมสฺส วิสุํ วิปลฺลาสวตฺถนฺตรภาเวน คหิตตฺตา จ เหฏฺฐา คหเณสุ วิปลฺลาสวตฺถูนํ อนิฏฺฐานํ สนฺธาย วุตฺตํ. ปญฺจมสฺส ปน วิปลฺลาสวตฺถุโน อภาเวน ‘‘น อุทฺธ’’นฺติ อาห. อารมฺมณวิภาเคน เหตฺถ สติปฏฺฐานวิภาโคติ. ตโย สติปฏฺฐานาติ สติปฏฺฐานสทฺทสฺส อตฺถุทฺธารทสฺสนํ, น อิธ ปาฬิยํ วุตฺตสฺส สติปฏฺฐานสทฺทสฺส อตฺถทสฺสนํ. อาทีสุ หีติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน ‘‘ผสฺสสมุทยา เวทนานํ สมุทโย, นามรูปสมุทยา จิตฺตสฺส สมุทโย, มนสิการสมุทยา ธมฺมานํ สมุทโย’’ติ (สํ. นิ. ๕.๔๐๘) สติปฏฺฐานาติ วุตฺตานํ สติโคจรานํ ปกาสเก สุตฺตปเทเส สงฺคณฺหาติ. เอวํ ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิยมฺปิ อวเสสปาฬิปเทสทสฺสนตฺโถ อาทิ-สทฺโท ทฏฺฐพฺโพ. สติยา ปฏฺฐานนฺติ สติยา ปติฏฺฐาตพฺพฏฺฐานํ.

说“不于其下”(na tato heṭṭhā)者，是针对在较低的所缘中，颠倒事(vipallāsavatthu)不成立而说。因为此处所指的身等，不具受等之自性；且离于身、受、心的三界法，已被视为另一不同的颠倒事。又因无第五颠倒事，故说“不于其上”(na uddhaṃ)。此处念住之分别，乃依所缘而分别。所谓“三念住”(tayo satipaṭṭhāna)，是为阐明“念住”一词的词义，而非解释此处经文中所说的“念住”。“于初等中”(Ādīsu hi)一句，此中“等”字，总括了如“触集是受集，名色集是心集，作意集是法集”[《相应部》(Saṃyutta Nikāya) 5.408]等开示念之所缘(satigocara)——即念住——的经文。同样，在《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga)的经文中，“等”字亦当如是理解，以示其余经文段落。“念之建立”(satiyā paṭṭhāna)者，即是念应当安住之处。

อริโยติ อารกตฺตาทินา อริยํ สมฺมาสมฺพุทฺธมาห. เอตฺถาติ เอตสฺมึ สฬายตนวิภงฺคสุตฺเต (ม. นิ. ๓.๓๑๑). ตตฺถ หิ –

“圣者”(Ariya)者，因远离(ārakattā)诸恶等，故指圣者，即正等觉者。“于此”(Ettha)者，即于此《六处分别经》[《中部》(Majjhima Nikāya) 3.311]中。彼处经文如下：

‘‘ตโย สติปฏฺฐานา ยทริโย…เป… มรหตีติ อิติ โข ปเนตํ วุตฺตํ, กิญฺเจตํ ปฏิจฺจ วุตฺตํ. อิธ, ภิกฺขเว, สตฺถา สาวกานํ ธมฺมํ เทเสติ อนุกมฺปโก หิเตสี อนุกมฺปํ อุปาทาย – ‘อิทํ โว [Pg.452] หิตาย อิทํ โว สุขายา’ติ. ตสฺส สาวกา น สุสฺสูสนฺติ, น โสตํ โอทหนฺติ, น อญฺญา จิตฺตํ อุปฏฺฐเปนฺติ, โวกฺกมฺม จ สตฺถุสาสนา วตฺตนฺติ. ตตฺร, ภิกฺขเว, ตถาคโต น เจว อนตฺตมโน โหติ, น จ อนตฺตมนตํ ปฏิสํเวเทติ, อนวสฺสุโต จ วิหรติ สโต สมฺปชาโน. อิทํ, ภิกฺขเว, ปฐมํ สติปฏฺฐานํ. ยทริโย เสวติ…เป... มรหติ. ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, สตฺถา …เป… อิทํ โว สุขายาติ. ตสฺส เอกจฺเจ สาวกา น สุสฺสูสนฺติ…เป… เอกจฺเจ สาวกา สุสฺสูสนฺติ…เป… น จ โวกฺกมฺม สตฺถุสาสนา วตฺตนฺติ. ตตฺร, ภิกฺขเว, ตถาคโต น เจว อนตฺตมโน โหติ, น จ อนตฺตมนตํ ปฏิสํเวเทติ, น เจว อตฺตมโน โหติ, น จ อตฺตมนตํ ปฏิสํเวเทติ. อนตฺตมนตญฺจ อตฺตมนตญฺจ ตทุภยํ อภินิวชฺเชตฺวา อุเปกฺขโก วิหรติ สโต สมฺปชาโน. อิทํ, ภิกฺขเว, ทุติยํ สติปฏฺฐานํ…เป… มรหติ. ปุน จปรํ, ภิกฺขเว,…เป… สุขายาติ, ตสฺส สาวกา สุสฺสูสนฺติ…เป… วตฺตนฺติ. ตตฺร, ภิกฺขเว, ตถาคโต อตฺตมโน เจว โหติ, อตฺตมนตญฺจ ปฏิสํเวเทติ, อนวสฺสุโต จ วิหรติ สโต สมฺปชาโน. อิทํ, ภิกฺขเว, ตติยํ สติปฏฺฐาน’’นฺติ –

“有三种念住，圣者修习之……堪受供养。此言是依何而说？诸比丘，于此，导师为诸声闻说法，乃为怜悯者、求益者，出于怜悯之心而说：‘此为汝等之利益，此为汝等之安乐。’其诸声闻不欲闻，不倾听，不立证知之心，且违逆师教而行。诸比丘，于此，如来不生不悦，不感受不悦，无漏而住，具念正知。诸比丘，此是第一念住，圣者修习之……堪受供养。复次，诸比丘，导师……‘此为汝等之安乐。’其某些声闻不欲闻……某些声闻欲闻……不违逆师教而行。诸比丘，于此，如来不生不悦，不感受不悦，亦不生喜悦，不感受喜悦。舍离不悦与喜悦此二者，住于舍，具念正知。诸比丘，此是第二念住……堪受供养。复次，诸比丘……‘此为汝等之安乐。’其诸声闻欲闻……依教而行。诸比丘，于此，如来生起喜悦，感受喜悦，无漏而住，具念正知。诸比丘，此是第三念住。”

เอวํ ปฏิฆานุนเยหิ อนวสฺสุตตา นิจฺจํ อุปฏฺฐิตสฺสติตาย ตทุภยวีติวตฺตตา ‘‘สติปฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตา. พุทฺธานํเยว หิ นิจฺจํ อุปฏฺฐิตสฺสติตา โหติ อาเวณิกธมฺมภาวโต, น ปจฺเจกพุทฺธาทีนํ. ป-สทฺโท อารมฺภํ โชเตติ, อารมฺโภ จ ปวตฺตีติ กตฺวา อาห ‘‘ปวตฺตยิตพฺพโตติ อตฺโถ’’ติ. สติยา กรณภูตาย ปฏฺฐานํ ปฏฺฐเปตพฺพํ สติปฏฺฐานํ. อน-สทฺโท หิ พหุลวจเนน กมฺมตฺโถปิ โหตีติ.

如是，不为瞋恚与贪爱所漏，恒常建立正念，超越此二者，故称为“念住”。唯诸佛方能恒常建立正念，此乃佛之不共法，非独觉佛等所能及。“Pa”字显发端义，发端即是转起，故说其义为“应令转起”。以念为工具而令建立者，是为念住。又，“ana”字尾，依多所示，亦可为业格义。

ตถาสฺส กตฺตุอตฺโถปิ ลพฺภตีติ ‘‘ปติฏฺฐาตีติ ปฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตํ. อุปฏฺฐาตีติ เอตฺถ อุป-สทฺโท ภุสตฺถวิสิฏฺฐํ ปกฺขนฺทนํ ทีเปตีติ ‘‘โอกฺกนฺทิตฺวา ปกฺขนฺทิตฺวา ปวตฺตตีติ อตฺโถ’’ติ วุตฺตํ. ปุน ภาวตฺถํ สติสทฺทํ ปฏฺฐานสทฺทญฺจ วณฺเณนฺโต ‘‘อถ วา’’ติอาทิมาห. เตน ปุริมวิกปฺเป สติ-สทฺโท ปฏฺฐาน-สทฺโท จ กตฺตุอตฺโถติ วิญฺญายติ. สรณฏฺเฐนาติ จิรกตสฺส จิรภาสิตสฺส จ อนุสฺสรณฏฺเฐน. อิทนฺติ ยํ ‘‘สติเยว สติปฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตํ, อิทํ อิธ อิมสฺมึ สุตฺตปเทเส อธิปฺเปตํ.

如是，其作者义亦可得，故说“安住故为处”。于“现起”(upaṭṭhāti)一词中，“upa”前缀表示极为殊胜的跃入之义，故说其义为“跃入、深入而转起”。复次，为阐明体性义及“念”与“处”二词，而说“或者”等。因此可知，在前一抉择中，“念”与“处”二词皆为作者义。“以随念义”是指随念久作、久说之义。“此”指的是前面所说的“念即是念处”，此乃此处此经文段落中所意指。

ยทิ [Pg.453] เอวนฺติ ยทิ สติ เอว สติปฏฺฐานํ, สติ นาม เอโก ธมฺโม, เอวํ สนฺเต กสฺมา สติปฏฺฐานาติ พหุวจนนฺติ อาห ‘‘สตีนํ พหุตฺตา’’ติอาทิ. ยทิ พหุกา ตา สติโย, อถ กสฺมา มคฺโคติ เอกวจนนฺติ โยชนา. มคฺคนฏฺเฐนาติ นิยฺยานฏฺเฐน. นิยฺยานิโก หิ มคฺคธมฺโม, เตเนว นิยฺยานิกภาเวน เอกตฺตุปคโต เอกนฺตโต นิพฺพานํ คจฺฉติ, อตฺถิเกหิ จ ตทตฺถํ มคฺคียตีติ อาห ‘‘วุตฺตญฺเหต’’นฺติอาทิ. ตตฺถ จตสฺโสปิ เจตาติ กายานุปสฺสนาทิวเสน จตุพฺพิธาปิ จ เอตา สติโย. อปรภาเคติ อริยมคฺคกฺขเณ. กิจฺจํ สาธยมานาติ ปุพฺพภาเค กายาทีสุ อารมฺมเณสุ สุภสญฺญาทิวิธมนวเสน วิสุํ วิสุํ ปวตฺติตฺวา มคฺคกฺขเณ สกึเยว ตตฺถ จตุพฺพิธสฺสปิ วิปลฺลาสสฺส สมุจฺเฉทวเสน ปหานกิจฺจํ สาธยมานา อารมฺมณกรณวเสน นิพฺพานํ คจฺฉนฺติ, ตเมวสฺส จตุกิจฺจสาธนตํ อุปาทาย พหุวจนนิทฺเทโส, ตถาปิ อตฺถโต เภทาภาวโต มคฺโคติ เอกวจเนน วุจฺจติ. เตนาห – ‘‘ตสฺมา จตสฺโสปิ เอโก มคฺโคติ วุตฺตา’’ติ.

“若如是”，如果念就是念处，念本为一法，那么为何用复数说“念处”呢？答曰：“因为念有众多”等。如果念有很多种，那么为何用单数说“道”呢？此为连结。以寻求义，即以出离义。因为道法是出离的，正是由于具有出离性而归于一性，一向趣向涅槃；有希求者亦为此而寻求，所以说“经中已说”等。此处“这四种”指通过身随观等方式的四种念。“后分”指圣道刹那。“成就作用”指在前分阶段，对于身等所缘，通过破除净想等各种方式分别生起，在道刹那一次性地断除四种颠倒，成就断除之作用，并以所缘为境趣向涅槃。正是由于其成就四种作用，故以复数指称；但从意义上没有差别，所以用单数称为“道”。因此说：“所以四种也称为一道”。

กเถตุกมฺยตาปุจฺฉา อิตราสํ ปุจฺฉานํ อิธ อสมฺภวโต นิทฺเทสาทิวเสน เทเสตุกามตาย จ ตถา วุตฺตตฺตา. ‘‘อยญฺเจว กาโย พหิทฺธา จ นามรูป’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๗๑, ๒๘๗, ๒๙๗; ปารา. ๑๑) ขนฺธปญฺจกํ, ‘‘สุขญฺจ กาเยน ปฏิสํเวเทตี’’ติอาทีสุ เวทนาทโย ตโย อรูปกฺขนฺธา, ‘‘ยา ตสฺมึ สมเย กายสฺส ปสฺสทฺธิ ปฏิปฺปสฺสทฺธี’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๔๐) เวทนาทโย ตโย เจตสิกา ขนฺธา ‘‘กาโย’’ติ วุจฺจนฺติ, ตโต วิเสสนตฺถํ ‘‘กาเยติ รูปกาเย’’ติ อาห. กายานุปสฺสีติ เอตฺถ ตสฺสีลตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘กายํ อนุปสฺสนสีโล’’ติ อาห. อนิจฺจโต อนุปสฺสตีติ จตุสมุฏฺฐานิกกายํ ‘‘อนิจฺจ’’นฺติ อนุปสฺสติ, เอวํ ปสฺสนฺโต เอว จสฺส อนิจฺจาการมฺปิ อนุปสฺสตีติ วุจฺจติ, ตถาภูตสฺส จสฺส นิจฺจคาหสฺส วิเสโสปิ น โหตีติ วุตฺตํ ‘‘โน นิจฺจโต’’ติ. ตถา เหส ‘‘นิจฺจสญฺญํ ปชหตี’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๒๘) วุตฺโต. เอตฺถ จ อนิจฺจโต เอว อนุปสฺสตีติ เอวกาโร ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐติ เตน นิวตฺติตมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘โน นิจฺจโต’’ติ วุตฺตํ. น เจตฺถ ทุกฺขานุปสฺสนาทินิวตฺตนมาสงฺกิตพฺพํ ปฏิโยคินิวตฺตนปรตฺตา เอว-การสฺส, อุปริ เทสนาอารุฬฺหตฺตา จ ตาสํ. ทุกฺขโต อนุปสฺสตีติอาทีสุปิ เอเสว นโย. อยํ ปน วิเสโส – อนิจฺจสฺส ทุกฺขตฺตา [Pg.454] ตเมว กายํ ทุกฺขโต อนุปสฺสติ, ทุกฺขสฺส อนตฺตตฺตา อนตฺตโต อนุปสฺสตีติ.

此为欲说之问，因其他诸问于此不相应，且欲以解释等方式开示，故如是说。例如，在“此身及外在的名色”等（中部1.271, 287, 297；波罗夷11）中，指五蕴；在“以身感受乐”等中，指受等三个无色蕴；在“当时身体的轻安与平静”等（法集论40）中，指受等三个心所蕴，皆称为“身”。为作区别，故说“身即是色身”。于“身随观者”，为示其惯行义，故说“有随观身之习性”。以无常随观之，即随观四因所生身为“无常”，如是观者亦随观其无常相，于如是者，常执亦不生起，故说“不以常观”。如经所说：“舍断常想”（无碍解道1.28）。此处，“唯以无常随观”之“唯”字已省略，为示其所排除之义，故说“不以常观”。于此不应怀疑会排除苦随观等，因“唯”字意在排除其对立面，且彼等已包含于上文教示中。以苦随观等亦同此理。然有此差别：因无常者为苦，故即于彼身以苦随观之；因苦者为无我，故以无我随观之。

ยสฺมา ปน ยํ อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตา, น ตํ อภินนฺทิตพฺพํ, ยญฺจ น อภินนฺทิตพฺพํ, น ตตฺถ รชฺชิตพฺพํ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘อนิจฺจโต อนุปสฺสติ, โน นิจฺจโต, ทุกฺขโต อนุปสฺสติ, โน สุขโต, อนตฺตโต อนุปสฺสติ, โน อตฺตโต, นิพฺพินฺทติ, โน นนฺทติ, วิรชฺชติ, โน รชฺชตี’’ติ. โส เอวํ อรชฺชนฺโต ราคํ นิโรเธติ, โน สมุเทติ, สมุทยํ น กโรตีติ อตฺโถ. เอวํ ปฏิปนฺโน จ ปฏินิสฺสชฺชติ, โน อาทิยติ. อยญฺหิ อนิจฺจาทิอนุปสฺสนา ตทงฺควเสน สทฺธึ กายตนฺนิสฺสยขนฺธาภิสงฺขาเรหิ กิเลสานํ ปริจฺจชนโต สงฺขตโทสทสฺสเนน ตพฺพิปรีเต นิพฺพาเน ตนฺนินฺนตาย ปกฺขนฺทนโต ‘‘ปริจฺจาคปฏินิสฺสคฺโค เจว ปกฺขนฺทนปฏินิสฺสคฺโค จา’’ติ วุจฺจติ. ตสฺมา ตาย สมนฺนาคโต ภิกฺขุ วุตฺตนเยน กิเลเส จ ปริจฺจชติ, นิพฺพาเน จ ปกฺขนฺทติ, ตถาภูโต จ ปริจฺจชนวเสน กิเลเส น อาทิยติ, นาปิ อโทสทสฺสิตาวเสน สงฺขตารมฺมณํ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปฏินิสฺสชฺชติ, โน อาทิยตี’’ติ. อิทานิ นิสฺสิตาหิ อนุปสฺสนาหิ เยสํ ธมฺมานํ ปหานํ โหติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อนิจฺจโต อนุปสฺสนฺโต นิจฺจสญฺญํ ปชหตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ นิจฺจสญฺญนฺติ สงฺขารา นิจฺจาติ เอวํ ปวตฺตํ วิปรีตสญฺญํ. ทิฏฺฐิจิตฺตวิปลฺลาสปหานมุเขเนว สญฺญาวิปลฺลาสปฺปหานนฺติ สญฺญาคหณํ, สญฺญาสีเสน วา เตสมฺปิ คหณํ ทฏฺฐพฺพํ. นนฺทินฺติ สปฺปีติกตณฺหํ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

凡是无常、苦、无我者，不应欢喜；凡不应欢喜者，不应贪著。是故说：“以无常随观，不以常观；以苦随观，不以乐观；以无我随观，不以我观；厌离，不欢喜；离贪，不贪著。”如是不贪著者能灭除贪欲，不令其生起，义为不作集起。如是行者能够舍离，不执取。此无常等随观，以彼分断故，以舍弃身及依彼之诸蕴行所生烦恼故，以见有为法之过患故，以其反面之涅槃为趣向而跃入故，称为“舍弃之舍离与跃入之舍离”。因此具备此观之比丘，依上说之理舍弃烦恼，跃入涅槃；如是者，以舍离故不执取烦恼，亦不因不见过患而执取有为所缘。所以说“舍离，不执取”。今为示依此等随观能断除何等法，故说“随观无常者舍断常想”等。其中“常想”是指对诸行作“是常”的颠倒想。以断除见颠倒与心颠倒为门，即是断除想颠倒，故取“想”一词；或者以想为首，亦应知含摄彼等。“欢喜”(nandi)是指与喜俱行之渴爱。其余意思如前所说。

วิหรตีติ อิมินา กายานุปสฺสนาสมงฺคิโน อิริยาปถวิหาโร วุตฺโตติ อาห – ‘‘อิริยตี’’ติ, อิริยาปถํ ปวตฺเตตีติ อตฺโถ. อารมฺมณกรณวเสน อภิพฺยาปนโต ‘‘ตีสุ ภเวสู’’ติ วุตฺตํ, อุปฺปชฺชนวเสน ปน กิเลสา ปริตฺตภูมกา เอวาติ. ยทิปิ กิเลสานํ ปหานํ อาตาปนนฺติ ตํ สมฺมาทิฏฺฐิอาทีนมฺปิ อตฺเถว, อาตปฺป-สทฺโทวิย ปน อาตาป-สทฺโทปิ วีริเย เอว นิรุฬฺโหติ วุตฺตํ ‘‘วีริยสฺเสตํ นาม’’นฺติ. อถ วา ปฏิปกฺขปฺปหาเน สมฺปยุตฺตธมฺมานํ อพฺภุสฺสหนวเสน ปวตฺตมานสฺส วีริยสฺส สาติสยํ ตทาตาปนนฺติ วีริยเมว ตถา วุจฺจติ, น อญฺเญ ธมฺมา.

“住”在此表示具身随观者的威仪住，所以说“行”是令威仪转起之义。因为以所缘为对象而遍布故，所以说在“三有”中，但从生起的角度来说，烦恼只属于欲界地。虽然说断除烦恼是热(ātāpana)，但正见等也有这个作用，然而，如同“热”(ātappa)一词，“热”(ātāpa)一词也只在精进(vīriya)中被确立，所以说“这是精进之名”。或者说，在断除对治品中，以策励相应法而生起的精进，其殊胜的热即是彼，故唯精进如是说，而非其他法。

อาตาปีติ จายมีกาโร ปสํสาย, อติสยสฺส วา ทีปโกติ อาตาปีคหเณน สมฺมปฺปธานสมงฺคิตํ ทสฺเสติ. สมฺมา สมนฺตโต สามญฺจ ปชานนฺโต สมฺปชาโน, อสมฺมิสฺสโต ววตฺถาเน อญฺญธมฺมานุปสฺสิตาภาเวน [Pg.455] สมฺมา อวิปรีตํ, สพฺพาการปชานเนน สมนฺตโต, อุปรูปริ วิเสสาวหภาเวน ปวตฺติยา สามํ ปชานนฺโตติ อตฺโถ. ยทิ ปญฺญาย อนุปสฺสติ, กถํ สติปฏฺฐานตาติ อาห ‘‘น หี’’ติอาทิ. ตสฺมา สติยา ลทฺธุปการาย เอว ปญฺญาย เอตฺถ ยถาวุตฺเต กาเย กมฺมฏฺฐานิโก ภิกฺขุ อนุปสฺสโก, ตสฺมา ‘‘กายานุปสฺสี’’ติ วุจฺจติ. อนฺโตสงฺเขโป อนฺโตลีนตา, โกสชฺชนฺติ อตฺโถ. อุปายปริคฺคโหติ เอตฺถ สีลวิโสธนาทิ คณนาทิ อุคฺคหโกสลฺลาทิ จ อุปาโย, ตพฺพิปริยายโต อนุปาโย เวทิตพฺโพ. ยสฺมา จ อุปฏฺฐิตสฺสตี ยถาวุตฺตํ อุปายํ น ปริจฺจชติ, อนุปายญฺจ น อุปาทิยติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘มุฏฺฐสฺสติ…เป… อสมตฺโถ โหตี’’ติ. เตนาติ อุปายานุปายานํ ปริคฺคหปริวชฺชเนสุ อปริจฺจาคาปริคฺคเหสุ จ อสมตฺถภาเวน. อสฺส โยคิโน.

“精进”（ātāpī）一词中的长音“ī”表示赞叹或卓越，故“精进”一词的采用，显示其具备正勤（sammappadhāna）。“具正知者”（sampajāno）是完全、正确、自主地了知，指以不混杂的辨别力如实观察，因不随观其他法而正确无误，以全面了知的方式，次第增上而自主地了知，此是其义。若以慧随观，如何是念住（satipaṭṭhāna）？故说“不是”等。因此，于此如所说身，业处比丘是以获得念之助益的慧为随观者，故称“身随观者”。“内摄”（Antosaṅkhepo）即内心沉滞，义为懈怠（kosajja）。“方便之把握”（Upāyapariggaho），此处，戒清净、数息、学习善巧等是方便，应知与此相违者为非方便。因具足念者不舍离如所说之方便，亦不执取非方便，故说“失念者（muṭṭhassati）……无能力”。‘因此’（tena）是指，该修行人因无力把握方便、舍离非方便，亦无力不舍离（方便）、不执取（非方便）。

ยสฺมา สติเยเวตฺถ สติปฏฺฐานํ วุตฺตา, ตสฺมาสฺส สมฺปยุตฺตธมฺมา วีริยาทโย องฺคนฺติ อาห – ‘‘สมฺปโยคงฺคญฺจสฺส ทสฺเสตฺวา’’ติ. องฺค-สทฺโท เจตฺถ การณปริยาโย ทฏฺฐพฺโพ. สติคฺคหเณเนเวตฺถ สมฺมาสมาธิสฺสปิ คหณํ ทฏฺฐพฺพํ ตสฺสา สมาธิกฺขนฺเธ สงฺคหิตตฺตา. ยสฺมา วา สติสีเสนายํ เทสนา. น หิ เกวลาย สติยา กิเลสปฺปหานํ สมฺภวติ, นิพฺพานาธิคโม วา, นาปิ เกวลา สติ ปวตฺตติ, ตสฺมาสฺส ฌานเทสนายํ สวิตกฺกาทิวจนสฺส วิย สมฺปโยคงฺคทสฺสนตาติ องฺค-สทฺทสฺส อวยวปริยายตา ทฏฺฐพฺพา. ปหานงฺคนฺติ ‘‘วิวิจฺเจว กาเมหี’’ติอาทีสุ วิย ปหาตพฺพงฺคํ ทสฺเสตุํ. ยสฺมา เอตฺถ ปุพฺพภาคมคฺโค อธิปฺเปโต, น โลกุตฺตรมคฺโค, ตสฺมา ปุพฺพภาคิยเมว วินยํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตทงฺควินเยน วา วิกฺขมฺภนวินเยน วา’’ติ อาห. อสฺสาติ โยคิโน. เตสํ ธมฺมานนฺติ เวทนาทิธมฺมานํ. เตสญฺหิ ตตฺถ อนธิปฺเปตตฺตา ‘‘อตฺถุทฺธารนเยเนตํ วุตฺต’’นฺติ อาห. ยํ ปนาติ วิภงฺเค, วิภงฺคปกรเณติ อธิปฺปาโย. เอตฺถาติ ‘‘โลเก’’ติ เอตสฺมึ ปเท, ตา จ โลกิยา เอว อนุปสฺสนา นาม สมฺมสนนฺติ กตฺวา.

因为此处念即是念住，所以与念相应的精进等法被称为支分，即是说“显示其相应支分”。这里的“支”（aṅga）字应当理解为原因。因为提到了“念”，所以也应当理解为包含了正定，因为它已被包含在定蕴中。或者因为这个教法是以念为首的。仅仅依靠念，不可能断除烦恼，或者证得涅槃，念也不会单独生起，因此就像禅修开示中“有寻有伺”等词语一样，这里的“支”字应当理解为组成部分的意思。“断除之支”就像“远离诸欲”等等，是为了说明应当断除的部分。因为这里所指的是前分道，而不是出世间道，所以为了说明前分道的调伏方式，才说了“以彼分断（tadaṅgavinaya）或镇伏断（vikkhambhanavinaya）”。此处的“彼”（assa）指的是修行人（yogino）。“彼等法”指的是受等法。因为它们不是这里所指的，所以说“这是以摄义的方式说的”。至于“分别”（vibhaṅge），是指《分别论》（Vibhaṅgapakaraṇa）这部著作。‘此处’（Ettha）是指在‘于世间’（loke）这一文中，而那些世间的随观（anupassanā）即名为思择（sammasana）。

ทุกฺขโตติ วิปริณามสงฺขารทุกฺขตาหิ ทุกฺขสภาวโต, ทุกฺขาติ อนุปสฺสิตพฺพาติ อตฺโถ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. โย สุขํ [Pg.456] ทุกฺขโต อทฺทาติ โย ภิกฺขุ สุขํ เวทนํ วิปริณามทุกฺขตาย ทุกฺขนฺติ ปญฺญาจกฺขุนา อทฺทกฺขิ. ทุกฺขมทฺทกฺขิ สลฺลโตติ ทุกฺขเวทนํ ปีฬาชนนโต อนฺโตตุทนโต ทุนฺนีหรณโต จ สลฺลนฺติ อทฺทกฺขิ ปสฺสิ. อทุกฺขมสุขนฺติ อุเปกฺขาเวทนํ. สนฺตนฺติ สุขทุกฺขานํ วิย อโนฬาริกตาย ปจฺจยวเสน วูปสนฺตสภาวตฺตา จ สนฺตํ. อนิจฺจโตติ หุตฺวา อภาวโต อุทยพฺพยวนฺตโต ตาวกาลิกโต นิจฺจปฏิกฺเขปโต จ อนิจฺจนฺติ โย อทฺทกฺขิ. ส เว สมฺมทฺทโส ภิกฺขูติ โส ภิกฺขุ เอกํเสน, ปริพฺยตฺตํ วา เวทนาย สมฺมา ปสฺสนโกติ อตฺโถ.

“苦”，是因变易苦（vipariṇāmadukkhatā）和行苦（saṅkhāradukkhatā）而具有苦的自性，因此，其义是应当观为苦。其余二句亦同此理。若比丘以慧眼（paññācakkhu）观察到乐受因变易苦而为苦，即是说他见乐为苦。他见苦受如箭（salla），因为苦受能产生逼迫、内在的刺痛以及难以拔除，所以他见苦为箭。不苦不乐（adukkhamasukhaṃ）是指舍受（upekkhāvedana）。“寂静”（santa），是因为它不像苦乐那样粗显，并且由于因缘的止息而具有寂静的自性。“无常”（anicca），是因为生起后就会消失，具有生灭（udayabbaya）的特性，是暂时的（tāvakālika），并且否定了恒常性（niccapaṭikkhepa），所以他见为无常。这样的比丘才是真正的正见者（sammaddaso bhikkhu），意思是这位比丘能够完全、透彻地正确观察感受。

ทุกฺขาติปีติ สงฺขารทุกฺขตาย ทุกฺขา อิติปิ. สพฺพํ ตํ เวทยิตํ ทุกฺขสฺมึ อนฺโตคธํ ปริยาปนฺนนฺติ วทามิ สงฺขารทุกฺขนฺติ วตฺตพฺพโต. สุขทุกฺขโตปิ จาติ สุขาทีนํ ฐิติวิปริณามญาณสุขตาย จ วิปริณามฏฺฐิติอญฺญาณทุกฺขตาย จ วุตฺตตฺตา ติสฺโสปิ สุขโต ติสฺโสปิ จ ทุกฺขโต อนุปสฺสิตพฺพาติ อตฺโถ. สตฺต อนุปสฺสนา เหฏฺฐา ปกาสิตา เอว.

“亦是苦”（Dukkhātipi），是说因行苦（saṅkhāradukkhatāya）而为苦。我说一切所感受的（vedayitaṃ），都包含在苦之中，因为它们都可以被称为行苦。至于从乐与苦（的角度观察），是说，因了知乐受等的住时与变易是乐，而不解其变易与住时是苦，故三种受都应从乐的方面随观，亦应从苦的方面随观，此是其义。七种随观（anupassanā）已在前面阐明。

อารมฺมณา…เป… เภทานนฺติ รูปาทิอารมฺมณนานตฺตสฺส นีลาทิตพฺเภทสฺส, ฉนฺทาทิอธิปตินานตฺตสฺส หีนาทิตพฺเภทสฺส, ญาณฌานาทิสหชาตนานตฺตสฺส สสงฺขาริกาสงฺขาริก-สวิตกฺก-สวิจาราทิตพฺเภทสฺส, กามาวจราทิภูมินานตฺตสฺส, อุกฺกฏฺฐมชฺฌิมาทิตพฺเภทสฺส, กุสลาทิกมฺมนานตฺตสฺส, เทวคติสํวตฺตนิยตาทิตพฺเภทสฺส, กณฺหสุกฺกวิปากนานตฺตสฺส, ทิฏฺฐธมฺมเวทนียตาทิตพฺเภทสฺส, ปริตฺตภูมกาทิกิริยานานตฺตสฺส, ติเหตุกาทิตพฺเภทสฺส วเสน อนุปสฺสิตพฺพนฺติ โยชนา. อาทิ-สทฺเทน สวตฺถุกาวตฺถุกาทินานตฺตสฺส ปุคฺคลตฺตยสาธารณาทิตพฺเภทสฺส จ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. สราคาทีนนฺติ มหาสติปฏฺฐานสุตฺเต (ที. นิ. ๒.๓๘๑; ม. นิ. ๑.๑๑๔) อาคตานํ สราควีตราคาทิเภทานํ. สลกฺขณ-สามญฺญลกฺขณานนฺติ ผุสนาทิตํตํสลกฺขณานญฺเจว อนิจฺจตาทิสามญฺญลกฺขณานญฺจ วเสนาติ โยชนา.

“所缘……乃至……差别”者，是说依色等所缘的种种差别及其青等差别；欲等增上的种种差别及其下、中、上等差别；智、禅等俱生法的种种差别及其有行、无行、有寻、有伺等差别；欲界等地（bhūmi）的种种差别及其上、中等差别；善等业的种种差别及其导向天趣等差别；黑白异熟的种种差别及其现法受等差别；小地等作用（kiriya）的种种差别及其三因等差别，而随观。“等”(ādi)字，应理解为包含有事(savatthuka)、无事(avatthuka)等的种种差别，以及三种个人(puggala)共通与不共通等的差别。“有贪”(sarāga)等，是指《大念处经》(Mahāsatipaṭṭhānasutta)中出现的有贪、离贪等差别。“自相、共相”，是指依触等各自的自相与无常等共相而随观。

สุญฺญตธมฺมสฺสาติ อนตฺตตาสงฺขาตสุญฺญตสภาวสฺส. ‘‘สลกฺขณ-สามญฺญลกฺขณาน’’นฺติ หิ อิมินา โย อิโต พาหิรเกหิ สามินิวาสีการกเวทกอธิฏฺฐายกภาเวน ปริกปฺปิโต อตฺตา, ตสฺส สงฺขาเรสุ นิจฺจตา สุขตา วิย กตฺถจิปิ อภาโว วิภาวิโต. นตฺถิ เอเตสํ อตฺตาติ อนตฺตา, ยสฺมา ปน สงฺขาเรสุ เอกธมฺโมปิ อตฺตา [Pg.457] น โหติ, ตสฺมา เต น อตฺตาติปิ อนตฺตาติ อยํ เตสํ สุญฺญตธมฺโม. ตสฺส สุญฺญตธมฺมสฺส, ยํ วิภาเวตุํ อภิธมฺเม (ธ. ส. ๑๒๑) ‘‘ตสฺมึ โข ปน สมเย ธมฺมา โหนฺตี’’ติอาทินา สุญฺญตวารเทสนา วุตฺตา. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

“空性法”是指以无我为特征的空性本质。通过“自相、共相”，阐明了外道所构想的，作为主宰者、居住者、作者、感受者、支配者的“我”，在诸行中，如同常、乐一样，于任何地方都不存在。“彼等无我”，故为“无我”；又因诸行中无一法是“我”，故“非我”，亦即“无我”，此即彼等之空性法。为阐明此空性法，在《阿毗达摩》（Abhidhamma）的《法集论》（Dhammasaṅgaṇī, Dhs. 121）中，以‘尔时，诸法现起’等句，宣说了空性品。其余的意义很容易理解。

อมฺพปาลิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

庵婆波利经释义终。

๒. สติสุตฺตวณฺณนา

2. 念经释义

๓๖๘. สรตีติ สโต. อยํ ปน น ยาย กายจิ สติยา สโต, อถ โข เอทิสายาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘กายาทิอนุปสฺสนาสติยา’’ติ อาห. จตุสมฺปชญฺญปญฺญายาติ จตุพฺพิธสมฺปชญฺญปญฺญาย, อภิกฺกมนํ อภิกฺกนฺตนฺติ อาห – ‘‘อภิกฺกนฺตํ วุจฺจติ คมน’’นฺติ. ตถา ปฏิกฺกมนํ ปฏิกฺกนฺตนฺติ วุตฺตํ – ‘‘ปฏิกฺกนฺตํ นิวตฺตน’’นฺติ. นิวตฺตนญฺจ นิวตฺติมตฺตํ, นิวตฺติตฺวา ปน คมนํ คมนเมว. กายํ อภิหรนฺโต อภิคมนวเสน กายํ นาเมนฺโต. ฐานนิสชฺชาสยเนสุ โย คมนาทิวิธินา กายสฺส ปุรโต อภิหาโร, โส อภิกฺกโม, ปจฺฉโต อปหรณํ ปฏิกฺกโมติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ฐาเนปี’’ติอาทิมาห. อาสนสฺสาติ ปีฐกาทิอาสนสฺส. ปุริมองฺคาภิมุโขติ อฏนิกาทิปุริมาวยวาภิมุโข. สํสรนฺโตติ สํสปฺปนฺโต. ปจฺจาสํสรนฺโตติ ปฏิอาสปฺปนฺโต. เอเสว นโยติ อิมินา สรีรสฺเสว อภิมุขสํสปฺปนปฏิอาสปฺปนานิ นิทสฺเสติ.

368. “能忆念者为念者(sato)。然而，此处并非指任何一种念，而是为了说明是这样的念，才说‘以身等随观念’(kāyādianupassanāsatiyā)。以四正知慧(Catusampajaññapaññāya)，即以四种正知之慧。前进(abhikkamanaṃ)即是前进(abhikkantaṃ)，故说‘前进称为行走’；同样，后退(paṭikkamanaṃ)即是后退(paṭikkantaṃ)，故说‘后退称为折返’。折返仅是折返而已，折返之后再行走，仍是行走。移动身体(Kāyaṃ abhiharanto)，即以趋近的方式弯曲身体。为了说明在站、坐、卧时，以行走等方式将身体向前移动是前进，向后移动是后退，才说‘在站立时’(ṭhānepi)等。坐具(Āsanassa)即椅子等坐具。面向前部肢体(Purimaaṅgābhimukho)即面向膝盖等前部肢体。移动(Saṃsaranto)即是向前挪动，返回(Paccāsaṃsaranto)即是向后挪动。以此方式，只是示范了身体的向前挪动与向后挪动。

สมฺมา ปชานนํ สมฺปชานํ. เตน อตฺตนา กาตพฺพกิจฺจสฺส กรณสีโล สมฺปชานการีติ อาห – ‘‘สมฺปชญฺเญน สพฺพกิจฺจการี’’ติ. สมฺปชานเมว หิ สมฺปชญฺญํ. สมฺปชญฺญสฺเสว วา การีติ สมฺปชญฺญสฺเสว กรณสีโล. สมฺปชญฺญํ กโรเตวาติ อภิกฺกนฺตาทีสุ อสมฺโมหํ อุปฺปาเทติ เอว, สมฺปชานสฺเสว วา กาโร เอตสฺส อตฺถีติ สมฺปชานการี.

正确了知为正知(sampajānaṃ)。因此，习惯于以正知做自己应做之事者，为具正知者(sampajānakārī)，故说“以正知行一切事”(sampajaññena sabbakiccakārī)。正知(sampajānaṃ)即是正知(sampajaññaṃ)。或者，正知之行者，即习惯于行正知者。行正知，即在前进等行为中生起无痴；或者，此人有正知之作用，故为具正知者(sampajānakārī)。

ธมฺมโต วฑฺฒิตสงฺขาเตน สห อตฺเถน วตฺตตีติ สาตฺถกํ, อภิกฺกนฺตาทิ, สาตฺถกสฺส สมฺปชานนํ สาตฺถกสมฺปชญฺญํ. สปฺปายสฺส อตฺตโน [Pg.458] อุปการาวหสฺส หิตสฺส สมฺปชานนํ สปฺปายสมฺปชญฺญํ. อภิกฺกมาทีสุ ภิกฺขาจารโคจเร, อญฺญตฺถาปิ จ ปวตฺเตสุ อวิชหิเต กมฺมฏฺฐานสงฺขาเต โคจเร สมฺปชญฺญํ โคจรสมฺปชญฺญํ. อภิกฺกมาทีสุ อสมฺมุยฺหนเมว สมฺปชญฺญํ อสมฺโมหสมฺปชญฺญํ. ปริคฺคณฺหิตฺวาติ ตุลยิตฺวา ตีเรตฺวา, ปฏิสงฺขายาติ อตฺโถ. สงฺฆทสฺสเนเนว อุโปสถปวารณาทิอตฺถํ คมนํ สงฺคหิตํ. อสุภทสฺสนาทีติ อาทิ-สทฺเทน กสิณปริกมฺมาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิวริตุํ ‘‘เจติยํ ทิสฺวาปิ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อรหตฺตํ ปาปุณาตีติ อุกฺกฏฺฐนิทฺเทโส เอโส. สมถวิปสฺสนุปฺปาทนมฺปิ หิ ภิกฺขุโน วุทฺธิ เอว. ทกฺขิณทฺวาเรติ เจติยงฺคณสฺส ทกฺขิณทฺวาเร, ตถา ปจฺฉิมทฺวาเรติอาทีสุ. อภยวาปิ ปาฬิยนฺติ อภยวาปิยา ปุรตฺถิมตีเร.

与从法增长之义相应而行，故称有益(sātthakaṃ)，如前进等。对有益之事的正知，即有益正知(sātthakasampajaññaṃ)。对适宜自己、带来利益之事的正知，即适宜正知(sappāyasampajaññaṃ)。在前进等活动中，在乞食等行处，以及其他活动中，不舍弃作为业处(kammaṭṭhāna)的所缘，于此所缘的正知，即行处正知(gocarasampajaññaṃ)。在前进等活动中，不迷乱的正知即是无痴正知(asammohasampajaññaṃ)。“审虑”(Pariggaṇhitvā)意为衡量、考察，即是省察(paṭisaṅkhāya)的意思。为了见僧团而前往布萨(uposatha)、自恣(pavāraṇā)等事，也包含在其中。“见不净等”(Asubhadassanādi)中的“等”字，应当理解为包含遍作(kasiṇaparikamma)等。为了阐明简略所说之义，所以说了“即使见到塔(cetiya)也是如此”等语。证得阿罗汉是最高的解释。比丘生起止观也是一种增长。南门(Dakkhiṇadvāre)是指塔院的南门，西门等亦同。无畏池岸(Abhayavāpi pāḷiyaṃ)是指无畏池(Abhayavāpi)的东岸。

พุทฺธวํส-อริยวํส-เจติยวํส-ทีปวํสาทิวํสกถนโต มหาอริยวํสภาณโก เถโร. ปญฺญายนฏฺฐาเนติ เจติยสฺส ปญฺญายนฏฺฐาเน. เอกปทุทฺธาเรติ ปทุทฺธารปติฏฺฐานปริวตฺตนํ อกตฺวา เอกสฺมึเยว อวฏฺฐาเน. เกจีติ อภยคิริวาสิโน.

因讲述《佛史》(Buddhavaṃsa)、《圣种姓》(ariyavaṃsa)、《塔史》(cetiyavaṃsa)、《岛史》(dīpavaṃsa)等史传，故为《大圣种姓》持诵者长老(mahāariyavaṃsabhāṇako thero)。在塔的显著之处(Paññāyanaṭṭhāne)，即在塔的显著之处。单脚站立(Ekapaduddhāre)，即不改变脚的站立位置，始终保持同一个姿势。“某些人”(Kecī)指的是无畏山(Abhayagiri)的住者。

ตสฺมึ ปนาติ สาตฺถกสมฺปชญฺญวเสน ปริคฺคหิตอตฺเถปิ คมเน. อตฺโถ นาม ธมฺมโต วฑฺฒีติ ยํ สาตฺถกนฺติ อธิปฺเปตํ คมนํ, ตํ สปฺปายเมวาติ สิยา กสฺสจิ อาสงฺกาติ ตนฺนิวตฺตนตฺถํ ‘‘เจติยทสฺสนํ ตาวา’’ติอาทิ อารทฺธํ. จิตฺตกมฺมรูปกานิ วิยาติ จิตฺตกมฺมกตา ปฏิมาโย วิย, ยนฺตปโยเคน วา วิจิตฺตกมฺมา ปฏิมาย สทิสา ยนฺตรูปกา วิย. อสมเปกฺขนํ เคหสฺสิตอญฺญาณุเปกฺขาวเสน อารมฺมเณ อโยนิโส โอโลกนาทิ. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา อุปฺปชฺชติ อุเปกฺขา พาลสฺส มูฬฺหสฺส ปุถุชฺชนสฺสา’’ติอาทิ (ม. นิ. ๓.๓๐๘). หตฺถิอาทิสมฺมทฺเทน ชีวิตนฺตราโย. วิสภาครูปทสฺสนาทินา พฺรหฺมจริยนฺตราโย.

于彼处(Tasmiṃ pana)，即在以有益正知所摄持的行进中。其义是，从法而增长，如果有人认为“有益”(sātthakaṃ)的行进就是适宜的(sappāya)，为了消除这种疑虑，才开始说“先去看塔”等等。如同彩绘的塑像(Cittakammarūpakāni viya)，或者如同通过机械运用而制成的、类似各种精巧塑像的机械人偶。不观察(Asamapekkhanaṃ)是指基于居家相关的无知舍，是对所缘不如理观察等等。这就是指‘愚痴的凡夫用眼睛看到色，就生起舍’等等。被大象等践踏会有生命危险。见到不适宜的色等，会有梵行的障碍。

ปพฺพชิตทิวสโต ปฏฺฐาย ภิกฺขูนํ อนุวตฺตนกถา อาจิณฺณา, อนนุวตฺตนกถา ปน ตสฺสา อปรา ทุติยา นาม โหตีติ อาห – ‘‘ทฺเว กถา นาม น กถิตปุพฺพา’’ติ. เอวนฺติ อิมินา ‘‘สเจ ปนา’’ติอาทิกํ สพฺพมฺปิ วุตฺตาการํ ปจฺจามสติ, น ‘‘ปุริสสฺส มาตุคามาสุภ’’นฺติอาทิกํ วุจฺจมานํ.

自从出家之日起，比丘们就常常谈论随顺之谈(anuvattanakathā)，而不随顺之谈(ananuvattanakathā)则是与此相对的第二种，故说：“这两种谈论是以前不曾说过的。”“如是”(Evaṃ)，以此词回顾了“若复”(sace pana)等所有已说的方式，而非指将要说的“于男子，女为不净”等。

โยคกมฺมสฺส [Pg.459] ปวตฺติฏฺฐานตาย ภาวนาย อารมฺมณํ กมฺมฏฺฐานํ วุจฺจตีติ อาห ‘‘กมฺมฏฺฐานสงฺขาตํ โคจร’’นฺติ. อุคฺคเหตฺวาติ ยถา อุคฺคหนิมิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, เอวํ อุคฺคหโกสลฺลสฺส สมฺปาทนวเสน อุคฺคเหตฺวา.

因为是瑜伽业(Yogakamma)的进行之处，是修习(bhāvanā)的所缘，故称为业处(kammaṭṭhāna)。故说：“名为业处的行境”(kammaṭṭhānasaṅkhātaṃ gocaraṃ)。所谓“掌握”(Uggahetvā)，就像取相(uggahanimitta)生起那样，通过成就掌握善巧的方式来掌握。

หรตีติ กมฺมฏฺฐานํ ปวตฺเตติ, ยาว ปิณฺฑปาตปฏิกฺกมา อนุยุญฺชตีติ อตฺโถ. น ปจฺจาหรตีติ อาหารูปโภคโต ยาว ทิวาฏฺฐานุปสงฺกมนา กมฺมฏฺฐานํ น ปฏิเนติ. สมาทาย วตฺตติ สมฺมา อาทิยิตฺวา เตสํ วตฺตานํ ปริปูรณวเสน วตฺตติ. สรีรปริกมฺมนฺติ มุขโธวนาทิสรีรปฏิชคฺคนํ. ทฺเว ตโย ปลฺลงฺเกติ ทฺเว ตโย นิสชฺชาวาเร ทฺเว ตีณิ อุณฺหาสนานิ. เตนาห – ‘‘อุสุมํ คาหาเปนฺโต’’ติ. กมฺมฏฺฐานสีเสเนวาติ กมฺมฏฺฐานมุเขเนว กมฺมฏฺฐานํ อวิชหนฺโต เอว. เตน ‘‘ปตฺโตปิ อเจตโน’’ติอาทินา ปวตฺเตตพฺพกมฺมฏฺฐานํ, ยถาปริหริยมานํ วา กมฺมฏฺฐานํ อวิชหิตฺวาติ ทสฺเสติ. ตเถวาติ ติกฺขตฺตุเมว. ปริโภคเจติยโต สรีรเจติยํ ครุตรนฺติ กตฺวา ‘‘เจติยํ วนฺทิตฺวา’’ติ เจติยวนฺทนาย ปฐมํ กรณียตา วุตฺตา. ตถา หิ อฏฺฐกถายํ – ‘‘เจติยํ พาธยมานา โพธิสาขา หริตพฺพา’’ติ วุตฺตา. พุทฺธคุณานุสฺสรณวเสเนว โพธิญฺจ ปณิปาตกรณนฺติ อาห – ‘‘พุทฺธสฺส ภควโต สมฺมุขา วิย นิปจฺจการํ ทสฺเสตฺวา’’ติ. คามสมีเปติ คามสฺส อุปจารฏฺฐาเน.

修习业处者(Harati)，意即令业处进行，直至托钵返回都精勤修习。不取回者(Na paccāharati)，是指从饮食受用乃至前往日间住处，都不让业处退失。正持而行者(Samādāya vattati)，是善加摄受这些行仪，以圆满其行持的缘故。身体的整治(Sarīraparikammaṃ)，是指洗漱等身体照护。二三跏趺(Dve tayo pallaṅke)，是说二三次坐，使用两三个暖座。因此说“取暖时”(usumaṃ gāhāpento)。以业处为首者(Kammaṭṭhānasīseneva)，是唯以业处为门，不舍弃业处。由此“即使是钵也是无心的”等语句所示，不应舍弃所修习的业处，或不应舍弃所护持的业处。如是(Tatheva)，即三次。因为身塔比受用塔更重要，所以说“礼敬塔”(cetiyaṃ vanditvā)，表示礼拜塔庙应该先行。正如义注(aṭṭhakathā)所说：“如果菩提树枝妨碍塔庙，就应该剪除”。忆念佛陀功德的缘故，礼拜菩提树时，应当如同亲眼见到世尊(bhagavā)当面，恭敬作礼。近村落者(Gāmasamīpe)，是指村落的附近。

ชนสงฺคหณตฺถนฺติ ‘‘มยิ อกเถนฺเต เอเตสํ โก กเถสฺสตี’’ติ ธมฺมานุคฺคเหน ชนสงฺคหณตฺถํ. ตสฺมาติ ยสฺมา ‘‘ธมฺมกถา นาม กเถตพฺพา เอวา’’ติ อฏฺฐกถาจริยา วทนฺติ, ยสฺมา จ ธมฺมกถา กมฺมฏฺฐานวินิมุตฺตา นาม นตฺถิ, ตสฺมา. กมฺมฏฺฐานสีเสเนวาติ อตฺตนา ปริหริยมานํ กมฺมฏฺฐานํ อวิชหนฺโต ตทนุคุณํเยว ธมฺมกถํ กเถตฺวา. อนุโมทนํ กตฺวาติ เอตฺถาปิ ‘‘กมฺมฏฺฐานสีเสเนวา’’ติ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. สมฺปตฺตปริจฺเฉเทเนวาติ ปริจิโต อปริจิโตติอาทิวิภาคํ อกตฺวา สมฺปตฺตโกฏิยา เอว, สมาคมมตฺเตเนวาติ อตฺโถ. ภเยติ ปรจกฺกาทิภเย.

“为了摄受民众”(Janasaṅgahaṇatthaṃ)是指：‘若我不为他们说法，谁会为他们说呢？’即为了以法饶益而摄受民众。“因此”(Tasmā)是指：因为义注师(aṭṭhakathācariyā)们说‘说法是必定应该说的’，又因为没有任何说法是脱离业处(kammaṭṭhāna)的，所以（才如此）。“以业处为首”(Kammaṭṭhānasīseneva)是指：不舍弃自己所修习的业处，并依据它来说法。“随喜”(Anumodanaṃ katvā)是指：此处也应引入‘以业处为首’来关联理解。“仅依到达”(Sampattaparicchedeneva)是指：不作熟悉或不熟悉等区分，仅仅依据到达，即仅仅是会面而已。“怖畏”(Bhaye)是指：来自敌军等的怖畏。

กมฺมชเตโชติ คหณึ สนฺธายาห. กมฺมฏฺฐานวีถึ นาโรหติ ขุทาปริสฺสเมน กิลนฺตกายตฺตา สมาธานาภาวโต. อวเสสฏฺฐาเนติ ยาคุยา [Pg.460] อคฺคหิตฏฺฐาเน. โปงฺขานุโปงฺขนฺติ กมฺมฏฺฐานุปฏฺฐานสฺส อวิจฺเฉท-ทสฺสนเมตํ, ยถา โปงฺขานุโปงฺขํ ปวตฺตาย สรปฏิปาฏิยา อนวิจฺเฉโท, เอวเมตสฺสปิ กมฺมฏฺฐานุปฏฺฐานสฺสาติ วุตฺตํ โหติ.

所谓“业生火”，是指消化力。由于饥渴疲劳，身体困顿，无法生起定力，因此无法进入业处之道。“于剩余之处”，是指没有得到粥的地方。“次第相续”，这是为了显示业处现起的不间断，犹如箭矢次第相续，连绵不绝，业处的现起也是如此。

นิกฺขิตฺตธุโร ภาวนานุโยเค. วตฺตปฏิปตฺติยา อปูรเณน สพฺพวตฺตานิ ภินฺทิตฺวา. กาเม อวีตราโค โหติ. กาเย อวีตราโค. รูเป อวีตราโค. ยาวทตฺถํ อุทราวเทหํ ภุญฺชิตฺวา เสยฺยสุขํ ปสฺสสุขํ มิทฺธสุขํ อนุยุตฺโต วิหรติ. อญฺญตรํ เทวนิกายํ ปณิธาย พฺรหฺมจริยํ จรตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๒๐; ม. นิ. ๑.๑๘๖) เอวํ วุตฺตํ ปญฺจวิธเจโตวินิพนฺธจิตฺโต. จริตฺวาติ ปวตฺติตฺวา.

于禅修（bhāvanā）之行舍弃重担。因未圆满行持之务，而破坏一切事务。于欲未离贪，于身未离贪，于色未离贪。食至饱足，耽于卧乐、侧卧乐、昏沉乐。为投生某天神众而修梵行，如是所说，其心为五种心缚所缚。“行”（caritvā）即是“转起”（pavattitvā）之义。

คตปจฺจาคติกวตฺตวเสนาติ ภาวนาสหิตํเยว ภิกฺขาย คตปจฺจาคตํ คมนปจฺจาคมนํ เอตสฺส อตฺถีติ คตปจฺจาคติกํ, ตเทว วตฺตํ, ตสฺส วเสน. อตฺตโน หิตสุขํ กาเมนฺติ อิจฺฉนฺตีติ อตฺตกามา, ธมฺมจฺฉนฺทวนฺโต. ‘‘ธมฺโม’’ติ หิ หิตํ ตํนิมิตฺตกญฺจ สุขนฺติ. อถ วา วิญฺญูนํ ธมฺมานํ อตฺตนิยตฺตา อตฺตภาวปริจฺฉนฺนตฺตา จ อตฺตา นาม ธมฺโม. เตนาห ภควา – ‘‘อตฺตทีปา, ภิกฺขเว, วิหรถ อตฺตสรณา’’ติอาทิ (สํ. นิ. ๓.๔๓). ตํ กาเมนฺติ อิจฺฉนฺตีติ อตฺตกามา. อุสภํ นาม วีสติ ยฏฺฐิโย. ตาย สญฺญายาติ ตาย ปาสาณสญฺญาย, ‘‘เอตฺตกํ ฐานมาคตา’’ติ ชานนฺตาติ อธิปฺปาโย. โส เอว นโย อยํ ภิกฺขูติอาทิโก โย ฐาเน วุตฺโต, โส เอว นิสชฺชายปิ นโย. ปจฺฉโต อาคจฺฉนฺตานํ ฉินฺนภตฺตภาวภเยนปิ โยนิโสมนสิการํ ปริพฺรูเหติ.

依于往返之行（gatapaccāgatika-vatta），即是说，为乞食而往返，与禅修（bhāvanā）相应。有往（gamana）有返（paccāgamana），故称“往返行”（gatapaccāgatika），此即其行，依此而行。“自求者”（attakāmā），即希求自身利益安乐者，亦即有法欲（dhammacchanda）者。“法”（dhamma）即是利益以及缘此而有之乐。又或者，于诸智者，法乃依于自身、为自体所含摄，故法亦名“自己”（attā）。是故世尊（bhagavā）说：“诸比丘，当以自己为洲，以自己为归依处”等。希求此法，故称“自求者”。二十“杖”（yaṭṭhi）为一“优萨婆”（usabha）。“以彼想”，即以彼石头为标记之想，意谓了知“已至此处”。此理于比丘等，如前所说之站立，于坐姿亦然。后来者因惧断食，亦应培育如理作意（yoniso manasikāra）。

มทฺทนฺตาติ ธญฺญกรณฏฺฐาเน สาลิสีสานิ มทฺทนฺตา. มหาปธานํ ปูเชสฺสามีติ อมฺหากํ อตฺถาย โลกนาเถน ฉ วสฺสานิ กตํ ทุกฺกรจริยํ เอวาหํ ยถาสตฺติ ปูเชสฺสามีติ. ปฏิปตฺติปูชา หิ สตฺถุปูชา, น อามิสปูชาติ. ฐานจงฺกมเมวาติ อธิฏฺฐาตพฺพอิริยาปถกาลวเสน วุตฺตํ, น โภชนาทิกาเลสุ อวสฺสํ กาตพฺพนิสชฺชาย ปฏิกฺเขปวเสน.

“踩踏者”（maddantā），即在谷场踩踏稻穗者。“我当以大精进供养”，意谓：“世间依怙主为我等之利益，六年行苦行，我亦当如是尽力供养。”行供养（paṭipatti-pūjā）方是对导师之供养，而非利养供养（āmisa-pūjā）。“唯有站立与经行”，是就应决意受持的威仪时分而言，并非为了排拒饮食等时必须之坐姿。

วีถึ โอตริตฺวา อิโต จิโต อโนโลเกตฺวา ปฐมเมว วีถิโย สลฺลกฺเขตพฺพาติ อาห ‘‘วีถิโย สลฺลกฺเขตฺวา’’ติ. ยํ สนฺธาย [Pg.461] วุจฺจติ – ‘‘ปาสาทิเกน อภิกฺกนฺเตนา’’ติอาทิ. ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถ จา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อาหาเร ปฏิกูลสญฺญํ อุปฏฺฐเปตฺวาติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตนฺติ ‘‘ยาวเทว อิมสฺส กายสฺส ฐิติยา’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๒๓; ๒.๒๔; ๓.๗๕; สํ. นิ. ๔.๑๒๐; อ. นิ. ๖.๕๘; ๘.๙) วุตฺเตหิ อฏฺฐหิ องฺเคหิ สมนฺนาคตํ กตฺวา. เนว ทวายาติอาทิ ปน ปฏิกฺเขปทสฺสนํ.

进入街道后，不左顾右盼，应先观察街道，故云“观察街道”。此即所谓“以前行之端正”等。为示此义，故云“于彼”等。于“建立食厌想”等句，所应说者，已于前述。“具足八支”，即是通过“仅为维持此身”等（中部1.23等）所说之八支，使其具足。“不为嬉戏”等，则是为了显示拒绝。

ปจฺเจกโพธึ สจฺฉิกโรติ, ยทิ อุปนิสฺสยสมฺปนฺโน โหตีติ สมฺพนฺโธ. อิทญฺจ ยถา เหฏฺฐา ตีสุ ฐาเนสุ, เอวํ อิโต ปเรสุ ฐาเนสุ อุปเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. ตตฺถ ปจฺเจกโพธิยา อุปนิสฺสยสมฺปทา กปฺปานํ ทฺเว อสงฺขฺเยยฺยานิ สตสหสฺสญฺจ ตชฺชํ ปุญฺญญาณสมฺภารสมฺภรณํ, สาวกโพธิยํ อคฺคสาวกานํ เอกํ อสงฺขฺเยยฺยํ กปฺปสตสหสฺสญฺจ, มหาสาวกานํ กปฺปสตสหสฺสเมว ตชฺชํ สมฺภารสมฺภรณํ, อิตเรสํ อตีตาสุ ชาตีสุ วิวฏฺฏสนฺนิสฺสยวเสน นิพฺพตฺติตํ นิพฺเพธภาคิยํ กุสลํ. พาหิโย ทารุจีริโยติ พาหิยวิสเย ชาตสํวทฺธตาย พาหิโย, ทารุจีรปริหรเณน ทารุจีริโยติ ลทฺธสมญฺโญ. โส หิ อายสฺมา ‘‘ตสฺมาติห เต, พาหิย, เอวํ สิกฺขิตพฺพํ – ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐมตฺตํ ภวิสฺสตี’’ติอาทิวสปฺปวตฺเตน (อุทา. ๑๐) สํขิตฺเตเนว โอวาเทน ขิปฺปตรํ วิเสสํ อธิคจฺฉิ. เตน วุตฺตํ ‘‘ขิปฺปาภิญฺโญ วา โหติ เสยฺยถาปิ เถโร พาหิโย ทารุจีริโย’’ติ. เอวํ มหาปญฺโญ วาติอาทีสุ ยถารหํ วตฺตพฺพนฺติ.

若具足近因缘（upanissaya-sampanna），则证悟独觉菩提（paccekabodhi），此为关联。此理亦应如前三处，关联于其后诸处。其中，独觉菩提之近因缘圆满，需经二无量（asaṅkhyeyya）又十万劫，积集相应之福德与智慧资粮；声闻菩提（sāvaka-bodhi）中，上首弟子需经一无量又十万劫，大弟子需经十万劫，积集相应资粮；其余者则于过去生中，依出离之缘而生起抉择分善（nibbedhabhāgiyaṃ kusalaṃ）。跋希亚·达鲁奇利（Bāhiya Dārucīriya）：因生于跋希亚国，故名“跋希亚”；因身穿树皮衣，故得名“达鲁奇利”。彼具寿（āyasmā）因‘是故，跋希亚，汝当如是学：于所见唯有见……’（自说经10）等简短教诫，而速得胜果。故云：“或速通达者，犹如长老跋希亚·达鲁奇利。”如是“大慧者”等句，皆应随义解说。

ตนฺติ อสมฺมุยฺหนํ. เอวนฺติ อิทานิ วุจฺจมานาการทสฺสนํ. อตฺตา อภิกฺกมตีติ อิมินา อนฺธปุถุชฺชนสฺส ทิฏฺฐิคฺคาหวเสน อภิกฺกเม สมฺมุยฺหนํ ทสฺเสติ, อหํ อภิกฺกมามีติ ปน อิมินา มานคฺคาหวเสน, ตทุภยํ ปน ตณฺหาย วินา น โหตีติ ตณฺหาคฺคาหวเสนปิ สมฺมุยฺหนํ ทสฺสิตเมว โหติ, ‘‘ตถา อสมฺมุยฺหนฺโต’’ติ วตฺวา ตํ อสมฺมุยฺหนํ เยน ฆนวินิพฺโภเคน โหติ, ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อภิกฺกมามีติ จิตฺเต อุปฺปชฺชมาเน’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ยสฺมา วาโยธาตุยา อนุคตา เตโชธาตุ อุทฺธรณสฺส ปจฺจโย. อุทฺธรณคติกา หิ เตโชธาตูติ อุทฺธรเณ วาโยธาตุยา ตสฺสา อนุคตภาโว, ตสฺมา อิมาสํ ทฺวินฺนเมตฺถ ธาตูนํ สามตฺถิยโต อธิมตฺตตา, อิตราสญฺจ โอมตฺตตาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอเกกปาทุทฺธรเณ…เป… พลวติโย’’ติ อาห. ยสฺมา ปน เตโชธาตุยา อนุคตา [Pg.462] วาโยธาตุ อติหรณวีติหรณานํ ปจฺจโย. ติริยคติกาย หิ วาโยธาตุยา อติหรณวีติหรเณสุ สาติสโย พฺยาปาโรติ เตโชธาตุยา ตสฺสานุคตภาโว, ตสฺมา อิมาสํ ทฺวินฺนเมตฺถ สามตฺถิยโต อธิมตฺตตา, อิตราสญฺจ โอมตฺตตาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตถา อติหรณวีติหรเณสู’’ติ อาห. สติปิ อนุคมนานุคนฺตพฺพตาวิเสเส เตโชธาตุวาโยธาตุภาวมตฺตํ สนฺธาย ตถา-สทฺทคฺคหณํ.

“彼”，即不迷惑。“如是”，是显示现在所说的方式。以“有我前行”，显示了盲昧凡夫因我见执而于前行时生起迷惑；以“我前行”，则显示了因我慢执而生起迷惑；此二者皆不离渴爱，故亦显示了因爱执而生起迷惑。说了“如是不迷惑”后，为显示此不迷惑乃由破除密集之分析而来，故说“当‘我前行’之心生起时”等。于此，因由风界伴随的火界是抬起的助缘——火界确有向上之性，于抬起时，有风界伴随于它——故为显示此二界之力于此为强，余界为弱，而说“于每一举足……强盛”。又因由火界伴随的风界是前移与侧移的助缘——风界确有横行之性，于前移与侧移时作用超胜，有火界伴随于它——故为显示此二界之力于此为强，余界为弱，而说“如是于前移与侧移时”。虽有能伴随与所伴随之别，然“如是”一词，乃仅就火界与风界之状态而言。

ตตฺถ อกฺกนฺตฏฺฐานโต ปาทสฺส อุกฺขิปนํ อุทฺธรณํ, ฐิตฏฺฐานํ อติกฺกมิตฺวา ปุรโต หรณํ อติหรณํ. รุกฺขขาณุอาทิปริหรณตฺถํ, ปติฏฺฐิตปาทฆฏฺฏนปริหรณตฺถํ วา ปสฺเสน หรณํ วีติหรณํ. ยาว ปติฏฺฐิตปาโท, ตาว อาหรณํ อติหรณํ, ตโต ปรํ หรณํ วีติหรณนฺติ อยํ วา เอเตสํ วิเสโส. ยสฺมา ปถวีธาตุยา อนุคตา อาโปธาตุ โวสฺสชฺชนสฺส ปจฺจโย. ครุตรสภาวา หิ อาโปธาตูติ โวสฺสชฺชเน ปถวีธาตุยา ตสฺสานุคตภาโว, ตสฺมา ตาสํ ทฺวินฺนเมตฺถ สามตฺถิยโต อธิมตฺตตา, อิตราสญฺจ โอมตฺตตาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘โวสฺสชฺชเน…เป… พลวติโย’’ติ. ยสฺมา ปน อาโปธาตุยา อนุคตา ปถวีธาตุ สนฺนิกฺเขปนสฺส ปจฺจโย. ปติฏฺฐาภาเว วิย ปติฏฺฐาปเนปิ ตสฺสา สาติสยกิจฺจตฺตา อาโปธาตุยา ตสฺสา อนุคตภาโว, ตถา ฆฏฺฏนกิริยาย ปถวีธาตุยา วเสน สนฺนิรุมฺภนสฺส สิชฺฌนโต ตตฺถาปิ ปถวีธาตุยา อาโปธาตุอนุคตภาโว, ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘ตถา สนฺนิกฺเขปนสนฺนิรุมฺภเนสู’’ติ.

于此，从踏足处抬起脚，是为“提起”；越过所站之处向前移动，是为“前移”。为避开树木、树桩等，或为避免与已踏稳的脚碰撞而向旁移动，是为“侧移”。在脚踏稳之前，移动是“前移”；此后移动，是“侧移”，此即二者之差别。因为有地界伴随的水界，是放下的缘。水界自性沉重，故在放下时，地界伴随着它。因此，为示此二界于此作用尤为强大，而其余诸界则较微弱，故说“在放下时……强盛有力”。又因为有水界伴随的地界，是安放的缘。无论是在无立足处建立立足点，还是在安放时，地界都有其特殊作用，故水界伴随着它。同样，在碰撞作用中，通过地界得以实现抑制，故于此亦是地界有水界伴随。因此说“同样在安放和抑制时”。

ตตฺถาติ ตสฺมึ อภิกฺกมเน, เตสุ วา วุตฺเตสุ อุทฺธรณาทีสุ ฉสุ โกฏฺฐาเสสุ. อุทฺธรเณติ อุทฺธรณกฺขเณ. รูปารูปธมฺมาติ อุทฺธรณากาเรน ปวตฺตา รูปธมฺมา ตํสมุฏฺฐาปกา อรูปธมฺมา จ. อติหรณํ น ปาปุณนฺติ ขณมตฺตาวฏฺฐานโต. ตตฺถ ตตฺเถวาติ ยตฺถ ยตฺถ อุปฺปนฺนา, ตตฺถ ตตฺเถว. น หิ ธมฺมานํ เทสนฺตรสงฺกมนํ อตฺถิ. ปพฺพํ ปพฺพนฺติอาทิ อุทฺธรณาทิโกฏฺฐาเส สนฺธาย สภาคสนฺตติวเสน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อติอิตฺตโร หิ รูปธมฺมานมฺปิ ปวตฺติกฺขโณ, คมนสฺสาทานํ เทวปุตฺตานํ เหฏฺฐุปริยาเยน [Pg.463] ปฏิมุขํ ธาวนฺตานํ สิรสิ ปาเท จ พทฺธขุรธาราสมาคมโตปิ สีฆตโร. ยถา ติลานํ ภชฺชิยมานานํ ตฏตฏายเนน เภโท ลกฺขียติ, เอวํ สงฺขตธมฺมานํ อุปฺปาเทนาติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘ตฏตฏายนฺตา’’ติ วุตฺตํ. อุปฺปนฺนา หิ เอกนฺตโต ภิชฺชนฺตีติ.

“于彼”，是指在那前进的过程中，或者在所说的提起等六个部分中。“提起时”，是指提起的刹那。“色法与无色法”，是指以提起的方式生起的色法，以及与它们俱生的无色法。它们到不了“前移”的阶段，因为它们只住留一刹那。“就在那里”，是指在哪里生起，就在哪里坏灭。因为诸法并无从一处移至另一处之事。“节节”等语，当知是就提起等部分，依同类相续而说。因为即使是色法的生起刹那也极其短暂，比那些上下交替、迎面飞驰的天子们，其头顶与脚底所缚的利刃相互碰撞还要迅疾。如同芝麻被烘烤时，以“噼啪”声而知其爆裂，为示有为法由生即坏，故说“噼啪作响”。因为凡生起者，必趋于坏灭。

สทฺธึ รูเปนาติ อิทํ ตสฺส ตสฺส จิตฺตสฺส นิโรเธน สทฺธึ นิรุชฺฌนกรูปธมฺมวเสน วุตฺตํ, ยํ ตโต สตฺตรสมจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ อุปฺปนฺนํ. อญฺญถา ยทิ รูปารูปธมฺมา สมานกฺขณา สิยุํ, ‘‘รูปํ ครุปริณามํ ทนฺธนิโรธ’’นฺติอาทิวจเนหิ วิโรโธ สิยา. ตถา – ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ, ยํ เอวํ ลหุปริวตฺตํ, ยถยิทํ จิตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๑.๔๘) เอวมาทิปาฬิยา จ. จิตฺตเจตสิกา หิ สารมฺมณสภาวา ยถาพลํ อตฺตโน อารมฺมณปจฺจยภูตมตฺถํ วิภาเวนฺตาเยว อุปฺปชฺชนฺตีติ เตสํ ตํสภาวนิปฺผตฺติอนนฺตรํ นิโรโธ, รูปธมฺมา ปน อนารมฺมณา ปกาเสตพฺพา. เอวํ เตสํ ปกาเสตพฺพภาวนิปฺผตฺติ โสฬสหิ จิตฺเตหิ โหตีติ ตงฺขณายุกตา เตสํ อิจฺฉิตา, ลหุกวิญฺญาณสฺส วิสยสงฺคติมตฺตปจฺจยตาย ติณฺณํ ขนฺธานํ, วิสยสงฺคติมตฺตตาย จ วิญฺญาณสฺส ลหุปริวตฺติตา, ทนฺธมหาภูตปจฺจยตาย รูปธมฺมานํ ทนฺธปริวตฺติตา. นานาธาตุยา ยถาภูตญาณํ โข ปน ตถาคตสฺเสว, เตน จ ปุเรชาตปจฺจโย รูปธมฺโมว วุตฺโต, ปจฺฉาชาตปจฺจโย จ ตสฺเสวาติ รูปารูปธมฺมานํ สมานกฺขณตา น ยุชฺชเตว, ตสฺมา วุตฺตนเยเนเวตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

“与色俱”，是指随着某个心的坏灭而同时坏灭的色法，此色法是在此心之前的第十七个心识刹那生起时所生起的。否则，如果色法与无色法的持续时间相同，则会与“色法变化沉重，坏灭缓慢”等说法相违。同样，也与“诸比丘，我不见有任何一法，能如心一般神速转变”(增支部1.48)等圣典相违。心与心所具有缘取所缘的自性，它们在各自的力量显现其所缘之后即生起，随后即坏灭；而色法无所缘，是待被显现的。如此，它们的显现过程需要十六个心识，因此认为它们的寿期是那么长。由于轻快的识仅以与所缘接触为缘，三蕴（受、想、行）也仅以与所缘接触为缘，故识的转变是迅速的；而色法因迟钝的四大种为缘，故其转变是缓慢的。然而，如实了知种种界的智慧唯如来所有，而佛陀所说的前生缘(purejātapaccaya)仅是色法，后生缘亦复如是，因此色法与无色法持续时间相同的观点实不成立。是故，此中义理当如前述而知。

อญฺญํ อุปฺปชฺชเต จิตฺตํ, อญฺญํ จิตฺตํ นิรุชฺฌตีติ ยํ ปุริมุปฺปนฺนํ จิตฺตํ, ตํ อญฺญํ, ตํ ปน นิรุชฺฌนฺตํ อปรสฺส อนนฺตราทิปจฺจโย หุตฺวา เอว นิรุชฺฌตีติ ตถาลทฺธปจฺจยํ อญฺญํ อุปฺปชฺชเต จิตฺตํ. ยทิ เอวํ เตสํ อนฺตโร ลพฺเภยฺยาติ, โนติ อาห ‘‘อวีจิมนุปพนฺโธ’’ติ. ยถา วีจิ อนฺตโร น ลพฺภติ, ‘‘ตเทเวต’’นฺติ อวิเสสวิทู มญฺญนฺติ, เอวํ อนุ อนุ ปพนฺโธ จิตฺตสนฺตาโน รูปสนฺตาโน จ นทีโสโตว นทิยํ อุทกปฺปวาโห วิย วตฺตติ.

“一心生起，一心坏灭”，即先生起的心是“一”，此心坏灭时，作为后一心之无间缘等而坏灭；如此，获得缘后，另“一”心才生起。若如此，二者之间应有间隙？（答曰：）不，故说“无间相续”。如同波浪之间不见间隙，无分别智者会误认为“此即是彼”。如是，心相续与色相续，刹那相继，犹如河中水流，持续不断。

อภิมุขํ โลกิตํ อาโลกิตนฺติ อาห ‘‘ปุรโตเปกฺขน’’นฺติ. ยสฺมา ยํทิสาภิมุโข คจฺฉติ ติฏฺฐติ นิสีทติ วา, ตทภิมุขํ เปกฺขนํ อาโลกิตํ[Pg.464], ตสฺมา ตทนุคตํ วิทิสาโลกนํ วิโลกิตนฺติ อาห ‘‘วิโลกิตํ นาม อนุทิสาเปกฺขน’’นฺติ. สมฺมชฺชนปริภณฺฑาทิกรเณ โอโลกิตสฺส, อุลฺโลกาหรณาทีสุ อุลฺโลกิตสฺส, ปจฺฉโต อาคจฺฉนฺตสฺส ปริสฺสยสฺส ปริวชฺชนาทิวเสน อปโลกิตสฺส จ สิยา สมฺภโวติ อาห – ‘‘อิมินา วา มุเขน สพฺพานิปิ ตานิ คหิตาเนวา’’ติ.

“向前看”即是“瞻视”(ālokita)。因为朝向行走、站立或安坐的方向观看，即是瞻视。因此，随此方向观看四维，即是“环视”(vilokita)，亦名“观看四维”。在扫地、整理用具等时，会有“向下看”(olokita)；在高处取物等时，会有“向上看”(ullokita)；为避开从后方来的危险等而“向后看”(apalokita)的情况也可能发生，故说：“依此理路，所有这些情况皆已含摄。”

กายสกฺขินฺติ กาเยน สจฺฉิกตวนฺตํ, ปจฺจกฺขการินนฺติ อตฺโถ. โสหายสฺมา วิปสฺสนากาเล เอว ‘‘ยเมวาหํ อินฺทฺริเยสุ อคุตฺตทฺวารตํ นิสฺสาย สาสเน อนภิรติอาทิวิปฺปการํ ปตฺโต, ตเมว สุฏฺฐุ นิคฺคเหสฺสามี’’ติ อุสฺสาหชาโต พลวหิโรตฺตปฺโป, ตตฺถ จ กตาธิการตฺตา อินฺทฺริยสํวเร อุกฺกํสปารมิปฺปตฺโต, เตเนว นํ สตฺถา – ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารานํ ยทิทํ นนฺโท’’ติ (อ. นิ. ๑.๒๓๐) เอตทคฺเค ฐเปสิ.

“身证”(kāyasakkhin)，义为以身作证，即亲身实现者。彼具寿(āyasmā)难陀(Nanda)于修习观(vipassanā)时，生起勇猛精进，具足强烈的惭与愧，心念：“我正因不护根门，于教法中生起不喜等过患，我定要善自防护。”他于此精勤努力，故于守护根门臻于究竟圆满。因此，导师将他置于第一，说：“诸比丘，于我声闻比丘弟子中，守护根门者，此即难陀第一。”(增支部1.230)

สาตฺถกตา จ สปฺปายตา จ เวทิตพฺพา อาโลกิตวิโลกิตสฺสาติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. ตสฺมาติ กมฺมฏฺฐานาวิชหนสฺเสว โคจรสมฺปชญฺญภาวโตติ วุตฺตเมวตฺถํ เหตุภาเวน ปจฺจามสติ. อตฺตโน กมฺมฏฺฐานวเสเนว อาโลกนวิโลกนํ กาตพฺพํ, ขนฺธาทิกมฺมฏฺฐานิเกหิ อญฺโญ อุปาโย น คเวสิตพฺโพติ อธิปฺปาโย. ยสฺมา อาโลกิตาทิสมญฺญาปิ ธมฺมมตฺตสฺเสว ปวตฺติวิเสโส, ตสฺมา ตสฺส ยาถาวโต ปชานนํ อสมฺโมหสมฺปชญฺญนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘อพฺภนฺตเร’’ติอาทิ วุตฺตํ. จิตฺตกิริยวาโยธาตุวิปฺผารวเสนาติ กิริยมยจิตฺตสมุฏฺฐานวาโยธาตุยา จลนาการปวตฺติวเสน. อโธ สีทตีติ โถกํ โอตรติ. อุทฺธํ ลงฺเฆตีติ ลงฺฆนฺตํ วิย อุปริ คจฺฉติ.

当知瞻视与环视应有益、适宜，以此建立关联。“是故”者，是就“不离业处即是行处正知”此义，作为因由而反思。其意为：当依自身业处而行瞻视、环视，修习蕴等业处者不应寻求其他方法。因为“瞻视”等名相，亦仅是法的一种特定生起方式，为如实了知此，以达无痴正知(asammohasampajañña)，故说“于内”等。“由心行风界扩展故”，意即由唯作心所生风界的摇动相而转起。“向下沉”，即稍微下降。“向上跃”，即如跳跃般上升。

องฺคกิจฺจํ สาธยมานนฺติ ปธานภูตํ องฺคกิจฺจํ นิปฺผาเทนฺตํ, อุปปตฺติภวสฺส สรีรํ หุตฺวาติ อตฺโถ. ปฐมชวเนปิ…เป… สตฺตมชวเนปิ น โหตีติ อิทํ ปญฺจทฺวารวิญฺญาณวีถิยํ ‘‘อิตฺถี ปุริโส’’ติ รชฺชนาทีนํ อภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ. ตตฺถ หิ อาวชฺชนโวฏฺฐพฺพนานํ อโยนิโส อาวชฺชนโวฏฺฐพฺพนวเสน อิฏฺเฐ อิตฺถิรูปาทิมฺหิ โลภมตฺตํ, อนิฏฺเฐ ปฏิฆมตฺตํ อุปฺปชฺชติ. มโนทฺวาเร ปน ‘‘อิตฺถี ปุริโส’’ติ รชฺชนาทิ โหติ, ตสฺส ปญฺจทฺวารชวนํ มูลํ, ยถาวุตฺตํ [Pg.465] วา สพฺพํ ภวงฺคาทิ. เอวํ มโนทฺวารชวนสฺส มูลภูตธมฺมปริชานนวเสเนว มูลปริญฺญา วุตฺตา, อาคนฺตุกตาวกาลิกตา ปน ปญฺจทฺวารชวนสฺเสว อปุพฺพภาววเสน เจว อิตฺตรภาววเสน จ วุตฺตา. เหฏฺฐุปริยวเสน ภิชฺชิตฺวา ปติเตสูติ เหฏฺฐิมสฺส อุปริมสฺส จ อปราปรํ ภงฺคปฺปตฺติมาห.

“正在实现其支分功能”，即完成主要功能，意为成为投生有之身。“初速行时……乃至第七速行时也不存在”，这是针对五门心路中，对“女人、男人”等（目标）不存在贪染等（烦恼）而说。因为在此（五门心路）中，由于不如理作意的转向与确定，对于可爱的女人等色法只会生起贪，对于不可爱的只会生起嗔。然而在意门中，则会有对“女人、男人”等的贪染，而五门速行是其根本，或者如前所述，一切有分等（都是其根本）。如是，仅通过遍知意门速行的根本法，即说为根本遍知；而“外来性”与“暂时性”，则是仅就五门速行而言，因其前所未有及短暂而说。“依上下而破坏坠落”，是指下方与上方相继达到坏灭。

ตนฺติ ชวนํ. ตสฺส ชวนสฺส น ยุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. อาคนฺตุโก อพฺภาคโต. อุทยพฺพยปริจฺฉินฺโน ตาวตโก กาโล เอเตสนฺติ ตาวกาลิกานิ.

彼即速行。其关联为“与该速行不相应”。外来者，即是客人。它们的（存在）时间为生灭所限定，故为“暂时性”。

เอตํ อสมฺโมหสมฺปชญฺญํ. สมวาเยติ สามคฺคิยํ. ตตฺถาติ ปญฺจกฺขนฺธวเสน อาโลกนวิโลกเน ปญฺญายมาเน ตพฺพินิมุตฺโต – โก เอโก อาโลเกติ, โก วิโลเกติ. อุปนิสฺสยปจฺจโยติ อิทํ สุตฺตนฺตนเยน ปริยายโต วุตฺตํ. สหชาตปจฺจโยติ นิทสฺสนมตฺตเมตํ อญฺญมญฺญสมฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตาทิปจฺจยานมฺปิ ลพฺภนโต.

此即无痴正知(asammohasampajañña)。和合，即和谐一致。“于此”是指：当瞻视与环视被了知为五蕴时，离于此（五蕴），谁在瞻视？谁在环视？“亲依止缘(upanissayapaccaya)”，这是依经教的方式间接而说。“俱生缘”仅是示例，因为亦可获得相互缘、相应缘、有缘、不离缘等诸缘。

กาเลติ สมิญฺชิตุํ ยุตฺตกาเล สมิญฺชนฺตสฺส, ตถา ปสาเรตุํ ยุตฺตกาเล ปสาเรนฺตสฺส. ‘‘มณิสปฺโป นาม เอกา สปฺปชาตี’’ติ วทนฺติ. ลฬนนฺติ กมฺปนํ, ลีฬากรณํ วา.

“于适时”，即于应屈之适时而屈，于应伸之适时而伸。人们说：“摩尼蛇(maṇisappo)是一种蛇类。”“摇动”，即颤动，或为嬉戏。

อุณฺหปกติโก ปริฬาหพหุลกาโย. สีลสฺส วิทูสเนน อหิตาวหตฺตา มิจฺฉาชีววเสน อุปฺปนฺนํ อสปฺปายํ. ‘‘จีวรมฺปิ อเจตน’’นฺติอาทินา จีวรสฺส วิย กาโยปิ อเจตโนติ กายสฺส อตฺตสุญฺญตาวิภาวเนน ‘‘อพฺภนฺตเร’’ติอาทินา วุตฺตเมวตฺถํ ปริทีเปนฺโต อิตรีตรสนฺโตสสฺส การณํ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘ตสฺมา’’ติอาทิ.

热性体质，是多热恼之身。因邪命而生起的不适宜之物，会因毁坏戒律而带来损害。通过“衣亦无识”等（引文），（作者）阐明“如衣，身亦无识”，并以开示“身无我”来阐释“于内”等文的真实义，同时揭示了随得而安的原因。因此说“是故”等等。

จตุปญฺจคณฺฐิกาหโตติ อาหตจตุปญฺจคณฺฐิโก, จตุปญฺจคณฺฐิกาหิ วา หตโสโภ.

“被四五记钟声所击”，意为被敲击了四五下钟，或因四五下钟声而失去光彩。

อฏฺฐวิโธปิ อตฺโถติ อฏฺฐวิโธปิ ปโยชนวิเสโส. มหาสิวตฺเถรวาทวเสน ‘‘อิมสฺส กายสฺส ฐิติยา’’ติอาทินา นเยน วุตฺโต ทฏฺฐพฺโพ. อิมสฺมึ ปกฺเข ‘‘เนว ทวายาติอาทินา นเยนา’’ติ ปน อิทํ ปฏิกฺเขปงฺคทสฺสนมุเขน ปาฬิ อาคตาติ กตฺวา วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

“八种利益”即是八种特殊的功用。应当依大尸婆长老(Mahāsivatthera)之说，以“为了此身的存续”等方式来理解。然而，在此观点中，应知“不是为了嬉戏”等（文句），是圣典以显示否定部分的方式而说。

ปถวีสนฺธารกชลสฺส [Pg.466] ตํสนฺธารกวายุนา วิย ปริภุตฺตสฺส อาหารสฺส วาโยธาตุยาว อาสเย อวฏฺฐานนฺติ อาห – ‘‘วาโยธาตุวเสเนว ติฏฺฐตี’’ติ. อติหรตีติ ยาว มุขา อภิหรติ. วีติหรตีติ ตโต กุจฺฉิยํ วิมิสฺสํ กโรนฺโต หรติ. อติหรตีติ วา มุขทฺวารํ อติกฺกาเมนฺโต หรติ. วีติหรตีติ กุจฺฉิคตํ ปสฺสโต หรติ. ปริวตฺเตตีติ อปราปรํ จาเรติ. เอตฺถ จ อาหารสฺส ธารณปริวตฺตนสญฺจุณฺณนวิโสสนานิ ปถวีธาตุสหิตา เอว วาโยธาตุ กโรติ, น เกวลาติ ตานิ ปถวีธาตุยา กิจฺจภาเวน วุตฺตานิ, สา เอว ธารณาทีนิ กิจฺจานิ กโรนฺตสฺส สาธารณาติ วุตฺตานิ. อลฺลตฺตญฺจ อนุปาเลตีติ ยถา วาโยธาตุอาทีหิ อญฺเญหิ วิโสสนํ น โหติ, ตถา อนุปาเลติ อลฺลภาวํ. เตโชธาตูติ คหณีสงฺขาตา เตโชธาตุ. สา หิ อนฺโตปวิฏฺฐํ อาหารํ ปริปาเจติ. อญฺชโส โหตีติ อาหารสฺส ปวิสนาทีนํ มคฺโค โหติ. อาภุชตีติ ปริเยสนวเสน, อชฺโฌหรณชิณฺณาชิณฺณตาทิปฏิสํเวทนวเสน จ อาวชฺเชติ, วิชานาตีติ อตฺโถ. ตํตํวิชานนสฺส ปจฺจยภูโตเยว หิ ปโยโค ‘‘สมฺมาปโยโค’’ติ วุตฺโต. เยน หิ ปโยเคน ปริเยสนาทิ นิปฺผชฺชติ, โส ตพฺพิสยวิชานนมฺปิ นิปฺผาเทติ นาม ตทวินาภาวโต. อถ วา สมฺมาปโยคํ สมฺมาปฏิปตฺตึ อนฺวาย อาคมฺม อาภุชติ สมนฺนาหรติ. อาโภคปุพฺพโก หิ สพฺโพปิ วิญฺญาณพฺยาปาโรติ ตถา วุตฺตํ.

如同支撑着承载大地的水的风，被食用的食物亦由风界而安住于藏处——故说“唯依风界而住”。“运载(atiharati)”谓运送至口；“转输(vītiharati)”谓于腹中混合运载。“运载”亦指越过口门；“转输”则指观察已入腹中。“运转(parivatteti)”谓前后推动。此处，食物的持守、运转、研磨、干燥等事，实由与地界共同作用的风界所为，非（风界）独力完成。因此，它们被说成是地界的功能，（地界）亦被说成是行持守等功能者（风界）的共同（助缘）。“保持湿润”，谓如风界等其他（界）不致干燥，如是保持湿润状态。“火界”，指名为“消化机能(gahaṇī)”的火界，它能消化进入体内的食物。“通畅(añjaso)”谓食物进入等路径畅通。“觉知(ābhujati)”意为通过寻求、吞咽、消化与否的感受等方式来作意、了知。作为了知彼彼之缘的方便，即被称为“正方便(sammāpayoga)”。因为能成就寻求等的方便，也必然成就对该对象的了知，以其不可分离故。或者说，依循正方便、正行道而觉知、思量。因为一切识的运作皆以思惟为先导，故如是说。

คมนโตติ ภิกฺขาจารวเสน โคจรคามํ อุทฺทิสฺส คมนโต. ปริเยสนโตติ โคจรคาเม ภิกฺขตฺถํ อาหิณฺฑนโต. ปริโภคโตติ อาหารสฺส ปริภุญฺชนโต. อาสยโตติ ปิตฺตาทิอาสยโต. อาสยติ เอตฺถ เอกชฺฌํ ปวตฺตมาโนปิ กมฺมพลววตฺถิโต หุตฺวา มริยาทวเสน อญฺญมญฺญํ อสงฺกรโต สยติ ติฏฺฐติ ปวตฺตตีติ อาสโย, อามาสยสฺส อุปริ ติฏฺฐนโก ปิตฺตาทิโก. มริยาทตฺโถ หิ อยมากาโร. นิเธติ ยถาภุตฺโต อาหาโร นิจิโต หุตฺวา ติฏฺฐติ เอตฺถาติ นิธานํ, อามาสโย, ตโต นิธานโต. อปริปกฺกโตติ คหณีสงฺขาเตน กมฺมชเตเชน อวิปกฺกโต. ปริปกฺกโตติ ยถาภุตฺตสฺส อาหารสฺส วิปกฺกภาวโต. ผลโตติ นิปฺผตฺติโต. นิสฺสนฺทโตติ อิโต จิโต จ วิสฺสนฺทนโต[Pg.467]. สมฺมกฺขนโตติ สพฺพโส มกฺขนโต. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน วิสุทฺธิมคฺคสํวณฺณนาย (วิสุทฺธิ. มหาฏี. ๑.๒๙๔) คเหตพฺโพ.

“行(gamana)”指为乞食而前往行境村。“寻(pariyesana)”指在行境村为食物而四处行走。“受用(paribhoga)”指受用食物。“藏处(āsaya)”指胆汁等之藏处。于此，（诸界）虽共同运作，然因业力所安立，依其界限互不混杂而卧、住、转起，故名“藏处”，即位于胃囊(āmāsaya)之上的胆汁等。此处的“阿(ā)”字有“界限”义。“藏库(nidhāna)”指如实食下之食物被积集安住之处，即胃囊；“从藏库而来”。“未消化(aparipakkata)”指未被名为“消化机能(gahaṇī)”的业生火所消化。“已消化(paripakkata)”指如实食下之食物已消化的状态。“果(phala)”指生成。“流出(nissanda)”指从此从彼流溢。“涂遍(sammakkhana)”指完全涂抹。此为纲要，广说应于《清净道论》大疏(Visuddhimagga Mahāṭīkā 1.294)中求。

สรีรโต เสทา มุจฺจนฺตีติ เวคสนฺธารเณน อุปฺปนฺนปริฬาหโต สรีรโต เสทา มุจฺจนฺติ. อญฺเญ จ โรคา กณฺณสูลภคนฺทราทโย. อฏฺฐาเนติ มนุสฺสามนุสฺสปริคฺคเห อยุตฺตฏฺฐาเน เขตฺตเทวายตนาทิเก. กุทฺธา หิ มนุสฺสา อมนุสฺสาปิ วา ชีวิตกฺขยํ ปาเปนฺติ. วิสฺสฏฺฐตฺตา เนว ตสฺส ภิกฺขุโน อตฺตโน, กสฺสจิ อนิสฺสชฺชิตตฺตา ชิคุจฺฉนียตฺตา จ น ปรสฺส, อุทกตุมฺพโตติ เวฬุนาฬิอาทิอุทกภาชนโต. ตนฺติ ฉฑฺฑิตอุทกํ.

“从身体排出汗液”，是指因抑制冲动(vegasandhāraṇa)而生热恼，故汗液从身体排出。其他疾病则有耳痛(kaṇṇasūla)、肛瘘(bhagandara)等。“于不当处(aṭṭhāna)”指于人、非人所占有的田地、神庙等不适宜之处。因为愤怒的人或非人会致人于死地。因已排泄(vissaṭṭhattā)，故既非该比丘所有，又因未给予任何人且可厌恶，故亦非他人所有。“从水壶(udakatumbato)”指从竹管等水器。“彼”即被弃之水。

เอตฺถ จ เอโก อิริยาปโถ ทฺวีสุ ฐาเนสุ อาคโต, โส ปุพฺเพ อภิกฺกมปฏิกฺกมคหเณน. ‘‘คมเนปิ ปุรโต ปจฺฉโต จ กายสฺส อภิหรณํ วุตฺตนฺติ อิธ คมนเมว คหิต’’นฺติ อปเร. ยสฺมา อิธ สมฺปชญฺญกถายํ อสมฺโมหสมฺปชญฺญเมว ธุรํ, ตสฺมา อนฺตรนฺตเร อิริยาปเถ ปวตฺตานํ รูปารูปธมฺมานํ ตตฺถ ตตฺเถว นิโรธทสฺสนวเสน สมฺปชานการิตา คหิตาติ. มชฺฌิมภาณกา ปน เอวํ วทนฺติ – เอโก หิ ภิกฺขุ คจฺฉนฺโต อญฺญํ จินฺเตนฺโต, อญฺญํ วิตกฺเกนฺโต คจฺฉติ, เอโก กมฺมฏฺฐานํ อวิสฺสชฺเชตฺวาว คจฺฉติ, ตถา เอโก ติฏฺฐนฺโต, นิสีทนฺโต, สยนฺโต อญฺญํ จินฺเตนฺโต, อญฺญํ วิตกฺเกนฺโต สยติ, เอโก กมฺมฏฺฐานํ อวิสฺสชฺเชตฺวาว สยติ. เอตฺตเกน ปน น ปากฏํ โหตีติ จงฺกมเนน ทีเปนฺติ. โย ภิกฺขุ จงฺกมนํ โอตริตฺวา จงฺกมนโกฏิยํ ฐิโต ปริคฺคณฺหาติ – ‘‘ปาจีนจงฺกมนโกฏิยํ ปวตฺตา รูปารูปธมฺมา ปจฺฉิมจงฺกมนโกฏึ อปฺปตฺวา เอตฺเถว นิรุทฺธา, ปจฺฉิมจงฺกมนโกฏิยํ ปวตฺตาปิ ปาจีนจงฺกมนโกฏึ อปฺปตฺวา เอตฺเถว นิรุทฺธา, จงฺกมนมชฺเฌ ปวตฺตา อุโภ โกฏิโย อปฺปตฺวา เอตฺเถว นิรุทฺธา, จงฺกมเน ปวตฺตา รูปารูปธมฺมา ฐานํ อปฺปตฺวา เอตฺเถว นิรุทฺธา, ฐาเน ปวตฺตา นิสชฺชํ อปฺปตฺวา เอตฺเถว นิรุทฺธา, นิสชฺชาย ปวตฺตา สยนํ อปฺปตฺวา เอตฺเถว นิรุทฺธา’’ติ, เอวํ ปริคฺคณฺหนฺโต ปริคฺคณฺหนฺโต เอว จิตฺตํ ภวงฺคํ โอตาเรติ, อุฏฺฐหนฺโต ปน กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวาว อุฏฺฐหติ. อยํ ภิกฺขุ คตาทีสุ สมฺปชานการี นาม โหตีติ.

此处，一种威仪(iriyāpatha)在两处出现，即先前所摄的“前进与后退”。另一些人说：“行走时身体向前向后移动，此处仅取行走本身。”由于此处正知之说中，无痴正知(asammohasampajañña)是主导，因此，在各种威仪中生起的色法与无色法，都以观察它们在当下灭尽的方式来保持正知(sampajānakāritā)。然而，中部诵者(Majjhimabhāṇakā)如此说：有一位比丘，行走时心想他事，思维他念；另一位比丘，不舍离业处(kammaṭṭhāna)而行走。同样地，站立、安坐、躺卧时，有一位心想他事，思维他念而躺卧；另一位比丘，不舍离业处而躺卧。然而，仅凭此尚不明显，故以经行(caṅkamana)来阐明。若有比丘来到经行处，站在经行道的一端，如此审察：“在东端经行道上生起的色法与无色法，未及西端即在此处灭尽；在西端经行道上生起的色法与无色法，未及东端即在此处灭尽；在经行道中间生起的色法与无色法，未及两端即在此处灭尽；在经行中生起的色法与无色法，未及站立即在此处灭尽；在站立时生起的色法与无色法，未及安坐即在此处灭尽；在安坐时生起的色法与无色法，未及躺卧即在此处灭尽。”如此反复审察，心便沉入有分(bhavaṅga)；而起身时，则会带着业处起身。这样的比丘，在行走等时名为具正知者。

เอวมฺปิ [Pg.468] สุตฺเต กมฺมฏฺฐานํ อวิภูตํ โหติ, กมฺมฏฺฐานํ อวิภูตํ น กาตพฺพํ, ตสฺมา โส ภิกฺขุ ยาว สกฺโกติ, ตาว จงฺกมิตฺวา ฐตฺวา นิสีทิตฺวา สยมาโน เอวํ ปริคฺคเหตฺวา สยติ – ‘‘กาโย อเจตโน มญฺโจ อเจตโน, กาโย น ชานาติ ‘อหํ มญฺเจ สยิโต’ติ, มญฺโจปิ น ชานาติ ‘มยิ กาโย สยิโต’ติ, อเจตโน กาโย อเจตเน มญฺเจ สยิโต’’ติ, เอวํ ปริคฺคณฺหนฺโต เอว จิตฺตํ ภวงฺคํ โอตาเรติ, ปพุชฺฌนฺโต กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวาว ปพุชฺฌตีติ อยํ สุตฺเต สมฺปชานการี นาม โหติ. กายิกาทิกิริยานิพฺพตฺตเนน ตมฺมยตฺตา อาวชฺชนกิริยานิพฺพตฺตกตฺตา อาวชฺชนกิริยาสมุฏฺฐิตตฺตา จ ชวนํ, สพฺพมฺปิ วา ฉทฺวารปฺปวตฺตํ กิริยามยปวตฺตํ นาม, ตสฺมึ สติ ชาคริตํ นาม โหตีติ ปริคฺคณฺหนฺโต ชาคริเต สมฺปชานการี นาม. อปิจ รตฺตินฺทิวํ ฉ โกฏฺฐาเส กตฺวา ปญฺจ โกฏฺฐาเส ชคฺคนฺโตปิ ชาคริเต สมฺปชานการี นาม โหตีติ.

同样地，在睡眠中，若业处(kammaṭṭhāna)变得不清晰，则不应继续修习。因此，那位比丘应尽其所能地经行、站立、安坐，躺卧时如此审察而睡：“身体无心，床亦无心。身体不知‘我睡在床上’，床亦不知‘身体睡在我上’。无心之身，睡于无心之床。”如此审察时，心便沉入有分(bhavaṅga)；醒来时，则会带着业处醒来——这名为于睡眠中具正知者。速行(javana)是由于身体等行为的产生，是唯作(kiriyā)的；是由于转向作用(āvajjanakiriyā)的产生；是由于转向作用而生起的。或者说，一切六门(chadvāra)所发生的，都名为唯作之行。当这些存在时，就名为醒觉(jāgarita)。如此审察者，名为于醒觉中具正知者。此外，将昼夜分为六份，有五份保持醒觉者，也名为于醒觉中具正知者。

วิมุตฺตายตนสีเส ฐตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺโตปิ พาตฺตึสติรจฺฉานกถํ ปหาย ทสกถาวตฺถุนิสฺสิตสปฺปายกถํ กเถนฺโตปิ ภาสิเต สมฺปชานการี นาม โหติ. อฏฺฐตึสาย อารมฺมเณสุ จิตฺตรุจิยํ อารมฺมณํ มนสิการํ ปวตฺเตนฺโตปิ ทุติยชฺฌานํ สมาปนฺโนปิ ตุณฺหีภาเว สมฺปชานการี นาม. ทุติยญฺหิ ฌานํ วจีสงฺขารปฺปหานโต วิเสสโต ตุณฺหีภาโว นามาติ. โอฏฺเฐ จาติอาทีสุ จ-สทฺเทน กณฺฐสีสนาภิอาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ตทนุรูปํ ปโยคนฺติ ตสฺส อุปฺปตฺติยา อนุจฺฉวิกํ จิตฺตสฺส ปวตฺติอาการสญฺญิตํ ปโยคํ, ยโต สพฺเพ วิจาราทโย นิปฺผชฺชนฺติ. อุปาทารูปปวตฺติยาติ วิญฺญตฺติวิการสหิตสทฺทายตนุปฺปตฺติยา. เอวนฺติ วุตฺตปฺปกาเรน. สตฺตสุปิ ฐาเนสุ อสมฺมุยฺหนวเสน ‘‘มิสฺสก’’นฺติ วุตฺตํ. มคฺคสมฺมาสติยาปิ กายานุปสฺสนาทิอนุรูปตฺตา สมฺปชญฺญานุรูปปุพฺพภาคํ สตฺตฏฺฐานิยสฺส เอกนฺตโลกิยตฺตา.

即使立于解脱处(vimuttāyatana)之首而说法，舍弃三十二种畜生论(tiracchānakathā)，只讲述基于十种论事(dasakathāvatthu)的适宜言谈，也名为于言说中具正知者。在三十八种所缘(ārammaṇa)中，当心倾向于某个所缘并持续作意时，即使已证入第二禅(dutiyajjhāna)，也名为于静默中具正知者。因为第二禅特别以舍离语行(vacīsaṅkhāra)故，名为静默。在“唇等”(oṭṭhe cāti)中的“等”(ca)字，应知包含喉、头、脐等。“与之相应的运用”(tadanurūpaṃ payogaṃ)，是指与它的生起相适应的、名为心识活动状态的运用，由此产生一切寻(vicāra)等。“依所造色而转起”(upādārūpapavattiyā)，是指伴随着表色(viññatti)与变化(vikāra)的声处(saddāyatana)的生起。“如是”(evaṃ)即如前所说。于七处不迷惑，故称为“杂”(missaka)。道之正念(sammāsati)中的身随观等是相应的，而七处正知是与正知相应的先行部分，因其纯属世间(ekantalokiya)。

สติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《念经》释义终。

๓. ภิกฺขุสุตฺตวณฺณนา

3. 比丘经释义

๓๖๙. ยสฺมา โส ภิกฺขุ ‘‘เทเสตุ เม, ภนฺเต, ภควา สํขิตฺเตน ธมฺม’’นฺติ สํขิตฺเตน ธมฺมเทสนํ ยาจิ, ตสฺส สํขิตฺตรุจิภาวโต, ตสฺมา สํขิตฺเตเนว [Pg.469] ธมฺมํ เทเสตุกาโม ภควา ‘‘ตสฺมาติหา’’ติอาทิมาหาติ วุตฺตํ – ‘‘ยสฺมา สํขิตฺเตน เทสนํ ยาจสิ, ตสฺมา’’ติ. กมฺมสฺสกตาทิฏฺฐิกสฺเสว โลกิยโลกุตฺตรคุณวิเสสา อิชฺฌนฺติ, น ทิฏฺฐิวิปนฺนสฺส, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ทิฏฺฐีติ กมฺมสฺสกตาทิฏฺฐี’’ติ.

369. 那位比丘请求：“尊者，请世尊为我略说教法。”因其乐于简略，故世尊欲以简略方式说法，而说“是故于此”(tasmātiha)等语，即是说：“因为你请求简略说法，所以……”。只有具足业属己见(kammassakatādiṭṭhi)者，才能成就世间与出世间的殊胜功德，而非见解颠倒者，是故说：“见，即业属己见。”

๔. สาลสุตฺตวณฺณนา

4. 娑罗经释义

๓๗๐. ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชมาเน อปายทุกฺเข อปาตนวเสน ธารณฏฺเฐน ธมฺโม, สาสนพฺรหฺมจริยํ, ตเทว ตทงฺคาทิวเสน กิเลสานํ วินยนฏฺเฐน วินโยติ อาห – ‘‘ธมฺโมติ วา…เป… นาม’’นฺติ. ปฏิปกฺขธมฺเมหิ อนภิภูตตาย เอโก อุเทตีติ เอโกทีติ ลทฺธนาโม สมาธิ ภูโต ชาโต เอเตสนฺติ เอโกทิภูตา. เอตฺถ จ เอโกทิภูตาติ เอเตน อุปจารชฺฌานาวโห ปุพฺพภาคิโก สมาธิ วุตฺโต. สมาหิตาติ เอเตน อุปจารปฺปนาสมาธิ. เอกคฺคจิตฺตาติ เอเตน สุภาวิโต วสิปฺปตฺโต อปฺปนาสมาธิ วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. นวกภิกฺขูหิ ภาวิตสติปฏฺฐานา ปุพฺพภาคา. เต หิ ยถาภูตญาณาย ภาวิตา. ยถาภูตญาณนฺติ หิ โสตาปตฺติมคฺคญาณํ อิธาธิปฺเปตํ. ขีณาสเวหิ ภาวิตสติปฏฺฐานาปิ ปุพฺพภาคา. เตสญฺหิ กตกรณียานํ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาราย สติปฏฺฐานภาวนา, เสกฺขานํ ปน สติปฏฺฐานภาวนา ปริญฺญตฺถาย ปวตฺตา โลกิยา, ปริชานนวเสน ปวตฺตา โลกุตฺตราติ ‘‘มิสฺสกา’’ติ วุตฺตํ.

370. 法(dhammo)，是指遵行教导，以不堕恶趣苦的方式持守(dhāraṇaṭṭhena)，即教梵行(sāsanabrahmacariyaṃ)；律(vinayo)，则是以其组成部分等方式调伏烦恼(kilesānaṃ vinayanaṭṭhena)，故说“法或……乃至……名”。由于不被对立法所征服而独自生起，故得名“专一”(ekodī)；此定已生起、已成就，故称“已成专一”(ekodibhūtā)。此处，“已成专一”是指能带来近行禅的预备定；“得定”(samāhita)是指近行定与安止定；“心一境”(ekaggacitta)应知是指已善修习、达到自在的安止定。新学比丘所修习的念处属于预备阶段，他们是为了如实智而修习。此处的如实智(yathābhūtañāṇa)意指须陀洹道智。漏尽者所修习的念处也属于预备阶段，他们已作所应作，是为了现法乐住而修习念处。而有学(sekha)修习念处，是为了遍知而行于世间法，以及以遍知的方式行于出世间法，故称为“杂”(missakā)。

๕. อกุสลราสิสุตฺตวณฺณนา

5. 不善蕴经释义

๓๗๑. ปญฺจเม เกวโลติ กุสลธมฺเมหิ อสมฺมิสฺโส, ตโต เอว สกโล สุกฺกปกฺโข อนวชฺชฏฺโฐ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

371. 第五，“纯粹”(kevalo)者，谓不与善法混杂，是故整个白品(sukkapakkho)皆是无罪。余如前说。

๖. สกุณคฺฆิสุตฺตวณฺณนา

6. 猛禽经释义

๓๗๒. ปากติกสกุณกุเลสุ พลวภาวโต เตสํ หนนโต สกุณคฺฆิ. เสโนติ วุตฺตํ ‘‘เสนสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ, เสนวิเสโส ปน โส เวทิตพฺโพ. อามิสตฺถาย ปตฺตตฺตา ‘‘โลภสาหเสน ปตฺตา’’ติ วุตฺตํ, โลภนิมิตฺเตน สาหสากาเรน ปตฺตาติ อตฺโถ. นงฺคเลน กฏฺฐํ กสิตํ นงฺคลกฏฺฐํ, ตํ กรียติ เอตฺถาติ นงฺคลกฏฺฐกรณนฺติ [Pg.470] อาห – ‘‘อธุนา กฏฺฐํ เขตฺตฏฺฐาน’’นฺติ. เลฑฺฑุโย ติฏฺฐนฺติ เอตฺถาติ เลฑฺฑุฏฺฐานํ, เลฑฺฑุนิมิตฺตํ กสิตฏฺฐานํ. วชฺชตีติ วทํ, วจนํ. กุจฺฉิตํ วทํ อวทํ. ครหเน หิ อยํ อ-กาโร ยถา – ‘‘อปุตฺโต อภริยา’’ติ. อวทํ มาเนตีติ อวทมานา, อตฺตโน พลมเทน ลาปํ อติมญฺญิตฺวา วทนฺตีติ อตฺโถ. เตเนวาห ‘‘คจฺฉ โข, ตฺวํ ลาป, ตตฺรปิ เม คนฺตฺวา น โมกฺขสี’’ติ. ยํ ปน อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ ‘‘อตฺตโน พลสฺส สุฏฺฐุ วณฺณํ วทมานา’’ติ, ตตฺถ อตฺตโต อาปนฺนํ คเหตฺวา วุตฺตํ. ‘‘วทมาโน’’ติ วา ปาโฐ, สารมฺภวเสน อวฺหายนฺโตติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘เอหิ โข ทานิ สกุณคฺฆี’’ติ. สุฏฺฐุ ฐเปตฺวาติ ชิยามุตฺตสรสฺส วิย สีฆปาตโยคฺยตากรเณน อุโภ ปกฺเข สมฺมา ฐเปตฺวา. อยนฺติ สกุณคฺฆิ. ญตฺวาติ ยถาภูตทสฺสเนน อตฺตโน ญาเณน ชานิตฺวา. ผาลียิตฺถาติ ผาลจฺเฉทติขิณสิขเร สุกฺขเลฑฺฑุสฺมึ ภิชฺชิตฺถ.

372. 在普通鸟类中，因其强大而猎杀他者，故称“食鸟者”(sakuṇagghi)。所谓“军队”(seno)，如言：“此乃军队的同义词”，但应知其为一种特殊的军队。因贪求肉食而至，故说“以贪婪与暴力而至”，意即以贪欲为缘由，以强横之态而至。以犁所耕之木为“犁木”(naṅgalakaṭṭha)，造作此物之处即“犁木制作处”(naṅgalakaṭṭhakaraṇa)，故说：“如今的木耕地”。土块(leḍḍu)所在之处为“土块地”(leḍḍuṭṭhāna)，即以土块为标志的耕地。说(vadaṃ)，即言说(vacanaṃ)。鄙劣之言为“非言”(avadaṃ)。此中“a-”字用于谴责，如“无子”(aputto)、“无妻”(abhariyā)。“轻慢言说者”(avadamānā)，意即因自恃其力，轻慢鹌鹑之言而说。是故说：“去吧，你这鹌鹑，即便你去到那里，也无法从我这里逃脱。”而义注(aṭṭhakathā)中所说“善说自身之力”，是就其自身情况而言。或作“说者”(vadamāno)之读，意为带着敌意呼唤。是故说：“来吧，食鸟者！”“善安置”(suṭṭhu ṭhapetvā)，即如已离弦之箭，为使其能疾速下落，而将双翼妥善安置。此即食鸟者。“了知后”(ñatvā)，即以如实之见，以自身之智而知。“被劈开”(phālīyittha)，即在干燥土块上，于其如犁刃般锋利的尖顶上被劈开。

๗. มกฺกฏสุตฺตวณฺณนา

7. 猕猴经释义

๓๗๓. สญฺจาโรติ สญฺจรณํ. เลปนฺติ สิเลสสทิสํ อาเลปนํ. กาชสิกฺกา วิยาติ กาชทณฺฑเก โอลคฺเคตพฺพา สิกฺกา วิย. อปิจ จตสฺโส รชฺชุโย อุปริ พนฺธนฏฺฐานญฺจาติ ปญฺจฏฺฐานํ. โอฑฺฑิโตติ โอลมฺพิโต. ถุนนฺโตติ นิตฺถุนนฺโต.

373. “游行”(sañcāro)即是行走。“涂抹物”(lepaṃ)即是如黏胶般的涂抹物。“如扁担吊索”(kājasikkā viya)即是如应挂在扁担(kājadaṇḍaka)上的吊索。此外，四条绳索与上方的捆绑处，共为五处。“被悬挂”(oḍḍito)即是垂挂。“呻吟”(thunanto)即是悲叹。

๘. สูทสุตฺตวณฺณนา

8. 厨师经释义

๓๗๔. อาหารสมฺปาทเนน ตํตํอาหารวตฺถุคเต สูเทติ ปคฺฆเรตีติ สูโท, ภตฺตการโก. ทหเรหิ มนาปตรํ อจฺเจตพฺพโต อติกฺกมิตพฺพโต อจฺจยา, โภชเน รสวิเสสา, ตสฺมา นานจฺจเยหีติ นานปฺปการรสวิเสเสหีติ อตฺโถ. เตน วุตฺตํ ‘‘นานจฺจเยหี’’ติอาทิ. อคฺคียติ อสงฺกรโต วิภชียตีติ อคฺโค, อมฺพิลเมว อคฺโค อมฺพิลคฺโคติ อาห – ‘‘อมฺพิลคฺเคหีติ อมฺพิลโกฏฺฐาเสหี’’ติ. ทาตุํ อภิหริตพฺพตาย อภิหารา, เทยฺยธมฺมา. เตนาห – ‘‘อภิหฏานํ ทายาน’’นฺติ. อิทํ เม กมฺมฏฺฐานํ อนุโลมํวาติ อิทํ มม กมฺมฏฺฐานํ เอวํ ปวตฺตมานํ อนุโลมาวสานเมว หุตฺวา ติฏฺฐติ. เอวํ ปุน ปวตฺตมานํ [Pg.471] อุสฺสกฺกิตฺวา วิเสสนิพฺพตฺตนตฺถเมว โหตีติ เอวํ นิมิตฺตํ คเหตุํ น สกฺโกติ พาโล อพฺยตฺโต, ปณฺฑิโต ปน สกฺโกติ. อตฺตโน จิตฺตสฺสาติ อตฺตโน ภาวนาจิตฺตสฺส. ปุพฺพภาควิปสฺสนา สติปฏฺฐานาว กถิตา ‘‘สกสฺส จิตฺตสฺส นิมิตฺตํ อุคฺคณฺหาตี’’ติ วุตฺตตฺตา.

374. 因准备食物，使种种食物原料流出(美味)，故称厨师(sūdo)，即炊事者(bhattakārako)。因其为年轻人所更喜爱、应超越、应胜过，故为“佳肴”(accayā)，即饮食中的特殊滋味，是故“以种种佳肴”(nānaccayehi)意为以种种特殊滋味。是故说“以种种佳肴”等。因不混杂而被分开，故为“首”(aggo)；纯酸即是首，故“以酸为首”(ambilagga)，即说：“以酸的部分”。因应被带来给予，故为“献礼”(abhihārā)，即可施之物。是故说：“所带来之施物”。“此业处(kammaṭṭhāna)于我为随顺”，即此我的业处如此进行，便会成为随顺而住。如此再次进行，提升之后，只会为了生起殊胜境界，愚昧无知者无法如此把握其相，而贤智者则能。“于自心”，即于自己的修习心。前分观(pubbabhāgavipassanā)即是念处(satipaṭṭhāna)，因经中说“把握自心之相”。

๙. คิลานสุตฺตวณฺณนา

9. 病者经释义

๓๗๕. ปาทคาโมติ นครสฺส ปทสทิโส มหนฺตคาโม. เตเนวาห ‘‘เวสาลิยํ วิหรติ เวฬุวคามเก’’ติ. อหิตนิเสธน-หิตนิโยชน-พฺยสนปริจฺจชน-ลกฺขโณ มิตฺตภาโว เยสุ อตฺถิ, เต มิตฺตา. เย ปน ทิฏฺฐมตฺตสหายา, เต สนฺทิฏฺฐา. เย สวิเสสํ ภตฺติมนฺโต, เต สมฺภตฺตาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘มิตฺตาติ มิตฺตาวา’’ติอาทิมาห. อสฺสาติ ภควโต. ปญฺจมิยํ อฏฺฐมิยํ จาตุทฺทสิยํ ปญฺจทสิยนฺติ เอเกกสฺมึ ปกฺเข จตฺตาโร วาเร กตฺวา มาสสฺส อฏฺฐวาเร.

375. “足村”(pādagāma)即如城市之足基的大村庄。是故说：“住在毗舍离(Vesālī)的竹林村(Veḷuvagāma)中”。于其人有防止不益、引导利益、舍离灾难等特相之友谊，彼等为朋友(mittā)。而仅是见面之友，为相识者(sandiṭṭhā)。有特别虔爱者，为挚友(sambhattā)，为示此义，故说“朋友即挚友”等。“他的”(assā)，即世尊的。第五日、第八日、第十四日、第十五日，于每一半月行四次，故一月行八次。

เวทนานํ พลวภาเวน ขโร ผรุโส กกฺขโฬ. อาพาโธติ ปุพฺพกมฺมเหตุตาย กมฺมสมุฏฺฐาโน อาพาโธ สงฺขารทุกฺขตาสงฺขาโต สพฺพกาลิกตฺตา สรีรสฺส สภาคโรโค นาม. นายมีทิโส อาพาโธ, อยํ ปน พหลตรพฺยาธิตาย ‘‘วิสภาคโรโค’’ติ วุตฺโต. อนฺต-สทฺโท สมีปปวตฺโตติ อาห – ‘‘มรณนฺตํ มรณสนฺติก’’นฺติ. เวทนา…เป… อกโรนฺโต อุกฺกํสคตภาวิตกายาทิตาย. อปีฬิยมาโนติ อปีฬิยมาโน วิย. โอวาทเมว ภิกฺขุสงฺฆสฺส อปโลกนนฺติ อาห – ‘‘โอวาทานุสาสนึ อทตฺวาติ วุตฺตํ โหตี’’ติ. ปุพฺพภาควีริยํ นาม ผลสมาปตฺติยา ปริกมฺมภูตวิปสฺสนาวีริยํ. ชีวิตมฺปิ ชีวิตสงฺขาโร ปติตุํ อทตฺวา อตฺตภาวสฺส อภิสงฺขรณโต.

因诸受(vedanā)强烈，故为粗、为暴、为硬。“病”(ābādho)，即因过去业为因而业生的病，名为行苦(saṅkhāradukkhatā)，因其恒时存在，故为身体的“同分病”(sabhāgaroga)。此非如是之病，此病因病况更重，故称“异分病”(visabhāgaroga)。“终”(anta)一词意为临近，故说：“死边际”(maraṇantaṃ)即临近死亡。“受……不作者”，因其身等已修习至究竟。“不被逼迫”，即如不被逼迫。对比丘僧团的“告别”(apalokanaṃ)，故说：“即是说未给予教诫”。“前分精进”(pubbabhāgavīriyaṃ)者，即作为果定之预备的观(vipassanā)精进。“生命”，即不令生命行(jīvitasaṅkhāra)落下，而资助自体。

‘‘เอตฺตกํ กาลํ อติกฺกมิตฺวา วุฏฺฐหิสฺสามี’’ติ ขณปริจฺเฉทวตี สมาปตฺติ ขณิกสมาปตฺติ. นิคฺคุมฺพํ นิชฺชฏํ กตฺวาติ รูปสตฺตการูปสตฺตกวเสน ปวตฺติยมานํ วิปสฺสนาภาวนํ สพฺพโส ขิลวิรเหน นิคฺคุมฺพํ, อพฺยากุลตาย นิชฺชฏํ กตฺวา. มหาวิปสฺสนาวเสนาติ ปจฺเจกํ สวิเสสํ วิตฺถาริตานํ อฏฺฐารสาทีนํ มหาวิปสฺสนานํ วเสน วิปสฺสิตฺวา สมาปนฺนา ยา สมาปตฺติ, สา สุฏฺฐุ วิกฺขมฺเภติ เวทนํ มหาพลวตาย ปุพฺพารมฺมณสฺส, มหานุภาวตาย ตถาปวตฺติตวิปสฺสนาวีริยสฺส. ยถา [Pg.472] นามาติอาทินา ตสฺส นิทสฺสนํ ทสฺเสติ. เวทนาติ ทุกฺขเวทนา. จุทฺทสหากาเรหีติ ตสฺเสว สตฺตกทฺวยสฺส วเสน วทติ. สนฺเนตฺวาติ อนฺตรนฺตรา สมาปนฺนชฺฌานสมาปตฺติสมฺภูเตน วิปสฺสนาปีติสิเนเหน เตเมตฺวา. สมาปตฺตีติ ผลสมาปตฺติ.

“经过这么长的时间后我将出定”，此有时限(khaṇapariccheda)的等至(samāpatti)为“刹那等至”(khaṇikasamāpatti)。“作无丛林、无纠结”，即依色七法与无色七法而进行的观修(vipassanābhāvanā)，因完全离于荒芜而无丛林，因不散乱而作无纠结。“以大观(mahāvipassanā)故”，即以对十八种等大观逐一、特殊、详尽地观照后而入的等至，此等至能善镇伏诸受，因前所缘有大力量，及如是进行的观精进有大威力。以“犹如”等句显示其譬喻。“受”，即苦受(dukkhavedanā)。“以十四行相”，即依于那两组七法而说。“调伏后”(sannetvā)，即以间或入于禅那等至所生的观喜之润泽而浸润。“等至”，即果等至(phalasamāpatti)。

คิลานา วุฏฺฐิโตติ คิลานภาวโต วุฏฺฐิโต. สรีรสฺส ครุถทฺธภาวปฺปตฺติ มธุรกตาติ อาห – ‘‘สญฺชาตครุภาโว สญฺชาตถทฺธภาโว’’ติ. นานาการโตติ ปุรตฺถิมาทิเภทโต. สติปฏฺฐานธมฺมาติ ปุพฺเพ อตฺตนา ภาวิยมานา สติปฏฺฐานธมฺมา. ปากฏา น โหนฺติ กายจิตฺตานํ อกมฺมญฺญตาย. ตนฺติ ธมฺมาติ ปริยตฺติธมฺมา น ญายนฺติ.

“从病中痊愈”(gilānā vuṭṭhito)，即从病的状态中痊愈。身体达到沉重僵硬的状态为“迟钝”(madhurakatā)，故说：“已生沉重，已生僵硬”。“以种种方式”，即以东方等区别。“念处法”(satipaṭṭhānadhammā)，即先前自己所修习的念处法。因身心不适业而不显现。“圣典之法”(tanti dhammā)，即教法(pariyattidhammā)不明了。

อนนฺตรํ อพาหิรนฺติ ธมฺมวเสน ปุคฺคลวเสน จ อนฺตรพาหิรํ อกตฺวา. เอตฺตกนฺติอาทินา วุตฺตเมวตฺถํ วิวรติ. ทหรกาเลติ อตฺตโน ทหรกาเล. น เอวํ โหตีติ ‘‘อหํ ภิกฺขุสงฺฆํ ปริหริสฺสามี’’ติอาทิโก มานตณฺหามูลโก อิสฺสามจฺฉริยานํ ปวตฺติอากาโร ตถาคตสฺส น โหติ, นตฺเถว ปเคว เตสํ สมุจฺฉินฺนตฺตาติ อาห – ‘‘โพธิปลฺลงฺเกเยวา’’ติอาทิ. ปฏิสงฺขรเณน เวเฐน มิสฺสเกน. มญฺเญติ ยถาวุตฺตํ ปฏิสงฺขรณสญฺญิเตน เวฐมิสฺสเกน วิย ชรสกฏํ. อรหตฺตผลเวเฐนาติ อรหตฺตผลสมาปตฺติสญฺญิเตน อตฺถภาวเวเฐน.

“无内无外”(anantaraṃ abāhiraṃ)，即不依于法或个人(puggala)而作内外之分。以“如此”等句，阐明前文所述之义。“于年少时”(daharakāle)，即于自己年少之时。“不会如此”，即如来不会有“我将统理比丘僧团”等以慢、爱为根，由嫉、悭而起的行相，因为这些在菩提座下就已被断尽，故说：“唯于菩提座下”等。以修补、以包裹、以混合物。“认为”，即如前所说，以名为“修补”的包裹混合物来支撑旧车。“以阿罗汉果包裹”，即以名为阿罗汉果等至的自体为包裹。

ผลสมาปตฺติยา อธิปฺเปตตฺตา ‘‘เอกจฺจานํ เวทนานนฺติ โลกิยานํ เวทนาน’’นฺติ วุตฺตํ. อตฺตทีปาติ เอตฺถ อตฺต-สทฺเทน ธมฺโม เอว วุตฺโต, สฺวายมตฺโถ เหฏฺฐา วิภาวิโต เอว. นววิโธ โลกุตฺตรธมฺโม เวทิตพฺโพ. โส หิ จตูหิ โอเฆหิ อนชฺโฌตฺถรณียโต ‘‘ทีโป’’ติ วุตฺโต. ตมอคฺเคติ ตมโยคาภาเวน สเทวกสฺส โลกสฺส อคฺเค. สพฺเพสนฺติ สพฺเพสํ สิกฺขากามานํ. เต ‘‘ธมฺมทีปา วิหรถา’’ติ วุตฺตา จตุสติปฏฺฐานโคจราว ภิกฺขู อคฺเค ภวิสฺสนฺติ.

因意趣于果定，故说“某些感受”即世间感受。于“自为明灯”中，“自”一词实指法，此义已在下方阐明。应知有九种出世间法。其不为四瀑流所淹没，故说为“明灯”。因不与黑暗相应，故于天人世间中为最上。“一切”指一切乐于学习者。那些被称为“你们当以法为明灯而住”的，以四念处为行境的比丘，将成为最上者。

๑๐. ภิกฺขุนุปสฺสยสุตฺตวณฺณนา

10. 比丘尼住处经释义

๓๗๖. กมฺมฏฺฐานกมฺมิกาติ กมฺมฏฺฐานมนุยุตฺตา. วิเสเสตีติ วิเสโส, อติสโย, สฺวายํ ปุพฺพาปรวิเสโส อุปาทายุปาทาย คเหตพฺโพติ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิมาห.

376. “修习业处者”是指致力于业处者。“殊胜”是指差别、卓越。为了表明这前后相续的殊胜应当逐步掌握，所以说“于彼”等等。

อุปฺปชฺชติ [Pg.473] กิเลสปริฬาโหติ กาเย อสุภาทิวเสน มนสิการํ อทหนฺตสฺส มนสิการสฺส วีถิยํ อปฏิปนฺนตา สุภาทิวเสน กายารมฺมโณ กิเลสปริฬาโห จ อุปฺปชฺชติ. วีริยารมฺภสฺส อภาเวน ตสฺมึ อารมฺมเณ เจตโส วา ลีนตฺตํ โหติ, โคจรชฺฌตฺตโต พหิทฺธา ปุถุตฺตารมฺมเณ จิตฺตํ วิกฺขิปติ. เอวํ กิเลสปริฬาเห จาติอาทินา ติวิธมฺปิ ภาวนานุโยคสฺส กิเลสวตฺถุภาวํ อุปาทาย สมุจฺจยวเสน อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ยสฺมา ปน เต ปริฬาหลีนตฺตวิกฺเขปา เอกชฺฌํ น ปวตฺตนฺติ, ตสฺมา ปาฬิยํ ‘‘กายารมฺมโณ วา’’ติอาทินา อนิยมตฺโถ วา-สทฺโท คหิโต. กิเลสานุรญฺชิเตนาติ กิเลสวิวณฺณิตจิตฺเตน หุตฺวา น วตฺติตพฺพํ. กถํ ปน วตฺติตพฺพนฺติ อาห ‘‘กิสฺมิญฺจิเทวา’’ติ. น จ วิตกฺเกติ น จ วิจาเรตีติ กิเลสสหคเต วิตกฺกวิจาเร น ปวตฺเตติ. สุขิโตติ ฌานสุเขน สุขิโต.

“生起烦恼热恼”是指，对于不以不净等方式作意身体的人，由于他的作意未能进入正途，就以美好等为所缘而生起身所缘的烦恼热恼。由于缺乏精进，心或者在那个所缘上变得沉滞，或者心思从自己的领域散乱到外在不同的所缘上。像这样，义注中，以“烦恼热恼”等三种情况作为修习的烦恼之因，总括地说明了这些情况。然而，由于这些热恼、沉滞和散乱不会同时发生，因此巴利原文中用“或身所缘”等词语来表达不确定的意思。“不应被烦恼所染”是指不应该以被烦恼染污的心来行事。那么应该如何行事呢？回答说：“在任何一个所缘上”。“不起寻，也不起伺”是指不生起与烦恼相应的寻和伺。“安乐”是指因禅那的快乐而感到快乐。

อิมสฺส ภิกฺขุโน ภาวนา ปวตฺตาติ สมฺพนฺโธ. ยสฺมา หิ อิมสฺส ภิกฺขุโน ตํ มูลกมฺมฏฺฐานํ ปริปนฺเถ สติ ฐเปตฺวา พุทฺธคุณาทิอนุสฺสรเณน จิตฺตํ ปสาเทตฺวา มูลกมฺมฏฺฐานภาวนา ปวตฺตา, ตสฺมา ปณิธาย ภาวนาติ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. อฏฺฐเปตฺวาติ จิตฺตํ อปฺปวตฺเตตฺวาติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. กมฺมฏฺฐานาทีนํ ติณฺณมฺปิ วเสน อตฺถโยชนา สมฺภวติ. เตนาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ. สาเรนฺโต วิยาติ รถํ วาหยนฺโต วิย. สมปฺปมาณโต อฏฺฐกาทิวเสน สุตจฺฉิตํ ปกฺขิปนฺโต วิย. สุเขเนว กิเลสานํ โอกาสํ อเทนฺโต อนฺตรา อสชฺชนฺโต อลคฺคนฺโต. วิปสฺสนาจารสฺส อารทฺธวุตฺติตํ อปริปนฺถตญฺจ ทสฺเสนฺโต โอปมฺมทฺวยมาห. พฺยาภงฺคิยาติ กาชทณฺเฑน. กิเลสปริฬาหาทีนนฺติ กิเลสปริฬาหลีนตฺตวิกฺเขปานํ.

这位比丘的修习得以进行，此为关联。因为这位比丘在根本业处遇到障碍时，便将它搁置一旁，通过忆念佛德等使心澄净，从而使根本业处的修习得以进行，因此这被称为“决意修习”，此为关联。“不置”应理解为心不转起的意思。义理的解释可依业处等三者而有。因此说“于彼”等等。如同驾驭马车。如同以八指等标准，将裁剪好的东西放入。轻松地不给烦恼可乘之机，中途不滞留、不执著。为了显示观行者已发起的精进及无障碍，说了两个譬喻。“Byābhaṅgiyā”是指用扁担。“烦恼热恼等”是指烦恼的热恼、心的沉滞与散乱。

คุฬขณฺฑาทีนีติ คุฬขณฺฑสกฺขรขณฺฑาทีนิ อุจฺฉุวิการภูตานิ. ‘‘กาเย กายานุปสฺสี วิหรามี’’ติอาทิวจนโต ‘‘ปุพฺพภาควิปสฺสนา กถิตา’’ติ วุตฺตํ.

“糖块等”是指糖块、石蜜块等甘蔗制品。从“于身观身而住”等语句可知“前分观已说”。

อมฺพปาลิวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

庵婆波利品释义终。

๒. นาลนฺทวคฺโค

2. 那烂陀品

๒. นาลนฺทสุตฺตวณฺณนา

2. 那烂陀经释义

๓๗๘. ทุติยวคฺเค [Pg.474] ปฐมสุตฺตํ เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา สุวิญฺเญยฺยนฺติ ตํ ลงฺฆิตฺวา ‘‘ทุติเย’’ติ วุตฺตํ.

378. 第二品第一经，因其义理与前文所述相同而易于理解，故略过而说“第二”。

ภิยฺยตโร อภิญฺญาโตติ สมฺโพธิยา เสฏฺฐตโรติ อภิลกฺขิโต. ภิยฺยตราภิญฺโญติ สพฺพสตฺเตสุ อธิกตรปญฺโญ. เตนาห ‘‘อุตฺตริตรญาโณ’’ติ. สมฺมา อนวเสสโต พุชฺฌติ เอเตนาติ สมฺโพธีติ อาห – ‘‘สมฺโพธิยนฺติ สพฺพญฺญุตญฺญาเณ’’ติ. นิปฺปเทสา คหิตาติ อนวเสสา พุทฺธคุณา คหิตา อคฺคมคฺคสิทฺธิยาว ภควโต สพฺพคุณานํ สิทฺธตฺตา. น เกวลญฺจ พุทฺธานํ, อถ โข อคฺคสาวกปจฺเจกพุทฺธานมฺปิ ตํตํคุณสมิชฺฌนํ อคฺคมคฺคาธิคเมเนวาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ทฺเวปิ อคฺคสาวกา’’ติอาทิมาห.

“更胜证知者”是指在正觉中更殊胜者。“更胜慧者”是指在一切众生中智慧更为超胜者。因此说“更上之智”。“正觉”是指“通过此而完全、无余地觉悟”，所以说“正觉即一切知智”。“无余取”是指完全取了佛陀的诸功德，因为世尊的一切功德，都是通过成就最上道而成就的。不仅是诸佛，而且为显示两位上首弟子和独觉佛的各自功德的成就也是通过证得最上道而实现的，所以说了“两位上首弟子”等。

อปโร นโย – ปสนฺโนติ อิมินา ปสาทสฺส วตฺตมานตา ทีปิตาติ อุปฺปนฺนสทฺโธติ อิมินาปิ สทฺธาย ปจฺจุปฺปนฺนตา ปกาสิตาติ อาห – ‘‘เอวํ สทฺทหามีติ อตฺโถ’’ติ. อภิชานาติ อภิมุขภาเวน สพฺพญฺเญยฺยํ ชานาตีติ อภิญฺโญ, ภิยฺโย อธิโก อภิญฺโญติ ภิยฺโยภิญฺโญ. โส เอว อติสยวจนิจฺฉาวเสน ภิยฺโยภิญฺญตโรติ วุตฺโตติ อาห – ‘‘ภิยฺยตโร อภิญฺญาโต’’ติ. ทุติยวิกปฺเป ปน อภิชานาตีติ อภิญฺญา, อภิวิสิฏฺฐา ปญฺญา. ภิยฺโย อภิญฺญา เอตสฺสาติ ภิยฺโยภิญฺโญ, โส เอว อติสยวจนิจฺฉาวเสน ภิยฺโยภิญฺญตโร. สฺวายํ อสฺส อติสโย อภิญฺญาย ภิยฺโยภาวกโตติ อาห – ‘‘ภิยฺยตราภิญฺโญ วา’’ติ. สมฺพุชฺฌติ เอตายาติ สมฺโพธิ, สพฺพญฺญุตญฺญาณํ อคฺคมคฺคญาณญฺจ. สพฺพญฺญุตญฺญาณปทฏฺฐานญฺหิ อคฺคมคฺคญาณํ, อคฺคมคฺคญาณปทฏฺฐานญฺจ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ สมฺโพธิ นาม. ตตฺถ ปธานวเสน ตทตฺถทสฺสเน ปฐมวิกปฺโป, ปทฏฺฐานวเสน ทุติยวิกปฺโป. กสฺมา ปเนตฺถ อรหตฺตมคฺคญาณสฺเสว คหณํ, นนุ เหฏฺฐิมานิปิ ภควโต มคฺคญาณานิ สวาสนเมว ยถาสกํ ปฏิปกฺขวิธมนวเสน ปวตฺตานิ. สวาสนปฺปหานญฺหิ เญยฺยาวรณปฺปหานนฺติ? สจฺจเมตํ, ตํ ปน อปริปุณฺณํ ปฏิปกฺขวิธมนสฺส วิปฺปกตภาวโตติ อาห ‘‘อรหตฺตมคฺคญาเณ วา’’ติ. สพฺพนฺติ สมฺมาสมฺพุทฺเธน อธิคนฺตพฺพํ สพฺพํ.

另一种解释：由“已喜”(pasanno)一词表明了净信的现在状态，由“已生信”(uppannasaddho)一词也显示了信的当下生起，所以说意思是“我如此相信”。（第一种解释：）“证知者”(abhiñño)是指能直接了知一切所应知者；更卓越的证知者是“更胜证知者”(bhiyyobhiñño)；为表达其超胜，而说“更卓越的证知者”(bhiyyobhiññataro)，因此（经中）说“更胜证知者”。在第二种解释中，“证知”(abhiññā)是指超胜的智慧；拥有更多此智慧者是“更胜证知者”(bhiyyobhiñño)，为了表达其超胜而说“更卓越的证知者”(bhiyyobhiññataro)；他的这种超胜是由于其证知的更为增上，因此说“或更胜证知者”。“正觉”即由此而正觉，指一切知智与最上道智。一切知智的近因是最上道智，最上道智的近因是一切知智，这被称为正觉。其中，第一种解释是从主要方面来看待其义，第二种解释是从近因方面来看。此处为何只取阿罗汉道智呢？难道世尊之前的那些道智不也是连同习气一起，各自随其能力地通过摧毁对治法而转起的吗？断除习气不就是断除所知障吗？确实如此，但那是不圆满的，因为对治法的摧毁尚未完成，所以说“或于阿罗汉道智”。“一切”指正等觉者所应当证悟的一切。

ขาทนียานํ [Pg.475] อุฬารตา สาตรสานุภาเวนาติ อาห ‘‘มธุเร อาคจฺฉตี’’ติ. ปสํสาย อุฬารตา วิสิฏฺฐภาเวนาติ อาห – ‘‘เสฏฺเฐ’’ติ. โอภาสสฺส อุฬารตา มหนฺตภาเวนาติ วุตฺตํ – ‘‘วิปุเล’’ติ. อุสภสฺส อยนฺติ อาสภี, อิธ ปน อาสภี วิยาติ อาสภี. เตนาห – ‘‘อุสภสฺส วาจาสทิสี’’ติ. เยน คุเณน สา ตํสทิสา, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อจลา อสมฺปเวธี’’ติ วุตฺตํ. ยโต กุโตจิ อนุสฺสวนํ อนุสฺสโว. วิชฺชาฏฺฐานาทีสุ กตปริจยานํ อาจริยานํ ตํ ตํ อตฺถํ ญาเปนฺตี ปเวณี อาจริยปรมฺปรา. เกวลํ อตฺตโน มติยา ‘‘อิติ กิร เอวํ กิรา’’ติ ปริกปฺปนา อิติกิรา. ปิฏกสฺส คนฺถสฺส สมฺปทานโต ภูตโต ตสฺส คหณํ ปิฏกสมฺปทานํ. ยถาสุตานํ อตฺตานํ อาการสฺส ปริวิตกฺกนํ อาการปริวิตกฺโก. ตเถวสฺส ‘‘เอวเมต’’นฺติ ทิฏฺฐิยา นิชฺฌานกฺขมนํ ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติ. อาคมาธิคเมหิ วินา เกวลํ อนุสฺสุตโต ตกฺกมคฺคํ นิสฺสาย ตกฺกนํ ตกฺโก. อนุมานวิธึ นิสฺสาย คหณํ นยคฺคาโห. ยสฺมา พุทฺธวิสเย ฐตฺวา ภควโต อยํ เถรสฺส โจทนา เถรสฺส จ โส อวิสโย, ตสฺมา ‘‘ปจฺจกฺขโต ญาเณน ปฏิวิชฺฌิตฺวา วิยา’’ติ วุตฺตํ. สีหนาโท วิยาติ สีหนาโท. ตํสทิสตา จสฺส เสฏฺฐภาเวน, โส เจตฺถ เอวํ เวทิตพฺโพติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สีหนาโท’’ติอาทิมาห. อุนฺนาทยนฺเตนาติ อสนิสทิสํ กโรนฺเตน.

嚼食(khādanīya)的优越在于其味美，故说“在于甘美”。称赞的优越在于其殊胜，故说“在于最上”。光明的优越在于其广大，故说“在于广阔”。公牛之言为牛王语(āsabhī)，此处则为“如牛王语”，故说“如公牛之语”。为示其以何功德而相似，故说“不动、不摇”。从任何处听闻，是为传闻(anussava)。于学术等处已熟习之诸师，将彼彼义理传授之传统，是为师长传承(ācariyaparamparā)。仅凭己意推测“据说如是，据说如是”，是为道听途说(itikirā)。从三藏(piṭaka)之传承而如实把握，是为圣典传承(piṭakasampadāna)。对所闻诸义之行相进行思择，是为行相思择(ākāraparivitakka)。同样，对此“即是如此”之见进行审察认可，是为见审察忍(diṭṭhinijjhānakkhanti)。无经教与证悟，仅依传闻，依寻思之道而思，是为寻思(takka)。依推论之法而把握，是为理则把握(nayaggāha)。因为这位长老对世尊的质问是立足于佛陀的境界，而那并非这位长老的范围，所以说“犹如以亲证智洞察之后”。如狮子吼，是为狮吼(sīhanāda)。其相似性在于其最上性，为示此理当如是了知，故说“狮吼”等。“令其吼叫”，即令其声如雷鸣。

อนุโยคทาปนตฺถนฺติ อนุโยคํ โสธาเปตุํ. วิมทฺทกฺขมญฺหิ สีหนาทํ นทนฺโต อตฺถโต อนุโยคํ โสเธติ นาม, อนุยุชฺฌนฺโต จ นํ โสธาเปติ นาม. ทาตุนฺติ โสเธตุํ. เกจิ ‘‘ทานตฺถ’’นฺติ อตฺถํ วทนฺติ, ตํ น ยุตฺตํ. น หิ โย สีหทานํ นทติ, โส เอว ตตฺถ อนุโยคํ เทตีติ ยุชฺชติ. นิฆํสนนฺติ วิมทฺทนํ. ธมมานนฺติ ตาปยมานํ. ตาปนญฺเจตฺถ คคฺคริยา ธมฺมาปนสีเสน วทติ.

“为令审察(anuyogadāpana)”，即为澄清审察。因为发出足以粉碎一切的狮子吼，在义理上即是澄清了审察，而质问者也令其澄清。“为令”即为澄清。有人说意思是“布施”，这不恰当。因为并非发出狮子吼者，就在那里施与审察，此不应理。“摩擦(nighaṃsana)”即粉碎。“燃烧(dhamamāna)”即使其炽热。此处的炽热，是以吹铁匠风箱为例而说。

สพฺเพ เตติ สพฺเพ เต อตีเต นิรุทฺเธ สมฺมาสมฺพุทฺเธ. เตเนตํ ทสฺเสติ – เย เต อเหสุํ อตีตมทฺธานํ ตว อภินีหารโต โอรํ สมฺมาสมฺพุทฺธา, เตสํ ตาว สาวกญาณโคจเร ธมฺเม ปริจฺฉินฺทนฺโต มาราทโย วิย จ พุทฺธานํ โลกิยจิตฺตาจารํ ตฺวํ ชาเนยฺยาสิ. เย ปน เต อพฺภตีตา, ตโต ปรโต ฉินฺนวฏุมา ฉินฺนปปญฺจา ปริยาทินฺนวฏฺฏา สพฺพทุกฺขวีติวตฺตา สมฺมาสมฺพุทฺธา, เตสํ สพฺเพสมฺปิ ตว สาวกญาณสฺส [Pg.476] อวิสยภูเต ธมฺเม กถํ ชานิสฺสสีติ. เตนาติ สมฺโพธิสงฺขาเตน สพฺพญฺญุตญฺญาณปทฏฺฐาเนน อรหตฺตมคฺคญาเณน. เอวํสีลาติ ตาทิสสีลา. สมาธิปกฺขาติ สมาธิ จ สมาธิปกฺขา จ สมาธิปกฺขา เอกเทสสรูเปกเสสนเยน. ตตฺถ สมาธิปกฺขาติ วีริยสติโย ตทนุคุณา จ ธมฺมา เวทิตพฺพา. ฌานสมาปตฺตีสุ เยภุยฺเยน วิหารโวหาโร, ฌานสมาปตฺติโย สมาธิปฺปธานาติ วุตฺตํ ‘‘สมาธิปกฺขานํ ธมฺมานํ คหิตตฺตา วิหาโร คหิโต’’ติ.

“一切彼等”，指一切于过去已寂灭的正等觉者(sammāsambuddha)。此言显示：于你发本愿(abhinīhāra)之后的过去诸佛，你或许能了知其世间心行，如同魔罗等，并辨别在声闻智(sāvakañāṇa)范围内的法。然而，那些早已逝去、在你发愿之前的、已断绝路径、已断绝戏论(papañca)、已穷尽轮回(vaṭṭa)、已超越一切苦的正等觉者，对于他们的一切法，既已成为你声闻智的非境界，你如何能了知呢？“以彼”，指以被称为正觉、作为一切知智之近因的阿罗汉道智。“如是戒”，指有如是戒行者。“定支(samādhipakkhā)”，是指定与定支，此乃依一分同形之总括法。其中，“定支”当知为精进、念以及随顺于彼等之法。“住(vihāra)”之说，多用于禅那(jhāna)与等至(samāpatti)；禅那与等至以定为主，故说“由掌握定支诸法，而掌握了住”。

ยถา ปน เหฏฺฐา คหิตาปิ สมาธิปญฺญา ปฏิปกฺขโต วิมุตฺตตฺตา วิมุจฺจน-สงฺขาต-กิจฺจวิเสส-ทสฺสนวเสน วิมุตฺติปริยาเยน ปุน คหิตา ‘‘เอวํวิมุตฺตา’’ติ, เอวํ ทิพฺพวิหาโร ทิพฺพวิหารวิเสสทสฺสนวเสน ปุน คหิโต ‘‘เอวํวิหารี’’ติ, ตสฺมา สพฺเพสํ สมาปตฺติวิหารานํ วเสเนตฺถ อตฺโถ ยุชฺชตีติ ทฏฺฐพฺพํ. วิมุตฺตีติ สงฺขํ คจฺฉนฺติ วิมุจฺจิตฺถาติ กตฺวา. เอส นโย เสเสสุปิ. ปฏิปฺปสฺสทฺธนฺเตติ ปฏิปฺปสฺสมฺภโนสาปเนน. สพฺพกิเลเสหิ นิสฺสฏตฺตา อสํสฏฺฐตฺตา วิมุตฺตตฺตา จ นิสฺสรณวิมุตฺติ นิพฺพานํ.

又，譬如先前已提及的定(samādhi)与慧(paññā)，因从对敌者解脱，故以见到名为“解脱”的特殊作用之方式，再次以解脱(vimutti)之表述被提及为“如此解脱”；同样，天住(dibbavihāra)也以见到天住的特殊之处之方式，再次被提及为“如此住者”。因此，当知此义适用于一切等至住(samāpattivihāra)。“解脱”，是因“他们已解脱”而被如此称谓。此理亦通于其余。“已平息”，是通过平息而止息。因已出离、不混杂及解脱一切烦恼(kilesa)，故出离解脱(nissaraṇavimutti)即是涅槃(nibbāna)。

อนาคตพุทฺธานํ ปนาติ ปน-สทฺโท วิเสสตฺถโชตโน. เตน อตีเตสุ ตาว ขนฺธานํ ภูตปุพฺพตฺตา ตตฺถ สิยา ญาณสฺส สวิสเย คติ, อนาคเตสุ ปน สพฺพโส อสญฺชาเตสุ กถนฺติ อิมมตฺถํ โชเตติ. เตนาห ‘‘อนาคตาปี’’ติอาทิ. ‘‘อตฺตโน เจตสา ปริจฺฉินฺทิตฺวา วิทิตา’’ติ กสฺมา วุตฺตํ? นนุ อตีตานาคเต สตฺตาเห เอว ปวตฺตํ จิตฺตํ เจโตปริยญาณสฺส วิสโย, น ตโต ปรนฺติ? นยิทํ เจโตปริยญาณกิจฺจวเสน วุตฺตํ, อถ โข ปุพฺเพนิวาสอนาคตํสญาณานํ วเสน วุตฺตํ, ตสฺมา นายํ โทโส. วิทิตฏฺฐาเน น กโรติ สิกฺขาปเทเนว ตาทิสสฺส ปฏิกฺเขปสฺส ปฏิกฺขิตฺตตฺตา เสตุฆาตโต จ. กถํ ปน เถโร ทฺวยสมฺภเว ปฏิกฺเขปเมว อกาสิ, น วิภชฺช พฺยากาสีติ อาห ‘‘เถโร กิรา’’ติอาทิ. ปารํ ปริยนฺตํ มิโนตีติ ปารมี, สา เอว ญาณนฺติ ปารมิญาณํ, สาวกานํ ปารมิญาณํ สาวกปารมิญาณํ. ตสฺมึ สาวกานํ อุกฺกํสปริยนฺตคเต ชานเน นายมนุโยโค, อถ โข สพฺพญฺญุตญฺญาเณ สพฺพญฺญุตาย ชานเน. เกจิ ปน ‘‘สาวกปารมิญาเณติ สาวกปารมิญาณวิสเย’’ติ อตฺถํ วทนฺติ, ตถา เสสปเทสุปิ. สีล…เป… สมตฺถนฺติ สีลสมาธิปญฺญาวิมุตฺติญาณสงฺขาตานํ การณานํ [Pg.477] ชานนสมตฺถํ. พุทฺธสีลาทโย หิ พุทฺธานํ พุทฺธกิจฺจสฺส ปเรหิ เอเต พุทฺธาติ ชานนสฺส จ การณํ.

于“未来诸佛”，pana一词是为显示特殊义。它显示此义：对于过去，诸蕴(khandha)已曾存在，于此，智(ñāṇa)在其所缘中或能运行；但对于完全未生的未来，如何[运行]呢？因此说“未来亦”等。为何说“以自心遍察而了知”？难道不是只有过去与未来七日内生起的心，才是他心智(cetopariyañāṇa)的所缘，而非此范围之外吗？此非依他心智的作用而说，而是依宿住随念智(pubbenivāsañāṇa)与未来分智(anāgataṃsañāṇa)而说，故无此过失。在已知处不为，因学处(sikkhāpada)已制止此类拒绝，亦因有断道之过。然长老于两种可能中，为何只作拒绝，而不分别解说呢？故说“据说长老”等。度量彼岸、究竟，故为波罗蜜(pāramī)；此即是智，故为波罗蜜智；声闻的波罗蜜智，即声闻波罗蜜智。于此，质问不在于了知声闻已达究竟的最高境界，而是在于以一切知性了知一切知智(sabbaññutaññāṇa)。然有些人说“声闻波罗蜜智”义为“在声闻波罗蜜智的范围”，其余文句亦如是。戒……能胜任者，指能了知名为戒、定、慧、解脱、智诸因。诸佛的戒等，实为诸佛成就佛事，及为他人了知“此是佛”之因。

อนุมานญาณํ วิย สํสยฏฺฐิตํ อหุตฺวา อิทมิทนฺติ ยถาสภาวโต เญยฺยํ ธาเรติ นิจฺฉิโนตีติ ธมฺโม, ปจฺจกฺขญาณนฺติ อาห ‘‘ธมฺมสฺส ปจฺจกฺขโต ญาณสฺสา’’ติ. อนุเอตีติ อนฺวโยติ อาห ‘‘อนุโยคํ อนุคนฺตฺวา’’ติ. ปจฺจกฺขสิทฺธญฺหิ อตฺถํ อนุคนฺตฺวา อนุมานญาณสฺส ปวตฺติ ‘‘ทิฏฺเฐน อทิฏฺฐสฺส อนุมาน’’นฺติ เวทิตพฺพา. วิทิเต เวทกมฺปิ ญาณํ อตฺถโต วิทิตเมว โหตีติ ‘‘อนุมานญาณํ นยคฺคาโห วิทิโต’’ติ วุตฺตํ. วิทิโตติ วิทฺโธ ปฏิลทฺโธ, อธิคโตติ อตฺโถ. อปฺปมาโณติ อปริมาโณ มหาวิสยตฺตา. เตนาห ‘‘อปริยนฺโต’’ติ. เตนาติ อปริยนฺตตฺตา. เตน วา อปริยนฺเตน ญาเณน. เอเตน เถโร ยํ ยํ อนุเมยฺยมตฺถํ ญาตุกาโม โหติ, ตตฺถ ตตฺถ ตสฺส อสงฺคมปฺปฏิหตํ อนุมานญาณํ ปวตฺเตตีติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘โส อิมินา’’ติอาทิ. ตตฺถ อิมินาติ อิมินา การเณน.

不像推测智(anumānañāṇa)那样住于疑惑，而是如实地受持、确定所应知者为“此是此”，故为法(dhamma)，即是亲证智(paccakkhañāṇa)，故说“于法之亲证智”。随行，故为随顺(anvaya)，故说“随行于审察”。实因随行于亲证之义，而有推测智的生起，当知是“以所见推测未见”。于已知者，能知之智于义上亦是已知，故说“推测智，即理则把握(nayaggāha)，是已知的”。“已知(vidita)”，义为已通达、已获得、已证得。“无量(appamāṇa)”即无边际，因所缘广大，故说“无边际”。“以是”，即因其无边际，或以彼无边际之智。此显示长老欲知任何可推测之义时，于彼彼处，其无碍无滞的推测智即能生起。故说“彼以此”等。其中“以此”即“以此原因”。

ปาการสฺส ถิรภาวํ อุทฺธมุทฺธํ อาเปตีติ อุทฺธาปํ, ปาการมูลํ. อาทิ-สทฺเทน ปาการทฺวารพนฺธปริขาทีนํ สงฺคโห เวทิตพฺโพ. ปจฺจนฺเต ภวํ ปจฺจนฺติมํ. ปณฺฑิตโทวาริกฏฺฐานิยํ กตฺวา เถโร อตฺตานํ ทสฺเสตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอกทฺวารนฺติ กสฺมา อาหา’’ติ โจทนํ สมุฏฺฐาเปสิ.

使城墙的坚固性一再向上，故为“高基”，即城墙根基。当知是以“等”字含摄了城墙、门、门楣、护城河等。生于边地者，为“边地”。为显示长老将自己置于贤智守门人之位，而提出“为何说一门”的质问。

ยสฺสา ปญฺญาย วเสน ปุริโส ปณฺฑิโตติ วุจฺจติ, ตํ ปณฺฑิจฺจนฺติ อาห – ‘‘ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคโต’’ติ. ตํตํอิติกตฺตพฺพตาสุ เฉกภาโว พฺยตฺตภาโว เวยฺยตฺติยํ. เมธติ อญฺญาณํ หึสติ วิธมตีติ เมธา, สา เอตสฺส อตฺถีติ เมธาวี. ฐาเน ฐาเน อุปฺปตฺติ เอติสฺสา อตฺถีติ ฐานุปฺปตฺติกา, ฐานโส อุปฺปชฺชนปญฺญา. อนุปริยายนฺติ เอเตนาติ อนุปริยาโย, โส เอว ปโถติ อนุปริยายปโถ, ปริโต ปาการสฺส อนุยายนมคฺโค. ปาการภาคา สมฺพนฺธิตพฺพา เอตฺถาติ ปาการสนฺธิ, ปาการสฺส ผุลฺลิตปเทโส. โส ปน เหฏฺฐิมนฺเตน ทฺวินฺนมฺปิ อิฏฺฐกานํ วิคเมน เอวํ วุจฺจตีติ อาห – ‘‘ทฺวินฺนํ อิฏฺฐกานํ อปคตฏฺฐาน’’นฺติ. ฉินฺนฏฺฐานนฺติ ฉินฺนภินฺนปเทสํ, ฉินฺนฏฺฐานํ วา. ตญฺหิ ‘‘วิวร’’นฺติ วุจฺจติ. กีลิฏฺฐนฺติ มลีนํ. อุปตาเปนฺตีติ กิเลสปริฬาเหน สนฺตาเปนฺติ. วิพาเธนฺตีติ ปีเฬนฺติ. อุปฺปนฺนาย ปญฺญาย นีวรเณหิ น กิญฺจิ กาตุํ สกฺกาติ อาห ‘‘อนุปฺปนฺนาย ปญฺญาย อุปฺปชฺชิตุํ น เทนฺตี’’ติ. ตสฺมาติ ปจฺจยูปฆาเตน [Pg.478] อุปฺปชฺชิตุํ อปฺปทานโต. จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ สุฏฺฐุ ฐปิตจิตฺตาติ จตุพฺพิธายปิ สติปฏฺฐานภาวนาย สมฺมเทว ฐปิตจิตฺตา อปฺปิตจิตฺตา. ยถาสภาเวน ภาเวตฺวาติ ยาถาวโต สมฺมเทว ยถา ปฏิปกฺขา สมุจฺฉิชฺชนฺติ, เอวํ ภาเวตฺวา.

人依何慧被称为智者，此即智性，故说“具足智性”。于彼彼应作之事中机巧、显了，即是练达。伤害、损毁、摧破无明，故为慧；此为彼所有，故为有慧者。于处处有其生起，故为处生；即随处生起之慧。凭借它而次第环行，故为次第环行道；此即是路，故为次第环行路，即环绕城墙之道。城墙部分应于此连接，故为城墙接缝，即城墙的破裂处。然依下文，因两砖分离，故如是说，即“两砖分离之处”。“断裂处”即破损之处，或断裂之处。此实被称为“裂口”。“已污”即已染。“令热恼”即以烦恼之热恼而令苦恼。“令障碍”即逼迫。诸盖对已生之慧不能作何事，故说“不令未生之慧生起”。“是故”即因障碍其缘而不令生起。“于四念处善安立心”即于四种念处修习中，正安立心、专注心。“如其自性而修习”即如实、正确地修习，以使对敌者被断除。

ปุริมนเย สติปฏฺฐานานิ โพชฺฌงฺคา จ มิสฺสกา อธิปฺเปตาติ ตโต อญฺญถา วตฺตุํ ‘‘อปิเจตฺถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. มิสฺสกาติ สมถวิปสฺสนามคฺควเสน มิสฺสกา. ‘‘จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ สุปฺปติฏฺฐิตจิตฺตาติ ปฐมํ วุตฺตตฺตา สติปฏฺฐาเนสุ วิปสฺสนํ คเหตฺวา สตฺต โพชฺฌงฺเค ยถาภูตํ ภาเวตฺวาติ วุตฺตตฺตา มคฺคปริยาปนฺนานํเยว จ เนสํ นิปฺปริยายโพชฺฌงฺคภาวโต เตสุ จ อธิคตเมว โหตีติ โพชฺฌงฺเค มคฺโค จ สพฺพญฺญุตญฺญาณญฺจาติ คหิเต สุนฺทโร ปญฺโห ภเวยฺยา’’ติ มหาสิวตฺเถโร อาห. น ปเนวํ คหิตํ โปราเณหีติ อธิปฺปาโย. อิตีติ วุตฺตปฺปการปรามสนํ. เถโรติ สาริปุตฺตตฺเถโร.

在前一方法中，意指念处与觉支是混合的，为说异于彼者，故说“又于此”等。“混合”即依止、观、道而混合。大湿婆长老（Mahāsivatthera）说：“因初说‘于四念处善安住心’，故于念处中取观；又因说‘如实修习七觉支’，且因彼等实为道所摄，故为胜义之觉支，于彼（念处）中亦实已证得，是故若取觉支、道与一切智智，则成善问。”但古师不作此解，此是其意。“如是”是回顾所述之方式。“长老”即舍利弗长老。

ตตฺถาติ เตสุ ปจฺจนฺตนคราทีสุ. นครํ วิย นิพฺพานํ ตทตฺถิเกหิ อุปคนฺตพฺพโต อุปคตานญฺจ ปริสฺสยรหิตสุขาธิคมฏฺฐานโต. ปากาโร วิย สีลํ ตทุปคตานํ ปริโต อารกฺขภาวโต. อนุปริยายปโถ วิย หิรี สีลปาการสฺส อธิฏฺฐานภาวโต. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘ปริยายปโถติ โข ภิกฺขุ หิริยา เอตํ อธิวจน’’นฺติ. ทฺวารํ วิย อริยมคฺโค นิพฺพานนครปฺปเวสเน อญฺชสภาวโต. ปณฺฑิตโทวาริโก วิย ธมฺมเสนาปติ นิพฺพานนครํ ปวิฏฺฐปวิสนกานํ สตฺตานํ สลฺลกฺขณโต. ทินฺโนติ ทาปิโต, โสธิโตติ อตฺโถ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

“于彼”即于彼边城等中。城如涅槃，因其为求彼者所应趣向，亦为已至者得离险难、获安乐之处。城墙如戒，因其周遍保护已至者。次第环行道如惭，因其为戒墙之基。此即所说：“比丘，次第环行道实是惭的同义词。”门如圣道，因其为进入涅槃城之直道。贤智守门人如法将，因其能识认已入及正入涅槃城之有情。“已给”即已令给，义为已清查。余者易知。

๓. จุนฺทสุตฺตวณฺณนา

3. 纯陀经释义

๓๗๙. ปุพฺเพ สาวตฺถิโต เวฬุวคามสฺส คตตฺตา วุตฺตํ ‘‘อาคตมคฺเคเนว ปฏินิวตฺตนฺโต’’ติ. สตฺตนฺนนฺติ อุปเสโน, เรวโต, ขทิรวนิโย, จุนฺโท, สมณุทฺเทโส อหนฺติ จตุนฺนํ, จาลา, อุปจาลา, สีสูปจาลาติ, ติสฺสนฺนนฺติ อิเมสํ สตฺตนฺนํ อรหนฺตานํ. นตฺถิ นุ โขติ เอตฺถาปิ ‘‘โอโลเกนฺโต’’ติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ สีหาวโลกนญาเยน. ภวิสฺสนฺติ เม วตฺตาโร หริตุํ นาสกฺขีติ สมฺพนฺโธ. อิทํ ทานิ ปจฺฉิมทสฺสนนฺติ ภูตกถนมตฺตํ, น ตตฺถ สาลยตาทสฺสนํ ยถา ตถาคตสฺส เวสาลิยา นิกฺขมิตฺวา นาคาปโลกิตํ.

379. 先前因曾从舍卫城前往竹林村，故说“循来时路返回”。七位阿罗汉，即优波先那、瑞瓦达·迦提罗梵尼、沙弥纯陀与我此四人，以及遮罗、邬巴嘉娜、悉输波遮罗此三人。“难道没有吗”一句中，也应像狮子回顾一样，引入“环顾”来理解其关联。意思是“将会有我的宣讲者，但他们不能够毁坏它”，这是文句的关联。这里“这将是我最后一次相见”只是叙述已发生的事情，并不是像如来离开毗舍离后作象王顾视那样的示现。

ตสฺส [Pg.479] ตสฺส วิเสสสฺส อธิฏฺฐานวเสเนว อิทฺธิเภททสฺสนํ อิทฺธิวิกุพฺพนํ. สีหสฺส วิชมฺภนาทิวเสน กีฬิตฺวา นาทสทิสี อยํ ธมฺมกถาติ วุตฺตํ ‘‘สีหวิกีฬิโต ธมฺมปริยาโย’’ติ. คมนกาโล มยฺหนฺตีติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท ปริสมาปเน. เตน เถเรน ยถารมฺภสฺส วจนปพนฺธสฺส สมาปิตภาวํ โชเตติ. เอส นโย เสเสสุปิ เอทิเสสุ สพฺพฏฺฐาเนสุ. ยุคนฺธราทโย ปริภณฺฑปพฺพตาติ เวทิตพฺพา. เอกปฺปหาเรเนวาติ เอกปฺปหาเรน อิว. สฺวายํ อิว-สทฺโท น สกฺโกมีติ เอตฺถ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺโพ.

种种神变的显现，是仅仅基于特定誓愿之力的神通变化。如同狮子以伸懒腰等姿态嬉戏并发出吼声，这说法也相似，因此说“狮子嬉戏的法门”。“我出发的时机到了”一句中，“iti”是完结语。因此，它表明那位长老已经完成了按照开头的连贯说法。这个方法在其他所有类似的地方也一样。持双山（Yugandhara）等应该理解为环绕的山。“一口气”是“就像一口气”。这里的“iva”（就像）应该与“我不能”联系起来理解。

ปฏิปาเทสฺสามีติ ฐิตกายํ ปฏิปาเทสฺสามิ. ปตฺถนากาเล อโนมทสฺสิสฺส ภควโต วจนสุตานุสาเรน ญาเณน ทิฏฺฐมตฺตตํ สนฺธาย ‘‘ตํ ปฐมทสฺสน’’นฺติ วุตฺตํ. ธาเรตุํ อสกฺโกนฺตี คุณสารํ. เอส มคฺโคติ เอโส ชาตานํ สตฺตานํ มรณนิฏฺฐิโต ปนฺโถ. ปุนปิ เอวํภาวิโน นาม สงฺขาราติ สงฺขารา นาม เอวํภาวิโน, มรณปริโยสานาติ อตฺโถ. เอตฺตกนฺติ เอตฺตกํ กาลํ. สงฺกฑฺฒิตฺวา สํหริตฺวา. มุขํ ปิธายาติ มุขํ ฉาเทตฺวา. อคฺฆิกสตานีติ มกุฬงฺกุรเจติยสตานิ.

我将行践，站立时亦将行践。祈愿之际，依据阿那毕见世尊（Anomadassī Bhagavā）所闻之言教，并考虑到仅为智慧所见，故说“初见”。因不能持守功德精华。此是道路，此是已生众生以死亡为终结的路径。再者，名为“行”（saṅkhārā）的诸行，即具有如此性质，以死亡为终结，是其意义。仅此而已，仅此短暂时间。收缩而聚集。掩面，即覆盖面部。百尊阿耆尼迦塔（Agghika），即百座花蕾形佛塔。

ปุริมทิวเสติ อตีตทิวเส. ยสฺมา ธมฺมเสนาปติโน อรหตฺตปฺปตฺตทิวเสเยว สตฺถุ สาวกสนฺนิปาโต อโหสิ, ตสฺมา ‘‘ปูริตสาวกสนฺนิปาโต เอส ภิกฺขู’’ติ วุตฺตํ. ปญฺจ ชาติสตานีติ ภุมฺมตฺเถ, อจฺจนฺตสํโยเค วา อุปโยควจนํ.

“过去日”即已过去之日。由于法将证得阿罗汉果的那天，世尊的弟子集会得以圆满，因此说“此比丘的弟子集会已圆满”。‘五百生’（pañca jātisatāni）是表示数量众多，或是在表示连续不断时所用的譬喻语。

กโฬปิหตฺโถติ วิลีวมยภาชนหตฺโถ. ‘‘จมฺมมยภาชนหตฺโถ’’ติ จ วทนฺติ. ปุรนฺตเรติ นครมชฺเฌ. วเนติ อรญฺเญ.

“Kaḷopihattho”即手持竹制器皿者。亦有人言是‘手持皮革器皿者’。“城中”（purantara）即城市中心。“林”（vana）即森林。

โอสกฺกนาการวิรหิโตติ ธมฺมเทสนาย สงฺโกจเหตุวิรหิโต. วิสารโทติ สารทวิรหิโต. ธมฺโมชนฺติ ธมฺมรสํ, โอชวนฺตํ เทสนาธมฺมนฺติ อตฺโถ. ธมฺมโภคนฺติ ธมฺมปริโภคํ, ปเรหิ สทฺธึ สํวิภชนวเสน ปวตฺตํ ธมฺมสมฺโภคนฺติ เทสนาธมฺมเมว วทติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อุภเยนปิ ธมฺมปริโภโคว กถิโต’’ติ.

“说法无碍”即说法没有畏缩的原因。“自信”即没有怯弱。“法味”（dhammojaṃ）即法之滋味，意为说法之法富有滋味。“法享用”（dhammabhogaṃ）即法之受用，指以与他人分享的方式而有的法之共用，此亦是说说法之法。因此说‘两者都是说的法的享用’。

ปิยายิตพฺพโต ปิเยหิ. มนสฺส วฑฺฒนโต มนาเปหิ. ชาติยาติ ขตฺติยาทิชาติยา. นานาภาโว อสหภาโว วิสุํภาโว. อญฺญถาภาโว อญฺญถตฺตํ. สรีรนฺติ รูปธมฺมกายสงฺขาตํ สรีรํ. รูปกาเย [Pg.480] หิ ภิชฺชนฺเต ภิชฺชนฺเตว. โส ภิชฺเชยฺยาติ โส มหนฺตตโร ขนฺโธ ภิชฺเชยฺย.

因其为可爱者所爱，故为“可爱”。因其令心增长，故为“可意”。“种姓”（jātiyā）即刹帝利等种姓。“种种差别”（nānābhāvo）即不共住、分离。“变异”（aññathābhāvo）即变成他者。“身体”（sarīraṃ）即所谓由色法积聚而成的身体。色身坏时，即是坏灭。“彼当坏”即彼更大的蕴当坏灭。

ทกฺขิณทิสํ คโตติ ทกฺขิณทิสามุเข ปวตฺโต. มหาขนฺโธ วิยาติ มหนฺโต สารวนฺโต สาขาขนฺโธ วิย. สาขขนฺธา หิ ทิสาภิมุขปวตฺตาการา, มูลขนฺโธ ปน อุทฺธมุคฺคโต. โสฬสนฺนํ ปญฺหานนฺติ โสฬสนฺนํ อปราปริยปวตฺตนิยานํ อตฺถานํ. ญาตุํ อิจฺฉิโต หิ อตฺโถ ปญฺโห.

“往南方去”(dakkhiṇadisaṃ gato)，意即面向南方流淌。“像大树干”(mahākhandho viya)，意即像巨大坚实的枝干。因为树枝是朝向各方生长的形态，而树干则是向上生长。“十六个问题”(soḷasannaṃ pañhānaṃ)，意即十六种前后相续不断的义理。所想要了知的义理，即是问题(pañho)。

๔-๕. อุกฺกเจลสุตฺตาทิวณฺณนา

4-5.屋伽遮罗经等释义

๓๘๐-๓๘๑. อมาวสุโปสเถติ อมาวสิอุโปสเถ, กาลปกฺขอุโปสเถติ อตฺโถ. ปุริมนเยเนวาติ อนนฺตรสุตฺเต วุตฺตนเยเนว.

380-381. “新月布萨”(Amāvasuposathe)，即新月之布萨(amāvasiuposathe)，意为黑分之布萨(kālapakkhauposatheti)。“如前所述”(Purimanayeneva)，即依紧邻前经所说之理(anantarasutte vuttanayeneva)。

๖. อุตฺติยสุตฺตวณฺณนา

6. 乌提耶经释义

๓๘๒. มจฺจุเธยฺยสฺสาติ มจฺจุโน ปวตฺติฏฺฐานสฺส.

382. “死神领域”(Maccudheyyassa)，即死神活动之处(maccuno pavattiṭṭhānassa)。

๘. พฺรหฺมสุตฺตวณฺณนา

8. 梵天经释义

๓๘๔. ตสฺมึ กาเลติ ปฐมาภิสมฺโพธิยํ. ภิกฺขุเยว นตฺถิ ธมฺมจกฺกสฺส อปฺปวตฺติตตฺตา, ภิกฺขุเยว ภิกฺขุลกฺขณโยคโต. เอกโก มคฺโค, น ทฺเวธาปถภูโตติ เอกมคฺโค, ตํ เอกมคฺคํ. ชาติยา ขโย วฏฺฏทุกฺขสฺส อนฺตภูโตติ ชาติกฺขยนฺโต, นิพฺพานํ, ตํ ทิฏฺฐตฺตา ชาติกฺขยนฺตทสฺสีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

384. “在那时”(Tasmiṃ kāle)，即初次正觉(paṭhamābhisambodhi)之时。当时尚无比丘(bhikkhu)，因法轮(dhammacakka)未转故；所谓比丘，是因其具备比丘之相。“唯一的道路”(Ekako maggo)，非为二途(na dvedhāpathabhūto)，故为“一道”(ekamaggo)，即指此一道(taṃ ekamaggaṃ)。“生之灭尽”(Jātiyā khayo)是轮回之苦的终结，故为“生尽”(jātikkhayanto)，即是涅槃(nibbānaṃ)。因见彼故，为“见生尽者”(jātikkhayantadassī)。于此，义理应如是见。

๙. เสทกสุตฺตวณฺณนา

9. 塞达经释义

๓๘๕. อยํ ตสฺส ลทฺธีติ อยํ อิทานิ วุจฺจมานา ตสฺส อาจริยสฺส ลทฺธิ. ตโต อนาเมนฺโตติ เยน วํโส นมติ, เตน กายํ อนาเมนฺโต. ตถา นมนฺโต หิ ปติตฺวา จุณฺณวิจุณฺณํ โหติ. ตนฺติ กายํ, ตํ วํสํ วา. อากฑฺเฒนฺโต วิยาติ นมิตฏฺฐานโต ปรภาเคน อากฑฺเฒนฺโต วิย. เอกโตภาคิยํ กตฺวาติ ยถาวุตฺตํ สตึ สูปฏฺฐิตํ [Pg.481] กตฺวา โอนตํ วิย กตฺวา. ตถา กรณํ ปน ตถา วาตูปตฺถมฺภคาหาปเนนาติ อาห – ‘‘วาตูปตฺถมฺภํ คาหาเปตฺวา’’ติ. ตญฺจ สติยา ตทตฺถํ อุปฏฺฐาเนนาติ วุตฺตํ ‘‘สตึ สูปฏฺฐิตํ กตฺวา’’ติ. นิจฺจโลว นิสีทนฺโต อนฺเตวาสี อาจริยํ รกฺขติ, เอตฺตกํ อาจริยสฺส ลทฺธิวเสน วุตฺตํ. ‘‘อาจริโย วํสํ สุคฺคหิตํ คณฺหนฺโต’’ติอาทิ สพฺพํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

385. “此是他的宗义”(Ayaṃ tassa laddhi)，即是现在所说的这位老师的宗义。“不随之弯曲”(Tato anāmento)，即不随竹竿弯曲而弯曲身体。若如此弯曲，则会跌落而粉身碎骨。“彼”(Tanti)指身体，或指那竹竿。“犹如拉扯”(Ākaḍḍhento viya)，即犹如从弯曲处向另一边拉扯。“使其向一方倾”(Ekatobhāgiyaṃ katvā)，即如所说，善建立念，使其犹如倾向一方。而如此做，是通过令其抓住风的支撑，故说“令其抓住风的支撑”(vātūpatthambhaṃ gāhāpetvā)。而此是通过念为此目的而现前，故说“善建立念”(satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā)。弟子安坐不动而守护老师，此是依老师的宗义所说。“老师善握竹竿”等，一切皆如前述之理。

‘‘อตฺตานเมว รกฺขตี’’ติ อิทํ อตฺตโน รกฺขณํ ปธานํ กตฺวา วุตฺตํ, น อนฺเตวาสิกนฺติ อวธารณผลํ. อตฺตรกฺขาย ปเนตฺถ สิชฺฌมานาย อนฺเตวาสิกรกฺขาปิ สิทฺธา เอว โหตีติ. ทุติยปกฺเขปิ เอเสว นโย. โส ตตฺถ ญาโยติ ยา อตฺตโน เอว รกฺขา, สา อตฺถโต ปรรกฺขาปิ โหตีติ อยเมตฺถ ญาโย ยุตฺตปฺปโยโค. อนุวฑฺฒิยาติ ยถาวฑฺฒิตสฺส อนุอนุวฑฺฒิยา. เอเตน ปฏิลทฺธสมฺปยุตฺตปโมทนากาโร ทสฺสิโตติ อาห – ‘‘สปุพฺพภาคาย มุทิตายาติ อตฺโถ’’ติ. อาเสวนายาติอาทีนิ ปทานิ อนุทยตาปริโยสานานิ (ยสฺมา สติปฏฺฐานํ เสวนฺตสฺส สิทฺธํ อตฺตโน จ ปรสฺส จ รกฺขณํ ปกาเสนฺติ, ตสฺมา) – ‘‘อตฺตานํ, ภิกฺขเว, รกฺขิสฺสามีติ สติปฏฺฐานํ เสวิตพฺพ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ.

“保护自己”(Attānameva rakkhati)，此语是以守护自己为主而说，此是强调“非弟子”之义。于此，若守护自己得以成就，则守护弟子亦自然成就。第二方面亦是此理。“彼处之理”(So tattha ñāyo)是：守护自己，实则亦是守护他人，此乃此处之正理。“随增长”(Anuvaḍḍhiyā)，即随已增长者而再随增长。此显示了获得相应喜悦之相，故说“有前分之喜悦义”(sapubbabhāgāya muditāyāti attho)。“修习”(Āsevanā)等词，以悲悯为终(anudayatāpariyosānāni)。（因为修习念住者，能彰显自己与他人之守护得以成就，故说）“诸比丘(bhikkhave)，我将守护自己，故当修习念住”等。

๑๐. ชนปทกลฺยาณีสุตฺตวณฺณนา

10. 国美经释义

๓๘๖. ชนปทสฺมึ กลฺยาณีติ สกลชนปเท ภทฺทา รูปสมฺปตฺติยา สิกฺขาสมฺปตฺติยา จ สุนฺทรา เสฏฺฐา. รูปสมฺปตฺติ จ นาม สพฺพโส รูปโทสาภาเวน รูปคุณปาริปูริยา โหตีติ ตทุภยํ ทสฺเสตุํ ‘‘ฉสรีรโทสรหิตา ปญฺจกลฺยาณสมนฺนาคตา’’ติ วุตฺตํ. ตํ ทุวิธมฺปิ วิวรนฺโต ‘‘สา หี’’ติอาทิมาห. ปญฺจกลฺยาณสมนฺนาคตาติ ปญฺจวิธสรีรคุณสมฺปทาหิ สมนฺนาคตา. นาติทีฆา นาติรสฺสาติ ปมาณมชฺฌิมา ทีฆตรปฺปมาณา น โหติ, น อติรสฺสา, ลกุณฺฑกรูปา น โหติ. นาติกิสาติ อติวิย กิสถทฺธมํสโลหิตา ทิสฺสมานา อฏฺฐิสรีรา ชาลสรีรา น โหติ. นาติถูลาติ ภาริยมํสา มโหทรา น โหติ. นาติกาฬา นาจฺโจทาตาติ อติวิย กาฬวณฺณา ฌามงฺคาโร วิย[Pg.482], ทธิตกฺกาทีหิ ปมชฺชิตมตฺตกํสโลหวณฺณา น โหติ. มนุสฺสโลเก ตาทิสิยา รูปสมฺปตฺติยา อภาวโต อติกฺกนฺตา มนุสฺสวณฺณํ. ยถา ปมาณยุตฺตา, เอวํ อาโรหปริณาหโยคโต จ ปเรสํ ปสาทาวหา นาติทีฆตาทโย. เอวํ มนุสฺสานํ ทิพฺพรูปตาสมฺปตฺตีปีติ วุตฺตํ ‘‘อปฺปตฺตา ทิพฺพวณฺณ’’นฺติ. เอตฺถ จ นาติทีฆนาติรสฺสตาวจเนน อาโรหสมฺปตฺติ วุตฺตา อุพฺเพเธน ปาสาทิกภาวโต. กิสถูลโทสาภาววจเนน ปริณาหสมฺปตฺติ วุตฺตา. อุภเยนปิ สณฺฐานสมฺปทา วิภาวิตา, นาติกาฬตาวจเนน วณฺณสมฺปตฺติ วุตฺตา วิวณฺณตาภาวโต. ปิยงฺคุสามาติ ปริณตปิยงฺคุปุปฺผสทิสสรีรนิภาสา. มุขปริโยสานนฺติ อธโรฏฺฐมาห. อยํ ยถาวุตฺตา สรีรวณฺณสมฺปตฺติ. อสฺสาติ ชนปทกลฺยาณิยา. ฉวิกลฺยาณตา ฉวิสมฺปตฺติเหตุกตฺตา ตสฺสา. เอส นโย เสเสสุปิ. นขา เอว ปตฺตสทิสตาย นขปตฺตานิ.

386. “一国之佳人”(Janapadasmiṃ kalyāṇī)，即于全国中，因容色具足与学识具足而贤善、端严、第一。所谓容色具足，即完全无形体过失，具足形体功德圆满。为显示此二者，故说“离六身过，具五种美”(chasarīradosarahitā pañcakalyāṇasamannāgatā)。为详述此二种，乃说“盖彼女”(sā hi)等。“具五种美”(Pañcakalyāṇasamannāgatā)，即具足五种身体功德之成就。“不过长不过短”(Nātidīghā nātirassā)，指身材适中，既非过长，亦非过短，无侏儒之相。“不过瘦”(Nātikisā)，指非极瘦，肌肉与血色不显，不成骨身、网身。“不过胖”(Nātithūlā)，指非肉重、大腹。“不极黑不极白”(Nātikāḷā nāccodātā)，指非如焦炭之极黑色，亦非如以凝乳、酪浆等擦拭之铜器色。因人间无此等容色具足，故超越人之色相。其身材匀称，身高与体宽亦令见者喜悦，此即不过长等。如是，人之天色具足，故说“未达天色”(appattā dibbavaṇṇaṃ)。此处，“不过长不过短”之语，说其身高具足，因其挺拔而令人喜悦。“无瘦胖之过”之语，说其体宽具足。二者共同显示体态之具足。“不极黑”之语，说其肤色具足，因无恶色故。“如熟 प्रियङ्गु(piyaṅgu)花色”(Piyaṅgusāmā)，指身体光泽如成熟之piyaṅgu花。“口之末端”(Mukhapariyosānaṃ)，指下唇。此即如前所述之身色具足。“其”(Assā)，指一国之佳人。“肤美”(Chavikalyāṇatā)，因其皮肤具足故。此理亦适用于其余部分。指甲如叶，故为“甲叶”(nakhapattāni)。

(ปสาโว สรีราวยเวน อิริยนนฺติ อาห – ‘‘ปวตฺตีติ อตฺโถ’’ติ, ปสาโว ยถาปริตเมว กนตนฺติ, น สภาวสนฺธานํ. ยถาวิภาวเสน อุตฺตมเมว นจฺจํ นจฺจติ. เต วา วีสติยาสูติรํ ธานปฺปตฺติยา ปวตฺติยา ปวตฺติมกตมนฺทตา วิภาวสุฏตสฺส อุตฺตมเมว คีตญฺจ คายตีติ อตฺโถ.) [เอตฺถนฺตเร ปาโฐ อสุทฺโธ ทุสฺโสธนีโย จ. สุทฺธปาโฐ คเวสิตพฺโพ.] สมติตฺติโก เตลปตฺโตติ มุขวตฺติสมํ เตลานํ ปูริตตฺตา สมติตฺติกมุขํ เตลภาชนํ. อนฺตเรน จ มหาสมชฺชํ อนฺตเรน จ ชนปทกลฺยาณินฺติ ชนปทกลฺยาณิยา, ตสฺสา จ นจฺจคีตํ เปกฺขิตุํ สนฺนิปติตมหาชนสมูหสฺส มชฺฌโต ปริหริตพฺโพ เนตพฺโพ. นนฺติ เตลํ. อาหเรยฺยาติ อาปชฺเชยฺย. ตตฺริทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – เตลปตฺตํ วิย กายคตาสติ, ตสฺส ปริหรณปุคฺคโล วิย วิปสฺสโก, ชนกายา วิย ปุถุตฺตารมฺมณานิ, อสิปุริโส วิย มโน, เตลสฺส จชนํ วิย กิเลสุปฺปาทนํ, สีสปาตนํ วิย อริยมคฺคญาณสีสานุปฺปตฺติ. ‘‘กายคตา สติ โน ภาวิตา…เป… สิกฺขิตพฺพ’’นฺติ วุตฺตตฺตา ‘‘ปุพฺพภาควิปสฺสนาว กถิตา’’ติ วุตฺตํ.

（此段巴利原文疑有讹误，文意不详。）[此处经文不净，难以净化。应寻求纯净经文。]“满缘油钵”(Samatittiko telapatto)，即油满至钵口边缘，故为满缘油器。于盛大集会与国美(janapadakalyāṇī)之间，即于为观看彼女歌舞而聚集之大众中，（持此油钵者）应被引导带走。“彼”(Naṃ)，指油。“若失”(Āhareyya)，即“若致”(āpajjeyya)（惩罚）。此中譬喻对应如下：油钵如身至念，持钵之人如观禅者(vipassako)，众人如种种外缘，持剑者如心，油之倾覆如烦恼生起，头颅落地如圣道智之首不生。因经中说“身至念未修习……应学习”，故云“此说前分观”(pubbabhāgavipassanā)。

นาลนฺทวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

那烂陀品释义终。

๓. สีลฏฺฐิติวคฺโค

3. 戒住品

๑-๒. สีลสุตฺตาทิวณฺณนา

1-2.戒经等释义

๓๘๗-๓๘๘. สีลานีติ [Pg.483] พหุวจนํ อเนกวิธตฺตา สีลสฺส. ตญฺหิ สีลนฏฺเฐน เอกวิธมฺปิ จาริตฺตาทิวเสน อเนกวิธํ. เตนาห – ‘‘จตุปาริสุทฺธิสีลานี’’ติ. ปญฺหมคฺโคติ ญาตุํ อิจฺฉิตสฺส อตฺถสฺส วีมํสนํ. เตนาห – ‘‘ปญฺหคเวสน’’นฺติ.

387-388. “诸戒”(Sīlāni)，此复数词是因戒有多种。戒虽依其制御之义为一，然依行持等而有多种。故说“四遍净戒”(catupārisuddhisīlāni)。“问道”(Pañhamaggo)，即是审察所欲知之义理。故说“寻问”(pañhagavesana)。

๓-๕. ปริหานสุตฺตาทิวณฺณนา

3-5.衰退经等释义

๓๘๙-๓๙๑. ปุคฺคลวเสน ปริหานํ โหติ น ธมฺมวเสน. โย น ภาเวติ, ตสฺเสว ปริหายติ. เตนาห ‘‘โย หี’’ติอาทิ.

389-391. 退失是由于个人(puggala)，而不是由于法。谁不修习，就只有他自己会退失。因此才说“若人”等。

๖. ปเทสสุตฺตวณฺณนา

6. 部分经释义

๓๙๒. ปเทสโต ภาวิตตฺตาติ เอกเทสโต ภาวิตตฺตา ภาวนาปาริปูริยา อนนุปฺปตฺตตฺตา. เตนาห – ‘‘จตฺตาโร หิ มคฺเค’’ติอาทิ.

392. “已部分修习”(padesato bhāvitattā)，即因已片面修习，未达修习圆满。是故说：“实于四道”等。

๗. สมตฺตสุตฺตวณฺณนา

7. 圆满经释义

๓๙๓. สมตฺตา ภาวิตตฺตาติ ปริยตฺตา ภาวิตตฺตา.

393. 所谓“已圆满修习”(samattā bhāvitattā)，即是已充分修习。

๘-๑๐. โลกสุตฺตาทิวณฺณนา

8-10. 世界经等释义

๓๙๔-๓๙๖. มหาวิสยตฺตา มหติโย อภิญฺญา เอตสฺสาติ มหาภิญฺโญ, ตสฺส ภาโวติ สพฺพํ วตฺตพฺพํ. ‘‘สตตวิหารวเสน วุตฺต’’นฺติ วตฺวา ตมตฺถํ ปากฏํ กาตุํ ‘‘เถโร กิรา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตสฺสาติ เถรสฺส. อาวชฺชนสฺส คตินฺติ เอกาวชฺชนสฺเสว คมนวีถึ. อนุพนฺธติ จกฺกวาฬานํ สหสฺสํ เอกาวชฺชเนเนว สหสฺสโลกธาตุยา อิจฺฉิตมตฺถํ ชานิตุํ สมตฺโถติ ทสฺเสติ.

394-396. 所谓“大神通者”(mahābhiñño)，是因其境界广大、神通(abhiññā)殊胜。此即是其状态，应作此解。为令“以常住故说”之义更为显了，故说“长老实”等语。此中“彼”者，谓彼长老。“作意之行”(āvajjanassa gati)者，谓一作意之行道。此显示其能以一作意遍及千世界(cakkavāḷa)，有能力仅凭一作意即了知千世界(sahassalokadhātu)中之所欲事。

สีลฏฺฐิติวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

戒住品释义终。

๔. อนนุสฺสุตวคฺควณฺณนา

4. 未曾闻品释义

๓๙๗-๔๐๗. ยา [Pg.484] เวทนา สมฺมสิตฺวาติ ยา เตภูมกเวทนา สมฺมสิตฺวา. ตาวสฺสาติ ตา เตภูมกเวทนา เอว อสฺส ภิกฺขุโน. สทิสวเสน เจตํ วุตฺตํ, อนิจฺจาทิสมฺมสนวเสน วิทิตา ปุพฺพภาเค สมฺมสนกาเล อุปฏฺฐหนฺติ. ปริคฺคหิเตสูติ ปริชานนวเสน ปริจฺฉิชฺช คหิเตสุ. ‘‘เวทนา ตณฺหาปปญฺจสฺส, วิตกฺโก มานปปญฺจสฺส, สญฺญา ทิฏฺฐิปปญฺจสฺส มูลวเสน สมฺมสนํ วุตฺตา’’ติ วทนฺติ. ‘‘เวทนาวิตกฺกสญฺญา ตณฺหามานทิฏฺฐิปปญฺจานํ มูลทสฺสนวเสนา’’ติ อปเร.

397-407. 所谓“已观诸受”(yā vedanā sammasitvā)，即已观照三界之诸受(tebhūmakavedanā)。此谓彼比丘唯有彼三界诸受。此为相似之说，谓于前分观时，以观无常等而了知，于观时现起。所谓“已把握”(pariggahitesu)，即以遍知而限定、把握。有人言：“以受为爱戏论之根，以寻为慢戏论之根，以想为见戏论之根，故说此观。”另一些人则说：“此乃因见受、寻、想为爱、慢、见戏论之根。”

อนนุสฺสุตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

未曾闻品释义终。

๕. อมตวคฺโค

5. 不死品

๒. สมุทยสุตฺตวณฺณนา

2. 集经释义

๔๐๘. สารมฺมณสติปฏฺฐานาติ อารมฺมณลกฺขิตา สติปฏฺฐานา กถิตา, น สติลกฺขณา.

408. 所谓有缘念处，是指以所缘为特相的念处，而非以念为特相。

๔. สติสุตฺตวณฺณนา

4. 念经释义

๔๑๐. สุทฺธิกํ กตฺวา วิสุํ วิสุํ กตฺวา. ตถา จ วุตฺตํ ปาฬิยํ ‘‘กาเย วา ภิกฺขู’’ติ.

410. 纯粹地，即一一分开。正如圣典中所说：“比丘，或于身……”

๖. ปาติโมกฺขสํวรสุตฺตวณฺณนา

6. 波罗提木叉律仪经释义

๔๑๒. เชฏฺฐกสีลนฺติ ปธานกสีลํ. สีลคฺคหณญฺหิ ปาฬิยํ ปาติโมกฺขสํวรวเสเนว อาคตํ. เตนาห ‘‘ติปิฏกจูฬนาคตฺเถโร ปนา’’ติอาทิ. ตตฺถ ปาติโมกฺขสํวโรว สีลนฺติ อวธารณํ อิตเรสํ ติณฺณํ เอกเทเสน ปาติโมกฺขนฺโตคธภาวํ ทีเปติ. ตถา หิ อโนโลกิโยโลกเน อาชีวเหตุ จ ฉสิกฺขาปทวีติกฺกมเน คิลานปจฺจยสฺส อปฺปจฺจเวกฺขิตปริโภเค จ อาปตฺติ วิหิตาติ. ตีณีติ อินฺทฺริยสํวราทีนิ. สีลนฺติ วุตฺตฏฺฐานํ นาม นตฺถีติ สีลปริยาเยน เตสํ กตฺถจิ สุตฺเต คหิตฏฺฐานํ นาม นตฺถีติ นิปฺปริยายสีลตํ เตสํ [Pg.485] ปฏิกฺขิปติ. ฉทฺวารรกฺขณมตฺตเมวาติ ตสฺส สลฺลหุกตมาห จิตฺตาธิฏฺฐานมตฺเตน ปฏิปากติกภาวปฺปตฺติโต. อิตรทฺวเยปิ เอเสว นโย. ปจฺจยุปฺปตฺติมตฺตกนฺติ ผเลน เหตุํ ทสฺเสติ. อุปฺปาทนเหตุกา หิ ปจฺจยานํ อุปฺปตฺติ. อิทมตฺถนฺติ อิทํ ปโยชนํ อิมสฺส ปจฺจยสฺส ปริภุญฺชเนติ อธิปฺปาโย. นิปฺปริยาเยนาติ อิมินา อินฺทฺริยสํวราทีนิ ตีณิ ปธานสีลสฺส ปริปาลนปริโสธนวเสน ปวตฺติยา ปริยายสีลานิ นามาติ ทสฺเสติ. อิทานิ ปาติโมกฺขสีลสฺเสว ปธานภาวํ พฺยติเรกโต อนฺวยโต จ อุปมาย วิภาเวตุํ ‘‘ยสฺสา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ โสติ ปาติโมกฺขสํวโร. เสสานิ อินฺทฺริยสํวราทีนิ. ปาติโมกฺขสทฺทสฺส อตฺโถ ปน วิสุทฺธิมคฺคสํวณฺณนาทีสุ วิตฺถาริโต, ตสฺมา ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

412. 最胜戒即是主要戒。戒的受持在圣典中确实是以波罗提木叉律仪为主。所以说“三藏小龙(cūḷanāga)长老等”。此处“波罗提木叉律仪就是戒”的限定，表明其余三种戒只是在某些方面包含于波罗提木叉律仪之中。例如，看不应看之处，为了维持生计而违犯六学处，或者生病时未经省察就使用资具，都会构成犯戒。三戒指的是根律仪等。并没有在经中称它们为‘戒’，也就是说，在任何经中都没有以‘戒’的同义词来指代它们，因此否定了它们是直接意义上的戒。仅仅守护六根门，说明这种戒律比较轻微，因为它只需通过心的决意就能达到自然而然的状态。其余两种戒也是同样的道理。仅仅是资具的产生，这是用结果来显示原因，因为资具的产生是由其生因所致。“此义利”指的是受用此资具的目的和利益。通过否定其为直接意义上的戒，表明根律仪等三种戒，是因其守护和净化主要戒的作用，故被称为间接戒(pariyāyasīla)。现在，为了通过正反两面以及比喻来说明波罗提木叉戒才是最主要的，所以说了“彼”等。其中“彼”指的是波罗提木叉律仪，其余的指的是根律仪等。波罗提木叉这个词的含义在《清净道论》等释义中已经详细解释过，应当按照其中所说的来理解。

อาจาเรน จ โคจเรน จ สมฺปนฺโนติ กายิกเจตสิกอวีติกฺกมสงฺขาเตน อาจาเรน จ นเวสิยาทิโคจรตาทิสงฺขาเตน โคจเรน จ สมฺปนฺโน, สมฺปนฺนอาจารโคจโรติ อตฺโถ. อปฺปมตฺตเกสูติ อติปริตฺตเกสุ อนาปตฺติคมนีเยสุ. ‘‘ทุกฺกฏทุพฺภาสิตมตฺเตสู’’ติ อปเร. วชฺเชสูติ อกรณีเยสุ คารยฺเหสุ. เต ปน เอกนฺตโต อกุสลา โหนฺตีติ อาห – ‘‘อกุสลธมฺเมสู’’ติ. ภยทสฺสาวีติ ภยโต ทสฺสนสีโล, ปรมาณุมตฺตมฺปิ วชฺชํ สิเนรุปฺปมาณํ วิย กตฺวา ทสฺสนสีโล. สมฺมา อาทิยิตฺวาติ สมฺมเทว สกฺกจฺจํ สพฺพโส จ อาทิยิตฺวา. สิกฺขาปเทสูติ นิทฺธารเณ ภุมฺมนฺติ สมุทายโต อวยวนิทฺธารณํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สิกฺขาปเทสุ ตํ ตํ สิกฺขาปท’’นฺติอาทิมาห. สิกฺขาปทํ สมาทาตพฺพํ สิกฺขิตพฺพญฺจาติ อธิปฺปาโย. สิกฺขาติ อธิสีลสิกฺขา. ปุพฺเพ ปท-สทฺโท อธิฏฺฐานฏฺโฐ, อิธ ภาคตฺโถติ ทฏฺฐพฺพนฺติ อาห – ‘‘สิกฺขาโกฏฺฐาเสสู’’ติ. มูลปญฺญตฺติอนุปญฺญตฺติอาทิเภทํ ยํกิญฺจิ สิกฺขิตพฺพํ ปูเรตพฺพํ สีลํ, ตํ ปน ทฺวารวเสน ทุวิธเมวาติ อาห – ‘‘กายิกํ วา วาจสิกํ วา’’ติ. อิมสฺมึ อตฺถวิกปฺเป สิกฺขาปเทสูติ อาธาเร ภุมฺมํ สิกฺขาภาเคสุ กสฺสจิ วิสุํ อคฺคหณโต. เตนาห – ‘‘ตํ ตํ สพฺพ’’นฺติ. ‘‘ตโต ตฺวํ ภิกฺขุ สีลํ นิสฺสายา’’ติ วจนโต อนภิชฺฌา อพฺยาปาทสมฺมาทิฏฺฐิโยปิ สีลนฺติ วุตฺตา, ตสฺมา อิมสฺมึ สุตฺเต ‘‘ปาติโมกฺขสํวรสีลเมว กถิต’’นฺติ วุตฺตํ.

具足行为与行处者，是指身业与心业上没有违犯的行为，以及如新垦地等行处皆已圆满，此即圆满具足行为与行处之义。所谓“于微小过”，是指极微细、不构成犯戒之事。另一些人说：“仅属恶作(dukkaṭa)与恶说(dubbhāsita)。”“于诸过失中”，是指不应为、应受呵责之事。彼等实为纯粹之不善法，故说“于诸不善法中”。见怖畏者，是于怖畏中见，有将微如原子之过失视为须弥山(sineru)般大而见之习性。正持守者，是指正确地、恭敬地、全面地受持。‘于诸学处中’(sikkhāpadesu)是用于抉择的处格，为显示从总体中抉择出部分，故说‘于诸学处中，于彼彼学处’等。其意为，学处应受持、应修学。学(sikkhā)者，谓增上戒学。前面‘pada’一词有‘基础’之义，此处则应理解为‘部分’之义，故说‘于学处之部分中’。根本制定、随制定等种种应学、应圆满之戒，以门而言，唯有二种，故说‘身或语’。在此抉择义中，‘于诸学处中’是处所格，因于学处之诸部分中，无有单独受持者。故说‘彼彼一切’。依‘比丘(bhikkhu)，汝当依戒’之教言，无贪、无瞋、正见亦称为戒，然于此经中，则说‘唯说波罗提木叉律仪戒’。

๗. ทุจฺจริตสุตฺตวณฺณนา

7. 恶行经释义

๔๑๓. เอตฺถาปิ [Pg.486] มโนสุจริตํ สีลํ นามาติ ทสฺเสตีติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘ปจฺฉิมาปิ ตโย’’ติ. อนภิชฺฌาอพฺยาปาทสมฺมาทิฏฺฐิธมฺมา สีลํ โหตีติ เวทิตพฺพา กายวจีสุจริเตหิ สทฺธึ มโนสุจริตมฺปิ วตฺวา ‘‘ตโต ตฺวํ ภิกฺขุ สีลํ นิสฺสาย สีเล ปติฏฺฐายา’’ติ วุตฺตตฺตา. เสสํ วุตฺตนยเมว. ฉฏฺฐสตฺตเมสูติ ฉฏฺฐสตฺตมวคฺเคสุ อปุพฺพํ นตฺถิ. เตน วุตฺตํ ‘‘เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ’’ติ. วคฺคเปยฺยาลโต ปน อิมสฺมึ สติปฏฺฐานสํยุตฺเต กติปยวคฺคา สงฺคหํ อารูฬฺหา, ตถาปิ เตสํ อตฺถวิเสสาภาวโต เอกจฺเจสุ โปตฺถเกสุ มุขมตฺตํ ทสฺเสตฺวา สํขิตฺตา, เอกจฺเจสุ อติสํขิตฺตาว, เต สงฺเขปวเสน ทฺเว กตฺวา ‘‘ฉฏฺฐสตฺตเมสู’’ติ วุตฺตํ.

413. 此处也为显示意妙行亦名为戒，故说“后三者亦尔”。应知无贪、无瞋、正见诸法亦是戒，因其于身、语妙行外，亦说意妙行，并言：“是故，比丘，汝当依戒、住戒。”其余如前所说。第六与第七，指第六与第七品中无新内容。故言：“其义应依前述而知。”又，从此品之略说可知，于此念处相应中，有数品被摄入，然因其义无别，故于某些版本中仅略示其要，于另一些版本中则更为简略。今将其简略为二，故说“第六与第七”。

อมตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

不死品释义终。

สติปฏฺฐานสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

念处相应释义终。

๔. อินฺทฺริยสํยุตฺตํ

4. 根相应

๑. สุทฺธิกวคฺโค

1. 纯粹品

๑. สุทฺธิกสุตฺตวณฺณนา

1. 纯粹经释义

๔๗๑. จตุภูมก [Pg.487] …เป… ลพฺภนฺติ กุสลาพฺยากตภาวโต เตสํ ติณฺณํ อินฺทฺริยานํ. วีริยินฺทฺริยสมาธินฺทฺริยานิ…เป… สพฺพตฺถ ลพฺภนฺติ กุสลตฺติกสาธารณตฺตา. จตุภูมก …เป… วเสนาติ จตุภูมกธมฺมปริจฺเฉทวเสน เจว กุสลาทีหิ สพฺพสงฺคาหกธมฺมปริจฺเฉทวเสน จ วุตฺตนฺติ อตฺโถ.

471. 四地……乃至……依其善与无记之性，此三种根可得。精进根与定根……乃至……于一切处皆可得，因其通于善等三性故。四地……乃至……以四地法之分别，以及善等一切总摄法之分别来说明，此即其义。

ทุติยสมณพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา

第二沙门婆罗门经释义

๔๗๗. ทุกฺขสจฺจวเสนาติ ทุกฺขสจฺจภาเวน น ปชานนฺติ. ตญฺหิ ปริญฺเญยฺยตาย ทุกฺขสจฺจสงฺคหํ. สมุทยสจฺจวเสนาติ ตณฺหาวิชฺชาทึ สทฺธินฺทฺริยสฺส สมุทยสจฺจภาเวน น ปชานนฺติ. นิโรธนฺติ สทฺธินฺทฺริยสฺส อนุปาทาย นิโรธนิมิตฺตํ นิพฺพานํ. ปฏิปทนฺติ สทฺธินฺทฺริยนิโรธคามินึ ปฏิปทํ อริยมคฺคํ. เสเสสูติ วีริยินฺทฺริยาทีสุ.

477. 以苦圣谛而言，即不了知其为苦圣谛。其确实应被遍知，故摄于苦圣谛。以集圣谛而言，即不了知贪爱、无明等为信根的集圣谛。所谓灭，即信根无取著的灭相——涅槃。所谓道，即导向信根之灭的行道——圣道。其余者，即于精进根等。

สุกฺกปกฺเขติ ‘‘สทฺธินฺทฺริยํ ปชานนฺตี’’ติอาทินยปฺปวตฺเต อนวชฺชปกฺเข. อธิโมกฺขวเสน อาวชฺชนสมุทยาติ ‘‘อตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทินยปฺปวตฺตปุพฺพภาคภูตสทฺธาธิโมกฺขวเสน อาวชฺชนุปฺปตฺติยา. ตสฺมา ปฐมุปฺปนฺนา สทฺธา เอว เหตฺถ ‘‘อาวชฺชน’’นฺติ วุตฺตา, น มโนทฺวาราวชฺชนํ. เอส นโย เสเสสุปิ. ตสฺมา ปฐมุปฺปนฺนา อาวชฺชนา ปคฺคหุปฺปตฺติฏฺฐานานํ ติกฺขานํ วีริยินฺทฺริยาทีนํ ปฐมุปฺปตฺติยา อาวชฺชนปริยาเยน วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ. ทุพฺพลา หิ ปฐมุปฺปนฺนา ปคฺคหาภาวโต วีริยินฺทฺริยาทีนํ สมุทโยติ พลวภาวปฺปตฺตวีริยินฺทฺริยาทิกสฺส อาวชฺชนฏฺฐานิยานิ โหนฺตีติ เตสํ สมุทโยติ วุตฺตา, ปุพฺเพ อธิมุจฺจนาทิวเสน ปวตฺตสฺส อาวชฺชนสฺส สมุทยาติ อตฺโถ. ปุน ฉนฺทวเสนาติ กตฺตุกามตากุสลจฺฉนฺทวเสน สทฺธาทีนํ อุปฺปาเทตุกามตาการปฺปวตฺตสฺส ฉนฺทสฺส วเสน. มนสิการวเสน อาวชฺชนสมุทยาติ สทฺธินฺทฺริยาทิวเสน ปวตฺตสฺส ทุพฺพลสฺส ตสฺส นิพฺพตฺตกโยนิโสมนสิการวเสน อาวชฺชนสฺส อุปฺปตฺติยา. เอวมฺปีติ ‘‘อธิโมกฺขวเสนา’’ติอาทินา วุตฺตากาเรนปิ. ฉสุ สุตฺเตสูติ [Pg.488] ทุติยโต ปฏฺฐาย ฉสุ สุตฺเตสุ. จตุสจฺจเมว กถิตํ. อสฺสาทคฺคหเณน หิ สมุทยสจฺจํ, อาทีนวคฺคหเณน ทุกฺขสจฺจํ, นิสฺสรณคฺคหเณน นิโรธมคฺคสจฺจานิ คหิตานีติ. ปฐมสุตฺเต ปน อินฺทฺริยานํ สรูปทสฺสนเมวาติ.

白分，即在“了知信根”等文句所阐述的无过失部分。以胜解力而作意生起，即以“有布施”等文句所阐述的前分信胜解力，而有作意的生起。因此，此处最初生起的信即被称为“作意”，而非意门转向。此理于其余诸根亦然。因此，当知，最初生起的作意，是策励生起之处、诸锐利精进根等初次生起时，以‘作意’之同义词而说。确实，最初生起的（信等）是微弱的，由于缺乏策励，故说为精进根等的‘集’；当它们达到强盛状态时，则成为作意之处，故说为它们的‘集’。其义为：先前以胜解等方式运作的作意之生起。又，以欲力而言，即以欲作善法的欲力，以欲令信等生起的欲行之力。以作意力而作意生起，即以能生起那以信根等方式运作的微弱（诸根）的如理作意，而有作意的生起。如是，亦同“以胜解力”等所说之方式。于六经中，即从第二经起的六部经中，唯说四圣谛。因为以执取味著而摄集谛，以执取过患而摄苦谛，以执取出离而摄灭谛与道谛。然而，于第一经中，仅是开示诸根的自相而已。

๘. ทพฺพสุตฺตวณฺณนา

8. 达巴经释义

๔๗๘. โสโต อาปชฺชียติ เอเตนาติ โสตาปตฺติ, อนาคตํ ปติ ปฐมมคฺโค. โสโตติ อริยมคฺคโสโต ทฏฺฐพฺโพ. อาปชฺชียตีติอาทิโต ปฏิปชฺชียติ. ปฐมมคฺคปฏิลาภนิมิตฺตานิ โสตาปนฺนสฺส องฺคานิ อิธ ‘‘โสตาปตฺติยงฺคานี’’ติ วุตฺตานิ. ตานิ ปน ตีสุ ฐาเนสุ สทฺธา อริยกนฺตสีลญฺจาติ เวทิตพฺพานิ. สวิสเยติ สกวิสเย. เชฏฺฐกภาวทสฺสนตฺถนฺติ ปธานภาวทสฺสนตฺถํ. ยตฺถ สทฺธาทิอินฺทฺริยานํ สาติสยกิจฺจํ, เตสํ กิจฺจาติเรกตํ ทสฺเสตุนฺติ อตฺโถ. อิทานิ ตมตฺถํ อุปมาหิ วิภาเวตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปตฺวาติ อตฺตโน กิจฺจาติเรกฏฺฐานํ ปฏิลภิตฺวา. ปุพฺพงฺคมนฺติ สทฺทหนกิจฺเจสุ ปุเรจารํ โธรยฺหํ. เสสานิ วีริยินฺทฺริยาทีนิ. ตทนฺวยานีติ ตทนุคตานิ ตสฺส สทฺธินฺทฺริยาทิกสฺส ปกฺขิกานิ. เอส นโย เสเสสุปิ. ฌานวิโมกฺเขติ ฌานสงฺขาเต วิโมกฺเข สมาธิปธานตาย ฌานานํ. เอวญฺจ กตฺวา ‘‘โสตาปตฺติยงฺคานิ ปตฺวา’’ติ อิทญฺจ วจนํ สมตฺถิตํ โหติ. สทฺธูปนิสญฺหิ สีลนฺติ. อริยสจฺจานิ ปตฺวาติ จตฺตาริ สจฺจานิ อภิสเมตพฺพานิ ปาปุณิตฺวา.

478. “由此而入于流”，故为入流(sotāpatti)，是对于未来而言的初道。所谓“流”，当知是圣道之流。“进入”，即最初开始修行。初道证得之相，即入流者之诸支，于此被称为“入流支”。当知彼等于三处为信与圣者所乐之戒。“于自境”，即于自己的境界。“为示最胜位”，即为示主导位之义。其义为：于信等诸根有超胜作用之处，显示其作用之超胜。今为以譬喻阐明其义，而说“譬如”等。“到达后”，即获得自己作用超胜之处后。“前导”，即于信的作用中，作为先行者而荷负重担。其余者，即精进根等。“随行者”，即随从于彼，为信根等的辅助者。此理于其余诸根亦然。“于禅解脱”，即于名为禅的解脱中，因诸禅以定为主导。如是，“到达入流支”此句便得以成立。“信为戒之近因”。“到达圣谛后”，即到达应被彻见的四圣谛后。

๙-๑๐. ปฐมวิภงฺคสุตฺตาทิวณฺณนา

9-10. 初分别经等释义

๔๗๙-๔๘๐. เนปกฺกํ วุจฺจติ ปญฺญาติ อาห – ‘‘ปญฺญาเยตํ นาม’’นฺติ. นิปายติ สํกิเลสธมฺเม วิโสเสติ นิกฺขาเมตีติ นิปโก, ถิรติกฺขสติปุคฺคโล, ตสฺส ภาโว เนปกฺกนฺติ สติยาปิ เนปกฺกภาโว ยุชฺชเตว. เอวญฺหิ ‘‘สติเนปกฺเกนา’’ติ อิทํ วจนํ สมตฺถิตํ โหติ, สติยา จ เนปกฺเกนาติ เอวํ วุจฺจมาเนน สตินิทฺเทโส นาม กโต โหติเยว. อสุกํ นาม สุตฺตํ วา กมฺมฏฺฐานํ วา เม ภาสิตนฺติ. โวสฺสชฺชียติ สงฺขารคตํ เอตสฺมึ อธิคเตติ โวสฺสคฺโค, นิพฺพานํ. ตํ อารมฺมณํ [Pg.489] กริตฺวาติ อาห – ‘‘นิพฺพานารมฺมณํ กตฺวา’’ติ. คจฺฉนฺติยาติ สงฺขารานํ อุทยญฺจ วยญฺจ อุทยพฺพยํ คจฺฉนฺติยา พุชฺฌนฺติยา. เตนาห ‘‘อุทยพฺพยปริคฺคาหิกายา’’ติ. สทฺธาสติปญฺญินฺทฺริยานิ ปุพฺพภาคานิ ‘‘อิติปิ โส ภควา อรหํ, จิรกตมฺปิ จิรภาสิตมฺปิ สริตา อนุสฺสริตา, อุทยตฺถคามินิยา ปญฺญายา’’ติ จ วุตฺตตฺตา. ‘‘อารทฺธวีริโย วิหรติ, โส อนุปฺปนฺนาน’’นฺติอาทินา จ วุตฺตตฺตา วีริยินฺทฺริยํ มิสฺสกํ. ‘‘โวสฺสคฺคารมฺมณํ กริตฺวา’’ติ วุตฺตตฺตา สมาธินฺทฺริยํ นิพฺพตฺติตโลกุตฺตรเมว. อยเมวาติ ยฺวายํ นวเม วุตฺโต. อยเมว ปุพฺพภาคมิสฺสกโลกุตฺตรตฺตธมฺมปริจฺเฉโท.

479-480. 四七九至四八〇，审慎(nepakka)被称为慧，故说：“此即慧之名”。守护，令杂染法枯竭、断除，故为审慎者(nipako)，即具足坚固、敏锐、正念之人；其状态即为审慎。正念亦具审慎之性，此说合理。如是，“以念与审慎”此句便得以成立。当说“以念与审慎”时，即已作了念的解释。犹如说：“我说了某某经或某某业处”。于此中舍离、证达诸行，故为舍离(vossagga)，即涅槃。以其为所缘，故说：“以涅槃为所缘”。“行于”，即行于、了悟诸行之生与灭，即生灭。因此说：“由把握生灭者”。信根、念根、慧根为前分，因经中说：“彼世尊是阿罗汉”、“长时所作、长时所说，皆能忆念、随念”及“以趣向生灭之慧”。精进根为杂合，因经中说：“发起精进，为未生起……而住”等。定根则唯是已生成的出世间法，因经中说：“以舍离为所缘”。此即第九经中所说者。这便是前分、杂合与出世间法之分别。

สุทฺธิกวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

清净品释义 终。

๒. มุทุตรวคฺโค

2. 柔软品

๑. ปฏิลาภสุตฺตวณฺณนา

1. 获得经释义

๔๘๑. สมฺมปฺปธาเน อารพฺภาติ สมฺมปฺปธาเน ภาวนาวเสน อารพฺภ. เตนาห ‘‘ภาเวนฺโต’’ติ. ยถา วีริยินฺทฺริยนิทฺเทเส ‘‘จตฺตาโร สมฺมปฺปธาเน อารพฺภ วีริยํ ปฏิลภตี’’ติ เทสนา อาคตา, เอวํ สตินฺทฺริยนิทฺเทเส ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐาเน อารพฺภ สตึ ปฏิลภตี’’ติ, ตสฺมา ‘‘สตินฺทฺริเยปิ เอเสว นโย’’ติ วุตฺตํ. สทฺธินฺทฺริยาทินิทฺเทเสสุ ปน น ตถา เทเสติ.

481. “于正勤中发起”，即依于修习而发起正勤。因此说“修习时”。如于精进根的解释中，有“依四正勤而发起，获得精进”之教示；同样，于念根的解释中，有“依四念处而发起，获得正念”。因此说“于念根亦是此理”。然而，在信根等的解释中，则不如是说。

๒. ปฐมสํขิตฺตสุตฺตวณฺณนา

2. 初略说经释义

๔๘๒. อินฺทฺริยานํ ติกฺขาทิภาโว วิปสฺสนาวเสน วา มคฺควเสน วา ผลวเสน วา คเหตพฺโพติ วุตฺตํ ‘‘ตโตติ…เป… เวทิตพฺพ’’นฺติ. นนุ เจตฺถ มุทุภาโว เอว ปาฬิยํ คหิโตติ? สจฺจเมตํ, ตํ ปน ติกฺขภาเว อสติ น โหติ ติกฺขาทิภาโวติ วุตฺตํ. ยโต หิ อยํ มุทุ, อิโต ตํ ติกฺขนฺติ วตฺตพฺพตํ ลภติ อเปกฺขาสิทฺธตฺตา ติกฺขมุทุภาวานํ ปาราปารํ วิย. อิทานิ ‘‘ตโต’’ติอาทินา สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘สมตฺตานี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สมตฺตานีติ สมฺปนฺนานิ. อิตรํ [Pg.490] ตสฺเสว เววจนํ. สมตฺตานีติ วา ปริยตฺตานิ, สมตฺตานีติ อตฺโถ. ‘‘ตโต มุทุตรานิ ธมฺมานุสารีมคฺคสฺสา’’ติ กสฺมา วุตฺตํ? ตโตติ หิ โสตาปตฺติมคฺควิปสฺสนินฺทฺริยานิ อธิปฺเปตานิเยว, ‘‘ตโต มุทุตรานี’’ติ วุตฺตปฐมมคฺโค ธมฺมานุสารี วา สิยา สทฺธานุสารี วาติ พฺยภิจรติ? นายํ โทโส, โสตาปตฺติมคฺเคกเทสวเสเนว ลทฺธพฺพปฐมมคฺคาเปกฺขาย วิปสฺสนาย วิภาคสฺส อธิปฺเปตตฺตา. โย หิ โสตาปนฺโน หุตฺวา อิริยาปถํ อโกเปตฺวา ยถานิสินฺโนว สกทาคามิมคฺคํ ปาปุณาติ, ตสฺส วิปสฺสนินฺทฺริยานิ สนฺธาย อวิภาเคน วุตฺตํ – ‘‘ตโต มุทุตรานิ โสตาปตฺติมคฺคสฺส วิปสฺสนินฺทฺริยานิ นามา’’ติ. โย ปน โสตาปนฺโน หุตฺวา กาลนฺตเรน สกทาคามี โหติ, ตสฺส โสตาปตฺติมคฺคตฺถาย ปวตฺตานิ วิปสฺสนินฺทฺริยานิ นาม โหนฺติ. โส เจ ธมฺมานุสารีโคตฺโต, ตสฺส ยถาวุตฺตวิปสฺสนินฺทฺริยโต มุทุตรานีติ ‘‘ตโต มุทุตรานิ ธมฺมานุสารีมคฺคสฺสา’’ติ วุตฺตํ. วิปสฺสนินฺทฺริยานิ นามาติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. ธมฺมานุสารีวิปสฺสนินฺทฺริยโต สทฺธานุสารีวิปสฺสนินฺทฺริยานํ มุทุภาวสฺส การณํ สยเมว วกฺขติ. ธมฺเมน ปญฺญาย มคฺคโสตํ อนุสฺสรตีติ ธมฺมานุสารี, ปญฺญุตฺตโร อริโย. สทฺธาย มคฺคโสตํ อนุสฺสรตีติ สทฺธานุสารี, สทฺธุตฺตโร อริโย.

482. 所谓“诸根的锐利等性”，应依观(vipassanā)、道或果来理解，故说“由彼……应知”。难道此处巴利（圣典）中不是只取了柔软性吗？确实如此，但若无锐利性，则不成其为锐利等性，故作是说。因为此为柔软，故彼可称为锐利，锐利与柔软之相待成立，犹如彼岸与此岸。现在为了详细阐明以“由彼”等简要说明的意义，所以说“圆满”等。其中“samattāni”是“sampannāni”（圆满）的意思，另一个词是它的同义词。或者说“samattāni”是“pariyattāni”（周遍）的意思，即完全具备。“比前者更柔软的是随法行道（的观根）”为何如此说？因为“前者”特指须陀洹道(Sotāpattimagga)的观根，而“比前者更柔软”所说的初道，可能是随法行(Dhammānusārī)或随信行(Saddhānusārī)，这难道不矛盾吗？此说无过。因为这是就须陀洹道的一部分而言，意在显示期望获得初道之观的差别。若有人证得须陀洹果(Sotāpanna)后，不改变威仪，即于原座证得斯陀含道(Sakadāgāmimagga)，则不加区分地针对其观根而说：“比前者更柔软者，名为须陀洹道之观根”。若有人证得须陀洹果后，经过一段时间才成为斯陀含(Sakadāgāmī)，则他为证须陀洹道而生起的观根，即是（此处所说的观根）。若此人是随法行种姓(Dhammānusārīgotta)，则其（观根）比前述观根更为柔软，故说“比前者更柔软的是随法行道（的观根）”。应承前文，连接“名为观根”之语。随法行之观根比随信行之观根更为柔软的原因，（后文）自会说明。以法，即以慧，随顺道流，是为随法行，乃增上慧之圣者。以信随顺道流，是为随信行，乃增上信之圣者。

เอวํ วิปสฺสนาวเสน ทสฺเสตฺวา มคฺควเสน ทสฺเสตุํ ‘‘ตถา’’ติอาทิ อารทฺธํ. สมฺปโยคโต สภาวโต จ อรหตฺตมคฺคปริยาปนฺนานิ อรหตฺตมคฺคินฺทฺริยานิ. อรหตฺตผลินฺทฺริยานีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย.

如此依观(vipassanā)的方式展示后，为了依道的方式展示，故开始说“如是”等。从相应和自性而言，摄于阿罗汉道的诸根，即是阿罗汉道根。于阿罗汉果根，此理亦然。

อิทานิ ผลวเสน ทสฺเสตุํ ‘‘สมตฺตานิ ปริปุณฺณานี’’ติอาทิ วุตฺตํ. โสตาปตฺติมคฺคฏฺฐปุคฺคลวเสน นานตฺตํ ชาตํ, ตสฺมา เต ทฺเวปิ อิธ ตติยวาเร น ลพฺภนฺตีติ อธิปฺปาโย. ธมฺมานุสารีสทฺธานุสารีนํ นานตฺตํ กถํ ชาตนฺติ อาห ‘‘อาคมเนนปิ มคฺเคนปี’’ติ. ตทุภยํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สทฺธานุสารีปุคฺคโล’’ติอาทิมาห. อุทฺทิสาเปนฺโตติ อุทฺเทสํ คณฺหนฺโต.

现在为了依果(phala)的方式来展示，故说“圆满、完备”等。由于住于须陀洹道的个人(puggala)存在差异，其意涵是：此二者（随法行与随信行）在第三回（即不还道）中不可得。随法行与随信行的差异如何产生？答曰：“亦由其来处，亦由其道”。为了显示此二者，（经文）说“随信行的个人”等。“Uddisāpento”即是“uddesaṃ gaṇhanto”（领受教示）。

มคฺโค ติกฺโข โหติ อุปนิสฺสยินฺทฺริยานํ ติกฺขวิสทภาวโต. เตนาห ‘‘สูรํ ญาณํ วหตี’’ติ. อสงฺขาเรนาติ สรเสเนว. อปฺปโยเคนาติ ตสฺเสว เววจนํ. ธมฺมานุสารีปุคฺคโล หิ อาคมนมฺหิ กิเลเส วิกฺขมฺเภนฺโต อปฺปทุกฺเขน อปฺปกสิเรน อกิลมนฺโตว วิกฺขมฺเภตุํ สกฺโกติ. สทฺธานุสารีปุคฺคโล ปน ทุกฺเขน กสิเรน กิลมนฺโต หุตฺวา วิกฺขมฺเภตุํ สกฺโกติ, ตสฺมา ธมฺมานุสาริสฺส ปุพฺพภาคมคฺคกฺขเณ [Pg.491] กิเลสจฺเฉทกญาณํ อทนฺธํ ติขิณํ หุตฺวา วหติ, ยถา นาม ติขิเณน อสินา กทลึ ฉินฺทนฺตสฺส ฉินฺนฏฺฐานํ มฏฺฐํ โหติ, อสิ ขิปฺปํ วหติ, สทฺโท น สุยฺยติ, พลววายามกิจฺจํ น โหติ, เอวรูปา ธมฺมานุสาริโน ปุพฺพภาคภาวนา โหติ, สทฺธานุสาริโน ปน ปุพฺพภาคกฺขเณ กิเลสจฺเฉทกญาณํ ทนฺธํ น ติขิณํ อสูรํ หุตฺวา วหติ, ยถา นาม นาติติขิเณน อสินา กทลึ ฉินฺทนฺตสฺส ฉินฺนฏฺฐานํ น มฏฺฐํ โหติ, อสิ สีฆํ น วหติ, สทฺโท สุยฺยติ, พลววายามกิจฺจํ อิจฺฉิตพฺพํ โหติ, เอวรูปา สทฺธานุสาริโน ปุพฺพภาคภาวนา โหติ. เอวํ สนฺเตปิ กิเลสกฺขเย นานตฺตํ นตฺถิ. เตนาห ‘‘กิเลสกฺขเย ปนา’’ติอาทิ. อวเสสา จ กิเลสา ขียนฺติ สํโยชนกฺขยาย โยคตฺตา.

道是锐利的，因为所依诸根(upanissayindriya)锐利、明净。因此说：“勇猛之智运行”。“无行”(asaṅkhārena)即自然而然。“无加行”(appayogena)是其同义词。随法行的个人(dhammānusārīpuggala)在进道时，能不苦、不难、不疲劳地镇伏烦恼。而随信行的个人(saddhānusārīpuggala)则需辛苦、艰难、疲劳才能镇伏。因此，随法行者于前分道(pubbabhāgamagga)刹那，断烦恼之智不迟钝、锐利地运行，犹如以利剑斩芭蕉树，切口平滑，剑行迅速，不闻其声，无需大力；随法行者的前分修行即是如此。而随信行者于前分道刹那，断烦恼之智迟钝、不锐利、不勇猛地运行，犹如以不利之剑斩芭蕉树，切口不平滑，剑行不速，可闻其声，需用大力；随信行者的前分修行即是如此。即便如此，在烦恼的灭尽上则无差别。故说“但在烦恼灭尽时”等。因为致力于结(saṃyojana)的灭尽，其余的烦恼也被断尽。

๓. ทุติยสํขิตฺตสุตฺตวณฺณนา

3. 第二略说经释义

๔๘๓. ตโตติ ผลโต ผลเวมตฺตตาย จริยมานตฺตา. อินฺทฺริยเวมตฺตตา สทฺธาทีนํ อินฺทฺริยานํ นานตฺเตน. ผลนานตฺตนฺติ อรหตฺตผลาทินานตฺตํ. ปุคฺคลนานตฺตนฺติ อนาคามิอาทิปุคฺคลนานตฺตํ.

483. “由彼”(tato)，是说由果，因果有别而行道故。根之差别，即信等诸根的差异。果之多样，即阿罗汉果(arahattaphala)等的多样性。个人(puggala)之多样，即不还者(anāgāmi)等个人的多样性。

๔. ตติยสํขิตฺตสุตฺตวณฺณนา

4. 第三略说经释义

๔๘๔. สีลกฺขนฺธาทีหิ สทฺธินฺทฺริยาทีหิ จ ปริโต ปูรเณน ปริปูรํ อรหตฺตมคฺคํ กโรนฺโต นิปฺผตฺติโต อรหตฺตผลํ อาราเธติ นิปฺผาเทติ. ตโย ปเทสมคฺเคติ สีลกฺขนฺธาทีนํ อปาริปูริยา เอกเทสภูเต ตโย เหฏฺฐิมมคฺเค. ปเทสํ เหฏฺฐิมผลตฺตยํ. จตูสูติ อิมสฺมึ วคฺเค ปฐมาทีสุ จตูสุ สุตฺเตสุ. กามญฺเจตฺถ ตติเย ‘‘ตโตติ ผลวเสน นิสฺสกฺก’’นฺติ วุตฺตํ, จตุตฺเถ ‘‘ปริปูรํ ปริปูรการี อาราเธติ, ปเทสํ ปเทสการี’’ติ, ‘‘จตูสุปิ สุตฺเตสุ มิสฺสกาเนว อินฺทฺริยานิ กถิตานี’’ติ ปน วจนโต วิปสฺสนาวเสนปิ โยชนา ลพฺภเตวาติ ทฏฺฐพฺพํ.

484. 以戒蕴(sīlakkhandha)等及信根(saddhindriya)等周遍圆满，行圆满之阿罗汉道(arahattamagga)，从而成就、证得阿罗汉果(arahattaphala)。“三支分道”(tayo padesamagga)是指因戒蕴等未圆满而成为一部分的下三道。“支分”(padesa)是指下三果。“于四者”(catūsu)是指在此品(vagga)最初的四部经中。诚然，此处第三经说“由彼，依果而出离”，第四经说“圆满者行圆满行而成就，支分者行支分行（而成就）”，但应知，依“四部经中所说诸根皆为混合”之说，亦可依观(vipassanā)而建立联系。

๕-๗. ปฐมวิตฺถารสุตฺตาทิวณฺณนา

5-7. 初广演经等释义

๔๘๕-๔๘๗. วิปสฺสนาวเสน นิสฺสกฺกํ เวทิตพฺพํ, น มคฺคผลวเสน, อิมสฺมึ สุตฺเต สพฺพโสว วิปสฺสนินฺทฺริยานํ เอว อธิปฺเปตตฺตา. อิทานิ ตมตฺถํ [Pg.492] ปากฏํ กาตุํ ‘‘ปริปุณฺณานิ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อวิหาทีสุ ปญฺจสุ สุทฺธาวาเสสุ ตตฺถ ตตฺถ อายุเวมชฺฌํ อนติกฺกมิตฺวา อนฺตรา กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพายนโต อนฺตราปรินิพฺพายี, อสงฺขาเรน อปฺปโยเคน สรสโตว ปรินิพฺพายนโต อสงฺขารปรินิพฺพายี, ตพฺพิปริยายโต สสงฺขารปรินิพฺพายี, อุทฺธํ วาหิภาเวน อุทฺธมสฺส ตณฺหาโสตํ วฏฺฏโสตํ วาติ อุทฺธํโสโต, อุทฺธํ วา คนฺตฺวา ปฏิลภิตพฺพโต อุทฺธมสฺส มคฺคโสตนฺติ อุทฺธํโสโต, อกนิฏฺฐภวํ คจฺฉตีติ อกนิฏฺฐคามีติ เอวเมตฺถ สทฺทตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

485-487. 应知（此为）依观(vipassanā)的出离，而非依道果，因为此经中完全意指观根。现在为阐明此义，故说“圆满”等。于无烦天(Avihā)等五净居天中，于各处天寿未过半，于其中间以烦恼灭尽而般涅槃，故为中般涅槃者(antarāparinibbāyī)。以无行、无加行，自然而然般涅槃，故为无行般涅槃者(asaṅkhāraparinibbāyī)。与此相反，则为有行般涅槃者(sasaṅkhāraparinibbāyī)。因向上流动之性，其爱流、轮回流向上流动，故为上流者(uddhaṃsoto)。或者，因向上而去获得，故其道流为上，是为上流者。去往色究竟天(akaniṭṭhā)之有，故为往色究竟天者(akaniṭṭhagāmī)。于此，应如是理解词义。

อิมสฺมึ ปน ฐาเนติ ‘‘วิปสฺสนาวเสน นิสฺสกฺก’’นฺติ วุตฺตฏฺฐาเน. อรหตฺตมคฺเคเยว ฐตฺวาติ อิมสฺมึเยว ภเว อรหตฺตมคฺเคเยว, น วิปสฺสนาย จ ฐตฺวา. ปญฺจ นิสฺสกฺกานิ นีหริตพฺพานีติ ‘‘ตโต มุทุตเรหิ อนฺตราปรินิพฺพายี โหตี’’ติอาทีนิ ปญฺจ นิสฺสกฺกานิ นิทฺธาเรตฺวา กเถตพฺพานิ. อิทานิ ตมตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘อรหตฺตมคฺคสฺส หี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อวิหาทีสุ อุปฺปชฺชิตฺวา อุปฺปนฺนสมนนฺตราย ปรินิพฺพายนโต ปฐมอนฺตราปรินิพฺพายี. ตตฺถ อายุปฺปมาณเวมชฺฌํ อปฺปตฺวาว ปรินิพฺพายนโต ทุติยอนฺตราปรินิพฺพายี, อายุเวมชฺฌํ ปตฺวา ปรินิพฺพายนโต ตโต ปรํ ตติยอนฺตราปรินิพฺพายี เวทิตพฺโพ. ‘‘ปญฺจ นิสฺสกฺกานี’’ติ กสฺมา วุตฺตํ? นนุ อสงฺขารสสงฺขารปรินิพฺพายีติ วตฺตพฺพนฺติ? น วตฺตพฺพนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อสงฺขารปรินิพฺพายิสฺส สสงฺขารปรินิพฺพายิโนปิ เอเตว ปญฺจ ชนา’’ติ.

在此处，即在所说“依观(vipassanā)而出离”之处。是说只安住于阿罗汉道，而非安住于观。应当引出五种出离，即应抉择并讲述“以比那更柔软的（根）成为中般涅槃者”等五种出离。如今为阐明其义，而说“于阿罗汉道”等。其中，生于无烦天(Avihā)等天，生起后立即般涅槃者，是第一种中般涅槃者。于彼处，未及寿量之中点而般涅槃者，是第二种中般涅槃者；已及寿量之中点而后般涅槃者，应知是第三种中般涅槃者。为何说“五种出离”？难道不应说无行般涅槃者与有行般涅槃者吗？为表明不应如是说，故言：“无行般涅槃者与有行般涅槃者，亦即此五种人。”

ตีณิ นิสฺสกฺกานีติ ‘‘ตโต มุทุตเรหิ โสตาปนฺโน โหตี’’ติอาทีนิ ตีณิ นิสฺสกฺกปทานิ. อิธ สกทาคามี น คหิโต, โส อนาคามิมคฺเค ฐตฺวา นีหริตพฺโพ, อนาคามิมคฺคสฺส วิปสฺสนินฺทฺริเยหิ มุทุตเรหิ สกทาคามี โหติ. สกทา…เป… มุทุตรานีติ อิทํ สกทาคามิมคฺคสฺส วิปสฺสนินฺทฺริเยหิ เอกพีชิสงฺขาตโสตาปนฺนวิปสฺสนินฺทฺริยานิ มุทุตรานิ โหนฺตีติ ตีณิ กตฺวา วุตฺตํ. ธมฺมานุสารีติอาทิทฺวยํ โกลํโกลาทิทฺวเยน คหิตํ โหตีติ. สกทาคามิมคฺคสฺส หีติอาทิ วุตฺตสฺเสว อตฺถสฺส วิวรณํ. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว. ฉฏฺฐสตฺตมานิ วุตฺตนยาเนวาติ ฉฏฺฐสตฺตมานิ สุตฺตานิ ทุติยตติเยสุ วุตฺตนยาเนว. ตตฺถ ปน มิสฺสกานิ อินฺทฺริยานิ กถิตานิ, อิธ ปุพฺพภาควิปสฺสนินฺทฺริยานิ กถิตานีติ อยเมว วิเสโส.

“三种出离”，即“以比那更柔软的（根）成为须陀洹”等三种出离之语。此处未取斯陀含，他应安住于阿那含道而被引出，（因为）以比阿那含道的观根更柔软的（根）成为斯陀含。斯陀含……乃至……更柔软者，此是说，一种子（即须陀洹）的观根比斯陀含道的观根更柔软，以此作成三种而说。随法行等二者，被家家(kolaṃkola)等二者所含摄。关于“斯陀含道”等（之论述），是为阐明前已说义。其余如前述。第六、七经如前述，即第六、七经与第二、三经所述之理相同。不过，彼处说的是混合诸根，此处说的是前分观根，仅此差别。

๘. ปฏิปนฺนสุตฺตวณฺณนา

8. 行道经释义

๔๘๘. ตนฺติ [Pg.493] มคฺคผลวเสน นิสฺสกฺกํ. ปาฬิยํ วุตฺตเมว ‘‘อรหตฺตผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน โหตี’’ติอาทินา. อฏฺฐหีติ จตูหิ ผเลหิ จตูหิ จ มคฺเคหีติ อฏฺฐหิ. พหิภูโต น อนฺโตภาโว. โลกุตฺตราเนว อินฺทฺริยานิ กถิตานิ มคฺคผลจิตฺตุปฺปาทปริยาปนฺนตฺตา.

488. 彼（出离）是依道与果而言。如巴利（圣典）中所说：“为作证阿罗汉果而行道”等。八种，即以四果与四道为八。是外在的，非内在包含。只说出世间诸根，因其已包含于道果心生起的范畴内。

๙-๑๐. สมฺปนฺนสุตฺตาทิวณฺณนา

9-10. 圆满经等释义

๔๘๙-๔๙๐. อินฺทฺริยสมฺปนฺโนติ เอตฺถ สมฺปนฺนสทฺโท ปริปูริอตฺโถติ อาห ‘‘ปริปุณฺณินฺทฺริโย’’ติ. มิสฺสกานิ อินฺทฺริยานิ กถิตานิ สามญฺญโตว เทสิตตฺตา.

489-490. 于“根圆满”中，“圆满”一词是圆满之义，故说“诸根圆满”。说“混合诸根”，是因其仅被概括地教导。

มุทุตรวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

柔软品释义终。

๓. ฉฬินฺทฺริยวคฺโค

3. 六根品

๒. ชีวิตินฺทฺริยสุตฺตวณฺณนา

2. 命根经释义

๔๙๒. อิตฺถิภาเวติ อิตฺถิตาย. อินฺทฏฺฐํ กโรติ ตถาสตฺตชนสามญฺญการณภาวโต. อิตฺถิยา เอว อินฺทฺริยํ อิตฺถินฺทฺริยํ. เอส นโย ปุริสินฺทฺริเย. ชีวิเตติ สหชาตธมฺมานํ ชีวเน ปาลเน ปวตฺตเน. วฏฺฏินฺทฺริยานีติ วฏฺฏเหตุภูตานิ อินฺทฺริยานิ. อิเมสุ หิ อุปาทินฺนอินฺทฺริเยสุ สติ วฏฺฏํ วตฺตติ ปญฺญายติ.

492. “于女性状态”，即于女性性。“行使主权”，是因其为同类有情的共同原因。“女根”，即女性之根。此理亦通于男根。“命”，即于俱生法的生存、护持、转起。“轮回诸根”，即作为轮回之因的诸根。因为当有此等被执取之根时，轮回才会转起与被了知。

๓. อญฺญินฺทฺริยสุตฺตวณฺณนา

3. 知根经释义

๔๙๓. อชานิตปุพฺพํ ธมฺมนฺติ จตุสจฺจธมฺมมาห, ตถา เตสํเยว ญาตธมฺมานนฺติ. อยํ ปเนตฺถ อตฺโถ – อาชานาตีติ อญฺญา, ปฐมมคฺเคน ญาตมนติกฺกมิตฺวา ชานาตีติ อตฺโถ. โสตาปนฺนาทีนํ ฉอริยานํ เอตํ นามํ. อญฺญสฺส อินฺทฺริยานิ อญฺญินฺทฺริยานิ. อญฺญาตาวีสูติ อาชานิตวนฺเตสุ. ยสฺมา อคฺคผลธมฺเมสุ ญาณกิจฺจํ สาติสยํ, ตสฺมา ตํ กิจฺจํ เสสธมฺเมสุปิ สมาโรเปตฺวา วุตฺตํ ‘‘อญฺญาตาวีสุ อรหตฺตผลธมฺเมสู’’ติ. ตตฺถ ตตฺถ เตสุ เตสุ มคฺคผเลสุ. เตน เตนากาเรนาติ อนญฺญาตชานนาทิอากาเรน.

493. “前所未知之法”，是指四谛法；同样，“于彼等已知之法”也是。此中义理为：了知，故为“知”(aññā)；义即以初道了知后，不超越已知而了知。此为须陀洹等六种圣者之名。“知根”(aññindriya)，即知者之根。“于具知者中”，即于已了知者中。由于在最高果法中，智的作用超胜，故将此作用亦移用于其余诸法，而说“于具知阿罗汉果法中”。于彼彼道果中，以彼彼行相，即以了知未知等行相（而知）。

๔. เอกพีชิสุตฺตวณฺณนา

4. 一种子经释义

๔๙๔. วิปสฺสนโต [Pg.494] นิสฺสกฺกนฺติ วิปสฺสนินฺทฺริเยหิ นิสฺสกฺกํ. อิทานิ ตเมว สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘สมตฺตานี’’ติอาทิมาห. ตีณิ นิสฺสกฺกานิ เอวมิธ ปญฺจ นิสฺสกฺกานิ นีหริตพฺพานิ เอกพีชิอาทิวิภาวนโต. เตนาห ‘‘สกทาคามิมคฺคสฺส หี’’ติอาทิ. โสตาปตฺติมคฺคสฺส วิปสฺสนินฺทฺริยานิ นาม เตนตฺตภาเวน สกทาคามิมคฺคํ ปตฺตุํ คจฺฉนฺตสฺส โสตาปนฺนสฺส วิปสฺสนินฺทฺริยานิ. ปญฺจปิ เต โสตาปตฺติมคฺคสฺส เภทาเยวาติ ‘‘สกทาคามิมคฺเค ฐตฺวา นีหริตพฺพานี’’ติ วุตฺตํ.

494. “从观(vipassanā)出离”，即由观根出离。如今为阐明彼已概说之义，而说“圆满”等。三种出离，如此，此处应依一种子(ekabīji)等之分别，引出五种出离。是故说“于斯陀含道”等。所谓“须陀洹道之观根”，是指以彼自体为证得斯陀含道而行之须陀洹的观根。彼五种亦皆是须陀洹道之类别，故说“应安住于斯陀含道而引出”。

เอกพีชีติ เอตฺถ ขนฺธพีชํ นาม กถิตํ. ยสฺส หิ โสตาปนฺนสฺส เอกํ ขนฺธพีชํ อตฺถิ, เอกํ อตฺตภาวคฺคหณํ, โส เอกพีชิ นาม. เตนาห – ‘‘โสตาปนฺโน หุตฺวา’’ติอาทิ. มานุสกํ ภวนฺติ อิทํ ปเนตฺถ เทสนามตฺตํ, เทวภวํ นิพฺพตฺเตตีติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติเยว. ภควตา คหิตนามาเนตานิ. เอตฺตกญฺหิ ปมาณํ คโต สตฺตกฺขตฺตุปรโม นาม โหติ, เอตฺตกํ โกลํโกโล, เอตฺตกํ เอกพีชีติ ภควตา เอเตสํ นามํ คหิตํ.

于“一种子”中，说的是蕴种子。若有须陀洹仅余一个蕴种子，即一次自体之取，彼即名为“一种子”。是故说：“成为须陀洹”等。“生于人间”，此处仅为例说，亦可说生于天界。此等皆是世尊(Bhagavā)所安立之名。达到此限量者名为“极七返”，达到彼限量者名为“家家”(kolaṃkola)，达到另一限量者名为“一种子”，此等名称乃世尊所安立。

ทฺเว ตโย ภเวติ เทวมนุสฺเสสุ เอว ทฺเว ตโย ภเว. สมฺโพธิจตุสจฺจธมฺโม ปรํ อยนํ นิสฺสโย คติ เอตสฺสาติ สมฺโพธิปรายโณ. กุลโต กุลํ คจฺฉตีติ โกลํโกโล. โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยโต ปฏฺฐาย หิ นีจกุเล อุปฺปตฺติ นาม นตฺถิ, มหาโภเคสุ กุเลสุ เอว นิพฺพตฺตตีติ อตฺโถ. เกวโลปิ หิ กุล-สทฺโท มหาโภคกุลเมว วทติ. ทฺเว วา ตีณิ วา กุลานีติ เทวมนุสฺสวเสน ทฺเว วา ตโย วา ภเวติ อยมฺปิ มิสฺสกภเวน กถิโต. ชาตสฺส กุมารสฺส วิย อริยาย ชาติยา ชาตสฺส นามเมตํ, ยทิทํ นิยโตติ สตฺตกฺขตฺตุปรมาทิโกติ จ สมญฺญาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ภควตา คหิตนามวเสเนวา’’ติอาทิ.

“二有或三有”，即仅于天人中有二或三有。“正等觉”，即四谛法为其最高归趣、依止、所往，故名“正等觉为归趣者”。“从家至家”，故名“家家”(kolaṃkola)。自作证须陀洹果起，实无生于下贱家者，义即仅生于大富之家。单说“家”一词，亦指大富之家。“二家或三家”，即依天人而有二有或三有，此亦为混合而说。为示此是生于圣种者之名，犹如王子之生，此即“决定”、“极七返”等名号，故说“唯依世尊所安立之名”等。

ยทิ ปุพฺพเหตุนิยมโต โสตาปนฺโน จ นิยโตติ โสตาปตฺติมคฺคโต อุทฺธํ ติณฺณํ มคฺคานํ อุปนิสฺสยาภาวโต ปุพฺพเหตุกิจฺจํ นตฺถีติ โสตาปตฺติมคฺคสฺส อุปนิสฺสยภาโว อาปชฺชติ. ยทิ ตสฺสปิ ปุพฺพเหตุอุปนิสฺสโย สิยา, ตาว นิยมโต โสตาปตฺติมคฺคุปฺปตฺติโต ปุพฺเพ เอว นิยมิโต, ยาวญฺจ อกนิฏฺฐํ ตสฺส ปุพฺพเหตุ นาม[Pg.495], อเหตุกตา อาปนฺนา, อิจฺจสฺส อเหตุ อปฺปจฺจยา นิปฺผตฺติ ปาปุณาติ. กิญฺจ เหตุ เจ? นิยมโต โสตาปนฺโน จ นิยโตติ ปฐมมคฺคาธิคเมเนว อนุกฺกเมน อุปริ ติณฺณํ มคฺคานํ กิจฺจานิ นิปฺผชฺชนฺติ, เอวํ สตฺตกฺขตฺตุปรมตาทินิยเม สติ สตฺตมภวาทิโต อุทฺธํ ปวตฺตตาย ทุกฺขสฺส มูลภูตา กิเลสา ปฐมมคฺเคเนว ขีณาติ อุปริ ตโย มคฺคา อกิจฺจา สิยุํ. เตนาห ‘‘ปฐมมคฺคสฺส อุปนิสฺสโย กโต นามา’’ติอาทิ.

若依“由前因决定，故须陀洹是决定的”之说，则因须陀洹道之上的三道无（前因）为依止，前因之作用即无，便会导致须陀洹道成为（后三道之）依止。若彼亦有前因为依止，则于须陀洹道生起前即已决定，乃至色究竟天(akaniṭṭhā)，其前因亦然，（如此）则陷于无因。此即导致无因无缘而成。复有何因？若“由决定，故须陀洹是决定的”，则仅以证得初道，即次第成就上方三道之作用。如此，在“极七返”等决定成立时，于第七有之上流转之苦的根本烦恼，已为初道所断尽，则上方三道即无作用。是故说“名为初道作依止”等。

ยทิ อุปริ ตโย มคฺคา สตฺตกฺขตฺตุปรมาทิตํ นิยเมนฺติ, ตโต จ อญฺโญ โสตาปนฺโน นตฺถีติ โสตาปตฺติมคฺคสฺส อกิจฺจกตา นิปฺปโยชนตา อาปชฺเชยฺย. อถ สกฺกายทิฏฺฐิอาทิปฺปหานํ ตสฺส กิจฺจํ, เตสํ เตสํ ปหาเนน สตฺตกฺขตฺตุปรมาทินิยมตาย. ภวิตพฺพํ, ยาว อุปริมคฺคา เอว โหนฺตีติ สตฺตภวาทิโต อุทฺธมปวตฺตนโต เตน วินาเนน สกฺกายทิฏฺฐิอาทิปฺปหาเนน จ เตน วินา ภวิตพฺพนฺติ อาห – ‘‘ปฐมมคฺเค อนุปฺปนฺเนว อุปริ ตโย มคฺคา อุปฺปนฺนาติ อาปชฺชตี’’ติ. ติณฺณํ มคฺคานนฺติ อุปริ ติณฺณํ มคฺคานํ. วิปสฺสนา นิยเมตีติ ยุชฺชตีติ วุตฺตมตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘สเจ หี’’ติอาทิมาห.

若上方三道能决定最多七次往返等，此外再无其他须陀洹，则须陀洹道将变得无事可作、毫无意义。然而，断除身见等才是它的作用，通过断除这些才能决定最多七次往返。理应是：只要上方的道存在，就不会流转超过七有。若无此道而能断除身见等，则会导致“初道未生而上方三道已生”的结论。“三道”即上方三道。为阐明所说的“观(vipassanā)决定是合理的”之义，（注释）才说“如果这样”等等。

โสตาปนฺโน วฏฺฏชฺฌาสโย. ตตฺเรกจฺเจ ปากเฏ ปญฺญาเต ทสฺเสนฺโต ‘‘อนาถปิณฺฑิโก’’ติอาทิมาห. อิธฏฺฐกโวกิณฺณสุกฺขวิปสฺสกสฺสาติ โย อิมสฺมึ กามภเว ฐิโต มนุสฺสเทววเสน โวกิณฺณภวูปปตฺติโก สุกฺขวิปสฺสโก จ, ตสฺส วเสน. นามํ กถิตนฺติ สตฺตกฺขตฺตุปรโมติ นามํ กถิตํ. เกจิ ปน ‘‘กามภเว สตฺตกฺขตฺตุํเยว อุปฺปชฺชติ, น ตโต’’ติ วทนฺติ, ตํ วีมํสิตพฺพํ.

须陀洹有倾向于轮回的意向。在此，为显示某些明显且广为人知的例子，（注释）说“给孤独(Anāthapiṇḍika)”等。“住于此世、夹杂受生、干观者”是指：住在此欲界，以人或天的身份夹杂受生，且是干观者，就他而言。“名为”是指说出“最多七次往返”这个名称。有些人则说：“只在欲界受生七次，不会更多。”此说应予考察。

โสเธสฺสามีติ ชมฺพุทีเป เกนจิ เตปิฏเกน ภิกฺขุนา สทฺธึ ปิฏกตฺตยเมว มยฺหํ อุคฺคหปริปุจฺฉาวเสน โสเธยฺยามีติ ปรตีรํ ชมฺพุทีปํ คโต. โย ภิกฺขุ สกฺโกตีติ โยชนา. อนิจฺจานุปสฺสนาทีสุ เอกมุเขน อภินิวิฏฺเฐนปิ อภิธมฺมปริยาเยน ตีหิ เอว วิโมกฺเขหิ มคฺคํ ลภตีติ อภินิเวสเภเทน ตโย ปุคฺคลา สุญฺญตโต วุฏฺฐิตา, ตถา ตโย อปฺปณิหิตโต วุฏฺฐิตาติ ฉ โหนฺติ, เตว สทฺธาธุรปญฺญาธุรวเสน ทฺวาทส สกทาคามิโน. ตถา อรหนฺโต, ตโย อนฺตราปรินิพฺพายิโน [Pg.496] เอโก อุปหจฺจปรินิพฺพายี เอโก อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามีติ ปญฺจ, เต อสงฺขารสสงฺขารปรินิพฺพายิเภเทน ทสาติ อวิหาทีสุ จตูสุปิ จตฺตาลีส, อกนิฏฺเฐ ปน อุทฺธํโสโต นตฺถีติ อฏฺฐจตฺตาลีส อนาคามิโน. วิปสฺสนา กถิตา สมฺมสนจารสฺส กถิตตฺตา.

“我将清净三藏”，即他想与瞻部洲(Jambudīpa)任何精通三藏的比丘一道，通过学习和提问的方式来清净三藏，于是前往对岸的瞻部洲。‘哪位比丘能够’是其文句连接。即使有人专注于无常随观等其中一种，通过阿毗达摩(abhidhamma)的方式，仍然可以通过三种解脱门证得圣道。由于倾向的差异，有三种从空性出观的人(puggala)，同样有三种从无愿出观的人，共为六种。此六种人再依信行和慧行之分，则有十二种斯陀含。同样，阿那含有五种：三种中般涅槃者、一种生般涅槃者、一种上流至色究竟天(akaniṭṭha)者。此五种再依无行般涅槃和有行般涅槃之分，则有十种。在无烦天等四净居天中，每层天各有十种，共四十种。在色究竟天，则无上流者，故有八种。总计有四十八种阿那含。观(vipassanā)已被讲述，因思择行已被讲述之故。

๕-๑๐. สุทฺธกสุตฺตาทิวณฺณนา

5-10. 纯净经等释义

๔๙๕-๕๐๐. ยถา จกฺขุสฺส สหชาตตทินฺทฺริยนิสฺสิตธมฺเมสุ อธิปเตยฺยํ อนุวตฺตนียตฺตา, เอวํ ตํทฺวาริกธมฺเมสุปิ อธิปเตยฺยํ เตหิ อนุวตฺตนียตฺตาติ วุตฺตํ – ‘‘อธิปเตยฺยสงฺขาเตน อินฺทฏฺเฐนา’’ติ. เอส นโย เสสินฺทฺริยาทีสุปิ. จตุสจฺจวเสน กถิตานิ สภาวาทิวิภาวนสฺส กถิตตฺตา.

495-500. 犹如眼根对与它俱生且依存于该根的诸法具有主导作用，因（彼等法）随顺于它；同样地，眼根对经由眼门（生起）的诸法也具有主导作用，因彼等法随顺于它。故说：“以名为‘主导’的主宰之义（为根义）。”此理亦适用于其余诸根等。（诸根）已依四圣谛的方式被讲述，因为自性等的分别已被讲述之故。

ฉฬินฺทฺริยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

六根品释义终。

๔. สุขินฺทฺริยวคฺโค

4. 乐根品

๑-๕. สุทฺธิกสุตฺตาทิวณฺณนา

1-5. 纯净经等释义

๕๐๑-๕๐๕. ยถา จกฺขุ ทสฺสเน อธิปเตยฺยฏฺเฐน จกฺขุนฺทฺริยํ, เอวํ สุขเวทนา สุขเน อธิปเตยฺยฏฺเฐน สุขินฺทฺริยํ. เอส นโย เสเสสุปิ. เสสํ เตภูมกนฺติ เสสํ ภูมิตฺตยวเสน เตภูมกํ.

501-505. 犹如眼于见时以主导之义为眼根，同样，乐受于感受乐时以主导之义为乐根。此理亦适用于其余诸根。“其余为三地”是指其余的依三地之分而为三地所摄。

๖. ปฐมวิภงฺคสุตฺตวณฺณนา

6. 初分别经释义

๕๐๖. กายิกนฺติ อยมสฺส นิสฺสยวเสน นิทฺเทโสติ อาห – ‘‘กายปสาทวตฺถุก’’นฺติ. สรูปนิทฺเทโส สุขํ สุขินฺทฺริยสฺส สรูปนฺติ. สาทนียฏฺเฐน ธมฺมปทานิ อตฺตนิ อสฺสาทยตีติ สาตํ, มธุรํ. เวทยิตนฺติ เวทิยนํ, อนุภวนนฺติ อตฺโถ. อญฺญธมฺมวิสิฏฺโฐติ ผสฺสาทีหิ อญฺเญหิ ธมฺเมหิ วิสทิโส. กายิกนฺติ ปสาทกายสนฺนิสฺสิตํ. เจตสิกนฺติ เจโตสนฺนิสฺสิตํ, เตน วุตฺตํ ‘‘เอตฺถ ปนา’’ติอาทิ. กายปสาท…เป… นตฺถิ, ตสฺมา ‘‘จตฺตาโร ปสาทกาเย วตฺถุํ กตฺวา’’ติ วุตฺตํ.

506. “身（所生）的”是依所依而作的解释，故说“以身净色为所依”。体性之解释是说：乐是乐根的体性。以可喜之义，于自身中体验诸法，故为“适悦”，即甘美。“感受”即是领纳，意为体验。“异于其他法”是指与触等其他法不同。“身（所生）的”是指依于净色身。“心（所生）的”是指依于心，因此说“在此处”等。身净色……乃至……不存在，因此说“以四种净色身为所依”。

๙. กฏฺโฐปมสุตฺตวณฺณนา

9. 木片本行释义

๕๐๙. ทฺวินฺนํ [Pg.497] อรณีนนฺติ อธรุตฺตรารณีนํ. กิญฺจิ ทฺวยํ สงฺฆฏฺฏิตมตฺตํ หุตฺวา น สโมธานคตํ โหตีติ ตํนิวตฺตนตฺถํ ‘‘สงฺฆฏฺฏนสโมธานา’’ติ วุตฺตํ. ปุนปฺปุนํ สงฺฆฏฺฏเนน หิ เตโชปาตุภาโว. อธรารณี วิย วตฺถารมฺมณํ อสติปิ วายาเม ตชฺชสมฺผสฺสปจฺจยโต. อุตฺตรารณี วิย ผสฺโส วตฺถารมฺมณาทิผสฺเสน ปวตฺตนโต. สงฺฆฏฺโฏ วิย ผสฺสสงฺฆฏฺฏนํ อรณิทฺวยสงฺฆฏฺฏนา วิย ผสฺสสฺเสว วตฺถารมฺมเณสุ สงฺฆฏฺฏนากาเรน ปวตฺติโต. อคฺคิ วิย เวทนา อนุทหนฏฺเฐน ขณิกาวายญฺจ. วตฺถารมฺมณํ วา อุตฺตรารณี วิย อินฺธนาปาตคหณาทีสุ อุสฺสาหสฺส วิย ปวตฺติสมฺภวโต. ผสฺโส อธรารณี วิย นิรุสฺสาหนิรีหตาวเสน อตฺตสาธนโต.

509. “二钻木”是指下钻木和上钻木。任何二者只是摩擦而未完全结合，为排除此（情况），故说“摩擦结合”。因为反复摩擦才能产生火。下钻木好比事与所缘，即使没有努力，也会因相应的触为缘而生起。上钻木好比触，由事、所缘等触而生起。摩擦好比触的摩擦，犹如两根钻木互相摩擦，触也是以摩擦的方式在事与所缘上发生作用。火好比受，以其燃烧的特性和刹那性。或者，事与所缘好比上钻木，因其生起犹如在取薪等事上的努力。触好比下钻木，因其以无努力、无作为的方式自我成就。

๑๐. อุปฺปฏิปาฏิกสุตฺตวณฺณนา

10. 逆次第经释义

๕๑๐. รสนํ ภญฺชนํ นิรุชฺฌนํ รโส. โย โย ธมฺมานํ รโส ยถาธมฺมรโส, เตน ยถาธมฺมรเสน. ปฏิปาฏิยาติ กเมน, อุภเยนปิ ธมฺมานํ ปหานกฺกเมนาติ วุตฺตํ โหติ. อิมสฺมึ อินฺทฺริยวิภงฺเคติ อิมสฺมึ อินฺทฺริยสํยุตฺตสญฺญิเต อินฺทฺริยวิภงฺเค. อเทสิตตฺตาติ เสสสุตฺตานิ วิย ‘‘สุขินฺทฺริย’’นฺติอาทินา อเทสิตตฺตา อิทํ อุปฺปฏิปาฏิกสุตฺตํ นาม. วลิยา ขรสมฺผสฺสาย ผุฏฺฐสฺส. ตนฺติ กณฺฏกเวทนาทึ. เอตสฺส ทุกฺขินฺทฺริยสฺส.

510. 味是破坏、是止息。诸法各自之味即如法味，以此如法味。“次第”即顺序；此二者亦然，是说以舍断诸法的次第。“于此根分别中”是指于此名为《根相应》的根分别中。“因未说故”是指不像其余诸经那样以“乐根”等（顺序）宣说，故此经名为《逆次第经》。被强烈粗糙的触所触及。“彼”是指荆棘刺痛等感受。此即苦根。

เตสํ เตสนฺติ โทมนสฺสินฺทฺริยาทีนํ. การณวเสเนวาติ ตํตํอสาธารณการณวเสน. เตสญฺหิ วิเสสการณํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปตฺตจีวราทีนํ วา’’ติ อาห.

“彼等”是指忧根等。“仅由因缘”是指由各自不共的因缘。为显示彼等的特殊因缘，（世尊）才说“或由衣钵(pattacīvara)等”。

เอกโตวาติ ปุนปฺปุนํ ปทุทฺธารณํ อกตฺวา เอกชฺฌเมว. ทุติยชฺฌานาทีนํ อุปจารกฺขเณ เอว นิรุชฺฌนฺตีติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. เตสํ ทุกฺขินฺทฺริยโทมนสฺสาทีนํ. อติสยนิโรโธติ สุฏฺฐุ ปหานํ อุชุปฺปฏิปกฺเขน วูปสโม. นิโรโธเยวาติ นิโรธมตฺตเมว. นานาวชฺชเนติ เยน อาวชฺชเนน อปฺปนาวีถิ โหติ, ตโต ภิชฺชาวชฺชเน, อเนกาวชฺชเน วา. อปฺปนาวีถิยญฺหิ อุปจาโร เอกาวชฺชโน, อิตโร อเนกาวชฺชโน อเนกกฺขตฺตุํ ปวตฺตนโต. วิสมนิสชฺชาย อุปฺปนฺนกิลมโถ วิสมาสนุปตาโป[Pg.498]. ปีติผรเณนาติ ปีติยา ผรณรสตฺตา. ปีติสมุฏฺฐานานํ วา ปณีตรูปานํ กายสฺส พฺยาปนโต วุตฺตํ. เตนาห ‘‘สพฺโพ กาโย สุโขกฺกนฺโต โหตี’’ติ. วิตกฺกวิจารปจฺจเยปีติ ปิ-สทฺโท อฏฺฐานปยุตฺโต, โส ‘‘ปหีนสฺสา’’ติ เอตฺถ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺโพ ‘‘ปหีนสฺสปิ โทมนสฺสินฺทฺริยสฺสา’’ติ. เอตํ โทมนสฺสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ตสฺส มยฺหํ อติจิรํ วิตกฺกยโต วิจารยโต กาโยปิ กิลมิ, จิตฺตมฺปิ วิหญฺญี’’ติ จ วจนโต กายจิตฺตเขทานํ วิตกฺกวิจารปจฺจยตา เวทิตพฺพา. วิตกฺกวิจารภาเว อุปฺปชฺชติ โทมนสฺสินฺทฺริยนฺติ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. ตตฺถสฺส สิยา อุปฺปตฺตีติ ตตฺถ ทุติยชฺฌานุปจาเร อสฺส โทมนสฺสสฺส อุปฺปตฺติ ภเวยฺย. ‘‘ตตฺถสฺส สิยา อุปฺปตฺตี’’ติ อิทํ ปริกปฺปวจนํ อุปจารกฺขเณ โทมนสฺสสฺส สุปฺปหีนภาวทสฺสนตฺถํ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘น ตฺเวว ทุติยชฺฌาเน ปหีนปจฺจยตฺตา’’ติ. ปหีนมฺปิ โสมนสฺสินฺทฺริยํ ปีติ วิย น ทูเรติ กตฺวา ‘‘อาสนฺนตฺตา’’ติ วุตฺตํ. นานาวชฺชนุปจาเร ปหีนมฺปิ ปหานงฺคํ ปฏิปกฺเขน อวิหตตฺตา อนฺตรนฺตรา อุปฺปชฺเชยฺยาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อปฺปนาปฺปตฺตายา’’ติอาทิมาห. ‘‘ตาทิสาย อาเสวนาย อิจฺฉิตพฺพตฺตา ยถา มคฺควีถิโต ปุพฺเพ ทฺเว ตโย ชวนวารา สทิสานุปสฺสนาว ปวตฺตนฺติ, เอวมิธาปิ อปฺปนาวารโต ปุพฺเพ ทฺเว ตโย ชวนวารา อุเปกฺขาสหคตาว ปวตฺตนฺตี’’ติ วทนฺติ. อปริเสสนฺติ สุวิกฺขมฺภิตนฺติ กตฺวา วิกฺขมฺภเนน อนวเสสํ.

“一次即成地(Ekatovā)”是指不重复提取（业处之）词，仅一次即成。应将“于第二禅等近行刹那即灭尽”引来关联。‘彼等’指苦根、忧根等。‘极灭(Atisayanirodho)’是指善断，以直接的对治而寂静。‘唯灭(Nirodhoyeva)’是指仅仅是灭。‘种种转向(Nānāvajjaneti)’是指由此转向而有安止(appanā)心路，或由个别转向，或由多种转向。在安止心路中，近行(upacāra)只有一个转向；其余的则因多次生起而有多个转向。由不当坐姿所生之疲劳，即是不当坐姿之苦恼。‘以喜遍满’是指喜具有遍满之味，或因由喜所生的殊胜色遍满于身而说。因此说：‘全身皆为乐所遍满’。‘即使以寻、伺为缘’：此中‘即使(pi)’一词使用不当，应与‘已断除的(pahīnassa)’连接，作‘即使是已断除的忧根(domanassindriya)’。此忧根生起，应如此关联。又如所说：‘我长时间寻思、伺察，身亦疲惫，心亦恼乱’，故知身心之疲惫是以寻、伺为缘。应将‘在有寻、伺时，忧根会生起’引来关联。‘于彼处，其或生起’是指在第二禅的近行中，彼忧根可能会生起。‘于彼处，其或生起’此为假设之说，旨在显示于近行刹那，忧根已被善断。诚如所说：‘然于第二禅中，（忧根）因缘已断故（不生）’。已断除的喜根(somanassindriya)不像喜(pīti)那样远离，故说‘因其邻近’。在种种转向的近行中，虽已断除，但断除之支分未被对治法所摧伏，故会时而生起，为显示此义，故说‘因未达安止’等。有人说：‘如此串习是可取的，犹如在道心路之前，有两、三次速行(javana)是相似的随观(anupassanā)生起；同样，此处在安止之前，也有两、三次与舍(upekkhā)俱行的速行生起。’‘无余’是指善镇伏，因镇伏而无所残余。

ตถตฺตายาติ ตถภาวาย ปฐมชฺฌานสมงฺคิตาย. สา ปนสฺส อุปฺปาทเนน วา อุปฺปนฺนสฺส สมาปชฺชเนน วา โหตีติ วุตฺตํ ‘‘อุปฺปาทนตฺถาย สมาปชฺชนตฺถายา’’ติ. ทฺวีสูติ นวมทสเมสุ สุตฺตนฺเตสุ.

为如是性(Tathattāya)，即为与初禅相应的如是性。而此（如是性）或由生起，或由进入已生起之定而有，故说“为令生起，为令入定”。于二经中(Dvīsu)，即于第九、第十经中。

สุขินฺทฺริยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

乐根品释义终。

๕. ชราวคฺโค

5. 老品

๑. ชราธมฺมสุตฺตวณฺณนา

1. 老法经释义

๕๑๑. ปมุเข, ปาสาทสฺส จ ปจฺฉิมภาเค อาตโป ปจฺฉาตโป, ตสฺมึ ปจฺฉาตเป. โส หิ ปาสาทสฺส ปมุขภาเวน กโต. กึ ปน ภควโต วชิรสารํ สรีรํ โอตาเปตพฺพํ โหตีติ อาห – ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสา’’ติอาทิ[Pg.499]. อยญฺจ อิมํ สุตฺตํ เทสิตสมเย. น สกฺโกติ พฺยามปฺปภาย กายจิ ปภาย อนภิภวนียตฺตา. กิญฺจาปิ พุทฺธาภา สูริยาภาย อนภิภวนียา, ฆมฺมสภาวตาย ปน รสฺมีนํ ปริโต ผรนฺตี สูริยาภา ติขิณา อุณฺหาติ อาห ‘‘รสฺมิเตช’’นฺติ. อิทานิ ตมตฺถํ อุปมาย วิภาเวตุํ ‘‘ยเถว หี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

511. 于宫殿正面及后部之阳光为午后之阳，于彼午后之阳中。彼处乃作为宫殿的正面部分而造。有人问：“难道世尊(bhagavā)金刚之身亦需曝晒？”答曰：“正等觉者……”等。此乃说此经之时。因寻光(byāmappabhā)不为任何光所胜，故不能（胜之）。虽然佛光不为日光所胜，然日光因其光线具有炎热之性，周遍散布，故猛烈而炽热，因此说“光线之热”。今为以譬喻阐明此义，故说“犹如……”等。

สุวณฺณาวฏฺฏํ วิยาติ อจฺเฉ สุวณฺณปตฺเต วินิวตฺตอาวฏฺฏํ วิย. ครหณจฺฉริยํ นาม กิเรตํ ‘‘อจฺฉริยเมตํ อวิสิจฺเฉผลวท’’นฺติอาทีสุ วิย. น เอวเมตรหีติ อตฺตโน ปากฏวเสน วทติ, น อิตเรสมฺปีติ. สิราชาลาติ สิราสนฺตานา. เอวรูปํ น โหตีติ อญฺเญสํ ปากติกสตฺตานํ วุตฺตาการํ วิย น โหติ ปุญฺญสมฺภารสฺส อุฬารตมตฺตา วิปจฺจนสฺส ปริยนฺตคตตฺตา. เตนาห ‘‘อญฺเญสํ อปากฏ’’นฺติ. วลิยาวฏฺฏกนฺติ อปฺปกํ วลิยาวฏฺฏํ. เตนาห ‘‘เกสคฺคปฺปมาณ’’นฺติ. สพฺพานีติ สิราชาลานิ. ปุรโต วงฺโกติ โถกํ ปุรโต นตมตฺตํ สนฺธายาห. เตน วุตฺตํ ‘‘สฺวายํ อญฺเญสํ อปากโฏ’’ติ. นยคฺคาหโตติ อนุมานโต. ธี ตนฺติ ธี-สทฺทโยเค อุปโยควจนํ. ธีติ ชิคุจฺฉนตฺเถ นิปาโต. ธิกฺกาโรติ ชิคุจฺฉาปโยโค. ตํ ผุสตูติ ตุยฺหํ ปาปุณาตุ.

“如金盘般(Suvaṇṇāvaṭṭaṃ viya)”，是说像由纯净金叶制成的圆盘。据说此乃“可责之奇迹(Garahaṇacchariyaṃ)”，犹如“此乃奇迹，无疑是果报之言”等。“如今非如是”，是就自身显现而言，非指他人亦然。“脉网(Sirājāla)”即脉络相连。“无如是相状”，是说不像其他凡俗众生有前述之相，因其福德资粮极为殊胜，果报已达究竟。因此说“他人所不见”。“微皱(Valiyāvaṭṭakaṃ)”即少许皱纹。因此说“如发梢大小”。“一切”指所有脉网。“前端微曲”是说稍微向前弯曲。因此说“此相他人所不见”。“由理而得”即由推论而知。“咄(Dhī)”，于“dhī”一词之用法，此为表达之语。“Dhī”是用于厌恶义的不变词。“呵斥(Dhikkāro)”是厌恶之语。“愿其触及你”是说愿其降临于你。

๒. อุณฺณาภพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา

2. 优那婆婆罗门经释义

๕๑๒. อญฺญมญฺญสฺสาติ อญฺโญ อญฺญสฺส. น ปจฺจนุโภติ อตฺตโน อวิสยภาวโต. อิทานิ ตํ อญฺญวิสยตํ อนฺวยโต พฺยติเรกโต วิภาเวตุํ ‘‘สเจ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

512. “相互的(Aññamaññassa)”，是指一个与另一个。不体验，因非自己之境界。今为从顺、逆两方面阐明其为他者之境界，故说“如果……”等。

วิสยานิ ปฏิสรนฺติ เอตฺถาติ ปฏิสรณํ. อินฺทฺริยวิญฺญาณานิ หิ อสติปิ ตาทิเส อธิปฺปาเย อตฺตโน อารมฺมณสฺส ยาถาวโต สมฺปชานนโต ปเวทนวิชานนานิ กโรนฺตานิ วิย ปวตฺตนฺติ, ตถา โลกสฺส อญฺญตฺถ สิทฺธิโต. เตนาห ภควา – ‘‘มโน ปฏิสรณํ, มโนว เนสํ โคจรวิสยํ ปจฺจนุโภตี’’ติ มโนทฺวาริกชวนมโน หิ สวิเสสํ มโนวิสยํ ปจฺจนุโภติ, ปญฺจทฺวาริกชวนมโน มนนมตฺตเมว ปจฺจนุภวติ. รชฺชนาทิคฺคหณญฺเจตฺถ นิทสฺสนมตฺตํ, ตสฺมา สทฺทหนาทิปิ คหิตเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ, ปญฺจทฺวารปฺปวตฺติวเสน ตถา วุตฺตํ. เอกสฺมึ ปน ทฺวาเรติ จกฺขุทฺวาเร.

诸境(visaya)于此归趣，故为归趣处(paṭisaraṇa)。诸根识虽无如是意趣，然因能如实了知自之所缘，犹如在进行告知与识别，此为世间所共许。因此，世尊(bhagavā)说：“意为归趣处，意能体验彼等之行境。”意门速行心能有差别地体验意所缘，五门速行心则仅体验思量而已。此处所举之贪等仅为例示，故当知亦包含信解等，此乃就五门转起而说。至于“于一门”，即于眼门。

ทุพฺพลโภชกาติ [Pg.500] อปฺปานุภาวา ราชโภคฺคา. อายนฺติ โภคุปฺปตฺติฏฺฐานํ. โยตฺตพนฺธาทินิมิตฺตํ ลทฺธพฺพกหาปโณ โยตฺตกหาปโณ. อทฺทุพนฺธาทินิมิตฺตํ คเหตพฺพกหาปโณ อทฺทุกหาปโณ. มาฆาตโฆสนาย กตาย หึสานิมิตฺตํ คเหตพฺพกหาปโณ มาปหารกหาปโณ. ตสฺส ปริมาณํ ทสฺเสตุํ ‘‘อฏฺฐกหาปโณ’’ติอาทิ วุตฺตํ. สตวตฺถุกนฺติ สตกรีสวตฺถุกํ.

“劣食者(Dubbalabhojakā)”指少威德之王俸者。“收入(Āya)”指财富生起之处。因结缚牛轭等事由而应得之钱币为“轭钱(yottakahāpaṇo)”。因捆绑等事由而应取之钱币为“缚钱(addukahāpaṇo)”。因宣布摩伽(Māgha)节所行之伤害而应取之钱币为“摩伽掠夺钱(māpahārakahāpaṇo)”。为示其量，故说“八钱”等。“百地(Satavatthukaṃ)”指拥有一百“迦里娑”(karīsa)之地。

มคฺคสตีติ อริยมคฺคสติ. ภาวนมนุยุญฺชนฺตสฺส หิ ชวนมโน อุสฺสกฺกิตฺวาว มคฺคสตึ ปฏิสรติ ตปฺปริโยสานตฺตา. ตนฺติ นิพฺพานํ. สาติ ผลวิมุตฺติ. ปฏิสรติ อคฺคมคฺคสติยา. ผลวิมุตฺติ นิพฺพานนฺติ อุภยํ มคฺคสฺส สิทฺธาเยวาติ. อารมฺมณวเสน นตฺถิ เอตสฺส ปฏิสรณนฺติ อปฺปฏิสรณํ อสงฺขตามตสฺส สนฺตินิจฺจสภาวตฺตา. สยํ ปน สพฺเพสํเยว อริยานํ ปฏิสรณํ. เตนาห ‘‘นิพฺพานํ อรหโต คตี’’ติ (ปริ. ๓๓๙). นิพฺพานํ อนุปวิฏฺฐํ นิพฺพานนิสฺสยตฺตา. น ตโต ปรํ คจฺฉติ คตสฺส อญฺญสฺส ตาทิสสฺส อภาวา. นิพฺพานํ ปริ สพฺพโส โอสานนฺติ นิพฺพานปริโยสานํ.

“道念(Maggasati)”即圣道之念。勤修者之速行心奋起而归趣于道念，因道念为其终极。“彼(Taṃ)”指涅槃。“此(Sā)”指果解脱。其归趣于最上之道念。果解脱与涅槃二者皆为道之所成。就所缘而言，此（道念）无所归趣，故为“无归趣”，因无为不死（之涅槃）具有寂静、恒常之自性。然其自身实为一切圣者之归趣。因此说：“涅槃是阿罗汉的归宿”。已入涅槃，即依止于涅槃。自此无更远之所去，因无有其他如是之去处。涅槃是周遍、完全的终点，故为“涅槃为究竟(nibbānapariyosānaṃ)”。

มูลชาตา ชาตมูลา. ตโต เอว ปติฏฺฐิตา. กา ปนสฺสาติ อาห ‘‘มคฺเคน อาคตสทฺธา’’ติ. มคฺโค ทฬฺหาย อสํหาริยสทฺธาย มูลํ ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺตานิ เจว วิจิกิจฺฉาจิตฺตญฺจาติ ปญฺจ อกุสลจิตฺตานิ สมุจฺเฉทวเสน ปหีนานิ. ปญฺจ นีวรณานีติ เอตฺถ อปายคมนียานิ ปฐมมคฺเคเนว ปหีนานิ, อิตรานิ วิกฺขมฺภนวเสน ฌาเนน ปหีนานีติ ปญฺจสุ โอรมฺภาคิยกิเลสสํโยชเนสุ เอกเทสวิคเมเนว พหิทฺธาสํโยชโน วิย ชาโตติ วุตฺตํ ‘‘ฌานอนาคามิฏฺฐาเน ฐิโต’’ติ. เตนาห ‘‘โส อปริหีน…เป… นิพฺพาเยยฺยา’’ติ.

从根生起，已生起根，皆依此而立。问：“其根为何？”答：“由道而来的信心。”道是坚固不移信心的根。与见相应的（四种）心及疑相应心，此五不善心以正断而断除。于五盖中，导致恶趣者由初道断除，其余者由禅那以镇伏而断除。于五下分结中，仅断除一部分，如外结者一般生起，故说“住于禅那不还位”。是故说：“彼不退失……当证涅槃。”

๕. ปฐมปุพฺพารามสุตฺตวณฺณนา

5. 初东园经释义

๕๑๕. ปุพฺพโกฏฺฐเก เอวํ อาคตสุตฺตํ อาทึ กตฺวา ผลินฺทฺริยาเนว กถิตานิ อคฺคผลวเสน เทสนาย อาคตตฺตา.

515. 于东门楼中，以此经为始，因教说乃是以最上果的方式而来，故仅说诸果根。

๑๐. อาปณสุตฺตวณฺณนา

10. 市集经释义

๕๒๐. อุปริ สห วิปสฺสนาย ตโย มคฺคาติ วิปสฺสนาย สห โสตาปตฺติผลโต อุปริ ตโย มคฺคา. มคฺคาธิคเมน อิทานิ ปจฺจกฺขภูตตฺตา [Pg.501] ‘‘อิเม โข เต ธมฺมา’’ติ วุตฺตา. ตตฺถ ยํ อคฺคภูตํ, ตสฺส วเสน ทสฺเสตุํ ‘‘อรหตฺตผลินฺทฺริยํ นามา’’ติ วุตฺตํ อินฺทฺริยภาวสามญฺเญน เอกชฺฌํ กตฺวา. อติวิชฺฌิตฺวา ปสฺสามีติ สจฺฉิกตฺวา ยาถาวโต ปสฺสามิ. จตูหิ อินฺทฺริเยหีติ วีริยินฺทฺริยาทีหิ จตูหิ อินฺทฺริเยหิ. สา วิปสฺสนามคฺคผลสหคตา สิยาติ มิสฺสกา วุตฺตา.

520. “上有与观俱行的三道”，是指从须陀洹果以上，与观俱行的三道。因已证得道而亲证，故说“此即是彼法”。其中，为显示最上者，以根的共性将其总合，而说“名为阿罗汉果根”。“洞穿而见”，即是亲证、如实而见。“以四根”，即是以精进根等四根。彼观与道、果相应，故称为“混合”。

ชราวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

老品释义终

๖. สูกรขตวคฺโค

6. 猪掘品

๑. สาลสุตฺตวณฺณนา

1. 娑罗树经释义

๕๒๑. สูรภาเวนาติ อติสูรภาเวน. พุชฺฌนตฺถายาติ สจฺจปฏิเวธาย.

521. “以勇健故”者，谓以极其勇健故。“为觉悟故”者，谓为彻证真谛故。

๒. มลฺลิกสุตฺตวณฺณนา

2. 茉莉夫人经释义

๕๒๒. จตฺตาริ อินฺทฺริยานีติ ปญฺญินฺทฺริยํ ฐเปตฺวา เสสานิ จตฺตาริ. ‘‘อริยญาณํ โลกุตฺตร’’นฺติ วุตฺตํ มคฺคญาณํ กตฺวา. อริย-สทฺโท ปน ยถา ตถา วิสุทฺเธปิ โหตีติ ตาทิสํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ตมฺปิ ปนา’’ติอาทิ. ยถา หิ จตฺตารินฺทฺริยานิ มิสฺสกานิ, เอวํ ปญฺญินฺทฺริยมฺปิ มิสฺสกนฺติ วุจฺจมาเน น โกจิ วิโรโธติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘ตมฺปิ ปน…เป… วฏฺฏตี’’ติ.

522. “四根”者，谓除慧根外之其余四根。说“圣智是出世间”，是就道智而言。然“圣”一词亦可指一般清净，就此而言，故说“彼亦”等。其意为：如四根是混合的，说慧根亦是混合的，并无任何矛盾，故说“彼亦……是为恰当”。

๓. เสขสุตฺตวณฺณนา

3. 有学经释义

๕๒๓. น สกฺโกติ อินฺทฺริยานํ อปริปกฺกตฺตา. อตฺถีติ ปชานาติ นยคฺคาเหน, น ปจฺจกฺขโต. น หิ อริยาปิ อนธิคตํ มคฺคผลํ ปจฺจเวกฺขิตุํ สกฺโกนฺติ.

523. 因诸根尚未成熟故不能。以理智推度而知“有”，非由亲证。诚然，即使是圣者，亦不能省察尚未证得的道果。

๖. ปติฏฺฐิตสุตฺตวณฺณนา

6. 安立经释义

๕๒๖. สาสเวสูติ จตุราสววินิมุตฺเตสุ เสสธมฺเมสุ อารมฺมเณสุ. เตสุปิ อุปฺปชฺชนกอนตฺถโต จิตฺตํ รกฺขติ นาม.

526. “于有漏法”者，谓于除解脱四漏之法外的其余诸法为所缘。于彼等所缘中，亦守护心，令不生起过患，是名为守护。

๘. สูกรขตสุตฺตวณฺณนา

8. 猪掘坑经释义

๕๒๘. ตํ [Pg.502] สนฺธายาติ ตํ สูกรขตเลณํ สนฺธาย. เอตํ ‘‘สูกรขตาย’’นฺติ วจนํ วุตฺตํ. ภาวนปุํสกนฺติ ภาวโชตกํ นปุํสกวจนํ ยถา ‘‘วิสมํ วาตา วายนฺติ, เอกมนฺตํ นิสีที’’ติ. กิจฺจปฏิปตฺติ เตสํ สํกาสนฏฺเฐน สปติโส, สปติโส เอว สปฺปติสฺโส, สเชฏฺฐโกติ อาห ‘‘สปฺปติสฺโสติ สเชฏฺฐโก’’ติ.

528. “就彼而言”者，谓就彼猪掘洞而言。“为猪所掘”一语，即为此而说。“状态中性词”者，谓指示状态的中性词，如“风逆吹”、“于一旁坐”。为阐明彼等之行仪，有敬意者，有敬意即有长上，故说“有敬意者即有长上”。

สูกรขตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

猪掘品释义终

๗. โพธิปกฺขิยวคฺควณฺณนา

7. 菩提分品释义

๕๓๑-๖๕๐. สตฺตานํ ผลานํ เหตุภูตานิ ‘‘อิเมสํ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจนฺนํ อินฺทฺริยานํ ภาวิตตฺตา’’ติอาทินา วุตฺตานิ, ปญฺจินฺทฺริยานิเยว ผลูปจาเรน ‘‘สตฺต ผลานี’’ติ วุตฺตานิ. ตานิ จ ปุพฺพภาคานิ ‘‘อิเมสํ, ภิกฺขเว, ปญฺจนฺนํ อินฺทฺริยานํ ภาวิตตฺตา…เป… สตฺตานิสํสา ปาฏิกงฺขา’’ติ วจนโต. เตสนฺติ สตฺตานํ ผลานํ. ‘‘ทฺวินฺนํ ผลานํ อญฺญตรํ ผล’’นฺติ เอวํ อตีตสุตฺเต วุตฺตานิ เหฏฺฐา ทฺเว ผลานิ นามาติ วทนฺติ. เยหิ ปน อินฺทฺริเยหิ อญฺญตฺร ปน อนฺตราปรินิพฺพายึ เสสานิ ผลานิ โหนฺติ, ตานิ จตฺตาริ สปุพฺพภาคานิ โลกุตฺตรานีติ วุตฺตํ สิยา.

531-650. 成为七果之因的，是由“诸比丘，因修习此五根故”等文所说的五根。此五根以果的譬喻，被称为“七果”。且依“诸比丘，因修习此五根……可期许七种功德”之语，彼等（五根）是前分。“彼等”者，谓七果。“二果中之随一果”，如是过去经中所说，是指下二果。然除中般涅槃者外，其余诸果由彼等根而有，彼四（根）及其前分，当可说是出世间。

อินฺทฺริยสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

根相应释义终

๕. สมฺมปฺปธานสํยุตฺตวณฺณนา

5. 正勤相应释义

๖๕๑-๗๐๔. สมฺมปฺปธานสํยุตฺเต ปุพฺพภาควิปสฺสนาว กถิตา ‘‘อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานายา’’ติอาทิวจนโต.

651-704. 于正勤相应中，依“为断不善法”等语，可知其所说唯是前分观。

สมฺมปฺปธานสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

正勤相应释义终

๖. พลสํยุตฺตวณฺณนา

6. 力相应释义

๗๐๕-๘๑๒. พลสํยุตฺเต พลานิ มิสฺสกาเนว กถิตานิ ‘‘วิเวกนิสฺสิต’’นฺติ วจนโต.

705-812. 于力相应中，依“依止远离”一语，可知诸力被说为是混合的。

พลสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

力相应释义终

๗. อิทฺธิปาทสํยุตฺตํ

7. 神足相应

๑. จาปาลวคฺโค

1. 遮波罗品

๑. อปารสุตฺตวณฺณนา

1. 此岸经释义

๘๑๓. ฉนฺทํ [Pg.503] นิสฺสาย ปวตฺโต สมาธีติ กตฺตุกมฺยตาฉนฺทํ อธิปตึ กตฺวา ปฏิลทฺธสมาธิ ฉนฺธสมาธิ. ปธานสงฺขาราติ จตุกิจฺจสาธกสฺส สมฺมปฺปธานวีริยสฺเสตํ อธิวจนํ. เตหีติ ฉนฺทสมาธิปธานสงฺขาเรหิ. อิทฺธิยา ปาทนฺติ นิปฺผตฺติปริยาเยน อิชฺฌนฏฺเฐน, อิชฺฌนฺติ เอตาย สทฺธา อิทฺธา วุทฺธา อุกฺกํสคตา โหนฺตีติ อิมินา วา ปริยาเยน ‘‘อิทฺธี’’ติ สงฺขาตานํ อุปจารชฺฌานาทิกุสลจิตฺตสมฺปยุตฺตานํ ฉนฺทสมาธิปธานสงฺขารานํ อธิฏฺฐานฏฺเฐน ปาทภูตํ, เสสจิตฺตเจตสิกราสินฺติ อตฺโถ. สา เอว จ ยถาวุตฺตอิทฺธิ ยสฺมา เหฏฺฐิมา เหฏฺฐิมา อุปริมาย อุปริมาย ปาทภูตา, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘อิทฺธิภูตํ วา ปาทนฺติ อิทฺธิปาท’’นฺติ. เสเสสูติ วีริยสมาธิอาทีสุ. ตตฺถ หิ วีริยํ จิตฺตํ วีมํสํ อธิปตึ กตฺวา ปฏิลทฺธสมาธิ วีมํสาสมาธีติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิธาติ อิมสฺมึ อิทฺธิปาทสํยุตฺเต. เอกปริจฺเฉโทว อตฺถนิทฺเทโส.

813. “依欲而起的定”者，谓以欲作为（kattukamyatāchanda）为主而得之定，即欲定。“精进行”者，乃能成办四事的正勤精进之同义词。“由彼等”者，谓由欲定及精进行。“神变之足”者，从成就的方面说，是成功之义；或从此方面说，“由此而成功、增长、达于卓越”，故名为“神变”（iddhi）。其义为：与近行禅等善心相应的欲定、精进行，是作为所依之基础，其余心、心所亦然。又，如所说之神变，因下下为上上之基础，故说“神变之基础，故为神足”。“于其余”者，谓于精进定等。于彼，当知以精进、心、观慧为主而得之定，即观慧定。“于此”者，谓于此神足相应。义释仅此一章。

๕. อิทฺธิปเทสสุตฺตวณฺณนา

5. 神变一分经释义

๘๑๗. อิทฺธิปเทสนฺติ อิทฺธิยา เอกเทสํ. โก ปน โสติ อาห – ‘‘ตโย จ มคฺเค ตีณิ จ ผลานี’’ติ.

817. “神变一分”者，谓神变之一部分。问：“此是何者？”答：“三道及三果。”

๖. สมตฺตสุตฺตวณฺณนา

6. 圆满经释义

๘๑๘. สมตฺตนฺติ สามญฺญสฺส สมํ อตฺตนํ อิชฺฌนํ สมตฺตํ ปริปุณฺณํ. วิวฏฺฏปาทกา เอว อิทฺธิปาทา กถิตา ‘‘อปารา ปารํ คมนาย สํวตฺตนฺตี’’ติอาทิวจนโต.

818. “圆满”者，谓沙门性之平静、自身之成就，即是圆满、具足。依“为从此岸去往彼岸而转起”等语，故说神足是导向解脱之基础。

๑๐. เจติยสุตฺตวณฺณนา

10. 支提经释义

๘๒๒. อุเทนยกฺขสฺส เจติยฏฺฐาเนติ อุเทนสฺส นาม ยกฺขสฺส เทวายตนสงฺเขเปน อิฏฺฐกาหิ กเต มหาชนสฺส จิตฺตีกตฏฺฐาเน. กตวิหาโรติ ภควนฺตํ อุทฺทิสฺส ตตฺถ กตวิหาโร. วุจฺจตีติ ปุริมโวหาเรน [Pg.504] ‘‘อุเทนเจติย’’นฺติ วุจฺจติ. โคตมกาทีสุปีติ โคตมกเจติยนฺติ เอวมาทีสุปิ. เอเสว นโยติ เจติยฏฺฐาเน กตวิหารภาวํ อติทิสติ. วฑฺฒิตาติ ภาวนาปาริปูริวเสน ปริพฺรูหิตา. ปุนปฺปุนํ กตาติ ภาวนาย พหุลีกรณวเสน อปราปรํ ปวตฺติตา อานีตา. ยุตฺตยานํ วิย กตาติ ยถา ยุตฺตมาชญฺญยานํ เฉเกน สารถินา อธิฏฺฐิตํ ยถารุจิ ปวตฺติมรหติ, เอวํ ยถารุจิ ปวตฺตนารหตํ คมิตา. ปติฏฺฐานฏฺเฐนาติ อธิฏฺฐานฏฺเฐน. วตฺถุ วิย กตาติ สพฺพโส อุปกฺกิเลสวิโสธเนน อิทฺธิวิเสสานํ ปวตฺติฏฺฐานภาวโต สุวิโสธิตปริสฺสยวตฺถุ วิย กตา. อธิฏฺฐิตาติ ปฏิปกฺขทูรีภาวโต สุภาวิตภาเวน ตํตํอธิฏฺฐานโยคฺยตาย ฐปิตา. สมนฺตโต จิตาติ สพฺพภาเคน ภาวนุปจยํ คมิตา. เตนาห ‘‘สุวฑฺฒิตา’’ติ. สุฏฺฐุ สมารทฺธาติ อิทฺธิภาวนาย สิขปฺปตฺติยา สมฺมเทว สํเสวิตา.

822. “优陀那夜叉(Udenayakkhassa)的塔庙处”是指名叫优陀那的夜叉，其神庙以砖建成，为大众所敬仰之处。“所建寺院”是指为世尊于彼处所建的寺院。“称为”是说依循旧称，称为“优陀那塔庙”。“乔达摩咖等”是说如“乔达摩咖塔庙”等。此即其理，意指在塔庙处建造寺院的情况。“增长”是说通过修习圆满而得以滋养增强。“反复修习”是说通过多作修习而一再地生起、带来。“如调御车乘”是说犹如调御得当的良马车乘，由善巧的车夫驾驭，能随心所欲地行进，如此使其能随心所欲地运转。“以安立为义”即是以决意为义。“如同基础”是说通过完全清除诸随烦恼，成为生起种种神变之处，犹如清净的基础。“决意”是说因远离对治法，通过善修习，而安住于适合种种决意的状态。“周遍积集”是说在各方面都使修习增长。因此说“善增长”。“善发起”是说因神变修习已达顶峰，故为真正善修习。

อนิยเมนาติ ‘‘ยสฺส กสฺสจี’’ติ อนิยตวจเนน. นิยเมตฺวาติ ‘‘ตถาคตสฺสา’’ติ สรูปคฺคหเณน นิยเมตฺวา. อายุปฺปมาณนฺติ ปรมายุปฺปมาณํ วทติ. ตสฺเสว คหเณ การณํ พฺรหฺมชาลวณฺณนายํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. มหาสีวตฺเถโร ปน มหาโพธิสตฺตานํ จริมภเว ปฏิสนฺธิทายิโน กมฺมสฺส อสงฺเขยฺยายุกตาสํวตฺตนสมตฺถตํ หทเย ฐเปตฺวา พุทฺธานํ อายุสงฺขารสฺส ปริสฺสยวิกฺขมฺภนสมตฺถตา ปาฬิยํ อาคตา เอวาติ อิมํ ภทฺทกปฺปเมว ติฏฺเฐยฺยาติ อโวจ.

“不限定”是指以“无论何人”这种不确定的言辞来表达。“限定”是指以“如来”一词，通过指明其自身之相来限定。“寿命量”是指最高的寿命量。至于选取它的原因，当依《梵网经》释义中所说之理而知。然而，大希瓦长老心存此念：大菩萨们在最后一生给予结生的业，具有能导致无量寿的力量；并且，诸佛的寿行具有镇伏灾患的能力，这一点在圣典中也已出现。因此他说：“（世尊）当住此贤劫。”

ขณฺฑิจฺจาทีหิ อภิสุยฺยตีติ เอเตน ยถา อิทฺธิพเลน ชราย น ปฏิฆาโต, เอวํ เตน มรณสฺสปิ น ปฏิฆาโตติ อตฺถโต อาปนฺนเมวาติ. ‘‘กฺว สโร ขิตฺโต, กฺวจนิ ปติโต’’ติ อญฺญถา วุฏฺฐิเตนปิ เถรวาเทน อฏฺฐกถาวจนเมว สมตฺถิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาห ‘‘โส ปน น รุจฺจติ…เป… นิยมิต’’นฺติ.

“因牙齿毁坏等而受责难”：以此可知，正如神变力不能阻止衰老，同样也不能阻止死亡，此义理已然达成。“箭射向何处，又落在何处”：应知，即使有其他兴起的上座部说法，也支持了义注之言。因此，他说：“然而他不赞同……乃至……被限定”。

ปริยุฏฺฐิตจิตฺโตติ ยถา กิญฺจิ อตฺถานตฺถํ สลฺลกฺเขตุํ น สกฺกา, เอวํ อภิภูตจิตฺโต. โส ปน อภิภโว มหตา อุทโกเฆน อปฺปกสฺส อุทกสฺส อชฺโฌตฺถรณํ วิย อโหสีติ วุตฺตํ ‘‘อชฺโฌตฺถฏจิตฺโต’’ติ. อญฺโญติ เถรโต, อริเยหิ วา อญฺโญ โย โกจิ ปโร [Pg.505] ปุถุชฺชโน. ปุถุชฺชนคฺคหณญฺเจตฺถ ยถา สพฺเพน สพฺพํ อปฺปหีนวิปลฺลาโส มาเรน ปริยุฏฺฐิตจิตฺโต กิญฺจิ อตฺถานตฺถํ สลฺลกฺเขตุํ น สกฺโกติ, เอวํ เถโร ภควตา กตํ นิมิตฺโตภาสํ สพฺพโส น สลฺลกฺเขสีติ ทสฺสนตฺถํ. เตนาห ‘‘มาโร หี’’ติอาทิ. จตฺตาโร วิปลฺลาสาติ อสุเภ ‘‘สุภ’’นฺติ สญฺญาวิปลฺลาโส, จิตฺตวิปลฺลาโส, ทุกฺเข ‘‘สุข’’นฺติ สญฺญาวิปลฺลาโส, จิตฺตวิปลฺลาโสติ อิเม จตฺตาโร วิปลฺลาสา. เตนาติ ยทิปิ อิตเร อฏฺฐ วิปลฺลาสา ปหีนา, ยถาวุตฺตานํ จตุนฺนํ วิปลฺลาสานํ อปฺปหีนภาเวน. อสฺสาติ เถรสฺส.

“心被缠缚者”(Pariyuṭṭhitacitta)是指心被征服，以至于无法辨别利害。这种征服犹如巨大的洪水淹没少量的水，因此说“心被淹没”。“其他者”是指除了长老或圣者之外的任何其他凡夫。此处提及凡夫，是为了说明：犹如完全未断颠倒之人，心被魔罗缠缚而无法辨别利害，长老也同样完全没有觉察到世尊所示的相与光辉。因此说“因为魔罗”等等。“四颠倒”是指：于不净作“净”想的想颠倒、心颠倒；于苦作“乐”想的想颠倒、心颠倒——此即四种颠倒。“因此”是指，即使其他的八种颠倒已经断除，但因前述四种颠倒尚未断除。“他的”(Assa)是指这位长老的。

มทฺทตีติ ผุสนมตฺเตน มทฺทนฺโต วิย โหติ, อญฺญถา เตน มทฺทิเต สตฺตานํ มรณเมว สิยา, กึ สกฺขิสฺสติ น สกฺขิสฺสตีติ อธิปฺปาโย. กสฺมา น สกฺขิสฺสติ? นนุ เอส อคฺคสาวกสฺส มหิทฺธิกสฺส มหานุภาวสฺส กุจฺฉึ ปวิฏฺโฐติ? สจฺจํ ปวิฏฺโฐ, ตญฺจ โข อตฺตโน มหานุภาวสฺส ทสฺสนตฺถํ, น วิพาธนาธิปฺปาเยน. วิพาธนาธิปฺปาเยน ปน อิธ ‘‘กึ สกฺขิสฺสตี’’ติ วุตฺตํ หทยมทฺทนสฺส อธิกตตฺตา. นิมิตฺโตภาสนฺติ เอตฺถ ‘‘ติฏฺฐตุ ภควา กปฺป’’นฺติ สกลกปฺปํ อวฏฺฐานยาจนาย ‘‘ยสฺส กสฺสจิ, อานนฺท, จตฺตาโร อิทฺธิปาทา ภาวิตา’’ติอาทินา อญฺญาปเทเสน อตฺตโน จตุริทฺธิปาทภาวนานุภาเวน กปฺปํ อวฏฺฐานสมตฺถตาวเสน สญฺญุปฺปาทนํ นิมิตฺตํ. ตถา ปน ปริยายคฺคหณํ มุญฺจิตฺวา อุชุกํเยว อตฺตโน อธิปฺปายวิภาวนํ โอภาโส. ชานนฺโตเยวาติ มาเรน ปริยุฏฺฐิตภาวํ ชานนฺโต เอว. อตฺตโน อปราธเหตุโก สตฺตานํ โสโก ตนุโก โหติ, น พลวาติ อาห – ‘‘โทสาโรปเนน โสกตนุกรณตฺถ’’นฺติ. กึ ปน เถโร มาเรน ปริยุฏฺฐิตจิตฺตกาเล ปวตฺตึ ปจฺฉา ชานาตีติ? น ชานาติ สภาเวน, พุทฺธานุภาเวน ปน ชานาติ.

“磨”(Maddati)是指仅以触碰即似磨，否则若被彼磨，众生唯有死亡。（魔罗）能否成功？不能成功。此为密意。为何不能成功？难道不是这位大神通、大威德的上首弟子已进入其腹中吗？确实进入了，但那是为了展现自身的大威德，并非为了恼害。然而，此处就恼害之意图而言，因（魔罗）对（阿难）的压制心识极为强烈，故说“他能做什么呢？”。“相与光辉”(Nimittobhāsa)中，通过“阿难，无论谁，修习了四神足”等间接言辞，来请求“愿世尊住世一劫”，以此暗示凭借自身修习四神足的力量，有能力住世一劫，从而令（阿难）生起此念，此为“相”。而舍弃迂回的方式，直接显明自己的意图，即是“光辉”。“确实知道”(Jānantoyeva)是指确实知道（阿难）心被魔罗缠缚之事。因自己的过失而使众生的悲伤变得轻微，而非强烈，故说“为了通过归咎于（阿难的）过失来减轻（众生的）悲伤”。那么，长老是在心被魔罗缠缚之时，过后才知道所发生之事吗？他并非依自力而知，而是通过佛陀的威力而知。

อนตฺเถ นิโยเชนฺโต คุณมารเณน มาเรติ, วิราควิพนฺธเนน วา ชาตินิมิตฺตตาย ตตฺถ ตตฺถ ชาตํ มาเรนฺโต วิย โหตีติ ‘‘มาเรตีติ มาโร’’ติ วุตฺตํ. อติปาปตฺตา ปาปิมา. กณฺหธมฺมสมนฺนาคโต กณฺโห. วิราคาทิคุณานํ อนฺตกรณโต อนฺตโก. สตฺตานํ อนตฺถาวหํ ปฏิปตฺตึ น มุญฺจตีติ นมุจิ. อตฺตโน มารปาเสน ปมตฺเต พนฺธติ, ปมตฺตา วา พนฺธู เอตสฺสาติ ปมตฺตพนฺธุ. สตฺตมสตฺตาหโต ปรํ สตฺต [Pg.506] อหานิ สนฺธายาห ‘‘อฏฺฐเม สตฺตาเห’’ติ, น ปน ปลฺลงฺกสตฺตาหาทิ วิย นิยตกิจฺจสฺส อฏฺฐมสตฺตาหสฺส นาม ลพฺภนโต. สตฺตมสตฺตาหสฺส หิ ปรโต อชปาลนิคฺโรธมูเล พฺรหฺมุโน สกฺกสฺส จ ปฏิญฺญาตธมฺมเทสนํ ภควนฺตํ ญตฺวา ‘‘อิทานิ สตฺเต ธมฺมเทสนาย มม วิสยํ อติกฺกาเมสฺสตี’’ติ สญฺชาตโทมนสฺโส หุตฺวา ฐิโต จินฺเตสิ, ‘‘หนฺทาหํ ทานิ นํ อุปาเยน ปรินิพฺพาเปสฺสามิ, เอวมสฺส มโนรโถ อญฺญถตฺตํ คมิสฺสติ, มม มโนรโถ อิชฺฌิสฺสตี’’ติ จินฺเตตฺวา ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา เอกมนฺตํ ฐิโต – ‘‘ปรินิพฺพาตุ ทานิ, ภนฺเต, ภควา’’ติอาทินา ปรินิพฺพานํ ยาจิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘อฏฺฐเม สตฺตาเห’’ติอาทิ. ตตฺถ อชฺชาติ อายุสงฺขารโวสฺสชฺชนทิวสํ สนฺธายาห. ภควา จสฺส อติพนฺธนาธิปฺปายํ ชานนฺโตปิ ตํ อนาวิกตฺวา ปรินิพฺพานสฺส อกาลภาวเมว ปกาเสนฺโต ยาจนํ ปฏิกฺขิปิ. เตนาห ‘‘น ตาวาห’’นฺติอาทิ.

“杀害者即魔罗”(māretīti māro)是说：通过使人从事无益之事，以杀害善法的方式来杀害；或通过束缚离贪，因其为再生之相，犹如杀害处处出生者。“恶者”(pāpimā)是因其极其邪恶。“黑暗者”(kaṇho)是因其具足黑暗之法。“终结者”(antako)是因其能终结离贪等善德。“不施放者”(namuci)是因其不放弃对众生有害的行为。“放逸者之亲属”(pamattabandhu)是因其用魔罗之索束缚放逸者，或因放逸者是其亲属。“第八个七日”是指第七个七日之后。此非如（佛陀成道后）禅坐七日等有固定之事，而得“第八个七日”之名。实则，在第七个七日之后，世尊于阿迦巴喇榕树(ajapālanigrodha)下，了知梵天与帝释天已祈请说法，魔罗心生忧恼，思忖道：“如今他将为众生说法，令他们超越我的境域。”他站立一旁，又想：“我当设法劝他入般涅槃，如此他的心愿将变，而我的心愿将成。”思忖已，他走近世尊，立于一旁，以“世尊，请您现在入般涅槃吧”等语祈请入灭。此即“第八个七日”等语所指之事。其中，“今日”(ajja)是指舍弃寿行之日。世尊虽知其极力束缚之意图，却不揭示，仅开示尚未到入般涅槃之时，而拒绝其请求。因此说“我暂且不……”等等。

มคฺควเสน พฺยตฺตาติ สจฺจปฏิเวธเวยฺยตฺติเยน พฺยตฺตา. ตเถว วินีตาติ มคฺควเสน กิเลสานํ สมุจฺเฉทวินเยน วินีตา. ตถา วิสารทาติ อริยมคฺคาธิคเมเนว สตฺถุสาสเน เวสารชฺชปฺปตฺติยา วิสารทา, สารชฺชกรานํ ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาทิปาปธมฺมานํ วิคเมน วิสารทภาวํ ปตฺตาติ อตฺโถ. ยสฺส สุตสฺส วเสน วฏฺฏทุกฺขโต นิสฺสรณํ สมฺภวติ, ตํ อิธ อุกฺกฏฺฐนิทฺเทเสน ‘‘สุต’’นฺติ อธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘เตปิฏกวเสนา’’ติ. ติณฺณํ ปิฏกานํ สมูโห เตปิฏกํ, ตีณิ วา ปิฏกานิ ติปิฏกํ, ติปิฏกเมว เตปิฏกํ, ตสฺส วเสน. ตเทวาติ ยํ ตํ เตปิฏกํ โสตพฺพภาเวน สุตนฺติ วุตฺตํ, ตเมว. ธมฺมนฺติ ปริยตฺติธมฺมํ. ธาเรนฺตีติ สุวณฺณภาชเน ปกฺขิตฺตสีหวสํ วิย อวินสฺสนฺตํ กตฺวา สุปฺปคุณสุปฺปวตฺติภาเวน ธาเรนฺติ หทเย ฐเปนฺติ. อิติ ปริยตฺติธมฺมวเสน พหุสฺสุตธมฺมธรภาวํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปฏิเวธวเสนปิ ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อถ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อริยธมฺมสฺสาติ มคฺคผลธมฺมสฺส, นววิธสฺส วา โลกุตฺตรธมฺมสฺส. อนุธมฺมภูตนฺติ อธิคมายานุรูปํ ธมฺมภูตํ. อนุจฺฉวิกปฏิปทนฺติ ตเมว วิปสฺสนาธมฺมมาห, ฉพฺพิธา วิสุทฺธิโย วา. อนุธมฺมนฺติ นิพฺพานธมฺมสฺส อนุธมฺโม, ยถาวุตฺตปฏิปทา, ตสฺสานุรูปํ อภิสลฺเลขิตํ อปฺปิจฺฉตาทิธมฺมํ. จรณสีลาติ สมาทาย วตฺตนสีลา. อนุมคฺคผลธมฺโม เอติสฺสาติ วา อนุธมฺมา, วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนา, ตสฺส จรณสีลา. อตฺตโน อาจริยวาทนฺติ อตฺตโน อาจริยสฺส [Pg.507] สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส วาทํ. สเทวกสฺส โลกสฺส อาจารสิกฺขาปเนน อาจริโย, ภควา, ตสฺส วาโท, จตุสจฺจเทสนา.

于道善巧者，即是于谛理通达而善巧。如是调伏者，即是以道彻底断除烦恼而得调伏。如是具足无畏者，即是由证得圣道故，于导师教法中获得无畏，因邪见、疑等引生怖畏之恶法已灭尽，故得无畏之义。依所闻之法，能出离轮回之苦，此处以最胜的解释(ukkaṭṭhaniddesa)将“闻”意指为三藏，故说“依于三藏”。三藏(tepiṭakaṃ)是三部藏的集合，或三部藏即是三藏(tipiṭakaṃ)，以此而言。所谓“彼即是”，即是前述作为所应听闻之三藏法。法者，即教理法。持法者，如置狮脂(sīhavasa)于金器中不令毁坏一般，以善巧、善行的方式持守于心。如是依教理法显示了多闻持法之相，今为显示依通达之相，故说“或者”等语。圣法者，即道果之法，或九种出世间法。随顺法者，即与证悟相应的法。如理行道者，即指彼观(vipassanā)法，或六种清净。随顺法者，即涅槃法之随顺法，如前所说之行道，与其相应的少欲等法。行持戒律者，即受持奉行之戒。或者说，此戒是为了随顺道果法，即导向出离的观(vuṭṭhānagāminivipassanā)，依此奉行。自师之说者，即自师正等觉者之说。因其教导天人世间之行仪，故为导师，即世尊(bhagavā)，其说即是四谛之教说。

อาจิกฺขิสฺสนฺตีติ อาทิโต กเถสฺสนฺติ, อตฺตนา อุคฺคหิตนิยาเมน ปเร อุคฺคณฺหาเปสฺสนฺตีติ อตฺโถ. เทเสสฺสนฺตีติ วาเจสฺสนฺติ, ปาฬึ สมฺมา ปโพเธสฺสนฺตีติ อตฺโถ. ปญฺญเปสฺสนฺตีติ ปชานาเปสฺสนฺติ, สงฺกาเสสฺสนฺตีติ อตฺโถ. ปฏฺฐเปสฺสนฺตีติ ปกาเรหิ ฐเปสฺสนฺติ, ปกาเสสฺสนฺตีติ อตฺโถ. วิวริสฺสนฺตีติ วิวฏํ กริสฺสนฺติ. วิภชิสฺสนฺตีติ วิภตฺตํ กริสฺสนฺติ. อุตฺตานีกริสฺสนฺตีติ อนุตฺตานํ คมฺภีรํ อุตฺตานํ ปากฏํ กริสฺสนฺติ. สหธมฺเมนาติ เอตฺถ ธมฺม-สทฺโท การณปริยาโย ‘‘เหตุมฺหิ ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา’’ติอาทีสุ (วิภ. ๗๒๐) วิยาติ อาห ‘‘สเหตุเกน สการเณน วจเนนา’’ติ.

开示者，即从一开始就讲述，意思是依照自己所学之方式教导他人学习。教导者，即是诵读，意思是使人正确理解圣典。阐明者，即是使人明白，也就是详细解释之意。建立者，即是以各种方式确立，也就是彰显之意。揭示者，即是使之显露。分析者，即是使之详细区分。令明了者，即是使深奥难懂的变得浅显易懂。以法(sahadhammena)者，此处的“法”字是“因”的同义词，如“于因之智为法无碍解”(vibha. 720)等句，故说“以有因、有缘之言说”。

สปฺปาฏิหาริยนฺติ สนิสฺสรณํ. ยถา ปรวาทํ ภญฺชิตฺวา สกวาโท ปติฏฺฐหติ, เอวํ เหตุทาหรเณหิ ยถาธิคตมตฺถํ สมฺปาเทตฺวา ธมฺมํ กเถสฺสนฺติ. เตนาห ‘‘นิยฺยานิกํ กตฺวา ธมฺมํ เทเสสฺสนฺตี’’ติ, นววิธํ โลกุตฺตรํ ธมฺมํ ปโพเธสฺสนฺตีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ‘‘ปญฺญเปสฺสนฺตี’’ติอาทีหิ ฉหิ ปเทหิ ฉ อตฺถปทานิ ทสฺสิตานิ, อาทิโต ปน ทฺวีหิ ปเทหิ ฉ พฺยญฺชนปทานิ. เอตฺตาวตา เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ สํวณฺณนานเยน สงฺคเหตฺวา ทสฺสิตํ โหติ. วุตฺตญฺเหตํ เนตฺติยํ (เนตฺติ. สงฺคหวาร) ‘‘ทฺวาทส ปทานิ สุตฺตํ, ตํ สพฺพํ พฺยญฺชนญฺจ อตฺโถ จา’’ติ.

具神效者，即导出离。如同驳倒他宗之说后，确立自宗，如是藉由因与譬喻，如实成就已证得之义而说法。因此说“将法作为导出离之法而宣讲”，意思是使人觉悟九种出世间法。在此处，“阐明”等六个词显示了六种义句，而最初的两个词则显示了六种文句。总而言之，即是以释义(saṃvaṇṇanā)之方式，将三藏佛言总摄而显示。如《导论》(Netti)所说：“十二句即是经，其为全部之文与义。”

สิกฺขตฺตยสงฺคหิตนฺติ อธิสีลสิกฺขาทิสิกฺขตฺตยสงฺคหํ. สกลํ สาสนพฺรหฺมจริยนฺติ อนวเสสํ สตฺถุสาสนภูตํ เสฏฺฐจริยํ. สมิทฺธนฺติ สมฺมเทว วฑฺฒิตํ. ฌานสฺสาทวเสนาติ เตหิ เตหิ ภิกฺขูหิ สมธิคตฌานสุขวเสน. วุฑฺฒิปฺปตฺตนฺติ อุฬารปณีตภาวูปคมเนน สพฺพโส ปริวุฑฺฒิมุปคตํ. สพฺพปาลิผุลฺลํ วิย อภิญฺญาสมฺปทาหิ สาสนาภิวุฑฺฒิยา มตฺถกปฺปตฺติโต. ปติฏฺฐิตวเสนาติ ปติฏฺฐานวเสน, ปติฏฺฐปฺปตฺติยาติ อตฺโถ. ปฏิเวธวเสน พหุโน ชนสฺส หิตํ พาหุชญฺญํ. เตนาห ‘‘มหาชนาภิสมยวเสนา’’ติ. ปุถุ ปุถุลํ ภูตํ ชาตํ, ปุถุตฺตํ ภูตํ ปตฺตนฺติ วา ปุถุภูตํ. เตนาห ‘‘สพฺพากาเรน ปุถุลภาวปฺปตฺต’’นฺติ. สุฏฺฐุ ปกาสิตนฺติ สมฺมเทว อาทิกลฺยาณาทิภาเวน ปเวทิตํ.

含摄三学者，即包含增上戒学等三学之总摄。全分圣教梵行者，即毫无遗漏的导师的教法，最殊胜的梵行。兴盛者，即充分地增长。依禅悦者，即由那些比丘们证得的禅定之乐。达至增上者，即以殊胜与微妙达到全面的增长。犹如波利质多罗树花(pāḷiphulla)盛开，以诸神通成就令圣教极度发展，达到顶峰。依止住立者，即安住，意为已达安立。以通达利益众多众生，故为大众所知。因此说“依大众现观而言”。普遍者，即成为广大，或达到普遍的状态。因此说“已达一切方面的广大”。善妙开显者，即如实地以初善等方式宣说。

สตึ [Pg.508] สูปฏฺฐิตํ กตฺวาติ อยํ กายาทิวิภาโค อตฺตภาวสญฺญิโต ทุกฺขภาโร มยา เอตฺตกํ กาลํ วหิโต, อิทานิ ปน น วหิตพฺโพ, เอตสฺส อวหนตฺถํ จิรตรํ กาลํ อริยมคฺคสมฺภาโร สมฺภโต, สฺวายํ อริยมคฺโค ปฏิวิทฺโธ, ยโต อิเม กายาทโย อสุภาทิโต สภาวาทิโต สมฺมเทว ปริญฺญาตาติ จตุพฺพิธมฺปิ สตึ ยถาตถํ วิสเย สุฏฺฐุ อุปฏฺฐิตํ กตฺวา. ญาเณน ปริจฺฉินฺทิตฺวาติ ยสฺมา อิมสฺส อตฺตภาวสญฺญิตสฺส ทุกฺขภารสฺส วหเน ปโยชนภูตํ อตฺตหิตํ โพธิมูเล เอว ปริสมาปิตํ, ปรหิตํ ปน พุทฺธเวเนยฺยวินยนํ ปริสมาปิตํ มตฺถกปฺปตฺตํ, ตํ ทานิ มาสตฺตเยเนว ปริสมาปนํ ปาปุณิสฺสติ, ตสฺมา อาห ‘‘วิสาขปุณฺณมายํ ปรินิพฺพายิสฺสามี’’ติ, เอวํ พุทฺธญาเณน ปริจฺฉินฺทิตฺวา สจฺจภาเคน วินิจฺฉยํ กตฺวา. อายุสงฺขารํ วิสฺสชีติ อายุโน ชีวิตสฺส อภิสงฺขรณํ ผลสมาปตฺติธมฺมํ น สมาปชฺชิสฺสามีติ วิสฺสชิ, ตํ วิสฺสชฺชเนเนว เตน อภิสงฺขรียมานํ ชีวิตสงฺขารํ น ปวตฺตยิสฺสามีติ วิสฺสชิ. เตนาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ.

将念善安立者，谓：此身等差别，名为“自体”之苦蕴，我已荷负多时，今不应再负。为卸此担，长时积集圣道资粮，此圣道今已通达，由此身等之不净相、自性相等皆已如实遍知，故四种念已如实地善安立于所缘境。以智决断者，谓：因为背负此名为“自体”的苦蕴，其目的中的自利已于菩提树下圆满；利他，即调伏佛陀所化之众生，亦已圆满，达于究竟。如今，仅三月即得圆满，故说“我将于毘舍佉(Visākhā)月圆日般涅槃”，如是依佛智决断，以谛实作抉择。舍寿行者，谓：舍弃了“我将进入能资益寿命之果定”，由舍弃故，彼所资益之寿行将不复转起。故说“于彼”等。

ฐานมหนฺตตายปิ ปวตฺติอาการมหนฺตตายปิ มหนฺโต ปถวีกมฺโป. ตตฺถ ฐานมหนฺตตาย ภูมิจาลสฺส มหนฺตตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตทา…เป… อกมฺปิตฺถา’’ติ วุตฺตํ, สา ปน ชาติเขตฺตภูตา ทสสหสฺสี โลกธาตุ เอว, น ยา กาจิ. ยา มหาภินีหารมหาชาติอาทีสุปิ อกมฺปิตฺถ, ตทาปิ ตตฺตกาย เอว กมฺปเน กึ การณํ? ชาติเขตฺตภาเวน ตสฺเสว อาทิโต ปริคฺคหสฺส กตตฺตา, ปริคฺคหณญฺจสฺส ธมฺมตาวเสน เวทิตพฺพํ. ตถา หิ ปุริมพุทฺธานมฺปิ ตตฺตกเมว ชาติเขตฺตํ อโหสิ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘ทสสหสฺสี โลกธาตุ นิสฺสทฺทา โหติ นิรากุลา…เป… มหาสมุทฺโท อาภุชติ, ทสสหสฺสี ปกมฺปตี’’ติ จ อาทิ. อุทกปริยนฺตํ กตฺวา ฉปฺปการปฺปเวธเนน. อวีตราเค ภึเสตีติ ภึสโน, โส เอว ภึสนโกติ อาห ‘‘ภยชนโก’’ติ. เทวเภริโยติ เทวทุนฺทุภิสทฺทสฺส ปริยายวจนมตฺตํ, น เจตฺถ กาจิ เภรี เทวทุนฺทุภีติ อธิปฺเปตา, อถ โข อุปฺปาตภาเวน ลพฺภมาโน อากาสโต นิคฺโฆสสทฺโท. เตนาห ‘‘เทโว’’ติอาทิ. เทโวติ เมโฆ. ตสฺส หิ ตทา อจฺฉภาเวน อากาสสฺส วสฺสาภาเวน สุกฺขคชฺชิตสญฺญิเต [Pg.509] สทฺเท นิจฺฉรนฺเต เทวทุนฺทุภิสมญฺญา. เตนาห ‘‘เทโว สุกฺขคชฺชิตํ คชฺชี’’ติ.

大地震动之所以称为大，既因其范围广大，亦因其显现方式的殊胜。此处为显示地震范围之广大，故说“那时……乃至……震动了”，这指的是作为诞生地的整个万界，而非其他。即便在大出离、大降生等重要时刻也震动了，为何那时也仅限于此范围的震动呢？因为从最初即以万界为诞生地，这种规定应当理解为法尔自然之理。过去诸佛之诞生地也同样是这个万界。如经说：“万界寂然无声……大海翻腾，万界震动”等等。以水为界，现六种震动相。能使未离贪者恐惧，故称惊怖，即“令人恐惧”之意。“天鼓”只是天鼓之声的另一种说法，此处并非特指某种天鼓，而是指因异变而从虚空发出的轰鸣声。所以说“天”等。“天”指云。当时天空晴朗，因无雨而发出类似旱雷的声音时，这种声音被称为天鼓。因此说“天发出旱雷的轰鸣”。

ปีติเวควิสฺสฏฺฐนฺติ ‘‘เอวํ จิรตรกาลํ วหิโต อยํ อตฺตภาวสญฺญิโต ทุกฺขภาโร, ทานิ น จิรสฺเสว นิกฺขิปิสฺสามี’’ติ สญฺชาตโสมนสฺโส ภควา สภาเวเนว ปีติเวควิสฺสฏฺฐํ อุทานํ อุทาเนติ, เอวํ อุทาเนนฺเตน อยมฺปิ อตฺโถ สาธิโต โหตีติ ทสฺสนตฺถํ อฏฺฐกถายํ ‘‘กสฺมา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

关于“由喜悦的冲动所发出”：世尊心中生起喜悦，思惟：“如此长久以来，这被称为自体的苦担一直被背负着，现在不久之后就能放下。”世尊自然地发出由喜悦的冲动所引发的自说。为了显示通过发出这样的自说，此义也得以成就，故义注中说“为何”等。

ตุลียตีติ ตุลนฺติ ตุล-สทฺโท กมฺมสาธโนติ ทสฺเสตุํ ‘‘ตุลิต’’นฺติ วุตฺตํ. อปฺปานุภาวตาย ปริจฺฉินฺนํ. ตถา หิ ตํ ปฏิปกฺเขน ปริโต ขณฺฑิตภาเวน ปริตฺตนฺติ วุจฺจติ. ปฏิปกฺขวิกฺขมฺภนโต ทีฆสนฺตานตาย วิปุลผลตาย จ น ตุลํ น ปริจฺฉินฺนํ. เยหิ การเณหิ ปุพฺเพ อวิเสสโต ‘‘มหคฺคตํ อตุล’’นฺติ วุตฺตํ, ตานิ การณานิ รูปาวจรโต อารุปฺปสฺส สาติสยํ วิชฺชนฺตีติ อรูปาวจรํ อตุลนฺติ วุตฺตํ, อิตรญฺจ ตุลนฺติ. อปฺปวิปากนฺติ ตีสุปิ กมฺเมสุ ยํ อปฺปวิปากํ หีนํ, ตํ ตุลํ. พหุวิปากนฺติ ยํ มหาวิปากํ ปณีตํ, ตํ อตุลํ. ยํ ปเนตฺถ มชฺฌิมํ, ตํ หีนํ อุกฺกฏฺฐนฺติ ทฺวิธา ภินฺทิตฺวา ทฺวีสุ ภาเคสุ ปกฺขิปิตพฺพํ. หีนตฺติกวณฺณนายํ วุตฺตนเยเนว อปฺปพหุวิปากตํ นิทฺธาเรตฺวา ตสฺส วเสน ตุลาตุลภาโว เวทิตพฺโพ. สมฺภวติ เอตสฺมาติ สมฺภโวติ อาห ‘‘สมฺภว^ เหตุภูต’’นฺติ. นิยกชฺฌตฺตรโตติ สสนฺตานธมฺเมสุ วิปสฺสนาวเสน โคจราเสวนาย จ รโต. สวิปากํ สมานํ ปวตฺติวิปากมตฺตทายิกมฺมํ สวิปากฏฺเฐน สมฺภวํ, น จ ตํ กามาทิ^ ภวาภิสงฺขารกนฺติ ตโต วิเสสนตฺถํ สมฺภวนฺติ วตฺวา ‘‘ภวสงฺขาร’’นฺติ วุตฺตํ. โอสฺสชีติ อริยมคฺเคน อวสฺสชิ. กวจํ วิย อตฺตภาวํ ปริโยนนฺธิตฺวา ฐิตํ อตฺตนิ สมฺภูตตฺตา อตฺตสมฺภวํ กิเลสญฺจ อภินฺทีติ กิเลสเภทสหภาวิกมฺโมสฺสชฺชนํ ทสฺเสนฺโต ตทุภยสฺส การณมาห ‘‘อชฺฌตฺตรโต สมาหิโต’’ติ.

“被称量”（tulīyati）故为“称”（tula），为显示“tula”一词是业格派生，故说“已称量”（tulita）。因威力微弱，故为“有限”（paricchinna）。同样地，因其被对治法从各方面摧破，故被称为“少量”（paritta）。由于镇伏对治法、长久相续及广大果报，故为“不可称量”（na tulaṃ）、“无限”（na paricchinna）。先前不加区别地说“大而无量”（mahaggataṃ atulaṃ），其原因在无色界（āruppa）比色界（rūpāvacara）更为殊胜，故说无色界为“无量”（atula），其余为“可称量”（tula）。“少异熟”，在三业中，若异熟少而低劣，则为“可称量”。“多异熟”，若异熟大而殊胜，则为“无量”。其中若有中等者，则应分为低劣与殊胜二种，归入两部分中。在劣三法（hīnattika）的释义中，应依所说之理确定异熟的多少，并依此了知可称量与无量之别。“从此处产生”（sambhavati etasmā）故为“产生”（sambhava），即说“产生是因”。“乐于内”（niyakajjhattarato），即对自身相续之法，以观（vipassanā）的方式及通过修习行境而乐在其中。虽有异熟，但仅能给予现行异熟的业，因其有异熟义，故为“产生”，然其非欲有等之有行（bhavābhisaṅkhāra），为区别于此，故先说“产生”，再说“有行”。“舍弃”（ossajī），即以圣道舍弃（avassaji）。为显示与破除烦恼同时发生的业之舍弃——即破除了如铠甲般包裹自体的、自身所生的烦恼——而说明此二者之因，故说“乐于内”（ajjhattarato）、“得定”（samāhito）。

ปฐมวิกปฺเป อวสชฺชนเมว วุตฺตํ. เอตฺถ อวสชฺชนากาโรติ ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อถ วา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ตีเรนฺโตติ ‘‘อุปฺปาโท ภยํ, อนุปฺปาโท เขม’’นฺติอาทินา วีมํสนฺโต. ตุเลนฺโต ตีเรนฺโตติอาทินา สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘ปญฺจกฺขนฺธา’’ติอาทึ วตฺวา ภวสงฺขารสฺส อวสชฺชนาการํ สรูปโต ทสฺเสติ. เอวนฺติอาทินา [Pg.510] ปน อุทานคาถาวณฺณนายํ อาทิโต วุตฺตมตฺถํ นิคมนวเสน ทสฺเสติ. อภีตภาวญาปนตฺถญฺจาติ อยมฺปิ อตฺโถ สงฺคหิโตติ ทฏฺฐพฺพํ.

在第一种分别（paṭhamavikappa）中只说了“舍离”（avasajjana）。此处为显示舍离的方式（avasajjanākāra），故说“或者”（atha vā）等。其中，“审察”（tīrento）即是通过“生起是怖，不生起是安稳”等进行思量（vīmaṃsanto）。为详细说明以“称量”（tulento）、“审察”（tīrento）等简略说过的意思，故说“五蕴”（pañcakkhandhā）等，从而从本质上展示对有行（bhavasaṅkhāra）的舍离方式。又以“如是”等，用总结的方式说明了在《自说》（Udāna）偈颂释义开头所说的事情。应当了知，“为了显示无畏的状态”（abhītabhāvañāpanatthañca）这一含义也包含在内。

จาปาลวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

遮波罗品释义终。

๒. ปาสาทกมฺปนวคฺโค

2. 宫殿震动品

๑-๒. ปุพฺพสุตฺตาทิวณฺณนา

1-2. 初经等释义

๘๒๓-๘๒๔. ปรโต อิมสฺมึ ปาสาทกมฺปนวคฺเค ทสมสุตฺเต อาวิ ภวิสฺสนฺติ. ฉอภิญฺญาปาทกาติ ฉนฺนํ อภิญฺญานํ ปาทกภูตา ปธานภูตา. ยถา ปฐมสุตฺเต, ตถา ทุติยตติยสุตฺเตสุปิ จ ฉอภิญฺญาปาทกา อิทฺธิปาทา กถิตาติ อตฺโถ.

823-824. 此后将在《宫殿震动品》（Pāsādakampanavagga）第十经中显现。“六通之基”（Chaabhiññāpādakā）即作为六神通（cha abhiññā）之基础、主要部分。如同第一经，第二经和第三经也同样讲述了作为六神通之基础的神足，其义如此。

๓. ฉนฺทสมาธิสุตฺตวณฺณนา

3. 欲定经释义

๘๒๕. โย สมาธิสฺส นิสฺสยภูโต ฉนฺโท, โส อิธาธิปฺเปโตติ อาห ‘‘ฉนฺทนฺติ กตฺตุกมฺยตาฉนฺท’’นฺติ. ตสฺส จ อธิปเตยฺยฏฺโฐ นิสฺสยฏฺโฐ, น วินา ตํ ฉนฺทํ นิสฺสายาติ อาห – ‘‘นิสฺสายาติ นิสฺสยํ กตฺวา, อธิปตึ กตฺวาติ อตฺโถ’’ติ. ปธานภูตาติ เสฏฺฐภูตา, เสฏฺฐภาโว จ เอกสฺสปิ จตุกิจฺจสาธนวเสน ปวตฺติยา, ตโต เอว พหุวจนนิทฺเทโส, ปธานสงฺขารฏฺเฐน ปธานสงฺขรณโต. ‘‘ฉนฺทํ เจ นิสฺสาย…เป… อยํ วุจฺจติ ฉนฺทสมาธี’’ติ อิมาย ปาฬิยา ฉนฺทาธิปติ สมาธิ ฉนฺทสมาธีติ อธิปติสทฺทโลปํ กตฺวา สมาโส วุตฺโตติ วิญฺญายติ, อธิปติสทฺทตฺถทสฺสนวเสน วา ฉนฺทเหตุโก, ฉนฺทาธิโก วา สมาธิ ฉนฺทสมาธิ. เตน ‘‘ฉนฺทสมาธินา เจว ปธานสงฺขาเรหิ ปธานภูตสงฺขาเรหิ จ สมนฺนาคตา’’ติ วกฺขติ, ตํ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. ปธานภูตาติ วีริยภูตา. เกจิ วทนฺติ – ‘‘สงฺขตสงฺขาราทินิวตฺตนตฺถํ ปธานคฺคหณ’’นฺติ. อถ วา ตํ ตํ วิเสสํ สงฺขโรตีติ สงฺขาโร, สพฺพมฺปิ วีริยํ. ตตฺถ จตุกิจฺจสาธกโต ตทญฺญสฺส นิวตฺตนตฺถํ ปธานคฺคหณนฺติ. ยถา ฉนฺโท ฉนฺทสมาธินา เจว ปธานสงฺขาเรหิ จ สมนฺนาคโต, เอวํ ฉนฺทสมาธิ ฉนฺเทน เจว ปธานสงฺขาเรหิ จ สมนฺนาคโต. ปธานสงฺขาราปิ ฉนฺเทน [Pg.511] เจว ฉนฺทสมาธินา จ สมนฺนาคตาติ ตีสุปิ ปเทสุ สมนฺนาคตสทฺโท โยเชตพฺโพ. ตสฺมาติ ยสฺมา ตโยปิ ฉนฺทาทโย เอกจิตฺตุปฺปาทปริยาปนฺนา, ตสฺมา สพฺเพ เต ธมฺมา เอกโต กตฺวา ‘‘อยํ วุจฺจติ…เป… อิทฺธิปาโท’’ติ วุตฺตนฺติ. เอวํ ฉนฺทาทีนํเยว เจตฺถ อิทฺธิปาทภาโว วุตฺโต, วิภงฺเค ปน เตสํ อิทฺธิภาโว สมฺปยุตฺตานํ อิทฺธิปาทภาโว วุตฺโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิทฺธิปาทวิภงฺเค ปนา’’ติอาทิมาห.

825. 作为定的依止之欲，此处意指“欲作之欲”（kattukamyatāchanda）。其增上义即是依止义，因无此欲则无所依止，故说：“‘依止’（nissāya）即作为依止、作为增上的意思”。“主要”（padhānabhūtā）即“殊胜”（seṭṭhabhūtā）。即使是单一的，其殊胜性也通过成就四事而起作用，因此用复数来指称；以主要行（padhānasaṅkhāra）为义，由精勤造作（padhānasaṅkharaṇato）故。依据“若依止欲……此称为欲定”这段经文可知，“欲定”（chandasamādhi）是“以欲为增上之定”（chandādhipati samādhi）省略“增上”一词而成的复合词。或从“增上”词义来看，以欲为因或以欲为首的定，即是欲定。因此下文将说“具足欲定、正勤行与主要行”，应如此联系理解。“主要”即“精进”（vīriyabhūtā）。有人说：“采用‘正勤’（padhāna）一词是为了防止有为行（saṅkhata-saṅkhāra）等”。或者说，造作种种差别，故为“行”（saṅkhāra），这一切都是精进。此处，为了成就四事而排除其他，故采用“正勤”一词。如同欲具足欲定与正勤行，欲定也具足欲与正勤行，正勤行也具足欲与欲定，故“具足”一词应与三者相应。因此，由于欲等三者皆摄于同一心生起中，故将此等诸法合一，称为“此谓……神足”。如此，此处只说了欲等本身即是神足，但在《分别论》（Vibhaṅga）中则说明了它们的神力以及与相应法共同构成神足，为显示此义，故说“在神足分别中”等。

อิทานิ เนสํ อิทฺธิปาทตาปิ สมฺภวตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อปิจา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ฉนฺทญฺหิ ภาวยโต ปธานํ กตฺวา ภาเวนฺตสฺส ตถา ปวตฺตปุพฺพาภิสงฺขารวเสน อิชฺฌมาโน ฉนฺโท อิทฺธิ นาม, ตสฺส นิสฺสยภูตา ปธานสงฺขารา อิทฺธิปาโท นาม. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. ตถา ภาวยนฺตสฺส มุขฺยตามตฺตํ สนฺธาย วุตฺตํ, อิชฺฌนตฺโถ ปน สพฺเพสํ สมานนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สมฺปยุตฺต…เป… อิชฺฌนฺติเยวา’’ติ อาห.

为显示如今亦能生起神足性，故说“此外”等。于此，修习欲者，以精进为主而修习时，依循往昔所行之力，其所成就之欲，名为神通(iddhi)；作为其所依之精进行，名为神足(iddhipāda)。其余二者，理路亦然。如是修习，是就其主要性而言，为显示成就之义对所有神足皆是相同，故说“相应……即是成就”等。

อิทฺธิปาเท อสงฺกรโต ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ฉนฺทาทโยติ ฉนฺทสมาธิปธานสงฺขารา. เสสิทฺธิปาเทสูติ วีริยิทฺธิปาทาทีสุ. ตตฺถ วีริยสมาธิปธานสงฺขารสมนฺนาคโตติ ทฺวิกฺขตฺตุํ วีริยํ อาคตํ, ตตฺถ ปุริมํ สมาธิวิเสสํ, วีริยาธิปติสมาธิ เอว วีริยสมาธีติ ทุติยํ สมนฺนาคมงฺคทสฺสนํ. ทฺเวเยว หิ สพฺพตฺถ สมนฺนาคมงฺคานิ สมาธิ ปธานสงฺขาโร จ, ฉนฺทาทโย สมาธิวิเสสนานิ, ปธานสงฺขาโร ปน ปธานวจเนเนว วิเสสิโต, น ฉนฺทาทีหีติ น อิธ วีริยาธิปติตา ปธานสงฺขารสฺส วุตฺตา โหติ. วีริยญฺจ สมาธึ วิเสเสตฺวา ฐิตเมว สมนฺนาคมงฺควเสน ปธานสงฺขารวจเนน วุตฺตนฺติ นาปิ ทฺวีหิ วีริเยหิ สมนฺนาคโม วุตฺโต โหติ. ยสฺมา ปน ฉนฺทาทีหิ วิสิฏฺโฐ สมาธิ, ตถาปิ วิสิฏฺเฐเนว จ เตน สมฺปยุตฺโต ปธานสงฺขาโร เสสธมฺมา จ, ตสฺมา สมาธิวิเสสนานํ วเสน จตฺตาโร อิทฺธิปาทา วุตฺตา, วิเสสนภาโว จ ฉนฺทาทีนํ ตํตํอวสฺสยทสฺสนวเสน โหตีติ ‘‘ฉนฺทสมาธิ…เป… อิทฺธิปาโท’’ติ เอตฺถ นิสฺสยตฺเถปิ ปาท-สทฺเท อุปาทายฏฺเฐน ฉนฺทาทีนํ อิทฺธิปาทตา วุตฺตา โหติ, เตเนว อภิธมฺเม อุตฺตรจูฬภาชนิเย ‘‘จตฺตาโร อิทฺธิปาทา ฉนฺทิทฺธิปาโท’’ติอาทินา (วิภ. ๔๕๗) ฉนฺทาทีนํเยว อิทฺธิปาทตา วุตฺตา, ปญฺหปุจฺฉเก จ – ‘‘จตฺตาโร อิทฺธิปาทา อิธ ภิกฺขุ ฉนฺทสมาธี’’ติอาทินาว (วิภ. ๔๓๑) อุทฺเทสํ กตฺวาปิ ปุน ฉนฺทาทีนํเยว กุสลาทิภาโว [Pg.512] วิภตฺโต. อุปายิทฺธิปาททสฺสนตฺถเมว หิ นิสฺสยิทฺธิปาททสฺสนํ กตํ, อญฺญถา จตุพฺพิธตา น โหตีติ อยเมตฺถ ปาฬิวเสน อตฺถวินิจฺฉโย. ตตฺถ อุปายิทฺธิปาททสฺสนตฺถเมวาติ ฉนฺทาทิเก ธุเร เชฏฺฐเก ปุพฺพงฺคเม กตฺวา นิพฺพตฺติตสมาธิ ฉนฺทาธิปติสมาธีติ ฉนฺทาทีนํ อิทฺธิยา อธิคมูปายทสฺสนํ อุปายิทฺธิปาททสฺสนํ, ตทตฺถเมว ‘‘ตถาภูตสฺส เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ’’ติ ตตฺถ ตตฺถ ปาฬิยํ นิสฺสยิทฺธิปาททสฺสนํ กตํ ฉนฺทาทิวิสิฏฺฐานํเยว เวทนากฺขนฺธาทีนํ อธิปฺเปตตฺตา. เอวญฺเจตํ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพํ, อญฺญถา เกวลํ อิทฺธิสมฺปยุตฺตานํเยว ขนฺธานํ วเสน อิทฺธิปาทภาเว คยฺหมาเน เตสํ จตุพฺพิธตา น โหติ วิเสสการณภาวโตติ อธิปฺปาโย.

为示诸神足(iddhipāda)不相杂乱，故说“复次”等。此处“欲等”，即欲定与精勤行(padhānasaṅkhāra)。于其余神足中，“具足精进定、精勤行”一句，“精进”出现两次：前者为定之简别，即以精进为增上之定乃精进定；后者为示具足支(samannāgamaṅga)。实则，于一切处，具足支唯有定与精勤行二者，欲等为定之简别语。而精勤行仅以“精勤”一词简别，非由欲等，故此处未说精进之增上性属于精勤行。精进简别定而住，仅是以具足支的方式，由“精勤行”一词而说，亦非说具足二种精进。然因定由欲等所简别，与此被简别之定相应者，有精勤行及余法，是故依定之简别语而说四神足。欲等之所以为简别，乃依各别所须而显。于“欲定……神足”句中，依“足”字之所依义，从执取义而言，欲等亦得名神足。是故，于阿毗达摩(Abhidhamma)《分别论》(Vibhaṅga)之《后小品》(Uttaracūḷabhājanīya)中说：“四神足者，欲神足……”等，仅说欲等为神足。于《问答品》(Pañhapucchaka)中，亦先作“四神足者，于此，比丘修习欲定……”等标举，而后再分别欲等之善恶等性。实为显示方便神足(upāyiddhipāda)而说依止神足(nissayiddhipāda)，否则四种之别则不成立。此乃依圣典文句所作之义理抉择。此处，“为显示方便神足”者，谓以欲等为首、为长、为先导而生起之定，即欲增上定(chandādhipatisamādhi)等，此即显示欲等为证得神变之方便，是为显示方便神足。为此之故，于彼彼圣典中说“如是之受蕴……识蕴”，即是显示依止神足，因其意指由欲等所简别之受蕴等。当如是接受。否则，若仅执取与神变相应之诸蕴为神足，则彼等之四种差别不成立，因无差别之因。此即其中意趣。

เกจีติ อุตฺตรวิหารวาสิโน. อนิพฺพตฺโตติ เหตุปจฺจเยหิ น นิพฺพตฺโต, น สภาวธมฺโม, ปญฺญตฺติมตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. วาทมทฺทนตฺถาย โหติ, อภิธมฺเม จ อาคโต อุตฺตรจูฬวาโรติ โยชนา. จตฺตาโร อิทฺธิปาทาติอาทิ อุตฺตรจูฬวารทสฺสนํ. อิเม ปน อุตฺตรจูฬวาเร อาคตา อิทฺธิปาทา.

“一些人”(Keci)，即北寺(Uttaravihāra)住众。“非已生”(anibbatta)者，意谓非由因缘所生，非自性法(sabhāvadhammo)，仅是概念施设(paññattimatta)而已。此为摧破异论，且《后小品》(Uttaracūḷavāra)已见于阿毗达摩(Abhidhamma)，应作如是连结。“四神足”等，即是《后小品》所示。而此等神足，则出现于《后小品》中。

รฏฺฐปาลตฺเถโร ฉนฺเท สติ กถํ นานุชานิสฺสนฺตีติ สตฺตาหานิ ภตฺตานิ อภุญฺชิตฺวา มาตาปิตโร อนุชานาเปตฺวา ปพฺพชิตฺวา ฉนฺทเมว นิสฺสาย อรหตฺตํ ปาปุณีติ อาห – ‘‘รฏฺฐปาลตฺเถโร ฉนฺทํ ธุรํ กตฺวา โลกุตฺตรธมฺมํ นิพฺพตฺเตสี’’ติ. โสณตฺเถโรติ สุขุมาลโสณตฺเถโร. โส หิ อายสฺมา อตฺตโน สุขุมาลภาวํ อจินฺเตตฺวา อติเวลํ จงฺกมเนน ปาเทสุ อุฏฺฐิเตสุปิ อุสฺสาหํ อวิสฺสชฺเชนฺโต วีริยํ ธุรํ กตฺวา โลกุตฺตรธมฺมํ นิพฺพตฺเตสิ. สมฺภุตตฺเถโร ‘‘จิตฺตวโต เจ อลมริยญาณทสฺสนวิเสโส อิชฺเฌยฺย, มยฺหํ อิชฺเฌยฺยาติ จิตฺตํ ธุรํ กตฺวา โลกุตฺตรธมฺมํ นิพฺพตฺเตสิ. โมฆราชา ‘‘ปญฺญวโต เจ มคฺคภาวนา อิชฺเฌยฺย, มยฺหํ อิชฺเฌยฺยา’’ติ ปญฺญาปุพฺพงฺคมํ ปญฺญาธุรํ ปญฺญาเชฏฺฐกํ กตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณีติ อาห ‘‘โมฆราชา วีมํสํ ธุรํ กตฺวา โลกุตฺตรธมฺมํ นิพฺพตฺเตสี’’ติ. อิทานิ เนสํ อริยานํ อุปฏฺฐานุสฺสาหมนฺตชาติสมฺปทํ นิสฺสาย รญฺโญ สนฺติเก ลทฺธวิเสเส อมจฺจปุตฺเต นิทสฺสนภาเวน ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถ ยถา’’ติอาทิมาห. เอตฺถ [Pg.513] จ ปุนปฺปุนํ ฉนฺทุปฺปาทนํ โตสนํ วิย โหตีติ ฉนฺทสฺส อุปฏฺฐานสทิสตา วุตฺตา, ถามภาวโต จ วีริยสฺส สูรตฺตสทิสตา, จินฺตนปฺปธานตฺตา จิตฺตสฺส มนฺตสํวิธานสทิสตา, โยนิโสมนสิการ-สมฺภูเตสุ กุสลธมฺเมสุ ปญฺญา เสฏฺฐาติ วีมํสาย ชาติสมฺปตฺติสทิสตา วุตฺตา.

护国(Raṭṭhapāla)长老心想：“我若有欲，父母岂能不从？”遂绝食七日，得父母应允后出家，即依于欲而证得阿罗汉果，故说：“护国长老以欲为首，成办出世间法。”苏那(Soṇa)长老，即是细皮苏那长老。彼具寿(āyasmā)不顾自身娇贵，经行过甚以致足底生疮亦不舍精进，以精进为首而成办出世间法。三菩提(Sambhuta)长老以“若有心者能成就圣智见之殊胜，我亦应能”之心，以心为首而成办出世间法。莫伽罗阇(Mogharājā)思惟：“若有慧者能成就道之修习，我亦应能。”遂以慧为前导、以慧为首、以慧为最上而证得阿罗汉果，故说：“莫伽罗阇以审察为首，成办出世间法。”今为将彼等圣者比作凭侍奉、精勤、谋略、出身之德而在王前获得殊荣之大臣子，故说“于此，犹如”等。此处，一再起欲，犹如取悦，故说欲有类于侍奉；精进因其强有力，故说有类于勇健；心以思择为主，故说有类于谋略之制定；于由如理作意所生诸善法中，慧为最胜，故说审察有类于出身高贵。

๔. โมคฺคลฺลานสุตฺตวณฺณนา

4. 目犍连经释义

๘๒๖. อุทฺธจฺจปกติกาติ วิกฺขิตฺตสภาวา, วิพฺภนฺตจิตฺตาติ อตฺโถ. อนวฏฺฐิตตาย วิปฺผนฺทิตจิตฺตตาย วิปฺผนฺทมานจิตฺตา. ตุจฺฉตาย นโฬ วิยาติ นโฬ, มาโน, อุคฺคโต นโฬ เอเตสนฺติ อุนฺนฬาติ อาห – ‘‘อุนฺนฬาติ…เป… วุตฺตํ โหตี’’ติ. จปลาติ จาปลฺยตา นาม โลลภาโว. มุราติ ขรวจนา, ผรุสวจนาติ อตฺโถ. วิกิณฺณวาจา นาม สมฺผปฺปลาปิโนติ วุตฺตํ ‘‘อสํยตวจนา’’ติอาทิ. ปฏิปตฺติธมฺเม ปมุฏฺฐา วินฏฺฐา ปฏิวินฏฺฐา สติ เอเตสนฺติ มุฏฺฐสตีติ อาห – ‘‘นฏฺฐสฺสติโน’’ติ. อุพฺภนฺตจิตฺตาติ สมาธิโน อภาเวน อุทฺธจฺเจเนว อุปรูปริ ภนฺตจิตฺตา. ปากตินฺทฺริยา อภาวิตกายตาย คามทารกา วิย ปกติภูตอินฺทฺริยา. เนโม วุจฺจติ ภูมิยา พทฺธภาวนิมิตฺตปเทโส, คมฺภีโร เนโม เอตสฺสาติ คมฺภีรเนโม. สุฏฺฐุ นิขาโตติอาทิ ตสฺส ปาทสฺส สุปฺปติฏฺฐิตภาวทสฺสนํ.

826. “掉举性者”(Uddhaccapakatika)，即散乱性，意为心识迷乱。由心不安住、躁动，故心摇摆不定。“高慢者”(unnaḷa)，如芦苇般中空，慢心高举，故说“高慢者……如是说”。“轻躁者”(capala)，即轻浮之性。“粗语者”(mura)，意即言语粗暴、 Harsh。“语杂乱者”(vikiṇṇavācā)，即绮语者，如所说“言不律仪”等。“失念者”(muṭṭhasati)，谓于修行法中忘失、毁坏、败坏正念，故说为“失念者”。“心迷乱者”(ubbhantacitta)，谓因无定，唯由掉举而心识上下迷乱。“根未调者”(pākatindriya)，谓身未修习，诸根如村童般保持原状。“根基”(nemo)者，谓于地已系缚之修习相处；“根基深固者”(gambhīranemo)，谓其根基深固。“善掘”等语，乃显示其足善安住。

๕. อุณฺณาภพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา

5. 优那婆婆罗门经释义

๘๒๗. ปหานตฺถนฺติ อนุปฺปาทปหานตฺถํ.

827. “为断除故”者，谓为令不生而断除。

๙. อิทฺธาทิเทสนาสุตฺตวณฺณนา

9. 神变等教说经释义

๘๓๑. อภิญฺญาปาทกํ จตุตฺถชฺฌานํ อธิปฺเปตํ ‘‘อิทฺธิลาภาย ปวตฺตตี’’ติ วจนโต.

831. 意指以第四禅为神通(abhiññā)之足处，依经说“为得神变(iddhi)而转起”故。

๑๐. วิภงฺคสุตฺตวณฺณนา

10. 分别经释义

๘๓๒. ฉนฺทํ อุปฺปาเทตฺวาติ ภาวนาฉนฺทํ อุปฺปาเทตฺวา. ลีนากาโรติ ภาวนาจิตฺตสฺส ลยาปตฺติ. โกสชฺเชน โวกิณฺณาปชฺชนํ วุตฺตํ.

832. “生起欲”者，谓生起修习欲。“沉滞相”(līnākāra)者，谓修习心之沉没。此说为与懈怠(kosajja)混杂。

เอวํ [Pg.514] ปสาทาภาเวน จิตฺตสฺส วิกฺเขปาปตฺติ, ตตฺถ ปสาทุปฺปาทเนน ยํ สมฺปหํสนํ อิจฺฉิตพฺพํ, ตสฺส อุปฺปาทนาการํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘โส พุทฺธธมฺมสงฺฆคุเณ อาวชฺเชตฺวา’’ติอาทิ. วตฺถุกาเม อารพฺภ วิกฺขิตฺโต ปุนปฺปุนํ วิกฺขิตฺโต โหติเยวาติ วุตฺตํ ‘‘อนุวิกฺขิตฺโต’’ติ. อุปฺปถํ ปฏิปนฺนสฺส จิตฺตสฺส ทณฺฑนฏฺเฐน นิคฺคณฺหนฏฺเฐน สุตฺตานิ เอว ทณฺโฑติ สุตฺตทณฺโฑ, เตน สุตฺตทณฺเฑน จิตฺตํ ตชฺเชตฺวา. ปญฺจกามคุเณ อารพฺภ ปวตฺโต จิตฺตวิกฺเขโป ปุนปฺปุนํ อุปฺปชฺชเตวาติ วุตฺตํ ‘‘อนุวิกฺขิตฺโต อนุวิสโฏ’’ติ.

由于缺乏净信导致心散乱，为了说明通过生起净信而令心喜悦的方式，而说“彼忆念佛、法、僧功德”等。因为缘于事物欲而散乱的心会一再散乱，所以说“数数散乱”。对于走上邪路的心，以惩罚、制止之义，诸经即是罚，故为“经罚”，以此经罚训诫其心。因为缘于五欲而产生的心的散乱会不断生起，所以说“数数散乱、随处驰骋”。

ปุเรปจฺฉาภาโว กมฺมฏฺฐานสฺส มนสิการวเสน อุคฺคหวเสน วาติ ตทุภยํ ทสฺเสตุํ ‘‘กถ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. อติลีนาทีสุ จตูสุ ฐาเนสูติ อติลีนาติปคฺคหิตสํขิตฺตอนุวิกฺขิตฺตสญฺญิเตสุ จตูสุ ฐาเนสุ. ตตฺถ ภาวนํ อนชฺโฌคาเหตฺวาว สงฺโกโจ อติลีนตา, อชฺโฌคาเหตฺวา อนฺโต สงฺโกโจ สํขิตฺตตา, อนฺโตสงฺเขโป อติปคฺคหิตตา, อจฺจารทฺธวีริยตา อนุวิกฺขิตฺตตา. พหิทฺธา วิสมวิตกฺกานุภาวนํ อาปชฺชนฺโต ทฺวตฺตึสาการวเสน อฏฺฐิกสญฺญาวเสน วา คเหตพฺพนฺติ อาห – ‘‘สรีรวเสน เวทิตพฺพ’’นฺติ. เตนาห ‘‘อุทฺธํ ปาทตลา’’ติอาทิ (ที. นิ. ๒.๓๗๗; ม. นิ. ๑.๑๑๐).

为示业处在作意和受持方面的先后状态，故说“如何”等。于过缓等四处，即于名为过缓、过勤、收摄、散乱的四处。其中，未投入修行即退缩是“过缓”；投入后于内退缩是“收摄”；于内收摄是“过勤”；过度精进是“散乱”。陷入于外修习不正寻思者，应通过三十二身分或骨想来把握，故说“应通过身体来了知”。因此说“上自足底”等。

อญฺญมญฺญํ อสงฺกรโต อากิรียนฺติ ปการโต ฐปียนฺตีติ อาการา, ภาคาติ อาห – ‘‘เยหิ อากาเรหีติ เยหิ โกฏฺฐาเสหี’’ติ. ลิงฺคียติ สลฺลกฺขียตีติ ลิงฺคํ, สณฺฐานํ. นิมียติ นิทฺธาเรตฺวา ปริจฺฉินฺทียตีติ นิมิตฺตํ, อุปฏฺฐานํ. โย ภิกฺขูติอาทิ อาโลกสญฺญํ โย อุคฺคณฺหาติ, ตํ ทสฺสนํ. องฺคเณติ วิวฏงฺคเณ. อาโลกสญฺญํ มนสิกโรติ รตฺติยํ. วีริยาทีสุปีติ ยถา ‘‘อิธ ภิกฺขุ ฉนฺทํ อุปฺปาเทตฺวา’’ติ ฉนฺเท วิตฺถารนโย วุตฺโต, วีริยาทีสุปิ เอโส เอว วิตฺถารนโย โยเชตพฺโพ.

彼此不混，依类别而散布、安立，故为“行相”，即部分之义，故说“以何行相，即以何部分”。被标识、被辨认，故为“相”，即形状。被测度、确定、限定，故为“相”，即现起。“若比丘”等，是为开示修习光明想者。“于空地”即于空旷之地。于夜间作意光明想。于精进等亦如是，如“于此，比丘生起欲”，于“欲”已说广释之理，于精进等亦应配此广释之理。

ปาสาทกมฺปนวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

宫殿震动品释义终。

๓. อโยคุฬวคฺโค

3. 铁丸品

๒. อโยคุฬสุตฺตวณฺณนา

2. 铁丸经释义

๘๓๔. อิมินา จตุมหาภูตมเยนาติ อิมินา สพฺพโลกปจฺจกฺเขน จตูหิ มหาภูเตหิ นิพฺพตฺเตน จตุมหาภูตมเยน. มโนมโย ปน นิมฺมิตกาโย [Pg.515] ภควโต รุจิวเสน ปเรสํ ปจฺจกฺโข โหติ. โอมาตีติ อวมาติ. อว-ปุพฺโพ หิ มา-สทฺโท สตฺติอตฺโถปิ โหตีติ ‘‘ปโหติ สกฺโกตี’’ติ อตฺโถ วุตฺโต. อสมฺภินฺนปทนฺติ อสาธารณปทํ อญฺญตฺถ อนาคตตฺตา. กายสฺส จิตฺเต สโมทหนํ อาโรปนํ ตนฺนิสฺสิตตากรณญฺจ อตฺถโต จิตฺตคติยา ปวตฺตนเมวาติ อาห ‘‘จิตฺตคติยา เปเสตี’’ติ.

834. “以此四大种所成”，即以此为一切世间所亲见、由四大种所造的四大种所成（之身）。而意所成、所化作之身，则依世尊之意乐而为他人所亲见。“轻蔑”即轻视。前置“ava”的“mā”词亦有能力之义，故说其义为“能、能够”。“不杂 पद”即不共之 पद，因其未出现于他处。身于心中之融合、置入、令其依止，义实即是随心之行而转起，故说“随心之行而派遣”。

ตตฺถ จิตฺตคติคมนํ นาม จิตฺตวเสน กายสฺส ปริณามเนน ‘‘อยํ กาโย อิมํ จิตฺตํ วิย โหตู’’ติ กายสฺส จิตฺเตน สมานคติกตาฐปนํ. กถํ ปน กาโย ทนฺธปวตฺติโก ลหุปวตฺตินา จิตฺเตน สมานคติโก โหตีติ? น สพฺพถา สมานคติโก. ยเถว หิ กายวเสน จิตฺตปริณามเน จิตฺตํ สพฺพถา กาเยน สมานคติกํ น โหติ. น หิ กทาจิ ตํ สภาวสิทฺเธน อตฺตโน ขเณน อวตฺติตฺวา ทนฺธวุตฺติกสฺส รูปธมฺมสฺส วเสน ปวตฺติตุํ สกฺโกติ, ‘‘อิทํ จิตฺตํ อยํ กาโย วิย โหตู’’ติ ปน อธิฏฺฐาเนน ทนฺธคติกสฺส กายสฺส อนุวตฺตนโต ยาว อิจฺฉิตฏฺฐานปฺปตฺติ, ตาว กายคติอนุโลเมเนว หุตฺวา สนฺตานวเสน ปวตฺตมานํ จิตฺตํ กายคติยา ปริณามิตํ นาม โหติ. เอวํ ‘‘อยํ กาโย อิทํ จิตฺตํ วิย โหตู’’ติ อธิฏฺฐาเนน ปเคว สุขลหุสญฺญาย สมฺปาทิตตฺตา อภาวิติทฺธิปาทานํ วิย ทนฺธํ อวตฺติตฺวา ยถา ลหุกํ กติปยจิตฺตวาเรเนว อิจฺฉิตฏฺฐานปฺปตฺติ โหติ, เอวํ ปวตฺตมาโน กาโย จิตฺตคติยา ปริณามิโต นาม โหติ, น เอกจิตฺตกฺขเณเนว อิจฺฉิตฏฺฐานปฺปตฺติยา, เอวญฺจ กตฺวา พาหาสมิญฺชนปสารณูปมาปิ อุปจาเรน วินา สุฏฺฐุตรํ ยุตฺตา โหตีติ. อญฺญถา ธมฺมตาวิโลมตา สิยา, นาปิ ธมฺมานํ ลกฺขณญฺญถตฺตํ อิทฺธิพเลน กาตุํ สกฺกา, ภาวญฺญถตฺตเมว ปน กาตุํ สกฺกาติ.

此处所谓“随心而行”，即是以心转变身体，通过“令此身如心”的决意，使身体与心同速。那么，行进缓慢的身体，如何能与行进迅速的心同速呢？并非完全同速。正如以身转变心时，心也并非完全与身同速。心绝不可能舍弃其自性成就的刹那，而随顺行进缓慢的色法而转起。然而，通过“令此心如身”的决意，心随顺行进缓慢的身体，直至到达所愿之处，在此期间，心流顺应身的行进，如此转起的心，即被称为“随身行而转变”。同样，通过“令此身如心”的决意，并因先前已成就轻安之想，故不像未修习神足者那样缓慢行进，而能于数个心轮之间即到达所愿之处，如此行进的身体，即被称为“随心行而转变”，而非于一心刹那间到达所愿之处。如是，则屈伸手臂之喻，亦无需假借譬喻而极为贴切。否则，即与法性相违。神通之力亦不能改变诸法之自相，而只能改变其状态。

๓-๑๐. ภิกฺขุสุตฺตาทิวณฺณนา

3-10. 比丘经等释义

๘๓๕-๘๔๒. ‘‘ทฺวินฺนํ ผลาน’’นฺติ อาคตสุตฺตํ สนฺธาย ‘‘ทฺเว ผลานิ อาทึ กตฺวา’’ติ วุตฺตํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

835-842. “二果”是针对传来的经文而说“以二果为始”之义。其余皆易了知。

อโยคุฬวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

铁丸品释义终。

อิทฺธิปาทสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

神足相应释义终。

๘. อนุรุทฺธสํยุตฺตํ

8. 阿那律相应

๑. รโหคตวคฺโค

1. 独处品

๑-๒. ปฐมรโหคตสุตฺตาทิวณฺณนา

1-2. 初独处经等释义

๘๙๙-๙๐๐. ฉตฺตึสาย [Pg.516] ฐาเนสูติ อชฺฌตฺตํ กาเย สมุทยธมฺมานุปสฺสี, วโย, สมุทยวโย, พหิทฺธา สมุทโย, วโย, สมุทยวโย, อชฺฌตฺตพหิทฺธา สมุทโย, วโย, สมุทยวยธมฺมานุปสฺสีติ นว อนุปสฺสนา, ตถา เวทนาย จิตฺเต ธมฺเมสูติ เอวํ ฉตฺตึสาย ฐาเนสุ. ทุติเย ทฺวาทสสุ ฐาเนสูติ กาเย อชฺฌตฺตํ พหิทฺธา อชฺฌตฺตพหิทฺธา, เวทนาย จิตฺเต ธมฺเมสูติ เอวํ ทฺวาทสสุ ฐาเนสุ.

899-900. “于三十六处”，即于内身随观生法、灭法、生灭法，于外随观生法、灭法、生灭法，于内外随观生法、灭法、生灭法，此为九种随观；如是于受、心、法亦然，故为三十六处。于第二经“于十二处”，即于身之内、外、内外；如是于受、心、法亦然，故为十二处。

๓. สุตนุสุตฺตวณฺณนา

3. 苏妲娜经释义

๙๐๑. อิมาย ปาฬิยาติ อิมาย หีนตฺติกปาฬิยา. อิเม ธมฺมา หีนา ลามกฏฺเฐน. อิเม ธมฺมา มชฺฌิมา หีนปณีตานํ มชฺเฌ ภวาติ. อุตฺตมฏฺเฐน อตฺตปฺปกฏฺเฐน ปธานภาวํ นีตาติ ปณีตา.

901. “此巴利文”即指此“劣三法组”的巴利文。此等法因下劣义而为“劣”。此等法因处于劣与胜之间而为“中”。因最上义、自性卓越、被引至主要状态，故为“胜”。

๔-๗. ปฐมกณฺฑกีสุตฺตาทิวณฺณนา

4-7. 初刺林经等释义

๙๐๒-๙๐๕. กณฺฑกา เอติสฺสา อตฺถีติ กณฺฑกี, กรมนฺทคจฺโฉ. โอสธิภาวาเปกฺขาย อิตฺถิลิงฺคนิทฺเทโส, ตพฺพหุลตาย ตํ วนํ ‘‘กณฺฑกีวน’’นฺเตว ปญฺญายิตฺถ. สหสฺสโลกนฺติ สหสฺสจกฺกวาฬโลกํ. ทสจกฺกวาฬสหสฺสํ เอกาวชฺชนสฺส อาปาถํ อาคจฺฉติ ตถา อาโลกวฑฺฒนสฺส กตตฺตา.

902-905. “此有刺”，故名“刺林”，即迦罗曼陀树丛。因其药性而用阴性语；因其繁多，彼林即以“刺林”而闻名。“千世界”即千轮围世界。一万个轮围世界进入一念之境，亦因光明增广故。

๙. อมฺพปาลิวนสุตฺตวณฺณนา

9. 庵婆波利林经释义

๙๐๗. อรหตฺตภาวทีปกนฺติ อรหตฺตสฺส อตฺถิภาวทีปกํ. ‘‘อรหตฺตภาวทีปิก’’นฺติ วา ปาโฐ.

907. “明示阿罗汉状态者”，即明示阿罗汉之存在者。或作“明示阿罗汉状态之明灯”。

รโหคตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

独处品释义终。

๒. ทุติยวคฺควณฺณนา

2. 第二品释义

๙๐๙-๙๒๒. ทสพลญาณนฺติ [Pg.517] ทสวิธพลญาณํ. เอกเทเสนาติ ปเทสวเสน. สาวกานมฺปิ อตฺตโน อภินีหารานุรูปํ ญาณํ ปวตฺตตีติ เต กาลปเทสวเสน เจว ยถาปริจยสตฺตปเทสวเสน จ ฐานานีติ ชานนฺติ, สมฺมาสมฺพุทฺธานํ ปน อนนฺตญาณตาย สพฺพตฺเถว อปฺปฏิหตเมว ญาณนฺติ อาห – ‘‘สพฺพญฺญุพุทฺธานํ ปนา’’ติอาทิ. เอตํ ทสพลญาณํ อนนฺตวิสยตฺตา นิปฺปเทสํ อนูนตาย สพฺพาการปริปูรํ.

909-922. “十力智”即十种力智。“以一分”即以一部分。声闻众亦有随各自誓愿而转起的智慧，故他们能依时节处所及所熟悉之有情处所而了知诸处；然正等觉者因具无边智，其智于一切处皆无碍，故说“诸一切知佛”等。此十力智，因所缘无边而无分限，因无缺减而圆满一切行相。

ทุติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第二品释义终。

อนุรุทฺธสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

阿那律相应释义终。

๙. ฌานสํยุตฺตวณฺณนา

9. 禅相应释义

๙๒๓. ฌานสํยุตฺตํ สุวิญฺเญยฺยเมว, มิสฺสกนฺติ วทนฺติ.

923. 禅相应(Jhānasaṃyutta)易于了知，然有人言其杂。

ฌานสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

禅相应释义终。

๑๐. อานาปานสํยุตฺตํ

10. 入出息相应

๑. เอกธมฺมวคฺโค

1. 一法品

๑. เอกธมฺมสุตฺตวณฺณนา

1. 一法经释义

๙๗๗. เอตฺถาติ [Pg.518] เอตสฺมึ ปฐมสุตฺเต. วุตฺตเมว, ตสฺมา ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย.

977. “于此”者，谓于此第一经中。此义已说，是故其意为：当依彼处所说之理而了知。

๖. อริฏฺฐสุตฺตวณฺณนา

6. 阿梨吒经释义

๙๘๒. โน-สทฺโท ปุจฺฉายํ, ตสฺมา นูติ อิมินา สมานตฺโถติ อาห ‘‘ภาเวถ นู’’ติ. กามจฺฉนฺโทติ วตฺถุกาเมสุ อิจฺฉาติ อาห ‘‘ปญฺจกามคุณิกราโค’’ติ. ทฺวาทสสุ อายตนธมฺเมสุ สปรสนฺตติปริยาปนฺเนสุ. อิมินา กามจฺฉนฺทปฺปหานกิตฺตเนน ปฏิฆสญฺญาปฏิวินยกิตฺตเนน จ อนาคามิมคฺคํ กเถติ ปญฺโจรมฺภาคิยสญฺโญชนสมุจฺเฉทสฺส พฺยากตตฺตา. วิปสฺสนํ ทสฺเสนฺโตติ ‘‘วิปสฺสนํ อนุยุญฺชถา’’ติ ทสฺเสนฺโต.

982. “‘nū’字并非用于提问，因此说‘bhāvetha nū’（你们当修习）是同义的。“欲贪”是指对事物欲的欲求，故说“对五妙欲的贪”。在属于自他相续的十二处法中。通过称说断除欲贪及调伏瞋想，而宣说了阿那含道，因为已阐明了五下分结的断除。为显示观，而开示“你们当勤修观”。

๘. ปทีโปปมสุตฺตวณฺณนา

8. 灯喻经释义

๙๘๔. ‘‘เนว กาโยปิ กิลมติ น จกฺขูนี’’ติ อฏฺฐกถายํ ปทุทฺธาโร กโต. ‘‘กาโยปิ กิลมติ, จกฺขูนิปิ วิหญฺญนฺตี’’ติ วตฺวา ยตฺถ ยถา โหติ, ตานิ ทสฺเสตุํ ‘‘ธาตุกมฺมฏฺฐานสฺมึ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. จกฺขูนิ ผนฺทนฺติ กิลมนฺตีติอาทิ อติเวลํ อุปนิชฺฌายเน โหตีติ กตฺวา วุตฺตํ. อิมสฺมึ ปน กมฺมฏฺฐาเนติ อานาปานกมฺมฏฺฐาเน. เอวมาหาติ ‘‘ภิกฺขุ เจปิ อากงฺเขยฺย, เนว กาโย กิลเมยฺยา’’ติ เอวมาห.

984. “身不疲，眼不倦”这句话在义注中被引用。实际上是“身体也会疲劳，眼睛也会受损”，为了说明实际情况，所以说了“在界业处中”等等。眼睛的跳动、疲劳等等是因为过度专注观看导致的。但在此业处中，是指在入出息念业处中。因此才这样说：“即使比丘想要，身体也不会疲劳”等等。

ลพฺภตีติ อฏฺฐกถาธิปฺปาเย ฐตฺวา วุตฺตํ, ปรโต อาคเตน เถรวาเทน โส อนิจฺฉิโต. น หิ ตารกรูปมุตฺตาวฬิกาทิสทิสํ นิมิตฺตูปฏฺฐานาการมตฺตํ ขณมตฺตฏฺฐายินํ กสิณนิมิตฺเตสุ วิย อุคฺฆาฏนํ กาตุํ สกฺโกติ. เตนาห ‘‘น ลพฺภเตวา’’ติ. อานิสํสทสฺสนตฺถํ คหิโต, อานาปานสฺสติสมาธิสฺมึ สิทฺเธ อยํ คุโณ สุเขเนว อิชฺฌตีติ. ยสฺมา ภิกฺขูติ อิมสฺมึ วาเร นาคตนฺติ ยถา ปุริมวาเร ‘‘ภิกฺขุ เจปิ อากงฺเขยฺยา’’ติ [Pg.519] อาคตํ, เอวํ อิธ ‘‘ภาวิเต โข, ภิกฺขเว, อานาปานสฺสติสมาธิมฺหี’’ติ อาคตวาเร ภิกฺขุคฺคหณมกตํ, ตสฺมา ‘‘โส’’ติ น วุตฺตํ.

“可以获得”这句话是根据义注的意图说的，但后来的长老传承并不认可它。因为像星光、珍珠项链等所缘，仅仅是刹那生灭的现象，无法像修习遍处时那样去显现。因此说“根本无法获得”。这是为了显示修习的利益而说的，当入出息念定成就时，这个功德自然而然就容易实现。至于经文中没有提到“比丘”，不像前面“如果比丘希望”那样，而是在这里说“诸比丘，当入出息念定被修习时”，所以没有用“他”来指代。

๙. เวสาลีสุตฺตวณฺณนา

9. 毗舍离经释义

๙๘๕. ปาการปริกฺเขปวฑฺฒเนนาติ ปาการปริกฺเขเปน ภูมิยา วฑฺฒเนน. ราชคหสาวตฺถิโย วิย อิทมฺปิ จ นครํ…เป… สพฺพาการเวปุลฺลตํ ปตฺตํ. อเนกปริยาเยนาติ เอตฺถ ปริยายสทฺโท การณวจโนติ อาห ‘‘อเนเกหิ การเณหี’’ติ, อยํ กาโย อวิญฺญาณโกปิ สวิญฺญาณโกปิ เอวมฺปิ อสุโภ เอวมฺปิ อสุโภติ นานาวิเธหิ การเณหีติ อตฺโถ. อสุภาการสนฺทสฺสนปฺปวตฺตนฺติ เกสาทิวเสน ตตฺถาปิ วณฺณาทิโต อสุภาการสฺส สพฺพโส ทสฺสนวเสน ปวตฺตํ. กายวิจฺฉนฺทนียกถนฺติ อตฺตโน ปรสฺส จ กรชกาเย วิจฺฉนฺทนุปฺปาทนกถํ. มุตฺตํ วาติอาทินา พฺยติเรกมุเขน กายสฺส อมนุญฺญตํ ทสฺเสติ. ตตฺถ อาทิโต ตีหิ ปเทหิ อทสฺสนียตาย อสารกตาย จ, มชฺเฌ จตูหิ ทุคฺคนฺธตาย, อนฺเต เอเกน เลสมตฺเตนปิ มนุญฺญตาภาวมสฺส ทสฺเสติ. อถ โขติอาทินา อนฺวยโต สรูเปเนว อมนุญฺญตาย ทสฺสนํ. ‘‘เกสโลมาที’’ติ สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิภาเคน ทสฺเสตุํ ‘‘เยปี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

985. “由于城墙范围的扩大”是指通过城墙范围扩大来增加土地面积。就像王舍城和舍卫城(Sāvatthī)一样，这座城市也……达到了各方面的广大繁荣。“以多种方式”中，“方式”一词是原因之义，故说“由于多种原因”，意思是这个身体，无论有识或无识，都是如此不净，以各种原因显示其不净相。“不净相的显现”是指通过头发等，乃至从颜色等方面，完全地、彻底地显示其不净相。“令身厌离语”是指引发对自己和他人身体厌离的言论。“尿等”是通过对显的方式显示身体的不可爱。其中，开头的三句显示其不可见和无实质，中间的四句显示其恶臭，最后一句显示它连丝毫可爱之处都不具备。“然后”等是通过随顺的方式，以其自身的形态来显示它的不可爱。“发、毛等”是简略的说法，为了详细地解释这个意思，所以说了“那些”等等。

วณฺเณนฺโตติ วิตฺถาเรนฺโต. อสุภายาติ อสุภมาติกาย. ผาติกมฺมนฺติ พหุลีกาโร. กิเลสโจเรหิ อนภิภวนียตฺตา ฌานํ ‘‘จิตฺตมญฺชูส’’นฺติ วุตฺตํ. นิสฺสายาติ ปาทกํ กตฺวา.

“阐述”即详细解释。“为不净”指为不净母题。“增长业”即多作。“由于不为烦恼贼所征服，禅那被称为‘心箧’”。“依止”即作为基础。

อปเร ปน ‘‘ตสฺมึ กิร อทฺธมาเส น โกจิ พุทฺธเวเนยฺโย อโหสิ, ตสฺมา ภควา เอวมาห – ‘อิจฺฉามหํ, ภิกฺขเว’ติอาที’’ติ วทนฺติ. ปเร กิราติ กิร-สทฺโท อรุจิสํสูจนตฺโถ. เตนาห ‘‘อิทํ ปน อิจฺฉามตฺต’’นฺติ.

另有人说：“据说在那半个月里，没有一位可为佛陀所教化者，因此世尊才说了‘诸比丘，我想要……’等等。”（义注说）“另有人据说”中的“据说”一词是用于表达不认同。因此说“这仅仅是意愿而已”。

อเนกการณสมฺมิสฺโสติ เอตฺถ การณํ นาม กายสฺส อสุจิทุคฺคนฺธเชคุจฺฉปฏิกูลตาว. สพฺพมกํสูติ ปุถุชฺชนา นาม สาวชฺเชปิ ตตฺถ อนวชฺชสญฺญิโน หุตฺวา กรณการาปนสมนุญฺญตาเภทํ สพฺพํ ปาปํ อกํสุ[Pg.520]. กามํ ทสานุสฺสติคฺคหเณเนว อานาปานสฺสติ คหิตา, สา ปน ตตฺถ สนฺนิปติตภิกฺขูสุ พหูนํ สปฺปายา สาตฺถิกา จ, ตสฺมา ปุน คหิตา. ตถา หิ ภควา ตเมว กมฺมฏฺฐานํ อิมสฺมึ สุตฺเต กเถสิ. อาหาเร ปฏิกูลสญฺญา อสุภกมฺมฏฺฐานสทิสา, จตฺตาโร ปน อารุปฺปา อาทิกมฺมิกานํ อโยคฺยาติ เตสํ อิธ อคฺคหณํ ทฏฺฐพฺพํ.

“与多种原因混合”中，“原因”即身体的不净、恶臭、可厌、可憎。“他们做了一切”是指，凡夫于有过失之事作无过失想，而造作、教唆、随喜，做尽一切恶事。诚然，入出息念已包含在十随念中，但它对聚集于此的比丘们多为适宜且有益，故再次提及。诚然，世尊于此经中宣说的正是此业处。食厌想类似于不净业处，而四无色界定不适于初学者，当知此处未予提及。

เวสาลึ อุปนิสฺสายาติ เวสาลีนครํ โคจรคามํ กตฺวา. มุหุตฺเตเนวาติ สตฺถริ สทฺธมฺเม จ คารเวน อุปคตภิกฺขูนํ วจนสมนนฺตรเมว อุฏฺฐหึสูติ กตฺวา วุตฺตํ. พุทฺธกาเล กิร ภิกฺขู ภควโต สนฺเทสํ สิรสา สมฺปฏิจฺฉิตุํ โอหิตโสตา วิหรนฺติ.

“依止毗舍离”是指以毗舍离城作为行乞村。“片刻间”是说，由于比丘们对导师和正法怀有敬意，一听完话语便立刻起身。“据说”在佛陀时代，比丘们都倾耳恭听，以头顶戴般领受世尊的教诲。

อานาปานปริคฺคาหิกายาติ อสฺสาสปสฺสาเส ปริคฺคณฺหนวเสน ปวตฺตาย สติยา. สมฺปยุตฺโต สมาธีติ ตาย สมฺปยุตฺตอญฺญมญฺญปจฺจยภูตาย อุปฺปนฺโน สมาธิ. อานาปานสฺสติยํ วา สมาธีติ อิมินา อุปนิสฺสยปจฺจยสภาวมฺปิ ทสฺเสติ, อุภยตฺถาปิ สหชาตาทีนํ สตฺตนฺนมฺปิ ปจฺจยานํ วเสน ปจฺจยภาวํ ทสฺเสติ. ‘‘ยถาปฏิปนฺนา เม สาวกา จตฺตาโร สติปฏฺฐาเน ภาเวนฺตี’’ติอาทีสุ อุปฺปาทนวฑฺฒนฏฺเฐน ภาวนาติ วุจฺจตีติ ตทุภยวเสน อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ภาวิโตติ อุปฺปาทิโต วฑฺฒิโต วา’’ติ อาห. ตตฺถ ภาวํ วิชฺชมานตํ อิโต คโตติ ภาวิโต, อุปฺปาทิโต ปฏิลทฺธมตฺโตติ อตฺโถ. อุปฺปนฺโน ปน ลทฺธาเสวโน ภาวิโต, ปคุณภาวํ อาปาทิโต วฑฺฒิโตติ อตฺโถ. พหุลีกโตติ พหุลํ ปวตฺติโต. เตน อาวชฺชนาทิวสีภาวปฺปตฺติมาห. โย หิ วสีภาวมาปาทิโต, โส อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ สมาปชฺชิตพฺพโต ปุนปฺปุนํ ปวตฺติสฺสติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปุนปฺปุนํ กโต’’ติ. ยถา ‘‘อิเธว, ภิกฺขเว, สมโณ (ม. นิ. ๑.๑๓๙; อ. นิ. ๔.๒๔๑), วิวิจฺเจว กาเมหี’’ติ (ที. นิ. ๑.๒๒๖; ม. นิ. ๑.๒๗๑; สํ. นิ. ๒.๑๕๒; อ. นิ. ๔.๑๒๓) จ เอวมาทีสุ ปฐมปเท วุตฺโต เอว-สทฺโท ทุติยาทีสุปิ วุตฺโตเยว โหติ, เอวมิธาปีติ อาห ‘‘อุภยตฺถ เอวสทฺเทน นิยโม เวทิตพฺโพ’’ติ. อุภยตฺถ นิยเมน ลทฺธคุณํ ทสฺเสตุํ ‘‘อยํ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

“摄持入出息”是指以摄持入息和出息的方式而转起的念。“相应定”是指与此（念）相应、互为缘而生起的定。或“于入出息念中的定”，以此亦显示了亲依止缘的性质，并且在两种情况下，都显示了依俱生等七种缘的缘性。“如我行道的诸弟子修习四念处”等句中，以生起、增长为“修习”义，为显示此二义，故说“‘已修习’即已生起或已增长”。其中，“已修习”(bhāvito)是“从此至于存在”之义，即“已生起，仅获得”的意思。而已生起者，通过习行而“已修习”，即达到娴熟状态而增长的意思。“多作”即多次令其转起。此说达到转向等自在的状态。因为已达到自在者，能于意欲的刹那入定，故能一再转起。因此说“一再造作”。犹如“诸比丘，就在此，沙门”及“远离诸欲”等句中，于首句所说之eva字，亦如于第二句等中所说，于此亦然，故说“于二处皆当知eva字有限定作用”。为显示于二处由限定所得之功德，故说“此”等等。

อสุภกมฺมฏฺฐานนฺติ อสุภารมฺมณํ ฌานมาห. ตญฺหิ อสุเภสุ โยคกมฺมภาวโต โยคิโน สุขวิเสสานํ การณภาวโต จ ‘‘อสุภกมฺมฏฺฐาน’’นฺติ วุจฺจติ. เกวลนฺติ อิมินา อารมฺมณํ นิวตฺเตติ. ปฏิเวธวเสนาติ [Pg.521] ฌานปฏิเวธวเสน. ฌานญฺหิ ภาวนาวิเสเสน อิชฺฌนฺตํ อตฺตโน วิสยํ ปฏิวิชฺฌนฺตเมว ปวตฺตติ ยถาสภาวโต ปฏิวิชฺฌิยติ จาติ ปฏิเวโธติ วุจฺจติ. โอฬาริการมฺมณตฺตาติ พีภจฺฉารมฺมณตฺตา. ปฏิกูลารมฺมณตฺตาติ ชิคุจฺฉิตพฺพารมฺมณตฺตา. ปริยาเยนาติ การเณน, เลสนฺตเรน วา. อารมฺมณสนฺตตายาติ อนุกฺกเมน วิจิตพฺพตํ ปตฺตารมฺมณสฺส ปรมสุขุมตํ สนฺธายาห. สนฺเตหิ สนฺนิสินฺเน อารมฺมเณ ปวตฺตมาโน ธมฺโม สยมฺปิ สนฺนิสินฺโนว โหติ. เตนาห ‘‘สนฺโต วูปสนฺโต นิพฺพุโต’’ติ, นิพฺพุตสพฺพปริฬาโหติ อตฺโถ. อารมฺมณสนฺตตาย ตทารมฺมณานํ ธมฺมานํ สนฺตตา โลกุตฺตรธมฺมารมฺมณาหิ ปจฺจเวกฺขณาหิ เวทิตพฺพา.

“不净业处”是指以不净为所缘的禅那。它之所以被称为“不净业处”，是因为对瑜伽行者而言，不净是修习之故，并且是殊胜乐之因故。“唯”(kevala)字是为了排除其他所缘。“以通达”是指以禅那通达。禅那凭借殊胜的修习而成就，通达其自身的所缘而转起，且如其自性地被通达，故称为“通达”。“所缘粗显”是因其为可厌(bībhaccha)所缘。“所缘可厌”是因其为应厌(jigucchitabba)所缘。“方便说”(pariyāya)是指因由，或以另一理路。“所缘的寂静”是指针对经由次第观察而达到极其微细状态的所缘而言。当所缘寂静安住时，生起的法自身也变得寂静。所以说“寂静、止息、寂灭”，意思是所有热恼(pariḷāha)都寂灭了。由于所缘的寂静，以彼为所缘的诸法之寂静，应通过以出世间法为所缘的省察(paccavekkhaṇā)来了知。

นาสฺส สนฺตปณีตภาวาวหํ กิญฺจิ เสจนนฺติ อเสจนโก. อเสจนกตฺตา อนาสิตฺตโก, อนาสิตฺตกตฺตา เอว อพฺโพกิณฺโณ, อสมฺมิสฺโส ปริกมฺมาทินา. ตโต เอว ปาฏิเยกฺโก วิสุํเยเวโก. อาเวณิโก อสาธารโณ. สพฺพเมตํ สรสโต เอว สนฺตภาวํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ, ปริกมฺมํ วา สนฺตภาวนิมิตฺตํ. ปริกมฺมนฺติ จ กสิณกรณาทินิมิตฺตุปฺปาทปริโยสานํ, ตาทิสํ เอตฺถ นตฺถีติ อธิปฺปาโย. ตทา หิ กมฺมฏฺฐานํ นิรสฺสาทตฺตา อสนฺตํ อปฺปณีตํ สิยา. อุปจาเร วา นตฺถิ เอตฺถ สนฺตตาติ โยชนา. ยถา อุปจารกฺขเณ นีวรณาทิวิคเมน องฺคปาตุภาเวน จ ปเรสํ สนฺตตา โหติ, น เอวมิมสฺส. อยํ ปน อาทิสมนฺนา…เป… ปณีโต จาติ โยชนา. เกจีติ อุตฺตรวิหารวาสิโน. อนาสิตฺตโกติ อุปเสจเนน อนาสิตฺตโก. เตนาห – ‘‘โอชวนฺโต’’ติ โอชวนฺตสทิโสติ อตฺโถ. มธุโรติ อิฏฺโฐ. เจตสิกสุขปฏิลาภสํวตฺตนํ ติกจตุกฺกชฺฌานวเสน, อุเปกฺขาย วา สนฺตภาเวน สุขคติกตฺตา สพฺเพสมฺปิ ฌานานํ วเสน เวทิตพฺพํ. ฌานสมุฏฺฐานปณีตรูปผุฏฺฐสรีรตาวเสน ปน กายิกสุขปฏิลาภสํวตฺตนํ ทฏฺฐพฺพํ, ตญฺจ โข ฌานโต วุฏฺฐิตกาเล. อิมสฺมึ ปกฺเข ‘‘อปฺปิตปฺปิตกฺขเณ’’ติ อิทํ เหตุมฺหิ ภุมฺมวจนํ ทฏฺฐพฺพํ.

不需任何带来寂静与殊妙状态的浇灌，是为“无浇灌”(asecanako)。因其无浇灌，故不沾染；因其不沾染，故纯净无杂，不与加行等混杂。因此才是独一无二，不共于他。这一切都是为了显示其由自性而来的寂静，或者说加行是寂静的因。所谓的加行，是指从作遍等直到似相生起为止，此中并无此类加行之意。若有，则业处会因无味而变得不寂静、不殊妙。或者，也可连结为：在近行定中亦无此寂静。犹如在近行定时，虽已离盖、禅支现前，对其他人而言有其寂静，但对此（安般念）则不然。此（安般念）则是从始……乃至……殊妙，应如是连结。有些人，即住在上寺者，（认为）“不沾染”(anāsittako)是指不被佐料沾染。所以说“有滋味”(ojavanto)，意为如富有滋味之物。“甘美”(madhuro)是指可意。能获得心乐，应通过三禅与四禅，或通过舍的寂静性来了知；又因其能导向乐的去处，故应通过一切禅来了知。然而，由身体遍满禅生殊妙色，当知能获得身乐，而这只发生在出定之时。在此说中，“于安止之刹那”(appitappitakkhaṇe)此句，当知是表原因的处格。

อวิกฺขมฺภิเตติ ฌาเนน สกสนฺตานโต อนีหเต อปฺปหีเน. อโกสลฺลสมฺภูเตติ อโกสลฺลํ วุจฺจติ อวิชฺชา, ตโต สมฺภูเต. อวิชฺชาปุพฺพงฺคมา หิ สพฺเพ ปาปธมฺมา. ขเณเนวาติ อตฺตโน ปวตฺติกฺขเณเนว. อนฺตรธาเปตีติ เอตฺถ อนฺตรธาปนํ วินาสนํ, ตํ ปน ฌานกตฺตุกํ [Pg.522] อิธาธิปฺเปตนฺติ ปริยุฏฺฐานปฺปหานํ โหตีติ อาห – ‘‘วิกฺขมฺเภตี’’ติ. วูปสเมตีติ วิเสเสน อุปสเมติ. วิเสเสน อุปสมนํ ปน สมฺมเทว อุปสมนํ โหตีติ อาห ‘‘สุฏฺฐุ อุปสเมตี’’ติ. สาสนิกสฺส ฌานภาวนา เยภุยฺเยน นิพฺเพธภาคิยา โหตีติ อาห ‘‘นิพฺเพธภาคิยตฺตา’’ติ. อริยมคฺคสฺส ปาทกภูโต อยํ สมาธิ อนุกฺกเมน วฑฺฒิตฺวา อริยมคฺคภาวํ อุปคโต วิย โหตีติ อาห ‘‘อนุปุพฺเพน อริยมคฺควุฑฺฒิปฺปตฺโต’’ติ. อยํ ปนตฺโถ วิราคนิโรธปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนานํ วเสน สมฺมเทว ยุชฺชติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

“未被镇伏”(Avikkhambhite)是指未被禅那从自相续中移走、断除。“由不善巧所生”(Akosallasambhūte)：不善巧即是无明，由彼而生。一切恶法确实以无明为前导。“仅于刹那间”是指于其自身生起的刹那间。“令消失”(Antaradhāpeti)：此中，令消失即是毁灭。但此处意指由禅那所为，是为断除缠，故说“镇伏”。“令止息”(Vūpasameti)是指特别地平息。而特别地平息即是完全地平息，故说“善令止息”。教内行者的禅那修习，大都属于抉择分，故说“因属抉择分”。此定作为圣道之基，次第增长，犹如已达圣道之增长，故说“已次第达圣道之增长”。此义通过观离贪、观灭、观舍弃而善得成就。余者易知。

๑๐. กิมิลสุตฺตวณฺณนา

10. 金毗罗经释义

๙๘๖. เถโรติ อานนฺทตฺเถโร. อยํ เทสนาติ ‘‘กถํ วิภาวิโต นุ โข กิมิลา’’ติอาทินา ปวตฺตา เทสนา. กายญฺญตรนฺติ รูปกาเย อญฺญตรโกฏฺฐาเส. เอวนฺติ ยถา อานาปานํ อนุสฺสรนฺโต ภิกฺขุ กาเย กายานุปสฺสี ชาโต, เอวํ สพฺพตฺถ วาเรสุ เวทนานุปสฺสีติอาทิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

986. 长老即是阿难长老。这段开示是始于“金毗罗(Kimila)，如何被阐明呢？”等等的开示。“于身之某部分”是指于色身的某个部分。像这样，犹如比丘随念入出息而成为于身观身者，同样地，在所有情况中，应理解为于受观受者等。

เทสนาสีสนฺติ เทสนาปเทสํ. มนสิการปเทเสน เวทนา วุตฺตาติ ตํ สพฺพํ สรูปโต อญฺญาปเทสโต อปทิสติ. ยเถว หีติอาทินา ตตฺถ นิทสฺสนํ ทสฺเสติ. จิตฺตสงฺขารปททฺวเยติ ‘‘จิตฺตสงฺขารปฏิสํเวที ปสฺสมฺภยํ จิตฺตสงฺขาร’’นฺติ เอตสฺมึ ปททฺวเย.

“教导之首”(Desanāsīsaṃ)是指教导的章节。因为在作意的章节中说到了受，所以他从事相上以及通过其他章节来指明这一切。以“诚如”等词，在此处显示了一个例子。“心行二词”(Cittasaṅkhārapadadvaye)是指在“觉知心行……平息心行”这二句中的词。

เอวํ สนฺเตปีติ ปีติมนสิการจิตฺตสงฺขารปเทเสน ยทิ เวทนา วุตฺตา, เอวํ สนฺเตปิ. เอสา ยถาวุตฺตา เวทนา อารมฺมณํ น โหติ. เวทนารมฺมณา จ อนุปสฺสนา, ตสฺมา เวทนานุปสฺสนา น ยุชฺชติ. ยทิ เอวํ มหาสติปฏฺฐานาทีสุ ‘‘เวทนา เวทิยตี’’ติ วุตฺตํ, ตํ กถนฺติ อาห – ‘‘มหาสติปฏฺฐานาทีสุปี’’ติอาทิ. ตตฺถ สุขาทีนํ วตฺถุนฺติ สุขาทีนํ อุปฺปตฺติยา วตฺถุภูตํ รูปสทฺทาทึ อารมฺมณํ กตฺวา เวทนา เวทิยติ, น ปุคฺคโล ปุคฺคลสฺเสว อภาวโต. เวทนาปฺปวตฺตึ อุปาทาย นิสฺสาย ยถา ‘‘ปุคฺคโล เวทนํ เวทิยตี’’ติ โวหารมตฺตํ โหติ. เอวํ อิธาปิ เวทนาย อสฺสาสปสฺสาเส อารพฺภ ปวตฺติ, ตถา ปวตฺตมนสิการสีเสน ‘‘เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี ภิกฺขุ ตสฺมึ สมเย วิหรตี’’ติ วุตฺโต. ตํ สนฺธายาติ ตํ เวทนาย อารมฺมณภาวํ สนฺธาย[Pg.523]. อาทีนํ ปทานํ. เอตสฺส ‘‘เวทนานุปสฺสนา น ยุชฺชตี’’ติ วุตฺตอนุโยคสฺส.

“即便如此”：如果在关于喜、作意、心行的章节中说到了受，即便如此，此中所说的受也不是所缘。而随观是以受为所缘，因此受随观不成立。若如此，在《大念住经》(Mahāsatipaṭṭhāna Sutta)等中说“感受受”，这如何解释呢？（答：）“在《大念住经》等中”等等。其中，以作为乐等生起之基础的色、声等为所缘而感受受，而非个人(puggala)，因个人本不存在。只是依据受的生起，才有“个人感受受”的世俗言说。同样，此处也是受缘于入出息而生起，以如是生起的作意为首，才说“比丘于尔时于诸受随观受而住”。“这是针对”是指针对受作为所缘的状态而言。……（此句）是为回答“受随观不成立”的质难。

สปฺปีติเก ทฺเว ฌาเน สมาปชฺชตีติ ปีติสหคตานิ ปฐมทุติยชฺฌานานิ ปฏิปาฏิยา สมาปชฺชติ. ตสฺสาติ เตน. ปฏิสํวิทิตสทฺทาเปกฺขาย หิ กตฺตุอตฺเถ เอตํ สามิวจนํ. สมาปตฺติกฺขเณติ สมาปชฺชนกฺขเณ. ฌานปฏิลาเภนาติ ฌาเนน สมงฺคีภาเวน. อารมฺมณโตติ อารมฺมณมุเขน ตทารมฺมณฌานปริยาปนฺนา ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ, อารมฺมณสฺส ปฏิสํวิทิตตฺตาติ วุตฺตํ โหติ. ยถา นาม สปฺปปริเยสนํ จรนฺเตน ตสฺส อาสเย ปฏิสํวิทิเต โสปิ ปฏิสํวิทิโต โหติ มนฺตาคทพเลน ตสฺส คหณสฺส สุกรตฺตา, เอวํ ปีติยา อาสยภูเต อารมฺมเณ ปฏิสํวิทิเต สา ปีติ ปฏิสํวิทิตาว โหติ สลกฺขณโต สามญฺญลกฺขณโต จ ตสฺสา คหณสฺส สุกรตฺตา. วิปสฺสนกฺขเณติ วิปสฺสนาปญฺญาย ติกฺขวิสทภาวปฺปตฺตาย วิสยโต ทสฺสนกฺขเณ. ลกฺขณปฺปฏิเวเธนาติ ปีติยา สลกฺขณสฺส สามญฺญลกฺขณสฺส จ ปฏิวิชฺฌเนน. ยญฺหิ ปีติยา วิเสสโต สามญฺญโต จ ลกฺขณํ, ตสฺมึ วิทิเต สา ยาถาวโต วิทิตา เอว โหติ. เตนาห ‘‘อสมฺโมหโต ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหตี’’ติ.

“入二有喜禅”是指次第入于与喜俱行的初禅和第二禅。“‘彼之’(tassa)意为‘以彼’(tena)。因为是相对于‘遍知’一词，此属格用在作者的意义上。‘于等至刹那’即是于入定之时。‘以得禅那’即是与禅那相应。‘由所缘’即是通过所缘，包含于以彼为所缘的禅那中的喜被遍知，也就是说，因为所缘已被遍知。譬如寻找蛇者，若其洞穴被遍知，则蛇亦被遍知，因凭借咒语与药力易于捕捉；如是，若作为喜之所依的所缘被遍知，则彼喜亦被遍知，因从自相与共相上易于把握。‘于观之刹那’即是观(vipassanā)慧已达敏锐明利，于所缘上见的刹那。‘以通达相’即是通达喜的自相与共相。若喜的特相与共相被了知，则彼即被如实了知。故说：‘无有迷惑，喜已被遍知’。

อิทานิ ตมตฺถํ ปาฬิยา เอว วิภาเวตุํ ‘‘วุตฺตญฺเหต’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ ทีฆํ อสฺสาสวเสนาติ ทีฆสฺส อสฺสาสสฺส อารมฺมณภูตสฺส วเสน. ปชานโต สา ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหตีติ สมฺพนฺโธ. จิตฺตสฺส เอกคฺคตํ อวิกฺเขปํ ปชานโตติ ฌานปริยาปนฺนํ ‘‘อวิกฺเขโป’’ติ ลทฺธนามํ จิตฺตสฺเสกคฺคตํ ตํสมฺปยุตฺตาย ปญฺญาย ปชานโต. ยถา หิ อารมฺมณมุเขน ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ, เอวํ ตํสมฺปยุตฺตธมฺมาปิ อารมฺมณมุเขน ปฏิสํวิทิตา เอว โหนฺตีติ. สติ อุปฏฺฐิตา โหตีติ ทีฆํ อสฺสาสวเสน ฌานสมฺปยุตฺตา สติ ตสฺมึ อารมฺมเณ อุปฏฺฐิตา อารมฺมณมุเขน ฌาเนปิ อุปฏฺฐิตา นาม โหติ. ตาย สติยาติ เอวํ อุปฏฺฐิตาย ตาย สติยา ยถาวุตฺเตน เตน ญาเณน สุปฺปฏิวิทิตตฺตา อารมฺมณสฺส ตสฺส วเสน ตทารมฺมณา สา ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ. ทีฆํ ปสฺสาสวเสนาติอาทีสุปิ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เตน วุตฺตํ ‘‘เอเตเนว นเยน อวเสสปทานิปิ อตฺถโต เวทิตพฺพานี’’ติ.

现在为了以巴利(Pāḷi)文本身阐明其义，故说“此乃所说”等。其中，“以长入息故”即是以作为所缘的长入息故。‘了知者，彼喜为所遍知’，此为关联。‘了知心之一境性、不散乱’，即以与彼相应的慧(paññā)了知已入禅那、名为“不散乱”的心一境性。正如喜通过所缘之门为所遍知，如是，与彼相应的诸法亦通过所缘之门而为所遍知。‘念已现起’，即以长入息故，与禅那相应的念，于彼所缘上现起，通过所缘之门，于禅那中亦名为现起。‘以彼念’，即以如是现起之彼念，由于以如是所说之彼智善通达所缘，故缘彼所缘之彼喜为所遍知。‘以长出息故’等亦应以此理趣了知其义。故说“其余诸句之义亦应以此理趣了知”。

ยเถวาติอาทีสุ [Pg.524] อยํ สงฺเขปตฺโถ – ฌานปฏิลาเภน ยถา อารมฺมณโต ปีติอาทโย ปฏิสํวิทิตา โหนฺติ เตน วินา เตสํ อปฺปวตฺตนโต. เอวํ ฌานสมฺปยุตฺเตน ตํปริยาปนฺเนน เวทนาสงฺขาตมนสิการปฏิลาเภน อารมฺมณโต เวทนา ปฏิสํวิทิตา โหติ อรุณุคฺคเมน วิย สูริยสฺส เตน วินา เวทนาย อปฺปวตฺตนโต. ตสฺมา วุตฺตนเยน อติสยปฺปวตฺติ เวทนา สุปฺปฏิวิทิตา, ตสฺมา สุวุตฺตเมตนฺติ ปุพฺเพ วุตฺตโจทนํ นิรากโรติ.

“犹如”等句，其简义如下：正如通过获得禅那，就能依所缘而遍知喜等，因为没有禅那，喜等就不会生起。同样，通过获得与禅那相应、属于禅那、名为‘受’的作意，就能依所缘而遍知受，犹如由曙光而知晓太阳，因为没有它（名为‘受’的作意），受就不会生起。因此，依所说理趣，以超胜方式生起的受为所善知，所以说“此乃善说”，以此驳斥先前所提之责难。

อารมฺมเณติ อสฺสาสปสฺสาสนิมิตฺตํ วทติ. จิตฺตานุปสฺสีเยว นาเมส โหติ อสมฺโมหโต จิตฺตสฺส ปฏิสํวิทิตตฺตา. เตนาห ‘‘ตสฺมา’’ติอาทิ. จิตฺตปฏิสํวิทิตวเสนาติ อาทิ-สทฺเทน อิตรา ติสฺโสปิ จิตฺตานุปสฺสนา สงฺคณฺหาติ.

“所缘”，是指入出息之相(nimitta)。此人因无迷惑而遍知心，故名为“观心者”。因此说“是故”等。“藉由遍知心”一语，以“等”字亦含摄其余三种心随观。

โสติ ธมฺมานุปสฺสนํ อนุยุตฺโต ภิกฺขุ. ยํ ตํ ปหานํ ปหายกญาณํ. ปญฺญายาติ อปราย วิปสฺสนาปญฺญาย อนิจฺจวิราคาทิโต ทิสฺวา ทุวิธายปิ อชฺฌุเปกฺขิตา โหติ. อิทญฺหิ จตุกฺกนฺติ อนิจฺจานุปสฺสนาทิวเสน วุตฺตํ จตุกฺกํ. ตสฺสาปิ ธมฺมานุปสฺสนาย. ปชหตีติ ปหานนฺติ อาห ‘‘นิจฺจสญฺญํ…เป… ปหานกรญาณํ อธิปฺเปต’’นฺติ. วิปสฺสนาปรมฺปรนฺติ ปฏิปาฏิยา วิปสฺสนมาห. ปถปฏิปนฺนํ อชฺฌุเปกฺขตีติ มชฺฌิมาย ปฏิปตฺติยา สมฺมเทว วีถิปฏิปนฺนํ ภาวนาจิตฺตํ ปคฺคหนิคฺคหานํ อกรเณน อชฺฌุเปกฺขติ. เอกโต อุปฏฺฐานนฺติ ยสฺมา มชฺฌิมสมถวีถินาติวตฺติยา ตตฺถ จ ปกฺขนฺทเนน อินฺทฺริยานํ เอกรสภาเวน, ตตฺรมชฺฌตฺตตาย ภาวโต อวิเสสํ เอกคฺคภาวูปคมเนน เอกนฺตโต อุปฏฺฐาติ, ตสฺมา น ตตฺถ กิญฺจิ กาตพฺพนฺติ อชฺฌุเปกฺขติ. ตตฺถาติ เอวํ อชฺฌุเปกฺขเน. สหชาตานมฺปิ อชฺฌุเปกฺขนา โหติ เตสํ ปวตฺตนาการสฺส อชฺฌุเปกฺขนโต. ‘‘ปญฺญาย ทิสฺวา’’ติ วุตฺตตฺตา อารมฺมณอชฺฌุเปกฺขนา อธิปฺเปตา. น เกวลํ นีวรณาทิธมฺเม อชฺฌุเปกฺขิตา, อถ โข อภิชฺฌา …เป… ปญฺญาย ทิสฺวา อชฺฌุเปกฺขิตา โหตีติ โยชนา.

彼者，即是勤修法随观的比丘。所谓的舍断，即是能舍断之智。“以慧”，即是以另一观(vipassanā)慧，见无常、离贪等后，于二者皆舍。此四法，即是以无常随观等方式所说的四法。此亦属法随观。说“舍断”，即是“断除常想……乃至能舍断之智”之意。“观之次第”，是说次第的观。“舍置已上道者”，是指以中道行，对已如实上道的修行心，不作策励、抑制，而行舍置。“一体现起”，是因不越中道寂止之道，且于中策励，诸根一味，于中舍性，无有差别，达至一境，决定现起，是故于彼无所当为，而行舍置。“于彼”，即于如是舍置中。对俱生法亦有舍，因舍置其生起方式故。由说“以慧见”，可知意指所缘舍。不仅舍置盖等诸法，而且……贪欲……以慧见后而舍置，应如是连结。

ปํสุปุญฺชฏฺฐานิยสฺส กิเลสสฺส อุปฺปตฺติฏฺฐานทสฺสนตฺถํ ‘‘จตุมหาปโถ วิย ฉ อายตนานิ’’อิจฺเจว วุตฺตํ. กายาทโย จตฺตาโร อารมฺมณสติปฏฺฐานา. จตูสุ อารมฺมเณสูติ กายาทีสุ จตูสุ อารมฺมเณสุ ปวตฺตา [Pg.525] จตฺตาโร สติปฏฺฐานา ปํสุปุญฺชฏฺฐานิยสฺส กิเลสสฺส อุปหนนโต.

为显示如尘土堆的烦恼之生起处，故说“六处犹如四衢道”。身等四者是念处之所缘。‘于四所缘中’，即于身等四所缘中生起的四念处，能摧毁如尘土堆的烦恼。

เอกธมฺมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

一法品释义终。

๒. ทุติยวคฺโค

2. 第二品

๑-๒. อิจฺฉานงฺคลสุตฺตาทิวณฺณนา

1-2. 伊车能伽罗经等释义

๙๘๗-๙๘๘. กสฺมาติอาทิ วิหารสมาปตฺติอาจิกฺขเณ การณํ วิภาเวตุํ อารทฺธํ.

987-988. 九八七～九八八、“何故”等句，是为阐明开示“住等至”之因而作。

เอว-วากาโรติ เอว-กาโร วา-กาโร จ. เอกนฺตสนฺตตฺตา เอกนฺเตน สนฺตมนสิการภาวโต. เสกฺขวจเนเนว เตสํ สิกฺขิตพฺพสฺส อตฺถิภาเว สิทฺเธปิ สิกฺขิตพฺพรหิเตสุ เตสุปิ เสกฺขปริยายสฺส วุจฺจมานตฺตา สิกฺขิตพฺพสทฺเทน เสกฺเข วิเสเสตฺวา วุตฺตา. อาสวกฺขยตฺถํ สิกฺขิตพฺพสฺส อภาเวปิ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารตฺถํ ฌานาทิสิกฺขเนน วินา สิกฺขิตพฺพาภาวา ‘‘อเสกฺขา นามา’’ติ วุตฺตา. พุทฺธานํ ปน สพฺพโส สมฺมเทว ปรินิฏฺฐิตสิกฺขตฺตา ‘‘สิกฺขามี’’ติ น วุตฺตํ. อานาปานชฺฌานผลสมาปตฺติ ตถาคตวิหาโร.

“如是或”(Eva-vā)字，即“如是”(eva)字与“或”(vā)字。全然寂静，因作意全然寂静故。即使仅以“学人”一词，他们有应学之事已然成立，但因对那些已无应学之事者，亦说“学人”的同义词，故以“应学”一词来限定学人。即使为尽诸漏已无应学，但为现法乐住，若无禅那等之修习，亦无应学，故名“无学”。至于诸佛，因其所学已全然、真正地圆满完成，故不说“我学”。入出息禅与果等至，是如来住。

๓-๑๐. ปฐมอานนฺทสุตฺตาทิวณฺณนา

3-10. 初阿难经等释义

๙๘๙-๙๙๖. อนิจฺจาทิวเสนาติ อนิจฺจทุกฺขานตฺตวเสน. ปวิจินติ ปกาเรหิ วิจินติ. นิกฺกิเลสาติ อปคตกิเลสา วิกฺขมฺภิตกิเลสา. ปีติสมฺโพชฺฌงฺโค, ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺโคติ ปาโฐ.

989-996. 九八九～九九六、“以无常等”即是以无常、苦、无我。审察，即以多种方式辨别。无染，即烦恼已离或烦恼已镇伏。‘喜觉支、轻安觉支’，此为异读。

ยาย อโนสกฺกนํ อนติวตฺตนญฺจ โหติ, อยํ ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขา มชฺฌตฺตากาโรติ วุตฺตา. เอกจิตฺตกฺขณิกาติ เอกจิตฺตุปฺปาทปริยาปนฺนตฺตา.

由其而有不退缩、不逾越，此即所谓“于彼中舍”、“中舍之相”。“一心刹那”，是因其包含于一心生起之中。

จตฺตุนฺนํ จตุกฺกานํ วเสน โสฬสกฺขตฺตุกา. อานาปานสนฺนิสฺสเยน ปวตฺตตฺตา อารมฺมณวเสน ปวตฺตา อานาปานารมฺมณาปิ อปรภาเค สติ อานาปานสฺสตีติ ปริยาเยน วตฺตพฺพตํ อรหตีติ ‘‘อานาปานสฺสติ มิสฺสกา กถิตา’’ติ วุตฺตํ. อานาปานมูลกาติ อานาปานสนฺนิสฺสเยน [Pg.526] ปวตฺตา สติปฏฺฐานา. เตสํ มูลภูตาติ เตสํ สติปฏฺฐานานํ มูลการณภูตา. โพชฺฌงฺคมูลกาติ โพชฺฌงฺคปจฺจยภูตา. เตปิ โพชฺฌงฺคาติ เอเต วีสติ สติปฏฺฐานเหตุกา โพชฺฌงฺคา. วิชฺชาวิมุตฺติปูรกาติ ตติยวิชฺชาย ตสฺส ผลสฺส จ ปริปูรณวเสน ปวตฺตา โพชฺฌงฺคา. ผลสมฺปยุตฺตาติ จตุตฺถผลสมฺปยุตฺตา, จตุพฺพิธผลสมฺปยุตฺตา วา.

依四组四法故有十六次。因依止入出息而生起，依所缘而生起，在后部分，以入出息为所缘的念，亦可方便说为“入出息念”，故说‘已说与入出息念混合’。“以入出息为根本”，是指依止入出息而生起的念住。“为其根本”，是指作为那些念住的根本原因。“以觉支为根本”，是指作为觉支之缘。“彼等亦是觉支”，是指此二十种由念住为因的觉支。“圆满明与解脱”，是指通过圆满第三明及其果而生起的觉支。“与果相应”，是指与第四果相应，或与四种果相应。

ทุติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第二品释义终。

อานาปานสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

入出息念相应释义终。

๑๑. โสตาปตฺติสํยุตฺตํ

11. 入流相应

๑. เวฬุทฺวารวคฺโค

1. 竹门品

๑. จกฺกวตฺติราชสุตฺตวณฺณนา

1. 转轮王经释义

๙๙๗. อนุคฺคหครหเณสุ [Pg.527] นิปาโตติ อนุคฺคณฺหนครหตฺถโชตโก นิปาโต. กิเมตฺถ อนุคฺคณฺหาติ, กึ วา ครหตีติ อาห ‘‘จตุนฺน’’นฺติอาทิ. ตตฺถ อนุคฺคณฺหนฺโต อนุจฺฉวิกํ กตฺวา คณฺหนฺโต. ครหนฺโต นินฺทนฺโต. อิสฺสรสีโล อิสฺสโร, ตสฺส ภาโว อิสฺสริยํ, ปภุตา. อธีนํ ปติ อธิปติ, ตสฺส ภาโว อาธิปจฺจํ, สามิภาโวติ อาห – ‘‘อิสฺสริยาธิปจฺจ’’นฺติอาทิ. อนนฺตกานีติ อนฺตรหิตานิ.

997. “于摄受与诃责义之助词”，是指明摄受与诃责义的助词。此处何为摄受？何为诃责？故说“于四者”等。其中，摄受者，是随宜而受；诃责者，是谴责。“有自在性者”为自在主(issara)，其状态为自在(issariya)，即主权(pabhutā)。“所属之主”为 अधिपति(adhipati)，其状态为统治权(ādhipacca)，即所有权(sāmibhāva)，故说“自在统治”等。“无间”(anantakāni)，即不间断。

อเวจฺจปฺปสาเทนาติ วตฺถุตฺตยสฺส คุเณ ยาถาวโต อเวจฺจ ปวิสิตฺวา ปสาโท. โส ปน เกนจิ จลนรหิโตติ อาห ‘‘อจลปฺปสาเทนา’’ติ. มคฺเคนาติ อริยมคฺเคน. อาคตปฺปสาโท ตสฺส อธิคเมน ลทฺธปฺปสาโท. อปุพฺพํ อจริมนฺติ เอกชฺฌํ. อริยสาวกานญฺหิ อริยมคฺโค อุปฺปชฺชนฺโตว ตีสุ วตฺถูสุ อเวจฺจปฺปสาทํ อาวหนฺโต เอว อุปฺปชฺชติ. เตสนฺติ วิสยภูตานํ ติณฺณํ วตฺถูนํ วเสน ติธา วุตฺโต. ยสฺมา จ อตฺถโต เอโก, ตสฺมาว นินฺนานากรโณ โหติ ปวตฺตฏฺฐานเภเท สติปิ. อริยสาวกสฺส หีติอาทินา นเยน ตมตฺถํ วิวรติ. ปสาโท โอกปฺปนา. เปมํ ภตฺติ. คารวํ ครุกรณํ. มหนฺตํ อุฬารํ. เอตํ วิภาเคน นตฺถิ สพฺพตฺถ สมานตฺตา.

“以不坏净信”者，谓于三宝功德如实通达而生净信。此净信不为任何事物所动摇，故曰“不动摇之净信”。“以道”者，谓以圣道。“获得净信”者，由证得彼道而获得之净信。“非前非后”者，谓同时生起。因为圣弟子之圣道生起时，即同时引生于三宝中之不坏净信而生起。“彼等”者，依作为所缘之三宝而说为三种。然其义理为一，是故纵使所缘之处有别，亦非种种。以“圣弟子”等理趣阐明其义。净信是信受。爱是虔信。敬重是尊重。广大是殊胜。此无分别，因其于一切处皆是相同。

เอวนฺติ ภวนฺตเรปิ อโกปนียตาย. สทิสวเสนาติ อญฺเญหิ อขณฺฑาทีหิ สทิสวเสน. เตนาห ‘‘มุขวฏฺฏิ ยญฺหิ ฉินฺเน’’ติอาทิ. ขณฺฑา เอติสฺสา อตฺถีติ ขณฺฑา. เอส นโย เสเสสุปิ. ปาติโมกฺเข อาคตานุกฺกเมน สีลสฺส อาทิมชฺฌวิภาโค เวทิตพฺโพ. ทฺวินฺนํ วา ติณฺณํ วาติ สีลโกฏฺฐาสานํ. เอกนฺตรํ ภินฺนนฺติ อภินฺเนน เอกนฺตรํ หุตฺวา ภินฺนํ. เตสํ ขณฺฑาทีนํ. ‘‘ภุชิสฺเสหี’’ติ อุตฺตรปทโลเปน นิทฺเทโสติ อาห ‘‘ภุชิสฺสภาวกเรหี’’ติ. อิทํ วีติกฺกนฺตนฺติ อิทมฺปิ สีลํ วีติกฺกนฺตํ. ‘‘อยํ สีลสฺส วีติกฺกโม’’ติ เอวํ ปรามสิตุํ อสกฺกุเณยฺเยหิ.

“如是”，谓于他世亦不动摇。“以相似”者，谓与其他无缺等相似。是故说“若唇缘被割”等。“有缺”，谓此有缺。余者亦同此理。应依《波罗提木叉》所来之次第，了知戒之初、中分别。“二或三”者，谓戒蕴。“间一而破”者，谓与未破者相间而破。彼等有缺等。“由令成自由者”，此乃省略后分词之解释，故曰“由令成自由状态者”。“此已违犯”，谓此戒亦已违犯。由彼等不能触及“此是戒之违犯”。

๒. พฺรหฺมจริโยคธสุตฺตวณฺณนา

2. 梵行究竟经释义

๙๙๘. เยสนฺติ [Pg.528] อนิยมโต สทฺธาทีนมาธารภูตปุคฺคลทสฺสนํ. พุทฺเธ ปสาโท คหิโต. โส หิ อิตเรหิ ปฐมํ คเหตพฺโพติ. อริยกนฺตานิ สีลานิ คหิตานิ โสตาปนฺนสฺส สีลานํ อธิปฺเปตตฺตา. สงฺเฆ ปสาโท คหิโต ธมฺมปฺปสาทสฺส อนนฺตรํ วุจฺจมานตฺตา. ธมฺเม ปสาโท คหิโต อเวจฺจปฺปสาทภาวโต. โสตํ อริยมคฺคํ อาทิโต ปตฺติ โสตาปตฺติ, ตสฺสา องฺคานิ โสตาปตฺติยงฺคานิ. ปจฺเจนฺตีติ ปชายนฺติ อธิคจฺฉนฺติ. เตนาห ‘‘ปาปุณนฺตี’’ติ. พฺรหฺมจริยนฺติ มคฺคพฺรหฺมจริยํ. กตรปสาโท วตฺตมาโนติ อธิปฺปาโย. มคฺคปฺปสาโทติ มคฺคสมฺปยุตฺโต ปสาโท. อาคตมคฺคสฺสาติ อธิคตมคฺคสฺส. มิสฺสกปฺปสาโท เอโสติ ตสฺมา อุโภปิ เถรา ปณฺฑิตา พหุสฺสุตา.

998. “于彼等”者，乃不确定地开示作为信等所依之个人。于佛之净信被取，因其应先于其他而被取。圣者所爱之戒被取，因其意指入流者之戒。于僧之净信被取，因其于法净信之后被说。于法之净信被取，因其为不坏净信。流即圣道，初到达是为入流，其组成部分为入流支。“体验”者，谓生起、证得。是故说“到达”。“梵行”者，谓道梵行。意谓：“何种净信于此现行？”“道净信”者，谓与道相应之净信。“已得道者”者，谓已证得道者。此是混合净信。是故二位长老皆是智者、多闻者。

๓. ทีฆาวุอุปาสกสุตฺตวณฺณนา

3. 长寿优婆塞经释义

๙๙๙. ยทคฺเคน ตสฺมึ อุปาสเก ยถาวุตฺตานิ โสตาปตฺติยงฺคานิ สํวิชฺชนฺติ, ตทคฺเคน โส เตสุ วตฺติสฺสตีติ อาห ‘‘จตูสุ โสตาปตฺติยงฺเคสุ สนฺทิสฺสสี’’ติ. วิชฺชํ ภชนฺตีติ วิชฺชาภาคิยา, เตสุ โกฏฺฐาเสสุ ปริยาปนฺนาติ วุตฺตํ ‘‘วิชฺชาภาคิเยติ วิชฺชาโกฏฺฐาสิเก’’ติ.

999. 于彼优婆塞，自如说之入流支存在之时起，彼即于彼等中转起，故曰：“汝于四入流支中可见”。“受持明，故为明分”；已包含于彼等部分中，故说“明分”即“明之部分”。

๔-๕. ปฐมสาริปุตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา

4-5. 初舍利弗经等释义

๑๐๐๐-๑๐๐๑. ‘‘โสตาปตฺตี’’ติ ปฐมมคฺโค อธิปฺเปโต, ตสฺส อธิคมูปาโย โสตาปตฺติยงฺคํ. เตนาห ‘‘โสตาปตฺติยา ปุพฺพภาคปฏิลาภงฺค’’นฺติ. โสตาปตฺติอตฺถายาติ โสตาปตฺติมคฺคตฺถาย. องฺคนฺติ การณํ. อิตเร รตนตฺตยปฺปสาทาทโย. ปุพฺพภาคิยาย โสตาปตฺติยา องฺคํ การณนฺติ.

1000-1001. “入流”意指初道，其证得之方便为入流支。是故说“入流之前分获得支”。“为入流”者，谓为入流道。“支”即是原因。其他者，谓于三宝净信等。前分入流之支即是原因。

๖. ถปติสุตฺตวณฺณนา

6. 工匠经释义

๑๐๐๒. (วิตานํ กายานํ กาลนกาย, การณสฺส อุปคตานํ สาตปริยา สิชฺฌติ. ตตฺถ กายปริปชฺฌายมุเขน ตนฺตึ ฐเปสิ ภควา. น หิ ปสฺสถ นมตฺเถหิ กรเณ นิรตฺถโก ปิติ วตฺตติ. ‘‘นิยตตฺตา’’ติ วุตฺตํ. ตเมว นิยมํ ‘‘มชฺฌิมปเทเสเยวา’’ติ อวธารเณน วิภาเวติ[Pg.529]. มหามณฺฑลจาริกํ จรนฺโตปิ มชฺฌิมปเทสสฺส อนฺตนฺเตเนว จรติ. ตตฺถ จ วิเนยฺยชนสฺส สโมสรณตา มตฺตปนวาจมหตฺถสุปนนฺติ.) [เอตฺถนฺตเร ปาโฐ อสุทฺโธ ทุสฺโสธนีโย จ, สุทฺธปาโฐ คเวสิตพฺโพ.] อรุณุฏฺฐาปนมฺปิ ตตฺเถว โหติ. ปจฺจนฺตปเทเส ปน ทูเร วิเนยฺยชนา โหนฺติ, ตตฺถ คนฺตฺวา มคฺคผเลสุ ปติฏฺฐาเปตฺวา ตโต ปจฺจาคนฺตฺวา มชฺฌิมปเทเส เอว วาสํ อุปคจฺฉติ, ตตฺถ มนุสฺเสหิ กตานํ การานํ มหปฺผลภาวนิยมนตฺถนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘อาสนฺเน โน ภควา’’ติ อิทํ นิทสฺสนมตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘น เกวล’’นฺติ อาทิมาห.

1002. （此段巴利原文残缺，译文仅供参考：天盖是身体的支撑……）[此段原文不清，难以校订，应求善本。] 黎明破晓亦于彼处。至于边鄙之地，所化之人遥远，（世尊）去到那里，令他们安住于道与果，然后返回，只在中央地区居住。当知此是为了确定（于彼处）人们所作之供养等事能有大果报。为示“世尊于我等之近处”仅为例示，故说“非仅”等。

สกิญฺจนสปลิโพธนฏฺเฐนาติ เอตฺถ กิญฺจนํ ปลิโพโธ อสมาปิตกิจฺจตา, ตทุภยสฺส อตฺถิภาเวนาติ อตฺโถ. มหาวาเสติ มหาเคเห.

“以有障碍有挂碍故”者，此处，障碍与挂碍即是未竟之事，其义为二者俱存。“于大住所”者，谓于大屋中。

ทฺเวปิ ชนาติ อิสิทตฺตปุราณา. สิตํ นาม มนฺทหสิตํ. หสิตํ นาม วิสฺสฏฺฐหสิตํ. มุตฺตจาโคติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ วิสุทฺธิมคฺคฏีกายํ (วิสุทฺธิ. มหาฏี. ๑.๑๖๐) วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ. สํวิภาเคติ ปรสฺส ทานวเสน สํวิภชเน. อกตวิภาคนฺติ เทยฺยธมฺมวเสน น กตวิภาคํ. ปุคฺคลวเสน ปน ‘‘สีลวนฺเตหี’’ติ วุตฺตตฺตา กตวิภาคเมว มหปฺผลตากรเณน. เตนาห ‘‘สพฺพํ ทาตพฺพเมว หุตฺวา ฐิต’’นฺติ.

“二位人士”者，谓伊西达多与富兰那。微笑是含笑。笑是放声大笑。于“舍弃”等句，所应说者，当依《清净道论大疏》（Visuddhimagga Mahāṭīkā 1.160）所说之理趣了知。“于分享”者，谓依布施而与他人分享。“未作分别”者，谓未依所施之物作分别。然依个人而言，因说“于具戒者”，由其能生大果，故实已作分别。是故说“一切皆成应施之物而住”。

(เอตฺถนฺตเร ปาโฐ อสุทฺโธ ทุสฺโสธนีโย จ, สุทฺธปาโฐ คเวสิตพฺโพ.)

[此段原文不清，难以校订，应求善本。]

๗. เวฬุทฺวาเรยฺยสุตฺตวณฺณนา

7. 竹门村经释义

๑๐๐๓. ปเวณิอาคตสฺสาติ อเนกปุริสยุควเสน ปรมฺปราคตสฺส. อตฺตนิ อุปเนตพฺพนฺติ อตฺตนิ เนตฺวา ปรสฺมึ อุปเนตพฺพํ. เตนาห ‘‘โย โข มฺยายํ ธมฺโม อปฺปิโย อมนาโป, ปรสฺสเปโส ธมฺโม อปฺปิโย อมนาโป’’ติอาทิ. อมนฺตภาเสนาติ สมฺผสฺส สมฺผปฺปลาปสฺส อมนฺตาย มนฺตารหิตภาสเนน.

1003. “辗转传来”者，谓经由许多代人而传承下来。“当引归自身”者，谓引归自身后，当引归他人。是故说：“凡于我为不喜、不悦之法，于他人亦为不喜、不悦之法”等。“以无谋之语”者，谓远离绮语，无谋而语。

๘-๙. ปฐมคิญฺชกาวสถสุตฺตาทิวณฺณนา

8-9. 初砖屋经等释义

๑๐๐๔-๕. ทฺเว คามา ทฺวินฺนํ ญาตีนํ คามาติ กตฺวา. ญาติเกติ เอวํลทฺธนาเม เอกสฺมึ คามเก. คิญฺชกาวสเถติ คิญฺชกา วุจฺจนฺติ อิฏฺฐกา, คิญฺชกาหิ เอว กโต อาวสโถ, ตสฺมึ. โส กิร อาวาโส ยถา [Pg.530] สุธาหิ ปริกมฺเมน ปโยชนํ นตฺถิ, เอวํ อิฏฺฐกาหิ เอว จินิตฺวา กโต. เตน วุตฺตํ ‘‘อิฏฺฐกามเย อาวสเถ’’ติ. ตุลาถมฺภทฺวารพนฺธกวาฏผลกานิ ปน ทารุมยา เอว. โอรํ วุจฺจติ กามธาตุ, ปจฺจยภาเวน ตํ โอรํ ภชนฺตีติ โอรมฺภาคิยานิ, โอรมฺภาคสฺส วา หิตานิ โอรมฺภาคิยานิ. เตนาห ‘‘เหฏฺฐาภาคิยาน’’นฺติอาทิ. ตีหิ มคฺเคหีติ เหฏฺฐิเมหิ ตีหิ มคฺเคหิ. เตหิ ปหาตพฺพตาย หิ เตสํ สญฺโญชนานํ โอรมฺภาคิยตา, โอรํ ภญฺชิยานิ วา โอรมฺภาคิยานิ วุตฺตานิ นิรุตฺตินเยน. อิทานิ พฺยติเรกมุเขน เนสํ โอรมฺภาคิยภาวํ วิภาเวตุํ ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. วิกฺขมฺภิตานิ สมตฺถตาวิฆาเตน ปุถุชฺชนานํ, สมุจฺฉินฺนานิ สพฺพโส อภาเวน อริยานํ รูปารูปภวูปปตฺติยา วิพนฺธนาย น โหนฺตีติ วุตฺตํ ‘‘อวิกฺขมฺภิตานิ มคฺเคน วา อสมุจฺฉินฺนานี’’ติ. นิพฺพตฺติวเสนาติ ปฏิสนฺธิคฺคหณวเสน คนฺตุํ น เทนฺติ. มหคฺคตภวคามิกมฺมายูหนสฺส วิพนฺธนโต สกฺกายทิฏฺฐิอาทีนิ ตีณิ สญฺโญชนานิ กามจฺฉนฺทพฺยาปาทา วิย มหคฺคตภวูปปตฺติยา วิเสสปจฺจยตฺตา ตตฺถ มหคฺคตภเว นิพฺพตฺตมฺปิ ตนฺนิพฺพตฺติเหตุกมฺมปริกฺขเย กามภวูปปตฺติปจฺจยตาย มหคฺคตภวโต อาเนตฺวา อิเธว กามภเว เอว นิพฺพตฺตาเปนฺติ. ตสฺมา สพฺพานิปิ ปญฺจปิ สํโยชนานิ โอรมฺภาคิยาเนว. ปฏิสนฺธิวเสน อนาคมนสภาโวติ ปฏิสนฺธิคฺคหณวเสน ตสฺมา โลกา อิธ น อาคมนสภาโว. พุทฺธทสฺสน-เถรทสฺสน-ธมฺมสฺสวนานํ ปน อตฺถาย อสฺส อาคมนํ อนิวาริตํ.

1004-5. 两个村庄是两家亲戚的村庄，因此得名。在一个名为“亲戚村”(Ñātika)的小村庄里。关于“砖屋”(Giñjakāvasatha)，“giñjakā”意为砖，即由砖所造的住所。据说此住所由砖砌成，无需灰泥涂饰。因此说“在砖造的住所里”。但其横梁、柱子、门框、门板则为木制。“下分”(Oraṃ)指欲界。因其是（众生）趣向“下分”的因缘，故称“下分结”(orambhāgiyāni)；或于下分有益的（烦恼），称为“下分结”。因此说“属于下分”等。由“三道”(magga)指由下方三道。因该些结是应由彼（三道）断除的，故其为“下分结”；或依词源学，称为“在下分被破坏的”。现在为了从反面阐明它们是下分结的性质，而说“于此”等。经中说‘未被道镇伏或根除’，这是指上分结。它们不成为投生色界和无色界有的障碍，因为对凡夫而言，它们因能力受阻而被镇伏；对圣者而言，它们因彻底断除而不复存在。以结生而言，（这些结）不让（众生）前往（上界）。身见等三结，以及欲贪和瞋恚，因其阻碍了导向大界有之业的积集，即使有众生投生于大界有，当其投生之因的业穷尽时，由于（这些结）是投生欲有的因缘，便会将其从大界有带回，只在欲有中投生。因此，所有五结都是下分结。以结生而言，（阿那含）具有不再从彼世间来此的性质，即以领受结生而言，不再从彼世间来此。但为了见佛、见长老、听闻正法，他前来此处则不受阻碍。

กทาจิ อุปฺปตฺติยา วิรฬาการตา, ปริยุฏฺฐานมนฺทตาย อพหลตาติ ทฺเวธาปิ ตนุภาโว. อภิณฺหนฺติ พหุโส. พหลพหลาติ ติพฺพติพฺพา. ยตฺถ อุปฺปชฺชนฺติ, ตํ สนฺตานํ มทฺทนฺตา ผรนฺตา สาเธนฺตา อนฺธการํ กโรนฺตา อุปฺปชฺชนฺติ, ทฺวีหิ ปน มคฺเคหิ ปหีนตฺตา ตนุกตนุกา มนฺทมนฺทา อุปฺปชฺชนฺติ. ปุตฺตธีตโร โหนฺตีติ อิทํ อการณํ. ตถา หิ องฺคปจฺจงฺคปรามสนมตฺเตนปิ เต โหนฺติ. อิทนฺติ ‘‘ราคโทสโมหานํ ตนุตฺตา’’ติ อิทํ วจนํ. ภวตนุกวเสนาติ อปฺปกภววเสน. ตนฺติ มหาสีวตฺเถรสฺส วจนํ ปฏิกฺขิตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. เย ภวา อริยานํ ลพฺภนฺติ, เต ปริปุณฺณลกฺขณภวา เอว. เย น ลพฺภนฺติ, ตตฺถ กีทิสํ ตํ ภวตนุกํ. ตสฺมา อุภยถาปิ ภวตนุกสฺส อสมฺภโว เอวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘โสตาปนฺนสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อฏฺฐเม ภเว ภวตนุกํ นตฺถิ อฏฺฐมสฺเสว ภวสฺส สพฺพสฺเสว อภาวโต. เสเสสุปิ เอเสว นโย.

有时因生起稀少，有时因缠缚微弱而不猛烈，故有二种“薄”(tanubhāva)。“频繁”(abhiṇhaṃ)即多次。“猛烈又猛烈”(bahalabahalā)即极其强烈。当（烦恼）生起时，它们压制、遍满、控制、制造黑暗而生起；但因已被二道断除，故其生起已极其微弱。说“有子女”并非（轮回的）原因，因为仅通过肢体接触也会有子女。此即“贪瞋痴薄弱”之言。依“有薄弱”(bhavatanuka)而言，即少有之义。此说乃为驳斥大希瓦(Mahāsīva)长老之言。圣者所能获得的“有”，皆是圆满相状之有。对于那些（圣者）不会获得的（恶趣）有，那“有薄弱”又是什么样的呢？因此，为了显示两种情况下的“有薄弱”都不可能存在，而说“对预流者”等。在第八有中不存在“有薄弱”，因为第八有完全不存在。其余（情况）亦同此理。

กามาวจรโลกํ [Pg.531] สนฺธาย วุตฺตํ อิตรสฺส โลกสฺส วเสน ตถา วตฺตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา. โย หิ สกทาคามี เทวมนุสฺสโลเกสุ โวมิสฺสกวเสน นิพฺพตฺตติ, โสปิ กามภววเสเนว ปริจฺฉินฺทิตพฺโพ. ภควตา จ กามโลเก ฐตฺวา – ‘‘สกิเทว อิมํ โลกํ อาคนฺตฺวา’’ติ วุตฺตํ. อิมํ โลกํ อาคนฺตฺวาติ จ อิมินา ปญฺจสุ สกทาคามีสุ จตฺตาโร วชฺเชตฺวา เอโกว คหิโต. เอกจฺโจ หิ อิธ สกทาคามิผลํ ปตฺวา อิเธว ปรินิพฺพายติ, เอกจฺโจ อิธ ปตฺวา เทวโลเก ปรินิพฺพายติ, เอกจฺโจ เทวโลเก ปตฺวา ตตฺเถว ปรินิพฺพายติ, เอกจฺโจ เทวโลเก ปตฺวา อิธูปปชฺชิตฺวา ปรินิพฺพายติ, อิเม จตฺตาโร อิธ น ลพฺภนฺติ. โย ปน อิธ ปตฺวา เทวโลเก ยาวตายุกํ วสิตฺวา ปุน อิธูปปชฺชิตฺวา ปรินิพฺพายติ, อยมิธ อธิปฺเปโต. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘อิมํ โลกนฺติ กามภโว อธิปฺเปโต’’ติ อิมมตฺถํ วิภาเวตุํ ‘‘สเจ หี’’ติอาทินา อญฺญํเยว จตุกฺกํ ทสฺสิตํ.

此说是针对欲界(kāmāvacaraloka)而言，因为就其他界而言，无法如此说。一来者(sakadāgāmī)在天界与人界中混合投生，也只能被限定在欲有(kāmabhava)的范围内。世尊(Bhagavā)住在欲界时说：“仅一次来此世界”。所谓“来此世界”，是在五种一来者中，排除了四种，只取其中一种。即：一、于此世证得一来果，并于此世般涅槃；二、于此世证果，于天界般涅槃；三、于天界证果，并于彼处般涅槃；四、于天界证果，再投生于此世而般涅槃——这四种不在此（讨论范围）内。而那种于此世证果，前往天界活到寿尽，再投生于此世而般涅槃的，才是此处所意指的。但在义注(aṭṭhakathā)中，为了阐明“此世界”意指“欲有”，则以“若是”等（文句）另外展示了四种情况。

จตูสุ…เป… สภาโวติ อตฺโถ อปายคมนียานํ ปาปธมฺมานํ สพฺพโส ปหีนตฺตา. ธมฺมนิยาเมนาติ มคฺคธมฺมนิยาเมน นิยโต อุปริมคฺคาธิคมสฺส อวสฺสํภาวิภาวโต. เตนาห ‘‘สมฺโพธิปรายโณ’’ติ. เตสํ เตสํ ญาณคตินฺติ เตสํ เตสํ สตฺตานํ ‘‘อสุโก โสตาปนฺโน, อสุโก สกทาคามี’’ติอาทินา ตํตํญาณาธิคมนํ ญาณูปปตฺตึ. ญาณาภิสมฺปรายนฺติ ตโต ปรมฺปิ – ‘‘นิยโต สมฺโพธิปรายโณ สกิเทว อิมํ โลกํ อาคนฺตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสตี’’ติอาทินา ญาณสหิตํ อุปปตฺติปจฺจยภวํ. โอโลเกนฺตสฺส ญาณจกฺขุนา อเปกฺขนฺตสฺส. เกวลํ กายกิลมโถว, น เตน กาจิ ปเรสํ อตฺถสิทฺธีติ อธิปฺปาโย. จิตฺตวิเหสา จิตฺตเขโท, สา กิเลสูปสํหิตตฺตา พุทฺธานํ นตฺถิ.

在四（预流支）……等……自性的意义上，因为完全断除了所有会导致堕入恶趣的恶法。“法决定性”(dhammaniyāma)是指被道法所决定，因其必将证得更高道果。因此说“以正觉为归趣”(sambodhiparāyaṇo)。“他们各自的智行”(tesaṃ tesaṃ ñāṇagati)是指那些众生，例如‘某人是预流(sotāpanna)，某人是一来(sakadāgāmī)’等，如此证得各自的智，生起智。“智的后有”(ñāṇābhisamparāya)是指此后——例如‘决定以正觉为归趣，仅一次来此世界，便将苦尽’等，与智相应的、作为投生之缘的有。“观察”(olokentassa)即以智眼观见。“仅仅是身体的疲劳，并不能借此成就他人的利益”，此为其意。“心恼”(cittavihesā)即心之疲惫，因其与烦恼相应，故诸佛无有此恼。

อาทิสฺสติ อาโลกียติ อตฺตา เอเตนาติ อาทาสํ, ธมฺมภูตํ อาทาสํ ธมฺมาทาสํ, อริยมคฺคญาณสฺเสตํ อธิวจนํ. เตน หิ อริยสาวโก จตูสุ อริยสจฺเจสุ วิทฺธสฺตสมฺโมหตฺตา อตฺตานํ ยาถาวโต ญตฺวา ยาถาวโต พฺยากเรยฺย, ตปฺปกาสนโต ปน ธมฺมปริยายสฺส สุตฺตสฺส ธมฺมาทาสตา เวทิตพฺพาติ. เยน ธมฺมาทาเสนาติ อิธ ปน มคฺคธมฺมเมว วทติ. เสสํ อุตฺตานตฺถตฺตา สุวิญฺเญยฺยเมวาติ.

能照见、能观察自身，因此称为“镜”；法所成之镜即是法镜，此为圣道智之异名。是故，圣弟子于四圣谛中已破除迷惑，如实了知自身，如实解说。又因其开示法义，当知此经具有法镜之性。此处所说“以法镜”，即指道法。其余文义浅显，易于了知。

เวฬุทฺวารวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

竹门品释义终。

๒. ราชการามวคฺโค

2. 王园品

๑. สหสฺสภิกฺขุนิสงฺฆสุตฺตวณฺณนา

1. 千比丘尼僧团经释义

๑๐๐๗. ธมฺมิกตฺตา [Pg.532] เทสวาสีหิ อนุกมฺปิโต ราชาติ ราชโก, ตสฺส อาราโม ราชการาโม, ตสฺมึ. ภูมิสีสํ เสฏฺฐปฺปเทโส, ยตฺถ วสนฺโต ลาภคฺคยสคฺคปฺปตฺโต โหตีติ เตสํ อธิปฺปาโย.

1007. 因其如法，为当地居民所爱护，故称之为王(rājako)，其园林即王园(rājakārāmo)，于此园中。地首(Bhūmisīsaṃ)是最殊胜的地方，他们认为住在这里能获得最高的利得与名望。

วาราเปหีติ ปฏิเสเธหิ. ยุชฺฌาเปตุนฺติ กลหํ การาเปตุํ. ปุน อาคจฺฉนฺตาติ อปรสฺมึ สํวจฺฉเร อาคจฺฉนฺตา. อุพฺพฏฺเฏตฺวาติ มหตี วีจิโย อุพฺพฏฺเฏตฺวา. ยถา ตสฺส สกลเมว รฏฺฐํ เอโกทกีภูตํ โหติ, เอวํ กตฺวา สมุทฺทเมว ชาตํ. เตน วุตฺตํ ‘‘สมุทฺทเมว อกํสู’’ติ.

“Vārāpehi”即“paṭisedhehi”（制止）。“Yujjhāpetuṃ”即“kalahaṃ kārāpetuṃ”（使争斗）。“Puna āgacchanti”即“aparasmiṃ saṃvacchare āgacchanti”（来年再来）。“Ubbaṭṭetvā”即“mahatī vīciyo ubbaṭṭetvā”（掀起巨浪）。使其全国化为一片汪洋，如是作为，遂成大海。是故言：“彼等使之成海”。

อิสีนมนฺตรํ กตฺวาติ อิสีนํ การณํ กตฺวา, อิสีนํ เหตูติ อตฺโถ, อิสีนํ วา อนฺตรเภทํ กตฺวา. ตถา โลเก โกลาหลสฺส ปตฺถฏตํ วิภาเวนฺโต ภควา ‘‘เม สุต’’นฺติ อาห ปจฺจกฺขโต ชานมฺปิ. อุจฺฉินฺโนติ กุลจฺเฉเทน อุจฺฉินฺโน. น เกวลํ สยเมว, อถ โข สห รฏฺเฐหิ. วิภวนฺติ วินาสํ อุปคโต.

“Isīnamantaraṃ katvā”即“isīnaṃ kāraṇaṃ katvā”，义为“isīnaṃ hetu”（以仙人为因），或“isīnaṃ antarabhedaṃ katvā”（离间仙人）。如是，世尊为阐明世间喧嚣之普遍，虽亲身了知，亦言“我闻”。“Ucchinno”即“kulacchedena ucchinno”（家族断绝）。非但自身，且连同其国。“Vibhavanti”即“vināsaṃ upagato”（趋于毁灭）。

ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตนฺติ ตํ ยถาวุตฺตํ ปเสนทินา โกสลราเชน การิตํ วิหารํ สนฺธาย เอตํ ‘‘ราชการาเม’’ติ วุตฺตํ.

“此乃就彼而说”，是针对如前所述由憍萨罗国波斯匿王所造的精舍，故说为“在王园中”。

๒-๓. พฺราหฺมณสุตฺตาทิวณฺณนา

2-3. 婆罗门经等释义

๑๐๐๘-๙. อุทยคามินินฺติ อารมฺภโต ปฏฺฐาย สมฺปตฺติอาวหํ.

1008-9. “导向兴盛”(Udayagāmini)即“从初始即带来成就”(ārambhato paṭṭhāya sampattiāvahaṃ)。

๔. ทุคฺคติภยสุตฺตวณฺณนา

4. 恶趣怖畏经释义

๑๐๑๐. ทุฏฺฐา คติ นิปฺผตฺติ ทุคฺคติ, ทุคฺคตภาโว ทาลิทฺทิยํ, ตเทว ภยํ, ตํ สพฺพํ อนวเสสํ วา ทุคฺคติภยํ ทลิทฺทภยํ. สมฺมเทว อติกฺกนฺโตติ สมติกฺกนฺโต.

1010. “恶趣”(duggati)即“邪恶的去处”(Duṭṭhā gati nipphatti)。恶趣的状态是贫穷(dāliddiyaṃ)，这即是怖畏。那一切，或者说无余的恶趣之怖畏(duggatibhayaṃ)和贫穷之怖畏(daliddabhayaṃ)。“完全超越者”(samatikkanto)即“完全已超越”(Sammadeva atikkanto)。

๖. ปฐมมิตฺตามจฺจสุตฺตวณฺณนา

6. 初友伴大臣经释义

๑๐๑๒. โวหารมิตฺตาติ ตํตํทานคฺคหณวเสน โวหารกา มิตฺตา. อามนฺตนปฏิมนฺตนอิริยาปถาทีสุปีติ อาลาปสลฺลาปคมนนิสชฺชาทิอตฺถสํวิธานาทีสุ[Pg.533]. เอกโต ปวตฺตกิจฺจาติ สห ปวตฺตกตฺตพฺพา. อมา สห ภวนฺตีติ อมจฺจา. ‘‘อมฺหากํ อิเม’’ติ ญายนฺตีติ ญาตี, อาวาหวิวาหสมฺพทฺธา. เตนาห ‘‘สสฺสุสสุรปกฺขิกา’’ติ. โยนิสมฺพนฺธา วา สาโลหิตา. เตนาห ‘‘ภาติภคินิมาตุลาทโย’’ติ.

1012. “交易之友”(Vohāramittā)即“因种种施与取而交易的朋友”(taṃtaṃdānaggahaṇavasena vohārakā mittā)。“在招呼、回应、威仪等方面”(Āmantanapaṭimantanairiyāpathādīsupi)即“在交谈、商议、行、坐等事务的安排上”(ālāpasallāpagamananisajjādiatthasaṃvidhānādīsu)。“共同成办之事”(Ekato pavattakiccā)即“应共同成办之事”(saha pavattakattabbā)。“大臣”(amaccā)即“常相随者”(Amā saha bhavanti)。“亲属”(ñātī)即“被认为是‘我等之人’”(‘Amhākaṃ ime’ti ñāyanti)，是通过婚姻关系联系在一起的。因此说“岳母岳父家之人”(sassusasurapakkhikā)。或者“血亲”(sālohitā)即“由宗族相连者”(yonisambandhā)。因此说“兄弟姐妹舅父等”(bhātibhaginimātulādayo)。

๗. ทุติยมิตฺตามจฺจสุตฺตวณฺณนา

7. 第二友伴大臣经释义

๑๐๑๓. กิสฺมิญฺจิ กสฺสจิ จ ตถา ตถา อุปฺปนฺนสฺส ปสาทสฺส อญฺญถาภาโว ปสาทญฺญถตฺตํ. ภูตสงฺฆาตสฺส ฆนอาทิกสฺส อญฺญถาภาโว ภาวญฺญถตฺตํ. นิรยาทิคติอนฺตรอุปปตฺติ คติอญฺญถตฺตํ. สภาวธมฺมานํ กกฺขฬผุสนาทิลกฺขณสฺส อญฺญถาภาโว ลกฺขณญฺญถตฺตํ. ‘‘ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายตี’’ติ เอวํ วุตฺตํ อญฺญถตฺตํ วิปริณามญฺญถตฺตํ. ลกฺขณญฺญถตฺตํ น ลพฺภติ. เตนาห ‘‘ลกฺขณํ ปน น วิคจฺฉตี’’ติ, เสสํ ลพฺภตีติ. ปถวีธาตุยาติ สสมฺภารปถวีธาตุยา. อาโปธาตุยาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ปุริมภาโวติ ฆนกฐินภาโว. ภาวญฺญถตฺตํ รสญฺญถตฺตสภาโว. คติอญฺญถตฺตํ อุคฺคตูปปตฺติ. เตนาห ‘‘ตญฺหิ อริยสาวกสฺส นตฺถี’’ติ. ปสาทญฺญถตฺตมฺปิ นตฺถิเยว อริยสาวกสฺส.

1013. 于任何事物中如此如此生起的信心的变化，就是信心的变异。由诸元素组成的物质聚集体的坚硬等性质的变化，就是状态的变异。转生到地狱等其他趣，就是趣的变异。自性法的粗涩触等特相的变化，就是特相的变异。“于已住立者，其变异可知”如是所说之变异，即是转变的变异。特相的变异不可得。因此说“但特相不会消失”，而其他变异则可得。地界是指有其组合部分的地界。水界也是如此类推。先前状态是指坚硬凝固的状态。状态的变异即是味的变异。趣的变异指向上转生。因此说“这在圣弟子那里不存在”。信心的变异在圣弟子那里也绝不存在。

ราชการามวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

王园品释义终。

๓. สรณานิวคฺโค

3. 归依品

๑-๒. ปฐมมหานามสุตฺตาทิวณฺณนา

1-2. 初摩诃男经等释义

๑๐๑๗-๑๘. สมิทฺธนฺติ สมฺปุณฺณํ. สุปุปฺผิตนฺติ อุปโสภิตตาย สุปุปฺผิตสทิสตฺตา. พฺยูหา นาม เยหิ เอว ปวิสนฺติ, เตหิ เอว นิกฺขมนฺติ. เตนาห ‘‘พฺยูหา วุจฺจนฺติ อวินิพฺพิทฺธรจฺฉาโย’’ติ. อุทฺธตจารินาติ ยฏฺฐนฺตรา.

1017-18. “丰盛”(Samiddhaṃ)即圆满。“妙花开敷”(Supupphitaṃ)是指因其庄严而犹如妙花盛开。“队列”(Byūhā)是指由此进入，亦由此而出。因此说‘队列被称为无间断的通道’。“高举而行”(Uddhatacārinā)是指在杖与杖之间。

๓. โคธสกฺกสุตฺตวณฺณนา

3. 瞿陀释迦经释义

๑๐๑๙. ตีหีติ รตนตฺตเย อุปฺปนฺเนหิ ตีหิ ปสาทธมฺเมหิ. จตูหีติ เตหิ เอว สทฺธึ สีเลน. โกจิเทวาติอาทิ ปริกปฺปวเสน วุตฺตํ ภควติ [Pg.534] อตฺตโน สทฺธาย อุฬารตมภาวทสฺสนตฺถํ. เตนาห ‘‘ภควโต สพฺพญฺญุตายา’’ติอาทิ. ธมฺโม สมุปฺปาโทติ วิวาทธมฺมอุปฺปตฺติเหตุ. ตเทว หิ สนฺธายาห ‘‘กิญฺจิเทว การณ’’นฺติ. การณนฺติ นานาการณํ. กลฺยาณกุสลวิมุตฺตนฺติ อกลฺยาณํ อกุสลํ, ตทิทํ ยถาวุตฺตอปฺปสาทเนน อปนีตอตฺถทสฺสนตฺถํ. อสฺสาติ มหานามสกฺกสฺส. อนวชฺชนโทโส เอโสติ จตูสุ ธมฺเมสุ เอเกนปิ สมนฺนาคโต โสตาปนฺโน โหตีติ อนุชานิตฺวา จตูหิปิ สมนฺนาคเตน อาจิกฺขิตพฺพนฺติ ยาถาวโต อนวชฺชนโทโสติ อตฺโถ.

1019. “以三者”是指以于三宝中生起的三种净信之法。“以四者”是指以彼等及戒。“或有”等语，是为显示自身于世尊的信心之崇高状态而作的假设。因此说“世尊之一切智”等。“法生起”是诤论之法生起的因。正是针对此，才说“若有任何因缘”。“因缘”是指种种因缘。“善妙解脱”，此是为了显示通过如前所说的不净信而去除不善、不善巧之义。“于彼”是指于释迦族摩诃男。“此是无过失”，其义为：已承许于四法中仅具其一者亦为入流者，故于具足四法者宣说其果位，如是乃为如实无过失。

๔. ปฐมสรณานิสกฺกสุตฺตวณฺณนา

4. 初萨罗那尼释迦经释义

๑๐๒๐. ปมาเณนาติ เอเกน ปมาเณน, น สพฺพโส. โอโลกนํ ขมนฺตีติ ทสฺสนมคฺเคน จตุสจฺจธมฺมา ปจฺจตฺตํ ปสฺสิตพฺพา ปฏิวิชฺฌิตพฺพา. ปฐมมคฺคกฺขเณ หิ จตุสจฺจธมฺมา เอกเทสโตว ทิฏฺฐา นาม โหนฺติ. ‘‘ปริมุจฺจตี’’ติ ปน วตฺตุํ วฏฺฏติ ปฏิวิชฺฌนกิริยาย วตฺตมานตฺตา. อคนฺตฺวา อปาเยสุ อนุปฺปตฺติรหตฺตา. เตนาห ‘‘น คจฺฉตี’’ติ, น อุปฺปชฺชตีติ อตฺโถ. มหาสารรุกฺเข ทสฺเสนฺโต อาห – ‘‘โย โกจิ วิญฺญุชาติโก มม เจ โคจรํ คจฺฉติ, เอกสฺส อาคมนํ อวญฺฌํ อโมฆ’’นฺติ ทสฺเสตุํ.

1020. “以限量”是指以一种限量，而非全部。“能忍观察”，是指应通过见道，各自证知、洞察四谛法。在初道刹那，四谛法确实只被见到一部分。然而，说“解脱”是恰当的，因为证知的行为正在进行。不来恶趣，是指不再投生于恶道。因此说“不往”，意思是不会再生。为了显示大娑罗树，佛陀说：“任何有智慧的人，若进入我的境界，其到来必定真实不虚。”

๕. ทุติยสรณานิสกฺกสุตฺตวณฺณนา

5. 第二萨罗那尼释迦经释义

๑๐๒๑. ทุกฺเขตฺตํ นิโรชกํ, ตาย เอว ทุกฺเขตฺตตาย วิสมํ โหตีติ อาห ‘‘วิสมเขตฺต’’นฺติ. โลณูปหตนฺติ ชาตสภาเวน โลเณน อูสเรน อุปหตํ. ขณฺฑานีติ ขณฺฑิตานิ. เตเมตฺวาติ เตมิตตฺตา. วาตาตปหตานีติ จิรกาลํ วาเตน เจว อาตเปน จ อุปหตานิ อาพาธิตานิ.

1021. “苦田”(dukkhettaṃ)是没有润泽的，正因为其苦田的性质而不平坦，故说“不平田”(visamakhetta)。“被盐碱损害的”(loṇūpahataṃ)，是指天生就被盐碱侵蚀的。“破碎的”(khaṇḍāni)，是指断裂的。“已湿润”(temetvā)，是因为被湿润的缘故。“风日损害的”(vātātapahatāni)，是指长期被风和阳光所损害、侵袭的。

๖. ปฐมอนาถปิณฺฑิกสุตฺตวณฺณนา

6. 初给孤独经释义

๑๐๒๒. ฐานนฺติ ฐานโส. เตนาห ‘‘ขเณนา’’ติ. นิยฺยานิกนฺติ ปวตฺตํ ญาณปฏิรูปกํ ปกติปุริสนฺตรชานนาทิมิจฺฉาญาณํ. ตํ ปน อนิยฺยานิกํ ‘‘นิยฺยานิก’’นฺติ ปจฺจเวกฺขณวเสน ปวตฺเตยฺยาติ อาห ‘‘มิจฺฉาปจฺจเวกฺขเณนา’’ติ. คุณวิยุตฺตสฺส อตฺตโน สกตฺตนิ อวฏฺฐานสงฺขาตา วิมุตฺติ มิจฺฉาวิมุตฺติ.

1022. “处”即是“逐一”。因此说“以刹那”。“出离”，指的是生起的虚假智慧，例如凡夫揣测他人内心想法等邪知邪见。然而，那不是真正的出离，却以“出离”的方式去观察，故说“以邪观察”。自身脱离了功德，并执着于自我的存在，这种所谓的解脱，实际上是邪解脱。

๗. ทุติยอนาถปิณฺฑิกสุตฺตวณฺณนา

7. 第二给孤独经释义

๑๐๒๓. ยถากมฺมํ [Pg.535] สมฺปเรตพฺพโต สมฺปราโย, เปจฺจภโว, สมฺปรายเหตุกํ สมฺปรายิกํ, มรณภยํ.

1023. “来世”(samparāyo)，是因其随业而转生，即死后之有(peccabhavo)。“关于来世的”(samparāyikaṃ)，是以未来世为因，即死亡之怖(maraṇabhaya)。

สรณานิวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

归依品释义终。

๔. ปุญฺญาภิสนฺทวคฺโค

4. 福德流品

๑. ปฐมปุญฺญาภิสนฺทสุตฺตวณฺณนา

1. 初福德流经释义

๑๐๒๗. อวิจฺเฉเทน นิจฺจปฺปวตฺติยมานานิ ปุญฺญานิ อภิสนฺทนฏฺเฐน ‘‘ปุญฺญาภิสนฺทา’’ติ วุตฺตา, เตน ปุญฺญนทิโยติ อตฺโถ วุตฺโต. สุขสฺส อาหรณโต อานยนโต สุขสฺสาหาโร.

1027. 不断无间地持续生长的福德，由于具有流溢的性质，被称为“福德流”(puññābhisandā)，因此也被称为福德之河。由于能够带来快乐，故是“快乐的食粮”(sukhassāhāro)。

๔. ปฐมเทวปทสุตฺตวณฺณนา

4. 初天足经释义

๑๐๓๐. เทวานนฺติ วิสุทฺธิเทวานํ. เทวปทานีติ เตสํ ปทานิ เทวปทานิ, เทโวติ วา สมฺมาสมฺพุทฺโธ. เทวสฺส ญาเณน อกฺกนฺตปทานีติ ปฏิเวธญาเณน เจว เทสนาญาเณน จ อกฺกนฺตปทานิ. เทวา นาม ชาติเทวา. เตสมฺปิ เทวฏฺเฐน เทโวติ เทวเทโว, สมฺพุทฺโธ.

1030. “诸天”(Devānaṃ)是指清净天。“天足”(Devapadāni)是他们的足迹，或者“天”(devo)是指正等觉者。以天之智慧所走过的足迹，即以通达智和教导智所走过的足迹。“天”是指生为天神者。即使对他们而言，（佛陀）也因其天之义而是天，故为天中天，即佛陀。

๘. วสฺสสุตฺตวณฺณนา

8. 雨经释义

๑๐๓๔. ปารํ วุจฺจติ นิพฺพานํ สํสารมโหฆสฺส ปรตีรภาวโต. เตนาห – ‘‘ติณฺโณ ปารงฺคโต, ถเล ติฏฺฐติ พฺราหฺมโณ (สํ. นิ. ๔.๒๓๘; อิติวุ. ๖๙; ปุ. ป. ๑๘๘), เย ชนา ปารคามิโน’’ติ (ธ. ป. ๘๕) จ. อถ วา ปาติ รกฺขตีติ ปารํ, นิพฺพานํ. โย ปฏิวิชฺฌติ, ตํ วฏฺฏทุกฺขโต ปาติ รกฺขติ, อจฺจนฺตหิเตน จ วิมุตฺติสุเขน จ รเมติ, ตสฺมา ปารนฺติ วุจฺจติ. คจฺฉมานา เอวาติ ปารํ นิพฺพานํ คจฺฉมานา เอว. เต ธมฺมา อาสวานํ ขยาย สํวตฺตนฺติ สจฺฉิกิริยาปหานปฏิเวธานํ สมกาลตฺตา.

1034. “彼岸”指涅槃，因其是轮回大流的对岸故。因此说：“已渡到彼岸者，已登陆，婆罗门”，以及“那些走向彼岸的人们”。或者说，“彼岸”(pāraṃ)即涅槃，因为它能守护(pāti)、保护(rakkhati)。它保护证悟者脱离轮回之苦，并以究竟之利与解脱之乐使之欢喜，因此称为彼岸。“正去”即是正趋向彼岸涅槃。那些法能导向诸漏灭尽，因为现证、舍断、通达是同时发生的。

๑๐. นนฺทิยสกฺกสุตฺตวณฺณนา

10. 南迪亚释迦经释义

๑๐๓๖. ปวิเวกตฺถายาติ [Pg.536] ปวิเวกสุขตฺถาย. ปฏิสลฺลานตฺถายาติ พหิทฺธา นานารมฺมณโต จิตฺตํ ปฏินิวตฺเตตฺวา กมฺมฏฺฐาเน สมฺมเทว ลีนตฺถาย.

1036. “为远离”是指为了远离之乐。“为隐退”是指将心从外在的各种对象收回，使其正确地投入到业处中。

ปุญฺญาภิสนฺทวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

福德流品释义终。

๕. สคาถกปุญฺญาภิสนฺทวคฺโค

5. 有偈福德流品

๑. ปฐมอภิสนฺทสุตฺตวณฺณนา

1. 初流经释义

๑๐๓๗. สงฺขฺยา อตฺถิ เหฏฺฐา มหาปถวิยา, อุปริ อากาเสน, ปริโต จกฺกวาฬปพฺพเตน, มชฺเฌ ตตฺถ ตตฺถ ฐิเตหิ ทีปปพฺพตปริยนฺเตหิ ปริจฺฉินฺนตฺตา. ชานนฺเตน โยชนโต สงฺขาตุํ สกฺกาติ อธิปฺปาโย. มหาสรีรมจฺฉ-กุมฺภีล-ยกฺข-รกฺขส-มหานาคทานวาทีนํ สวิญฺญาณกานํ, พฬวามุขปาตาลาทีนํ อวิญฺญาณกานํ เภรวารมฺมณานํ วเสน พหุเภรวํ.

1037. 下方以大地为量，上方以虚空为量，周围以轮围山为量，中间则被各处矗立的洲山所限定。其意为，知者能以由旬计算。有大身鱼、鳄鱼、夜叉、罗刹、大龙、檀那婆(dānava)等有情，以及马口地狱(baḷavāmukhapātāla)等无情的恐怖所缘，因此极为恐怖。

๒. ทุติยอภิสนฺทสุตฺตวณฺณนา

2. 第二顺流经释义

๑๐๓๘. สมฺเภเทติ สมฺเภทํ สโมธานํ คตฏฺฐาเน. ยตฺถิมา มหานทิโย สํสนฺทนฺติ สเมนฺตีติ ปริกปฺปวจนเมตํ. ตาทิสาสุ หิ มหานทีสุ กาจิ ปุรตฺถิมสมุทฺทํ ปวิฏฺฐา, กาจิ ปจฺฉิมํ.

1038. “于汇合处”，即于汇合、聚合之处。所谓“诸大河于此汇流、聚合”，此乃假想之说。因为在这些大河中，有些流入东海，有些流入西海。

๓. ตติยอภิสนฺทสุตฺตวณฺณนา

3. 第三顺流经释义

๑๐๓๙. ‘‘กุสเล ปติฏฺฐิโต’’ติ เอตฺถ ยํ อจฺจนฺติกํ กุสเล ปติฏฺฐานํ. ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘มคฺคกุสเล ปติฏฺฐิโต’’ติ อาห, เหฏฺฐิมมคฺคกุสเลติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘ภาเวติ มคฺค’’นฺติ. อริยผลํเยว ธมฺมสาโร. กิเลสา ขียนฺติ เอตฺถาติ กิเลสกฺขโย, นิพฺพานํ, ตสฺมึ กิเลสกฺขเย รโต.

1039. “安住于善”者，此处指究竟安住于善。为显示此义，故说“安住于道善”，其意为下位道善。因此说“修习道”。圣果即是法之精髓。烦恼于此灭尽，故为“烦恼灭尽”，即涅槃；于此烦恼灭尽中乐住。

๔. ปฐมมหทฺธนสุตฺตวณฺณนา

4. 第一巨富经释义

๑๐๔๐. อริยานํ [Pg.537] พุทฺธานํ ธนนฺติปิ อริยธนํ, นิพฺพานนฺติ เกจิ. อนยโตปิ วิสุทฺธฏฺเฐน อริยญฺจ ตํ ธนญฺจ ธนายิตฏฺเฐนาติ อริยธนํ, เตน อริยธเนน. เตเนว โภเคนาติ อริยธนโภเคน.

1040. 诸佛等圣者之财，即是圣财；有些人说即是涅槃。又，因其清净之义而为圣，因其为财富之性而为财，故称圣财。“以彼圣财”，“以彼受用”即是以圣财受用。

สคาถกปุญฺญาภิสนฺทวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

有偈福德流品释义终。

๖. สปฺปญฺญวคฺโค

6. 智者品

๒. วสฺสํวุตฺถสุตฺตวณฺณนา

2. 雨季安居经释义

๑๐๔๘. สโมธาเนตฺวาติ เยหิ อินฺทฺริยาทีหิ ภาวิยมาเนหิ โสตาปตฺติมคฺโค อนุปฺปตฺโต, ตาเนว. ธมฺมสมานตาย เจตํ วุตฺตํ. อญฺญาเนว หิ อตฺถโต ตํ ตํ มคฺคํ สาธกานิ อินฺทฺริยาทีนิ. ตนฺติ ปเวณี กถิตาติ ยํ กญฺจิ วิเนยฺยปุคฺคลํ อนเปกฺขิตฺวา เกวลํ ตนฺติวเสน ฐิติ กถิตา.

1048. “融摄”者，谓由修习彼等根等而证得须陀洹道，即是彼等根等。此乃因法性相同而说。实则，从义理上说，成就各各道的根等是各各不同的。“说为法流传承”者，谓不考虑任何所化之人，仅依教法传承而说其安住。

๓. ธมฺมทินฺนสุตฺตวณฺณนา

3. 法施经释义

๑๐๔๙. สตฺตสุ ชเนสูติ สตฺตสุ กิตฺติยมาเนสุ อุปาสกชเนสุ. คมฺภีราติอาทีสุ ธมฺมคมฺภีราติ ปาฬิคติยา คมฺภีรา, ตถา จ สลฺลสุตฺตํ เหฏฺฐา ปกาสิตเมว. ‘‘เจตนาหํ, ภิกฺขเว, กมฺมํ วทามี’’ติอาทินา (อ. นิ. ๖.๖๓; กถา. ๕๓๙) อาคตํ เจตนาสุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘เจตนาสหชาตํ นานากฺขณิก’’นฺติอาทินา ปฏฺฐาเน อาคตนเยน, สุตฺเตสุ (อ. นิ. ๓.๑๐๑) จ ‘‘ทิฏฺฐธมฺมเวทนีย’’นฺติอาทินา อาคตนเยน คมฺภีรภาโว เวทิตพฺโพ, นิพฺพานสฺส เจว อริยมคฺคสฺส จ ปกาสนโต อสงฺขตสํยุตฺตสฺส โลกุตฺตรตฺถทีปกตา. ‘‘อตีตํปาหํ รูเปน ขชฺชึ, เอตรหิ ขชฺชามี’’ติอาทินา ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ ขาทกภาวสฺส, ปุคฺคลสฺส ขาทิตพฺพตาย วิภาวเนน ขชฺชนียปริยาเย (สํ. นิ. ๓.๗๙) วิเสสโต นิสฺสตฺตนิชฺชีวตา ทีปิตาติ วุตฺตํ ‘‘สตฺตสุญฺญตาทีปกา ขชฺชนิกสุตฺตนฺตาทโย’’ติ. อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสามาติ เย เตสุ สุตฺเตสุ วุตฺตปฏิปทํ สมฺมเทว ปริปูเรนฺติ, เต เตสุ อุปสมฺปชฺช วิหรนฺติ นาม[Pg.538]. เอตฺถาติ ‘‘น โข เนต’’นฺติ เอตฺถ น-กาโร ‘‘อญฺญมญฺญ’’นฺติ เอตฺถ ม-กาโร วิย พฺยญฺชนสนฺธิมตฺตเมว, นาสฺส โกจิ อตฺโถ.

1049. “于七人中”，即于七位受称誉的优婆塞(upāsaka)中。“甚深”等句中，“法甚深”是依经文的表述方式而甚深，其义如《箭经》(Salla Sutta)已于下方阐明。“诸比丘！我说思即是业”等句（《增支部》6.63；《论事》539）出自《思经》。其中，依《发趣论》所说“与思俱生、刹那各异”等，以及诸经（《增支部》3.101）所说“现法受”等，当知其甚深之义；又因其开示涅槃与圣道，故《无为相应》(Asaṅkhatasaṃyutta)彰显出世间义。通过阐明五蕴为能食者、个人(puggala)为所食者，在《可食经》(Khajjanīya Sutta, saṃ. ni. 3.79)中特别彰显了无我、无命之理，故说“《可食经》等显示有情空”。“我将成就而住”，是指那些能如实圆满彼等经中所说之道的人，他们即是于彼等经中“成就而住”。“于此”者，“na kho netaṃ”中的“na”字，犹如“aññamaññaṃ”中的“ma”字，仅为音节连接，并无实义。

๔. คิลานสุตฺตวณฺณนา

4. 病者经释义

๑๐๕๐. น โข ปเนตนฺติ น โข เอตํ, โนติ จ อมฺเหหีติ อตฺโถติ อาห ‘‘น โข อมฺเหหี’’ติอาทิ. อสฺสสนฺตีติ อสฺสาสนียาติ อาห ‘‘อสฺสาสกเรหี’’ติ. มริสฺสตีติ มาริโส, เอกนฺตภาวิมรโณ, โส ปน มรณาธีนวุตฺติโกติ วุตฺตํ ‘‘มรณปฏิพทฺโธ’’ติ. อธิมุจฺเจหีติ อธิมุตฺตึ อุปฺปาเทหิ. ตํ ปน ตถา จิตฺตสฺส ปณิธานํ ฐปนนฺติ อาห ‘‘ฐเปหี’’ติ. อาคมนียคุเณสูติ ปุพฺพภาคคุเณสุ. ปมาณํ นาม นตฺถิ อนนฺตาปริมาณตฺตา. นานากรณํ นตฺถิ วิมุตฺติยา นินฺนานตฺตา.

1050. “然而这并非如此”(Na kho panetaṃ)者，谓“并非如此”(na kho etaṃ)，又谓“非由我等”(na ca amhehīti)之义，故说“非由我等”等语。“Assasanti”者，谓应予安慰(assāsanīyā)，故说“由能予安慰者”(assāsakarehi)。“将死”(Marissati)者，谓友(mārisa)，其必将死亡(ekantabhāvimaraṇo)，其生存系于死亡(maraṇādhīnavuttiko)，故说“与死亡相关联”(maraṇapaṭibaddho)。“应当信解”(Adhimuccehi)者，谓生起信解(adhimuttiṃ uppādehi)。此指如此确立与安住心(cittassa paṇidhānaṃ ṭhapanaṃ)，故说“应安立”(ṭhapehi)。“于可亲近之德”(Āgamanīyaguṇesu)者，谓于前分功德(pubbabhāgaguṇesu)。因其无限无量(anantāparimāṇattā)，故无有量(pamāṇaṃ nāma natthi)。因解脱无有差异(vimuttiyā ninnānattā)，故无种种差别(nānākaraṇaṃ natthi)。

๙. ปญฺญาปฏิลาภสุตฺตวณฺณนา

9. 慧得经释义

๑๐๕๕. ปญฺญาปฏิลาภายาติ มคฺคผลปญฺญาย ปฏิลาภตฺถํ. เตนาห ‘‘สตฺต เสกฺขา’’ติอาทิ.

1055. “为得慧”(Paññāpaṭilābhāya)者，谓为获得道果慧(maggaphalapaññāya paṭilābhatthaṃ)。因此说“七有学”(satta sekkhā)等。

สปฺปญฺญวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

智者品释义终。

๗. มหาปญฺญวคฺโค

7. 大慧品

๑. มหาปญฺญสุตฺตวณฺณนา

1. 大慧经释义

๑๐๕๘. มหนฺเต อตฺเถ ปริคฺคณฺหาตีติ สจฺจปฏิจฺจสมุปฺปาทาทิเก มหาวิตฺถาเร อตฺเถ ปริจฺฉิชฺช อเสเสตฺวา มุฏฺฐิคเต วิย กตฺวา คณฺหาติ. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

1058. “摄取广大义”(Mahante atthe pariggaṇhāti)者，谓于谛(sacca)、缘起(paṭiccasamuppāda)等广大详尽之义，能遍知、无余地领受，犹如握于拳中。余者如前所说。

มหาปญฺญวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

大慧品释义终。

โสตาปตฺติสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

入流相应释义终。

๑๒. สจฺจสํยุตฺตํ

12. 谛相应

๑. สมาธิวคฺโค

1. 定品

๑. สมาธิสุตฺตวณฺณนา

1. 定经释义

๑๐๗๑. จิตฺเตกคฺคตายาติ [Pg.539] นิสฺสกฺกวจนํ ‘‘ปริหายนฺตี’’ติ ปทํ อเปกฺขิตฺวา. ยถาภูตาทิวเสนาติ ยถาคตาทิวเสน. ยถาภูตํ นาม อิมสฺมึ สุตฺเต ‘‘สมาหิโต, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ยถาภูตํ ปชานาตี’’ติอาทิ. อาทิ-สทฺเทน ‘‘ตถา ยสฺมา’’ติอาทิสงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ตถา หิ ยถาภูตวเสน การณจฺเฉโท กโต ‘‘ตถา ยสฺมา’’ติอาทิวจเนหิ. วณฺณาติ อกฺขรา, ‘‘คุณา’’ติ เกจิ. ปทพฺยญฺชนานีติ นามาทิปทานิ เจว ตํสมุทายภูตพฺยญฺชนานิ จ.

1071. “于心一境性”(Cittekaggatāya)者，乃离格语，是相对于“退失”(parihāyanti)一词而言。“如实等”(Yathābhūtādivasena)者，即如其所示等义(yathāgatādivasena)。所谓“如实”(Yathābhūtaṃ)，即如本经所说：“诸比丘，比丘入定后，即能如实了知”等。“等”字当知包含“如是故”(tathā yasmā)等。因为通过“如是故”等语，以如实义作了因缘决断。“文”(Vaṇṇā)者，指字母(akkharā)，有些人则说是“功德”(guṇā)。“词句”(Padabyañjanāni)者，指名词等词，以及由其组成的文句。

๓. ปฐมกุลปุตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา

3. 初良家子经等释义

๑๐๗๓-๗๕. สาสนาวจรา อธิปฺเปตา พาหิรกานํ สจฺจาภิสมยสฺส อภาวโต. ตถาติ อิมินา จตุตฺถปญฺจเมสุ อตฺถวิเสสาภาวํ ทสฺเสติ. ยทิ เอวํ กสฺมา วิสุํ วิสุํ เทสนาติ อาห ‘‘เตน เตน อภิลาเปนา’’ติอาทิ.

1073-75. 此处意指教内行者(sāsanāvacarā)，因为外道(bāhiraka)无有真理之现观。以“如是”(Tathā)一词，显示第四、第五（禅）在义理上没有差别。若尔，为何分别开示？答曰：“以种种言说”(tena tena abhilāpena)等。

๑๐. ติรจฺฉานกถาสุตฺตวณฺณนา

10. 畜生论经释义

๑๐๘๐. ทุคฺคติโต สํสารโต จ นิยฺยาติ เอเตนาติ นิยฺยานํ, สคฺคมคฺโค โมกฺขมคฺโค จ. ตสฺมึ นิยฺยาเน นิยุตฺตา, ตํ เอตฺถ อตฺถีติ นิยฺยานิกา. วจีทุจฺจริตสํกิเลสโต วา นิยฺยาตีติ อี-การสฺส รสฺสตฺตํ ย-การสฺส ก-การํ กตฺวา นิยฺยานิกา. เจตนาย สทฺธึ สมฺผปฺปลาปา เวรมณิ. ตปฺปฏิปกฺขโต อนิยฺยานิกา, ตสฺส ภาโว อนิยฺยานิกตฺตํ. ติรจฺฉานภูตนฺติ ติโรกรณภูตํ. กมฺมฏฺฐานภาเวติ อนิจฺจตาปฏิสํยุตฺตจตุสจฺจกมฺมฏฺฐานภาเว. สาตฺถกนฺติ ทานสีลาทินิสฺสิตตฺตา หิตปฏิสํยุตฺตํ.

1080. 由此能从恶趣与轮回中出离，故为“出离”(niyyāna)，即天界道与解脱道。致力于此出离，或于此有出离，故为“导向出离”(niyyānikā)。又，或从语恶行之杂染中出离，故将长音ī缩短，将ya音变为ka音，而成“niyyānikā”。与思相应的离绮语。与此相反者为“不导向出离”(aniyyānikā)，其状态为“不导向出离性”(aniyyānikattaṃ)。“如畜生”者，谓能遮蔽。“修习业处”者，谓修习与无常相应的四谛业处。“有义利”(sātthakaṃ)者，因其依止于布施、持戒等，故与利益相应。

วิสิขาติ ฆรสนฺนิเวโส. วิสิขาคหเณน จ คามาทิคหเณ วิย ตนฺนิวาสิโน วิเสสโต คหิตา ‘‘อาคโต คาโม’’ติอาทีสุ วิย[Pg.540]. เตนาห ‘‘สูรา สมตฺถา’’ติ. กุมฺภฏฺฐานาปเทเสน กุมฺภทาสิโย วุตฺตาติ อาห – ‘‘กุมฺภทาสิกถา’’ติ. อยาถาวโต อุปฺปตฺติฏฺฐิติสํหาราทิวเสน โลโก อกฺขายติ เอเตนาติ โลกกฺขายิกา. อิติ อิมินา ปกาเรน ภโว, อิมินา อภโวติ เอวํ ปวตฺตาย อิติภวาภวกถาย สทฺธึ.

“街巷”(visikhā)者，房屋聚集之处。提及街巷，亦如提及村落等，特指其居民，犹如“村人来了”等说法。因此说“勇士、能者”。以陶器作坊(kumbhaṭṭhāna)为由而说陶工女奴(kumbhadāsī)，故说“陶婢论”(kumbhadāsikathā)。由此不如实地宣说世间的生、住、灭等，故为“世间论”(lokakkhāyikā)。与“如是说此为有，此为无”这般进行的“有无论”(itibhavābhavakathā)一起。

สมาธิวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

定品释义终。

๒. ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนวคฺโค

2. 转法轮品

๑. ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนสุตฺตวณฺณนา

1. 转法轮经释义

๑๐๘๑. ‘‘อิสีนํ ปตนุปฺปตนวเสน โอสีทนอุปฺปตนฏฺฐานวเสน เอวํ ‘อิสิปตน’นฺติ ‘ลทฺธนาเม’ติ สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิวริตุํ ‘เอตฺถ หี’’’ติอาทิ วุตฺตํ.

1081. “因仙人于此降落、升起，故得名‘仙人堕处’”，此为简说。为详述其义，故说“在此”等。

อามนฺเตสีติ เอตฺถ ยสฺมา ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนตฺถํ อยํ อามนฺตนา, ตสฺมา สมุทาคมโต ปฏฺฐาย สตฺถุ ปุพฺพจริตํ สงฺเขเปเนว ปกาเสตุํ วฏฺฏตีติ ‘‘ทีปงฺกรปาทมูเล กตาภินีหารโต ปฏฺฐายา’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ มารพลํ ภินฺทิตฺวาติ มารญฺจ มารพลญฺจ ภญฺชิตฺวา. อถ วา มารสฺส อพฺภนฺตรํ พาหิรญฺจาติ ทุวิธํ พลํ ภญฺชิตฺวา. ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, อนฺตา’’ติ เอตฺถ อนฺต-สทฺโท ‘‘ปุพฺพนฺเต ญาณํ อปรนฺเต ญาณ’’นฺติอาทีสุ (ธ. ส. ๑๐๖๓) วิย ภาคปริยาโยติ อาห ‘‘ทฺเว อิเม, ภิกฺขเว, โกฏฺฐาสา’’ติ. สห สมุทาหาเรนาติ อุจฺจารณสมกาลํ. ปตฺถริตฺวา อฏฺฐาสิ พุทฺธานุภาเวน. พฺรหฺมาโน สมาคจฺฉึสุ ปริปกฺกกุสลมูลา สจฺจาภิสมฺโพธาย กตาธิการา.

于“告曰”(āmantesi)一句，此乃为转法轮而告，故从开篇起，宜简述世尊往昔事迹，是故开始宣说“从于燃灯佛(Dīpaṅkara)足下发愿”等。其中，“破魔军”义为摧破魔罗(Māra)与魔军。或谓摧破魔罗之内、外二种势力。“诸比丘，此二边”(dveme, bhikkhave, antā)一句中，“边”(anta)字如“前际智、后际智”等句中所用，是“部分”的同义词，故说“诸比丘，此二分”(dve ime, bhikkhave, koṭṭhāsā)。“与言说俱”即“言说之时”。依佛陀威力而展现、住立。诸梵天众前来集会，乃因其善根已熟，为证悟真理已作功德。

คิหิสญฺโญชนนฺติ คิหิพนฺธนํ. ฉินฺทิตฺวาติ หริตฺวา. น วฬญฺเชตพฺพาติ นานุยุญฺเชตพฺพา. กิเลสกามสุขสฺสาติ กิเลสกามยุตฺตสฺส สุขสฺส. อนุโยโคติ อนุภโว. คามวาสีหิ เสวิตพฺพตฺตา คามวาสีนํ สนฺตโก. อตฺตโนติ อตฺตภาวสฺส. อาหิโต อหํมาโน เอตฺถาติ อตฺตา, อตฺตภาโว. ทุกฺขกรณนฺติ ทุกฺขุปฺปาทนํ. อตฺตมารเณหีติ [Pg.541] อตฺตพาธเนหิ. อุปสมายาติ กิเลสวูปสโม อธิปฺเปโต, ตทตฺถสมฺปทานวจนนฺติ อาห ‘‘กิเลสูปสมตฺถายา’’ติ. เอส นโย เสเสสุปิ.

“在家结”(gihisaññojana)即在家束缚。“断除”(chinditvā)即去除。“不应行”(na vaḷañjetabbā)即不应随行。“烦恼欲乐”(kilesakāmasukha)即与烦恼欲相应的快乐。“耽著”(anuyoga)即体验。因由村民所行，故属村民所有。“自身”(attano)即自体。于此置我慢，故为“我”(attā)，即自体。“作苦”(dukkhakaraṇa)即生起痛苦。“自杀”(attamāraṇa)即自我折磨。“为寂静”(upasamāya)，意指烦恼的止息，此词为表目的之与格，故说“为烦恼止息故”(kilesūpasamatthāya)。其余诸句，准此可知。

สจฺจญาณาทิวเสน ตโย ปริวฏฺฏา เอตสฺสาติ ติปริวฏฺฏํ, ญาณทสฺสนํ. เตนาห ‘‘สจฺจญาณา’’ติอาทิ. ยถาภูตํ ญาณนฺติ ปฏิเวธญาณํ อาห. เตสุเยว สจฺเจสุ. ญาเณน กตฺตพฺพสฺส จ ปริญฺญาปฏิเวธาทิกิจฺจสฺส จ ชานนญาณํ, ‘‘ตญฺจ โข ปฏิเวธโต ปเควา’’ติ เกจิ. ปจฺฉาติ อปเร. ตถา กตญาณํ. ทฺวาทสาการนฺติ ทฺวาทสวิธอาการเภทํ. อญฺญตฺถาติ อญฺเญสุ สุตฺเตสุ.

以谛智等为由，有三转(parivaṭṭa)，故称“三转”(tiparivaṭṭa)，即智见(ñāṇadassana)。因此说“谛智”(saccañāṇa)等。“如实智”(yathābhūtaṃ ñāṇa)是指通达智(paṭivedhañāṇa)。于彼诸谛中，了知应以智所作之遍知(pariññā)、通达(paṭivedha)等事的智(jānanañāṇa)，有人说此在通达之前，亦有人说在之后。如是为“已作智”(katañāṇa)。“十二行相”(dvādasākāra)即十二种行相差别。“于余处”(aññattha)即于其余诸经中。

ปฏิเวธญาณมฺปิ เทสนาญาณมฺปิ ธมฺมจกฺกนฺติ อิทํ ตตฺถ ญาณกิจฺจํ ปธานนฺติ กตฺวา วุตฺตํ. สทฺธินฺทฺริยาทิธมฺมสมุทาโย ปน ปวตฺตนฏฺเฐน จกฺกนฺติ ธมฺมจกฺกํ. อถ วา จกฺกนฺติ อาณา, ธมฺมโต อนเปตตฺตา ธมฺมญฺจ ตํ จกฺกญฺจ, ธมฺเมน ญาเยน จกฺกนฺติปิ ธมฺมจกฺกํ. ยถาห ‘‘ธมฺมญฺจ ปวตฺเตติ จกฺกญฺจาติ ธมฺมจกฺกํ, จกฺกญฺจ ปวตฺเตติ ธมฺมญฺจาติ ธมฺมจกฺกํ, ธมฺเมน ปวตฺตตีติ ธมฺมจกฺกํ, ธมฺมจริยาย ปวตฺตตีติ ธมฺมจกฺก’’นฺติอาทิ (ปฏิ. ม. ๒.๔๐-๔๑). อุภยมฺปีติ ปฏิเวธญาณํ เทสนาญาณนฺติ อุภยมฺปิ. เอตนฺติ ตทุภยํ. อิมาย เทสนายาติ อิมินา สุตฺเตน ปกาเสนฺเตน ภควตา ยถาวุตฺตญาณทฺวยสงฺขาตํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺติตํ นาม ปวตฺตนกิจฺจสฺส อนิฏฺฐิตตฺตา. ปติฏฺฐิเตติ อญฺญาสิ โกณฺฑญฺญตฺเถเรน โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐิเต. ปวตฺติตํ นาม กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สาสนนฺตรธานโต ปฏฺฐาย ยาว พุทฺธุปฺปาโท, เอตฺตกํ กาลํ อปฺปวตฺตปุพฺพสฺส ปวตฺติตตฺตา, อุปริมคฺคาธิคโม ปนสฺส อตฺถงฺคโต เอวาติ.

通达智(paṭivedhañāṇa)与教导智(desanāñāṇa)亦是法轮，此乃就智的作用为首要而说。又，信根等诸法之集合，因有转动之义而为轮，故称法轮。或谓轮即教令，因其不离于法，故为法与轮，又因依法、依理而转，故亦是法轮。如言：“转法亦转轮，故为法轮；转轮亦转法，故为法轮；依法而转，故为法轮；依循法行而转，故为法轮”等(paṭi. ma. 2.40-41)。“二者”即通达智与教导智二者。“此”即指此二者。“以此教导”，谓世尊以此经阐明，含摄如前所说二智之法轮，名为“已转”，然转动之事尚未究竟。“已安立”，谓当阿若㤭陈如(Aññāsi Koṇḍañña)长老安立于须陀洹果时。“名为已转”，谓从迦叶(Kassapa)正等觉者的教法隐没，直至佛陀出世，于此长时中，前所未转者今已转动，然其上道之证悟则已隐没。

เอกปฺปหาเรนาติ เอเกเนว ปหารสญฺญิเตน กาเลน. ทิวสสฺส หิ ตติโย ภาโค ปหาโร นาม. ปาฬิยํ ปน ‘‘เตน ขเณน เตน ลเยน เตน มุหุตฺเตนา’’ติ วุตฺตํ. ตํ ปหารกฺขณสลฺลกฺขณเมว. สพฺพญฺญุตญฺญาโณภาโสติ สพฺพญฺญุตญฺญาณานุภาเวน ปวตฺโต โอภาโส จิตฺตํ ปฏิจฺจ อุตุสมุฏฺฐาโน เวทิตพฺโพ. ยสฺมา ภควโต ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนสฺส อารมฺเภ วิย ปริสมาปเน อติวิย อุฬารตมํ ปีติโสมนสฺสํ อุทปาทิ, ตสฺมา ‘‘อิมสฺสปิ อุทานสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

“一击之下”(ekappahārena)即以一次名为“击”的时间。一日的第三分名为“更”(pahāra)。然于圣典中说“于彼刹那、于彼瞬间、于彼须臾”，此即标记“击”之刹那。“一切知智之光”(sabbaññutaññāṇobhāso)，即由一切知智威力所生之光，当知是缘心而起的时节生色。因世尊于转法轮圆满时，亦如开始时，生起极为殊胜之喜悦与欣悦，故说“此自说语(udāna)亦……”等。

๙. สงฺกาสนสุตฺตวณฺณนา

9. 阐明经释义

๑๐๘๙. อตฺถสํวณฺณเน [Pg.542] วณฺณียนฺเตติ วณฺณา. เตเยว ปริยาเยน อกฺขรณโต อกฺขรานิ. อตฺถํ พฺยญฺเชนฺตีติ พฺยญฺชนานิ. ยสฺมา ปน อการาทิเก สรสมญฺญา, กการาทิเก พฺยญฺชนสมญฺญา, อุภยตฺถ วณฺณสมญฺญา, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘วณฺณานํ วา เอกเทสา ยทิทํ พฺยญฺชนา นามา’’ติ. เนตฺติยํ ปน วากฺเย พฺยญฺชนสมญฺญา. พฺยญฺชนคฺคหเณเนว เจตฺถ อาการนิรุตฺตินิทฺเทสา คหิตา เอวาติ ทฏฺฐพฺพํ. สงฺกาสนาติ อตฺถสฺส ญาปนา ภาคโส. เตนาห ‘‘วิภตฺติโย’’ติ. สงฺกาสนคฺคหเณเนว เจตฺถ ปกาสนา วุตฺตา โหติ. วิภตฺติโย หิ อตฺถวจเนเนว วิวรนฺติ, ตาหิ การณปญฺญตฺติโย วุตฺตาเยวาติ, ตาหิปิ อตฺถปทานิ คหิตาเนว โหนฺติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน วิสุทฺธิมคฺควณฺณนายํ เนตฺติอฏฺฐกถายญฺจ วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ. สพฺพากาเรนาติ สภาคาทิวิภาวนากาเรน. วณฺณาทีนนฺติ ตสฺมึ ปน วิตฺถาเร ปวตฺตวณฺณาทีนํ. ตสฺมาติ วณฺณาทีนํ อนฺตอภาวโต. เอวมาหาติ ‘‘อปริมาณา วณฺณา พฺยญฺชนา สงฺกาสนา’’ติ เอวมาห.

1089. 因于义理诠释中被描述，故为“音”(vaṇṇā)。彼等亦因传达之故，转而称为“文”(akkharāni)。因彰显义理，故为“句”(byañjanāni)。又，因a等为元音之名，k等为辅音之名，二者通名为“音”(vaṇṇa)，故说“音之一分，即所谓辅音”。然于《导论》(Netti)中，“句”为语句之名。当知于此，仅取“句”一词，即已包含形态与语源之解释。所谓“阐明”(saṅkāsanā)，即对义理分部解说。故说“格”(vibhattiyo)。于此，仅取“阐明”一词，即已含“显示”(pakāsanā)之义。格实以义理之言说而阐明，彼等亦被称为作用之规定，故彼等亦已含摄义理之词。此为简说，详说当依《清净道论》释义及《导论》义注(aṭṭhakathā)中所述之理而知。“以一切行相”即以同分等分别之行相。“音等”即于彼详说中所述之音等。“是故”即因音等无有边际。故说：“音、句、阐明皆无量”。

๑๐. ตถสุตฺตวณฺณนา

10. 如实经释义

๑๐๙๐. สภาวาวิชหนฏฺเฐนาติ อตฺตโน ทุกฺขสภาวสฺส กทาจิปิ อปริจฺจชเนน ตถสภาวํ. เตนาห ‘‘ทุกฺขญฺหิ ทุกฺขเมว วุตฺต’’นฺติ. สภาวสฺสาติ ทุกฺขสภาวสฺส. อโมฆตายาติ อวญฺฌตาย. อวิตถนฺติ น วิตถํ. เตนาห ‘‘น หิ ทุกฺขํ อทุกฺขํ นาม โหตี’’ติ. อญฺญภาวานุปคเมนาติ สมุทยาทิสภาวานุปคมเนน มุสา น โหตีติ อญฺโญ อญฺญถา น โหตีติ อนญฺญถํ. เตนาห ‘‘น หี’’ติอาทิ.

1090. “以不舍自性义”，谓恒不舍离其苦之自性，故为如实自性。是故说“苦实为苦”。“自性”即苦之自性。“不空”即不虚。“不虚”即非虚妄。是故说“苦实非不苦”。“以不至他法”，谓不至集等自性，故非虚妄；此不为彼，此不异于此，故为“不异”。是故说“实非”等。

ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

转法轮品释义终。

๓. โกฏิคามวคฺโค

3. 边际村品

๑. โกฏิคามสุตฺตวณฺณนา

1. 边际村经释义

๑๐๙๑. อนนุโพธาติ [Pg.543] ปฏิเวธสฺส อนุรูปโพธาภาเวน. อปฺปฏิเวธาติ สจฺจานํ ปฏิมุขํ เวธาภาเวน.

1091. “不随觉”因无与通达相应的觉悟。“不通达”因未能面对面地洞穿诸谛。

๒. ทุติยโกฏิคามสุตฺตวณฺณนา

2. 第二边际村经释义

๑๐๙๒. ผลสมาธิผลปญฺญานนฺติ อคฺคผลสมาธิอคฺคผลปญฺญานํ.

1092. 果定与果慧，即最上果定与最上果慧。

๗. ตถสุตฺตวณฺณนา

7. 如实经释义

๑๐๙๗. อริยานนฺติ พุทฺธานํ อริยานํ. เตนาห ‘‘น หี’’ติอาทิ.

1097. “圣者”即诸佛、诸圣者。是故说“实非”等。

๘. โลกสุตฺตวณฺณนา

8. 世间经释义

๑๐๙๘. ปฏิวิทฺธตฺตา เทสิตตฺตา จาติ อิมินา ปฏิเวธญาเณน เทสนาญาเณน จ ปริคฺคหิตตฺตา อริยสนฺตกานิ โหนฺติ อริยสฺส ภควโต สนฺตกภาวโต.

1098. 因已被通达与已被教导，即已被通达智和教导智所摄受，故为圣者所有；因其属于圣者世尊所有。

๑๐. ควมฺปติสุตฺตวณฺณนา

10. 伽梵波提经释义

๑๑๐๐. เอกปฺปฏิเวโธติ เอเกเนว ญาเณน จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ เอกชฺฌํ ปฏิเวโธ.

1100. “一通达”即以单一之智，同时通达四圣谛。

โกฏิคามวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

边际村品释义终。

๔. สีสปาวนวคฺโค

4. 申恕波林品

๓. ทณฺฑสุตฺตวณฺณนา

3. 杖经释义

๑๑๐๑. ปุนปฺปุนํ วฏฺฏสฺมึเยว นิพฺพตฺตนฺติ อทิฏฺฐตฺตา จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ.

1101. 因未见四圣谛，故于轮回中一再重生。

๕. สตฺติสตสุตฺตวณฺณนา

5. 百矛经释义

๑๑๐๕. ภเวยฺย [Pg.544] เจติ ทุกฺขโทมนสฺสานิ อชฺฌุเปกฺขิตฺวา สหิเตหิ เตหิ สจฺจาภิสมโย ภเวยฺยาติ เอวํ ปริกปฺปนา น กาตพฺพาติ.

1105. 不应作此设想：“若能忍受苦、忧，并与之共存，便能证悟真理。”

๙. อินฺทขีลสุตฺตวณฺณนา

9. 帝释柱经释义

๑๑๐๙. อชฺฌาสยนฺติ สสฺสตาทิเภทํ อชฺฌาสยํ. โส หิ ‘‘อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติ คาหสฺส มุขภูตตฺตา มุขนฺติ อธิปฺเปโต. ตญฺจ อปเร อทิฏฺฐสจฺจา โอโลเกนฺติ, ทิฏฺฐสจฺจา ปน เนว โอโลเกนฺติ.

1109. 所谓“意乐”(ajjhāsayaṃ)，即是执着于常见等种种差别。此意乐，因是“唯此是实，余者皆虚”之执取的入门，故亦称之为“门”(mukha)。未见真谛者执着于此，而已见真谛者则不然。

๑๐. วาทตฺถิกสุตฺตวณฺณนา

10. 诤论经释义

๑๑๑๐. กุกฺกุโก ปมาณมชฺฌิมสฺส ปุริสสฺส หตฺโถติ อตฺโถ. กุกฺกูติ ตสฺเสว นามํ.

1110. “Kukkuko”意为中等身材男子的手。“Kukkū”是它的名称。

สีสปาวนวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

申恕波林品释义终。

๕. ปปาตวคฺโค

5. 堕落品

๑. โลกจินฺตาสุตฺตวณฺณนา

1. 世间思惟经释义

๑๑๑๑. โลกจินฺตนฺติ โลกสนฺนิเวสปฏิสํยุตฺตวีมํสาว. ‘‘โลกจิตฺต’’นฺติปิ ปาโฐ, ตํตํโลกปริยาปนฺนํ จิตฺตนฺติ อตฺโถ. นาฬิเกราทโยติ อาทิ-สทฺเทน อวุตฺตานํ โอสธิติณวนปฺปติอาทีนํ สงฺคโห. เอวรูปนฺติ เอทิสํ อญฺญมฺปิ ตํตํโลกจิตฺตํ.

1111. 所谓“世间思惟”(Lokacintā)，即是与世间结构相关的考察。亦有读作“世间心”(Lokacitta)者，意指属于各个世间的心。“椰子等”(Nāḷikerādayo)一句中，“等”字包含未提及的药草、草、树木等。“像这样”(Evarūpaṃ)，是指其他诸如此类的世间心。

วิคตจิตฺโตติ อตฺตตฺถปรตฺถโต อปคตวิตกฺโก อทฺทส เอวํ อธิฏฺฐหึสูติ สมฺพนฺโธ. สมฺพริมายนฺติ สมฺพเรน อสุรินฺเทน อุปฺปาทิตํ อสุรมายํ, ยํ ‘‘อินฺทชาล’’นฺติปิ วุจฺจติ อินฺทสฺส โมหนตฺถํ อุปฺปาทิตตฺตา. สมฺปริวตฺเตตฺวาติ ปริธาเวตฺวา. ยถา เนติ เน อสุเร ยถา โส ปุริโส ปสฺสติ, เอวํ อธิฏฺฐหึสุ. กสฺมา ปเนเต เอวํ อธิฏฺฐหึสูติ? ตํ ปุริสํ ตตฺถ ตถานิสินฺนํ ทิสฺวา ‘‘อยญฺจ เทโว’’ติ อาสงฺกนฺตา ตถา อธิฏฺฐหิตฺวา ภิสมุฬาลฉิทฺเทหิ ปวิสิตฺวา อตฺตโน อสุรภวนํ คตา. เตนาห ภควา – ‘‘เทวานํเยว โมหยมานา’’ติ.

“心已离者”(Vigatacitto)，意指离于自利、利他之寻思者。（经文）“心已离者见”与“如是决意”，应如是连结。“桑婆罗之幻术”(Sambarimāyaṃ)，是指阿修罗王桑婆罗(Sambara)所造之阿修罗幻术，因其为迷惑因陀罗(Inda)而造，故亦称“因陀罗网”(Indajāla)。“周遍旋转”(Samparivattetvā)，意为四处奔走。他们如是决意，以便那人能看见他们阿修罗。他们为何作此决意？因见那人如是坐于彼处，疑其为天神，故作此决意，而后由莲藕茎孔进入，返回其阿修罗宫殿。是故世尊说：“为迷惑诸天神。”

๒-๓. ปปาตสุตฺตาทิวณฺณนา

2-3. 堕落经等释义

๑๑๑๒-๓. มริยาทปาสาโณติ [Pg.545] คิชฺฌกูฏปพฺพตสฺส มริยาทปาการสทิโส มหนฺโต ปาสาโณ. อนิฏฺฐรูปนฺติ เอตฺถ รูป-สทฺโท สภาวตฺโถ ‘‘ปิยรูเป สาตรูเป’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๔๐๘-๔๐๙) วิยาติ อาห – ‘‘อนิฏฺฐสภาว’’นฺติ.

1112-3. “边界石”(Mariyādapāsāṇa)是指像鹫峰山(Gijjhakūṭa)边界围墙一样的大石头。“不悦相”(Aniṭṭharūpa)中，“相”(rūpa)字是“本质”(sabhāva)的意思，如在“可爱相、可悦相”(piyarūpe sātarūpe)等经文中所说——即“不悦之本质”(aniṭṭhasabhāva)。

๕. วาลสุตฺตวณฺณนา

5. 毛发经释义

๑๑๑๕. อุปาสนนฺติ อาจริยอุปาสนํ, อาจริยํ อนฺเตวาสินา วา ทิวเส ทิวเส สิกฺขนวเสน อุปาสิตพฺพโต อุปาสนนฺติ ลทฺธนามํ กณฺฑขิปนสิปฺปํ. กณฺฑํ อติกฺกมนฺเตติ สรํ ขิปนฺเต. โปงฺขานุโปงฺขนฺติ โปงฺขสทฺทตฺถํ ปากฏํ กตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘เอกํ กณฺฑํ ขิปิตฺวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อปรํ อนุโปงฺขนฺติ เอตฺถ อปรนฺติ ตติยกณฺฑํ. อนุโปงฺขํ นาม อิทนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘อนุโปงฺขํ นาม ทุติยสฺส โปงฺข’’นฺติ วุตฺตํ. ตญฺหิ ตติเยน สเรน วิชฺฌียติ. ปุน อปรํ ตสฺส โปงฺขนฺติ อิทํ ปน อปราปรํ อวิรชฺฌนํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. ทุรภิสมฺภวตรนฺติ อภิภวิตุํ อสกฺกุเณยฺยตรํ. วาลนฺติ เกสํ. สตฺตธา ภินฺทิตฺวาติ สตฺตกฺขตฺตุํ วิผาเลตฺวา. ตสฺส เอกํ เภทนฺติ ตสฺส เกสสฺส เอกํ อํสุสงฺขาตํ เภทํ คเหตฺวา. วาติงฺคณมชฺเฌ พนฺธิตฺวาติ วาติงฺคณผลสฺส มชฺฌฏฺฐาเน พนฺธิตฺวา. อปรํ เภทนฺติ อปรํ เกสสฺส อํสุสงฺขาตํ เภทํ. อคฺคโกฏิยํ พนฺธิตฺวาติ ยถา ตสฺส วาลเภทสฺส อูกามตฺตํ ลิขามตฺตํ วา กณฺฑสฺส อคฺคโกฏึ อธิกํ หุตฺวา ติฏฺฐติ, เอวํ พนฺธิตฺวา. อุสภมตฺเตติ วีสติยฏฺฐิมตฺเต ฐาเน ฐิโต. กณฺฑพทฺธาย โกฏิยาติ กณฺฑพทฺธาย วาลสฺส โกฏิยา วาติงฺคณพนฺธนวาลสฺส โกฏึ ปฏิวิชฺเฌยฺย.

1115. “修习”(Upāsana)指亲近阿阇梨。因弟子应每日通过学习亲近阿阇梨，故此射箭之技艺亦得名“修习”。“超越箭”(Kaṇḍaṃ atikkamanta)指射箭者。为阐明“箭羽相及”(Poṅkhānupoṅkha)一词中“箭羽”(poṅkha)之义，故云“射出一箭”等。“后箭随前羽”(Aparaṃ anupoṅkhaṃ)中，“后箭”指第三支箭。为说明何为“随前羽”(anupoṅkha)，故云“随前羽者，乃第二箭之羽”，此羽为第三箭所射中。复云“再后一箭及其羽”，此乃为示其前后相继、无有间断。“更难胜”(Durabhisambhavataraṃ)意为更难以降伏。“毛发”(Vāla)指头发。“劈为七份”(Sattadhā bhinditvā)指劈开七次。“取其一分”(Tassa ekaṃ bhedaṃ)指取那头发中如纤维般的一分。“绑于茄子中央”(Vātiṅgaṇamajjhe bandhitvā)指绑于茄子果实中央。“再取一分”(Aparaṃ bhedaṃ)指再取头发中如纤维般的另一分。“绑于箭尖”(Aggakoṭiyaṃ bandhitvā)指绑箭时，使那毛发分出的一缕，有虱、虮之量，超出于箭尖之上。“一优萨婆之距”(Usabhamatte)指立于二十杖之距。“以箭上所绑之发尖”(Kaṇḍabaddhāya koṭiyā)，射穿绑于茄子上之发尖。

๘. ทุติยฉิคฺคฬยุคสุตฺตวณฺณนา

8. 第二轭孔经释义

๑๑๑๘. อธิจฺจุปฺปตฺติกนฺติ ยทิจฺฉาวเสน อุปฺปชฺชนกํ. ฉิคฺคเฬนาติ ฉิคฺคฬปเทเสน. ฉิคฺคฬุปรีติ เหฏฺฐิมยุคสฺส ฉิคฺคฬปเทสสฺส อุปริ. อารุฬฺหสฺส ฉิคฺคเฬนาติ อุภินฺนมฺปิ ฉิทฺเทน. คีวปฺปเวสนํ วิยาติ จตุนฺนํ ยุคานํ ฉิทฺทปเทเสเนว อุปรูปริ ฐิตานํ ฉิทฺทนฺตเรน กาณกจฺฉปสฺส คีวปฺปเวสนํ [Pg.546] อธิจฺจตรสมฺภวํ. ตโตปิ อธิจฺจตรสมฺภโว มนุสฺสตฺตลาโภ, ตโต อธิจฺจตมสมฺภโว อริยมคฺคปฏิลาโภติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘จตุสจฺจปฏิเวโธ อติวิย อธิจฺจตรสมฺภโว’’ติ.

1118. “偶然生起”(Adhiccuppattikaṃ)指随机而生起。“以轭孔”(Chiggaḷena)指以轭孔之处。“轭孔之上”(Chiggaḷupari)指下层轭之孔洞处的上方。“登上之轭孔”(Āruḷhassa chiggaḷena)指两孔皆穿过。“如伸颈”(Gīvappavesanaṃ viya)一句，是说四个轭上下重叠，盲龟于其孔洞间伸入颈项，此事发生甚为偶然。比此更偶然者，是得人身；又比此更偶然者，是得圣道。为示此义，故云：“通达四谛，极为偶然。”

ปปาตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

堕落品释义终。

๖. อภิสมยวคฺควณฺณนา

6. 现观品释义

๑๑๒๑. อภิสมยสํยุตฺเต วิตฺถาริโตว, ตสฺมา ตตฺถ วุตฺตนเยเนว ตสฺส อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

1121. 此义已在《现观相应》中详述，故应依彼处所说之理趣来了知其义。

๗. ปฐมอามกธญฺญเปยฺยาลวคฺโค

7. 第一未熟谷复诵品

๓. ปญฺญาสุตฺตวณฺณนา

3. 智慧经释义

๑๑๓๓. โลกิยมฺปิ วิสุทฺธตฺเถน ‘‘อริย’’นฺติ วตฺตพฺพตํ ลภตีติ ‘‘โลกิยโลกุตฺตเรนา’’ติ วุตฺตํ.

1133. 世间法亦因清净之义而可称“圣”，故云“以世间及出世间”。

๔. สุราเมรยสุตฺตวณฺณนา

4. 酒与迷醉饮品经释义

๑๑๓๔. ปิฏฺฐสุราติ ปิฏฺเฐน กาตพฺพสุรา, ตถา โอทนสุรา ปูวสุรา, มชฺชรสาทิภูเต กิณฺเณ ปกฺขิปิตฺวา กตฺตพฺพา สุรา กิณฺณปกฺขิตฺตสุรา. สมฺภารสํยุตฺตาติ มูลเภสชฺชสมฺภาเรหิ สํยุตฺตา. ปุปฺผาสโวติ นาฬิเกรปุปฺผาทิโต อสฺสวนกอาสโว. มุทฺทิกผลาทิโต อสฺสวนกอาสโว ผลาสโว. อิตีติอาทิอตฺโถ. เตน มธฺวาสวคุฬาสวสมฺภารสํยุตฺเต สงฺคณฺหาติ. สุราสววินิมุตฺตนฺติ ยถาวุตฺตสุราสววินิมุตฺตํ.

1134. “米粉酒”(Piṭṭhasurā)指以米粉所制之酒；同理，有米饭酒、糕点酒。将酒曲等物放入所制之酒，称为“加曲酒”(kiṇṇapakkhittasurā)。“与原料结合”(Sambhārasaṃyuttā)指与根、药等原料结合。“花酿”(Pupphāsavo)指从椰子花等流出之酿汁。“果酿”(Phalāsavo)指从葡萄等果实流出之酿汁。“等”(Iti)是“等等”之义，由此摄入蜜酿、糖蜜酿及与原料结合者。“远离酒与酿”(Surāsavavinimuttaṃ)指远离如前所述之酒与酿。

๑๐. ปจายิกสุตฺตวณฺณนา

10. 煮食经释义

๑๑๔๐. นีจวุตฺติโนติ กุเล เชฏฺฐานํ มหาปิตุจูฬปิตุเชฏฺฐภาติกาทีนํ อภิวาทนปจฺจุฏฺฐานอญฺชลิกมฺมสามีจิกมฺมาทิวเสน นีจวุตฺติโน.

1140. “行为卑下者”(Nīcavuttino)，指于族中，对伯父、叔父、兄长等长辈，不行问候、起立、合掌、恭敬等事宜者。

๘. ทุติยอามกธญฺญเปยฺยาลวคฺโค

8. 第二未熟谷复诵品

๘. พีชคามสุตฺตวณฺณนา

8. 种子生类经释义

๑๑๔๘. ‘‘มูลพีช’’นฺติอาทีสุ [Pg.547] มูลเมว พีชนฺติ มูลพีชํ, มูลพีชํ เอตสฺสาติปิ มูลพีชํ. ตตฺถ ปุริเมน พีชคาโม วุตฺโต ‘‘พีชานํ สมูโห’’ติ กตฺวา, ทุติเยน ภูตคาโม. ทุวิโธเปโส สามญฺญนิทฺเทเสน, ‘‘มูลพีชญฺจ มูลพีชญฺจ มูลพีช’’นฺติ เอกเสสนเยน วา พีชตฺโถ เวทิตพฺโพ. เอส นโย เสเสสุปิ. ผฬุพีชนฺติ ปพฺพพีชํ. พาหิรปจฺจยนฺตรสมวาเย สทิสผลุปฺปตฺติยา วิเสสการณภาวโต วิรุหนสมตฺเถ สารผเล นิรุฬฺโห พีช-สทฺโท. ตทตฺถสิทฺธิยา มูลาทีสุปิ เกสุจิ ปวตฺตตีติ ตโต นิวตฺตนตฺถํ เอเกน พีช-สทฺเทน วิเสเสตฺวา วุตฺตํ ‘‘พีชพีช’’นฺติ ‘‘รูปรูปํ, ทุกฺขทุกฺข’’นฺติ (สํ. นิ. ๔.๓๒๗) จ ยถา. นีลติณรุกฺขาทิกสฺสาติ อลฺลติณสฺส เจว อลฺลรุกฺขาทิกสฺส จ. อาทิ-สทฺเทน โอสธิคจฺฉลตาทีนํ คหณํ.

1148. 于“根种子”(Mūlabīja)等词中，“根即是种子”，故名“根种子”；又“此有根之种子”，故亦名“根种子”。其中，前者说的是“种子类”(bījagāma)，即“种子之集合”；后者说的是“植物类”(bhūtagāma)。此二者皆为一般性解释，亦可以“总略法”(ekasesanayena)来理解“种子”之义，如“根种子、根种子、根种子”。此法亦适用于其余诸词。“节种子”(Phaḷubījaṃ)即“节生种子”(pabbabījaṃ)。“种子”一词，本义用于具发芽能力、有实质之果实，因其于内外诸缘和合时，能生同类之果，为一特殊原因。为成就此义，此词亦用于根等某些事物上。为区别于此引申义，特以“种子之种子”(bījabīja)一词限定其本义，犹如“色之色”(rūparūpaṃ)、“苦之苦”(dukkhadukkhaṃ)（《相应部》4.327）之用法。“青草树木等”指鲜草与鲜树等。“等”字包含药草、灌木、藤蔓等。

๙. วิกาลโภชนสุตฺตวณฺณนา

9. 非时食经释义

๑๑๔๙. อรุณุคฺคมนโต ปฏฺฐาย ยาว มชฺฌนฺหิโก, อยํ พุทฺธาทิอริยานํ อาจิณฺณสมาจิณฺโณ โภชนสฺส กาโล, ตทญฺโญ วิกาโลติ อาห – ‘‘วิกาลโภชนาติ กาลาติกฺกนฺตโภชนา’’ติ.

1149. 从黎明破晓直至正午，此乃佛陀等圣者惯常受食之时；此时之外，则为非时。故云：“非时食”(vikālabhojana)者，即过时而食。

๑๐. คนฺธวิเลปนสุตฺตวณฺณนา

10. 涂香经释义

๑๑๕๐. ยํ กิญฺจิ ปุปฺผนฺติ คนฺถิมํ อคนฺถิมํ วา ยํ กิญฺจิ ปุปฺผชาตํ, ตถา ปิสิตาทิเภทํ ยํ กิญฺจิ คนฺธชาตํ.

1150. 任何种类的花，无论结成串或未结成串；以及任何种类的香，如香粉等。

๙. ตติยอามกธญฺญเปยฺยาลวคฺโค

9. 第三 生谷略诵品

๑. นจฺจคีตสุตฺตวณฺณนา

1. 舞歌经释义

๑๑๕๑. สงฺเขปโต ‘‘สพฺพปาปสฺส อกรณ’’นฺติอาทินยปฺปวตฺตํ (ที.นิ. ๒.๙๐; ธ.ป. ๑๘๓) ภควโต สาสนํ อจฺจนฺตฉนฺทราคปวตฺติโต นจฺจาทีนํ ทสฺสนํ น อนุโลเมตีติ อาห ‘‘สาสนสฺส อนนุโลมตฺตา’’ติ. อตฺตนา ปเรหิ จ ปโยชิยมานํ [Pg.548] ปโยชาปิยมานญฺจ เอเตเนว นจฺจ-สทฺเทน คหิตํ, ตถา คีตวาทิตสทฺเทหิ จาติ อาห – ‘‘นจฺจนนจฺจาปนาทิวเสนา’’ติ. อาทิ-สทฺเทน คายน-คายาปน-วาทน-วาทาปนาทีนิ สงฺคณฺหาติ. ทสฺสเนน เจตฺถ สวนมฺปิ สงฺคหิตํ วิรูเปกเสสนเยน. ยถาสกํ วิสยสฺส อาโลจนสภาวตาย วา ปญฺจนฺนํ วิญฺญาณานํ สวนกิริยายปิ ทสฺสนสงฺเขปสพฺภาวโต ‘‘ทสฺสนา’’อิจฺเจว วุตฺตํ. อวิสูกภูตสฺส คีตสฺส สวนํ กทาจิ วฏฺฏตีติ อาห – ‘‘วิสูกภูตา ทสฺสนา จา’’ติ. ตถา หิ วุตฺตํ ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทกอฏฺฐกถาย (ขุ. ปา. อฏฺฐ. ๒.ปจฺฉิมปญฺจสิกฺขาปทวณฺณนา) – ‘‘ธมฺมูปสํหิตํ คีตํ วฏฺฏติ, คีตูปสํหิโต ธมฺโม น วฏฺฏตี’’ติ.

1151. 简而言之，世尊以“诸恶莫作”等（长部2.90；法句183）为准则的教法，不随顺由极度欲染而有的观看歌舞等，故说“与教法不随顺故”。自己或他人所做、所促使的舞蹈，皆为此“舞”字所含；同样，歌唱与器乐亦然，故说“以跳舞、使人跳舞等方式”。“等”字包含歌唱、使人歌唱、演奏、使人演奏等。此处的“观看”，依异类省略法，亦包含“听闻”。或因五识各有认知其对象之自性，听闻的作用亦可概括于“观看”中，故只说“观看”。有时允许听闻非为表演的歌唱，故（学处中）说“以及观看表演”。诚如《胜义灯·小部义注》(khu. pā. aṭṭha. 2.pacchimapañcasikkhāpadavaṇṇanā)所说：“与法相应的歌唱是允许的，与歌唱相应的法是不允许的。”

๒. อุจฺจาสยนสุตฺตวณฺณนา

2. 高床经释义

๑๑๕๒. อุจฺจาติ อุจฺจ-สทฺเทน สมานตฺถํ เอกํ สทฺทนฺตรํ. เสติ เอตฺถาติ สยนํ, อุจฺจาสยนํ มหาสยนญฺจ สมณสารุปฺปรหิตํ ปฏิกฺขิตฺตนฺติ อาห – ‘‘ปมาณาติกฺกนฺตํ อกปฺปิยตฺถรณ’’นฺติ. อาสนฺทาทิอาสนญฺเจตฺถ สยเนเนว สงฺคหิตํ. ยสฺมา ปน อาธาเร ปฏิกฺขิตฺเต ตทาธารกิริยา ปฏิกฺขิตฺตาว โหติ, ตสฺมา ‘‘อุจฺจาสยนมหาสยนา’’อิจฺเจว วุตฺตํ. อตฺถโต ปน ตทุปโภคภูตนิสชฺชานิปชฺชเนหิ วิรติ ทสฺสิตาติ ทฏฺฐพฺพํ. อถ วา อุจฺจาสยนมหาสยนญฺจ อุจฺจาสยนมหาสยนญฺจาติ อุจฺจาสยนมหาสยนนฺติ เอตสฺมึ อตฺเถ เอกเสสนเยน อยํ นิทฺเทโส กโต ยถา – ‘‘นามรูปปจฺจยา สฬายตน’’นฺติ (อุทา. ๑). อาสนกิริยาปุพฺพกตฺตา วา สยนกิริยาย สยนคฺคหเณเนว อาสนมฺปิ คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

1152. “Uccā”是与“ucca”（高）同义的另一个词。于此而卧，故为“卧具”(sayanaṃ)。高床与大床不适于沙门，故被禁止，因此说“是超出尺寸、不适宜的铺设物”。此处的椅子(āsandi)等坐具，也由“卧具”一词所含摄。因为当容器被禁止时，依赖于它的行为也同样被禁止，所以只说“高床大床”。但就意义而言，当知此是显示远离对它们的享用，即坐与卧。或者，“高床大床与高床大床”，在此义上，依总合省略法(ekasesanayena)作此解释，如“名色缘六处”(udā. 1)。又或者，因坐的行为在卧的行为之前，故以“卧具”一词亦含摄坐具，当如是知。

๓. ชาตรูปสุตฺตวณฺณนา

3. 金银经释义

๑๑๕๓. อญฺเญปิ อุคฺคหาปเน อุปนิกฺขิตฺตสาทิยเน จ ปฏิคฺคหณตฺโถ ลพฺภตีติ อาห – ‘‘น อุคฺคณฺหาเปนฺติ, น อุปนิกฺขิตฺตํ สาทิยนฺตี’’ติ. อถ วา ติวิธํ ปฏิคฺคหณํ กาเยน วาจาย มนสาติ. ตตฺถ กาเยน ปฏิคฺคหณํ อุคฺคหณํ, วาจาย ปฏิคฺคหณํ อุคฺคหาปณํ, มนสา ปฏิคฺคหณํ สาทิยนํ. ติวิธมฺปิ ปฏิคฺคหณํ สามญฺญนิทฺเทเสน, เอกเสสนเยน วา คเหตฺวา ‘‘ปฏิคฺคหณา’’ติ วุตฺตนฺติ อาห – ‘‘เนว นํ อุคฺคณฺหนฺตี’’ติอาทิ. เอส นโย ‘‘อามกธญฺญปฏิคฺคหณา’’ติอาทีสุปิ.

1153. 在“使人接受”(uggahāpane)与“认可所放置之物”(upanikkhittasādiyane)中，亦可得“接受”(paṭiggahaṇa)之义，故说：“不使人接受，不认可所放置之物”。又或者，接受有身、语、意三种。其中，以身接受为“亲受”(uggahaṇaṃ)，以语接受为“使人受”(uggahāpaṇaṃ)，以意接受为“认可”(sādiyanaṃ)。此三种接受，或通过总说，或通过省略法，皆摄于“接受”一词中，故说：“彼等既不亲受……”等。此理亦适用于“接受生谷”等情况。

๔. อามกธญฺญสุตฺตวณฺณนา

4. 生谷经释义

๑๑๕๔. นีวาราทิอุปธญฺญสฺส [Pg.549] สาลิอาทิมูลธญฺญนฺโตคธตฺตา วุตฺตํ ‘‘สตฺตวิธสฺสา’’ติ.

1154. 因野生稻(nīvāra)等次要谷物已包含于稻米(sāli)等主要谷物中，故说“七种”。

๕. อามกมํสสุตฺตวณฺณนา

5. 生肉经释义

๑๑๕๕. ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, ปญฺจ วสานิ เภสชฺชานิ – อจฺฉวสํ, มจฺฉวสํ, สุสุกาวสํ, สูกรวสํ, คทฺรภวส’’นฺติ (มหาว. ๒๖๒; ปารา. อฏฺฐ. ๖๒๓) วุตฺตตฺตา อิทํ อุทฺทิสฺส อนุญฺญาตํ นาม. ตสฺส ปน ‘‘กาเล ปฏิคฺคหิต’’นฺติ (มหาว. ๒๖๒) วุตฺตตฺตา ปฏิคฺคหณํ วฏฺฏตีติ อาห – ‘‘อญฺญตฺร อุทฺทิสฺส อนุญฺญาตา’’ติ. วินยวเสน อุปปริกฺขิตพฺโพ, ตสฺมา สมนฺตปาสาทิกาย วินยฏฺฐกถาย วุตฺตนเยเนตฺถ วินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ.

1155. “诸比丘，我允许五种油脂作为药物：熊脂、鱼脂、鳄鱼脂、猪脂、驴脂”，因为（《大品》262；《波罗夷义注》623）中这样说过，所以这被称为特别开许。然而，因为说过“应于适当时接受”（《大品》262），所以接受是适宜的，因此说“除了特别开许之外”。此事当依律而察，故其决择当依《普端严》(Samantapāsādikā)律藏义注中所说之理。

๑๐. จตุตฺถอามกธญฺญเปยฺยาลวคฺโค

10. 第四 生谷略诵品

๒-๓. กยวิกฺกยสุตฺตาทิวณฺณนา

2-3. 买卖经等释义

๑๑๖๒-๖๓. กสฺสจิ ภณฺฑสฺส คหณํ กโย, ทานํ วิกฺกโย. ตตฺถ ตตฺถาติ คามนฺตเร สนฺติเก จ คมนํ ทูตกมฺมนฺติ วุจฺจตีติ โยชนา. ปหิณคมนํ ขุทฺทกคมนํ.

1162-63. 拿取货物为“买”(kayo)，给予货物为“卖”(vikkayo)。“于彼于彼”(tattha tattha)意为在村庄之间或附近行走，此被称为“使者所为”(dūtakamman)，应作如是理解。“受遣而去”(pahiṇagamanaṃ)是小规模的出行(khuddakagamanaṃ)。

๔. ตุลากูฏสุตฺตวณฺณนา

4. 秤欺经释义

๑๑๖๔. รูปกูฏํ สรูเปน สทิเสน ฉลโวหาโร. องฺคกูฏํ อตฺตโน หตฺถาทินา องฺคานํ ฉลกรณํ. คหณกูฏํ มาเนสุ คหณวเสน. ปฏิจฺฉนฺนกูฏํ อยจุณฺณาทินา ปฏิจฺฉนฺเนน ฉลกรณํ. มหติยา ตุลาย. ปจฺฉาภาเคติ ตุลาย ปจฺฉิมภาเค. หตฺเถนาติ หตฺถปเทเสน. อกฺกมตีติ อุฏฺฐาตุํ อเทนฺโต คณฺหาติ. ททนฺโต ปุพฺพภาเคติ ปเรสํ ททนฺโต ปุพฺพภาเค หตฺเถน ตุลํ อกฺกมติ. ตนฺติ อยจุณฺณํ.

1164. “形色欺诳”(rūpakūṭaṃ)是用相似之物进行欺诈交易。“肢体欺诳”(aṅgakūṭaṃ)是用自己的手等肢体进行欺骗。“拿取欺诳”(gahaṇakūṭaṃ)是在量器中通过拿取的方式（作弊）。“隐藏欺诳”(paṭicchannakūṭaṃ)是用铁粉等隐藏物进行欺骗。“用大秤”(mahatiyā tulāya)。“在后分”(pacchābhāge)指在秤的后半部分。“用手”(hatthena)指用手掌。“压下”(akkamati)指不让（秤）升起而拿取。“给予时在前分”(dadanto pubbabhāge)指给予他人时，用手在前半部分压下秤。“Tanti”是指铁粉。

โลหปาติโยติ ตมฺพโลหปาติโย. สุวณฺณวณฺณา กโรนฺตีติ อสนิขาทสุวณฺณกนกลิมฺปิตา สุวณฺณวณฺณา กโรนฺติ. มานภาชนสฺส [Pg.550] หทยภูตสฺส อพฺภนฺตรสฺส ภินฺนํ หทยเภโท. นิมิยมานสฺส ติลตณฺฑุลาทิกสฺส สิขาย อคฺคโกฏิยา ภินฺนํ สิขาเภโท. เขตฺตาทีนํ มินนรชฺชุยา อญฺญถากรณํ รชฺชุเภโท. รชฺชุคหเณเนว เจตฺถ ทณฺฑกสฺส คหณํ กตเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ.

“铜钵”(lohapātiyo)指赤铜钵。“使其呈金色”(suvaṇṇavaṇṇā karonti)指用天然金或金箔涂抹，使其呈金色。量器核心内部的破损，是“心破”(hadayabhedo)。所量之芝麻、米等的顶端尖角破损，是“顶破”(sikhābhedo)。测量田地等的绳索有误，是“绳破”(rajjubhedo)。当知此处以“绳”亦含摄“杖”(daṇḍaka)。

๖-๑๑. เฉทนสุตฺตาทิวณฺณนา

6-11. 毁坏经等释义

๑๑๖๖-๗๑. วโธติ มุฏฺฐิปฺปหารกสาตาฬนาทีหิ หึสนํ, วิเหฐนนฺติ อตฺโถ. วิเหฐนตฺโถปิ หิ วธ-สทฺโท ทิสฺสติ ‘‘อตฺถานํ วธิตฺวา วธิตฺวา โรเทยฺยา’’ติอาทีสุ. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘มารณ’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ ปน โปถนํ สนฺธายาติ สกฺกา วิญฺญาตุํ มารณสทฺทสฺส วิหึสเนปิ ทิสฺสนโต. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

1166-71. “杀”(vadho)指以拳击、棍打等方式伤害，义为“恼害”(viheṭhana)。“杀”(vadha)一词亦见用于“恼害”义，如“一再损害其利益而哭泣”等。但在义注中说为“杀害”(māraṇa)，当知此是就“殴打”(pothanaṃ)而言，因“杀害”一词亦见用于“伤害”(vihiṃsana)义。其余易知。

อามกธญฺญเปยฺยาลวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

生谷略诵品释义终。

สารตฺถปฺปกาสินิยา สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย

显扬心义，相应部义注

มหาวคฺควณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา นิฏฺฐิตา.

《大品》释义之《隐义疏》终。

นิคมนกถาวณฺณนา

结语释义

สกลรูปารูปสมฺมสเน [Pg.551] สณฺหสุขุมวิสยญาณตาย วิปสฺสนาจารนิปุณพุทฺธีนํ สุสํยตกายวจีสมาจารตาย สมถวิปสฺสนาสุ สมฺมเทว ยตนโต จ ยตีนํ ภิกฺขูนํ ขนฺธายตนธาตุสจฺจินฺทฺริยปฏิจฺจสมุปฺปาทเภเท ปรมตฺถธมฺเม นานานเยหิ ญาณวิภาคสฺส สนฺนิสฺสเยน พหุการสฺส สํยุตฺตาคมวรสฺส อตฺถสํวณฺณนํ กาตุํ สารตฺถปฺปกาสนโต เอว นิปุณา ยา มยา อฏฺฐกถา อารทฺธาติ สมฺพนฺโธ. สวิเสสํ ปญฺญาวหคุณตฺตา เอว หิสฺส คนฺถารมฺเภ อาทิโตปิ ‘‘ปญฺญาปเภทชนนสฺสา’’ติ วุตฺตํ. มหาอฏฺฐกถาย สารนฺติ สํยุตฺตมหาอฏฺฐกถาย สารํ. เอกูนสฏฺฐิมตฺโตติ โถกํ อูนภาวโต มตฺต-สทฺทคฺคหณํ.

此中关联如下：对于那些因彻见一切色、非色法，具足了知微细境界之智，于观(vipassanā)行善巧，具智慧，善于防护身语行，于止、观能正精进的勤行比丘们而言，为能解说于蕴、处、界、谛、根、缘起等种种胜义法中，作为多种方法之智部分析所依、饶益宏深之《相应部》圣典的义理，我所造的这部义注(aṭṭhakathā)，因能阐明扼要之义而称善巧。又因其特具增长智慧之功德，故于本书之初即言“为生起分别慧”。“《大义注》之精要”，意指《相应部大义注》之精要。“约五十九”者，因数量略少，故用“约”(matta)字。

มูลฏฺฐกถาย สารนฺติ ปุพฺเพ วุตฺตสํยุตฺตมหาอฏฺฐกถาย สารเมว ปุน นิคมนวเสน วุตฺตนฺติ. อถ วา มูลฏฺฐกถาย สารนฺติ โปราณฏฺฐกถาสุ อตฺถสารํ. เตน เอตํ ทสฺเสติ ‘‘สํยุตฺตมหาอฏฺฐกถาย อตฺถสารํ อาทาย อิมํ สารตฺถปฺปกาสินึ กโรนฺเตน เสสมหานิกายานมฺปิ มูลฏฺฐกถาสุ อิธ วิโยคกฺขมํ อตฺถสารํ อาทาย อกาสิ’’นฺติ. ‘‘มหาวิหาราธิวาสีน’’นฺติ จ อิทํ ปุริมปจฺฉิมปเทหิ สทฺธึ สมฺพนฺธิตพฺพํ ‘‘มหาวิหาราธิวาสีนํ สมยํ ปกาสยนฺตึ มหาวิหาราธิวาสีนํ มูลฏฺฐกถาย สารํ อาทายา’’ติ จ. เตน ปุญฺเญน. โหตุ สพฺโพ สุขี โลโกติ กามาวจราทิวิภาโค สพฺโพ สตฺตโลโก ยถารหํ โพธิตฺตยาธิคมวเสน สมฺปยุตฺเตน นิพฺพานสุเขน สุขิโต โหตูติ สเทวกสฺส โลกสฺส อจฺจนฺตํ สุขาธิคมาย อตฺตโน ปุญฺญํ ปริณาเมติ.

“根本义注的精髓”，即是先前所说的相应部《大义注》的精要，此处为作总结而再次宣说。或者说，“根本义注的精髓”，即是古代诸义注中的义理精髓。由此显示：“在撷取相应部《大义注》的义理精华而造此《显扬义论》时，亦采撷了其他各大部派的根本义注中于此不可分离的义理精华。”而“大寺住者”(Mahāvihārādhivāsīnaṃ)一词，应与前后文相连接，即“阐明大寺住者之宗义”及“采纳大寺住者之根本义注的精华”。以此功德。愿一切世间安乐。即：愿欲界等分别的一切有情世间，皆能如其所应，以证得三菩提相应之涅槃乐而得安乐。他将自己的功德回向给包括天人在内的世间，为令其获得究竟安乐。

เอตฺตาวตา สารตฺถปฺปกาสินิยา

至此，《显扬义论》

สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย ลีนตฺถปฺปกาสนา นิฏฺฐิตา.

《相应部义注》之《隐义阐明》终。

สํยุตฺตฏีกา สมตฺตา.

相应复注完毕。