නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

සංයුත්තනිකායෙ

ในสังยุตตนิกาย

මහාවග්ගටීකා

มหาวรรคฏีกา

1. මග්ගසංයුත්තං

๑. มรรคสังยุต

1. අවිජ්ජාවග්ගො

๑. อวิชชาวรรค

1-2. අවිජ්ජාසුත්තාදිවණ්ණනා

๑-๒. คำอธิบายอวิชชาสูตรเป็นต้น

1-2. පුබ්බඞ්ගමාති [Pg.393] පුබ්බෙචරා. අවිජ්ජා හි අඤ්ඤාණලක්ඛණා සම්මුය්හනාකාරෙන ආරම්මණෙ පවත්තතීති සම්පයුත්තධම්මානම්පි තදාකාරානුවිධානතාය පච්චයො හොති. තථා හි තෙ අනිච්චාසුභදුක්ඛානත්තසභාවෙපි ධම්මෙ නිච්චාදිතො ගණ්හන්ති, අයමස්සා තෙසං සහජාතවසෙන පුබ්බඞ්ගමතා. යං පන මොහෙන අභිභූතො පාපකිරියාය ආදීනවං අපස්සන්තො පාණං හනති, අදින්නං ආදියති, කාමෙසු මිච්ඡා චරති, මුසා භණති, අඤ්ඤම්පි විවිධං දුස්සීල්‍යං ආචරති, අයමස්ස සහජාතවසෙන ච උපනිස්සයවසෙන ච පුබ්බඞ්ගමතා. සමාපජ්ජනායාති තබ්භාවාපජ්ජනාය අකුසලප්පත්තියා. සභාවපටිලාභායාති අත්තලාභාය. තෙනාහ ‘‘උප්පත්තියා’’ති. සා පනෙසා වුත්තාකාරෙන අකුසලානං පුබ්බඞ්ගමභූතා අවිජ්ජා උප්පජ්ජතීති සම්බන්ධො. යදෙතන්ති යං එතං පාපාජිගුච්ඡනතාය පාපතො අලජ්ජනාකාරසණ්ඨිතං අහිරිකං, පාපානුත්‍රාසතාය පාපතො අභායනාකාරසණ්ඨිතඤ්ච අනොත්තප්පං, එතං [Pg.394] ද්වයං අනුදෙව අන්වාගතමෙව. අනු-සද්දෙන චෙත්ථ එතන්ති උපයොගවචනං. අනුදෙවාති එතස්ස අත්ථො සහෙව එකතොති. එත්ථ අවිජ්ජාය වුත්තනයානුසාරෙන තප්පටිපක්ඛතො ච අත්ථො වෙදිතබ්බො. අයං පන විසෙසො – තත්ථ යථා අකුසලකම්මපථවසෙන පවත්තියං පුබ්බඞ්ගමතා අවිජ්ජාය, එවං කුසලකම්මපථවසෙන පුඤ්ඤකිරියවත්ථුවසෙන ච පවත්තියං විජ්ජාය පුබ්බඞ්ගමතා වත්තබ්බා. වීමංසාධිපතිවසෙන පවත්තියං ආධිපච්චාකාරවසෙන ච පුබ්බඞ්ගමතා වෙදිතබ්බා. ද්වීහෙවාති ච අවධාරණං ආධිපච්චාකාරස්ස සහජාතෙනෙව සඞ්ගහෙතබ්බතො.

บทว่า ปุพพังคมา ได้แก่ มีไปก่อน. อวิชชามีลักษณะคือความไม่รู้ ย่อมเป็นไปในอารมณ์ด้วยอาการแห่งความหลงฉะนั้น จึงเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยการคล้อยตามอาการนั้นด้วย. จริงอยู่ ธรรมเหล่านั้นย่อมยึดถือธรรมทั้งหลายแม้มีสภาพเป็นอนิจจะ อสุภะ ทุกขะ อนัตตา โดยความเป็นนิจจะ เป็นต้น นี้เป็นความเป็นไปก่อนของอวิชชานั้นแก่ธรรมเหล่านั้นโดยเป็นสหชาต. ส่วนบุคคลผู้ถูกโมหะครอบงำ ไม่เห็นโทษในการทำบาป ย่อมฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ประพฤติผิดในกาม พูดเท็จ ประพฤติทุศีลต่างๆ อย่างอื่นอีก นี้เป็นความเป็นไปก่อนของอวิชชานั้นโดยเป็นสหชาตและโดยเป็นอุปนิสสยะ. บทว่า สมาปัชชนาย ได้แก่ เพื่อถึงความเป็นอย่างนั้น คือเพื่อถึงอกุศล. บทว่า สภาวปฏิลาภาย ได้แก่ เพื่อได้อัตภาพ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพื่อความเกิดขึ้น". อวิชชาที่เป็นไปก่อนแห่งอกุศลด้วยอาการที่กล่าวมานั้น ย่อมเกิดขึ้น ดังนี้เป็นความสัมพันธ์. บทว่า ยเทตัง ได้แก่ อหิริกะที่ตั้งอยู่ด้วยอาการไม่ละอายต่อบาป เพราะไม่รังเกียจบาป และอนุตตัปปะที่ตั้งอยู่ด้วยอาการไม่สะดุ้งกลัวต่อบาป เพราะไม่หวาดกลัวต่อบาป ธรรมสองอย่างนี้ย่อมตามมาพร้อมกันทีเดียว. ในที่นี้ คำว่า เอตัง ประกอบด้วยศัพท์ว่า อนุ เป็นทุติยาวิภักติ. บทว่า อนุทเวว มีอรรถว่า พร้อมกันทีเดียว. ในที่นี้ พึงทราบอรรถโดยนัยที่กล่าวแล้วของอวิชชา และโดยปฏิปักษ์ของอวิชชานั้น. แต่มีข้อแตกต่างกันดังนี้ คือ ในที่นั้นความเป็นไปก่อนของอวิชชาในการเป็นไปโดยอกุศลกรรมบถเป็นอย่างไร ความเป็นไปก่อนของวิชชาในการเป็นไปโดยกุศลกรรมบถและโดยบุญกิริยาวัตถุ ก็พึงกล่าวอย่างนั้น. ความเป็นไปก่อนในการเป็นไปโดยวิมังสาธิปไตยและโดยอาการแห่งอธิปไตย พึงทราบ. บทว่า ทวีหิเยวะ เป็นการกำหนด เพราะอาการแห่งอธิปไตยพึงสงเคราะห์ด้วยสหชาตเท่านั้น.

ලජ්ජනාකාරසණ්ඨිතාති පාපතො ජිගුච්ඡනාකාරසණ්ඨිතා. භායනාකාරසණ්ඨිතන්ති උත්තසනාකාරසණ්ඨිතං. එත්ථාති හිරිඔත්තප්පෙ. විදති, වින්දතීති වා විජ්ජා. විද්දසූති ච සප්පඤ්ඤපරියායොති ආහ ‘‘විද්දසුනොති විදුනො’’ති. යාථාවදිට්ඨීති අවිපරීතා දිට්ඨි, සංකිලෙසතො නිය්‍යානිකදිට්ඨි. සම්මාදිට්ඨි පහොතීති එත්ථ සා විජ්ජා සම්මාදිට්ඨි වෙදිතබ්බා. න එකතො සබ්බානි ලබ්භන්ති සම්මාවාචාකම්මන්තාජීවානං පුබ්බාභිසඞ්ඛාරස්ස අනෙකරූපත්තා. ලොකුත්තරමග්ගක්ඛණෙ එකතො ලබ්භන්ති කිච්චතො භින්නානම්පි තාසං තත්ථ සරූපතො අභින්නත්තා. එකා එව හි විරති මග්ගක්ඛණෙ තිස්සන්නම්පි විරතීනං කිච්චං සාධෙන්තී පවත්තති, යථා එකා එව සම්මාදිට්ඨි පරිජානනාදිවසෙන චතුබ්බිධකිච්චං සාධෙන්තී පවත්තති. තානි ච ඛො සබ්බානි අට්ඨපි පඨමජ්ඣානිකෙ මග්ගෙ ලබ්භන්තීති යොජනා. පඨමජ්ඣානිකෙති පඨමඣානවන්තෙ.

บทว่า ลัชชานากาเรนะ สัณฐิตา ได้แก่ ตั้งอยู่ด้วยอาการรังเกียจบาป. บทว่า ภายานากาเรนะ สัณฐิตัง ได้แก่ ตั้งอยู่ด้วยอาการสะดุ้งกลัว. บทว่า เอตถะ ได้แก่ ในหิริโอตตัปปะ. วิชชา คือ ธรรมที่รู้ หรือ ธรรมที่ย่อมได้. บทว่า วิททสู เป็นไวพจน์ของผู้มีปัญญา เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "วิททสุโน คือ ผู้รู้". บทว่า ยาถาวทิฏฐิ ได้แก่ ทิฏฐิที่ไม่วิปริต คือ ทิฏฐิที่นำออกจากกิเลสเครื่องเศร้าหมอง. บทว่า สัมมาทิฏฐิ ปโหติ ในที่นี้ วิชชานั้นพึงทราบว่าเป็นสัมมาทิฏฐิ. สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ และสัมมาอาชีวะทั้งหมดไม่พึงได้พร้อมกัน เพราะบุพพาภิสังขารมีหลายอย่าง. ในขณะแห่งโลกุตตรมรรค ย่อมได้พร้อมกัน เพราะธรรมเหล่านั้นแม้ต่างกันโดยกิจ ก็ไม่ต่างกันโดยสภาวะในที่นั้น. จริงอยู่ วิรติอย่างเดียวเท่านั้นย่อมเป็นไปทำกิจของวิรติทั้งสามให้สำเร็จในขณะแห่งมรรค เหมือนสัมมาทิฏฐิอย่างเดียวเท่านั้นย่อมเป็นไปทำกิจ ๔ อย่างให้สำเร็จโดยการกำหนดรู้เป็นต้น. ธรรมทั้ง ๘ อย่างนั้นทั้งหมด ย่อมได้ในมรรคที่มีปฐมฌาน ดังนี้เป็นความเชื่อมโยง. บทว่า ปฐมัชฌานิเก ได้แก่ ในมรรคที่มีปฐมฌาน.

තථාභූතස්සාති අරියමග්ගසමඞ්ගිනො. යස්මා මහාසළායතනසුත්තෙ වුත්තං ‘‘සම්මාදිට්ඨිආදීනං පඤ්චන්නං එව අඞ්ගානං වසෙනා’’ති, තස්මා පඤ්චඞ්ගිකො ලොකුත්තරමග්ගො හොති. ‘‘පුබ්බෙව ඛො පනා’’ති හි වචනං තදා මග්ගක්ඛණෙ විරතීනං අභාවං ඤාපෙති, තස්මා කාමාවචරචිත්තෙසු විය ලොකුත්තරචිත්තෙසු විරති අනියතාති අධිප්පායො. පරිසුද්ධභාවදස්සනන්ති පරිසුද්ධසීලභාවදස්සනත්ථං. අයමත්ථො දීපිතො, න අරියමග්ගෙ විරතීනං අභාවො.

บทว่า ตถาภูตัสสะ ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยอริยมรรค. เพราะในมหาสฬายตนสูตรกล่าวไว้ว่า โดยองค์ ๕ คือ สัมมาทิฏฐิเป็นต้นเท่านั้น ฉะนั้น โโลกุตตรมรรคจึงมีองค์ ๕. จริงอยู่ คำว่า "ปุพเพวะ โข ปะนา" ย่อมแสดงความไม่มีแห่งวิรติทั้งหลายในขณะแห่งมรรคนั้น ฉะนั้น วิรติในโลกุตตรจิตจึงไม่แน่นอน เหมือนในกามาวจรจิต ดังนี้เป็นอัธยาศัย. บทว่า ปริสุทธภาวทัสสนัง ได้แก่ เพื่อแสดงความเป็นผู้มีศีลบริสุทธิ์. อรรถนี้ท่านแสดงไว้แล้ว ไม่ใช่ความไม่มีแห่งวิรติในอริยมรรค.

යදි එවං කස්මා අභිධම්මෙ මග්ගවිභඞ්ගෙ පඤ්චඞ්ගිකවාරො ආගතොති ආහ ‘‘යම්පි අභිධම්මෙ’’තිආදි. තන්ති ‘‘පඤ්චඞ්ගිකො මග්ගො හොතී’’ති වචනං. ‘‘එකං [Pg.395] කිච්චන්තරං දස්සෙතුං වුත්ත’’න්ති වත්වා තං දස්සෙතුං ‘‘යස්මිඤ්හි කාලෙ’’තිආදි වුත්තං. යස්මිඤ්හි කාලෙති ලොකියකාලෙ. තෙන ‘‘එකං කිච්චන්තර’’න්ති වුත්තං අට්ඨඞ්ගිකකිච්චං දස්සෙති. විරතිඋප්පාදනෙන මිච්ඡාවාචාදීනි පුග්ගලෙන මග්ගසමයෙ පජහාපෙන්තීති සම්මාදිට්ඨිආදීනි ‘‘පඤ්ච කාරකඞ්ගානී’’ති වුත්තානි. සම්මාවාචාදිකිරියා හි විරති, තඤ්ච එතානි කාරාපෙන්තීති. විරතිවසෙනාති විරමණකිරියාවසෙන කාරාපකභාවෙන, කත්තුභාවෙන වාති අත්ථො. ‘‘විරතිත්තයවසෙනා’’ති වා පාඨො.

ถ้าอย่างนั้น เพราะเหตุไรในอภิธรรม มรรควิภังค์จึงมีปัญจังคิกวาระมา ท่านจึงกล่าวว่า "ยัมปิ อภิธัมเม" เป็นต้น. คำว่า ตัง ได้แก่ คำว่า "มรรคมีองค์ ๕". ครั้นกล่าวว่า "ตรัสเพื่อแสดงกิจอย่างหนึ่ง" แล้ว เพื่อแสดงกิจนั้นจึงกล่าวว่า "ยัสสมิญหิ กาเล" เป็นต้น. บทว่า ยัสสมิญหิ กาเล ได้แก่ ในกาลที่เป็นโลกิยะ. ด้วยคำว่า "กิจอย่างหนึ่ง" นั้น ท่านแสดงกิจแห่งมรรคมีองค์ ๘. สัมมาทิฏฐิเป็นต้น ท่านเรียกว่า "องค์ผู้ทำ ๕ อย่าง" เพราะยังบุคคลให้ละมิจฉาวาจาเป็นต้นในสมัยแห่งมรรคด้วยการยังวิรติให้เกิดขึ้น. จริงอยู่ การกระทำสัมมาวาจาเป็นต้นคือวิรติ และองค์เหล่านี้ยังวิรตินั้นให้กระทำ. บทว่า วิรติวเสนะ ได้แก่ โดยอาการแห่งการงดเว้น คือโดยความเป็นผู้ใช้ให้ทำ หรือโดยความเป็นผู้ทำ ดังนี้เป็นอรรถ. หรือมีปาฐะว่า "วิรติตตยวเสนะ" (โดยวิรติ ๓ อย่าง).

සම්මාකම්මන්තො පූරතීති ඉමෙහි සම්මාදිට්ඨිආදීහි සම්මාකම්මන්තකිච්චං පූරති නාම තෙහි වීරියාදිකෙහි තදත්ථසිද්ධිතො. තම්පි සන්ධාය ‘‘එකං කිච්චන්තරං දස්සෙතු’’න්ති වුත්තං. ඉමං කිච්චන්තරං දස්සෙතුන්ති ලොකුත්තරමග්ගක්ඛණෙපි ඉමානෙව පඤ්ච සම්මාවාචාදිවිරතිත්තයස්ස එකක්ඛණෙ කාරාපකඞ්ගානීති දස්සෙතුං. එවං වුත්තන්ති ‘‘තස්මිං සමයෙ පඤ්චඞ්ගිකො මග්ගො හොතී’’ති (විභ. 494) එවං වුත්තං. ලොකියමග්ගක්ඛණෙ පඤ්චෙව හොන්ති, විරති පන අනියතා, තස්මා ‘‘ඡඅඞ්ගිකො’’ති අවත්වා ‘‘පඤ්චඞ්ගිකො’’ඉච්චෙව වුත්තං. තයිදං අභිධම්මෙ පඤ්චඞ්ගිකවාරදෙසනාය කාරණකිත්තනමග්ගො, අරියමග්ගො පන අට්ඨඞ්ගිකොවාති දස්සෙතුං, ‘‘යා ච, භික්ඛවෙ’’තිආදිමාහ, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. මිච්ඡාදිට්ඨිආදිකා දස, තප්පච්චයා අකුසලා ච දසාති වීසති අකුසලපක්ඛියා, සම්මාදිට්ඨිආදිකා දස, තප්පච්චයා කුසලා ච දසාති වීසති කුසලපක්ඛියා මහාචත්තාරීසකසුත්තෙ වුත්තා. මහාචත්තාරීසකන්ති තස්සෙතං නාමං. මිස්සකොව කථිතො ලොකුත්තරස්සපි ඉධ ලබ්භමානත්තා.

บทว่า สัมมากัมมันโต ปูรติ ได้แก่ กิจแห่งสัมมากัมมันตะย่อมเต็มด้วยสัมมาทิฏฐิเป็นต้นเหล่านี้ ชื่อว่าสำเร็จประโยชน์นั้นด้วยวิริยะเป็นต้นเหล่านั้น. แม้คำนั้นก็ตรัสหมายถึงคำว่า เพื่อแสดงกิจอย่างหนึ่ง. เพื่อแสดงกิจอย่างหนึ่งนี้ คือ เพื่อแสดงว่า แม้ในขณะแห่งโลกุตตรมรรค องค์ประกอบ ๕ อย่างเหล่านี้เท่านั้น เป็นองค์ประกอบที่ยังวิรติ ๓ อย่าง คือ สัมมาวาจาเป็นต้น ให้กระทำในขณะเดียวกัน. บทว่า เอวัง วุตตัง ได้แก่ ตรัสอย่างนี้ว่า ในสมัยนั้น มรรคมีองค์ ๕ (วิภังค์ ๔๙๔). ในขณะแห่งโลกิยมรรคมีเพียง ๕ อย่างเท่านั้น ส่วนวิรติไม่แน่นอน ฉะนั้น จึงไม่ตรัสว่า มีองค์ ๖ แต่ตรัสว่า มีองค์ ๕ เท่านั้น. การแสดงปัญจังคิกวาระในอภิธรรมนี้ เป็นทางแห่งการกล่าวถึงเหตุ และเพื่อแสดงว่า อริยมรรคมีองค์ ๘ จึงตรัสว่า ยา จะ ภิกขะเว เป็นต้น ซึ่งเป็นสิ่งที่เข้าใจได้ง่าย. มิจฉาทิฏฐิเป็นต้น ๑๐ อย่าง และอกุศลที่เกิดจากมิจฉาทิฏฐิเป็นต้น ๑๐ อย่าง รวมเป็น ๒๐ อย่าง เป็นฝ่ายอกุศล. สัมมาทิฏฐิเป็นต้น ๑๐ อย่าง และกุศลที่เกิดจากสัมมาทิฏฐิเป็นต้น ๑๐ อย่าง รวมเป็น ๒๐ อย่าง เป็นฝ่ายกุศล ตรัสไว้ในมหาจัตตารีสกสูตร. บทว่า มหาจัตตารีสกัง เป็นชื่อของสูตรนั้น. ตรัสปะปนกัน เพราะโลกุตตระก็พึงได้ในที่นี้.

යස්මා කොසලසංයුත්තෙපි ඉධ ච ථෙරෙන ‘‘උපඩ්ඪමිදං, භන්තෙ, බ්‍රහ්මචරියස්සා’’තිආදිනා වුත්තං ‘‘මා හෙවං ආනන්දා’’තිආදිනා පටික්ඛිපිත්වා ‘‘සකලමෙවිදං ආනන්දා’’තිආදිනා භගවතා දෙසිතං සුත්තං ආගතං. තස්සත්ථො කොසලසංයුත්තවණ්ණනායං වුත්තො, තස්මා වුත්තං ‘‘කොසලසංයුත්තෙ වුත්තත්ථමෙවා’’ති.

เพราะในโกสลสังยุตและในที่นี้ พระเถระกล่าวว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พรหมจรรย์นี้มีกึ่งหนึ่งเป็นต้น แล้วพระผู้มีพระภาคทรงปฏิเสธว่า อย่าเลย อานนท์ เป็นต้น แล้วทรงแสดงพระสูตรว่า อานนท์ พรหมจรรย์นี้ทั้งหมดเป็นต้น. อรรถของพระสูตรนั้นกล่าวไว้ในอรรถกถาโกสลสังยุตแล้ว ฉะนั้น จึงกล่าวว่า มีอรรถที่กล่าวไว้ในโกสลสังยุตแล้วนั่นเอง.

අවිජ්ජාසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอวิชชาสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

3. සාරිපුත්තසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาสารีบุตรสูตร

3. සාවකබොධි [Pg.396] සාවකපාරමියො, තප්පරියාපන්නං ඤාණං සාවකපාරමිඤාණං, තං පන ද්වින්නං අග්ගසාවකානං තත්ථපි ධම්මසෙනාපතිනො එව සවිසෙසං මත්ථකං පත්තං, න ඉතරෙසන්ති ආහ – ‘‘සාවක…පෙ… අප්පත්තතායා’’ති. තස්මා තස්ස මත්ථකප්පත්තියා මග්ගබ්‍රහ්මචරියෙ ඉජ්ඣන්තෙ තස්ස එකදෙසො ඉධ ඉජ්ඣති, න සකලන්ති. න හි අද්ධබ්‍රහ්මචරියං නාම අත්ථි, තස්මා වුත්තං, ‘‘සකලම්පි …පෙ… ලබ්භතී’’ති, තං පන භණ්ඩාගාරිකො නාඤ්ඤාසි ඤාණස්ස සාවකවිසයෙපි සප්පදෙසිකත්තා, ධම්මසෙනාපති පන ඤාණස්ස තත්ථ නිප්පදෙසිකත්තා අඤ්ඤාසීති. තෙනාහ – ‘‘ආනන්දත්ථෙරො…පෙ… අඤ්ඤාසී’’ති. එවමාහාති ‘‘සකලමිදං, භන්තෙ’’ති එවං අවොච.

๓. สาวกโพธิคือสาวกบารมี, ญาณที่สงเคราะห์เข้าในสาวกโพธินั้นคือสาวกบารมีญาณ, ญาณนั้นแลถึงความเป็นยอดพิเศษเฉพาะแก่พระอัครสาวกทั้งสองรูป แม้ในสองรูปนั้นก็เฉพาะแก่พระธรรมเสนาบดีเท่านั้น ไม่ใช่แก่รูปอื่นทั้งหลาย ดังนี้ ท่านจึงกล่าวว่า ‘สาวก...เป็นต้น...เพราะยังไม่ถึง’ เพราะฉะนั้น เมื่อมรรคพรหมจรรย์สำเร็จด้วยการถึงความเป็นยอดของญาณนั้น ส่วนหนึ่งของญาณนั้นย่อมสำเร็จในที่นี้ ไม่ใช่ทั้งหมด. อนึ่ง พรหมจรรย์กึ่งหนึ่งชื่อว่าไม่มี เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ทั้งหมด...เป็นต้น...ย่อมได้’ แต่พระธรรมภัณฑาคาริกไม่ทรงทราบ เพราะญาณนั้นมีขอบเขตแม้ในวิสัยของสาวก, ส่วนพระธรรมเสนาบดีทรงทราบ เพราะญาณนั้นไม่มีขอบเขตในวิสัยนั้น ดังนี้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘พระเถระอานนท์...เป็นต้น...ทรงทราบ’ ดังนี้. ท่านกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ทั้งหมดนี้’ ดังนี้.

සාරිපුත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยสารีบุตรสูตร จบแล้ว.

4. ජාණුස්සොණිබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาว่าด้วยชาณุสโสณีพราหมณ์สูตร

4. වළවාභි-සද්දො වළවාපරියායොති ආහ ‘‘චතූහි වළවාහි යුත්තරථෙනා’’ති. යොධරථොති යොධෙහි යුජ්ඣනත්ථං ආරොහිතබ්බරථො. අලඞ්කාරරථො මඞ්ගලදිවසෙසු අලඞ්කතපටියත්තෙහි ආරොහිතබ්බරථො. ඝනදුකුලෙන පරිවාරිතොති රජතපට්ටවණ්ණෙන සෙතදුකුලෙන පටිච්ඡාදිතො. පටිච්ඡාදනත්ථො හි ඉධ පරිවාරසද්දො. රජතපනාළිසුපරික්ඛිත්තා සෙතභාවකරණත්ථං.

๔. คำว่า วฬวาภิ เป็นไวพจน์ของคำว่า วฬวา ท่านจึงกล่าวว่า ‘ด้วยรถที่เทียมด้วยวฬวา ๔ ตัว’ คำว่า โยธรถ คือรถที่นักรบพึงขึ้นเพื่อรบ. รถประดับ คือรถที่ผู้ประดับตกแต่งแล้วพึงขึ้นในวันมงคล. คำว่า หุ้มด้วยผ้าแพรเนื้อละเอียด คือคลุมด้วยผ้าแพรสีขาวดุจสีแผ่นเงิน. อนึ่ง คำว่า ปริวาร ในที่นี้มีความหมายว่า การคลุม. หุ้มด้วยรางเงินอย่างดี เพื่อให้มีสีขาว.

ඡන්නං ඡන්නං මාසානන්ති නිද්ධාරණෙ සාමිවචනං. එකවාරං නගරං පදක්ඛිණං කරොතීති ඉදං තස්මිං ඨානන්තරෙ ඨිතෙන කාතබ්බං චාරිත්තං. නගරතො න පක්කන්තාති නගරතො බහි න ගතා. මඞ්ගලවචනෙ නියුත්තා මඞ්ගලිකා, සුවත්ථිවචනෙ නියුත්තා සොවත්ථිකා. ආදි-සද්දෙන ථුතිමාගධවන්දිකාචරියකෙ සඞ්ගණ්හාති. සුකපත්තසදිසානි වණ්ණතො.

คำว่า ฉนฺนํ ฉนฺนํ มาสานํ เป็นสวามิวจนะในอรรถแห่งการกำหนด. คำว่า กระทำประทักษิณพระนครครั้งหนึ่ง นี้เป็นจารีตที่ผู้ดำรงอยู่ในตำแหน่งนั้นพึงกระทำ. คำว่า ไม่ได้ออกไปจากพระนคร คือไม่ได้ออกไปนอกพระนคร. พวกมังคลิกะ คือพวกที่ถูกมอบหมายให้กล่าวคำมงคล, พวกโสวัตถิกะ คือพวกที่ถูกมอบหมายให้กล่าวคำสวัสดี. ด้วยคำว่า เป็นต้น ท่านสงเคราะห์พวกนักสรรเสริญ พวกมาคธ พวกนักไหว้ครู. มีสีเหมือนปีกนกแก้ว.

වණ්ණගීතන්ති ථුතිගීතං. බ්‍රහ්මභූතං සෙට්ඨභූතං යානං, බ්‍රහ්මභූතානං සෙට්ඨභූතානං යානන්ති වා බ්‍රහ්මයානං. විජිතත්තා විසෙසෙන ජිනනතො. රාගං විනයමානා පරියොසාපෙතීති සබ්බම්පි රාගං සමුච්ඡෙදවිනයවසෙන විනෙති, අත්තනො කිච්චං පරියොසාපෙති. කිච්චපරියොසාපනෙනෙව හි සයම්පි [Pg.397] පරියොසානං නිප්ඵත්තිං උපගච්ඡති. තෙනාහ ‘‘පරියොසානං ගච්ඡති නිප්ඵජ්ජතී’’ති.

คำว่า วรรณคีต คือเพลงสรรเสริญ. ยานที่ประเสริฐที่สุดคือพรหมภูตะ, หรือยานของท่านผู้ประเสริฐที่สุดคือพรหมยาน. เพราะชนะแล้ว คือเพราะชนะโดยพิเศษ. คำว่า กำจัดราคะให้สำเร็จ คือกำจัดราคะทั้งหมดโดยการกำจัดแบบถอนรากถอนโคน, และทำให้กิจของตนสำเร็จ. เพราะการทำให้กิจสำเร็จนั่นเอง ตนเองก็ย่อมถึงความสำเร็จ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ถึงความสำเร็จ คือสำเร็จ’.

ධුරන්ති භුම්මත්ථෙ උපයොගවචනන්ති ආහ ‘‘තත්‍රමජ්ඣත්තතායුගෙ යුත්තා’’ති. ඊසාති යුගසන්ධාරිකා දාරුයුගළා. යථා වා බාහිරං යුගං ධාරෙති, තස්සා ඨිතාය එව කිච්චසිද්ධි, එවං කිරියාවසෙන ලද්ධබලෙන තත්‍රමජ්ඣත්තතායුගෙ ථිරං ධාරෙති, තෙහෙව අරියමග්ගරථස්ස පවත්තනං. හිරිග්ගහණෙන චෙත්ථ තංසහචරණතො ඔත්තප්පම්පි ගහිතංයෙව හොති. තෙනාහ ‘‘අත්තනා සද්ධි’’න්තිආදි. නාළියා මිනමානො පුරිසො විය ආරම්මණං මිනාතීති මනො. කතරං පන තං මනො, කථඤ්චස්ස යොත්තසදිසතාති ආහ ‘‘විපස්සනාචිත්ත’’න්තිආදි. තෙන යොත්තං වියාති යොත්තන්ති දස්සෙති. ලොකියවිපස්සනාචිත්තං අතිරෙකපඤ්ඤාස කුසලධම්මෙ එකාබද්ධෙ එකසඞ්ගහිතෙ කරොතීති සම්බන්ධො. තෙ පන ‘‘ඵස්සො හොති…පෙ… අවික්ඛෙපො හොතී’’ති චිත්තඞ්ගවසෙන ධම්මසඞ්ගහෙ (ධ. ස. 1) ආගතනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. ලොකුත්තරවිපස්සනාචිත්තන්ති මග්ගචිත්තං ආහ. අතිරෙකසට්ඨීති තෙ එව සම්මාකම්මන්තාජීවෙහි අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියාදීහි ච සද්ධිං අතිරෙකසට්ඨි කුසලධම්මෙ. එකාබද්ධෙති එකස්මිං එව ආරම්මණෙ ආබද්ධෙ. එකසඞ්ගහෙති තථෙව විපස්සනාකිච්චවසෙන එකසඞ්ගහෙ කරොති. පුබ්බඞ්ගමභාවෙන ආරක්ඛං සාරෙතීති ආරක්ඛසාරථී. ‘‘යථා හි රථස්ස…පෙ… සාරථී’’ති වත්වා තං දස්සෙතුං ‘‘යොග්ගියො’’ති වුත්තං. ධුරං වාහෙති යොග්ගෙ. යොජෙති යොග්ගෙ සමගතියඤ්ච. අක්ඛං අබ්භඤ්ජති සුඛප්පවත්තනත්ථං. රථං පෙසෙති යොග්ගචොදනෙන. නිබ්බිසෙවනෙ කරොති ගමනවීථියං පටිපාදනෙන සන්නියොජෙති. ආරක්ඛපච්චුපට්ඨානාති ආරක්ඛං පච්චුපට්ඨපෙති අසම්මොසසභාවත්තා. ගතියොති පවත්තියො, නිප්ඵත්තියො වා. සමන්වෙසතීති ගවෙසති.

คำว่า ธุรํ เป็นอุปโยควจนะในอรรถแห่งภูมิ (สัตตมีวิภัตติ) ท่านจึงกล่าวว่า ‘ประกอบอยู่ในแอกคือตัตรมัชฌัตตตา’ คำว่า อีสา คือไม้ค้ำแอกที่เชื่อมแอก. หรือเหมือนไม้ค้ำภายนอกที่รองรับแอกอยู่, เมื่อไม้ค้ำนั้นตั้งอยู่ กิจก็สำเร็จได้, ฉันใด ตัตรมัชฌัตตตาก็ย่อมรองรับอย่างมั่นคงในแอกนั้นด้วยกำลังที่ได้มาโดยอาการแห่งการกระทำ, ด้วยสิ่งเหล่านั้นนั่นแหละ การเคลื่อนไปของรถคืออริยมรรคจึงมีได้. ในที่นี้ การถือเอาหิริ ย่อมถือเอาโอตตัปปะด้วย เพราะเป็นธรรมที่เกิดร่วมกัน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘พร้อมด้วยตน’ เป็นต้น. ชื่อว่า มโน เพราะอรรถว่า ย่อมวัดอารมณ์ เหมือนบุรุษที่ตวงด้วยทะนาน. มโนนั้นคืออะไร และความเป็นเหมือนเชือกผูกของมโนนั้นเป็นอย่างไร ท่านจึงกล่าวว่า ‘วิปัสสนาจิต’ เป็นต้น. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงแสดงว่า เหมือนเชือกผูก คือเชือกผูก. วิปัสสนาจิตที่เป็นโลกีย์ ย่อมกระทำกุศลธรรมเกิน ๕๐ ประการให้ผูกติดกันเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน เป็นการสงเคราะห์เข้าด้วยกัน ดังนี้คือความสัมพันธ์. ธรรมเหล่านั้นพึงทราบโดยนัยที่มาในธรรมสังคณี (ธ.ส. ๑) โดยเป็นองค์ของจิตว่า ‘ผัสสะย่อมมี...เป... อวิกเขปะย่อมมี’. วิปัสสนาจิตที่เป็นโลกุตตระ ท่านกล่าวถึงมรรคจิต. เกิน ๖๐ คือกุศลธรรมเกิน ๖๐ ประการเหล่านั้นนั่นแหละ พร้อมด้วยสัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ และอนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์เป็นต้น. คำว่า ผูกติดกันเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน คือผูกติดกันในอารมณ์เดียวกัน. คำว่า สงเคราะห์เข้าด้วยกัน คือกระทำเป็นการสงเคราะห์เข้าด้วยกันโดยกิจแห่งวิปัสสนาในลักษณะเดียวกัน. สารถีผู้รักษา คือผู้ที่นำการรักษาไปโดยความเป็นผู้เป็นประธาน. ท่านกล่าวว่า ‘เหมือนสารถีของรถ...เป...’ เพื่อแสดงสิ่งนั้น จึงกล่าวว่า ‘สัตว์ที่ควรเทียม’ (ยอกคิโย). ย่อมเทียมแอกในสัตว์ที่ควรเทียม. ย่อมผูกในสัตว์ที่ควรเทียมและในการเคลื่อนไปที่สม่ำเสมอ. ย่อมทาเพลาเพื่อการเคลื่อนไปที่ราบรื่น. ย่อมส่งรถไปโดยการบังคับสัตว์ที่ควรเทียม. ย่อมกระทำในสิ่งที่ไม่มีการเสื่อมถอย คือย่อมผูกมัดให้ดำเนินไปในทางที่ไป. คำว่า การตั้งการรักษาไว้ คือย่อมตั้งการรักษาไว้เพราะมีสภาพที่ไม่หลงลืม. คำว่า คติ คือการดำเนินไป หรือความสำเร็จ. คำว่า แสวงหา คือย่อมค้นหา.

අරියපුග්ගලස්ස නිබ්බානං පටිමුඛං සම්පාපනෙ රථො වියාති රථො. පරිකරොති විභූසයතීති පරික්ඛාරො, විභූසනං, සීලඤ්ච අරියමග්ගස්ස විභූසනට්ඨානියං. තෙන වුත්තං ‘‘චතුපාරිසුද්ධිසීලාලඞ්කාරො’’ති, සීලභූසනොති අත්ථො. විපස්සනාසම්පයුත්තානන්ති ලොකියාය ලොකුත්තරාය ච විපස්සනාය සම්පයුත්තානං. විධිනා ඊරෙතබ්බතො පවත්තෙතබ්බතො වීරියං, [Pg.398] සම්මාවායාමො. සමං සම්මා ච ධියතීති සමාධි, ධුරඤ්ච තං සමාධි චාති ධුරසමාධි, උපෙක්ඛා ධුරසමාධි එතස්සාති උපෙක්ඛාධුරසමාධි, අරියමග්ගො උපෙක්ඛාසඞ්ඛාතධුරසමාධීති අත්ථො. අට්ඨකථායං පන බ්‍යඤ්ජනං අනාදියිත්වා ධුරසමාධිසද්දානං භින්නාධිකරණතා වුත්තා. පයොගමජ්ඣත්තෙති වීරියසමතාය. අනිච්ඡාති ඉච්ඡාපටිපක්ඛා. තෙනාහ ‘‘අලොභසඞ්ඛාතා’’ති. පරිවාරණන්ති පරිවාරො, පරිච්ඡදොති අත්ථො.

รถ คือเหมือนรถในการนำพระอริยบุคคลไปสู่นิพพานโดยตรง. คำว่า ปริขาร คือเครื่องประดับ, การประดับ, เพราะศีลเป็นเครื่องประดับของอริยมรรค. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เครื่องประดับคือศีล ๔ บริสุทธิ์’ หมายถึงเครื่องประดับคือศีล. คำว่า ประกอบด้วยวิปัสสนา คือประกอบด้วยวิปัสสนาที่เป็นโลกีย์และโลกุตตระ. วิริยะ คือสัมมาวายามะ เพราะพึงนำไป พึงดำเนินไปโดยวิธี. สมาธิ คือสิ่งที่ตั้งมั่นโดยชอบและสม่ำเสมอ, และสมาธินั้นเป็นธุระด้วย จึงเป็นธุรสมาธิ, อุเบกขาเป็นธุรสมาธิของสมาธินั้น จึงเป็นอุเบกขาธุรสมาธิ, หมายถึงอริยมรรคคืออุเบกขาอันเป็นธุรสมาธิ. ส่วนในอรรถกถา ท่านกล่าวถึงความเป็นภินนาธิกรณะของคำว่า ธุรสมาธิ โดยไม่ถือเอาพยัญชนะ. คำว่า ปโยคมัชฌัตตะ คือความสม่ำเสมอของวิริยะ. คำว่า อนิฉา คือตรงข้ามกับตัณหา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘คืออโลภะ’. คำว่า ปริวารณะ คือบริวาร, หมายถึงเครื่องห้อมล้อม.

මෙත්තාති මෙත්තාචෙතොවිමුත්ති. තථා කරුණා. පුබ්බභාගොති උභින්නම්පි උපචාරො. ද්වෙපි කායචිත්තවිවෙකා විය පුබ්බභාගධම්මවසෙන වුත්තා. අරියමග්ගරථෙති පරිසුද්ධමග්ගසඞ්ඛාතෙ රථෙ. අරියමග්ගරථො ච මග්ගරථො චාති අරියමග්ගරථො, එවං එකසෙසනයෙන වා අත්ථො වෙදිතබ්බො. තෙනාහ ‘‘ඉමස්මිං ලොකියලොකුත්තරමග්ගරථෙ ඨිතො’’ති. සන්නද්ධචම්මොති යොගාවචරස්ස පටිමුක්කචම්මං. න නං තෙ විජ්ඣන්තීති වචනපථා න නං විජ්ඣන්ති. ධම්මභෙදනවසෙන න භඤ්ජති, තස්ස අරියමග්ගස්ස රථස්ස සම්මා යොජිතස්ස අන්තරා භඞ්ගො නත්ථීති අත්ථො.

คำว่า เมตตา คือเมตตาเจโตวิมุตติ. เช่นเดียวกับกรุณา. คำว่า ปุพพภาค คืออุปจาระของทั้งสอง. ทั้งสองอย่างนี้กล่าวโดยเป็นปุพพภาคธรรม เหมือนกายวิเวกและจิตตวิเวก. คำว่า ในรถคืออริยมรรค คือในรถอันเป็นมรรคที่บริสุทธิ์. อริยมรรคและมรรคคือรถ จึงเป็นอริยมรรครถ, หรือพึงทราบอรรถโดยนัยเอกเสสอย่างนี้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ตั้งอยู่ในรถคือโลกีย์และโลกุตตรมรรคนี้’. คำว่า สวมหนัง คือหนังที่นักโยคะสวมไว้. คำว่า ทางแห่งถ้อยคำย่อมไม่แทงทะลุเขา คือทางแห่งถ้อยคำย่อมไม่แทงทะลุเขา. ย่อมไม่แตกทำลายโดยการทำลายธรรม, หมายความว่า รถคืออริยมรรคที่ประกอบดีแล้วนั้นไม่มีการแตกทำลายในระหว่าง.

අත්තනො පුරිසකාරං නිස්සාය ලද්ධත්තා අත්තනො සන්තානෙති අධිප්පායො. අනුත්තරන්ති උත්තරරහිතං. තතො එව සෙට්ඨයානං, නස්ස කෙනචි සදිසන්ති අසදිසං. ධිතිසම්පන්නතාය ධීරා පණ්ඩිතපුරිසා ලොකම්හා නිය්‍යන්ති ගච්ඡන්ති. ‘‘ජයං ජය’’න්ති ගාථායං වචනවිපල්ලාසෙන වුත්තන්ති ආහ ‘‘ජිනන්තා ජිනන්තා’’ති.

หมายความว่า ได้มาเพราะอาศัยความเพียรพยายามของตน จึงอยู่ในสันดานของตน. คำว่า อนุตตระ คือไม่มีสิ่งอื่นยิ่งกว่า. เพราะเหตุนั้น จึงเป็นยานที่ประเสริฐที่สุด, ไม่มีสิ่งใดเสมอเหมือน. บัณฑิตชนผู้มีปัญญา (ธีรา) ย่อมออกจากโลกไปเพราะประกอบด้วยความเพียร (ธิติ). คำว่า ‘ชะยัง ชะยะ’ ในคาถา ท่านกล่าวโดยการสลับคำ ท่านจึงกล่าวว่า ‘ผู้ชนะ ผู้ชนะ’.

ජාණුස්සොණිබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยชาณุสโสณีพราหมณ์สูตร จบแล้ว.

5-6. කිමත්ථියසුත්තාදිවණ්ණනා

๕-๖. อรรถกถาว่าด้วยกิมัตถิยสูตรเป็นต้น

5-6. නියමත්ථොති අවධාරණත්ථො. තෙන නියමෙන අවධාරණෙන – අඤ්ඤං මග්ගං පටික්ඛිපති ඉතො අඤ්ඤස්ස නිය්‍යානිකමග්ගස්ස අභාවතො. ‘‘දුක්ඛස්ස පරිඤ්ඤත්ථ’’න්ති වුත්තත්තා වට්ටදුක්ඛං කථිතං. අරියමග්ගෙ ගහිතෙ තස්ස පුබ්බභාගමග්ගො විපස්සනාය ගහිතො එවාති ‘‘මිස්සකමග්ගො කථිතො’’ති වුත්තං. උත්තානමෙව අපුබ්බස්ස අභාවා. අයං පන විසෙසො ‘‘රාගක්ඛයො’’තිආදීහි [Pg.399] යදිපි නිබ්බානං වුත්තං. තථාපි අරහත්තං විය බ්‍රහ්මචරියම්පි. තෙන නිබ්බානං එව වුච්චති ‘‘ඉදං බ්‍රහ්මචරියපරියොසාන’’න්ති.

๕-๖. บทว่า นิยตฺถ แปลว่า อวธารณัตถะ (ความกำหนดแน่นอน). ด้วยความกำหนดแน่นอนนั้น ย่อมปฏิเสธทางอื่น เพราะไม่มีมรรคที่นำออกจากทุกข์อื่นจากนี้. เพราะตรัสว่า "เพื่อกำหนดรู้ทุกข์" จึงตรัสถึงวัฏฏทุกข์. เมื่ออริยมรรคถูกถือเอาแล้ว มรรคส่วนเบื้องต้นของอริยมรรคนั้นก็ถูกถือเอาด้วยวิปัสสนาแล้วนั่นเอง จึงตรัสว่า "ตรัสถึงมรรคที่ปะปนกัน". เนื้อความตื้นนั่นเอง เพราะไม่มีสิ่งที่ไม่เคยมีมาก่อน. อนึ่ง ข้อแตกต่างนี้คือ แม้พระนิพพานจะถูกกล่าวด้วยบทว่า "ความสิ้นราคะ" เป็นต้น. ถึงอย่างนั้น พรหมจรรย์ก็เหมือนพระอรหัต. เพราะเหตุนั้น พระนิพพานนั่นเองจึงถูกเรียกว่า "นี้คือที่สุดแห่งพรหมจรรย์".

කිමත්ථියසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยกิมัตถิยสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

7. දුතියඅඤ්ඤතරභික්ඛුසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาว่าด้วยทุติยอัญญตรภิกขุสูตร

7. රාගවිනයාදිපදෙහි නිබ්බානං වාපි වුච්චෙය්‍ය අරහත්තං වාපි. යස්මා සො භික්ඛු උභයත්ථපි නිවිට්ඨබුද්ධි, තස්මා භගවා තස්ස අජ්ඣාසයවසෙන ‘‘නිබ්බානධාතුයා ඛො එත’’න්තිආදිනා නිබ්බානධාතුං විස්සජ්ජෙත්වා පුන ‘‘ආසවානං ඛයො තෙන වුච්චතී’’ති ආහ. යස්මා අරියමග්ගො රාගාදිකෙ සමුච්ඡෙදවසෙන විනෙති, ආසවඤ්ච සබ්බසො ඛෙපෙති, තෙන ච වුත්තං නිබ්බානං අරහත්තඤ්ච, තස්මා තදුභයං ‘‘රාගවිනයොතිආදි නාමමෙවා’’ති වුත්තං. අනුසන්ධිකුසලතාය පුච්ඡන්තො එතං අවොචාති ඉමිනා ‘‘පුච්ඡානුසන්ධි ඉධ ලබ්භතී’’ති දීපිතං, අජ්ඣාසයානුසන්ධිපි එත්ථ ලබ්භතෙවාති දට්ඨබ්බං.

๗. ด้วยบทว่า "การกำจัดราคะ" เป็นต้น พึงกล่าวถึงพระนิพพานบ้าง หรือพระอรหัตบ้าง. เพราะภิกษุนั้นมีปัญญาตั้งมั่นอยู่ในทั้งสองอย่างนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงวิสัชนาถึงนิพพานธาตุด้วยบทว่า "สิ่งนี้แลเป็นนิพพานธาตุ" เป็นต้น ตามอัธยาศัยของภิกษุนั้น แล้วตรัสอีกว่า "ความสิ้นอาสวะนั้นเรียกว่าอย่างนั้น". เพราะอริยมรรคย่อมกำจัดราคะเป็นต้นโดยการตัดขาด และย่อมทำอาสวะให้สิ้นไปโดยสิ้นเชิง และพระนิพพานกับพระอรหัตก็ถูกกล่าวด้วยเหตุนั้น เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า "ทั้งสองอย่างนั้นเป็นเพียงชื่อว่า การกำจัดราคะเป็นต้น". การที่ผู้ถามกล่าวคำนี้ด้วยความฉลาดในการเชื่อมโยง ด้วยเหตุนี้จึงแสดงว่า "ปุจฉานุสนธิย่อมมีในที่นี้" และพึงเห็นว่า "อัชฌาสยานุสนธิก็ย่อมมีในที่นี้เช่นกัน".

දුතියඅඤ්ඤතරභික්ඛුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาทุติยอัญญตรภิกขุสูตร จบแล้ว.

8. විභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาวิภังคสูตร

8. එකෙන පරියායෙන අට්ඨඞ්ගිකමග්ගං විභජිත්වාති ‘‘සම්මාදිට්ඨී’’තිආදිනා එකෙන පරියායෙන අරියං අට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං විභාගෙන දස්සෙත්වා ‘‘කතමා ච, භික්ඛවෙ, සම්මාදිට්ඨී’’තිආදිනා පුන අපරෙන පරියායෙන විභජිතුකාමො. උග්ගහධාරණපරිචයඤාණානිපි සවනඤාණෙ එව අවරොධං ගච්ඡන්තීති ‘‘සවනසම්මසනපටිවෙධපච්චවෙක්ඛණවසෙනා’’ති වුත්තං.

๘. บทว่า "จำแนกอัฏฐังคิกมรรคด้วยปริยายหนึ่ง" คือ ทรงแสดงอริยอัฏฐังคิกมรรคโดยการจำแนกด้วยปริยายหนึ่งด้วยบทว่า "สัมมาทิฏฐิ" เป็นต้น แล้วทรงประสงค์จะจำแนกอีกด้วยปริยายอื่นด้วยบทว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย สัมมาทิฏฐิเป็นไฉน" เป็นต้น. แม้ญาณคือการเรียน การทรงจำ และการสั่งสม ก็ย่อมรวมเข้าในญาณคือการฟังนั่นเอง จึงตรัสว่า "โดยอำนาจการฟัง การพิจารณา การแทงตลอด และการพิจารณาทบทวน".

කම්මට්ඨානාභිනිවෙසොති කම්මට්ඨානපටිපත්ති. පුරිමානි ද්වෙ සච්චානි උග්ගණ්හිත්වාති සම්බන්ධො. ඉට්ඨං කන්තං මනාපන්ති නිරොධමග්ගෙසු නින්නභාවං දස්සෙති, න අභිනන්දනං, තන්නින්නභාවො එව ච තත්ථ කම්මකරණං දට්ඨබ්බං. එකෙනෙවාකාරෙන සච්චානං පටිවෙධනිමිත්තතා, සො එව අභිමුඛභාවො තෙසං සමාගමොති එකාභිසමයො.

บทว่า กัมมัฏฐานาภินิเวส แปลว่า การปฏิบัติกรรมฐาน. บทว่า "เรียนรู้สัจจะสองอย่างแรก" เป็นบทเชื่อม. บทว่า "น่าปรารถนา น่ารักใคร่ น่าพอใจ" แสดงถึงความน้อมไปในนิโรธและมรรค ไม่ใช่ความเพลิดเพลิน และพึงเห็นว่าความน้อมไปนั้นนั่นเองคือการกระทำในที่นั้น. การที่สัจจะทั้งหลายเป็นเหตุแห่งการแทงตลอดด้วยอาการอย่างเดียวกันนั้นนั่นเอง ความเป็นผู้เผชิญหน้ากันนั้นคือการประชุมกันแห่งสัจจะเหล่านั้น ชื่อว่า เอกาภิสมยะ (การตรัสรู้พร้อมกัน).

අස්සාති [Pg.400] ඤාණස්ස, යොගිනො වා. එත්ථ ච කෙචි ‘‘ලොකියඤාණම්පි පටිවෙධො සබ්බස්ස යාථාවබොධභාවතො’’ති වදන්ති. නනු උග්ගහාදිපටිවෙධො ච පටිවෙධොව, න ච සො ලොකුත්තරොති? තං න, කෙවලෙන පටිවෙධ-සද්දෙන උග්ගහාදිපටිවෙධානං අවචනීයත්තා, පටිවෙධනිමිත්තත්තා වා උග්ගහාදිවසෙන පවත්තං දුක්ඛාදීසු පුබ්බභාගෙ ඤාණං ‘‘පටිවෙධො’’ති වුච්චති, න පටිවෙධත්තා, පටිවෙධභූතමෙව පන ඤාණං උජුකං පටිවෙධොති වත්තබ්බතං අරහති. කිච්චතොති පරිඤ්ඤාදිකිච්චතො. ආරම්මණපටිවෙධොති සච්ඡිකිරියාපටිවෙධමාහ. කිච්චතොති අසම්මොහපටිවෙධං. උග්ගහාදීහි සච්චස්ස පරිග්ගණ්හනං පරිග්ගහො.

บทว่า อัสสะ (ของเขา) คือ ของญาณ หรือของโยคี. ในที่นี้ บางท่านกล่าวว่า "แม้โลกิยญาณก็เป็นการแทงตลอด เพราะเป็นความรู้ตามความเป็นจริงของทุกสิ่ง". ก็การแทงตลอดด้วยการเรียนรู้เป็นต้น ก็เป็นการแทงตลอดไม่ใช่หรือ และสิ่งนั้นก็ไม่ใช่โลกุตตระไม่ใช่หรือ? ข้อนั้นไม่ใช่ เพราะการแทงตลอดด้วยการเรียนรู้เป็นต้น ไม่พึงกล่าวด้วยคำว่า "ปฏิเวธ" เพียงอย่างเดียว หรือญาณที่เกิดขึ้นในส่วนเบื้องต้นในทุกข์เป็นต้น โดยอาศัยการเรียนรู้เป็นต้น เรียกว่า "ปฏิเวธ" เพราะเป็นเหตุแห่งการแทงตลอด ไม่ใช่เพราะความเป็นปฏิเวธ และญาณที่เป็นตัวปฏิเวธนั่นเอง ควรกล่าวว่าเป็น "ปฏิเวธ" โดยตรง. บทว่า กิจจโต (โดยกิจ) คือ โดยกิจมีการกำหนดรู้เป็นต้น. บทว่า อารัมมณปฏิเวธ (การแทงตลอดอารมณ์) หมายถึง การแทงตลอดด้วยการทำให้แจ้ง. บทว่า กิจจโต (โดยกิจ) หมายถึง การแทงตลอดด้วยความไม่หลง. การกำหนดถือเอาสัจจะด้วยการเรียนรู้เป็นต้น ชื่อว่า ปริคคหะ (การกำหนดรู้).

දුද්දසත්තාති අනධිගතඤාණෙන යාථාවසරසලක්ඛණතො දට්ඨුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා උප්පත්තිතො පාකටානිපි. තෙනාහ ‘‘දුක්ඛසච්චං හී’’තිආදි. උභයන්ති පුරිමං සච්චද්වයං. පයොගොති කිරියා, වායාමො වා. තස්ස මහන්තතරස්ස ඉච්ඡිතබ්බතං දුක්කරතරතඤ්ච උපමාහි දස්සෙති ‘‘භවග්ගග්ගහණත්ථ’’න්තිආදිනා. යථා පුරිමං සච්චද්වයං විය කෙනචි පරියායෙන අපාකටතාය පරමගම්භීරත්තා උග්ගහාදිවසෙන පුබ්බභාගෙ පවත්තිභෙදං ගහෙත්වා ‘‘දුක්ඛෙ ඤාණ’’න්තිආදිනා චතුබ්බිධං කත්වා වුත්තං. එකමෙව තං ඤාණං හොති එකාභිසමයවසෙනෙව පවත්තනතො.

บทว่า ทุททสัตตา (เพราะเห็นได้ยาก) คือ แม้จะปรากฏโดยการเกิดขึ้น ก็ไม่สามารถเห็นได้ด้วยญาณที่ยังไม่บรรลุถึงลักษณะอันเป็นสาระตามความเป็นจริง. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ทุกขสัจจะ" เป็นต้น. บทว่า อุภยัง (ทั้งสอง) คือ สัจจะสองอย่างแรก. บทว่า ปโยคะ (ความเพียร) คือ การกระทำ หรือความพยายาม. แสดงถึงความยิ่งใหญ่ที่พึงปรารถนาและความยากยิ่งของสิ่งนั้นด้วยอุปมาว่า "เพื่อการยึดถือภวัคคพรหม" เป็นต้น. เหมือนสัจจะสองอย่างแรก ที่ถูกกล่าวโดยการแบ่งเป็น ๔ อย่างด้วยบทว่า "ญาณในทุกข์" เป็นต้น โดยอาศัยความแตกต่างของการเกิดขึ้นในส่วนเบื้องต้นด้วยการเรียนรู้เป็นต้น เพราะความไม่ปรากฏด้วยปริยายบางอย่าง และเพราะความลึกซึ้งอย่างยิ่ง. ญาณนั้นเป็นอันเดียวกัน เพราะเกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งการตรัสรู้พร้อมกันนั่นเอง.

කාමපච්චනීකට්ඨෙනාති කාමානං උජුපච්චනීකභාවෙන. කාමතො නිස්සටභාවෙනාති කාමෙහි විසංයුත්තභාවෙන. කාමං සම්මසන්තස්සාති දුවිධම්පි කාමං අනිච්චාදිතො සම්මසන්තස්ස. පජ්ජති පවත්තති එතෙනාති පදං, කාමස්ස පදන්ති කාමපදං, කාමස්ස උප්පත්තිකාරණස්ස ඝාතො සමුග්ඝාතො, තං කාමපදඝාතං. තෙනාහ ‘‘කාමවූපසම’’න්ති. කාමෙහි විවිත්තං කාමවිවිත්තං. සො එව ච නෙසං අන්තො සමුච්ඡෙදවිවෙකෙති කත්වා තස්මිං සාධෙතබ්බෙ උප්පන්නොති වුත්තං ‘‘කාමවිවිත්තන්තෙ උප්පන්නො’’ති. කාමතො නික්ඛමතීති නික්ඛමො, සො එව නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පො. ඉමස්මිඤ්ච නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පස්ස සද්දත්ථවිභාවෙන යථාවුත්තො කාමපච්චනීකට්ඨාදිකො අත්ථනිද්ධාරණවිසෙසො අන්තොගධො.

บทว่า กามปัจจนีกัฏเฐนะ (โดยความเป็นปฏิปักษ์ต่อกาม) คือ โดยความเป็นปฏิปักษ์โดยตรงต่อกามทั้งหลาย. บทว่า กามโต นิสสฏภาเวนะ (โดยความเป็นผู้หลีกออกจากกาม) คือ โดยความเป็นผู้พรากจากกามทั้งหลาย. บทว่า กามัง สัมมสันตัสสะ (ของผู้พิจารณากาม) คือ ของผู้พิจารณากามทั้งสองชนิดโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น. สิ่งที่เกิดขึ้น ดำเนินไปได้ด้วยสิ่งนี้ เรียกว่า บท, บทของกาม คือ กามบท, การทำลายคือการถอนรากถอนโคนเหตุแห่งการเกิดขึ้นของกาม ชื่อว่า การทำลายกามบทนั้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ความสงบระงับกาม". สิ่งที่สงัดจากกาม ชื่อว่า กามวิวิตตะ (ความสงัดจากกาม). และสิ่งนั้นนั่นเองเป็นที่สุดแห่งกามทั้งหลาย คือ วิเวกโดยการตัดขาด จึงกล่าวว่า "เกิดขึ้นในที่สุดแห่งความสงัดจากกาม" เพราะพึงทำให้สำเร็จในสิ่งนั้น. สิ่งที่ออกจากกาม ชื่อว่า เนกขัมมะ (การออกจากกาม), สิ่งนั้นนั่นเองคือ เนกขัมมสังกัปปะ (ความดำริในการออกจากกาม). และในเนกขัมมสังกัปปะนี้ การกำหนดความหมายพิเศษมีการเป็นปฏิปักษ์ต่อกามเป็นต้น ที่กล่าวมาแล้วโดยการจำแนกความหมายของศัพท์ ย่อมรวมอยู่ภายในด้วย.

එසෙව නයොති ඉමිනා බ්‍යාපාදපච්චනීකට්ඨෙන විහිංසාය පච්චනීකට්ඨෙනාතිආදිකං අබ්‍යාපාදාවිහිංසාසඞ්කප්පානං අත්ථුද්ධාරණවිධිං අතිදිසති. නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පාදයොති ආදි-සද්දෙන අබ්‍යාපාදඅවිහිංසාසඞ්කප්පෙ එව සඞ්ගණ්හාති. කාම…පෙ… සඤ්ඤානන්ති කාමවිතක්කාදිවිරතිසම්පයුත්තානං නෙක්ඛම්මාදිසඤ්ඤානං. නානත්තාති නානාඛණිකත්තා. තීසු ඨානෙසූති [Pg.401] තිප්පකාරෙසු කාරණෙසු. උප්පන්නස්සාති උප්පජ්ජනාරහස්ස. භූමිලද්ධඋප්පන්නං ඉධාධිප්පෙතං. එස නයො ඉතො පරෙසුපි. පදච්ඡෙදතොති කාරණුපච්ඡෙදතො. පදන්ති හි උප්පත්තිකාරණන්ති වුත්තොවායමත්ථො. අනුප්පත්තිසාධනවසෙනාති යථා සඞ්කප්පො ආයතිං නුප්පජ්ජති, එවං අනුප්පත්තිසාධනවසෙන. සම්මාදිට්ඨි විය එකොව කුසලසඞ්කප්පො උප්පජ්ජති.

บทว่า "เอเสว นโย" (นัยนี้แล) ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงวิธีอธิบายความหมายของอพยาบาทสังกัปปะและอวิหิงสาสังกัปปะ มีการเป็นปฏิปักษ์ต่อพยาบาท และการเป็นปฏิปักษ์ต่อวิหิงสาเป็นต้น. บทว่า "เนกขัมมสังกัปปะเป็นต้น" ด้วยคำว่า "เป็นต้น" ย่อมสงเคราะห์เอาอพยาบาทสังกัปปะและอวิหิงสาสังกัปปะเท่านั้น. บทว่า "กาม...เป...สัญญา" คือ สัญญาเนกขัมมะเป็นต้น ที่ประกอบด้วยการงดเว้นจากกามวิตกเป็นต้น. บทว่า นานัตตา (เพราะความต่างกัน) คือ เพราะมีขณะต่างกัน. บทว่า ตีสุ ฐาเนสุ (ในฐานะ ๓) คือ ในเหตุ ๓ ประการ. บทว่า อุปปันนัสสะ (ของสิ่งที่เกิดขึ้นแล้ว) คือ ของสิ่งที่ควรเกิดขึ้น. สิ่งที่เกิดขึ้นแล้วโดยได้ภูมิแล้ว พึงประสงค์ในที่นี้. นัยนี้พึงมีในบทอื่นจากนี้ด้วย. บทว่า ปทัจเฉทโต (โดยการตัดบท) คือ โดยการตัดเหตุ. เพราะคำว่า "บท" นี้มีความหมายว่า "เหตุแห่งการเกิดขึ้น" ดังที่กล่าวมาแล้ว. บทว่า อนุปปัตติสาธนวเสนะ (โดยการทำให้ไม่เกิดขึ้น) คือ โดยการทำให้ไม่เกิดขึ้นในอนาคต เหมือนความดำริไม่เกิดขึ้นในอนาคต. กุศลสังกัปปะย่อมเกิดขึ้นเพียงอย่างเดียว เหมือนสัมมาทิฏฐิ.

චතූසු ඨානෙසූති විසංවාදනාදීසු චතූසු වීතික්කමට්ඨානෙසු. පබ්බජිතානං මිච්ඡාජීවො නාම ආහාරනිමිත්තකොති ආහ ‘‘ඛාදනීයභොජනීයාදීනං අත්ථායා’’ති. සබ්බසො අනෙසනාය පහානං සම්මාආජීවොති ආහ ‘‘බුද්ධප්පසත්ථෙන ආජීවෙනා’’ති. කම්මපථපත්තානං වසෙන ‘‘සත්තසු ඨානෙසූ’’ති වුත්තං. අකම්මපථපත්තාය හි අනෙසනාය සො පදඝාතං කරොතියෙව.

บทว่า จตูสุ ฐาเนสุ (ในฐานะ ๔) คือ ในฐานะแห่งการล่วงละเมิด ๔ อย่าง มีการพูดเท็จเป็นต้น. มิจฉาชีพของบรรพชิตชื่อว่ามีอาหารเป็นเหตุ จึงตรัสว่า "เพื่อประโยชน์แก่ของขบเคี้ยวและของฉันเป็นต้น". การละการแสวงหาที่ไม่สมควรโดยสิ้นเชิง คือ สัมมาอาชีวะ จึงตรัสว่า "ด้วยอาชีวะที่พระพุทธเจ้าทรงสรรเสริญ". ตรัสว่า "ในฐานะ ๗" โดยอาศัยกรรมบถที่ถึงแล้ว. เพราะการแสวงหาที่ไม่สมควรที่ไม่ถึงกรรมบถนั้น ย่อมทำลายบทนั้นนั่นเอง.

තථාරූපෙ වා ආරම්මණෙති යස්මිං ආරම්මණෙ ඉමස්ස පුබ්බෙ කිලෙසා න උප්පන්නා, තස්මිං එව. අනුප්පන්නානන්ති අනුප්පාදස්සපි පත්ථනාවසෙන අනුප්පන්නානං. වීරියච්ඡන්දන්ති වීරියස්ස නිබ්බත්තෙතුකාමතාඡන්දං. ‘‘ඡන්දසම්පයුත්තවීරියඤ්චා’’ති වදන්ති. වීරියමෙව පන අනුප්පන්නාකුසලානුප්පාදනෙ ලබ්භමානඡන්දතාය ධුරසම්පග්ගහතාය ඡන්දපරියායෙන වුත්තං. තථා හි වීරියං – ‘‘අනික්ඛිත්තඡන්දතා අනික්ඛිත්තධුරතා’’ති (ධ. ස. 26) නිද්දිට්ඨං. කොසජ්ජපක්ඛෙ පතිතුං අදත්වා චිත්තං පග්ගහිතං කරොති. පධානන්ති පධානභූතවීරියං.

หรือในอารมณ์เช่นนั้น คือในอารมณ์ใด กิเลสของผู้นี้ยังไม่เคยเกิดขึ้นในกาลก่อน ในอารมณ์นั้นนั่นเอง. บทว่า อนุปฺปนฺนานํ (กิเลสที่ยังไม่เกิด) ได้แก่ กิเลสที่ยังไม่เกิดด้วยอำนาจแห่งความปรารถนาแม้เพื่อไม่ให้เกิด. บทว่า วิริยฉนฺทํ (ความพอใจในความเพียร) ได้แก่ ความพอใจคือความใคร่เพื่อจะยังความเพียรให้เกิดขึ้น. นักปราชญ์ทั้งหลายกล่าวว่า "ความเพียรที่ประกอบด้วยฉันทะ" ด้วย. แต่ความเพียรนั่นแหละ ท่านกล่าวโดยเป็นคำไวพจน์ของฉันทะ เพราะเป็นฉันทะที่พึงได้ในการยังอกุศลที่ยังไม่เกิดไม่ให้เกิดขึ้น และเพราะเป็นความเพียรที่ถือเอาภาระ. ความเพียรนั้นแล ท่านแสดงไว้ว่า "ความไม่ทอดทิ้งฉันทะ ความไม่ทอดทิ้งภาระ" (ธ.ส. 26). ความเพียรย่อมทำจิตให้ประคองไว้ ไม่ให้ตกไปในฝ่ายแห่งความเกียจคร้าน. บทว่า ปธานํ (ความเพียร) ได้แก่ ความเพียรที่เป็นประธาน.

උප්පත්තිපබන්ධවසෙනාති නිරන්තරුප්පාදනවසෙන. චතූසු ඨානෙසු කිච්චසාධනවසෙනාති යථාවුත්තෙසු චතූසු ඨානෙසු පධානකිච්චස්ස නිප්ඵාදනවසෙන අනුප්පාදනාදිවසෙන. කිච්චසාධනවසෙනාති කායවෙදනාචිත්තධම්මෙසු සුභසුඛනිච්චඅත්තගාහවිධමනවසෙන අසුභදුක්ඛානිච්චානත්තසාධනවසෙන.

บทว่า อุปฺปตฺติปพนฺธวเสนาติ (โดยเป็นไปติดต่อกัน) ได้แก่ โดยเป็นไปติดต่อกันไม่ขาดสาย. บทว่า จตูสุ ฐาเนสุ กิจฺจสาธนวเสนาติ (โดยเป็นเครื่องสำเร็จกิจใน ๔ ฐาน) ได้แก่ โดยเป็นเครื่องสำเร็จกิจอันเป็นประธานใน ๔ ฐานที่กล่าวมาแล้ว ด้วยอำนาจแห่งการไม่ให้เกิดขึ้นเป็นต้น. บทว่า กิจฺจสาธนวเสนาติ (โดยเป็นเครื่องสำเร็จกิจ) ได้แก่ โดยเป็นเครื่องทำลายการยึดถือว่าสวยงาม สุข เที่ยง เป็นอัตตา ในกาย เวทนา จิต ธรรม และโดยเป็นเครื่องยังอสุภะ ทุกข์ อนิจจะ อนัตตา ให้สำเร็จ.

අයන්ති යථාවුත්තො සදිසාසදිසතාවිසෙසො. අස්සාති මග්ගස්ස. එත්ථ කථන්ති යදි රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානතො පට්ඨාය යාව සබ්බභවග්ගා ඣානඞ්ගමග්ගඞ්ගබොජ්ඣඞ්ගානං සදිසතා, එවං සන්තෙ ‘‘ආරුප්පෙ චතුක්කපඤ්චකජ්ඣානං උප්පජ්ජති, තඤ්ච ලොකුත්තර’’න්ති එත්ථ කථං අත්ථො ගහෙතබ්බොති ආහ ‘‘එත්ථාපී’’තිආදි. තංඣානිකාවාති පඨමජ්ඣානාදීසු යං ඣානං මග්ගපටිලාභස්ස පාදකභූතං, තංඣානිකාව අස්ස අරියස්ස උපරිපි තයො මග්ගා[Pg.402]. එවන්ති වුත්තාකාරෙන. පාදකජ්ඣානමෙව නියමෙති ආරුප්පෙ චතුක්කපඤ්චකජ්ඣානුප්පත්තියං. විපස්සනාය ආරම්මණභූතා ඛන්ධාති සම්මසිතඛන්ධෙ වදන්ති. පුග්ගලජ්ඣාසයො නියමෙති පාදකසම්මසිතජ්ඣානානං භෙදෙ. යස්මා සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණමෙව අරියමග්ගස්ස බොජ්ඣඞ්ගාදිවිසෙසං නියමෙති, තතො දුතියාදිපාදකජ්ඣානතො උප්පන්නස්ස සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණස්ස පාදකජ්ඣානාතික්කන්තානං අඞ්ගානං අසමාපජ්ජිතුකාමතාවිරාගභාවතො ඉතරස්ස ච අතබ්භාවතො තීසුපි වාදෙසු විපස්සනාව නියමෙතීති වෙදිතබ්බො, තස්මා විපස්සනානියමෙනෙව හි පඨමවාදෙපි අපාදකජ්ඣානාදිපාදකාපි මග්ගා පඨමජ්ඣානිකා හොන්ති. ඉතරෙහි ච පාදකජ්ඣානෙහි විපස්සනානියමෙහි තංතංඣානිකාව. එවං සෙසවාදෙසු විපස්සනානියමො යථාසම්භවං යොජෙතබ්බො. දුතියවාදෙ තංතංඣානිකතා සම්මසිතසඞ්ඛාරවිපස්සනානියමෙහි හොති. තත්‍ර හි විපස්සනා තංතංවිරාගභාවනා භාවෙතබ්බා, න සොමනස්සසහගතා උපෙක්ඛාසහගතා හුත්වා ඣානඞ්ගාදිනියමං මග්ගස්ස කරොතීති එවං විපස්සනානියමො වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ඉමස්මිඤ්ච වාදෙ පාදකසම්මසිතජ්ඣානුපනිස්සයසබ්භාවෙ අජ්ඣාසයො එකන්තෙන හොතීති ‘‘පුග්ගලජ්ඣාසයො නියමෙතීති වදන්තී’’ති වුත්තං, අට්ඨකථායං පන විසුද්ධිමග්ගස්ස එතිස්සා අට්ඨකථාය එකසඞ්ගහිතත්තා ‘‘තෙසං වාදවිනිච්ඡයො…පෙ… වෙදිතබ්බො’’ති වුත්තං. පුබ්බභාගෙති විපස්සනාක්ඛණෙ.

บทว่า อยํ (นี้) ได้แก่ ความพิเศษแห่งความเหมือนและความไม่เหมือนที่กล่าวมาแล้ว. บทว่า อสฺส (ของมรรค) ได้แก่ ของมรรค. บทว่า เอตฺถ กถํ (ในข้อนี้เป็นอย่างไร) คือ ถ้าองค์ฌาน องค์มรรค และโพชฌงค์มีความเหมือนกัน ตั้งแต่จตุตถฌานที่เป็นรูปาวจรไปจนถึงภวัคคะทั้งหมด เมื่อเป็นเช่นนี้ พึงถือเอาความหมายในประโยคที่ว่า "ในอรูปภพ จตุกกฌานและปัญจกฌานย่อมเกิดขึ้น และฌานนั้นเป็นโลกุตตระ" อย่างไร? ท่านจึงกล่าวว่า "ในข้อนี้ก็เช่นกัน" เป็นต้น. บทว่า ตํฌานิกาว (มีฌานนั้นเป็นที่อาศัย) ได้แก่ มรรค ๓ เบื้องบนของพระอริยะนั้น ย่อมมีฌานนั้นเป็นที่อาศัย คือฌานใดในปฐมฌานเป็นต้น เป็นบาทแห่งการได้มรรค. บทว่า เอวํ (อย่างนี้) ได้แก่ ด้วยอาการที่กล่าวมาแล้ว. ฌานที่เป็นบาทเท่านั้น ย่อมกำหนดการเกิดขึ้นของจตุกกฌานและปัญจกฌานในอรูปภพ. บทว่า วิปสฺสนาย อารMมณภูตา ขนฺธา (ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอารมณ์ของวิปัสสนา) ได้แก่ ขันธ์ที่พิจารณาแล้ว. อัธยาศัยของบุคคลย่อมกำหนดความแตกต่างของฌานที่เป็นบาทและฌานที่พิจารณาแล้ว. เพราะสังขารุเปกขาญาณเท่านั้น ย่อมกำหนดความพิเศษของโพชฌงค์เป็นต้นของอริยมรรค เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า วิปัสสนานั่นแหละย่อมกำหนดในวาทะทั้ง ๓ เพราะความไม่ปรารถนาจะเข้าถึงองค์ฌานที่ล่วงเลยฌานที่เป็นบาทไปแล้ว และเพราะความเป็นวิราคะของสังขารุเปกขาญาณที่เกิดขึ้นจากฌานที่เป็นบาททุติยะเป็นต้น และเพราะความเป็นอย่างอื่นของฌานอื่น. เพราะเหตุนั้น ด้วยการกำหนดด้วยวิปัสสนานั่นแหละ แม้ในวาทะที่ ๑ มรรคทั้งหลายที่มีฌานเป็นบาทและไม่มีฌานเป็นบาท ก็เป็นปฐมฌานิกะ. ส่วนมรรคอื่น ๆ ย่อมมีฌานนั้น ๆ เป็นที่อาศัย ด้วยการกำหนดด้วยวิปัสสนาในฌานที่เป็นบาทเหล่านั้น. พึงประกอบการกำหนดด้วยวิปัสสนาในวาทะที่เหลือตามสมควรอย่างนี้. ในวาทะที่ ๒ ความเป็นผู้มีฌานนั้น ๆ เป็นที่อาศัย ย่อมมีด้วยการกำหนดด้วยวิปัสสนาในสังขารที่พิจารณาแล้ว. ในวาทะนั้น วิปัสสนาพึงเจริญภาวะแห่งวิราคะนั้น ๆ ไม่ใช่เป็นไปพร้อมด้วยโสมนัส หรือเป็นไปพร้อมด้วยอุเบกขาแล้วกำหนดองค์ฌานเป็นต้นของมรรค เพราะฉะนั้น พึงทราบการกำหนดด้วยวิปัสสนาด้วยนัยที่กล่าวมาแล้วอย่างนี้. ในวาทะนี้ เมื่อมีอุปนิสัยแห่งฌานที่เป็นบาทและฌานที่พิจารณาแล้ว อัธยาศัยย่อมมีโดยส่วนเดียว เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "นักปราชญ์ทั้งหลายกล่าวว่า อัธยาศัยของบุคคลย่อมกำหนด" แต่ในอรรถกถา เพราะอรรถกถานี้รวมอยู่ในวิสุทธิมรรค จึงกล่าวว่า "การวินิจฉัยวาทะเหล่านั้น...พึงทราบ". บทว่า ปุพฺพภาเค (ในส่วนเบื้องต้น) ได้แก่ ในขณะแห่งวิปัสสนา.

විභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาแห่งวิภังคสูตร จบแล้ว.

9. සූකසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาแห่งสูกสูตร

9. සූකන්ති සාලියවාදීනං වාලමාහ. සො හි නිකන්තකසදිසො පටිමුඛගතං හත්ථං වා පාදං වා භින්දති, තස්මා භෙදං ඉච්ඡන්තෙන උද්ධග්ගං කත්වා ඨපිතං සම්මාපණිහිතං නාම, තථා අට්ඨපිතං මිච්ඡාපණිහිතං නාමාති වුත්තං. මිච්ඡාපණිහිතායාති කම්මස්සකතපඤ්ඤාය මිච්ඡාඨපනං නාම – ‘‘ඉමෙ සත්තා කම්මවසෙන සුඛදුක්ඛං පච්චනුභවන්ති, තං පන කම්මං ඉස්සරස්ස ඉච්ඡාවසෙන බ්‍රහ්මා නිම්මිනාතී’’තිආදිනා මිච්ඡාපකප්පනං. කෙචි පන ‘‘නත්ථි දින්නන්තිආදිනා නයෙන පවත්ති, තස්ස වා ඤාණස්ස අප්පවත්තී’’ති වදන්ති. මග්ගභාවනායාති [Pg.403] එත්ථාපි මිච්ඡාමග්ගස්ස පවත්තනං, අරියමග්ගස්ස වා අප්පවත්තනං මිච්ඡාඨපනං. තෙනාහ ‘‘අප්පවත්තිතත්තා’’ති. අවිජ්ජං භින්දිස්සතීති අවිජ්ජං සමුච්ඡින්දිස්සති. මග්ගනිස්සිතං කත්වා මග්ගෙ එව පක්ඛිපිත්වා. තඤ්හි ඤාණං මග්ගස්ස මූලකාරණං මග්ගෙ සිද්ධෙ තස්ස කිච්චස්ස මත්ථකප්පත්තිතො. ‘‘සම්මාපණිහිතාය දිට්ඨියා සම්මාපණිහිතාය මග්ගභාවනායා’’ති වුත්තත්තා මිස්සකමග්ගො කථිතො. ඡවිභෙදසදිසො චෙත්ථ අවිජ්ජාභෙදො, ලොහිතුප්පාදසදිසො ලොකුත්තරමග්ගභාවො දට්ඨබ්බො.

๙. บทว่า สูกํ (หนาม) ท่านกล่าวถึงขนของข้าวสาลีและข้าวเหนียวเป็นต้น. หนามนั้นเหมือนกับหนามที่ตัดแล้ว ย่อมทิ่มแทงมือหรือเท้าที่เข้าไปใกล้ เพราะฉะนั้น ผู้ที่ต้องการให้ทิ่มแทง จึงตั้งไว้ให้ชี้ขึ้น ชื่อว่าตั้งไว้ชอบ (สัมมาปณิหิตะ) และการตั้งไว้ไม่ชอบ ชื่อว่าตั้งไว้ผิด (มิจฉาปณิหิตะ) ดังนี้. บทว่า มิจฺฉาปณิหิตาย (ด้วยการตั้งไว้ผิด) ได้แก่ การตั้งไว้ผิดด้วยปัญญาในกรรมัสสกตา ชื่อว่าการตั้งไว้ผิด คือการกำหนดผิดด้วยประการมีอาทิว่า "สัตว์เหล่านี้ย่อมเสวยสุขและทุกข์ด้วยอำนาจแห่งกรรม แต่กรรมนั้นพระพรหมย่อมเนรมิตด้วยอำนาจแห่งความปรารถนาของพระผู้เป็นเจ้า". แต่บางพวกกล่าวว่า "การเป็นไปโดยนัยมีอาทิว่า 'ทานที่ให้แล้วไม่มีผล' หรือการไม่เป็นไปของญาณนั้น". บทว่า มคฺคภาวนาย (ด้วยการเจริญมรรค) ในข้อนี้ก็คือ การเป็นไปของมิจฉามรรค หรือการไม่เป็นไปของอริยมรรค ชื่อว่าการตั้งไว้ผิด. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะไม่เป็นไป". บทว่า อวิชฺชํ ภินฺทิสฺสติ (จะทำลายอวิชชา) ได้แก่ จะถอนอวิชชาขึ้นได้โดยสิ้นเชิง. กระทำให้อาศัยมรรค คือใส่ไว้ในมรรคนั่นเอง. เพราะญาณนั้นเป็นมูลเหตุของมรรค เมื่อมรรคสำเร็จแล้ว กิจของญาณนั้นก็ถึงที่สุด. เพราะมีการกล่าวว่า "ด้วยทิฏฐิที่ตั้งไว้ชอบ ด้วยการเจริญมรรคที่ตั้งไว้ชอบ" จึงกล่าวถึงมรรคที่ผสมกัน. ในข้อนี้ การทำลายอวิชชาพึงเห็นเหมือนกับการทำลายผิวหนัง และภาวะแห่งโลกุตตรมรรคพึงเห็นเหมือนกับการเกิดโลหิต.

සූකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาแห่งสูกสูตร จบแล้ว.

10. නන්දියසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาแห่งนันทิยสูตร.

10. ඡන්නපරිබ්බාජකො වත්ථච්ඡාදියා ඡන්නඞ්ගපරිබ්බාජකො, න නග්ගපරිබ්බාජකො.

๑๐. ฉันนปริพาชก คือปริพาชกผู้มีอวัยวะปกปิดด้วยผ้า ไม่ใช่ปริพาชกเปลือยกาย.

අවිජ්ජාවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาแห่งอวิชชาวรรค จบแล้ว.

2. විහාරවග්ගො

๒. วิหารวรรค

1. පඨමවිහාරසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาแห่งปฐมวิหารสูตร

11. අඩ්ඪමාසන්ති අච්චන්තසංයොගෙ උපයොගවචනං. පටිසල්ලීයිතුන්ති යථාවුත්තං කාලං පටි දිවසෙ දිවසෙ සමාපත්තියං ධම්මචින්තායං චිත්තං නිලීයිතුං. විනෙතබ්බොති සමුච්ඡෙදවිනයෙන විනෙතබ්බො අරියමග්ගාධිගන්තබ්බො. තන්ති දිට්ඨානුගතිආපජ්ජනං. අස්සාති ජනතාය. අපගච්ඡතීති සත්ථු සන්තිකතො අපෙති. සූති නිපාතමත්තං.

๑๑. บทว่า อฑฺฒมาสํ (กึ่งเดือน) เป็นคำที่ใช้ในความหมายว่าประกอบกันอย่างยิ่ง. บทว่า ปฏิสลฺลียิตุํ (เพื่อหลีกเร้น) ได้แก่ เพื่อให้จิตหลีกเร้นในสมาบัติและในธรรมจินดาในแต่ละวันตลอดเวลาที่กล่าวมาแล้ว. บทว่า วิเนตพฺโพ (พึงแนะนำ) ได้แก่ พึงแนะนำด้วยสมุจเฉทวินัย คือพึงบรรลุอริยมรรค. บทว่า ตํ (นั้น) ได้แก่ การถึงซึ่งการอนุวัติตามทิฏฐิ. บทว่า อสฺส (ของชนนั้น) ได้แก่ ของหมู่ชน. บทว่า อปคจฺฉติ (ย่อมหลีกไป) ได้แก่ ย่อมหลีกไปจากสำนักของพระศาสดา. บทว่า สู (หนอ) เป็นเพียงนิบาต.

පදෙසෙනාති එකදෙසෙන. සහ පදෙසෙනාති සපදෙසො. ස්වායං සපදෙසො යස්මා වෙදනාවසෙනෙව පාළියං ආගතො, තස්මා පරමත්ථධම්මකොට්ඨාසෙ වෙදනා අනවසෙසතො ලබ්භති, තෙ ගණ්හන්තො ‘‘ඛන්ධපදෙසො’’තිආදිමාහ. තං සබ්බන්ති ඛන්ධපදෙසාදිකං සබ්බම්පි. ‘‘සම්මසන්තො’’ති පදස්ස අත්ථදස්සනවසෙන ‘‘පච්චවෙක්ඛන්තො’’ති ආහ. පච්චවෙක්ඛණා ඉධ සම්මසනං නාම, න විපස්සනා. විපස්සනාසම්මසනං පන භගවතො [Pg.404] විසාඛපුණ්ණමායං එව නිප්ඵන්නං, තස්මා භගවතො අඤ්ඤභූමිකාපි වෙදනා අඤ්ඤභූමිකානං සත්තානං විරුද්ධා උප්පජ්ජතෙවාති වුත්තං ‘‘යාව භවග්ගා පවත්තා සුඛා වෙදනා’’ති. සබ්බාකාරෙනාති සරූපතො සමුදයතො අත්ථඞ්ගමතො අස්සාදාදිතොති සබ්බාකාරෙන. පරිග්ගණ්හන්තො උපපරික්ඛන්තො.

บทว่า ปเทเสน (โดยส่วน) ได้แก่ โดยส่วนหนึ่ง. บทว่า สห ปเทเสน (พร้อมด้วยส่วน) ได้แก่ มีส่วน. ส่วนคำว่า "มีส่วน" นี้ เพราะมาในบาลีโดยอำนาจแห่งเวทนาเท่านั้น เพราะฉะนั้น ในส่วนแห่งปรมัตถธรรม เวทนาย่อมได้โดยไม่เหลือ ท่านจึงกล่าวว่า "ส่วนแห่งขันธ์" เป็นต้น โดยถือเอาเวทนาเหล่านั้น. บทว่า ตํ สพฺพํ (ทั้งหมดนั้น) ได้แก่ ทั้งหมดมีส่วนแห่งขันธ์เป็นต้น. ท่านกล่าวคำว่า "ปจฺจเวกฺขนฺโต" (พิจารณา) โดยแสดงอรรถของบทว่า "สมฺมสนฺโต" (พิจารณา). การพิจารณาในที่นี้ ชื่อว่าการพิจารณา ไม่ใช่วิปัสสนา. ส่วนการพิจารณาด้วยวิปัสสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าสำเร็จแล้วในวันวิสาขปุรณมีเท่านั้น เพราะฉะนั้น เวทนาแม้ที่เป็นไปในภูมิอื่นของพระผู้มีพระภาคเจ้า ย่อมเกิดขึ้นต่างจากเวทนาของสัตว์ทั้งหลายผู้เกิดในภูมิอื่น ดังที่กล่าวว่า "สุขเวทนาที่ดำเนินไปจนถึงภวัคคะ". บทว่า สพฺพากาเรน (ด้วยอาการทั้งปวง) ได้แก่ ด้วยอาการทั้งปวง คือโดยสภาพ โดยสมุทัย โดยอัสดง โดยอัสสาทะเป็นต้น. บทว่า ปริคฺคณฺหนฺโต (กำหนดรู้) ได้แก่ พิจารณา.

නිප්පදෙසානෙව අනවසෙසානෙව. ඉන්ද්‍රියසතිපට්ඨානපදෙසො සුවිඤ්ඤෙය්‍යොති අනුද්ධතො. අස්සාති භගවතො. ඨානෙති තස්මිං තස්මිං පච්චවෙක්ඛිතබ්බසඞ්ඛාතෙ ඔකාසෙ. සා සා ච විහාරසමාපත්තීති ඛන්ධවසෙන ආයතනාදිවසෙන ච පවත්තිත්වා තෙසං එකදෙසභූතං වෙදනංයෙව පරිග්ගහෙත්වා තං සම්මසිත්වා අනුක්කමෙන සමාපන්නා ඣානසමාපත්ති ඵලසමාපත්ති ච. ඵලසමාපත්ති හි තථා සම්මසිත්වා පුනප්පුනං සමාපජ්ජනවසෙන අත්ථතො අභින්නාපි අධිට්ඨානභූතධම්මභෙදෙන භින්නා විය වුච්චති, යතො චතුවීසතිකොටිසතසහස්සභෙදා දෙවසිකං වළඤ්ජනසමාපත්තියො අට්ඨකථායං වුත්තා. කාමං අඤ්ඤධම්මවසෙනපි ජාතා එව, වෙදනාවසෙන පනෙත්ථ අභිනිවෙසො කතො වෙදනානුභාවෙන ජාතා. කස්මා එවං ජාතාති? බුද්ධානං ඤාණපදස්ස අන්තරවිභාගත්තා. තථා හි භගවා සකලම්පි අඩ්ඪමාසං වෙදනාවසෙනෙව සම්මසනං පවත්තෙති, තදනුසාරෙන ච තා විහාරසමාපත්තියො සමාපජ්ජි. තයිදං අච්ඡරියං අනඤ්ඤසාධාරණං භික්ඛූ පවෙදෙන්තො සත්ථා – ‘‘යෙන ස්වාහ’’න්තිආදිමවොච.

ไม่มีส่วนเหลือ ไม่มีส่วนที่ยังไม่หมดสิ้นเลย. บทว่า อินทริยสติปัฏฐาน เป็นบทที่เข้าใจง่าย จึงไม่ยกขึ้นแสดง. บทว่า อัสสาติ (พึงมี) คือของพระผู้มีพระภาค. บทว่า ฐาเน (ในฐานะ) คือในโอกาสอันนับว่าควรพิจารณาเฉพาะนั้นๆ. บทว่า วิหารสมาบัติเหล่านั้นๆ คือสมาบัติอันเป็นเครื่องอยู่เหล่านั้นๆ ดำเนินไปโดยขันธ์ โดยอายตนะเป็นต้น แล้วกำหนดเอาเวทนาซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของขันธ์เป็นต้นเหล่านั้น พิจารณาเวทนานั้นแล้วเข้าถึงฌานสมาบัติและผลสมาบัติโดยลำดับ. ผลสมาบัตินั้นแล แม้โดยอรรถจะไม่ต่างกัน แต่ก็ชื่อว่าต่างกันโดยความต่างแห่งธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งอธิษฐาน เพราะเข้าถึงโดยพิจารณาอย่างนั้นซ้ำๆ กันอีก เพราะอรรถกถาได้กล่าวถึงสมาบัติที่ใช้เป็นประจำวันว่ามีถึง ๒๔ โกฏิแสนอย่าง. แม้จะเกิดขึ้นโดยอาศัยธรรมอื่นก็จริง แต่ในที่นี้ได้ตั้งใจกล่าวถึงการเกิดขึ้นโดยอาศัยเวทนา เพราะเกิดขึ้นด้วยอานุภาพแห่งเวทนา. เพราะเหตุไรจึงเกิดขึ้นอย่างนี้? เพราะเป็นส่วนหนึ่งแห่งบทแห่งญาณของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย. แท้จริง พระผู้มีพระภาคทรงดำเนินไปซึ่งการพิจารณาโดยอาศัยเวทนาตลอดครึ่งเดือน และทรงเข้าถึงวิหารสมาบัติเหล่านั้นตามลำดับนั้น. พระศาสดาเมื่อทรงประกาศความอัศจรรย์อันไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่นนี้แก่ภิกษุทั้งหลาย จึงตรัสคำมีอาทิว่า "เยน สฺวาหํ".

අකුසලාවාති පාණාතිපාත-අදින්නාදාන-කාමෙසුමිච්ඡාචාර-මුසාවාද-පිසුණවාචාසම්ඵප්පලාප-අභිජ්ඣා-බ්‍යාපාදවසෙන තංතංමිච්ඡාදස්සනවසෙන ච අකුසලා වෙදනා එව හොති. බ්‍රහ්මලොකාදීසු උප්පජ්ජිත්වා තත්ථ නිච්චා ධුවා භවිස්සාමාති එවං දිට්ඨිං උපනිස්සායාති යොජෙතබ්බං. දෙවකුලාදීසු දෙවපූජත්ථං, සබ්බජනපරිභොගත්ථං වා මාලාවච්ඡං රොපෙන්ති. වධබන්ධනාදීනීති ආදි-සද්දෙන අදින්නාදාන-මිච්ඡාචාර-මුසාවාද-පිසුණවාචා-සම්ඵප්පලාපාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. දිට්ඨධම්මවිපාකස්ස අපචුරත්තා අපාකටත්තා ච ‘‘භවන්තරගතාන’’න්ති වුත්තං.

บทว่า อกุสลา (เป็นอกุศล) คือเวทนาเป็นอกุศลนั่นเอง โดยอาศัยปาณาติบาต อทินนาทาน กาเมสุมิจฉาจาร มุสาวาท ปิสุณาวาจา สัมผัปปลาปะ อภิชฌา พยาบาท และโดยอาศัยมิจฉาทิฏฐิอย่างนั้นๆ. พึงประกอบความว่า โดยอาศัยทิฏฐิว่า "เราจักเกิดในพรหมโลกเป็นต้น แล้วจักเป็นผู้เที่ยงยั่งยืนอยู่ในที่นั้น". ในเทวสถานเป็นต้น ย่อมปลูกต้นไม้สำหรับทำพวงมาลัย เพื่อบูชาเทพ หรือเพื่อประโยชน์แก่การบริโภคของชนทั้งปวง. บทว่า วธพันธนาทีนิ (การฆ่า การจองจำ เป็นต้น) พึงเห็นว่าด้วยคำว่า "เป็นต้น" นั้น ได้รวบรวมเอาอทินนาทาน มิจฉาจาร มุสาวาท ปิสุณาวาจา สัมผัปปลาปะ เป็นต้น. เพราะวิบากในปัจจุบันมีน้อยและไม่ปรากฏ จึงกล่าวว่า "ของผู้ไปสู่ภพอื่น".

ඉති නෙසන්ති එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො, පකාරත්ථො වා. තෙන යථා ඵරුසවාචාවසෙන, එවං තදඤ්ඤෙසම්පි අකුසලකම්මානං වසෙන සම්මාදිට්ඨිපච්චයා [Pg.405] අකුසලවෙදනාප්පවත්ති යථාරහං නීහරිත්වා වත්තබ්බා. එසෙව නයොති ඉමිනා යථා මිච්ඡාදිට්ඨිපච්චයා සම්මාදිට්ඨිපච්චයා ච කුසලාකුසලවිපාකවෙදනා සහජාතකොටියා උපනිස්සයකොටියා ච වසෙන යථාරහං යොජෙත්වා දස්සිතා, එවං මිච්ඡාසඞ්කප්පපච්චයාදීසුපි යථාරහං යොජෙත්වා දස්සෙතබ්බාති ඉමමත්ථං අතිදිසති. ඡන්දපච්චයාති එත්ථ තණ්හාඡන්දසහිතො කත්තුකාමතාඡන්දො අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘ඡන්දපච්චයාතිආදීසු පන ඡන්දපච්චයා අට්ඨලොභසහගතචිත්තසම්පයුත්තා වෙදනා වෙදිතබ්බා’’ති. විතක්කපච්චයාති එත්ථ අප්පනාප්පත්තොව විතක්කො අධිප්පෙතොති වුත්තං ‘‘විතක්කපච්චයා පඨමජ්ඣානවෙදනාවා’’ති. විතක්කපච්චයා පඨමජ්ඣානවෙදනාය ගහිතත්තා ‘‘ඨපෙත්වා පඨමජ්ඣාන’’න්ති. උපරි තිස්සො රූපාවචරා, හෙට්ඨා තිස්සො අරූපාවචරා එවං සෙසා ඡ සඤ්ඤාසමාපත්තිවෙදනා.

ในบทว่า อิติ เนสํ (ดังนี้ของสัตว์เหล่านั้น) นี้ คำว่า อิติ มีอรรถว่า เป็นต้น หรือมีอรรถว่า มีประการอย่างนี้. ด้วยเหตุนั้น พึงนำมากล่าวโดยสมควรว่า การเกิดขึ้นแห่งอกุศลเวทนาอันมีสัมมาทิฏฐิเป็นปัจจัย ย่อมมีโดยอาศัยกรรมอกุศลอื่นเหล่านั้นด้วย เช่นเดียวกับโดยอาศัยผรุสวาจา. บทว่า เอเสว นโย (นัยนี้แล) นี้ ย่อมแสดงความหมายว่า พึงประกอบและแสดงในมิจฉาสังกัปปะเป็นต้นโดยสมควรด้วย เช่นเดียวกับที่ได้ประกอบและแสดงเวทนาอันเป็นวิบากของกุศลและอกุศลอันมีมิจฉาทิฏฐิเป็นปัจจัย และมีสัมมาทิฏฐิเป็นปัจจัย โดยสมควรโดยอาศัยฝ่ายสหชาตและฝ่ายอุปนิสัย. ในบทว่า ฉันทปัจจยา (มีฉันทะเป็นปัจจัย) นี้ มีความประสงค์ถึงฉันทะอันเป็นความอยากทำที่ประกอบด้วยตัณหาฉันทะ จึงกล่าวว่า "ในบทมีอาทิว่า ฉันทปัจจยา นั้น พึงทราบว่าเวทนาที่ประกอบด้วยจิตที่เกิดพร้อมด้วยโลภะ ๘ ดวง มีฉันทะเป็นปัจจัย". ในบทว่า วิตักกปัจจยา (มีวิตกเป็นปัจจัย) นี้ มีความประสงค์ถึงวิตกที่ถึงอัปปนาเท่านั้น จึงกล่าวว่า "เวทนาในปฐมฌานมีวิตกเป็นปัจจัย". เพราะเวทนาในปฐมฌานถูกรวบรวมไว้ด้วยวิตกเป็นปัจจัย จึงกล่าวว่า "เว้นปฐมฌาน". เวทนาในรูปาวจร ๓ เบื้องบน เวทนาในอรูปาวจร ๓ เบื้องล่าง รวมเป็นเวทนาในสมาบัติ ๖ ที่เหลือ.

තිණ්ණන්ති ඡන්දවිතක්කසඤ්ඤානං. අවූපසමෙති පටිපක්ඛෙන අවූපසමිතෙ. තිණ්ණඤ්හි තෙසං සහභාවෙන පච්චයතා අට්ඨලොභසහගතචිත්තෙසු එව. තත්ථ යං වත්තබ්බං තං වුත්තමෙව. ඡන්දමත්තස්සාති තෙසු තීසු ඡන්දමත්තස්ස. වූපසමෙ පඨමජ්ඣානවෙදනාව අප්පනාප්පත්තස්ස අධිප්පෙතත්තා. ඡන්දවිතක්කානං වූපසමෙ දුතියජ්ඣානාදිවෙදනා අධිප්පෙතා සඤ්ඤාය අවූපසන්තත්තා. දුතියජ්ඣානාදිවෙදනාගහණෙන හි සබ්බා සඤ්ඤාසමාපත්තියො ච ගහිතාව හොන්ති. තිණ්ණම්පි වූපසමෙති ඡන්දවිතක්කසඤ්ඤානං වූපසමෙ නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනවෙදනා අධිප්පෙතා. භවග්ගප්පත්තසඤ්ඤා හි වූපසමන්ති ඡන්දසඞ්කප්පානං අච්චන්තසුඛුමභාවප්පත්තියා. හෙට්ඨා ‘‘සම්මාදිට්ඨිපච්චයා’’ති එත්ථ සම්මාදිට්ඨිග්ගහණෙන හෙට්ඨිමමග්ගසම්මාදිට්ඨිපි ගහිතාව හොතීති ආහ – ‘‘අප්පත්තස්ස පත්තියාති අරහත්තඵලස්ස පත්තත්ථායා’’ති. අථ වා හෙට්ඨිමමග්ගාධිගමෙන විනා අග්ගමග්ගො නත්ථීති හෙට්ඨිමමග්ගාධිගමං අත්ථාපන්නං කත්වා ‘‘අරහත්තඵලස්ස පත්තත්ථායා’’ති වුත්තං. ආයමෙති ඵලෙන මිස්සිතො හොති එතෙනාති ආයාමො, සම්මාවායාමොති ආහ ‘‘අත්ථි ආයාමන්ති අත්ථි වීරිය’’න්ති. තස්ස වීරියාරම්භස්සාති අඤ්ඤාධිගමකාරණස්ස සම්මාවායාමස්ස වසෙන. පාළියං ඨාන-සද්දො කාරණපරියායොති ආහ – ‘‘අරහත්තඵලස්ස කාරණෙ’’ති. තප්පච්චයාති එත්ථ තං-සද්දෙන ‘‘ඨානෙ’’ති වුත්තකාරණමෙව පච්චාමට්ඨන්ති ආහ – ‘‘අරහත්තස්ස ඨානපච්චයා’’ති. චතුමග්ගසහජාතාති එතෙන ‘‘අරහත්තඵලස්ස පත්තත්ථායා’’ති [Pg.406] එත්ථ හෙට්ඨිමමග්ගානං අත්ථාපත්තිවසෙන ගහිතභාවමෙව ජොතෙති. කෙචි පන ‘‘චතුමග්ගසහජාතාති වත්වා නිබ්බත්තිතලොකුත්තරවෙදනාති භූතකථනං විසෙසනං. නිබ්බත්තිතලොකුත්තරවෙදනාති පඨමං අපෙක්ඛිතබ්බං, පච්ඡා චතුමග්ගසහජාතා’’ති වදන්ති.

บทว่า ติณฺณํ (แห่งธรรม ๓) คือแห่งฉันทะ วิตก และสัญญา. บทว่า อวูปสเม (เมื่อยังไม่สงบ) คือเมื่อยังไม่สงบด้วยปฏิปักษ์. ความเป็นปัจจัยโดยการเกิดร่วมกันของธรรม ๓ อย่างเหล่านั้น ย่อมมีในจิตที่เกิดพร้อมด้วยโลภะ ๘ ดวงเท่านั้น. สิ่งใดควรกล่าวในที่นั้น สิ่งนั้นได้กล่าวแล้ว. บทว่า ฉันทมัตตัสสะ (แห่งฉันทะเท่านั้น) คือแห่งฉันทะเท่านั้นในธรรม ๓ อย่างเหล่านั้น. เมื่อฉันทะสงบ มีความประสงค์ถึงเวทนาในปฐมฌานที่ถึงอัปปนาเท่านั้น. เมื่อฉันทะและวิตกสงบ มีความประสงค์ถึงเวทนาในทุติยฌานเป็นต้น เพราะสัญญายังไม่สงบ. แท้จริง ด้วยการรวบรวมเอาเวทนาในทุติยฌานเป็นต้น ย่อมรวบรวมเอาสัญญาในสมาบัติทั้งปวงด้วย. บทว่า ติณฺณมฺปิ วูปสเม (เมื่อธรรมทั้ง ๓ สงบ) คือเมื่อฉันทะ วิตก และสัญญา สงบ มีความประสงค์ถึงเวทนาในเนวสัญญานาสัญญายตนะ. แท้จริง สัญญาที่ถึงภวัคคะย่อมสงบ เพราะฉันทะและสังกัปปะถึงความเป็นสภาพที่ละเอียดอ่อนอย่างยิ่ง. ข้างล่าง ในบทว่า "สัมมาทิฏฐิปัจจยา" นี้ ด้วยการรวบรวมเอาสัมมาทิฏฐิ ย่อมรวบรวมเอาสัมมาทิฏฐิในมรรคเบื้องต่ำด้วย จึงกล่าวว่า "อัปปัตตัสสะ ปัตติยา (เพื่อความถึงซึ่งสิ่งที่ยังไม่ถึง) คือเพื่อความถึงซึ่งอรหัตตผล". อีกอย่างหนึ่ง เพราะไม่มีอัคคมรรคหากปราศจากการบรรลุมรรคเบื้องต่ำ จึงทำให้การบรรลุมรรคเบื้องต่ำมีความหมายรวมอยู่ด้วย แล้วจึงกล่าวว่า "เพื่อความถึงซึ่งอรหัตตผล". บทว่า อายาเมติ (ความพยายาม) คือความพยายาม เพราะสิ่งนี้ระคนด้วยผล จึงเป็นความพยายาม (อายามะ) จึงกล่าวว่า "สัมมาวายาโม (สัมมาวายามะ) คือ อัตถิ อายามํ (มีความพยายาม) คือมีความเพียร". บทว่า ตัสสะ วิริยารัมภัสสะ (แห่งการปรารภความเพียรนั้น) คือโดยอาศัยสัมมาวายามะอันเป็นเหตุแห่งการบรรลุญาณ. ในบาลี คำว่า ฐานะ เป็นไวพจน์ของเหตุ จึงกล่าวว่า "ในเหตุแห่งอรหัตตผล". ในบทว่า ตัปปัจจยา (มีเหตุนั้นเป็นปัจจัย) นี้ คำว่า ตํ (นั้น) ย่อมหมายถึงเหตุที่กล่าวไว้ในบทว่า "ฐาเน" (ในฐานะ) นั่นเอง จึงกล่าวว่า "มีฐานะแห่งอรหัตเป็นปัจจัย". บทว่า จตุมัคคสหชาตา (เกิดพร้อมด้วยมรรค ๔) นี้ ย่อมแสดงถึงความเป็นสภาพที่มรรคเบื้องต่ำถูกรวบรวมไว้โดยความหมายรวมในบทว่า "เพื่อความถึงซึ่งอรหัตตผล" นั่นเอง. แต่บางท่านกล่าวว่า "เมื่อกล่าวว่า จตุมัคคสหชาตา (เกิดพร้อมด้วยมรรค ๔) แล้ว คำว่า นิพพัตติตโลกุตตรเวทนา (เวทนาอันเป็นโลกุตตระที่เกิดขึ้นแล้ว) เป็นวิเสสนะที่กล่าวถึงสภาพที่เป็นจริง. พึงพิจารณาคำว่า นิพพัตติตโลกุตตรเวทนา ก่อน แล้วจึงพิจารณาคำว่า จตุมัคคสหชาตา ภายหลัง".

පඨමවිහාරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปฐมวิหารสูตร จบแล้ว.

2. දුතියවිහාරසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาทุติยวิหารสูตร

12. මිච්ඡාදිට්ඨි වූපසමති සබ්බසො පහීයති එතෙනාති මිච්ඡාදිට්ඨිවූපසමො. ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨිවූපසමො නාම සම්මාදිට්ඨි. භවන්තරෙ උප්පජ්ජන්තො අතිදූරෙති මඤ්ඤමානො විපාකවෙදනං න ගණ්හාතී’’ති අට්ඨකථායං වුත්තං. ‘‘ඉමිනා නයෙනා’’ති අතිදිසිත්වාපි තමත්ථං පාකටතරං කාතුං ‘‘යස්ස යස්සා’’තිආදිං වත්වා එව සාමඤ්ඤවසෙන වුත්තමත්ථං පච්ඡිමෙසු තීසු පදෙසු සරූපතොව දස්සෙතුං ‘‘ඡන්දවූපසමපච්චයා’’තිආදිමාහ, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. වුත්තත්ථානෙව අනන්තරසුත්තෙ.

๑๒. บทว่า มิจฉาทิฏฐิวูปสโม (ความสงบแห่งมิจฉาทิฏฐิ) คือมิจฉาทิฏฐิย่อมสงบ ย่อมถูกละได้โดยสิ้นเชิงด้วยสิ่งนี้. ในอรรถกถาได้กล่าวไว้ว่า "มิจฉาทิฏฐิวูปสมะ ชื่อว่า สัมมาทิฏฐิ. ผู้ที่เกิดในภพอื่น ย่อมไม่ถือเอาวิบากเวทนา โดยสำคัญว่าไกลเกินไป". แม้จะอ้างอิงความหมายนั้นด้วยบทว่า "อิมินา นเยน" (ด้วยนัยนี้) แล้วก็ตาม แต่เพื่อทำให้ความหมายนั้นชัดเจนยิ่งขึ้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ยัสสะ ยัสสา" (ของบุคคลใด ของบุคคลใด) แล้วจึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ฉันทวูปสมปัจจยา" (มีฉันทะสงบเป็นปัจจัย) เพื่อแสดงความหมายที่กล่าวโดยทั่วไปในบท ๓ บทสุดท้ายโดยตรง. ความหมายนั้นเป็นสิ่งที่เข้าใจง่ายอยู่แล้ว. ความหมายที่กล่าวไว้แล้วในสูตรก่อนหน้านี้.

දුතියවිහාරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาทุติยวิหารสูตร จบแล้ว.

3-7. සෙක්ඛසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถาเสกขสูตรเป็นต้น ที่ ๓-๗.

13-17. තිස්සන්නම්පි සික්ඛානං සික්ඛනං සීලං එතස්සාති සික්ඛනසීලො. සික්ඛතීතිපි වා සෙක්ඛො. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘සික්ඛතීති ඛො, භික්ඛවෙ, තස්මා සෙක්ඛොති වුච්චති. කිඤ්ච සික්ඛති? අධිසීලම්පි සික්ඛතී’’තිආදි (අ. නි. 3.86). තීහි ඵලෙහි හෙට්ඨා. සාපි චතුත්ථමග්ගෙන සද්ධිං උප්පන්නසික්ඛාපි. මග්ගක්ඛණෙ හි සික්ඛාකිච්චං න නිට්ඨිතං විප්පකතභාවතො, ඵලක්ඛණෙ පන නිට්ඨිතං නාම. උත්තානත්ථානෙව හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා.

ที่ ๑๓-๑๗. บทว่า สิกขนะสีโล (มีศีลคือการศึกษา) คือผู้มีศีลคือการศึกษาในสิกขา ๓ อย่าง. หรือว่า เสกขะ เพราะศึกษา. ข้อนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะศึกษา ฉะนั้นจึงเรียกว่า เสกขะ. ศึกษาอะไร? ศึกษาสิกขาคืออธิศีลเป็นต้น". (อ. อํ. ๓.๘๖) ต่ำกว่าผล ๓ อย่าง. แม้สิกขาที่เกิดขึ้นพร้อมกับมรรคที่ ๔. แท้จริง ในขณะแห่งมรรค กิจแห่งสิกขายังไม่สำเร็จ เพราะยังเป็นสภาพที่ยังไม่สมบูรณ์ แต่ในขณะแห่งผล ชื่อว่าสำเร็จแล้ว. เป็นความหมายที่ตื้นอยู่แล้ว เพราะเป็นนัยที่กล่าวไว้ข้างล่าง.

සෙක්ඛසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเสกขสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

විහාරවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาวิหารวรรค จบแล้ว.

3. මිච්ඡත්තවග්ගවණ්ණනා

๓. อรรถกถามิจฉัตตวรรค

21-30. මිච්ඡාසභාවන්ති [Pg.407] අයාථාවසභාවං අනිය්‍යානිකසභාවං. සම්මාසභාවන්ති යාථාවසභාවං නිය්‍යානිකසභාවං. මිච්ඡාපටිපත්තාධිකරණහෙතූති එත්ථ අධි-සද්දො අනත්ථකොති ආහ – ‘‘මිච්ඡාපටිපත්තිකරණහෙතූ’’ති. ඤායති පටිවිද්ධවසෙන නිබ්බානං ගච්ඡතීති ඤායො. සො එව තංසමඞ්ගීනං වට්ටදුක්ඛපාතතො ධාරණට්ඨෙන ධම්මොති ආහ – ‘‘ඤායං ධම්මන්ති අරියමග්ගධම්ම’’න්ති. ඤාණස්ස මිච්ඡාසභාවො නාම නත්ථීති විඤ්ඤාණමෙවෙත්ථ පච්චවෙක්ඛණවසෙන පවත්තං ඤාණ-සද්දෙන වුච්චතීති ආහ ‘‘මිච්ඡාවිඤ්ඤාණො’’ති. මිච්ඡාපච්චවෙක්ඛණොති කිඤ්චි පාපං කත්වා ‘‘අහො මයා කතං සුකත’’න්ති එවං පවත්තො මිච්ඡාපච්චවෙක්ඛණො. ගොසීලගොවතාදිපූරණං මුත්තීති එවං ගණ්හතො මිච්ඡාවිමුත්ති නාම. මිච්ඡාපටිපදාදීහි විවට්ටන්ති එවං වට්ටවිවට්ටං කථිතං. පුග්ගලො පුච්ඡිතොති නිගමිතො ච ‘‘අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, අසප්පුරිසො’’තිආදිනා. කිඤ්චාපි ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨිකො හොතී’’තිආදිනා පුග්ගලොව නිද්දිට්ඨො, තථාපි පුග්ගලසීසෙනායං ධම්මදෙසනාති ආහ ‘‘ධම්මො විභත්තො’’ති. තෙනෙවාහ ‘‘ධම්මෙන පුග්ගලො දස්සිතො’’ති. ධම්මෙනාති මිච්ඡාදිට්ඨිආදිකෙන ධම්මෙන. කල්‍යාණපුථුජ්ජනතො පට්ඨාය සබ්බසො සප්පුරිසා නාම, ඛීණාසවො සප්පුරිසතරො. සුප්පවත්තනියොති සුඛෙන පවත්තෙතුං සක්කුණෙය්‍යො. ධාවතීති ගච්ඡති. පච්චයුප්පන්නෙන උපෙච්ච නිස්සිතබ්බතො උපනිසා, පච්චයො, එකස්ස ස-කාරස්ස ලොපං කත්වා වාති ආහ – ‘‘සඋපනිසං සපච්චය’’න්ති. පරිකරණතො පරික්ඛාරො, පරිවාරොති ආහ – ‘‘සපරික්ඛාරං සපරිවාර’’න්ති. සහජාතවසෙන උපනිස්සයවසෙන ච සපච්චයතා කිච්චසාධනෙ නිප්ඵාදනෙ සහායභාවූපගමනෙ ච සපරිවාරතා දට්ඨබ්බා.

๒๑-๓๐. ภาวะผิด คือ ภาวะที่ไม่เป็นไปตามจริง ไม่นำออกไป (จากทุกข์). ภาวะถูก คือ ภาวะที่เป็นไปตามจริง นำออกไป (จากทุกข์). ในคำว่า “มิจฉาปฏิปัตตาธิกรณเหตุ” นี้ คำว่า “อธิ” ไม่มีอรรถ จึงกล่าวว่า “มิจฉาปฏิปัตติกะรณเหตุ” (เหตุแห่งการกระทำผิด). ญายธรรม คือ การไปสู่พระนิพพานด้วยอำนาจการแทงตลอด. ญายธรรมนั้นเองเป็นธรรม เพราะอรรถว่าทรงไว้ไม่ให้ตกไปในทุกข์แห่งวัฏฏะของผู้ประกอบด้วยญายธรรมนั้น จึงกล่าวว่า “ญายธรรม คือ อริยมรรคธรรม”. ภาวะผิดของญาณไม่มี วิญญาณที่เกิดขึ้นโดยการพิจารณาในที่นี้เรียกว่าญาณ จึงกล่าวว่า “มิจฉาวิญญาณ”. มิจฉาปัจจเวกขณะ คือ การพิจารณาผิดที่เกิดขึ้นอย่างนี้ว่า “โอ เราทำดีแล้ว” หลังจากได้ทำบาปบางอย่าง. การยึดถือว่าการบำเพ็ญโคศีล โควัตร เป็นต้น เป็นความหลุดพ้น ชื่อว่า มิจฉาวิมุตติ. การพ้นจากมิจฉาปฏิปทาเป็นต้น อย่างนี้เรียกว่า วัฏฏะและวิวัฏฏะ. บุคคลถูกถาม จึงสรุปว่า “ภิกษุทั้งหลาย บุคคลนี้เรียกว่าอสัตบุรุษ” เป็นต้น. แม้ว่าบุคคลจะถูกระบุด้วยคำว่า “เป็นผู้มีความเห็นผิด” เป็นต้น แต่การแสดงธรรมนี้ก็เป็นไปโดยอาศัยบุคคล จึงกล่าวว่า “ธรรมถูกจำแนกแล้ว”. ด้วยเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “บุคคลถูกแสดงด้วยธรรม”. ด้วยธรรม คือ ด้วยมิจฉาทิฏฐิเป็นต้น. ตั้งแต่กัลยาณปุถุชนเป็นต้นไป ชื่อว่าสัตบุรุษทั้งสิ้น พระขีณาสพเป็นสัตบุรุษยิ่งกว่า. สุปปวัตตนียะ คือ สามารถดำเนินไปได้โดยง่าย. ธาวติ คือ ไป. อุปนิสา คือ ปัจจัย เพราะเป็นสิ่งที่พึงอาศัยเข้าถึงด้วยปัจจัยที่เกิดขึ้นแล้ว, ปัจจัย, โดยการลบอักษร “ส” ตัวหนึ่ง จึงกล่าวว่า “เสาปนิสสํ สัปปัจจยํ” (มีอุปนิสัย มีปัจจัย). ปริกขาโร คือ เครื่องประกอบ, ปริวาโร คือ บริวาร จึงกล่าวว่า “สัปปะริกขารัง สัปปะริวารัง” (มีเครื่องประกอบ มีบริวาร). ความมีปัจจัยพึงเห็นโดยความเป็นสหชาติและโดยความเป็นอุปนิสัย และความมีบริวารพึงเห็นในการสำเร็จกิจ การทำให้สำเร็จ และการเข้าถึงความเป็นผู้ช่วยเหลือ.

මිච්ඡත්තවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาหมวดมิจฉัตตะ จบแล้ว.

4. පටිපත්තිවග්ගවණ්ණනා

๔. อรรถกถาหมวดปฏิปัตติ.

31-40. අයාථාවපටිපත්ති, න යථාපටිපත්ති, හෙතුම්හිපි ඵලෙපි අයාථාවවත්ථුසාධනතො. එකං සුත්තං ධම්මවසෙන කථිතං පටිපත්තිවසෙන. එකං සුත්තං පුග්ගලවසෙන කථිතං පටිපන්නකවසෙන. සංසාරමහොඝස්ස පරතීරභාවතො යො නං අධිගච්ඡති, තං පාරෙති ගමෙතීති පාරං, නිබ්බානං, තබ්බිධුරතාය [Pg.408] නත්ථි එත්ථ පාරන්ති අපාරං, සංසාරොති වුත්තං – ‘‘අපාරාපාරන්ති වට්ටතො නිබ්බාන’’න්ති. පාරඞ්ගතාති අසෙක්ඛෙ සන්ධාය. යෙපි ගච්ඡන්තීති සෙක්ඛෙ. යෙපි ගමිස්සන්තීති කල්‍යාණපුථුජ්ජනෙ. පාරගාමිනොති එත්ථ කිත-සද්දො තිකාලවාචීති එවං වුත්තං.

๓๑-๔๐. อายาถาวปฏิปัตติ คือ การปฏิบัติไม่เป็นไปตามจริง เพราะเป็นเครื่องยังวัตถุที่ไม่เป็นไปตามจริงให้สำเร็จ ทั้งในเหตุและในผล. พระสูตรหนึ่งกล่าวโดยธรรม คือ โดยปฏิปัตติ. พระสูตรหนึ่งกล่าวโดยบุคคล คือ โดยผู้ปฏิบัติ. เพราะเป็นฝั่งโน้นแห่งโอฆะคือสังสารวัฏ ผู้ใดบรรลุถึงฝั่งนั้น ผู้นั้นย่อมข้ามไป ย่อมไปถึง จึงเรียกว่า ปาระ (ฝั่งโน้น) คือ พระนิพพาน. เพราะความปราศจากฝั่งนั้น จึงไม่มีฝั่งในที่นี้ เรียกว่า อปาระ (ไม่มีฝั่ง) คือ สังสารวัฏ จึงกล่าวว่า “อปารัปปารัง” (ไม่มีฝั่งและมีฝั่ง) คือ วัฏฏะและพระนิพพาน. คำว่า “ปารังคตา” หมายถึง พระอเสกขะ. คำว่า “เยปิ คัจฉันติ” (ผู้ที่กำลังไป) หมายถึง พระเสกขะ. คำว่า “เยปิ คมิสสันติ” (ผู้ที่จะไป) หมายถึง กัลยาณปุถุชน. ในคำว่า “ปารคามิโน” นี้ คำว่า “กิตะ” เป็นคำแสดงกาลทั้งสาม จึงกล่าวอย่างนี้.

තීරන්ති ඔරිමතීරමාහ. තෙන වුත්තං ‘‘වට්ටමෙව අනුධාවතී’’ති. එකන්තකාළකත්තා චිත්තස්ස අපභස්සරභාවකරණතො කණ්හාභිජාතිහෙතුතො ච වුත්තං ‘‘කණ්හන්ති අකුසලධම්ම’’න්ති. වොදානභාවතො චිත්තස්ස පභස්සරභාවකරණතො සුක්කාභිජාතිහෙතුතො ච වුත්තං – ‘‘සුක්කන්ති කුසලධම්ම’’න්ති. කිලෙසමාර-අභිසඞ්ඛාරමාර-මච්චුමාරානං පවත්තිට්ඨානතාය ඔකං වුච්චති වට්ටං, තබ්බිධුරතාය අනොකන්ති නිබ්බානන්ති ආහ – ‘‘ඔකා අනොකන්ති වට්ටතො නිබ්බාන’’න්ති.

คำว่า “ตีระ” หมายถึง ฝั่งนี้. ด้วยเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ย่อมแล่นไปตามวัฏฏะเท่านั้น”. เพราะเป็นสิ่งดำสนิท ทำให้จิตไม่ผ่องใส และเป็นเหตุแห่งการเกิดในฝ่ายดำ จึงกล่าวว่า “กัณหะ คือ อกุศลธรรม”. เพราะเป็นสิ่งผ่องแผ้ว ทำให้จิตผ่องใส และเป็นเหตุแห่งการเกิดในฝ่ายขาว จึงกล่าวว่า “สุกกะ คือ กุศลธรรม”. วัฏฏะเรียกว่า “โอกะ” (ที่อยู่) เพราะเป็นที่เกิดของกิเลสมาร อภิสังขารมาร และมัจจุมาร. เพราะความปราศจากโอกะนั้น จึงเรียกว่า “อโนกะ” (ไม่มีที่อยู่) คือ พระนิพพาน จึงกล่าวว่า “โอกะ อโนกะ” คือ วัฏฏะและพระนิพพาน.

පරමත්ථතො සමණා වුච්චන්ති අරියා, සමණානං භාවො සාමඤ්ඤං, අරියමග්ගො, තෙන අරණීයතො උපගන්තබ්බතො සාමඤ්ඤත්ථො නිබ්බානන්ති ආහ – ‘‘සාමඤ්ඤත්ථන්ති නිබ්බානං, තං හී’’තිආදි. බ්‍රහ්මඤ්ඤත්ථන්ති එත්ථාපි ඉමිනා නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. බ්‍රහ්මඤ්ඤෙන අරියමග්ගෙන. රාගක්ඛයොති එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිසද්දත්ථො. තෙන ‘‘දොසක්ඛයො මොහක්ඛයො’’ති පදද්වයං සඞ්ගණ්හාති. වට්ටතියෙවාති වදන්ති ‘‘රාගක්ඛයො’’ති. පරියායෙන හි අරහත්තස්ස වත්තබ්බත්තාති.

โดยปรมัตถ์ พระอริยะทั้งหลายเรียกว่าสมณะ. ภาวะของสมณะคือสามัญญะ คือ อริยมรรค. เพราะเป็นสิ่งที่พึงไปถึง พึงเข้าถึงด้วยอริยมรรคนั้น สามัญญัตถะจึงเป็นพระนิพพาน จึงกล่าวว่า “สามัญญัตถะ คือ พระนิพพาน เพราะว่า...” เป็นต้น. ในคำว่า “พรหมัญญัตถะ” นี้ ก็พึงทราบอรรถโดยนัยนี้. ด้วยพรหมัญญะ คือ ด้วยอริยมรรค. ในคำว่า “ราคักขยะ” นี้ คำว่า “อิติ” มีอรรถเป็นต้น. ด้วยเหตุนั้นจึงรวมเอาบทสองบทคือ “โทสักขยะ” และ “โมหักขยะ” เข้าไว้ด้วย. ย่อมเป็นไปเท่านั้น จึงกล่าวว่า “ราคักขยะ”. เพราะโดยปริยายแล้ว เป็นการกล่าวถึงพระอรหัต.

පටිපත්තිවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาหมวดปฏิปัตติ จบแล้ว.

5. අඤ්ඤතිත්ථියපෙය්‍යාලවග්ගවණ්ණනා

๕. อรรถกถาหมวดอัญญเดียรถีย์เปยยาล.

41-48. අපරාපරං පරිවත්තමානෙන වත්තසම්පන්නෙන සංසාරද්ධානපරිඤ්ඤාවසෙනෙව නිබ්බානස්ස පත්තබ්බත්තා වුත්තං – ‘‘නිබ්බානං පත්වා පරිඤ්ඤාතං නාම හොතී’’ති. නිබ්බානං පත්වාති නිබ්බානප්පත්තිහෙතු. හෙතුඅත්ථො හි අයං ත්වා-සද්දො යථා – ‘‘ඝතං පිවිත්වා බලං හොති, සීහං දිස්වා භයං හොතී’’ති. තස්මාති යස්මා අපරිඤ්ඤෙය්‍යපරිජානනකිච්චෙන නිබ්බානස්ස පත්තියා අද්ධානපරිඤ්ඤාසිද්ධි ඤායති, තස්මා උපචාරවසෙන නිබ්බානං ‘‘අද්ධානපරිඤ්ඤා’’ති වුච්චති යථා ‘‘හිමසන්ති සූරියං උග්ගමෙතී’’ති. විජ්ජාවිමුත්තිඵලසච්ඡිකිරියත්ථන්ති එත්ථ විජ්ජාති අග්ගමග්ගවිජ්ජා. විමුත්තීති අග්ගමග්ගසමාධි අධිප්පෙතො[Pg.409]. තෙසං ඵලං අඤ්ඤාති ආහ – ‘‘විජ්ජාවිමුත්තිඵලෙන අරහත්තං කථිත’’න්ති. යාථාවතො ජානනතො පච්චක්ඛතො දස්සනතො ච ඤාණදස්සනන්ති ඉධ ඵලනිබ්බානපච්චවෙක්ඛණා අධිප්පෙතාති ආහ – ‘‘ඤාණදස්සනෙන පච්චවෙක්ඛණා කථිතා’’ති. සෙසෙහීති රාග-විරාග-සංයොජනප්පහාන-අනුසයසමුග්ඝාත-අද්ධානපරිඤ්ඤා- ආසවක්ඛය-විජ්ජා-විමුත්ති-ඵලසච්ඡිකිරියා-ඤාණදස්සන-අනුපාදාපරිනිබ්බානපදෙහි.

๔๑-๔๘. เพราะพระนิพพานเป็นสิ่งที่พึงบรรลุด้วยการกำหนดรู้หนทางแห่งสังสารวัฏที่หมุนเวียนไปมาอย่างสมบูรณ์ จึงกล่าวว่า “เมื่อบรรลุพระนิพพานแล้ว ชื่อว่าได้กำหนดรู้แล้ว”. คำว่า “นิพพานัง ปัตวา” (บรรลุพระนิพพานแล้ว) เป็นเหตุแห่งการบรรลุพระนิพพาน. เพราะคำว่า “ตวา” นี้มีอรรถเป็นเหตุ เช่น “ดื่มเนยใสแล้วย่อมมีกำลัง” “เห็นราชสีห์แล้วย่อมเกิดความกลัว”. เพราะเหตุนั้น เมื่อความสำเร็จแห่งการกำหนดรู้หนทางย่อมปรากฏด้วยกิจคือการกำหนดรู้สิ่งที่พึงกำหนดรู้ และด้วยการบรรลุพระนิพพาน เพราะเหตุนั้น พระนิพพานจึงถูกเรียกว่า “อัทธานปริญญา” (การกำหนดรู้หนทาง) โดยอุปจาระ เช่น “หิมะสงบลง พระอาทิตย์ย่อมขึ้น”. ในคำว่า “วิชชาวิมุตติผลสัจฉิกิริยัตถะ” นี้ วิชชาคืออัคคมรรควิชชา. วิมุตติคืออัคคมรรคสมาธิที่ประสงค์. ผลของสิ่งเหล่านั้นคือญาณ จึงกล่าวว่า “พระอรหัตถูกกล่าวด้วยวิชชาวิมุตติผล”. เพราะการรู้ตามความเป็นจริง และการเห็นโดยประจักษ์ ญาณทัสสนะในที่นี้จึงหมายถึงการพิจารณาพระนิพพานที่เป็นผล จึงกล่าวว่า “การพิจารณาถูกกล่าวด้วยญาณทัสสนะ”. ด้วยบทที่เหลือ คือ ราคะ วิราคะ การละสังโยชน์ การถอนอนุสัย การกำหนดรู้หนทาง อาสวักขยะ วิชชา วิมุตติ การทำให้แจ้งซึ่งผล ญาณทัสสนะ และอนุปาทาปรินิพพาน.

අඤ්ඤතිත්ථියපෙය්‍යාලවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาหมวดอัญญเดียรถีย์เปยยาล จบแล้ว.

6. සූරියපෙය්‍යාලවග්ගවණ්ණනා

๖. อรรถกถาสุริยเปยยาลวรรค

49-62. යථා අරුණුග්ගං සූරියුග්ගමනස්ස එකන්තිකං පුබ්බනිමිත්තං, එවං කල්‍යාණමිත්තතා අරියමග්ගපාතුභාවස්සාති සදිසූපමා අරුණුග්ගං කල්‍යාණමිත්තතාය. කල්‍යාණමිත්තොති චෙත්ථ අරියො, අරියමග්ගො වා දට්ඨබ්බො සූරියපාතුභාවො විය තෙන විධූපනීයන්ධකාරවිධමනතො. කුසලකත්තුකම්‍යතාඡන්දො ඡන්දසම්පදා ඉතරඡන්දතො සම්පන්නත්තා. කාරාපකඅප්පමාදස්සාති සච්චපටිවෙධස්ස කාරාපකස්ස. එවං සබ්බත්ථෙව සම්පදාසද්දා විසෙසාධිගමහෙතුතාය වෙදිතබ්බා. අඤ්ඤෙනපි ආකාරෙනාති ‘‘විවෙකනිස්සිත’’න්තිආදිආකාරතො අඤ්ඤෙන ‘‘රාගවිනයපරියොසාන’’න්තිආදිනා ආකාරෙන.

๔๙-๖๒. เหมือนอรุณขึ้นเป็นนิมิตเบื้องต้นที่แน่นอนของการขึ้นของพระอาทิตย์ ฉันใด ความเป็นผู้มีกัลยาณมิตรก็เป็นนิมิตเบื้องต้นของการปรากฏแห่งอริยมรรค ฉันนั้น. อุปมานี้เปรียบอรุณขึ้นกับความเป็นผู้มีกัลยาณมิตร. ในที่นี้ กัลยาณมิตรพึงเห็นว่าเป็นพระอริยะ หรืออริยมรรค เหมือนการปรากฏของพระอาทิตย์ เพราะเป็นเครื่องกำจัดความมืดที่พึงกำจัดได้. ฉันทะที่จะทำกุศล ชื่อว่า ฉันทสัมปทา เพราะเป็นฉันทะที่สมบูรณ์กว่าฉันทะอื่น. อัปปมาทะที่เป็นตัวการ คือ อัปปมาทะที่เป็นตัวการให้เกิดการแทงตลอดสัจจะ. อย่างนี้แหละ คำว่า “สัมปทา” ในที่ทั้งปวง พึงทราบว่าเป็นเหตุแห่งการบรรลุคุณวิเศษ. โดยอาการอื่นอีก คือ โดยอาการอื่นจากอาการว่า “อาศัยวิเวก” เป็นต้น ด้วยอาการว่า “มีความสำรอกราคะเป็นที่สุด” เป็นต้น.

සූරියපෙය්‍යාලවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสุริยเปยยาลวรรค จบแล้ว.

7. එකධම්මපෙය්‍යාලවග්ගාදිවණ්ණනා

๗. อรรถกถาเอกธรรมเปยยาลวรรคเป็นต้น.

63-138. තථා තථා වුත්තෙ බුජ්ඣනකානං අජ්ඣාසයවසෙන කථිතො, තස්මා ‘‘වුත්තො එව අත්ථො, කස්මා පුන වුත්තො’’ති න චොදෙතබ්බං.

๖๓-๑๓๘. (ธรรม) ถูกกล่าวโดยอัธยาศัยของผู้รู้แจ้งในลักษณะต่างๆ กัน ฉะนั้น จึงไม่พึงตำหนิว่า “อรรถนั้นกล่าวแล้ว ทำไมจึงกล่าวอีก”.

එකධම්මපෙය්‍යාලවග්ගාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเอกธรรมเปยยาลวรรคเป็นต้น จบแล้ว.

8. අප්පමාදපෙය්‍යාලවග්ගො

๘. อัปปมาทเปยยาลวรรค

1. තථාගතසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาตถาคตสูตร

139. කාරාපකඅප්පමාදො [Pg.410] නාම ‘‘ඉමෙ අකුසලා ධම්මා පහාතබ්බා, ඉමෙ කුසලා ධම්මා උප්පාදෙතබ්බා’’ති වුත්තවජ්ජෙතබ්බවජ්ජනසම්පාදෙතබ්බසම්පාදනවසෙන පවත්තො අප්පමාදො. එසාති අප්පමාදො. ලොකියොව. න ලොකුත්තරො. අයන්ති එසාති ච අප්පමාදමෙව වදති. තෙසන්ති චතුභූමකධම්මානං. පටිලාභකට්ඨෙනාති පටිලාභාපනට්ඨෙන.

๑๓๙. ความไม่ประมาทที่เป็นตัวการ หมายถึง ความไม่ประมาทที่ดำเนินไปโดยการละสิ่งที่พึงละตามที่กล่าวไว้ว่า "อกุศลธรรมเหล่านี้พึงละ, กุศลธรรมเหล่านี้พึงยังให้เกิด" และการยังสิ่งที่พึงยังให้สำเร็จตามที่กล่าวไว้. คำว่า "เอสะ" (นี้) คือความไม่ประมาท. เป็นโลกิยะเท่านั้น ไม่ใช่โลกุตตระ. คำว่า "อะยันติ" (นี้) และ "เอสะ" (นี้) ก็กล่าวถึงความไม่ประมาทนั่นเอง. คำว่า "เตสัง" (ของธรรมเหล่านั้น) คือของธรรม ๔ ภูมิ. คำว่า "ปฏิลาภกัฏเฐนะ" (โดยอรรถว่าให้ได้เฉพาะ) คือโดยอรรถว่ายังให้ได้เฉพาะ.

තථාගතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาตถาคตสูตร จบแล้ว.

2. පදසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาปทสูตร

140. ජඞ්ගලානන්ති ජඞ්ගලවාසීනං. ජඞ්ගල-සද්දො චෙත්ථ ථද්ධභාවසාමඤ්ඤෙන පථවීපරියායො, න අනුපට්ඨානවිදූරදෙසවාචී. තෙනාහ – ‘‘පථවීතලවාසීන’’න්ති. පදානං වුච්චමානත්තා ‘‘සපාදකපාණාන’’න්ති විසෙසෙත්වා වුත්තං. සමොධානන්ති අන්තොගධභාවං. තෙනාහ – ‘‘ඔධානං උපක්ඛෙප’’න්ති, උපනෙත්වා පක්ඛිපිතබ්බන්ති අත්ථො.

๑๔๐. คำว่า "ชังคลานัง" (ของสัตว์ที่เกิดในที่ดอน) คือของสัตว์ที่อาศัยอยู่ในที่ดอน. ในที่นี้ คำว่า "ชังคละ" เป็นไวพจน์ของแผ่นดินโดยความหมายทั่วไปของความแข็งกระด้าง ไม่ได้หมายถึงสถานที่ห่างไกลที่ไม่มีผู้คนอาศัยอยู่. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ของสัตว์ที่อาศัยอยู่บนพื้นแผ่นดิน". เพราะกล่าวถึงเท้า จึงกล่าวเจาะจงว่า "ของสัตว์มีเท้า". คำว่า "สโมธานัง" (การรวมกัน) คือความเป็นสภาพที่รวมเข้าไว้ภายใน. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "โอธานัง" (การวางลง) คือการวางลง, หมายถึงการนำมาวางลง.

පදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปทสูตร จบแล้ว.

3-10. කූටසුත්තාදිවණ්ණනා

๓-๑๐. อรรถกถากูฏสูตรเป็นต้น

141-148. වස්සිකාය පුප්ඵං වස්සිකං යථා ‘‘ආමලකියා ඵලං ආමලක’’න්ති. මහාතලස්මින්ති උපරිපාසාදෙ. ‘‘යානි කානිචී’’ති පදෙහි ඉතරානි සමානාධිකරණානි භවිතුං යුත්තානීති ‘‘පච්චත්තෙ සාමිවචන’’න්ති වත්වා තථා විභත්තිවිපරිණාමො කතො. ‘‘තන්තාවුතාන’’න්ති පදං නිද්ධාරණෙ සාමිවචනන්ති තත්ථ ‘‘වත්ථානී’’ති වචනසෙසෙන අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘අථ වා’’තිආදි වුත්තං.

๑๔๑-๑๔๘. ดอกมะลิ (วัสสิกะ) ของต้นมะลิ (วัสสิกา) เหมือนผลมะขามป้อม (อามลกะ) ของต้นมะขามป้อม (อามลกิยา). คำว่า "มหัตตลัสมิง" (บนพื้นใหญ่) คือบนปราสาทชั้นบน. เพราะบทว่า "ยานิ กานิจิ" (สิ่งใดสิ่งหนึ่ง) ควรเป็นสมานาธิกรณะกับบทอื่น จึงกล่าวว่า "เป็นสามีวจนะในปัจจัตตะ" แล้วจึงเปลี่ยนวิภัตติอย่างนั้น. บทว่า "ตันตาวุตานัง" (ของสิ่งที่ทอด้วยด้าย) เป็นสามีวจนะในนิธธารณะ (การกำหนด) จึงกล่าว "อถวา" (อีกอย่างหนึ่ง) เป็นต้น เพื่อแสดงอรรถด้วยบทที่เหลือว่า "วัตถานิ" (ผ้าทั้งหลาย) ในที่นั้น.

කූටසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถากูฏสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

අප්පමාදවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอัปปมาทวรรค จบแล้ว.

9. බලකරණීයවග්ගො

๙. พลกรณียวรรค

1. බලසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาพลสูตร

149. කම්මානියෙව [Pg.411] කම්මන්තා යථා සුත්තන්තා. අරියං අට්ඨඞ්ගිකං මග්ගන්ති එත්ථ නානන්තරියකතාය විපස්සනාපි ගහිතා එව හොතීති වුත්තං ‘‘සහවිපස්සන’’න්ති.

๑๔๙. การงานนั่นแหละชื่อว่ากัมมันตะ เหมือนสุตตันตะ. ในบทว่า "อริยอัฏฐังคิกมรรค" นี้ วิปัสสนาก็ถูกสงเคราะห์เข้าไว้ด้วย เพราะความเป็นสภาพไม่ขาดสาย จึงกล่าวว่า "พร้อมด้วยวิปัสสนา".

2. බීජසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาพีชสูตร

150. පඤ්චවිධම්පි සමූහට්ඨෙන බීජගාමො නාම. තදෙවාති මූලබීජාදි එව. සම්පන්නන්ති සහජාතමූලවන්තං. නීලභාවතො පට්ඨායාති නීලභාවාපත්තිතො පට්ඨාය.

๑๕๐. พืชคาม ๕ ชนิดทั้งหมด โดยอรรถว่ารวมกัน ชื่อว่า พืชคาม. คำว่า "ตเทวะ" (สิ่งนั้นนั่นแหละ) คือพืชมีรากเป็นต้นนั่นเอง. คำว่า "สัมปันนัง" (สมบูรณ์) คือมีรากเกิดพร้อม. คำว่า "นีลภาวโต ปัฏฐาย" (ตั้งแต่ความเป็นสีเขียว) คือตั้งแต่ถึงความเป็นสีเขียว.

3. නාගසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถานาคสูตร

151. බලං ගාහෙන්තීති අත්තනො සරීරබලං ගාහෙන්ති. තං පන නාගානං බලප්පත්ති එවාති ආහ – ‘‘බලං ගණ්හන්තී’’ති. සම්භෙජ්ජමුඛද්වාරන්ති මහාසමුද්දෙන සම්භෙදගතමහානදීනං මුඛද්වාරං. නාගා කායං වඩ්ඪෙන්තීතිආදි යස්මා ච භගවතා උපමාවසෙන ආභතං, තස්මා එවමෙව ඛොති එත්ථාතිආදිනා උපමං සංසන්දති. ආගතෙසූතිආදීසු තීසු පදෙසු භාවෙනභාවලක්ඛණෙ.

๑๕๑. คำว่า "พลังคเหติ" (ย่อมรับกำลัง) คือย่อมรับกำลังกายของตน. อนึ่ง การรับกำลังนั้นเป็นการถึงกำลังของนาคทั้งหลายนั่นเอง เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ย่อมรับกำลัง". คำว่า "สัมเภชชมุขทวารัง" (ปากทางที่รวมกัน) คือปากทางของแม่น้ำใหญ่ที่ไหลรวมกับมหาสมุทร. เพราะพระผู้มีพระภาคทรงนำมาโดยเป็นอุปมาว่า "นาคทั้งหลายย่อมเพิ่มพูนกาย" เป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงทรงเปรียบเทียบอุปมาด้วยบทว่า "ในที่นี้ก็เป็นอย่างนั้นนั่นแหละ" เป็นต้น. ในบท ๓ บทมี "อาคเตสุ" (เมื่อมาแล้ว) เป็นต้น เป็นภาวภาวลักขณะ.

5. කුම්භසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถากุมภสูตร

153. න පතිආවමතීති ච නිකුජ්ජිතභාවෙන උදකවමනො ඝටො, න තං පුන මුඛෙන ගණ්හාති. තෙනාහ ‘‘න අන්තො පවෙසෙතී’’ති.

๑๕๓. คำว่า "นะ ปฏิอาวมติ" (ย่อมไม่ดื่มกลับ) และหม้อที่คายน้ำออกโดยการคว่ำ ย่อมไม่รับน้ำนั้นกลับเข้าทางปากอีก. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ย่อมไม่นำเข้าข้างใน".

7. ආකාසසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาอากาสสูตร

155. තෙනෙතං වුත්තන්ති තෙන අරියමග්ගස්ස ඉජ්ඣනෙන එතෙසං සබ්බෙසං බොධිපක්ඛියධම්මානං ඉජ්ඣනං වුත්තං.

๑๕๕. คำว่า "เตเนตัง วุตตัง" (เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวคำนี้) คือเพราะความสำเร็จแห่งอริยมรรค จึงกล่าวถึงความสำเร็จแห่งโพธิปักขิยธรรมทั้งหมดเหล่านี้.

8-9-10. පඨමමෙඝසුත්තාදිවණ්ණනා

๘-๙-๑๐. อรรถกถาปฐมเมฆสูตรเป็นต้น

156-158. පංසුරජොජල්ලන්ති භූමිරෙණුසහජාතමලං. වාණිජකොපමෙති වාණිජකොපමපඨමසුත්තෙ චාපි.

๑๕๖-๑๕๘. คำว่า "ปังสุรโชชัลลัง" (ธุลีและสิ่งสกปรก) คือมลทินที่เกิดพร้อมกับละอองดิน. คำว่า "วาณิชโกปเม" (ในสูตรที่เปรียบด้วยพ่อค้า) คือในวาณิชโกปมสูตรที่ ๑ ด้วย.

11-12. ආගන්තුකසුත්තාදිවණ්ණනා

๑๑-๑๒. อรรถกถาอาคันตุกสูตรเป็นต้น

159-160. සහවිපස්සනස්ස [Pg.412] අරියමග්ගස්ස භාවනාය ඉජ්ඣනෙන එතං අභිඤ්ඤාපරිඤ්ඤෙය්‍යාදිධම්මානං අභිඤ්ඤාපරිජානනාදීනං ඉජ්ඣනං වුත්තං ඛත්තියාදීනං විසයආදිකං කරොන්තස්ස කථාය සජ්ජිතත්තා.

๑๕๙-๑๖๐. เพราะความสำเร็จแห่งการเจริญอริยมรรคพร้อมด้วยวิปัสสนา จึงกล่าวถึงความสำเร็จแห่งการรู้ยิ่งและการกำหนดรู้เป็นต้น ของธรรมมีอภิญญาและปริญเญยยะเป็นต้นเหล่านี้ เพราะเรื่องราวที่จัดเตรียมไว้สำหรับผู้กระทำวิสัยเป็นต้นของกษัตริย์เป็นต้น.

බලකරණීයවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาพลกรณียวรรค จบแล้ว.

10. එසනාවග්ගො

๑๐. เอสนาวรรค

1. එසනාසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาเอสนาสูตร

161. කාමානන්ති වත්ථුකාමකිලෙසකාමානං. කිලෙසකාමොපි හි කාමිතන්ති පරිකප්පිතෙන විධිනා ච අධිකරාගෙහි එසනීයො. භවානන්ති තිණ්ණං ගතීනං. දිට්ඨිගතිකපරිකප්පිතස්ස බ්‍රහ්මචරියස්ස නිමිත්තභාවතො මිච්ඡාදිට්ඨි ‘‘බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති අධිප්පෙතා.

๑๖๑. คำว่า "กามทั้งหลาย" ได้แก่ วัตถุกามและกิเลสกามทั้งหลาย. จริงอยู่ แม้กิเลสกามก็เป็นสิ่งที่พึงแสวงหาด้วยความกำหนัดยิ่ง และด้วยวิธีที่คิดปรุงแต่งว่า "เป็นที่น่าใคร่". คำว่า "ภพทั้งหลาย" ได้แก่ คติ ๓. เพราะมิจฉาทิฏฐิเป็นนิมิตของพรหมจรรย์ที่คิดปรุงแต่งโดยคติแห่งทิฏฐิ จึงประสงค์เอาว่า "พรหมจรรย์".

2-11. විධාසුත්තාදිවණ්ණනා

๒-๑๑. อรรถกถาวิธาสูตรเป็นต้น

162-171. සෙය්‍යොහමස්මීතිආදිනා තංතංවිභාගෙන ධීයන්ති විධීයන්තීති විධා, මානකොට්ඨාසා, මානට්ඨපනා වා. නීහනන්තීති විබාධෙන්ති.

๑๖๒-๑๗๑. ด้วยบทว่า "เราเป็นผู้ประเสริฐกว่า" เป็นต้น ธรรมเหล่านั้นย่อมทรงไว้ ย่อมจัดแจงไว้ด้วยการจำแนกเป็นส่วนๆ จึงชื่อว่า วิธา (ความถือตัว), คือส่วนแห่งมานะ หรือการตั้งมานะ. คำว่า "นีหนันติ" (ย่อมขจัด) คือย่อมเบียดเบียน.

එසනාවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อธิบายเอสนวรรคจบแล้ว

11. ඔඝවග්ගො

๑๑. โอฆวรรค

1-2. ඔඝසුත්තාදිවණ්ණනා

๑-๒. อธิบายโอฆสูตรเป็นต้น

172-173. වට්ටෙ ඔහනන්ති ඔසීදාපෙන්තීති ඔඝා. රූපාරූපභවෙති රූපභවෙ ච අරූපභවෙ ච රූපාරූපතණ්හොපනිස්සයා රූපාරූපාවචරකම්මනිබ්බත්තා ඛන්ධා. යොජනට්ඨෙන යොගො.

๑๗๒-๑๗๓. ชื่อว่าโอฆะ เพราะย่อมจมลง คือยังสัตว์ให้จมลงในวัฏฏะ. คำว่า รูปารูปภเว ได้แก่ ขันธ์ทั้งหลายที่เกิดจากกรรมอันเป็นรูปาวจรและอรูปาวจร ซึ่งอาศัยตัณหาในรูปภพและอรูปภพ ในรูปภพและอรูปภพ. ชื่อว่าโยคะ โดยอรรถว่าประกอบ.

3-4. උපාදානසුත්තාදිවණ්ණනා

๓-๔. อธิบายอุปาทานสูตรเป็นต้น

174-175. කාමනවසෙන උපාදියනතො කාමුපාදානං. තෙනාහ ‘‘කාමග්ගහණ’’න්ති. නාමකායස්සාති වෙදනාදීනං චතුන්නං අරූපක්ඛන්ධානං. ඝටනපබන්ධනකිලෙසොති [Pg.413] හෙතුනා ඵලස්ස කම්මවට්ටස්ස විපාකවට්ටෙන දුක්ඛප්පබන්ධසඤ්ඤිතස්ස ඝටනස්ස සම්බජ්ඣනස්ස නිබ්බත්තකකිලෙසො. අන්තග්ගාහිකදිට්ඨි සස්සතුච්ඡෙදගාහො.

๑๗๔-๑๗๕. ชื่อว่ากามุปาทาน เพราะยึดมั่นด้วยอำนาจแห่งกาม เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘การยึดถือกาม’ คำว่า นามกายัสส ได้แก่ อรูปขันธ์ ๔ มีเวทนาเป็นต้น ชื่อว่ากิเลสเครื่องประกอบและผูกพัน ได้แก่ กิเลสที่ยังการประกอบ การผูกพัน ซึ่งเป็นที่รู้จักกันว่าการผูกพันแห่งทุกข์ อันเป็นผลของกรรมวัฏด้วยวิปากวัฏ ให้เกิดขึ้นด้วยเหตุ ทิฏฐิที่ยึดที่สุด ได้แก่ การยึดถือสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ

උපාදානසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อธิบายอุปาทานสูตรเป็นต้นจบแล้ว

5-10. අනුසයසුත්තාදිවණ්ණනා

๕-๑๐. อธิบายอนุสยสูตรเป็นต้น

176-181. ථාමගතට්ඨෙනාති සත්තසන්තානෙ ථිරභාවූපගමනභාවෙන. ථාමගතන්ති ච අඤ්ඤෙහි අසාධාරණො කාමරාගාදීනංයෙව ආවෙණිකො සභාවො දට්ඨබ්බො. කාමරාගොවාති කාමරාගො එව අප්පහීනො. සො සති පච්චයලාභෙ උප්පජ්ජනාරහතාය සන්තානෙ අනුසෙතීති අනුසයො. සෙසෙසුපීති පටිඝානුසයාදීසු. ඔරම්භාගො වුච්චති කාමධාතු රූපාරූපභාවතො හෙට්ඨාභූතත්තා. තත්ථ පවත්තියා පච්චයභාවතො ඔරම්භාගියානි යථා ‘‘පච්ඡියො ගොදුහකො’’ති. සංයොජෙන්තීති සංයොජනානි, හෙට්ඨා විය අත්ථො වත්තබ්බො. උද්ධම්භාගො මහග්ගතභාගො, තස්ස හිතානීති සබ්බං හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා න වුත්තන්ති අධිප්පායො.

๑๗๖-๑๘๑. คำว่า โดยอรรถว่าถึงความมั่นคง ได้แก่ โดยภาวะที่ถึงความมั่นคงในสันดานของสัตว์ และพึงทราบว่า คำว่า ถึงความมั่นคง ได้แก่ สภาวะอันเป็นลักษณะเฉพาะของกามราคะเป็นต้น ซึ่งไม่ทั่วไปแก่สิ่งอื่น คำว่า กามราโคเอว ได้แก่ กามราคะที่ยังละไม่ได้ กามราคะนั้นชื่อว่าอนุสัย เพราะนอนเนื่องอยู่ในสันดาน โดยภาวะที่ควรจะเกิดขึ้นเมื่อได้ปัจจัย คำว่า ในอนุสัยที่เหลือ ก็คือ ในปฏิฆานุสัยเป็นต้น ชื่อว่าโอรัมภาค ได้แก่ กามธาตุ เพราะเป็นเบื้องต่ำกว่ารูปภพและอรูปภพ ชื่อว่าโอรัมภาคิยะ เพราะเป็นปัจจัยแห่งการเป็นไปในกามธาตุนั้น เหมือนคำว่า "ช่างสานตะกร้า" และ "คนรีดนมโค" ชื่อว่าสังโยชน์ เพราะย่อมประกอบสัตว์ไว้ พึงกล่าวอรรถเหมือนข้างล่าง อุทธัมภาค ได้แก่ ภาวะอันเป็นมหัคคตะ คำว่า เป็นไปเพื่ออุทธัมภาคนั้น มีความหมายว่า ไม่ได้กล่าวไว้ทั้งหมด เพราะเป็นไปตามนัยที่กล่าวไว้ข้างล่าง

අනුසයසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อธิบายอนุสยสูตรเป็นต้นจบแล้ว

ඔඝවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อธิบายโอฆวรรคจบแล้ว

මග්ගසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อธิบายมรรคสังยุตจบแล้ว

2. බොජ්ඣඞ්ගසංයුත්තං

๒. โพชฌงค์สังยุต

1. පබ්බතවග්ගො

๑. ปัพพตวรรค

1.හිමවන්තසුත්තවණ්ණනා

๑. อธิบายหิมวันตสูตร

182. බුජ්ඣති [Pg.414] චතුසච්චං අරියසාවකො එතායාති බොධං, ධම්මසාමග්ගී, අරියසාවකො පන චතුසච්චං බුජ්ඣතීති බොධි. අඞ්ගාති කාරණා. යාය ධම්මසාමග්ගියාති සම්බන්ධො. තණ්හාවසෙන පතිට්ඨානං, දිට්ඨිවසෙන ආයූහනා. සස්සතදිට්ඨියා පතිට්ඨානං, උච්ඡෙදදිට්ඨියා ආයූහනා. ලීනවසෙන පතිට්ඨානං, උද්ධච්චවසෙන ආයූහනා. කාමසුඛානුයොගවසෙන පතිට්ඨානං, අත්තකිලමථානුයොගවසෙන ආයූහනා. ඔඝතරණසුත්තවණ්ණනායං (සං. නි. 1.1) –

๑๘๒. อริยสาวกย่อมรู้แจ้งอริยสัจ ๔ ด้วยธรรมสามัคคีนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่าโพธะ ส่วนอริยสาวกย่อมรู้แจ้งอริยสัจ ๔ เหตุนั้นจึงชื่อว่าโพธิ คำว่า องค์ ได้แก่ เหตุ พึงประกอบความว่า ด้วยธรรมสามัคคีใด การตั้งมั่นด้วยอำนาจแห่งตัณหา การปรุงแต่งด้วยอำนาจแห่งทิฏฐิ การตั้งมั่นด้วยสัสสตทิฏฐิ การปรุงแต่งด้วยอุจเฉททิฏฐิ การตั้งมั่นด้วยอำนาจแห่งความหดหู่ การปรุงแต่งด้วยอำนาจแห่งความฟุ้งซ่าน การตั้งมั่นด้วยอำนาจแห่งกามสุขัลลิกานุโยค การปรุงแต่งด้วยอำนาจแห่งอัตตกิลมถานุโยค ในอธิบายโอฆตรณสูตร (สํ. ส. ๑.๑) –

‘‘කිලෙසවසෙන පතිට්ඨානං, අභිසඞ්ඛාරවසෙන ආයූහනා. තණ්හාදිට්ඨීහි පතිට්ඨානං, අවසෙසකිලෙසාභිසඞ්ඛාරෙහි ආයූහනා, සබ්බාකුසලාභිසඞ්ඛාරවසෙන පතිට්ඨානං, සබ්බලොකියකුසලාභිසඞ්ඛාරවසෙන ආයූහනා’’ති –

‘การตั้งมั่นด้วยอำนาจแห่งกิเลส การปรุงแต่งด้วยอำนาจแห่งอภิสังขาร การตั้งมั่นด้วยตัณหาและทิฏฐิ การปรุงแต่งด้วยกิเลสและอภิสังขารที่เหลือ การตั้งมั่นด้วยอำนาจแห่งอกุศลอภิสังขารทั้งปวง การปรุงแต่งด้วยอำนาจแห่งโลกิยกุศลอภิสังขารทั้งปวง’ ดังนี้ –

වුත්තෙසු පකාරෙසු ඉධ අවුත්තානං වසෙන වෙදිතබ්බො. කිලෙසසන්තානනිද්දාය උට්ඨහතීති එතෙන සිඛාපත්තවිපස්සනාසහගතානම්පි සතිආදීනං බොජ්ඣඞ්ගභාවං දස්සෙති. චත්තාරීතිආදිනා මග්ගඵලෙන සහගතානං. සත්තහි බොජ්ඣඞ්ගෙහි භාවිතෙහි සච්චපටිවෙධො හොතීති කථමිදං ජානිතබ්බන්ති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘යථාහා’’තිආදි. ඣානඞ්ගමග්ගඞ්ගාදයො වියාති එතෙන බොධිබොජ්ඣඞ්ගසද්දානං සමුදායාවයවවිසයතං දස්සෙති. සෙනඞ්ගරථඞ්ගාදයො වියාති එතෙන පුග්ගලපඤ්ඤත්තියා අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තිභාවං දස්සෙති.

พึงทราบโดยนัยแห่งประเภทที่ไม่ได้กล่าวไว้ในที่นี้ ในบรรดาประเภทที่กล่าวมาแล้ว ด้วยบทว่า "ย่อมลุกขึ้นจากความหลับแห่งสันดานกิเลส" นี้ ย่อมแสดงความเป็นโพชฌงค์ของสติเป็นต้น แม้ที่ประกอบด้วยวิปัสสนาที่ถึงยอด ของธรรมที่ประกอบด้วยมรรคและผล มี ๔ เป็นต้น พึงทราบว่า การแทงตลอดสัจจะย่อมมีด้วยโพชฌงค์ ๗ ที่อบรมแล้ว ดังนี้ จะพึงทราบได้อย่างไร ดังนี้ พระผู้มีพระภาคทรงปรารภคำถามนั้น จึงตรัสว่า ‘ดังที่ตรัสไว้’ เป็นต้น ด้วยบทว่า เหมือนองค์ฌานและองค์มรรคเป็นต้นนี้ ย่อมแสดงความเป็นอารมณ์แห่งส่วนรวมและส่วนย่อยของศัพท์ว่า โพธิ และ โพชฌงค์ ด้วยบทว่า เหมือนองค์ทัพและองค์รถเป็นต้นนี้ ย่อมแสดงความเป็นบัญญัติที่ไม่มีอยู่จริงของบุคคลบัญญัติ

බොධාය සංවත්තන්තීති බොජ්ඣඞ්ගාති වුත්තං ‘‘කාරණත්ථො අඞ්ගසද්දො’’ති. බුජ්ඣතීති බොධි, බොධියා එව අඞ්ගාති බොජ්ඣඞ්ගාති වුත්තං ‘‘බුජ්ඣන්තීති බොජ්ඣඞ්ගා’’ති. විපස්සනාදීනං කාරණානං බුජ්ඣිතබ්බානං සච්චානං අනුරූපං පච්චක්ඛභාවෙන පටිමුඛං අවිපරීතං සම්මා බුජ්ඣන්තීති එවං වත්ථුවිසෙසදීපකෙහි උපරිමග්ගෙහි අනුබුජ්ඣන්තීතිආදිනා වුත්තබොධිසද්දෙහි නිප්පදෙසෙන වුත්තං [Pg.415] ‘‘බුජ්ඣනතාසාමඤ්ඤෙන සඞ්ගණ්හාතී’’ති. එත්ථ ච ලීනපතිට්ඨාන-කාමසුඛල්ලිකානුයොග-උච්ඡෙදාභිනිවෙසානං ධම්මවිචය-වීරියපීතිපධාන-ධම්මසාමග්ගී පටිපක්ඛො. උද්ධච්චායූහනඅත්තකිලමථානුයොග-සස්සතාභිනිවෙසානං පස්සද්ධිසමාධි-උපෙක්ඛාපධාන-ධම්මසාමග්ගී පටිපක්ඛො. සති පන උභයත්ථාපි ඉච්ඡිතබ්බා. තථා හි සා සබ්බත්ථිකා වුත්තා.

ชื่อว่าโพชฌงค์ เพราะเป็นไปเพื่อโพธิ ดังนี้ จึงกล่าวว่า ‘ศัพท์ว่า องค์ มีอรรถว่า เหตุ’ ชื่อว่าโพธิ เพราะย่อมรู้แจ้ง ชื่อว่าโพชฌงค์ เพราะเป็นองค์ของโพธินั่นเอง ดังนี้ จึงกล่าวว่า ‘ชื่อว่าโพชฌงค์ เพราะย่อมรู้แจ้ง’ คำว่า "ย่อมสงเคราะห์ด้วยความรู้แจ้งโดยทั่วไป" นี้ ท่านกล่าวไว้โดยไม่มีส่วนเหลือ ด้วยศัพท์ว่า "โพธิ" ที่กล่าวไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "ย่อมรู้แจ้งตามด้วยมรรคเบื้องสูงทั้งหลายอันแสดงความพิเศษแห่งวัตถุ" อย่างนี้ว่า "ย่อมรู้แจ้งโดยชอบ ไม่วิปลาส ตรงหน้า โดยภาวะที่ประจักษ์แจ้ง อันสมควรแก่สัจจะที่ควรรู้แจ้งซึ่งเป็นเหตุแห่งวิปัสสนาเป็นต้น" ในที่นี้ ธรรมสามัคคีอันมีธัมมวิจยะ วิริยะ ปีติ เป็นประธาน เป็นปฏิปักษ์ต่อการตั้งมั่นด้วยความหดหู่ การประกอบด้วยกามสุขัลลิกานุโยค และการยึดมั่นในอุจเฉททิฏฐิ ธรรมสามัคคีอันมีปัสสัทธิ สมาธิ อุเบกขา เป็นประธาน เป็นปฏิปักษ์ต่อการปรุงแต่งด้วยความฟุ้งซ่าน การประกอบด้วยอัตตกิลมถานุโยค และการยึดมั่นในสัสสตทิฏฐิ ส่วนสติพึงปรารถนาในทั้งสองกรณี เพราะสติถูกกล่าวว่าเป็นธรรมที่ใช้ได้ทั่วไปในทุกที่

සං-සද්දො පසංසායං. පුනදෙව සුන්දරො ච අත්ථොපීති ආහ ‘‘පසත්ථො සුන්දරො ච බොජ්ඣඞ්ගො’’ති. අභිනිබ්බත්තෙතීති අභිවිසිට්ඨභාවෙන නිබ්බත්තෙති සවිසෙසභාවං වදති. ‘‘එකෙ වණ්ණයන්තී’’ති වත්වා තත්ථ යථාවුත්තවිවෙකත්තයතො අඤ්ඤං විවෙකද්වයං උද්ධරිත්වා දස්සෙතුං ‘‘තෙ හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ඣානක්ඛණෙ තාව කිච්චතො වික්ඛම්භනවිවෙකනිස්සිතං, විපස්සනාක්ඛණෙ අජ්ඣාසයතො පටිප්පස්සද්ධිවිවෙකනිස්සිතං භාවෙතීති. තෙනාහ – ‘‘අනුත්තරං විමොක්ඛං උපසම්පජ්ජ විහරිස්සාමී’’ති. තත්ථ තත්ථ නිච්ඡයතාය කසිණජ්ඣානග්ගහණෙන අනුප්පාදානම්පි ගහණං දට්ඨබ්බං.

ศัพท์ว่า สํ (สัม) มีอรรถว่า สรรเสริญ อีกทั้งมีอรรถว่า งามด้วย จึงกล่าวว่า ‘โพชฌงค์อันประเสริฐและงาม’ คำว่า ย่อมยังให้เกิด ได้แก่ ย่อมยังให้เกิดด้วยภาวะที่วิเศษยิ่ง ย่อมกล่าวถึงภาวะที่มีลักษณะพิเศษ ครั้นกล่าวว่า ‘บางพวกพรรณนา’ แล้ว เพื่อแสดงวิเวก ๒ อย่างอื่นจากวิเวก ๓ ที่กล่าวมาแล้วในที่นั้น จึงกล่าวว่า ‘เพราะเหตุนั้น’ เป็นต้น ในที่นั้น ในขณะแห่งฌานก่อน ย่อมเจริญวิเวกที่อาศัยวิกขัมภนวิเวกโดยกิจ ในขณะแห่งวิปัสสนา ย่อมเจริญวิเวกที่อาศัยปฏิปัสสัทธิวิเวกโดยอัธยาศัย เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘เราจักเข้าถึงวิโมกข์อันยอดเยี่ยมแล้วอยู่’ พึงทราบว่า การถือเอาแม้ซึ่งธรรมที่ไม่เกิดขึ้น ย่อมมีด้วยการถือเอากสิณฌาน โดยความแน่นอนในที่นั้นๆ

හිමවන්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาหิมวันตสูตร จบแล้ว

2. කායසුත්තවණ්ණනා

๒. การพรรณนากายสูตร

183. තිට්ඨන්ති එතෙනාති ඨිති, කාරණං. කම්මඋතුචිත්තාහාරසඤ්ඤිතො චතුබ්බිධො පච්චයො ඨිති එතස්සාති පච්චයට්ඨිතිකො. ආහාරපච්චයසද්දා හි එකත්ථා. සුභම්පීති කාමච්ඡන්දො පච්චයො, අසුභෙ සුභාකාරෙන පවත්තනතො සුභන්ති වුච්චති. තෙන කාරණෙන පවත්තනකස්ස අඤ්ඤස්ස කාමච්ඡන්දස්ස නිමිත්තත්තා සුභනිමිත්තන්ති. සුභස්සාති යථාවුත්තස්ස සුභස්ස. ආරම්මණම්පීති සුභාකාරෙන, ඉට්ඨාකාරෙන වා ගය්හමානං රූපාදිආරම්මණම්පි සුභනිමිත්තං වුත්තාකාරෙන. අනුපායමනසිකාරොති ආකඞ්ඛිතස්ස හිතසුඛස්ස අනුපායභූතො මනසිකාරො, තතො එව උප්පථමනසිකාරොති අයොනිසොමනසිකාරො. තස්මින්ති යථානිද්ධාරිතෙ කාමච්ඡන්දභූතෙ තදාරම්මණභූතෙ ච දුවිධෙපි සුභනිමිත්තෙ. අට්ඨකථායං පන ‘‘සුභාරම්මණෙ’’ඉච්චෙව වුත්තං. අත්ථි, භික්ඛවෙ, සුභනිමිත්තන්තිආදීති ආදි-සද්දෙන කාමච්ඡන්දනීවරණස්ස ආහාරදස්සනපාළි උත්තානාති කත්වා වුත්තං – ‘‘එවං සබ්බනීවරණෙසු යොජනා වෙදිතබ්බා’’ති.

๑๘๓. ชื่อว่าฐิติ เพราะย่อมตั้งอยู่ด้วยสิ่งนี้ ได้แก่ เหตุ ชื่อว่าปัจจัยฐิติกะ เพราะปัจจัย ๔ อย่าง มีกรรม อุตุ จิต อาหาร เป็นที่ตั้งของสิ่งนี้ ศัพท์ว่า อาหาร และ ปัจจัย มีอรรถอย่างเดียวกัน คำว่า สุภะ ได้แก่ กามฉันทะเป็นปัจจัย เพราะเป็นไปโดยอาการที่งามในสิ่งไม่งาม จึงเรียกว่า สุภะ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าสุภนิมิต เพราะเป็นนิมิตของกามฉันทะอื่นที่ยังให้เป็นไป คำว่า ของสุภะ ได้แก่ ของสุภะที่กล่าวมาแล้ว คำว่า อารมณ์ ก็คือ อารมณ์มีรูปเป็นต้นที่ถูกยึดถือโดยอาการที่งาม หรือโดยอาการที่น่าปรารถนา ก็ชื่อว่าสุภนิมิตโดยอาการที่กล่าวมาแล้ว ชื่อว่าอนุปายมนสิการ ได้แก่ มนสิการที่ไม่เป็นอุบายแห่งประโยชน์สุขที่ปรารถนา เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าอุปปถมนสิการ ได้แก่ อโยนิโสมนสิการ คำว่า ในสุภนิมิตนั้น ได้แก่ ในสุภนิมิต ๒ อย่าง คือที่เป็นกามฉันทะ และที่เป็นอารมณ์ของกามฉันทะนั้น ตามที่กำหนดไว้แล้ว ในอรรถกถา กล่าวไว้ว่า ‘ในสุภารมณ์’ เท่านั้น คำว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สุภนิมิตมีอยู่ ดังนี้เป็นต้น ด้วยศัพท์ว่า เป็นต้น นี้ พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคทรงทำให้ปาฬิที่แสดงอาหารของกามฉันทนิวรณ์เป็นของตื้น จึงตรัสว่า ‘พึงประกอบความในนิวรณ์ทั้งปวงอย่างนี้’

පටිඝොපි [Pg.416] පටිඝනිමිත්තං පුරිමුප්පන්නස්ස පච්ඡා උප්පජ්ජනකස්ස නිමිත්තභාවතො. පටිඝාරම්මණං නාම එකූනවීසති ආඝාතවත්ථුභූතා සත්තසඞ්ඛාරා. අරතීති පන්තසෙනාසනාදීසු අරමණං. උක්කණ්ඨිතාති උක්කණ්ඨභාවො. පන්තෙසූති දූරෙසු, විවිත්තෙසු වා. අධිකුසලෙසූති සමථවිපස්සනාධම්මෙසු. අරති රතිපටිපක්ඛො. අරතිතාති අරමණාකාරො. අනභිරතීති අනභිරතභාවො. අනභිරමණාති අනභිරමණාකාරො. උක්කණ්ඨිතාති උක්කණ්ඨනාකාරො. පරිතස්සිතාති උක්කණ්ඨනවසෙනෙව පරිතස්සනා.

ปฏิฆะก็เป็นปฏิฆนิมิต เพราะเป็นนิมิตของสิ่งที่เกิดขึ้นก่อนแก่สิ่งที่เกิดขึ้นภายหลัง ชื่อว่าปฏิฆารมณ์ คือสัตว์และสังขารที่เป็นอาฆาตวัตถุ ๑๙ อย่าง คำว่า อรติ คือความไม่ยินดีในเสนาสนะอันสงัดเป็นต้น คำว่า อุกกัณฐิตา คือความเป็นผู้เบื่อหน่าย คำว่า ปันเตสุ คือในที่ไกล หรือในที่วิเวก คำว่า อธิกุสเลสุ คือในสมถะและวิปัสสนาธรรม อรติ เป็นปฏิปักษ์ต่อรติ คำว่า อรติตา คืออาการแห่งความไม่ยินดี คำว่า อนภิรติ คือความเป็นผู้ไม่ยินดี คำว่า อนภิรมาณา คืออาการแห่งความไม่ยินดี คำว่า อุกกัณฐิตา คืออาการแห่งความเบื่อหน่าย คำว่า ปริตัสสิตา คือความกระวนกระวายด้วยอำนาจแห่งความเบื่อหน่ายนั่นเอง

ආගන්තුකං, න සභාවසිද්ධං. කායාලසියන්ති නාමකායෙ අලසභාවො. සම්මොහවිනොදනියං පන ‘‘තන්දීති ජාතිආලසිය’’න්ති වුත්තං. වදතීති එතෙන අතිසීතාදිපච්චයා සඞ්කොචාපත්තිං දස්සෙති. යං සන්ධාය වුත්තං කිලෙසවත්ථුවිභඞ්ගෙ (විභ. අට්ඨ. 857). තන්දීති ජාතිආලසියං. තන්දියනාති තන්දියනාකාරො. තන්දිමනකතාති තන්දියා අභිභූතචිත්තතා. අලසස්ස භාවො ආලස්‍යං. ආලස්‍යායනාකාරො ආලස්‍යායනා. ආලස්‍යායිතස්ස භාවො ආලස්‍යායිතත්තං. ඉති සබ්බෙහිපි ඉමෙහි පදෙහි කිලෙසවසෙන කායාලසියං කථිතං.

เป็นของจรมา ไม่ใช่มีอยู่โดยธรรมชาติ คำว่า กายาลสิยะ คือความเป็นผู้เกียจคร้านในนามกาย แต่ในสมโมหวิโนทนีกล่าวว่า ‘คำว่า ตันที คือความเกียจคร้านโดยกำเนิด’ ด้วยคำว่า ‘กล่าว’ นี้ แสดงถึงการถึงความหดตัวเพราะปัจจัยมีอากาศหนาวจัดเป็นต้น ซึ่งอ้างถึงที่กล่าวไว้ในกิเลสวัตถุวิภังค์ (วิภังคอรรถกถา ๘๕๗) คำว่า ตันที คือความเกียจคร้านโดยกำเนิด คำว่า ตันทิยานา คืออาการแห่งความท้อแท้ คำว่า ตันทิมนกตา คือความเป็นผู้มีใจถูกความท้อแท้ครอบงำ ความเป็นของผู้เกียจคร้าน คืออาลัสยะ อาการแห่งความเกียจคร้าน คืออาลัสยายนา ความเป็นแห่งผู้เกียจคร้าน คืออาลัสยายิตัตตะ ด้วยบทเหล่านี้ทั้งหมดนี้ กายาลสิยะถูกกล่าวโดยอำนาจแห่งกิเลส

කිලෙසවසෙනාති සම්මොහවසෙන. කායවිනමනාති කායස්ස විරූපතො නමනා. ජම්භනාති ඵන්දනා. පුනප්පුනං ජම්භනා විජම්භනා. ආනමනාති පුරතො නමනා. විනමනාති පච්ඡතො නමනා. සන්නමනාති සමන්තතො නමනා. පණමනාති යථා හි තන්තතො උට්ඨිතපෙසකාරො කිඤ්චිදෙව උපරිට්ඨිතං ගහෙත්වා උජුං කායං උස්සාපෙති, එවං කායස්ස උද්ධං ඨපනා. බ්‍යාධියකන්ති උප්පන්නබ්‍යාධිතා. ඉති සබ්බෙහිපි ඉමෙහි පදෙහි කිලෙසවසෙන කායඵන්දනමෙව කථිතං (විභ. අට්ඨ. 858).

คำว่า โดยอำนาจแห่งกิเลส คือโดยอำนาจแห่งความหลง คำว่า กายวินมนา คือการน้อมกายไปโดยอาการที่ผิดรูป คำว่า ชัมภนา คือการสั่นไหว การสั่นไหวซ้ำๆ คือวิชัมภนา คำว่า อานมนา คือการน้อมไปข้างหน้า คำว่า วินมนา คือการน้อมไปข้างหลัง คำว่า สันนมนา คือการน้อมไปโดยรอบ คำว่า ปณมนา คือการตั้งกายให้ตรงขึ้น เหมือนช่างทอผ้าที่ลุกขึ้นจากกี่แล้วจับอะไรบางอย่างที่อยู่ข้างบนแล้วยกกายให้ตรงขึ้น คำว่า พยาธิยกัง คือความเป็นผู้มีโรคเกิดขึ้นแล้ว ด้วยบทเหล่านี้ทั้งหมดนี้ ความไหวแห่งกายถูกกล่าวโดยอำนาจแห่งกิเลสเท่านั้น (วิภังคอรรถกถา ๘๕๘)

භත්තපරිළාහොති භත්තවසෙන පරිළාහුප්පත්ති. භුත්තාවිස්සාති භුත්තවතො. භත්තමුච්ඡාති භත්තගෙලඤ්ඤං. අතිභුත්තපච්චයා හි මුච්ඡාපත්තො විය හොති. භත්තකිලමථොති භුත්තපච්චයා කිලන්තභාවො. භත්තපරිළාහොති භත්තදරථො. කුච්ඡිපූරං භුත්තවතො හි පරිළාහුප්පත්තියා උපහතින්ද්‍රියො විය හොති, කායො ඛිජ්ජති. කායදුට්ඨුල්ලන්ති භුත්තභත්තං නිස්සාය කායස්ස අකම්මඤ්ඤතා.

คำว่า ภัตตปริฬาหะ คือความเร่าร้อนเกิดขึ้นเพราะอาหาร คำว่า ภุตตาวิสสะ คือของผู้บริโภคแล้ว คำว่า ภัตตมุจฉา คือความเจ็บป่วยเพราะอาหาร เพราะปัจจัยคือการบริโภคมากเกินไป ย่อมเป็นเหมือนผู้ถึงซึ่งความมึนงง คำว่า ภัตตกิลมถะ คือความเป็นผู้เหน็ดเหนื่อยเพราะปัจจัยคือการบริโภค คำว่า ภัตตปริฬาหะ คือความกระวนกระวายเพราะอาหาร เพราะความเร่าร้อนเกิดขึ้นแก่ผู้บริโภคจนเต็มท้อง ย่อมเป็นเหมือนผู้มีอินทรีย์ถูกกระทบ กายย่อมลำบาก คำว่า กายทุฏฐุลละ คือความไม่ควรแก่การงานของกายอาศัยอาหารที่บริโภคแล้ว

චිත්තස්ස [Pg.417] ලීයනාකාරොති ආරම්මණෙ චිත්තස්ස සඞ්කොචප්පත්ති. චිත්තස්ස අකල්‍යතාති චිත්තස්ස ගිලානභාවො. ගිලානොති අකල්ලකො වුච්චති. තථා චාහ ‘‘නාහං, භන්තෙ, අකල්ලකො’’ති. අකම්මඤ්ඤතාති චිත්තගෙලඤ්ඤසඞ්ඛාතො අකම්මඤ්ඤනාකාරො. ඔලීයනාති ඔලීයනාකාරො. ඉරියාපථිකම්පි චිත්තං යස්ස වසෙන ඉරියාපථං සන්ධාරෙතුං අසක්කොන්තො ඔලීයති, තස්ස තං ආකාරං සන්ධාය වුත්තං ‘‘ඔලීයනා’’ති. දුතියපදං උපසග්ගෙන වඩ්ඪිතං. ලීනන්ති අවිප්ඵාරිකතාය සඞ්කොචප්පත්තං. ඉතරෙ ද්වෙ ආකාරනිද්දෙසා. ථිනන්ති අවිප්ඵාරිකතාය අනුස්සාහනා අසඞ්ගහනසඞ්ගහනං. ථියනාකාරො ථියනා. ථියිතත්තන්ති ථියිතස්ස ආකාරො, අවිප්ඵාරිකතාති අත්ථො.

คำว่า อาการแห่งจิตที่หดหู่ คือการที่จิตถึงความหดตัวในอารมณ์ คำว่า จิตตัสสะ อกัลยตา คือความเป็นจิตที่ป่วย คำว่า คิลานะ หมายถึงผู้ไม่สบาย และท่านกล่าวว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ไม่สบาย’ คำว่า อกัมมัญญตา คืออาการแห่งความไม่ควรแก่การงานที่นับว่าเป็นความป่วยของจิต คำว่า โอฬียนา คืออาการแห่งความหดหู่ แม้จิตที่เป็นไปในอิริยาบถก็หดหู่ เพราะไม่สามารถทรงอิริยาบถไว้ได้ด้วยอำนาจของสิ่งใด คำว่า ‘โอฬียนา’ นี้กล่าวถึงอาการนั้น บทที่สองเพิ่มขึ้นด้วยอุปสรรค คำว่า ลีนัง คือถึงซึ่งการหดตัวเพราะความไม่แผ่ซ่าน อีกสองบทเป็นการแสดงอาการ คำว่า ถีนัง คือความไม่พยายามเพราะความไม่แผ่ซ่าน ความไม่รวบรวมและความรวบรวม อาการแห่งความหดหู่ คือถิยานา คำว่า ถิยิตัตตะ คืออาการแห่งความหดหู่ หมายถึงความไม่แผ่ซ่าน

චෙතසො අවූපසමොති චිත්තස්ස අවූපසන්තතා අසන්නිසින්නභාවො. තෙනාහ – ‘‘අවූපසන්තාකාරො’’ති. අත්ථතො පනෙතන්ති ස්වායං අවූපසන්තාකාරො වික්ඛෙපසභාවත්තා වික්ඛෙපහෙතුතාය ච අත්ථතො එතං උද්ධච්චකුක්කුච්චමෙව.

คำว่า เจตโส อวูปสมะ คือความเป็นจิตที่ไม่สงบ ไม่ตั้งมั่น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อาการแห่งความไม่สงบ". แต่โดยอรรถแล้ว อาการแห่งความไม่สงบนี้ เพราะมีสภาพเป็นความฟุ้งซ่านและเป็นเหตุแห่งความฟุ้งซ่าน จึงเป็นอุทธัจจกุกกุจจะนั่นเองโดยอรรถ.

විචිකිච්ඡාය ආරම්මණධම්මා නාම ‘‘බුද්ධෙ කඞ්ඛතී’’තිආදිනා ආගතඅට්ඨකඞ්ඛාවත්ථුභූතා ධම්මා. යස්මා විචිකිච්ඡා බ්‍යාපාදාදයො විය අනු අනු උග්ගහණපච්චයා උප්පජ්ජති, තස්මා කඞ්ඛාට්ඨානීයං ආරම්මණමෙව දස්සිතං ‘‘විචිකිච්ඡාය ආරම්මණධම්මා’’ති. යස්මා පුරිමුප්පන්නා විචිකිච්ඡා පච්ඡා විචිකිච්ඡාය පච්චයො හොති, තස්මා විචිකිච්ඡාපි විචිකිච්ඡාට්ඨානීයධම්මා වෙදිතබ්බා. තත්‍රායං වචනත්ථො – තිට්ඨන්ති පවත්තන්ති එත්ථාති ඨානීයා, විචිකිච්ඡා එව ඨානීයා විචිකිච්ඡාට්ඨානීයා. අට්ඨකථායං පන ආරම්මණස්සපි තත්ථ විසෙසපච්චයතං උපාදාය ‘‘කාමච්ඡන්දො විචිකිච්ඡාති ඉමෙ ද්වෙ ධම්මා ආරම්මණෙන කථිතා’’ති වුත්තං. සුභනිමිත්තස්ස හි පච්චයභාවමත්තං සන්ධායෙතං වුත්තං, තථාපි යථා ‘‘පටිඝම්පි පටිඝනිමිත්ත’’න්ති කත්වා ‘‘බ්‍යාපාදො උපනිස්සයෙන කථිතො’’ති වුත්තං, එවං සුභම්පි සුභනිමිත්තන්ති කත්වා කාමච්ඡන්දො උපනිස්සයෙන කථිතොති සක්කා විඤ්ඤාතුං. සෙසා ථිනමිද්ධඋද්ධච්චකුක්කුච්චානි. තත්ථ ථිනමිද්ධං අඤ්ඤමඤ්ඤං සහජාතාදිවසෙන පච්චයො, තථා උද්ධච්චකුක්කුච්චන්ති. උභයෙසම්පි උපනිස්සයකොටියා පච්චයභාවෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථීති ආහ ‘‘සහජාතෙන ච උපනිස්සයෙන චා’’ති.

ชื่อว่าธรรมที่เป็นอารมณ์ของวิจิกิจฉา คือธรรมที่เป็นวัตถุแห่งความสงสัย ๘ ประการที่มาแล้วด้วยบทว่า "สงสัยในพระพุทธเจ้า" เป็นต้น. เพราะวิจิกิจฉาเกิดขึ้นเพราะปัจจัยแห่งการยึดถือทีละน้อยๆ เหมือนพยาบาทเป็นต้น เพราะฉะนั้น จึงแสดงอารมณ์ที่เป็นที่ตั้งแห่งความสงสัยว่า "ธรรมที่เป็นอารมณ์ของวิจิกิจฉา" นั่นเอง. เพราะวิจิกิจฉาที่เกิดขึ้นก่อนเป็นปัจจัยแก่วิจิกิจฉาที่เกิดขึ้นภายหลัง เพราะฉะนั้น วิจิกิจฉาก็พึงทราบว่าเป็นธรรมที่เป็นที่ตั้งแห่งวิจิกิจฉา. ในบทนั้นมีอรรถแห่งคำดังนี้ว่า ธรรมทั้งหลายย่อมตั้งอยู่ ย่อมเป็นไปในธรรมใด ธรรมนั้นชื่อว่า ฐานียะ วิจิกิจฉานั่นแหละเป็นฐานียะ ชื่อว่า วิจิกิจฉาฐานียะ. แต่ในอรรถกถา กล่าวว่า "กามฉันทะและวิจิกิจฉา ธรรม ๒ ประการนี้กล่าวด้วยอารมณ์" โดยอ้างถึงความเป็นปัจจัยพิเศษของอารมณ์ในที่นั้น. คำนี้กล่าวโดยอ้างถึงความเป็นปัจจัยของสุภนิมิตเท่านั้น ถึงกระนั้น ก็พึงทราบได้ว่า เหมือนที่กล่าวว่า "ปฏิฆะก็เป็นปฏิฆนิมิต" แล้วกล่าวว่า "พยาบาทกล่าวด้วยอุปนิสัย" ฉันใด กามฉันทะก็กล่าวด้วยอุปนิสัย โดยทำสุภะให้เป็นสุภนิมิต ฉันนั้น. ที่เหลือคือ ถีนมิทธะ อุทธัจจะ และกุกกุจจะ. ในบรรดานั้น ถีนมิทธะเป็นปัจจัยแก่กันและกันโดยอำนาจแห่งสหชาตเป็นต้น เช่นเดียวกับอุทธัจจกุกกุจจะ. ในความเป็นปัจจัยโดยส่วนแห่งอุปนิสัยของทั้งสองนั้น ไม่มีอะไรจะกล่าวเลย จึงกล่าวว่า "ด้วยสหชาตและด้วยอุปนิสัย".

යස්මා [Pg.418] සති නාම ‘‘චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’තිආදිනා තෙසං තෙසං ධම්මානං අනුස්සරණවසෙන වත්තති, තස්මා තෙ ධම්මා සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගට්ඨානීයා නාම. ලොකුත්තරධම්මෙ ච අනුස්සවාදිවසෙන ගහෙත්වා තථා පවත්තතෙව. තෙන වුත්තං ‘‘සතියා’’තිආදි.

เพราะสติชื่อว่าย่อมเป็นไปโดยการระลึกถึงธรรมเหล่านั้นๆ ด้วยบทว่า "สติปัฏฐาน ๔" เป็นต้น เพราะฉะนั้น ธรรมเหล่านั้นจึงชื่อว่าเป็นที่ตั้งแห่งสติสัมโพชฌงค์. และในโลกุตรธรรม ก็ย่อมเป็นไปอย่างนั้นโดยการยึดถือด้วยอำนาจแห่งการได้ยินเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ด้วยสติ" เป็นต้น.

කොසල්ලං වුච්චති පඤ්ඤා, තතො උප්පන්නා කොසල්ලසම්භූතා. අනවජ්ජසුඛවිපාකාති අනවජ්ජා හුත්වා සුඛවිපාකා විපච්චනකා. පදද්වයෙන පච්චයතො සභාවතො කිච්චතො ඵලතො කුසලධම්මං දස්සෙති. අකුසලනිද්දෙසෙපි එසෙව නයො. සාවජ්ජාති ගාරය්හා. අනවජ්ජාති අගාරය්හා. හීනා ලාමකා. පණීතා සෙට්ඨා. කණ්හා කාළකා අසුද්ධා. සුක්කා ඔදාතා සුද්ධා. පටිභාග-සද්දො පඨමෙ විකප්පෙ සදිසකොට්ඨාසත්ථො, දුතියෙ පටිපක්ඛකොට්ඨාසත්ථො, තතියෙ නිග්ගහෙතබ්බපටිපක්ඛකොට්ඨාසත්ථො දට්ඨබ්බො.

คำว่า โกสัลละ หมายถึงปัญญา, ธรรมที่เกิดขึ้นจากปัญญานั้นชื่อว่า โกสัลลสัมภูตา. คำว่า อนวัชชสุขวิปากา คือเป็นธรรมไม่มีโทษแล้วมีวิบากเป็นสุข ย่อมให้ผล. ด้วยบท ๒ บทนี้ แสดงกุศลธรรมโดยปัจจัย โดยสภาพ โดยกิจ และโดยผล. แม้ในการแสดงอกุศล ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. คำว่า สาวัชชา คือควรติเตียน. คำว่า อนวัชชา คือไม่ควรติเตียน. คำว่า หีนา คือต่ำทราม. คำว่า ปณีตา คือประเสริฐ. คำว่า กัณหา คือดำ ไม่บริสุทธิ์. คำว่า สุกกา คือขาว บริสุทธิ์. คำว่า ปฏิภาค ในวิกัลป์ที่ ๑ พึงเห็นว่ามีอรรถว่าส่วนที่เหมือนกัน, ในวิกัลป์ที่ ๒ มีอรรถว่าส่วนที่เป็นปฏิปักษ์, ในวิกัลป์ที่ ๓ มีอรรถว่าส่วนที่เป็นปฏิปักษ์ที่พึงข่มขี่.

කුසලකිරියාය ආදිකම්මභාවෙන පවත්තවීරියං ධිතිසභාවතාය ධාතූති වුත්තන්ති ආහ ‘‘ආරම්භධාතූති පඨමාරම්භවීරිය’’න්ති. ලද්ධාසෙවනං වීරියං බලප්පත්තං හුත්වා පටිපක්ඛං විධමතීති ආහ – ‘‘නික්කමධාතූති කොසජ්ජතො නික්ඛන්තත්තා තතො බලවතර’’න්ති. අධිමත්තාධිමත්තතරානං පටිපක්ඛධම්මානං විධමනසමත්ථං පටුපටුතරාදිභාවප්පත්තං හොතීති ආහ – ‘‘පරක්කමධාතූති පරං පරං ඨානං අක්කමනතාය තතොපි බලවතර’’න්ති.

ท่านกล่าวว่า "วิริยะที่ดำเนินไปโดยความเป็นกรรมเบื้องต้นในการทำกุศลกรรม ชื่อว่าธาตุ เพราะมีสภาพเป็นความเพียร" จึงกล่าวว่า "อารัมภธาตุ คือวิริยะในการเริ่มแรก". ท่านกล่าวว่า "วิริยะที่ได้สั่งสมแล้ว ย่อมถึงกำลังแล้วทำลายปฏิปักษ์" จึงกล่าวว่า "นิกกมธาตุ คือวิริยะที่แข็งแรงกว่านั้น เพราะก้าวออกจากความเกียจคร้าน". ท่านกล่าวว่า "วิริยะที่สามารถทำลายปฏิปักษ์ธรรมที่ยิ่งยวดและยิ่งยวดกว่านั้น ย่อมถึงความเป็นผู้ฉลาดและฉลาดกว่านั้น" จึงกล่าวว่า "ปรักกมธาตุ คือวิริยะที่แข็งแรงกว่านั้นอีก เพราะก้าวไปสู่ฐานะที่ยิ่งๆ ขึ้นไป".

තිට්ඨති පවත්තති එත්ථාති ඨානීයා. ආරම්මණධම්මා, පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස ඨානීයාති පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගට්ඨානීයාති ‘‘පීතියා ආරම්මණධම්මා’’ති වුත්තං. යස්මා අපරාපරුප්පත්තියා පීතිපි තථා වත්තබ්බතං ලභතීති වුත්තං විසුද්ධිමග්ගෙ ‘‘පීතියා එව තං නාම’’න්ති. දරථපස්සද්ධීති දරථො කිලෙසපරිළාහො, සො පස්සම්භති එතායාති දරථපස්සද්ධි, කායපස්සද්ධියා වෙදනාදිඛන්ධත්තයස්ස විය රූපකායස්සපි පස්සම්භනං හොති, චිත්තපස්සද්ධියා චිත්තස්සෙව පස්සම්භනං, තතො එවෙත්ථ භගවතා ලහුතාදීනං විය දුවිධතා වුත්තා. තථා සමාහිතාකාරං සල්ලක්ඛෙත්වා ගය්හමානො සමථොව සමථනිමිත්තං, තස්ස ආරම්මණභූතං පටිභාගනිමිත්තම්පි. විවිධං අග්ගං එතස්සාති බ්‍යග්ගො, වික්ඛෙපො. තථා හි සො අනවට්ඨානරසො භන්තතාපච්චුපට්ඨානො වුත්තො. එකග්ගභාවතො බ්‍යග්ගපටිපක්ඛොති අබ්‍යග්ගො, සමාධි, සො එව නිමිත්තන්ති පුබ්බෙ විය වත්තබ්බං. තෙනාහ ‘‘තස්සෙව වෙවචන’’න්ති.

สิ่งที่ตั้งอยู่ ดำเนินไปในที่นี้ ชื่อว่า ฐานียะ (ที่ตั้ง) อารัมมณธรรม (ธรรมที่เป็นอารมณ์) เป็นที่ตั้งแห่งปีติสัมโพชฌงค์ ชื่อว่า ปีติสัมโพชฌงคัฏฐานียะ (ที่ตั้งแห่งปีติสัมโพชฌงค์) ดังที่กล่าวไว้ว่า "ธรรมที่เป็นอารมณ์ของปีติ" เพราะปีติย่อมได้ความเป็นสิ่งที่ควรกล่าวอย่างนั้นด้วยการเกิดขึ้นซ้ำๆ ดังที่กล่าวไว้ในวิสุทธิมรรคว่า "ชื่อนั้นเป็นของปีติเท่านั้น" ดรถปัสสัทธิ (ความสงบระงับความเร่าร้อน) คือ ดรถะ (ความเร่าร้อน) เป็นความเร่าร้อนของกิเลส สิ่งที่ระงับความเร่าร้อนนั้นได้ ชื่อว่า ดรถปัสสัทธิ ด้วยกายปัสสัทธิ ย่อมมีการระงับขันธ์ ๓ มีเวทนาเป็นต้น เหมือนกับรูปกาย ส่วนด้วยจิตตปัสสัทธิ ย่อมมีการระงับเฉพาะจิตเท่านั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสความเป็น ๒ อย่างในเรื่องนี้ เหมือนกับความเบาเป็นต้น อนึ่ง สมถะที่ถูกถือเอาโดยการกำหนดลักษณะที่ตั้งมั่น ชื่อว่า สมถนิมิต แม้ปฏิภาคนิมิตที่เป็นอารมณ์ของสมถะนั้นก็เช่นกัน สิ่งที่มีความหลากหลายเป็นยอด ชื่อว่า พยัคคะ (ความฟุ้งซ่าน) คือ วิกเขปะ (ความฟุ้งซ่าน) เพราะว่า พยัคคะนั้นถูกกล่าวว่ามีรสคือความไม่ตั้งมั่น มีอาการปรากฏคือความสับสน สิ่งที่ตรงกันข้ามกับพยัคคะ เพราะมีความเป็นอารมณ์อันเดียว ชื่อว่า อพยัคคะ (ความไม่ฟุ้งซ่าน) คือ สมาธิ สิ่งนั้นนั่นแหละชื่อว่า นิมิต ดังที่ควรกล่าวไว้ก่อน เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "เป็นไวพจน์ของสิ่งนั้นนั่นเอง"

යො [Pg.419] ආරම්මණෙ ඉට්ඨානිට්ඨාකාරං අනාදියිත්වා ගහෙතබ්බො මජ්ඣත්තාකාරො, යො ච පුබ්බෙ උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාවසෙන උප්පන්නො මජ්ඣත්තාකාරො, දුවිධොපි සො උපෙක්ඛාය ආරම්මණධම්මොති අධිප්පෙතොති ආහ – ‘‘අත්ථතො පන මජ්ඣත්තාකාරො උපෙක්ඛාට්ඨානීයා ධම්මාති වෙදිතබ්බො’’ති. ආරම්මණෙන කථිතා ආරම්මණස්සෙව තෙසං විසෙසපච්චයභාවතො. සෙසාති වීරියාදයො චත්තාරො ධම්මා. තෙසඤ්හි උපනිස්සයොව සාතිසයො ඉච්ඡිතබ්බොති.

ลักษณะที่เป็นกลางที่พึงถือเอาโดยไม่ใส่ใจในลักษณะที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนาในอารมณ์ และลักษณะที่เป็นกลางที่เกิดขึ้นโดยการเจริญอุเบกขาสัมโพชฌงค์มาก่อน ลักษณะที่เป็นกลางทั้งสองอย่างนั้น พึงทราบว่าเป็นอารัมมณธรรมของอุเบกขา ดังที่ประสงค์ไว้ จึงกล่าวว่า – "โดยอรรถแล้ว ลักษณะที่เป็นกลาง พึงทราบว่าเป็นธรรมที่เป็นที่ตั้งแห่งอุเบกขา" กล่าวโดยอารมณ์ เพราะอารมณ์เท่านั้นเป็นปัจจัยพิเศษของธรรมเหล่านั้น ที่เหลือ คือ ธรรม ๔ ประการ มีวิริยะเป็นต้น เพราะอุปนิสัยของธรรมเหล่านั้นเท่านั้นที่พึงปรารถนาเป็นพิเศษ

කායසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถา กายสูตร จบแล้ว

3. සීලසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถา สีลสูตร

184. ඛීණාසවස්ස ලොකුත්තරං සීලං නාම මග්ගඵලපරියාපන්නා සම්මාවාචාකම්මන්තාජීවා සීලලක්ඛණප්පත්තා තදඤ්ඤෙ චෙතනාදයො. ලොකියං පන කිරියාබ්‍යාකතචිත්තපරියාපන්නං චාරිත්තසීලං, වාරිත්තසීලස්ස පන සම්භවො එව නත්ථි විරමණවසෙන පවත්තියා අභාවතො. ‘‘පුබ්බභාගසීලං ලොකියසීල’’න්ති කෙචි.

๑๘๔. ศีลที่เป็นโลกุตตระของพระขีณาสพ คือ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ ที่สงเคราะห์เข้าในมรรคและผล และเจตนาเป็นต้นอื่นที่ถึงลักษณะของศีล ส่วนศีลที่เป็นโลกิยะ คือ จาริตตศีล ที่สงเคราะห์เข้าในกิริยาจิตและอัพยากตจิต แต่สำหรับวาริตตศีลนั้น ย่อมไม่มีการเกิดขึ้นเลย เพราะไม่มีการเป็นไปโดยการงดเว้น บางท่านกล่าวว่า "ศีลส่วนเบื้องต้นเป็นโลกิยศีล"

චක්ඛුදස්සනන්ති චක්ඛූහි දස්සනං. ලක්ඛණස්ස දස්සනන්ති සභාවධම්මානං සඞ්ඛතානං පච්චත්තලක්ඛණස්ස ඤාතපරිඤ්ඤාය, අනිච්චාදිසාමඤ්ඤලක්ඛණස්ස තීරණපරිඤ්ඤාය දස්සනං. පජහන්තොපි හි තෙ පහාතබ්බාකාරතො පස්සති නාම. නිබ්බානස්ස තථලක්ඛණං මග්ගඵලෙහි දස්සනං, තං පන පටිවිජ්ඣනං. ඣානෙන පථවීකසිණාදීනං, අභිඤ්ඤාහි රූපානං දස්සනම්පි ඤාණදස්සනමෙව. චක්ඛුදස්සනං අධිප්පෙතං සවනපයිරුපාසනානං පරතො ගහිතත්තා. පඤ්හපයිරුපාසනන්ති පඤ්හපුච්ඡනවසෙන පයිරුපාසනං අඤ්ඤකම්මත්ථාය උපසඞ්කමනස්ස කෙවලං උපසඞ්කමනෙනෙව ජොතිතත්තා.

จักขุทัสสนะ (การเห็นด้วยตา) คือ การเห็นด้วยตา การเห็นลักษณะ คือ การเห็นลักษณะเฉพาะของสังขตธรรมที่เป็นสภาวธรรมด้วยญาตปริญญา และการเห็นลักษณะทั่วไปมีอนิจจะ (ความไม่เที่ยง) เป็นต้น ด้วยตีรณปริญญา แม้ผู้ละอยู่ ก็ชื่อว่าย่อมเห็นธรรมเหล่านั้นโดยอาการที่พึงละ การเห็นลักษณะอันเป็นจริงของพระนิพพานด้วยมรรคและผลนั้น เป็นการแทงตลอด การเห็นปฐวีกสิณเป็นต้นด้วยฌาน และการเห็นรูปด้วยอภิญญา ก็เป็นญาณทัสสนะ (การเห็นด้วยญาณ) นั่นเอง จักขุทัสสนะเป็นสิ่งที่ประสงค์ เพราะการฟังและการเข้าไปนั่งใกล้ถูกถือเอาไว้ภายหลัง ปัญหาปยิรุปาสนะ (การเข้าไปนั่งใกล้โดยการถามปัญหา) คือ การเข้าไปนั่งใกล้โดยการถามปัญหา เพราะการเข้าไปหาเพื่อกิจอื่นถูกแสดงไว้ด้วยการเข้าไปหาเท่านั้น

අරියානං අනුස්සති නාම ගුණවසෙන, තත්ථාපි ලද්ධඔවාදාවජ්ජනමුඛෙන යථාභූතසීලාදිගුණානුස්සරණන්ති දස්සෙතුං ‘‘ඣානවිපස්සනා’’තිආදි වුත්තං. අඤ්ඤෙසංයෙව සන්තිකෙති අරියෙහි අඤ්ඤෙසං සාසනිකානංයෙව සන්තිකෙ. තෙනාහ – ‘‘අනුපබ්බජ්ජා නාමා’’ති. අඤ්ඤෙසූති සාසනිකෙහි අඤ්ඤෙසු තාපසපරිබ්බාජකාදීසු. තත්ථ හි පබ්බජ්ජා අරියානං අනුපබ්බජ්ජා නාම න හොතීති වුත්තං.

อริยานุสสติ (การระลึกถึงคุณของพระอริยะ) คือ การระลึกถึงคุณมีศีลเป็นต้นตามความเป็นจริง โดยอาศัยการน้อมนำโอวาทที่ได้รับมา เพื่อแสดงว่า "ฌานวิปัสสนา" เป็นต้น ถูกกล่าวไว้ "ในสำนักของผู้อื่นเท่านั้น" คือ ในสำนักของผู้อื่นนั่นเองที่เป็นผู้อยู่ในพระศาสนา (สาสนิกะ) นอกจากพระอริยะ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า – "ชื่อว่า อนุปพพัชชา (การบวชตาม)" "ในผู้อื่น" คือ ในบุคคลอื่นนอกจากผู้อยู่ในพระศาสนา มีดาบสและปริพาชกเป็นต้น เพราะการบวชในที่นั้น ไม่ชื่อว่าเป็นการบวชตามพระอริยะ ดังที่กล่าวไว้

සතසහස්සමත්තා [Pg.420] අහෙසුං සමන්තපාසාදිකත්තා මහාථෙරස්ස. ලඞ්කාදීපෙති නිස්සයසීසෙන නිස්සිතසල්ලක්ඛණං. න හි පබ්බජ්ජා දීපපටිලද්ධා, අථ ඛො දීපනිවාසිආචරියපටිලද්ධා. මහින්ද…පෙ… පබ්බජන්ති නාම තස්ස පරිවාරතාය පබ්බජ්ජායාති.

มีจำนวนแสนรูป เพราะความน่าเลื่อมใสโดยรอบของพระมหาเถระ "ในเกาะลังกา" คือ การกำหนดผู้พึ่งพิงโดยหัวข้อแห่งการพึ่งพิง เพราะการบวชไม่ได้ถูกได้รับจากเกาะ แต่ถูกได้รับจากอาจารย์ที่อาศัยอยู่ในเกาะ "พระมหินทะ...เป็นต้น...ย่อมบวช" ชื่อว่าเป็นการบวชเพราะความเป็นบริวารของท่าน

සරතීති තං ඔවාදානුසාසනිධම්මං චින්තෙති චිත්තෙ කරොති. විතක්කාහතං කරොතීති පුනප්පුනං පරිවිතක්කනෙන තදත්ථං විතක්කනිප්ඵාදිතං කරොති. ආරද්ධො හොතීති සම්පාදිතො හොති. තං පන සම්පාදනං පාරිපූරි එවාති ආහ ‘‘පරිපුණ්ණො හොතී’’ති. තත්ථාති යථාවුත්තෙ ධම්මෙ. ඤාණචාරවසෙනාති ඤාණස්ස පවත්තනවසෙන. තෙසං තෙසං ධම්මානන්ති තස්මිං තස්මිං ඔවාදධම්මෙ ආගතානං රූපාරූපධම්මානං. ලක්ඛණන්ති විසෙසලක්ඛණං සාමඤ්ඤලක්ඛණඤ්ච. පවිචිනතීති ‘‘ඉදං රූපං එත්තකං රූප’’න්තිආදිනා විචයං ආපජ්ජති. ඤාණඤ්ච රොපෙතීති ‘‘අනිච්චං චලං පලොකං පභඞ්ගූ’’තිආදිනා ඤාණං පවත්තෙති. වීමංසනං…පෙ… ආපජ්ජතීති රූපසත්තකාරූපසත්තකක්කමෙන විපස්සනං පච්චක්ඛතො විය අනිච්චතාදීනං දස්සනං සම්මසනං ආපජ්ජති.

"ย่อมระลึก" คือ ย่อมคิด ย่อมกระทำไว้ในใจซึ่งโอวาทานุสาสนีธรรมนั้น "ย่อมกระทำให้ถูกวิตกกระทบ" คือ ย่อมกระทำให้ความหมายนั้นสำเร็จด้วยวิตก โดยการตรึกตรองซ้ำๆ "ย่อมปรารภ" คือ ย่อมสำเร็จ การสำเร็จนั้นเป็นการบริบูรณ์นั่นเอง จึงกล่าวว่า "ย่อมบริบูรณ์" "ในที่นั้น" คือ ในธรรมที่กล่าวมาแล้ว "โดยความเป็นไปแห่งญาณ" คือ โดยความเป็นไปของญาณ "แห่งธรรมเหล่านั้นๆ" คือ แห่งรูปธรรมและอรูปธรรมที่มาในโอวาทธรรมนั้นๆ "ลักษณะ" คือ ลักษณะเฉพาะและลักษณะทั่วไป "ย่อมพิจารณา" คือ ย่อมเข้าถึงการวิจัยโดยนัยว่า "รูปนี้มีประมาณเท่านี้" เป็นต้น "และย่อมตั้งญาณ" คือ ย่อมยังญาณให้เป็นไปโดยนัยว่า "ไม่เที่ยง หวั่นไหว แตกสลาย เสื่อมไป" เป็นต้น "การใคร่ครวญ...เป็นต้น...ย่อมเข้าถึง" คือ ย่อมเข้าถึงการพิจารณาเห็นอนิจจตาเป็นต้น เหมือนเห็นด้วยตาเปล่า ซึ่งวิปัสสนาโดยลำดับแห่งรูปสัตตกะและอรูปสัตตกะ

උභයම්පෙතන්ති ඵලානිසංසාති වුත්තද්වයං. අත්ථතො එකං පරියායසද්දත්තා. පටිකච්චාති පගෙව. මරණකාලෙති මරණකාලසමීපෙ. සමීපත්ථෙ හි ඉදං භුම්මන්ති ආහ ‘‘මරණස්ස ආසන්නකාලෙ’’ති.

"ทั้งสองอย่างนั้น" คือ ผลานิสงส์ที่กล่าวไว้สองอย่าง โดยอรรถเป็นอย่างเดียวกัน เพราะเป็นคำไวพจน์ "ปฏิกัจจะ" คือ ก่อนทีเดียว "ในกาลแห่งมรณะ" คือ ในกาลใกล้แห่งมรณะ เพราะคำนี้เป็นภูมิวิภัตติในอรรถใกล้ จึงกล่าวว่า "ในกาลใกล้แห่งมรณะ"

සො තිවිධො හොති ඤාණස්ස තික්ඛමජ්ඣමුදුභාවෙන. තෙනාහ ‘‘කප්පසහස්සායුකෙසූ’’තිආදි. උපහච්චපරිනිබ්බායී නාම ආයුවෙමජ්ඣං අතික්කමිත්වා පරිනිබ්බායනතො. යත්ථ කත්ථචීති අවිහාදීසු යත්ථ කත්ථචි. සප්පයොගෙනාති විපස්සනාඤාණසඞ්ඛාරසඞ්ඛාතෙන පයොගෙන, සහ විපස්සනාපයොගෙනාති අත්ථො. සුද්ධාවාසභූමියං උද්ධංයෙව මග්ගසොතො එතස්සාති උද්ධංසොතො. පටිසන්ධිවසෙන අකනිට්ඨභවං ගච්ඡතීති අකනිට්ඨගාමී.

บุคคลนั้นมี ๓ ประเภท โดยความเป็นผู้มีญาณกล้า ญาณปานกลาง และญาณอ่อน เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ในผู้มีอายุพันกัป" เป็นต้น อุปหัจจปรินิพพายี (ผู้ปรินิพพานในระหว่างอายุ) คือ ผู้ปรินิพพานโดยล่วงพ้นกึ่งอายุไปแล้ว "ในที่ใดที่หนึ่ง" คือ ในอวิหาเป็นต้น ในที่ใดที่หนึ่ง "พร้อมด้วยความเพียร" คือ ด้วยความเพียรที่นับว่าเป็นวิปัสสนาญาณสังขาร หมายความว่า พร้อมด้วยความเพียรในวิปัสสนา "ในสุทธาวาสภูมิ" ผู้มีกระแสแห่งมรรคขึ้นไปเบื้องบนเท่านั้น ชื่อว่า อุทธังโสโต (ผู้มีกระแสขึ้นเบื้องบน) ผู้ไปสู่อกนิฏฐภพโดยปฏิสนธิ ชื่อว่า อกนิฏฐคามี (ผู้ไปสู่อกนิฏฐภพ)

අවිහාදීසු වත්තමානොපි එකංසතො උද්ධංගමනාරහො පුග්ගලො අකනිට්ඨගාමී එව නාමාති වුත්තං ‘‘එකො උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමීති පඤ්ච හොන්තී’’ති. තෙසන්ති නිද්ධාරණෙ සාමිවචනං. උද්ධංසොතභාවතො යදිපි හෙට්ඨිමාදීසුපි අරියභූමි නිබ්බත්තතෙව, තථාපි තත්ථ භූමීසු ආයුං [Pg.421] අග්ගහෙත්වා අකනිට්ඨභවෙ ආයුවසෙනෙව සොළසකප්පසහස්සායුකතා දට්ඨබ්බා. ‘‘සත්ත ඵලා සත්තානිසංසා පාටිකඞ්ඛා’’ති වුත්තත්තා ‘‘අරහත්තමග්ගස්ස පුබ්බභාගවිපස්සනා බොජ්ඣඞ්ගා කථිතා’’ති වුත්තං. සත්තන්නම්පි සහභාවො ලබ්භතීති ‘‘අපුබ්බං අචරිමං එකචිත්තක්ඛණිකා’’ති වුත්තං. තයිදං පාළියං තත්ථ තත්ථ ‘‘තස්මිං සමයෙ’’ති ආගතවචනෙන විඤ්ඤායති, බොජ්ඣඞ්ගානං පන නානාසභාවත්තා ‘‘නානාලක්ඛණා’’ති වුත්තං.

แม้บุคคลที่อยู่ในอวิหาเป็นต้น ผู้ควรแก่การขึ้นไปเบื้องบนโดยส่วนเดียว ชื่อว่า อกนิฏฐคามี ดังที่กล่าวไว้ว่า "อุทธังโสโต ๑ อกนิฏฐคามี ๑ รวมเป็น ๕" "ของบุคคลเหล่านั้น" เป็นสามีวิภัตติในอรรถกำหนด แม้ว่าอริยภูมิย่อมเกิดขึ้นในภูมิเบื้องต่ำเป็นต้น เพราะความเป็นอุทธังโสโตก็ตาม แต่ก็พึงเห็นว่ามีอายุ ๑๖,๐๐๐ กัป โดยอาศัยอายุในอกนิฏฐภพ โดยไม่ถือเอาอายุในภูมิเหล่านั้น เพราะกล่าวไว้ว่า "พึงหวังผล ๗ อย่าง อานิสงส์ ๗ อย่าง" จึงกล่าวว่า "โพชฌงค์ถูกกล่าวว่าเป็นวิปัสสนาส่วนเบื้องต้นของอรหัตตมรรค" ความเป็นไปพร้อมกันของโพชฌงค์ทั้ง ๗ ย่อมได้ จึงกล่าวว่า "ไม่ก่อนไม่หลัง เกิดขึ้นพร้อมกันในขณะจิตเดียว" ข้อนี้ย่อมรู้ได้ด้วยคำที่มาในพระบาลีว่า "ในสมัยนั้น" ในที่นั้นๆ แต่เพราะโพชฌงค์มีสภาวะต่างกัน จึงกล่าวว่า "มีลักษณะต่างกัน"

සීලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถา สีลสูตร จบแล้ว

4. වත්ථසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถา วัตถุสูตร

185. ‘‘සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො’’ති එවං චෙ මය්හං හොතීති සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො නාම සෙට්ඨො උත්තමො පවරො, තස්මාහං සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගසීසෙන ඵලසමාපත්තිං අප්පෙත්වා විහරිස්සාමීති එවං චෙ මය්හං පුබ්බභාගෙ හොතීති අත්ථො. ‘‘අප්පමාණො’’ති එවං මය්හං හොතීති ස්වායං සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො, සබ්බසො පමාණකරකිලෙසාභාවතො අප්පමාණධම්මාරම්මණතො ච අප්පමාණොති එවං මය්හං අන්තොසමාපත්තියං අසම්මොහවසෙන හොති. සුපරිපුණ්ණොති භාවනාපාරිපූරියා සුට්ඨු පරිපුණ්ණොති එවං මය්හං අන්තොසමාපත්තියං අසම්මොහවසෙන හොතීති. තිට්ඨතීති යථාකාලපරිච්ඡෙදසමාපත්තියා අවට්ඨානෙන තප්පරියාපන්නතාය සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො තිට්ඨති පටිබන්ධවසෙන. උප්පාදං අනාවජ්ජිතත්තාති උප්පාදස්ස අනාවජ්ජනෙන අසමන්නාහාරෙන. උප්පාදසීසෙන චෙත්ථ උප්පාදවන්තොව සඞ්ඛාරා ගහිතා. අනුප්පාදන්ති නිබ්බානං උප්පාදාභාවතො උප්පාදවන්තෙහි ච විනිස්සටත්තා. පවත්තන්ති විපාකප්පවත්තං. අප්පවත්තන්ති නිබ්බානං තප්පටික්ඛෙපතො. නිමිත්තන්ති සබ්බසඞ්ඛාරනිමිත්තං. අනිමිත්තන්ති නිබ්බානං. සඞ්ඛාරෙති උප්පාදාදිඅනාමසනෙන කෙවලමෙව සඞ්ඛාරගහණං. විසඞ්ඛාරන්ති නිබ්බානං. ආවජ්ජිතත්තා ආවජ්ජිතකාලතො පට්ඨාය ආරබ්භ පවත්තියා සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො තිට්ඨති. අට්ඨහාකාරෙහීති අට්ඨහි කාරණෙහි. ජානාතීති සමාපත්තිතො වුට්ඨිතකාලෙ පජානාති. අට්ඨහාකාරෙහීති උප්පාදාවජ්ජනාදීහි චෙව අනුප්පාදාවජ්ජනාදීහි ච වුත්තාකාරවිපරීතෙහි අට්ඨහි ආකාරෙහි චවන්තං සමාපත්තිවසෙන අනවට්ඨානතොපි ගච්ඡන්තං චවතීති ථෙරො පජානාතීති.

๑๘๕. คำว่า “สติสัมโพชฌงค์” ดังนี้ ถ้าเกิดขึ้นแก่เราว่า สติสัมโพชฌงค์ชื่อว่าเป็นธรรมอันประเสริฐ เป็นเยี่ยม เป็นเลิศ เพราะฉะนั้น เราจักเข้าผลสมาบัติโดยมีสติสัมโพชฌงค์เป็นประธานอยู่ ดังนี้ ถ้าเกิดขึ้นแก่เราในเบื้องต้น ดังนี้ อธิบายว่า คำว่า “ไม่มีประมาณ” ดังนี้ ถ้าเกิดขึ้นแก่เราว่า สติสัมโพชฌงค์นี้ไม่มีประมาณ เพราะไม่มีกิเลสอันเป็นเครื่องกะประมาณโดยประการทั้งปวง และเพราะมีอารมณ์คือธรรมที่ไม่มีประมาณ ดังนี้ ย่อมเกิดขึ้นแก่เราในภายในสมาบัติโดยความไม่หลง คำว่า “บริบูรณ์ดีแล้ว” ดังนี้ ถ้าเกิดขึ้นแก่เราว่า บริบูรณ์ดีแล้วด้วยความบริบูรณ์แห่งภาวนา ดังนี้ ย่อมเกิดขึ้นแก่เราในภายในสมาบัติโดยความไม่หลง คำว่า “ตั้งอยู่” ดังนี้ สติสัมโพชฌงค์ย่อมตั้งอยู่โดยการผูกพัน ด้วยการตั้งอยู่แห่งสมาบัติที่กำหนดกาลไว้ และด้วยความเป็นธรรมที่นับเนื่องในสมาบัตินั้น คำว่า “เพราะไม่มนสิการถึงความเกิดขึ้น” ดังนี้ คือด้วยการไม่มนสิการถึงความเกิดขึ้น ด้วยการไม่ใส่ใจ ในที่นี้ พึงทราบว่า สังขารทั้งหลายที่มีความเกิดขึ้นเท่านั้นที่ถูกถือเอาโดยหัวข้อว่าความเกิดขึ้น คำว่า “ความไม่เกิดขึ้น” คือ พระนิพพาน เพราะไม่มีความเกิดขึ้น และเพราะพ้นจากธรรมทั้งหลายที่มีความเกิดขึ้น คำว่า “ความเป็นไป” คือ ความเป็นไปแห่งวิบาก คำว่า “ความไม่เป็นไป” คือ พระนิพพาน เพราะปฏิเสธความเป็นไปนั้น คำว่า “นิมิต” คือ นิมิตแห่งสังขารทั้งปวง คำว่า “อนิมิต” คือ พระนิพพาน คำว่า “สังขาร” คือ การถือเอาสังขารล้วนๆ โดยไม่ระบุถึงความเกิดขึ้นเป็นต้น คำว่า “วิสังขาร” คือ พระนิพพาน คำว่า “เพราะมนสิการถึง” ดังนี้ สติสัมโพชฌงค์ย่อมตั้งอยู่โดยอาศัยความเป็นไปที่เริ่มตั้งแตมนสิการถึง คำว่า “ด้วยอาการ ๘ อย่าง” ดังนี้ คือ ด้วยเหตุ ๘ อย่าง คำว่า “ย่อมรู้” ดังนี้ คือ ย่อมรู้ในกาลที่ออกจากสมาบัติ คำว่า “ด้วยอาการ ๘ อย่าง” ดังนี้ คือ พระเถระย่อมรู้ว่า สติสัมโพชฌงค์ย่อมเคลื่อนไป คือย่อมถึงความไม่ตั้งอยู่โดยสมาบัติ ด้วยอาการ ๘ อย่างที่ตรงกันข้ามกับอาการที่กล่าวมาแล้ว คือด้วยการมนสิการถึงความเกิดขึ้นเป็นต้น และด้วยการมนสิการถึงความไม่เกิดขึ้นเป็นต้น

ඵලබොජ්ඣඞ්ගාති [Pg.422] ඵලසමාපත්තිපරියාපන්නා බොජ්ඣඞ්ගා. කිං පන තෙ විසුං විසුං පවත්තන්තීති ආහ ‘‘යදා හී’’තිආදි. සීසං කත්වාති පධානං සෙට්ඨං කත්වා. තදන්වයාති තදනුගතා සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං අනුගච්ඡනකා. තඤ්ච ඛො තථා කත්වා ධම්මං පච්චවෙක්ඛණවසෙන. කෙචි පන ‘‘තං පච්චවෙක්ඛණාදිකං කත්වා’’ති වදන්ති.

คำว่า “ผลโพชฌงค์” ดังนี้ คือ โพชฌงค์ที่นับเนื่องในผลสมาบัติ ก็โพชฌงค์เหล่านั้นย่อมเป็นไปต่างหากกันหรือ? จึงกล่าวว่า “เมื่อใด” เป็นต้น คำว่า “กระทำเป็นหัวหน้า” ดังนี้ คือ กระทำเป็นประธาน เป็นเลิศ คำว่า “เป็นไปตามนั้น” ดังนี้ คือ เป็นธรรมที่คล้อยตาม เป็นธรรมที่ติดตามสติสัมโพชฌงค์ และการกระทำอย่างนั้น ก็โดยอำนาจการพิจารณาธรรม แต่บางท่านกล่าวว่า “กระทำซึ่งการพิจารณาเป็นต้นนั้น”

වත්ථසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การอธิบายความแห่งวัตถสูตร จบแล้ว

5. භික්ඛුසුත්තවණ්ණනා

๕. การอธิบายความแห่งภิกขุสูตร

186. බොධායාති එත්ථ බොධො නාම බුජ්ඣනං, තං පන කිස්ස කෙනාති පුච්ඡන්තො ‘‘කිං බුජ්ඣනත්ථායා’’ති වත්වා තං දස්සෙන්තො ‘‘මග්ගෙනා’’තිආදිමාහ. මග්ගෙන නිබ්බානං බුජ්ඣනත්ථාය සංවත්තන්ති, පච්චවෙක්ඛණාය කතකිච්චතං බුජ්ඣනත්ථාය සංවත්තන්ති, පඨමවිකප්පෙ සච්ඡිකිරියාභිසමයො එව දස්සිතොති තෙන අතුට්ඨෙ ‘‘මග්ගෙන වා’’ති දුතියවිකප්පමාහ. විවෙකනිස්සිතං විරාගනිස්සිතන්ති පදෙහි සබ්බං මග්ගකිච්චං තස්ස ඵලඤ්ච දස්සිතං. නිරොධනිස්සිතන්ති ඉමිනා නිබ්බානසච්ඡිකිරියා. කාමාසවාපි චිත්තං විමුච්චතීතිආදිනා කිලෙසප්පහානං. විමුත්තස්මිං විමුත්තමිති ඤාණං හොතීතිආදිනා පච්චවෙක්ඛණා දස්සිතා.

๑๘๖. คำว่า “เพื่อความรู้แจ้ง” ดังนี้ ในที่นี้ คำว่า “โพธะ” คือ การรู้แจ้ง เมื่อจะถามว่า “การรู้แจ้งนั้น เพื่อรู้อะไร ด้วยอะไร?” จึงกล่าวว่า “เพื่อรู้อะไร?” แล้วแสดงสิ่งนั้นว่า “ด้วยมรรค” เป็นต้น ย่อมเป็นไปเพื่อรู้แจ้งพระนิพพานด้วยมรรค ย่อมเป็นไปเพื่อรู้แจ้งความเป็นผู้มีกิจอันทำแล้วด้วยการพิจารณา ในวิกัลป์แรก แสดงเพียงการตรัสรู้ด้วยการทำให้แจ้งเท่านั้น เมื่อไม่พอใจด้วยวิกัลป์นั้น จึงกล่าววิกัลป์ที่สองว่า “หรือด้วยมรรค” ด้วยบทว่า “อาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ” แสดงกิจแห่งมรรคทั้งหมดและผลของมรรคนั้น ด้วยบทว่า “อาศัยนิโรธ” นี้ คือ การทำให้แจ้งพระนิพพาน ด้วยคำว่า “จิตย่อมหลุดพ้นแม้จากกามอาสวะ” เป็นต้น แสดงการละกิเลส ด้วยคำว่า “เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณว่าหลุดพ้นแล้ว” เป็นต้น แสดงการพิจารณา

භික්ඛුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การอธิบายความแห่งภิกขุสูตร จบแล้ว

6-7. කුණ්ඩලියසුත්තාදිවණ්ණනා

๖-๗. การอธิบายความแห่งกุณฑลิยสูตรเป็นต้น

187-188. නිබද්ධවාසවසෙන ආරාමෙ නිසීදනසීලොති ආරාමනිසාදී. පරිසං ඔගාළ්හො හුත්වා චරතීති පරිසාවචරොති ආහ – ‘‘යො පනා’’තිආදි. එවන්ති ඉමිනාකාරෙන. ගහණන්ති නිග්ගහණං. තෙන පුච්ඡාපදස්ස අත්ථං විවරති. නිබ්බෙඨනන්ති නිග්ගහනිබ්බෙඨනං. තෙන විස්සජ්ජනපදස්ස අත්ථං විවරති. ඉමිනා නයෙනාති එතෙන ‘‘ඉතිවාදො’’ති එත්ථ ඉති-සද්දස්ස අත්ථං දස්සෙති. උපාරම්භාධිප්පායො වදති එතෙනාති වාදො, දොසො. ඉතිවාදො හොතීති එවං ඉමස්ස උපරි වාදාරොපනං හොති. ඉතිවාදප්පමොක්ඛොති එවං තතො පමොක්ඛො හොති[Pg.423]. එවං වාදප්පමොක්ඛානිසංසං පරෙහි ආරොපිතදොසස්ස නිබ්බෙඨනවසෙන දස්සෙත්වා ඉදානි දොසපවෙදනවසෙන දස්සෙතුං ‘‘අයං පුච්ඡාය දොසො’’තිආදි වුත්තං.

๑๘๗-๑๘๘. ชื่อว่า “อารามนิสาที” เพราะมีปกติอยู่อาศัยในอารามโดยการอยู่ประจำ ชื่อว่า “ปริสาวจร” เพราะเป็นผู้หยั่งลงสู่บริษัทแล้วเที่ยวไป จึงกล่าวว่า “ก็ผู้ใด” เป็นต้น คำว่า “อย่างนี้” ดังนี้ คือ ด้วยอาการนี้ คำว่า “การถือเอา” คือ การข่ม (นิกคหะ) ด้วยคำนั้น ท่านอธิบายความหมายของบทว่า “ปุจฉา” คำว่า “การแก้” คือ การแก้การข่ม ด้วยคำนั้น ท่านอธิบายความหมายของบทว่า “วิสัชชนา” ด้วยคำว่า “โดยนัยนี้” นี้ ท่านแสดงความหมายของ อิติ-ศัพท์ ในบทว่า “อิติวาโท” บุคคลย่อมกล่าวด้วยความประสงค์จะรุกรานด้วยคำนี้ เหตุนั้น คำนั้นชื่อว่า วาทะ คือ โทษ คำว่า “ย่อมมีอิติวาทะ” ดังนี้ คือ ย่อมมีการยกวาทะขึ้นกล่าวโทษผู้นี้อย่างนี้ คำว่า “การพ้นจากอิติวาทะ” ดังนี้ คือ ย่อมมีการพ้นจากวาทะนั้นอย่างนี้ เมื่อแสดงอานิสงส์ของการพ้นจากวาทะโดยการแก้โทษที่ผู้อื่นยกขึ้นกล่าวอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงโดยการประกาศโทษ จึงกล่าวว่า “นี้เป็นโทษของการถาม” เป็นต้น

එත්තකං ඨානන්තිආදිතො පට්ඨාය යාව ‘‘තීණි සුචරිතානී’’ති එත්තකං ඨානං. ඉමං දෙසනන්ති ‘‘ඉන්ද්‍රියසංවරො ඛො’’තිආදිනයප්පවත්තං ඉමං දෙසනං. නාභිජ්ඣායතීති න අභිජ්ඣායති. නාභිහංසතීති න අභිතුස්සති. ගොචරජ්ඣත්තෙ ඨිතං හොතීති කම්මට්ඨානාරම්මණෙ සමාධානවසෙන ඨිතං හොති අවට්ඨිතං. තෙනාහ ‘‘සුසණ්ඨිත’’න්ති. සුසණ්ඨිතන්ති සම්මා අවික්ඛෙපවසෙන ඨිතං. කම්මට්ඨානවිමුත්තියාති කම්මට්ඨානානුයුඤ්ජනවසෙන පටිපක්ඛතො නීවරණතො විමුත්තියා. සුට්ඨු විමුත්තන්ති සුවිමුත්තං. තස්මිං අමනාපරූපදස්සනෙ න මඞ්කු විලක්ඛො න හොති. කිලෙසවසෙන දොසවසෙන. අට්ඨිතචිත්තො අථද්ධචිත්තො. කොවෙසෙන හි චිත්තං ථද්ධං හොති, න මුදුකං. අදීනමානසොති දොමනස්සවසෙන යො දීනභාවො, තදභාවෙන නිද්දොසමානසො. අපූතිචිත්තොති බ්‍යාපජ්ජාභාවෙන සීතිභූතචිත්තො.

คำว่า “ฐานะมีประมาณเท่านี้” ดังนี้ คือ ฐานะมีประมาณเท่านี้ ตั้งแต่ต้นจนถึงบทว่า “สุจริต ๓” คำว่า “พระเทศนานี้” ดังนี้ คือ พระเทศนานี้ที่ดำเนินไปโดยนัยมีบทว่า “อินทรียสังวรแล” เป็นต้น คำว่า “ย่อมไม่เพ่งเล็ง” ดังนี้ คือ ย่อมไม่เพ่งเล็ง คำว่า “ย่อมไม่ยินดี” ดังนี้ คือ ย่อมไม่ยินดี คำว่า “ย่อมตั้งอยู่ในอารมณ์อันเป็นโคจร” ดังนี้ คือ ย่อมตั้งอยู่ ย่อมดำรงอยู่ด้วยอำนาจความตั้งมั่นในอารมณ์แห่งกรรมฐาน ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ตั้งมั่นดีแล้ว” คำว่า “ตั้งมั่นดีแล้ว” ดังนี้ คือ ตั้งอยู่โดยชอบด้วยอำนาจความไม่ฟุ้งซ่าน คำว่า “ด้วยความหลุดพ้นแห่งกรรมฐาน” ดังนี้ คือ ด้วยความหลุดพ้นจากนิวรณ์อันเป็นปฏิปักษ์ โดยการประกอบกรรมฐาน คำว่า “หลุดพ้นดีแล้ว” ดังนี้ คือ หลุดพ้นดีแล้ว ในการเห็นรูปที่ไม่น่าพอใจนั้น ย่อมไม่เก้อเขิน ไม่ขัดเขิน ด้วยอำนาจกิเลส ด้วยอำนาจโทษ มีจิตไม่ตั้งมั่น มีจิตไม่แข็งกระด้าง เพราะว่าจิตย่อมแข็งกระด้างด้วยความโกรธ ไม่นุ่มนวล คำว่า “มีใจไม่หดหู่” ดังนี้ คือ มีใจไม่มีโทษ เพราะไม่มีความหดหู่ที่เกิดจากโทมนัส คำว่า “มีจิตไม่เน่าเปื่อย” ดังนี้ คือ มีจิตสงบเย็น เพราะไม่มีความพยาบาท

ඉමෙසු ඡසු ද්වාරෙසු අට්ඨාරස දුච්චරිතානි හොන්ති පච්චෙකං කායවචීමනොදුච්චරිතභෙදෙන. තානි විභාගෙන දස්සෙතුං ‘‘කථ’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ ඉට්ඨාරම්මණෙ ආපාථගතෙති නයදානමත්තමෙතං. තෙන ‘‘අනිට්ඨාරම්මණෙ ආපාථගතෙ දොසං උප්පාදෙන්තස්සා’’තිආදිනා තිවිධදුච්චරිතං නීහරිත්වා වත්තබ්බං, තථා ‘‘මජ්ඣත්තාරම්මණෙ මොහං උප්පාදෙන්තස්සා’’තිආදිනා ච. මනොදුච්චරිතාදිසාමඤ්ඤෙන පන තීණියෙව දුච්චරිතානි හොන්තීති වෙදිතබ්බං.

ในทวาร ๖ เหล่านี้ ย่อมมีทุจริต ๑๘ อย่าง โดยจำแนกเป็นกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต อย่างละ ๓ เพื่อจะแสดงทุจริตเหล่านั้นโดยจำแนก จึงกล่าวว่า “อย่างไร” เป็นต้น ในที่นั้น บทว่า “เมื่ออารมณ์ที่น่าปรารถนามาถึง” นี้ เป็นเพียงการแสดงนัย ด้วยเหตุนั้น พึงกล่าวโดยยกทุจริต ๓ อย่างออกมาว่า “เมื่ออารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนามาถึง ย่อมยังโทสะให้เกิดขึ้น” เป็นต้น, และเช่นเดียวกัน “เมื่ออารมณ์ที่เป็นกลางมาถึง ย่อมยังโมหะให้เกิดขึ้น” เป็นต้น แต่พึงทราบว่า โดยความเป็นสามัญแห่งมโนทุจริตเป็นต้น ทุจริตมีเพียง ๓ อย่างเท่านั้น

පඤ්ඤත්තිවසෙනාති වත්ථුං අනාමසිත්වා පිණ්ඩගහණමුඛෙන කෙවලං පඤ්ඤත්තිවසෙනෙව. භාවනාපටිසඞ්ඛානෙති භාවනාසිද්ධෙ පටිසඞ්ඛානෙ, භාවනාය පටිසඞ්ඛානෙ වාති අත්ථො. ඉමානීති යථාවුත්තානි ඡද්වාරාරම්මණානි. දුච්චරිතානීති දුච්චරිතකාරණානි. අප්පටිසඞ්ඛානෙ ඨිතස්ස දුච්චරිතානි සුචරිතානි කත්වා. පරිණාමෙතීති පරිවත්තෙති දුච්චරිතානි තත්ථ අනුප්පාදෙත්වා සුචරිතානි [Pg.424] උප්පාදෙන්තො. එවන්ති වුත්තප්පකාරෙන. ඉන්ද්‍රියසංවරො…පෙ… වෙදිතබ්බො ඉන්ද්‍රියසංවරසම්පාදනවසෙන තිණ්ණං සුචරිතානං සිජ්ඣනතො. තෙනාහ ‘‘එත්තාවතා’’තිආදි. එත්තාවතාති ආදිතො පට්ඨාය යාව ‘‘තීණි සුචරිතානි පරිපූරෙන්තී’’ති පදං, එත්තාවතා. සීලානුරක්ඛකං ඉන්ද්‍රියසංවරසීලන්ති චතුපාරිසුද්ධිසීලස්ස අනුරක්ඛකං ඉන්ද්‍රියසංවරසීලං කථිකං. කථං පන තදෙව තස්ස අනුරක්ඛකං හොතීති? අපරාපරුප්පත්තියා උපනිස්සයභාවතො.

คำว่า “โดยบัญญัติ” ดังนี้ คือ โดยบัญญัติเท่านั้น โดยไม่กล่าวถึงวัตถุ โดยการถือเอาโดยรวม คำว่า “ในการพิจารณาที่สำเร็จด้วยภาวนา” ดังนี้ คือ ในการพิจารณาที่สำเร็จด้วยภาวนา, หรือในการพิจารณาด้วยภาวนา ดังนี้ อธิบายว่า คำว่า “สิ่งเหล่านี้” ดังนี้ คือ อารมณ์แห่งทวาร ๖ ที่กล่าวมาแล้ว คำว่า “ทุจริตทั้งหลาย” ดังนี้ คือ เหตุแห่งทุจริต เมื่อบุคคลตั้งอยู่ในความไม่พิจารณา ย่อมกระทำทุจริตให้เป็นสุจริต คำว่า “ย่อมเปลี่ยนไป” ดังนี้ คือ ย่อมเปลี่ยนทุจริต โดยไม่ยังทุจริตให้เกิดขึ้นในที่นั้น แต่ยังสุจริตให้เกิดขึ้น คำว่า “อย่างนี้” ดังนี้ คือ ด้วยประการที่กล่าวมาแล้ว คำว่า “อินทรียสังวร...เป็นต้น...พึงทราบ” ดังนี้ คือ พึงทราบว่า สุจริต ๓ ย่อมสำเร็จด้วยการบำเพ็ญอินทรียสังวร ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ด้วยประมาณเท่านี้” เป็นต้น คำว่า “ด้วยประมาณเท่านี้” ดังนี้ คือ ตั้งแต่ต้นจนถึงบทว่า “ย่อมบำเพ็ญสุจริต ๓ ให้บริบูรณ์” ด้วยประมาณเท่านี้ คำว่า “อินทรียสังวรศีลอันเป็นเครื่องรักษาศีล” ดังนี้ คือ ท่านกล่าวถึงอินทรียสังวรศีลอันเป็นเครื่องรักษาปาริสุทธิศีล ๔ ก็อินทรียสังวรศีลนั้นเป็นเครื่องรักษาปาริสุทธิศีล ๔ นั้นได้อย่างไร? เพราะเป็นอุปนิสัยแห่งการเกิดขึ้นต่อๆ กันไป

තීණි සීලානීති ඉන්ද්‍රියසංවර-ආජීවපාරිසුද්ධි-පච්චයසන්නිස්සිත-සීලානි. ලොකුත්තරමිස්සකාති ලොකියාපි ලොකුත්තරාපි හොන්තීති අත්ථො. සත්තන්නං බොජ්ඣඞ්ගානන්ති ලොකුත්තරානං සත්තන්නං බොජ්ඣඞ්ගානං. මූලභූතා සතිපට්ඨානා පුබ්බභාගා, තෙ සන්ධාය වුත්තං ‘‘චත්තාරො ඛො, කුණ්ඩලිය, සතිපට්ඨානා භාවිතා බහුලීකතා සත්ත බොජ්ඣඞ්ගෙ පරිපූරෙන්තී’’ති. තෙපීති යථාවුත්තසතිපට්ඨානා. සතිපට්ඨානමූලකා බොජ්ඣඞ්ගාති ලොකියසතිපට්ඨානමූලකා බොජ්ඣඞ්ගාව. පුබ්බභාගාවාති එත්ථ කෙචි ‘‘පුබ්බභාගා චා’’ති පාඨං කත්වා ‘‘පුබ්බෙව ලොකුත්තරා පුබ්බභාගා චා’’ති අත්ථං වදන්ති. විජ්ජාවිමුත්තිමූලකාති ‘‘සත්ත ඛො, කුණ්ඩලිය, බොජ්ඣඞ්ගා භාවිතා බහුලීකතා විජ්ජාවිමුත්තිං පරිපූරෙන්තී’’ති එවං වුත්තා බොජ්ඣඞ්ගා ලොකුත්තරාව විජ්ජාවිමුත්තිසහගතභාවතො.

“ศีล ๓” คือ ศีลอันประกอบด้วยอินทรียสังวร อาชีวปาริสุทธิ และปัจจัยสันนิสสิต. คำว่า “โลกุตตรมิสกะ” หมายความว่า เป็นทั้งโลกีย์และโลกุตตระ. คำว่า “โพชฌงค์ ๗” คือ โพชฌงค์ ๗ ที่เป็นโลกุตตระ. สติปัฏฐานที่เป็นมูลฐานเป็นส่วนเบื้องต้น (ปุพพภาค) ท่านกล่าวหมายถึงสติปัฏฐานเหล่านั้นว่า “ดูกร กุณฑลิยะ สติปัฏฐาน ๔ อันบุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังโพชฌงค์ ๗ ให้บริบูรณ์”. คำว่า “แม้เหล่านั้น” คือ สติปัฏฐานที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า “โพชฌงค์มีสติปัฏฐานเป็นมูล” คือ โพชฌงค์ที่มีสติปัฏฐานที่เป็นโลกีย์เป็นมูลนั่นเอง. ในคำว่า “ปุพพภาคานั่นเอง” นี้ บางพวกทำบทว่า “ปุพพภาคด้วย” แล้วกล่าวอรรถว่า “เป็นโลกุตตระก่อนและเป็นปุพพภาคด้วย”. คำว่า “มีวิชชาและวิมุตติเป็นมูล” คือ โพชฌงค์ที่กล่าวมาแล้วว่า “ดูกร กุณฑลิยะ โพชฌงค์ ๗ อันบุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังวิชชาและวิมุตติให้บริบูรณ์” นั้น เป็นโลกุตตระนั่นเอง เพราะเป็นไปร่วมกับวิชชาและวิมุตติ

කුණ්ඩලියසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถา กุณฑลิยสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

8. උපවානසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถา อุปวานสูตร.

189. පච්චත්තන්ති කරණනිද්දෙසො අයන්ති ආහ – ‘‘අත්තනාවා’’ති. කුරුමානොයෙවාති උප්පාදෙන්තො එව. කම්මට්ඨානවිමුත්තියා සුට්ඨු විමුත්තන්ති කම්මට්ඨානමනසිකාරෙන නීවරණානං දූරීභාවතො තෙහි සුට්ඨු විමුත්තං. අත්ථං කරිත්වාති භාවනාමනසිකාරං උත්තමං කත්වා. ‘‘මහා වත මෙ අයං අත්ථො උප්පන්නො’’ති අත්ථිකො හුත්වා.

๑๘๙. คำว่า “เฉพาะตน” นี้ เป็นการแสดงถึงเครื่องมือ ท่านจึงกล่าวว่า “ด้วยตนเอง”. คำว่า “กำลังกระทำอยู่” คือ กำลังยังให้เกิดนั่นเอง. คำว่า “หลุดพ้นดีแล้วด้วยกรรมฐาน” คือ หลุดพ้นดีแล้วจากนิวรณ์เหล่านั้น เพราะนิวรณ์ห่างไกลไปแล้วด้วยการมนสิการกรรมฐาน. คำว่า “กระทำประโยชน์” คือ กระทำมนสิการภาวนาให้เป็นเยี่ยม. เป็นผู้มีความต้องการประโยชน์ว่า “ประโยชน์อันยิ่งใหญ่ได้เกิดขึ้นแก่เราแล้วหนอ”.

9. පඨමඋප්පන්නසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถา ปฐมอุปปันนสูตร.

190. තථාගතස්ස පාතුභාවාතිආදිනා බුද්ධුප්පාදකාලෙ එව බොජ්ඣඞ්ගරතනපටිලාභොති දස්සෙති.

๑๙๐. ด้วยบทว่า “การอุบัติขึ้นแห่งพระตถาคต” เป็นต้น ท่านแสดงว่า การได้โพชฌงค์รัตนะย่อมมีในสมัยที่พระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นเท่านั้น.

පබ්බතවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถา ปัพพตวรรค จบแล้ว.

2. ගිලානවග්ගො

๒. คิลานวรรค.

1-3. පාණසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถา ปาณสูตรเป็นต้น ที่ ๑-๓.

192-194. යෙසන්ති [Pg.425] යෙසං සත්තානං. චත්තාරො ඉරියාපථා අත්ථි ලබ්භන්ති තදුපගසරීරාවයවලාභෙන. එතන්ති ‘‘චත්තාරො ඉරියාපථෙ කප්පෙන්තී’’ති එතං වචනං. ‘‘විවෙකනිස්සිත’’න්තිආදිවචනතො ‘‘සහවිපස්සනකෙ මග්ගබොජ්ඣඞ්ගෙ’’ඉච්චෙව වුත්තං. දුතියතතියානි උත්තානත්ථානෙව හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා.

คำว่า “ของสัตว์เหล่าใด” คือ ของสัตว์เหล่าใด. อิริยาบถ ๔ ย่อมมี ย่อมได้ ด้วยการได้อวัยวะร่างกายที่เหมาะสมกับอิริยาบถนั้น. คำว่า “นี้” คือ คำว่า “ย่อมจัดแจงอิริยาบถ ๔”. ด้วยบทว่า “อาศัยวิเวก” เป็นต้น ท่านกล่าวถึง “โพชฌงค์ที่เป็นมรรคที่ประกอบด้วยวิปัสสนา” นั่นเอง. สูตรที่ ๒ และสูตรที่ ๓ มีเนื้อความตื้นนั่นเอง เพราะมีนัยที่กล่าวไว้ข้างล่างแล้ว.

4-10. පඨමගිලානසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถา ปฐมคิลานสูตรเป็นต้น ที่ ๔-๑๐.

195-201. විසුද්ධං අහොසි විසභාගධාතුක්ඛොභං වූපසමෙන්තං. තෙනාහ – ‘‘පොක්ඛරපත්තෙ …පෙ… විනිවත්තිත්වා ගතො’’ති. එසෙව නයො පාළිතො අත්ථතො ච චතුත්ථෙන පඤ්චමඡට්ඨානං සමානත්තා. විසරුක්ඛවාතසම්ඵස්සෙනාති විසරුක්ඛසන්නිස්සිතවාතසම්ඵස්සෙන. මන්දසීතජරොති මුදුකො සීතජරො. සෙසන්ති වුත්තාවසෙසං. සබ්බත්ථාති සත්තමාදීසු චතූසු.

บริสุทธิ์แล้ว คือ ระงับความกำเริบแห่งธาตุที่ไม่เสมอกัน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “บนใบบัว...ละ...กลับไปแล้ว”. นัยนี้แหละ เพราะสูตรที่ ๕ และสูตรที่ ๖ มีความเหมือนกันกับสูตรที่ ๔ ทั้งโดยบาลีและโดยอรรถ. คำว่า “ด้วยลมสัมผัสแห่งต้นไม้มีพิษ” คือ ด้วยลมสัมผัสที่อาศัยต้นไม้มีพิษ. คำว่า “ไข้เย็นอ่อน” คือ ไข้เย็นที่อ่อน. คำว่า “ที่เหลือ” คือ ที่เหลือจากที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า “ในที่ทั้งปวง” คือ ใน ๔ สูตรมีสูตรที่ ๗ เป็นต้น.

ගිලානවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถา คิลานวรรค จบแล้ว.

3. උදායිවග්ගො

๓. อุทายิวรรค.

1-2. බොධායසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถา โพธายสูตรเป็นต้น ที่ ๑-๒.

202-203. කිත්තකෙන නු ඛො කාරණෙන බුජ්ඣනකඅඞ්ගා නාම වුච්චන්ති බුජ්ඣනකස්ස පුග්ගලස්ස අඞ්ගාති වත්තබ්බතං ලභන්ති. මිස්සකබොජ්ඣඞ්ගා කථිතා සහවිපස්සනා මග්ගබොජ්ඣඞ්ගා කථිතාති කත්වා. ධම්මපරිච්ඡෙදො කථිතො ගණනාමත්තෙන පරිච්ඡින්දිත්වා වුත්තත්තා න භූමන්තරපරිච්ඡෙදො, විපස්සනාදිපරිච්ඡෙදො වා.

ชื่อว่าองค์แห่งการตรัสรู้ ย่อมถึงความนับว่า เป็นองค์ของบุคคลผู้ตรัสรู้ ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ. ท่านกล่าวถึงโพชฌงค์ที่ปะปนกัน เพราะกล่าวถึงโพชฌงค์ที่เป็นมรรคพร้อมด้วยวิปัสสนา. การกำหนดธรรมกล่าวไว้แล้ว เพราะกล่าวจำแนกด้วยการนับเท่านั้น ไม่ใช่การจำแนกภูมิ หรือการจำแนกวิปัสสนาเป็นต้น.

3-5. ඨානියසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถา ฐานิยสูตรเป็นต้น ที่ ๓-๕.

204-206. කාමරාගෙන ගධිතබ්බට්ඨානභූතා කාමරාගට්ඨානියාති ආහ ‘‘ආරම්මණධම්මාන’’න්ති. ‘‘මනසිකාරබහුලීකාරා’’ති වුත්තත්තා ‘‘ආරම්මණෙනෙව කථිත’’න්ති [Pg.426] වුත්තං. වුත්තපරිච්ඡෙදොති එතෙන න කෙවලං ආරම්මණවසෙනෙව, අථ ඛො උපනිස්සයවසෙනපෙත්ථ අත්ථො ලබ්භතීති දස්සෙති. පඨමවග්ගස්ස හි දුතියෙ සුත්තෙ උපනිස්සයවසෙනෙව අත්ථො දස්සිතො. මිස්සකබොජ්ඣඞ්ගා කථිතා අවිභාගෙනෙව කථිතත්තා. අපරිහානියෙති තීහි සික්ඛාහි අපරිහානාවහෙ.

ธรรมที่เป็นที่ตั้งแห่งกามราคะอันบุคคลพึงติดข้องด้วยกามราคะ ชื่อว่า กามราคัฏฐานิยะ ท่านจึงกล่าวว่า “แห่งอารัมมณธรรมทั้งหลาย”. เพราะกล่าวว่า “การกระทำให้มากด้วยมนสิการ” จึงกล่าวว่า “กล่าวด้วยอารมณ์เท่านั้น”. ด้วยคำว่า “การกำหนดตามที่กล่าวมาแล้ว” นี้ ท่านแสดงว่า ในที่นี้ย่อมได้อรรถไม่เพียงแต่โดยอารมณ์เท่านั้น แต่โดยอุปนิสัยด้วย. เพราะในสูตรที่ ๒ แห่งวรรคที่ ๑ อรรถแสดงไว้โดยอุปนิสัยเท่านั้น. ท่านกล่าวถึงโพชฌงค์ที่ปะปนกัน เพราะกล่าวไว้โดยไม่แยกแยะนั่นเอง. คำว่า “ไม่เป็นที่ตั้งแห่งความเสื่อม” คือ ไม่นำมาซึ่งความเสื่อมจากสิกขา ๓.

6-7. තණ්හක්ඛයසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถา ตัณหักขยสูตรเป็นต้น ที่ ๖-๗.

207-208. ‘‘සො මං පුච්ඡිස්සතී’’ති අධිප්පායෙන භගවතා ඔසාපිතදෙසනං. පත්ථටත්තා භාවනාපාරිපූරියා විත්ථාරිතං ගතත්තා. මහන්තභාවන්ති භාවනාවසෙනෙව මහත්තං ගතත්තා. තතො එව වඩ්ඪිප්පමාණා. නීවරණවිගමෙ සම්භවතො පච්චයතො බ්‍යාපාදො විගතො හොතීති ආහ – ‘‘නීවරණානං දූරීභාවෙන බ්‍යාපාදවිරහිතත්තා’’ති. තණ්හාමූලකන්ති තණ්හාපච්චයං. යඤ්හි තණ්හාසහගතං අසහගතම්පි තණ්හං උපනිස්සාය නිප්ඵන්නං, සබ්බං තං තණ්හාමූලකං. පහීයති අනුප්පාදප්පහානෙන. තණ්හාදීනංයෙව ඛයා, න තෙසං සඞ්ඛාරානං ඛයා. එතෙහි තණ්හක්ඛයාදිපදෙහි.

พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมที่ทรงจบลงด้วยพระประสงค์ว่า “เขาจักถามเรา”. เพราะแผ่ไปแล้ว เพราะถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา เพราะถึงความขยายออกไป. คำว่า “ความเป็นใหญ่” คือ ถึงความเป็นใหญ่ด้วยอำนาจแห่งภาวนาเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น จึงมีประมาณแห่งความเจริญ. เพราะพยาบาทปราศไปโดยเหตุปัจจัยที่เกิดขึ้นเมื่อนิวรณ์ปราศไป ท่านจึงกล่าวว่า “พยาบาทปราศจากไปแล้ว เพราะนิวรณ์ห่างไกลไปแล้ว”. คำว่า “มีตัณหาเป็นมูล” คือ มีตัณหาเป็นปัจจัย. สิ่งใดที่ประกอบด้วยตัณหา หรือแม้ไม่ประกอบด้วยตัณหา แต่อาศัยตัณหาเกิดขึ้น สิ่งนั้นทั้งหมดมีตัณหาเป็นมูล. ย่อมละได้ด้วยอนุปปาทปหาน. เพราะความสิ้นไปแห่งตัณหาเป็นต้นเท่านั้น ไม่ใช่เพราะความสิ้นไปแห่งสังขารเหล่านั้น. ด้วยบทว่า “ความสิ้นไปแห่งตัณหา” เป็นต้นเหล่านี้.

8. නිබ්බෙධභාගියසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถา นิพเพธภาคิยสูตร.

209. නිබ්බිජ්ඣන්තීති නිබ්බෙධා, නිබ්බිජ්ඣනධම්මා ධම්මවිනයාදයො, තප්පරියාපන්නතාය නිබ්බෙධභාගෙ ගතො නිබ්බෙධභාගියො, තං නිබ්බෙධභාගියං. තෙනාහ ‘‘නිබ්බිජ්ඣනකොට්ඨාසිය’’න්ති. භාවෙත්වා ඨිතෙන චිත්තෙන. විපස්සනාමග්ගම්පි ගහෙත්වා ‘‘මග්ගබොජ්ඣඞ්ගා මිස්සකා’’ති වුත්තා. තෙහීති බොජ්ඣඞ්ගෙහි භාවිතං චිත්තං. තෙ වා බොජ්ඣඞ්ගෙ භාවෙත්වා ඨිතං චිත්තං නාම ඵලචිත්තං, තස්මා නිබ්බත්තිතලොකුත්තරමෙව. තම්පීති ඵලචිත්තම්පි මග්ගානන්තරතාය මග්ගනිස්සිතං කත්වා මිස්සකමෙව කථෙතුං වට්ටති ‘‘බොධාය සංවත්තන්තී’’ති වුත්තත්තා.

๒๐๙. ธรรมที่แทงตลอด ชื่อว่า นิพเพธะ, ธรรมที่แทงตลอดมีธรรมวินัยเป็นต้น, ธรรมที่ถึงส่วนแห่งการแทงตลอดเพราะเป็นส่วนที่รวมอยู่ในนั้น ชื่อว่า นิพเพธภาคิยะ, ธรรมนั้นเป็นนิพเพธภาคิยะ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เป็นส่วนแห่งการแทงตลอด”. ด้วยจิตที่ตั้งมั่นแล้วด้วยการเจริญ. รวมทั้งวิปัสสนามรรคด้วย จึงกล่าวว่า “มรรคและโพชฌงค์ระคนกัน”. คำว่า “ด้วยโพชฌงค์เหล่านั้น” คือ จิตที่เจริญแล้วด้วยโพชฌงค์. หรือจิตที่ตั้งมั่นอยู่ด้วยการเจริญโพชฌงค์เหล่านั้น ชื่อว่า ผลจิต เพราะฉะนั้นจึงเป็นโลกุตตระที่เกิดขึ้นแล้วนั่นเอง. คำว่า “แม้ผลจิตนั้น” คือ แม้ผลจิตก็ควรกล่าวว่าเป็นธรรมที่ระคนกัน โดยทำให้อาศัยมรรค เพราะเป็นธรรมที่อยู่ถัดจากมรรค เพราะกล่าวว่า “ย่อมเป็นไปเพื่อการตรัสรู้”.

9. එකධම්මසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถา เอกธรรมสูตร.

210. සංයොජනසඞ්ඛාතා විනිබන්ධාති කාමරාගාදිසංයොජනසඤ්ඤිතා බන්ධනා. පරිනිට්ඨපෙත්වා ගහණාති ගිලිත්වා විය පරිනිට්ඨපෙත්වා ගහණාකාරා.

๒๑๐. คำว่า “เครื่องผูกพันอันนับว่าเป็นสังโยชน์” คือ เครื่องผูกพันอันมีชื่อว่าสังโยชน์มีกามราคะเป็นต้น. คำว่า “การยึดถือโดยทำให้สำเร็จ” คือ อาการแห่งการยึดถือโดยทำให้สำเร็จ เหมือนการกลืนกิน.

10. උදායිසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถา อุทายิสูตร.

211. බහුකතං [Pg.427] වුච්චති බහුකාරො බහුමානො, නත්ථි එතස්ස බහුකතන්ති අබහුකතො, අකතබහුමානො. ධම්මො උප්පජ්ජමානො උක්කුජ්ජන්තො විය නිරුජ්ඣමානො අවකුජ්ජන්තො විය හොතීති වුත්තං ‘‘උක්කුජ්ජං වුච්චති උදයො, අවකුජ්ජං වයො’’ති. පරිවත්තෙන්තොති අනිච්චාතිපි දුක්ඛාතිපි අනත්තාතිපි. ‘‘එසො හි තෙ උදායි මග්ගො පටිලද්ධො, යො තෙ…පෙ… තථත්තාය උපනෙස්සතී’’ති පරියොසානෙ භගවතො වචනඤ්චෙත්ථ සාධකං දට්ඨබ්බං. තෙන තෙනාකාරෙන විහරන්තන්ති යෙන සම්මසනාකාරෙන විපස්සනාවිහාරෙන විහරන්තං. තථාභාවායාති ඛීණාසවභාවපච්චවෙක්ඛණාය. තෙනාහ – ‘‘ඛීණා ජාතීති…පෙ… තං දස්සෙන්තො එවමාහා’’ති.

๒๑๑. คำว่า “กระทำมาก” หมายถึง การกระทำมาก การเคารพมาก, ธรรมที่ไม่มีการกระทำมากนี้ ชื่อว่า อพหุกตะ คือ ไม่มีการกระทำความเคารพ. ธรรมเมื่อเกิดขึ้นย่อมเหมือนการเงยขึ้น เมื่อดับไปย่อมเหมือนการคว่ำลง ท่านจึงกล่าวว่า “การเงยขึ้น ชื่อว่า อุทัย, การคว่ำลง ชื่อว่า วยะ”. คำว่า “ย่อมพิจารณา” คือ พิจารณาว่าเป็นอนิจจังบ้าง เป็นทุกขังบ้าง เป็นอนัตตาบ้าง. พึงเห็นพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคในที่สุดว่า “ดูกรอุทายิ มรรคนี้แลอันท่านได้แล้ว ซึ่งจักนำท่านไปสู่ความเป็นอย่างนั้น” ว่าเป็นเครื่องสนับสนุนในที่นี้. คำว่า “อยู่ด้วยอาการนั้นๆ” คือ อยู่ด้วยวิปัสสนาวิหารอันมีอาการพิจารณาอย่างใดอย่างหนึ่ง. คำว่า “เพื่อความเป็นอย่างนั้น” คือ เพื่อการพิจารณาความเป็นพระขีณาสพ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ชาติสิ้นแล้ว...ละ...แสดงสิ่งนั้นจึงกล่าวอย่างนี้”.

උදායිවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถา อุทายิวรรค จบแล้ว.

4. නීවරණවග්ගො

๔. นิวรณวรรค.

3-4. උපක්කිලෙසසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถา อุปกิเลสสูตรเป็นต้น ที่ ๓-๔.

214-215. න ච පභාවන්තන්ති න ච පභාසම්පන්නං. පභිජ්ජනසභාවන්ති තාපෙත්වා තාලනෙ පභඞ්ගුතං. අවසෙසං ලොහන්ති වුත්තාවසෙසං ජාතිලොහං, විජාතිලොහං, කිත්තිමලොහන්ති පභෙදං සබ්බම්පි ලොහං. උප්පජ්ජිතුං අප්පදානෙනාති එත්ථ නනු ලොකියකුසලචිත්තස්සපි සුවිසුද්ධස්ස උප්පජ්ජිතුං අප්පදානෙන උපක්කිලෙසතාති? සච්චමෙතං, යස්මිං පන සන්තානෙ නීවරණානි ලද්ධපතිට්ඨානි, තත්ථ මහග්ගතකුසලස්සපි අසම්භවො, පගෙව ලොකුත්තරකුසලස්ස, පරිත්තකුසලං පන යථාපච්චයං උප්පජ්ජති. නීවරණෙ හි වූපසන්තෙ සන්තානෙ උප්පත්තියා අපරිසුද්ධං හොති, උපක්කිලිට්ඨං නාම හොති, අපරිසුද්ධදීපකපල්ලිකවට්ඨිතෙලාදිසන්නිස්සයො දීපො විය, අපිච නිප්පරියායතො උප්පජ්ජිතුං අප්පදානෙනෙව තෙසං උපක්කිලෙසතාති දස්සෙන්තො ‘‘යදග්ගෙන හී’’තිආදිමාහ. ආරම්මණෙ වික්ඛිත්තප්පත්තිවසෙන චුණ්ණවිචුණ්ණතා වෙදිතබ්බා. න ආවරන්තීති කුසලධම්මෙ උප්පජ්ජිතුං අප්පදානවසෙන න ආවරන්ති, අථ ඛො තෙසං උප්පත්තියා හොන්ති. න පටිච්ඡාදෙන්තීති න [Pg.428] විනන්ධන්ති. චතුභූමකචිත්තස්සාති චතුත්ථභූමකකුසලචිත්තස්ස අනුපක්කිලෙසා, තෙහි අකිලිස්සනතො.

คำว่า “ไม่สว่าง” คือ ไม่ถึงพร้อมด้วยความสว่าง. คำว่า “มีสภาพแตกทำลาย” คือ ความเป็นของแตกหักได้ในการทุบหลังจากทำให้ร้อนแล้ว. คำว่า “โลหะที่เหลือ” คือ โลหะทุกชนิดโดยประเภทที่เหลือจากที่กล่าวแล้ว คือ โลหะเกิดเอง โลหะต่างชนิด และโลหะเทียม. ในคำว่า “ด้วยการไม่ให้เกิดขึ้น” นี้ มีคำถามว่า “แม้จิตกุศลที่เป็นโลกีย์ที่บริสุทธิ์ดีแล้ว ก็เป็นอุปกิเลสด้วยการไม่ให้เกิดขึ้นมิใช่หรือ?” ข้อนั้นจริงอยู่ แต่ในสันดานใดที่นิวรณ์ตั้งมั่นแล้ว กุศลที่เป็นมหัคคตะก็ย่อมไม่เกิดขึ้น จะกล่าวไปใยถึงกุศลที่เป็นโลกุตตระเล่า ส่วนกุศลที่เป็นปริตตะย่อมเกิดขึ้นตามปัจจัย เมื่อนิวรณ์สงบระงับแล้ว การเกิดขึ้นในสันดานย่อมไม่บริสุทธิ์ ชื่อว่าเป็นอุปกิเลส เหมือนประทีปที่อาศัยน้ำมันและไส้ตะเกียงที่ไม่บริสุทธิ์เป็นต้น อนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงว่า “ด้วยการไม่ให้เกิดขึ้นนั่นแหละ เป็นอุปกิเลสของนิวรณ์เหล่านั้น” โดยไม่ทรงอ้อมค้อม จึงตรัสคำมีอาทิว่า “เพราะเหตุที่...” ความแตกละเอียดเป็นผุยผงพึงทราบโดยความเป็นผู้มีจิตฟุ้งซ่านไปในอารมณ์. คำว่า “ไม่กั้น” คือ ไม่กั้นกุศลธรรมโดยการไม่ให้เกิดขึ้น แต่กลับเป็นปัจจัยให้กุศลธรรมเหล่านั้นเกิดขึ้น. คำว่า “ไม่ปิดบัง” คือ ไม่ผูกมัด. คำว่า “แห่งจิต ๔ ภูมิ” คือ เป็นอุปกิเลสของกุศลจิตในภูมิทั้ง ๔ เพราะไม่เศร้าหมองด้วยอุปกิเลสเหล่านั้น.

8. ආවරණනීවරණසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาอาวรณนิวรณสูตร

219. පඤ්ඤා දුබ්බලා හොති, න බලවතී පටිපක්ඛෙන උපක්කිලිට්ඨභාවතො. තෙනාහ ‘‘මන්දා අවිසදා’’ති.

๒๑๙. ปัญญาอ่อนกำลัง ไม่เข้มแข็ง เพราะความเป็นธรรมชาติที่ถูกอุปกิเลสทำให้เศร้าหมองโดยปฏิปักษ์. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “อ่อนและไม่แจ่มใส”.

පඤ්ච නීවරණා දූරෙ හොන්ති ආවරණාභාවතො. තමෙව පීතින්ති සප්පායධම්මසවනෙ උප්පන්නං පීතිං. තස්සා තදා උප්පන්නාකාරසල්ලක්ඛණෙන අවිජහන්තො පුනප්පුනං තස්සා නිබ්බත්තනෙන. තෙනාහ ‘‘පඤ්ච නීවරණෙ වික්ඛම්භෙත්වා’’ති. ඉදං සන්ධායාති එත්තකෙ දිවසෙපි න විනස්සන්ති, සා ධම්මපීති ලද්ධපච්චයා හුත්වා විසෙසාවහාති ඉමමත්ථං සන්ධාය එතං ‘‘ඉමස්ස පඤ්ච නීවරණා තස්මිං සමයෙ න හොන්තී’’තිආදි වුත්තං. පීතිපාමොජ්ජපක්ඛියාති පීතිපාමොජ්ජපච්චයා. නස්සන්තීති නිරොධපච්චයවසෙන පවත්තනතො නස්සන්ති. සභාගපච්චයවසෙන පුන උප්පජ්ජන්තාපි…පෙ… වුච්චති කිච්චසාධනවසෙන පවත්තනතො.

นิวรณ์ ๕ ย่อมอยู่ไกล เพราะไม่มีเครื่องกั้น คำว่า “ปีตินั้นแหละ” คือปีติที่เกิดขึ้นในการฟังธรรมอันเป็นที่สบาย ด้วยการไม่ละทิ้งการกำหนดลักษณะแห่งปีติที่เกิดขึ้นในขณะนั้น และด้วยการทำให้ปีตินั้นเกิดขึ้นซ้ำๆ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ข่มนิวรณ์ ๕ ได้แล้ว” คำว่า “หมายถึงสิ่งนี้” คือหมายถึงว่า แม้ในหลายวัน นิวรณ์ก็ไม่พินาศไป และธรรมปีตินั้นเมื่อได้ปัจจัยแล้ว ย่อมนำมาซึ่งคุณวิเศษ ด้วยความหมายนี้ จึงตรัสคำมีอาทิว่า “นิวรณ์ ๕ ของผู้นั้นย่อมไม่มีในสมัยนั้น” คำว่า “เป็นฝ่ายแห่งปีติและปราโมทย์” คือมีปีติและปราโมทย์เป็นปัจจัย คำว่า “ย่อมพินาศไป” คือย่อมพินาศไปเพราะเป็นไปโดยอำนาจแห่งนิโรธปัจจัย แม้เกิดขึ้นอีกโดยปัจจัยที่เป็นส่วนเดียวกัน... (ละไว้)... ชื่อว่าย่อมเป็นไปโดยการยังกิจให้สำเร็จ.

9. රුක්ඛසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถารุกขสูตร

220. අභිරුහනකාති සමීපරුක්ඛෙ අභිභවිත්වා රුහනකා. අට්ඨිකච්ඡකොති අට්ඨිබහුලකච්ඡකො. කපිථනසදිසඵලත්තා කපිත්ථනොති ලද්ධනාමො.

๒๒๐. คำว่า “ไม้เลื้อย” คือ ไม้ที่ขึ้นครอบงำต้นไม้ที่อยู่ใกล้เคียง. คำว่า “อัฏฐิกัจฉกะ” คือ ไม้เลื้อยที่มีส่วนแข็งมาก. ชื่อว่า “กปิตถนะ” เพราะมีผลคล้ายมะขวิด.

10. නීවරණසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถานิวรณสูตร

221. අන්ධභාවකරණා පඤ්ඤාචක්ඛුස්ස විබන්ධනතො. තථා හි තෙ ‘‘අචක්ඛුකරණා පඤ්ඤානිරොධිකා’’ති වුත්තා. විහනති විබාධතීති විඝාතො, දුක්ඛන්ති ආහ ‘‘විඝාතපක්ඛියාති දුක්ඛපක්ඛිකා’’ති. නිබ්බානත්ථාය න සංවත්තන්තීති අනිබ්බානසංවත්තනිකා. මිස්සකබොජ්ඣඞ්ගාව කථිතා පුබ්බභාගිකානං කථිතත්තා.

๒๒๑. เพราะทำให้ตาบอด คือเพราะผูกมัดปัญญาจักษุ เพราะเหตุนั้น นิวรณ์เหล่านั้นจึงถูกกล่าวว่า “ทำให้ไม่มีจักษุ เป็นเครื่องกั้นปัญญา” สิ่งที่ทำลาย สิ่งที่เบียดเบียน คือ “วิฆาตะ” (ความคับแค้น) จึงตรัสว่า “เป็นฝ่ายแห่งวิฆาตะ” คือ “เป็นฝ่ายแห่งทุกข์” คำว่า “ไม่เป็นไปเพื่อนิพพาน” คือไม่เป็นไปเพื่อนิพพาน โพชฌงค์ที่ปะปนกันนั้นถูกกล่าวไว้ เพราะถูกกล่าวไว้สำหรับผู้มีส่วนเบื้องต้น (ผู้เริ่มต้นปฏิบัติ)

නීවරණවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาหมวดนิวรณ์ จบแล้ว

5. චක්කවත්තිවග්ගො

๕. จักกวัตติวรรค

1. විධාසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาวิธาสูตร

222. විධීයන්තීති [Pg.429] විධා, මානාදිභාගා කොට්ඨාසාති ආහ ‘‘තයො මානකොට්ඨාසා’’ති. තථා තථා විදහනතොති ‘‘සෙය්‍යොහමස්මී’’තිආදිනා තෙන තෙනාකාරෙන විදහනතො ඨපනතො, ඨපෙතබ්බතො වා.

๒๒๒. สิ่งที่ถูกจัดแจง คือ “วิธา” (ความแตกต่าง) คือส่วนแบ่งแห่งมานะเป็นต้น จึงตรัสว่า “มานะ ๓ ส่วน” เพราะจัดแจงไว้ในลักษณะต่างๆ กัน คือเพราะจัดแจงหรือตั้งไว้ในลักษณะนั้นๆ มีอาทิว่า “เราดีกว่าเขา” หรือเพราะเป็นสิ่งที่ควรตั้งไว้

2. චක්කවත්තිසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาจักรวัตติสูตร

223. සිරිසම්පත්තියා රාජති දිප්පති සොභතීති රාජා, දානපියවචනඅත්ථචරියාසමානත්තතාසඞ්ඛාතෙහි චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහි. රඤ්ජෙතීති රමෙති. අබ්භුග්ගතායාති උදීරිතා නිබ්බත්තිතො තත්ථ තත්ථ ගච්ඡනතො. චක්කං වත්තෙතීති චක්කරතනං පවත්තෙති. දෙවට්ඨානන්ති පූජනීයදෙවට්ඨානං. චිත්තීකතට්ඨෙනාති පූජනීයභාවෙන. අග්ඝො නත්ථි චිරකාලසම්භවපුඤ්ඤානුභාවසිද්ධරතනසබ්භාවතො. අඤ්ඤෙහි චක්කවත්තිනො පරිග්ගහභූතරතනෙහි. ලොකෙති මනුස්සලොකෙ. තෙන තදඤ්ඤලොකං නිවත්තෙති. විජ්ජමානග්ගහණෙන අතීතානාගතං නිවත්තෙති. බුද්ධා ච කදාචි කරහචි උප්පජ්ජන්ති චක්කවත්තිනොපි යෙභුය්‍යෙන තස්මිංයෙව උප්පජ්ජනතොති අධිප්පායො. අනොමස්සාති අලාමකස්ස උක්කට්ඨස්ස. සෙසානි රතනානි.

๒๒๓. ผู้ที่รุ่งเรือง สว่างไสว งดงามด้วยสิริสมบัติ ชื่อว่า “ราชา” (พระราชา) ด้วยสังคหวัตถุ ๔ ประการ คือ ทาน ปิยวาจา อัตถจริยา และสมานัตตตา ผู้ที่ทำให้ยินดี ชื่อว่า “รัญเชติ” (ทำให้รื่นรมย์) คำว่า “อพฺภุคฺคตาย” (ที่เกิดขึ้นแล้ว) คือที่ถูกยกขึ้น ที่เกิดขึ้นแล้ว เพราะไปในที่นั้นๆ ผู้ยังจักรให้เป็นไป คือผู้ยังจักรแก้วให้เป็นไป คำว่า “เทวสถาน” คือสถานที่อันเป็นที่บูชาของเทวดา ด้วยความเป็นของที่บุคคลทำความยำเกรง คือด้วยความเป็นที่น่าบูชา ไม่มีราคา (ประเมินค่าไม่ได้) เพราะเป็นรัตนะที่สำเร็จด้วยอานุภาพบุญที่สั่งสมมานาน ด้วยรัตนะอื่นๆ ที่เป็นของยึดถือของพระเจ้าจักรพรรดิ ย่อมส่องโลก คือโลกมนุษย์ ด้วยคำนั้น (โลก) ท่านกันโลกอื่นออกไป ด้วยการถือเอาสิ่งที่ปรากฏอยู่ ท่านกันอดีตและอนาคตออกไป พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นในบางครั้งบางคราว แม้พระเจ้าจักรพรรดิก็ย่อมเกิดขึ้นในสมัยนั้นเป็นส่วนใหญ่ นี่คือความหมาย คำว่า “อนมัสสะ” คือไม่ต่ำทราม คือประเสริฐ รัตนะที่เหลือ

තත්‍රාති වාක්‍යොපඤ්ඤාසනෙ නිපාතො, තස්මිං පාතුභාවවචනෙ. ‘‘අයුත්ත’’න්ති වත්වා තත්ථ අධිප්පායං විවරන්තො ‘‘උප්පන්නං හී’’තිආදිමාහ. තෙහි රතනෙහි චක්කවත්තනනියමාපෙක්ඛතාය චක්කවත්තිවචනස්ස. නියමෙනාති එකන්තෙන. වත්තබ්බතං ආපජ්ජති භාවිනි භූතෙ විය උපචාරොති යථා – ‘‘අගමා රාජගහං බුද්ධො’’ති (සු. නි. 410). ලද්ධනාමස්සාති චක්කවත්තීති ලොකෙ ලද්ධසමඤ්ඤස්ස පත්ථනීයස්ස පුරිසවිසෙසස්ස. මූලුප්පත්තිවචනතොපීති ‘‘චක්කවත්තිස්ස පාතුභාවා’’ති එතස්ස පඨමුප්පත්තියා වචනතොපි. ඉදානි තමත්ථං විවරන්තො ‘‘යො හී’’තිආදිමාහ. යො හි චක්කවත්තිරාජා, තස්ස උප්පත්තියා චක්කරතනස්ස උප්පජ්ජනතො චක්කවත්තීති එවං නාමං උප්පජ්ජති. ‘‘චක්කං වත්තෙස්සතී’’ති ඉදං පන නියාමං අනපෙක්ඛිත්වා තස්ස උප්පජ්ජතීති රතනානුප්පත්තිං [Pg.430] ගහෙත්වා වුත්තනයතො සඤ්ඤා උප්පජ්ජති ‘‘චක්කවත්තී’’ති. එකමෙවාති චක්කරතනමෙව පඨමං පාතුභවති. යස්මිං භූතෙ රඤ්ඤො චක්කවත්තිසමඤ්ඤා, අථ පච්ඡා රතනානි පාතුභවන්තීති බහූනං පාතුභාවං උපාදාය බහුලවචනතොපි එතං ‘‘චක්කවත්තිස්ස පාතුභාවා රතනානං පාතුභාවො’’ති වුත්තං. අයං හෙතුකත්තුසඤ්ඤිතො අත්ථභෙදො. පාතුභාවාති පාතුභාවතො. පුඤ්ඤසම්භාරො භින්නසන්තානතාය රතනානම්පි පරියායෙන උපනිස්සයහෙතූති වුත්තං. යුත්තමෙවෙතං යථාවුත්තයුත්තියුත්තත්තා.

คำว่า “ตตฺร” (ในที่นั้น) เป็นนิบาตในการแสดงประโยค ในคำว่า “การปรากฏ” นั้น เมื่อกล่าวว่า “ไม่สมควร” แล้ว จึงอธิบายความหมายในที่นั้น โดยกล่าวคำมีอาทิว่า “เพราะเกิดขึ้นแล้ว” คำว่า “จักรพรรดิ” เพราะอาศัยกฎเกณฑ์ของการยังจักรให้เป็นไปด้วยรัตนะเหล่านั้น คำว่า “โดยกฎเกณฑ์” คือโดยส่วนเดียว (โดยแน่นอน) ย่อมถึงซึ่งความเป็นคำที่ควรกล่าว เป็นการใช้อุปจาระในอดีตกาลเหมือนในอนาคตกาล เช่น “พระพุทธเจ้าเสด็จไปสู่กรุงราชคฤห์” (สุ. นิ. ๔๑๐) คำว่า “ผู้ได้รับสมัญญา” คือบุคคลพิเศษที่พึงปรารถนา ซึ่งได้รับสมัญญาในโลกว่า “จักรพรรดิ” และเพราะคำที่แสดงถึงการเกิดขึ้นเป็นมูลฐาน คือเพราะคำที่แสดงถึงการเกิดขึ้นครั้งแรกของคำว่า “การปรากฏของพระเจ้าจักรพรรดิ” บัดนี้ เมื่ออธิบายความหมายนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ผู้ใด” พระเจ้าจักรพรรดิพระองค์ใด เมื่อพระองค์เกิดขึ้น จักรแก้วก็เกิดขึ้น ชื่อว่า “จักรพรรดิ” ย่อมเกิดขึ้นด้วยประการฉะนี้ ส่วนคำว่า “จักยังจักรให้เป็นไป” นี้ เป็นการกล่าวโดยไม่คำนึงถึงกฎเกณฑ์นั้น และเมื่อจักรแก้วไม่เกิดขึ้น สัญญาว่า “จักรพรรดิ” ก็เกิดขึ้นโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว คำว่า “สิ่งเดียวเท่านั้น” คือจักรแก้วเท่านั้นที่ปรากฏขึ้นก่อน เมื่อพระราชาทรงมีพระนามว่า “จักรพรรดิ” แล้ว รัตนะทั้งหลายจึงปรากฏขึ้นภายหลัง ด้วยการถือเอาการปรากฏของรัตนะจำนวนมาก จึงกล่าวคำว่า “การปรากฏของพระเจ้าจักรพรรดิ คือการปรากฏของรัตนะทั้งหลาย” นี้โดยใช้พหูพจน์ นี่คือความต่างกันแห่งเนื้อความที่ชื่อว่าเหตุ คำว่า “การปรากฏ” คือเพราะการปรากฏ บุญสมภารถูกกล่าวว่าเป็นอุปนิสัยปัจจัยของรัตนะทั้งหลายโดยปริยาย เพราะความที่สันดานต่างกัน ข้อนี้สมควรแล้ว เพราะประกอบด้วยเหตุผลที่กล่าวมาแล้ว

වත්තබ්බභූතො අධිප්පායො එතස්ස අත්ථීති අධිප්පායො, අත්ථනිද්දෙසො, සඞ්ඛෙපතො අධිප්පායො සඞ්ඛෙපාධිප්පායො. චක්කරතනානුභාවෙන චක්කවත්තිස්සරියස්ස සිජ්ඣනතො ‘‘දාතුං සමත්ථස්සා’’ති වුත්තං. යොජනප්පමාණෙ පදෙසෙ පවත්තත්තා යොජනප්පමාණං අන්ධකාරං. අතිදීඝාතිරස්සතාදිං ඡබ්බිධං දොසං විවජ්ජෙත්වා ඨිතස්සාති වචනසෙසො.

ความหมายที่เป็นสิ่งที่ควรกล่าวมีอยู่ในสิ่งนี้ ชื่อว่า “อธิปปายะ” (ความหมาย) คือการแสดงเนื้อความ ความหมายโดยย่อ คือ “สังเขปาธิปปายะ” (ความหมายโดยย่อ) เพราะความเป็นใหญ่ของพระเจ้าจักรพรรดิสำเร็จได้ด้วยอานุภาพของจักรแก้ว จึงตรัสว่า “ผู้สามารถให้” ความมืดประมาณโยชน์ เพราะเป็นไปในส่วนแห่งพื้นที่ประมาณโยชน์ คำที่เหลือคือ “ของ (ประทีป) ที่ตั้งอยู่โดยเว้นโทษ ๖ ประการ มีความยาวเกินไปและความสั้นเกินไปเป็นต้น”

සබ්බෙසං චතුභූමකධම්මානං පුරෙචරං කුසලානං ධම්මානං ගතියො සමන්වෙසනවසෙන පවත්තනතො. බුද්ධාදීහිපි අප්පහානීයතාය මහන්තධම්මසභාවත්තා ධම්මකායෙ ච ජෙට්ඨකට්ඨෙන ධම්මකායූපපන්නං. පඤ්ඤාපාසාදතාය චස්ස උපරිගතට්ඨෙන අච්චුග්ගතං. විත්ථතට්ඨෙන විපුලං. මහන්තතාය මහන්තං. අනාදිකාලභාවිතස්ස කිලෙසසන්තානස්ස ඛණෙනෙව විද්ධංසනතො සීඝං ලහු ජවන්ති පරියායා. බොජ්ඣඞ්ගධම්මපරියාපන්නත්තා හි වුත්තං ‘‘එකන්ත-කුසලත්තා’’ති. සම්පයුත්තවසෙන පීතියා ආලොකවිද්ධංසනභාවවසෙනාති වුත්තං ‘‘සහජාතපච්චයාදී’’තිආදි. සබ්බසඞ්ගාහිකධම්මපරිච්ඡෙදොති චතුභූමකත්තා සබ්බසඞ්ගාහකො බොජ්ඣඞ්ගධම්මපරිච්ඡෙදො කථිතො.

เพราะเป็นไปโดยการสืบเสาะหาทางแห่งกุศลธรรมทั้งหลาย ซึ่งเป็นธรรมนำหน้าแห่งธรรมทั้งหลายอันเป็นไปในภูมิ ๔ ทั้งหมด และเพราะเป็นสภาพธรรมอันยิ่งใหญ่ที่พระพุทธเจ้าเป็นต้นก็ไม่พึงละได้ และเพราะเป็นผู้เข้าถึงแล้วซึ่งธรรมกายโดยความเป็นใหญ่ในธรรมกาย เพราะความเป็นปราสาทแห่งปัญญา จึงสูงยิ่ง เพราะความเป็นของกว้างขวาง จึงไพบูลย์ เพราะความเป็นของใหญ่ จึงใหญ่ เพราะทำลายกิเลสสันดานที่อบรมมานานนับแต่กาลไม่มีเบื้องต้นได้ในขณะเดียว จึงชื่อว่าเร็ว พลัน และไว โดยปริยาย ก็เพราะเป็นธรรมที่สงเคราะห์เข้าในโพชฌงค์ จึงกล่าวว่า “เป็นกุศลโดยส่วนเดียว” และเพราะเป็นไปโดยความเป็นสภาพทำลาย (ความมืด) ด้วยแสงสว่างคือปีติโดยอาการที่สัมปยุตกัน จึงกล่าวว่า “มีปัจจัยเกิดพร้อมกันเป็นต้น” ดังนี้ ชื่อว่าการกำหนดธรรมที่สงเคราะห์ธรรมทั้งปวง เพราะความเป็นธรรมในภูมิ ๔ จึงกล่าวว่าการกำหนดโพชฌงคธรรมที่สงเคราะห์ธรรมทั้งปวง

4-10. දුප්පඤ්ඤසුත්තාදිවණ්ණනා

๔-๑๐. อรรถกถาว่าด้วยทุปปัญญาสูตรเป็นต้น

225-231. එළං වුච්චති දොසො, එළෙන මූගො වියාති එළමූගොති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘මුඛෙන වාච’’න්තිආදිමාහ.

๒๒๕-๒๓๑. คำว่า เอฬะ หมายถึง โทษ, คำว่า เอฬมูคะ (คนใบ้เพราะโทษ) เหมือนคนใบ้เพราะโทษ, แสดงอรรถนี้ด้วยบทว่า “วาจาทางปาก” เป็นต้น

චක්කවත්තිවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาจักกวัตติวรรค จบแล้ว

6. සාකච්ඡවග්ගො

๖. สากัจฉวรรค

1. ආහාරසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาอาหาสูตร

232. පුරිමනයතොති [Pg.431] ‘‘සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගට්ඨානීයානං ධම්මාන’’න්තිආදිනා ආගතනයතො. එවන්ති ඉදානි වුච්චමානාකාරෙන. සති ච සම්පජඤ්ඤඤ්ච සතිසම්පජඤ්ඤං. සතිපධානං වා අභික්කන්තාදීසු සත්ථකභාවපරිග්ගණ්හකඤාණං සතිසම්පජඤ්ඤං. තං සබ්බත්ථ සතොකාරීභාවාවහත්තා සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදාය සංවත්තති. යථා ච පච්චනීකධම්මප්පහානං අනුරූපධම්මදෙසනා ච අනුප්පන්නානං කුසලානං ධම්මානං උප්පාදාය හොති, එවං සතිරහිතපුග්ගලවජ්ජනා සතොකාරීපුග්ගලසෙවනා ච තත්ථ ච යුත්තපයුත්තතා සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදාය හොතීති ඉමමත්ථං දස්සෙති ‘‘සතිසම්පජඤ්ඤ’’න්තිආදිනා. අරහත්තමග්ගෙන භාවනාපාරිපූරී හොති. තථා හි අරහාව ‘‘සතිවෙපුල්ලප්පත්තො’’ති වුච්චති.

๒๓๒. คำว่า โดยนัยก่อน หมายถึง โดยนัยที่มาแล้วด้วยบทว่า “แห่งธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งสติสัมโพชฌงค์” เป็นต้น คำว่า อย่างนี้ หมายถึง โดยอาการที่กำลังกล่าวอยู่ในบัดนี้ สติและสัมปชัญญะ ชื่อว่า สติสัมปชัญญะ หรือญาณที่มีสติเป็นประธานซึ่งกำหนดรู้ความเป็นประโยชน์ในอิริยาบถมีก้าวไปเป็นต้น ชื่อว่า สติสัมปชัญญะ สติสัมปชัญญะนั้น ย่อมเป็นไปเพื่อการเกิดขึ้นแห่งสติสัมโพชฌงค์ เพราะนำมาซึ่งความเป็นผู้มีสติกระทำในที่ทั้งปวง อนึ่ง การละธรรมอันเป็นปฏิปักษ์ และการแสดงธรรมที่เหมาะสม ย่อมมีเพื่อการเกิดขึ้นแห่งกุศลธรรมทั้งหลายที่ยังไม่เกิดฉันใด การเว้นบุคคลผู้ปราศจากสติ และการเสพบุคคลผู้มีสติกระทำ และความเหมาะสมในการประกอบในที่นั้น ย่อมมีเพื่อการเกิดขึ้นแห่งสติสัมโพชฌงค์ฉันนั้น, แสดงอรรถนี้ด้วยบทว่า “สติสัมปชัญญะ” เป็นต้น การบำเพ็ญให้บริบูรณ์ย่อมมีด้วยอรหัตตมรรค แท้จริง พระอรหันต์เท่านั้นแล ชื่อว่า “ผู้ถึงความไพบูลย์แห่งสติ”

ධම්මානං, ධම්මෙසු වා විචයො, සො එව හෙට්ඨා වුත්තනයෙන සම්බොජ්ඣඞ්ගො, තස්ස ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස. පරිපුච්ඡකතාති ආචරියං පයිරුපාසිත්වා පඤ්චපි නිකායෙ සහට්ඨකථාය පරියොගාහෙත්වා යං යං තත්ථ ගණ්ඨිට්ඨානං, තස්ස තස්ස ‘‘ඉදං, භන්තෙ, කථං ඉමස්ස කො අත්ථො’’ති එවං ඛන්ධාදීසු අත්ථපුච්ඡකභාවො. තෙනාහ ‘‘ඛන්ධ…පෙ… බහුලතා’’ති.

การเลือกเฟ้นธรรม หรือการเลือกเฟ้นในธรรม, ธรรมวิจยะนั้นแลเป็นสัมโพชฌงค์โดยนัยที่กล่าวไว้ข้างล่าง, แห่งธรรมวิจยสัมโพชฌงค์นั้น คำว่า ความเป็นผู้สอบถาม หมายถึง การเข้าไปนั่งใกล้ครูอาจารย์แล้วเรียนรู้พระไตรปิฎกทั้ง 5 นิกายพร้อมทั้งอรรถกถา เมื่อมีข้อสงสัยในที่ที่เป็นเงื่อนงำนั้นๆ ก็สอบถามอรรถในขันธ์เป็นต้นว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้อนี้เป็นอย่างไร อรรถของข้อนี้คืออะไร” เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ขันธ์...เป็นต้น...ความมาก”

වත්ථුවිසදකිරියාති චිත්තචෙතසිකානං පවත්තිට්ඨානභාවතො සරීරං තප්පටිබද්ධානි ච චීවරාදීනි ඉධ ‘‘වත්ථූනී’’ති අධිප්පෙතානි, තානි යථා චිත්තස්ස සුඛාවහානි හොන්ති, තථා කරණං තෙසං විසදභාවකරණං. තෙන වුත්තං ‘‘අජ්ඣත්තිකබාහිරාන’’න්තිආදි. උස්සන්නදොසන්ති වාතාදිඋස්සන්නදොසං. සෙදමලමක්ඛිතන්ති සෙදෙන චෙව ජල්ලිකාසඞ්ඛාතෙන සරීරමලෙන ච මක්ඛිතං. ච-සද්දෙන අඤ්ඤම්පි සරීරස්ස ච චිත්තස්ස ච පීළාවහං සඞ්ගණ්හාති. සෙනාසනං වාති වා-සද්දෙන පත්තාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. අවිසදෙ සති, විසයභූතෙ වා. කථං භාවනමනුයුත්තස්ස තානි විසයොති? අන්තරන්තරා පවත්තනකචිත්තුප්පාදවසෙන එවං වුත්තං. තෙ හි චිත්තුප්පාදා චිත්තෙකග්ගතාය ඉජ්ඣන්තියාපි අපරිසුද්ධභාවාය සංවත්තන්ති. චිත්තචෙතසිකෙසු නිස්සයාදිපච්චයභූතෙසු. ඤාණම්පීති පි-සද්දො සම්පිණ්ඩනෙ. තෙන න කෙවලං තං වත්ථුයෙව[Pg.432], අථ ඛො තස්මිං අපරිසුද්ධෙ ඤාණම්පි අපරිසුද්ධං හොතීති නිස්සයාපරිසුද්ධියා නිස්සිතාපරිසුද්ධි විය විසයස්ස අපරිසුද්ධතාය විසයීනං අපරිසුද්ධිං දස්සෙති අන්වයතො බ්‍යතිරෙකතො ච.

คำว่า การทำวัตถุให้ผ่องใส หมายถึง กายและจีวรเป็นต้นที่เกี่ยวเนื่องกับกาย ซึ่งเป็นที่ตั้งแห่งการเป็นไปของจิตและเจตสิก พึงประสงค์ในที่นี้ว่า “วัตถุทั้งหลาย” การกระทำวัตถุเหล่านั้นให้ผ่องใส คือการกระทำวัตถุเหล่านั้นให้เป็นไปเพื่อความสุขแก่จิต เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ทั้งภายในและภายนอก” เป็นต้น คำว่า มีโทษมาก หมายถึง มีโทษมากด้วยลมเป็นต้น คำว่า เปื้อนด้วยเหงื่อและมลทิน หมายถึง เปื้อนด้วยเหงื่อและมลทินทางกายที่เรียกว่า ขี้ไคล ด้วยคำว่า “จะ” ย่อมสงเคราะห์สิ่งอื่นที่นำมาซึ่งความบีบคั้นแก่กายและจิตด้วย คำว่า เสนาสนะ หรือ ด้วยคำว่า “วา” พึงเห็นว่าสงเคราะห์บาตรเป็นต้น เมื่อไม่ผ่องใส หรือเมื่อเป็นอารมณ์ วัตถุเหล่านั้นเป็นอารมณ์ของผู้ประกอบการเจริญภาวนาได้อย่างไร? กล่าวอย่างนี้โดยอาการแห่งจิตตุปบาทที่เกิดขึ้นเป็นครั้งคราว จิตตุปบาทเหล่านั้นแล ย่อมเป็นไปเพื่อความไม่บริสุทธิ์ แม้เมื่อความมีจิตเป็นเอกัคคตาสำเร็จอยู่ ในจิตและเจตสิกทั้งหลายอันเป็นปัจจัยมีนิสสยปัจจัยเป็นต้น คำว่า ญาณก็ด้วย คำว่า “ปิ” เป็นบทรวม เพราะเหตุนั้น ไม่ใช่เพียงวัตถุนั้นเท่านั้น แต่เมื่อวัตถุนั้นไม่บริสุทธิ์ ญาณก็ไม่บริสุทธิ์ด้วย, แสดงความไม่บริสุทธิ์ของวิสัยยี (ผู้รู้) เพราะความไม่บริสุทธิ์ของวิสัย (อารมณ์) เหมือนความไม่บริสุทธิ์ของนิสสิต (อาศัย) เพราะความไม่บริสุทธิ์ของนิสสยะ (ที่อาศัย) โดยนัยคล้อยตามและนัยย้อนกลับ

සමභාවකරණං කිච්චතො අනූනාධිකභාවකරණං. යථාපච්චයං සද්ධෙය්‍යවත්ථුස්මිං අධිමොක්ඛකිච්චස්ස පටුතරභාවෙන පඤ්ඤාය අවිසදතාය වීරියාදීනඤ්ච අනුබලප්පදානසිථිලතාදිනා සද්ධින්ද්‍රියං බලවං හොති. තෙනාහ ‘‘ඉතරානි මන්දානී’’ති. තතොති තස්මා සද්ධින්ද්‍රියස්ස බලවභාවතො ඉතරෙසඤ්ච මන්දත්තා. කොසජ්ජපක්ඛෙ පතිතුං අදත්වා සම්පයුත්තධම්මානං පග්ගණ්හනං අනුබලප්පදානං පග්ගහො, පග්ගහකිච්චං කාතුං න සක්කොතීති සම්බන්ධිතබ්බං. ආරම්මණං උපගන්ත්වා ඨානං, අනිස්සජ්ජනං වා උපට්ඨානං, වික්ඛෙපපටිපක්ඛො. යෙන වා සම්පයුත්තා අවික්ඛිත්තා හොන්ති, සො අවික්ඛෙපො. රූපගතං විය චක්ඛුනා යෙන යාථාවතො විසයසභාවං පස්සති, තං දස්සනකිච්චං කාතුං න සක්කොති බලවතා සද්ධින්ද්‍රියෙන අභිභූතත්තා. සහජාතධම්මෙසු හි ඉන්දට්ඨං කරොන්තානං සහ පවත්තමානානං ධම්මානං එකරසතාවසෙනෙව අත්ථසිද්ධි, න අඤ්ඤථා. තස්මාති වුත්තමෙවත්ථං කාරණභාවෙන පච්චාමසති. තන්ති සද්ධින්ද්‍රියං.

การกระทำให้เสมอกัน คือการกระทำให้ไม่ยิ่งไม่หย่อนโดยกิจ ศรัทธินทรีย์ย่อมมีกำลัง เพราะความเป็นไปอย่างแรงกล้าแห่งกิจคืออธิโมกข์ในวัตถุที่ควรเชื่อตามปัจจัย และเพราะความไม่ผ่องใสของปัญญา และเพราะความหย่อนยานในการให้กำลังแก่วิริยะเป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “อินทรีย์อื่นอ่อนกำลัง” คำว่า เพราะเหตุนั้น หมายถึง เพราะศรัทธินทรีย์มีกำลัง และอินทรีย์อื่นอ่อนกำลัง การประคองไว้ คือการให้กำลังแก่ธรรมที่สัมปยุตต์ โดยไม่ยอมให้ตกไปในฝ่ายแห่งความเกียจคร้าน, พึงเชื่อมความว่า ไม่สามารถทำกิจคือการประคองไว้ได้ การเข้าไปตั้งมั่นในอารมณ์ หรือการไม่ปล่อยวาง คืออุปัฏฐาน, เป็นปฏิปักษ์ต่อความฟุ้งซ่าน หรือธรรมที่สัมปยุตต์ไม่ฟุ้งซ่านด้วยธรรมใด, ธรรมนั้นชื่อว่า อวิกเขปะ ไม่สามารถทำกิจคือการเห็นสภาพของอารมณ์ตามความเป็นจริงนั้นได้ เหมือนการเห็นรูปด้วยจักษุ เพราะถูกศรัทธินทรีย์ที่มีกำลังครอบงำ แท้จริง ในธรรมที่เกิดพร้อมกัน ความสำเร็จแห่งอรรถย่อมมีได้โดยความเป็นรสเดียวกันของธรรมทั้งหลายที่กำลังเป็นไปพร้อมกัน ซึ่งทำหน้าที่เป็นอินทรีย์, ไม่เป็นอย่างอื่น คำว่า เพราะเหตุนั้น ย่อมรำลึกถึงอรรถที่กล่าวแล้วนั่นเองโดยความเป็นเหตุ คำว่า นั้น คือ ศรัทธินทรีย์

ධම්මසභාවපච්චවෙක්ඛණෙනාති යස්ස සද්ධෙය්‍යවත්ථුනො උළාරතාදිගුණෙ අධිමුච්චනස්ස සාතිසයප්පවත්තියා සද්ධින්ද්‍රියං බලවං ජාතං, තස්ස පච්චයපච්චයුප්පන්නතාදිවිභාගතො යාථාවතො වීමංසනෙන. එවඤ්හි එවංධම්මතානයෙන සභාවසරසතො පරිග්ගය්හමානෙ සවිප්ඵාරො අධිමොක්ඛො න හොති – ‘‘අයං ඉමෙසං ධම්මානං සභාවො’’ති පඤ්ඤාබ්‍යාපාරස්ස සාතිසයත්තා. ධුරියධම්මෙසු හි යථා සද්ධාය බලවභාවෙ පඤ්ඤාය මන්දභාවො හොති, එවං පඤ්ඤාය බලවභාවෙ සද්ධාය මන්දභාවො හොති. තෙන වුත්තං – ‘‘තං ධම්මසභාවපච්චවෙක්ඛණෙන…පෙ… හාපෙතබ්බ’’න්ති. තථා අමනසිකරණෙනාති යෙනාකාරෙන භාවනමනුයුඤ්ජන්තස්ස සද්ධින්ද්‍රියං බලවං ජාතං, තෙනාකාරෙන භාවනං නානුයුඤ්ජනෙනාති වුත්තං හොති. ඉධ දුවිධෙන සද්ධින්ද්‍රියස්ස බලවභාවො අත්තනො වා පච්චයවිසෙසෙන කිච්චුත්තරියතො වීරියාදීනං වා මන්දකිච්චතාය. තත්ථ පඨමවිකප්පෙ හාපනවිධි දස්සිතො, දුතියවිකප්පෙ පන යථා මනසිකරොතො වීරියාදීනං මන්දකිච්චතාය සද්ධින්ද්‍රියං බලවං ජාතං, තථා අමනසිකාරෙන වීරියාදීනං පටුතරභාවාවහෙන මනසිකාරෙන සද්ධින්ද්‍රියං තෙහි [Pg.433] සමතං කරොන්තෙන හාපෙතබ්බං. ඉමිනා නයෙන සෙසින්ද්‍රියෙසුපි හාපනවිධි වෙදිතබ්බො.

คำว่า ด้วยการพิจารณาสภาพธรรม หมายถึง ด้วยการพิจารณาโดยแยบคายตามความเป็นจริง โดยการจำแนกปัจจัยและปัจจยุบบันเป็นต้น แห่งวัตถุที่ควรเชื่อ ซึ่งศรัทธินทรีย์มีกำลังขึ้นมาด้วยการเป็นไปอย่างยิ่งยวดแห่งการน้อมใจเชื่อในคุณมีอานุภาพเป็นต้น แท้จริง เมื่อพิจารณาโดยความที่สภาพธรรมเป็นรสของตนโดยนัยแห่งความเป็นเช่นนั้น อธิโมกข์ที่ฟุ้งซ่านย่อมไม่มี เพราะความเป็นไปอย่างยิ่งยวดแห่งการงานของปัญญาว่า “นี้เป็นสภาพของธรรมเหล่านี้” แท้จริง ในธรรมที่เป็นประธาน เมื่อศรัทธามีกำลัง ปัญญย่อมมีกำลังอ่อนฉันใด เมื่อปัญญามีกำลัง ศรัทธาย่อมมีกำลังอ่อนฉันนั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “พึงลดศรัทธินทรีย์นั้นด้วยการพิจารณาสภาพธรรม...เป็นต้น” อนึ่ง คำว่า ด้วยการไม่มนสิการ หมายถึง ด้วยการไม่ประกอบภาวนาโดยอาการที่ศรัทธินทรีย์มีกำลังขึ้นมาแก่ผู้ประกอบภาวนาด้วยอาการใด ในที่นี้ ศรัทธินทรีย์มีกำลังได้สองอย่าง คือ ด้วยปัจจัยพิเศษของตน หรือด้วยความยิ่งยวดแห่งกิจ หรือด้วยความอ่อนกำลังแห่งกิจของวิริยะเป็นต้น ในวิกัลป์แรก แสดงวิธีลดแล้ว, ส่วนในวิกัลป์ที่สอง ศรัทธินทรีย์มีกำลังขึ้นมาด้วยความอ่อนกำลังแห่งกิจของวิริยะเป็นต้นแก่ผู้มนสิการอย่างไร, พึงลดศรัทธินทรีย์นั้นด้วยการไม่มนสิการอย่างนั้น และด้วยการมนสิการที่นำมาซึ่งความเป็นไปอย่างแรงกล้าของวิริยะเป็นต้น โดยการกระทำให้เสมอกับอินทรีย์เหล่านั้น พึงทราบวิธีลดในอินทรีย์ที่เหลือด้วยนัยนี้

වක්කලිත්ථෙරවත්ථූති සො හි ආයස්මා සද්ධාධිමුත්තො තත්ථ ච කතාධිකාරො සත්ථු රූපකායදස්සනෙ පසුතො එව හුත්වා විහරන්තො සත්ථාරා – ‘‘කිං තෙ, වක්කලි, ඉමිනා පූතිකායෙන දිට්ඨෙන, යො ඛො, වක්කලි, ධම්මං පස්සති, සො මං පස්සතී’’තිආදිනා (සං. නි. 3.87) ඔවදියමානො කම්මට්ඨානෙ නියොජිතොපි තං අනනුයුඤ්ජන්තො පණාමිතො අත්තානං විනිපාතෙතුං පපාතට්ඨානං අභිරුහි. අථ නං සත්ථා යථානිසින්නොව ඔභාසවිස්සජ්ජනෙන අත්තානං දස්සෙත්වා –

เรื่องพระวักกลิเถระ. ด้วยว่าท่านพระวักกลิเถระนั้นเป็นผู้มีศรัทธาเป็นอธิมุตติ และได้ทำอธิการไว้ในพระศาสนานั้น เป็นผู้ขวนขวายในการดูพระรูปกายของพระศาสดาอยู่ทีเดียว เมื่อถูกพระศาสดาทรงโอวาทด้วยพระดำรัสมีต้นว่า 'วักกลิ จะมีประโยชน์อะไรแก่เธอด้วยกายเน่าที่เธอเห็นนี้ วักกลิ ผู้ใดเห็นธรรม ผู้นั้นชื่อว่าเห็นเรา' ดังนี้ (สํ. นิ. ๓.๘๗) แม้จะทรงมอบหมายในกรรมฐาน ก็ไม่ประกอบตามกรรมฐานนั้น เมื่อถูกขับไล่ไป จึงขึ้นสู่ที่เงื้อมผาเพื่อจะทิ้งตนลง. ลำดับนั้น พระศาสดาทั้งที่ประทับนั่งอยู่นั่นเอง ทรงเปล่งพระรัศมีแสดงพระองค์แก่ท่านแล้ว—

‘‘පාමොජ්ජබහුලො භික්ඛු, පසන්නො බුද්ධසාසනෙ;

අධිගච්ඡෙ පදං සන්තං, සඞ්ඛාරූපසමං සුඛ’’න්ති. (ධ. ප. 381) –

“ภิกษุผู้มากด้วยปราโมทย์ เลื่อมใสในพระพุทธศาสนา พึงบรรลุบทอันสงบ เป็นสุข อันเป็นที่ระงับสังขาร” (ขุ. ธ. ๓๘๑) —

ගාථං වත්වා ‘‘එහි, වක්කලී’’ති ආහ. සො තෙන වචනෙන අමතෙනෙව අභිසිත්තො හට්ඨතුට්ඨො හුත්වා විපස්සනං පට්ඨපෙසි, සද්ධාය බහුලභාවතො විපස්සනාවීථිං නාරොහති. තං ඤත්වා භගවා ඉන්ද්‍රියසමත්තපටිපාදනාය කම්මට්ඨානං සොධෙත්වා අදාසි. සො සත්ථාරා දින්නනයෙන විපස්සනං උස්සුක්කාපෙත්වා මග්ගපටිපාටියා අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං – ‘‘වක්කලිත්ථෙරවත්ථු චෙත්ථ නිදස්සන’’න්ති. එත්ථාති සද්ධින්ද්‍රියස්ස අධිමත්තභාවෙ සෙසින්ද්‍රියානං සකිච්චාකරණෙ.

ครั้นตรัสพระคาถาแล้ว จึงตรัสว่า 'มาเถิด วักกลิ'. ท่านพระวักกลิเถระนั้นประดุจถูกรดด้วยน้ำอมฤตด้วยพระดำรัสนั้น เป็นผู้ร่าเริงยินดีแล้ว จึงเริ่มตั้งวิปัสสนา แต่เพราะความที่ศรัทธามีประมาณมาก จึงไม่ขึ้นสู่วิถีแห่งวิปัสสนา. พระผู้มีพระภาคทรงทราบความนั้นแล้ว เพื่อต้องการให้ถึงความสม่ำเสมอแห่งอินทรีย์ จึงทรงชำระกรรมฐานแล้วประทานให้. ท่านพระวักกลิเถระนั้นประคองวิปัสสนาด้วยนัยที่พระศาสดาทรงประทานให้ จึงบรรลุพระอรหัตตามลำดับแห่งมรรค. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เรื่องพระวักกลิเถระเป็นตัวอย่างในที่นี้'. คำว่า ในที่นี้ หมายถึง ในความเป็นสภาพยิ่งเกินไปแห่งสัทธินทรีย์ จนอินทรีย์ที่เหลือไม่สามารถทำกิจของตนได้.

ඉතරකිච්චභෙදන්ති උපට්ඨානාදිකිච්චවිසෙසං. පස්සද්ධාදීති ආදි-සද්දෙන සමාධිඋපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගානං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. හාපෙතබ්බන්ති යථා සද්ධින්ද්‍රියස්ස බලවභාවො ධම්මසභාවපච්චවෙක්ඛණෙන හායති, එවං වීරියින්ද්‍රියස්ස අධිමත්තතා පස්සද්ධියාදිභාවනාය හායති සමාධිපක්ඛිකත්තා තස්සා. තථා හි සමාධින්ද්‍රියස්ස අධිමත්තතං කොසජ්ජපාතතො රක්ඛන්තී වීරියාදිභාවනා විය වීරියින්ද්‍රියස්ස අධිමත්තතං උද්ධච්චපාතතො රක්ඛන්තී එකංසතො හාපෙති. තෙන වුත්තං ‘‘පස්සද්ධාදිභාවනාය හාපෙතබ්බ’’න්ති. සොණත්ථෙරස්ස වත්ථූති සුකුමාරසොණත්ථෙරස්ස වත්ථු. සො හි ආයස්මාපි සත්ථු සන්තිකා කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා සීතවනෙ විහරන්තො – ‘‘මම සරීරං සුඛුමාලං, න ච සක්කා සුඛෙනෙව සුඛං අධිගන්තුං, කායං කිලමෙත්වාපි සමණධම්මො කාතබ්බො’’ති ඨානචඞ්කමනමෙව අධිට්ඨාය [Pg.434] පධානමනුයුඤ්ජන්තො පාදතලෙසු ඵොටෙසු උට්ඨිතෙසුපි වෙදනං අජ්ඣුපෙක්ඛිත්වා දළ්හවීරියං කරොන්තො අච්චාරද්ධවීරියතාය විසෙසං පවත්තෙතුං නාසක්ඛි. සත්ථා තත්ථ ගන්ත්වා වීණොපමොවාදෙන ඔවදිත්වා වීරියසමතායොජනවිධිං දස්සෙන්තො කම්මට්ඨානං සොධෙත්වා ගිජ්ඣකූටං ගතො. ථෙරොපි සත්ථාරා දින්නනයෙන වීරියසමතං යාජෙත්වා භාවෙන්තො විපස්සනං උස්සුක්කාපෙත්වා අරහත්තෙව පතිට්ඨාසි. තෙන වුත්තං ‘‘සොණත්ථෙරස්ස වත්ථු දස්සෙතබ්බ’’න්ති. සෙසෙසුපීති සතිසමාධිපඤ්ඤින්ද්‍රියෙසුපි.

คำว่า ความต่างแห่งกิจอย่างอื่น หมายถึง ความพิเศษแห่งกิจมีอุปัฏฐานเป็นต้น. คำว่า ปัสสัทธิเป็นต้น พึงทราบว่า ด้วยศัพท์ว่า เป็นต้น ท่านสงเคราะห์เอาสมาธิสัมโพชฌงค์และอุเบกขาสัมโพชฌงค์เข้าด้วย. คำว่า พึงยังให้เสื่อม ความว่า ความที่สัทธินทรีย์มีกำลังมากย่อมเสื่อมไปได้ด้วยการพิจารณาสภาวธรรมฉันใด ความที่วิริยินทรีย์ยิ่งเกินไปก็ย่อมเสื่อมไปได้ด้วยการเจริญปัสสัทธิเป็นต้นฉันนั้น เพราะปัสสัทธินั้นเป็นฝ่ายสมาธิ. จริงอย่างนั้น การเจริญวิริยะเป็นต้นย่อมรักษาความยิ่งเกินไปแห่งสมาธินทรีย์จากการตกไปในความเกียจคร้านฉันใด การเจริญปัสสัทธิเป็นต้นย่อมรักษาความยิ่งเกินไปแห่งวิริยินทรีย์จากการตกไปในความฟุ้งซ่าน ย่อมยังความยิ่งเกินไปนั้นให้เสื่อมไปโดยส่วนเดียวฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'พึงยังให้เสื่อมด้วยการเจริญปัสสัทธิเป็นต้น'. คำว่า เรื่องพระโสณเถระ คือ เรื่องของพระโสณเถระผู้ละเอียดอ่อน. ด้วยว่าท่านพระโสณเถระแม้นั้นรับกรรมฐานจากสำนักของพระศาสดาแล้ว พำนักอยู่ในป่าสีตวัน คิดว่า 'ร่างกายของเราละเอียดอ่อน และบุคคลไม่สามารถจะบรรลุความสุขได้ด้วยความสุขทีเดียว แม้ต้องทำกายให้ลำบากก็ควรทำสมณธรรม' ดังนี้ จึงอธิษฐานเฉพาะการยืนและการเดินจงกรมเท่านั้น เมื่อประกอบความเพียรอยู่ แม้เมื่อตุ่มพองทั้งหลายเกิดขึ้นที่ฝ่าเท้า ก็เพิกเฉยต่อเวทนา กระทำความเพียรอย่างแรงกล้า แต่เพราะความเป็นผู้ปรารภความเพียรเกินไป จึงไม่สามารถยังคุณวิเศษให้เป็นไปได้. พระศาสดาเสด็จไปในที่นั้น ทรงโอวาทด้วยพระธรรมเทศนาอุปมาด้วยพิณ ทรงแสดงวิธีประกอบความเพียรให้สม่ำเสมอ ทรงชำระกรรมฐานแล้วเสด็จไปยังภูเขาคิชฌกูฏ. แม้พระเถระประกอบความเพียรให้สม่ำเสมอตามนัยที่พระศาสดาทรงประทานให้ เมื่อเจริญอยู่ ประคองวิปัสสนาแล้ว ก็ได้ดำรงอยู่ในพระอรหัตนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'พึงแสดงเรื่องพระโสณเถระ'. คำว่า ในอินทรีย์ที่เหลือ แม้ในสติ สมาธิ และปัญญินทรีย์.

සමතන්ති සද්ධාපඤ්ඤානං අඤ්ඤමඤ්ඤං අනූනාධිකභාවං, තථා සමාධිවීරියානඤ්ච. යථා හි සද්ධාපඤ්ඤානං විසුං විසුං ධුරියධම්මභූතානං කිච්චතො අඤ්ඤමඤ්ඤනාතිවත්තනං විසෙසතො ඉච්ඡිතබ්බං. යතො තෙසං සමධුරතාය අප්පනා සම්පජ්ජති, එවං සමාධිවීරියානං කොසජ්ජුද්ධච්චපක්ඛිකානං සමතාය සති අඤ්ඤමඤ්ඤුපත්ථම්භනතො සම්පයුත්තධම්මානං අන්තද්වයපාතාභාවෙන සම්මදෙව අප්පනා ඉජ්ඣතීති. බලවසද්ධොතිආදි වුත්තස්සෙව අත්ථස්ස බ්‍යතිරෙකමුඛෙන සමත්ථනං. තස්සත්ථො – යො බලවතියා සද්ධාය සමන්නාගතො අවිසදඤාණො, සො මුධප්පසන්නො හොති, න අවෙච්චප්පසන්නො. තථා හි සො අවත්ථුස්මිං පසීදති, සෙය්‍යථාපි තිත්ථියසාවකා. කෙරාටිකපක්ඛන්ති සාඨෙය්‍යපක්ඛං භජති. සද්ධාහීනාය පඤ්ඤාය අතිධාවන්තො ‘‘දෙය්‍යවත්ථුපරිච්චාගෙන විනා චිත්තුප්පාදමත්තෙනපි දානමයං පුඤ්ඤං හොතී’’තිආදීනි පරිකප්පෙති හෙතුපතිරූපකෙහි වඤ්චිතො, එවංභූතො ච ලූඛතක්කවිලුත්තචිත්තො පණ්ඩිතානං වචනං නාදියති, සඤ්ඤත්තිං න ගච්ඡති. තෙනාහ ‘‘භෙසජ්ජසමුට්ඨිතො විය රොගො අතෙකිච්ඡො හොතී’’ති. යථා චෙත්ථ සද්ධාපඤ්ඤානං අඤ්ඤමඤ්ඤං සමභාවො අත්ථාවහො, විසමභාවො අනත්ථාවහො, එවං සමාධිවීරියානං අඤ්ඤමඤ්ඤං සමභාවො අත්ථාවහො, ඉතරො අනත්ථාවහො, තථා සමභාවො අවික්ඛෙපාවහො, ඉතරො වික්ඛෙපාවහො. කොසජ්ජං අභිභවති, තෙන අප්පනං න පාපුණාතීති අධිප්පායො. එස නයො උද්ධච්චං අභිභවතීති එත්ථාපි. තදුභයන්ති සද්ධාපඤ්ඤාද්වයං සමාධිවීරියද්වයඤ්ච. සමං කාතබ්බන්ති සමතං කාතබ්බං.

คำว่า ความสม่ำเสมอ หมายถึง ความไม่ยิ่งไม่หย่อนกว่ากันแห่งศรัทธาและปัญญา และแห่งสมาธิและวิริยะก็เช่นเดียวกัน. จริงอย่างนั้น ความไม่ก้าวล่วงซึ่งกันและกันโดยกิจแห่งศรัทธาและปัญญาซึ่งเป็นธรรมที่เป็นธุระต่างกัน เป็นสิ่งที่พึงปรารถนาเป็นพิเศษ. เพราะเมื่อธรรมเหล่านั้นมีหน้าที่เสมอกัน อัปปนาสมาธิย่อมสำเร็จ ฉันใด เมื่อสมาธิและวิริยะซึ่งเป็นฝ่ายแห่งความเกียจคร้านและความฟุ้งซ่านมีความสม่ำเสมอกัน เพราะมีการอุดหนุนซึ่งกันและกัน อัปปนาสมาธิย่อมสำเร็จได้โดยชอบ เพราะความไม่มีการตกไปในที่สุดทั้งสองแห่งสัมปยุตธรรมทั้งหลาย ฉันนั้น. คำว่า ผู้มีศรัทธาแรงกล้า เป็นต้น เป็นการสนับสนุนเนื้อความที่กล่าวแล้วนั่นเองโดยนัยปฏิเสธ. อธิบายว่า ผู้ใดประกอบด้วยศรัทธาอันแรงกล้าแต่มีญาณไม่ผ่องใส ผู้นั้นย่อมเลื่อมใสอย่างงมงาย ไม่ใช่เลื่อมใสอย่างไม่หวั่นไหว. จริงอย่างนั้น ผู้นั้นย่อมเลื่อมใสในสิ่งที่ไม่ใช่ที่ตั้ง (ที่ควรเลื่อมใส) เหมือนอย่างพวกสาวกของเดียรถีย์. คำว่า ฝ่ายคนหลอกลวง หมายถึง ย่อมคบหาฝ่ายแห่งความหลอกลวง. ผู้ที่แล่นเลยไปด้วยปัญญาที่ปราศจากศรัทธา ย่อมคาดคะเนไปว่า 'บุญสำเร็จด้วยทานย่อมมีได้ด้วยเพียงการตั้งจิตขึ้นเท่านั้น โดยไม่ต้องสละไทยธรรม' เป็นต้น เพราะถูกหลอกลวงด้วยเหตุเทียม และผู้ที่เป็นเช่นนี้มีจิตที่ถูกตรรกะอันหยาบกร้านทำลายแล้ว ย่อมไม่ถือเอาถ้อยคำของบัณฑิต ไม่ถึงความเข้าใจ (ตามที่เขาชี้แจง). เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เป็นเหมือนโรคที่เกิดจากยาซึ่งรักษาไม่ได้'. ในเรื่องนี้ ความที่ศรัทธาและปัญญาสม่ำเสมอกันย่อมนำมาซึ่งประโยชน์ ความไม่สม่ำเสมอกันย่อมไม่นำมาซึ่งประโยชน์ฉันใด ความที่สมาธิและวิริยะสม่ำเสมอกันย่อมนำมาซึ่งประโยชน์ ความไม่สม่ำเสมอกันย่อมไม่นำมาซึ่งประโยชน์ฉันนั้น และความสม่ำเสมอกันย่อมนำมาซึ่งความไม่ฟุ้งซ่าน ความไม่สม่ำเสมอกันย่อมนำมาซึ่งความฟุ้งซ่าน. อธิบายว่า (ถ้าวิริยะหย่อน) ความเกียจคร้านย่อมครอบงำ เพราะเหตุนั้นจึงไม่บรรลุอัปปนาสมาธิ. แม้ในคำว่า ความฟุ้งซ่านย่อมครอบงำ นี้ก็นัยนี้แหละ. คำว่า ทั้งสองคู่นั้น หมายถึง คู่แห่งศรัทธาและปัญญา และคู่แห่งสมาธิและวิริยะ. คำว่า พึงทำให้เสมอ หมายถึง พึงทำให้สม่ำเสมอกัน.

සමාධිකම්මිකස්සාති සමථකම්මට්ඨානිකස්ස. එවන්ති එවං සන්තෙ, සද්ධාය ථොකං බලවභාවෙ සතීති අත්ථො. සද්දහන්තොති ‘‘පථවී පථවීති මනසිකාරමත්තෙන [Pg.435] කථං ඣානුප්පත්තී’’ති අචින්තෙත්වා ‘‘අද්ධා සම්බුද්ධෙන වුත්තවිධි ඉජ්ඣතී’’ති සද්දහන්තො සද්ධං ජනෙන්තො. ඔකප්පෙන්තොති ආරම්මණං අනුපවිසිත්වා විය අධිමුච්චනවසෙන අවකප්පෙන්තො පක්ඛන්දන්තො. එකග්ගතා බලවතී වට්ටති සමාධිපධානත්තා ඣානස්ස. උභින්නන්ති සමාධිපඤ්ඤානං. සමාධිකම්මිකස්ස සමාධිනො අධිමත්තතාය පඤ්ඤාය අධිමත්තතාපි ඉච්ඡිතබ්බාති ආහ ‘‘සමතායපී’’ති, සමභාවෙනාපීති අත්ථො. අප්පනාති ලොකියඅප්පනා. තථා හි ‘‘හොතියෙවා’’ති සාසඞ්කං වදති, ලොකුත්තරප්පනා පන තෙසං සමභාවෙනෙව ඉච්ඡිතා. යථාහ ‘‘සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙතී’’ති (අ. නි. 4.170). යදි විසෙසතො සද්ධාපඤ්ඤානං සමාධිවීරියානඤ්ච සමානතං ඉච්ඡති, කථං සතීති ආහ – ‘‘සති පන සබ්බත්ථ බලවතී වට්ටතී’’ති. සබ්බත්ථාති ලීනුද්ධච්චපක්ඛිකෙසු පඤ්චින්ද්‍රියෙසු. උද්ධච්චපක්ඛිකෙකදෙසෙ ගණ්හන්තො ‘‘සද්ධාවීරියපඤ්ඤාන’’න්ති ආහ. අඤ්ඤථා පීති ච ගහෙතබ්බා සියා. තථා හි ‘‘කොසජ්ජපක්ඛිකෙන සමාධිනා’’ඉච්චෙව වුත්තං, න ච ‘‘පස්සද්ධිසමාධිඋපෙක්ඛාහී’’ති. සාති සති. සබ්බෙසු රාජකම්මෙසු නියුත්තොති සබ්බකම්මිකො. තෙනාති යෙන කාරණෙන සබ්බත්ථ ඉච්ඡිතබ්බා, තෙන ආහ අට්ඨකථායං. සබ්බත්ථ නියුත්තා සබ්බත්ථිකා, සබ්බෙන වා ලීනුද්ධච්චපක්ඛිකෙන බොජ්ඣඞ්ගෙන අත්ථෙතබ්බා සබ්බත්ථියා, සබ්බත්ථියාව සබ්බත්ථිකා. චිත්තන්ති කුසලචිත්තං. තස්ස හි සතිපටිසරණං පරායණං අප්පත්තස්ස පත්තියා අනධිගතස්ස අධිගමාය. තෙනාහ – ‘‘ආරක්ඛපච්චුපට්ඨානා’’තිආදි.

คำว่า สมาธิกัมมิกัสสะ คือ ผู้มีสมถกรรมฐานเป็นงาน. คำว่า เอวันติ คือ เมื่อเป็นเช่นนั้น ในเมื่อศรัทธามีกำลังเพียงเล็กน้อย ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า สัททะหันโต คือ ไม่คิดว่า "เพียงการมนสิการว่า ปฐวี ปฐวี จะเกิดฌานได้อย่างไร" แต่เชื่อมั่นว่า "วิธีที่พระสัมพุทธเจ้าตรัสไว้ย่อมสำเร็จได้แน่นอน" ดังนี้ ย่อมยังศรัทธาให้เกิดขึ้น. คำว่า โอกัปเปนโต คือ การน้อมใจเชื่อด้วยอำนาจการอธิโมกข์ เหมือนหยั่งลงสู่อารมณ์ แล่นไปอยู่. เอกัคคตาที่มีกำลังย่อมควร เพราะฌานมีสมาธิเป็นประธาน. คำว่า อุภินนันติ คือ สมาธิและปัญญา. สำหรับผู้มีสมถกรรมฐานเป็นงาน เมื่อสมาธิมีกำลังยิ่ง ปัญญาก็ควรมีกำลังยิ่งด้วย จึงตรัสว่า "สมตาปิ" คือ แม้ด้วยความเสมอกัน ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า อัปปนา คือ โลกิยอัปปนา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวอย่างมีความระแวง (ไม่แน่ใจ) ว่า "ย่อมมีอยู่แน่นอน" แต่โลกุตตรอัปปนาของท่านเหล่านั้น พึงปรารถนาด้วยความเสมอกันเท่านั้น. ดังที่ตรัสไว้ว่า "ย่อมเจริญสมถะและวิปัสสนาคู่กันไป" (อ. อังคุตตรนิกาย 4.170). หากปรารถนาความเสมอกันของศรัทธากับปัญญา และสมาธิกับวิริยะโดยเฉพาะ เหตุไฉนจึงตรัสถึงสติ ท่านจึงกล่าวว่า "แต่สติย่อมควรเป็นกำลังในทุกที่". คำว่า สัพพัตถะ คือ ในอินทรีย์ ๕ ที่เป็นฝ่ายลีนและอุทธัจจะ. เมื่อถือเอาส่วนหนึ่งในฝ่ายอุทธัจจะ จึงตรัสว่า "ศรัทธา วิริยะ ปัญญา". พึงถือเอาคำว่า "อัญญถาปิ" (แม้โดยประการอื่น) ด้วย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยสมาธิที่เป็นฝ่ายโกสัชชะ (ความเกียจคร้าน)" เท่านั้น ไม่ได้กล่าวว่า "ด้วยปัสสัทธิ สมาธิ อุเบกขา". คำว่า สา คือ สติ. คำว่า สัพเพสุ ราชกัมเมสุ นิยุตโต คือ ผู้ที่ถูกมอบหมายในกิจของพระราชาทั้งปวง คือ ผู้ทำกิจทั้งปวง. คำว่า เตนะ คือ ด้วยเหตุที่สติพึงปรารถนาในทุกที่ ท่านจึงกล่าวไว้ในอรรถกถา. ผู้ที่ถูกมอบหมายในทุกที่ คือ สัพพัตถิกา หรือผู้ที่พึงมีอยู่ในโพชฌงค์ที่เป็นฝ่ายลีนและอุทธัจจะทั้งหมด คือ สัพพัตถิยา, สัพพัตถิยานั่นแหละคือ สัพพัตถิกา. คำว่า จิตตัง คือ กุศลจิต. เพราะสติเป็นที่พึ่ง เป็นที่ไปในเบื้องหน้าของกุศลจิตนั้น เพื่อการบรรลุสิ่งที่ยังไม่บรรลุ เพื่อการเข้าถึงสิ่งที่ยังไม่เข้าถึง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "มีอารักขะเป็นปัจจุปัฏฐาน" เป็นต้น.

ඛන්ධාදිභෙදෙ අනොගාළ්හපඤ්ඤානන්ති පරියත්තිබාහුසච්චවසෙනපි ඛන්ධායතනාදීසු අප්පතිට්ඨිතබුද්ධීනං. බහුස්සුතසෙවනා හි සුතමයඤාණාවහා. තරුණවිපස්සනාසමඞ්ගීපි භාවනාමයඤාණෙ ඨිතත්තා එකංසතො පඤ්ඤවා එව නාම හොතීති ආහ – ‘‘සමපඤ්ඤාස…පෙ… පුග්ගලසෙවනා’’ති. ඤෙය්‍යධම්මස්ස ගම්භීරභාවවසෙන තප්පරිච්ඡෙදකඤාණස්ස ගම්භීරභාවගහණන්ති ආහ – ‘‘ගම්භීරෙසු ඛන්ධාදීසු පවත්තාය ගම්භීරපඤ්ඤායා’’ති. තඤ්හි ඤෙය්‍යං තාදිසාය පඤ්ඤාය චරිතබ්බතො ගම්භීරඤාණචරියං, තස්සා වා පඤ්ඤාය තත්ථ පභෙදතො පවත්ති ගම්භීරඤාණචරියා, තස්සා පච්චවෙක්ඛණාති ආහ ‘‘ගම්භීරපඤ්ඤාය පභෙදපච්චවෙක්ඛණා’’ති. යථා සතිවෙපුල්ලප්පත්තො නාම අරහා එව, එවං සො එව පඤ්ඤාවෙපුල්ලප්පත්තොපීති ආහ [Pg.436] ‘‘අරහත්තමග්ගෙන භාවනාපාරිපූරී හොතී’’ති. වීරියාදීසුපි එසෙව නයොති.

คำว่า ขันธาทิเภเท อโนคาฬหปัญญานัง คือ ผู้มีปัญญาไม่หยั่งลงในประเภทมีขันธ์เป็นต้น แม้โดยอาศัยความเป็นพหูสูตในปริยัติ ของบุคคลผู้มีปัญญาไม่ตั้งมั่นในขันธ์และอายตนะเป็นต้น. เพราะการคบหาพหูสูต ย่อมนำมาซึ่งสุตมยญาณ. แม้ผู้ประกอบด้วยวิปัสสนาอ่อน ย่อมชื่อว่าเป็นผู้มีปัญญาโดยส่วนเดียวแน่นอน เพราะตั้งอยู่ในภาวนามยญาณ ท่านจึงกล่าวว่า "สมปัญญา...เป...การคบหาบุคคล". การถือเอาความลึกซึ้งของญาณที่กำหนดรู้ธรรมที่ควรรู้ โดยอาศัยความลึกซึ้งของธรรมที่ควรรู้ ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยปัญญาอันลึกซึ้งที่เกิดขึ้นในขันธ์เป็นต้นอันลึกซึ้ง". เพราะธรรมที่ควรรู้นั้น พึงประพฤติด้วยปัญญาเช่นนั้น จึงเป็นการประพฤติญาณอันลึกซึ้ง หรือการเกิดขึ้นของปัญญาในธรรมนั้นโดยจำแนก คือ การประพฤติญาณอันลึกซึ้ง, การพิจารณาจำแนกปัญญานั้น ท่านจึงกล่าวว่า "การพิจารณาจำแนกปัญญาอันลึกซึ้ง". เหมือนผู้บรรลุความไพบูลย์แห่งสติ ย่อมเป็นพระอรหันต์เท่านั้น ฉันใด แม้ผู้นั้นนั่นแหละก็เป็นผู้บรรลุความไพบูลย์แห่งปัญญาด้วย ฉันนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ความบริบูรณ์แห่งภาวนา ย่อมมีด้วยอรหัตตมรรค". แม้ในวิริยะเป็นต้น ก็นัยนี้แล.

‘‘තත්තං අයොඛිලං හත්ථෙ ගමෙන්තී’’තිආදිනා වුත්තපඤ්චවිධබන්ධනකම්මකාරණා නිරයෙ නිබ්බත්තසත්තස්ස සබ්බපඨමං කරොන්තීති දෙවදූතසුත්තාදීසු (ම. නි. 3.250), තස්සා ආදිතො වුත්තත්තා ච ආහ – ‘‘පඤ්චවිධබන්ධනකම්මකාරණතො පට්ඨායා’’ති. සකටවහනාදිකාලෙති ආදි-සද්දෙන තදඤ්ඤමනුස්සෙහි තිරච්ඡානෙහි ච විබාධනීයකාලං සඞ්ගණ්හාති. එකං බුද්ධන්තරන්ති ඉදං අපරාපරං පෙතෙසු එව උප්පජ්ජනකසත්තවසෙන වුත්තං, එකච්චානං වා පෙතානං, එකච්චතිරච්ඡානානං විය තථා දීඝායුකතාපි සියාති තථා වුත්තං. තථා හි කාලො නාගරාජා චතුන්නං බුද්ධානං රූපදස්සාවී.

ในเทวทูตสูตรเป็นต้น (ม. มัชฌิมนิกาย 3.250) กล่าวว่า "การกระทำเครื่องจองจำ ๕ ประการที่กล่าวไว้ด้วยบทว่า 'ย่อมนำตะปูเหล็กแดงไปในมือ' เป็นต้น ย่อมกระทำแก่สัตว์ที่เกิดในนรกเป็นอันดับแรก" และเพราะกล่าวไว้ในเบื้องต้น ท่านจึงกล่าวว่า "เริ่มตั้งแต่เครื่องจองจำ ๕ ประการ". คำว่า สกฏวหนาทิกาเล (ในกาลแห่งการลากเกวียนเป็นต้น) ด้วยคำว่า "เป็นต้น" ย่อมสงเคราะห์กาลที่ถูกมนุษย์อื่นและสัตว์เดรัจฉานเบียดเบียน. คำว่า เอกัง พุทธันตรัง (ตลอดพุทธันดรหนึ่ง) นี้ กล่าวโดยนัยแห่งสัตว์ที่เกิดในเปรตวิสัยซ้ำแล้วซ้ำเล่า หรือเปรตบางจำพวก อาจมีอายุยืนยาวเช่นนั้น เหมือนสัตว์เดรัจฉานบางจำพวก จึงกล่าวไว้เช่นนั้น. เพราะเหตุนั้น พญานาคชื่อกาละ ได้เห็นพระรูปของพระพุทธเจ้า ๔ พระองค์.

එවං ආනිසංසදස්සාවිනොති ‘‘වීරියායත්තො එව සකලලොකියලොකුත්තරවිසෙසාධිගමො’’ති එවං ආනිසංසදස්සනසීලස්ස. ගමනවීථින්ති සපුබ්බභාගං නිබ්බානගාමිනිං පටිපදං. සහ විපස්සනාය අරියමග්ගපටිපාටි, සත්තවිසුද්ධිපරම්පරා වා. සා හි වට්ටතො නිය්‍යානාය ගන්තබ්බා පටිපදාති කත්වා ගමනවීථි නාම.

คำว่า เอวัง อานิสังสทัสสาวิโน คือ ผู้มีปกติเห็นอานิสงส์อย่างนี้ว่า "การบรรลุคุณวิเศษทั้งโลกิยะและโลกุตตระทั้งหมด ย่อมอาศัยวิริยะเท่านั้น". คำว่า คมนวีถิง คือ ปฏิปทาที่นำไปสู่นิพพานพร้อมด้วยส่วนเบื้องต้น. คือ ลำดับแห่งอริยมรรคพร้อมด้วยวิปัสสนา หรือลำดับแห่งความบริสุทธิ์ ๗. เพราะปฏิปทานั้น พึงดำเนินไปเพื่อออกจากวัฏฏะ จึงชื่อว่า คมนวีถี (ทางดำเนิน).

කායදළ්හීබහුලොති කායස්ස පොසනපසුතො. පිණ්ඩන්ති රට්ඨපිණ්ඩං. පච්චයදායකානං අත්තනි කාරස්ස අත්තනො සම්මාපටිපත්තියා මහප්ඵලභාවස්ස කරණෙන පිණ්ඩාය භික්ඛාය පටිපූජනා පිණ්ඩාපචායනා. නීහරන්තොති පත්තත්ථවිකතො නීහරන්තො. තං සද්දං සුත්වාති තං උපාසිකාය වචනං පණ්ණසාලද්වාරෙ ඨිතොව පඤ්චාභිඤ්ඤතාය දිබ්බසොතෙන සුත්වාති වදන්ති. මනුස්සසම්පත්ති, දිබ්බසම්පත්ති, අන්තෙ නිබ්බානසම්පත්තීති තිස්සො සම්පත්තියො. සිතං කරොන්තොවාති ‘‘අකිච්ඡෙනෙව මයා වට්ටදුක්ඛං සමතික්කන්ත’’න්ති පච්චවෙක්ඛණාවසානෙ සඤ්ජාතපාමොජ්ජවසෙන සිතං කරොන්තො එව.

คำว่า กายทัฬหีพหุโล คือ ผู้ขวนขวายในการบำรุงร่างกาย. คำว่า ปิณฑัง คือ ก้อนข้าวของชาวรัฐ. การบูชาบิณฑบาต คือ การทำบิณฑบาตทานของเหล่าทายกผู้ถวายปัจจัยให้มีผลมากในตน ด้วยสัมมาปฏิบัติของตน. คำว่า นีหะรันโต คือ ผู้หยิบออกจากย่ามบาตร. คำว่า ตัง สัททัง สุตวา (ได้ยินเสียงนั้น) คือ พวกอาจารย์กล่าวว่า "ได้ยินคำพูดของอุบาสิกานั้นด้วยทิพยโสต เพราะเป็นผู้มีอภิญญา ๕ โดยยืนอยู่ที่ประตูบรรณศาลานั่นเอง". มนุษย์สมบัติ ทิพยสมบัติ และในที่สุด นิพพานสมบัติ รวมเป็นสมบัติ ๓ ประการ. คำว่า สิตัง กะโรนโตวา คือ ผู้ยิ้มแย้มด้วยความปราโมทย์ที่เกิดขึ้นในที่สุดแห่งการพิจารณาว่า "เราได้ก้าวล่วงทุกข์ในวัฏฏะได้โดยไม่ยากเลย".

අලසානං භාවනාය නාමමත්තම්පි අජානන්තානං කායස්ස පොසනබහුලානං යාවදත්ථං පරිභුඤ්ජිත්වා සෙය්‍යසුඛාදිං අනුයුඤ්ජන්තානං තිරච්ඡානකථිකානං දූරතොව වජ්ජනං කුසීතපුග්ගලපරිවජ්ජනා. ‘‘දිවසං චඞ්කමෙන නිසජ්ජායා’’තිආදිනා භාවනාරම්භවසෙන ආරද්ධවීරියානං දළ්හපරක්කමානං කාලෙනකාලං [Pg.437] උපසඞ්කමනා ආරද්ධවීරියපුග්ගලසෙවනා. තෙනාහ ‘‘කුච්ඡිං පූරෙත්වා’’තිආදි.

การหลีกเลี่ยงบุคคลผู้เกียจคร้าน คือ การหลีกเลี่ยงจากที่ไกลซึ่งบุคคลผู้เกียจคร้าน ผู้ไม่รู้แม้แต่ชื่อของภาวนา ผู้ขวนขวายในการบำรุงร่างกาย ผู้บริโภคตามความพอใจแล้วหมกมุ่นในความสุขในการนอนเป็นต้น ผู้พูดเรื่องเดรัจฉานกถา. การคบหาบุคคลผู้ปรารภความเพียร คือ การเข้าไปหาเป็นครั้งคราวซึ่งบุคคลผู้ปรารภความเพียร ผู้มีความพยายามมั่นคง โดยอาศัยการเริ่มภาวนาด้วยบทว่า "ด้วยการจงกรมและการนั่งตลอดวัน" เป็นต้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ยังท้องให้เต็มแล้ว" เป็นต้น.

විසුද්ධිමග්ගෙ පන ‘‘ජාතිමහත්තපච්චවෙක්ඛණා, සබ්‍රහ්මචාරිමහත්තපච්චවෙක්ඛණා’’ති ඉදං ද්වයං න ගහිතං, ‘‘ථිනමිද්ධවිනොදනතා, සම්මප්පධානපච්චවෙක්ඛණා’’ති ඉදං ද්වයං ගහිතං. තත්ථ ආනිසංසදස්සාවිතාය එව සම්මප්පධානපච්චවෙක්ඛණා ගහිතා ලොකියලොකුත්තරවිසෙසාධිගමස්ස වීරියායත්තතාදස්සනභාවතො. ථිනමිද්ධවිනොදනං තදධිමුත්තතාය ගහිතං, වීරියුප්පාදනෙ යුත්තපයුත්තස්ස ථිනමිද්ධවිනොදනං අත්ථතො සිද්ධමෙව. තත්ථ ථිනමිද්ධවිනොදනං කුසීතපුග්ගලපරිවජ්ජන-ආරද්ධවීරියපුග්ගල-සෙවන- තදධිමුත්තතාපටිපක්ඛවිධමන-පච්චයූපසංහාරවසෙන, අපායභයපච්චවෙක්ඛණාදයො සමුත්තෙජනවසෙන වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදකාති දට්ඨබ්බා.

แต่ในวิสุทธิมรรค ไม่ได้ถือเอา ๒ อย่างนี้ คือ "การพิจารณาความยิ่งใหญ่แห่งชาติ, การพิจารณาความยิ่งใหญ่แห่งสพรหมจารี" แต่ถือเอา ๒ อย่างนี้ คือ "การบรรเทาถีนมิทธะ, การพิจารณาสัมมัปปธาน". ในบรรดาข้อเหล่านั้น การพิจารณาสัมมัปปธานถูกถือเอาไว้ เพราะความเป็นผู้เห็นอานิสงส์ คือ การเห็นว่าการบรรลุคุณวิเศษทั้งโลกิยะและโลกุตตระ ย่อมอาศัยวิริยะเท่านั้น. การบรรเทาถีนมิทธะถูกถือเอาไว้ด้วยความน้อมใจไปในสิ่งนั้น, การบรรเทาถีนมิทธะของผู้ที่ประกอบความเพียรอย่างเหมาะสมในการยังวิริยะให้เกิดขึ้น ย่อมสำเร็จได้โดยอรรถอยู่แล้ว. ในบรรดาข้อเหล่านั้น การบรรเทาถีนมิทธะ พึงทราบว่าเป็นไปโดยนัยแห่งการหลีกเลี่ยงบุคคลผู้เกียจคร้าน การคบหาบุคคลผู้ปรารภความเพียร การทำลายปฏิปักษ์แห่งความน้อมใจไปในสิ่งนั้น และการนำปัจจัยมาให้, ส่วนการพิจารณาภัยในอบายเป็นต้น เป็นเหตุให้วิริยสัมโพชฌงค์เกิดขึ้นโดยนัยแห่งการกระตุ้นเตือน.

බුද්ධානුස්සතියා උපචාරසමාධිනිට්ඨත්තා වුත්තං ‘‘යාව උපචාරා’’ති. සකලසරීරං ඵරමානොති පීතිසමුට්ඨානෙහි පණීතරූපෙහි සකලසරීරං ඵරමානො. ධම්මසඞ්ඝගුණෙ අනුස්සරන්තස්සපි යාව උපචාරා සකලසරීරං ඵරමානො පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො උප්පජ්ජතීති යොජනා. එවං සෙසඅනුස්සතීසු පසාදනීයසුත්තන්තපච්චවෙක්ඛණාය ච යොජෙතබ්බං තස්සාපි විමුත්තායතනභාවෙන තග්ගතිකත්තා. එවරූපෙ කාලෙති දුබ්භික්ඛභයාදීසූති වුත්තකාලෙ. සමාපත්තියා…පෙ… න සමුදාචරන්තීති ඉදං උපසමානුස්සතියා වසෙන වුත්තං. සඞ්ඛාරානඤ්හි සප්පදෙසවූපසමෙපි නිප්පදෙසවූපසමෙ විය තත්ථ සපඤ්ඤාය පවත්තනතො භාවනාමනසිකාරො කිලෙසවික්ඛම්භනසමත්ථො හුත්වා උපචාරසමාධිං ආවහන්තො තථාරූපපීතිසොමනස්සසමන්නාගතො පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදාය හොතීති. පසාදනීයෙසු ඨානෙසු පසාදසිනෙහාභාවෙන සංසූචිතහදයතා ලූඛතා. සා ච තත්ථ ආදරගාරවාකරණෙන විඤ්ඤායතීති ආහ ‘‘අසක්කච්චකිරියාය සංසූචිතලූඛභාවෙ’’ති.

เพราะพุทธานุสสติสำเร็จด้วยอุปจารสมาธิ จึงกล่าวว่า "เพียงอุปจาระ" คำว่า "แผ่ไปทั่วสรรพางค์กาย" คือ แผ่ไปทั่วสรรพางค์กายด้วยรูปอันประณีตที่มีปีติเป็นสมุฏฐาน. การประกอบความหมายว่า แม้เมื่อระลึกถึงคุณของพระธรรมและพระสงฆ์ ปีติสัมโพชฌงค์ก็ย่อมเกิดขึ้นแผ่ไปทั่วสรรพางค์กายเพียงอุปจาระ พึงประกอบความหมายในอนุสสติที่เหลือและการพิจารณาสูตรที่ยังจิตให้เลื่อมใสอย่างนี้ด้วย เพราะอนุสสตินั้นก็เป็นอายตนะแห่งวิมุตติและมีคติเช่นนั้น. คำว่า "ในกาลเช่นนี้" คือ ในกาลที่กล่าวไว้แล้ว เช่น ในคราวมีภัยคือทุพภิกขภัยเป็นต้น. คำว่า "ด้วยสมาบัติ...เป...ไม่ประพฤติ" นี้กล่าวโดยอำนาจแห่งอุปสมานุสสติ เพราะว่าแม้ในความสงบระงับสังขารเพียงบางส่วน การเจริญมนสิการย่อมเป็นไปพร้อมด้วยปัญญาในที่นั้น เหมือนในความสงบระงับโดยไม่มีส่วนเหลือ จึงสามารถข่มกิเลสได้ และนำมาซึ่งอุปจารสมาธิ พร้อมด้วยปีติและโสมนัสเช่นนั้น ย่อมเป็นไปเพื่อการเกิดขึ้นแห่งปีติสัมโพชฌงค์. ความกระด้างของจิตที่แสดงออกด้วยการไม่มีความเลื่อมใสและความรักใคร่ในสถานที่ที่ควรเลื่อมใส ชื่อว่าความกระด้าง. และความกระด้างนั้นย่อมรู้ได้ด้วยการไม่ทำความเคารพในที่นั้น จึงกล่าวว่า "ในความกระด้างที่แสดงออกด้วยการไม่ทำความเคารพ".

කායචිත්තදරථවූපසමලක්ඛණා පස්සද්ධි එව යථාවුත්තබොධිඅඞ්ගභූතො පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගො, තස්ස පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස. පණීතභොජනසෙවනතාති පණීතසප්පායභොජනසෙවනතා. උතුඉරියාපථසුඛග්ගහණෙහි සප්පායඋතුඉරියාපථං ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. තඤ්හි තිවිධම්පි සප්පායං සෙවියමානං කායස්ස කල්ලතාපාදනවසෙන චිත්තස්ස කල්ලතං [Pg.438] ආවහන්තං දුවිධායපි පස්සද්ධියා කාරණං හොති. සත්තෙසු ලබ්භමානං සුඛදුක්ඛං අහෙතුකන්ති අයමෙකො අන්තො, ඉස්සරාදිවිසමහෙතුකන්ති අයං දුතියො, එතෙ උභො අන්තෙ අනුපගම්ම යථාසකං කම්මුනා හොතීති අයං මජ්ඣිමා පටිපත්ති. මජ්ඣත්තො පයොගො යස්ස සො මජ්ඣත්තපයොගො, තස්ස භාවො මජ්ඣත්තපයොගතා. අයඤ්හි පහානසාරද්ධකායතා-සඞ්ඛාතපස්සද්ධකායතාය කාරණං හොන්තී පස්සද්ධිද්වයං ආවහති. එතෙනෙව සාරද්ධකායපුග්ගලපරිවජ්ජන-පස්සද්ධකායපුග්ගලසෙවනානං තදාවහනතා සංවණ්ණිතාති දට්ඨබ්බං.

ความสงบระงับที่มีลักษณะเป็นการระงับความกระวนกระวายทางกายและจิตนั่นแหละ คือ ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์อันเป็นองค์แห่งโพธิที่กล่าวมาแล้ว, แห่งปัสสัทธิสัมโพชฌงค์นั้น. คำว่า "การเสพอาหารอันประณีต" คือ การเสพอาหารอันประณีตและเป็นที่สบาย. พึงทราบว่า ด้วยการถือเอาความสบายด้วยฤดูและอิริยาบถ ท่านสงเคราะห์เอาฤดูและอิริยาบถที่เป็นที่สบายเข้าไว้แล้ว. เพราะสิ่งที่เป็นที่สบายทั้ง ๓ อย่างนั้น เมื่อเสพอยู่ ย่อมเป็นเหตุแห่งปัสสัทธิทั้งสองอย่าง โดยนำมาซึ่งความควรแก่การงานของจิตด้วยการทำให้กายควรแก่การงาน. สุขและทุกข์ที่สัตว์ได้รับนั้นไม่มีเหตุ นี้เป็นที่สุดข้างหนึ่ง, มีเหตุไม่สม่ำเสมอมีพระเจ้าเป็นต้น นี้เป็นที่สุดที่สอง, การไม่เข้าถึงที่สุดทั้งสองนี้ และการที่สุขทุกข์นั้นย่อมเป็นไปตามกรรมของตน นี้คือมัชฌิมาปฏิปทา. การประกอบของผู้มีใจเป็นกลาง ชื่อว่ามัชฌัตตปโยคะ, ภาวะแห่งมัชฌัตตปโยคะนั้น ชื่อว่ามัชฌัตตปโยคตา. สิ่งนี้ย่อมเป็นเหตุแห่งปัสสัทธิสองอย่าง โดยเป็นเหตุแห่งความที่กายเป็นธรรมชาติสงบระงับอันกล่าวคือความที่ความเป็นผู้มีกายกระวนกระวายอันตนละได้แล้ว. ด้วยเหตุนี้ พึงทราบว่า ท่านพรรณนาความเป็นเหตุนำมาซึ่งปัสสัทธิแห่งการเว้นบุคคลผู้มีกายกระวนกระวาย และการคบหาบุคคลผู้มีกายสงบระงับไว้แล้ว.

වත්ථුවිසදකිරියා ඉන්ද්‍රියසමත්තපටිපාදනා ච ‘‘පඤ්ඤාවහා’’ති වුත්තා. සමථාවහාපි තා හොන්ති සමථාවහභාවෙනෙව පඤ්ඤාවහත්තාති වුත්තං ‘‘වත්ථුවිසද…පෙ… වෙදිතබ්බා’’ති.

การกระทำวัตถุให้บริสุทธิ์และการบำเพ็ญอินทรีย์ให้เสมอกันนั้น กล่าวว่าเป็น "เหตุนำมาซึ่งปัญญา". สิ่งเหล่านั้นย่อมนำมาซึ่งสมถะด้วย และเพราะความเป็นเหตุนำมาซึ่งสมถะนั่นเอง จึงนำมาซึ่งปัญญา จึงกล่าวว่า "วัตถุบริสุทธิ์...เป...พึงทราบ".

කරණකොසල්ලභාවනාකොසල්ලානං නානන්තරියභාවතො රක්ඛණකොසල්ලස්ස ච තංමූලකත්තා ‘‘නිමිත්තකුසලතා නාම කසිණනිමිත්තස්ස උග්ගහණකුසලතා’’ඉච්චෙව වුත්තං. අතිසිථිලවීරියතාදීහීති ආදි-සද්දෙන පඤ්ඤාපයොගමන්දතං අප්පමාදවෙකල්ලඤ්ච සඞ්ගණ්හාති. තස්ස පග්ගණ්හනන්ති තස්ස ලීනස්ස චිත්තස්ස ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගාදිසමුට්ඨාපනෙන ලයාපත්තිතො සමුට්ඨාපනං. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා –

เพราะความที่ความฉลาดในการทำและความฉลาดในการเจริญเป็นสภาพไม่ต่อเนื่องกัน และเพราะความฉลาดในการรักษาเป็นมูลฐานของความฉลาดในการเจริญนั้น จึงกล่าวว่า "ความฉลาดในนิมิต คือ ความฉลาดในการเรียนกสิณนิมิต" ดังนี้เท่านั้น. ด้วยคำว่า "เป็นต้น" ในคำว่า "ด้วยความเพียรที่หย่อนยานเกินไปเป็นต้น" นี้ ย่อมสงเคราะห์ความอ่อนแอในการประกอบปัญญาและความบกพร่องในความไม่ประมาท. คำว่า "การประคองจิตนั้น" คือ การยกขึ้นซึ่งจิตที่หดหู่จากการตกอยู่ในความหดหู่ ด้วยการยังธรรมวิจยสัมโพชฌงค์เป็นต้นให้เกิดขึ้น. พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ดังนี้ว่า –

‘‘යස්මිඤ්ච ඛො, භික්ඛවෙ, සමයෙ ලීනං චිත්තං හොති, කාලො තස්මිං සමයෙ ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය, කාලො වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය, කාලො පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය. තං කිස්ස හෙතු? ලීනං, භික්ඛවෙ, චිත්තං, තං එතෙහි ධම්මෙහි සුසමුට්ඨාපයං හොති. සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, පුරිසො පරිත්තං අග්ගිං උජ්ජාලෙතුකාමො අස්ස, සො තත්ථ සුක්ඛානි චෙව තිණානි පක්ඛිපෙය්‍ය, සුක්ඛානි ගොමයානි පක්ඛිපෙය්‍ය, සුක්ඛානි කට්ඨානි පක්ඛිපෙය්‍ය, මුඛවාතඤ්ච දදෙය්‍ය, න ච පංසුකෙන ඔකිරෙය්‍ය, භබ්බො නු ඛො සො පුරිසො පරිත්තං අග්ගිං උජ්ජාලෙතුන්ති. එවං, භන්තෙ’’ති (සං. නි. 5.234).

"ดูกรภิกษุทั้งหลาย สมัยใดจิตหดหู่ สมัยนั้นเป็นกาลควรเจริญธรรมวิจยสัมโพชฌงค์ เป็นกาลควรเจริญวิริยสัมโพชฌงค์ เป็นกาลควรเจริญปีติสัมโพชฌงค์ ข้อนั้นเพราะเหตุไร? ดูกรภิกษุทั้งหลาย จิตที่หดหู่ ย่อมยังจิตนั้นให้ตั้งขึ้นด้วยธรรมเหล่านี้ได้ดี ดูกรภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษผู้ปรารถนาจะก่อไฟกองเล็กๆ เขาพึงใส่หญ้าแห้งลงไปในนั้น พึงใส่คูถแห้งลงไป พึงใส่ไม้แห้งลงไป พึงเป่าลมด้วยปาก และไม่พึงกลบด้วยฝุ่น บุรุษนั้นพึงสามารถก่อไฟกองเล็กๆ ให้ลุกโพลงได้หรือหนอ?" "เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า" (สํ. นิ. 5.234)

එත්ථ ච යථාසකං ආහාරවසෙන ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගාදීනං භාවනා සමුට්ඨාපනාති වෙදිතබ්බා, සා අනන්තරං විභාවිතා එව.

ในที่นี้ พึงทราบว่า การเจริญธรรมวิจยสัมโพชฌงค์เป็นต้น โดยอาศัยอาหารของตนๆ เป็นการยังให้เกิดขึ้น ซึ่งสิ่งนั้นได้อธิบายไว้แล้วในลำดับถัดไป.

අච්චාරද්ධවීරියතාදීහීති [Pg.439] ආදි-සද්දෙන පඤ්ඤාපයොගබලවතං පමොදුප්පිලාවනඤ්ච සඞ්ගණ්හාති. තස්ස නිග්ගණ්හනන්ති තස්ස උද්ධතස්ස චිත්තස්ස සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගාදිසමුට්ඨාපනෙන උද්ධතාපත්තිතො නිසෙධනං. වුත්තම්පි චෙතං භගවතා –

คำว่า "ด้วยความเพียรที่ปรารภเกินไปเป็นต้น" ด้วยคำว่า "เป็นต้น" นี้ ย่อมสงเคราะห์ความแข็งแกร่งในการประกอบปัญญาและความฟุ้งซ่านด้วยความปราโมทย์ คำว่า "การข่มสิ่งนั้น" คือ การห้ามจิตที่ฟุ้งซ่านนั้นจากการตกอยู่ในความฟุ้งซ่าน ด้วยการยังสมาธิสัมโพชฌงค์เป็นต้นให้เกิดขึ้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ดังนี้ด้วย –

‘‘යස්මිඤ්ච ඛො, භික්ඛවෙ, සමයෙ උද්ධතං චිත්තං හොති, කාලො තස්මිං සමයෙ පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය, කාලො සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය, කාලො උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය. තං කිස්ස හෙතු? උද්ධතං, භික්ඛවෙ, චිත්තං, තං එතෙහි ධම්මෙහි සුවූපසමයං හොති. සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, පුරිසො මහන්තං අග්ගික්ඛන්ධං නිබ්බාපෙතුකාමො අස්ස, සො තත්ථ අල්ලානි චෙව තිණානි….පෙ… පංසුකෙන ච ඔකිරෙය්‍ය, භබ්බො නු ඛො සො පුරිසො මහන්තං අග්ගික්ඛන්ධං නිබ්බාපෙතුන්ති. එවං, භන්තෙ’’ති (සං. නි. 5.234).

"ดูกรภิกษุทั้งหลาย สมัยใดจิตฟุ้งซ่าน สมัยนั้นเป็นกาลควรเจริญปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ เป็นกาลควรเจริญสมาธิสัมโพชฌงค์ เป็นกาลควรเจริญอุเบกขาสัมโพชฌงค์ ข้อนั้นเพราะเหตุไร? ดูกรภิกษุทั้งหลาย จิตที่ฟุ้งซ่าน ย่อมสงบระงับด้วยธรรมเหล่านี้ได้ดี ดูกรภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษผู้ปรารถนาจะดับกองไฟใหญ่ เขาพึงใส่หญ้าสดลงไปในนั้น...เปรียบ...และพึงโรยด้วยฝุ่น บุรุษนั้นพึงสามารถดับกองไฟใหญ่ได้หรือหนอ?" "เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า" (สํ. นิ. 5.234)

එත්ථාපි යථාසකං ආහාරවසෙන පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගාදීනං භාවනා සමුට්ඨාපනාති වෙදිතබ්බා. තත්ථ පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනා වුත්තා එව, සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස වුච්චමානා, ඉතරස්ස අනන්තරං වක්ඛති. පඤ්ඤාපයොගමන්දතායාති පඤ්ඤාබ්‍යාපාරස්ස අප්පභාවෙන. යථා හි දානං අලොභප්පධානං, සීලං අදොසප්පධානං, එවං භාවනා අමොහප්පධානා. තත්ථ යදා පඤ්ඤා න බලවතී හොති, තදා භාවනා පුබ්බෙනාපරං විසෙසාවහා න හොති, අනභිසඞ්ඛතො විය ආහාරො පුරිසස්ස යොගිනො චිත්තස්ස අභිරුචිං න උප්පාදෙති, තෙන තං නිරස්සාදං හොති. තථා භාවනාය සම්මදෙව වීථිපටිපත්තියා අභාවෙන උපසමසුඛං න වින්දති, තෙනපි චිත්තං නිරස්සාදං හොති. තෙන වුත්තං ‘‘පඤ්ඤාපයොග…පෙ… නිරස්සාදං හොතී’’ති.

ในที่นี้ก็พึงทราบว่า การเจริญปัสสัทธิสัมโพชฌงค์เป็นต้น โดยอาศัยอาหารของตนๆ เป็นการยังให้เกิดขึ้น ในบรรดาสิ่งเหล่านั้น การเจริญปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ได้กล่าวไว้แล้ว, การเจริญสมาธิสัมโพชฌงค์กำลังจะกล่าว, ส่วนที่เหลือจะกล่าวในลำดับต่อไป คำว่า "ด้วยความอ่อนแอในการประกอบปัญญา" คือ ด้วยความไม่มากแห่งการประกอบปัญญา เหมือนทานมีอโลภะเป็นประธาน, ศีลมีอโทสะเป็นประธาน, ฉันใด การเจริญภาวนาก็มีอโมหะเป็นประธาน ฉันนั้น ในที่นั้น เมื่อปัญญาไม่แข็งแกร่ง ภาวนาก็ไม่นำมาซึ่งความพิเศษยิ่งขึ้นไปทั้งเบื้องต้นและเบื้องปลาย เหมือนอาหารที่ไม่ได้ปรุงแต่ง ย่อมไม่ยังความยินดีให้เกิดขึ้นแก่จิตของโยคีบุรุษ ฉันใด ภาวนานั้นจึงจืดชืด (ไม่มีรส) ฉันนั้น อีกทั้งเพราะไม่มีวิถีปฏิบัติที่ถูกต้องในการเจริญภาวนา จึงไม่ได้รับความสุขแห่งความสงบระงับ ด้วยเหตุนั้น แม้จิตก็จืดชืด ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "การประกอบปัญญา...เป็นต้น...จืดชืด"

තස්ස සංවෙගුප්පාදනඤ්ච පසාදුප්පාදනඤ්ච තිකිච්ඡනන්ති තං දස්සෙන්තො ‘‘අට්ඨ සංවෙගවත්ථූනී’’තිආදිමාහ. තත්ථ ජාතිජරාබ්‍යාධිමරණානි යථාරහං සුගතියං දුග්ගතියඤ්ච හොන්තීති තදඤ්ඤමෙව පඤ්චවිධබන්ධනාදිඛුප්පිපාසාදිඅඤ්ඤමඤ්ඤවිබාධනාදිහෙතුකං අපායදුක්ඛං දට්ඨබ්බං. තයිදං සබ්බං තෙසං තෙසං සත්තානං පච්චුප්පන්නභවනිස්සිතං ගහිතන්ති අතීතෙ අනාගතෙ ච කාලෙ [Pg.440] වට්ටමූලකදුක්ඛානි විසුං ගහිතානියෙව. යෙ පන සත්තා ආහාරූපජීවිනො තත්ථ ච උට්ඨානඵලූපජීවිනො, තෙසං අඤ්ඤෙහි අසාධාරණං ජීවිකදුක්ඛං අට්ඨමං සංවෙගවත්ථු ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. අයං වුච්චති සමයෙ සම්පහංසනාති අයං සම්පහංසිතබ්බසමයෙ වුත්තනයෙන සංවෙගජනනවසෙන චෙව පසාදුප්පාදනවසෙන ච සම්මදෙව පහංසනා, සංවෙගජනනපුබ්බකපසාදුප්පාදනෙන භාවනාචිත්තස්ස තොසනාතිඅත්ථො.

เพื่อแสดงว่าการยังความสังเวชให้เกิดและการยังความเลื่อมใสให้เกิดนั้นเป็นการเยียวยา จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "อัฏฐ สังเวควัตถูนิ" (วัตถุแห่งความสังเวช ๘ ประการ). ในบรรดาวัตถุแห่งความสังเวชเหล่านั้น ชาติ ชรา พยาธิ มรณะ ย่อมมีในสุคติและทุคติโดยสมควร ส่วนทุกข์ในอบายอันมีเครื่องผูก ๕ ประการเป็นต้น มีความหิว ความกระหาย การเบียดเบียนกันและกันเป็นต้นเป็นเหตุ พึงทราบว่าเป็นทุกข์อื่นจากชาติ ชรา พยาธิ มรณะนั้น. ทุกข์ทั้งหมดนี้สงเคราะห์เข้ากับภพปัจจุบันของสัตว์เหล่านั้นๆ ส่วนทุกข์อันมีวัฏฏะเป็นมูลในอดีตกาลและอนาคตกาล พึงทราบว่าสงเคราะห์แยกต่างหาก. ส่วนสัตว์เหล่าใดมีอาหารเป็นเครื่องยังชีพ และในอาหารนั้นมีผลแห่งการประกอบอาชีพเป็นเครื่องยังชีพ พึงทราบว่าทุกข์ในการเลี้ยงชีพอันไม่สาธารณะแก่สัตว์อื่นของสัตว์เหล่านั้น สงเคราะห์เข้าเป็นวัตถุแห่งความสังเวชที่ ๘. คำว่า "อายัง วุจจติ สมเย สัมปหังสนา" (นี้เรียกว่าการยังจิตให้ร่าเริงในสมัย) นี้หมายถึง การยังจิตให้ร่าเริงโดยชอบด้วยการยังความสังเวชให้เกิด และการยังความเลื่อมใสให้เกิดตามนัยที่กล่าวไว้ในสมัยที่ควรยังจิตให้ร่าเริง. อธิบายว่า การยังจิตในการภาวนาให้ยินดีด้วยการยังความเลื่อมใสให้เกิดโดยมีการยังความสังเวชเป็นเบื้องต้น.

සම්මාපටිපත්තිං ආගම්මාති ලීනුද්ධච්චවිරහෙන සමථවීථිපටිපත්තියා ච සම්මදෙව භාවනාපටිපත්තිං ආගම්ම.

คำว่า "สัมมาปฏิปัตติง อาคัมมะ" (อาศัยการปฏิบัติชอบ) นี้ หมายถึง อาศัยการปฏิบัติภาวนาโดยชอบนั่นเอง ด้วยความปราศจากความหดหู่และความฟุ้งซ่าน และด้วยการปฏิบัติในวิถีแห่งสมถะ.

අලීනන්තිආදීසු කොසජ්ජපක්ඛිකානං ධම්මානං අනධිමත්තතාය අලීනං, උද්ධච්චපක්ඛිකානං අනධිමත්තතාය අනුද්ධතං, පඤ්ඤාපයොගසම්පත්තියා උපසමසුඛාධිගමෙන ච අනිරස්සාදං, තතො එව ආරම්මණෙ සමප්පවත්තං සමථවීථිපටිපන්නඤ්ච. තත්ථ අලීනතාය පග්ගහෙ, අනුද්ධතාය ච නිග්ගහෙ, අනිරස්සාදතාය සම්පහංසනෙ න බ්‍යාපාරං ආපජ්ජති. අලීනානුද්ධච්චතාහි ආරම්මණෙ සමප්පවත්තං, අනිරස්සාදතාය සමථවීථිපටිපන්නං, සමප්පවත්තියා වා අලීනං අනුද්ධතං, සමථවීථිපටිපත්තියා අනිරස්සාදන්ති දට්ඨබ්බං. අයං වුච්චති සමයෙ අජ්ඣුපෙක්ඛනතාති අයං අජ්ඣුපෙක්ඛිතබ්බසමයෙ චිත්තස්ස පග්ගහනිග්ගහසම්පහංසනෙසු බ්‍යාවටතාසඞ්ඛාතං පටිපක්ඛං අභිභුය්‍ය උපෙක්ඛනා වුච්චති. එසාති සමාධිබොජ්ඣඞ්ගො අනුප්පන්නො උප්පජ්ජති. අරහත්තමග්ගෙන භාවනාපාරිපූරී හොතීති එතෙන නිප්පරියායතො සමාධිවෙපුල්ලප්පත්තොපි අරහා එවාති දස්සෙති.

ในคำว่า "อลีนัง" เป็นต้นนั้น "อลีนัง" (ไม่หดหู่) คือ เพราะความไม่ยิ่งเกินไปแห่งธรรมอันเป็นฝ่ายแห่งความเกียจคร้าน, "อนุทฺธตัง" (ไม่ฟุ้งซ่าน) คือ เพราะความไม่ยิ่งเกินไปแห่งธรรมอันเป็นฝ่ายแห่งความฟุ้งซ่าน, "อนิรสฺสาทัง" (ไม่จืดชืด) คือ ไม่จืดชืดด้วยความถึงพร้อมแห่งการประกอบปัญญาและการบรรลุสุขสงบ, และด้วยเหตุนั้นเองจึงเป็นไปเสมอกันในอารมณ์ และเข้าถึงวิถีแห่งสมถะ. ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ด้วยความเป็นผู้ไม่หดหู่ จึงไม่ขวนขวายในการยกจิตขึ้น, ด้วยความเป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่าน จึงไม่ขวนขวายในการข่มจิตลง, ด้วยความเป็นผู้ไม่จืดชืด จึงไม่ขวนขวายในการยังจิตให้ร่าเริง. พึงทราบว่า ด้วยความเป็นผู้ไม่หดหู่และไม่ฟุ้งซ่าน จึงเป็นไปเสมอกันในอารมณ์, ด้วยความเป็นผู้ไม่จืดชืด จึงเข้าถึงวิถีแห่งสมถะ, หรือด้วยความเป็นไปเสมอกัน จึงไม่หดหู่ ไม่ฟุ้งซ่าน, ด้วยการปฏิบัติในวิถีแห่งสมถะ จึงไม่จืดชืด. คำว่า "อายัง วุจจติ สมเย อัชฌุเปกขนา" (นี้เรียกว่าการวางเฉยในสมัย) นี้ หมายถึง การวางเฉยด้วยการครอบงำปฏิปักษ์อันได้แก่ความขวนขวายในการยกจิตขึ้น การข่มจิตลง และการยังจิตให้ร่าเริง ในสมัยที่ควรวางเฉย. คำว่า "เอสา" (นี้) หมายถึง โพชฌงค์คือสมาธิที่ยังไม่เกิด ย่อมเกิดขึ้น. คำว่า "อรหัตตมัคเคน ภาวนาปาริปูรี โหติ" (การภาวนาถึงความบริบูรณ์ด้วยอรหัตตมรรค) นี้ แสดงว่า แม้ผู้บรรลุความไพบูลย์แห่งสมาธิโดยไม่เป็นปริยาย ก็เป็นพระอรหันต์นั่นเอง.

අනුරොධවිරොධපහානවසෙන මජ්ඣත්තභාවො උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස කාරණං තස්මිං සති සිජ්ඣනතො, අසති ච අසිජ්ඣනතො, සො ච මජ්ඣත්තභාවො විසයවසෙන දුවිධොති ආහ ‘‘සත්තමජ්ඣත්තතා සඞ්ඛාරමජ්ඣත්තතා’’ති. තදුභයවසෙන චස්ස විරුජ්ඣනං පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය එව දූරීකතන්ති අනුරුජ්ඣනස්සෙව පහානවිධිං දස්සෙන්තො ‘‘සත්තමජ්ඣත්තතා’’තිආදිමාහ. තථා හිස්ස සත්තසඞ්ඛාරකෙලායනපුග්ගලපරිවජ්ජනං ‘‘උප්පත්තියා කාරණ’’න්ති වුච්චති. උපෙක්ඛාය හි විසෙසතො රාගො පටිපක්ඛො, තතො රාගබහුලස්ස පුග්ගලස්ස උපෙක්ඛා ‘‘විසුද්ධිමග්ගො’’ති වුච්චති. ද්වීහාකාරෙහීති කම්මස්සකතාපච්චවෙක්ඛණං අත්තසුඤ්ඤතාපච්චවෙක්ඛණන්ති ඉමෙහි ද්වීහි කාරණෙහි. ද්වීහෙවාති අවධාරණං සඞ්ඛාරසහිතාය සඞ්ඛ්‍යාසමානතාය දස්සනත්ථං. සඞ්ඛ්‍යා එව හෙත්ථ සමානං, න [Pg.441] සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං සබ්බථා සමානන්ති. අස්සාමිකභාවො අනත්තනියතා. සති හි අත්තනි තස්ස කිඤ්චනභාවෙන චීවරං අඤ්ඤං වා කිඤ්චි අත්තනියං නාම සියා, සො පන කොචි නත්ථෙවාති අධිප්පායො. අනද්ධනියන්ති, න අද්ධානක්ඛමං, න චිරට්ඨායි ඉත්තරං අනිච්චන්ති අත්ථො. තාවකාලිකන්ති තස්සෙව වෙවචනං.

ความเป็นกลางด้วยการละความยินดีและยินร้าย เป็นเหตุแห่งอุเบกขาสัมโพชฌงค์ เพราะเมื่อมีอยู่ย่อมสำเร็จ และเมื่อไม่มีอยู่ย่อมไม่สำเร็จ. และความเป็นกลางนั้นมี ๒ อย่างโดยแบ่งตามอารมณ์ จึงกล่าวว่า 'สัตตมัชฌัตตตา' (ความเป็นกลางต่อสัตว์) และ 'สังขารมัชฌัตตตา' (ความเป็นกลางต่อสังขาร). ความยินร้ายนั้นด้วยเหตุทั้งสองอย่างนั้น ย่อมถูกกำจัดด้วยการเจริญปัสสัทธิสัมโพชฌงค์นั่นเอง เพื่อแสดงวิธีละความยินดีนั่นเอง จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'สัตตมัชฌัตตตา'. อนึ่ง การเว้นบุคคลผู้รักใคร่ในสัตว์และสังขาร เรียกว่า 'เหตุแห่งการเกิดขึ้น' แห่งอุเบกขาสัมโพชฌงค์นั้น. แท้จริง ราคะเป็นปฏิปักษ์โดยเฉพาะของอุเบกขา. เพราะฉะนั้น อุเบกขาของบุคคลผู้มีราคะมาก จึงเรียกว่า 'วิสุทธิมรรค'. คำว่า 'ทฺวีหากาเรหิ' (ด้วยอาการ ๒ อย่าง) นี้ หมายถึง ด้วยเหตุ ๒ อย่างเหล่านี้ คือ การพิจารณาความเป็นเจ้าของกรรม และการพิจารณาความว่างจากอัตตา. การกำหนดด้วยคำว่า 'ทฺวีเหว' (ด้วย ๒ อย่างเท่านั้น) นี้ เพื่อแสดงความเท่ากันของจำนวนที่ประกอบด้วยสังขาร. ในที่นี้ จำนวนเท่านั้นที่เท่ากัน ไม่ใช่สิ่งที่ถูกนับเท่ากันทุกประการ. ความเป็นผู้ไม่มีเจ้าของ คือ ความเป็นของมิใช่อัตตา. แท้จริง ถ้ามีอัตตาอยู่ พึงมีจีวรหรือสิ่งอื่นใดที่เป็นของตนด้วยความเป็นของมีอยู่ของอัตตานั้น แต่ว่าอัตตานั้นไม่มีเลย นี้คือความหมาย. คำว่า 'อนัทธนิยัง' (ไม่ยั่งยืน) หมายถึง ไม่ทนทานต่อกาลเวลา, ไม่ตั้งอยู่นาน, ชั่วคราว, ไม่เที่ยง. คำว่า 'ตาวกาลิกัง' (ชั่วคราว) เป็นไวพจน์ของคำนั้นเอง.

මමායතීති මමත්තං කරොති. මමාති තණ්හාය පරිග්ගය්හ තිට්ඨති. ධනායන්තාති ධනං දබ්බං කරොන්තා. අස්සාති උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස අරහත්තමග්ගෙන භාවනාපාරිපූරී හොති. තථා හි අරහතො එව ඡළඞ්ගුපෙක්ඛානිප්ඵත්ති.

คำว่า 'มมายติ' (ย่อมถือว่าเป็นของตน) คือ ย่อมทำความเป็นของตน. คำว่า 'มมา' (ของฉัน) คือ ย่อมตั้งอยู่ด้วยการยึดถือด้วยตัณหา. คำว่า 'ธนายันตา' (ผู้ปรารถนาทรัพย์) คือ ผู้ทำทรัพย์ให้เป็นพัสดุ. คำว่า 'อัสสะ' (ของอุเบกขาสัมโพชฌงค์นั้น) หมายถึง การเจริญอุเบกขาสัมโพชฌงค์ย่อมถึงความบริบูรณ์ด้วยอรหัตตมรรค. แท้จริง ความสำเร็จแห่งอุเบกขา ๖ ประการ ย่อมมีแก่พระอรหันต์เท่านั้น.

අසුභාරම්මණා ධම්මාති අසුභප්පකාරා අසුභඣානස්ස ආරම්මණභූතා ධම්මා. කාමං ඉන්ද්‍රියබද්ධාපි කෙසාදයො අසුභප්පකාරා එව, විසෙසතො පන ජිගුච්ඡිතබ්බෙ ජිගුච්ඡාවහෙ ගණ්හන්තො ‘‘දසා’’ති ආහ. යථා මනසිකරොතො සභාවසරසතො තත්ථ අසුභසඤ්ඤා සන්තිට්ඨති, තථා පවත්තො මනසිකාරො උපායමනසිකාරො. අසුභෙ අසුභපටික්කූලාකාරස්ස උග්ගණ්හනං, යථා වා තත්ථ උග්ගහනිමිත්තං උප්පජ්ජති, තථා මනසිකාරො අසුභනිමිත්තස්ස උග්ගහො. උපචාරප්පනාවහාය අසුභභාවනාය අනුයුඤ්ජනා අසුභභාවනානුයොගො.

คำว่า 'อสุภารัมมณา ธัมมา' (ธรรมมีอสุภะเป็นอารมณ์) คือ ธรรมอันเป็นประเภทแห่งอสุภะ เป็นอารมณ์แห่งอสุภฌาน. แม้ผมเป็นต้นที่เนื่องด้วยอินทรีย์ ก็เป็นประเภทแห่งอสุภะนั่นเอง แต่เมื่อถือเอาสิ่งที่น่าเกลียดน่ารังเกียจโดยเฉพาะ จึงกล่าวว่า 'สิบ'. การมนสิการที่ดำเนินไปโดยที่อสุภสัญญาตั้งมั่นอยู่ในอารมณ์นั้นโดยความเป็นสภาพที่น่ารังเกียจตามสภาวะของผู้มนสิการนั้น เป็นอุบายมนสิการ. การกำหนดลักษณะแห่งความไม่งามน่ารังเกียจในอสุภะ หรือการมนสิการที่ทำให้เกิดอุคคหนิมิตในอสุภะนั้น เป็นการเรียนอสุภนิมิต. การประกอบเนืองๆ ซึ่งอสุภภาวนาอันนำมาซึ่งอุปจารสมาธิและอัปปนาสมาธิ เป็นอสุภภาวนานุโยค.

මනච්ඡට්ඨානං ඉන්ද්‍රියානං සුට්ඨු සුසංවරණෙ සති අවසරං අලභන්තො කාමච්ඡන්දො පහීයතෙව, තථා භොජනෙ මත්තඤ්ඤුනො මිතාහාරස්ස ථිනමිද්ධාභිභවාභාවා ඔතාරං අලභමානො කාමච්ඡන්දො පහීයති. යො පන ආහාරෙ පටික්කූලසඤ්ඤං තබ්බිපරිණාමස්ස තදාධාරස්ස තස්ස ච උදරියභූතස්ස අතිවිය ජෙගුච්ඡතං, කායස්ස ච ආහාරතිට්ඨකතං සම්මදෙව ජානාති, සො සබ්බසො භොජනෙ පමාණස්ස ජානනෙන විසෙසතො භොජනෙ මත්තඤ්ඤූ නාම. තස්ස කාමච්ඡන්දො පහීයතෙව, අට්ඨකථායං පන අප්පාහාරතංයෙව දස්සෙතුං ‘‘චතුන්න’’න්තිආදි වුත්තං. අසුභකම්මිකතිස්සත්ථෙරො දන්තට්ඨිදස්සාවී. පහීනස්සාති වික්ඛම්භනවසෙන පහීනස්ස. අභිධම්මපරියායෙන සබ්බොපි ලොභො කාමච්ඡන්දනීවරණන්ති ‘‘අරහත්තමග්ගෙන ආයතිං අනුප්පාදො’’ති වුත්තං.

เมื่ออินทรีย์ทั้ง ๖ มีใจเป็นที่ ๖ ได้รับการสำรวมดีแล้ว กามฉันท์ย่อมถูกละไปเอง เพราะไม่ได้รับโอกาส. เช่นเดียวกัน กามฉันท์ย่อมถูกละไป เพราะไม่ได้รับโอกาส ด้วยไม่มีความง่วงเหงาหาวนอนครอบงำของผู้รู้จักประมาณในอาหาร ผู้บริโภคอาหารพอประมาณ. ส่วนผู้ใดรู้โดยชอบซึ่งปฏิกูลสัญญาในอาหาร, ความเป็นของแปรปรวนไปของอาหารนั้น, ความเป็นที่ตั้งของอาหารนั้น, และความเป็นของน่ารังเกียจอย่างยิ่งของอาหารที่อยู่ในท้อง, และความเป็นที่ตั้งของอาหารของร่างกาย, ผู้นั้นชื่อว่าผู้รู้จักประมาณในอาหารโดยเฉพาะ ด้วยการรู้ประมาณในอาหารโดยประการทั้งปวง. กามฉันท์ของผู้นั้นย่อมถูกละไปเอง. ส่วนในอรรถกถาได้กล่าวคำมีอาทิว่า 'สี่' เพื่อแสดงถึงความเป็นผู้มีอาหารน้อยเท่านั้น. พระติสสเถระผู้ทำอสุภกรรมฐาน เป็นผู้เห็นกระดูกฟัน. คำว่า 'ปหีนัสสะ' (ของกามฉันท์ที่ละได้แล้ว) หมายถึง กามฉันท์ที่ละได้แล้วด้วยการข่มไว้. โดยนัยแห่งอภิธรรม โลภะทั้งหมดเป็นกามฉันทนิวรณ์ จึงกล่าวว่า 'การไม่เกิดขึ้นอีกในอนาคตด้วยอรหัตตมรรค'.

මෙජ්ජති හිතඵරණවසෙන සිනිය්හතීති මිත්තො, හිතෙසී පුග්ගලො, තස්මිං මිත්තෙ භවා, මිත්තස්ස වා එසාති මෙත්තා, හිතෙසිතා. සා එව පටිපක්ඛතො [Pg.442] චෙතසො විමුත්තීති මෙත්තාචෙතොවිමුත්ති. තත්ථ මෙත්තායනස්ස සත්තෙසු හිතඵරණස්ස උප්පාදනං පවත්තනං මෙත්තානිමිත්තස්ස උග්ගහො. තෙනාහ ‘‘ඔදිස්සකා’’තිආදි.

คำว่า 'เมชฺชติ' (ย่อมรักใคร่) คือ ย่อมรักใคร่ด้วยการแผ่ประโยชน์เกื้อกูล. เพราะฉะนั้น 'มิตฺโต' (มิตร) คือ บุคคลผู้ปรารถนาประโยชน์. ธรรมที่เกิดในมิตรนั้น หรือธรรมที่เป็นของมิตรนั้น คือ 'เมตฺตา' (เมตตา) คือ ความปรารถนาประโยชน์. เมตตานั้นเอง เป็นเจโตวิมุตติ (ความหลุดพ้นแห่งใจ) จากปฏิปักษ์ จึงเรียกว่า 'เมตตาเจโตวิมุตติ'. ในเมตตานั้น การยังการแผ่ประโยชน์เกื้อกูลให้เกิดขึ้นและดำเนินไปในสัตว์ทั้งหลาย เป็นการเรียนเมตตานิมิต. ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'โอทิสฺสกา' (เจาะจง).

තත්ථ අත්තපියසහායමජ්ඣත්තවෙරිවසෙන ඔදිස්සකතා. සීමාසම්භෙදෙ කතෙ අනොදිස්සකතා. එකාදිදිසාඵරණවසෙන දිසාඵරණතා මෙත්තාය උග්ගණ්හනෙ වෙදිතබ්බා. උග්ගහො යාව උපචාරා දට්ඨබ්බො. උග්ගහිතාය ආසෙවනා භාවනා, සබ්බා ඉත්ථියො පුරිසා අරියා අනරියා දෙවා මනුස්සා විනිපාතිකාති සත්තොධිකරණවසෙන පවත්තා සත්තවිධා, අට්ඨවීසතිවිධා වා, දසහි දිසාහි දිසොධිකරණවසෙන පවත්තා දසවිධා, එකෙකාය දිසාය සත්තාදිඉත්ථාදිඅවෙරාදිභෙදෙන අසීතාධිකචතුසතප්පභෙදා ච ඔධිසොඵරණමෙත්තා. සබ්බෙ සත්තා, පාණා, භූතා, පුග්ගලා, අත්තභාවපරියාපන්නාති එතෙසං වසෙන පඤ්චවිධා. එකෙකස්මිං අවෙරා හොන්තු, අබ්‍යාපජ්ජා, අනීඝා, සුඛී අත්තානං පරිහරන්තූති චතුධා පවත්තියා වීසතිවිධා අනොධිසොඵරණමෙත්තා, තං සන්ධායාහ – ‘‘ඔධිසො…පෙ… භාවෙන්තස්සපී’’ති. ත්වං එතස්සාතිආදිනා කම්මස්සකතාපච්චවෙක්ඛණං දස්සෙති. පටිසඞ්ඛානෙ ඨිතස්සාති කොධෙ යථාවුත්තස්ස ආදීනවස්ස තප්පටිපක්ඛතො අකොධෙ මෙත්තාය ආනිසංසස්ස ච පටිසඞ්ඛානෙ සම්මදෙව ජානනෙ. සෙවන්තස්සාති භජන්තස්ස බ්‍යාපාදො පහීයති.

ในเมตตาภาวนานั้น การแผ่เมตตาโดยเจาะจงบุคคล (โอทิสสกา) คือการแผ่เมตตาโดยระบุบุคคลที่รัก บุคคลที่เป็นมิตร บุคคลที่เป็นกลาง และบุคคลที่เป็นศัตรู. การแผ่เมตตาโดยไม่เจาะจงบุคคล (อโนทิสสกา) คือการแผ่เมตตาเมื่อทำลายขอบเขตได้แล้ว. การแผ่เมตตาไปในทิศต่างๆ (ทิสาผรณา) โดยเริ่มจากทิศหนึ่งๆ พึงทราบในการเรียนเมตตา. การเรียนเมตตาพึงเห็นว่าถึงขั้นอุปจาระ. การเจริญเมตตาที่เรียนแล้วนั้น มี ๗ อย่าง คือ การแผ่เมตตาโดยเจาะจงสัตว์ (สัตโตธิกะ) โดยระบุว่า สตรีทั้งปวง บุรุษทั้งปวง อริยะทั้งปวง อนริยะทั้งปวง เทวดาทั้งปวง มนุษย์ทั้งปวง และสัตว์ในอบายทั้งปวง หรือมี ๒๘ อย่าง. การแผ่เมตตาโดยเจาะจงทิศ (ทิโสธิกะ) มี ๑๐ อย่าง โดยแผ่ไปใน ๑๐ ทิศ. และการแผ่เมตตาโดยเจาะจงบุคคลและทิศ (โอทิโสผรณเมตตา) มี ๔๘๐ อย่าง โดยแยกเป็นสัตว์เป็นต้น สตรีเป็นต้น และไม่มีเวรเป็นต้น ในแต่ละทิศ. การแผ่เมตตาโดยไม่เจาะจงบุคคล (อโนทิโสผรณเมตตา) มี ๕ อย่าง โดยระบุว่า สัตว์ทั้งปวง สัตว์มีชีวิตทั้งปวง ภูตทั้งปวง บุคคลทั้งปวง และสัตว์ที่อยู่ในอัตภาพทั้งปวง. และมี ๒๐ อย่าง โดยการแผ่เมตตา ๔ ประการในแต่ละประเภท คือ ขอจงเป็นผู้ไม่มีเวร ขอจงเป็นผู้ไม่มีความเบียดเบียน ขอจงเป็นผู้ไม่มีความทุกข์ และขอจงเป็นผู้รักษาตนให้มีความสุข. พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงเมตตานั้นว่า ‘โอทิโส...เป... แม้ผู้เจริญอยู่’. ด้วยบทว่า ‘เธอเป็นเจ้าของกรรมนี้’ เป็นต้น ทรงแสดงการพิจารณาความเป็นเจ้าของกรรม. บทว่า ‘ผู้ตั้งอยู่ในการพิจารณา’ หมายถึงการรู้แจ้งอย่างถูกต้องในการพิจารณาโทษที่กล่าวไว้แล้วของความโกรธ และอานิสงส์ของเมตตาในความไม่โกรธ ซึ่งเป็นปฏิปักษ์ต่อความโกรธนั้น. บทว่า ‘ผู้เสพอยู่’ หมายถึงผู้ซ่องเสพอยู่ ความพยาบาทย่อมละไป.

අතිභොජනෙ නිමිත්තග්ගාහොති ආහාරස්ස අධිකභොජනෙ ථිනමිද්ධස්ස නිමිත්තග්ගාහො, ‘‘එත්තකෙ භුත්තෙ ථිනමිද්ධං උප්පජ්ජති, එත්තකෙ නො’’ති ථිනමිද්ධස්ස කාරණාකාරණග්ගාහොති අත්ථො. දිවා සූරියාලොකන්ති දිවා ගහිතනිමිත්තං සූරියාලොකං, රත්තියං මනසිකරොන්තස්සපීති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. ධුතඞ්ගානං වීරියනිස්සිතත්තා වුත්තං ‘‘ධුතඞ්ගනිස්සිතසප්පායකථායපී’’ති.

บทว่า ‘อติโภชเน นิมิตฺตคฺคาโห’ หมายถึง การกำหนดนิมิตแห่งถีนมิทธะในการบริโภคอาหารมากเกินไป คือการกำหนดสิ่งที่ใช่เหตุและไม่ใช่เหตุแห่งถีนมิทธะว่า ‘เมื่อบริโภคเท่านี้ ถีนมิทธะย่อมเกิดขึ้น เมื่อบริโภคเท่านี้ ถีนมิทธะย่อมไม่เกิดขึ้น’ ดังนี้. บทว่า ‘ทิวา สุริยาโลกํ’ หมายถึง แสงอาทิตย์ที่กำหนดนิมิตไว้ในเวลากลางวัน พึงทราบอรรถในที่นี้ว่า ‘แม้เมื่อมนสิการในเวลากลางคืน’. เพราะธุดงค์ทั้งหลายอาศัยความเพียร จึงกล่าวว่า ‘แม้ด้วยสัปปายกถาที่อาศัยธุดงค์’.

කුක්කුච්චම්පි කතාකතානුසොචනවසෙන පවත්තමානං චෙතසො අවූපසමාවහතාය උද්ධච්චෙන සමානලක්ඛණමෙවාති තදුභයස්ස පහානකාරණං දස්සෙන්තො භගවා – ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, චෙතසො වූපසමො’’තිආදිමාහ. තස්මා බාහුසච්චාදි තස්ස පහානකාරණන්ති දස්සෙතුං ‘‘අපිච ඡ ධම්මා’’තිආදිමාහ. තත්ථ බහුස්සුතස්ස ගන්ථතො, අත්ථතො ධම්මං විචාරෙන්තස්ස අත්තවෙදාදිපටිලාභසම්භවතො වික්ඛෙපො න හොති. යථාවිහිතපටිපත්තියා [Pg.443] යථාධම්මපටිකාරප්පත්තියා ච විප්පටිසාරො අනවසරොවාති ‘‘බාහුසච්චෙනපි…පෙ… උද්ධච්චකුක්කුච්චං පහීයතී’’ති වුත්තං. යදග්ගෙන බහුස්සුතස්ස පටිසඞ්ඛානවතො උද්ධච්චකුක්කුච්චං පහීයති, තදග්ගෙන පරිපුච්ඡකතාවිනයපකතඤ්ඤුතාහිපි තං පහීයතීති දට්ඨබ්බං. වුද්ධසෙවිතා ච වුද්ධසීලිතං ආවහතීති චෙතසො වූපසමකරත්තා උද්ධච්චකුක්කුච්චස්ස පහානකාරී වුත්තා, වුද්ධභාවං පන අනපෙක්ඛිත්වා විනයධරා කුක්කුච්චවිනොදකා කල්‍යාණමිත්තාති දට්ඨබ්බා. වික්ඛෙපො ච භික්ඛූනං යෙභුය්‍යෙන කුක්කුච්චහෙතුකො හොතීති ‘‘කප්පියාකප්පියපරිපුච්ඡාබහුලස්සා’’තිආදිනා විනයනයෙනෙව පරිපුච්ඡකතාදයො නිද්දිට්ඨා. පහීනෙ උද්ධච්චකුක්කුච්චෙති නිද්ධාරණෙ භුම්මං. කුක්කුච්චස්ස දොමනස්සසහගතත්තා අනාගාමිමග්ගෙන ආයතිං අනුප්පාදො වුත්තො.

แม้กุกกุจจะที่ดำเนินไปด้วยอำนาจการตามระลึกถึงสิ่งที่ทำแล้วและยังไม่ได้ทำ เพราะนำมาซึ่งความไม่สงบแห่งจิต จึงมีลักษณะเสมอกับอุทธัจเจนั่นเอง. พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงเหตุแห่งการละกิเลสทั้งสองนั้น จึงตรัสว่า ‘อตฺถิ ภิกฺขเว เจตโส วูปสโม’ (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความสงบแห่งจิตมีอยู่) เป็นต้น. เพราะฉะนั้น เพื่อจะแสดงว่าความเป็นพหูสูตเป็นต้นเป็นเหตุแห่งการละกิเลสนั้น จึงตรัสว่า ‘อปิจ ฉ ธมฺมา’ (อนึ่ง ธรรม ๖ ประการ) เป็นต้น. ในธรรมเหล่านั้น สำหรับพหูสูตผู้พิจารณาธรรมทั้งโดยคัมภีร์และโดยอรรถ ย่อมเป็นไปได้ที่จะได้บรรลุอัตถเวทะเป็นต้น ความฟุ้งซ่านจึงไม่เกิดขึ้น. เพราะการปฏิบัติที่กำหนดไว้แล้ว และเพราะการบรรลุการแก้ไขตามธรรม ความเดือดร้อนใจจึงไม่มีโอกาสเกิดขึ้น จึงกล่าวว่า ‘แม้ด้วยความเป็นพหูสูต... ฯลฯ ...อุทธัจจกุกกุจจะย่อมละไป’. พึงทราบว่า อุทธัจจกุกกุจจะย่อมละไปได้ด้วยความเป็นพหูสูตและผู้พิจารณาโดยส่วนใด ก็ย่อมละไปได้ด้วยความเป็นผู้สอบถามและความเป็นผู้รู้แจ้งในพระวินัยเป็นต้นโดยส่วนนั้น. การคบหาผู้ใหญ่ย่อมนำมาซึ่งความเป็นผู้มีศีลอย่างผู้ใหญ่ เพราะทำให้จิตสงบ จึงกล่าวว่าเป็นเหตุแห่งการละอุทธัจจกุกกุจจะ. แต่พึงทราบว่า ผู้ทรงวินัย ผู้บรรเทากุกกุจจะ และกัลยาณมิตร เป็นผู้ไม่คำนึงถึงความเป็นผู้ใหญ่. และความฟุ้งซ่านของภิกษุทั้งหลายโดยส่วนมากมีกุกกุจจะเป็นเหตุ จึงทรงระบุความเป็นผู้สอบถามเป็นต้นด้วยนัยแห่งพระวินัยนั่นเอง โดยบทว่า ‘กปฺปิยากปฺปิยปริปุจฺฉาพหุลสฺส’ (ผู้สอบถามเรื่องที่ควรและไม่ควรมาก) เป็นต้น. บทว่า ‘ปหีเน อุทธจฺจกุกฺกุจฺเจ’ เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถนิทธารณะ. เพราะกุกกุจจะประกอบด้วยโทมนัส จึงกล่าวถึงการไม่เกิดขึ้นอีกในอนาคตด้วยอนาคามิมรรค.

කුසලාකුසලා ධම්මාතිආදීසු යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තමෙව. කාමං බාහුසච්චපරිපුච්ඡකතාහි අට්ඨවත්ථුකාපි විචිකිච්ඡා පහීයති, තථාපි රතනත්තයවිචිකිච්ඡාමූලිකා සෙසවිචිකිච්ඡාති කත්වා වුත්තං ‘‘තීණි රතනානි ආරබ්භා’’තිආදි. විනයෙ පකතඤ්ඤුතාය ච සති සික්ඛාය කඞ්ඛාය අසම්භවො එව, තථා රතනත්තයගුණාවබොධෙ සති පුබ්බන්තාදීසු සංසයස්සාති ආහ – ‘‘විනයෙ’’තිආදි. ඔකප්පනීයසද්ධා සද්ධෙය්‍යවත්ථුං අනුපවිසිත්වා විය අධිමුච්චනං, තඤ්ච තථා අධිමොක්ඛුප්පාදනමෙව. සද්ධාය නින්නපොණපබ්භාරතා අධිමුත්ති. අරහත්තෙන කූටං ගණ්හි සත්තපි බොජ්ඣඞ්ගෙ විත්ථාරෙත්වා දෙසනාය ඔසාපිතත්තා.

สิ่งที่ควรกล่าวในบทว่า ‘กุสลากุสลา ธมฺมา’ เป็นต้น ได้กล่าวไว้แล้วในตอนก่อน. แม้วิจิกิจฉาที่มีวัตถุ ๘ ประการ ย่อมละไปได้ด้วยความเป็นพหูสูตและการสอบถามก็จริง ถึงอย่างนั้น เพราะวิจิกิจฉาในพระรัตนตรัยเป็นรากเหง้าของวิจิกิจฉาที่เหลือ จึงกล่าวว่า ‘ตีณิ รตนานิ อารพฺภ’ (ปรารภรัตนตรัย ๓) เป็นต้น. และเมื่อมีความรู้แจ้งในพระวินัย ความสงสัยในสิกขาจึงไม่มีทางเกิดขึ้นได้เลย เช่นเดียวกับเมื่อมีการหยั่งรู้ในคุณของพระรัตนตรัย ความสงสัยในส่วนอดีตเป็นต้นจึงไม่มี จึงตรัสว่า ‘วินเย’ เป็นต้น. โอกัปปนียศรัทธา คือการน้อมใจเชื่อประหนึ่งหยั่งลงสู่สิ่งที่ควรเชื่อ และการทำให้เกิดความน้อมใจเชื่ออย่างนั้นนั่นเอง. อธิมุตติ คือความเป็นผู้มีจิตน้อมไป โน้มไป โอนไปในศรัทธา. ทรงถือเอาพระอรหัตเป็นยอด เพราะการแสดงธรรมได้จบลงด้วยการขยายโพชฌงค์ทั้ง ๗.

ආහාරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอาหารสูตร จบแล้ว.

2. පරියායසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาปริยายสูตร

233. සම්බහුලාති වුච්චන්ති සඞ්ඝසමඤ්ඤාය අභාවතො. තතො පරන්ති තිණ්ණං ජනානං උපරි සඞ්ඝො චතුවග්ගකරණීයාදිසඞ්ඝකම්මවසෙන කම්මප්පත්තත්තා. පවිසිංසූති භාවිනි පවිසනෙ භූතෙ විය කත්වා උපචාරෙන වුත්තන්ති ආහ – ‘‘පවිට්ඨා’’ති. භාවිනි හි භූතෙ විය උපචාරො. තෙනාහ – ‘‘තෙ පනා’’තිආදි, තෙ පන භික්ඛූති අත්ථො. පුන තෙ පනාති තිත්ථියා තිත්ථියසාවකා ච.

๒๓๓. บทว่า ‘สมฺพหุลา’ ท่านเรียกว่า สัมพหุละ เพราะไม่มีชื่อว่าเป็นสงฆ์. บทว่า ‘ตโต ปรํ’ หมายถึง เกินกว่าบุคคล ๓ คน เพราะเป็นสงฆ์ที่ถึงความเป็นผู้ทำกรรมได้ด้วยอำนาจแห่งสังฆกรรมมีจตุวรรคเป็นต้น. บทว่า ‘ปวิสึสุ’ ตรัสโดยอุปจาระเหมือนกระทำกิริยาที่จะมีในอนาคตให้เป็นอดีต จึงกล่าวว่า ‘ปวิฏฺฐา’ (เข้าไปแล้ว). เพราะอุปจาระคือการทำกิริยาในอนาคตให้เป็นอดีตมีอยู่. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘เต ปนา’ เป็นต้น หมายถึง ภิกษุเหล่านั้น. อีกบทหนึ่งว่า ‘เต ปนา’ หมายถึง เดียรถีย์และสาวกของเดียรถีย์.

ඉමස්මිං [Pg.444] පඤ්ඤාපනෙති ‘‘පඤ්ච නීවරණෙ පහායා’’තිආදිනයප්පවත්තෙ ඉමස්මිං පකාරෙ අත්ථපඤ්ඤාපනෙ. විසිස්සති අඤ්ඤමඤ්ඤතො පභිජ්ජතීති විසෙසො, භෙදො. ස්වායං ඉධ අන්තොගධාධිකභාවො අධිප්පෙතොති ආහ – ‘‘කො විසෙසොති කිං අධික’’න්ති. අධිකං පයසනං පයුඤ්ජනන්ති අධිප්පයාසො, අධිකප්පයොගො. නානා කරීයති එතෙනාති නානාකරණං, භෙදොති ආහ – ‘‘කිං නානත්ත’’න්ති. දුතියපදෙති ‘‘අනුසාසනියා වා අනුසාසනි’’න්ති එතස්මිං පදෙ. එසෙව නයොති යථා පඨමස්මිං පදෙ අත්ථයොජනා, එවං දුතියපදෙපි යොජෙතබ්බා.

บทว่า ‘อิมสฺมึ ปญฺญาปเน’ หมายถึง ในการประกาศเนื้อความโดยประการนี้ที่ดำเนินไปตามนัยว่า ‘ละนิวรณ์ ๕’ เป็นต้น. บทว่า ‘วิเสโส’ คือความแตกต่าง การแยกออกจากกันและกัน. ในที่นี้ประสงค์เอาความเป็นส่วนที่รวมอยู่และส่วนที่เกินมา จึงกล่าวว่า ‘โก วิเสโสติ กึ อธิกํ’ (อะไรคือวิเสส คืออะไรที่เกินมา). การประกอบความเพียรที่ยิ่ง ชื่อว่า ‘อธิปฺปยาโส’ คือการประกอบที่ยิ่ง. สิ่งที่ทำให้แตกต่างกัน ชื่อว่า ‘นานากรณํ’ คือความต่างกัน จึงกล่าวว่า ‘กึ นานตฺตํ’ (อะไรคือความต่างกัน). ในบทที่สอง คือในบทว่า ‘อนุสาสนิยา วา อนุสาสนึ’. บทว่า ‘เอเสว นโย’ หมายถึง นัยเดียวกัน คือการประกอบอรรถในบทที่สองก็พึงประกอบเช่นเดียวกับในบทแรก.

තීණි ඨානානීති දෙවමාරබ්‍රහ්මට්ඨානානි තීණි ‘‘සදෙවකෙ ලොකෙ’’තිආදිනා ලොකෙ පක්ඛිපිත්වා. ‘‘සස්සමණබ්‍රාහ්මණියා පජාය සදෙවමනුස්සායා’’ති ද්වෙ ඨානානි. ‘‘පජායා’’ති එත්ථ පක්ඛිපිත්වා ඉති පඤ්චහි පදෙහි. උද්දෙසන්ති උද්දිසිතබ්බතං. ගණනන්ති එකො කාමච්ඡන්දොති ගහෙතබ්බතං ගච්ඡති. අත්තනො හත්ථපාදාදීසූති නිදස්සනමත්තං දට්ඨබ්බං සමුදායං ආරබ්භ පටිඝස්ස උප්පජ්ජනතො. අත්තනො ඛන්ධෙසු විමති ‘‘අහං නු ඛොස්මී’’තිආදිනා.

บทว่า ‘ตีณิ ฐานานิ’ หมายถึง ฐานะ ๓ คือ ฐานะของเทวดา มาร และพรหม โดยสงเคราะห์เข้าในโลกด้วยบทว่า ‘สเทวเก โลเก’ เป็นต้น. ฐานะ ๒ อย่าง คือ ‘สสฺสมณพราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสาย’. โดยสงเคราะห์เข้าในบทว่า ‘ปชาย’ นี้ จึงเป็น ๕ บท. บทว่า ‘อุทฺเทสํ’ หมายถึง ความเป็นสิ่งที่พึงยกขึ้นแสดง. บทว่า ‘คณนํ’ หมายถึง ย่อมถึงการนับว่า กามฉันทะหนึ่ง. บทว่า ‘อตฺตโน หัตถปาทาทึสุ’ พึงทราบว่าเป็นเพียงตัวอย่าง เพราะปฏิฆะย่อมเกิดขึ้นโดยปรารภส่วนรวม. ความสงสัยในขันธ์ของตนว่า ‘อหํ นุ โขสฺมิ’ (เราเป็นอะไรหนอ) เป็นต้น.

කිඤ්චාපි සබ්බං වීරියං චෙතසිකමෙව, යං පන කායකම්මාධිට්ඨානාදිවසෙන මනසි කායිකපයොගසමුට්ඨාපනං වීරියං කායිකන්ති ලද්ධපරියායන්ති තතො විසෙසෙත්වා චෙතසිකන්ති යථාධිප්පෙතදුතියතාදස්සනත්ථං. යදිපි යථාකප්පිතඉරියාපථසන්ධාරණවසෙන පවත්තමානං වීරියං කායස්ස තථාපවත්තස්ස පච්චයභූතන්ති න සක්කා වත්තුං, තථාපි න තාදිසො කායපයොගො, තදා පවත්තො නත්ථීති වුත්තං ‘‘කායපයොගං විනා උප්පන්නවීරිය’’න්ති. සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගසදිසො වාති ඉමිනා අජ්ඣත්තිකෙ සඞ්ඛාරෙ අජ්ඣුපෙක්ඛනවසෙන පවත්තා අජ්ඣත්තධම්මෙසු උපෙක්ඛාතිආදිනයං අතිදිසති.

แม้ว่าความเพียรทั้งหมดเป็นเจตสิกก็จริง แต่ความเพียรที่เกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งการตั้งมั่นในกายกรรมเป็นต้น และการยังความประกอบทางกายให้ตั้งขึ้นในใจนั้น ได้ชื่อโดยปริยายว่า เป็นกายิกะ. เพื่อแสดงความเป็นอย่างที่สองตามที่ประสงค์ ท่านจึงแยกจากกายิกะนั้นแล้วเรียกว่า เจตสิก. แม้จะไม่สามารถกล่าวได้ว่า ความเพียรที่ดำเนินไปด้วยอำนาจการทรงไว้ซึ่งอิริยาบถตามที่กำหนดไว้ เป็นปัจจัยของกายที่ดำเนินไปอย่างนั้น แต่ความประกอบทางกายเช่นนั้นไม่มี คือในขณะนั้นไม่มีการประกอบทางกาย จึงกล่าวว่า ‘ความเพียรที่เกิดขึ้นโดยปราศจากการประกอบทางกาย’. บทว่า ‘สติสมฺโพชฺฌงฺคสทิโส วา’ นี้ ท่านย่อมหมายรวมถึงนัยว่า ‘อุเบกขาในธรรมภายใน’ ที่ดำเนินไปด้วยอำนาจการเพ่งดูสังขารภายในเป็นต้น.

‘‘මිස්සකබොජ්ඣඞ්ගා කථිතා’’ති වත්වා තමත්ථං විභාවෙතුං ‘‘එතෙසූ’’තිආදි වුත්තං. චඞ්කමන්තෙනපි අරියමග්ගං අධිගන්තුං සක්කාති කත්වා වුත්තං ‘‘මග්ගං අපත්තං කායිකවීරිය’’න්ති. බොජ්ඣඞ්ගා න ලබ්භන්තීති නිප්පරියායබොජ්ඣඞ්ගා න ලබ්භන්තී. බොජ්ඣඞ්ගෙ උද්ධරන්ති පරියායතොති අධිප්පායො. සෙසාති බහිද්ධාධම්මෙසු සති-ධම්මවිචය-උපෙක්ඛා-චෙතසික-වීරිය-සවිතක්ක-සවිචාර-පීති-සමාධී ද්වෙ පස්සද්ධියො ච. අයං පන නයො පචුරප්පවත්තිවසෙන අට්ඨකථානයෙනෙව [Pg.445] වුත්තො. ථෙරවාදවසෙන පන අවිතක්කඅවිචාරමත්තා පීතිසමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගා රූපාවචරාපි අත්ථීති තෙපි ගහෙත්වා දස මිස්සකාව හොන්තීති වත්තබ්බං සියාති.

เมื่อกล่าวว่า ‘โพชฌงค์ที่ระคนกันได้กล่าวไว้แล้ว’ เพื่อแสดงเนื้อความนั้น จึงกล่าวคำมี ‘ในโพชฌงค์เหล่านี้’ เป็นต้น เมื่อกล่าวว่า ‘แม้ด้วยการเดินจงกรมก็สามารถบรรลุอริยมรรคได้’ จึงกล่าวว่า ‘กายิกวิริยะที่ยังไม่ถึงมรรค’ คำว่า ‘โพชฌงค์ไม่พึงได้’ หมายถึง นิปปริยายโพชฌงค์ไม่พึงได้ มีอธิบายว่า ‘ย่อมยกโพชฌงค์ขึ้นโดยปริยาย’ คำว่า ‘ที่เหลือ’ หมายถึง สติ ธัมมวิจยะ อุเบกขา เจตสิกวิริยะ สวิตักกะ สวิจาระ ปีติ สมาธิ และปัสสัทธิ ๒ อย่าง ในธรรมภายนอก ส่วนนัยนี้กล่าวไว้โดยนัยแห่งอรรถกถาโดยความเป็นไปโดยมาก แต่โดยนัยแห่งเถรวาท พึงกล่าวว่า ‘ปีติและสมาธิสัมโพชฌงค์ที่เป็นอวิตักกะอวิจาระเท่านั้น ก็มีในรูปาวจรด้วย’ ดังนี้ พึงถือเอาโพชฌงค์เหล่านั้นด้วย จึงเป็นโพชฌงค์ที่ระคนกัน ๑๐ อย่าง

පරියායසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปริยายสูตร จบแล้ว

3. අග්ගිසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาอัคคิสูตร

234. ලොණධූපනන්ති ලොණඤ්ච ධූපනඤ්ච ලොණධූපනං. යොධකම්මන්ති යොධපුග්ගලෙන කත්තබ්බං කම්මං. මන්තකම්මන්ති රාජකිච්චමන්තනං. පටිහාරකම්මන්ති රඤ්ඤො සන්තිකං ආගතානං වචනං රඤ්ඤො නිවෙදෙත්වා තතො නෙසං පටිහරණකම්මං. තස්මාති සබ්බත්ථිකත්තා සතියා. එවං ‘‘සතිඤ්ච ඛ්වාහ’’න්තිආදිකං අවොච. පුබ්බභාගවිපස්සනා බොජ්ඣඞ්ගාව කථිතා පග්ගහනිග්ගහවිනොදිතත්තා.

๒๓๔. คำว่า ‘โลณธูปนะ’ คือ เกลือและการรมควัน คำว่า ‘โยธกรรม’ คือ การงานที่บุคคลผู้เป็นนักรบพึงทำ คำว่า ‘มันตกรรม’ คือ การปรึกษากิจของพระราชา คำว่า ‘ปฏิหารกรรม’ คือ การนำคำพูดของชนทั้งหลายที่มาเฝ้าพระราชาไปกราบทูลพระราชาแล้วนำกลับมาให้ชนเหล่านั้น คำว่า ‘เพราะเหตุนั้น’ หมายถึง เพราะสติเป็นประโยชน์ในที่ทั้งปวง พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำมี ‘เรากล่าวสติ’ เป็นต้น อย่างนี้ วิปัสสนาที่เป็นส่วนเบื้องต้นกล่าวว่าเป็นโพชฌงค์นั่นเอง เพราะเป็นเครื่องบรรเทาการประคองและการข่ม

අග්ගිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอัคคิสูตร จบแล้ว

4. මෙත්තාසහගතසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาเมตตาสหคตสูตร

235. කීදිසා ගති නිබ්බත්ති එතිස්සාති කිංගතිකා, කිංනිට්ඨාති වුත්තං හොති. කීදිසී පරමා උත්තමා කොටි එතිස්සාති කිංපරමා. කීදිසං ඵලං ආනිසංසං උදයො එතිස්සාති කිංඵලා. සංසට්ඨං සම්පයුත්තන්ති ඉදං සහගත-සද්දස්ස අත්ථදස්සනමත්තං, ඉධ පන මෙත්තාඣානං පාදකං කත්වා විපස්සනාපුබ්බභාගබොජ්ඣඞ්ගා ච ‘‘මෙත්තාසහගතං සතිසම්බොජ්ඣඞ්ග’’න්තිආදිනා වුත්තාති වෙදිතබ්බං. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු බොජ්ඣඞ්ගෙසු සබ්බෙසු ච බ්‍රහ්මවිහාරෙසු.

๒๓๕. คำว่า ‘มีคติเป็นอย่างไร’ หมายถึง มีคติเป็นอย่างไร มีอะไรเป็นที่สุด ดังนี้เป็นคำอธิบาย คำว่า ‘มีอะไรเป็นยอด’ หมายถึง มีอะไรเป็นยอดเยี่ยมสูงสุด คำว่า ‘มีผลเป็นอย่างไร’ หมายถึง มีผล อานิสงส์ และความเกิดขึ้นเป็นอย่างไร คำว่า ‘สัมปยุตต์’ นี้เป็นเพียงการแสดงอรรถของคำว่า ‘สหคตะ’ แต่ในที่นี้พึงทราบว่า วิปัสสนาที่เป็นส่วนเบื้องต้นและโพชฌงค์ทั้งหลายมีเมตตาฌานเป็นบาท กล่าวไว้ด้วยคำมี ‘สติสัมโพชฌงค์อันสหรคตด้วยเมตตา’ เป็นต้น คำว่า ‘ในที่ทั้งปวง’ หมายถึง ในโพชฌงค์ทั้งปวงและในพรหมวิหารทั้งปวง

පටිකූලෙති විරජ්ජතීති පටිකූලං, අනිට්ඨං. න පටිකූලං අප්පටිකූලං, ඉට්ඨං. තෙනාහ ‘‘ඉට්ඨෙ වත්ථුස්මි’’න්ති. එත්ථාති අප්පටිකූලවත්ථුස්මිං. එවන්ති පටිකූලසඤ්ඤී. සත්තෙ අප්පටිකූලෙ අසුභඵරණං, සඞ්ඛාරෙ අප්පටිකූලෙ අනිච්චන්ති මනසිකාරං කරොන්තො. අසුභායාති අසුභසඤ්ඤාය. අනිච්චතො වා උපසංහරතීති අනිච්චන්ති මනසිකාරං පවත්තෙති. ‘‘එසෙව නයො’’ති සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විවරිතුං ‘‘අප්පටිකූලපටිකූලෙසූ’’තිආදි වුත්තං. ඡළඞ්ගුපෙක්ඛන්ති ඡසු ආරම්මණෙසු පහීනානුරොධස්ස උප්පත්තියා ඡළඞ්ගවන්තං උපෙක්ඛං.

คำว่า ‘ปฏิกูล’ คือ สิ่งที่ไม่น่าปรารถนา เพราะย่อมหน่าย สิ่งที่ไม่เป็นปฏิกูล คือ สิ่งที่น่าปรารถนา เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ในวัตถุที่น่าปรารถนา’ คำว่า ‘ในที่นี้’ หมายถึง ในวัตถุที่เป็นอัปปฏิกูล คำว่า ‘อย่างนี้’ หมายถึง ผู้มีปฏิกูลสัญญา เมื่อแผ่อสุภะไปในสัตว์ที่เป็นอัปปฏิกูล และกระทำมนสิการว่า ‘อนิจจะ’ ในสังขารที่เป็นอัปปฏิกูล คำว่า ‘เพื่ออสุภะ’ หมายถึง เพื่ออสุภสัญญา หรือย่อมน้อมไปโดยความเป็นอนิจจะ หมายถึง ย่อมยังมนสิการว่า ‘อนิจจะ’ ให้เป็นไป เพื่อแสดงเนื้อความที่กล่าวไว้โดยย่อว่า ‘นัยนี้แหละ’ จึงกล่าวคำมี ‘ในสิ่งที่เป็นอัปปฏิกูลและปฏิกูล’ เป็นต้น คำว่า ‘ฉฬังคุเบกขา’ หมายถึง อุเบกขาที่มีองค์ ๖ เพราะความเกิดขึ้นแก่ผู้มีอนุโรธะอันละได้แล้วในอารมณ์ ๖

මෙත්තායාති [Pg.446] මෙත්තාභාවනාය. පටිකූලාදීසු වත්ථූසු ඉච්ඡිතවිහාරෙන විහරිතුං සමත්ථතා අරියානං එව, තත්ථ ච අරහතො එව ඉජ්ඣනතො අරියිද්ධි නාම. තස්සා අරියිද්ධියා ච දස්සිතත්තා දෙසනා විනිවට්ටෙතබ්බා පරියොසානෙතබ්බා සියා. අරහත්තං පාපුණිතුං න සක්කොති ඉන්ද්‍රියානං අපරිපක්කත්තා නිකන්තියා ච දුප්පරියාදානතො. අයං දෙසනාති ‘‘මෙත්තාසහගතං බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙතී’’තිආදිනා අයං දෙසනා ආරද්ධා. යො හි මෙත්තාඣානං පාදකං කත්වා සම්මසනං ආරභිත්වා අරහත්තං පාපුණිතුං අසක්කොන්තො පරිසුද්ධෙසු වණ්ණකසිණෙසු විමොක්ඛසඞ්ඛාතං රූපාවචරජ්ඣානං නිබ්බත්තෙති, තං සන්ධායාහ භගවා – ‘‘සුභං ඛො පන විමොක්ඛං උපසම්පජ්ජ විහරතී’’ති.

คำว่า ‘ด้วยเมตตา’ หมายถึง ด้วยเมตตาภาวนา ความสามารถที่จะอยู่ด้วยวิหารที่ปรารถนาในวัตถุมีปฏิกูลเป็นต้น เป็นของพระอริยะเท่านั้น และในที่นั้น ความสำเร็จเป็นของพระอรหันต์เท่านั้น ชื่อว่า อริยฤทธิ์ เพราะอริยฤทธิ์นั้นแสดงไว้แล้ว พึงยุติการแสดงธรรม ไม่สามารถบรรลุอรหัตตผลได้ เพราะอินทรีย์ยังไม่แก่กล้า และเพราะนิกันติยังละได้ยาก คำว่า ‘การแสดงธรรมนี้’ หมายถึง การแสดงธรรมนี้เริ่มต้นด้วยคำมี ‘ย่อมเจริญโพชฌงค์อันสหรคตด้วยเมตตา’ เป็นต้น ผู้ใดแลไม่สามารถบรรลุอรหัตตผลได้ เมื่อเริ่มพิจารณาโดยมีเมตตาฌานเป็นบาท ย่อมยังรูปาวจรฌานที่ชื่อว่าวิโมกข์ให้เกิดขึ้นในกสิณวรรณะที่บริสุทธิ์ พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงผู้นั้นว่า ‘ย่อมเข้าถึงสุภวิโมกข์อยู่’

සුභපරමන්ති සුභවිමොක්ඛපරමං. ඉධ ලොකෙ එව පඤ්ඤා අස්ස. තෙනාහ ‘‘ලොකියපඤ්ඤස්සාති අත්ථො’’ති. අරහත්තපරමාව මෙත්තා අරහත්තමග්ගස්ස පාදකත්තා. කරුණාදීසුපි එසෙව නයොති කරුණාදිඣානං පාදකං කත්වා සඞ්ඛාරෙ සම්මසන්තො අරහත්තං පත්තුං සක්කොති, තස්ස අරහත්ථපරමා කරුණා හොති, එවං මුදිතාඋපෙක්ඛාසුපි වත්තබ්බන්ති ඉමමත්ථං අතිදිසති. පුන දෙසනාරම්භපයොජනං පන ‘‘ඉමිනා නයෙනා’’ති හෙට්ඨා අතිදිට්ඨමෙව.

คำว่า ‘มีสุภะเป็นยอด’ หมายถึง มีสุภวิโมกข์เป็นยอด ปัญญาของผู้นั้นมีอยู่ในโลกนี้เท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘หมายถึงผู้มีปัญญาทางโลก’ เมตตามีอรหัตตผลเป็นยอดนั่นเอง เพราะเป็นบาทแห่งอรหัตตมรรค คำว่า ‘แม้ในกรุณาเป็นต้นก็นัยนี้แหละ’ หมายถึง เมื่อกระทำกรุณาฌานเป็นต้นเป็นบาทแล้วพิจารณาสังขาร ย่อมสามารถบรรลุอรหัตตผลได้ กรุณาของผู้นั้นมีอรหัตตผลเป็นยอด พึงกล่าวอย่างนี้แม้ในมุทิตาและอุเบกขา ดังนี้ ย่อมแสดงเนื้อความนี้ ส่วนประโยชน์ของการเริ่มต้นแสดงธรรมอีกครั้งนั้น ก็คือสิ่งที่แสดงไว้แล้วข้างล่างด้วยคำว่า ‘ด้วยนัยนี้’ นั่นเอง

සුභපරමාදිතාති මෙත්තාකරුණාමුදිතාඋපෙක්ඛානං සුභපරමතා ආකාසානඤ්චායතනපරමතා, විඤ්ඤාණඤ්චායතනපරමතා, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනපරමතා. තස්ස තස්සාති සුභවිමොක්ඛස්ස හෙට්ඨා තිණ්ණං අරූපජ්ඣානානඤ්ච යථාක්කමං උපනිස්සයත්තා. අප්පටිකූලපරිචයාති ඉට්ඨාරම්මණෙ මනසිකාරබහුලීකාරා. අප්පකසිරෙනෙවාති සුඛෙනෙව. තත්ථාති විසුද්ධතාය ඉට්ඨෙසු වණ්ණකසිණෙසු. චිත්තන්ති භාවනාමයචිත්තං පක්ඛන්දති අප්පනාවසෙන. තතො පරන්ති තතො සුභවිමොක්ඛතො පරං විමොක්ඛානං උපනිස්සයො නාම න හොති, මෙත්තාසහගතභාවො දට්ඨබ්බො.

คำว่า ‘ความเป็นมีสุภะเป็นยอดเป็นต้น’ หมายถึง ความมีสุภะเป็นยอด ความมีอากาสานัญจายตนะเป็นยอด ความมีวิญญาณัญจายตนะเป็นยอด ความมีอากิญจัญญายตนะเป็นยอด ของเมตตา กรุณา มุทิตา อุเบกขา คำว่า ‘ของสิ่งนั้นๆ’ หมายถึง เพราะเป็นอุปนิสัยแก่สุภวิโมกข์และอรูปฌาน ๓ เบื้องล่างตามลำดับ คำว่า ‘ความคุ้นเคยกับอัปปฏิกูล’ หมายถึง การกระทำมนสิการในอารมณ์ที่น่าปรารถนาให้มาก คำว่า ‘โดยไม่ยากเลย’ หมายถึง โดยง่ายนั่นเอง คำว่า ‘ในที่นั้น’ หมายถึง ในกสิณวรรณะที่น่าปรารถนาเพราะความบริสุทธิ์ คำว่า ‘จิต’ หมายถึง จิตที่เกิดจากการภาวนา ย่อมแล่นไปโดยความเป็นอัปปนา คำว่า ‘จากนั้นไป’ หมายถึง จากสุภวิโมกข์นั้นไป ไม่เป็นอุปนิสัยของวิโมกข์ทั้งหลาย พึงเห็นความเป็นสหรคตด้วยเมตตา

සත්තදුක්ඛං සමනුපස්සන්තස්සාති දණ්ඩෙන අභිහටප්පත්තරූපහෙතුං සත්තෙසු උප්පජ්ජනකදුක්ඛං ඤාණෙන වීමංසන්තස්ස. තයිදං රූපනිමිත්තකං සත්තෙසු උප්පජ්ජනකං දුක්ඛං ඤාණෙන කරුණාවිහාරිස්ස විසෙසතො පක්ඛන්දතීති කත්වා වුත්තං ‘‘අප්පකසිරෙනෙව තත්ථ චිත්තං පක්ඛන්දතී’’ති, න පන සබ්බසො අරූපෙ ආනිසංසදස්සනතො.

คำว่า ‘เมื่อพิจารณาเห็นทุกข์ของสัตว์’ หมายถึง เมื่อพิจารณาด้วยญาณซึ่งทุกข์ที่เกิดขึ้นในสัตว์เพราะรูปที่ถูกทุบตีด้วยท่อนไม้เป็นเหตุ ทุกข์ที่เกิดขึ้นในสัตว์อันมีรูปเป็นนิมิตนั้น ย่อมแล่นไปสู่ผู้มีกรุณาวิหารด้วยญาณโดยเฉพาะ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘จิตย่อมแล่นไปในที่นั้นโดยไม่ยากเลย’ ไม่ใช่เพราะเห็นอานิสงส์ในอรูปโดยสิ้นเชิง

විඤ්ඤාණං [Pg.447] සමනුපස්සන්තස්සාති ඉදං පාමොජ්ජගහණමුඛෙන තන්නිස්සයවිඤ්ඤාණස්ස ගහණං සම්භවතීති කත්වා වුත්තං. විඤ්ඤාණග්ගහණපරිචිතන්ති වුත්තනයෙන විඤ්ඤාණග්ගහණෙ පරිචිතං.

คำว่า ‘เมื่อพิจารณาเห็นวิญญาณ’ นี้กล่าวไว้โดยถือเอาความปราโมทย์เป็นหลัก เพราะการถือเอาวิญญาณอันเป็นที่อาศัยของความปราโมทย์นั้นย่อมเป็นไปได้ คำว่า ‘คุ้นเคยกับการถือเอาวิญญาณ’ หมายถึง คุ้นเคยกับการถือเอาวิญญาณโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว

උපෙක්ඛාවිහාරිස්සාති උපෙක්ඛාබ්‍රහ්මවිහාරං විහරතො. ආභොගාභාවතොති සුඛාදිවසෙන ආභුජනාභාවතො. සුඛ…පෙ… සම්භවතොති සුඛදුක්ඛාති පරමත්ථකම්මග්ගහණෙ විමුඛතාසම්භවතො. අවිජ්ජමානග්ගහණදුක්ඛන්ති පරමත්ථතො අවිජ්ජමානසත්තපඤ්ඤත්තිගහණපරිචිතං තස්ස තස්ස අභාවමත්තකස්ස ගහණම්පි දුක්ඛං කුසලම්පි හොති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

คำว่า ‘แก่ผู้มีอุเบกขาวิหาร’ หมายถึง แก่ผู้มีอุเบกขาพรหมวิหารอยู่ คำว่า ‘เพราะไม่มีความน้อมใจ’ หมายถึง เพราะไม่มีความน้อมใจโดยความเป็นสุขเป็นต้น คำว่า ‘สุข...เป็นต้น...ย่อมเป็นไปได้’ หมายถึง เพราะความหลุดพ้นจากการถือเอาปรมัตถกรรมคือสุขและทุกข์ย่อมเป็นไปได้ คำว่า ‘ทุกข์ที่เกิดจากการถือเอาสิ่งที่ไม่มีอยู่’ หมายถึง การถือเอาเพียงความไม่มีอยู่ของสิ่งนั้นๆ ที่คุ้นเคยกับการถือเอาบัญญัติสัตว์ที่ไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์ ก็เป็นทุกข์และเป็นกุศลด้วย ที่เหลือพึงทราบได้โดยง่าย

මෙත්තාසහගතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเมตตาสหคตสูตร จบแล้ว

5. සඞ්ගාරවසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาสังคารวสูตร

236. පඨමඤ්ඤෙවාති පුරෙතරංයෙව. අසජ්ඣායකතානං මන්තානං අප්පටිභානං පගෙව පඨමංයෙව සිද්ධං, තත්ථ වත්තබ්බමෙව නත්ථීති අධිප්පායො. පරියුට්ඨානං නාම අභිභවො ගහණන්ති ආහ – ‘‘කාමරාගපරියුට්ඨිතෙනාති කාමරාගගහිතෙනා’’ති. වික්ඛම්භෙති අපනෙතීති වික්ඛම්භනං, පටිපක්ඛතො නිස්සරති එතෙනාති නිස්සරණං, වික්ඛම්භනඤ්ච තං නිස්සරණඤ්චාති වික්ඛම්භනනිස්සරණං. තෙනාහ – ‘‘තත්ථා’’තිආදි. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. අත්තනා අරණියො පත්තබ්බො අත්තත්ථො, තථා පරත්ථො වෙදිතබ්බො.

๒๓๖. คำว่า ‘ก่อนทีเดียว’ หมายถึง ก่อนหน้านั้นทีเดียว ความไม่แจ่มแจ้งแห่งมนต์ที่ไม่ได้สาธยาย ย่อมสำเร็จก่อนทีเดียว ไม่มีอะไรจะกล่าวในเรื่องนั้น มีอธิบายดังนี้ คำว่า ‘ปริยุฏฐาน’ คือ การครอบงำ การยึดถือ จึงกล่าวว่า ‘อันกามราคะครอบงำแล้ว’ หมายถึง อันกามราคะยึดถือแล้ว ย่อมขจัด ย่อมกำจัดออก ชื่อว่า วิกขัมภนะ ย่อมหลุดพ้นจากปฏิปักษ์ด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า นิสสรณะ การขจัดและการหลุดพ้นนั้น ชื่อว่า วิกขัมภนนิสสรณะ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสคำมี ‘ในที่นั้น’ เป็นต้น แม้ในบทที่เหลือสองบทก็นัยนี้แหละ ประโยชน์ตนที่ตนพึงบรรลุ ชื่อว่า อัตตัตถะ ประโยชน์ผู้อื่นพึงทราบอย่างนั้น

‘‘අනිච්චතො අනුපස්සන්තො නිච්චසඤ්ඤං පජහතී’’තිආදීසු බ්‍යාපාදාදීනං අනාගතත්තා අබ්‍යාපාදවාරෙ තදඞ්ගනිස්සරණං න ගහිතං. කිඤ්චාපි න ගහිතං, පටිසඞ්ඛානවසෙන පන තස්ස විනොදෙතබ්බතාය තදඞ්ගනිස්සරණම්පි ලබ්භතෙවාති සක්කා විඤ්ඤාතුං. ආලොකසඤ්ඤා උපචාරප්පත්තා, අප්පනාප්පත්තා වා, යො කොචි කසිණජ්ඣානාදිභෙදො සමථො. ධම්මවවත්ථානං උපචාරප්පනාප්පත්තවසෙන ගහෙතබ්බං.

ในบทว่า “ผู้พิจารณาเห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยง ย่อมละสัญญาว่าเที่ยง” เป็นต้น ไม่ได้กล่าวถึงพยาบาทเป็นต้นไว้ในบทว่า อพยาปาทะ (ความไม่พยาบาท) จึงไม่ถือเอาตทังคนิสสรณะ (การสลัดออกด้วยองค์นั้นๆ) แม้จะไม่ได้ถือเอาไว้ แต่ก็พึงทราบว่า ตทังคนิสสรณะก็ย่อมได้ด้วยการพิจารณาเพื่อกำจัดพยาบาทนั้น. อาโลกสัญญา (สัญญาในแสงสว่าง) ถึงขั้นอุปจาระ หรือถึงขั้นอัปปนา หรือสมถะใดๆ ที่มีกสิณฌานเป็นต้นเป็นประเภท. ธัมมววัตถานะ (การกำหนดธรรม) พึงถือเอาโดยถึงขั้นอุปจาระและอัปปนา.

කුථිතොති තත්තො. උස්මුදකජාතොති තස්සෙව කුථිතභාවස්ස උස්මුදකතං අච්චුණ්හතං පත්තො. තෙනාහ ‘‘උසුමජාතො’’ති. තිලබීජකාදිභෙදෙනාති තිලබීජකකණ්ණිකකෙසරාදිභෙදෙන. සෙවාලෙන…පෙ… පණකෙනාති උදකපිච්ඡිලෙන. අප්පසන්නො ආකුලතාය. අසන්නිසින්නො [Pg.448] කලලුප්පත්තියා. අනාලොකට්ඨානෙති ආලොකරහිතෙ ඨානෙ.

คำว่า กุถิโต (เดือดพล่าน) คือ ร้อน. คำว่า อุสมุทกชาโต (เกิดจากน้ำเดือด) คือ ถึงความเป็นน้ำเดือดพล่านของความเดือดพล่านนั้น คือร้อนจัด. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “อุสุมชาโต” (เกิดจากความร้อน). คำว่า ติลพีชกาทิเภทเนติ (ด้วยการแยกเมล็ดงาเป็นต้น) คือ ด้วยการแยกเมล็ดงา เกสรดอกบัวเป็นต้น. คำว่า เสวาเลนะ…เป… ปณเกนาติ (ด้วยสาหร่าย…เป็นต้น…ด้วยตะไคร่น้ำ) คือ ด้วยน้ำที่ขุ่นมัว. คำว่า อัปปสันโน (ไม่ผ่องใส) เพราะความขุ่นมัว. คำว่า อสันนิสินโน (ไม่สงบ) เพราะเกิดโคลนตม. คำว่า อนาโลกัฏฐาเน (ในที่ไม่มีแสงสว่าง) คือ ในที่ปราศจากแสงสว่าง.

සඞ්ගාරවසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถา สังคารวสูตร จบ.

6. අභයසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถา อภัยสูตร

237. එකංසෙන භගවා නීවරණාති එකංසතො එව භගවා එතෙ ධම්මා නීවරණා චිත්තෙ කුසලප්පවත්තියා නීවරණතො. කායකිලමථොති කායපරිස්සමො, සො පන අට්ඨුප්පත්තියා පච්චයත්තා ‘‘දරථො’’ති වුත්තො. චිත්තකිලමථො තප්පච්චයජාතො දට්ඨබ්බො. තෙනාහ – ‘‘තස්ස කිරා’’තිආදි. චිත්තදරථොපි පටිප්පස්සම්භීති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. මග්ගෙනෙවාති යථාධිගතෙන අරියමග්ගෙනෙව. අස්සාති අභයස්ස රාජකුමාරස්ස. එතං කායචිත්තදරථද්වයං.

๒๓๗. คำว่า เอกังเสนะ ภควา นีวรณา (พระผู้มีพระภาคตรัสว่านิวรณ์โดยส่วนเดียว) คือ พระผู้มีพระภาคตรัสว่าธรรมเหล่านี้เป็นนิวรณ์โดยส่วนเดียว เพราะเป็นเครื่องกั้นการดำเนินไปของกุศลจิต. คำว่า กายกิลมโถ (ความลำบากกาย) คือ ความเหน็ดเหนื่อยทางกาย, แต่ความเหน็ดเหนื่อยนั้นเป็นปัจจัยแห่งการเกิดขึ้นของความเดือดร้อน จึงเรียกว่า “ทรถะ” (ความเดือดร้อน). ความลำบากใจพึงเห็นว่าเกิดจากปัจจัยนั้น. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า – “ตัสสะ กิรา” (ของพระองค์นั้นแล) เป็นต้น. พึงนำมาเชื่อมโยงว่า “จิตทรถะก็สงบระงับแล้ว”. คำว่า มัคเคนเยวะ (ด้วยมรรคเท่านั้น) คือ ด้วยอริยมรรคที่ได้บรรลุแล้วเท่านั้น. คำว่า อัสสาติ (ของพระองค์นั้น) คือ ของเจ้าชายอภัย. คำว่า เอตัง กายจิตตทรถทวยัง (ความเดือดร้อนทางกายและใจทั้งสองนี้).

අභයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถา อภัยสูตร จบ.

සාකච්ඡවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถา สาคัจฉวรรค จบ.

7. ආනාපානවග්ගො

๗. อานาปานวรรค

1. අට්ඨිකමහප්ඵලසුත්තාදිවණ්ණනා

๑. อรรถกถา อัฏฐิกมหัปผลสูตรเป็นต้น

238. උප්පන්නසඤ්ඤාති සඤ්ඤාසීසෙන උපචාරජ්ඣානං වදති. තෙනාහ ‘‘තං පනෙත’’න්තිආදි. ඡවිචම්මම්පි උපට්ඨාතීති ඉදං සවිඤ්ඤාණකං අවිඤ්ඤාණකම්පි කායසාමඤ්ඤතො ගහෙත්වා වුත්තං. සති වා උපාදිසෙසෙති එත්ථ උපාදියති අත්තනො ආරම්මණං ගණ්හාතීති උපාදි, උපාදානං, එතස්ස එකදෙසෙ අප්පහීනෙ සතීති අත්ථො.

๒๓๘. คำว่า อุปปันนสัญญา (สัญญาที่เกิดขึ้น) หมายถึง อุปจารฌานโดยใช้คำว่าสัญญาเป็นประธาน. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “ตัง ปะเนตัง” (แต่สิ่งนั้น) เป็นต้น. คำว่า ฉวิจัมมัมปิ อุปัฏฐาติ (แม้หนังและเนื้อก็ปรากฏ) นี้กล่าวโดยรวมกายทั้งที่มีวิญญาณและไม่มีวิญญาณ. คำว่า สติ วา อุปาทิเสเสติ (หรือเมื่อยังมีอุปาทิเหลืออยู่) ในที่นี้ คำว่า อุปาทิ คือ สิ่งที่ยึดถืออารมณ์ของตน, คืออุปาทาน, หมายความว่า เมื่อส่วนหนึ่งของอุปาทานนั้นยังไม่ถูกละ.

ආනාපානවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถา อานาปานวรรค จบ.

8. නිරොධවග්ගො

๘. นิโรธวรรค

1-10. අසුභසුත්තාදිවණ්ණනා

๑-๑๐. อรรถกถา อสุภสูตรเป็นต้น

248-257. අනභිරතින්ති අනභිරමණං අනපෙක්ඛිතං. අච්චන්තනිරොධභූතෙ නිබ්බානෙ පවත්තසඤ්ඤා නිරොධසඤ්ඤා. තත්ථ සා මග්ගසහගතා ලොකුත්තරා[Pg.449], යා පන නිබ්බානෙ නින්නභාවෙන පවත්තා, උපසමානුස්සතිසහගතා ච, සා ලොකියාති ආහ – ‘‘නිරොධසඤ්ඤා මිස්සකා’’ති. ‘‘තෙසං නවසූ’’තිආදි පමාදපාඨො. ‘‘එකාදසසු අප්පනා හොති, නව උපචාරජ්ඣානිකා’’ති පාඨො ගහෙතබ්බො. වීසති කම්මට්ඨානානීති ඉදම්පි ඉධාගතනයො, න විසුද්ධිමග්ගාදීසු ආගතනයො. එත්ථ ච ආරම්මණාදීසු යථායොගං අප්පනං උපචාරං වා පාපුණිත්වා අරහත්තප්පත්තස්ස පුබ්බභාගභූතා විපස්සනාමග්ගබොජ්ඣඞ්ගා කථිතා.

๒๔๘-๒๕๗. คำว่า อนภิรติ (ความไม่ยินดี) คือ ความไม่เพลิดเพลิน ไม่ใยดี. สัญญาที่เกิดขึ้นในนิพพานซึ่งเป็นที่ดับโดยเด็ดขาด คือ นิโรธสัญญา. ในที่นั้น นิโรธสัญญาที่ประกอบด้วยมรรคเป็นโลกุตตระ, ส่วนสัญญาที่เกิดขึ้นโดยน้อมไปในนิพพาน และประกอบด้วยอุปสมานุสสติ เป็นโลกิยะ, เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “นิโรธสัญญาที่ปะปนกัน”. คำว่า “ใน 9 อย่างนั้น” เป็นต้น เป็นบทที่ผิดพลาด. พึงถือเอาบทว่า “อัปปนาเกิดขึ้นใน 11 อย่าง, 9 อย่างเป็นอุปจารฌาน”. คำว่า กรรมฐาน 20 อย่างนี้ก็เป็นนัยที่มาในที่นี้, ไม่ใช่นัยที่มาในวิสุทธิมรรคเป็นต้น. ในที่นี้ได้กล่าวถึงวิปัสสนา มรรค และโพชฌงค์ ซึ่งเป็นส่วนเบื้องต้นของผู้บรรลุอรหัต โดยการเข้าถึงอัปปนาหรืออุปจาระตามสมควรในอารมณ์เป็นต้น.

නිරොධවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถา นิโรธวรรค จบ.

බොජ්ඣඞ්ගසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถา โพชฌงคสังยุตต์ จบ.

3. සතිපට්ඨානසංයුත්තං

๓. สติปัฏฐานสังยุตต์

1. අම්බපාලිවග්ගො

๑. อัมพปาลีวรรค

1. අම්බපාලිසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถา อัมพปาลีสูตร

367. එකායන්වායන්ති [Pg.450] සන්ධිවසෙන වුත්තං ඔ-කාරස්ස ව-කාරං අ-කාරස්ස දීඝං කත්වා. අයං කිර සංයුත්තාභිලාපො, තත්ථ අයන-සද්දො මග්ගපරියායො. න කෙවලං අයමෙව, අථ ඛො අඤ්ඤෙපි මග්ගපරියායාති පදුද්ධාරං කරොන්තො ‘‘මග්ගස්ස හී’’තිආදිං වත්වා යදි මග්ගපරියායො ආයන-සද්දො, කස්මා පුන මග්ගොති වුත්තන්ති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘තස්මා’’තිආදි. තත්ථ එකමග්ගොති එකොව මග්ගො. න හි නිබ්බානගාමිමග්ගො අඤ්ඤො අත්ථීති. නනු සතිපට්ඨානං ඉධ මග්ගොති අධිප්පෙතං, තදඤ්ඤෙපි බහූ මග්ගධම්මා අත්ථීති? සච්චං අත්ථි, තෙ පන සතිපට්ඨානග්ගහණෙනෙව ගහිතා තදවිනාභාවතො. තථා හි ඤාණවීරියාදයො නිද්දෙසෙ ගහිතා, උද්දෙසෙ සතියා එව ගහණං වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයවසෙනාති දට්ඨබ්බං, සතියා මග්ගභාවදස්සනත්ථඤ්ච. න ද්වෙධාපථභූතොති ඉමිනා ඉමස්ස ද්වයභාවාභාවං විය අනිබ්බානගාමිභාවාභාවඤ්ච දස්සෙති. නිබ්බානගමනට්ඨෙනාති නිබ්බානං ගච්ඡති එතෙනාති නිබ්බානගමනං, සො එව අවිපරීතභාවනාය අත්ථො, තෙන නිබ්බානගමනට්ඨෙන, නිබ්බානාධිගමූපායතායාති අත්ථො. මග්ගනීයට්ඨෙනාති ගවෙසිතබ්බතාය.

๓๖๗. คำว่า เอกายันวายันติ นี้กล่าวโดยอำนาจแห่งสนธิ โดยการทำ โอ เป็น ว และทำ อะ ให้ยาว. นี้เป็นคำกล่าวที่ประกอบกัน (สังยุตตาภิลาปะ), ในที่นั้น คำว่า อายนะ เป็นไวพจน์ของมรรค. ไม่ใช่เพียงแค่นี้เท่านั้น แต่ยังมีไวพจน์ของมรรคอื่นๆ อีก, เมื่อทำการยกบทขึ้นตั้งแล้วกล่าวว่า “มัคคัสสะ หิ” เป็นต้น, หากคำว่า อายนะ เป็นไวพจน์ของมรรค เหตุใดจึงกล่าวว่า มรรค อีกเล่า เพื่อตอบคำคัดค้านนั้นจึงกล่าวว่า “ตัสมา” เป็นต้น. ในที่นั้น คำว่า เอกมรรค (มรรคเดียว) คือ มรรคเดียวเท่านั้น. เพราะมรรคที่นำไปสู่นิพพานอื่นไม่มี. ก็สติปัฏฐานในที่นี้หมายถึงมรรค ธรรมที่เป็นมรรคอื่นๆ อีกมากมายก็มีมิใช่หรือ? จริงอยู่ มีอยู่ แต่ธรรมเหล่านั้นถูกรวมเข้าไว้ด้วยการถือเอาสติปัฏฐานนั่นเอง เพราะความไม่แยกจากกันแห่งธรรมนั้น. ดังที่ญาณและวิริยะเป็นต้นถูกถือเอาในนิเทศ, ส่วนในอุทเทส การถือเอาเฉพาะสติ พึงทราบว่าด้วยอำนาจแห่งอัธยาศัยของเวไนยสัตว์ และเพื่อแสดงความเป็นมรรคของสติ. คำว่า น ทฺเวธาปถภูโต (ไม่เป็นทางสองแพร่ง) ด้วยคำนี้แสดงความไม่มีภาวะเป็นสอง และความไม่มีภาวะที่ไม่นำไปสู่นิพพาน. คำว่า นิพพานคมนัตเถนะ (โดยอรรถว่านำไปสู่นิพพาน) คือ ย่อมไปสู่นิพพานด้วยสิ่งนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า นิพพานคมนะ, นั่นเป็นอรรถแห่งการเจริญ (ภาวนา) ที่ไม่ผิดพลาด, ด้วยอรรถว่านำไปสู่นิพพานนั้น หมายความว่า โดยความเป็นอุบายเครื่องบรรลุนิพพาน. คำว่า มัคคนียัตเถนะ (โดยอรรถว่าควรแสวงหา) คือ โดยความเป็นสิ่งที่ควรแสวงหา.

රාගාදීහීති ‘‘රාගො මලං, දොසො මලං, මොහො මල’’න්ති (විභ. 924) එවං වුත්තෙහි රාගාදීහි මලෙහි. සා පනායං සංකිලිට්ඨචිත්තානං විසුද්ධි සිජ්ඣමානා යස්මා සොකාදීනං අනුප්පාදාය සංවත්තති, තස්මා වුත්තං ‘‘සොකපරිදෙවානං සමතික්කමායා’’තිආදි. තත්ථ සොචනං ඤාතිබ්‍යසනාදිනිමිත්තං චෙතසො සන්තාපො අන්තොනිජ්ඣානං සොකො. ඤාතිබ්‍යසනාදිනිමිත්තමෙව සොකාධිකතාජනිතො ‘‘කහං එකපුත්තකා’’තිආදිනා පරිදෙවනවසෙන වාචාවිප්පලාපො පරිදෙවනං පරිදෙවො. තස්ස ආයතිං අනුප්පජ්ජනං ඉධ සමතික්කමොති ආහ ‘‘පහානායා’’ති. දුක්ඛදොමනස්සානන්ති එත්ථ චෙතසිකදුක්ඛතාය දොමනස්සස්සපි දුක්ඛසද්දෙනෙව ගහණෙ [Pg.451] සිද්ධෙ සද්දෙන අනිවත්තනතො සාමඤ්ඤජොතනාය විසෙසවචනං සෙට්ඨන්ති ‘‘දොමනස්සාන’’න්තෙව වුත්තං. චෙතසිකදොමනස්සස්සාති භූතකථනං දට්ඨබ්බං. ඤායති එතෙන යාථාවතො පටිවිජ්ඣීයති චතුසච්චන්ති ඤායො වුච්චති අරියමග්ගො. නනු අයම්පි මග්ගො, කිං මග්ගො එව මග්ගස්ස අධිගමාය හොතීති චොදනං සන්ධායාහ – ‘‘අයං හී’’තිආදි. තණ්හාව කම්මකිලෙසවිපාකානං විනනට්ඨෙන සංසිබ්බනට්ඨෙන වානං. තෙන තණ්හාවානෙන විරහිතත්තා තස්ස අභාවාති අත්ථො. අත්තපච්චක්ඛායාති අත්තපච්චක්ඛත්ථාය.

คำว่า ราคาทิหิ (ด้วยราคะเป็นต้น) คือ ด้วยมลทินคือราคะเป็นต้น ที่กล่าวไว้ว่า “ราคะเป็นมลทิน โทสะเป็นมลทิน โมหะเป็นมลทิน” (วิภังค์ 924). ก็การชำระจิตที่เศร้าหมองนี้ เมื่อสำเร็จอยู่ เพราะเป็นไปเพื่อความไม่เกิดขึ้นแห่งโสกะเป็นต้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “เพื่อก้าวล่วงโสกะและปริเทวะ” เป็นต้น. ในที่นั้น โสกะ คือ ความเศร้าโศก ความเร่าร้อนแห่งใจ ความเผาผลาญภายใน อันมีเหตุคือความพินาศแห่งญาติเป็นต้น. ปริเทวะ คือ การเพ้อด้วยวาจาด้วยอำนาจแห่งการรำพันว่า “ลูกคนเดียวของฉันอยู่ที่ไหน” เป็นต้น อันเกิดจากความโศกที่ยิ่งยวดอันมีเหตุคือความพินาศแห่งญาติเป็นต้นนั่นเอง ชื่อว่า ปริเทวนะ หรือ ปริเทวะ. การไม่เกิดขึ้นต่อไปในอนาคตของสิ่งนั้น ในที่นี้เรียกว่า สมติกกมะ (การก้าวล่วง) จึงกล่าวว่า “เพื่อละ”. คำว่า ทุกขโทมนัสสานัง (ทุกข์และโทมนัส) ในที่นี้ เมื่อการถือเอาแม้โทมนัสด้วยศัพท์ว่าทุกข์นั่นเองสำเร็จแล้ว เพราะความเป็นทุกข์ทางใจ แต่เพราะความไม่กลับด้วยศัพท์ เพื่อแสดงความเป็นของทั่วไป คำพิเศษจึงประเสริฐ จึงกล่าวว่า “โดมนัสสานัง” นั่นเอง. คำว่า เจตสิกโทมนัสสัสสาติ (แห่งโทมนัสทางใจ) พึงทราบว่าเป็นคำกล่าวตามความเป็นจริง. อริยสัจ ๔ อันบุคคลย่อมรู้ ย่อมแทงตลอดตามความเป็นจริงด้วยสิ่งนี้ เหตุนั้นสิ่งนี้จึงเรียกว่า นายะ คือ อริยมรรค. ก็มรรคนี้ก็เป็นมรรค มรรคเท่านั้นหรือที่เป็นไปเพื่อการบรรลุมรรค? เพื่อตอบคำคัดค้านนั้นจึงกล่าวว่า – “เพราะสิ่งนี้” เป็นต้น. ตัณหานั่นเองชื่อว่า วานะ เพราะอรรถว่าร้อยรัด หรือเพราะอรรถว่าเย็บไว้ซึ่งกรรม กิเลส และวิบาก. เพราะเหตุนั้น จึงหมายความว่า เพราะความเป็นผู้ปราศจากเครื่องร้อยรัดคือตัณหานั้น คือเพราะความไม่มีแห่งตัณหานั้น. คำว่า อัตตปัจจักขายะ คือ เพื่อความประจักษ์แจ้งแก่ตน.

වණ්ණභාසනන්ති පසංසාවචනං. විසුද්ධින්ති විසුජ්ඣනං කිලෙසප්පහානං. උග්ගහෙතබ්බන්ති එත්ථ වාචුග්ගතකරණං උග්ගහො. පරිචයකරණං පරිපුච්ඡාමූලකත්තා තග්ගහණෙනෙව ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං.

คำว่า วัณณภาสนัง (การกล่าวสรรเสริญ) คือ คำสรรเสริญ. คำว่า วิสุทธิง (ความบริสุทธิ์) คือ ความหมดจด คือการละกิเลส. คำว่า อุคคเหตัพพัง (พึงเรียนรู้) ในที่นี้ อุคคหะ คือ การทำคล่องปาก (ท่องจำด้วยวาจา). การทำความคุ้นเคย พึงทราบว่าถูกรวมเข้าไว้ด้วยการถือเอาอุคคหะนั้นนั่นเอง เพราะมีความเป็นสิ่งที่มีการสอบถามเป็นมูล.

න තතො හෙට්ඨාති ඉධ අධිප්පෙතකායාදීනං වෙදනාදිසභාවත්තාභාවා කායවෙදනාචිත්තවිමුත්තස්ස තෙභූමකධම්මස්ස විසුං විපල්ලාසවත්ථන්තරභාවෙන ගහිතත්තා ච හෙට්ඨා ගහණෙසු විපල්ලාසවත්ථූනං අනිට්ඨානං සන්ධාය වුත්තං. පඤ්චමස්ස පන විපල්ලාසවත්ථුනො අභාවෙන ‘‘න උද්ධ’’න්ති ආහ. ආරම්මණවිභාගෙන හෙත්ථ සතිපට්ඨානවිභාගොති. තයො සතිපට්ඨානාති සතිපට්ඨානසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරදස්සනං, න ඉධ පාළියං වුත්තස්ස සතිපට්ඨානසද්දස්ස අත්ථදස්සනං. ආදීසු හීති එත්ථ ආදි-සද්දෙන ‘‘ඵස්සසමුදයා වෙදනානං සමුදයො, නාමරූපසමුදයා චිත්තස්ස සමුදයො, මනසිකාරසමුදයා ධම්මානං සමුදයො’’ති (සං. නි. 5.408) සතිපට්ඨානාති වුත්තානං සතිගොචරානං පකාසකෙ සුත්තපදෙසෙ සඞ්ගණ්හාති. එවං පටිසම්භිදාමග්ගපාළියම්පි අවසෙසපාළිපදෙසදස්සනත්ථො ආදි-සද්දො දට්ඨබ්බො. සතියා පට්ඨානන්ති සතියා පතිට්ඨාතබ්බට්ඨානං.

คำว่า “ไม่ต่ำกว่านั้น” ในที่นี้ กล่าวหมายถึงความไม่ตั้งอยู่แห่งวัตถุแห่งวิปลาสในการถือเอาในเบื้องต่ำ เพราะความไม่มีสภาวะเป็นเวทนาเป็นต้นแห่งกายเป็นต้นที่มุ่งหมาย และเพราะธรรมอันเป็นไปในภูมิ ๓ ที่พ้นจากกาย เวทนา และจิต ถูกถือเอาโดยความเป็นวัตถุแห่งวิปลาสอย่างอื่นต่างหาก ส่วนเพราะความไม่มีแห่งวัตถุแห่งวิปลาสที่ ๕ จึงกล่าวว่า “ไม่สูงกว่า”. ในที่นี้ การจำแนกสติปัฏฐานด้วยการจำแนกอารมณ์. คำว่า “สติปัฏฐาน ๓” เป็นการแสดงการยกอรรถของคำว่าสติปัฏฐานขึ้นแสดง ไม่ใช่การแสดงอรรถของคำว่าสติปัฏฐานที่กล่าวไว้ในบาลีนี้. ในคำว่า “เป็นต้น” นี้ ด้วยคำว่า “เป็นต้น” ย่อมสงเคราะห์เอาบทแห่งสูตรที่ประกาศอารมณ์ของสติที่เรียกว่าสติปัฏฐานว่า “เพราะความเกิดขึ้นแห่งผัสสะ ความเกิดขึ้นแห่งเวทนาทั้งหลายจึงมี เพราะความเกิดขึ้นแห่งนามรูป ความเกิดขึ้นแห่งจิตจึงมี เพราะความเกิดขึ้นแห่งมนสิการ ความเกิดขึ้นแห่งธรรมทั้งหลายจึงมี” (สํ. นิ. ๕.๔๐๘). พึงเห็นคำว่า “เป็นต้น” แม้ในบาลีปฏิสัมภิทามรรค ว่ามีอรรถเพื่อแสดงบทบาลีที่เหลืออย่างนั้น. คำว่า “สติปัฏฐาน” คือที่อันพึงตั้งอยู่แห่งสติ.

අරියොති ආරකත්තාදිනා අරියං සම්මාසම්බුද්ධමාහ. එත්ථාති එතස්මිං සළායතනවිභඞ්ගසුත්තෙ (ම. නි. 3.311). තත්ථ හි –

คำว่า “อริยะ” กล่าวถึงพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เป็นอริยะด้วยความเป็นผู้ไกลจากกิเลสเป็นต้น. คำว่า “ในที่นี้” หมายถึงในสฬายตนวิภังคสูตรนี้ (ม. อุ. ๓.๓๑๑). ในสูตรนั้นแลมีว่า –

‘‘තයො සතිපට්ඨානා යදරියො…පෙ… මරහතීති ඉති ඛො පනෙතං වුත්තං, කිඤ්චෙතං පටිච්ච වුත්තං. ඉධ, භික්ඛවෙ, සත්ථා සාවකානං ධම්මං දෙසෙති අනුකම්පකො හිතෙසී අනුකම්පං උපාදාය – ‘ඉදං වො [Pg.452] හිතාය ඉදං වො සුඛායා’ති. තස්ස සාවකා න සුස්සූසන්ති, න සොතං ඔදහන්ති, න අඤ්ඤා චිත්තං උපට්ඨපෙන්ති, වොක්කම්ම ච සත්ථුසාසනා වත්තන්ති. තත්‍ර, භික්ඛවෙ, තථාගතො න චෙව අනත්තමනො හොති, න ච අනත්තමනතං පටිසංවෙදෙති, අනවස්සුතො ච විහරති සතො සම්පජානො. ඉදං, භික්ඛවෙ, පඨමං සතිපට්ඨානං. යදරියො සෙවති…පෙ... මරහති. පුන චපරං, භික්ඛවෙ, සත්ථා …පෙ… ඉදං වො සුඛායාති. තස්ස එකච්චෙ සාවකා න සුස්සූසන්ති…පෙ… එකච්චෙ සාවකා සුස්සූසන්ති…පෙ… න ච වොක්කම්ම සත්ථුසාසනා වත්තන්ති. තත්‍ර, භික්ඛවෙ, තථාගතො න චෙව අනත්තමනො හොති, න ච අනත්තමනතං පටිසංවෙදෙති, න චෙව අත්තමනො හොති, න ච අත්තමනතං පටිසංවෙදෙති. අනත්තමනතඤ්ච අත්තමනතඤ්ච තදුභයං අභිනිවජ්ජෙත්වා උපෙක්ඛකො විහරති සතො සම්පජානො. ඉදං, භික්ඛවෙ, දුතියං සතිපට්ඨානං…පෙ… මරහති. පුන චපරං, භික්ඛවෙ,…පෙ… සුඛායාති, තස්ස සාවකා සුස්සූසන්ති…පෙ… වත්තන්ති. තත්‍ර, භික්ඛවෙ, තථාගතො අත්තමනො චෙව හොති, අත්තමනතඤ්ච පටිසංවෙදෙති, අනවස්සුතො ච විහරති සතො සම්පජානො. ඉදං, භික්ඛවෙ, තතියං සතිපට්ඨාන’’න්ති –

“สติปัฏฐาน ๓ ที่พระอริยะ...เป...ควรแก่การบูชา ดังนี้แล คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว อาศัยอะไรจึงตรัสไว้? ดูกรภิกษุทั้งหลาย ในธรรมวินัยนี้ พระศาสดาผู้ทรงอนุเคราะห์ ผู้แสวงหาประโยชน์ ทรงอาศัยความอนุเคราะห์ แสดงธรรมแก่เหล่าสาวกว่า ‘สิ่งนี้เป็นไปเพื่อประโยชน์แก่เธอทั้งหลาย สิ่งนี้เป็นไปเพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย’ สาวกเหล่านั้นไม่ตั้งใจฟัง ไม่เงี่ยโสตลง ไม่ตั้งจิตเพื่อรู้แจ้ง และประพฤติหลีกเลี่ยงคำสอนของพระศาสดา ดูกรภิกษุทั้งหลาย ในกรณีนั้น พระตถาคตไม่ทรงไม่แช่มชื่นใจ และไม่ทรงเสวยความไม่แช่มชื่นใจ ทรงอยู่เป็นผู้ไม่ถูกกิเลสรั่วรด มีสติสัมปชัญญะ ดูกรภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นสติปัฏฐานที่ ๑ ที่พระอริยะเสพ...เป...ควรแก่การบูชา อีกประการหนึ่ง ดูกรภิกษุทั้งหลาย พระศาสดา...เป...สิ่งนี้เป็นไปเพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย สาวกบางพวกของพระองค์ไม่ตั้งใจฟัง...เป...สาวกบางพวกตั้งใจฟัง...เป...และไม่ประพฤติหลีกเลี่ยงคำสอนของพระศาสดา ดูกรภิกษุทั้งหลาย ในกรณีนั้น พระตถาคตไม่ทรงไม่แช่มชื่นใจ และไม่ทรงเสวยความไม่แช่มชื่นใจ ไม่ทรงแช่มชื่นใจ และไม่ทรงเสวยความแช่มชื่นใจ ทรงละทั้งความไม่แช่มชื่นใจและความแช่มชื่นใจทั้งสองนั้นแล้ว ทรงอยู่เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติสัมปชัญญะ ดูกรภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นสติปัฏฐานที่ ๒...เป...ควรแก่การบูชา อีกประการหนึ่ง ดูกรภิกษุทั้งหลาย...เป...เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย สาวกของพระองค์ตั้งใจฟัง...เป...ประพฤติ ดูกรภิกษุทั้งหลาย ในกรณีนั้น พระตถาคตทรงแช่มชื่นใจ และทรงเสวยความแช่มชื่นใจ ทรงอยู่เป็นผู้ไม่ถูกกิเลสรั่วรด มีสติสัมปชัญญะ ดูกรภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นสติปัฏฐานที่ ๓”

එවං පටිඝානුනයෙහි අනවස්සුතතා නිච්චං උපට්ඨිතස්සතිතාය තදුභයවීතිවත්තතා ‘‘සතිපට්ඨාන’’න්ති වුත්තා. බුද්ධානංයෙව හි නිච්චං උපට්ඨිතස්සතිතා හොති ආවෙණිකධම්මභාවතො, න පච්චෙකබුද්ධාදීනං. ප-සද්දො ආරම්භං ජොතෙති, ආරම්භො ච පවත්තීති කත්වා ආහ ‘‘පවත්තයිතබ්බතොති අත්ථො’’ති. සතියා කරණභූතාය පට්ඨානං පට්ඨපෙතබ්බං සතිපට්ඨානං. අන-සද්දො හි බහුලවචනෙන කම්මත්ථොපි හොතීති.

ความเป็นผู้ไม่ถูกกิเลสรั่วรดด้วยปฏิฆะและอนุสัย ด้วยความเป็นผู้มีสติที่ตั้งมั่นอยู่เป็นนิตย์ และด้วยความเป็นผู้ล่วงพ้นทั้งสองนั้น จึงเรียกว่า “สติปัฏฐาน” ความเป็นผู้มีสติที่ตั้งมั่นอยู่เป็นนิตย์ ย่อมมีแก่พระพุทธเจ้าทั้งหลายเท่านั้น เพราะความเป็นอาเวณิกธรรม ไม่ใช่ของพระปัจเจกพุทธเจ้าเป็นต้น บทว่า ป ย่อมแสดงการเริ่มต้น และเพราะการเริ่มต้นคือการเป็นไป จึงกล่าวว่า “อรรถว่าพึงให้เป็นไป” สติปัฏฐาน คือที่พึงตั้งไว้ด้วยสติอันเป็นเครื่องกระทำ เพราะบทว่า อน ย่อมเป็นแม้ในอรรถแห่งกรรมด้วยการกล่าวโดยมาก

තථාස්ස කත්තුඅත්ථොපි ලබ්භතීති ‘‘පතිට්ඨාතීති පට්ඨාන’’න්ති වුත්තං. උපට්ඨාතීති එත්ථ උප-සද්දො භුසත්ථවිසිට්ඨං පක්ඛන්දනං දීපෙතීති ‘‘ඔක්කන්දිත්වා පක්ඛන්දිත්වා පවත්තතීති අත්ථො’’ති වුත්තං. පුන භාවත්ථං සතිසද්දං පට්ඨානසද්දඤ්ච වණ්ණෙන්තො ‘‘අථ වා’’තිආදිමාහ. තෙන පුරිමවිකප්පෙ සති-සද්දො පට්ඨාන-සද්දො ච කත්තුඅත්ථොති විඤ්ඤායති. සරණට්ඨෙනාති චිරකතස්ස චිරභාසිතස්ස ච අනුස්සරණට්ඨෙන. ඉදන්ති යං ‘‘සතියෙව සතිපට්ඨාන’’න්ති වුත්තං, ඉදං ඉධ ඉමස්මිං සුත්තපදෙසෙ අධිප්පෙතං.

อนึ่ง อรรถแห่งกัตตุย่อมได้ในบทนั้น จึงกล่าวว่า “ที่ตั้งมั่นอยู่ ชื่อว่า ปัฏฐาน” ในบทว่า อุปัฏฐาติ นี้ บทว่า อุป ย่อมแสดงการแล่นไปอย่างยิ่งและวิเศษ จึงกล่าวว่า “อรรถว่าหยั่งลงแล้วแล่นไปเป็นไป” อนึ่ง เมื่อพรรณนาบทว่า สติ และบทว่า ปัฏฐาน โดยภาวอรรถ จึงกล่าวคำว่า “อีกอย่างหนึ่ง” เป็นต้น ด้วยเหตุนั้น ในวิกัลป์ก่อน บทว่า สติ และบทว่า ปัฏฐาน พึงทราบว่าเป็นกัตตุอรรถ บทว่า ด้วยอรรถว่าระลึก คือด้วยอรรถว่าระลึกถึงสิ่งที่ทำไว้นานและสิ่งที่พูดไว้นาน คำว่า นี้ ในคำที่กล่าวว่า “สติเท่านั้นเป็นสติปัฏฐาน” นี้เป็นสิ่งที่มุ่งหมายในบทแห่งสูตรนี้

යදි [Pg.453] එවන්ති යදි සති එව සතිපට්ඨානං, සති නාම එකො ධම්මො, එවං සන්තෙ කස්මා සතිපට්ඨානාති බහුවචනන්ති ආහ ‘‘සතීනං බහුත්තා’’තිආදි. යදි බහුකා තා සතියො, අථ කස්මා මග්ගොති එකවචනන්ති යොජනා. මග්ගනට්ඨෙනාති නිය්‍යානට්ඨෙන. නිය්‍යානිකො හි මග්ගධම්මො, තෙනෙව නිය්‍යානිකභාවෙන එකත්තුපගතො එකන්තතො නිබ්බානං ගච්ඡති, අත්ථිකෙහි ච තදත්ථං මග්ගීයතීති ආහ ‘‘වුත්තඤ්හෙත’’න්තිආදි. තත්ථ චතස්සොපි චෙතාති කායානුපස්සනාදිවසෙන චතුබ්බිධාපි ච එතා සතියො. අපරභාගෙති අරියමග්ගක්ඛණෙ. කිච්චං සාධයමානාති පුබ්බභාගෙ කායාදීසු ආරම්මණෙසු සුභසඤ්ඤාදිවිධමනවසෙන විසුං විසුං පවත්තිත්වා මග්ගක්ඛණෙ සකිංයෙව තත්ථ චතුබ්බිධස්සපි විපල්ලාසස්ස සමුච්ඡෙදවසෙන පහානකිච්චං සාධයමානා ආරම්මණකරණවසෙන නිබ්බානං ගච්ඡන්ති, තමෙවස්ස චතුකිච්චසාධනතං උපාදාය බහුවචනනිද්දෙසො, තථාපි අත්ථතො භෙදාභාවතො මග්ගොති එකවචනෙන වුච්චති. තෙනාහ – ‘‘තස්මා චතස්සොපි එකො මග්ගොති වුත්තා’’ති.

ถ้าเป็นเช่นนั้น หากสติเท่านั้นเป็นสติปัฏฐาน สติชื่อว่าเป็นธรรมอย่างหนึ่ง เมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไรจึงเป็นพหูพจน์ว่า “สติปัฏฐานทั้งหลาย” จึงกล่าวว่า “เพราะสติมีมาก” เป็นต้น หากสติเหล่านั้นมีมาก อนึ่ง เพราะเหตุไรจึงเป็นเอกพจน์ว่า “มรรค” ดังนี้เป็นการเชื่อมความ บทว่า ด้วยอรรถว่าแสวงหา คือด้วยอรรถว่าเป็นเครื่องนำออก เพราะมรรคธรรมเป็นเครื่องนำออก ด้วยความเป็นเครื่องนำออกนั้นเอง จึงถึงความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน ย่อมไปสู่นิพพานโดยส่วนเดียว และผู้ต้องการย่อมแสวงหาเพื่อประโยชน์นั้น จึงกล่าวว่า “คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว” เป็นต้น ในคำว่า “สติทั้ง ๔ เหล่านี้” สติเหล่านี้มี ๔ อย่างโดยความเป็นกายานุปัสสนาเป็นต้น ในส่วนเบื้องปลาย คือในขณะแห่งอริยมรรค บทว่า ยังกิจให้สำเร็จ คือในส่วนเบื้องต้น เมื่อเป็นไปต่างหากกันโดยการขจัดสุภสัญญาเป็นต้นในอารมณ์มีกายเป็นต้น ในขณะแห่งมรรค ย่อมยังกิจคือการละวิปัลลาสทั้ง ๔ อย่างในอารมณ์นั้นให้สำเร็จโดยการตัดขาดโดยสิ้นเชิงในคราวเดียว ย่อมไปสู่นิพพานโดยการทำนิพพานให้เป็นอารมณ์ การแสดงด้วยพหูพจน์นั้น อาศัยการยังกิจ ๔ อย่างนั้นให้สำเร็จ ถึงกระนั้น เพราะไม่มีความแตกต่างกันโดยอรรถ จึงเรียกว่า “มรรค” ด้วยเอกพจน์ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “เพราะฉะนั้น สติทั้ง ๔ ก็ชื่อว่าเป็นมรรคอันเดียวกัน”

කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡා ඉතරාසං පුච්ඡානං ඉධ අසම්භවතො නිද්දෙසාදිවසෙන දෙසෙතුකාමතාය ච තථා වුත්තත්තා. ‘‘අයඤ්චෙව කායො බහිද්ධා ච නාමරූප’’න්තිආදීසු (ම. නි. 1.271, 287, 297; පාරා. 11) ඛන්ධපඤ්චකං, ‘‘සුඛඤ්ච කායෙන පටිසංවෙදෙතී’’තිආදීසු වෙදනාදයො තයො අරූපක්ඛන්ධා, ‘‘යා තස්මිං සමයෙ කායස්ස පස්සද්ධි පටිප්පස්සද්ධී’’තිආදීසු (ධ. ස. 40) වෙදනාදයො තයො චෙතසිකා ඛන්ධා ‘‘කායො’’ති වුච්චන්ති, තතො විසෙසනත්ථං ‘‘කායෙති රූපකායෙ’’ති ආහ. කායානුපස්සීති එත්ථ තස්සීලත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘කායං අනුපස්සනසීලො’’ති ආහ. අනිච්චතො අනුපස්සතීති චතුසමුට්ඨානිකකායං ‘‘අනිච්ච’’න්ති අනුපස්සති, එවං පස්සන්තො එව චස්ස අනිච්චාකාරම්පි අනුපස්සතීති වුච්චති, තථාභූතස්ස චස්ස නිච්චගාහස්ස විසෙසොපි න හොතීති වුත්තං ‘‘නො නිච්චතො’’ති. තථා හෙස ‘‘නිච්චසඤ්ඤං පජහතී’’ති (පටි. ම. 1.28) වුත්තො. එත්ථ ච අනිච්චතො එව අනුපස්සතීති එවකාරො ලුත්තනිද්දිට්ඨොති තෙන නිවත්තිතමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘නො නිච්චතො’’ති වුත්තං. න චෙත්ථ දුක්ඛානුපස්සනාදිනිවත්තනමාසඞ්කිතබ්බං පටියොගිනිවත්තනපරත්තා එව-කාරස්ස, උපරි දෙසනාආරුළ්හත්තා ච තාසං. දුක්ඛතො අනුපස්සතීතිආදීසුපි එසෙව නයො. අයං පන විසෙසො – අනිච්චස්ස දුක්ඛත්තා [Pg.454] තමෙව කායං දුක්ඛතො අනුපස්සති, දුක්ඛස්ස අනත්තත්තා අනත්තතො අනුපස්සතීති.

การถามด้วยความอยากจะกล่าว เพราะคำถามอื่นในที่นี้เป็นไปไม่ได้ และเพราะความอยากจะแสดงด้วยการชี้แจงเป็นต้น จึงกล่าวอย่างนั้น. ในประโยคมีอาทิว่า “กายนี้และนามรูปภายนอก” (ม. นิ. 1.271, 287, 297; ปา. 11) หมายถึงขันธ์ 5, ในประโยคมีอาทิว่า “ย่อมเสวยสุขด้วยกาย” หมายถึงอรูปขันธ์ 3 คือ เวทนาเป็นต้น, ในประโยคมีอาทิว่า “ความสงบแห่งกาย ความสงบระงับแห่งกายในสมัยนั้น” (ธ. ส. 40) หมายถึงเจตสิกขันธ์ 3 คือ เวทนาเป็นต้น เรียกว่า “กาย”, เพราะฉะนั้น เพื่อให้เป็นคำพิเศษ จึงกล่าวว่า “กาย คือ รูปกาย”. ในคำว่า “กายานุปัสสี” นี้ แสดงอรรถแห่งความเป็นผู้มีปกติอย่างนั้น จึงกล่าวว่า “มีปกติพิจารณากาย”. “ย่อมพิจารณาโดยความเป็นของไม่เที่ยง” คือ ย่อมพิจารณากายอันเกิดจากสมุฏฐาน 4 ว่า “ไม่เที่ยง”, เมื่อพิจารณาอย่างนี้ ย่อมชื่อว่าพิจารณาแม้ซึ่งอาการแห่งความไม่เที่ยงของกายนั้น, และเมื่อเป็นเช่นนั้น ความพิเศษแห่งการยึดถือว่าเที่ยงของกายนั้นก็ไม่มี จึงกล่าวว่า “ไม่พิจารณาโดยความเป็นของเที่ยง”. เพราะท่านกล่าวไว้ว่า “ย่อมละสัญญาว่าเที่ยง” (ปฏิ. ม. 1.28). ในที่นี้ คำว่า “เอวะ” ในประโยคว่า “ย่อมพิจารณาโดยความเป็นของไม่เที่ยงนั่นเอง” เป็นคำที่ละไว้ จึงกล่าวว่า “ไม่พิจารณาโดยความเป็นของเที่ยง” เพื่อแสดงอรรถที่ถูกห้ามด้วยคำนั้น. และในที่นี้ ไม่พึงสงสัยการห้ามการพิจารณาโดยความเป็นทุกข์เป็นต้น เพราะคำว่า “เอวะ” มีความมุ่งหมายเพื่อห้ามสิ่งที่ตรงกันข้าม และเพราะการแสดงธรรมเหล่านั้นได้กล่าวไว้ข้างบนแล้ว. ในประโยคมีอาทิว่า “ย่อมพิจารณาโดยความเป็นทุกข์” ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. แต่มีความพิเศษดังนี้ คือ เพราะความไม่เที่ยงเป็นทุกข์ จึงพิจารณากายนั้นโดยความเป็นทุกข์, เพราะทุกข์เป็นอนัตตา จึงพิจารณาโดยความเป็นอนัตตา.

යස්මා පන යං අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තා, න තං අභිනන්දිතබ්බං, යඤ්ච න අභිනන්දිතබ්බං, න තත්ථ රජ්ජිතබ්බං, තස්මා වුත්තං ‘‘අනිච්චතො අනුපස්සති, නො නිච්චතො, දුක්ඛතො අනුපස්සති, නො සුඛතො, අනත්තතො අනුපස්සති, නො අත්තතො, නිබ්බින්දති, නො නන්දති, විරජ්ජති, නො රජ්ජතී’’ති. සො එවං අරජ්ජන්තො රාගං නිරොධෙති, නො සමුදෙති, සමුදයං න කරොතීති අත්ථො. එවං පටිපන්නො ච පටිනිස්සජ්ජති, නො ආදියති. අයඤ්හි අනිච්චාදිඅනුපස්සනා තදඞ්ගවසෙන සද්ධිං කායතන්නිස්සයඛන්ධාභිසඞ්ඛාරෙහි කිලෙසානං පරිච්චජනතො සඞ්ඛතදොසදස්සනෙන තබ්බිපරීතෙ නිබ්බානෙ තන්නින්නතාය පක්ඛන්දනතො ‘‘පරිච්චාගපටිනිස්සග්ගො චෙව පක්ඛන්දනපටිනිස්සග්ගො චා’’ති වුච්චති. තස්මා තාය සමන්නාගතො භික්ඛු වුත්තනයෙන කිලෙසෙ ච පරිච්චජති, නිබ්බානෙ ච පක්ඛන්දති, තථාභූතො ච පරිච්චජනවසෙන කිලෙසෙ න ආදියති, නාපි අදොසදස්සිතාවසෙන සඞ්ඛතාරම්මණං. තෙන වුත්තං ‘‘පටිනිස්සජ්ජති, නො ආදියතී’’ති. ඉදානි නිස්සිතාහි අනුපස්සනාහි යෙසං ධම්මානං පහානං හොති, තං දස්සෙතුං ‘‘අනිච්චතො අනුපස්සන්තො නිච්චසඤ්ඤං පජහතී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ නිච්චසඤ්ඤන්ති සඞ්ඛාරා නිච්චාති එවං පවත්තං විපරීතසඤ්ඤං. දිට්ඨිචිත්තවිපල්ලාසපහානමුඛෙනෙව සඤ්ඤාවිපල්ලාසප්පහානන්ති සඤ්ඤාගහණං, සඤ්ඤාසීසෙන වා තෙසම්පි ගහණං දට්ඨබ්බං. නන්දින්ති සප්පීතිකතණ්හං. සෙසං වුත්තනයමෙව.

ก็เพราะสิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา สิ่งนั้นไม่ควรเพลิดเพลิน และสิ่งใดไม่ควรเพลิดเพลิน สิ่งนั้นไม่ควรติดใจ เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า “ย่อมพิจารณาโดยความเป็นของไม่เที่ยง ไม่พิจารณาโดยความเป็นของเที่ยง, ย่อมพิจารณาโดยความเป็นทุกข์ ไม่พิจารณาโดยความเป็นสุข, ย่อมพิจารณาโดยความเป็นอนัตตา ไม่พิจารณาโดยความเป็นอัตตา, ย่อมเบื่อหน่าย ไม่เพลิดเพลิน, ย่อมคลายกำหนัด ไม่ติดใจ”. เมื่อไม่ติดใจอย่างนี้ ย่อมดับราคะ ไม่ให้เกิดขึ้น คือไม่ทำสมุทัยให้เกิดขึ้น. และเมื่อปฏิบัติอย่างนี้ ย่อมสละคืน ไม่ยึดถือ. อนุปัสสนาโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้นนี้ ย่อมชื่อว่า “ปฏินิสสัคคะคือการสละ และปฏินิสสัคคะคือการแล่นไป” เพราะการสละกิเลสพร้อมด้วยกายและสังขารขันธ์ที่อาศัยกายนั้น โดยความเป็นตทังคะ และเพราะการเห็นโทษในสังขาร และการแล่นไปสู่นิพพานอันตรงกันข้ามกับสังขารนั้น โดยความเป็นผู้มีนิพพานเป็นที่น้อมไป. เพราะฉะนั้น ภิกษุผู้ประกอบด้วยอนุปัสสนานั้น ย่อมสละกิเลสและแล่นไปสู่นิพพานโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว, และเมื่อเป็นเช่นนั้น ย่อมไม่ยึดถือกิเลสโดยการสละ และไม่ยึดถืออารมณ์ที่เป็นสังขารโดยการไม่เห็นโทษ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ย่อมสละคืน ไม่ยึดถือ”. บัดนี้ เพื่อแสดงว่าธรรมเหล่าใดมีการละด้วยอนุปัสสนาที่อาศัยแล้ว จึงกล่าวประโยคมีอาทิว่า “เมื่อพิจารณาโดยความเป็นของไม่เที่ยง ย่อมละสัญญาว่าเที่ยง”. ในคำนั้น คำว่า “สัญญาว่าเที่ยง” หมายถึงวิปลาสสัญญาที่เกิดขึ้นอย่างนี้ว่า “สังขารทั้งหลายเที่ยง”. การละสัญญาที่วิปลาส ย่อมเป็นไปโดยทางละทิฏฐิวิปลาสและจิตตวิปลาส, หรือพึงเห็นว่าการกล่าวถึงสัญญา เป็นการรวมเอาวิปลาสเหล่านั้นด้วย. คำว่า “นันทิ” หมายถึงตัณหาที่มีปีติ. ที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวมาแล้ว.

විහරතීති ඉමිනා කායානුපස්සනාසමඞ්ගිනො ඉරියාපථවිහාරො වුත්තොති ආහ – ‘‘ඉරියතී’’ති, ඉරියාපථං පවත්තෙතීති අත්ථො. ආරම්මණකරණවසෙන අභිබ්‍යාපනතො ‘‘තීසු භවෙසූ’’ති වුත්තං, උප්පජ්ජනවසෙන පන කිලෙසා පරිත්තභූමකා එවාති. යදිපි කිලෙසානං පහානං ආතාපනන්ති තං සම්මාදිට්ඨිආදීනම්පි අත්ථෙව, ආතප්ප-සද්දොවිය පන ආතාප-සද්දොපි වීරියෙ එව නිරුළ්හොති වුත්තං ‘‘වීරියස්සෙතං නාම’’න්ති. අථ වා පටිපක්ඛප්පහානෙ සම්පයුත්තධම්මානං අබ්භුස්සහනවසෙන පවත්තමානස්ස වීරියස්ස සාතිසයං තදාතාපනන්ති වීරියමෙව තථා වුච්චති, න අඤ්ඤෙ ධම්මා.

ด้วยคำว่า “วิหรติ” นี้ กล่าวถึงอิริยาบถวิหารของผู้ประกอบด้วยกายานุปัสสนา จึงกล่าวว่า “ย่อมประพฤติ” คือ ย่อมยังอิริยาบถให้เป็นไป. ที่กล่าวว่า “ในภพทั้งสาม” นั้น เพราะแผ่ไปโดยความเป็นอารมณ์, แต่โดยการเกิดขึ้น กิเลสทั้งหลายย่อมมีภูมิที่จำกัดเท่านั้น. ถึงแม้การละกิเลสจะเป็นความเพียรเผากิเลส (อาตาปนะ) นั้น ก็มีอยู่ในสัมมาทิฏฐิเป็นต้นด้วย, แต่คำว่า “อาตาปะ” ก็เป็นคำที่ใช้เฉพาะในวิริยะเท่านั้น เหมือนคำว่า “อาตัปปะ” จึงกล่าวว่า “นั่นเป็นชื่อของวิริยะ”. อีกอย่างหนึ่ง วิริยะที่ดำเนินไปโดยการพยายามของธรรมที่สัมปยุตต์ในการละฝ่ายปฏิปักษ์นั้น มีความเพียรเผากิเลสอย่างยิ่ง จึงเรียกวิริยะนั้นว่า “อาตาปะ” ไม่ใช่ธรรมอื่น.

ආතාපීති චායමීකාරො පසංසාය, අතිසයස්ස වා දීපකොති ආතාපීගහණෙන සම්මප්පධානසමඞ්ගිතං දස්සෙති. සම්මා සමන්තතො සාමඤ්ච පජානන්තො සම්පජානො, අසම්මිස්සතො වවත්ථානෙ අඤ්ඤධම්මානුපස්සිතාභාවෙන [Pg.455] සම්මා අවිපරීතං, සබ්බාකාරපජානනෙන සමන්තතො, උපරූපරි විසෙසාවහභාවෙන පවත්තියා සාමං පජානන්තොති අත්ථො. යදි පඤ්ඤාය අනුපස්සති, කථං සතිපට්ඨානතාති ආහ ‘‘න හී’’තිආදි. තස්මා සතියා ලද්ධුපකාරාය එව පඤ්ඤාය එත්ථ යථාවුත්තෙ කායෙ කම්මට්ඨානිකො භික්ඛු අනුපස්සකො, තස්මා ‘‘කායානුපස්සී’’ති වුච්චති. අන්තොසඞ්ඛෙපො අන්තොලීනතා, කොසජ්ජන්ති අත්ථො. උපායපරිග්ගහොති එත්ථ සීලවිසොධනාදි ගණනාදි උග්ගහකොසල්ලාදි ච උපායො, තබ්බිපරියායතො අනුපායො වෙදිතබ්බො. යස්මා ච උපට්ඨිතස්සතී යථාවුත්තං උපායං න පරිච්චජති, අනුපායඤ්ච න උපාදියති, තස්මා වුත්තං ‘‘මුට්ඨස්සති…පෙ… අසමත්ථො හොතී’’ති. තෙනාති උපායානුපායානං පරිග්ගහපරිවජ්ජනෙසු අපරිච්චාගාපරිග්ගහෙසු ච අසමත්ථභාවෙන. අස්ස යොගිනො.

และอักษร “อี” ในคำว่า “อาตาปี” นี้ เป็นไปเพื่อสรรเสริญ หรือเป็นเครื่องแสดงความยิ่ง จึงแสดงความเป็นผู้ประกอบด้วยสัมมัปปธานด้วยการถือเอาคำว่า “อาตาปี”. คำว่า “สัมปชาโน” หมายถึง ผู้รู้ทั่วถึงโดยชอบ โดยรอบ และด้วยตนเอง, คือรู้โดยชอบไม่ผิดเพี้ยน เพราะไม่มีการพิจารณาธรรมอื่นในการกำหนดแยกแยะที่ไม่ปะปนกัน, รู้โดยรอบด้วยการรู้ทุกอาการ, และรู้ด้วยตนเองโดยการดำเนินไปในลักษณะที่นำมาซึ่งความพิเศษยิ่งขึ้นไป. ถ้าพิจารณาด้วยปัญญา ไฉนจึงเป็นสติปัฏฐานเล่า? จึงกล่าวประโยคมีอาทิว่า “ไม่ใช่เลย”. เพราะฉะนั้น ภิกษุผู้เป็นกัมมัฏฐานิกะในกายที่กล่าวมาแล้วนี้ ย่อมเป็นผู้พิจารณาด้วยปัญญาที่ได้รับอุปการะจากสติเท่านั้น, เพราะฉะนั้น จึงเรียกว่า “กายานุปัสสี”. คำว่า “อันโตสังเขปะ” คือความหดหู่ภายใน, หมายถึงความเกียจคร้าน. ในคำว่า “อุปายปริคคหะ” นี้ อุบายคือความฉลาดในการกำหนดนับเป็นต้น และความฉลาดในการยกขึ้นเป็นต้น อันมีการชำระศีลเป็นต้น, พึงทราบว่าอนุปายะคือสิ่งที่ตรงกันข้ามกับอุบายนั้น. และเพราะผู้มีสติที่ตั้งมั่นแล้ว ย่อมไม่ละอุบายที่กล่าวมาแล้ว และไม่ยึดถืออนุปายะ, เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า “ผู้มีสติหลงลืม...เป็นต้น...ย่อมไม่สามารถ”. คำว่า “เตนะ” หมายถึง ด้วยความเป็นผู้ไม่สามารถในการถือเอาและเว้นอุบายและอนุปายะ และในการไม่ละและไม่ถือเอา. ของโยคีนั้น.

යස්මා සතියෙවෙත්ථ සතිපට්ඨානං වුත්තා, තස්මාස්ස සම්පයුත්තධම්මා වීරියාදයො අඞ්ගන්ති ආහ – ‘‘සම්පයොගඞ්ගඤ්චස්ස දස්සෙත්වා’’ති. අඞ්ග-සද්දො චෙත්ථ කාරණපරියායො දට්ඨබ්බො. සතිග්ගහණෙනෙවෙත්ථ සම්මාසමාධිස්සපි ගහණං දට්ඨබ්බං තස්සා සමාධික්ඛන්ධෙ සඞ්ගහිතත්තා. යස්මා වා සතිසීසෙනායං දෙසනා. න හි කෙවලාය සතියා කිලෙසප්පහානං සම්භවති, නිබ්බානාධිගමො වා, නාපි කෙවලා සති පවත්තති, තස්මාස්ස ඣානදෙසනායං සවිතක්කාදිවචනස්ස විය සම්පයොගඞ්ගදස්සනතාති අඞ්ග-සද්දස්ස අවයවපරියායතා දට්ඨබ්බා. පහානඞ්ගන්ති ‘‘විවිච්චෙව කාමෙහී’’තිආදීසු විය පහාතබ්බඞ්ගං දස්සෙතුං. යස්මා එත්ථ පුබ්බභාගමග්ගො අධිප්පෙතො, න ලොකුත්තරමග්ගො, තස්මා පුබ්බභාගියමෙව විනයං දස්සෙන්තො ‘‘තදඞ්ගවිනයෙන වා වික්ඛම්භනවිනයෙන වා’’ති ආහ. අස්සාති යොගිනො. තෙසං ධම්මානන්ති වෙදනාදිධම්මානං. තෙසඤ්හි තත්ථ අනධිප්පෙතත්තා ‘‘අත්ථුද්ධාරනයෙනෙතං වුත්ත’’න්ති ආහ. යං පනාති විභඞ්ගෙ, විභඞ්ගපකරණෙති අධිප්පායො. එත්ථාති ‘‘ලොකෙ’’ති එතස්මිං පදෙ, තා ච ලොකියා එව අනුපස්සනා නාම සම්මසනන්ති කත්වා.

เพราะสติเท่านั้นที่กล่าวว่าเป็นสติปัฏฐานในที่นี้ เพราะฉะนั้น ธรรมที่สัมปยุตต์มีวิริยะเป็นต้น จึงเป็นองค์ของสติปัฏฐานนั้น จึงกล่าวว่า “แสดงองค์ที่สัมปยุตต์ของสติปัฏฐานนั้น”. และคำว่า “องค์” ในที่นี้ พึงทราบว่าเป็นคำที่มีความหมายว่า “เหตุ”. ในที่นี้ พึงทราบว่าการถือเอาสติ เป็นการถือเอาสัมมาสมาธิด้วย เพราะสตินั้นถูกสงเคราะห์อยู่ในกองสมาธิ. หรือเพราะการแสดงธรรมนี้มีสติเป็นประธาน. เพราะการละกิเลส หรือการบรรลุนิพพาน ย่อมไม่สำเร็จด้วยสติอย่างเดียว, และสติอย่างเดียวก็ไม่เป็นไป, เพราะฉะนั้น การแสดงองค์ที่สัมปยุตต์ของสติปัฏฐานนั้น จึงเหมือนกับการกล่าวคำว่า “สวิตักกะ” เป็นต้น ในการแสดงฌาน, พึงทราบว่าคำว่า “องค์” มีความหมายว่า “ส่วนประกอบ”. คำว่า “ปหานังคะ” คือ เพื่อแสดงองค์ที่พึงละ เหมือนในประโยคมีอาทิว่า “สงัดจากกามทั้งหลายนั่นเอง”. เพราะในที่นี้ มรรคส่วนเบื้องต้นเป็นที่ประสงค์ ไม่ใช่มรรคโลกุตตระ, เพราะฉะนั้น จึงแสดงวินัยที่เป็นส่วนเบื้องต้นเท่านั้น โดยกล่าวว่า “ด้วยตทังควินัย หรือด้วยวิกขัมภนวินัย”. ของโยคีนั้น. คำว่า “ธรรมเหล่านั้น” หมายถึงธรรมมีเวทนาเป็นต้น. เพราะธรรมเหล่านั้นไม่เป็นที่ประสงค์ในที่นั้น จึงกล่าวว่า “คำนี้กล่าวโดยนัยแห่งการยกอรรถขึ้น”. คำว่า “ยัง ปะนะ” หมายถึงในวิภังค์, มีความหมายว่าในวิภังคปกรณ์. คำว่า “เอตถะ” หมายถึงในบทว่า “โลกะ” นี้, และโดยกระทำการพิจารณาว่าอนุปัสสนาเหล่านั้นเป็นโลกิยะเท่านั้น.

දුක්ඛතොති විපරිණාමසඞ්ඛාරදුක්ඛතාහි දුක්ඛසභාවතො, දුක්ඛාති අනුපස්සිතබ්බාති අත්ථො. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. යො සුඛං [Pg.456] දුක්ඛතො අද්දාති යො භික්ඛු සුඛං වෙදනං විපරිණාමදුක්ඛතාය දුක්ඛන්ති පඤ්ඤාචක්ඛුනා අද්දක්ඛි. දුක්ඛමද්දක්ඛි සල්ලතොති දුක්ඛවෙදනං පීළාජනනතො අන්තොතුදනතො දුන්නීහරණතො ච සල්ලන්ති අද්දක්ඛි පස්සි. අදුක්ඛමසුඛන්ති උපෙක්ඛාවෙදනං. සන්තන්ති සුඛදුක්ඛානං විය අනොළාරිකතාය පච්චයවසෙන වූපසන්තසභාවත්තා ච සන්තං. අනිච්චතොති හුත්වා අභාවතො උදයබ්බයවන්තතො තාවකාලිකතො නිච්චපටික්ඛෙපතො ච අනිච්චන්ති යො අද්දක්ඛි. ස වෙ සම්මද්දසො භික්ඛූති සො භික්ඛු එකංසෙන, පරිබ්‍යත්තං වා වෙදනාය සම්මා පස්සනකොති අත්ථො.

คำว่า “โดยความเป็นทุกข์” คือ โดยมีสภาพเป็นทุกข์ด้วยทุกข์เพราะความแปรปรวนและสังขารทุกข์ พึงพิจารณาเห็นว่าเป็นทุกข์ ดังนี้เป็นอรรถ แม้ในบทที่เหลือสองบทก็มีนัยนี้แล ภิกษุใดเห็นสุขโดยความเป็นทุกข์ คือ ภิกษุใดเห็นสุขเวทนาว่าเป็นทุกข์ด้วยทุกข์เพราะความแปรปรวนด้วยปัญญาจักษุ คำว่า “เห็นทุกข์ว่าเป็นลูกศร” คือ เห็นทุกขเวทนาว่าเป็นลูกศร เพราะยังความบีบคั้นให้เกิด เพราะเสียดแทงอยู่ภายใน และเพราะนำออกได้ยาก คำว่า “อทุกขมสุข” คือ อุเบกขาเวทนา คำว่า “สงบ” คือ สงบ เพราะไม่หยาบเหมือนสุขและทุกข์ และเพราะมีสภาพสงบระงับไปตามปัจจัย คำว่า “โดยความเป็นของไม่เที่ยง” คือ ภิกษุใดเห็นว่าเป็นของไม่เที่ยง เพราะมีแล้วไม่มี เพราะมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา เพราะเป็นของชั่วคราว และเพราะปฏิเสธความเที่ยง คำว่า “ภิกษุนั้นแลเป็นผู้เห็นชอบ” คือ ภิกษุนั้นโดยส่วนเดียว หรือเป็นผู้เห็นเวทนาโดยชอบอย่างแจ่มแจ้ง ดังนี้เป็นอรรถ

දුක්ඛාතිපීති සඞ්ඛාරදුක්ඛතාය දුක්ඛා ඉතිපි. සබ්බං තං වෙදයිතං දුක්ඛස්මිං අන්තොගධං පරියාපන්නන්ති වදාමි සඞ්ඛාරදුක්ඛන්ති වත්තබ්බතො. සුඛදුක්ඛතොපි චාති සුඛාදීනං ඨිතිවිපරිණාමඤාණසුඛතාය ච විපරිණාමට්ඨිතිඅඤ්ඤාණදුක්ඛතාය ච වුත්තත්තා තිස්සොපි සුඛතො තිස්සොපි ච දුක්ඛතො අනුපස්සිතබ්බාති අත්ථො. සත්ත අනුපස්සනා හෙට්ඨා පකාසිතා එව.

คำว่า “แม้เป็นทุกข์ด้วย” คือ เป็นทุกข์ด้วยสังขารทุกข์ ดังนี้ เรากล่าวว่าเวทนาทั้งหมดนั้นสงเคราะห์เข้าในทุกข์ เพราะพึงกล่าวว่าเป็นสังขารทุกข์ คำว่า “แม้โดยความเป็นสุขและทุกข์” คือ เพราะกล่าวไว้แล้วว่า สุขเป็นต้นเป็นสุขด้วยความรู้ในความตั้งอยู่และความแปรปรวน และเป็นทุกข์ด้วยความไม่รู้ในความตั้งอยู่และความแปรปรวน ดังนั้น ทั้งสามก็พึงพิจารณาเห็นว่าเป็นสุข และทั้งสามก็พึงพิจารณาเห็นว่าเป็นทุกข์ ดังนี้เป็นอรรถ อนุปัสสนา ๗ อย่าง ได้ประกาศไว้ข้างล่างแล้วนั่นเอง

ආරම්මණා…පෙ… භෙදානන්ති රූපාදිආරම්මණනානත්තස්ස නීලාදිතබ්භෙදස්ස, ඡන්දාදිඅධිපතිනානත්තස්ස හීනාදිතබ්භෙදස්ස, ඤාණඣානාදිසහජාතනානත්තස්ස සසඞ්ඛාරිකාසඞ්ඛාරික-සවිතක්ක-සවිචාරාදිතබ්භෙදස්ස, කාමාවචරාදිභූමිනානත්තස්ස, උක්කට්ඨමජ්ඣිමාදිතබ්භෙදස්ස, කුසලාදිකම්මනානත්තස්ස, දෙවගතිසංවත්තනියතාදිතබ්භෙදස්ස, කණ්හසුක්කවිපාකනානත්තස්ස, දිට්ඨධම්මවෙදනීයතාදිතබ්භෙදස්ස, පරිත්තභූමකාදිකිරියානානත්තස්ස, තිහෙතුකාදිතබ්භෙදස්ස වසෙන අනුපස්සිතබ්බන්ති යොජනා. ආදි-සද්දෙන සවත්ථුකාවත්ථුකාදිනානත්තස්ස පුග්ගලත්තයසාධාරණාදිතබ්භෙදස්ස ච සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. සරාගාදීනන්ති මහාසතිපට්ඨානසුත්තෙ (දී. නි. 2.381; ම. නි. 1.114) ආගතානං සරාගවීතරාගාදිභෙදානං. සලක්ඛණ-සාමඤ්ඤලක්ඛණානන්ති ඵුසනාදිතංතංසලක්ඛණානඤ්චෙව අනිච්චතාදිසාමඤ්ඤලක්ඛණානඤ්ච වසෙනාති යොජනා.

คำว่า “อารมณ์เป็นต้น...โดยความต่างกัน” เป็นบทเชื่อมว่า พึงพิจารณาเห็นโดยความต่างกันแห่งอารมณ์มีรูปเป็นต้น และความต่างกันแห่งอารมณ์นั้นมีสีเขียวเป็นต้น โดยความต่างกันแห่งอธิบดีมีฉันทะเป็นต้น และความต่างกันแห่งอธิบดีนั้นมีอย่างเลวเป็นต้น โดยความต่างกันแห่งสหชาตมีญาณและฌานเป็นต้น และความต่างกันแห่งสหชาตนั้นมีสสังขาริกะ อสังขาริกะ สวิตักกะ สวิจาระเป็นต้น โดยความต่างกันแห่งภูมิมีกามาวจรเป็นต้น และความต่างกันแห่งภูมินั้นมีอย่างประณีต ปานกลางเป็นต้น โดยความต่างกันแห่งกรรมมีกุศลเป็นต้น และความต่างกันแห่งกรรมนั้นมีที่ยังสัตว์ให้ไปสู่เทวโลกเป็นต้น โดยความต่างกันแห่งวิบากดำและขาว และความต่างกันแห่งวิบากนั้นมีที่ให้ผลในปัจจุบันเป็นต้น โดยความต่างกันแห่งกิริยามีภูมิเล็กน้อยเป็นต้น และความต่างกันแห่งกิริยานั้นมีไตรเหตุเป็นต้น พึงทราบการสงเคราะห์ความต่างกันมีสวัตถุกะ อวัตถุกะเป็นต้น และความต่างกันมีที่ทั่วไปแก่บุคคล ๓ เป็นต้น ด้วยคำว่า “เป็นต้น” คำว่า “มีราคะเป็นต้น” หมายถึงความต่างกันมีสราคะ วีตราคะเป็นต้น ที่มาในมหาสติปัฏฐานสูตร (ที. นิ. 2.381; ม. นิ. 1.114) คำว่า “สลักขณะและสามัญญลักษณะ” เป็นบทเชื่อมว่า โดยลักษณะเฉพาะของสิ่งนั้นๆ มีการกระทบเป็นต้น และโดยสามัญญลักษณะมีอนิจจตาเป็นต้น

සුඤ්ඤතධම්මස්සාති අනත්තතාසඞ්ඛාතසුඤ්ඤතසභාවස්ස. ‘‘සලක්ඛණ-සාමඤ්ඤලක්ඛණාන’’න්ති හි ඉමිනා යො ඉතො බාහිරකෙහි සාමිනිවාසීකාරකවෙදකඅධිට්ඨායකභාවෙන පරිකප්පිතො අත්තා, තස්ස සඞ්ඛාරෙසු නිච්චතා සුඛතා විය කත්ථචිපි අභාවො විභාවිතො. නත්ථි එතෙසං අත්තාති අනත්තා, යස්මා පන සඞ්ඛාරෙසු එකධම්මොපි අත්තා [Pg.457] න හොති, තස්මා තෙ න අත්තාතිපි අනත්තාති අයං තෙසං සුඤ්ඤතධම්මො. තස්ස සුඤ්ඤතධම්මස්ස, යං විභාවෙතුං අභිධම්මෙ (ධ. ස. 121) ‘‘තස්මිං ඛො පන සමයෙ ධම්මා හොන්තී’’තිආදිනා සුඤ්ඤතවාරදෙසනා වුත්තා. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

คำว่า “สุญญตธรรม” คือ สภาพแห่งสุญญตาที่นับว่าเป็นอนัตตา ด้วยคำว่า “สลักขณะและสามัญญลักษณะ” นี้แล อัตตาที่ชนภายนอกสมมติว่าเป็นเจ้าของ เป็นที่อาศัย เป็นผู้กระทำ เป็นผู้เสวย เป็นผู้ตั้งมั่น ความไม่มีของอัตตานั้นในสังขารทั้งหลาย เหมือนความเที่ยงและความสุข ย่อมถูกทำให้ปรากฏชัดว่าไม่มีในที่ไหนๆ อัตตาของสิ่งเหล่านี้ไม่มี จึงเป็นอนัตตา ก็เพราะในสังขารทั้งหลาย ธรรมแม้สักอย่างหนึ่งก็ไม่เป็นอัตตา เพราะฉะนั้น สังขารเหล่านั้นจึงไม่เป็นอัตตา ดังนี้ สุญญตธรรมนี้เป็นของสังขารเหล่านั้น สุญญตธรรมนั้น ซึ่งเพื่อจะแสดงให้แจ่มแจ้ง ได้มีการแสดงสุญญตวาระไว้ในอภิธรรม (ธ. ส. 121) ด้วยบทว่า “ก็ในสมัยนั้น ธรรมทั้งหลายย่อมมี” เป็นต้น ที่เหลือพึงทราบได้โดยง่ายนั่นเอง

අම්බපාලිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอัมพปาลีสูตร จบแล้ว

2. සතිසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาสติสูตร

368. සරතීති සතො. අයං පන න යාය කායචි සතියා සතො, අථ ඛො එදිසායාති දස්සෙන්තො ‘‘කායාදිඅනුපස්සනාසතියා’’ති ආහ. චතුසම්පජඤ්ඤපඤ්ඤායාති චතුබ්බිධසම්පජඤ්ඤපඤ්ඤාය, අභික්කමනං අභික්කන්තන්ති ආහ – ‘‘අභික්කන්තං වුච්චති ගමන’’න්ති. තථා පටික්කමනං පටික්කන්තන්ති වුත්තං – ‘‘පටික්කන්තං නිවත්තන’’න්ති. නිවත්තනඤ්ච නිවත්තිමත්තං, නිවත්තිත්වා පන ගමනං ගමනමෙව. කායං අභිහරන්තො අභිගමනවසෙන කායං නාමෙන්තො. ඨානනිසජ්ජාසයනෙසු යො ගමනාදිවිධිනා කායස්ස පුරතො අභිහාරො, සො අභික්කමො, පච්ඡතො අපහරණං පටික්කමොති දස්සෙන්තො ‘‘ඨානෙපී’’තිආදිමාහ. ආසනස්සාති පීඨකාදිආසනස්ස. පුරිමඅඞ්ගාභිමුඛොති අටනිකාදිපුරිමාවයවාභිමුඛො. සංසරන්තොති සංසප්පන්තො. පච්චාසංසරන්තොති පටිආසප්පන්තො. එසෙව නයොති ඉමිනා සරීරස්සෙව අභිමුඛසංසප්පනපටිආසප්පනානි නිදස්සෙති.

๓๖๘. ผู้ระลึกได้ ชื่อว่า ผู้มีสติ. แต่ผู้นี้ มิใช่เป็นผู้มีสติด้วยสติอย่างใดอย่างหนึ่ง แต่เพื่อจะแสดงว่าเป็นผู้มีสติเช่นนี้ จึงกล่าวว่า 'ด้วยสติที่เป็นกายานุปัสสนาเป็นต้น'. คำว่า 'ด้วยปัญญาในสัมปชัญญะ ๔ อย่าง' คือ ด้วยปัญญาในสัมปชัญญะ ๔ ประการ. การก้าวไป ชื่อว่า อภิกกันตะ ท่านกล่าวว่า 'อภิกกันตะ เรียกว่า การไป'. เช่นเดียวกัน การถอยกลับ ชื่อว่า ปฏิกกันตะ ท่านกล่าวว่า 'ปฏิกกันตะ เรียกว่า การกลับ'. และการกลับนั้นก็เพียงการกลับเท่านั้น แต่การไปหลังจากกลับแล้ว ก็คือการไปนั่นเอง. ผู้นำกายไปข้างหน้า คือ น้อมกายไปโดยอาการก้าวไป. ท่านแสดงว่า การนำกายไปข้างหน้าโดยวิธีมีการไปเป็นต้น ในอิริยาบถยืน นั่ง และนอน ชื่อว่า อภิกกมะ การนำกายไปข้างหลัง ชื่อว่า ปฏิกกมะ จึงกล่าวว่า 'แม้ในอิริยาบถยืน' เป็นต้น. คำว่า 'แห่งอาสนะ' คือ อาสนะมีเตียงเป็นต้น. คำว่า 'หันหน้าไปทางส่วนหน้า' คือ หันหน้าไปทางส่วนหน้ามีแม่แคร่เป็นต้น. คำว่า 'เคลื่อนไป' คือ คลานไป. คำว่า 'เคลื่อนกลับ' คือ คลานกลับ. ด้วยนัยนี้ ย่อมแสดงการคลานไปข้างหน้าและการคลานกลับของร่างกายเท่านั้น.

සම්මා පජානනං සම්පජානං. තෙන අත්තනා කාතබ්බකිච්චස්ස කරණසීලො සම්පජානකාරීති ආහ – ‘‘සම්පජඤ්ඤෙන සබ්බකිච්චකාරී’’ති. සම්පජානමෙව හි සම්පජඤ්ඤං. සම්පජඤ්ඤස්සෙව වා කාරීති සම්පජඤ්ඤස්සෙව කරණසීලො. සම්පජඤ්ඤං කරොතෙවාති අභික්කන්තාදීසු අසම්මොහං උප්පාදෙති එව, සම්පජානස්සෙව වා කාරො එතස්ස අත්ථීති සම්පජානකාරී.

การรู้โดยชอบ ชื่อว่า สัมปชานะ. ผู้มีปกติกระทำกิจที่ตนพึงกระทำด้วยสัมปชานะนั้น ชื่อว่า สัมปชานการี ท่านจึงกล่าวว่า 'ผู้กระทำกิจทุกอย่างด้วยสัมปชัญญะ'. เพราะสัมปชานะนั่นเอง คือ สัมปชัญญะ. หรือผู้กระทำสัมปชัญญะ คือ ผู้มีปกติกระทำสัมปชัญญะ. คำว่า 'ย่อมกระทำสัมปชัญญะนั่นเอง' คือ ย่อมยังความไม่หลงให้เกิดขึ้นในการก้าวไปเป็นต้นนั่นเอง หรือผู้มีการกระทำอันประกอบด้วยสัมปชานะนี้ ชื่อว่า สัมปชานการี.

ධම්මතො වඩ්ඪිතසඞ්ඛාතෙන සහ අත්ථෙන වත්තතීති සාත්ථකං, අභික්කන්තාදි, සාත්ථකස්ස සම්පජානනං සාත්ථකසම්පජඤ්ඤං. සප්පායස්ස අත්තනො [Pg.458] උපකාරාවහස්ස හිතස්ස සම්පජානනං සප්පායසම්පජඤ්ඤං. අභික්කමාදීසු භික්ඛාචාරගොචරෙ, අඤ්ඤත්ථාපි ච පවත්තෙසු අවිජහිතෙ කම්මට්ඨානසඞ්ඛාතෙ ගොචරෙ සම්පජඤ්ඤං ගොචරසම්පජඤ්ඤං. අභික්කමාදීසු අසම්මුය්හනමෙව සම්පජඤ්ඤං අසම්මොහසම්පජඤ්ඤං. පරිග්ගණ්හිත්වාති තුලයිත්වා තීරෙත්වා, පටිසඞ්ඛායාති අත්ථො. සඞ්ඝදස්සනෙනෙව උපොසථපවාරණාදිඅත්ථං ගමනං සඞ්ගහිතං. අසුභදස්සනාදීති ආදි-සද්දෙන කසිණපරිකම්මාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විවරිතුං ‘‘චෙතියං දිස්වාපි හී’’තිආදි වුත්තං. අරහත්තං පාපුණාතීති උක්කට්ඨනිද්දෙසො එසො. සමථවිපස්සනුප්පාදනම්පි හි භික්ඛුනො වුද්ධි එව. දක්ඛිණද්වාරෙති චෙතියඞ්ගණස්ස දක්ඛිණද්වාරෙ, තථා පච්ඡිමද්වාරෙතිආදීසු. අභයවාපි පාළියන්ති අභයවාපියා පුරත්ථිමතීරෙ.

การดำเนินไปพร้อมด้วยประโยชน์ที่นับว่าเจริญโดยธรรม ชื่อว่า สัตถกะ มีการก้าวไปเป็นต้น การรู้โดยชอบในสัตถกะนั้น ชื่อว่า สัตถกสัมปชัญญะ. การรู้โดยชอบในสิ่งที่เป็นสัปปายะ อันนำมาซึ่งอุปการะและประโยชน์สุขแก่ตน ชื่อว่า สัปปายสัมปชัญญะ. การรู้โดยชอบในโคจรคือการเที่ยวบิณฑบาตในการก้าวไปเป็นต้น และในโคจรที่นับว่าเป็นกรรมฐานที่ดำเนินไปแม้ในที่อื่นโดยไม่ละทิ้ง ชื่อว่า โคจรสัมปชัญญะ. ความไม่หลงนั่นเองในการก้าวไปเป็นต้น ชื่อว่า อสัมโมหสัมปชัญญะ. คำว่า 'กำหนดแล้ว' คือ ชั่งดูแล้ว พิจารณาแล้ว หมายถึง พิจารณาแล้ว. การไปเพื่อประโยชน์มีการเห็นสงฆ์ การทำอุโบสถและปวารณาเป็นต้น ย่อมสงเคราะห์เข้าด้วยการเห็นสงฆ์นั่นเอง. คำว่า 'การเห็นอสุภะเป็นต้น' พึงทราบการสงเคราะห์กสิณบริกรรมเป็นต้น ด้วยศัพท์ว่า 'เป็นต้น'. เพื่อจะอธิบายเนื้อความที่กล่าวโดยย่อ จึงกล่าวว่า 'แม้เมื่อเห็นเจดีย์' เป็นต้น. คำว่า 'ย่อมบรรลุพระอรหัต' นี้เป็นการแสดงอย่างสูงสุด. เพราะแม้การยังสมถะและวิปัสสนาให้เกิดขึ้น ก็เป็นการเจริญของภิกษุแท้ๆ. คำว่า 'ที่ประตูทิศใต้' คือ ที่ประตูทิศใต้แห่งลานเจดีย์ เช่นเดียวกับคำว่า 'ที่ประตูทิศตะวันตก' เป็นต้น. คำว่า 'ในอภัยวาปีปาลี' คือ ที่คันเขื่อนอภัยวาปีทางทิศตะวันออก.

බුද්ධවංස-අරියවංස-චෙතියවංස-දීපවංසාදිවංසකථනතො මහාඅරියවංසභාණකො ථෙරො. පඤ්ඤායනට්ඨානෙති චෙතියස්ස පඤ්ඤායනට්ඨානෙ. එකපදුද්ධාරෙති පදුද්ධාරපතිට්ඨානපරිවත්තනං අකත්වා එකස්මිංයෙව අවට්ඨානෙ. කෙචීති අභයගිරිවාසිනො.

พระเถระผู้กล่าวสอนมหาอริยวงศ์ เพราะกล่าววงศ์มีพุทธวงศ์ อริยวงศ์ เจติยวงศ์ และทีปวงศ์เป็นต้น. คำว่า 'ในที่ปรากฏ' คือ ในที่ที่เจดีย์ปรากฏ. คำว่า 'ในการยกเท้าก้าวเดียว' คือ ในการหยุดอยู่กับที่โดยไม่เปลี่ยนที่ตั้งของการยกเท้าและการวางเท้า. คำว่า 'บางพวก' คือ ชาวอภัยคีรีวิหาร.

තස්මිං පනාති සාත්ථකසම්පජඤ්ඤවසෙන පරිග්ගහිතඅත්ථෙපි ගමනෙ. අත්ථො නාම ධම්මතො වඩ්ඪීති යං සාත්ථකන්ති අධිප්පෙතං ගමනං, තං සප්පායමෙවාති සියා කස්සචි ආසඞ්කාති තන්නිවත්තනත්ථං ‘‘චෙතියදස්සනං තාවා’’තිආදි ආරද්ධං. චිත්තකම්මරූපකානි වියාති චිත්තකම්මකතා පටිමායො විය, යන්තපයොගෙන වා විචිත්තකම්මා පටිමාය සදිසා යන්තරූපකා විය. අසමපෙක්ඛනං ගෙහස්සිතඅඤ්ඤාණුපෙක්ඛාවසෙන ආරම්මණෙ අයොනිසො ඔලොකනාදි. යං සන්ධාය වුත්තං ‘‘චක්ඛුනා රූපං දිස්වා උප්පජ්ජති උපෙක්ඛා බාලස්ස මූළ්හස්ස පුථුජ්ජනස්සා’’තිආදි (ම. නි. 3.308). හත්ථිආදිසම්මද්දෙන ජීවිතන්තරායො. විසභාගරූපදස්සනාදිනා බ්‍රහ්මචරියන්තරායො.

ในคำว่า 'ในเรื่องนั้น' คือ ในการไปแม้ที่มีประโยชน์ซึ่งกำหนดด้วยสัตถกสัมปชัญญะ. ประโยชน์ ชื่อว่า ความเจริญโดยธรรม การไปที่มุ่งหมายว่าเป็นสัตถกะ (มีประโยชน์) นั้น อาจมีใครบางคนสงสัยว่า 'เป็นสัปปายะ (เหมาะสม) เท่านั้นหรือ' เพื่อระงับความสงสัยนั้น จึงเริ่มคำว่า 'การดูเจดีย์ก่อน' เป็นต้น. คำว่า 'เหมือนรูปภาพที่วาดด้วยจิตรกรรม' คือ เหมือนรูปปฏิมาที่ทำด้วยจิตรกรรม หรือเหมือนรูปหุ่นยนต์ที่เหมือนรูปปฏิมาซึ่งมีกรรมอันวิจิตรด้วยการประกอบเครื่องจักร. การไม่พิจารณา คือ การมองอารมณ์โดยไม่แยบคายด้วยอำนาจแห่งอัญญาโณเปกขา (อุเบกขาที่เกิดจากความไม่รู้) อันอาศัยเรือนเป็นต้น. ซึ่งหมายถึงคำที่ตรัสไว้ว่า 'เมื่อเห็นรูปด้วยตา อุเบกขาของคนพาล คนหลง คนปุถุชนย่อมเกิดขึ้น' เป็นต้น (ม.นิ. 3.308). อันตรายต่อชีวิตด้วยการถูกช้างเป็นต้นเหยียบย่ำ. อันตรายต่อพรหมจรรย์ด้วยการเห็นรูปที่เป็นวิสภาค (เพศตรงข้าม) เป็นต้น.

පබ්බජිතදිවසතො පට්ඨාය භික්ඛූනං අනුවත්තනකථා ආචිණ්ණා, අනනුවත්තනකථා පන තස්සා අපරා දුතියා නාම හොතීති ආහ – ‘‘ද්වෙ කථා නාම න කථිතපුබ්බා’’ති. එවන්ති ඉමිනා ‘‘සචෙ පනා’’තිආදිකං සබ්බම්පි වුත්තාකාරං පච්චාමසති, න ‘‘පුරිසස්ස මාතුගාමාසුභ’’න්තිආදිකං වුච්චමානං.

ตั้งแต่วันที่บวช เรื่องการประพฤติตามภิกษุทั้งหลายเป็นเรื่องที่ประพฤติกันมาเป็นปกติ ส่วนเรื่องการไม่ประพฤติตามนั้นเป็นเรื่องที่สองรองจากเรื่องนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ชื่อว่าเรื่องสองอย่างไม่เคยพูดมาก่อน'. คำว่า 'อย่างนี้' นี้ ย่อมหมายถึงอาการที่กล่าวมาทั้งหมดมีคำว่า 'แต่ถ้าว่า' เป็นต้น ไม่ใช่หมายถึงสิ่งที่กำลังจะกล่าวว่า 'อสุภะในมาตุคามของบุรุษ' เป็นต้น.

යොගකම්මස්ස [Pg.459] පවත්තිට්ඨානතාය භාවනාය ආරම්මණං කම්මට්ඨානං වුච්චතීති ආහ ‘‘කම්මට්ඨානසඞ්ඛාතං ගොචර’’න්ති. උග්ගහෙත්වාති යථා උග්ගහනිමිත්තං උප්පජ්ජති, එවං උග්ගහකොසල්ලස්ස සම්පාදනවසෙන උග්ගහෙත්වා.

อารมณ์ของการภาวนาเรียกว่ากรรมฐาน เพราะเป็นที่ตั้งแห่งการดำเนินไปของโยคกรรม ท่านจึงกล่าวว่า 'โคจรที่นับว่าเป็นกรรมฐาน'. คำว่า 'เรียนเอาแล้ว' คือ เรียนเอาด้วยการทำความชำนาญในการเรียนให้ถึงพร้อม เพื่อให้อุคคหนิมิตเกิดขึ้น.

හරතීති කම්මට්ඨානං පවත්තෙති, යාව පිණ්ඩපාතපටික්කමා අනුයුඤ්ජතීති අත්ථො. න පච්චාහරතීති ආහාරූපභොගතො යාව දිවාට්ඨානුපසඞ්කමනා කම්මට්ඨානං න පටිනෙති. සමාදාය වත්තති සම්මා ආදියිත්වා තෙසං වත්තානං පරිපූරණවසෙන වත්තති. සරීරපරිකම්මන්ති මුඛධොවනාදිසරීරපටිජග්ගනං. ද්වෙ තයො පල්ලඞ්කෙති ද්වෙ තයො නිසජ්ජාවාරෙ ද්වෙ තීණි උණ්හාසනානි. තෙනාහ – ‘‘උසුමං ගාහාපෙන්තො’’ති. කම්මට්ඨානසීසෙනෙවාති කම්මට්ඨානමුඛෙනෙව කම්මට්ඨානං අවිජහන්තො එව. තෙන ‘‘පත්තොපි අචෙතනො’’තිආදිනා පවත්තෙතබ්බකම්මට්ඨානං, යථාපරිහරියමානං වා කම්මට්ඨානං අවිජහිත්වාති දස්සෙති. තථෙවාති තික්ඛත්තුමෙව. පරිභොගචෙතියතො සරීරචෙතියං ගරුතරන්ති කත්වා ‘‘චෙතියං වන්දිත්වා’’ති චෙතියවන්දනාය පඨමං කරණීයතා වුත්තා. තථා හි අට්ඨකථායං – ‘‘චෙතියං බාධයමානා බොධිසාඛා හරිතබ්බා’’ති වුත්තා. බුද්ධගුණානුස්සරණවසෙනෙව බොධිඤ්ච පණිපාතකරණන්ති ආහ – ‘‘බුද්ධස්ස භගවතො සම්මුඛා විය නිපච්චකාරං දස්සෙත්වා’’ති. ගාමසමීපෙති ගාමස්ස උපචාරට්ඨානෙ.

คำว่า 'นำไป' คือดำเนินกรรมฐาน หมายความว่า พากเพียรจนกว่าจะกลับจากบิณฑบาต คำว่า 'ไม่นำกลับมา' คือไม่นำกรรมฐานกลับมาตั้งแต่การบริโภคอาหารจนถึงการเข้าไปยังที่พักกลางวัน คำว่า 'ประพฤติโดยสมาทาน' คือประพฤติโดยการสมาทานอย่างดีแล้ว โดยการบำเพ็ญวัตรเหล่านั้นให้บริบูรณ์ คำว่า 'การบำรุงร่างกาย' คือการดูแลร่างกายมีการล้างหน้าเป็นต้น คำว่า 'สองสามบัลลังก์' คือการนั่งสองสามครั้ง ที่นั่งอุ่นสองสามแห่ง เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ทำให้เกิดความร้อน' คำว่า 'ด้วยหัวข้อกรรมฐานเท่านั้น' คือด้วยกรรมฐานเป็นประธานเท่านั้น ไม่ละกรรมฐานเลย ด้วยเหตุนั้นจึงแสดงว่า กรรมฐานที่พึงดำเนินไป หรือกรรมฐานที่กำลังรักษาอยู่ โดยไม่ละทิ้งกรรมฐานนั้นเลย ดังคำว่า 'แม้บาตรก็ไม่มีเจตนา' เป็นต้น คำว่า 'เช่นนั้นแหละ' คือสามครั้งเท่านั้น เพราะถือว่าพระสรีรเจดีย์สำคัญกว่าพระบริโภคเจดีย์ จึงกล่าวว่า 'ไหว้เจดีย์แล้ว' คือการกระทำที่ควรทำก่อนในการไหว้เจดีย์ ดังที่อรรถกถาได้กล่าวไว้ว่า 'กิ่งโพธิ์ที่เบียดเบียนเจดีย์พึงนำออก' การกราบไหว้พระโพธิ์นั้นด้วยการระลึกถึงพระพุทธคุณเท่านั้น จึงกล่าวว่า 'แสดงความนอบน้อมเหมือนอยู่ต่อหน้าพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้า' คำว่า 'ใกล้หมู่บ้าน' คือในเขตหมู่บ้าน

ජනසඞ්ගහණත්ථන්ති ‘‘මයි අකථෙන්තෙ එතෙසං කො කථෙස්සතී’’ති ධම්මානුග්ගහෙන ජනසඞ්ගහණත්ථං. තස්මාති යස්මා ‘‘ධම්මකථා නාම කථෙතබ්බා එවා’’ති අට්ඨකථාචරියා වදන්ති, යස්මා ච ධම්මකථා කම්මට්ඨානවිනිමුත්තා නාම නත්ථි, තස්මා. කම්මට්ඨානසීසෙනෙවාති අත්තනා පරිහරියමානං කම්මට්ඨානං අවිජහන්තො තදනුගුණංයෙව ධම්මකථං කථෙත්වා. අනුමොදනං කත්වාති එත්ථාපි ‘‘කම්මට්ඨානසීසෙනෙවා’’ති ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. සම්පත්තපරිච්ඡෙදෙනෙවාති පරිචිතො අපරිචිතොතිආදිවිභාගං අකත්වා සම්පත්තකොටියා එව, සමාගමමත්තෙනෙවාති අත්ථො. භයෙති පරචක්කාදිභයෙ.

คำว่า 'เพื่อสงเคราะห์ประชาชน' คือเพื่อสงเคราะห์ประชาชนด้วยการอนุเคราะห์ธรรมว่า 'เมื่อเราไม่กล่าว ใครเล่าจะกล่าวแก่คนเหล่านี้' คำว่า 'เพราะเหตุนั้น' คือเพราะเหตุที่อาจารย์อรรถกถากล่าวว่า 'ธรรมกถาพึงกล่าวเท่านั้น' และเพราะธรรมกถาที่ชื่อว่าพ้นจากกรรมฐานนั้นไม่มี เพราะเหตุนั้น คำว่า 'ด้วยหัวข้อกรรมฐานเท่านั้น' คือไม่ละกรรมฐานที่ตนรักษาอยู่ แล้วกล่าวธรรมกถาที่เหมาะสมกับกรรมฐานนั้น คำว่า 'อนุโมทนาแล้ว' ในที่นี้ก็พึงนำคำว่า 'ด้วยหัวข้อกรรมฐานเท่านั้น' มาเชื่อมโยง คำว่า 'ด้วยการกำหนดผู้ที่มาถึงแล้วเท่านั้น' คือไม่แบ่งแยกเป็นผู้คุ้นเคยหรือไม่คุ้นเคยเป็นต้น แต่ด้วยการมาถึงเท่านั้น หมายความว่า ด้วยการมาพบกันเท่านั้น คำว่า 'ภัย' คือภัยจากข้าศึกเป็นต้น

කම්මජතෙජොති ගහණිං සන්ධායාහ. කම්මට්ඨානවීථිං නාරොහති ඛුදාපරිස්සමෙන කිලන්තකායත්තා සමාධානාභාවතො. අවසෙසට්ඨානෙති යාගුයා [Pg.460] අග්ගහිතට්ඨානෙ. පොඞ්ඛානුපොඞ්ඛන්ති කම්මට්ඨානුපට්ඨානස්ස අවිච්ඡෙද-දස්සනමෙතං, යථා පොඞ්ඛානුපොඞ්ඛං පවත්තාය සරපටිපාටියා අනවිච්ඡෙදො, එවමෙතස්සපි කම්මට්ඨානුපට්ඨානස්සාති වුත්තං හොති.

คำว่า 'กรรมชเตโช' (ไฟที่เกิดจากกรรม) หมายถึงไฟธาตุในกระเพาะอาหาร กรรมฐานไม่ขึ้นสู่ทาง (ไม่ดำเนินไป) เพราะร่างกายอ่อนเพลียด้วยความหิวและความเหน็ดเหนื่อย และเพราะไม่มีสมาธิ คำว่า 'ในที่เหลือ' คือในที่ที่ยังไม่ได้ดื่มยาคู คำว่า 'ป้องขานุป้องขัง' (ต่อเนื่องกันไป) นี้เป็นการแสดงถึงความไม่ขาดสายของการปรากฏแห่งกรรมฐาน เหมือนอย่างความไม่ขาดสายของสายลูกศรที่แล่นไปต่อเนื่องกัน ฉันใด การปรากฏแห่งกรรมฐานนี้ก็ฉันนั้น

නික්ඛිත්තධුරො භාවනානුයොගෙ. වත්තපටිපත්තියා අපූරණෙන සබ්බවත්තානි භින්දිත්වා. කාමෙ අවීතරාගො හොති. කායෙ අවීතරාගො. රූපෙ අවීතරාගො. යාවදත්ථං උදරාවදෙහං භුඤ්ජිත්වා සෙය්‍යසුඛං පස්සසුඛං මිද්ධසුඛං අනුයුත්තො විහරති. අඤ්ඤතරං දෙවනිකායං පණිධාය බ්‍රහ්මචරියං චරතී’’ති (දී. නි. 3.320; ම. නි. 1.186) එවං වුත්තං පඤ්චවිධචෙතොවිනිබන්ධචිත්තො. චරිත්වාති පවත්තිත්වා.

ผู้ทอดทิ้งธุระในการประกอบภาวนา ทำลายวัตรทั้งหมดด้วยการไม่บำเพ็ญวัตรปฏิบัติให้บริบูรณ์ เป็นผู้ยังไม่ปราศจากราคะในกาม ยังไม่ปราศจากราคะในกาย ยังไม่ปราศจากราคะในรูป บริโภคอาหารจนเต็มท้องแล้ว ย่อมอยู่ประกอบด้วยความสุขในการนอน ความสุขในการเอนกาย ความสุขในการหลับ มีจิตอันเครื่องผูกพันใจ ๕ อย่างรัดรึงไว้ ดังที่กล่าวมานี้ว่า 'ประพฤติพรหมจรรย์โดยตั้งความปรารถนาในเทวโลกใดโลกหนึ่ง' (ที.ปา. 3.320; ม.มู. 1.186) คำว่า 'ประพฤติแล้ว' คือดำเนินไปแล้ว

ගතපච්චාගතිකවත්තවසෙනාති භාවනාසහිතංයෙව භික්ඛාය ගතපච්චාගතං ගමනපච්චාගමනං එතස්ස අත්ථීති ගතපච්චාගතිකං, තදෙව වත්තං, තස්ස වසෙන. අත්තනො හිතසුඛං කාමෙන්ති ඉච්ඡන්තීති අත්තකාමා, ධම්මච්ඡන්දවන්තො. ‘‘ධම්මො’’ති හි හිතං තංනිමිත්තකඤ්ච සුඛන්ති. අථ වා විඤ්ඤූනං ධම්මානං අත්තනියත්තා අත්තභාවපරිච්ඡන්නත්තා ච අත්තා නාම ධම්මො. තෙනාහ භගවා – ‘‘අත්තදීපා, භික්ඛවෙ, විහරථ අත්තසරණා’’තිආදි (සං. නි. 3.43). තං කාමෙන්ති ඉච්ඡන්තීති අත්තකාමා. උසභං නාම වීසති යට්ඨියො. තාය සඤ්ඤායාති තාය පාසාණසඤ්ඤාය, ‘‘එත්තකං ඨානමාගතා’’ති ජානන්තාති අධිප්පායො. සො එව නයො අයං භික්ඛූතිආදිකො යො ඨානෙ වුත්තො, සො එව නිසජ්ජායපි නයො. පච්ඡතො ආගච්ඡන්තානං ඡින්නභත්තභාවභයෙනපි යොනිසොමනසිකාරං පරිබ්‍රූහෙති.

คำว่า 'ด้วยวัตรแห่งการไปกลับ' คือการไปและกลับเพื่อบิณฑบาตพร้อมด้วยภาวนา การไปและการกลับนั้นมีอยู่แก่ภิกษุนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า 'คตปัจจาคติกะ' (ผู้มีวัตรในการไปและกลับ) นั่นแหละคือวัตร ด้วยวัตรนั้น ผู้ปรารถนาประโยชน์สุขของตนเอง ชื่อว่า 'อัตตกามะ' (ผู้รักตน) คือผู้มีธรรมฉันทะ เพราะว่า 'ธรรม' คือประโยชน์และสุขที่มีประโยชน์นั้นเป็นเหตุ อีกอย่างหนึ่ง ธรรมที่รู้ได้เฉพาะวิญญูชน เพราะเป็นของตนและเพราะถูกกำหนดด้วยอัตภาพ จึงชื่อว่า 'อัตตา' คือธรรม เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงมีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่งอยู่เถิด' เป็นต้น (สํ.ม. 3.43) ผู้ปรารถนาธรรมนั้น ชื่อว่า 'อัตตกามะ' คำว่า 'อุสภะ' คือ ๒๐ ไม้เท้า คำว่า 'ด้วยสัญญานั้น' คือด้วยสัญญาในก้อนหินนั้น หมายความว่า รู้ว่า 'มาถึงที่ประมาณเท่านี้แล้ว' นัยที่กล่าวไว้ในที่ยืนว่า 'ภิกษุนี้' เป็นต้นนั้นนั่นแหละ ก็เป็นนัยในการนั่งด้วย ภิกษุย่อมเจริญโยนิโสมนสิการแม้ด้วยความกลัวว่าภิกษุผู้มาภายหลังจะขาดอาหาร

මද්දන්තාති ධඤ්ඤකරණට්ඨානෙ සාලිසීසානි මද්දන්තා. මහාපධානං පූජෙස්සාමීති අම්හාකං අත්ථාය ලොකනාථෙන ඡ වස්සානි කතං දුක්කරචරියං එවාහං යථාසත්ති පූජෙස්සාමීති. පටිපත්තිපූජා හි සත්ථුපූජා, න ආමිසපූජාති. ඨානචඞ්කමමෙවාති අධිට්ඨාතබ්බඉරියාපථකාලවසෙන වුත්තං, න භොජනාදිකාලෙසු අවස්සං කාතබ්බනිසජ්ජාය පටික්ඛෙපවසෙන.

คำว่า 'ย่ำ' คือย่ำรวงข้าวในที่ทำข้าวเปลือก คำว่า 'เราจักบูชามหาปธาน' คือเราจักบูชาการบำเพ็ญทุกรกิริยาที่พระโลกนาถทรงกระทำมา ๖ ปี เพื่อประโยชน์แก่เรา ตามกำลังของเรา เพราะว่าการปฏิบัติบูชาเป็นการบูชาพระศาสดา ไม่ใช่อามิสบูชา คำว่า 'การยืนและการเดินเท่านั้น' นี้กล่าวโดยอ้างถึงเวลาแห่งอิริยาบถที่พึงอธิษฐาน ไม่ใช่โดยการปฏิเสธการนั่งที่พึงทำโดยไม่ขาดในเวลาบริโภคอาหารเป็นต้น

වීථිං ඔතරිත්වා ඉතො චිතො අනොලොකෙත්වා පඨමමෙව වීථියො සල්ලක්ඛෙතබ්බාති ආහ ‘‘වීථියො සල්ලක්ඛෙත්වා’’ති. යං සන්ධාය [Pg.461] වුච්චති – ‘‘පාසාදිකෙන අභික්කන්තෙනා’’තිආදි. තං දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ චා’’තිආදි වුත්තං. ආහාරෙ පටිකූලසඤ්ඤං උපට්ඨපෙත්වාතිආදීසු යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තමෙව. අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතන්ති ‘‘යාවදෙව ඉමස්ස කායස්ස ඨිතියා’’තිආදිනා (ම. නි. 1.23; 2.24; 3.75; සං. නි. 4.120; අ. නි. 6.58; 8.9) වුත්තෙහි අට්ඨහි අඞ්ගෙහි සමන්නාගතං කත්වා. නෙව දවායාතිආදි පන පටික්ඛෙපදස්සනං.

ลงสู่ถนนแล้ว ไม่มองซ้ายมองขวา พึงกำหนดถนนก่อน จึงกล่าวว่า 'กำหนดถนนแล้ว' ซึ่งหมายถึงคำที่กล่าวว่า 'ด้วยการก้าวไปที่น่าเลื่อมใส' เป็นต้น เพื่อแสดงสิ่งนั้น จึงกล่าวว่า 'และในที่นั้น' เป็นต้น สิ่งที่ควรกล่าวในคำว่า 'ตั้งปฏิกูลสัญญาในอาหารแล้ว' เป็นต้น ได้กล่าวไว้ข้างล่างแล้ว คำว่า 'ประกอบด้วยองค์ ๘' คือทำให้ประกอบด้วยองค์ ๘ ที่กล่าวไว้ในคำว่า 'เพียงเพื่อดำรงอยู่แห่งกายนี้' เป็นต้น (ม.มู. 1.23; ม.ม. 2.24; ม.อุ. 3.75; สํ.สฬา. 4.120; อ.ฉกฺก. 6.58; อ.อฏฺฐก. 8.9) ส่วนคำว่า 'ไม่เพื่อความคะนอง' เป็นต้น เป็นการแสดงการปฏิเสธ

පච්චෙකබොධිං සච්ඡිකරොති, යදි උපනිස්සයසම්පන්නො හොතීති සම්බන්ධො. ඉදඤ්ච යථා හෙට්ඨා තීසු ඨානෙසු, එවං ඉතො පරෙසු ඨානෙසු උපනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. තත්ථ පච්චෙකබොධියා උපනිස්සයසම්පදා කප්පානං ද්වෙ අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි සතසහස්සඤ්ච තජ්ජං පුඤ්ඤඤාණසම්භාරසම්භරණං, සාවකබොධියං අග්ගසාවකානං එකං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං කප්පසතසහස්සඤ්ච, මහාසාවකානං කප්පසතසහස්සමෙව තජ්ජං සම්භාරසම්භරණං, ඉතරෙසං අතීතාසු ජාතීසු විවට්ටසන්නිස්සයවසෙන නිබ්බත්තිතං නිබ්බෙධභාගියං කුසලං. බාහියො දාරුචීරියොති බාහියවිසයෙ ජාතසංවද්ධතාය බාහියො, දාරුචීරපරිහරණෙන දාරුචීරියොති ලද්ධසමඤ්ඤො. සො හි ආයස්මා ‘‘තස්මාතිහ තෙ, බාහිය, එවං සික්ඛිතබ්බං – දිට්ඨෙ දිට්ඨමත්තං භවිස්සතී’’තිආදිවසප්පවත්තෙන (උදා. 10) සංඛිත්තෙනෙව ඔවාදෙන ඛිප්පතරං විසෙසං අධිගච්ඡි. තෙන වුත්තං ‘‘ඛිප්පාභිඤ්ඤො වා හොති සෙය්‍යථාපි ථෙරො බාහියො දාරුචීරියො’’ති. එවං මහාපඤ්ඤො වාතිආදීසු යථාරහං වත්තබ්බන්ති.

บรรลุพระปัจเจกโพธิญาณ หากเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยอุปนิสัย ดังนี้เป็นความสัมพันธ์. และข้อนี้ พึงนำไปเชื่อมโยงในที่ทั้งหลายเบื้องหน้าจากนี้ เหมือนใน ๓ แห่งเบื้องต้นฉะนั้น. ในบรรดานั้น ความถึงพร้อมด้วยอุปนิสัยแห่งพระปัจเจกโพธิญาณ คือการสั่งสมบุญและญาณอันเป็นสัมภาระที่สมควรตลอด ๒ อสงไขยกับแสนกัป, ในสาวกโพธิญาณ การสั่งสมสัมภาระที่สมควรของพระอัครสาวกทั้งหลายตลอด ๑ อสงไขยกับแสนกัป, ของพระมหาสาวกทั้งหลายตลอดแสนกัปเท่านั้น, ส่วนของสาวกที่เหลือ คือกุศลอันเป็นไปในส่วนแห่งการแทงตลอดที่เกิดขึ้นแล้วด้วยอำนาจแห่งที่พึ่งคือวิวัฏฏะในชาติที่ล่วงมาแล้ว. คำว่า บาหิยะ ทารุจีริยะ คือชื่อว่า บาหิยะ เพราะเกิดและเติบโตในบาหิยชนบท, ได้รับสมัญญาว่า ทารุจีริยะ เพราะนุ่งห่มผ้าเปลือกไม้. พระเถระรูปนั้นแล ได้บรรลุคุณวิเศษอย่างรวดเร็วยิ่งด้วยโอวาทโดยย่อ ซึ่งเป็นไปโดยนัยมีอาทิว่า “เพราะเหตุนั้นแล บาหิยะ เธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ในสิ่งที่เห็น จักเป็นเพียงสักว่าเห็น” (ขุ.อุ. ๒๕/๔๙). เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “หรือว่าเป็นผู้รู้ยิ่งโดยพลัน เหมือนพระบาหิยทารุจีริยเถระ”. พึงกล่าวในคำว่า “เป็นผู้มีปัญญามาก” เป็นต้น ตามสมควรฉะนี้.

තන්ති අසම්මුය්හනං. එවන්ති ඉදානි වුච්චමානාකාරදස්සනං. අත්තා අභික්කමතීති ඉමිනා අන්ධපුථුජ්ජනස්ස දිට්ඨිග්ගාහවසෙන අභික්කමෙ සම්මුය්හනං දස්සෙති, අහං අභික්කමාමීති පන ඉමිනා මානග්ගාහවසෙන, තදුභයං පන තණ්හාය විනා න හොතීති තණ්හාග්ගාහවසෙනපි සම්මුය්හනං දස්සිතමෙව හොති, ‘‘තථා අසම්මුය්හන්තො’’ති වත්වා තං අසම්මුය්හනං යෙන ඝනවිනිබ්භොගෙන හොති, තං දස්සෙන්තො ‘‘අභික්කමාමීති චිත්තෙ උප්පජ්ජමානෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ යස්මා වායොධාතුයා අනුගතා තෙජොධාතු උද්ධරණස්ස පච්චයො. උද්ධරණගතිකා හි තෙජොධාතූති උද්ධරණෙ වායොධාතුයා තස්සා අනුගතභාවො, තස්මා ඉමාසං ද්වින්නමෙත්ථ ධාතූනං සාමත්ථියතො අධිමත්තතා, ඉතරාසඤ්ච ඔමත්තතාති දස්සෙන්තො ‘‘එකෙකපාදුද්ධරණෙ…පෙ… බලවතියො’’ති ආහ. යස්මා පන තෙජොධාතුයා අනුගතා [Pg.462] වායොධාතු අතිහරණවීතිහරණානං පච්චයො. තිරියගතිකාය හි වායොධාතුයා අතිහරණවීතිහරණෙසු සාතිසයො බ්‍යාපාරොති තෙජොධාතුයා තස්සානුගතභාවො, තස්මා ඉමාසං ද්වින්නමෙත්ථ සාමත්ථියතො අධිමත්තතා, ඉතරාසඤ්ච ඔමත්තතාති දස්සෙන්තො ‘‘තථා අතිහරණවීතිහරණෙසූ’’ති ආහ. සතිපි අනුගමනානුගන්තබ්බතාවිසෙසෙ තෙජොධාතුවායොධාතුභාවමත්තං සන්ධාය තථා-සද්දග්ගහණං.

คำว่า ตํ (นั้น) คือความไม่หลง. คำว่า เอวํ (อย่างนี้) คือการแสดงอาการที่กำลังกล่าวอยู่ในบัดนี้. ด้วยคำว่า 'อัตตาเดินไป' นี้ ย่อมแสดงความหลงในการเดินด้วยอำนาจแห่งการยึดถือทิฏฐิของปุถุชนผู้มืดบอด, ส่วนด้วยคำว่า 'เราเดินไป' นี้ ย่อมแสดงความหลงด้วยอำนาจแห่งการยึดถือมานะ, อนึ่ง ทั้งสองอย่างนั้นย่อมไม่มีเว้นตัณหา เพราะฉะนั้น ความหลงด้วยอำนาจแห่งการยึดถือตัณหาก็เป็นอันแสดงแล้วนั่นเอง, ครั้นกล่าวว่า 'ไม่หลงอย่างนั้น' แล้ว เพื่อแสดงความไม่หลงนั้นว่าย่อมมีด้วยการแยกฆนะ (ความก้อน) อย่างไร จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'เมื่อจิตเกิดขึ้นว่า เราเดินไป'. ในบรรดานั้น เพราะเหตุที่เตโชธาตุที่วาโยธาตุตามไป เป็นปัจจัยแห่งการยกขึ้น. ด้วยว่าเตโชธาตุมีปกติยกขึ้น ดังนั้น ในการยกขึ้น วาโยธาตุจึงเป็นสภาพที่ตามเตโชธาตุนั้นไป, เพราะเหตุนั้น เพื่อแสดงว่าธาตุ ๒ อย่างนี้ในที่นี้มีกำลังมากโดยความสามารถ ส่วนธาตุที่เหลือมีกำลังน้อย จึงกล่าวว่า 'ในการยกเท้าแต่ละข้าง...เป็นต้น...มีกำลัง'. อนึ่ง เพราะเหตุที่วาโยธาตุที่เตโชธาตุตามไป เป็นปัจจัยแห่งการก้าวไปข้างหน้าและการก้าวเฉียง. ด้วยว่าวาโยธาตุมีปกติไปในทางขวาง จึงมีหน้าที่อย่างยิ่งในการก้าวไปข้างหน้าและการก้าวเฉียง เตโชธาตุจึงเป็นสภาพที่ตามวาโยธาตุนั้นไป, เพราะเหตุนั้น เพื่อแสดงว่าธาตุ ๒ อย่างนี้ในที่นี้มีกำลังมากโดยความสามารถ ส่วนธาตุที่เหลือมีกำลังน้อย จึงกล่าวว่า 'ในการก้าวไปข้างหน้าและการก้าวเฉียงอย่างนั้น'. แม้จะมีความต่างกันแห่งภาวะคือการตามไปและภาวะคือสิ่งที่ถูกตามไป ก็พึงทราบว่าการใช้คำว่า 'อย่างนั้น' (ตถา) นี้ มุ่งหมายเพียงความเป็นเตโชธาตุและวาโยธาตุเท่านั้น.

තත්ථ අක්කන්තට්ඨානතො පාදස්ස උක්ඛිපනං උද්ධරණං, ඨිතට්ඨානං අතික්කමිත්වා පුරතො හරණං අතිහරණං. රුක්ඛඛාණුආදිපරිහරණත්ථං, පතිට්ඨිතපාදඝට්ටනපරිහරණත්ථං වා පස්සෙන හරණං වීතිහරණං. යාව පතිට්ඨිතපාදො, තාව ආහරණං අතිහරණං, තතො පරං හරණං වීතිහරණන්ති අයං වා එතෙසං විසෙසො. යස්මා පථවීධාතුයා අනුගතා ආපොධාතු වොස්සජ්ජනස්ස පච්චයො. ගරුතරසභාවා හි ආපොධාතූති වොස්සජ්ජනෙ පථවීධාතුයා තස්සානුගතභාවො, තස්මා තාසං ද්වින්නමෙත්ථ සාමත්ථියතො අධිමත්තතා, ඉතරාසඤ්ච ඔමත්තතාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘වොස්සජ්ජනෙ…පෙ… බලවතියො’’ති. යස්මා පන ආපොධාතුයා අනුගතා පථවීධාතු සන්නික්ඛෙපනස්ස පච්චයො. පතිට්ඨාභාවෙ විය පතිට්ඨාපනෙපි තස්සා සාතිසයකිච්චත්තා ආපොධාතුයා තස්සා අනුගතභාවො, තථා ඝට්ටනකිරියාය පථවීධාතුයා වසෙන සන්නිරුම්භනස්ස සිජ්ඣනතො තත්ථාපි පථවීධාතුයා ආපොධාතුඅනුගතභාවො, තස්මා වුත්තං – ‘‘තථා සන්නික්ඛෙපනසන්නිරුම්භනෙසූ’’ති.

ในบรรดานั้น การยกเท้าขึ้นจากที่ที่เหยียบแล้ว ชื่อว่า อุทธรณะ, การนำไปข้างหน้าล่วงเลยที่ที่ตั้งอยู่ ชื่อว่า อติหรณะ. การนำไปทางข้างเพื่อหลีกเลี่ยงต้นไม้และตอไม้เป็นต้น หรือเพื่อหลีกเลี่ยงการกระทบกับเท้าที่ตั้งอยู่แล้ว ชื่อว่า วีติหรณะ. อีกอย่างหนึ่ง การนำไปจนถึงเท้าที่ตั้งอยู่ ชื่อว่า อติหรณะ, การนำไปให้เลยจากนั้นไป ชื่อว่า วีติหรณะ นี้เป็นความต่างกันของอาการเหล่านั้น. เพราะเหตุที่อาโปธาตุที่ปฐวีธาตุตามไป เป็นปัจจัยแห่งการปล่อยลง (โวสสัชชนะ). ด้วยว่าอาโปธาตุมีสภาพหนักกว่า ดังนั้น ในการปล่อยลง ปฐวีธาตุจึงเป็นสภาพที่ตามอาโปธาตุนั้นไป, เพราะเหตุนั้น เพื่อแสดงว่าธาตุ ๒ อย่างนั้นในที่นี้มีกำลังมากโดยความสามารถ ส่วนธาตุที่เหลือมีกำลังน้อย จึงกล่าวว่า 'ในการปล่อยลง...เป็นต้น...มีกำลัง'. อนึ่ง เพราะเหตุที่ปฐวีธาตุที่อาโปธาตุตามไป เป็นปัจจัยแห่งการวางลง (สันนิกเขปนะ). เพราะปฐวีธาตุมีหน้าที่อย่างยิ่งในการทำให้ตั้งมั่น เหมือนในภาวะที่เป็นที่ตั้ง ดังนั้น อาโปธาตุจึงเป็นสภาพที่ตามปฐวีธาตุนั้นไป, อีกอย่างหนึ่ง เพราะการยับยั้ง (สันนิรุมภนะ) ย่อมสำเร็จได้ด้วยอำนาจแห่งปฐวีธาตุโดยกิริยาที่กระทบ ในการยับยั้งนั้น ปฐวีธาตุจึงเป็นสภาพที่อาโปธาตุตามไป, เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ในการวางลงและการยับยั้งอย่างนั้น'.

තත්ථාති තස්මිං අභික්කමනෙ, තෙසු වා වුත්තෙසු උද්ධරණාදීසු ඡසු කොට්ඨාසෙසු. උද්ධරණෙති උද්ධරණක්ඛණෙ. රූපාරූපධම්මාති උද්ධරණාකාරෙන පවත්තා රූපධම්මා තංසමුට්ඨාපකා අරූපධම්මා ච. අතිහරණං න පාපුණන්ති ඛණමත්තාවට්ඨානතො. තත්ථ තත්ථෙවාති යත්ථ යත්ථ උප්පන්නා, තත්ථ තත්ථෙව. න හි ධම්මානං දෙසන්තරසඞ්කමනං අත්ථි. පබ්බං පබ්බන්තිආදි උද්ධරණාදිකොට්ඨාසෙ සන්ධාය සභාගසන්තතිවසෙන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. අතිඉත්තරො හි රූපධම්මානම්පි පවත්තික්ඛණො, ගමනස්සාදානං දෙවපුත්තානං හෙට්ඨුපරියායෙන [Pg.463] පටිමුඛං ධාවන්තානං සිරසි පාදෙ ච බද්ධඛුරධාරාසමාගමතොපි සීඝතරො. යථා තිලානං භජ්ජියමානානං තටතටායනෙන භෙදො ලක්ඛීයති, එවං සඞ්ඛතධම්මානං උප්පාදෙනාති දස්සනත්ථං ‘‘තටතටායන්තා’’ති වුත්තං. උප්පන්නා හි එකන්තතො භිජ්ජන්තීති.

คำว่า ตตฺถ (ในบรรดานั้น) คือในการก้าวไปนั้น หรือในส่วน ๖ อย่างมีอุทธรณะเป็นต้นที่กล่าวมาแล้วเหล่านั้น. คำว่า อุทฺธรเณ (ในการยกขึ้น) คือในขณะแห่งการยกขึ้น. คำว่า รูปารูปธมฺมา (รูปธรรมและอรูปธรรม) คือรูปธรรมที่ดำเนินไปโดยอาการแห่งการยกขึ้น และอรูปธรรมที่ยังรูปธรรมนั้นให้ตั้งขึ้น. ย่อมไม่ถึงการก้าวไปข้างหน้า (อติหรณะ) เพราะดำรงอยู่เพียงชั่วขณะ. คำว่า ตตฺถ ตตฺเถว (ในที่นั้นๆ นั่นเอง) คือเกิดขึ้นในที่ใดๆ ก็ดับลงในที่นั้นๆ นั่นเอง. เพราะธรรมทั้งหลายไม่มีการย้ายจากที่หนึ่งไปสู่อีกที่หนึ่ง. พึงทราบว่า คำว่า ปพฺพํ ปพฺพํ (ข้อต่อๆ ไป) เป็นต้น ตรัสโดยหมายถึงส่วนมีอุทธรณะเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งความสืบต่อที่เป็นส่วนเดียวกัน. ด้วยว่าแม้ขณะแห่งความเป็นไปของรูปธรรมทั้งหลายก็สั้นยิ่งนัก เร็วกว่าการมาบรรจบกันแห่งคมมีดโกนที่ผูกไว้ที่ศีรษะและเท้าของเหล่าเทพบุตรผู้ยินดีในการเดิน ซึ่งวิ่งสวนทางกันโดยลำดับล่างและบนเสียอีก. เพื่อแสดงว่าการแตกทำลายของสังขตธรรมทั้งหลายย่อมปรากฏพร้อมกับการเกิดขึ้น เหมือนการแตกของงาที่กำลังคั่วด้วยเสียงดังเปาะแปะฉะนั้น จึงกล่าวว่า 'ตฏตฏายนฺตา' (ดังเปาะแปะ). เพราะธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้วย่อมแตกทำลายไปโดยส่วนเดียว.

සද්ධිං රූපෙනාති ඉදං තස්ස තස්ස චිත්තස්ස නිරොධෙන සද්ධිං නිරුජ්ඣනකරූපධම්මවසෙන වුත්තං, යං තතො සත්තරසමචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ උප්පන්නං. අඤ්ඤථා යදි රූපාරූපධම්මා සමානක්ඛණා සියුං, ‘‘රූපං ගරුපරිණාමං දන්ධනිරොධ’’න්තිආදිවචනෙහි විරොධො සියා. තථා – ‘‘නාහං, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤං එකධම්මම්පි සමනුපස්සාමි, යං එවං ලහුපරිවත්තං, යථයිදං චිත්ත’’න්ති (අ. නි. 1.48) එවමාදිපාළියා ච. චිත්තචෙතසිකා හි සාරම්මණසභාවා යථාබලං අත්තනො ආරම්මණපච්චයභූතමත්ථං විභාවෙන්තායෙව උප්පජ්ජන්තීති තෙසං තංසභාවනිප්ඵත්තිඅනන්තරං නිරොධො, රූපධම්මා පන අනාරම්මණා පකාසෙතබ්බා. එවං තෙසං පකාසෙතබ්බභාවනිප්ඵත්ති සොළසහි චිත්තෙහි හොතීති තඞ්ඛණායුකතා තෙසං ඉච්ඡිතා, ලහුකවිඤ්ඤාණස්ස විසයසඞ්ගතිමත්තපච්චයතාය තිණ්ණං ඛන්ධානං, විසයසඞ්ගතිමත්තතාය ච විඤ්ඤාණස්ස ලහුපරිවත්තිතා, දන්ධමහාභූතපච්චයතාය රූපධම්මානං දන්ධපරිවත්තිතා. නානාධාතුයා යථාභූතඤාණං ඛො පන තථාගතස්සෙව, තෙන ච පුරෙජාතපච්චයො රූපධම්මොව වුත්තො, පච්ඡාජාතපච්චයො ච තස්සෙවාති රූපාරූපධම්මානං සමානක්ඛණතා න යුජ්ජතෙව, තස්මා වුත්තනයෙනෙවෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

คำว่า สทฺธึ รูปเน นี้ ตรัสโดยอำนาจแห่งรูปธรรมที่ดับพร้อมกับการดับแห่งจิตนั้นๆ ซึ่งเกิดขึ้นในอุปปาทขณะของจิตดวงที่ ๑๗ นับจากจิตนั้น. มิฉะนั้น หากรูปธรรมและอรูปธรรมมีขณะเท่ากัน ก็จะขัดกับพระดำรัสมีอาทิว่า 'รูปมีการแปรปรวนช้า มีการดับช้า'. อีกทั้งจะขัดกับพระบาลีมีอาทิว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่งที่เปลี่ยนแปลงเร็วเหมือนจิตนี้เลย' (องฺ. เอก. ๑/๔๘). ด้วยว่า จิตและเจตสิกมีสภาพรับรู้อารมณ์ ย่อมเกิดขึ้นโดยทำให้เนื้อความอันเป็นอารมณ์ปัจจัยของตนแจ่มแจ้งตามกำลัง เพราะฉะนั้น การดับของจิตและเจตสิกเหล่านั้นจึงมีในลำดับแห่งความสำเร็จแห่งสภาพนั้น. ส่วนรูปธรรมทั้งหลายไม่มีอารมณ์ เป็นสิ่งที่พึงให้ปรากฏ. ความสำเร็จแห่งสภาพที่พึงให้ปรากฏของรูปธรรมเหล่านั้น ย่อมมีด้วยจิต ๑๖ ดวง เพราะฉะนั้น ความมีอายุชั่วขณะนั้นจึงเป็นที่ประสงค์สำหรับรูปธรรมเหล่านั้น. ความเป็นของเปลี่ยนแปลงเร็วของขันธ์ ๓ มีได้เพราะมีวิญญาณที่เปลี่ยนแปลงเร็วเป็นปัจจัยเพียงเพื่อการประจวบกับอารมณ์ และความเป็นของเปลี่ยนแปลงเร็วของวิญญาณก็มีได้เพราะเพียงเพื่อการประจวบกับอารมณ์, ส่วนความเป็นของเปลี่ยนแปลงช้าของรูปธรรมทั้งหลาย มีได้เพราะมีมหาภูตรูปที่เปลี่ยนแปลงช้าเป็นปัจจัย. อนึ่ง ญาณตามความเป็นจริงในนานาธาตุ ย่อมมีแก่พระตถาคตเท่านั้น และพระองค์ก็ตรัสรูปธรรมเท่านั้นว่าเป็นปุเรชาตปัจจัย และตรัสรูปธรรมนั้นนั่นแหละว่าเป็นปัจฉาชาตปัจจัย เพราะฉะนั้น ความที่รูปธรรมและอรูปธรรมมีขณะเท่ากันจึงไม่สมควรเลย. เพราะเหตุนั้น พึงทราบความในข้อนี้โดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นแล.

අඤ්ඤං උප්පජ්ජතෙ චිත්තං, අඤ්ඤං චිත්තං නිරුජ්ඣතීති යං පුරිමුප්පන්නං චිත්තං, තං අඤ්ඤං, තං පන නිරුජ්ඣන්තං අපරස්ස අනන්තරාදිපච්චයො හුත්වා එව නිරුජ්ඣතීති තථාලද්ධපච්චයං අඤ්ඤං උප්පජ්ජතෙ චිත්තං. යදි එවං තෙසං අන්තරො ලබ්භෙය්‍යාති, නොති ආහ ‘‘අවීචිමනුපබන්ධො’’ති. යථා වීචි අන්තරො න ලබ්භති, ‘‘තදෙවෙත’’න්ති අවිසෙසවිදූ මඤ්ඤන්ති, එවං අනු අනු පබන්ධො චිත්තසන්තානො රූපසන්තානො ච නදීසොතොව නදියං උදකප්පවාහො විය වත්තති.

คำว่า จิตดวงหนึ่งเกิดขึ้น จิตอีกดวงหนึ่งดับไป หมายความว่า จิตที่เกิดขึ้นก่อนเป็นดวงหนึ่ง แต่จิตนั้นเมื่อจะดับ ย่อมดับไปโดยเป็นปัจจัยมีอนันตรปัจจัยเป็นต้นแก่จิตดวงอื่นนั่นเอง จิตดวงอื่นที่ได้ปัจจัยเช่นนั้นจึงเกิดขึ้น. หากถามว่า ถ้าเช่นนั้น ระหว่างจิตเหล่านั้นพึงมีช่องว่างหรือ? ตอบว่า ไม่ใช่ จึงกล่าวว่า 'สืบต่อกันโดยไม่มีระหว่างคั่น'. เหมือนอย่างว่า คลื่นย่อมไม่มีช่องว่างระหว่างกัน ผู้ไม่รู้ความต่างกันย่อมสำคัญว่า 'นั่นเป็นสิ่งเดียวกันนั่นแหละ' ฉันใด การสืบต่อของจิตและการสืบต่อของรูป ย่อมเป็นไปเหมือนกระแสน้ำในแม่น้ำ คือเหมือนการไหลไปของน้ำในแม่น้ำ ฉันนั้น.

අභිමුඛං ලොකිතං ආලොකිතන්ති ආහ ‘‘පුරතොපෙක්ඛන’’න්ති. යස්මා යංදිසාභිමුඛො ගච්ඡති තිට්ඨති නිසීදති වා, තදභිමුඛං පෙක්ඛනං ආලොකිතං[Pg.464], තස්මා තදනුගතං විදිසාලොකනං විලොකිතන්ති ආහ ‘‘විලොකිතං නාම අනුදිසාපෙක්ඛන’’න්ති. සම්මජ්ජනපරිභණ්ඩාදිකරණෙ ඔලොකිතස්ස, උල්ලොකාහරණාදීසු උල්ලොකිතස්ස, පච්ඡතො ආගච්ඡන්තස්ස පරිස්සයස්ස පරිවජ්ජනාදිවසෙන අපලොකිතස්ස ච සියා සම්භවොති ආහ – ‘‘ඉමිනා වා මුඛෙන සබ්බානිපි තානි ගහිතානෙවා’’ති.

การมองตรงไปข้างหน้าชื่อว่า อาโลกิตะ ท่านจึงกล่าวว่า 'การแลดูไปข้างหน้า'. เพราะเหตุที่การมองไปในทิศที่ตนกำลังเดินไป ยืนอยู่ หรือนั่งอยู่นั้น ชื่อว่า อาโลกิตะ เพราะฉะนั้น การมองไปในทิศเฉียงที่ตามมาจากการแลดูนั้น ชื่อว่า วิโลกิตะ ท่านจึงกล่าวว่า 'ชื่อว่า วิโลกิตะ คือการมองไปในทิศน้อย'. การมองลง (โอโลกิตะ) ในการกวาดพื้นและการทาพื้นเป็นต้น, การมองขึ้น (อุลโลกิตะ) ในการหยิบของบนเพดานเป็นต้น, และการมองเหลียวหลัง (อปลโลกิตะ) โดยอำนาจการหลีกเลี่ยงอันตรายที่ตามมาข้างหลังเป็นต้น พึงมีได้ ท่านจึงกล่าวว่า 'หรือว่า ด้วยคำนี้ ท่านรวมการมองเหล่านั้นทั้งหมดเข้าไว้แล้วนั่นแล'.

කායසක්ඛින්ති කායෙන සච්ඡිකතවන්තං, පච්චක්ඛකාරිනන්ති අත්ථො. සොහායස්මා විපස්සනාකාලෙ එව ‘‘යමෙවාහං ඉන්ද්‍රියෙසු අගුත්තද්වාරතං නිස්සාය සාසනෙ අනභිරතිආදිවිප්පකාරං පත්තො, තමෙව සුට්ඨු නිග්ගහෙස්සාමී’’ති උස්සාහජාතො බලවහිරොත්තප්පො, තත්ථ ච කතාධිකාරත්තා ඉන්ද්‍රියසංවරෙ උක්කංසපාරමිප්පත්තො, තෙනෙව නං සත්ථා – ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරානං යදිදං නන්දො’’ති (අ. නි. 1.230) එතදග්ගෙ ඨපෙසි.

คำว่า กายสักขี คือ ผู้ทำให้แจ้งด้วยกาย หมายถึง ผู้ทำให้ประจักษ์. พระเถระนั้นในเวลาเจริญวิปัสสนานั่นเอง เกิดความอุตสาหะและมีหิริโอตตัปปะอันแรงกล้าว่า 'เราอาศัยความเป็นผู้ไม่คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย จึงถึงความวิปริตมีการไม่ยินดีในพระศาสนาเป็นต้น เราจะข่มอินทรีย์นั้นให้จงดี' และเพราะความเป็นผู้ได้ทำบุญญาธิการไว้ในเรื่องนั้น ท่านจึงถึงบารมีอันสูงสุดในการสำรวมอินทรีย์ ด้วยเหตุนั้น พระศาสดาจึงทรงตั้งท่านไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะว่า 'ภิกษุทั้งหลาย บรรดาสาวกภิกษุของเราผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย นันทะเป็นเลิศ' (องฺ. เอก. ๑/๒๓๐).

සාත්ථකතා ච සප්පායතා ච වෙදිතබ්බා ආලොකිතවිලොකිතස්සාති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. තස්මාති කම්මට්ඨානාවිජහනස්සෙව ගොචරසම්පජඤ්ඤභාවතොති වුත්තමෙවත්ථං හෙතුභාවෙන පච්චාමසති. අත්තනො කම්මට්ඨානවසෙනෙව ආලොකනවිලොකනං කාතබ්බං, ඛන්ධාදිකම්මට්ඨානිකෙහි අඤ්ඤො උපායො න ගවෙසිතබ්බොති අධිප්පායො. යස්මා ආලොකිතාදිසමඤ්ඤාපි ධම්මමත්තස්සෙව පවත්තිවිසෙසො, තස්මා තස්ස යාථාවතො පජානනං අසම්මොහසම්පජඤ්ඤන්ති දස්සෙතුං ‘‘අබ්භන්තරෙ’’තිආදි වුත්තං. චිත්තකිරියවායොධාතුවිප්ඵාරවසෙනාති කිරියමයචිත්තසමුට්ඨානවායොධාතුයා චලනාකාරපවත්තිවසෙන. අධො සීදතීති ථොකං ඔතරති. උද්ධං ලඞ්ඝෙතීති ලඞ්ඝන්තං විය උපරි ගච්ඡති.

พึงทราบความเป็นผู้มีประโยชน์และความเป็นผู้มีความสบายแห่งการแลดูและการเหลียวดู โดยนำมาเชื่อมโยงกัน. คำว่า ตสฺมา (เพราะเหตุนั้น) ท่านระลึกถึงความที่กล่าวมาแล้วนั่นแลโดยความเป็นเหตุว่า เพราะความเป็นผู้มีโคจรสัมปชัญญะนั่นเองของผู้ไม่ละกรรมฐาน. อธิบายว่า พึงทำการแลดูและการเหลียวดูโดยอำนาจแห่งกรรมฐานของตนเท่านั้น ไม่พึงแสวงหาอุบายอื่นจากกรรมฐานมีขันธ์เป็นต้น. เพราะเหตุที่แม้เพียงชื่อว่าการแลดูเป็นต้น ก็เป็นเพียงความประพฤติพิเศษของธรรมล้วนๆ เพราะฉะนั้น เพื่อจะแสดงว่าการรู้แจ้งธรรมนั้นตามความเป็นจริงเป็นอสัมโมหสัมปชัญญะ ท่านจึงกล่าวคำว่า อพฺภนฺตเร (ภายใน) เป็นต้น. คำว่า ด้วยอำนาจการแผ่ไปของวาโยธาตุที่มีกิริยาจิตเป็นสมุฏฐาน คือ ด้วยอำนาจการเป็นไปแห่งอาการเคลื่อนไหวของวาโยธาตุที่เกิดจากกิริยามยจิต. คำว่า จมลงข้างล่าง คือ ลงไปหน่อยหนึ่ง. คำว่า กระโดดขึ้นข้างบน คือ ขึ้นไปข้างบนเหมือนกระโดด.

අඞ්ගකිච්චං සාධයමානන්ති පධානභූතං අඞ්ගකිච්චං නිප්ඵාදෙන්තං, උපපත්තිභවස්ස සරීරං හුත්වාති අත්ථො. පඨමජවනෙපි…පෙ… සත්තමජවනෙපි න හොතීති ඉදං පඤ්චද්වාරවිඤ්ඤාණවීථියං ‘‘ඉත්ථී පුරිසො’’ති රජ්ජනාදීනං අභාවං සන්ධාය වුත්තං. තත්ථ හි ආවජ්ජනවොට්ඨබ්බනානං අයොනිසො ආවජ්ජනවොට්ඨබ්බනවසෙන ඉට්ඨෙ ඉත්ථිරූපාදිම්හි ලොභමත්තං, අනිට්ඨෙ පටිඝමත්තං උප්පජ්ජති. මනොද්වාරෙ පන ‘‘ඉත්ථී පුරිසො’’ති රජ්ජනාදි හොති, තස්ස පඤ්චද්වාරජවනං මූලං, යථාවුත්තං [Pg.465] වා සබ්බං භවඞ්ගාදි. එවං මනොද්වාරජවනස්ස මූලභූතධම්මපරිජානනවසෙනෙව මූලපරිඤ්ඤා වුත්තා, ආගන්තුකතාවකාලිකතා පන පඤ්චද්වාරජවනස්සෙව අපුබ්බභාවවසෙන චෙව ඉත්තරභාවවසෙන ච වුත්තා. හෙට්ඨුපරියවසෙන භිජ්ජිත්වා පතිතෙසූති හෙට්ඨිමස්ස උපරිමස්ස ච අපරාපරං භඞ්ගප්පත්තිමාහ.

คำว่า ยังกิจอันเป็นองค์ให้สำเร็จ คือ ยังกิจอันเป็นส่วนสำคัญให้สำเร็จ อธิบายว่า เป็นร่างกายของอุปปัตติภพ. คำว่า แม้ในชวนะที่ ๑... แม้ในชวนะที่ ๗ ก็ไม่มี นี้ ท่านกล่าวหมายถึงความไม่มีความกำหนัดเป็นต้นว่า 'หญิง ชาย' ในปัญจทวารวิถี. จริงอยู่ ในปัญจทวารวิถีนั้น เพราะอำนาจการนึกและการตัดสินที่ไม่แยบคายของอาวัชชนะและโวฏฐัพพนะ ความโลภเพียงเล็กน้อยย่อมเกิดขึ้นในรูปหญิงเป็นต้นที่น่าปรารถนา ความขัดเคืองเพียงเล็กน้อยย่อมเกิดขึ้นในรูปที่ไม่น่าปรารถนา. แต่ในมโนทวาร ย่อมมีความกำหนัดเป็นต้นว่า 'หญิง ชาย' โดยมีปัญจทวารชวนะเป็นมูล หรือมีธรรมทั้งหมดมีภวังค์เป็นต้นตามที่กล่าวแล้วเป็นมูล. ด้วยประการฉะนี้ ท่านจึงกล่าว 'มูลปริญญา' ไว้ด้วยอำนาจการกำหนดรู้ธรรมที่เป็นมูลของมโนทวารชวนะ ส่วนความเป็นอาคันตุกะและความเป็นตาวกาลิกะ ท่านกล่าวไว้ด้วยอำนาจความเป็นของไม่เคยมีมาก่อนและความเป็นของชั่วคราวของปัญจทวารชวนะนั่นเอง. คำว่า แตกสลายตกลงไปโดยส่วนล่างและส่วนบน คือ กล่าวถึงการถึงความแตกสลายสลับกันไปของส่วนล่างและส่วนบน.

තන්ති ජවනං. තස්ස ජවනස්ස න යුත්තන්ති සම්බන්ධො. ආගන්තුකො අබ්භාගතො. උදයබ්බයපරිච්ඡින්නො තාවතකො කාලො එතෙසන්ති තාවකාලිකානි.

คำว่า ตํ คือ ชวนะ. ความเชื่อมโยงคือ ไม่ควรแก่ชวนะนั้น. อาคันตุกะ คือ ผู้มาเยือน. ชื่อว่า ตาวกาลิกะ เพราะมีกาลเพียงเท่านั้นที่กำหนดด้วยความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป.

එතං අසම්මොහසම්පජඤ්ඤං. සමවායෙති සාමග්ගියං. තත්ථාති පඤ්චක්ඛන්ධවසෙන ආලොකනවිලොකනෙ පඤ්ඤායමානෙ තබ්බිනිමුත්තො – කො එකො ආලොකෙති, කො විලොකෙති. උපනිස්සයපච්චයොති ඉදං සුත්තන්තනයෙන පරියායතො වුත්තං. සහජාතපච්චයොති නිදස්සනමත්තමෙතං අඤ්ඤමඤ්ඤසම්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතාදිපච්චයානම්පි ලබ්භනතො.

นี้คือ อสัมโมหสัมปชัญญะ. คำว่า สมวายะ คือ ความพร้อมเพรียง. ในคำว่า ตตฺถ นั้น เมื่อการเหลียวดูและการเหลียวแลปรากฏอยู่โดยความเป็นปัญจขันธ์ ใครเล่าที่พ้นจากปัญจขันธ์นั้น ใครคนหนึ่งเหลียวดู ใครคนหนึ่งเหลียวแล. คำว่า อุปนิสสยปัจจัย นี้ ท่านกล่าวโดยนัยแห่งพระสูตรโดยอ้อม. คำว่า สหชาตปัจจัย นี้เป็นเพียงตัวอย่าง เพราะพึงได้แม้ปัจจัยอื่นๆ มีอัญญมัญญปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย เป็นต้น

කාලෙති සමිඤ්ජිතුං යුත්තකාලෙ සමිඤ්ජන්තස්ස, තථා පසාරෙතුං යුත්තකාලෙ පසාරෙන්තස්ස. ‘‘මණිසප්පො නාම එකා සප්පජාතී’’ති වදන්ති. ලළනන්ති කම්පනං, ලීළාකරණං වා.

คำว่า กาเล คือ ในเวลาที่ควรหดสำหรับผู้หดอยู่ และในเวลาที่ควรเหยียดสำหรับผู้เหยียดอยู่. พวกเขากล่าวว่า “มาณิสัปปะ เป็นงูชนิดหนึ่ง”. คำว่า ลฬนะ คือ การสั่นไหว หรือการทำท่าทางกรีดกราย

උණ්හපකතිකො පරිළාහබහුලකායො. සීලස්ස විදූසනෙන අහිතාවහත්තා මිච්ඡාජීවවසෙන උප්පන්නං අසප්පායං. ‘‘චීවරම්පි අචෙතන’’න්තිආදිනා චීවරස්ස විය කායොපි අචෙතනොති කායස්ස අත්තසුඤ්ඤතාවිභාවනෙන ‘‘අබ්භන්තරෙ’’තිආදිනා වුත්තමෙවත්ථං පරිදීපෙන්තො ඉතරීතරසන්තොසස්ස කාරණං දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘තස්මා’’තිආදි.

ผู้มีกายมากด้วยความเร่าร้อน มีปกติร้อน. สิ่งที่ไม่เหมาะสมที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจมิจฉาชีพ ซึ่งเป็นโทษเพราะทำให้ศีลเสียหาย. ท่านแสดงเนื้อความที่กล่าวไว้แล้วนั่นแลด้วยคำว่า ภายใน เป็นต้น ด้วยการพิจารณาความว่างเปล่าจากอัตตาของกายว่า แม้จีวรก็เป็นอเจตนะ เป็นต้น คือ กายก็เป็นอเจตนะเหมือนจีวร จึงแสดงเหตุแห่งความสันโดษด้วยปัจจัยตามมีตามได้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า เพราะเหตุนั้น เป็นต้น

චතුපඤ්චගණ්ඨිකාහතොති ආහතචතුපඤ්චගණ්ඨිකො, චතුපඤ්චගණ්ඨිකාහි වා හතසොභො.

คำว่า จตุปญฺจคณฺฐิกาหโต คือ ผู้ถูกตีด้วยปมสี่ห้าปม หรือผู้มีความงามถูกทำลายด้วยปมสี่ห้าปม

අට්ඨවිධොපි අත්ථොති අට්ඨවිධොපි පයොජනවිසෙසො. මහාසිවත්ථෙරවාදවසෙන ‘‘ඉමස්ස කායස්ස ඨිතියා’’තිආදිනා නයෙන වුත්තො දට්ඨබ්බො. ඉමස්මිං පක්ඛෙ ‘‘නෙව දවායාතිආදිනා නයෙනා’’ති පන ඉදං පටික්ඛෙපඞ්ගදස්සනමුඛෙන පාළි ආගතාති කත්වා වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

คำว่า ประโยชน์แปดประการ คือ ประโยชน์พิเศษแปดประการ. พึงทราบว่ากล่าวไว้โดยนัยมีคำว่า “เพื่อความดำรงอยู่ของกายนี้” เป็นต้น ตามวาทะของพระมหาเถระสีวะ. ส่วนในฝ่ายนี้ พึงทราบว่าคำว่า “โดยนัยมีคำว่า ‘ไม่เพื่อความมัวเมา’ เป็นต้น” นี้ ท่านกล่าวไว้โดยถือว่าพระบาลีมาโดยการแสดงองค์แห่งการปฏิเสธ

පථවීසන්ධාරකජලස්ස [Pg.466] තංසන්ධාරකවායුනා විය පරිභුත්තස්ස ආහාරස්ස වායොධාතුයාව ආසයෙ අවට්ඨානන්ති ආහ – ‘‘වායොධාතුවසෙනෙව තිට්ඨතී’’ති. අතිහරතීති යාව මුඛා අභිහරති. වීතිහරතීති තතො කුච්ඡියං විමිස්සං කරොන්තො හරති. අතිහරතීති වා මුඛද්වාරං අතික්කාමෙන්තො හරති. වීතිහරතීති කුච්ඡිගතං පස්සතො හරති. පරිවත්තෙතීති අපරාපරං චාරෙති. එත්ථ ච ආහාරස්ස ධාරණපරිවත්තනසඤ්චුණ්ණනවිසොසනානි පථවීධාතුසහිතා එව වායොධාතු කරොති, න කෙවලාති තානි පථවීධාතුයා කිච්චභාවෙන වුත්තානි, සා එව ධාරණාදීනි කිච්චානි කරොන්තස්ස සාධාරණාති වුත්තානි. අල්ලත්තඤ්ච අනුපාලෙතීති යථා වායොධාතුආදීහි අඤ්ඤෙහි විසොසනං න හොති, තථා අනුපාලෙති අල්ලභාවං. තෙජොධාතූති ගහණීසඞ්ඛාතා තෙජොධාතු. සා හි අන්තොපවිට්ඨං ආහාරං පරිපාචෙති. අඤ්ජසො හොතීති ආහාරස්ස පවිසනාදීනං මග්ගො හොති. ආභුජතීති පරියෙසනවසෙන, අජ්ඣොහරණජිණ්ණාජිණ්ණතාදිපටිසංවෙදනවසෙන ච ආවජ්ජෙති, විජානාතීති අත්ථො. තංතංවිජානනස්ස පච්චයභූතොයෙව හි පයොගො ‘‘සම්මාපයොගො’’ති වුත්තො. යෙන හි පයොගෙන පරියෙසනාදි නිප්ඵජ්ජති, සො තබ්බිසයවිජානනම්පි නිප්ඵාදෙති නාම තදවිනාභාවතො. අථ වා සම්මාපයොගං සම්මාපටිපත්තිං අන්වාය ආගම්ම ආභුජති සමන්නාහරති. ආභොගපුබ්බකො හි සබ්බොපි විඤ්ඤාණබ්‍යාපාරොති තථා වුත්තං.

การที่อาหารที่บริโภคแล้วตั้งอยู่ในที่อาศัยได้ด้วยธาตุลมเท่านั้น เหมือนน้ำที่ธาตุดินทรงไว้ได้ด้วยลมที่ทรงน้ำนั้นไว้ ท่านจึงกล่าวว่า “ตั้งอยู่ได้ด้วยอำนาจแห่งธาตุลมเท่านั้น”. คำว่า อติหรติ คือ นำไปจนถึงปาก. คำว่า วีติหรติ คือ จากนั้นก็นำไปโดยทำให้ปะปนกันในท้อง. อีกนัยหนึ่ง คำว่า อติหรติ คือ นำไปโดยก้าวล่วงทางปาก. คำว่า วีติหรติ คือ นำไปสู่สิ่งที่อยู่ในท้อง. คำว่า ปริวัตเตติ คือ ทำให้เคลื่อนไปมา. และในที่นี้ ธาตุลมกระทำกิจมีการทรงไว้ การพลิกกลับ การบด และการทำให้แห้งของอาหาร พร้อมกับธาตุดินเท่านั้น ไม่ใช่ลำพังธาตุลมอย่างเดียว ดังนั้น กิจเหล่านั้นจึงถูกกล่าวว่าเป็นกิจของธาตุดิน และธาตุดินนั้นเองก็ถูกกล่าวว่าเป็นสิ่งทั่วไปสำหรับผู้กระทำกิจมีการทรงไว้เป็นต้น. คำว่า อัลลัตตัญจะ อนุปาเลติ คือ รักษาความเปียกชื้นไว้ไม่ให้แห้งด้วยธาตุอื่นๆ มีธาตุลมเป็นต้น. คำว่า เตโชธาตุ คือ เตโชธาตุที่นับว่าเป็นไฟย่อยอาหาร (คหณี) เพราะเตโชธาตุนั้นย่อมย่อยอาหารที่เข้าไปข้างใน. คำว่า อัญชโส โหติ คือ เป็นทางสำหรับอาหารเข้าไปเป็นต้น. คำว่า อาภุชติ คือ น้อมใจไป รู้แจ้ง โดยอำนาจการแสวงหา และโดยอำนาจการรับรู้ว่าอาหารที่กลืนกินเข้าไปย่อยแล้วหรือยังไม่ย่อยเป็นต้น. เพราะว่าการประกอบนั้นเองเป็นปัจจัยแห่งการรู้สิ่งนั้นๆ จึงถูกเรียกว่า “สัมมาปโยคะ”. เพราะการประกอบใดทำให้การแสวงหาเป็นต้นสำเร็จ การประกอบนั้นย่อมชื่อว่าทำให้การรู้ในอารมณ์นั้นๆ สำเร็จด้วย เพราะสิ่งนั้นแยกจากกันไม่ได้. อีกอย่างหนึ่ง อาภุชติ คือ พิจารณาโดยอาศัยสัมมาปโยคะหรือสัมมาปฏิปัตติ. เพราะว่ากิจของวิญญาณทั้งหมดมีอาโภคะเป็นเบื้องหน้า ท่านจึงกล่าวไว้อย่างนั้น

ගමනතොති භික්ඛාචාරවසෙන ගොචරගාමං උද්දිස්ස ගමනතො. පරියෙසනතොති ගොචරගාමෙ භික්ඛත්ථං ආහිණ්ඩනතො. පරිභොගතොති ආහාරස්ස පරිභුඤ්ජනතො. ආසයතොති පිත්තාදිආසයතො. ආසයති එත්ථ එකජ්ඣං පවත්තමානොපි කම්මබලවවත්ථිතො හුත්වා මරියාදවසෙන අඤ්ඤමඤ්ඤං අසඞ්කරතො සයති තිට්ඨති පවත්තතීති ආසයො, ආමාසයස්ස උපරි තිට්ඨනකො පිත්තාදිකො. මරියාදත්ථො හි අයමාකාරො. නිධෙති යථාභුත්තො ආහාරො නිචිතො හුත්වා තිට්ඨති එත්ථාති නිධානං, ආමාසයො, තතො නිධානතො. අපරිපක්කතොති ගහණීසඞ්ඛාතෙන කම්මජතෙජෙන අවිපක්කතො. පරිපක්කතොති යථාභුත්තස්ස ආහාරස්ස විපක්කභාවතො. ඵලතොති නිප්ඵත්තිතො. නිස්සන්දතොති ඉතො චිතො ච විස්සන්දනතො[Pg.467]. සම්මක්ඛනතොති සබ්බසො මක්ඛනතො. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන විසුද්ධිමග්ගසංවණ්ණනාය (විසුද්ධි. මහාටී. 1.294) ගහෙතබ්බො.

คำว่า คมนโต คือ เพราะการไปสู่โคจรคามเพื่อเที่ยวบิณฑบาต. คำว่า ปริเยสนโต คือ เพราะการเที่ยวไปในโคจรคามเพื่อต้องการบิณฑบาต. คำว่า ปริโภคโต คือ เพราะการบริโภคอาหาร. คำว่า อาสยโต คือ เพราะที่อาศัยมีดีเป็นต้น. คำว่า อาสยะ คือ ที่ซึ่งแม้จะดำเนินไปรวมกันในที่เดียวกัน แต่ก็ตั้งอยู่ ดำเนินไป โดยไม่ปะปนกันตามขอบเขตที่กำหนดไว้ด้วยกำลังของกรรม เช่น ดีเป็นต้นที่ตั้งอยู่เหนือกระเพาะอาหาร เพราะลักษณะนี้มีความหมายว่าขอบเขต. คำว่า นิเธติ คือ ที่ซึ่งอาหารที่บริโภคแล้วถูกสะสมไว้และตั้งอยู่ ชื่อว่า นิธานะ คือ กระเพาะอาหาร (และ) จากนิธานะนั้น. คำว่า อปริปักกโต คือ เพราะยังไม่ย่อยด้วยกรรมชเตโชที่เรียกว่าไฟย่อยอาหาร. คำว่า ปริปักกโต คือ เพราะความเป็นอาหารที่บริโภคแล้วย่อยแล้ว. คำว่า ผลโต คือ เพราะความสำเร็จ. คำว่า นิสสันทโต คือ เพราะไหลซึมไปทางโน้นทางนี้. คำว่า สัมมักขนโต คือ เพราะซึมซาบไปทั่วทั้งหมด. นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในที่นี้ ส่วนรายละเอียดพึงถือเอาจากอรรถกถาพระวิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. มหาฏีกา 1.294)

සරීරතො සෙදා මුච්චන්තීති වෙගසන්ධාරණෙන උප්පන්නපරිළාහතො සරීරතො සෙදා මුච්චන්ති. අඤ්ඤෙ ච රොගා කණ්ණසූලභගන්දරාදයො. අට්ඨානෙති මනුස්සාමනුස්සපරිග්ගහෙ අයුත්තට්ඨානෙ ඛෙත්තදෙවායතනාදිකෙ. කුද්ධා හි මනුස්සා අමනුස්සාපි වා ජීවිතක්ඛයං පාපෙන්ති. විස්සට්ඨත්තා නෙව තස්ස භික්ඛුනො අත්තනො, කස්සචි අනිස්සජ්ජිතත්තා ජිගුච්ඡනීයත්තා ච න පරස්ස, උදකතුම්බතොති වෙළුනාළිආදිඋදකභාජනතො. තන්ති ඡඩ්ඩිතඋදකං.

คำว่า เหงื่อหลั่งออกจากกาย คือ เหงื่อหลั่งออกจากกายเพราะความเร่าร้อนที่เกิดขึ้นจากการกลั้นอุจจาระปัสสาวะ. และโรคอื่นๆ มีโรคปวดหูและโรคริดสีดวงทวารเป็นต้น. คำว่า อัฏฐาเน คือ ในที่ไม่สมควรที่มนุษย์และอมนุษย์ยึดครอง มีทุ่งนาและเทวสถานเป็นต้น เพราะมนุษย์หรืออมนุษย์ที่โกรธย่อมทำให้ถึงความสิ้นชีวิตได้. เพราะเป็นของที่ปล่อยทิ้งแล้ว จึงไม่ใช่ของภิกษุนั้นเอง และเพราะไม่ได้มอบให้แก่ใคร และเพราะเป็นของน่ารังเกียจ จึงไม่ใช่ของผู้อื่น. คำว่า อุทกตุมพโต คือ จากภาชนะน้ำมีกระบอกไม้ไผ่เป็นต้น. คำว่า ตัง คือ น้ำที่ทิ้งแล้วนั้น

එත්ථ ච එකො ඉරියාපථො ද්වීසු ඨානෙසු ආගතො, සො පුබ්බෙ අභික්කමපටික්කමගහණෙන. ‘‘ගමනෙපි පුරතො පච්ඡතො ච කායස්ස අභිහරණං වුත්තන්ති ඉධ ගමනමෙව ගහිත’’න්ති අපරෙ. යස්මා ඉධ සම්පජඤ්ඤකථායං අසම්මොහසම්පජඤ්ඤමෙව ධුරං, තස්මා අන්තරන්තරෙ ඉරියාපථෙ පවත්තානං රූපාරූපධම්මානං තත්ථ තත්ථෙව නිරොධදස්සනවසෙන සම්පජානකාරිතා ගහිතාති. මජ්ඣිමභාණකා පන එවං වදන්ති – එකො හි භික්ඛු ගච්ඡන්තො අඤ්ඤං චින්තෙන්තො, අඤ්ඤං විතක්කෙන්තො ගච්ඡති, එකො කම්මට්ඨානං අවිස්සජ්ජෙත්වාව ගච්ඡති, තථා එකො තිට්ඨන්තො, නිසීදන්තො, සයන්තො අඤ්ඤං චින්තෙන්තො, අඤ්ඤං විතක්කෙන්තො සයති, එකො කම්මට්ඨානං අවිස්සජ්ජෙත්වාව සයති. එත්තකෙන පන න පාකටං හොතීති චඞ්කමනෙන දීපෙන්ති. යො භික්ඛු චඞ්කමනං ඔතරිත්වා චඞ්කමනකොටියං ඨිතො පරිග්ගණ්හාති – ‘‘පාචීනචඞ්කමනකොටියං පවත්තා රූපාරූපධම්මා පච්ඡිමචඞ්කමනකොටිං අප්පත්වා එත්ථෙව නිරුද්ධා, පච්ඡිමචඞ්කමනකොටියං පවත්තාපි පාචීනචඞ්කමනකොටිං අප්පත්වා එත්ථෙව නිරුද්ධා, චඞ්කමනමජ්ඣෙ පවත්තා උභො කොටියො අප්පත්වා එත්ථෙව නිරුද්ධා, චඞ්කමනෙ පවත්තා රූපාරූපධම්මා ඨානං අප්පත්වා එත්ථෙව නිරුද්ධා, ඨානෙ පවත්තා නිසජ්ජං අප්පත්වා එත්ථෙව නිරුද්ධා, නිසජ්ජාය පවත්තා සයනං අප්පත්වා එත්ථෙව නිරුද්ධා’’ති, එවං පරිග්ගණ්හන්තො පරිග්ගණ්හන්තො එව චිත්තං භවඞ්ගං ඔතාරෙති, උට්ඨහන්තො පන කම්මට්ඨානං ගහෙත්වාව උට්ඨහති. අයං භික්ඛු ගතාදීසු සම්පජානකාරී නාම හොතීති.

ในที่นี้ อิริยาบถหนึ่งมาในสองแห่ง คือในเบื้องต้นด้วยการก้าวไปข้างหน้าและถอยกลับ ส่วนอาจารย์บางพวกกล่าวว่า “แม้ในการเดิน ก็มีการนำกายไปข้างหน้าและข้างหลังกล่าวไว้แล้ว ดังนั้นในที่นี้จึงถือเอาเฉพาะการเดินเท่านั้น” เพราะในเรื่องสัมปชัญญะนี้ อสัมโมหสัมปชัญญะ (สัมปชัญญะที่ไม่หลง) เป็นประธาน ดังนั้น การเป็นผู้มีสัมปชัญญะจึงถูกถือเอาโดยการเห็นความดับไปของรูปธรรมและอรูปธรรมที่เกิดขึ้นในอิริยาบถต่างๆ ในที่นั้นๆ แต่พระมัชฌิมภาณกะทั้งหลายกล่าวอย่างนี้ว่า ภิกษุบางรูปเดินไปโดยคิดอย่างอื่น ตรึกอย่างอื่น ภิกษุบางรูปเดินไปโดยไม่ทิ้งกรรมฐานเลย เช่นเดียวกัน ภิกษุบางรูปยืนอยู่ นั่งอยู่ นอนอยู่ โดยคิดอย่างอื่น ตรึกอย่างอื่น ภิกษุบางรูปนอนอยู่โดยไม่ทิ้งกรรมฐานเลย แต่เพียงเท่านี้ยังไม่ปรากฏชัด จึงแสดงด้วยการจงกรม ภิกษุรูปใดลงสู่ที่จงกรมแล้วยืนอยู่ที่ปลายที่จงกรม กำหนดว่า “รูปธรรมและอรูปธรรมที่เกิดขึ้นที่ปลายที่จงกรมด้านทิศตะวันออก ดับไปในที่นี้เองโดยไม่ถึงปลายที่จงกรมด้านทิศตะวันตก รูปธรรมและอรูปธรรมที่เกิดขึ้นที่ปลายที่จงกรมด้านทิศตะวันตกก็ดับไปในที่นี้เองโดยไม่ถึงปลายที่จงกรมด้านทิศตะวันออก รูปธรรมและอรูปธรรมที่เกิดขึ้นกลางที่จงกรมก็ดับไปในที่นี้เองโดยไม่ถึงปลายทั้งสอง รูปธรรมและอรูปธรรมที่เกิดขึ้นในการจงกรมก็ดับไปในที่นี้เองโดยไม่ถึงการยืน รูปธรรมและอรูปธรรมที่เกิดขึ้นในการยืนก็ดับไปในที่นี้เองโดยไม่ถึงการนั่ง รูปธรรมและอรูปธรรมที่เกิดขึ้นในการนั่งก็ดับไปในที่นี้เองโดยไม่ถึงการนอน” ภิกษุนั้นเมื่อกำหนดอยู่อย่างนี้ ย่อมยังจิตให้ลงสู่ภวังค์ และเมื่อลุกขึ้นก็ลุกขึ้นโดยถือเอากรรมฐานไว้ ภิกษุนี้ชื่อว่าเป็นผู้มีสัมปชัญญะในการเดินเป็นต้น

එවම්පි [Pg.468] සුත්තෙ කම්මට්ඨානං අවිභූතං හොති, කම්මට්ඨානං අවිභූතං න කාතබ්බං, තස්මා සො භික්ඛු යාව සක්කොති, තාව චඞ්කමිත්වා ඨත්වා නිසීදිත්වා සයමානො එවං පරිග්ගහෙත්වා සයති – ‘‘කායො අචෙතනො මඤ්චො අචෙතනො, කායො න ජානාති ‘අහං මඤ්චෙ සයිතො’ති, මඤ්චොපි න ජානාති ‘මයි කායො සයිතො’ති, අචෙතනො කායො අචෙතනෙ මඤ්චෙ සයිතො’’ති, එවං පරිග්ගණ්හන්තො එව චිත්තං භවඞ්ගං ඔතාරෙති, පබුජ්ඣන්තො කම්මට්ඨානං ගහෙත්වාව පබුජ්ඣතීති අයං සුත්තෙ සම්පජානකාරී නාම හොති. කායිකාදිකිරියානිබ්බත්තනෙන තම්මයත්තා ආවජ්ජනකිරියානිබ්බත්තකත්තා ආවජ්ජනකිරියාසමුට්ඨිතත්තා ච ජවනං, සබ්බම්පි වා ඡද්වාරප්පවත්තං කිරියාමයපවත්තං නාම, තස්මිං සති ජාගරිතං නාම හොතීති පරිග්ගණ්හන්තො ජාගරිතෙ සම්පජානකාරී නාම. අපිච රත්තින්දිවං ඡ කොට්ඨාසෙ කත්වා පඤ්ච කොට්ඨාසෙ ජග්ගන්තොපි ජාගරිතෙ සම්පජානකාරී නාම හොතීති.

แม้ในพระสูตรนี้ กรรมฐานก็ยังไม่ปรากฏชัด ไม่ควรกระทำกรรมฐานให้ไม่ปรากฏชัด ดังนั้น ภิกษุนั้นจึงจงกรม ยืน นั่ง และนอนเท่าที่สามารถจะทำได้ โดยกำหนดอย่างนี้ว่า “กายเป็นของไม่มีเจตนา เตียงเป็นของไม่มีเจตนา กายไม่รู้ว่า ‘เรานอนอยู่บนเตียง’ เตียงก็ไม่รู้ว่า ‘กายของเรานอนอยู่’ กายที่ไม่มีเจตนานอนอยู่บนเตียงที่ไม่มีเจตนา” ภิกษุนั้นเมื่อกำหนดอยู่อย่างนี้ ย่อมยังจิตให้ลงสู่ภวังค์ และเมื่อตื่นขึ้นก็ตื่นขึ้นโดยถือเอากรรมฐานไว้ ภิกษุนี้ชื่อว่าเป็นผู้มีสัมปชัญญะในพระสูตร เพราะชวนะเป็นสภาพที่สำเร็จด้วยการกระทำทางกายเป็นต้น เป็นสภาพที่ยังอาวัชชนกิริยาให้เกิดขึ้น และเป็นสภาพที่เกิดขึ้นจากอาวัชชนกิริยา หรือว่าการเกิดขึ้นทางทวารทั้งหกทั้งหมดชื่อว่าการเกิดขึ้นที่เป็นกิริยา เมื่อสิ่งนั้นมีอยู่ ชื่อว่าการตื่น ภิกษุผู้กำหนดอยู่อย่างนี้ชื่อว่าเป็นผู้มีสัมปชัญญะในการตื่น อนึ่ง แม้ผู้ตื่นอยู่ห้าส่วนโดยแบ่งกลางวันกลางคืนออกเป็นหกส่วน ก็ชื่อว่าเป็นผู้มีสัมปชัญญะในการตื่น

විමුත්තායතනසීසෙ ඨත්වා ධම්මං දෙසෙන්තොපි බාත්තිංසතිරච්ඡානකථං පහාය දසකථාවත්ථුනිස්සිතසප්පායකථං කථෙන්තොපි භාසිතෙ සම්පජානකාරී නාම හොති. අට්ඨතිංසාය ආරම්මණෙසු චිත්තරුචියං ආරම්මණං මනසිකාරං පවත්තෙන්තොපි දුතියජ්ඣානං සමාපන්නොපි තුණ්හීභාවෙ සම්පජානකාරී නාම. දුතියඤ්හි ඣානං වචීසඞ්ඛාරප්පහානතො විසෙසතො තුණ්හීභාවො නාමාති. ඔට්ඨෙ චාතිආදීසු ච-සද්දෙන කණ්ඨසීසනාභිආදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. තදනුරූපං පයොගන්ති තස්ස උප්පත්තියා අනුච්ඡවිකං චිත්තස්ස පවත්තිආකාරසඤ්ඤිතං පයොගං, යතො සබ්බෙ විචාරාදයො නිප්ඵජ්ජන්ති. උපාදාරූපපවත්තියාති විඤ්ඤත්තිවිකාරසහිතසද්දායතනුප්පත්තියා. එවන්ති වුත්තප්පකාරෙන. සත්තසුපි ඨානෙසු අසම්මුය්හනවසෙන ‘‘මිස්සක’’න්ති වුත්තං. මග්ගසම්මාසතියාපි කායානුපස්සනාදිඅනුරූපත්තා සම්පජඤ්ඤානුරූපපුබ්බභාගං සත්තට්ඨානියස්ස එකන්තලොකියත්තා.

แม้เมื่อยืนอยู่บนยอดแห่งวิมุตตายตนะ แสดงธรรม ละถ้อยคำอันเป็นเดรัจฉานกถา ๓๒ อย่าง กล่าวถ้อยคำอันเป็นสัปปายะอาศัยวัตถุแห่งกถา ๑๐ อย่าง ชื่อว่าผู้กระทำสัมปชัญญะในการกล่าว. แม้เมื่อยังมนสิการให้เป็นไปในอารมณ์ที่จิตยินดีในอารมณ์ ๓๘ อย่าง แม้เมื่อเข้าถึงทุติยฌาน ชื่อว่าผู้กระทำสัมปชัญญะในความสงบ. เพราะทุติยฌานนั้น ชื่อว่าความสงบโดยเฉพาะ เพราะละวจีสังขารได้. พึงเห็นว่าด้วยศัพท์ว่า "จะ" ในบทว่า "โอฏเฐ จ" (ที่ริมฝีปากด้วย) เป็นต้น ย่อมสงเคราะห์ลำคอ ศีรษะ สะดือ เป็นต้น. บทว่า "ตทนุรูปํ ปโยคํ" (การประกอบที่สมควรแก่สิ่งนั้น) คือ การประกอบอันสมควรแก่การเกิดขึ้นของสิ่งนั้น อันเป็นอาการแห่งความประพฤติของจิต ซึ่งวิจารเป็นต้นทั้งหมดสำเร็จได้จากสิ่งนั้น. บทว่า "อุปาทารูปปวัตติยา" (ด้วยความประพฤติของอุปาทารูป) คือ ด้วยการเกิดขึ้นของสัททายตนะอันประกอบด้วยวิญญัติวิการ. บทว่า "เอวํ" (อย่างนี้) คือ ด้วยประการที่กล่าวมาแล้ว. บทว่า "มิสสกํ" (ปะปนกัน) กล่าวไว้โดยไม่หลงในสถานทั้ง ๗. แม้สัมมาสติในมรรคก็เป็นส่วนเบื้องต้นที่สมควรแก่สัมปชัญญะ เพราะสมควรแก่กายานุปัสสนาเป็นต้น และเป็นโลกิยะโดยส่วนเดียวในฐานะทั้ง ๗.

සතිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถา สติสูตร จบแล้ว.

3. භික්ඛුසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถา ภิกขุสูตร

369. යස්මා සො භික්ඛු ‘‘දෙසෙතු මෙ, භන්තෙ, භගවා සංඛිත්තෙන ධම්ම’’න්ති සංඛිත්තෙන ධම්මදෙසනං යාචි, තස්ස සංඛිත්තරුචිභාවතො, තස්මා සංඛිත්තෙනෙව [Pg.469] ධම්මං දෙසෙතුකාමො භගවා ‘‘තස්මාතිහා’’තිආදිමාහාති වුත්තං – ‘‘යස්මා සංඛිත්තෙන දෙසනං යාචසි, තස්මා’’ති. කම්මස්සකතාදිට්ඨිකස්සෙව ලොකියලොකුත්තරගුණවිසෙසා ඉජ්ඣන්ති, න දිට්ඨිවිපන්නස්ස, තස්මා වුත්තං ‘‘දිට්ඨීති කම්මස්සකතාදිට්ඨී’’ති.

๓๖๙. เพราะภิกษุนั้นทูลขอให้พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมโดยย่อว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมโดยย่อแก่ข้าพระองค์เถิด" เพราะภิกษุนั้นมีความพอใจในธรรมโดยย่อ ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคผู้มีพระประสงค์จะแสดงธรรมโดยย่อ จึงตรัสบทมีอาทิว่า "ตสฺมาติห" (เพราะเหตุนั้นแล) ดังนี้ คือ "เพราะท่านขอให้แสดงโดยย่อ เพราะเหตุนั้นแล". คุณวิเศษอันเป็นโลกิยะและโลกุตระย่อมสำเร็จแก่ผู้มีทิฏฐิคือกรรมัสสกตาเป็นต้นเท่านั้น ไม่สำเร็จแก่ผู้มีทิฏฐิวิบัติ ฉะนั้นจึงกล่าวว่า "ทิฏฐิ" คือ "ทิฏฐิคือกรรมัสสกตาเป็นต้น".

4. සාලසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถา สาลสูตร

370. යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජමානෙ අපායදුක්ඛෙ අපාතනවසෙන ධාරණට්ඨෙන ධම්මො, සාසනබ්‍රහ්මචරියං, තදෙව තදඞ්ගාදිවසෙන කිලෙසානං විනයනට්ඨෙන විනයොති ආහ – ‘‘ධම්මොති වා…පෙ… නාම’’න්ති. පටිපක්ඛධම්මෙහි අනභිභූතතාය එකො උදෙතීති එකොදීති ලද්ධනාමො සමාධි භූතො ජාතො එතෙසන්ති එකොදිභූතා. එත්ථ ච එකොදිභූතාති එතෙන උපචාරජ්ඣානාවහො පුබ්බභාගිකො සමාධි වුත්තො. සමාහිතාති එතෙන උපචාරප්පනාසමාධි. එකග්ගචිත්තාති එතෙන සුභාවිතො වසිප්පත්තො අප්පනාසමාධි වුත්තොති වෙදිතබ්බො. නවකභික්ඛූහි භාවිතසතිපට්ඨානා පුබ්බභාගා. තෙ හි යථාභූතඤාණාය භාවිතා. යථාභූතඤාණන්ති හි සොතාපත්තිමග්ගඤාණං ඉධාධිප්පෙතං. ඛීණාසවෙහි භාවිතසතිපට්ඨානාපි පුබ්බභාගා. තෙසඤ්හි කතකරණීයානං දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරාය සතිපට්ඨානභාවනා, සෙක්ඛානං පන සතිපට්ඨානභාවනා පරිඤ්ඤත්ථාය පවත්තා ලොකියා, පරිජානනවසෙන පවත්තා ලොකුත්තරාති ‘‘මිස්සකා’’ති වුත්තං.

๓๗๐. ชื่อว่าธรรม เพราะอรรถว่าทรงไว้ โดยอาการที่ไม่ให้ตกไปในทุกข์ในอบาย เมื่อปฏิบัติอยู่ตามที่ทรงสั่งสอน ได้แก่ พรหมจรรย์คือพระศาสนา และสิ่งนั้นนั่นแหละชื่อว่าวินัย เพราะอรรถว่าฝึกฝนกิเลสทั้งหลายด้วยอำนาจแห่งตทังคประหานเป็นต้น จึงกล่าวว่า 'ธมฺโมติ วา...เป... นาม' (ชื่อว่าธรรม...เป็นต้น). สมาธิที่ได้ชื่อว่า 'เอกโกที' เพราะไม่ถูกธรรมฝ่ายปฏิปักษ์ครอบงำ ย่อมเกิดขึ้นเป็นหนึ่ง ชื่อว่า 'เอกโกทีภูตา' เพราะสมาธินั้นเกิดขึ้นแล้วแก่ภิกษุเหล่านั้น. ในที่นี้ สมาธิที่เป็นส่วนเบื้องต้นที่นำไปสู่อุปจารฌาน ตรัสไว้ด้วยบทว่า 'เอกโกทีภูตา' นี้. ด้วยบทว่า 'สมาหิตา' นี้ พึงทราบว่าหมายถึงอุปจารสมาธิและอัปปนาสมาธิ. ด้วยบทว่า 'เอกคฺคจิตฺตา' นี้ พึงทราบว่าหมายถึงอัปปนาสมาธิที่อบรมดีแล้วและถึงความชำนาญแล้ว. สติปัฏฐานที่ภิกษุใหม่เจริญแล้ว เป็นส่วนเบื้องต้น เพราะสติปัฏฐานเหล่านั้นอันภิกษุใหม่เจริญแล้วเพื่อญาณตามความเป็นจริง. ในที่นี้ พึงประสงค์ญาณตามความเป็นจริง คือ โสดาปัตติมรรคญาณ. แม้สติปัฏฐานที่พระขีณาสพเจริญแล้ว ก็เป็นส่วนเบื้องต้น เพราะการเจริญสติปัฏฐานของพระขีณาสพผู้ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน ส่วนการเจริญสติปัฏฐานของพระเสกขะ ย่อมเป็นไปเพื่อปริญญา (การกำหนดรู้) เป็นโลกิยะ และเป็นโลกุตระที่ดำเนินไปด้วยอำนาจการกำหนดรู้ จึงเรียกว่า 'มิสสกะ' (แบบผสมกัน).

5. අකුසලරාසිසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาอกุศลราสิสูตร

371. පඤ්චමෙ කෙවලොති කුසලධම්මෙහි අසම්මිස්සො, තතො එව සකලො සුක්කපක්ඛො අනවජ්ජට්ඨො. සෙසං වුත්තනයමෙව.

๓๗๑. ในสูตรที่ ๕ บทว่า 'เกวโล' (ล้วน) คือ ไม่ระคนด้วยกุศลธรรม เพราะเหตุนั้น ฝ่ายขาวทั้งหมดจึงเป็นสภาวะที่ไม่มีโทษ. ส่วนที่เหลือก็มีนัยตามที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง.

6. සකුණග්ඝිසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาสกุณัคฆิสูตร

372. පාකතිකසකුණකුලෙසු බලවභාවතො තෙසං හනනතො සකුණග්ඝි. සෙනොති වුත්තං ‘‘සෙනස්සෙතං අධිවචන’’න්ති, සෙනවිසෙසො පන සො වෙදිතබ්බො. ආමිසත්ථාය පත්තත්තා ‘‘ලොභසාහසෙන පත්තා’’ති වුත්තං, ලොභනිමිත්තෙන සාහසාකාරෙන පත්තාති අත්ථො. නඞ්ගලෙන කට්ඨං කසිතං නඞ්ගලකට්ඨං, තං කරීයති එත්ථාති නඞ්ගලකට්ඨකරණන්ති [Pg.470] ආහ – ‘‘අධුනා කට්ඨං ඛෙත්තට්ඨාන’’න්ති. ලෙඩ්ඩුයො තිට්ඨන්ති එත්ථාති ලෙඩ්ඩුට්ඨානං, ලෙඩ්ඩුනිමිත්තං කසිතට්ඨානං. වජ්ජතීති වදං, වචනං. කුච්ඡිතං වදං අවදං. ගරහනෙ හි අයං අ-කාරො යථා – ‘‘අපුත්තො අභරියා’’ති. අවදං මානෙතීති අවදමානා, අත්තනො බලමදෙන ලාපං අතිමඤ්ඤිත්වා වදන්තීති අත්ථො. තෙනෙවාහ ‘‘ගච්ඡ ඛො, ත්වං ලාප, තත්‍රපි මෙ ගන්ත්වා න මොක්ඛසී’’ති. යං පන අට්ඨකථායං වුත්තං ‘‘අත්තනො බලස්ස සුට්ඨු වණ්ණං වදමානා’’ති, තත්ථ අත්තතො ආපන්නං ගහෙත්වා වුත්තං. ‘‘වදමානො’’ති වා පාඨො, සාරම්භවසෙන අව්හායන්තොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘එහි ඛො දානි සකුණග්ඝී’’ති. සුට්ඨු ඨපෙත්වාති ජියාමුත්තසරස්ස විය සීඝපාතයොග්‍යතාකරණෙන උභො පක්ඛෙ සම්මා ඨපෙත්වා. අයන්ති සකුණග්ඝි. ඤත්වාති යථාභූතදස්සනෙන අත්තනො ඤාණෙන ජානිත්වා. ඵාලීයිත්ථාති ඵාලච්ඡෙදතිඛිණසිඛරෙ සුක්ඛලෙඩ්ඩුස්මිං භිජ්ජිත්ථ.

๓๗๒. ชื่อว่า 'สกุณัคฆิ' (เหยี่ยว) เพราะมีกำลังในบรรดานกทั่วไป และเพราะฆ่านกเหล่านั้น. บทว่า 'เสโน' (เหยี่ยว) ท่านกล่าวว่า 'นี้เป็นชื่อของเหยี่ยว' แต่พึงทราบว่าหมายถึงเหยี่ยวชนิดพิเศษ. เพราะบินมาเพื่อเหยื่อ จึงกล่าวว่า 'โลภสาหเสนะ ปตฺตา' (บินมาด้วยความกล้าหาญเพราะความโลภ) คือ บินมาด้วยอาการที่กล้าหาญอันมีโลภะเป็นเหตุ. ที่ที่ไถด้วยไถ ชื่อว่า 'นาคละกัฏฐะ' (ที่ที่ไถแล้ว) การทำในที่นั้น ชื่อว่า 'นาคละกัฏฐกรณะ' จึงกล่าวว่า 'อธุนากัฏฐํ เขตฺตฏฺฐานํ' (บัดนี้คือที่นาที่ไถแล้ว). 'เลฑฺฑุฏฺฐานํ' (ที่ก้อนดิน) คือ ที่ที่ก้อนดินตั้งอยู่ ได้แก่ที่ที่ไถแล้วอันมีก้อนดินเป็นเครื่องหมาย. 'วทํ' (คำพูด) คือ คำพูด. 'อวทํ' (คำไม่ควรพูด) คือ คำพูดที่น่ารังเกียจ. อักษร 'อ' นี้ในที่นี้ใช้ในความหมายว่าตำหนิ เช่น 'อปุตฺโต' (ลูกไม่ดี) 'อภริยา' (เมียไม่ดี). 'อวทมานา' (เมื่อกล่าวคำไม่ควรพูด) คือ เมื่อกล่าวดูหมิ่นนกคุ่มด้วยความมัวเมาในกำลังของตน. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'แน่ะนกคุ่ม เจ้าจงไปเถิด แม้ไปที่นั่น เจ้าก็จักไม่พ้นจากเรา'. ส่วนที่กล่าวไว้ในอรรถกถาว่า 'กล่าวสรรเสริญกำลังของตนอย่างดี' นั้น กล่าวโดยหมายถึงสิ่งที่เกิดขึ้นแก่ตน. หรือมีบทว่า 'วทมาโน' (ผู้กล่าว) คือ ผู้เรียกด้วยความคะนอง. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'แน่ะเหยี่ยว มานี่เถิด'. 'สุฏฺฐุ ฐเปตฺวา' (ตั้งไว้ดีแล้ว) คือ ตั้งปีกทั้งสองข้างให้ดี โดยทำให้เหมาะแก่การพุ่งลงอย่างรวดเร็วเหมือนลูกศรที่หลุดจากสายธนู. 'อยํ' (นี้) คือ เหยี่ยวนี้. 'ญตฺวา' (รู้แล้ว) คือ รู้ด้วยญาณของตนโดยการเห็นตามความเป็นจริง. 'ผาลียิตฺถา' (แตกแล้ว) คือ แตกในก้อนดินแห้งที่มีส่วนยอดคมเหมือนรอยตัดของผาล.

7. මක්කටසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถามักกะฏสูตร

373. සඤ්චාරොති සඤ්චරණං. ලෙපන්ති සිලෙසසදිසං ආලෙපනං. කාජසික්කා වියාති කාජදණ්ඩකෙ ඔලග්ගෙතබ්බා සික්කා විය. අපිච චතස්සො රජ්ජුයො උපරි බන්ධනට්ඨානඤ්චාති පඤ්චට්ඨානං. ඔඩ්ඩිතොති ඔලම්බිතො. ථුනන්තොති නිත්ථුනන්තො.

๓๗๓. บทว่า 'สัญจาโร' คือ การเที่ยวไป. บทว่า 'เลปํ' (ตัง) คือ เครื่องฉาบทาที่เหมือนยางไม้. บทว่า 'กาชสิกฺกา วิย' (เหมือนสาแหรกคานหาบ) คือ เหมือนสาแหรกที่พึงแขวนไว้ที่ไม้คาน. อีกอย่างหนึ่ง คือ เชือก ๔ เส้น และที่ผูกข้างบน รวมเป็น ๕ ตำแหน่ง. 'โอฑฺฑิโต' (ดักไว้แล้ว) คือ ห้อยลงแล้ว. 'ถุนนฺโต' (คร่ำครวญ) คือ ร้องครวญคราง.

8. සූදසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาสูทสูตร

374. ආහාරසම්පාදනෙන තංතංආහාරවත්ථුගතෙ සූදෙති පග්ඝරෙතීති සූදො, භත්තකාරකො. දහරෙහි මනාපතරං අච්චෙතබ්බතො අතික්කමිතබ්බතො අච්චයා, භොජනෙ රසවිසෙසා, තස්මා නානච්චයෙහීති නානප්පකාරරසවිසෙසෙහීති අත්ථො. තෙන වුත්තං ‘‘නානච්චයෙහී’’තිආදි. අග්ගීයති අසඞ්කරතො විභජීයතීති අග්ගො, අම්බිලමෙව අග්ගො අම්බිලග්ගොති ආහ – ‘‘අම්බිලග්ගෙහීති අම්බිලකොට්ඨාසෙහී’’ති. දාතුං අභිහරිතබ්බතාය අභිහාරා, දෙය්‍යධම්මා. තෙනාහ – ‘‘අභිහටානං දායාන’’න්ති. ඉදං මෙ කම්මට්ඨානං අනුලොමංවාති ඉදං මම කම්මට්ඨානං එවං පවත්තමානං අනුලොමාවසානමෙව හුත්වා තිට්ඨති. එවං පුන පවත්තමානං [Pg.471] උස්සක්කිත්වා විසෙසනිබ්බත්තනත්ථමෙව හොතීති එවං නිමිත්තං ගහෙතුං න සක්කොති බාලො අබ්‍යත්තො, පණ්ඩිතො පන සක්කොති. අත්තනො චිත්තස්සාති අත්තනො භාවනාචිත්තස්ස. පුබ්බභාගවිපස්සනා සතිපට්ඨානාව කථිතා ‘‘සකස්ස චිත්තස්ස නිමිත්තං උග්ගණ්හාතී’’ති වුත්තත්තා.

๓๗๔. ชื่อว่า 'สูโท' (พ่อครัว) เพราะย่อมปรุง ย่อมให้ไหลออกซึ่งวัตถุแห่งอาหารนั้นๆ ด้วยการทำอาหารให้สำเร็จ คือผู้ทำกับข้าว. ชื่อว่า 'อัจจยะ' (รสเลิศ) คือ รสพิเศษในอาหาร เพราะเป็นสิ่งที่น่าพึงใจยิ่งกว่า หรือล่วงพ้นรสที่พวกเด็กๆ ชอบใจ ฉะนั้น 'นานาอัจจเยหิ' จึงหมายถึง ด้วยรสพิเศษนานาชนิด. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'นานาอัจจเยหิ' เป็นต้น. ชื่อว่า 'อัคคะ' (ยอด) เพราะเป็นสิ่งที่ถูกถือเอาโดยไม่ปะปนกัน ความเปรี้ยวนั่นแหละเป็นยอด ชื่อว่า 'อัมพิลัคคะ' จึงกล่าวว่า 'อัมพิลัคเคหิ' คือ ด้วยส่วนที่เปรี้ยว. ชื่อว่า 'อภิหาระ' (ของถวาย) เพราะเป็นสิ่งที่พึงนำมาถวาย ได้แก่ไทยธรรม. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'อภิหฏานํ ทายานํ' (ของถวายที่นำมาแล้ว). 'อิทํ เม กมฺมฏฺฐานํ อนฺโลมํวา' (กรรมฐานนี้ของเราเป็นไปตามลำดับ) คือ กรรมฐานของเราที่ดำเนินไปอย่างนี้ ย่อมตั้งอยู่โดยมีความสำเร็จเป็นที่สุดเท่านั้น. เมื่อดำเนินไปอีกอย่างนี้ ย่อมเป็นไปเพื่อการทำให้เกิดคุณวิเศษโดยการก้าวหน้าขึ้น คนพาลผู้ไม่ฉลาดไม่สามารถจับนิมิตได้อย่างนี้ แต่บัณฑิตสามารถจับได้. 'อตฺตโน จิตฺตสฺส' (แห่งจิตของตน) คือ แห่งจิตภาวนาของตน. วิปัสสนาที่เป็นส่วนเบื้องต้นนั่นแหละที่เรียกว่าสติปัฏฐาน เพราะคำว่า 'ย่อมจับนิมิตแห่งจิตของตน'.

9. ගිලානසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาคิลานสูตร

375. පාදගාමොති නගරස්ස පදසදිසො මහන්තගාමො. තෙනෙවාහ ‘‘වෙසාලියං විහරති වෙළුවගාමකෙ’’ති. අහිතනිසෙධන-හිතනියොජන-බ්‍යසනපරිච්චජන-ලක්ඛණො මිත්තභාවො යෙසු අත්ථි, තෙ මිත්තා. යෙ පන දිට්ඨමත්තසහායා, තෙ සන්දිට්ඨා. යෙ සවිසෙසං භත්තිමන්තො, තෙ සම්භත්තාති දස්සෙන්තො ‘‘මිත්තාති මිත්තාවා’’තිආදිමාහ. අස්සාති භගවතො. පඤ්චමියං අට්ඨමියං චාතුද්දසියං පඤ්චදසියන්ති එකෙකස්මිං පක්ඛෙ චත්තාරො වාරෙ කත්වා මාසස්ස අට්ඨවාරෙ.

๓๗๕. บทว่า 'ปาทคาโม' (หมู่บ้านชายแดน) คือ หมู่บ้านใหญ่ที่เหมือนเท้าของเมือง. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ประทับอยู่ที่เวฬุวคาม ในเมืองเวสาลี'. ผู้ใดมีความเป็นมิตรที่มีลักษณะคือห้ามสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ ชักชวนในสิ่งที่เป็นประโยชน์ และช่วยให้พ้นจากความวิบัติ ผู้นั้นชื่อว่า 'มิตฺตา' (มิตร). ส่วนผู้ที่เป็นสหายเพียงแค่เห็นกัน ผู้นั้นชื่อว่า 'สนฺทิฏฺฐา' (คนคุ้นเคย). ผู้ใดมีความภักดีเป็นพิเศษ ผู้นั้นชื่อว่า 'สมฺภตฺตา' (คนสนิท) ดังที่ท่านแสดงว่า 'มิตฺตาติ มิตฺตาวา' เป็นต้น. 'อสฺส' (ของพระองค์) คือ ของพระผู้มีพระภาค. ในวัน ๕ ค่ำ วัน ๘ ค่ำ วัน ๑๔ ค่ำ และวัน ๑๕ ค่ำ คือทำ ๔ ครั้งในแต่ละปักษ์ รวมเป็น ๘ ครั้งในเดือนหนึ่ง.

වෙදනානං බලවභාවෙන ඛරො ඵරුසො කක්ඛළො. ආබාධොති පුබ්බකම්මහෙතුතාය කම්මසමුට්ඨානො ආබාධො සඞ්ඛාරදුක්ඛතාසඞ්ඛාතො සබ්බකාලිකත්තා සරීරස්ස සභාගරොගො නාම. නායමීදිසො ආබාධො, අයං පන බහලතරබ්‍යාධිතාය ‘‘විසභාගරොගො’’ති වුත්තො. අන්ත-සද්දො සමීපපවත්තොති ආහ – ‘‘මරණන්තං මරණසන්තික’’න්ති. වෙදනා…පෙ… අකරොන්තො උක්කංසගතභාවිතකායාදිතාය. අපීළියමානොති අපීළියමානො විය. ඔවාදමෙව භික්ඛුසඞ්ඝස්ස අපලොකනන්ති ආහ – ‘‘ඔවාදානුසාසනිං අදත්වාති වුත්තං හොතී’’ති. පුබ්බභාගවීරියං නාම ඵලසමාපත්තියා පරිකම්මභූතවිපස්සනාවීරියං. ජීවිතම්පි ජීවිතසඞ්ඛාරො පතිතුං අදත්වා අත්තභාවස්ස අභිසඞ්ඛරණතො.

เพราะความที่เวทนามีกำลังกล้า จึงหยาบกระด้าง รุนแรง และแข็งกร้าว คำว่า 'อาพาธ' หมายถึง อาพาธที่เกิดจากกรรม เพราะมีกรรมเก่าเป็นเหตุ จัดเป็นสังขารทุกข์ เพราะเป็นโรคประจำกาย (สภาวโรค) ที่มีอยู่ตลอดเวลา อาพาธนี้ไม่ใช่อาพาธเช่นนั้น แต่เป็นอาพาธที่เกิดจากโรคภัยไข้เจ็บที่รุนแรงยิ่งกว่า จึงเรียกว่า 'วิสภาคโรค' (โรคที่ผิดปกติ) คำว่า 'อันตะ' (ที่สุด) หมายถึง ความใกล้ชิด จึงกล่าวว่า 'มารณันตัง' (ที่สุดแห่งมรณะ) คือ 'มารณสันติกัง' (ความใกล้แห่งมรณะ) เวทนา... (ละไว้)... ไม่กระทำ เพราะความเป็นผู้มีกายเป็นต้นที่อบรมจนถึงความสูงสุด คำว่า 'อปิฬิยมาโน' (ไม่ถูกบีบคั้น) หมายถึง เหมือนไม่ถูกบีบคั้น การบอกลาภิกษุสงฆ์นั่นเองคือโอวาท จึงกล่าวว่า 'ไม่ให้โอวาทและอนุสาสนี' ดังนี้ คำว่า 'ปุพพภาควิริยะ' (ความเพียรในส่วนเบื้องต้น) หมายถึง วิปัสสนาวิริยะที่เป็นบุพพประโยคแห่งผลสมาบัติ แม้ชีวิตก็คือสังขารชีวิต เพราะปรุงแต่งอัตภาพโดยไม่ยอมให้ตกไป

‘‘එත්තකං කාලං අතික්කමිත්වා වුට්ඨහිස්සාමී’’ති ඛණපරිච්ඡෙදවතී සමාපත්ති ඛණිකසමාපත්ති. නිග්ගුම්බං නිජ්ජටං කත්වාති රූපසත්තකාරූපසත්තකවසෙන පවත්තියමානං විපස්සනාභාවනං සබ්බසො ඛිලවිරහෙන නිග්ගුම්බං, අබ්‍යාකුලතාය නිජ්ජටං කත්වා. මහාවිපස්සනාවසෙනාති පච්චෙකං සවිසෙසං විත්ථාරිතානං අට්ඨාරසාදීනං මහාවිපස්සනානං වසෙන විපස්සිත්වා සමාපන්නා යා සමාපත්ති, සා සුට්ඨු වික්ඛම්භෙති වෙදනං මහාබලවතාය පුබ්බාරම්මණස්ස, මහානුභාවතාය තථාපවත්තිතවිපස්සනාවීරියස්ස. යථා [Pg.472] නාමාතිආදිනා තස්ස නිදස්සනං දස්සෙති. වෙදනාති දුක්ඛවෙදනා. චුද්දසහාකාරෙහීති තස්සෙව සත්තකද්වයස්ස වසෙන වදති. සන්නෙත්වාති අන්තරන්තරා සමාපන්නජ්ඣානසමාපත්තිසම්භූතෙන විපස්සනාපීතිසිනෙහෙන තෙමෙත්වා. සමාපත්තීති ඵලසමාපත්ති.

สมาบัติที่มีการกำหนดเวลาว่า 'เราจักออกจากสมาบัติเมื่อล่วงไปเท่านั้นเท่านี้เวลา' ชื่อว่า 'ขณิกสมาบัติ' (สมาบัติที่มีกำหนดเวลา) คำว่า 'ทำให้ปราศจากกอและปราศจากความยุ่งเหยิง' หมายถึง ทำให้วิปัสสนาภาวนาที่ดำเนินไปโดยอาศัยรูปสัตตกะและอรูปสัตตกะ ปราศจากกอโดยสิ้นเชิงด้วยการไม่มีขิละ (กิเลสเครื่องกั้น) และปราศจากความยุ่งเหยิงด้วยการไม่สับสน คำว่า 'โดยอาศัยมหาวิปัสสนา' หมายถึง สมาบัติที่เข้าถึงแล้วด้วยการเห็นแจ้งโดยอาศัยมหาวิปัสสนา 18 ประการเป็นต้น ที่ขยายความอย่างละเอียดเป็นพิเศษแต่ละอย่างนั้น ย่อมข่มเวทนาได้อย่างดีเยี่ยม เพราะอารมณ์เบื้องต้นมีกำลังมาก และเพราะวิปัสสนาวิริยะที่ดำเนินไปเช่นนั้นมีอานุภาพมาก ด้วยคำว่า 'ยถา นามะ' (เหมือนอย่างว่า) เป็นต้น ย่อมแสดงอุทาหรณ์ของสิ่งนั้น คำว่า 'เวทนา' หมายถึง ทุกขเวทนา คำว่า 'ด้วยอาการ 14 อย่าง' หมายถึง กล่าวโดยอาศัยสัตตกะ 2 อย่างนั้นเอง คำว่า 'ทำให้ชุ่มชื่น' (Sannetvā) หมายถึง ทำให้ชุ่มชื่นด้วยยางคือปีติในวิปัสสนาที่เกิดขึ้นจากฌานสมาบัติที่เข้าถึงเป็นครั้งคราว คำว่า 'สมาบัติ' หมายถึง ผลสมาบัติ

ගිලානා වුට්ඨිතොති ගිලානභාවතො වුට්ඨිතො. සරීරස්ස ගරුථද්ධභාවප්පත්ති මධුරකතාති ආහ – ‘‘සඤ්ජාතගරුභාවො සඤ්ජාතථද්ධභාවො’’ති. නානාකාරතොති පුරත්ථිමාදිභෙදතො. සතිපට්ඨානධම්මාති පුබ්බෙ අත්තනා භාවියමානා සතිපට්ඨානධම්මා. පාකටා න හොන්ති කායචිත්තානං අකම්මඤ්ඤතාය. තන්ති ධම්මාති පරියත්තිධම්මා න ඤායන්ති.

คำว่า 'หายจากอาพาธ' หมายถึง พ้นจากความเป็นผู้ป่วย ความที่ร่างกายถึงความหนักและแข็งกระด้าง เรียกว่า 'ความมึนตึง' (madhurakatā) จึงกล่าวว่า 'มีความหนักเกิดขึ้น มีความแข็งกระด้างเกิดขึ้น' คำว่า 'นานาการะ' (หลายอย่าง) หมายถึง โดยความแตกต่างกันมีทิศตะวันออกเป็นต้น คำว่า 'สติปัฏฐานธรรม' หมายถึง สติปัฏฐานธรรมที่ตนเองได้เจริญมาแล้วในกาลก่อน ไม่ปรากฏชัดเจน เพราะกายและจิตไม่ควรแก่การงาน คำว่า 'ตันติธรรม' (ธรรมที่เป็นหลัก) หมายถึง ปริยัติธรรมไม่เป็นที่รู้แจ้ง

අනන්තරං අබාහිරන්ති ධම්මවසෙන පුග්ගලවසෙන ච අන්තරබාහිරං අකත්වා. එත්තකන්තිආදිනා වුත්තමෙවත්ථං විවරති. දහරකාලෙති අත්තනො දහරකාලෙ. න එවං හොතීති ‘‘අහං භික්ඛුසඞ්ඝං පරිහරිස්සාමී’’තිආදිකො මානතණ්හාමූලකො ඉස්සාමච්ඡරියානං පවත්තිආකාරො තථාගතස්ස න හොති, නත්ථෙව පගෙව තෙසං සමුච්ඡින්නත්තාති ආහ – ‘‘බොධිපල්ලඞ්කෙයෙවා’’තිආදි. පටිසඞ්ඛරණෙන වෙඨෙන මිස්සකෙන. මඤ්ඤෙති යථාවුත්තං පටිසඞ්ඛරණසඤ්ඤිතෙන වෙඨමිස්සකෙන විය ජරසකටං. අරහත්තඵලවෙඨෙනාති අරහත්තඵලසමාපත්තිසඤ්ඤිතෙන අත්ථභාවවෙඨෙන.

คำว่า 'ไม่เป็นภายในและไม่เป็นภายนอก' หมายถึง ไม่ทำให้เป็นภายในและภายนอกโดยธรรมและโดยบุคคล ด้วยคำว่า 'เอตตกัง' (เท่านั้น) เป็นต้น ย่อมขยายความหมายที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง คำว่า 'ในวัยหนุ่ม' หมายถึง ในวัยหนุ่มของตน คำว่า 'ไม่เป็นเช่นนั้น' หมายถึง อาการแห่งความริษยาและความตระหนี่ที่มีมานะและตัณหาเป็นมูล เช่น 'เราจักปกครองภิกษุสงฆ์' เป็นต้น ย่อมไม่มีแก่พระตถาคต เพราะกิเลสเหล่านั้นถูกถอนรากถอนโคนเสียแล้วตั้งแต่ที่โพธิบัลลังก์นั่นเอง ด้วยการซ่อมแซมที่ปะปนกับการพัน ย่อมสำคัญเหมือนเกวียนเก่าที่ปะปนกับการพันที่เรียกว่าการซ่อมแซมตามที่กล่าวมาแล้ว คำว่า 'ด้วยการพันแห่งอรหัตตผล' หมายถึง ด้วยการพันแห่งอัตภาพที่เรียกว่าอรหัตตผลสมาบัติ

ඵලසමාපත්තියා අධිප්පෙතත්තා ‘‘එකච්චානං වෙදනානන්ති ලොකියානං වෙදනාන’’න්ති වුත්තං. අත්තදීපාති එත්ථ අත්ත-සද්දෙන ධම්මො එව වුත්තො, ස්වායමත්ථො හෙට්ඨා විභාවිතො එව. නවවිධො ලොකුත්තරධම්මො වෙදිතබ්බො. සො හි චතූහි ඔඝෙහි අනජ්ඣොත්ථරණීයතො ‘‘දීපො’’ති වුත්තො. තමඅග්ගෙති තමයොගාභාවෙන සදෙවකස්ස ලොකස්ස අග්ගෙ. සබ්බෙසන්ති සබ්බෙසං සික්ඛාකාමානං. තෙ ‘‘ධම්මදීපා විහරථා’’ති වුත්තා චතුසතිපට්ඨානගොචරාව භික්ඛූ අග්ගෙ භවිස්සන්ති.

เพราะมุ่งหมายถึงผลสมาบัติ จึงกล่าวว่า 'เวทนาบางอย่าง' คือ 'เวทนาที่เป็นโลกิยะ' ในคำว่า 'อัตตทีปะ' (มีตนเป็นที่พึ่ง) นี้ คำว่า 'อัตตะ' (ตน) หมายถึง ธรรมนั่นเอง ความหมายนี้ได้อธิบายไว้ข้างล่างแล้ว พึงทราบโลกุตรธรรม 9 ประการ ธรรมนั้นถูกเรียกว่า 'ทีปะ' (เกาะ) เพราะไม่ถูกโอฆะ 4 อย่างท่วมทับได้ คำว่า 'ตมัคเค' (Tamaggeti) หมายถึง ทรงเป็นผู้เลิศกว่าโลกพร้อมทั้งเทวโลก เพราะไม่มีความเกี่ยวข้องกับความมืด (กิเลส) คำว่า 'ของทั้งหมด' หมายถึง ของผู้ใคร่ในการศึกษาทั้งหมด ภิกษุเหล่านั้นที่กล่าวว่า 'จงอยู่ด้วยธรรมเป็นที่พึ่ง' คือผู้มีสติปัฏฐาน 4 เป็นอารมณ์นั่นเอง จักเป็นผู้เลิศ

10. භික්ඛුනුපස්සයසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาภิกขุนูปัสสยสูตร

376. කම්මට්ඨානකම්මිකාති කම්මට්ඨානමනුයුත්තා. විසෙසෙතීති විසෙසො, අතිසයො, ස්වායං පුබ්බාපරවිසෙසො උපාදායුපාදාය ගහෙතබ්බොති තං දස්සෙතුං ‘‘තත්ථා’’තිආදිමාහ.

๓๗๖. คำว่า 'ผู้ประกอบกรรมฐาน' หมายถึง ผู้ขวนขวายในกรรมฐาน คำว่า 'วิเสเสติ' (ย่อมพิเศษ) หมายถึง ความพิเศษ ความยิ่ง ความพิเศษในเบื้องต้นและเบื้องปลายนี้พึงถือเอาโดยลำดับ เพื่อแสดงสิ่งนั้นจึงกล่าวว่า 'ตัตถะ' (ในบรรดาธรรมเหล่านั้น) เป็นต้น

උප්පජ්ජති [Pg.473] කිලෙසපරිළාහොති කායෙ අසුභාදිවසෙන මනසිකාරං අදහන්තස්ස මනසිකාරස්ස වීථියං අපටිපන්නතා සුභාදිවසෙන කායාරම්මණො කිලෙසපරිළාහො ච උප්පජ්ජති. වීරියාරම්භස්ස අභාවෙන තස්මිං ආරම්මණෙ චෙතසො වා ලීනත්තං හොති, ගොචරජ්ඣත්තතො බහිද්ධා පුථුත්තාරම්මණෙ චිත්තං වික්ඛිපති. එවං කිලෙසපරිළාහෙ චාතිආදිනා තිවිධම්පි භාවනානුයොගස්ස කිලෙසවත්ථුභාවං උපාදාය සමුච්චයවසෙන අට්ඨකථායං වුත්තං. යස්මා පන තෙ පරිළාහලීනත්තවික්ඛෙපා එකජ්ඣං න පවත්තන්ති, තස්මා පාළියං ‘‘කායාරම්මණො වා’’තිආදිනා අනියමත්ථො වා-සද්දො ගහිතො. කිලෙසානුරඤ්ජිතෙනාති කිලෙසවිවණ්ණිතචිත්තෙන හුත්වා න වත්තිතබ්බං. කථං පන වත්තිතබ්බන්ති ආහ ‘‘කිස්මිඤ්චිදෙවා’’ති. න ච විතක්කෙති න ච විචාරෙතීති කිලෙසසහගතෙ විතක්කවිචාරෙ න පවත්තෙති. සුඛිතොති ඣානසුඛෙන සුඛිතො.

คำว่า 'กิเลสปริฬาหะย่อมเกิดขึ้น' หมายถึง กิเลสปริฬาหะ (ความเร่าร้อนแห่งกิเลส) ที่มีกายเป็นอารมณ์โดยความเป็นของงามเป็นต้น ย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ที่ไม่ใส่ใจในกายโดยความเป็นอสุภะเป็นต้น และไม่ดำเนินไปในวิถีแห่งการใส่ใจ เพราะไม่มีการปรารภความเพียร จิตจึงหดหู่ในอารมณ์นั้น หรือจิตย่อมฟุ้งซ่านไปในอารมณ์ที่หลากหลายภายนอกจากโคจรภายใน ด้วยคำว่า 'แม้ในกิเลสปริฬาหะ' เป็นต้น จึงกล่าวไว้ในอรรถกถาโดยรวมว่า ภาวนานุโยคทั้ง 3 อย่างนั้นมีกิเลสเป็นวัตถุ แต่เพราะปริฬาหะ ความหดหู่ และความฟุ้งซ่านเหล่านั้นไม่ดำเนินไปพร้อมกัน ดังนั้นในพระบาลีจึงใช้คำว่า 'วา' (หรือ) ในคำว่า 'กายารัมมโณ วา' (หรือมีกายเป็นอารมณ์) เป็นต้น เพื่อแสดงความไม่แน่นอน คำว่า 'ด้วยจิตที่ย้อมด้วยกิเลส' หมายถึง ไม่พึงประพฤติด้วยจิตที่ถูกกิเลสทำให้เศร้าหมอง แต่จะพึงประพฤติอย่างไรเล่า จึงกล่าวว่า 'ในสิ่งใดสิ่งหนึ่ง' คำว่า 'ไม่ตรึก ไม่ตรอง' หมายถึง ไม่ยังวิตกวิจารที่ประกอบด้วยกิเลสให้ดำเนินไป คำว่า 'เป็นผู้มีความสุข' หมายถึง เป็นผู้มีความสุขด้วยสุขในฌาน

ඉමස්ස භික්ඛුනො භාවනා පවත්තාති සම්බන්ධො. යස්මා හි ඉමස්ස භික්ඛුනො තං මූලකම්මට්ඨානං පරිපන්ථෙ සති ඨපෙත්වා බුද්ධගුණාදිඅනුස්සරණෙන චිත්තං පසාදෙත්වා මූලකම්මට්ඨානභාවනා පවත්තා, තස්මා පණිධාය භාවනාති වුත්තන්ති සම්බන්ධො. අට්ඨපෙත්වාති චිත්තං අප්පවත්තෙත්වාති අත්ථො වෙදිතබ්බො. කම්මට්ඨානාදීනං තිණ්ණම්පි වසෙන අත්ථයොජනා සම්භවති. තෙනාහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි. සාරෙන්තො වියාති රථං වාහයන්තො විය. සමප්පමාණතො අට්ඨකාදිවසෙන සුතච්ඡිතං පක්ඛිපන්තො විය. සුඛෙනෙව කිලෙසානං ඔකාසං අදෙන්තො අන්තරා අසජ්ජන්තො අලග්ගන්තො. විපස්සනාචාරස්ස ආරද්ධවුත්තිතං අපරිපන්ථතඤ්ච දස්සෙන්තො ඔපම්මද්වයමාහ. බ්‍යාභඞ්ගියාති කාජදණ්ඩෙන. කිලෙසපරිළාහාදීනන්ති කිලෙසපරිළාහලීනත්තවික්ඛෙපානං.

ความเพียรภาวนาของภิกษุรูปนี้ดำเนินไป นี้คือความเชื่อมโยง เพราะว่าเมื่อกรรมฐานหลักนั้นมีอุปสรรค ภิกษุรูปนี้จึงพักกรรมฐานหลักนั้นไว้ก่อน แล้วยังจิตให้ผ่องใสด้วยการระลึกถึงพุทธคุณเป็นต้น แล้วจึงดำเนินภาวนาในกรรมฐานหลักนั้นต่อไป ดังนั้นจึงมีความเชื่อมโยงว่า 'ภาวนาที่ตั้งไว้' ดังนี้ คำว่า 'อัฏฐเปตวา' (ไม่ตั้งไว้) พึงทราบความหมายว่า 'ไม่ยังจิตให้ดำเนินไป' การประกอบความหมายโดยอาศัยธรรม 3 ประการมีกรรมฐานเป็นต้น ย่อมเป็นไปได้ เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า 'ตัตถะ' (ในบรรดาธรรมเหล่านั้น) เป็นต้น เหมือนผู้ขับรถ เหมือนผู้ใส่ไม้ที่ถากไว้อย่างดีโดยส่วนกว้างยาวเท่ากันด้วยอำนาจไม้แปดเหลี่ยมเป็นต้น ไม่ให้โอกาสแก่กิเลสโดยง่าย ไม่ติดขัด ไม่ข้องแวะในระหว่าง เพื่อแสดงความที่วิปัสสนาจารดำเนินไปอย่างต่อเนื่องและไม่มีอุปสรรค จึงกล่าวอุปมา 2 อย่าง คำว่า 'พยาภังคิยา' หมายถึง ด้วยไม้คาน คำว่า 'กิเลสปริฬาหาทีนัง' (แห่งกิเลสปริฬาหะเป็นต้น) หมายถึง แห่งความเร่าร้อนเพราะกิเลส ความหดหู่ และความฟุ้งซ่าน

ගුළඛණ්ඩාදීනීති ගුළඛණ්ඩසක්ඛරඛණ්ඩාදීනි උච්ඡුවිකාරභූතානි. ‘‘කායෙ කායානුපස්සී විහරාමී’’තිආදිවචනතො ‘‘පුබ්බභාගවිපස්සනා කථිතා’’ති වුත්තං.

คำว่า 'กุลขัณฑาทีนิ' (น้ำอ้อยก้อนเป็นต้น) หมายถึง น้ำอ้อยก้อน น้ำตาลกรวดเป็นต้น ซึ่งเป็นของที่แปรสภาพมาจากอ้อย เพราะคำว่า 'เราย่อมอยู่พิจารณากายในกาย' เป็นต้น จึงกล่าวว่า 'ปุพพภาควิปัสสนา (วิปัสสนาในส่วนเบื้องต้น) ได้ถูกกล่าวแล้ว'

අම්බපාලිවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

การพรรณนาอัมพปาลีวรรค จบแล้ว

2. නාලන්දවග්ගො

๒. นาลันทวรรค

2. නාලන්දසුත්තවණ්ණනා

๒. การพรรณนานาลันทสูตร

378. දුතියවග්ගෙ [Pg.474] පඨමසුත්තං හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා සුවිඤ්ඤෙය්‍යන්ති තං ලඞ්ඝිත්වා ‘‘දුතියෙ’’ති වුත්තං.

๓๗๘. พระสูตรแรกในวรรคที่ 2 เป็นที่เข้าใจได้ง่าย เพราะมีนัยที่กล่าวไว้ข้างล่างแล้ว จึงข้ามพระสูตรนั้นไปแล้วกล่าวว่า 'ในวรรคที่ 2'

භිය්‍යතරො අභිඤ්ඤාතොති සම්බොධියා සෙට්ඨතරොති අභිලක්ඛිතො. භිය්‍යතරාභිඤ්ඤොති සබ්බසත්තෙසු අධිකතරපඤ්ඤො. තෙනාහ ‘‘උත්තරිතරඤාණො’’ති. සම්මා අනවසෙසතො බුජ්ඣති එතෙනාති සම්බොධීති ආහ – ‘‘සම්බොධියන්ති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙ’’ති. නිප්පදෙසා ගහිතාති අනවසෙසා බුද්ධගුණා ගහිතා අග්ගමග්ගසිද්ධියාව භගවතො සබ්බගුණානං සිද්ධත්තා. න කෙවලඤ්ච බුද්ධානං, අථ ඛො අග්ගසාවකපච්චෙකබුද්ධානම්පි තංතංගුණසමිජ්ඣනං අග්ගමග්ගාධිගමෙනෙවාති දස්සෙන්තො ‘‘ද්වෙපි අග්ගසාවකා’’තිආදිමාහ.

คำว่า ‘ภิยยะตะโร อภิญญาโต’ คือ ถูกกำหนดหมายว่าเป็นผู้เลิศกว่าด้วยสัมโพธิ คำว่า ‘ภิยยะตะราภิญโญ’ คือ มีปัญญามากยิ่งกว่าสัตว์ทั้งปวง เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า ‘มีญาณยิ่งกว่า’ เพราะตรัสรู้โดยชอบไม่เหลือเศษด้วยญาณนี้ จึงชื่อว่าสัมโพธิ ท่านจึงกล่าวว่า ‘สัมโพธิ คือ สัพพัญญุตญาณ’ คำว่า ‘นิปปเทสา คหิตา’ คือ พระพุทธคุณทั้งสิ้นถูกถือเอาแล้ว เพราะคุณทั้งปวงของพระผู้มีพระภาคสำเร็จได้ด้วยความสำเร็จแห่งอริยมรรคสูงสุดเท่านั้น ไม่ใช่เฉพาะแต่พระพุทธเจ้าเท่านั้น แต่แม้การสำเร็จคุณนั้นๆ ของพระอัครสาวกและพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย ก็ด้วยการบรรลุอริยมรรคสูงสุดเท่านั้น เพื่อแสดงความนี้ท่านจึงกล่าวว่า ‘แม้พระอัครสาวกทั้งสอง’ เป็นต้น

අපරො නයො – පසන්නොති ඉමිනා පසාදස්ස වත්තමානතා දීපිතාති උප්පන්නසද්ධොති ඉමිනාපි සද්ධාය පච්චුප්පන්නතා පකාසිතාති ආහ – ‘‘එවං සද්දහාමීති අත්ථො’’ති. අභිජානාති අභිමුඛභාවෙන සබ්බඤ්ඤෙය්‍යං ජානාතීති අභිඤ්ඤො, භිය්‍යො අධිකො අභිඤ්ඤොති භිය්‍යොභිඤ්ඤො. සො එව අතිසයවචනිච්ඡාවසෙන භිය්‍යොභිඤ්ඤතරොති වුත්තොති ආහ – ‘‘භිය්‍යතරො අභිඤ්ඤාතො’’ති. දුතියවිකප්පෙ පන අභිජානාතීති අභිඤ්ඤා, අභිවිසිට්ඨා පඤ්ඤා. භිය්‍යො අභිඤ්ඤා එතස්සාති භිය්‍යොභිඤ්ඤො, සො එව අතිසයවචනිච්ඡාවසෙන භිය්‍යොභිඤ්ඤතරො. ස්වායං අස්ස අතිසයො අභිඤ්ඤාය භිය්‍යොභාවකතොති ආහ – ‘‘භිය්‍යතරාභිඤ්ඤො වා’’ති. සම්බුජ්ඣති එතායාති සම්බොධි, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං අග්ගමග්ගඤාණඤ්ච. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණපදට්ඨානඤ්හි අග්ගමග්ගඤාණං, අග්ගමග්ගඤාණපදට්ඨානඤ්ච සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං සම්බොධි නාම. තත්ථ පධානවසෙන තදත්ථදස්සනෙ පඨමවිකප්පො, පදට්ඨානවසෙන දුතියවිකප්පො. කස්මා පනෙත්ථ අරහත්තමග්ගඤාණස්සෙව ගහණං, නනු හෙට්ඨිමානිපි භගවතො මග්ගඤාණානි සවාසනමෙව යථාසකං පටිපක්ඛවිධමනවසෙන පවත්තානි. සවාසනප්පහානඤ්හි ඤෙය්‍යාවරණප්පහානන්ති? සච්චමෙතං, තං පන අපරිපුණ්ණං පටිපක්ඛවිධමනස්ස විප්පකතභාවතොති ආහ ‘‘අරහත්තමග්ගඤාණෙ වා’’ති. සබ්බන්ති සම්මාසම්බුද්ධෙන අධිගන්තබ්බං සබ්බං.

อีกนัยหนึ่ง คำว่า ‘ปสันโน’ นี้แสดงถึงความที่ความเลื่อมใสกำลังดำเนินอยู่ คำว่า ‘อุปปันนสัทโธ’ นี้ก็แสดงถึงความที่ศรัทธาเป็นปัจจุบัน ท่านจึงกล่าวว่า ‘มีความหมายว่า เราเชื่ออย่างนี้’ ผู้รู้ยิ่ง คือ ผู้รู้สิ่งอันพึงรู้ทั้งปวงโดยความเป็นของเฉพาะหน้า ชื่อว่าอภิญญู, ผู้รู้ยิ่งกว่า คือ ผู้รู้ยิ่งที่ยิ่งขึ้นไป ชื่อว่าภิยโยภิญโญ ท่านผู้นั้นนั่นแลถูกกล่าวว่า ‘ภิยโยภิญญะตะโร’ ด้วยความประสงค์จะกล่าวโดยยิ่ง ท่านจึงกล่าวว่า ‘ภิยยะตะโร อภิญญาโต’ ส่วนในวิกัลป์ที่สอง คำว่า ‘อภิญญา’ คือ ปัญญาที่วิเศษยิ่ง ผู้มีอภิญญามากยิ่งกว่า ชื่อว่า ‘ภิยโยภิญโญ’ ท่านผู้นั้นนั่นแลถูกกล่าวว่า ‘ภิยโยภิญญะตะโร’ ด้วยความประสงค์จะกล่าวโดยยิ่ง ความยิ่งของท่านนั้นเป็นไปโดยความเป็นผู้มีอภิญญามากยิ่งกว่า ท่านจึงกล่าวว่า ‘หรือว่า ภิยยะตะราภิญโญ’ เพราะตรัสรู้ด้วยญาณนี้ จึงชื่อว่าสัมโพธิ ได้แก่ สัพพัญญุตญาณและอริยมรรคญาณสูงสุด เพราะอริยมรรคญาณสูงสุดเป็นปทัฏฐานของสัพพัญญุตญาณ และสัพพัญญุตญาณก็เป็นปทัฏฐานของอริยมรรคญาณสูงสุด ชื่อว่าสัมโพธิ ในบรรดาวิกัลป์เหล่านั้น วิกัลป์แรกแสดงความหมายนั้นโดยความเป็นประธาน วิกัลป์ที่สองแสดงโดยความเป็นปทัฏฐาน ในที่นี้ เพราะเหตุใดจึงถือเอาเฉพาะอรหัตตมรรคญาณเท่านั้น มิใช่หรือว่าแม้ญาณในมรรคเบื้องต่ำของพระผู้มีพระภาคก็เป็นไปเพื่อขจัดปฏิปักษ์ตามลำดับพร้อมทั้งวาสนา การละพร้อมทั้งวาสนานั่นแหละคือการละธรรมเครื่องกั้นสิ่งที่พึงรู้มิใช่หรือ? ข้อนั้นจริงอยู่ แต่การขจัดปฏิปักษ์นั้นยังไม่บริบูรณ์ เพราะยังทำไม่เสร็จสิ้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘หรือว่าในอรหัตตมรรคญาณ’ คำว่า ‘สัพพัง’ คือ สิ่งทั้งปวงที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าพึงบรรลุ

ඛාදනීයානං [Pg.475] උළාරතා සාතරසානුභාවෙනාති ආහ ‘‘මධුරෙ ආගච්ඡතී’’ති. පසංසාය උළාරතා විසිට්ඨභාවෙනාති ආහ – ‘‘සෙට්ඨෙ’’ති. ඔභාසස්ස උළාරතා මහන්තභාවෙනාති වුත්තං – ‘‘විපුලෙ’’ති. උසභස්ස අයන්ති ආසභී, ඉධ පන ආසභී වියාති ආසභී. තෙනාහ – ‘‘උසභස්ස වාචාසදිසී’’ති. යෙන ගුණෙන සා තංසදිසා, තං දස්සෙතුං ‘‘අචලා අසම්පවෙධී’’ති වුත්තං. යතො කුතොචි අනුස්සවනං අනුස්සවො. විජ්ජාට්ඨානාදීසු කතපරිචයානං ආචරියානං තං තං අත්ථං ඤාපෙන්තී පවෙණී ආචරියපරම්පරා. කෙවලං අත්තනො මතියා ‘‘ඉති කිර එවං කිරා’’ති පරිකප්පනා ඉතිකිරා. පිටකස්ස ගන්ථස්ස සම්පදානතො භූතතො තස්ස ගහණං පිටකසම්පදානං. යථාසුතානං අත්තානං ආකාරස්ස පරිවිතක්කනං ආකාරපරිවිතක්කො. තථෙවස්ස ‘‘එවමෙත’’න්ති දිට්ඨියා නිජ්ඣානක්ඛමනං දිට්ඨිනිජ්ඣානක්ඛන්ති. ආගමාධිගමෙහි විනා කෙවලං අනුස්සුතතො තක්කමග්ගං නිස්සාය තක්කනං තක්කො. අනුමානවිධිං නිස්සාය ගහණං නයග්ගාහො. යස්මා බුද්ධවිසයෙ ඨත්වා භගවතො අයං ථෙරස්ස චොදනා ථෙරස්ස ච සො අවිසයො, තස්මා ‘‘පච්චක්ඛතො ඤාණෙන පටිවිජ්ඣිත්වා වියා’’ති වුත්තං. සීහනාදො වියාති සීහනාදො. තංසදිසතා චස්ස සෙට්ඨභාවෙන, සො චෙත්ථ එවං වෙදිතබ්බොති දස්සෙන්තො ‘‘සීහනාදො’’තිආදිමාහ. උන්නාදයන්තෙනාති අසනිසදිසං කරොන්තෙන.

ความโอฬารของของเคี้ยว คือ ด้วยอานุภาพแห่งรสอันโอชะ ท่านจึงกล่าวว่า ‘มาในรสหวาน’ ความโอฬารแห่งการสรรเสริญ คือ ด้วยความเป็นของวิเศษ ท่านจึงกล่าวว่า ‘ในสิ่งที่เลิศ’ ความโอฬารแห่งรัศมี คือ ด้วยความเป็นของใหญ่ ท่านจึงกล่าวว่า ‘ในสิ่งที่ไพบูลย์’ คำว่า ‘อาสภี’ คือ เป็นของโคอุสภะ แต่ในที่นี้ อาสภี หมายถึง เหมือนโคอุสภะ เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า ‘เหมือนวาจาของโคอุสภะ’ เพื่อแสดงว่าวาจานั้นเหมือนด้วยคุณใด ท่านจึงกล่าวว่า ‘ไม่หวั่นไหว ไม่สั่นสะเทือน’ การได้ยินมาจากที่ใดที่หนึ่ง ชื่อว่า ‘อนุสสโว’ ประเพณีของอาจารย์ผู้คุ้นเคยในวิชาฐานะเป็นต้นที่ทำให้รู้ความหมายนั้นๆ ชื่อว่า ‘อาจริยปรัมปรา’ การคาดคะเนด้วยความคิดของตนเองเพียงอย่างเดียวว่า ‘ได้ยินว่าอย่างนี้ ได้ยินว่าอย่างนั้น’ ชื่อว่า ‘อิติกิรา’ การถือเอาตามความเหมาะสมจากคัมภีร์คือพระไตรปิฎก ชื่อว่า ‘ปิฎกสัมปทาน’ การตรึกตรองถึงอาการแห่งเหตุผลตามที่ได้ยินมา ชื่อว่า ‘อาการปริวิตก’ การอดทนต่อการเพ่งพินิจด้วยทิฏฐิว่า ‘สิ่งนี้เป็นอย่างนี้’ เช่นนั้นแหละ ชื่อว่า ‘ทิฏฐินิชฌานักขันติ’ การตรึกตรองอาศัยแนวทางแห่งการตรึกตรองเพียงเพราะได้ยินมา โดยปราศจากคัมภีร์และการบรรลุ ชื่อว่า ‘ตักโก’ การถือเอาโดยอาศัยวิธีอนุมาน ชื่อว่า ‘นยัคคาโห’ เพราะว่าการกล่าวชี้แจงของพระเถระนี้ตั้งอยู่ในพุทธวิสัยของพระผู้มีพระภาค และวิสัยนั้นไม่ใช่ของพระเถระ เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า ‘เหมือนกับได้แทงตลอดด้วยญาณโดยประจักษ์’ คำว่า ‘สีหนาโท’ คือ เหมือนสีหนาท และความเหมือนกันนั้นด้วยความเป็นผู้เลิศ ท่านแสดงว่าในที่นี้พึงทราบอย่างนี้ จึงกล่าวว่า ‘สีหนาท’ เป็นต้น คำว่า ‘อุนนาทะยันเตนะ’ คือ ผู้ทำเสียงให้กึกก้องเหมือนเสียงฟ้าผ่า

අනුයොගදාපනත්ථන්ති අනුයොගං සොධාපෙතුං. විමද්දක්ඛමඤ්හි සීහනාදං නදන්තො අත්ථතො අනුයොගං සොධෙති නාම, අනුයුජ්ඣන්තො ච නං සොධාපෙති නාම. දාතුන්ති සොධෙතුං. කෙචි ‘‘දානත්ථ’’න්ති අත්ථං වදන්ති, තං න යුත්තං. න හි යො සීහදානං නදති, සො එව තත්ථ අනුයොගං දෙතීති යුජ්ජති. නිඝංසනන්ති විමද්දනං. ධමමානන්ති තාපයමානං. තාපනඤ්චෙත්ථ ගග්ගරියා ධම්මාපනසීසෙන වදති.

คำว่า ‘อนุยโยคทาปนัตถัง’ คือ เพื่อให้ชำระการสอบสวน เพราะผู้บันลือสีหนาทที่ทนต่อการขยี้ได้ ชื่อว่าย่อมชำระการสอบสวนโดยอรรถ และผู้สอบสวนก็ชื่อว่าย่อมให้ชำระการสอบสวนนั้น คำว่า ‘ทาตุง’ คือ เพื่อชำระ บางพวกกล่าวว่า ‘มีความหมายว่า เพื่อให้’ ข้อนั้นไม่สมควร เพราะไม่สมควรที่ว่า ผู้ใดบันลือสีหนาท ผู้นั้นเองย่อมให้การสอบสวนในที่นั้น คำว่า ‘นิฆังสะนัง’ คือ การขยี้ คำว่า ‘ธมมานัง’ คือ ผู้กำลังทำให้ร้อน ในที่นี้ การทำให้ร้อนนั้น ท่านกล่าวด้วยหัวข้อว่า ‘การทำให้ร้อนด้วยเครื่องสูบลม’

සබ්බෙ තෙති සබ්බෙ තෙ අතීතෙ නිරුද්ධෙ සම්මාසම්බුද්ධෙ. තෙනෙතං දස්සෙති – යෙ තෙ අහෙසුං අතීතමද්ධානං තව අභිනීහාරතො ඔරං සම්මාසම්බුද්ධා, තෙසං තාව සාවකඤාණගොචරෙ ධම්මෙ පරිච්ඡින්දන්තො මාරාදයො විය ච බුද්ධානං ලොකියචිත්තාචාරං ත්වං ජානෙය්‍යාසි. යෙ පන තෙ අබ්භතීතා, තතො පරතො ඡින්නවටුමා ඡින්නපපඤ්චා පරියාදින්නවට්ටා සබ්බදුක්ඛවීතිවත්තා සම්මාසම්බුද්ධා, තෙසං සබ්බෙසම්පි තව සාවකඤාණස්ස [Pg.476] අවිසයභූතෙ ධම්මෙ කථං ජානිස්සසීති. තෙනාති සම්බොධිසඞ්ඛාතෙන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණපදට්ඨානෙන අරහත්තමග්ගඤාණෙන. එවංසීලාති තාදිසසීලා. සමාධිපක්ඛාති සමාධි ච සමාධිපක්ඛා ච සමාධිපක්ඛා එකදෙසසරූපෙකසෙසනයෙන. තත්ථ සමාධිපක්ඛාති වීරියසතියො තදනුගුණා ච ධම්මා වෙදිතබ්බා. ඣානසමාපත්තීසු යෙභුය්‍යෙන විහාරවොහාරො, ඣානසමාපත්තියො සමාධිප්පධානාති වුත්තං ‘‘සමාධිපක්ඛානං ධම්මානං ගහිතත්තා විහාරො ගහිතො’’ති.

คำว่า ‘สัพเพ เต’ คือ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งปวงที่ดับขันธปรินิพพานไปแล้วในอดีต ด้วยคำนั้น ท่านแสดงความนี้ว่า ‘พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายเหล่าใดที่ได้มีแล้วในอดีตกาลในฝั่งนี้ (นับแต่) การตั้งความปรารถนาของท่าน ท่านพึงกำหนดธรรมทั้งหลายอันเป็นวิสัยแห่งสาวกญาณของพระพุทธเจ้าเหล่านั้น และพึงรู้โลกิยจิตตจริยาของพระพุทธเจ้าเหล่านั้นได้เหมือนพวกมารเป็นต้น ส่วนพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายเหล่าใดที่ล่วงลับไปแล้วยิ่งกว่านั้น คือ ผู้มีทางขาดแล้ว มีปปัญจะขาดแล้ว มีวัฏฏะสิ้นแล้ว ผู้ล่วงพ้นทุกข์ทั้งปวง ท่านจะรู้ธรรมทั้งหลายอันเป็นอวิสัยแห่งสาวกญาณของพระพุทธเจ้าเหล่านั้นทั้งหมดได้อย่างไร คำว่า ‘เตนะ’ คือ ด้วยอรหัตตมรรคญาณอันเป็นปทัฏฐานแห่งสัพพัญญุตญาณที่ชื่อว่าสัมโพธิ คำว่า ‘เอวังสีลา’ คือ มีศีลเช่นนั้น คำว่า ‘สมาธิปักขา’ คือ สมาธิและธรรมอันเป็นฝ่ายแห่งสมาธิ ชื่อว่าสมาธิปักขา โดยนัยแห่งเอกเทศสรูปเอกเสส ในบรรดาธรรมเหล่านั้น คำว่า ‘สมาธิปักขา’ พึงทราบว่าคือ วิริยะ สติ และธรรมทั้งหลายที่คล้อยตามสมาธินั้น โดยมากโวหารว่า ‘วิหาร’ ย่อมมีในฌานสมาบัติทั้งหลาย ฌานสมาบัติทั้งหลายมีสมาธิเป็นประธาน ท่านจึงกล่าวว่า ‘เพราะถือเอาธรรมอันเป็นฝ่ายแห่งสมาธิ จึงชื่อว่าถือเอาวิหาร’

යථා පන හෙට්ඨා ගහිතාපි සමාධිපඤ්ඤා පටිපක්ඛතො විමුත්තත්තා විමුච්චන-සඞ්ඛාත-කිච්චවිසෙස-දස්සනවසෙන විමුත්තිපරියායෙන පුන ගහිතා ‘‘එවංවිමුත්තා’’ති, එවං දිබ්බවිහාරො දිබ්බවිහාරවිසෙසදස්සනවසෙන පුන ගහිතො ‘‘එවංවිහාරී’’ති, තස්මා සබ්බෙසං සමාපත්තිවිහාරානං වසෙනෙත්ථ අත්ථො යුජ්ජතීති දට්ඨබ්බං. විමුත්තීති සඞ්ඛං ගච්ඡන්ති විමුච්චිත්ථාති කත්වා. එස නයො සෙසෙසුපි. පටිප්පස්සද්ධන්තෙති පටිප්පස්සම්භනොසාපනෙන. සබ්බකිලෙසෙහි නිස්සටත්තා අසංසට්ඨත්තා විමුත්තත්තා ච නිස්සරණවිමුත්ති නිබ්බානං.

อนึ่ง เหมือนสมาธิและปัญญาที่แม้ถูกถือเอาไว้ในตอนล่างแล้ว ก็ถูกถือเอาอีกโดยปริยายแห่งวิมุตติว่า ‘เอวังวิมุตตา’ โดยนัยแห่งการแสดงความต่างแห่งกิจที่เรียกว่าการหลุดพ้น เพราะหลุดพ้นจากปฏิปักษ์ ฉันใด ทิพพวิหารก็ถูกถือเอาอีกว่า ‘เอวังวิหารี’ โดยนัยแห่งการแสดงความต่างแห่งทิพพวิหาร ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่าในที่นี้ความหมายย่อมสมควรโดยอำนาจแห่งสมาบัติวิหารทั้งปวง คำว่า ‘วิมุตติ’ คือ ถึงซึ่งการนับว่าวิมุตติ เพราะหลุดพ้นไปแล้ว นัยนี้พึงทราบในบทที่เหลือด้วย คำว่า ‘ปฏิปัสสัทธันเต’ คือ ด้วยการระงับและทำให้สงบลง นิพพานชื่อว่า ‘นิสสรณวิมุตติ’ เพราะเป็นธรรมที่สลัดออกแล้ว ไม่ระคนแล้ว และหลุดพ้นแล้วจากกิเลสทั้งปวง

අනාගතබුද්ධානං පනාති පන-සද්දො විසෙසත්ථජොතනො. තෙන අතීතෙසු තාව ඛන්ධානං භූතපුබ්බත්තා තත්ථ සියා ඤාණස්ස සවිසයෙ ගති, අනාගතෙසු පන සබ්බසො අසඤ්ජාතෙසු කථන්ති ඉමමත්ථං ජොතෙති. තෙනාහ ‘‘අනාගතාපී’’තිආදි. ‘‘අත්තනො චෙතසා පරිච්ඡින්දිත්වා විදිතා’’ති කස්මා වුත්තං? නනු අතීතානාගතෙ සත්තාහෙ එව පවත්තං චිත්තං චෙතොපරියඤාණස්ස විසයො, න තතො පරන්ති? නයිදං චෙතොපරියඤාණකිච්චවසෙන වුත්තං, අථ ඛො පුබ්බෙනිවාසඅනාගතංසඤාණානං වසෙන වුත්තං, තස්මා නායං දොසො. විදිතට්ඨානෙ න කරොති සික්ඛාපදෙනෙව තාදිසස්ස පටික්ඛෙපස්ස පටික්ඛිත්තත්තා සෙතුඝාතතො ච. කථං පන ථෙරො ද්වයසම්භවෙ පටික්ඛෙපමෙව අකාසි, න විභජ්ජ බ්‍යාකාසීති ආහ ‘‘ථෙරො කිරා’’තිආදි. පාරං පරියන්තං මිනොතීති පාරමී, සා එව ඤාණන්ති පාරමිඤාණං, සාවකානං පාරමිඤාණං සාවකපාරමිඤාණං. තස්මිං සාවකානං උක්කංසපරියන්තගතෙ ජානනෙ නායමනුයොගො, අථ ඛො සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙ සබ්බඤ්ඤුතාය ජානනෙ. කෙචි පන ‘‘සාවකපාරමිඤාණෙති සාවකපාරමිඤාණවිසයෙ’’ති අත්ථං වදන්ති, තථා සෙසපදෙසුපි. සීල…පෙ… සමත්ථන්ති සීලසමාධිපඤ්ඤාවිමුත්තිඤාණසඞ්ඛාතානං කාරණානං [Pg.477] ජානනසමත්ථං. බුද්ධසීලාදයො හි බුද්ධානං බුද්ධකිච්චස්ස පරෙහි එතෙ බුද්ධාති ජානනස්ස ච කාරණං.

บทว่า อนาคตพุทธานํ ปน นั้น บทว่า ปน เป็นเครื่องแสดงความพิเศษ ด้วยบทนั้น ย่อมแสดงอรรถนี้ว่า ในขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอดีตนั้น เพราะเคยมีมาแล้ว ความรู้ย่อมมีทางไปในอารมณ์ของตนได้ แต่ในขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอนาคต ซึ่งยังไม่เกิดขึ้นโดยประการทั้งปวง จะเป็นไปได้อย่างไร เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘อนาคตาปิ’ เป็นต้น บทว่า ‘อันกำหนดรู้ด้วยใจของตน’ นี้ ตรัสไว้ทำไม? จิตที่เกิดขึ้นในอดีตและอนาคตเพียง ๗ วันเท่านั้น เป็นอารมณ์ของเจโตปริยญาณ มิใช่หรือ? คำนี้มิได้กล่าวโดยอำนาจกิจของเจโตปริยญาณ แต่กล่าวโดยอาศัยปุพเพนิวาสานุสสติญาณและอนาคตังสญาณ เพราะฉะนั้น ข้อนี้จึงไม่เป็นโทษ ย่อมไม่กระทำในที่ที่รู้แล้ว เพราะการห้ามเช่นนั้นถูกห้ามไว้แล้วด้วยสิกขาบทนั่นเอง และเพราะเป็นการทำลายสะพาน ก็พระเถระเมื่อมีสองอย่างเกิดขึ้น ทำไมจึงทำการห้ามอย่างเดียว ไม่จำแนกพยากรณ์เล่า? จึงกล่าวว่า ‘พระเถระแล’ เป็นต้น บทว่า ปารํ ปริยนฺตํ มิโนตีติ ปารมี (ย่อมกำหนดฝั่งคือที่สุด) ชื่อว่า บารมี บารมีนั้นแหละคือญาณ ชื่อว่า บารมีญาณ บารมีญาณของพระสาวก ชื่อว่า สาวกบารมีญาณ ในการรู้ที่ถึงที่สุดอันยอดเยี่ยมของพระสาวกนั้น ไม่มีการสอบสวนนี้ แต่มีการรู้ในสัพพัญญุตญาณโดยความเป็นสัพพัญญู แต่บางท่านกล่าวอรรถว่า ‘สาวกปารมีญาณ’ คือ ‘ในอารมณ์แห่งสาวกบารมีญาณ’ แม้ในบทที่เหลือก็เช่นกัน บทว่า สีล...เป...สมตฺถํ (สามารถ) คือ สามารถในการรู้เหตุทั้งหลายอันนับว่า ศีล สมาธิ ปัญญา วิมุตติ ญาณ เพราะศีลเป็นต้นของพระพุทธเจ้า ย่อมเป็นเหตุแห่งพุทธกิจของพระพุทธเจ้า และเป็นเหตุแห่งการที่ผู้อื่นรู้ว่า ‘ท่านเหล่านี้เป็นพระพุทธเจ้า’

අනුමානඤාණං විය සංසයට්ඨිතං අහුත්වා ඉදමිදන්ති යථාසභාවතො ඤෙය්‍යං ධාරෙති නිච්ඡිනොතීති ධම්මො, පච්චක්ඛඤාණන්ති ආහ ‘‘ධම්මස්ස පච්චක්ඛතො ඤාණස්සා’’ති. අනුඑතීති අන්වයොති ආහ ‘‘අනුයොගං අනුගන්ත්වා’’ති. පච්චක්ඛසිද්ධඤ්හි අත්ථං අනුගන්ත්වා අනුමානඤාණස්ස පවත්ති ‘‘දිට්ඨෙන අදිට්ඨස්ස අනුමාන’’න්ති වෙදිතබ්බා. විදිතෙ වෙදකම්පි ඤාණං අත්ථතො විදිතමෙව හොතීති ‘‘අනුමානඤාණං නයග්ගාහො විදිතො’’ති වුත්තං. විදිතොති විද්ධො පටිලද්ධො, අධිගතොති අත්ථො. අප්පමාණොති අපරිමාණො මහාවිසයත්තා. තෙනාහ ‘‘අපරියන්තො’’ති. තෙනාති අපරියන්තත්තා. තෙන වා අපරියන්තෙන ඤාණෙන. එතෙන ථෙරො යං යං අනුමෙය්‍යමත්ථං ඤාතුකාමො හොති, තත්ථ තත්ථ තස්ස අසඞ්ගමප්පටිහතං අනුමානඤාණං පවත්තෙතීති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘සො ඉමිනා’’තිආදි. තත්ථ ඉමිනාති ඉමිනා කාරණෙන.

ธรรม คือ สิ่งที่ทรงไว้ซึ่งสิ่งที่ควรรู้ตามสภาวะว่า ‘สิ่งนี้คือสิ่งนี้’ โดยไม่เป็นสิ่งที่ตั้งอยู่ในความสงสัยเหมือนอนุมานญาณ และวินิจฉัยไว้ จึงกล่าวว่า ‘ญาณอันเป็นประจักษ์แห่งธรรม’ คือ ปัจจกขญาณ ที่ชื่อว่า อนฺวโย เพราะอรรถว่า ย่อมไปตาม จึงกล่าวว่า ‘ตามการประกอบ’ เพราะการเกิดขึ้นของอนุมานญาณ โดยไปตามอรรถที่สำเร็จด้วยประจักษ์ พึงทราบว่า ‘การอนุมานสิ่งที่ยังไม่เห็นด้วยสิ่งที่เห็นแล้ว’ เมื่อรู้แล้ว ญาณที่รู้ก็เป็นอันรู้แล้วโดยอรรถ จึงกล่าวว่า ‘อนุมานญาณ การถือเอาโดยนัย เป็นอันรู้แล้ว’ บทว่า วิทิโต (รู้แล้ว) คือ แทงตลอดแล้ว ได้แล้ว อรรถว่า บรรลุแล้ว บทว่า อปฺปมาโณ (ไม่มีประมาณ) คือ ไม่มีขอบเขต เพราะมีอารมณ์กว้างขวาง เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ไม่มีที่สุด’ บทว่า เตน (ด้วยเหตุนั้น) คือ เพราะไม่มีที่สุด หรือด้วยญาณที่ไม่มีที่สุดนั้น ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงว่า พระเถระประสงค์จะรู้สิ่งใดอันพึงอนุมานได้ในที่ใดๆ อนุมานญาณของท่านย่อมเป็นไปไม่ติดขัด ไม่กระทบกระทั่งในที่นั้นๆ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ท่านนั้นด้วยสิ่งนี้’ เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทว่า อิมินา (ด้วยสิ่งนี้) คือ ด้วยเหตุนี้

පාකාරස්ස ථිරභාවං උද්ධමුද්ධං ආපෙතීති උද්ධාපං, පාකාරමූලං. ආදි-සද්දෙන පාකාරද්වාරබන්ධපරිඛාදීනං සඞ්ගහො වෙදිතබ්බො. පච්චන්තෙ භවං පච්චන්තිමං. පණ්ඩිතදොවාරිකට්ඨානියං කත්වා ථෙරො අත්තානං දස්සෙතීති දස්සෙන්තො ‘‘එකද්වාරන්ති කස්මා ආහා’’ති චොදනං සමුට්ඨාපෙසි.

บทว่า อุทฺธาปํ (รากฐาน) คือ สิ่งที่ทำให้กำแพงถึงความสูงขึ้นไปๆ ได้แก่ รากฐานกำแพง พึงทราบว่าด้วยศัพท์ว่า ‘เป็นต้น’ ย่อมสงเคราะห์ประตู เชิงเทิน และคูกำแพง เป็นต้น บทว่า ปจฺจนฺติมํ (ชายแดน) คือ สิ่งที่อยู่ในชายแดน พระเถระแสดงตนโดยทำตนให้ตั้งอยู่ในฐานะเป็นคนเฝ้าประตูผู้ฉลาด จึงยกคำคัดค้านขึ้นว่า ‘ทำไมจึงกล่าวว่า ประตูเดียว?’

යස්සා පඤ්ඤාය වසෙන පුරිසො පණ්ඩිතොති වුච්චති, තං පණ්ඩිච්චන්ති ආහ – ‘‘පණ්ඩිච්චෙන සමන්නාගතො’’ති. තංතංඉතිකත්තබ්බතාසු ඡෙකභාවො බ්‍යත්තභාවො වෙය්‍යත්තියං. මෙධති අඤ්ඤාණං හිංසති විධමතීති මෙධා, සා එතස්ස අත්ථීති මෙධාවී. ඨානෙ ඨානෙ උප්පත්ති එතිස්සා අත්ථීති ඨානුප්පත්තිකා, ඨානසො උප්පජ්ජනපඤ්ඤා. අනුපරියායන්ති එතෙනාති අනුපරියායො, සො එව පථොති අනුපරියායපථො, පරිතො පාකාරස්ස අනුයායනමග්ගො. පාකාරභාගා සම්බන්ධිතබ්බා එත්ථාති පාකාරසන්ධි, පාකාරස්ස ඵුල්ලිතපදෙසො. සො පන හෙට්ඨිමන්තෙන ද්වින්නම්පි ඉට්ඨකානං විගමෙන එවං වුච්චතීති ආහ – ‘‘ද්වින්නං ඉට්ඨකානං අපගතට්ඨාන’’න්ති. ඡින්නට්ඨානන්ති ඡින්නභින්නපදෙසං, ඡින්නට්ඨානං වා. තඤ්හි ‘‘විවර’’න්ති වුච්චති. කීලිට්ඨන්ති මලීනං. උපතාපෙන්තීති කිලෙසපරිළාහෙන සන්තාපෙන්ති. විබාධෙන්තීති පීළෙන්ති. උප්පන්නාය පඤ්ඤාය නීවරණෙහි න කිඤ්චි කාතුං සක්කාති ආහ ‘‘අනුප්පන්නාය පඤ්ඤාය උප්පජ්ජිතුං න දෙන්තී’’ති. තස්මාති පච්චයූපඝාතෙන [Pg.478] උප්පජ්ජිතුං අප්පදානතො. චතූසු සතිපට්ඨානෙසු සුට්ඨු ඨපිතචිත්තාති චතුබ්බිධායපි සතිපට්ඨානභාවනාය සම්මදෙව ඨපිතචිත්තා අප්පිතචිත්තා. යථාසභාවෙන භාවෙත්වාති යාථාවතො සම්මදෙව යථා පටිපක්ඛා සමුච්ඡිජ්ජන්ති, එවං භාවෙත්වා.

ปัญญาใดที่บุรุษถูกเรียกว่าบัณฑิตเพราะอาศัยปัญญานั้น ปัญญานั้นชื่อว่า ปัณฑิจจะ (ความเป็นบัณฑิต) จึงกล่าวว่า “ประกอบด้วยความเป็นบัณฑิต”. ความฉลาด ความเชี่ยวชาญในกิจนั้นๆ ชื่อว่า ไวยัตติยะ (ความเชี่ยวชาญ). สิ่งที่ทำลายความไม่รู้ ย่อมทำลาย ย่อมกำจัด ชื่อว่า เมธา (ปัญญา), ผู้มีเมธานั้น ชื่อว่า เมธาวี (ผู้มีปัญญา). ปัญญาที่เกิดขึ้นในที่นั้นๆ ชื่อว่า ฐานุปปัตติกา (ปัญญาที่เกิดขึ้นตามฐานะ), ปัญญาที่เกิดขึ้นตามฐานะ. สิ่งที่ตามไปโดยรอบด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า อนุปริยายะ (ทางเดินรอบ), ทางนั้นแหละชื่อว่า อนุปริยายปถะ (ทางเดินรอบ), ทางเดินตามกำแพงโดยรอบ. ส่วนของกำแพงที่พึงเชื่อมต่อกันในที่นี้ ชื่อว่า ปาการสันธิ (รอยต่อกำแพง), ส่วนที่กำแพงแตกออก. ก็ส่วนนั้นถูกเรียกว่าอย่างนี้โดยการหลุดออกของอิฐทั้งสองก้อนที่ปลายด้านล่าง จึงกล่าวว่า “ที่ที่อิฐสองก้อนหลุดออกไป”. บทว่า ฉินฺนฏฺฐานํ (ที่ขาด) คือ ส่วนที่ขาดแตก หรือที่ขาด. ที่นั้นแลเรียกว่า “ช่องโหว่”. บทว่า กีฬิฏฺฐํ (สกปรก) คือ เศร้าหมอง. บทว่า อุปตาเปนฺติ (ยังให้เดือดร้อน) คือ ยังให้เดือดร้อนด้วยความเร่าร้อนแห่งกิเลส. บทว่า วิพาเธนฺติ (ยังให้เบียดเบียน) คือ ยังให้บีบคั้น. เมื่อปัญญาเกิดขึ้นแล้ว นิวรณ์ทั้งหลายไม่สามารถทำอะไรได้ จึงกล่าวว่า “เมื่อปัญญายังไม่เกิดขึ้น ย่อมไม่ให้เกิดขึ้น”. บทว่า ตสฺมา (เพราะเหตุนั้น) คือ เพราะไม่ให้เกิดขึ้นด้วยการทำลายปัจจัย. บทว่า จตูสุ สติปฏฺฐานสุ สุฏฺฐุ ฐปิตจิตฺตา (มีจิตตั้งมั่นดีแล้วในสติปัฏฐาน ๔) คือ มีจิตตั้งมั่นดีแล้ว มีจิตแน่วแน่แล้วด้วยการเจริญสติปัฏฐานทั้ง ๔ อย่าง. บทว่า ยถาสภาเวน ภาเวตฺวา (เจริญแล้วตามสภาพ) คือ เจริญแล้วโดยชอบตามความเป็นจริง เพื่อให้ปฏิปักษ์ทั้งหลายขาดไปโดยสิ้นเชิงอย่างนั้น.

පුරිමනයෙ සතිපට්ඨානානි බොජ්ඣඞ්ගා ච මිස්සකා අධිප්පෙතාති තතො අඤ්ඤථා වත්තුං ‘‘අපිචෙත්ථා’’තිආදි වුත්තං. මිස්සකාති සමථවිපස්සනාමග්ගවසෙන මිස්සකා. ‘‘චතූසු සතිපට්ඨානෙසු සුප්පතිට්ඨිතචිත්තාති පඨමං වුත්තත්තා සතිපට්ඨානෙසු විපස්සනං ගහෙත්වා සත්ත බොජ්ඣඞ්ගෙ යථාභූතං භාවෙත්වාති වුත්තත්තා මග්ගපරියාපන්නානංයෙව ච නෙසං නිප්පරියායබොජ්ඣඞ්ගභාවතො තෙසු ච අධිගතමෙව හොතීති බොජ්ඣඞ්ගෙ මග්ගො ච සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණඤ්චාති ගහිතෙ සුන්දරො පඤ්හො භවෙය්‍යා’’ති මහාසිවත්ථෙරො ආහ. න පනෙවං ගහිතං පොරාණෙහීති අධිප්පායො. ඉතීති වුත්තප්පකාරපරාමසනං. ථෙරොති සාරිපුත්තත්ථෙරො.

ในนัยก่อน สติปัฏฐานและโพชฌงค์ทั้งหลายประสงค์เอาว่าเป็นของผสมกัน เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “อนึ่ง ในที่นี้” เป็นต้น เพื่อจะกล่าวให้ต่างออกไปจากนั้น. บทว่า มิสฺสกา (ผสมกัน) คือ ผสมกันโดยเป็นส่วนแห่งสมถะและวิปัสสนา. พระมหาเถระสิวะกล่าวว่า “เพราะกล่าวไว้ก่อนว่า ‘มีจิตตั้งมั่นดีแล้วในสติปัฏฐาน ๔’ และเพราะกล่าวว่า ‘เจริญโพชฌงค์ ๗ ตามความเป็นจริงในสติปัฏฐาน’ และเพราะโพชฌงค์เหล่านั้นเป็นโพชฌงค์โดยไม่เป็นปริยายที่รวมอยู่ในมรรค และเพราะในโพชฌงค์เหล่านั้นก็เป็นอันบรรลุแล้ว เพราะฉะนั้น เมื่อถือเอาโพชฌงค์ มรรค และสัพพัญญุตญาณ ปัญหาจึงจะงดงาม”. แต่โบราณาจารย์มิได้ถือเอาอย่างนี้ นี้เป็นความหมาย. บทว่า อิติ (ดังนี้) เป็นการรำลึกถึงประเภทที่กล่าวมาแล้ว. บทว่า เถโร (พระเถระ) คือ พระสารีบุตรเถระ.

තත්ථාති තෙසු පච්චන්තනගරාදීසු. නගරං විය නිබ්බානං තදත්ථිකෙහි උපගන්තබ්බතො උපගතානඤ්ච පරිස්සයරහිතසුඛාධිගමට්ඨානතො. පාකාරො විය සීලං තදුපගතානං පරිතො ආරක්ඛභාවතො. අනුපරියායපථො විය හිරී සීලපාකාරස්ස අධිට්ඨානභාවතො. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘පරියායපථොති ඛො භික්ඛු හිරියා එතං අධිවචන’’න්ති. ද්වාරං විය අරියමග්ගො නිබ්බානනගරප්පවෙසනෙ අඤ්ජසභාවතො. පණ්ඩිතදොවාරිකො විය ධම්මසෙනාපති නිබ්බානනගරං පවිට්ඨපවිසනකානං සත්තානං සල්ලක්ඛණතො. දින්නොති දාපිතො, සොධිතොති අත්ථො. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

บทว่า ตตฺถ (ในที่นั้น) คือ ในปัจจันตนครเป็นต้นเหล่านั้น. พระนิพพานเปรียบเหมือนเมือง เพราะเป็นสิ่งที่ผู้มุ่งหมายพึงเข้าถึง และเป็นที่บรรลุสุขที่ปราศจากอันตรายของผู้เข้าถึงแล้ว. ศีลเปรียบเหมือนกำแพง เพราะเป็นเครื่องป้องกันโดยรอบแก่ผู้เข้าถึงศีลนั้น. หิริเปรียบเหมือนทางเดินรอบ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งกำแพงคือศีล. ข้อนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วว่า “ดูก่อนภิกษุ คำว่า ปริยายปถะ นี้ เป็นชื่อของหิริ”. อริยมรรคเปรียบเหมือนประตู เพราะเป็นทางตรงในการเข้าสู่พระนิพพานนคร. พระธรรมเสนาบดีเปรียบเหมือนพนักงานเฝ้าประตูผู้ฉลาด เพราะพิจารณาเห็นสัตว์ทั้งหลายที่เข้าสู่และกำลังจะเข้าสู่พระนิพพานนคร. บทว่า ทินฺโน (ให้แล้ว) คือ ให้แล้ว, อรรถว่า ชำระแล้ว. ที่เหลือพึงทราบได้โดยง่าย.

3. චුන්දසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาจุนทสูตร

379. පුබ්බෙ සාවත්ථිතො වෙළුවගාමස්ස ගතත්තා වුත්තං ‘‘ආගතමග්ගෙනෙව පටිනිවත්තන්තො’’ති. සත්තන්නන්ති උපසෙනො, රෙවතො, ඛදිරවනියො, චුන්දො, සමණුද්දෙසො අහන්ති චතුන්නං, චාලා, උපචාලා, සීසූපචාලාති, තිස්සන්නන්ති ඉමෙසං සත්තන්නං අරහන්තානං. නත්ථි නු ඛොති එත්ථාපි ‘‘ඔලොකෙන්තො’’ති ආනෙත්වා සම්බන්ධො සීහාවලොකනඤායෙන. භවිස්සන්ති මෙ වත්තාරො හරිතුං නාසක්ඛීති සම්බන්ධො. ඉදං දානි පච්ඡිමදස්සනන්ති භූතකථනමත්තං, න තත්ථ සාලයතාදස්සනං යථා තථාගතස්ස වෙසාලියා නික්ඛමිත්වා නාගාපලොකිතං.

๓๗๙. เพราะเคยไปสู่บ้านเวฬุคามจากเมืองสาวัตถีมาก่อน จึงกล่าวว่า “กลับไปตามทางที่มาแล้วนั่นเอง”. บทว่า สตฺตนฺนํ (ของ ๗ ท่าน) คือ ของพระอรหันต์ ๗ ท่านเหล่านี้ คือ พระอุปเสนะ พระเรวตะ พระขทิรวนิยะ และพระจุนทะผู้เป็นสามเณรคือข้าพเจ้า รวม ๔ ท่าน, พระจาลา พระอุปจาลา พระสีสูปจาลา รวม ๓ ท่าน. ในบทว่า นตฺถิ นุ โข (ไม่มีหรือหนอ) นี้ ก็พึงนำบทว่า “โอโลกนฺโต” (มองดู) มาเชื่อมโยงด้วยนัยแห่งการเหลียวหลังของราชสีห์. พึงเชื่อมโยงว่า “ผู้กล่าวของฉันจักมีอยู่ แต่ไม่สามารถนำไปได้”. บทว่า อิทํ ทานิ ปจฺฉิมทสฺสนํ (นี่เป็นการเห็นครั้งสุดท้าย) นี้ เป็นเพียงการกล่าวถึงเรื่องที่เกิดขึ้นจริง ไม่ใช่การเห็นด้วยความอาลัยในที่นั้น เหมือนการเหลียวหลังของพญาช้างเมื่อพระตถาคตเสด็จออกจากเมืองเวสาลี.

තස්ස [Pg.479] තස්ස විසෙසස්ස අධිට්ඨානවසෙනෙව ඉද්ධිභෙදදස්සනං ඉද්ධිවිකුබ්බනං. සීහස්ස විජම්භනාදිවසෙන කීළිත්වා නාදසදිසී අයං ධම්මකථාති වුත්තං ‘‘සීහවිකීළිතො ධම්මපරියායො’’ති. ගමනකාලො මය්හන්තීති එත්ථ ඉති-සද්දො පරිසමාපනෙ. තෙන ථෙරෙන යථාරම්භස්ස වචනපබන්ධස්ස සමාපිතභාවං ජොතෙති. එස නයො සෙසෙසුපි එදිසෙසු සබ්බට්ඨානෙසු. යුගන්ධරාදයො පරිභණ්ඩපබ්බතාති වෙදිතබ්බා. එකප්පහාරෙනෙවාති එකප්පහාරෙන ඉව. ස්වායං ඉව-සද්දො න සක්කොමීති එත්ථ ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බො.

การแสดงความแตกต่างแห่งฤทธิ์โดยอาศัยการอธิษฐานของลักษณะพิเศษนั้นๆ นั่นเอง คืออิทธิวิกุพพนะ. พระธรรมเทศนานี้คล้ายกับเสียงคำรามที่เล่นโดยอาการเช่นการบิดขี้เกียจของราชสีห์เป็นต้น จึงตรัสว่า "สิงหวิกกีฬิตธรรมปริยาย". ในคำว่า "ถึงเวลาไปของข้าพเจ้าแล้ว" อิติ-สัททะ (คำว่า "อิติ") เป็นเครื่องจบ. ย่อมแสดงถึงความเป็นอันจบลงแล้วแห่งคำประพันธ์ที่พระเถระนั้นเริ่มไว้แล้ว. นัยนี้พึงทราบในที่ทั้งปวงที่เหลือเช่นนี้ด้วย. ภูเขายุกันธรเป็นต้น พึงทราบว่าเป็นภูเขาบริภัณฑ์. ในคำว่า "เอกัปปหาเรเนวะ" คือ "ราวกับการประหารครั้งเดียว". อิวะ-สัททะ (คำว่า "อิวะ") นั้น พึงนำมาเชื่อมโยงในคำว่า "ไม่สามารถ".

පටිපාදෙස්සාමීති ඨිතකායං පටිපාදෙස්සාමි. පත්ථනාකාලෙ අනොමදස්සිස්ස භගවතො වචනසුතානුසාරෙන ඤාණෙන දිට්ඨමත්තතං සන්ධාය ‘‘තං පඨමදස්සන’’න්ති වුත්තං. ධාරෙතුං අසක්කොන්තී ගුණසාරං. එස මග්ගොති එසො ජාතානං සත්තානං මරණනිට්ඨිතො පන්ථො. පුනපි එවංභාවිනො නාම සඞ්ඛාරාති සඞ්ඛාරා නාම එවංභාවිනො, මරණපරියොසානාති අත්ථො. එත්තකන්ති එත්තකං කාලං. සඞ්කඩ්ඪිත්වා සංහරිත්වා. මුඛං පිධායාති මුඛං ඡාදෙත්වා. අග්ඝිකසතානීති මකුළඞ්කුරචෙතියසතානි.

ในคำว่า "จักให้ถึงพร้อม" คือ จักให้ถึงพร้อมซึ่งกายที่ตั้งอยู่แล้ว. ในกาลแห่งการตั้งความปรารถนา มุ่งหมายถึงความเป็นอันเห็นแล้วด้วยญาณเท่านั้น โดยอนุสารแห่งการได้ยินพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคอนมทัสสี จึงตรัสว่า "การเห็นครั้งแรกนั้น". ไม่สามารถทรงไว้ได้ซึ่งแก่นแห่งคุณ. ในคำว่า "หนทางนี้" คือ หนทางที่สัตว์ทั้งหลายผู้เกิดแล้วมีมรณะเป็นที่สุด. ในคำว่า "สังขารทั้งหลายชื่อว่ามีอย่างนี้เป็นธรรมดาอีก" คือ สังขารทั้งหลายชื่อว่ามีอย่างนี้เป็นธรรมดา มีมรณะเป็นที่สุด ดังนี้เป็นอรรถ. ในคำว่า "เพียงเท่านี้" คือ ตลอดกาลเพียงเท่านี้. ดึงเข้ามา รวบรวม. ในคำว่า "ปิดหน้า" คือ ปิดหน้า. ในคำว่า "อัคฆิกะร้อย" คือ เจดีย์ที่ยังเป็นดอกตูมร้อย.

පුරිමදිවසෙති අතීතදිවසෙ. යස්මා ධම්මසෙනාපතිනො අරහත්තප්පත්තදිවසෙයෙව සත්ථු සාවකසන්නිපාතො අහොසි, තස්මා ‘‘පූරිතසාවකසන්නිපාතො එස භික්ඛූ’’ති වුත්තං. පඤ්ච ජාතිසතානීති භුම්මත්ථෙ, අච්චන්තසංයොගෙ වා උපයොගවචනං.

ในคำว่า "วันก่อน" คือ ในวันก่อน. เพราะเหตุที่ในวันบรรลุอรหัตของพระธรรมเสนาบดีนั่นเอง การประชุมแห่งสาวกของพระศาสดาได้มีแล้ว เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ภิกษุนี้มีการประชุมแห่งสาวกเต็มเปี่ยมแล้ว". ในคำว่า "ห้าร้อยชาติ" เป็นวจนะที่ใช้ในอรรถภูมิ หรือในอรรถแห่งการประกอบอย่างยิ่ง.

කළොපිහත්ථොති විලීවමයභාජනහත්ථො. ‘‘චම්මමයභාජනහත්ථො’’ති ච වදන්ති. පුරන්තරෙති නගරමජ්ඣෙ. වනෙති අරඤ්ඤෙ.

ในคำว่า มีมือถือกระเช้า คือ มีมือถือภาชนะที่ทำด้วยซีกไม้ไผ่. ก็กล่าวกันว่า มีมือถือภาชนะที่ทำด้วยหนัง. ในคำว่า ภายในเมือง คือ ในท่ามกลางเมือง. ในคำว่า ในป่า คือ ในป่า.

ඔසක්කනාකාරවිරහිතොති ධම්මදෙසනාය සඞ්කොචහෙතුවිරහිතො. විසාරදොති සාරදවිරහිතො. ධම්මොජන්ති ධම්මරසං, ඔජවන්තං දෙසනාධම්මන්ති අත්ථො. ධම්මභොගන්ති ධම්මපරිභොගං, පරෙහි සද්ධිං සංවිභජනවසෙන පවත්තං ධම්මසම්භොගන්ති දෙසනාධම්මමෙව වදති. තෙන වුත්තං ‘‘උභයෙනපි ධම්මපරිභොගොව කථිතො’’ති.

ในคำว่า ปราศจากอาการถอยกลับ คือ ปราศจากเหตุแห่งความหดหู่ในการแสดงธรรม. ในคำว่า วิสารทะ คือ ปราศจากความสะทกสะท้าน. ในคำว่า โอชะแห่งธรรม คือ รสแห่งธรรม หมายถึง ธรรมเทศนาที่มีโอชะ ดังนี้เป็นอรรถ. ในคำว่า ธรรมโภคะ คือ การบริโภคธรรม คือ การเสวยธรรมร่วมกันที่ดำเนินไปโดยการแบ่งปันกับผู้อื่น ย่อมกล่าวถึงธรรมเทศนานั่นเอง. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า การบริโภคธรรมนั่นเองได้ถูกกล่าวไว้แล้วด้วยทั้งสองอย่าง.

පියායිතබ්බතො පියෙහි. මනස්ස වඩ්ඪනතො මනාපෙහි. ජාතියාති ඛත්තියාදිජාතියා. නානාභාවො අසහභාවො විසුංභාවො. අඤ්ඤථාභාවො අඤ්ඤථත්තං. සරීරන්ති රූපධම්මකායසඞ්ඛාතං සරීරං. රූපකායෙ [Pg.480] හි භිජ්ජන්තෙ භිජ්ජන්තෙව. සො භිජ්ජෙය්‍යාති සො මහන්තතරො ඛන්ධො භිජ්ජෙය්‍ය.

เพราะเป็นที่รัก โดยสัตว์ผู้เป็นที่รัก. เพราะเป็นที่เจริญใจ โดยสัตว์ผู้เป็นที่เจริญใจ. ในคำว่า โดยชาติ คือ โดยชาติกษัตริย์เป็นต้น. ความเป็นต่างๆ กัน คือ ความไม่เป็นไปพร้อมกัน ความเป็นต่างหาก. ความเป็นอย่างอื่น คือ ความเป็นอย่างอื่น. ในคำว่า ร่างกาย คือ ร่างกายที่นับว่าเป็นกายอันเป็นรูปธรรม. ก็เมื่อรูปกายย่อมแตกไป ย่อมแตกไปนั่นเอง. ในคำว่า มันพึงแตกไป คือ ขันธ์ที่ใหญ่กว่านั้นพึงแตกไป.

දක්ඛිණදිසං ගතොති දක්ඛිණදිසාමුඛෙ පවත්තො. මහාඛන්ධො වියාති මහන්තො සාරවන්තො සාඛාඛන්ධො විය. සාඛඛන්ධා හි දිසාභිමුඛපවත්තාකාරා, මූලඛන්ධො පන උද්ධමුග්ගතො. සොළසන්නං පඤ්හානන්ති සොළසන්නං අපරාපරියපවත්තනියානං අත්ථානං. ඤාතුං ඉච්ඡිතො හි අත්ථො පඤ්හො.

ในคำว่า ไปสู่ทิศใต้ คือ เป็นไปโดยหันหน้าไปสู่ทิศใต้. ในคำว่า ราวกับกิ่งใหญ่ คือ ราวกับกิ่งใหญ่ที่โตและมีแก่น. ด้วยว่ากิ่งก้านทั้งหลายมีอาการเป็นไปสู่ทิศ ส่วนลำต้นย่อมขึ้นไปเบื้องบน. ในคำว่า ปัญหา ๑๖ คือ อรรถทั้งหลาย ๑๖ ที่เป็นไปต่อเนื่องกัน. ก็อรรถที่ปรารถนาจะรู้ คือ ปัญหา.

4-5. උක්කචෙලසුත්තාදිවණ්ණනා

๔-๕. อรรถกถาอุคคเจลสูตรเป็นต้น

380-381. අමාවසුපොසථෙති අමාවසිඋපොසථෙ, කාලපක්ඛඋපොසථෙති අත්ථො. පුරිමනයෙනෙවාති අනන්තරසුත්තෙ වුත්තනයෙනෙව.

๓๘๐-๓๘๑. ในคำว่า ในวันอมาวสีอุโบสถ คือ ในวันอมาวสีอุโบสถ หมายถึง วันอุโบสถข้างแรม ดังนี้เป็นอรรถ. ในคำว่า ด้วยนัยก่อนนั่นเอง คือ ด้วยนัยที่กล่าวไว้ในสูตรก่อนนั่นเอง.

6. උත්තියසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาอุตติยสูตร

382. මච්චුධෙය්‍යස්සාති මච්චුනො පවත්තිට්ඨානස්ස.

๓๘๒. ในคำว่า แห่งแดนแห่งมัจจุ คือ แห่งที่ตั้งแห่งมัจจุ.

8. බ්‍රහ්මසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาพรหมสูตร

384. තස්මිං කාලෙති පඨමාභිසම්බොධියං. භික්ඛුයෙව නත්ථි ධම්මචක්කස්ස අප්පවත්තිතත්තා, භික්ඛුයෙව භික්ඛුලක්ඛණයොගතො. එකකො මග්ගො, න ද්වෙධාපථභූතොති එකමග්ගො, තං එකමග්ගං. ජාතියා ඛයො වට්ටදුක්ඛස්ස අන්තභූතොති ජාතික්ඛයන්තො, නිබ්බානං, තං දිට්ඨත්තා ජාතික්ඛයන්තදස්සීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

๓๘๔. ในคำว่า ในกาลนั้น คือ ในการตรัสรู้ครั้งแรก. ภิกษุทั้งหลายยังไม่มีนั่นเอง เพราะธรรมจักรยังไม่เป็นไป, ที่เรียกว่าภิกษุก็เพราะประกอบด้วยลักษณะแห่งภิกษุ. ในคำว่า หนทางเดียว คือ หนทางเดียว ไม่เป็นสองแพร่ง, หนทางเดียวนั้น. ในคำว่า ความสิ้นไปแห่งชาติเป็นที่สุด คือ ความสิ้นไปแห่งชาติเป็นที่สุดแห่งทุกข์ในวัฏฏะ คือ พระนิพพาน, เพราะเห็นพระนิพพานนั้น จึงชื่อว่าเป็นผู้เห็นความสิ้นไปแห่งชาติเป็นที่สุด, พึงทราบอรรถในที่นี้อย่างนี้.

9. සෙදකසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาเสทกสูตร

385. අයං තස්ස ලද්ධීති අයං ඉදානි වුච්චමානා තස්ස ආචරියස්ස ලද්ධි. තතො අනාමෙන්තොති යෙන වංසො නමති, තෙන කායං අනාමෙන්තො. තථා නමන්තො හි පතිත්වා චුණ්ණවිචුණ්ණං හොති. තන්ති කායං, තං වංසං වා. ආකඩ්ඪෙන්තො වියාති නමිතට්ඨානතො පරභාගෙන ආකඩ්ඪෙන්තො විය. එකතොභාගියං කත්වාති යථාවුත්තං සතිං සූපට්ඨිතං [Pg.481] කත්වා ඔනතං විය කත්වා. තථා කරණං පන තථා වාතූපත්ථම්භගාහාපනෙනාති ආහ – ‘‘වාතූපත්ථම්භං ගාහාපෙත්වා’’ති. තඤ්ච සතියා තදත්ථං උපට්ඨානෙනාති වුත්තං ‘‘සතිං සූපට්ඨිතං කත්වා’’ති. නිච්චලොව නිසීදන්තො අන්තෙවාසී ආචරියං රක්ඛති, එත්තකං ආචරියස්ස ලද්ධිවසෙන වුත්තං. ‘‘ආචරියො වංසං සුග්ගහිතං ගණ්හන්තො’’තිආදි සබ්බං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව.

๓๘๕. ในคำว่า ลัทธิของอาจารย์นั้น คือ ลัทธิของอาจารย์นั้นที่กำลังกล่าวอยู่ในบัดนี้. ในคำว่า ไม่น้อมไปจากที่นั้น คือ ไม่น้อมกายไปตามทางที่ไม้ไผ่โน้มไป. เพราะเมื่อน้อมไปอย่างนั้น ย่อมตกลงไปเป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อย. ในคำว่า นั้น คือ กาย หรือไม้ไผ่นั้น. ในคำว่า ราวกับดึงเข้ามา คือ ราวกับดึงเข้ามาจากส่วนที่โน้มไปแล้ว. ในคำว่า กระทำส่วนเดียว คือ กระทำสติที่ตั้งมั่นดีแล้วตามที่กล่าวมาแล้ว กระทำราวกับโน้มลง. ก็การกระทำอย่างนั้น คือ ด้วยการให้ลมพยุงไว้เช่นนั้น จึงกล่าวว่า ให้ลมพยุงไว้. และการตั้งสติไว้เพื่อประโยชน์นั้น จึงตรัสว่า กระทำสติให้ตั้งมั่นดีแล้ว. อันเตวาสิกผู้นั่งนิ่งนั่นเอง ย่อมรักษาอาจารย์, คำเพียงเท่านี้กล่าวไว้โดยลัทธิของอาจารย์. คำว่า อาจารย์จับไม้ไผ่ไว้ดีแล้ว เป็นต้น ทั้งหมดเป็นนัยที่กล่าวไว้ข้างล่างนั่นเอง.

‘‘අත්තානමෙව රක්ඛතී’’ති ඉදං අත්තනො රක්ඛණං පධානං කත්වා වුත්තං, න අන්තෙවාසිකන්ති අවධාරණඵලං. අත්තරක්ඛාය පනෙත්ථ සිජ්ඣමානාය අන්තෙවාසිකරක්ඛාපි සිද්ධා එව හොතීති. දුතියපක්ඛෙපි එසෙව නයො. සො තත්ථ ඤායොති යා අත්තනො එව රක්ඛා, සා අත්ථතො පරරක්ඛාපි හොතීති අයමෙත්ථ ඤායො යුත්තප්පයොගො. අනුවඩ්ඪියාති යථාවඩ්ඪිතස්ස අනුඅනුවඩ්ඪියා. එතෙන පටිලද්ධසම්පයුත්තපමොදනාකාරො දස්සිතොති ආහ – ‘‘සපුබ්බභාගාය මුදිතායාති අත්ථො’’ති. ආසෙවනායාතිආදීනි පදානි අනුදයතාපරියොසානානි (යස්මා සතිපට්ඨානං සෙවන්තස්ස සිද්ධං අත්තනො ච පරස්ස ච රක්ඛණං පකාසෙන්ති, තස්මා) – ‘‘අත්තානං, භික්ඛවෙ, රක්ඛිස්සාමීති සතිපට්ඨානං සෙවිතබ්බ’’න්තිආදි වුත්තං.

ในคำว่า ย่อมรักษาตนเองนั่นแหละ คำนี้ตรัสโดยกระทำความรักษาตนเป็นประธาน ไม่ใช่ (รักษา) อันเตวาสิก ดังนี้เป็นผลแห่งการกำหนด. ก็เมื่อความรักษาตนสำเร็จในที่นี้ ความรักษาอันเตวาสิกก็สำเร็จนั่นเอง. ในฝ่ายที่สองก็นัยนี้แหละ. ในคำว่า นัยในที่นั้น คือ ความรักษาตนเองใด ความรักษานั้นโดยอรรถก็เป็นความรักษาผู้อื่นด้วย, นัยนี้เป็นนัยที่ควรประกอบในที่นี้. ในคำว่า ด้วยความเจริญตาม คือ ด้วยความเจริญตามๆ กันแห่งสิ่งที่เจริญแล้ว. ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงอาการแห่งความยินดีที่ประกอบด้วยความได้มาแล้ว จึงกล่าวว่า หมายถึง มุทิตาที่มีส่วนเบื้องต้น. บททั้งหลายมีคำว่า ด้วยการเสพ เป็นต้น มีความเอ็นดูเป็นที่สุด (เพราะเหตุที่ย่อมประกาศความรักษาตนและผู้อื่นที่สำเร็จแก่ผู้เสพสติปัฏฐาน เพราะเหตุนั้น) จึงตรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักรักษาตน ดังนี้ พึงเสพสติปัฏฐาน เป็นต้น.

10. ජනපදකල්‍යාණීසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาชนบทกัลยาณีสูตร

386. ජනපදස්මිං කල්‍යාණීති සකලජනපදෙ භද්දා රූපසම්පත්තියා සික්ඛාසම්පත්තියා ච සුන්දරා සෙට්ඨා. රූපසම්පත්ති ච නාම සබ්බසො රූපදොසාභාවෙන රූපගුණපාරිපූරියා හොතීති තදුභයං දස්සෙතුං ‘‘ඡසරීරදොසරහිතා පඤ්චකල්‍යාණසමන්නාගතා’’ති වුත්තං. තං දුවිධම්පි විවරන්තො ‘‘සා හී’’තිආදිමාහ. පඤ්චකල්‍යාණසමන්නාගතාති පඤ්චවිධසරීරගුණසම්පදාහි සමන්නාගතා. නාතිදීඝා නාතිරස්සාති පමාණමජ්ඣිමා දීඝතරප්පමාණා න හොති, න අතිරස්සා, ලකුණ්ඩකරූපා න හොති. නාතිකිසාති අතිවිය කිසථද්ධමංසලොහිතා දිස්සමානා අට්ඨිසරීරා ජාලසරීරා න හොති. නාතිථූලාති භාරියමංසා මහොදරා න හොති. නාතිකාළා නාච්චොදාතාති අතිවිය කාළවණ්ණා ඣාමඞ්ගාරො විය[Pg.482], දධිතක්කාදීහි පමජ්ජිතමත්තකංසලොහවණ්ණා න හොති. මනුස්සලොකෙ තාදිසියා රූපසම්පත්තියා අභාවතො අතික්කන්තා මනුස්සවණ්ණං. යථා පමාණයුත්තා, එවං ආරොහපරිණාහයොගතො ච පරෙසං පසාදාවහා නාතිදීඝතාදයො. එවං මනුස්සානං දිබ්බරූපතාසම්පත්තීපීති වුත්තං ‘‘අප්පත්තා දිබ්බවණ්ණ’’න්ති. එත්ථ ච නාතිදීඝනාතිරස්සතාවචනෙන ආරොහසම්පත්ති වුත්තා උබ්බෙධෙන පාසාදිකභාවතො. කිසථූලදොසාභාවවචනෙන පරිණාහසම්පත්ති වුත්තා. උභයෙනපි සණ්ඨානසම්පදා විභාවිතා, නාතිකාළතාවචනෙන වණ්ණසම්පත්ති වුත්තා විවණ්ණතාභාවතො. පියඞ්ගුසාමාති පරිණතපියඞ්ගුපුප්ඵසදිසසරීරනිභාසා. මුඛපරියොසානන්ති අධරොට්ඨමාහ. අයං යථාවුත්තා සරීරවණ්ණසම්පත්ති. අස්සාති ජනපදකල්‍යාණියා. ඡවිකල්‍යාණතා ඡවිසම්පත්තිහෙතුකත්තා තස්සා. එස නයො සෙසෙසුපි. නඛා එව පත්තසදිසතාය නඛපත්තානි.

๓๘๖. คำว่า “หญิงงามในชนบท” หมายถึง หญิงผู้เจริญ ผู้สวยงาม ผู้ประเสริฐ ด้วยรูปสมบัติและศิลปสมบัติในชนบททั้งปวง. ชื่อว่ารูปสมบัติ ย่อมมีด้วยความไม่มีโทษแห่งรูปโดยประการทั้งปวง และด้วยความบริบูรณ์แห่งคุณแห่งรูป. เพื่อแสดงคุณทั้งสองนั้น จึงตรัสว่า “ปราศจากโทษแห่งสรีระ ๖ ประการ ประกอบด้วยเบญจกัลยาณี”. เมื่อทรงจำแนกคุณทั้งสองนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า “นางนั้นแล”. คำว่า “ประกอบด้วยเบญจกัลยาณี” หมายถึง ประกอบด้วยความถึงพร้อมแห่งคุณแห่งสรีระ ๕ ประการ. คำว่า “ไม่สูงเกินไป ไม่เตี้ยเกินไป” หมายถึง มีประมาณปานกลาง ไม่สูงเกินประมาณ ไม่เตี้ยเกินไป ไม่เป็นรูปค่อม. คำว่า “ไม่ผอมเกินไป” หมายถึง ไม่ผอมแห้งเกินไป มีกระดูกปรากฏ มีเนื้อและเลือดแข็งกระด้าง ไม่เป็นรูปโครงกระดูก. คำว่า “ไม่อ้วนเกินไป” หมายถึง ไม่เป็นคนมีเนื้อมาก มีท้องใหญ่. คำว่า “ไม่ดำเกินไป ไม่ขาวเกินไป” หมายถึง ไม่ดำเกินไปเหมือนถ่านที่ไหม้แล้ว ไม่เป็นสีเหมือนโลหะผสมที่ขัดด้วยนมส้มเป็นต้น. เพราะความไม่มีรูปสมบัติเช่นนั้นในมนุษยโลก จึงล่วงเลยวรรณะแห่งมนุษย์. อนึ่ง ความไม่สูงเกินไปเป็นต้น ย่อมนำมาซึ่งความเลื่อมใสแก่ผู้อื่น เพราะประกอบด้วยความสูงและความสมส่วนที่สมควรแก่ประมาณ. ดังนั้น จึงตรัสว่า “ยังไม่ถึงวรรณะแห่งทิพย์” หมายถึง ความถึงพร้อมแห่งรูปสมบัติของมนุษย์ก็เป็นเช่นนั้น. ในคำนี้ คำว่า “ไม่สูงเกินไป ไม่เตี้ยเกินไป” กล่าวถึงความถึงพร้อมแห่งความสูง เพราะเป็นที่น่าเลื่อมใสด้วยความสูง. คำว่า “ความไม่มีโทษแห่งความผอมและความอ้วน” กล่าวถึงความถึงพร้อมแห่งความสมส่วน. ด้วยคำทั้งสองนั้น ความถึงพร้อมแห่งสัณฐานย่อมปรากฏ. ด้วยคำว่า “ไม่ดำเกินไป” กล่าวถึงความถึงพร้อมแห่งวรรณะ เพราะความไม่มีวรรณะที่ไม่งาม. คำว่า “ปิยังคุสามะ” หมายถึง มีผิวพรรณแห่งสรีระคล้ายดอกปิยังคุที่สุกแล้ว. คำว่า “มุขปริโยสาน” หมายถึง ริมฝีปากล่าง. นี้คือความถึงพร้อมแห่งวรรณะแห่งสรีระที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า “ของนาง” หมายถึง ของหญิงงามในชนบท. ความงามแห่งผิวพรรณ เพราะเป็นเหตุแห่งความถึงพร้อมแห่งผิวพรรณของนาง. นัยนี้พึงทราบในข้อที่เหลือด้วย. เล็บทั้งหลายนั่นแหละ เพราะมีความคล้ายใบไม้ จึงชื่อว่า “นขปัตตะ” (เล็บเหมือนใบไม้).

(පසාවො සරීරාවයවෙන ඉරියනන්ති ආහ – ‘‘පවත්තීති අත්ථො’’ති, පසාවො යථාපරිතමෙව කනතන්ති, න සභාවසන්ධානං. යථාවිභාවසෙන උත්තමමෙව නච්චං නච්චති. තෙ වා වීසතියාසූතිරං ධානප්පත්තියා පවත්තියා පවත්තිමකතමන්දතා විභාවසුටතස්ස උත්තමමෙව ගීතඤ්ච ගායතීති අත්ථො.) [එත්ථන්තරෙ පාඨො අසුද්ධො දුස්සොධනීයො ච. සුද්ධපාඨො ගවෙසිතබ්බො.] සමතිත්තිකො තෙලපත්තොති මුඛවත්තිසමං තෙලානං පූරිතත්තා සමතිත්තිකමුඛං තෙලභාජනං. අන්තරෙන ච මහාසමජ්ජං අන්තරෙන ච ජනපදකල්‍යාණින්ති ජනපදකල්‍යාණියා, තස්සා ච නච්චගීතං පෙක්ඛිතුං සන්නිපතිතමහාජනසමූහස්ස මජ්ඣතො පරිහරිතබ්බො නෙතබ්බො. නන්ති තෙලං. ආහරෙය්‍යාති ආපජ්ජෙය්‍ය. තත්‍රිදං ඔපම්මසංසන්දනං – තෙලපත්තං විය කායගතාසති, තස්ස පරිහරණපුග්ගලො විය විපස්සකො, ජනකායා විය පුථුත්තාරම්මණානි, අසිපුරිසො විය මනො, තෙලස්ස චජනං විය කිලෙසුප්පාදනං, සීසපාතනං විය අරියමග්ගඤාණසීසානුප්පත්ති. ‘‘කායගතා සති නො භාවිතා…පෙ… සික්ඛිතබ්බ’’න්ති වුත්තත්තා ‘‘පුබ්බභාගවිපස්සනාව කථිතා’’ති වුත්තං.

(คำว่า “ปสาวะ” หมายถึง การเคลื่อนไหวด้วยอวัยวะของร่างกาย ท่านกล่าวว่า “หมายถึงความเป็นไป” คำว่า “ปสาวะ” ย่อมเปล่งเสียงตามที่กำหนดไว้เท่านั้น ไม่ใช่การรวมกันแห่งธรรมชาติ. ย่อมฟ้อนรำการฟ้อนรำอันยอดเยี่ยมตามที่ปรากฏ. หรือว่า คำว่า “ปสาวะ” หมายถึง การขับร้องเพลงอันยอดเยี่ยมของบุคคลผู้มีปัญญาที่ปรากฏแล้ว ซึ่งมีความเป็นไปแห่งการถึงพร้อมแห่งธัญชาติ ๒๐ อย่าง และมีความเป็นไปแห่งความไม่เฉื่อยชา.) [ในระหว่างนี้ บาลีไม่บริสุทธิ์และยากที่จะชำระ ควรค้นหาบาลีที่บริสุทธิ์.] คำว่า “ภาชนะน้ำมันที่มีน้ำมันเต็มเสมอขอบ” หมายถึง ภาชนะน้ำมันที่มีน้ำมันเต็มเสมอขอบปาก เพราะน้ำมันเต็มเสมอขอบปาก. คำว่า “ในระหว่างมหาสมาคมและในระหว่างหญิงงามในชนบท” หมายถึง พึงนำไปในท่ามกลางหมู่มหาชนที่ประชุมกันเพื่อดูการฟ้อนรำและการขับร้องของหญิงงามในชนบทนั้น. คำว่า “นํ” หมายถึง น้ำมัน. คำว่า “พึงนำมา” หมายถึง พึงถึง. ในการเปรียบเทียบนี้ พึงทราบดังนี้: กายคตาสติเหมือนภาชนะน้ำมัน, บุคคลผู้ถือภาชนะน้ำมันนั้นเหมือนผู้เจริญวิปัสสนา, หมู่ชนเหมือนอารมณ์ที่หลากหลาย, บุรุษผู้ถือดาบเหมือนใจ, การทำน้ำมันให้หกเหมือนการเกิดขึ้นแห่งกิเลส, การถูกตัดศีรษะเหมือนการไม่บรรลุถึงศีรษะคืออริยมรรคญาณ. เพราะตรัสว่า “กายคตาสติอันเราไม่ได้เจริญแล้ว...ฯลฯ...พึงศึกษา” จึงกล่าวว่า “กล่าวถึงวิปัสสนาในส่วนเบื้องต้นเท่านั้น”.

නාලන්දවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเรื่องนาลันทวรรค จบแล้ว.

3. සීලට්ඨිතිවග්ගො

๓. สีลัฏฐิติวรรค

1-2. සීලසුත්තාදිවණ්ණනා

๑-๒. อรรถกถาเรื่องสีลสูตรเป็นต้น

387-388. සීලානීති [Pg.483] බහුවචනං අනෙකවිධත්තා සීලස්ස. තඤ්හි සීලනට්ඨෙන එකවිධම්පි චාරිත්තාදිවසෙන අනෙකවිධං. තෙනාහ – ‘‘චතුපාරිසුද්ධිසීලානී’’ති. පඤ්හමග්ගොති ඤාතුං ඉච්ඡිතස්ස අත්ථස්ස වීමංසනං. තෙනාහ – ‘‘පඤ්හගවෙසන’’න්ති.

๓๘๗-๓๘๘. คำว่า “สีลานิ” เป็นพหูพจน์ เพราะศีลมีหลายชนิด. ศีลนั้น แม้จะเป็นชนิดเดียวโดยอรรถว่า “เป็นเครื่องประพฤติ” แต่ก็มีหลายชนิดโดยเป็นจาริตศีลเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “จตุปาริสุทธิศีล”. คำว่า “ปัญหามรรค” หมายถึง การพิจารณาเนื้อความที่ต้องการรู้. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “การแสวงหาปัญหา”.

3-5. පරිහානසුත්තාදිවණ්ණනා

๓-๕. อรรถกถาเรื่องปริหานสูตรเป็นต้น

389-391. පුග්ගලවසෙන පරිහානං හොති න ධම්මවසෙන. යො න භාවෙති, තස්සෙව පරිහායති. තෙනාහ ‘‘යො හී’’තිආදි.

๓๘๙-๓๙๑. ความเสื่อมย่อมมีโดยบุคคล ไม่ใช่โดยธรรม. ผู้ใดไม่เจริญ ความเสื่อมย่อมมีแก่ผู้นั้นเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า “ผู้ใดแล”.

6. පදෙසසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาเรื่องปเทสสูตร

392. පදෙසතො භාවිතත්තාති එකදෙසතො භාවිතත්තා භාවනාපාරිපූරියා අනනුප්පත්තත්තා. තෙනාහ – ‘‘චත්තාරො හි මග්ගෙ’’තිආදි.

๓๙๒. คำว่า “เพราะเจริญเป็นส่วนๆ” หมายถึง เพราะเจริญเพียงส่วนเดียว เพราะยังไม่ถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า “มรรค ๔ ประการแล”.

7. සමත්තසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาเรื่องสมัตตสูตร

393. සමත්තා භාවිතත්තාති පරියත්තා භාවිතත්තා.

๓๙๓. คำว่า “เพราะเจริญโดยสมบูรณ์” หมายถึง เพราะเจริญโดยบริบูรณ์.

8-10. ලොකසුත්තාදිවණ්ණනා

๘-๑๐. อรรถกถาเรื่องโลกสูตรเป็นต้น

394-396. මහාවිසයත්තා මහතියො අභිඤ්ඤා එතස්සාති මහාභිඤ්ඤො, තස්ස භාවොති සබ්බං වත්තබ්බං. ‘‘සතතවිහාරවසෙන වුත්ත’’න්ති වත්වා තමත්ථං පාකටං කාතුං ‘‘ථෙරො කිරා’’තිආදි වුත්තං. තස්සාති ථෙරස්ස. ආවජ්ජනස්ස ගතින්ති එකාවජ්ජනස්සෙව ගමනවීථිං. අනුබන්ධති චක්කවාළානං සහස්සං එකාවජ්ජනෙනෙව සහස්සලොකධාතුයා ඉච්ඡිතමත්ථං ජානිතුං සමත්ථොති දස්සෙති.

๓๙๔-๓๙๖. คำว่า “มหาภิญโญ” หมายถึง ผู้มีอภิญญามาก เพราะมีอารมณ์กว้างขวาง. ความเป็นแห่งมหาภิญโญนั้น พึงกล่าวทั้งหมด. เมื่อกล่าวว่า “กล่าวโดยความเป็นผู้มีวิหารธรรมเป็นนิตย์” เพื่อให้เนื้อความนั้นปรากฏ จึงตรัสคำมีอาทิว่า “ได้ยินว่า พระเถระ”. คำว่า “ของท่าน” หมายถึง ของพระเถระ. คำว่า “คติแห่งการนึก” หมายถึง ทางแห่งการนึกเพียงครั้งเดียว. ย่อมติดตามจักรวาลพันหนึ่ง แสดงว่า สามารถรู้เนื้อความที่ต้องการในพันโลกธาตุด้วยการนึกเพียงครั้งเดียว.

සීලට්ඨිතිවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเรื่องสีลัฏฐิติวรรค จบแล้ว.

4. අනනුස්සුතවග්ගවණ්ණනා

๔. อนนุสสุตวรรค

397-407. යා [Pg.484] වෙදනා සම්මසිත්වාති යා තෙභූමකවෙදනා සම්මසිත්වා. තාවස්සාති තා තෙභූමකවෙදනා එව අස්ස භික්ඛුනො. සදිසවසෙන චෙතං වුත්තං, අනිච්චාදිසම්මසනවසෙන විදිතා පුබ්බභාගෙ සම්මසනකාලෙ උපට්ඨහන්ති. පරිග්ගහිතෙසූති පරිජානනවසෙන පරිච්ඡිජ්ජ ගහිතෙසු. ‘‘වෙදනා තණ්හාපපඤ්චස්ස, විතක්කො මානපපඤ්චස්ස, සඤ්ඤා දිට්ඨිපපඤ්චස්ස මූලවසෙන සම්මසනං වුත්තා’’ති වදන්ති. ‘‘වෙදනාවිතක්කසඤ්ඤා තණ්හාමානදිට්ඨිපපඤ්චානං මූලදස්සනවසෙනා’’ති අපරෙ.

๓๙๗-๔๐๗. คำว่า “เวทนาใดที่พิจารณาแล้ว” หมายถึง เวทนาที่เป็นไปในภูมิ ๓ ที่พิจารณาแล้ว. คำว่า “เวทนาเหล่านั้นของภิกษุนั้น” หมายถึง เวทนาที่เป็นไปในภูมิ ๓ เหล่านั้นนั่นแหละของภิกษุนั้น. อนึ่ง คำนี้กล่าวโดยนัยแห่งความคล้ายคลึง. เวทนาที่รู้แล้วโดยการพิจารณาอนิจจังเป็นต้น ย่อมปรากฏในส่วนเบื้องต้นในเวลาพิจารณา. คำว่า “ในอารมณ์ที่กำหนดรู้แล้ว” หมายถึง ในอารมณ์ที่กำหนดรู้แล้วโดยการกำหนดรู้. นักปราชญ์ทั้งหลายกล่าวว่า “เวทนาเป็นมูลแห่งตัณหาปปัญจะ, วิตกเป็นมูลแห่งมานปปัญจะ, สัญญาเป็นมูลแห่งทิฏฐิปปัญจะ” ดังนี้. นักปราชญ์บางพวกกล่าวว่า “เวทนา วิตก สัญญา เป็นมูลแห่งตัณหา มานะ ทิฏฐิ ปปัญจะ โดยนัยแห่งการเห็นมูล”.

අනනුස්සුතවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเรื่องอนนุสสุตวรรค จบแล้ว.

5. අමතවග්ගො

๕. อมตวรรค

2. සමුදයසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาเรื่องสมุทยสูตร

408. සාරම්මණසතිපට්ඨානාති ආරම්මණලක්ඛිතා සතිපට්ඨානා කථිතා, න සතිලක්ඛණා.

๔๐๘. คำว่า “สติปัฏฐานมีอารมณ์” หมายถึง สติปัฏฐานที่กล่าวถึงโดยมีอารมณ์เป็นลักษณะ ไม่ใช่มีสติเป็นลักษณะ.

4. සතිසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาเรื่องสติสูตร

410. සුද්ධිකං කත්වා විසුං විසුං කත්වා. තථා ච වුත්තං පාළියං ‘‘කායෙ වා භික්ඛූ’’ති.

๔๑๐. คำว่า “ทำให้เป็นของล้วนๆ” หมายถึง ทำให้แยกกันเป็นส่วนๆ. และในพระบาลีก็ตรัสไว้ว่า “ดูกรภิกษุทั้งหลาย ในกายก็ดี”.

6. පාතිමොක්ඛසංවරසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาเรื่องปาติโมกขสังวรสูตร

412. ජෙට්ඨකසීලන්ති පධානකසීලං. සීලග්ගහණඤ්හි පාළියං පාතිමොක්ඛසංවරවසෙනෙව ආගතං. තෙනාහ ‘‘තිපිටකචූළනාගත්ථෙරො පනා’’තිආදි. තත්ථ පාතිමොක්ඛසංවරොව සීලන්ති අවධාරණං ඉතරෙසං තිණ්ණං එකදෙසෙන පාතිමොක්ඛන්තොගධභාවං දීපෙති. තථා හි අනොලොකියොලොකනෙ ආජීවහෙතු ච ඡසික්ඛාපදවීතික්කමනෙ ගිලානපච්චයස්ස අප්පච්චවෙක්ඛිතපරිභොගෙ ච ආපත්ති විහිතාති. තීණීති ඉන්ද්‍රියසංවරාදීනි. සීලන්ති වුත්තට්ඨානං නාම නත්ථීති සීලපරියායෙන තෙසං කත්ථචි සුත්තෙ ගහිතට්ඨානං නාම නත්ථීති නිප්පරියායසීලතං තෙසං [Pg.485] පටික්ඛිපති. ඡද්වාරරක්ඛණමත්තමෙවාති තස්ස සල්ලහුකතමාහ චිත්තාධිට්ඨානමත්තෙන පටිපාකතිකභාවප්පත්තිතො. ඉතරද්වයෙපි එසෙව නයො. පච්චයුප්පත්තිමත්තකන්ති ඵලෙන හෙතුං දස්සෙති. උප්පාදනහෙතුකා හි පච්චයානං උප්පත්ති. ඉදමත්ථන්ති ඉදං පයොජනං ඉමස්ස පච්චයස්ස පරිභුඤ්ජනෙති අධිප්පායො. නිප්පරියායෙනාති ඉමිනා ඉන්ද්‍රියසංවරාදීනි තීණි පධානසීලස්ස පරිපාලනපරිසොධනවසෙන පවත්තියා පරියායසීලානි නාමාති දස්සෙති. ඉදානි පාතිමොක්ඛසීලස්සෙව පධානභාවං බ්‍යතිරෙකතො අන්වයතො ච උපමාය විභාවෙතුං ‘‘යස්සා’’තිආදිමාහ. තත්ථ සොති පාතිමොක්ඛසංවරො. සෙසානි ඉන්ද්‍රියසංවරාදීනි. පාතිමොක්ඛසද්දස්ස අත්ථො පන විසුද්ධිමග්ගසංවණ්ණනාදීසු විත්ථාරිතො, තස්මා තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

๔๑๒. คำว่า เจฏฐกสีล ได้แก่ ศีลที่เป็นประธาน ก็การถือเอาศีลนั้นมาในบาลีโดยเป็นปาติโมกขสังวรเท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘ก็พระติปิฏกจุลนาคเถระ’ เป็นต้น ในคำนั้น การกำหนดว่า ‘ปาติโมกขสังวรเท่านั้นเป็นศีล’ ย่อมแสดงความที่ศีล ๓ อย่างที่เหลือเป็นส่วนหนึ่งซึ่งสงเคราะห์เข้าในปาติโมกข์ จริงอยู่ เพราะอาบัติย่อมถูกบัญญัติไว้ในการมองดูสิ่งที่ไม่ควรดู การล่วงละเมิดสิกขาบท ๖ อย่างเพราะเหตุแห่งอาชีวะ และการบริโภคปัจจัยสำหรับคนไข้โดยไม่พิจารณา คำว่า ‘๓ อย่าง’ ได้แก่ อินทรียสังวรเป็นต้น คำว่า ‘ไม่มีชื่อว่าสถานที่กล่าวว่าเป็นศีล’ คือ ไม่มีชื่อว่าสถานที่ที่ศีลเหล่านั้นถูกถือเอาโดยปริยายในสูตรใดสูตรหนึ่ง ย่อมปฏิเสธความเป็นศีลโดยไม่เป็นปริยายของศีลเหล่านั้น คำว่า ‘เพียงการรักษาทวาร ๖’ นี้ ท่านกล่าวถึงความเบาบางของศีลนั้น เพราะถึงความเป็นปกติด้วยการอธิษฐานจิตเท่านั้น แม้ในศีล ๒ อย่างที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน คำว่า ‘เพียงการเกิดขึ้นของปัจจัย’ นี้ ย่อมแสดงเหตุด้วยผล เพราะการเกิดขึ้นของปัจจัยทั้งหลายมีเหตุคือการแสวงหา คำว่า ‘อิทมัตถัง’ นี้ มีอธิบายว่า ‘การบริโภคปัจจัยนี้มีประโยชน์นี้’ ด้วยคำว่า ‘โดยนิปปริยาย’ (โดยตรง) นี้ ย่อมแสดงว่า อินทรียสังวรเป็นต้น ๓ อย่างนั้น ชื่อว่าเป็นปริยายศีล เพราะเป็นไปโดยการรักษาและการชำระศีลที่เป็นประธาน บัดนี้ เพื่อแสดงความเป็นประธานของปาติโมกขศีลเท่านั้น โดยนัยปฏิเสธและนัยยืนยันด้วยอุปมา จึงกล่าวคำว่า ‘ยัสสา’ เป็นต้น ในคำนั้น คำว่า ‘โส’ ได้แก่ ปาติโมกขสังวร ศีลที่เหลือ ได้แก่ อินทรียสังวรเป็นต้น ส่วนอรรถของคำว่า ‘ปาติโมกข์’ นั้น ท่านได้ขยายความไว้โดยพิสดารในวิสุทธิมรรคอรรถกถาเป็นต้น เพราะฉะนั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในที่นั้นนั่นเอง

ආචාරෙන ච ගොචරෙන ච සම්පන්නොති කායිකචෙතසිකඅවීතික්කමසඞ්ඛාතෙන ආචාරෙන ච නවෙසියාදිගොචරතාදිසඞ්ඛාතෙන ගොචරෙන ච සම්පන්නො, සම්පන්නආචාරගොචරොති අත්ථො. අප්පමත්තකෙසූති අතිපරිත්තකෙසු අනාපත්තිගමනීයෙසු. ‘‘දුක්කටදුබ්භාසිතමත්තෙසූ’’ති අපරෙ. වජ්ජෙසූති අකරණීයෙසු ගාරය්හෙසු. තෙ පන එකන්තතො අකුසලා හොන්තීති ආහ – ‘‘අකුසලධම්මෙසූ’’ති. භයදස්සාවීති භයතො දස්සනසීලො, පරමාණුමත්තම්පි වජ්ජං සිනෙරුප්පමාණං විය කත්වා දස්සනසීලො. සම්මා ආදියිත්වාති සම්මදෙව සක්කච්චං සබ්බසො ච ආදියිත්වා. සික්ඛාපදෙසූති නිද්ධාරණෙ භුම්මන්ති සමුදායතො අවයවනිද්ධාරණං දස්සෙන්තො ‘‘සික්ඛාපදෙසු තං තං සික්ඛාපද’’න්තිආදිමාහ. සික්ඛාපදං සමාදාතබ්බං සික්ඛිතබ්බඤ්චාති අධිප්පායො. සික්ඛාති අධිසීලසික්ඛා. පුබ්බෙ පද-සද්දො අධිට්ඨානට්ඨො, ඉධ භාගත්ථොති දට්ඨබ්බන්ති ආහ – ‘‘සික්ඛාකොට්ඨාසෙසූ’’ති. මූලපඤ්ඤත්තිඅනුපඤ්ඤත්තිආදිභෙදං යංකිඤ්චි සික්ඛිතබ්බං පූරෙතබ්බං සීලං, තං පන ද්වාරවසෙන දුවිධමෙවාති ආහ – ‘‘කායිකං වා වාචසිකං වා’’ති. ඉමස්මිං අත්ථවිකප්පෙ සික්ඛාපදෙසූති ආධාරෙ භුම්මං සික්ඛාභාගෙසු කස්සචි විසුං අග්ගහණතො. තෙනාහ – ‘‘තං තං සබ්බ’’න්ති. ‘‘තතො ත්වං භික්ඛු සීලං නිස්සායා’’ති වචනතො අනභිජ්ඣා අබ්‍යාපාදසම්මාදිට්ඨියොපි සීලන්ති වුත්තා, තස්මා ඉමස්මිං සුත්තෙ ‘‘පාතිමොක්ඛසංවරසීලමෙව කථිත’’න්ති වුත්තං.

คำว่า ‘ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร’ คือ ถึงพร้อมด้วยอาจาระอันนับว่าเป็นการไม่ล่วงละเมิดทางกายและทางใจ และถึงพร้อมด้วยโคจร อันนับว่าเป็นการไม่เที่ยวไปในที่อโคจรมีหญิงแพศยาเป็นต้น มีอรรถว่า ‘มีอาจาระและโคจรถึงพร้อมแล้ว’ คำว่า ‘ในสิ่งเล็กน้อย’ คือ ในสิ่งที่เล็กน้อยยิ่งนัก ที่ไม่เป็นที่ไปแห่งอาบัติ บางอาจารย์กล่าวว่า ‘ในเพียงอาบัติทุกกฏและทุพภาสิต’ คำว่า ‘ในโทษ’ คือ ในสิ่งที่ไม่ควรทำ ที่ควรติเตียน ก็โทษเหล่านั้นย่อมเป็นอกุศลโดยส่วนเดียว เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘ในอกุศลธรรมทั้งหลาย’ คำว่า ‘เป็นผู้เห็นภัย’ คือ มีปกติเห็นภัย มีปกติทำโทษแม้ประมาณเท่าปรมาณูให้เหมือนมีประมาณเท่าภูเขาสิเนรุแล้วเห็น คำว่า ‘ถือเอาโดยชอบ’ คือ ถือเอาโดยชอบอย่างเคารพและโดยประการทั้งปวง คำว่า ‘ในสิกขาบททั้งหลาย’ เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถกำหนด ท่านแสดงการกำหนดส่วนจากส่วนรวม จึงกล่าวว่า ‘ในสิกขาบททั้งหลาย สิกขาบทนั้นๆ’ เป็นต้น มีอธิบายว่า ‘สิกขาบทพึงสมาทานและพึงศึกษา’ คำว่า ‘สิกขา’ ได้แก่ อธิศีลสิกขา ท่านกล่าวว่า ‘ในเบื้องต้น คำว่า ‘บท’ มีอรรถว่า ‘ที่ตั้ง’ ในที่นี้มีอรรถว่า ‘ส่วน’ พึงเห็นดังนี้’ จึงกล่าวว่า ‘ในส่วนแห่งสิกขา’ ศีลใดที่พึงศึกษา พึงบำเพ็ญให้บริบูรณ์ มีประเภทเป็นต้นว่ามูลบัญญัติและอนุบัญญัติ ศีลนั้นมี ๒ อย่างเท่านั้นโดยทวาร เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘ทางกายหรือทางวาจา’ ในความแตกต่างแห่งอรรถนี้ คำว่า ‘ในสิกขาบททั้งหลาย’ เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถเป็นที่ตั้ง เพราะไม่มีการถือเอาส่วนแห่งสิกขาใดๆ โดยเฉพาะ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘สิ่งนั้นๆ ทั้งหมด’ ด้วยคำว่า ‘ดูก่อนภิกษุ เธออาศัยศีลแล้ว’ อนภิชฌา อพยาบาท และสัมมาทิฏฐิก็ถูกกล่าวว่าเป็นศีล เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘ในสูตรนี้ ปาติโมกขสังวรศีลเท่านั้นถูกกล่าวแล้ว’

7. දුච්චරිතසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาว่าด้วยทุจริตสูตร

413. එත්ථාපි [Pg.486] මනොසුචරිතං සීලං නාමාති දස්සෙතීති කත්වා වුත්තං ‘‘පච්ඡිමාපි තයො’’ති. අනභිජ්ඣාඅබ්‍යාපාදසම්මාදිට්ඨිධම්මා සීලං හොතීති වෙදිතබ්බා කායවචීසුචරිතෙහි සද්ධිං මනොසුචරිතම්පි වත්වා ‘‘තතො ත්වං භික්ඛු සීලං නිස්සාය සීලෙ පතිට්ඨායා’’ති වුත්තත්තා. සෙසං වුත්තනයමෙව. ඡට්ඨසත්තමෙසූති ඡට්ඨසත්තමවග්ගෙසු අපුබ්බං නත්ථි. තෙන වුත්තං ‘‘හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො’’ති. වග්ගපෙය්‍යාලතො පන ඉමස්මිං සතිපට්ඨානසංයුත්තෙ කතිපයවග්ගා සඞ්ගහං ආරූළ්හා, තථාපි තෙසං අත්ථවිසෙසාභාවතො එකච්චෙසු පොත්ථකෙසු මුඛමත්තං දස්සෙත්වා සංඛිත්තා, එකච්චෙසු අතිසංඛිත්තාව, තෙ සඞ්ඛෙපවසෙන ද්වෙ කත්වා ‘‘ඡට්ඨසත්තමෙසූ’’ති වුත්තං.

๔๑๓. ในที่นี้ก็เหมือนกัน ท่านกล่าวว่า ‘แม้ ๓ อย่างหลัง’ เพราะแสดงว่า มโนสุจริตชื่อว่าเป็นศีล พึงทราบว่า อนภิชฌา อพยาบาท และสัมมาทิฏฐิเป็นศีล เพราะท่านกล่าวว่า ‘ดูก่อนภิกษุ เธออาศัยศีล ตั้งอยู่ในศีลแล้ว’ โดยกล่าวถึงมโนสุจริตพร้อมกับกายสุจริตและวจีสุจริตด้วย ส่วนที่เหลือมีนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง คำว่า ‘ในวรรคที่ ๖ และ ๗’ คือ ในวรรคที่ ๖ และ ๗ ไม่มีสิ่งแปลกใหม่ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘พึงทราบอรรถโดยนัยที่กล่าวไว้ข้างล่างนั่นเอง’ ก็เพราะเปยยาลวรรค ในสติปัฏฐานสังยุตนี้ วรรคบางส่วนถูกสงเคราะห์เข้าแล้ว ถึงแม้ดังนั้น เพราะไม่มีอรรถพิเศษของวรรคเหล่านั้น ในคัมภีร์บางเล่มจึงย่อไว้โดยแสดงเพียงหัวข้อ ในคัมภีร์บางเล่มก็ย่อไว้มากเกินไป ท่านจึงทำวรรคเหล่านั้นให้เป็น ๒ โดยย่อ แล้วกล่าวว่า ‘ในวรรคที่ ๖ และ ๗’

අමතවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยอมตวรรค จบแล้ว

සතිපට්ඨානසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยสติปัฏฐานสังยุต จบแล้ว

4. ඉන්ද්‍රියසංයුත්තං

๔. อินทริยสังยุต

1. සුද්ධිකවග්ගො

๑. สุทธิกวรรค

1. සුද්ධිකසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาว่าด้วยสุทธิกสูตร

471. චතුභූමක [Pg.487] …පෙ… ලබ්භන්ති කුසලාබ්‍යාකතභාවතො තෙසං තිණ්ණං ඉන්ද්‍රියානං. වීරියින්ද්‍රියසමාධින්ද්‍රියානි…පෙ… සබ්බත්ථ ලබ්භන්ති කුසලත්තිකසාධාරණත්තා. චතුභූමක …පෙ… වසෙනාති චතුභූමකධම්මපරිච්ඡෙදවසෙන චෙව කුසලාදීහි සබ්බසඞ්ගාහකධම්මපරිච්ඡෙදවසෙන ච වුත්තන්ති අත්ථො.

๔๗๑. อินทรีย์ ๓ อย่างเหล่านั้น ย่อมได้ในภูมิ ๔... (ละไว้)... เพราะเป็นกุศลและอัพยากฤต วิริยินทรีย์และสมาธินทรีย์... (ละไว้)... ย่อมได้ในที่ทั้งปวง เพราะเป็นสาธารณะแก่กุศลติกะ คำว่า ‘โดยภูมิ ๔... (ละไว้)...’ นี้ มีอรรถว่า ‘กล่าวโดยการกำหนดธรรมที่เป็นไปในภูมิ ๔ และโดยการกำหนดธรรมที่สงเคราะห์ได้ทั้งหมดมีกุศลเป็นต้น’

දුතියසමණබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා

อรรถกถาว่าด้วยทุติยสมณพราหมณสูตร

477. දුක්ඛසච්චවසෙනාති දුක්ඛසච්චභාවෙන න පජානන්ති. තඤ්හි පරිඤ්ඤෙය්‍යතාය දුක්ඛසච්චසඞ්ගහං. සමුදයසච්චවසෙනාති තණ්හාවිජ්ජාදිං සද්ධින්ද්‍රියස්ස සමුදයසච්චභාවෙන න පජානන්ති. නිරොධන්ති සද්ධින්ද්‍රියස්ස අනුපාදාය නිරොධනිමිත්තං නිබ්බානං. පටිපදන්ති සද්ධින්ද්‍රියනිරොධගාමිනිං පටිපදං අරියමග්ගං. සෙසෙසූති වීරියින්ද්‍රියාදීසු.

๔๗๗. คำว่า ‘โดยทุกขสัจ’ คือ ไม่รู้โดยความเป็นทุกขสัจ เพราะทุกขสัจนั้นถูกสงเคราะห์เข้าในทุกขสัจโดยความเป็นสิ่งที่ควรกำหนดรู้ คำว่า ‘โดยสมุทยสัจ’ คือ ไม่รู้ตัณหาและอวิชชาเป็นต้นโดยความเป็นสมุทยสัจของสัทธินทรีย์ คำว่า ‘นิโรธ’ คือ พระนิพพานอันเป็นนิมิตแห่งความดับโดยไม่ถือมั่นของสัทธินทรีย์ คำว่า ‘ปฏิปทา’ คือ อริยมรรคอันเป็นปฏิปทาที่นำไปสู่ความดับแห่งสัทธินทรีย์ คำว่า ‘ในอินทรีย์ที่เหลือ’ คือ ในวิริยินทรีย์เป็นต้น

සුක්කපක්ඛෙති ‘‘සද්ධින්ද්‍රියං පජානන්තී’’තිආදිනයප්පවත්තෙ අනවජ්ජපක්ඛෙ. අධිමොක්ඛවසෙන ආවජ්ජනසමුදයාති ‘‘අත්ථි දින්න’’න්තිආදිනයප්පවත්තපුබ්බභාගභූතසද්ධාධිමොක්ඛවසෙන ආවජ්ජනුප්පත්තියා. තස්මා පඨමුප්පන්නා සද්ධා එව හෙත්ථ ‘‘ආවජ්ජන’’න්ති වුත්තා, න මනොද්වාරාවජ්ජනං. එස නයො සෙසෙසුපි. තස්මා පඨමුප්පන්නා ආවජ්ජනා පග්ගහුප්පත්තිට්ඨානානං තික්ඛානං වීරියින්ද්‍රියාදීනං පඨමුප්පත්තියා ආවජ්ජනපරියායෙන වුත්තාති දට්ඨබ්බං. දුබ්බලා හි පඨමුප්පන්නා පග්ගහාභාවතො වීරියින්ද්‍රියාදීනං සමුදයොති බලවභාවප්පත්තවීරියින්ද්‍රියාදිකස්ස ආවජ්ජනට්ඨානියානි හොන්තීති තෙසං සමුදයොති වුත්තා, පුබ්බෙ අධිමුච්චනාදිවසෙන පවත්තස්ස ආවජ්ජනස්ස සමුදයාති අත්ථො. පුන ඡන්දවසෙනාති කත්තුකාමතාකුසලච්ඡන්දවසෙන සද්ධාදීනං උප්පාදෙතුකාමතාකාරප්පවත්තස්ස ඡන්දස්ස වසෙන. මනසිකාරවසෙන ආවජ්ජනසමුදයාති සද්ධින්ද්‍රියාදිවසෙන පවත්තස්ස දුබ්බලස්ස තස්ස නිබ්බත්තකයොනිසොමනසිකාරවසෙන ආවජ්ජනස්ස උප්පත්තියා. එවම්පීති ‘‘අධිමොක්ඛවසෙනා’’තිආදිනා වුත්තාකාරෙනපි. ඡසු සුත්තෙසූති [Pg.488] දුතියතො පට්ඨාය ඡසු සුත්තෙසු. චතුසච්චමෙව කථිතං. අස්සාදග්ගහණෙන හි සමුදයසච්චං, ආදීනවග්ගහණෙන දුක්ඛසච්චං, නිස්සරණග්ගහණෙන නිරොධමග්ගසච්චානි ගහිතානීති. පඨමසුත්තෙ පන ඉන්ද්‍රියානං සරූපදස්සනමෙවාති.

ในคำว่า สุกฺกปกฺเข (ในฝ่ายขาว) คือในฝ่ายที่ไม่มีโทษ ซึ่งเป็นไปโดยนัยมีคำว่า 'รู้สัทธินทรีย์' เป็นต้น. ในคำว่า อธิโมกฺขวเสนะ อาวชฺชนสมุทายา (การเกิดขึ้นแห่งอาวัชชนะโดยอำนาจแห่งอธิโมกข์) คือการเกิดขึ้นแห่งอาวัชชนะโดยอำนาจแห่งสัทธาธิโมกข์อันเป็นส่วนเบื้องต้นที่ดำเนินไปโดยนัยมีคำว่า 'ทานที่ให้แล้วมีอยู่' เป็นต้น. เพราะฉะนั้น สัทธาที่เกิดขึ้นก่อนนั่นแหละในที่นี้ท่านเรียกว่า 'อาวัชชนะ' ไม่ใช่มโนทวาราวชชนะ. นัยนี้พึงทราบในอินทรีย์ที่เหลือด้วย. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า อาวัชชนะที่เกิดขึ้นก่อน ท่านกล่าวโดยปริยายว่าเป็นอาวัชชนะ เพราะเป็นการเกิดขึ้นครั้งแรกของวิริยินทรีย์เป็นต้นที่คมกล้า อันเป็นที่ตั้งแห่งการเกิดขึ้นของการประคองไว้. จริงอยู่ การประคองไว้ที่เกิดขึ้นก่อนนั้นอ่อนกำลัง เพราะไม่มีการประคองไว้ จึงเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นแห่งวิริยินทรีย์เป็นต้น. เพราะฉะนั้น วิริยินทรีย์เป็นต้นที่ถึงความเป็นผู้มีกำลัง จึงเป็นที่ตั้งแห่งอาวัชชนะของวิริยินทรีย์เป็นต้นนั้น จึงชื่อว่าการเกิดขึ้นแห่งวิริยินทรีย์เป็นต้นนั้น. อธิบายว่า เป็นการเกิดขึ้นแห่งอาวัชชนะที่ดำเนินไปโดยอำนาจแห่งการน้อมใจเชื่อเป็นต้นในเบื้องต้น. ในคำว่า ปุน ฉนฺทวเสนะ (อีกอย่างหนึ่ง โดยอำนาจแห่งฉันทะ) คือโดยอำนาจแห่งกุศลฉันทะอันเป็นความใคร่เพื่อจะทำ ที่ดำเนินไปโดยอาการแห่งความใคร่เพื่อจะให้สัทธาเป็นต้นเกิดขึ้น. ในคำว่า มนสิการวเสนะ อาวชฺชนสมุทายา (การเกิดขึ้นแห่งอาวัชชนะโดยอำนาจแห่งมนสิการ) คือโดยการเกิดขึ้นแห่งอาวัชชนะโดยอำนาจแห่งโยนิโสมนสิการอันเป็นเครื่องให้เกิดอาวัชชนะนั้นอันอ่อนกำลังที่ดำเนินไปโดยอำนาจแห่งสัทธินทรีย์เป็นต้น. ในคำว่า เอวมฺปิ (แม้อย่างนี้) คือโดยอาการที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า 'โดยอำนาจแห่งอธิโมกข์' เป็นต้น. ในคำว่า ฉสุ สุตฺเตสุ (ในพระสูตร ๖ สูตร) คือในพระสูตร ๖ สูตร ตั้งแต่สูตรที่ ๒ เป็นต้นไป ท่านกล่าวถึงสัจจะ ๔ เท่านั้น. จริงอยู่ ด้วยการถือเอาอัสสาทะ (รสอร่อย) เป็นอันถือเอาสมุทยสัจ, ด้วยการถือเอาอาทีนวะ (โทษ) เป็นอันถือเอาทุกขสัจ, ด้วยการถือเอานิสสรณะ (การสลัดออก) เป็นอันถือเอานิโรธสัจและมรรคสัจ. ส่วนในพระสูตรที่ ๑ เป็นเพียงการแสดงลักษณะของอินทรีย์เท่านั้น.

8. දබ්බසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาดับบสูตร

478. සොතො ආපජ්ජීයති එතෙනාති සොතාපත්ති, අනාගතං පති පඨමමග්ගො. සොතොති අරියමග්ගසොතො දට්ඨබ්බො. ආපජ්ජීයතීතිආදිතො පටිපජ්ජීයති. පඨමමග්ගපටිලාභනිමිත්තානි සොතාපන්නස්ස අඞ්ගානි ඉධ ‘‘සොතාපත්තියඞ්ගානී’’ති වුත්තානි. තානි පන තීසු ඨානෙසු සද්ධා අරියකන්තසීලඤ්චාති වෙදිතබ්බානි. සවිසයෙති සකවිසයෙ. ජෙට්ඨකභාවදස්සනත්ථන්ති පධානභාවදස්සනත්ථං. යත්ථ සද්ධාදිඉන්ද්‍රියානං සාතිසයකිච්චං, තෙසං කිච්චාතිරෙකතං දස්සෙතුන්ති අත්ථො. ඉදානි තමත්ථං උපමාහි විභාවෙතුං ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං. පත්වාති අත්තනො කිච්චාතිරෙකට්ඨානං පටිලභිත්වා. පුබ්බඞ්ගමන්ති සද්දහනකිච්චෙසු පුරෙචාරං ධොරය්හං. සෙසානි වීරියින්ද්‍රියාදීනි. තදන්වයානීති තදනුගතානි තස්ස සද්ධින්ද්‍රියාදිකස්ස පක්ඛිකානි. එස නයො සෙසෙසුපි. ඣානවිමොක්ඛෙති ඣානසඞ්ඛාතෙ විමොක්ඛෙ සමාධිපධානතාය ඣානානං. එවඤ්ච කත්වා ‘‘සොතාපත්තියඞ්ගානි පත්වා’’ති ඉදඤ්ච වචනං සමත්ථිතං හොති. සද්ධූපනිසඤ්හි සීලන්ති. අරියසච්චානි පත්වාති චත්තාරි සච්චානි අභිසමෙතබ්බානි පාපුණිත්වා.

๔๗๘. คำว่า โสโต อาปชฺชีติ เอเตนาติ โสตาปตฺติ (กระแสอันบุคคลเข้าถึงด้วยเหตุนี้ ชื่อว่าโสดาปัตติ) คือมรรคที่ ๑ อันมุ่งไปสู่อนาคต. คำว่า โสโต (กระแส) พึงทราบว่าคือกระแสแห่งอริยมรรค. คำว่า อาปชฺชีติ (เข้าถึง) คือเข้าถึงโดยลำดับเป็นต้น. องค์แห่งโสดาบันอันเป็นเหตุแห่งการได้มรรคที่ ๑ ในที่นี้เรียกว่า 'โสดาปัตติยังคะ'. องค์เหล่านั้นพึงทราบว่าคือสัทธาและอริยกันตศีลใน ๓ ฐานะ. คำว่า สวิสเย (ในวิสัยของตน) คือในวิสัยของตนเอง. คำว่า เชฏฺฐกภาวทสฺสนตฺถํ (เพื่อแสดงความเป็นใหญ่) คือเพื่อแสดงความเป็นประธาน. อธิบายว่า เพื่อแสดงความยิ่งใหญ่แห่งกิจของสัทธินทรีย์เป็นต้น ในที่ซึ่งอินทรีย์เหล่านั้นมีกิจอันยิ่งใหญ่. บัดนี้ เพื่อแสดงเนื้อความนั้นด้วยอุปมา จึงกล่าวคำว่า ยถา หิ เป็นต้น. คำว่า ปตฺวา (ถึงแล้ว) คือได้ถึงที่ตั้งแห่งกิจอันยิ่งใหญ่ของตนแล้ว. คำว่า ปุพฺพงฺคมํ (เป็นหัวหน้า) คือเป็นผู้นำ เป็นผู้แบกภาระในกิจแห่งการเชื่อ. อินทรีย์ที่เหลือมีวิริยินทรีย์เป็นต้น. คำว่า ตทนฺวยานิ (เป็นไปตามนั้น) คือเป็นไปตามนั้น เป็นพวกพ้องของสัทธินทรีย์เป็นต้นนั้น. นัยนี้พึงทราบในอินทรีย์ที่เหลือด้วย. ในคำว่า ฌานวิโมกฺเข (ในฌานวิโมกข์) คือในวิโมกข์อันชื่อว่าฌาน เพราะความที่ฌานเป็นประธานแห่งสมาธิ. และเมื่อทำอย่างนี้ คำว่า 'ถึงซึ่งองค์แห่งโสดาปัตติ' นี้ก็เป็นอันสมเหตุสมผล. จริงอยู่ ศีลมีสัทธาเป็นอุปนิสัย. คำว่า อริยสจฺจานิ ปตฺวา (ถึงซึ่งอริยสัจ) คือได้บรรลุอริยสัจ ๔ ที่พึงตรัสรู้.

9-10. පඨමවිභඞ්ගසුත්තාදිවණ්ණනා

๙-๑๐. อรรถกถาปฐมวิภังคสูตรเป็นต้น

479-480. නෙපක්කං වුච්චති පඤ්ඤාති ආහ – ‘‘පඤ්ඤායෙතං නාම’’න්ති. නිපායති සංකිලෙසධම්මෙ විසොසෙති නික්ඛාමෙතීති නිපකො, ථිරතික්ඛසතිපුග්ගලො, තස්ස භාවො නෙපක්කන්ති සතියාපි නෙපක්කභාවො යුජ්ජතෙව. එවඤ්හි ‘‘සතිනෙපක්කෙනා’’ති ඉදං වචනං සමත්ථිතං හොති, සතියා ච නෙපක්කෙනාති එවං වුච්චමානෙන සතිනිද්දෙසො නාම කතො හොතියෙව. අසුකං නාම සුත්තං වා කම්මට්ඨානං වා මෙ භාසිතන්ති. වොස්සජ්ජීයති සඞ්ඛාරගතං එතස්මිං අධිගතෙති වොස්සග්ගො, නිබ්බානං. තං ආරම්මණං [Pg.489] කරිත්වාති ආහ – ‘‘නිබ්බානාරම්මණං කත්වා’’ති. ගච්ඡන්තියාති සඞ්ඛාරානං උදයඤ්ච වයඤ්ච උදයබ්බයං ගච්ඡන්තියා බුජ්ඣන්තියා. තෙනාහ ‘‘උදයබ්බයපරිග්ගාහිකායා’’ති. සද්ධාසතිපඤ්ඤින්ද්‍රියානි පුබ්බභාගානි ‘‘ඉතිපි සො භගවා අරහං, චිරකතම්පි චිරභාසිතම්පි සරිතා අනුස්සරිතා, උදයත්ථගාමිනියා පඤ්ඤායා’’ති ච වුත්තත්තා. ‘‘ආරද්ධවීරියො විහරති, සො අනුප්පන්නාන’’න්තිආදිනා ච වුත්තත්තා වීරියින්ද්‍රියං මිස්සකං. ‘‘වොස්සග්ගාරම්මණං කරිත්වා’’ති වුත්තත්තා සමාධින්ද්‍රියං නිබ්බත්තිතලොකුත්තරමෙව. අයමෙවාති ය්වායං නවමෙ වුත්තො. අයමෙව පුබ්බභාගමිස්සකලොකුත්තරත්තධම්මපරිච්ඡෙදො.

ท่านกล่าวว่า ปัญญาเรียกว่าเนปกกะ จึงกล่าวว่า 'ชื่อนั้นคือปัญญา'. บุคคลผู้กำจัดกิเลสธรรมให้แห้งไป ให้พ้นไป ชื่อว่านิปกะ คือบุคคลผู้มีสติมั่นคงและเฉียบคม, ภาวะของบุคคลนั้นชื่อว่าเนปกกะ แม้ในสติ ภาวะแห่งเนปกกะก็ย่อมสมควร. เมื่อเป็นเช่นนี้ คำว่า 'ด้วยสติเนปกกะ' นี้ย่อมสมเหตุสมผล, และเมื่อกล่าวว่า 'ด้วยสติและเนปกกะ' อย่างนี้ ก็ชื่อว่าได้ทำนิเทศแห่งสติแล้ว. อธิบายว่า พระสูตรชื่อโน้น หรือกรรมฐานชื่อโน้น อันข้าพเจ้าได้กล่าวแล้ว. สังขารธรรมย่อมถูกสละในธรรมที่บรรลุแล้วนี้ เพราะฉะนั้น ธรรมนี้จึงชื่อว่าโวสสัคคะ คือนิพพาน. ท่านกล่าวว่า 'กระทำนิพพานให้เป็นอารมณ์' คือโดยกระทำนิพพานนั้นให้เป็นอารมณ์. คำว่า คจฺฉนฺติยา (เมื่อดำเนินไป) คือเมื่อดำเนินไปสู่ความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปแห่งสังขาร คือเมื่อรู้แจ้งความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยปัญญาที่กำหนดรู้ความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป'. สัทธินทรีย์ สตินทรีย์ และปัญญินทรีย์ เป็นส่วนเบื้องต้น เพราะตรัสไว้ว่า 'พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นพระอรหันต์อย่างนี้, ระลึกได้และตามระลึกได้ซึ่งสิ่งที่ทำไว้นานแล้วและกล่าวไว้นานแล้ว, ด้วยปัญญาที่ไปสู่ความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป' และเพราะตรัสไว้ด้วยคำว่า 'เป็นผู้ปรารภความเพียรอยู่, ความเพียรนั้นไม่เกิดขึ้นแล้ว' เป็นต้น วิริยินทรีย์จึงเป็นส่วนผสม. สมาธินทรีย์เป็นโลกุตตระที่เกิดขึ้นแล้วเท่านั้น เพราะตรัสไว้ว่า 'กระทำโวสสัคคะให้เป็นอารมณ์'. คำว่า อยเมว (นี้แหละ) คือที่กล่าวไว้ในสูตรที่ ๙ นี้แหละ. นี้คือการกำหนดธรรมอันเป็นส่วนเบื้องต้น ส่วนผสม และโลกุตตระ.

සුද්ධිකවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสุทธิกวรรคจบแล้ว.

2. මුදුතරවග්ගො

๒. มุทุตรวรรค

1. පටිලාභසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาปฏิลาภสูตร

481. සම්මප්පධානෙ ආරබ්භාති සම්මප්පධානෙ භාවනාවසෙන ආරබ්භ. තෙනාහ ‘‘භාවෙන්තො’’ති. යථා වීරියින්ද්‍රියනිද්දෙසෙ ‘‘චත්තාරො සම්මප්පධානෙ ආරබ්භ වීරියං පටිලභතී’’ති දෙසනා ආගතා, එවං සතින්ද්‍රියනිද්දෙසෙ ‘‘චත්තාරො සතිපට්ඨානෙ ආරබ්භ සතිං පටිලභතී’’ති, තස්මා ‘‘සතින්ද්‍රියෙපි එසෙව නයො’’ති වුත්තං. සද්ධින්ද්‍රියාදිනිද්දෙසෙසු පන න තථා දෙසෙති.

๔๘๑. ในคำว่า สมฺมปฺปธาเน อารพฺภ (ปรารภสัมมัปปธาน) คือปรารภโดยอำนาจแห่งการเจริญสัมมัปปธาน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ภาเวนฺโต (เมื่อเจริญ). อธิบายว่า ในนิเทศแห่งวิริยินทรีย์มีการแสดงธรรมว่า 'ปรารภสัมมัปปธาน ๔ ย่อมได้วิริยะ' มาแล้วฉันใด, ในนิเทศแห่งสตินทรีย์ก็มีการแสดงธรรมว่า 'ปรารภสติปัฏฐาน ๔ ย่อมได้สติ' ฉันนั้น. เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในสตินทรีย์ก็มีนัยนี้เหมือนกัน'. ส่วนในนิเทศแห่งสัทธินทรีย์เป็นต้น ท่านไม่ได้แสดงไว้อย่างนั้น.

2. පඨමසංඛිත්තසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาปฐมสังขิตตสูตร

482. ඉන්ද්‍රියානං තික්ඛාදිභාවො විපස්සනාවසෙන වා මග්ගවසෙන වා ඵලවසෙන වා ගහෙතබ්බොති වුත්තං ‘‘තතොති…පෙ… වෙදිතබ්බ’’න්ති. නනු චෙත්ථ මුදුභාවො එව පාළියං ගහිතොති? සච්චමෙතං, තං පන තික්ඛභාවෙ අසති න හොති තික්ඛාදිභාවොති වුත්තං. යතො හි අයං මුදු, ඉතො තං තික්ඛන්ති වත්තබ්බතං ලභති අපෙක්ඛාසිද්ධත්තා තික්ඛමුදුභාවානං පාරාපාරං විය. ඉදානි ‘‘තතො’’තිආදිනා සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘සමත්තානී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සමත්තානීති සම්පන්නානි. ඉතරං [Pg.490] තස්සෙව වෙවචනං. සමත්තානීති වා පරියත්තානි, සමත්තානීති අත්ථො. ‘‘තතො මුදුතරානි ධම්මානුසාරීමග්ගස්සා’’ති කස්මා වුත්තං? තතොති හි සොතාපත්තිමග්ගවිපස්සනින්ද්‍රියානි අධිප්පෙතානියෙව, ‘‘තතො මුදුතරානී’’ති වුත්තපඨමමග්ගො ධම්මානුසාරී වා සියා සද්ධානුසාරී වාති බ්‍යභිචරති? නායං දොසො, සොතාපත්තිමග්ගෙකදෙසවසෙනෙව ලද්ධබ්බපඨමමග්ගාපෙක්ඛාය විපස්සනාය විභාගස්ස අධිප්පෙතත්තා. යො හි සොතාපන්නො හුත්වා ඉරියාපථං අකොපෙත්වා යථානිසින්නොව සකදාගාමිමග්ගං පාපුණාති, තස්ස විපස්සනින්ද්‍රියානි සන්ධාය අවිභාගෙන වුත්තං – ‘‘තතො මුදුතරානි සොතාපත්තිමග්ගස්ස විපස්සනින්ද්‍රියානි නාමා’’ති. යො පන සොතාපන්නො හුත්වා කාලන්තරෙන සකදාගාමී හොති, තස්ස සොතාපත්තිමග්ගත්ථාය පවත්තානි විපස්සනින්ද්‍රියානි නාම හොන්ති. සො චෙ ධම්මානුසාරීගොත්තො, තස්ස යථාවුත්තවිපස්සනින්ද්‍රියතො මුදුතරානීති ‘‘තතො මුදුතරානි ධම්මානුසාරීමග්ගස්සා’’ති වුත්තං. විපස්සනින්ද්‍රියානි නාමාති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. ධම්මානුසාරීවිපස්සනින්ද්‍රියතො සද්ධානුසාරීවිපස්සනින්ද්‍රියානං මුදුභාවස්ස කාරණං සයමෙව වක්ඛති. ධම්මෙන පඤ්ඤාය මග්ගසොතං අනුස්සරතීති ධම්මානුසාරී, පඤ්ඤුත්තරො අරියො. සද්ධාය මග්ගසොතං අනුස්සරතීති සද්ධානුසාරී, සද්ධුත්තරො අරියො.

๔๘๒. ความเป็นอินทรีย์แก่กล้าเป็นต้น พึงถือเอาโดยวิปัสสนา หรือโดยมรรค หรือโดยผล ดังที่ตรัสไว้ว่า "ตโต...เป...พึงทราบ" ก็ในที่นี้ ความเป็นอินทรีย์อ่อนเท่านั้นมิใช่หรือที่ทรงถือเอาไว้ในบาลี? ข้อนั้นจริงอยู่ แต่ความเป็นอินทรีย์แก่กล้าเป็นต้นนั้น ตรัสไว้เพราะเมื่อไม่มีความแก่กล้า ก็ย่อมไม่มี (ความอ่อนเป็นต้น). เพราะว่าเมื่อสิ่งนี้อ่อน สิ่งนั้นจึงชื่อว่าแก่กล้า ย่อมได้ความเป็นคำที่พึงกล่าวอย่างนั้น เพราะความเป็นอินทรีย์แก่กล้าและอ่อน ย่อมสำเร็จได้ด้วยการเปรียบเทียบกัน เหมือนฝั่งโน้นและฝั่งนี้ฉะนั้น. บัดนี้ เพื่อแสดงอรรถที่ตรัสไว้โดยย่อด้วยบทว่า "ตโต" เป็นต้น ให้พิสดาร จึงตรัสบทว่า "สมัตตานิ" เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า "สมัตตานิ" คือ ถึงพร้อมแล้ว. บทอื่นเป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. หรือว่า บทว่า "สมัตตานิ" คือ ถึงที่สุดแล้ว มีอรรถว่า ถึงพร้อมแล้ว. เหตุไรจึงตรัสว่า "อินทรีย์ของมรรคที่เป็นธัมมานุสารีอ่อนกว่าอินทรีย์เหล่านั้น"? เพราะว่าบทว่า "ตโต" นี้ มุ่งหมายถึงวิปัสสนินทรีย์ของโสดาปัตติมรรคเท่านั้น, ส่วนมรรคเบื้องต้นที่ตรัสว่า "อ่อนกว่าอินทรีย์เหล่านั้น" นั้น อาจเป็นธัมมานุสารี หรืออาจเป็นสัทธานุสารีก็ได้ ย่อมคลาดเคลื่อนไปมิใช่หรือ? ข้อนี้ไม่เป็นโทษ เพราะมุ่งหมายถึงการจำแนกวิปัสสนาโดยอาศัยมรรคเบื้องต้นที่พึงได้ด้วยส่วนหนึ่งของโสดาปัตติมรรคเท่านั้น. อนึ่ง บุคคลใดเป็นพระโสดาบันแล้ว ไม่เปลี่ยนอิริยาบถ นั่งอยู่ตามเดิมนั่นแหละ บรรลุสกทาคามิมรรค มุ่งหมายถึงวิปัสสนินทรีย์ของบุคคลนั้น จึงตรัสโดยไม่จำแนกไว้ว่า "วิปัสสนินทรีย์ของโสดาปัตติมรรคชื่อว่าอ่อนกว่าอินทรีย์เหล่านั้น". ส่วนบุคคลใดเป็นพระโสดาบันแล้ว เป็นพระสกทาคามีในกาลต่อมา วิปัสสนินทรีย์ที่ดำเนินไปเพื่อโสดาปัตติมรรคของบุคคลนั้นชื่อว่ามีอยู่. ถ้าบุคคลนั้นมีโคตรเป็นธัมมานุสารี วิปัสสนินทรีย์ของบุคคลนั้นย่อมอ่อนกว่าวิปัสสนินทรีย์ที่กล่าวมาแล้ว จึงตรัสว่า "อินทรีย์ของมรรคที่เป็นธัมมานุสารีอ่อนกว่าอินทรีย์เหล่านั้น". พึงนำบทว่า "ชื่อว่าวิปัสสนินทรีย์" มาเชื่อมโยง. เหตุแห่งความเป็นอินทรีย์อ่อนของสัทธานุสารีวิปัสสนินทรีย์จากธัมมานุสารีวิปัสสนินทรีย์ พระองค์จักตรัสเอง. บุคคลใดย่อมตามระลึกถึงกระแสแห่งมรรคด้วยธรรม คือด้วยปัญญา ผู้นั้นชื่อว่าธัมมานุสารี เป็นพระอริยะผู้มีปัญญาเป็นเลิศ. บุคคลใดย่อมตามระลึกถึงกระแสแห่งมรรคด้วยศรัทธา ผู้นั้นชื่อว่าสัทธานุสารี เป็นพระอริยะผู้มีศรัทธาเป็นเลิศ.

එවං විපස්සනාවසෙන දස්සෙත්වා මග්ගවසෙන දස්සෙතුං ‘‘තථා’’තිආදි ආරද්ධං. සම්පයොගතො සභාවතො ච අරහත්තමග්ගපරියාපන්නානි අරහත්තමග්ගින්ද්‍රියානි. අරහත්තඵලින්ද්‍රියානීති එත්ථාපි එසෙව නයො.

เมื่อแสดงโดยวิปัสสนาอย่างนี้แล้ว เพื่อแสดงโดยมรรค จึงเริ่มบทว่า "ตถา" เป็นต้น. อินทรีย์ของอรหัตตมรรค ย่อมสงเคราะห์เข้าในอรหัตตมรรคโดยสัมปโยคและโดยสภาวะ. แม้ในบทว่า "อินทรีย์ของอรหัตตผล" นี้ ก็นัยนี้เหมือนกัน.

ඉදානි ඵලවසෙන දස්සෙතුං ‘‘සමත්තානි පරිපුණ්ණානී’’තිආදි වුත්තං. සොතාපත්තිමග්ගට්ඨපුග්ගලවසෙන නානත්තං ජාතං, තස්මා තෙ ද්වෙපි ඉධ තතියවාරෙ න ලබ්භන්තීති අධිප්පායො. ධම්මානුසාරීසද්ධානුසාරීනං නානත්තං කථං ජාතන්ති ආහ ‘‘ආගමනෙනපි මග්ගෙනපී’’ති. තදුභයං දස්සෙන්තො ‘‘සද්ධානුසාරීපුග්ගලො’’තිආදිමාහ. උද්දිසාපෙන්තොති උද්දෙසං ගණ්හන්තො.

บัดนี้ เพื่อแสดงโดยผล จึงตรัสบทว่า "สมัตตานิ ปริปุณณานิ" เป็นต้น. ความแตกต่างเกิดขึ้นโดยบุคคลผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติมรรค เพราะฉะนั้น บุคคลทั้งสองนั้นจึงไม่พึงได้ในวาระที่สามนี้ ดังนี้เป็นอัธยาศัย. ความแตกต่างของธัมมานุสารีและสัทธานุสารีเกิดขึ้นได้อย่างไร? พระองค์ตรัสว่า "โดยการมาถึงด้วย และโดยมรรคด้วย". เมื่อแสดงทั้งสองอย่างนั้น จึงตรัสบทว่า "สัทธานุสารีบุคคล" เป็นต้น. บทว่า "อุททิสาเปนโต" คือ ผู้ถือเอาอุทเทส.

මග්ගො තික්ඛො හොති උපනිස්සයින්ද්‍රියානං තික්ඛවිසදභාවතො. තෙනාහ ‘‘සූරං ඤාණං වහතී’’ති. අසඞ්ඛාරෙනාති සරසෙනෙව. අප්පයොගෙනාති තස්සෙව වෙවචනං. ධම්මානුසාරීපුග්ගලො හි ආගමනම්හි කිලෙසෙ වික්ඛම්භෙන්තො අප්පදුක්ඛෙන අප්පකසිරෙන අකිලමන්තොව වික්ඛම්භෙතුං සක්කොති. සද්ධානුසාරීපුග්ගලො පන දුක්ඛෙන කසිරෙන කිලමන්තො හුත්වා වික්ඛම්භෙතුං සක්කොති, තස්මා ධම්මානුසාරිස්ස පුබ්බභාගමග්ගක්ඛණෙ [Pg.491] කිලෙසච්ඡෙදකඤාණං අදන්ධං තිඛිණං හුත්වා වහති, යථා නාම තිඛිණෙන අසිනා කදලිං ඡින්දන්තස්ස ඡින්නට්ඨානං මට්ඨං හොති, අසි ඛිප්පං වහති, සද්දො න සුය්‍යති, බලවවායාමකිච්චං න හොති, එවරූපා ධම්මානුසාරිනො පුබ්බභාගභාවනා හොති, සද්ධානුසාරිනො පන පුබ්බභාගක්ඛණෙ කිලෙසච්ඡෙදකඤාණං දන්ධං න තිඛිණං අසූරං හුත්වා වහති, යථා නාම නාතිතිඛිණෙන අසිනා කදලිං ඡින්දන්තස්ස ඡින්නට්ඨානං න මට්ඨං හොති, අසි සීඝං න වහති, සද්දො සුය්‍යති, බලවවායාමකිච්චං ඉච්ඡිතබ්බං හොති, එවරූපා සද්ධානුසාරිනො පුබ්බභාගභාවනා හොති. එවං සන්තෙපි කිලෙසක්ඛයෙ නානත්තං නත්ථි. තෙනාහ ‘‘කිලෙසක්ඛයෙ පනා’’තිආදි. අවසෙසා ච කිලෙසා ඛීයන්ති සංයොජනක්ඛයාය යොගත්තා.

มรรคย่อมแก่กล้า เพราะอินทรีย์ที่เป็นอุปนิสัยแก่กล้าและบริสุทธิ์. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ญาณอันกล้าหาญย่อมดำเนินไป". บทว่า "อสังขาเรนะ" คือ โดยธรรมชาติเอง. บทว่า "อัปปโยเคนะ" เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. อนึ่ง ธัมมานุสารีบุคคล เมื่อข่มกิเลสในขั้นการเล่าเรียน ย่อมสามารถข่มได้ด้วยความลำบากน้อย ด้วยความยากน้อย โดยไม่เหน็ดเหนื่อยเลย. ส่วนสัทธานุสารีบุคคล ย่อมสามารถข่มได้ด้วยความลำบาก ด้วยความยาก โดยเหน็ดเหนื่อย เพราะฉะนั้น ในขณะแห่งมรรคส่วนเบื้องต้นของธัมมานุสารี ญาณที่ตัดกิเลสย่อมดำเนินไปโดยไม่เชื่องช้า โดยคมกล้า เปรียบเหมือนเมื่อบุคคลฟันต้นกล้วยด้วยดาบที่คมกล้า ที่ที่ฟันย่อมเรียบ ดาบย่อมดำเนินไปเร็ว เสียงไม่ดังขึ้น กิจคือความพยายามอันแรงกล้าไม่มี การเจริญส่วนเบื้องต้นของธัมมานุสารีเป็นเช่นนั้น. ส่วนในขณะแห่งส่วนเบื้องต้นของสัทธานุสารี ญาณที่ตัดกิเลสย่อมดำเนินไปโดยเชื่องช้า ไม่คมกล้า ไม่กล้าหาญ เปรียบเหมือนเมื่อบุคคลฟันต้นกล้วยด้วยดาบที่ไม่คมกล้านัก ที่ที่ฟันย่อมไม่เรียบ ดาบย่อมดำเนินไปไม่เร็ว เสียงดังขึ้น กิจคือความพยายามอันแรงกล้าเป็นสิ่งที่ต้องการ การเจริญส่วนเบื้องต้นของสัทธานุสารีเป็นเช่นนั้น. แม้เป็นอย่างนี้ ความแตกต่างในการสิ้นกิเลสก็ไม่มี. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "แต่ในการสิ้นกิเลส" เป็นต้น. และกิเลสที่เหลือย่อมสิ้นไป เพราะประกอบด้วยการสิ้นสังโยชน์.

3. දුතියසංඛිත්තසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาพระสูตรย่อที่สอง

483. තතොති ඵලතො ඵලවෙමත්තතාය චරියමානත්තා. ඉන්ද්‍රියවෙමත්තතා සද්ධාදීනං ඉන්ද්‍රියානං නානත්තෙන. ඵලනානත්තන්ති අරහත්තඵලාදිනානත්තං. පුග්ගලනානත්තන්ති අනාගාමිආදිපුග්ගලනානත්තං.

๔๘๓. บทว่า "ตโต" คือ เพราะดำเนินไปโดยความแตกต่างแห่งผลจากผล. ความแตกต่างแห่งอินทรีย์ คือ โดยความแตกต่างแห่งอินทรีย์มีศรัทธาเป็นต้น. บทว่า "ผลนานัตตัง" คือ ความแตกต่างแห่งผลมีอรหัตตผลเป็นต้น. บทว่า "ปุคคลนานัตตัง" คือ ความแตกต่างแห่งบุคคลมีพระอนาคามีเป็นต้น.

4. තතියසංඛිත්තසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาพระสูตรย่อที่สาม

484. සීලක්ඛන්ධාදීහි සද්ධින්ද්‍රියාදීහි ච පරිතො පූරණෙන පරිපූරං අරහත්තමග්ගං කරොන්තො නිප්ඵත්තිතො අරහත්තඵලං ආරාධෙති නිප්ඵාදෙති. තයො පදෙසමග්ගෙති සීලක්ඛන්ධාදීනං අපාරිපූරියා එකදෙසභූතෙ තයො හෙට්ඨිමමග්ගෙ. පදෙසං හෙට්ඨිමඵලත්තයං. චතූසූති ඉමස්මිං වග්ගෙ පඨමාදීසු චතූසු සුත්තෙසු. කාමඤ්චෙත්ථ තතියෙ ‘‘තතොති ඵලවසෙන නිස්සක්ක’’න්ති වුත්තං, චතුත්ථෙ ‘‘පරිපූරං පරිපූරකාරී ආරාධෙති, පදෙසං පදෙසකාරී’’ති, ‘‘චතූසුපි සුත්තෙසු මිස්සකානෙව ඉන්ද්‍රියානි කථිතානී’’ති පන වචනතො විපස්සනාවසෙනපි යොජනා ලබ්භතෙවාති දට්ඨබ්බං.

๔๘๔. เมื่อบุคคลทำอรหัตตมรรคให้บริบูรณ์ด้วยการบำเพ็ญให้เต็มรอบด้วยกองศีลเป็นต้น และด้วยอินทรีย์มีศรัทธาเป็นต้น ย่อมยังอรหัตตผลให้สำเร็จ ให้บังเกิดโดยความสำเร็จ. บทว่า "มรรคที่เป็นส่วนสาม" คือ มรรคเบื้องต่ำสามอย่าง ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งเพราะความไม่บริบูรณ์แห่งกองศีลเป็นต้น. บทว่า "ปเทสัง" คือ ผลเบื้องต่ำสามอย่าง. บทว่า "ในสี่" คือ ในพระสูตรสี่สูตรมีสูตรที่หนึ่งเป็นต้นในวรรคนี้. ถึงแม้ในพระสูตรที่สามนี้จะตรัสว่า "ตโต คือ เป็นนิสสัคคะ (วิภัตติที่ ๕) โดยอรรถว่าผล" และในพระสูตรที่สี่จะตรัสว่า "บริบูรณ์ ผู้ทำบริบูรณ์ย่อมยังให้สำเร็จ ส่วนผู้ทำส่วนย่อมยังให้สำเร็จ" ก็ตาม แต่เพราะมีคำกล่าวว่า "อินทรีย์ทั้งหลายที่กล่าวไว้ในพระสูตรทั้งสี่นั้นเป็นอินทรีย์ที่ปะปนกัน" จึงพึงทราบว่า การประกอบความโดยวิปัสสนา ก็ย่อมได้ด้วยเหมือนกัน.

5-7. පඨමවිත්ථාරසුත්තාදිවණ්ණනා

คำอธิบายปฐมวิตถารสูตรเป็นต้น ที่ 5-7

485-487. විපස්සනාවසෙන නිස්සක්කං වෙදිතබ්බං, න මග්ගඵලවසෙන, ඉමස්මිං සුත්තෙ සබ්බසොව විපස්සනින්ද්‍රියානං එව අධිප්පෙතත්තා. ඉදානි තමත්ථං [Pg.492] පාකටං කාතුං ‘‘පරිපුණ්ණානි හී’’තිආදි වුත්තං. අවිහාදීසු පඤ්චසු සුද්ධාවාසෙසු තත්ථ තත්ථ ආයුවෙමජ්ඣං අනතික්කමිත්වා අන්තරා කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බායනතො අන්තරාපරිනිබ්බායී, අසඞ්ඛාරෙන අප්පයොගෙන සරසතොව පරිනිබ්බායනතො අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී, තබ්බිපරියායතො සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී, උද්ධං වාහිභාවෙන උද්ධමස්ස තණ්හාසොතං වට්ටසොතං වාති උද්ධංසොතො, උද්ධං වා ගන්ත්වා පටිලභිතබ්බතො උද්ධමස්ස මග්ගසොතන්ති උද්ධංසොතො, අකනිට්ඨභවං ගච්ඡතීති අකනිට්ඨගාමීති එවමෙත්ථ සද්දත්ථො දට්ඨබ්බො.

๔๘๕-๔๘๗. พึงทราบการจำแนกโดยนัยแห่งวิปัสสนา ไม่ใช่โดยนัยแห่งมรรคและผล เพราะในพระสูตรนี้ มุ่งหมายเอาวิปัสสนินทรีย์ทั้งสิ้นเท่านั้น. บัดนี้ เพื่อทำเนื้อความนั้นให้ปรากฏ จึงกล่าวคำว่า "ปริปุณฺณานิ หิ" เป็นต้น. ในสุทธาวาส 5 ชั้น มีอวิหาเป็นต้น ในที่นั้นๆ ย่อมปรินิพพานด้วยการปรินิพพานแห่งกิเลสในระหว่าง โดยไม่ล่วงเลยกึ่งอายุไป จึงชื่อว่า อันตราปรินิพพายี. ย่อมปรินิพพานโดยธรรมชาติเอง โดยไม่ต้องปรุงแต่ง โดยไม่ต้องใช้ความเพียร จึงชื่อว่า อสังขารปรินิพพายี. โดยนัยตรงกันข้ามกับบุคคลนั้น จึงชื่อว่า สสังขารปรินิพพายี. เพราะความเป็นผู้ไหลขึ้นไป คือกระแสแห่งตัณหาหรือกระแสแห่งวัฏฏะของบุคคลนั้นย่อมไหลขึ้นไป จึงชื่อว่า อุทธังโสโต. หรือเพราะกระแสแห่งมรรคของบุคคลนั้นย่อมไหลขึ้นไปเบื้องบน เพราะพึงบรรลุได้ด้วยการไปสู่เบื้องบน จึงชื่อว่า อุทธังโสโต. ย่อมไปสู่ภพอักกนิฏฐ์ จึงชื่อว่า อักกนิฏฐคามี พึงทราบอรรถแห่งศัพท์ในที่นี้ด้วยประการฉะนี้.

ඉමස්මිං පන ඨානෙති ‘‘විපස්සනාවසෙන නිස්සක්ක’’න්ති වුත්තට්ඨානෙ. අරහත්තමග්ගෙයෙව ඨත්වාති ඉමස්මිංයෙව භවෙ අරහත්තමග්ගෙයෙව, න විපස්සනාය ච ඨත්වා. පඤ්ච නිස්සක්කානි නීහරිතබ්බානීති ‘‘තතො මුදුතරෙහි අන්තරාපරිනිබ්බායී හොතී’’තිආදීනි පඤ්ච නිස්සක්කානි නිද්ධාරෙත්වා කථෙතබ්බානි. ඉදානි තමත්ථං විවරන්තො ‘‘අරහත්තමග්ගස්ස හී’’තිආදිමාහ. තත්ථ අවිහාදීසු උප්පජ්ජිත්වා උප්පන්නසමනන්තරාය පරිනිබ්බායනතො පඨමඅන්තරාපරිනිබ්බායී. තත්ථ ආයුප්පමාණවෙමජ්ඣං අප්පත්වාව පරිනිබ්බායනතො දුතියඅන්තරාපරිනිබ්බායී, ආයුවෙමජ්ඣං පත්වා පරිනිබ්බායනතො තතො පරං තතියඅන්තරාපරිනිබ්බායී වෙදිතබ්බො. ‘‘පඤ්ච නිස්සක්කානී’’ති කස්මා වුත්තං? නනු අසඞ්ඛාරසසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායීති වත්තබ්බන්ති? න වත්තබ්බන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායිස්ස සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායිනොපි එතෙව පඤ්ච ජනා’’ති.

ในที่นี้ คือ ในที่ที่กล่าวว่า "การจำแนกโดยนัยแห่งวิปัสสนา". คำว่า "ตั้งอยู่ในอรหัตตมรรคเท่านั้น" คือ ตั้งอยู่ในอรหัตตมรรคในภพนี้เอง ไม่ใช่ตั้งอยู่ในวิปัสสนาด้วย. พึงนำนิสสกะ 5 อย่างออกมา คือ "จากนั้น ย่อมเป็นอันตราปรินิพพายีด้วยอินทรีย์ที่อ่อนกว่า" เป็นต้น พึงกำหนดนิสสกะ 5 อย่างแล้วกล่าว. บัดนี้ เมื่อจะอธิบายเนื้อความนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "เพราะอรหัตตมรรค". ในบรรดาสุทธาวาสมีอวิหาเป็นต้นนั้น เพราะปรินิพพานในลำดับที่อุบัติขึ้นแล้ว จึงเป็นปฐมอันตราปรินิพพายี. ในบรรดาสุทธาวาสนั้น เพราะปรินิพพานโดยยังไม่ถึงกึ่งแห่งประมาณอายุ จึงเป็นทุติยอันตราปรินิพพายี, พึงทราบว่า เพราะปรินิพพานเมื่อถึงกึ่งอายุ หลังจากนั้นจึงเป็นตติยอันตราปรินิพพายี. เหตุใดจึงกล่าวว่า "นิสสกะ 5 อย่าง"? มิใช่ควรกล่าวว่า "อสังขารปรินิพพายีและสสังขารปรินิพพายี" หรือ? เมื่อแสดงว่าไม่ควรกล่าว จึงกล่าวว่า "บุคคล 5 จำพวกนี้แล เป็นของอสังขารปรินิพพายีและสสังขารปรินิพพายีด้วย".

තීණි නිස්සක්කානීති ‘‘තතො මුදුතරෙහි සොතාපන්නො හොතී’’තිආදීනි තීණි නිස්සක්කපදානි. ඉධ සකදාගාමී න ගහිතො, සො අනාගාමිමග්ගෙ ඨත්වා නීහරිතබ්බො, අනාගාමිමග්ගස්ස විපස්සනින්ද්‍රියෙහි මුදුතරෙහි සකදාගාමී හොති. සකදා…පෙ… මුදුතරානීති ඉදං සකදාගාමිමග්ගස්ස විපස්සනින්ද්‍රියෙහි එකබීජිසඞ්ඛාතසොතාපන්නවිපස්සනින්ද්‍රියානි මුදුතරානි හොන්තීති තීණි කත්වා වුත්තං. ධම්මානුසාරීතිආදිද්වයං කොලංකොලාදිද්වයෙන ගහිතං හොතීති. සකදාගාමිමග්ගස්ස හීතිආදි වුත්තස්සෙව අත්ථස්ස විවරණං. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව. ඡට්ඨසත්තමානි වුත්තනයානෙවාති ඡට්ඨසත්තමානි සුත්තානි දුතියතතියෙසු වුත්තනයානෙව. තත්ථ පන මිස්සකානි ඉන්ද්‍රියානි කථිතානි, ඉධ පුබ්බභාගවිපස්සනින්ද්‍රියානි කථිතානීති අයමෙව විසෙසො.

คำว่า "นิสสกะ 3 อย่าง" คือ บทนิสสกะ 3 บท มีอาทิว่า "จากนั้น ย่อมเป็นพระโสดาบันด้วยอินทรีย์ที่อ่อนกว่า". ในที่นี้ ไม่ได้ถือเอาพระสกทาคามี พระสกทาคามีนั้นพึงนำออกโดยตั้งอยู่ในอนาคามิมรรค, เพราะพระสกทาคามีเป็นผู้มีวิปัสสนินทรีย์อ่อนกว่าวิปัสสนินทรีย์ของอนาคามิมรรค. คำว่า "สกทา... เป... อ่อนกว่า" นี้ ท่านกล่าวโดยทำให้เป็น 3 อย่าง คือ วิปัสสนินทรีย์ของพระโสดาบันผู้ชื่อว่าเอกพีชี ย่อมเป็นธรรมชาติอ่อนกว่าวิปัสสนินทรีย์ของสกทาคามิมรรค. บทคู่มีธัมมานุสารีเป็นต้น ย่อมถูกถือเอาด้วยบทคู่มีโกลังโกละเป็นต้น. คำมีอาทิว่า "เพราะสกทาคามิมรรค" เป็นการขยายความเนื้อความที่กล่าวแล้วนั่นเอง. ส่วนที่เหลือก็มีนัยตามที่กล่าวไว้แล้วในภายหลังนั่นเอง. คำว่า "สูตรที่ 6 และ 7 มีนัยตามที่กล่าวไว้แล้ว" คือ สูตรที่ 6 และ 7 มีนัยตามที่กล่าวไว้แล้วในสูตรที่ 2 และ 3. แต่ในสูตรเหล่านั้น ท่านกล่าวถึงอินทรีย์ที่ระคนกัน, ในสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงวิปัสสนินทรีย์ในส่วนเบื้องต้น นี้คือความแตกต่างกัน.

8. පටිපන්නසුත්තවණ්ණනා

๘. คำอธิบายปฏิปันนสูตร

488. තන්ති [Pg.493] මග්ගඵලවසෙන නිස්සක්කං. පාළියං වුත්තමෙව ‘‘අරහත්තඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නො හොතී’’තිආදිනා. අට්ඨහීති චතූහි ඵලෙහි චතූහි ච මග්ගෙහීති අට්ඨහි. බහිභූතො න අන්තොභාවො. ලොකුත්තරානෙව ඉන්ද්‍රියානි කථිතානි මග්ගඵලචිත්තුප්පාදපරියාපන්නත්තා.

๔๘๘. คำว่า "นั้น" คือ การจำแนกโดยนัยแห่งมรรคและผล. ในบาลีท่านกล่าวไว้แล้วนั่นเอง ด้วยคำมีอาทิว่า "ย่อมเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผล". คำว่า "ด้วย 8" คือ ด้วยผล 4 และด้วยมรรค 4 รวมเป็น 8. เป็นสิ่งที่อยู่ภายนอก ไม่ใช่สิ่งที่อยู่ภายใน. ท่านกล่าวถึงอินทรีย์ที่เป็นโลกุตตระเท่านั้น เพราะนับเนื่องในการเกิดขึ้นแห่งมรรคจิตและผลจิต.

9-10. සම්පන්නසුත්තාදිවණ්ණනා

๙-๑๐. คำอธิบายสัมปันนสูตรเป็นต้น

489-490. ඉන්ද්‍රියසම්පන්නොති එත්ථ සම්පන්නසද්දො පරිපූරිඅත්ථොති ආහ ‘‘පරිපුණ්ණින්ද්‍රියො’’ති. මිස්සකානි ඉන්ද්‍රියානි කථිතානි සාමඤ්ඤතොව දෙසිතත්තා.

๔๘๙-๔๙๐. ในบทว่า "อินทริยสัมปันนะ" นี้ ศัพท์ว่า "สัมปันนะ" มีอรรถว่าความบริบูรณ์ ท่านจึงกล่าวว่า "ผู้มีอินทรีย์บริบูรณ์". ท่านกล่าวถึงอินทรีย์ที่ระคนกัน เพราะแสดงไว้โดยทั่วไป.

මුදුතරවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

คำอธิบายมุทุตราวรรค จบแล้ว.

3. ඡළින්ද්‍රියවග්ගො

๓. หมวดว่าด้วยอินทรีย์ 6

2. ජීවිතින්ද්‍රියසුත්තවණ්ණනා

๒. คำอธิบายชีวิตินทริยสูตร

492. ඉත්ථිභාවෙති ඉත්ථිතාය. ඉන්දට්ඨං කරොති තථාසත්තජනසාමඤ්ඤකාරණභාවතො. ඉත්ථියා එව ඉන්ද්‍රියං ඉත්ථින්ද්‍රියං. එස නයො පුරිසින්ද්‍රියෙ. ජීවිතෙති සහජාතධම්මානං ජීවනෙ පාලනෙ පවත්තනෙ. වට්ටින්ද්‍රියානීති වට්ටහෙතුභූතානි ඉන්ද්‍රියානි. ඉමෙසු හි උපාදින්නඉන්ද්‍රියෙසු සති වට්ටං වත්තති පඤ්ඤායති.

๔๙๒. คำว่า "ในความเป็นหญิง" คือ ด้วยความเป็นหญิง. ย่อมทำหน้าที่เป็นใหญ่ เพราะเป็นเหตุทั่วไปแก่หมู่สัตว์เหล่านั้น. อินทรีย์ของหญิงนั่นเอง ชื่อว่า อิตถินทรีย์. นัยนี้ก็มีในปุริสินทรีย์. คำว่า "ในชีวิต" คือ ในการยังธรรมที่เกิดร่วมกันให้เป็นอยู่ ให้รักษาไว้ ให้เป็นไป. คำว่า "วัฏฏินทรีย์" คือ อินทรีย์ที่เป็นเหตุแห่งวัฏฏะ. เพราะเมื่ออินทรีย์ที่กรรมยึดครองเหล่านี้มีอยู่ วัฏฏะย่อมเป็นไป ย่อมปรากฏ.

3. අඤ්ඤින්ද්‍රියසුත්තවණ්ණනා

๓. คำอธิบายอัญญินทริยสูตร

493. අජානිතපුබ්බං ධම්මන්ති චතුසච්චධම්මමාහ, තථා තෙසංයෙව ඤාතධම්මානන්ති. අයං පනෙත්ථ අත්ථො – ආජානාතීති අඤ්ඤා, පඨමමග්ගෙන ඤාතමනතික්කමිත්වා ජානාතීති අත්ථො. සොතාපන්නාදීනං ඡඅරියානං එතං නාමං. අඤ්ඤස්ස ඉන්ද්‍රියානි අඤ්ඤින්ද්‍රියානි. අඤ්ඤාතාවීසූති ආජානිතවන්තෙසු. යස්මා අග්ගඵලධම්මෙසු ඤාණකිච්චං සාතිසයං, තස්මා තං කිච්චං සෙසධම්මෙසුපි සමාරොපෙත්වා වුත්තං ‘‘අඤ්ඤාතාවීසු අරහත්තඵලධම්මෙසූ’’ති. තත්ථ තත්ථ තෙසු තෙසු මග්ගඵලෙසු. තෙන තෙනාකාරෙනාති අනඤ්ඤාතජානනාදිආකාරෙන.

๔๙๓. คำว่า "ธรรมที่ยังไม่เคยรู้" ท่านหมายถึงธรรมคืออริยสัจ 4, แม้คำว่า "แห่งธรรมที่รู้แล้วเหล่านั้น" ก็เช่นเดียวกัน. เนื้อความในบทนี้มีดังนี้ – "อัญญา" คือรู้แจ้ง, อธิบายว่า รู้โดยไม่ก้าวล่วงสิ่งที่รู้แล้วด้วยมรรคแรก. ชื่อนี้เป็นของพระอริยบุคคล 6 จำพวก มีพระโสดาบันเป็นต้น. อินทรีย์ของพระอัญญา ชื่อว่า อัญญินทรีย์. คำว่า "ในผู้รู้แจ้งแล้ว" คือ ในผู้ที่รู้แจ้งแล้ว. เพราะกิจแห่งญาณในธรรมคือผลอันเลิศนั้นยิ่งใหญ่, ฉะนั้น ท่านจึงยกกิจนั้นไปตั้งไว้แม้ในธรรมที่เหลือแล้วกล่าวว่า "ในธรรมคืออรหัตตผลของผู้รู้แจ้งแล้ว". ในที่นั้นๆ คือ ในมรรคและผลนั้นๆ. ด้วยอาการนั้นๆ คือ ด้วยอาการมีการรู้สิ่งที่ยังไม่เคยรู้เป็นต้น.

4. එකබීජිසුත්තවණ්ණනා

๔. คำอธิบายเอกพีชีสูตร

494. විපස්සනතො [Pg.494] නිස්සක්කන්ති විපස්සනින්ද්‍රියෙහි නිස්සක්කං. ඉදානි තමෙව සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විවරන්තො ‘‘සමත්තානී’’තිආදිමාහ. තීණි නිස්සක්කානි එවමිධ පඤ්ච නිස්සක්කානි නීහරිතබ්බානි එකබීජිආදිවිභාවනතො. තෙනාහ ‘‘සකදාගාමිමග්ගස්ස හී’’තිආදි. සොතාපත්තිමග්ගස්ස විපස්සනින්ද්‍රියානි නාම තෙනත්තභාවෙන සකදාගාමිමග්ගං පත්තුං ගච්ඡන්තස්ස සොතාපන්නස්ස විපස්සනින්ද්‍රියානි. පඤ්චපි තෙ සොතාපත්තිමග්ගස්ස භෙදායෙවාති ‘‘සකදාගාමිමග්ගෙ ඨත්වා නීහරිතබ්බානී’’ති වුත්තං.

๔๙๔. คำว่า "นิสสกะโดยวิปัสสนา" คือ การจำแนกด้วยวิปัสสนินทรีย์. บัดนี้ เมื่อจะขยายความเนื้อความที่กล่าวไว้โดยย่อนั้นนั่นเอง จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "สมตฺตานิ". นิสสกะ 3 อย่าง, ในที่นี้พึงนำนิสสกะ 5 อย่างออกมาอย่างนี้ ด้วยการจำแนกพระเอกพีชีเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า "เพราะสกทาคามิมรรค". ที่ชื่อว่า วิปัสสนินทรีย์ของโสดาปัตติมรรค คือ วิปัสสนินทรีย์ของพระโสดาบันผู้กำลังดำเนินไปเพื่อบรรลุสกทาคามิมรรคด้วยอัตภาพนั้น. บุคคลทั้ง 5 นั้นเป็นประเภทของโสดาปัตติมรรคเท่านั้น จึงกล่าวว่า "พึงนำออกโดยตั้งอยู่ในสกทาคามิมรรค".

එකබීජීති එත්ථ ඛන්ධබීජං නාම කථිතං. යස්ස හි සොතාපන්නස්ස එකං ඛන්ධබීජං අත්ථි, එකං අත්තභාවග්ගහණං, සො එකබීජි නාම. තෙනාහ – ‘‘සොතාපන්නො හුත්වා’’තිආදි. මානුසකං භවන්ති ඉදං පනෙත්ථ දෙසනාමත්තං, දෙවභවං නිබ්බත්තෙතීතිපි වත්තුං වට්ටතියෙව. භගවතා ගහිතනාමානෙතානි. එත්තකඤ්හි පමාණං ගතො සත්තක්ඛත්තුපරමො නාම හොති, එත්තකං කොලංකොලො, එත්තකං එකබීජීති භගවතා එතෙසං නාමං ගහිතං.

ในคำว่า "เอกพีชี" นี้ ขันธพีชะถูกกล่าวไว้. โสดาบันใดมีขันธพีชะหนึ่ง มีการถือเอาอัตภาพหนึ่ง, โสดาบันนั้นชื่อว่าเอกพีชี. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "เป็นโสดาบันแล้ว" เป็นต้น. คำว่า "ย่อมเป็นมนุษย์" นี้เป็นเพียงการแสดงในที่นี้, ก็ควรกล่าวได้ว่า "ย่อมยังเทวภพให้เกิดขึ้น" ด้วย. ชื่อเหล่านี้พระผู้มีพระภาคทรงถือเอาไว้. ผู้ถึงประมาณเท่านี้ชื่อว่าสัตตักขัตตุปรมะ, ผู้ถึงประมาณเท่านี้ชื่อว่าโกลังโกละ, ผู้ถึงประมาณเท่านี้ชื่อว่าเอกพีชี พระผู้มีพระภาคทรงถือเอาชื่อเหล่านี้ไว้.

ද්වෙ තයො භවෙති දෙවමනුස්සෙසු එව ද්වෙ තයො භවෙ. සම්බොධිචතුසච්චධම්මො පරං අයනං නිස්සයො ගති එතස්සාති සම්බොධිපරායණො. කුලතො කුලං ගච්ඡතීති කොලංකොලො. සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියතො පට්ඨාය හි නීචකුලෙ උප්පත්ති නාම නත්ථි, මහාභොගෙසු කුලෙසු එව නිබ්බත්තතීති අත්ථො. කෙවලොපි හි කුල-සද්දො මහාභොගකුලමෙව වදති. ද්වෙ වා තීණි වා කුලානීති දෙවමනුස්සවසෙන ද්වෙ වා තයො වා භවෙති අයම්පි මිස්සකභවෙන කථිතො. ජාතස්ස කුමාරස්ස විය අරියාය ජාතියා ජාතස්ස නාමමෙතං, යදිදං නියතොති සත්තක්ඛත්තුපරමාදිකොති ච සමඤ්ඤාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘භගවතා ගහිතනාමවසෙනෙවා’’තිආදි.

คำว่า "สองสามภพ" คือ สองสามภพในหมู่เทวดาและมนุษย์เท่านั้น. ธรรมคืออริยสัจ ๔ เป็นที่ไปอันสูงสุด เป็นที่พึ่ง เป็นคติของบุคคลนั้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า "สัมโพธิปรายณะ". ผู้ไปจากตระกูลสู่ตระกูล ชื่อว่า "โกลังโกละ". เพราะตั้งแต่การทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผลเป็นต้นไป ย่อมไม่มีการเกิดในตระกูลต่ำ, หมายความว่า ย่อมเกิดในตระกูลที่มีโภคสมบัติมากเท่านั้น. แม้คำว่า "กุล" โดยลำพัง ก็หมายถึงตระกูลที่มีโภคสมบัติมากเท่านั้น. คำว่า "สองหรือสามตระกูล" คือ สองหรือสามภพโดยอาศัยเทวดาและมนุษย์ นี้ก็กล่าวโดยการผสมกัน. ชื่อนี้เป็นของบุคคลผู้เกิดแล้วด้วยอริยชาติ เหมือนกุมารที่เกิดแล้ว, เมื่อแสดงว่า "นี้คือชื่อว่านิยตะ" และ "สัตตักขัตตุปรมะเป็นต้น" จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "โดยอาศัยชื่อที่พระผู้มีพระภาคทรงถือเอาไว้".

යදි පුබ්බහෙතුනියමතො සොතාපන්නො ච නියතොති සොතාපත්තිමග්ගතො උද්ධං තිණ්ණං මග්ගානං උපනිස්සයාභාවතො පුබ්බහෙතුකිච්චං නත්ථීති සොතාපත්තිමග්ගස්ස උපනිස්සයභාවො ආපජ්ජති. යදි තස්සපි පුබ්බහෙතුඋපනිස්සයො සියා, තාව නියමතො සොතාපත්තිමග්ගුප්පත්තිතො පුබ්බෙ එව නියමිතො, යාවඤ්ච අකනිට්ඨං තස්ස පුබ්බහෙතු නාම[Pg.495], අහෙතුකතා ආපන්නා, ඉච්චස්ස අහෙතු අප්පච්චයා නිප්ඵත්ති පාපුණාති. කිඤ්ච හෙතු චෙ? නියමතො සොතාපන්නො ච නියතොති පඨමමග්ගාධිගමෙනෙව අනුක්කමෙන උපරි තිණ්ණං මග්ගානං කිච්චානි නිප්ඵජ්ජන්ති, එවං සත්තක්ඛත්තුපරමතාදිනියමෙ සති සත්තමභවාදිතො උද්ධං පවත්තතාය දුක්ඛස්ස මූලභූතා කිලෙසා පඨමමග්ගෙනෙව ඛීණාති උපරි තයො මග්ගා අකිච්චා සියුං. තෙනාහ ‘‘පඨමමග්ගස්ස උපනිස්සයො කතො නාමා’’තිආදි.

หากพระโสดาบันเป็นผู้เที่ยงด้วยอำนาจแห่งบุพพเหตุ, เพราะไม่มีอุปนิสัยของมรรค ๓ เบื้องบนจากโสดาปัตติมรรค จึงไม่มีกิจแห่งบุพพเหตุ, ย่อมประสบกับสภาวะที่เป็นอุปนิสัยของโสดาปัตติมรรค. หากแม้ของท่านผู้นั้นมีอุปนิสัยที่เป็นบุพพเหตุ, ท่านก็ถูกกำหนดไว้แล้วอย่างแน่นอนก่อนการเกิดขึ้นของโสดาปัตติมรรค, และตราบเท่าถึงอกนิฏฐภพ ชื่อว่าบุพพเหตุของท่านนั้น, ย่อมประสบกับความเป็นอเหตุกะ, ดังนั้น การสำเร็จของท่านจึงเป็นไปโดยไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัย. และเหตุใดเล่า? หากพระโสดาบันเป็นผู้เที่ยงและถูกกำหนดไว้แล้ว, กิจของมรรค ๓ เบื้องบนย่อมสำเร็จไปโดยลำดับด้วยการบรรลุมรรคแรกเท่านั้น, เมื่อมีการกำหนดสัตตักขัตตุปรมะเป็นต้นเช่นนี้, กิเลสที่เป็นรากเหง้าของทุกข์ซึ่งเป็นไปเกินกว่าภพที่ ๗ ย่อมสิ้นไปแล้วด้วยมรรคแรกเท่านั้น, มรรค ๓ เบื้องบนจึงไม่มีกิจ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "อุปนิสัยของมรรคแรกชื่อว่าทำแล้ว".

යදි උපරි තයො මග්ගා සත්තක්ඛත්තුපරමාදිතං නියමෙන්ති, තතො ච අඤ්ඤො සොතාපන්නො නත්ථීති සොතාපත්තිමග්ගස්ස අකිච්චකතා නිප්පයොජනතා ආපජ්ජෙය්‍ය. අථ සක්කායදිට්ඨිආදිප්පහානං තස්ස කිච්චං, තෙසං තෙසං පහානෙන සත්තක්ඛත්තුපරමාදිනියමතාය. භවිතබ්බං, යාව උපරිමග්ගා එව හොන්තීති සත්තභවාදිතො උද්ධමපවත්තනතො තෙන විනානෙන සක්කායදිට්ඨිආදිප්පහානෙන ච තෙන විනා භවිතබ්බන්ති ආහ – ‘‘පඨමමග්ගෙ අනුප්පන්නෙව උපරි තයො මග්ගා උප්පන්නාති ආපජ්ජතී’’ති. තිණ්ණං මග්ගානන්ති උපරි තිණ්ණං මග්ගානං. විපස්සනා නියමෙතීති යුජ්ජතීති වුත්තමත්ථං විවරන්තො ‘‘සචෙ හී’’තිආදිමාහ.

ถ้ามรรคเบื้องบน ๓ กำหนดความเป็นสัตตักขัตตุปรมะเป็นต้น และโสดาบันอื่นจากนั้นไม่มี ความที่โสดาปัตติมรรคไม่มีกิจ ไม่มีประโยชน์ ก็จะพึงถึง. หากว่าการละสักกายทิฏฐิเป็นต้นเป็นกิจของท่าน, ความเป็นสัตตักขัตตุปรมะเป็นต้นพึงมีได้ด้วยการละกิเลสนั้นๆ. ตราบเท่าที่มรรคเบื้องบนยังไม่มี เพราะไม่มีการเป็นไปยิ่งกว่าภพที่ ๗ และเพราะการละสักกายทิฏฐิเป็นต้นนั้นไม่มีมรรคเบื้องบนนั้น จึงกล่าวว่า "เมื่อปฐมมรรคยังไม่เกิด มรรคเบื้องบน ๓ ก็เกิดแล้ว" ดังนี้ ก็จะพึงถึง. คำว่า "แห่งมรรค ๓" คือ แห่งมรรคเบื้องบน ๓. เมื่อจะอธิบายเนื้อความที่กล่าวว่า "วิปัสสนาเป็นเครื่องกำหนด ย่อมสมควร" ดังนี้ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ก็ถ้า"...

සොතාපන්නො වට්ටජ්ඣාසයො. තත්‍රෙකච්චෙ පාකටෙ පඤ්ඤාතෙ දස්සෙන්තො ‘‘අනාථපිණ්ඩිකො’’තිආදිමාහ. ඉධට්ඨකවොකිණ්ණසුක්ඛවිපස්සකස්සාති යො ඉමස්මිං කාමභවෙ ඨිතො මනුස්සදෙවවසෙන වොකිණ්ණභවූපපත්තිකො සුක්ඛවිපස්සකො ච, තස්ස වසෙන. නාමං කථිතන්ති සත්තක්ඛත්තුපරමොති නාමං කථිතං. කෙචි පන ‘‘කාමභවෙ සත්තක්ඛත්තුංයෙව උප්පජ්ජති, න තතො’’ති වදන්ති, තං වීමංසිතබ්බං.

พระโสดาบันมีอัธยาศัยในวัฏฏะ. ในบรรดาพระโสดาบันนั้น เมื่อจะแสดงบางท่านที่ปรากฏและเป็นที่รู้จัก จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "อนาถบิณฑิกะ". คำว่า "สำหรับผู้เจริญวิปัสสนาล้วนที่ตั้งอยู่ในภพนี้" คือ สำหรับผู้ที่ตั้งอยู่ในกามภพนี้ มีการอุบัติในภพปะปนกันโดยเป็นมนุษย์และเทวดา และเป็นผู้เจริญวิปัสสนาล้วน. คำว่า "ชื่อกล่าวแล้ว" คือ ชื่อว่า "สัตตักขัตตุปรมะ" กล่าวแล้ว. แต่บางท่านกล่าวว่า "ย่อมเกิดในกามภพเพียง ๗ ครั้งเท่านั้น ไม่เกินกว่านั้น" ข้อนั้นพึงพิจารณา.

සොධෙස්සාමීති ජම්බුදීපෙ කෙනචි තෙපිටකෙන භික්ඛුනා සද්ධිං පිටකත්තයමෙව මය්හං උග්ගහපරිපුච්ඡාවසෙන සොධෙය්‍යාමීති පරතීරං ජම්බුදීපං ගතො. යො භික්ඛු සක්කොතීති යොජනා. අනිච්චානුපස්සනාදීසු එකමුඛෙන අභිනිවිට්ඨෙනපි අභිධම්මපරියායෙන තීහි එව විමොක්ඛෙහි මග්ගං ලභතීති අභිනිවෙසභෙදෙන තයො පුග්ගලා සුඤ්ඤතතො වුට්ඨිතා, තථා තයො අප්පණිහිතතො වුට්ඨිතාති ඡ හොන්ති, තෙව සද්ධාධුරපඤ්ඤාධුරවසෙන ද්වාදස සකදාගාමිනො. තථා අරහන්තො, තයො අන්තරාපරිනිබ්බායිනො [Pg.496] එකො උපහච්චපරිනිබ්බායී එකො උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමීති පඤ්ච, තෙ අසඞ්ඛාරසසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායිභෙදෙන දසාති අවිහාදීසු චතූසුපි චත්තාලීස, අකනිට්ඨෙ පන උද්ධංසොතො නත්ථීති අට්ඨචත්තාලීස අනාගාමිනො. විපස්සනා කථිතා සම්මසනචාරස්ස කථිතත්තා.

“เราจักชำระ” ดังนี้ จึงไปยังชมพูทวีปฝั่งโน้น เพื่อชำระพระไตรปิฎกเท่านั้น โดยการเรียนและการสอบถามกับภิกษุผู้ทรงพระไตรปิฎกรูปใดรูปหนึ่งในชมพูทวีป. การประกอบความว่า “ภิกษุรูปใดสามารถ”. แม้ผู้ที่ตั้งมั่นด้วยทางเดียวในอนิจจานุปัสสนาเป็นต้น ย่อมได้มรรคด้วยวิโมกข์ ๓ เท่านั้น โดยปริยายแห่งอภิธรรม ดังนี้ บุคคล ๓ จำพวกที่ออกจากสุญญตะ และ ๓ จำพวกที่ออกจากอัปปณิหิตะ ย่อมมี ๖ จำพวก บุคคลเหล่านั้นแหละเป็นพระสกทาคามี ๑๒ จำพวก โดยอำนาจแห่งสัทธาธุระและปัญญาธุระ. อนึ่ง พระอรหันต์ (ก็มีนัยนี้), ส่วนพระอนาคามี ๕ จำพวก คือ อันตราปรินิพพายี ๓ อุปหัจจปรินิพพายี ๑ อุทธังโสโต อกนิฏฐคามี ๑, บุคคลเหล่านั้นเป็น ๑๐ จำพวก โดยเป็นอสังขารปรินิพพายีและสสังขารปรินิพพายี, ในอวิหาเป็นต้น ๔ ภพ ก็มี ๔๐ จำพวก แต่ในอกนิฏฐภพไม่มีอุทธังโสโต จึงมีพระอนาคามี ๔๘ จำพวก. วิปัสสนาชื่อว่ากล่าวแล้ว เพราะกล่าวถึงการพิจารณา.

5-10. සුද්ධකසුත්තාදිවණ්ණනා

๕-๑๐. อรรถกถาแห่งสุทธกสูตรเป็นต้น

495-500. යථා චක්ඛුස්ස සහජාතතදින්ද්‍රියනිස්සිතධම්මෙසු අධිපතෙය්‍යං අනුවත්තනීයත්තා, එවං තංද්වාරිකධම්මෙසුපි අධිපතෙය්‍යං තෙහි අනුවත්තනීයත්තාති වුත්තං – ‘‘අධිපතෙය්‍යසඞ්ඛාතෙන ඉන්දට්ඨෙනා’’ති. එස නයො සෙසින්ද්‍රියාදීසුපි. චතුසච්චවසෙන කථිතානි සභාවාදිවිභාවනස්ස කථිතත්තා.

๔๙๕-๕๐๐. เหมือนอย่างว่า จักขุมีอธิปไตยในธรรมทั้งหลายที่เกิดพร้อมกับจักขุนั้นและอาศัยจักขุนั้น เพราะธรรมเหล่านั้นเป็นไปตามจักขุ ฉันใด จักขุก็มีอธิปไตยในธรรมทั้งหลายที่มีจักขุเป็นทวาร เพราะธรรมเหล่านั้นเป็นไปตามจักขุ ฉันนั้น จึงกล่าวว่า "ด้วยอรรถว่าอินทรีย์ อันนับว่าอธิปไตย". นัยนี้พึงทราบในอินทรีย์ที่เหลือเป็นต้นด้วย. ธรรมทั้งหลายชื่อว่ากล่าวแล้วโดยสัจจะ ๔ เพราะกล่าวถึงการแสดงสภาวะเป็นต้น.

ඡළින්ද්‍රියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาฉฬินทริยวรรค จบแล้ว.

4. සුඛින්ද්‍රියවග්ගො

๔. สุขินทริยวรรค

1-5. සුද්ධිකසුත්තාදිවණ්ණනා

๑-๕. อรรถกถาแห่งสุทธิกสูตรเป็นต้น

501-505. යථා චක්ඛු දස්සනෙ අධිපතෙය්‍යට්ඨෙන චක්ඛුන්ද්‍රියං, එවං සුඛවෙදනා සුඛනෙ අධිපතෙය්‍යට්ඨෙන සුඛින්ද්‍රියං. එස නයො සෙසෙසුපි. සෙසං තෙභූමකන්ති සෙසං භූමිත්තයවසෙන තෙභූමකං.

๕๐๑-๕๐๕. เหมือนอย่างว่า จักขุเป็นจักขุนทรีย์ด้วยอรรถว่ามีอธิปไตยในการเห็น ฉันใด สุขเวทนาก็เป็นสุขินทรีย์ด้วยอรรถว่ามีอธิปไตยในการเสวยสุข ฉันนั้น. นัยนี้พึงทราบในอินทรีย์ที่เหลือด้วย. คำว่า "ที่เหลือเป็นไตรภูมิ" คือ ที่เหลือเป็นไตรภูมิโดยเป็นไปในภูมิ ๓.

6. පඨමවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาปฐมวิภังคสูตร

506. කායිකන්ති අයමස්ස නිස්සයවසෙන නිද්දෙසොති ආහ – ‘‘කායපසාදවත්ථුක’’න්ති. සරූපනිද්දෙසො සුඛං සුඛින්ද්‍රියස්ස සරූපන්ති. සාදනීයට්ඨෙන ධම්මපදානි අත්තනි අස්සාදයතීති සාතං, මධුරං. වෙදයිතන්ති වෙදියනං, අනුභවනන්ති අත්ථො. අඤ්ඤධම්මවිසිට්ඨොති ඵස්සාදීහි අඤ්ඤෙහි ධම්මෙහි විසදිසො. කායිකන්ති පසාදකායසන්නිස්සිතං. චෙතසිකන්ති චෙතොසන්නිස්සිතං, තෙන වුත්තං ‘‘එත්ථ පනා’’තිආදි. කායපසාද…පෙ… නත්ථි, තස්මා ‘‘චත්තාරො පසාදකායෙ වත්ථුං කත්වා’’ති වුත්තං.

๕๐๖. คำว่า "กายิกะ" นี้ เป็นการแสดงโดยอาศัย จึงกล่าวว่า "มีกายปสาทเป็นวัตถุ" การแสดงสภาวะว่า "สุขเป็นสภาวะของสุขินทรีย์" ด้วยอรรถว่าน่าชื่นชม ย่อมลิ้มรสบทธรรมทั้งหลายในตน จึงชื่อว่า "สาตะ" คือ ไพเราะ คำว่า "เวทยิตะ" คือ การเสวย การประสบ คำว่า "วิเศษกว่าธรรมอื่น" คือ แตกต่างจากธรรมอื่นมีผัสสะเป็นต้น คำว่า "กายิกะ" คือ อาศัยกายปสาท คำว่า "เจตสิกะ" คือ อาศัยจิต เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ก็ในที่นี้" กายปสาท... (ละไว้)... ไม่มี เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "กระทำกายปสาทให้เป็นวัตถุแห่งนามขันธ์ ๔"

9. කට්ඨොපමසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถากัฏโฐปมสูตร

509. ද්වින්නං [Pg.497] අරණීනන්ති අධරුත්තරාරණීනං. කිඤ්චි ද්වයං සඞ්ඝට්ටිතමත්තං හුත්වා න සමොධානගතං හොතීති තංනිවත්තනත්ථං ‘‘සඞ්ඝට්ටනසමොධානා’’ති වුත්තං. පුනප්පුනං සඞ්ඝට්ටනෙන හි තෙජොපාතුභාවො. අධරාරණී විය වත්ථාරම්මණං අසතිපි වායාමෙ තජ්ජසම්ඵස්සපච්චයතො. උත්තරාරණී විය ඵස්සො වත්ථාරම්මණාදිඵස්සෙන පවත්තනතො. සඞ්ඝට්ටො විය ඵස්සසඞ්ඝට්ටනං අරණිද්වයසඞ්ඝට්ටනා විය ඵස්සස්සෙව වත්ථාරම්මණෙසු සඞ්ඝට්ටනාකාරෙන පවත්තිතො. අග්ගි විය වෙදනා අනුදහනට්ඨෙන ඛණිකාවායඤ්ච. වත්ථාරම්මණං වා උත්තරාරණී විය ඉන්ධනාපාතගහණාදීසු උස්සාහස්ස විය පවත්තිසම්භවතො. ඵස්සො අධරාරණී විය නිරුස්සාහනිරීහතාවසෙන අත්තසාධනතො.

๕๐๙. คำว่า "แห่งไม้สีไฟ ๒ ท่อน" คือ แห่งไม้สีไฟท่อนล่างและท่อนบน สิ่ง ๒ อย่างบางอย่างเพียงกระทบกันแล้วไม่ถึงความรวมกัน เพื่อห้ามข้อนั้น จึงกล่าวว่า "การกระทบและการรวมกัน" เพราะการกระทบกันบ่อยๆ นั่นแหละ ความปรากฏแห่งไฟย่อมมี วัตถุและอารมณ์เหมือนไม้สีไฟท่อนล่าง เพราะเป็นปัจจัยแห่งผัสสะที่เกิดจากวัตถุและอารมณ์นั้น แม้ไม่มีความพยายาม ผัสสะเหมือนไม้สีไฟท่อนบน เพราะเป็นไปโดยผัสสะแห่งวัตถุและอารมณ์เป็นต้น การกระทบเหมือนการกระทบแห่งผัสสะ เหมือนการกระทบแห่งไม้สีไฟ ๒ ท่อน เพราะผัสสะนั่นแหละเป็นไปโดยอาการกระทบในวัตถุและอารมณ์ เวทนาเหมือนไฟ ด้วยอรรถว่าเผาผลาญ และเพราะความเป็นของชั่วขณะ หรือวัตถุและอารมณ์เหมือนไม้สีไฟท่อนบน เพราะความเป็นไปได้เหมือนความพยายามในการใส่เชื้อไฟและการจับเป็นต้น ผัสสะเหมือนไม้สีไฟท่อนล่าง เพราะเป็นเครื่องสำเร็จประโยชน์แก่ตนโดยไม่มีความพยายามและไม่มีความปรารถนา

10. උප්පටිපාටිකසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาอุปปฏิกสูตร

510. රසනං භඤ්ජනං නිරුජ්ඣනං රසො. යො යො ධම්මානං රසො යථාධම්මරසො, තෙන යථාධම්මරසෙන. පටිපාටියාති කමෙන, උභයෙනපි ධම්මානං පහානක්කමෙනාති වුත්තං හොති. ඉමස්මිං ඉන්ද්‍රියවිභඞ්ගෙති ඉමස්මිං ඉන්ද්‍රියසංයුත්තසඤ්ඤිතෙ ඉන්ද්‍රියවිභඞ්ගෙ. අදෙසිතත්තාති සෙසසුත්තානි විය ‘‘සුඛින්ද්‍රිය’’න්තිආදිනා අදෙසිතත්තා ඉදං උප්පටිපාටිකසුත්තං නාම. වලියා ඛරසම්ඵස්සාය ඵුට්ඨස්ස. තන්ති කණ්ටකවෙදනාදිං. එතස්ස දුක්ඛින්ද්‍රියස්ස.

๕๑๐. การลิ้มรส การทำลาย การดับไป ชื่อว่า "รส" รสของธรรมทั้งหลายใดๆ เป็นรสตามธรรมนั้นๆ ด้วยรสตามธรรมนั้นๆ คำว่า "โดยลำดับ" คือ โดยลำดับ ทั้งสองอย่างนี้ ชื่อว่ากล่าวโดยลำดับแห่งการละธรรมทั้งหลาย คำว่า "ในอินทริยวิภังค์นี้" คือ ในอินทริยวิภังค์ที่ชื่อว่าอินทริยสังยุตนี้ คำว่า "เพราะไม่ได้แสดง" คือ เพราะไม่ได้แสดงด้วยคำมีอาทิว่า "สุขินทรีย์" เหมือนสูตรที่เหลือ เพราะเหตุนั้น สูตรนี้จึงชื่อว่าอุปปฏิกสูตร สำหรับผู้ถูกสัมผัสอันหยาบของหนามกระทบแล้ว คำว่า "นั้น" คือ เวทนาอันเกิดจากหนามเป็นต้น แห่งทุกขินทรีย์นั้น

තෙසං තෙසන්ති දොමනස්සින්ද්‍රියාදීනං. කාරණවසෙනෙවාති තංතංඅසාධාරණකාරණවසෙන. තෙසඤ්හි විසෙසකාරණං දස්සෙන්තො ‘‘පත්තචීවරාදීනං වා’’ති ආහ.

คำว่า "ของอินทรีย์เหล่านั้นๆ" คือ ของโทมนัสสินทรีย์เป็นต้น คำว่า "โดยเหตุเท่านั้น" คือ โดยเหตุที่ไม่ทั่วไปแก่กันและกันนั้นๆ แสดงเหตุพิเศษของอินทรีย์เหล่านั้น จึงกล่าวว่า "หรือของบาตรจีวรเป็นต้น"

එකතොවාති පුනප්පුනං පදුද්ධාරණං අකත්වා එකජ්ඣමෙව. දුතියජ්ඣානාදීනං උපචාරක්ඛණෙ එව නිරුජ්ඣන්තීති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. තෙසං දුක්ඛින්ද්‍රියදොමනස්සාදීනං. අතිසයනිරොධොති සුට්ඨු පහානං උජුප්පටිපක්ඛෙන වූපසමො. නිරොධොයෙවාති නිරොධමත්තමෙව. නානාවජ්ජනෙති යෙන ආවජ්ජනෙන අප්පනාවීථි හොති, තතො භිජ්ජාවජ්ජනෙ, අනෙකාවජ්ජනෙ වා. අප්පනාවීථියඤ්හි උපචාරො එකාවජ්ජනො, ඉතරො අනෙකාවජ්ජනො අනෙකක්ඛත්තුං පවත්තනතො. විසමනිසජ්ජාය උප්පන්නකිලමථො විසමාසනුපතාපො[Pg.498]. පීතිඵරණෙනාති පීතියා ඵරණරසත්තා. පීතිසමුට්ඨානානං වා පණීතරූපානං කායස්ස බ්‍යාපනතො වුත්තං. තෙනාහ ‘‘සබ්බො කායො සුඛොක්කන්තො හොතී’’ති. විතක්කවිචාරපච්චයෙපීති පි-සද්දො අට්ඨානපයුත්තො, සො ‘‘පහීනස්සා’’ති එත්ථ ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බො ‘‘පහීනස්සපි දොමනස්සින්ද්‍රියස්සා’’ති. එතං දොමනස්සින්ද්‍රියං උප්පජ්ජතීති සම්බන්ධො. ‘‘තස්ස මය්හං අතිචිරං විතක්කයතො විචාරයතො කායොපි කිලමි, චිත්තම්පි විහඤ්ඤී’’ති ච වචනතො කායචිත්තඛෙදානං විතක්කවිචාරපච්චයතා වෙදිතබ්බා. විතක්කවිචාරභාවෙ උප්පජ්ජති දොමනස්සින්ද්‍රියන්ති ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. තත්ථස්ස සියා උප්පත්තීති තත්ථ දුතියජ්ඣානුපචාරෙ අස්ස දොමනස්සස්ස උප්පත්ති භවෙය්‍ය. ‘‘තත්ථස්ස සියා උප්පත්තී’’ති ඉදං පරිකප්පවචනං උපචාරක්ඛණෙ දොමනස්සස්ස සුප්පහීනභාවදස්සනත්ථං. තථා හි වුත්තං ‘‘න ත්වෙව දුතියජ්ඣානෙ පහීනපච්චයත්තා’’ති. පහීනම්පි සොමනස්සින්ද්‍රියං පීති විය න දූරෙති කත්වා ‘‘ආසන්නත්තා’’ති වුත්තං. නානාවජ්ජනුපචාරෙ පහීනම්පි පහානඞ්ගං පටිපක්ඛෙන අවිහතත්තා අන්තරන්තරා උප්පජ්ජෙය්‍යාති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘අප්පනාප්පත්තායා’’තිආදිමාහ. ‘‘තාදිසාය ආසෙවනාය ඉච්ඡිතබ්බත්තා යථා මග්ගවීථිතො පුබ්බෙ ද්වෙ තයො ජවනවාරා සදිසානුපස්සනාව පවත්තන්ති, එවමිධාපි අප්පනාවාරතො පුබ්බෙ ද්වෙ තයො ජවනවාරා උපෙක්ඛාසහගතාව පවත්තන්තී’’ති වදන්ති. අපරිසෙසන්ති සුවික්ඛම්භිතන්ති කත්වා වික්ඛම්භනෙන අනවසෙසං.

คำว่า "โดยส่วนเดียวกัน" คือ ไม่ยกบทขึ้นบ่อยๆ (แต่ยกขึ้น) โดยรวมกันทีเดียว. คำว่า "ย่อมดับไปในขณะแห่งอุปจารของทุติยฌานเป็นต้นนั่นเอง" พึงนำมาเชื่อมโยงกัน. คำว่า "แห่งอินทรีย์เหล่านั้น" คือ แห่งทุกขินทรีย์และโทมนัสสินทรีย์เป็นต้น. คำว่า "การดับอย่างยิ่ง" คือ การละได้อย่างดี ได้แก่การสงบระงับด้วยธรรมที่เป็นปฏิปักษ์โดยตรง. คำว่า "การดับนั่นเอง" คือ เพียงการดับเท่านั้น. คำว่า "ในการนึกถึงต่างๆ" คือ ในการนึกถึงที่แตกต่างจากการนึกถึงที่เป็นเหตุให้เกิดอัปปนาวิถี หรือในการนึกถึงหลายครั้ง. เพราะว่าในอัปปนาวิถี อุปจาระมีการนึกถึงครั้งเดียว นอกนั้นมีการนึกถึงหลายครั้ง เพราะเป็นไปหลายครั้ง. ความเหน็ดเหนื่อยที่เกิดขึ้นเพราะการนั่งไม่สม่ำเสมอ ชื่อว่า "ความเร่าร้อนเพราะอาสนะไม่สม่ำเสมอ". คำว่า "ด้วยการแผ่ซ่านแห่งปีติ" คือ เพราะปีติมีรสคือการแผ่ซ่าน หรือกล่าวเพราะการแผ่ไปสู่กายของรูปอันประณีตที่มีปีติเป็นสมุฏฐาน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "กายทั้งสิ้นย่อมถูกความสุขถูกต้องแล้ว". ในคำว่า "แม้เพราะปัจจัยคือวิตกและวิจาร" นี้ ศัพท์ว่า "ปิ" (แม้) ใช้ในที่ที่ไม่ควรใช้ ศัพท์นั้นพึงนำมาเชื่อมโยงในคำว่า "แม้ที่ละได้แล้ว" นี้ว่า "แม้แห่งโทมนัสสินทรีย์ที่ละได้แล้ว". พึงเชื่อมโยงว่า "โทมนัสสินทรีย์นี้ย่อมเกิดขึ้น". อนึ่ง พึงทราบความเป็นปัจจัยแห่งวิตกและวิจารต่อความเหน็ดเหนื่อยทางกายและใจ เพราะพระดำรัสว่า "เมื่อเรานั้นตรึกตรองอยู่นานเกินไป กายก็เหนื่อยล้า จิตก็ระส่ำระสาย". พึงนำมาเชื่อมโยงว่า "เมื่อมีวิตกและวิจาร โทมนัสสินทรีย์ย่อมเกิดขึ้น". คำว่า "ในที่นั้น ความเกิดขึ้นแห่งโทมนัสสินทรีย์นั้นพึงมี" คือ ในอุปจารแห่งทุติยฌานนั้น ความเกิดขึ้นแห่งโทมนัสสินทรีย์นั้นพึงมี. คำว่า "ในที่นั้น ความเกิดขึ้นแห่งโทมนัสสินทรีย์นั้นพึงมี" นี้ เป็นคำสมมติ เพื่อแสดงความที่โทมนัสสินทรีย์ยังละไม่ได้เด็ดขาดในขณะแห่งอุปจาระ. สมจริงดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า "แต่หาใช่ในทุติยฌานไม่ เพราะเป็นธรรมที่มีปัจจัยอันละได้แล้ว". คำว่า "เพราะความเป็นของใกล้" ท่านกล่าวไว้โดยทำความที่โสมนัสสินทรีย์แม้ละได้แล้วก็ไม่ห่างไกลเหมือนปีติ. ท่านกล่าวคำมีอาทิว่า "เมื่อยังไม่บรรลุอัปปนา" เพื่อแสดงเนื้อความนี้ว่า "แม้ธรรมที่เป็นองค์แห่งการละที่ละได้แล้วในอุปจาระที่มีการนึกถึงต่างๆ ก็พึงเกิดขึ้นได้ในระหว่างๆ เพราะยังไม่ถูกกำจัดด้วยธรรมที่เป็นปฏิปักษ์". อาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า "เพราะความเป็นสิ่งที่น่าปรารถนาด้วยการเสพคุ้นเช่นนั้น ชวนวาระ ๒-๓ วาระก่อนแต่มรรควิถี ย่อมเป็นไปโดยเป็นการพิจารณาที่คล้ายคลึงกันฉันใด ในที่นี้ก็ฉันนั้น ชวนวาระ ๒-๓ วาระก่อนแต่อัปปนาวาระ ย่อมเป็นไปโดยสหรคตด้วยอุเบกขาเทียว". คำว่า "โดยไม่เหลือ" คือ โดยการข่มไว้ได้อย่างดี ได้แก่ไม่เหลือด้วยการข่มไว้.

තථත්තායාති තථභාවාය පඨමජ්ඣානසමඞ්ගිතාය. සා පනස්ස උප්පාදනෙන වා උප්පන්නස්ස සමාපජ්ජනෙන වා හොතීති වුත්තං ‘‘උප්පාදනත්ථාය සමාපජ්ජනත්ථායා’’ති. ද්වීසූති නවමදසමෙසු සුත්තන්තෙසු.

คำว่า "เพื่อความเป็นอย่างนั้น" คือ เพื่อความเป็นอย่างนั้น ได้แก่เพื่อความเป็นผู้พรั่งพร้อมด้วยปฐมฌาน. ก็ความเป็นอย่างนั้นของผู้นั้น ย่อมมีได้ด้วยการยังปฐมฌานให้เกิดขึ้น หรือด้วยการเข้าฌานที่เกิดขึ้นแล้ว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพื่อต้องการให้เกิดขึ้น เพื่อต้องการเข้าสมาบัติ". คำว่า "ในสูตรทั้งสอง" คือ ในพระสูตรที่ ๙ และที่ ๑๐.

සුඛින්ද්‍රියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาว่าด้วยสุขินทริยวัคค์ จบแล้ว

5. ජරාවග්ගො

๕. ชราวรรค

1. ජරාධම්මසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาชราธัมมสูตร

511. පමුඛෙ, පාසාදස්ස ච පච්ඡිමභාගෙ ආතපො පච්ඡාතපො, තස්මිං පච්ඡාතපෙ. සො හි පාසාදස්ස පමුඛභාවෙන කතො. කිං පන භගවතො වජිරසාරං සරීරං ඔතාපෙතබ්බං හොතීති ආහ – ‘‘සම්මාසම්බුද්ධස්සා’’තිආදි[Pg.499]. අයඤ්ච ඉමං සුත්තං දෙසිතසමයෙ. න සක්කොති බ්‍යාමප්පභාය කායචි පභාය අනභිභවනීයත්තා. කිඤ්චාපි බුද්ධාභා සූරියාභාය අනභිභවනීයා, ඝම්මසභාවතාය පන රස්මීනං පරිතො ඵරන්තී සූරියාභා තිඛිණා උණ්හාති ආහ ‘‘රස්මිතෙජ’’න්ති. ඉදානි තමත්ථං උපමාය විභාවෙතුං ‘‘යථෙව හී’’තිආදි වුත්තං.

๕๑๑. ที่มุข คือ แสงแดดที่ส่องมาทางด้านหลังของปราสาท เรียกว่า ปัจฉาตาปะ ในปัจฉาตาปะนั้น แสงแดดนั้นถูกทำให้เป็นส่วนหน้าของปราสาท ถามว่า ก็พระสรีระที่มีสาระดังเพชรของพระผู้มีพระภาคเจ้า จำต้องให้ถูกแดดเผาด้วยหรือ? จึงตรัสคำว่า "ของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า" เป็นต้น และความข้อนี้ (หมายถึง) ในเวลาที่ทรงแสดงสูตรนี้ ไม่สามารถ (จะแผดเผาได้) เพราะพระรัศมีแผ่ไปข้างละวาไม่มีรัศมีอื่นใดจะครอบงำได้ แม้ว่าพุทธรัศมีจะไม่ถูกแสงอาทิตย์ครอบงำ แต่แสงอาทิตย์ที่แผ่ไปโดยรอบเพราะมีความร้อนเป็นสภาวะ ย่อมร้อนแรง จึงตรัสว่า "เดชแห่งรัศมี" บัดนี้ เพื่อจะแสดงความหมายนั้นด้วยอุปมา จึงตรัสคำว่า "เหมือนอย่างว่า" เป็นต้น

සුවණ්ණාවට්ටං වියාති අච්ඡෙ සුවණ්ණපත්තෙ විනිවත්තආවට්ටං විය. ගරහණච්ඡරියං නාම කිරෙතං ‘‘අච්ඡරියමෙතං අවිසිච්ඡෙඵලවද’’න්තිආදීසු විය. න එවමෙතරහීති අත්තනො පාකටවසෙන වදති, න ඉතරෙසම්පීති. සිරාජාලාති සිරාසන්තානා. එවරූපං න හොතීති අඤ්ඤෙසං පාකතිකසත්තානං වුත්තාකාරං විය න හොති පුඤ්ඤසම්භාරස්ස උළාරතමත්තා විපච්චනස්ස පරියන්තගතත්තා. තෙනාහ ‘‘අඤ්ඤෙසං අපාකට’’න්ති. වලියාවට්ටකන්ති අප්පකං වලියාවට්ටං. තෙනාහ ‘‘කෙසග්ගප්පමාණ’’න්ති. සබ්බානීති සිරාජාලානි. පුරතො වඞ්කොති ථොකං පුරතො නතමත්තං සන්ධායාහ. තෙන වුත්තං ‘‘ස්වායං අඤ්ඤෙසං අපාකටො’’ති. නයග්ගාහතොති අනුමානතො. ධී තන්ති ධී-සද්දයොගෙ උපයොගවචනං. ධීති ජිගුච්ඡනත්ථෙ නිපාතො. ධික්කාරොති ජිගුච්ඡාපයොගො. තං ඵුසතූති තුය්හං පාපුණාතු.

คำว่า "เหมือนวงทอง" คือ เหมือนวงที่ม้วนกลับในแผ่นทองคำที่บริสุทธิ์ คำนี้ชื่อว่าความอัศจรรย์ในเชิงตำหนิ เหมือนในคำเป็นต้นว่า "น่าอัศจรรย์จริงหนอ คำพูดที่ให้ผลไม่ขาดสาย" คำว่า "เดี๋ยวนี้ไม่เป็นอย่างนั้น" ท่านกล่าวโดยความปรากฏแก่ตนเอง ไม่ใช่แก่คนอื่น คำว่า "ข่ายแห่งเส้นเอ็น" คือ ความสืบต่อแห่งเส้นเอ็น คำว่า "ไม่เป็นเช่นนี้" คือ ไม่เป็นเหมือนอาการที่กล่าวแล้วของสัตว์ปกติเหล่าอื่น เพราะความที่บุญสมภารมีความยิ่งใหญ่และเพราะความที่วิบากถึงที่สุดแล้ว เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "ไม่ปรากฏแก่คนอื่น" คำว่า "วงริ้วรอย" คือ วงริ้วรอยเล็กน้อย เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "มีประมาณเท่าปลายเส้นผม" คำว่า "ทั้งหมด" คือ ข่ายแห่งเส้นเอ็นทั้งหลาย คำว่า "ค้อมไปข้างหน้า" ท่านกล่าวหมายถึงความที่น้อมไปข้างหน้าเล็กน้อย เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "ข่ายเส้นเอ็นนั้นไม่ปรากฏแก่คนอื่น" คำว่า "โดยการถือเอาโดยนัย" คือ โดยการอนุมาน คำว่า "ธิ ตํ" (น่าตำหนิซึ่งท่าน) เป็นอุปโยควิภัตติในเพราะประกอบกับ "ธิ" ศัพท์ คำว่า "ธิ" เป็นนิบาตในอรรถว่าเกลียดชัง คำว่า "ธิกฺกาโร" คือ การใช้ในความหมายว่าเกลียดชัง คำว่า "ขอจงถูกต้องท่าน" คือ ขอจงถึงแก่ท่าน

2. උණ්ණාභබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาอุณณาภพราหมณสูตร

512. අඤ්ඤමඤ්ඤස්සාති අඤ්ඤො අඤ්ඤස්ස. න පච්චනුභොති අත්තනො අවිසයභාවතො. ඉදානි තං අඤ්ඤවිසයතං අන්වයතො බ්‍යතිරෙකතො විභාවෙතුං ‘‘සචෙ හී’’තිආදි වුත්තං.

๕๑๒. คำว่า "ของกันและกัน" คือ อีกอันหนึ่งของอีกอันหนึ่ง (อินทรีย์หนึ่งของอินทรีย์อื่น) ย่อมไม่เสวย (อารมณ์) เพราะไม่ใช่เป็นวิสัยของตน บัดนี้ เพื่อจะแสดงความที่อารมณ์เป็นวิสัยของอินทรีย์อื่นนั้น โดยอนุโลมและปฏิโลม จึงตรัสคำว่า "ถ้าว่า" เป็นต้น

විසයානි පටිසරන්ති එත්ථාති පටිසරණං. ඉන්ද්‍රියවිඤ්ඤාණානි හි අසතිපි තාදිසෙ අධිප්පායෙ අත්තනො ආරම්මණස්ස යාථාවතො සම්පජානනතො පවෙදනවිජානනානි කරොන්තානි විය පවත්තන්ති, තථා ලොකස්ස අඤ්ඤත්ථ සිද්ධිතො. තෙනාහ භගවා – ‘‘මනො පටිසරණං, මනොව නෙසං ගොචරවිසයං පච්චනුභොතී’’ති මනොද්වාරිකජවනමනො හි සවිසෙසං මනොවිසයං පච්චනුභොති, පඤ්චද්වාරිකජවනමනො මනනමත්තමෙව පච්චනුභවති. රජ්ජනාදිග්ගහණඤ්චෙත්ථ නිදස්සනමත්තං, තස්මා සද්දහනාදිපි ගහිතමෙවාති දට්ඨබ්බං, පඤ්චද්වාරප්පවත්තිවසෙන තථා වුත්තං. එකස්මිං පන ද්වාරෙති චක්ඛුද්වාරෙ.

คำว่า "ที่พึ่ง" (ปฏิสรณะ) คือ เป็นที่ที่อารมณ์ทั้งหลายแล่นไปหา เพราะว่าอินทรียวิญญาณทั้งหลาย แม้จะไม่มีความจงใจเช่นนั้น ก็เป็นไปประหนึ่งว่าทำการบอกและรู้แจ้ง เพราะรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งอารมณ์ของตน และเพราะความสำเร็จในที่อื่นของโลกก็เป็นเช่นนั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า "ใจเป็นที่พึ่ง ใจนั่นแลย่อมเสวยวิสัยอันเป็นโคจรของอินทรีย์เหล่านั้น" เพราะว่ามโนทวาริกชวนมโนย่อมเสวยมโนวิสัยโดยพิเศษ ส่วนปัญจทวาริกชวนมโนย่อมเสวยเพียงการนึกคิดเท่านั้น และการยกเอาความกำหนัดเป็นต้นมากล่าวในที่นี้ เป็นเพียงตัวอย่างเท่านั้น เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าแม้ความเชื่อเป็นต้นก็นับรวมเข้าด้วยแล้ว ที่ท่านกล่าวอย่างนั้นก็ด้วยอำนาจความเป็นไปในปัญจทวาร ส่วนคำว่า "ในทวารหนึ่ง" คือ ในจักขุทวาร

දුබ්බලභොජකාති [Pg.500] අප්පානුභාවා රාජභොග්ගා. ආයන්ති භොගුප්පත්තිට්ඨානං. යොත්තබන්ධාදිනිමිත්තං ලද්ධබ්බකහාපණො යොත්තකහාපණො. අද්දුබන්ධාදිනිමිත්තං ගහෙතබ්බකහාපණො අද්දුකහාපණො. මාඝාතඝොසනාය කතාය හිංසානිමිත්තං ගහෙතබ්බකහාපණො මාපහාරකහාපණො. තස්ස පරිමාණං දස්සෙතුං ‘‘අට්ඨකහාපණො’’තිආදි වුත්තං. සතවත්ථුකන්ති සතකරීසවත්ථුකං.

คำว่า "ผู้บริโภคที่อ่อนแอ" คือ ข้าราชการผู้มีอานุภาพน้อย คำว่า "รายได้" (อายะ) คือ ที่เกิดแห่งโภคทรัพย์ กหาปณะที่ควรได้รับเพราะเหตุมีการผูกเชือกเป็นต้น ชื่อว่า "ยตตกหาปณะ" กหาปณะที่พึงถือเอาเพราะเหตุมีการจองจำด้วยโซ่ตรวนเป็นต้น ชื่อว่า "อัดทุกหาปณะ" กหาปณะที่พึงถือเอาเพราะเหตุแห่งการเบียดเบียนเมื่อมีการประกาศห้ามฆ่าสัตว์ ชื่อว่า "มาปหารกหาปณะ" เพื่อจะแสดงประมาณของกหาปณะนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า "๘ กหาปณะ" เป็นต้น คำว่า "มีวัตถุร้อยหนึ่ง" คือ มีที่ดินร้อยกรีส

මග්ගසතීති අරියමග්ගසති. භාවනමනුයුඤ්ජන්තස්ස හි ජවනමනො උස්සක්කිත්වාව මග්ගසතිං පටිසරති තප්පරියොසානත්තා. තන්ති නිබ්බානං. සාති ඵලවිමුත්ති. පටිසරති අග්ගමග්ගසතියා. ඵලවිමුත්ති නිබ්බානන්ති උභයං මග්ගස්ස සිද්ධායෙවාති. ආරම්මණවසෙන නත්ථි එතස්ස පටිසරණන්ති අප්පටිසරණං අසඞ්ඛතාමතස්ස සන්තිනිච්චසභාවත්තා. සයං පන සබ්බෙසංයෙව අරියානං පටිසරණං. තෙනාහ ‘‘නිබ්බානං අරහතො ගතී’’ති (පරි. 339). නිබ්බානං අනුපවිට්ඨං නිබ්බානනිස්සයත්තා. න තතො පරං ගච්ඡති ගතස්ස අඤ්ඤස්ස තාදිසස්ස අභාවා. නිබ්බානං පරි සබ්බසො ඔසානන්ති නිබ්බානපරියොසානං.

คำว่า "สติในมรรค" คือ อริยมรรคสติ เพราะว่าชวนมโนของผู้ประกอบเนืองๆ ซึ่งภาวนา ย่อมแล่นไปสู่มรรคสติโดยส่วนเดียว เพราะมีความเป็นไปในมรรคสตินั้นเป็นที่สุด คำว่า "นั้น" คือ นิพพาน คำว่า "นั้น" (สา) คือ ผลวิมุตติ ย่อมแล่นไปหาด้วยอริยมรรคสติอันเลิศ ผลวิมุตติและนิพพานทั้งสองอย่างนี้ ย่อมสำเร็จได้ด้วยมรรคแท้ๆ คำว่า "ไม่มีที่พึ่ง" (อัปปฏิสรณะ) คือ โดยส่วนแห่งอารมณ์ นิพพานนี้ไม่มีที่พึ่งอื่น เพราะอสังขตอมตธรรมมีสภาวะสงบและเที่ยงแท้ แต่นิพพานนั้นเองเป็นที่พึ่งของพระอริยบุคคลทั้งปวง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "นิพพานเป็นที่ไปของพระอรหันต์" คำว่า "หยั่งลงสู่นิพพาน" เพราะมีนิพพานเป็นที่อาศัย ย่อมไม่ไปยิ่งกว่านั้น เพราะไม่มีที่ไปอื่นที่เช่นนั้นสำหรับผู้ที่ไปถึงแล้ว คำว่า "มีนิพพานเป็นที่สุด" คือ มีนิพพานเป็นที่จบสิ้นโดยประการทั้งปวง

මූලජාතා ජාතමූලා. තතො එව පතිට්ඨිතා. කා පනස්සාති ආහ ‘‘මග්ගෙන ආගතසද්ධා’’ති. මග්ගො දළ්හාය අසංහාරියසද්ධාය මූලං දිට්ඨිසම්පයුත්තානි චෙව විචිකිච්ඡාචිත්තඤ්චාති පඤ්ච අකුසලචිත්තානි සමුච්ඡෙදවසෙන පහීනානි. පඤ්ච නීවරණානීති එත්ථ අපායගමනීයානි පඨමමග්ගෙනෙව පහීනානි, ඉතරානි වික්ඛම්භනවසෙන ඣානෙන පහීනානීති පඤ්චසු ඔරම්භාගියකිලෙසසංයොජනෙසු එකදෙසවිගමෙනෙව බහිද්ධාසංයොජනො විය ජාතොති වුත්තං ‘‘ඣානඅනාගාමිට්ඨානෙ ඨිතො’’ති. තෙනාහ ‘‘සො අපරිහීන…පෙ… නිබ්බායෙය්‍යා’’ති.

คำว่า "มีรากเกิดแล้ว" คือ มีรากที่เกิดขึ้นแล้ว ตั้งมั่นแล้วเพราะเหตุนั้นนั่นเอง ถามว่า อะไรเล่าของเขา? จึงกล่าวว่า "ศรัทธาที่มาด้วยมรรค" มรรคเป็นรากฐานของศรัทธาที่มั่นคงไม่หวั่นไหว อกุศลจิต ๕ คือ ทิฏฐิสัมปยุตตจิต ๔ และวิจิกิจฉาสัมปยุตตจิต ๑ ถูกละได้ด้วยสมุจเฉทปหาน ในบรรดานิวรณ์ ๕ นั้น นิวรณ์ที่นำไปสู่อบายถูกละได้ด้วยปฐมมรรคเท่านั้น ส่วนนิวรณ์ที่เหลือถูกละได้ด้วยการข่มไว้ด้วยฌาน ในบรรดาสังโยชน์คือกิเลสส่วนเบื้องต่ำ ๕ ประการนั้น เพราะการละไปได้เพียงบางส่วน จึงเป็นเหมือนผู้มีสังโยชน์เบื้องบน (ที่ยังเหลืออยู่) ท่านจึงกล่าวว่า "ตั้งอยู่ในฐานะของพระอนาคามีผู้ได้ฌาน" เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "เขาไม่เสื่อม... (ละไว้)... พึงปรินิพพาน"

5. පඨමපුබ්බාරාමසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาปฐมปุพพารามสูตร

515. පුබ්බකොට්ඨකෙ එවං ආගතසුත්තං ආදිං කත්වා ඵලින්ද්‍රියානෙව කථිතානි අග්ගඵලවසෙන දෙසනාය ආගතත්තා.

๕๑๕. ในปุพพโกฏฐกะ (ส่วนต้น) โดยเริ่มจากพระสูตรที่มาอย่างนี้ ได้กล่าวถึงเฉพาะผลินทรีย์ทั้งหลาย เพราะมาในการแสดงธรรมโดยความเป็นผลอันเลิศ.

10. ආපණසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาอาปณสูตร

520. උපරි සහ විපස්සනාය තයො මග්ගාති විපස්සනාය සහ සොතාපත්තිඵලතො උපරි තයො මග්ගා. මග්ගාධිගමෙන ඉදානි පච්චක්ඛභූතත්තා [Pg.501] ‘‘ඉමෙ ඛො තෙ ධම්මා’’ති වුත්තා. තත්ථ යං අග්ගභූතං, තස්ස වසෙන දස්සෙතුං ‘‘අරහත්තඵලින්ද්‍රියං නාමා’’ති වුත්තං ඉන්ද්‍රියභාවසාමඤ්ඤෙන එකජ්ඣං කත්වා. අතිවිජ්ඣිත්වා පස්සාමීති සච්ඡිකත්වා යාථාවතො පස්සාමි. චතූහි ඉන්ද්‍රියෙහීති වීරියින්ද්‍රියාදීහි චතූහි ඉන්ද්‍රියෙහි. සා විපස්සනාමග්ගඵලසහගතා සියාති මිස්සකා වුත්තා.

๕๒๐. บทว่า "มรรค ๓ พร้อมด้วยวิปัสสนาเบื้องบน" หมายถึง มรรค ๓ เบื้องบนพร้อมด้วยวิปัสสนา นับตั้งแต่โสดาปัตติผล. เพราะการบรรลุมรรคเป็นสิ่งที่ประจักษ์แจ้งในบัดนี้ จึงกล่าวว่า "ธรรมเหล่านี้แล". ในบรรดาธรรมเหล่านั้น เพื่อแสดงธรรมที่เป็นเลิศ จึงกล่าวว่า "ชื่อว่าอรหัตตผลินทรีย์" โดยรวมเข้าเป็นอันเดียวกันด้วยความเป็นอินทรีย์โดยทั่วไป. บทว่า "เราเห็นโดยแทงตลอด" หมายถึง เราเห็นโดยประจักษ์ตามความเป็นจริง. บทว่า "ด้วยอินทรีย์ ๔" หมายถึง ด้วยอินทรีย์ ๔ มีวิริยินทรีย์เป็นต้น. วิปัสสนานั้นกล่าวว่าเป็นของผสมกัน คือเป็นไปพร้อมกับมรรคและผล.

ජරාවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาชราวรรค จบแล้ว.

6. සූකරඛතවග්ගො

๖. สูกรขตวรรค

1. සාලසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาสาลสูตร

521. සූරභාවෙනාති අතිසූරභාවෙන. බුජ්ඣනත්ථායාති සච්චපටිවෙධාය.

๕๒๑. บทว่า "ด้วยความเป็นผู้กล้า" หมายถึง ด้วยความเป็นผู้กล้าหาญยิ่ง. บทว่า "เพื่อการตรัสรู้" หมายถึง เพื่อการแทงตลอดสัจจะ.

2. මල්ලිකසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถามัลลิกาสูตร

522. චත්තාරි ඉන්ද්‍රියානීති පඤ්ඤින්ද්‍රියං ඨපෙත්වා සෙසානි චත්තාරි. ‘‘අරියඤාණං ලොකුත්තර’’න්ති වුත්තං මග්ගඤාණං කත්වා. අරිය-සද්දො පන යථා තථා විසුද්ධෙපි හොතීති තාදිසං සන්ධාය වුත්තං ‘‘තම්පි පනා’’තිආදි. යථා හි චත්තාරින්ද්‍රියානි මිස්සකානි, එවං පඤ්ඤින්ද්‍රියම්පි මිස්සකන්ති වුච්චමානෙ න කොචි විරොධොති අධිප්පායෙනාහ ‘‘තම්පි පන…පෙ… වට්ටතී’’ති.

๕๒๒. บทว่า "อินทรีย์ ๔" หมายถึง อินทรีย์ ๔ ที่เหลือ เว้นปัญญินทรีย์. ที่กล่าวว่า "อริยญาณเป็นโลกุตตระ" นั้น หมายถึงมรรคญาณ. ส่วนคำว่า "อริยะ" ย่อมมีในธรรมที่บริสุทธิ์ตามสมควรด้วย เพราะฉะนั้นจึงกล่าวหมายถึงธรรมเช่นนั้นว่า "แม้ธรรมนั้นก็..." เป็นต้น. มีอธิบายว่า "เมื่อกล่าวว่า อินทรีย์ ๔ เป็นของระคนกันฉันใด ปัญญินทรีย์ก็เป็นของระคนกันฉันนั้น ย่อมไม่มีความขัดแย้งใดๆ" ด้วยประสงค์ว่า "แม้ธรรมนั้นก็... (ละไว้)... ย่อมควร".

3. සෙඛසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาเสขสูตร

523. න සක්කොති ඉන්ද්‍රියානං අපරිපක්කත්තා. අත්ථීති පජානාති නයග්ගාහෙන, න පච්චක්ඛතො. න හි අරියාපි අනධිගතං මග්ගඵලං පච්චවෙක්ඛිතුං සක්කොන්ති.

๕๒๓. ไม่สามารถ เพราะอินทรีย์ยังไม่แก่กล้า. ย่อมรู้ว่า "มีอยู่" ด้วยการถือเอาตามนัย ไม่ใช่ด้วยการประจักษ์. เพราะแม้พระอริยะทั้งหลายก็ไม่สามารถพิจารณามรรคผลที่ยังไม่บรรลุได้.

6. පතිට්ඨිතසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาปติฏฐิตสูตร

526. සාසවෙසූති චතුරාසවවිනිමුත්තෙසු සෙසධම්මෙසු ආරම්මණෙසු. තෙසුපි උප්පජ්ජනකඅනත්ථතො චිත්තං රක්ඛති නාම.

๕๒๖. บทว่า "ในธรรมที่มีอาสวะ" หมายถึง ในอารมณ์ที่เป็นธรรมที่เหลือซึ่งพ้นจากอาสวะ ๔. ชื่อว่าย่อมรักษาจิตจากความไม่เป็นประโยชน์ที่จะเกิดขึ้นแม้ในธรรมเหล่านั้น.

8. සූකරඛතසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาสูกรขตสูตร

528. තං [Pg.502] සන්ධායාති තං සූකරඛතලෙණං සන්ධාය. එතං ‘‘සූකරඛතාය’’න්ති වචනං වුත්තං. භාවනපුංසකන්ති භාවජොතකං නපුංසකවචනං යථා ‘‘විසමං වාතා වායන්ති, එකමන්තං නිසීදී’’ති. කිච්චපටිපත්ති තෙසං සංකාසනට්ඨෙන සපතිසො, සපතිසො එව සප්පතිස්සො, සජෙට්ඨකොති ආහ ‘‘සප්පතිස්සොති සජෙට්ඨකො’’ති.

๕๒๘. บทว่า "หมายถึงสิ่งนั้น" คือ หมายถึงถ้ำสุกรขตะนั้น. คำว่า "สูกรขตายะ" นี้ ท่านกล่าวหมายถึงถ้ำนั้น. บทว่า "ภาวนปุงสกัง" คือ คำนปุงสกลิงค์ที่แสดงภาวะ เช่น "ลมพัดไม่สม่ำเสมอ" (visamaṃ vātā vāyanti) "นั่ง ณ ที่ส่วนข้างหนึ่ง" (ekamantaṃ nisīdī). การปฏิบัติกิจของภิกษุเหล่านั้น ชื่อว่า "สปติโส" โดยอรรถว่าเป็นการแสดงออก, คำว่า "สปติโส" นั้นแหละคือ "สัปปติสโส" (มีความเคารพยำเกรง) หมายถึง มีผู้เป็นใหญ่ (สเชฏฐโก) เพราะฉะนั้นท่านจึงกล่าวว่า "สัปปติสโส คือ สเชฏฐโก".

සූකරඛතවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสูกรขตวรรค จบแล้ว.

7. බොධිපක්ඛියවග්ගවණ්ණනා

๗. อรรถกถาโพธิปักขิยวรรค

531-650. සත්තානං ඵලානං හෙතුභූතානි ‘‘ඉමෙසං ඛො, භික්ඛවෙ, පඤ්චන්නං ඉන්ද්‍රියානං භාවිතත්තා’’තිආදිනා වුත්තානි, පඤ්චින්ද්‍රියානියෙව ඵලූපචාරෙන ‘‘සත්ත ඵලානී’’ති වුත්තානි. තානි ච පුබ්බභාගානි ‘‘ඉමෙසං, භික්ඛවෙ, පඤ්චන්නං ඉන්ද්‍රියානං භාවිතත්තා…පෙ… සත්තානිසංසා පාටිකඞ්ඛා’’ති වචනතො. තෙසන්ති සත්තානං ඵලානං. ‘‘ද්වින්නං ඵලානං අඤ්ඤතරං ඵල’’න්ති එවං අතීතසුත්තෙ වුත්තානි හෙට්ඨා ද්වෙ ඵලානි නාමාති වදන්ති. යෙහි පන ඉන්ද්‍රියෙහි අඤ්ඤත්‍ර පන අන්තරාපරිනිබ්බායිං සෙසානි ඵලානි හොන්ති, තානි චත්තාරි සපුබ්බභාගානි ලොකුත්තරානීති වුත්තං සියා.

(ข้อ ๕๓๑-๖๕๐) ธรรมที่เป็นเหตุแห่งผล ๗ ประการ ที่กล่าวไว้ด้วยบทว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะอินทรีย์ ๕ เหล่านี้อันบุคคลเจริญแล้ว" เป็นต้นนั้น อินทรีย์ ๕ นั่นเองถูกกล่าวว่าเป็น "ผล ๗ ประการ" โดยอุปจาระแห่งผล. และอินทรีย์เหล่านั้นเป็นส่วนเบื้องต้น เพราะมีคำว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะอินทรีย์ ๕ เหล่านี้อันบุคคลเจริญแล้ว... (ละไว้)... อานิสงส์ ๗ ประการเป็นสิ่งที่พึงหวัง". บทว่า "ของผลเหล่านั้น" หมายถึง ของผล ๗ ประการ. ผล ๒ ประการเบื้องต่ำที่กล่าวไว้ในพระสูตรที่ล่วงมาแล้วว่า "ผลอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาผล ๒ ประการ" ดังนี้ ท่านเรียกว่าผล ๒ ประการ. ส่วนอินทรีย์เหล่าใดที่เป็นเหตุให้เกิดผลที่เหลือเว้นอันตราปรินิพพายี อินทรีย์ ๔ เหล่านั้นพร้อมด้วยส่วนเบื้องต้น พึงกล่าวว่าเป็นโลกุตตระ.

ඉන්ද්‍රියසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอินทริยสังยุตต์ จบแล้ว.

5. සම්මප්පධානසංයුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาสัมมัปปธานสังยุตต์

651-704. සම්මප්පධානසංයුත්තෙ පුබ්බභාගවිපස්සනාව කථිතා ‘‘අකුසලානං ධම්මානං පහානායා’’තිආදිවචනතො.

(ข้อ ๖๕๑-๗๐๔) ในสัมมัปปธานสังยุตต์ ท่านกล่าวถึงเฉพาะวิปัสสนาที่เป็นส่วนเบื้องต้นเท่านั้น เพราะมีคำว่า "เพื่อละอกุศลธรรมทั้งหลาย" เป็นต้น.

සම්මප්පධානසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสัมมัปปธานสังยุตต์ จบแล้ว.

6. බලසංයුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาพลสังยุตต์

705-812. බලසංයුත්තෙ බලානි මිස්සකානෙව කථිතානි ‘‘විවෙකනිස්සිත’’න්ති වචනතො.

(ข้อ ๗๐๕-๘๑๒) ในพลสังยุตต์ ท่านกล่าวถึงพละทั้งหลายว่าเป็นของระคนกัน (ทั้งโลกิยะและโลกุตตระ) เพราะมีคำว่า "อาศัยวิเวก" เป็นต้น.

බලසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาพลสังยุตต์ จบแล้ว.

7. ඉද්ධිපාදසංයුත්තං

๗. อิทธิปาทสังยุตต์

1. චාපාලවග්ගො

๑. จาปาลวรรค

1. අපාරසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาอปารสูตร

813. ඡන්දං [Pg.503] නිස්සාය පවත්තො සමාධීති කත්තුකම්‍යතාඡන්දං අධිපතිං කත්වා පටිලද්ධසමාධි ඡන්ධසමාධි. පධානසඞ්ඛාරාති චතුකිච්චසාධකස්ස සම්මප්පධානවීරියස්සෙතං අධිවචනං. තෙහීති ඡන්දසමාධිපධානසඞ්ඛාරෙහි. ඉද්ධියා පාදන්ති නිප්ඵත්තිපරියායෙන ඉජ්ඣනට්ඨෙන, ඉජ්ඣන්ති එතාය සද්ධා ඉද්ධා වුද්ධා උක්කංසගතා හොන්තීති ඉමිනා වා පරියායෙන ‘‘ඉද්ධී’’ති සඞ්ඛාතානං උපචාරජ්ඣානාදිකුසලචිත්තසම්පයුත්තානං ඡන්දසමාධිපධානසඞ්ඛාරානං අධිට්ඨානට්ඨෙන පාදභූතං, සෙසචිත්තචෙතසිකරාසින්ති අත්ථො. සා එව ච යථාවුත්තඉද්ධි යස්මා හෙට්ඨිමා හෙට්ඨිමා උපරිමාය උපරිමාය පාදභූතා, තස්මා වුත්තං ‘‘ඉද්ධිභූතං වා පාදන්ති ඉද්ධිපාද’’න්ති. සෙසෙසූති වීරියසමාධිආදීසු. තත්ථ හි වීරියං චිත්තං වීමංසං අධිපතිං කත්වා පටිලද්ධසමාධි වීමංසාසමාධීති අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉධාති ඉමස්මිං ඉද්ධිපාදසංයුත්තෙ. එකපරිච්ඡෙදොව අත්ථනිද්දෙසො.

๘๑๓. บทว่า "สมาธิที่เกิดขึ้นโดยอาศัยฉันทะ" คือ สมาธิที่ได้มาโดยกระทำกัตตุกัมยตาฉันทะ (ความพอใจที่จะทำ) ให้เป็นประธาน ชื่อว่า ฉันทะสมาธิ. บทว่า "ปธานสังขาร" นี้เป็นชื่อของสัมมัปปธานวิริยะที่ยังกิจ ๔ ให้สำเร็จ. บทว่า "ด้วยธรรมเหล่านั้น" คือ ด้วยฉันทะสมาธิและปธานสังขาร. บทว่า "บาทแห่งอิทธิ" หมายถึง กองแห่งจิตและเจตสิกที่เหลือ ซึ่งเป็นบาทโดยอรรถว่าเป็นที่ตั้งแห่งฉันทะสมาธิและปธานสังขารที่สัมปยุตด้วยกุศลจิตมีอุปจารฌานเป็นต้น ที่เรียกว่า "อิทธิ" โดยนัยว่าสำเร็จ หรือโดยนัยที่ว่า "ศรัทธาเป็นต้น ย่อมสำเร็จ คือ เจริญงอกงามถึงความยิ่งใหญ่ด้วยอิทธินี้". และอิทธิที่กล่าวมานั้นแหละ เพราะอิทธิเบื้องต่ำๆ เป็นบาทของอิทธิเบื้องสูงๆ ท่านจึงกล่าวว่า "อิทธิที่เป็นบาท หรือ บาทแห่งอิทธิ ชื่อว่า อิทธิบาท". ในบทที่เหลือมีวิริยสมาธิเป็นต้น ก็พึงทราบความหมายว่า สมาธิที่ได้มาโดยกระทำวิริยะ จิต หรือวิมังสา ให้เป็นประธาน ชื่อว่า วิริยสมาธิ เป็นต้น. บทว่า "ในที่นี้" คือ ในอิทธิบาทสังยุตนี้. การวินิจฉัยเนื้อความมีนัยเดียวเท่านั้น.

5. ඉද්ධිපදෙසසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาอิทธิปเทสสูตร

817. ඉද්ධිපදෙසන්ති ඉද්ධියා එකදෙසං. කො පන සොති ආහ – ‘‘තයො ච මග්ගෙ තීණි ච ඵලානී’’ති.

๘๑๗. บทว่า "อิทธิปเทส" คือ ส่วนหนึ่งของอิทธิ. ถามว่า "ส่วนหนึ่งนั้นคืออะไร?" ตอบว่า "มรรค ๓ และผล ๓".

6. සමත්තසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาสมัตตสูตร

818. සමත්තන්ති සාමඤ්ඤස්ස සමං අත්තනං ඉජ්ඣනං සමත්තං පරිපුණ්ණං. විවට්ටපාදකා එව ඉද්ධිපාදා කථිතා ‘‘අපාරා පාරං ගමනාය සංවත්තන්තී’’තිආදිවචනතො.

๘๑๘. บทว่า "สมัตตะ" คือ ความสำเร็จแห่งสามัญญผลที่สม่ำเสมอด้วยตนเอง ชื่อว่า สมัตตะ คือ ความบริบูรณ์. อิทธิบาททั้งหลายท่านกล่าวว่าเป็นบาทแห่งวิวัฏฏะ (พระนิพพาน) เท่านั้น เพราะมีคำว่า "ย่อมเป็นไปเพื่อการถึงฝั่งจากที่มิใช่ฝั่ง" เป็นต้น.

10. චෙතියසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาเจติยสูตร

822. උදෙනයක්ඛස්ස චෙතියට්ඨානෙති උදෙනස්ස නාම යක්ඛස්ස දෙවායතනසඞ්ඛෙපෙන ඉට්ඨකාහි කතෙ මහාජනස්ස චිත්තීකතට්ඨානෙ. කතවිහාරොති භගවන්තං උද්දිස්ස තත්ථ කතවිහාරො. වුච්චතීති පුරිමවොහාරෙන [Pg.504] ‘‘උදෙනචෙතිය’’න්ති වුච්චති. ගොතමකාදීසුපීති ගොතමකචෙතියන්ති එවමාදීසුපි. එසෙව නයොති චෙතියට්ඨානෙ කතවිහාරභාවං අතිදිසති. වඩ්ඪිතාති භාවනාපාරිපූරිවසෙන පරිබ්‍රූහිතා. පුනප්පුනං කතාති භාවනාය බහුලීකරණවසෙන අපරාපරං පවත්තිතා ආනීතා. යුත්තයානං විය කතාති යථා යුත්තමාජඤ්ඤයානං ඡෙකෙන සාරථිනා අධිට්ඨිතං යථාරුචි පවත්තිමරහති, එවං යථාරුචි පවත්තනාරහතං ගමිතා. පතිට්ඨානට්ඨෙනාති අධිට්ඨානට්ඨෙන. වත්ථු විය කතාති සබ්බසො උපක්කිලෙසවිසොධනෙන ඉද්ධිවිසෙසානං පවත්තිට්ඨානභාවතො සුවිසොධිතපරිස්සයවත්ථු විය කතා. අධිට්ඨිතාති පටිපක්ඛදූරීභාවතො සුභාවිතභාවෙන තංතංඅධිට්ඨානයොග්‍යතාය ඨපිතා. සමන්තතො චිතාති සබ්බභාගෙන භාවනුපචයං ගමිතා. තෙනාහ ‘‘සුවඩ්ඪිතා’’ති. සුට්ඨු සමාරද්ධාති ඉද්ධිභාවනාය සිඛප්පත්තියා සම්මදෙව සංසෙවිතා.

๘๒๒. คำว่า 'อุเทนยักษ์เจดีย์สถาน' คือ สถานที่ที่มหาชนยกย่อง ซึ่งสร้างด้วยอิฐโดยย่อเป็นเทวสถานของยักษ์ชื่ออุเทน. คำว่า 'สร้างวิหารแล้ว' คือ สร้างวิหารที่นั่นอุทิศพระผู้มีพระภาค. คำว่า 'ถูกเรียกว่า' คือ ถูกเรียกว่า 'อุเทนเจดีย์' ด้วยโวหารเดิม. คำว่า 'แม้ในโคตมกะเป็นต้น' คือ แม้ในโคตมกเจดีย์เป็นต้นอย่างนี้. คำว่า 'นัยนี้แหละ' คือ อ้างถึงความเป็นวิหารที่สร้างในเจดีย์สถาน. คำว่า 'เจริญแล้ว' คือ บำรุงแล้วโดยความเป็นความบริบูรณ์แห่งภาวนา. คำว่า 'ทำบ่อยๆ' คือ ทำให้เป็นไปซ้ำแล้วซ้ำเล่าโดยความเป็นความกระทำให้มากด้วยภาวนา. คำว่า 'ทำเหมือนยานที่เทียมแล้ว' คือ ทำให้ถึงความเป็นผู้ควรแก่การเป็นไปตามความพอใจ เหมือนยานอาชาไนยที่เทียมแล้ว อันสารถีผู้ฉลาดควบคุมแล้ว ย่อมควรแก่การเป็นไปตามความพอใจ. คำว่า 'โดยความเป็นที่ตั้ง' คือ โดยความเป็นที่ตั้งมั่น. คำว่า 'ทำเหมือนวัตถุ' คือ ทำเหมือนวัตถุที่ปราศจากอันตรายที่ชำระล้างดีแล้ว เพราะเป็นที่เกิดแห่งอิทธิวิเศษทั้งหลายโดยการชำระล้างอุปกิเลสทั้งหมด. คำว่า 'อธิษฐานแล้ว' คือ ตั้งไว้โดยความเป็นภาวะที่อบรมดีแล้ว เพราะความห่างไกลจากปฏิปักษ์ และโดยความเหมาะสมแก่การอธิษฐานนั้นๆ. คำว่า 'สั่งสมโดยรอบ' คือ ทำให้ถึงความสั่งสมแห่งภาวนาโดยส่วนทั้งปวง. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'เจริญดีแล้ว'. คำว่า 'เริ่มดีแล้ว' คือ บำเพ็ญดีแล้วโดยความถึงยอดแห่งอิทธิภาวนา.

අනියමෙනාති ‘‘යස්ස කස්සචී’’ති අනියතවචනෙන. නියමෙත්වාති ‘‘තථාගතස්සා’’ති සරූපග්ගහණෙන නියමෙත්වා. ආයුප්පමාණන්ති පරමායුප්පමාණං වදති. තස්සෙව ගහණෙ කාරණං බ්‍රහ්මජාලවණ්ණනායං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. මහාසීවත්ථෙරො පන මහාබොධිසත්තානං චරිමභවෙ පටිසන්ධිදායිනො කම්මස්ස අසඞ්ඛෙය්‍යායුකතාසංවත්තනසමත්ථතං හදයෙ ඨපෙත්වා බුද්ධානං ආයුසඞ්ඛාරස්ස පරිස්සයවික්ඛම්භනසමත්ථතා පාළියං ආගතා එවාති ඉමං භද්දකප්පමෙව තිට්ඨෙය්‍යාති අවොච.

คำว่า 'โดยไม่กำหนด' คือ ด้วยคำที่ไม่กำหนดว่า 'ของใครก็ตาม'. คำว่า 'กำหนดแล้ว' คือ กำหนดแล้วด้วยการระบุโดยตรงว่า 'ของพระตถาคต'. คำว่า 'ประมาณแห่งอายุ' คือ กล่าวถึงประมาณแห่งอายุสูงสุด. เหตุในการถือเอาประมาณแห่งอายุนั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในพรหมชาลวัณณนา. แต่พระมหาเถระสีวะได้กล่าวว่า 'พึงดำรงอยู่ตลอดภัทรกัปนี้แหละ' โดยตั้งไว้ในใจถึงความสามารถของกรรมที่ให้ปฏิสนธิในภพสุดท้ายของพระโพธิสัตว์ผู้ยิ่งใหญ่ ซึ่งสามารถยังอายุให้เป็นอสงไขยได้ และความสามารถในการขจัดอันตรายแห่งอายุสังขารของพระพุทธเจ้าก็มาในพระบาลีแล้ว.

ඛණ්ඩිච්චාදීහි අභිසුය්‍යතීති එතෙන යථා ඉද්ධිබලෙන ජරාය න පටිඝාතො, එවං තෙන මරණස්සපි න පටිඝාතොති අත්ථතො ආපන්නමෙවාති. ‘‘ක්ව සරො ඛිත්තො, ක්වචනි පතිතො’’ති අඤ්ඤථා වුට්ඨිතෙනපි ථෙරවාදෙන අට්ඨකථාවචනමෙව සමත්ථිතන්ති දට්ඨබ්බං. තෙනාහ ‘‘සො පන න රුච්චති…පෙ… නියමිත’’න්ති.

คำว่า 'ถูกครอบงำด้วยความขาดแหว่งเป็นต้น' ด้วยเหตุนี้ จึงหมายความว่า เมื่อความแก่ไม่ถูกขัดขวางด้วยกำลังแห่งอิทธิฉันใด ความตายก็ไม่ถูกขัดขวางด้วยกำลังแห่งอิทธิฉันนั้น. พึงเห็นว่า แม้คำกล่าวของพระเถระที่เกิดขึ้นต่างกันว่า 'ลูกศรถูกยิงไปที่ไหน ตกที่ไหน' ก็ยังสนับสนุนคำกล่าวของอรรถกถา. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'แต่คำนั้นไม่เป็นที่พอใจ... (ละไว้)... กำหนดแล้ว'.

පරියුට්ඨිතචිත්තොති යථා කිඤ්චි අත්ථානත්ථං සල්ලක්ඛෙතුං න සක්කා, එවං අභිභූතචිත්තො. සො පන අභිභවො මහතා උදකොඝෙන අප්පකස්ස උදකස්ස අජ්ඣොත්ථරණං විය අහොසීති වුත්තං ‘‘අජ්ඣොත්ථටචිත්තො’’ති. අඤ්ඤොති ථෙරතො, අරියෙහි වා අඤ්ඤො යො කොචි පරො [Pg.505] පුථුජ්ජනො. පුථුජ්ජනග්ගහණඤ්චෙත්ථ යථා සබ්බෙන සබ්බං අප්පහීනවිපල්ලාසො මාරෙන පරියුට්ඨිතචිත්තො කිඤ්චි අත්ථානත්ථං සල්ලක්ඛෙතුං න සක්කොති, එවං ථෙරො භගවතා කතං නිමිත්තොභාසං සබ්බසො න සල්ලක්ඛෙසීති දස්සනත්ථං. තෙනාහ ‘‘මාරො හී’’තිආදි. චත්තාරො විපල්ලාසාති අසුභෙ ‘‘සුභ’’න්ති සඤ්ඤාවිපල්ලාසො, චිත්තවිපල්ලාසො, දුක්ඛෙ ‘‘සුඛ’’න්ති සඤ්ඤාවිපල්ලාසො, චිත්තවිපල්ලාසොති ඉමෙ චත්තාරො විපල්ලාසා. තෙනාති යදිපි ඉතරෙ අට්ඨ විපල්ලාසා පහීනා, යථාවුත්තානං චතුන්නං විපල්ලාසානං අප්පහීනභාවෙන. අස්සාති ථෙරස්ස.

คำว่า 'มีจิตถูกครอบงำ' คือ มีจิตถูกครอบงำจนไม่สามารถพิจารณาสิ่งที่เป็นประโยชน์หรือไม่เป็นประโยชน์ได้. การครอบงำนั้นเป็นเหมือนการที่กระแสน้ำใหญ่ท่วมทับน้ำน้อย จึงกล่าวว่า 'มีจิตถูกท่วมทับ'. คำว่า 'ผู้อื่น' คือ ผู้อื่นจากพระเถระ หรือปุถุชนคนใดคนหนึ่งที่นอกเหนือจากพระอริยะ. การกล่าวถึงปุถุชนในที่นี้ เพื่อแสดงว่า เหมือนปุถุชนผู้มีวิปลาสที่ยังละไม่ได้ทั้งหมด มีจิตถูกมารครอบงำจนไม่สามารถพิจารณาสิ่งที่เป็นประโยชน์หรือไม่เป็นประโยชน์ได้ฉันใด พระเถระก็ไม่สามารถพิจารณานิมิตและโอภาสที่พระผู้มีพระภาคทรงทำไว้ได้ทั้งหมดฉันนั้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'เพราะมาร' เป็นต้น. คำว่า 'วิปลาส ๔' คือ สัญญาคลาดเคลื่อน จิตคลาดเคลื่อนว่า 'งาม' ในสิ่งไม่งาม, สัญญาคลาดเคลื่อน จิตคลาดเคลื่อนว่า 'สุข' ในสิ่งที่เป็นทุกข์, เหล่านี้คือวิปลาส ๔. คำว่า 'ด้วยเหตุนั้น' คือ แม้วิปลาสอีก ๘ อย่างถูกละได้แล้ว แต่ด้วยความเป็นผู้ยังละวิปลาส ๔ อย่างที่กล่าวมาไม่ได้. คำว่า 'ของท่าน' คือ ของพระเถระ.

මද්දතීති ඵුසනමත්තෙන මද්දන්තො විය හොති, අඤ්ඤථා තෙන මද්දිතෙ සත්තානං මරණමෙව සියා, කිං සක්ඛිස්සති න සක්ඛිස්සතීති අධිප්පායො. කස්මා න සක්ඛිස්සති? නනු එස අග්ගසාවකස්ස මහිද්ධිකස්ස මහානුභාවස්ස කුච්ඡිං පවිට්ඨොති? සච්චං පවිට්ඨො, තඤ්ච ඛො අත්තනො මහානුභාවස්ස දස්සනත්ථං, න විබාධනාධිප්පායෙන. විබාධනාධිප්පායෙන පන ඉධ ‘‘කිං සක්ඛිස්සතී’’ති වුත්තං හදයමද්දනස්ස අධිකතත්තා. නිමිත්තොභාසන්ති එත්ථ ‘‘තිට්ඨතු භගවා කප්ප’’න්ති සකලකප්පං අවට්ඨානයාචනාය ‘‘යස්ස කස්සචි, ආනන්ද, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා භාවිතා’’තිආදිනා අඤ්ඤාපදෙසෙන අත්තනො චතුරිද්ධිපාදභාවනානුභාවෙන කප්පං අවට්ඨානසමත්ථතාවසෙන සඤ්ඤුප්පාදනං නිමිත්තං. තථා පන පරියායග්ගහණං මුඤ්චිත්වා උජුකංයෙව අත්තනො අධිප්පායවිභාවනං ඔභාසො. ජානන්තොයෙවාති මාරෙන පරියුට්ඨිතභාවං ජානන්තො එව. අත්තනො අපරාධහෙතුකො සත්තානං සොකො තනුකො හොති, න බලවාති ආහ – ‘‘දොසාරොපනෙන සොකතනුකරණත්ථ’’න්ති. කිං පන ථෙරො මාරෙන පරියුට්ඨිතචිත්තකාලෙ පවත්තිං පච්ඡා ජානාතීති? න ජානාති සභාවෙන, බුද්ධානුභාවෙන පන ජානාති.

คำว่า 'ย่ำยี' คือ เหมือนย่ำยีด้วยการสัมผัสเท่านั้น มิฉะนั้น หากถูกย่ำยีด้วยมาร สัตว์ทั้งหลายก็พึงตายไปเลย. ความหมายคือ จะสามารถหรือไม่สามารถ (ย่ำยีได้). ทำไมจึงไม่สามารถ? ก็มารไม่ได้เข้าไปในท้องของพระอัครสาวกผู้มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากไม่ใช่หรือ? จริงอยู่ เข้าไปแล้ว แต่เข้าไปเพื่อแสดงอานุภาพของตน ไม่ได้มีเจตนาจะเบียดเบียน. แต่ในที่นี้กล่าวว่า 'จะสามารถอะไรได้' ด้วยเจตนาจะเบียดเบียน เพราะทรงมุ่งหมายถึงการย่ำยีหัวใจ. คำว่า 'นิมิตและโอภาส' ในที่นี้ 'นิมิต' คือ การทำให้เกิดความรู้ว่า 'ขอพระผู้มีพระภาคจงดำรงอยู่ตลอดกัป' คือ การขอให้ดำรงอยู่ตลอดกัปทั้งหมด ด้วยการแสดงอานุภาพแห่งการเจริญอิทธิบาท ๔ ของตน โดยอ้อมว่า 'ดูกรอานนท์ อิทธิบาท ๔ อันบุคคลใดเจริญแล้ว' เป็นต้น ว่าสามารถดำรงอยู่ตลอดกัปได้. ส่วน 'โอภาส' คือ การแสดงความประสงค์ของตนโดยตรง โดยละการกล่าวอ้อม. คำว่า 'รู้แจ้งอยู่แล้ว' คือ รู้แจ้งอยู่แล้วว่าถูกมารครอบงำ. ความโศกของสัตว์ทั้งหลายที่มีเหตุมาจากความผิดของตน ย่อมเบาบาง ไม่รุนแรง จึงกล่าวว่า 'เพื่อทำให้ความโศกเบาบางลงด้วยการกล่าวโทษ'. ก็พระเถระรู้เรื่องราวภายหลังในขณะที่จิตถูกมารครอบงำหรือ? โดยสภาพแล้วไม่รู้ แต่รู้ด้วยพุทธานุภาพ.

අනත්ථෙ නියොජෙන්තො ගුණමාරණෙන මාරෙති, විරාගවිබන්ධනෙන වා ජාතිනිමිත්තතාය තත්ථ තත්ථ ජාතං මාරෙන්තො විය හොතීති ‘‘මාරෙතීති මාරො’’ති වුත්තං. අතිපාපත්තා පාපිමා. කණ්හධම්මසමන්නාගතො කණ්හො. විරාගාදිගුණානං අන්තකරණතො අන්තකො. සත්තානං අනත්ථාවහං පටිපත්තිං න මුඤ්චතීති නමුචි. අත්තනො මාරපාසෙන පමත්තෙ බන්ධති, පමත්තා වා බන්ධූ එතස්සාති පමත්තබන්ධු. සත්තමසත්තාහතො පරං සත්ත [Pg.506] අහානි සන්ධායාහ ‘‘අට්ඨමෙ සත්තාහෙ’’ති, න පන පල්ලඞ්කසත්තාහාදි විය නියතකිච්චස්ස අට්ඨමසත්තාහස්ස නාම ලබ්භනතො. සත්තමසත්තාහස්ස හි පරතො අජපාලනිග්‍රොධමූලෙ බ්‍රහ්මුනො සක්කස්ස ච පටිඤ්ඤාතධම්මදෙසනං භගවන්තං ඤත්වා ‘‘ඉදානි සත්තෙ ධම්මදෙසනාය මම විසයං අතික්කාමෙස්සතී’’ති සඤ්ජාතදොමනස්සො හුත්වා ඨිතො චින්තෙසි, ‘‘හන්දාහං දානි නං උපායෙන පරිනිබ්බාපෙස්සාමි, එවමස්ස මනොරථො අඤ්ඤථත්තං ගමිස්සති, මම මනොරථො ඉජ්ඣිස්සතී’’ති චින්තෙත්වා භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා එකමන්තං ඨිතො – ‘‘පරිනිබ්බාතු දානි, භන්තෙ, භගවා’’තිආදිනා පරිනිබ්බානං යාචි. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘අට්ඨමෙ සත්තාහෙ’’තිආදි. තත්ථ අජ්ජාති ආයුසඞ්ඛාරවොස්සජ්ජනදිවසං සන්ධායාහ. භගවා චස්ස අතිබන්ධනාධිප්පායං ජානන්තොපි තං අනාවිකත්වා පරිනිබ්බානස්ස අකාලභාවමෙව පකාසෙන්තො යාචනං පටික්ඛිපි. තෙනාහ ‘‘න තාවාහ’’න්තිආදි.

ที่ชื่อว่า 'มาร' เพราะ 'ฆ่า' คือ ผู้ที่ประกอบสัตว์ไว้ในสิ่งอันไม่เป็นประโยชน์ ย่อมฆ่าด้วยการทำลายคุณธรรม หรือย่อมฆ่าด้วยการขัดขวางวิราคะ (ความสำรอกกิเลส) เหมือนผู้ที่ฆ่าสัตว์ที่เกิดในภพภูมิต่างๆ เพราะเป็นเหตุแห่งการเกิด ฉะนั้นจึงชื่อว่า 'ปาปิมา' (ผู้มีบาป) เพราะเป็นผู้มีบาปมาก ชื่อว่า 'กัณหะ' (ผู้ดำ) เพราะประกอบด้วยธรรมอันดำ ชื่อว่า 'อันตกะ' (ผู้ทำที่สุด) เพราะเป็นผู้ทำที่สุดแห่งคุณธรรมมีวิราคะเป็นต้น ชื่อว่า 'นมุจิ' (ผู้ไม่ปล่อย) เพราะไม่ปล่อยปฏิปทาที่นำมาซึ่งความไม่เป็นประโยชน์แก่สัตว์ทั้งหลาย ชื่อว่า 'ปมัตตพันธุ' (ญาติของผู้ประมาท) เพราะผูกมัดผู้ประมาทด้วยบ่วงแห่งมารของตน หรือเพราะผู้ประมาทเป็นญาติของมารนั้น ที่กล่าวว่า 'ในสัปดาห์ที่ ๘' นั้น หมายถึง ๗ วันหลังจากสัปดาห์ที่ ๗ ไม่ใช่สัปดาห์ที่ ๘ ที่เป็นกิจกำหนดตายตัวเหมือนสัปดาห์แห่งการประทับนั่งบนบัลลังก์เป็นต้น เพราะไม่มีชื่อสัปดาห์ที่ ๘ ที่เป็นกิจกำหนดตายตัว อันที่จริง หลังจากสัปดาห์ที่ ๗ มารทราบว่าพระผู้มีพระภาคทรงรับปฏิญญาที่จะแสดงธรรมแก่พรหมและท้าวสักกะ ณ โคนต้นอชปาลนิโครธ จึงยืนคิดด้วยความเสียใจว่า 'บัดนี้ พระองค์จะทรงแสดงธรรมแก่สัตว์ทั้งหลาย และจะทรงล่วงพ้นวิสัยของเราไป' แล้วคิดว่า 'เอาเถิด บัดนี้เราจะทูลขอให้พระองค์ปรินิพพานด้วยอุบายนี้ เมื่อเป็นเช่นนี้ ความปรารถนาของพระองค์จักเปลี่ยนไป ความปรารถนาของเราจักสำเร็จ' ครั้นคิดดังนี้แล้ว จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง แล้วทูลขอให้ปรินิพพานด้วยคำว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ ขอพระผู้มีพระภาคจงปรินิพพานเถิด' เป็นต้น ที่กล่าวว่า 'ในสัปดาห์ที่ ๘' เป็นต้น นั้น หมายถึงเรื่องนี้ ในที่นั้น คำว่า 'วันนี้' หมายถึงวันที่จะทรงปลงพระชนมายุสังขาร แม้พระผู้มีพระภาคจะทรงทราบความประสงค์ของมารที่ต้องการผูกมัดอย่างยิ่ง แต่ก็มิได้ทรงเปิดเผยความประสงค์นั้น ทรงปฏิเสธคำทูลขอ โดยทรงแสดงว่าการปรินิพพานยังไม่ถึงเวลา เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'เรายังไม่ปรินิพพานในบัดนี้' เป็นต้น

මග්ගවසෙන බ්‍යත්තාති සච්චපටිවෙධවෙය්‍යත්තියෙන බ්‍යත්තා. තථෙව විනීතාති මග්ගවසෙන කිලෙසානං සමුච්ඡෙදවිනයෙන විනීතා. තථා විසාරදාති අරියමග්ගාධිගමෙනෙව සත්ථුසාසනෙ වෙසාරජ්ජප්පත්තියා විසාරදා, සාරජ්ජකරානං දිට්ඨිවිචිකිච්ඡාදිපාපධම්මානං විගමෙන විසාරදභාවං පත්තාති අත්ථො. යස්ස සුතස්ස වසෙන වට්ටදුක්ඛතො නිස්සරණං සම්භවති, තං ඉධ උක්කට්ඨනිද්දෙසෙන ‘‘සුත’’න්ති අධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘තෙපිටකවසෙනා’’ති. තිණ්ණං පිටකානං සමූහො තෙපිටකං, තීණි වා පිටකානි තිපිටකං, තිපිටකමෙව තෙපිටකං, තස්ස වසෙන. තදෙවාති යං තං තෙපිටකං සොතබ්බභාවෙන සුතන්ති වුත්තං, තමෙව. ධම්මන්ති පරියත්තිධම්මං. ධාරෙන්තීති සුවණ්ණභාජනෙ පක්ඛිත්තසීහවසං විය අවිනස්සන්තං කත්වා සුප්පගුණසුප්පවත්තිභාවෙන ධාරෙන්ති හදයෙ ඨපෙන්ති. ඉති පරියත්තිධම්මවසෙන බහුස්සුතධම්මධරභාවං දස්සෙත්වා ඉදානි පටිවෙධවසෙනපි තං දස්සෙන්තො ‘‘අථ වා’’තිආදි වුත්තං. අරියධම්මස්සාති මග්ගඵලධම්මස්ස, නවවිධස්ස වා ලොකුත්තරධම්මස්ස. අනුධම්මභූතන්ති අධිගමායානුරූපං ධම්මභූතං. අනුච්ඡවිකපටිපදන්ති තමෙව විපස්සනාධම්මමාහ, ඡබ්බිධා විසුද්ධියො වා. අනුධම්මන්ති නිබ්බානධම්මස්ස අනුධම්මො, යථාවුත්තපටිපදා, තස්සානුරූපං අභිසල්ලෙඛිතං අප්පිච්ඡතාදිධම්මං. චරණසීලාති සමාදාය වත්තනසීලා. අනුමග්ගඵලධම්මො එතිස්සාති වා අනුධම්මා, වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනා, තස්ස චරණසීලා. අත්තනො ආචරියවාදන්ති අත්තනො ආචරියස්ස [Pg.507] සම්මාසම්බුද්ධස්ස වාදං. සදෙවකස්ස ලොකස්ස ආචාරසික්ඛාපනෙන ආචරියො, භගවා, තස්ස වාදො, චතුසච්චදෙසනා.

ที่ชื่อว่า 'ผู้ฉลาด' โดยทางมรรค คือ ฉลาดด้วยความสามารถในการแทงตลอดสัจจะ ที่ชื่อว่า 'ผู้ได้รับการฝึกฝน' ก็เช่นเดียวกัน คือ ได้รับการฝึกฝนด้วยการกำจัดกิเลสโดยทางมรรค ที่ชื่อว่า 'ผู้แกล้วกล้า' คือ แกล้วกล้าด้วยการบรรลุอริยมรรคในพระศาสนาของพระศาสดา หมายความว่า บรรลุความเป็นผู้แกล้วกล้าด้วยการขจัดอกุศลธรรมที่ทำให้เกิดความขลาด เช่น ทิฏฐิและวิจิกิจฉาเป็นต้น ที่กล่าวว่า 'สุตะ' ในที่นี้ หมายถึงพระไตรปิฎกโดยการแสดงอย่างยอดเยี่ยม เพราะสุตะนั้นเป็นเหตุให้พ้นจากทุกข์ในวัฏสงสารได้ จึงกล่าวว่า 'โดยพระไตรปิฎก' (เตปิฎกวเสน) หมู่แห่งปิฎก ๓ คือ เตปิฎก หรือปิฎก ๓ คือ ติปิฎก, ติปิฎกนั่นแหละคือ เตปิฎก โดยเตปิฎกนั้น คำว่า 'นั้นเอง' คือ พระไตรปิฎกนั้นเอง ที่กล่าวว่าเป็นสุตะโดยความเป็นสิ่งที่ควรฟัง คำว่า 'ธรรม' คือ ปริยัติธรรม คำว่า 'ทรงไว้' คือ ทรงไว้ในใจ ทำให้ไม่เสื่อมไป เหมือนน้ำมันราชสีห์ที่ใส่ในภาชนะทองคำ ด้วยความเป็นผู้ทรงจำได้ดีและคล่องแคล่ว เมื่อแสดงความเป็นพหูสูตและผู้ทรงธรรมโดยปริยัติธรรมดังนี้แล้ว บัดนี้จึงแสดงความเป็นผู้ทรงธรรมโดยปฏิเวธด้วย จึงกล่าวว่า 'อีกอย่างหนึ่ง' เป็นต้น คำว่า 'อริยธรรม' คือ มรรคผลธรรม หรือโลกุตรธรรม ๙ อย่าง คำว่า 'เป็นอนุธรรม' คือ เป็นธรรมที่เหมาะสมแก่การบรรลุ คำว่า 'ปฏิปทาอันสมควร' คือ วิปัสสนาธรรมนั้นเอง หรือวิสุทธิ ๖ อย่าง คำว่า 'อนุธรรม' คือ ธรรมที่คล้อยตามพระนิพพาน ได้แก่ ปฏิปทาที่กล่าวมาแล้ว หรือธรรมที่ขัดเกลาอย่างยิ่งมีความมักน้อยเป็นต้นที่เหมาะสมกับปฏิปทานั้น คำว่า 'มีปกติประพฤติ' คือ มีปกติประพฤติด้วยการสมาทาน หรืออีกนัยหนึ่ง 'อนุธรรม' คือ วิปัสสนาที่นำไปสู่การออก (วุฏฐานคามินีวิปัสสนา) อันเป็นธรรมที่คล้อยตามมรรคผลธรรม, มีปกติประพฤติวิปัสสนานั้น คำว่า 'วาทะของอาจารย์ของตน' คือ วาทะของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เป็นอาจารย์ของตน พระผู้มีพระภาคเป็นอาจารย์ด้วยการทรงสั่งสอนจริยาแก่โลกพร้อมทั้งเทวโลก, วาทะของพระองค์คือการแสดงอริยสัจ ๔

ආචික්ඛිස්සන්තීති ආදිතො කථෙස්සන්ති, අත්තනා උග්ගහිතනියාමෙන පරෙ උග්ගණ්හාපෙස්සන්තීති අත්ථො. දෙසෙස්සන්තීති වාචෙස්සන්ති, පාළිං සම්මා පබොධෙස්සන්තීති අත්ථො. පඤ්ඤපෙස්සන්තීති පජානාපෙස්සන්ති, සඞ්කාසෙස්සන්තීති අත්ථො. පට්ඨපෙස්සන්තීති පකාරෙහි ඨපෙස්සන්ති, පකාසෙස්සන්තීති අත්ථො. විවරිස්සන්තීති විවටං කරිස්සන්ති. විභජිස්සන්තීති විභත්තං කරිස්සන්ති. උත්තානීකරිස්සන්තීති අනුත්තානං ගම්භීරං උත්තානං පාකටං කරිස්සන්ති. සහධම්මෙනාති එත්ථ ධම්ම-සද්දො කාරණපරියායො ‘‘හෙතුම්හි ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා’’තිආදීසු (විභ. 720) වියාති ආහ ‘‘සහෙතුකෙන සකාරණෙන වචනෙනා’’ති.

คำว่า 'จักบอก' คือ จักบอกตั้งแต่ต้น หมายความว่า จักให้ผู้อื่นเรียนรู้ด้วยระเบียบวิธีที่ตนได้เรียนรู้มา คำว่า 'จักแสดง' คือ จักให้ท่องบ่น หมายความว่า จักทำให้พระบาลีแจ่มแจ้งดี คำว่า 'จักบัญญัติ' คือ จักทำให้รู้ หมายความว่า จักชี้แจง คำว่า 'จักตั้งไว้' คือ จักตั้งไว้ด้วยประการต่างๆ หมายความว่า จักประกาศ คำว่า 'จักเปิดเผย' คือ จักทำให้เปิดเผย คำว่า 'จักจำแนก' คือ จักทำให้จำแนก คำว่า 'จักทำให้ตื้น' คือ จักทำให้สิ่งที่ลึกซึ้งไม่ตื้น กลายเป็นตื้นและปรากฏชัด คำว่า 'พร้อมด้วยธรรม' ในที่นี้ คำว่า 'ธรรม' เป็นคำที่หมายถึงเหตุ เหมือนในคำว่า 'ปัญญาในเหตุเป็นธรรมปฏิสัมภิทา' เป็นต้น (วิภังค์ ๗๒๐) จึงกล่าวว่า 'ด้วยถ้อยคำที่มีเหตุมีปัจจัย'

සප්පාටිහාරියන්ති සනිස්සරණං. යථා පරවාදං භඤ්ජිත්වා සකවාදො පතිට්ඨහති, එවං හෙතුදාහරණෙහි යථාධිගතමත්ථං සම්පාදෙත්වා ධම්මං කථෙස්සන්ති. තෙනාහ ‘‘නිය්‍යානිකං කත්වා ධම්මං දෙසෙස්සන්තී’’ති, නවවිධං ලොකුත්තරං ධම්මං පබොධෙස්සන්තීති අත්ථො. එත්ථ ච ‘‘පඤ්ඤපෙස්සන්තී’’තිආදීහි ඡහි පදෙහි ඡ අත්ථපදානි දස්සිතානි, ආදිතො පන ද්වීහි පදෙහි ඡ බ්‍යඤ්ජනපදානි. එත්තාවතා තෙපිටකං බුද්ධවචනං සංවණ්ණනානයෙන සඞ්ගහෙත්වා දස්සිතං හොති. වුත්තඤ්හෙතං නෙත්තියං (නෙත්ති. සඞ්ගහවාර) ‘‘ද්වාදස පදානි සුත්තං, තං සබ්බං බ්‍යඤ්ජනඤ්ච අත්ථො චා’’ති.

คำว่า 'พร้อมด้วยปาฏิหาริย์' คือ พร้อมด้วยการนำออก (จากทุกข์) เหมือนอย่างที่ทำลายวาทะของผู้อื่นแล้ว วาทะของตนก็ตั้งมั่นอยู่ได้ ฉันใด ก็จักแสดงธรรมด้วยการทำให้เนื้อความที่ตนได้บรรลุแล้วสำเร็จด้วยเหตุและตัวอย่าง ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'จักแสดงธรรมโดยทำให้เป็นเครื่องนำออก' หมายความว่า จักทำให้โลกุตรธรรม ๙ อย่างแจ่มแจ้ง ในที่นี้ ได้แสดงบทแห่งอรรถ ๖ บทด้วยบท ๖ บทมีคำว่า 'จักบัญญัติ' เป็นต้น ส่วนในเบื้องต้น ได้แสดงบทแห่งพยัญชนะ ๖ บทด้วยบท ๒ บท ด้วยเหตุนี้ พระพุทธพจน์คือพระไตรปิฎกจึงถูกแสดงโดยการรวบรวมด้วยวิธีอธิบาย ข้อนี้ได้กล่าวไว้ในเนตติปกรณ์ (เนตติ. สังคหวาร) ว่า 'บท ๑๒ บทเป็นสูตร, ทั้งหมดนั้นเป็นทั้งพยัญชนะและอรรถ'

සික්ඛත්තයසඞ්ගහිතන්ති අධිසීලසික්ඛාදිසික්ඛත්තයසඞ්ගහං. සකලං සාසනබ්‍රහ්මචරියන්ති අනවසෙසං සත්ථුසාසනභූතං සෙට්ඨචරියං. සමිද්ධන්ති සම්මදෙව වඩ්ඪිතං. ඣානස්සාදවසෙනාති තෙහි තෙහි භික්ඛූහි සමධිගතඣානසුඛවසෙන. වුඩ්ඪිප්පත්තන්ති උළාරපණීතභාවූපගමනෙන සබ්බසො පරිවුඩ්ඪිමුපගතං. සබ්බපාලිඵුල්ලං විය අභිඤ්ඤාසම්පදාහි සාසනාභිවුඩ්ඪියා මත්ථකප්පත්තිතො. පතිට්ඨිතවසෙනාති පතිට්ඨානවසෙන, පතිට්ඨප්පත්තියාති අත්ථො. පටිවෙධවසෙන බහුනො ජනස්ස හිතං බාහුජඤ්ඤං. තෙනාහ ‘‘මහාජනාභිසමයවසෙනා’’ති. පුථු පුථුලං භූතං ජාතං, පුථුත්තං භූතං පත්තන්ති වා පුථුභූතං. තෙනාහ ‘‘සබ්බාකාරෙන පුථුලභාවප්පත්ත’’න්ති. සුට්ඨු පකාසිතන්ති සම්මදෙව ආදිකල්‍යාණාදිභාවෙන පවෙදිතං.

คำว่า "อันสงเคราะห์ด้วยสิกขา ๓" คือ อันสงเคราะห์ด้วยสิกขา ๓ มีอธิศีลสิกขาเป็นต้น คำว่า "พรหมจรรย์ในพระศาสนาทั้งหมด" คือ จริยาอันประเสริฐที่เป็นพระศาสนาของพระศาสดาโดยไม่เหลือเศษ คำว่า "สมบูรณ์" คือ เจริญดีแล้ว คำว่า "โดยความเอร็ดอร่อยแห่งฌาน" คือ โดยความสุขแห่งฌานที่ภิกษุเหล่านั้นได้บรรลุแล้ว คำว่า "ถึงความเจริญ" คือ ถึงความเจริญโดยประการทั้งปวงด้วยการเข้าถึงความเป็นของประณีตและเลิศ เหมือนต้นไม้ที่ออกดอกผลเต็มที่ เพราะถึงที่สุดแห่งความเจริญของพระศาสนาด้วยอภิญญาสัมปทา คำว่า "โดยความตั้งมั่น" คือ โดยความตั้งมั่น หมายความว่า โดยการถึงความตั้งมั่น คำว่า "เป็นประโยชน์แก่ชนหมู่มาก" คือ เป็นประโยชน์แก่ชนหมู่มากโดยปฏิเวธ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "โดยการตรัสรู้ของมหาชน" คำว่า "แพร่หลาย" คือ เกิดขึ้นอย่างกว้างขวาง หรือถึงความเป็นของกว้างขวาง เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ถึงความเป็นของกว้างขวางโดยประการทั้งปวง" คำว่า "ประกาศดีแล้ว" คือ ประกาศดีแล้วด้วยความเป็นธรรมอันงามในเบื้องต้นเป็นต้น

සතිං [Pg.508] සූපට්ඨිතං කත්වාති අයං කායාදිවිභාගො අත්තභාවසඤ්ඤිතො දුක්ඛභාරො මයා එත්තකං කාලං වහිතො, ඉදානි පන න වහිතබ්බො, එතස්ස අවහනත්ථං චිරතරං කාලං අරියමග්ගසම්භාරො සම්භතො, ස්වායං අරියමග්ගො පටිවිද්ධො, යතො ඉමෙ කායාදයො අසුභාදිතො සභාවාදිතො සම්මදෙව පරිඤ්ඤාතාති චතුබ්බිධම්පි සතිං යථාතථං විසයෙ සුට්ඨු උපට්ඨිතං කත්වා. ඤාණෙන පරිච්ඡින්දිත්වාති යස්මා ඉමස්ස අත්තභාවසඤ්ඤිතස්ස දුක්ඛභාරස්ස වහනෙ පයොජනභූතං අත්තහිතං බොධිමූලෙ එව පරිසමාපිතං, පරහිතං පන බුද්ධවෙනෙය්‍යවිනයනං පරිසමාපිතං මත්ථකප්පත්තං, තං දානි මාසත්තයෙනෙව පරිසමාපනං පාපුණිස්සති, තස්මා ආහ ‘‘විසාඛපුණ්ණමායං පරිනිබ්බායිස්සාමී’’ති, එවං බුද්ධඤාණෙන පරිච්ඡින්දිත්වා සච්චභාගෙන විනිච්ඡයං කත්වා. ආයුසඞ්ඛාරං විස්සජීති ආයුනො ජීවිතස්ස අභිසඞ්ඛරණං ඵලසමාපත්තිධම්මං න සමාපජ්ජිස්සාමීති විස්සජි, තං විස්සජ්ජනෙනෙව තෙන අභිසඞ්ඛරීයමානං ජීවිතසඞ්ඛාරං න පවත්තයිස්සාමීති විස්සජි. තෙනාහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි.

คำว่า สติที่ตั้งไว้ดีแล้ว คือ ภาระคือทุกข์อันเป็นส่วนแห่งอัตภาพ มีกายเป็นต้นนี้ อันเราแบกมานานแล้ว บัดนี้ไม่ควรแบกอีก เพื่อไม่ให้แบกภาระนี้ เราได้สั่งสมสัมภาระคืออริยมรรคมานานแล้ว อริยมรรคนั้นเราได้แทงตลอดแล้ว เพราะกายเป็นต้นเหล่านี้ เราได้กำหนดรู้โดยชอบแล้ว โดยความเป็นของไม่งามเป็นต้น โดยความเป็นสภาพเป็นต้น ดังนี้แล้ว ได้ทำสติทั้ง ๔ อย่างให้ตั้งมั่นดีแล้วในอารมณ์ตามความเป็นจริง. คำว่า กำหนดด้วยญาณ คือ เพราะประโยชน์ตนอันเป็นเหตุในการแบกภาระคือทุกข์อันเป็นอัตภาพนี้ ได้สำเร็จแล้วที่โคนต้นโพธิ์นั่นเอง ส่วนประโยชน์ผู้อื่นคือการแนะนำพุทธเวไนย ได้สำเร็จถึงที่สุดแล้ว บัดนี้จะถึงความสำเร็จใน ๓ เดือนเท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “เราจักปรินิพพานในวันวิสาขปุรณมี” ดังนี้แล้ว ทรงกำหนดด้วยพุทธญาณ ทรงวินิจฉัยด้วยส่วนแห่งสัจจะ. คำว่า ทรงปลงอายุสังขาร คือ ทรงปลงการปรุงแต่งแห่งอายุคือชีวิตว่า เราจักไม่เข้าผลสมาบัติอันเป็นธรรมแห่งชีวิต ดังนี้แล้ว ด้วยการปลงนั้นนั่นเอง ทรงปลงว่า เราจักไม่ยังชีวิตสังขารอันถูกปรุงแต่งด้วยการปลงนั้นให้เป็นไป. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสคำว่า “ในที่นั้น” เป็นต้น.

ඨානමහන්තතායපි පවත්තිආකාරමහන්තතායපි මහන්තො පථවීකම්පො. තත්ථ ඨානමහන්තතාය භූමිචාලස්ස මහන්තතං දස්සෙතුං ‘‘තදා…පෙ… අකම්පිත්ථා’’ති වුත්තං, සා පන ජාතිඛෙත්තභූතා දසසහස්සී ලොකධාතු එව, න යා කාචි. යා මහාභිනීහාරමහාජාතිආදීසුපි අකම්පිත්ථ, තදාපි තත්තකාය එව කම්පනෙ කිං කාරණං? ජාතිඛෙත්තභාවෙන තස්සෙව ආදිතො පරිග්ගහස්ස කතත්තා, පරිග්ගහණඤ්චස්ස ධම්මතාවසෙන වෙදිතබ්බං. තථා හි පුරිමබුද්ධානම්පි තත්තකමෙව ජාතිඛෙත්තං අහොසි. තථා හි වුත්තං ‘‘දසසහස්සී ලොකධාතු නිස්සද්දා හොති නිරාකුලා…පෙ… මහාසමුද්දො ආභුජති, දසසහස්සී පකම්පතී’’ති ච ආදි. උදකපරියන්තං කත්වා ඡප්පකාරප්පවෙධනෙන. අවීතරාගෙ භිංසෙතීති භිංසනො, සො එව භිංසනකොති ආහ ‘‘භයජනකො’’ති. දෙවභෙරියොති දෙවදුන්දුභිසද්දස්ස පරියායවචනමත්තං, න චෙත්ථ කාචි භෙරී දෙවදුන්දුභීති අධිප්පෙතා, අථ ඛො උප්පාතභාවෙන ලබ්භමානො ආකාසතො නිග්ඝොසසද්දො. තෙනාහ ‘‘දෙවො’’තිආදි. දෙවොති මෙඝො. තස්ස හි තදා අච්ඡභාවෙන ආකාසස්ස වස්සාභාවෙන සුක්ඛගජ්ජිතසඤ්ඤිතෙ [Pg.509] සද්දෙ නිච්ඡරන්තෙ දෙවදුන්දුභිසමඤ්ඤා. තෙනාහ ‘‘දෙවො සුක්ඛගජ්ජිතං ගජ්ජී’’ති.

แผ่นดินไหวใหญ่ เพราะความเป็นใหญ่แห่งสถานที่ และเพราะความเป็นใหญ่แห่งอาการเป็นไป. ในที่นั้น เพื่อแสดงความใหญ่แห่งการไหวของแผ่นดิน เพราะความเป็นใหญ่แห่งสถานที่ จึงตรัสว่า “ในกาลนั้น…เป…ไหวแล้ว” โโลกธาตุ ๑๐,๐๐๐ ที่เป็นเขตเกิดนั่นเอง ไม่ใช่โลกธาตุใดๆ. โลกธาตุใดไหวแล้วแม้ในมหาอภินิหาร มหาชาติเป็นต้น ในกาลนั้น การไหวเพียงเท่านั้นมีอะไรเป็นเหตุ? เพราะความเป็นเขตเกิด จึงมีการกำหนดถือเอาโลกธาตุนั้นไว้ก่อน การกำหนดถือเอาโลกธาตุนั้น พึงทราบโดยธรรมดา. จริงอยู่ แม้ของพระพุทธเจ้าองค์ก่อนๆ ก็มีเขตเกิดเพียงเท่านั้น. จริงอยู่ มีคำกล่าวไว้ว่า “โลกธาตุ ๑๐,๐๐๐ ย่อมเงียบสงัด ไม่มีกังวล…เป…มหาสมุทรย่อมปั่นป่วน โลกธาตุ ๑๐,๐๐๐ ย่อมไหว” เป็นต้น. ด้วยการไหว ๖ อย่าง มีน้ำเป็นที่สุด. คำว่า ย่อมทำให้ผู้ยังไม่ปราศจากราคะสะดุ้งกลัว คือ น่ากลัว, น่ากลัวนั่นเอง จึงตรัสว่า “ยังความกลัวให้เกิด”. คำว่า เทวเภรี คือ เป็นเพียงคำไวพจน์ของคำว่า เทวทุนทุภี ไม่ได้หมายถึงเภรีหรือเทวทุนทุภีใดๆ ในที่นี้ แต่หมายถึงเสียงกึกก้องที่เกิดขึ้นจากอากาศโดยความเป็นอุปบาท. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสคำว่า “เทวดา” เป็นต้น. คำว่า เทวดา คือ เมฆ. เพราะในกาลนั้น เมื่ออากาศโปร่ง ไม่มีฝน เสียงที่เปล่งออกมาเป็นเสียงคำรามแห้งๆ จึงมีชื่อว่า เทวทุนทุภี. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “เทวดาคำรามเสียงแห้งๆ”.

පීතිවෙගවිස්සට්ඨන්ති ‘‘එවං චිරතරකාලං වහිතො අයං අත්තභාවසඤ්ඤිතො දුක්ඛභාරො, දානි න චිරස්සෙව නික්ඛිපිස්සාමී’’ති සඤ්ජාතසොමනස්සො භගවා සභාවෙනෙව පීතිවෙගවිස්සට්ඨං උදානං උදානෙති, එවං උදානෙන්තෙන අයම්පි අත්ථො සාධිතො හොතීති දස්සනත්ථං අට්ඨකථායං ‘‘කස්මා’’තිආදි වුත්තං.

คำว่า เปล่งด้วยกำลังปีติ คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระโสมนัสเกิดขึ้นว่า “ภาระคือทุกข์อันเป็นอัตภาพนี้ เราแบกมานานแล้ว บัดนี้จักวางลงในไม่ช้า” จึงทรงเปล่งอุทานที่เปล่งด้วยกำลังปีติโดยธรรมชาติ เพื่อแสดงว่า แม้ความหมายนี้ก็สำเร็จด้วยการเปล่งอุทานอย่างนี้ จึงมีคำกล่าวไว้ในอรรถกถาว่า “เพราะเหตุไร” เป็นต้น.

තුලීයතීති තුලන්ති තුල-සද්දො කම්මසාධනොති දස්සෙතුං ‘‘තුලිත’’න්ති වුත්තං. අප්පානුභාවතාය පරිච්ඡින්නං. තථා හි තං පටිපක්ඛෙන පරිතො ඛණ්ඩිතභාවෙන පරිත්තන්ති වුච්චති. පටිපක්ඛවික්ඛම්භනතො දීඝසන්තානතාය විපුලඵලතාය ච න තුලං න පරිච්ඡින්නං. යෙහි කාරණෙහි පුබ්බෙ අවිසෙසතො ‘‘මහග්ගතං අතුල’’න්ති වුත්තං, තානි කාරණානි රූපාවචරතො ආරුප්පස්ස සාතිසයං විජ්ජන්තීති අරූපාවචරං අතුලන්ති වුත්තං, ඉතරඤ්ච තුලන්ති. අප්පවිපාකන්ති තීසුපි කම්මෙසු යං අප්පවිපාකං හීනං, තං තුලං. බහුවිපාකන්ති යං මහාවිපාකං පණීතං, තං අතුලං. යං පනෙත්ථ මජ්ඣිමං, තං හීනං උක්කට්ඨන්ති ද්විධා භින්දිත්වා ද්වීසු භාගෙසු පක්ඛිපිතබ්බං. හීනත්තිකවණ්ණනායං වුත්තනයෙනෙව අප්පබහුවිපාකතං නිද්ධාරෙත්වා තස්ස වසෙන තුලාතුලභාවො වෙදිතබ්බො. සම්භවති එතස්මාති සම්භවොති ආහ ‘‘සම්භව^ හෙතුභූත’’න්ති. නියකජ්ඣත්තරතොති සසන්තානධම්මෙසු විපස්සනාවසෙන ගොචරාසෙවනාය ච රතො. සවිපාකං සමානං පවත්තිවිපාකමත්තදායිකම්මං සවිපාකට්ඨෙන සම්භවං, න ච තං කාමාදි^ භවාභිසඞ්ඛාරකන්ති තතො විසෙසනත්ථං සම්භවන්ති වත්වා ‘‘භවසඞ්ඛාර’’න්ති වුත්තං. ඔස්සජීති අරියමග්ගෙන අවස්සජි. කවචං විය අත්තභාවං පරියොනන්ධිත්වා ඨිතං අත්තනි සම්භූතත්තා අත්තසම්භවං කිලෙසඤ්ච අභින්දීති කිලෙසභෙදසහභාවිකම්මොස්සජ්ජනං දස්සෙන්තො තදුභයස්ස කාරණමාහ ‘‘අජ්ඣත්තරතො සමාහිතො’’ති.

คำว่า ย่อมถูกเปรียบเทียบ คือ ย่อมเปรียบเทียบ เพื่อแสดงว่า คำว่า ตุล เป็นกัมมสาธนะ จึงตรัสว่า “ถูกเปรียบเทียบแล้ว”. ถูกจำกัดเพราะมีอานุภาพน้อย. จริงอยู่ สิ่งนั้นถูกเรียกว่า ปริตตะ เพราะถูกฝ่ายตรงข้ามทำลายโดยรอบ. ไม่ถูกเปรียบเทียบ ไม่ถูกจำกัด เพราะข่มฝ่ายตรงข้ามได้ เพราะมีลำดับสืบเนื่องยาวนาน และเพราะมีผลไพบูลย์. ด้วยเหตุผลใด ที่กล่าวไว้ก่อนโดยไม่จำกัดว่า “มหัคคตะ อตุละ” เหตุผลเหล่านั้นมีอยู่ในอรูปาวจรยิ่งกว่ารูปาวจร จึงกล่าวว่า อรูปาวจรเป็นอตุละ ส่วนที่เหลือเป็นตุละ. คำว่า มีวิบากน้อย คือ กรรมใดมีวิบากน้อย เป็นของเลวในกรรมทั้ง ๓ อย่าง กรรมนั้นเป็นตุละ. คำว่า มีวิบากมาก คือ กรรมใดมีวิบากมาก เป็นของประณีต กรรมนั้นเป็นอตุละ. กรรมที่เป็นกลางในที่นี้ พึงแบ่งเป็น ๒ ส่วน คือ เลวและประณีต แล้วจัดเข้าใน ๒ ส่วนนั้น. พึงกำหนดความเป็นวิบากน้อยและมากโดยนัยที่กล่าวไว้ในหีนัตติกวรรณนา แล้วพึงทราบความเป็นตุละและอตุละโดยอาศัยวิบากนั้น. คำว่า ย่อมเกิดจากสิ่งนี้ คือ สัมภวะ จึงตรัสว่า “สัมภวะ คือ เป็นเหตุ”. คำว่า ยินดีในภายในของตน คือ ยินดีในการเสพโคจรโดยวิปัสสนาในธรรมอันเป็นสันดานของตน. กรรมที่ให้เพียงวิบากที่เป็นไปเท่านั้น ชื่อว่า สัมภวะ เพราะมีวิบาก และกรรมนั้นไม่ใช่ภวสังขารมีกามเป็นต้น เพื่อแสดงความพิเศษจากนั้น จึงกล่าวว่า สัมภวะ แล้วกล่าวว่า “ภวสังขาร”. คำว่า ทรงปลง คือ ทรงปลงด้วยอริยมรรค. ทรงทำลายกิเลสอันเกิดในตน เพราะเกิดในตน ซึ่งห่อหุ้มอัตภาพไว้เหมือนเกราะ เพื่อแสดงการปลงกรรมที่เกิดพร้อมกับการทำลายกิเลสทั้งสองอย่างนั้น จึงตรัสเหตุของทั้งสองอย่างนั้นว่า “ยินดีในภายใน มีจิตตั้งมั่น”.

පඨමවිකප්පෙ අවසජ්ජනමෙව වුත්තං. එත්ථ අවසජ්ජනාකාරොති තං දස්සෙන්තො ‘‘අථ වා’’තිආදිමාහ. තත්ථ තීරෙන්තොති ‘‘උප්පාදො භයං, අනුප්පාදො ඛෙම’’න්තිආදිනා වීමංසන්තො. තුලෙන්තො තීරෙන්තොතිආදිනා සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘පඤ්චක්ඛන්ධා’’තිආදිං වත්වා භවසඞ්ඛාරස්ස අවසජ්ජනාකාරං සරූපතො දස්සෙති. එවන්තිආදිනා [Pg.510] පන උදානගාථාවණ්ණනායං ආදිතො වුත්තමත්ථං නිගමනවසෙන දස්සෙති. අභීතභාවඤාපනත්ථඤ්චාති අයම්පි අත්ථො සඞ්ගහිතොති දට්ඨබ්බං.

ในวิกัปแรก กล่าวถึงการปลงเท่านั้น. ในที่นี้ เพื่อแสดงอาการแห่งการปลง จึงตรัสคำว่า “อีกอย่างหนึ่ง” เป็นต้น. ในที่นั้น คำว่า พิจารณา คือ พิจารณาว่า “ความเกิดขึ้นเป็นภัย ความไม่เกิดขึ้นเป็นความเกษม” เป็นต้น. คำว่า เปรียบเทียบ พิจารณา เป็นต้น เพื่อแสดงความหมายที่กล่าวไว้โดยย่อให้พิสดาร จึงกล่าวคำว่า “ปัญจขันธ์” เป็นต้น แล้วแสดงอาการแห่งการปลงภวสังขารโดยสภาพ. ส่วนคำว่า “อย่างนี้” เป็นต้น แสดงความหมายที่กล่าวไว้ในเบื้องต้นในอุททานคาถาพรรณนาโดยนัยแห่งการสรุป. และคำว่า เพื่อให้รู้ถึงความเป็นผู้ไม่หวาดกลัว ความหมายนี้ก็พึงทราบว่าสงเคราะห์เข้าไว้ด้วย.

චාපාලවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

จาปาลวรรคพรรณนา จบแล้ว.

2. පාසාදකම්පනවග්ගො

๒. ปาสาทกัมปนวรรค

1-2. පුබ්බසුත්තාදිවණ්ණනා

๑-๒. ปุพพสูตรเป็นต้นพรรณนา

823-824. පරතො ඉමස්මිං පාසාදකම්පනවග්ගෙ දසමසුත්තෙ ආවි භවිස්සන්ති. ඡඅභිඤ්ඤාපාදකාති ඡන්නං අභිඤ්ඤානං පාදකභූතා පධානභූතා. යථා පඨමසුත්තෙ, තථා දුතියතතියසුත්තෙසුපි ච ඡඅභිඤ්ඤාපාදකා ඉද්ධිපාදා කථිතාති අත්ථො.

๘๒๓-๘๒๔. ในปาสาทกัมปนวรรคนี้ จักปรากฏในทสมสูตรต่อไป. คำว่า มีอภิญญา ๖ เป็นบาท คือ เป็นบาท เป็นประธานแห่งอภิญญา ๖. ความว่า ในทุติยสูตรและตติยสูตรก็กล่าวถึงอิทธิบาทที่มีอภิญญา ๖ เป็นบาท เหมือนในปฐมสูตร.

3. ඡන්දසමාධිසුත්තවණ්ණනා

๓. ฉันทสมาธิสูตรพรรณนา

825. යො සමාධිස්ස නිස්සයභූතො ඡන්දො, සො ඉධාධිප්පෙතොති ආහ ‘‘ඡන්දන්ති කත්තුකම්‍යතාඡන්ද’’න්ති. තස්ස ච අධිපතෙය්‍යට්ඨො නිස්සයට්ඨො, න විනා තං ඡන්දං නිස්සායාති ආහ – ‘‘නිස්සායාති නිස්සයං කත්වා, අධිපතිං කත්වාති අත්ථො’’ති. පධානභූතාති සෙට්ඨභූතා, සෙට්ඨභාවො ච එකස්සපි චතුකිච්චසාධනවසෙන පවත්තියා, තතො එව බහුවචනනිද්දෙසො, පධානසඞ්ඛාරට්ඨෙන පධානසඞ්ඛරණතො. ‘‘ඡන්දං චෙ නිස්සාය…පෙ… අයං වුච්චති ඡන්දසමාධී’’ති ඉමාය පාළියා ඡන්දාධිපති සමාධි ඡන්දසමාධීති අධිපතිසද්දලොපං කත්වා සමාසො වුත්තොති විඤ්ඤායති, අධිපතිසද්දත්ථදස්සනවසෙන වා ඡන්දහෙතුකො, ඡන්දාධිකො වා සමාධි ඡන්දසමාධි. තෙන ‘‘ඡන්දසමාධිනා චෙව පධානසඞ්ඛාරෙහි පධානභූතසඞ්ඛාරෙහි ච සමන්නාගතා’’ති වක්ඛති, තං ආනෙත්වා සම්බන්ධො. පධානභූතාති වීරියභූතා. කෙචි වදන්ති – ‘‘සඞ්ඛතසඞ්ඛාරාදිනිවත්තනත්ථං පධානග්ගහණ’’න්ති. අථ වා තං තං විසෙසං සඞ්ඛරොතීති සඞ්ඛාරො, සබ්බම්පි වීරියං. තත්ථ චතුකිච්චසාධකතො තදඤ්ඤස්ස නිවත්තනත්ථං පධානග්ගහණන්ති. යථා ඡන්දො ඡන්දසමාධිනා චෙව පධානසඞ්ඛාරෙහි ච සමන්නාගතො, එවං ඡන්දසමාධි ඡන්දෙන චෙව පධානසඞ්ඛාරෙහි ච සමන්නාගතො. පධානසඞ්ඛාරාපි ඡන්දෙන [Pg.511] චෙව ඡන්දසමාධිනා ච සමන්නාගතාති තීසුපි පදෙසු සමන්නාගතසද්දො යොජෙතබ්බො. තස්මාති යස්මා තයොපි ඡන්දාදයො එකචිත්තුප්පාදපරියාපන්නා, තස්මා සබ්බෙ තෙ ධම්මා එකතො කත්වා ‘‘අයං වුච්චති…පෙ… ඉද්ධිපාදො’’ති වුත්තන්ති. එවං ඡන්දාදීනංයෙව චෙත්ථ ඉද්ධිපාදභාවො වුත්තො, විභඞ්ගෙ පන තෙසං ඉද්ධිභාවො සම්පයුත්තානං ඉද්ධිපාදභාවො වුත්තොති දස්සෙන්තො ‘‘ඉද්ධිපාදවිභඞ්ගෙ පනා’’තිආදිමාහ.

๘๒๕. ฉันทะที่เป็นที่อาศัยของสมาธิ พึงประสงค์ในที่นี้ ท่านจึงกล่าวว่า “ฉันทะ” คือ “ฉันทะคือความใคร่จะทำ”. อธิปไตยภาวะของฉันทะนั้นเป็นที่อาศัย ไม่พ้นจากฉันทะนั้นอาศัย ท่านจึงกล่าวว่า “นิสสายะ” คือ “กระทำเป็นที่อาศัย กระทำเป็นอธิบดี” ดังนี้. ปธานภูตะ คือ เป็นสภาพที่ประเสริฐ ภาวะที่ประเสริฐนั้นย่อมเป็นไปโดยการยังกิจ ๔ ให้สำเร็จแม้แก่สิ่งเดียว เพราะเหตุนั้น จึงมีการกล่าวด้วยพหูพจน์ เพราะเป็นปธานสังขารด้วยอรรถว่าปธานสังขรณ์. “อาศัยฉันทะ...ฯลฯ...นี้เรียกว่าฉันทสมาธิ” ดังนี้ พึงทราบว่า สมาธิที่มีฉันทะเป็นอธิบดี ชื่อว่าฉันทสมาธิ ด้วยบาลีนี้ โดยการทำบทว่าอธิบดีให้ลบไปแล้วทำเป็นสมาส หรือสมาธิที่มีฉันทะเป็นเหตุ หรือสมาธิที่มีฉันทะมาก ชื่อว่าฉันทสมาธิ โดยการแสดงอรรถของบทว่าอธิบดี. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงจะกล่าวว่า “ประกอบด้วยฉันทสมาธิและปธานสังขารทั้งหลาย คือสังขารทั้งหลายที่เป็นประธาน” ดังนี้ พึงนำมาเชื่อมโยง. ปธานภูตะ คือ เป็นวิริยะ. บางพวกกล่าวว่า “การรับเอาบทว่าปธานะ เพื่อป้องกันสังขารที่ปรุงแต่งเป็นต้น”. อีกอย่างหนึ่ง สังขาร คือ สิ่งที่ปรุงแต่งคุณวิเศษนั้นๆ วิริยะทั้งหมดก็เป็นสังขาร. ในสังขารนั้น การรับเอาบทว่าปธานะ เพื่อป้องกันสังขารอื่นจากสังขารที่ยังกิจ ๔ ให้สำเร็จ. ฉันทะประกอบด้วยฉันทสมาธิและปธานสังขารทั้งหลายฉันใด ฉันทสมาธิก็ประกอบด้วยฉันทะและปธานสังขารทั้งหลายฉันนั้น ปธานสังขารทั้งหลายก็ประกอบด้วยฉันทะและฉันทสมาธิ ดังนี้ พึงประกอบบทว่า “สมันนาคตะ” ในบททั้ง ๓ นั้น. เพราะเหตุนั้น เพราะฉันทะเป็นต้นทั้ง ๓ นั้นสงเคราะห์เข้าในจิตตุปบาทเดียวกัน เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวรวมธรรมเหล่านั้นทั้งหมดว่า “นี้เรียกว่า...ฯลฯ...อิทธิบาท” ดังนี้. ในที่นี้ ท่านกล่าวความเป็นอิทธิบาทของฉันทะเป็นต้นเท่านั้น แต่ในวิภังค์ ท่านกล่าวความเป็นอิทธิของฉันทะเป็นต้นนั้น และความเป็นอิทธิบาทของธรรมที่สัมปยุตต์ ดังนี้ ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ในอิทธิบาทวิภังค์นั้น”.

ඉදානි නෙසං ඉද්ධිපාදතාපි සම්භවතීති දස්සෙන්තො ‘‘අපිචා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ඡන්දඤ්හි භාවයතො පධානං කත්වා භාවෙන්තස්ස තථා පවත්තපුබ්බාභිසඞ්ඛාරවසෙන ඉජ්ඣමානො ඡන්දො ඉද්ධි නාම, තස්ස නිස්සයභූතා පධානසඞ්ඛාරා ඉද්ධිපාදො නාම. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. තථා භාවයන්තස්ස මුඛ්‍යතාමත්තං සන්ධාය වුත්තං, ඉජ්ඣනත්ථො පන සබ්බෙසං සමානන්ති දස්සෙන්තො ‘‘සම්පයුත්ත…පෙ… ඉජ්ඣන්තියෙවා’’ති ආහ.

บัดนี้ ท่านกล่าวคำมีอาทิว่า “อนึ่ง” เพื่อแสดงว่าความเป็นอิทธิบาทของธรรมเหล่านั้นก็ย่อมมีได้. ในที่นั้น ฉันทะที่กำลังสำเร็จโดยความเป็นอภิสังขารที่เคยเป็นไปแล้วอย่างนั้น ของผู้ที่เจริญฉันทะโดยกระทำฉันทะให้เป็นประธาน ชื่อว่าอิทธิ ปธานสังขารทั้งหลายที่เป็นที่อาศัยของฉันทะนั้น ชื่อว่าอิทธิบาท. แม้ในธรรม ๒ อย่างที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. ท่านกล่าวโดยอ้างถึงความเป็นประธานเท่านั้นของผู้ที่เจริญอย่างนั้น แต่เพื่อแสดงว่าอรรถแห่งความสำเร็จนั้นเสมอกันแก่ธรรมทั้งหมด ท่านจึงกล่าวว่า “สัมปยุตต์...ฯลฯ...ย่อมสำเร็จนั่นเอง”.

ඉද්ධිපාදෙ අසඞ්කරතො දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ඡන්දාදයොති ඡන්දසමාධිපධානසඞ්ඛාරා. සෙසිද්ධිපාදෙසූති වීරියිද්ධිපාදාදීසු. තත්ථ වීරියසමාධිපධානසඞ්ඛාරසමන්නාගතොති ද්වික්ඛත්තුං වීරියං ආගතං, තත්ථ පුරිමං සමාධිවිසෙසං, වීරියාධිපතිසමාධි එව වීරියසමාධීති දුතියං සමන්නාගමඞ්ගදස්සනං. ද්වෙයෙව හි සබ්බත්ථ සමන්නාගමඞ්ගානි සමාධි පධානසඞ්ඛාරො ච, ඡන්දාදයො සමාධිවිසෙසනානි, පධානසඞ්ඛාරො පන පධානවචනෙනෙව විසෙසිතො, න ඡන්දාදීහීති න ඉධ වීරියාධිපතිතා පධානසඞ්ඛාරස්ස වුත්තා හොති. වීරියඤ්ච සමාධිං විසෙසෙත්වා ඨිතමෙව සමන්නාගමඞ්ගවසෙන පධානසඞ්ඛාරවචනෙන වුත්තන්ති නාපි ද්වීහි වීරියෙහි සමන්නාගමො වුත්තො හොති. යස්මා පන ඡන්දාදීහි විසිට්ඨො සමාධි, තථාපි විසිට්ඨෙනෙව ච තෙන සම්පයුත්තො පධානසඞ්ඛාරො සෙසධම්මා ච, තස්මා සමාධිවිසෙසනානං වසෙන චත්තාරො ඉද්ධිපාදා වුත්තා, විසෙසනභාවො ච ඡන්දාදීනං තංතංඅවස්සයදස්සනවසෙන හොතීති ‘‘ඡන්දසමාධි…පෙ… ඉද්ධිපාදො’’ති එත්ථ නිස්සයත්ථෙපි පාද-සද්දෙ උපාදායට්ඨෙන ඡන්දාදීනං ඉද්ධිපාදතා වුත්තා හොති, තෙනෙව අභිධම්මෙ උත්තරචූළභාජනියෙ ‘‘චත්තාරො ඉද්ධිපාදා ඡන්දිද්ධිපාදො’’තිආදිනා (විභ. 457) ඡන්දාදීනංයෙව ඉද්ධිපාදතා වුත්තා, පඤ්හපුච්ඡකෙ ච – ‘‘චත්තාරො ඉද්ධිපාදා ඉධ භික්ඛු ඡන්දසමාධී’’තිආදිනාව (විභ. 431) උද්දෙසං කත්වාපි පුන ඡන්දාදීනංයෙව කුසලාදිභාවො [Pg.512] විභත්තො. උපායිද්ධිපාදදස්සනත්ථමෙව හි නිස්සයිද්ධිපාදදස්සනං කතං, අඤ්ඤථා චතුබ්බිධතා න හොතීති අයමෙත්ථ පාළිවසෙන අත්ථවිනිච්ඡයො. තත්ථ උපායිද්ධිපාදදස්සනත්ථමෙවාති ඡන්දාදිකෙ ධුරෙ ජෙට්ඨකෙ පුබ්බඞ්ගමෙ කත්වා නිබ්බත්තිතසමාධි ඡන්දාධිපතිසමාධීති ඡන්දාදීනං ඉද්ධියා අධිගමූපායදස්සනං උපායිද්ධිපාදදස්සනං, තදත්ථමෙව ‘‘තථාභූතස්ස වෙදනාක්ඛන්ධො…පෙ… විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො’’ති තත්ථ තත්ථ පාළියං නිස්සයිද්ධිපාදදස්සනං කතං ඡන්දාදිවිසිට්ඨානංයෙව වෙදනාක්ඛන්ධාදීනං අධිප්පෙතත්තා. එවඤ්චෙතං සම්පටිච්ඡිතබ්බං, අඤ්ඤථා කෙවලං ඉද්ධිසම්පයුත්තානංයෙව ඛන්ධානං වසෙන ඉද්ධිපාදභාවෙ ගය්හමානෙ තෙසං චතුබ්බිධතා න හොති විසෙසකාරණභාවතොති අධිප්පායො.

ท่านกล่าวคำมีอาทิว่า “อนึ่ง” เพื่อแสดงความไม่ปะปนกันในอิทธิบาท ในที่นั้น บทว่า “ฉันทะเป็นต้น” คือ ฉันทสมาธิและปธานสังขาร บทว่า “ในอิทธิบาทที่เหลือ” คือ ในวิริยอิทธิบาทเป็นต้น ในที่นั้น บทว่า “ประกอบด้วยวิริยสมาธิและปธานสังขาร” ดังนี้ วิริยะมา ๒ ครั้ง ใน ๒ ครั้งนั้น วิริยะครั้งแรกเป็นบทวิเสสนะของสมาธิ วิริยสมาธิคือวิริยาธิปติสมาธิ วิริยะครั้งที่สองเป็นการแสดงองค์แห่งการประกอบ องค์แห่งการประกอบมี ๒ อย่างเท่านั้นในที่ทั้งปวง คือ สมาธิและปธานสังขาร ฉันทะเป็นต้นเป็นบทวิเสสนะของสมาธิ ส่วนปธานสังขารนั้น ท่านจำแนกด้วยบทว่าปธานะเท่านั้น ไม่ได้จำแนกด้วยฉันทะเป็นต้น เพราะฉะนั้น ความเป็นวิริยาธิปไตยของปธานสังขารจึงไม่ได้กล่าวไว้ในที่นี้ และวิริยะที่ตั้งอยู่โดยจำแนกสมาธิแล้วเท่านั้น ก็ไม่ได้กล่าวถึงการประกอบด้วยวิริยะ ๒ อย่าง โดยบทว่าปธานสังขารโดยเป็นองค์แห่งการประกอบ เพราะเหตุว่า สมาธิเป็นธรรมที่วิเศษด้วยฉันทะเป็นต้น ถึงกระนั้น ปธานสังขารและธรรมที่เหลือก็สัมปยุตต์ด้วยสมาธิที่วิเศษนั้น เพราะฉะนั้น อิทธิบาท ๔ จึงกล่าวไว้โดยบทวิเสสนะของสมาธิ และความเป็นบทวิเสสนะของฉันทะเป็นต้น ย่อมมีโดยการแสดงความอิงอาศัยนั้นๆ เพราะเหตุนั้น ในบทว่า “ฉันทสมาธิ…ฯลฯ…อิทธิบาท” ดังนี้ ความเป็นอิทธิบาทของฉันทะเป็นต้น จึงกล่าวไว้ด้วยอรรถว่าอาศัย โดยการรับเอาบทว่า ปาทะ แม้ในอรรถว่าที่อาศัย ด้วยเหตุนั้น ในอภิธรรม อุตตรจูฬภาชนีย์ ท่านจึงกล่าวความเป็นอิทธิบาทของฉันทะเป็นต้นเท่านั้น ด้วยคำมีอาทิว่า “อิทธิบาท ๔ คือ ฉันทิทธิบาท” ดังนี้ (วิภังค์ ๔๕๗) และในปัญหปุจฉกะ แม้จะทำบทอุทเทสด้วยคำมีอาทิว่า “ภิกษุทั้งหลาย อิทธิบาท ๔ คือ ฉันทสมาธิ” ดังนี้ (วิภังค์ ๔๓๑) ก็ยังจำแนกความเป็นกุศลเป็นต้นของฉันทะเป็นต้นเท่านั้น การแสดงนิสสยอิทธิบาทนั้น ก็เพื่อแสดงอุปายอิทธิบาทเท่านั้น ถ้ามิฉะนั้น ความเป็น ๔ อย่างก็ไม่มี เพราะฉะนั้น การวินิจฉัยอรรถโดยบาลีในที่นี้จึงเป็นดังนี้ ในที่นั้น บทว่า “เพื่อแสดงอุปายอิทธิบาทเท่านั้น” คือ การแสดงอุบายเครื่องถึงอิทธิของฉันทะเป็นต้น ชื่อว่าการแสดงอุปายอิทธิบาท คือ สมาธิที่เกิดขึ้นโดยกระทำฉันทะเป็นต้นให้เป็นธุระ เป็นประธาน เป็นเบื้องหน้า คือ ฉันทาธิปติสมาธิ เพื่ออรรถนั้นนั่นแหละ การแสดงนิสสยอิทธิบาทจึงทำไว้ในบาลีนั้นๆ ว่า “เวทนาขันธ์…ฯลฯ…วิญญาณขันธ์ ของบุคคลผู้เป็นเช่นนั้น” ดังนี้ เพราะประสงค์เอาเวทนาขันธ์เป็นต้นที่วิเศษด้วยฉันทะเป็นต้นเท่านั้น และพึงรับอย่างนี้ ถ้ามิฉะนั้น เมื่อถือเอาความเป็นอิทธิบาทโดยขันธ์ทั้งหลายที่สัมปยุตต์ด้วยอิทธิเท่านั้น ความเป็น ๔ อย่างของขันธ์เหล่านั้นก็ไม่มี เพราะความเป็นเหตุพิเศษ ดังนี้

කෙචීති උත්තරවිහාරවාසිනො. අනිබ්බත්තොති හෙතුපච්චයෙහි න නිබ්බත්තො, න සභාවධම්මො, පඤ්ඤත්තිමත්තන්ති අධිප්පායො. වාදමද්දනත්ථාය හොති, අභිධම්මෙ ච ආගතො උත්තරචූළවාරොති යොජනා. චත්තාරො ඉද්ධිපාදාතිආදි උත්තරචූළවාරදස්සනං. ඉමෙ පන උත්තරචූළවාරෙ ආගතා ඉද්ධිපාදා.

บทว่า “บางพวก” คือ ชาวอุตตรวิหาร บทว่า “อนิพพัตตะ” คือ ไม่เกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย ไม่ใช่สภาวธรรม เป็นเพียงบัญญัติ ดังนี้ เป็นอธิบาย การประกอบคือ เพื่อข่มวาทะ และอุตตรจูฬวารมาในอภิธรรม บทว่า “อิทธิบาท ๔ เป็นต้น” เป็นการแสดงอุตตรจูฬวาร อิทธิบาทเหล่านี้มาในอุตตรจูฬวาร

රට්ඨපාලත්ථෙරො ඡන්දෙ සති කථං නානුජානිස්සන්තීති සත්තාහානි භත්තානි අභුඤ්ජිත්වා මාතාපිතරො අනුජානාපෙත්වා පබ්බජිත්වා ඡන්දමෙව නිස්සාය අරහත්තං පාපුණීති ආහ – ‘‘රට්ඨපාලත්ථෙරො ඡන්දං ධුරං කත්වා ලොකුත්තරධම්මං නිබ්බත්තෙසී’’ති. සොණත්ථෙරොති සුඛුමාලසොණත්ථෙරො. සො හි ආයස්මා අත්තනො සුඛුමාලභාවං අචින්තෙත්වා අතිවෙලං චඞ්කමනෙන පාදෙසු උට්ඨිතෙසුපි උස්සාහං අවිස්සජ්ජෙන්තො වීරියං ධුරං කත්වා ලොකුත්තරධම්මං නිබ්බත්තෙසි. සම්භුතත්ථෙරො ‘‘චිත්තවතො චෙ අලමරියඤාණදස්සනවිසෙසො ඉජ්ඣෙය්‍ය, මය්හං ඉජ්ඣෙය්‍යාති චිත්තං ධුරං කත්වා ලොකුත්තරධම්මං නිබ්බත්තෙසි. මොඝරාජා ‘‘පඤ්ඤවතො චෙ මග්ගභාවනා ඉජ්ඣෙය්‍ය, මය්හං ඉජ්ඣෙය්‍යා’’ති පඤ්ඤාපුබ්බඞ්ගමං පඤ්ඤාධුරං පඤ්ඤාජෙට්ඨකං කත්වා අරහත්තං පාපුණීති ආහ ‘‘මොඝරාජා වීමංසං ධුරං කත්වා ලොකුත්තරධම්මං නිබ්බත්තෙසී’’ති. ඉදානි නෙසං අරියානං උපට්ඨානුස්සාහමන්තජාතිසම්පදං නිස්සාය රඤ්ඤො සන්තිකෙ ලද්ධවිසෙසෙ අමච්චපුත්තෙ නිදස්සනභාවෙන දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ යථා’’තිආදිමාහ. එත්ථ [Pg.513] ච පුනප්පුනං ඡන්දුප්පාදනං තොසනං විය හොතීති ඡන්දස්ස උපට්ඨානසදිසතා වුත්තා, ථාමභාවතො ච වීරියස්ස සූරත්තසදිසතා, චින්තනප්පධානත්තා චිත්තස්ස මන්තසංවිධානසදිසතා, යොනිසොමනසිකාර-සම්භූතෙසු කුසලධම්මෙසු පඤ්ඤා සෙට්ඨාති වීමංසාය ජාතිසම්පත්තිසදිසතා වුත්තා.

พระรัฏฐปาลเถระ เมื่อมีความพอใจอยู่ ไฉนจะไม่ทรงอนุญาตเล่า ดังนี้แล้ว ไม่ฉันภัตตาหาร ๗ วัน ให้มารดาบิดาอนุญาตแล้ว บวชแล้ว อาศัยฉันทะนั่นแหละ บรรลุพระอรหัต จึงกล่าวว่า “พระรัฏฐปาลเถระ ทรงทำฉันทะให้เป็นประธาน ยังโลกุตรธรรมให้สำเร็จแล้ว” คำว่า พระโสณเถระ ได้แก่ พระโสณเถระผู้สุขุมมาลชาติ พระเถระนั้นแล ไม่ทรงคำนึงถึงความเป็นผู้สุขุมมาลชาติของตน ทรงจงกรมเกินเวลา แม้เท้าทั้งสองบวมขึ้น ก็ไม่ทรงละความเพียร ทรงทำความเพียรให้เป็นประธาน ยังโลกุตรธรรมให้สำเร็จแล้ว พระสัมภูตเถระ ทรงทำจิตให้เป็นประธาน ยังโลกุตรธรรมให้สำเร็จแล้ว โดยตรัสว่า “ถ้าอริยญาณทัสสนวิเศษย่อมสำเร็จแก่ผู้มีจิตไซร้ ก็พึงสำเร็จแก่เราเถิด” พระโมฆราช ทรงทำปัญญาให้เป็นเบื้องหน้า มีปัญญาเป็นประธาน มีปัญญาเป็นใหญ่ บรรลุพระอรหัต โดยตรัสว่า “ถ้าการเจริญมรรคย่อมสำเร็จแก่ผู้มีปัญญาไซร้ ก็พึงสำเร็จแก่เราเถิด” จึงกล่าวว่า “พระโมฆราช ทรงทำวิมังสาให้เป็นประธาน ยังโลกุตรธรรมให้สำเร็จแล้ว” บัดนี้ เพื่อแสดงบุตรอำมาตย์ทั้งหลายผู้ได้คุณวิเศษในสำนักของพระราชา อาศัยความถึงพร้อมด้วยการเฝ้าแหน ความอุตสาหะ มนต์ และชาติ ของพระอริยะเหล่านั้น โดยความเป็นตัวอย่าง จึงตรัสคำมีอาทิว่า “ในเรื่องนั้น เหมือนอย่างว่า” อนึ่ง ในอรรถกถานี้ การยังฉันทะให้เกิดขึ้นบ่อยๆ ย่อมเป็นเหมือนการทำให้พอใจ ฉันทะจึงชื่อว่าเหมือนการเฝ้าแหน ความเพียรชื่อว่าเหมือนความกล้าหาญ เพราะความเป็นผู้มีกำลัง จิตชื่อว่าเหมือนการจัดแจงมนต์ เพราะมีความคิดเป็นประธาน วิมังสาชื่อว่าเหมือนความถึงพร้อมด้วยชาติ เพราะปัญญาเป็นเลิศในกุศลธรรมทั้งหลายที่เกิดจากโยนิโสมนสิการ

4. මොග්ගල්ලානසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาโมคคัลลานสูตร

826. උද්ධච්චපකතිකාති වික්ඛිත්තසභාවා, විබ්භන්තචිත්තාති අත්ථො. අනවට්ඨිතතාය විප්ඵන්දිතචිත්තතාය විප්ඵන්දමානචිත්තා. තුච්ඡතාය නළො වියාති නළො, මානො, උග්ගතො නළො එතෙසන්ති උන්නළාති ආහ – ‘‘උන්නළාති…පෙ… වුත්තං හොතී’’ති. චපලාති චාපල්‍යතා නාම ලොලභාවො. මුරාති ඛරවචනා, ඵරුසවචනාති අත්ථො. විකිණ්ණවාචා නාම සම්ඵප්පලාපිනොති වුත්තං ‘‘අසංයතවචනා’’තිආදි. පටිපත්තිධම්මෙ පමුට්ඨා විනට්ඨා පටිවිනට්ඨා සති එතෙසන්ති මුට්ඨසතීති ආහ – ‘‘නට්ඨස්සතිනො’’ති. උබ්භන්තචිත්තාති සමාධිනො අභාවෙන උද්ධච්චෙනෙව උපරූපරි භන්තචිත්තා. පාකතින්ද්‍රියා අභාවිතකායතාය ගාමදාරකා විය පකතිභූතඉන්ද්‍රියා. නෙමො වුච්චති භූමියා බද්ධභාවනිමිත්තපදෙසො, ගම්භීරො නෙමො එතස්සාති ගම්භීරනෙමො. සුට්ඨු නිඛාතොතිආදි තස්ස පාදස්ස සුප්පතිට්ඨිතභාවදස්සනං.

๘๒๖. บทว่า อุทธัจจปกติกา คือ มีสภาวะฟุ้งซ่าน อธิบายว่า มีจิตซัดส่าย. ชื่อว่ามีจิตดิ้นรน เพราะความไม่ตั้งมั่น เพราะความที่จิตดิ้นรน. บทว่า อุนนฬา คือ มีมานะเหมือนไม้อ้อ เพราะความว่างเปล่า คือมานะเหมือนไม้อ้อ ไม้อ้อ (คือมานะ) ขึ้นแล้วแก่ชนเหล่านั้น ดังนี้ จึงตรัสว่า "อุนนฬา... เป็นอันกล่าวแล้ว". บทว่า จปลา คือ ความคะนอง ได้แก่ ความโลเล. บทว่า มุรา คือ มีวาจาหยาบ อธิบายว่า มีวาจาอันแข็งกระด้าง. บทว่า วิกิณณวาจา คือ ผู้พูดเพ้อเจ้อ จึงตรัสว่า "มีวาจาไม่สำรวม" เป็นต้น. บทว่า มุฏฐสติ คือ ชนทั้งหลายที่มีสติหลงลืม หายไป เสื่อมไปในปฏิปัตติธรรม ชื่อว่า มุฏฐสติ ดังนี้ จึงตรัสว่า "ผู้มีสติอันหายไปแล้ว". บทว่า อุพภันตจิตตา คือ มีจิตฟุ้งซ่านยิ่งๆ ขึ้นไปด้วยอุทธัจจะนั่นเอง เพราะไม่มีสมาธิ. บทว่า ปากตินทริยา คือ มีอินทรีย์ปรากฏ เหมือนเด็กชาวบ้าน เพราะไม่ได้อบรมกาย. คำว่า เนโม หมายถึง ส่วนที่เป็นรากฐานซึ่งผูกติดอยู่กับพื้นดิน, บทว่า คัมภีรเนโม คือ มีรากฐานลึก. คำว่า สุฏฐุนิขาโต เป็นต้น เป็นการแสดงถึงความตั้งมั่นดีของเท้าข้างนั้น.

5. උණ්ණාභබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาอุณณาภพราหมณสูตร

827. පහානත්ථන්ති අනුප්පාදපහානත්ථං.

๘๒๗. บทว่า ปหานัตถัง คือ เพื่อละการไม่ให้เกิดขึ้น.

9. ඉද්ධාදිදෙසනාසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาอิทธิอาทิเทศนาสูตร

831. අභිඤ්ඤාපාදකං චතුත්ථජ්ඣානං අධිප්පෙතං ‘‘ඉද්ධිලාභාය පවත්තතී’’ති වචනතො.

๘๓๑. ฌานที่ ๔ อันเป็นบาทแห่งอภิญญา พึงประสงค์ด้วยบทว่า "ย่อมเป็นไปเพื่อการได้ฤทธิ์".

10. විභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาวิภังคสูตร

832. ඡන්දං උප්පාදෙත්වාති භාවනාඡන්දං උප්පාදෙත්වා. ලීනාකාරොති භාවනාචිත්තස්ස ලයාපත්ති. කොසජ්ජෙන වොකිණ්ණාපජ්ජනං වුත්තං.

๘๓๒. บทว่า ฉันทัง อุปปาเทตวา คือ ยังฉันทะในการเจริญภาวนาให้เกิดขึ้น. บทว่า ลีนากาโร คือ ความที่จิตภาวนาหดหู่. เป็นอันกล่าวถึงการตกไปในความเกียจคร้าน.

එවං [Pg.514] පසාදාභාවෙන චිත්තස්ස වික්ඛෙපාපත්ති, තත්ථ පසාදුප්පාදනෙන යං සම්පහංසනං ඉච්ඡිතබ්බං, තස්ස උප්පාදනාකාරං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘සො බුද්ධධම්මසඞ්ඝගුණෙ ආවජ්ජෙත්වා’’තිආදි. වත්ථුකාමෙ ආරබ්භ වික්ඛිත්තො පුනප්පුනං වික්ඛිත්තො හොතියෙවාති වුත්තං ‘‘අනුවික්ඛිත්තො’’ති. උප්පථං පටිපන්නස්ස චිත්තස්ස දණ්ඩනට්ඨෙන නිග්ගණ්හනට්ඨෙන සුත්තානි එව දණ්ඩොති සුත්තදණ්ඩො, තෙන සුත්තදණ්ඩෙන චිත්තං තජ්ජෙත්වා. පඤ්චකාමගුණෙ ආරබ්භ පවත්තො චිත්තවික්ඛෙපො පුනප්පුනං උප්පජ්ජතෙවාති වුත්තං ‘‘අනුවික්ඛිත්තො අනුවිසටො’’ති.

การที่จิตฟุ้งซ่านเพราะไม่มีความเลื่อมใสอย่างนี้, เพื่อแสดงอาการแห่งการยังความร่าเริงที่พึงประสงค์ให้เกิดขึ้นด้วยการยังความเลื่อมใสให้เกิดขึ้นในที่นั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า "ภิกษุนั้นน้อมใจไปในพระพุทธคุณ พระธรรมคุณ พระสังฆคุณ" บทว่า อนุวิกขิตโต คือ จิตที่ฟุ้งซ่านปรารภวัตถุกาม ย่อมฟุ้งซ่านซ้ำๆ อีกนั่นเอง. พระสูตรทั้งหลายนั่นแหละเป็นทัณฑะ เพราะเป็นเครื่องลงโทษ เป็นเครื่องข่มจิตที่ดำเนินไปผิดทาง จึงชื่อว่า สุตตทัณฑะ (ทัณฑะคือพระสูตร), พึงข่มจิตด้วยสุตตทัณฑะนั้น. บทว่า อนุวิกขิตโต อนุวิสโต คือ ความฟุ้งซ่านแห่งจิตที่เกิดขึ้นปรารภกามคุณ ๕ ย่อมเกิดขึ้นซ้ำๆ อีกนั่นเอง.

පුරෙපච්ඡාභාවො කම්මට්ඨානස්ස මනසිකාරවසෙන උග්ගහවසෙන වාති තදුභයං දස්සෙතුං ‘‘කථ’’න්තිආදි වුත්තං. අතිලීනාදීසු චතූසු ඨානෙසූති අතිලීනාතිපග්ගහිතසංඛිත්තඅනුවික්ඛිත්තසඤ්ඤිතෙසු චතූසු ඨානෙසු. තත්ථ භාවනං අනජ්ඣොගාහෙත්වාව සඞ්කොචො අතිලීනතා, අජ්ඣොගාහෙත්වා අන්තො සඞ්කොචො සංඛිත්තතා, අන්තොසඞ්ඛෙපො අතිපග්ගහිතතා, අච්චාරද්ධවීරියතා අනුවික්ඛිත්තතා. බහිද්ධා විසමවිතක්කානුභාවනං ආපජ්ජන්තො ද්වත්තිංසාකාරවසෙන අට්ඨිකසඤ්ඤාවසෙන වා ගහෙතබ්බන්ති ආහ – ‘‘සරීරවසෙන වෙදිතබ්බ’’න්ති. තෙනාහ ‘‘උද්ධං පාදතලා’’තිආදි (දී. නි. 2.377; ම. නි. 1.110).

เพื่อแสดงความเป็นไปในเบื้องหน้าและเบื้องหลังของกรรมฐาน โดยอาศัยการมนสิการ หรือโดยอาศัยการเรียนรู้ ทั้งสองอย่างนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า "อย่างไร" บทว่า อติลีนาทีสุ จตูสุ ฐาเนสุ คือ ในฐานะ ๔ อย่าง มีอติลีนเป็นต้น ได้แก่ ในฐานะ ๔ อย่างที่ชื่อว่า อติลีน อติปัคคหิต สังขิตตะ อนุวิกขิตตะ. ในบรรดาฐานะเหล่านั้น ความหดหู่โดยไม่เข้าถึงภาวนา ชื่อว่า อติลีนตา, ความหดหู่ภายในโดยเข้าถึงแล้ว ชื่อว่า สังขิตตตา, ความหดหู่ภายใน ชื่อว่า อติปัคคหิตตา, ความเพียรที่ปรารภเกินไป ชื่อว่า อนุวิกขิตตตา. เมื่อเข้าถึงการพิจารณาวิตกที่ไม่สม่ำเสมอภายนอก พึงทราบโดยอาการ ๓๒ หรือโดยอัฏฐิกสัญญา ดังนี้ จึงตรัสว่า "พึงทราบโดยส่วนแห่งร่างกาย" เพราะเหตุนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า "เบื้องบนแต่พื้นเท้าขึ้นไป" (ที. สี. ๒/๓๗๗; ม. มู. ๑/๑๑๐).

අඤ්ඤමඤ්ඤං අසඞ්කරතො ආකිරීයන්ති පකාරතො ඨපීයන්තීති ආකාරා, භාගාති ආහ – ‘‘යෙහි ආකාරෙහීති යෙහි කොට්ඨාසෙහී’’ති. ලිඞ්ගීයති සල්ලක්ඛීයතීති ලිඞ්ගං, සණ්ඨානං. නිමීයති නිද්ධාරෙත්වා පරිච්ඡින්දීයතීති නිමිත්තං, උපට්ඨානං. යො භික්ඛූතිආදි ආලොකසඤ්ඤං යො උග්ගණ්හාති, තං දස්සනං. අඞ්ගණෙති විවටඞ්ගණෙ. ආලොකසඤ්ඤං මනසිකරොති රත්තියං. වීරියාදීසුපීති යථා ‘‘ඉධ භික්ඛු ඡන්දං උප්පාදෙත්වා’’ති ඡන්දෙ විත්ථාරනයො වුත්තො, වීරියාදීසුපි එසො එව විත්ථාරනයො යොජෙතබ්බො.

บทว่า อาการา คือ ส่วนทั้งหลาย เพราะแยกกันวางไว้โดยไม่ปะปนกัน ดังนี้ จึงตรัสว่า "เยหิ อาการหิ คือ ด้วยส่วนทั้งหลายเหล่าใด" บทว่า ลิงคัง คือ เครื่องหมาย เพราะเป็นที่สังเกตได้. บทว่า นิมิตตัง คือ นิมิต เพราะเป็นที่กำหนดและจำแนกได้. บทว่า โย ภิกขุ เป็นต้น คือ การแสดงถึงการที่ภิกษุผู้เรียนอาโลกสัญญา. บทว่า อังคเณ คือ ในลานที่เปิดโล่ง. มนสิการอาโลกสัญญาในเวลากลางคืน. แม้ในวิริยะเป็นต้น ก็พึงประกอบนัยแห่งการขยายความนั้นนั่นแหละ เหมือนที่กล่าวถึงนัยแห่งการขยายความในฉันทะว่า "ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ยังฉันทะให้เกิดขึ้นแล้ว"

පාසාදකම්පනවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปาสาทกัมปนวรรค จบแล้ว.

3. අයොගුළවග්ගො

๓. อโยคุฬวรรค

2. අයොගුළසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาอโยคุฬสูตร

834. ඉමිනා චතුමහාභූතමයෙනාති ඉමිනා සබ්බලොකපච්චක්ඛෙන චතූහි මහාභූතෙහි නිබ්බත්තෙන චතුමහාභූතමයෙන. මනොමයො පන නිම්මිතකායො [Pg.515] භගවතො රුචිවසෙන පරෙසං පච්චක්ඛො හොති. ඔමාතීති අවමාති. අව-පුබ්බො හි මා-සද්දො සත්තිඅත්ථොපි හොතීති ‘‘පහොති සක්කොතී’’ති අත්ථො වුත්තො. අසම්භින්නපදන්ති අසාධාරණපදං අඤ්ඤත්ථ අනාගතත්තා. කායස්ස චිත්තෙ සමොදහනං ආරොපනං තන්නිස්සිතතාකරණඤ්ච අත්ථතො චිත්තගතියා පවත්තනමෙවාති ආහ ‘‘චිත්තගතියා පෙසෙතී’’ති.

๘๓๔. บทว่า อิมินา จตุมหาภูตมเยน คือ ด้วยกายที่สำเร็จด้วยมหาภูต ๔ นี้ ที่เป็นที่ประจักษ์แก่โลกทั้งปวง ที่เกิดขึ้นด้วยมหาภูต ๔. ส่วนกายที่เนรมิตด้วยใจ ย่อมเป็นที่ประจักษ์แก่ผู้อื่นโดยพระพุทธประสงค์. บทว่า โอมาติ คือ ย่อมสามารถ. อนึ่ง คำว่า มา ที่มี อว เป็นบทหน้า ย่อมมีอรรถว่าสามารถด้วย จึงกล่าวอรรถว่า "ย่อมสามารถ" บทว่า อสัมภินนปทัง คือ บทที่ไม่ทั่วไป เพราะไม่ไปในที่อื่น. การรวมกายเข้ากับจิต การยกขึ้น และการทำให้กายอาศัยจิต โดยอรรถแล้ว คือการให้เป็นไปตามความเร็วของจิตนั่นเอง ดังนี้ จึงตรัสว่า "ย่อมส่งไปตามความเร็วของจิต"

තත්ථ චිත්තගතිගමනං නාම චිත්තවසෙන කායස්ස පරිණාමනෙන ‘‘අයං කායො ඉමං චිත්තං විය හොතූ’’ති කායස්ස චිත්තෙන සමානගතිකතාඨපනං. කථං පන කායො දන්ධපවත්තිකො ලහුපවත්තිනා චිත්තෙන සමානගතිකො හොතීති? න සබ්බථා සමානගතිකො. යථෙව හි කායවසෙන චිත්තපරිණාමනෙ චිත්තං සබ්බථා කායෙන සමානගතිකං න හොති. න හි කදාචි තං සභාවසිද්ධෙන අත්තනො ඛණෙන අවත්තිත්වා දන්ධවුත්තිකස්ස රූපධම්මස්ස වසෙන පවත්තිතුං සක්කොති, ‘‘ඉදං චිත්තං අයං කායො විය හොතූ’’ති පන අධිට්ඨානෙන දන්ධගතිකස්ස කායස්ස අනුවත්තනතො යාව ඉච්ඡිතට්ඨානප්පත්ති, තාව කායගතිඅනුලොමෙනෙව හුත්වා සන්තානවසෙන පවත්තමානං චිත්තං කායගතියා පරිණාමිතං නාම හොති. එවං ‘‘අයං කායො ඉදං චිත්තං විය හොතූ’’ති අධිට්ඨානෙන පගෙව සුඛලහුසඤ්ඤාය සම්පාදිතත්තා අභාවිතිද්ධිපාදානං විය දන්ධං අවත්තිත්වා යථා ලහුකං කතිපයචිත්තවාරෙනෙව ඉච්ඡිතට්ඨානප්පත්ති හොති, එවං පවත්තමානො කායො චිත්තගතියා පරිණාමිතො නාම හොති, න එකචිත්තක්ඛණෙනෙව ඉච්ඡිතට්ඨානප්පත්තියා, එවඤ්ච කත්වා බාහාසමිඤ්ජනපසාරණූපමාපි උපචාරෙන විනා සුට්ඨුතරං යුත්තා හොතීති. අඤ්ඤථා ධම්මතාවිලොමතා සියා, නාපි ධම්මානං ලක්ඛණඤ්ඤථත්තං ඉද්ධිබලෙන කාතුං සක්කා, භාවඤ්ඤථත්තමෙව පන කාතුං සක්කාති.

ในบรรดาอิทธิบาทเหล่านั้น ชื่อว่าการไปตามความเร็วของจิต คือการตั้งกายให้มีความเร็วเท่ากับจิต ด้วยการน้อมกายไปตามอำนาจของจิตว่า "ขอกายนี้จงเป็นเหมือนจิตนี้เถิด" ก็กายที่มีการเป็นไปเชื่องช้า จะมีความเร็วเท่ากับจิตที่มีการเป็นไปรวดเร็วได้อย่างไร? ไม่ได้มีความเร็วเท่ากันโดยประการทั้งปวง เหมือนกับการน้อมจิตไปตามอำนาจของกาย จิตก็ไม่ได้มีความเร็วเท่ากับกายโดยประการทั้งปวง เพราะจิตนั้นย่อมไม่สามารถเป็นไปตามอำนาจของรูปธรรมที่มีการเป็นไปเชื่องช้า โดยไม่เป็นไปตามขณะของตนที่สำเร็จด้วยสภาวะของตนได้เลย แต่ด้วยการอธิษฐานว่า "ขอจิตนี้จงเป็นเหมือนกายนี้เถิด" เพราะการเป็นไปตามกายที่มีการไปเชื่องช้า จิตที่กำลังเป็นไปโดยกระแสจิต ย่อมเป็นไปตามความเร็วของกายเท่านั้น จนกว่าจะถึงสถานที่ที่ปรารถนา ชื่อว่าถูกน้อมไปตามความเร็วของกาย อย่างนี้ ด้วยการอธิษฐานว่า "ขอกายนี้จงเป็นเหมือนจิตนี้เถิด" เพราะได้กระทำความสำคัญว่าง่ายและเบาไว้ก่อนแล้ว ไม่เป็นไปเชื่องช้าเหมือนผู้ที่ยังไม่เจริญอิทธิบาท ย่อมถึงสถานที่ที่ปรารถนาได้โดยรวดเร็วด้วยจิตเพียงไม่กี่ขณะ กายที่กำลังเป็นไปอย่างนี้ ชื่อว่าถูกน้อมไปตามความเร็วของจิต ไม่ใช่ด้วยการถึงสถานที่ที่ปรารถนาด้วยจิตขณะเดียว และเมื่อทำอย่างนี้ อุปมาด้วยการคู้แขนเหยียดแขนก็ย่อมสมควรยิ่งขึ้นโดยไม่ต้องอาศัยอุปจาระ มิฉะนั้นแล้วก็จะเป็นการขัดต่อธรรมดา และลักษณะของธรรมทั้งหลายก็ไม่สามารถทำให้ผิดแปลกไปได้ด้วยฤทธิ์ แต่สามารถทำให้ภาวะผิดแปลกไปได้เท่านั้น

3-10. භික්ඛුසුත්තාදිවණ්ණනා

๓-๑๐. อรรถกถาภิกขุสูตรเป็นต้น

835-842. ‘‘ද්වින්නං ඵලාන’’න්ති ආගතසුත්තං සන්ධාය ‘‘ද්වෙ ඵලානි ආදිං කත්වා’’ති වුත්තං. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

835-842. อ้างถึงพระสูตรที่มาว่า "ผล ๒ อย่าง" จึงกล่าวว่า "มีผล ๒ อย่างเป็นต้น" ที่เหลือก็เป็นสิ่งที่เข้าใจได้ง่าย

අයොගුළවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอโยคุฬวรรค จบแล้ว

ඉද්ධිපාදසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอิทธิปาทสังยุตต์ จบแล้ว

8. අනුරුද්ධසංයුත්තං

๘. อนุรุทธสังยุตต์

1. රහොගතවග්ගො

๑. รโหคตวรรค

1-2. පඨමරහොගතසුත්තාදිවණ්ණනා

๑-๒. อรรถกถาปฐมรโหคตสูตรเป็นต้น

899-900. ඡත්තිංසාය [Pg.516] ඨානෙසූති අජ්ඣත්තං කායෙ සමුදයධම්මානුපස්සී, වයො, සමුදයවයො, බහිද්ධා සමුදයො, වයො, සමුදයවයො, අජ්ඣත්තබහිද්ධා සමුදයො, වයො, සමුදයවයධම්මානුපස්සීති නව අනුපස්සනා, තථා වෙදනාය චිත්තෙ ධම්මෙසූති එවං ඡත්තිංසාය ඨානෙසු. දුතියෙ ද්වාදසසු ඨානෙසූති කායෙ අජ්ඣත්තං බහිද්ධා අජ්ඣත්තබහිද්ධා, වෙදනාය චිත්තෙ ධම්මෙසූති එවං ද්වාදසසු ඨානෙසු.

๘๙๙-๙๐๐. ใน ๓๖ ฐานะ คือ พิจารณาเห็นธรรมคือความเกิดขึ้นในกายภายใน, ความเสื่อม, ความเกิดขึ้นและความเสื่อม, ในกายภายนอก ความเกิดขึ้น, ความเสื่อม, ความเกิดขึ้นและความเสื่อม, ในกายภายในและภายนอก ความเกิดขึ้น, ความเสื่อม, ความเกิดขึ้นและความเสื่อม รวมเป็นอนุสสนา ๙ อย่าง, เช่นเดียวกันในเวทนา ในจิต ในธรรมทั้งหลาย รวมเป็น ๓๖ ฐานะอย่างนี้. ในสูตรที่สอง ใน ๑๒ ฐานะ คือ ในกายภายใน ภายนอก ภายในและภายนอก, ในเวทนา ในจิต ในธรรมทั้งหลาย รวมเป็น ๑๒ ฐานะอย่างนี้.

3. සුතනුසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาสุตานุสูตร

901. ඉමාය පාළියාති ඉමාය හීනත්තිකපාළියා. ඉමෙ ධම්මා හීනා ලාමකට්ඨෙන. ඉමෙ ධම්මා මජ්ඣිමා හීනපණීතානං මජ්ඣෙ භවාති. උත්තමට්ඨෙන අත්තප්පකට්ඨෙන පධානභාවං නීතාති පණීතා.

๙๐๑. ด้วยพระบาลีนี้ คือด้วยพระบาลีที่แสดงถึงธรรม ๓ อย่างที่เลว. ธรรมเหล่านี้เลว ด้วยอรรถว่าต่ำทราม. ธรรมเหล่านี้ปานกลาง ด้วยอรรถว่าอยู่ระหว่างธรรมที่เลวและประณีต. ธรรมเหล่านี้ประณีต ด้วยอรรถว่าถึงความเป็นประธาน ด้วยความเป็นเลิศ ด้วยความเป็นของตนที่ประเสริฐ.

4-7. පඨමකණ්ඩකීසුත්තාදිවණ්ණනා

๔-๗. อรรถกถาปฐมกัณฑกีสูตรเป็นต้น

902-905. කණ්ඩකා එතිස්සා අත්ථීති කණ්ඩකී, කරමන්දගච්ඡො. ඔසධිභාවාපෙක්ඛාය ඉත්ථිලිඞ්ගනිද්දෙසො, තබ්බහුලතාය තං වනං ‘‘කණ්ඩකීවන’’න්තෙව පඤ්ඤායිත්ථ. සහස්සලොකන්ති සහස්සචක්කවාළලොකං. දසචක්කවාළසහස්සං එකාවජ්ජනස්ස ආපාථං ආගච්ඡති තථා ආලොකවඩ්ඪනස්ස කතත්තා.

๙๐๒-๙๐๕. มีหนามอยู่ จึงชื่อว่ากัณฑกี คือต้นกะระมัน. การระบุเพศหญิงโดยมุ่งถึงความเป็นพืชสมุนไพร. เพราะมีต้นกัณฑกีมาก ป่านั้นจึงปรากฏชื่อว่า "กัณฑกีวัน". โลกพันหนึ่ง คือโลกพันจักรวาล. หมื่นจักรวาลย่อมมาสู่คลองแห่งการนึกถึงครั้งเดียว เพราะได้กระทำแสงสว่างให้เพิ่มขึ้นอย่างนั้น.

9. අම්බපාලිවනසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาอัมพปาลีวันสูตร

907. අරහත්තභාවදීපකන්ති අරහත්තස්ස අත්ථිභාවදීපකං. ‘‘අරහත්තභාවදීපික’’න්ති වා පාඨො.

๙๐๗. เป็นเครื่องส่องแสดงความเป็นพระอรหันต์ คือเป็นเครื่องส่องแสดงถึงการมีอยู่ของพระอรหันต์. หรืออีกนัยหนึ่งเป็นบทว่า "อระหัตตะภาวะทีปิกา".

රහොගතවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถารโหคตวรรค จบแล้ว

2. දුතියවග්ගවණ්ණනා

๒. อรรถกถาทุติยวรรค

909-922. දසබලඤාණන්ති [Pg.517] දසවිධබලඤාණං. එකදෙසෙනාති පදෙසවසෙන. සාවකානම්පි අත්තනො අභිනීහාරානුරූපං ඤාණං පවත්තතීති තෙ කාලපදෙසවසෙන චෙව යථාපරිචයසත්තපදෙසවසෙන ච ඨානානීති ජානන්ති, සම්මාසම්බුද්ධානං පන අනන්තඤාණතාය සබ්බත්ථෙව අප්පටිහතමෙව ඤාණන්ති ආහ – ‘‘සබ්බඤ්ඤුබුද්ධානං පනා’’තිආදි. එතං දසබලඤාණං අනන්තවිසයත්තා නිප්පදෙසං අනූනතාය සබ්බාකාරපරිපූරං.

๙๐๙-๙๒๒. ทสพลญาณ คือญาณอันเป็นกำลัง ๑๐ อย่าง. โดยส่วนหนึ่ง คือโดยส่วนย่อย. แม้ของพระสาวก ญาณก็ย่อมเป็นไปตามความปรารถนาของตน. พระสาวกเหล่านั้นย่อมรู้ฐานะทั้งหลายโดยส่วนแห่งกาลและโดยส่วนแห่งสัตว์ที่คุ้นเคย. แต่ของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ญาณย่อมไม่ติดขัดในที่ทั้งปวง เพราะมีญาณไม่มีที่สุด จึงกล่าวว่า "แต่ของพระสัพพัญญูพุทธเจ้า" เป็นต้น. ทสพลญาณนี้ไม่มีส่วนย่อย เพราะมีอารมณ์ไม่มีที่สุด และบริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง เพราะไม่มีส่วนขาด.

දුතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาทุติยวรรค จบแล้ว

අනුරුද්ධසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอนุรุทธสังยุตต์ จบแล้ว

9. ඣානසංයුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาฌานสังยุตต์

923. ඣානසංයුත්තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව, මිස්සකන්ති වදන්ති.

๙๒๓. ฌานสังยุตต์เป็นสิ่งที่เข้าใจได้ง่าย, นักปราชญ์กล่าวว่าเป็นเรื่องเบ็ดเตล็ด.

ඣානසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาฌานสังยุตต์ จบแล้ว

10. ආනාපානසංයුත්තං

๑๐. อานาปานสังยุตต์

1. එකධම්මවග්ගො

๑. เอกธรรมวรรค

1. එකධම්මසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาเอกธรรมสูตร

977. එත්ථාති [Pg.518] එතස්මිං පඨමසුත්තෙ. වුත්තමෙව, තස්මා තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති අධිප්පායො.

๙๗๗. ในสูตรที่หนึ่งนี้. ได้กล่าวไว้แล้ว ฉะนั้นพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในที่นั้นนั่นเอง นี้เป็นอธิบาย.

6. අරිට්ඨසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาอริฏฐสูตร

982. නො-සද්දො පුච්ඡායං, තස්මා නූති ඉමිනා සමානත්ථොති ආහ ‘‘භාවෙථ නූ’’ති. කාමච්ඡන්දොති වත්ථුකාමෙසු ඉච්ඡාති ආහ ‘‘පඤ්චකාමගුණිකරාගො’’ති. ද්වාදසසු ආයතනධම්මෙසු සපරසන්තතිපරියාපන්නෙසු. ඉමිනා කාමච්ඡන්දප්පහානකිත්තනෙන පටිඝසඤ්ඤාපටිවිනයකිත්තනෙන ච අනාගාමිමග්ගං කථෙති පඤ්චොරම්භාගියසඤ්ඤොජනසමුච්ඡෙදස්ස බ්‍යාකතත්තා. විපස්සනං දස්සෙන්තොති ‘‘විපස්සනං අනුයුඤ්ජථා’’ති දස්සෙන්තො.

๙๘๒. คำว่า "โน" เป็นคำถาม ฉะนั้นจึงมีความหมายเหมือนกับคำว่า "นู" จึงกล่าวว่า "ท่านทั้งหลายพึงเจริญหรือ". คำว่า "กามฉันทะ" คือความอยากในวัตถุกาม จึงกล่าวว่า "ราคะในกามคุณ ๕". ในธรรมคืออายตนะ ๑๒ ที่สงเคราะห์เข้าในสันดานของตนและของผู้อื่น. ด้วยการกล่าวถึงการละกามฉันทะและการระงับปฏิฆสัญญา จึงกล่าวถึงอนาคามิมรรค เพราะได้แสดงถึงการตัดสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ อย่าง. แสดงวิปัสสนา คือแสดงว่า "ท่านทั้งหลายจงประกอบวิปัสสนา".

8. පදීපොපමසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาปทีโปปมสูตร

984. ‘‘නෙව කායොපි කිලමති න චක්ඛූනී’’ති අට්ඨකථායං පදුද්ධාරො කතො. ‘‘කායොපි කිලමති, චක්ඛූනිපි විහඤ්ඤන්තී’’ති වත්වා යත්ථ යථා හොති, තානි දස්සෙතුං ‘‘ධාතුකම්මට්ඨානස්මිං හී’’තිආදි වුත්තං. චක්ඛූනි ඵන්දන්ති කිලමන්තීතිආදි අතිවෙලං උපනිජ්ඣායනෙ හොතීති කත්වා වුත්තං. ඉමස්මිං පන කම්මට්ඨානෙති ආනාපානකම්මට්ඨානෙ. එවමාහාති ‘‘භික්ඛු චෙපි ආකඞ්ඛෙය්‍ය, නෙව කායො කිලමෙය්‍යා’’ති එවමාහ.

๙๘๔. คำว่า “แม้กายก็ไม่ลำบาก แม้ตาก็ไม่ลำบาก” ดังนี้ เป็นการยกบทขึ้นในอรรถกถา. ครั้นกล่าวว่า “แม้กายก็ลำบาก แม้ตาก็ลำบาก” แล้ว เพื่อแสดงสิ่งเหล่านั้นว่าในที่ใดเป็นอย่างไร จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ในธาตุกัมมัฏฐานแล”. กล่าวว่า “ตาไหว ตาเมื่อยล้า” ดังนี้เป็นต้น ย่อมมีในการเพ่งพินิจเกินประมาณ. ส่วนในกัมมัฏฐานนี้ คือในอานาปานกัมมัฏฐาน. กล่าวอย่างนี้ คือกล่าวอย่างนี้ว่า “แม้ภิกษุพึงหวัง กายก็ไม่พึงลำบาก”.

ලබ්භතීති අට්ඨකථාධිප්පායෙ ඨත්වා වුත්තං, පරතො ආගතෙන ථෙරවාදෙන සො අනිච්ඡිතො. න හි තාරකරූපමුත්තාවළිකාදිසදිසං නිමිත්තූපට්ඨානාකාරමත්තං ඛණමත්තට්ඨායිනං කසිණනිමිත්තෙසු විය උග්ඝාටනං කාතුං සක්කොති. තෙනාහ ‘‘න ලබ්භතෙවා’’ති. ආනිසංසදස්සනත්ථං ගහිතො, ආනාපානස්සතිසමාධිස්මිං සිද්ධෙ අයං ගුණො සුඛෙනෙව ඉජ්ඣතීති. යස්මා භික්ඛූති ඉමස්මිං වාරෙ නාගතන්ති යථා පුරිමවාරෙ ‘‘භික්ඛු චෙපි ආකඞ්ඛෙය්‍යා’’ති [Pg.519] ආගතං, එවං ඉධ ‘‘භාවිතෙ ඛො, භික්ඛවෙ, ආනාපානස්සතිසමාධිම්හී’’ති ආගතවාරෙ භික්ඛුග්ගහණමකතං, තස්මා ‘‘සො’’ති න වුත්තං.

คำว่า “ย่อมได้” นี้ กล่าวโดยตั้งอยู่ในอัธยาศัยของอรรถกถา แต่พระเถรวาทที่มาภายหลังไม่ประสงค์เช่นนั้น. เพราะว่าการปรากฏแห่งนิมิตเพียงชั่วขณะที่ตั้งอยู่ชั่วขณะ คล้ายรูปดาวหรือพวงมุกเป็นต้น ย่อมไม่อาจทำอุคคาฏนะได้เหมือนในกสิณนิมิต. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ย่อมไม่ได้เลย”. (คำนี้) ถูกถือเอาเพื่อแสดงอานิสงส์ว่า เมื่ออานาปานัสสติสมาธิสำเร็จแล้ว คุณนี้ย่อมสำเร็จได้โดยง่าย. เพราะคำว่า “ภิกษุ” ไม่ได้มาในวาระนี้ คือในวาระที่มาว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อานาปานัสสติสมาธิอันบุคคลเจริญแล้ว” นี้ ไม่ได้มีการกล่าวถึงภิกษุ เหมือนในวาระก่อนที่มาว่า “แม้ภิกษุพึงหวัง” เพราะเหตุนั้น จึงไม่ได้กล่าวว่า “เขา”.

9. වෙසාලීසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาสูตรว่าด้วยเมืองเวสาลี

985. පාකාරපරික්ඛෙපවඩ්ඪනෙනාති පාකාරපරික්ඛෙපෙන භූමියා වඩ්ඪනෙන. රාජගහසාවත්ථියො විය ඉදම්පි ච නගරං…පෙ… සබ්බාකාරවෙපුල්ලතං පත්තං. අනෙකපරියායෙනාති එත්ථ පරියායසද්දො කාරණවචනොති ආහ ‘‘අනෙකෙහි කාරණෙහී’’ති, අයං කායො අවිඤ්ඤාණකොපි සවිඤ්ඤාණකොපි එවම්පි අසුභො එවම්පි අසුභොති නානාවිධෙහි කාරණෙහීති අත්ථො. අසුභාකාරසන්දස්සනප්පවත්තන්ති කෙසාදිවසෙන තත්ථාපි වණ්ණාදිතො අසුභාකාරස්ස සබ්බසො දස්සනවසෙන පවත්තං. කායවිච්ඡන්දනීයකථන්ති අත්තනො පරස්ස ච කරජකායෙ විච්ඡන්දනුප්පාදනකථං. මුත්තං වාතිආදිනා බ්‍යතිරෙකමුඛෙන කායස්ස අමනුඤ්ඤතං දස්සෙති. තත්ථ ආදිතො තීහි පදෙහි අදස්සනීයතාය අසාරකතාය ච, මජ්ඣෙ චතූහි දුග්ගන්ධතාය, අන්තෙ එකෙන ලෙසමත්තෙනපි මනුඤ්ඤතාභාවමස්ස දස්සෙති. අථ ඛොතිආදිනා අන්වයතො සරූපෙනෙව අමනුඤ්ඤතාය දස්සනං. ‘‘කෙසලොමාදී’’ති සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විභාගෙන දස්සෙතුං ‘‘යෙපී’’තිආදි වුත්තං.

๙๘๕. คำว่า “ด้วยการเพิ่มพูนกำแพงล้อมรอบ” คือด้วยการเพิ่มพูนพื้นที่ด้วยกำแพงล้อมรอบ. เมืองนี้ก็เช่นเดียวกับเมืองราชคฤห์และสาวัตถี... (ละไว้)... ถึงความไพบูลย์ด้วยอาการทั้งปวง. ในคำว่า “ด้วยอาการหลายอย่าง” นี้ คำว่า “ปริยาย” เป็นคำแสดงเหตุ จึงกล่าวว่า “ด้วยเหตุหลายอย่าง” คือ กายนี้ทั้งที่ไม่มีวิญญาณและมีวิญญาณ ก็เป็นอสุภะอย่างนี้ เป็นอสุภะอย่างนี้ ด้วยเหตุหลายประการ ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า “เป็นไปเพื่อแสดงอาการไม่งาม” คือ เป็นไปเพื่อแสดงอาการไม่งามโดยประการทั้งปวง แม้ในส่วนนั้นโดยสีเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งผมเป็นต้น. คำว่า “เรื่องที่ทำให้เบื่อหน่ายในกาย” คือ เรื่องที่ทำให้เกิดความเบื่อหน่ายในกายที่เกิดจากกรรมของตนและของผู้อื่น. ด้วยคำมีอาทิว่า “ปัสสาวะ” ย่อมแสดงความไม่น่ารื่นรมย์ของกายโดยปฏิเสธ. ในที่นั้น ด้วยบทสามบทแรก ย่อมแสดงความไม่น่าดูและความไม่มีสาระ, ด้วยบทสี่บทกลาง ย่อมแสดงความเหม็น, ด้วยบทสุดท้ายบทเดียว ย่อมแสดงความไม่มีความน่ารื่นรมย์แม้เพียงเล็กน้อยของกายนั้น. ส่วนด้วยคำมีอาทิว่า “ก็แหละ” เป็นการแสดงความไม่น่ารื่นรมย์โดยตรงตามสภาพ. เพื่อแสดงอรรถที่กล่าวโดยย่อว่า “ผม ขน เป็นต้น” ให้พิสดาร จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “แม้เหล่าใด”.

වණ්ණෙන්තොති විත්ථාරෙන්තො. අසුභායාති අසුභමාතිකාය. ඵාතිකම්මන්ති බහුලීකාරො. කිලෙසචොරෙහි අනභිභවනීයත්තා ඣානං ‘‘චිත්තමඤ්ජූස’’න්ති වුත්තං. නිස්සායාති පාදකං කත්වා.

คำว่า “พรรณนา” คือ ขยายความ. คำว่า “เพื่ออสุภะ” คือ เพื่ออสุภมาติกา. คำว่า “การทำให้เจริญ” คือ การทำให้มาก. ฌานถูกกล่าวว่า “หีบแห่งจิต” เพราะไม่ถูกขโมยคือกิเลสครอบงำได้. คำว่า “อาศัย” คือ กระทำเป็นบาท.

අපරෙ පන ‘‘තස්මිං කිර අද්ධමාසෙ න කොචි බුද්ධවෙනෙය්‍යො අහොසි, තස්මා භගවා එවමාහ – ‘ඉච්ඡාමහං, භික්ඛවෙ’තිආදී’’ති වදන්ති. පරෙ කිරාති කිර-සද්දො අරුචිසංසූචනත්ථො. තෙනාහ ‘‘ඉදං පන ඉච්ඡාමත්ත’’න්ති.

ส่วนชนเหล่าอื่นกล่าวว่า “ได้ยินว่า ในกึ่งเดือนนั้น ไม่มีพุทธเวไนยเลย เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราปรารถนา’ เป็นต้น”. คำว่า “ได้ยินว่า ชนเหล่าอื่น” คำว่า “กิระ” เป็นคำแสดงความไม่พอใจ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ส่วนนี้เป็นเพียงความปรารถนา”.

අනෙකකාරණසම්මිස්සොති එත්ථ කාරණං නාම කායස්ස අසුචිදුග්ගන්ධජෙගුච්ඡපටිකූලතාව. සබ්බමකංසූති පුථුජ්ජනා නාම සාවජ්ජෙපි තත්ථ අනවජ්ජසඤ්ඤිනො හුත්වා කරණකාරාපනසමනුඤ්ඤතාභෙදං සබ්බං පාපං අකංසු[Pg.520]. කාමං දසානුස්සතිග්ගහණෙනෙව ආනාපානස්සති ගහිතා, සා පන තත්ථ සන්නිපතිතභික්ඛූසු බහූනං සප්පායා සාත්ථිකා ච, තස්මා පුන ගහිතා. තථා හි භගවා තමෙව කම්මට්ඨානං ඉමස්මිං සුත්තෙ කථෙසි. ආහාරෙ පටිකූලසඤ්ඤා අසුභකම්මට්ඨානසදිසා, චත්තාරො පන ආරුප්පා ආදිකම්මිකානං අයොග්‍යාති තෙසං ඉධ අග්ගහණං දට්ඨබ්බං.

ในคำว่า “ปะปนด้วยเหตุหลายอย่าง” นี้ คำว่า “เหตุ” คือ ความไม่สะอาด ความเหม็น ความน่ารังเกียจ และความปฏิกูลของกาย. คำว่า “ได้ทำทั้งหมด” คือ ปุถุชนทั้งหลาย ย่อมทำบาปทั้งหมด มีการทำ การให้ผู้อื่นทำ และการยินดีในการทำ เป็นต้น โดยสำคัญว่าไม่เป็นโทษในสิ่งที่เป็นโทษ. แม้ว่าอานาปานัสสติจะถูกสงเคราะห์เข้าด้วยการถือเอาอนุสสติสิบประการแล้วก็ตาม แต่เพราะอานาปานัสสตินั้นเป็นสัปปายะและมีประโยชน์แก่ภิกษุจำนวนมากที่ประชุมกันอยู่ในที่นั้น เพราะเหตุนั้น จึงถูกถือเอาอีกครั้ง. แท้จริง พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกัมมัฏฐานนั้นเองในสูตรนี้. ปฏิกูลสัญญาในอาหารคล้ายกับอสุภกัมมัฏฐาน, ส่วนอรูปฌานสี่ไม่เหมาะแก่ผู้เริ่มปฏิบัติ เพราะเหตุนั้น พึงเห็นว่าไม่ได้ถูกถือเอาในที่นี้.

වෙසාලිං උපනිස්සායාති වෙසාලීනගරං ගොචරගාමං කත්වා. මුහුත්තෙනෙවාති සත්ථරි සද්ධම්මෙ ච ගාරවෙන උපගතභික්ඛූනං වචනසමනන්තරමෙව උට්ඨහිංසූති කත්වා වුත්තං. බුද්ධකාලෙ කිර භික්ඛූ භගවතො සන්දෙසං සිරසා සම්පටිච්ඡිතුං ඔහිතසොතා විහරන්ති.

คำว่า “อาศัยเมืองเวสาลี” คือ กระทำเมืองเวสาลีให้เป็นโคจรคาม. คำว่า “ในชั่วขณะเดียว” นี้ กล่าวโดยถือว่า ภิกษุทั้งหลายที่มาด้วยความเคารพในพระศาสดาและพระสัทธรรม ได้ลุกขึ้นทันทีที่ตรัสจบ. ได้ยินว่า ในสมัยพุทธกาล ภิกษุทั้งหลายย่อมอยู่ด้วยการตั้งใจฟัง เพื่อรับพระพุทธดำรัสของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า.

ආනාපානපරිග්ගාහිකායාති අස්සාසපස්සාසෙ පරිග්ගණ්හනවසෙන පවත්තාය සතියා. සම්පයුත්තො සමාධීති තාය සම්පයුත්තඅඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයභූතාය උප්පන්නො සමාධි. ආනාපානස්සතියං වා සමාධීති ඉමිනා උපනිස්සයපච්චයසභාවම්පි දස්සෙති, උභයත්ථාපි සහජාතාදීනං සත්තන්නම්පි පච්චයානං වසෙන පච්චයභාවං දස්සෙති. ‘‘යථාපටිපන්නා මෙ සාවකා චත්තාරො සතිපට්ඨානෙ භාවෙන්තී’’තිආදීසු උප්පාදනවඩ්ඪනට්ඨෙන භාවනාති වුච්චතීති තදුභයවසෙන අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘භාවිතොති උප්පාදිතො වඩ්ඪිතො වා’’ති ආහ. තත්ථ භාවං විජ්ජමානතං ඉතො ගතොති භාවිතො, උප්පාදිතො පටිලද්ධමත්තොති අත්ථො. උප්පන්නො පන ලද්ධාසෙවනො භාවිතො, පගුණභාවං ආපාදිතො වඩ්ඪිතොති අත්ථො. බහුලීකතොති බහුලං පවත්තිතො. තෙන ආවජ්ජනාදිවසීභාවප්පත්තිමාහ. යො හි වසීභාවමාපාදිතො, සො ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ සමාපජ්ජිතබ්බතො පුනප්පුනං පවත්තිස්සති. තෙන වුත්තං ‘‘පුනප්පුනං කතො’’ති. යථා ‘‘ඉධෙව, භික්ඛවෙ, සමණො (ම. නි. 1.139; අ. නි. 4.241), විවිච්චෙව කාමෙහී’’ති (දී. නි. 1.226; ම. නි. 1.271; සං. නි. 2.152; අ. නි. 4.123) ච එවමාදීසු පඨමපදෙ වුත්තො එව-සද්දො දුතියාදීසුපි වුත්තොයෙව හොති, එවමිධාපීති ආහ ‘‘උභයත්ථ එවසද්දෙන නියමො වෙදිතබ්බො’’ති. උභයත්ථ නියමෙන ලද්ධගුණං දස්සෙතුං ‘‘අයං හී’’තිආදි වුත්තං.

คำว่า “ด้วยสติที่กำหนดลมหายใจเข้าออก” คือ ด้วยสติที่ดำเนินไปโดยการกำหนดลมหายใจเข้าและลมหายใจออก. คำว่า “สมาธิที่สัมปยุตต์” คือ สมาธิที่เกิดขึ้นโดยมีสติที่สัมปยุตต์เป็นปัจจัยซึ่งกันและกัน. หรือคำว่า “สมาธิในอานาปานัสสติ” นี้ ย่อมแสดงความเป็นอุปนิสสยปัจจัยด้วย, และย่อมแสดงความเป็นปัจจัยโดยอำนาจแห่งปัจจัยทั้ง ๗ มีสหชาตปัจจัยเป็นต้น ในทั้งสองกรณี. ในคำมีอาทิว่า “สาวกของเราปฏิบัติอย่างไร ย่อมเจริญสติปัฏฐาน ๔” นี้ คำว่า “ภาวนา” ท่านเรียกว่า “ภาวนา” โดยอรรถว่าการทำให้เกิดและการทำให้เจริญ เมื่อแสดงอรรถโดยทั้งสองอย่างนั้น จึงกล่าวว่า “อันบุคคลเจริญแล้ว คือ อันบุคคลทำให้เกิดแล้ว หรือทำให้เจริญแล้ว”. ในที่นั้น ภาวะคือความมีอยู่ ถึงแล้วจาก (การปฏิบัติ) นี้ ชื่อว่า “ภาวิตะ”, มีอรรถว่า อันบุคคลทำให้เกิดแล้ว คือเพียงแต่ได้มาแล้ว. ส่วนคำว่า “ภาวิตะ” ที่เกิดขึ้นแล้ว ได้รับการเสพแล้ว มีอรรถว่า อันบุคคลทำให้เจริญแล้ว คือถึงซึ่งความเป็นผู้ชำนาญ. คำว่า “ทำให้มากแล้ว” คือ ทำให้ดำเนินไปมากแล้ว. ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวถึงการบรรลุความเป็นผู้ชำนาญในการนึกถึงเป็นต้น. เพราะผู้ใดบรรลุความเป็นผู้ชำนาญแล้ว ผู้นั้นย่อมเข้าสมาบัติได้ในขณะที่ปรารถนา จึงดำเนินไปซ้ำๆ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “อันบุคคลทำซ้ำๆ”. เหมือนอย่างในคำมีอาทิว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะมีอยู่ในโลกนี้เท่านั้น” และ “สงัดจากกามทั้งหลาย” คำว่า “เอวะ” ที่กล่าวในบทแรก ย่อมถูกกล่าวในบทที่สองเป็นต้นด้วยฉันใด ในที่นี้ก็ฉันนั้น จึงกล่าวว่า “พึงทราบความแน่นอนด้วยคำว่า ‘เอวะ’ ในทั้งสองกรณี”. เพื่อแสดงคุณที่ได้มาด้วยความแน่นอนในทั้งสองกรณี จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “เพราะว่านี้”.

අසුභකම්මට්ඨානන්ති අසුභාරම්මණං ඣානමාහ. තඤ්හි අසුභෙසු යොගකම්මභාවතො යොගිනො සුඛවිසෙසානං කාරණභාවතො ච ‘‘අසුභකම්මට්ඨාන’’න්ති වුච්චති. කෙවලන්ති ඉමිනා ආරම්මණං නිවත්තෙති. පටිවෙධවසෙනාති [Pg.521] ඣානපටිවෙධවසෙන. ඣානඤ්හි භාවනාවිසෙසෙන ඉජ්ඣන්තං අත්තනො විසයං පටිවිජ්ඣන්තමෙව පවත්තති යථාසභාවතො පටිවිජ්ඣියති චාති පටිවෙධොති වුච්චති. ඔළාරිකාරම්මණත්තාති බීභච්ඡාරම්මණත්තා. පටිකූලාරම්මණත්තාති ජිගුච්ඡිතබ්බාරම්මණත්තා. පරියායෙනාති කාරණෙන, ලෙසන්තරෙන වා. ආරම්මණසන්තතායාති අනුක්කමෙන විචිතබ්බතං පත්තාරම්මණස්ස පරමසුඛුමතං සන්ධායාහ. සන්තෙහි සන්නිසින්නෙ ආරම්මණෙ පවත්තමානො ධම්මො සයම්පි සන්නිසින්නොව හොති. තෙනාහ ‘‘සන්තො වූපසන්තො නිබ්බුතො’’ති, නිබ්බුතසබ්බපරිළාහොති අත්ථො. ආරම්මණසන්තතාය තදාරම්මණානං ධම්මානං සන්තතා ලොකුත්තරධම්මාරම්මණාහි පච්චවෙක්ඛණාහි වෙදිතබ්බා.

คำว่า “อสุภกัมมัฏฐาน” คือ กล่าวถึงฌานที่มีอสุภะเป็นอารมณ์. เพราะฌานนั้นเป็นกรรมอันประกอบในอสุภะ และเป็นเหตุแห่งสุขพิเศษแก่โยคี จึงถูกเรียกว่า “อสุภกัมมัฏฐาน”. คำว่า “อย่างเดียว” นี้ ย่อมปฏิเสธอารมณ์อื่น. คำว่า “โดยการแทงตลอด” คือ โดยการแทงตลอดฌาน. เพราะฌานที่สำเร็จด้วยการเจริญเป็นพิเศษ ย่อมดำเนินไปโดยการแทงตลอดอารมณ์ของตน และย่อมถูกแทงตลอดตามสภาพ จึงถูกเรียกว่า “ปฏิเวธ”. คำว่า “เพราะมีอารมณ์หยาบ” คือ เพราะมีอารมณ์น่าเกลียด. คำว่า “เพราะมีอารมณ์ปฏิกูล” คือ เพราะมีอารมณ์ที่น่ารังเกียจ. คำว่า “โดยปริยาย” คือ โดยเหตุ หรือโดยนัยอื่น. คำว่า “ด้วยความสงบแห่งอารมณ์” นี้ กล่าวโดยมุ่งถึงความละเอียดอ่อนอย่างยิ่งของอารมณ์ที่ถึงความเป็นสิ่งที่พึงเลือกเฟ้นโดยลำดับ. ธรรมที่ดำเนินไปในอารมณ์ที่สงบระงับแล้ว ย่อมสงบระงับด้วยตนเอง. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “สงบ ระงับ ดับแล้ว” มีอรรถว่า ดับความเร่าร้อนทั้งปวงแล้ว. ความสงบแห่งธรรมทั้งหลายที่มีอารมณ์นั้น ด้วยความสงบแห่งอารมณ์ พึงทราบด้วยการพิจารณาที่มีโลกุตรธรรมเป็นอารมณ์.

නාස්ස සන්තපණීතභාවාවහං කිඤ්චි සෙචනන්ති අසෙචනකො. අසෙචනකත්තා අනාසිත්තකො, අනාසිත්තකත්තා එව අබ්බොකිණ්ණො, අසම්මිස්සො පරිකම්මාදිනා. තතො එව පාටියෙක්කො විසුංයෙවෙකො. ආවෙණිකො අසාධාරණො. සබ්බමෙතං සරසතො එව සන්තභාවං දස්සෙතුං වුත්තං, පරිකම්මං වා සන්තභාවනිමිත්තං. පරිකම්මන්ති ච කසිණකරණාදිනිමිත්තුප්පාදපරියොසානං, තාදිසං එත්ථ නත්ථීති අධිප්පායො. තදා හි කම්මට්ඨානං නිරස්සාදත්තා අසන්තං අප්පණීතං සියා. උපචාරෙ වා නත්ථි එත්ථ සන්තතාති යොජනා. යථා උපචාරක්ඛණෙ නීවරණාදිවිගමෙන අඞ්ගපාතුභාවෙන ච පරෙසං සන්තතා හොති, න එවමිමස්ස. අයං පන ආදිසමන්නා…පෙ… පණීතො චාති යොජනා. කෙචීති උත්තරවිහාරවාසිනො. අනාසිත්තකොති උපසෙචනෙන අනාසිත්තකො. තෙනාහ – ‘‘ඔජවන්තො’’ති ඔජවන්තසදිසොති අත්ථො. මධුරොති ඉට්ඨො. චෙතසිකසුඛපටිලාභසංවත්තනං තිකචතුක්කජ්ඣානවසෙන, උපෙක්ඛාය වා සන්තභාවෙන සුඛගතිකත්තා සබ්බෙසම්පි ඣානානං වසෙන වෙදිතබ්බං. ඣානසමුට්ඨානපණීතරූපඵුට්ඨසරීරතාවසෙන පන කායිකසුඛපටිලාභසංවත්තනං දට්ඨබ්බං, තඤ්ච ඛො ඣානතො වුට්ඨිතකාලෙ. ඉමස්මිං පක්ඛෙ ‘‘අප්පිතප්පිතක්ඛණෙ’’ති ඉදං හෙතුම්හි භුම්මවචනං දට්ඨබ්බං.

ไม่มีการรดราดสิ่งใดอันจะนำมาซึ่งความเป็นของสงบและประณีตแก่ฌานนี้ จึงชื่อว่า อเสจนกะ. เพราะเป็นอเสจนกะ จึงชื่อว่า อนาสิตตกะ (ไม่มีการรดราด), เพราะเป็นอนาสิตตกะนั่นเอง จึงชื่อว่า อัพโภกิณณะ (ไม่ปะปน) คือไม่ระคนด้วยการบริกรรมเป็นต้น. เพราะเหตุนั้นแล จึงเป็น ปาฏิเยกะ (เฉพาะตัว) คือเป็นหนึ่งโดยส่วนต่างหาก. เป็น อาเวณิกะ (ไม่ทั่วไป) คือไม่สาธารณะ. คำทั้งหมดนี้กล่าวไว้เพื่อแสดงภาวะที่สงบโดยเนื้อแท้ หรือเพื่อแสดงว่าการบริกรรมเป็นนิมิตแห่งความสงบ. อนึ่ง คำว่า บริกรรม หมายถึงการทำกสิณเป็นต้นจนถึงการเกิดขึ้นแห่งนิมิต ในที่นี้ไม่มีสิ่งเช่นนั้น นี้เป็นอธิบาย. เพราะในกาลนั้น กรรมฐานย่อมไม่สงบ ไม่ประณีต เพราะไม่มีรส. หรือพึงประกอบความว่า ในอุปจาระไม่มีความสงบในที่นี้. ความสงบของผู้อื่นย่อมมีในขณะแห่งอุปจาระ ด้วยการปราศไปแห่งนิวรณ์เป็นต้น และด้วยการปรากฏแห่งองค์ฌาน แต่ของผู้นี้ไม่เป็นเช่นนั้น. ส่วนผู้นี้พึงประกอบความว่า เป็นผู้ประกอบด้วยคุณมีอาทิ...และประณีตด้วย. คำว่า บางพวก ได้แก่ พระเถระผู้อยู่ในอุตตรวิหาร. คำว่า อนาสิตตกะ คือไม่มีการรดราดด้วยเครื่องปรุงแต่ง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “โอชวันโต” หมายถึง มีโอชะ. คำว่า มธุระ คือน่าปรารถนา. การได้สุขทางใจ พึงทราบโดยอำนาจแห่งติกฌานและจตุกกฌาน หรือโดยอำนาจแห่งฌานทั้งหมด เพราะความสงบแห่งอุเบกขาเป็นเหตุให้มีความสุข. ส่วนการได้สุขทางกาย พึงเห็นโดยอำนาจแห่งการที่กายถูกรูปอันประณีตซึ่งมีฌานเป็นสมุฏฐานถูกต้องแล้ว และสิ่งนั้นย่อมมีในเวลาที่ออกจากฌาน. ในปักษ์นี้ พึงเห็นคำว่า “อัปปิตัปปิตักขณะ” นี้เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งเหตุ.

අවික්ඛම්භිතෙති ඣානෙන සකසන්තානතො අනීහතෙ අප්පහීනෙ. අකොසල්ලසම්භූතෙති අකොසල්ලං වුච්චති අවිජ්ජා, තතො සම්භූතෙ. අවිජ්ජාපුබ්බඞ්ගමා හි සබ්බෙ පාපධම්මා. ඛණෙනෙවාති අත්තනො පවත්තික්ඛණෙනෙව. අන්තරධාපෙතීති එත්ථ අන්තරධාපනං විනාසනං, තං පන ඣානකත්තුකං [Pg.522] ඉධාධිප්පෙතන්ති පරියුට්ඨානප්පහානං හොතීති ආහ – ‘‘වික්ඛම්භෙතී’’ති. වූපසමෙතීති විසෙසෙන උපසමෙති. විසෙසෙන උපසමනං පන සම්මදෙව උපසමනං හොතීති ආහ ‘‘සුට්ඨු උපසමෙතී’’ති. සාසනිකස්ස ඣානභාවනා යෙභුය්‍යෙන නිබ්බෙධභාගියා හොතීති ආහ ‘‘නිබ්බෙධභාගියත්තා’’ති. අරියමග්ගස්ස පාදකභූතො අයං සමාධි අනුක්කමෙන වඩ්ඪිත්වා අරියමග්ගභාවං උපගතො විය හොතීති ආහ ‘‘අනුපුබ්බෙන අරියමග්ගවුඩ්ඪිප්පත්තො’’ති. අයං පනත්ථො විරාගනිරොධපටිනිස්සග්ගානුපස්සනානං වසෙන සම්මදෙව යුජ්ජති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

คำว่า อวิกขัมภิตะ คือไม่ถูกฌานกำจัดไป ไม่ถูกละไปจากสันดานของตน. คำว่า อกุสลสัมภูตะ คือเกิดจากความไม่ฉลาด ความไม่ฉลาดเรียกว่าอวิชชา เกิดจากอวิชชานั้น. เพราะบาปธรรมทั้งปวงมีอวิชชาเป็นหัวหน้า. คำว่า ในขณะนั้นเอง คือในขณะแห่งการเกิดขึ้นของตนเอง. ในคำว่า อันตรธาเปติ (ทำให้หายไป) การทำให้หายไปในที่นี้คือการทำลาย แต่ในที่นี้ประสงค์เอาการที่ฌานเป็นผู้กระทำ จึงเป็นการละกิเลสที่กลุ้มรุมอยู่ ท่านจึงกล่าวว่า “วิกขัมเภติ” (ข่มไว้). คำว่า วูปสเมติ คือระงับโดยพิเศษ. การระงับโดยพิเศษนั้นเป็นการระงับโดยชอบ ท่านจึงกล่าวว่า “สุฏฐุ อุปสเมติ” (ระงับได้ดี). การเจริญฌานของพระสาวกส่วนมากย่อมเป็นไปเพื่อความแทงตลอด ท่านจึงกล่าวว่า “เพราะเป็นส่วนแห่งการแทงตลอด”. สมาธินี้เป็นบาทแห่งอริยมรรค เมื่อเจริญขึ้นโดยลำดับ ย่อมถึงความเป็นอริยมรรค ท่านจึงกล่าวว่า “ถึงความเจริญแห่งอริยมรรคโดยลำดับ”. ส่วนอรรถนี้ย่อมสมควรโดยชอบโดยอำนาจแห่งวิราคานุปัสสนา นิโรธานุปัสสนา และปฏินิสสัคคานุปัสสนา. ส่วนที่เหลือพึงทราบได้โดยง่าย.

10. කිමිලසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาคิมิลสูตร

986. ථෙරොති ආනන්දත්ථෙරො. අයං දෙසනාති ‘‘කථං විභාවිතො නු ඛො කිමිලා’’තිආදිනා පවත්තා දෙසනා. කායඤ්ඤතරන්ති රූපකායෙ අඤ්ඤතරකොට්ඨාසෙ. එවන්ති යථා ආනාපානං අනුස්සරන්තො භික්ඛු කායෙ කායානුපස්සී ජාතො, එවං සබ්බත්ථ වාරෙසු වෙදනානුපස්සීතිආදි අත්ථො වෙදිතබ්බො.

๙๘๖. คำว่า พระเถระ ได้แก่ พระอานนทเถระ. คำว่า เทศนานี้ ได้แก่ เทศนาที่ดำเนินไปโดยมีคำว่า "ดูกรคิมิละ ฌานอันภิกษุเจริญแล้วอย่างไรหนอ" เป็นต้น. คำว่า กายัญญตรัง คือในส่วนใดส่วนหนึ่งแห่งรูปกาย. คำว่า อย่างนี้ พึงทราบความว่า ภิกษุผู้ระลึกถึงอานาปานะ ย่อมเป็นผู้พิจารณาเห็นกายในกาย ฉันใด, ในวาระทั้งปวงก็พึงทราบความว่า เป็นผู้พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาเป็นต้น ฉันนั้น.

දෙසනාසීසන්ති දෙසනාපදෙසං. මනසිකාරපදෙසෙන වෙදනා වුත්තාති තං සබ්බං සරූපතො අඤ්ඤාපදෙසතො අපදිසති. යථෙව හීතිආදිනා තත්ථ නිදස්සනං දස්සෙති. චිත්තසඞ්ඛාරපදද්වයෙති ‘‘චිත්තසඞ්ඛාරපටිසංවෙදී පස්සම්භයං චිත්තසඞ්ඛාර’’න්ති එතස්මිං පදද්වයෙ.

คำว่า เทสนาสีสัง คือบทแห่งเทศนา. คำว่า เวทนาถูกกล่าวโดยบทแห่งมนสิการนั้น ย่อมแสดงสิ่งทั้งหมดนั้นโดยสภาวะและโดยบทอื่น. ท่านแสดงตัวอย่างในที่นั้นด้วยคำว่า "ย่อมเหมือน" เป็นต้น. คำว่า ในบทสองบทแห่งจิตตสังขาร ได้แก่ ในบทสองบทนี้ว่า "ย่อมรู้พร้อมซึ่งจิตตสังขาร ย่อมระงับจิตตสังขาร".

එවං සන්තෙපීති පීතිමනසිකාරචිත්තසඞ්ඛාරපදෙසෙන යදි වෙදනා වුත්තා, එවං සන්තෙපි. එසා යථාවුත්තා වෙදනා ආරම්මණං න හොති. වෙදනාරම්මණා ච අනුපස්සනා, තස්මා වෙදනානුපස්සනා න යුජ්ජති. යදි එවං මහාසතිපට්ඨානාදීසු ‘‘වෙදනා වෙදියතී’’ති වුත්තං, තං කථන්ති ආහ – ‘‘මහාසතිපට්ඨානාදීසුපී’’තිආදි. තත්ථ සුඛාදීනං වත්ථුන්ති සුඛාදීනං උප්පත්තියා වත්ථුභූතං රූපසද්දාදිං ආරම්මණං කත්වා වෙදනා වෙදියති, න පුග්ගලො පුග්ගලස්සෙව අභාවතො. වෙදනාප්පවත්තිං උපාදාය නිස්සාය යථා ‘‘පුග්ගලො වෙදනං වෙදියතී’’ති වොහාරමත්තං හොති. එවං ඉධාපි වෙදනාය අස්සාසපස්සාසෙ ආරබ්භ පවත්ති, තථා පවත්තමනසිකාරසීසෙන ‘‘වෙදනාසු වෙදනානුපස්සී භික්ඛු තස්මිං සමයෙ විහරතී’’ති වුත්තො. තං සන්ධායාති තං වෙදනාය ආරම්මණභාවං සන්ධාය[Pg.523]. ආදීනං පදානං. එතස්ස ‘‘වෙදනානුපස්සනා න යුජ්ජතී’’ති වුත්තඅනුයොගස්ස.

คำว่า แม้เมื่อเป็นอย่างนั้น คือแม้เมื่อเป็นอย่างนั้น หากเวทนาถูกกล่าวโดยบทแห่งปีติมนสิการจิตตสังขาร. เวทนาที่กล่าวมานี้ไม่เป็นอารมณ์. และอนุปัสสนาเป็นไปโดยมีเวทนาเป็นอารมณ์, เพราะฉะนั้น เวทนานุปัสสนาจึงไม่สมควร. หากเป็นเช่นนั้น คำที่กล่าวไว้ในมหาสติปัฏฐานเป็นต้นว่า "เวทนาย่อมเสวย" นั้นเป็นอย่างไร? ท่านจึงกล่าวว่า "แม้ในมหาสติปัฏฐานเป็นต้น" เป็นต้น. ในที่นั้น คำว่า วัตถุแห่งสุขเป็นต้น คือเวทนาย่อมเสวยโดยมีรูป เสียง เป็นต้น อันเป็นวัตถุแห่งการเกิดขึ้นของสุขเป็นต้นเป็นอารมณ์, ไม่ใช่บุคคล เพราะไม่มีบุคคล. อาศัยการเกิดขึ้นแห่งเวทนา ย่อมเป็นเพียงโวหารว่า "บุคคลย่อมเสวยเวทนา" ฉันใด. ในที่นี้ก็เหมือนกัน การเกิดขึ้นย่อมมีโดยปรารภอัสสาสะปัสสาสะของเวทนา, และด้วยบทแห่งมนสิการที่ดำเนินไปอย่างนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ภิกษุในสมัยนั้นย่อมอยู่พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลาย". คำว่า ตัง สันธายะ คือหมายถึงความเป็นอารมณ์ของเวทนานั้น. แห่งบททั้งหลายมีอาทิ. แห่งการซักถามที่กล่าวว่า "เวทนานุปัสสนาไม่สมควร" นั้น.

සප්පීතිකෙ ද්වෙ ඣානෙ සමාපජ්ජතීති පීතිසහගතානි පඨමදුතියජ්ඣානානි පටිපාටියා සමාපජ්ජති. තස්සාති තෙන. පටිසංවිදිතසද්දාපෙක්ඛාය හි කත්තුඅත්ථෙ එතං සාමිවචනං. සමාපත්තික්ඛණෙති සමාපජ්ජනක්ඛණෙ. ඣානපටිලාභෙනාති ඣානෙන සමඞ්ගීභාවෙන. ආරම්මණතොති ආරම්මණමුඛෙන තදාරම්මණඣානපරියාපන්නා පීති පටිසංවිදිතා හොති, ආරම්මණස්ස පටිසංවිදිතත්තාති වුත්තං හොති. යථා නාම සප්පපරියෙසනං චරන්තෙන තස්ස ආසයෙ පටිසංවිදිතෙ සොපි පටිසංවිදිතො හොති මන්තාගදබලෙන තස්ස ගහණස්ස සුකරත්තා, එවං පීතියා ආසයභූතෙ ආරම්මණෙ පටිසංවිදිතෙ සා පීති පටිසංවිදිතාව හොති සලක්ඛණතො සාමඤ්ඤලක්ඛණතො ච තස්සා ගහණස්ස සුකරත්තා. විපස්සනක්ඛණෙති විපස්සනාපඤ්ඤාය තික්ඛවිසදභාවප්පත්තාය විසයතො දස්සනක්ඛණෙ. ලක්ඛණප්පටිවෙධෙනාති පීතියා සලක්ඛණස්ස සාමඤ්ඤලක්ඛණස්ස ච පටිවිජ්ඣනෙන. යඤ්හි පීතියා විසෙසතො සාමඤ්ඤතො ච ලක්ඛණං, තස්මිං විදිතෙ සා යාථාවතො විදිතා එව හොති. තෙනාහ ‘‘අසම්මොහතො පීති පටිසංවිදිතා හොතී’’ති.

คำว่า ย่อมเข้าถึงฌานสองอันมีปีติ คือย่อมเข้าถึงปฐมฌานและทุติยฌานอันสหรคตด้วยปีติโดยลำดับ. คำว่า ตัสสะ (ของผู้นั้น) คือด้วยผู้นั้น. เพราะคำนี้เป็นสามีวจนะในอรรถแห่งกัตตุ (ผู้กระทำ) โดยมุ่งถึงคำว่า ปฏิสังวิทิตะ (รู้พร้อม). คำว่า ในขณะแห่งสมาบัติ คือในขณะแห่งการเข้าถึง. คำว่า ด้วยการได้ฌาน คือด้วยการประกอบพร้อมด้วยฌาน. คำว่า โดยอารมณ์ คือปีติที่สงเคราะห์เข้าในฌานมีอารมณ์นั้น ย่อมเป็นที่รู้พร้อมโดยทางอารมณ์, กล่าวคือเพราะอารมณ์เป็นที่รู้พร้อม. เปรียบเหมือนบุคคลผู้เที่ยวแสวงหางู เมื่อรู้พร้อมซึ่งที่อยู่ของงูนั้น งูนั้นก็เป็นที่รู้พร้อมด้วย เพราะการจับงูนั้นกระทำได้ง่ายด้วยกำลังแห่งมนต์และยาแก้พิษ, ฉันใด, เมื่ออารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งปีติเป็นที่รู้พร้อม ปีตินั้นก็เป็นที่รู้พร้อมด้วย เพราะการจับปีตินั้นกระทำได้ง่ายด้วยสลักขณะและสามัญญลักษณะ ฉันนั้น. คำว่า ในขณะแห่งวิปัสสนา คือในขณะแห่งการเห็นโดยอารมณ์ ด้วยวิปัสสนาปัญญาที่ถึงความคมกล้าและบริสุทธิ์. คำว่า ด้วยการแทงตลอดลักษณะ คือด้วยการแทงตลอดสลักขณะและสามัญญลักษณะของปีติ. เพราะลักษณะของปีติโดยพิเศษและโดยสามัญนั้น เมื่อเป็นที่รู้แล้ว ปีตินั้นก็เป็นที่รู้ตามความเป็นจริงนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ปีติย่อมเป็นที่รู้พร้อมด้วยความไม่หลง".

ඉදානි තමත්ථං පාළියා එව විභාවෙතුං ‘‘වුත්තඤ්හෙත’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ දීඝං අස්සාසවසෙනාති දීඝස්ස අස්සාසස්ස ආරම්මණභූතස්ස වසෙන. පජානතො සා පීති පටිසංවිදිතා හොතීති සම්බන්ධො. චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානතොති ඣානපරියාපන්නං ‘‘අවික්ඛෙපො’’ති ලද්ධනාමං චිත්තස්සෙකග්ගතං තංසම්පයුත්තාය පඤ්ඤාය පජානතො. යථා හි ආරම්මණමුඛෙන පීති පටිසංවිදිතා හොති, එවං තංසම්පයුත්තධම්මාපි ආරම්මණමුඛෙන පටිසංවිදිතා එව හොන්තීති. සති උපට්ඨිතා හොතීති දීඝං අස්සාසවසෙන ඣානසම්පයුත්තා සති තස්මිං ආරම්මණෙ උපට්ඨිතා ආරම්මණමුඛෙන ඣානෙපි උපට්ඨිතා නාම හොති. තාය සතියාති එවං උපට්ඨිතාය තාය සතියා යථාවුත්තෙන තෙන ඤාණෙන සුප්පටිවිදිතත්තා ආරම්මණස්ස තස්ස වසෙන තදාරම්මණා සා පීති පටිසංවිදිතා හොති. දීඝං පස්සාසවසෙනාතිආදීසුපි ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. තෙන වුත්තං ‘‘එතෙනෙව නයෙන අවසෙසපදානිපි අත්ථතො වෙදිතබ්බානී’’ති.

บัดนี้ เพื่อจะแสดงอรรถนั้นด้วยพระบาลีเอง ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ก็คำนี้ถูกกล่าวแล้ว". ในคำนั้น คำว่า โดยอำนาจแห่งลมหายใจเข้ายาว คือโดยอำนาจแห่งลมหายใจเข้ายาวอันเป็นอารมณ์. พึงประกอบความว่า เมื่อรู้ ปีตินั้นย่อมเป็นที่รู้พร้อม. คำว่า ย่อมรู้ความที่จิตมีอารมณ์เป็นอันเดียว ไม่ฟุ้งซ่าน คือเมื่อรู้ความที่จิตมีอารมณ์เป็นอันเดียว อันสงเคราะห์เข้าในฌาน มีชื่อว่า "อวิกเขปะ" ด้วยปัญญาที่สัมปยุตด้วยฌานนั้น. ปีติย่อมเป็นที่รู้พร้อมโดยทางอารมณ์ ฉันใด, ธรรมที่สัมปยุตด้วยปีตินั้นก็ย่อมเป็นที่รู้พร้อมโดยทางอารมณ์ ฉันนั้น. คำว่า สติย่อมตั้งมั่น คือสติที่สัมปยุตด้วยฌานโดยอำนาจแห่งลมหายใจเข้ายาว เมื่อตั้งมั่นในอารมณ์นั้น ย่อมชื่อว่าตั้งมั่นในฌานโดยทางอารมณ์. คำว่า ด้วยสตินั้น คือด้วยสตินั้นที่ตั้งมั่นแล้วอย่างนี้ เพราะอารมณ์เป็นที่รู้พร้อมด้วยญาณนั้นที่กล่าวมาแล้ว ปีติมีอารมณ์นั้นเป็นอารมณ์นั้นย่อมเป็นที่รู้พร้อม. แม้ในคำมีอาทิว่า "โดยอำนาจแห่งลมหายใจออกยาว" ก็พึงทราบอรรถด้วยนัยนี้แล. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "แม้บทที่เหลือก็พึงทราบโดยอรรถด้วยนัยนี้แล".

යථෙවාතිආදීසු [Pg.524] අයං සඞ්ඛෙපත්ථො – ඣානපටිලාභෙන යථා ආරම්මණතො පීතිආදයො පටිසංවිදිතා හොන්ති තෙන විනා තෙසං අප්පවත්තනතො. එවං ඣානසම්පයුත්තෙන තංපරියාපන්නෙන වෙදනාසඞ්ඛාතමනසිකාරපටිලාභෙන ආරම්මණතො වෙදනා පටිසංවිදිතා හොති අරුණුග්ගමෙන විය සූරියස්ස තෙන විනා වෙදනාය අප්පවත්තනතො. තස්මා වුත්තනයෙන අතිසයප්පවත්ති වෙදනා සුප්පටිවිදිතා, තස්මා සුවුත්තමෙතන්ති පුබ්බෙ වුත්තචොදනං නිරාකරොති.

ในคำว่า ยเถว เป็นต้นนี้ มีเนื้อความโดยย่อดังนี้ คือ ปีติเป็นต้นย่อมเป็นที่รู้พร้อมโดยอารมณ์ด้วยการได้ฌาน ฉันใด เพราะปีติเป็นต้นเหล่านั้นจะไม่เป็นไปหากปราศจากการได้ฌานนั้น. เวทนาย่อมเป็นที่รู้พร้อมโดยอารมณ์ด้วยการได้มนสิการที่นับว่าเวทนาอันสัมปยุตด้วยฌานและสงเคราะห์เข้าในฌานนั้น ก็ฉันนั้น เหมือนพระอาทิตย์ (ย่อมปรากฏ) เพราะการขึ้นแห่งอรุณ เพราะเวทนาจะไม่เป็นไปหากปราศจากมนสิการนั้น. เพราะฉะนั้น เวทนาที่มีความเป็นไปอย่างยิ่งตามนัยที่กล่าวแล้ว จึงเป็นที่รู้แจ้งดีแล้ว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงปฏิเสธคำคัดค้านที่กล่าวไว้ก่อนด้วยคำว่า "เพราะฉะนั้น คำนี้ท่านจึงกล่าวไว้ดีแล้ว".

ආරම්මණෙති අස්සාසපස්සාසනිමිත්තං වදති. චිත්තානුපස්සීයෙව නාමෙස හොති අසම්මොහතො චිත්තස්ස පටිසංවිදිතත්තා. තෙනාහ ‘‘තස්මා’’තිආදි. චිත්තපටිසංවිදිතවසෙනාති ආදි-සද්දෙන ඉතරා තිස්සොපි චිත්තානුපස්සනා සඞ්ගණ්හාති.

บทว่า ในอารมณ์ ท่านกล่าวถึงอัสสาสปัสสาสนิมิต. ผู้นี้ชื่อว่าเป็นผู้พิจารณาเห็นจิตโดยแท้ เพราะจิตเป็นที่รู้พร้อมด้วยความไม่หลง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า "เพราะฉะนั้น". คำว่า โดยอำนาจแห่งจิตที่รู้พร้อม ด้วยศัพท์ว่า "อาทิ" ท่านสงเคราะห์เอาจิตตานุปัสสนาที่เหลืออีก ๓ อย่างด้วย.

සොති ධම්මානුපස්සනං අනුයුත්තො භික්ඛු. යං තං පහානං පහායකඤාණං. පඤ්ඤායාති අපරාය විපස්සනාපඤ්ඤාය අනිච්චවිරාගාදිතො දිස්වා දුවිධායපි අජ්ඣුපෙක්ඛිතා හොති. ඉදඤ්හි චතුක්කන්ති අනිච්චානුපස්සනාදිවසෙන වුත්තං චතුක්කං. තස්සාපි ධම්මානුපස්සනාය. පජහතීති පහානන්ති ආහ ‘‘නිච්චසඤ්ඤං…පෙ… පහානකරඤාණං අධිප්පෙත’’න්ති. විපස්සනාපරම්පරන්ති පටිපාටියා විපස්සනමාහ. පථපටිපන්නං අජ්ඣුපෙක්ඛතීති මජ්ඣිමාය පටිපත්තියා සම්මදෙව වීථිපටිපන්නං භාවනාචිත්තං පග්ගහනිග්ගහානං අකරණෙන අජ්ඣුපෙක්ඛති. එකතො උපට්ඨානන්ති යස්මා මජ්ඣිමසමථවීථිනාතිවත්තියා තත්ථ ච පක්ඛන්දනෙන ඉන්ද්‍රියානං එකරසභාවෙන, තත්‍රමජ්ඣත්තතාය භාවතො අවිසෙසං එකග්ගභාවූපගමනෙන එකන්තතො උපට්ඨාති, තස්මා න තත්ථ කිඤ්චි කාතබ්බන්ති අජ්ඣුපෙක්ඛති. තත්ථාති එවං අජ්ඣුපෙක්ඛනෙ. සහජාතානම්පි අජ්ඣුපෙක්ඛනා හොති තෙසං පවත්තනාකාරස්ස අජ්ඣුපෙක්ඛනතො. ‘‘පඤ්ඤාය දිස්වා’’ති වුත්තත්තා ආරම්මණඅජ්ඣුපෙක්ඛනා අධිප්පෙතා. න කෙවලං නීවරණාදිධම්මෙ අජ්ඣුපෙක්ඛිතා, අථ ඛො අභිජ්ඣා …පෙ… පඤ්ඤාය දිස්වා අජ්ඣුපෙක්ඛිතා හොතීති යොජනා.

บทว่า โส คือ ภิกษุผู้ประกอบเนืองๆ ในธรรมานุปัสสนา. บทว่า ยํ ตํ ปหานํ ได้แก่ ญาณที่เป็นเครื่องละ. บทว่า ปญฺญายาติ คือ เห็นด้วยวิปัสสนาปัญญาอันยิ่งอย่างอื่น โดยความเป็นของไม่เที่ยงและโดยความสำรอกเป็นต้น แล้วเป็นผู้วางเฉยได้แม้ในธรรมทั้งสองอย่าง. บทว่า อิทญฺหิ จตุคฺกนฺติ คือ จตุกกะที่กล่าวไว้ด้วยอำนาจอนิจจานุปัสสนาเป็นต้น. แม้ในธรรมานุปัสสนานั้น. บทว่า ปชหตีติ ท่านกล่าวว่า ปหานํ (การละ) จึงกล่าวว่า 'ละนิจจสัญญา...เป... ประสงค์เอาญาณที่เป็นเครื่องกระทำการละ'. บทว่า วิปสฺสนาปรมฺปรนฺติ ท่านกล่าวถึงวิปัสสนาตามลำดับ. บทว่า Pathapaṭipannaṃ ajjhupekkhatīti คือ วางเฉยต่อภาวนามจิตที่ดำเนินไปตามวิถีอย่างดีแล้วด้วยข้อปฏิบัติสายกลาง เพราะไม่ทำการประคองและข่ม. บทว่า เอกโต อุปฏฺฐานนฺติ เพราะเหตุที่จิตนั้นตั้งมั่นโดยส่วนเดียว ด้วยการเข้าถึงความเป็นธรรมชาติมีอารมณ์เดียวอย่างไม่ต่างกัน โดยความเป็นผู้มีใจเป็นกลางในธรรมนั้น เพราะไม่ก้าวล่วงวิถีแห่งสมถะสายกลาง และเพราะความหยั่งลงในวิถีนั้นด้วยความเป็นรสเดียวกันแห่งอินทรีย์ทั้งหลาย เพราะฉะนั้น จึงวางเฉยว่า ในที่นั้นไม่ต้องทำอะไร. บทว่า ตตฺถา คือ ในการวางเฉยอย่างนั้น. แม้การวางเฉยในธรรมที่เกิดร่วมกันก็มี เพราะการวางเฉยในอาการที่เป็นไปของธรรมเหล่านั้น. เพราะคำว่า 'เห็นด้วยปัญญา' ท่านจึงประสงค์เอาการวางเฉยในอารมณ์. เชื่อมความว่า ไม่ใช่เพียงแต่วางเฉยในธรรมมีนิวรณ์เป็นต้นเท่านั้น ที่แท้เห็นด้วยปัญญาแล้วเป็นผู้วางเฉยในอภิชฌา...เป...

පංසුපුඤ්ජට්ඨානියස්ස කිලෙසස්ස උප්පත්තිට්ඨානදස්සනත්ථං ‘‘චතුමහාපථො විය ඡ ආයතනානි’’ඉච්චෙව වුත්තං. කායාදයො චත්තාරො ආරම්මණසතිපට්ඨානා. චතූසු ආරම්මණෙසූති කායාදීසු චතූසු ආරම්මණෙසු පවත්තා [Pg.525] චත්තාරො සතිපට්ඨානා පංසුපුඤ්ජට්ඨානියස්ස කිලෙසස්ස උපහනනතො.

เพื่อแสดงที่เกิดของกิเลสอันเปรียบด้วยกองฝุ่น จึงกล่าวว่า 'อายตนะ ๖ เหมือนทาง ๔ แพร่ง' ดังนี้เป็นต้น. บทว่า กายาทโย คือ สติปัฏฐานที่เป็นอารมณ์ ๔. บทว่า จตูสุ อารมฺมเณสูติ คือ สติปัฏฐาน ๔ ที่เป็นไปในอารมณ์ ๔ มีกายเป็นต้น เพราะกำจัดกิเลสอันเปรียบด้วยกองฝุ่น.

එකධම්මවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเอกธัมมวรรค จบแล้ว.

2. දුතියවග්ගො

๒. วรรคที่ ๒.

1-2. ඉච්ඡානඞ්ගලසුත්තාදිවණ්ණනා

๑-๒. อรรถกถาอิจฉานังคลสูตรเป็นต้น.

987-988. කස්මාතිආදි විහාරසමාපත්තිආචික්ඛණෙ කාරණං විභාවෙතුං ආරද්ධං.

๙๘๗-๙๘๘. คำว่า กสฺมา เป็นต้น เริ่มต้นขึ้นเพื่อจำแนกเหตุในการบอกวิหารสมาบัติ.

එව-වාකාරොති එව-කාරො වා-කාරො ච. එකන්තසන්තත්තා එකන්තෙන සන්තමනසිකාරභාවතො. සෙක්ඛවචනෙනෙව තෙසං සික්ඛිතබ්බස්ස අත්ථිභාවෙ සිද්ධෙපි සික්ඛිතබ්බරහිතෙසු තෙසුපි සෙක්ඛපරියායස්ස වුච්චමානත්තා සික්ඛිතබ්බසද්දෙන සෙක්ඛෙ විසෙසෙත්වා වුත්තා. ආසවක්ඛයත්ථං සික්ඛිතබ්බස්ස අභාවෙපි දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරත්ථං ඣානාදිසික්ඛනෙන විනා සික්ඛිතබ්බාභාවා ‘‘අසෙක්ඛා නාමා’’ති වුත්තා. බුද්ධානං පන සබ්බසො සම්මදෙව පරිනිට්ඨිතසික්ඛත්තා ‘‘සික්ඛාමී’’ති න වුත්තං. ආනාපානජ්ඣානඵලසමාපත්ති තථාගතවිහාරො.

บทว่า เอววากาโร คือ เอวศัพท์ และ วาศัพท์. บทว่า เอกนฺตสนฺตตฺตา เพราะความเป็นผู้มีมนสิการอันสงบโดยส่วนเดียว. แม้เมื่อความเป็นผู้มีธรรมที่พึงศึกษาของพระเสขะเหล่านั้นสำเร็จแล้วด้วยคำว่า เสขะ นั่นเอง แต่เพราะมีการเรียกแม้พระอเสขะเหล่านั้นโดยปริยายว่าเป็นเสขะในบรรดาผู้ที่ไม่มีธรรมที่พึงศึกษา ท่านจึงระบุคำว่า เสขะ ให้วิเศษด้วยคำว่า ธรรมที่พึงศึกษา. แม้เมื่อไม่มีธรรมที่พึงศึกษาเพื่อความสิ้นไปแห่งอาสวะ แต่เพราะไม่มีธรรมที่พึงศึกษาอื่นจากการศึกษาฌานเป็นต้น เพื่อการอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน ท่านจึงเรียกว่า 'ชื่อว่าอเสขะ'. ส่วนพระพุทธเจ้าทั้งหลาย เพราะมีการศึกษาที่จบสิ้นลงอย่างดีโดยประการทั้งปวงแล้ว จึงไม่ตรัสว่า 'เราย่อมศึกษา'. อานาปานัชฌานผลสมาบัติ ชื่อว่า ตถาคตวิหาร.

3-10. පඨමආනන්දසුත්තාදිවණ්ණනා

๓-๑๐. อรรถกถาปฐมอานันทสูตรเป็นต้น.

989-996. අනිච්චාදිවසෙනාති අනිච්චදුක්ඛානත්තවසෙන. පවිචිනති පකාරෙහි විචිනති. නික්කිලෙසාති අපගතකිලෙසා වික්ඛම්භිතකිලෙසා. පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො, පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගොති පාඨො.

๙๘๙-๙๙๖. บทว่า อนิจฺจาทิวเสน คือ ด้วยอำนาจแห่งอนิจจัง ทุกขัง และอนัตตา. บทว่า ปวิจินติ คือ ย่อมเลือกเฟ้นโดยประการต่างๆ. บทว่า นิกฺกิเลสา คือ มีกิเลสไปปราศแล้ว หรือมีกิเลสอันข่มไว้แล้ว. มีปาฐะว่า ปีติสมฺโพชฺฌงฺโค ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺโค.

යාය අනොසක්කනං අනතිවත්තනඤ්ච හොති, අයං තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛා මජ්ඣත්තාකාරොති වුත්තා. එකචිත්තක්ඛණිකාති එකචිත්තුප්පාදපරියාපන්නත්තා.

ตัตตรมัชฌัตตุเบกขานี้ใด ที่ไม่มีการถอยกลับและการล่วงเลย ท่านเรียกว่า มีอาการเป็นกลาง. บทว่า เอกจิตฺตขณิกา คือ เพราะนับเนื่องในขณะจิตเดียว.

චත්තුන්නං චතුක්කානං වසෙන සොළසක්ඛත්තුකා. ආනාපානසන්නිස්සයෙන පවත්තත්තා ආරම්මණවසෙන පවත්තා ආනාපානාරම්මණාපි අපරභාගෙ සති ආනාපානස්සතීති පරියායෙන වත්තබ්බතං අරහතීති ‘‘ආනාපානස්සති මිස්සකා කථිතා’’ති වුත්තං. ආනාපානමූලකාති ආනාපානසන්නිස්සයෙන [Pg.526] පවත්තා සතිපට්ඨානා. තෙසං මූලභූතාති තෙසං සතිපට්ඨානානං මූලකාරණභූතා. බොජ්ඣඞ්ගමූලකාති බොජ්ඣඞ්ගපච්චයභූතා. තෙපි බොජ්ඣඞ්ගාති එතෙ වීසති සතිපට්ඨානහෙතුකා බොජ්ඣඞ්ගා. විජ්ජාවිමුත්තිපූරකාති තතියවිජ්ජාය තස්ස ඵලස්ස ච පරිපූරණවසෙන පවත්තා බොජ්ඣඞ්ගා. ඵලසම්පයුත්තාති චතුත්ථඵලසම්පයුත්තා, චතුබ්බිධඵලසම්පයුත්තා වා.

โดยอำนาจจตุกกะ ๔ มี ๑๖ ครั้ง. เพราะเป็นไปโดยอาศัยอานาปานะ แม้อานาปานารมณ์ที่เป็นไปโดยอำนาจแห่งอารมณ์ ก็ควรจะเรียกว่า อานาปานัสสติ โดยปริยายในภายหลังได้ เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ตรัสประสมด้วยอานาปานัสสติ'. บทว่า อานาปานมูลกา คือ สติปัฏฐานที่เป็นไปโดยอาศัยอานาปานะ. บทว่า เตสํ มูลภูตา คือ เป็นมูลเหตุแห่งสติปัฏฐานเหล่านั้น. บทว่า โพชฺฌงฺคมูลกา คือ เป็นปัจจัยแห่งโพชฌงค์. บทว่า เตปิ โพชฺฌงฺคา คือ โพชฌงค์ ๒๐ เหล่านี้ที่มีสติปัฏฐานเป็นเหตุ. บทว่า วิชฺชาวิมุตฺติปูรกา คือ โพชฌงค์ที่เป็นไปโดยความทำให้บริบูรณ์ซึ่งวิชชาที่ ๓ และผลของวิชชานั้น. บทว่า ผลสมฺปยุตฺตา คือ ประกอบด้วยผลที่ ๔ หรือประกอบด้วยผล ๔ ประการ.

දුතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาวรรคที่ ๒ จบแล้ว.

ආනාපානසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอานาปานสังยุตต์ จบแล้ว.

11. සොතාපත්තිසංයුත්තං

๑๑. โสตาปัตติสังยุตต์.

1. වෙළුද්වාරවග්ගො

๑. เวฬุทรวารวรรค.

1. චක්කවත්තිරාජසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาจักกวัตติราชสูตร.

997. අනුග්ගහගරහණෙසු [Pg.527] නිපාතොති අනුග්ගණ්හනගරහත්ථජොතකො නිපාතො. කිමෙත්ථ අනුග්ගණ්හාති, කිං වා ගරහතීති ආහ ‘‘චතුන්න’’න්තිආදි. තත්ථ අනුග්ගණ්හන්තො අනුච්ඡවිකං කත්වා ගණ්හන්තො. ගරහන්තො නින්දන්තො. ඉස්සරසීලො ඉස්සරො, තස්ස භාවො ඉස්සරියං, පභුතා. අධීනං පති අධිපති, තස්ස භාවො ආධිපච්චං, සාමිභාවොති ආහ – ‘‘ඉස්සරියාධිපච්ච’’න්තිආදි. අනන්තකානීති අන්තරහිතානි.

๙๙๗. บทว่า อนุคฺคหครหเณสุ นิปาโต คือ นิบาตที่แสดงเนื้อความในการอนุเคราะห์และการติเตียน. ท่านกล่าวคำว่า จตุนฺนํ เป็นต้น เพื่อแสดงว่า ในที่นี้อนุเคราะห์อะไร หรือติเตียนอะไร. ในคำเหล่านั้น บทว่า อนุคฺคณฺหนฺโต คือ ทำให้เหมาะสมแล้วรับไว้. บทว่า ครหนฺโต คือ ติเตียน. ผู้มีปกติเป็นใหญ่ ชื่อว่า อิสสระ ความเป็นแห่งอิสสระนั้น ชื่อว่า อิสสริยะ (ความเป็นใหญ่) คือ ความเป็นผู้มีอำนาจ. ผู้เป็นใหญ่ยิ่งกว่าผู้อยู่ในอำนาจ ชื่อว่า อธิบดี ความเป็นแห่งอธิบดีนั้น ชื่อว่า อาธิปัจจะ (ความเป็นอธิบดี) คือ ความเป็นเจ้าของ เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า อิสฺสริยาทิปจฺจํ เป็นต้น. บทว่า อนนฺตกานิ คือ หายไปแล้ว.

අවෙච්චප්පසාදෙනාති වත්ථුත්තයස්ස ගුණෙ යාථාවතො අවෙච්ච පවිසිත්වා පසාදො. සො පන කෙනචි චලනරහිතොති ආහ ‘‘අචලප්පසාදෙනා’’ති. මග්ගෙනාති අරියමග්ගෙන. ආගතප්පසාදො තස්ස අධිගමෙන ලද්ධප්පසාදො. අපුබ්බං අචරිමන්ති එකජ්ඣං. අරියසාවකානඤ්හි අරියමග්ගො උප්පජ්ජන්තොව තීසු වත්ථූසු අවෙච්චප්පසාදං ආවහන්තො එව උප්පජ්ජති. තෙසන්ති විසයභූතානං තිණ්ණං වත්ථූනං වසෙන තිධා වුත්තො. යස්මා ච අත්ථතො එකො, තස්මාව නින්නානාකරණො හොති පවත්තට්ඨානභෙදෙ සතිපි. අරියසාවකස්ස හීතිආදිනා නයෙන තමත්ථං විවරති. පසාදො ඔකප්පනා. පෙමං භත්ති. ගාරවං ගරුකරණං. මහන්තං උළාරං. එතං විභාගෙන නත්ථි සබ්බත්ථ සමානත්තා.

บทว่า อเวจฺจปฺปสาทเน คือ ความเลื่อมใสที่หยั่งลงสู่พระคุณของพระรัตนตรัยตามความเป็นจริง. แต่ความเลื่อมใสนั้นไม่มีการหวั่นไหวด้วยเหตุใดเหตุหนึ่ง เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า อจลปฺปสาทเน. บทว่า มคฺเคน คือ ด้วยอริยมรรค. บทว่า อาคตปฺปสาทิ คือ ผู้ได้ความเลื่อมใสด้วยการบรรลุมรรคนั้น. บทว่า อปุพฺพํ อจริมํ คือ พร้อมกัน. ด้วยว่า อริยมรรคของพระอริยสาวกทั้งหลาย เมื่อเกิดขึ้น ย่อมนำมาซึ่งความเลื่อมใสอันหยั่งมั่นในวัตถุ ๓ อย่างนั้นเอง. บทว่า เตสํ คือ ท่านกล่าวไว้ ๓ อย่าง ด้วยอำนาจแห่งวัตถุ ๓ ที่เป็นวิสัย. และเพราะโดยสภาวะเป็นอย่างเดียวกัน เพราะฉะนั้น จึงไม่มีความต่างกัน แม้จะมีความต่างกันโดยที่ตั้งที่เป็นไปก็ตาม. ท่านอธิบายความนั้นด้วยนัยเป็นต้นว่า อริยสาวกสฺส หิ. บทว่า ปสาทิ คือ ความตกลงใจ. บทว่า เปมํ คือ ความรัก. บทว่า ภตฺติ คือ ความภักดี. บทว่า คารวํ คือ ความเคารพ. บทว่า ครุกรณํ คือ การทำความยำเกรง. บทว่า มหนฺตํ คือ โอฬาร. บทว่า เอตํ คือ ในการจำแนกนี้ไม่มี เพราะสม่ำเสมอกันในที่ทั้งปวง.

එවන්ති භවන්තරෙපි අකොපනීයතාය. සදිසවසෙනාති අඤ්ඤෙහි අඛණ්ඩාදීහි සදිසවසෙන. තෙනාහ ‘‘මුඛවට්ටි යඤ්හි ඡින්නෙ’’තිආදි. ඛණ්ඩා එතිස්සා අත්ථීති ඛණ්ඩා. එස නයො සෙසෙසුපි. පාතිමොක්ඛෙ ආගතානුක්කමෙන සීලස්ස ආදිමජ්ඣවිභාගො වෙදිතබ්බො. ද්වින්නං වා තිණ්ණං වාති සීලකොට්ඨාසානං. එකන්තරං භින්නන්ති අභින්නෙන එකන්තරං හුත්වා භින්නං. තෙසං ඛණ්ඩාදීනං. ‘‘භුජිස්සෙහී’’ති උත්තරපදලොපෙන නිද්දෙසොති ආහ ‘‘භුජිස්සභාවකරෙහී’’ති. ඉදං වීතික්කන්තන්ති ඉදම්පි සීලං වීතික්කන්තං. ‘‘අයං සීලස්ස වීතික්කමො’’ති එවං පරාමසිතුං අසක්කුණෙය්‍යෙහි.

ที่ว่า ‘อย่างนี้’ คือด้วยความเป็นของไม่กำเริบแม้ในภพอื่น. ที่ว่า ‘ด้วยอาการที่คล้ายกัน’ คือด้วยอาการที่คล้ายกับศีลที่ไม่ขาดเป็นต้นอย่างอื่น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘เมื่อริมฝีปากถูกตัดแล้ว’ เป็นต้น. มีส่วนที่ขาดอยู่ จึงชื่อว่าขาด. นัยนี้พึงทราบในศีลที่เหลือด้วย. พึงทราบการจำแนกศีลเป็นเบื้องต้นและท่ามกลางตามลำดับที่มาในปาติโมกข์. แห่งส่วนของศีล ๒ หรือ ๓ ส่วน. ที่ว่า ‘ขาดสลับกัน’ คือขาดโดยมีศีลที่ไม่ขาดคั่นอยู่. แห่งศีลที่ขาดเป็นต้นเหล่านั้น. ที่ตรัสว่า ‘ภุชิสฺเสหิ’ นั้น เป็นการแสดงด้วยการลบอุตตรบท จึงตรัสว่า ‘ด้วยผู้กระทำความเป็นผู้เป็นอิสระ’. ที่ว่า ‘ล่วงละเมิดแล้วนี้’ คือศีลนี้ก็ล่วงละเมิดแล้ว. ด้วยผู้ที่ไม่สามารถจะปรารภได้ว่า ‘นี้เป็นการล่วงละเมิดศีล’ อย่างนี้.

2. බ්‍රහ්මචරියොගධසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาพรหมจริโยคธสูตร

998. යෙසන්ති [Pg.528] අනියමතො සද්ධාදීනමාධාරභූතපුග්ගලදස්සනං. බුද්ධෙ පසාදො ගහිතො. සො හි ඉතරෙහි පඨමං ගහෙතබ්බොති. අරියකන්තානි සීලානි ගහිතානි සොතාපන්නස්ස සීලානං අධිප්පෙතත්තා. සඞ්ඝෙ පසාදො ගහිතො ධම්මප්පසාදස්ස අනන්තරං වුච්චමානත්තා. ධම්මෙ පසාදො ගහිතො අවෙච්චප්පසාදභාවතො. සොතං අරියමග්ගං ආදිතො පත්ති සොතාපත්ති, තස්සා අඞ්ගානි සොතාපත්තියඞ්ගානි. පච්චෙන්තීති පජායන්ති අධිගච්ඡන්ති. තෙනාහ ‘‘පාපුණන්තී’’ති. බ්‍රහ්මචරියන්ති මග්ගබ්‍රහ්මචරියං. කතරපසාදො වත්තමානොති අධිප්පායො. මග්ගප්පසාදොති මග්ගසම්පයුත්තො පසාදො. ආගතමග්ගස්සාති අධිගතමග්ගස්ස. මිස්සකප්පසාදො එසොති තස්මා උභොපි ථෙරා පණ්ඩිතා බහුස්සුතා.

๙๙๘. ที่ว่า ‘เยสํ’ นั้น เป็นการแสดงบุคคลผู้เป็นที่ตั้งแห่งศรัทธาเป็นต้นโดยไม่กำหนด. ความเลื่อมใสในพระพุทธเจ้าถูกถือเอาแล้ว. เพราะความเลื่อมใสในพระพุทธเจ้านั้นแล อันชนเหล่าอื่นพึงถือเอาเป็นอันดับแรก. ศีลอันเป็นที่รักของพระอริยะถูกถือเอาแล้ว เพราะศีลของพระโสดาบันเป็นที่ประสงค์. ความเลื่อมใสในพระสงฆ์ถูกถือเอาแล้ว เพราะกล่าวต่อจากความเลื่อมใสในพระธรรม. ความเลื่อมใสในพระธรรมถูกถือเอาแล้ว เพราะเป็นความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหว. การบรรลุอริยมรรคในเบื้องต้น ชื่อว่าโสดาปัตติ, องค์แห่งโสดาปัตตินั้น ชื่อว่าโสดาปัตติยังคะ. ที่ว่า ‘ย่อมถึง’ คือย่อมเกิด ย่อมบรรลุ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ย่อมถึง’. ที่ว่า ‘พรหมจรรย์’ คือมรรคพรหมจรรย์. ความเลื่อมใสอะไรกำลังเป็นไปอยู่ ดังนี้เป็นอัธยาศัย. ที่ว่า ‘ความเลื่อมใสในมรรค’ คือความเลื่อมใสที่ประกอบด้วยมรรค. ที่ว่า ‘แห่งมรรคที่มาแล้ว’ คือแห่งมรรคที่บรรลุแล้ว. ความเลื่อมใสที่ปะปนกันนี้ เพราะเหตุนั้น พระเถระทั้งสองจึงเป็นบัณฑิต ผู้ทรงความรู้มาก.

3. දීඝාවුඋපාසකසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาฑีฆาวุอุบาสกสูตร

999. යදග්ගෙන තස්මිං උපාසකෙ යථාවුත්තානි සොතාපත්තියඞ්ගානි සංවිජ්ජන්ති, තදග්ගෙන සො තෙසු වත්තිස්සතීති ආහ ‘‘චතූසු සොතාපත්තියඞ්ගෙසු සන්දිස්සසී’’ති. විජ්ජං භජන්තීති විජ්ජාභාගියා, තෙසු කොට්ඨාසෙසු පරියාපන්නාති වුත්තං ‘‘විජ්ජාභාගියෙති විජ්ජාකොට්ඨාසිකෙ’’ති.

๙๙๙. ด้วยเหตุที่โสดาปัตติยังคะที่กล่าวแล้วอย่างนั้น ย่อมมีอยู่ในอุบาสกนั้น ด้วยเหตุนั้น อุบาสกนั้นย่อมเป็นไปในโสดาปัตติยังคะเหล่านั้น จึงตรัสว่า ‘ท่านย่อมปรากฏในโสดาปัตติยังคะ ๔’. ที่ว่า ‘ย่อมเสพวิชชา’ ชื่อว่าวิชชาภาคิยะ, สงเคราะห์เข้าในส่วนเหล่านั้น จึงกล่าวว่า ‘วิชชาภาคิยะ คือส่วนแห่งวิชชา’.

4-5. පඨමසාරිපුත්තසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถาปฐมสารีบุตรสูตรเป็นต้น ที่ ๔-๕

1000-1001. ‘‘සොතාපත්තී’’ති පඨමමග්ගො අධිප්පෙතො, තස්ස අධිගමූපායො සොතාපත්තියඞ්ගං. තෙනාහ ‘‘සොතාපත්තියා පුබ්බභාගපටිලාභඞ්ග’’න්ති. සොතාපත්තිඅත්ථායාති සොතාපත්තිමග්ගත්ථාය. අඞ්ගන්ති කාරණං. ඉතරෙ රතනත්තයප්පසාදාදයො. පුබ්බභාගියාය සොතාපත්තියා අඞ්ගං කාරණන්ති.

๑๐๐๐-๑๐๐๑. ที่ว่า ‘โสดาปัตติ’ นั้น หมายถึงปฐมมรรค, อุบายแห่งการบรรลุปฐมมรรคนั้น คือโสดาปัตติยังคะ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘องค์แห่งการได้มาซึ่งส่วนเบื้องต้นของโสดาปัตติ’. ที่ว่า ‘เพื่อประโยชน์แก่โสดาปัตติ’ คือเพื่อประโยชน์แก่มรรคแห่งโสดาปัตติ. ที่ว่า ‘องค์’ คือเหตุ. ส่วนองค์อื่น คือความเลื่อมใสในพระรัตนตรัยเป็นต้น. องค์แห่งโสดาปัตติที่เป็นส่วนเบื้องต้น คือเหตุ.

6. ථපතිසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาถปติสูตร

1002. (විතානං කායානං කාලනකාය, කාරණස්ස උපගතානං සාතපරියා සිජ්ඣති. තත්ථ කායපරිපජ්ඣායමුඛෙන තන්තිං ඨපෙසි භගවා. න හි පස්සථ නමත්ථෙහි කරණෙ නිරත්ථකො පිති වත්තති. ‘‘නියතත්තා’’ති වුත්තං. තමෙව නියමං ‘‘මජ්ඣිමපදෙසෙයෙවා’’ති අවධාරණෙන විභාවෙති[Pg.529]. මහාමණ්ඩලචාරිකං චරන්තොපි මජ්ඣිමපදෙසස්ස අන්තන්තෙනෙව චරති. තත්ථ ච විනෙය්‍යජනස්ස සමොසරණතා මත්තපනවාචමහත්ථසුපනන්ති.) [එත්ථන්තරෙ පාඨො අසුද්ධො දුස්සොධනීයො ච, සුද්ධපාඨො ගවෙසිතබ්බො.] අරුණුට්ඨාපනම්පි තත්ථෙව හොති. පච්චන්තපදෙසෙ පන දූරෙ විනෙය්‍යජනා හොන්ති, තත්ථ ගන්ත්වා මග්ගඵලෙසු පතිට්ඨාපෙත්වා තතො පච්චාගන්ත්වා මජ්ඣිමපදෙසෙ එව වාසං උපගච්ඡති, තත්ථ මනුස්සෙහි කතානං කාරානං මහප්ඵලභාවනියමනත්ථන්ති දට්ඨබ්බං. ‘‘ආසන්නෙ නො භගවා’’ති ඉදං නිදස්සනමත්තන්ති දස්සෙන්තො ‘‘න කෙවල’’න්ති ආදිමාහ.

๑๐๐๒. (การแผ่ไปแห่งกายทั้งหลาย เป็นกายที่กำหนดเวลา, การบรรลุเหตุ ย่อมสำเร็จด้วยความพยายาม. ในที่นั้น พระผู้มีพระภาคทรงตั้งพระสูตรไว้โดยทางแห่งการพิจารณากาย. เพราะท่านทั้งหลายย่อมไม่เห็นว่า ความยินดีที่ไม่มีประโยชน์ย่อมเป็นไปในการกระทำ. ที่กล่าวว่า ‘นิยตัตตา’ นั้น. ทรงแสดงความแน่นอนนั้นด้วยการกำหนดว่า ‘ในมัชฌิมประเทศเท่านั้น’. แม้เมื่อเสด็จจาริกไปในมณฑลใหญ่ ก็ย่อมเสด็จจาริกไปในที่สุดแห่งมัชฌิมประเทศเท่านั้น. และในที่นั้น ความประชุมพร้อมแห่งชนผู้ควรแนะนำ เป็นความฝันอันมีประโยชน์มากด้วยถ้อยคำที่พอประมาณ.) [ในระหว่างนี้ บาลีไม่บริสุทธิ์ แก้ไขยาก และพึงค้นหาบาลีที่บริสุทธิ์.] การขึ้นแห่งอรุณก็ย่อมมีในที่นั้นนั่นเอง. ส่วนในปัจจันตประเทศ ย่อมมีชนผู้ควรแนะนำอยู่ไกล, เสด็จไปในที่นั้นแล้ว ทรงยังชนเหล่านั้นให้ตั้งอยู่ในมรรคผล แล้วเสด็จกลับมาประทับอยู่ในมัชฌิมประเทศเท่านั้น, พึงทราบว่า เพื่อกำหนดความเป็นของมีผลมากแห่งการกระทำที่มนุษย์ทั้งหลายกระทำในที่นั้น. ที่ว่า ‘พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ใกล้เรา’ นั้น เป็นเพียงตัวอย่างเท่านั้น จึงตรัสว่า ‘ไม่เพียงเท่านั้น’ เป็นต้น.

සකිඤ්චනසපලිබොධනට්ඨෙනාති එත්ථ කිඤ්චනං පලිබොධො අසමාපිතකිච්චතා, තදුභයස්ස අත්ථිභාවෙනාති අත්ථො. මහාවාසෙති මහාගෙහෙ.

ที่ว่า ‘ด้วยอรรถว่ามีกิเลสเครื่องกังวลและเครื่องผูกพัน’ นั้น กิเลสเครื่องกังวล คือเครื่องผูกพัน คือกิจที่ยังไม่สำเร็จ, อธิบายว่า ด้วยความเป็นของมีทั้งสองอย่างนั้น. ที่ว่า ‘มหาอาวาส’ คือในเรือนใหญ่.

ද්වෙපි ජනාති ඉසිදත්තපුරාණා. සිතං නාම මන්දහසිතං. හසිතං නාම විස්සට්ඨහසිතං. මුත්තචාගොතිආදීසු යං වත්තබ්බං, තං විසුද්ධිමග්ගටීකායං (විසුද්ධි. මහාටී. 1.160) වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං. සංවිභාගෙති පරස්ස දානවසෙන සංවිභජනෙ. අකතවිභාගන්ති දෙය්‍යධම්මවසෙන න කතවිභාගං. පුග්ගලවසෙන පන ‘‘සීලවන්තෙහී’’ති වුත්තත්තා කතවිභාගමෙව මහප්ඵලතාකරණෙන. තෙනාහ ‘‘සබ්බං දාතබ්බමෙව හුත්වා ඨිත’’න්ති.

ชนทั้งสอง คืออิสิทัตตะและปุราณะ. ชื่อว่าสิตะ คือการยิ้มแย้ม. ชื่อว่าหสิตะ คือการหัวเราะ. สิ่งที่ควรกล่าวในคำว่า ‘มุตตจาคะ’ เป็นต้นนั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในวิสุทธิมรรคฎีกา (วิสุทธิ. มหาฎีกา ๑.๑๖๐). ที่ว่า ‘ย่อมแบ่งปัน’ คือการแบ่งปันโดยการให้แก่ผู้อื่น. ที่ว่า ‘ยังไม่ได้แบ่งปัน’ คือยังไม่ได้แบ่งปันโดยส่วนแห่งธรรมที่ควรให้. แต่โดยส่วนแห่งบุคคลนั้น เพราะกล่าวว่า ‘ด้วยผู้มีศีล’ จึงเป็นการแบ่งปันแล้วนั่นเอง ด้วยการกระทำให้มีผลมาก. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ทั้งหมดเป็นของที่ควรให้เท่านั้น’.

(එත්ථන්තරෙ පාඨො අසුද්ධො දුස්සොධනීයො ච, සුද්ධපාඨො ගවෙසිතබ්බො.)

[ในระหว่างนี้ บาลีไม่บริสุทธิ์ แก้ไขยาก และพึงค้นหาบาลีที่บริสุทธิ์.]

7. වෙළුද්වාරෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาเวฬุทรวาริยสูตร

1003. පවෙණිආගතස්සාති අනෙකපුරිසයුගවසෙන පරම්පරාගතස්ස. අත්තනි උපනෙතබ්බන්ති අත්තනි නෙත්වා පරස්මිං උපනෙතබ්බං. තෙනාහ ‘‘යො ඛො ම්‍යායං ධම්මො අප්පියො අමනාපො, පරස්සපෙසො ධම්මො අප්පියො අමනාපො’’තිආදි. අමන්තභාසෙනාති සම්ඵස්ස සම්ඵප්පලාපස්ස අමන්තාය මන්තාරහිතභාසනෙන.

๑๐๐๓. ที่ว่า ‘ปเวณีอาคตัสสะ’ นั้น คือของที่สืบต่อกันมาโดยลำดับแห่งบุรุษหลายยุค. ที่ว่า ‘พึงนำเข้ามาในตน’ คือนำเข้ามาในตนแล้ว พึงนำเข้าไปในผู้อื่น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ธรรมใดแลไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่ชอบใจของพวกเรา, ธรรมนั้นก็ไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่ชอบใจของผู้อื่น’ เป็นต้น. ที่ว่า ‘ด้วยการกล่าวที่ไม่ใช่คำปรึกษา’ คือด้วยการกล่าวที่ปราศจากคำปรึกษาแห่งสัมผัสและสัมผัปปลาปะ.

8-9. පඨමගිඤ්ජකාවසථසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถาปฐมคิชฌกาวสถสูตรเป็นต้น ที่ ๘-๙

1004-5. ද්වෙ ගාමා ද්වින්නං ඤාතීනං ගාමාති කත්වා. ඤාතිකෙති එවංලද්ධනාමෙ එකස්මිං ගාමකෙ. ගිඤ්ජකාවසථෙති ගිඤ්ජකා වුච්චන්ති ඉට්ඨකා, ගිඤ්ජකාහි එව කතො ආවසථො, තස්මිං. සො කිර ආවාසො යථා [Pg.530] සුධාහි පරිකම්මෙන පයොජනං නත්ථි, එවං ඉට්ඨකාහි එව චිනිත්වා කතො. තෙන වුත්තං ‘‘ඉට්ඨකාමයෙ ආවසථෙ’’ති. තුලාථම්භද්වාරබන්ධකවාටඵලකානි පන දාරුමයා එව. ඔරං වුච්චති කාමධාතු, පච්චයභාවෙන තං ඔරං භජන්තීති ඔරම්භාගියානි, ඔරම්භාගස්ස වා හිතානි ඔරම්භාගියානි. තෙනාහ ‘‘හෙට්ඨාභාගියාන’’න්තිආදි. තීහි මග්ගෙහීති හෙට්ඨිමෙහි තීහි මග්ගෙහි. තෙහි පහාතබ්බතාය හි තෙසං සඤ්ඤොජනානං ඔරම්භාගියතා, ඔරං භඤ්ජියානි වා ඔරම්භාගියානි වුත්තානි නිරුත්තිනයෙන. ඉදානි බ්‍යතිරෙකමුඛෙන නෙසං ඔරම්භාගියභාවං විභාවෙතුං ‘‘තත්ථා’’තිආදි වුත්තං. වික්ඛම්භිතානි සමත්ථතාවිඝාතෙන පුථුජ්ජනානං, සමුච්ඡින්නානි සබ්බසො අභාවෙන අරියානං රූපාරූපභවූපපත්තියා විබන්ධනාය න හොන්තීති වුත්තං ‘‘අවික්ඛම්භිතානි මග්ගෙන වා අසමුච්ඡින්නානී’’ති. නිබ්බත්තිවසෙනාති පටිසන්ධිග්ගහණවසෙන ගන්තුං න දෙන්ති. මහග්ගතභවගාමිකම්මායූහනස්ස විබන්ධනතො සක්කායදිට්ඨිආදීනි තීණි සඤ්ඤොජනානි කාමච්ඡන්දබ්‍යාපාදා විය මහග්ගතභවූපපත්තියා විසෙසපච්චයත්තා තත්ථ මහග්ගතභවෙ නිබ්බත්තම්පි තන්නිබ්බත්තිහෙතුකම්මපරික්ඛයෙ කාමභවූපපත්තිපච්චයතාය මහග්ගතභවතො ආනෙත්වා ඉධෙව කාමභවෙ එව නිබ්බත්තාපෙන්ති. තස්මා සබ්බානිපි පඤ්චපි සංයොජනානි ඔරම්භාගියානෙව. පටිසන්ධිවසෙන අනාගමනසභාවොති පටිසන්ධිග්ගහණවසෙන තස්මා ලොකා ඉධ න ආගමනසභාවො. බුද්ධදස්සන-ථෙරදස්සන-ධම්මස්සවනානං පන අත්ථාය අස්ස ආගමනං අනිවාරිතං.

๑๐๐๔-๕. คำว่า สองหมู่บ้าน คือหมู่บ้านของญาติ ๒ คน. ในหมู่บ้านแห่งหนึ่งที่ได้ชื่ออย่างนี้ว่า ญาติเก. คำว่า ในกิญชกาวสถะ ความว่า อิฐเรียกว่า กิญชกา, ที่พักที่สร้างด้วยอิฐเท่านั้น ชื่อว่า กิญชกาวสถะ ในที่พักนั้น. ได้ยินว่า ที่พักนั้นไม่มีความจำเป็นต้องฉาบปูนขาวฉันใด ก็สร้างด้วยอิฐเท่านั้นฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ในที่พักซึ่งสำเร็จด้วยอิฐ". ส่วนคาน เสา วงกบประตู และบานประตู ล้วนทำด้วยไม้เท่านั้น. คำว่า โอรัมภาคิยะ (ส่วนเบื้องต่ำ) นั้น กามธาตุเรียกว่า โอระ (เบื้องต่ำ), สังโยชน์เหล่านั้นย่อมซ่านไปสู่ส่วนเบื้องต่ำนั้นโดยความเป็นปัจจัย จึงชื่อว่า โอรัมภาคิยะ หรือสังโยชน์เหล่านั้นเป็นประโยชน์แก่ส่วนเบื้องต่ำ จึงชื่อว่า โอรัมภาคิยะ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "สังโยชน์อันเป็นส่วนเบื้องต่ำ" เป็นต้น. คำว่า ด้วยมรรค ๓ คือด้วยมรรคเบื้องต่ำ ๓. เพราะสังโยชน์เหล่านั้นอันมรรคเหล่านั้นพึงละได้ สังโยชน์เหล่านั้นจึงชื่อว่า โอรัมภาคิยะ หรือสังโยชน์เหล่านั้นย่อมทำลายส่วนเบื้องต่ำ จึงชื่อว่า โอรัมภาคิยะ โดยนัยแห่งนิรุตติ. บัดนี้ เพื่อแสดงความเป็นโอรัมภาคิยะของสังโยชน์เหล่านั้นโดยวิธีปฏิเสธ จึงตรัสคำว่า "ในสังโยชน์เหล่านั้น" เป็นต้น. คำว่า "ยังไม่ถูกข่มไว้ หรือยังไม่ถูกตัดขาดด้วยมรรค" นั้น หมายถึง สังโยชน์ที่ยังไม่ถูกข่มไว้ด้วยการกำจัดความสามารถของปุถุชน สังโยชน์ที่ยังไม่ถูกตัดขาดโดยความไม่มีอยู่โดยประการทั้งปวงของพระอริยะ ย่อมไม่เป็นไปเพื่อขัดขวางการเข้าถึงรูปภพและอรูปภพ จึงตรัสว่า "ยังไม่ถูกข่มไว้ หรือยังไม่ถูกตัดขาดด้วยมรรค". โดยความเป็นไปแห่งการเกิด คือโดยความเป็นไปแห่งการถือปฏิสนธิ ย่อมไม่ให้ไป. เพราะขัดขวางการสั่งสมกรรมที่นำไปสู่มหัคคตภพ สังโยชน์ ๓ มีสักกายทิฏฐิเป็นต้น เป็นปัจจัยพิเศษในการเข้าถึงมหัคคตภพ เช่นเดียวกับกามฉันทะและพยาบาท แม้จะเกิดในมหัคคตภพนั้น เมื่อกรรมที่เป็นเหตุให้เกิดในมหัคคตภพนั้นสิ้นไป เพราะความเป็นปัจจัยให้เกิดในกามภพ จึงนำมาจากมหัคคตภพแล้วให้เกิดในกามภพนี้เอง. เพราะเหตุนั้น สังโยชน์ทั้ง ๕ ประการล้วนเป็นโอรัมภาคิยะทั้งสิ้น. คำว่า มีสภาพไม่มาโดยปฏิสนธิ คือมีสภาพไม่มาสู่โลกนี้จากโลกนั้นโดยการถือปฏิสนธิ. แต่การมาของบุคคลนั้นเพื่อประโยชน์แก่การเห็นพระพุทธเจ้า การเห็นพระเถระ และการฟังธรรม ย่อมไม่ถูกห้าม.

කදාචි උප්පත්තියා විරළාකාරතා, පරියුට්ඨානමන්දතාය අබහලතාති ද්වෙධාපි තනුභාවො. අභිණ්හන්ති බහුසො. බහලබහලාති තිබ්බතිබ්බා. යත්ථ උප්පජ්ජන්ති, තං සන්තානං මද්දන්තා ඵරන්තා සාධෙන්තා අන්ධකාරං කරොන්තා උප්පජ්ජන්ති, ද්වීහි පන මග්ගෙහි පහීනත්තා තනුකතනුකා මන්දමන්දා උප්පජ්ජන්ති. පුත්තධීතරො හොන්තීති ඉදං අකාරණං. තථා හි අඞ්ගපච්චඞ්ගපරාමසනමත්තෙනපි තෙ හොන්ති. ඉදන්ති ‘‘රාගදොසමොහානං තනුත්තා’’ති ඉදං වචනං. භවතනුකවසෙනාති අප්පකභවවසෙන. තන්ති මහාසීවත්ථෙරස්ස වචනං පටික්ඛිත්තන්ති සම්බන්ධො. යෙ භවා අරියානං ලබ්භන්ති, තෙ පරිපුණ්ණලක්ඛණභවා එව. යෙ න ලබ්භන්ති, තත්ථ කීදිසං තං භවතනුකං. තස්මා උභයථාපි භවතනුකස්ස අසම්භවො එවාති දස්සෙතුං ‘‘සොතාපන්නස්සා’’තිආදි වුත්තං. අට්ඨමෙ භවෙ භවතනුකං නත්ථි අට්ඨමස්සෙව භවස්ස සබ්බස්සෙව අභාවතො. සෙසෙසුපි එසෙව නයො.

ความเบาบาง (ตนุภาวะ) มี ๒ อย่าง คือ ความเบาบางโดยอาการที่เกิดขึ้นนานๆ ครั้ง และความไม่หนาแน่นเพราะความอ่อนกำลังแห่งปริยุฏฐานะ. คำว่า อภิณหัง คือบ่อยๆ. คำว่า หนาแน่นยิ่ง คือรุนแรงยิ่ง. กิเลสเหล่านั้นย่อมเกิดขึ้นในสันดานใด ย่อมบีบคั้น ย่อมแผ่ไป ย่อมครอบงำ ย่อมทำให้มืดมิดแล้วเกิดขึ้น แต่เพราะถูกละได้ด้วยมรรค ๒ จึงเกิดขึ้นอย่างเบาบางยิ่ง อ่อนกำลังยิ่ง. คำว่า มีบุตรและธิดา นี้ไม่ใช่เหตุผล. แท้จริง บุตรธิดาเหล่านั้นย่อมมีได้แม้เพียงการลูบคลำอวัยวะน้อยใหญ่. คำว่า นี้ คือคำว่า "เพราะความเบาบางแห่งราคะ โทสะ โมหะ". โดยความเป็นไปแห่งภพที่เบาบาง คือโดยความเป็นไปแห่งภพที่น้อย. ความสัมพันธ์คือ คำนั้น (ของพระมหาเถระสีวะ) ถูกปฏิเสธแล้ว. ภพใดที่พระอริยะพึงได้ ภพเหล่านั้นล้วนเป็นภพที่มีลักษณะบริบูรณ์. ในภพที่ไม่ได้นั้น ความเป็นภพที่เบาบางจะเป็นอย่างไรได้. เพราะเหตุนั้น เพื่อแสดงว่าความเป็นภพที่เบาบางย่อมไม่มีทั้งสองอย่าง จึงตรัสคำว่า "ของพระโสดาบัน" เป็นต้น. ในภพที่ ๘ ไม่มีความเป็นภพที่เบาบาง เพราะภพที่ ๘ ทั้งหมดไม่มีอยู่. ในภพที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน.

කාමාවචරලොකං [Pg.531] සන්ධාය වුත්තං ඉතරස්ස ලොකස්ස වසෙන තථා වත්තුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා. යො හි සකදාගාමී දෙවමනුස්සලොකෙසු වොමිස්සකවසෙන නිබ්බත්තති, සොපි කාමභවවසෙනෙව පරිච්ඡින්දිතබ්බො. භගවතා ච කාමලොකෙ ඨත්වා – ‘‘සකිදෙව ඉමං ලොකං ආගන්ත්වා’’ති වුත්තං. ඉමං ලොකං ආගන්ත්වාති ච ඉමිනා පඤ්චසු සකදාගාමීසු චත්තාරො වජ්ජෙත්වා එකොව ගහිතො. එකච්චො හි ඉධ සකදාගාමිඵලං පත්වා ඉධෙව පරිනිබ්බායති, එකච්චො ඉධ පත්වා දෙවලොකෙ පරිනිබ්බායති, එකච්චො දෙවලොකෙ පත්වා තත්ථෙව පරිනිබ්බායති, එකච්චො දෙවලොකෙ පත්වා ඉධූපපජ්ජිත්වා පරිනිබ්බායති, ඉමෙ චත්තාරො ඉධ න ලබ්භන්ති. යො පන ඉධ පත්වා දෙවලොකෙ යාවතායුකං වසිත්වා පුන ඉධූපපජ්ජිත්වා පරිනිබ්බායති, අයමිධ අධිප්පෙතො. අට්ඨකථායං පන ‘‘ඉමං ලොකන්ති කාමභවො අධිප්පෙතො’’ති ඉමමත්ථං විභාවෙතුං ‘‘සචෙ හී’’තිආදිනා අඤ්ඤංයෙව චතුක්කං දස්සිතං.

คำนี้ตรัสหมายถึงกามวจรโลก เพราะไม่สามารถกล่าวเช่นนั้นได้โดยอาศัยโลกอื่น. พระสกทาคามีใดแลย่อมเกิดสลับกันในเทวโลกและมนุษยโลก พระสกทาคามีนั้นก็พึงกำหนดโดยอาศัยกามภพเท่านั้น. และพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ในกามโลก ตรัสว่า "มาสู่โลกนี้เพียงครั้งเดียว". และด้วยคำว่า "มาสู่โลกนี้" นี้ ในบรรดาพระสกทาคามี ๕ จำพวก ทรงเว้น ๔ จำพวกแล้ว ทรงถือเอาเพียงจำพวกเดียว. ด้วยว่าบางท่านบรรลุสกทาคามิผลในโลกนี้แล้วปรินิพพานในโลกนี้เอง, บางท่านบรรลุในโลกนี้แล้วปรินิพพานในเทวโลก, บางท่านบรรลุในเทวโลกแล้วปรินิพพานในเทวโลกนั้นเอง, บางท่านบรรลุในเทวโลกแล้วมาเกิดในโลกนี้แล้วปรินิพพาน, ๔ จำพวกนี้ไม่ทรงประสงค์เอาในที่นี้. ส่วนพระสกทาคามีใดบรรลุในโลกนี้แล้วอยู่ในเทวโลกตลอดอายุ แล้วกลับมาเกิดในโลกนี้อีกแล้วปรินิพพาน พระสกทาคามีนี้ทรงประสงค์เอาในที่นี้. แต่ในอรรถกถา เพื่อแสดงความหมายนี้ว่า "คำว่า โลกนี้ หมายถึงกามภพ" จึงแสดงจตุกกะ (กลุ่มสี่) อื่นอีกด้วยคำว่า "ถ้าหาก" เป็นต้น.

චතූසු…පෙ… සභාවොති අත්ථො අපායගමනීයානං පාපධම්මානං සබ්බසො පහීනත්තා. ධම්මනියාමෙනාති මග්ගධම්මනියාමෙන නියතො උපරිමග්ගාධිගමස්ස අවස්සංභාවිභාවතො. තෙනාහ ‘‘සම්බොධිපරායණො’’ති. තෙසං තෙසං ඤාණගතින්ති තෙසං තෙසං සත්තානං ‘‘අසුකො සොතාපන්නො, අසුකො සකදාගාමී’’තිආදිනා තංතංඤාණාධිගමනං ඤාණූපපත්තිං. ඤාණාභිසම්පරායන්ති තතො පරම්පි – ‘‘නියතො සම්බොධිපරායණො සකිදෙව ඉමං ලොකං ආගන්ත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සතී’’තිආදිනා ඤාණසහිතං උපපත්තිපච්චයභවං. ඔලොකෙන්තස්ස ඤාණචක්ඛුනා අපෙක්ඛන්තස්ස. කෙවලං කායකිලමථොව, න තෙන කාචි පරෙසං අත්ථසිද්ධීති අධිප්පායො. චිත්තවිහෙසා චිත්තඛෙදො, සා කිලෙසූපසංහිතත්තා බුද්ධානං නත්ථි.

ใน ๔... (ละไว้)... คำว่า ...มีสภาพ... ความว่า เพราะอกุศลธรรมอันเป็นไปสู่อบายถูกละได้โดยสิ้นเชิง. คำว่า โดยธรรมนิยาม คือโดยธรรมนิยามแห่งมรรค เพราะความเป็นผู้เที่ยงแท้ในการบรรลุมรรคเบื้องสูงย่อมมีอย่างแน่นอน. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "มีสัมโพธิเป็นที่ไปในเบื้องหน้า". คำว่า ญาณคติของสัตว์เหล่านั้นๆ คือ การบรรลุญาณนั้นๆ การเกิดขึ้นแห่งญาณของสัตว์เหล่านั้นๆ ด้วยคำว่า "ผู้นั้นเป็นพระโสดาบัน, ผู้นั้นเป็นพระสกทาคามี" เป็นต้น. คำว่า ญาณสัมปรายะ คือแม้หลังจากนั้นอีก – "เป็นผู้เที่ยงแท้ มีสัมโพธิเป็นที่ไปในเบื้องหน้า มาสู่โลกนี้เพียงครั้งเดียวแล้วจักทำที่สุดแห่งทุกข์" เป็นต้น คือภพที่เป็นปัจจัยแห่งการอุบัติซึ่งประกอบด้วยญาณ. ของผู้พิจารณาอยู่ คือผู้มองดูด้วยญาณจักษุ. อธิบายว่า มีแต่ความลำบากกายเท่านั้น ไม่มีประโยชน์ใดๆ สำเร็จแก่ผู้อื่นด้วยเหตุนั้น. ความลำบากใจ คือความเหนื่อยหน่ายใจ ความลำบากใจนั้นไม่มีแก่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย เพราะความลำบากใจนั้นมีกิเลสเป็นเครื่องประกอบ.

ආදිස්සති ආලොකීයති අත්තා එතෙනාති ආදාසං, ධම්මභූතං ආදාසං ධම්මාදාසං, අරියමග්ගඤාණස්සෙතං අධිවචනං. තෙන හි අරියසාවකො චතූසු අරියසච්චෙසු විද්ධස්තසම්මොහත්තා අත්තානං යාථාවතො ඤත්වා යාථාවතො බ්‍යාකරෙය්‍ය, තප්පකාසනතො පන ධම්මපරියායස්ස සුත්තස්ස ධම්මාදාසතා වෙදිතබ්බාති. යෙන ධම්මාදාසෙනාති ඉධ පන මග්ගධම්මමෙව වදති. සෙසං උත්තානත්ථත්තා සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙවාති.

ชื่อว่า อาดาสะ (กระจก) เพราะเป็นเครื่องปรากฏและส่องดูตนเอง, กระจกคือธรรม ชื่อว่า ธัมมาดาสะ (ธรรมกระจก), คำนี้เป็นชื่อของอริยมรรคญาณ. เพราะเหตุนั้น พระอริยสาวกผู้มีโมหะอันกำจัดแล้วในอริยสัจ ๔ ย่อมรู้ตนตามความเป็นจริงแล้วพยากรณ์ตามความเป็นจริง, ส่วนความเป็นธรรมกระจกของพระสูตรอันเป็นธรรมปริยายนั้น พึงทราบเพราะเป็นการประกาศธรรมนั้น. คำว่า ด้วยธรรมกระจกใด ในที่นี้หมายถึงมรรคธรรมเท่านั้น. ส่วนที่เหลือมีเนื้อความตื้น เข้าใจง่ายอยู่แล้ว.

වෙළුද්වාරවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเวฬุทรวารวรรค จบแล้ว.

2. රාජකාරාමවග්ගො

๒. ราชการามวรรค

1. සහස්සභික්ඛුනිසඞ්ඝසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาสหัสสภิกขุนีสังฆสูตร

1007. ධම්මිකත්තා [Pg.532] දෙසවාසීහි අනුකම්පිතො රාජාති රාජකො, තස්ස ආරාමො රාජකාරාමො, තස්මිං. භූමිසීසං සෙට්ඨප්පදෙසො, යත්ථ වසන්තො ලාභග්ගයසග්ගප්පත්තො හොතීති තෙසං අධිප්පායො.

๑๐๐๗. พระราชาผู้ทรงธรรม อันชาวเมืองเอ็นดู ชื่อว่า ราชกะ, อารามของพระราชานั้น ชื่อว่า ราชการาม, ในราชการามนั้น. คำว่า ภูมิสีสะ คือพื้นที่อันประเสริฐ, ความหมายของพวกเขา (ผู้สร้าง) คือ สถานที่ซึ่งเมื่ออยู่อาศัยแล้ว ย่อมถึงความเป็นผู้เลิศด้วยลาภและเลิศด้วยยศ.

වාරාපෙහීති පටිසෙධෙහි. යුජ්ඣාපෙතුන්ති කලහං කාරාපෙතුං. පුන ආගච්ඡන්තාති අපරස්මිං සංවච්ඡරෙ ආගච්ඡන්තා. උබ්බට්ටෙත්වාති මහතී වීචියො උබ්බට්ටෙත්වා. යථා තස්ස සකලමෙව රට්ඨං එකොදකීභූතං හොති, එවං කත්වා සමුද්දමෙව ජාතං. තෙන වුත්තං ‘‘සමුද්දමෙව අකංසූ’’ති.

คำว่า จงห้าม คือจงขัดขวาง. คำว่า เพื่อให้รบกัน คือเพื่อให้ทะเลาะกัน. คำว่า กลับมาอีก คือกลับมาในปีอื่น. คำว่า หนุนขึ้น คือหนุนคลื่นลูกใหญ่ขึ้น. กระทำโดยประการที่รัฐทั้งหมดของเขานั้นกลายเป็นน้ำผืนเดียวกัน จึงกลายเป็นทะเลไปเลย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ได้ทำให้เป็นทะเลไปเลย".

ඉසීනමන්තරං කත්වාති ඉසීනං කාරණං කත්වා, ඉසීනං හෙතූති අත්ථො, ඉසීනං වා අන්තරභෙදං කත්වා. තථා ලොකෙ කොලාහලස්ස පත්ථටතං විභාවෙන්තො භගවා ‘‘මෙ සුත’’න්ති ආහ පච්චක්ඛතො ජානම්පි. උච්ඡින්නොති කුලච්ඡෙදෙන උච්ඡින්නො. න කෙවලං සයමෙව, අථ ඛො සහ රට්ඨෙහි. විභවන්ති විනාසං උපගතො.

คำว่า ทำความผิดต่อฤาษี (isīnamantaraṃ katvā) คือทำเหตุแก่ฤาษี อธิบายว่า เพราะฤาษีเป็นเหตุ หรือทำความแตกแยกภายในหมู่ฤาษี. พระผู้มีพระภาคทรงแสดงความโกลาหลที่แผ่ไปในโลกอย่างนั้น จึงตรัสว่า "ข้าพเจ้าได้ฟังมา" แม้จะทรงทราบด้วยประจักษ์ก็ตาม. คำว่า ถูกตัดขาด คือถูกตัดขาดด้วยการขาดตระกูล. ไม่ใช่เพียงตนเองเท่านั้น แต่พร้อมกับรัฐทั้งหลายด้วย. คำว่า วิภวะ คือถึงความพินาศ.

තං සන්ධායෙතං වුත්තන්ති තං යථාවුත්තං පසෙනදිනා කොසලරාජෙන කාරිතං විහාරං සන්ධාය එතං ‘‘රාජකාරාමෙ’’ති වුත්තං.

คำนี้ท่านกล่าวหมายถึงเรื่องนั้น คือ คำว่า "ในราชการาม" นี้ ท่านกล่าวหมายถึงวิหารที่พระเจ้าปเสนทิโกศลทรงสร้างไว้ตามที่กล่าวมาแล้วนั้น.

2-3. බ්‍රාහ්මණසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถาพราหมณสูตรเป็นต้นที่ ๒-๓.

1008-9. උදයගාමිනින්ති ආරම්භතො පට්ඨාය සම්පත්තිආවහං.

คำว่า อุทัยคามินี หมายถึง นำมาซึ่งความเจริญตั้งแต่ออกตัว (เริ่มต้น).

4. දුග්ගතිභයසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาเรื่องภัยในทุคติ.

1010. දුට්ඨා ගති නිප්ඵත්ති දුග්ගති, දුග්ගතභාවො දාලිද්දියං, තදෙව භයං, තං සබ්බං අනවසෙසං වා දුග්ගතිභයං දලිද්දභයං. සම්මදෙව අතික්කන්තොති සමතික්කන්තො.

๑๐๑๐. คติที่ชั่วร้าย หรือความสำเร็จที่ชั่วร้าย ชื่อว่า ทุคติ, ภาวะแห่งทุคติ คือความยากจน, ความยากจนนั้นนั่นแหละเป็นภัย, ภัยในทุคติทั้งหมดโดยไม่เหลือ หรือภัยคือความยากจน ชื่อว่า ทุคติภัย. คำว่า สมติกกันโต คือ ก้าวล่วงได้โดยชอบแล้ว.

6. පඨමමිත්තාමච්චසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถามิตตอมาตยสูตรที่ ๑.

1012. වොහාරමිත්තාති තංතංදානග්ගහණවසෙන වොහාරකා මිත්තා. ආමන්තනපටිමන්තනඉරියාපථාදීසුපීති ආලාපසල්ලාපගමනනිසජ්ජාදිඅත්ථසංවිධානාදීසු[Pg.533]. එකතො පවත්තකිච්චාති සහ පවත්තකත්තබ්බා. අමා සහ භවන්තීති අමච්චා. ‘‘අම්හාකං ඉමෙ’’ති ඤායන්තීති ඤාතී, ආවාහවිවාහසම්බද්ධා. තෙනාහ ‘‘සස්සුසසුරපක්ඛිකා’’ති. යොනිසම්බන්ධා වා සාලොහිතා. තෙනාහ ‘‘භාතිභගිනිමාතුලාදයො’’ති.

๑๐๑๒. คำว่า โวหารมิตตะ คือ มิตรโดยโวหารด้วยอำนาจการให้และการรับสิ่งนั้นๆ. คำว่า แม้ในอิริยาบถมีการเรียกและการตอบเป็นต้น คือ ในการจัดแจงประโยชน์มีการทักทาย การสนทนา การไป และการนั่งเป็นต้น. คำว่า เอกโตปวัตติกิจจะ คือ กิจที่พึงทำร่วมกัน. ชื่อว่า อมาตย์ เพราะอยู่ร่วมกัน (อมา). ชื่อว่า ญาติ เพราะเป็นที่รู้กันว่า "คนเหล่านี้เป็นของเรา" คือผู้ที่เกี่ยวข้องกันโดยการแต่งงาน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ฝ่ายพ่อตาแม่ยาย". หรือผู้ที่เกี่ยวข้องกันทางสายเลือด ชื่อว่า สาโลหิต. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "พี่น้องชายหญิง ลุง ป้า น้า อา เป็นต้น".

7. දුතියමිත්තාමච්චසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถามิตตอมาตยสูตรที่ ๒.

1013. කිස්මිඤ්චි කස්සචි ච තථා තථා උප්පන්නස්ස පසාදස්ස අඤ්ඤථාභාවො පසාදඤ්ඤථත්තං. භූතසඞ්ඝාතස්ස ඝනආදිකස්ස අඤ්ඤථාභාවො භාවඤ්ඤථත්තං. නිරයාදිගතිඅන්තරඋපපත්ති ගතිඅඤ්ඤථත්තං. සභාවධම්මානං කක්ඛළඵුසනාදිලක්ඛණස්ස අඤ්ඤථාභාවො ලක්ඛණඤ්ඤථත්තං. ‘‘ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායතී’’ති එවං වුත්තං අඤ්ඤථත්තං විපරිණාමඤ්ඤථත්තං. ලක්ඛණඤ්ඤථත්තං න ලබ්භති. තෙනාහ ‘‘ලක්ඛණං පන න විගච්ඡතී’’ති, සෙසං ලබ්භතීති. පථවීධාතුයාති සසම්භාරපථවීධාතුයා. ආපොධාතුයාති එත්ථාපි එසෙව නයො. පුරිමභාවොති ඝනකඨිනභාවො. භාවඤ්ඤථත්තං රසඤ්ඤථත්තසභාවො. ගතිඅඤ්ඤථත්තං උග්ගතූපපත්ති. තෙනාහ ‘‘තඤ්හි අරියසාවකස්ස නත්ථී’’ති. පසාදඤ්ඤථත්තම්පි නත්ථියෙව අරියසාවකස්ස.

๑๐๑๓. ความเป็นอย่างอื่นแห่งความเลื่อมใสที่เกิดขึ้นแก่ใครๆ ในสิ่งใดสิ่งหนึ่งอย่างนั้นๆ ชื่อว่า ปสาทัญญัตตะ. ความเป็นอย่างอื่นแห่งการรวมกันของภูตรูปมีสภาพเป็นก้อนเป็นต้น ชื่อว่า ภาวัญญัตตะ. การอุบัติในระหว่างคติมีนรกเป็นต้น ชื่อว่า คติอัญญัตตะ. ความเป็นอย่างอื่นแห่งลักษณะของสภาวธรรมมีลักษณะแข็งและการสัมผัสเป็นต้น ชื่อว่า ลักขณัญญัตตะ. ความเป็นอย่างอื่นที่กล่าวไว้อย่างนี้ว่า "ความแปรปรวนของสิ่งที่ตั้งอยู่ย่อมปรากฏ" คือ วิปริณามัญญัตตะ. ส่วนลักขณัญญัตตะย่อมไม่มี (ในธาตุ). เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "แต่ลักษณะย่อมไม่หายไป" ส่วนที่เหลือย่อมมีได้. คำว่า แห่งปฐวีธาตุ คือ แห่งปฐวีธาตุพร้อมด้วยส่วนประกอบ. แม้ในอาโปธาตุก็มีนัยนี้เหมือนกัน. คำว่า ปุริมภาวะ คือ สภาพที่แข็งและหนาแน่น. ภาวัญญัตตะ คือ สภาพที่รสเป็นอย่างอื่น. คติอัญญัตตะ คือ การอุบัติในคติที่สูงขึ้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะสิ่งนั้นไม่มีแก่พระอริยสาวก". แม้ปสาทัญญัตตะก็ไม่มีแก่พระอริยสาวกเช่นกัน.

රාජකාරාමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาราชการามวรรคจบแล้ว.

3. සරණානිවග්ගො

๓. สรณานิวรรค.

1-2. පඨමමහානාමසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถามหานามสูตรที่ ๑ เป็นต้น ที่ ๑-๒.

1017-18. සමිද්ධන්ති සම්පුණ්ණං. සුපුප්ඵිතන්ති උපසොභිතතාය සුපුප්ඵිතසදිසත්තා. බ්‍යූහා නාම යෙහි එව පවිසන්ති, තෙහි එව නික්ඛමන්ති. තෙනාහ ‘‘බ්‍යූහා වුච්චන්ති අවිනිබ්බිද්ධරච්ඡායො’’ති. උද්ධතචාරිනාති යට්ඨන්තරා.

คำว่า สมิทธิ คือ สมบูรณ์. คำว่า สุปุปผิตะ คือ เหมือนดอกไม้ที่บานสะพรั่งเพราะความงดงาม. ชื่อว่า พยูหะ คือ ทางที่เข้าไปทางใดก็ออกทางนั้นเอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "พยูหะ หมายถึง ถนนที่ไม่มีทางทะลุออกไป". คำว่า อุทธตจารี คือ ผู้เที่ยวไปโดยยกไม้เท้าขึ้น.

3. ගොධසක්කසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาโคธาสักกสูตร.

1019. තීහීති රතනත්තයෙ උප්පන්නෙහි තීහි පසාදධම්මෙහි. චතූහීති තෙහි එව සද්ධිං සීලෙන. කොචිදෙවාතිආදි පරිකප්පවසෙන වුත්තං භගවති [Pg.534] අත්තනො සද්ධාය උළාරතමභාවදස්සනත්ථං. තෙනාහ ‘‘භගවතො සබ්බඤ්ඤුතායා’’තිආදි. ධම්මො සමුප්පාදොති විවාදධම්මඋප්පත්තිහෙතු. තදෙව හි සන්ධායාහ ‘‘කිඤ්චිදෙව කාරණ’’න්ති. කාරණන්ති නානාකාරණං. කල්‍යාණකුසලවිමුත්තන්ති අකල්‍යාණං අකුසලං, තදිදං යථාවුත්තඅප්පසාදනෙන අපනීතඅත්ථදස්සනත්ථං. අස්සාති මහානාමසක්කස්ස. අනවජ්ජනදොසො එසොති චතූසු ධම්මෙසු එකෙනපි සමන්නාගතො සොතාපන්නො හොතීති අනුජානිත්වා චතූහිපි සමන්නාගතෙන ආචික්ඛිතබ්බන්ති යාථාවතො අනවජ්ජනදොසොති අත්ථො.

๑๐๑๙. คำว่า ด้วยสาม คือ ด้วยธรรมคือความเลื่อมใส ๓ ประการที่เกิดขึ้นในพระรัตนตรัย. คำว่า ด้วยสี่ คือ ด้วยธรรมเหล่านั้นพร้อมกับศีล. คำว่า กิญจิเทวะ เป็นต้น ตรัสโดยการสมมติเพื่อแสดงความที่ศรัทธาของตนในพระผู้มีพระภาคเป็นสภาพที่โอฬารยิ่ง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยความเป็นสัพพัญญูของพระผู้มีพระภาค" เป็นต้น. คำว่า ธรรมสมุปบาท คือ เหตุแห่งการเกิดขึ้นของธรรมที่เป็นข้อโต้แย้ง. ท่านหมายถึงสิ่งนั้นนั่นเองจึงกล่าวว่า "ด้วยเหตุบางอย่าง". คำว่า เหตุ คือ เหตุต่างๆ. คำว่า กัลยาณกุศลวิมุตติ คือ สิ่งที่ไม่ใช่ความไม่ดี ไม่ใช่ อกุศล, คำนี้กล่าวเพื่อแสดงความหมายที่ถูกกำจัดด้วยความไม่เลื่อมใสตามที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า อัสสะ คือ ของมหานามศากยะ. คำว่า อนวัชชนโทสะ นี้ คือ โทษคือการไม่กล่าวตามจริง, อธิบายว่า เมื่อทรงอนุญาตว่าผู้ประกอบด้วยธรรมแม้เพียงอย่างเดียวใน ๔ อย่าง ย่อมเป็นพระโสดาบันแล้ว การที่ผู้ประกอบด้วยธรรมทั้ง ๔ อย่างจะพึงบอกตามความเป็นจริง ย่อมไม่มีโทษคือการไม่กล่าวตามจริง.

4. පඨමසරණානිසක්කසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาสรณานิสักกสูตรที่ ๑.

1020. පමාණෙනාති එකෙන පමාණෙන, න සබ්බසො. ඔලොකනං ඛමන්තීති දස්සනමග්ගෙන චතුසච්චධම්මා පච්චත්තං පස්සිතබ්බා පටිවිජ්ඣිතබ්බා. පඨමමග්ගක්ඛණෙ හි චතුසච්චධම්මා එකදෙසතොව දිට්ඨා නාම හොන්ති. ‘‘පරිමුච්චතී’’ති පන වත්තුං වට්ටති පටිවිජ්ඣනකිරියාය වත්තමානත්තා. අගන්ත්වා අපායෙසු අනුප්පත්තිරහත්තා. තෙනාහ ‘‘න ගච්ඡතී’’ති, න උප්පජ්ජතීති අත්ථො. මහාසාරරුක්ඛෙ දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘යො කොචි විඤ්ඤුජාතිකො මම චෙ ගොචරං ගච්ඡති, එකස්ස ආගමනං අවඤ්ඣං අමොඝ’’න්ති දස්සෙතුං.

๑๐๒๐. คำว่า โดยประมาณ คือ โดยประมาณหนึ่ง ไม่ใช่ทั้งหมด. คำว่า การมองดูย่อมทนได้ คือ ธรรมอันเป็นอริยสัจสี่พึงเห็นและพึงแทงตลอดด้วยตนเองโดยทางแห่งการเห็น. เพราะในขณะแห่งมรรคเบื้องต้น ธรรมอันเป็นอริยสัจสี่ชื่อว่าถูกเห็นเพียงบางส่วนเท่านั้น. แต่ควรกล่าวว่า ย่อมพ้น เพราะการแทงตลอดกำลังดำเนินอยู่. เพราะไม่ไปสู่อบายภูมิและไม่มีการอุบัติขึ้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ย่อมไม่ไป หมายถึง ย่อมไม่อุบัติขึ้น. เมื่อจะทรงแสดงต้นไม้ใหญ่ที่มีแก่น จึงตรัสว่า ผู้ใดผู้หนึ่งที่เป็นวิญญูชน ถ้ามาสู่ขอบเขตของเรา การมาของผู้นั้นย่อมไม่เป็นหมัน ไม่ไร้ผล เพื่อแสดงความหมายนั้น.

5. දුතියසරණානිසක්කසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาสรณานิสักกสูตรที่ ๒

1021. දුක්ඛෙත්තං නිරොජකං, තාය එව දුක්ඛෙත්තතාය විසමං හොතීති ආහ ‘‘විසමඛෙත්ත’’න්ති. ලොණූපහතන්ති ජාතසභාවෙන ලොණෙන ඌසරෙන උපහතං. ඛණ්ඩානීති ඛණ්ඩිතානි. තෙමෙත්වාති තෙමිතත්තා. වාතාතපහතානීති චිරකාලං වාතෙන චෙව ආතපෙන ච උපහතානි ආබාධිතානි.

๑๐๒๑. คำว่า ทุกขเขต คือ ที่ที่ไม่เกิดผล เพราะความเป็นทุกขเขตนั้นเองจึงเป็นที่ขรุขระ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า วิสมเขต (ที่ขรุขระ). คำว่า โลณูปหตะ คือ ถูกเกลือและดินเค็มที่เกิดขึ้นตามธรรมชาติทำลาย. คำว่า ขันฑานิ คือ ที่แตกหัก. คำว่า เตเมตวา คือ เพราะถูกทำให้เปียก. คำว่า วาตาตปหตะ คือ ถูกลมและแดดทำลายและทำให้เสียหายมาเป็นเวลานาน.

6. පඨමඅනාථපිණ්ඩිකසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาอนาถบิณฑิกสูตรที่ ๑

1022. ඨානන්ති ඨානසො. තෙනාහ ‘‘ඛණෙනා’’ති. නිය්‍යානිකන්ති පවත්තං ඤාණපටිරූපකං පකතිපුරිසන්තරජානනාදිමිච්ඡාඤාණං. තං පන අනිය්‍යානිකං ‘‘නිය්‍යානික’’න්ති පච්චවෙක්ඛණවසෙන පවත්තෙය්‍යාති ආහ ‘‘මිච්ඡාපච්චවෙක්ඛණෙනා’’ති. ගුණවියුත්තස්ස අත්තනො සකත්තනි අවට්ඨානසඞ්ඛාතා විමුත්ති මිච්ඡාවිමුත්ති.

๑๐๒๒. คำว่า ฐานะ คือ โดยฐานะ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า โดยขณะ. คำว่า นิยยานิกะ คือ ญาณเทียมที่เกิดขึ้น ได้แก่ มิจฉาญาณที่มีปกติรู้ใจผู้อื่นเป็นต้น. แต่สิ่งนั้นเป็นอนิยยานิกะ พึงดำเนินไปโดยการพิจารณาว่า นิยยานิกะ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ด้วยมิจฉาปัจจเวกขณ์. วิมุตติที่ชื่อว่า มิจฉาวิมุตติ คือ การตั้งอยู่ในอัตภาพของตนที่ปราศจากคุณ.

7. දුතියඅනාථපිණ්ඩිකසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาอนาถบิณฑิกสูตรที่ ๒

1023. යථාකම්මං [Pg.535] සම්පරෙතබ්බතො සම්පරායො, පෙච්චභවො, සම්පරායහෙතුකං සම්පරායිකං, මරණභයං.

๑๐๒๓. คำว่า สัมปรายะ คือ การไปสู่ปรโลกตามกรรม ได้แก่ ภพหน้า. คำว่า สัมปรายิกะ คือ สิ่งที่เป็นเหตุแห่งปรโลก ได้แก่ ภัยแห่งความตาย.

සරණානිවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสรณานิวรรค จบแล้ว

4. පුඤ්ඤාභිසන්දවග්ගො

๔. ปุญญาภิสันทวรรค

1. පඨමපුඤ්ඤාභිසන්දසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาปุญญาภิสันทสูตรที่ ๑

1027. අවිච්ඡෙදෙන නිච්චප්පවත්තියමානානි පුඤ්ඤානි අභිසන්දනට්ඨෙන ‘‘පුඤ්ඤාභිසන්දා’’ති වුත්තා, තෙන පුඤ්ඤනදියොති අත්ථො වුත්තො. සුඛස්ස ආහරණතො ආනයනතො සුඛස්සාහාරො.

๑๐๒๗. บุญทั้งหลายที่ดำเนินไปอย่างต่อเนื่องไม่ขาดสาย ชื่อว่า ปุญญาภิสันทา เพราะอรรถว่าไหลหลั่งมา เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวความหมายว่า แม่น้ำแห่งบุญ. คำว่า สุขัสสาหาโร คือ การนำมาซึ่งความสุข.

4. පඨමදෙවපදසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาเทวปทสูตรที่ ๑

1030. දෙවානන්ති විසුද්ධිදෙවානං. දෙවපදානීති තෙසං පදානි දෙවපදානි, දෙවොති වා සම්මාසම්බුද්ධො. දෙවස්ස ඤාණෙන අක්කන්තපදානීති පටිවෙධඤාණෙන චෙව දෙසනාඤාණෙන ච අක්කන්තපදානි. දෙවා නාම ජාතිදෙවා. තෙසම්පි දෙවට්ඨෙන දෙවොති දෙවදෙවො, සම්බුද්ධො.

๑๐๓๐. คำว่า ของเทวดา คือ ของเทวดาผู้บริสุทธิ์. คำว่า เทวบท คือ บทเหล่านั้นเป็นเทวบท หรือพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นเทวดา. คำว่า บทที่ถูกก้าวล่วงด้วยญาณของเทวดา คือ บทที่ถูกก้าวล่วงด้วยปฏิเวธญาณและเทศนาญาณ. คำว่า เทวดา คือ เทวดาโดยกำเนิด แม้ของเทวดาเหล่านั้น พระองค์ก็เป็นเทวดาโดยอรรถว่าเป็นเทวดา คือเป็นเทวเทวะ ได้แก่พระสัมพุทธเจ้า.

8. වස්සසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาวัสสสูตร

1034. පාරං වුච්චති නිබ්බානං සංසාරමහොඝස්ස පරතීරභාවතො. තෙනාහ – ‘‘තිණ්ණො පාරඞ්ගතො, ථලෙ තිට්ඨති බ්‍රාහ්මණො (සං. නි. 4.238; ඉතිවු. 69; පු. ප. 188), යෙ ජනා පාරගාමිනො’’ති (ධ. ප. 85) ච. අථ වා පාති රක්ඛතීති පාරං, නිබ්බානං. යො පටිවිජ්ඣති, තං වට්ටදුක්ඛතො පාති රක්ඛති, අච්චන්තහිතෙන ච විමුත්තිසුඛෙන ච රමෙති, තස්මා පාරන්ති වුච්චති. ගච්ඡමානා එවාති පාරං නිබ්බානං ගච්ඡමානා එව. තෙ ධම්මා ආසවානං ඛයාය සංවත්තන්ති සච්ඡිකිරියාපහානපටිවෙධානං සමකාලත්තා.

๑๐๓๔. คำว่า ปาระ ท่านกล่าวว่าคือพระนิพพาน เพราะเป็นฝั่งตรงข้ามแห่งห้วงน้ำใหญ่คือสังสารวัฏ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “พราหมณ์ผู้ข้ามถึงฝั่งแล้ว ย่อมยืนอยู่บนบก” (สํ. ส. ๔.๒๓๘; อิติ. ๖๙; ปุ. ป. ๑๘๘) และ “ชนเหล่าใดเป็นผู้ไปถึงฝั่ง” (ธ. ๘๕) อีกอย่างหนึ่ง คำว่า ปาระ คือพระนิพพาน เพราะอรรถว่า ปาติ รกฺขติ (ย่อมรักษา) ผู้ใดแทงตลอด (พระนิพพาน) พระนิพพานนั้นย่อมรักษาผู้นั้นจากทุกข์ในวัฏสงสาร และย่อมให้ผู้นั้นยินดีด้วยความสุขคือวิมุตติอันเป็นประโยชน์อย่างยิ่ง เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ปาระ คำว่า คจฺฉมานา เอว (กำลังไปอยู่เท่านั้น) คือกำลังไปสู่ฝั่งคือพระนิพพานเท่านั้น ธรรมเหล่านั้นย่อมเป็นไปเพื่อความสิ้นอาสวะ เพราะการทำให้แจ้ง การละ และการแทงตลอด ย่อมมีพร้อมกันในขณะเดียวกัน

10. නන්දියසක්කසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถานันทิยสักกสูตร

1036. පවිවෙකත්ථායාති [Pg.536] පවිවෙකසුඛත්ථාය. පටිසල්ලානත්ථායාති බහිද්ධා නානාරම්මණතො චිත්තං පටිනිවත්තෙත්වා කම්මට්ඨානෙ සම්මදෙව ලීනත්ථාය.

๑๐๓๖. บทว่า ปวิเวกตฺถาย (เพื่อประโยชน์แก่ความสงัด) คือเพื่อประโยชน์แก่ความสุขแห่งความสงัด. บทว่า ปฏิสลฺลานตฺถาย (เพื่อประโยชน์แก่การหลีกเร้น) คือเพื่อประโยชน์แก่การน้อมจิตกลับจากอารมณ์ภายนอกต่างๆ แล้วตั้งมั่นดีในกรรมฐาน.

පුඤ්ඤාභිසන්දවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปุญญาภิสันทวรรค จบแล้ว

5. සගාථකපුඤ්ඤාභිසන්දවග්ගො

๕. สคาถกปุญญาภิสันทวรรค

1. පඨමඅභිසන්දසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาอภิสันทสูตรที่ ๑

1037. සඞ්ඛ්‍යා අත්ථි හෙට්ඨා මහාපථවියා, උපරි ආකාසෙන, පරිතො චක්කවාළපබ්බතෙන, මජ්ඣෙ තත්ථ තත්ථ ඨිතෙහි දීපපබ්බතපරියන්තෙහි පරිච්ඡින්නත්තා. ජානන්තෙන යොජනතො සඞ්ඛාතුං සක්කාති අධිප්පායො. මහාසරීරමච්ඡ-කුම්භීල-යක්ඛ-රක්ඛස-මහානාගදානවාදීනං සවිඤ්ඤාණකානං, බළවාමුඛපාතාලාදීනං අවිඤ්ඤාණකානං භෙරවාරම්මණානං වසෙන බහුභෙරවං.

๑๐๓๗. การนับมีอยู่ เพราะเบื้องล่างถูกแผ่นดินใหญ่ เบื้องบนถูกอากาศ เบื้องรอบถูกภูเขาจักรวาล และตรงกลางถูกขอบเขตแห่งเกาะและภูเขาที่ตั้งอยู่ ณ ที่นั้นๆ กั้นไว้ มีอธิบายว่า ผู้รู้สามารถนับได้ด้วยการกำหนดเป็นโยชน์. คำว่า พหุเภรวํ (น่าสะพรึงกลัวมาก) เพราะมีอารมณ์ที่น่าสะพรึงกลัวมาก โดยอาศัยสัตว์มีวิญญาณ เช่น ปลาตัวใหญ่ จระเข้ ยักษ์ รากษส พญานาค และทานพ เป็นต้น และสิ่งไม่มีวิญญาณ เช่น ปากเหวบาลวามุข เป็นต้น.

2. දුතියඅභිසන්දසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาอภิสันทสูตรที่ ๒

1038. සම්භෙදෙති සම්භෙදං සමොධානං ගතට්ඨානෙ. යත්ථිමා මහානදියො සංසන්දන්ති සමෙන්තීති පරිකප්පවචනමෙතං. තාදිසාසු හි මහානදීසු කාචි පුරත්ථිමසමුද්දං පවිට්ඨා, කාචි පච්ඡිමං.

๑๐๓๘. บทว่า สมฺเภเทติ (ที่บรรจบกัน) คือในที่ที่ถึงความบรรจบกัน ความรวมกัน. คำว่า ยตฺถิมา มหานทิโย สํสนฺทนฺติ สเมนฺติ (ที่ซึ่งแม่น้ำใหญ่เหล่านี้ไหลมาบรรจบกัน) นี้เป็นคำที่กล่าวโดยการสมมติ เพราะในแม่น้ำใหญ่เหล่านั้น บางสายก็ไหลลงสู่มหาสมุทรทิศตะวันออก บางสายก็ไหลลงสู่มหาสมุทรทิศตะวันตก.

3. තතියඅභිසන්දසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาอภิสันทสูตรที่ ๓

1039. ‘‘කුසලෙ පතිට්ඨිතො’’ති එත්ථ යං අච්චන්තිකං කුසලෙ පතිට්ඨානං. තං දස්සෙන්තො ‘‘මග්ගකුසලෙ පතිට්ඨිතො’’ති ආහ, හෙට්ඨිමමග්ගකුසලෙති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘භාවෙති මග්ග’’න්ති. අරියඵලංයෙව ධම්මසාරො. කිලෙසා ඛීයන්ති එත්ථාති කිලෙසක්ඛයො, නිබ්බානං, තස්මිං කිලෙසක්ඛයෙ රතො.

๑๐๓๙. ในบทว่า กุสเล ปติฏฺฐิโต (ตั้งมั่นอยู่ในกุศล) การตั้งมั่นอยู่ในกุศลอย่างเด็ดขาดนั้น ท่านแสดงสิ่งนั้นจึงกล่าวว่า ตั้งมั่นอยู่ในมรรคกุศล มีอธิบายว่า ในมรรคกุศลเบื้องต่ำ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ย่อมเจริญมรรค. อริยผลนั่นแหละเป็นแก่นสารแห่งธรรม. คำว่า กิเลสขโย (ความสิ้นกิเลส) คือพระนิพพาน เพราะกิเลสทั้งหลายย่อมสิ้นไปในพระนิพพานนั้น ผู้ยินดีแล้วในความสิ้นกิเลสนั้น.

4. පඨමමහද්ධනසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถามหัทธนสูตรที่ ๑

1040. අරියානං [Pg.537] බුද්ධානං ධනන්තිපි අරියධනං, නිබ්බානන්ති කෙචි. අනයතොපි විසුද්ධට්ඨෙන අරියඤ්ච තං ධනඤ්ච ධනායිතට්ඨෙනාති අරියධනං, තෙන අරියධනෙන. තෙනෙව භොගෙනාති අරියධනභොගෙන.

๑๐๔๐. บางท่านกล่าวว่า อริยธนํ (อริยทรัพย์) คือทรัพย์ของพระอริยะและพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ได้แก่พระนิพพาน. แม้โดยนัยอื่น ก็คือเป็นอริยะเพราะอรรถว่าบริสุทธิ์ และเป็นทรัพย์เพราะอรรถว่าเป็นที่นับถือว่าเป็นทรัพย์ จึงเรียกว่า อริยธนํ (อริยทรัพย์) ด้วยอริยทรัพย์นั้น. คำว่า เตเนว โภเคน (ด้วยโภคะนั้นนั่นแหละ) คือด้วยโภคะคืออริยทรัพย์.

සගාථකපුඤ්ඤාභිසන්දවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสคาถกปุญญาภิสันทวรรค จบแล้ว

6. සප්පඤ්ඤවග්ගො

๖. สัปปัญญวรรค

2. වස්සංවුත්ථසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาวัสสวุฏฐสูตร

1048. සමොධානෙත්වාති යෙහි ඉන්ද්‍රියාදීහි භාවියමානෙහි සොතාපත්තිමග්ගො අනුප්පත්තො, තානෙව. ධම්මසමානතාය චෙතං වුත්තං. අඤ්ඤානෙව හි අත්ථතො තං තං මග්ගං සාධකානි ඉන්ද්‍රියාදීනි. තන්ති පවෙණී කථිතාති යං කඤ්චි විනෙය්‍යපුග්ගලං අනපෙක්ඛිත්වා කෙවලං තන්තිවසෙන ඨිති කථිතා.

๑๐๔๘. บทว่า สโมธาเนตฺวา (ประมวลเข้าแล้ว) คืออินทรีย์เป็นต้นเหล่านั้นนั่นแหละ ที่เมื่อเจริญแล้ว โสดาปัตติมรรคก็เกิดขึ้น คำนี้ท่านกล่าวไว้โดยความเสมอกันแห่งธรรม เพราะโดยอรรถแล้ว อินทรีย์เป็นต้นที่ทำให้สำเร็จมรรคแต่ละอย่างนั้น ย่อมต่างกัน บทว่า ตนฺติ ปเวณี กถิตา (กล่าวตามประเพณี) คือการกล่าวถึงความตั้งอยู่โดยอาศัยคัมภีร์เท่านั้น โดยไม่คำนึงถึงบุคคลผู้ควรแนะนำคนใดคนหนึ่ง

3. ධම්මදින්නසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาว่าด้วยธัมมทินนสูตร

1049. සත්තසු ජනෙසූති සත්තසු කිත්තියමානෙසු උපාසකජනෙසු. ගම්භීරාතිආදීසු ධම්මගම්භීරාති පාළිගතියා ගම්භීරා, තථා ච සල්ලසුත්තං හෙට්ඨා පකාසිතමෙව. ‘‘චෙතනාහං, භික්ඛවෙ, කම්මං වදාමී’’තිආදිනා (අ. නි. 6.63; කථා. 539) ආගතං චෙතනාසුත්තං. තත්ථ ‘‘චෙතනාසහජාතං නානාක්ඛණික’’න්තිආදිනා පට්ඨානෙ ආගතනයෙන, සුත්තෙසු (අ. නි. 3.101) ච ‘‘දිට්ඨධම්මවෙදනීය’’න්තිආදිනා ආගතනයෙන ගම්භීරභාවො වෙදිතබ්බො, නිබ්බානස්ස චෙව අරියමග්ගස්ස ච පකාසනතො අසඞ්ඛතසංයුත්තස්ස ලොකුත්තරත්ථදීපකතා. ‘‘අතීතංපාහං රූපෙන ඛජ්ජිං, එතරහි ඛජ්ජාමී’’තිආදිනා පඤ්චන්නං ඛන්ධානං ඛාදකභාවස්ස, පුග්ගලස්ස ඛාදිතබ්බතාය විභාවනෙන ඛජ්ජනීයපරියායෙ (සං. නි. 3.79) විසෙසතො නිස්සත්තනිජ්ජීවතා දීපිතාති වුත්තං ‘‘සත්තසුඤ්ඤතාදීපකා ඛජ්ජනිකසුත්තන්තාදයො’’ති. උපසම්පජ්ජ විහරිස්සාමාති යෙ තෙසු සුත්තෙසු වුත්තපටිපදං සම්මදෙව පරිපූරෙන්ති, තෙ තෙසු උපසම්පජ්ජ විහරන්ති නාම[Pg.538]. එත්ථාති ‘‘න ඛො නෙත’’න්ති එත්ථ න-කාරො ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤ’’න්ති එත්ථ ම-කාරො විය බ්‍යඤ්ජනසන්ධිමත්තමෙව, නාස්ස කොචි අත්ථො.

๑๐๔๙. บทว่า สตฺตสุ ชเนสุ (ในชน ๗ พวก) คือในอุบาสกชน ๗ พวกที่ถูกกล่าวสรรเสริญ ในบทว่า คมฺภีรา (ลึกซึ้ง) เป็นต้น ธมฺมคมฺภีรา (ธรรมลึกซึ้ง) คือลึกซึ้งโดยนัยแห่งบาลี และสัลลสูตรก็ได้แสดงไว้ข้างล่างแล้ว เจตนากรรมสูตรที่มาในบทว่า “ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวเจตนาว่าเป็นกรรม” (อํ. ฉกฺก. ๖.๖๓; กถา. ๕๓๙) เป็นต้น ในสูตรนั้น พึงทราบความลึกซึ้งโดยนัยที่มาในปัฏฐานว่า “เจตนาที่เกิดพร้อมกัน มีขณะต่างกัน” เป็นต้น และโดยนัยที่มาในสูตรทั้งหลาย (อํ. ติก. ๓.๑๐๑) ว่า “กรรมที่ให้ผลในปัจจุบัน” เป็นต้น และความที่อสังขตสังยุตเป็นเครื่องส่องโลกุตตรธรรม เพราะแสดงพระนิพพานและอริยมรรค ในขัชชนิกปริยาย (สํ. ขนฺธ. ๓.๗๙) ท่านกล่าวว่า “ขัชชนิกสูตรเป็นต้น เป็นเครื่องส่องความว่างเปล่าจากสัตว์” เพราะแสดงความเป็นผู้กินของขันธ์ ๕ และความเป็นผู้ถูกกินของบุคคล โดยบทว่า “ในอดีต เราถูกรูปกินแล้ว บัดนี้เราก็ถูกกินอยู่” เป็นต้น จึงแสดงความเป็นผู้ปราศจากสัตว์และชีวะโดยเฉพาะ บทว่า อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสามิ (จักเข้าถึงอยู่) คือชนเหล่าใดบำเพ็ญปฏิปทาที่กล่าวไว้ในสูตรเหล่านั้นให้บริบูรณ์ดีแล้ว ชนเหล่านั้นชื่อว่าย่อมเข้าถึงอยู่ในสูตรเหล่านั้น ในบทว่า เอตฺถ (ในที่นี้) คือในบทว่า น โข เนตํ (นั่นไม่ใช่) อักษร “น” นี้เป็นเพียงการสนธิพยัญชนะ เหมือนอักษร “ม” ในบทว่า อญฺญมญฺญํ (ซึ่งกันและกัน) ไม่มีอรรถอะไรเลย

4. ගිලානසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาว่าด้วยคิลานสูตร

1050. න ඛො පනෙතන්ති න ඛො එතං, නොති ච අම්හෙහීති අත්ථොති ආහ ‘‘න ඛො අම්හෙහී’’තිආදි. අස්සසන්තීති අස්සාසනීයාති ආහ ‘‘අස්සාසකරෙහී’’ති. මරිස්සතීති මාරිසො, එකන්තභාවිමරණො, සො පන මරණාධීනවුත්තිකොති වුත්තං ‘‘මරණපටිබද්ධො’’ති. අධිමුච්චෙහීති අධිමුත්තිං උප්පාදෙහි. තං පන තථා චිත්තස්ස පණිධානං ඨපනන්ති ආහ ‘‘ඨපෙහී’’ති. ආගමනීයගුණෙසූති පුබ්බභාගගුණෙසු. පමාණං නාම නත්ථි අනන්තාපරිමාණත්තා. නානාකරණං නත්ථි විමුත්තියා නින්නානත්තා.

๑๐๕๐. บทว่า น โข ปเนตํ (นั่นไม่ใช่) คือ น โข เอตํ (นั่นไม่ใช่) มีอรรถว่า “ไม่ใช่โดยเราทั้งหลาย” เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ไม่ใช่โดยเราทั้งหลาย” เป็นต้น บทว่า อสฺสสนฺติ (ย่อมปลอบโยน) คือ “ควรปลอบโยน” เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ด้วยผู้ปลอบโยน” บทว่า มริสฺสติ (จักตาย) คือ มาริโส (ผู้ตาย) คือผู้มีความตายเป็นไปอย่างแน่นอน และผู้นั้นมีชีวิตขึ้นอยู่กับความตาย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ผูกพันอยู่กับความตาย” บทว่า อธิมุจฺเจหิ (จงน้อมใจเชื่อ) คือจงยังอธิมุตติให้เกิดขึ้น การตั้งจิตไว้เช่นนั้นนั่นแหละ คือการตั้งไว้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “จงตั้งไว้” บทว่า อาคมนียคุเณสุ (ในคุณอันควรมาถึง) คือในคุณที่เป็นส่วนเบื้องต้น ชื่อว่าประมาณไม่มี เพราะเป็นอนันต์ไม่มีประมาณ ความแตกต่างไม่มี เพราะวิมุตติไม่มีความแตกต่างกัน

9. පඤ්ඤාපටිලාභසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาว่าด้วยปัญญาปฏิลาภสูตร

1055. පඤ්ඤාපටිලාභායාති මග්ගඵලපඤ්ඤාය පටිලාභත්ථං. තෙනාහ ‘‘සත්ත සෙක්ඛා’’තිආදි.

๑๐๕๕. บทว่า ปญฺญาปฏิลาภาย (เพื่อการได้ปัญญา) คือเพื่อประโยชน์แก่การได้ปัญญาอันเป็นมรรคและผล เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “พระเสขะ ๗ จำพวก” เป็นต้น

සප්පඤ්ඤවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสัปปัญญวรรค จบแล้ว

7. මහාපඤ්ඤවග්ගො

๗. มหาปัญญวรรค

1. මහාපඤ්ඤසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาว่าด้วยมหาปัญญาสูตร

1058. මහන්තෙ අත්ථෙ පරිග්ගණ්හාතීති සච්චපටිච්චසමුප්පාදාදිකෙ මහාවිත්ථාරෙ අත්ථෙ පරිච්ඡිජ්ජ අසෙසෙත්වා මුට්ඨිගතෙ විය කත්වා ගණ්හාති. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව.

๑๐๕๘. บทว่า มหนฺเต อตฺเถ ปริคฺคณฺหาติ (ย่อมถือเอาอรรถอันใหญ่) คือย่อมกำหนดอรรถอันกว้างขวางใหญ่โต มีสัจจะและปฏิจจสมุปบาทเป็นต้น โดยไม่เหลือ เหมือนกำไว้ในกำมือ ส่วนที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวไว้ข้างล่างนั่นเอง

මහාපඤ්ඤවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถามหาปัญญวรรค จบแล้ว

සොතාපත්තිසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสังยุตด้วยโสดาปัตติ จบแล้ว

12. සච්චසංයුත්තං

๑๒. สัจจสังยุต

1. සමාධිවග්ගො

๑. หมวดสมาธิ

1. සමාධිසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาสมาธิสูตร

1071. චිත්තෙකග්ගතායාති [Pg.539] නිස්සක්කවචනං ‘‘පරිහායන්තී’’ති පදං අපෙක්ඛිත්වා. යථාභූතාදිවසෙනාති යථාගතාදිවසෙන. යථාභූතං නාම ඉමස්මිං සුත්තෙ ‘‘සමාහිතො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු යථාභූතං පජානාතී’’තිආදි. ආදි-සද්දෙන ‘‘තථා යස්මා’’තිආදිසඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. තථා හි යථාභූතවසෙන කාරණච්ඡෙදො කතො ‘‘තථා යස්මා’’තිආදිවචනෙහි. වණ්ණාති අක්ඛරා, ‘‘ගුණා’’ති කෙචි. පදබ්‍යඤ්ජනානීති නාමාදිපදානි චෙව තංසමුදායභූතබ්‍යඤ්ජනානි ච.

๑๐๗๑. บทว่า "จิตเตกัคคตายะ" เป็นคำนิสสกะ (คำที่แสดงการออกจาก) โดยอ้างอิงถึงบทว่า "ปริหายันติ" (เสื่อมไป). บทว่า "ยถาภูตาธิวเสนะ" คือโดยนัยแห่งยถาคตะเป็นต้น. บทว่า "ยถาภูตัง" ในสูตรนี้คือ "ภิกษุผู้มีสมาธิ ย่อมรู้ตามความเป็นจริง" เป็นต้น. พึงทราบว่าด้วยบทว่า "อาทิ" (เป็นต้น) ย่อมสงเคราะห์บทว่า "ตถา ยสฺมา" (เพราะเหตุนั้น) เป็นต้น. เพราะเหตุนั้น การตัดเหตุ (การอธิบายเหตุ) ย่อมกระทำโดยนัยแห่งยถาภูตะด้วยบทว่า "ตถา ยสฺมา" เป็นต้น. บทว่า "วัณณะ" คืออักขระ, บางท่านกล่าวว่า "คุณ". บทว่า "ปทพยัญชนานิ" คือบทอันมีนามเป็นต้น และพยัญชนะอันเป็นที่รวมแห่งบทนั้น.

3. පඨමකුලපුත්තසුත්තාදිවණ්ණනා

๓. อรรถกถาปฐมกุลบุตรสูตรเป็นต้น

1073-75. සාසනාවචරා අධිප්පෙතා බාහිරකානං සච්චාභිසමයස්ස අභාවතො. තථාති ඉමිනා චතුත්ථපඤ්චමෙසු අත්ථවිසෙසාභාවං දස්සෙති. යදි එවං කස්මා විසුං විසුං දෙසනාති ආහ ‘‘තෙන තෙන අභිලාපෙනා’’තිආදි.

(ผู้ที่) เข้าถึงพระศาสนาเท่านั้นที่พึงประสงค์ เพราะบุคคลภายนอกไม่มีการตรัสรู้สัจจะ. ด้วยบทว่า "ตถา" นี้ ย่อมแสดงว่าไม่มีความพิเศษแห่งอรรถในสูตรที่ ๔ และที่ ๕. ถ้าเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไรจึงแสดงต่างกันเล่า? จึงกล่าวว่า "ด้วยสำนวนนั้นๆ" เป็นต้น.

10. තිරච්ඡානකථාසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาติรัจฉานกถาสูตร

1080. දුග්ගතිතො සංසාරතො ච නිය්‍යාති එතෙනාති නිය්‍යානං, සග්ගමග්ගො මොක්ඛමග්ගො ච. තස්මිං නිය්‍යානෙ නියුත්තා, තං එත්ථ අත්ථීති නිය්‍යානිකා. වචීදුච්චරිතසංකිලෙසතො වා නිය්‍යාතීති ඊ-කාරස්ස රස්සත්තං ය-කාරස්ස ක-කාරං කත්වා නිය්‍යානිකා. චෙතනාය සද්ධිං සම්ඵප්පලාපා වෙරමණි. තප්පටිපක්ඛතො අනිය්‍යානිකා, තස්ස භාවො අනිය්‍යානිකත්තං. තිරච්ඡානභූතන්ති තිරොකරණභූතං. කම්මට්ඨානභාවෙති අනිච්චතාපටිසංයුත්තචතුසච්චකම්මට්ඨානභාවෙ. සාත්ථකන්ති දානසීලාදිනිස්සිතත්තා හිතපටිසංයුත්තං.

๑๐๘๐. สิ่งที่นำออกไปจากทุคติและสังสารวัฏด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า นิยยานะ (เครื่องนำออก), คือทางสวรรค์และทางนิพพาน. ผู้ประกอบในนิยยานะนั้น, สิ่งนั้นมีอยู่ในที่นี้ ชื่อว่า นิยยานิกา (เป็นเครื่องนำออก). หรือเพราะนำออกจากวจีทุจริตอันเป็นเครื่องเศร้าหมอง จึงทำสระอีให้เป็นสระอิ และทำพยัญชนะยะให้เป็นพยัญชนะกะ เป็น นิยยานิกา. การงดเว้นจากสัมผัปปลาปะพร้อมด้วยเจตนา. ตรงกันข้ามกับสิ่งนั้น ชื่อว่า อนิยยานิกา (ไม่เป็นเครื่องนำออก), ภาวะของสิ่งนั้น ชื่อว่า อนิยยานิกัตตะ (ความเป็นสิ่งไม่นำออก). บทว่า "ติรัจฉานภูตัง" คือสิ่งที่เป็นเครื่องกั้น. บทว่า "กัมมัฏฐานภาเว" คือในภาวะแห่งกัมมัฏฐานอันประกอบด้วยอนิจจตาและจตุราริยสัจ. บทว่า "สัตถกัง" คือประกอบด้วยประโยชน์ เพราะอาศัยทาน ศีล เป็นต้น.

විසිඛාති ඝරසන්නිවෙසො. විසිඛාගහණෙන ච ගාමාදිගහණෙ විය තන්නිවාසිනො විසෙසතො ගහිතා ‘‘ආගතො ගාමො’’තිආදීසු විය[Pg.540]. තෙනාහ ‘‘සූරා සමත්ථා’’ති. කුම්භට්ඨානාපදෙසෙන කුම්භදාසියො වුත්තාති ආහ – ‘‘කුම්භදාසිකථා’’ති. අයාථාවතො උප්පත්තිට්ඨිතිසංහාරාදිවසෙන ලොකො අක්ඛායති එතෙනාති ලොකක්ඛායිකා. ඉති ඉමිනා පකාරෙන භවො, ඉමිනා අභවොති එවං පවත්තාය ඉතිභවාභවකථාය සද්ධිං.

บทว่า "วิสิขา" คือที่ตั้งแห่งเรือน. และด้วยการถือเอาวิสิขา ย่อมถือเอาผู้ที่อาศัยอยู่ในที่นั้นโดยเฉพาะ เหมือนกับการถือเอาบ้านเป็นต้น ในประโยคว่า "บ้านมาแล้ว" เป็นต้น. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ผู้กล้าหาญ ผู้สามารถ". ด้วยการอ้างถึงที่ตั้งหม้อ จึงกล่าวถึงนางทาสีผู้ถือหม้อ จึงกล่าวว่า "กุมภทาสีกถา". สิ่งที่โลกถูกกล่าวถึงโดยไม่เป็นจริง โดยนัยแห่งการเกิดขึ้น การตั้งอยู่ การสลายไป เป็นต้น ด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า โลกักขายิกา (เรื่องราวของโลก). พร้อมด้วยอิติภวาภวกถา (เรื่องราวแห่งความเป็นและไม่เป็น) ที่ดำเนินไปว่า "ด้วยประการนี้เป็นภพ, ด้วยประการนี้ไม่เป็นภพ".

සමාධිවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาหมวดสมาธิจบแล้ว.

2. ධම්මචක්කප්පවත්තනවග්ගො

๒. หมวดธัมมจักกัปปวัตตนสูตร

1. ධම්මචක්කප්පවත්තනසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาธัมมจักกัปปวัตตนสูตร

1081. ‘‘ඉසීනං පතනුප්පතනවසෙන ඔසීදනඋප්පතනට්ඨානවසෙන එවං ‘ඉසිපතන’න්ති ‘ලද්ධනාමෙ’ති සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විවරිතුං ‘එත්ථ හී’’’තිආදි වුත්තං.

๑๐๘๑. เพื่ออธิบายความหมายที่กล่าวโดยย่อว่า "อิสิปตนัง" (เป็นชื่อที่ได้มา) โดยนัยแห่งการตกและการขึ้นของฤๅษี โดยนัยแห่งสถานที่ตกและขึ้น จึงกล่าวว่า "เอตถะ หิ" (ในที่นี้แล) เป็นต้น.

ආමන්තෙසීති එත්ථ යස්මා ධම්මචක්කප්පවත්තනත්ථං අයං ආමන්තනා, තස්මා සමුදාගමතො පට්ඨාය සත්ථු පුබ්බචරිතං සඞ්ඛෙපෙනෙව පකාසෙතුං වට්ටතීති ‘‘දීපඞ්කරපාදමූලෙ කතාභිනීහාරතො පට්ඨායා’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ මාරබලං භින්දිත්වාති මාරඤ්ච මාරබලඤ්ච භඤ්ජිත්වා. අථ වා මාරස්ස අබ්භන්තරං බාහිරඤ්චාති දුවිධං බලං භඤ්ජිත්වා. ‘‘ද්වෙමෙ, භික්ඛවෙ, අන්තා’’ති එත්ථ අන්ත-සද්දො ‘‘පුබ්බන්තෙ ඤාණං අපරන්තෙ ඤාණ’’න්තිආදීසු (ධ. ස. 1063) විය භාගපරියායොති ආහ ‘‘ද්වෙ ඉමෙ, භික්ඛවෙ, කොට්ඨාසා’’ති. සහ සමුදාහාරෙනාති උච්චාරණසමකාලං. පත්ථරිත්වා අට්ඨාසි බුද්ධානුභාවෙන. බ්‍රහ්මානො සමාගච්ඡිංසු පරිපක්කකුසලමූලා සච්චාභිසම්බොධාය කතාධිකාරා.

ในบทว่า "อามันเตสิ" นี้ เพราะการตรัสเรียกนี้มีเพื่อการประกาศธัมมจักกัปปวัตตนสูตร เพราะฉะนั้น จึงควรประกาศบุพจริยาของพระศาสดาโดยย่อ ตั้งแต่การบำเพ็ญบารมีมา จึงเริ่มกล่าวว่า "ตั้งแต่ทรงตั้งความปรารถนาไว้ที่ใกล้พระบาทของพระทีปังกรพุทธเจ้า" เป็นต้น. ในบทนั้น บทว่า "มาระพะลัง ภินทิตวา" คือทำลายมารและกำลังของมาร. อีกนัยหนึ่ง คือทำลายกำลังสองอย่างของมาร คือภายในและภายนอก. ในบทว่า "ทเวเม ภิกขะเว อันตา" นี้ คำว่า "อันตะ" เป็นไวพจน์ของส่วน เหมือนในบทว่า "ปุพพันเต ญาณัง อะปะรันเต ญาณัง" เป็นต้น (ธ.ส. ๑๐๖๓) จึงกล่าวว่า "ทเว อิเม ภิกขะเว โกฏฐาสา" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ส่วนสองอย่างนี้). บทว่า "สะหะ สะมุทาหาเรนะ" คือพร้อมกับการเปล่งเสียง. แผ่ไปแล้วตั้งอยู่ด้วยพุทธานุภาพ. พรหมทั้งหลายผู้มีกุศลมูลแก่กล้า ผู้ได้กระทำอธิการเพื่อการตรัสรู้สัจจะ ได้มาประชุมกัน.

ගිහිසඤ්ඤොජනන්ති ගිහිබන්ධනං. ඡින්දිත්වාති හරිත්වා. න වළඤ්ජෙතබ්බාති නානුයුඤ්ජෙතබ්බා. කිලෙසකාමසුඛස්සාති කිලෙසකාමයුත්තස්ස සුඛස්ස. අනුයොගොති අනුභවො. ගාමවාසීහි සෙවිතබ්බත්තා ගාමවාසීනං සන්තකො. අත්තනොති අත්තභාවස්ස. ආහිතො අහංමානො එත්ථාති අත්තා, අත්තභාවො. දුක්ඛකරණන්ති දුක්ඛුප්පාදනං. අත්තමාරණෙහීති [Pg.541] අත්තබාධනෙහි. උපසමායාති කිලෙසවූපසමො අධිප්පෙතො, තදත්ථසම්පදානවචනන්ති ආහ ‘‘කිලෙසූපසමත්ථායා’’ති. එස නයො සෙසෙසුපි.

บทว่า "คิหิสัญโญชนัง" คือเครื่องผูกของคฤหัสถ์. บทว่า "ฉินทิตวา" คือตัดออกแล้ว. บทว่า "นะ วะฬัญเชตัพพา" คือไม่พึงเสพ (ไม่พึงประกอบเนืองๆ). บทว่า "กิเลสกามะสุขัสสะ" คือสุขที่ประกอบด้วยกิเลสกาม. บทว่า "อนุกโยค" คือการเสพ (การเสวย). เป็นของชาวบ้าน เพราะชาวบ้านพึงเสพ. บทว่า "อัตตะโน" คือของอัตภาพ. อัตตา คืออัตภาพ เพราะความถือตัวว่า "เรา" ตั้งอยู่ในสิ่งนี้. บทว่า "ทุกขะกะระณัง" คือการทำให้เกิดทุกข์. บทว่า "อัตตะมารเณหิ" คือด้วยการเบียดเบียนตน. บทว่า "อุปะสะมายะ" คือความสงบระงับกิเลสเป็นที่ประสงค์, เป็นคำที่แสดงถึงสัปปทานเพื่อประโยชน์นั้น จึงกล่าวว่า "กิเลสูปะสะมัตถายะ" (เพื่อความสงบระงับกิเลส). นัยนี้พึงทราบในบทที่เหลือด้วย.

සච්චඤාණාදිවසෙන තයො පරිවට්ටා එතස්සාති තිපරිවට්ටං, ඤාණදස්සනං. තෙනාහ ‘‘සච්චඤාණා’’තිආදි. යථාභූතං ඤාණන්ති පටිවෙධඤාණං ආහ. තෙසුයෙව සච්චෙසු. ඤාණෙන කත්තබ්බස්ස ච පරිඤ්ඤාපටිවෙධාදිකිච්චස්ස ච ජානනඤාණං, ‘‘තඤ්ච ඛො පටිවෙධතො පගෙවා’’ති කෙචි. පච්ඡාති අපරෙ. තථා කතඤාණං. ද්වාදසාකාරන්ති ද්වාදසවිධආකාරභෙදං. අඤ්ඤත්ථාති අඤ්ඤෙසු සුත්තෙසු.

สิ่งนี้มี ๓ รอบ โดยนัยแห่งสัจจญาณเป็นต้น ชื่อว่า ติปริวัฏฏะ (มีรอบ ๓), คือญาณทัสสนะ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "สัจจญาณ" เป็นต้น. บทว่า "ยถาภูตัง ญาณัง" คือกล่าวถึงปฏิเวธญาณ. ในสัจจะเหล่านั้นนั่นเอง. ญาณที่รู้กิจที่พึงกระทำด้วยญาณ และรู้การแทงตลอดกิจมีการกำหนดรู้เป็นต้น, บางท่านกล่าวว่า "และสิ่งนั้นแล (มี) ก่อนการแทงตลอด". บางท่านกล่าวว่า "ภายหลัง". ญาณที่ทำแล้วอย่างนั้น. บทว่า "ทวาทสากาฬัง" คือความต่างแห่งอาการ ๑๒ อย่าง. บทว่า "อัญญัตถะ" คือในสูตรอื่นๆ.

පටිවෙධඤාණම්පි දෙසනාඤාණම්පි ධම්මචක්කන්ති ඉදං තත්ථ ඤාණකිච්චං පධානන්ති කත්වා වුත්තං. සද්ධින්ද්‍රියාදිධම්මසමුදායො පන පවත්තනට්ඨෙන චක්කන්ති ධම්මචක්කං. අථ වා චක්කන්ති ආණා, ධම්මතො අනපෙතත්තා ධම්මඤ්ච තං චක්කඤ්ච, ධම්මෙන ඤායෙන චක්කන්තිපි ධම්මචක්කං. යථාහ ‘‘ධම්මඤ්ච පවත්තෙති චක්කඤ්චාති ධම්මචක්කං, චක්කඤ්ච පවත්තෙති ධම්මඤ්චාති ධම්මචක්කං, ධම්මෙන පවත්තතීති ධම්මචක්කං, ධම්මචරියාය පවත්තතීති ධම්මචක්ක’’න්තිආදි (පටි. ම. 2.40-41). උභයම්පීති පටිවෙධඤාණං දෙසනාඤාණන්ති උභයම්පි. එතන්ති තදුභයං. ඉමාය දෙසනායාති ඉමිනා සුත්තෙන පකාසෙන්තෙන භගවතා යථාවුත්තඤාණද්වයසඞ්ඛාතං ධම්මචක්කං පවත්තිතං නාම පවත්තනකිච්චස්ස අනිට්ඨිතත්තා. පතිට්ඨිතෙති අඤ්ඤාසි කොණ්ඩඤ්ඤත්ථෙරෙන සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨිතෙ. පවත්තිතං නාම කස්සපසම්මාසම්බුද්ධස්ස සාසනන්තරධානතො පට්ඨාය යාව බුද්ධුප්පාදො, එත්තකං කාලං අප්පවත්තපුබ්බස්ස පවත්තිතත්තා, උපරිමග්ගාධිගමො පනස්ස අත්ථඞ්ගතො එවාති.

ทั้งปฏิเวธญาณและเทศนาญาณ ชื่อว่า ธัมมจักร นี้กล่าวไว้โดยทำกิจแห่งญาณให้เป็นประธานในที่นั้น. ส่วนหมู่แห่งธรรมมีสัทธินทรีย์เป็นต้น ชื่อว่า จักร เพราะอรรถว่ายังให้เป็นไป จึงชื่อว่า ธัมมจักร. อีกนัยหนึ่ง จักร คืออาณา, เพราะไม่ปราศจากธรรม จึงเป็นทั้งธรรมและจักร, ชื่อว่า ธัมมจักร แม้เพราะเป็นจักรโดยธรรมโดยนัย. เหมือนที่กล่าวว่า "ย่อมยังธรรมให้เป็นไปและยังจักรให้เป็นไป ชื่อว่า ธัมมจักร, ย่อมยังจักรให้เป็นไปและยังธรรมให้เป็นไป ชื่อว่า ธัมมจักร, ย่อมเป็นไปโดยธรรม ชื่อว่า ธัมมจักร, ย่อมเป็นไปโดยธัมมจริยา ชื่อว่า ธัมมจักร" เป็นต้น (ปฏิ. ม. ๒.๔๐-๔๑). บทว่า "อุภยัมปิ" คือทั้งสองอย่าง คือปฏิเวธญาณและเทศนาญาณ. บทว่า "เอตัง" คือทั้งสองอย่างนั้น. บทว่า "อิมายะ เทสะนายะ" คือพระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงประกาศด้วยสูตรนี้ ชื่อว่าทรงยังธัมมจักรอันนับว่าเป็นญาณสองอย่างตามที่กล่าวแล้วให้เป็นไป เพราะกิจแห่งการยังให้เป็นไปนั้นยังไม่เสร็จสิ้น. ในบทว่า "ปะติฏฐิเต" คือเมื่อพระโกณฑัญญเถระตั้งมั่นในโสดาปัตติผลแล้ว. ชื่อว่ายังให้เป็นไป เพราะได้ยังสิ่งที่ยังไม่เคยเป็นไปตลอดกาลเพียงเท่านี้ ตั้งแต่การอันตรธานแห่งพระศาสนาของพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้าจนถึงการอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้า ให้เป็นไป, ส่วนการบรรลุมรรคเบื้องบนของท่านนั้นเป็นอันดับไปแล้ว.

එකප්පහාරෙනාති එකෙනෙව පහාරසඤ්ඤිතෙන කාලෙන. දිවසස්ස හි තතියො භාගො පහාරො නාම. පාළියං පන ‘‘තෙන ඛණෙන තෙන ලයෙන තෙන මුහුත්තෙනා’’ති වුත්තං. තං පහාරක්ඛණසල්ලක්ඛණමෙව. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණොභාසොති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණානුභාවෙන පවත්තො ඔභාසො චිත්තං පටිච්ච උතුසමුට්ඨානො වෙදිතබ්බො. යස්මා භගවතො ධම්මචක්කප්පවත්තනස්ස ආරම්භෙ විය පරිසමාපනෙ අතිවිය උළාරතමං පීතිසොමනස්සං උදපාදි, තස්මා ‘‘ඉමස්සපි උදානස්සා’’තිආදි වුත්තං.

บทว่า "เอกัปปะหาเรนะ" คือด้วยกาลที่เรียกว่าประหารเพียงครั้งเดียว. เพราะส่วนที่สามของวัน ชื่อว่า ประหาร. แต่ในบาลีกล่าวว่า "ด้วยขณะนั้น ด้วยลยะนั้น ด้วยมุหุตตะนั้น". สิ่งนั้นคือการกำหนดหมายขณะแห่งประหารนั่นเอง. บทว่า "สัพพัญญุตญาโณภาโส" คือแสงสว่างที่เกิดขึ้นด้วยอานุภาพแห่งสัพพัญญุตญาณ พึงทราบว่าเป็นแสงสว่างที่เกิดขึ้นจากจิตและอุตุ. เพราะว่าปีติโสมนัสอันโอฬารยิ่งได้เกิดขึ้นแก่พระผู้มีพระภาคเจ้าในการประกาศธัมมจักกัปปวัตตนสูตร เหมือนในตอนเริ่มต้น จึงกล่าวว่า "อุทานนี้ก็เช่นกัน" เป็นต้น.

9. සඞ්කාසනසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาสังกาสนสูตร

1089. අත්ථසංවණ්ණනෙ [Pg.542] වණ්ණීයන්තෙති වණ්ණා. තෙයෙව පරියායෙන අක්ඛරණතො අක්ඛරානි. අත්ථං බ්‍යඤ්ජෙන්තීති බ්‍යඤ්ජනානි. යස්මා පන අකාරාදිකෙ සරසමඤ්ඤා, කකාරාදිකෙ බ්‍යඤ්ජනසමඤ්ඤා, උභයත්ථ වණ්ණසමඤ්ඤා, තස්මා වුත්තං ‘‘වණ්ණානං වා එකදෙසා යදිදං බ්‍යඤ්ජනා නාමා’’ති. නෙත්තියං පන වාක්‍යෙ බ්‍යඤ්ජනසමඤ්ඤා. බ්‍යඤ්ජනග්ගහණෙනෙව චෙත්ථ ආකාරනිරුත්තිනිද්දෙසා ගහිතා එවාති දට්ඨබ්බං. සඞ්කාසනාති අත්ථස්ස ඤාපනා භාගසො. තෙනාහ ‘‘විභත්තියො’’ති. සඞ්කාසනග්ගහණෙනෙව චෙත්ථ පකාසනා වුත්තා හොති. විභත්තියො හි අත්ථවචනෙනෙව විවරන්ති, තාහි කාරණපඤ්ඤත්තියො වුත්තායෙවාති, තාහිපි අත්ථපදානි ගහිතානෙව හොන්ති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන විසුද්ධිමග්ගවණ්ණනායං නෙත්තිඅට්ඨකථායඤ්ච වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො. සබ්බාකාරෙනාති සභාගාදිවිභාවනාකාරෙන. වණ්ණාදීනන්ති තස්මිං පන විත්ථාරෙ පවත්තවණ්ණාදීනං. තස්මාති වණ්ණාදීනං අන්තඅභාවතො. එවමාහාති ‘‘අපරිමාණා වණ්ණා බ්‍යඤ්ජනා සඞ්කාසනා’’ති එවමාහ.

๑๐๘๙. ในคำอธิบายอรรถ สิ่งที่ถูกพรรณนาชื่อว่า วรรณะ. วรรณะเหล่านั้นนั่นแหละ โดยปริยายชื่อว่า อักขระ เพราะไม่พินาศ. ชื่อว่า พยัญชนะ เพราะแสดงอรรถ. ก็เพราะชื่อว่า สระ ในอักษรมี อ เป็นต้น, ชื่อว่า พยัญชนะ ในอักษรมี ก เป็นต้น, ชื่อว่า วรรณะ ในอักษรทั้งสองจำพวก, เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "พยัญชนะทั้งหลายเป็นส่วนหนึ่งแห่งวรรณะ" ดังนี้. ส่วนในคัมภีร์เนตติ พยัญชนะเป็นชื่อของประโยค. พึงทราบว่า ด้วยการถือเอาพยัญชนะในที่นี้ ท่านถือเอาการแสดงนิรุตติและอาการไว้ด้วยแล้ว. สังกาสนา คือการทำให้รู้แจ้งอรรถโดยส่วน. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "วิภัตติทั้งหลาย". ด้วยการถือเอาสังกาสนาในที่นี้ ท่านกล่าวถึงการประกาศไว้ด้วย. เพราะวิภัตติทั้งหลายย่อมเปิดเผยด้วยการกล่าวอรรถนั่นเอง, การบัญญัติเหตุท่านกล่าวไว้ด้วยวิภัตติเหล่านั้นแล้ว, แม้บทแห่งอรรถก็เป็นอันถือเอาด้วยวิภัตติเหล่านั้นแล้ว. นี้เป็นสังเขปในที่นี้, ส่วนพิสดารพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในวิสุทธิมรรคอรรถกถาและเนตติอรรถกถา. บทว่า "สัพพากาเรนะ" คือด้วยอาการมีการจำแนกส่วนเป็นต้น. บทว่า "วณฺณาทีนํ" คือแห่งวรรณะเป็นต้นที่มาในความพิสดารนั้น. บทว่า "ตสฺมา" คือเพราะวรรณะเป็นต้นไม่มีที่สุด. ตรัสอย่างนี้ คือตรัสอย่างนี้ว่า "วรรณะ พยัญชนะ สังกาสนา ไม่มีประมาณ".

10. තථසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาตถสูตร

1090. සභාවාවිජහනට්ඨෙනාති අත්තනො දුක්ඛසභාවස්ස කදාචිපි අපරිච්චජනෙන තථසභාවං. තෙනාහ ‘‘දුක්ඛඤ්හි දුක්ඛමෙව වුත්ත’’න්ති. සභාවස්සාති දුක්ඛසභාවස්ස. අමොඝතායාති අවඤ්ඣතාය. අවිතථන්ති න විතථං. තෙනාහ ‘‘න හි දුක්ඛං අදුක්ඛං නාම හොතී’’ති. අඤ්ඤභාවානුපගමෙනාති සමුදයාදිසභාවානුපගමනෙන මුසා න හොතීති අඤ්ඤො අඤ්ඤථා න හොතීති අනඤ්ඤථං. තෙනාහ ‘‘න හී’’තිආදි.

๑๐๙๐. ด้วยอรรถว่าไม่ละทิ้งสภาพ คือด้วยการไม่สละสภาพแห่งทุกข์ของตนในกาลไหนๆ จึงเป็นสภาพที่แท้จริง. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ทุกข์แลชื่อว่าทุกข์เท่านั้น" ดังนี้. แห่งสภาพ คือแห่งสภาพแห่งทุกข์. ด้วยความเป็นของไม่เปล่า คือด้วยความเป็นของไม่เป็นหมัน. ไม่คลาดเคลื่อน คือไม่คลาดเคลื่อน. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ทุกข์หาชื่อว่าไม่เป็นทุกข์ไม่" ดังนี้. ด้วยการไม่ถึงความเป็นอย่างอื่น คือด้วยการไม่ถึงสภาพแห่งสมุทัยเป็นต้น จึงไม่เป็นของเท็จ คือไม่เป็นอย่างอื่น ไม่เป็นโดยประการอื่น จึงไม่เป็นอย่างอื่น. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "หาไม่" เป็นต้น.

ධම්මචක්කප්පවත්තනවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาธัมมจักกัปปวัตตนวรรค จบแล้ว.

3. කොටිගාමවග්ගො

๓. โกฏิคามวรรค

1. කොටිගාමසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาโกฏิคามสูตร

1091. අනනුබොධාති [Pg.543] පටිවෙධස්ස අනුරූපබොධාභාවෙන. අප්පටිවෙධාති සච්චානං පටිමුඛං වෙධාභාවෙන.

๑๐๙๑. อนนุโพธะ คือด้วยการไม่มีความรู้ที่สมควรแก่การแทงตลอด. อัปปฏิเวธะ คือด้วยการไม่มีการแทงตลอดเฉพาะหน้าซึ่งสัจจะทั้งหลาย.

2. දුතියකොටිගාමසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาทุติยโกฏิคามสูตร

1092. ඵලසමාධිඵලපඤ්ඤානන්ති අග්ගඵලසමාධිඅග්ගඵලපඤ්ඤානං.

๑๐๙๒. แห่งผลสมาธิและผลปัญญา คือแห่งอัคคผลสมาธิและอัคคผลปัญญา.

7. තථසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาตถสูตร

1097. අරියානන්ති බුද්ධානං අරියානං. තෙනාහ ‘‘න හී’’තිආදි.

๑๐๙๗. แห่งพระอริยะทั้งหลาย คือแห่งพระพุทธเจ้าผู้เป็นพระอริยะทั้งหลาย. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "หาไม่" เป็นต้น.

8. ලොකසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาโลกสูตร

1098. පටිවිද්ධත්තා දෙසිතත්තා චාති ඉමිනා පටිවෙධඤාණෙන දෙසනාඤාණෙන ච පරිග්ගහිතත්තා අරියසන්තකානි හොන්ති අරියස්ස භගවතො සන්තකභාවතො.

๑๐๙๘. ด้วยการแทงตลอดแล้วและด้วยการแสดงแล้ว คือด้วยการถูกยึดถือไว้ด้วยปฏิเวธญาณและเทศนาญาณนี้ จึงเป็นของมีอยู่แก่พระอริยะทั้งหลาย เพราะความเป็นของมีอยู่แก่พระผู้มีพระภาคผู้เป็นพระอริยะ.

10. ගවම්පතිසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาควัมปติสูตร

1100. එකප්පටිවෙධොති එකෙනෙව ඤාණෙන චතුන්නං අරියසච්චානං එකජ්ඣං පටිවෙධො.

๑๑๐๐. เอกัปปฏิเวธะ คือการแทงตลอดอริยสัจสี่พร้อมกันด้วยญาณอันเดียว.

කොටිගාමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาโกฏิคามวรรค จบแล้ว.

4. සීසපාවනවග්ගො

๔. สีสปาวนวรรค

3. දණ්ඩසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาฑัณฑสูตร

1101. පුනප්පුනං වට්ටස්මිංයෙව නිබ්බත්තන්ති අදිට්ඨත්තා චතුන්නං අරියසච්චානං.

๑๑๐๑. ย่อมเกิดในวัฏฏะนั่นแหละซ้ำแล้วซ้ำเล่า เพราะไม่ได้เห็นอริยสัจสี่.

5. සත්තිසතසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาสัตติสตสูตร

1105. භවෙය්‍ය [Pg.544] චෙති දුක්ඛදොමනස්සානි අජ්ඣුපෙක්ඛිත්වා සහිතෙහි තෙහි සච්චාභිසමයො භවෙය්‍යාති එවං පරිකප්පනා න කාතබ්බාති.

๑๑๐๕. พึงมีได้ คือไม่พึงทำความคาดคะเนอย่างนี้ว่า การตรัสรู้สัจจะพึงมีได้ด้วยทุกข์และโทมนัสเหล่านั้นที่อดทนแล้ว.

9. ඉන්දඛීලසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาอินทขีลสูตร

1109. අජ්ඣාසයන්ති සස්සතාදිභෙදං අජ්ඣාසයං. සො හි ‘‘ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤ’’න්ති ගාහස්ස මුඛභූතත්තා මුඛන්ති අධිප්පෙතො. තඤ්ච අපරෙ අදිට්ඨසච්චා ඔලොකෙන්ති, දිට්ඨසච්චා පන නෙව ඔලොකෙන්ති.

๑๑๐๙. อัชฌาสัย คืออัชฌาสัยที่มีประเภทเป็นสัสสตทิฏฐิเป็นต้น. อัชฌาสัยนั้นแลเป็นที่ประสงค์ว่าปาก เพราะเป็นปากแห่งการยึดถือว่า "สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเป็นโมฆะ". และชนเหล่าอื่นผู้ยังไม่เห็นสัจจะย่อมมองดูอัชฌาสัยนั้น, ส่วนชนผู้เห็นสัจจะแล้วย่อมไม่มองดูเลย.

10. වාදත්ථිකසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาวาทัตถิกสูตร

1110. කුක්කුකො පමාණමජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස හත්ථොති අත්ථො. කුක්කූති තස්සෙව නාමං.

๑๑๑๐. กุกกุ คือมือของบุรุษผู้มีประมาณปานกลาง ดังนี้เป็นอรรถ. กุกกุ เป็นชื่อของสิ่งนั้นนั่นเอง.

සීසපාවනවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาสีสปาวนวรรค จบแล้ว.

5. පපාතවග්ගො

๕. ปปาตวรรค

1. ලොකචින්තාසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาโลกจินตาสูตร

1111. ලොකචින්තන්ති ලොකසන්නිවෙසපටිසංයුත්තවීමංසාව. ‘‘ලොකචිත්ත’’න්තිපි පාඨො, තංතංලොකපරියාපන්නං චිත්තන්ති අත්ථො. නාළිකෙරාදයොති ආදි-සද්දෙන අවුත්තානං ඔසධිතිණවනප්පතිආදීනං සඞ්ගහො. එවරූපන්ති එදිසං අඤ්ඤම්පි තංතංලොකචිත්තං.

๑๑๑๑. โลกจินตา คือการพิจารณาที่ประกอบด้วยการจัดตั้งโลกนั่นเอง. บทว่า "โลกจิต" ก็เป็นอีกบทหนึ่ง, จิตที่นับเนื่องในโลกนั้นๆ ดังนี้เป็นอรรถ. มะพร้าวเป็นต้น คือด้วยคำว่า "เป็นต้น" ย่อมสงเคราะห์โอสถ หญ้า และพรรณไม้เป็นต้นที่ยังไม่ได้กล่าวไว้. อย่างนี้ คือโลกจิตอื่นเช่นนี้ที่นับเนื่องในโลกนั้นๆ.

විගතචිත්තොති අත්තත්ථපරත්ථතො අපගතවිතක්කො අද්දස එවං අධිට්ඨහිංසූති සම්බන්ධො. සම්බරිමායන්ති සම්බරෙන අසුරින්දෙන උප්පාදිතං අසුරමායං, යං ‘‘ඉන්දජාල’’න්තිපි වුච්චති ඉන්දස්ස මොහනත්ථං උප්පාදිතත්තා. සම්පරිවත්තෙත්වාති පරිධාවෙත්වා. යථා නෙති නෙ අසුරෙ යථා සො පුරිසො පස්සති, එවං අධිට්ඨහිංසු. කස්මා පනෙතෙ එවං අධිට්ඨහිංසූති? තං පුරිසං තත්ථ තථානිසින්නං දිස්වා ‘‘අයඤ්ච දෙවො’’ති ආසඞ්කන්තා තථා අධිට්ඨහිත්වා භිසමුළාලඡිද්දෙහි පවිසිත්වා අත්තනො අසුරභවනං ගතා. තෙනාහ භගවා – ‘‘දෙවානංයෙව මොහයමානා’’ති.

ผู้มีจิตปราศจากวิตก คือวิตกที่ไปปราศจากประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่น, เห็นแล้วอย่างนี้, อธิษฐานแล้วอย่างนี้ ดังนี้เป็นความสัมพันธ์. สัมพรีมายา คืออสุรมายาที่สัมพรอสุรินทร์บันดาลขึ้น, ซึ่งเรียกว่า "อินทรชาล" ด้วย เพราะบันดาลขึ้นเพื่อลวงพระอินทร์. เที่ยวไปรอบ คือวิ่งไปรอบ. อย่างไร คืออธิษฐานแล้วอย่างนั้น เหมือนบุรุษนั้นเห็นอสูรเหล่านั้น. ก็เพราะเหตุไรอสูรเหล่านั้นจึงอธิษฐานอย่างนี้? เพราะเห็นบุรุษนั้นนั่งอยู่ ณ ที่นั้นอย่างนั้น จึงสงสัยว่า "ผู้นี้เป็นเทพ" ดังนี้แล้ว อธิษฐานอย่างนั้นแล้ว เข้าไปทางช่องเหง้าบัวแล้วไปยังอสุรภพของตน. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ลวงเทพทั้งหลายนั่นเอง".

2-3. පපාතසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถาปปาตสูตรเป็นต้น

1112-3. මරියාදපාසාණොති [Pg.545] ගිජ්ඣකූටපබ්බතස්ස මරියාදපාකාරසදිසො මහන්තො පාසාණො. අනිට්ඨරූපන්ති එත්ථ රූප-සද්දො සභාවත්ථො ‘‘පියරූපෙ සාතරූපෙ’’තිආදීසු (ම. නි. 1.408-409) වියාති ආහ – ‘‘අනිට්ඨසභාව’’න්ති.

๑๑๑๒-๓. คำว่า มริยาทปาสาโณ คือหินก้อนใหญ่ที่เหมือนกำแพงเขตแดนของภูเขาคิชฌกูฏ. ในคำว่า อนิฏฐรูป นี้ ศัพท์ว่า รูป มีความหมายว่า สภาวะ เหมือนในคำว่า ปิยรูป สาทรูป เป็นต้น (ม. อุ. 1.408-409) ท่านจึงกล่าวว่า อนิฏฐสภาวะ (สภาพที่ไม่น่าปรารถนา).

5. වාලසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาวาลสูตร

1115. උපාසනන්ති ආචරියඋපාසනං, ආචරියං අන්තෙවාසිනා වා දිවසෙ දිවසෙ සික්ඛනවසෙන උපාසිතබ්බතො උපාසනන්ති ලද්ධනාමං කණ්ඩඛිපනසිප්පං. කණ්ඩං අතික්කමන්තෙති සරං ඛිපන්තෙ. පොඞ්ඛානුපොඞ්ඛන්ති පොඞ්ඛසද්දත්ථං පාකටං කත්වා දස්සෙතුං ‘‘එකං කණ්ඩං ඛිපිත්වා’’තිආදි වුත්තං. අපරං අනුපොඞ්ඛන්ති එත්ථ අපරන්ති තතියකණ්ඩං. අනුපොඞ්ඛං නාම ඉදන්ති දස්සෙතුං ‘‘අනුපොඞ්ඛං නාම දුතියස්ස පොඞ්ඛ’’න්ති වුත්තං. තඤ්හි තතියෙන සරෙන විජ්ඣීයති. පුන අපරං තස්ස පොඞ්ඛන්ති ඉදං පන අපරාපරං අවිරජ්ඣනං දස්සෙතුං වුත්තං. දුරභිසම්භවතරන්ති අභිභවිතුං අසක්කුණෙය්‍යතරං. වාලන්ති කෙසං. සත්තධා භින්දිත්වාති සත්තක්ඛත්තුං විඵාලෙත්වා. තස්ස එකං භෙදන්ති තස්ස කෙසස්ස එකං අංසුසඞ්ඛාතං භෙදං ගහෙත්වා. වාතිඞ්ගණමජ්ඣෙ බන්ධිත්වාති වාතිඞ්ගණඵලස්ස මජ්ඣට්ඨානෙ බන්ධිත්වා. අපරං භෙදන්ති අපරං කෙසස්ස අංසුසඞ්ඛාතං භෙදං. අග්ගකොටියං බන්ධිත්වාති යථා තස්ස වාලභෙදස්ස ඌකාමත්තං ලිඛාමත්තං වා කණ්ඩස්ස අග්ගකොටිං අධිකං හුත්වා තිට්ඨති, එවං බන්ධිත්වා. උසභමත්තෙති වීසතියට්ඨිමත්තෙ ඨානෙ ඨිතො. කණ්ඩබද්ධාය කොටියාති කණ්ඩබද්ධාය වාලස්ස කොටියා වාතිඞ්ගණබන්ධනවාලස්ස කොටිං පටිවිජ්ඣෙය්‍ය.

๑๑๑๕. คำว่า อุปาสนะ คือการเข้าไปนั่งใกล้ (ปรนนิบัติ) อาจารย์ หรือศิลปะการยิงธนูที่ได้ชื่อว่าอุปาสนะ เพราะศิษย์พึงเข้าไปนั่งใกล้ (ปรนนิบัติ) อาจารย์ด้วยการเรียนทุกวัน. คำว่า กัณฑัง อติกกมันเตติ คือเมื่อยิงลูกศร. คำว่า โปงขานุโปงขัง นี้ ท่านกล่าวคำว่า ยิงลูกศรดอกหนึ่ง เป็นต้น เพื่อแสดงความหมายของศัพท์ว่า โปงขะ ให้ชัดเจน. ในคำว่า อปรัง อนุโปงขัง นี้ คำว่า อปรัง คือลูกศรดอกที่สาม. ท่านกล่าวคำว่า อนุโปงขะ คือโปงขะของลูกศรดอกที่สอง เพื่อแสดงว่านี่คืออนุโปงขะ. เพราะลูกศรดอกที่สามย่อมแทงทะลุลูกศรดอกนั้น. ส่วนคำว่า ปุนะ อปรัง ตัสสะ โปงขัง นี้ ท่านกล่าวเพื่อแสดงการไม่คลาดเคลื่อนซ้ำแล้วซ้ำเล่า. คำว่า ทุรภิสัมภวตรัง คือสิ่งที่ยากยิ่งที่จะเอาชนะได้. คำว่า วาลัง คือเส้นผม. คำว่า สัตตธา ภินทิตวา คือผ่าออกเป็นเจ็ดส่วน. คำว่า ตัสสะ เอกัง เภทัง คือเอาส่วนหนึ่งที่นับว่าเป็นเส้นผมนั้น. คำว่า วาติงคณมัชเฌ พันธิตวา คือผูกไว้ตรงกลางผลมะเขือ. คำว่า อปรัง เภทัง คือส่วนอื่นที่นับว่าเป็นเส้นผม. คำว่า อัคคโกฏิยัง พันธิตวา คือผูกไว้ที่ปลายลูกศร โดยที่ส่วนของเส้นผมนั้นจะเกินปลายลูกศรออกมาเพียงเล็กน้อยเท่าเหาหรือไข่เหา. คำว่า อุสภมัตเตติ คือยืนอยู่ในที่ประมาณ 20 ไม้วา. คำว่า กัณฑพัทธายะ โกฏิยา คือพึงยิงปลายเส้นผมที่ผูกติดกับลูกศรให้ทะลุปลายเส้นผมที่ผูกติดกับมะเขือ.

8. දුතියඡිග්ගළයුගසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาทุติยฉิคคฬยคสูตร

1118. අධිච්චුප්පත්තිකන්ති යදිච්ඡාවසෙන උප්පජ්ජනකං. ඡිග්ගළෙනාති ඡිග්ගළපදෙසෙන. ඡිග්ගළුපරීති හෙට්ඨිමයුගස්ස ඡිග්ගළපදෙසස්ස උපරි. ආරුළ්හස්ස ඡිග්ගළෙනාති උභින්නම්පි ඡිද්දෙන. ගීවප්පවෙසනං වියාති චතුන්නං යුගානං ඡිද්දපදෙසෙනෙව උපරූපරි ඨිතානං ඡිද්දන්තරෙන කාණකච්ඡපස්ස ගීවප්පවෙසනං [Pg.546] අධිච්චතරසම්භවං. තතොපි අධිච්චතරසම්භවො මනුස්සත්තලාභො, තතො අධිච්චතමසම්භවො අරියමග්ගපටිලාභොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘චතුසච්චපටිවෙධො අතිවිය අධිච්චතරසම්භවො’’ති.

๑๑๑๘. คำว่า อธิจจุปปัตติกัง คือสิ่งที่เกิดขึ้นโดยบังเอิญ. คำว่า ฉิคคเฬนาติ คือด้วยช่อง. คำว่า ฉิคคฬุปรีติ คือเหนือช่องของแอกอันล่าง. คำว่า อารุฬหัสสะ ฉิคคเฬนาติ คือด้วยช่องของแอกทั้งสอง. คำว่า คีวัปปเวสนัง วิยาติ คือการที่เต่าตาบอดสอดคอเข้าไปในช่องของแอกทั้งสี่ที่ตั้งซ้อนกันอยู่โดยช่องนั้น เป็นสิ่งที่เกิดขึ้นได้ยากยิ่ง. ท่านกล่าวว่า การแทงตลอดอริยสัจสี่ เป็นสิ่งที่เกิดขึ้นได้ยากยิ่ง เพื่อแสดงว่า การได้อัตภาพเป็นมนุษย์เป็นสิ่งที่เกิดขึ้นได้ยากยิ่งกว่านั้น และการได้อริยมรรคเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นได้ยากยิ่งที่สุดกว่านั้น.

පපාතවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาปปาตวรรค จบ.

6. අභිසමයවග්ගවණ්ණනා

๖. อรรถกถาอภิสมัยวรรค

1121. අභිසමයසංයුත්තෙ විත්ථාරිතොව, තස්මා තත්ථ වුත්තනයෙනෙව තස්ස අත්ථො වෙදිතබ්බො.

๑๑๒๑. ในอภิสมัยสังยุตต์ได้อธิบายไว้โดยพิสดารแล้ว เพราะฉะนั้น พึงทราบความหมายของบทนั้นด้วยนัยที่กล่าวไว้ในที่นั้นนั่นเอง.

7. පඨමආමකධඤ්ඤපෙය්‍යාලවග්ගො

๗. ปฐมอามากธัญญเปยยาลวรรค

3. පඤ්ඤාසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาปัญญาสูตร

1133. ලොකියම්පි විසුද්ධත්ථෙන ‘‘අරිය’’න්ති වත්තබ්බතං ලභතීති ‘‘ලොකියලොකුත්තරෙනා’’ති වුත්තං.

๑๑๓๓. แม้โลกิยะก็ย่อมได้ชื่อว่า อริยะ ด้วยความหมายว่าบริสุทธิ์ เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า โลกิยะและโลกุตตระ.

4. සුරාමෙරයසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาสุราเมรยสูตร

1134. පිට්ඨසුරාති පිට්ඨෙන කාතබ්බසුරා, තථා ඔදනසුරා පූවසුරා, මජ්ජරසාදිභූතෙ කිණ්ණෙ පක්ඛිපිත්වා කත්තබ්බා සුරා කිණ්ණපක්ඛිත්තසුරා. සම්භාරසංයුත්තාති මූලභෙසජ්ජසම්භාරෙහි සංයුත්තා. පුප්ඵාසවොති නාළිකෙරපුප්ඵාදිතො අස්සවනකආසවො. මුද්දිකඵලාදිතො අස්සවනකආසවො ඵලාසවො. ඉතීතිආදිඅත්ථො. තෙන මධ්වාසවගුළාසවසම්භාරසංයුත්තෙ සඞ්ගණ්හාති. සුරාසවවිනිමුත්තන්ති යථාවුත්තසුරාසවවිනිමුත්තං.

๑๑๓๔. คำว่า ปิฏฐสุรา คือสุราที่ทำด้วยแป้ง, สุราที่ทำด้วยข้าวสุก, สุราที่ทำด้วยขนม, สุราที่ทำโดยใส่เชื้อที่เป็นน้ำเมาเป็นต้น เรียกว่า สุราที่ใส่เชื้อ. คำว่า สัมภารสังยุตตา คือสุราที่ประกอบด้วยเครื่องปรุงยาที่เป็นรากไม้. คำว่า ปุปผาสโว คือน้ำเมาที่ไหลออกจากดอกมะพร้าวเป็นต้น. น้ำเมาที่ไหลออกจากผลองุ่นเป็นต้น เรียกว่า ผลาสวะ. คำว่า อิติ เป็นต้น มีความหมายอย่างนี้. ด้วยเหตุนั้น จึงสงเคราะห์น้ำเมาที่ทำจากน้ำผึ้ง น้ำอ้อย และที่ประกอบด้วยเครื่องปรุง. คำว่า สุราสววินิมุตตัง คือสิ่งที่พ้นจากสุราและน้ำเมาที่กล่าวมาแล้ว.

10. පචායිකසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาปจายิกสูตร

1140. නීචවුත්තිනොති කුලෙ ජෙට්ඨානං මහාපිතුචූළපිතුජෙට්ඨභාතිකාදීනං අභිවාදනපච්චුට්ඨානඅඤ්ජලිකම්මසාමීචිකම්මාදිවසෙන නීචවුත්තිනො.

๑๑๔๐. คำว่า นีจวุตติโน คือผู้มีปกติประพฤติถ่อมตนด้วยการกราบไหว้ การลุกรับ การประนมมือ และการทำสามีจิกรรมเป็นต้น ต่อผู้ใหญ่ในตระกูล เช่น ลุง ป้า น้า อา พี่ชาย เป็นต้น.

8. දුතියආමකධඤ්ඤපෙය්‍යාලවග්ගො

๘. ทุติยอามากธัญญเปยยาลวรรค

8. බීජගාමසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาพีชคามสูตร

1148. ‘‘මූලබීජ’’න්තිආදීසු [Pg.547] මූලමෙව බීජන්ති මූලබීජං, මූලබීජං එතස්සාතිපි මූලබීජං. තත්ථ පුරිමෙන බීජගාමො වුත්තො ‘‘බීජානං සමූහො’’ති කත්වා, දුතියෙන භූතගාමො. දුවිධොපෙසො සාමඤ්ඤනිද්දෙසෙන, ‘‘මූලබීජඤ්ච මූලබීජඤ්ච මූලබීජ’’න්ති එකසෙසනයෙන වා බීජත්ථො වෙදිතබ්බො. එස නයො සෙසෙසුපි. ඵළුබීජන්ති පබ්බබීජං. බාහිරපච්චයන්තරසමවායෙ සදිසඵලුප්පත්තියා විසෙසකාරණභාවතො විරුහනසමත්ථෙ සාරඵලෙ නිරුළ්හො බීජ-සද්දො. තදත්ථසිද්ධියා මූලාදීසුපි කෙසුචි පවත්තතීති තතො නිවත්තනත්ථං එකෙන බීජ-සද්දෙන විසෙසෙත්වා වුත්තං ‘‘බීජබීජ’’න්ති ‘‘රූපරූපං, දුක්ඛදුක්ඛ’’න්ති (සං. නි. 4.327) ච යථා. නීලතිණරුක්ඛාදිකස්සාති අල්ලතිණස්ස චෙව අල්ලරුක්ඛාදිකස්ස ච. ආදි-සද්දෙන ඔසධිගච්ඡලතාදීනං ගහණං.

๑๑๔๘. ในคำว่า มูลพีชัง เป็นต้น คำว่า มูลพีชะ คือรากนั่นแหละเป็นพืช, หรือสิ่งที่มีรากเป็นพืชก็เรียกว่า มูลพีชะ. ในที่นั้น ด้วยบทแรกกล่าวถึงพีชคาม โดยถือว่า เป็นหมู่แห่งพืช, ด้วยบทที่สองกล่าวถึงภูตคาม. ทั้งสองอย่างนี้ พึงทราบความหมายของพืชด้วยการแสดงโดยทั่วไป หรือด้วยนัยเอกเสสว่า มูลพีชะ มูลพีชะ และมูลพีชะ. นัยนี้พึงทราบในบทที่เหลือด้วย. คำว่า ผฬุพีชัง คือพืชที่เกิดจากข้อ. ศัพท์ว่า พีชะ นี้ หมายถึงผลที่มีแก่นที่สามารถงอกได้ ซึ่งเป็นเหตุพิเศษในการเกิดผลที่เหมือนกัน เมื่อปัจจัยภายนอกและภายในรวมกัน. เพื่อความสำเร็จแห่งความหมายนั้น ศัพท์นี้ย่อมใช้ได้ในบางกรณีแม้ในรากเป็นต้น เพื่อป้องกันความเข้าใจผิด จึงกล่าวแยกด้วยศัพท์ว่า พีชะ เพียงคำเดียวว่า พีชพีชะ เหมือนในคำว่า รูปรูปัง ทุกขทุกขัง (สํ. นิ. 4.327). คำว่า นีลติณรุกขาธิกัสสาติ คือหญ้าสดและต้นไม้สดเป็นต้น. ด้วยศัพท์ว่า อาทิ (เป็นต้น) ย่อมสงเคราะห์โอสถ พุ่มไม้ และเถาวัลย์เป็นต้น.

9. විකාලභොජනසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาวิกาลโภชนสูตร

1149. අරුණුග්ගමනතො පට්ඨාය යාව මජ්ඣන්හිකො, අයං බුද්ධාදිඅරියානං ආචිණ්ණසමාචිණ්ණො භොජනස්ස කාලො, තදඤ්ඤො විකාලොති ආහ – ‘‘විකාලභොජනාති කාලාතික්කන්තභොජනා’’ති.

๑๑๔๙. ตั้งแต่รุ่งอรุณจนถึงเที่ยงวัน นี้เป็นเวลาฉันอาหารที่พระพุทธเจ้าและพระอริยเจ้าทั้งหลายประพฤติปฏิบัติมา ส่วนเวลาอื่นจากนั้นเป็นวิกาล ท่านจึงกล่าวว่า วิกาลโภชนา คือการฉันอาหารที่ล่วงเวลา.

10. ගන්ධවිලෙපනසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาคันธวิเลปนสูตร

1150. යං කිඤ්චි පුප්ඵන්ති ගන්ථිමං අගන්ථිමං වා යං කිඤ්චි පුප්ඵජාතං, තථා පිසිතාදිභෙදං යං කිඤ්චි ගන්ධජාතං.

๑๑๕๐. คำว่า ยัง กิญจิ ปุปผัง คือดอกไม้ชนิดใดชนิดหนึ่ง ไม่ว่าจะเป็นดอกไม้ที่ร้อยแล้วหรือไม่ร้อยแล้ว, และเครื่องหอมชนิดใดชนิดหนึ่งที่มีประเภทต่าง ๆ เช่น เครื่องหอมที่บดแล้วเป็นต้น.

9. තතියආමකධඤ්ඤපෙය්‍යාලවග්ගො

๙. ตติยอามากธัญญเปยยาลวรรค

1. නච්චගීතසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถานัจจคีตสูตร

1151. සඞ්ඛෙපතො ‘‘සබ්බපාපස්ස අකරණ’’න්තිආදිනයප්පවත්තං (දී.නි. 2.90; ධ.ප. 183) භගවතො සාසනං අච්චන්තඡන්දරාගපවත්තිතො නච්චාදීනං දස්සනං න අනුලොමෙතීති ආහ ‘‘සාසනස්ස අනනුලොමත්තා’’ති. අත්තනා පරෙහි ච පයොජියමානං [Pg.548] පයොජාපියමානඤ්ච එතෙනෙව නච්ච-සද්දෙන ගහිතං, තථා ගීතවාදිතසද්දෙහි චාති ආහ – ‘‘නච්චනනච්චාපනාදිවසෙනා’’ති. ආදි-සද්දෙන ගායන-ගායාපන-වාදන-වාදාපනාදීනි සඞ්ගණ්හාති. දස්සනෙන චෙත්ථ සවනම්පි සඞ්ගහිතං විරූපෙකසෙසනයෙන. යථාසකං විසයස්ස ආලොචනසභාවතාය වා පඤ්චන්නං විඤ්ඤාණානං සවනකිරියායපි දස්සනසඞ්ඛෙපසබ්භාවතො ‘‘දස්සනා’’ඉච්චෙව වුත්තං. අවිසූකභූතස්ස ගීතස්ස සවනං කදාචි වට්ටතීති ආහ – ‘‘විසූකභූතා දස්සනා චා’’ති. තථා හි වුත්තං පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දකඅට්ඨකථාය (ඛු. පා. අට්ඨ. 2.පච්ඡිමපඤ්චසික්ඛාපදවණ්ණනා) – ‘‘ධම්මූපසංහිතං ගීතං වට්ටති, ගීතූපසංහිතො ධම්මො න වට්ටතී’’ති.

๑๑๕๑. โดยย่อ พระศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าที่ดำเนินไปตามนัยเป็นต้นว่า 'การไม่ทำบาปทั้งปวง' (ที. มหา. ๑๔/๙๐; ขุ. ธ. ๒๕/๑๘๓) ย่อมไม่คล้อยตามการดูการฟ้อนรำเป็นต้น ซึ่งเป็นไปโดยความกำหนัดยินดีอย่างยิ่ง ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะไม่คล้อยตามพระศาสนา'. การฟ้อนรำที่ตนเองทำเองหรือให้คนอื่นทำ และที่คนอื่นทำเองหรือให้คนอื่นทำ ย่อมถูกสงเคราะห์ด้วยศัพท์ว่า 'นัจจะ' (การฟ้อนรำ) นี้, และด้วยศัพท์ว่า 'คีตะ' (การขับร้อง) และ 'วาทิตะ' (การประโคม) ก็เช่นเดียวกัน ท่านจึงกล่าวว่า 'โดยการฟ้อนรำและการให้ฟ้อนรำเป็นต้น'. ด้วยศัพท์ว่า 'อาทิ' (เป็นต้น) ย่อมสงเคราะห์การขับร้อง การให้ขับร้อง การประโคม และการให้ประโคมเป็นต้น. ในที่นี้ แม้การฟังก็ถูกสงเคราะห์ด้วยคำว่า 'การดู' ด้วยนัยเอกเสสที่ต่างกัน. หรือเพราะวิญญาณทั้ง ๕ มีสภาพเป็นการรับรู้อารมณ์ของตนๆ แม้ในการฟังก็มีส่วนแห่งการดูโดยย่อรวมอยู่ด้วย จึงกล่าวว่า 'การดู' นั่นเอง. การฟังเพลงที่ไม่เป็นข้าศึก (แก่กุศล) บางครั้งก็ควร ท่านจึงกล่าวว่า 'และการดูที่เป็นข้าศึก'. จริงอย่างนั้น ท่านกล่าวไว้ในปรมัตถโชติกา ขุททกอรรถกถา (ขุ. ปา. อ. ๒. พรรณนาปัญจสิกขาบทท้าย) ว่า 'เพลงที่ประกอบด้วยธรรม ควร, ธรรมที่ประกอบด้วยเพลง ไม่ควร'.

2. උච්චාසයනසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาอุจจาสยนสูตร

1152. උච්චාති උච්ච-සද්දෙන සමානත්ථං එකං සද්දන්තරං. සෙති එත්ථාති සයනං, උච්චාසයනං මහාසයනඤ්ච සමණසාරුප්පරහිතං පටික්ඛිත්තන්ති ආහ – ‘‘පමාණාතික්කන්තං අකප්පියත්ථරණ’’න්ති. ආසන්දාදිආසනඤ්චෙත්ථ සයනෙනෙව සඞ්ගහිතං. යස්මා පන ආධාරෙ පටික්ඛිත්තෙ තදාධාරකිරියා පටික්ඛිත්තාව හොති, තස්මා ‘‘උච්චාසයනමහාසයනා’’ඉච්චෙව වුත්තං. අත්ථතො පන තදුපභොගභූතනිසජ්ජානිපජ්ජනෙහි විරති දස්සිතාති දට්ඨබ්බං. අථ වා උච්චාසයනමහාසයනඤ්ච උච්චාසයනමහාසයනඤ්චාති උච්චාසයනමහාසයනන්ති එතස්මිං අත්ථෙ එකසෙසනයෙන අයං නිද්දෙසො කතො යථා – ‘‘නාමරූපපච්චයා සළායතන’’න්ති (උදා. 1). ආසනකිරියාපුබ්බකත්තා වා සයනකිරියාය සයනග්ගහණෙනෙව ආසනම්පි ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං.

๑๑๕๒. คำว่า 'อุจฺจา' เป็นอีกศัพท์หนึ่งที่มีความหมายเหมือนกับศัพท์ว่า 'อุจฺจ' (สูง). ที่ใดที่เขานอน ที่นั้นชื่อว่า 'สยนะ' (ที่นอน). ที่นอนสูงและที่นอนใหญ่ที่ไม่เหมาะสมแก่สมณะและถูกห้ามไว้ ท่านจึงกล่าวว่า 'เครื่องลาดที่เกินประมาณและเครื่องลาดที่ไม่ควร'. อาสนะมีตั่งเป็นต้นในที่นี้ ก็สงเคราะห์เข้าด้วยคำว่า 'สยนะ' (ที่นอน) นั่นเอง. ก็เพราะเมื่อที่รองรับถูกห้าม กิริยาที่อาศัยที่รองรับนั้นก็ถูกห้ามด้วย ฉะนั้นจึงกล่าวว่า 'ที่นอนสูงและที่นอนใหญ่' เท่านั้น. แต่โดยอรรถ พึงทราบว่าท่านแสดงการงดเว้นจากการนั่งและการนอนอันเป็นเครื่องบริโภคสิ่งนั้น. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า 'อุจฺจาสยนมหาสยนํ' นี้ เป็นการแสดงด้วยนัยเอกเสสในความหมายว่า 'ที่นอนสูงและที่นอนใหญ่' (ทั้งสองอย่าง) เหมือนกับที่กล่าวว่า 'นามรูปเป็นปัจจัยแก่สฬายตนะ' (ขุ. อุ. ๒๕/๑). หรือพึงทราบว่า เพราะการนั่งเป็นบุพภาคของการนอน การรับเอาคำว่า 'ที่นอน' จึงรวมถึง 'อาสนะ' ด้วย.

3. ජාතරූපසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาชาตรูปสูตร

1153. අඤ්ඤෙපි උග්ගහාපනෙ උපනික්ඛිත්තසාදියනෙ ච පටිග්ගහණත්ථො ලබ්භතීති ආහ – ‘‘න උග්ගණ්හාපෙන්ති, න උපනික්ඛිත්තං සාදියන්තී’’ති. අථ වා තිවිධං පටිග්ගහණං කායෙන වාචාය මනසාති. තත්ථ කායෙන පටිග්ගහණං උග්ගහණං, වාචාය පටිග්ගහණං උග්ගහාපණං, මනසා පටිග්ගහණං සාදියනං. තිවිධම්පි පටිග්ගහණං සාමඤ්ඤනිද්දෙසෙන, එකසෙසනයෙන වා ගහෙත්වා ‘‘පටිග්ගහණා’’ති වුත්තන්ති ආහ – ‘‘නෙව නං උග්ගණ්හන්තී’’තිආදි. එස නයො ‘‘ආමකධඤ්ඤපටිග්ගහණා’’තිආදීසුපි.

๑๑๕๓. แม้ในคำว่า 'อุคฺคหาปเน' (การให้รับ) และ 'อุปนิกฺขิตฺตสาทิยเน' (การยินดีของที่เขาเก็บไว้ให้) ก็ได้ความหมายว่า 'การรับ' ท่านจึงกล่าวว่า 'ไม่ให้รับ ไม่ยินดีของที่เขาเก็บไว้ให้'. อีกอย่างหนึ่ง การรับมี ๓ อย่าง คือ ด้วยกาย ด้วยวาจา ด้วยใจ. ใน ๓ อย่างนั้น การรับด้วยกาย คือ 'อุคฺคหณะ' (การรับเอง), การรับด้วยวาจา คือ 'อุคฺคหาปณะ' (การให้รับ), การรับด้วยใจ คือ 'สาทิยนะ' (การยินดี). การรับทั้ง ๓ อย่างนี้ เมื่อรวมกันด้วยการแสดงโดยทั่วไป หรือด้วยนัยเอกเสส จึงกล่าวว่า 'ปฏิกฺคหณา' (การรับ) ดังที่กล่าวว่า 'ไม่รับเอง' เป็นต้น. นัยนี้พึงทราบแม้ในบทมี 'การรับธัญชาติดิบ' เป็นต้น.

4. ආමකධඤ්ඤසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาอามกธัญญสูตร

1154. නීවාරාදිඋපධඤ්ඤස්ස [Pg.549] සාලිආදිමූලධඤ්ඤන්තොගධත්තා වුත්තං ‘‘සත්තවිධස්සා’’ති.

๑๑๕๔. เพราะข้าวฟ่างเป็นต้น อันเป็นธัญชาติรอง สงเคราะห์เข้าในข้าวสาลีเป็นต้น อันเป็นธัญชาติหลัก จึงกล่าวว่า 'มี ๗ ชนิด'.

5. ආමකමංසසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาอามกมังสสูตร

1155. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, පඤ්ච වසානි භෙසජ්ජානි – අච්ඡවසං, මච්ඡවසං, සුසුකාවසං, සූකරවසං, ගද්‍රභවස’’න්ති (මහාව. 262; පාරා. අට්ඨ. 623) වුත්තත්තා ඉදං උද්දිස්ස අනුඤ්ඤාතං නාම. තස්ස පන ‘‘කාලෙ පටිග්ගහිත’’න්ති (මහාව. 262) වුත්තත්තා පටිග්ගහණං වට්ටතීති ආහ – ‘‘අඤ්ඤත්‍ර උද්දිස්ස අනුඤ්ඤාතා’’ති. විනයවසෙන උපපරික්ඛිතබ්බො, තස්මා සමන්තපාසාදිකාය විනයට්ඨකථාය වුත්තනයෙනෙත්ථ විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො.

๑๑๕๕. เพราะตรัสไว้ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตเปลวมัน ๕ อย่างเป็นยา คือ เปลวมันหมี เปลวมันปลา เปลวมันปลาโลมา เปลวมันสุกร เปลวมันลา' (วิ. มหา. ๕/๒๖๒; วิ. อ. ๑/๖๒๓) สิ่งนี้จึงชื่อว่า 'สิ่งที่ทรงอนุญาตโดยเจาะจง'. แต่เพราะตรัสไว้ว่า 'รับประเคนในกาล' (วิ. มหา. ๕/๒๖๒) การรับจึงควร ท่านจึงกล่าวว่า 'เว้นสิ่งที่ทรงอนุญาตโดยเจาะจง'. พึงพิจารณาโดยนัยแห่งพระวินัย ฉะนั้น การวินิจฉัยในที่นี้พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในสมันตปาสาทิกา อรรถกถาพระวินัย.

10. චතුත්ථආමකධඤ්ඤපෙය්‍යාලවග්ගො

๑๐. เปยยาลวรรคว่าด้วยธัญชาติดิบที่ ๔

2-3. කයවික්කයසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถาว่าด้วยกยวิกกายสูตรเป็นต้น ที่ ๒-๓

1162-63. කස්සචි භණ්ඩස්ස ගහණං කයො, දානං වික්කයො. තත්ථ තත්ථාති ගාමන්තරෙ සන්තිකෙ ච ගමනං දූතකම්මන්ති වුච්චතීති යොජනා. පහිණගමනං ඛුද්දකගමනං.

การรับสิ่งของบางอย่าง คือ 'กยะ' (การซื้อ), การให้ คือ 'วิกฺกยะ' (การขาย). การไปในที่นั้นๆ คือ การไปในระหว่างหมู่บ้านและในที่ใกล้ เรียกว่า 'ทูตกัมมะ' (การเป็นทูต) ดังนี้พึงประกอบความ. การไปรับใช้ (การไปตามคำสั่ง) คือ การไปเล็กๆ น้อยๆ.

4. තුලාකූටසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาตุลากูฏสูตร

1164. රූපකූටං සරූපෙන සදිසෙන ඡලවොහාරො. අඞ්ගකූටං අත්තනො හත්ථාදිනා අඞ්ගානං ඡලකරණං. ගහණකූටං මානෙසු ගහණවසෙන. පටිච්ඡන්නකූටං අයචුණ්ණාදිනා පටිච්ඡන්නෙන ඡලකරණං. මහතියා තුලාය. පච්ඡාභාගෙති තුලාය පච්ඡිමභාගෙ. හත්ථෙනාති හත්ථපදෙසෙන. අක්කමතීති උට්ඨාතුං අදෙන්තො ගණ්හාති. දදන්තො පුබ්බභාගෙති පරෙසං දදන්තො පුබ්බභාගෙ හත්ථෙන තුලං අක්කමති. තන්ති අයචුණ්ණං.

๑๑๖๔. 'รูปกูฏ' คือ การค้าขายหลอกลวงด้วยของที่มีรูปคล้ายกัน. 'อังคกูฏ' คือ การทำหลอกลวงด้วยอวัยวะมีมือเป็นต้นของตน. 'คหณกูฏ' คือ การหลอกลวงด้วยการรับในเครื่องตวง. 'ปฏิฉันนกูฏ' คือ การทำหลอกลวงด้วยการปกปิดด้วยผงเหล็กเป็นต้น. ด้วยตราชูใหญ่. บทว่า 'ปจฺฉาภาเค' คือ ที่ส่วนหลังของตราชู. บทว่า 'หตฺเถน' คือ ด้วยส่วนแห่งมือ. บทว่า 'อกฺกมati' คือ กดไว้ไม่ให้ยกขึ้นแล้วรับเอาไป. บทว่า 'ททนฺโต ปุพฺพภาเค' คือ เมื่อให้แก่ผู้อื่น ก็กดตราชูไว้ที่ส่วนหน้าด้วยมือ. บทว่า 'ตนฺติ' คือ ผงเหล็กนั้น.

ලොහපාතියොති තම්බලොහපාතියො. සුවණ්ණවණ්ණා කරොන්තීති අසනිඛාදසුවණ්ණකනකලිම්පිතා සුවණ්ණවණ්ණා කරොන්ති. මානභාජනස්ස [Pg.550] හදයභූතස්ස අබ්භන්තරස්ස භින්නං හදයභෙදො. නිමියමානස්ස තිලතණ්ඩුලාදිකස්ස සිඛාය අග්ගකොටියා භින්නං සිඛාභෙදො. ඛෙත්තාදීනං මිනනරජ්ජුයා අඤ්ඤථාකරණං රජ්ජුභෙදො. රජ්ජුගහණෙනෙව චෙත්ථ දණ්ඩකස්ස ගහණං කතමෙවාති දට්ඨබ්බං.

บทว่า 'โลหปาติโย' คือ ถาดทองแดง. บทว่า 'สุวณฺณวณฺณา กรนฺติ' คือ ทำให้มีสีเหมือนทองด้วยการทาด้วยทองคำเปลวและผงทอง. 'หทยเภท' คือ การทำลายส่วนในอันเป็นหัวใจของภาชนะตวง. 'สิขาเภท' คือ การทำลายยอดแหลมของงาและข้าวสารเป็นต้นที่กำลังตวง. 'รชฺชุเภท' คือ การทำให้เชือกวัดนาเป็นต้นผิดไป. ในที่นี้ พึงทราบว่า การรับเอาคำว่า 'เชือก' ก็รวมถึง 'ไม้' (วัด) ด้วย.

6-11. ඡෙදනසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถาว่าด้วยเฉทนสูตรเป็นต้น ที่ ๖-๑๑

1166-71. වධොති මුට්ඨිප්පහාරකසාතාළනාදීහි හිංසනං, විහෙඨනන්ති අත්ථො. විහෙඨනත්ථොපි හි වධ-සද්දො දිස්සති ‘‘අත්ථානං වධිත්වා වධිත්වා රොදෙය්‍යා’’තිආදීසු. අට්ඨකථායං පන ‘‘මාරණ’’න්ති වුත්තං, තං පන පොථනං සන්ධායාති සක්කා විඤ්ඤාතුං මාරණසද්දස්ස විහිංසනෙපි දිස්සනතො. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

บทว่า 'วโธ' คือ การเบียดเบียนด้วยการชกด้วยหมัดและการตบตีเป็นต้น มีอรรถว่า 'การเบียดเบียน'. อนึ่ง ศัพท์ว่า 'วธะ' ก็ปรากฏในอรรถว่า 'การเบียดเบียน' ในประโยคเป็นต้นว่า 'พึงร้องไห้เพราะเบียดเบียนประโยชน์ทั้งหลาย'. แต่ในอรรถกถากล่าวว่า 'การฆ่า' พึงทราบว่าหมายถึง 'การทุบตี' เพราะศัพท์ว่า 'มารณะ' (การฆ่า) ก็ปรากฏในอรรถว่า 'การเบียดเบียน' ด้วย. ส่วนที่เหลือพึงทราบได้ง่าย.

ආමකධඤ්ඤපෙය්‍යාලවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาเปยยาลวรรคว่าด้วยธัญชาติดิบ จบแล้ว.

සාරත්ථප්පකාසිනියා සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය

อรรถกถาสังยุตตนิกาย สารัตถัปปกาสินี

මහාවග්ගවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා නිට්ඨිතා.

การประกาศเนื้อความที่ลี้ลับแห่งมหาวรรควรรณนา จบแล้ว.

නිගමනකථාවණ්ණනා

คำอธิบายนิคมกถา

සකලරූපාරූපසම්මසනෙ [Pg.551] සණ්හසුඛුමවිසයඤාණතාය විපස්සනාචාරනිපුණබුද්ධීනං සුසංයතකායවචීසමාචාරතාය සමථවිපස්සනාසු සම්මදෙව යතනතො ච යතීනං භික්ඛූනං ඛන්ධායතනධාතුසච්චින්ද්‍රියපටිච්චසමුප්පාදභෙදෙ පරමත්ථධම්මෙ නානානයෙහි ඤාණවිභාගස්ස සන්නිස්සයෙන බහුකාරස්ස සංයුත්තාගමවරස්ස අත්ථසංවණ්ණනං කාතුං සාරත්ථප්පකාසනතො එව නිපුණා යා මයා අට්ඨකථා ආරද්ධාති සම්බන්ධො. සවිසෙසං පඤ්ඤාවහගුණත්තා එව හිස්ස ගන්ථාරම්භෙ ආදිතොපි ‘‘පඤ්ඤාපභෙදජනනස්සා’’ති වුත්තං. මහාඅට්ඨකථාය සාරන්ති සංයුත්තමහාඅට්ඨකථාය සාරං. එකූනසට්ඨිමත්තොති ථොකං ඌනභාවතො මත්ත-සද්දග්ගහණං.

การเชื่อมโยงความคือ อรรถกถาใดที่ข้าพเจ้าเริ่มแล้วนั้น เป็นอรรถกถาที่ละเอียดอ่อนเพราะเป็นการประกาศสารัตถะนั่นเอง เพื่อกระทำอรรถกถาแห่งพระสังยุตตาคมอันประเสริฐ ซึ่งมีอุปการะมากโดยอาศัยการจำแนกญาณด้วยนัยต่างๆ ในปรมัตถธรรมอันมีขันธ์ อายตนะ ธาตุ สัจจะ อินทรีย์ และปฏิจจสมุปบาทเป็นประเภท ของภิกษุผู้เป็นยติ (ผู้บำเพ็ญเพียร) ผู้มีปัญญาฉลาดในวิปัสสนาจาระ เพราะความเป็นผู้มีญาณในอารมณ์อันละเอียดอ่อนในการพิจารณารูปและอรูปทั้งหมด และเพราะความเป็นผู้มีการประพฤติทางกายและวาจาที่สำรวมดีแล้ว และเพราะตั้งใจปฏิบัติในสมถะและวิปัสสนาทั้งหลายโดยชอบนั่นเอง. อนึ่ง เพราะอรรถกถานั้นมีคุณนำมาซึ่งปัญญาโดยพิเศษนั่นเอง ท่านจึงกล่าวไว้แม้ในตอนต้นแห่งการเริ่มต้นคัมภีร์ว่า "เป็นเครื่องยังปัญญาให้แตกฉาน". บทว่า "สารํ" แห่งมหาอรรถกถา คือ สาระแห่งสังยุตตมหาอรรถกถา. บทว่า "เอกูนสฏฺฐิมตฺโต" (ประมาณ ๕๙) เป็นการรับเอาคำว่า "มตฺต" เพราะมีความพร่องไปเล็กน้อย.

මූලට්ඨකථාය සාරන්ති පුබ්බෙ වුත්තසංයුත්තමහාඅට්ඨකථාය සාරමෙව පුන නිගමනවසෙන වුත්තන්ති. අථ වා මූලට්ඨකථාය සාරන්ති පොරාණට්ඨකථාසු අත්ථසාරං. තෙන එතං දස්සෙති ‘‘සංයුත්තමහාඅට්ඨකථාය අත්ථසාරං ආදාය ඉමං සාරත්ථප්පකාසිනිං කරොන්තෙන සෙසමහානිකායානම්පි මූලට්ඨකථාසු ඉධ වියොගක්ඛමං අත්ථසාරං ආදාය අකාසි’’න්ති. ‘‘මහාවිහාරාධිවාසීන’’න්ති ච ඉදං පුරිමපච්ඡිමපදෙහි සද්ධිං සම්බන්ධිතබ්බං ‘‘මහාවිහාරාධිවාසීනං සමයං පකාසයන්තිං මහාවිහාරාධිවාසීනං මූලට්ඨකථාය සාරං ආදායා’’ති ච. තෙන පුඤ්ඤෙන. හොතු සබ්බො සුඛී ලොකොති කාමාවචරාදිවිභාගො සබ්බො සත්තලොකො යථාරහං බොධිත්තයාධිගමවසෙන සම්පයුත්තෙන නිබ්බානසුඛෙන සුඛිතො හොතූති සදෙවකස්ස ලොකස්ස අච්චන්තං සුඛාධිගමාය අත්තනො පුඤ්ඤං පරිණාමෙති.

บทว่า "สารํ" แห่งมูลอรรถกถา คือ สาระแห่งสังยุตตมหาอรรถกถาที่กล่าวไว้ก่อนนั่นเอง ท่านกล่าวซ้ำอีกโดยนัยแห่งนิคม. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า "สารํ" แห่งมูลอรรถกถา คือ อรรถสาระในอรรถกถาโบราณทั้งหลาย. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงแสดงว่า "เมื่อกระทำสารัตถัปปกาสินีนี้ โดยนำเอาอรรถสาระแห่งสังยุตตมหาอรรถกถามา ก็ได้นำเอาอรรถสาระที่ควรแก่การคัดเลือกมาในมูลอรรถกถาของมหานิกายที่เหลือทั้งหลายมาทำในคัมภีร์นี้ด้วย". และบทว่า "มหาวิหาราธิวาสีนํ" นี้ พึงเชื่อมโยงกับบทหน้าและบทหลังว่า "ประกาศลัทธิของชาวมหาวิหาร" และ "นำเอาสาระแห่งมูลอรรถกถาของชาวมหาวิหารมา". ด้วยบุญนั้น. บทว่า "ขอสัตว์โลกทั้งปวงจงเป็นสุขเถิด" คือ สัตว์โลกทั้งหมดอันจำแนกเป็นกามาวจรเป็นต้น ขอจงเป็นสุขด้วยนิพพานสุขที่ประกอบด้วยการบรรลุโพธิ ๓ อย่างตามสมควร ดังนี้ ท่านย่อมแผ่ส่วนบุญของตนเพื่อการบรรลุสุขอย่างยิ่งของโลกพร้อมทั้งเทวดา.

එත්තාවතා සාරත්ථප්පකාසිනියා

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ [การอธิบาย] แห่งสารัตถัปปกาสินี

සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය ලීනත්ථප්පකාසනා නිට්ඨිතා.

การประกาศเนื้อความที่ลี้ลับแห่งสังยุตตนิกายอรรถกถา จบแล้ว.

සංයුත්තටීකා සමත්තා.

สังยุตตฎีกา จบแล้ว.