නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना नमस्कार असो.

සංයුත්තනිකායෙ

संयुत्तनिकायामध्ये

මහාවග්ගටීකා

महावग्गटीका

1. මග්ගසංයුත්තං

१. मग्गसंयुत्त

1. අවිජ්ජාවග්ගො

१. अविज्जावग्ग

1-2. අවිජ්ජාසුත්තාදිවණ්ණනා

१-२. अविज्जासुत्तआदिवण्णना

1-2. පුබ්බඞ්ගමාති [Pg.393] පුබ්බෙචරා. අවිජ්ජා හි අඤ්ඤාණලක්ඛණා සම්මුය්හනාකාරෙන ආරම්මණෙ පවත්තතීති සම්පයුත්තධම්මානම්පි තදාකාරානුවිධානතාය පච්චයො හොති. තථා හි තෙ අනිච්චාසුභදුක්ඛානත්තසභාවෙපි ධම්මෙ නිච්චාදිතො ගණ්හන්ති, අයමස්සා තෙසං සහජාතවසෙන පුබ්බඞ්ගමතා. යං පන මොහෙන අභිභූතො පාපකිරියාය ආදීනවං අපස්සන්තො පාණං හනති, අදින්නං ආදියති, කාමෙසු මිච්ඡා චරති, මුසා භණති, අඤ්ඤම්පි විවිධං දුස්සීල්‍යං ආචරති, අයමස්ස සහජාතවසෙන ච උපනිස්සයවසෙන ච පුබ්බඞ්ගමතා. සමාපජ්ජනායාති තබ්භාවාපජ්ජනාය අකුසලප්පත්තියා. සභාවපටිලාභායාති අත්තලාභාය. තෙනාහ ‘‘උප්පත්තියා’’ති. සා පනෙසා වුත්තාකාරෙන අකුසලානං පුබ්බඞ්ගමභූතා අවිජ්ජා උප්පජ්ජතීති සම්බන්ධො. යදෙතන්ති යං එතං පාපාජිගුච්ඡනතාය පාපතො අලජ්ජනාකාරසණ්ඨිතං අහිරිකං, පාපානුත්‍රාසතාය පාපතො අභායනාකාරසණ්ඨිතඤ්ච අනොත්තප්පං, එතං [Pg.394] ද්වයං අනුදෙව අන්වාගතමෙව. අනු-සද්දෙන චෙත්ථ එතන්ති උපයොගවචනං. අනුදෙවාති එතස්ස අත්ථො සහෙව එකතොති. එත්ථ අවිජ්ජාය වුත්තනයානුසාරෙන තප්පටිපක්ඛතො ච අත්ථො වෙදිතබ්බො. අයං පන විසෙසො – තත්ථ යථා අකුසලකම්මපථවසෙන පවත්තියං පුබ්බඞ්ගමතා අවිජ්ජාය, එවං කුසලකම්මපථවසෙන පුඤ්ඤකිරියවත්ථුවසෙන ච පවත්තියං විජ්ජාය පුබ්බඞ්ගමතා වත්තබ්බා. වීමංසාධිපතිවසෙන පවත්තියං ආධිපච්චාකාරවසෙන ච පුබ්බඞ්ගමතා වෙදිතබ්බා. ද්වීහෙවාති ච අවධාරණං ආධිපච්චාකාරස්ස සහජාතෙනෙව සඞ්ගහෙතබ්බතො.

१-२. 'पुब्बङ्गम' (अग्रगामी) म्हणजे 'पुब्बेचरा' (पुढे चालणारे). कारण अविज्जा (अविद्या) ही अज्ञानलक्षणा असून, ती संमोहन (भ्रमित) करण्याच्या रूपाने आलंबनामध्ये (विषयामध्ये) प्रवृत्त होते, म्हणून ती संप्रयुक्त धर्मांनाही (सहयोगी मानसिक घटकांनाही) त्याच आकाराचे अनुकरण करण्यासाठी प्रत्यय (कारण) बनते. तसेच ते अनित्य, अशुचि, दुःख आणि अनात्म स्वभाव असलेल्या धर्मांनाही नित्य इत्यादी रूपाने ग्रहण करतात; ही तिची (अविज्जेची) त्यांच्यासह 'सहजात' (एकत्र उत्पन्न होण्याच्या) भावनेने पूर्वगामीता आहे. परंतु, जेव्हा मोहाने अभिभूत होऊन, पापकर्माचे दुष्परिणाम (आदीनव) न पाहता मनुष्य प्राणाची हत्या करतो, न दिलेले ग्रहण करतो (चोरी करतो), कामाचारामध्ये मिथ्याचार करतो, असत्य बोलतो आणि इतरही विविध दुःशीलांचे आचरण करतो, तेव्हा ही तिची (अविज्जेची) सहजात भावाने आणि उपनिश्रय (प्रबळ कारण) भावाने पूर्वगामीता असते. 'समापज्जनाय' म्हणजे त्या भावाला प्राप्त होण्यासाठी, अकुशलाच्या प्राप्तीसाठी. 'Sabhāvapaṭilābhāya' (सभावपटिलाभाय) म्हणजे स्वतःचा लाभ (अस्तित्व) मिळवण्यासाठी. म्हणूनच म्हटले आहे - 'उत्पत्तीने' (उप्पत्तिया). ती ही सांगितलेल्या प्रकारे अकुशलांची पूर्वगामी झालेली अविज्जा उत्पन्न होते, असा संबंध आहे. 'यदेतं' म्हणजे जे हे पापाची घृणा न वाटल्यामुळे पापापासून न लाजण्याच्या स्वरूपात असलेले 'अहिरिक' (निर्लज्जपणा) आणि पापाच्या भयाअभावी पापाला न भिण्याच्या स्वरूपात असलेले 'अनोत्तप्प' (भयहीनता) आहे, हे दोन्ही 'अनुदेव' म्हणजे अनुगामीच (मागोमाग येणारेच) आहेत. येथे 'अनु' शब्दाने 'एतं' हे द्वितीया विभक्तीचे रूप आहे. 'अनुदेव' याचा अर्थ 'सोबतच, एकत्रच' असा आहे. येथे अविज्जेच्या सांगितलेल्या नियमानुसार तिच्या विरुद्ध बाजूनेही (विज्जेच्या संदर्भात) अर्थ समजून घ्यावा. परंतु हा विशेष आहे की - ज्याप्रमाणे अकुशल कर्मपथाच्या प्रवृत्तीमध्ये अविज्जेची पूर्वगामीता असते, त्याचप्रमाणे कुशल कर्मपथाच्या प्रवृत्तीमध्ये आणि पुण्यक्रियावस्तूच्या प्रवृत्तीमध्ये विज्जेची (विद्येची) पूर्वगामीता सांगितली पाहिजे. मीमांसा-अधिपतीच्या (विचाराच्या प्रभावाच्या) प्रवृत्तीमध्ये आणि अधिपत्य आकाराने पूर्वगामीता समजून घ्यावी. 'दोन्हींनीच' (द्वीहेव) असा निश्चय आहे, कारण अधिपत्य आकाराचा सहजातामध्येच संग्रह होतो.

ලජ්ජනාකාරසණ්ඨිතාති පාපතො ජිගුච්ඡනාකාරසණ්ඨිතා. භායනාකාරසණ්ඨිතන්ති උත්තසනාකාරසණ්ඨිතං. එත්ථාති හිරිඔත්තප්පෙ. විදති, වින්දතීති වා විජ්ජා. විද්දසූති ච සප්පඤ්ඤපරියායොති ආහ ‘‘විද්දසුනොති විදුනො’’ති. යාථාවදිට්ඨීති අවිපරීතා දිට්ඨි, සංකිලෙසතො නිය්‍යානිකදිට්ඨි. සම්මාදිට්ඨි පහොතීති එත්ථ සා විජ්ජා සම්මාදිට්ඨි වෙදිතබ්බා. න එකතො සබ්බානි ලබ්භන්ති සම්මාවාචාකම්මන්තාජීවානං පුබ්බාභිසඞ්ඛාරස්ස අනෙකරූපත්තා. ලොකුත්තරමග්ගක්ඛණෙ එකතො ලබ්භන්ති කිච්චතො භින්නානම්පි තාසං තත්ථ සරූපතො අභින්නත්තා. එකා එව හි විරති මග්ගක්ඛණෙ තිස්සන්නම්පි විරතීනං කිච්චං සාධෙන්තී පවත්තති, යථා එකා එව සම්මාදිට්ඨි පරිජානනාදිවසෙන චතුබ්බිධකිච්චං සාධෙන්තී පවත්තති. තානි ච ඛො සබ්බානි අට්ඨපි පඨමජ්ඣානිකෙ මග්ගෙ ලබ්භන්තීති යොජනා. පඨමජ්ඣානිකෙති පඨමඣානවන්තෙ.

'लज्जनाकारसंठिता' म्हणजे पापापासून घृणा वाटण्याच्या स्वरूपात असलेली. 'भायनाकारसंठितं' म्हणजे भयाने थरथर कापण्याच्या स्वरूपात केलेले. 'एत्थ' म्हणजे हिरी आणि ओत्तप्प (लज्जा आणि भय) यामध्ये. जे जाणते किंवा प्राप्त करते, ती 'विज्जा' (विद्या) होय. 'विद्दसू' हा प्रज्ञावंताचा पर्याय आहे, म्हणूनच म्हटले आहे - 'विद्दसुनो म्हणजे विदुचे (जाणकाराचे)'. 'याथावदिट्ठी' म्हणजे अविपरीत (यथार्थ) दृष्टी, जी संक्लेशातून (मलिनातेतून) बाहेर काढणारी (नैर्याणिक) दृष्टी आहे. 'सम्मादिट्ठि पहोति' (सम्यक् दृष्टी उत्पन्न होते) येथे ती विज्जा 'सम्मादिट्ठि' (सम्यक् दृष्टी) म्हणून समजली पाहिजे. सम्यक् वाचा, सम्यक् कम्मन्त (कर्मान्त) आणि सम्यक् आजीव यांच्या पूर्व-अभिसंस्कारांच्या अनेकविधतेमुळे ते सर्व एकाच वेळी प्राप्त होत नाहीत. लोकोत्तर मार्गक्षणी ते एकाच वेळी प्राप्त होतात, कारण कार्यामध्ये भिन्न असूनही तेथे स्वरूपाने ते अभिन्न असतात. कारण मार्गक्षणी एकच विरती तिन्ही विरतींचे कार्य साध्य करत प्रवृत्त होते, ज्याप्रमाणे एकच सम्यक् दृष्टी परिज्ञान इत्यादींच्या द्वारे चार प्रकारची कार्ये साध्य करत प्रवृत्त होते. आणि ती सर्व आठही अंगे प्रथम ध्यानयुक्त मार्गामध्ये प्राप्त होतात, अशी योजना आहे. 'पठमज्झानिके' म्हणजे प्रथम ध्यान असलेल्यामध्ये.

තථාභූතස්සාති අරියමග්ගසමඞ්ගිනො. යස්මා මහාසළායතනසුත්තෙ වුත්තං ‘‘සම්මාදිට්ඨිආදීනං පඤ්චන්නං එව අඞ්ගානං වසෙනා’’ති, තස්මා පඤ්චඞ්ගිකො ලොකුත්තරමග්ගො හොති. ‘‘පුබ්බෙව ඛො පනා’’ති හි වචනං තදා මග්ගක්ඛණෙ විරතීනං අභාවං ඤාපෙති, තස්මා කාමාවචරචිත්තෙසු විය ලොකුත්තරචිත්තෙසු විරති අනියතාති අධිප්පායො. පරිසුද්ධභාවදස්සනන්ති පරිසුද්ධසීලභාවදස්සනත්ථං. අයමත්ථො දීපිතො, න අරියමග්ගෙ විරතීනං අභාවො.

'तथाभूतस्स' म्हणजे आर्यमार्गाने युक्त असलेल्याचे. ज्याअर्थी महासळायतनसुत्तामध्ये 'सम्यक् दृष्टी इत्यादी पाच अंगांच्याच प्रभावाने' असे म्हटले आहे, त्याअर्थी लोकोत्तर मार्ग पाच अंगांचा (पंचांगिक) असतो. 'पूर्वीच खरोखर' (पुब्बेव खो पना) हे वचन त्या मार्गक्षणी विरतींचा अभाव दर्शवते, म्हणून कामावचर चित्तांप्रमाणे लोकोत्तर चित्तांमध्ये विरती अनियत (अनिश्चित) असते, असा अभिप्राय आहे. 'परिसुद्धभावदस्सनं' म्हणजे परिशुद्ध शीलभावाचे दर्शन घडवण्यासाठी. हा अर्थ स्पष्ट केला आहे, आर्यमार्गामध्ये विरतींचा अभाव नाही.

යදි එවං කස්මා අභිධම්මෙ මග්ගවිභඞ්ගෙ පඤ්චඞ්ගිකවාරො ආගතොති ආහ ‘‘යම්පි අභිධම්මෙ’’තිආදි. තන්ති ‘‘පඤ්චඞ්ගිකො මග්ගො හොතී’’ති වචනං. ‘‘එකං [Pg.395] කිච්චන්තරං දස්සෙතුං වුත්ත’’න්ති වත්වා තං දස්සෙතුං ‘‘යස්මිඤ්හි කාලෙ’’තිආදි වුත්තං. යස්මිඤ්හි කාලෙති ලොකියකාලෙ. තෙන ‘‘එකං කිච්චන්තර’’න්ති වුත්තං අට්ඨඞ්ගිකකිච්චං දස්සෙති. විරතිඋප්පාදනෙන මිච්ඡාවාචාදීනි පුග්ගලෙන මග්ගසමයෙ පජහාපෙන්තීති සම්මාදිට්ඨිආදීනි ‘‘පඤ්ච කාරකඞ්ගානී’’ති වුත්තානි. සම්මාවාචාදිකිරියා හි විරති, තඤ්ච එතානි කාරාපෙන්තීති. විරතිවසෙනාති විරමණකිරියාවසෙන කාරාපකභාවෙන, කත්තුභාවෙන වාති අත්ථො. ‘‘විරතිත්තයවසෙනා’’ති වා පාඨො.

जर असे आहे, तर अभिधम्मातील मग्गविभंगामध्ये पंचांगिक वार (पाच अंगांचा विभाग) का आला आहे? म्हणून 'यम्पि अभिधम्मे' (जे अभिधम्मातही) इत्यादी म्हटले आहे. 'तं' म्हणजे 'पंचांगिक मार्ग असतो' हे वचन. 'एक दुसरे कार्य दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे' असे सांगून, ते दर्शवण्यासाठी 'यस्मिञ्हि काले' (ज्या काळी) इत्यादी म्हटले आहे. 'यस्मिञ्हि काले' म्हणजे लौकिक काळी. त्याद्वारे 'एक दुसरे कार्य' असे म्हटलेले अष्टांगिक कार्य दर्शवले जाते. विरती उत्पन्न करून व्यक्तीकडून मार्गसमयी मिथ्या वाचा इत्यादींचा त्याग करवून घेतात, म्हणून सम्यक् दृष्टी इत्यादींना 'पाच कारक अंगे' असे म्हटले आहे. कारण सम्यक् वाचा इत्यादी क्रिया ही विरती आहे, आणि ही अंगे ती क्रिया करवून घेतात. 'विरतिवसेन' म्हणजे विरमण क्रियेच्या प्रभावाने, कारणीभूत भावाने किंवा कर्तृभावाने, असा अर्थ आहे. किंवा 'विरतित्तयवसेन' (तिन्ही विरतींच्या प्रभावाने) असा पाठ आहे.

සම්මාකම්මන්තො පූරතීති ඉමෙහි සම්මාදිට්ඨිආදීහි සම්මාකම්මන්තකිච්චං පූරති නාම තෙහි වීරියාදිකෙහි තදත්ථසිද්ධිතො. තම්පි සන්ධාය ‘‘එකං කිච්චන්තරං දස්සෙතු’’න්ති වුත්තං. ඉමං කිච්චන්තරං දස්සෙතුන්ති ලොකුත්තරමග්ගක්ඛණෙපි ඉමානෙව පඤ්ච සම්මාවාචාදිවිරතිත්තයස්ස එකක්ඛණෙ කාරාපකඞ්ගානීති දස්සෙතුං. එවං වුත්තන්ති ‘‘තස්මිං සමයෙ පඤ්චඞ්ගිකො මග්ගො හොතී’’ති (විභ. 494) එවං වුත්තං. ලොකියමග්ගක්ඛණෙ පඤ්චෙව හොන්ති, විරති පන අනියතා, තස්මා ‘‘ඡඅඞ්ගිකො’’ති අවත්වා ‘‘පඤ්චඞ්ගිකො’’ඉච්චෙව වුත්තං. තයිදං අභිධම්මෙ පඤ්චඞ්ගිකවාරදෙසනාය කාරණකිත්තනමග්ගො, අරියමග්ගො පන අට්ඨඞ්ගිකොවාති දස්සෙතුං, ‘‘යා ච, භික්ඛවෙ’’තිආදිමාහ, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. මිච්ඡාදිට්ඨිආදිකා දස, තප්පච්චයා අකුසලා ච දසාති වීසති අකුසලපක්ඛියා, සම්මාදිට්ඨිආදිකා දස, තප්පච්චයා කුසලා ච දසාති වීසති කුසලපක්ඛියා මහාචත්තාරීසකසුත්තෙ වුත්තා. මහාචත්තාරීසකන්ති තස්සෙතං නාමං. මිස්සකොව කථිතො ලොකුත්තරස්සපි ඉධ ලබ්භමානත්තා.

'सम्माकम्मन्तो पूरति' म्हणजे या सम्यक् दृष्टी इत्यादींच्या द्वारे सम्यक् कम्मन्त (कर्मान्त) चे कार्य पूर्ण होते, कारण त्या वीर्य इत्यादींच्या द्वारे त्या अर्थाची सिद्धी होते. त्यालाच उद्देशून 'एक दुसरे कार्य दर्शवण्यासाठी' असे म्हटले आहे. हे दुसरे कार्य दर्शवण्यासाठी म्हणजे लोकोत्तर मार्गक्षणी देखील हीच पाच अंगे सम्यक् वाचा इत्यादी तिन्ही विरतींना एकाच क्षणी करवून घेणारी अंगे आहेत, हे दर्शवण्यासाठी होय. 'एवं वृत्तं' म्हणजे 'त्या वेळी पंचांगिक मार्ग असतो' (विभंग ४९४) असे म्हटले आहे. लौकिक मार्गक्षणी पाचच अंगे असतात, विरती तर अनियत असते, म्हणून 'सहा अंगांचा' (छअङ्गिको) असे न म्हणता 'पाच अंगांचा' (पञ्चङ्गिको) असेच म्हटले आहे. हे अभिधम्मात पंचांगिक वाराच्या देशनेचे कारण सांगण्याचा मार्ग आहे, परंतु आर्यमार्ग तर अष्टांगिकच आहे हे दर्शवण्यासाठी, 'या च, भिक्खवे' (आणि जी, भिक्खूंनो) इत्यादी म्हटले आहे, ते सहज समजण्यासारखेच आहे. मिथ्या दृष्टी इत्यादी दहा आणि त्यांच्या प्रत्ययाने (कारणाने) होणारे अकुशल दहा, असे वीस अकुशलपक्षीय; आणि सम्यक् दृष्टी इत्यादी दहा आणि त्यांच्या प्रत्ययाने होणारे कुशल दहा, असे वीस कुशलपक्षीय महाचत्तारिसकसुत्तामध्ये सांगितले आहेत. 'महाचत्तारिसक' हे त्याचे नाव आहे. येथे लोकोत्तर देखील प्राप्त होत असल्यामुळे तो मिश्र स्वरूपातच सांगितला आहे.

යස්මා කොසලසංයුත්තෙපි ඉධ ච ථෙරෙන ‘‘උපඩ්ඪමිදං, භන්තෙ, බ්‍රහ්මචරියස්සා’’තිආදිනා වුත්තං ‘‘මා හෙවං ආනන්දා’’තිආදිනා පටික්ඛිපිත්වා ‘‘සකලමෙවිදං ආනන්දා’’තිආදිනා භගවතා දෙසිතං සුත්තං ආගතං. තස්සත්ථො කොසලසංයුත්තවණ්ණනායං වුත්තො, තස්මා වුත්තං ‘‘කොසලසංයුත්තෙ වුත්තත්ථමෙවා’’ති.

ज्याअर्थी कोसलसंयुत्तामध्ये आणि येथेही थेरांनी (स्थविरांनी) 'भंते, हे ब्रह्मचर्याचे अर्धे...' इत्यादी प्रकारे म्हटलेल्या गोष्टीचा 'आनंदा, असे म्हणू नकोस' इत्यादी शब्दांत निषेध करून, भगवंतांनी 'आनंदा, हे संपूर्णच...' इत्यादी प्रकारे उपदेशिलेले सुत्त आले आहे. त्याचा अर्थ कोसलसंयुत्ताच्या वर्णनेमध्ये सांगितला आहे, म्हणूनच 'कोसलसंयुत्तामध्ये सांगितलेल्या अर्थाप्रमाणेच' असे म्हटले आहे.

අවිජ්ජාසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अविज्जासुत्तआदिवण्णना समाप्त झाली.

3. සාරිපුත්තසුත්තවණ්ණනා

३. सारिपुत्तसुत्तवण्णना

3. සාවකබොධි [Pg.396] සාවකපාරමියො, තප්පරියාපන්නං ඤාණං සාවකපාරමිඤාණං, තං පන ද්වින්නං අග්ගසාවකානං තත්ථපි ධම්මසෙනාපතිනො එව සවිසෙසං මත්ථකං පත්තං, න ඉතරෙසන්ති ආහ – ‘‘සාවක…පෙ… අප්පත්තතායා’’ති. තස්මා තස්ස මත්ථකප්පත්තියා මග්ගබ්‍රහ්මචරියෙ ඉජ්ඣන්තෙ තස්ස එකදෙසො ඉධ ඉජ්ඣති, න සකලන්ති. න හි අද්ධබ්‍රහ්මචරියං නාම අත්ථි, තස්මා වුත්තං, ‘‘සකලම්පි …පෙ… ලබ්භතී’’ති, තං පන භණ්ඩාගාරිකො නාඤ්ඤාසි ඤාණස්ස සාවකවිසයෙපි සප්පදෙසිකත්තා, ධම්මසෙනාපති පන ඤාණස්ස තත්ථ නිප්පදෙසිකත්තා අඤ්ඤාසීති. තෙනාහ – ‘‘ආනන්දත්ථෙරො…පෙ… අඤ්ඤාසී’’ති. එවමාහාති ‘‘සකලමිදං, භන්තෙ’’ති එවං අවොච.

३. श्रावकबोधी आणि श्रावकपारमिता, त्या अंतर्गत असणारे ज्ञान म्हणजे 'श्रावकपारमिताज्ञान' होय. ते ज्ञान दोन अग्रश्रावकांमध्ये, आणि त्यातही विशेषतः धम्मसेनापतींनाच विशेष रूपाने शिखरावर (परमोच्च स्थितीला) प्राप्त झाले, इतरांना नाही; म्हणून म्हटले आहे – 'श्रावक...पे... अप्राप्ततेमुळे'. म्हणून, त्याच्या शिखरावर पोहोचण्याने मार्ग-ब्रह्मचर्य सिद्ध होत असताना, त्याचा एक भाग येथे सिद्ध होतो, संपूर्ण नाही. कारण 'अर्ध-ब्रह्मचर्य' नावाचे काही नसते, म्हणूनच म्हटले आहे – 'संपूर्ण देखील...पे... प्राप्त होते'. परंतु, ते ज्ञान भांडागारिकांनी (आनंद थेरांनी) जाणले नाही, कारण श्रावकविषयातही ज्ञानाची प्रादेशिकता (मर्यादितता) असते; परंतु धम्मसेनापतींनी ते जाणले, कारण तेथे त्यांच्या ज्ञानाची निष्प्रादेशिकता (अमर्यादितता) होती. म्हणूनच म्हटले आहे – 'आनंद थेरांनी...पे... जाणले'. 'असे म्हटले' म्हणजे 'भंते, हे सर्व...' असे त्यांनी म्हटले.

සාරිපුත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

सारिपुत्तसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

4. ජාණුස්සොණිබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා

४. जाणुस्सोणिब्राह्मणसुत्तवण्णना

4. වළවාභි-සද්දො වළවාපරියායොති ආහ ‘‘චතූහි වළවාහි යුත්තරථෙනා’’ති. යොධරථොති යොධෙහි යුජ්ඣනත්ථං ආරොහිතබ්බරථො. අලඞ්කාරරථො මඞ්ගලදිවසෙසු අලඞ්කතපටියත්තෙහි ආරොහිතබ්බරථො. ඝනදුකුලෙන පරිවාරිතොති රජතපට්ටවණ්ණෙන සෙතදුකුලෙන පටිච්ඡාදිතො. පටිච්ඡාදනත්ථො හි ඉධ පරිවාරසද්දො. රජතපනාළිසුපරික්ඛිත්තා සෙතභාවකරණත්ථං.

४. 'वळवाभि' हा शब्द 'वळवा' (घोडी) चा पर्यायी शब्द आहे, म्हणून म्हटले आहे – 'चार घोड्यांनी जोडलेल्या रथाने'. 'योधरथ' म्हणजे योद्ध्यांनी युद्धासाठी आरूढ होण्याचा रथ. 'अलंकाररथ' म्हणजे मंगल प्रसंगी सजवलेल्या लोकांनी आरूढ होण्याचा रथ. 'घनदुकुलाने वेढलेला' म्हणजे चांदीच्या पट्टीसारख्या पांढऱ्या रेशमी वस्त्राने झाकलेला. कारण येथे 'परिवार' शब्दाचा अर्थ 'झाकणे' (आच्छादन) असा आहे. पांढरेपणा आणण्यासाठी चांदीच्या पट्ट्यांनी सुशोभित केलेले.

ඡන්නං ඡන්නං මාසානන්ති නිද්ධාරණෙ සාමිවචනං. එකවාරං නගරං පදක්ඛිණං කරොතීති ඉදං තස්මිං ඨානන්තරෙ ඨිතෙන කාතබ්බං චාරිත්තං. නගරතො න පක්කන්තාති නගරතො බහි න ගතා. මඞ්ගලවචනෙ නියුත්තා මඞ්ගලිකා, සුවත්ථිවචනෙ නියුත්තා සොවත්ථිකා. ආදි-සද්දෙන ථුතිමාගධවන්දිකාචරියකෙ සඞ්ගණ්හාති. සුකපත්තසදිසානි වණ්ණතො.

'सहा सहा महिन्यांनी' हे निर्धारण अर्थातील षष्ठी विभक्तीचे वचन आहे. 'एकदा नगराला प्रदक्षिणा घालतो' हे त्या पदावर असलेल्या व्यक्तीने करावयाचे आचरण आहे. 'नगरातून बाहेर न गेलेले' म्हणजे नगराच्या बाहेर न गेलेले. मंगल वचनांमध्ये नियुक्त असलेले ते 'मांगलिक', आणि स्वस्ति (कल्याणकारी) वचनांमध्ये नियुक्त असलेले ते 'सोवत्थिक' (स्वस्तिक). 'आदि' शब्दाने स्तुती करणारे, मागध, वंदक आणि आचार्य यांचा संग्रह होतो. रंगाने पोपटाच्या पंखांसारखे.

වණ්ණගීතන්ති ථුතිගීතං. බ්‍රහ්මභූතං සෙට්ඨභූතං යානං, බ්‍රහ්මභූතානං සෙට්ඨභූතානං යානන්ති වා බ්‍රහ්මයානං. විජිතත්තා විසෙසෙන ජිනනතො. රාගං විනයමානා පරියොසාපෙතීති සබ්බම්පි රාගං සමුච්ඡෙදවිනයවසෙන විනෙති, අත්තනො කිච්චං පරියොසාපෙති. කිච්චපරියොසාපනෙනෙව හි සයම්පි [Pg.397] පරියොසානං නිප්ඵත්තිං උපගච්ඡති. තෙනාහ ‘‘පරියොසානං ගච්ඡති නිප්ඵජ්ජතී’’ති.

'वण्णगीत' म्हणजे स्तुतीगीत. 'ब्रह्मभूत' म्हणजे श्रेष्ठ झालेले यान, किंवा ब्रह्मभूतांचे (श्रेष्ठांचे) यान म्हणजे 'ब्रह्मयान'. 'विजितत्वामुळे' म्हणजे विशेष रूपाने जिंकल्यामुळे. 'रागाचे दमन करत समाप्त करते' म्हणजे सर्व प्रकारच्या रागाचे समूळ उच्चाटन (समुच्छेद-विनय) करून दमन करते आणि आपले कार्य पूर्ण करते. कारण कार्याच्या समाप्तीनेच ते स्वतः देखील समाप्तीला (पूर्णत्वाला) प्राप्त होते. म्हणूनच म्हटले आहे – 'समाप्तीला जाते, निष्पन्न होते'.

ධුරන්ති භුම්මත්ථෙ උපයොගවචනන්ති ආහ ‘‘තත්‍රමජ්ඣත්තතායුගෙ යුත්තා’’ති. ඊසාති යුගසන්ධාරිකා දාරුයුගළා. යථා වා බාහිරං යුගං ධාරෙති, තස්සා ඨිතාය එව කිච්චසිද්ධි, එවං කිරියාවසෙන ලද්ධබලෙන තත්‍රමජ්ඣත්තතායුගෙ ථිරං ධාරෙති, තෙහෙව අරියමග්ගරථස්ස පවත්තනං. හිරිග්ගහණෙන චෙත්ථ තංසහචරණතො ඔත්තප්පම්පි ගහිතංයෙව හොති. තෙනාහ ‘‘අත්තනා සද්ධි’’න්තිආදි. නාළියා මිනමානො පුරිසො විය ආරම්මණං මිනාතීති මනො. කතරං පන තං මනො, කථඤ්චස්ස යොත්තසදිසතාති ආහ ‘‘විපස්සනාචිත්ත’’න්තිආදි. තෙන යොත්තං වියාති යොත්තන්ති දස්සෙති. ලොකියවිපස්සනාචිත්තං අතිරෙකපඤ්ඤාස කුසලධම්මෙ එකාබද්ධෙ එකසඞ්ගහිතෙ කරොතීති සම්බන්ධො. තෙ පන ‘‘ඵස්සො හොති…පෙ… අවික්ඛෙපො හොතී’’ති චිත්තඞ්ගවසෙන ධම්මසඞ්ගහෙ (ධ. ස. 1) ආගතනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. ලොකුත්තරවිපස්සනාචිත්තන්ති මග්ගචිත්තං ආහ. අතිරෙකසට්ඨීති තෙ එව සම්මාකම්මන්තාජීවෙහි අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියාදීහි ච සද්ධිං අතිරෙකසට්ඨි කුසලධම්මෙ. එකාබද්ධෙති එකස්මිං එව ආරම්මණෙ ආබද්ධෙ. එකසඞ්ගහෙති තථෙව විපස්සනාකිච්චවසෙන එකසඞ්ගහෙ කරොති. පුබ්බඞ්ගමභාවෙන ආරක්ඛං සාරෙතීති ආරක්ඛසාරථී. ‘‘යථා හි රථස්ස…පෙ… සාරථී’’ති වත්වා තං දස්සෙතුං ‘‘යොග්ගියො’’ති වුත්තං. ධුරං වාහෙති යොග්ගෙ. යොජෙති යොග්ගෙ සමගතියඤ්ච. අක්ඛං අබ්භඤ්ජති සුඛප්පවත්තනත්ථං. රථං පෙසෙති යොග්ගචොදනෙන. නිබ්බිසෙවනෙ කරොති ගමනවීථියං පටිපාදනෙන සන්නියොජෙති. ආරක්ඛපච්චුපට්ඨානාති ආරක්ඛං පච්චුපට්ඨපෙති අසම්මොසසභාවත්තා. ගතියොති පවත්තියො, නිප්ඵත්තියො වා. සමන්වෙසතීති ගවෙසති.

'धुरं' हे सप्तमीच्या अर्थातील द्वितीया विभक्तीचे वचन आहे, म्हणून म्हटले आहे – 'तत्रमज्झत्तता (तटस्थता) रूपी जूमध्ये जोडलेले'. 'ईसा' म्हणजे जू धरून ठेवणारी लाकडाची जोडी. किंवा ज्याप्रमाणे ती बाहेरील जू धारण करते आणि तिच्या स्थिर राहण्यानेच कार्यसिद्धी होते, त्याचप्रमाणे क्रियेच्या प्रभावाने मिळालेल्या बलाने ती तत्रमज्झत्तता रूपी जूमध्ये स्थिर राहते, आणि त्याचद्वारे आर्यमार्ग रूपी रथाचे प्रवर्तन होते. आणि येथे 'हिरि' (लाज) च्या ग्रहणाने तिच्या सहचारी असणारे 'ओत्तप्प' (भय) देखील गृहीत धरलेच जाते. म्हणूनच म्हटले आहे – 'स्वतःसोबत' इत्यादी. नळीने मोजणाऱ्या माणसाप्रमाणे जे आलंबनाला मोजते, ते 'मन' होय. पण ते मन कोणते आहे आणि त्याची दोरीशी काय समानता आहे? म्हणून म्हटले आहे – 'विपस्सनाचित्त' इत्यादी. त्याद्वारे 'दोरीसारखे' म्हणून 'योत्त' (दोरी) असे दर्शविले आहे. लौकिक विपस्सनाचित्त पन्नासपेक्षा अधिक कुशल धर्मांना एकाच ठिकाणी बांधून आणि एकाच ठिकाणी संग्रहित करते, असा संबंध आहे. आणि ते कुशल धर्म 'स्पर्श होतो...पे... अविक्षेप होतो' या चित्तांगांच्या रूपाने धम्मसंगणीमध्ये आलेल्या पद्धतीनेच जाणावेत. 'लोकोत्तर विपस्सनाचित्त' म्हणजे मार्गचित्त असे म्हटले आहे. 'साठपेक्षा अधिक' म्हणजे तेच सम्माकम्मन्त, सम्माआजीव आणि अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रिय इत्यादींसह साठपेक्षा अधिक कुशल धर्म होत. 'एकाबाद्ध' म्हणजे एकाच आलंबनावर बांधलेले. 'एकसंग्रह' म्हणजे त्याचप्रमाणे विपस्सना कार्याच्या रूपाने एकाच ठिकाणी संग्रह करते. अग्रेसर राहून जे संरक्षणाचे संचालन करते, तो 'आरक्खसारथी' (रक्षक सारथी) होय. 'ज्याप्रमाणे रथाचा...पे... सारथी' असे सांगून ते दर्शविण्यासाठी 'योग्य' (प्रशिक्षित) असे म्हटले आहे. तो योग्य घोड्यांवर धुरा वाहतो. तो त्यांना जोडतो आणि समान गतीने चालवतो. सुलभ चालण्यासाठी तो अक्षाला तेल लावतो. तो योग्य प्रेरणेने रथ चालवतो. तो त्याला अडथळामुक्त करतो आणि जाण्याच्या मार्गावर योग्य प्रकारे नियोजित करतो. 'आरक्खpaccupaṭṭhānā' म्हणजे विस्मरण न होण्याच्या स्वभावामुळे संरक्षणाची उपस्थिती ठेवते. 'गती' म्हणजे प्रवृत्ती किंवा निष्पत्ती होय. 'समन्वेसति' म्हणजे शोध घेतो.

අරියපුග්ගලස්ස නිබ්බානං පටිමුඛං සම්පාපනෙ රථො වියාති රථො. පරිකරොති විභූසයතීති පරික්ඛාරො, විභූසනං, සීලඤ්ච අරියමග්ගස්ස විභූසනට්ඨානියං. තෙන වුත්තං ‘‘චතුපාරිසුද්ධිසීලාලඞ්කාරො’’ති, සීලභූසනොති අත්ථො. විපස්සනාසම්පයුත්තානන්ති ලොකියාය ලොකුත්තරාය ච විපස්සනාය සම්පයුත්තානං. විධිනා ඊරෙතබ්බතො පවත්තෙතබ්බතො වීරියං, [Pg.398] සම්මාවායාමො. සමං සම්මා ච ධියතීති සමාධි, ධුරඤ්ච තං සමාධි චාති ධුරසමාධි, උපෙක්ඛා ධුරසමාධි එතස්සාති උපෙක්ඛාධුරසමාධි, අරියමග්ගො උපෙක්ඛාසඞ්ඛාතධුරසමාධීති අත්ථො. අට්ඨකථායං පන බ්‍යඤ්ජනං අනාදියිත්වා ධුරසමාධිසද්දානං භින්නාධිකරණතා වුත්තා. පයොගමජ්ඣත්තෙති වීරියසමතාය. අනිච්ඡාති ඉච්ඡාපටිපක්ඛා. තෙනාහ ‘‘අලොභසඞ්ඛාතා’’ති. පරිවාරණන්ති පරිවාරො, පරිච්ඡදොති අත්ථො.

आर्यपुद्गलाला निर्वाणाच्या सन्मुख पोहोचवण्यात रथासारखा असतो म्हणून तो 'रथ' होय. जे सुशोभित करते, सजवते ते 'परिक्खार' (परिकार) किंवा विभूषण होय, आणि शील हे आर्यमार्गाचे विभूषणस्थान आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – 'चतुपारिसुद्धिसील-अलंकार', ज्याचा अर्थ 'शील रूपी आभूषण' असा आहे. 'विपस्नासंपयुक्तांचे' म्हणजे लौकिक आणि लोकोत्तर विपस्नेने युक्त असलेल्यांचे. विधीपूर्वक प्रेरित आणि प्रवर्तित केले जाण्यामुळे ते 'वीर्य' म्हणजेच 'सम्मावायाम' (सम्यक व्यायाम) होय. जे सम आणि सम्यक प्रकारे स्थिर होते ते 'समाधी' होय; जे धुरा आणि समाधी दोन्ही आहे ते 'धुरसमाधी' होय; आणि उपेक्षा ही ज्याची धुरसमाधी आहे तो 'उपेक्षाधुरसमाधी' होय, ज्याचा अर्थ 'उपेक्षा नावाच्या धुरसमाधीने युक्त असलेला आर्यमार्ग' असा आहे. परंतु अट्ठकथेमध्ये शब्दांच्या बाह्य रूपाचा विचार न करता 'धुर' आणि 'समाधी' या शब्दांचे भिन्न अधिकरणत्व सांगितले आहे. 'प्योगमज्झत्त' म्हणजे वीर्याच्या समतेमुळे. 'अनिच्छा' म्हणजे इच्छेचा विरोधी भाव. म्हणूनच म्हटले आहे – 'अलोभ संज्ञक'. 'परिवारण' म्हणजे परिवार, ज्याचा अर्थ 'आवरण' (छप्पर) असा आहे.

මෙත්තාති මෙත්තාචෙතොවිමුත්ති. තථා කරුණා. පුබ්බභාගොති උභින්නම්පි උපචාරො. ද්වෙපි කායචිත්තවිවෙකා විය පුබ්බභාගධම්මවසෙන වුත්තා. අරියමග්ගරථෙති පරිසුද්ධමග්ගසඞ්ඛාතෙ රථෙ. අරියමග්ගරථො ච මග්ගරථො චාති අරියමග්ගරථො, එවං එකසෙසනයෙන වා අත්ථො වෙදිතබ්බො. තෙනාහ ‘‘ඉමස්මිං ලොකියලොකුත්තරමග්ගරථෙ ඨිතො’’ති. සන්නද්ධචම්මොති යොගාවචරස්ස පටිමුක්කචම්මං. න නං තෙ විජ්ඣන්තීති වචනපථා න නං විජ්ඣන්ති. ධම්මභෙදනවසෙන න භඤ්ජති, තස්ස අරියමග්ගස්ස රථස්ස සම්මා යොජිතස්ස අන්තරා භඞ්ගො නත්ථීති අත්ථො.

'मेत्ता' म्हणजे मेत्ताचेतोविमुत्ती (मैत्री चेतोविमुक्ती). तसेच करुणा देखील. 'पुब्बभाग' (पूर्वभाग) म्हणजे दोन्हीचाही उपचार (प्रारंभिक अवस्था) होय. हे दोन्ही देखील कायविवेक आणि चित्तविवेक यांच्याप्रमाणे पूर्वभागातील धर्मांच्या रूपाने सांगितले आहेत. 'आर्यमार्गरथात' म्हणजे परिशुद्ध मार्ग संज्ञक रथात. 'आर्यमार्गरथ आणि मार्गरथ म्हणजे आर्यमार्गरथ', अशा प्रकारे एकशेष नियमाने याचा अर्थ जाणावा. म्हणूनच म्हटले आहे – 'या लौकिक आणि लोकोत्तर मार्गरथात स्थित असलेला'. 'सन्नद्धचर्म' म्हणजे योगावाचराने परिधान केलेले चर्म (कवच). 'ते त्याला विंधत नाहीत' म्हणजे वचनमार्ग (वाणीचे प्रहार) त्याला विंधत नाहीत. धर्माच्या भेदाने तो भंग पावत नाही; याचा अर्थ असा की, योग्य प्रकारे जोडलेल्या त्या आर्यमार्ग रूपी रथाचा मध्येच भंग (नाश) होत नाही.

අත්තනො පුරිසකාරං නිස්සාය ලද්ධත්තා අත්තනො සන්තානෙති අධිප්පායො. අනුත්තරන්ති උත්තරරහිතං. තතො එව සෙට්ඨයානං, නස්ස කෙනචි සදිසන්ති අසදිසං. ධිතිසම්පන්නතාය ධීරා පණ්ඩිතපුරිසා ලොකම්හා නිය්‍යන්ති ගච්ඡන්ති. ‘‘ජයං ජය’’න්ති ගාථායං වචනවිපල්ලාසෙන වුත්තන්ති ආහ ‘‘ජිනන්තා ජිනන්තා’’ති.

स्वतःच्या पुरुषकारामुळे (प्रयत्नामुळे) प्राप्त झाल्यामुळे स्वतःच्या संतानामध्ये (चित्तसंततीमध्ये) असा अभिप्राय आहे. 'अनुत्तर' म्हणजे ज्याच्याहून श्रेष्ठ काही नाही (उत्तररहित). म्हणूनच ते श्रेष्ठ यान आहे, त्याच्यासारखे दुसरे कोणी नाही म्हणून ते असदृश (अतुलनीय) आहे. धैर्याने संपन्न असल्यामुळे धीर, पंडित पुरुष या लोकातून बाहेर पडतात (मुक्त होतात). 'जयं जयं' या गाथेमध्ये वचनाच्या विपर्यासाने (बदलाने) म्हटले आहे म्हणून 'जिणंता जिणंता' (जिंकत जिंकत) असे म्हटले आहे.

ජාණුස්සොණිබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

जाणुस्सोणि ब्राह्मण सुत्ताची वर्णना समाप्त झाली.

5-6. කිමත්ථියසුත්තාදිවණ්ණනා

५-६. किमत्थिय सुत्त इत्यादींची वर्णना.

5-6. නියමත්ථොති අවධාරණත්ථො. තෙන නියමෙන අවධාරණෙන – අඤ්ඤං මග්ගං පටික්ඛිපති ඉතො අඤ්ඤස්ස නිය්‍යානිකමග්ගස්ස අභාවතො. ‘‘දුක්ඛස්ස පරිඤ්ඤත්ථ’’න්ති වුත්තත්තා වට්ටදුක්ඛං කථිතං. අරියමග්ගෙ ගහිතෙ තස්ස පුබ්බභාගමග්ගො විපස්සනාය ගහිතො එවාති ‘‘මිස්සකමග්ගො කථිතො’’ති වුත්තං. උත්තානමෙව අපුබ්බස්ස අභාවා. අයං පන විසෙසො ‘‘රාගක්ඛයො’’තිආදීහි [Pg.399] යදිපි නිබ්බානං වුත්තං. තථාපි අරහත්තං විය බ්‍රහ්මචරියම්පි. තෙන නිබ්බානං එව වුච්චති ‘‘ඉදං බ්‍රහ්මචරියපරියොසාන’’න්ති.

५-६. 'नियमत्थ' म्हणजे अवधारण (निश्चय) असा अर्थ आहे. त्या नियमाने किंवा अवधारण्याने - इतर मार्गाचा निषेध केला जातो, कारण याशिवाय दुसरा कोणताही निय्यानिक मार्ग (मुक्तीचा मार्ग) अस्तित्वात नाही. 'दुःखाच्या परिज्ञेसाठी' असे म्हटल्यामुळे वट्टदुःख (संसारचक्राचे दुःख) सांगितले आहे. आर्यमार्ग ग्रहण केला असता, त्याचा पूर्वभाग असलेला विपश्यनेचा मार्ग ग्रहण केलाच जातो, म्हणून 'मिश्रक मार्ग सांगितला आहे' असे म्हटले आहे. काही नवीन नसल्यामुळे हे स्पष्टच आहे. हा विशेष म्हणजे, जरी 'रागक्खय' (रागाचा क्षय) इत्यादी शब्दांनी निर्वाण सांगितले असले, तरीही अर्हत्त्वाप्रमाणे ब्रह्मचर्य देखील आहे. म्हणूनच निर्वाणालाच 'हे ब्रह्मचर्याचे पर्यवसान आहे' असे म्हटले जाते.

කිමත්ථියසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

किमत्थिय सुत्त इत्यादींची वर्णना समाप्त झाली.

7. දුතියඅඤ්ඤතරභික්ඛුසුත්තවණ්ණනා

७. दुसऱ्या अञ्ञतर भिक्खू सुत्ताची वर्णना.

7. රාගවිනයාදිපදෙහි නිබ්බානං වාපි වුච්චෙය්‍ය අරහත්තං වාපි. යස්මා සො භික්ඛු උභයත්ථපි නිවිට්ඨබුද්ධි, තස්මා භගවා තස්ස අජ්ඣාසයවසෙන ‘‘නිබ්බානධාතුයා ඛො එත’’න්තිආදිනා නිබ්බානධාතුං විස්සජ්ජෙත්වා පුන ‘‘ආසවානං ඛයො තෙන වුච්චතී’’ති ආහ. යස්මා අරියමග්ගො රාගාදිකෙ සමුච්ඡෙදවසෙන විනෙති, ආසවඤ්ච සබ්බසො ඛෙපෙති, තෙන ච වුත්තං නිබ්බානං අරහත්තඤ්ච, තස්මා තදුභයං ‘‘රාගවිනයොතිආදි නාමමෙවා’’ති වුත්තං. අනුසන්ධිකුසලතාය පුච්ඡන්තො එතං අවොචාති ඉමිනා ‘‘පුච්ඡානුසන්ධි ඉධ ලබ්භතී’’ති දීපිතං, අජ්ඣාසයානුසන්ධිපි එත්ථ ලබ්භතෙවාති දට්ඨබ්බං.

७. 'रागविनय' (रागाचा विनय) इत्यादी पदांनी निर्वाण किंवा अर्हत्त्व सांगितले जाऊ शकते. ज्याअर्थी त्या भिक्खूची बुद्धी दोन्ही ठिकाणी स्थिर होती, त्याअर्थी भगवंतांनी त्यांच्या आशयानुसार 'हे निर्वाणधातूचे आहे' इत्यादी प्रकारे निर्वाणधातूचे स्पष्टीकरण देऊन पुन्हा 'त्याद्वारे आसवांचा क्षय सांगितला जातो' असे म्हटले. ज्याअर्थी आर्यमार्ग राग इत्यादींचा समूळ नाश (समुच्छेद) करून त्यांना दूर करतो आणि आसवांचा पूर्णपणे क्षय करतो, आणि त्याद्वारे निर्वाण व अर्हत्त्व सांगितले जाते, म्हणूनच त्या दोन्हीला 'रागविनय इत्यादी नावच आहे' असे म्हटले आहे. अनुसंधानामध्ये कुशल असल्यामुळे विचारताना त्यांनी असे म्हटले, यावरून 'येथे प्रश्नाचे अनुसंधान प्राप्त होते' हे स्पष्ट होते, आणि येथे आशयाचे अनुसंधान देखील प्राप्त होतेच असे समजावे.

දුතියඅඤ්ඤතරභික්ඛුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

दुसऱ्या अञ्ञतर भिक्खू सुत्ताची वर्णना समाप्त झाली.

8. විභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා

८. विभंग सुत्ताची वर्णना.

8. එකෙන පරියායෙන අට්ඨඞ්ගිකමග්ගං විභජිත්වාති ‘‘සම්මාදිට්ඨී’’තිආදිනා එකෙන පරියායෙන අරියං අට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං විභාගෙන දස්සෙත්වා ‘‘කතමා ච, භික්ඛවෙ, සම්මාදිට්ඨී’’තිආදිනා පුන අපරෙන පරියායෙන විභජිතුකාමො. උග්ගහධාරණපරිචයඤාණානිපි සවනඤාණෙ එව අවරොධං ගච්ඡන්තීති ‘‘සවනසම්මසනපටිවෙධපච්චවෙක්ඛණවසෙනා’’ති වුත්තං.

८. एका पर्यायाने (पद्धतीने) अष्टांगिक मार्गाचे विभाजन करून, म्हणजे 'सम्मादिट्ठि' (सम्यक् दृष्टी) इत्यादींद्वारे एका पर्यायाने आर्य अष्टांगिक मार्गाचे विभागाने दर्शन घडवून, 'भिक्खूंनो, सम्यक् दृष्टी कोणती?' इत्यादींद्वारे पुन्हा दुसऱ्या पर्यायाने त्याचे विभाजन करण्याची इच्छा आहे. उद्ग्रह (शिकणे), धारण (लक्षात ठेवणे) आणि परिचय यांचे ज्ञान देखील श्रवणज्ञानातच समाविष्ट होते, म्हणून 'श्रवण, संमसन (परीक्षण), प्रतिवेध (साक्षात्कार) आणि प्रत्यवेक्षण यांच्याद्वारे' असे म्हटले आहे.

කම්මට්ඨානාභිනිවෙසොති කම්මට්ඨානපටිපත්ති. පුරිමානි ද්වෙ සච්චානි උග්ගණ්හිත්වාති සම්බන්ධො. ඉට්ඨං කන්තං මනාපන්ති නිරොධමග්ගෙසු නින්නභාවං දස්සෙති, න අභිනන්දනං, තන්නින්නභාවො එව ච තත්ථ කම්මකරණං දට්ඨබ්බං. එකෙනෙවාකාරෙන සච්චානං පටිවෙධනිමිත්තතා, සො එව අභිමුඛභාවො තෙසං සමාගමොති එකාභිසමයො.

'कम्मट्ठानाभिनिवेस' (कर्मस्थानात अभिनिवेश) म्हणजे कर्मस्थान-प्रतिपत्ती (साधना) होय. 'पहिले दोन सत्ये ग्रहण करून' असा संबंध आहे. 'इष्ट, कांत, मनाप' (प्रिय, सुंदर, मनपसंत) हे निरोध आणि मार्ग यांकडे झुकलेली प्रवृत्ती दर्शवते, अभिनंदन (आसक्ती) नाही; आणि त्यांकडे झुकलेली प्रवृत्तीच तेथे कार्य करणे आहे असे समजावे. एकाच आकाराने (प्रकारे) सत्यांच्या प्रतिवेधाचे (साक्षात्काराचे) निमित्त असणे, आणि तोच सन्मुखभाव त्यांचा मिलाफ असणे म्हणजे 'एकाभिसमय' (एकच साक्षात्कार) होय.

අස්සාති [Pg.400] ඤාණස්ස, යොගිනො වා. එත්ථ ච කෙචි ‘‘ලොකියඤාණම්පි පටිවෙධො සබ්බස්ස යාථාවබොධභාවතො’’ති වදන්ති. නනු උග්ගහාදිපටිවෙධො ච පටිවෙධොව, න ච සො ලොකුත්තරොති? තං න, කෙවලෙන පටිවෙධ-සද්දෙන උග්ගහාදිපටිවෙධානං අවචනීයත්තා, පටිවෙධනිමිත්තත්තා වා උග්ගහාදිවසෙන පවත්තං දුක්ඛාදීසු පුබ්බභාගෙ ඤාණං ‘‘පටිවෙධො’’ති වුච්චති, න පටිවෙධත්තා, පටිවෙධභූතමෙව පන ඤාණං උජුකං පටිවෙධොති වත්තබ්බතං අරහති. කිච්චතොති පරිඤ්ඤාදිකිච්චතො. ආරම්මණපටිවෙධොති සච්ඡිකිරියාපටිවෙධමාහ. කිච්චතොති අසම්මොහපටිවෙධං. උග්ගහාදීහි සච්චස්ස පරිග්ගණ්හනං පරිග්ගහො.

'अस्स' म्हणजे ज्ञानाचे किंवा योग्याचे. आणि येथे काही लोक म्हणतात की, 'लौकिक ज्ञान देखील प्रतिवेध (साक्षात्कार) आहे, कारण सर्व गोष्टींचे यथार्थ आकलन होते.' पण उद्ग्रह (शिकणे) इत्यादींचा प्रतिवेध देखील प्रतिवेधच आहे, आणि तो लोकोत्तर नाही काय? तसे नाही, कारण केवळ 'प्रतिवेध' शब्दाने उद्ग्रह इत्यादी प्रतिवेध सांगितले जाऊ शकत नाहीत. किंवा प्रतिवेधाचे निमित्त असल्यामुळे उद्ग्रह इत्यादींच्या रूपाने प्रवृत्त झालेले दुःख इत्यादींविषयीचे पूर्वभागातील ज्ञान 'प्रतिवेध' म्हटले जाते, प्रतिवेध असल्यामुळे नाही; परंतु प्रतिवेधस्वरूप झालेले ज्ञानच थेट 'प्रतिवेध' म्हणण्यास योग्य आहे. 'कृत्यतः' म्हणजे परिज्ञा (पूर्ण ज्ञान) इत्यादी कृत्यांच्या दृष्टीने. 'आलंबन-प्रतिवेध' म्हणजे साक्षात्करण-प्रतिवेध असे म्हटले आहे. 'कृत्यतः' म्हणजे असंमोह-प्रतिवेध (भ्रमरहित साक्षात्कार). उद्ग्रह इत्यादींद्वारे सत्याचे ग्रहण करणे म्हणजे 'परिग्रह' होय.

දුද්දසත්තාති අනධිගතඤාණෙන යාථාවසරසලක්ඛණතො දට්ඨුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා උප්පත්තිතො පාකටානිපි. තෙනාහ ‘‘දුක්ඛසච්චං හී’’තිආදි. උභයන්ති පුරිමං සච්චද්වයං. පයොගොති කිරියා, වායාමො වා. තස්ස මහන්තතරස්ස ඉච්ඡිතබ්බතං දුක්කරතරතඤ්ච උපමාහි දස්සෙති ‘‘භවග්ගග්ගහණත්ථ’’න්තිආදිනා. යථා පුරිමං සච්චද්වයං විය කෙනචි පරියායෙන අපාකටතාය පරමගම්භීරත්තා උග්ගහාදිවසෙන පුබ්බභාගෙ පවත්තිභෙදං ගහෙත්වා ‘‘දුක්ඛෙ ඤාණ’’න්තිආදිනා චතුබ්බිධං කත්වා වුත්තං. එකමෙව තං ඤාණං හොති එකාභිසමයවසෙනෙව පවත්තනතො.

'दुर्दर्शत्व' (दिसण्यास कठीण असणे) म्हणजे प्राप्त न झालेल्या ज्ञानाने यथार्थ स्वभाव आणि लक्षणाने पाहण्यास असमर्थ असल्यामुळे, उत्पत्तीपासून स्पष्ट असूनही (ते कठीण आहे). म्हणूनच 'दुःखसत्य खरोखरच...' इत्यादी म्हटले आहे. 'उभय' म्हणजे पहिले दोन सत्ये. 'प्रयोग' म्हणजे क्रिया किंवा व्यायाम (प्रयत्न). त्या अत्यंत महान अशा इच्छित गोष्टीची आणि कठीणतेची उपमांद्वारे 'भवग्ग (भवाग्र) ग्रहण करण्यासाठी' इत्यादींनी दर्शविले आहे. ज्याप्रमाणे पहिल्या दोन सत्यांप्रमाणेच कोणत्यातरी पर्यायाने अस्पष्ट असल्यामुळे आणि अत्यंत गंभीर असल्यामुळे, उद्ग्रह इत्यादींच्या रूपाने पूर्वभागातील प्रवृत्तीचा भेद घेऊन 'दुःखाविषयीचे ज्ञान' इत्यादी प्रकारे चार प्रकारचे करून सांगितले आहे. ते ज्ञान एकच असते, कारण ते एकाभिसमयाच्या (एकच साक्षात्काराच्या) रूपानेच प्रवृत्त होते.

කාමපච්චනීකට්ඨෙනාති කාමානං උජුපච්චනීකභාවෙන. කාමතො නිස්සටභාවෙනාති කාමෙහි විසංයුත්තභාවෙන. කාමං සම්මසන්තස්සාති දුවිධම්පි කාමං අනිච්චාදිතො සම්මසන්තස්ස. පජ්ජති පවත්තති එතෙනාති පදං, කාමස්ස පදන්ති කාමපදං, කාමස්ස උප්පත්තිකාරණස්ස ඝාතො සමුග්ඝාතො, තං කාමපදඝාතං. තෙනාහ ‘‘කාමවූපසම’’න්ති. කාමෙහි විවිත්තං කාමවිවිත්තං. සො එව ච නෙසං අන්තො සමුච්ඡෙදවිවෙකෙති කත්වා තස්මිං සාධෙතබ්බෙ උප්පන්නොති වුත්තං ‘‘කාමවිවිත්තන්තෙ උප්පන්නො’’ති. කාමතො නික්ඛමතීති නික්ඛමො, සො එව නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පො. ඉමස්මිඤ්ච නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පස්ස සද්දත්ථවිභාවෙන යථාවුත්තො කාමපච්චනීකට්ඨාදිකො අත්ථනිද්ධාරණවිසෙසො අන්තොගධො.

'कामपच्चनीकट्ठेन' म्हणजे कामाचा थेट विरोधी (प्रतिद्वंद्वी) भाव असल्यामुळे. 'कामतः निस्सृतभावाने' म्हणजे कामांपासून विसंयुक्त (मुक्त) भाव असल्यामुळे. 'कामाचे संमसन करणाऱ्याचे' म्हणजे दोन्ही प्रकारच्या कामांचे (क्लेशकाम आणि वस्तुकाम) अनित्य इत्यादी रूपाने संमसन (परीक्षण) करणाऱ्याचे. ज्याच्याद्वारे प्राप्त होते किंवा प्रवृत्त होते ते 'पद' होय, कामाचे पद म्हणजे 'कामपद' होय; कामाच्या उत्पत्तीच्या कारणाचा घात म्हणजे समूळ नाश (समुद्घात) होय, तो 'कामपदघात' होय. म्हणूनच 'कामवूपसम' (कामाचा उपशम) असे म्हटले आहे. कामांपासून विविक्त (वेगळे) ते 'कामविविक्त' होय. आणि तोच त्यांचा amt म्हणजे समुच्छेद-विवेक (समूळ नाश) आहे, म्हणून तो साध्य करायचा असताना उत्पन्न झाला, म्हणून 'कामविविक्ताच्या अंती उत्पन्न झाला' असे म्हटले आहे. कामातून बाहेर पडणे म्हणजे 'निक्खम' (निष्क्रमण) होय, तोच 'नेक्खम्मसंकप्प' (नैष्क्रम्य संकल्प) होय. आणि या नैष्क्रम्य संकल्पाच्या शब्दार्थाच्या विभागाने वर सांगितलेला काम-विरोधी अर्थ इत्यादी अर्थ-निर्धारणाचा विशेष अंतर्भूत आहे.

එසෙව නයොති ඉමිනා බ්‍යාපාදපච්චනීකට්ඨෙන විහිංසාය පච්චනීකට්ඨෙනාතිආදිකං අබ්‍යාපාදාවිහිංසාසඞ්කප්පානං අත්ථුද්ධාරණවිධිං අතිදිසති. නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පාදයොති ආදි-සද්දෙන අබ්‍යාපාදඅවිහිංසාසඞ්කප්පෙ එව සඞ්ගණ්හාති. කාම…පෙ… සඤ්ඤානන්ති කාමවිතක්කාදිවිරතිසම්පයුත්තානං නෙක්ඛම්මාදිසඤ්ඤානං. නානත්තාති නානාඛණිකත්තා. තීසු ඨානෙසූති [Pg.401] තිප්පකාරෙසු කාරණෙසු. උප්පන්නස්සාති උප්පජ්ජනාරහස්ස. භූමිලද්ධඋප්පන්නං ඉධාධිප්පෙතං. එස නයො ඉතො පරෙසුපි. පදච්ඡෙදතොති කාරණුපච්ඡෙදතො. පදන්ති හි උප්පත්තිකාරණන්ති වුත්තොවායමත්ථො. අනුප්පත්තිසාධනවසෙනාති යථා සඞ්කප්පො ආයතිං නුප්පජ්ජති, එවං අනුප්පත්තිසාධනවසෙන. සම්මාදිට්ඨි විය එකොව කුසලසඞ්කප්පො උප්පජ්ජති.

"एसेवा नयो" (हाच नियम आहे) याद्वारे व्यापाद-प्रत्यनीक-अर्थाने (व्यापादाच्या विरोधी अर्थाने) आणि विहिंसा-प्रत्यनीक-अर्थाने (हिंसेच्या विरोधी अर्थाने) इत्यादी प्रकारे अव्यापाद आणि अविहिंसा संकल्पांच्या अर्थ-उद्धरण विधीचा अतिदेश (विस्तार) केला जातो. "नेक्खम्मसंकप्पादयो" (नैष्क्रम्य संकल्प इत्यादी) येथील 'आदि' शब्दाने अव्यापाद आणि अविहिंसा संकल्पांचाच संग्रह केला जातो. "काम...पे... सञ्ञानं" (काम...पे... संज्ञांचे) म्हणजे कामवितर्क इत्यादींच्या विरतीशी संप्रयुक्त असलेल्या नैष्क्रम्य इत्यादी संज्ञांचे. "नानत्ता" (नानात्व) म्हणजे नाना क्षणिकत्वामुळे. "तीसु ठानेसु" (तीन स्थानांमध्ये) म्हणजे तीन प्रकारच्या कारणांमध्ये. "उप्पन्नस्स" (उत्पन्न झालेल्याचे) म्हणजे उत्पन्न होण्यास योग्य असलेल्याचे. येथे भूमी प्राप्त करून उत्पन्न झालेले अभिप्रेत आहे. हाच नियम यापुढील गोष्टींनाही लागू होतो. "पदच्छेदतो" (पदाच्या छेदाने) म्हणजे कारणाच्या उच्छेदाने. कारण 'पद' म्हणजे उत्पत्तीचे कारण, असा हा अर्थ सांगितला आहे. "अनुप्पत्तिसाधनवसेन" (अनुत्पत्ती साधण्याच्या वशाने) म्हणजे ज्याप्रमाणे संकल्प भविष्यात उत्पन्न होणार नाही, अशा प्रकारे अनुत्पत्ती साधण्याच्या वशाने. सम्यक् दृष्टीप्रमाणे एकच कुशल संकल्प उत्पन्न होतो.

චතූසු ඨානෙසූති විසංවාදනාදීසු චතූසු වීතික්කමට්ඨානෙසු. පබ්බජිතානං මිච්ඡාජීවො නාම ආහාරනිමිත්තකොති ආහ ‘‘ඛාදනීයභොජනීයාදීනං අත්ථායා’’ති. සබ්බසො අනෙසනාය පහානං සම්මාආජීවොති ආහ ‘‘බුද්ධප්පසත්ථෙන ආජීවෙනා’’ති. කම්මපථපත්තානං වසෙන ‘‘සත්තසු ඨානෙසූ’’ති වුත්තං. අකම්මපථපත්තාය හි අනෙසනාය සො පදඝාතං කරොතියෙව.

"चतूसु ठानेसु" (चार स्थानांमध्ये) म्हणजे विसंवादन (असत्य बोलणे) इत्यादी चार उल्लंघन-स्थानांमध्ये. प्रव्रजितांचा (भिक्खूंचा) मिच्छा-आजीव (मिथ्या आजीविका) हा आहाराच्या निमित्ताने असतो, म्हणून "खादनीय-भोजनीय इत्यादींच्या अर्थासाठी" असे म्हटले आहे. सर्व प्रकारे अनेशनेचा (अयोग्य मार्गाने उपजीविका शोधण्याचा) त्याग करणे म्हणजे 'सम्मा-आजीव' (सम्यक् आजीविका) होय, म्हणून "बुद्धांनी प्रशंसिलेल्या आजीविकेने" असे म्हटले आहे. कर्मपथाला प्राप्त झालेल्यांच्या वशाने "सात स्थानांमध्ये" असे म्हटले आहे. कारण कर्मपथाला प्राप्त न झालेल्या अनेशनेचा तो पादघात (उच्छेद) करतोच.

තථාරූපෙ වා ආරම්මණෙති යස්මිං ආරම්මණෙ ඉමස්ස පුබ්බෙ කිලෙසා න උප්පන්නා, තස්මිං එව. අනුප්පන්නානන්ති අනුප්පාදස්සපි පත්ථනාවසෙන අනුප්පන්නානං. වීරියච්ඡන්දන්ති වීරියස්ස නිබ්බත්තෙතුකාමතාඡන්දං. ‘‘ඡන්දසම්පයුත්තවීරියඤ්චා’’ති වදන්ති. වීරියමෙව පන අනුප්පන්නාකුසලානුප්පාදනෙ ලබ්භමානඡන්දතාය ධුරසම්පග්ගහතාය ඡන්දපරියායෙන වුත්තං. තථා හි වීරියං – ‘‘අනික්ඛිත්තඡන්දතා අනික්ඛිත්තධුරතා’’ති (ධ. ස. 26) නිද්දිට්ඨං. කොසජ්ජපක්ඛෙ පතිතුං අදත්වා චිත්තං පග්ගහිතං කරොති. පධානන්ති පධානභූතවීරියං.

"तथारूपे वा आरम्मणे" (तशा प्रकारच्या आलंबनात) म्हणजे ज्या आलंबनात याचे पूर्वी क्लेश उत्पन्न झाले नव्हते, त्याच आलंबनात. "अनुप्पन्नानं" (अनुत्पन्नांचे) म्हणजे अनुत्पादाच्या इच्छेच्या वशाने अनुत्पन्नांचे. "वीरियच्छन्दं" (वीर्य-छंद) म्हणजे वीर्य उत्पन्न करण्याची इच्छा असणारा छंद. "छंदसंप्रयुक्त वीर्य" असेही म्हणतात. परंतु, अनुत्पन्न अकुशलाच्या अनुत्पादासाठी प्राप्त होणाऱ्या छंदत्वामुळे आणि धुराच्या प्रग्रहामुळे (धारण करण्यामुळे) वीर्यालाच 'छंद' या पर्यायाने म्हटले आहे. तसेच वीर्य हे - "अनिक्खित्तछन्दता अनिक्खित्तधुरता" (न टाकलेला छंद, न टाकलेली धुरा) (धम्मसंगणि २६) असे निर्दिष्ट केले आहे. ते चित्ताला आळसाच्या बाजूला पडू न देता प्रगृहीत (उत्साही) करते. "पधानं" (प्रधान) म्हणजे प्रधानभूत वीर्य.

උප්පත්තිපබන්ධවසෙනාති නිරන්තරුප්පාදනවසෙන. චතූසු ඨානෙසු කිච්චසාධනවසෙනාති යථාවුත්තෙසු චතූසු ඨානෙසු පධානකිච්චස්ස නිප්ඵාදනවසෙන අනුප්පාදනාදිවසෙන. කිච්චසාධනවසෙනාති කායවෙදනාචිත්තධම්මෙසු සුභසුඛනිච්චඅත්තගාහවිධමනවසෙන අසුභදුක්ඛානිච්චානත්තසාධනවසෙන.

"उप्पत्तिपबन्धवसेन" (उत्पत्तीच्या प्रबंंधाच्या वशाने) म्हणजे निरंतर उत्पन्न करण्याच्या वशाने. "चतूसु ठानेसु किच्चसाधनवसेन" (चार स्थानांमध्ये कार्य साधण्याच्या वशाने) म्हणजे वर सांगितलेल्या चार स्थानांमध्ये प्रधान कार्याचे निष्पादन करण्याच्या वशाने, अनुत्पादन इत्यादींच्या वशाने. "किच्चसाधनवसेन" (कार्य साधण्याच्या वशाने) म्हणजे काय, वेदना, चित्त आणि धम्मांमध्ये शुभ, सुख, नित्य आणि आत्म-ग्रहाचे (दृष्टीचे) विध्वंसन करण्याच्या वशाने आणि अशुभ, दुःख, अनित्य व अनात्म साधण्याच्या वशाने.

අයන්ති යථාවුත්තො සදිසාසදිසතාවිසෙසො. අස්සාති මග්ගස්ස. එත්ථ කථන්ති යදි රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානතො පට්ඨාය යාව සබ්බභවග්ගා ඣානඞ්ගමග්ගඞ්ගබොජ්ඣඞ්ගානං සදිසතා, එවං සන්තෙ ‘‘ආරුප්පෙ චතුක්කපඤ්චකජ්ඣානං උප්පජ්ජති, තඤ්ච ලොකුත්තර’’න්ති එත්ථ කථං අත්ථො ගහෙතබ්බොති ආහ ‘‘එත්ථාපී’’තිආදි. තංඣානිකාවාති පඨමජ්ඣානාදීසු යං ඣානං මග්ගපටිලාභස්ස පාදකභූතං, තංඣානිකාව අස්ස අරියස්ස උපරිපි තයො මග්ගා[Pg.402]. එවන්ති වුත්තාකාරෙන. පාදකජ්ඣානමෙව නියමෙති ආරුප්පෙ චතුක්කපඤ්චකජ්ඣානුප්පත්තියං. විපස්සනාය ආරම්මණභූතා ඛන්ධාති සම්මසිතඛන්ධෙ වදන්ති. පුග්ගලජ්ඣාසයො නියමෙති පාදකසම්මසිතජ්ඣානානං භෙදෙ. යස්මා සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණමෙව අරියමග්ගස්ස බොජ්ඣඞ්ගාදිවිසෙසං නියමෙති, තතො දුතියාදිපාදකජ්ඣානතො උප්පන්නස්ස සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණස්ස පාදකජ්ඣානාතික්කන්තානං අඞ්ගානං අසමාපජ්ජිතුකාමතාවිරාගභාවතො ඉතරස්ස ච අතබ්භාවතො තීසුපි වාදෙසු විපස්සනාව නියමෙතීති වෙදිතබ්බො, තස්මා විපස්සනානියමෙනෙව හි පඨමවාදෙපි අපාදකජ්ඣානාදිපාදකාපි මග්ගා පඨමජ්ඣානිකා හොන්ති. ඉතරෙහි ච පාදකජ්ඣානෙහි විපස්සනානියමෙහි තංතංඣානිකාව. එවං සෙසවාදෙසු විපස්සනානියමො යථාසම්භවං යොජෙතබ්බො. දුතියවාදෙ තංතංඣානිකතා සම්මසිතසඞ්ඛාරවිපස්සනානියමෙහි හොති. තත්‍ර හි විපස්සනා තංතංවිරාගභාවනා භාවෙතබ්බා, න සොමනස්සසහගතා උපෙක්ඛාසහගතා හුත්වා ඣානඞ්ගාදිනියමං මග්ගස්ස කරොතීති එවං විපස්සනානියමො වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ඉමස්මිඤ්ච වාදෙ පාදකසම්මසිතජ්ඣානුපනිස්සයසබ්භාවෙ අජ්ඣාසයො එකන්තෙන හොතීති ‘‘පුග්ගලජ්ඣාසයො නියමෙතීති වදන්තී’’ති වුත්තං, අට්ඨකථායං පන විසුද්ධිමග්ගස්ස එතිස්සා අට්ඨකථාය එකසඞ්ගහිතත්තා ‘‘තෙසං වාදවිනිච්ඡයො…පෙ… වෙදිතබ්බො’’ති වුත්තං. පුබ්බභාගෙති විපස්සනාක්ඛණෙ.

"अय" (हा) म्हणजे वर सांगितलेला सदृश-असदृशतेचा विशेष. "अस्स" (याचा) म्हणजे मार्गाचा. "एत्थ कथं" (येथे कसे) म्हणजे जर रूपावचर चतुर्थ ध्यानापासून सुरू करून सर्व भवग्ग (भवाग्र) पर्यंत ध्यान-अंग, मार्ग-अंग आणि बोज्झंगांची सदृशता आहे, तर असे असताना "आरूप्य मध्ये चतुर्थ व पंचम ध्यान उत्पन्न होते आणि ते लोकोत्तर असते" येथे कसा अर्थ घ्यावा? म्हणून "एत्थापी" (येथेही) इत्यादी म्हटले आहे. "तंझानिकावा" (त्या ध्यानाचेच) म्हणजे प्रथम ध्यानादींमध्ये जे ध्यान मार्गप्राप्तीचे पादकभूत (पायाभूत) असते, त्या ध्यानाचेच त्या अरियाचे (आर्याचे) वरील तीन मार्गही असतात. "एवं" (अशा प्रकारे) म्हणजे सांगितलेल्या प्रकारे. आरूप्य मध्ये चतुर्थ व पंचम ध्यानाच्या उत्पत्तीत पादक ध्यानच नियमन करते. "विपस्सनाचे आलंबनभूत स्कंध" म्हणजे संमसित (परीक्षण केलेले) स्कंध असे म्हणतात. पादक आणि संमसित ध्यानांच्या भेदांमध्ये पुद्गल-अध्याशय (व्यक्तीचा कल) नियमन करतो. ज्याअर्थी संखारेक्खा-ञाण (संस्कारोपेक्षा ज्ञान) हेच अरियमार्गाच्या बोज्झंग इत्यादी विशेषांचे नियमन करते, त्याअर्थी द्वितीय इत्यादी पादक ध्यानापासून उत्पन्न झालेल्या संखारेक्खा-ञाणाचा, पादक ध्यानाच्या पलीकडे गेलेल्या अंगांची समापत्ती न करण्याची इच्छा असणाऱ्या विरागभावामुळे आणि इतरांच्या अतद्भावामुळे (तसे न होण्यामुळे), तिन्ही वादांमध्ये विपस्सनाच नियमन करते असे जाणावे. म्हणूनच विपस्सना-नियमानेच पहिल्या वादातही अपादक-ध्यानादी पादक असलेले मार्गही प्रथम ध्यानाचे (पठमज्झानिक) होतात. आणि इतर पादक ध्यानांनी व विपस्सना-नियमांनी ते त्या त्या ध्यानाचेच होतात. अशा प्रकारे उर्वरित वादांमध्ये विपस्सना-नियम यथासंभव योजावा. दुसऱ्या वादात त्या त्या ध्यानाचे असणे हे संमसित संस्कार विपस्सना-नियमांनी होते. कारण तेथे विपस्सना ही त्या त्या विरागभावनेने भावावी लागते, ती सौमनस्यसहगत किंवा उपेक्षासहगत होऊन मार्गाच्या ध्यान-अंगादींचे नियमन करत नाही, अशा प्रकारे विपस्सना-नियम सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणावा. आणि या वादात पादक-संमसित ध्यानाच्या उपनिष्रयाचा (उपनिश्रयाचा) सद्भाव असताना अध्याशय निश्चितपणे असतोच, म्हणून "पुद्गल-अध्याशय नियमन करतो असे म्हणतात" असे म्हटले आहे. परंतु अट्ठकथेत (अट्टकथेत) विसुद्धिमग्गाचा या अट्ठकथेशी एकसंग्रह असल्यामुळे "त्यांच्या वादाचा विनिर्णय...पे... जाणावा" असे म्हटले आहे. "पुब्बभागे" (पूर्वभागात) म्हणजे विपस्सनेच्या क्षणी.

විභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

विभंगसुत्तवण्णना (विभंगसूत्रवर्णना) समाप्त झालीं.

9. සූකසුත්තවණ්ණනා

९. सूकसुत्तवण्णना (शूकसूत्रवर्णना)

9. සූකන්ති සාලියවාදීනං වාලමාහ. සො හි නිකන්තකසදිසො පටිමුඛගතං හත්ථං වා පාදං වා භින්දති, තස්මා භෙදං ඉච්ඡන්තෙන උද්ධග්ගං කත්වා ඨපිතං සම්මාපණිහිතං නාම, තථා අට්ඨපිතං මිච්ඡාපණිහිතං නාමාති වුත්තං. මිච්ඡාපණිහිතායාති කම්මස්සකතපඤ්ඤාය මිච්ඡාඨපනං නාම – ‘‘ඉමෙ සත්තා කම්මවසෙන සුඛදුක්ඛං පච්චනුභවන්ති, තං පන කම්මං ඉස්සරස්ස ඉච්ඡාවසෙන බ්‍රහ්මා නිම්මිනාතී’’තිආදිනා මිච්ඡාපකප්පනං. කෙචි පන ‘‘නත්ථි දින්නන්තිආදිනා නයෙන පවත්ති, තස්ස වා ඤාණස්ස අප්පවත්තී’’ති වදන්ති. මග්ගභාවනායාති [Pg.403] එත්ථාපි මිච්ඡාමග්ගස්ස පවත්තනං, අරියමග්ගස්ස වා අප්පවත්තනං මිච්ඡාඨපනං. තෙනාහ ‘‘අප්පවත්තිතත්තා’’ති. අවිජ්ජං භින්දිස්සතීති අවිජ්ජං සමුච්ඡින්දිස්සති. මග්ගනිස්සිතං කත්වා මග්ගෙ එව පක්ඛිපිත්වා. තඤ්හි ඤාණං මග්ගස්ස මූලකාරණං මග්ගෙ සිද්ධෙ තස්ස කිච්චස්ස මත්ථකප්පත්තිතො. ‘‘සම්මාපණිහිතාය දිට්ඨියා සම්මාපණිහිතාය මග්ගභාවනායා’’ති වුත්තත්තා මිස්සකමග්ගො කථිතො. ඡවිභෙදසදිසො චෙත්ථ අවිජ්ජාභෙදො, ලොහිතුප්පාදසදිසො ලොකුත්තරමග්ගභාවො දට්ඨබ්බො.

९. "सूक" (शूक/धान्याचा टोकदार तुस) म्हणजे शाली (तांदूळ) किंवा यव (जव) इत्यादींचे टोक होय. ते काट्यासारखे समोर आलेल्या हाताला किंवा पायाला टोचते (भेदते), म्हणून भेदण्याची इच्छा करणाऱ्याने वरच्या बाजूला तोंड करून ठेवलेले ते 'सम्मापणिहित' (सम्यक् प्रणिहित/योग्य प्रकारे ठेवलेले) होय, आणि तसे न ठेवलेले 'मिच्छापणिहित' (मिथ्या प्रणिहित/अयोग्य प्रकारे ठेवलेले) होय, असे म्हटले आहे. "मिच्छापणिहिताय" (मिथ्या प्रणिहित केल्यामुळे) म्हणजे कम्मस्सकता-पञ्ञा (कर्मस्वकता प्रज्ञा) अयोग्य प्रकारे स्थापित करणे होय - "हे प्राणी कर्माच्या वशाने सुख-दुःख अनुभवतात, परंतु ते कर्म ईश्वराच्या इच्छेने ब्रह्मदेवाने निर्माण केले आहे" इत्यादी प्रकारे मिथ्या कल्पना करणे. काही जण तर "दिलेले काही नाही (नत्थि दिन्नं)" इत्यादी पद्धतीने प्रवृत्ती होणे, किंवा त्या ज्ञानाची अप्रवृत्ती होणे, असे म्हणतात. "मग्गभावनाय" (मार्गभावनेमध्ये) येथेही मिथ्या मार्गाची प्रवृत्ती होणे किंवा अरियमार्गाची अप्रवृत्ती होणे म्हणजे मिथ्या स्थापना होय. म्हणूनच "अप्रवृत्त असल्यामुळे" असे म्हटले आहे. "अविज्जं भिन्दिस्सति" (अविद्येचा भेद करेल) म्हणजे अविद्येचा समूळ उच्छेद करेल. मार्गाश्रित करून मार्गातच टाकून. कारण ते ज्ञान मार्गाचे मूळ कारण आहे, मार्ग सिद्ध झाल्यावर त्याच्या कार्याच्या शिखरावर पोहोचल्यामुळे. "सम्मापणिहिताय दिट्ठिया सम्मापणिहिताय मग्गभावनाय" (सम्यक् प्रणिहित दृष्टीने, सम्यक् प्रणिहित मार्गभावनेने) असे म्हटल्यामुळे मिश्रक मार्ग सांगितला आहे. येथे अविद्येचा भेद हा त्वचेच्या भेदासारखा आणि लोकोत्तर मार्गभाव हा रक्ताच्या उत्पत्तीसारखा (रक्तस्त्रावासारखा) समजावा.

සූකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

सूकसुत्तवण्णना (शूकसूत्रवर्णना) समाप्त झालीं.

10. නන්දියසුත්තවණ්ණනා

१०. नंदियसुत्तवण्णना (नंदियसूत्रवर्णना)

10. ඡන්නපරිබ්බාජකො වත්ථච්ඡාදියා ඡන්නඞ්ගපරිබ්බාජකො, න නග්ගපරිබ්බාජකො.

१०. छन्नपरिव्राजक (वस्त्राच्छादित परिव्राजक) हा वस्त्राच्छादनाने आपले अवयव झाकणारा परिव्राजक आहे, नग्न परिव्राजक नाही.

අවිජ්ජාවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अविद्यावर्ग-वण्णना (अविद्यावर्गाची टीका) समाप्त झाली.

2. විහාරවග්ගො

२. विहारवर्ग

1. පඨමවිහාරසුත්තවණ්ණනා

१. प्रथमविहारसुत्त-वण्णना (पहिल्या विहार सूत्राची टीका)

11. අඩ්ඪමාසන්ති අච්චන්තසංයොගෙ උපයොගවචනං. පටිසල්ලීයිතුන්ති යථාවුත්තං කාලං පටි දිවසෙ දිවසෙ සමාපත්තියං ධම්මචින්තායං චිත්තං නිලීයිතුං. විනෙතබ්බොති සමුච්ඡෙදවිනයෙන විනෙතබ්බො අරියමග්ගාධිගන්තබ්බො. තන්ති දිට්ඨානුගතිආපජ්ජනං. අස්සාති ජනතාය. අපගච්ඡතීති සත්ථු සන්තිකතො අපෙති. සූති නිපාතමත්තං.

११. 'अड्ढमासं' (अर्धा महिना) हा शब्द अत्यंतसंयोगात द्वितीया विभक्तीचा प्रयोग आहे. 'पटिसल्लीयितुं' (एकांतात राहणे) म्हणजे सांगितलेल्या काळापर्यंत दररोज समापत्तीमध्ये आणि धम्मचिंतनामध्ये चित्त लीन करणे. 'विनेतब्बो' म्हणजे समुच्छेद-विनयाने दूर करावे, आर्यमार्गाद्वारे प्राप्त करावे. 'तं' म्हणजे दृष्टीचे अनुकरण करणे. 'अस्सा' म्हणजे जनतेचे. 'अपगच्छति' म्हणजे शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) सन्निध्यातून दूर जाणे. 'सू' हा केवळ एक निपात आहे.

පදෙසෙනාති එකදෙසෙන. සහ පදෙසෙනාති සපදෙසො. ස්වායං සපදෙසො යස්මා වෙදනාවසෙනෙව පාළියං ආගතො, තස්මා පරමත්ථධම්මකොට්ඨාසෙ වෙදනා අනවසෙසතො ලබ්භති, තෙ ගණ්හන්තො ‘‘ඛන්ධපදෙසො’’තිආදිමාහ. තං සබ්බන්ති ඛන්ධපදෙසාදිකං සබ්බම්පි. ‘‘සම්මසන්තො’’ති පදස්ස අත්ථදස්සනවසෙන ‘‘පච්චවෙක්ඛන්තො’’ති ආහ. පච්චවෙක්ඛණා ඉධ සම්මසනං නාම, න විපස්සනා. විපස්සනාසම්මසනං පන භගවතො [Pg.404] විසාඛපුණ්ණමායං එව නිප්ඵන්නං, තස්මා භගවතො අඤ්ඤභූමිකාපි වෙදනා අඤ්ඤභූමිකානං සත්තානං විරුද්ධා උප්පජ්ජතෙවාති වුත්තං ‘‘යාව භවග්ගා පවත්තා සුඛා වෙදනා’’ති. සබ්බාකාරෙනාති සරූපතො සමුදයතො අත්ථඞ්ගමතො අස්සාදාදිතොති සබ්බාකාරෙන. පරිග්ගණ්හන්තො උපපරික්ඛන්තො.

'पदेसेन' म्हणजे एका अंशाने. अंशासह असणे म्हणजे 'सपदेस'. तो हा 'सपदेस' ज्याअर्थी पाळीमध्ये केवळ वेदनेच्या वशने आला आहे, त्याअर्थी परमार्थधम्माच्या भागात वेदना पूर्णपणे प्राप्त होते, म्हणून त्यांना ग्रहण करताना 'खन्धपदेसो' (स्कंध-प्रदेश) इत्यादी म्हटले आहे. 'तं सब्बं' म्हणजे स्कंध-प्रदेश इत्यादी सर्व काही. 'सम्मसन्तो' या शब्दाचा अर्थ दाखवण्यासाठी 'पच्चवेक्खन्तो' (प्रत्यवेक्षण करणे) असे म्हटले आहे. येथे प्रत्यवेक्षण म्हणजेच 'सम्मसन' (मनन) आहे, विपश्यना नव्हे. कारण भगवंतांचे विपश्यना-मनन तर वैशाख पौर्णिमेलाच पूर्ण झाले होते, म्हणूनच भगवंतांची अन्य भूमीतील वेदना देखील अन्य भूमीतील प्राण्यांच्या विरुद्ध उत्पन्न होतेच, म्हणून 'याव भवग्गा पवत्ता सुखा वेदना' (भवाग्रापर्यंत पसरलेली सुखद वेदना) असे म्हटले आहे. 'सब्बाकारेण' म्हणजे स्वतःच्या रूपाने, उदयाने, अस्ताने, आस्वादाने इत्यादी सर्व प्रकारे. 'परिग्गण्हन्तो' म्हणजे ग्रहण करणे, परीक्षण करणे.

නිප්පදෙසානෙව අනවසෙසානෙව. ඉන්ද්‍රියසතිපට්ඨානපදෙසො සුවිඤ්ඤෙය්‍යොති අනුද්ධතො. අස්සාති භගවතො. ඨානෙති තස්මිං තස්මිං පච්චවෙක්ඛිතබ්බසඞ්ඛාතෙ ඔකාසෙ. සා සා ච විහාරසමාපත්තීති ඛන්ධවසෙන ආයතනාදිවසෙන ච පවත්තිත්වා තෙසං එකදෙසභූතං වෙදනංයෙව පරිග්ගහෙත්වා තං සම්මසිත්වා අනුක්කමෙන සමාපන්නා ඣානසමාපත්ති ඵලසමාපත්ති ච. ඵලසමාපත්ති හි තථා සම්මසිත්වා පුනප්පුනං සමාපජ්ජනවසෙන අත්ථතො අභින්නාපි අධිට්ඨානභූතධම්මභෙදෙන භින්නා විය වුච්චති, යතො චතුවීසතිකොටිසතසහස්සභෙදා දෙවසිකං වළඤ්ජනසමාපත්තියො අට්ඨකථායං වුත්තා. කාමං අඤ්ඤධම්මවසෙනපි ජාතා එව, වෙදනාවසෙන පනෙත්ථ අභිනිවෙසො කතො වෙදනානුභාවෙන ජාතා. කස්මා එවං ජාතාති? බුද්ධානං ඤාණපදස්ස අන්තරවිභාගත්තා. තථා හි භගවා සකලම්පි අඩ්ඪමාසං වෙදනාවසෙනෙව සම්මසනං පවත්තෙති, තදනුසාරෙන ච තා විහාරසමාපත්තියො සමාපජ්ජි. තයිදං අච්ඡරියං අනඤ්ඤසාධාරණං භික්ඛූ පවෙදෙන්තො සත්ථා – ‘‘යෙන ස්වාහ’’න්තිආදිමවොච.

'निप्पदेसानि' म्हणजे पूर्णपणे, निरवशेषपणे. इंद्रिय आणि सतिपट्ठान यांचा प्रदेश सहज समजण्याजोगा आहे, म्हणून तो अनुद्धत (शांत) आहे. 'अस्स' म्हणजे भगवंतांचे. 'ठाने' म्हणजे त्या त्या प्रत्यवेक्षण करण्यायोग्य स्थानामध्ये. 'सा सा च विहारसमापत्ती' म्हणजे स्कंधांच्या वशने आणि आयतनांच्या वशने प्रवृत्त होऊन, त्यांच्या एका अंशात असलेल्या वेदनेलाच ग्रहण करून, तिचे मनन करून अनुक्रमाने प्राप्त झालेली ध्यानसमापत्ती आणि फलसमापत्ती होय. कारण फलसमापत्ती अशा प्रकारे मनन करून वारंवार प्राप्त करण्याच्या वशने अर्थाच्या दृष्टीने अभिन्न असली, तरी अधिष्ठानभूत धम्माच्या भेदाने भिन्न असल्यासारखी म्हटली जाते; म्हणूनच अट्ठकथेमध्ये दररोजच्या उपयोगाच्या चोवीस कोटी शतसहस्र (२४० अब्ज) समापत्तींचे भेद सांगितले आहेत. जरी ती इतर धम्मांच्या वशने देखील उत्पन्न झाली असली, तरी येथे वेदनेच्या वशनेच अभिनिवेश केला गेल्यामुळे ती वेदनेच्या प्रभावाने उत्पन्न झाली आहे. ती अशी का उत्पन्न झाली? कारण बुद्धांच्या ज्ञानपदाचा हा आंतरिक विभाग आहे. कारण भगवंतांनी संपूर्ण अर्धा महिना केवळ वेदनेच्या वशनेच मनन प्रवृत्त केले आणि त्यानुसार त्या विहारसमापत्ती प्राप्त केल्या. हेच ते आश्चर्यकारक आणि इतरांसाठी असाधारण असलेले सत्य भिक्खूंना सांगताना शास्त्यांनी 'येन स्वाहं' इत्यादी म्हटले.

අකුසලාවාති පාණාතිපාත-අදින්නාදාන-කාමෙසුමිච්ඡාචාර-මුසාවාද-පිසුණවාචාසම්ඵප්පලාප-අභිජ්ඣා-බ්‍යාපාදවසෙන තංතංමිච්ඡාදස්සනවසෙන ච අකුසලා වෙදනා එව හොති. බ්‍රහ්මලොකාදීසු උප්පජ්ජිත්වා තත්ථ නිච්චා ධුවා භවිස්සාමාති එවං දිට්ඨිං උපනිස්සායාති යොජෙතබ්බං. දෙවකුලාදීසු දෙවපූජත්ථං, සබ්බජනපරිභොගත්ථං වා මාලාවච්ඡං රොපෙන්ති. වධබන්ධනාදීනීති ආදි-සද්දෙන අදින්නාදාන-මිච්ඡාචාර-මුසාවාද-පිසුණවාචා-සම්ඵප්පලාපාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. දිට්ඨධම්මවිපාකස්ස අපචුරත්තා අපාකටත්තා ච ‘‘භවන්තරගතාන’’න්ති වුත්තං.

'अकुसला' म्हणजे प्राणातिपात (जीवहिंसा), अदिन्नादान (चोरी), कामेसुमिच्छाचार (व्यभिचार), musāvāda (असत्य बोलणे), पिसुणवाचा (चहाडी), संफप्पलाप (व्यर्थ बडबड), अभिझ्झा (लोभ), व्यापाद (द्वेष) यांच्या वशने आणि त्या त्या मिथ्यादृष्टीच्या वशने अकुशल वेदनाच होते. 'ब्रह्मलोकादींमध्ये उत्पन्न होऊन तेथे आम्ही नित्य आणि ध्रुव (शाश्वत) राहू' अशा दृष्टीचा आश्रय घेऊन, असे जोडले पाहिजे. देवकुळ इत्यादींमध्ये देवपूजेसाठी किंवा सर्व लोकांच्या उपभोगासाठी फुलांचे वृक्ष लावले जातात. 'वधबंधनादीनि' यातील 'आदि' शब्दाने अदिन्नादान, मिच्छाचार, मुसावाद, पिसुणवाचा, संफप्पलाप इत्यादींचा संग्रह समजला पाहिजे. दृष्टधम्मविपाकाची (याच जन्मातील कर्माच्या फळाची) कमतरता आणि अप्रकटता असल्यामुळे 'भवन्तरगतानां' (दुसऱ्या जन्मात गेलेल्यांच्या) असे म्हटले आहे.

ඉති නෙසන්ති එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො, පකාරත්ථො වා. තෙන යථා ඵරුසවාචාවසෙන, එවං තදඤ්ඤෙසම්පි අකුසලකම්මානං වසෙන සම්මාදිට්ඨිපච්චයා [Pg.405] අකුසලවෙදනාප්පවත්ති යථාරහං නීහරිත්වා වත්තබ්බා. එසෙව නයොති ඉමිනා යථා මිච්ඡාදිට්ඨිපච්චයා සම්මාදිට්ඨිපච්චයා ච කුසලාකුසලවිපාකවෙදනා සහජාතකොටියා උපනිස්සයකොටියා ච වසෙන යථාරහං යොජෙත්වා දස්සිතා, එවං මිච්ඡාසඞ්කප්පපච්චයාදීසුපි යථාරහං යොජෙත්වා දස්සෙතබ්බාති ඉමමත්ථං අතිදිසති. ඡන්දපච්චයාති එත්ථ තණ්හාඡන්දසහිතො කත්තුකාමතාඡන්දො අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘ඡන්දපච්චයාතිආදීසු පන ඡන්දපච්චයා අට්ඨලොභසහගතචිත්තසම්පයුත්තා වෙදනා වෙදිතබ්බා’’ති. විතක්කපච්චයාති එත්ථ අප්පනාප්පත්තොව විතක්කො අධිප්පෙතොති වුත්තං ‘‘විතක්කපච්චයා පඨමජ්ඣානවෙදනාවා’’ති. විතක්කපච්චයා පඨමජ්ඣානවෙදනාය ගහිතත්තා ‘‘ඨපෙත්වා පඨමජ්ඣාන’’න්ති. උපරි තිස්සො රූපාවචරා, හෙට්ඨා තිස්සො අරූපාවචරා එවං සෙසා ඡ සඤ්ඤාසමාපත්තිවෙදනා.

'इति नेसं' यामध्ये 'इति' हा शब्द 'आदि' (इत्यादी) अर्थाचा किंवा 'प्रकार' अर्थाचा आहे. त्यामुळे ज्याप्रमाणे परुषवाचेच्या (कठोर बोलण्याच्या) वशने, त्याचप्रमाणे इतर अकुशल कर्मांच्या वशने देखील सम्यग्दृष्टीच्या प्रत्ययाने (कारणाने) अकुशल वेदनेची प्रवृत्ती योग्य प्रकारे स्पष्ट करून सांगितली पाहिजे. 'एसेव नयो' (हाच नियम आहे) याद्वारे ज्याप्रमाणे मिथ्यादृष्टीच्या प्रत्ययाने आणि सम्यग्दृष्टीच्या प्रत्ययाने कुशल-अकुशल विपाक-वेदना सहजजात कोटी आणि उपनिश्रय कोटीच्या वशने योग्य प्रकारे जोडून दाखवली आहे, त्याचप्रमाणे मिथ्यासंकल्प प्रत्यय इत्यादींमध्ये देखील योग्य प्रकारे जोडून दाखवली पाहिजे, या अर्थाचा अतिदेश केला आहे. 'छन्दपच्चया' (छंदाच्या प्रत्ययाने) येथे तृष्णा-छंदासह असलेला कर्तुकामता-छंद (करण्याची इच्छा) अभिप्रेत आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'छन्दपच्चया इत्यादींमध्ये छंदाच्या प्रत्ययाने आठ लोभसहगत चित्ताशी संप्रयुक्त असलेली वेदना समजली पाहिजे.' 'वितक्कपच्चया' (वितर्काच्या प्रत्ययाने) येथे अर्पणा प्राप्त झालेला वितर्कच अभिप्रेत आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'वितर्काच्या प्रत्ययाने प्रथमध्यान-वेदना होते.' वितर्काच्या प्रत्ययाने प्रथमध्यान-वेदना ग्रहण केल्यामुळे 'ठपेत्वा पठमज्झानं' (प्रथमध्यान सोडून) असे म्हटले आहे. वरील तीन रूपावचर आणि खालील तीन अरूपावचर, अशा प्रकारे उर्वरित सहा संज्ञा-समापत्ती वेदना आहेत.

තිණ්ණන්ති ඡන්දවිතක්කසඤ්ඤානං. අවූපසමෙති පටිපක්ඛෙන අවූපසමිතෙ. තිණ්ණඤ්හි තෙසං සහභාවෙන පච්චයතා අට්ඨලොභසහගතචිත්තෙසු එව. තත්ථ යං වත්තබ්බං තං වුත්තමෙව. ඡන්දමත්තස්සාති තෙසු තීසු ඡන්දමත්තස්ස. වූපසමෙ පඨමජ්ඣානවෙදනාව අප්පනාප්පත්තස්ස අධිප්පෙතත්තා. ඡන්දවිතක්කානං වූපසමෙ දුතියජ්ඣානාදිවෙදනා අධිප්පෙතා සඤ්ඤාය අවූපසන්තත්තා. දුතියජ්ඣානාදිවෙදනාගහණෙන හි සබ්බා සඤ්ඤාසමාපත්තියො ච ගහිතාව හොන්ති. තිණ්ණම්පි වූපසමෙති ඡන්දවිතක්කසඤ්ඤානං වූපසමෙ නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනවෙදනා අධිප්පෙතා. භවග්ගප්පත්තසඤ්ඤා හි වූපසමන්ති ඡන්දසඞ්කප්පානං අච්චන්තසුඛුමභාවප්පත්තියා. හෙට්ඨා ‘‘සම්මාදිට්ඨිපච්චයා’’ති එත්ථ සම්මාදිට්ඨිග්ගහණෙන හෙට්ඨිමමග්ගසම්මාදිට්ඨිපි ගහිතාව හොතීති ආහ – ‘‘අප්පත්තස්ස පත්තියාති අරහත්තඵලස්ස පත්තත්ථායා’’ති. අථ වා හෙට්ඨිමමග්ගාධිගමෙන විනා අග්ගමග්ගො නත්ථීති හෙට්ඨිමමග්ගාධිගමං අත්ථාපන්නං කත්වා ‘‘අරහත්තඵලස්ස පත්තත්ථායා’’ති වුත්තං. ආයමෙති ඵලෙන මිස්සිතො හොති එතෙනාති ආයාමො, සම්මාවායාමොති ආහ ‘‘අත්ථි ආයාමන්ති අත්ථි වීරිය’’න්ති. තස්ස වීරියාරම්භස්සාති අඤ්ඤාධිගමකාරණස්ස සම්මාවායාමස්ස වසෙන. පාළියං ඨාන-සද්දො කාරණපරියායොති ආහ – ‘‘අරහත්තඵලස්ස කාරණෙ’’ති. තප්පච්චයාති එත්ථ තං-සද්දෙන ‘‘ඨානෙ’’ති වුත්තකාරණමෙව පච්චාමට්ඨන්ති ආහ – ‘‘අරහත්තස්ස ඨානපච්චයා’’ති. චතුමග්ගසහජාතාති එතෙන ‘‘අරහත්තඵලස්ස පත්තත්ථායා’’ති [Pg.406] එත්ථ හෙට්ඨිමමග්ගානං අත්ථාපත්තිවසෙන ගහිතභාවමෙව ජොතෙති. කෙචි පන ‘‘චතුමග්ගසහජාතාති වත්වා නිබ්බත්තිතලොකුත්තරවෙදනාති භූතකථනං විසෙසනං. නිබ්බත්තිතලොකුත්තරවෙදනාති පඨමං අපෙක්ඛිතබ්බං, පච්ඡා චතුමග්ගසහජාතා’’ති වදන්ති.

तिण्णं (तिघांचे) म्हणजे छंद, वितर्क आणि संज्ञा यांचे. 'अवूपसमे' (शांत न झाल्याने) म्हणजे प्रतिपक्षाने शांत न झाल्याने. कारण त्या तिन्हींच्या सहभावाने केवळ आठ लोभसहगत चित्तांमध्येच प्रत्ययता (कारणभाव) असते. त्याविषयी जे सांगायचे आहे, ते सांगितलेच आहे. 'छन्दमत्तस्स' (केवळ छंदाच्या) म्हणजे त्या तिन्हींपैकी केवळ छंदाच्या. 'वूपसमे' (शांत झाल्यावर) यामध्ये अर्पणा प्राप्त झालेल्या प्रथम ध्यानाची वेदनाच अभिप्रेत असल्यामुळे. 'छंद आणि वितर्क' यांच्या शांत होण्यामध्ये द्वितीय ध्यानादी वेदना अभिप्रेत आहेत, कारण संज्ञा शांत झालेली नसते. द्वितीय ध्यानादी वेदनांच्या ग्रहणाने सर्व संज्ञा-समापत्ती सुद्धा ग्रहण केल्या जातातच. 'तिघांच्याही शांत होण्याने' म्हणजे छंद, वितर्क आणि संज्ञा यांच्या शांत होण्याने 'नेवसंज्ञानासंज्ञायतन' वेदना अभिप्रेत आहे. कारण भवाग्र (अस्तित्वाच्या शिखरावर) पोहोचलेल्या संज्ञा छंद आणि संकल्पांच्या अत्यंत सूक्ष्म भावाला प्राप्त झाल्यामुळे शांत होतात. खाली 'सम्मादिट्ठिपच्चया' (सम्यक् दृष्टीच्या प्रत्ययाने) येथे सम्यक् दृष्टीच्या ग्रहणाने खालच्या मार्गाची सम्यक् दृष्टी देखील ग्रहण केली जातेच, म्हणून म्हटले आहे - 'अप्पत्तस्स पत्तिया' म्हणजे 'अर्हत्त्वफलाच्या प्राप्तीसाठी'. अथवा, खालच्या मार्गाच्या अधिगमनाशिवाय (प्राप्तीशिवाय) अग्र मार्ग (सर्वोच्च मार्ग) नसतो, म्हणून खालच्या मार्गाचे अधिगमन गृहीत धरून 'अर्हत्त्वफलाच्या प्राप्तीसाठी' असे म्हटले आहे. 'आयमेति' (प्रयत्न करतो) म्हणजे ज्याच्याद्वारे फलाशी युक्त होतो तो 'आयामो' (प्रयत्न) म्हणजेच सम्यक् व्यायाम होय, म्हणून म्हटले आहे - 'अत्थि आयामो' म्हणजे 'वीर्य (प्रयत्न) आहे'. 'तस्स वीरियारम्भस्स' म्हणजे ज्ञानप्राप्तीचे कारण असलेल्या सम्यक् व्यायामाच्या प्रभावाने. पाळीमध्ये 'ठाण' (स्थान) हा शब्द कारणाचा पर्याय आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'अर्हत्त्वफलाच्या कारणामध्ये'. 'तप्पच्चया' (त्याच्या प्रत्ययाने) येथे 'तद्' शब्दाने 'ठाण' (स्थान) या शब्दाने सांगितलेले कारणच निर्देशित केले आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'अर्हत्त्वाच्या स्थानप्रत्ययाने'. 'चतुंमग्गसहजाता' (चार मार्गांसोबत उत्पन्न झालेली) याद्वारे 'अर्हत्त्वफलाच्या प्राप्तीसाठी' यामध्ये खालच्या मार्गांच्या अर्थापत्तीने (गृहीत धरून) ग्रहण केल्याचा भावच प्रकट होतो. काही लोक मात्र 'चार मार्गांसोबत उत्पन्न झालेली' असे म्हणून 'उत्पन्न झालेली लोकोत्तर वेदना' हे भूतकाळातील विशेषण आहे असे म्हणतात. 'उत्पन्न झालेली लोकोत्तर वेदना' हे आधी लक्षात घेतले पाहिजे, नंतर 'चार मार्गांसोबत उत्पन्न झालेली' असे म्हणतात.

පඨමවිහාරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

प्रथम विहारसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

2. දුතියවිහාරසුත්තවණ්ණනා

२. द्वितीय विहारसुत्तवर्णना

12. මිච්ඡාදිට්ඨි වූපසමති සබ්බසො පහීයති එතෙනාති මිච්ඡාදිට්ඨිවූපසමො. ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨිවූපසමො නාම සම්මාදිට්ඨි. භවන්තරෙ උප්පජ්ජන්තො අතිදූරෙති මඤ්ඤමානො විපාකවෙදනං න ගණ්හාතී’’ති අට්ඨකථායං වුත්තං. ‘‘ඉමිනා නයෙනා’’ති අතිදිසිත්වාපි තමත්ථං පාකටතරං කාතුං ‘‘යස්ස යස්සා’’තිආදිං වත්වා එව සාමඤ්ඤවසෙන වුත්තමත්ථං පච්ඡිමෙසු තීසු පදෙසු සරූපතොව දස්සෙතුං ‘‘ඡන්දවූපසමපච්චයා’’තිආදිමාහ, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. වුත්තත්ථානෙව අනන්තරසුත්තෙ.

१२. मिथ्यादृष्टी शांत होते, ज्याच्याद्वारे ती पूर्णपणे नष्ट होते, तो 'मिथ्यादृष्टिवूपसमो' (मिथ्यादृष्टीचा उपशम) होय. 'मिथ्यादृष्टीचा उपशम म्हणजे सम्यक् दृष्टी होय. दुसऱ्या भवामध्ये उत्पन्न होणारा (विपाक) अत्यंत दूर आहे असे मानून तो विपाकवेदनेला ग्रहण करत नाही', असे अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे. 'या पद्धतीने' असा अतिदेश (निर्देश) करूनही तो अर्थ अधिक स्पष्ट करण्यासाठी 'यस्स यस्स' (ज्या ज्या) इत्यादी सांगून, सामान्य रूपाने सांगितलेला अर्थ शेवटच्या तीन पदांमध्ये प्रत्यक्ष रूपाने दाखवण्यासाठी 'छन्दवूपसमपच्चया' (छंदाच्या उपशमप्रत्ययाने) इत्यादी म्हटले आहे, ते सहज समजण्यासारखेच आहे. पुढील सुत्तामध्ये सांगितलेले अर्थ तसेच आहेत.

දුතියවිහාරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

द्वितीय विहारसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

3-7. සෙක්ඛසුත්තාදිවණ්ණනා

३-७. सेक्खसुत्त आदी वर्णना

13-17. තිස්සන්නම්පි සික්ඛානං සික්ඛනං සීලං එතස්සාති සික්ඛනසීලො. සික්ඛතීතිපි වා සෙක්ඛො. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘සික්ඛතීති ඛො, භික්ඛවෙ, තස්මා සෙක්ඛොති වුච්චති. කිඤ්ච සික්ඛති? අධිසීලම්පි සික්ඛතී’’තිආදි (අ. නි. 3.86). තීහි ඵලෙහි හෙට්ඨා. සාපි චතුත්ථමග්ගෙන සද්ධිං උප්පන්නසික්ඛාපි. මග්ගක්ඛණෙ හි සික්ඛාකිච්චං න නිට්ඨිතං විප්පකතභාවතො, ඵලක්ඛණෙ පන නිට්ඨිතං නාම. උත්තානත්ථානෙව හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා.

१३-१७. तिन्ही शिक्षांचे (शिक्षणांचे) शिक्षण घेणे हा ज्याचा स्वभाव आहे तो 'सिक्खनसीलो' (शिक्षणशील) होय. किंवा जो शिकतो तो 'सेक्ख' (शैक्ष) होय. कारण असे म्हटले आहे - 'भिक्खूहो, तो शिकतो म्हणून त्याला सेक्ख (शैक्ष) म्हटले जाते. तो काय शिकतो? तो अधिशीलाचीही शिक्षा घेतो...' इत्यादी (अं. नि. ३.८६). खालील तीन फलांद्वारे. ती चौथ्या मार्गासोबत उत्पन्न झालेली शिक्षा देखील. कारण मार्गक्षणी शिक्षेचे कार्य अपूर्ण असल्यामुळे समाप्त झालेले नसते, परंतु फलक्षणी ते समाप्त झालेले असते. खाली सांगितलेल्या पद्धतीनुसार हे अर्थ स्पष्टच आहेत.

සෙක්ඛසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

सेक्खसुत्त आदी वर्णना समाप्त झाली.

විහාරවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

विहारवग्गवर्णना समाप्त झाली.

3. මිච්ඡත්තවග්ගවණ්ණනා

३. मिच्छत्तवग्गवर्णना (मिथ्यात्ववर्गवर्णना)

21-30. මිච්ඡාසභාවන්ති [Pg.407] අයාථාවසභාවං අනිය්‍යානිකසභාවං. සම්මාසභාවන්ති යාථාවසභාවං නිය්‍යානිකසභාවං. මිච්ඡාපටිපත්තාධිකරණහෙතූති එත්ථ අධි-සද්දො අනත්ථකොති ආහ – ‘‘මිච්ඡාපටිපත්තිකරණහෙතූ’’ති. ඤායති පටිවිද්ධවසෙන නිබ්බානං ගච්ඡතීති ඤායො. සො එව තංසමඞ්ගීනං වට්ටදුක්ඛපාතතො ධාරණට්ඨෙන ධම්මොති ආහ – ‘‘ඤායං ධම්මන්ති අරියමග්ගධම්ම’’න්ති. ඤාණස්ස මිච්ඡාසභාවො නාම නත්ථීති විඤ්ඤාණමෙවෙත්ථ පච්චවෙක්ඛණවසෙන පවත්තං ඤාණ-සද්දෙන වුච්චතීති ආහ ‘‘මිච්ඡාවිඤ්ඤාණො’’ති. මිච්ඡාපච්චවෙක්ඛණොති කිඤ්චි පාපං කත්වා ‘‘අහො මයා කතං සුකත’’න්ති එවං පවත්තො මිච්ඡාපච්චවෙක්ඛණො. ගොසීලගොවතාදිපූරණං මුත්තීති එවං ගණ්හතො මිච්ඡාවිමුත්ති නාම. මිච්ඡාපටිපදාදීහි විවට්ටන්ති එවං වට්ටවිවට්ටං කථිතං. පුග්ගලො පුච්ඡිතොති නිගමිතො ච ‘‘අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, අසප්පුරිසො’’තිආදිනා. කිඤ්චාපි ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨිකො හොතී’’තිආදිනා පුග්ගලොව නිද්දිට්ඨො, තථාපි පුග්ගලසීසෙනායං ධම්මදෙසනාති ආහ ‘‘ධම්මො විභත්තො’’ති. තෙනෙවාහ ‘‘ධම්මෙන පුග්ගලො දස්සිතො’’ති. ධම්මෙනාති මිච්ඡාදිට්ඨිආදිකෙන ධම්මෙන. කල්‍යාණපුථුජ්ජනතො පට්ඨාය සබ්බසො සප්පුරිසා නාම, ඛීණාසවො සප්පුරිසතරො. සුප්පවත්තනියොති සුඛෙන පවත්තෙතුං සක්කුණෙය්‍යො. ධාවතීති ගච්ඡති. පච්චයුප්පන්නෙන උපෙච්ච නිස්සිතබ්බතො උපනිසා, පච්චයො, එකස්ස ස-කාරස්ස ලොපං කත්වා වාති ආහ – ‘‘සඋපනිසං සපච්චය’’න්ති. පරිකරණතො පරික්ඛාරො, පරිවාරොති ආහ – ‘‘සපරික්ඛාරං සපරිවාර’’න්ති. සහජාතවසෙන උපනිස්සයවසෙන ච සපච්චයතා කිච්චසාධනෙ නිප්ඵාදනෙ සහායභාවූපගමනෙ ච සපරිවාරතා දට්ඨබ්බා.

२१-३०. मिथ्यास्वभाव म्हणजे अयथार्थ स्वभाव, अनिर्याणिक (मुक्ती न देणारा) स्वभाव. सम्यक्स्वभाव म्हणजे यथार्थ स्वभाव, निर्याणिक (मुक्ती देणारा) स्वभाव. 'मिच्छापटिपत्ताधिकरणहेतू' येथे 'अधि' हा शब्द निरर्थक आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'मिच्छापटिपत्तिकरणहेतू' (मिथ्या प्रतिपत्ती करण्याच्या कारणाने). जो जाणला जातो आणि प्रतिवेधाच्या (साक्षात्काराच्या) प्रभावाने निर्वाणाकडे नेतो तो 'न्याय' होय. तोच त्याशी युक्त असलेल्यांना संसारदुःखात पडण्यापासून वाचवतो (धारण करतो) या अर्थाने 'धम्म' आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'न्यायं धम्मं' म्हणजे 'आर्यमार्गधर्म'. ज्ञानाचा मिथ्यास्वभाव नसतोच, म्हणून येथे प्रत्यावेक्षणाच्या (पुनरावलोकनाच्या) रूपाने प्रवृत्त झालेल्या विज्ञानालाच 'ज्ञान' शब्दाने म्हटले आहे, म्हणून 'मिच्छाविञ्ञाणो' (मिथ्या विज्ञान) असे म्हटले आहे. 'मिच्छापच्चवेक्खणो' (मिथ्या प्रत्यावेक्षण) म्हणजे काही पाप करून 'अहो, मी चांगले केले' अशा प्रकारे प्रवृत्त होणारे मिथ्या प्रत्यावेक्षण होय. गो-शील (गाईसारखे आचरण), गो-व्रत इत्यादींचे पालन करणे हीच मुक्ती आहे, असे मानणाऱ्याची 'मिथ्याविमुक्ती' होय. मिथ्या प्रतिपत्ती इत्यादींद्वारे विवर्त (संसारातून बाहेर पडणे) होते, अशा प्रकारे वृत्त आणि विवर्त सांगितले आहे. 'भिक्खूहो, हा असत्पुरुष म्हटला जातो' इत्यादींद्वारे पुद्गल (व्यक्ती) विचारला गेला आहे आणि निष्कर्ष काढला गेला आहे. जरी 'मिथ्यादृष्टी असलेला होतो' इत्यादींद्वारे पुद्गलच निर्दिष्ट केला असला, तरी पुद्गलाच्या माध्यमातून ही धर्मदेशना आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'धम्मो विभत्तो' (धर्म विभक्त केला आहे). म्हणूनच म्हटले आहे - 'धम्मेन पुग्गलो दस्सितो' (धर्माद्वारे पुद्गल दाखवला आहे). 'धम्मेन' म्हणजे मिथ्यादृष्टी इत्यादी धर्माद्वारे. कल्याण-पृथग्जनापासून (कल्याण पुथुज्जन) घेऊन सर्वच सत्पुरुष आहेत, आणि क्षीणास्रव (अर्हत्) हा श्रेष्ठ सत्पुरुष (सत्पुरुषतर) आहे. 'सुप्पवत्तनीयो' म्हणजे सुखाने प्रवृत्त करता येण्याजोगा. 'धावति' म्हणजे जातो. प्रत्ययोत्पन्नाने जवळ जाऊन आश्रय घेण्याजोगा असल्यामुळे 'उपनिसा' म्हणजे प्रत्यय (कारण) होय, एका 'स' काराचा लोप करून 'सउपनिसं सप्रत्ययं' (सोपनिषं सप्रत्ययं - कारणासहित) असे म्हटले आहे. परिकरणाने (साधनाने) 'परिक्खारो' म्हणजे परिवार (सोबतचे), म्हणून म्हटले आहे - 'saparikkhāraṃ saparivāraṃ' (परिकरासह आणि परिवारासह). सहजातभावाने आणि उपनिश्रयभावाने सप्रत्ययता (कारणसहित असणे) आणि कार्य सिद्ध करण्यात, उत्पन्न करण्यात व साहाय्यक भाव प्राप्त करण्यात सपरिवारता (परिवारासह असणे) पाहावी.

මිච්ඡත්තවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

मिच्छत्तवग्गवर्णना समाप्त झाली.

4. පටිපත්තිවග්ගවණ්ණනා

४. पटिपत्तिवग्गवर्णना (प्रतिपत्तिवर्गवर्णना)

31-40. අයාථාවපටිපත්ති, න යථාපටිපත්ති, හෙතුම්හිපි ඵලෙපි අයාථාවවත්ථුසාධනතො. එකං සුත්තං ධම්මවසෙන කථිතං පටිපත්තිවසෙන. එකං සුත්තං පුග්ගලවසෙන කථිතං පටිපන්නකවසෙන. සංසාරමහොඝස්ස පරතීරභාවතො යො නං අධිගච්ඡති, තං පාරෙති ගමෙතීති පාරං, නිබ්බානං, තබ්බිධුරතාය [Pg.408] නත්ථි එත්ථ පාරන්ති අපාරං, සංසාරොති වුත්තං – ‘‘අපාරාපාරන්ති වට්ටතො නිබ්බාන’’න්ති. පාරඞ්ගතාති අසෙක්ඛෙ සන්ධාය. යෙපි ගච්ඡන්තීති සෙක්ඛෙ. යෙපි ගමිස්සන්තීති කල්‍යාණපුථුජ්ජනෙ. පාරගාමිනොති එත්ථ කිත-සද්දො තිකාලවාචීති එවං වුත්තං.

३१-४०. “अयाथावप्रतिपत्ती” (अयोग्य आचरण) म्हणजे “यथाप्रतिपत्ती” (योग्य आचरण) नसणे होय, कारण हे हेतू आणि फल या दोन्ही बाबतीत अयोग्य वस्तूचे साधन (सिद्धी) करणारे आहे. एक सुत्त धर्माच्या (सिद्धांताच्या) दृष्टीने आणि प्रतिपत्तीच्या (आचरणाच्या) दृष्टीने सांगितले आहे. दुसरे एक सुत्त पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) दृष्टीने आणि प्रतिपन्नकाच्या (आचरण करणाऱ्याच्या) दृष्टीने सांगितले आहे. संसाररूपी महापुराचे पलीकडचे तीर (काठ) असल्यामुळे, जो कोणी तिथे पोहोचतो, त्याला ते पार नेते किंवा पोहोचवते, म्हणून त्याला “पार” म्हणजेच “निब्बान” (निर्वाण) असे म्हणतात. त्याच्या अभावामुळे येथे “पार” नाही, म्हणून त्याला “अपार” म्हणजेच “संसार” असे म्हटले आहे – “अपारापार म्हणजे संसारापासून निब्बानापर्यंत”. “पारंगत” हे असेक्खांच्या (अशैक्ष, अर्हतांच्या) संदर्भात म्हटले आहे. “जे जात आहेत” हे सेक्खांच्या (शैक्ष, साधकांच्या) संदर्भात आहे. “जे जातील” हे कल्याणपुथुज्जनांच्या (कल्याणकारी सामान्य माणसांच्या) संदर्भात आहे. “पारगामी” या शब्दातील “कित” (कृत्) प्रत्यय हा तिन्ही काळांचा वाचक आहे, असे येथे म्हटले आहे.

තීරන්ති ඔරිමතීරමාහ. තෙන වුත්තං ‘‘වට්ටමෙව අනුධාවතී’’ති. එකන්තකාළකත්තා චිත්තස්ස අපභස්සරභාවකරණතො කණ්හාභිජාතිහෙතුතො ච වුත්තං ‘‘කණ්හන්ති අකුසලධම්ම’’න්ති. වොදානභාවතො චිත්තස්ස පභස්සරභාවකරණතො සුක්කාභිජාතිහෙතුතො ච වුත්තං – ‘‘සුක්කන්ති කුසලධම්ම’’න්ති. කිලෙසමාර-අභිසඞ්ඛාරමාර-මච්චුමාරානං පවත්තිට්ඨානතාය ඔකං වුච්චති වට්ටං, තබ්බිධුරතාය අනොකන්ති නිබ්බානන්ති ආහ – ‘‘ඔකා අනොකන්ති වට්ටතො නිබ්බාන’’න්ති.

“तीर” म्हणजे अलीकडचा काठ (अलीकडचे तीर) असे म्हटले आहे. म्हणूनच “संसारचक्राच्या मागे धावतो” असे म्हटले आहे. चित्ताला अत्यंत काळे (मलीन) बनवणारे असल्यामुळे, चित्ताची प्रभाहीनता (अपभास्वरता) निर्माण करणारे असल्यामुळे आणि “कण्हाभिजाती” (कृष्ण अभिजाती) कारणीभूत असल्यामुळे “कण्ह (कृष्ण) म्हणजे अकुशल धर्म” असे म्हटले आहे. चित्ताला शुद्ध (उजळ) बनवणारे असल्यामुळे, चित्ताची प्रभास्वरी (तेजस्वी) अवस्था निर्माण करणारे असल्यामुळे आणि “सुक्काभिजाती” (शुक्ल अभिजाती) कारणीभूत असल्यामुळे “सुक्क (शुक्ल) म्हणजे कुशल धर्म” असे म्हटले आहे. क्लेशमार, अभिसंस्कारमार आणि मृत्यूमार यांच्या प्रवृत्तीचे स्थान असल्यामुळे संसाराला “ओक” (घर/आश्रय) म्हटले जाते, आणि त्याच्या अभावामुळे “अनोक” म्हणजे “निब्बान” असे म्हटले आहे – “ओक कडून अनोक कडे म्हणजे संसाराकडून निब्बानाकडे”.

පරමත්ථතො සමණා වුච්චන්ති අරියා, සමණානං භාවො සාමඤ්ඤං, අරියමග්ගො, තෙන අරණීයතො උපගන්තබ්බතො සාමඤ්ඤත්ථො නිබ්බානන්ති ආහ – ‘‘සාමඤ්ඤත්ථන්ති නිබ්බානං, තං හී’’තිආදි. බ්‍රහ්මඤ්ඤත්ථන්ති එත්ථාපි ඉමිනා නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. බ්‍රහ්මඤ්ඤෙන අරියමග්ගෙන. රාගක්ඛයොති එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිසද්දත්ථො. තෙන ‘‘දොසක්ඛයො මොහක්ඛයො’’ති පදද්වයං සඞ්ගණ්හාති. වට්ටතියෙවාති වදන්ති ‘‘රාගක්ඛයො’’ති. පරියායෙන හි අරහත්තස්ස වත්තබ්බත්තාති.

परमार्थतः अरियांना (आर्यांना) “समण” (श्रमण) म्हटले जाते. समणांचा भाव म्हणजे “सामञ्ञ” (श्रमणत्व) म्हणजेच “अरियमग्ग” (आर्यमार्ग) होय. त्याच्याद्वारे प्राप्त करण्यायोग्य (गमनीय) असल्यामुळे “सामञ्ञत्थ” (श्रमणत्वाचा अर्थ/ध्येय) म्हणजे “निब्बान” असे म्हटले आहे – “सामञ्ञत्थ म्हणजे निब्बान, तेच...” इत्यादी. “ब्रह्मञ्ञत्थ” (ब्रह्मण्यत्व) या शब्दाचा अर्थही याच पद्धतीने समजून घ्यावा. “ब्रह्मञ्ञ” म्हणजे अरियमग्ग (आर्यमार्ग). “रागक्खय” (रागाचा क्षय) यातील “इति” हा शब्द “इत्यादी” या अर्थाने आहे. त्यामुळे तो “दोसक्खय” (द्वेषाचा क्षय) आणि “मोहक्खय” (मोहाचा क्षय) या दोन पदांचा संग्रह करतो. “रागक्खय” असे म्हणणे योग्यच आहे, कारण पर्यायाने (दुसऱ्या प्रकारे) ते “अरहत्त” (अर्हत्त्व) चेच वाचक आहे.

පටිපත්තිවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

प्रतिपत्तिवग्ग-वर्णना समाप्त झाली.

5. අඤ්ඤතිත්ථියපෙය්‍යාලවග්ගවණ්ණනා

५. अञ्ञतित्थियपेय्यालवग्ग-वर्णना

41-48. අපරාපරං පරිවත්තමානෙන වත්තසම්පන්නෙන සංසාරද්ධානපරිඤ්ඤාවසෙනෙව නිබ්බානස්ස පත්තබ්බත්තා වුත්තං – ‘‘නිබ්බානං පත්වා පරිඤ්ඤාතං නාම හොතී’’ති. නිබ්බානං පත්වාති නිබ්බානප්පත්තිහෙතු. හෙතුඅත්ථො හි අයං ත්වා-සද්දො යථා – ‘‘ඝතං පිවිත්වා බලං හොති, සීහං දිස්වා භයං හොතී’’ති. තස්මාති යස්මා අපරිඤ්ඤෙය්‍යපරිජානනකිච්චෙන නිබ්බානස්ස පත්තියා අද්ධානපරිඤ්ඤාසිද්ධි ඤායති, තස්මා උපචාරවසෙන නිබ්බානං ‘‘අද්ධානපරිඤ්ඤා’’ති වුච්චති යථා ‘‘හිමසන්ති සූරියං උග්ගමෙතී’’ති. විජ්ජාවිමුත්තිඵලසච්ඡිකිරියත්ථන්ති එත්ථ විජ්ජාති අග්ගමග්ගවිජ්ජා. විමුත්තීති අග්ගමග්ගසමාධි අධිප්පෙතො[Pg.409]. තෙසං ඵලං අඤ්ඤාති ආහ – ‘‘විජ්ජාවිමුත්තිඵලෙන අරහත්තං කථිත’’න්ති. යාථාවතො ජානනතො පච්චක්ඛතො දස්සනතො ච ඤාණදස්සනන්ති ඉධ ඵලනිබ්බානපච්චවෙක්ඛණා අධිප්පෙතාති ආහ – ‘‘ඤාණදස්සනෙන පච්චවෙක්ඛණා කථිතා’’ති. සෙසෙහීති රාග-විරාග-සංයොජනප්පහාන-අනුසයසමුග්ඝාත-අද්ධානපරිඤ්ඤා- ආසවක්ඛය-විජ්ජා-විමුත්ති-ඵලසච්ඡිකිරියා-ඤාණදස්සන-අනුපාදාපරිනිබ්බානපදෙහි.

४१-४८. पुन्हा पुन्हा फिरणाऱ्या आणि वर्तनाने संपन्न असणाऱ्या संसाराच्या मार्गाच्या परिज्ञानामुळेच (पूर्ण ज्ञानामुळेच) निब्बान प्राप्त करण्यायोग्य असल्यामुळे म्हटले आहे – “निब्बान प्राप्त करून ते परिज्ञात (पूर्णपणे ज्ञात) होते”. “निब्बान प्राप्त करून” म्हणजे निब्बान प्राप्तीचा हेतू. येथे “त्वा” प्रत्यय हेतूच्या अर्थाने आहे, जसे की – “तूप पिऊन (प्यायल्याने) बल मिळते, सिंहाला पाहून (पाहिल्याने) भीती वाटते”. म्हणून, ज्याअर्थी अपरिज्ञेय वस्तूच्या परिज्ञान कार्याने निब्बानाच्या प्राप्तीद्वारे “अद्धानपरिञ्ञा” (संसारमार्गाचे पूर्ण ज्ञान) सिद्ध होते, त्याअर्थी उपचाराने निब्बानालाच “अद्धानपरिञ्ञा” म्हटले जाते, जसे की “थंडी घालवण्यासाठी सूर्य उगवतो”. “विज्जाविमुत्तिफलसच्छिकिरियत्थ” (विद्या-विमुक्तीच्या फळाचा साक्षात्कार करण्यासाठी) यामध्ये “विज्जा” म्हणजे अग्र मार्ग विद्या (अग्गमग्गविज्जा). “विमुत्ति” म्हणजे अग्र मार्ग समाधी (अग्गमग्गसमाधि) अभिप्रेत आहे. त्यांचे फल “अञ्ञा” (आज्ञा/सर्वोच्च ज्ञान) आहे, म्हणून म्हटले आहे – “विज्जाविमुत्तिफलाने अरहत्त (अर्हत्त्व) सांगितले आहे”. यथार्थ जाणण्यामुळे आणि प्रत्यक्ष दर्शनामुळे “ञाणदस्सन” (ज्ञानदर्शन) येथे फल आणि निब्बानाचे प्रत्यवेक्षण (पुनरावलोकन) अभिप्रेत आहे, म्हणून म्हटले आहे – “ञाणदस्सनाने प्रत्यवेक्षण सांगितले आहे”. “उर्वरितांद्वारे” (सेसेहि) म्हणजे राग, विराग, संयोजनप्पहान (संयोजन प्रहाण), अनुसयसमुग्घात (अनुशय समुद्घात), अद्धानपरिञ्ञा (अध्वपरिज्ञा), आसवक्खय (आस्रवक्षय), विज्जा (विद्या), विमुत्ति (विमुक्ती), फलसच्छिकिरिया (फलसाक्षात्कार), ञाणदस्सन (ज्ञानदर्शन) आणि अनुपादापरिनिब्बान (अनुपादापरिनिर्वाण) या पदांद्वारे.

අඤ්ඤතිත්ථියපෙය්‍යාලවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

Aññatitthiyapeyyālavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

6. සූරියපෙය්‍යාලවග්ගවණ්ණනා

६. सूरियपेय्यालवग्ग-वर्णना

49-62. යථා අරුණුග්ගං සූරියුග්ගමනස්ස එකන්තිකං පුබ්බනිමිත්තං, එවං කල්‍යාණමිත්තතා අරියමග්ගපාතුභාවස්සාති සදිසූපමා අරුණුග්ගං කල්‍යාණමිත්තතාය. කල්‍යාණමිත්තොති චෙත්ථ අරියො, අරියමග්ගො වා දට්ඨබ්බො සූරියපාතුභාවො විය තෙන විධූපනීයන්ධකාරවිධමනතො. කුසලකත්තුකම්‍යතාඡන්දො ඡන්දසම්පදා ඉතරඡන්දතො සම්පන්නත්තා. කාරාපකඅප්පමාදස්සාති සච්චපටිවෙධස්ස කාරාපකස්ස. එවං සබ්බත්ථෙව සම්පදාසද්දා විසෙසාධිගමහෙතුතාය වෙදිතබ්බා. අඤ්ඤෙනපි ආකාරෙනාති ‘‘විවෙකනිස්සිත’’න්තිආදිආකාරතො අඤ්ඤෙන ‘‘රාගවිනයපරියොසාන’’න්තිආදිනා ආකාරෙන.

४९-६२. ज्याप्रमाणे अरुणोदय हा सूर्योदयाचे निश्चित असे पूर्वरूप (पूर्वनिमित्त) आहे, त्याचप्रमाणे कल्याणमित्रता ही अरियमग्गाच्या (आर्यमार्गाच्या) प्रकटीकरणाचे पूर्वरूप आहे, अशी अरुणोदयाची कल्याणमित्रतेशी समान उपमा दिली आहे. येथे “कल्याणमित्र” म्हणजे अरिय (आर्य) किंवा अरियमग्ग (आर्यमार्ग) असे समजले पाहिजे, कारण सूर्योदयाप्रमाणेच त्याच्याद्वारे नष्ट करण्यायोग्य अंधकाराचा नाश होतो. कुशल कर्म करण्याची इच्छा म्हणजे “छंदसंपदा” होय, कारण ती इतर छंदांपेक्षा श्रेष्ठ (संपन्न) असते. “कारापक-अप्पमाद” (करणारा अप्रमाद) म्हणजे सत्य पटवून देणारा (सत्यप्रतिवेध घडवून आणणारा). अशा प्रकारे सर्व ठिकाणी “संपदा” हा शब्द विशेष अधिगम (प्राप्ती) चा हेतू म्हणून समजला पाहिजे. “दुसऱ्या आकाराने (प्रकाराने)” म्हणजे “विवेकनिस्सित” (विवेकावर आधारित) इत्यादी आकारापेक्षा वेगळ्या अशा “रागविनयपरियोसान” (रागविनय पर्यवसान) इत्यादी आकाराने.

සූරියපෙය්‍යාලවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

सूरियपेय्यालवग्ग-वर्णना समाप्त झाली.

7. එකධම්මපෙය්‍යාලවග්ගාදිවණ්ණනා

७. एकधम्मपेय्यालवग्ग-आदी-वर्णना

63-138. තථා තථා වුත්තෙ බුජ්ඣනකානං අජ්ඣාසයවසෙන කථිතො, තස්මා ‘‘වුත්තො එව අත්ථො, කස්මා පුන වුත්තො’’ති න චොදෙතබ්බං.

६३-१३८. त्या त्या प्रकारे सांगितल्यावर समजून घेणाऱ्यांच्या आशयानुसार (मानसिकतेनुसार) हा उपदेश केला आहे, म्हणून “हाच अर्थ आधी सांगितला होता, तर पुन्हा का सांगितला?” अशी शंका (चोदना) करू नये.

එකධම්මපෙය්‍යාලවග්ගාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

एकधम्मपेय्यालवग्ग-आदी-वर्णना समाप्त झाली.

8. අප්පමාදපෙය්‍යාලවග්ගො

८. अप्पमादपेय्यालवग्ग

1. තථාගතසුත්තවණ්ණනා

१. तथागतसुत्त-वर्णना

139. කාරාපකඅප්පමාදො [Pg.410] නාම ‘‘ඉමෙ අකුසලා ධම්මා පහාතබ්බා, ඉමෙ කුසලා ධම්මා උප්පාදෙතබ්බා’’ති වුත්තවජ්ජෙතබ්බවජ්ජනසම්පාදෙතබ්බසම්පාදනවසෙන පවත්තො අප්පමාදො. එසාති අප්පමාදො. ලොකියොව. න ලොකුත්තරො. අයන්ති එසාති ච අප්පමාදමෙව වදති. තෙසන්ති චතුභූමකධම්මානං. පටිලාභකට්ඨෙනාති පටිලාභාපනට්ඨෙන.

१३९. “कारापक-अप्पमाद” (कार्य करणारा अप्रमाद) म्हणजे “या अकुशल धर्मांचा त्याग केला पाहिजे, हे कुशल धर्म उत्पन्न केले पाहिजेत” असे सांगून, वर्ज्य गोष्टींचे वर्जन करणे आणि संपादन करण्यायोग्य गोष्टींचे संपादन करणे या स्वरूपात प्रवृत्त झालेला अप्रमाद होय. “एषः” (हा) म्हणजे अप्रमाद. हा लौकिकच आहे, लोकोत्तर नाही. “अयम्” (हा) आणि “एषः” (हा) हे शब्द अप्रमादालाच दर्शवतात. “तेषाम्” (त्यांच्या) म्हणजे चार भूमींमधील (चतुर्भूमिक) धर्मांच्या. “पटिलाभकट्ठेन” म्हणजे प्राप्ती करून देण्याच्या अर्थाने.

තථාගතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

तथागतसुत्त-वर्णना समाप्त झाली.

2. පදසුත්තවණ්ණනා

२. पदसुत्त-वर्णना

140. ජඞ්ගලානන්ති ජඞ්ගලවාසීනං. ජඞ්ගල-සද්දො චෙත්ථ ථද්ධභාවසාමඤ්ඤෙන පථවීපරියායො, න අනුපට්ඨානවිදූරදෙසවාචී. තෙනාහ – ‘‘පථවීතලවාසීන’’න්ති. පදානං වුච්චමානත්තා ‘‘සපාදකපාණාන’’න්ති විසෙසෙත්වා වුත්තං. සමොධානන්ති අන්තොගධභාවං. තෙනාහ – ‘‘ඔධානං උපක්ඛෙප’’න්ති, උපනෙත්වා පක්ඛිපිතබ්බන්ති අත්ථො.

१४०. “जङ्गलानं” म्हणजे जंगलात राहणाऱ्यांचे. येथे “जंगल” हा शब्द कठीणपणाच्या समानतेमुळे पृथ्वीचाच पर्याय आहे, तो निर्जन किंवा दूरच्या प्रदेशाचा वाचक नाही. म्हणूनच म्हटले आहे – “पृथ्वीतलावर राहणाऱ्यांचे”. पावलांविषयी (पदांविषयी) बोलले जात असल्यामुळे “पावले असणाऱ्या प्राण्यांचे” असे विशेष करून सांगितले आहे. “समोधान” म्हणजे अंतर्भाव (समावेश). म्हणूनच म्हटले आहे – “ओधानं उपक्खेपं” म्हणजे जवळ आणून ठेवणे असा अर्थ आहे.

පදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

पदसुत्त-वर्णना समाप्त झाली.

3-10. කූටසුත්තාදිවණ්ණනා

३-१०. कूटसुत्त-आदी-वर्णना

141-148. වස්සිකාය පුප්ඵං වස්සිකං යථා ‘‘ආමලකියා ඵලං ආමලක’’න්ති. මහාතලස්මින්ති උපරිපාසාදෙ. ‘‘යානි කානිචී’’ති පදෙහි ඉතරානි සමානාධිකරණානි භවිතුං යුත්තානීති ‘‘පච්චත්තෙ සාමිවචන’’න්ති වත්වා තථා විභත්තිවිපරිණාමො කතො. ‘‘තන්තාවුතාන’’න්ති පදං නිද්ධාරණෙ සාමිවචනන්ති තත්ථ ‘‘වත්ථානී’’ති වචනසෙසෙන අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘අථ වා’’තිආදි වුත්තං.

१४१-१४८. ज्याप्रमाणे आवळीचे फळ “आमलक” (आवळा) असते, त्याप्रमाणे वासंतीचे (जुईचे) फूल म्हणजे “वस्सिक” होय. “महातलस्मिं” म्हणजे प्रासादाच्या (महालाच्या) वरच्या मजल्यावर. “यानि कानिचि” या पदांशी इतर पदे समानाधिकरण असणे योग्य असल्यामुळे “प्रथमेच्या अर्थात षष्ठी विभक्ती” असे सांगून विभक्तीचा विपरिणाम (बदल) केला आहे. “तन्तावुतानं” (ताण्याने विणलेल्या) हे पद निर्धारण अर्थात षष्ठी विभक्तीचे आहे, तिथे “वस्त्रांचे” हा शब्द जोडून अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी “अथवा” इत्यादी म्हटले आहे.

කූටසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

कूटसुत्त-आदी-वर्णना समाप्त झाली.

අප්පමාදවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अप्पमादवग्ग-वर्णना समाप्त झाली.

9. බලකරණීයවග්ගො

९. बलकरणीयवग्ग

1. බලසුත්තවණ්ණනා

१. बलसुत्त-वर्णना

149. කම්මානියෙව [Pg.411] කම්මන්තා යථා සුත්තන්තා. අරියං අට්ඨඞ්ගිකං මග්ගන්ති එත්ථ නානන්තරියකතාය විපස්සනාපි ගහිතා එව හොතීති වුත්තං ‘‘සහවිපස්සන’’න්ති.

१४९. सूत्रांप्रमाणे कर्मे हीच कर्मान्त (कृती) आहेत. 'आर्य अष्टांगिक मार्ग' यामध्ये तात्काळ फलदायी (नानन्तरियकता) असल्यामुळे विपश्यना देखील समाविष्ट केली गेली आहे, म्हणूनच 'सविपश्यना' (विपश्यनेसह) असे म्हटले आहे.

2. බීජසුත්තවණ්ණනා

२. बीजसुत्तवण्णना (बीजसुत्ताचे स्पष्टीकरण)

150. පඤ්චවිධම්පි සමූහට්ඨෙන බීජගාමො නාම. තදෙවාති මූලබීජාදි එව. සම්පන්නන්ති සහජාතමූලවන්තං. නීලභාවතො පට්ඨායාති නීලභාවාපත්තිතො පට්ඨාය.

१५०. पाचही प्रकारच्या समूहाच्या अर्थाने 'बीजगाम' (बीजांचा समूह) असे म्हटले जाते. 'तेच' म्हणजे मूळ-बीज इत्यादीच. 'सम्पन्न' म्हणजे सोबतच उत्पन्न झालेल्या मुळांनी युक्त असलेले. 'निळ्या रंगापासून' म्हणजे निळा रंग प्राप्त झाल्यापासून.

3. නාගසුත්තවණ්ණනා

३. नागसुत्तवण्णना (नागसुत्ताचे स्पष्टीकरण)

151. බලං ගාහෙන්තීති අත්තනො සරීරබලං ගාහෙන්ති. තං පන නාගානං බලප්පත්ති එවාති ආහ – ‘‘බලං ගණ්හන්තී’’ති. සම්භෙජ්ජමුඛද්වාරන්ති මහාසමුද්දෙන සම්භෙදගතමහානදීනං මුඛද්වාරං. නාගා කායං වඩ්ඪෙන්තීතිආදි යස්මා ච භගවතා උපමාවසෙන ආභතං, තස්මා එවමෙව ඛොති එත්ථාතිආදිනා උපමං සංසන්දති. ආගතෙසූතිආදීසු තීසු පදෙසු භාවෙනභාවලක්ඛණෙ.

१५१. 'बल ग्रहण करतात' म्हणजे स्वतःच्या शरीराचे बल वाढवतात. ते नागांचे बल प्राप्त करणेच आहे, म्हणून 'बल ग्रहण करतात' असे म्हटले आहे. 'सम्भेजमुखद्वार' म्हणजे महासागराला मिळणाऱ्या महानद्यांचे मुखद्वार. 'नाग शरीराची वाढ करतात' इत्यादी जे भगवंतांनी उपमेच्या रूपाने सांगितले आहे, म्हणूनच 'याचप्रमाणे' इत्यादी शब्दांनी उपमेची तुलना केली आहे. 'आलेले असताना' इत्यादी तीन पदांमध्ये भावेनभावलक्षण आहे.

5. කුම්භසුත්තවණ්ණනා

५. कुंभसुत्तवण्णना (कुंभसुत्ताचे स्पष्टीकरण)

153. න පතිආවමතීති ච නිකුජ්ජිතභාවෙන උදකවමනො ඝටො, න තං පුන මුඛෙන ගණ්හාති. තෙනාහ ‘‘න අන්තො පවෙසෙතී’’ති.

१५३. 'परत ओतत नाही' म्हणजे उपडा केल्यामुळे पाणी बाहेर टाकणारा घडा, तो पुन्हा मुखाने पाणी ग्रहण करत नाही. म्हणूनच 'आत प्रवेश करू देत नाही' असे म्हटले आहे.

7. ආකාසසුත්තවණ්ණනා

७. आकाससुत्तवण्णना (आकाससुत्ताचे स्पष्टीकरण)

155. තෙනෙතං වුත්තන්ති තෙන අරියමග්ගස්ස ඉජ්ඣනෙන එතෙසං සබ්බෙසං බොධිපක්ඛියධම්මානං ඉජ්ඣනං වුත්තං.

१५५. 'त्यामुळे हे म्हटले आहे' म्हणजे त्या आर्यमार्गाच्या सिद्धीने या सर्व बोधिपाक्षिक धर्मांची सिद्धी होते, असे म्हटले आहे.

8-9-10. පඨමමෙඝසුත්තාදිවණ්ණනා

८-९-१०. पठममेघसुत्तादिवण्णना (प्रथममेघसुत्त इत्यादींचे स्पष्टीकरण)

156-158. පංසුරජොජල්ලන්ති භූමිරෙණුසහජාතමලං. වාණිජකොපමෙති වාණිජකොපමපඨමසුත්තෙ චාපි.

१५६-१५८. 'पंसुरजोजल्ल' म्हणजे जमिनीवरील धुळीसह उत्पन्न झालेली घाण (मळ). 'वाणिजकोपमे' म्हणजे पहिल्या वाणिजकोपम सुत्तात देखील.

11-12. ආගන්තුකසුත්තාදිවණ්ණනා

११-१२. आगन्तुकसुत्तादिवण्णना (आगंतुकसुत्त इत्यादींचे स्पष्टीकरण)

159-160. සහවිපස්සනස්ස [Pg.412] අරියමග්ගස්ස භාවනාය ඉජ්ඣනෙන එතං අභිඤ්ඤාපරිඤ්ඤෙය්‍යාදිධම්මානං අභිඤ්ඤාපරිජානනාදීනං ඉජ්ඣනං වුත්තං ඛත්තියාදීනං විසයආදිකං කරොන්තස්ස කථාය සජ්ජිතත්තා.

१५९-१६०. सविपश्यना आर्यमार्गाच्या भावनेच्या सिद्धीने, अभिज्ञा (उच्च ज्ञान) आणि परिज्ञा (पूर्ण ज्ञान) इत्यादी धर्मांच्या अभिज्ञा-परिज्ञान इत्यादींची सिद्धी होते, असे म्हटले आहे; कारण क्षत्रिय इत्यादींच्या विषयाला अनुसरून ही चर्चा तयार केली गेली आहे.

බලකරණීයවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

बलकरणीयवग्गवण्णना (बलकरणीय वर्गाचे स्पष्टीकरण) समाप्त झाली.

10. එසනාවග්ගො

१०. एसनावग्ग (एषणा वर्ग)

1. එසනාසුත්තවණ්ණනා

१. एसनासुत्तवण्णना (एसनासुत्ताचे स्पष्टीकरण)

161. කාමානන්ති වත්ථුකාමකිලෙසකාමානං. කිලෙසකාමොපි හි කාමිතන්ති පරිකප්පිතෙන විධිනා ච අධිකරාගෙහි එසනීයො. භවානන්ති තිණ්ණං ගතීනං. දිට්ඨිගතිකපරිකප්පිතස්ස බ්‍රහ්මචරියස්ස නිමිත්තභාවතො මිච්ඡාදිට්ඨි ‘‘බ්‍රහ්මචරිය’’න්ති අධිප්පෙතා.

१६१. 'कामांचे' म्हणजे वस्तुकम आणि क्लेशकाम यांचे. क्लेशकाम देखील 'इच्छिलेला' असल्यामुळे कल्पित पद्धतीने आणि तीव्र रागाने शोधण्याजोगा (एषणीय) असतो. 'भवांचे' म्हणजे तीन गतींचे. मिथ्यादृष्टी लोकांद्वारे कल्पिलेल्या ब्रह्मचर्याचे कारण असल्यामुळे येथे मिथ्यादृष्टीलाच 'ब्रह्मचर्य' असे अभिप्रेत आहे.

2-11. විධාසුත්තාදිවණ්ණනා

२-११. विधासुत्तादिवण्णना (विधासुत्त इत्यादींचे स्पष्टीकरण)

162-171. සෙය්‍යොහමස්මීතිආදිනා තංතංවිභාගෙන ධීයන්ති විධීයන්තීති විධා, මානකොට්ඨාසා, මානට්ඨපනා වා. නීහනන්තීති විබාධෙන්ති.

१६२-१७१. 'मी श्रेष्ठ आहे' इत्यादी वेगवेगळ्या विभागांनी जे धारण केले जाते किंवा निश्चित केले जाते, ते 'विधा' म्हणजे मानाचे (अहंकाराचे) भाग किंवा मानाची स्थापना होय. 'नीहनन्ति' म्हणजे बाधा आणतात.

එසනාවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

एसनावग्गवण्णना (एषणा वर्गाचे स्पष्टीकरण) समाप्त झाली.

11. ඔඝවග්ගො

११. ओघवग्ग (ओघ वर्ग)

1-2. ඔඝසුත්තාදිවණ්ණනා

१-२. ओघसुत्तादिवण्णना (ओघसुत्त इत्यादींचे स्पष्टीकरण)

172-173. වට්ටෙ ඔහනන්ති ඔසීදාපෙන්තීති ඔඝා. රූපාරූපභවෙති රූපභවෙ ච අරූපභවෙ ච රූපාරූපතණ්හොපනිස්සයා රූපාරූපාවචරකම්මනිබ්බත්තා ඛන්ධා. යොජනට්ඨෙන යොගො.

१७२-१७३. संसारात (वट्टात) जे बुडवतात, त्यांना 'ओघ' म्हणतात. 'रूप आणि अरूप भवांमध्ये' म्हणजे रूपभवात आणि अरूपभवात, रूप-अरूप तृष्णेच्या उपनिश्रयाने (आधाराने) आणि रूप-अरूपावचर कर्माने उत्पन्न झालेले स्कंध (खंध) होत. जोडण्याच्या अर्थाने 'योग' आहे.

3-4. උපාදානසුත්තාදිවණ්ණනා

३-४. उपादानसुत्तादिवण्णना (उपादानसुत्त इत्यादींचे स्पष्टीकरण)

174-175. කාමනවසෙන උපාදියනතො කාමුපාදානං. තෙනාහ ‘‘කාමග්ගහණ’’න්ති. නාමකායස්සාති වෙදනාදීනං චතුන්නං අරූපක්ඛන්ධානං. ඝටනපබන්ධනකිලෙසොති [Pg.413] හෙතුනා ඵලස්ස කම්මවට්ටස්ස විපාකවට්ටෙන දුක්ඛප්පබන්ධසඤ්ඤිතස්ස ඝටනස්ස සම්බජ්ඣනස්ස නිබ්බත්තකකිලෙසො. අන්තග්ගාහිකදිට්ඨි සස්සතුච්ඡෙදගාහො.

१७४-१७५. कामनेच्या वश होऊन ग्रहण करण्याला 'कामुपादान' म्हणतात. म्हणूनच 'कामग्रहण' असे म्हटले आहे. 'नामकलेवराचे' म्हणजे वेदना इत्यादी चार अरूप स्कंधांचे. 'घटनप्रबंधनक्लेश' म्हणजे हेतूने फळाचे, कर्मवट्टाचे विपाकवट्टात दुःखप्रबंध नावाच्या जोडणीचे (संबंधाचे) निर्माण करणारे क्लेश होत. 'अंतग्राहिक दृष्टी' म्हणजे शाश्वत आणि उच्छेद दृष्टीचे ग्रहण करणे होय.

උපාදානසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

उपादानसुत्तादिवण्णना (उपादानसुत्त इत्यादींचे स्पष्टीकरण) समाप्त झाली.

5-10. අනුසයසුත්තාදිවණ්ණනා

५-१०. अनुसयसुत्तादिवण्णना (अनुसयसुत्त इत्यादींचे स्पष्टीकरण)

176-181. ථාමගතට්ඨෙනාති සත්තසන්තානෙ ථිරභාවූපගමනභාවෙන. ථාමගතන්ති ච අඤ්ඤෙහි අසාධාරණො කාමරාගාදීනංයෙව ආවෙණිකො සභාවො දට්ඨබ්බො. කාමරාගොවාති කාමරාගො එව අප්පහීනො. සො සති පච්චයලාභෙ උප්පජ්ජනාරහතාය සන්තානෙ අනුසෙතීති අනුසයො. සෙසෙසුපීති පටිඝානුසයාදීසු. ඔරම්භාගො වුච්චති කාමධාතු රූපාරූපභාවතො හෙට්ඨාභූතත්තා. තත්ථ පවත්තියා පච්චයභාවතො ඔරම්භාගියානි යථා ‘‘පච්ඡියො ගොදුහකො’’ති. සංයොජෙන්තීති සංයොජනානි, හෙට්ඨා විය අත්ථො වත්තබ්බො. උද්ධම්භාගො මහග්ගතභාගො, තස්ස හිතානීති සබ්බං හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා න වුත්තන්ති අධිප්පායො.

१७६-१८१. 'दृढतेच्या अर्थाने' म्हणजे प्राण्यांच्या संततीमध्ये स्थिर भाव प्राप्त होण्याच्या अर्थाने. आणि 'दृढ झालेला' म्हणजे इतरांपेक्षा असाधारण असा कामराग इत्यादींचाच विशिष्ट (आवेणिक) स्वभाव समजला पाहिजे. 'कामराग' म्हणजे नष्ट न झालेला कामरागच होय. तो प्रत्यय (कारण) मिळाल्यावर उत्पन्न होण्याच्या योग्यतेने संततीमध्ये सुप्त राहतो, म्हणून त्याला 'अनुसय' (अनुशय) म्हणतात. 'इतरांमध्येही' म्हणजे प्रतिघ-अनुशय इत्यादींमध्येही असेच समजावे. रूप आणि अरूप भावापेक्षा खालची असल्यामुळे कामधातूची 'ओरंभाग' (खालचा भाग) अशी व्याख्या केली जाते. तेथे प्रवृत्तीचे कारण असल्यामुळे त्यांना 'ओरंभागिय' (खालच्या भागाशी संबंधित) म्हणतात, जसे 'टोपली आणि दूध काढणारा'. जे बांधून ठेवतात ते 'संयोजने' होत, याचा अर्थ खाली सांगितल्याप्रमाणेच समजावा. 'उद्धंभाग' म्हणजे महग्गत भाव (उच्च अवस्था), त्याच्या कल्याणासाठी असलेले; हे सर्व खाली सांगितलेल्या पद्धतीनेच असल्यामुळे येथे पुन्हा सांगितले नाही, असा अभिप्राय आहे.

අනුසයසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अनुसयसुत्तादिवण्णना (अनुसयसुत्त इत्यादींचे स्पष्टीकरण) समाप्त झाली.

ඔඝවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ओघवग्गवण्णना (ओघ वर्गाचे स्पष्टीकरण) समाप्त झाली.

මග්ගසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

मग्गसंयुत्तवण्णना (मार्ग संयुत्ताचे स्पष्टीकरण) समाप्त झाली.

2. බොජ්ඣඞ්ගසංයුත්තං

२. बोज्झंगसंयुत्त (बोध्यंग संयुत्त)

1. පබ්බතවග්ගො

१. पब्बतवग्ग (पर्वत वर्ग)

1.හිමවන්තසුත්තවණ්ණනා

१. हिमवंतसुत्तवण्णना (हिमवंतसुत्ताचे स्पष्टीकरण)

182. බුජ්ඣති [Pg.414] චතුසච්චං අරියසාවකො එතායාති බොධං, ධම්මසාමග්ගී, අරියසාවකො පන චතුසච්චං බුජ්ඣතීති බොධි. අඞ්ගාති කාරණා. යාය ධම්මසාමග්ගියාති සම්බන්ධො. තණ්හාවසෙන පතිට්ඨානං, දිට්ඨිවසෙන ආයූහනා. සස්සතදිට්ඨියා පතිට්ඨානං, උච්ඡෙදදිට්ඨියා ආයූහනා. ලීනවසෙන පතිට්ඨානං, උද්ධච්චවසෙන ආයූහනා. කාමසුඛානුයොගවසෙන පතිට්ඨානං, අත්තකිලමථානුයොගවසෙන ආයූහනා. ඔඝතරණසුත්තවණ්ණනායං (සං. නි. 1.1) –

१८२. ज्याच्याद्वारे आर्यश्रावक चार आर्यसत्यांना जाणतो, तो 'बोध' म्हणजे धर्मांची समग्रता (धम्मसामग्गी) होय; आणि आर्यश्रावक चार आर्यसत्यांना जाणतो म्हणून ती 'बोधी' होय. 'अंग' म्हणजे कारणे. 'ज्या धम्मसामग्गीने' असा संबंध आहे. तृष्णेच्या वश होऊन स्थिर होणे (प्रतिष्ठान) आणि दृष्टीच्या वश होऊन प्रयत्न करणे (आयूहना). शाश्वत दृष्टीने स्थिर होणे आणि उच्छेद दृष्टीने प्रयत्न करणे. आळसाने (लीनतेने) स्थिर होणे आणि उद्धच्चाने (चंचलतेने) प्रयत्न करणे. कामसुखानुयोगाच्या वश होऊन स्थिर होणे आणि आत्मक्लेशानुयोगाच्या वश होऊन प्रयत्न करणे. ओघतरणसुत्त स्पष्टीकरणात (संयुत्त निकाय १.१) –

‘‘කිලෙසවසෙන පතිට්ඨානං, අභිසඞ්ඛාරවසෙන ආයූහනා. තණ්හාදිට්ඨීහි පතිට්ඨානං, අවසෙසකිලෙසාභිසඞ්ඛාරෙහි ආයූහනා, සබ්බාකුසලාභිසඞ්ඛාරවසෙන පතිට්ඨානං, සබ්බලොකියකුසලාභිසඞ්ඛාරවසෙන ආයූහනා’’ති –

“क्लेशांच्या वश होऊन स्थिर होणे, अभिसंस्कारांच्या वश होऊन प्रयत्न करणे. तृष्णा आणि दृष्टीने स्थिर होणे, उर्वरित क्लेश व अभिसंस्कारांनी प्रयत्न करणे, सर्व अकुशल अभिसंस्कारांच्या वश होऊन स्थिर होणे, सर्व लौकिक कुशल अभिसंस्कारांच्या वश होऊन प्रयत्न करणे” –

වුත්තෙසු පකාරෙසු ඉධ අවුත්තානං වසෙන වෙදිතබ්බො. කිලෙසසන්තානනිද්දාය උට්ඨහතීති එතෙන සිඛාපත්තවිපස්සනාසහගතානම්පි සතිආදීනං බොජ්ඣඞ්ගභාවං දස්සෙති. චත්තාරීතිආදිනා මග්ගඵලෙන සහගතානං. සත්තහි බොජ්ඣඞ්ගෙහි භාවිතෙහි සච්චපටිවෙධො හොතීති කථමිදං ජානිතබ්බන්ති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘යථාහා’’තිආදි. ඣානඞ්ගමග්ගඞ්ගාදයො වියාති එතෙන බොධිබොජ්ඣඞ්ගසද්දානං සමුදායාවයවවිසයතං දස්සෙති. සෙනඞ්ගරථඞ්ගාදයො වියාති එතෙන පුග්ගලපඤ්ඤත්තියා අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තිභාවං දස්සෙති.

सांगितलेल्या प्रकारांमध्ये जे येथे सांगितले नाही, त्यावरून ते समजून घ्यावे. 'क्लेशांच्या संततीरूप निद्रेतून उठतो' याद्वारे शिखाप्राप्त (सर्वोच्च) विपश्यनेने युक्त असलेल्या स्मृती (सती) इत्यादींचा बोध्यंगभाव दर्शवला आहे. 'चार' इत्यादी शब्दांनी मार्गफलाने युक्त असलेल्यांचे वर्णन आहे. 'सात बोध्यंगांची भावना केल्याने सत्य साक्षात्कार होतो, हे कसे जाणावे?' या शंकेचे निरसन करण्यासाठी 'जसे म्हटले आहे' इत्यादी सांगितले आहे. 'ध्यानांग आणि मार्गांग इत्यादींप्रमाणे' याद्वारे 'बोधी' and 'बोध्यंग' या शब्दांचा समुदाय आणि अवयव यांच्याशी असलेला संबंध दर्शवला आहे. 'सेनांग (सेनेचे अवयव) आणि रथांग (रथाचे अवयव) इत्यादींप्रमाणे' याद्वारे पुद्गलप्रज्ञप्तीची अविद्यमानप्रज्ञप्ती असणे दर्शवले आहे.

බොධාය සංවත්තන්තීති බොජ්ඣඞ්ගාති වුත්තං ‘‘කාරණත්ථො අඞ්ගසද්දො’’ති. බුජ්ඣතීති බොධි, බොධියා එව අඞ්ගාති බොජ්ඣඞ්ගාති වුත්තං ‘‘බුජ්ඣන්තීති බොජ්ඣඞ්ගා’’ති. විපස්සනාදීනං කාරණානං බුජ්ඣිතබ්බානං සච්චානං අනුරූපං පච්චක්ඛභාවෙන පටිමුඛං අවිපරීතං සම්මා බුජ්ඣන්තීති එවං වත්ථුවිසෙසදීපකෙහි උපරිමග්ගෙහි අනුබුජ්ඣන්තීතිආදිනා වුත්තබොධිසද්දෙහි නිප්පදෙසෙන වුත්තං [Pg.415] ‘‘බුජ්ඣනතාසාමඤ්ඤෙන සඞ්ගණ්හාතී’’ති. එත්ථ ච ලීනපතිට්ඨාන-කාමසුඛල්ලිකානුයොග-උච්ඡෙදාභිනිවෙසානං ධම්මවිචය-වීරියපීතිපධාන-ධම්මසාමග්ගී පටිපක්ඛො. උද්ධච්චායූහනඅත්තකිලමථානුයොග-සස්සතාභිනිවෙසානං පස්සද්ධිසමාධි-උපෙක්ඛාපධාන-ධම්මසාමග්ගී පටිපක්ඛො. සති පන උභයත්ථාපි ඉච්ඡිතබ්බා. තථා හි සා සබ්බත්ථිකා වුත්තා.

बोधासाठी (ज्ञानासाठी) संवर्तित होतात म्हणून बोज्झंग (बोध्यंग) म्हटले आहे. 'अंग' हा शब्द कारणाचा वाचक आहे. जो जाणतो (बुद्ध होतो) तो बोधी, आणि बोधीचेच अंग म्हणजे बोज्झंग, म्हणून 'जे जाणतात ते बोज्झंग' असे म्हटले आहे. विपश्यना इत्यादी कारणांमुळे, जाणण्यायोग्य सत्यांना अनुरूप, प्रत्यक्ष रूपाने, संमुख आणि अचूकपणे योग्य प्रकारे जाणतात; अशा प्रकारे वस्तूच्या विशेषत्वाला प्रकाशित करणाऱ्या उच्च मार्गांद्वारे अनुबोध (जाणून घेणे) करतात इत्यादी अर्थांनी युक्त 'बोधी' शब्दाने पूर्णपणे 'जाणण्याच्या सामान्य भावाने संग्रह करतो' असे म्हटले आहे. येथे आळस (लीनता), कामसुखल्लिकानुयोग (इंद्रियसुखात मग्न राहणे) आणि उच्छेद-अभिनिवेश (उच्छेदवादाचा आग्रह) यांच्यासाठी धम्मविचय (धर्मविचय), वीरिय (वीर्य) आणि पीति (प्रीती) प्रधान असलेली धम्मसामग्री (धर्मसामग्री) हा प्रतिपक्ष (विरोधी) आहे. उद्धच्च (उद्धतपणा), आयूहन (प्रयत्न), अत्तकिलमथानुयोग (आत्मक्लेश) आणि सस्सत-अभिनिवेश (शाश्वतवादाचा आग्रह) यांच्यासाठी पस्सद्धि (प्रश्रब्धी), समाधी आणि उपेक्खा (उपेक्षा) प्रधान असलेली धम्मसामग्री हा प्रतिपक्ष आहे. परंतु सती (स्मृती) ही दोन्ही ठिकाणी आवश्यक आहे. म्हणूनच तिला सर्वार्थसाधक (सब्बत्थिक) म्हटले आहे.

සං-සද්දො පසංසායං. පුනදෙව සුන්දරො ච අත්ථොපීති ආහ ‘‘පසත්ථො සුන්දරො ච බොජ්ඣඞ්ගො’’ති. අභිනිබ්බත්තෙතීති අභිවිසිට්ඨභාවෙන නිබ්බත්තෙති සවිසෙසභාවං වදති. ‘‘එකෙ වණ්ණයන්තී’’ති වත්වා තත්ථ යථාවුත්තවිවෙකත්තයතො අඤ්ඤං විවෙකද්වයං උද්ධරිත්වා දස්සෙතුං ‘‘තෙ හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ඣානක්ඛණෙ තාව කිච්චතො වික්ඛම්භනවිවෙකනිස්සිතං, විපස්සනාක්ඛණෙ අජ්ඣාසයතො පටිප්පස්සද්ධිවිවෙකනිස්සිතං භාවෙතීති. තෙනාහ – ‘‘අනුත්තරං විමොක්ඛං උපසම්පජ්ජ විහරිස්සාමී’’ති. තත්ථ තත්ථ නිච්ඡයතාය කසිණජ්ඣානග්ගහණෙන අනුප්පාදානම්පි ගහණං දට්ඨබ්බං.

'सं' हा शब्द प्रशंसेच्या अर्थात आहे. पुन्हा सुंदर असा अर्थ देखील आहे, म्हणून 'प्रशस्त आणि सुंदर बोज्झंग' असे म्हटले आहे. 'अभिनिब्बत्तेति' म्हणजे अतिविशिष्ट भावाने उत्पन्न करतो, सविशेष भाव सांगतो. 'काही जण वर्णन करतात' असे सांगून, तेथे आधी सांगितलेल्या तीन विवेकांशिवाय इतर दोन विवेक उद्धृत करून दाखवण्यासाठी 'ते ही' इत्यादी म्हटले आहे. त्यात ध्यानक्षणी (झाणक्खणे) कार्यावरून विक्खंभन-विवेक-निश्रित (विक्षेपण-विवेक-आश्रित) आणि विपश्यनाक्षणी (विपस्सनाक्खणे) आशयावरून पटिप्पस्सद्धि-विवेक-निश्रित (प्रतिप्रश्रब्धि-विवेक-आश्रित) भावना करतो. म्हणूनच म्हटले आहे – 'अनुत्तर विमोक्षाला प्राप्त करून विहरेन (राहीन).' त्या त्या ठिकाणी निश्चयाने कसिण-ध्यानाच्या ग्रहणाने अनुत्पादाचे देखील ग्रहण समजावे.

හිමවන්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

हिमवंतसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

2. කායසුත්තවණ්ණනා

२. कायसुत्तवण्णना

183. තිට්ඨන්ති එතෙනාති ඨිති, කාරණං. කම්මඋතුචිත්තාහාරසඤ්ඤිතො චතුබ්බිධො පච්චයො ඨිති එතස්සාති පච්චයට්ඨිතිකො. ආහාරපච්චයසද්දා හි එකත්ථා. සුභම්පීති කාමච්ඡන්දො පච්චයො, අසුභෙ සුභාකාරෙන පවත්තනතො සුභන්ති වුච්චති. තෙන කාරණෙන පවත්තනකස්ස අඤ්ඤස්ස කාමච්ඡන්දස්ස නිමිත්තත්තා සුභනිමිත්තන්ති. සුභස්සාති යථාවුත්තස්ස සුභස්ස. ආරම්මණම්පීති සුභාකාරෙන, ඉට්ඨාකාරෙන වා ගය්හමානං රූපාදිආරම්මණම්පි සුභනිමිත්තං වුත්තාකාරෙන. අනුපායමනසිකාරොති ආකඞ්ඛිතස්ස හිතසුඛස්ස අනුපායභූතො මනසිකාරො, තතො එව උප්පථමනසිකාරොති අයොනිසොමනසිකාරො. තස්මින්ති යථානිද්ධාරිතෙ කාමච්ඡන්දභූතෙ තදාරම්මණභූතෙ ච දුවිධෙපි සුභනිමිත්තෙ. අට්ඨකථායං පන ‘‘සුභාරම්මණෙ’’ඉච්චෙව වුත්තං. අත්ථි, භික්ඛවෙ, සුභනිමිත්තන්තිආදීති ආදි-සද්දෙන කාමච්ඡන්දනීවරණස්ස ආහාරදස්සනපාළි උත්තානාති කත්වා වුත්තං – ‘‘එවං සබ්බනීවරණෙසු යොජනා වෙදිතබ්බා’’ති.

१८३. ज्याद्वारे टिकून राहतात ती 'ठिती' (स्थिती) म्हणजे कारण. कर्म, ऋतु, चित्त आणि आहार संज्ञित चार प्रकारचा प्रत्यय (कारण) ज्याची स्थिती आहे तो 'पच्चयट्ठितिको' (प्रत्ययस्थितिक). आहार आणि प्रत्यय हे शब्द एकाच अर्थाचे आहेत. 'सुभं' (शुभ) म्हणजे कामच्छंदाचा प्रत्यय (कारण); अशुभाला शुभाकारात प्रवृत्त करण्यामुळे त्याला 'शुभ' म्हटले जाते. त्या कारणाने प्रवृत्त होणाऱ्या दुसऱ्या कामच्छंदाचे निमित्त असल्यामुळे त्याला 'शुभनिमित्त' म्हणतात. 'सुभस्स' म्हणजे वर सांगितलेल्या शुभाचे. 'आरम्मणंपि' (आलंबन देखील) म्हणजे शुभाकारात किंवा इष्टाकारात ग्रहण केले जाणारे रूपादी आलंबन देखील वर सांगितलेल्या प्रकारे शुभनिमित्त आहे. 'अनुपायमनसिकार' म्हणजे इच्छित हित-सुखासाठी अनुपायभूत (अयोग्य उपाय असलेला) मनसिकार, म्हणूनच तो कुमार्ग-मनसिकार म्हणजेच 'अयोनिसोमनसिकार' (अयोनिशः मनस्कार) होय. 'तस्मिं' म्हणजे वर निश्चित केलेल्या कामच्छंदभूत आणि त्याचे आलंबनभूत अशा दोन्ही प्रकारच्या शुभनिमित्तामध्ये. परंतु अट्ठकथेत 'सुभारम्मणे' (शुभालंबनात) असेच म्हटले आहे. 'अत्थि, भिक्खवे, subhaniमित्तं' (हे भिक्खूंनो, शुभनिमित्त आहे) इत्यादी वाक्यातील 'इत्यादी' शब्दाने कामच्छंद-नीवरणाचा आहार दाखवणारी पाळी (पाठाची ओळ) स्पष्ट आहे, असे स्पष्ट करून म्हटले आहे – 'अशा प्रकारे सर्व नीवरणांमध्ये योजना समजावी.'

පටිඝොපි [Pg.416] පටිඝනිමිත්තං පුරිමුප්පන්නස්ස පච්ඡා උප්පජ්ජනකස්ස නිමිත්තභාවතො. පටිඝාරම්මණං නාම එකූනවීසති ආඝාතවත්ථුභූතා සත්තසඞ්ඛාරා. අරතීති පන්තසෙනාසනාදීසු අරමණං. උක්කණ්ඨිතාති උක්කණ්ඨභාවො. පන්තෙසූති දූරෙසු, විවිත්තෙසු වා. අධිකුසලෙසූති සමථවිපස්සනාධම්මෙසු. අරති රතිපටිපක්ඛො. අරතිතාති අරමණාකාරො. අනභිරතීති අනභිරතභාවො. අනභිරමණාති අනභිරමණාකාරො. උක්කණ්ඨිතාති උක්කණ්ඨනාකාරො. පරිතස්සිතාති උක්කණ්ඨනවසෙනෙව පරිතස්සනා.

पटिघ (प्रतिघ/द्वेष) देखील पटिघनिमित्त आहे, कारण आधी उत्पन्न झालेल्याचा नंतर उत्पन्न होणाऱ्यासाठी निमित्तभाव असतो. पटिघारम्मण (प्रतिघालंबन) म्हणजे एकोणीस आघातवस्तूभूत (द्वेषाचे आधार असलेले) सत्त्व आणि संस्कार. 'अरती' म्हणजे पंतसेनासन (दुर्गम, एकांत शयनासन) इत्यादींमध्ये न रमणे. 'उक्कंठिता' म्हणजे उद्विग्नता (उत्कंठा/उदासीनता). 'पंतेसु' म्हणजे दूरच्या किंवा एकांत ठिकाणी. 'अधिकुसलेसु' म्हणजे समथ (शमथ) आणि विपस्सना (विपश्यना) धर्मांमध्ये. अरती हा रतीचा (रमण्याचा) प्रतिपक्ष आहे. 'अरतिता' म्हणजे न रमण्याचा आकार (भाव). 'अनभिरती' म्हणजे अनभिरत भाव (न रमण्याची अवस्था). 'अनभिरमणा' म्हणजे न रमण्याचा आकार. 'उक्कंठिता' म्हणजे उद्विग्न होण्याचा आकार. 'परितस्सिता' म्हणजे उद्विग्नतेमुळेच होणारी व्याकुळता.

ආගන්තුකං, න සභාවසිද්ධං. කායාලසියන්ති නාමකායෙ අලසභාවො. සම්මොහවිනොදනියං පන ‘‘තන්දීති ජාතිආලසිය’’න්ති වුත්තං. වදතීති එතෙන අතිසීතාදිපච්චයා සඞ්කොචාපත්තිං දස්සෙති. යං සන්ධාය වුත්තං කිලෙසවත්ථුවිභඞ්ගෙ (විභ. අට්ඨ. 857). තන්දීති ජාතිආලසියං. තන්දියනාති තන්දියනාකාරො. තන්දිමනකතාති තන්දියා අභිභූතචිත්තතා. අලසස්ස භාවො ආලස්‍යං. ආලස්‍යායනාකාරො ආලස්‍යායනා. ආලස්‍යායිතස්ස භාවො ආලස්‍යායිතත්තං. ඉති සබ්බෙහිපි ඉමෙහි පදෙහි කිලෙසවසෙන කායාලසියං කථිතං.

आगंतुक (बाहेरून आलेले), स्वभावसिद्ध नाही. 'कायाळसियं' म्हणजे नामकायामध्ये आळसाचा भाव. परंतु संमोहविनोदनीमध्ये 'तंदी म्हणजे जन्मजात आळस' असे म्हटले आहे. 'वदति' (म्हणतात) याद्वारे अतिथंडी इत्यादी प्रत्ययांमुळे (कारणांमुळे) होणारा संकोच दाखवला आहे. ज्याला उद्देशून क्लेसवत्थुविभंगामध्ये (किलेसवत्थुविभंग) म्हटले आहे – 'तंदी' म्हणजे जन्मजात आळस. 'तंदियना' म्हणजे तंद्रीचा (आळसाचा) आकार. 'तंदिमनकता' म्हणजे तंद्रीने अभिभूत झालेली चित्तवृत्ती. आळशाचा भाव म्हणजे 'आळस' (आलस्य). 'आलस्यायना' म्हणजे आळसावण्याचा आकार. 'आलस्यायितत्तं' म्हणजे आळसावलेल्याची अवस्था. अशा प्रकारे या सर्व पदांद्वारे क्लेशाच्या वशतेमुळे होणारा शारीरिक आळस (कायाळसियं) सांगितला आहे.

කිලෙසවසෙනාති සම්මොහවසෙන. කායවිනමනාති කායස්ස විරූපතො නමනා. ජම්භනාති ඵන්දනා. පුනප්පුනං ජම්භනා විජම්භනා. ආනමනාති පුරතො නමනා. විනමනාති පච්ඡතො නමනා. සන්නමනාති සමන්තතො නමනා. පණමනාති යථා හි තන්තතො උට්ඨිතපෙසකාරො කිඤ්චිදෙව උපරිට්ඨිතං ගහෙත්වා උජුං කායං උස්සාපෙති, එවං කායස්ස උද්ධං ඨපනා. බ්‍යාධියකන්ති උප්පන්නබ්‍යාධිතා. ඉති සබ්බෙහිපි ඉමෙහි පදෙහි කිලෙසවසෙන කායඵන්දනමෙව කථිතං (විභ. අට්ඨ. 858).

'किलेसवसेन' (क्लेशाच्या वशतेमुळे) म्हणजे संमोहाच्या वशतेमुळे. 'कायविनमना' म्हणजे शरीराचे विरूप वाकणे. 'जंभना' (जांभई देणे/अंग ताणणे) म्हणजे शरीराचे स्फुरण (कंप). पुन्हा पुन्हा जंभना करणे म्हणजे 'विजंभना' (जांभई देणे/अंग ताणणे). 'आनमना' म्हणजे पुढे वाकणे. 'विनमना' म्हणजे मागे वाकणे. 'सन्नमना' म्हणजे सर्व बाजूंनी वाकणे. 'पणमना' म्हणजे जसे मागावरून उठलेला विणकर वर असलेले काहीतरी पकडून शरीर सरळ उभे करतो, त्याप्रमाणे शरीराला वर सरळ ठेवणे. 'ब्याधियकं' म्हणजे उत्पन्न झालेली व्याधी (आजारी असणे). अशा प्रकारे या सर्व पदांद्वारे क्लेशाच्या वशतेमुळे होणारे शरीराचे स्फुरणच (कंपच) सांगितले आहे.

භත්තපරිළාහොති භත්තවසෙන පරිළාහුප්පත්ති. භුත්තාවිස්සාති භුත්තවතො. භත්තමුච්ඡාති භත්තගෙලඤ්ඤං. අතිභුත්තපච්චයා හි මුච්ඡාපත්තො විය හොති. භත්තකිලමථොති භුත්තපච්චයා කිලන්තභාවො. භත්තපරිළාහොති භත්තදරථො. කුච්ඡිපූරං භුත්තවතො හි පරිළාහුප්පත්තියා උපහතින්ද්‍රියො විය හොති, කායො ඛිජ්ජති. කායදුට්ඨුල්ලන්ති භුත්තභත්තං නිස්සාය කායස්ස අකම්මඤ්ඤතා.

'भत्तपरिळाहो' (भक्तपरिदाह) म्हणजे अन्नामुळे (भक्तामुळे) परिदाह (दाह/अस्वस्थता) उत्पन्न होणे. 'भुत्ताविस्स' म्हणजे जेवण केलेल्याचे. 'भत्तमुच्छा' म्हणजे अन्नामुळे आलेली ग्लानी (भक्तग्लानी). कारण अति जेवल्यामुळे मनुष्य मूर्च्छित झाल्यासारखा होतो. 'भत्तकिलमथो' म्हणजे जेवल्यामुळे आलेला थकवा. 'भत्तपरिळाहो' म्हणजे अन्नामुळे होणारी अस्वस्थता (भक्तदरथ). कारण पोटभर जेवलेल्या माणसाला दाह (अस्वस्थता) उत्पन्न झाल्यामुळे त्याची इंद्रिये दुर्बल झाल्यासारखी होतात आणि शरीर थकते. 'कायदुट्ठुल्लं' (कायदौष्ठुल्य) म्हणजे खाल्लेल्या अन्नाचा आश्रय घेऊन शरीराची अकर्मण्यता (अकार्यक्षमता).

චිත්තස්ස [Pg.417] ලීයනාකාරොති ආරම්මණෙ චිත්තස්ස සඞ්කොචප්පත්ති. චිත්තස්ස අකල්‍යතාති චිත්තස්ස ගිලානභාවො. ගිලානොති අකල්ලකො වුච්චති. තථා චාහ ‘‘නාහං, භන්තෙ, අකල්ලකො’’ති. අකම්මඤ්ඤතාති චිත්තගෙලඤ්ඤසඞ්ඛාතො අකම්මඤ්ඤනාකාරො. ඔලීයනාති ඔලීයනාකාරො. ඉරියාපථිකම්පි චිත්තං යස්ස වසෙන ඉරියාපථං සන්ධාරෙතුං අසක්කොන්තො ඔලීයති, තස්ස තං ආකාරං සන්ධාය වුත්තං ‘‘ඔලීයනා’’ති. දුතියපදං උපසග්ගෙන වඩ්ඪිතං. ලීනන්ති අවිප්ඵාරිකතාය සඞ්කොචප්පත්තං. ඉතරෙ ද්වෙ ආකාරනිද්දෙසා. ථිනන්ති අවිප්ඵාරිකතාය අනුස්සාහනා අසඞ්ගහනසඞ්ගහනං. ථියනාකාරො ථියනා. ථියිතත්තන්ති ථියිතස්ස ආකාරො, අවිප්ඵාරිකතාති අත්ථො.

'चित्ताचा लीनता-आकार' म्हणजे आलंबनामध्ये चित्ताचा संकोच होणे. 'चित्ताची अकल्यता' म्हणजे चित्ताची आजारी अवस्था (ग्लानी). आजारी माणसाला 'अकल्लको' (अकल्य/अस्वस्थ) म्हटले जाते. तसेच म्हटले आहे – 'भंते, मी अस्वस्थ नाही.' 'अकर्मण्यता' म्हणजे चित्ताच्या आजारपणामुळे (ग्लानीमुळे) होणारा अकर्मण्य आकार. 'ओलीयना' म्हणजे संकोच पावण्याचा (लीन होण्याचा) आकार. इर्यापथिक (हालचालींचे) चित्त देखील ज्याच्या प्रभावामुळे इर्यापथ सांभाळण्यास असमर्थ होऊन संकुचित होते, त्याचा तो आकार लक्षात घेऊन 'ओलीयना' असे म्हटले आहे. दुसरे पद उपसर्गाने वाढवले आहे. 'लीनं' म्हणजे अस्फूर्तीमुळे (उत्साहाच्या अभावामुळे) संकोच पावलेले. इतर दोन आकारांचे निर्देश आहेत. 'थीनं' (स्त्यान) म्हणजे अस्फूर्तीमुळे अनुत्साह आणि असंघटन (चित्ताचे विखुरणे). 'थियना' म्हणजे स्त्यान (आळस) होण्याचा आकार. 'थियितत्तं' म्हणजे स्त्यान झालेल्याचा आकार, म्हणजेच अस्फूर्ती असा अर्थ आहे.

චෙතසො අවූපසමොති චිත්තස්ස අවූපසන්තතා අසන්නිසින්නභාවො. තෙනාහ – ‘‘අවූපසන්තාකාරො’’ති. අත්ථතො පනෙතන්ති ස්වායං අවූපසන්තාකාරො වික්ඛෙපසභාවත්තා වික්ඛෙපහෙතුතාය ච අත්ථතො එතං උද්ධච්චකුක්කුච්චමෙව.

“चेतसो अवूपसमो” (चित्ताचा अशांतपणा) म्हणजे चित्ताची अशांत अवस्था, स्थिरावलेले नसणे. म्हणूनच म्हटले आहे – “अवूपसंताकारो” (अशांत स्वरूप). अर्थाच्या दृष्टीने पाहता, हे अशांत स्वरूप विक्षेपस्वभावाचे (भटकणारे) असल्यामुळे आणि विक्षेपाचे कारण असल्यामुळे, अर्थतः हे “उद्धच्च-कुक्कुच्च” (उद्धत्य आणि कृत्य-अकृत्य चिंता) च आहे.

විචිකිච්ඡාය ආරම්මණධම්මා නාම ‘‘බුද්ධෙ කඞ්ඛතී’’තිආදිනා ආගතඅට්ඨකඞ්ඛාවත්ථුභූතා ධම්මා. යස්මා විචිකිච්ඡා බ්‍යාපාදාදයො විය අනු අනු උග්ගහණපච්චයා උප්පජ්ජති, තස්මා කඞ්ඛාට්ඨානීයං ආරම්මණමෙව දස්සිතං ‘‘විචිකිච්ඡාය ආරම්මණධම්මා’’ති. යස්මා පුරිමුප්පන්නා විචිකිච්ඡා පච්ඡා විචිකිච්ඡාය පච්චයො හොති, තස්මා විචිකිච්ඡාපි විචිකිච්ඡාට්ඨානීයධම්මා වෙදිතබ්බා. තත්‍රායං වචනත්ථො – තිට්ඨන්ති පවත්තන්ති එත්ථාති ඨානීයා, විචිකිච්ඡා එව ඨානීයා විචිකිච්ඡාට්ඨානීයා. අට්ඨකථායං පන ආරම්මණස්සපි තත්ථ විසෙසපච්චයතං උපාදාය ‘‘කාමච්ඡන්දො විචිකිච්ඡාති ඉමෙ ද්වෙ ධම්මා ආරම්මණෙන කථිතා’’ති වුත්තං. සුභනිමිත්තස්ස හි පච්චයභාවමත්තං සන්ධායෙතං වුත්තං, තථාපි යථා ‘‘පටිඝම්පි පටිඝනිමිත්ත’’න්ති කත්වා ‘‘බ්‍යාපාදො උපනිස්සයෙන කථිතො’’ති වුත්තං, එවං සුභම්පි සුභනිමිත්තන්ති කත්වා කාමච්ඡන්දො උපනිස්සයෙන කථිතොති සක්කා විඤ්ඤාතුං. සෙසා ථිනමිද්ධඋද්ධච්චකුක්කුච්චානි. තත්ථ ථිනමිද්ධං අඤ්ඤමඤ්ඤං සහජාතාදිවසෙන පච්චයො, තථා උද්ධච්චකුක්කුච්චන්ති. උභයෙසම්පි උපනිස්සයකොටියා පච්චයභාවෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථීති ආහ ‘‘සහජාතෙන ච උපනිස්සයෙන චා’’ති.

“विचिकित्सेचे आलंबनधर्म” (विचिकिच्छाय आरम्मणधम्मा) म्हणजे “बुद्धाविषयी शंका घेतो” इत्यादींद्वारे आलेले आठ शंकास्पद विषय (अट्ठकङ्खावत्यूभूत धम्मा) होत. ज्याप्रमाणे विचिकित्सा (शंका) ही व्यापाद (द्वेष) इत्यादींप्रमाणे वारंवार चुकीच्या ग्रहणामुळे उत्पन्न होते, म्हणूनच शंकेचे स्थान असलेल्या आलंबनालाच “विचिकित्सेचे आलंबनधर्म” असे दर्शविले आहे. ज्या अर्थी पूर्वी उत्पन्न झालेली विचिकित्सा ही नंतरच्या विचिकित्सेसाठी प्रत्यय (कारण) बनते, त्या अर्थी विचिकित्सा देखील “विचिकित्सा-स्थानीय धर्म” (विचिकिच्छाठानीयधम्मा) म्हणून ओळखली पाहिजे. तेथे हा शब्दार्थ आहे – ज्याच्यामध्ये ते स्थित असतात किंवा प्रवृत्त होतात ते “स्थानीय” (ठानीया) होत; विचिकित्साच स्थानीय आहे म्हणून “विचिकित्सा-स्थानीय”. परंतु अट्ठकथेमध्ये आलंबनाच्या तेथील विशेष प्रत्ययभावाला (कारणभावाला) गृहीत धरून “कामच्छंद आणि विचिकित्सा हे दोन धर्म आलंबनाच्या द्वारे सांगितले आहेत” असे म्हटले आहे. हे शुभनिमित्ताच्या केवळ प्रत्ययभावाचा संदर्भ देऊन म्हटले आहे, तरीही ज्याप्रमाणे “प्रतिघ हेच प्रतिघनिमित्त आहे” असे मानून “व्यापाद उपनिस्सय (प्रबळ कारण) द्वारे सांगितला आहे” असे म्हटले आहे, त्याचप्रमाणे “शुभ हेच शुभनिमित्त आहे” असे मानून “कामच्छंद उपनिस्सय द्वारे सांगितला आहे” असे समजता येऊ शकते. उर्वरित “थीन-मिद्ध” (आळस आणि डुलकी) आणि “उद्धच्च-कुक्कुच्च” (अस्वस्थता आणि पश्चात्ताप) आहेत. तेथे थीन-मिद्ध हे परस्परांना सहजात (एकत्र उत्पन्न होणे) इत्यादीद्वारे प्रत्यय (कारण) आहेत, तसेच उद्धच्च-कुक्कुच्च देखील. या दोन्हीच्या बाबतीत उपनिस्सय कोटीने (प्रबळ कारणाच्या पातळीवर) प्रत्ययभाव असण्याविषयी काही बोलण्याची गरजच नाही, म्हणूनच “सहजाताने आणि उपनिस्सयाने” असे म्हटले आहे.

යස්මා [Pg.418] සති නාම ‘‘චත්තාරො සතිපට්ඨානා’’තිආදිනා තෙසං තෙසං ධම්මානං අනුස්සරණවසෙන වත්තති, තස්මා තෙ ධම්මා සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගට්ඨානීයා නාම. ලොකුත්තරධම්මෙ ච අනුස්සවාදිවසෙන ගහෙත්වා තථා පවත්තතෙව. තෙන වුත්තං ‘‘සතියා’’තිආදි.

ज्या अर्थी “सती” (स्मृती) ही “चार सतिपट्ठान” (चार स्मृतीप्रस्थान) इत्यादींद्वारे त्या त्या धर्मांच्या अनुस्मरण करण्याच्या रूपाने प्रवृत्त होते, त्या अर्थी ते धर्म “सतिसंबोज्झङ्ग-स्थानीय” (स्मृती-संबोध्यंग-स्थानीय) म्हणून ओळखले जातात. आणि लोकोत्तर धर्मांना श्रुती (ऐकणे) इत्यादींच्या द्वारे ग्रहण करून ती तशाच प्रकारे प्रवृत्त होते. म्हणूनच “सतीचा” इत्यादी म्हटले आहे.

කොසල්ලං වුච්චති පඤ්ඤා, තතො උප්පන්නා කොසල්ලසම්භූතා. අනවජ්ජසුඛවිපාකාති අනවජ්ජා හුත්වා සුඛවිපාකා විපච්චනකා. පදද්වයෙන පච්චයතො සභාවතො කිච්චතො ඵලතො කුසලධම්මං දස්සෙති. අකුසලනිද්දෙසෙපි එසෙව නයො. සාවජ්ජාති ගාරය්හා. අනවජ්ජාති අගාරය්හා. හීනා ලාමකා. පණීතා සෙට්ඨා. කණ්හා කාළකා අසුද්ධා. සුක්කා ඔදාතා සුද්ධා. පටිභාග-සද්දො පඨමෙ විකප්පෙ සදිසකොට්ඨාසත්ථො, දුතියෙ පටිපක්ඛකොට්ඨාසත්ථො, තතියෙ නිග්ගහෙතබ්බපටිපක්ඛකොට්ඨාසත්ථො දට්ඨබ්බො.

“कोसल्ल” (कौशल्य) म्हणजे “पञ्ञा” (प्रज्ञा) म्हटले जाते, तिच्यापासून उत्पन्न झालेली ती “कोसल्लसंभूता” (कौशल्यसंभूत) होय. “अनवज्जसुखविपाका” म्हणजे अनवद्य (दोषरहित) होऊन सुखकारक विपाक (फळ) देणारी. या दोन पदांद्वारे प्रत्यय (कारण), स्वभाव, कृत्य आणि फल या दृष्टीने कुशल धर्मांचे दर्शन घडवले जाते. अकुशल निर्देशातही हाच नियम लागू होतो. “सावज्जा” म्हणजे निंदनीय (गारय्हा). “अनवज्जा” म्हणजे अनिंदनीय (अगारय्हा). “हीना” म्हणजे कनिष्ठ/हीन (लामका). “पणीता” म्हणजे श्रेष्ठ (सेट्ठा). “कण्हा” म्हणजे काळे/अशुद्ध (काळका अशुद्धा). “सुक्का” म्हणजे पांढरे/शुद्ध (ओदाता सुद्धा). “प्रतिभाग” (पतिभाग) हा शब्द पहिल्या पर्यायात “समान वर्गाचा अर्थ” (सदिसकोट्ठासत्थो), दुसऱ्या पर्यायात “विरोधी वर्गाचा अर्थ” (पतिपक्खकोट्ठासत्थो) आणि तिसऱ्या पर्यायात “निग्रह करण्यायोग्य विरोधी वर्गाचा अर्थ” (निग्गहेतब्बपतिपक्खकोट्ठासत्थो) असा समजला पाहिजे.

කුසලකිරියාය ආදිකම්මභාවෙන පවත්තවීරියං ධිතිසභාවතාය ධාතූති වුත්තන්ති ආහ ‘‘ආරම්භධාතූති පඨමාරම්භවීරිය’’න්ති. ලද්ධාසෙවනං වීරියං බලප්පත්තං හුත්වා පටිපක්ඛං විධමතීති ආහ – ‘‘නික්කමධාතූති කොසජ්ජතො නික්ඛන්තත්තා තතො බලවතර’’න්ති. අධිමත්තාධිමත්තතරානං පටිපක්ඛධම්මානං විධමනසමත්ථං පටුපටුතරාදිභාවප්පත්තං හොතීති ආහ – ‘‘පරක්කමධාතූති පරං පරං ඨානං අක්කමනතාය තතොපි බලවතර’’න්ති.

कुशल क्रियेच्या प्रारंभिक कार्यारूपाने प्रवृत्त होणारे वीर्य, धैर्याच्या स्वभावामुळे “धातू” म्हटले गेले आहे; म्हणूनच म्हटले आहे – “आरंभधातू म्हणजे प्रथम आरंभ केलेले वीर्य”. वारंवार अभ्यासाने प्राप्त झालेले वीर्य बलवान होऊन विरोधी पक्षाचा नाश करते; म्हणूनच म्हटले आहे – “निक्कमधातू (निष्क्रमणधातू) म्हणजे आळसातून बाहेर पडल्यामुळे त्यापेक्षा अधिक बलवान”. अत्यंत तीव्र अशा विरोधी धर्मांचा नाश करण्यास समर्थ आणि उत्तरोत्तर अधिक तीव्र अवस्था प्राप्त करणारे वीर्य; म्हणूनच म्हटले आहे – “परक्कमधातू (पराक्रमधातू) म्हणजे उत्तरोत्तर उच्च स्थानांवर आक्रमण करण्याच्या स्वभावामुळे त्यापेक्षाही अधिक बलवान”.

තිට්ඨති පවත්තති එත්ථාති ඨානීයා. ආරම්මණධම්මා, පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස ඨානීයාති පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගට්ඨානීයාති ‘‘පීතියා ආරම්මණධම්මා’’ති වුත්තං. යස්මා අපරාපරුප්පත්තියා පීතිපි තථා වත්තබ්බතං ලභතීති වුත්තං විසුද්ධිමග්ගෙ ‘‘පීතියා එව තං නාම’’න්ති. දරථපස්සද්ධීති දරථො කිලෙසපරිළාහො, සො පස්සම්භති එතායාති දරථපස්සද්ධි, කායපස්සද්ධියා වෙදනාදිඛන්ධත්තයස්ස විය රූපකායස්සපි පස්සම්භනං හොති, චිත්තපස්සද්ධියා චිත්තස්සෙව පස්සම්භනං, තතො එවෙත්ථ භගවතා ලහුතාදීනං විය දුවිධතා වුත්තා. තථා සමාහිතාකාරං සල්ලක්ඛෙත්වා ගය්හමානො සමථොව සමථනිමිත්තං, තස්ස ආරම්මණභූතං පටිභාගනිමිත්තම්පි. විවිධං අග්ගං එතස්සාති බ්‍යග්ගො, වික්ඛෙපො. තථා හි සො අනවට්ඨානරසො භන්තතාපච්චුපට්ඨානො වුත්තො. එකග්ගභාවතො බ්‍යග්ගපටිපක්ඛොති අබ්‍යග්ගො, සමාධි, සො එව නිමිත්තන්ති පුබ්බෙ විය වත්තබ්බං. තෙනාහ ‘‘තස්සෙව වෙවචන’’න්ති.

ज्यामध्ये ते स्थित असतात किंवा प्रवृत्त होतात ते “स्थानीय” (ठानीया) होत. आलंबनधर्म हे पीतिसंबोज्झंगाचे (प्रीति-संबोध्यंगाचे) स्थानीय असल्यामुळे “पीतिसंबोज्झंग-स्थानीय” होत; म्हणूनच “पीतीचे आलंबनधर्म” असे म्हटले आहे. ज्या अर्थी वारंवार उत्पन्न झाल्यामुळे पीतीलाही तसे म्हणता येते, म्हणूनच विसुद्धिमग्गात म्हटले आहे – “ते केवळ पीतीचेच नाव आहे”. “दरथपस्सद्धि” (क्लेश-शमन) म्हणजे “दरथ” म्हणजे क्लेशांचा परिदाह (जळजळ), तो जिच्याद्वारे शांत होतो ती “दरथपस्सद्धि” होय. “कायपस्सद्धि” (काय-प्रश्रब्धी) द्वारे वेदना इत्यादी तीन स्कंधांप्रमाणे रूपकायाचेही शमन होते, आणि “चित्तपस्सद्धि” (चित्त-प्रश्रब्धी) द्वारे चित्ताचेच शमन होते. म्हणूनच येथे भगवंतांनी लहुता (लघुता) इत्यादींप्रमाणे याचे द्विविध स्वरूप सांगितले आहे. तसेच, समाहित (एकाग्र) स्वरूपाचे निरीक्षण करून ग्रहण केला जाणारा समथ (शमथ) हाच “समथनिमित्त” आहे, आणि त्याचे आलंबन असणारे “प्रतिभागनिमित्त” देखील आहे. ज्याची विविध अग्रे (ध्येये) असतात तो “ब्यग्ग” (व्यग्र) म्हणजेच विक्षेप (भटकणे) होय. कारण तो अस्थिरता-रस आणि भ्रमण-प्रत्युपस्थान असलेला सांगितला आहे. एकाग्रतेमुळे व्यग्राचा विरोधी असलेला “अब्यग्ग” (अव्यग्र) म्हणजेच समाधी होय, तोच निमित्त आहे, असे पूर्वीप्रमाणेच म्हटले पाहिजे. म्हणूनच म्हटले आहे – “तो त्याचाच पर्याय आहे”.

යො [Pg.419] ආරම්මණෙ ඉට්ඨානිට්ඨාකාරං අනාදියිත්වා ගහෙතබ්බො මජ්ඣත්තාකාරො, යො ච පුබ්බෙ උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාවසෙන උප්පන්නො මජ්ඣත්තාකාරො, දුවිධොපි සො උපෙක්ඛාය ආරම්මණධම්මොති අධිප්පෙතොති ආහ – ‘‘අත්ථතො පන මජ්ඣත්තාකාරො උපෙක්ඛාට්ඨානීයා ධම්මාති වෙදිතබ්බො’’ති. ආරම්මණෙන කථිතා ආරම්මණස්සෙව තෙසං විසෙසපච්චයභාවතො. සෙසාති වීරියාදයො චත්තාරො ධම්මා. තෙසඤ්හි උපනිස්සයොව සාතිසයො ඉච්ඡිතබ්බොති.

आलंबनामध्ये इष्ट किंवा अनिष्ट स्वरूपाचा स्वीकार न करता ग्रहण केलेले जे तटस्थ स्वरूप आहे, आणि पूर्वी उपेक्खासंबोज्झंगाच्या (उपेक्षा-संबोध्यंगाच्या) भावनेमुळे उत्पन्न झालेले जे तटस्थ स्वरूप आहे, हे दोन्ही प्रकार उपेक्षेचे आलंबनधर्म म्हणून अभिप्रेत आहेत; म्हणूनच म्हटले आहे – “परंतु अर्थाच्या दृष्टीने तटस्थ स्वरूप हे “उपेक्षा-स्थानीय धर्म” म्हणून ओळखले पाहिजे”. ते आलंबनाच्या द्वारे सांगितले आहेत, कारण आलंबनच त्यांचा विशेष प्रत्यय (कारण) आहे. “उर्वरित” म्हणजे वीर्य इत्यादी चार धर्म होत. कारण त्यांचा उपनिस्सय (प्रबळ कारण) हाच प्रकर्षाने इच्छिला पाहिजे.

කායසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

कायसुत्त-वर्णना (कायसूत्राचे स्पष्टीकरण) समाप्त झाली।

3. සීලසුත්තවණ්ණනා

३. शीलसुत्त-वर्णना (शीलसूत्राचे स्पष्टीकरण).

184. ඛීණාසවස්ස ලොකුත්තරං සීලං නාම මග්ගඵලපරියාපන්නා සම්මාවාචාකම්මන්තාජීවා සීලලක්ඛණප්පත්තා තදඤ්ඤෙ චෙතනාදයො. ලොකියං පන කිරියාබ්‍යාකතචිත්තපරියාපන්නං චාරිත්තසීලං, වාරිත්තසීලස්ස පන සම්භවො එව නත්ථි විරමණවසෙන පවත්තියා අභාවතො. ‘‘පුබ්බභාගසීලං ලොකියසීල’’න්ති කෙචි.

१८४. क्षीणासवाचे (ज्यांचे आस्रव नष्ट झाले आहेत अशा अर्हतांचे) “लोकोत्तर शील” म्हणजे मार्ग आणि फल यांमध्ये समाविष्ट असलेले, शीलाचे लक्षण प्राप्त झालेले सम्मावाचा (सम्यक् वाचा), सम्माकम्मन्त (सम्यक् कर्मान्त) आणि सम्माआजीव (सम्यक् आजीव) आणि त्याव्यतिरिक्त चेतना इत्यादी धर्म होत. लौकिक शील मात्र क्रिया-अव्याकृत चित्तामध्ये समाविष्ट असलेले “चारित्र्यशील” (चारित्तसील) आहे; परंतु तेथे “वारित्र्यशीलाचा” (वर्ज्य करण्याचे शील) संभवच नाही, कारण विरती (वर्ज्य करणे) च्या रूपाने प्रवृत्तीचा अभाव असतो. काही आचार्य म्हणतात – “पूर्वभाग शील हेच लौकिक शील होय”.

චක්ඛුදස්සනන්ති චක්ඛූහි දස්සනං. ලක්ඛණස්ස දස්සනන්ති සභාවධම්මානං සඞ්ඛතානං පච්චත්තලක්ඛණස්ස ඤාතපරිඤ්ඤාය, අනිච්චාදිසාමඤ්ඤලක්ඛණස්ස තීරණපරිඤ්ඤාය දස්සනං. පජහන්තොපි හි තෙ පහාතබ්බාකාරතො පස්සති නාම. නිබ්බානස්ස තථලක්ඛණං මග්ගඵලෙහි දස්සනං, තං පන පටිවිජ්ඣනං. ඣානෙන පථවීකසිණාදීනං, අභිඤ්ඤාහි රූපානං දස්සනම්පි ඤාණදස්සනමෙව. චක්ඛුදස්සනං අධිප්පෙතං සවනපයිරුපාසනානං පරතො ගහිතත්තා. පඤ්හපයිරුපාසනන්ති පඤ්හපුච්ඡනවසෙන පයිරුපාසනං අඤ්ඤකම්මත්ථාය උපසඞ්කමනස්ස කෙවලං උපසඞ්කමනෙනෙව ජොතිතත්තා.

चक्खुदस्सनन्ति (चक्षुदर्शन) म्हणजे डोळ्यांनी पाहणे. लक्खणस्स दस्सनन्ति (लक्षणाचे दर्शन) म्हणजे स्वभावधर्मांच्या, संस्कृत (संखत) धर्मांच्या वैयक्तिक लक्षणांचे (पच्चत्तलक्खण) 'ज्ञातपरिज्ञा' द्वारे आणि अनित्यादी सामान्य लक्षणांचे 'तीरणपरिज्ञा' द्वारे दर्शन होय. कारण त्याग करणारा देखील त्यांचा त्याग करण्याच्या आकाराने पाहतोच. निर्वाणाचे यथार्थ लक्षण मार्ग आणि फळांद्वारे पाहणे, ते म्हणजे 'प्रतिवेध' (पटिविज्झन) होय. ध्यानाने पृथ्वीकसिण आदींचे, आणि अभिज्ञांनी रूपांचे दर्शन घेणे हे देखील 'ज्ञानदर्शन'च आहे. येथे चक्षुदर्शन अभिप्रेत आहे कारण श्रवण आणि पर्युपासना यांच्यानंतर त्याचे ग्रहण केले गेले आहे. पञ्हपयिरुपासनन्ति (प्रश्नपर्युपासना) म्हणजे प्रश्न विचारण्याच्या स्वरूपात पर्युपासना (सेवा/संगती) करणे, कारण इतर कामासाठी जवळ जाणे हे केवळ जवळ जाण्यानेच स्पष्ट होते।

අරියානං අනුස්සති නාම ගුණවසෙන, තත්ථාපි ලද්ධඔවාදාවජ්ජනමුඛෙන යථාභූතසීලාදිගුණානුස්සරණන්ති දස්සෙතුං ‘‘ඣානවිපස්සනා’’තිආදි වුත්තං. අඤ්ඤෙසංයෙව සන්තිකෙති අරියෙහි අඤ්ඤෙසං සාසනිකානංයෙව සන්තිකෙ. තෙනාහ – ‘‘අනුපබ්බජ්ජා නාමා’’ති. අඤ්ඤෙසූති සාසනිකෙහි අඤ්ඤෙසු තාපසපරිබ්බාජකාදීසු. තත්ථ හි පබ්බජ්ජා අරියානං අනුපබ්බජ්ජා නාම න හොතීති වුත්තං.

अरियानं अनुस्सति (अर्यांचे अनुस्मरण) म्हणजे गुणांच्या द्वारे, आणि त्यातही मिळालेल्या उपदेशाचे आवर्जन (स्मरण) करण्याच्या मुखाने यथाभूत शील इत्यादी गुणांचे अनुस्मरण करणे, हे दर्शवण्यासाठी 'झानविपस्सना' (ध्यानविपश्यना) इत्यादी म्हटले आहे. 'अञ्ञेसंयेव सन्तिके' (इतरांच्याच जवळ) म्हणजे अर्यांशिवाय इतर शासनिकांच्या (शासनातील लोकांच्या) जवळ. म्हणूनच म्हटले आहे - 'अनुपब्बज्जा नामा' (अनुप्रव्रज्या). 'अञ्ञेसु' (इतरांमध्ये) म्हणजे शासनिकांशिवाय इतर तापस, परिव्राजक इत्यादींमध्ये. कारण तेथे घेतलेली प्रव्रज्या ही अर्यांची अनुप्रव्रज्या होत नाही, असे म्हटले आहे.

සතසහස්සමත්තා [Pg.420] අහෙසුං සමන්තපාසාදිකත්තා මහාථෙරස්ස. ලඞ්කාදීපෙති නිස්සයසීසෙන නිස්සිතසල්ලක්ඛණං. න හි පබ්බජ්ජා දීපපටිලද්ධා, අථ ඛො දීපනිවාසිආචරියපටිලද්ධා. මහින්ද…පෙ… පබ්බජන්ති නාම තස්ස පරිවාරතාය පබ්බජ්ජායාති.

महाथेरांच्या समन्तपासादिका (सर्वतोभद्र) गुणवत्तेमुळे सुमारे एक लाख (भिक्खू) झाले. 'लङ्कादीपे' (लंकाद्विपात) हे आश्रयाच्या (निस्य) मुख्यतेने आश्रिताचे लक्षण आहे. कारण प्रव्रज्या ही द्वीपाकडून प्राप्त झालेली नाही, तर द्वीपात राहणाऱ्या आचार्यांकडून प्राप्त झाली आहे. 'महिंद...पे... पब्बजन्ति' म्हणजे त्यांच्या परिवाराचे सदस्य म्हणून प्रव्रजित होणे, याला प्रव्रज्या म्हणतात.

සරතීති තං ඔවාදානුසාසනිධම්මං චින්තෙති චිත්තෙ කරොති. විතක්කාහතං කරොතීති පුනප්පුනං පරිවිතක්කනෙන තදත්ථං විතක්කනිප්ඵාදිතං කරොති. ආරද්ධො හොතීති සම්පාදිතො හොති. තං පන සම්පාදනං පාරිපූරි එවාති ආහ ‘‘පරිපුණ්ණො හොතී’’ති. තත්ථාති යථාවුත්තෙ ධම්මෙ. ඤාණචාරවසෙනාති ඤාණස්ස පවත්තනවසෙන. තෙසං තෙසං ධම්මානන්ති තස්මිං තස්මිං ඔවාදධම්මෙ ආගතානං රූපාරූපධම්මානං. ලක්ඛණන්ති විසෙසලක්ඛණං සාමඤ්ඤලක්ඛණඤ්ච. පවිචිනතීති ‘‘ඉදං රූපං එත්තකං රූප’’න්තිආදිනා විචයං ආපජ්ජති. ඤාණඤ්ච රොපෙතීති ‘‘අනිච්චං චලං පලොකං පභඞ්ගූ’’තිආදිනා ඤාණං පවත්තෙති. වීමංසනං…පෙ… ආපජ්ජතීති රූපසත්තකාරූපසත්තකක්කමෙන විපස්සනං පච්චක්ඛතො විය අනිච්චතාදීනං දස්සනං සම්මසනං ආපජ්ජති.

सरतीति (स्मरण करतो) म्हणजे त्या उपदेश व अनुशासनाच्या धर्माचे चिंतन करतो, मनात आणतो. 'वितक्काहतं करोति' म्हणजे वारंवार विचार करून त्या अर्थाला वितर्काने निष्पन्न करतो. 'आरद्धो होति' म्हणजे संपादन करतो (सुरू करतो). ते संपादन म्हणजेच परिपूर्णता होय, म्हणून 'परिपुण्णो होति' (परिपूर्ण होतो) असे म्हटले आहे. 'तत्थ' (तेथे) म्हणजे यथावृत्त धर्मामध्ये. 'ञाणचारवसेना' (ज्ञानचाराच्या वशाने) म्हणजे ज्ञानाच्या प्रवृत्तीच्या वशाने. 'तेसं तेसं धम्मानं' (त्या त्या धर्मांचे) म्हणजे त्या त्या उपदेशधर्मात आलेल्या रूप आणि अरूप धर्मांचे. 'लक्खणं' म्हणजे विशेष लक्षण आणि सामान्य लक्षण. 'पविचिनति' (प्रविचय करतो) म्हणजे 'हे रूप आहे, एवढे रूप आहे' इत्यादी प्रकारे विचार करतो. 'ञाणञ्च रोपेति' (ज्ञान प्रस्थापित करतो) म्हणजे 'अनित्य, चंचल, नाशवंत, भंग पावणारे' इत्यादी प्रकारे ज्ञान प्रवृत्त करतो. 'वीमंसनं...पे... आपज्जति' म्हणजे रूपसप्तक आणि अरूपसप्तक यांच्या क्रमाने विपश्यनेला प्रत्यक्ष पाहिल्याप्रमाणे अनित्यता इत्यादींचे दर्शन म्हणजेच संमर्शन (समसन) प्राप्त करतो.

උභයම්පෙතන්ති ඵලානිසංසාති වුත්තද්වයං. අත්ථතො එකං පරියායසද්දත්තා. පටිකච්චාති පගෙව. මරණකාලෙති මරණකාලසමීපෙ. සමීපත්ථෙ හි ඉදං භුම්මන්ති ආහ ‘‘මරණස්ස ආසන්නකාලෙ’’ති.

उभयम्पेतं (हे दोन्ही) म्हणजे 'फल' आणि 'आनिसंस' (अनुशंसा/फायदा) हे दोन शब्द. अर्थाच्या दृष्टीने हे दोन्ही एकच आहेत कारण ते पर्यायी शब्द आहेत. 'पटिकच्चा' म्हणजे आधीच. 'मरणकाले' म्हणजे मरणकाळाच्या समीप. कारण हा सप्तमी विभक्तीचा प्रयोग समीप अर्थात आहे, म्हणूनच 'मरणस्स आसन्नकाले' (मरणाच्या आसन्न काळात) असे म्हटले आहे.

සො තිවිධො හොති ඤාණස්ස තික්ඛමජ්ඣමුදුභාවෙන. තෙනාහ ‘‘කප්පසහස්සායුකෙසූ’’තිආදි. උපහච්චපරිනිබ්බායී නාම ආයුවෙමජ්ඣං අතික්කමිත්වා පරිනිබ්බායනතො. යත්ථ කත්ථචීති අවිහාදීසු යත්ථ කත්ථචි. සප්පයොගෙනාති විපස්සනාඤාණසඞ්ඛාරසඞ්ඛාතෙන පයොගෙන, සහ විපස්සනාපයොගෙනාති අත්ථො. සුද්ධාවාසභූමියං උද්ධංයෙව මග්ගසොතො එතස්සාති උද්ධංසොතො. පටිසන්ධිවසෙන අකනිට්ඨභවං ගච්ඡතීති අකනිට්ඨගාමී.

तो ज्ञानाच्या तीक्ष्ण, मध्यम आणि मृदू भावामुळे तीन प्रकारचा असतो. म्हणूनच 'कप्पसहस्सायुकेसू' (हजार कल्प आयुष्य असलेल्यांमध्ये) इत्यादी म्हटले आहे. 'उपहच्चपरिनिब्बायी' म्हणजे आयुष्याचा मध्यभाग ओलांडून परिनिर्वाण प्राप्त करणारा. 'यत्थ कत्थचि' (जिथे कुठेही) म्हणजे अविह इत्यादी शुद्धीवासांमध्ये जिथे कुठेही. 'सप्पयोगेna' म्हणजे विपश्यनाज्ञान आणि संस्कारांनी युक्त अशा प्रयोगाने, म्हणजेच विपश्यना प्रयोगासह असा अर्थ आहे. शुद्धवास भूमीमध्ये ज्याचा मार्गप्रवाह वरच्या दिशेनेच असतो, तो 'उद्धंसोतो' (उर्ध्वस्रोत) होय. प्रतिसंधीच्या वशाने जो अकनिष्ठ भवनात जातो, तो 'अकनिट्ठगामी' (अकनिष्ठगामी) होय.

අවිහාදීසු වත්තමානොපි එකංසතො උද්ධංගමනාරහො පුග්ගලො අකනිට්ඨගාමී එව නාමාති වුත්තං ‘‘එකො උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමීති පඤ්ච හොන්තී’’ති. තෙසන්ති නිද්ධාරණෙ සාමිවචනං. උද්ධංසොතභාවතො යදිපි හෙට්ඨිමාදීසුපි අරියභූමි නිබ්බත්තතෙව, තථාපි තත්ථ භූමීසු ආයුං [Pg.421] අග්ගහෙත්වා අකනිට්ඨභවෙ ආයුවසෙනෙව සොළසකප්පසහස්සායුකතා දට්ඨබ්බා. ‘‘සත්ත ඵලා සත්තානිසංසා පාටිකඞ්ඛා’’ති වුත්තත්තා ‘‘අරහත්තමග්ගස්ස පුබ්බභාගවිපස්සනා බොජ්ඣඞ්ගා කථිතා’’ති වුත්තං. සත්තන්නම්පි සහභාවො ලබ්භතීති ‘‘අපුබ්බං අචරිමං එකචිත්තක්ඛණිකා’’ති වුත්තං. තයිදං පාළියං තත්ථ තත්ථ ‘‘තස්මිං සමයෙ’’ති ආගතවචනෙන විඤ්ඤායති, බොජ්ඣඞ්ගානං පන නානාසභාවත්තා ‘‘නානාලක්ඛණා’’ති වුත්තං.

अविह इत्यादींमध्ये राहत असतानाही जो पुद्गल निश्चितपणे वर जाण्यास पात्र असतो, त्याला 'अकनिष्ठगामी'च म्हटले जाते, म्हणूनच 'एगो उद्धंसोतो अकनिट्ठगामीति पञ्च होन्ती' (एक उर्ध्वस्रोत अकनिष्ठगामी मिळून पाच होतात) असे म्हटले आहे. 'तेसं' (त्यांच्यामध्ये) हा निर्धारण अर्थातील षष्ठी विभक्तीचा प्रयोग आहे. उर्ध्वस्रोत स्वभावामुळे जरी खालच्या इत्यादी आर्यभूमींमध्ये देखील जन्म होतोच, तरीही त्या भूमींमधील आयुष्य न धरता, अकनिष्ठ भवनातील आयुष्याच्या वशानेच सोळा हजार कल्प आयुष्य समजले पाहिजे. 'सत्त फला सत्तानिसंसा पाटिकङ्खा' (सात फळे आणि सात अनुशंसा अपेक्षित आहेत) असे म्हटल्यामुळे 'अर्हत् मार्गाच्या पूर्वभागातील विपश्यनेला बोध्यंग म्हटले आहे' असे सांगितले आहे. साती बोध्यंगांचा सहभाव प्राप्त होतो, म्हणूनच 'अपुब्बं अचरिमं एकचित्तक्खणिका' (मागे-पुढे न होता एकाच चित्तक्षणात) असे म्हटले आहे. हे पाळीमध्ये ठिकठिकाणी 'तस्मिं समये' (त्या समयाला) या आलेल्या वचनावरून समजते, परंतु बोध्यंगांचे स्वभाव वेगवेगळे असल्यामुळे त्यांना 'नानालक्खणा' (विविध लक्षणांचे) म्हटले आहे.

සීලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

शीलसुत्तवण्णना (शील सूत्राचे वर्णन) समाप्त झाले.

4. වත්ථසුත්තවණ්ණනා

४. वत्थसुत्तवण्णना (वस्त्र सूत्राचे वर्णन)

185. ‘‘සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො’’ති එවං චෙ මය්හං හොතීති සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො නාම සෙට්ඨො උත්තමො පවරො, තස්මාහං සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගසීසෙන ඵලසමාපත්තිං අප්පෙත්වා විහරිස්සාමීති එවං චෙ මය්හං පුබ්බභාගෙ හොතීති අත්ථො. ‘‘අප්පමාණො’’ති එවං මය්හං හොතීති ස්වායං සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො, සබ්බසො පමාණකරකිලෙසාභාවතො අප්පමාණධම්මාරම්මණතො ච අප්පමාණොති එවං මය්හං අන්තොසමාපත්තියං අසම්මොහවසෙන හොති. සුපරිපුණ්ණොති භාවනාපාරිපූරියා සුට්ඨු පරිපුණ්ණොති එවං මය්හං අන්තොසමාපත්තියං අසම්මොහවසෙන හොතීති. තිට්ඨතීති යථාකාලපරිච්ඡෙදසමාපත්තියා අවට්ඨානෙන තප්පරියාපන්නතාය සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො තිට්ඨති පටිබන්ධවසෙන. උප්පාදං අනාවජ්ජිතත්තාති උප්පාදස්ස අනාවජ්ජනෙන අසමන්නාහාරෙන. උප්පාදසීසෙන චෙත්ථ උප්පාදවන්තොව සඞ්ඛාරා ගහිතා. අනුප්පාදන්ති නිබ්බානං උප්පාදාභාවතො උප්පාදවන්තෙහි ච විනිස්සටත්තා. පවත්තන්ති විපාකප්පවත්තං. අප්පවත්තන්ති නිබ්බානං තප්පටික්ඛෙපතො. නිමිත්තන්ති සබ්බසඞ්ඛාරනිමිත්තං. අනිමිත්තන්ති නිබ්බානං. සඞ්ඛාරෙති උප්පාදාදිඅනාමසනෙන කෙවලමෙව සඞ්ඛාරගහණං. විසඞ්ඛාරන්ති නිබ්බානං. ආවජ්ජිතත්තා ආවජ්ජිතකාලතො පට්ඨාය ආරබ්භ පවත්තියා සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො තිට්ඨති. අට්ඨහාකාරෙහීති අට්ඨහි කාරණෙහි. ජානාතීති සමාපත්තිතො වුට්ඨිතකාලෙ පජානාති. අට්ඨහාකාරෙහීති උප්පාදාවජ්ජනාදීහි චෙව අනුප්පාදාවජ්ජනාදීහි ච වුත්තාකාරවිපරීතෙහි අට්ඨහි ආකාරෙහි චවන්තං සමාපත්තිවසෙන අනවට්ඨානතොපි ගච්ඡන්තං චවතීති ථෙරො පජානාතීති.

१८५. “सतिसम्बोज्झङ्गो” (स्मृति-संबोध्यंग) म्हणजे 'असे जर माझे झाले तर' - स्मृति-संबोध्यंग हा श्रेष्ठ, उत्तम आणि प्रवर आहे, म्हणून मी स्मृति-संबोध्यंगाच्या मुख्यतेने फलसमापत्तीमध्ये प्रवेश करून विहरेन, असा माझ्या पूर्वभागात विचार होतो, हा अर्थ आहे. “अप्पमाणो” (अप्रमाण) म्हणजे 'असे माझे झाले तर' - तो हा स्मृति-संबोध्यंग, सर्व प्रकारे प्रमाण (मर्यादा) करणाऱ्या क्लेशांच्या अभावामुळे आणि अप्रमाण धर्मांचे आलंबन असल्यामुळे अप्रमाण आहे, असे माझ्या अंतःसमापत्तीमध्ये असंमोह वशाने होते. 'सुपरिपुण्णो' म्हणजे भावनेच्या परिपूर्णतेमुळे चांगल्या प्रकारे परिपूर्ण आहे, असे माझ्या अंतःसमापत्तीमध्ये असंमोह वशाने होते. 'तिट्ठति' (टिकून राहतो) म्हणजे यथाकाळ निश्चित केलेल्या समापत्तीच्या अवस्थापनाने, त्यात समाविष्ट असल्यामुळे स्मृति-संबोध्यंग प्रतिबंधाच्या वशाने टिकून राहतो. 'उप्पादं अनावाज्जितत्ता' म्हणजे उत्पत्तीचे आवर्जन (स्मरण) न केल्यामुळे, मन न लावल्यामुळे. येथे उत्पत्तीच्या मुख्यतेने उत्पत्ती असणारे संस्कारच ग्रहण केले आहेत. 'अनुप्पादं' म्हणजे निर्वाण, कारण तेथे उत्पत्तीचा अभाव आहे आणि ते उत्पत्ती असणाऱ्यांपासून मुक्त आहे. 'पवत्तं' म्हणजे विपाकप्रवृत्ती. 'अप्पवत्तं' म्हणजे निर्वाण, कारण ते प्रवृत्तीच्या विरुद्ध आहे. 'निमित्तं' म्हणजे सर्व संस्कारांचे निमित्त. 'अनिमित्तं' म्हणजे निर्वाण. 'सङ्खारे' म्हणजे उत्पत्ती इत्यादींचा उल्लेख न करता केवळ संस्कारांचे ग्रहण करणे. 'विसङ्खारं' म्हणजे निर्वाण. आवर्जन केल्यामुळे, आवर्जन केलेल्या काळापासून प्रवृत्ती सुरू झाल्यामुळे स्मृति-संबोध्यंग टिकून राहतो. 'अट्ठहाकारेहि' म्हणजे आठ कारणांनी. 'जानाति' म्हणजे समापत्तीमधून उठल्यावर जाणतो. 'अट्ठहाकारेहि' म्हणजे उत्पत्तीचे आवर्जन इत्यादी आणि अनुत्पत्तीचे आवर्जन इत्यादी, अशा सांगितलेल्या आकारांच्या विपरीत आठ आकारांनी च्युत होणाऱ्या, समापत्तीच्या वशाने अनवस्थेमुळे नष्ट होणाऱ्याला 'च्युत होतो' असे थेर जाणतात।

ඵලබොජ්ඣඞ්ගාති [Pg.422] ඵලසමාපත්තිපරියාපන්නා බොජ්ඣඞ්ගා. කිං පන තෙ විසුං විසුං පවත්තන්තීති ආහ ‘‘යදා හී’’තිආදි. සීසං කත්වාති පධානං සෙට්ඨං කත්වා. තදන්වයාති තදනුගතා සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං අනුගච්ඡනකා. තඤ්ච ඛො තථා කත්වා ධම්මං පච්චවෙක්ඛණවසෙන. කෙචි පන ‘‘තං පච්චවෙක්ඛණාදිකං කත්වා’’ති වදන්ති.

'फलबोज्झङ्ग' (फल-बोझ्झंग) म्हणजे फलसमापत्तीमध्ये समाविष्ट असलेले बोझ्झंग होत. "पण ते काय वेगवेगळे प्रवृत्त होतात?" हे दर्शवण्यासाठी "यदा हि" (जेव्हा खरोखर) इत्यादी म्हटले आहे. 'सीसं कत्वा' (प्रमुख करून) म्हणजे प्रधान किंवा श्रेष्ठ करून. 'तदन्वया' म्हणजे त्याचे अनुकरण करणारे, सतिसम्बोज्झङ्गाच्या (स्मृति-संबोध्यंगाच्या) मागे जाणारे. आणि ते तसे करून धर्माच्या प्रत्यवेक्षणाच्या (पच्चवेक्खण) द्वारे (जाणून घेणे). परंतु काही आचार्य "त्याला प्रत्यवेक्षण इत्यादी करून" असे म्हणतात.

වත්ථසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

वत्थसुत्त-वर्णना समाप्त झाली.

5. භික්ඛුසුත්තවණ්ණනා

५. भिक्खुसुत्त-वर्णना.

186. බොධායාති එත්ථ බොධො නාම බුජ්ඣනං, තං පන කිස්ස කෙනාති පුච්ඡන්තො ‘‘කිං බුජ්ඣනත්ථායා’’ති වත්වා තං දස්සෙන්තො ‘‘මග්ගෙනා’’තිආදිමාහ. මග්ගෙන නිබ්බානං බුජ්ඣනත්ථාය සංවත්තන්ති, පච්චවෙක්ඛණාය කතකිච්චතං බුජ්ඣනත්ථාය සංවත්තන්ති, පඨමවිකප්පෙ සච්ඡිකිරියාභිසමයො එව දස්සිතොති තෙන අතුට්ඨෙ ‘‘මග්ගෙන වා’’ති දුතියවිකප්පමාහ. විවෙකනිස්සිතං විරාගනිස්සිතන්ති පදෙහි සබ්බං මග්ගකිච්චං තස්ස ඵලඤ්ච දස්සිතං. නිරොධනිස්සිතන්ති ඉමිනා නිබ්බානසච්ඡිකිරියා. කාමාසවාපි චිත්තං විමුච්චතීතිආදිනා කිලෙසප්පහානං. විමුත්තස්මිං විමුත්තමිති ඤාණං හොතීතිආදිනා පච්චවෙක්ඛණා දස්සිතා.

१८६. 'बोधाय' (बोधासाठी) येथे 'बोध' म्हणजे जाणणे होय. "पण ते कशाचे आणि कशाद्वारे जाणणे?" असा प्रश्न विचारून, "काय जाणण्यासाठी?" असे म्हणून, ते दर्शवताना "मार्गाने" इत्यादी म्हटले आहे. मार्गाने निर्वाण जाणण्यासाठी ते संवर्तित होतात, प्रत्यवेक्षणाने कृतकृत्यता जाणण्यासाठी संवर्तित होतात. पहिल्या विकल्पात साक्षात्काराचा अभिसमयच दर्शविला आहे, म्हणून त्याने असंतुष्ट होऊन "किंवा मार्गाने" असा दुसरा विकल्प सांगितला आहे. 'विवेकिनिस्सितं' (विवेकाश्रित) आणि 'विरागनिस्सितं' (विरागाश्रित) या पदांद्वारे सर्व मार्गकृत्य आणि त्याचे फल दर्शविले आहे. 'निरोधनिस्सितं' (निरोधाश्रित) याद्वारे निर्वाण-साक्षात्कार दर्शविला आहे. "कामासवापासूनही चित्त विमुक्त होते" इत्यादींद्वारे क्लेशप्रहाण (किलेसप्पहाण) दर्शविले आहे. "विमुक्त झाल्यावर 'विमुक्त झाले' असे ज्ञान होते" इत्यादींद्वारे प्रत्यवेक्षण (पच्चवेक्खण) दर्शविले आहे.

භික්ඛුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

भिक्खुसुत्त-वर्णना समाप्त झाली.

6-7. කුණ්ඩලියසුත්තාදිවණ්ණනා

६-७. कुंडलीयसुत्त इत्यादींची वर्णना.

187-188. නිබද්ධවාසවසෙන ආරාමෙ නිසීදනසීලොති ආරාමනිසාදී. පරිසං ඔගාළ්හො හුත්වා චරතීති පරිසාවචරොති ආහ – ‘‘යො පනා’’තිආදි. එවන්ති ඉමිනාකාරෙන. ගහණන්ති නිග්ගහණං. තෙන පුච්ඡාපදස්ස අත්ථං විවරති. නිබ්බෙඨනන්ති නිග්ගහනිබ්බෙඨනං. තෙන විස්සජ්ජනපදස්ස අත්ථං විවරති. ඉමිනා නයෙනාති එතෙන ‘‘ඉතිවාදො’’ති එත්ථ ඉති-සද්දස්ස අත්ථං දස්සෙති. උපාරම්භාධිප්පායො වදති එතෙනාති වාදො, දොසො. ඉතිවාදො හොතීති එවං ඉමස්ස උපරි වාදාරොපනං හොති. ඉතිවාදප්පමොක්ඛොති එවං තතො පමොක්ඛො හොති[Pg.423]. එවං වාදප්පමොක්ඛානිසංසං පරෙහි ආරොපිතදොසස්ස නිබ්බෙඨනවසෙන දස්සෙත්වා ඉදානි දොසපවෙදනවසෙන දස්සෙතුං ‘‘අයං පුච්ඡාය දොසො’’තිආදි වුත්තං.

१८७-१८८. निरंतर वास्तव्यामुळे आरामात बसण्याचा स्वभाव असलेला तो 'आरामनिसादी' होय. परिषदेत प्रवेश करून वावरणारा तो 'परिसावचरो' (परिषदचर) होय, म्हणून "जो कोणी" इत्यादी म्हटले आहे. 'एवं' म्हणजे या प्रकारे. 'गहणं' म्हणजे निग्रह (आक्षेप घेणे). याद्वारे प्रश्नपदाचा अर्थ स्पष्ट केला आहे. 'निब्बेठनं' म्हणजे निग्रहाचे निवारण (खंडन). याद्वारे विसर्जनपदाचा (उत्तराचा) अर्थ स्पष्ट केला आहे. 'या न्यायाने' याद्वारे "इतिवादो" मधील 'इति' या शब्दाचा अर्थ दर्शविला आहे. उपालंभ (दोषारोप) करण्याच्या हेतूने याद्वारे बोलतो तो 'वाद' म्हणजे दोष होय. 'इतिवादो होति' म्हणजे या प्रकारे याच्यावर वादाचा आरोप होतो. 'इतिवादप्पमोक्खो' म्हणजे या प्रकारे त्यापासून मुक्ती होते. अशा प्रकारे, वादापासून मुक्तीचा लाभ इतरांनी लावलेल्या दोषाचे निवारण करण्याच्या रूपाने दर्शवून, आता दोषाचे प्रकटीकरण करण्याच्या रूपाने दर्शवण्यासाठी "हा प्रश्नाचा दोष आहे" इत्यादी म्हटले आहे.

එත්තකං ඨානන්තිආදිතො පට්ඨාය යාව ‘‘තීණි සුචරිතානී’’ති එත්තකං ඨානං. ඉමං දෙසනන්ති ‘‘ඉන්ද්‍රියසංවරො ඛො’’තිආදිනයප්පවත්තං ඉමං දෙසනං. නාභිජ්ඣායතීති න අභිජ්ඣායති. නාභිහංසතීති න අභිතුස්සති. ගොචරජ්ඣත්තෙ ඨිතං හොතීති කම්මට්ඨානාරම්මණෙ සමාධානවසෙන ඨිතං හොති අවට්ඨිතං. තෙනාහ ‘‘සුසණ්ඨිත’’න්ති. සුසණ්ඨිතන්ති සම්මා අවික්ඛෙපවසෙන ඨිතං. කම්මට්ඨානවිමුත්තියාති කම්මට්ඨානානුයුඤ්ජනවසෙන පටිපක්ඛතො නීවරණතො විමුත්තියා. සුට්ඨු විමුත්තන්ති සුවිමුත්තං. තස්මිං අමනාපරූපදස්සනෙ න මඞ්කු විලක්ඛො න හොති. කිලෙසවසෙන දොසවසෙන. අට්ඨිතචිත්තො අථද්ධචිත්තො. කොවෙසෙන හි චිත්තං ථද්ධං හොති, න මුදුකං. අදීනමානසොති දොමනස්සවසෙන යො දීනභාවො, තදභාවෙන නිද්දොසමානසො. අපූතිචිත්තොති බ්‍යාපජ්ජාභාවෙන සීතිභූතචිත්තො.

'एवढी जागा' म्हणजे सुरुवातीपासून "तीन सुचरिते" इथपर्यंतची जागा होय. 'ही देशना' म्हणजे "इंद्रियसंवर खरोखर" इत्यादी पद्धतीने प्रवृत्त झालेली ही देशना होय. 'नाभिज्झायति' म्हणजे अभिध्या (लोभ) करत नाही. 'नाभिहंसति' म्हणजे अतिशय हर्षित होत नाही. 'गोचरज्झत्ते ठितं होति' म्हणजे कर्मस्थान-आलंबनामध्ये समाधानाच्या (एकाग्रतेच्या) प्रभावाने स्थित असते, दृढ असते. म्हणूनच "सुसंठितं" (सुसंस्थित) असे म्हटले आहे. 'सुसंठितं' म्हणजे सम्यक् विक्षेपविरहिततेने स्थित असलेले. 'कम्मट्ठानविमुत्तिया' म्हणजे कर्मस्थानाच्या अभ्यासाने प्रतिपक्षापासून, नीवरणांपासून विमुक्त झाल्यामुळे. चांगल्या प्रकारे विमुक्त ते 'सुविमुक्त' होय. त्या अमनोज्ञ (अप्रिय) रूपाच्या दर्शनात तो खिन्न किंवा विचलित होत नाही. क्लेशांच्या वशाने, दोषांच्या वशाने. 'अट्ठितचित्तो' म्हणजे अ-स्तब्धचित्त (कठोर नसलेले चित्त). कारण क्रोधाच्या प्रभावाने चित्त स्तब्ध (कठोर) होते, मृदू राहत नाही. 'अदीनमानसो' म्हणजे दौर्मनस्यामुळे जो दीनभाव निर्माण होतो, त्याच्या अभावामुळे दोषरहित मन असलेला. 'अपूतिचित्तो' म्हणजे व्यापादाच्या (द्वेषाच्या) अभावामुळे शांत (शीतीभूत) झालेले चित्त असलेला.

ඉමෙසු ඡසු ද්වාරෙසු අට්ඨාරස දුච්චරිතානි හොන්ති පච්චෙකං කායවචීමනොදුච්චරිතභෙදෙන. තානි විභාගෙන දස්සෙතුං ‘‘කථ’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ ඉට්ඨාරම්මණෙ ආපාථගතෙති නයදානමත්තමෙතං. තෙන ‘‘අනිට්ඨාරම්මණෙ ආපාථගතෙ දොසං උප්පාදෙන්තස්සා’’තිආදිනා තිවිධදුච්චරිතං නීහරිත්වා වත්තබ්බං, තථා ‘‘මජ්ඣත්තාරම්මණෙ මොහං උප්පාදෙන්තස්සා’’තිආදිනා ච. මනොදුච්චරිතාදිසාමඤ්ඤෙන පන තීණියෙව දුච්චරිතානි හොන්තීති වෙදිතබ්බං.

या सहा द्वारांमध्ये, प्रत्येकी काय, वाचा आणि मन यांच्या दुश्चरित भेदाने अठरा दुश्चरिते होतात. ती विभागाने दर्शवण्यासाठी "कसे" इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'इष्ट आलंबन समोर आले असता' हे केवळ मार्गदर्शनासाठी आहे. त्यामुळे "अनिष्ट आलंबन समोर आले असता द्वेष उत्पन्न करणाऱ्याचे" इत्यादी प्रकारे त्रिविध दुश्चरित स्पष्ट करून सांगितले पाहिजे, तसेच "मध्यस्थ आलंबन समोर आले असता मोह उत्पन्न करणाऱ्याचे" इत्यादी प्रकारेही सांगितले पाहिजे. परंतु मनोदुश्चरित इत्यादींच्या सामान्यतेने केवळ तीनच दुश्चरिते होतात, असे जाणावे.

පඤ්ඤත්තිවසෙනාති වත්ථුං අනාමසිත්වා පිණ්ඩගහණමුඛෙන කෙවලං පඤ්ඤත්තිවසෙනෙව. භාවනාපටිසඞ්ඛානෙති භාවනාසිද්ධෙ පටිසඞ්ඛානෙ, භාවනාය පටිසඞ්ඛානෙ වාති අත්ථො. ඉමානීති යථාවුත්තානි ඡද්වාරාරම්මණානි. දුච්චරිතානීති දුච්චරිතකාරණානි. අප්පටිසඞ්ඛානෙ ඨිතස්ස දුච්චරිතානි සුචරිතානි කත්වා. පරිණාමෙතීති පරිවත්තෙති දුච්චරිතානි තත්ථ අනුප්පාදෙත්වා සුචරිතානි [Pg.424] උප්පාදෙන්තො. එවන්ති වුත්තප්පකාරෙන. ඉන්ද්‍රියසංවරො…පෙ… වෙදිතබ්බො ඉන්ද්‍රියසංවරසම්පාදනවසෙන තිණ්ණං සුචරිතානං සිජ්ඣනතො. තෙනාහ ‘‘එත්තාවතා’’තිආදි. එත්තාවතාති ආදිතො පට්ඨාය යාව ‘‘තීණි සුචරිතානි පරිපූරෙන්තී’’ති පදං, එත්තාවතා. සීලානුරක්ඛකං ඉන්ද්‍රියසංවරසීලන්ති චතුපාරිසුද්ධිසීලස්ස අනුරක්ඛකං ඉන්ද්‍රියසංවරසීලං කථිකං. කථං පන තදෙව තස්ස අනුරක්ඛකං හොතීති? අපරාපරුප්පත්තියා උපනිස්සයභාවතො.

'प्रज्ञप्तिवशाने' म्हणजे वस्तूचा उल्लेख न करता, केवळ पिंडरूपाने ग्रहण करण्याच्या मुखाने केवळ प्रज्ञप्तिवशानेच. 'भावनाप्रतिसंख्यान' म्हणजे भावनेने सिद्ध झालेल्या प्रतिसंख्यानात (विचारात), किंवा भावनेच्या प्रतिसंख्यानात, असा अर्थ आहे. 'इमानि' म्हणजे वर सांगितलेली सहा द्वारांची आलंबने. 'दुच्चरितानि' म्हणजे दुश्चरितांची कारणे. अप्रतिसंख्यानात (अविचारात) राहिलेल्याचे दुश्चरिते सुचरिते करून. 'परिणामेति' म्हणजे परिवर्तन करतो, तेथे दुश्चरिते उत्पन्न न होऊ देता सुचरिते उत्पन्न करतो. 'एवं' म्हणजे सांगितलेल्या प्रकारे. 'इंद्रियसंवर... पे...' इंद्रियसंवर साध्य करण्याच्या प्रभावाने तीन सुचरितांची सिद्धी होत असल्यामुळे जाणावे. म्हणूनच "एवढ्याने" इत्यादी म्हटले आहे. 'एवढ्याने' म्हणजे सुरुवातीपासून "तीन सुचरिते" या पदापर्यंत, एवढ्याने. 'शीलाचे रक्षण करणारे इंद्रियसंवरशील' म्हणजे चतुःपारिसुद्धिशीलाचे रक्षण करणारे इंद्रियसंवरशील सांगितले आहे. पण तेच त्याचे रक्षण करणारे कसे होते? वारंवार उत्पन्न होणाऱ्या उपनिषयभावामुळे (प्रबळ कारणभावामुळे).

තීණි සීලානීති ඉන්ද්‍රියසංවර-ආජීවපාරිසුද්ධි-පච්චයසන්නිස්සිත-සීලානි. ලොකුත්තරමිස්සකාති ලොකියාපි ලොකුත්තරාපි හොන්තීති අත්ථො. සත්තන්නං බොජ්ඣඞ්ගානන්ති ලොකුත්තරානං සත්තන්නං බොජ්ඣඞ්ගානං. මූලභූතා සතිපට්ඨානා පුබ්බභාගා, තෙ සන්ධාය වුත්තං ‘‘චත්තාරො ඛො, කුණ්ඩලිය, සතිපට්ඨානා භාවිතා බහුලීකතා සත්ත බොජ්ඣඞ්ගෙ පරිපූරෙන්තී’’ති. තෙපීති යථාවුත්තසතිපට්ඨානා. සතිපට්ඨානමූලකා බොජ්ඣඞ්ගාති ලොකියසතිපට්ඨානමූලකා බොජ්ඣඞ්ගාව. පුබ්බභාගාවාති එත්ථ කෙචි ‘‘පුබ්බභාගා චා’’ති පාඨං කත්වා ‘‘පුබ්බෙව ලොකුත්තරා පුබ්බභාගා චා’’ති අත්ථං වදන්ති. විජ්ජාවිමුත්තිමූලකාති ‘‘සත්ත ඛො, කුණ්ඩලිය, බොජ්ඣඞ්ගා භාවිතා බහුලීකතා විජ්ජාවිමුත්තිං පරිපූරෙන්තී’’ති එවං වුත්තා බොජ්ඣඞ්ගා ලොකුත්තරාව විජ්ජාවිමුත්තිසහගතභාවතො.

'तीन शीले' म्हणजे इंद्रियसंवर, आजीवपारिसुद्धि आणि प्रत्ययसन्निश्रित शीले होत. 'लोकोत्तरमिश्रक' म्हणजे ते लौकिकही असतात आणि लोकोत्तरही असतात, असा अर्थ आहे. 'सात बोझ्झंगांचे' म्हणजे लोकोत्तर सात बोझ्झंगांचे. मूळभूत असलेले सतिपट्ठान (स्मृतिप्रस्थान) हे पूर्वभागीय आहेत, त्यांना उद्देशून म्हटले आहे: "हे कुंडलीय, चार सतिपट्ठान भावित व बहुलीकृत केले असता सात बोझ्झंगांना परिपूर्ण करतात." 'ते सुद्धा' म्हणजे वर सांगितलेले सतिपट्ठान होय. 'सतिपट्ठानमूलक बोझ्झंग' म्हणजे लौकिक सतिपट्ठानमूलक बोझ्झंगच होत. 'पूर्वभागीयच' येथे काही जण "पूर्वभागीय आणि" असा पाठ करून "पूर्वीच लोकोत्तर आणि पूर्वभागीय" असा अर्थ सांगतात. 'विद्याविमुत्तिमूलक' म्हणजे "हे कुंडलीय, सात बोझ्झंग भावित व बहुलीकृत केले असता विद्याविमुत्तीला परिपूर्ण करतात" अशा प्रकारे सांगितलेले बोझ्झंग हे विद्याविमुत्तीशी सहगत असल्यामुळे लोकोत्तरच आहेत.

කුණ්ඩලියසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

कुंडलीयसुत्त इत्यादींची वर्णना समाप्त झाली.

8. උපවානසුත්තවණ්ණනා

८. उपवानसुत्त-वर्णना.

189. පච්චත්තන්ති කරණනිද්දෙසො අයන්ති ආහ – ‘‘අත්තනාවා’’ති. කුරුමානොයෙවාති උප්පාදෙන්තො එව. කම්මට්ඨානවිමුත්තියා සුට්ඨු විමුත්තන්ති කම්මට්ඨානමනසිකාරෙන නීවරණානං දූරීභාවතො තෙහි සුට්ඨු විමුත්තං. අත්ථං කරිත්වාති භාවනාමනසිකාරං උත්තමං කත්වා. ‘‘මහා වත මෙ අයං අත්ථො උප්පන්නො’’ති අත්ථිකො හුත්වා.

१८९. 'पच्चत्तं' (स्वतःच) हा करणाचा निर्देश आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'स्वतःच' (अत्तना व). 'कुरुमानोयेव' म्हणजे उत्पन्न करत असतानाच. 'कम्मट्ठानविमुत्तिया सुट्ठु विमुत्तं' (कर्मस्थान-विमुक्तीने चांगल्या प्रकारे विमुक्त) म्हणजे कर्मस्थान-मनसिकाराने नीवरणांच्या दूर होण्यामुळे त्यांच्यापासून चांगल्या प्रकारे विमुक्त झालेला. 'अत्थं करित्वा' म्हणजे भावना-मनसिकाराला उत्तम करून. 'माझा हा मोठा अर्थ (कल्याण) उत्पन्न झाला आहे' असा अर्थी (इच्छुक) होऊन.

9. පඨමඋප්පන්නසුත්තවණ්ණනා

९. प्रथमउप्पन्नसुत्तवण्णना (प्रथम उत्पन्न सूत्राचे स्पष्टीकरण)

190. තථාගතස්ස පාතුභාවාතිආදිනා බුද්ධුප්පාදකාලෙ එව බොජ්ඣඞ්ගරතනපටිලාභොති දස්සෙති.

१९०. 'तथागताचा प्रादुर्भाव' इत्यादींद्वारे बुद्ध-उत्पत्तीच्या काळातच बोझ्झंग-रत्नाचा (बोध्यंग-रत्नाचा) लाभ होतो, हे दर्शवितात.

පබ්බතවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

पब्बतवग्गवण्णना (पर्वत-वर्ग स्पष्टीकरण) समाप्त.

2. ගිලානවග්ගො

२. गिलानवग्ग (ग्लान वर्ग)

1-3. පාණසුත්තාදිවණ්ණනා

१-३. पाणसुत्तआदिवण्णना (प्राण सूत्र इत्यादींचे स्पष्टीकरण)

192-194. යෙසන්ති [Pg.425] යෙසං සත්තානං. චත්තාරො ඉරියාපථා අත්ථි ලබ්භන්ති තදුපගසරීරාවයවලාභෙන. එතන්ති ‘‘චත්තාරො ඉරියාපථෙ කප්පෙන්තී’’ති එතං වචනං. ‘‘විවෙකනිස්සිත’’න්තිආදිවචනතො ‘‘සහවිපස්සනකෙ මග්ගබොජ්ඣඞ්ගෙ’’ඉච්චෙව වුත්තං. දුතියතතියානි උත්තානත්ථානෙව හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා.

१९२-१९४. 'येसं' म्हणजे ज्या प्राण्यांचे. 'चार इरियापथ आहेत' म्हणजे त्या-त्या शरीरावयवांच्या प्राप्तीने ते प्राप्त होतात. 'एतं' म्हणजे 'चार इरियापथांचे पालन करतात' हे वचन. 'विवेकनिस्सितं' (विवेकावर आश्रित) इत्यादी वचनांमुळे 'सविपस्सना मार्ग-बोझ्झंग' असेच म्हटले आहे. दुसरे आणि तिसरे (सूत्र) पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच स्पष्ट अर्थाचे आहेत.

4-10. පඨමගිලානසුත්තාදිවණ්ණනා

४-१०. प्रथमगिलानसुत्तआदिवण्णना (प्रथम ग्लान सूत्र इत्यादींचे स्पष्टीकरण)

195-201. විසුද්ධං අහොසි විසභාගධාතුක්ඛොභං වූපසමෙන්තං. තෙනාහ – ‘‘පොක්ඛරපත්තෙ …පෙ… විනිවත්තිත්වා ගතො’’ති. එසෙව නයො පාළිතො අත්ථතො ච චතුත්ථෙන පඤ්චමඡට්ඨානං සමානත්තා. විසරුක්ඛවාතසම්ඵස්සෙනාති විසරුක්ඛසන්නිස්සිතවාතසම්ඵස්සෙන. මන්දසීතජරොති මුදුකො සීතජරො. සෙසන්ති වුත්තාවසෙසං. සබ්බත්ථාති සත්තමාදීසු චතූසු.

१९५-२०१. 'विशुद्ध झाले' म्हणजे विषम धातूंचा क्षोभ शांत करणारे झाले. म्हणूनच म्हटले आहे - 'कमळाच्या पानावर... पे... परत फिरून गेला'. हाच नियम पाळी आणि अर्थाच्या दृष्टीने चौथ्या सूत्राप्रमाणे पाचव्या आणि सहाव्या सूत्राला समान असल्यामुळे लागू होतो. 'विसरुक्खवातसम्फस्सेन' म्हणजे विषारी वृक्षाच्या आश्रयाने वाहणाऱ्या वाऱ्याच्या स्पर्शाने. 'मन्दसीतजरो' म्हणजे सौम्य थंड ताप. 'सेसं' म्हणजे उरलेले स्पष्टीकरण. 'सब्बत्था' म्हणजे सातव्या इत्यादी चार सूत्रांमध्ये.

ගිලානවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

गिलानवग्गवण्णना (ग्लान-वर्ग स्पष्टीकरण) समाप्त.

3. උදායිවග්ගො

३. उदायिवग्ग (उदायी वर्ग)

1-2. බොධායසුත්තාදිවණ්ණනා

१-२. बोधायसुत्तआदिवण्णना (बोधाय सूत्र इत्यादींचे स्पष्टीकरण)

202-203. කිත්තකෙන නු ඛො කාරණෙන බුජ්ඣනකඅඞ්ගා නාම වුච්චන්ති බුජ්ඣනකස්ස පුග්ගලස්ස අඞ්ගාති වත්තබ්බතං ලභන්ති. මිස්සකබොජ්ඣඞ්ගා කථිතා සහවිපස්සනා මග්ගබොජ්ඣඞ්ගා කථිතාති කත්වා. ධම්මපරිච්ඡෙදො කථිතො ගණනාමත්තෙන පරිච්ඡින්දිත්වා වුත්තත්තා න භූමන්තරපරිච්ඡෙදො, විපස්සනාදිපරිච්ඡෙදො වා.

२०२-२०३. किती कारणांमुळे 'बुज्झनक-अंग' (बोध्यंग) असे म्हटले जाते, म्हणजेच बोध प्राप्त करणाऱ्या पुद्गलाचे (व्यक्तीचे) अंग असे म्हणण्यास पात्र ठरतात? विपस्सना सहित मार्ग-बोझ्झंग सांगितले आहेत म्हणून त्यांना 'मिस्सक-बोझ्झंग' (मिश्र बोध्यंग) म्हटले आहे. केवळ संख्येने मर्यादित करून सांगितल्यामुळे हा 'धम्मपरिच्छेद' (धर्माचा परिच्छेद) सांगितला आहे, भूमीच्या अंतराचा परिच्छेद किंवा विपस्सना इत्यादींचा परिच्छेद नाही.

3-5. ඨානියසුත්තාදිවණ්ණනා

३-५. ठाणियसुत्तआदिवण्णना (ठानीय सूत्र इत्यादींचे स्पष्टीकरण)

204-206. කාමරාගෙන ගධිතබ්බට්ඨානභූතා කාමරාගට්ඨානියාති ආහ ‘‘ආරම්මණධම්මාන’’න්ති. ‘‘මනසිකාරබහුලීකාරා’’ති වුත්තත්තා ‘‘ආරම්මණෙනෙව කථිත’’න්ති [Pg.426] වුත්තං. වුත්තපරිච්ඡෙදොති එතෙන න කෙවලං ආරම්මණවසෙනෙව, අථ ඛො උපනිස්සයවසෙනපෙත්ථ අත්ථො ලබ්භතීති දස්සෙති. පඨමවග්ගස්ස හි දුතියෙ සුත්තෙ උපනිස්සයවසෙනෙව අත්ථො දස්සිතො. මිස්සකබොජ්ඣඞ්ගා කථිතා අවිභාගෙනෙව කථිතත්තා. අපරිහානියෙති තීහි සික්ඛාහි අපරිහානාවහෙ.

२०४-२०६. कामरगाने बद्ध होण्याचे स्थान असलेले 'कामरागठानीय' आहेत, म्हणून 'आरम्मणधम्मानं' (आलंबन धर्मांचे) असे म्हटले आहे. 'मनसिकार-बहुलीकारा' (मनसिकाराचा सराव) असे म्हटल्यामुळे 'आलंबनानेच सांगितले आहे' असे म्हटले आहे. 'वृत्तपरिच्छेद' याने केवळ आलंबनाच्या वशानेच नव्हे, तर उपनिस्सय (उपनिश्रय) वशाने देखील येथे अर्थ प्राप्त होतो, हे दर्शविले आहे. कारण पहिल्या वर्गाच्या दुसऱ्या सूत्रात उपनिस्सय वशानेच अर्थ दर्शविला आहे. विभाग न करताच सांगितल्यामुळे 'मिस्सक-बोझ्झंग' (मिश्र बोध्यंग) सांगितले आहेत. 'अपरीहानिये' म्हणजे तीन सिक्खा (शिक्षा) द्वारे अपरीहानी (ऱ्हास न होणे) घडवून आणणारे.

6-7. තණ්හක්ඛයසුත්තාදිවණ්ණනා

६-७. तण्हक्खयसुत्तआदिवण्णना (तण्हाक्खय सूत्र इत्यादींचे स्पष्टीकरण)

207-208. ‘‘සො මං පුච්ඡිස්සතී’’ති අධිප්පායෙන භගවතා ඔසාපිතදෙසනං. පත්ථටත්තා භාවනාපාරිපූරියා විත්ථාරිතං ගතත්තා. මහන්තභාවන්ති භාවනාවසෙනෙව මහත්තං ගතත්තා. තතො එව වඩ්ඪිප්පමාණා. නීවරණවිගමෙ සම්භවතො පච්චයතො බ්‍යාපාදො විගතො හොතීති ආහ – ‘‘නීවරණානං දූරීභාවෙන බ්‍යාපාදවිරහිතත්තා’’ති. තණ්හාමූලකන්ති තණ්හාපච්චයං. යඤ්හි තණ්හාසහගතං අසහගතම්පි තණ්හං උපනිස්සාය නිප්ඵන්නං, සබ්බං තං තණ්හාමූලකං. පහීයති අනුප්පාදප්පහානෙන. තණ්හාදීනංයෙව ඛයා, න තෙසං සඞ්ඛාරානං ඛයා. එතෙහි තණ්හක්ඛයාදිපදෙහි.

२०७-२०८. 'तो मला विचारणार' या अभिप्रायाने भगवंतांनी देशना समाप्त केली. 'पत्थटत्ता' म्हणजे भावना परिपूर्ण झाल्यामुळे विस्तृत स्वरूपात गेलेली. 'महन्तभावं' म्हणजे भावनेच्या वशानेच मोठेपणाला प्राप्त झालेली. म्हणूनच वाढीचे प्रमाण असणारी. नीवरणांच्या विगमात (नष्ट होण्यात) कारणांमुळे व्यापाद (द्वेष) दूर होतो, म्हणून म्हटले आहे - 'नीवरणांच्या दूर होण्यामुळे व्यापाद-रहित झाल्याने'. 'तण्हामूलकं' म्हणजे तृष्णेच्या प्रत्ययाने (कारणाने) उत्पन्न झालेले. जे तृष्णेसहगत किंवा तृष्णेविरहित असले तरी तृष्णेच्या उपनिस्सयाने (आश्रयाने) निष्पन्न होते, ते सर्व तृष्णामूलक असते. 'पहीयति' म्हणजे अनुत्पाद-प्रहाणाने (पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या प्रहाणाने) नष्ट होते. तृष्णा इत्यादींच्याच क्षयामुळे, त्या संस्कारांच्या क्षयामुळे नाही. या 'तण्हक्खय' (तृष्णाक्षय) इत्यादी पदांद्वारे.

8. නිබ්බෙධභාගියසුත්තවණ්ණනා

८. निब्बेधभागियसुत्तवण्णना (निब्बेधभागिय सूत्राचे स्पष्टीकरण)

209. නිබ්බිජ්ඣන්තීති නිබ්බෙධා, නිබ්බිජ්ඣනධම්මා ධම්මවිනයාදයො, තප්පරියාපන්නතාය නිබ්බෙධභාගෙ ගතො නිබ්බෙධභාගියො, තං නිබ්බෙධභාගියං. තෙනාහ ‘‘නිබ්බිජ්ඣනකොට්ඨාසිය’’න්ති. භාවෙත්වා ඨිතෙන චිත්තෙන. විපස්සනාමග්ගම්පි ගහෙත්වා ‘‘මග්ගබොජ්ඣඞ්ගා මිස්සකා’’ති වුත්තා. තෙහීති බොජ්ඣඞ්ගෙහි භාවිතං චිත්තං. තෙ වා බොජ්ඣඞ්ගෙ භාවෙත්වා ඨිතං චිත්තං නාම ඵලචිත්තං, තස්මා නිබ්බත්තිතලොකුත්තරමෙව. තම්පීති ඵලචිත්තම්පි මග්ගානන්තරතාය මග්ගනිස්සිතං කත්වා මිස්සකමෙව කථෙතුං වට්ටති ‘‘බොධාය සංවත්තන්තී’’ති වුත්තත්තා.

२०९. जे भेदून जातात ते 'निब्बेध' (वेधक), भेदून जाणारे धर्म म्हणजे धम्म-विनय इत्यादी. त्यात समाविष्ट असल्यामुळे जो निब्बेधभागात (वेधभागात) गेला आहे तो 'निब्बेधभागिय' (वेधभागी), त्याला 'निब्बेधभागिय' म्हणतात. म्हणूनच म्हटले आहे - 'निब्बिज्झनकोट्ठासियं' (वेध-कोष्ठाशीय). भावनेने युक्त असलेल्या चित्ताने. विपस्सना-मार्गाला देखील ग्रहण करून 'मार्ग-बोझ्झंग मिश्र आहेत' असे म्हटले आहे. 'तेही' म्हणजे बोझ्झंगांनी भावित केलेले चित्त. किंवा त्या बोझ्झंगांची भावना करून राहिलेले चित्त म्हणजे 'फलचित्त' होय, म्हणून ते उत्पन्न झालेले लोकोत्तरच आहे. 'तम्पि' म्हणजे फलचित्ताला देखील मार्गाच्या अनंतरतेमुळे मार्ग-आश्रित करून मिश्रच सांगणे योग्य आहे, कारण 'बोधासाठी संवर्तित होतात' असे म्हटले आहे.

9. එකධම්මසුත්තවණ්ණනා

९. एकधम्मसुत्तवण्णना (एकधम्म सूत्राचे स्पष्टीकरण)

210. සංයොජනසඞ්ඛාතා විනිබන්ධාති කාමරාගාදිසංයොජනසඤ්ඤිතා බන්ධනා. පරිනිට්ඨපෙත්වා ගහණාති ගිලිත්වා විය පරිනිට්ඨපෙත්වා ගහණාකාරා.

२१०. 'संयोजन' नावाचे जे विनिबंध (बंधन) आहेत, ते कामराग इत्यादी संयोजनांच्या संज्ञेने युक्त बंधने आहेत. 'परिनिट्ठपेत्वा गहणा' म्हणजे गिळल्याप्रमाणे पूर्ण करून ग्रहण करण्याचा आकार.

10. උදායිසුත්තවණ්ණනා

१०. उदायिसुत्तवण्णना (उदायी सूत्राचे स्पष्टीकरण)

211. බහුකතං [Pg.427] වුච්චති බහුකාරො බහුමානො, නත්ථි එතස්ස බහුකතන්ති අබහුකතො, අකතබහුමානො. ධම්මො උප්පජ්ජමානො උක්කුජ්ජන්තො විය නිරුජ්ඣමානො අවකුජ්ජන්තො විය හොතීති වුත්තං ‘‘උක්කුජ්ජං වුච්චති උදයො, අවකුජ්ජං වයො’’ති. පරිවත්තෙන්තොති අනිච්චාතිපි දුක්ඛාතිපි අනත්තාතිපි. ‘‘එසො හි තෙ උදායි මග්ගො පටිලද්ධො, යො තෙ…පෙ… තථත්තාය උපනෙස්සතී’’ති පරියොසානෙ භගවතො වචනඤ්චෙත්ථ සාධකං දට්ඨබ්බං. තෙන තෙනාකාරෙන විහරන්තන්ති යෙන සම්මසනාකාරෙන විපස්සනාවිහාරෙන විහරන්තං. තථාභාවායාති ඛීණාසවභාවපච්චවෙක්ඛණාය. තෙනාහ – ‘‘ඛීණා ජාතීති…පෙ… තං දස්සෙන්තො එවමාහා’’ති.

२११. 'बहुकत' म्हणजे बहुकार (मोठा आदर) किंवा बहुमान, ज्याला हा बहुमान नाही तो 'अबहुकतो' म्हणजे ज्याचा बहुमान केला गेला नाही. धर्म उत्पन्न होताना उताणा (उत्ताना) झाल्यासारखा आणि निरुद्ध होताना उपडा (अवाकुब्ज) झाल्यासारखा होतो, म्हणून म्हटले आहे - 'उक्कुज्जं म्हणजे उदय, अवकुज्जं म्हणजे वय (व्यय)'. 'परिवत्तेन्तो' म्हणजे अनित्य, दुःख आणि अनात्मा या रूपाने चिंतन करणारा. 'हाच तुझा मार्ग, हे उदायी, तुला प्राप्त झाला आहे, जो तुला... पे... तथत्त्वाकडे घेऊन जाईल' हे शेवटी असलेले भगवंतांचे वचन येथे साधक (प्रमाण) म्हणून पाहावे. 'तेन तेनाकारेण विहरन्तं' म्हणजे ज्या संमसन-आकाराने (परीक्षण-आकाराने) विपस्सना-विहाराने विहार करत असलेल्याला. 'तथाभावाय' म्हणजे क्षीणासव-भावाच्या प्रत्यवेक्षणासाठी. म्हणूनच म्हटले आहे - 'जाती क्षीण झाली आहे... पे... ते दर्शविताना असे म्हटले आहे'.

උදායිවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

उदायिवग्गवण्णना (उदायी-वर्ग स्पष्टीकरण) समाप्त.

4. නීවරණවග්ගො

४. नीवरणवग्ग (नीवरण वर्ग)

3-4. උපක්කිලෙසසුත්තාදිවණ්ණනා

३-४. उपक्किलेससुत्तआदिवण्णना (उपक्किलेस सूत्र इत्यादींचे स्पष्टीकरण)

214-215. න ච පභාවන්තන්ති න ච පභාසම්පන්නං. පභිජ්ජනසභාවන්ති තාපෙත්වා තාලනෙ පභඞ්ගුතං. අවසෙසං ලොහන්ති වුත්තාවසෙසං ජාතිලොහං, විජාතිලොහං, කිත්තිමලොහන්ති පභෙදං සබ්බම්පි ලොහං. උප්පජ්ජිතුං අප්පදානෙනාති එත්ථ නනු ලොකියකුසලචිත්තස්සපි සුවිසුද්ධස්ස උප්පජ්ජිතුං අප්පදානෙන උපක්කිලෙසතාති? සච්චමෙතං, යස්මිං පන සන්තානෙ නීවරණානි ලද්ධපතිට්ඨානි, තත්ථ මහග්ගතකුසලස්සපි අසම්භවො, පගෙව ලොකුත්තරකුසලස්ස, පරිත්තකුසලං පන යථාපච්චයං උප්පජ්ජති. නීවරණෙ හි වූපසන්තෙ සන්තානෙ උප්පත්තියා අපරිසුද්ධං හොති, උපක්කිලිට්ඨං නාම හොති, අපරිසුද්ධදීපකපල්ලිකවට්ඨිතෙලාදිසන්නිස්සයො දීපො විය, අපිච නිප්පරියායතො උප්පජ්ජිතුං අප්පදානෙනෙව තෙසං උපක්කිලෙසතාති දස්සෙන්තො ‘‘යදග්ගෙන හී’’තිආදිමාහ. ආරම්මණෙ වික්ඛිත්තප්පත්තිවසෙන චුණ්ණවිචුණ්ණතා වෙදිතබ්බා. න ආවරන්තීති කුසලධම්මෙ උප්පජ්ජිතුං අප්පදානවසෙන න ආවරන්ති, අථ ඛො තෙසං උප්පත්තියා හොන්ති. න පටිච්ඡාදෙන්තීති න [Pg.428] විනන්ධන්ති. චතුභූමකචිත්තස්සාති චතුත්ථභූමකකුසලචිත්තස්ස අනුපක්කිලෙසා, තෙහි අකිලිස්සනතො.

२१४-२१५. ‘न च पभावन्तं’ म्हणजे प्रभासंपन्न नसलेले. ‘पभिज्जनसभावं’ म्हणजे तापवून आणि ठोकून भंग पावणारे (ठिसूळ). ‘अवसेसं लोहं’ म्हणजे वर सांगितलेल्या व्यतिरिक्त उरलेले सर्व प्रकारचे लोह (धातू), जसे की जातिलोह (शुद्ध धातू), विजातिलोह (मिश्र धातू) आणि कृत्रिमलोह (कृत्रिम धातू). ‘उप्पज्जितुं अप्पदानेन’ (उत्पन्न होण्यास वाव न देणे) याविषयी शंका येते की, अत्यंत विशुद्ध असलेल्या लौकिक कुशल चित्तालाही उत्पन्न होण्यास वाव न देणे ही उपक्किलेसता (मलीनता) नाही काय? हे सत्य आहे; परंतु ज्या चित्तसंततीमध्ये नीवरण (अडथळे) प्रस्थापित झाले आहेत, तिथे महग्गत कुशल चित्ताचीही उत्पत्ती असंभव असते, मग लोकोत्तर कुशल चित्ताची तर गोष्टच वेगळी! परंतु परित्त (लहान/मर्यादित) कुशल चित्त मात्र यथाप्रत्यय (कारणानुसार) उत्पन्न होते. नीवरणांचे शमन झाले असता चित्तसंततीमध्ये उत्पत्तीच्या वेळी जे अपरिशुद्ध असते, त्याला ‘उपक्किलिट्ठ’ (मलीन) असे म्हणतात, जसे की अपरिशुद्ध दिवा, वात, तेल इत्यादींच्या आश्रयाने जळणारा दिवा. शिवाय, थेटपणे (निप्परियायतो) उत्पन्न होण्यास वाव न देणे हीच त्यांची उपक्किलेसता आहे, हे दर्शवण्यासाठी “यदग्गेन हि” इत्यादी म्हटले आहे. आलंबनामध्ये विक्षिप्तपणा प्राप्त झाल्यामुळे चूर्ण-विचूर्णता (तुकडे होणे) समजावी. ‘न आवरन्ति’ म्हणजे कुशल धर्मांना उत्पन्न होण्यास वाव न देण्याच्या स्वरूपात ते अडथळा आणत नाहीत, तर उलट त्यांच्या उत्पत्तीला कारणीभूत ठरतात. ‘न पटिच्छादेन्ति’ म्हणजे ते झाकून टाकत नाहीत. ‘चतुभूमकचित्तस्स’ म्हणजे चौथ्या भूमीवरील कुशल चित्ताचे जे उपक्किलेस नसतात, कारण त्यांच्याद्वारे ते मलीन होत नाही.

8. ආවරණනීවරණසුත්තවණ්ණනා

८. आवरणनीवरणसुत्तवण्णना (आवरण-नीवरण सूत्राचे स्पष्टीकरण)

219. පඤ්ඤා දුබ්බලා හොති, න බලවතී පටිපක්ඛෙන උපක්කිලිට්ඨභාවතො. තෙනාහ ‘‘මන්දා අවිසදා’’ති.

२१९. प्रतिपक्षाने (विरोधी घटकाने) मलीन झाल्यामुळे प्रज्ञा दुर्बळ होते, बलवान राहत नाही. म्हणूनच म्हटले आहे - “मंदा अविषदा” (मंद आणि अस्पष्ट).

පඤ්ච නීවරණා දූරෙ හොන්ති ආවරණාභාවතො. තමෙව පීතින්ති සප්පායධම්මසවනෙ උප්පන්නං පීතිං. තස්සා තදා උප්පන්නාකාරසල්ලක්ඛණෙන අවිජහන්තො පුනප්පුනං තස්සා නිබ්බත්තනෙන. තෙනාහ ‘‘පඤ්ච නීවරණෙ වික්ඛම්භෙත්වා’’ති. ඉදං සන්ධායාති එත්තකෙ දිවසෙපි න විනස්සන්ති, සා ධම්මපීති ලද්ධපච්චයා හුත්වා විසෙසාවහාති ඉමමත්ථං සන්ධාය එතං ‘‘ඉමස්ස පඤ්ච නීවරණා තස්මිං සමයෙ න හොන්තී’’තිආදි වුත්තං. පීතිපාමොජ්ජපක්ඛියාති පීතිපාමොජ්ජපච්චයා. නස්සන්තීති නිරොධපච්චයවසෙන පවත්තනතො නස්සන්ති. සභාගපච්චයවසෙන පුන උප්පජ්ජන්තාපි…පෙ… වුච්චති කිච්චසාධනවසෙන පවත්තනතො.

अडथळा नसल्यामुळे पाच नीवरणे दूर राहतात. ‘तमेव पीतिं’ म्हणजे अनुकूल धम्मश्रवणाने उत्पन्न झालेली प्रीती. त्या वेळी उत्पन्न झालेल्या तिच्या स्वरूपाचे नीट निरीक्षण करून, तिला न सोडता वारंवार तिची उत्पत्ती केल्याने. म्हणूनच म्हटले आहे - “पंच नीवरणे विक्खंभेत्वा” (पाच नीवरणांना दाबून टाकून). ‘इदं संधाय’ (याला उद्देशून) म्हणजे इतके दिवस झाले तरी ती नष्ट होत नाही, ती धम्मप्रीती अनुकूल प्रत्यय (कारण) मिळवून विशेष फल देणारी ठरते, या अर्थाला उद्देशून “त्या वेळी याच्या ठिकाणी पाच नीवरणे नसतात” इत्यादी म्हटले आहे. ‘पीतिपामोज्जपक्खिया’ म्हणजे प्रीती आणि प्रामोद्याच्या प्रत्ययाने (कारणाने). ‘नस्सन्ति’ म्हणजे निरोध-प्रत्ययाच्या वशाने प्रवृत्त झाल्यामुळे नष्ट होतात. सभाग-प्रत्ययाच्या वशाने पुन्हा उत्पन्न होत असतानाही...पे०... कार्यसाधनाच्या वशाने प्रवृत्त झाल्यामुळे असे म्हटले जाते.

9. රුක්ඛසුත්තවණ්ණනා

९. रुक्खसुत्तवण्णना (वृक्ष सूत्राचे स्पष्टीकरण)

220. අභිරුහනකාති සමීපරුක්ඛෙ අභිභවිත්වා රුහනකා. අට්ඨිකච්ඡකොති අට්ඨිබහුලකච්ඡකො. කපිථනසදිසඵලත්තා කපිත්ථනොති ලද්ධනාමො.

२२०. ‘अभिरुहनका’ म्हणजे शेजारच्या वृक्षाला व्यापून (अभिभूत करून) वाढणारे. ‘अट्ठिकच्छको’ म्हणजे हाडांसारख्या कठीण भागांनी युक्त असलेला कक्षक वृक्ष. कपित्थ (कवठ) सारखी फळे असल्यामुळे त्याला ‘कपित्थन’ हे नाव मिळाले आहे.

10. නීවරණසුත්තවණ්ණනා

१०. नीवरणसुत्तवण्णना (नीवरण सूत्राचे स्पष्टीकरण)

221. අන්ධභාවකරණා පඤ්ඤාචක්ඛුස්ස විබන්ධනතො. තථා හි තෙ ‘‘අචක්ඛුකරණා පඤ්ඤානිරොධිකා’’ති වුත්තා. විහනති විබාධතීති විඝාතො, දුක්ඛන්ති ආහ ‘‘විඝාතපක්ඛියාති දුක්ඛපක්ඛිකා’’ති. නිබ්බානත්ථාය න සංවත්තන්තීති අනිබ්බානසංවත්තනිකා. මිස්සකබොජ්ඣඞ්ගාව කථිතා පුබ්බභාගිකානං කථිතත්තා.

२२१. प्रज्ञाचक्षूला अवरोधित करत असल्यामुळे ते अंधत्व आणणारे (अंधभावकरण) आहेत. म्हणूनच त्यांना “अचक्खुकरणा पञ्ञानिरोधिका” (चक्षू नष्ट करणारे, प्रज्ञा रोखणारे) म्हटले आहे. जे विघात करते, पीडा देते ते ‘विघात’ म्हणजेच दुःख होय, म्हणून म्हटले आहे - “विघातपक्खिया म्हणजे दुःखपक्खिका (दुःखाच्या बाजूचे)”. निर्वाणासाठी कारणीभूत ठरत नाहीत म्हणून ‘अनिब्बानसंवत्तनिका’. पूर्वभागातील बोज्झंगांचे वर्णन केल्यामुळे येथे मिश्रक बोज्झंगच सांगितले आहेत.

නීවරණවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

नीवरणवग्गवण्णना समाप्त (नीवरण वर्गाचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले).

5. චක්කවත්තිවග්ගො

५. चक्कवत्तिवग्गो (चक्रवर्ती वर्ग)

1. විධාසුත්තවණ්ණනා

१. विधासुत्तवण्णना (विधा सूत्राचे स्पष्टीकरण)

222. විධීයන්තීති [Pg.429] විධා, මානාදිභාගා කොට්ඨාසාති ආහ ‘‘තයො මානකොට්ඨාසා’’ති. තථා තථා විදහනතොති ‘‘සෙය්‍යොහමස්මී’’තිආදිනා තෙන තෙනාකාරෙන විදහනතො ඨපනතො, ඨපෙතබ්බතො වා.

२२२. जे विभागले जातात ते ‘विधा’ म्हणजे मानाचे भाग किंवा प्रकार, म्हणूनच म्हटले आहे - “तयो मानकोट्ठासा” (मानाचे तीन भाग). त्या त्या प्रकारे योजना करत असल्यामुळे, म्हणजेच “मी श्रेष्ठ आहे” इत्यादी रूपाने त्या त्या प्रकारे योजना केल्यामुळे, प्रस्थापित केल्यामुळे किंवा प्रस्थापित करण्यायोग्य असल्यामुळे.

2. චක්කවත්තිසුත්තවණ්ණනා

२. चक्कवत्तिसुत्तवण्णना (चक्रवर्ती सूत्राचे स्पष्टीकरण)

223. සිරිසම්පත්තියා රාජති දිප්පති සොභතීති රාජා, දානපියවචනඅත්ථචරියාසමානත්තතාසඞ්ඛාතෙහි චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහි. රඤ්ජෙතීති රමෙති. අබ්භුග්ගතායාති උදීරිතා නිබ්බත්තිතො තත්ථ තත්ථ ගච්ඡනතො. චක්කං වත්තෙතීති චක්කරතනං පවත්තෙති. දෙවට්ඨානන්ති පූජනීයදෙවට්ඨානං. චිත්තීකතට්ඨෙනාති පූජනීයභාවෙන. අග්ඝො නත්ථි චිරකාලසම්භවපුඤ්ඤානුභාවසිද්ධරතනසබ්භාවතො. අඤ්ඤෙහි චක්කවත්තිනො පරිග්ගහභූතරතනෙහි. ලොකෙති මනුස්සලොකෙ. තෙන තදඤ්ඤලොකං නිවත්තෙති. විජ්ජමානග්ගහණෙන අතීතානාගතං නිවත්තෙති. බුද්ධා ච කදාචි කරහචි උප්පජ්ජන්ති චක්කවත්තිනොපි යෙභුය්‍යෙන තස්මිංයෙව උප්පජ්ජනතොති අධිප්පායො. අනොමස්සාති අලාමකස්ස උක්කට්ඨස්ස. සෙසානි රතනානි.

२२३. श्रीसंपत्तीने जो शोभतो, तळपतो, सुंदर दिसतो तो ‘राजा’ होय; जो दान, प्रियवचन, अर्थचर्या आणि समानार्थता या चार संगहवस्तूंच्या (संग्रहवस्तूंच्या) माध्यमातून लोकांना आनंदित करतो (रञ्जेति). ‘अब्भुग्गताया’ म्हणजे उत्पन्न होऊन तिथे तिथे जात असल्यामुळे वर गेलेली. ‘चक्कं वत्तेति’ म्हणजे चक्ररत्न प्रवृत्त करतो. ‘देवट्ठानं’ म्हणजे पूजनीय देवस्थान. ‘चित्तीकतट्ठेन’ म्हणजे पूजनीय भावाने. दीर्घकाळात संचित झालेल्या पुण्याच्या प्रभावाने सिद्ध झालेल्या रत्नांच्या अस्तित्वामुळे त्याचे मूल्य अमूल्य आहे. चक्रवर्तीच्या मालकीच्या इतर रत्नांच्या तुलनेत. ‘लोके’ म्हणजे मनुष्यलोकात. त्याद्वारे तो इतर लोकांचे निवारण करतो. वर्तमानकाळात अस्तित्वात असलेल्याच्या ग्रहणाने तो भूतकाळ आणि भविष्यकाळाचे निवारण करतो. बुद्ध कधीतरीच उत्पन्न होतात, आणि चक्रवर्ती देखील बहुधा त्याच काळात उत्पन्न होतात, असा अभिप्राय आहे. ‘अनोमस्स’ म्हणजे अ-हीन, उत्कृष्ट अशा. ‘सेसाने रतनानि’ म्हणजे उरलेली रत्ने.

තත්‍රාති වාක්‍යොපඤ්ඤාසනෙ නිපාතො, තස්මිං පාතුභාවවචනෙ. ‘‘අයුත්ත’’න්ති වත්වා තත්ථ අධිප්පායං විවරන්තො ‘‘උප්පන්නං හී’’තිආදිමාහ. තෙහි රතනෙහි චක්කවත්තනනියමාපෙක්ඛතාය චක්කවත්තිවචනස්ස. නියමෙනාති එකන්තෙන. වත්තබ්බතං ආපජ්ජති භාවිනි භූතෙ විය උපචාරොති යථා – ‘‘අගමා රාජගහං බුද්ධො’’ති (සු. නි. 410). ලද්ධනාමස්සාති චක්කවත්තීති ලොකෙ ලද්ධසමඤ්ඤස්ස පත්ථනීයස්ස පුරිසවිසෙසස්ස. මූලුප්පත්තිවචනතොපීති ‘‘චක්කවත්තිස්ස පාතුභාවා’’ති එතස්ස පඨමුප්පත්තියා වචනතොපි. ඉදානි තමත්ථං විවරන්තො ‘‘යො හී’’තිආදිමාහ. යො හි චක්කවත්තිරාජා, තස්ස උප්පත්තියා චක්කරතනස්ස උප්පජ්ජනතො චක්කවත්තීති එවං නාමං උප්පජ්ජති. ‘‘චක්කං වත්තෙස්සතී’’ති ඉදං පන නියාමං අනපෙක්ඛිත්වා තස්ස උප්පජ්ජතීති රතනානුප්පත්තිං [Pg.430] ගහෙත්වා වුත්තනයතො සඤ්ඤා උප්පජ්ජති ‘‘චක්කවත්තී’’ති. එකමෙවාති චක්කරතනමෙව පඨමං පාතුභවති. යස්මිං භූතෙ රඤ්ඤො චක්කවත්තිසමඤ්ඤා, අථ පච්ඡා රතනානි පාතුභවන්තීති බහූනං පාතුභාවං උපාදාය බහුලවචනතොපි එතං ‘‘චක්කවත්තිස්ස පාතුභාවා රතනානං පාතුභාවො’’ති වුත්තං. අයං හෙතුකත්තුසඤ්ඤිතො අත්ථභෙදො. පාතුභාවාති පාතුභාවතො. පුඤ්ඤසම්භාරො භින්නසන්තානතාය රතනානම්පි පරියායෙන උපනිස්සයහෙතූති වුත්තං. යුත්තමෙවෙතං යථාවුත්තයුත්තියුත්තත්තා.

‘तत्र’ हा वाक्याच्या आरंभी येणारा निपात आहे, जो त्या प्रकटीकरणाच्या संदर्भात वापरला आहे. “अयोग्य” असे म्हणून त्यातील अभिप्राय स्पष्ट करताना “उत्पन्न झालेलेच” इत्यादी म्हटले आहे. त्या रत्नांच्या चक्रवर्तीच्या नियमाशी असलेल्या अपेक्षेमुळे चक्रवर्ती असे म्हटले आहे. ‘नियमेन’ म्हणजे निश्चितपणे. भविष्यात घडणाऱ्या गोष्टीला भूतकाळात घडल्यासारखे मानणे हा एक उपचार (लाक्षणिक प्रयोग) आहे, जसे की - “अगमा राजगहं बुद्धो” (बुद्ध राजगृहाला गेले - सुत्तनिपात ४१०). ‘लद्धनामस्स’ म्हणजे चक्रवर्ती असे जगात नाव (प्रसिद्धी) मिळवलेल्या आणि सर्वांना हवेहवेसे वाटणाऱ्या पुरुषविशेषाचे. ‘मूलुप्पत्तिवचनतोपि’ म्हणजे “चक्रवत्तिस्स पातुभावा” (चक्रवर्तीच्या प्रकटीकरणाने) याच्या पहिल्या उत्पत्तीच्या वचनावरूनही. आता तोच अर्थ स्पष्ट करताना “यो हि” इत्यादी म्हटले आहे. जो चक्रवर्ती राजा असतो, त्याच्या उत्पत्तीने चक्ररत्नाची उत्पत्ती होत असल्यामुळे त्याला ‘चक्रवर्ती’ असे नाव मिळते. परंतु “चक्र प्रवृत्त करेल” या नियमाची अपेक्षा न ठेवता, त्याच्या उत्पत्तीने रत्नांची उत्पत्ती होते या अर्थाने त्याला ‘चक्रवर्ती’ अशी संज्ञा प्राप्त होते. ‘एकमेव’ म्हणजे केवळ चक्ररत्नच सर्वप्रथम प्रकट होते. ज्याच्या अस्तित्वामुळे राजाला ‘चक्रवर्ती’ ही संज्ञा मिळते, आणि त्यानंतर इतर रत्ने प्रकट होतात. अनेक रत्नांच्या प्रकटीकरणाला उद्देशून बहुवचनात देखील “चक्रवर्तीच्या प्रकटीकरणाने रत्नांचे प्रकटीकरण होते” असे म्हटले आहे. हा हेतूने दर्शवलेला अर्थभेद आहे. ‘पातुभावा’ म्हणजे प्रकटीकरणामुळे. पुण्याचा संभार हा भिन्न चित्तसंततीमध्ये रत्नांच्या उत्पत्तीसाठी देखील अप्रत्यक्ष कारण (उपनिश्रय हेतू) ठरतो, असे म्हटले आहे. वर सांगितलेल्या युक्तीशी सुसंगत असल्यामुळे हे अगदी योग्यच आहे.

වත්තබ්බභූතො අධිප්පායො එතස්ස අත්ථීති අධිප්පායො, අත්ථනිද්දෙසො, සඞ්ඛෙපතො අධිප්පායො සඞ්ඛෙපාධිප්පායො. චක්කරතනානුභාවෙන චක්කවත්තිස්සරියස්ස සිජ්ඣනතො ‘‘දාතුං සමත්ථස්සා’’ති වුත්තං. යොජනප්පමාණෙ පදෙසෙ පවත්තත්තා යොජනප්පමාණං අන්ධකාරං. අතිදීඝාතිරස්සතාදිං ඡබ්බිධං දොසං විවජ්ජෙත්වා ඨිතස්සාති වචනසෙසො.

सांगण्याजोगा अभिप्राय ज्याचा आहे तो 'अभिप्राय' म्हणजेच अर्थनिर्देश होय. संक्षेपाने असलेला अभिप्राय म्हणजे 'संक्षेपाधिप्राय' होय. चक्ररत्नाच्या प्रभावाने चक्रवर्तीच्या ऐश्वर्याची सिद्धी होत असल्यामुळे 'देण्यास समर्थ असलेल्या' असे म्हटले आहे. योजनभर क्षेत्रात पसरलेला असल्यामुळे तो 'योजनप्रमाण अंधकार' होय. अति-दीर्घ, अति-ऱ्हस्व इत्यादी सहा प्रकारच्या दोषांना वर्ज्य करून राहिलेल्याचा, हा उर्वरित शब्द (वाक्यशेष) आहे.

සබ්බෙසං චතුභූමකධම්මානං පුරෙචරං කුසලානං ධම්මානං ගතියො සමන්වෙසනවසෙන පවත්තනතො. බුද්ධාදීහිපි අප්පහානීයතාය මහන්තධම්මසභාවත්තා ධම්මකායෙ ච ජෙට්ඨකට්ඨෙන ධම්මකායූපපන්නං. පඤ්ඤාපාසාදතාය චස්ස උපරිගතට්ඨෙන අච්චුග්ගතං. විත්ථතට්ඨෙන විපුලං. මහන්තතාය මහන්තං. අනාදිකාලභාවිතස්ස කිලෙසසන්තානස්ස ඛණෙනෙව විද්ධංසනතො සීඝං ලහු ජවන්ති පරියායා. බොජ්ඣඞ්ගධම්මපරියාපන්නත්තා හි වුත්තං ‘‘එකන්ත-කුසලත්තා’’ති. සම්පයුත්තවසෙන පීතියා ආලොකවිද්ධංසනභාවවසෙනාති වුත්තං ‘‘සහජාතපච්චයාදී’’තිආදි. සබ්බසඞ්ගාහිකධම්මපරිච්ඡෙදොති චතුභූමකත්තා සබ්බසඞ්ගාහකො බොජ්ඣඞ්ගධම්මපරිච්ඡෙදො කථිතො.

सर्व चतुर्भूमिक (चार भूमींमधील) धर्मांच्या पुढे चालणाऱ्या, कुशल धर्मांच्या गतींचा शोध घेण्याच्या स्वरूपात प्रवृत्त होत असल्यामुळे. बुद्ध इत्यादींद्वारेही त्याग न करता येण्याजोगे (अप्रहाणीय) असल्यामुळे, महान धर्मस्वभाव असल्यामुळे आणि धम्मकायामध्ये ज्येष्ठ (श्रेष्ठ) स्थानावर असल्यामुळे 'धम्मकायोपपन्न' (धम्मकायाने युक्त) म्हटले आहे. प्रज्ञारूपी प्रासादाच्या वरच्या भागात स्थित असल्यामुळे ते 'अत्युच्च' (अच्चुग्गत) आहे. विस्तृत असल्यामुळे 'विपुल' आहे. मोठे असल्यामुळे 'महान' आहे. अनादी काळापासून विकसित झालेल्या क्लेश-परंपरेचा एका क्षणातच विध्वंस करत असल्यामुळे 'शीघ्र', 'लहूँ' (हलके), 'जव' (वेगवान) हे त्याचे समानार्थी शब्द (पर्याय) आहेत. बोज्झंग (बोध्यंग) धर्मात समाविष्ट असल्यामुळेच 'एकांत-कुशल' असे म्हटले आहे. संप्रयुक्ततेच्या (सहयोगाच्या) प्रभावाने, प्रीतीच्या आणि प्रकाशाने (अंधकाराचा) नाश करण्याच्या प्रभावाने 'सहजातप्रत्यय' इत्यादी म्हटले आहे. 'सर्वसंग्राहक धर्मपरिच्छेद' म्हणजे चतुर्भूमिक असल्यामुळे सर्वसंग्राहक असा 'बोज्झंगधम्मपरिच्छेद' (बोध्यंगधर्मपरिच्छेद) सांगितला आहे.

4-10. දුප්පඤ්ඤසුත්තාදිවණ්ණනා

४-१०. दुप्पञ्ञसुत्त (दुष्प्रज्ञ सुत्त) इत्यादींचे वर्णन.

225-231. එළං වුච්චති දොසො, එළෙන මූගො වියාති එළමූගොති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘මුඛෙන වාච’’න්තිආදිමාහ.

२२५-२३१. 'एळ' म्हणजे दोष म्हटला जातो, दोषाने युक्त मुक्यासारखा तो 'एळमूक' होय, हा अर्थ दर्शवताना 'मुखाने वाणी...' इत्यादी म्हटले आहे.

චක්කවත්තිවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

चक्कवत्तिवग्ग (चक्रवर्तीवर्ग) वर्णन समाप्त झाले.

6. සාකච්ඡවග්ගො

६. साकच्छवग्ग (साकच्छ वर्ग)

1. ආහාරසුත්තවණ්ණනා

१. आहारसुत्त (आहार सुत्त) वर्णन

232. පුරිමනයතොති [Pg.431] ‘‘සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගට්ඨානීයානං ධම්මාන’’න්තිආදිනා ආගතනයතො. එවන්ති ඉදානි වුච්චමානාකාරෙන. සති ච සම්පජඤ්ඤඤ්ච සතිසම්පජඤ්ඤං. සතිපධානං වා අභික්කන්තාදීසු සත්ථකභාවපරිග්ගණ්හකඤාණං සතිසම්පජඤ්ඤං. තං සබ්බත්ථ සතොකාරීභාවාවහත්තා සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදාය සංවත්තති. යථා ච පච්චනීකධම්මප්පහානං අනුරූපධම්මදෙසනා ච අනුප්පන්නානං කුසලානං ධම්මානං උප්පාදාය හොති, එවං සතිරහිතපුග්ගලවජ්ජනා සතොකාරීපුග්ගලසෙවනා ච තත්ථ ච යුත්තපයුත්තතා සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදාය හොතීති ඉමමත්ථං දස්සෙති ‘‘සතිසම්පජඤ්ඤ’’න්තිආදිනා. අරහත්තමග්ගෙන භාවනාපාරිපූරී හොති. තථා හි අරහාව ‘‘සතිවෙපුල්ලප්පත්තො’’ති වුච්චති.

२३२. पूर्वीच्या पद्धतीने म्हणजे 'सतिसंबोज्झंग-स्थानीय धर्मांच्या...' इत्यादी प्रकारे आलेल्या पद्धतीने. 'अशा प्रकारे' म्हणजे आता सांगण्यात येत असलेल्या पद्धतीने. सति (स्मृती) आणि संपजञ्ञ (संप्रजन्य) म्हणजे 'सतिसंपजञ्ञ' होय. किंवा स्मृतीची प्रधानता असलेले, पुढे जाणे इत्यादींमध्ये सार्थकता ग्रहण करणारे ज्ञान म्हणजे 'सतिसंपजञ्ञ' होय. ते सर्व ठिकाणी स्मृती जागृत ठेवणारे असल्यामुळे सतिसंबोज्झंगाच्या उत्पत्तीसाठी कारणीभूत ठरते. आणि ज्याप्रमाणे विरोधी धर्मांचा त्याग आणि अनुरूप धर्मदेशना ही अनुत्पन्न कुशल धर्मांच्या उत्पत्तीसाठी कारणीभूत ठरते, त्याचप्रमाणे स्मृतिरहित व्यक्तींचा त्याग करणे, स्मृतिमान व्यक्तींचे सेवन करणे आणि त्यामध्ये तत्पर असणे हे सतिसंबोज्झंगाच्या उत्पत्तीसाठी कारणीभूत ठरते, हा अर्थ 'सतिसंपजञ्ञ' इत्यादींद्वारे दर्शवला आहे. अर्हतमार्गाने भावनेची परिपूर्णता होते. म्हणूनच अर्हतच 'सतिवेपुल्लपत्त' (स्मृतीच्या विपुलतेला प्राप्त झालेले) असे म्हटले जातात.

ධම්මානං, ධම්මෙසු වා විචයො, සො එව හෙට්ඨා වුත්තනයෙන සම්බොජ්ඣඞ්ගො, තස්ස ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස. පරිපුච්ඡකතාති ආචරියං පයිරුපාසිත්වා පඤ්චපි නිකායෙ සහට්ඨකථාය පරියොගාහෙත්වා යං යං තත්ථ ගණ්ඨිට්ඨානං, තස්ස තස්ස ‘‘ඉදං, භන්තෙ, කථං ඉමස්ස කො අත්ථො’’ති එවං ඛන්ධාදීසු අත්ථපුච්ඡකභාවො. තෙනාහ ‘‘ඛන්ධ…පෙ… බහුලතා’’ති.

धर्मांचा किंवा धर्मांमधील शोध (विचय), तोच खाली सांगितलेल्या पद्धतीने संबोज्झंग (संबोध्यंग) आहे, त्या धम्मविचयसंबोज्झंगाचा. 'परिपृच्छकता' (विचारपूस करणे) म्हणजे आचार्यांची उपासना करून, पाचही निकायांचे अट्ठकथांसह अवगाहन करून, तेथे जे जे कठीण स्थान (गाठ) असेल, त्या त्या ठिकाणी 'भन्ते, हे कसे? याचा काय अर्थ?' अशा प्रकारे स्कंध इत्यादींविषयी अर्थ विचारण्याचा भाव होय. म्हणूनच 'स्कंध...पे... बहुलता' असे म्हटले आहे.

වත්ථුවිසදකිරියාති චිත්තචෙතසිකානං පවත්තිට්ඨානභාවතො සරීරං තප්පටිබද්ධානි ච චීවරාදීනි ඉධ ‘‘වත්ථූනී’’ති අධිප්පෙතානි, තානි යථා චිත්තස්ස සුඛාවහානි හොන්ති, තථා කරණං තෙසං විසදභාවකරණං. තෙන වුත්තං ‘‘අජ්ඣත්තිකබාහිරාන’’න්තිආදි. උස්සන්නදොසන්ති වාතාදිඋස්සන්නදොසං. සෙදමලමක්ඛිතන්ති සෙදෙන චෙව ජල්ලිකාසඞ්ඛාතෙන සරීරමලෙන ච මක්ඛිතං. ච-සද්දෙන අඤ්ඤම්පි සරීරස්ස ච චිත්තස්ස ච පීළාවහං සඞ්ගණ්හාති. සෙනාසනං වාති වා-සද්දෙන පත්තාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. අවිසදෙ සති, විසයභූතෙ වා. කථං භාවනමනුයුත්තස්ස තානි විසයොති? අන්තරන්තරා පවත්තනකචිත්තුප්පාදවසෙන එවං වුත්තං. තෙ හි චිත්තුප්පාදා චිත්තෙකග්ගතාය ඉජ්ඣන්තියාපි අපරිසුද්ධභාවාය සංවත්තන්ති. චිත්තචෙතසිකෙසු නිස්සයාදිපච්චයභූතෙසු. ඤාණම්පීති පි-සද්දො සම්පිණ්ඩනෙ. තෙන න කෙවලං තං වත්ථුයෙව[Pg.432], අථ ඛො තස්මිං අපරිසුද්ධෙ ඤාණම්පි අපරිසුද්ධං හොතීති නිස්සයාපරිසුද්ධියා නිස්සිතාපරිසුද්ධි විය විසයස්ස අපරිසුද්ධතාය විසයීනං අපරිසුද්ධිං දස්සෙති අන්වයතො බ්‍යතිරෙකතො ච.

'वत्थुविसदकिरिया' (वस्तूंची स्वच्छता करणे) म्हणजे चित्त आणि चैतसिकांच्या प्रवृत्तीचे स्थान असल्यामुळे शरीर आणि त्याच्याशी संबंधित असलेले चीवर इत्यादींना येथे 'वस्तू' (वत्थूनि) असे अभिप्रेत आहे, त्या जशा चित्ताला सुख देणाऱ्या होतील, तसे करणे म्हणजे त्यांची स्वच्छता करणे होय. म्हणूनच 'अध्यात्मिक आणि बाह्य...' इत्यादी म्हटले आहे. 'उस्सन्नदोष' म्हणजे वात इत्यादींचा वाढलेला दोष. 'सेदमलमक्खित' म्हणजे घाम आणि मळ याने माखलेले शरीर. 'च' शब्दाने शरीराला आणि चित्ताला पीडा देणाऱ्या इतर गोष्टींचेही ग्रहण होते. 'सेनासनं वा' मधील 'वा' शब्दाने पात्र इत्यादींचा संग्रह समजला पाहिजे. अस्वच्छता असताना, किंवा विषयभूत असताना. भावना करणाऱ्यासाठी त्या कशा प्रकारे विषय ठरतात? वेळोवेळी उत्पन्न होणाऱ्या चित्तोत्पादाच्या प्रभावाने असे म्हटले आहे. कारण ते चित्तोत्पाद चित्ताची एकाग्रता साध्य होत असतानाही अपवित्रतेसाठी कारणीभूत ठरतात. आश्रय इत्यादी प्रत्ययभूत असलेल्या चित्त आणि चैतसिकांमध्ये. 'ञाणम्पि' (ज्ञानही) मधील 'पि' शब्द समुच्चयार्थक आहे. त्यामुळे केवळ ती वस्तूच नव्हे, तर ती अपवित्र असताना ज्ञानही अपवित्र होते, हे आश्रयाच्या अपवित्रतेमुळे आश्रिताची अपवित्रता झाल्याप्रमाणे, विषयाच्या अपवित्रतेमुळे विषयीची (ज्ञानाची) अपवित्रता अन्वय आणि व्यतिरेक पद्धतीने दर्शवते.

සමභාවකරණං කිච්චතො අනූනාධිකභාවකරණං. යථාපච්චයං සද්ධෙය්‍යවත්ථුස්මිං අධිමොක්ඛකිච්චස්ස පටුතරභාවෙන පඤ්ඤාය අවිසදතාය වීරියාදීනඤ්ච අනුබලප්පදානසිථිලතාදිනා සද්ධින්ද්‍රියං බලවං හොති. තෙනාහ ‘‘ඉතරානි මන්දානී’’ති. තතොති තස්මා සද්ධින්ද්‍රියස්ස බලවභාවතො ඉතරෙසඤ්ච මන්දත්තා. කොසජ්ජපක්ඛෙ පතිතුං අදත්වා සම්පයුත්තධම්මානං පග්ගණ්හනං අනුබලප්පදානං පග්ගහො, පග්ගහකිච්චං කාතුං න සක්කොතීති සම්බන්ධිතබ්බං. ආරම්මණං උපගන්ත්වා ඨානං, අනිස්සජ්ජනං වා උපට්ඨානං, වික්ඛෙපපටිපක්ඛො. යෙන වා සම්පයුත්තා අවික්ඛිත්තා හොන්ති, සො අවික්ඛෙපො. රූපගතං විය චක්ඛුනා යෙන යාථාවතො විසයසභාවං පස්සති, තං දස්සනකිච්චං කාතුං න සක්කොති බලවතා සද්ධින්ද්‍රියෙන අභිභූතත්තා. සහජාතධම්මෙසු හි ඉන්දට්ඨං කරොන්තානං සහ පවත්තමානානං ධම්මානං එකරසතාවසෙනෙව අත්ථසිද්ධි, න අඤ්ඤථා. තස්මාති වුත්තමෙවත්ථං කාරණභාවෙන පච්චාමසති. තන්ති සද්ධින්ද්‍රියං.

'समभावकरण' म्हणजे कार्याच्या दृष्टीने कमी-अधिक न करणे (संतुलन राखणे). प्रत्ययानुसार (कारणानुसार) श्रद्धेय वस्तूमध्ये अधिमोक्ष (निश्चय) कार्याच्या तीव्रतेमुळे, प्रज्ञेच्या अस्पष्टतेमुळे आणि वीर्य इत्यादींना पाठबळ देण्याच्या शिथिलतेमुळे सद्धिन्द्रिय (श्रद्धेंद्रिय) बलवान होते. म्हणूनच 'इतर मंद असतात' असे म्हटले आहे. 'ततो' म्हणजे त्या सद्धिन्द्रियाच्या बलवान असण्यामुळे आणि इतरांच्या मंद असण्यामुळे. आळसाच्या बाजूला पडू न देता संप्रयुक्त धर्मांना सावरून धरणे, त्यांना पाठबळ देणे म्हणजे 'पग्गह' (प्रग्रह) होय; ते प्रग्रहाचे कार्य करू शकत नाही, असा संबंध जोडला पाहिजे. आलंबनाजवळ जाऊन राहणे किंवा त्याचा त्याग न करणे म्हणजे 'उपस्थान' (उपट्ठान) होय, जे विक्षेपाचा (विचलनाचा) विरोधी आहे. किंवा ज्याच्यामुळे संप्रयुक्त धर्म अविक्षिप्त (स्थिर) राहतात, तो 'अविक्षेप' होय. डोळ्याने रूप पाहिल्याप्रमाणे ज्याच्याद्वारे विषयाचा स्वभाव यथार्थपणे पाहिला जातो, ते दर्शनाचे कार्य बलवान सद्धिन्द्रियाने दडपले गेल्यामुळे (अभिभूत झाल्यामुळे) करू शकत नाही. कारण सहजात धर्मांमध्ये इंद्रियत्व (प्रभुत्व) गाजवणाऱ्या, सोबत प्रवृत्त होणाऱ्या धर्मांच्या एकरसतेमुळेच अर्थसिद्धी होते, अन्यथा नाही. 'तस्मा' (त्यामुळे) या शब्दाने सांगितलेल्या अर्थाचाच कारणरूपाने निर्देश केला आहे. 'तं' म्हणजे ते सद्धिन्द्रिय.

ධම්මසභාවපච්චවෙක්ඛණෙනාති යස්ස සද්ධෙය්‍යවත්ථුනො උළාරතාදිගුණෙ අධිමුච්චනස්ස සාතිසයප්පවත්තියා සද්ධින්ද්‍රියං බලවං ජාතං, තස්ස පච්චයපච්චයුප්පන්නතාදිවිභාගතො යාථාවතො වීමංසනෙන. එවඤ්හි එවංධම්මතානයෙන සභාවසරසතො පරිග්ගය්හමානෙ සවිප්ඵාරො අධිමොක්ඛො න හොති – ‘‘අයං ඉමෙසං ධම්මානං සභාවො’’ති පඤ්ඤාබ්‍යාපාරස්ස සාතිසයත්තා. ධුරියධම්මෙසු හි යථා සද්ධාය බලවභාවෙ පඤ්ඤාය මන්දභාවො හොති, එවං පඤ්ඤාය බලවභාවෙ සද්ධාය මන්දභාවො හොති. තෙන වුත්තං – ‘‘තං ධම්මසභාවපච්චවෙක්ඛණෙන…පෙ… හාපෙතබ්බ’’න්ති. තථා අමනසිකරණෙනාති යෙනාකාරෙන භාවනමනුයුඤ්ජන්තස්ස සද්ධින්ද්‍රියං බලවං ජාතං, තෙනාකාරෙන භාවනං නානුයුඤ්ජනෙනාති වුත්තං හොති. ඉධ දුවිධෙන සද්ධින්ද්‍රියස්ස බලවභාවො අත්තනො වා පච්චයවිසෙසෙන කිච්චුත්තරියතො වීරියාදීනං වා මන්දකිච්චතාය. තත්ථ පඨමවිකප්පෙ හාපනවිධි දස්සිතො, දුතියවිකප්පෙ පන යථා මනසිකරොතො වීරියාදීනං මන්දකිච්චතාය සද්ධින්ද්‍රියං බලවං ජාතං, තථා අමනසිකාරෙන වීරියාදීනං පටුතරභාවාවහෙන මනසිකාරෙන සද්ධින්ද්‍රියං තෙහි [Pg.433] සමතං කරොන්තෙන හාපෙතබ්බං. ඉමිනා නයෙන සෙසින්ද්‍රියෙසුපි හාපනවිධි වෙදිතබ්බො.

धम्मस्वभावपच्चवेक्खण (धर्माच्या स्वभावाचे चिंतन) द्वारे म्हणजे ज्या श्रद्धेय वस्तूच्या उदारता इत्यादी गुणांवर अतिशय दृढ विश्वास ठेवण्याच्या प्रवृत्तीमुळे सद्धिन्द्रिय (श्रद्धेचे इंद्रिय) बलवान झाले आहे, त्याचे प्रत्यय (कारण) आणि प्रत्ययोत्पन्न (कार्यापासून उत्पन्न) इत्यादी विभागांद्वारे यथायोग्य परीक्षण करण्याद्वारे. कारण अशा प्रकारे, या धर्मतेच्या (नियमाच्या) पद्धतीने स्वभावाच्या रसाने (साररूपाने) ग्रहण केले असता, "हा या धर्मांचा स्वभाव आहे" असा प्रज्ञाव्यापाराचा (प्रज्ञेच्या कार्याचा) अतिरेक झाल्यामुळे, व्यापक अधिमोक्ष (दृढ निश्चय) राहत नाही. कारण धुरीय (मुख्य) धर्मांमध्ये जसे श्रद्धेच्या बलवानपणामुळे प्रज्ञेचा मंदपणा होतो, तसेच प्रज्ञेच्या बलवानपणामुळे श्रद्धेचा मंदपणा होतो. म्हणूनच म्हटले आहे – "ते धम्मस्वभावपच्चवेक्खणाद्वारे...पे... कमी केले पाहिजे." तसेच 'अमनसिकाराने' (मनन न करण्याद्वारे) म्हणजे ज्या प्रकारे भावनेचा अभ्यास करणाऱ्याचे सद्धिन्द्रिय बलवान झाले आहे, त्या प्रकारे भावनेचा अभ्यास न करणे, असे म्हटले आहे. येथे सद्धिन्द्रियाचा बलवानपणा दोन प्रकारचा असतो: स्वतःच्या विशिष्ट प्रत्ययामुळे कार्याच्या अतिरेकामुळे किंवा वीर्य इत्यादींच्या मंद कार्यामुळे. त्यामध्ये पहिल्या पर्यायात कमी करण्याची पद्धत दर्शविली आहे, परंतु दुसऱ्या पर्यायात, जसे मनन करणाऱ्याच्या वीर्य इत्यादींच्या मंद कार्यामुळे सद्धिन्द्रिय बलवान झाले आहे, तसे अमनसिकाराने वीर्य इत्यादींना अधिक तीव्र करणाऱ्या मनसिकाराद्वारे सद्धिन्द्रिय त्यांच्याशी समान करत ते कमी केले पाहिजे. या पद्धतीने इतर इंद्रियांमध्येही कमी करण्याची पद्धत समजून घ्यावी.

වක්කලිත්ථෙරවත්ථූති සො හි ආයස්මා සද්ධාධිමුත්තො තත්ථ ච කතාධිකාරො සත්ථු රූපකායදස්සනෙ පසුතො එව හුත්වා විහරන්තො සත්ථාරා – ‘‘කිං තෙ, වක්කලි, ඉමිනා පූතිකායෙන දිට්ඨෙන, යො ඛො, වක්කලි, ධම්මං පස්සති, සො මං පස්සතී’’තිආදිනා (සං. නි. 3.87) ඔවදියමානො කම්මට්ඨානෙ නියොජිතොපි තං අනනුයුඤ්ජන්තො පණාමිතො අත්තානං විනිපාතෙතුං පපාතට්ඨානං අභිරුහි. අථ නං සත්ථා යථානිසින්නොව ඔභාසවිස්සජ්ජනෙන අත්තානං දස්සෙත්වා –

वक्कलित्थेर वत्थु (स्थवीर वक्कलींची कथा) म्हणजे: ते आयुष्यमान श्रद्धेमध्ये अधिमुक्त (दृढ श्रद्धा असलेले) होते आणि त्यांनी तेथे पुण्यकर्म केले होते. ते शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) रूपकायाचे दर्शन घेण्यातच मग्न राहून विहार करत असत. शास्त्यांनी त्यांना – "हे वक्कली, या पूतीकायाचे (सडणाऱ्या शरीराचे) दर्शन घेऊन तुला काय मिळणार? हे वक्कली, जो धर्माला पाहतो, तो मला पाहतो" इत्यादी प्रकारे उपदेश केला. कर्मस्थानात (ध्यानसाधनेत) नियुक्त केले गेले असूनही त्याचा अभ्यास न केल्यामुळे त्यांना घालवून दिले असता, त्यांनी स्वतःचा जीव देण्यासाठी एका कड्यावर चढले. तेव्हा शास्त्यांनी जसे बसले होते तसेच प्रकाशाचा विसर्ग करून स्वतःला प्रकट केले आणि –

‘‘පාමොජ්ජබහුලො භික්ඛු, පසන්නො බුද්ධසාසනෙ;

අධිගච්ඡෙ පදං සන්තං, සඞ්ඛාරූපසමං සුඛ’’න්ති. (ධ. ප. 381) –

"बुद्धशासनात प्रसन्न असलेला, अत्यंत प्रमोदयुक्त (आनंदी) भिक्खू शांत पद, जे संस्कारांचे उपशमन करणारे सुख आहे, ते प्राप्त करो."

ගාථං වත්වා ‘‘එහි, වක්කලී’’ති ආහ. සො තෙන වචනෙන අමතෙනෙව අභිසිත්තො හට්ඨතුට්ඨො හුත්වා විපස්සනං පට්ඨපෙසි, සද්ධාය බහුලභාවතො විපස්සනාවීථිං නාරොහති. තං ඤත්වා භගවා ඉන්ද්‍රියසමත්තපටිපාදනාය කම්මට්ඨානං සොධෙත්වා අදාසි. සො සත්ථාරා දින්නනයෙන විපස්සනං උස්සුක්කාපෙත්වා මග්ගපටිපාටියා අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං – ‘‘වක්කලිත්ථෙරවත්ථු චෙත්ථ නිදස්සන’’න්ති. එත්ථාති සද්ධින්ද්‍රියස්ස අධිමත්තභාවෙ සෙසින්ද්‍රියානං සකිච්චාකරණෙ.

ही गाथा म्हणून "ये, वक्कली!" असे म्हणाले. त्या वचनाने जणू अमृतानेच अभिषिक्त झाल्यासारखे अत्यंत हर्षित व संतुष्ट होऊन त्यांनी विपश्यना सुरू केली, परंतु श्रद्धेच्या अतिरेकामुळे ते विपश्यनेच्या मार्गावर आरूढ होऊ शकत नव्हते. हे जाणून भगवंतांनी इंद्रियांची समता प्रस्थापित करण्यासाठी त्यांचे कर्मस्थान (ध्यानविषय) शुद्ध करून दिले. त्यांनी शास्त्यांनी दिलेल्या पद्धतीने विपश्यनेचा उत्साह वाढवून मार्गक्रमाने अर्हतपद प्राप्त केले. म्हणूनच म्हटले आहे – "येथे वक्कलित्थेर वत्थु (स्थवीर वक्कलींची कथा) हे उदाहरण आहे." 'येथे' म्हणजे सद्धिन्द्रियाच्या अतिरेकामुळे इतर इंद्रियांनी आपले कार्य न करण्याच्या बाबतीत.

ඉතරකිච්චභෙදන්ති උපට්ඨානාදිකිච්චවිසෙසං. පස්සද්ධාදීති ආදි-සද්දෙන සමාධිඋපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගානං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. හාපෙතබ්බන්ති යථා සද්ධින්ද්‍රියස්ස බලවභාවො ධම්මසභාවපච්චවෙක්ඛණෙන හායති, එවං වීරියින්ද්‍රියස්ස අධිමත්තතා පස්සද්ධියාදිභාවනාය හායති සමාධිපක්ඛිකත්තා තස්සා. තථා හි සමාධින්ද්‍රියස්ස අධිමත්තතං කොසජ්ජපාතතො රක්ඛන්තී වීරියාදිභාවනා විය වීරියින්ද්‍රියස්ස අධිමත්තතං උද්ධච්චපාතතො රක්ඛන්තී එකංසතො හාපෙති. තෙන වුත්තං ‘‘පස්සද්ධාදිභාවනාය හාපෙතබ්බ’’න්ති. සොණත්ථෙරස්ස වත්ථූති සුකුමාරසොණත්ථෙරස්ස වත්ථු. සො හි ආයස්මාපි සත්ථු සන්තිකා කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා සීතවනෙ විහරන්තො – ‘‘මම සරීරං සුඛුමාලං, න ච සක්කා සුඛෙනෙව සුඛං අධිගන්තුං, කායං කිලමෙත්වාපි සමණධම්මො කාතබ්බො’’ති ඨානචඞ්කමනමෙව අධිට්ඨාය [Pg.434] පධානමනුයුඤ්ජන්තො පාදතලෙසු ඵොටෙසු උට්ඨිතෙසුපි වෙදනං අජ්ඣුපෙක්ඛිත්වා දළ්හවීරියං කරොන්තො අච්චාරද්ධවීරියතාය විසෙසං පවත්තෙතුං නාසක්ඛි. සත්ථා තත්ථ ගන්ත්වා වීණොපමොවාදෙන ඔවදිත්වා වීරියසමතායොජනවිධිං දස්සෙන්තො කම්මට්ඨානං සොධෙත්වා ගිජ්ඣකූටං ගතො. ථෙරොපි සත්ථාරා දින්නනයෙන වීරියසමතං යාජෙත්වා භාවෙන්තො විපස්සනං උස්සුක්කාපෙත්වා අරහත්තෙව පතිට්ඨාසි. තෙන වුත්තං ‘‘සොණත්ථෙරස්ස වත්ථු දස්සෙතබ්බ’’න්ති. සෙසෙසුපීති සතිසමාධිපඤ්ඤින්ද්‍රියෙසුපි.

'इतर कार्यभेद' म्हणजे उपस्थान (स्मृतीचे जागृत राहणे) इत्यादी विशिष्ट कार्ये. 'पस्सद्धि' (प्रश्रब्धी) इत्यादी मधील 'इत्यादी' या शब्दाने समाधी आणि उपेक्षा संबोध्यंगांचा संग्रह समजला पाहिजे. 'कमी केले पाहिजे' म्हणजे जसे सद्धिन्द्रियाचा बलवानपणा धम्मस्वभावपच्चवेक्खणाने कमी होतो, तसेच वीर्यिन्द्रियाचा (उत्साहाच्या इंद्रियाचा) अतिरेक पस्सद्धि इत्यादींच्या भावनेने कमी होतो, कारण ती समाधीच्या पक्षातील आहे. कारण जशी समाधीन्द्रियाच्या अतिरेकाला आळसात पडण्यापासून वाचवणारी वीर्य इत्यादींची भावना असते, तशीच वीर्यिन्द्रियाच्या अतिरेकाला उद्धच्च (चंचलता) मध्ये पडण्यापासून वाचवणारी (पस्सद्धि इत्यादींची भावना) निश्चितपणे कमी करते. म्हणूनच म्हटले आहे – "पस्सद्धि इत्यादींच्या भावनेने कमी केले पाहिजे." 'सोणत्थेर वत्थु' (स्थवीर सोणांची कथा) म्हणजे सुकुमार सोण स्थवीरांची कथा. ते आयुष्यमान देखील शास्त्यांच्या जवळून कर्मस्थान घेऊन शीतवनात विहार करत असताना – "माझे शरीर सुकुमार आहे, आणि सुखाने सुख प्राप्त करणे शक्य नाही, शरीराला कष्ट देऊनही श्रमणधर्म केला पाहिजे" असा विचार करून केवळ उभे राहून चंक्रमण करण्याचाच निश्चय करून प्रयत्नात मग्न राहिले. पायांच्या तळव्यांवर फोड आले तरी वेदनेकडे दुर्लक्ष करून दृढ वीर्य (प्रयत्न) करत राहिले, परंतु अति-प्रयत्नामुळे ते विशेष (अधिगम) प्राप्त करू शकले नाहीत. शास्त्यांनी तेथे जाऊन त्यांना 'वीणेच्या उपमेने' उपदेश केला आणि वीर्याच्या समतेचे नियोजन करण्याची पद्धत दाखवून, कर्मस्थान शुद्ध करून ते गृध्रकूट पर्वतावर निघून गेले. स्थवीरांनीही शास्त्यांनी दिलेल्या पद्धतीने वीर्याची समता साधून, भावना करत, विपश्यनेचा उत्साह वाढवून अर्हतपदातच प्रतिष्ठा मिळवली. म्हणूनच म्हटले आहे – "सोणत्थेर वत्थु (स्थवीर सोणांची कथा) दर्शविली पाहिजे." 'इतरांमध्येही' म्हणजे सती (स्मृती), समाधी आणि प्रज्ञेच्या इंद्रियांमध्येही.

සමතන්ති සද්ධාපඤ්ඤානං අඤ්ඤමඤ්ඤං අනූනාධිකභාවං, තථා සමාධිවීරියානඤ්ච. යථා හි සද්ධාපඤ්ඤානං විසුං විසුං ධුරියධම්මභූතානං කිච්චතො අඤ්ඤමඤ්ඤනාතිවත්තනං විසෙසතො ඉච්ඡිතබ්බං. යතො තෙසං සමධුරතාය අප්පනා සම්පජ්ජති, එවං සමාධිවීරියානං කොසජ්ජුද්ධච්චපක්ඛිකානං සමතාය සති අඤ්ඤමඤ්ඤුපත්ථම්භනතො සම්පයුත්තධම්මානං අන්තද්වයපාතාභාවෙන සම්මදෙව අප්පනා ඉජ්ඣතීති. බලවසද්ධොතිආදි වුත්තස්සෙව අත්ථස්ස බ්‍යතිරෙකමුඛෙන සමත්ථනං. තස්සත්ථො – යො බලවතියා සද්ධාය සමන්නාගතො අවිසදඤාණො, සො මුධප්පසන්නො හොති, න අවෙච්චප්පසන්නො. තථා හි සො අවත්ථුස්මිං පසීදති, සෙය්‍යථාපි තිත්ථියසාවකා. කෙරාටිකපක්ඛන්ති සාඨෙය්‍යපක්ඛං භජති. සද්ධාහීනාය පඤ්ඤාය අතිධාවන්තො ‘‘දෙය්‍යවත්ථුපරිච්චාගෙන විනා චිත්තුප්පාදමත්තෙනපි දානමයං පුඤ්ඤං හොතී’’තිආදීනි පරිකප්පෙති හෙතුපතිරූපකෙහි වඤ්චිතො, එවංභූතො ච ලූඛතක්කවිලුත්තචිත්තො පණ්ඩිතානං වචනං නාදියති, සඤ්ඤත්තිං න ගච්ඡති. තෙනාහ ‘‘භෙසජ්ජසමුට්ඨිතො විය රොගො අතෙකිච්ඡො හොතී’’ති. යථා චෙත්ථ සද්ධාපඤ්ඤානං අඤ්ඤමඤ්ඤං සමභාවො අත්ථාවහො, විසමභාවො අනත්ථාවහො, එවං සමාධිවීරියානං අඤ්ඤමඤ්ඤං සමභාවො අත්ථාවහො, ඉතරො අනත්ථාවහො, තථා සමභාවො අවික්ඛෙපාවහො, ඉතරො වික්ඛෙපාවහො. කොසජ්ජං අභිභවති, තෙන අප්පනං න පාපුණාතීති අධිප්පායො. එස නයො උද්ධච්චං අභිභවතීති එත්ථාපි. තදුභයන්ති සද්ධාපඤ්ඤාද්වයං සමාධිවීරියද්වයඤ්ච. සමං කාතබ්බන්ති සමතං කාතබ්බං.

‘समता’ म्हणजे श्रद्धा आणि प्रज्ञा यांची एकमेकांशी असणारी समतोलता (कमी किंवा जास्त नसणे), तसेच समाधी आणि वीर्य (वीरिया) यांचीही. कारण जसे श्रद्धा आणि प्रज्ञा हे स्वतंत्रपणे धुरीण (मुख्य) धर्म असल्याने, त्यांच्या कार्याच्या दृष्टीने त्यांनी एकमेकांचे उल्लंघन न करणे विशेषतः अपेक्षित आहे. कारण त्यांच्या समतोलतेमुळे (समधुरतेमुळे) ‘अर्पणा’ (अप्पना) प्राप्त होते; त्याचप्रमाणे आळस (कोसज्ज) आणि उद्धतपणा (उद्धच्च) यांच्याशी संबंधित असणाऱ्या समाधी आणि वीर्य यांच्यात समता असल्यास, एकमेकांना आधार मिळाल्यामुळे आणि संप्रयुक्त धर्मांच्या दोन्ही टोकांना जाण्याचा अभाव असल्यामुळे अर्पणा चांगल्या प्रकारे सिद्ध होते. ‘बलवान श्रद्धा’ इत्यादीद्वारे सांगितलेल्या अर्थाचेच व्यतिरेक पद्धतीने (नकारात्मक बाजूने) समर्थन केले आहे. त्याचा अर्थ असा - जो बलवान श्रद्धेने युक्त आहे पण ज्याचे ज्ञान स्पष्ट नाही (अविशद ज्ञान), तो अंधश्रद्धाळू (मूढप्रसन्न) होतो, अव्हेच्चप्रसन्न (बुद्धीने युक्त दृढ श्रद्धा असलेला) नाही. कारण तो अयोग्य गोष्टींवर (अवस्तुवर) श्रद्धा ठेवतो, जसे की इतर पंथांचे (तीर्थकांचे) श्रावक. ‘केराटिकापक्ष’ म्हणजे तो कपटपक्षाचा (शाठ्यपक्षाचा) आश्रय घेतो. श्रद्धेविना केवळ प्रज्ञेच्या मागे धावणारा मनुष्य, “देय वस्तूचा त्याग न करता केवळ चित्ताच्या उत्पत्तीनेच दानमय पुण्य होते” इत्यादी कल्पना करतो. तो आभासी कारणांनी (हेतुप्रतिरूपकांनी) फसला जातो. असा कोरड्या तर्काने विचलित झालेल्या चित्ताचा मनुष्य पंडितांचे वचन मानत नाही आणि समजुतीला प्राप्त होत नाही. म्हणूनच म्हटले आहे, “औषधामुळेच उद्भवलेल्या रोगाप्रमाणे तो असाध्य होतो.” आणि ज्याप्रमाणे येथे श्रद्धा व प्रज्ञा यांचा परस्परांमधील समभाव हितकारक असतो आणि विषमता अहितकारक असते, त्याचप्रमाणे समाधी व वीर्य यांचा परस्परांमधील समभाव हितकारक असतो आणि दुसरा (विषमभाव) अहितकारक असतो; तसेच समभाव विक्षेप न आणणारा (अविक्षेपकारक) असतो आणि दुसरा विक्षेप आणणारा असतो. (वीर्य अधिक असल्यास) ते आळसाला पराभूत करते, परंतु त्यामुळे अर्पणा प्राप्त होत नाही, असा अभिप्राय आहे. हाच नियम ‘उद्धच्चाला (चंचलतेला) पराभूत करतो’ या बाबतीतही लागू होतो. ‘ते दोन्ही’ म्हणजे श्रद्धा-प्रज्ञा ही जोडी आणि समाधी-वीर्य ही जोडी. ‘समान केले पाहिजे’ म्हणजे त्यांच्यात समता आणली पाहिजे.

සමාධිකම්මිකස්සාති සමථකම්මට්ඨානිකස්ස. එවන්ති එවං සන්තෙ, සද්ධාය ථොකං බලවභාවෙ සතීති අත්ථො. සද්දහන්තොති ‘‘පථවී පථවීති මනසිකාරමත්තෙන [Pg.435] කථං ඣානුප්පත්තී’’ති අචින්තෙත්වා ‘‘අද්ධා සම්බුද්ධෙන වුත්තවිධි ඉජ්ඣතී’’ති සද්දහන්තො සද්ධං ජනෙන්තො. ඔකප්පෙන්තොති ආරම්මණං අනුපවිසිත්වා විය අධිමුච්චනවසෙන අවකප්පෙන්තො පක්ඛන්දන්තො. එකග්ගතා බලවතී වට්ටති සමාධිපධානත්තා ඣානස්ස. උභින්නන්ති සමාධිපඤ්ඤානං. සමාධිකම්මිකස්ස සමාධිනො අධිමත්තතාය පඤ්ඤාය අධිමත්තතාපි ඉච්ඡිතබ්බාති ආහ ‘‘සමතායපී’’ති, සමභාවෙනාපීති අත්ථො. අප්පනාති ලොකියඅප්පනා. තථා හි ‘‘හොතියෙවා’’ති සාසඞ්කං වදති, ලොකුත්තරප්පනා පන තෙසං සමභාවෙනෙව ඉච්ඡිතා. යථාහ ‘‘සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙතී’’ති (අ. නි. 4.170). යදි විසෙසතො සද්ධාපඤ්ඤානං සමාධිවීරියානඤ්ච සමානතං ඉච්ඡති, කථං සතීති ආහ – ‘‘සති පන සබ්බත්ථ බලවතී වට්ටතී’’ති. සබ්බත්ථාති ලීනුද්ධච්චපක්ඛිකෙසු පඤ්චින්ද්‍රියෙසු. උද්ධච්චපක්ඛිකෙකදෙසෙ ගණ්හන්තො ‘‘සද්ධාවීරියපඤ්ඤාන’’න්ති ආහ. අඤ්ඤථා පීති ච ගහෙතබ්බා සියා. තථා හි ‘‘කොසජ්ජපක්ඛිකෙන සමාධිනා’’ඉච්චෙව වුත්තං, න ච ‘‘පස්සද්ධිසමාධිඋපෙක්ඛාහී’’ති. සාති සති. සබ්බෙසු රාජකම්මෙසු නියුත්තොති සබ්බකම්මිකො. තෙනාති යෙන කාරණෙන සබ්බත්ථ ඉච්ඡිතබ්බා, තෙන ආහ අට්ඨකථායං. සබ්බත්ථ නියුත්තා සබ්බත්ථිකා, සබ්බෙන වා ලීනුද්ධච්චපක්ඛිකෙන බොජ්ඣඞ්ගෙන අත්ථෙතබ්බා සබ්බත්ථියා, සබ්බත්ථියාව සබ්බත්ථිකා. චිත්තන්ති කුසලචිත්තං. තස්ස හි සතිපටිසරණං පරායණං අප්පත්තස්ස පත්තියා අනධිගතස්ස අධිගමාය. තෙනාහ – ‘‘ආරක්ඛපච්චුපට්ඨානා’’තිආදි.

‘समाधिकम्मिकस्स’ म्हणजे समथ-कर्मस्थानिकाचे (समथ ध्यान करणाऱ्याचे). ‘अशा प्रकारे’ म्हणजे असे असताना, श्रद्धेचे थोडे बलवान असणे असा अर्थ आहे. ‘श्रद्धा ठेवणारा’ म्हणजे “केवळ ‘पृथ्वी, पृथ्वी’ असा मनसिकार केल्याने ध्यान कसे उत्पन्न होईल?” असा विचार न करता, “नक्कीच सम्यक्‌संबुद्धांनी सांगितलेली पद्धत यशस्वी होते” अशी श्रद्धा ठेवणारा, श्रद्धा निर्माण करणारा. ‘ओकप्पेन्तो’ (निश्चय करणारा) म्हणजे आलंबनात प्रवेश केल्याप्रमाणे अधिमुक्तीच्या (दृढ विश्वासाच्या) बळावर निश्चय करणारा, झेप घेणारा. ध्यानामध्ये समाधी प्रधान असल्यामुळे एकाग्रता बलवान असणे आवश्यक आहे. ‘दोन्हींची’ म्हणजे समाधी आणि प्रज्ञा यांची. समाधीचे कर्म करणाऱ्याच्या समाधीच्या तीव्रतेमुळे प्रज्ञेची तीव्रताही अपेक्षित असते, म्हणून ‘समतेनेही’ असे म्हटले आहे, म्हणजेच समभावानेही असा अर्थ आहे. ‘अर्पणा’ म्हणजे लौकिक अर्पणा. कारण “ते होतेच” असे शंकेसह म्हटले जाते, परंतु लोकोत्तर अर्पणा तर त्यांच्या समभावानेच अपेक्षित आहे. जसे म्हटले आहे - “समथ आणि विपश्यना यांचे युगबद्ध (एकत्र) भावन करतो” (अंगुत्तर निकाय ४.१७०). जर विशेषतः श्रद्धा-प्रज्ञा आणि समाधी-वीर्य यांची समानता अपेक्षित आहे, तर सती (स्मृती) बद्दल काय? म्हणून म्हटले आहे - “स्मृती (सती) मात्र सर्व ठिकाणी बलवान असणे आवश्यक आहे.” ‘सर्व ठिकाणी’ म्हणजे लीनता (आळस) आणि उद्धच्च (चंचलता) यांच्या पक्षातील पाच इंद्रियांमध्ये. उद्धच्च पक्षाच्या एका भागाला ग्रहण करताना ‘श्रद्धा, वीर्य आणि प्रज्ञा’ असे म्हटले आहे. इतर प्रकारेही ग्रहण केले पाहिजे. कारण “आळसाच्या पक्षातील समाधीने” असेच म्हटले आहे, “प्रस्रब्धी, समाधी आणि उपेक्षेने” असे नाही. ‘ती’ म्हणजे स्मृती (सती). सर्व राजाच्या कामांमध्ये नियुक्त असलेला तो ‘सब्बकम्मिक’ (सर्वकामगार). म्हणूनच अट्ठकथेत म्हटले आहे. सर्व ठिकाणी नियुक्त ती ‘सब्बत्थिका’ (सर्वार्थिका), किंवा सर्व लीन-उद्धच्च पक्षातील बोज्झंगांनी जिची इच्छा केली पाहिजे ती ‘सब्बत्थिया’, आणि ‘सब्बत्थिया’ म्हणजेच ‘सब्बत्थिका’. ‘चित्त’ म्हणजे कुशल चित्त. कारण अप्राप्त गोष्टीच्या प्राप्तीसाठी आणि अनधिगत गोष्टीच्या अधिगमासाठी (ज्ञानासाठी) स्मृती हेच त्याचे आश्रयस्थान आणि परायण आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - “आरक्षक (रक्षण करणारे) म्हणून उपस्थित राहणारी” इत्यादी.

ඛන්ධාදිභෙදෙ අනොගාළ්හපඤ්ඤානන්ති පරියත්තිබාහුසච්චවසෙනපි ඛන්ධායතනාදීසු අප්පතිට්ඨිතබුද්ධීනං. බහුස්සුතසෙවනා හි සුතමයඤාණාවහා. තරුණවිපස්සනාසමඞ්ගීපි භාවනාමයඤාණෙ ඨිතත්තා එකංසතො පඤ්ඤවා එව නාම හොතීති ආහ – ‘‘සමපඤ්ඤාස…පෙ… පුග්ගලසෙවනා’’ති. ඤෙය්‍යධම්මස්ස ගම්භීරභාවවසෙන තප්පරිච්ඡෙදකඤාණස්ස ගම්භීරභාවගහණන්ති ආහ – ‘‘ගම්භීරෙසු ඛන්ධාදීසු පවත්තාය ගම්භීරපඤ්ඤායා’’ති. තඤ්හි ඤෙය්‍යං තාදිසාය පඤ්ඤාය චරිතබ්බතො ගම්භීරඤාණචරියං, තස්සා වා පඤ්ඤාය තත්ථ පභෙදතො පවත්ති ගම්භීරඤාණචරියා, තස්සා පච්චවෙක්ඛණාති ආහ ‘‘ගම්භීරපඤ්ඤාය පභෙදපච්චවෙක්ඛණා’’ති. යථා සතිවෙපුල්ලප්පත්තො නාම අරහා එව, එවං සො එව පඤ්ඤාවෙපුල්ලප්පත්තොපීති ආහ [Pg.436] ‘‘අරහත්තමග්ගෙන භාවනාපාරිපූරී හොතී’’ති. වීරියාදීසුපි එසෙව නයොති.

‘स्कंध इत्यादींच्या भेदांमध्ये खोलवर न गेलेली प्रज्ञा असणारे’ म्हणजे परियत्ती (अभ्यास) आणि बहुश्रुततेच्या द्वारे देखील स्कंध, आयतन इत्यादींमध्ये बुद्धी स्थिर न झालेले लोक. कारण बहुश्रुतांची सेवा करणे हे श्रुतमय ज्ञान देणारे असते. तरुण विपश्यनेने युक्त असलेला साधक देखील भावनामय ज्ञानात स्थित असल्यामुळे निश्चितपणे प्रज्ञावानच असतो, म्हणून म्हटले आहे - “समप्रज्ञा... पे... पुद्गल सेवा” इत्यादी. ज्ञेय धर्माच्या गंभीरतेमुळे, त्याचे परिच्छेदन करणाऱ्या ज्ञानाची गंभीरता ग्रहण केली जाते, म्हणून म्हटले आहे - “गंभीर अशा स्कंध इत्यादींमध्ये प्रवृत्त असणाऱ्या गंभीर प्रज्ञेमुळे”. कारण ते ज्ञेय अशा प्रज्ञेद्वारे आचरण करण्यायोग्य असल्यामुळे ‘गंभीर ज्ञानचर्या’ आहे, किंवा त्या प्रज्ञेची तेथे भेदाने प्रवृत्ती असणे ही ‘गंभीर ज्ञानचर्या’ आहे, तिचे प्रत्यावेक्षण (पुनरावलोकन) करणे म्हणजेच “गंभीर प्रज्ञेच्या भेदाचे प्रत्यावेक्षण” असे म्हटले आहे. ज्याप्रमाणे स्मृतीच्या विपुलतेला (विपुल सती) प्राप्त झालेला हा अर्हतच असतो, त्याचप्रमाणे तोच प्रज्ञेच्या विपुलतेला प्राप्त झालेलाही असतो, म्हणून म्हटले आहे - “अर्हत् मार्गाने भावनेची परिपूर्णता होते.” वीर्य इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम आहे.

‘‘තත්තං අයොඛිලං හත්ථෙ ගමෙන්තී’’තිආදිනා වුත්තපඤ්චවිධබන්ධනකම්මකාරණා නිරයෙ නිබ්බත්තසත්තස්ස සබ්බපඨමං කරොන්තීති දෙවදූතසුත්තාදීසු (ම. නි. 3.250), තස්සා ආදිතො වුත්තත්තා ච ආහ – ‘‘පඤ්චවිධබන්ධනකම්මකාරණතො පට්ඨායා’’ති. සකටවහනාදිකාලෙති ආදි-සද්දෙන තදඤ්ඤමනුස්සෙහි තිරච්ඡානෙහි ච විබාධනීයකාලං සඞ්ගණ්හාති. එකං බුද්ධන්තරන්ති ඉදං අපරාපරං පෙතෙසු එව උප්පජ්ජනකසත්තවසෙන වුත්තං, එකච්චානං වා පෙතානං, එකච්චතිරච්ඡානානං විය තථා දීඝායුකතාපි සියාති තථා වුත්තං. තථා හි කාලො නාගරාජා චතුන්නං බුද්ධානං රූපදස්සාවී.

“तप्त लोखंडाची मेख हातात ठोकतात” इत्यादी प्रकारे सांगितलेल्या पाच प्रकारच्या बंधनांच्या यातना नरकात उत्पन्न झालेल्या प्राण्याला सर्वप्रथम दिल्या जातात, असे देवदूत सुत्त इत्यादींमध्ये (मज्झिम निकाय ३.२५०) सांगितले आहे, आणि ती सुरुवातीला सांगितली असल्यामुळे म्हटले आहे - “पाच प्रकारच्या बंधनांच्या यातनांपासून सुरुवात करून”. ‘गाडी ओढणे इत्यादी काळात’ यातील ‘इत्यादी’ शब्दाने इतर मनुष्यांद्वारे आणि प्राण्यांद्वारे पीडा देण्याच्या काळाचा संग्रह होतो. ‘एक बुद्धंतर’ (दोन बुद्धांमधील काळ) हे वारंवार प्रेतयोनीतच उत्पन्न होणाऱ्या प्राण्यांच्या संदर्भात म्हटले आहे, किंवा काही प्रेतांचे, काही प्राण्यांप्रमाणे, दीर्घायुष्य असू शकते म्हणून तसे म्हटले आहे. कारण काल नागराज हा चार बुद्धांचे रूप पाहणारा होता.

එවං ආනිසංසදස්සාවිනොති ‘‘වීරියායත්තො එව සකලලොකියලොකුත්තරවිසෙසාධිගමො’’ති එවං ආනිසංසදස්සනසීලස්ස. ගමනවීථින්ති සපුබ්බභාගං නිබ්බානගාමිනිං පටිපදං. සහ විපස්සනාය අරියමග්ගපටිපාටි, සත්තවිසුද්ධිපරම්පරා වා. සා හි වට්ටතො නිය්‍යානාය ගන්තබ්බා පටිපදාති කත්වා ගමනවීථි නාම.

‘अशा प्रकारे आनिसंस (फायदे) पाहणारा’ म्हणजे “वीर्यावरच सर्व लौकिक आणि लोकोत्तर विशेषांची प्राप्ती अवलंबून आहे” अशा प्रकारे लाभ पाहण्याचा स्वभाव असणाऱ्याचा. ‘गमनवीथी’ म्हणजे पूर्वभागासह असणारा निर्वाणगामी मार्ग (प्रतिपदा). विपश्यनेसह असणारी आर्यमार्गाची परंपरा, किंवा सात विशुद्धींची परंपरा. कारण ती संसारातून (वट्टातून) बाहेर पडण्यासाठी चालण्याची प्रतिपदा (मार्ग) असल्यामुळे तिला ‘गमनवीथी’ असे म्हटले आहे.

කායදළ්හීබහුලොති කායස්ස පොසනපසුතො. පිණ්ඩන්ති රට්ඨපිණ්ඩං. පච්චයදායකානං අත්තනි කාරස්ස අත්තනො සම්මාපටිපත්තියා මහප්ඵලභාවස්ස කරණෙන පිණ්ඩාය භික්ඛාය පටිපූජනා පිණ්ඩාපචායනා. නීහරන්තොති පත්තත්ථවිකතො නීහරන්තො. තං සද්දං සුත්වාති තං උපාසිකාය වචනං පණ්ණසාලද්වාරෙ ඨිතොව පඤ්චාභිඤ්ඤතාය දිබ්බසොතෙන සුත්වාති වදන්ති. මනුස්සසම්පත්ති, දිබ්බසම්පත්ති, අන්තෙ නිබ්බානසම්පත්තීති තිස්සො සම්පත්තියො. සිතං කරොන්තොවාති ‘‘අකිච්ඡෙනෙව මයා වට්ටදුක්ඛං සමතික්කන්ත’’න්ති පච්චවෙක්ඛණාවසානෙ සඤ්ජාතපාමොජ්ජවසෙන සිතං කරොන්තො එව.

‘कायदळ्हीबहुलो’ म्हणजे शरीराच्या पोषणात मग्न असलेला. ‘पिण्डं’ म्हणजे राष्ट्राचा पिंड (लोकांनी दिलेले अन्न). प्रत्ययदायकांच्या (दान देणाऱ्यांच्या) आपल्यावरील उपकाराला आपल्या सम्यक् प्रतिपत्तीने (योग्य आचरणाने) महाफलदायी बनवून, पिंडासाठी (भिक्षेसाठी) आदर दाखवणे म्हणजे ‘पिंडापचायना’ (पिंडाचा आदर करणे) होय. ‘नीहरन्तो’ म्हणजे पात्राच्या पिशवीतून बाहेर काढणारा. ‘तो आवाज ऐकून’ म्हणजे त्या उपासिकेचे बोलणे पर्णकुटीच्या दारापाशी उभे राहूनच पंचअभिज्ञा प्राप्त असल्यामुळे दिव्य श्रोताने (दिव्य कानाने) ऐकले, असे म्हणतात. मनुष्यसंपत्ती, दिव्यसंपत्ती आणि शेवटी निर्वाणसंपत्ती अशा तीन संपत्ती आहेत. ‘स्मितहास्य करत’ म्हणजे “मी विनासायास संसारदुःखाचा पार केला आहे” अशा प्रत्यवेक्षणाच्या (चिंतनाच्या) शेवटी निर्माण झालेल्या प्रामोद्यामुळे (आनंदामुळे) स्मितहास्य करतच।

අලසානං භාවනාය නාමමත්තම්පි අජානන්තානං කායස්ස පොසනබහුලානං යාවදත්ථං පරිභුඤ්ජිත්වා සෙය්‍යසුඛාදිං අනුයුඤ්ජන්තානං තිරච්ඡානකථිකානං දූරතොව වජ්ජනං කුසීතපුග්ගලපරිවජ්ජනා. ‘‘දිවසං චඞ්කමෙන නිසජ්ජායා’’තිආදිනා භාවනාරම්භවසෙන ආරද්ධවීරියානං දළ්හපරක්කමානං කාලෙනකාලං [Pg.437] උපසඞ්කමනා ආරද්ධවීරියපුග්ගලසෙවනා. තෙනාහ ‘‘කුච්ඡිං පූරෙත්වා’’තිආදි.

आळशी, भावनेचे नावही न जाणणाऱ्या, केवळ शरीराचे पोषण करण्यात मग्न असणाऱ्या, पोटभर जेवून झोपण्याच्या सुखात मग्न राहणाऱ्या आणि तिरश्चानकथा (व्यर्थ गप्पा) करणाऱ्या लोकांपासून दूर राहणे म्हणजे ‘कुसीतपुद्गलपरिवर्जना’ (आळशी व्यक्तींचा त्याग करणे) होय. “दिवसभर चंक्रमणाने आणि बसून राहण्याने” इत्यादी प्रकारे भावनेच्या आरंभाने आरब्धवीर्य (प्रयत्नशील) आणि दृढ पराक्रम करणाऱ्या व्यक्तींकडे वेळोवेळी जाणे म्हणजे ‘आरब्धवीर्यपुद्गलसेवना’ (प्रयत्नशील व्यक्तींची संगती करणे) होय. म्हणूनच “पोट भरून” इत्यादी म्हटले आहे।

විසුද්ධිමග්ගෙ පන ‘‘ජාතිමහත්තපච්චවෙක්ඛණා, සබ්‍රහ්මචාරිමහත්තපච්චවෙක්ඛණා’’ති ඉදං ද්වයං න ගහිතං, ‘‘ථිනමිද්ධවිනොදනතා, සම්මප්පධානපච්චවෙක්ඛණා’’ති ඉදං ද්වයං ගහිතං. තත්ථ ආනිසංසදස්සාවිතාය එව සම්මප්පධානපච්චවෙක්ඛණා ගහිතා ලොකියලොකුත්තරවිසෙසාධිගමස්ස වීරියායත්තතාදස්සනභාවතො. ථිනමිද්ධවිනොදනං තදධිමුත්තතාය ගහිතං, වීරියුප්පාදනෙ යුත්තපයුත්තස්ස ථිනමිද්ධවිනොදනං අත්ථතො සිද්ධමෙව. තත්ථ ථිනමිද්ධවිනොදනං කුසීතපුග්ගලපරිවජ්ජන-ආරද්ධවීරියපුග්ගල-සෙවන- තදධිමුත්තතාපටිපක්ඛවිධමන-පච්චයූපසංහාරවසෙන, අපායභයපච්චවෙක්ඛණාදයො සමුත්තෙජනවසෙන වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදකාති දට්ඨබ්බා.

विसुद्धिमग्गात (विशुद्धिमार्गात) मात्र “जातीचे मोठेपण लक्षात घेणे (जातिमहत्तप्रत्यवेक्षणा), सब्रह्मचाऱ्यांचे मोठेपण लक्षात घेणे (सब्रह्मचारिमहत्तप्रत्यवेक्षणा)” हे दोन घेतलेले नाहीत, तर “स्त्यान-मिद्ध दूर करणे (थिनमिद्धविनोदनता) आणि सम्यक् प्रधानाचा विचार करणे (सम्माप्पधानप्रत्यवेक्षणा)” हे दोन घेतले आहेत. त्यामध्ये, लौकिक आणि लोकोत्तर विशेष अधिगम (प्राप्ती) हा वीर्यावर (प्रयत्नावर) अवलंबून असतो हे दाखवण्यासाठी, आनिशंस (फायदे) पाहण्याच्या दृष्टीनेच ‘सम्यक् प्रधान प्रत्यवेक्षणा’ घेतली आहे. स्त्यान-मिद्ध (आळस व डुलकी) दूर करणे हे त्यात तत्पर असण्याच्या (तदधिमुक्तता) दृष्टीने घेतले आहे, कारण वीर्य (ऊर्जा) उत्पन्न करण्यात युक्त आणि प्रवृत्त असलेल्या व्यक्तीचे स्त्यान-मिद्ध दूर होणे हे अर्थतः सिद्धच असते. त्यामध्ये, स्त्यान-मिद्ध दूर करणे हे आळशी व्यक्तींचा त्याग करणे, प्रयत्नशील व्यक्तींची संगती करणे, त्यात तत्पर असणे, प्रतिपक्षाचा (विरोधी गोष्टींचा) नाश करणे आणि प्रत्ययांचा (अनुकूल कारणांचा) संग्रह करणे यांद्वारे, आणि अपायभयाचे प्रत्यवेक्षण (नरक इत्यादी दुःखांच्या भयाचे चिंतन) इत्यादी उत्तेजन देण्याच्या द्वारे वीर्य-संबोज्झंगाचे उत्पादक आहेत, असे समजावे।

බුද්ධානුස්සතියා උපචාරසමාධිනිට්ඨත්තා වුත්තං ‘‘යාව උපචාරා’’ති. සකලසරීරං ඵරමානොති පීතිසමුට්ඨානෙහි පණීතරූපෙහි සකලසරීරං ඵරමානො. ධම්මසඞ්ඝගුණෙ අනුස්සරන්තස්සපි යාව උපචාරා සකලසරීරං ඵරමානො පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො උප්පජ්ජතීති යොජනා. එවං සෙසඅනුස්සතීසු පසාදනීයසුත්තන්තපච්චවෙක්ඛණාය ච යොජෙතබ්බං තස්සාපි විමුත්තායතනභාවෙන තග්ගතිකත්තා. එවරූපෙ කාලෙති දුබ්භික්ඛභයාදීසූති වුත්තකාලෙ. සමාපත්තියා…පෙ… න සමුදාචරන්තීති ඉදං උපසමානුස්සතියා වසෙන වුත්තං. සඞ්ඛාරානඤ්හි සප්පදෙසවූපසමෙපි නිප්පදෙසවූපසමෙ විය තත්ථ සපඤ්ඤාය පවත්තනතො භාවනාමනසිකාරො කිලෙසවික්ඛම්භනසමත්ථො හුත්වා උපචාරසමාධිං ආවහන්තො තථාරූපපීතිසොමනස්සසමන්නාගතො පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදාය හොතීති. පසාදනීයෙසු ඨානෙසු පසාදසිනෙහාභාවෙන සංසූචිතහදයතා ලූඛතා. සා ච තත්ථ ආදරගාරවාකරණෙන විඤ්ඤායතීති ආහ ‘‘අසක්කච්චකිරියාය සංසූචිතලූඛභාවෙ’’ති.

बुद्धानुस्मृती ही उपचार समाधीत समाप्त होत असल्यामुळे “उपचारापर्यंत” असे म्हटले आहे. ‘संपूर्ण शरीराला व्यापून राहणारा’ म्हणजे प्रीतीमुळे उत्पन्न झालेल्या प्रणीत (उत्कृष्ट) रूपांनी संपूर्ण शरीराला व्यापून राहणारा. धर्म आणि संघाच्या गुणांचे अनुस्मरण करणाऱ्यालाही उपचारापर्यंत संपूर्ण शरीराला व्यापून राहणारा प्रीति-संबोज्झंग उत्पन्न होतो, अशी योजना करावी. याचप्रमाणे उर्वरित अनुस्मृतींमध्ये आणि प्रसन्नता देणाऱ्या सूत्रांच्या प्रत्यवेक्षणात (चिंतनात) योजना करावी, कारण ते देखील विमुक्तायतन (मुक्तीचे स्थान) असल्यामुळे त्याच गतीचे (प्रकारचे) आहे. ‘अशा काळात’ म्हणजे दुष्काळाचे भय इत्यादी सांगितलेल्या काळात. ‘समापत्तीने... पे... आचरण करत नाहीत’ हे उपशमानुस्मृतीच्या (शांततेच्या अनुस्मृतीच्या) संदर्भात म्हटले आहे. कारण संस्कारांच्या सप्रदेश (अंशतः) उपशमामध्ये देखील, निष्प्रदेश (पूर्ण) उपशमाप्रमाणेच, तेथे प्रज्ञेसह प्रवृत्त होत असल्यामुळे, भावना-मनसिकार हा क्लेशांचे विक्षेपण (दमन) करण्यास समर्थ होऊन उपचार समाधी प्राप्त करून देतो आणि तशा प्रकारच्या प्रीती व सौमनस्याने युक्त होऊन प्रीति-संबोज्झंगाच्या उत्पत्तीसाठी कारणीभूत ठरतो. प्रसन्नता देणाऱ्या स्थानांमध्ये (विषयांमध्ये) प्रसन्नता आणि स्नेहाचा अभाव असण्याने सूचित होणारी हृदयाची अवस्था म्हणजे ‘लुखता’ (रुक्षता) होय. आणि ती तेथे आदर व गौरव न दाखवण्याने ओळखली जाते, म्हणूनच “अनादराने केलेल्या क्रियेने सूचित होणारी रुक्षता” असे म्हटले आहे।

කායචිත්තදරථවූපසමලක්ඛණා පස්සද්ධි එව යථාවුත්තබොධිඅඞ්ගභූතො පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගො, තස්ස පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස. පණීතභොජනසෙවනතාති පණීතසප්පායභොජනසෙවනතා. උතුඉරියාපථසුඛග්ගහණෙහි සප්පායඋතුඉරියාපථං ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. තඤ්හි තිවිධම්පි සප්පායං සෙවියමානං කායස්ස කල්ලතාපාදනවසෙන චිත්තස්ස කල්ලතං [Pg.438] ආවහන්තං දුවිධායපි පස්සද්ධියා කාරණං හොති. සත්තෙසු ලබ්භමානං සුඛදුක්ඛං අහෙතුකන්ති අයමෙකො අන්තො, ඉස්සරාදිවිසමහෙතුකන්ති අයං දුතියො, එතෙ උභො අන්තෙ අනුපගම්ම යථාසකං කම්මුනා හොතීති අයං මජ්ඣිමා පටිපත්ති. මජ්ඣත්තො පයොගො යස්ස සො මජ්ඣත්තපයොගො, තස්ස භාවො මජ්ඣත්තපයොගතා. අයඤ්හි පහානසාරද්ධකායතා-සඞ්ඛාතපස්සද්ධකායතාය කාරණං හොන්තී පස්සද්ධිද්වයං ආවහති. එතෙනෙව සාරද්ධකායපුග්ගලපරිවජ්ජන-පස්සද්ධකායපුග්ගලසෙවනානං තදාවහනතා සංවණ්ණිතාති දට්ඨබ්බං.

शरीर आणि चित्ताचा थकवा शांत होणे हे जिचे लक्षण आहे अशी ‘प्रस्रब्धी’ (शांतता) म्हणजेच आधी सांगितलेला बोध्यंगरूप ‘प्रस्रब्धि-संबोज्झंग’ होय; त्या प्रस्रब्धि-संबोज्झंगाचे. ‘प्रणीत भोजनाचे सेवन करणे’ म्हणजे प्रणीत (उत्कृष्ट) आणि सप्पाय (अनुकूल) भोजनाचे सेवन करणे. ऋतू आणि इर्यापथाच्या सुखाचा स्वीकार केल्याने अनुकूल ऋतू आणि अनुकूल इर्यापथ ग्रहण केला आहे, असे समजावे. कारण या तिन्ही प्रकारच्या अनुकूल गोष्टींचे सेवन केले असता, ते शरीराला निरोगी बनवून चित्ताची कार्यक्षमता प्राप्त करून देते आणि दोन्ही प्रकारच्या (कायिक व चैतसिक) प्रस्रब्धीचे कारण बनते. प्राण्यांमध्ये आढळणारे सुख-दुःख हे अहेतुक (कारणाशिवाय) असते हा एक अंत (अतिरेक) आहे, आणि ते ईश्वरासारख्या विषम कारणांमुळे होते हा दुसरा अंत आहे; या दोन्ही अंतांचा स्वीकार न करता, ते आपापल्या कर्माने होते, ही मध्यम प्रतिपदा (मध्यम मार्ग) आहे. ज्याचा प्रयोग (प्रयत्न) मध्यस्थ (संतुलित) असतो तो ‘मध्यस्थप्रयोग’ होय, आणि त्याचा भाव म्हणजे ‘मध्यस्थप्रयोगता’ (संतुलित प्रयत्नशीलता) होय. कारण ही (मध्यस्थप्रयोगता) शरीराची चंचलता नष्ट करून ‘प्रस्रब्धकायता’ (शरीराची शांतता) निर्माण करण्यास कारणीभूत ठरून दोन्ही प्रकारची प्रस्रब्धी प्राप्त करून देते. यावरूनच, चंचल शरीर असलेल्या व्यक्तींचा त्याग करणे आणि शांत शरीर असलेल्या व्यक्तींची संगती करणे हे देखील ती (प्रस्रब्धी) प्राप्त करून देणारे आहे, असे वर्णन केले आहे, असे समजावे।

වත්ථුවිසදකිරියා ඉන්ද්‍රියසමත්තපටිපාදනා ච ‘‘පඤ්ඤාවහා’’ති වුත්තා. සමථාවහාපි තා හොන්ති සමථාවහභාවෙනෙව පඤ්ඤාවහත්තාති වුත්තං ‘‘වත්ථුවිසද…පෙ… වෙදිතබ්බා’’ති.

वस्तूंची (शरीर व बाह्य वस्तूंची) स्वच्छता करणे आणि इंद्रियांचे समत्व (संतुलन) राखणे या गोष्टी “प्रज्ञा वाहून आणणाऱ्या” (प्रज्ञावह) म्हटल्या आहेत. त्या शमथ (एकाग्रता) वाहून आणणाऱ्या देखील असतात, आणि शमथ वाहून आणणाऱ्या असल्यामुळेच त्या प्रज्ञा वाहून आणणाऱ्या ठरतात, म्हणूनच “वस्तूंची स्वच्छता... पे... समजावे” असे म्हटले आहे।

කරණකොසල්ලභාවනාකොසල්ලානං නානන්තරියභාවතො රක්ඛණකොසල්ලස්ස ච තංමූලකත්තා ‘‘නිමිත්තකුසලතා නාම කසිණනිමිත්තස්ස උග්ගහණකුසලතා’’ඉච්චෙව වුත්තං. අතිසිථිලවීරියතාදීහීති ආදි-සද්දෙන පඤ්ඤාපයොගමන්දතං අප්පමාදවෙකල්ලඤ්ච සඞ්ගණ්හාති. තස්ස පග්ගණ්හනන්ති තස්ස ලීනස්ස චිත්තස්ස ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගාදිසමුට්ඨාපනෙන ලයාපත්තිතො සමුට්ඨාපනං. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා –

क्रिया-कौशल्याचा आणि भावना-कौशल्याचा जवळचा संबंध असल्यामुळे आणि रक्षण-कौशल्याचे मूळ त्यातच असल्यामुळे “निमित्तकुशलता म्हणजे कसिण-निमित्ताचे उद्ग्रहण (ग्रहण) करण्याचे कौशल्य होय” असेच म्हटले आहे. ‘अतिशय शिथिल वीर्य (प्रयत्न) इत्यादींमुळे’ यातील ‘इत्यादी’ शब्दाने प्रज्ञाप्रयोगाची मंदता आणि अप्रमादाची (सावधगिरीची) कमतरता यांचा समावेश होतो. ‘त्याचे प्रग्रहण करणे’ म्हणजे त्या लीन (सुस्त झालेल्या) चित्ताला धम्मविचय-संबोज्झंग इत्यादींच्या जागृत करण्याने सुस्तीतून बाहेर काढून जागृत करणे होय. कारण भगवंतांनी असे म्हटले आहे –

‘‘යස්මිඤ්ච ඛො, භික්ඛවෙ, සමයෙ ලීනං චිත්තං හොති, කාලො තස්මිං සමයෙ ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය, කාලො වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය, කාලො පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය. තං කිස්ස හෙතු? ලීනං, භික්ඛවෙ, චිත්තං, තං එතෙහි ධම්මෙහි සුසමුට්ඨාපයං හොති. සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, පුරිසො පරිත්තං අග්ගිං උජ්ජාලෙතුකාමො අස්ස, සො තත්ථ සුක්ඛානි චෙව තිණානි පක්ඛිපෙය්‍ය, සුක්ඛානි ගොමයානි පක්ඛිපෙය්‍ය, සුක්ඛානි කට්ඨානි පක්ඛිපෙය්‍ය, මුඛවාතඤ්ච දදෙය්‍ය, න ච පංසුකෙන ඔකිරෙය්‍ය, භබ්බො නු ඛො සො පුරිසො පරිත්තං අග්ගිං උජ්ජාලෙතුන්ති. එවං, භන්තෙ’’ති (සං. නි. 5.234).

“भिक्खूहो, ज्या वेळी चित्त लीन (सुस्त) झालेले असते, तो काळ धम्मविचय-संबोज्झंगाच्या भावनेचा असतो, तो काळ वीर्य-संबोज्झंगाच्या भावनेचा असतो, तो काळ प्रीति-संबोज्झंगाच्या भावनेचा असतो. त्याचे कारण काय? भिक्खूहो, लीन झालेले चित्त या धर्मांच्या द्वारे चांगल्या प्रकारे जागृत करता येते. जसे की, भिक्खूहो, एखाद्या माणसाला लहानसा अग्नी पेटवायचा असेल, आणि त्याने त्यात सुके गवत टाकावे, सुक्या शेण्या टाकाव्या, सुकी लाकडे टाकावीत, तोंडाने फुंकर मारावी आणि त्यावर धूळ टाकू नये, तर तो माणूस तो लहानसा अग्नी पेटवण्यास समर्थ होईल का? होय, भंते!” (संयुत्त निकाय ५.२३४).

එත්ථ ච යථාසකං ආහාරවසෙන ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගාදීනං භාවනා සමුට්ඨාපනාති වෙදිතබ්බා, සා අනන්තරං විභාවිතා එව.

आणि येथे आपापल्या आहाराच्या (पोषक घटकांच्या) द्वारे धम्मविचय-संबोज्झंग इत्यादींच्या भावनेचे उत्थापन (जागृती) होते असे समजावे, आणि तिचे स्पष्टीकरण पुढे केलेच आहे।

අච්චාරද්ධවීරියතාදීහීති [Pg.439] ආදි-සද්දෙන පඤ්ඤාපයොගබලවතං පමොදුප්පිලාවනඤ්ච සඞ්ගණ්හාති. තස්ස නිග්ගණ්හනන්ති තස්ස උද්ධතස්ස චිත්තස්ස සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගාදිසමුට්ඨාපනෙන උද්ධතාපත්තිතො නිසෙධනං. වුත්තම්පි චෙතං භගවතා –

‘अच्चारद्धवीरियत आदीहि’ (अति-आरब्ध-वीर्यता इत्यादींद्वारे) यातील ‘आदि’ शब्दाने प्रज्ञा-प्रयोगाच्या बळाने युक्त असलेल्यांच्या प्रामोद्य-उत्प्लवनाचा (आनंदाच्या उमाळ्याचा) देखील संग्रह होतो. ‘त्याचे निग्रहण करणे’ म्हणजे त्या उद्धत (चंचल) चित्ताला समाधिसंबोज्झंग इत्यादींच्या समुत्थापनाद्वारे उद्धत अवस्थेपासून रोखणे होय. भगवंतांनी देखील हे म्हटले आहे –

‘‘යස්මිඤ්ච ඛො, භික්ඛවෙ, සමයෙ උද්ධතං චිත්තං හොති, කාලො තස්මිං සමයෙ පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය, කාලො සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය, කාලො උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය. තං කිස්ස හෙතු? උද්ධතං, භික්ඛවෙ, චිත්තං, තං එතෙහි ධම්මෙහි සුවූපසමයං හොති. සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, පුරිසො මහන්තං අග්ගික්ඛන්ධං නිබ්බාපෙතුකාමො අස්ස, සො තත්ථ අල්ලානි චෙව තිණානි….පෙ… පංසුකෙන ච ඔකිරෙය්‍ය, භබ්බො නු ඛො සො පුරිසො මහන්තං අග්ගික්ඛන්ධං නිබ්බාපෙතුන්ති. එවං, භන්තෙ’’ති (සං. නි. 5.234).

“भिक्खूहो, ज्या वेळी चित्त उद्धत (चंचल) असते, त्या वेळी पस्सद्धिसंबोज्झंगाच्या भावनेची हीच योग्य वेळ असते, समाधिसंबोज्झंगाच्या भावनेची हीच योग्य वेळ असते, उपेक्खासंबोज्झंगाच्या भावनेची हीच योग्य वेळ असते. ते कोणत्या कारणाने? भिक्खूहो, उद्धत चित्त हे या धर्मांद्वारे चांगल्या प्रकारे शांत केले जाऊ शकते. भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे एखादा मनुष्य मोठा अग्नीचा लोळ विझवू इच्छित असेल आणि त्याने त्यावर ओले गवत... पे... आणि माती टाकली, तर तो मनुष्य तो मोठा अग्नीचा लोळ विझवण्यास समर्थ होईल काय?” “होय, भंते!” (सं. नि. ५.२३४).

එත්ථාපි යථාසකං ආහාරවසෙන පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගාදීනං භාවනා සමුට්ඨාපනාති වෙදිතබ්බා. තත්ථ පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනා වුත්තා එව, සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස වුච්චමානා, ඉතරස්ස අනන්තරං වක්ඛති. පඤ්ඤාපයොගමන්දතායාති පඤ්ඤාබ්‍යාපාරස්ස අප්පභාවෙන. යථා හි දානං අලොභප්පධානං, සීලං අදොසප්පධානං, එවං භාවනා අමොහප්පධානා. තත්ථ යදා පඤ්ඤා න බලවතී හොති, තදා භාවනා පුබ්බෙනාපරං විසෙසාවහා න හොති, අනභිසඞ්ඛතො විය ආහාරො පුරිසස්ස යොගිනො චිත්තස්ස අභිරුචිං න උප්පාදෙති, තෙන තං නිරස්සාදං හොති. තථා භාවනාය සම්මදෙව වීථිපටිපත්තියා අභාවෙන උපසමසුඛං න වින්දති, තෙනපි චිත්තං නිරස්සාදං හොති. තෙන වුත්තං ‘‘පඤ්ඤාපයොග…පෙ… නිරස්සාදං හොතී’’ති.

येथेही आपापल्या आहाराच्या (पोषक कारणांच्या) प्रभावाने पस्सद्धिसंबोज्झंग इत्यादींच्या भावनेचे समुत्थापन होते, असे जाणावे. त्यामध्ये पस्सद्धिसंबोज्झंगाची भावना सांगितलीच आहे, समाधिसंबोज्झंगाची सांगितली जात आहे, आणि दुसऱ्याची (उपेक्खासंबोज्झंगाची) यानंतर सांगितली जाईल. ‘प्रज्ञाप्रयोगमंदतेमुळे’ म्हणजे प्रज्ञा-व्यापाराच्या अल्प प्रभावामुळे. कारण ज्याप्रमाणे दान हे अलोभप्रधान असते, शील हे अदोसप्रधान (अद्वेषप्रधान) असते, त्याचप्रमाणे भावना ही अमोहप्रधान असते. त्यामध्ये जेव्हा प्रज्ञा बलवान नसते, तेव्हा भावना पूर्व-अपर (आधीपेक्षा नंतर) विशेष फलदायी ठरत नाही; जसे न शिजवलेले अन्न मनुष्याला रुचत नाही, तसेच ते योगी पुरुषाच्या चित्तात अभिरुची उत्पन्न करत नाही, त्यामुळे ते नीरस (निरस्साद) होते. त्याचप्रमाणे भावनेच्या योग्य मार्ग-प्रतिपत्तीच्या (वीथिप्रतिपत्तीच्या) अभावामुळे उपशम-सुखाचा अनुभव मिळत नाही, त्यामुळेही चित्त नीरस होते. म्हणूनच म्हटले आहे – “प्रज्ञाप्रयोग... पे... नीरस होते.”

තස්ස සංවෙගුප්පාදනඤ්ච පසාදුප්පාදනඤ්ච තිකිච්ඡනන්ති තං දස්සෙන්තො ‘‘අට්ඨ සංවෙගවත්ථූනී’’තිආදිමාහ. තත්ථ ජාතිජරාබ්‍යාධිමරණානි යථාරහං සුගතියං දුග්ගතියඤ්ච හොන්තීති තදඤ්ඤමෙව පඤ්චවිධබන්ධනාදිඛුප්පිපාසාදිඅඤ්ඤමඤ්ඤවිබාධනාදිහෙතුකං අපායදුක්ඛං දට්ඨබ්බං. තයිදං සබ්බං තෙසං තෙසං සත්තානං පච්චුප්පන්නභවනිස්සිතං ගහිතන්ති අතීතෙ අනාගතෙ ච කාලෙ [Pg.440] වට්ටමූලකදුක්ඛානි විසුං ගහිතානියෙව. යෙ පන සත්තා ආහාරූපජීවිනො තත්ථ ච උට්ඨානඵලූපජීවිනො, තෙසං අඤ්ඤෙහි අසාධාරණං ජීවිකදුක්ඛං අට්ඨමං සංවෙගවත්ථු ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. අයං වුච්චති සමයෙ සම්පහංසනාති අයං සම්පහංසිතබ්බසමයෙ වුත්තනයෙන සංවෙගජනනවසෙන චෙව පසාදුප්පාදනවසෙන ච සම්මදෙව පහංසනා, සංවෙගජනනපුබ්බකපසාදුප්පාදනෙන භාවනාචිත්තස්ස තොසනාතිඅත්ථො.

त्याचे संवेग-उत्पादन (संवेग उत्पन्न करणे) आणि प्रसाद-उत्पादन (प्रसन्नता उत्पन्न करणे) हाच उपचार आहे, हे दर्शवताना “आठ संवेगवस्तू” इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये जन्म, जरा, व्याधी आणि मरण हे योग्यतेनुसार सुगती आणि दुर्गतीमध्ये होतात; त्याव्यतिरिक्त पंचविध बंधन इत्यादी, भूक-तहान इत्यादी आणि परस्परांना पीडा देणे इत्यादी कारणांमुळे होणारे अपाय-दुःख (नरकादी दुःख) पाहिले पाहिजे. हे सर्व त्या-त्या प्राण्यांच्या वर्तमान भवाशी संबंधित ग्रहण केले आहे; भूतकाळात आणि भविष्यकाळात वट्टमूलक (संसारचक्र-मूलक) दुःखे स्वतंत्रपणे ग्रहण केलीच आहेत. परंतु जे प्राणी आहारावर जगणारे आहेत आणि त्यातही परिश्रमाच्या फळावर जगणारे आहेत, त्यांच्यासाठी इतरांपेक्षा वेगळे असलेले ‘जीविका-दुःख’ (उदरनिर्वाहाचे दुःख) हे आठवे संवेगवस्तू म्हणून ग्रहण केले आहे, असे जाणावे. ‘याला योग्य वेळी संप्रहर्षण (उत्साहित करणे) म्हणतात’ म्हणजे संप्रहर्षित करण्याच्या वेळी, सांगितलेल्या पद्धतीने संवेग उत्पन्न करण्याच्या वशाने आणि प्रसाद उत्पन्न करण्याच्या वशाने योग्य प्रकारे हर्षित करणे होय; संवेग उत्पन्न केल्यानंतर प्रसाद उत्पन्न करून भावना-चित्ताला संतुष्ट करणे, असा याचा अर्थ आहे.

සම්මාපටිපත්තිං ආගම්මාති ලීනුද්ධච්චවිරහෙන සමථවීථිපටිපත්තියා ච සම්මදෙව භාවනාපටිපත්තිං ආගම්ම.

‘सम्यक् प्रतिपत्तीचा आश्रय घेऊन’ म्हणजे लीनता (आळस) आणि उद्धच्च (चंचलता) यांच्या अभावाने आणि शमथ-मार्ग-प्रतिपत्तीने योग्य प्रकारे भावना-प्रतिपत्तीचा आश्रय घेऊन.

අලීනන්තිආදීසු කොසජ්ජපක්ඛිකානං ධම්මානං අනධිමත්තතාය අලීනං, උද්ධච්චපක්ඛිකානං අනධිමත්තතාය අනුද්ධතං, පඤ්ඤාපයොගසම්පත්තියා උපසමසුඛාධිගමෙන ච අනිරස්සාදං, තතො එව ආරම්මණෙ සමප්පවත්තං සමථවීථිපටිපන්නඤ්ච. තත්ථ අලීනතාය පග්ගහෙ, අනුද්ධතාය ච නිග්ගහෙ, අනිරස්සාදතාය සම්පහංසනෙ න බ්‍යාපාරං ආපජ්ජති. අලීනානුද්ධච්චතාහි ආරම්මණෙ සමප්පවත්තං, අනිරස්සාදතාය සමථවීථිපටිපන්නං, සමප්පවත්තියා වා අලීනං අනුද්ධතං, සමථවීථිපටිපත්තියා අනිරස්සාදන්ති දට්ඨබ්බං. අයං වුච්චති සමයෙ අජ්ඣුපෙක්ඛනතාති අයං අජ්ඣුපෙක්ඛිතබ්බසමයෙ චිත්තස්ස පග්ගහනිග්ගහසම්පහංසනෙසු බ්‍යාවටතාසඞ්ඛාතං පටිපක්ඛං අභිභුය්‍ය උපෙක්ඛනා වුච්චති. එසාති සමාධිබොජ්ඣඞ්ගො අනුප්පන්නො උප්පජ්ජති. අරහත්තමග්ගෙන භාවනාපාරිපූරී හොතීති එතෙන නිප්පරියායතො සමාධිවෙපුල්ලප්පත්තොපි අරහා එවාති දස්සෙති.

‘अलीन’ इत्यादींमध्ये कौसज्ज (आळस) पक्षाच्या धर्मांची अतिशयता नसण्यामुळे ‘अलीन’ (सक्रिय), उद्धच्च (चंचलता) पक्षाच्या धर्मांची अतिशयता नसण्यामुळे ‘अनुद्धत’ (शांत), प्रज्ञाप्रयोग-संपत्तीमुळे आणि उपशम-सुखाच्या प्राप्तीमुळे ‘अनिरस्साद’ (नीरस नसलेले), म्हणूनच आलंबनात (आरम्मणात) सम्यक् प्रकारे प्रवृत्त झालेले आणि शमथ-मार्गावर आरूढ झालेले (समथवीथिप्रतिपन्न) होय. त्यामध्ये अलीनतेमुळे प्रग्रहामध्ये (उत्साह वाढवण्यात), अनुद्धततेमुळे निग्रहामध्ये, आणि अनिरस्सादतेमुळे संप्रहर्षणात कोणताही व्यापार (प्रयत्न) करावा लागत नाही. अलीनता आणि अनुद्धततेमुळे आलंबनात सम्यक् प्रवृत्त झालेले, अनिरस्सादतेमुळे शमथ-मार्ग-प्रतिपन्न झालेले, किंवा सम्यक् प्रवृत्तीमुळे अलीन व अनुद्धत, आणि शमथ-मार्ग-प्रतिपत्तीमुळे अनिरस्साद आहे, असे जाणावे. ‘याला योग्य वेळी अध्युपेक्षण (तटस्थता) म्हणतात’ म्हणजे अध्युपेक्षण करण्याच्या वेळी, चित्ताच्या प्रग्रह, निग्रह आणि संप्रहर्षणातील व्याकुळतारूप प्रतिपक्षाला (विरोधाला) पराभूत करून उपेक्षा (तटस्थता) बाळगणे होय. ‘हा’ समाधिसंबोज्झंग अनुत्पन्न असताना उत्पन्न होतो. ‘अर्हत्-मार्गाने भावनेची परिपूर्णता होते’ याद्वारे हे दर्शवले आहे की, मुख्य रूपाने समाधीच्या विपुलतेला प्राप्त झालेला देखील अर्हतच असतो.

අනුරොධවිරොධපහානවසෙන මජ්ඣත්තභාවො උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස කාරණං තස්මිං සති සිජ්ඣනතො, අසති ච අසිජ්ඣනතො, සො ච මජ්ඣත්තභාවො විසයවසෙන දුවිධොති ආහ ‘‘සත්තමජ්ඣත්තතා සඞ්ඛාරමජ්ඣත්තතා’’ති. තදුභයවසෙන චස්ස විරුජ්ඣනං පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය එව දූරීකතන්ති අනුරුජ්ඣනස්සෙව පහානවිධිං දස්සෙන්තො ‘‘සත්තමජ්ඣත්තතා’’තිආදිමාහ. තථා හිස්ස සත්තසඞ්ඛාරකෙලායනපුග්ගලපරිවජ්ජනං ‘‘උප්පත්තියා කාරණ’’න්ති වුච්චති. උපෙක්ඛාය හි විසෙසතො රාගො පටිපක්ඛො, තතො රාගබහුලස්ස පුග්ගලස්ස උපෙක්ඛා ‘‘විසුද්ධිමග්ගො’’ති වුච්චති. ද්වීහාකාරෙහීති කම්මස්සකතාපච්චවෙක්ඛණං අත්තසුඤ්ඤතාපච්චවෙක්ඛණන්ති ඉමෙහි ද්වීහි කාරණෙහි. ද්වීහෙවාති අවධාරණං සඞ්ඛාරසහිතාය සඞ්ඛ්‍යාසමානතාය දස්සනත්ථං. සඞ්ඛ්‍යා එව හෙත්ථ සමානං, න [Pg.441] සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං සබ්බථා සමානන්ති. අස්සාමිකභාවො අනත්තනියතා. සති හි අත්තනි තස්ස කිඤ්චනභාවෙන චීවරං අඤ්ඤං වා කිඤ්චි අත්තනියං නාම සියා, සො පන කොචි නත්ථෙවාති අධිප්පායො. අනද්ධනියන්ති, න අද්ධානක්ඛමං, න චිරට්ඨායි ඉත්තරං අනිච්චන්ති අත්ථො. තාවකාලිකන්ති තස්සෙව වෙවචනං.

अनुनय (अनुरोध) आणि विरोध यांच्या प्रहाणाच्या (त्यागाच्या) वशाने मध्यस्थभाव (तटस्थता) हा उपेक्खासंबोज्झंगाचे कारण आहे; कारण तो (मध्यस्थभाव) असतानाच तो सिद्ध होतो आणि नसताना सिद्ध होत नाही. आणि तो मध्यस्थभाव विषयाच्या वशाने दोन प्रकारचा आहे, म्हणून म्हटले आहे – “सत्त्व-मध्यस्थता आणि संस्कार-मध्यस्थता”. त्या दोन्हीच्या वशाने होणारा विरोध पस्सद्धिसंबोज्झंगाच्या भावनेनेच दूर केला जातो, म्हणून केवळ अनुनयाच्या प्रहाणाची विधी दर्शवताना “सत्त्व-मध्यस्थता” इत्यादी म्हटले आहे. कारण, सत्त्व आणि संस्कारांवर आसक्ती ठेवणाऱ्या व्यक्तींचे वर्जन करणे (टाळणे) हे ‘उत्पत्तीचे कारण’ म्हटले जाते. उपेक्षेचा विशेषतः राग (आसक्ती) हा प्रतिपक्ष (शत्रू) आहे, म्हणून रागबहुल व्यक्तीसाठी उपेक्षा हा ‘विशुद्धीचा मार्ग’ म्हटला जातो. ‘दोन प्रकारांनी’ म्हणजे कम्मस्सकता-प्रत्यवेक्षण (कर्मस्वकीयता विचार) आणि आत्मशून्यता-प्रत्यवेक्षण या दोन कारणांनी. ‘दोनच’ असा निश्चय संस्कारांसह संख्येची समानता दर्शवण्यासाठी आहे. येथे केवळ संख्या समान आहे, संख्यीय (मोजले जाणारे) सर्वथा समान नाही. ‘अस्वामित्व’ म्हणजे अनात्मता (आपले नसणे). कारण आत्मा असता, तर त्याच्या मालकीचे म्हणून चीवर किंवा इतर काही ‘आत्मकीय’ (स्वतःचे) झाले असते, परंतु तसे काही नाहीच, असा अभिप्राय आहे. ‘अनध्वनीय’ म्हणजे जो मार्ग चालण्यास असमर्थ आहे, जो चिरस्थायी नाही, क्षणभंगुर आणि अनित्य आहे, असा अर्थ आहे. ‘तात्कालिक’ हा त्याचाच समानार्थी शब्द आहे.

මමායතීති මමත්තං කරොති. මමාති තණ්හාය පරිග්ගය්හ තිට්ඨති. ධනායන්තාති ධනං දබ්බං කරොන්තා. අස්සාති උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස අරහත්තමග්ගෙන භාවනාපාරිපූරී හොති. තථා හි අරහතො එව ඡළඞ්ගුපෙක්ඛානිප්ඵත්ති.

‘ममायती’ म्हणजे ममत्व करतो (माझे मानतो). ‘माझे’ असे तृष्णेने पकडून ठेवतो. ‘धनायन्ता’ म्हणजे धनाला संपत्ती बनवणारे. ‘त्याची’ म्हणजे उपेक्खासंबोज्झंगाची अर्हत्-मार्गाने भावनेची परिपूर्णता होते. कारण अर्हतांचीच षडंग-उपेक्षा (छळंगुपेक्खा) निष्पन्न होते.

අසුභාරම්මණා ධම්මාති අසුභප්පකාරා අසුභඣානස්ස ආරම්මණභූතා ධම්මා. කාමං ඉන්ද්‍රියබද්ධාපි කෙසාදයො අසුභප්පකාරා එව, විසෙසතො පන ජිගුච්ඡිතබ්බෙ ජිගුච්ඡාවහෙ ගණ්හන්තො ‘‘දසා’’ති ආහ. යථා මනසිකරොතො සභාවසරසතො තත්ථ අසුභසඤ්ඤා සන්තිට්ඨති, තථා පවත්තො මනසිකාරො උපායමනසිකාරො. අසුභෙ අසුභපටික්කූලාකාරස්ස උග්ගණ්හනං, යථා වා තත්ථ උග්ගහනිමිත්තං උප්පජ්ජති, තථා මනසිකාරො අසුභනිමිත්තස්ස උග්ගහො. උපචාරප්පනාවහාය අසුභභාවනාය අනුයුඤ්ජනා අසුභභාවනානුයොගො.

असुभारम्मणा धम्मा (अशुभ-आरम्मण धर्म) म्हणजे अशुभ प्रकारातील, अशुभ ध्यानाचे आलंबन (आरम्मण) बनलेले धर्म होय. जरी इंद्रियांशी बद्ध असलेले केस इत्यादी देखील अशुभ प्रकारातीलच आहेत, तरीही विशेषतः घृणास्पद आणि घृणा उत्पन्न करणाऱ्यांना ग्रहण करून 'दहा' (अशुभ) असे म्हटले आहे. ज्या प्रकारे मनसिकार (मनन) केल्याने, स्वभावाच्या रसाने (किंवा स्वाभाविकपणे) तेथे अशुभसंज्ञा प्रस्थापित होते, त्या प्रकारे प्रवृत्त झालेला मनसिकार म्हणजे 'उपायमनसिकार' होय. अशुभाच्या ठिकाणी अशुभ आणि प्रतिकूल आकाराचे ग्रहण करणे, किंवा ज्या प्रकारे तेथे उद्ग्रह-निमित्त (उग्गहनिमित्त) उत्पन्न होते, त्या प्रकारचा मनसिकार म्हणजे 'अशुभनिमित्ताचे ग्रहण' (असुभनिमित्तस्स उग्गहो) होय. उपचार आणि अर्पणा समाधी प्राप्त करून देणाऱ्या अशुभभावनेचा निरंतर अभ्यास करणे म्हणजे 'अशुभभावनानुयोग' होय.

මනච්ඡට්ඨානං ඉන්ද්‍රියානං සුට්ඨු සුසංවරණෙ සති අවසරං අලභන්තො කාමච්ඡන්දො පහීයතෙව, තථා භොජනෙ මත්තඤ්ඤුනො මිතාහාරස්ස ථිනමිද්ධාභිභවාභාවා ඔතාරං අලභමානො කාමච්ඡන්දො පහීයති. යො පන ආහාරෙ පටික්කූලසඤ්ඤං තබ්බිපරිණාමස්ස තදාධාරස්ස තස්ස ච උදරියභූතස්ස අතිවිය ජෙගුච්ඡතං, කායස්ස ච ආහාරතිට්ඨකතං සම්මදෙව ජානාති, සො සබ්බසො භොජනෙ පමාණස්ස ජානනෙන විසෙසතො භොජනෙ මත්තඤ්ඤූ නාම. තස්ස කාමච්ඡන්දො පහීයතෙව, අට්ඨකථායං පන අප්පාහාරතංයෙව දස්සෙතුං ‘‘චතුන්න’’න්තිආදි වුත්තං. අසුභකම්මිකතිස්සත්ථෙරො දන්තට්ඨිදස්සාවී. පහීනස්සාති වික්ඛම්භනවසෙන පහීනස්ස. අභිධම්මපරියායෙන සබ්බොපි ලොභො කාමච්ඡන්දනීවරණන්ති ‘‘අරහත්තමග්ගෙන ආයතිං අනුප්පාදො’’ති වුත්තං.

मनासह सहा इंद्रियांचे चांगल्या प्रकारे संवरण (संयम) केले असता, संधी न मिळाल्यामुळे कामच्छंद नष्टच होतो. त्याचप्रमाणे भोजनात मात्रा जाणणाऱ्या (मितहारी) व्यक्तीला स्त्यान-मृद्ध (थिनमिद्ध) चा पराभव न झाल्यामुळे, प्रवेश न मिळाल्याने कामच्छंद नष्ट होतो. परंतु जो आहाराविषयी प्रतिकूलसंज्ञा, त्याचा परिणाम, त्याचा आधार आणि उदरात गेलेल्या अन्नाची अत्यंत घृणास्पदता, तसेच शरीराची आहारावर असलेली निर्भरता चांगल्या प्रकारे जाणतो, तो सर्व प्रकारे भोजनाचे प्रमाण जाणत असल्यामुळे विशेषतः 'भोजनात मात्रा जाणणारा' (भोजने मत्तञ्ञू) म्हटला जातो. त्याचा कामच्छंद नष्टच होतो, परंतु अट्ठकथेत अल्प-आहारत्व दर्शवण्यासाठीच 'चार' इत्यादी म्हटले आहे. अशुभकर्मिक तिस्स थेर हे दातांच्या हाडांचे दर्शन घेणारे होते. 'नष्ट झालेल्याचे' (पहीनस्स) म्हणजे विष्कंभन (दडपून टाकणे) च्या द्वारे नष्ट झालेल्याचे. अभिधम्म पद्धतीनुसार सर्व प्रकारचा लोभ हा कामच्छंद-नीवरणच आहे, म्हणून 'अर्हत् मार्गाने भविष्यात त्याचा अनुत्पाद (पुन्हा उत्पन्न न होणे) होतो' असे म्हटले आहे.

මෙජ්ජති හිතඵරණවසෙන සිනිය්හතීති මිත්තො, හිතෙසී පුග්ගලො, තස්මිං මිත්තෙ භවා, මිත්තස්ස වා එසාති මෙත්තා, හිතෙසිතා. සා එව පටිපක්ඛතො [Pg.442] චෙතසො විමුත්තීති මෙත්තාචෙතොවිමුත්ති. තත්ථ මෙත්තායනස්ස සත්තෙසු හිතඵරණස්ස උප්පාදනං පවත්තනං මෙත්තානිමිත්තස්ස උග්ගහො. තෙනාහ ‘‘ඔදිස්සකා’’තිආදි.

जो हिताचा प्रसार करण्याच्या भावनेने स्नेह करतो तो 'मित्र' म्हणजे हितैषी पुद्गल (व्यक्ती) होय. त्या मित्राच्या ठिकाणी असणारी किंवा मित्राची असणारी ती 'मेत्ता' (मैत्री) म्हणजेच हितैषिता होय. तीच विरोधी धर्मांपासून चित्ताची मुक्ती असल्यामुळे 'मेत्ताचेतोविमुत्ती' (मैत्री-चित्तविमुक्ती) होय. तेथे मैत्रीभावनेचे, प्राण्यांवर हिताचा प्रसार करण्याचे उत्पन्न होणे आणि प्रवृत्त होणे म्हणजे 'मैत्रीनिमित्ताचे ग्रहण' (मेत्तानिमित्तस्स उग्गहो) होय. म्हणूनच 'ओदिस्सक' (विशिष्ट) इत्यादी म्हटले आहे.

තත්ථ අත්තපියසහායමජ්ඣත්තවෙරිවසෙන ඔදිස්සකතා. සීමාසම්භෙදෙ කතෙ අනොදිස්සකතා. එකාදිදිසාඵරණවසෙන දිසාඵරණතා මෙත්තාය උග්ගණ්හනෙ වෙදිතබ්බා. උග්ගහො යාව උපචාරා දට්ඨබ්බො. උග්ගහිතාය ආසෙවනා භාවනා, සබ්බා ඉත්ථියො පුරිසා අරියා අනරියා දෙවා මනුස්සා විනිපාතිකාති සත්තොධිකරණවසෙන පවත්තා සත්තවිධා, අට්ඨවීසතිවිධා වා, දසහි දිසාහි දිසොධිකරණවසෙන පවත්තා දසවිධා, එකෙකාය දිසාය සත්තාදිඉත්ථාදිඅවෙරාදිභෙදෙන අසීතාධිකචතුසතප්පභෙදා ච ඔධිසොඵරණමෙත්තා. සබ්බෙ සත්තා, පාණා, භූතා, පුග්ගලා, අත්තභාවපරියාපන්නාති එතෙසං වසෙන පඤ්චවිධා. එකෙකස්මිං අවෙරා හොන්තු, අබ්‍යාපජ්ජා, අනීඝා, සුඛී අත්තානං පරිහරන්තූති චතුධා පවත්තියා වීසතිවිධා අනොධිසොඵරණමෙත්තා, තං සන්ධායාහ – ‘‘ඔධිසො…පෙ… භාවෙන්තස්සපී’’ති. ත්වං එතස්සාතිආදිනා කම්මස්සකතාපච්චවෙක්ඛණං දස්සෙති. පටිසඞ්ඛානෙ ඨිතස්සාති කොධෙ යථාවුත්තස්ස ආදීනවස්ස තප්පටිපක්ඛතො අකොධෙ මෙත්තාය ආනිසංසස්ස ච පටිසඞ්ඛානෙ සම්මදෙව ජානනෙ. සෙවන්තස්සාති භජන්තස්ස බ්‍යාපාදො පහීයති.

तेथे स्वतः, प्रिय व्यक्ती, मित्र, मध्यस्थ आणि वैरी यांच्या भेदाने 'ओदिस्सकता' (विशिष्टता) होते. सीमा-भेद केल्यावर 'अनोदिस्सकता' (अमर्यादितता) होते. एक इत्यादी दिशांमध्ये पसरवण्याच्या रूपाने 'दिशा-प्रसारण' हे मैत्रीच्या ग्रहणात जाणावे. ग्रहण हे उपचार समाधीपर्यंतचे समजावे. ग्रहण केलेल्या मैत्रीचे सेवन करणे म्हणजे 'भावना' होय. सर्व स्त्रिया, पुरुष, आर्य, अनार्य, देव, मनुष्य आणि विनिपातिक अशा सात वर्गीकरणांच्या आधारे प्रवृत्त होणारी सात प्रकारची, किंवा अठ्ठावीस प्रकारची, दहा दिशांच्या आधारे प्रवृत्त होणारी दहा प्रकारची, आणि प्रत्येक दिशेला सात इत्यादी (स्त्री इत्यादी) आणि अद्वेष (अवेर) इत्यादी भेदाने चारशे ऐंशी (४८०) प्रकारची 'ओधिसोफरणमेत्ता' (मर्यादित-प्रसारण मैत्री) होते. सर्व सत्त्व, प्राण, भूत, पुद्गल आणि आत्मभाव-परियापन्न यांच्या आधारे पाच प्रकारची. प्रत्येकामध्ये 'वैररहित असोत, व्यापादरहित असोत, उपद्रवरहित असोत, सुखाने स्वतःचे रक्षण करोत' अशा चार प्रकारच्या प्रवृत्तीने वीस प्रकारची 'अनोधिसोफरणमेत्ता' (अमर्यादित-प्रसारण मैत्री) होते, त्याला उद्देशून 'ओधिसो...पे... भावयणाऱ्याला देखील' असे म्हटले आहे. 'तू याचा...' इत्यादींद्वारे कम्मस्सकता-पच्चवेक्खण (कर्मस्वकीयता-प्रत्यवेक्षण) दर्शवले आहे. 'प्रतिसंख्यानात स्थित असलेल्याला' म्हणजे क्रोधातील पूर्वोक्त दोषांचे आणि त्याच्या विरोधी अक्रोधात मैत्रीच्या आनिशंसाचे (फायद्यांचे) प्रतिसंख्यान (चांगल्या प्रकारे ज्ञान) असणे. 'सेवन करणाऱ्याला' म्हणजे आचरण करणाऱ्याला व्यापाद (द्वेष) नष्ट होतो.

අතිභොජනෙ නිමිත්තග්ගාහොති ආහාරස්ස අධිකභොජනෙ ථිනමිද්ධස්ස නිමිත්තග්ගාහො, ‘‘එත්තකෙ භුත්තෙ ථිනමිද්ධං උප්පජ්ජති, එත්තකෙ නො’’ති ථිනමිද්ධස්ස කාරණාකාරණග්ගාහොති අත්ථො. දිවා සූරියාලොකන්ති දිවා ගහිතනිමිත්තං සූරියාලොකං, රත්තියං මනසිකරොන්තස්සපීති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. ධුතඞ්ගානං වීරියනිස්සිතත්තා වුත්තං ‘‘ධුතඞ්ගනිස්සිතසප්පායකථායපී’’ති.

'अतिभोजनात निमित्तग्रहण' म्हणजे आहाराच्या अतिसेवनात स्त्यान-मृद्ध (थिनमिद्ध) चे निमित्त ग्रहण करणे. 'एवढे जेवल्यावर स्त्यान-मृद्ध उत्पन्न होते, एवढ्याने नाही' असा स्त्यान-मृद्धाच्या कारणाचा आणि अकारणाचा निश्चय करणे, असा अर्थ आहे. 'दिवसा सूर्याचा प्रकाश' म्हणजे दिवसा ग्रहण केलेल्या सूर्याच्या प्रकाशाचे रात्री देखील मनन करणाऱ्याला, असा अर्थ येथे जाणावा. धुतांगांचे वीर्यावर (प्रयत्नावर) आधारित असण्यामुळे 'धुतांग-निश्रित अनुकूल कथेने देखील' असे म्हटले आहे.

කුක්කුච්චම්පි කතාකතානුසොචනවසෙන පවත්තමානං චෙතසො අවූපසමාවහතාය උද්ධච්චෙන සමානලක්ඛණමෙවාති තදුභයස්ස පහානකාරණං දස්සෙන්තො භගවා – ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, චෙතසො වූපසමො’’තිආදිමාහ. තස්මා බාහුසච්චාදි තස්ස පහානකාරණන්ති දස්සෙතුං ‘‘අපිච ඡ ධම්මා’’තිආදිමාහ. තත්ථ බහුස්සුතස්ස ගන්ථතො, අත්ථතො ධම්මං විචාරෙන්තස්ස අත්තවෙදාදිපටිලාභසම්භවතො වික්ඛෙපො න හොති. යථාවිහිතපටිපත්තියා [Pg.443] යථාධම්මපටිකාරප්පත්තියා ච විප්පටිසාරො අනවසරොවාති ‘‘බාහුසච්චෙනපි…පෙ… උද්ධච්චකුක්කුච්චං පහීයතී’’ති වුත්තං. යදග්ගෙන බහුස්සුතස්ස පටිසඞ්ඛානවතො උද්ධච්චකුක්කුච්චං පහීයති, තදග්ගෙන පරිපුච්ඡකතාවිනයපකතඤ්ඤුතාහිපි තං පහීයතීති දට්ඨබ්බං. වුද්ධසෙවිතා ච වුද්ධසීලිතං ආවහතීති චෙතසො වූපසමකරත්තා උද්ධච්චකුක්කුච්චස්ස පහානකාරී වුත්තා, වුද්ධභාවං පන අනපෙක්ඛිත්වා විනයධරා කුක්කුච්චවිනොදකා කල්‍යාණමිත්තාති දට්ඨබ්බා. වික්ඛෙපො ච භික්ඛූනං යෙභුය්‍යෙන කුක්කුච්චහෙතුකො හොතීති ‘‘කප්පියාකප්පියපරිපුච්ඡාබහුලස්සා’’තිආදිනා විනයනයෙනෙව පරිපුච්ඡකතාදයො නිද්දිට්ඨා. පහීනෙ උද්ධච්චකුක්කුච්චෙති නිද්ධාරණෙ භුම්මං. කුක්කුච්චස්ස දොමනස්සසහගතත්තා අනාගාමිමග්ගෙන ආයතිං අනුප්පාදො වුත්තො.

कुकुच्च (पश्चात्ताप) देखील केलेल्या आणि न केलेल्या गोष्टींच्या अनुशोचनाच्या रूपाने प्रवृत्त होत असल्यामुळे, चित्ताची अशांती निर्माण करत असल्याने औद्धत्याशी (उद्धच्च) समान लक्षण असणारेच आहे. त्या दोन्हीच्या प्रहाणाचे (नष्ट करण्याचे) कारण दर्शवताना भगवान म्हणाले - 'भिक्खूहो, चित्ताचा उपशम आहे...' इत्यादी. म्हणून बहुश्रुतता इत्यादी त्याचे प्रहाण करण्याचे कारण आहे हे दर्शवण्यासाठी 'शिवाय, सहा धर्म...' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे ग्रंथाच्या आणि अर्थाच्या दृष्टीने धर्माचा विचार करणाऱ्या बहुश्रुत व्यक्तीला आत्म-वेद (ज्ञान) इत्यादींचा लाभ संभवत असल्यामुळे विक्षेप (चित्ताची चंचलता) होत नाही. यथाविहित प्रतिपत्तीने (योग्य आचरणाने) आणि यथाधर्म प्रतिकाराच्या प्राप्तीने विप्रतिसार (पश्चात्ताप) होण्यास वाव उरत नाही, म्हणूनच 'बहुश्रुततेने देखील...पे... औद्धत्य-कुकुच्च नष्ट होते' असे म्हटले आहे. ज्या श्रेष्ठतेने विचार करणाऱ्या बहुश्रुत व्यक्तीचे औद्धत्य-कुकुच्च नष्ट होते, त्याच श्रेष्ठतेने परिपृच्छकता (प्रश्न विचारण्याची वृत्ती) आणि विनय-प्रकृतज्ञता (विनयाचे ज्ञान) यांच्याद्वारे देखील ते नष्ट होते, असे जाणावे. वृद्धांची सेवा केल्याने वृद्धशीलता प्राप्त होते, म्हणून चित्ताचा उपशम करणारी असल्यामुळे ती औद्धत्य-कुकुच्च नष्ट करणारी म्हटली आहे. परंतु वृद्धत्वाचा विचार न करता, विनयधर आणि कुकुच्च दूर करणारे हे 'कल्याणमित्र' आहेत असे जाणावे. आणि भिक्खूंचा विक्षेप बहुधा कुकुच्चामुळेच होतो, म्हणून 'कल्प्य-अकल्प्य (योग्य-अयोग्य) विषयी वारंवार विचारणाऱ्याला' इत्यादींद्वारे विनय नियमांनुसारच परिपृच्छकता इत्यादींचे निर्देश केले आहेत. 'औद्धत्य-कुकुच्च नष्ट झाल्यावर' (पहीने उद्धच्चकुक्कुच्चे) हे निर्धारण अर्थातील सप्तमी विभक्ती आहे. कुकुच्च हे दौर्मनस्य-सहगत असल्यामुळे अनागामी मार्गाने भविष्यात त्याचा अनुत्पाद (पुन्हा उत्पन्न न होणे) सांगितला आहे.

කුසලාකුසලා ධම්මාතිආදීසු යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තමෙව. කාමං බාහුසච්චපරිපුච්ඡකතාහි අට්ඨවත්ථුකාපි විචිකිච්ඡා පහීයති, තථාපි රතනත්තයවිචිකිච්ඡාමූලිකා සෙසවිචිකිච්ඡාති කත්වා වුත්තං ‘‘තීණි රතනානි ආරබ්භා’’තිආදි. විනයෙ පකතඤ්ඤුතාය ච සති සික්ඛාය කඞ්ඛාය අසම්භවො එව, තථා රතනත්තයගුණාවබොධෙ සති පුබ්බන්තාදීසු සංසයස්සාති ආහ – ‘‘විනයෙ’’තිආදි. ඔකප්පනීයසද්ධා සද්ධෙය්‍යවත්ථුං අනුපවිසිත්වා විය අධිමුච්චනං, තඤ්ච තථා අධිමොක්ඛුප්පාදනමෙව. සද්ධාය නින්නපොණපබ්භාරතා අධිමුත්ති. අරහත්තෙන කූටං ගණ්හි සත්තපි බොජ්ඣඞ්ගෙ විත්ථාරෙත්වා දෙසනාය ඔසාපිතත්තා.

'कुशल-अकुशल धर्म' इत्यादींमध्ये जे सांगायचे आहे, ते पूर्वीच सांगितले आहे. जरी बहुश्रुतता आणि परिपृच्छकता यांच्याद्वारे आठ वस्तूंशी संबंधित विचिकित्सा (शंका) देखील नष्ट होते, तरीही त्रिरत्नावरील विचिकित्सा हीच इतर सर्व विचिकित्सेचे मूळ असल्यामुळे 'तीन रत्नांना उद्देशून...' इत्यादी म्हटले आहे. आणि विनयाचे उत्तम ज्ञान असल्यावर शिक्षेविषयी (शिक्षेच्या नियमांविषयी) शंका असणे असंभवच आहे, त्याचप्रमाणे त्रिरत्नांच्या गुणांचे आकलन झाल्यावर पूर्वान्त (भूतकाळ) इत्यादींविषयी शंका असणे असंभव आहे, म्हणूनच 'विनयात...' इत्यादी म्हटले आहे. 'ओकप्पनीय श्रद्धा' (दृढ श्रद्धा) म्हणजे श्रद्धेय वस्तूमध्ये प्रवेश केल्याप्रमाणे अधिमुक्ती (दृढ विश्वास) असणे, आणि ती तशा प्रकारे अधिमोक्ष (दृढ निश्चय) उत्पन्न करणेच होय. श्रद्धेची प्रवणता, झुकणे आणि कल असणे म्हणजे 'अधिमुक्ती' होय. अर्हत्त्वाने कळस गाठला, कारण साती बोध्यंग (बोज्झंग) विस्ताराने सांगून देशनेची समाप्ती केली आहे.

ආහාරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

आहारसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

2. පරියායසුත්තවණ්ණනා

२. परियायसुत्तवण्णना

233. සම්බහුලාති වුච්චන්ති සඞ්ඝසමඤ්ඤාය අභාවතො. තතො පරන්ති තිණ්ණං ජනානං උපරි සඞ්ඝො චතුවග්ගකරණීයාදිසඞ්ඝකම්මවසෙන කම්මප්පත්තත්තා. පවිසිංසූති භාවිනි පවිසනෙ භූතෙ විය කත්වා උපචාරෙන වුත්තන්ති ආහ – ‘‘පවිට්ඨා’’ති. භාවිනි හි භූතෙ විය උපචාරො. තෙනාහ – ‘‘තෙ පනා’’තිආදි, තෙ පන භික්ඛූති අත්ථො. පුන තෙ පනාති තිත්ථියා තිත්ථියසාවකා ච.

२३३. संघाच्या संज्ञेचा अभाव असल्यामुळे 'संबहुला' (अनेक) असे म्हटले जाते. 'त्याच्या पलीकडे' (ततो परं) म्हणजे तीन व्यक्तींच्या वर, कारण चार व्यक्तींच्या समूहाने करावयाच्या संघकर्मादींच्या वशने संघ कर्म प्राप्त करतो. 'प्रवेश केला' (पविसिंसु) हे भविष्यातील प्रवेशाला भूतकाळासारखे मानून उपचाराने (लाक्षणिक अर्थाने) म्हटले आहे, म्हणून 'प्रविष्ट झाले' (पविट्ठा) असे म्हटले आहे. कारण भविष्यातील गोष्टीला भूतकाळासारखे मानणे हा उपचार आहे. म्हणूनच 'ते पण' (ते पना) इत्यादी म्हटले आहे, ज्याचा अर्थ 'ते भिक्खू' असा आहे. पुन्हा 'ते पण' म्हणजे तित्थिय (इतर पंथीय) आणि तित्थिय-सावक (त्यांचे श्रावक/अनुयायी) होत.

ඉමස්මිං [Pg.444] පඤ්ඤාපනෙති ‘‘පඤ්ච නීවරණෙ පහායා’’තිආදිනයප්පවත්තෙ ඉමස්මිං පකාරෙ අත්ථපඤ්ඤාපනෙ. විසිස්සති අඤ්ඤමඤ්ඤතො පභිජ්ජතීති විසෙසො, භෙදො. ස්වායං ඉධ අන්තොගධාධිකභාවො අධිප්පෙතොති ආහ – ‘‘කො විසෙසොති කිං අධික’’න්ති. අධිකං පයසනං පයුඤ්ජනන්ති අධිප්පයාසො, අධිකප්පයොගො. නානා කරීයති එතෙනාති නානාකරණං, භෙදොති ආහ – ‘‘කිං නානත්ත’’න්ති. දුතියපදෙති ‘‘අනුසාසනියා වා අනුසාසනි’’න්ති එතස්මිං පදෙ. එසෙව නයොති යථා පඨමස්මිං පදෙ අත්ථයොජනා, එවං දුතියපදෙපි යොජෙතබ්බා.

'या प्रज्ञप्तीमध्ये' (इमस्मिं पञ्ञापने) म्हणजे 'पाच नीवरण प्रहीन करून' इत्यादी पद्धतीने प्रवृत्त झालेल्या या अर्थ-प्रज्ञप्तीमध्ये. 'विशेष' (विसेसो) म्हणजे एकमेकांपासून वेगळे होणे, भेद. येथे हा अंतर्भूत असलेला अधिक भाव अभिप्रेत आहे, म्हणून म्हटले आहे – 'काय विशेष आहे? म्हणजे काय अधिक आहे?' अधिक प्रयत्न करणे म्हणजे 'अधिप्पयासो' (अति-प्रयत्न), अधिक प्रयोग. ज्याद्वारे भिन्न केले जाते ते 'नानाकरण' (भिन्नता), म्हणजेच भेद; म्हणून म्हटले आहे – 'काय नानात्व (भिन्नता) आहे?' 'दुसऱ्या पदामध्ये' (दुतियपदे) म्हणजे 'अनुशासनाने किंवा अनुशासन' या पदामध्ये. 'हाच नियम आहे' (एसेव नयो) म्हणजे ज्याप्रमाणे पहिल्या पदामध्ये अर्थाची योजना केली आहे, त्याचप्रमाणे दुसऱ्या पदामध्येही योजना करावी.

තීණි ඨානානීති දෙවමාරබ්‍රහ්මට්ඨානානි තීණි ‘‘සදෙවකෙ ලොකෙ’’තිආදිනා ලොකෙ පක්ඛිපිත්වා. ‘‘සස්සමණබ්‍රාහ්මණියා පජාය සදෙවමනුස්සායා’’ති ද්වෙ ඨානානි. ‘‘පජායා’’ති එත්ථ පක්ඛිපිත්වා ඉති පඤ්චහි පදෙහි. උද්දෙසන්ති උද්දිසිතබ්බතං. ගණනන්ති එකො කාමච්ඡන්දොති ගහෙතබ්බතං ගච්ඡති. අත්තනො හත්ථපාදාදීසූති නිදස්සනමත්තං දට්ඨබ්බං සමුදායං ආරබ්භ පටිඝස්ස උප්පජ්ජනතො. අත්තනො ඛන්ධෙසු විමති ‘‘අහං නු ඛොස්මී’’තිආදිනා.

'तीन स्थाने' (तीणि ठानानि) म्हणजे देव, मार आणि ब्रह्मा यांची तीन स्थाने, 'सदेवक लोकात' इत्यादींद्वारे लोकात समाविष्ट करून. 'श्रमण-ब्राह्मणांसह प्रजेमध्ये, देव-मनुष्यांसह' ही दोन स्थाने आहेत. 'प्रजेमध्ये' (पजाय) यात समाविष्ट करून, अशा प्रकारे पाच पदांद्वारे. 'उद्देश' (उद्देसं) म्हणजे उद्देशित असणे. 'गणना' (गणनं) म्हणजे 'एक कामच्छंद' अशा प्रकारे ग्रहण करण्यायोग्य होणे. 'स्वतःचे हात, पाय इत्यादींमध्ये' हे केवळ उदाहरण म्हणून पाहावे, कारण समूहाला अनुसरून पटिघ (प्रतिघात/द्वेष) उत्पन्न होतो. स्वतःच्या स्कंधांविषयी शंका (विमती) म्हणजे 'मी खरोखर आहे काय?' इत्यादी.

කිඤ්චාපි සබ්බං වීරියං චෙතසිකමෙව, යං පන කායකම්මාධිට්ඨානාදිවසෙන මනසි කායිකපයොගසමුට්ඨාපනං වීරියං කායිකන්ති ලද්ධපරියායන්ති තතො විසෙසෙත්වා චෙතසිකන්ති යථාධිප්පෙතදුතියතාදස්සනත්ථං. යදිපි යථාකප්පිතඉරියාපථසන්ධාරණවසෙන පවත්තමානං වීරියං කායස්ස තථාපවත්තස්ස පච්චයභූතන්ති න සක්කා වත්තුං, තථාපි න තාදිසො කායපයොගො, තදා පවත්තො නත්ථීති වුත්තං ‘‘කායපයොගං විනා උප්පන්නවීරිය’’න්ති. සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගසදිසො වාති ඉමිනා අජ්ඣත්තිකෙ සඞ්ඛාරෙ අජ්ඣුපෙක්ඛනවසෙන පවත්තා අජ්ඣත්තධම්මෙසු උපෙක්ඛාතිආදිනයං අතිදිසති.

जरी सर्व वीर्य (प्रयत्न) हे चेतसिकच (मानसिकच) आहे, तरीही जे वीर्य कायकर्माच्या अधिष्ठानादींच्या वशने मनात कायिक प्रयोगाचे समुत्थान करते, त्याला लाक्षणिक अर्थाने 'कायिक' असे म्हटले जाते; त्याच्यापासून वेगळे करून, अभिप्रेत असलेला दुसरा प्रकार दर्शवण्यासाठी 'चेतसिक' असे म्हटले आहे. जरी असे म्हणता येत नाही की, कल्पिलेल्या ईर्यापथाच्या (शारीरिक स्थितीच्या) संधारणाच्या वशने प्रवृत्त होणारे वीर्य हे शरीराच्या तशा प्रवृत्तीचे प्रत्यय (कारण) नाही, तरीही तशा प्रकारचा कायिक प्रयोग तेव्हा प्रवृत्त नसतो, म्हणून 'कायिक प्रयोगाशिवाय उत्पन्न झालेले वीर्य' असे म्हटले आहे. 'किंवा सतिसंबोज्झंगासारखे' (सतिसंबोज्झङ्गसदिसो वा) याद्वारे आंतरिक संस्कारांवर उपेक्षा ठेवण्याच्या वशने प्रवृत्त होणारी 'आंतरिक धर्मांमधील उपेक्षा' इत्यादी नियमाचा अतिदेश केला जातो.

‘‘මිස්සකබොජ්ඣඞ්ගා කථිතා’’ති වත්වා තමත්ථං විභාවෙතුං ‘‘එතෙසූ’’තිආදි වුත්තං. චඞ්කමන්තෙනපි අරියමග්ගං අධිගන්තුං සක්කාති කත්වා වුත්තං ‘‘මග්ගං අපත්තං කායිකවීරිය’’න්ති. බොජ්ඣඞ්ගා න ලබ්භන්තීති නිප්පරියායබොජ්ඣඞ්ගා න ලබ්භන්තී. බොජ්ඣඞ්ගෙ උද්ධරන්ති පරියායතොති අධිප්පායො. සෙසාති බහිද්ධාධම්මෙසු සති-ධම්මවිචය-උපෙක්ඛා-චෙතසික-වීරිය-සවිතක්ක-සවිචාර-පීති-සමාධී ද්වෙ පස්සද්ධියො ච. අයං පන නයො පචුරප්පවත්තිවසෙන අට්ඨකථානයෙනෙව [Pg.445] වුත්තො. ථෙරවාදවසෙන පන අවිතක්කඅවිචාරමත්තා පීතිසමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගා රූපාවචරාපි අත්ථීති තෙපි ගහෙත්වා දස මිස්සකාව හොන්තීති වත්තබ්බං සියාති.

'मिश्रक बोज्झंग सांगितले आहेत' (मिस्सकबोझ्ञङ्गा कथिता) असे सांगून, तो अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी 'यांच्यामध्ये' (एतेसु) इत्यादी म्हटले आहे. 'चक्रमण करत असतानाही आर्यमार्ग प्राप्त करणे शक्य आहे' असे मानून 'मार्गाला प्राप्त न झालेले कायिक वीर्य' असे म्हटले आहे. 'बोज्झंग प्राप्त होत नाहीत' म्हणजे निष्परियाय (थेट) बोज्झंग प्राप्त होत नाहीत. लाक्षणिक अर्थाने (परियायतो) बोज्झंग उद्धृत करतात, असा अभिप्राय आहे. 'उर्वरित' (सेसा) म्हणजे बाह्य धर्मांमधील सति, धम्मविचय, उपेक्खा, चेतसिक-वीर्य, सवितक्क, सविचार, पीति, समाधी आणि दोन पस्सद्धी (प्रश्रब्धी) होत. हा नियम प्रचुर प्रवृत्तीच्या वशने अट्ठकथा पद्धतीनुसारच सांगितला आहे. परंतु थेरवादानुसार, सवितक्क-सविचार नसलेले केवळ पीति आणि समाधी संबोज्झंग रूपावचर देखील असतात, त्यांनाही ग्रहण करून 'दहा मिश्रकच होतात' असे म्हणावे लागेल.

පරියායසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

परियायसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

3. අග්ගිසුත්තවණ්ණනා

३. अग्गिसुत्तवण्णना

234. ලොණධූපනන්ති ලොණඤ්ච ධූපනඤ්ච ලොණධූපනං. යොධකම්මන්ති යොධපුග්ගලෙන කත්තබ්බං කම්මං. මන්තකම්මන්ති රාජකිච්චමන්තනං. පටිහාරකම්මන්ති රඤ්ඤො සන්තිකං ආගතානං වචනං රඤ්ඤො නිවෙදෙත්වා තතො නෙසං පටිහරණකම්මං. තස්මාති සබ්බත්ථිකත්තා සතියා. එවං ‘‘සතිඤ්ච ඛ්වාහ’’න්තිආදිකං අවොච. පුබ්බභාගවිපස්සනා බොජ්ඣඞ්ගාව කථිතා පග්ගහනිග්ගහවිනොදිතත්තා.

२३४. 'लोणधूपन' (लोणधूपनं) म्हणजे मीठ (लोण) आणि धूप (धूपन). 'योधकम्म' (योधकर्म) म्हणजे योद्धा व्यक्तीने करावयाचे कार्य. 'मंतकम्म' (मंत्रकर्म) म्हणजे राजकार्याविषयी सल्लामसलत करणे. 'पटिहारकम्म' (प्रतिहारकर्म) म्हणजे राजाकडे आलेल्या लोकांचे बोलणे राजाला कळवणे आणि नंतर राजाचा निरोप त्यांना परत पोहोचवणे. 'त्यामुळे' (तस्मा) कारण सति (स्मृती) ही सर्वत्र उपयुक्त आहे. अशा प्रकारे भगवंतांनी 'सतिं च ख्वाहं' (आणि सति तर मी...) इत्यादी म्हटले. प्रगहण (प्रग्रह), निग्गह (निग्रह) आणि विनोदन (दूर करणे) यांच्या वशने पूर्वभाग-विपस्सना ही बोज्झंगच सांगितली आहे.

අග්ගිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अग्गिसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

4. මෙත්තාසහගතසුත්තවණ්ණනා

४. मेत्तासहगतसुत्तवण्णना

235. කීදිසා ගති නිබ්බත්ති එතිස්සාති කිංගතිකා, කිංනිට්ඨාති වුත්තං හොති. කීදිසී පරමා උත්තමා කොටි එතිස්සාති කිංපරමා. කීදිසං ඵලං ආනිසංසං උදයො එතිස්සාති කිංඵලා. සංසට්ඨං සම්පයුත්තන්ති ඉදං සහගත-සද්දස්ස අත්ථදස්සනමත්තං, ඉධ පන මෙත්තාඣානං පාදකං කත්වා විපස්සනාපුබ්බභාගබොජ්ඣඞ්ගා ච ‘‘මෙත්තාසහගතං සතිසම්බොජ්ඣඞ්ග’’න්තිආදිනා වුත්තාති වෙදිතබ්බං. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු බොජ්ඣඞ්ගෙසු සබ්බෙසු ච බ්‍රහ්මවිහාරෙසු.

२३५. 'याची गती किंवा उत्पत्ती कशी आहे?' म्हणजे 'किंगतिका' (कोणती गती असणारी?), ज्याचा अर्थ 'किंनिठ्ठा' (शेवट काय?) असा होतो. 'याची परम किंवा उत्तम सीमा कोणती?' म्हणजे 'किंपरमा' (परम काय असणारी?). 'याचे फळ, शंसा (फायदा) किंवा उदय कसा आहे?' म्हणजे 'किंफला' (काय फळ असणारी?). 'संसट्ठ' (मिश्रित) आणि 'संपयुत्त' (संप्रयुक्त) हे केवळ 'सहगत' या शब्दाचा अर्थ दर्शवणारे आहे, परंतु येथे मेत्ता-झान (मैत्री ध्यान) आधार बनवून पूर्वभाग-विपस्सना बोज्झंग 'मेत्तासहगत सतिसंबोज्झंग' इत्यादींद्वारे सांगितले आहेत, असे समजावे. 'सर्वत्र' (सब्बत्था) म्हणजे सर्व बोज्झंगांमध्ये आणि सर्व ब्रह्मविहारांमध्ये.

පටිකූලෙති විරජ්ජතීති පටිකූලං, අනිට්ඨං. න පටිකූලං අප්පටිකූලං, ඉට්ඨං. තෙනාහ ‘‘ඉට්ඨෙ වත්ථුස්මි’’න්ති. එත්ථාති අප්පටිකූලවත්ථුස්මිං. එවන්ති පටිකූලසඤ්ඤී. සත්තෙ අප්පටිකූලෙ අසුභඵරණං, සඞ්ඛාරෙ අප්පටිකූලෙ අනිච්චන්ති මනසිකාරං කරොන්තො. අසුභායාති අසුභසඤ්ඤාය. අනිච්චතො වා උපසංහරතීති අනිච්චන්ති මනසිකාරං පවත්තෙති. ‘‘එසෙව නයො’’ති සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විවරිතුං ‘‘අප්පටිකූලපටිකූලෙසූ’’තිආදි වුත්තං. ඡළඞ්ගුපෙක්ඛන්ති ඡසු ආරම්මණෙසු පහීනානුරොධස්ස උප්පත්තියා ඡළඞ්ගවන්තං උපෙක්ඛං.

'प्रतिकूल' (पटिकूल) म्हणजे ज्याच्यापासून विरक्ती येते, अनिष्ट. जे प्रतिकूल नाही ते अप्पटिकूल (अनुकूल), इष्ट. त्यामुळे म्हटले आहे – 'इष्ट वस्तूमध्ये' (इट्ठे वत्थुस्मिं). 'येथे' (एत्थ) म्हणजे अप्पटिकूल वस्तूमध्ये. 'अशा प्रकारे' (एवं) म्हणजे प्रतिकूल-संज्ञी. अप्पटिकूल प्राण्यांवर अशुभाचा प्रसार करत आणि अप्पटिकूल संस्कारांवर 'अनित्य' असा मनसिकार करत. 'अशुभाने' (असुभाय) म्हणजे अशुभ-संज्ञेने. 'किंवा अनित्याकडून उपसंहार करतो' म्हणजे 'अनित्य' असा मनसिकार प्रवृत्त करतो. 'हाच नियम आहे' (एसेव नयो) या संक्षेपाने सांगितलेल्या अर्थाचे विवरण करण्यासाठी 'अप्पटिकूल आणि प्रतिकूल गोष्टींमध्ये' इत्यादी म्हटले आहे. 'षडंग-उपेक्षा' (छळंगुपेक्खा) म्हणजे सहा आलंबनांमध्ये (विषयांमध्ये) आसक्ती-द्वेषाचा त्याग झाल्यामुळे उत्पन्न होणारी सहा अंगांनी युक्त उपेक्षा.

මෙත්තායාති [Pg.446] මෙත්තාභාවනාය. පටිකූලාදීසු වත්ථූසු ඉච්ඡිතවිහාරෙන විහරිතුං සමත්ථතා අරියානං එව, තත්ථ ච අරහතො එව ඉජ්ඣනතො අරියිද්ධි නාම. තස්සා අරියිද්ධියා ච දස්සිතත්තා දෙසනා විනිවට්ටෙතබ්බා පරියොසානෙතබ්බා සියා. අරහත්තං පාපුණිතුං න සක්කොති ඉන්ද්‍රියානං අපරිපක්කත්තා නිකන්තියා ච දුප්පරියාදානතො. අයං දෙසනාති ‘‘මෙත්තාසහගතං බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙතී’’තිආදිනා අයං දෙසනා ආරද්ධා. යො හි මෙත්තාඣානං පාදකං කත්වා සම්මසනං ආරභිත්වා අරහත්තං පාපුණිතුං අසක්කොන්තො පරිසුද්ධෙසු වණ්ණකසිණෙසු විමොක්ඛසඞ්ඛාතං රූපාවචරජ්ඣානං නිබ්බත්තෙති, තං සන්ධායාහ භගවා – ‘‘සුභං ඛො පන විමොක්ඛං උපසම්පජ්ජ විහරතී’’ති.

'मैत्रीने' (मेत्ताय) म्हणजे मैत्री-भावनेने. प्रतिकूल इत्यादी वस्तूंमध्ये इच्छित विहाराने विहार करण्याची क्षमता केवळ आर्यांचीच असते, आणि त्यातही केवळ अरहंतालाच यश मिळत असल्यामुळे त्याला 'आर्य-ऋद्धी' (अरियिद्धि) असे म्हणतात. आणि ती आर्य-ऋद्धी दर्शविल्यामुळे देशना समाप्त करावी, तिची सांगता करावी. इंद्रियांच्या अपरिपक्वतेमुळे आणि निकंतीचा (आसक्तीचा) क्षय करणे कठीण असल्यामुळे अरहंतपद प्राप्त करणे शक्य होत नाही. 'ही देशना' (अयं देसना) म्हणजे 'मेत्तासहगत बोज्झंगाची भावना करतो' इत्यादींद्वारे सुरू झालेली ही देशना होय. कारण जो मनुष्य मेत्ता-झान (मैत्री ध्यान) आधार बनवून संमसन (चिंतन) सुरू करतो, परंतु अरहंतपद प्राप्त करण्यास असमर्थ ठरून, परिशुद्ध वर्ण-कसिणांमध्ये विमोक्ख नावाचे रूपावचर ध्यान उत्पन्न करतो, त्याला उद्देशून भगवंतांनी म्हटले आहे – 'शुभ विमोक्षाला प्राप्त करून विहार करतो'.

සුභපරමන්ති සුභවිමොක්ඛපරමං. ඉධ ලොකෙ එව පඤ්ඤා අස්ස. තෙනාහ ‘‘ලොකියපඤ්ඤස්සාති අත්ථො’’ති. අරහත්තපරමාව මෙත්තා අරහත්තමග්ගස්ස පාදකත්තා. කරුණාදීසුපි එසෙව නයොති කරුණාදිඣානං පාදකං කත්වා සඞ්ඛාරෙ සම්මසන්තො අරහත්තං පත්තුං සක්කොති, තස්ස අරහත්ථපරමා කරුණා හොති, එවං මුදිතාඋපෙක්ඛාසුපි වත්තබ්බන්ති ඉමමත්ථං අතිදිසති. පුන දෙසනාරම්භපයොජනං පන ‘‘ඉමිනා නයෙනා’’ති හෙට්ඨා අතිදිට්ඨමෙව.

‘सुभपरमं’ म्हणजे सुभविमोक्खपरम (शुभविमोक्षपरम). याच लोकात प्रज्ञा असावी. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘लौकिक प्रज्ञेचा हा अर्थ आहे’. अर्हत्त्वमार्गाचा पाया असल्यामुळे मैत्री ही अर्हत्त्वपरमच आहे. करुणा इत्यादींमध्येही हाच नियम आहे, म्हणजेच करुणा इत्यादी ध्यानाला पाया (आधार) बनवून संस्कारांचे संमसन (परीक्षण) करत असताना अर्हत्त्व प्राप्त करू शकतो, त्याची करुणा अर्हत्त्वपरम होते, याचप्रमाणे मुदिता आणि उपेक्षेच्या बाबतीतही समजावे, असा हा अर्थ निर्देशित केला आहे. पुन्हा देशना सुरू करण्याचे प्रयोजन तर ‘या पद्धतीने’ असे खाली आधीच निर्देशित केले आहे.

සුභපරමාදිතාති මෙත්තාකරුණාමුදිතාඋපෙක්ඛානං සුභපරමතා ආකාසානඤ්චායතනපරමතා, විඤ්ඤාණඤ්චායතනපරමතා, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනපරමතා. තස්ස තස්සාති සුභවිමොක්ඛස්ස හෙට්ඨා තිණ්ණං අරූපජ්ඣානානඤ්ච යථාක්කමං උපනිස්සයත්තා. අප්පටිකූලපරිචයාති ඉට්ඨාරම්මණෙ මනසිකාරබහුලීකාරා. අප්පකසිරෙනෙවාති සුඛෙනෙව. තත්ථාති විසුද්ධතාය ඉට්ඨෙසු වණ්ණකසිණෙසු. චිත්තන්ති භාවනාමයචිත්තං පක්ඛන්දති අප්පනාවසෙන. තතො පරන්ති තතො සුභවිමොක්ඛතො පරං විමොක්ඛානං උපනිස්සයො නාම න හොති, මෙත්තාසහගතභාවො දට්ඨබ්බො.

‘सुभपरमादिता’ म्हणजे मैत्री, करुणा, मुदिता आणि उपेक्षा यांची अनुक्रमे सुभपरमता, आकासानञ्चायतनपरमता, विञ्ञाणञ्चायतनपरमता आणि आकिञ्चञ्ञायतनपरमता होय. ‘त्या त्या’ म्हणजे सुभविमोक्षाचे आणि खालील तीन अरूपध्यानांचे अनुक्रमे उपनिस्सय (कारण) असल्यामुळे. ‘अप्पटिकूलपरिचया’ म्हणजे इष्ट आलंबनावर वारंवार मनसिकार करणे. ‘अप्पकसिरेनेव’ म्हणजे सुखानेच (सहजतेनेच). ‘तेथे’ म्हणजे विशुद्धतेमुळे इष्ट अशा वर्णकसिणांमध्ये. ‘चित्त’ म्हणजे भावनामय चित्त, जे अप्पना (अर्पणा) रूपाने प्रवेश करते. ‘त्यानंतर’ म्हणजे त्या सुभविमोक्षाच्या पलीकडे विमोक्षांचा उपनिस्सय (आधार) नसतो, मैत्रीसहगत भाव पाहावा.

සත්තදුක්ඛං සමනුපස්සන්තස්සාති දණ්ඩෙන අභිහටප්පත්තරූපහෙතුං සත්තෙසු උප්පජ්ජනකදුක්ඛං ඤාණෙන වීමංසන්තස්ස. තයිදං රූපනිමිත්තකං සත්තෙසු උප්පජ්ජනකං දුක්ඛං ඤාණෙන කරුණාවිහාරිස්ස විසෙසතො පක්ඛන්දතීති කත්වා වුත්තං ‘‘අප්පකසිරෙනෙව තත්ථ චිත්තං පක්ඛන්දතී’’ති, න පන සබ්බසො අරූපෙ ආනිසංසදස්සනතො.

‘प्राण्यांचे दुःख पाहणाऱ्याचे’ म्हणजे दंडाने मारहाण इत्यादी कारणांमुळे प्राण्यांमध्ये उत्पन्न होणाऱ्या दुःखाचे ज्ञानाने परीक्षण करणाऱ्याचे. हे रूपनिमित्तक प्राण्यांमध्ये उत्पन्न होणारे दुःख ज्ञानाने करुणाविहारी व्यक्तीच्या चित्तात विशेष रूपाने प्रवेश करते, म्हणून म्हटले आहे— ‘सहजतेनेच तेथे चित्त प्रवेश करते’, परंतु सर्व प्रकारे अरूपातील आनिसंस (फायदे) पाहिल्यामुळे नाही.

විඤ්ඤාණං [Pg.447] සමනුපස්සන්තස්සාති ඉදං පාමොජ්ජගහණමුඛෙන තන්නිස්සයවිඤ්ඤාණස්ස ගහණං සම්භවතීති කත්වා වුත්තං. විඤ්ඤාණග්ගහණපරිචිතන්ති වුත්තනයෙන විඤ්ඤාණග්ගහණෙ පරිචිතං.

‘विज्ञानाचे अनुदर्शन करणाऱ्याचे’ हे प्रामोद्य (आनंद) ग्रहणाच्या मुखाने त्यावर आश्रित असलेल्या विज्ञानाचे ग्रहण संभवते, म्हणून म्हटले आहे. ‘विज्ञानग्रहणाने परिचित’ म्हणजे सांगितलेल्या पद्धतीने विज्ञानाच्या ग्रहणात परिचित असलेला.

උපෙක්ඛාවිහාරිස්සාති උපෙක්ඛාබ්‍රහ්මවිහාරං විහරතො. ආභොගාභාවතොති සුඛාදිවසෙන ආභුජනාභාවතො. සුඛ…පෙ… සම්භවතොති සුඛදුක්ඛාති පරමත්ථකම්මග්ගහණෙ විමුඛතාසම්භවතො. අවිජ්ජමානග්ගහණදුක්ඛන්ති පරමත්ථතො අවිජ්ජමානසත්තපඤ්ඤත්තිගහණපරිචිතං තස්ස තස්ස අභාවමත්තකස්ස ගහණම්පි දුක්ඛං කුසලම්පි හොති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

‘उपेक्षाविहारीचे’ म्हणजे उपेक्षा ब्रह्मविहाराने विहार करणाऱ्याचे. ‘आभोगाच्या अभावामुळे’ म्हणजे सुख इत्यादींच्या रूपाने आभोग (मनोयोग) नसण्यामुळे. ‘सुख...पे... संभवत असल्यामुळे’ म्हणजे सुख-दुःख इत्यादी परमार्थ कर्माच्या ग्रहणात विमुखतेचा संभव असल्यामुळे. ‘अविद्यमान ग्रहणाचे दुःख’ म्हणजे परमार्थाने अविद्यमान असलेल्या सत्त्वप्रज्ञप्तीच्या ग्रहणाचा परिचय, त्या त्या केवळ अभावाचे ग्रहण करणे देखील दुःखकारक आणि कुशलही असते. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

මෙත්තාසහගතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

मैत्रीसहगत सूत्राचे वर्णन समाप्त झाले.

5. සඞ්ගාරවසුත්තවණ්ණනා

५. संगारव सूत्राचे वर्णन

236. පඨමඤ්ඤෙවාති පුරෙතරංයෙව. අසජ්ඣායකතානං මන්තානං අප්පටිභානං පගෙව පඨමංයෙව සිද්ධං, තත්ථ වත්තබ්බමෙව නත්ථීති අධිප්පායො. පරියුට්ඨානං නාම අභිභවො ගහණන්ති ආහ – ‘‘කාමරාගපරියුට්ඨිතෙනාති කාමරාගගහිතෙනා’’ති. වික්ඛම්භෙති අපනෙතීති වික්ඛම්භනං, පටිපක්ඛතො නිස්සරති එතෙනාති නිස්සරණං, වික්ඛම්භනඤ්ච තං නිස්සරණඤ්චාති වික්ඛම්භනනිස්සරණං. තෙනාහ – ‘‘තත්ථා’’තිආදි. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. අත්තනා අරණියො පත්තබ්බො අත්තත්ථො, තථා පරත්ථො වෙදිතබ්බො.

२३६. ‘पहिल्यांदाच’ म्हणजे आधीच. ज्या मंत्रांचे सज्झाय (पठण) केले गेले नाही, त्यांचे स्फुरण न होणे हे आधीच सिद्ध आहे, त्याविषयी काही बोलण्याची गरजच नाही, असा अभिप्राय आहे. ‘परियुत्ठान’ म्हणजे अभिभव (प्रभावित होणे) किंवा ग्रहण होय, म्हणून म्हटले आहे— ‘कामरागाने परियुत्ठित’ म्हणजे ‘कामरागाने ग्रस्त’. जे दाबून टाकते किंवा दूर करते ते ‘विक्खंभन’, ज्याच्याद्वारे प्रतिपक्षापासून सुटका होते ते ‘निस्सरण’, आणि जे विक्खंभनही आहे आणि निस्सरणही आहे ते ‘विक्खंभननिस्सरण’ होय. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘तेथे’ इत्यादी. उर्वरित दोन पदांमध्येही हाच नियम आहे. स्वतः मिळवण्याजोगा तो ‘आत्मार्थ’ (स्वतःचे हित) आणि त्याचप्रमाणे ‘परार्थ’ (दुसऱ्याचे हित) समजावा.

‘‘අනිච්චතො අනුපස්සන්තො නිච්චසඤ්ඤං පජහතී’’තිආදීසු බ්‍යාපාදාදීනං අනාගතත්තා අබ්‍යාපාදවාරෙ තදඞ්ගනිස්සරණං න ගහිතං. කිඤ්චාපි න ගහිතං, පටිසඞ්ඛානවසෙන පන තස්ස විනොදෙතබ්බතාය තදඞ්ගනිස්සරණම්පි ලබ්භතෙවාති සක්කා විඤ්ඤාතුං. ආලොකසඤ්ඤා උපචාරප්පත්තා, අප්පනාප්පත්තා වා, යො කොචි කසිණජ්ඣානාදිභෙදො සමථො. ධම්මවවත්ථානං උපචාරප්පනාප්පත්තවසෙන ගහෙතබ්බං.

‘अनित्यतेने अनुदर्शन करणारा नित्यसंज्ञेचा त्याग करतो’ इत्यादींमध्ये व्यापाद (द्वेष) इत्यादींचा उल्लेख न आल्यामुळे, अव्यापाद वारात तदंगनिस्सरण ग्रहण केले गेले नाही. जरी ते ग्रहण केले गेले नसले, तरी प्रतिसंख्यान (विचारपूर्वक चिंतन) करण्याच्या सामर्थ्यामुळे ते दूर केले जाऊ शकत असल्यामुळे तदंगनिस्सरण देखील प्राप्त होतेच, असे समजू शकतो. आलोकसंज्ञा ही उपचार-प्राप्त किंवा अर्पणा-प्राप्त असो, तो कोणताही कसिणध्यान इत्यादी प्रकारचा समथ (शमथ) आहे. धर्मव्यवस्थान हे उपचार आणि अर्पणा प्राप्त करण्याच्या दृष्टीने ग्रहण करावे.

කුථිතොති තත්තො. උස්මුදකජාතොති තස්සෙව කුථිතභාවස්ස උස්මුදකතං අච්චුණ්හතං පත්තො. තෙනාහ ‘‘උසුමජාතො’’ති. තිලබීජකාදිභෙදෙනාති තිලබීජකකණ්ණිකකෙසරාදිභෙදෙන. සෙවාලෙන…පෙ… පණකෙනාති උදකපිච්ඡිලෙන. අප්පසන්නො ආකුලතාය. අසන්නිසින්නො [Pg.448] කලලුප්පත්තියා. අනාලොකට්ඨානෙති ආලොකරහිතෙ ඨානෙ.

‘कुथित’ म्हणजे तापलेला. ‘उस्मुदकजातो’ म्हणजे त्याच तापलेल्या अवस्थेच्या उष्ण पाण्याला, अत्यंत उष्णतेला प्राप्त झालेला. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘उसुमजातो’ (उष्ण झालेला). ‘तीळ-बीज इत्यादींच्या भेदाने’ म्हणजे तीळ, बीज, कर्णिका, केशर इत्यादींच्या भेदाने. ‘शेवाळाने...पे... पाणकाने’ म्हणजे पाण्याच्या बुळबुळीतपणाने. व्याकुळतेमुळे अप्रसन्न (गढूळ). चिखल निर्माण झाल्यामुळे खाली न बसलेला. ‘अनालोकस्थानात’ म्हणजे प्रकाशरहित ठिकाणी.

සඞ්ගාරවසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

संगारव सूत्राचे वर्णन समाप्त झाले.

6. අභයසුත්තවණ්ණනා

६. अभय सूत्राचे वर्णन

237. එකංසෙන භගවා නීවරණාති එකංසතො එව භගවා එතෙ ධම්මා නීවරණා චිත්තෙ කුසලප්පවත්තියා නීවරණතො. කායකිලමථොති කායපරිස්සමො, සො පන අට්ඨුප්පත්තියා පච්චයත්තා ‘‘දරථො’’ති වුත්තො. චිත්තකිලමථො තප්පච්චයජාතො දට්ඨබ්බො. තෙනාහ – ‘‘තස්ස කිරා’’තිආදි. චිත්තදරථොපි පටිප්පස්සම්භීති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. මග්ගෙනෙවාති යථාධිගතෙන අරියමග්ගෙනෙව. අස්සාති අභයස්ස රාජකුමාරස්ස. එතං කායචිත්තදරථද්වයං.

२३७. ‘भगवंतांनी निश्चितपणे नीवरण म्हटले आहे’ म्हणजे भगवंतांनी निश्चितपणे हे धर्म नीवरण आहेत असे म्हटले आहे, कारण ते चित्तातील कुशल प्रवृत्तीला अडवतात (नीवरण करतात). ‘कायकिलमथ’ म्हणजे शारीरिक थकवा, तो अर्थोत्पत्तीचा प्रत्यय (कारण) असल्यामुळे त्याला ‘दरथ’ (त्रास) म्हटले आहे. चित्ताचा थकवा हा त्याच्याच कारणाने उत्पन्न झालेला समजावा. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘त्याचे म्हणे’ इत्यादी. चित्ताचा त्रास देखील शांत होतो, असा संबंध जोडावा. ‘मार्गानेच’ म्हणजे प्राप्त झालेल्या आर्यमार्गानेच. ‘त्याला’ म्हणजे अभय राजकुमाराला. हे शरीर आणि चित्त या दोन्हीचा त्रास (दरथ) होय.

අභයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अभय सूत्राचे वर्णन समाप्त झाले.

සාකච්ඡවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

साकच्छ वर्गाचे वर्णन समाप्त झाले.

7. ආනාපානවග්ගො

७. आनापान वर्ग

1. අට්ඨිකමහප්ඵලසුත්තාදිවණ්ණනා

१. अट्ठिकमहप्फल सूत्रादींचे वर्णन

238. උප්පන්නසඤ්ඤාති සඤ්ඤාසීසෙන උපචාරජ්ඣානං වදති. තෙනාහ ‘‘තං පනෙත’’න්තිආදි. ඡවිචම්මම්පි උපට්ඨාතීති ඉදං සවිඤ්ඤාණකං අවිඤ්ඤාණකම්පි කායසාමඤ්ඤතො ගහෙත්වා වුත්තං. සති වා උපාදිසෙසෙති එත්ථ උපාදියති අත්තනො ආරම්මණං ගණ්හාතීති උපාදි, උපාදානං, එතස්ස එකදෙසෙ අප්පහීනෙ සතීති අත්ථො.

२३८. ‘उत्पन्न संज्ञा’ म्हणजे संज्ञेच्या मुख्यतेने उपचार ध्यान सांगितले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘ते पुन्हा हे’ इत्यादी. ‘त्वचा आणि चामडी देखील उपस्थित होते’ हे सविज्ञानक आणि अविज्ञानक शरीराच्या सामान्यतेने ग्रहण करून म्हटले आहे. ‘किंवा उपादिशेष असताना’ येथे जे स्वतःचे आलंबन ग्रहण करते ते ‘उपादि’ म्हणजे उपादान होय, त्याचा एक भाग नष्ट न झाला असताना, असा अर्थ आहे.

ආනාපානවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

आनापान वर्गाचे वर्णन समाप्त झाले.

8. නිරොධවග්ගො

८. निरोध वर्ग

1-10. අසුභසුත්තාදිවණ්ණනා

१-१०. असुभ सूत्रादींचे वर्णन

248-257. අනභිරතින්ති අනභිරමණං අනපෙක්ඛිතං. අච්චන්තනිරොධභූතෙ නිබ්බානෙ පවත්තසඤ්ඤා නිරොධසඤ්ඤා. තත්ථ සා මග්ගසහගතා ලොකුත්තරා[Pg.449], යා පන නිබ්බානෙ නින්නභාවෙන පවත්තා, උපසමානුස්සතිසහගතා ච, සා ලොකියාති ආහ – ‘‘නිරොධසඤ්ඤා මිස්සකා’’ති. ‘‘තෙසං නවසූ’’තිආදි පමාදපාඨො. ‘‘එකාදසසු අප්පනා හොති, නව උපචාරජ්ඣානිකා’’ති පාඨො ගහෙතබ්බො. වීසති කම්මට්ඨානානීති ඉදම්පි ඉධාගතනයො, න විසුද්ධිමග්ගාදීසු ආගතනයො. එත්ථ ච ආරම්මණාදීසු යථායොගං අප්පනං උපචාරං වා පාපුණිත්වා අරහත්තප්පත්තස්ස පුබ්බභාගභූතා විපස්සනාමග්ගබොජ්ඣඞ්ගා කථිතා.

२४८-२५७. ‘अनभिरती’ म्हणजे अरती (न रमणे), अनासक्ती. अत्यंत निरोध स्वरूप असलेल्या निर्वाणात प्रवृत्त होणारी संज्ञा म्हणजे ‘निरोधसंज्ञा’ होय. तेथे ती मार्गसहगत लोकोत्तर असते, परंतु जी निर्वाणाच्या प्रवणतेने प्रवृत्त होते आणि उपशमानुस्मृतीसहगत असते, ती लौकिक असते, म्हणून म्हटले आहे— ‘निरोधसंज्ञा मिश्रक आहे’. ‘त्यांच्या नऊमध्ये’ इत्यादी प्रमादपाठ (चुकीचा पाठ) आहे. ‘अकरामध्ये अर्पणा (अप्पना) होते, नऊ उपचारध्यानात्मक असतात’ असा पाठ ग्रहण करावा. ‘वीस कर्मस्थाने’ हा देखील येथीलच नियम आहे, विशुद्धिमार्ग इत्यादींमध्ये आलेला नियम नाही. आणि येथे आलंबन इत्यादींमध्ये योग्यतेनुसार अर्पणा किंवा उपचाराला प्राप्त करून अर्हत्त्व मिळवणाऱ्याचे पूर्वभागरूप असलेले विपश्यना-मार्ग-बोज्झंग (बोध्यंग) सांगितले आहेत.

නිරොධවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

निरोध वर्गाचे वर्णन समाप्त झाले.

බොජ්ඣඞ්ගසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

बोज्झंग संयुत्ताचे वर्णन समाप्त झाले.

3. සතිපට්ඨානසංයුත්තං

३. सतिपट्ठान संयुत्त

1. අම්බපාලිවග්ගො

१. अम्बपालि वर्ग

1. අම්බපාලිසුත්තවණ්ණනා

१. अंबपालिसुत्तवण्णना

367. එකායන්වායන්ති [Pg.450] සන්ධිවසෙන වුත්තං ඔ-කාරස්ස ව-කාරං අ-කාරස්ස දීඝං කත්වා. අයං කිර සංයුත්තාභිලාපො, තත්ථ අයන-සද්දො මග්ගපරියායො. න කෙවලං අයමෙව, අථ ඛො අඤ්ඤෙපි මග්ගපරියායාති පදුද්ධාරං කරොන්තො ‘‘මග්ගස්ස හී’’තිආදිං වත්වා යදි මග්ගපරියායො ආයන-සද්දො, කස්මා පුන මග්ගොති වුත්තන්ති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘තස්මා’’තිආදි. තත්ථ එකමග්ගොති එකොව මග්ගො. න හි නිබ්බානගාමිමග්ගො අඤ්ඤො අත්ථීති. නනු සතිපට්ඨානං ඉධ මග්ගොති අධිප්පෙතං, තදඤ්ඤෙපි බහූ මග්ගධම්මා අත්ථීති? සච්චං අත්ථි, තෙ පන සතිපට්ඨානග්ගහණෙනෙව ගහිතා තදවිනාභාවතො. තථා හි ඤාණවීරියාදයො නිද්දෙසෙ ගහිතා, උද්දෙසෙ සතියා එව ගහණං වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයවසෙනාති දට්ඨබ්බං, සතියා මග්ගභාවදස්සනත්ථඤ්ච. න ද්වෙධාපථභූතොති ඉමිනා ඉමස්ස ද්වයභාවාභාවං විය අනිබ්බානගාමිභාවාභාවඤ්ච දස්සෙති. නිබ්බානගමනට්ඨෙනාති නිබ්බානං ගච්ඡති එතෙනාති නිබ්බානගමනං, සො එව අවිපරීතභාවනාය අත්ථො, තෙන නිබ්බානගමනට්ඨෙන, නිබ්බානාධිගමූපායතායාති අත්ථො. මග්ගනීයට්ඨෙනාති ගවෙසිතබ්බතාය.

३६७. 'एकायनो अयं' या शब्दांची संधी होऊन 'एकायनो' मधील 'ओ' काराचा 'व' कार आणि 'अयं' मधील 'अ' काराचा दीर्घ 'आ' करून 'एकायन्वायं' असे म्हटले आहे. हा खरोखर संयुक्त शब्द आहे, तिथे 'अयन' हा शब्द 'मार्ग' या अर्थाचा पर्याय आहे. केवळ हाच नव्हे, तर इतरही मार्गाचे पर्याय आहेत, असे पदांचे विश्लेषण करताना 'मग्gस्स ही' (मार्गाचाच) इत्यादी सांगून, जर 'अयन' शब्द मार्गाचा पर्याय आहे, तर पुन्हा 'मग्गो' (मार्ग) असे का म्हटले आहे? या शंकेचे निरसन करण्यासाठी 'तस्मा' (त्यामुळे) इत्यादी म्हटले आहे. तिथे 'एकमग्गो' म्हणजे एकच मार्ग. कारण निर्वाणाकडे जाणारा दुसरा कोणताही मार्ग नाही. येथे 'सतिपट्ठान' (स्मृतिप्रस्थान) हाच मार्ग अभिप्रेत आहे, तर मग इतरही अनेक मार्गधर्म आहेत की नाही? सत्य आहे, ते आहेत; परंतु 'सतिपट्ठान'च्या ग्रहणानेच त्यांचा अंतर्भाव होतो, कारण ते त्यापासून अविनाभावी (वेगळे न होणारे) आहेत. तसेच, 'निद्देस' (विस्तृत निर्देश) मध्ये ज्ञान, वीर्य इत्यादींचे ग्रहण केले आहे, तर 'उद्देस' (संक्षिप्त निर्देश) मध्ये केवळ 'सति' (स्मृती) चेच ग्रहण विनेय जनांच्या (शिष्यांच्या) आशयानुसार आणि सतीच्या मार्गभावाचे दर्शन घडवण्यासाठी केले आहे, असे समजावे. 'न द्वेधापथभूतो' (दुभंगलेला मार्ग नसलेला) याने याचा दुहेरी भाव नसणे आणि निर्वाणाकडे न जाण्याचा भाव नसणे दर्शवले आहे. 'निब्बानगमणट्ठेन' (निर्वाणगमनाच्या अर्थाने) म्हणजे ज्याच्याद्वारे निर्वाणाप्रत पोहोचतात ते 'निर्वाणगमन' होय. हाच यथार्थ भावनेचा अर्थ आहे; म्हणून 'निर्वाणगमन' या अर्थाने, म्हणजेच 'निर्वाण प्राप्तीचा उपाय' या अर्थाने आहे. 'मग्गनीयट्ठेन' (मार्ग शोधण्याच्या अर्थाने) म्हणजे शोध घेण्याच्या योग्यतेने.

රාගාදීහීති ‘‘රාගො මලං, දොසො මලං, මොහො මල’’න්ති (විභ. 924) එවං වුත්තෙහි රාගාදීහි මලෙහි. සා පනායං සංකිලිට්ඨචිත්තානං විසුද්ධි සිජ්ඣමානා යස්මා සොකාදීනං අනුප්පාදාය සංවත්තති, තස්මා වුත්තං ‘‘සොකපරිදෙවානං සමතික්කමායා’’තිආදි. තත්ථ සොචනං ඤාතිබ්‍යසනාදිනිමිත්තං චෙතසො සන්තාපො අන්තොනිජ්ඣානං සොකො. ඤාතිබ්‍යසනාදිනිමිත්තමෙව සොකාධිකතාජනිතො ‘‘කහං එකපුත්තකා’’තිආදිනා පරිදෙවනවසෙන වාචාවිප්පලාපො පරිදෙවනං පරිදෙවො. තස්ස ආයතිං අනුප්පජ්ජනං ඉධ සමතික්කමොති ආහ ‘‘පහානායා’’ති. දුක්ඛදොමනස්සානන්ති එත්ථ චෙතසිකදුක්ඛතාය දොමනස්සස්සපි දුක්ඛසද්දෙනෙව ගහණෙ [Pg.451] සිද්ධෙ සද්දෙන අනිවත්තනතො සාමඤ්ඤජොතනාය විසෙසවචනං සෙට්ඨන්ති ‘‘දොමනස්සාන’’න්තෙව වුත්තං. චෙතසිකදොමනස්සස්සාති භූතකථනං දට්ඨබ්බං. ඤායති එතෙන යාථාවතො පටිවිජ්ඣීයති චතුසච්චන්ති ඤායො වුච්චති අරියමග්ගො. නනු අයම්පි මග්ගො, කිං මග්ගො එව මග්ගස්ස අධිගමාය හොතීති චොදනං සන්ධායාහ – ‘‘අයං හී’’තිආදි. තණ්හාව කම්මකිලෙසවිපාකානං විනනට්ඨෙන සංසිබ්බනට්ඨෙන වානං. තෙන තණ්හාවානෙන විරහිතත්තා තස්ස අභාවාති අත්ථො. අත්තපච්චක්ඛායාති අත්තපච්චක්ඛත්ථාය.

'रागादीहि' (रागादींनी) म्हणजे 'राग हा मळ आहे, द्वेष हा मळ आहे, मोह हा मळ आहे' (विभंग ९२४) याप्रमाणे म्हटलेल्या राग इत्यादी मळांनी. आणि मलिन चित्त असलेल्यांची ही विशुद्धी साध्य होत असताना, ज्याअर्थी ती शोक इत्यादींच्या अनुत्पादासाठी कारणीभूत ठरते, म्हणून 'शोक आणि परिदेवांच्या समतिक्रमासाठी' इत्यादी म्हटले आहे. तिथे 'शोक' म्हणजे नातेवाईकांचा नाश इत्यादी कारणांमुळे होणारा चित्ताचा संताप, अंतर्मनातील जळजळ होय. नातेवाईकांचा नाश इत्यादी कारणांमुळेच, शोकाच्या अतिरेकातून निर्माण झालेला 'माझा एकुलता एक मुलगा कुठे आहे?' इत्यादी विलापाच्या स्वरूपातील वाणीचा प्रलाप म्हणजे 'परिदेवन' किंवा 'परिदेव' होय. त्याचा भविष्यात अनुत्पाद म्हणजेच येथे 'समतिक्रम' होय, म्हणून 'प्रहाणासाठी' असे म्हटले आहे. 'दुःखदौर्मनस्यानाम्' यामध्ये चैतसिक दुःखाच्या स्वरूपात दौर्मनस्य देखील 'दुःख' या शब्दानेच गृहीत धरले जात असतानाही, शब्दाने त्याची निवृत्ती न झाल्यामुळे सामान्य अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी विशेष वचन श्रेष्ठ मानून 'दौर्मनस्यांचे' असेच म्हटले आहे. 'चैतसिक दौर्मनस्याचे' हे यथार्थ कथन समजावे. ज्याच्याद्वारे यथार्थपणे जाणले जाते, चार आर्यसत्यांचा प्रतिवेध केला जातो, त्याला 'न्याय' (ञाय) म्हणजेच 'आर्यमार्ग' असे म्हणतात. पण हा देखील मार्गच आहे, मग काय मार्गच मार्गाच्या प्राप्तीसाठी कारणीभूत होतो? या शंकेचे निरसन करण्यासाठी 'अयं ही' (हाच खरोखर) इत्यादी म्हटले आहे. कर्म, क्लेश आणि विपाकांना विणण्याच्या किंवा शिवण्याच्या अर्थाने 'तृष्णा' म्हणजेच 'वान' आहे. त्या तृष्णारूपी वानापासून विरहित असल्यामुळे, त्याचा अभाव असणे हाच अर्थ आहे. 'अत्तपच्चक्खाय' म्हणजे स्वतः प्रत्यक्ष पाहण्यासाठी.

වණ්ණභාසනන්ති පසංසාවචනං. විසුද්ධින්ති විසුජ්ඣනං කිලෙසප්පහානං. උග්ගහෙතබ්බන්ති එත්ථ වාචුග්ගතකරණං උග්ගහො. පරිචයකරණං පරිපුච්ඡාමූලකත්තා තග්ගහණෙනෙව ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං.

'वण्णभासनं' म्हणजे प्रशंसात्मक वचन. 'विशुद्धी' म्हणजे विशुद्ध होणे, क्लेशांचे प्रहाण. 'उग्गहेतब्बं' (ग्रहण करावे) यामध्ये मुखोद्गत करणे म्हणजे 'उग्गह' (ग्रहण) होय. सराव करणे हे परिपृच्छा (प्रश्न विचारणे) मूलक असल्यामुळे, त्याच्या ग्रहणानेच ते गृहीत धरले गेले आहे, असे समजावे.

න තතො හෙට්ඨාති ඉධ අධිප්පෙතකායාදීනං වෙදනාදිසභාවත්තාභාවා කායවෙදනාචිත්තවිමුත්තස්ස තෙභූමකධම්මස්ස විසුං විපල්ලාසවත්ථන්තරභාවෙන ගහිතත්තා ච හෙට්ඨා ගහණෙසු විපල්ලාසවත්ථූනං අනිට්ඨානං සන්ධාය වුත්තං. පඤ්චමස්ස පන විපල්ලාසවත්ථුනො අභාවෙන ‘‘න උද්ධ’’න්ති ආහ. ආරම්මණවිභාගෙන හෙත්ථ සතිපට්ඨානවිභාගොති. තයො සතිපට්ඨානාති සතිපට්ඨානසද්දස්ස අත්ථුද්ධාරදස්සනං, න ඉධ පාළියං වුත්තස්ස සතිපට්ඨානසද්දස්ස අත්ථදස්සනං. ආදීසු හීති එත්ථ ආදි-සද්දෙන ‘‘ඵස්සසමුදයා වෙදනානං සමුදයො, නාමරූපසමුදයා චිත්තස්ස සමුදයො, මනසිකාරසමුදයා ධම්මානං සමුදයො’’ති (සං. නි. 5.408) සතිපට්ඨානාති වුත්තානං සතිගොචරානං පකාසකෙ සුත්තපදෙසෙ සඞ්ගණ්හාති. එවං පටිසම්භිදාමග්ගපාළියම්පි අවසෙසපාළිපදෙසදස්සනත්ථො ආදි-සද්දො දට්ඨබ්බො. සතියා පට්ඨානන්ති සතියා පතිට්ඨාතබ්බට්ඨානං.

'न ततो हेट्ठा' (त्यापेक्षा खाली नाही) हे येथे अभिप्रेत असलेल्या काय (शरीर) इत्यादींमध्ये वेदना इत्यादींचा स्वभाव नसणे, आणि काय, वेदना व चित्तापासून विमुक्त असलेल्या त्रिभूमिक धर्मांचे स्वतंत्रपणे विपर्यास-वस्तूच्या रूपात ग्रहण केले गेल्यामुळे, खालील ग्रहणांमध्ये विपर्यास-वस्तूंचा अभाव लक्षात घेऊन म्हटले आहे. परंतु पाचव्या विपर्यास-वस्तूचा अभाव असल्यामुळे 'न उद्धं' (त्यापेक्षा वर नाही) असे म्हटले आहे. येथे आलंबनाच्या (विषयाच्या) विभागानेच सतिपट्ठानचा विभाग आहे. 'तयो सतिपट्ठाना' (तीन स्मृतिप्रस्थाने) हे 'सतिपट्ठान' शब्दाच्या अर्थाचे विश्लेषण दर्शवणारे आहे, येथे पाळीमध्ये आलेल्या 'सतिपट्ठान' शब्दाचा अर्थ दर्शवणारे नाही. 'आदीसु ही' (इत्यादींमध्ये खरोखर) येथे 'आदि' शब्दाने 'स्पर्शाच्या समुदयाने वेदनांचा समुदय होतो, नामरूपाच्या समुदयाने चित्ताचा समुदय होतो, मनसिकाराच्या समुदयाने धर्मांचा समुदय होतो' (संयुत्त निकाय ५.४०८) याप्रमाणे 'सतिपट्ठान' म्हटलेल्या स्मृतीच्या विषयांना प्रकाशित करणाऱ्या सूत्रांमधील भागांचा संग्रह केला आहे. याचप्रमाणे पटिसंभिदामग्ग पाळीमध्ये देखील उर्वरित पाळी भागांना दर्शवण्यासाठी 'आदि' शब्द समजावा. 'सतीचा प्रस्थान' (सतिपट्ठान) म्हणजे स्मृतीचे प्रस्थापित होण्याचे स्थान होय.

අරියොති ආරකත්තාදිනා අරියං සම්මාසම්බුද්ධමාහ. එත්ථාති එතස්මිං සළායතනවිභඞ්ගසුත්තෙ (ම. නි. 3.311). තත්ථ හි –

'अरियो' (आर्य) म्हणजे क्लेशांपासून दूर असल्यामुळे इत्यादी कारणांनी आर्य असलेल्या सम्यक्संबुद्धांना म्हटले आहे. 'एत्थ' (येथे) म्हणजे या सळायतनविभंग सुत्तात (मज्झिम निकाय ३.३११). कारण तिथे –

‘‘තයො සතිපට්ඨානා යදරියො…පෙ… මරහතීති ඉති ඛො පනෙතං වුත්තං, කිඤ්චෙතං පටිච්ච වුත්තං. ඉධ, භික්ඛවෙ, සත්ථා සාවකානං ධම්මං දෙසෙති අනුකම්පකො හිතෙසී අනුකම්පං උපාදාය – ‘ඉදං වො [Pg.452] හිතාය ඉදං වො සුඛායා’ති. තස්ස සාවකා න සුස්සූසන්ති, න සොතං ඔදහන්ති, න අඤ්ඤා චිත්තං උපට්ඨපෙන්ති, වොක්කම්ම ච සත්ථුසාසනා වත්තන්ති. තත්‍ර, භික්ඛවෙ, තථාගතො න චෙව අනත්තමනො හොති, න ච අනත්තමනතං පටිසංවෙදෙති, අනවස්සුතො ච විහරති සතො සම්පජානො. ඉදං, භික්ඛවෙ, පඨමං සතිපට්ඨානං. යදරියො සෙවති…පෙ... මරහති. පුන චපරං, භික්ඛවෙ, සත්ථා …පෙ… ඉදං වො සුඛායාති. තස්ස එකච්චෙ සාවකා න සුස්සූසන්ති…පෙ… එකච්චෙ සාවකා සුස්සූසන්ති…පෙ… න ච වොක්කම්ම සත්ථුසාසනා වත්තන්ති. තත්‍ර, භික්ඛවෙ, තථාගතො න චෙව අනත්තමනො හොති, න ච අනත්තමනතං පටිසංවෙදෙති, න චෙව අත්තමනො හොති, න ච අත්තමනතං පටිසංවෙදෙති. අනත්තමනතඤ්ච අත්තමනතඤ්ච තදුභයං අභිනිවජ්ජෙත්වා උපෙක්ඛකො විහරති සතො සම්පජානො. ඉදං, භික්ඛවෙ, දුතියං සතිපට්ඨානං…පෙ… මරහති. පුන චපරං, භික්ඛවෙ,…පෙ… සුඛායාති, තස්ස සාවකා සුස්සූසන්ති…පෙ… වත්තන්ති. තත්‍ර, භික්ඛවෙ, තථාගතො අත්තමනො චෙව හොති, අත්තමනතඤ්ච පටිසංවෙදෙති, අනවස්සුතො ච විහරති සතො සම්පජානො. ඉදං, භික්ඛවෙ, තතියං සතිපට්ඨාන’’න්ති –

"तीन स्मृतिप्रस्थाने आहेत, ज्यांचे आर्य सेवन करतात... पे... ते आदरणीय आहेत, असे जे म्हटले आहे, ते कशाच्या संदर्भात म्हटले आहे? येथे, भिक्खूहो, शास्ता शिष्यांवर अनुकंपा करणारे, त्यांचे हित चिंतणारे, अनुकंपेपोटी त्यांना धम्म उपदेश करतात की – 'हे तुमच्या हितासाठी आहे, हे तुमच्या सुखासाठी आहे.' त्यांचे शिष्य ऐकण्याची इच्छा करत नाहीत, लक्षपूर्वक ऐकत नाहीत, जाणण्यासाठी चित्त प्रस्थापित करत नाहीत आणि शास्त्यांच्या शासनापासून विन्मुख होऊन वागतात. तिथे, भिक्खूहो, तथागत खिन्न होत नाहीत, खिन्नतेचा अनुभव घेत नाहीत आणि आसक्तीरहित होऊन स्मृती व संप्रजन्य बाळगून विहरतात. भिक्खूहो, हे पहिले स्मृतिप्रस्थान आहे, ज्याचे आर्य सेवन करतात... पे... ते आदरणीय आहेत. पुन्हा, भिक्खूहो, शास्ता... पे... 'हे तुमच्या सुखासाठी आहे.' त्यांचे काही शिष्य ऐकण्याची इच्छा करत नाहीत... पे... काही शिष्य ऐकण्याची इच्छा करतात... पे... आणि शास्त्यांच्या शासनापासून विन्मुख न होता वागतात. तिथे, भिक्खूहो, तथागत खिन्नही होत नाहीत, खिन्नतेचा अनुभवही घेत नाहीत, आणि आनंदितही होत नाहीत, आनंदाचा अनुभवही घेत नाहीत. खिन्नता आणि आनंद या दोन्ही गोष्टी वर्ज्य करून ते उपेक्षक होऊन स्मृती व संप्रजन्य बाळगून विहरतात. भिक्खूहो, हे दुसरे स्मृतिप्रस्थान आहे... पे... ते आदरणीय आहेत. पुन्हा, भिक्खूहो,... पे... 'सुखासाठी आहे.' त्यांचे शिष्य ऐकण्याची इच्छा करतात... पे... वागतात. तिथे, भिक्खूहो, तथागत आनंदितच होतात, आनंदाचा अनुभव घेतात आणि आसक्तीरहित होऊन स्मृती व संप्रजन्य बाळगून विहरतात. भिक्खूहो, हे तिसरे स्मृतिप्रस्थान आहे" –

එවං පටිඝානුනයෙහි අනවස්සුතතා නිච්චං උපට්ඨිතස්සතිතාය තදුභයවීතිවත්තතා ‘‘සතිපට්ඨාන’’න්ති වුත්තා. බුද්ධානංයෙව හි නිච්චං උපට්ඨිතස්සතිතා හොති ආවෙණිකධම්මභාවතො, න පච්චෙකබුද්ධාදීනං. ප-සද්දො ආරම්භං ජොතෙති, ආරම්භො ච පවත්තීති කත්වා ආහ ‘‘පවත්තයිතබ්බතොති අත්ථො’’ති. සතියා කරණභූතාය පට්ඨානං පට්ඨපෙතබ්බං සතිපට්ඨානං. අන-සද්දො හි බහුලවචනෙන කම්මත්ථොපි හොතීති.

अशा प्रकारे, प्रतिघ (द्वेष) आणि अनुनय (आसक्ती) या दोन्हीपासून अलिप्त राहणे (अनवस्सुतता) आणि नेहमी स्मृती उपस्थित (जागृत) असणे, या दोन्हीच्या पलीकडे जाणे याला "सतिपट्ठान" (स्मृतिप्रस्थान) म्हटले आहे. कारण भगवान बुद्धांमध्येच त्यांच्या आवेणिकधम्म (असाधारण गुण) भावामुळे नेहमी स्मृती उपस्थित असते, प्रत्येकबुद्ध इत्यादींमध्ये नाही. 'प' हा शब्द आरंभाला दर्शवतो, आणि आरंभ म्हणजेच प्रवृत्ती (सुरू करणे) असे मानून म्हटले आहे की, "प्रवृत्त केले पाहिजे असा अर्थ आहे". साधनभूत असलेल्या स्मृतीद्वारे (सतीद्वारे) जे प्रस्थापित केले पाहिजे, ते 'सतिपट्ठान' होय. कारण 'अन' हा शब्द बहुवचनात कर्म अर्थाने देखील वापरला जातो.

තථාස්ස කත්තුඅත්ථොපි ලබ්භතීති ‘‘පතිට්ඨාතීති පට්ඨාන’’න්ති වුත්තං. උපට්ඨාතීති එත්ථ උප-සද්දො භුසත්ථවිසිට්ඨං පක්ඛන්දනං දීපෙතීති ‘‘ඔක්කන්දිත්වා පක්ඛන්දිත්වා පවත්තතීති අත්ථො’’ති වුත්තං. පුන භාවත්ථං සතිසද්දං පට්ඨානසද්දඤ්ච වණ්ණෙන්තො ‘‘අථ වා’’තිආදිමාහ. තෙන පුරිමවිකප්පෙ සති-සද්දො පට්ඨාන-සද්දො ච කත්තුඅත්ථොති විඤ්ඤායති. සරණට්ඨෙනාති චිරකතස්ස චිරභාසිතස්ස ච අනුස්සරණට්ඨෙන. ඉදන්ති යං ‘‘සතියෙව සතිපට්ඨාන’’න්ති වුත්තං, ඉදං ඉධ ඉමස්මිං සුත්තපදෙසෙ අධිප්පෙතං.

तसेच, याचा कर्ता अर्थ देखील प्राप्त होतो म्हणून "जे प्रतिष्ठित होते ते पट्ठान" असे म्हटले आहे. 'उपिट्ठाति' (उपस्थित होते) यामध्ये 'उप' हा उपसर्ग तीव्र आणि विशिष्ट प्रवेश दर्शवतो, म्हणून "प्रवेश करून, झेप घेऊन प्रवृत्त होते असा अर्थ आहे" असे म्हटले आहे. पुन्हा भाव अर्थाने 'सति' शब्द आणि 'पट्ठान' शब्दाचे वर्णन करताना "अथवा" इत्यादी म्हटले आहे. त्यावरून पहिल्या स्पष्टीकरणात 'सति' शब्द आणि 'पट्ठान' शब्द कर्ता अर्थाने आहेत असे समजते. 'स्मरण अर्थाने' म्हणजे दीर्घकाळापूर्वी केलेल्या आणि दीर्घकाळापूर्वी बोललेल्या गोष्टींचे अनुस्मरण करण्याच्या अर्थाने. 'हे' म्हणजे जे "स्मृती म्हणजेच सतिपट्ठान" असे म्हटले आहे, ते येथे या सुत्तप्रदेशात अभिप्रेत आहे.

යදි [Pg.453] එවන්ති යදි සති එව සතිපට්ඨානං, සති නාම එකො ධම්මො, එවං සන්තෙ කස්මා සතිපට්ඨානාති බහුවචනන්ති ආහ ‘‘සතීනං බහුත්තා’’තිආදි. යදි බහුකා තා සතියො, අථ කස්මා මග්ගොති එකවචනන්ති යොජනා. මග්ගනට්ඨෙනාති නිය්‍යානට්ඨෙන. නිය්‍යානිකො හි මග්ගධම්මො, තෙනෙව නිය්‍යානිකභාවෙන එකත්තුපගතො එකන්තතො නිබ්බානං ගච්ඡති, අත්ථිකෙහි ච තදත්ථං මග්ගීයතීති ආහ ‘‘වුත්තඤ්හෙත’’න්තිආදි. තත්ථ චතස්සොපි චෙතාති කායානුපස්සනාදිවසෙන චතුබ්බිධාපි ච එතා සතියො. අපරභාගෙති අරියමග්ගක්ඛණෙ. කිච්චං සාධයමානාති පුබ්බභාගෙ කායාදීසු ආරම්මණෙසු සුභසඤ්ඤාදිවිධමනවසෙන විසුං විසුං පවත්තිත්වා මග්ගක්ඛණෙ සකිංයෙව තත්ථ චතුබ්බිධස්සපි විපල්ලාසස්ස සමුච්ඡෙදවසෙන පහානකිච්චං සාධයමානා ආරම්මණකරණවසෙන නිබ්බානං ගච්ඡන්ති, තමෙවස්ස චතුකිච්චසාධනතං උපාදාය බහුවචනනිද්දෙසො, තථාපි අත්ථතො භෙදාභාවතො මග්ගොති එකවචනෙන වුච්චති. තෙනාහ – ‘‘තස්මා චතස්සොපි එකො මග්ගොති වුත්තා’’ති.

जर असे असेल, म्हणजे जर स्मृती (सति) म्हणजेच सतिपट्ठान असेल, आणि स्मृती हा एकच धर्म असेल, तर असे असताना 'सतिपट्ठान' (स्मृतिप्रस्थाने) असे बहुवचन का वापरले आहे? यावर "स्मृतींच्या बहुत्वामुळे" इत्यादी म्हटले आहे. जर त्या स्मृती अनेक आहेत, तर मग 'मग्ग' (मार्ग) असे एकवचन का वापरले आहे? असा संबंध जोडला जातो. 'मार्ग शोधण्याच्या अर्थाने' म्हणजे 'निय्यान' (मुक्ती) या अर्थाने. कारण मार्ग-धर्म हा निय्यानिक (मुक्ती देणारा) आहे, त्याच निय्यानिक भावामुळे तो एकाच ध्येयाप्रत पोहोचलेला असून निश्चितपणे निब्बाणाकडे जातो, आणि इच्छुकां द्वारे त्या ध्येयासाठी त्याचा शोध घेतला जातो, म्हणून "असे म्हटले आहे की" इत्यादी सांगितले आहे. त्यामध्ये 'या चारही' म्हणजे कायानुपस्सना इत्यादींच्या रूपाने चार प्रकारच्या असणाऱ्या या स्मृती होत. 'उत्तर भागात' म्हणजे अरियमग्ग-क्षणी (आर्यमार्ग क्षणी). 'कार्य साधत असताना' म्हणजे पूर्व भागात काया इत्यादी आलंबनांवर (विषयांवर) शुभ-संज्ञा इत्यादींचा नाश करण्याच्या रूपाने वेगवेगळ्या प्रकारे प्रवृत्त होऊन, मार्ग-क्षणी एकाच वेळी तेथील चारही प्रकारच्या विपर्यासांचा (विपल्लासांचा) समूळ उच्छेद करून प्रहाण-कार्य (त्याग करण्याचे कार्य) साधत असताना, आलंबन करण्याच्या रूपाने निब्बाणाकडे जातात. त्याच चार प्रकारच्या कार्यांच्या साधकतेला अनुसरून हा बहुवचनी निर्देश आहे, तरीही अर्थाच्या दृष्टीने भेद नसल्यामुळे 'मग्ग' (मार्ग) अशा एकवचनाने म्हटले जाते. म्हणूनच म्हटले आहे – "त्यामुळे या चारही मिळून एकच मार्ग आहेत असे म्हटले आहे."

කථෙතුකම්‍යතාපුච්ඡා ඉතරාසං පුච්ඡානං ඉධ අසම්භවතො නිද්දෙසාදිවසෙන දෙසෙතුකාමතාය ච තථා වුත්තත්තා. ‘‘අයඤ්චෙව කායො බහිද්ධා ච නාමරූප’’න්තිආදීසු (ම. නි. 1.271, 287, 297; පාරා. 11) ඛන්ධපඤ්චකං, ‘‘සුඛඤ්ච කායෙන පටිසංවෙදෙතී’’තිආදීසු වෙදනාදයො තයො අරූපක්ඛන්ධා, ‘‘යා තස්මිං සමයෙ කායස්ස පස්සද්ධි පටිප්පස්සද්ධී’’තිආදීසු (ධ. ස. 40) වෙදනාදයො තයො චෙතසිකා ඛන්ධා ‘‘කායො’’ති වුච්චන්ති, තතො විසෙසනත්ථං ‘‘කායෙති රූපකායෙ’’ති ආහ. කායානුපස්සීති එත්ථ තස්සීලත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘කායං අනුපස්සනසීලො’’ති ආහ. අනිච්චතො අනුපස්සතීති චතුසමුට්ඨානිකකායං ‘‘අනිච්ච’’න්ති අනුපස්සති, එවං පස්සන්තො එව චස්ස අනිච්චාකාරම්පි අනුපස්සතීති වුච්චති, තථාභූතස්ස චස්ස නිච්චගාහස්ස විසෙසොපි න හොතීති වුත්තං ‘‘නො නිච්චතො’’ති. තථා හෙස ‘‘නිච්චසඤ්ඤං පජහතී’’ති (පටි. ම. 1.28) වුත්තො. එත්ථ ච අනිච්චතො එව අනුපස්සතීති එවකාරො ලුත්තනිද්දිට්ඨොති තෙන නිවත්තිතමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘නො නිච්චතො’’ති වුත්තං. න චෙත්ථ දුක්ඛානුපස්සනාදිනිවත්තනමාසඞ්කිතබ්බං පටියොගිනිවත්තනපරත්තා එව-කාරස්ස, උපරි දෙසනාආරුළ්හත්තා ච තාසං. දුක්ඛතො අනුපස්සතීතිආදීසුපි එසෙව නයො. අයං පන විසෙසො – අනිච්චස්ස දුක්ඛත්තා [Pg.454] තමෙව කායං දුක්ඛතො අනුපස්සති, දුක්ඛස්ස අනත්තත්තා අනත්තතො අනුපස්සතීති.

'कथेतुकम्यतापुच्छा' (सांगण्याच्या इच्छेने विचारलेला प्रश्न) कारण इतर प्रश्नांची येथे शक्यता नाही आणि निर्देश इत्यादींच्या माध्यमातून उपदेश करण्याची इच्छा असल्यामुळे तसे म्हटले आहे. "हाच काय (शरीर) आणि बाहेरील नामरूप" इत्यादींमध्ये पंचस्कंध, "आणि कायेने सुखाचा अनुभव घेतो" इत्यादींमध्ये वेदना इत्यादी तीन अरूपस्कंध, "त्या वेळी कायेची जी प्रस्सद्धि (प्रशांतता) आणि प्रतिप्रस्सद्धि असते" इत्यादींमध्ये वेदना इत्यादी तीन चैतसिक स्कंध यांना 'काय' म्हटले जाते, म्हणून त्यापासून वेगळे दर्शवण्यासाठी "कायेमध्ये म्हणजे रूपकायेमध्ये" असे म्हटले आहे. 'कायानुपस्सी' यामध्ये त्याचा स्वभाव दर्शवताना "कायेचे अनुदर्शन (सतत निरीक्षण) करण्याचा स्वभाव असलेला" असे म्हटले आहे. 'अनित्यतेने पाहतो' म्हणजे चार कारणांनी उत्पन्न झालेल्या कायेला "अनित्य" म्हणून पाहतो. अशा प्रकारे पाहत असतानाच तो अनित्यतेच्या आकाराचे देखील अनुदर्शन करतो असे म्हटले जाते, आणि अशा प्रकारे पाहणाऱ्या व्यक्तीच्या मनात नित्यतेचा ग्रह उरत नाही, म्हणून "नित्यतेने नाही" असे म्हटले आहे. कारण त्याला "नित्य-संज्ञेचा त्याग करतो" असे म्हटले आहे. आणि येथे 'अनित्यतेनेच पाहतो' यातील 'एव' (च) हा शब्द लुप्त स्वरूपात निर्दिष्ट आहे, म्हणून त्याद्वारे निवृत्त केलेला अर्थ दर्शवण्यासाठी "नित्यतेने नाही" असे म्हटले आहे. आणि येथे दुःखानुपासना इत्यादींच्या निवृत्तीची शंका घेऊ नये, कारण 'एव' हा शब्द केवळ विरोधी गोष्टीच्या (नित्यतेच्या) निवृत्तीसाठी आहे, आणि पुढे उपदेशात त्यांचा समावेश केलेला आहे. 'दुःखतेने पाहतो' इत्यादींमध्ये देखील हाच नियम लागू होतो. परंतु हा विशेष फरक आहे – जे अनित्य आहे ते दुःखद असल्यामुळे त्याच कायेला दुःखतेने पाहतो, आणि जे दुःखद आहे ते अनात्म असल्यामुळे त्याला अनात्मतेने पाहतो.

යස්මා පන යං අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තා, න තං අභිනන්දිතබ්බං, යඤ්ච න අභිනන්දිතබ්බං, න තත්ථ රජ්ජිතබ්බං, තස්මා වුත්තං ‘‘අනිච්චතො අනුපස්සති, නො නිච්චතො, දුක්ඛතො අනුපස්සති, නො සුඛතො, අනත්තතො අනුපස්සති, නො අත්තතො, නිබ්බින්දති, නො නන්දති, විරජ්ජති, නො රජ්ජතී’’ති. සො එවං අරජ්ජන්තො රාගං නිරොධෙති, නො සමුදෙති, සමුදයං න කරොතීති අත්ථො. එවං පටිපන්නො ච පටිනිස්සජ්ජති, නො ආදියති. අයඤ්හි අනිච්චාදිඅනුපස්සනා තදඞ්ගවසෙන සද්ධිං කායතන්නිස්සයඛන්ධාභිසඞ්ඛාරෙහි කිලෙසානං පරිච්චජනතො සඞ්ඛතදොසදස්සනෙන තබ්බිපරීතෙ නිබ්බානෙ තන්නින්නතාය පක්ඛන්දනතො ‘‘පරිච්චාගපටිනිස්සග්ගො චෙව පක්ඛන්දනපටිනිස්සග්ගො චා’’ති වුච්චති. තස්මා තාය සමන්නාගතො භික්ඛු වුත්තනයෙන කිලෙසෙ ච පරිච්චජති, නිබ්බානෙ ච පක්ඛන්දති, තථාභූතො ච පරිච්චජනවසෙන කිලෙසෙ න ආදියති, නාපි අදොසදස්සිතාවසෙන සඞ්ඛතාරම්මණං. තෙන වුත්තං ‘‘පටිනිස්සජ්ජති, නො ආදියතී’’ති. ඉදානි නිස්සිතාහි අනුපස්සනාහි යෙසං ධම්මානං පහානං හොති, තං දස්සෙතුං ‘‘අනිච්චතො අනුපස්සන්තො නිච්චසඤ්ඤං පජහතී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ නිච්චසඤ්ඤන්ති සඞ්ඛාරා නිච්චාති එවං පවත්තං විපරීතසඤ්ඤං. දිට්ඨිචිත්තවිපල්ලාසපහානමුඛෙනෙව සඤ්ඤාවිපල්ලාසප්පහානන්ති සඤ්ඤාගහණං, සඤ්ඤාසීසෙන වා තෙසම්පි ගහණං දට්ඨබ්බං. නන්දින්ති සප්පීතිකතණ්හං. සෙසං වුත්තනයමෙව.

परंतु ज्याअर्थी जे अनित्य, दुःख आणि अनात्म आहे, त्याचे अभिनंदन केले जाऊ नये, आणि ज्याचे अभिनंदन केले जाऊ नये, त्याविषयी आसक्ती बाळगली जाऊ नये, म्हणूनच म्हटले आहे: "अनित्यतेने पाहतो, नित्यतेने नाही; दुःखतेने पाहतो, सुखतेने नाही; अनात्मतेने पाहतो, आत्मतेने नाही; विरक्त होतो, आनंद मानत नाही; विराग पावतो, आसक्त होत नाही." तो अशा प्रकारे आसक्त न होता रागाचा निरोध करतो, त्याला उत्पन्न करत नाही, म्हणजेच त्याचा उदय करत नाही असा अर्थ आहे. आणि अशा प्रकारे आचरण करणारा त्याग करतो, ग्रहण करत नाही. कारण ही अनित्यता इत्यादींचे अनुदर्शन तदंग-भावाने काया आणि त्यावर आश्रित असलेल्या स्कंध-संस्कारांसह क्लेशांचा त्याग करत असल्यामुळे, आणि संस्कृत (संखत) धर्मांमधील दोष पाहून त्याच्या विपरीत असलेल्या निब्बाणामध्ये प्रवणतेने प्रवेश करत असल्यामुळे, याला "परित्याग-प्रतिनिसर्ग आणि प्रस्कंदन-प्रतिनिसर्ग" असे म्हटले जाते. म्हणून, तिने युक्त असलेला भिक्खू सांगितलेल्या पद्धतीने क्लेशांचा त्याग करतो आणि निब्बाणामध्ये प्रवेश करतो, आणि तसा झालेला तो त्यागाच्या भावनेमुळे क्लेशांचे ग्रहण करत नाही, तसेच दोष न दिसल्यामुळे संस्कृत आलंबनाचे देखील ग्रहण करत नाही. म्हणूनच म्हटले आहे "त्याग करतो, ग्रहण करत नाही." आता, आश्रित असलेल्या अनुदर्शनांद्वारे ज्या धर्मांचे प्रहाण होते, ते दर्शवण्यासाठी "अनित्यतेने पाहणारा नित्य-संज्ञेचा त्याग करतो" इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'नित्य-संज्ञा' म्हणजे "संस्कार नित्य आहेत" अशी निर्माण झालेली विपरीत संज्ञा होय. दृष्टी आणि चित्त यांच्या विपर्यासाच्या प्रहाणाद्वारेच संज्ञेच्या विपर्यासाचे प्रहाण होते, म्हणून येथे 'संज्ञा' हा शब्द घेतला आहे, किंवा संज्ञेच्या मुख्यत्वामुळे त्यांचाही ग्रहण येथे समजले पाहिजे. 'नंदी' म्हणजे प्रीतीसह असलेली तृष्णा होय. उर्वरित भाग आधी सांगितल्याप्रमाणेच आहे.

විහරතීති ඉමිනා කායානුපස්සනාසමඞ්ගිනො ඉරියාපථවිහාරො වුත්තොති ආහ – ‘‘ඉරියතී’’ති, ඉරියාපථං පවත්තෙතීති අත්ථො. ආරම්මණකරණවසෙන අභිබ්‍යාපනතො ‘‘තීසු භවෙසූ’’ති වුත්තං, උප්පජ්ජනවසෙන පන කිලෙසා පරිත්තභූමකා එවාති. යදිපි කිලෙසානං පහානං ආතාපනන්ති තං සම්මාදිට්ඨිආදීනම්පි අත්ථෙව, ආතප්ප-සද්දොවිය පන ආතාප-සද්දොපි වීරියෙ එව නිරුළ්හොති වුත්තං ‘‘වීරියස්සෙතං නාම’’න්ති. අථ වා පටිපක්ඛප්පහානෙ සම්පයුත්තධම්මානං අබ්භුස්සහනවසෙන පවත්තමානස්ස වීරියස්ස සාතිසයං තදාතාපනන්ති වීරියමෙව තථා වුච්චති, න අඤ්ඤෙ ධම්මා.

'विहरति' (विहार करतो) या शब्दाने कायानुपस्सनायुक्त साधकाच्या इरियापथविहाराचा (शारीरिक स्थितींमधील विहाराचा) निर्देश केला आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'इरियति' म्हणजे इरियापथ (शारीरिक स्थिती) प्रवृत्त करतो, असा अर्थ आहे. आरम्मण (आलंबन) करण्याच्या दृष्टीने सर्वव्यापी असल्यामुळे 'तीसु भवेसू' (तीन भवांमध्ये) असे म्हटले आहे, परंतु उत्पन्न होण्याच्या दृष्टीने किलेस (क्लेश) हे केवळ परित्तभूमक (मर्यादित भूमीचे) च असतात. जरी किलेसांचे प्रहाण हे 'आतापन' (तपवणे) आहे आणि ते सम्मादिट्ठि (सम्यक् दृष्टी) इत्यादींमध्ये देखील असतेच, तरीही 'आतप्प' शब्दाप्रमाणे 'आताप' शब्द देखील वीरियामध्येच (वीर्य/प्रयत्न) रूढ आहे, म्हणून 'हे वीरियाचेच नाव आहे' असे म्हटले आहे. अथवा, प्रतिपक्षाच्या प्रहाणामध्ये संप्रयुक्त धर्मांच्या उत्साहाच्या रूपाने प्रवृत्त होणाऱ्या वीरियाचे ते अत्यंत आतापन आहे, म्हणून वीरियालाच तसे म्हटले जाते, इतर धर्मांना नाही.

ආතාපීති චායමීකාරො පසංසාය, අතිසයස්ස වා දීපකොති ආතාපීගහණෙන සම්මප්පධානසමඞ්ගිතං දස්සෙති. සම්මා සමන්තතො සාමඤ්ච පජානන්තො සම්පජානො, අසම්මිස්සතො වවත්ථානෙ අඤ්ඤධම්මානුපස්සිතාභාවෙන [Pg.455] සම්මා අවිපරීතං, සබ්බාකාරපජානනෙන සමන්තතො, උපරූපරි විසෙසාවහභාවෙන පවත්තියා සාමං පජානන්තොති අත්ථො. යදි පඤ්ඤාය අනුපස්සති, කථං සතිපට්ඨානතාති ආහ ‘‘න හී’’තිආදි. තස්මා සතියා ලද්ධුපකාරාය එව පඤ්ඤාය එත්ථ යථාවුත්තෙ කායෙ කම්මට්ඨානිකො භික්ඛු අනුපස්සකො, තස්මා ‘‘කායානුපස්සී’’ති වුච්චති. අන්තොසඞ්ඛෙපො අන්තොලීනතා, කොසජ්ජන්ති අත්ථො. උපායපරිග්ගහොති එත්ථ සීලවිසොධනාදි ගණනාදි උග්ගහකොසල්ලාදි ච උපායො, තබ්බිපරියායතො අනුපායො වෙදිතබ්බො. යස්මා ච උපට්ඨිතස්සතී යථාවුත්තං උපායං න පරිච්චජති, අනුපායඤ්ච න උපාදියති, තස්මා වුත්තං ‘‘මුට්ඨස්සති…පෙ… අසමත්ථො හොතී’’ති. තෙනාති උපායානුපායානං පරිග්ගහපරිවජ්ජනෙසු අපරිච්චාගාපරිග්ගහෙසු ච අසමත්ථභාවෙන. අස්ස යොගිනො.

'आतापी' मधील हा 'ई' कार प्रशंसेचा किंवा अतिशयाचा द्योतक आहे, म्हणून 'आतापी' या ग्रहणाने सम्मप्पधान (सम्यक् प्रधान) युक्तता दर्शविली जाते. सम्यक् रीतीने, सर्व बाजूंनी आणि स्वतः जाणणारा तो 'संपजानो' (संप्रजन्ययुक्त) होय. अमिश्रितपणे निश्चित करण्यात इतर धर्मांच्या अनुपश्यनेचा अभाव असल्यामुळे 'सम्यक्' म्हणजे अविपरीत (यथार्थ), सर्व प्रकारे जाणण्यामुळे 'सर्व बाजूंनी' (समंततो), आणि उत्तरोत्तर विशेष गुण प्राप्त करून देण्याच्या प्रवृत्तीमुळे 'स्वतः जाणणारा' असा अर्थ आहे. जर प्रज्ञेने अनुपश्यना करतो, तर सतिपट्ठान कसे? म्हणून 'न ही' इत्यादी म्हटले आहे. म्हणून, सतीच्या (स्मृतीच्या) उपकार लाभलेल्या प्रज्ञेनेच या यथोक्त कायामध्ये कम्मट्ठानिक (कर्मस्थानिक) भिक्खू अनुपस्सक (अनुपश्यना करणारा) असतो, म्हणून त्याला 'कायानुपस्सी' म्हटले जाते. 'अंतोसङ्खेपो' म्हणजे अंतर्लीनता, आळस (कोसज्ज) असा अर्थ आहे. 'उपायपरिग्ग्रहो' यामध्ये सीलविशोधन इत्यादी, गणना इत्यादी आणि उद्ग्रहकौशल्य इत्यादी हा 'उपाय' आहे, आणि त्याच्या विपरीत 'अनुपाय' समजावा. आणि ज्याअर्थी उपट्ठितसती (उपस्थितस्मृती असलेला) यथोक्त उपायाचा त्याग करत नाही आणि अनुपायाचे ग्रहण करत नाही, म्हणून 'मुट्ठस्सती (स्मृतिभ्रष्ट)...पे... असमर्थ होतो' असे म्हटले आहे. 'तेन' म्हणजे उपायांचे ग्रहण व अनुपायांचे वर्जन करण्यात आणि त्यांचा त्याग न करण्यात व ग्रहण न करण्यात असमर्थ असल्यामुळे. 'अस्स' म्हणजे त्या योगीचा.

යස්මා සතියෙවෙත්ථ සතිපට්ඨානං වුත්තා, තස්මාස්ස සම්පයුත්තධම්මා වීරියාදයො අඞ්ගන්ති ආහ – ‘‘සම්පයොගඞ්ගඤ්චස්ස දස්සෙත්වා’’ති. අඞ්ග-සද්දො චෙත්ථ කාරණපරියායො දට්ඨබ්බො. සතිග්ගහණෙනෙවෙත්ථ සම්මාසමාධිස්සපි ගහණං දට්ඨබ්බං තස්සා සමාධික්ඛන්ධෙ සඞ්ගහිතත්තා. යස්මා වා සතිසීසෙනායං දෙසනා. න හි කෙවලාය සතියා කිලෙසප්පහානං සම්භවති, නිබ්බානාධිගමො වා, නාපි කෙවලා සති පවත්තති, තස්මාස්ස ඣානදෙසනායං සවිතක්කාදිවචනස්ස විය සම්පයොගඞ්ගදස්සනතාති අඞ්ග-සද්දස්ස අවයවපරියායතා දට්ඨබ්බා. පහානඞ්ගන්ති ‘‘විවිච්චෙව කාමෙහී’’තිආදීසු විය පහාතබ්බඞ්ගං දස්සෙතුං. යස්මා එත්ථ පුබ්බභාගමග්ගො අධිප්පෙතො, න ලොකුත්තරමග්ගො, තස්මා පුබ්බභාගියමෙව විනයං දස්සෙන්තො ‘‘තදඞ්ගවිනයෙන වා වික්ඛම්භනවිනයෙන වා’’ති ආහ. අස්සාති යොගිනො. තෙසං ධම්මානන්ති වෙදනාදිධම්මානං. තෙසඤ්හි තත්ථ අනධිප්පෙතත්තා ‘‘අත්ථුද්ධාරනයෙනෙතං වුත්ත’’න්ති ආහ. යං පනාති විභඞ්ගෙ, විභඞ්ගපකරණෙති අධිප්පායො. එත්ථාති ‘‘ලොකෙ’’ති එතස්මිං පදෙ, තා ච ලොකියා එව අනුපස්සනා නාම සම්මසනන්ති කත්වා.

ज्याअर्थी येथे सतीलाच (स्मृतीलाच) सतिपट्ठान म्हटले आहे, म्हणून तिचे संप्रयुक्त धर्म असलेले वीरिय (वीर्य) इत्यादी तिचे अंग आहेत, हे दर्शविण्यासाठी 'संपयोगाङ्गञ्चस्स दस्सेत्वा' (आणि त्याचे संप्रयुक्त अंग दर्शवून) असे म्हटले आहे. येथे 'अंग' शब्द हा कारणाचा पर्याय समजावा. सतीच्या ग्रहणानेच येथे सम्मासमाधीचे (सम्यक् समाधीचे) देखील ग्रहण समजावे, कारण तिचा समाधिक्खंधामध्ये (समाधी स्कंधात) संग्रह होतो. किंवा ज्याअर्थी ही देशना सतीला मुख्य ठेवून केली आहे. केवळ सतीने किलेसांचे प्रहाण किंवा निब्बानाचा (निर्वाणाचा) अधिगम संभवत नाही, आणि केवळ सती प्रवृत्तही होत नाही, म्हणून ध्यानदेशनेमध्ये सवितक्क (सविचार) इत्यादी वचनाप्रमाणे संप्रयुक्त अंगाचे दर्शन घडविणे असल्यामुळे 'अंग' शब्दाचा अवयव-पर्याय समजावा. 'पहाणङ्गं' (प्रहाणांग) म्हणजे 'विविच्चेव कामेहि' (कामांपासून अलिप्त होऊनच) इत्यादींप्रमाणे प्रहाण करावयाचे अंग दर्शविण्यासाठी आहे. ज्याअर्थी येथे पूर्वभागमार्ग अभिप्रेत आहे, लोकोत्तर मार्ग नाही, म्हणून पूर्वभागीय विनयच दर्शविताना 'तदङ्गविनयेन वा विक्खम्भनविनयेन वा' (तदंगविनयाने किंवा विष्कंभनविनयाने) असे म्हटले आहे. 'अस्स' म्हणजे त्या योगीचा. 'तेसं धम्मानं' म्हणजे वेदना इत्यादी धर्मांचे. कारण तेथे ते अभिप्रेत नसल्यामुळे 'अत्थुद्धारनयेनेतं वृत्तं' (अर्थोद्धार पद्धतीने हे म्हटले आहे) असे म्हटले आहे. 'यं पन' म्हणजे विभंगामध्ये, विभंगप्रकरणात असा अभिप्राय आहे. 'एत्थ' म्हणजे 'लोके' या पदामध्ये, आणि त्या लौकिक अनुपस्सनाच आहेत, ज्यांना संमसन (समीक्षण) मानले गेले आहे.

දුක්ඛතොති විපරිණාමසඞ්ඛාරදුක්ඛතාහි දුක්ඛසභාවතො, දුක්ඛාති අනුපස්සිතබ්බාති අත්ථො. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. යො සුඛං [Pg.456] දුක්ඛතො අද්දාති යො භික්ඛු සුඛං වෙදනං විපරිණාමදුක්ඛතාය දුක්ඛන්ති පඤ්ඤාචක්ඛුනා අද්දක්ඛි. දුක්ඛමද්දක්ඛි සල්ලතොති දුක්ඛවෙදනං පීළාජනනතො අන්තොතුදනතො දුන්නීහරණතො ච සල්ලන්ති අද්දක්ඛි පස්සි. අදුක්ඛමසුඛන්ති උපෙක්ඛාවෙදනං. සන්තන්ති සුඛදුක්ඛානං විය අනොළාරිකතාය පච්චයවසෙන වූපසන්තසභාවත්තා ච සන්තං. අනිච්චතොති හුත්වා අභාවතො උදයබ්බයවන්තතො තාවකාලිකතො නිච්චපටික්ඛෙපතො ච අනිච්චන්ති යො අද්දක්ඛි. ස වෙ සම්මද්දසො භික්ඛූති සො භික්ඛු එකංසෙන, පරිබ්‍යත්තං වා වෙදනාය සම්මා පස්සනකොති අත්ථො.

'दुक्खतो' म्हणजे विपरिणामदुःखता आणि सङ्खारदुःखता यांमुळे दुःखस्वभावी असल्यामुळे, 'दुःख' म्हणून अनुपस्सना करावी, असा अर्थ आहे. उर्वरित दोन पदांमध्येही हाच नियम आहे. 'यो सुखं दुक्खतो अद्दा' म्हणजे ज्या भिक्खूने सुखद वेदनेला विपरिणामदुःखतेमुळे 'दुःख' म्हणून प्रज्ञाचक्षूने पाहिले. 'दुक्खमद्दक्खि सल्लतो' म्हणजे दुःखद वेदनेला पीडा देणारी, आतून टोचणारी आणि बाहेर काढण्यास कठीण असल्यामुळे 'शल्य' (काटा) म्हणून पाहिले. 'अदुक्खमसुखं' म्हणजे उपेक्खा वेदना. 'सन्तं' म्हणजे सुख-दुःखांप्रमाणे स्थूल (ओळारिक) नसल्यामुळे आणि प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) वशात शांत स्वभाव असल्यामुळे 'शांत'. 'अनिच्चतो' म्हणजे उत्पन्न होऊन नष्ट होणारी, उदय-व्यय असणारी, तात्कालिक आणि नित्यतेचा निषेध करणारी असल्यामुळे 'अनित्य' म्हणून ज्याने पाहिले. 'स वे सम्मद्दसो भिक्खू' म्हणजे तो भिक्खू निश्चितपणे किंवा स्पष्टपणे वेदनेला सम्यक् प्रकारे पाहणारा आहे, असा अर्थ आहे.

දුක්ඛාතිපීති සඞ්ඛාරදුක්ඛතාය දුක්ඛා ඉතිපි. සබ්බං තං වෙදයිතං දුක්ඛස්මිං අන්තොගධං පරියාපන්නන්ති වදාමි සඞ්ඛාරදුක්ඛන්ති වත්තබ්බතො. සුඛදුක්ඛතොපි චාති සුඛාදීනං ඨිතිවිපරිණාමඤාණසුඛතාය ච විපරිණාමට්ඨිතිඅඤ්ඤාණදුක්ඛතාය ච වුත්තත්තා තිස්සොපි සුඛතො තිස්සොපි ච දුක්ඛතො අනුපස්සිතබ්බාති අත්ථො. සත්ත අනුපස්සනා හෙට්ඨා පකාසිතා එව.

'दुक्खातिपि' म्हणजे सङ्खारदुःखतेमुळे 'दुःख' असेही. 'सर्व जे काही वेदित (अनुभवले) जाते, ते दुःखात समाविष्ट आहे, असे मी म्हणतो' कारण त्याला सङ्खारदुःख म्हटले पाहिजे. 'सुखदुक्खतोapi च' म्हणजे सुखादींच्या स्थिती-विपरिणाम-ज्ञानसुखतेमुळे आणि विपरिणाम-स्थिती-अज्ञानदुःखतेमुळे म्हटल्यामुळे, तिन्ही वेदना सुखरूपाने आणि तिन्ही वेदना दुःखरूपाने अनुपस्सना कराव्यात, असा अर्थ आहे. सात अनुपस्सना खाली आधीच प्रकाशित केल्या आहेत.

ආරම්මණා…පෙ… භෙදානන්ති රූපාදිආරම්මණනානත්තස්ස නීලාදිතබ්භෙදස්ස, ඡන්දාදිඅධිපතිනානත්තස්ස හීනාදිතබ්භෙදස්ස, ඤාණඣානාදිසහජාතනානත්තස්ස සසඞ්ඛාරිකාසඞ්ඛාරික-සවිතක්ක-සවිචාරාදිතබ්භෙදස්ස, කාමාවචරාදිභූමිනානත්තස්ස, උක්කට්ඨමජ්ඣිමාදිතබ්භෙදස්ස, කුසලාදිකම්මනානත්තස්ස, දෙවගතිසංවත්තනියතාදිතබ්භෙදස්ස, කණ්හසුක්කවිපාකනානත්තස්ස, දිට්ඨධම්මවෙදනීයතාදිතබ්භෙදස්ස, පරිත්තභූමකාදිකිරියානානත්තස්ස, තිහෙතුකාදිතබ්භෙදස්ස වසෙන අනුපස්සිතබ්බන්ති යොජනා. ආදි-සද්දෙන සවත්ථුකාවත්ථුකාදිනානත්තස්ස පුග්ගලත්තයසාධාරණාදිතබ්භෙදස්ස ච සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. සරාගාදීනන්ති මහාසතිපට්ඨානසුත්තෙ (දී. නි. 2.381; ම. නි. 1.114) ආගතානං සරාගවීතරාගාදිභෙදානං. සලක්ඛණ-සාමඤ්ඤලක්ඛණානන්ති ඵුසනාදිතංතංසලක්ඛණානඤ්චෙව අනිච්චතාදිසාමඤ්ඤලක්ඛණානඤ්ච වසෙනාති යොජනා.

आरम्मण...पे... भेदांच्या म्हणजे रूपादी आरम्मणांच्या नानात्वाच्या (विविधतेच्या) नील इत्यादी भेदांमुळे, छंदादी अधिपतींच्या नानात्वाच्या हीन इत्यादी भेदांमुळे, ज्ञान-ध्यान इत्यादी सहजात नानात्वाच्या ससङ्खारिक-असङ्खारिक-सवितर्क-सविचार इत्यादी भेदांमुळे, कामावचर इत्यादी भूमींच्या नानात्वाच्या, उत्कृष्ट-मध्यम इत्यादी भेदांमुळे, कुसल इत्यादी कर्मांच्या नानात्वाच्या, देवगतीला नेणाऱ्या इत्यादी भेदांमुळे, कण्ह-सुक्क (कृष्ण-शुक्ल) विपाकांच्या नानात्वाच्या, दिट्ठधम्मवेदनीय इत्यादी भेदांमुळे, परित्तभूमक इत्यादी क्रियांच्या नानात्वाच्या, तिहेतुक इत्यादी भेदांच्या वशात अनुपस्सना करावी, अशी योजना आहे. 'आदी' शब्दाने सवत्थुक-अवत्थुक इत्यादी नानात्वाचा आणि तीन पुद्गलांच्या साधारण इत्यादी भेदांचा संग्रह समजावा. 'सरागादीनां' म्हणजे महासतिपट्ठानसुत्तामध्ये आलेल्या सरागी (रागयुक्त), वीतरागी (रागरहित) इत्यादी भेदांचा. 'सलक्खण-सामञ्ञलक्खणानं' म्हणजे स्पर्श इत्यादी त्यांच्या त्यांच्या स्वलक्षणांच्या आणि अनित्यता इत्यादी सामान्यलक्षणांच्या वशात, अशी योजना आहे.

සුඤ්ඤතධම්මස්සාති අනත්තතාසඞ්ඛාතසුඤ්ඤතසභාවස්ස. ‘‘සලක්ඛණ-සාමඤ්ඤලක්ඛණාන’’න්ති හි ඉමිනා යො ඉතො බාහිරකෙහි සාමිනිවාසීකාරකවෙදකඅධිට්ඨායකභාවෙන පරිකප්පිතො අත්තා, තස්ස සඞ්ඛාරෙසු නිච්චතා සුඛතා විය කත්ථචිපි අභාවො විභාවිතො. නත්ථි එතෙසං අත්තාති අනත්තා, යස්මා පන සඞ්ඛාරෙසු එකධම්මොපි අත්තා [Pg.457] න හොති, තස්මා තෙ න අත්තාතිපි අනත්තාති අයං තෙසං සුඤ්ඤතධම්මො. තස්ස සුඤ්ඤතධම්මස්ස, යං විභාවෙතුං අභිධම්මෙ (ධ. ස. 121) ‘‘තස්මිං ඛො පන සමයෙ ධම්මා හොන්තී’’තිආදිනා සුඤ්ඤතවාරදෙසනා වුත්තා. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

‘शून्यतधम्मस्स’ म्हणजे अनात्मता (अनत्तता) म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या शून्यतेचा स्वभाव. ‘स्वलक्षण-सामान्यलक्षणांचे’ याद्वारे, बाह्य (इतर पंथीय) लोकांद्वारे जो स्वामी, रहिवासी, कर्ता, भोक्ता आणि अधिष्ठाता या रूपाने कल्पिलेला ‘आत्मा’ (अत्ता) आहे, त्याचा संस्कारांमध्ये (संखारांमध्ये) नित्यत्व आणि सुखत्वाप्रमाणेच कुठेही अभाव स्पष्ट केला आहे. ‘यांचा आत्मा नाही म्हणून ते अनत्ता (अनात्मा) आहेत.’ परंतु ज्याअर्थी संस्कारांमध्ये एकही धर्म आत्मा नाही, त्याअर्थी ते ‘आत्मा नाहीत’ म्हणून ‘अनत्ता’ आहेत, हाच त्यांचा ‘शून्यतधर्म’ (शून्यतेचा स्वभाव) आहे. त्या शून्यतधर्माला स्पष्ट करण्यासाठी अभिधम्मात (धम्मसंगणि १२१) ‘त्याच वेळी धर्म असतात’ इत्यादीद्वारे ‘शून्यतवार-देशना’ सांगितली आहे. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

අම්බපාලිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अंबपालिसुत्त-वर्णना समाप्त झाली.

2. සතිසුත්තවණ්ණනා

२. सतिसुत्त-वर्णना

368. සරතීති සතො. අයං පන න යාය කායචි සතියා සතො, අථ ඛො එදිසායාති දස්සෙන්තො ‘‘කායාදිඅනුපස්සනාසතියා’’ති ආහ. චතුසම්පජඤ්ඤපඤ්ඤායාති චතුබ්බිධසම්පජඤ්ඤපඤ්ඤාය, අභික්කමනං අභික්කන්තන්ති ආහ – ‘‘අභික්කන්තං වුච්චති ගමන’’න්ති. තථා පටික්කමනං පටික්කන්තන්ති වුත්තං – ‘‘පටික්කන්තං නිවත්තන’’න්ති. නිවත්තනඤ්ච නිවත්තිමත්තං, නිවත්තිත්වා පන ගමනං ගමනමෙව. කායං අභිහරන්තො අභිගමනවසෙන කායං නාමෙන්තො. ඨානනිසජ්ජාසයනෙසු යො ගමනාදිවිධිනා කායස්ස පුරතො අභිහාරො, සො අභික්කමො, පච්ඡතො අපහරණං පටික්කමොති දස්සෙන්තො ‘‘ඨානෙපී’’තිආදිමාහ. ආසනස්සාති පීඨකාදිආසනස්ස. පුරිමඅඞ්ගාභිමුඛොති අටනිකාදිපුරිමාවයවාභිමුඛො. සංසරන්තොති සංසප්පන්තො. පච්චාසංසරන්තොති පටිආසප්පන්තො. එසෙව නයොති ඉමිනා සරීරස්සෙව අභිමුඛසංසප්පනපටිආසප්පනානි නිදස්සෙති.

३६८. जो स्मरण करतो तो ‘सतो’ (स्मृतिमान). परंतु हा कोणत्याही सामान्य स्मृतीमुळे (सतीमुळे) स्मृतिमान नाही, तर अशा प्रकारच्या विशिष्ट स्मृतीमुळे आहे, हे दर्शवण्यासाठी ‘कायानुपस्सना इत्यादी स्मृतीद्वारे’ असे म्हटले आहे. ‘चतुसम्पजञ्ञपञ्ञाय’ म्हणजे चार प्रकारच्या संप्रजन्य-प्रज्ञेद्वारे. पुढे जाण्याला (अभिक्कमन) ‘अभिक्कन्त’ म्हटले आहे – ‘पुढे जाण्याला गमन (जाणे) म्हणतात’. तसेच मागे फिरण्याला (पटिक्कमन) ‘पटिक्कन्त’ म्हटले आहे – ‘मागे फिरण्याला निवर्तन (परतणे) म्हणतात’. आणि निवर्तन म्हणजे केवळ मागे फिरणे, परंतु मागे फिरून पुन्हा जाणे हे गमनच आहे. शरीराला पुढे नेत असताना, पुढे जाण्याच्या उद्देशाने शरीराला झुकवणे. उभे राहणे, बसणे आणि झोपणे यांमध्ये जाणे इत्यादी विधीने शरीराला पुढे नेणे म्हणजे ‘अभिक्कम’ (पुढे जाणे) आणि मागे घेणे म्हणजे ‘पटिक्कम’ (मागे फिरणे) हे दर्शवण्यासाठी ‘उभे राहण्यातही’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘आसनस्स’ म्हणजे पाटा (पीठक) इत्यादी आसनाचे. ‘पुरिमअङ्गाभिमुखो’ म्हणजे पाटाच्या पायांच्या (अटणिका) पुढच्या भागाकडे तोंड करून. ‘संसरन्तो’ म्हणजे पुढे सरकणारा. ‘पच्चासंंसरन्तो’ म्हणजे मागे सरकणारा. ‘हाच नियम आहे’ याद्वारे शरीराचेच पुढे सरकणे आणि मागे सरकणे दर्शवले आहे.

සම්මා පජානනං සම්පජානං. තෙන අත්තනා කාතබ්බකිච්චස්ස කරණසීලො සම්පජානකාරීති ආහ – ‘‘සම්පජඤ්ඤෙන සබ්බකිච්චකාරී’’ති. සම්පජානමෙව හි සම්පජඤ්ඤං. සම්පජඤ්ඤස්සෙව වා කාරීති සම්පජඤ්ඤස්සෙව කරණසීලො. සම්පජඤ්ඤං කරොතෙවාති අභික්කන්තාදීසු අසම්මොහං උප්පාදෙති එව, සම්පජානස්සෙව වා කාරො එතස්ස අත්ථීති සම්පජානකාරී.

सम्यक प्रकारे जाणणे म्हणजे ‘संपजान’ (संप्रजन्ययुक्त). त्यामुळे स्वतःच्या कर्तव्य कर्माला योग्य प्रकारे करणारा तो ‘संपजानकारी’ (संप्रजन्यपूर्वक कार्य करणारा) होय, हे सांगण्यासाठी ‘संप्रजन्याने सर्व कार्ये करणारा’ असे म्हटले आहे. कारण ‘संपजान’ म्हणजेच ‘संपजञ्ञ’ (संप्रजन्य) होय. किंवा संप्रजन्याचेच आचरण करणारा तो संप्रजन्याचा कर्ता होय. संप्रजन्य करतोच म्हणजे पुढे जाणे इत्यादी क्रियांमध्ये संमोह (भ्रम) निर्माण होऊ न देणे होय, किंवा ज्याच्याकडे संप्रजन्याचीच कृती आहे, तो ‘संपजानकारी’ होय.

ධම්මතො වඩ්ඪිතසඞ්ඛාතෙන සහ අත්ථෙන වත්තතීති සාත්ථකං, අභික්කන්තාදි, සාත්ථකස්ස සම්පජානනං සාත්ථකසම්පජඤ්ඤං. සප්පායස්ස අත්තනො [Pg.458] උපකාරාවහස්ස හිතස්ස සම්පජානනං සප්පායසම්පජඤ්ඤං. අභික්කමාදීසු භික්ඛාචාරගොචරෙ, අඤ්ඤත්ථාපි ච පවත්තෙසු අවිජහිතෙ කම්මට්ඨානසඞ්ඛාතෙ ගොචරෙ සම්පජඤ්ඤං ගොචරසම්පජඤ්ඤං. අභික්කමාදීසු අසම්මුය්හනමෙව සම්පජඤ්ඤං අසම්මොහසම්පජඤ්ඤං. පරිග්ගණ්හිත්වාති තුලයිත්වා තීරෙත්වා, පටිසඞ්ඛායාති අත්ථො. සඞ්ඝදස්සනෙනෙව උපොසථපවාරණාදිඅත්ථං ගමනං සඞ්ගහිතං. අසුභදස්සනාදීති ආදි-සද්දෙන කසිණපරිකම්මාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විවරිතුං ‘‘චෙතියං දිස්වාපි හී’’තිආදි වුත්තං. අරහත්තං පාපුණාතීති උක්කට්ඨනිද්දෙසො එසො. සමථවිපස්සනුප්පාදනම්පි හි භික්ඛුනො වුද්ධි එව. දක්ඛිණද්වාරෙති චෙතියඞ්ගණස්ස දක්ඛිණද්වාරෙ, තථා පච්ඡිමද්වාරෙතිආදීසු. අභයවාපි පාළියන්ති අභයවාපියා පුරත්ථිමතීරෙ.

धर्माच्या दृष्टीने वृद्धी होणे या अर्थासह जे घडते ते ‘सार्थक’ होय, जसे की पुढे जाणे इत्यादी; अशा सार्थकाचे सम्यक ज्ञान असणे म्हणजे ‘सार्थक-संप्रजन्य’ (सात्थकसम्पजञ्ञ) होय. स्वतःसाठी उपकारक आणि हितकारक असणाऱ्या अनुकूल गोष्टीचे (सप्पाय) सम्यक ज्ञान असणे म्हणजे ‘सप्पाय-संप्रजन्य’ (सप्पायसम्पजञ्ञ) होय. पुढे जाणे इत्यादी क्रियांमध्ये, भिक्षाटनाच्या क्षेत्रात आणि इतर ठिकाणीही प्रवृत्त असताना, कर्मस्थान (कम्मट्ठान) नावाच्या गोचराला (विषयाला) न सोडता त्यात संप्रजन्य राखणे म्हणजे ‘गोचर-संप्रजन्य’ (गोचरसम्पजञ्ञ) होय. पुढे जाणे इत्यादी क्रियांमध्ये संमोहित न होणे (भ्रमात न पडणे) हेच संप्रजन्य म्हणजे ‘असंमोह-संप्रजन्य’ (असंमोहसम्पजञ्ञ) होय. ‘परिग्गण्हित्वा’ म्हणजे तुलना करून, निश्चित करून, विचारपूर्वक असा अर्थ आहे. ‘संघदर्शनानेच’ उपोसथ, पवारणा इत्यादींच्या उद्देशाने जाण्याचा समावेश होतो. ‘अशुभदर्शन इत्यादी’ यातील ‘इत्यादी’ शब्दाने कसिण-परिकम्म इत्यादींचा संग्रह समजावा. थोडक्यात सांगितलेला अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी ‘चैत्य पाहूनही’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘अर्हत्त्व प्राप्त करतो’ हा उत्कृष्ट निर्देश आहे. कारण समथ आणि विपस्सना उत्पन्न करणे ही देखील भिक्खूची प्रगतीच आहे. ‘दक्षिणद्वारे’ म्हणजे चैत्य-अंगणाच्या दक्षिण दारात, तसेच ‘पश्चिमद्वारे’ इत्यादींमध्ये. ‘अभयवापि पाळियं’ म्हणजे अभयवापीच्या (अभय तलावाच्या) पूर्व किनाऱ्यावर.

බුද්ධවංස-අරියවංස-චෙතියවංස-දීපවංසාදිවංසකථනතො මහාඅරියවංසභාණකො ථෙරො. පඤ්ඤායනට්ඨානෙති චෙතියස්ස පඤ්ඤායනට්ඨානෙ. එකපදුද්ධාරෙති පදුද්ධාරපතිට්ඨානපරිවත්තනං අකත්වා එකස්මිංයෙව අවට්ඨානෙ. කෙචීති අභයගිරිවාසිනො.

बुद्धवंस, अरियवंस, चेतियवंस, दीपवंस इत्यादी वंशांच्या कथनामुळे ते ‘महाअरियवंसभाणक’ थेर होते. ‘पञ्ञायनट्ठाने’ म्हणजे चैत्य जेथून स्पष्ट दिसते त्या ठिकाणी. ‘एकपदुद्धारे’ म्हणजे पाऊल उचलणे आणि ठेवणे यात बदल न करता एकाच ठिकाणी राहून. ‘केची’ (काही आचार्य) म्हणजे अभयगिरीचे रहिवासी.

තස්මිං පනාති සාත්ථකසම්පජඤ්ඤවසෙන පරිග්ගහිතඅත්ථෙපි ගමනෙ. අත්ථො නාම ධම්මතො වඩ්ඪීති යං සාත්ථකන්ති අධිප්පෙතං ගමනං, තං සප්පායමෙවාති සියා කස්සචි ආසඞ්කාති තන්නිවත්තනත්ථං ‘‘චෙතියදස්සනං තාවා’’තිආදි ආරද්ධං. චිත්තකම්මරූපකානි වියාති චිත්තකම්මකතා පටිමායො විය, යන්තපයොගෙන වා විචිත්තකම්මා පටිමාය සදිසා යන්තරූපකා විය. අසමපෙක්ඛනං ගෙහස්සිතඅඤ්ඤාණුපෙක්ඛාවසෙන ආරම්මණෙ අයොනිසො ඔලොකනාදි. යං සන්ධාය වුත්තං ‘‘චක්ඛුනා රූපං දිස්වා උප්පජ්ජති උපෙක්ඛා බාලස්ස මූළ්හස්ස පුථුජ්ජනස්සා’’තිආදි (ම. නි. 3.308). හත්ථිආදිසම්මද්දෙන ජීවිතන්තරායො. විසභාගරූපදස්සනාදිනා බ්‍රහ්මචරියන්තරායො.

‘तस्मिं पन’ म्हणजे सार्थक-संप्रजन्याच्या दृष्टीने स्वीकारलेल्या अर्थाच्या प्रवासात (गमनात) देखील. ‘अर्थ’ म्हणजे धर्माच्या दृष्टीने वृद्धी होय, त्यामुळे जे गमन ‘सार्थक’ म्हणून अभिप्रेत आहे, ते अनुकूल (सप्पाय) असेलच, अशी कोणाला शंका येऊ शकते; त्या शंकेचे निवारण करण्यासाठी ‘चैत्यदर्शन तर आधी’ इत्यादी सुरू केले आहे. ‘चित्रकर्मरूपकांप्रमाणे’ म्हणजे चित्रकलेने बनवलेल्या मूर्तींप्रमाणे, किंवा यंत्राच्या प्रयोगाने बनवलेल्या विविध कलाकुसरीच्या मूर्तींसारख्या यंत्रपुतळ्यांप्रमाणे. ‘असमपेक्खन’ (अयोग्य निरीक्षण) म्हणजे गृहस्थीशी संबंधित अज्ञानयुक्त उपेक्षेमुळे आलंबनाकडे (विषयाकडे) अयोनिशो (अयोग्य प्रकारे) पाहणे इत्यादी. ज्याला उद्देशून म्हटले आहे – ‘डोळ्यांनी रूप पाहून अज्ञानी, संमोहित पृथग्जनाच्या मनात उपेक्षा उत्पन्न होते’ इत्यादी (मज्झिम निकाय ३.३०८). हत्ती इत्यादींच्या तुडवण्यामुळे जीविताला धोका. प्रतिकूल रूप पाहणे इत्यादींमुळे ब्रह्मचर्याला धोका.

පබ්බජිතදිවසතො පට්ඨාය භික්ඛූනං අනුවත්තනකථා ආචිණ්ණා, අනනුවත්තනකථා පන තස්සා අපරා දුතියා නාම හොතීති ආහ – ‘‘ද්වෙ කථා නාම න කථිතපුබ්බා’’ති. එවන්ති ඉමිනා ‘‘සචෙ පනා’’තිආදිකං සබ්බම්පි වුත්තාකාරං පච්චාමසති, න ‘‘පුරිසස්ස මාතුගාමාසුභ’’න්තිආදිකං වුච්චමානං.

प्रव्रजित झाल्याच्या दिवसापासून भिक्खूंची अनुवर्तन-कथा (अनुकूल संभाषण) आचरणात आणली जाते, परंतु अननुवर्तन-कथा (प्रतिकूल संभाषण) ही तिच्यापेक्षा वेगळी दुसरी कथा ठरते, हे सांगण्यासाठी ‘दोन प्रकारच्या कथा पूर्वी कधीही बोलल्या गेल्या नाहीत’ असे म्हटले आहे. ‘एवं’ (अशा प्रकारे) याद्वारे ‘परंतु जर’ इत्यादी सर्व सांगितलेल्या प्रकारांचा निर्देश होतो, ‘पुरुषासाठी स्त्रीचे अशुभ रूप’ इत्यादी पुढे सांगितल्या जाणाऱ्या गोष्टींचा नाही.

යොගකම්මස්ස [Pg.459] පවත්තිට්ඨානතාය භාවනාය ආරම්මණං කම්මට්ඨානං වුච්චතීති ආහ ‘‘කම්මට්ඨානසඞ්ඛාතං ගොචර’’න්ති. උග්ගහෙත්වාති යථා උග්ගහනිමිත්තං උප්පජ්ජති, එවං උග්ගහකොසල්ලස්ස සම්පාදනවසෙන උග්ගහෙත්වා.

योगकर्माच्या प्रवृत्तीचे स्थान असल्यामुळे भावनेच्या आलंबनाला (विषयाला) ‘कर्मस्थान’ (कम्मट्ठान) म्हटले जाते, हे सांगण्यासाठी ‘कर्मस्थान नावाचा गोचर’ असे म्हटले आहे. ‘उग्गहेत्वा’ (ग्रहण करून) म्हणजे ज्या प्रकारे उद्ग्रह-निमित्त (उग्गहनिमित्त) उत्पन्न होते, त्या प्रकारे उद्ग्रह-कौशल्याच्या संपादनाद्वारे ग्रहण करून.

හරතීති කම්මට්ඨානං පවත්තෙති, යාව පිණ්ඩපාතපටික්කමා අනුයුඤ්ජතීති අත්ථො. න පච්චාහරතීති ආහාරූපභොගතො යාව දිවාට්ඨානුපසඞ්කමනා කම්මට්ඨානං න පටිනෙති. සමාදාය වත්තති සම්මා ආදියිත්වා තෙසං වත්තානං පරිපූරණවසෙන වත්තති. සරීරපරිකම්මන්ති මුඛධොවනාදිසරීරපටිජග්ගනං. ද්වෙ තයො පල්ලඞ්කෙති ද්වෙ තයො නිසජ්ජාවාරෙ ද්වෙ තීණි උණ්හාසනානි. තෙනාහ – ‘‘උසුමං ගාහාපෙන්තො’’ති. කම්මට්ඨානසීසෙනෙවාති කම්මට්ඨානමුඛෙනෙව කම්මට්ඨානං අවිජහන්තො එව. තෙන ‘‘පත්තොපි අචෙතනො’’තිආදිනා පවත්තෙතබ්බකම්මට්ඨානං, යථාපරිහරියමානං වා කම්මට්ඨානං අවිජහිත්වාති දස්සෙති. තථෙවාති තික්ඛත්තුමෙව. පරිභොගචෙතියතො සරීරචෙතියං ගරුතරන්ති කත්වා ‘‘චෙතියං වන්දිත්වා’’ති චෙතියවන්දනාය පඨමං කරණීයතා වුත්තා. තථා හි අට්ඨකථායං – ‘‘චෙතියං බාධයමානා බොධිසාඛා හරිතබ්බා’’ති වුත්තා. බුද්ධගුණානුස්සරණවසෙනෙව බොධිඤ්ච පණිපාතකරණන්ති ආහ – ‘‘බුද්ධස්ස භගවතො සම්මුඛා විය නිපච්චකාරං දස්සෙත්වා’’ති. ගාමසමීපෙති ගාමස්ස උපචාරට්ඨානෙ.

‘हरति’ (नेतो/चालवतो) म्हणजे कम्मट्ठान (कर्मस्थान) प्रवर्तित करतो, पिंडपातावरून परत येईपर्यंत त्यातच युक्त राहतो, असा अर्थ आहे. ‘न पच्चाहरति’ (परत आणत नाही) म्हणजे आहाराच्या उपभोगापासून ते दिवसाच्या विश्रांतीच्या ठिकाणी जाईपर्यंत कम्मट्ठान मागे घेत नाही. ‘समादाय वत्तति’ म्हणजे चांगल्या प्रकारे ग्रहण करून त्या व्रतांच्या परिपूर्तीद्वारे वर्तन करतो. ‘सरीरपरिकम्मं’ म्हणजे तोंड धुणे इत्यादी शरीराची काळजी घेणे. ‘द्वे तयो पल्लङ्के’ म्हणजे दोन किंवा तीन वेळा बसणे, दोन किंवा three उबदार आसने. म्हणूनच म्हटले आहे – “उष्णता ग्रहण करत”. ‘कम्मट्ठानसीसेनेव’ म्हणजे कम्मट्ठानाच्या मुखानेच (मुख्यत्वे), कम्मट्ठान न सोडताच. याद्वारे “पात्र देखील अचेतन आहे” इत्यादी प्रकारे प्रवर्तित करावयाचे कम्मट्ठान, किंवा जसे सांभाळले जात आहे तसे कम्मट्ठान न सोडता, हे दर्शविले आहे. ‘तथेव’ म्हणजे तीन वेळाच. परिभोग चेतियापेक्षा (परिभोग चैत्य) शरीर चेतिय (शरीर चैत्य) अधिक महत्त्वाचे मानून “चेतिय वंदन करून” असे म्हणून चेतिय वंदनाला प्रथम प्राधान्य दिले आहे. कारण अट्ठकथेत (अट्टकथेत) म्हटले आहे – “चेतियाला बाधा आणणारी बोधीची फांदी कापून टाकली पाहिजे”. बुद्धगुणांच्या अनुस्मरणानेच बोधीवृक्षाला देखील प्रणाम करणे, हे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे – “बुद्ध भगवंतांच्या समोर असल्याप्रमाणे आदरभाव दाखवून”. ‘गाम समीपे’ म्हणजे गावाच्या उपचाराच्या (जवळच्या) ठिकाणी.

ජනසඞ්ගහණත්ථන්ති ‘‘මයි අකථෙන්තෙ එතෙසං කො කථෙස්සතී’’ති ධම්මානුග්ගහෙන ජනසඞ්ගහණත්ථං. තස්මාති යස්මා ‘‘ධම්මකථා නාම කථෙතබ්බා එවා’’ති අට්ඨකථාචරියා වදන්ති, යස්මා ච ධම්මකථා කම්මට්ඨානවිනිමුත්තා නාම නත්ථි, තස්මා. කම්මට්ඨානසීසෙනෙවාති අත්තනා පරිහරියමානං කම්මට්ඨානං අවිජහන්තො තදනුගුණංයෙව ධම්මකථං කථෙත්වා. අනුමොදනං කත්වාති එත්ථාපි ‘‘කම්මට්ඨානසීසෙනෙවා’’ති ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. සම්පත්තපරිච්ඡෙදෙනෙවාති පරිචිතො අපරිචිතොතිආදිවිභාගං අකත්වා සම්පත්තකොටියා එව, සමාගමමත්තෙනෙවාති අත්ථො. භයෙති පරචක්කාදිභයෙ.

‘जनसङ्गहणत्थं’ (लोकांवर अनुग्रह करण्यासाठी) म्हणजे “मी न बोलल्यास यांना कोण सांगणार?” अशा प्रकारे धम्मानुग्रहाने लोकांवर अनुग्रह करण्यासाठी. ‘तस्मा’ (त्यामुळे) म्हणजे ज्याअर्थी अट्ठकथाचार्य (अट्टकथाचार्य) म्हणतात की “धम्मकथा नक्कीच सांगितली पाहिजे”, आणि ज्याअर्थी कम्मट्ठानापासून मुक्त अशी कोणतीही धम्मकथा नसते, म्हणून. ‘कम्मट्ठानसीसेनेव’ म्हणजे स्वतः सांभाळलेले कम्मट्ठान न सोडता, त्याला अनुसरूनच धम्मकथा सांगून. ‘अनुमोदनं कत्वा’ (अनुमोदन करून) येथे देखील “कम्मट्ठानसीसेनेव” हे आणून जोडले पाहिजे. ‘सम्पत्तपरिच्छेदेनेव’ म्हणजे परिचित किंवा अपरिचित असा भेद न करता, केवळ उपस्थित असलेल्यांच्या मर्यादेतच, केवळ भेटीच्या निमित्तानेच, असा अर्थ आहे. ‘भये’ म्हणजे परकीय आक्रमक इत्यादींच्या भयामध्ये.

කම්මජතෙජොති ගහණිං සන්ධායාහ. කම්මට්ඨානවීථිං නාරොහති ඛුදාපරිස්සමෙන කිලන්තකායත්තා සමාධානාභාවතො. අවසෙසට්ඨානෙති යාගුයා [Pg.460] අග්ගහිතට්ඨානෙ. පොඞ්ඛානුපොඞ්ඛන්ති කම්මට්ඨානුපට්ඨානස්ස අවිච්ඡෙද-දස්සනමෙතං, යථා පොඞ්ඛානුපොඞ්ඛං පවත්තාය සරපටිපාටියා අනවිච්ඡෙදො, එවමෙතස්සපි කම්මට්ඨානුපට්ඨානස්සාති වුත්තං හොති.

‘कम्मजतेजो’ (कर्मज तेज) हे गहिणी (पाचक अग्नी) संदर्भात म्हटले आहे. भुकेच्या थकव्यामुळे शरीर थकलेले असल्यामुळे आणि समाधीचा अभाव असल्यामुळे ते ‘कम्मट्ठानवीथी’ (कर्मस्थान मार्ग) वर चढत नाही. ‘अवसेसट्ठाने’ म्हणजे यागू (पेज) न घेतलेल्या ठिकाणी. ‘पोङ्खानुपोङ्खं’ (एकामागून एक) हे कम्मट्ठानाच्या उपस्थितीचे सातत्य दर्शवणारे आहे; ज्याप्रमाणे एकामागून एक सोडलेल्या बाणांच्या मालिकेमध्ये खंड पडत नाही, त्याचप्रमाणे या कम्मट्ठानाच्या उपस्थितीमध्ये देखील खंड पडत नाही, असे म्हटले आहे.

නික්ඛිත්තධුරො භාවනානුයොගෙ. වත්තපටිපත්තියා අපූරණෙන සබ්බවත්තානි භින්දිත්වා. කාමෙ අවීතරාගො හොති. කායෙ අවීතරාගො. රූපෙ අවීතරාගො. යාවදත්ථං උදරාවදෙහං භුඤ්ජිත්වා සෙය්‍යසුඛං පස්සසුඛං මිද්ධසුඛං අනුයුත්තො විහරති. අඤ්ඤතරං දෙවනිකායං පණිධාය බ්‍රහ්මචරියං චරතී’’ති (දී. නි. 3.320; ම. නි. 1.186) එවං වුත්තං පඤ්චවිධචෙතොවිනිබන්ධචිත්තො. චරිත්වාති පවත්තිත්වා.

भावनायोगामध्ये (भावनानुयोगात) ज्याने धुरा टाकून दिली आहे (प्रयत्न सोडून दिले आहेत). व्रत आणि प्रतिपत्ती पूर्ण न केल्यामुळे सर्व व्रतांचा भंग करून. ‘कामांमध्ये वीतराग नसतो. कायेमध्ये (शरीरात) वीतराग नसतो. रूपामध्ये वीतराग नसतो. पोट भरेपर्यंत जेवून झोपण्याच्या सुखात, कुशीवर पडण्याच्या सुखात आणि आळसाच्या सुखात मग्न होऊन विहरतो. एखाद्या देवलोकाची आकांक्षा धरून ब्रह्मचर्य पाळतो’ (दी. नि. ३.३२०; म. नि. १.१८६) अशा प्रकारे पाच प्रकारच्या चेतोविनिबंधांनी (चित्ताच्या बंधनांनी) युक्त चित्त असलेला. ‘चरित्वा’ म्हणजे प्रवृत्त होऊन (आचरण करून).

ගතපච්චාගතිකවත්තවසෙනාති භාවනාසහිතංයෙව භික්ඛාය ගතපච්චාගතං ගමනපච්චාගමනං එතස්ස අත්ථීති ගතපච්චාගතිකං, තදෙව වත්තං, තස්ස වසෙන. අත්තනො හිතසුඛං කාමෙන්ති ඉච්ඡන්තීති අත්තකාමා, ධම්මච්ඡන්දවන්තො. ‘‘ධම්මො’’ති හි හිතං තංනිමිත්තකඤ්ච සුඛන්ති. අථ වා විඤ්ඤූනං ධම්මානං අත්තනියත්තා අත්තභාවපරිච්ඡන්නත්තා ච අත්තා නාම ධම්මො. තෙනාහ භගවා – ‘‘අත්තදීපා, භික්ඛවෙ, විහරථ අත්තසරණා’’තිආදි (සං. නි. 3.43). තං කාමෙන්ති ඉච්ඡන්තීති අත්තකාමා. උසභං නාම වීසති යට්ඨියො. තාය සඤ්ඤායාති තාය පාසාණසඤ්ඤාය, ‘‘එත්තකං ඨානමාගතා’’ති ජානන්තාති අධිප්පායො. සො එව නයො අයං භික්ඛූතිආදිකො යො ඨානෙ වුත්තො, සො එව නිසජ්ජායපි නයො. පච්ඡතො ආගච්ඡන්තානං ඡින්නභත්තභාවභයෙනපි යොනිසොමනසිකාරං පරිබ්‍රූහෙති.

‘गतपच्चागतिकवत्तवसेन’ म्हणजे भावनेसह भिक्षेसाठी जाणे आणि परत येणे (गमन आणि प्रत्यागमन) ज्याचे आहे तो ‘गतपच्चागतिक’ होय, तेच व्रत आहे, त्याच्या प्रभावाने. स्वतःचे हित आणि सुख इच्छितात ते ‘अत्तकामा’ (आत्मकाम), म्हणजेच धम्मच्छंद (धर्माची इच्छा) केलेले. कारण ‘धम्म’ म्हणजे हित आणि त्यानिमित्ताने मिळणारे सुख होय. अथवा, विद्वानांच्या धर्मांचे स्वतःचे स्वरूप असल्यामुळे आणि आत्मभावाने वेढलेले असल्यामुळे ‘अत्ता’ (आत्म) म्हणजेच धम्म होय. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे – “भिक्खूंनो, स्वतःचे दीप बनून विहरा, स्वतःचे शरण बनून विहरा” इत्यादी (सं. नि. ३.४३). त्याची इच्छा करतात ते ‘अत्तकामा’. ‘उसभ’ म्हणजे वीस यष्टी (काठ्या). ‘ताय सञ्ञाय’ म्हणजे त्या दगडाच्या खुणेने, “आम्ही इतक्या ठिकाणी आलो आहोत” असे जाणतात, असा अभिप्राय आहे. तोच नियम ‘अयं भिक्खू’ (हा भिक्खू) इत्यादी जो उभे राहण्याच्या संदर्भात सांगितला आहे, तोच बसण्याच्या संदर्भातही लागू होतो. पाठीमागून येणाऱ्यांना अन्न न मिळण्याच्या भयाने देखील योनिमनसिकाराची वृद्धी करतो.

මද්දන්තාති ධඤ්ඤකරණට්ඨානෙ සාලිසීසානි මද්දන්තා. මහාපධානං පූජෙස්සාමීති අම්හාකං අත්ථාය ලොකනාථෙන ඡ වස්සානි කතං දුක්කරචරියං එවාහං යථාසත්ති පූජෙස්සාමීති. පටිපත්තිපූජා හි සත්ථුපූජා, න ආමිසපූජාති. ඨානචඞ්කමමෙවාති අධිට්ඨාතබ්බඉරියාපථකාලවසෙන වුත්තං, න භොජනාදිකාලෙසු අවස්සං කාතබ්බනිසජ්ජාය පටික්ඛෙපවසෙන.

‘मद्दन्ता’ म्हणजे धान्य मळण्याच्या ठिकाणी शाळीच्या (भाताच्या) लोंब्या तुडवणारे. ‘महापधानं पूजेस्सामि’ (महाप्रधानाचा/महाप्रयत्नाचा सत्कार करीन) म्हणजे आमच्या कल्याणासाठी लोकनाथांनी (बुद्धांनी) सहा वर्षे केलेली जी दुष्करचर्या (कठीण तपश्चर्या) आहे, तिचीच मी माझ्या शक्तीनुसार पूजा करीन. कारण प्रतिपत्ती-पूजा (आचरणाची पूजा) हीच शास्त्याची (गुरूची) खरी पूजा आहे, आमिष-पूजा (वस्तूंची पूजा) नव्हे. ‘ठानचङ्कममेव’ (उभे राहणे आणि चंक्रमण करणेच) हे अधिष्ठान करावयाच्या इरियापथाच्या (शारीरिक स्थितीच्या) काळाच्या संदर्भात म्हटले आहे, भोजन इत्यादी वेळी आवश्यक असलेल्या बसण्याचा निषेध करण्यासाठी नव्हे.

වීථිං ඔතරිත්වා ඉතො චිතො අනොලොකෙත්වා පඨමමෙව වීථියො සල්ලක්ඛෙතබ්බාති ආහ ‘‘වීථියො සල්ලක්ඛෙත්වා’’ති. යං සන්ධාය [Pg.461] වුච්චති – ‘‘පාසාදිකෙන අභික්කන්තෙනා’’තිආදි. තං දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ චා’’තිආදි වුත්තං. ආහාරෙ පටිකූලසඤ්ඤං උපට්ඨපෙත්වාතිආදීසු යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තමෙව. අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතන්ති ‘‘යාවදෙව ඉමස්ස කායස්ස ඨිතියා’’තිආදිනා (ම. නි. 1.23; 2.24; 3.75; සං. නි. 4.120; අ. නි. 6.58; 8.9) වුත්තෙහි අට්ඨහි අඞ්ගෙහි සමන්නාගතං කත්වා. නෙව දවායාතිආදි පන පටික්ඛෙපදස්සනං.

गल्लीत (रस्त्यावर) उतरून इकडे तिकडे न पाहता आधीच गल्ल्यांचे नीट निरीक्षण केले पाहिजे, म्हणून म्हटले आहे – “वीथियो सल्लक्खेत्वा” (गल्ल्यांचे निरीक्षण करून). ज्याला उद्देशून म्हटले आहे – “प्रसन्नतेने पुढे जाणे” इत्यादी. ते दर्शवण्यासाठी “तत्थ च” (आणि तेथे) इत्यादी म्हटले आहे. ‘आहारे पटिकूलसञ्ञं उपट्ठपेत्वा’ (आहारात प्रतिकूलतेची संज्ञा उपस्थित करून) इत्यादींमध्ये जे सांगायचे आहे, ते खाली (पूर्वीच) सांगितले आहे. ‘अट्ठङ्गसमन्नागतं’ (आठ अंगांनी युक्त) म्हणजे “केवळ या शरीराच्या स्थितीसाठीच” इत्यादी प्रकारे (म. नि. १.२३; २.२४; ३.७५; सं. नि. ४.१२०; अ. नि. ६.५८; ८.९) सांगितलेल्या आठ अंगांनी युक्त करून. ‘नेव दवाय’ (खेळासाठी नव्हे) इत्यादी तर (आहाराच्या चुकीच्या उद्देशांचा) निषेध दर्शवण्यासाठी आहे.

පච්චෙකබොධිං සච්ඡිකරොති, යදි උපනිස්සයසම්පන්නො හොතීති සම්බන්ධො. ඉදඤ්ච යථා හෙට්ඨා තීසු ඨානෙසු, එවං ඉතො පරෙසු ඨානෙසු උපනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. තත්ථ පච්චෙකබොධියා උපනිස්සයසම්පදා කප්පානං ද්වෙ අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි සතසහස්සඤ්ච තජ්ජං පුඤ්ඤඤාණසම්භාරසම්භරණං, සාවකබොධියං අග්ගසාවකානං එකං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං කප්පසතසහස්සඤ්ච, මහාසාවකානං කප්පසතසහස්සමෙව තජ්ජං සම්භාරසම්භරණං, ඉතරෙසං අතීතාසු ජාතීසු විවට්ටසන්නිස්සයවසෙන නිබ්බත්තිතං නිබ්බෙධභාගියං කුසලං. බාහියො දාරුචීරියොති බාහියවිසයෙ ජාතසංවද්ධතාය බාහියො, දාරුචීරපරිහරණෙන දාරුචීරියොති ලද්ධසමඤ්ඤො. සො හි ආයස්මා ‘‘තස්මාතිහ තෙ, බාහිය, එවං සික්ඛිතබ්බං – දිට්ඨෙ දිට්ඨමත්තං භවිස්සතී’’තිආදිවසප්පවත්තෙන (උදා. 10) සංඛිත්තෙනෙව ඔවාදෙන ඛිප්පතරං විසෙසං අධිගච්ඡි. තෙන වුත්තං ‘‘ඛිප්පාභිඤ්ඤො වා හොති සෙය්‍යථාපි ථෙරො බාහියො දාරුචීරියො’’ති. එවං මහාපඤ්ඤො වාතිආදීසු යථාරහං වත්තබ්බන්ති.

‘प्रत्येकबोधीचा साक्षात्कार करतो, जर उपनिस्सयसंपन्न (सहायक परिस्थितीने युक्त) असेल तर’ असा संबंध आहे. आणि हे जसे खालील तीन स्थानांमध्ये आहे, तसेच यापुढील इतर स्थानांमध्येही लागू करून जोडले पाहिजे. त्यामध्ये प्रत्येकबोधीसाठी उपनिस्सयसंपदा (पात्रता) म्हणजे दोन असंख्येय आणि एक लाख कल्पपर्यंत त्यासंबंधीच्या पुण्य आणि ज्ञान संभाराचे (सामग्रीचे) संकलन करणे होय. सावकबोधीमध्ये (श्रावकबोधीमध्ये) अग्रश्रावकांसाठी एक असंख्येय आणि एक लाख कल्प, आणि महाश्रावकांसाठी केवळ एक लाख कल्प एवढे त्यासंबंधीच्या संभाराचे संकलन करणे होय. इतरांसाठी (सामान्य श्रावकांसाठी) भूतकाळातील जन्मांमध्ये विवट्ट (संसारमुक्ती) च्या आश्रयाने उत्पन्न झालेले निब्बेधभागीय (भेदक ज्ञान देणारे) कुशल कर्म होय. ‘बाहिय दारुचीरिय’ म्हणजे बाहिय देशात जन्मल्यामुळे व वाढल्यामुळे ‘बाहिय’, आणि लाकडाची साल (दारुचीर) परिधान केल्यामुळे ‘दारुचीरिय’ अशी संज्ञा (नाव) मिळालेले. कारण त्या आयुष्यमान बाहिय यांनी “म्हणूनच, हे बाहिय, तू असा अभ्यास केला पाहिजेस – दृष्ट (पाहिलेल्या) मध्ये केवळ दृष्टच असेल...” (उदान १०) इत्यादी प्रकारे दिलेल्या संक्षिप्त उपदेशानेच अतिशय वेगाने विशेष (अहंतपद) प्राप्त केले. म्हणूनच म्हटले आहे – “जसे स्थविर बाहिय दारुचीरिय हे क्षिप्राभिज्ञ (शीघ्र ज्ञान प्राप्त करणारे) होते.” याचप्रमाणे ‘महाप्रज्ञ’ इत्यादींच्या बाबतीतही योग्यतेनुसार समजले पाहिजे.

තන්ති අසම්මුය්හනං. එවන්ති ඉදානි වුච්චමානාකාරදස්සනං. අත්තා අභික්කමතීති ඉමිනා අන්ධපුථුජ්ජනස්ස දිට්ඨිග්ගාහවසෙන අභික්කමෙ සම්මුය්හනං දස්සෙති, අහං අභික්කමාමීති පන ඉමිනා මානග්ගාහවසෙන, තදුභයං පන තණ්හාය විනා න හොතීති තණ්හාග්ගාහවසෙනපි සම්මුය්හනං දස්සිතමෙව හොති, ‘‘තථා අසම්මුය්හන්තො’’ති වත්වා තං අසම්මුය්හනං යෙන ඝනවිනිබ්භොගෙන හොති, තං දස්සෙන්තො ‘‘අභික්කමාමීති චිත්තෙ උප්පජ්ජමානෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ යස්මා වායොධාතුයා අනුගතා තෙජොධාතු උද්ධරණස්ස පච්චයො. උද්ධරණගතිකා හි තෙජොධාතූති උද්ධරණෙ වායොධාතුයා තස්සා අනුගතභාවො, තස්මා ඉමාසං ද්වින්නමෙත්ථ ධාතූනං සාමත්ථියතො අධිමත්තතා, ඉතරාසඤ්ච ඔමත්තතාති දස්සෙන්තො ‘‘එකෙකපාදුද්ධරණෙ…පෙ… බලවතියො’’ති ආහ. යස්මා පන තෙජොධාතුයා අනුගතා [Pg.462] වායොධාතු අතිහරණවීතිහරණානං පච්චයො. තිරියගතිකාය හි වායොධාතුයා අතිහරණවීතිහරණෙසු සාතිසයො බ්‍යාපාරොති තෙජොධාතුයා තස්සානුගතභාවො, තස්මා ඉමාසං ද්වින්නමෙත්ථ සාමත්ථියතො අධිමත්තතා, ඉතරාසඤ්ච ඔමත්තතාති දස්සෙන්තො ‘‘තථා අතිහරණවීතිහරණෙසූ’’ති ආහ. සතිපි අනුගමනානුගන්තබ්බතාවිසෙසෙ තෙජොධාතුවායොධාතුභාවමත්තං සන්ධාය තථා-සද්දග්ගහණං.

‘तम्’ (त्याला) म्हणजे असंमोह (भ्रमरहित असणे). ‘एवम्’ (अशा प्रकारे) हे आता सांगितल्या जाणाऱ्या प्रकाराचे दर्शन आहे. ‘आत्मा पुढे जातो’ याने अंधपुथुज्जनाच्या (अज्ञानी सामान्य माणसाच्या) दृष्टीग्रहामुळे (चुकीच्या धारणेमुळे) पुढे जाण्यातील संमोह (भ्रम) दर्शविला आहे. ‘मी पुढे जात आहे’ याने मानग्रहामुळे (अहंकारामुळे), आणि हे दोन्ही तृष्णेविना होत नसल्यामुळे तृष्णाग्रहाने देखील संमोह दर्शविलाच आहे. “तशा प्रकारे असंमोहित होऊन” असे सांगून, तो असंमोह ज्या ‘घनविनिर्भोग’ (समूहाचे पृथक्करण करणे) द्वारे होतो, ते दर्शविताना “'मी पुढे जात आहे' असे चित्त उत्पन्न होत असताना” इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, ज्याअर्थी वायोधातूने अनुगत (युक्त) असलेली तेजोधातू ही पाय वर उचलण्याचे (उद्धरण) कारण आहे. कारण तेजोधातू ही वर उचलण्याच्या स्वभावाची असते, म्हणून वर उचलण्याच्या क्रियेत वायोधातूचा तिच्याशी अनुगतभाव असतो. म्हणूनच, या दोन्ही धातूंच्या सामर्थ्यामुळे येथे त्यांची प्रबळता (अधिमात्रता) आणि इतरांची दुर्बळता (अवमात्रता) दर्शविताना “प्रत्येक पाय वर उचलण्यात... पे... बलवान असतात” असे म्हटले आहे. परंतु, ज्याअर्थी तेजोधातूने अनुगत असलेली वायोधातू ही पुढे नेणे (अतिहरण) आणि बाजूला नेणे (वीतिहरण) यांचे कारण आहे. कारण तिरकस गती असलेल्या वायोधातूचा पुढे नेण्यात आणि बाजूला नेण्यात विशेष व्यापार (कार्य) असतो, म्हणून तेजोधातूचा तिच्याशी अनुगतभाव असतो. म्हणूनच, या दोन्ही धातूंच्या सामर्थ्यामुळे येथे त्यांची प्रबळता आणि इतरांची दुर्बळता दर्शविताना “तसेच पुढे नेण्यात व बाजूला नेण्यात” असे म्हटले आहे. अनुगमन आणि अनुगंतव्यतेचा विशेष भेद असतानाही, केवळ तेजोधातू आणि वायोधातूच्या भावाचा विचार करून ‘तथा’ (तसेच) या शब्दाचा स्वीकार केला आहे.

තත්ථ අක්කන්තට්ඨානතො පාදස්ස උක්ඛිපනං උද්ධරණං, ඨිතට්ඨානං අතික්කමිත්වා පුරතො හරණං අතිහරණං. රුක්ඛඛාණුආදිපරිහරණත්ථං, පතිට්ඨිතපාදඝට්ටනපරිහරණත්ථං වා පස්සෙන හරණං වීතිහරණං. යාව පතිට්ඨිතපාදො, තාව ආහරණං අතිහරණං, තතො පරං හරණං වීතිහරණන්ති අයං වා එතෙසං විසෙසො. යස්මා පථවීධාතුයා අනුගතා ආපොධාතු වොස්සජ්ජනස්ස පච්චයො. ගරුතරසභාවා හි ආපොධාතූති වොස්සජ්ජනෙ පථවීධාතුයා තස්සානුගතභාවො, තස්මා තාසං ද්වින්නමෙත්ථ සාමත්ථියතො අධිමත්තතා, ඉතරාසඤ්ච ඔමත්තතාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘වොස්සජ්ජනෙ…පෙ… බලවතියො’’ති. යස්මා පන ආපොධාතුයා අනුගතා පථවීධාතු සන්නික්ඛෙපනස්ස පච්චයො. පතිට්ඨාභාවෙ විය පතිට්ඨාපනෙපි තස්සා සාතිසයකිච්චත්තා ආපොධාතුයා තස්සා අනුගතභාවො, තථා ඝට්ටනකිරියාය පථවීධාතුයා වසෙන සන්නිරුම්භනස්ස සිජ්ඣනතො තත්ථාපි පථවීධාතුයා ආපොධාතුඅනුගතභාවො, තස්මා වුත්තං – ‘‘තථා සන්නික්ඛෙපනසන්නිරුම්භනෙසූ’’ති.

त्यामध्ये, टेकवलेल्या जागेवरून पाय वर उचलणे म्हणजे ‘उद्धरण’ (वर उचलणे) होय; उभ्या राहिलेल्या जागेचे उल्लंघन करून पुढे नेणे म्हणजे ‘अतिहरण’ (पुढे नेणे) होय. झाडाचे खोड इत्यादी टाळण्यासाठी किंवा स्थिर असलेल्या पायाला धक्का लागणे टाळण्यासाठी बाजूने पाय नेणे म्हणजे ‘वीतिहरण’ (बाजूला नेणे) होय. किंवा जोपर्यंत पाय टेकवला जात नाही तोपर्यंत पुढे नेणे म्हणजे ‘अतिहरण’ आणि त्यानंतर पुढे नेणे म्हणजे ‘वीतिहरण’ हा यांच्यातील फरक आहे. ज्याअर्थी पठवीधातूने (पृथ्वीधातूने) अनुगत असलेली आपोधातू (जलधातू) ही पाय खाली सोडण्याचे (वोसज्जन) कारण आहे. कारण आपोधातू ही अधिक जड स्वभावाची असते, म्हणून खाली सोडण्याच्या क्रियेत पठवीधातूचा तिच्याशी अनुगतभाव असतो. म्हणूनच, या दोन्ही धातूंच्या सामर्थ्यामुळे येथे त्यांची प्रबळता आणि इतरांची दुर्बळता दर्शविताना “खाली सोडण्यात... पे... बलवान असतात” असे म्हटले आहे. परंतु, ज्याअर्थी आपोधातूने अनुगत असलेली पठवीधातू ही पाय जमिनीवर ठेवण्याचे (सन्निक्खेपन) कारण आहे. कारण आधार देण्याप्रमाणेच पाय स्थिर ठेवण्यातही तिचे (पठवीधातूचे) विशेष कार्य असल्यामुळे आपोधातूचा तिच्याशी अनुगतभाव असतो. तसेच, स्पर्श करण्याच्या क्रियेत पठवीधातूच्या प्रभावाने दाबणे (सन्निरुंभन) सिद्ध होत असल्यामुळे, तिथेही पठवीधातूचा आपोधातूसोबत अनुगतभाव असतो. म्हणूनच म्हटले आहे – “तसेच पाय जमिनीवर ठेवण्यात आणि दाबण्यात”.

තත්ථාති තස්මිං අභික්කමනෙ, තෙසු වා වුත්තෙසු උද්ධරණාදීසු ඡසු කොට්ඨාසෙසු. උද්ධරණෙති උද්ධරණක්ඛණෙ. රූපාරූපධම්මාති උද්ධරණාකාරෙන පවත්තා රූපධම්මා තංසමුට්ඨාපකා අරූපධම්මා ච. අතිහරණං න පාපුණන්ති ඛණමත්තාවට්ඨානතො. තත්ථ තත්ථෙවාති යත්ථ යත්ථ උප්පන්නා, තත්ථ තත්ථෙව. න හි ධම්මානං දෙසන්තරසඞ්කමනං අත්ථි. පබ්බං පබ්බන්තිආදි උද්ධරණාදිකොට්ඨාසෙ සන්ධාය සභාගසන්තතිවසෙන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. අතිඉත්තරො හි රූපධම්මානම්පි පවත්තික්ඛණො, ගමනස්සාදානං දෙවපුත්තානං හෙට්ඨුපරියායෙන [Pg.463] පටිමුඛං ධාවන්තානං සිරසි පාදෙ ච බද්ධඛුරධාරාසමාගමතොපි සීඝතරො. යථා තිලානං භජ්ජියමානානං තටතටායනෙන භෙදො ලක්ඛීයති, එවං සඞ්ඛතධම්මානං උප්පාදෙනාති දස්සනත්ථං ‘‘තටතටායන්තා’’ති වුත්තං. උප්පන්නා හි එකන්තතො භිජ්ජන්තීති.

‘तथ्य’ (त्यामध्ये) म्हणजे त्या पुढे जाण्याच्या क्रियेत, किंवा वर सांगितलेल्या उद्धरण इत्यादी सहा भागांमध्ये. ‘उद्धरणे’ म्हणजे वर उचलण्याच्या क्षणी. ‘रूपारूपधम्म’ (रूप आणि अरूप धर्म) म्हणजे वर उचलण्याच्या रूपाने प्रवृत्त झालेले रूपधर्म आणि त्यांचे समुत्थापक (उत्पन्न करणारे) अरूपधर्म (चित्त-चैतसिक) होत. केवळ क्षणभरच टिकत असल्यामुळे ते पुढे नेण्याच्या (अतिहरण) अवस्थेपंपर्यंत पोहोचत नाहीत. ‘तथ्य तथ्येव’ (तिथे तिथेच) म्हणजे जिथे जिथे ते उत्पन्न झाले, तिथे तिथेच (नष्ट होतात). कारण धर्मांचे एका देशातून (जागेवरून) दुसऱ्या देशात संक्रमण होत नाही. ‘पर्व पर्व’ (तुकडा तुकडा) इत्यादी हे उद्धरण इत्यादी भागांचा विचार करून समान संततीच्या (सभागसंतती) प्रवाहाने म्हटले आहे, असे समजावे. कारण रूपधर्मांचा प्रवृत्तीक्षण देखील अत्यंत अल्पकाळ टिकणारा असतो; तो वेगाने धावणाऱ्या आणि एकमेकांच्या विरुद्ध दिशेने वर-खाली धावणाऱ्या देवपुत्रांच्या डोक्यावर आणि पायावर बांधलेल्या वस्तऱ्याच्या धारेच्या स्पर्शापेक्षाही अधिक वेगवान असतो. ज्याप्रमाणे तीळ भाजताना त्यांच्या तडतडण्याने त्यांचा नाश (भेद) दिसून येतो, त्याचप्रमाणे संस्कृत धर्मांचा (संखतधम्मांचा) उत्पत्तीसोबतच नाश होतो, हे दर्शविण्यासाठी “तडतडणारे” असे म्हटले आहे. कारण उत्पन्न झालेले धर्म निश्चितपणे नष्ट होतात.

සද්ධිං රූපෙනාති ඉදං තස්ස තස්ස චිත්තස්ස නිරොධෙන සද්ධිං නිරුජ්ඣනකරූපධම්මවසෙන වුත්තං, යං තතො සත්තරසමචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ උප්පන්නං. අඤ්ඤථා යදි රූපාරූපධම්මා සමානක්ඛණා සියුං, ‘‘රූපං ගරුපරිණාමං දන්ධනිරොධ’’න්තිආදිවචනෙහි විරොධො සියා. තථා – ‘‘නාහං, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤං එකධම්මම්පි සමනුපස්සාමි, යං එවං ලහුපරිවත්තං, යථයිදං චිත්ත’’න්ති (අ. නි. 1.48) එවමාදිපාළියා ච. චිත්තචෙතසිකා හි සාරම්මණසභාවා යථාබලං අත්තනො ආරම්මණපච්චයභූතමත්ථං විභාවෙන්තායෙව උප්පජ්ජන්තීති තෙසං තංසභාවනිප්ඵත්තිඅනන්තරං නිරොධො, රූපධම්මා පන අනාරම්මණා පකාසෙතබ්බා. එවං තෙසං පකාසෙතබ්බභාවනිප්ඵත්ති සොළසහි චිත්තෙහි හොතීති තඞ්ඛණායුකතා තෙසං ඉච්ඡිතා, ලහුකවිඤ්ඤාණස්ස විසයසඞ්ගතිමත්තපච්චයතාය තිණ්ණං ඛන්ධානං, විසයසඞ්ගතිමත්තතාය ච විඤ්ඤාණස්ස ලහුපරිවත්තිතා, දන්ධමහාභූතපච්චයතාය රූපධම්මානං දන්ධපරිවත්තිතා. නානාධාතුයා යථාභූතඤාණං ඛො පන තථාගතස්සෙව, තෙන ච පුරෙජාතපච්චයො රූපධම්මොව වුත්තො, පච්ඡාජාතපච්චයො ච තස්සෙවාති රූපාරූපධම්මානං සමානක්ඛණතා න යුජ්ජතෙව, තස්මා වුත්තනයෙනෙවෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

"सद्धिं रूपेन" (रूपासह) हे त्या त्या चित्ताच्या निरोधासह निरुद्ध होणाऱ्या रूपधर्मांच्या संदर्भात म्हटले आहे, जे त्यापासून सतराव्या चित्ताच्या उत्पादक्षणी उत्पन्न होते. अन्यथा, जर रूप आणि अरूप धर्म समान क्षणाचे असते, तर "रूप हे जड परिणाम असणारे आणि मंद निरोध असणारे आहे" इत्यादी वचनांशी विरोध झाला असता. तसेच - "भिक्खूहो, मी दुसरा एकही असा धर्म पाहत नाही, जो या चित्तासारखा इतक्या वेगाने बदलणारा असेल" (अं. नि. १.४८) इत्यादी पाळी वचनाशीही विरोध झाला असता. कारण चित्त आणि चेतसिक हे आलंबनयुक्त स्वभावाचे (सारम्मणसभावा) असून, आपापल्या बलानुसार स्वतःच्या आलंबनप्रत्ययरूप अर्थाला प्रकट करतच उत्पन्न होतात, म्हणून त्यांच्या त्या स्वभावसिद्धीनंतर लगेचच त्यांचा निरोध होतो. परंतु रूपधर्म हे अनालंबन (आलंबनरहित) असून ते प्रकाशित केले जाण्याजोगे असतात. अशा प्रकारे त्यांची प्रकाशित होण्याची सिद्धी सोळा चित्तांच्या कालावधीत होते, म्हणून त्यांचे आयुष्य त्या क्षणापुरतेच मानले गेले आहे. लघु विज्ञानाच्या केवळ विषयसंगती प्रत्ययामुळे तीन स्कंधांचे आणि केवळ विषयसंगतीमुळे विज्ञानाचे शीघ्र परिवर्तन होते, तर मंद महाभूत प्रत्ययामुळे रूपधर्मांचे मंद परिवर्तन होते. नानाधातूंचे यथाभूत ज्ञान तर केवळ तथागतांनाच असते, आणि त्यांनी पुरेजातप्रत्यय हा रूपधर्मच सांगितला आहे आणि पश्चातजातप्रत्यय देखील त्याचाच सांगितला आहे, म्हणून रूप आणि अरूप धर्मांची समानक्षणिकता मुळीच योग्य ठरत नाही. म्हणूनच, येथे सांगितलेल्या पद्धतीनेच अर्थ समजून घेतला पाहिजे.

අඤ්ඤං උප්පජ්ජතෙ චිත්තං, අඤ්ඤං චිත්තං නිරුජ්ඣතීති යං පුරිමුප්පන්නං චිත්තං, තං අඤ්ඤං, තං පන නිරුජ්ඣන්තං අපරස්ස අනන්තරාදිපච්චයො හුත්වා එව නිරුජ්ඣතීති තථාලද්ධපච්චයං අඤ්ඤං උප්පජ්ජතෙ චිත්තං. යදි එවං තෙසං අන්තරො ලබ්භෙය්‍යාති, නොති ආහ ‘‘අවීචිමනුපබන්ධො’’ති. යථා වීචි අන්තරො න ලබ්භති, ‘‘තදෙවෙත’’න්ති අවිසෙසවිදූ මඤ්ඤන්ති, එවං අනු අනු පබන්ධො චිත්තසන්තානො රූපසන්තානො ච නදීසොතොව නදියං උදකප්පවාහො විය වත්තති.

"दुसरे चित्त उत्पन्न होते, दुसरे चित्त निरुद्ध होते" म्हणजे जे पूर्वी उत्पन्न झालेले चित्त आहे, ते दुसरे आहे; परंतु ते निरुद्ध होत असताना दुसऱ्या (पुढील) चित्ताचा अनंतर इत्यादी प्रत्यय बनूनच निरुद्ध होते, म्हणून अशा प्रकारे प्रत्यय प्राप्त झालेले दुसरे चित्त उत्पन्न होते. जर असे असेल, तर त्यांच्यामध्ये अंतर (खंड) आढळेल का? तर नाही, म्हणून म्हटले आहे - "अवीचिमनुपबंधो" (निरंतर प्रवाह). ज्याप्रमाणे लाटांमध्ये अंतर आढळत नाही आणि अज्ञानी लोक "ते हेच आहे" असे मानतात, त्याचप्रमाणे एकामागून एक जोडलेला चित्तप्रवाह आणि रूपप्रवाह हा नदीच्या प्रवाहाप्रमाणे किंवा नदीतील पाण्याच्या प्रवाहाप्रमाणे वाहत राहतो.

අභිමුඛං ලොකිතං ආලොකිතන්ති ආහ ‘‘පුරතොපෙක්ඛන’’න්ති. යස්මා යංදිසාභිමුඛො ගච්ඡති තිට්ඨති නිසීදති වා, තදභිමුඛං පෙක්ඛනං ආලොකිතං[Pg.464], තස්මා තදනුගතං විදිසාලොකනං විලොකිතන්ති ආහ ‘‘විලොකිතං නාම අනුදිසාපෙක්ඛන’’න්ති. සම්මජ්ජනපරිභණ්ඩාදිකරණෙ ඔලොකිතස්ස, උල්ලොකාහරණාදීසු උල්ලොකිතස්ස, පච්ඡතො ආගච්ඡන්තස්ස පරිස්සයස්ස පරිවජ්ජනාදිවසෙන අපලොකිතස්ස ච සියා සම්භවොති ආහ – ‘‘ඉමිනා වා මුඛෙන සබ්බානිපි තානි ගහිතානෙවා’’ති.

"समोर पाहणे म्हणजे आलोकित" याविषयी म्हटले आहे - "पुढे पाहणे". ज्या दिशेला तोंड करून मनुष्य चालतो, उभा राहतो किंवा बसतो, त्या दिशेने पाहणे म्हणजे 'आलोकित' होय. म्हणून, त्याला अनुसरून दिशांकडे पाहणे म्हणजे 'विलोकित' होय, म्हणूनच म्हटले आहे - "विलोकित म्हणजे उपदिशांकडे (बाजूला) पाहणे". झाडलोट करणे, सारवणे इत्यादी करताना खाली पाहणे (ओलोकित), वरून काही काढताना वर पाहणे (उल्लोकित), आणि मागून येणाऱ्या संकटाचे निवारण करण्यासाठी मागे वळून पाहणे (अपलोकित) यांचा संभव असू शकतो, म्हणून म्हटले आहे - "याद्वारे हे सर्व देखील समाविष्ट केले गेले आहे."

කායසක්ඛින්ති කායෙන සච්ඡිකතවන්තං, පච්චක්ඛකාරිනන්ති අත්ථො. සොහායස්මා විපස්සනාකාලෙ එව ‘‘යමෙවාහං ඉන්ද්‍රියෙසු අගුත්තද්වාරතං නිස්සාය සාසනෙ අනභිරතිආදිවිප්පකාරං පත්තො, තමෙව සුට්ඨු නිග්ගහෙස්සාමී’’ති උස්සාහජාතො බලවහිරොත්තප්පො, තත්ථ ච කතාධිකාරත්තා ඉන්ද්‍රියසංවරෙ උක්කංසපාරමිප්පත්තො, තෙනෙව නං සත්ථා – ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරානං යදිදං නන්දො’’ති (අ. නි. 1.230) එතදග්ගෙ ඨපෙසි.

"कायसाक्षी" म्हणजे शरीराने (प्रत्यक्ष अनुभवाने) साक्षात करणाऱ्याला, म्हणजेच प्रत्यक्ष अनुभव घेणाऱ्याला असा अर्थ आहे. ते आयुष्यमान (नंद) विपश्यनेच्या वेळीच "ज्या इंद्रियांच्या असंयमामुळे (अगुत्तद्वारता) मी शासनात अरती (उदासीनता) इत्यादी विकारांना प्राप्त झालो होतो, त्याच इंद्रियांचे मी चांगल्या प्रकारे दमन करीन" असा उत्साह निर्माण झाल्यामुळे तीव्र लज्जा आणि भीती (हिरोत्तप्प) बाळगणारे झाले. आणि त्यामध्ये त्यांनी केलेल्या विशेष प्रयत्नांमुळे ते इंद्रिय संवरामध्ये उत्कृष्ट पारमितेला प्राप्त झाले. म्हणूनच शास्त्यांनी त्यांना - "भिक्खूहो, माझ्या श्रावक भिक्खूंमध्ये इंद्रियांचे संयमन करणाऱ्यांमध्ये (गुत्तद्वारांमध्ये) नंद हा सर्वश्रेष्ठ आहे" (अं. नि. १.२३०) असे म्हणून या अग्रस्थानी प्रस्थापित केले.

සාත්ථකතා ච සප්පායතා ච වෙදිතබ්බා ආලොකිතවිලොකිතස්සාති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. තස්මාති කම්මට්ඨානාවිජහනස්සෙව ගොචරසම්පජඤ්ඤභාවතොති වුත්තමෙවත්ථං හෙතුභාවෙන පච්චාමසති. අත්තනො කම්මට්ඨානවසෙනෙව ආලොකනවිලොකනං කාතබ්බං, ඛන්ධාදිකම්මට්ඨානිකෙහි අඤ්ඤො උපායො න ගවෙසිතබ්බොති අධිප්පායො. යස්මා ආලොකිතාදිසමඤ්ඤාපි ධම්මමත්තස්සෙව පවත්තිවිසෙසො, තස්මා තස්ස යාථාවතො පජානනං අසම්මොහසම්පජඤ්ඤන්ති දස්සෙතුං ‘‘අබ්භන්තරෙ’’තිආදි වුත්තං. චිත්තකිරියවායොධාතුවිප්ඵාරවසෙනාති කිරියමයචිත්තසමුට්ඨානවායොධාතුයා චලනාකාරපවත්තිවසෙන. අධො සීදතීති ථොකං ඔතරති. උද්ධං ලඞ්ඝෙතීති ලඞ්ඝන්තං විය උපරි ගච්ඡති.

"आलोकित आणि विलोकित यांचे सार्थकता आणि सप्रायता जाणून घ्यावी" असा संबंध जोडून अर्थ लावावा. "त्यामुळे" म्हणजे कर्मस्थान न सोडणे हेच गोचरसंपजन्य असल्यामुळे, पूर्वी सांगितलेल्या अर्थाचाच हेतू म्हणून निर्देश केला आहे. स्वतःच्या कर्मस्थानाच्या वशनेच आलोकित आणि विलोकित केले पाहिजे, स्कंध इत्यादी कर्मस्थान करणाऱ्यांनी दुसरा कोणताही उपाय शोधू नये, असा अभिप्राय आहे. ज्याअर्थी आलोकित इत्यादी संज्ञा देखील केवळ धर्मांच्या प्रवृत्तीचाच एक विशेष प्रकार आहे, म्हणून त्याचे यथार्थ ज्ञान असणे हेच 'असंमोहसंपजन्य' आहे, हे दर्शवण्यासाठी "अभ्यंतरे" (आतमध्ये) इत्यादी म्हटले आहे. "चित्तक्रियावायोधातूच्या प्रसारामुळे" म्हणजे क्रियामय चित्तापासून उत्पन्न होणाऱ्या वायोधातूच्या हालचालीच्या प्रवृत्तीमुळे. "खाली बुडते" म्हणजे थोडे खाली उतरते. "वर उडी मारते" म्हणजे उडी मारल्यासारखे वर जाते.

අඞ්ගකිච්චං සාධයමානන්ති පධානභූතං අඞ්ගකිච්චං නිප්ඵාදෙන්තං, උපපත්තිභවස්ස සරීරං හුත්වාති අත්ථො. පඨමජවනෙපි…පෙ… සත්තමජවනෙපි න හොතීති ඉදං පඤ්චද්වාරවිඤ්ඤාණවීථියං ‘‘ඉත්ථී පුරිසො’’ති රජ්ජනාදීනං අභාවං සන්ධාය වුත්තං. තත්ථ හි ආවජ්ජනවොට්ඨබ්බනානං අයොනිසො ආවජ්ජනවොට්ඨබ්බනවසෙන ඉට්ඨෙ ඉත්ථිරූපාදිම්හි ලොභමත්තං, අනිට්ඨෙ පටිඝමත්තං උප්පජ්ජති. මනොද්වාරෙ පන ‘‘ඉත්ථී පුරිසො’’ති රජ්ජනාදි හොති, තස්ස පඤ්චද්වාරජවනං මූලං, යථාවුත්තං [Pg.465] වා සබ්බං භවඞ්ගාදි. එවං මනොද්වාරජවනස්ස මූලභූතධම්මපරිජානනවසෙනෙව මූලපරිඤ්ඤා වුත්තා, ආගන්තුකතාවකාලිකතා පන පඤ්චද්වාරජවනස්සෙව අපුබ්බභාවවසෙන චෙව ඉත්තරභාවවසෙන ච වුත්තා. හෙට්ඨුපරියවසෙන භිජ්ජිත්වා පතිතෙසූති හෙට්ඨිමස්ස උපරිමස්ස ච අපරාපරං භඞ්ගප්පත්තිමාහ.

"अंगकृत्य साधताना" म्हणजे मुख्य अंगकृत्य पूर्ण करताना, उपपत्तिभवाचे शरीर बनून असा अर्थ आहे. "पहिल्या जवनातही...पे... सातव्या जवनातही होत नाही" हे पंचद्वारविज्ञानवीथीमध्ये "स्त्री, पुरुष" अशा आसक्ती इत्यादींच्या अभावाचा संदर्भ देऊन म्हटले आहे. कारण तेथे आवर्जन आणि व्यवस्थान यांच्या अयोनिशः आवर्जन आणि व्यवस्थान करण्यामुळे इष्ट अशा स्त्रीरूपादींमध्ये केवळ लोभ आणि अनिष्ट अशा रूपांमध्ये केवळ प्रतिघ (द्वेष) उत्पन्न होतो. परंतु मनोध्वारात "स्त्री, पुरुष" अशी आसक्ती इत्यादी होते, त्याचे मूळ पंचद्वारजवन आहे, किंवा वर सांगितल्याप्रमाणे सर्व भवांग इत्यादी आहे. अशा प्रकारे मनोध्वारजवनाचे मूळ असलेल्या धर्मांच्या परिज्ञानाच्या वशनेच 'मूलपरिज्ञा' म्हटली आहे. परंतु आगंतुकता आणि तात्कालिकता ही पंचद्वारजवनाच्याच अपूर्वभावामुळे आणि क्षणिकभावामुळे सांगितली आहे. "खाली आणि वर तुटून पडलेल्यांमध्ये" म्हणजे खालच्या आणि वरच्या भागाच्या एकामागून एक होणाऱ्या भंगाला (विनाशाला) दर्शवते.

තන්ති ජවනං. තස්ස ජවනස්ස න යුත්තන්ති සම්බන්ධො. ආගන්තුකො අබ්භාගතො. උදයබ්බයපරිච්ඡින්නො තාවතකො කාලො එතෙසන්ති තාවකාලිකානි.

"तं" म्हणजे जवन. "त्या जवनाला योग्य नाही" असा संबंध आहे. "आगंतुक" म्हणजे बाहेरून आलेला पाहुणा. "उत्पाद आणि व्यय यांनी मर्यादित असलेला काळ ज्यांचा आहे" ते तात्कालिक (तावककालिक) होय.

එතං අසම්මොහසම්පජඤ්ඤං. සමවායෙති සාමග්ගියං. තත්ථාති පඤ්චක්ඛන්ධවසෙන ආලොකනවිලොකනෙ පඤ්ඤායමානෙ තබ්බිනිමුත්තො – කො එකො ආලොකෙති, කො විලොකෙති. උපනිස්සයපච්චයොති ඉදං සුත්තන්තනයෙන පරියායතො වුත්තං. සහජාතපච්චයොති නිදස්සනමත්තමෙතං අඤ්ඤමඤ්ඤසම්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතාදිපච්චයානම්පි ලබ්භනතො.

"हे असंमोहसंपजन्य आहे. 'समवाये' म्हणजे सामग्रीमध्ये. 'तेथे' म्हणजे पंचस्कंधांच्या रूपाने आलोकित आणि विलोकित जाणवले असता, त्याव्यतिरिक्त - कोण एकटा आलोकित करतो, कोण विलोकित करतो? 'उपनिस्सयप्रत्यय' हे सुत्तंताच्या पद्धतीने पर्यायाने सांगितले आहे. 'सहजातप्रत्यय' हे केवळ उदाहरण म्हणून सांगितले आहे, कारण अन्योन्य, संप्रयुक्त, अस्ति, अविगत इत्यादी प्रत्यय देखील प्राप्त होतात.

කාලෙති සමිඤ්ජිතුං යුත්තකාලෙ සමිඤ්ජන්තස්ස, තථා පසාරෙතුං යුත්තකාලෙ පසාරෙන්තස්ස. ‘‘මණිසප්පො නාම එකා සප්පජාතී’’ති වදන්ති. ලළනන්ති කම්පනං, ලීළාකරණං වා.

"काळात" म्हणजे आकुंचन करण्यास योग्य वेळी आकुंचन करणाऱ्याचे, तसेच प्रसरण करण्यास योग्य वेळी प्रसरण करणाऱ्याचे. "मणिसर्प नावाची एक सर्पाची जात आहे" असे म्हणतात. "लळन" म्हणजे कंपन किंवा लीला करणे (लीळाकरण).

උණ්හපකතිකො පරිළාහබහුලකායො. සීලස්ස විදූසනෙන අහිතාවහත්තා මිච්ඡාජීවවසෙන උප්පන්නං අසප්පායං. ‘‘චීවරම්පි අචෙතන’’න්තිආදිනා චීවරස්ස විය කායොපි අචෙතනොති කායස්ස අත්තසුඤ්ඤතාවිභාවනෙන ‘‘අබ්භන්තරෙ’’තිආදිනා වුත්තමෙවත්ථං පරිදීපෙන්තො ඉතරීතරසන්තොසස්ස කාරණං දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘තස්මා’’තිආදි.

उष्ण प्रकृतीचा आणि शरीरात अत्यंत दाह (परिळाह) असलेला. शीलाच्या विदूषणाने (ऱ्हासाने) अहितकारक असल्यामुळे मिच्छा-आजीवाच्या (मिथ्या आजीविकेच्या) प्रभावाने उत्पन्न झालेले असात्त्विक (अहितकर) होय. 'चीवर देखील अचेतन आहे' इत्यादीद्वारे चीवराप्रमाणेच शरीरही अचेतन आहे, अशा प्रकारे शरीराच्या आत्मशून्यतेचे (अत्त-सुञ्ञता) प्रकटीकरण करून, 'अभ्यंतरात' इत्यादीद्वारे सांगितलेलाच अर्थ स्पष्ट करत मिळेल त्या (इतर-इतर) गोष्टींनी संतुष्ट राहण्याचे कारण दर्शवितो. म्हणूनच 'तस्मा' (त्यामुळे) इत्यादी म्हटले आहे.

චතුපඤ්චගණ්ඨිකාහතොති ආහතචතුපඤ්චගණ්ඨිකො, චතුපඤ්චගණ්ඨිකාහි වා හතසොභො.

'चतुपंचगंठिकाहतो' म्हणजे चार किंवा पाच गाठी मारलेला, किंवा चार-पाच गाठींमुळे ज्याची शोभा नष्ट झाली आहे असा.

අට්ඨවිධොපි අත්ථොති අට්ඨවිධොපි පයොජනවිසෙසො. මහාසිවත්ථෙරවාදවසෙන ‘‘ඉමස්ස කායස්ස ඨිතියා’’තිආදිනා නයෙන වුත්තො දට්ඨබ්බො. ඉමස්මිං පක්ඛෙ ‘‘නෙව දවායාතිආදිනා නයෙනා’’ති පන ඉදං පටික්ඛෙපඞ්ගදස්සනමුඛෙන පාළි ආගතාති කත්වා වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

'अठ्ठविधोपि अत्थो' (आठ प्रकारचा अर्थ) म्हणजे आठ प्रकारचा विशेष हेतू किंवा प्रयोजन होय. महासिव थेरांच्या मतानुसार (वादानुसार) 'या शरीराच्या स्थितीसाठी' इत्यादी पद्धतीने हा सांगितलेला समजला पाहिजे. या पक्षात 'खेळण्यासाठी नाही' (नेव दवाय) इत्यादी पद्धतीने, हे निषेधाचे अंग दर्शविण्याच्या उद्देशाने पाळीमध्ये आले आहे, असे मानून सांगितले आहे असे समजावे.

පථවීසන්ධාරකජලස්ස [Pg.466] තංසන්ධාරකවායුනා විය පරිභුත්තස්ස ආහාරස්ස වායොධාතුයාව ආසයෙ අවට්ඨානන්ති ආහ – ‘‘වායොධාතුවසෙනෙව තිට්ඨතී’’ති. අතිහරතීති යාව මුඛා අභිහරති. වීතිහරතීති තතො කුච්ඡියං විමිස්සං කරොන්තො හරති. අතිහරතීති වා මුඛද්වාරං අතික්කාමෙන්තො හරති. වීතිහරතීති කුච්ඡිගතං පස්සතො හරති. පරිවත්තෙතීති අපරාපරං චාරෙති. එත්ථ ච ආහාරස්ස ධාරණපරිවත්තනසඤ්චුණ්ණනවිසොසනානි පථවීධාතුසහිතා එව වායොධාතු කරොති, න කෙවලාති තානි පථවීධාතුයා කිච්චභාවෙන වුත්තානි, සා එව ධාරණාදීනි කිච්චානි කරොන්තස්ස සාධාරණාති වුත්තානි. අල්ලත්තඤ්ච අනුපාලෙතීති යථා වායොධාතුආදීහි අඤ්ඤෙහි විසොසනං න හොති, තථා අනුපාලෙති අල්ලභාවං. තෙජොධාතූති ගහණීසඞ්ඛාතා තෙජොධාතු. සා හි අන්තොපවිට්ඨං ආහාරං පරිපාචෙති. අඤ්ජසො හොතීති ආහාරස්ස පවිසනාදීනං මග්ගො හොති. ආභුජතීති පරියෙසනවසෙන, අජ්ඣොහරණජිණ්ණාජිණ්ණතාදිපටිසංවෙදනවසෙන ච ආවජ්ජෙති, විජානාතීති අත්ථො. තංතංවිජානනස්ස පච්චයභූතොයෙව හි පයොගො ‘‘සම්මාපයොගො’’ති වුත්තො. යෙන හි පයොගෙන පරියෙසනාදි නිප්ඵජ්ජති, සො තබ්බිසයවිජානනම්පි නිප්ඵාදෙති නාම තදවිනාභාවතො. අථ වා සම්මාපයොගං සම්මාපටිපත්තිං අන්වාය ආගම්ම ආභුජති සමන්නාහරති. ආභොගපුබ්බකො හි සබ්බොපි විඤ්ඤාණබ්‍යාපාරොති තථා වුත්තං.

ज्याप्रमाणे पृथ्वीला धारण करणाऱ्या पाण्याचे नियंत्रण त्याला धारण करणाऱ्या वायूद्वारे होते, त्याचप्रमाणे ग्रहण केलेल्या आहाराचे वायूधातूच्या प्रभावानेच आशयात (पोटात) राहणे होते, म्हणून म्हटले आहे - 'वायूधातूच्या प्रभावानेच राहतो'. 'अतिहरति' म्हणजे मुखापर्यंत आणतो. 'वीतिहरति' म्हणजे तिथून उदरात (पोटात) मिश्रित करत नेतो. किंवा 'अतिहरति' म्हणजे मुखद्वाराचे उल्लंघन करून नेतो. 'वीतिहरति' म्हणजे उदरात गेलेल्या अन्नाला बाजूला नेतो. 'परिवत्तेति' म्हणजे इकडेतिकडे फिरवतो. येथे आहाराचे धारण करणे, फिरवणे, चूर्ण करणे आणि सुकवणे हे वायूधातू पृथ्वीधातूच्या सहाय्यानेच करतो, केवळ स्वतः करत नाही; म्हणून ती पृथ्वीधातूची कार्ये म्हणून सांगितली आहेत, आणि तीच धारण करणे इत्यादी कार्ये करणाऱ्यासाठी सामायिक (साधारण) आहेत असे म्हटले आहे. 'अल्लत्तं च अनुपालेति' म्हणजे वायूधातू इत्यादी इतरांद्वारे ते सुकवले जाऊ नये म्हणून ओलावा (आर्द्रता) टिकवून ठेवतो. 'तेजोधातू' म्हणजे 'गहणी' (पाचक अग्नी) नावाची तेजोधातू होय. कारण ती आत गेलेल्या आहाराचे पचन करते. 'अंजसो होति' म्हणजे आहाराच्या प्रवेशाचा मार्ग होतो. 'आभुजति' म्हणजे शोधण्याच्या (पर्येषणाच्या) दृष्टीने, आणि गिळणे, पचणे किंवा न पचणे इत्यादींच्या जाणिवेच्या दृष्टीने आवर्जन करतो, म्हणजेच जाणतो असा अर्थ आहे. कारण त्या त्या विज्ञानाचा (जाणिवेचा) जो प्रत्ययभूत (कारणभूत) प्रयत्न आहे, त्यालाच 'सम्मापयोग' (सम्यक प्रयोग) म्हटले आहे. कारण ज्या प्रयोगाने शोधणे इत्यादी साध्य होते, तो त्याच्याशी अविभाज्य असल्यामुळे त्या विषयाचे ज्ञानही उत्पन्न करतो. किंवा सम्यक प्रयोगाला, सम्यक प्रतिपत्तीला अनुसरून 'आभुजति' म्हणजे समन्वाहरण करतो (मनात आणतो). कारण सर्वच विज्ञान-व्यापार हा आभोगपूर्वक (लक्षपूर्वक) असतो, म्हणून असे म्हटले आहे.

ගමනතොති භික්ඛාචාරවසෙන ගොචරගාමං උද්දිස්ස ගමනතො. පරියෙසනතොති ගොචරගාමෙ භික්ඛත්ථං ආහිණ්ඩනතො. පරිභොගතොති ආහාරස්ස පරිභුඤ්ජනතො. ආසයතොති පිත්තාදිආසයතො. ආසයති එත්ථ එකජ්ඣං පවත්තමානොපි කම්මබලවවත්ථිතො හුත්වා මරියාදවසෙන අඤ්ඤමඤ්ඤං අසඞ්කරතො සයති තිට්ඨති පවත්තතීති ආසයො, ආමාසයස්ස උපරි තිට්ඨනකො පිත්තාදිකො. මරියාදත්ථො හි අයමාකාරො. නිධෙති යථාභුත්තො ආහාරො නිචිතො හුත්වා තිට්ඨති එත්ථාති නිධානං, ආමාසයො, තතො නිධානතො. අපරිපක්කතොති ගහණීසඞ්ඛාතෙන කම්මජතෙජෙන අවිපක්කතො. පරිපක්කතොති යථාභුත්තස්ස ආහාරස්ස විපක්කභාවතො. ඵලතොති නිප්ඵත්තිතො. නිස්සන්දතොති ඉතො චිතො ච විස්සන්දනතො[Pg.467]. සම්මක්ඛනතොති සබ්බසො මක්ඛනතො. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන විසුද්ධිමග්ගසංවණ්ණනාය (විසුද්ධි. මහාටී. 1.294) ගහෙතබ්බො.

'गमनातो' म्हणजे भिक्षाटनाच्या उद्देशाने गोचरगावाकडे जाण्यामुळे. 'परियेसनातो' म्हणजे गोचरगावात भिक्षेसाठी फिरण्यामुळे. 'परिभोगातो' म्हणजे आहाराचे सेवन करण्यामुळे. 'आसयातो' म्हणजे पित्त इत्यादींच्या आशयामुळे. येथे 'आसय' म्हणजे जरी ते एकाच ठिकाणी कार्यरत असले, तरी कर्माच्या बलाने मर्यादित राहून एकमेकांत न मिसळता राहतात, जसे की आमाशयाच्या वर राहणारे पित्त इत्यादी. येथे 'आ' हा शब्द मर्यादेच्या अर्थाने आला आहे. 'निधेति' म्हणजे खाल्लेला आहार जेथे साठवला जाऊन राहतो ते 'निधान' म्हणजेच आमाशय, म्हणून 'निधानातो' (निधानातून). 'अपरिपक्को' म्हणजे 'गहणी' नावाच्या कर्माने उत्पन्न झालेल्या तेजाने न पचलेला. 'परिपक्को' म्हणजे खाल्लेल्या आहाराच्या पचलेल्या अवस्थेमुळे. 'फलातो' म्हणजे उत्पत्तीमुळे. 'निस्संदतो' म्हणजे इकडेतिकडे पाझरण्यामुळे (स्रवण्यामुळे). 'सम्माक्खनातो' म्हणजे सर्व बाजूंनी माखले जाण्यामुळे. हा येथे संक्षेप आहे, याचा सविस्तर तपशील विसुद्धिमग्गाच्या महाटीकेतून (विसुद्धि. महाटी. १.२९४) घ्यावा.

සරීරතො සෙදා මුච්චන්තීති වෙගසන්ධාරණෙන උප්පන්නපරිළාහතො සරීරතො සෙදා මුච්චන්ති. අඤ්ඤෙ ච රොගා කණ්ණසූලභගන්දරාදයො. අට්ඨානෙති මනුස්සාමනුස්සපරිග්ගහෙ අයුත්තට්ඨානෙ ඛෙත්තදෙවායතනාදිකෙ. කුද්ධා හි මනුස්සා අමනුස්සාපි වා ජීවිතක්ඛයං පාපෙන්ති. විස්සට්ඨත්තා නෙව තස්ස භික්ඛුනො අත්තනො, කස්සචි අනිස්සජ්ජිතත්තා ජිගුච්ඡනීයත්තා ච න පරස්ස, උදකතුම්බතොති වෙළුනාළිආදිඋදකභාජනතො. තන්ති ඡඩ්ඩිතඋදකං.

'शरीरातून घाम सुटतो' म्हणजे वेगाच्या रोखण्यामुळे उत्पन्न झालेल्या दाहतेमुळे शरीरातून घाम सुटतो. आणि इतर रोग जसे की कानदुखी, भगंदर इत्यादी उत्पन्न होतात. 'अट्ठाने' म्हणजे मनुष्य किंवा अमनुष्यांच्या मालकीच्या अयोग्य ठिकाणी, जसे की शेत किंवा देवालय इत्यादी ठिकाणी. कारण क्रुद्ध झालेले मनुष्य किंवा अमनुष्य देखील प्राणांतिक संकट आणू शकतात. 'विस्सट्ठत्ता' म्हणजे त्या भिक्खूने स्वतःसाठी न ठेवल्यामुळे, कोणालाही न दिल्यामुळे आणि घृणास्पद असल्यामुळे इतरांसाठीही न वापरल्यामुळे. 'उदकतुंबतो' म्हणजे बांबूच्या नळीसारख्या पाण्याच्या पात्रातून. 'तं' म्हणजे ते टाकून दिलेले पाणी.

එත්ථ ච එකො ඉරියාපථො ද්වීසු ඨානෙසු ආගතො, සො පුබ්බෙ අභික්කමපටික්කමගහණෙන. ‘‘ගමනෙපි පුරතො පච්ඡතො ච කායස්ස අභිහරණං වුත්තන්ති ඉධ ගමනමෙව ගහිත’’න්ති අපරෙ. යස්මා ඉධ සම්පජඤ්ඤකථායං අසම්මොහසම්පජඤ්ඤමෙව ධුරං, තස්මා අන්තරන්තරෙ ඉරියාපථෙ පවත්තානං රූපාරූපධම්මානං තත්ථ තත්ථෙව නිරොධදස්සනවසෙන සම්පජානකාරිතා ගහිතාති. මජ්ඣිමභාණකා පන එවං වදන්ති – එකො හි භික්ඛු ගච්ඡන්තො අඤ්ඤං චින්තෙන්තො, අඤ්ඤං විතක්කෙන්තො ගච්ඡති, එකො කම්මට්ඨානං අවිස්සජ්ජෙත්වාව ගච්ඡති, තථා එකො තිට්ඨන්තො, නිසීදන්තො, සයන්තො අඤ්ඤං චින්තෙන්තො, අඤ්ඤං විතක්කෙන්තො සයති, එකො කම්මට්ඨානං අවිස්සජ්ජෙත්වාව සයති. එත්තකෙන පන න පාකටං හොතීති චඞ්කමනෙන දීපෙන්ති. යො භික්ඛු චඞ්කමනං ඔතරිත්වා චඞ්කමනකොටියං ඨිතො පරිග්ගණ්හාති – ‘‘පාචීනචඞ්කමනකොටියං පවත්තා රූපාරූපධම්මා පච්ඡිමචඞ්කමනකොටිං අප්පත්වා එත්ථෙව නිරුද්ධා, පච්ඡිමචඞ්කමනකොටියං පවත්තාපි පාචීනචඞ්කමනකොටිං අප්පත්වා එත්ථෙව නිරුද්ධා, චඞ්කමනමජ්ඣෙ පවත්තා උභො කොටියො අප්පත්වා එත්ථෙව නිරුද්ධා, චඞ්කමනෙ පවත්තා රූපාරූපධම්මා ඨානං අප්පත්වා එත්ථෙව නිරුද්ධා, ඨානෙ පවත්තා නිසජ්ජං අප්පත්වා එත්ථෙව නිරුද්ධා, නිසජ්ජාය පවත්තා සයනං අප්පත්වා එත්ථෙව නිරුද්ධා’’ති, එවං පරිග්ගණ්හන්තො පරිග්ගණ්හන්තො එව චිත්තං භවඞ්ගං ඔතාරෙති, උට්ඨහන්තො පන කම්මට්ඨානං ගහෙත්වාව උට්ඨහති. අයං භික්ඛු ගතාදීසු සම්පජානකාරී නාම හොතීති.

आणि येथे एकच इरियापथ (शारीरिक हालचाल) दोन ठिकाणी आला आहे, तो पूर्वी 'अभिक्कम' (पुढे जाणे) आणि 'पटिक्कम' (मागे येणे) या स्वरूपात ग्रहण केला आहे. 'गमनात देखील शरीराचे पुढे आणि मागे नेणे सांगितले आहे, म्हणून येथे गमनच घेतले आहे' असे इतर म्हणतात. कारण येथे संपजञ्ञ (संप्रजन्य) कथेमध्ये 'असंमोह-संपजञ्ञ' (असंमोह संप्रजन्य) हेच मुख्य आहे, म्हणून वेगवेगळ्या इरियापथांमध्ये प्रवृत्त होणाऱ्या रूप आणि अरूप धर्मांचा तिथे तिथेच निरोध (नाश) पाहण्याच्या दृष्टीने 'संपजानकारिता' (जाणूनबुजून करणे) ग्रहण केली आहे. परंतु मज्झिमभाणक (मध्यम भाणक) असे म्हणतात - एक भिक्खू चालताना दुसऱ्याच गोष्टीचा विचार करत, दुसऱ्याच गोष्टीचे चिंतन करत चालतो, तर दुसरा कम्मट्ठानाला (कर्मस्थानाला) न सोडताच चालतो. तसेच एक भिक्खू उभा राहताना, बसताना, झोपताना दुसऱ्याच गोष्टीचा विचार करत, दुसऱ्याच गोष्टीचे चिंतन करत झोपतो, तर दुसरा कम्मट्ठानाला न सोडताच झोपतो. परंतु एवढ्यानेच ते स्पष्ट होत नाही, म्हणून ते चंक्रमणाने (चालण्याच्या अभ्यासाने) स्पष्ट करतात. जो भिक्खू चंक्रमणात उतरून चंक्रमणाच्या टोकावर उभा राहून विचार करतो - 'पूर्व चंक्रमण टोकावर प्रवृत्त झालेले रूप आणि अरूप धर्म पश्चिम चंक्रमण टोकापर्यंत न पोहोचताच तिथेच निरुद्ध (नष्ट) झाले; पश्चिम चंक्रमण टोकावर प्रवृत्त झालेले देखील पूर्व चंक्रमण टोकापर्यंत न पोहोचताच तिथेच निरुद्ध झाले; चंक्रमणाच्या मध्यभागी प्रवृत्त झालेले दोन्ही टोकांपर्यंत न पोहोचताच तिथेच निरुद्ध झाले; चंक्रमणात प्रवृत्त झालेले रूप आणि अरूप धर्म उभे राहण्याच्या स्थितीपर्यंत न पोहोचताच तिथेच निरुद्ध झाले; उभे राहण्याच्या स्थितीत प्रवृत्त झालेले बसण्याच्या स्थितीपर्यंत न पोहोचताच तिथेच निरुद्ध झाले; बसण्याच्या स्थितीत प्रवृत्त झालेले झोपण्याच्या स्थितीपर्यंत न पोहोचताच तिथेच निरुद्ध झाले' - अशा प्रकारे विचार करता करताच तो आपले चित्त भवंगात (सुप्त मनात) उतरवतो, आणि उठताना कम्मट्ठानाला धरूनच उठतो. हा भिक्खू जाणे इत्यादी क्रियांमध्ये 'संपजानकारी' (जागरूकपणे करणारा) म्हटला जातो.

එවම්පි [Pg.468] සුත්තෙ කම්මට්ඨානං අවිභූතං හොති, කම්මට්ඨානං අවිභූතං න කාතබ්බං, තස්මා සො භික්ඛු යාව සක්කොති, තාව චඞ්කමිත්වා ඨත්වා නිසීදිත්වා සයමානො එවං පරිග්ගහෙත්වා සයති – ‘‘කායො අචෙතනො මඤ්චො අචෙතනො, කායො න ජානාති ‘අහං මඤ්චෙ සයිතො’ති, මඤ්චොපි න ජානාති ‘මයි කායො සයිතො’ති, අචෙතනො කායො අචෙතනෙ මඤ්චෙ සයිතො’’ති, එවං පරිග්ගණ්හන්තො එව චිත්තං භවඞ්ගං ඔතාරෙති, පබුජ්ඣන්තො කම්මට්ඨානං ගහෙත්වාව පබුජ්ඣතීති අයං සුත්තෙ සම්පජානකාරී නාම හොති. කායිකාදිකිරියානිබ්බත්තනෙන තම්මයත්තා ආවජ්ජනකිරියානිබ්බත්තකත්තා ආවජ්ජනකිරියාසමුට්ඨිතත්තා ච ජවනං, සබ්බම්පි වා ඡද්වාරප්පවත්තං කිරියාමයපවත්තං නාම, තස්මිං සති ජාගරිතං නාම හොතීති පරිග්ගණ්හන්තො ජාගරිතෙ සම්පජානකාරී නාම. අපිච රත්තින්දිවං ඡ කොට්ඨාසෙ කත්වා පඤ්ච කොට්ඨාසෙ ජග්ගන්තොපි ජාගරිතෙ සම්පජානකාරී නාම හොතීති.

अशा प्रकारे सुत्तात (सूत्रात) देखील कर्मस्थान (कम्मट्ठान) स्पष्ट होत नाही, कर्मस्थान अस्पष्ट ठेवू नये. म्हणून तो भिक्खू जोपर्यंत शक्य असेल तोपर्यंत चंक्रमण करून, उभे राहून, बसून आणि झोपताना अशा प्रकारे ग्रहण करून झोपतो – "शरीर अचेतन आहे, मंचक (पलंग) अचेतन आहे. शरीराला माहीत नाही की 'मी मंचकावर झोपलो आहे', आणि मंचकालाही माहीत नाही की 'माझ्यावर शरीर झोपले आहे'. अचेतन शरीर अचेतन मंचकावर झोपले आहे." अशा प्रकारे ग्रहण करत असतानाच तो चित्ताला भवांगात (भवङ्ग) उतरवतो, आणि जागे होताना कर्मस्थान ग्रहण करूनच जागा होतो. याला सुत्तात 'झोपताना संपजन्यकारी' (सम्पजानकारी) असे म्हटले आहे. कायिक इत्यादी क्रियांच्या उत्पत्तीमुळे, तन्मयतेमुळे, आवर्जन क्रिया उत्पन्न करणाऱ्या आणि आवर्जन क्रियेतून उद्भवणाऱ्या जवनामुळे (जवन), किंवा सहा द्वारांमध्ये प्रवृत्त होणाऱ्या सर्व क्रियामय प्रवृत्तीला 'जागृत अवस्था' असे म्हणतात. असे ग्रहण करणारा 'जागृत अवस्थेत संपजन्यकारी' म्हटला जातो. शिवाय, अहोरात्राचे (रात्र आणि दिवसाचे) सहा भाग करून त्यातील पाच भागांत जागृत राहणारा देखील 'जागृत अवस्थेत संपजन्यकारी' होतो.

විමුත්තායතනසීසෙ ඨත්වා ධම්මං දෙසෙන්තොපි බාත්තිංසතිරච්ඡානකථං පහාය දසකථාවත්ථුනිස්සිතසප්පායකථං කථෙන්තොපි භාසිතෙ සම්පජානකාරී නාම හොති. අට්ඨතිංසාය ආරම්මණෙසු චිත්තරුචියං ආරම්මණං මනසිකාරං පවත්තෙන්තොපි දුතියජ්ඣානං සමාපන්නොපි තුණ්හීභාවෙ සම්පජානකාරී නාම. දුතියඤ්හි ඣානං වචීසඞ්ඛාරප්පහානතො විසෙසතො තුණ්හීභාවො නාමාති. ඔට්ඨෙ චාතිආදීසු ච-සද්දෙන කණ්ඨසීසනාභිආදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. තදනුරූපං පයොගන්ති තස්ස උප්පත්තියා අනුච්ඡවිකං චිත්තස්ස පවත්තිආකාරසඤ්ඤිතං පයොගං, යතො සබ්බෙ විචාරාදයො නිප්ඵජ්ජන්ති. උපාදාරූපපවත්තියාති විඤ්ඤත්තිවිකාරසහිතසද්දායතනුප්පත්තියා. එවන්ති වුත්තප්පකාරෙන. සත්තසුපි ඨානෙසු අසම්මුය්හනවසෙන ‘‘මිස්සක’’න්ති වුත්තං. මග්ගසම්මාසතියාපි කායානුපස්සනාදිඅනුරූපත්තා සම්පජඤ්ඤානුරූපපුබ්බභාගං සත්තට්ඨානියස්ස එකන්තලොකියත්තා.

विमुक्तायतन (विमुत्तायतन) च्या शिखरावर राहून धम्म उपदेश करताना देखील, बत्तीस प्रकारच्या तिरश्चीन कथा (निरर्थक गप्पा) सोडून, दहा कथावस्तूंवर आधारित अनुकूल कथा सांगणारा देखील 'भाषण करताना संपजन्यकारी' होतो. अडतीस आलंबनांपैकी (आरम्मण) चित्ताला आवडणाऱ्या आलंबनावर मनसिकार प्रवृत्त करणारा किंवा द्वितीय ध्यान समापन्न झालेला देखील 'मौन राहण्यात संपजन्यकारी' होतो. कारण द्वितीय ध्यान हे वची-संखाराच्या (वाणीच्या संस्कारांच्या) प्रहाणामुळे विशेषतः 'मौन' (तुण्हीभाव) म्हटले जाते. 'ओठ आणि...' इत्यादींमध्ये 'आणि' (च) या शब्दाने कंठ, शीर (मस्तक), नाभी इत्यादींचा संग्रह समजला पाहिजे. 'त्याच्या अनुरूप प्रयोग' म्हणजे त्याच्या उत्पत्तीसाठी योग्य अशा चित्ताच्या प्रवृत्तीच्या आकाराचे ज्ञान असलेला प्रयोग, ज्यापासून सर्व विचार इत्यादी निष्पन्न होतात. 'उपादारूप प्रवृत्तीने' म्हणजे विज्ञाप्ती-विकारासह (विञ्ञत्ति) शब्द-आयतन उत्पन्न होण्याने. 'अशा प्रकारे' म्हणजे सांगितलेल्या प्रकारे. साती स्थानांमध्ये संमोह न होण्याच्या अर्थाने 'मिश्रक' (मिस्सक) असे म्हटले आहे. मार्ग-सम्यकस्मृती देखील कायानुपश्यना इत्यादींच्या अनुरूप असल्यामुळे, संपजन्याच्या अनुरूप पूर्वभाग असलेल्या सात स्थानांचे एकांत लोकियत्व आहे.

සතිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

सतिसुत्तवण्णना (स्मृती सूत्राचे वर्णन) समाप्त झाली.

3. භික්ඛුසුත්තවණ්ණනා

३. भिक्खुसुत्तवण्णना (भिक्खू सूत्राचे वर्णन)

369. යස්මා සො භික්ඛු ‘‘දෙසෙතු මෙ, භන්තෙ, භගවා සංඛිත්තෙන ධම්ම’’න්ති සංඛිත්තෙන ධම්මදෙසනං යාචි, තස්ස සංඛිත්තරුචිභාවතො, තස්මා සංඛිත්තෙනෙව [Pg.469] ධම්මං දෙසෙතුකාමො භගවා ‘‘තස්මාතිහා’’තිආදිමාහාති වුත්තං – ‘‘යස්මා සංඛිත්තෙන දෙසනං යාචසි, තස්මා’’ති. කම්මස්සකතාදිට්ඨිකස්සෙව ලොකියලොකුත්තරගුණවිසෙසා ඉජ්ඣන්ති, න දිට්ඨිවිපන්නස්ස, තස්මා වුත්තං ‘‘දිට්ඨීති කම්මස්සකතාදිට්ඨී’’ති.

३६९. ज्याअर्थी त्या भिक्खूने "भंते, भगवंतांनी मला संक्षेपात धम्म उपदेश करावा" अशी संक्षेपात धम्मदेशनेची याचना केली, त्याला संक्षेप आवडत असल्यामुळे, म्हणून संक्षेपातच धम्म उपदेश करण्याची इच्छा असणाऱ्या भगवंतांनी "तस्मातिह" (म्हणून मग) इत्यादी म्हटले – "ज्याअर्थी तू संक्षेपात उपदेशाची याचना करत आहेस, म्हणून". कम्मस्सकता दृष्टी (कर्म-स्वकीयता दृष्टी) असणाऱ्यालाच लौकिक आणि लोकोत्तर गुणांचे विशेष प्राप्त होतात, दृष्टी-विपन्न (चुकीची दृष्टी असणाऱ्या) व्यक्तीला नाही, म्हणून "दृष्टी म्हणजे कम्मस्सकता दृष्टी" असे म्हटले आहे.

4. සාලසුත්තවණ්ණනා

४. सालsuत्तवण्णना (शाल सूत्राचे वर्णन)

370. යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජමානෙ අපායදුක්ඛෙ අපාතනවසෙන ධාරණට්ඨෙන ධම්මො, සාසනබ්‍රහ්මචරියං, තදෙව තදඞ්ගාදිවසෙන කිලෙසානං විනයනට්ඨෙන විනයොති ආහ – ‘‘ධම්මොති වා…පෙ… නාම’’න්ති. පටිපක්ඛධම්මෙහි අනභිභූතතාය එකො උදෙතීති එකොදීති ලද්ධනාමො සමාධි භූතො ජාතො එතෙසන්ති එකොදිභූතා. එත්ථ ච එකොදිභූතාති එතෙන උපචාරජ්ඣානාවහො පුබ්බභාගිකො සමාධි වුත්තො. සමාහිතාති එතෙන උපචාරප්පනාසමාධි. එකග්ගචිත්තාති එතෙන සුභාවිතො වසිප්පත්තො අප්පනාසමාධි වුත්තොති වෙදිතබ්බො. නවකභික්ඛූහි භාවිතසතිපට්ඨානා පුබ්බභාගා. තෙ හි යථාභූතඤාණාය භාවිතා. යථාභූතඤාණන්ති හි සොතාපත්තිමග්ගඤාණං ඉධාධිප්පෙතං. ඛීණාසවෙහි භාවිතසතිපට්ඨානාපි පුබ්බභාගා. තෙසඤ්හි කතකරණීයානං දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරාය සතිපට්ඨානභාවනා, සෙක්ඛානං පන සතිපට්ඨානභාවනා පරිඤ්ඤත්ථාය පවත්තා ලොකියා, පරිජානනවසෙන පවත්තා ලොකුත්තරාති ‘‘මිස්සකා’’ති වුත්තං.

३७०. उपदेशानुसार आचरण करणाऱ्याला अपाय-दुःखात (दुर्गतीत) न पडू देण्याच्या अर्थाने धारण करतो म्हणून 'धम्म' म्हणजे शासनाचे ब्रह्मचर्य होय. आणि तेच तदंग इत्यादींच्या द्वारे क्लेशांचे विनय (निवारण) करण्याच्या अर्थाने 'विनय' होय, म्हणून म्हटले आहे – "धम्म किंवा...पे... नाव". प्रतिपक्ष धर्मांनी पराभूत न झाल्यामुळे जो एकटाच उदित होतो तो 'एकोदी' नावाचा समाधी होय, तो ज्यांच्यामध्ये उत्पन्न झाला आहे ते 'एकोदीभूत' होत. येथे 'एकोदीभूत' याने उपचार ध्यानाला वाहून नेणारा पूर्वभागातील समाधी सांगितला आहे. 'समाहित' याने उपचार आणि अर्पणा समाधी सांगितला आहे. 'एकाग्रचित्त' याने चांगल्या प्रकारे भावना केलेला, वशित्व प्राप्तलेला अर्पणा समाधी सांगितला आहे, असे समजावे. नवीन भिक्खूंनी भावना केलेली सतिपट्ठान (स्मृती-उपस्थान) ही पूर्वभागातील आहे. कारण त्यांनी यथाभूत ज्ञानासाठी त्याची भावना केली आहे. येथे 'यथाभूत ज्ञान' म्हणजे स्रोतापत्ती-मार्ग-ज्ञान अभिप्रेत आहे. क्षीणासवांनी (अर्हतांनी) भावना केलेली सतिपट्ठान देखील पूर्वभागातीलच आहे. कारण कृतकृत्य झालेल्या त्यांच्यासाठी दृष्टधम्मसुखविहारासाठी सतिपट्ठान भावना असते; परंतु शैक्षांची (सेक्ख) सतिपट्ठान भावना परिज्ञेसाठी (पूर्ण ज्ञानासाठी) प्रवृत्त झालेली लौकिक असते, आणि परिज्ञान करण्याच्या अर्थाने प्रवृत्त झालेली लोकोत्तर असते, म्हणून 'मिश्रक' (मिस्सक) असे म्हटले आहे.

5. අකුසලරාසිසුත්තවණ්ණනා

५. अकुसलरासिसुत्तवण्णना (अकुशलराशी सूत्राचे वर्णन)

371. පඤ්චමෙ කෙවලොති කුසලධම්මෙහි අසම්මිස්සො, තතො එව සකලො සුක්කපක්ඛො අනවජ්ජට්ඨො. සෙසං වුත්තනයමෙව.

३७१. पाचव्या सूत्रात 'केवळ' म्हणजे कुशल धर्मांशी अमिश्रित, म्हणूनच संपूर्ण शुक्लपक्ष (शुद्ध पक्ष) आणि अनवद्य (दोषरहित) अर्थाने आहे. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावा.

6. සකුණග්ඝිසුත්තවණ්ණනා

६. सकुणग्घिसुत्तवण्णना (शिकरा सूत्राचे वर्णन)

372. පාකතිකසකුණකුලෙසු බලවභාවතො තෙසං හනනතො සකුණග්ඝි. සෙනොති වුත්තං ‘‘සෙනස්සෙතං අධිවචන’’න්ති, සෙනවිසෙසො පන සො වෙදිතබ්බො. ආමිසත්ථාය පත්තත්තා ‘‘ලොභසාහසෙන පත්තා’’ති වුත්තං, ලොභනිමිත්තෙන සාහසාකාරෙන පත්තාති අත්ථො. නඞ්ගලෙන කට්ඨං කසිතං නඞ්ගලකට්ඨං, තං කරීයති එත්ථාති නඞ්ගලකට්ඨකරණන්ති [Pg.470] ආහ – ‘‘අධුනා කට්ඨං ඛෙත්තට්ඨාන’’න්ති. ලෙඩ්ඩුයො තිට්ඨන්ති එත්ථාති ලෙඩ්ඩුට්ඨානං, ලෙඩ්ඩුනිමිත්තං කසිතට්ඨානං. වජ්ජතීති වදං, වචනං. කුච්ඡිතං වදං අවදං. ගරහනෙ හි අයං අ-කාරො යථා – ‘‘අපුත්තො අභරියා’’ති. අවදං මානෙතීති අවදමානා, අත්තනො බලමදෙන ලාපං අතිමඤ්ඤිත්වා වදන්තීති අත්ථො. තෙනෙවාහ ‘‘ගච්ඡ ඛො, ත්වං ලාප, තත්‍රපි මෙ ගන්ත්වා න මොක්ඛසී’’ති. යං පන අට්ඨකථායං වුත්තං ‘‘අත්තනො බලස්ස සුට්ඨු වණ්ණං වදමානා’’ති, තත්ථ අත්තතො ආපන්නං ගහෙත්වා වුත්තං. ‘‘වදමානො’’ති වා පාඨො, සාරම්භවසෙන අව්හායන්තොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘එහි ඛො දානි සකුණග්ඝී’’ති. සුට්ඨු ඨපෙත්වාති ජියාමුත්තසරස්ස විය සීඝපාතයොග්‍යතාකරණෙන උභො පක්ඛෙ සම්මා ඨපෙත්වා. අයන්ති සකුණග්ඝි. ඤත්වාති යථාභූතදස්සනෙන අත්තනො ඤාණෙන ජානිත්වා. ඵාලීයිත්ථාති ඵාලච්ඡෙදතිඛිණසිඛරෙ සුක්ඛලෙඩ්ඩුස්මිං භිජ්ජිත්ථ.

३७२. सामान्य पक्ष्यांच्या कुळात बलवान असल्यामुळे आणि त्यांना मारत असल्यामुळे 'सकुणग्घी' (शिकरा पक्षी) म्हणतात. 'सेन' (बाज पक्षी) असे म्हटले आहे, "हा सेनाचा (बाजचा) समानार्थी शब्द आहे", परंतु तो एका विशिष्ट प्रकारचा बाज समजावा. आमिषासाठी (खाद्यासाठी) झेप घेतल्यामुळे "लोभ आणि साहसाने झेप घेतली" असे म्हटले आहे, म्हणजे लोभाच्या कारणाने साहसी वृत्तीने झेप घेतली असा अर्थ आहे. नांगराने नांगरलेली जमीन म्हणजे 'नांगलकट्ठ', ती जिथे केली जाते ते 'नांगलकट्ठकरण' होय, म्हणून म्हटले आहे – "नुकतीच नांगरलेली शेताची जागा". जिथे ढेकळे असतात ती 'लेड्डुठ्ठान' म्हणजे ढेकळांनी युक्त नांगरलेली जागा. जे बोलले जाते ते 'वद' म्हणजे वचन. वाईट वचनाला 'अवद' म्हणतात. निंदा करण्याच्या अर्थात हा 'अ' कार वापरला जातो, जसे – 'अपुत्र' (पुत्र नसलेला), 'अभार्या' (पत्नी नसलेली). वाईट वचन मानणारी ती 'अवदमाना', म्हणजे स्वतःच्या बळाच्या गर्वाने लावक (लापा) पक्ष्याला तुच्छ मानून बोलणारी असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – "जा लावक, तिथे जाऊनही तू माझ्यापासून सुटू शकणार नाहीस." परंतु जे अट्ठकथेत (अट्टकथा) म्हटले आहे "स्वतःच्या बळाची चांगली प्रशंसा करत बोलणारी", तिथे स्वतःच्या बाजूने आलेले ग्रहण करून म्हटले आहे. किंवा 'वदमानो' असा पाठ आहे, म्हणजे आव्हानात्मक वृत्तीने बोलावणारा असा अर्थ आहे. म्हणून म्हटले आहे – "ये आता, हे सकुणग्घी!" 'चांगल्या प्रकारे ठेवून' म्हणजे धनुष्यातून सुटलेल्या बाणाप्रमाणे वेगाने झेप घेण्यास योग्य अशा प्रकारे दोन्ही पंख नीट ठेवून. 'हा' म्हणजे सकुणग्घी. 'जाणून' म्हणजे यथाभूत दर्शनाने स्वतःच्या ज्ञानाने जाणून. 'फाळियित्थ' म्हणजे नांगराच्या फाळाच्या तीक्ष्ण टोकावर किंवा सुक्या ढेकळावर आदळून त्याचे तुकडे झाले.

7. මක්කටසුත්තවණ්ණනා

७. मक्कटसुत्तवण्णना (माकड सूत्राचे वर्णन)

373. සඤ්චාරොති සඤ්චරණං. ලෙපන්ති සිලෙසසදිසං ආලෙපනං. කාජසික්කා වියාති කාජදණ්ඩකෙ ඔලග්ගෙතබ්බා සික්කා විය. අපිච චතස්සො රජ්ජුයො උපරි බන්ධනට්ඨානඤ්චාති පඤ්චට්ඨානං. ඔඩ්ඩිතොති ඔලම්බිතො. ථුනන්තොති නිත්ථුනන්තො.

३७३. 'संचार' म्हणजे फिरणे. 'लेप' म्हणजे डिंकासारखा चिकट लेप. 'काजसिक्का प्रमाणे' म्हणजे कावडीच्या दांड्याला लटकवलेल्या शिक्याप्रमाणे (सिक्का). शिवाय, चार दोऱ्या आणि वर बांधण्याची जागा मिळून 'पाच स्थाने' (पंचट्ठान). 'ओड्डित' म्हणजे लटकवलेला. 'थुनंतो' म्हणजे कण्हणारा (आक्रोश करणारा).

8. සූදසුත්තවණ්ණනා

८. सूदसुत्तवण्णना (आचारी सूत्राचे वर्णन)

374. ආහාරසම්පාදනෙන තංතංආහාරවත්ථුගතෙ සූදෙති පග්ඝරෙතීති සූදො, භත්තකාරකො. දහරෙහි මනාපතරං අච්චෙතබ්බතො අතික්කමිතබ්බතො අච්චයා, භොජනෙ රසවිසෙසා, තස්මා නානච්චයෙහීති නානප්පකාරරසවිසෙසෙහීති අත්ථො. තෙන වුත්තං ‘‘නානච්චයෙහී’’තිආදි. අග්ගීයති අසඞ්කරතො විභජීයතීති අග්ගො, අම්බිලමෙව අග්ගො අම්බිලග්ගොති ආහ – ‘‘අම්බිලග්ගෙහීති අම්බිලකොට්ඨාසෙහී’’ති. දාතුං අභිහරිතබ්බතාය අභිහාරා, දෙය්‍යධම්මා. තෙනාහ – ‘‘අභිහටානං දායාන’’න්ති. ඉදං මෙ කම්මට්ඨානං අනුලොමංවාති ඉදං මම කම්මට්ඨානං එවං පවත්තමානං අනුලොමාවසානමෙව හුත්වා තිට්ඨති. එවං පුන පවත්තමානං [Pg.471] උස්සක්කිත්වා විසෙසනිබ්බත්තනත්ථමෙව හොතීති එවං නිමිත්තං ගහෙතුං න සක්කොති බාලො අබ්‍යත්තො, පණ්ඩිතො පන සක්කොති. අත්තනො චිත්තස්සාති අත්තනො භාවනාචිත්තස්ස. පුබ්බභාගවිපස්සනා සතිපට්ඨානාව කථිතා ‘‘සකස්ස චිත්තස්ස නිමිත්තං උග්ගණ්හාතී’’ති වුත්තත්තා.

३७४. आहार तयार करण्याच्या प्रक्रियेत त्या त्या आहारवस्तूंमधील रस पाझरवून (किंवा शिजवून) काढतो म्हणून तो 'सूद' (आचारी/स्वयंपाकी) किंवा 'भत्तकारको' (भात बनवणारा) होय. तरुणांपेक्षा अधिक प्रिय असणाऱ्या, उल्लंघून जाण्यायोग्य किंवा आस्वादाच्या दृष्टीने श्रेष्ठ असणाऱ्या गोष्टी म्हणजे 'अच्चय' (अतिशय), जे भोजनातील विशिष्ट रस आहेत. म्हणून 'नानाच्चयेहि' म्हणजे 'विविध प्रकारच्या विशिष्ट रसांनी युक्त' असा अर्थ आहे. म्हणूनच 'नानाच्चयेहि' इत्यादी म्हटले आहे. मिश्रण न करता जे वेगळे केले जाते ते 'अग्ग' (मुख्य/श्रेष्ठ) होय. आंबट चव हीच मुख्य असल्याने तिला 'अम्बिलग्ग' म्हटले आहे – 'अम्बिलग्गेहि' म्हणजे 'आंबट भागांनी'. देण्यासाठी आणले जाण्यायोग्य असल्यामुळे ते 'अभिहार' म्हणजे 'देय्यधम्म' (दान देण्याच्या वस्तू) आहेत. म्हणूनच म्हटले आहे – 'अभिहटानं दायानं' (आणलेल्या दानांचे). 'हे माझे कम्मट्ठान (कर्मस्थान) अनुकूल आहे काय?' म्हणजे 'माझे हे कम्मट्ठान अशा प्रकारे प्रवृत्त होत असताना अनुकूलतेच्या समाप्तीपर्यंतच राहते.' अशा प्रकारे पुन्हा प्रवृत्त होत असताना, ते प्रगती करून विशेष फल प्राप्तीसाठीच होते. अशा प्रकारे मूर्ख आणि अज्ञानी मनुष्य निमित्त ग्रहण करू शकत नाही, परंतु पंडित (ज्ञानी) मनुष्य ते करू शकतो. 'अत्तनो चित्तस्स' (स्वतःच्या चित्ताचे) म्हणजे स्वतःच्या भावनाचित्ताचे. 'सकस्स चित्तस्स निमित्तं उग्गण्हाति' (स्वतःच्या चित्ताचे निमित्त ग्रहण करतो) असे म्हटल्यामुळे पूर्वभागातील विपश्यना ही सतिपट्ठानच सांगितली आहे.

9. ගිලානසුත්තවණ්ණනා

९. गिलाणसुत्तवण्णना

375. පාදගාමොති නගරස්ස පදසදිසො මහන්තගාමො. තෙනෙවාහ ‘‘වෙසාලියං විහරති වෙළුවගාමකෙ’’ති. අහිතනිසෙධන-හිතනියොජන-බ්‍යසනපරිච්චජන-ලක්ඛණො මිත්තභාවො යෙසු අත්ථි, තෙ මිත්තා. යෙ පන දිට්ඨමත්තසහායා, තෙ සන්දිට්ඨා. යෙ සවිසෙසං භත්තිමන්තො, තෙ සම්භත්තාති දස්සෙන්තො ‘‘මිත්තාති මිත්තාවා’’තිආදිමාහ. අස්සාති භගවතො. පඤ්චමියං අට්ඨමියං චාතුද්දසියං පඤ්චදසියන්ති එකෙකස්මිං පක්ඛෙ චත්තාරො වාරෙ කත්වා මාසස්ස අට්ඨවාරෙ.

३७५. 'पादगामो' म्हणजे नगराच्या पाऊलखुणेसारखे (किंवा नगराच्या जवळ असलेले) मोठे गाव. म्हणूनच म्हटले आहे – 'वेसालिया विहरति वेळुvगामके' (वैशालीतील वेळुवगाम येथे विहार करत होते). अहित रोखणे, हित साधणे आणि संकटात साथ न सोडणे ही लक्षणे ज्यांच्यामध्ये असतात, ते 'मित्त' (मित्र) होत. जे केवळ पाहण्यापुरतेच सोबती असतात, ते 'सन्दिट्ठ' (परिचित) होत. जे विशेष भक्ती (प्रेम/आदर) बाळगतात, ते 'सम्भत्त' (विश्वासू/स्नेही) होत, हे दर्शवण्यासाठी 'मित्ताति मित्तावा' इत्यादी म्हटले आहे. 'अस्स' म्हणजे भगवंतांचे. 'पंचमी, अष्टमी, चतुर्दशी आणि पंचदशी' म्हणजे प्रत्येक पक्षात चार वेळा याप्रमाणे महिन्यातून आठ वेळा.

වෙදනානං බලවභාවෙන ඛරො ඵරුසො කක්ඛළො. ආබාධොති පුබ්බකම්මහෙතුතාය කම්මසමුට්ඨානො ආබාධො සඞ්ඛාරදුක්ඛතාසඞ්ඛාතො සබ්බකාලිකත්තා සරීරස්ස සභාගරොගො නාම. නායමීදිසො ආබාධො, අයං පන බහලතරබ්‍යාධිතාය ‘‘විසභාගරොගො’’ති වුත්තො. අන්ත-සද්දො සමීපපවත්තොති ආහ – ‘‘මරණන්තං මරණසන්තික’’න්ති. වෙදනා…පෙ… අකරොන්තො උක්කංසගතභාවිතකායාදිතාය. අපීළියමානොති අපීළියමානො විය. ඔවාදමෙව භික්ඛුසඞ්ඝස්ස අපලොකනන්ති ආහ – ‘‘ඔවාදානුසාසනිං අදත්වාති වුත්තං හොතී’’ති. පුබ්බභාගවීරියං නාම ඵලසමාපත්තියා පරිකම්මභූතවිපස්සනාවීරියං. ජීවිතම්පි ජීවිතසඞ්ඛාරො පතිතුං අදත්වා අත්තභාවස්ස අභිසඞ්ඛරණතො.

वेदनांच्या तीव्रतेमुळे तो आजार तीव्र, कठोर आणि अत्यंत वेदनादायी असतो. 'आबाधो' (आजार) म्हणजे पूर्वकर्माच्या हेतूमुळे कर्मातून उत्पन्न झालेली व्याधी, जी संस्कारदुःखतेच्या स्वरूपात शरीराचा सर्वकालिक स्वभावजन्य रोगच आहे. हा आजार तसा सामान्य नाही, तर हा अत्यंत तीव्र आजार असल्यामुळे याला 'विसभाग रोग' (असामान्य रोग) म्हटले आहे. 'अन्त' हा शब्द जवळीक दर्शवणारा आहे, म्हणूनच म्हटले आहे – 'मरणन्तं' म्हणजे मरणाच्या समीप. वेदना... इत्यादी... न करता, कारण त्यांचे शरीर इत्यादी अत्यंत विकसित (भावित) झालेले होते. 'अपीळियमानो' म्हणजे पीडित न झाल्यासारखे. भिक्खू संघाला केवळ ओवाद (उपदेश) देणे हेच त्यांचे निरोप घेणे आहे, म्हणूनच म्हटले आहे – 'ओवादानुसासनिं अदत्वा' (उपदेश व अनुशासने न देता) असा याचा अर्थ होतो. 'पुब्बभागवीरियं' (पूर्वभागातील वीर्य) म्हणजे फलसमापत्तीच्या पूर्वतयारीच्या रूपातील विपश्यना-वीर्य होय. जीवितसंस्काराला नष्ट होऊ न देता, स्वतःच्या अस्तित्वाचे (अत्तभावाचे) अभिसंस्करण केल्यामुळे 'जीवित' असे म्हटले आहे.

‘‘එත්තකං කාලං අතික්කමිත්වා වුට්ඨහිස්සාමී’’ති ඛණපරිච්ඡෙදවතී සමාපත්ති ඛණිකසමාපත්ති. නිග්ගුම්බං නිජ්ජටං කත්වාති රූපසත්තකාරූපසත්තකවසෙන පවත්තියමානං විපස්සනාභාවනං සබ්බසො ඛිලවිරහෙන නිග්ගුම්බං, අබ්‍යාකුලතාය නිජ්ජටං කත්වා. මහාවිපස්සනාවසෙනාති පච්චෙකං සවිසෙසං විත්ථාරිතානං අට්ඨාරසාදීනං මහාවිපස්සනානං වසෙන විපස්සිත්වා සමාපන්නා යා සමාපත්ති, සා සුට්ඨු වික්ඛම්භෙති වෙදනං මහාබලවතාය පුබ්බාරම්මණස්ස, මහානුභාවතාය තථාපවත්තිතවිපස්සනාවීරියස්ස. යථා [Pg.472] නාමාතිආදිනා තස්ස නිදස්සනං දස්සෙති. වෙදනාති දුක්ඛවෙදනා. චුද්දසහාකාරෙහීති තස්සෙව සත්තකද්වයස්ස වසෙන වදති. සන්නෙත්වාති අන්තරන්තරා සමාපන්නජ්ඣානසමාපත්තිසම්භූතෙන විපස්සනාපීතිසිනෙහෙන තෙමෙත්වා. සමාපත්තීති ඵලසමාපත්ති.

'एवढा वेळ व्यतीत झाल्यावर मी समाधीतून उठेन' अशा प्रकारे काळाची मर्यादा असणारी समापत्ती म्हणजे 'क्षणिक समापत्ती' होय. 'निग्गुम्बं निज्जटं कत्वा' (झाडीझुडपे व गुंतागुंत दूर करून) म्हणजे रूपसप्तक आणि अरूपसप्तक यांच्याद्वारे चालणारी विपश्यना भावना सर्व प्रकारच्या अडथळ्यांच्या अभावामुळे 'निग्गुम्ब' (झाडी नसलेली) आणि व्याकुळता नसल्यामुळे 'निज्जट' (गुंता नसलेली) करून. 'महाविपश्यनेच्या द्वारे' म्हणजे स्वतंत्रपणे आणि विशेष विस्ताराने सांगितलेल्या अठरा प्रकारच्या महाविपश्यनांच्या द्वारे विपश्यना करून प्राप्त झालेली जी समापत्ती आहे, ती पूर्व आलंबनाच्या महाबलशालीपणामुळे आणि अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या विपश्यना-वीर्याच्या महाप्रभावामुळे वेदनेला पूर्णपणे दाबून टाकते. 'यथा नामा' इत्यादींद्वारे त्याचे उदाहरण दाखवले आहे. 'वेदना' म्हणजे दुःखवेदना. 'चौदा प्रकारांनी' म्हणजे त्याच दोन सप्तकांच्या आधारे सांगितले आहे. 'सन्नेत्वा' (भिजवून) म्हणजे वेळोवेळी प्राप्त केलेल्या ध्यान-समापत्तीतून उत्पन्न झालेल्या विपश्यना-प्रीतीरूपी स्नेहभावाने ओले करून. 'समापत्ती' म्हणजे फलसमापत्ती.

ගිලානා වුට්ඨිතොති ගිලානභාවතො වුට්ඨිතො. සරීරස්ස ගරුථද්ධභාවප්පත්ති මධුරකතාති ආහ – ‘‘සඤ්ජාතගරුභාවො සඤ්ජාතථද්ධභාවො’’ති. නානාකාරතොති පුරත්ථිමාදිභෙදතො. සතිපට්ඨානධම්මාති පුබ්බෙ අත්තනා භාවියමානා සතිපට්ඨානධම්මා. පාකටා න හොන්ති කායචිත්තානං අකම්මඤ්ඤතාය. තන්ති ධම්මාති පරියත්තිධම්මා න ඤායන්ති.

'गिलाणा वुट्ठितो' म्हणजे आजारपणातून बरे झालेले. शरीराला जडत्व आणि कडकपणा येणे म्हणजेच 'मधुरकता' (आजारपणामुळे आलेली शिथिलता), म्हणूनच म्हटले आहे – 'सञ्जातगरुभावो सञ्जातथद्धभावो' (जडत्व आणि कडकपणा उत्पन्न झालेला). 'नानाकारतो' म्हणजे पूर्व इत्यादी दिशांच्या भेदाने. 'सतिपट्ठानधम्मा' म्हणजे पूर्वी स्वतः आचरलेले सतिपट्ठान धर्म. काया आणि चित्त अकार्यक्षम झाल्यामुळे ते स्पष्ट होत नाहीत. 'तन्ति धम्मा' म्हणजे परियत्ति धर्म (बुद्धवचने) समजत नाहीत.

අනන්තරං අබාහිරන්ති ධම්මවසෙන පුග්ගලවසෙන ච අන්තරබාහිරං අකත්වා. එත්තකන්තිආදිනා වුත්තමෙවත්ථං විවරති. දහරකාලෙති අත්තනො දහරකාලෙ. න එවං හොතීති ‘‘අහං භික්ඛුසඞ්ඝං පරිහරිස්සාමී’’තිආදිකො මානතණ්හාමූලකො ඉස්සාමච්ඡරියානං පවත්තිආකාරො තථාගතස්ස න හොති, නත්ථෙව පගෙව තෙසං සමුච්ඡින්නත්තාති ආහ – ‘‘බොධිපල්ලඞ්කෙයෙවා’’තිආදි. පටිසඞ්ඛරණෙන වෙඨෙන මිස්සකෙන. මඤ්ඤෙති යථාවුත්තං පටිසඞ්ඛරණසඤ්ඤිතෙන වෙඨමිස්සකෙන විය ජරසකටං. අරහත්තඵලවෙඨෙනාති අරහත්තඵලසමාපත්තිසඤ්ඤිතෙන අත්ථභාවවෙඨෙන.

'अनन्तरं अबाधिरं' (आत किंवा बाहेर न ठेवता) म्हणजे धर्माच्या दृष्टीने आणि पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) दृष्टीने आत आणि बाहेर असा भेद न करता. 'एवढे' इत्यादी शब्दांद्वारे सांगितलेलाच अर्थ स्पष्ट केला आहे. 'दहरकाले' म्हणजे स्वतःच्या तरुण वयात. 'असे होत नाही' म्हणजे 'मी भिक्खू संघाचे परिपालन करीन' इत्यादी मान आणि तृष्णेवर आधारित असणारी ईर्ष्या व मत्सराची प्रवृत्ती तथागतांच्या ठिकाणी नसते; उलट ती आधीच पूर्णपणे नष्ट झालेली असते, म्हणूनच म्हटले आहे – 'बोधियपल्लङ्केयेव' (बोधीच्या आसनावरच) इत्यादी. दुरुस्ती आणि बांधणी यांच्या मिश्रणाने. 'मानो' (असे वाटते) म्हणजे वर सांगितल्याप्रमाणे दुरुस्ती आणि बांधणीने युक्त असलेल्या जुन्या गाडीप्रमाणे. 'अरहत्तफलवेठेना' म्हणजे अरहत्तफल-समापत्ती नावाच्या अस्तित्वाच्या (अत्तभावाच्या) बांधणीने.

ඵලසමාපත්තියා අධිප්පෙතත්තා ‘‘එකච්චානං වෙදනානන්ති ලොකියානං වෙදනාන’’න්ති වුත්තං. අත්තදීපාති එත්ථ අත්ත-සද්දෙන ධම්මො එව වුත්තො, ස්වායමත්ථො හෙට්ඨා විභාවිතො එව. නවවිධො ලොකුත්තරධම්මො වෙදිතබ්බො. සො හි චතූහි ඔඝෙහි අනජ්ඣොත්ථරණීයතො ‘‘දීපො’’ති වුත්තො. තමඅග්ගෙති තමයොගාභාවෙන සදෙවකස්ස ලොකස්ස අග්ගෙ. සබ්බෙසන්ති සබ්බෙසං සික්ඛාකාමානං. තෙ ‘‘ධම්මදීපා විහරථා’’ති වුත්තා චතුසතිපට්ඨානගොචරාව භික්ඛූ අග්ගෙ භවිස්සන්ති.

फलसमापत्ती अभिप्रेत असल्यामुळे 'एकच्चानं वेदनानं' म्हणजे 'लौकिक वेदनांचे' असे म्हटले आहे. 'अत्तदीपा' (स्वतःच स्वतःचे दीप व्हा) यामध्ये 'अत्त' (स्वतः) या शब्दाने 'धम्म' (धर्म) हाच सांगितला आहे, हा अर्थ खाली स्पष्ट केलाच आहे. नऊ प्रकारचा लोकोत्तर धर्म समजला पाहिजे. तो चार ओघांनी (प्रवाहांनी) बुडवला जाऊ शकत नसल्यामुळे त्याला 'दीप' (बेट/आश्रय) म्हटले आहे. 'तमअग्गे' म्हणजे अज्ञानाचा अंधकार नसल्यामुळे देवलोकासहित संपूर्ण जगात श्रेष्ठ. 'सब्बेसं' म्हणजे सर्व शिक्षाप्रिय (शिकण्याची इच्छा असणाऱ्या) लोकांमध्ये. ते 'धम्मदीपा विहरथ' (धर्मालाच दीप मानून विहार करा) असे म्हटलेले, चार सतिपट्ठानांच्या क्षेत्रात विहार करणारे भिक्खूच श्रेष्ठ ठरतील.

10. භික්ඛුනුපස්සයසුත්තවණ්ණනා

१०. भिक्खुनुपस्सयसुत्तवण्णना

376. කම්මට්ඨානකම්මිකාති කම්මට්ඨානමනුයුත්තා. විසෙසෙතීති විසෙසො, අතිසයො, ස්වායං පුබ්බාපරවිසෙසො උපාදායුපාදාය ගහෙතබ්බොති තං දස්සෙතුං ‘‘තත්ථා’’තිආදිමාහ.

३७६. 'कम्मट्ठानकम्मिका' म्हणजे कम्मट्ठनाचा (कर्मस्थानाचा) अभ्यास करणारे. 'विसेсеति' म्हणजे विशेष, अतिशय. हा पूर्व आणि उत्तर भागातील विशेष परस्पर संबंधांच्या आधारे ग्रहण केला पाहिजे, हे दर्शवण्यासाठी 'तत्थ' इत्यादी म्हटले आहे.

උප්පජ්ජති [Pg.473] කිලෙසපරිළාහොති කායෙ අසුභාදිවසෙන මනසිකාරං අදහන්තස්ස මනසිකාරස්ස වීථියං අපටිපන්නතා සුභාදිවසෙන කායාරම්මණො කිලෙසපරිළාහො ච උප්පජ්ජති. වීරියාරම්භස්ස අභාවෙන තස්මිං ආරම්මණෙ චෙතසො වා ලීනත්තං හොති, ගොචරජ්ඣත්තතො බහිද්ධා පුථුත්තාරම්මණෙ චිත්තං වික්ඛිපති. එවං කිලෙසපරිළාහෙ චාතිආදිනා තිවිධම්පි භාවනානුයොගස්ස කිලෙසවත්ථුභාවං උපාදාය සමුච්චයවසෙන අට්ඨකථායං වුත්තං. යස්මා පන තෙ පරිළාහලීනත්තවික්ඛෙපා එකජ්ඣං න පවත්තන්ති, තස්මා පාළියං ‘‘කායාරම්මණො වා’’තිආදිනා අනියමත්ථො වා-සද්දො ගහිතො. කිලෙසානුරඤ්ජිතෙනාති කිලෙසවිවණ්ණිතචිත්තෙන හුත්වා න වත්තිතබ්බං. කථං පන වත්තිතබ්බන්ති ආහ ‘‘කිස්මිඤ්චිදෙවා’’ති. න ච විතක්කෙති න ච විචාරෙතීති කිලෙසසහගතෙ විතක්කවිචාරෙ න පවත්තෙති. සුඛිතොති ඣානසුඛෙන සුඛිතො.

‘क्लेसपरिळाह (क्लेश-दाह) उत्पन्न होतो’ म्हणजे शरीरावर अशुभादी रूपाने मनसिकार (मनन) न करणाऱ्याच्या मनसिकाराच्या मार्गावर (वीथीमध्ये) प्रवृत्त न होणे, आणि शुभादी रूपाने काया-आरंभाने (शरीराच्या आलंबनाने) क्लेसपरिळाह उत्पन्न होतो. वीर्यारंभाच्या (प्रयत्नाच्या) अभावामुळे त्या आलंबनावर चित्ताचे लीनत्व (मंदी) होते, किंवा गोचराच्या (अध्यात्माच्या) बाहेर विविध बाह्य आलंबनांवर चित्त विक्षिप्त होते. अशा प्रकारे ‘क्लेसपरिळाह’ इत्यादींद्वारे तिन्ही प्रकारच्या भावनानुयोगाच्या क्लेशवस्तूभावाचा स्वीकार करून, समुच्चयाने अट्ठकथेमध्ये सांगितले आहे. परंतु, ज्याअर्थी ते परिळाह, लीनत्व आणि विक्षेप एकाच वेळी प्रवृत्त होत नाहीत, म्हणून पाळीमध्ये (पाठात) “कायारम्मणो वा” (किंवा शरीराचे आलंबन) इत्यादींमध्ये अनियम अर्थ दर्शवणारा ‘वा’ (किंवा) हा शब्द घेतला आहे. ‘किलेसानुरञ्जितेन’ (क्लेशाने रंजित झालेल्या) म्हणजे क्लेशाने विवर्ण (दूषित) झालेल्या चित्ताने राहू नये. तर मग कसे राहावे? हे सांगण्यासाठी “किस्मिञ्चिदेव” (कोणत्यातरी एका आलंबनावर) असे म्हटले आहे. ‘न च वितक्केति न च विचारेति’ (वितर्क करत नाही आणि विचार करत नाही) म्हणजे क्लेशाने युक्त असलेल्या वितर्क आणि विचारांना प्रवृत्त करत नाही. ‘सुखितो’ (सुखी) म्हणजे ध्यानसुखाने सुखी असलेला.

ඉමස්ස භික්ඛුනො භාවනා පවත්තාති සම්බන්ධො. යස්මා හි ඉමස්ස භික්ඛුනො තං මූලකම්මට්ඨානං පරිපන්ථෙ සති ඨපෙත්වා බුද්ධගුණාදිඅනුස්සරණෙන චිත්තං පසාදෙත්වා මූලකම්මට්ඨානභාවනා පවත්තා, තස්මා පණිධාය භාවනාති වුත්තන්ති සම්බන්ධො. අට්ඨපෙත්වාති චිත්තං අප්පවත්තෙත්වාති අත්ථො වෙදිතබ්බො. කම්මට්ඨානාදීනං තිණ්ණම්පි වසෙන අත්ථයොජනා සම්භවති. තෙනාහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි. සාරෙන්තො වියාති රථං වාහයන්තො විය. සමප්පමාණතො අට්ඨකාදිවසෙන සුතච්ඡිතං පක්ඛිපන්තො විය. සුඛෙනෙව කිලෙසානං ඔකාසං අදෙන්තො අන්තරා අසජ්ජන්තො අලග්ගන්තො. විපස්සනාචාරස්ස ආරද්ධවුත්තිතං අපරිපන්ථතඤ්ච දස්සෙන්තො ඔපම්මද්වයමාහ. බ්‍යාභඞ්ගියාති කාජදණ්ඩෙන. කිලෙසපරිළාහාදීනන්ති කිලෙසපරිළාහලීනත්තවික්ඛෙපානං.

‘या भिक्खूची भावना प्रवृत्त झाली’ असा संबंध आहे. कारण की, या भिक्खूचे ते मूळ कम्मट्ठान (कर्मस्थान) अंतराय (अडथळा) असताना बाजूला ठेवून, बुद्धगुणादींच्या अनुस्मरणाने चित्त प्रसन्न करून मूळ कम्मट्ठान-भावना प्रवृत्त झाली, म्हणून ‘प्रणिधान करून भावना’ असे म्हटले आहे, असा संबंध आहे. ‘अट्ठपेत्वा’ (न ठेवता) म्हणजे चित्त प्रवृत्त न करता, असा अर्थ समजला पाहिजे. कम्मट्ठान इत्यादी तिन्हींच्या आधारे अर्थाची योजना संभवते. म्हणूनच “तत्थ” (तेथे) इत्यादी म्हटले आहे. ‘सारेन्तो विय’ (सारथ्य करणाऱ्याप्रमाणे) म्हणजे रथ चालवणाऱ्याप्रमाणे. समप्रमाणात लाकूड इत्यादी व्यवस्थित तासून (रथात) घालणाऱ्याप्रमाणे. सुखानेच क्लेशांना वाव न देता, मध्येच न अडकता, न रेंगाळता. विपश्यनाचाराची आरब्धवृत्ती (प्रयत्नशीलता) आणि अडथळामुक्तता दर्शवण्यासाठी दोन उपमा दिल्या आहेत. ‘ब्याभङ्गिया’ म्हणजे कावडीच्या दांड्याने. ‘क्लेसपरिळाह आदींचे’ म्हणजे क्लेसपरिळाह, लीनत्व आणि विक्षेप यांचे.

ගුළඛණ්ඩාදීනීති ගුළඛණ්ඩසක්ඛරඛණ්ඩාදීනි උච්ඡුවිකාරභූතානි. ‘‘කායෙ කායානුපස්සී විහරාමී’’තිආදිවචනතො ‘‘පුබ්බභාගවිපස්සනා කථිතා’’ති වුත්තං.

‘गुळखंड आदी’ म्हणजे गुळाचे खडे, साखरेचे खडे इत्यादी ऊसाचे विकार (पदार्थ) होत. “काये कायानुपस्सी विहरामि” (कायेमध्ये कायानुपश्यना करत विहरतो) इत्यादी वचनावरून “पूर्वभाग-विपश्यना सांगितली आहे” असे म्हटले आहे.

අම්බපාලිවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अंबपालिवग्ग-वण्णना (अंबपालि वर्ग वर्णन) समाप्त झाली.

2. නාලන්දවග්ගො

२. नालंदवग्गो (नालंद वर्ग)

2. නාලන්දසුත්තවණ්ණනා

२. नालंदसुत्त-वण्णना (नालंद सूत्र वर्णन)

378. දුතියවග්ගෙ [Pg.474] පඨමසුත්තං හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා සුවිඤ්ඤෙය්‍යන්ති තං ලඞ්ඝිත්වා ‘‘දුතියෙ’’ති වුත්තං.

३७८. दुसऱ्या वर्गातील पहिले सूत्र खाली सांगितलेल्या पद्धतीने सहज समजण्यासारखे असल्याने, ते वगळून “दुसऱ्यामध्ये” असे म्हटले आहे.

භිය්‍යතරො අභිඤ්ඤාතොති සම්බොධියා සෙට්ඨතරොති අභිලක්ඛිතො. භිය්‍යතරාභිඤ්ඤොති සබ්බසත්තෙසු අධිකතරපඤ්ඤො. තෙනාහ ‘‘උත්තරිතරඤාණො’’ති. සම්මා අනවසෙසතො බුජ්ඣති එතෙනාති සම්බොධීති ආහ – ‘‘සම්බොධියන්ති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙ’’ති. නිප්පදෙසා ගහිතාති අනවසෙසා බුද්ධගුණා ගහිතා අග්ගමග්ගසිද්ධියාව භගවතො සබ්බගුණානං සිද්ධත්තා. න කෙවලඤ්ච බුද්ධානං, අථ ඛො අග්ගසාවකපච්චෙකබුද්ධානම්පි තංතංගුණසමිජ්ඣනං අග්ගමග්ගාධිගමෙනෙවාති දස්සෙන්තො ‘‘ද්වෙපි අග්ගසාවකා’’තිආදිමාහ.

‘भिय्यतरो अभिञ्ञातो’ (अधिक प्रख्यात) म्हणजे संबोधीच्या दृष्टीने श्रेष्ठतर म्हणून चिन्हांकित केलेला. ‘भिय्यतरामितो’ (अधिक प्रज्ञावान) म्हणजे सर्व प्राण्यांमध्ये अधिक प्रज्ञा असलेला. म्हणूनच “उत्तरीतर-ज्ञान असलेला” (अधिक श्रेष्ठ ज्ञान असलेला) असे म्हटले आहे. ज्याच्याद्वारे पूर्णपणे आणि निरवशेषपणे जाणले जाते ती ‘संबोधी’ होय, म्हणून “संबोधीमध्ये म्हणजे सब्बञ्ञुतञ्ञाणामध्ये (सर्वज्ञता-ज्ञानामध्ये)” असे म्हटले आहे. ‘निप्पदेसा गहिता’ (निरवशेषपणे ग्रहण केले) म्हणजे निरवशेष बुद्धगुण ग्रहण केले आहेत, कारण अग्रमागाच्या (अर्हतमार्गाच्या) सिद्धीनेच भगवंतांचे सर्व गुण सिद्ध होतात. आणि केवळ बुद्धांचेच नव्हे, तर अग्रश्रावक आणि प्रत्येकबुद्धांच्या त्या-त्या गुणांची समृद्धी देखील अग्रमागाच्या प्राप्तीनेच होते, हे दर्शवण्यासाठी “दोन्ही अग्रश्रावक” इत्यादी म्हटले आहे.

අපරො නයො – පසන්නොති ඉමිනා පසාදස්ස වත්තමානතා දීපිතාති උප්පන්නසද්ධොති ඉමිනාපි සද්ධාය පච්චුප්පන්නතා පකාසිතාති ආහ – ‘‘එවං සද්දහාමීති අත්ථො’’ති. අභිජානාති අභිමුඛභාවෙන සබ්බඤ්ඤෙය්‍යං ජානාතීති අභිඤ්ඤො, භිය්‍යො අධිකො අභිඤ්ඤොති භිය්‍යොභිඤ්ඤො. සො එව අතිසයවචනිච්ඡාවසෙන භිය්‍යොභිඤ්ඤතරොති වුත්තොති ආහ – ‘‘භිය්‍යතරො අභිඤ්ඤාතො’’ති. දුතියවිකප්පෙ පන අභිජානාතීති අභිඤ්ඤා, අභිවිසිට්ඨා පඤ්ඤා. භිය්‍යො අභිඤ්ඤා එතස්සාති භිය්‍යොභිඤ්ඤො, සො එව අතිසයවචනිච්ඡාවසෙන භිය්‍යොභිඤ්ඤතරො. ස්වායං අස්ස අතිසයො අභිඤ්ඤාය භිය්‍යොභාවකතොති ආහ – ‘‘භිය්‍යතරාභිඤ්ඤො වා’’ති. සම්බුජ්ඣති එතායාති සම්බොධි, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං අග්ගමග්ගඤාණඤ්ච. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණපදට්ඨානඤ්හි අග්ගමග්ගඤාණං, අග්ගමග්ගඤාණපදට්ඨානඤ්ච සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං සම්බොධි නාම. තත්ථ පධානවසෙන තදත්ථදස්සනෙ පඨමවිකප්පො, පදට්ඨානවසෙන දුතියවිකප්පො. කස්මා පනෙත්ථ අරහත්තමග්ගඤාණස්සෙව ගහණං, නනු හෙට්ඨිමානිපි භගවතො මග්ගඤාණානි සවාසනමෙව යථාසකං පටිපක්ඛවිධමනවසෙන පවත්තානි. සවාසනප්පහානඤ්හි ඤෙය්‍යාවරණප්පහානන්ති? සච්චමෙතං, තං පන අපරිපුණ්ණං පටිපක්ඛවිධමනස්ස විප්පකතභාවතොති ආහ ‘‘අරහත්තමග්ගඤාණෙ වා’’ති. සබ්බන්ති සම්මාසම්බුද්ධෙන අධිගන්තබ්බං සබ්බං.

दुसरा प्रकार (नय) - ‘पसन्नो’ (प्रसन्न) याने प्रसादाची वर्तमानता दर्शवली आहे, आणि ‘उप्पन्नसद्धो’ (उत्पन्न श्रद्धा असलेला) याने देखील श्रद्धेची वर्तमानता प्रकाशित केली आहे, म्हणून “अशी श्रद्धा ठेवतो, असा अर्थ आहे” असे म्हटले आहे. जो अभिमुख भावाने सर्व ज्ञेय गोष्टी जाणतो तो ‘अभिज्ञ’ होय, आणि ‘भिय्यो’ म्हणजे अधिक अभिज्ञ तो ‘भिय्योभिज्ञ’ होय. तोच अतिशयोक्तीच्या इच्छेमुळे ‘भिय्योभिज्ञतर’ असा म्हटला आहे, म्हणून “भिय्यतरो अभिञ्ञातो” असे म्हटले आहे. दुसऱ्या विकल्पात (पर्यायात) तर, ‘अभिजानाति’ (जाणतो) म्हणजे ‘अभिज्ञा’ (विशिष्ट प्रज्ञा) होय. ज्याची अभिज्ञा अधिक आहे तो ‘भिय्योभिज्ञ’ होय, आणि तोच अतिशयोक्तीच्या इच्छेमुळे ‘भिय्योभिज्ञतर’ होतो. हा त्याचा अतिशय अभिज्ञेच्या अधिकतेमुळे आहे, म्हणून “भिय्यतरामितो वा” (किंवा अधिक प्रज्ञावान) असे म्हटले आहे. जिच्याद्वारे सम्यक ज्ञान प्राप्त होते ती ‘संबोधी’ होय, म्हणजेच सब्बञ्ञुतञ्ञाण (सर्वज्ञता-ज्ञान) आणि अग्रमाग-ज्ञान (अर्हतमार्ग-ज्ञान). कारण सर्वज्ञता-ज्ञानाचे पदस्थान (कारण) अग्रमाग-ज्ञान आहे, आणि अग्रमाग-ज्ञानाचे पदस्थान सर्वज्ञता-ज्ञान आहे, याला ‘संबोधी’ म्हणतात. त्यामध्ये प्रधानतेच्या आधारे त्या अर्थाचे दर्शन घडवण्यात पहिला विकल्प आहे, आणि पदस्थानाच्या आधारे दुसरा विकल्प आहे. येथे केवळ अरहत्तमाग-ज्ञानाचेच (अर्हतमार्ग-ज्ञानाचेच) ग्रहण का केले आहे? भगवंतांचे खालचे (पूर्व) मार्ग-ज्ञान देखील वासनेसह आपापल्या प्रतिपक्षाचा नाश करण्याच्या रूपाने प्रवृत्त झाले नव्हते काय? वासनेसह प्रहाण (त्याग) करणे म्हणजेच ज्ञेयावरण (ज्ञानावरील आवरण) दूर करणे होय ना? हे सत्य आहे, परंतु प्रतिपक्षाचा नाश करण्याचे कार्य अपूर्ण राहिल्यामुळे “किंवा अरहत्तमाग-ज्ञानामध्ये” असे म्हटले आहे. ‘सब्बं’ (सर्व) म्हणजे सम्यक्संबुद्धाने प्राप्त करण्यायोग्य सर्व काही.

ඛාදනීයානං [Pg.475] උළාරතා සාතරසානුභාවෙනාති ආහ ‘‘මධුරෙ ආගච්ඡතී’’ති. පසංසාය උළාරතා විසිට්ඨභාවෙනාති ආහ – ‘‘සෙට්ඨෙ’’ති. ඔභාසස්ස උළාරතා මහන්තභාවෙනාති වුත්තං – ‘‘විපුලෙ’’ති. උසභස්ස අයන්ති ආසභී, ඉධ පන ආසභී වියාති ආසභී. තෙනාහ – ‘‘උසභස්ස වාචාසදිසී’’ති. යෙන ගුණෙන සා තංසදිසා, තං දස්සෙතුං ‘‘අචලා අසම්පවෙධී’’ති වුත්තං. යතො කුතොචි අනුස්සවනං අනුස්සවො. විජ්ජාට්ඨානාදීසු කතපරිචයානං ආචරියානං තං තං අත්ථං ඤාපෙන්තී පවෙණී ආචරියපරම්පරා. කෙවලං අත්තනො මතියා ‘‘ඉති කිර එවං කිරා’’ති පරිකප්පනා ඉතිකිරා. පිටකස්ස ගන්ථස්ස සම්පදානතො භූතතො තස්ස ගහණං පිටකසම්පදානං. යථාසුතානං අත්තානං ආකාරස්ස පරිවිතක්කනං ආකාරපරිවිතක්කො. තථෙවස්ස ‘‘එවමෙත’’න්ති දිට්ඨියා නිජ්ඣානක්ඛමනං දිට්ඨිනිජ්ඣානක්ඛන්ති. ආගමාධිගමෙහි විනා කෙවලං අනුස්සුතතො තක්කමග්ගං නිස්සාය තක්කනං තක්කො. අනුමානවිධිං නිස්සාය ගහණං නයග්ගාහො. යස්මා බුද්ධවිසයෙ ඨත්වා භගවතො අයං ථෙරස්ස චොදනා ථෙරස්ස ච සො අවිසයො, තස්මා ‘‘පච්චක්ඛතො ඤාණෙන පටිවිජ්ඣිත්වා වියා’’ති වුත්තං. සීහනාදො වියාති සීහනාදො. තංසදිසතා චස්ස සෙට්ඨභාවෙන, සො චෙත්ථ එවං වෙදිතබ්බොති දස්සෙන්තො ‘‘සීහනාදො’’තිආදිමාහ. උන්නාදයන්තෙනාති අසනිසදිසං කරොන්තෙන.

खाद्यांची भव्यता (उळारता) ही चवदार रसाच्या अनुभवामुळे आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'मधुरतेमध्ये येते' (मधुरे आगच्छती). प्रशंसेची भव्यता ही विशिष्टतेमुळे आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'श्रेष्ठ' (सेट्ठे). प्रकाशाची भव्यता ही मोठेपणामुळे आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'विपुल' (विपुले). बैलाची (ऋषभाची) ती 'आसभी' (ऋषभी), पण येथे 'आसभी' सारखी म्हणून 'आसभी'. म्हणूनच म्हटले आहे - 'बैलाच्या (ऋषभाच्या) वाणीसारखी' (उसभस्स वाचासदइसी). ज्या गुणामुळे ती त्याच्यासारखी आहे, ते दर्शवण्यासाठी 'अचल आणि अकंपित' (अचला असम्पवेधी) असे म्हटले आहे. कुठूनतरी ऐकणे म्हणजे 'अनुस्सव' (अनुश्रुती). विद्यास्थानांमध्ये परिचय असलेल्या आचार्यांची त्या त्या अर्थाची माहिती देणारी परंपरा म्हणजे 'आचरियपरम्परा' (आचार्यपरंपरा). केवळ स्वतःच्या बुद्धीने 'असे म्हणतात, तसे म्हणतात' अशी कल्पना करणे म्हणजे 'इतिकिरा' (ऐतिह्य). पिटक ग्रंथाच्या परंपरेने प्राप्त झाल्यामुळे त्याचे ग्रहण करणे म्हणजे 'पिटकसम्पदान' (पिटकपरंपरा). ऐकलेल्या गोष्टींच्या आकाराचा (प्रकाराचा) स्वतः विचार करणे म्हणजे 'आकारपरिवितक्क' (तर्कवितर्क). तसेच 'हे असेच आहे' या दृष्टीने विचार करून स्वीकारणे म्हणजे 'दिट्ठिनिज्झानक्खन्ति' (दृष्टिनिध्यानक्षान्ती). आगम आणि अधिगमाशिवाय केवळ ऐकलेल्या गोष्टीवरून तर्काच्या मार्गाचा अवलंब करून विचार करणे म्हणजे 'तक्क' (तर्क). अनुमानाच्या पद्धतीचा अवलंब करून ग्रहण करणे म्हणजे 'नयग्गाहो' (नयग्राह). ज्याअर्थी बुद्धविषयात राहून भगवंतांना केलेली ही थेरांची (स्थविरांची) विचारणा थेरांच्या कक्षेबाहेरची (अविषय) आहे, म्हणून 'प्रत्यक्ष ज्ञानाने भेदून गेल्यासारखे' (पच्चक्खतो ञाणेन पटिविज्झित्वा विय) असे म्हटले आहे. सिंहाच्या गर्जनेसारखी म्हणून 'सीहनाद' (सिंहनाद). आणि त्याची त्याच्याशी समानता श्रेष्ठत्वामुळे आहे, हे येथे अशा प्रकारे जाणावे हे दर्शवण्यासाठी 'सीहनादो' इत्यादी म्हटले आहे. 'उन्नादयन्तेन' म्हणजे विजेच्या कडकडाटासारखा आवाज करत.

අනුයොගදාපනත්ථන්ති අනුයොගං සොධාපෙතුං. විමද්දක්ඛමඤ්හි සීහනාදං නදන්තො අත්ථතො අනුයොගං සොධෙති නාම, අනුයුජ්ඣන්තො ච නං සොධාපෙති නාම. දාතුන්ති සොධෙතුං. කෙචි ‘‘දානත්ථ’’න්ති අත්ථං වදන්ති, තං න යුත්තං. න හි යො සීහදානං නදති, සො එව තත්ථ අනුයොගං දෙතීති යුජ්ජති. නිඝංසනන්ති විමද්දනං. ධමමානන්ති තාපයමානං. තාපනඤ්චෙත්ථ ගග්ගරියා ධම්මාපනසීසෙන වදති.

'अनुयोगदापनत्थं' म्हणजे प्रश्नाचे/परीक्षेचे शुद्धीकरण करणे (अनुयोग सोधापेतुं). कारण, वादविवादाला तोंड देणारा सिंहनाद गर्जणारा पुरुष अर्थाच्या दृष्टीने प्रश्नाचे शुद्धीकरण करतो आणि प्रश्न विचारणारा त्याचे शुद्धीकरण करवून घेतो. 'दातुं' म्हणजे शुद्ध करणे. काही लोक 'दानत्थं' (दानाच्या अर्थाने) असा अर्थ सांगतात, ते योग्य नाही. कारण जो सिंहनाद गर्जतो, तोच तिथे प्रश्न (अनुयोग) देतो, हे जुळत नाही. 'निघंसनं' म्हणजे घासणे किंवा मर्दन करणे (विमद्दनं). 'धममानं' म्हणजे तापवणे (तापयमानं). आणि येथे तापवणे हे भात्याच्या फुंकण्याच्या संदर्भाने म्हटले आहे.

සබ්බෙ තෙති සබ්බෙ තෙ අතීතෙ නිරුද්ධෙ සම්මාසම්බුද්ධෙ. තෙනෙතං දස්සෙති – යෙ තෙ අහෙසුං අතීතමද්ධානං තව අභිනීහාරතො ඔරං සම්මාසම්බුද්ධා, තෙසං තාව සාවකඤාණගොචරෙ ධම්මෙ පරිච්ඡින්දන්තො මාරාදයො විය ච බුද්ධානං ලොකියචිත්තාචාරං ත්වං ජානෙය්‍යාසි. යෙ පන තෙ අබ්භතීතා, තතො පරතො ඡින්නවටුමා ඡින්නපපඤ්චා පරියාදින්නවට්ටා සබ්බදුක්ඛවීතිවත්තා සම්මාසම්බුද්ධා, තෙසං සබ්බෙසම්පි තව සාවකඤාණස්ස [Pg.476] අවිසයභූතෙ ධම්මෙ කථං ජානිස්සසීති. තෙනාති සම්බොධිසඞ්ඛාතෙන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණපදට්ඨානෙන අරහත්තමග්ගඤාණෙන. එවංසීලාති තාදිසසීලා. සමාධිපක්ඛාති සමාධි ච සමාධිපක්ඛා ච සමාධිපක්ඛා එකදෙසසරූපෙකසෙසනයෙන. තත්ථ සමාධිපක්ඛාති වීරියසතියො තදනුගුණා ච ධම්මා වෙදිතබ්බා. ඣානසමාපත්තීසු යෙභුය්‍යෙන විහාරවොහාරො, ඣානසමාපත්තියො සමාධිප්පධානාති වුත්තං ‘‘සමාධිපක්ඛානං ධම්මානං ගහිතත්තා විහාරො ගහිතො’’ති.

'सब्बे ते' (ते सर्व) म्हणजे ते सर्व भूतकाळातील, परिनिर्वाण पावलेले सम्यक्संबुद्ध होत. याद्वारे हे दर्शवले आहे की - जे भूतकाळात तुमच्या संकल्पाच्या (अभिनीहार) अलीकडे सम्यक्संबुद्ध झाले, त्यांच्या श्रावकज्ञानाच्या कक्षेत येणाऱ्या धर्मांचे आकलन करून, मार इत्यादींप्रमाणे बुद्धांच्या लौकिक चित्ताच्या आचरणाला तुम्ही कदाचित जाणू शकाल. परंतु जे अत्यंत भूतकाळात होऊन गेले, ज्यांचे मार्ग नष्ट झाले आहेत, प्रपंच नष्ट झाले आहेत, संसारचक्र संपले आहे आणि जे सर्व दुःखांच्या पलीकडे गेले आहेत, अशा सर्व सम्यक्संबुद्धांच्या, तुमच्या श्रावकज्ञानाच्या कक्षेबाहेर असलेल्या धर्मांना तुम्ही कसे जाणणार? 'तेन' (त्याद्वारे) म्हणजे संबोधी नावाच्या, सर्वज्ञताज्ञानाचे अधिष्ठान असलेल्या अर्हत् मार्गज्ञानाने. 'एवंसीला' म्हणजे तशा शील असणारे. 'समाधिपक्खा' म्हणजे समाधी आणि समाधीचे पक्ष (अंग), एकदेश-सरूप-एकशेष नियमाने 'समाधिपक्खा' असे म्हटले आहे. त्यामध्ये 'समाधिपक्खा' म्हणजे वीर्य (उत्साह), स्मृती आणि त्यांचे अनुकूल असणारे धर्म जाणावेत. ध्यान आणि समापत्तींमध्ये बहुतांश करून 'विहार' असा व्यवहार होतो. ध्यान-समापत्ती या समाधीप्रधान असतात, म्हणून म्हटले आहे - 'समाधीच्या पक्षातील धर्मांचे ग्रहण केल्यामुळे विहार ग्रहण केला आहे.'

යථා පන හෙට්ඨා ගහිතාපි සමාධිපඤ්ඤා පටිපක්ඛතො විමුත්තත්තා විමුච්චන-සඞ්ඛාත-කිච්චවිසෙස-දස්සනවසෙන විමුත්තිපරියායෙන පුන ගහිතා ‘‘එවංවිමුත්තා’’ති, එවං දිබ්බවිහාරො දිබ්බවිහාරවිසෙසදස්සනවසෙන පුන ගහිතො ‘‘එවංවිහාරී’’ති, තස්මා සබ්බෙසං සමාපත්තිවිහාරානං වසෙනෙත්ථ අත්ථො යුජ්ජතීති දට්ඨබ්බං. විමුත්තීති සඞ්ඛං ගච්ඡන්ති විමුච්චිත්ථාති කත්වා. එස නයො සෙසෙසුපි. පටිප්පස්සද්ධන්තෙති පටිප්පස්සම්භනොසාපනෙන. සබ්බකිලෙසෙහි නිස්සටත්තා අසංසට්ඨත්තා විමුත්තත්තා ච නිස්සරණවිමුත්ති නිබ්බානං.

परंतु ज्याप्रमाणे खाली आधी ग्रहण केलेली देखील समाधी आणि प्रज्ञा ही विरोधी घटकांपासून मुक्त झाल्यामुळे, 'विमुच्चन' (मुक्त होणे) नावाच्या विशेष कार्याच्या दर्शनाच्या आधारे विमुक्तीच्या पर्यायाने पुन्हा 'एवंविमुत्ता' (अशा प्रकारे मुक्त झालेले) म्हणून ग्रहण केली आहे, त्याचप्रमाणे दिव्यविहार हा दिव्यविहाराच्या विशेष दर्शनाच्या आधारे पुन्हा 'एवंविहारी' (अशा प्रकारे विहार करणारे) म्हणून ग्रहण केला आहे. म्हणून, येथे सर्व समापत्ती-विहारांच्या आधारे अर्थ लावणे योग्य आहे, असे समजावे. 'विमुत्ती' (विमुक्ती) अशी संज्ञा प्राप्त करतात, कारण ते मुक्त झाले आहेत. हाच नियम उर्वरित पदांनाही लागू होतो. 'पटिप्पस्सद्धन्ते' म्हणजे शांत होणे किंवा उपशम पावणे (प्रतिप्रश्रब्धी). सर्व क्लेशांमधून बाहेर पडल्यामुळे, अलिप्त राहिल्यामुळे आणि मुक्त झाल्यामुळे 'निस्सरणविमुत्ती' (निःसरण विमुक्ती) म्हणजेच 'निब्बान' (निर्वाण) होय.

අනාගතබුද්ධානං පනාති පන-සද්දො විසෙසත්ථජොතනො. තෙන අතීතෙසු තාව ඛන්ධානං භූතපුබ්බත්තා තත්ථ සියා ඤාණස්ස සවිසයෙ ගති, අනාගතෙසු පන සබ්බසො අසඤ්ජාතෙසු කථන්ති ඉමමත්ථං ජොතෙති. තෙනාහ ‘‘අනාගතාපී’’තිආදි. ‘‘අත්තනො චෙතසා පරිච්ඡින්දිත්වා විදිතා’’ති කස්මා වුත්තං? නනු අතීතානාගතෙ සත්තාහෙ එව පවත්තං චිත්තං චෙතොපරියඤාණස්ස විසයො, න තතො පරන්ති? නයිදං චෙතොපරියඤාණකිච්චවසෙන වුත්තං, අථ ඛො පුබ්බෙනිවාසඅනාගතංසඤාණානං වසෙන වුත්තං, තස්මා නායං දොසො. විදිතට්ඨානෙ න කරොති සික්ඛාපදෙනෙව තාදිසස්ස පටික්ඛෙපස්ස පටික්ඛිත්තත්තා සෙතුඝාතතො ච. කථං පන ථෙරො ද්වයසම්භවෙ පටික්ඛෙපමෙව අකාසි, න විභජ්ජ බ්‍යාකාසීති ආහ ‘‘ථෙරො කිරා’’තිආදි. පාරං පරියන්තං මිනොතීති පාරමී, සා එව ඤාණන්ති පාරමිඤාණං, සාවකානං පාරමිඤාණං සාවකපාරමිඤාණං. තස්මිං සාවකානං උක්කංසපරියන්තගතෙ ජානනෙ නායමනුයොගො, අථ ඛො සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙ සබ්බඤ්ඤුතාය ජානනෙ. කෙචි පන ‘‘සාවකපාරමිඤාණෙති සාවකපාරමිඤාණවිසයෙ’’ති අත්ථං වදන්ති, තථා සෙසපදෙසුපි. සීල…පෙ… සමත්ථන්ති සීලසමාධිපඤ්ඤාවිමුත්තිඤාණසඞ්ඛාතානං කාරණානං [Pg.477] ජානනසමත්ථං. බුද්ධසීලාදයො හි බුද්ධානං බුද්ධකිච්චස්ස පරෙහි එතෙ බුද්ධාති ජානනස්ස ච කාරණං.

'अनागतबुद्धानं पन' मधील 'पन' हा शब्द विशेष अर्थ दर्शवणारा आहे. याद्वारे, भूतकाळातील स्कंध पूर्वी अस्तित्वात असल्यामुळे तिथे ज्ञानाची आपल्या विषयात गती असू शकते, परंतु भविष्यकाळात जे पूर्णपणे उत्पन्नच झालेले नाहीत, त्यांच्या बाबतीत कसे? हा अर्थ तो स्पष्ट करतो. म्हणूनच 'अनागतापि' (भविष्यातील देखील) इत्यादी म्हटले आहे. 'स्वतःच्या चित्ताने जाणून घेऊन जाणले' (अत्तनो चेतसा परिच्छिन्दित्वा विदिता) असे का म्हटले आहे? भूतकाळ आणि भविष्यकाळातील केवळ सात दिवसांतच प्रवृत्त झालेले चित्त हे 'चेतोपरियञाण' (परचित्तज्ञान) चे विषय असते, त्यापलीकडचे नाही, असे नाही का? हे चेतोपरियज्ञानाच्या कार्याच्या संदर्भाने म्हटलेले नाही, तर 'पुब्बेनिवासञाण' (पूर्वनिवासज्ञान) आणि 'अनागतंसञाण' (अनागतज्ञान) यांच्या संदर्भाने म्हटले आहे, म्हणून यात कोणताही दोष नाही. ज्ञात ठिकाणी तो तसे करत नाही, कारण शिक्षापदानेच (नियमानेच) अशा प्रकारच्या निषेधाचा निषेध केला आहे आणि तो मर्यादांचा भंग करणारा (सेतुघात) ठरतो. परंतु दोन्ही गोष्टींची शक्यता असताना थेरांनी केवळ निषेधच का केला, त्याचे वर्गीकरण करून स्पष्टीकरण का दिले नाही? यावर म्हणतात - 'थेरो किरा' (असे म्हणतात की थेर...) इत्यादी. जे पार (मर्यादा/पलीकडचा तीर) किंवा पर्यन्त (सीमा) मोजते ती 'पारमी' (पारमिता) होय, आणि तीच ज्ञान म्हणजे 'पारमिञाण' (पारमिताज्ञान) होय. श्रावकांचे पारमिताज्ञान म्हणजे 'सावकपारमिञाण' (श्रावकपारमिताज्ञान) होय. श्रावकांच्या त्या उत्कृष्ट सीमेपर्यंत पोहोचलेल्या ज्ञानाच्या बाबतीत हा प्रश्न (अनुयोग) नाही, तर सर्वज्ञताज्ञानाच्या आणि सर्वज्ञतेने जाणण्याच्या बाबतीत आहे. परंतु काही लोक 'सावकपारमिञाणे' म्हणजे 'श्रावकपारमिताज्ञानाच्या विषयात' असा अर्थ सांगतात, आणि उर्वरित पदांमध्येही तसेच आहे. 'सील...पे... समत्थं' म्हणजे शील, समाधी, प्रज्ञा आणि विमुक्तीज्ञान नावाच्या कारणांना जाणण्यास समर्थ असणे. कारण बुद्धांचे शील इत्यादी हे बुद्धांच्या बुद्धकार्याचे आणि इतरांनी 'हे बुद्ध आहेत' असे जाणण्याचे कारण असते.

අනුමානඤාණං විය සංසයට්ඨිතං අහුත්වා ඉදමිදන්ති යථාසභාවතො ඤෙය්‍යං ධාරෙති නිච්ඡිනොතීති ධම්මො, පච්චක්ඛඤාණන්ති ආහ ‘‘ධම්මස්ස පච්චක්ඛතො ඤාණස්සා’’ති. අනුඑතීති අන්වයොති ආහ ‘‘අනුයොගං අනුගන්ත්වා’’ති. පච්චක්ඛසිද්ධඤ්හි අත්ථං අනුගන්ත්වා අනුමානඤාණස්ස පවත්ති ‘‘දිට්ඨෙන අදිට්ඨස්ස අනුමාන’’න්ති වෙදිතබ්බා. විදිතෙ වෙදකම්පි ඤාණං අත්ථතො විදිතමෙව හොතීති ‘‘අනුමානඤාණං නයග්ගාහො විදිතො’’ති වුත්තං. විදිතොති විද්ධො පටිලද්ධො, අධිගතොති අත්ථො. අප්පමාණොති අපරිමාණො මහාවිසයත්තා. තෙනාහ ‘‘අපරියන්තො’’ති. තෙනාති අපරියන්තත්තා. තෙන වා අපරියන්තෙන ඤාණෙන. එතෙන ථෙරො යං යං අනුමෙය්‍යමත්ථං ඤාතුකාමො හොති, තත්ථ තත්ථ තස්ස අසඞ්ගමප්පටිහතං අනුමානඤාණං පවත්තෙතීති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘සො ඉමිනා’’තිආදි. තත්ථ ඉමිනාති ඉමිනා කාරණෙන.

अनुमानज्ञान हे संशयात न राहता 'हे हे आहे' अशा प्रकारे स्वभावतः ज्ञेयाला धारण करते, निश्चित करते म्हणून तो 'धम्म' आहे, प्रत्यक्ष ज्ञानाला उद्देशून म्हटले आहे: 'धम्माच्या प्रत्यक्ष ज्ञानाचे'. 'अनुसरण करतो' म्हणून 'अन्वय' (अनुगामी), म्हणून म्हटले आहे: 'अनुयोगाचे (अभ्यासाचे) अनुसरण करून'. कारण प्रत्यक्षसिद्ध अर्थाचे अनुसरण करून अनुमानज्ञानाची जी प्रवृत्ती होते, तिला 'दृष्टावरून अदृष्टाचे अनुमान' असे जाणावे. ज्ञात झाल्यावर जाणणारे ज्ञानही अर्थतः ज्ञातच होते, म्हणून 'अनुमानज्ञान आणि नयाचा स्वीकार ज्ञात झाला' असे म्हटले आहे. 'विदित' म्हणजे विद्ध (प्राप्त), प्रतिलब्ध (मिळवलेला), अधिगत (प्राप्त झालेला) असा अर्थ आहे. 'अप्पमाण' (अप्रमाण) म्हणजे अपरिमाण (अमर्याद), कारण त्याचा विषय मोठा (महाविषय) आहे. म्हणूनच म्हटले आहे: 'अपरीयंत' (असीम). 'तेन' म्हणजे अपरीयंत असल्यामुळे. किंवा त्या अपरीयंत ज्ञानाने. याद्वारे थेरांनी ज्या ज्या अनुमेय अर्थाला जाणण्याची इच्छा केली, तिथे तिथे त्यांचे आसक्तीरहित आणि अप्रतिहत अनुमानज्ञान प्रवृत्त होते, हे दर्शवितात. म्हणूनच म्हटले आहे: 'तो याने' इत्यादी. तिथे 'इमिना' म्हणजे या कारणाने.

පාකාරස්ස ථිරභාවං උද්ධමුද්ධං ආපෙතීති උද්ධාපං, පාකාරමූලං. ආදි-සද්දෙන පාකාරද්වාරබන්ධපරිඛාදීනං සඞ්ගහො වෙදිතබ්බො. පච්චන්තෙ භවං පච්චන්තිමං. පණ්ඩිතදොවාරිකට්ඨානියං කත්වා ථෙරො අත්තානං දස්සෙතීති දස්සෙන්තො ‘‘එකද්වාරන්ති කස්මා ආහා’’ති චොදනං සමුට්ඨාපෙසි.

भिंतीची (प्राकाराची) स्थिरता वरवर आणते म्हणून ते 'उद्धाप' म्हणजे प्राकाराचे मूळ (पाया). 'आदि' शब्दाने प्राकाराचे द्वार, तटबंदी, खंदक इत्यादींचा संग्रह समजावा. सीमेवर असणारे ते 'पच्चन्तिम' (सीमावर्ती). स्वतःला चतुर द्वारपालाच्या स्थानी ठेवून थेरांनी स्वतःला दर्शविताना, 'एकच द्वार असे का म्हटले?' असा प्रश्न उपस्थित केला.

යස්සා පඤ්ඤාය වසෙන පුරිසො පණ්ඩිතොති වුච්චති, තං පණ්ඩිච්චන්ති ආහ – ‘‘පණ්ඩිච්චෙන සමන්නාගතො’’ති. තංතංඉතිකත්තබ්බතාසු ඡෙකභාවො බ්‍යත්තභාවො වෙය්‍යත්තියං. මෙධති අඤ්ඤාණං හිංසති විධමතීති මෙධා, සා එතස්ස අත්ථීති මෙධාවී. ඨානෙ ඨානෙ උප්පත්ති එතිස්සා අත්ථීති ඨානුප්පත්තිකා, ඨානසො උප්පජ්ජනපඤ්ඤා. අනුපරියායන්ති එතෙනාති අනුපරියායො, සො එව පථොති අනුපරියායපථො, පරිතො පාකාරස්ස අනුයායනමග්ගො. පාකාරභාගා සම්බන්ධිතබ්බා එත්ථාති පාකාරසන්ධි, පාකාරස්ස ඵුල්ලිතපදෙසො. සො පන හෙට්ඨිමන්තෙන ද්වින්නම්පි ඉට්ඨකානං විගමෙන එවං වුච්චතීති ආහ – ‘‘ද්වින්නං ඉට්ඨකානං අපගතට්ඨාන’’න්ති. ඡින්නට්ඨානන්ති ඡින්නභින්නපදෙසං, ඡින්නට්ඨානං වා. තඤ්හි ‘‘විවර’’න්ති වුච්චති. කීලිට්ඨන්ති මලීනං. උපතාපෙන්තීති කිලෙසපරිළාහෙන සන්තාපෙන්ති. විබාධෙන්තීති පීළෙන්ති. උප්පන්නාය පඤ්ඤාය නීවරණෙහි න කිඤ්චි කාතුං සක්කාති ආහ ‘‘අනුප්පන්නාය පඤ්ඤාය උප්පජ්ජිතුං න දෙන්තී’’ති. තස්මාති පච්චයූපඝාතෙන [Pg.478] උප්පජ්ජිතුං අප්පදානතො. චතූසු සතිපට්ඨානෙසු සුට්ඨු ඨපිතචිත්තාති චතුබ්බිධායපි සතිපට්ඨානභාවනාය සම්මදෙව ඨපිතචිත්තා අප්පිතචිත්තා. යථාසභාවෙන භාවෙත්වාති යාථාවතො සම්මදෙව යථා පටිපක්ඛා සමුච්ඡිජ්ජන්ති, එවං භාවෙත්වා.

ज्या प्रज्ञेच्या बळावर माणसाला 'पंडित' म्हटले जाते, त्याला 'पांडित्य' म्हटले आहे - 'पांडित्याने युक्त'. त्या त्या कर्तव्यकर्मांमध्ये चतुर असणे, स्पष्ट असणे म्हणजे 'वैयत्त्य' (चातुर्य). जे अज्ञानाचा नाश करते, त्याला नष्ट करते ते 'मेधा' (बुद्धी), ती ज्याच्याकडे आहे तो 'मेधावी'. प्रसंगाप्रसंगी (योग्य स्थानी) जिची उत्पत्ती होते ती 'ठाणुप्पत्तिका' (स्थानोत्पत्तिक प्रज्ञा), म्हणजे प्रसंगावधान राखून उत्पन्न होणारी प्रज्ञा. ज्याच्याद्वारे सभोवताली फिरतात तो 'अनुपरियाय', तोच मार्ग म्हणजे 'अनुपरियायपथ', प्राकाराच्या (भिंतीच्या) सभोवताली फिरण्याचा मार्ग. जिथे प्राकाराचे भाग जोडले जातात ती 'प्राकारसंधी' (भिंतीचा सांधा), प्राकाराचा तळा गेलेला किंवा उघडलेला भाग. तो खालच्या बाजूने दोन विटांच्या दूर होण्याने असा म्हटला जातो, म्हणून म्हटले आहे - 'दोन विटांच्या दूर जाण्याची जागा'. 'छिन्नट्ठान' म्हणजे छिन्नभिन्न झालेला प्रदेश किंवा तुटलेली जागा. त्यालाच 'विवर' (छिद्र/खिंडार) असे म्हटले जाते. 'कीलिट्ठ' म्हणजे मलीन. 'उपतापेन्ति' म्हणजे क्लेशांच्या परिदाहाने (तापाने) संतप्त करतात. 'विबाधेन्ति' म्हणजे पीडा देतात. प्रज्ञा उत्पन्न झाल्यावर नीवरणांद्वारे काहीही केले जाऊ शकत नाही, म्हणून म्हटले आहे: 'अनुत्पन्न प्रज्ञेला उत्पन्न होऊ देत नाहीत'. 'तस्मा' (त्यामुळे) म्हणजे प्रत्ययांचा (कारणांचा) उपघात करून उत्पन्न होऊ न दिल्यामुळे. 'चार सतिपट्ठानांमध्ये चांगल्या प्रकारे चित्त स्थापित केलेले' म्हणजे चारही प्रकारच्या सतिपट्ठान भावनेमध्ये चांगल्या प्रकारे चित्त स्थापित केलेले, एकाग्र केलेले. 'यथास्वभावाने भावना करून' म्हणजे यथार्थपणे, चांगल्या प्रकारे, ज्यायोगे प्रतिपक्ष (विरोधी धर्म) समूळ नष्ट होतील, अशा प्रकारे भावना करून.

පුරිමනයෙ සතිපට්ඨානානි බොජ්ඣඞ්ගා ච මිස්සකා අධිප්පෙතාති තතො අඤ්ඤථා වත්තුං ‘‘අපිචෙත්ථා’’තිආදි වුත්තං. මිස්සකාති සමථවිපස්සනාමග්ගවසෙන මිස්සකා. ‘‘චතූසු සතිපට්ඨානෙසු සුප්පතිට්ඨිතචිත්තාති පඨමං වුත්තත්තා සතිපට්ඨානෙසු විපස්සනං ගහෙත්වා සත්ත බොජ්ඣඞ්ගෙ යථාභූතං භාවෙත්වාති වුත්තත්තා මග්ගපරියාපන්නානංයෙව ච නෙසං නිප්පරියායබොජ්ඣඞ්ගභාවතො තෙසු ච අධිගතමෙව හොතීති බොජ්ඣඞ්ගෙ මග්ගො ච සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණඤ්චාති ගහිතෙ සුන්දරො පඤ්හො භවෙය්‍යා’’ති මහාසිවත්ථෙරො ආහ. න පනෙවං ගහිතං පොරාණෙහීති අධිප්පායො. ඉතීති වුත්තප්පකාරපරාමසනං. ථෙරොති සාරිපුත්තත්ථෙරො.

पूर्व नियमात सतिपट्ठान आणि बोज्झंग हे मिश्रित अभिप्रेत आहेत, म्हणून त्याहून वेगळे सांगण्यासाठी 'अपि चेत्थ' (आणि येथे देखील) इत्यादी म्हटले आहे. 'मिसका' (मिश्रित) म्हणजे समथ आणि विपस्सना मार्गाच्या दृष्टीने मिश्रित. 'चार सतिपट्ठानांमध्ये सुप्रतिष्ठित चित्त असलेले, असे प्रथम म्हटल्यामुळे सतिपट्ठानांमध्ये विपस्सना ग्रहण करून, सात बोज्झंगांची यथाभूत भावना करून, असे म्हटल्यामुळे आणि मार्गात समाविष्ट असलेल्यांचाच तो निप्परियाय (मुख्य) बोज्झंगभाव असल्यामुळे, आणि त्यांच्यामध्ये ते अधिगतच (प्राप्तच) होते, म्हणून बोज्झंग, मार्ग आणि सब्बञ्ञुताज्ञान (सर्वज्ञताज्ञान) ग्रहण केले असता सुंदर प्रश्न होईल,' असे महासिव थेर म्हणाले. परंतु पोराणांनी (प्राचीन आचार्यांनी) असे ग्रहण केले नाही, असा अभिप्राय आहे. 'इति' म्हणजे वर सांगितलेल्या प्रकारचा परामर्श घेणे. 'थेरो' म्हणजे सारिपुत्त थेर.

තත්ථාති තෙසු පච්චන්තනගරාදීසු. නගරං විය නිබ්බානං තදත්ථිකෙහි උපගන්තබ්බතො උපගතානඤ්ච පරිස්සයරහිතසුඛාධිගමට්ඨානතො. පාකාරො විය සීලං තදුපගතානං පරිතො ආරක්ඛභාවතො. අනුපරියායපථො විය හිරී සීලපාකාරස්ස අධිට්ඨානභාවතො. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘පරියායපථොති ඛො භික්ඛු හිරියා එතං අධිවචන’’න්ති. ද්වාරං විය අරියමග්ගො නිබ්බානනගරප්පවෙසනෙ අඤ්ජසභාවතො. පණ්ඩිතදොවාරිකො විය ධම්මසෙනාපති නිබ්බානනගරං පවිට්ඨපවිසනකානං සත්තානං සල්ලක්ඛණතො. දින්නොති දාපිතො, සොධිතොති අත්ථො. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

'तत्थ' (तिथे) म्हणजे त्या सीमावर्ती नगरादींमध्ये. नगराप्रमाणे निब्बान (निर्वाण) आहे, कारण मुमुक्षूंनी तिथे पोहोचायचे असते आणि तिथे पोहोचलेल्यांना उपद्रवरहित सुखाची प्राप्ती होण्याचे ते स्थान आहे. प्राकाराप्रमाणे (तटबंदीप्रमाणे) शील आहे, कारण त्यात आश्रय घेतलेल्यांचे ते सभोवताली रक्षण करते. अनुपरियायपथाप्रमाणे (प्रदक्षिणा मार्गाप्रमाणे) 'हिरी' (लज्जा) आहे, कारण ती शीलरूपी प्राकाराचा आधार आहे. कारण असे म्हटले आहे - 'हे भिक्खू, परियायपथ हे हिरीचेच नाव आहे.' द्वाराप्रमाणे अरियमग्ग (आर्य मार्ग) आहे, कारण तो निब्बाननगरात प्रवेश करण्याचा सरळ मार्ग आहे. चतुर द्वारपालाप्रमाणे धम्मसेनापती (सारिपुत्त) आहेत, कारण ते निब्बाननगरात प्रवेश केलेल्या आणि प्रवेश करणाऱ्या प्राण्यांचे निरीक्षण करतात. 'दिन्न' म्हणजे दिलेला, शोधित (तपासलेला) असा अर्थ आहे. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

3. චුන්දසුත්තවණ්ණනා

३. चुन्दसुत्तवण्णना (चुन्द सूत्राचे स्पष्टीकरण)

379. පුබ්බෙ සාවත්ථිතො වෙළුවගාමස්ස ගතත්තා වුත්තං ‘‘ආගතමග්ගෙනෙව පටිනිවත්තන්තො’’ති. සත්තන්නන්ති උපසෙනො, රෙවතො, ඛදිරවනියො, චුන්දො, සමණුද්දෙසො අහන්ති චතුන්නං, චාලා, උපචාලා, සීසූපචාලාති, තිස්සන්නන්ති ඉමෙසං සත්තන්නං අරහන්තානං. නත්ථි නු ඛොති එත්ථාපි ‘‘ඔලොකෙන්තො’’ති ආනෙත්වා සම්බන්ධො සීහාවලොකනඤායෙන. භවිස්සන්ති මෙ වත්තාරො හරිතුං නාසක්ඛීති සම්බන්ධො. ඉදං දානි පච්ඡිමදස්සනන්ති භූතකථනමත්තං, න තත්ථ සාලයතාදස්සනං යථා තථාගතස්ස වෙසාලියා නික්ඛමිත්වා නාගාපලොකිතං.

३७९. पूर्वी सावत्थीहून वेळुवगामाकडे गेल्यामुळे 'ज्या मार्गाने आले त्याच मार्गाने परत फिरताना' असे म्हटले आहे. 'सात जणांचे' म्हणजे उपसेन, रेवत खदिरवनिय, चुन्द, आणि 'श्रमणोद्देश (सामणेर) मी स्वतः' या चार पुरुषांचे, आणि चाला, उपचाला, सीसूपचाला या तीन स्त्रियांचे, अशा या सात अरहंतांचे. 'नाही काय?' येथे देखील 'पाहत असताना' (ओलोकेंतो) हा शब्द आणून सिंहावलोकन न्यायाने संबंध जोडला जातो. 'माझे निंदक असतील, जे हिरावून घेण्यास असमर्थ ठरले' असा संबंध आहे. 'हे आता शेवटचे दर्शन आहे' हे केवळ घडलेल्या गोष्टीचे कथन आहे, तिथे आसक्तीचे दर्शन नाही, जसे तथागतांनी वेसालीहून निघताना हत्तीसारखे वळून पाहिले (नागापलोकित) होते.

තස්ස [Pg.479] තස්ස විසෙසස්ස අධිට්ඨානවසෙනෙව ඉද්ධිභෙදදස්සනං ඉද්ධිවිකුබ්බනං. සීහස්ස විජම්භනාදිවසෙන කීළිත්වා නාදසදිසී අයං ධම්මකථාති වුත්තං ‘‘සීහවිකීළිතො ධම්මපරියායො’’ති. ගමනකාලො මය්හන්තීති එත්ථ ඉති-සද්දො පරිසමාපනෙ. තෙන ථෙරෙන යථාරම්භස්ස වචනපබන්ධස්ස සමාපිතභාවං ජොතෙති. එස නයො සෙසෙසුපි එදිසෙසු සබ්බට්ඨානෙසු. යුගන්ධරාදයො පරිභණ්ඩපබ්බතාති වෙදිතබ්බා. එකප්පහාරෙනෙවාති එකප්පහාරෙන ඉව. ස්වායං ඉව-සද්දො න සක්කොමීති එත්ථ ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බො.

त्या त्या विशेषाच्या अधिष्ठानाच्या बळावरच ऋद्धीच्या विविध प्रकारांचे प्रदर्शन करणे म्हणजे 'ऋद्धिविकुब्बन' (ऋद्धीचे प्राकट्य). सिंहाच्या जांभई देणे इत्यादी क्रीडेनंतरच्या गर्जनेसारखी ही धम्मकथा आहे, म्हणून 'सिंहविक्रीडित धम्मपरियाय' असे म्हटले आहे. 'माझ्या जाण्याची वेळ झाली आहे' यामध्ये 'इति' शब्द समाप्ती दर्शवतो. याद्वारे थेरांनी जसा प्रारंभ केला होता, तसा त्या वचनप्रबंधाचा (भाषणाचा) समारोप केल्याचे स्पष्ट होते. हाच नियम इतरही अशा सर्व ठिकाणी लागू होतो. युगंधर इत्यादी पर्वत हे 'परिभंड पर्वत' (वेढणारे पर्वत) म्हणून जाणावेत. 'एकप्पहारेनेव' म्हणजे एकाच प्रहाराने जणू काही. तो हा 'इव' (जणू) शब्द 'मी असमर्थ आहे' येथे आणून जोडला पाहिजे.

පටිපාදෙස්සාමීති ඨිතකායං පටිපාදෙස්සාමි. පත්ථනාකාලෙ අනොමදස්සිස්ස භගවතො වචනසුතානුසාරෙන ඤාණෙන දිට්ඨමත්තතං සන්ධාය ‘‘තං පඨමදස්සන’’න්ති වුත්තං. ධාරෙතුං අසක්කොන්තී ගුණසාරං. එස මග්ගොති එසො ජාතානං සත්තානං මරණනිට්ඨිතො පන්ථො. පුනපි එවංභාවිනො නාම සඞ්ඛාරාති සඞ්ඛාරා නාම එවංභාවිනො, මරණපරියොසානාති අත්ථො. එත්තකන්ති එත්තකං කාලං. සඞ්කඩ්ඪිත්වා සංහරිත්වා. මුඛං පිධායාති මුඛං ඡාදෙත්වා. අග්ඝිකසතානීති මකුළඞ්කුරචෙතියසතානි.

‘पटिपादेस्सामि’ (मी मार्गदर्शन करीन) म्हणजे उभे राहिलेल्या शरीराला मार्गदर्शन करीन. प्रार्थनेच्या वेळी अनोमदस्सी भगवंतांचे वचन ऐकल्यानुसार ज्ञानाने केवळ पाहिलेल्या स्थितीला उद्देशून ‘ते प्रथम दर्शन’ (तं पठमदस्सनं) असे म्हटले आहे. गुणांचे सार धारण करण्यास असमर्थ असलेली. ‘हा मार्ग आहे’ (एस मग्गो) म्हणजे हा जन्मलेल्या प्राण्यांचा मरणात शेवट होणारा मार्ग आहे. ‘पुन्हा असेच होणारे संस्कार आहेत’ म्हणजे संस्कार हे असेच होणारे आहेत, ज्यांचा शेवट मरणात होतो, असा अर्थ आहे. ‘एवढा’ (एत्तकं) म्हणजे एवढा काळ. ‘संकड्ढित्वा’ म्हणजे गोळा करून (संहरित्वा). ‘मुखं पिधाय’ म्हणजे तोंड झाकून. ‘अग्घिकसतानि’ म्हणजे शेकडो मुकुल-अंकुर चैत्य (कलिकांच्या आकाराचे स्तूप).

පුරිමදිවසෙති අතීතදිවසෙ. යස්මා ධම්මසෙනාපතිනො අරහත්තප්පත්තදිවසෙයෙව සත්ථු සාවකසන්නිපාතො අහොසි, තස්මා ‘‘පූරිතසාවකසන්නිපාතො එස භික්ඛූ’’ති වුත්තං. පඤ්ච ජාතිසතානීති භුම්මත්ථෙ, අච්චන්තසංයොගෙ වා උපයොගවචනං.

‘पुरिमदिवसे’ (पूर्वीच्या दिवशी) म्हणजे गेलेल्या दिवशी (अतीतदिवशी). ज्या अर्थी धम्मसेनापतींच्या (सारिपुत्तांच्या) अरहंतपद प्राप्तीच्या दिवशीच शास्त्यांचा (बुद्धांचा) श्रावक-संनिपात (श्रावकांचा मेळावा) झाला होता, म्हणून ‘हा भिक्खू पूर्ण श्रावक-संनिपात असलेला आहे’ (पूरितसावकसन्निपातो एस भिक्खू) असे म्हटले आहे. ‘पाचशे जन्म’ (पञ्च जातिसतानि) हे सप्तमीच्या अर्थात किंवा अत्यंत संयोगाच्या अर्थात द्वितीया विभक्तीचे वचन आहे.

කළොපිහත්ථොති විලීවමයභාජනහත්ථො. ‘‘චම්මමයභාජනහත්ථො’’ති ච වදන්ති. පුරන්තරෙති නගරමජ්ඣෙ. වනෙති අරඤ්ඤෙ.

‘कळोपिहत्थो’ म्हणजे बांबूच्या किंवा वेताच्या टोपलीसारखे भांडे हातात असलेला. काही जण ‘कातड्याचे भांडे हातात असलेला’ असेही म्हणतात. ‘पुरंतरे’ म्हणजे नगराच्या मध्यभागी. ‘वने’ म्हणजे अरण्यात.

ඔසක්කනාකාරවිරහිතොති ධම්මදෙසනාය සඞ්කොචහෙතුවිරහිතො. විසාරදොති සාරදවිරහිතො. ධම්මොජන්ති ධම්මරසං, ඔජවන්තං දෙසනාධම්මන්ති අත්ථො. ධම්මභොගන්ති ධම්මපරිභොගං, පරෙහි සද්ධිං සංවිභජනවසෙන පවත්තං ධම්මසම්භොගන්ති දෙසනාධම්මමෙව වදති. තෙන වුත්තං ‘‘උභයෙනපි ධම්මපරිභොගොව කථිතො’’ති.

‘ओसक्कनाकारविरहितो’ (मागे हटण्याच्या भावापासून रहित) म्हणजे धम्मदेशना करताना संकोच करण्याच्या कारणापासून रहित. ‘विशारद’ (विसारदो) म्हणजे भीती किंवा संकोचापासून रहित. ‘धम्मोजं’ म्हणजे धम्मरस, ओजस्वी देशना-धम्म असा अर्थ आहे. ‘धम्मभोगं’ म्हणजे धम्माचा उपभोग, इतरांसोबत वाटून घेण्याच्या स्वरूपात प्रवृत्त झालेला धम्मसंभोग; याने देशना-धम्मालाच सांगितले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘दोन्हींद्वारे धम्माचा उपभोगच (धम्मपरिभोग) सांगितला आहे’.

පියායිතබ්බතො පියෙහි. මනස්ස වඩ්ඪනතො මනාපෙහි. ජාතියාති ඛත්තියාදිජාතියා. නානාභාවො අසහභාවො විසුංභාවො. අඤ්ඤථාභාවො අඤ්ඤථත්තං. සරීරන්ති රූපධම්මකායසඞ්ඛාතං සරීරං. රූපකායෙ [Pg.480] හි භිජ්ජන්තෙ භිජ්ජන්තෙව. සො භිජ්ජෙය්‍යාති සො මහන්තතරො ඛන්ධො භිජ්ජෙය්‍ය.

‘प्रियांपासून’ (पियेहि) म्हणजे प्रेम करण्यायोग्य असलेल्यांपासून. ‘मनापांपासून’ (मनापेहि) म्हणजे मनाला आनंद देणाऱ्यांपासून. ‘जातीने’ (जातिया) म्हणजे क्षत्रिय इत्यादी जातीने. ‘नानाभाव’ (नानाभावो) म्हणजे एकत्र न राहणे, वेगळे होणे. ‘अन्यथाभाव’ (अञ्ञथाभावो) म्हणजे बदलणे (दुसऱ्या अवस्थेत जाणे). ‘शरीर’ (सरीरं) म्हणजे रूपधम्म आणि काय या संज्ञेने ओळखले जाणारे शरीर. कारण रूपकाय नष्ट होत असताना नष्टच होतो. ‘तो नष्ट व्हावा’ (सो भिज्जेय्य) म्हणजे तो मोठा स्कंध नष्ट व्हावा.

දක්ඛිණදිසං ගතොති දක්ඛිණදිසාමුඛෙ පවත්තො. මහාඛන්ධො වියාති මහන්තො සාරවන්තො සාඛාඛන්ධො විය. සාඛඛන්ධා හි දිසාභිමුඛපවත්තාකාරා, මූලඛන්ධො පන උද්ධමුග්ගතො. සොළසන්නං පඤ්හානන්ති සොළසන්නං අපරාපරියපවත්තනියානං අත්ථානං. ඤාතුං ඉච්ඡිතො හි අත්ථො පඤ්හො.

‘दक्षिण दिशेला गेलेला’ (दक्खिणदिसं गतो) म्हणजे दक्षिण दिशेकडे प्रवृत्त झालेला. ‘मोठ्या स्कंधाप्रमाणे’ (महाखन्धो विय) म्हणजे मोठ्या, सारयुक्त फांदीच्या स्कंधाप्रमाणे (फांदीच्या भागाप्रमाणे). कारण फांद्यांचे स्कंध हे दिशांकडे प्रवृत्त होणाऱ्या आकाराचे असतात, तर मुख्य खोड (मूलस्कंध) वरच्या दिशेने वाढलेले असते. ‘सोळा प्रश्नांचे’ (सोळसन्नं पञ्हानं) म्हणजे एकामागून एक प्रवृत्त होणाऱ्या सोळा अर्थांचे (विषयांचे). कारण जाणण्याची इच्छा असलेला अर्थ म्हणजेच ‘प्रश्न’ होय.

4-5. උක්කචෙලසුත්තාදිවණ්ණනා

४-५. उक्कचेलसुत्त इत्यादींचे वर्णन (अट्ठकथा)

380-381. අමාවසුපොසථෙති අමාවසිඋපොසථෙ, කාලපක්ඛඋපොසථෙති අත්ථො. පුරිමනයෙනෙවාති අනන්තරසුත්තෙ වුත්තනයෙනෙව.

३८०-३८१. ‘अमावसुपोसथे’ म्हणजे अमावस्येचा उपोसथ, कृष्णपक्षातील उपोसथ असा अर्थ आहे. ‘पूर्वीच्या पद्धतीनुसारच’ (पुरिमनयेनेव) म्हणजे लगेचच आधीच्या सुत्तात सांगितलेल्या पद्धतीनुसारच.

6. උත්තියසුත්තවණ්ණනා

६. उत्तियसुत्ताचे वर्णन (अट्ठकथा)

382. මච්චුධෙය්‍යස්සාති මච්චුනො පවත්තිට්ඨානස්ස.

३८२. ‘मच्चुधेय्यस्स’ म्हणजे मृत्यूच्या प्रवृत्तीच्या स्थानाचे (मृत्यूच्या क्षेत्राचे).

8. බ්‍රහ්මසුත්තවණ්ණනා

८. ब्रह्मसुत्ताचे वर्णन (अट्ठकथा)

384. තස්මිං කාලෙති පඨමාභිසම්බොධියං. භික්ඛුයෙව නත්ථි ධම්මචක්කස්ස අප්පවත්තිතත්තා, භික්ඛුයෙව භික්ඛුලක්ඛණයොගතො. එකකො මග්ගො, න ද්වෙධාපථභූතොති එකමග්ගො, තං එකමග්ගං. ජාතියා ඛයො වට්ටදුක්ඛස්ස අන්තභූතොති ජාතික්ඛයන්තො, නිබ්බානං, තං දිට්ඨත්තා ජාතික්ඛයන්තදස්සීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

३८४. ‘त्या वेळी’ (तस्मिं काले) म्हणजे प्रथम संबोधीच्या (ज्ञानप्राप्तीच्या) वेळी. धम्मचक्र प्रवृत्त न झाल्यामुळे तेथे भिक्खूच नव्हते, कारण भिक्खूच्या लक्षणांशी युक्त असणारा भिक्खूच (तेव्हा नव्हता). एकच मार्ग, जो दुहेरी मार्ग नाही, तो ‘एकमार्ग’ (एकमग्गो), त्या एकमार्गाला. जन्माचा क्षय हा संसारदुःखाचा अंत आहे, म्हणून ‘जातीचा क्षयांत’ (जातिक्खयंतो) म्हणजे निर्वाण; ते पाहिले असल्यामुळे ‘जातीचा क्षयांत पाहणारा’ (जातिक्खयंतदस्सी), असा येथे अर्थ समजला पाहिजे.

9. සෙදකසුත්තවණ්ණනා

९. सेदकसुत्ताचे वर्णन (अट्ठकथा)

385. අයං තස්ස ලද්ධීති අයං ඉදානි වුච්චමානා තස්ස ආචරියස්ස ලද්ධි. තතො අනාමෙන්තොති යෙන වංසො නමති, තෙන කායං අනාමෙන්තො. තථා නමන්තො හි පතිත්වා චුණ්ණවිචුණ්ණං හොති. තන්ති කායං, තං වංසං වා. ආකඩ්ඪෙන්තො වියාති නමිතට්ඨානතො පරභාගෙන ආකඩ්ඪෙන්තො විය. එකතොභාගියං කත්වාති යථාවුත්තං සතිං සූපට්ඨිතං [Pg.481] කත්වා ඔනතං විය කත්වා. තථා කරණං පන තථා වාතූපත්ථම්භගාහාපනෙනාති ආහ – ‘‘වාතූපත්ථම්භං ගාහාපෙත්වා’’ති. තඤ්ච සතියා තදත්ථං උපට්ඨානෙනාති වුත්තං ‘‘සතිං සූපට්ඨිතං කත්වා’’ති. නිච්චලොව නිසීදන්තො අන්තෙවාසී ආචරියං රක්ඛති, එත්තකං ආචරියස්ස ලද්ධිවසෙන වුත්තං. ‘‘ආචරියො වංසං සුග්ගහිතං ගණ්හන්තො’’තිආදි සබ්බං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව.

३८५. ‘ही त्याची धारणा आहे’ (अयं तस्स लद्धी) म्हणजे आता सांगितली जाणारी ही त्या आचार्यांची धारणा (मत) आहे. ‘त्यानंतर न वाकवता’ (ततो अनामेन्तो) म्हणजे ज्याने बांबू वाकतो, त्याने शरीराला न वाकवता. कारण तसे वाकणारा खाली पडून चक्काचूर होतो. ‘त्याला’ (तं) म्हणजे शरीराला किंवा त्या बांबूला. ‘ओढल्यासारखे’ (आकड्ढन्तो विय) म्हणजे वाकलेल्या ठिकाणाहून दुसऱ्या बाजूने ओढल्यासारखे. ‘एका बाजूला करून’ (एकतोभागियं कत्वा) म्हणजे सांगितल्याप्रमाणे सती (स्मृती) चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित करून, वाकल्यासारखे करून. तसे करणे म्हणजे तशा प्रकारे वायूच्या आधाराला ग्रहण करवून, म्हणून म्हटले आहे – ‘वायूचा आधार ग्रहण करवून’ (वातूपत्थम्भं गाहापेत्वा). आणि ते स्मृतीच्या त्या अर्थाने प्रस्थापित होण्याने होते, म्हणून ‘सती चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित करून’ (सतिं सूपट्ठितं कत्वा) असे म्हटले आहे. निश्चलपणे बसूनच अंतेवासी (शिष्य) आचार्यांचे रक्षण करतो, हे एवढे आचार्यांच्या धारणेनुसार म्हटले आहे. ‘आचार्य बांबूला चांगल्या प्रकारे पकडतात’ इत्यादी सर्व खाली (पूर्वी) सांगितलेल्या पद्धतीनुसारच आहे.

‘‘අත්තානමෙව රක්ඛතී’’ති ඉදං අත්තනො රක්ඛණං පධානං කත්වා වුත්තං, න අන්තෙවාසිකන්ති අවධාරණඵලං. අත්තරක්ඛාය පනෙත්ථ සිජ්ඣමානාය අන්තෙවාසිකරක්ඛාපි සිද්ධා එව හොතීති. දුතියපක්ඛෙපි එසෙව නයො. සො තත්ථ ඤායොති යා අත්තනො එව රක්ඛා, සා අත්ථතො පරරක්ඛාපි හොතීති අයමෙත්ථ ඤායො යුත්තප්පයොගො. අනුවඩ්ඪියාති යථාවඩ්ඪිතස්ස අනුඅනුවඩ්ඪියා. එතෙන පටිලද්ධසම්පයුත්තපමොදනාකාරො දස්සිතොති ආහ – ‘‘සපුබ්බභාගාය මුදිතායාති අත්ථො’’ති. ආසෙවනායාතිආදීනි පදානි අනුදයතාපරියොසානානි (යස්මා සතිපට්ඨානං සෙවන්තස්ස සිද්ධං අත්තනො ච පරස්ස ච රක්ඛණං පකාසෙන්ති, තස්මා) – ‘‘අත්තානං, භික්ඛවෙ, රක්ඛිස්සාමීති සතිපට්ඨානං සෙවිතබ්බ’’න්තිආදි වුත්තං.

‘स्वतःचेच रक्षण करतो’ (अत्तानेमेव रक्खति) हे स्वतःच्या रक्षणाला प्राधान्य देऊन म्हटले आहे, अंतेवासीच्या (शिष्याच्या) रक्षणाला नाही, हा या अवधारणाचा (निश्चयाचा) निष्कर्ष आहे. परंतु येथे स्वतःचे रक्षण सिद्ध झाले असता, अंतेवासीचे रक्षणही सिद्ध होतेच. दुसऱ्या पक्षातही हाच नियम आहे. ‘तो तेथे न्याय आहे’ (सो तत्थ ञायो) म्हणजे जे स्वतःचेच रक्षण आहे, ते अर्थतः दुसऱ्याचे रक्षणही होते, हा येथे न्याय (योग्य तर्क) आहे. ‘अनुवड्ढिया’ म्हणजे जशी वाढ झाली आहे तशी अनुक्रमे वाढ होणे. याद्वारे प्राप्त झालेल्या संप्रयुक्त प्रमदाचा (आनंदाचा) प्रकार दर्शविला आहे, म्हणून म्हटले आहे – ‘सपुब्बभागा मुदिता (पूर्वभागासह असलेली मुदिता) असा अर्थ आहे’. ‘आसेवनाय’ (सेवन केल्याने) इत्यादी शब्द अनुकंपा (कारुण्य) या शेवटापर्यंतचे आहेत (ज्या अर्थी सतिपट्ठानाचे सेवन करणाऱ्याला स्वतःचे आणि दुसऱ्याचे रक्षण सिद्ध होते असे ते प्रकाशित करतात, म्हणून) – ‘भिक्खूंनो, स्वतःचे रक्षण करीन या हेतूने सतिपट्ठानाचे सेवन करावे’ इत्यादी म्हटले आहे.

10. ජනපදකල්‍යාණීසුත්තවණ්ණනා

१०. जनपदकल्याणिसुत्ताचे वर्णन (अट्ठकथा)

386. ජනපදස්මිං කල්‍යාණීති සකලජනපදෙ භද්දා රූපසම්පත්තියා සික්ඛාසම්පත්තියා ච සුන්දරා සෙට්ඨා. රූපසම්පත්ති ච නාම සබ්බසො රූපදොසාභාවෙන රූපගුණපාරිපූරියා හොතීති තදුභයං දස්සෙතුං ‘‘ඡසරීරදොසරහිතා පඤ්චකල්‍යාණසමන්නාගතා’’ති වුත්තං. තං දුවිධම්පි විවරන්තො ‘‘සා හී’’තිආදිමාහ. පඤ්චකල්‍යාණසමන්නාගතාති පඤ්චවිධසරීරගුණසම්පදාහි සමන්නාගතා. නාතිදීඝා නාතිරස්සාති පමාණමජ්ඣිමා දීඝතරප්පමාණා න හොති, න අතිරස්සා, ලකුණ්ඩකරූපා න හොති. නාතිකිසාති අතිවිය කිසථද්ධමංසලොහිතා දිස්සමානා අට්ඨිසරීරා ජාලසරීරා න හොති. නාතිථූලාති භාරියමංසා මහොදරා න හොති. නාතිකාළා නාච්චොදාතාති අතිවිය කාළවණ්ණා ඣාමඞ්ගාරො විය[Pg.482], දධිතක්කාදීහි පමජ්ජිතමත්තකංසලොහවණ්ණා න හොති. මනුස්සලොකෙ තාදිසියා රූපසම්පත්තියා අභාවතො අතික්කන්තා මනුස්සවණ්ණං. යථා පමාණයුත්තා, එවං ආරොහපරිණාහයොගතො ච පරෙසං පසාදාවහා නාතිදීඝතාදයො. එවං මනුස්සානං දිබ්බරූපතාසම්පත්තීපීති වුත්තං ‘‘අප්පත්තා දිබ්බවණ්ණ’’න්ති. එත්ථ ච නාතිදීඝනාතිරස්සතාවචනෙන ආරොහසම්පත්ති වුත්තා උබ්බෙධෙන පාසාදිකභාවතො. කිසථූලදොසාභාවවචනෙන පරිණාහසම්පත්ති වුත්තා. උභයෙනපි සණ්ඨානසම්පදා විභාවිතා, නාතිකාළතාවචනෙන වණ්ණසම්පත්ති වුත්තා විවණ්ණතාභාවතො. පියඞ්ගුසාමාති පරිණතපියඞ්ගුපුප්ඵසදිසසරීරනිභාසා. මුඛපරියොසානන්ති අධරොට්ඨමාහ. අයං යථාවුත්තා සරීරවණ්ණසම්පත්ති. අස්සාති ජනපදකල්‍යාණියා. ඡවිකල්‍යාණතා ඡවිසම්පත්තිහෙතුකත්තා තස්සා. එස නයො සෙසෙසුපි. නඛා එව පත්තසදිසතාය නඛපත්තානි.

३८६. जनपदकल्याणी म्हणजे संपूर्ण जनपदातील (देशातील) रूपसंपत्तीने आणि शिक्षणसंपत्तीने (कला-कौशल्याने) सुंदर व श्रेष्ठ स्त्री. रूपसंपत्ती म्हणजे सर्व प्रकारे रूपातील दोषांचा अभाव असणे आणि रूपाच्या गुणांची परिपूर्णता असणे; हे दोन्ही दर्शवण्यासाठी 'सहा शारीरिक दोषांनी रहित आणि पाच कल्याणांनी (पंचकल्याण) युक्त' असे म्हटले आहे. या दोन्ही प्रकारांचे विवरण करताना 'सा ही' (ती खरोखर) इत्यादी म्हटले आहे. 'पंचकल्याणसमन्नागता' म्हणजे पाच प्रकारच्या शारीरिक गुणसंपत्तीने युक्त. 'नातिदीघा नातिरस्सा' (फार उंच नाही, फार बुटकी नाही) म्हणजे मध्यम प्रमाणाची; ती अतिशय उंच नसते आणि अतिशय बुटकी किंवा ठेंगू नसते. 'नातिकिसा' (फार कृश नाही) म्हणजे अतिशय कृश, मांस व रक्त सुकलेली, हाडांचा सांगाडा दिसणारी किंवा शिरांचे जाळे दिसणारी नसते. 'नातित्थूला' (फार स्थूल नाही) म्हणजे जड मांस असलेली किंवा मोठे पोट असलेली नसते. 'नातिकाळा नाच्चोदाता' (अतिशय काळी नाही, अतिशय गोरी नाही) म्हणजे कोळशासारखी अतिशय काळी नसते आणि दही-ताक इत्यादींनी घासलेल्या तांब्या-पितळेच्या भांड्यासारख्या रंगाची नसते. मनुष्यलोकात अशा प्रकारच्या रूपसंपत्तीचा अभाव असल्यामुळे ती 'मानवी रूपाचे उल्लंघन केलेली' (अतिक्कन्ता मनुस्सवण्णं) असते. ज्याप्रमाणे ती योग्य प्रमाणाची असते, त्याचप्रमाणे उंची व रुंदीच्या योग्य प्रमाणामुळे इतरांना प्रसन्न करणारी, फार उंच नसणे इत्यादी गुणांनी युक्त असते. अशा प्रकारे मनुष्यांमध्ये दिव्य रूपसंपत्ती प्राप्त झाल्यासारखी असल्यामुळे 'दिव्य वर्णाला न पोहोचलेली' (अप्पत्ता दिब्बवण्णं) असे म्हटले आहे. येथे 'फार उंच नाही, फार बुटकी नाही' या वचनाने उंचीच्या दृष्टीने आकर्षक असल्यामुळे 'आरोहसंपत्ती' (उंचीची समृद्धी) सांगितली आहे. कृश व स्थूल दोषांच्या अभावाच्या वचनाने 'परिणाहसंपत्ती' (शरीराच्या घेराची समृद्धी) सांगितली आहे. या दोन्हीद्वारे शरीराच्या आकाराची समृद्धी (संस्थानसंपदा) स्पष्ट केली आहे. 'अतिशय काळी नाही' या वचनाने विवर्णतेच्या (रंगहीनतेच्या) अभावामुळे 'वर्णसंपत्ती' (रंगाची समृद्धी) सांगितली आहे. 'प्रियंगुसामा' म्हणजे पिकलेल्या प्रियंगूच्या फुलासारखी शरीराची कांती असलेली. 'मुखपरियोसानं' म्हणजे खालचा ओठ (अधरोष्ठ) होय. ही वर सांगितलेली शरीराच्या वर्णाची संपत्ती आहे. 'अस्सा' म्हणजे त्या जनपदकल्याणीची. तिची 'छविकल्याणता' (त्वचेचे सौंदर्य) हे तिच्या त्वचेच्या संपत्तीमुळे (छविसंपत्ती) असते. हाच नियम उर्वरित बाबतीतही लागू होतो. नखेच पानांसारखी असल्यामुळे त्यांना 'नखपत्तानि' (नखपत्रे) म्हटले आहे।

(පසාවො සරීරාවයවෙන ඉරියනන්ති ආහ – ‘‘පවත්තීති අත්ථො’’ති, පසාවො යථාපරිතමෙව කනතන්ති, න සභාවසන්ධානං. යථාවිභාවසෙන උත්තමමෙව නච්චං නච්චති. තෙ වා වීසතියාසූතිරං ධානප්පත්තියා පවත්තියා පවත්තිමකතමන්දතා විභාවසුටතස්ස උත්තමමෙව ගීතඤ්ච ගායතීති අත්ථො.) [එත්ථන්තරෙ පාඨො අසුද්ධො දුස්සොධනීයො ච. සුද්ධපාඨො ගවෙසිතබ්බො.] සමතිත්තිකො තෙලපත්තොති මුඛවත්තිසමං තෙලානං පූරිතත්තා සමතිත්තිකමුඛං තෙලභාජනං. අන්තරෙන ච මහාසමජ්ජං අන්තරෙන ච ජනපදකල්‍යාණින්ති ජනපදකල්‍යාණියා, තස්සා ච නච්චගීතං පෙක්ඛිතුං සන්නිපතිතමහාජනසමූහස්ස මජ්ඣතො පරිහරිතබ්බො නෙතබ්බො. නන්ති තෙලං. ආහරෙය්‍යාති ආපජ්ජෙය්‍ය. තත්‍රිදං ඔපම්මසංසන්දනං – තෙලපත්තං විය කායගතාසති, තස්ස පරිහරණපුග්ගලො විය විපස්සකො, ජනකායා විය පුථුත්තාරම්මණානි, අසිපුරිසො විය මනො, තෙලස්ස චජනං විය කිලෙසුප්පාදනං, සීසපාතනං විය අරියමග්ගඤාණසීසානුප්පත්ති. ‘‘කායගතා සති නො භාවිතා…පෙ… සික්ඛිතබ්බ’’න්ති වුත්තත්තා ‘‘පුබ්බභාගවිපස්සනාව කථිතා’’ති වුත්තං.

(शरीराच्या अवयवांच्या हालचालीने प्रवृत्ती होते, म्हणून म्हटले आहे – 'पवत्तीति अत्थो' (प्रवृत्ती असा अर्थ आहे)... [येथील पाठ अशुद्ध आणि दुरुस्त करण्यास कठीण आहे. शुद्ध पाठ शोधला पाहिजे.] 'समतिन्तिको तेलपत्तो' (काठोकाठ भरलेले तेलाचे पात्र) म्हणजे काठोकाठ तेल भरलेले तेलाचे भांडे. 'अन्तरेण च महासमज्जं अन्तरेण च जनपदकल्याणिं' म्हणजे जनपदकल्याणी आणि तिचे नृत्य व गीत पाहण्यासाठी जमलेल्या अथांग जनसमुदायाच्या मध्यातून (ते तेलाचे पात्र) सांभाळत नेले पाहिजे. 'नं' म्हणजे ते तेल. 'आहरेय्य' म्हणजे प्राप्त व्हावे (किंवा ओतले जावे). येथे ही उपमेची तुलना आहे – तेलाच्या पात्राप्रमाणे 'कायगतासती' (शारीरिक स्मृती) आहे, ते पात्र वाहून नेणाऱ्या व्यक्तीप्रमाणे 'विपस्सक' (विपश्यना करणारा साधक) आहे, जनसमुदायाप्रमाणे विविध प्रकारची आलंबने (विषय) आहेत, तलवार घेतलेल्या माणसाप्रमाणे मन आहे, तेल सांडण्याप्रमाणे क्लेशांची उत्पत्ती आहे, आणि डोके उडवण्याप्रमाणे आर्यमार्गज्ञानाच्या शिखराची अप्राप्ती आहे. 'कायगता सती नो भाविता...पे... सिक्खितब्बं' (कायगतासतीची भावना करावी... इत्यादी... शिकावे) असे म्हटल्यामुळे 'पूर्वभागातील विपश्यनाच सांगितली आहे' असे म्हटले आहे।)

නාලන්දවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

नालन्दवग्गवण्णना (नालंदा-वर्ग स्पष्टीकरण) समाप्त झाली।

3. සීලට්ඨිතිවග්ගො

३. सीलट्ठितिवग्गो (शीलस्थिति-वर्ग)

1-2. සීලසුත්තාදිවණ්ණනා

१-२. सीलसुत्तादिवण्णना (शीलसूत्र इत्यादींचे स्पष्टीकरण)

387-388. සීලානීති [Pg.483] බහුවචනං අනෙකවිධත්තා සීලස්ස. තඤ්හි සීලනට්ඨෙන එකවිධම්පි චාරිත්තාදිවසෙන අනෙකවිධං. තෙනාහ – ‘‘චතුපාරිසුද්ධිසීලානී’’ති. පඤ්හමග්ගොති ඤාතුං ඉච්ඡිතස්ස අත්ථස්ස වීමංසනං. තෙනාහ – ‘‘පඤ්හගවෙසන’’න්ති.

३८७-३८८. 'सीलानि' (शीले) हे बहुवचन शीलाच्या अनेकविधतेमुळे आहे. कारण ते शील पाळण्याच्या (शीलनाठ्ठेन) अर्थाने एक प्रकारचे असले, तरी चारित्र्य इत्यादींच्या भेदाने अनेक प्रकारचे आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – 'चतुपारिसुद्धिसीलानि' (चार परिसुद्धी शीले). 'पञ्हमग्गो' (प्रश्नाचा मार्ग) म्हणजे जाणून घेण्याची इच्छा असलेल्या विषयाची मीमांसा (तपासणी) करणे. म्हणूनच म्हटले आहे – 'पञ्हगवेसनं' (प्रश्नाचे संशोधन)।

3-5. පරිහානසුත්තාදිවණ්ණනා

३-५. परिहानसुत्तादिवण्णना (परिहाणसूत्र इत्यादींचे स्पष्टीकरण)

389-391. පුග්ගලවසෙන පරිහානං හොති න ධම්මවසෙන. යො න භාවෙති, තස්සෙව පරිහායති. තෙනාහ ‘‘යො හී’’තිආදි.

३८९-३९१. व्यक्तीच्या (पुद्गलाच्या) आधारे ऱ्हास (परिहाण) होतो, धर्माच्या आधारे नाही. जो भावना (साधना) करत नाही, त्याचाच ऱ्हास होतो. म्हणूनच 'यो ही' (जो खरोखर) इत्यादी म्हटले आहे।

6. පදෙසසුත්තවණ්ණනා

६. पदेससुत्तवण्णना (प्रदेशसूत्र स्पष्टीकरण)

392. පදෙසතො භාවිතත්තාති එකදෙසතො භාවිතත්තා භාවනාපාරිපූරියා අනනුප්පත්තත්තා. තෙනාහ – ‘‘චත්තාරො හි මග්ගෙ’’තිආදි.

३९२. 'पदेसतो भावितत्ता' (प्रदेशतः भावित असल्यामुळे) म्हणजे एका अंशाने (एकदेशतः) भावित असल्यामुळे, भावनेची परिपूर्णता प्राप्त न झाल्यामुळे. म्हणूनच 'चत्तारो हि मग्गे' (चार मार्ग खरोखर) इत्यादी म्हटले आहे।

7. සමත්තසුත්තවණ්ණනා

७. समत्तसुत्तवण्णना (समत्तसूत्र स्पष्टीकरण)

393. සමත්තා භාවිතත්තාති පරියත්තා භාවිතත්තා.

३९३. 'समत्ता भावितत्ता' (पूर्णपणे भावित असल्यामुळे) म्हणजे परिपूर्णतेने भावित असल्यामुळे।

8-10. ලොකසුත්තාදිවණ්ණනා

८-१०. लोकसुत्तादिवण्णना (लोकसूत्र इत्यादींचे स्पष्टीकरण)

394-396. මහාවිසයත්තා මහතියො අභිඤ්ඤා එතස්සාති මහාභිඤ්ඤො, තස්ස භාවොති සබ්බං වත්තබ්බං. ‘‘සතතවිහාරවසෙන වුත්ත’’න්ති වත්වා තමත්ථං පාකටං කාතුං ‘‘ථෙරො කිරා’’තිආදි වුත්තං. තස්සාති ථෙරස්ස. ආවජ්ජනස්ස ගතින්ති එකාවජ්ජනස්සෙව ගමනවීථිං. අනුබන්ධති චක්කවාළානං සහස්සං එකාවජ්ජනෙනෙව සහස්සලොකධාතුයා ඉච්ඡිතමත්ථං ජානිතුං සමත්ථොති දස්සෙති.

३९४-३९६. महान विषय असल्यामुळे ज्यांच्याकडे महान अभिज्ञा (अभिञ्ञा) आहेत, ते 'महाभिज्ञ' होत, आणि त्यांचा भाव (अवस्था) म्हणजे सर्व काही सांगण्यासारखे आहे. 'सतत विहाराच्या (राहण्याच्या) उद्देशाने म्हटले आहे' असे सांगून तो अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी 'थेरो किरा' (थेर म्हणे) इत्यादी म्हटले आहे. 'तस्स' म्हणजे त्या थेरांचे (स्थविरांचे). 'आवज्जनस्स गतिं' म्हणजे एकाच आवर्तनाचा (चित्त-आवर्जनाचा) गमनमार्ग. 'अनुबन्धति' म्हणजे एकाच आवर्तनाने हजार चक्रवाळांमधील (सहस्र लोकधातूतील) इच्छित अर्थ जाणून घेण्यास ते समर्थ आहेत, हे दर्शवते।

සීලට්ඨිතිවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

सीलट्ठितिवग्गवण्णना (शीलस्थिति-वर्ग स्पष्टीकरण) समाप्त झाली।

4. අනනුස්සුතවග්ගවණ්ණනා

४. अननुस्सुतवग्गवण्णना (अननुश्रुत-वर्ग स्पष्टीकरण)

397-407. යා [Pg.484] වෙදනා සම්මසිත්වාති යා තෙභූමකවෙදනා සම්මසිත්වා. තාවස්සාති තා තෙභූමකවෙදනා එව අස්ස භික්ඛුනො. සදිසවසෙන චෙතං වුත්තං, අනිච්චාදිසම්මසනවසෙන විදිතා පුබ්බභාගෙ සම්මසනකාලෙ උපට්ඨහන්ති. පරිග්ගහිතෙසූති පරිජානනවසෙන පරිච්ඡිජ්ජ ගහිතෙසු. ‘‘වෙදනා තණ්හාපපඤ්චස්ස, විතක්කො මානපපඤ්චස්ස, සඤ්ඤා දිට්ඨිපපඤ්චස්ස මූලවසෙන සම්මසනං වුත්තා’’ති වදන්ති. ‘‘වෙදනාවිතක්කසඤ්ඤා තණ්හාමානදිට්ඨිපපඤ්චානං මූලදස්සනවසෙනා’’ති අපරෙ.

३९७-४०७. 'या वेदना सम्मसित्वा' (ज्या वेदनांचे संमर्शन करून) म्हणजे ज्या त्रिभूमिक वेदनांचे संमर्शन करून. 'तावस्सा' म्हणजे त्या त्रिभूमिक वेदनाच त्या भिक्खूच्या. हे सादृश्यावरून म्हटले आहे; अनित्य इत्यादी संमर्शनाच्या स्वरूपात जाणलेल्या वेदना पूर्वभागात संमर्शन करतेवेळी उपस्थित होतात. 'परिग्गहितेसू' (परिग्रहीत केल्यावर) म्हणजे परिज्ञानाच्या (पूर्ण ज्ञानाच्या) स्वरूपात निश्चित करून ग्रहण केल्यावर. 'वेदना ही तृष्णा-प्रपंचाचे, वितर्क हा मान-प्रपंचाचे आणि संज्ञा ही दृष्टी-प्रपंचाचे मूळ असल्याच्या स्वरूपात संमर्शन सांगितले आहे' असे काही जण म्हणतात. 'वेदना, वितर्क आणि संज्ञा हे अनुक्रमे तृष्णा, मान आणि दृष्टी या प्रपंचांचे मूळ दर्शवण्याच्या स्वरूपात आहेत' असे इतर म्हणतात।

අනනුස්සුතවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अननुस्सुtवग्गवण्णना (अननुश्रुत-वर्ग स्पष्टीकरण) समाप्त झाली।

5. අමතවග්ගො

५. अमतवग्गो (अमृत-वर्ग)

2. සමුදයසුත්තවණ්ණනා

२. समुदयसुत्तवण्णना (समुदयसूत्र स्पष्टीकरण)

408. සාරම්මණසතිපට්ඨානාති ආරම්මණලක්ඛිතා සතිපට්ඨානා කථිතා, න සතිලක්ඛණා.

४०८. 'सारम्मणसतिपट्ठाना' (आलंबनासह सतिपट्ठान) म्हणजे आलंबनाने (विषयाने) लक्षित असलेले सतिपट्ठान सांगितले आहे, स्मृतीच्या (सतीच्या) लक्षणाने लक्षित नाही।

4. සතිසුත්තවණ්ණනා

४. सतिसुत्तवण्णना (सतिसूत्र स्पष्टीकरण)

410. සුද්ධිකං කත්වා විසුං විසුං කත්වා. තථා ච වුත්තං පාළියං ‘‘කායෙ වා භික්ඛූ’’ති.

४१०. 'सुद्धिकं कत्वा' (शुद्ध करून) म्हणजे स्वतंत्रपणे वेगळे वेगळे करून. आणि तसे पाळीमध्ये म्हटले आहे – 'काये वा भिक्खू' (किंवा कायेमध्ये भिक्खू) इत्यादी।

6. පාතිමොක්ඛසංවරසුත්තවණ්ණනා

६. पातिमोक्खसंवरसुत्तवण्णना (पातिमोक्खसंवरसूत्र स्पष्टीकरण)

412. ජෙට්ඨකසීලන්ති පධානකසීලං. සීලග්ගහණඤ්හි පාළියං පාතිමොක්ඛසංවරවසෙනෙව ආගතං. තෙනාහ ‘‘තිපිටකචූළනාගත්ථෙරො පනා’’තිආදි. තත්ථ පාතිමොක්ඛසංවරොව සීලන්ති අවධාරණං ඉතරෙසං තිණ්ණං එකදෙසෙන පාතිමොක්ඛන්තොගධභාවං දීපෙති. තථා හි අනොලොකියොලොකනෙ ආජීවහෙතු ච ඡසික්ඛාපදවීතික්කමනෙ ගිලානපච්චයස්ස අප්පච්චවෙක්ඛිතපරිභොගෙ ච ආපත්ති විහිතාති. තීණීති ඉන්ද්‍රියසංවරාදීනි. සීලන්ති වුත්තට්ඨානං නාම නත්ථීති සීලපරියායෙන තෙසං කත්ථචි සුත්තෙ ගහිතට්ඨානං නාම නත්ථීති නිප්පරියායසීලතං තෙසං [Pg.485] පටික්ඛිපති. ඡද්වාරරක්ඛණමත්තමෙවාති තස්ස සල්ලහුකතමාහ චිත්තාධිට්ඨානමත්තෙන පටිපාකතිකභාවප්පත්තිතො. ඉතරද්වයෙපි එසෙව නයො. පච්චයුප්පත්තිමත්තකන්ති ඵලෙන හෙතුං දස්සෙති. උප්පාදනහෙතුකා හි පච්චයානං උප්පත්ති. ඉදමත්ථන්ති ඉදං පයොජනං ඉමස්ස පච්චයස්ස පරිභුඤ්ජනෙති අධිප්පායො. නිප්පරියායෙනාති ඉමිනා ඉන්ද්‍රියසංවරාදීනි තීණි පධානසීලස්ස පරිපාලනපරිසොධනවසෙන පවත්තියා පරියායසීලානි නාමාති දස්සෙති. ඉදානි පාතිමොක්ඛසීලස්සෙව පධානභාවං බ්‍යතිරෙකතො අන්වයතො ච උපමාය විභාවෙතුං ‘‘යස්සා’’තිආදිමාහ. තත්ථ සොති පාතිමොක්ඛසංවරො. සෙසානි ඉන්ද්‍රියසංවරාදීනි. පාතිමොක්ඛසද්දස්ස අත්ථො පන විසුද්ධිමග්ගසංවණ්ණනාදීසු විත්ථාරිතො, තස්මා තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

४१२. ‘जेठ्ठकसीलन्ति प्रधानकसीलं’ म्हणजे जेठ्ठक शील (श्रेष्ठ शील) म्हणजे प्रधान शील होय. कारण पाळीमध्ये शील ग्रहण हे पातिमोक्खसंवरच्या (प्रातिमोक्ष-संवर) रूपानेच आले आहे. म्हणूनच ‘तिपिटकचूळनाग थेरांनी तर...’ इत्यादी म्हटले आहे. तेथे ‘पातिमोक्खसंवर हेच शील आहे’ असा निश्चय इतर तिन्हींचा (इंद्रियसंवर इत्यादींचा) काही अंशाने पातिमोक्खामध्ये अंतर्भाव असल्याचे दर्शवतो. तसेच न पाहता पाहण्यात, आजीविकेच्या हेतूने आणि सहा शिक्षापदांचे उल्लंघन करण्यात, आणि ग्लानप्रत्ययाचा (औषधाचा) विचार न करता उपभोग घेण्यात आपत्ती (दोष) सांगितली आहे. ‘तीणीति’ म्हणजे इंद्रियसंवर इत्यादी तीन. ‘शील’ असे म्हटलेले स्थान नाही, म्हणजे शीलाच्या पर्यायाने त्यांचे कुठेही सुत्तात ग्रहण केलेले स्थान नाही, म्हणून त्यांची मुख्य शील असण्याची शक्यता नाकारली जाते. ‘केवळ सहा द्वारांचे रक्षण करणे’ याने त्याचे हलकेपण सांगितले आहे, कारण केवळ चित्ताच्या अधिष्ठानाने ते स्वाभाविक अवस्थेला प्राप्त होते. इतर दोन्हीमध्येही हाच नियम आहे. ‘केवळ प्रत्ययांची उत्पत्ती’ याने फलाद्वारे हेतू दर्शवला आहे. कारण प्रत्ययांची उत्पत्ती ही उत्पादनाच्या हेतूने होते. ‘या अर्थाचे’ म्हणजे या प्रत्ययाचा उपभोग घेण्याचे हे प्रयोजन आहे, असा अभिप्राय आहे. ‘निःपर्याय रूपाने’ याने इंद्रियसंवर इत्यादी तीन हे प्रधान शीलाचे परिपालन आणि परिशोधन करण्याच्या प्रवृत्तीमुळे ‘पर्याय शील’ आहेत, असे दर्शवले आहे. आता पातिमोक्ख शीलाचेच प्रधानत्व व्यतिरेक आणि अन्वय रूपाने उपमेद्वारे स्पष्ट करण्यासाठी ‘यस्स...’ इत्यादी म्हटले आहे. तेथे ‘तो’ म्हणजे पातिमोक्खसंवर. बाकीचे इंद्रियसंवर इत्यादी आहेत. पातिमोक्ख शब्दाचा अर्थ विसुद्धिमग्ग (विशुद्धिमार्ग) संवण्णना (अट्ठकथा) इत्यादींमध्ये सविस्तर सांगितला आहे, म्हणून तो तेथे सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा.

ආචාරෙන ච ගොචරෙන ච සම්පන්නොති කායිකචෙතසිකඅවීතික්කමසඞ්ඛාතෙන ආචාරෙන ච නවෙසියාදිගොචරතාදිසඞ්ඛාතෙන ගොචරෙන ච සම්පන්නො, සම්පන්නආචාරගොචරොති අත්ථො. අප්පමත්තකෙසූති අතිපරිත්තකෙසු අනාපත්තිගමනීයෙසු. ‘‘දුක්කටදුබ්භාසිතමත්තෙසූ’’ති අපරෙ. වජ්ජෙසූති අකරණීයෙසු ගාරය්හෙසු. තෙ පන එකන්තතො අකුසලා හොන්තීති ආහ – ‘‘අකුසලධම්මෙසූ’’ති. භයදස්සාවීති භයතො දස්සනසීලො, පරමාණුමත්තම්පි වජ්ජං සිනෙරුප්පමාණං විය කත්වා දස්සනසීලො. සම්මා ආදියිත්වාති සම්මදෙව සක්කච්චං සබ්බසො ච ආදියිත්වා. සික්ඛාපදෙසූති නිද්ධාරණෙ භුම්මන්ති සමුදායතො අවයවනිද්ධාරණං දස්සෙන්තො ‘‘සික්ඛාපදෙසු තං තං සික්ඛාපද’’න්තිආදිමාහ. සික්ඛාපදං සමාදාතබ්බං සික්ඛිතබ්බඤ්චාති අධිප්පායො. සික්ඛාති අධිසීලසික්ඛා. පුබ්බෙ පද-සද්දො අධිට්ඨානට්ඨො, ඉධ භාගත්ථොති දට්ඨබ්බන්ති ආහ – ‘‘සික්ඛාකොට්ඨාසෙසූ’’ති. මූලපඤ්ඤත්තිඅනුපඤ්ඤත්තිආදිභෙදං යංකිඤ්චි සික්ඛිතබ්බං පූරෙතබ්බං සීලං, තං පන ද්වාරවසෙන දුවිධමෙවාති ආහ – ‘‘කායිකං වා වාචසිකං වා’’ති. ඉමස්මිං අත්ථවිකප්පෙ සික්ඛාපදෙසූති ආධාරෙ භුම්මං සික්ඛාභාගෙසු කස්සචි විසුං අග්ගහණතො. තෙනාහ – ‘‘තං තං සබ්බ’’න්ති. ‘‘තතො ත්වං භික්ඛු සීලං නිස්සායා’’ති වචනතො අනභිජ්ඣා අබ්‍යාපාදසම්මාදිට්ඨියොපි සීලන්ති වුත්තා, තස්මා ඉමස්මිං සුත්තෙ ‘‘පාතිමොක්ඛසංවරසීලමෙව කථිත’’න්ති වුත්තං.

‘आचार आणि गोचर यांनी संपन्न’ म्हणजे कायिक आणि चैतसिक उल्लंघनाचा अभाव या रूपातील आचाराने, आणि नऊ वेश्या इत्यादींच्या ठिकाणी न जाणे इत्यादी रूपातील गोचराने संपन्न असलेला; आचार आणि गोचर यांनी संपन्न असा अर्थ आहे. ‘अल्प प्रमाणात’ म्हणजे अत्यंत लहान, ज्यांच्यामुळे आपत्ती (दोष) येत नाही अशा गोष्टींमध्ये. इतर आचार्य ‘केवळ दुष्कृत आणि दुर्भाषितात’ असे म्हणतात. ‘दोषांमध्ये’ म्हणजे न करण्यायोग्य आणि निंदनीय गोष्टींमध्ये. परंतु ते निश्चितपणे अकुशल असतात, म्हणून म्हटले आहे – ‘अकुशल धर्मांमध्ये’. ‘भय पाहणारा’ म्हणजे भयाने पाहणारा, परमाणुएवढ्या लहान दोषालाही सुमेरू पर्वताएवढे मोठे करून पाहणारा. ‘सम्यक प्रकारे ग्रहण करून’ म्हणजे चांगल्या प्रकारे, आदरपूर्वक आणि सर्व प्रकारे ग्रहण करून. ‘शिक्षापदांमध्ये’ हे निर्धारण अर्थातील सप्तमी विभक्ती आहे, समुदायातून अवयवाचे निर्धारण दर्शवताना ‘शिक्षापदांमध्ये ते ते शिक्षापद’ इत्यादी म्हटले आहे. शिक्षापद हे समादान (स्वीकार) करण्यायोग्य आणि शिकण्यायोग्य आहे, असा अभिप्राय आहे. ‘शिक्षा’ म्हणजे अधिशील-शिक्षा. पूर्वी ‘पद’ शब्द अधिष्ठान अर्थात होता, येथे तो ‘भाग’ अर्थात आहे असे समजावे, म्हणून म्हटले आहे – ‘शिक्षा-भागांमध्ये’. मूळ प्रज्ञप्ती (नियम) आणि अनुप्रज्ञप्ती इत्यादी भेदांचे जे काही शिकण्यायोग्य व पूर्ण करण्यायोग्य शील आहे, ते द्वारांच्या द्वारे दोनच प्रकारचे आहे, म्हणून म्हटले आहे – ‘कायिक किंवा वाचिक’. या पर्यायी अर्थामध्ये ‘शिक्षापदांमध्ये’ हे आधार अर्थातील सप्तमी विभक्ती आहे, कारण शिक्षाभागांपैकी कोणाचेही स्वतंत्रपणे ग्रहण केलेले नाही. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘ते ते सर्व’. ‘त्यानंतर तू, हे भिक्खू, शीलाचा आश्रय घेऊन...’ या वचनावरून अनभिध्या (लोभ नसणे), अव्यापाद (द्वेष नसणे) आणि सम्यक दृष्टी यांनाही शील म्हटले आहे, म्हणून या सुत्तात ‘पातिमोक्खसंवर शीलच सांगितले आहे’ असे म्हटले आहे.

7. දුච්චරිතසුත්තවණ්ණනා

७. दुच्चरितसुत्तवण्णना (दुश्चरित सुत्ताचे वर्णन)

413. එත්ථාපි [Pg.486] මනොසුචරිතං සීලං නාමාති දස්සෙතීති කත්වා වුත්තං ‘‘පච්ඡිමාපි තයො’’ති. අනභිජ්ඣාඅබ්‍යාපාදසම්මාදිට්ඨිධම්මා සීලං හොතීති වෙදිතබ්බා කායවචීසුචරිතෙහි සද්ධිං මනොසුචරිතම්පි වත්වා ‘‘තතො ත්වං භික්ඛු සීලං නිස්සාය සීලෙ පතිට්ඨායා’’ති වුත්තත්තා. සෙසං වුත්තනයමෙව. ඡට්ඨසත්තමෙසූති ඡට්ඨසත්තමවග්ගෙසු අපුබ්බං නත්ථි. තෙන වුත්තං ‘‘හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො’’ති. වග්ගපෙය්‍යාලතො පන ඉමස්මිං සතිපට්ඨානසංයුත්තෙ කතිපයවග්ගා සඞ්ගහං ආරූළ්හා, තථාපි තෙසං අත්ථවිසෙසාභාවතො එකච්චෙසු පොත්ථකෙසු මුඛමත්තං දස්සෙත්වා සංඛිත්තා, එකච්චෙසු අතිසංඛිත්තාව, තෙ සඞ්ඛෙපවසෙන ද්වෙ කත්වා ‘‘ඡට්ඨසත්තමෙසූ’’ති වුත්තං.

४१३. येथेही मनोसुचरित हे शील आहे, असे दर्शवण्यासाठी ‘शेवटचे तीनही’ असे म्हटले आहे. कायिक आणि वाचिक सुचरितांसोबत मनोसुचरितही सांगून ‘त्यानंतर तू, हे भिक्खू, शीलाचा आश्रय घेऊन, शीलावर प्रतिष्ठित होऊन...’ असे म्हटल्यामुळे अनभिध्या, अव्यापाद आणि सम्यक दृष्टी हे धर्म शील आहेत, असे जाणावे. बाकीचे पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच आहे. ‘सहाव्या आणि सातव्यामध्ये’ म्हणजे सहाव्या आणि सातव्या वर्गांमध्ये काही नवीन नाही. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘खाली सांगितलेल्या पद्धतीनेच अर्थ समजून घ्यावा’. परंतु वर्ग-पेय्यालामुळे (पुनरावृत्तीमुळे) या सतिपट्ठान संयुत्तात काही वर्ग संग्रहात समाविष्ट केले आहेत, तरीही त्यांच्यात काही विशेष अर्थ नसल्यामुळे काही पुस्तकांमध्ये केवळ तोंडओळख देऊन ते संक्षिप्त केले आहेत, तर काहींमध्ये अत्यंत संक्षिप्त केले आहेत; त्यांना संक्षेप रूपाने दोन करून ‘सहाव्या आणि सातव्यामध्ये’ असे म्हटले आहे.

අමතවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अमतवग्गवण्णना (अमृतवर्ग वर्णन) समाप्त झाली.

සතිපට්ඨානසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

satiपट्ठानसंयुत्तवण्णना (स्मृतिप्रस्थानसंयुक्त वर्णन) समाप्त झाली.

4. ඉන්ද්‍රියසංයුත්තං

४. इन्द्रियसंयुत्त (इंद्रियसंयुक्त)

1. සුද්ධිකවග්ගො

१. सुद्धिकवग्गो (शुद्धिकवर्ग)

1. සුද්ධිකසුත්තවණ්ණනා

१. सुद्धिकसुत्तवण्णना (शुद्धिकसुत्त वर्णन)

471. චතුභූමක [Pg.487] …පෙ… ලබ්භන්ති කුසලාබ්‍යාකතභාවතො තෙසං තිණ්ණං ඉන්ද්‍රියානං. වීරියින්ද්‍රියසමාධින්ද්‍රියානි…පෙ… සබ්බත්ථ ලබ්භන්ති කුසලත්තිකසාධාරණත්තා. චතුභූමක …පෙ… වසෙනාති චතුභූමකධම්මපරිච්ඡෙදවසෙන චෙව කුසලාදීහි සබ්බසඞ්ගාහකධම්මපරිච්ඡෙදවසෙන ච වුත්තන්ති අත්ථො.

४७१. चार भूमींचे ...पे... कुशल आणि अव्याकृत भावामुळे त्या तीन इंद्रियांचे लाभ होतात. वीर्येंद्रिय, समाधियेंद्रिय...पे... कुशलत्रिक साधारण असल्यामुळे सर्वत्र प्राप्त होतात. ‘चार भूमींचे ...पे... या रूपाने’ म्हणजे चार भूमींच्या धर्मांच्या परिच्छेदामुळे आणि कुशल इत्यादी सर्व संग्राहक धर्मांच्या परिच्छेदामुळे म्हटले आहे, असा अर्थ आहे.

දුතියසමණබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා

दुतियसमणब्राह्मणसुत्तवण्णना (दुसऱ्या श्रमणब्राह्मण सुत्ताचे वर्णन)

477. දුක්ඛසච්චවසෙනාති දුක්ඛසච්චභාවෙන න පජානන්ති. තඤ්හි පරිඤ්ඤෙය්‍යතාය දුක්ඛසච්චසඞ්ගහං. සමුදයසච්චවසෙනාති තණ්හාවිජ්ජාදිං සද්ධින්ද්‍රියස්ස සමුදයසච්චභාවෙන න පජානන්ති. නිරොධන්ති සද්ධින්ද්‍රියස්ස අනුපාදාය නිරොධනිමිත්තං නිබ්බානං. පටිපදන්ති සද්ධින්ද්‍රියනිරොධගාමිනිං පටිපදං අරියමග්ගං. සෙසෙසූති වීරියින්ද්‍රියාදීසු.

४७७. ‘दुःखसत्याच्या रूपाने’ म्हणजे दुःखसत्य भावाने जाणत नाहीत. कारण ते परिज्ञेय (जाणण्यायोग्य) असल्यामुळे दुःखसत्याचा संग्रह आहे. ‘समुदयसत्याच्या रूपाने’ म्हणजे तृष्णा, अविद्या इत्यादींना सद्धिंद्रियाच्या (श्रद्धेंद्रियाच्या) समुदयसत्य भावाने जाणत नाहीत. ‘निरोध’ म्हणजे सद्धिंद्रियाचा उपादानरहित निरोध करण्याचे निमित्त असलेले निब्बान (निर्वाण). ‘प्रतिपदा’ म्हणजे सद्धिंद्रियाच्या निरोधाकडे घेऊन जाणारी प्रतिपदा म्हणजेच अरियमग्ग (आर्यमार्ग). ‘इतरांमध्ये’ म्हणजे वीर्येंद्रिय इत्यादींमध्ये.

සුක්කපක්ඛෙති ‘‘සද්ධින්ද්‍රියං පජානන්තී’’තිආදිනයප්පවත්තෙ අනවජ්ජපක්ඛෙ. අධිමොක්ඛවසෙන ආවජ්ජනසමුදයාති ‘‘අත්ථි දින්න’’න්තිආදිනයප්පවත්තපුබ්බභාගභූතසද්ධාධිමොක්ඛවසෙන ආවජ්ජනුප්පත්තියා. තස්මා පඨමුප්පන්නා සද්ධා එව හෙත්ථ ‘‘ආවජ්ජන’’න්ති වුත්තා, න මනොද්වාරාවජ්ජනං. එස නයො සෙසෙසුපි. තස්මා පඨමුප්පන්නා ආවජ්ජනා පග්ගහුප්පත්තිට්ඨානානං තික්ඛානං වීරියින්ද්‍රියාදීනං පඨමුප්පත්තියා ආවජ්ජනපරියායෙන වුත්තාති දට්ඨබ්බං. දුබ්බලා හි පඨමුප්පන්නා පග්ගහාභාවතො වීරියින්ද්‍රියාදීනං සමුදයොති බලවභාවප්පත්තවීරියින්ද්‍රියාදිකස්ස ආවජ්ජනට්ඨානියානි හොන්තීති තෙසං සමුදයොති වුත්තා, පුබ්බෙ අධිමුච්චනාදිවසෙන පවත්තස්ස ආවජ්ජනස්ස සමුදයාති අත්ථො. පුන ඡන්දවසෙනාති කත්තුකාමතාකුසලච්ඡන්දවසෙන සද්ධාදීනං උප්පාදෙතුකාමතාකාරප්පවත්තස්ස ඡන්දස්ස වසෙන. මනසිකාරවසෙන ආවජ්ජනසමුදයාති සද්ධින්ද්‍රියාදිවසෙන පවත්තස්ස දුබ්බලස්ස තස්ස නිබ්බත්තකයොනිසොමනසිකාරවසෙන ආවජ්ජනස්ස උප්පත්තියා. එවම්පීති ‘‘අධිමොක්ඛවසෙනා’’තිආදිනා වුත්තාකාරෙනපි. ඡසු සුත්තෙසූති [Pg.488] දුතියතො පට්ඨාය ඡසු සුත්තෙසු. චතුසච්චමෙව කථිතං. අස්සාදග්ගහණෙන හි සමුදයසච්චං, ආදීනවග්ගහණෙන දුක්ඛසච්චං, නිස්සරණග්ගහණෙන නිරොධමග්ගසච්චානි ගහිතානීති. පඨමසුත්තෙ පන ඉන්ද්‍රියානං සරූපදස්සනමෙවාති.

"सुक्कपक्खे" (शुक्लपक्षात) म्हणजे "सद्धिन्द्रियं पजानन्ति" (श्रद्धेंद्रिय जाणतात) इत्यादी पद्धतीने प्रवृत्त झालेल्या अनवद्य (दोषरहित) पक्षात. "अधिमोक्खवसेन आवज्जनसमुदया" (अधिमोक्षाच्या वशाने आवज्जनाचा उदय) म्हणजे "अत्थि दिन्नं" (दान दिले आहे) इत्यादी पद्धतीने प्रवृत्त झालेल्या पूर्वभागातील श्रद्धा-अधिमोक्षाच्या वशाने आवज्जनाच्या (मनोवृत्तीच्या) उत्पत्तीने. म्हणून येथे प्रथम उत्पन्न झालेली श्रद्धाच "आवज्जन" अशी म्हटली आहे, मनोद्वारावज्जन नव्हे. हाच नियम उर्वरितांच्या बाबतीतही समजावा. म्हणून प्रथम उत्पन्न झालेले आवज्जन हे प्रग्रह (प्रयत्न) उत्पत्तीच्या स्थानांमध्ये तीक्ष्ण असणाऱ्या वीरियिन्द्रिय (वीर्येंद्रिय) इत्यादींच्या प्रथम उत्पत्तीच्या वेळी आवज्जन-पर्यायाने म्हटले आहे, असे समजावे. कारण प्रथम उत्पन्न झालेले दुर्बळ (आवज्जन) प्रग्रहाच्या अभावामुळे वीरियिन्द्रिय इत्यादींचा उदय होय; बलवान अवस्था प्राप्त झालेल्या वीरियिन्द्रिय इत्यादींच्या आवज्जन-स्थानीय असतात, म्हणून त्यांचा उदय असे म्हटले आहे. पूर्वी अधिमुच्चन (अधिमोक्ष) इत्यादींच्या वशाने प्रवृत्त झालेल्या आवज्जनाचा उदय असा याचा अर्थ आहे. "पुन्हा छंदाच्या वशाने" म्हणजे कर्तुकामता-कुशल-छंदाच्या (करण्याच्या इच्छेच्या कुशल छंदाच्या) वशाने, श्रद्धा इत्यादी उत्पन्न करण्याच्या इच्छेच्या रूपाने प्रवृत्त झालेल्या छंदाच्या वशाने. "मनसिकारवसेन आवज्जनसमुदया" (मनसिकाराच्या वशाने आवज्जनाचा उदय) म्हणजे सद्धिन्द्रिय इत्यादींच्या वशाने प्रवृत्त झालेल्या त्या दुर्बळ (आवज्जनाला) उत्पन्न करणाऱ्या योनिसोमनसिकाराच्या (योग्य मनसिकाराच्या) वशाने आवज्जनाच्या उत्पत्तीने. "एवम्पि" (अशा प्रकारे सुद्धा) म्हणजे "अधिमोक्खवसेन" इत्यादी प्रकारे सांगितलेल्या पद्धतीने सुद्धा. "छसु सुत्तेसु" (सहा सूत्तांमध्ये) म्हणजे दुसऱ्या सूत्तापासून सुरू करून सहा सूत्तांमध्ये. चार आर्यसत्यांचेच कथन केले आहे. कारण 'अस्साद' (आस्वाद) ग्रहणाने समुदयसत्य, 'आदीनव' (दोष) ग्रहणाने दुःखसत्य आणि 'निस्सरण' (निःसरण) ग्रहणाने निरोध व मार्ग सत्य ग्रहण केले गेले आहेत. परंतु पहिल्या सूत्तात इंद्रियांचे केवळ स्वरूपदर्शनच आहे.

8. දබ්බසුත්තවණ්ණනා

८. दब्बसुत्तवण्णना

478. සොතො ආපජ්ජීයති එතෙනාති සොතාපත්ති, අනාගතං පති පඨමමග්ගො. සොතොති අරියමග්ගසොතො දට්ඨබ්බො. ආපජ්ජීයතීතිආදිතො පටිපජ්ජීයති. පඨමමග්ගපටිලාභනිමිත්තානි සොතාපන්නස්ස අඞ්ගානි ඉධ ‘‘සොතාපත්තියඞ්ගානී’’ති වුත්තානි. තානි පන තීසු ඨානෙසු සද්ධා අරියකන්තසීලඤ්චාති වෙදිතබ්බානි. සවිසයෙති සකවිසයෙ. ජෙට්ඨකභාවදස්සනත්ථන්ති පධානභාවදස්සනත්ථං. යත්ථ සද්ධාදිඉන්ද්‍රියානං සාතිසයකිච්චං, තෙසං කිච්චාතිරෙකතං දස්සෙතුන්ති අත්ථො. ඉදානි තමත්ථං උපමාහි විභාවෙතුං ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං. පත්වාති අත්තනො කිච්චාතිරෙකට්ඨානං පටිලභිත්වා. පුබ්බඞ්ගමන්ති සද්දහනකිච්චෙසු පුරෙචාරං ධොරය්හං. සෙසානි වීරියින්ද්‍රියාදීනි. තදන්වයානීති තදනුගතානි තස්ස සද්ධින්ද්‍රියාදිකස්ස පක්ඛිකානි. එස නයො සෙසෙසුපි. ඣානවිමොක්ඛෙති ඣානසඞ්ඛාතෙ විමොක්ඛෙ සමාධිපධානතාය ඣානානං. එවඤ්ච කත්වා ‘‘සොතාපත්තියඞ්ගානි පත්වා’’ති ඉදඤ්ච වචනං සමත්ථිතං හොති. සද්ධූපනිසඤ්හි සීලන්ති. අරියසච්චානි පත්වාති චත්තාරි සච්චානි අභිසමෙතබ්බානි පාපුණිත්වා.

४७८. ज्याद्वारे स्रोतात (प्रवाहात) प्रवेश केला जातो ती 'सोतापत्ती' (स्रोतापत्ती) होय, अनागत (भविष्याकडे) जाणारा हा पहिला मार्ग आहे. 'सोत' (स्रोत) म्हणजे आर्यमार्गाचा स्रोत असे समजावे. 'आपज्जीयती' म्हणजे सुरुवातीपासून प्रतिपन्न (प्रवृत्त) होणे. पहिल्या मार्गाच्या प्राप्तीची निमित्त असणारी सोतापन्नाची (स्रोतापन्नाची) अंगे येथे "सोतापत्तियङ्गानि" (स्रोतापत्त्यंगे) अशी म्हटली आहेत. ती तीन स्थानांमध्ये श्रद्धा आणि अरियकन्तसील (आर्यकांत शील) अशी जाणावीत. 'सविशये' म्हणजे स्वतःच्या विषयात. 'जेट्ठकभावदस्सनत्थं' (ज्येष्ठत्व दर्शवण्यासाठी) म्हणजे प्रधानत्व दर्शवण्यासाठी. जिथे श्रद्धा इत्यादी इंद्रियांचे अतिशय कार्य असते, त्यांचे कार्याधिक्य दर्शवण्यासाठी, असा अर्थ आहे. आता तोच अर्थ उपमांद्वारे स्पष्ट करण्यासाठी "यथा ही" (जसे की) इत्यादी म्हटले आहे. 'पत्वा' (प्राप्त करून) म्हणजे स्वतःचे कार्याधिक्य स्थान प्राप्त करून. 'पुब्बङ्गमं' (पूर्वांगमी/अग्रगामी) म्हणजे श्रद्धा ठेवण्याच्या कार्यात अग्रगामी, धुरंधर. उर्वरित वीरियिन्द्रिय (वीर्येंद्रिय) इत्यादी आहेत. 'तदन्वयानि' म्हणजे त्याचे अनुकरण करणारे, त्या सद्धिन्द्रिय इत्यादींच्या पक्षाचे असणारे. हाच नियम उर्वरितांच्या बाबतीतही समजावा. 'झानविमोक्खे' (ध्यानविमोक्षात) म्हणजे ध्यान नावाच्या विमोक्षात, समाधीच्या प्रधानतेमुळे ध्यानांचे. आणि असे केल्याने "सोतापत्तियङ्गानि पत्वा" (स्रोतापत्त्यंगे प्राप्त करून) हे वचन देखील समर्थित होते. कारण श्रद्धा हे शीलाचे उपनिषद (कारण) आहे. 'अरियसच्चानि पत्वा' (आर्यसत्ये प्राप्त करून) म्हणजे अभिसमय (साक्षात्कार) करण्यास योग्य अशा चार आर्यसत्यांना प्राप्त करून.

9-10. පඨමවිභඞ්ගසුත්තාදිවණ්ණනා

९-१०. पठमविभङ्गसुत्तादिवण्णना

479-480. නෙපක්කං වුච්චති පඤ්ඤාති ආහ – ‘‘පඤ්ඤායෙතං නාම’’න්ති. නිපායති සංකිලෙසධම්මෙ විසොසෙති නික්ඛාමෙතීති නිපකො, ථිරතික්ඛසතිපුග්ගලො, තස්ස භාවො නෙපක්කන්ති සතියාපි නෙපක්කභාවො යුජ්ජතෙව. එවඤ්හි ‘‘සතිනෙපක්කෙනා’’ති ඉදං වචනං සමත්ථිතං හොති, සතියා ච නෙපක්කෙනාති එවං වුච්චමානෙන සතිනිද්දෙසො නාම කතො හොතියෙව. අසුකං නාම සුත්තං වා කම්මට්ඨානං වා මෙ භාසිතන්ති. වොස්සජ්ජීයති සඞ්ඛාරගතං එතස්මිං අධිගතෙති වොස්සග්ගො, නිබ්බානං. තං ආරම්මණං [Pg.489] කරිත්වාති ආහ – ‘‘නිබ්බානාරම්මණං කත්වා’’ති. ගච්ඡන්තියාති සඞ්ඛාරානං උදයඤ්ච වයඤ්ච උදයබ්බයං ගච්ඡන්තියා බුජ්ඣන්තියා. තෙනාහ ‘‘උදයබ්බයපරිග්ගාහිකායා’’ති. සද්ධාසතිපඤ්ඤින්ද්‍රියානි පුබ්බභාගානි ‘‘ඉතිපි සො භගවා අරහං, චිරකතම්පි චිරභාසිතම්පි සරිතා අනුස්සරිතා, උදයත්ථගාමිනියා පඤ්ඤායා’’ති ච වුත්තත්තා. ‘‘ආරද්ධවීරියො විහරති, සො අනුප්පන්නාන’’න්තිආදිනා ච වුත්තත්තා වීරියින්ද්‍රියං මිස්සකං. ‘‘වොස්සග්ගාරම්මණං කරිත්වා’’ති වුත්තත්තා සමාධින්ද්‍රියං නිබ්බත්තිතලොකුත්තරමෙව. අයමෙවාති ය්වායං නවමෙ වුත්තො. අයමෙව පුබ්බභාගමිස්සකලොකුත්තරත්තධම්මපරිච්ඡෙදො.

४७९-४८०. 'नेपक्कं' (नैपक्य/निपुणता) प्रज्ञाला म्हटले जाते, म्हणून म्हटले आहे - "पञ्ञायेतं नामं" (प्रज्ञेचे हे नाव आहे). जो संक्लेशधर्मांचे (मळकट धर्मांचे) शोषण करतो, त्यांना बाहेर काढतो तो 'निपको' (निपुण), म्हणजेच स्थिर आणि तीक्ष्ण स्मृती असलेला पुद्गल (व्यक्ती); त्याचा भाव म्हणजे 'नेपक्कं' (नैपक्य). स्मृतीच्या बाबतीतही नैपक्यभाव योग्यच ठरतो. कारण अशा प्रकारे "सतिनेपक्केन" (स्मृती आणि नैपक्याने) हे वचन समर्थित होते, आणि "स्मृती आणि नैपक्याने" असे म्हणण्याने स्मृतीचा निर्देश (सतिनिद्देस) केला जातोच. "अमुक नावाचे सूत्त किंवा कम्मट्ठान (कर्मस्थान) मी सांगितले आहे." ज्यामध्ये संस्कारगत गोष्टींचा त्याग केला जातो, ते प्राप्त झाल्यावर त्याग होतो, तो 'वोस्सग्गो' (वोसग्ग/उत्सर्ग) म्हणजेच निब्बान (निर्वाण) होय. त्याला आलंबन करून, म्हणून म्हटले आहे - "निब्बानारम्मणं कत्वा" (निर्वाणाला आलंबन करून). 'गच्छन्तिया' (जाणाऱ्या) म्हणजे संस्कारांच्या उदय आणि व्यय (उत्पत्ती आणि विनाश) म्हणजेच उदय-व्ययाप्रत जाणाऱ्या, जाणणाऱ्या (प्रज्ञेने). म्हणून म्हटले आहे - "उदयब्बयपरिग्गाहिकाय" (उदय-व्ययाचे ग्रहण करणाऱ्या प्रज्ञेने). सद्धिन्द्रिय, सतिन्द्रिय आणि पञ्ञिन्द्रिय (श्रद्धा, स्मृती आणि प्रज्ञेंद्रिय) हे पूर्वभागातील आहेत, कारण "इतिपि सो भगवा अरहं...", "खूप पूर्वी केलेले आणि खूप पूर्वी बोललेले स्मरण करणारे, अनुस्मरण करणारे..." आणि "उदय आणि अस्ताप्रत जाणाऱ्या प्रज्ञेने..." असे म्हटले आहे. "आरद्धवीरियो विहरति, सो अनुप्पन्नानं..." इत्यादी म्हटल्यामुळे वीरियिन्द्रिय (वीर्येंद्रिय) हे मिश्रक (मिश्र) आहे. "वोस्सग्गारम्मणं करित्वा" (त्यागाला आलंबन करून) असे म्हटल्यामुळे समाधिन्द्रिय (समाधींद्रिय) हे केवळ उत्पन्न झालेले लोकोत्तरच आहे. "अयमेव" (हाच) म्हणजे जो हा नवव्या सूत्तात सांगितला आहे. हाच पूर्वभाग, मिश्रक आणि लोकोत्तर धर्मविभाग (धम्मपरिच्छेद) आहे.

සුද්ධිකවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

सुद्धिकवग्गवण्णना समाप्त झाली.

2. මුදුතරවග්ගො

२. मुदुतरवग्गो

1. පටිලාභසුත්තවණ්ණනා

१. पटिलाभसुत्तवण्णना

481. සම්මප්පධානෙ ආරබ්භාති සම්මප්පධානෙ භාවනාවසෙන ආරබ්භ. තෙනාහ ‘‘භාවෙන්තො’’ති. යථා වීරියින්ද්‍රියනිද්දෙසෙ ‘‘චත්තාරො සම්මප්පධානෙ ආරබ්භ වීරියං පටිලභතී’’ති දෙසනා ආගතා, එවං සතින්ද්‍රියනිද්දෙසෙ ‘‘චත්තාරො සතිපට්ඨානෙ ආරබ්භ සතිං පටිලභතී’’ති, තස්මා ‘‘සතින්ද්‍රියෙපි එසෙව නයො’’ති වුත්තං. සද්ධින්ද්‍රියාදිනිද්දෙසෙසු පන න තථා දෙසෙති.

४८१. "सम्माप्पधाने आरब्भ" (सम्यक्प्रधानांना आरंभ करून) म्हणजे सम्यक्प्रधानांच्या भावनेच्या वशाने आरंभ करून. म्हणून म्हटले आहे - "भावेन्तो" (भावना करत). जसे वीरियिन्द्रिय-निर्देशात (वीर्येंद्रिय निर्देशात) "चार सम्यक्प्रधानांना आरंभ करून वीर्य प्राप्त करतो" असा उपदेश आला आहे, तसेच सतिन्द्रिय-निर्देशात (स्मृतींद्रिय निर्देशात) "चार सतिपट्ठानांना (स्मृतीप्रस्थानांना) आरंभ करून स्मृती प्राप्त करतो" असा उपदेश आला आहे, म्हणून "सतिन्द्रियाच्या बाबतीतही हाच नियम आहे" असे म्हटले आहे. परंतु सद्धिन्द्रिय (श्रद्धेंद्रिय) इत्यादींच्या निर्देशात तसा उपदेश केलेला नाही.

2. පඨමසංඛිත්තසුත්තවණ්ණනා

२. पठमसंखित्तसुत्तवण्णना

482. ඉන්ද්‍රියානං තික්ඛාදිභාවො විපස්සනාවසෙන වා මග්ගවසෙන වා ඵලවසෙන වා ගහෙතබ්බොති වුත්තං ‘‘තතොති…පෙ… වෙදිතබ්බ’’න්ති. නනු චෙත්ථ මුදුභාවො එව පාළියං ගහිතොති? සච්චමෙතං, තං පන තික්ඛභාවෙ අසති න හොති තික්ඛාදිභාවොති වුත්තං. යතො හි අයං මුදු, ඉතො තං තික්ඛන්ති වත්තබ්බතං ලභති අපෙක්ඛාසිද්ධත්තා තික්ඛමුදුභාවානං පාරාපාරං විය. ඉදානි ‘‘තතො’’තිආදිනා සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘සමත්තානී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සමත්තානීති සම්පන්නානි. ඉතරං [Pg.490] තස්සෙව වෙවචනං. සමත්තානීති වා පරියත්තානි, සමත්තානීති අත්ථො. ‘‘තතො මුදුතරානි ධම්මානුසාරීමග්ගස්සා’’ති කස්මා වුත්තං? තතොති හි සොතාපත්තිමග්ගවිපස්සනින්ද්‍රියානි අධිප්පෙතානියෙව, ‘‘තතො මුදුතරානී’’ති වුත්තපඨමමග්ගො ධම්මානුසාරී වා සියා සද්ධානුසාරී වාති බ්‍යභිචරති? නායං දොසො, සොතාපත්තිමග්ගෙකදෙසවසෙනෙව ලද්ධබ්බපඨමමග්ගාපෙක්ඛාය විපස්සනාය විභාගස්ස අධිප්පෙතත්තා. යො හි සොතාපන්නො හුත්වා ඉරියාපථං අකොපෙත්වා යථානිසින්නොව සකදාගාමිමග්ගං පාපුණාති, තස්ස විපස්සනින්ද්‍රියානි සන්ධාය අවිභාගෙන වුත්තං – ‘‘තතො මුදුතරානි සොතාපත්තිමග්ගස්ස විපස්සනින්ද්‍රියානි නාමා’’ති. යො පන සොතාපන්නො හුත්වා කාලන්තරෙන සකදාගාමී හොති, තස්ස සොතාපත්තිමග්ගත්ථාය පවත්තානි විපස්සනින්ද්‍රියානි නාම හොන්ති. සො චෙ ධම්මානුසාරීගොත්තො, තස්ස යථාවුත්තවිපස්සනින්ද්‍රියතො මුදුතරානීති ‘‘තතො මුදුතරානි ධම්මානුසාරීමග්ගස්සා’’ති වුත්තං. විපස්සනින්ද්‍රියානි නාමාති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. ධම්මානුසාරීවිපස්සනින්ද්‍රියතො සද්ධානුසාරීවිපස්සනින්ද්‍රියානං මුදුභාවස්ස කාරණං සයමෙව වක්ඛති. ධම්මෙන පඤ්ඤාය මග්ගසොතං අනුස්සරතීති ධම්මානුසාරී, පඤ්ඤුත්තරො අරියො. සද්ධාය මග්ගසොතං අනුස්සරතීති සද්ධානුසාරී, සද්ධුත්තරො අරියො.

४८२. इंद्रियांची तीक्ष्णता इत्यादी भाव हा विपश्यनेच्या दृष्टीने किंवा मार्गाच्या दृष्टीने किंवा फलाच्या दृष्टीने ग्रहण करावा, असे 'त्यानंतर... पे... जाणावे' याद्वारे म्हटले आहे. येथे पाळीमध्ये केवळ मृदुभावच ग्रहण केला आहे की काय? हे सत्य आहे, परंतु तीक्ष्णभाव नसताना तीक्ष्णता इत्यादी भाव होत नाही, म्हणून असे म्हटले आहे. कारण हा मृदू आहे, याच्या अपेक्षेने तो तीक्ष्ण आहे असे म्हणता येते, कारण तीक्ष्ण आणि मृदू हे परस्परांच्या अपेक्षेने सिद्ध होतात, जसे की अलीकडचा आणि पलीकडचा काठ. आता 'त्यानंतर' इत्यादींद्वारे संक्षेपाने सांगितलेला अर्थ विस्ताराने दाखवण्यासाठी 'समत्तानी' (संपन्न) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'समत्तानी' म्हणजे संपन्न. दुसरे त्याचेच समानार्थी रूप आहे. किंवा 'समत्तानी' म्हणजे परिपूर्ण, असा अर्थ आहे. 'त्यापेक्षा अधिक मृदू धम्मानुसारी मार्गाचे' असे का म्हटले आहे? कारण 'त्यानंतर' याद्वारे सोतापत्तिमार्गाची विपश्यना-इंद्रियेच अभिप्रेत आहेत, 'त्यापेक्षा अधिक मृदू' असे म्हटलेला पहिला मार्ग धम्मानुसारी असावा की सद्धानुसारी असावा, यात काही विसंगती आहे काय? हा दोष नाही, कारण सोतापत्तिमार्गाच्या एका अंशाच्या वशानेच प्राप्त होणाऱ्या पहिल्या मार्गाच्या अपेक्षेने विपश्यनेचा विभाग अभिप्रेत आहे. जो सोतापन्न होऊन, आपली शारीरिक स्थिती (इरियापथ) न बदलता, जसा बसला आहे तसाच सकदागामी मार्ग प्राप्त करतो, त्याच्या विपश्यना-इंद्रियांच्या संदर्भात अविभागाने म्हटले आहे - 'त्यापेक्षा अधिक मृदू सोतापत्तिमार्गाची विपश्यना-इंद्रिये होत'. परंतु जो सोतापन्न होऊन काही काळानंतर सकदागामी होतो, त्याच्या सोतापत्तिमार्गासाठी प्रवृत्त झालेली विपश्यना-इंद्रिये असतात. जर तो धम्मानुसारी गोत्राचा असेल, तर त्याच्या पूर्वोक्त विपश्यना-इंद्रियांपेक्षा अधिक मृदू असल्यामुळे 'त्यापेक्षा अधिक मृदू धम्मानुसारी मार्गाचे' असे म्हटले आहे. 'विपश्यना-इंद्रिये' असे आणून संबंध जोडला पाहिजे. धम्मानुसारी विपश्यना-इंद्रियांपेक्षा सद्धानुसारी विपश्यना-इंद्रियांच्या मृदुत्वाचे कारण ते स्वतःच सांगतील. धम्माने (प्रज्ञेने) मार्गाच्या प्रवाहाचे अनुसरण करतो तो 'धम्मानुसारी' होय, जो प्रज्ञेची प्रधानता असलेला आर्य आहे. श्रद्धेने मार्गाच्या प्रवाहाचे अनुसरण करतो तो 'sद्धानुसारी' होय, जो श्रद्धेची प्रधानता असलेला आर्य आहे.

එවං විපස්සනාවසෙන දස්සෙත්වා මග්ගවසෙන දස්සෙතුං ‘‘තථා’’තිආදි ආරද්ධං. සම්පයොගතො සභාවතො ච අරහත්තමග්ගපරියාපන්නානි අරහත්තමග්ගින්ද්‍රියානි. අරහත්තඵලින්ද්‍රියානීති එත්ථාපි එසෙව නයො.

अशा प्रकारे विपश्यनेच्या दृष्टीने दाखवून, मार्गाच्या दृष्टीने दाखवण्यासाठी 'तथा' (त्याचप्रमाणे) इत्यादी सुरू केले आहे. संप्रयोग (एकत्र असणे) आणि स्वभाव या दोन्ही दृष्टींनी अरहत्तमार्गात समाविष्ट असलेली ती 'अरहत्तमार्ग-इंद्रिये' होत. 'अरहत्तफल-इंद्रिये' यामध्येही हाच नियम लागू होतो.

ඉදානි ඵලවසෙන දස්සෙතුං ‘‘සමත්තානි පරිපුණ්ණානී’’තිආදි වුත්තං. සොතාපත්තිමග්ගට්ඨපුග්ගලවසෙන නානත්තං ජාතං, තස්මා තෙ ද්වෙපි ඉධ තතියවාරෙ න ලබ්භන්තීති අධිප්පායො. ධම්මානුසාරීසද්ධානුසාරීනං නානත්තං කථං ජාතන්ති ආහ ‘‘ආගමනෙනපි මග්ගෙනපී’’ති. තදුභයං දස්සෙන්තො ‘‘සද්ධානුසාරීපුග්ගලො’’තිආදිමාහ. උද්දිසාපෙන්තොති උද්දෙසං ගණ්හන්තො.

आता फलाच्या दृष्टीने दाखवण्यासाठी 'समत्तानि परिपुण्णानि' (संपन्न आणि परिपूर्ण) इत्यादी म्हटले आहे. सोतापत्तिमार्गस्थ पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) वशाने भिन्नता निर्माण झाली आहे, म्हणून ते दोन्हीही येथे तिसऱ्या वेळी प्राप्त होत नाहीत, असा अभिप्राय आहे. धम्मानुसारी आणि सद्धानुसारी यांच्यातील भिन्नता कशी निर्माण झाली, हे सांगताना 'आगमनाने (अभ्यासाने) आणि मार्गाने सुद्धा' असे म्हटले आहे. ते दोन्ही दाखवताना 'सद्धानुसारी पुद्गल' इत्यादी म्हटले आहे. 'उद्दिसापेन्तो' म्हणजे उपदेश ग्रहण करणारा.

මග්ගො තික්ඛො හොති උපනිස්සයින්ද්‍රියානං තික්ඛවිසදභාවතො. තෙනාහ ‘‘සූරං ඤාණං වහතී’’ති. අසඞ්ඛාරෙනාති සරසෙනෙව. අප්පයොගෙනාති තස්සෙව වෙවචනං. ධම්මානුසාරීපුග්ගලො හි ආගමනම්හි කිලෙසෙ වික්ඛම්භෙන්තො අප්පදුක්ඛෙන අප්පකසිරෙන අකිලමන්තොව වික්ඛම්භෙතුං සක්කොති. සද්ධානුසාරීපුග්ගලො පන දුක්ඛෙන කසිරෙන කිලමන්තො හුත්වා වික්ඛම්භෙතුං සක්කොති, තස්මා ධම්මානුසාරිස්ස පුබ්බභාගමග්ගක්ඛණෙ [Pg.491] කිලෙසච්ඡෙදකඤාණං අදන්ධං තිඛිණං හුත්වා වහති, යථා නාම තිඛිණෙන අසිනා කදලිං ඡින්දන්තස්ස ඡින්නට්ඨානං මට්ඨං හොති, අසි ඛිප්පං වහති, සද්දො න සුය්‍යති, බලවවායාමකිච්චං න හොති, එවරූපා ධම්මානුසාරිනො පුබ්බභාගභාවනා හොති, සද්ධානුසාරිනො පන පුබ්බභාගක්ඛණෙ කිලෙසච්ඡෙදකඤාණං දන්ධං න තිඛිණං අසූරං හුත්වා වහති, යථා නාම නාතිතිඛිණෙන අසිනා කදලිං ඡින්දන්තස්ස ඡින්නට්ඨානං න මට්ඨං හොති, අසි සීඝං න වහති, සද්දො සුය්‍යති, බලවවායාමකිච්චං ඉච්ඡිතබ්බං හොති, එවරූපා සද්ධානුසාරිනො පුබ්බභාගභාවනා හොති. එවං සන්තෙපි කිලෙසක්ඛයෙ නානත්තං නත්ථි. තෙනාහ ‘‘කිලෙසක්ඛයෙ පනා’’තිආදි. අවසෙසා ච කිලෙසා ඛීයන්ති සංයොජනක්ඛයාය යොගත්තා.

उपनिश्रय-इंद्रियांच्या तीक्ष्ण व स्पष्ट भावामुळे मार्ग तीक्ष्ण असतो. म्हणूनच 'शूर (तीव्र) ज्ञान वाहते' असे म्हटले आहे. 'असंखारेन' म्हणजे स्वतःच्या स्वभावानेच. 'अप्पयोगेन' (अल्प प्रयत्नाने) हा त्याचाच समानार्थी शब्द आहे. कारण धम्मानुसारी पुद्गल आगमनात (अभ्यासात) क्लेशांचे दमन करताना अल्प दुःखाने, अल्प कष्टाने आणि न थकता दमन करण्यास समर्थ होतो. परंतु सद्धानुसारी पुद्गल दुःखाने, कष्टाने आणि थकून दमन करण्यास समर्थ होतो. म्हणून धम्मानुसारी व्यक्तीच्या पूर्वभाग-मार्गक्षणी क्लेश नष्ट करणारे ज्ञान मंद नसून तीक्ष्ण होऊन वाहते; जसे की तीक्ष्ण तलवारीने केळीचे झाड कापणाऱ्याचे कापलेले ठिकाण गुळगुळीत असते, तलवार वेगाने चालते, आवाज ऐकू येत नाही आणि तीव्र प्रयत्नाची गरज नसते, अशा प्रकारची धम्मानुसारी व्यक्तीची पूर्वभाग-भावना असते. परंतु सद्धानुसारी व्यक्तीच्या पूर्वभागक्षणी क्लेश नष्ट करणारे ज्ञान मंद, अतीक्ष्ण आणि अशूर होऊन वाहते; जसे की फार तीक्ष्ण नसलेल्या तलवारीने केळीचे झाड कापणाऱ्याचे कापलेले ठिकाण गुळगुळीत नसते, तलवार वेगाने चालत नाही, आवाज ऐकू येतो आणि तीव्र प्रयत्नाची आवश्यकता असते, अशा प्रकारची सद्धानुसारी व्यक्तीची पूर्वभाग-भावना असते. असे असले तरी क्लेशक्षयामध्ये काही भिन्नता नसते. म्हणूनच 'परंतु क्लेशक्षयामध्ये' इत्यादी म्हटले आहे. आणि उर्वरित क्लेश संयोजनांच्या क्षयासाठी प्रवृत्त झाल्यामुळे नष्ट होतात.

3. දුතියසංඛිත්තසුත්තවණ්ණනා

३. द्वितीय संख्खित्तसुत्तवण्णना

483. තතොති ඵලතො ඵලවෙමත්තතාය චරියමානත්තා. ඉන්ද්‍රියවෙමත්තතා සද්ධාදීනං ඉන්ද්‍රියානං නානත්තෙන. ඵලනානත්තන්ති අරහත්තඵලාදිනානත්තං. පුග්ගලනානත්තන්ති අනාගාමිආදිපුග්ගලනානත්තං.

४८३. 'त्यानंतर' म्हणजे फलामुळे, फलाच्या भिन्नतेने आचरण केले जात असल्यामुळे. 'इंद्रियवेमत्तता' म्हणजे श्रद्धा इत्यादी इंद्रियांच्या भिन्नतेमुळे. 'फलनानात्तं' म्हणजे अरहत्तफल इत्यादींची भिन्नता. 'पुग्गलनानात्तं' म्हणजे अनागामी इत्यादी पुद्गलांची (व्यक्तींची) भिन्नता.

4. තතියසංඛිත්තසුත්තවණ්ණනා

४. तृतीय संख्खित्तसुत्तवण्णना

484. සීලක්ඛන්ධාදීහි සද්ධින්ද්‍රියාදීහි ච පරිතො පූරණෙන පරිපූරං අරහත්තමග්ගං කරොන්තො නිප්ඵත්තිතො අරහත්තඵලං ආරාධෙති නිප්ඵාදෙති. තයො පදෙසමග්ගෙති සීලක්ඛන්ධාදීනං අපාරිපූරියා එකදෙසභූතෙ තයො හෙට්ඨිමමග්ගෙ. පදෙසං හෙට්ඨිමඵලත්තයං. චතූසූති ඉමස්මිං වග්ගෙ පඨමාදීසු චතූසු සුත්තෙසු. කාමඤ්චෙත්ථ තතියෙ ‘‘තතොති ඵලවසෙන නිස්සක්ක’’න්ති වුත්තං, චතුත්ථෙ ‘‘පරිපූරං පරිපූරකාරී ආරාධෙති, පදෙසං පදෙසකාරී’’ති, ‘‘චතූසුපි සුත්තෙසු මිස්සකානෙව ඉන්ද්‍රියානි කථිතානී’’ති පන වචනතො විපස්සනාවසෙනපි යොජනා ලබ්භතෙවාති දට්ඨබ්බං.

४८४. शीलस्कंध इत्यादींनी आणि सद्धेंद्रिय (श्रद्धेंद्रिय) इत्यादींनी पूर्णपणे परिपूर्ण करून अरहत्तमार्ग साधणारा, निष्पत्तीमुळे अरहत्तफल प्राप्त करतो, सिद्ध करतो. 'तीन प्रदेशमार्ग' म्हणजे शीलस्कंध इत्यादींच्या अपूर्णतेमुळे एका अंशाने युक्त असलेले तीन खालचे मार्ग. 'प्रदेश' म्हणजे खालचे तीन फल. 'चार सुत्तांमध्ये' म्हणजे या वर्गातील पहिल्या इत्यादी चार सुत्तांमध्ये. जरी येथे तिसऱ्या सुत्तात 'त्यानंतर फलाच्या वशाने निसर्ग (निःसृत)' असे म्हटले आहे, आणि चौथ्या सुत्तात 'परिपूर्ण करणारा परिपूर्ण प्राप्त करतो, एकदेशीय (अंशतः) करणारा एकदेशीय प्राप्त करतो' असे म्हटले आहे, तरी 'चारही सुत्तांमध्ये मिश्रित इंद्रियेच सांगितली आहेत' या वचनावरून विपश्यनेच्या दृष्टीनेही योजना प्राप्त होतेच, असे जाणावे.

5-7. පඨමවිත්ථාරසුත්තාදිවණ්ණනා

५-७. प्रथम वित्थारसुत्तादिवण्णना

485-487. විපස්සනාවසෙන නිස්සක්කං වෙදිතබ්බං, න මග්ගඵලවසෙන, ඉමස්මිං සුත්තෙ සබ්බසොව විපස්සනින්ද්‍රියානං එව අධිප්පෙතත්තා. ඉදානි තමත්ථං [Pg.492] පාකටං කාතුං ‘‘පරිපුණ්ණානි හී’’තිආදි වුත්තං. අවිහාදීසු පඤ්චසු සුද්ධාවාසෙසු තත්ථ තත්ථ ආයුවෙමජ්ඣං අනතික්කමිත්වා අන්තරා කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බායනතො අන්තරාපරිනිබ්බායී, අසඞ්ඛාරෙන අප්පයොගෙන සරසතොව පරිනිබ්බායනතො අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී, තබ්බිපරියායතො සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී, උද්ධං වාහිභාවෙන උද්ධමස්ස තණ්හාසොතං වට්ටසොතං වාති උද්ධංසොතො, උද්ධං වා ගන්ත්වා පටිලභිතබ්බතො උද්ධමස්ස මග්ගසොතන්ති උද්ධංසොතො, අකනිට්ඨභවං ගච්ඡතීති අකනිට්ඨගාමීති එවමෙත්ථ සද්දත්ථො දට්ඨබ්බො.

४८५-४८७. विपस्सनेच्या प्रभावाने 'निस्सक्क' (निर्गमन/श्रेणीभेद) समजले पाहिजे, मार्ग-फलाच्या प्रभावाने नाही, कारण या सुत्तात सर्व प्रकारे विपस्सना-इंद्रियेच अभिप्रेत आहेत. आता तोच अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी 'परिपुण्णानि ही' (परिपूर्ण आहेत ही) इत्यादी म्हटले आहे. अविह इत्यादी पाच सुद्धावासांमध्ये (शुद्धावासांमध्ये) त्या त्या ठिकाणी आयुष्याचा मध्यभाग न ओलांडता, मध्येच क्लेशांच्या परिनिर्वाणामुळे परिनिर्वाण प्राप्त करत असल्यामुळे 'अंतरापरिनिब्बायी' म्हटले जाते. असंखाराने (प्रयत्नाशिवाय) आणि अल्प प्रयोगाने स्वाभाविकपणेच परिनिर्वाण प्राप्त करत असल्यामुळे 'असंखारपरिनिब्बायी' म्हटले जाते. त्याच्या विपरीत असल्यामुळे 'ससंखारपरिनिब्बायी' म्हटले जाते. वर वाहून जाण्याच्या स्वभावामुळे ज्याचा तृष्णा-प्रवाह किंवा संसार-प्रवाह वरच्या दिशेने वाहतो तो 'उद्धंसोतो' (उर्ध्वस्रोत) होय; किंवा वर जाऊन प्राप्त करावयाचा असल्यामुळे ज्याचा मार्ग-प्रवाह वरच्या दिशेने आहे तो 'उद्धंसोतो' होय. अकनिठ्ठ (अकनिष्ठ) लोकामध्ये जात असल्यामुळे 'अकनिठ्ठगामी' होय. अशा प्रकारे येथे शब्दांचा अर्थ समजला पाहिजे.

ඉමස්මිං පන ඨානෙති ‘‘විපස්සනාවසෙන නිස්සක්ක’’න්ති වුත්තට්ඨානෙ. අරහත්තමග්ගෙයෙව ඨත්වාති ඉමස්මිංයෙව භවෙ අරහත්තමග්ගෙයෙව, න විපස්සනාය ච ඨත්වා. පඤ්ච නිස්සක්කානි නීහරිතබ්බානීති ‘‘තතො මුදුතරෙහි අන්තරාපරිනිබ්බායී හොතී’’තිආදීනි පඤ්ච නිස්සක්කානි නිද්ධාරෙත්වා කථෙතබ්බානි. ඉදානි තමත්ථං විවරන්තො ‘‘අරහත්තමග්ගස්ස හී’’තිආදිමාහ. තත්ථ අවිහාදීසු උප්පජ්ජිත්වා උප්පන්නසමනන්තරාය පරිනිබ්බායනතො පඨමඅන්තරාපරිනිබ්බායී. තත්ථ ආයුප්පමාණවෙමජ්ඣං අප්පත්වාව පරිනිබ්බායනතො දුතියඅන්තරාපරිනිබ්බායී, ආයුවෙමජ්ඣං පත්වා පරිනිබ්බායනතො තතො පරං තතියඅන්තරාපරිනිබ්බායී වෙදිතබ්බො. ‘‘පඤ්ච නිස්සක්කානී’’ති කස්මා වුත්තං? නනු අසඞ්ඛාරසසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායීති වත්තබ්බන්ති? න වත්තබ්බන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායිස්ස සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායිනොපි එතෙව පඤ්ච ජනා’’ති.

पण या ठिकाणी म्हणजे 'विपस्सनेच्या प्रभावाने निस्सक्क' असे म्हटलेल्या ठिकाणी. 'अरहत्तमार्गावरच राहून' म्हणजे याच भवात अरहत्तमार्गावरच राहून, विपस्सनेवर राहून नाही. 'पाच निस्सक्क बाहेर काढले पाहिजेत' म्हणजे 'त्यापेक्षा मृदुतर (इंद्रिये) असल्यामुळे अंतरापरिनिब्बायी होतो' इत्यादी पाच निस्सक्क निश्चित करून सांगितले पाहिजेत. आता तोच अर्थ स्पष्ट करताना 'अरहत्तमार्गाचेच' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये अविह इत्यादींमध्ये उत्पन्न होऊन, उत्पन्न झाल्याबरोबर लगेच परिनिर्वाण प्राप्त करत असल्यामुळे 'प्रथम अंतरापरिनिब्बायी' होय. तेथे आयुष्याच्या प्रमाणाचा मध्यभाग न गाठताच परिनिर्वाण प्राप्त करत असल्यामुळे 'द्वितीय अंतरापरिनिब्बायी' होय, आणि आयुष्याचा मध्यभाग गाठून परिनिर्वाण प्राप्त करत असल्यामुळे त्यानंतरचा 'तृतीय अंतरापरिनिब्बायी' समजावा. 'पाच निस्सक्क' असे का म्हटले आहे? 'असंखारपरिनिब्बायी आणि ससंखारपरिनिब्बायी' असे म्हणायला हवे नव्हते का? तसे म्हणायला हवे नव्हते, हे दर्शवताना म्हटले आहे - 'असंखारपरिनिब्बायी आणि ससंखारपरिनिब्बायी यांचेही हेच पाच प्रकार (व्यक्ती) आहेत'.

තීණි නිස්සක්කානීති ‘‘තතො මුදුතරෙහි සොතාපන්නො හොතී’’තිආදීනි තීණි නිස්සක්කපදානි. ඉධ සකදාගාමී න ගහිතො, සො අනාගාමිමග්ගෙ ඨත්වා නීහරිතබ්බො, අනාගාමිමග්ගස්ස විපස්සනින්ද්‍රියෙහි මුදුතරෙහි සකදාගාමී හොති. සකදා…පෙ… මුදුතරානීති ඉදං සකදාගාමිමග්ගස්ස විපස්සනින්ද්‍රියෙහි එකබීජිසඞ්ඛාතසොතාපන්නවිපස්සනින්ද්‍රියානි මුදුතරානි හොන්තීති තීණි කත්වා වුත්තං. ධම්මානුසාරීතිආදිද්වයං කොලංකොලාදිද්වයෙන ගහිතං හොතීති. සකදාගාමිමග්ගස්ස හීතිආදි වුත්තස්සෙව අත්ථස්ස විවරණං. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව. ඡට්ඨසත්තමානි වුත්තනයානෙවාති ඡට්ඨසත්තමානි සුත්තානි දුතියතතියෙසු වුත්තනයානෙව. තත්ථ පන මිස්සකානි ඉන්ද්‍රියානි කථිතානි, ඉධ පුබ්බභාගවිපස්සනින්ද්‍රියානි කථිතානීති අයමෙව විසෙසො.

'तीन निस्सक्क' म्हणजे 'त्यापेक्षा मृदुतर (इंद्रिये) असल्यामुळे सोतापन्न होतो' इत्यादी तीन निस्सक्क-पदे. येथे सकदागामी घेतलेला नाही, तो अनागामी मार्गावर राहून बाहेर काढला पाहिजे; अनागामी मार्गाच्या विपस्सना-इंद्रियांपेक्षा मृदुतर इंद्रिये असल्यामुळे सकदागामी होतो. 'सकदा...पे... मृदुतर' हे सकदागामी मार्गाच्या विपस्सना-इंद्रियांपेक्षा एकबीजी नावाच्या सोतापन्नाची विपस्सना-इंद्रिये मृदुतर असतात, असे तीन करून सांगितले आहे. 'धम्मानुसारी' इत्यादी दोन प्रकार कोलंकोल इत्यादी दोन प्रकारांनी ग्रहण केले जातात. 'सकदागामी मार्गाचेच' इत्यादी पूर्वी सांगितलेल्या अर्थाचेच विवरण आहे. उर्वरित भाग खाली सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच आहे. 'सहावे आणि सातवे सुत्त पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच आहेत' म्हणजे सहावे आणि सातवे सुत्त हे दुसऱ्या आणि तिसऱ्या सुत्तात सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच आहेत. परंतु तेथे मिश्र इंद्रिये सांगितली आहेत, तर येथे पूर्वभागातील विपस्सना-इंद्रिये सांगितली आहेत, हाच विशेष फरक आहे.

8. පටිපන්නසුත්තවණ්ණනා

८. पटिपnnसुत्तवण्णना (प्रतिपन्नसुत्तवर्णना)

488. තන්ති [Pg.493] මග්ගඵලවසෙන නිස්සක්කං. පාළියං වුත්තමෙව ‘‘අරහත්තඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නො හොතී’’තිආදිනා. අට්ඨහීති චතූහි ඵලෙහි චතූහි ච මග්ගෙහීති අට්ඨහි. බහිභූතො න අන්තොභාවො. ලොකුත්තරානෙව ඉන්ද්‍රියානි කථිතානි මග්ගඵලචිත්තුප්පාදපරියාපන්නත්තා.

४८८. 'तं' (ते) म्हणजे मार्ग-फलाच्या दृष्टीने निस्सक्क होय. पाळिमध्ये 'अरहत्तफल-साक्षात्कारासाठी प्रतिपन्न (मार्गस्थ) होतो' इत्यादी प्रकारे सांगितलेच आहे. 'आठ' म्हणजे चार फल आणि चार मार्ग मार्ग मिळून आठ. 'बहिभूतो' म्हणजे बाहेर असलेला, आत समाविष्ट नसलेला. मार्ग आणि फल यांच्या चित्तोत्पादामध्ये समाविष्ट असल्यामुळे येथे केवळ लोकोत्तर इंद्रियेच सांगितली आहेत.

9-10. සම්පන්නසුත්තාදිවණ්ණනා

९-१०. सम्पन्नसुत्तादिवण्णना (संपन्नसुत्तवर्णना)

489-490. ඉන්ද්‍රියසම්පන්නොති එත්ථ සම්පන්නසද්දො පරිපූරිඅත්ථොති ආහ ‘‘පරිපුණ්ණින්ද්‍රියො’’ති. මිස්සකානි ඉන්ද්‍රියානි කථිතානි සාමඤ්ඤතොව දෙසිතත්තා.

४८९-४९०. 'इंद्रियसंपन्न' येथे 'संपन्न' हा शब्द परिपूर्णतेच्या अर्थाने वापरला आहे, म्हणूनच 'परिपुण्णिंद्रिय' (परिपूर्ण इंद्रिये असलेला) असे म्हटले आहे. सामान्य रूपानेच उपदेश केला असल्यामुळे येथे मिश्र इंद्रिये सांगितली आहेत.

මුදුතරවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

मुदुतरवग्गवण्णना (मृदुतरवर्गवर्णना) समाप्त झाली.

3. ඡළින්ද්‍රියවග්ගො

३. छळिन्द्रियवग्गो (सहा इंद्रियांचा वर्ग)

2. ජීවිතින්ද්‍රියසුත්තවණ්ණනා

२. जीवितिन्द्रियसुत्तवण्णना (जीवितेंद्रियसुत्तवर्णना)

492. ඉත්ථිභාවෙති ඉත්ථිතාය. ඉන්දට්ඨං කරොති තථාසත්තජනසාමඤ්ඤකාරණභාවතො. ඉත්ථියා එව ඉන්ද්‍රියං ඉත්ථින්ද්‍රියං. එස නයො පුරිසින්ද්‍රියෙ. ජීවිතෙති සහජාතධම්මානං ජීවනෙ පාලනෙ පවත්තනෙ. වට්ටින්ද්‍රියානීති වට්ටහෙතුභූතානි ඉන්ද්‍රියානි. ඉමෙසු හි උපාදින්නඉන්ද්‍රියෙසු සති වට්ටං වත්තති පඤ්ඤායති.

४९२. 'इत्थिभावे' म्हणजे स्त्रीत्वामध्ये. प्राण्यांच्या सामान्य कारणाचा भाव असल्यामुळे ते अधिपतीचे (इंद्राचे) कार्य करते. स्त्रीचेच इंद्रिय म्हणजे 'इत्थिन्द्रिय' (स्त्री-इंद्रिय) होय. हाच नियम 'पुरिसiन्द्रिय' (पुरुष-इंद्रिय) या बाबतीतही लागू होतो. 'जीवित' म्हणजे सहजात धर्मांचे जीवन, पालन आणि प्रवर्तन करणे. 'वट्टिन्द्रियानि' म्हणजे संसाराला (वट्टाला) कारणीभूत असणारी इंद्रिये. कारण ही उपादान-इंद्रिये अस्तित्वात असतानाच संसार चालतो आणि प्रगट होतो.

3. අඤ්ඤින්ද්‍රියසුත්තවණ්ණනා

३. अञ्ञिन्द्रियसुत्तवण्णना (अञ्ञिन्द्रियसुत्तवर्णना)

493. අජානිතපුබ්බං ධම්මන්ති චතුසච්චධම්මමාහ, තථා තෙසංයෙව ඤාතධම්මානන්ති. අයං පනෙත්ථ අත්ථො – ආජානාතීති අඤ්ඤා, පඨමමග්ගෙන ඤාතමනතික්කමිත්වා ජානාතීති අත්ථො. සොතාපන්නාදීනං ඡඅරියානං එතං නාමං. අඤ්ඤස්ස ඉන්ද්‍රියානි අඤ්ඤින්ද්‍රියානි. අඤ්ඤාතාවීසූති ආජානිතවන්තෙසු. යස්මා අග්ගඵලධම්මෙසු ඤාණකිච්චං සාතිසයං, තස්මා තං කිච්චං සෙසධම්මෙසුපි සමාරොපෙත්වා වුත්තං ‘‘අඤ්ඤාතාවීසු අරහත්තඵලධම්මෙසූ’’ති. තත්ථ තත්ථ තෙසු තෙසු මග්ගඵලෙසු. තෙන තෙනාකාරෙනාති අනඤ්ඤාතජානනාදිආකාරෙන.

४९३. 'पूर्वी न जाणलेला धर्म' म्हणजे चतुरार्यसत्य धर्म होय, तसेच 'त्याच ज्ञात धर्मांना' असे म्हटले आहे. येथे हा अर्थ आहे - 'जाणतो तो अञ्ञा' (अज्ञा/ज्ञान), पहिल्या मार्गाने ज्ञात झालेल्या गोष्टीचे उल्लंघन न करता जाणतो असा अर्थ आहे. सोतापन्न इत्यादी सहा आर्यांचे हे नाव आहे. अञ्ञाचे (ज्ञानाचे) इंद्रिय म्हणजे 'अञ्ञिन्द्रिय' होय. 'अञ्ञातावीसु' म्हणजे जाणलेल्यांमध्ये. ज्याअर्थी अग्रफल धर्मांमध्ये ज्ञानाचे कार्य अतिशय श्रेष्ठ असते, म्हणून ते कार्य इतर धर्मांवरही आरोपित करून 'अञ्ञातावी म्हणजे अरहत्तफल धर्मांमध्ये' असे म्हटले आहे. 'त्या त्या ठिकाणी' म्हणजे त्या त्या मार्ग आणि फलांमध्ये. 'त्या त्या आकाराने' म्हणजे अज्ञात गोष्टी जाणणे इत्यादी आकाराने.

4. එකබීජිසුත්තවණ්ණනා

४. एकबीजिसुत्तवण्णना (एकबीजीसुत्तवर्णना)

494. විපස්සනතො [Pg.494] නිස්සක්කන්ති විපස්සනින්ද්‍රියෙහි නිස්සක්කං. ඉදානි තමෙව සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විවරන්තො ‘‘සමත්තානී’’තිආදිමාහ. තීණි නිස්සක්කානි එවමිධ පඤ්ච නිස්සක්කානි නීහරිතබ්බානි එකබීජිආදිවිභාවනතො. තෙනාහ ‘‘සකදාගාමිමග්ගස්ස හී’’තිආදි. සොතාපත්තිමග්ගස්ස විපස්සනින්ද්‍රියානි නාම තෙනත්තභාවෙන සකදාගාමිමග්ගං පත්තුං ගච්ඡන්තස්ස සොතාපන්නස්ස විපස්සනින්ද්‍රියානි. පඤ්චපි තෙ සොතාපත්තිමග්ගස්ස භෙදායෙවාති ‘‘සකදාගාමිමග්ගෙ ඨත්වා නීහරිතබ්බානී’’ති වුත්තං.

४९४. 'विपस्सना-निस्सक्क' म्हणजे विपस्सना-इंद्रियांद्वारे निस्सक्क होय. आता तोच संक्षेपाने सांगितलेला अर्थ स्पष्ट करताना 'समत्तानि' (समाप्त/पूर्ण) इत्यादी म्हटले आहे. अशा प्रकारे येथे एकबीजी इत्यादींच्या स्पष्टीकरणामुळे तीन निस्सक्क आणि पाच निस्सक्क बाहेर काढले पाहिजेत. म्हणूनच 'सकदागामी मार्गाचेच' इत्यादी म्हटले आहे. 'सोतापत्तिमार्गाची विपस्सना-इंद्रिये' म्हणजे त्या आत्मभावाने (अस्तित्वाने) सकदागामी मार्ग प्राप्त करण्यासाठी जाणाऱ्या सोतापन्नाची विपस्सना-इंद्रिये होत. ते पाचही सोतापत्तिमार्गाचेच भेद आहेत, म्हणूनच 'सकदागामी मार्गावर राहून बाहेर काढले पाहिजेत' असे म्हटले आहे.

එකබීජීති එත්ථ ඛන්ධබීජං නාම කථිතං. යස්ස හි සොතාපන්නස්ස එකං ඛන්ධබීජං අත්ථි, එකං අත්තභාවග්ගහණං, සො එකබීජි නාම. තෙනාහ – ‘‘සොතාපන්නො හුත්වා’’තිආදි. මානුසකං භවන්ති ඉදං පනෙත්ථ දෙසනාමත්තං, දෙවභවං නිබ්බත්තෙතීතිපි වත්තුං වට්ටතියෙව. භගවතා ගහිතනාමානෙතානි. එත්තකඤ්හි පමාණං ගතො සත්තක්ඛත්තුපරමො නාම හොති, එත්තකං කොලංකොලො, එත්තකං එකබීජීති භගවතා එතෙසං නාමං ගහිතං.

'एकबीजी' येथे 'स्कंध-बीज' (खन्धबीज) सांगितले आहे. ज्या सोतापन्नाचे एकच स्कंध-बीज असते, म्हणजेच एकच आत्मभाव ग्रहण करणे (पुनर्जन्म घेणे) उरलेले असते, त्याला 'एकबीजी' म्हणतात. म्हणूनच 'सोतापन्न होऊन' इत्यादी म्हटले आहे. 'मनुष्यलोकात जन्म घेतो' हे येथे केवळ उपदेशासाठी म्हटले आहे, 'देवलोकात जन्म घेतो' असे म्हणणे देखील योग्यच आहे. ही भगवंतांनी दिलेली नावे आहेत. इतक्या मर्यादेपर्यंत पोहोचलेला 'सत्तक्खत्तुपरम' (सात वेळा जन्म घेणारा) होतो, इतका 'कोलंकोल' (दोन-तीन वेळा जन्म घेणारा) आणि इतका 'एकबीजी' होतो, अशी नावे भगवंतांनी त्यांना दिली आहेत.

ද්වෙ තයො භවෙති දෙවමනුස්සෙසු එව ද්වෙ තයො භවෙ. සම්බොධිචතුසච්චධම්මො පරං අයනං නිස්සයො ගති එතස්සාති සම්බොධිපරායණො. කුලතො කුලං ගච්ඡතීති කොලංකොලො. සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියතො පට්ඨාය හි නීචකුලෙ උප්පත්ති නාම නත්ථි, මහාභොගෙසු කුලෙසු එව නිබ්බත්තතීති අත්ථො. කෙවලොපි හි කුල-සද්දො මහාභොගකුලමෙව වදති. ද්වෙ වා තීණි වා කුලානීති දෙවමනුස්සවසෙන ද්වෙ වා තයො වා භවෙති අයම්පි මිස්සකභවෙන කථිතො. ජාතස්ස කුමාරස්ස විය අරියාය ජාතියා ජාතස්ස නාමමෙතං, යදිදං නියතොති සත්තක්ඛත්තුපරමාදිකොති ච සමඤ්ඤාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘භගවතා ගහිතනාමවසෙනෙවා’’තිආදි.

दोन किंवा तीन भव म्हणजे देव आणि मनुष्यांमध्येच दोन किंवा तीन भव होय. संबोधी (चतुःसत्य धर्म) हाच ज्याचा परम मार्ग, आश्रय आणि गती आहे, तो ‘संबोधिपरायण’ होय. एका कुळातून दुसऱ्या कुळात जातो तो ‘कोलङ्कोल’ होय. सोतापत्ति-फल साक्षात्कारापासून पुढे नीच कुळात जन्म घेणे नसतेच, तर महाभोगी (श्रीमंत) कुळातच जन्म होतो, असा अर्थ आहे. कारण केवळ ‘कुळ’ हा शब्द देखील महाभोगी कुळालाच दर्शवतो. ‘दोन किंवा तीन कुळे’ म्हणजे देव आणि मनुष्यांच्या गतीने दोन किंवा तीन भव होय, हे देखील मिश्र भावाने सांगितले आहे. जसे जन्मलेल्या बालकाचे नाव असते, तसेच आर्य जातीमध्ये जन्मलेल्याचे हे नाव आहे, जे ‘नियत’ किंवा ‘सत्तक्खत्तुपरम’ (सात वेळा जन्म घेणारा) इत्यादी संज्ञांनी दर्शविताना म्हटले आहे - ‘भगवंतांनी ग्रहण केलेल्या नावाच्या आधारेच’ इत्यादी.

යදි පුබ්බහෙතුනියමතො සොතාපන්නො ච නියතොති සොතාපත්තිමග්ගතො උද්ධං තිණ්ණං මග්ගානං උපනිස්සයාභාවතො පුබ්බහෙතුකිච්චං නත්ථීති සොතාපත්තිමග්ගස්ස උපනිස්සයභාවො ආපජ්ජති. යදි තස්සපි පුබ්බහෙතුඋපනිස්සයො සියා, තාව නියමතො සොතාපත්තිමග්ගුප්පත්තිතො පුබ්බෙ එව නියමිතො, යාවඤ්ච අකනිට්ඨං තස්ස පුබ්බහෙතු නාම[Pg.495], අහෙතුකතා ආපන්නා, ඉච්චස්ස අහෙතු අප්පච්චයා නිප්ඵත්ති පාපුණාති. කිඤ්ච හෙතු චෙ? නියමතො සොතාපන්නො ච නියතොති පඨමමග්ගාධිගමෙනෙව අනුක්කමෙන උපරි තිණ්ණං මග්ගානං කිච්චානි නිප්ඵජ්ජන්ති, එවං සත්තක්ඛත්තුපරමතාදිනියමෙ සති සත්තමභවාදිතො උද්ධං පවත්තතාය දුක්ඛස්ස මූලභූතා කිලෙසා පඨමමග්ගෙනෙව ඛීණාති උපරි තයො මග්ගා අකිච්චා සියුං. තෙනාහ ‘‘පඨමමග්ගස්ස උපනිස්සයො කතො නාමා’’තිආදි.

जर पूर्वहेतूच्या नियमामुळे सोतापन्न हा ‘नियत’ (निश्चित) असेल, तर सोतापत्ति-मार्गाच्या वरच्या तीन मार्गांसाठी उपनिश्रय (प्रबळ कारण) नसल्यामुळे पूर्वहेतूचे कार्य राहत नाही, अशी सोतापत्ति-मार्गाच्या उपनिश्रयभावाची आपत्ती येते. जर त्यालाही पूर्वहेतूचा उपनिश्रय असेल, तर नियमाने सोतापत्ति-मार्गाच्या उत्पत्तीपूर्वीच तो नियत झालेला असतो, आणि जोपर्यंत अकनिठ्ठ (अकनिष्ठ) लोकापर्यंत त्याचा पूर्वहेतू आहे, तोपर्यंत अहेतुकता प्राप्त होते, आणि अशा प्रकारे त्याची अहेतू व अप्रत्यय (कारणाशिवाय) निष्पत्ती होईल. आणखी काय, जर हेतू असेल तर? नियमाने सोतापन्न आणि नियत असल्यामुळे पहिल्या मार्गाच्या अधिगमानेच (प्राप्तीनेच) अनुक्रमाने वरच्या तीन मार्गांची कार्ये निष्पन्न होतात. अशा प्रकारे ‘सत्तक्खत्तुपरमता’ (सात जन्मांची मर्यादा) इत्यादी नियम असताना, सातव्या भवानंतर पुढे प्रवृत्त होणाऱ्या दुःखाचे मूळ क्लेश पहिल्या मार्गानेच नष्ट होतात, त्यामुळे वरचे तीन मार्ग निरुपयोगी ठरतील. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘पहिल्या मार्गाचा उपनिश्रय केला गेला आहे’ इत्यादी.

යදි උපරි තයො මග්ගා සත්තක්ඛත්තුපරමාදිතං නියමෙන්ති, තතො ච අඤ්ඤො සොතාපන්නො නත්ථීති සොතාපත්තිමග්ගස්ස අකිච්චකතා නිප්පයොජනතා ආපජ්ජෙය්‍ය. අථ සක්කායදිට්ඨිආදිප්පහානං තස්ස කිච්චං, තෙසං තෙසං පහානෙන සත්තක්ඛත්තුපරමාදිනියමතාය. භවිතබ්බං, යාව උපරිමග්ගා එව හොන්තීති සත්තභවාදිතො උද්ධමපවත්තනතො තෙන විනානෙන සක්කායදිට්ඨිආදිප්පහානෙන ච තෙන විනා භවිතබ්බන්ති ආහ – ‘‘පඨමමග්ගෙ අනුප්පන්නෙව උපරි තයො මග්ගා උප්පන්නාති ආපජ්ජතී’’ති. තිණ්ණං මග්ගානන්ති උපරි තිණ්ණං මග්ගානං. විපස්සනා නියමෙතීති යුජ්ජතීති වුත්තමත්ථං විවරන්තො ‘‘සචෙ හී’’තිආදිමාහ.

जर वरचे तीन मार्ग ‘सत्तक्खत्तुपरमता’ (सात जन्मांची मर्यादा) इत्यादींचे नियमन करत असतील, आणि त्याशिवाय दुसरा कोणताही सोतापन्न नसेल, तर सोतापत्ति-मार्गाची अक्रियता आणि निरुपयोगिता प्राप्त होईल. जर सत्कायदृष्टी इत्यादींचे प्रहाण (नष्ट करणे) हे त्याचे कार्य असेल, तर त्या त्या प्रहाणाने ‘सत्तक्खत्तुपरमता’ इत्यादींचा नियम असायला हवा. जोपर्यंत वरचे मार्गच असतात, तोपर्यंत सातव्या भवानंतर पुढे प्रवृत्ती न झाल्यामुळे, त्या ज्ञानाशिवाय आणि सत्कायदृष्टी इत्यादींच्या प्रहाणाशिवाय ते असावे लागेल, म्हणून म्हटले आहे - ‘पहिला मार्ग उत्पन्न न होताच वरचे तीन मार्ग उत्पन्न झाले, अशी आपत्ती येते.’ ‘तीन मार्गांचे’ म्हणजे वरच्या तीन मार्गांचे. ‘विपश्यना नियमन करते’ हे योग्य आहे, या सांगितलेल्या अर्थाचे स्पष्टीकरण करताना ‘जर खरोखर’ इत्यादी म्हटले आहे.

සොතාපන්නො වට්ටජ්ඣාසයො. තත්‍රෙකච්චෙ පාකටෙ පඤ්ඤාතෙ දස්සෙන්තො ‘‘අනාථපිණ්ඩිකො’’තිආදිමාහ. ඉධට්ඨකවොකිණ්ණසුක්ඛවිපස්සකස්සාති යො ඉමස්මිං කාමභවෙ ඨිතො මනුස්සදෙවවසෙන වොකිණ්ණභවූපපත්තිකො සුක්ඛවිපස්සකො ච, තස්ස වසෙන. නාමං කථිතන්ති සත්තක්ඛත්තුපරමොති නාමං කථිතං. කෙචි පන ‘‘කාමභවෙ සත්තක්ඛත්තුංයෙව උප්පජ්ජති, න තතො’’ති වදන්ති, තං වීමංසිතබ්බං.

सोतापन्न हा संसार-अभिलाषी (संसारात राहण्याची इच्छा असलेला) असतो. त्यातील काही प्रसिद्ध व ज्ञात व्यक्तींना दर्शविताना ‘अनाथपिंडिक’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘इथे राहिलेल्या, मिश्र आणि शुद्ध-विपश्यकासाठी’ म्हणजे जो या कामभवात स्थित असून मनुष्य व देवांच्या रूपाने मिश्र भवात उत्पन्न होणारा आणि शुद्ध-विपश्यक (सुक्खविपस्सक) आहे, त्याच्या संदर्भात. ‘नाव सांगितले आहे’ म्हणजे ‘सत्तक्खत्तुपरम’ हे नाव सांगितले आहे. परंतु काही लोक म्हणतात की, ‘कामभवात सात वेळाच जन्म घेतो, त्यापेक्षा जास्त नाही’, याचे परीक्षण केले पाहिजे.

සොධෙස්සාමීති ජම්බුදීපෙ කෙනචි තෙපිටකෙන භික්ඛුනා සද්ධිං පිටකත්තයමෙව මය්හං උග්ගහපරිපුච්ඡාවසෙන සොධෙය්‍යාමීති පරතීරං ජම්බුදීපං ගතො. යො භික්ඛු සක්කොතීති යොජනා. අනිච්චානුපස්සනාදීසු එකමුඛෙන අභිනිවිට්ඨෙනපි අභිධම්මපරියායෙන තීහි එව විමොක්ඛෙහි මග්ගං ලභතීති අභිනිවෙසභෙදෙන තයො පුග්ගලා සුඤ්ඤතතො වුට්ඨිතා, තථා තයො අප්පණිහිතතො වුට්ඨිතාති ඡ හොන්ති, තෙව සද්ධාධුරපඤ්ඤාධුරවසෙන ද්වාදස සකදාගාමිනො. තථා අරහන්තො, තයො අන්තරාපරිනිබ්බායිනො [Pg.496] එකො උපහච්චපරිනිබ්බායී එකො උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමීති පඤ්ච, තෙ අසඞ්ඛාරසසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායිභෙදෙන දසාති අවිහාදීසු චතූසුපි චත්තාලීස, අකනිට්ඨෙ පන උද්ධංසොතො නත්ථීති අට්ඨචත්තාලීස අනාගාමිනො. විපස්සනා කථිතා සම්මසනචාරස්ස කථිතත්තා.

‘मी शुद्ध करीन’ म्हणजे जंबुद्विपातील एखाद्या त्रिपिटकधारी भिक्खूंसोबत त्रिपिटकाचेच माझ्या अध्ययन व परिपृच्छेच्या (प्रश्न विचारण्याच्या) माध्यमातून मी शुद्धीकरण करीन, या उद्देशाने तो दुसऱ्या तीरावरील जंबुद्विपात गेला. ‘जो भिक्खू समर्थ आहे’ असा संबंध आहे. अनित्यानुपश्यना इत्यादींमध्ये एकाच मुखाने (पद्धतीने) अभिनिविष्ट (एकाग्र) झालेल्या देखील अभिधम्म-पर्यायाने तीन विमोक्षांद्वारेच मार्ग प्राप्त होतो, म्हणून अभिनिवेश-भेदाने ‘शून्यता’ मधून उठलेले तीन पुद्गल, तसेच ‘अप्रणिहित’ मधून उठलेले तीन, असे सहा होतात. तेच श्रद्धाधुर आणि प्रज्ञाधुर यांच्या भेदाने बारा सकदागामी होतात. तसेच अरहंत; तीन अंतरापरिनिब्बायी, एक उपहच्चपरिनिब्बायी, एक उद्धंसोत-अकनिठ्ठगामी असे पाच, ते असंस्कार व ससंस्कार परिनिब्बायी यांच्या भेदाने दहा होतात, म्हणून अविहा इत्यादी चार शुद्धवासांमध्ये चाळीस, परंतु अकनिठ्ठ लोकामध्ये ‘उद्धंसोत’ नसल्यामुळे अठ्ठेचाळीस अनागामी होतात. संमसनचार (परीक्षण करणाऱ्या) च्या संदर्भात सांगितल्यामुळे विपश्यना सांगितली आहे.

5-10. සුද්ධකසුත්තාදිවණ්ණනා

५-१०. सुद्धकसुत्त इत्यादींचे वर्णन

495-500. යථා චක්ඛුස්ස සහජාතතදින්ද්‍රියනිස්සිතධම්මෙසු අධිපතෙය්‍යං අනුවත්තනීයත්තා, එවං තංද්වාරිකධම්මෙසුපි අධිපතෙය්‍යං තෙහි අනුවත්තනීයත්තාති වුත්තං – ‘‘අධිපතෙය්‍යසඞ්ඛාතෙන ඉන්දට්ඨෙනා’’ති. එස නයො සෙසින්ද්‍රියාදීසුපි. චතුසච්චවසෙන කථිතානි සභාවාදිවිභාවනස්ස කථිතත්තා.

४९५-५००. जसे चक्षूचे (डोळ्याचे) त्याच्यासोबत उत्पन्न झालेल्या आणि त्या इंद्रियावर आश्रित असलेल्या धर्मांवर अधिपत्य असते कारण ते त्याचे अनुकरण करतात, तसेच त्या चक्षुद्वाराशी संबंधित धर्मांवरही त्याचे अधिपत्य असते कारण ते त्याचे अनुकरण करतात, म्हणून म्हटले आहे - ‘अधिपत्य संज्ञेच्या इंद्रिय-अर्थाने’. हाच नियम उर्वरित इंद्रिये इत्यादींच्या बाबतीतही लागू होतो. स्वभाव इत्यादींचे स्पष्टीकरण केल्यामुळे हे चार आर्यसत्यांच्या आधारे सांगितले आहे.

ඡළින්ද්‍රියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

छळिन्द्रियवग्ग वर्णन समाप्त झाले.

4. සුඛින්ද්‍රියවග්ගො

४. सुखिन्द्रियवग्ग

1-5. සුද්ධිකසුත්තාදිවණ්ණනා

१-५. सुद्धिकसुत्त इत्यादींचे वर्णन

501-505. යථා චක්ඛු දස්සනෙ අධිපතෙය්‍යට්ඨෙන චක්ඛුන්ද්‍රියං, එවං සුඛවෙදනා සුඛනෙ අධිපතෙය්‍යට්ඨෙන සුඛින්ද්‍රියං. එස නයො සෙසෙසුපි. සෙසං තෙභූමකන්ති සෙසං භූමිත්තයවසෙන තෙභූමකං.

५०१-५०५. जसे चक्षू हे पाहण्याच्या कार्यात अधिपत्य असल्यामुळे ‘चक्षुन्द्रिय’ आहे, तसेच सुखवेदना ही सुखाचा अनुभव घेण्याच्या कार्यात अधिपत्य असल्यामुळे ‘सुखिन्द्रिय’ आहे. हाच नियम उर्वरित इंद्रियांच्या बाबतीतही आहे. ‘उर्वरित तेभूमक आहे’ म्हणजे उर्वरित भाग तीन भूमींच्या (काम, रूप, अरूप) आधारे तेभूमक (त्रिभूमिक) आहे.

6. පඨමවිභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා

६. प्रथमविभङ्गसुत्त वर्णन

506. කායිකන්ති අයමස්ස නිස්සයවසෙන නිද්දෙසොති ආහ – ‘‘කායපසාදවත්ථුක’’න්ති. සරූපනිද්දෙසො සුඛං සුඛින්ද්‍රියස්ස සරූපන්ති. සාදනීයට්ඨෙන ධම්මපදානි අත්තනි අස්සාදයතීති සාතං, මධුරං. වෙදයිතන්ති වෙදියනං, අනුභවනන්ති අත්ථො. අඤ්ඤධම්මවිසිට්ඨොති ඵස්සාදීහි අඤ්ඤෙහි ධම්මෙහි විසදිසො. කායිකන්ති පසාදකායසන්නිස්සිතං. චෙතසිකන්ති චෙතොසන්නිස්සිතං, තෙන වුත්තං ‘‘එත්ථ පනා’’තිආදි. කායපසාද…පෙ… නත්ථි, තස්මා ‘‘චත්තාරො පසාදකායෙ වත්ථුං කත්වා’’ති වුත්තං.

५०६. ‘कायिक’ (शारीरिक) हा त्याच्या आश्रयाच्या आधारे निर्देश आहे, म्हणून म्हटले आहे - ‘कायप्रसादवस्तुक’ (शरीराच्या प्रसन्नतेवर आधारित). ‘सरूपनिर्देश’ म्हणजे सुख हे सुखिन्द्रियाचे स्वतःचे रूप आहे. आस्वादन घेण्याच्या अर्थाने जे स्वतःमध्ये धर्मांचे आस्वादन घेते ते ‘सात’ (मधुर, सुखद) होय. ‘वेदयित’ म्हणजे वेदन (जाणवणे), अनुभव घेणे असा अर्थ आहे. ‘इतर धर्मांपेक्षा विशिष्ट’ म्हणजे स्पर्श इत्यादी इतर धर्मांपेक्षा भिन्न. ‘कायिक’ म्हणजे प्रसादकायावर (संवेदनशील शरीरावर) आश्रित असलेले. ‘चेतसिक’ म्हणजे चित्तावर आश्रित असलेले, म्हणूनच म्हटले आहे - ‘परंतु येथे’ इत्यादी. कायप्रसाद...पे... नाही, म्हणूनच ‘चार प्रसादकायांना वस्तू (आश्रय) करून’ असे म्हटले आहे.

9. කට්ඨොපමසුත්තවණ්ණනා

९. कट्ठोपमसुत्त वर्णन

509. ද්වින්නං [Pg.497] අරණීනන්ති අධරුත්තරාරණීනං. කිඤ්චි ද්වයං සඞ්ඝට්ටිතමත්තං හුත්වා න සමොධානගතං හොතීති තංනිවත්තනත්ථං ‘‘සඞ්ඝට්ටනසමොධානා’’ති වුත්තං. පුනප්පුනං සඞ්ඝට්ටනෙන හි තෙජොපාතුභාවො. අධරාරණී විය වත්ථාරම්මණං අසතිපි වායාමෙ තජ්ජසම්ඵස්සපච්චයතො. උත්තරාරණී විය ඵස්සො වත්ථාරම්මණාදිඵස්සෙන පවත්තනතො. සඞ්ඝට්ටො විය ඵස්සසඞ්ඝට්ටනං අරණිද්වයසඞ්ඝට්ටනා විය ඵස්සස්සෙව වත්ථාරම්මණෙසු සඞ්ඝට්ටනාකාරෙන පවත්තිතො. අග්ගි විය වෙදනා අනුදහනට්ඨෙන ඛණිකාවායඤ්ච. වත්ථාරම්මණං වා උත්තරාරණී විය ඉන්ධනාපාතගහණාදීසු උස්සාහස්ස විය පවත්තිසම්භවතො. ඵස්සො අධරාරණී විය නිරුස්සාහනිරීහතාවසෙන අත්තසාධනතො.

५०९. दोन अरणींचे म्हणजे खालची आणि वरची अरणी. कोणतेही दोन पदार्थ केवळ एकमेकांवर घासले जाऊन एकत्र आले नाहीत, तर ते दूर करण्यासाठी 'घर्षण आणि एकत्रणे' (सङ्घट्टन-समोधान) असे म्हटले आहे. कारण वारंवार घर्षण केल्यानेच तेज (अग्नी) प्रकट होतो. खालच्या अरणीप्रमाणे वत्थु-आरम्मण (वस्तू आणि आलंबन) हे प्रयत्न नसतानाही, त्यापासून उत्पन्न होणाऱ्या संस्पर्शाच्या प्रत्ययामुळे (कारणामुळे) असते. वरच्या अरणीप्रमाणे फस्स (स्पर्श) हा वत्थु-आरम्मण इत्यादींच्या स्पर्शाने प्रवृत्त होतो. घर्षणाप्रमाणे फस्स-सङ्घट्टन (स्पर्शाचे घर्षण) असते, जे दोन अरणींच्या घर्षणाप्रमाणे स्पर्शाचेच वत्थु-आरम्मणांवर घर्षणाच्या रूपाने प्रवृत्त होते. अग्नीप्रमाणे वेदना ही दहन करण्याच्या अर्थाने आणि क्षणिक प्रवृत्तीने असते. किंवा वत्थु-आरम्मण हे वरच्या अरणीप्रमाणे इंधन पडणे आणि ते ग्रहण करणे इत्यादींमध्ये उत्साहाप्रमाणे प्रवृत्त होण्याच्या शक्यतेमुळे असते. फस्स (स्पर्श) हा खालच्या अरणीप्रमाणे निरुत्साह आणि निष्क्रियतेने स्वतः सिद्ध होण्यामुळे असतो.

10. උප්පටිපාටිකසුත්තවණ්ණනා

१०. उप्पटिपातिकसुत्तवण्णना

510. රසනං භඤ්ජනං නිරුජ්ඣනං රසො. යො යො ධම්මානං රසො යථාධම්මරසො, තෙන යථාධම්මරසෙන. පටිපාටියාති කමෙන, උභයෙනපි ධම්මානං පහානක්කමෙනාති වුත්තං හොති. ඉමස්මිං ඉන්ද්‍රියවිභඞ්ගෙති ඉමස්මිං ඉන්ද්‍රියසංයුත්තසඤ්ඤිතෙ ඉන්ද්‍රියවිභඞ්ගෙ. අදෙසිතත්තාති සෙසසුත්තානි විය ‘‘සුඛින්ද්‍රිය’’න්තිආදිනා අදෙසිතත්තා ඉදං උප්පටිපාටිකසුත්තං නාම. වලියා ඛරසම්ඵස්සාය ඵුට්ඨස්ස. තන්ති කණ්ටකවෙදනාදිං. එතස්ස දුක්ඛින්ද්‍රියස්ස.

५१०. आस्वाद घेणे, भंग पावणे आणि निरुद्ध होणे म्हणजे रस होय. धर्मांचा (धम्मांचा) जो जो रस आहे तो 'यथाधम्मरस' (धर्माच्या स्वभावानुसार रस) होय, त्या यथाधम्मरसाने. 'पटिपाटिया' म्हणजे क्रमाने, दोन्ही प्रकारे धर्मांच्या प्रहाण-क्रमाने (नष्ट होण्याच्या क्रमाने) असे म्हटले आहे. 'या इंद्रियविभंगात' म्हणजे या इंद्रियसंयुत्त नावाच्या इंद्रियविभंगात. 'न उपदेशिल्यामुळे' म्हणजे इतर सूत्रांप्रमाणे 'सुखिन्द्रिय' इत्यादी शब्दांनी उपदेश न केल्यामुळे याला 'उप्पटिपातिकसुत्त' असे म्हणतात. सुरकुतलेल्या, खरखरीत स्पर्शाने स्पर्श केलेल्याला. 'त्याला' म्हणजे काट्या टोचल्याच्या वेदनेला इत्यादी. या दुक्खिन्द्रियाचे (दुःखेंद्रियाचे).

තෙසං තෙසන්ති දොමනස්සින්ද්‍රියාදීනං. කාරණවසෙනෙවාති තංතංඅසාධාරණකාරණවසෙන. තෙසඤ්හි විසෙසකාරණං දස්සෙන්තො ‘‘පත්තචීවරාදීනං වා’’ති ආහ.

त्यांच्या त्यांच्या म्हणजे दोमनस्सिन्द्रिय (दौर्मनस्येंद्रिय) इत्यादींच्या. 'कारणाच्या वशानेच' म्हणजे त्या त्या असाधारण कारणाच्या वशाने. कारण त्यांचे विशेष कारण दाखवताना 'पात्र-चीवर इत्यादींचे किंवा' असे म्हटले आहे.

එකතොවාති පුනප්පුනං පදුද්ධාරණං අකත්වා එකජ්ඣමෙව. දුතියජ්ඣානාදීනං උපචාරක්ඛණෙ එව නිරුජ්ඣන්තීති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. තෙසං දුක්ඛින්ද්‍රියදොමනස්සාදීනං. අතිසයනිරොධොති සුට්ඨු පහානං උජුප්පටිපක්ඛෙන වූපසමො. නිරොධොයෙවාති නිරොධමත්තමෙව. නානාවජ්ජනෙති යෙන ආවජ්ජනෙන අප්පනාවීථි හොති, තතො භිජ්ජාවජ්ජනෙ, අනෙකාවජ්ජනෙ වා. අප්පනාවීථියඤ්හි උපචාරො එකාවජ්ජනො, ඉතරො අනෙකාවජ්ජනො අනෙකක්ඛත්තුං පවත්තනතො. විසමනිසජ්ජාය උප්පන්නකිලමථො විසමාසනුපතාපො[Pg.498]. පීතිඵරණෙනාති පීතියා ඵරණරසත්තා. පීතිසමුට්ඨානානං වා පණීතරූපානං කායස්ස බ්‍යාපනතො වුත්තං. තෙනාහ ‘‘සබ්බො කායො සුඛොක්කන්තො හොතී’’ති. විතක්කවිචාරපච්චයෙපීති පි-සද්දො අට්ඨානපයුත්තො, සො ‘‘පහීනස්සා’’ති එත්ථ ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බො ‘‘පහීනස්සපි දොමනස්සින්ද්‍රියස්සා’’ති. එතං දොමනස්සින්ද්‍රියං උප්පජ්ජතීති සම්බන්ධො. ‘‘තස්ස මය්හං අතිචිරං විතක්කයතො විචාරයතො කායොපි කිලමි, චිත්තම්පි විහඤ්ඤී’’ති ච වචනතො කායචිත්තඛෙදානං විතක්කවිචාරපච්චයතා වෙදිතබ්බා. විතක්කවිචාරභාවෙ උප්පජ්ජති දොමනස්සින්ද්‍රියන්ති ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. තත්ථස්ස සියා උප්පත්තීති තත්ථ දුතියජ්ඣානුපචාරෙ අස්ස දොමනස්සස්ස උප්පත්ති භවෙය්‍ය. ‘‘තත්ථස්ස සියා උප්පත්තී’’ති ඉදං පරිකප්පවචනං උපචාරක්ඛණෙ දොමනස්සස්ස සුප්පහීනභාවදස්සනත්ථං. තථා හි වුත්තං ‘‘න ත්වෙව දුතියජ්ඣානෙ පහීනපච්චයත්තා’’ති. පහීනම්පි සොමනස්සින්ද්‍රියං පීති විය න දූරෙති කත්වා ‘‘ආසන්නත්තා’’ති වුත්තං. නානාවජ්ජනුපචාරෙ පහීනම්පි පහානඞ්ගං පටිපක්ඛෙන අවිහතත්තා අන්තරන්තරා උප්පජ්ජෙය්‍යාති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘අප්පනාප්පත්තායා’’තිආදිමාහ. ‘‘තාදිසාය ආසෙවනාය ඉච්ඡිතබ්බත්තා යථා මග්ගවීථිතො පුබ්බෙ ද්වෙ තයො ජවනවාරා සදිසානුපස්සනාව පවත්තන්ති, එවමිධාපි අප්පනාවාරතො පුබ්බෙ ද්වෙ තයො ජවනවාරා උපෙක්ඛාසහගතාව පවත්තන්තී’’ති වදන්ති. අපරිසෙසන්ති සුවික්ඛම්භිතන්ති කත්වා වික්ඛම්භනෙන අනවසෙසං.

एकत्रच म्हणजे वारंवार पदांची पुनरावृत्ती न करता एकाच वेळी. 'दुतियज्झान (द्वितीय ध्यान) इत्यादींच्या उपचार-क्षणीच निरुद्ध होतात' असा संबंध जोडून घ्यावा. त्यांच्या म्हणजे दुक्खिन्द्रिय, दोमनस्सिन्द्रिय इत्यादींच्या. 'अतिशयनिरोध' म्हणजे थेट प्रतिपक्षाद्वारे चांगल्या प्रकारे प्रहाण होऊन शांत होणे. 'निरोधच' म्हणजे केवळ निरोधच. 'नानावज्जने' म्हणजे ज्या आवर्तनाने (आवर्जनाने) अप्पनावीथि होते, त्यापेक्षा भिन्न आवर्तनात किंवा अनेक आवर्तनांमध्ये. कारण अप्पनावीथिमध्ये उपचार हा एक-आवर्जन असतो, तर दुसरा अनेक-आवर्जन असतो, कारण तो अनेक वेळा प्रवृत्त होतो. विषम आसनावर बसल्यामुळे निर्माण झालेला थकवा म्हणजे विषम आसनसंताप होय. 'पीति-फरणाने' म्हणजे पीतीच्या (प्रीतीच्या) पसरण्याच्या रसामुळे. किंवा पीतीपासून उत्पन्न झालेल्या प्रणीत रूपांच्या शरीरात पसरण्यामुळे असे म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'सर्व शरीर सुखाने व्यापून जाते'. 'वितर्क-विचार प्रत्ययामुळे देखील' यातील 'पि' (देखील) हा शब्द अयोग्य ठिकाणी वापरला गेला आहे, त्याचा संबंध 'प्रहीण झालेल्याचे' याच्याशी जोडून 'प्रहीण झालेल्या देखील दोमनस्सिन्द्रियाचे' असा करावा. 'हे दोमनस्सिन्द्रिय उत्पन्न होते' असा संबंध आहे. 'त्या माझ्या अतिशय दीर्घकाळ वितर्क आणि विचार करत राहिल्याने शरीरही थकले आणि चित्तही व्याकुळ झाले' या वचनावरून शरीर आणि चित्ताच्या खेदाचे कारण वितर्क आणि विचार हेच आहे, असे जाणावे. वितर्क आणि विचारांच्या अस्तित्वात दोमनस्सिन्द्रिय उत्पन्न होते, असा संबंध जोडावा. 'तेथे त्याची उत्पत्ती व्हावी' म्हणजे त्या दुतियज्झान-उपचारात त्या दोमनस्सिन्द्रियाची उत्पत्ती व्हावी. 'तेथे त्याची उत्पत्ती व्हावी' हे कल्पनावचन उपचार-क्षणी दोमनस्सिन्द्रियाच्या चांगल्या प्रकारे प्रहीण झालेल्या अवस्थेला दाखवण्यासाठी आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'परंतु दुतियज्झानमध्ये प्रहाण झालेल्या प्रत्ययामुळे असे होत नाही'. प्रहीण झालेले देखील सोमनस्सिन्द्रिय हे पीतीप्रमाणे दूर नसते, म्हणून त्याला 'जवळ असल्यामुळे' असे म्हटले आहे. विविध आवर्जनांच्या उपचारात प्रहीण झालेले देखील प्रहाणांग प्रतिपक्षाद्वारे नष्ट न झाल्यामुळे मधूनमधून उत्पन्न होऊ शकते, हा अर्थ दाखवण्यासाठी 'अप्पना प्राप्त झालेल्या' इत्यादी म्हटले आहे. 'तशा प्रकारच्या आसेवनाची इच्छा असल्यामुळे, ज्याप्रमाणे मार्गवीथीच्या पूर्वी दोन किंवा तीन जवनवार समान अनुदर्शनानेच प्रवृत्त होतात, त्याचप्रमाणे येथेही अप्पनावाराच्या पूर्वी दोन किंवा तीन जवनवार उपेक्षासहगतच प्रवृत्त होतात' असे म्हणतात. 'अपरिशेष' म्हणजे चांगल्या प्रकारे विक्खम्भित (दडपून टाकलेले) केल्यामुळे विक्खम्भनाने काहीही शिल्लक न राहणे.

තථත්තායාති තථභාවාය පඨමජ්ඣානසමඞ්ගිතාය. සා පනස්ස උප්පාදනෙන වා උප්පන්නස්ස සමාපජ්ජනෙන වා හොතීති වුත්තං ‘‘උප්පාදනත්ථාය සමාපජ්ජනත්ථායා’’ති. ද්වීසූති නවමදසමෙසු සුත්තන්තෙසු.

'तथत्त्वाय' म्हणजे तशा भावासाठी, प्रथम ध्यानाच्या (पठमज्झान) समंगित्वासाठी (युक्ततेसाठी). ती तर त्याच्या उत्पत्तीने किंवा उत्पन्न झालेल्याच्या समापत्तीने (प्रवेश करण्याने) होते, म्हणून 'उत्पत्तीसाठी आणि समापत्तीसाठी' असे म्हटले आहे. 'दोन्हींमध्ये' म्हणजे नवव्या आणि दहाव्या सूत्तांमध्ये.

සුඛින්ද්‍රියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

सुखिन्द्रियवग्गवण्णना समाप्त झाली.

5. ජරාවග්ගො

५. जरावग्गो

1. ජරාධම්මසුත්තවණ්ණනා

१. जराधम्मसुत्तवण्णना

511. පමුඛෙ, පාසාදස්ස ච පච්ඡිමභාගෙ ආතපො පච්ඡාතපො, තස්මිං පච්ඡාතපෙ. සො හි පාසාදස්ස පමුඛභාවෙන කතො. කිං පන භගවතො වජිරසාරං සරීරං ඔතාපෙතබ්බං හොතීති ආහ – ‘‘සම්මාසම්බුද්ධස්සා’’තිආදි[Pg.499]. අයඤ්ච ඉමං සුත්තං දෙසිතසමයෙ. න සක්කොති බ්‍යාමප්පභාය කායචි පභාය අනභිභවනීයත්තා. කිඤ්චාපි බුද්ධාභා සූරියාභාය අනභිභවනීයා, ඝම්මසභාවතාය පන රස්මීනං පරිතො ඵරන්තී සූරියාභා තිඛිණා උණ්හාති ආහ ‘‘රස්මිතෙජ’’න්ති. ඉදානි තමත්ථං උපමාය විභාවෙතුං ‘‘යථෙව හී’’තිආදි වුත්තං.

५११. समोरच्या भागात आणि प्रासादाच्या (महालाच्या) मागील भागात पडणारे ऊन म्हणजे 'पच्छादप' (दुपारनंतरचे ऊन), त्या उन्हात. कारण ते प्रासादाच्या समोरील भागामुळे तयार झाले होते. पण भगवंतांचे वज्रसार शरीर उन्हात शेकवण्याची काय गरज होती? म्हणून 'सम्मासम्बुद्धस्स' (सम्यक्संबुद्धांचे) इत्यादी म्हटले आहे. आणि हे या सूत्राच्या उपदेशाच्या वेळी घडले. व्यामप्रभेला (शरीराभोवतीच्या प्रभेला) इतर कोणत्याही प्रभेने पराभूत करणे शक्य नसल्यामुळे. जरी बुद्धांची प्रभा ही सूर्याच्या प्रभेने पराभूत न होणारी असली, तरी उन्हाच्या स्वभावामुळे चहूबाजूला पसरणारी सूर्याची प्रभा तीक्ष्ण आणि उष्ण असते, म्हणून 'रश्मितेज' असे म्हटले आहे. आता तोच अर्थ उपमेने स्पष्ट करण्यासाठी 'ज्याप्रमाणे' इत्यादी म्हटले आहे.

සුවණ්ණාවට්ටං වියාති අච්ඡෙ සුවණ්ණපත්තෙ විනිවත්තආවට්ටං විය. ගරහණච්ඡරියං නාම කිරෙතං ‘‘අච්ඡරියමෙතං අවිසිච්ඡෙඵලවද’’න්තිආදීසු විය. න එවමෙතරහීති අත්තනො පාකටවසෙන වදති, න ඉතරෙසම්පීති. සිරාජාලාති සිරාසන්තානා. එවරූපං න හොතීති අඤ්ඤෙසං පාකතිකසත්තානං වුත්තාකාරං විය න හොති පුඤ්ඤසම්භාරස්ස උළාරතමත්තා විපච්චනස්ස පරියන්තගතත්තා. තෙනාහ ‘‘අඤ්ඤෙසං අපාකට’’න්ති. වලියාවට්ටකන්ති අප්පකං වලියාවට්ටං. තෙනාහ ‘‘කෙසග්ගප්පමාණ’’න්ති. සබ්බානීති සිරාජාලානි. පුරතො වඞ්කොති ථොකං පුරතො නතමත්තං සන්ධායාහ. තෙන වුත්තං ‘‘ස්වායං අඤ්ඤෙසං අපාකටො’’ති. නයග්ගාහතොති අනුමානතො. ධී තන්ති ධී-සද්දයොගෙ උපයොගවචනං. ධීති ජිගුච්ඡනත්ථෙ නිපාතො. ධික්කාරොති ජිගුච්ඡාපයොගො. තං ඵුසතූති තුය්හං පාපුණාතු.

'सुवण्णावट्टं विय' म्हणजे स्वच्छ सोन्याच्या पात्रात फिरणाऱ्या आवर्ताप्रमाणे (भोवऱ्याप्रमाणे). 'गरहणच्छरिय' (निंदनीय आश्चर्य) म्हणजे 'हे आश्चर्य आहे, न तुटणाऱ्या फळासारखे' इत्यादींप्रमाणे होय. 'आता असे नाही' हे स्वतःच्या प्रकट होण्याच्या वशाने बोलत आहेत, इतरांच्या बाबतीत नाही. 'सिराजाल' म्हणजे शिरांचे जाळे. 'अशा प्रकारचे होत नाही' म्हणजे इतर सामान्य प्राण्यांच्या सांगितलेल्या आकाराप्रमाणे होत नाही, कारण पुण्याचा संभार अत्यंत महान आहे आणि त्याचे विपाक (फळ) परिपक्वतेच्या अंतिम सीमेला पोहोचले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'इतरांना न दिसणारे'. 'वलियावट्टकं' म्हणजे लहान वळ्यांचे वर्तुळ. म्हणूनच म्हटले आहे - 'केसाच्या अग्राच्या प्रमाणाचे'. 'सर्व' म्हणजे शिरांचे जाळे. 'पुढे वाकलेले' म्हणजे थोडे पुढे झुकलेले या अर्थाने म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'ते इतरांना स्पष्ट दिसत नाही'. 'नयग्गाहतो' म्हणजे अनुमानाने. 'धी तं' यामध्ये 'धी' शब्दाच्या योगाने द्वितीया विभक्ती झाली आहे. 'धी' हा तिरस्कार दर्शवणारा निपात आहे. 'धिक्कार' म्हणजे तिरस्काराचा प्रयोग. 'ते तुला स्पर्श करो' म्हणजे ते तुला प्राप्त होवो.

2. උණ්ණාභබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා

२. उण्णाभब्राह्मणसुत्तवण्णना

512. අඤ්ඤමඤ්ඤස්සාති අඤ්ඤො අඤ්ඤස්ස. න පච්චනුභොති අත්තනො අවිසයභාවතො. ඉදානි තං අඤ්ඤවිසයතං අන්වයතො බ්‍යතිරෙකතො විභාවෙතුං ‘‘සචෙ හී’’තිආදි වුත්තං.

५१२. ‘अञ्ञमञ्ञस्स’ (परस्परांचे) म्हणजे एक दुसऱ्याचे. स्वतःचा विषय (क्षेत्र) नसल्यामुळे (एक इंद्रिय दुसऱ्या इंद्रियाच्या विषयाचा) अनुभव घेत नाही. आता, त्या पर-विषयत्वाला अन्वय आणि व्यतिरेक पद्धतीने स्पष्ट करण्यासाठी ‘सचे हि’ (जर खरोखरच) इत्यादी म्हटले आहे.

විසයානි පටිසරන්ති එත්ථාති පටිසරණං. ඉන්ද්‍රියවිඤ්ඤාණානි හි අසතිපි තාදිසෙ අධිප්පායෙ අත්තනො ආරම්මණස්ස යාථාවතො සම්පජානනතො පවෙදනවිජානනානි කරොන්තානි විය පවත්තන්ති, තථා ලොකස්ස අඤ්ඤත්ථ සිද්ධිතො. තෙනාහ භගවා – ‘‘මනො පටිසරණං, මනොව නෙසං ගොචරවිසයං පච්චනුභොතී’’ති මනොද්වාරිකජවනමනො හි සවිසෙසං මනොවිසයං පච්චනුභොති, පඤ්චද්වාරිකජවනමනො මනනමත්තමෙව පච්චනුභවති. රජ්ජනාදිග්ගහණඤ්චෙත්ථ නිදස්සනමත්තං, තස්මා සද්දහනාදිපි ගහිතමෙවාති දට්ඨබ්බං, පඤ්චද්වාරප්පවත්තිවසෙන තථා වුත්තං. එකස්මිං පන ද්වාරෙති චක්ඛුද්වාරෙ.

‘प्रतिशरण’ (आश्रय) म्हणजे ज्यामध्ये विषय आश्रय घेतात. कारण इंद्रिय-विज्ञान अशा प्रकारचा हेतू नसतानाही आपल्या आलंबनाला (विषयाला) यथायोग्य जाणत असल्यामुळे जणू काही प्रवेदन (निवेदन) आणि विजानन (विशेष ज्ञान) करत असल्यासारखे प्रवृत्त होते, तसेच लोकांमध्ये इतर ठिकाणी सिद्ध झाल्यामुळे. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे – ‘मन हे प्रतिशरण आहे, मनच त्यांच्या गोचर-विषयाचा अनुभव घेते.’ कारण मनोध्वारिक जवन-मन हे विशेष रूपाने मनोविषयाचा अनुभव घेते, तर पंचद्वारिक जवन-मन केवळ मनन करण्याचाच अनुभव घेते. येथे ‘रज्जनाविरहित ग्रहण’ इत्यादी केवळ उदाहरणादाखल दिले आहे, म्हणून श्रद्धा इत्यादी देखील ग्रहण केलेच आहे असे समजावे, पंचद्वाराच्या प्रवृत्तीच्या अनुषंगाने तसे म्हटले आहे. ‘एकाच द्वारात’ म्हणजे चक्षुद्वाराच्या बाबतीत.

දුබ්බලභොජකාති [Pg.500] අප්පානුභාවා රාජභොග්ගා. ආයන්ති භොගුප්පත්තිට්ඨානං. යොත්තබන්ධාදිනිමිත්තං ලද්ධබ්බකහාපණො යොත්තකහාපණො. අද්දුබන්ධාදිනිමිත්තං ගහෙතබ්බකහාපණො අද්දුකහාපණො. මාඝාතඝොසනාය කතාය හිංසානිමිත්තං ගහෙතබ්බකහාපණො මාපහාරකහාපණො. තස්ස පරිමාණං දස්සෙතුං ‘‘අට්ඨකහාපණො’’තිආදි වුත්තං. සතවත්ථුකන්ති සතකරීසවත්ථුකං.

‘दुर्बलभोजक’ म्हणजे अल्प प्रभाव असलेले राजभोग्य. ‘आयन्ति’ म्हणजे भोगाच्या उत्पत्तीचे स्थान. दोरी बांधणे इत्यादी कारणाने मिळणारा कहापण (नाणे) म्हणजे ‘योत्त-कहापण’. बेड्या बांधणे इत्यादी कारणाने मिळणारा कहापण म्हणजे ‘अद्दु-कहापण’. प्राणिहिंसा बंदीची घोषणा केल्यावर हिंसेच्या निमित्ताने मिळणारा कहापण म्हणजे ‘मापहारक-कहापण’. त्याचे प्रमाण दाखवण्यासाठी ‘आठ कहापण’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘शतवत्थुक’ म्हणजे शंभर करीस (जमिनीचे माप) क्षेत्र असलेले.

මග්ගසතීති අරියමග්ගසති. භාවනමනුයුඤ්ජන්තස්ස හි ජවනමනො උස්සක්කිත්වාව මග්ගසතිං පටිසරති තප්පරියොසානත්තා. තන්ති නිබ්බානං. සාති ඵලවිමුත්ති. පටිසරති අග්ගමග්ගසතියා. ඵලවිමුත්ති නිබ්බානන්ති උභයං මග්ගස්ස සිද්ධායෙවාති. ආරම්මණවසෙන නත්ථි එතස්ස පටිසරණන්ති අප්පටිසරණං අසඞ්ඛතාමතස්ස සන්තිනිච්චසභාවත්තා. සයං පන සබ්බෙසංයෙව අරියානං පටිසරණං. තෙනාහ ‘‘නිබ්බානං අරහතො ගතී’’ති (පරි. 339). නිබ්බානං අනුපවිට්ඨං නිබ්බානනිස්සයත්තා. න තතො පරං ගච්ඡති ගතස්ස අඤ්ඤස්ස තාදිසස්ස අභාවා. නිබ්බානං පරි සබ්බසො ඔසානන්ති නිබ්බානපරියොසානං.

‘मार्गसती’ म्हणजे आर्यमार्गाची स्मृती. कारण भावनेमध्ये मग्न असलेल्या साधकाचे जवन-मन उन्नत होऊन मार्गस्मृतीचाच आश्रय घेते, कारण तेच त्याचे पर्यवसान (अंतिम ध्येय) असते. ‘तम्’ म्हणजे निर्वाण. ‘सा’ म्हणजे फलविमुक्ती. ती अग्र मार्गस्मृतीचा आश्रय घेते. फलविमुक्ती आणि निर्वाण हे दोन्ही मार्गाच्या सिद्धीनेच प्राप्त होतात. आलंबनाच्या (विषयाच्या) दृष्टीने याला कोणताही आश्रय नसल्यामुळे ते ‘अप्रतिशरण’ (आश्रयरहित) आहे, कारण असंस्कृत अमृताचा स्वभाव शांत आणि नित्य आहे. परंतु ते स्वतः सर्वच आर्यांचे प्रतिशरण (आश्रय) आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘निर्वाण हे अरहंतांचे गंतव्य स्थान आहे.’ निर्वाणात प्रवेश केलेले कारण ते निर्वाणाचाच आश्रय घेणारे असते. तिथून पुढे इतर कुठेही जात नाही, कारण तिथे पोहोचल्यावर तशा प्रकारची दुसरी कोणतीही गती नसते. निर्वाण हेच सर्व प्रकारे अंतिम पर्यवसान आहे, म्हणून ते ‘निर्वाणपर्यवसान’ होय.

මූලජාතා ජාතමූලා. තතො එව පතිට්ඨිතා. කා පනස්සාති ආහ ‘‘මග්ගෙන ආගතසද්ධා’’ති. මග්ගො දළ්හාය අසංහාරියසද්ධාය මූලං දිට්ඨිසම්පයුත්තානි චෙව විචිකිච්ඡාචිත්තඤ්චාති පඤ්ච අකුසලචිත්තානි සමුච්ඡෙදවසෙන පහීනානි. පඤ්ච නීවරණානීති එත්ථ අපායගමනීයානි පඨමමග්ගෙනෙව පහීනානි, ඉතරානි වික්ඛම්භනවසෙන ඣානෙන පහීනානීති පඤ්චසු ඔරම්භාගියකිලෙසසංයොජනෙසු එකදෙසවිගමෙනෙව බහිද්ධාසංයොජනො විය ජාතොති වුත්තං ‘‘ඣානඅනාගාමිට්ඨානෙ ඨිතො’’ති. තෙනාහ ‘‘සො අපරිහීන…පෙ… නිබ්බායෙය්‍යා’’ති.

‘मूळजात’ म्हणजे ज्याची मुळे रुजली आहेत. तिथूनच ते प्रतिष्ठित झाले आहे. ‘ती कोणती?’ यावर म्हणतात – ‘मार्गाने आलेली श्रद्धा’. मार्ग हा दृढ आणि कधीही नष्ट न होणाऱ्या श्रद्धेचे मूळ आहे. दृष्टीशी संबंधित आणि विचिकित्सा (शंका) युक्त अशी पाच अकुशल चित्ते समूळ नष्ट झाली आहेत. ‘पाच नीवरण’ या संदर्भात, अपायगामी (नरकात नेणारी) नीवरणे पहिल्या मार्गानेच नष्ट होतात, आणि इतर नीवरणे विक्खंभन (दडपून टाकणे) पद्धतीने ध्यानाद्वारे नष्ट होतात. म्हणून पाच ओरंभागीय (खालच्या स्तरातील) क्लेश-संयोजनांपैकी एका भागाचा नाश झाल्यामुळे, तो बाहेरील संयोजनांपासून मुक्त झाल्यासारखा झाला आहे, म्हणूनच ‘ध्यान-अनागामी अवस्थेत स्थित असलेला’ असे म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘तो अपरिहीन...पे... परिनिर्वाण पावेल.’

5. පඨමපුබ්බාරාමසුත්තවණ්ණනා

५. प्रथम पुब्बाराम सुत्ताची वर्णना (टीका).

515. පුබ්බකොට්ඨකෙ එවං ආගතසුත්තං ආදිං කත්වා ඵලින්ද්‍රියානෙව කථිතානි අග්ගඵලවසෙන දෙසනාය ආගතත්තා.

५१५. पुब्बकोट्ठक सुत्तामध्ये अशा प्रकारे आलेल्या सुत्ताला आरंभ करून फलेंद्रियांचेच वर्णन केले आहे, कारण अग्रफलाच्या अनुषंगाने ही देशना आली आहे.

10. ආපණසුත්තවණ්ණනා

१०. आपण सुत्ताची वर्णना (टीका).

520. උපරි සහ විපස්සනාය තයො මග්ගාති විපස්සනාය සහ සොතාපත්තිඵලතො උපරි තයො මග්ගා. මග්ගාධිගමෙන ඉදානි පච්චක්ඛභූතත්තා [Pg.501] ‘‘ඉමෙ ඛො තෙ ධම්මා’’ති වුත්තා. තත්ථ යං අග්ගභූතං, තස්ස වසෙන දස්සෙතුං ‘‘අරහත්තඵලින්ද්‍රියං නාමා’’ති වුත්තං ඉන්ද්‍රියභාවසාමඤ්ඤෙන එකජ්ඣං කත්වා. අතිවිජ්ඣිත්වා පස්සාමීති සච්ඡිකත්වා යාථාවතො පස්සාමි. චතූහි ඉන්ද්‍රියෙහීති වීරියින්ද්‍රියාදීහි චතූහි ඉන්ද්‍රියෙහි. සා විපස්සනාමග්ගඵලසහගතා සියාති මිස්සකා වුත්තා.

५२०. ‘वर विपश्यनेसोबत तीन मार्ग’ म्हणजे विपश्यनेसोबत स्रोतापत्ती-फलाच्या वरील तीन मार्ग. मार्गाच्या अधिगमनाने (प्राप्तीने) आता प्रत्यक्ष झालेल्या गोष्टींबद्दल ‘हे खरोखर ते धम्म आहेत’ असे म्हटले आहे. त्यामध्ये जे अग्रभूत (सर्वश्रेष्ठ) आहे, ते दाखवण्यासाठी ‘अरहत्तफलेंद्रिय’ असे म्हटले आहे, इंद्रियभावाच्या समानतेमुळे त्यांना एकत्र करून. ‘भेदून पाहतो’ म्हणजे साक्षात करून यथायोग्य पाहतो. ‘चार इंद्रियांनी’ म्हणजे वीर्येंद्रिय इत्यादी चार इंद्रियांनी. ती विपश्यना-मार्ग-फलाशी सहगत असावी, म्हणून मिश्रित स्वरूपात सांगितली आहे.

ජරාවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

जरावग्ग वर्णना समाप्त झाली.

6. සූකරඛතවග්ගො

६. सूकरखत वग्ग

1. සාලසුත්තවණ්ණනා

१. साल सुत्ताची वर्णना (टीका).

521. සූරභාවෙනාති අතිසූරභාවෙන. බුජ්ඣනත්ථායාති සච්චපටිවෙධාය.

५२१. ‘शूरभावाने’ म्हणजे अत्यंत शूरत्वामुळे. ‘बुद्धत्वासाठी’ म्हणजे सत्याच्या प्रतिवेधासाठी (साक्षात्कारासाठी).

2. මල්ලිකසුත්තවණ්ණනා

२. मल्लिक सुत्ताची वर्णना (टीका).

522. චත්තාරි ඉන්ද්‍රියානීති පඤ්ඤින්ද්‍රියං ඨපෙත්වා සෙසානි චත්තාරි. ‘‘අරියඤාණං ලොකුත්තර’’න්ති වුත්තං මග්ගඤාණං කත්වා. අරිය-සද්දො පන යථා තථා විසුද්ධෙපි හොතීති තාදිසං සන්ධාය වුත්තං ‘‘තම්පි පනා’’තිආදි. යථා හි චත්තාරින්ද්‍රියානි මිස්සකානි, එවං පඤ්ඤින්ද්‍රියම්පි මිස්සකන්ති වුච්චමානෙ න කොචි විරොධොති අධිප්පායෙනාහ ‘‘තම්පි පන…පෙ… වට්ටතී’’ති.

५२२. ‘चार इंद्रिये’ म्हणजे प्रज्ञेंद्रिय सोडून उरलेली चार. ‘आर्यज्ञान हे लोकोत्तर आहे’ असे मार्गज्ञानाच्या संदर्भात म्हटले आहे. परंतु ‘आर्य’ हा शब्द जसा तसा विशुद्ध अर्थाने देखील वापरला जातो, हे लक्षात घेऊन ‘ते देखील’ इत्यादी म्हटले आहे. ज्याप्रमाणे चार इंद्रिये मिश्रित आहेत, त्याचप्रमाणे प्रज्ञेंद्रिय देखील मिश्रित आहे असे म्हणण्यात कोणताही विरोध नाही, याच अभिप्रायाने ‘ते देखील...पे... योग्य आहे’ असे म्हटले आहे.

3. සෙඛසුත්තවණ්ණනා

३. सेख सुत्ताची वर्णना (टीका).

523. න සක්කොති ඉන්ද්‍රියානං අපරිපක්කත්තා. අත්ථීති පජානාති නයග්ගාහෙන, න පච්චක්ඛතො. න හි අරියාපි අනධිගතං මග්ගඵලං පච්චවෙක්ඛිතුං සක්කොන්ති.

५२३. इंद्रिये परिपक्व नसल्यामुळे तो समर्थ होत नाही. ‘आहे’ असे तो नयाच्या (अनुमानाच्या) आधारे जाणतो, प्रत्यक्षपणे नाही. कारण आर्य देखील प्राप्त न झालेल्या मार्गफलाचे प्रत्यवेक्षण (पुनरावलोकन) करू शकत नाहीत.

6. පතිට්ඨිතසුත්තවණ්ණනා

६. प्रतिष्ठित सुत्ताची वर्णना (टीका).

526. සාසවෙසූති චතුරාසවවිනිමුත්තෙසු සෙසධම්මෙසු ආරම්මණෙසු. තෙසුපි උප්පජ්ජනකඅනත්ථතො චිත්තං රක්ඛති නාම.

५२६. ‘आसवांमध्ये’ म्हणजे चार आसवांपासून मुक्त असलेल्या इतर धम्म-आलंबनांमध्ये. त्यांच्यामध्ये देखील अनर्थ उत्पन्न न होऊ देण्याच्या दृष्टीने चित्ताचे रक्षण केले जाते.

8. සූකරඛතසුත්තවණ්ණනා

८. सूकरखत सुत्ताची वर्णना (टीका).

528. තං [Pg.502] සන්ධායාති තං සූකරඛතලෙණං සන්ධාය. එතං ‘‘සූකරඛතාය’’න්ති වචනං වුත්තං. භාවනපුංසකන්ති භාවජොතකං නපුංසකවචනං යථා ‘‘විසමං වාතා වායන්ති, එකමන්තං නිසීදී’’ති. කිච්චපටිපත්ති තෙසං සංකාසනට්ඨෙන සපතිසො, සපතිසො එව සප්පතිස්සො, සජෙට්ඨකොති ආහ ‘‘සප්පතිස්සොති සජෙට්ඨකො’’ති.

५२८. ‘त्याच्या संदर्भाने’ म्हणजे त्या सूकरखत लेण्याच्या संदर्भाने. हे ‘सूकरखताय’ असे वचन म्हटले आहे. भाववाचक नपुंसकलिंगी शब्द हा भावाचा प्रकाशक असतो, जसे की ‘विषम वारे वाहतात, एका बाजूला बसले’. कर्तव्याचे पालन करण्याच्या बाबतीत आदरयुक्त असणे म्हणजे ‘सपतिसो’, सपतिसो म्हणजेच ‘सप्पतिस्सो’ (आदरयुक्त), ज्येष्ठ व्यक्तीचा आदर करणारा, म्हणूनच म्हटले आहे – ‘सप्पतिस्सो म्हणजे ज्येष्ठांचा आदर करणारा’.

සූකරඛතවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

सूकरखतवग्ग वर्णना समाप्त झाली.

7. බොධිපක්ඛියවග්ගවණ්ණනා

७. बोधिपक्खियवग्ग वर्णना

531-650. සත්තානං ඵලානං හෙතුභූතානි ‘‘ඉමෙසං ඛො, භික්ඛවෙ, පඤ්චන්නං ඉන්ද්‍රියානං භාවිතත්තා’’තිආදිනා වුත්තානි, පඤ්චින්ද්‍රියානියෙව ඵලූපචාරෙන ‘‘සත්ත ඵලානී’’ති වුත්තානි. තානි ච පුබ්බභාගානි ‘‘ඉමෙසං, භික්ඛවෙ, පඤ්චන්නං ඉන්ද්‍රියානං භාවිතත්තා…පෙ… සත්තානිසංසා පාටිකඞ්ඛා’’ති වචනතො. තෙසන්ති සත්තානං ඵලානං. ‘‘ද්වින්නං ඵලානං අඤ්ඤතරං ඵල’’න්ති එවං අතීතසුත්තෙ වුත්තානි හෙට්ඨා ද්වෙ ඵලානි නාමාති වදන්ති. යෙහි පන ඉන්ද්‍රියෙහි අඤ්ඤත්‍ර පන අන්තරාපරිනිබ්බායිං සෙසානි ඵලානි හොන්ති, තානි චත්තාරි සපුබ්බභාගානි ලොකුත්තරානීති වුත්තං සියා.

५३१-६५०. सात फलांचे हेतू असलेले धम्म ‘भिक्खूहो, या पाच इंद्रियांच्या भावनेमुळे’ इत्यादी वचनांद्वारे सांगितले आहेत, पाच इंद्रियांनाच फलाच्या उपचाराने (लाक्षणिक अर्थाने) ‘सात फले’ म्हटले आहे. आणि ती पूर्वभागातील आहेत, कारण ‘भिक्खूहो, या पाच इंद्रियांच्या भावनेमुळे...पे... सात आनशंसा (फायदे) अपेक्षित आहेत’ असे वचन आहे. ‘त्यांचे’ म्हणजे त्या सात फलांचे. ‘दोन फलांपैकी एक फल’ अशा प्रकारे मागील सुत्तात सांगितलेली खालील दोन फले आहेत असे म्हणतात. परंतु ज्या इंद्रियांद्वारे अंतरा-परिनिर्वायी व्यतिरिक्त इतर फले प्राप्त होतात, ती चार पूर्वभागासह लोकोत्तर आहेत असे म्हटले पाहिजे.

ඉන්ද්‍රියසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

इंद्रियसंयुत्त वर्णना समाप्त झाली.

5. සම්මප්පධානසංයුත්තවණ්ණනා

५. सम्मदप्पधानसंयुत्त वर्णना

651-704. සම්මප්පධානසංයුත්තෙ පුබ්බභාගවිපස්සනාව කථිතා ‘‘අකුසලානං ධම්මානං පහානායා’’තිආදිවචනතො.

६५१-७०४. सम्मप्पधानसंयुत्तात 'अकुशल धर्मांच्या प्रहाणासाठी' इत्यादी वचनांवरून पूर्वभागविपस्सनाच सांगितली आहे.

සම්මප්පධානසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

सम्मप्पधानसंयुत्तवण्णना समाप्त झाली.

6. බලසංයුත්තවණ්ණනා

६. बलसंयुत्तवण्णना

705-812. බලසංයුත්තෙ බලානි මිස්සකානෙව කථිතානි ‘‘විවෙකනිස්සිත’’න්ති වචනතො.

७०५-८१२. बलसंयुत्तात 'विवेकनिस्सित' (विवेक-आश्रित) या वचनावरून बले मिश्रितच सांगितली आहेत.

බලසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

बलसंयुत्तवण्णना समाप्त झाली.

7. ඉද්ධිපාදසංයුත්තං

७. इद्धिपादसंयुत्त

1. චාපාලවග්ගො

१. चापालवग्ग

1. අපාරසුත්තවණ්ණනා

१. अपारसुत्तवण्णना

813. ඡන්දං [Pg.503] නිස්සාය පවත්තො සමාධීති කත්තුකම්‍යතාඡන්දං අධිපතිං කත්වා පටිලද්ධසමාධි ඡන්ධසමාධි. පධානසඞ්ඛාරාති චතුකිච්චසාධකස්ස සම්මප්පධානවීරියස්සෙතං අධිවචනං. තෙහීති ඡන්දසමාධිපධානසඞ්ඛාරෙහි. ඉද්ධියා පාදන්ති නිප්ඵත්තිපරියායෙන ඉජ්ඣනට්ඨෙන, ඉජ්ඣන්ති එතාය සද්ධා ඉද්ධා වුද්ධා උක්කංසගතා හොන්තීති ඉමිනා වා පරියායෙන ‘‘ඉද්ධී’’ති සඞ්ඛාතානං උපචාරජ්ඣානාදිකුසලචිත්තසම්පයුත්තානං ඡන්දසමාධිපධානසඞ්ඛාරානං අධිට්ඨානට්ඨෙන පාදභූතං, සෙසචිත්තචෙතසිකරාසින්ති අත්ථො. සා එව ච යථාවුත්තඉද්ධි යස්මා හෙට්ඨිමා හෙට්ඨිමා උපරිමාය උපරිමාය පාදභූතා, තස්මා වුත්තං ‘‘ඉද්ධිභූතං වා පාදන්ති ඉද්ධිපාද’’න්ති. සෙසෙසූති වීරියසමාධිආදීසු. තත්ථ හි වීරියං චිත්තං වීමංසං අධිපතිං කත්වා පටිලද්ධසමාධි වීමංසාසමාධීති අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉධාති ඉමස්මිං ඉද්ධිපාදසංයුත්තෙ. එකපරිච්ඡෙදොව අත්ථනිද්දෙසො.

८१३. छंदाचा आश्रय घेऊन प्रवृत्त होणारा समाधी म्हणजे 'करण्याची इच्छा' रूपी छंदाला (कर्तुकम्यता-छंद) अधिपति करून प्राप्त झालेला समाधी 'छंदसमाधी' होय. 'पधानसंखार' (प्रधानसंस्कार) हे चार कृत्ये साध्य करणाऱ्या सम्मप्पधान-वीरियाचे (सम्यक्प्रधान-वीर्याचे) अधिवाचन (नाव) आहे. 'तेहि' म्हणजे छंदसमाधी आणि प्रधानसंस्कारांनी. 'इद्धिया पादं' (ऋद्धीचा पाद/पाया) म्हणजे निष्पत्तीच्या (सिद्धीच्या) पर्यायाने समृद्ध होण्याच्या अर्थाने, किंवा 'याच्याद्वारे श्रद्धा इत्यादी समृद्ध, वृद्ध आणि उत्कृष्टतेला प्राप्त होतात' या पर्यायाने 'इद्धि' (ऋद्धी) म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या, उपचारध्यान इत्यादी कुशल चित्ताशी संप्रयुक्त असलेल्या छंदसमाधी आणि प्रधानसंस्कारांच्या अधिष्ठान (आधार) असण्याच्या अर्थाने पायाभूत असलेला, उर्वरित चित्त आणि चैतसिकांचा समूह असा अर्थ आहे. आणि तीच पूर्वोक्त इद्धि ज्या अर्थी खालखालची वरवरच्या पायरीसाठी पायाभूत ठरते, म्हणून 'इद्धिभूत किंवा पायाभूत असलेला पाद म्हणजे इद्धिपाद' असे म्हटले आहे. 'इतरांमध्ये' म्हणजे वीरिय-समाधी इत्यादींमध्ये. कारण तिथे वीर्य, चित्त आणि विमंसा (मीमांसा) यांना अधिपति करून प्राप्त झालेला समाधी (अनुक्रमे वीर्यसमाधी, चित्तसमाधी आणि) विमंसासमाधी होय, असा अर्थ समजला पाहिजे. 'इध' म्हणजे या इद्धिपादसंयुत्तात. हा अर्थनिर्णय एकाच परिच्छेदाचा आहे.

5. ඉද්ධිපදෙසසුත්තවණ්ණනා

५. इद्धिपदेससुत्तवण्णना

817. ඉද්ධිපදෙසන්ති ඉද්ධියා එකදෙසං. කො පන සොති ආහ – ‘‘තයො ච මග්ගෙ තීණි ච ඵලානී’’ති.

८१७. 'इद्धिपदेस' म्हणजे इद्धिचा (ऋद्धीचा) एक भाग. तो कोणता आहे? यावर म्हणतात - 'तीन मार्ग आणि three फळे'.

6. සමත්තසුත්තවණ්ණනා

६. समत्तसुत्तवण्णना

818. සමත්තන්ති සාමඤ්ඤස්ස සමං අත්තනං ඉජ්ඣනං සමත්තං පරිපුණ්ණං. විවට්ටපාදකා එව ඉද්ධිපාදා කථිතා ‘‘අපාරා පාරං ගමනාය සංවත්තන්තී’’තිආදිවචනතො.

८१८. 'समत्त' म्हणजे श्रामण्यभावाचे स्वतःचे सम्यक रीतीने समृद्ध होणे, म्हणजेच परिपूर्ण होणे. 'अपाराकडून (अलीकडच्या तीरावरून) पार (पलीकडच्या तीराला) जाण्यासाठी कारणीभूत ठरतात' इत्यादी वचनांवरून विवट्ट (संसारमुक्ती) चे पायाभूत असलेलेच इद्धिपाद सांगितले आहेत.

10. චෙතියසුත්තවණ්ණනා

१०. चेतियसुत्तवण्णना

822. උදෙනයක්ඛස්ස චෙතියට්ඨානෙති උදෙනස්ස නාම යක්ඛස්ස දෙවායතනසඞ්ඛෙපෙන ඉට්ඨකාහි කතෙ මහාජනස්ස චිත්තීකතට්ඨානෙ. කතවිහාරොති භගවන්තං උද්දිස්ස තත්ථ කතවිහාරො. වුච්චතීති පුරිමවොහාරෙන [Pg.504] ‘‘උදෙනචෙතිය’’න්ති වුච්චති. ගොතමකාදීසුපීති ගොතමකචෙතියන්ති එවමාදීසුපි. එසෙව නයොති චෙතියට්ඨානෙ කතවිහාරභාවං අතිදිසති. වඩ්ඪිතාති භාවනාපාරිපූරිවසෙන පරිබ්‍රූහිතා. පුනප්පුනං කතාති භාවනාය බහුලීකරණවසෙන අපරාපරං පවත්තිතා ආනීතා. යුත්තයානං විය කතාති යථා යුත්තමාජඤ්ඤයානං ඡෙකෙන සාරථිනා අධිට්ඨිතං යථාරුචි පවත්තිමරහති, එවං යථාරුචි පවත්තනාරහතං ගමිතා. පතිට්ඨානට්ඨෙනාති අධිට්ඨානට්ඨෙන. වත්ථු විය කතාති සබ්බසො උපක්කිලෙසවිසොධනෙන ඉද්ධිවිසෙසානං පවත්තිට්ඨානභාවතො සුවිසොධිතපරිස්සයවත්ථු විය කතා. අධිට්ඨිතාති පටිපක්ඛදූරීභාවතො සුභාවිතභාවෙන තංතංඅධිට්ඨානයොග්‍යතාය ඨපිතා. සමන්තතො චිතාති සබ්බභාගෙන භාවනුපචයං ගමිතා. තෙනාහ ‘‘සුවඩ්ඪිතා’’ති. සුට්ඨු සමාරද්ධාති ඉද්ධිභාවනාය සිඛප්පත්තියා සම්මදෙව සංසෙවිතා.

८२२. 'उदेनयक्खस्स चेतियट्ठाने' (उदेन यक्षाच्या चैत्यस्थानावर) म्हणजे उदेन नावाच्या यक्षाच्या देवस्थानरूपाने विटांनी बांधलेल्या आणि महाजनांनी पूजलेल्या स्थानावर. 'कतविहारो' म्हणजे भगवंतांच्या उद्देशाने तिथे बांधलेला विहार. 'वुच्चति' म्हणजे पूर्वीच्या व्यवहाराने त्याला 'उदेनचेतिय' असे म्हटले जाते. 'गोतमकादीसुपि' म्हणजे 'गोतमकचेतिय' इत्यादींमध्ये सुद्धा. 'एसेव नयो' हाच नियम चैत्यस्थानावर विहार बांधल्याच्या स्थितीला लागू होतो. 'वड्ढिता' म्हणजे भावनेच्या परिपूर्णतेमुळे वृद्धिंगत केलेले. 'पुनप्पुनं कता' म्हणजे भावनेच्या बहुलीकारामुळे (वारंवार अभ्यास केल्यामुळे) वारंवार प्रवृत्त केलेले आणि आणलेले. 'युत्तयानं विय कता' म्हणजे ज्याप्रमाणे कुशल सारथीने नियंत्रित केलेला जोडलेला उत्तम रथ इच्छेनुसार चालण्यास योग्य असतो, त्याप्रमाणे इच्छेनुसार चालण्याच्या योग्यतेला प्राप्त करून दिलेले. 'पतिट्ठानट्ठेना' म्हणजे अधिष्ठान (आधार) असण्याच्या अर्थाने. 'वत्थु विय कता' म्हणजे सर्व प्रकारे उपक्किलेसांच्या (उपक्लेशांच्या) विशोधनाने, इद्धिविशेषांच्या प्रवृत्तीचे स्थान असल्यामुळे, चांगल्या प्रकारे शोधून काढलेल्या उपद्रवरहित भूमीप्रमाणे केलेले. 'अधिट्ठिता' म्हणजे विपक्ष दूर झाल्यामुळे, सुभावित झाल्याने त्या त्या अधिष्ठानाच्या योग्यतेसाठी स्थापित केलेले. 'समन्ततो चिता' म्हणजे सर्व भागांनी भावनेच्या वृद्धीला प्राप्त करून दिलेले. म्हणूनच म्हटले आहे - 'सुवड्ढिता'. 'सुट्ठु समारद्धा' म्हणजे इद्धिभावनेच्या शिखरावर पोहोचण्यासाठी चांगल्या प्रकारे आचरलेले.

අනියමෙනාති ‘‘යස්ස කස්සචී’’ති අනියතවචනෙන. නියමෙත්වාති ‘‘තථාගතස්සා’’ති සරූපග්ගහණෙන නියමෙත්වා. ආයුප්පමාණන්ති පරමායුප්පමාණං වදති. තස්සෙව ගහණෙ කාරණං බ්‍රහ්මජාලවණ්ණනායං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. මහාසීවත්ථෙරො පන මහාබොධිසත්තානං චරිමභවෙ පටිසන්ධිදායිනො කම්මස්ස අසඞ්ඛෙය්‍යායුකතාසංවත්තනසමත්ථතං හදයෙ ඨපෙත්වා බුද්ධානං ආයුසඞ්ඛාරස්ස පරිස්සයවික්ඛම්භනසමත්ථතා පාළියං ආගතා එවාති ඉමං භද්දකප්පමෙව තිට්ඨෙය්‍යාති අවොච.

'अनियमेन' म्हणजे 'ज्या कोणाचेही' या अनिश्चित वचनाने. 'नियमत्वा' म्हणजे 'तथागताचे' अशा प्रत्यक्ष ग्रहणाने नियमन करून. 'आयुप्पमाणं' म्हणजे परम आयुष्याचे प्रमाण सांगते. त्याचेच ग्रहण करण्यामागचे कारण ब्रह्मजालसुत्ताच्या वर्णनात सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घेतले पाहिजे. परंतु महासीव थेरांनी महाबोधिसत्त्वांच्या अंतिम जन्मात प्रतिसंधी देणाऱ्या कर्माची असंख्य-आयुष्य निर्माण करण्याची समर्थता मनात ठेवून, बुद्धांच्या आयुष्यसंस्काराच्या उपद्रवांना दूर करण्याची समर्थता पाळीमध्ये (पालि ग्रंथात) आलेलीच आहे, म्हणून 'या भद्रकल्पापर्यंतच राहावे' असे म्हटले.

ඛණ්ඩිච්චාදීහි අභිසුය්‍යතීති එතෙන යථා ඉද්ධිබලෙන ජරාය න පටිඝාතො, එවං තෙන මරණස්සපි න පටිඝාතොති අත්ථතො ආපන්නමෙවාති. ‘‘ක්ව සරො ඛිත්තො, ක්වචනි පතිතො’’ති අඤ්ඤථා වුට්ඨිතෙනපි ථෙරවාදෙන අට්ඨකථාවචනමෙව සමත්ථිතන්ති දට්ඨබ්බං. තෙනාහ ‘‘සො පන න රුච්චති…පෙ… නියමිත’’න්ති.

'खंडित होणे' (जरेच्या लक्षणांनी) इत्यादींनी पीडित होतो, यावरून ज्याप्रमाणे ऋद्धिबलाने जरेचा (वृद्धत्वाचा) प्रतिकार होत नाही, त्याचप्रमाणे त्याने मरणाचाही प्रतिकार होत नाही, हा अर्थ सिद्धच होतो. 'बाण कुठे मारला आणि कुठे पडला' याप्रमाणे दुसऱ्या प्रकारे मांडलेल्या थेरवादाने सुद्धा अट्ठकथेच्या वचनाचेच समर्थन केले आहे, असे समजले पाहिजे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'परंतु ते आवडत नाही...पे... नियमित आहे'.

පරියුට්ඨිතචිත්තොති යථා කිඤ්චි අත්ථානත්ථං සල්ලක්ඛෙතුං න සක්කා, එවං අභිභූතචිත්තො. සො පන අභිභවො මහතා උදකොඝෙන අප්පකස්ස උදකස්ස අජ්ඣොත්ථරණං විය අහොසීති වුත්තං ‘‘අජ්ඣොත්ථටචිත්තො’’ති. අඤ්ඤොති ථෙරතො, අරියෙහි වා අඤ්ඤො යො කොචි පරො [Pg.505] පුථුජ්ජනො. පුථුජ්ජනග්ගහණඤ්චෙත්ථ යථා සබ්බෙන සබ්බං අප්පහීනවිපල්ලාසො මාරෙන පරියුට්ඨිතචිත්තො කිඤ්චි අත්ථානත්ථං සල්ලක්ඛෙතුං න සක්කොති, එවං ථෙරො භගවතා කතං නිමිත්තොභාසං සබ්බසො න සල්ලක්ඛෙසීති දස්සනත්ථං. තෙනාහ ‘‘මාරො හී’’තිආදි. චත්තාරො විපල්ලාසාති අසුභෙ ‘‘සුභ’’න්ති සඤ්ඤාවිපල්ලාසො, චිත්තවිපල්ලාසො, දුක්ඛෙ ‘‘සුඛ’’න්ති සඤ්ඤාවිපල්ලාසො, චිත්තවිපල්ලාසොති ඉමෙ චත්තාරො විපල්ලාසා. තෙනාති යදිපි ඉතරෙ අට්ඨ විපල්ලාසා පහීනා, යථාවුත්තානං චතුන්නං විපල්ලාසානං අප්පහීනභාවෙන. අස්සාති ථෙරස්ස.

'परियुट्ठितचित्तो' (पर्युत्थितचित्त) म्हणजे ज्याप्रमाणे हित आणि अहित काहीही लक्षात घेता येत नाही, त्याप्रमाणे अभिभूत (प्रभावित) झालेले चित्त. आणि तो प्रभाव म्हणजे मोठ्या पाण्याच्या प्रवाहाने थोड्या पाण्याला व्यापून टाकण्यासारखा होता, म्हणून 'अज्झोत्थटचित्तो' (व्याप्तचित्त) असे म्हटले आहे. 'अञ्ञो' (दुसरा) म्हणजे थेरांपेक्षा (स्थविरांपेक्षा) किंवा आर्यांपेक्षा वेगळा असलेला इतर कोणताही पृथग्जन (सामान्य माणूस). आणि इथे पृथग्जनाचा उल्लेख करण्याचे कारण हे आहे की, ज्याप्रमाणे पूर्णपणे नष्ट न झालेल्या विपर्यासांमुळे (भ्रमांमुळे) मारेने (माराने) परियुट्ठित झालेले चित्त असलेला माणूस हित-अहित काहीही लक्षात घेऊ शकत नाही, त्याचप्रमाणे थेरांनी भगवंतांनी केलेल्या निमित्त-भासाला (संकेताला) पूर्णपणे लक्षात घेतले नाही, हे दर्शवण्यासाठी आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'मार खरोखर...' इत्यादी. 'चार विपर्यास' म्हणजे अशुभाला 'शुभ' समजण्याचा संज्ञा-विपर्यास व चित्त-विपर्यास, आणि दुःखाला 'सुख' समजण्याचा संज्ञा-विपर्यास व चित्त-विपर्यास, हे four विपर्यास होत. 'तेन' (त्यामुळे) म्हणजे जरी इतर आठ विपर्यास नष्ट झाले असले, तरी पूर्वोक्त चार विपर्यास नष्ट न झाल्यामुळे. 'अस्स' म्हणजे थेरांचे (स्थविरांचे).

මද්දතීති ඵුසනමත්තෙන මද්දන්තො විය හොති, අඤ්ඤථා තෙන මද්දිතෙ සත්තානං මරණමෙව සියා, කිං සක්ඛිස්සති න සක්ඛිස්සතීති අධිප්පායො. කස්මා න සක්ඛිස්සති? නනු එස අග්ගසාවකස්ස මහිද්ධිකස්ස මහානුභාවස්ස කුච්ඡිං පවිට්ඨොති? සච්චං පවිට්ඨො, තඤ්ච ඛො අත්තනො මහානුභාවස්ස දස්සනත්ථං, න විබාධනාධිප්පායෙන. විබාධනාධිප්පායෙන පන ඉධ ‘‘කිං සක්ඛිස්සතී’’ති වුත්තං හදයමද්දනස්ස අධිකතත්තා. නිමිත්තොභාසන්ති එත්ථ ‘‘තිට්ඨතු භගවා කප්ප’’න්ති සකලකප්පං අවට්ඨානයාචනාය ‘‘යස්ස කස්සචි, ආනන්ද, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා භාවිතා’’තිආදිනා අඤ්ඤාපදෙසෙන අත්තනො චතුරිද්ධිපාදභාවනානුභාවෙන කප්පං අවට්ඨානසමත්ථතාවසෙන සඤ්ඤුප්පාදනං නිමිත්තං. තථා පන පරියායග්ගහණං මුඤ්චිත්වා උජුකංයෙව අත්තනො අධිප්පායවිභාවනං ඔභාසො. ජානන්තොයෙවාති මාරෙන පරියුට්ඨිතභාවං ජානන්තො එව. අත්තනො අපරාධහෙතුකො සත්තානං සොකො තනුකො හොති, න බලවාති ආහ – ‘‘දොසාරොපනෙන සොකතනුකරණත්ථ’’න්ති. කිං පන ථෙරො මාරෙන පරියුට්ඨිතචිත්තකාලෙ පවත්තිං පච්ඡා ජානාතීති? න ජානාති සභාවෙන, බුද්ධානුභාවෙන පන ජානාති.

"मर्दन करतो" (मद्दति) म्हणजे केवळ स्पर्शानेच मर्दन केल्यासारखे होते, अन्यथा त्याने मर्दन केल्यास प्राण्यांचा मृत्यूच होईल; 'तो काय करू शकेल, काही करू शकणार नाही' असा अभिप्राय आहे. तो का करू शकणार नाही? हा (मार) महाऋद्धिवान, महानुभाव अग्रश्रावकाच्या (महामोग्गल्लानाच्या) उदरात शिरला नाही का? सत्य आहे की तो शिरला, परंतु ते केवळ स्वतःचा प्रभाव दाखवण्यासाठी होते, पीडा देण्याच्या हेतूने नाही. परंतु येथे पीडा देण्याच्या हेतूने 'तो काय करू शकेल' असे म्हटले आहे, कारण येथे हृदय-मर्दनाचा (मनाचा छळ करण्याचा) संदर्भ अधिक आहे. 'निमित्तोभास' (निमित्त आणि ओभास) यामध्ये—"भगवंतांनी पूर्ण कल्पभर राहावे" अशी कल्पभर राहण्याची याचना करण्यासाठी, "हे आनंदा, ज्या कोणाकडून चार इद्धिपाद (ऋद्धिपाद) भाविले गेले आहेत..." इत्यादी अप्रत्यक्ष विधानाने (अञ्ञापदेशेन) स्वतःच्या चार इद्धिपादांच्या भावनेच्या प्रभावाने कल्पभर राहण्याच्या सामर्थ्याविषयी संज्ञा (समज) निर्माण करणे म्हणजे 'निमित्त' होय. आणि तशा प्रकारचा अप्रत्यक्ष मार्ग (परियाय) सोडून थेटपणे स्वतःचा अभिप्राय प्रकट करणे म्हणजे 'ओभास' (अवभास) होय. 'जाणत असतानाच' (जानन्तोयेव) म्हणजे माराने वश (परियुट्ठित) केल्याची स्थिती जाणत असतानाच. स्वतःच्या अपराधामुळे प्राण्यांना होणारा शोक हा सौम्य (तनुको) असतो, तीव्र नसतो, म्हणून म्हटले आहे— "दोषारोप करून शोक कमी करण्यासाठी". मग काय थेरांनी (स्थवीर आनंदांनी) माराने चित्त वश केलेल्या काळात घडलेली घटना नंतर जाणली का? ते स्वतःच्या स्वभावाने (नैसर्गिकपणे) जाणू शकले नाहीत, परंतु बुद्धांच्या प्रभावाने (बुद्धानुभावाने) त्यांनी ते जाणले।

අනත්ථෙ නියොජෙන්තො ගුණමාරණෙන මාරෙති, විරාගවිබන්ධනෙන වා ජාතිනිමිත්තතාය තත්ථ තත්ථ ජාතං මාරෙන්තො විය හොතීති ‘‘මාරෙතීති මාරො’’ති වුත්තං. අතිපාපත්තා පාපිමා. කණ්හධම්මසමන්නාගතො කණ්හො. විරාගාදිගුණානං අන්තකරණතො අන්තකො. සත්තානං අනත්ථාවහං පටිපත්තිං න මුඤ්චතීති නමුචි. අත්තනො මාරපාසෙන පමත්තෙ බන්ධති, පමත්තා වා බන්ධූ එතස්සාති පමත්තබන්ධු. සත්තමසත්තාහතො පරං සත්ත [Pg.506] අහානි සන්ධායාහ ‘‘අට්ඨමෙ සත්තාහෙ’’ති, න පන පල්ලඞ්කසත්තාහාදි විය නියතකිච්චස්ස අට්ඨමසත්තාහස්ස නාම ලබ්භනතො. සත්තමසත්තාහස්ස හි පරතො අජපාලනිග්‍රොධමූලෙ බ්‍රහ්මුනො සක්කස්ස ච පටිඤ්ඤාතධම්මදෙසනං භගවන්තං ඤත්වා ‘‘ඉදානි සත්තෙ ධම්මදෙසනාය මම විසයං අතික්කාමෙස්සතී’’ති සඤ්ජාතදොමනස්සො හුත්වා ඨිතො චින්තෙසි, ‘‘හන්දාහං දානි නං උපායෙන පරිනිබ්බාපෙස්සාමි, එවමස්ස මනොරථො අඤ්ඤථත්තං ගමිස්සති, මම මනොරථො ඉජ්ඣිස්සතී’’ති චින්තෙත්වා භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා එකමන්තං ඨිතො – ‘‘පරිනිබ්බාතු දානි, භන්තෙ, භගවා’’තිආදිනා පරිනිබ්බානං යාචි. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘අට්ඨමෙ සත්තාහෙ’’තිආදි. තත්ථ අජ්ජාති ආයුසඞ්ඛාරවොස්සජ්ජනදිවසං සන්ධායාහ. භගවා චස්ස අතිබන්ධනාධිප්පායං ජානන්තොපි තං අනාවිකත්වා පරිනිබ්බානස්ස අකාලභාවමෙව පකාසෙන්තො යාචනං පටික්ඛිපි. තෙනාහ ‘‘න තාවාහ’’න්තිආදි.

अनर्थात प्रवृत्त करून गुणांचा नाश करून मारतो, किंवा विरागाला अडथळा आणून जन्माच्या कारणांमुळे तिथे तिथे जन्मलेल्याला मारल्यासारखा करतो, म्हणून "जो मारतो तो 'मार' (मारेतीति मारो)" असे म्हटले आहे. अत्यंत पापी असल्यामुळे तो 'पापिमा' (पापी) आहे. कृष्णधर्माने (काळ्या/अंधकारमय कर्मांनी) युक्त असल्यामुळे तो 'कण्ह' (कृष्ण/काळा) आहे. वैराग्य इत्यादी गुणांचा अंत करणारा असल्यामुळे तो 'अंतक' आहे. प्राण्यांना अनर्थाकडे नेणारी प्रतिपत्ती (आचरण) न सोडणारा असल्यामुळे तो 'नमुची' आहे. स्वतःच्या मारपाशाने प्रमत्तांना (बेसावध लोकांना) बांधतो, किंवा प्रमत्त लोक त्याचे बांधव (मित्र) आहेत, म्हणून तो 'पमत्तबंधू' (प्रमत्तबंधू) होय. सातव्या आठवड्यानंतरच्या सात दिवसांचा संदर्भ घेऊन "आठव्या आठवड्यात" असे म्हटले आहे, परंतु पल्लंक-सप्ताह (पर्यंक-सप्ताह) इत्यादींसारख्या निश्चित कर्तव्याच्या आठव्या आठवड्याचे नाव मिळत नसल्यामुळे असे म्हटले आहे. कारण सातव्या आठवड्यानंतर अजपाल निग्रोध (वड) वृक्षाच्या मुळाशी ब्रह्मा आणि शक्र (इंद्र) यांना धम्मदेशना देण्याचे भगवंतांनी मान्य केले आहे हे जाणून, "आता हे धम्मदेशनेद्वारे प्राण्यांना माझ्या विषयातून (अधिकारक्षेत्रातून) बाहेर नेतील" असे वाटून तो अत्यंत दुःखी (दौर्मनस्ययुक्त) होऊन उभा राहिला आणि विचार करू लागला, "चला, आता मी युक्तीने त्यांना परिनिर्वाण प्राप्त करून देतो, जेणेकरून त्यांचा मनोरथ निष्फळ होईल आणि माझा मनोरथ पूर्ण होईल." असा विचार करून तो भगवंतांच्या जवळ गेला आणि एका बाजूला उभा राहून— "भंते, आता भगवंतांनी परिनिर्वाण प्राप्त करावे" इत्यादी शब्दांत त्याने परिनिर्वाणाची याचना केली. त्याचा संदर्भ घेऊन "आठव्या आठवड्यात" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'आज' (अज्ज) हा शब्द आयुष्य-संस्कार विसर्जनाच्या (त्याग करण्याच्या) दिवसाचा संदर्भ घेऊन वापरला आहे. भगवंतांनी त्याचा अत्यंत बंधनाचा (पाशात अडकवण्याचा) हेतू जाणूनही तो उघड न करता, परिनिर्वाणाची ही अयोग्य वेळ असल्याचेच स्पष्ट करत त्याची याचना फेटाळून लावली. म्हणूनच "मी तोपर्यंत (परिनिर्वाण प्राप्त करणार नाही)" इत्यादी म्हटले आहे।

මග්ගවසෙන බ්‍යත්තාති සච්චපටිවෙධවෙය්‍යත්තියෙන බ්‍යත්තා. තථෙව විනීතාති මග්ගවසෙන කිලෙසානං සමුච්ඡෙදවිනයෙන විනීතා. තථා විසාරදාති අරියමග්ගාධිගමෙනෙව සත්ථුසාසනෙ වෙසාරජ්ජප්පත්තියා විසාරදා, සාරජ්ජකරානං දිට්ඨිවිචිකිච්ඡාදිපාපධම්මානං විගමෙන විසාරදභාවං පත්තාති අත්ථො. යස්ස සුතස්ස වසෙන වට්ටදුක්ඛතො නිස්සරණං සම්භවති, තං ඉධ උක්කට්ඨනිද්දෙසෙන ‘‘සුත’’න්ති අධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘තෙපිටකවසෙනා’’ති. තිණ්ණං පිටකානං සමූහො තෙපිටකං, තීණි වා පිටකානි තිපිටකං, තිපිටකමෙව තෙපිටකං, තස්ස වසෙන. තදෙවාති යං තං තෙපිටකං සොතබ්බභාවෙන සුතන්ති වුත්තං, තමෙව. ධම්මන්ති පරියත්තිධම්මං. ධාරෙන්තීති සුවණ්ණභාජනෙ පක්ඛිත්තසීහවසං විය අවිනස්සන්තං කත්වා සුප්පගුණසුප්පවත්තිභාවෙන ධාරෙන්ති හදයෙ ඨපෙන්ති. ඉති පරියත්තිධම්මවසෙන බහුස්සුතධම්මධරභාවං දස්සෙත්වා ඉදානි පටිවෙධවසෙනපි තං දස්සෙන්තො ‘‘අථ වා’’තිආදි වුත්තං. අරියධම්මස්සාති මග්ගඵලධම්මස්ස, නවවිධස්ස වා ලොකුත්තරධම්මස්ස. අනුධම්මභූතන්ති අධිගමායානුරූපං ධම්මභූතං. අනුච්ඡවිකපටිපදන්ති තමෙව විපස්සනාධම්මමාහ, ඡබ්බිධා විසුද්ධියො වා. අනුධම්මන්ති නිබ්බානධම්මස්ස අනුධම්මො, යථාවුත්තපටිපදා, තස්සානුරූපං අභිසල්ලෙඛිතං අප්පිච්ඡතාදිධම්මං. චරණසීලාති සමාදාය වත්තනසීලා. අනුමග්ගඵලධම්මො එතිස්සාති වා අනුධම්මා, වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනා, තස්ස චරණසීලා. අත්තනො ආචරියවාදන්ති අත්තනො ආචරියස්ස [Pg.507] සම්මාසම්බුද්ධස්ස වාදං. සදෙවකස්ස ලොකස්ස ආචාරසික්ඛාපනෙන ආචරියො, භගවා, තස්ස වාදො, චතුසච්චදෙසනා.

मार्गाच्या प्रभावाने 'व्यत्त' (व्याप्त/कुशल) म्हणजे सत्य-प्रतिवेधाच्या (सत्य साक्षात्काराच्या) कुशलतेने कुशल. त्याचप्रमाणे 'विनीत' म्हणजे मार्गाच्या प्रभावाने क्लेशांच्या समूच्छेद-विनयाने (पूर्ण नाशाने) विनीत झालेले. तसेच 'विशारद' म्हणजे आर्यमार्गाच्या अधिगमनानेच (प्राप्तीनेच) शास्त्यांच्या शासनात वैशारद्य (आत्मविश्वास) प्राप्त केल्यामुळे विशारद; संकोच किंवा भीती निर्माण करणाऱ्या दृष्टी (मिथ्यादृष्टी), विचिकित्सा (शंका) इत्यादी पापधर्मांच्या विगमामुळे (नाशाने) विशारदत्व प्राप्त झालेले, असा अर्थ आहे. ज्या श्रुताच्या (ज्ञानाच्या) प्रभावाने संसार-दुःखातून सुटका (निस्सरण) शक्य होते, त्याला येथे उत्कृष्ट निर्देशाने 'श्रुत' (सुत) असे अभिप्रेत धरून "तेपिटकाच्या (त्रिपिटकाच्या) प्रभावाने" असे म्हटले आहे. तीन पिटकांचा समूह म्हणजे 'तेपिटक', किंवा तीन पिटके म्हणजे 'तिपिटक', तिपिटक म्हणजेच तेपिटक, त्याच्या प्रभावाने. 'तेच' (तदेव) म्हणजे जे तेपिटक ऐकण्यायोग्य म्हणून 'श्रुत' (ऐकलेले) म्हटले आहे, तेच. 'धम्म' म्हणजे परियत्तिधम्म (प्रवचन/सिद्धांत). 'धारण करतात' (धारेन्ति) म्हणजे सुवर्णपात्रात ठेवलेल्या सिंह-वसेप्रमाणे (सिंहाच्या चरबीप्रमाणे) नष्ट न होऊ देता, उत्तम प्रकारे अभ्यासिलेल्या व प्रवाही स्वरूपात धारण करतात, हृदयात स्थापित करतात. अशा प्रकारे परियत्तिधम्माच्या प्रभावाने बहुश्रुत-धम्मधर भाव दाखवून, आता प्रतिवेधाच्या (साक्षात्काराच्या) प्रभावानेही तो दाखवण्यासाठी "अथवा" इत्यादी म्हटले आहे. 'आर्यधम्माचा' म्हणजे मार्ग-फल धम्माचा, किंवा नऊ प्रकारच्या लोकोत्तर धम्माचा. 'अनुधम्मभूत' म्हणजे अधिगमनास (प्राप्तीस) अनुरूप असलेला धम्मभूत. 'अनुरूप प्रतिपदा' (अनुच्छविकपटिपदा) म्हणजे तोच विपश्यना-धम्म किंवा सहा प्रकारच्या विशुद्धी होय. 'अनुधम्म' म्हणजे निर्वाणधम्माचा अनुधम्म, जी वर सांगितलेली प्रतिपदा आहे, तिला अनुरूप असलेला अत्यंत संलेख (क्लेश नष्ट करणारा) अल्पेच्छता इत्यादी धम्म होय. 'चरणशीला' म्हणजे समादान करून (स्वीकारून) आचरण करण्याचा स्वभाव केलेले. किंवा जिचा अनुगामी मार्ग-फल धम्म आहे ती 'अनुधम्मा' म्हणजे वुट्ठानगामिनी विपश्यना (उत्थानगामिनी विपश्यना), तिचे आचरण करण्याचा स्वभाव केलेले. 'स्वतःचा आचार्यवाद' म्हणजे स्वतःचे आचार्य असलेल्या सम्यक्संबुद्धांचा वाद (सिद्धांत). देवलोकासह संपूर्ण जगाला आचार शिकवल्यामुळे भगवान हे 'आचार्य' आहेत, त्यांचा वाद म्हणजे चतुरार्यसत्य देशना होय।

ආචික්ඛිස්සන්තීති ආදිතො කථෙස්සන්ති, අත්තනා උග්ගහිතනියාමෙන පරෙ උග්ගණ්හාපෙස්සන්තීති අත්ථො. දෙසෙස්සන්තීති වාචෙස්සන්ති, පාළිං සම්මා පබොධෙස්සන්තීති අත්ථො. පඤ්ඤපෙස්සන්තීති පජානාපෙස්සන්ති, සඞ්කාසෙස්සන්තීති අත්ථො. පට්ඨපෙස්සන්තීති පකාරෙහි ඨපෙස්සන්ති, පකාසෙස්සන්තීති අත්ථො. විවරිස්සන්තීති විවටං කරිස්සන්ති. විභජිස්සන්තීති විභත්තං කරිස්සන්ති. උත්තානීකරිස්සන්තීති අනුත්තානං ගම්භීරං උත්තානං පාකටං කරිස්සන්ති. සහධම්මෙනාති එත්ථ ධම්ම-සද්දො කාරණපරියායො ‘‘හෙතුම්හි ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා’’තිආදීසු (විභ. 720) වියාති ආහ ‘‘සහෙතුකෙන සකාරණෙන වචනෙනා’’ති.

'आचिक्खिस्सन्ति' (सांगतील/स्पष्ट करतील) म्हणजे सुरुवातीपासून सांगतील, स्वतः ग्रहण केलेल्या (शिकलेल्या) पद्धतीने इतरांना शिकवतील, असा अर्थ आहे. 'देसेस्सन्ति' (देशना करतील) म्हणजे वाचन करतील, पाळी (मूळ मजकूर) योग्य प्रकारे प्रबोधित करतील, असा अर्थ आहे. 'पञ्ञपेस्सन्ति' (प्रज्ञापित करतील/मांडतील) म्हणजे प्रज्ञापित करतील (जाणून घ्यायला लावतील), संकाशित करतील (स्पष्ट करतील), असा अर्थ आहे. 'पट्ठपेस्सन्ति' (प्रस्थापित करतील) म्हणजे विविध प्रकारे स्थापित करतील, प्रकाशित करतील, असा अर्थ आहे. 'विवरिस्सन्ति' (विवरण करतील/उघडे करतील) म्हणजे उघडे करतील (प्रकट करतील). 'विभजिस्सन्ति' (विभाजन करतील) म्हणजे विभक्त (विभाजित) करतील. 'उत्त्तानीकरिस्सन्ति' (स्पष्ट करतील) म्हणजे जे अस्पष्ट व गंभीर (गहन) आहे ते स्पष्ट व प्रकट करतील. 'सहधम्मेन' यामध्ये 'धम्म' हा शब्द कारणाचा पर्याय आहे, जसे की "हेतूविषयीचे ज्ञान म्हणजे धम्मपटिसंभिदा" इत्यादींमध्ये (विभंग ७२०) आहे, म्हणून म्हटले आहे— "सहेतुक, सकारण वचनाने"।

සප්පාටිහාරියන්ති සනිස්සරණං. යථා පරවාදං භඤ්ජිත්වා සකවාදො පතිට්ඨහති, එවං හෙතුදාහරණෙහි යථාධිගතමත්ථං සම්පාදෙත්වා ධම්මං කථෙස්සන්ති. තෙනාහ ‘‘නිය්‍යානිකං කත්වා ධම්මං දෙසෙස්සන්තී’’ති, නවවිධං ලොකුත්තරං ධම්මං පබොධෙස්සන්තීති අත්ථො. එත්ථ ච ‘‘පඤ්ඤපෙස්සන්තී’’තිආදීහි ඡහි පදෙහි ඡ අත්ථපදානි දස්සිතානි, ආදිතො පන ද්වීහි පදෙහි ඡ බ්‍යඤ්ජනපදානි. එත්තාවතා තෙපිටකං බුද්ධවචනං සංවණ්ණනානයෙන සඞ්ගහෙත්වා දස්සිතං හොති. වුත්තඤ්හෙතං නෙත්තියං (නෙත්ති. සඞ්ගහවාර) ‘‘ද්වාදස පදානි සුත්තං, තං සබ්බං බ්‍යඤ්ජනඤ්ච අත්ථො චා’’ති.

"सप्पाटिहारियं" (सप्रातिहार्य) म्हणजे सनिःसरण (मुक्तीसह असणारे). ज्याप्रमाणे परवादाचे (दुसऱ्यांच्या मतांचे) खंडन करून स्ववाद (स्वतःचे मत) प्रस्थापित होतो, त्याचप्रमाणे हेतू आणि उदाहरणांद्वारे यथाप्राप्त अर्थ सिद्ध करून ते धम्माचे कथन करतील. म्हणून म्हटले आहे - "निय्यानिकं कत्वा धम्मं देसेस्सन्ति" (मुक्तीदायक करून धम्माचा उपदेश करतील), म्हणजेच नऊ प्रकारच्या लोकोत्तर धम्माचे प्रबोधन करतील, असा अर्थ आहे. आणि येथे "पञ्ञपेस्सन्ति" (प्रज्ञापित करतील) इत्यादी सहा पदांद्वारे सहा अर्थपदे दर्शविली आहेत, आणि सुरुवातीच्या दोन पदांद्वारे सहा व्यंजनपदे दर्शविली आहेत. एवढ्याने त्रिपिटक बुद्धवचन स्पष्टीकरणाच्या (संवरण) पद्धतीने संग्रहित करून दर्शविले आहे. नेत्तीमध्ये (नेत्तिपकरण - संग्रहवार) हे म्हटलेच आहे - "बारा पदे म्हणजे सूत्त होय, ते सर्व व्यंजन आणि अर्थ देखील आहे."

සික්ඛත්තයසඞ්ගහිතන්ති අධිසීලසික්ඛාදිසික්ඛත්තයසඞ්ගහං. සකලං සාසනබ්‍රහ්මචරියන්ති අනවසෙසං සත්ථුසාසනභූතං සෙට්ඨචරියං. සමිද්ධන්ති සම්මදෙව වඩ්ඪිතං. ඣානස්සාදවසෙනාති තෙහි තෙහි භික්ඛූහි සමධිගතඣානසුඛවසෙන. වුඩ්ඪිප්පත්තන්ති උළාරපණීතභාවූපගමනෙන සබ්බසො පරිවුඩ්ඪිමුපගතං. සබ්බපාලිඵුල්ලං විය අභිඤ්ඤාසම්පදාහි සාසනාභිවුඩ්ඪියා මත්ථකප්පත්තිතො. පතිට්ඨිතවසෙනාති පතිට්ඨානවසෙන, පතිට්ඨප්පත්තියාති අත්ථො. පටිවෙධවසෙන බහුනො ජනස්ස හිතං බාහුජඤ්ඤං. තෙනාහ ‘‘මහාජනාභිසමයවසෙනා’’ති. පුථු පුථුලං භූතං ජාතං, පුථුත්තං භූතං පත්තන්ති වා පුථුභූතං. තෙනාහ ‘‘සබ්බාකාරෙන පුථුලභාවප්පත්ත’’න්ති. සුට්ඨු පකාසිතන්ති සම්මදෙව ආදිකල්‍යාණාදිභාවෙන පවෙදිතං.

‘सिक्खत्तयसंगहितं’ (त्रिशिक्षासंग्रहित) म्हणजे अधिशीलशिक्षा इत्यादी त्रिशिक्षांचा संग्रह. ‘सकलं सासनब्रह्मचरियं’ (सकल शासनब्रह्मचर्य) म्हणजे शास्त्यांच्या शासनाचे संपूर्ण श्रेष्ठ आचरण. ‘समिद्धं’ (समृद्ध) म्हणजे चांगल्या प्रकारे वाढलेले. ‘झानस्सादवसेना’ (ध्यानाच्या आस्वादाने) म्हणजे त्या त्या भिक्खूंनी प्राप्त केलेल्या ध्यानसुखाच्या प्रभावाने. ‘वुड्ढिप्पत्तं’ (वृद्धीप्रत) म्हणजे उदार आणि प्रणीत भावाला प्राप्त झाल्यामुळे सर्व प्रकारे वृद्धीला पावलेले. ‘सब्बपालिपुल्लं विय’ (सर्व बाजूंनी फुलल्यासारखे) म्हणजे अभिज्ञांच्या समृद्धीने शासनाच्या अभिवृद्धीच्या शिखरावर पोहोचल्यामुळे. ‘पतिट्ठितवसेना’ (प्रतिष्ठित झाल्याने) म्हणजे प्रतिष्ठेच्या कारणाने, म्हणजेच प्रतिष्ठा प्राप्त झाल्याने, असा अर्थ आहे. प्रतिवेधाच्या (साक्षात्काराच्या) प्रभावाने बहुजनहित म्हणजेच ‘बाहुजञ्ञं’ (बहुजनत्व). म्हणूनच म्हटले आहे— ‘महाजन अभिसमयाच्या प्रभावाने’ (महाजनाभिसमयवसेना). ‘पुथु’ म्हणजे विस्तीर्ण झालेले, किंवा पृथुत्व प्राप्त झालेले म्हणजे ‘पुथुभूतं’. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘सर्व प्रकारे विस्तीर्ण भावाला प्राप्त झालेले’. ‘सुट्ठु पकासितं’ (सुष्ठु प्रकाशित) म्हणजे आदिकल्याण इत्यादी भावाने चांगल्या प्रकारे प्रवेदित (प्रकट) केलेले.

සතිං [Pg.508] සූපට්ඨිතං කත්වාති අයං කායාදිවිභාගො අත්තභාවසඤ්ඤිතො දුක්ඛභාරො මයා එත්තකං කාලං වහිතො, ඉදානි පන න වහිතබ්බො, එතස්ස අවහනත්ථං චිරතරං කාලං අරියමග්ගසම්භාරො සම්භතො, ස්වායං අරියමග්ගො පටිවිද්ධො, යතො ඉමෙ කායාදයො අසුභාදිතො සභාවාදිතො සම්මදෙව පරිඤ්ඤාතාති චතුබ්බිධම්පි සතිං යථාතථං විසයෙ සුට්ඨු උපට්ඨිතං කත්වා. ඤාණෙන පරිච්ඡින්දිත්වාති යස්මා ඉමස්ස අත්තභාවසඤ්ඤිතස්ස දුක්ඛභාරස්ස වහනෙ පයොජනභූතං අත්තහිතං බොධිමූලෙ එව පරිසමාපිතං, පරහිතං පන බුද්ධවෙනෙය්‍යවිනයනං පරිසමාපිතං මත්ථකප්පත්තං, තං දානි මාසත්තයෙනෙව පරිසමාපනං පාපුණිස්සති, තස්මා ආහ ‘‘විසාඛපුණ්ණමායං පරිනිබ්බායිස්සාමී’’ති, එවං බුද්ධඤාණෙන පරිච්ඡින්දිත්වා සච්චභාගෙන විනිච්ඡයං කත්වා. ආයුසඞ්ඛාරං විස්සජීති ආයුනො ජීවිතස්ස අභිසඞ්ඛරණං ඵලසමාපත්තිධම්මං න සමාපජ්ජිස්සාමීති විස්සජි, තං විස්සජ්ජනෙනෙව තෙන අභිසඞ්ඛරීයමානං ජීවිතසඞ්ඛාරං න පවත්තයිස්සාමීති විස්සජි. තෙනාහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි.

‘सतिं सूपट्ठितं कत्वा’ (स्मृती सुप्रतिष्ठित करून) म्हणजे— ‘हा काया इत्यादी विभागांनी युक्त, आत्मभाव संज्ञेचा दुःखाचा भार माझ्याद्वारे इतका काळ वाहिला गेला, आता मात्र तो वाहिला जाऊ नये; हा भार न वाहण्यासाठी दीर्घकाळपर्यंत आर्यमार्गाचा संभार गोळा केला गेला, तो हा आर्यमार्ग साक्षात्कृत झाला आहे, ज्यायोगे हे काया इत्यादी अशुभाने व स्वभावाने चांगल्या प्रकारे परिज्ञात (जाणून घेतलेले) झाले आहेत’ अशा प्रकारे चारही प्रकारच्या स्मृतीला यथार्थपणे विषयावर चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित करून. ‘ञाणेन परिच्छिन्दित्वा’ (ज्ञानाने परिच्छिन्न करून) म्हणजे— ज्या अर्थी या आत्मभाव संज्ञेच्या दुःखाच्या भाराला वाहण्यात प्रयोजन असलेले आत्महित बोधिवृक्षाच्या मुळाशीच पूर्ण झाले आहे, आणि परहित म्हणजेच बुद्धांच्या उपदेशास पात्र असलेल्यांचे दमन करणे पूर्ण होऊन शिखरावर पोहोचले आहे, ते आता केवळ तीन महिन्यांतच समाप्तीला प्राप्त होईल, म्हणूनच त्यांनी (भगवंतांनी) म्हटले— ‘वैशाख पौर्णिमेला मी परिनिर्वाण पावेन’, अशा प्रकारे बुद्धज्ञानाने परिच्छिन्न करून, सत्यभागाने निश्चय करून. ‘आयुसंखारं विस्सजी’ (आयुष्यसंस्काराचा त्याग केला) म्हणजे आयुष्याच्या, म्हणजेच जीविताच्या अभिसंस्करणाला, फलसमापत्तिधर्माला ‘मी प्राप्त करणार नाही’ अशा प्रकारे त्याग केला; त्या त्यागाद्वारेच अभिसंस्कृत होणाऱ्या जीवितसंस्काराला ‘मी पुढे चालवणार नाही’ अशा प्रकारे त्याग केला. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘तत्थ’ (तेथे) इत्यादी.

ඨානමහන්තතායපි පවත්තිආකාරමහන්තතායපි මහන්තො පථවීකම්පො. තත්ථ ඨානමහන්තතාය භූමිචාලස්ස මහන්තතං දස්සෙතුං ‘‘තදා…පෙ… අකම්පිත්ථා’’ති වුත්තං, සා පන ජාතිඛෙත්තභූතා දසසහස්සී ලොකධාතු එව, න යා කාචි. යා මහාභිනීහාරමහාජාතිආදීසුපි අකම්පිත්ථ, තදාපි තත්තකාය එව කම්පනෙ කිං කාරණං? ජාතිඛෙත්තභාවෙන තස්සෙව ආදිතො පරිග්ගහස්ස කතත්තා, පරිග්ගහණඤ්චස්ස ධම්මතාවසෙන වෙදිතබ්බං. තථා හි පුරිමබුද්ධානම්පි තත්තකමෙව ජාතිඛෙත්තං අහොසි. තථා හි වුත්තං ‘‘දසසහස්සී ලොකධාතු නිස්සද්දා හොති නිරාකුලා…පෙ… මහාසමුද්දො ආභුජති, දසසහස්සී පකම්පතී’’ති ච ආදි. උදකපරියන්තං කත්වා ඡප්පකාරප්පවෙධනෙන. අවීතරාගෙ භිංසෙතීති භිංසනො, සො එව භිංසනකොති ආහ ‘‘භයජනකො’’ති. දෙවභෙරියොති දෙවදුන්දුභිසද්දස්ස පරියායවචනමත්තං, න චෙත්ථ කාචි භෙරී දෙවදුන්දුභීති අධිප්පෙතා, අථ ඛො උප්පාතභාවෙන ලබ්භමානො ආකාසතො නිග්ඝොසසද්දො. තෙනාහ ‘‘දෙවො’’තිආදි. දෙවොති මෙඝො. තස්ස හි තදා අච්ඡභාවෙන ආකාසස්ස වස්සාභාවෙන සුක්ඛගජ්ජිතසඤ්ඤිතෙ [Pg.509] සද්දෙ නිච්ඡරන්තෙ දෙවදුන්දුභිසමඤ්ඤා. තෙනාහ ‘‘දෙවො සුක්ඛගජ්ජිතං ගජ්ජී’’ති.

स्थानाच्या विशालतेमुळे आणि प्रवृत्तीच्या आकाराच्या विशालतेमुळेही मोठा पृथ्वीकंप झाला. तेथे स्थानाच्या विशालतेमुळे भूकंपाचा मोठेपणा दाखवण्यासाठी ‘तेव्हा... पे... कंपित झाली’ असे म्हटले आहे, ती तर जातिक्षेत्र असलेली दहा हजारांची लोकधातूच होय, इतर कोणतीही नाही. जी महाअभिनिहार (महान संकल्प) आणि महाजाती (महान जन्म) इत्यादी प्रसंगीही कंपित झाली होती, तेव्हाही तेवढ्याच क्षेत्राच्या कंपनाचे काय कारण? जातिक्षेत्र असल्यामुळे सुरुवातीपासूनच तिचा स्वीकार केला गेल्यामुळे, आणि तिचा हा स्वीकार धम्मतेच्या (नैसर्गिक नियमाच्या) प्रभावाने झाला असे समजावे. कारण पूर्वीच्या बुद्धांचेही तेवढेच जातिक्षेत्र होते. तसेच म्हटले आहे— ‘दहा हजारांची लोकधातू नि:शब्द आणि निराकुळ होते... पे... महासमुद्र खवळतो, दहा हजारांची लोकधातू प्रकंपित होते’ इत्यादी. पाण्यापर्यंत मर्यादित करून सहा प्रकारच्या प्रकंपनाने. जे वीतराग (रागरहित) नसलेल्यांना भयभीत करते ते ‘भिंसनो’ (भयानक), तेच भयानक आहे म्हणून म्हटले आहे— ‘भयजनक’. ‘देवभेरी’ हा देवदुंदुभी शब्दाचा केवळ समानार्थी शब्द आहे, येथे कोणतीही प्रत्यक्ष भेरी देवदुंदुभी म्हणून अभिप्रेत नाही, तर उत्पात रूपाने आकाशातून ऐकू येणारा मोठा आवाज अभिप्रेत आहे. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘देवो’ इत्यादी. ‘देव’ म्हणजे मेघ. कारण तेव्हा आकाशाच्या स्वच्छतेमुळे आणि पावसाच्या अभावामुळे कोरड्या गर्जनेसारखा आवाज निघत असताना त्याला ‘देवदुंदुभी’ अशी संज्ञा दिली गेली. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘देवाने कोरडी गर्जना केली’.

පීතිවෙගවිස්සට්ඨන්ති ‘‘එවං චිරතරකාලං වහිතො අයං අත්තභාවසඤ්ඤිතො දුක්ඛභාරො, දානි න චිරස්සෙව නික්ඛිපිස්සාමී’’ති සඤ්ජාතසොමනස්සො භගවා සභාවෙනෙව පීතිවෙගවිස්සට්ඨං උදානං උදානෙති, එවං උදානෙන්තෙන අයම්පි අත්ථො සාධිතො හොතීති දස්සනත්ථං අට්ඨකථායං ‘‘කස්මා’’තිආදි වුත්තං.

‘पीतिवेगविस्सट्ठं’ (प्रीतिवेगाने विसर्जित) म्हणजे— ‘अशा प्रकारे दीर्घकाळ वाहिला गेलेला हा आत्मभाव संज्ञेचा दुःखाचा भार आता लवकरच मी खाली ठेवीन’ अशा प्रकारे उत्पन्न झालेल्या सोमनस्याने (आनंदाने) युक्त होऊन भगवंतांनी स्वाभाविकपणेच प्रीतिवेगाने विसर्जित झालेले उदान (उद्गार) काढले. अशा प्रकारे उदान काढत असताना हाही अर्थ साधला जातो, हे दाखवण्यासाठी अट्ठकथेत ‘कस्मा’ (का) इत्यादी म्हटले आहे.

තුලීයතීති තුලන්ති තුල-සද්දො කම්මසාධනොති දස්සෙතුං ‘‘තුලිත’’න්ති වුත්තං. අප්පානුභාවතාය පරිච්ඡින්නං. තථා හි තං පටිපක්ඛෙන පරිතො ඛණ්ඩිතභාවෙන පරිත්තන්ති වුච්චති. පටිපක්ඛවික්ඛම්භනතො දීඝසන්තානතාය විපුලඵලතාය ච න තුලං න පරිච්ඡින්නං. යෙහි කාරණෙහි පුබ්බෙ අවිසෙසතො ‘‘මහග්ගතං අතුල’’න්ති වුත්තං, තානි කාරණානි රූපාවචරතො ආරුප්පස්ස සාතිසයං විජ්ජන්තීති අරූපාවචරං අතුලන්ති වුත්තං, ඉතරඤ්ච තුලන්ති. අප්පවිපාකන්ති තීසුපි කම්මෙසු යං අප්පවිපාකං හීනං, තං තුලං. බහුවිපාකන්ති යං මහාවිපාකං පණීතං, තං අතුලං. යං පනෙත්ථ මජ්ඣිමං, තං හීනං උක්කට්ඨන්ති ද්විධා භින්දිත්වා ද්වීසු භාගෙසු පක්ඛිපිතබ්බං. හීනත්තිකවණ්ණනායං වුත්තනයෙනෙව අප්පබහුවිපාකතං නිද්ධාරෙත්වා තස්ස වසෙන තුලාතුලභාවො වෙදිතබ්බො. සම්භවති එතස්මාති සම්භවොති ආහ ‘‘සම්භව^ හෙතුභූත’’න්ති. නියකජ්ඣත්තරතොති සසන්තානධම්මෙසු විපස්සනාවසෙන ගොචරාසෙවනාය ච රතො. සවිපාකං සමානං පවත්තිවිපාකමත්තදායිකම්මං සවිපාකට්ඨෙන සම්භවං, න ච තං කාමාදි^ භවාභිසඞ්ඛාරකන්ති තතො විසෙසනත්ථං සම්භවන්ති වත්වා ‘‘භවසඞ්ඛාර’’න්ති වුත්තං. ඔස්සජීති අරියමග්ගෙන අවස්සජි. කවචං විය අත්තභාවං පරියොනන්ධිත්වා ඨිතං අත්තනි සම්භූතත්තා අත්තසම්භවං කිලෙසඤ්ච අභින්දීති කිලෙසභෙදසහභාවිකම්මොස්සජ්ජනං දස්සෙන්තො තදුභයස්ස කාරණමාහ ‘‘අජ්ඣත්තරතො සමාහිතො’’ති.

‘तुलियति’ (तुलना केली जाते) म्हणजे ‘तुलं’ (तुल्य), येथे ‘तुल’ हा शब्द कर्मसाधन आहे हे दाखवण्यासाठी ‘तुलितं’ (तुलना केलेले) असे म्हटले आहे. अल्प अनुभावामुळे परिच्छिन्न (मर्यादित). कारण प्रतिपक्षाद्वारे (विरोधी घटकाद्वारे) सर्व बाजूंनी खंडित झाल्यामुळे त्याला ‘परित्तं’ (अल्प/मर्यादित) म्हटले जाते. प्रतिपक्षाच्या विष्कंभनामुळे (दडपल्यामुळे), दीर्घ संतानामुळे (प्रवाहामुळे) आणि विपुल फलामुळे जे तुल्य नाही, परिच्छिन्न नाही. ज्या कारणांमुळे पूर्वी सामान्यतः ‘महग्गतं अतुलं’ (महान हे अतुल आहे) असे म्हटले होते, ती कारणे रूपावचरापेक्षा आरूप्पामध्ये (अरूपावचरामध्ये) अतिशयाने विद्यमान असतात, म्हणून अरूपावचराला ‘अतुल’ म्हटले आहे आणि इतराला ‘तुल्य’. ‘अप्पविपाकं’ (अल्पविपाक) म्हणजे तिन्ही प्रकारच्या कर्मांमध्ये जे अल्पविपाक देणारे हीन कर्म आहे, ते ‘तुल्य’ होय. ‘बहुविपाकं’ (बहुविपाक) म्हणजे जे महाविपाक देणारे प्रणीत (उत्कृष्ट) कर्म आहे, ते ‘अतुल’ होय. आणि जे येथे मध्यम आहे, त्याला ‘हीन’ आणि ‘उत्कृष्ट’ अशा दोन भागांत विभागून त्या दोन भागांत समाविष्ट केले पाहिजे. हीनत्रिक वर्णनात सांगितलेल्या पद्धतीनेच अल्प आणि बहु विपाकाचा निश्चय करून त्याच्या आधारे तुल्य-अतुल्य भाव समजून घ्यावा. ज्याच्यापासून संभवते (उत्पन्न होते) तो ‘संभव’, म्हणून म्हटले आहे— ‘संभव म्हणजे हेतूभूत’. ‘नियकज्झत्तरतो’ (स्वतःच्या अध्यात्मात रममाण) म्हणजे स्वतःच्या संतानधर्मांमध्ये (चित्तप्रवाहात) विपश्यनेच्या प्रभावाने आणि गोचराच्या (विषयाच्या) सेवनात रममाण असलेला. विपाकासह असणारे, केवळ प्रवृत्तीचा विपाक देणारे कर्म विपाक अर्थाने ‘संभव’ आहे, आणि ते कामादी भवांचे अभिसंस्कार करणारे नाही, म्हणून त्यापासून वेगळे दाखवण्यासाठी ‘संभव’ असे म्हणून ‘भवसंस्कार’ (भवसङ्खारं) असे म्हटले आहे. ‘ओस्सजि’ (त्याग केला) म्हणजे आर्यमार्गाने त्याग केला. कवचाप्रमाणे आत्मभावाला वेढून राहिलेल्या, स्वतःमध्येच उत्पन्न झाल्यामुळे ‘आत्मसंभव’ असलेल्या क्लेशाचा भेद केला, अशा प्रकारे क्लेशभेदासह होणारा कर्मत्याग दाखवताना त्या दोन्हीचे कारण सांगितले आहे— ‘अध्यात्मरत आणि समाहित’ (अज्झत्तरतो समाहितो).

පඨමවිකප්පෙ අවසජ්ජනමෙව වුත්තං. එත්ථ අවසජ්ජනාකාරොති තං දස්සෙන්තො ‘‘අථ වා’’තිආදිමාහ. තත්ථ තීරෙන්තොති ‘‘උප්පාදො භයං, අනුප්පාදො ඛෙම’’න්තිආදිනා වීමංසන්තො. තුලෙන්තො තීරෙන්තොතිආදිනා සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘පඤ්චක්ඛන්ධා’’තිආදිං වත්වා භවසඞ්ඛාරස්ස අවසජ්ජනාකාරං සරූපතො දස්සෙති. එවන්තිආදිනා [Pg.510] පන උදානගාථාවණ්ණනායං ආදිතො වුත්තමත්ථං නිගමනවසෙන දස්සෙති. අභීතභාවඤාපනත්ථඤ්චාති අයම්පි අත්ථො සඞ්ගහිතොති දට්ඨබ්බං.

पहिल्या पर्यायात केवळ त्यागच (अवसज्जन) सांगितला आहे. येथे त्यागाचा प्रकार दर्शविताना 'अथ वा' (किंवा) इत्यादी म्हटले आहे. त्यात 'तीरेन्तो' (निर्णय घेणारा) म्हणजे 'उत्पाद (उत्पत्ती) हे भय आहे, अनुत्पाद हे क्षेम (सुरक्षितता) आहे' इत्यादी प्रकारे विचार करणारा होय. 'तुलेन्तो तीरेन्तो' (तुलना करणारा, निर्णय घेणारा) इत्यादींद्वारे संक्षेपाने सांगितलेला अर्थ विस्ताराने दर्शविण्यासाठी 'पंचक्खंधा' (पंचस्कंध) इत्यादी सांगून भवसंस्काराच्या त्यागाचा प्रकार प्रत्यक्ष स्वरूपात दर्शविला आहे. 'एवं' (अशा प्रकारे) इत्यादींद्वारे उदानगाथेच्या वर्णनात सुरुवातीला सांगितलेला अर्थ निष्कर्षाच्या रूपाने दर्शविला आहे. 'आणि निर्भयता दर्शविण्यासाठी' हा देखील अर्थ यात समाविष्ट आहे, असे समजावे.

චාපාලවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

चापालवग्ग-वर्णना समाप्त झाली.

2. පාසාදකම්පනවග්ගො

२. पासादकंपनवग्ग

1-2. පුබ්බසුත්තාදිවණ්ණනා

१-२. पुब्बसुत्त-आदि-वर्णना

823-824. පරතො ඉමස්මිං පාසාදකම්පනවග්ගෙ දසමසුත්තෙ ආවි භවිස්සන්ති. ඡඅභිඤ්ඤාපාදකාති ඡන්නං අභිඤ්ඤානං පාදකභූතා පධානභූතා. යථා පඨමසුත්තෙ, තථා දුතියතතියසුත්තෙසුපි ච ඡඅභිඤ්ඤාපාදකා ඉද්ධිපාදා කථිතාති අත්ථො.

८२३-८२४. पुढे या पासादकंपनवग्गातील दहाव्या सुत्तात हे स्पष्ट होईल. 'छअभिञ्ञापादका' (सहा अभिज्ञांचे पादक) म्हणजे सहा अभिज्ञांचे आधारभूत किंवा प्रधानभूत असलेले. ज्याप्रमाणे पहिल्या सुत्तात, त्याचप्रमाणे दुसऱ्या आणि तिसऱ्या सुत्तातही सहा अभिज्ञांचे पादक असलेले इद्धिपाद (ऋद्धिपाद) सांगितले आहेत, असा अर्थ आहे.

3. ඡන්දසමාධිසුත්තවණ්ණනා

३. छंदसमाधिसुत्त-वर्णना

825. යො සමාධිස්ස නිස්සයභූතො ඡන්දො, සො ඉධාධිප්පෙතොති ආහ ‘‘ඡන්දන්ති කත්තුකම්‍යතාඡන්ද’’න්ති. තස්ස ච අධිපතෙය්‍යට්ඨො නිස්සයට්ඨො, න විනා තං ඡන්දං නිස්සායාති ආහ – ‘‘නිස්සායාති නිස්සයං කත්වා, අධිපතිං කත්වාති අත්ථො’’ති. පධානභූතාති සෙට්ඨභූතා, සෙට්ඨභාවො ච එකස්සපි චතුකිච්චසාධනවසෙන පවත්තියා, තතො එව බහුවචනනිද්දෙසො, පධානසඞ්ඛාරට්ඨෙන පධානසඞ්ඛරණතො. ‘‘ඡන්දං චෙ නිස්සාය…පෙ… අයං වුච්චති ඡන්දසමාධී’’ති ඉමාය පාළියා ඡන්දාධිපති සමාධි ඡන්දසමාධීති අධිපතිසද්දලොපං කත්වා සමාසො වුත්තොති විඤ්ඤායති, අධිපතිසද්දත්ථදස්සනවසෙන වා ඡන්දහෙතුකො, ඡන්දාධිකො වා සමාධි ඡන්දසමාධි. තෙන ‘‘ඡන්දසමාධිනා චෙව පධානසඞ්ඛාරෙහි පධානභූතසඞ්ඛාරෙහි ච සමන්නාගතා’’ති වක්ඛති, තං ආනෙත්වා සම්බන්ධො. පධානභූතාති වීරියභූතා. කෙචි වදන්ති – ‘‘සඞ්ඛතසඞ්ඛාරාදිනිවත්තනත්ථං පධානග්ගහණ’’න්ති. අථ වා තං තං විසෙසං සඞ්ඛරොතීති සඞ්ඛාරො, සබ්බම්පි වීරියං. තත්ථ චතුකිච්චසාධකතො තදඤ්ඤස්ස නිවත්තනත්ථං පධානග්ගහණන්ති. යථා ඡන්දො ඡන්දසමාධිනා චෙව පධානසඞ්ඛාරෙහි ච සමන්නාගතො, එවං ඡන්දසමාධි ඡන්දෙන චෙව පධානසඞ්ඛාරෙහි ච සමන්නාගතො. පධානසඞ්ඛාරාපි ඡන්දෙන [Pg.511] චෙව ඡන්දසමාධිනා ච සමන්නාගතාති තීසුපි පදෙසු සමන්නාගතසද්දො යොජෙතබ්බො. තස්මාති යස්මා තයොපි ඡන්දාදයො එකචිත්තුප්පාදපරියාපන්නා, තස්මා සබ්බෙ තෙ ධම්මා එකතො කත්වා ‘‘අයං වුච්චති…පෙ… ඉද්ධිපාදො’’ති වුත්තන්ති. එවං ඡන්දාදීනංයෙව චෙත්ථ ඉද්ධිපාදභාවො වුත්තො, විභඞ්ගෙ පන තෙසං ඉද්ධිභාවො සම්පයුත්තානං ඉද්ධිපාදභාවො වුත්තොති දස්සෙන්තො ‘‘ඉද්ධිපාදවිභඞ්ගෙ පනා’’තිආදිමාහ.

८२५. जो समाधीचा आश्रयभूत छंद आहे, तो येथे अभिप्रेत आहे, म्हणून 'छंद म्हणजे काही करण्याची इच्छा (कत्तुकम्यताछंद)' असे म्हटले आहे. आणि त्याचा अधिपती भाव हाच आश्रय भाव आहे, त्या छंदाशिवाय नाही, म्हणून 'निस्याय म्हणजे आश्रय करून, अधिपती करून असा अर्थ आहे' असे म्हटले आहे. 'पधानभूता' (प्रधानभूत) म्हणजे श्रेष्ठ केलेले; आणि श्रेष्ठत्व हे एकाच्याही चार कार्यांच्या (चतुकिच्च) साधनाच्या प्रवृत्तीमुळे होते, म्हणूनच बहुवचनाचा निर्देश केला आहे, कारण प्रधान संस्काराच्या अर्थाने ते प्रधान संस्कारित करते. 'जर छंदाचा आश्रय घेऊन...पे... याला छंदसमाधी म्हणतात' या पाळी वचनावरून 'छंदाधिपती समाधी म्हणजे छंदसमाधी' असा 'अधिपती' शब्दाचा लोप करून समास झाला आहे असे समजते; किंवा 'अधिपती' शब्दाचा अर्थ दर्शविण्याच्या दृष्टीने छंद-हेतुक किंवा छंद-अधिक असलेली समाधी म्हणजे छंदसमाधी होय. त्यामुळे 'छंदसमाधीने आणि प्रधानसंस्कारांनी म्हणजे प्रधानभूत संस्कारांनी युक्त' असे पुढे सांगतील, त्याचा येथे संबंध जोडावा. 'प्रधानभूत' म्हणजे वीर्य (प्रयत्न) होय. काही जण म्हणतात - 'संस्कृत संस्कार इत्यादींच्या निवृत्तीसाठी 'प्रधान' हा शब्द घेतला आहे.' अथवा त्या त्या विशेषाला जे संस्कारित करते ते संस्कार (संखारो) होय, म्हणजेच सर्व प्रकारचे वीर्य. त्यात चार कार्यांचे साधक असल्यामुळे, त्याव्यतिरिक्त इतरांच्या निवृत्तीसाठी 'प्रधान' हा शब्द घेतला आहे. ज्याप्रमाणे छंद हा छंदसमाधीने आणि प्रधानसंस्कारांनी युक्त असतो, त्याचप्रमाणे छंदसमाधी ही छंदाने आणि प्रधानसंस्कारांनी युक्त असते. प्रधानसंस्कार देखील छंदाने आणि छंदसमाधीने युक्त असतात, अशा प्रकारे तिन्ही पदांमध्ये 'समन्नागत' (युक्त) हा शब्द जोडला पाहिजे. 'तस्मा' (त्यामुळे) कारण हे तिन्ही छंदादी एकाच चित्तोत्पादात समाविष्ट आहेत, म्हणून त्या सर्व धर्मांना एकत्र करून 'याला...पे... इद्धिपाद म्हणतात' असे म्हटले आहे. अशा प्रकारे येथे केवळ छंदादींचाच इद्धिपादभाव सांगितला आहे, परंतु विभंगात त्यांचा इद्धिभाव आणि त्यांच्याशी संप्रयुक्त असलेल्यांचा इद्धिपादभाव सांगितला आहे, हे दर्शविताना 'इद्धिपादविभंगात तर' इत्यादी म्हटले आहे.

ඉදානි නෙසං ඉද්ධිපාදතාපි සම්භවතීති දස්සෙන්තො ‘‘අපිචා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ඡන්දඤ්හි භාවයතො පධානං කත්වා භාවෙන්තස්ස තථා පවත්තපුබ්බාභිසඞ්ඛාරවසෙන ඉජ්ඣමානො ඡන්දො ඉද්ධි නාම, තස්ස නිස්සයභූතා පධානසඞ්ඛාරා ඉද්ධිපාදො නාම. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. තථා භාවයන්තස්ස මුඛ්‍යතාමත්තං සන්ධාය වුත්තං, ඉජ්ඣනත්ථො පන සබ්බෙසං සමානන්ති දස්සෙන්තො ‘‘සම්පයුත්ත…පෙ… ඉජ්ඣන්තියෙවා’’ති ආහ.

आता त्यांचा इद्धिपादभाव देखील संभवतो, हे दर्शविताना 'अपि च' (शिवाय) इत्यादी म्हटले आहे. त्यात छंदाची भावना करणाऱ्या, त्याला प्रधान करून भावना करणाऱ्या व्यक्तीचा, तशा प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या पूर्व-अभिसंस्काराच्या प्रभावाने सिद्ध होणारा छंद म्हणजे 'इद्धि' (ऋद्धी) होय, आणि त्याचे आश्रयभूत असलेले प्रधानसंस्कार म्हणजे 'इद्धिपाद' होय. उर्वरित दोन्हींमध्येही हाच नियम लागू होतो. तशा प्रकारे भावना करणाऱ्याच्या केवळ मुख्यत्वाला उद्देशून हे म्हटले आहे, परंतु सिद्ध होण्याचा अर्थ सर्वांसाठी समान आहे, हे दर्शविताना 'संप्रयुक्त...पे... सिद्ध होतातच' असे म्हटले आहे.

ඉද්ධිපාදෙ අසඞ්කරතො දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ඡන්දාදයොති ඡන්දසමාධිපධානසඞ්ඛාරා. සෙසිද්ධිපාදෙසූති වීරියිද්ධිපාදාදීසු. තත්ථ වීරියසමාධිපධානසඞ්ඛාරසමන්නාගතොති ද්වික්ඛත්තුං වීරියං ආගතං, තත්ථ පුරිමං සමාධිවිසෙසං, වීරියාධිපතිසමාධි එව වීරියසමාධීති දුතියං සමන්නාගමඞ්ගදස්සනං. ද්වෙයෙව හි සබ්බත්ථ සමන්නාගමඞ්ගානි සමාධි පධානසඞ්ඛාරො ච, ඡන්දාදයො සමාධිවිසෙසනානි, පධානසඞ්ඛාරො පන පධානවචනෙනෙව විසෙසිතො, න ඡන්දාදීහීති න ඉධ වීරියාධිපතිතා පධානසඞ්ඛාරස්ස වුත්තා හොති. වීරියඤ්ච සමාධිං විසෙසෙත්වා ඨිතමෙව සමන්නාගමඞ්ගවසෙන පධානසඞ්ඛාරවචනෙන වුත්තන්ති නාපි ද්වීහි වීරියෙහි සමන්නාගමො වුත්තො හොති. යස්මා පන ඡන්දාදීහි විසිට්ඨො සමාධි, තථාපි විසිට්ඨෙනෙව ච තෙන සම්පයුත්තො පධානසඞ්ඛාරො සෙසධම්මා ච, තස්මා සමාධිවිසෙසනානං වසෙන චත්තාරො ඉද්ධිපාදා වුත්තා, විසෙසනභාවො ච ඡන්දාදීනං තංතංඅවස්සයදස්සනවසෙන හොතීති ‘‘ඡන්දසමාධි…පෙ… ඉද්ධිපාදො’’ති එත්ථ නිස්සයත්ථෙපි පාද-සද්දෙ උපාදායට්ඨෙන ඡන්දාදීනං ඉද්ධිපාදතා වුත්තා හොති, තෙනෙව අභිධම්මෙ උත්තරචූළභාජනියෙ ‘‘චත්තාරො ඉද්ධිපාදා ඡන්දිද්ධිපාදො’’තිආදිනා (විභ. 457) ඡන්දාදීනංයෙව ඉද්ධිපාදතා වුත්තා, පඤ්හපුච්ඡකෙ ච – ‘‘චත්තාරො ඉද්ධිපාදා ඉධ භික්ඛු ඡන්දසමාධී’’තිආදිනාව (විභ. 431) උද්දෙසං කත්වාපි පුන ඡන්දාදීනංයෙව කුසලාදිභාවො [Pg.512] විභත්තො. උපායිද්ධිපාදදස්සනත්ථමෙව හි නිස්සයිද්ධිපාදදස්සනං කතං, අඤ්ඤථා චතුබ්බිධතා න හොතීති අයමෙත්ථ පාළිවසෙන අත්ථවිනිච්ඡයො. තත්ථ උපායිද්ධිපාදදස්සනත්ථමෙවාති ඡන්දාදිකෙ ධුරෙ ජෙට්ඨකෙ පුබ්බඞ්ගමෙ කත්වා නිබ්බත්තිතසමාධි ඡන්දාධිපතිසමාධීති ඡන්දාදීනං ඉද්ධියා අධිගමූපායදස්සනං උපායිද්ධිපාදදස්සනං, තදත්ථමෙව ‘‘තථාභූතස්ස වෙදනාක්ඛන්ධො…පෙ… විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො’’ති තත්ථ තත්ථ පාළියං නිස්සයිද්ධිපාදදස්සනං කතං ඡන්දාදිවිසිට්ඨානංයෙව වෙදනාක්ඛන්ධාදීනං අධිප්පෙතත්තා. එවඤ්චෙතං සම්පටිච්ඡිතබ්බං, අඤ්ඤථා කෙවලං ඉද්ධිසම්පයුත්තානංයෙව ඛන්ධානං වසෙන ඉද්ධිපාදභාවෙ ගය්හමානෙ තෙසං චතුබ්බිධතා න හොති විසෙසකාරණභාවතොති අධිප්පායො.

इद्धिपादांना संमिश्र न करता दाखवण्यासाठी "अपि च" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'छंदादयो' म्हणजे छंदसमाधिप्रधानसंस्कार. 'सेसिद्धिपादेसु' म्हणजे वीरियिद्धिपाद इत्यादींमध्ये. तेथे 'वीरियसमाधिप्रधानसंस्कारसमन्नागतो' यामध्ये दोन वेळा 'वीरिय' आले आहे, त्यातील पहिले समाधीचे विशेषण आहे, आणि 'वीरियधिपतिसमाधि' हाच 'वीरियसमाधि' आहे हे दुसरे समन्नागम-अंग दाखवणे आहे. कारण सर्वत्र दोनच समन्नागम-अंगे असतात - समाधी आणि प्रधानसंस्कार. छंद इत्यादी समाधीची विशेषणे आहेत, परंतु प्रधानसंस्कार हा प्रधान शब्दानेच विशेषित केला आहे, छंद इत्यादींनी नाही, म्हणून येथे प्रधानसंस्काराची वीरियाधिपतिता सांगितलेली नाही. वीर्य आणि समाधी यांना विशेषित करून राहिलेल्यालाच समन्नागम-अंगाच्या रूपाने प्रधानसंस्कार शब्दाने म्हटले आहे, म्हणून दोन वीर्यांशी समन्नागम सांगितलेला नाही. ज्या अर्थी छंद इत्यादींनी विशिष्ट समाधी आहे, आणि त्या विशिष्ट समाधीशीच संप्रयुक्त प्रधानसंस्कार व उर्वरित धर्म आहेत, म्हणून समाधीच्या विशेषणांच्या आधारे चार इद्धिपाद सांगितले आहेत. छंद इत्यादींचा विशेषणभाव त्या त्या आश्रयाच्या दर्शनावरून होतो, म्हणून "छंदसमाधि...पे... इद्धिपादो" येथे 'पाद' शब्दाचा अर्थ 'आश्रय' असा घेऊनही छंद इत्यादींची इद्धिपादता सांगितली आहे. म्हणूनच अभिधम्मातील उत्तरचूळभाजनियामध्ये "चत्तारो इद्धिपादा छंदिद्धिपादो" इत्यादींद्वारे (विभंग ४५७) छंद इत्यादींचीच इद्धिपादता सांगितली आहे, आणि पञ्हपुच्छकामध्ये - "चत्तारो इद्धिपादा इध भिक्खु छंदसमाधि" इत्यादींद्वारे (विभंग ४३१) उद्देश करून पुन्हा छंद इत्यादींचाच कुशलादिभाव विभक्त केला आहे. उपाय-इद्धिपाद दाखवण्यासाठीच आश्रय-इद्धिपाद दाखवला आहे, अन्यथा चार प्रकार होणार नाहीत, हा येथे पाळीनुसार अर्थनिश्चय आहे. तेथे 'उपाय-इद्धिपाद दाखवण्यासाठीच' म्हणजे छंद इत्यादींना मुख्य, ज्येष्ठ आणि पुरोगामी करून उत्पन्न झालेली समाधी म्हणजे 'छंदाधिपतिसमाधि' होय. छंद इत्यादींच्या ऋद्धीच्या (इद्धीच्या) प्राप्तीचा उपाय दाखवणे म्हणजे उपाय-इद्धिपाददर्शन होय. त्याचसाठी "तथाभूतस्स वेदनाक्खंधो...पे... विञ्ञाणक्खंधो" असे त्या त्या पाळीमध्ये आश्रय-इद्धिपाददर्शन केले आहे, कारण छंद इत्यादींनी विशिष्ट अशा वेदनास्कंध इत्यादींचेच ग्रहण अभिप्रेत आहे. हे असेच स्वीकारले पाहिजे, अन्यथा केवळ इद्धीशी संप्रयुक्त असलेल्या स्कंधांच्या आधारेच इद्धिपादभाव ग्रहण केल्यास, विशेष कारणाचा अभाव असल्यामुळे त्यांचे चार प्रकार होणार नाहीत, असा अभिप्राय आहे.

කෙචීති උත්තරවිහාරවාසිනො. අනිබ්බත්තොති හෙතුපච්චයෙහි න නිබ්බත්තො, න සභාවධම්මො, පඤ්ඤත්තිමත්තන්ති අධිප්පායො. වාදමද්දනත්ථාය හොති, අභිධම්මෙ ච ආගතො උත්තරචූළවාරොති යොජනා. චත්තාරො ඉද්ධිපාදාතිආදි උත්තරචූළවාරදස්සනං. ඉමෙ පන උත්තරචූළවාරෙ ආගතා ඉද්ධිපාදා.

'केचि' म्हणजे उत्तरविहारवासी. 'अनिब्बत्तो' म्हणजे हेतू आणि प्रत्ययांनी उत्पन्न न झालेला, स्वभावधर्म नसलेला, केवळ प्रज्ञप्तिमात्र असा अभिप्राय आहे. वाद दडपण्यासाठी आहे, आणि अभिधम्मात आलेला 'उत्तरचूळवार' अशी योजना आहे. 'चत्तारो इद्धिपादा' इत्यादी उत्तरविहारवाराचे दर्शन आहे. हे तर उत्तरचूळवारामध्ये आलेले इद्धिपाद आहेत.

රට්ඨපාලත්ථෙරො ඡන්දෙ සති කථං නානුජානිස්සන්තීති සත්තාහානි භත්තානි අභුඤ්ජිත්වා මාතාපිතරො අනුජානාපෙත්වා පබ්බජිත්වා ඡන්දමෙව නිස්සාය අරහත්තං පාපුණීති ආහ – ‘‘රට්ඨපාලත්ථෙරො ඡන්දං ධුරං කත්වා ලොකුත්තරධම්මං නිබ්බත්තෙසී’’ති. සොණත්ථෙරොති සුඛුමාලසොණත්ථෙරො. සො හි ආයස්මා අත්තනො සුඛුමාලභාවං අචින්තෙත්වා අතිවෙලං චඞ්කමනෙන පාදෙසු උට්ඨිතෙසුපි උස්සාහං අවිස්සජ්ජෙන්තො වීරියං ධුරං කත්වා ලොකුත්තරධම්මං නිබ්බත්තෙසි. සම්භුතත්ථෙරො ‘‘චිත්තවතො චෙ අලමරියඤාණදස්සනවිසෙසො ඉජ්ඣෙය්‍ය, මය්හං ඉජ්ඣෙය්‍යාති චිත්තං ධුරං කත්වා ලොකුත්තරධම්මං නිබ්බත්තෙසි. මොඝරාජා ‘‘පඤ්ඤවතො චෙ මග්ගභාවනා ඉජ්ඣෙය්‍ය, මය්හං ඉජ්ඣෙය්‍යා’’ති පඤ්ඤාපුබ්බඞ්ගමං පඤ්ඤාධුරං පඤ්ඤාජෙට්ඨකං කත්වා අරහත්තං පාපුණීති ආහ ‘‘මොඝරාජා වීමංසං ධුරං කත්වා ලොකුත්තරධම්මං නිබ්බත්තෙසී’’ති. ඉදානි නෙසං අරියානං උපට්ඨානුස්සාහමන්තජාතිසම්පදං නිස්සාය රඤ්ඤො සන්තිකෙ ලද්ධවිසෙසෙ අමච්චපුත්තෙ නිදස්සනභාවෙන දස්සෙතුං ‘‘තත්ථ යථා’’තිආදිමාහ. එත්ථ [Pg.513] ච පුනප්පුනං ඡන්දුප්පාදනං තොසනං විය හොතීති ඡන්දස්ස උපට්ඨානසදිසතා වුත්තා, ථාමභාවතො ච වීරියස්ස සූරත්තසදිසතා, චින්තනප්පධානත්තා චිත්තස්ස මන්තසංවිධානසදිසතා, යොනිසොමනසිකාර-සම්භූතෙසු කුසලධම්මෙසු පඤ්ඤා සෙට්ඨාති වීමංසාය ජාතිසම්පත්තිසදිසතා වුත්තා.

'राष्ट्रपाल थेर' (रट्ठपाल थेर) यांनी 'छंद (इच्छा) असताना आई-वडील परवानगी कशी देणार नाहीत?' असा विचार करून सात दिवस अन्न न खाता, आई-वडिलांची परवानगी मिळवून प्रवज्जा घेतली आणि छंदाचाच आश्रय घेऊन अर्हतपद प्राप्त केले, म्हणून म्हटले आहे - "राष्ट्रपाल थेरांनी छंदाला मुख्य करून लोकोत्तर धर्म उत्पन्न केला." 'सोण थेर' म्हणजे सुकुमार सोण थेर. त्या आयुष्मान् सोण थेरांनी आपल्या सुकुमारतेचा विचार न करता, अतिशय चंक्रमण केल्यामुळे पायांना फोड आले तरी उत्साह न सोडता, वीर्याला मुख्य करून लोकोत्तर धर्म उत्पन्न केला. 'संभूत थेर' यांनी "जर चित्त असणाऱ्याला श्रेष्ठ आर्यज्ञानदर्शनविशेष प्राप्त होऊ शकत असेल, तर मलाही प्राप्त होईल" असा विचार करून चित्ताला मुख्य करून लोकोत्तर धर्म उत्पन्न केला. 'मोघराज' यांनी "जर प्रज्ञावंताला मार्गभावना प्राप्त होऊ शकत असेल, तर मलाही प्राप्त होईल" असा विचार करून प्रज्ञेला पुरोगामी, प्रज्ञेला मुख्य आणि प्रज्ञेला ज्येष्ठ करून अर्हतपद प्राप्त केले, म्हणून म्हटले आहे - "मोघराजांनी विमंसेला मुख्य करून लोकोत्तर धर्म उत्पन्न केला." आता या आर्यांच्या सेवा, उत्साह, सल्ला आणि कुलीनता (जातीसंपदा) यांच्या आधारे राजाच्या जवळ विशेष स्थान मिळवलेल्या अमात्यपुत्रांना उदाहरण म्हणून दाखवण्यासाठी "तत्थ यथा" इत्यादी म्हटले आहे. आणि येथे वारंवार छंद उत्पन्न करणे हे संतुष्ट करण्यासारखे आहे, म्हणून छंदाची सेवेशी (उपस्थानाशी) समानता सांगितली आहे; दृढतेमुळे वीर्याची शूरतेशी समानता; चिंतनाच्या प्रधानतेमुळे चित्ताची सल्लामसलतीशी (मंत्रसंविधानाशी) समानता; आणि योनिशोमनसिकाराने उत्पन्न झालेल्या कुशल धर्मांमध्ये प्रज्ञा श्रेष्ठ असल्यामुळे विमंसेची कुलीनतेशी (जातीसंपत्तीशी) समानता सांगितली आहे.

4. මොග්ගල්ලානසුත්තවණ්ණනා

४. मोग्गल्लानसुत्तवण्णना (मोग्गल्लान सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

826. උද්ධච්චපකතිකාති වික්ඛිත්තසභාවා, විබ්භන්තචිත්තාති අත්ථො. අනවට්ඨිතතාය විප්ඵන්දිතචිත්තතාය විප්ඵන්දමානචිත්තා. තුච්ඡතාය නළො වියාති නළො, මානො, උග්ගතො නළො එතෙසන්ති උන්නළාති ආහ – ‘‘උන්නළාති…පෙ… වුත්තං හොතී’’ති. චපලාති චාපල්‍යතා නාම ලොලභාවො. මුරාති ඛරවචනා, ඵරුසවචනාති අත්ථො. විකිණ්ණවාචා නාම සම්ඵප්පලාපිනොති වුත්තං ‘‘අසංයතවචනා’’තිආදි. පටිපත්තිධම්මෙ පමුට්ඨා විනට්ඨා පටිවිනට්ඨා සති එතෙසන්ති මුට්ඨසතීති ආහ – ‘‘නට්ඨස්සතිනො’’ති. උබ්භන්තචිත්තාති සමාධිනො අභාවෙන උද්ධච්චෙනෙව උපරූපරි භන්තචිත්තා. පාකතින්ද්‍රියා අභාවිතකායතාය ගාමදාරකා විය පකතිභූතඉන්ද්‍රියා. නෙමො වුච්චති භූමියා බද්ධභාවනිමිත්තපදෙසො, ගම්භීරො නෙමො එතස්සාති ගම්භීරනෙමො. සුට්ඨු නිඛාතොතිආදි තස්ස පාදස්ස සුප්පතිට්ඨිතභාවදස්සනං.

८२६. 'उद्धच्चपकतिका' म्हणजे विखुरलेल्या स्वभावाचे, विचलित चित्त असलेले असा अर्थ आहे. अस्थिरतेमुळे आणि चंचल चित्तामुळे चंचल झालेले चित्त असणारे. तुच्छतेमुळे नळासारखे (लव्हाळ्यासारखे) म्हणजे 'नळ' म्हणजे मान (अहंकार), ज्यांचा मान उंचावला आहे ते 'उन्नळ' होत, म्हणून म्हटले आहे - "उन्नळा...पे... असे म्हटले आहे." 'चपला' म्हणजे चपलता म्हणजेच लोलभाव (चंचलता). 'मुरा' म्हणजे कठोर बोलणारे, परुषवचनी असा अर्थ आहे. 'विकिण्णवाचा' म्हणजे निरर्थक बडबड करणारे, म्हणून "असंयतवचनी" इत्यादी म्हटले आहे. प्रतिपत्ती धर्मामध्ये ज्यांची स्मृती विसरली आहे, नष्ट झाली आहे, पूर्णपणे नष्ट झाली आहे ते 'मुट्ठसती' (स्मृतिभ्रष्ट), म्हणून म्हटले आहे - "नष्टस्मृती असलेले". 'उब्भंतचित्ता' म्हणजे समाधीच्या अभावामुळे उद्धच्चाने वरचेवर विचलित चित्त असलेले. 'पाकतेंद्रिया' म्हणजे भावना न केलेल्या शरीरामुळे गावातील मुलांप्रमाणे प्राकृत (असंयत) इंद्रिये असलेले. 'नेम' म्हणजे जमिनीवर बांधकामाचा पाया असलेला भाग, ज्याचा पाया खोल आहे तो 'गंभीरनेम' होय. 'सुट्ठु निखातो' इत्यादी त्याच्या पायाच्या सुप्रतिष्ठिततेचे दर्शन आहे.

5. උණ්ණාභබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා

५. उण्णाभब्राह्मणसुत्तवण्णना (उण्णाभ ब्राह्मण सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

827. පහානත්ථන්ති අනුප්පාදපහානත්ථං.

८२७. 'पहाणत्थं' (प्रहाणार्थ) म्हणजे अनुत्पाद-प्रहाणार्थ (पुन्हा उत्पन्न न होण्यासाठी त्याग करणे).

9. ඉද්ධාදිදෙසනාසුත්තවණ්ණනා

९. इद्ध्यादिदेसनासुत्तवण्णना (इद्ध्यादि देशना सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

831. අභිඤ්ඤාපාදකං චතුත්ථජ්ඣානං අධිප්පෙතං ‘‘ඉද්ධිලාභාය පවත්තතී’’ති වචනතො.

८३१. "ऋद्धीच्या (इद्धीच्या) प्राप्तीसाठी प्रवृत्त होते" या वचनावरून अभिज्ञापादक चौथे ध्यान अभिप्रेत आहे.

10. විභඞ්ගසුත්තවණ්ණනා

१०. विभंगसुत्तवण्णना (विभंग सुत्ताचे स्पष्टीकरण)

832. ඡන්දං උප්පාදෙත්වාති භාවනාඡන්දං උප්පාදෙත්වා. ලීනාකාරොති භාවනාචිත්තස්ස ලයාපත්ති. කොසජ්ජෙන වොකිණ්ණාපජ්ජනං වුත්තං.

८३२. 'छंदं उप्पादेत्वा' म्हणजे भावना-छंद (भावनेची इच्छा) उत्पन्न करून. 'लीनाकारो' म्हणजे भावनाचित्ताची लय अवस्था. आळसाने (कोसज्जाने) संमिश्र होणे सांगितले आहे.

එවං [Pg.514] පසාදාභාවෙන චිත්තස්ස වික්ඛෙපාපත්ති, තත්ථ පසාදුප්පාදනෙන යං සම්පහංසනං ඉච්ඡිතබ්බං, තස්ස උප්පාදනාකාරං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘සො බුද්ධධම්මසඞ්ඝගුණෙ ආවජ්ජෙත්වා’’තිආදි. වත්ථුකාමෙ ආරබ්භ වික්ඛිත්තො පුනප්පුනං වික්ඛිත්තො හොතියෙවාති වුත්තං ‘‘අනුවික්ඛිත්තො’’ති. උප්පථං පටිපන්නස්ස චිත්තස්ස දණ්ඩනට්ඨෙන නිග්ගණ්හනට්ඨෙන සුත්තානි එව දණ්ඩොති සුත්තදණ්ඩො, තෙන සුත්තදණ්ඩෙන චිත්තං තජ්ජෙත්වා. පඤ්චකාමගුණෙ ආරබ්භ පවත්තො චිත්තවික්ඛෙපො පුනප්පුනං උප්පජ්ජතෙවාති වුත්තං ‘‘අනුවික්ඛිත්තො අනුවිසටො’’ති.

अशा प्रकारे प्रसन्नतेच्या अभावामुळे चित्ताचा विक्षेप (भ्रम) होतो, तेथे प्रसन्नता उत्पन्न करून जे संप्रहर्षण (आनंद) इच्छिले जाते, त्याच्या उत्पत्तीचा प्रकार दर्शवण्यासाठी 'सो बुद्धधम्मसङ्घगुणे आवज्जेत्वा' (तो बुद्ध, धम्म आणि संघाच्या गुणांचे चिंतन करून) इत्यादी म्हटले आहे. वस्तुरूप कामाला (वत्थुकाम) अनुसरून विक्षिप्त झालेला आणि वारंवार विक्षिप्त होणाराच असतो, म्हणून 'अनुविक्खित्तो' (अनुविक्षिप्त) असे म्हटले आहे. चुकीच्या मार्गावर गेलेल्या चित्ताला शिक्षा करण्याच्या आणि निग्रह करण्याच्या अर्थाने सुत्ते (सूत्रे) हाच दंड आहे, म्हणून तो 'सुत्तदण्ड' (सूत्रदंड) होय, त्या सूत्रदंडाने चित्ताला ताकीद देऊन. पंचकामगुणांना अनुसरून प्रवृत्त झालेला चित्तविक्षेप वारंवार उत्पन्न होतोच, म्हणून 'अनुविक्खित्तो अनुविसटो' (अनुविक्षिप्त अनुविसृत) असे म्हटले आहे।

පුරෙපච්ඡාභාවො කම්මට්ඨානස්ස මනසිකාරවසෙන උග්ගහවසෙන වාති තදුභයං දස්සෙතුං ‘‘කථ’’න්තිආදි වුත්තං. අතිලීනාදීසු චතූසු ඨානෙසූති අතිලීනාතිපග්ගහිතසංඛිත්තඅනුවික්ඛිත්තසඤ්ඤිතෙසු චතූසු ඨානෙසු. තත්ථ භාවනං අනජ්ඣොගාහෙත්වාව සඞ්කොචො අතිලීනතා, අජ්ඣොගාහෙත්වා අන්තො සඞ්කොචො සංඛිත්තතා, අන්තොසඞ්ඛෙපො අතිපග්ගහිතතා, අච්චාරද්ධවීරියතා අනුවික්ඛිත්තතා. බහිද්ධා විසමවිතක්කානුභාවනං ආපජ්ජන්තො ද්වත්තිංසාකාරවසෙන අට්ඨිකසඤ්ඤාවසෙන වා ගහෙතබ්බන්ති ආහ – ‘‘සරීරවසෙන වෙදිතබ්බ’’න්ති. තෙනාහ ‘‘උද්ධං පාදතලා’’තිආදි (දී. නි. 2.377; ම. නි. 1.110).

कर्मस्थानाचा (कम्मट्ठान) पूर्व-अपर भाग मनसिकाराच्या वशाने किंवा उद्ग्रहाच्या (ग्रहणाच्या) वशाने असतो, हे दोन्ही दर्शवण्यासाठी 'कथं' (कसे) इत्यादी म्हटले आहे. 'अतिलीन' इत्यादी चार स्थानांमध्ये म्हणजे अतिलीन, अतिप्रगृहीत, संक्षिप्त आणि अनुविक्षिप्त संज्ञित अशा चार स्थानांमध्ये. तेथे भावनेमध्ये प्रवेश न करताच संकोच होणे म्हणजे 'अतिलीनता' होय, प्रवेश करून आत संकोच होणे म्हणजे 'संक्षिप्तता' होय, अंतःसंक्षेप म्हणजे 'अतिप्रगृहीतता' होय, आणि अत्यंत आरब्ध वीर्य असणे म्हणजे 'अनुविक्षिप्तता' होय. बाहेर विषम वितर्कांचा अनुभव घेत असताना बत्तीस प्रकारांच्या (द्वत्तिंसाकार) वशाने किंवा अस्थिसंज्ञेच्या (अट्ठिकसञ्ञा) वशाने ग्रहण करावे, म्हणून म्हटले आहे - 'शरीराच्या वशाने जाणावे'. म्हणूनच म्हटले आहे - 'उद्धं पादतला' (पावलांच्या तळव्यापासून वर) इत्यादी (दी. नि. २.३७७; म. नि. १.११०).

අඤ්ඤමඤ්ඤං අසඞ්කරතො ආකිරීයන්ති පකාරතො ඨපීයන්තීති ආකාරා, භාගාති ආහ – ‘‘යෙහි ආකාරෙහීති යෙහි කොට්ඨාසෙහී’’ති. ලිඞ්ගීයති සල්ලක්ඛීයතීති ලිඞ්ගං, සණ්ඨානං. නිමීයති නිද්ධාරෙත්වා පරිච්ඡින්දීයතීති නිමිත්තං, උපට්ඨානං. යො භික්ඛූතිආදි ආලොකසඤ්ඤං යො උග්ගණ්හාති, තං දස්සනං. අඞ්ගණෙති විවටඞ්ගණෙ. ආලොකසඤ්ඤං මනසිකරොති රත්තියං. වීරියාදීසුපීති යථා ‘‘ඉධ භික්ඛු ඡන්දං උප්පාදෙත්වා’’ති ඡන්දෙ විත්ථාරනයො වුත්තො, වීරියාදීසුපි එසො එව විත්ථාරනයො යොජෙතබ්බො.

परस्परांमध्ये संकर न करता जे पसरवले जातात किंवा प्रकारांनुसार ठेवले जातात ते 'आकार' (भाग) होत, म्हणून म्हटले आहे - 'yehi ākārehīti' म्हणजे 'ज्या भागांनी'. ज्याच्याद्वारे चिन्हांकित केले जाते किंवा ओळखले जाते ते 'लिंग' (संस्थान/आकृती) होय. ज्याच्याद्वारे निश्चित करून परिच्छेद (मर्यादा) केला जातो ते 'निमित्त' (उपस्थान/उपस्थिती) होय. 'यो भिक्खु' इत्यादी, जो आलोकसंज्ञा ग्रहण करतो, ते दर्शन होय. 'अङ्गणे' म्हणजे उघड्या अंगणात. रात्रीच्या वेळी आलोकसंज्ञेचा मनसिकार करतो. 'वीर्य' इत्यादींमध्ये सुद्धा, जसे 'इध भिक्खु छन्दं उप्पादेत्वा' (येथे भिक्खू छंद उत्पन्न करून) यामध्ये छंदाचा सविस्तर नय (विस्तार) सांगितला आहे, वीर्य इत्यादींमध्ये सुद्धा हाच सविस्तर नय जोडला पाहिजे.

පාසාදකම්පනවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

प्रासादकंपनवर्ग-वर्णन समाप्त झाले.

3. අයොගුළවග්ගො

३. अयोगुळवर्ग

2. අයොගුළසුත්තවණ්ණනා

२. अयोगुळसुत्त-वर्णन

834. ඉමිනා චතුමහාභූතමයෙනාති ඉමිනා සබ්බලොකපච්චක්ඛෙන චතූහි මහාභූතෙහි නිබ්බත්තෙන චතුමහාභූතමයෙන. මනොමයො පන නිම්මිතකායො [Pg.515] භගවතො රුචිවසෙන පරෙසං පච්චක්ඛො හොති. ඔමාතීති අවමාති. අව-පුබ්බො හි මා-සද්දො සත්තිඅත්ථොපි හොතීති ‘‘පහොති සක්කොතී’’ති අත්ථො වුත්තො. අසම්භින්නපදන්ති අසාධාරණපදං අඤ්ඤත්ථ අනාගතත්තා. කායස්ස චිත්තෙ සමොදහනං ආරොපනං තන්නිස්සිතතාකරණඤ්ච අත්ථතො චිත්තගතියා පවත්තනමෙවාති ආහ ‘‘චිත්තගතියා පෙසෙතී’’ති.

८३४. ‘इमिना चतुमहाभूतमयेन’ (या चार महाभूतांनी बनलेल्या) म्हणजे या सर्व जगाला प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या, चार महाभूतांपासून उत्पन्न झालेल्या चार महाभूतमय शरीराने. मनोमय असलेला निर्मित काया (शरीर) मात्र भगवंतांच्या इच्छेनुसार इतरांना प्रत्यक्ष दिसतो. ‘ओमाति’ म्हणजे कमी लेखणे (अवमान करणे). ‘अव’ उपसर्ग असलेला ‘मा’ शब्द शक्तीच्या अर्थातही असतो, म्हणून ‘समर्थ होतो, करू शकतो’ असा अर्थ सांगितला आहे. ‘असंभिन्नपद’ म्हणजे असाधारण पद, कारण ते इतर ठिकाणी आलेले नाही. शरीराला चित्तामध्ये समाविष्ट करणे, त्यावर आरूढ करणे आणि त्याला चित्ताश्रित करणे हे अर्थाच्या दृष्टीने चित्ताच्या गतीनुसार प्रवृत्त करणेच आहे, म्हणून म्हटले आहे - ‘चित्तगतीनुसार पाठवतो’.

තත්ථ චිත්තගතිගමනං නාම චිත්තවසෙන කායස්ස පරිණාමනෙන ‘‘අයං කායො ඉමං චිත්තං විය හොතූ’’ති කායස්ස චිත්තෙන සමානගතිකතාඨපනං. කථං පන කායො දන්ධපවත්තිකො ලහුපවත්තිනා චිත්තෙන සමානගතිකො හොතීති? න සබ්බථා සමානගතිකො. යථෙව හි කායවසෙන චිත්තපරිණාමනෙ චිත්තං සබ්බථා කායෙන සමානගතිකං න හොති. න හි කදාචි තං සභාවසිද්ධෙන අත්තනො ඛණෙන අවත්තිත්වා දන්ධවුත්තිකස්ස රූපධම්මස්ස වසෙන පවත්තිතුං සක්කොති, ‘‘ඉදං චිත්තං අයං කායො විය හොතූ’’ති පන අධිට්ඨානෙන දන්ධගතිකස්ස කායස්ස අනුවත්තනතො යාව ඉච්ඡිතට්ඨානප්පත්ති, තාව කායගතිඅනුලොමෙනෙව හුත්වා සන්තානවසෙන පවත්තමානං චිත්තං කායගතියා පරිණාමිතං නාම හොති. එවං ‘‘අයං කායො ඉදං චිත්තං විය හොතූ’’ති අධිට්ඨානෙන පගෙව සුඛලහුසඤ්ඤාය සම්පාදිතත්තා අභාවිතිද්ධිපාදානං විය දන්ධං අවත්තිත්වා යථා ලහුකං කතිපයචිත්තවාරෙනෙව ඉච්ඡිතට්ඨානප්පත්ති හොති, එවං පවත්තමානො කායො චිත්තගතියා පරිණාමිතො නාම හොති, න එකචිත්තක්ඛණෙනෙව ඉච්ඡිතට්ඨානප්පත්තියා, එවඤ්ච කත්වා බාහාසමිඤ්ජනපසාරණූපමාපි උපචාරෙන විනා සුට්ඨුතරං යුත්තා හොතීති. අඤ්ඤථා ධම්මතාවිලොමතා සියා, නාපි ධම්මානං ලක්ඛණඤ්ඤථත්තං ඉද්ධිබලෙන කාතුං සක්කා, භාවඤ්ඤථත්තමෙව පන කාතුං සක්කාති.

तेथे ‘चित्तगतीनुसार जाणे’ म्हणजे चित्ताच्या वशाने शरीराचे परिवर्तन करून ‘हा काया या चित्तासारखा होवो’ अशा प्रकारे शरीराला चित्ताशी समान गतीचे बनवणे होय. पण मंद गतीने प्रवृत्त होणारा काया शीघ्र गतीने प्रवृत्त होणाऱ्या चित्ताशी समान गतीचा कसा होऊ शकतो? तो सर्वथा समान गतीचा होत नाही. कारण जसे शरीराच्या वशाने चित्ताचे परिवर्तन होत असताना चित्त सर्वथा शरीराशी समान गतीचे होत नाही. कारण ते कधीही आपल्या स्वभावसिद्ध क्षणाचा त्याग करून मंद गतीने प्रवृत्त होणाऱ्या रूपधर्माच्या वशाने प्रवृत्त होऊ शकत नाही, परंतु ‘हे चित्त या शरीरासारखे होवो’ अशा अधिष्ठानाने मंद गती असलेल्या शरीराचे अनुवर्तन केल्यामुळे जोपर्यंत इच्छित स्थळाची प्राप्ती होत नाही, तोपर्यंत शरीराच्या गतीला अनुकूल होऊनच संतानाच्या (प्रवाहाच्या) वशाने प्रवृत्त होणारे चित्त शरीराच्या गतीने परिवर्तित झाले असे म्हटले जाते. अशा प्रकारे ‘हा काया या चित्तासारखा होवो’ या अधिष्ठानाने आधीच सुख-लघु संज्ञेने संपादित केल्यामुळे, ज्यांनी ऋद्धिपादांची भावना केलेली नाही त्यांच्यासारखे मंद गतीने प्रवृत्त न होता, जसे सहजपणे काही चित्तवारांनीच (चित्तक्षणांनीच) इच्छित स्थळाची प्राप्ती होते, तशा प्रकारे प्रवृत्त होणारा काया चित्तगतीने परिवर्तित झाला असे म्हटले जाते, एकाच चित्तक्षणात इच्छित स्थळाची प्राप्ती झाल्याने नाही. आणि असे केल्याने हात आकुंचन करणे आणि पसरवणे ही उपमा देखील उपचाराशिवाय (लाक्षणिक अर्थाशिवाय) अधिक योग्य ठरते. अन्यथा धर्मतेच्या (नैसर्गिक नियमाच्या) विरुद्ध होईल, तसेच धर्मांचे लक्षण बदलणे ऋद्धिबलाने शक्य नाही, केवळ भावाचे (अवस्थेचे) परिवर्तन करणेच शक्य आहे.

3-10. භික්ඛුසුත්තාදිවණ්ණනා

३-१०. भिक्खुसुत्त इत्यादींचे वर्णन

835-842. ‘‘ද්වින්නං ඵලාන’’න්ති ආගතසුත්තං සන්ධාය ‘‘ද්වෙ ඵලානි ආදිං කත්වා’’ති වුත්තං. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

८३५-८४२. ‘द्विन्नं फलानं’ (दोन फळांचे) या आलेल्या सूत्राचा संदर्भ देऊन ‘दोन फळांना आधी करून’ असे म्हटले आहे. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

අයොගුළවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अयोगुळवर्ग-वर्णन समाप्त झाले.

ඉද්ධිපාදසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

इद्धिपादसंयुत्त-वर्णन समाप्त झाले.

8. අනුරුද්ධසංයුත්තං

८. अनुरुद्धसंयुत्त

1. රහොගතවග්ගො

१. रहोगतवर्ग

1-2. පඨමරහොගතසුත්තාදිවණ්ණනා

१-२. प्रथम रहोगतसुत्त इत्यादींचे वर्णन

899-900. ඡත්තිංසාය [Pg.516] ඨානෙසූති අජ්ඣත්තං කායෙ සමුදයධම්මානුපස්සී, වයො, සමුදයවයො, බහිද්ධා සමුදයො, වයො, සමුදයවයො, අජ්ඣත්තබහිද්ධා සමුදයො, වයො, සමුදයවයධම්මානුපස්සීති නව අනුපස්සනා, තථා වෙදනාය චිත්තෙ ධම්මෙසූති එවං ඡත්තිංසාය ඨානෙසු. දුතියෙ ද්වාදසසු ඨානෙසූති කායෙ අජ්ඣත්තං බහිද්ධා අජ්ඣත්තබහිද්ධා, වෙදනාය චිත්තෙ ධම්මෙසූති එවං ද්වාදසසු ඨානෙසු.

८९९-९००. ‘छत्तीस स्थानांमध्ये’ म्हणजे अध्यात्म (स्वतःच्या) शरीरात उदयधर्माचे अनुपश्यी (अनुपस्सि), व्यय, उदयव्यय; बाह्य शरीरात उदय, व्यय, उदयव्यय; अध्यात्म-बाह्य शरीरात उदय, व्यय, उदयव्ययधर्माचे अनुपश्यी अशा नऊ अनुपश्यना (अनुपस्सना), तसेच वेदना, चित्त आणि धर्मांमध्ये अशा प्रकारे छत्तीस स्थानांमध्ये. दुसऱ्या सूत्रात ‘बारा स्थानांमध्ये’ म्हणजे शरीरात अध्यात्म, बाह्य, अध्यात्म-बाह्य; वेदना, चित्त आणि धर्मांमध्ये अशा प्रकारे बारा स्थानांमध्ये.

3. සුතනුසුත්තවණ්ණනා

३. सुतनुसुत्त-वर्णन

901. ඉමාය පාළියාති ඉමාය හීනත්තිකපාළියා. ඉමෙ ධම්මා හීනා ලාමකට්ඨෙන. ඉමෙ ධම්මා මජ්ඣිමා හීනපණීතානං මජ්ඣෙ භවාති. උත්තමට්ඨෙන අත්තප්පකට්ඨෙන පධානභාවං නීතාති පණීතා.

९०१. ‘या पाळीने’ (पाठाने) म्हणजे या हीनत्रिक पाळीने. हे धर्म हीन (कनिष्ठ) अर्थाने हीन आहेत. हे धर्म मध्यम आहेत कारण ते हीन आणि प्रणीत यांच्या मध्ये आहेत. उत्तम अर्थाने आणि स्वतः प्रकृष्ट असल्याने जे प्रधानभावाला प्राप्त झाले आहेत ते ‘प्रणीत’ (उत्कृष्ट) होत.

4-7. පඨමකණ්ඩකීසුත්තාදිවණ්ණනා

४-७. प्रथम कण्डकीसुत्त इत्यादींचे वर्णन

902-905. කණ්ඩකා එතිස්සා අත්ථීති කණ්ඩකී, කරමන්දගච්ඡො. ඔසධිභාවාපෙක්ඛාය ඉත්ථිලිඞ්ගනිද්දෙසො, තබ්බහුලතාය තං වනං ‘‘කණ්ඩකීවන’’න්තෙව පඤ්ඤායිත්ථ. සහස්සලොකන්ති සහස්සචක්කවාළලොකං. දසචක්කවාළසහස්සං එකාවජ්ජනස්ස ආපාථං ආගච්ඡති තථා ආලොකවඩ්ඪනස්ස කතත්තා.

९०२-९०५. जिला काटे आहेत ती ‘कण्डकी’ (काटेरी), म्हणजे करवंदाचे झाड. औषधी भावाच्या अपेक्षेने स्त्रीलिंगी निर्देश केला आहे, त्याच्या बहुलतेमुळे ते वन ‘कण्डकीवन’ (काटेरी वन) म्हणूनच ओळखले जात असे. ‘सहस्सलोकं’ म्हणजे सहस्र चक्रवाळ लोक. दहा हजार चक्रवाळ एकाच आवर्तनाच्या (चित्तप्रवृत्तीच्या) कक्षेत येतात, कारण तशा प्रकारे प्रकाशाचा विस्तार केला गेला आहे.

9. අම්බපාලිවනසුත්තවණ්ණනා

९. अम्बपालिवनसुत्त-वर्णन

907. අරහත්තභාවදීපකන්ති අරහත්තස්ස අත්ථිභාවදීපකං. ‘‘අරහත්තභාවදීපික’’න්ති වා පාඨො.

९०७. ‘अरहत्तभावदीपकं’ म्हणजे अर्हत्त्वाच्या अस्तित्वाचे दर्शक. ‘अरहत्तभावदीपिकं’ असाही पाठ आहे.

රහොගතවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

रहोगतवर्ग-वर्णन समाप्त झाले.

2. දුතියවග්ගවණ්ණනා

२. दुसऱ्या वर्गाचे वर्णन

909-922. දසබලඤාණන්ති [Pg.517] දසවිධබලඤාණං. එකදෙසෙනාති පදෙසවසෙන. සාවකානම්පි අත්තනො අභිනීහාරානුරූපං ඤාණං පවත්තතීති තෙ කාලපදෙසවසෙන චෙව යථාපරිචයසත්තපදෙසවසෙන ච ඨානානීති ජානන්ති, සම්මාසම්බුද්ධානං පන අනන්තඤාණතාය සබ්බත්ථෙව අප්පටිහතමෙව ඤාණන්ති ආහ – ‘‘සබ්බඤ්ඤුබුද්ධානං පනා’’තිආදි. එතං දසබලඤාණං අනන්තවිසයත්තා නිප්පදෙසං අනූනතාය සබ්බාකාරපරිපූරං.

९०९-९२२. दसबलज्ञान म्हणजे दहा प्रकारचे बलज्ञान होय. ‘एकदेशेन’ म्हणजे प्रदेशाच्या (भागाच्या) वशाने. श्रावकांचेही ज्ञान त्यांच्या स्वतःच्या अभिनिहाराच्या (प्रणिधानाच्या) अनुरूप प्रवृत्त होते, म्हणून ते कालप्रदेशाच्या वशाने आणि परिचयानुसार प्राण्यांच्या प्रदेशाच्या वशाने ‘स्थाने’ (कारणे) जाणतात. परंतु सम्यक्संबुद्धांचे ज्ञान अनंत असल्यामुळे सर्वच ठिकाणी अप्रतिहत (अबाधित) असते, म्हणून ‘सब्बञ्ञुबुद्धानं पना’ (परंतु सर्वज्ञ बुद्धांचे) इत्यादी म्हटले आहे. हे दसबलज्ञान अनंत विषय असल्यामुळे निष्प्रदेश (अखंड) आणि उणेपणा नसल्यामुळे सर्व प्रकारे परिपूर्ण आहे.

දුතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

दुसऱ्या वर्गाची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

අනුරුද්ධසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अनुरुद्धसंयुत्ताची वर्णना समाप्त झाली.

9. ඣානසංයුත්තවණ්ණනා

९. झानसंयुत्तवर्णना (ध्यानसंयुत्तवर्णना)

923. ඣානසංයුත්තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව, මිස්සකන්ති වදන්ති.

९२३. झानसंयुत्त (ध्यानसंयुत्त) सुविज्ञेयच आहे, याला ‘मिस्सक’ (मिश्रक) असे म्हणतात.

ඣානසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

झानसंयुत्तवर्णना समाप्त झाली.

10. ආනාපානසංයුත්තං

१०. आनापानसंयुत्त

1. එකධම්මවග්ගො

१. एकधम्मवग्ग (एकधर्मवर्ग)

1. එකධම්මසුත්තවණ්ණනා

१. एकधम्मसुत्तवर्णना

977. එත්ථාති [Pg.518] එතස්මිං පඨමසුත්තෙ. වුත්තමෙව, තස්මා තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති අධිප්පායො.

९७७. ‘एत्थ’ (येथे) म्हणजे या पहिल्या सूत्तात. जे सांगितले आहे, म्हणूनच तेथे सांगितलेल्या पद्धतीनेच ते जाणावे, असा अभिप्राय आहे.

6. අරිට්ඨසුත්තවණ්ණනා

६. अरिट्ठसुत्तवर्णना

982. නො-සද්දො පුච්ඡායං, තස්මා නූති ඉමිනා සමානත්ථොති ආහ ‘‘භාවෙථ නූ’’ති. කාමච්ඡන්දොති වත්ථුකාමෙසු ඉච්ඡාති ආහ ‘‘පඤ්චකාමගුණිකරාගො’’ති. ද්වාදසසු ආයතනධම්මෙසු සපරසන්තතිපරියාපන්නෙසු. ඉමිනා කාමච්ඡන්දප්පහානකිත්තනෙන පටිඝසඤ්ඤාපටිවිනයකිත්තනෙන ච අනාගාමිමග්ගං කථෙති පඤ්චොරම්භාගියසඤ්ඤොජනසමුච්ඡෙදස්ස බ්‍යාකතත්තා. විපස්සනං දස්සෙන්තොති ‘‘විපස්සනං අනුයුඤ්ජථා’’ති දස්සෙන්තො.

९८२. ‘नो’ हा शब्द प्रश्नासाठी आहे, म्हणून ‘नू’ या शब्दाशी तो समान अर्थाचा आहे, म्हणून ‘भावेथ नू’ (तुम्ही भावना करता का?) असे म्हटले आहे. ‘कामच्छंद’ म्हणजे वस्तुकमांवरील इच्छा, म्हणून ‘पञ्चकामगुणिकरागो’ (पाच कामगुणांविषयीचा राग) असे म्हटले आहे. स्वतःच्या आणि इतरांच्या संततीमध्ये समाविष्ट असलेल्या बारा आयतनधर्मांमध्ये. या कामच्छंदाच्या प्रहाणाच्या (त्यागाच्या) वर्णनाने आणि प्रतिघसंज्ञेच्या (द्वेषाच्या) निवारणाच्या वर्णनाने अनागामी मार्गाचे कथन केले आहे, कारण पाच ओरंभागिय (खालच्या पातळीवरील) संयोजनांच्या समूच्छेदाचे (पूर्ण नाशाचे) स्पष्टीकरण केले आहे. विपश्यना दाखवताना ‘विपस्सनं अनुयुञ्जथ’ (विपश्यनेचा अभ्यास करा) असे दर्शविले आहे.

8. පදීපොපමසුත්තවණ්ණනා

८. पदीपोपमसुत्तवर्णना

984. ‘‘නෙව කායොපි කිලමති න චක්ඛූනී’’ති අට්ඨකථායං පදුද්ධාරො කතො. ‘‘කායොපි කිලමති, චක්ඛූනිපි විහඤ්ඤන්තී’’ති වත්වා යත්ථ යථා හොති, තානි දස්සෙතුං ‘‘ධාතුකම්මට්ඨානස්මිං හී’’තිආදි වුත්තං. චක්ඛූනි ඵන්දන්ති කිලමන්තීතිආදි අතිවෙලං උපනිජ්ඣායනෙ හොතීති කත්වා වුත්තං. ඉමස්මිං පන කම්මට්ඨානෙති ආනාපානකම්මට්ඨානෙ. එවමාහාති ‘‘භික්ඛු චෙපි ආකඞ්ඛෙය්‍ය, නෙව කායො කිලමෙය්‍යා’’ති එවමාහ.

९८४. ‘नेव कायोपि किलमति न चक्खूनि’ (शरीरही थकत नाही आणि डोळेही नाही) असा अट्ठकथेमध्ये पदाचा उद्धार (उल्लेख) केला आहे. ‘शरीरही थकते, डोळेही पीडित होतात’ असे सांगून जेथे जसे घडते, ते दर्शवण्यासाठी ‘धातु कम्मट्ठाने हि’ (धातू कर्मस्थानातच) इत्यादी म्हटले आहे. डोळे फडफडतात, थकतात इत्यादी अतिशय वेळ एकाग्रतेने ध्यान केल्याने होते, असे मानून सांगितले आहे. ‘परंतु या कर्मस्थानात’ म्हणजे आनापान कर्मस्थानात. ‘असे म्हटले आहे’ म्हणजे ‘भिक्खूने जर इच्छा केली, तर शरीर थकणार नाही’ असे म्हटले आहे.

ලබ්භතීති අට්ඨකථාධිප්පායෙ ඨත්වා වුත්තං, පරතො ආගතෙන ථෙරවාදෙන සො අනිච්ඡිතො. න හි තාරකරූපමුත්තාවළිකාදිසදිසං නිමිත්තූපට්ඨානාකාරමත්තං ඛණමත්තට්ඨායිනං කසිණනිමිත්තෙසු විය උග්ඝාටනං කාතුං සක්කොති. තෙනාහ ‘‘න ලබ්භතෙවා’’ති. ආනිසංසදස්සනත්ථං ගහිතො, ආනාපානස්සතිසමාධිස්මිං සිද්ධෙ අයං ගුණො සුඛෙනෙව ඉජ්ඣතීති. යස්මා භික්ඛූති ඉමස්මිං වාරෙ නාගතන්ති යථා පුරිමවාරෙ ‘‘භික්ඛු චෙපි ආකඞ්ඛෙය්‍යා’’ති [Pg.519] ආගතං, එවං ඉධ ‘‘භාවිතෙ ඛො, භික්ඛවෙ, ආනාපානස්සතිසමාධිම්හී’’ති ආගතවාරෙ භික්ඛුග්ගහණමකතං, තස්මා ‘‘සො’’ති න වුත්තං.

‘मिळते’ हे अट्ठकथेच्या अभिप्रायानुसार म्हटले आहे, परंतु पुढे आलेल्या थेरवादाने ते अमान्य केले आहे. कारण ताऱ्यांच्या रूपासारखे किंवा मुक्तावळी (मोत्यांच्या माळे) सारखे केवळ निमित्त उपस्थित होण्याचा आकार जो क्षणभर टिकणारा असतो, त्याचे कसिण-निमित्ताप्रमाणे उद्धाटन (दूर करणे) करता येत नाही. म्हणूनच ‘न लब्भतेव’ (मिळतच नाही) असे म्हटले आहे. आनिशंस (फायदे) दाखवण्यासाठी हे घेतले आहे, आनापानस्मृति समाधी सिद्ध झाल्यावर हा गुण सुखाने प्राप्त होतो. ज्या अर्थी ‘भिक्खू’ हा शब्द या वारात (प्रकरणात) आलेला नाही, जसे पूर्वीच्या वारात ‘भिक्खूने जर इच्छा केली’ असे आले होते, तसे येथे ‘भावित केलेल्या आनापानस्मृति समाधीमध्ये, भिक्खूंनो’ या आलेल्या वारात भिक्खूचे ग्रहण केलेले नाही, म्हणून ‘तो’ असे म्हटले नाही.

9. වෙසාලීසුත්තවණ්ණනා

९. वेसालीसुत्तवर्णना

985. පාකාරපරික්ඛෙපවඩ්ඪනෙනාති පාකාරපරික්ඛෙපෙන භූමියා වඩ්ඪනෙන. රාජගහසාවත්ථියො විය ඉදම්පි ච නගරං…පෙ… සබ්බාකාරවෙපුල්ලතං පත්තං. අනෙකපරියායෙනාති එත්ථ පරියායසද්දො කාරණවචනොති ආහ ‘‘අනෙකෙහි කාරණෙහී’’ති, අයං කායො අවිඤ්ඤාණකොපි සවිඤ්ඤාණකොපි එවම්පි අසුභො එවම්පි අසුභොති නානාවිධෙහි කාරණෙහීති අත්ථො. අසුභාකාරසන්දස්සනප්පවත්තන්ති කෙසාදිවසෙන තත්ථාපි වණ්ණාදිතො අසුභාකාරස්ස සබ්බසො දස්සනවසෙන පවත්තං. කායවිච්ඡන්දනීයකථන්ති අත්තනො පරස්ස ච කරජකායෙ විච්ඡන්දනුප්පාදනකථං. මුත්තං වාතිආදිනා බ්‍යතිරෙකමුඛෙන කායස්ස අමනුඤ්ඤතං දස්සෙති. තත්ථ ආදිතො තීහි පදෙහි අදස්සනීයතාය අසාරකතාය ච, මජ්ඣෙ චතූහි දුග්ගන්ධතාය, අන්තෙ එකෙන ලෙසමත්තෙනපි මනුඤ්ඤතාභාවමස්ස දස්සෙති. අථ ඛොතිආදිනා අන්වයතො සරූපෙනෙව අමනුඤ්ඤතාය දස්සනං. ‘‘කෙසලොමාදී’’ති සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විභාගෙන දස්සෙතුං ‘‘යෙපී’’තිආදි වුත්තං.

९८५. ‘पाकारपरिक्खेपवड्ढनेन’ म्हणजे तटबंदीच्या वेढ्याने जमिनीचा विस्तार केल्याने. राजगह आणि सावत्थीप्रमाणे हे नगर देखील...पे... सर्व प्रकारे विपुलतेला प्राप्त झाले. ‘अनेकपरियायेन’ येथे ‘परियाय’ शब्द कारणाचा वाचक आहे, म्हणून ‘अनेक कारणांनी’ असे म्हटले आहे. हा शरीर अविज्ञाणक (चेतना नसलेला) असो वा सविज्ञाणक (चेतना असलेला) असो, अशा प्रकारेही अशुभ आहे आणि अशा प्रकारेही अशुभ आहे, अशा विविध कारणांनी, असा अर्थ आहे. ‘अशुभाकारसंदस्सनप्पवत्तं’ म्हणजे केसांच्या वशाने तेथेही रंगादीवरून अशुभाकाराचे सर्व प्रकारे दर्शन घडवण्याच्या वशाने प्रवृत्त झालेले. ‘कायविच्छन्दनीयकथं’ म्हणजे स्वतःच्या आणि इतरांच्या भौतिक शरीराविषयी विरक्ती (अनावडी) उत्पन्न करणारी कथा. ‘मुत्तं वा’ (मूत्र किंवा) इत्यादींद्वारे व्यतिरेक पद्धतीने शरीराची अमधुरता (अप्रियता) दर्शविली आहे. तेथे सुरुवातीच्या तीन पदांनी ते न पाहण्याजोगे आणि असार असल्याचे, मधल्या चार पदांनी दुर्गंधीयुक्त असल्याचे आणि शेवटी एका पदाने त्यात थोडीही मधुरता नसल्याचे दर्शविले आहे. ‘अथ खो’ इत्यादींद्वारे अन्वय पद्धतीने प्रत्यक्ष रूपानेच अमधुरतेचे दर्शन घडवले आहे. ‘केसलोमादी’ (केस, लव इत्यादी) असे संक्षेपाने सांगितलेला अर्थ विभागाद्वारे दर्शवण्यासाठी ‘येपि’ इत्यादी म्हटले आहे.

වණ්ණෙන්තොති විත්ථාරෙන්තො. අසුභායාති අසුභමාතිකාය. ඵාතිකම්මන්ති බහුලීකාරො. කිලෙසචොරෙහි අනභිභවනීයත්තා ඣානං ‘‘චිත්තමඤ්ජූස’’න්ති වුත්තං. නිස්සායාති පාදකං කත්වා.

‘वण्णेन्तो’ म्हणजे विस्तार करत असताना. ‘असुभाय’ म्हणजे अशुभ मातृकेचे. ‘फातिकम्मं’ म्हणजे बहुलीकरण (पुनःपुन्हा अभ्यास करणे). क्लेशरूपी चोरांकडून पराभूत न होण्याजोगे असल्यामुळे ध्यानाला ‘चित्तमंजूषा’ (चित्ताची पेटी) म्हटले आहे. ‘निस्साय’ म्हणजे आधार (पाया) करून.

අපරෙ පන ‘‘තස්මිං කිර අද්ධමාසෙ න කොචි බුද්ධවෙනෙය්‍යො අහොසි, තස්මා භගවා එවමාහ – ‘ඉච්ඡාමහං, භික්ඛවෙ’තිආදී’’ති වදන්ති. පරෙ කිරාති කිර-සද්දො අරුචිසංසූචනත්ථො. තෙනාහ ‘‘ඉදං පන ඉච්ඡාමත්ත’’න්ති.

इतर काही जण म्हणतात की, ‘त्या पंधरवड्यात कोणीही बुद्धवेनेय्य (बुद्धांद्वारे उपदेश देण्यास योग्य) नव्हता, म्हणून भगवंतांनी असे म्हटले – ‘इच्छामहं, भिक्खवे’ (भिक्खूंनो, माझी इच्छा आहे) इत्यादी.’ ‘परे किरा’ मधील ‘किर’ शब्द अरुची (असंमती) दर्शवण्यासाठी आहे. म्हणूनच ‘हे तर केवळ इच्छेपुरतेच आहे’ असे म्हटले आहे.

අනෙකකාරණසම්මිස්සොති එත්ථ කාරණං නාම කායස්ස අසුචිදුග්ගන්ධජෙගුච්ඡපටිකූලතාව. සබ්බමකංසූති පුථුජ්ජනා නාම සාවජ්ජෙපි තත්ථ අනවජ්ජසඤ්ඤිනො හුත්වා කරණකාරාපනසමනුඤ්ඤතාභෙදං සබ්බං පාපං අකංසු[Pg.520]. කාමං දසානුස්සතිග්ගහණෙනෙව ආනාපානස්සති ගහිතා, සා පන තත්ථ සන්නිපතිතභික්ඛූසු බහූනං සප්පායා සාත්ථිකා ච, තස්මා පුන ගහිතා. තථා හි භගවා තමෙව කම්මට්ඨානං ඉමස්මිං සුත්තෙ කථෙසි. ආහාරෙ පටිකූලසඤ්ඤා අසුභකම්මට්ඨානසදිසා, චත්තාරො පන ආරුප්පා ආදිකම්මිකානං අයොග්‍යාති තෙසං ඉධ අග්ගහණං දට්ඨබ්බං.

‘अनेककारणसमिस्सो’ येथे ‘कारण’ म्हणजे शरीराची अशुचिता, दुर्गंधी, जेगुच्छता (घृणास्पदता) आणि प्रतिकूलताच होय. ‘सब्बमकंसु’ म्हणजे पृथग्जन (सामान्य लोक) हे सावद्य (सदोष) गोष्टींमध्येही अनवद्य (निर्दोष) संज्ञा ठेवून, स्वतः करणे, दुसऱ्याकडून करवून घेणे आणि संमती देणे या भेदांसह सर्व पाप करत झाले. जरी दहा अनुस्मृतींच्या ग्रहणानेच आनापानस्मृती ग्रहण केली गेली आहे, तरीही ती तेथे जमलेल्या भिक्खूंमध्ये बहुतांश लोकांसाठी सप्पाय (हितकारक) आणि सार्थकी ठरणारी होती, म्हणून ती पुन्हा ग्रहण केली गेली. कारण भगवंतांनी याच सूत्तात त्याच कर्मस्थानाचे कथन केले आहे. आहारात प्रतिकूलसंज्ञा ही अशुभ कर्मस्थानासारखीच आहे, परंतु चार आरुप्प (अरूप ध्याने) हे नवशिक्यांसाठी अयोग्य असल्यामुळे त्यांचे येथे ग्रहण न करणे समजून घ्यावे.

වෙසාලිං උපනිස්සායාති වෙසාලීනගරං ගොචරගාමං කත්වා. මුහුත්තෙනෙවාති සත්ථරි සද්ධම්මෙ ච ගාරවෙන උපගතභික්ඛූනං වචනසමනන්තරමෙව උට්ඨහිංසූති කත්වා වුත්තං. බුද්ධකාලෙ කිර භික්ඛූ භගවතො සන්දෙසං සිරසා සම්පටිච්ඡිතුං ඔහිතසොතා විහරන්ති.

‘वेसालिं उपनिस्साय’ म्हणजे वैशाली नगराला गोचरग्राम (भिक्षेचे गाव) करून. ‘मुहुत्तेनेव’ (क्षणभरातच) म्हणजे शास्त्यांवर (बुद्धांवर) आणि सद्धम्मावर असलेल्या आदरामुळे जवळ आलेल्या भिक्खूंच्या बोलण्याबरोबरच ते उठले, असे मानून सांगितले आहे. बुद्धकाळात भिक्खू भगवंतांचा संदेश शिरसावंद्य मानण्यासाठी एकाग्र चित्ताने (कान देऊन) राहत असत.

ආනාපානපරිග්ගාහිකායාති අස්සාසපස්සාසෙ පරිග්ගණ්හනවසෙන පවත්තාය සතියා. සම්පයුත්තො සමාධීති තාය සම්පයුත්තඅඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයභූතාය උප්පන්නො සමාධි. ආනාපානස්සතියං වා සමාධීති ඉමිනා උපනිස්සයපච්චයසභාවම්පි දස්සෙති, උභයත්ථාපි සහජාතාදීනං සත්තන්නම්පි පච්චයානං වසෙන පච්චයභාවං දස්සෙති. ‘‘යථාපටිපන්නා මෙ සාවකා චත්තාරො සතිපට්ඨානෙ භාවෙන්තී’’තිආදීසු උප්පාදනවඩ්ඪනට්ඨෙන භාවනාති වුච්චතීති තදුභයවසෙන අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘භාවිතොති උප්පාදිතො වඩ්ඪිතො වා’’ති ආහ. තත්ථ භාවං විජ්ජමානතං ඉතො ගතොති භාවිතො, උප්පාදිතො පටිලද්ධමත්තොති අත්ථො. උප්පන්නො පන ලද්ධාසෙවනො භාවිතො, පගුණභාවං ආපාදිතො වඩ්ඪිතොති අත්ථො. බහුලීකතොති බහුලං පවත්තිතො. තෙන ආවජ්ජනාදිවසීභාවප්පත්තිමාහ. යො හි වසීභාවමාපාදිතො, සො ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ සමාපජ්ජිතබ්බතො පුනප්පුනං පවත්තිස්සති. තෙන වුත්තං ‘‘පුනප්පුනං කතො’’ති. යථා ‘‘ඉධෙව, භික්ඛවෙ, සමණො (ම. නි. 1.139; අ. නි. 4.241), විවිච්චෙව කාමෙහී’’ති (දී. නි. 1.226; ම. නි. 1.271; සං. නි. 2.152; අ. නි. 4.123) ච එවමාදීසු පඨමපදෙ වුත්තො එව-සද්දො දුතියාදීසුපි වුත්තොයෙව හොති, එවමිධාපීති ආහ ‘‘උභයත්ථ එවසද්දෙන නියමො වෙදිතබ්බො’’ති. උභයත්ථ නියමෙන ලද්ධගුණං දස්සෙතුං ‘‘අයං හී’’තිආදි වුත්තං.

"आनापानपरिग्गाहिकाय" म्हणजे श्वास आणि प्रश्वासाचे ग्रहण करण्याच्या (लक्ष ठेवण्याच्या) स्वरूपात प्रवृत्त झालेल्या सतीमुळे (स्मृतीमुळे). "संपयुत्तो समाधी" म्हणजे तिच्याशी (सतीशी) संप्रयुक्त आणि परस्परांचे प्रत्यय (कारण) बनून उत्पन्न झालेला समाधी. "आनापानस्सतिं वा समाधी" याद्वारे उपनिश्रयप्रत्ययस्वभाव देखील दर्शविला आहे, दोन्ही ठिकाणी सहजता इत्यादी सातही प्रत्ययांच्या द्वारे प्रत्ययभाव दर्शविला आहे. "ज्या प्रकारे प्रतिपन्न (आचरण करणारे) माझे श्रावक चार सतिपट्ठानांची भावना करतात" इत्यादींमध्ये उत्पन्न करणे आणि वाढवणे या अर्थाने "भावना" असे म्हटले जाते, म्हणून त्या दोन्ही अर्थांनी स्पष्ट करताना "भावितो म्हणजे उत्पादित (उत्पन्न केलेला) किंवा वर्धित (वाढवलेला)" असे म्हटले आहे. तेथे "भाव" म्हणजे विद्यमानता, "इतो" म्हणजे प्राप्त झालेला, म्हणून "भावितो" म्हणजे उत्पादित, केवळ प्राप्त झालेला असा अर्थ आहे. परंतु उत्पन्न झालेला आणि ज्याचे सेवन (अभ्यास) केले गेले आहे तो "भावितो" आहे, प्रगुणभाव (कुशलता) प्राप्त झालेला तो "वर्धितो" (वाढवलेला) असा अर्थ आहे. "बहुलीकतो" म्हणजे बहुतांश वेळा प्रवृत्त केलेला. याद्वारे आवर्जन (लक्ष केंद्रित करणे) इत्यादींवर वशित्व प्राप्त करणे सांगितले आहे. कारण ज्याने वशित्व प्राप्त केले आहे, तो इच्छिलेल्या क्षणी समापत्ती प्राप्त करू शकत असल्यामुळे पुन्हा पुन्हा प्रवृत्त होईल. म्हणूनच "पुन्हा पुन्हा केलेला" असे म्हटले आहे. जसे "इथेच, भिक्खूहो, श्रमण..." आणि "कामांपासून अलिप्त होऊनच..." इत्यादींमध्ये पहिल्या पदात वापरलेला "एव" (च) शब्द दुसऱ्या इत्यादी पदांमध्येही वापरलेलाच असतो, तसेच येथेही आहे, म्हणून म्हटले आहे - "दोन्ही ठिकाणी 'एव' शब्दाने नियम समजला पाहिजे." दोन्ही ठिकाणी नियमाने प्राप्त झालेला गुण दर्शवण्यासाठी "अयं हि" इत्यादी म्हटले आहे.

අසුභකම්මට්ඨානන්ති අසුභාරම්මණං ඣානමාහ. තඤ්හි අසුභෙසු යොගකම්මභාවතො යොගිනො සුඛවිසෙසානං කාරණභාවතො ච ‘‘අසුභකම්මට්ඨාන’’න්ති වුච්චති. කෙවලන්ති ඉමිනා ආරම්මණං නිවත්තෙති. පටිවෙධවසෙනාති [Pg.521] ඣානපටිවෙධවසෙන. ඣානඤ්හි භාවනාවිසෙසෙන ඉජ්ඣන්තං අත්තනො විසයං පටිවිජ්ඣන්තමෙව පවත්තති යථාසභාවතො පටිවිජ්ඣියති චාති පටිවෙධොති වුච්චති. ඔළාරිකාරම්මණත්තාති බීභච්ඡාරම්මණත්තා. පටිකූලාරම්මණත්තාති ජිගුච්ඡිතබ්බාරම්මණත්තා. පරියායෙනාති කාරණෙන, ලෙසන්තරෙන වා. ආරම්මණසන්තතායාති අනුක්කමෙන විචිතබ්බතං පත්තාරම්මණස්ස පරමසුඛුමතං සන්ධායාහ. සන්තෙහි සන්නිසින්නෙ ආරම්මණෙ පවත්තමානො ධම්මො සයම්පි සන්නිසින්නොව හොති. තෙනාහ ‘‘සන්තො වූපසන්තො නිබ්බුතො’’ති, නිබ්බුතසබ්බපරිළාහොති අත්ථො. ආරම්මණසන්තතාය තදාරම්මණානං ධම්මානං සන්තතා ලොකුත්තරධම්මාරම්මණාහි පච්චවෙක්ඛණාහි වෙදිතබ්බා.

"असुभकम्मट्ठानं" म्हणजे अशुभ आलंबन असणारे ध्यान म्हटले आहे. कारण ते अशुभांमध्ये योगाभ्यास (योगकर्म) असल्यामुळे आणि योग्याला विशेष सुखाचे कारण असल्यामुळे "असुभकम्मट्ठान" असे म्हटले जाते. "केवलं" याद्वारे आलंबनाचा निषेध केला आहे. "पटिवोधवसेन" म्हणजे ध्यानाच्या प्रतिवेधाच्या (साक्षात्काराच्या) द्वारे. कारण ध्यान हे विशेष भावनेने सिद्ध होत असताना आपल्या विषयाचा प्रतिवेध (भेदून ज्ञान) करतच प्रवृत्त होते आणि यथास्वभावाने त्याचा प्रतिवेध केला जातो, म्हणून त्याला "प्रतिवेध" असे म्हणतात. "ओळारिकारम्मणत्ता" म्हणजे बीभत्स आलंबन असल्यामुळे. "पटिकूलारम्मणत्ता" म्हणजे घृणास्पद आलंबन असल्यामुळे. "परियायेen" म्हणजे कारणाने किंवा दुसऱ्या मार्गाने. "आरम्मणसंतताय" म्हणजे अनुक्रमाने विचार करण्याच्या अवस्थेला प्राप्त झालेल्या आलंबनाच्या परम सूक्ष्मतेला उद्देशून म्हटले आहे. शांत आणि स्थिर झालेल्या आलंबनावर प्रवृत्त होणारा धर्म स्वतःही शांतच असतो. म्हणूनच म्हटले आहे - "संतो वूपसंतो निब्बुतो" (शांत, उपशांत, निवृत्त), म्हणजे सर्व परिदाहांचा (संतापाचा) नाश झालेला असा अर्थ आहे. आलंबनाच्या शांततेमुळे त्या आलंबनाच्या धर्मांची शांतता ही लोकोत्तर धर्मांच्या आलंबन असणाऱ्या प्रत्यवेक्षणांद्वारे (पुनरावलोकनाद्वारे) जाणली पाहिजे.

නාස්ස සන්තපණීතභාවාවහං කිඤ්චි සෙචනන්ති අසෙචනකො. අසෙචනකත්තා අනාසිත්තකො, අනාසිත්තකත්තා එව අබ්බොකිණ්ණො, අසම්මිස්සො පරිකම්මාදිනා. තතො එව පාටියෙක්කො විසුංයෙවෙකො. ආවෙණිකො අසාධාරණො. සබ්බමෙතං සරසතො එව සන්තභාවං දස්සෙතුං වුත්තං, පරිකම්මං වා සන්තභාවනිමිත්තං. පරිකම්මන්ති ච කසිණකරණාදිනිමිත්තුප්පාදපරියොසානං, තාදිසං එත්ථ නත්ථීති අධිප්පායො. තදා හි කම්මට්ඨානං නිරස්සාදත්තා අසන්තං අප්පණීතං සියා. උපචාරෙ වා නත්ථි එත්ථ සන්තතාති යොජනා. යථා උපචාරක්ඛණෙ නීවරණාදිවිගමෙන අඞ්ගපාතුභාවෙන ච පරෙසං සන්තතා හොති, න එවමිමස්ස. අයං පන ආදිසමන්නා…පෙ… පණීතො චාති යොජනා. කෙචීති උත්තරවිහාරවාසිනො. අනාසිත්තකොති උපසෙචනෙන අනාසිත්තකො. තෙනාහ – ‘‘ඔජවන්තො’’ති ඔජවන්තසදිසොති අත්ථො. මධුරොති ඉට්ඨො. චෙතසිකසුඛපටිලාභසංවත්තනං තිකචතුක්කජ්ඣානවසෙන, උපෙක්ඛාය වා සන්තභාවෙන සුඛගතිකත්තා සබ්බෙසම්පි ඣානානං වසෙන වෙදිතබ්බං. ඣානසමුට්ඨානපණීතරූපඵුට්ඨසරීරතාවසෙන පන කායිකසුඛපටිලාභසංවත්තනං දට්ඨබ්බං, තඤ්ච ඛො ඣානතො වුට්ඨිතකාලෙ. ඉමස්මිං පක්ඛෙ ‘‘අප්පිතප්පිතක්ඛණෙ’’ති ඉදං හෙතුම්හි භුම්මවචනං දට්ඨබ්බං.

"ज्याला शांत आणि प्रणीत भाव आणणारे कोणतेही सिंचन आवश्यक नसते, तो असेचनक होय." असेचनक असल्यामुळे तो अनासिक्त (न शिंपडलेला) आहे, अनासिक्त असल्यामुळेच तो अव्यवकीर्ण (मिश्रण नसलेला) आहे, परिकर्म इत्यादींनी अमिश्रित आहे. म्हणूनच तो पृथक, स्वतंत्र आणि एकटाच आहे. "आवेणिको" म्हणजे असाधारण. हे सर्व त्याच्या स्वतःच्या रसानेच (स्वभावानेच) शांत भाव दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे, किंवा परिकर्म हे शांत भावाचे निमित्त आहे. "परिकर्म" म्हणजे कसिण तयार करणे इत्यादी निमित्त उत्पन्न होण्यापर्यंतची प्रक्रिया; तसे येथे काही नाही, असा अभिप्राय आहे. कारण तसे असल्यास कर्मस्थान हे निरस असल्यामुळे अशांत आणि अप्रणीत होईल. किंवा उपचारात येथे शांतता नाही, अशी योजना करावी. ज्याप्रमाणे उपचारक्षणी नीवरणांचा नाश झाल्यामुळे आणि अंगांच्या प्रादुर्भावामुळे इतरांना शांतता लाभते, तशी याला लाभत नाही. परंतु हा "आदिसमन्ना...पे... प्रणीत" अशी योजना आहे. "केची" म्हणजे उत्तरविहारवासी. "अनासित्तको" म्हणजे उपसेचनाने (वरतून शिंपडण्याने) अनासिक्त. म्हणूनच म्हटले आहे - "ओजवंतो" म्हणजे ओजस्वीसारखा असा अर्थ आहे. "मधुरो" म्हणजे इष्ट (प्रिय). चेतसिक सुखाची प्राप्ती करून देणे हे त्रिक आणि चतुष्क ध्यानाच्या द्वारे किंवा उपेक्षेच्या शांत भावामुळे सुखकारक गती असणाऱ्या सर्वच ध्यानांच्या द्वारे समजले पाहिजे. ध्यानातून उत्पन्न झालेल्या प्रणीत रूपाने स्पर्श केलेल्या शरीराच्या द्वारे कायिक सुखाची प्राप्ती करून देणे हे समजले पाहिजे, आणि ते ध्यानातून उठण्याच्या वेळी होते. या पक्षात "अप्पिताप्पितक्खणे" हे हेतूच्या अर्थात सप्तमी विभक्तीचे रूप समजले पाहिजे.

අවික්ඛම්භිතෙති ඣානෙන සකසන්තානතො අනීහතෙ අප්පහීනෙ. අකොසල්ලසම්භූතෙති අකොසල්ලං වුච්චති අවිජ්ජා, තතො සම්භූතෙ. අවිජ්ජාපුබ්බඞ්ගමා හි සබ්බෙ පාපධම්මා. ඛණෙනෙවාති අත්තනො පවත්තික්ඛණෙනෙව. අන්තරධාපෙතීති එත්ථ අන්තරධාපනං විනාසනං, තං පන ඣානකත්තුකං [Pg.522] ඉධාධිප්පෙතන්ති පරියුට්ඨානප්පහානං හොතීති ආහ – ‘‘වික්ඛම්භෙතී’’ති. වූපසමෙතීති විසෙසෙන උපසමෙති. විසෙසෙන උපසමනං පන සම්මදෙව උපසමනං හොතීති ආහ ‘‘සුට්ඨු උපසමෙතී’’ති. සාසනිකස්ස ඣානභාවනා යෙභුය්‍යෙන නිබ්බෙධභාගියා හොතීති ආහ ‘‘නිබ්බෙධභාගියත්තා’’ති. අරියමග්ගස්ස පාදකභූතො අයං සමාධි අනුක්කමෙන වඩ්ඪිත්වා අරියමග්ගභාවං උපගතො විය හොතීති ආහ ‘‘අනුපුබ්බෙන අරියමග්ගවුඩ්ඪිප්පත්තො’’ති. අයං පනත්ථො විරාගනිරොධපටිනිස්සග්ගානුපස්සනානං වසෙන සම්මදෙව යුජ්ජති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

"अविखंभिते" म्हणजे ध्यानाद्वारे स्वतःच्या संतानामधून (प्रवाहातून) दूर न केलेल्या, प्रहीण (नष्ट) न झालेल्या. "अकोसल्लसंभूते" म्हणजे अकोसल्ल (अकौशल्य) अविद्या म्हटले जाते, तिच्यापासून उत्पन्न झालेल्या. कारण सर्व पापधर्म हे अविद्येच्या नेतृत्वाखालीच असतात. "खणेनेव" म्हणजे स्वतःच्या प्रवृत्तीच्या क्षणीच. "अंतरधापेति" येथे अंतर्धान करणे म्हणजे विनाश करणे होय, परंतु येथे ध्यानाच्या कर्तृत्वाने ते अभिप्रेत असल्यामुळे पर्युत्थान प्रहाण (तात्पुरते नष्ट करणे) होते, म्हणून म्हटले आहे - "विखंभेति" (स्तंभित करतो/दाबून टाकतो). "वूपसमेति" म्हणजे विशेष रूपाने उपशमित करतो. विशेष रूपाने उपशमित करणे म्हणजेच चांगल्या प्रकारे उपशमित करणे होय, म्हणून म्हटले आहे - "सुट्ठु उपसमेति" (चांगल्या प्रकारे शांत करतो). शासनातील (बुद्धांच्या शासनातील) ध्यानभावना ही बहुतांश करून निर्वेधभागीय (ज्ञानाकडे नेणारी) असते, म्हणून म्हटले आहे - "निब्बेधभागियत्ता" (निर्वेधभागीय असल्यामुळे). आर्यमार्गाचा पाया असणारा हा समाधी अनुक्रमाने वाढून आर्यमार्गाच्या अवस्थेला प्राप्त झाल्यासारखा होतो, म्हणून म्हटले आहे - "अनुपुब्बेन अरियमग्गवुद्धिप्पत्तो" (अनुक्रमाने आर्यमार्गाच्या वृद्धीला प्राप्त झालेला). हा अर्थ विराग, निरोध आणि प्रतिनिसर्ग यांच्या अनुदर्शनाच्या (अनुपस्सना) द्वारे चांगल्या प्रकारे योग्य ठरतो. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

10. කිමිලසුත්තවණ්ණනා

१०. किमिलसुत्तवर्णना (किमिल सुत्ताचे स्पष्टीकरण).

986. ථෙරොති ආනන්දත්ථෙරො. අයං දෙසනාති ‘‘කථං විභාවිතො නු ඛො කිමිලා’’තිආදිනා පවත්තා දෙසනා. කායඤ්ඤතරන්ති රූපකායෙ අඤ්ඤතරකොට්ඨාසෙ. එවන්ති යථා ආනාපානං අනුස්සරන්තො භික්ඛු කායෙ කායානුපස්සී ජාතො, එවං සබ්බත්ථ වාරෙසු වෙදනානුපස්සීතිආදි අත්ථො වෙදිතබ්බො.

९८६. "थेरो" म्हणजे थेर आनंद. "अयं देसना" म्हणजे "किमिल, कशा प्रकारे विभावित केले गेले?" इत्यादी प्रकारे प्रवृत्त झालेली देशना. "कायाञ्ञतरं" म्हणजे रूपकायातील एका विशिष्ट भागात. "एवं" म्हणजे ज्याप्रमाणे आनापानाचे अनुस्मरण करणारे भिक्खू कायेमध्ये कायानुपस्सी होतात, त्याचप्रमाणे सर्व वारांमध्ये (भागांमध्ये) वेदनानुपस्सी इत्यादी अर्थ समजला पाहिजे.

දෙසනාසීසන්ති දෙසනාපදෙසං. මනසිකාරපදෙසෙන වෙදනා වුත්තාති තං සබ්බං සරූපතො අඤ්ඤාපදෙසතො අපදිසති. යථෙව හීතිආදිනා තත්ථ නිදස්සනං දස්සෙති. චිත්තසඞ්ඛාරපදද්වයෙති ‘‘චිත්තසඞ්ඛාරපටිසංවෙදී පස්සම්භයං චිත්තසඞ්ඛාර’’න්ති එතස්මිං පදද්වයෙ.

"देनासीसं" म्हणजे देशनेचा मुख्य भाग (किंवा देशनेचा प्रदेश). मनसिकाराच्या प्रदेशाने वेदना सांगितली आहे, म्हणून त्या सर्वांचे स्वतःच्या रूपाने आणि इतर प्रदेशांच्या द्वारे निर्देश करतो. "यथेव हि" इत्यादींद्वारे तेथे उदाहरण दर्शवतो. "चित्तसंखारपदद्वये" म्हणजे "चित्तसंखारपटिसंवेदी पस्संभयं चित्तसंखारं" या दोन पदांमध्ये.

එවං සන්තෙපීති පීතිමනසිකාරචිත්තසඞ්ඛාරපදෙසෙන යදි වෙදනා වුත්තා, එවං සන්තෙපි. එසා යථාවුත්තා වෙදනා ආරම්මණං න හොති. වෙදනාරම්මණා ච අනුපස්සනා, තස්මා වෙදනානුපස්සනා න යුජ්ජති. යදි එවං මහාසතිපට්ඨානාදීසු ‘‘වෙදනා වෙදියතී’’ති වුත්තං, තං කථන්ති ආහ – ‘‘මහාසතිපට්ඨානාදීසුපී’’තිආදි. තත්ථ සුඛාදීනං වත්ථුන්ති සුඛාදීනං උප්පත්තියා වත්ථුභූතං රූපසද්දාදිං ආරම්මණං කත්වා වෙදනා වෙදියති, න පුග්ගලො පුග්ගලස්සෙව අභාවතො. වෙදනාප්පවත්තිං උපාදාය නිස්සාය යථා ‘‘පුග්ගලො වෙදනං වෙදියතී’’ති වොහාරමත්තං හොති. එවං ඉධාපි වෙදනාය අස්සාසපස්සාසෙ ආරබ්භ පවත්ති, තථා පවත්තමනසිකාරසීසෙන ‘‘වෙදනාසු වෙදනානුපස්සී භික්ඛු තස්මිං සමයෙ විහරතී’’ති වුත්තො. තං සන්ධායාති තං වෙදනාය ආරම්මණභාවං සන්ධාය[Pg.523]. ආදීනං පදානං. එතස්ස ‘‘වෙදනානුපස්සනා න යුජ්ජතී’’ති වුත්තඅනුයොගස්ස.

"असे असले तरीही" (एवं सन्तेपि) म्हणजे जर प्रीती, मनसिकार आणि चित्तसंस्कार यांच्या संदर्भाने वेदना म्हटली गेली असेल, तर असे असले तरीही. ही पूर्वोक्त वेदना आलंबन (आरम्मण) होत नाही. आणि अनुपश्यना ही वेदना-आलंबन असणारी आहे, म्हणून वेदनानुपश्यना योग्य ठरत नाही. जर असे आहे, तर महासतिपट्ठान इत्यादींमध्ये "वेदना अनुभवली जाते" (वेदना वेदियति) असे जे म्हटले आहे, ते कसे? यावर "महासतिपट्ठान इत्यादींमध्येही" (महासतिपट्ठानादीसुपि) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे "सुखादींचे वस्तू" म्हणजे सुखादींच्या उत्पत्तीचे कारण असणाऱ्या रूप, शब्द इत्यादींना आलंबन करून वेदना अनुभवली जाते, पुद्गल (व्यक्ति) नाही, कारण पुद्गलाचाच अभाव आहे. वेदनेच्या प्रवृत्तीला ग्रहण करून आणि तिचा आश्रय घेऊन जसे "पुद्गल वेदना अनुभवतो" हा केवळ एक व्यावहारिक संकेत (वोहारा) आहे. याचप्रमाणे येथेही वेदनेची श्वास-प्रश्वासाला आरंभ करून प्रवृत्ती होते, तसेच प्रवृत्त झालेल्या मनसिकाराच्या मुख्यतेने "वेदनांमध्ये वेदनानुपश्यी होऊन भिक्खू त्या वेळी विहरतात" असे म्हटले आहे. "त्या संदर्भाने" (तं सन्धाय) म्हणजे वेदनेच्या त्या आलंबनभावाच्या संदर्भाने. "इत्यादी पदांचा" (आदीनं पदानं). "वेदनानुपश्यना योग्य ठरत नाही" या आक्षेपाच्या संदर्भाने हे म्हटले आहे।

සප්පීතිකෙ ද්වෙ ඣානෙ සමාපජ්ජතීති පීතිසහගතානි පඨමදුතියජ්ඣානානි පටිපාටියා සමාපජ්ජති. තස්සාති තෙන. පටිසංවිදිතසද්දාපෙක්ඛාය හි කත්තුඅත්ථෙ එතං සාමිවචනං. සමාපත්තික්ඛණෙති සමාපජ්ජනක්ඛණෙ. ඣානපටිලාභෙනාති ඣානෙන සමඞ්ගීභාවෙන. ආරම්මණතොති ආරම්මණමුඛෙන තදාරම්මණඣානපරියාපන්නා පීති පටිසංවිදිතා හොති, ආරම්මණස්ස පටිසංවිදිතත්තාති වුත්තං හොති. යථා නාම සප්පපරියෙසනං චරන්තෙන තස්ස ආසයෙ පටිසංවිදිතෙ සොපි පටිසංවිදිතො හොති මන්තාගදබලෙන තස්ස ගහණස්ස සුකරත්තා, එවං පීතියා ආසයභූතෙ ආරම්මණෙ පටිසංවිදිතෙ සා පීති පටිසංවිදිතාව හොති සලක්ඛණතො සාමඤ්ඤලක්ඛණතො ච තස්සා ගහණස්ස සුකරත්තා. විපස්සනක්ඛණෙති විපස්සනාපඤ්ඤාය තික්ඛවිසදභාවප්පත්තාය විසයතො දස්සනක්ඛණෙ. ලක්ඛණප්පටිවෙධෙනාති පීතියා සලක්ඛණස්ස සාමඤ්ඤලක්ඛණස්ස ච පටිවිජ්ඣනෙන. යඤ්හි පීතියා විසෙසතො සාමඤ්ඤතො ච ලක්ඛණං, තස්මිං විදිතෙ සා යාථාවතො විදිතා එව හොති. තෙනාහ ‘‘අසම්මොහතො පීති පටිසංවිදිතා හොතී’’ති.

"प्रीतीसह असणाऱ्या दोन ध्यानांना समापन्न होतात" (सप्पीतिके द्वे झाने समापज्जति) म्हणजे प्रीतीसह असणाऱ्या प्रथम आणि द्वितीय ध्यानांना अनुक्रमाने प्राप्त करतात. "त्यांच्याद्वारे" (तस्स) म्हणजे त्यांनी. 'पटिसंविदित' (अनुभवले गेले) या शब्दाच्या अपेक्षेने कर्त्याच्या अर्थात हे षष्ठी विभक्तीचे रूप आहे. "समापत्तीच्या क्षणी" (समापत्तिक्खणे) म्हणजे ध्यान समापन्न होण्याच्या क्षणी. "ध्यानप्राप्तीने" (झानपटिलाभेन) म्हणजे ध्यानाशी युक्त झाल्याने. "आलंबनाद्वारे" (आरम्मणतो) म्हणजे आलंबनाच्या मुखाने त्या आलंबनयुक्त ध्यानात समाविष्ट असणारी प्रीती अनुभवली जाते, कारण आलंबन अनुभवले गेले आहे, असे म्हटले आहे. ज्याप्रमाणे सर्पाचा शोध घेणाऱ्या व्यक्तीला त्याचा निवास (आश्रय) समजल्यावर, मंत्र आणि औषधाच्या बळाने त्याला पकडणे सोपे असल्यामुळे तो सर्पही समजल्यासारखाच होतो; त्याचप्रमाणे प्रीतीचा आश्रय असणारे आलंबन समजल्यावर, ती प्रीती स्वलक्षण आणि सामान्यलक्षणाने ग्रहण करणे सोपे असल्यामुळे ती प्रीती अनुभवलीच जाते. "विपश्यना क्षणी" (विपस्सनक्खणे) म्हणजे तीक्ष्ण आणि स्पष्ट झालेल्या विपश्यना-प्रज्ञेच्या द्वारे विषयाला पाहण्याच्या क्षणी. "लक्षणाच्या प्रतिवेधाने" (लक्खणप्पटिवेधेन) म्हणजे प्रीतीच्या स्वलक्षणाचा आणि सामान्यलक्षणाचा प्रतिवेध (साक्षात्कार) केल्याने. कारण प्रीतीचे जे विशेष आणि सामान्य लक्षण आहे, ते जाणले असता ती यथार्थपणे जाणलीच जाते. म्हणूनच म्हटले आहे - "असंमोहाने (भ्रमरहिततेने) प्रीती अनुभवली जाते।"

ඉදානි තමත්ථං පාළියා එව විභාවෙතුං ‘‘වුත්තඤ්හෙත’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ දීඝං අස්සාසවසෙනාති දීඝස්ස අස්සාසස්ස ආරම්මණභූතස්ස වසෙන. පජානතො සා පීති පටිසංවිදිතා හොතීති සම්බන්ධො. චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානතොති ඣානපරියාපන්නං ‘‘අවික්ඛෙපො’’ති ලද්ධනාමං චිත්තස්සෙකග්ගතං තංසම්පයුත්තාය පඤ්ඤාය පජානතො. යථා හි ආරම්මණමුඛෙන පීති පටිසංවිදිතා හොති, එවං තංසම්පයුත්තධම්මාපි ආරම්මණමුඛෙන පටිසංවිදිතා එව හොන්තීති. සති උපට්ඨිතා හොතීති දීඝං අස්සාසවසෙන ඣානසම්පයුත්තා සති තස්මිං ආරම්මණෙ උපට්ඨිතා ආරම්මණමුඛෙන ඣානෙපි උපට්ඨිතා නාම හොති. තාය සතියාති එවං උපට්ඨිතාය තාය සතියා යථාවුත්තෙන තෙන ඤාණෙන සුප්පටිවිදිතත්තා ආරම්මණස්ස තස්ස වසෙන තදාරම්මණා සා පීති පටිසංවිදිතා හොති. දීඝං පස්සාසවසෙනාතිආදීසුපි ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. තෙන වුත්තං ‘‘එතෙනෙව නයෙන අවසෙසපදානිපි අත්ථතො වෙදිතබ්බානී’’ති.

आता तोच अर्थ पाळीच्या (पाठाच्या) द्वारेच स्पष्ट करण्यासाठी "हे म्हटलेच आहे" (वृत्तञ्हेतं) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे "दीर्घ श्वासाच्या द्वारे" (दीघं अस्सासवेसेन) म्हणजे आलंबन झालेल्या दीर्घ श्वासाच्या द्वारे. "जाणणाऱ्याला ती प्रीती अनुभवली जाते" (पजानतो सा पीति पटिसंविदिता होति) असा संबंध आहे. "चित्ताची एकाग्रता आणि अविक्षेप जाणणाऱ्याला" (चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो) म्हणजे ध्यानात समाविष्ट असणाऱ्या आणि 'अविक्षेप' असे नाव मिळालेल्या चित्ताची एकाग्रतेला, त्याच्याशी संप्रयुक्त असणाऱ्या प्रज्ञेने जाणणाऱ्याला. कारण ज्याप्रमाणे आलंबनाच्या मुखाने प्रीती अनुभवली जाते, त्याचप्रमाणे त्याच्याशी संप्रयुक्त असणारे धर्मही आलंबनाच्या मुखाने अनुभवलेच जातात. "स्मृती उपस्थित होते" (सति उपट्ठिता होति) म्हणजे दीर्घ श्वासाच्या द्वारे ध्यानाशी संप्रयुक्त असणारी स्मृती त्या आलंबनावर उपस्थित झाली असता, आलंबनाच्या मुखाने ध्यानातही उपस्थित झाली असे म्हटले जाते. "त्या स्मृतीद्वारे" (ताय सतिया) म्हणजे अशा प्रकारे उपस्थित झालेल्या त्या स्मृतीद्वारे, पूर्वोक्त त्या ज्ञानाने आलंबन चांगल्या प्रकारे प्रतिवेधित (जाणले) असल्यामुळे, त्या आलंबनाच्या द्वारे ते आलंबन असणारी ती प्रीती अनुभवली जाते. "दीर्घ प्रश्वासाच्या द्वारे" इत्यादींमध्येही याच पद्धतीने अर्थ समजून घ्यावा. म्हणूनच म्हटले आहे - "याच पद्धतीने उर्वरित पदांचेही अर्थ समजून घ्यावेत।"

යථෙවාතිආදීසු [Pg.524] අයං සඞ්ඛෙපත්ථො – ඣානපටිලාභෙන යථා ආරම්මණතො පීතිආදයො පටිසංවිදිතා හොන්ති තෙන විනා තෙසං අප්පවත්තනතො. එවං ඣානසම්පයුත්තෙන තංපරියාපන්නෙන වෙදනාසඞ්ඛාතමනසිකාරපටිලාභෙන ආරම්මණතො වෙදනා පටිසංවිදිතා හොති අරුණුග්ගමෙන විය සූරියස්ස තෙන විනා වෙදනාය අප්පවත්තනතො. තස්මා වුත්තනයෙන අතිසයප්පවත්ති වෙදනා සුප්පටිවිදිතා, තස්මා සුවුත්තමෙතන්ති පුබ්බෙ වුත්තචොදනං නිරාකරොති.

"ज्याप्रमाणे" (यथेव) इत्यादींमध्ये हा संक्षिप्त अर्थ आहे - ध्यानप्राप्तीने ज्याप्रमाणे आलंबनाद्वारे प्रीती इत्यादी अनुभवले जातात, कारण त्याशिवाय त्यांची प्रवृत्ती (उत्पत्ती) होत नाही. त्याचप्रमाणे ध्यानाशी संप्रयुक्त असणाऱ्या आणि त्यात समाविष्ट असणाऱ्या 'वेदना' नावाच्या मनसिकाराच्या प्राप्तीने आलंबनाद्वारे वेदना अनुभवली जाते, जसे अरुणोदयाने सूर्याचा प्रकाश होतो, कारण त्याशिवाय वेदनेची प्रवृत्ती होत नाही. म्हणून सांगितलेल्या पद्धतीने अतिशय प्रवृत्त झालेली वेदना चांगल्या प्रकारे प्रतिवेधित (जाणली) जाते, म्हणून "हे सुभाषित (योग्य प्रकारे म्हटले) आहे" असे सांगून पूर्वी केलेल्या आक्षेपाचे निराकरण केले आहे।

ආරම්මණෙති අස්සාසපස්සාසනිමිත්තං වදති. චිත්තානුපස්සීයෙව නාමෙස හොති අසම්මොහතො චිත්තස්ස පටිසංවිදිතත්තා. තෙනාහ ‘‘තස්මා’’තිආදි. චිත්තපටිසංවිදිතවසෙනාති ආදි-සද්දෙන ඉතරා තිස්සොපි චිත්තානුපස්සනා සඞ්ගණ්හාති.

"आलंबनामध्ये" (आरम्मणे) म्हणजे श्वास-प्रश्वासाच्या निमित्ताला (चिन्हाला) म्हणतात. भ्रमरहिततेने (असंमोहाने) चित्त अनुभवले गेल्यामुळे हे खरोखर 'चित्तानुपश्यी'च होतात. म्हणूनच "त्यामुळे" (तस्मा) इत्यादी म्हटले आहे. "चित्त अनुभवण्याच्या द्वारे" यातील 'इत्यादी' शब्दाने इतर तीनही चित्तानुपश्यनांचे ग्रहण होते।

සොති ධම්මානුපස්සනං අනුයුත්තො භික්ඛු. යං තං පහානං පහායකඤාණං. පඤ්ඤායාති අපරාය විපස්සනාපඤ්ඤාය අනිච්චවිරාගාදිතො දිස්වා දුවිධායපි අජ්ඣුපෙක්ඛිතා හොති. ඉදඤ්හි චතුක්කන්ති අනිච්චානුපස්සනාදිවසෙන වුත්තං චතුක්කං. තස්සාපි ධම්මානුපස්සනාය. පජහතීති පහානන්ති ආහ ‘‘නිච්චසඤ්ඤං…පෙ… පහානකරඤාණං අධිප්පෙත’’න්ති. විපස්සනාපරම්පරන්ති පටිපාටියා විපස්සනමාහ. පථපටිපන්නං අජ්ඣුපෙක්ඛතීති මජ්ඣිමාය පටිපත්තියා සම්මදෙව වීථිපටිපන්නං භාවනාචිත්තං පග්ගහනිග්ගහානං අකරණෙන අජ්ඣුපෙක්ඛති. එකතො උපට්ඨානන්ති යස්මා මජ්ඣිමසමථවීථිනාතිවත්තියා තත්ථ ච පක්ඛන්දනෙන ඉන්ද්‍රියානං එකරසභාවෙන, තත්‍රමජ්ඣත්තතාය භාවතො අවිසෙසං එකග්ගභාවූපගමනෙන එකන්තතො උපට්ඨාති, තස්මා න තත්ථ කිඤ්චි කාතබ්බන්ති අජ්ඣුපෙක්ඛති. තත්ථාති එවං අජ්ඣුපෙක්ඛනෙ. සහජාතානම්පි අජ්ඣුපෙක්ඛනා හොති තෙසං පවත්තනාකාරස්ස අජ්ඣුපෙක්ඛනතො. ‘‘පඤ්ඤාය දිස්වා’’ති වුත්තත්තා ආරම්මණඅජ්ඣුපෙක්ඛනා අධිප්පෙතා. න කෙවලං නීවරණාදිධම්මෙ අජ්ඣුපෙක්ඛිතා, අථ ඛො අභිජ්ඣා …පෙ… පඤ්ඤාය දිස්වා අජ්ඣුපෙක්ඛිතා හොතීති යොජනා.

"ते" (सो) म्हणजे धम्मानुपश्यनेमध्ये युक्त असलेले भिक्खू. "जे ते प्रहाण" म्हणजे प्रहाण करणारे ज्ञान. "प्रज्ञेने" (पञ्ञाय) म्हणजे दुसऱ्या विपश्यना-प्रज्ञेने अनित्य, विराग इत्यादी रूपाने पाहून दोन्ही प्रकारे उपेक्षिली (तटस्थपणे पाहिली) जाते. "हे चतुष्क" (इदञ्हि चतुक्कं) म्हणजे अनित्यानुपश्यना इत्यादींच्या द्वारे सांगितलेले चतुष्क. "त्या धम्मानुपश्यनेचेही". "त्याग करतात" (पजहति) म्हणजे प्रहाण, म्हणून म्हटले आहे - "नित्यसंज्ञा...पे... प्रहाण करणारे ज्ञान अभिप्रेत आहे". "विपश्यना-परंपरा" म्हणजे अनुक्रमाने असणारी विपश्यना होय. "मार्गावर आरूढ झालेल्याची उपेक्षा करतात" (पथपटिपन्नं अज्झुपेक्खति) म्हणजे मध्यम प्रतिपदेने (मार्गाने) योग्य प्रकारे वीथीवर आरूढ झालेल्या भावनाचित्ताची, प्रग्रह (उत्साह वाढवणे) आणि निग्रह (दमन करणे) न करण्याद्वारे उपेक्षा करतात (तटस्थ राहतात). "एकत्र उपस्थित होणे" (एकतो उपट्ठानं) म्हणजे ज्या अर्थी मध्यम शमथवीथीचे उल्लंघन न केल्यामुळे आणि तेथे प्रवेश केल्यामुळे इंद्रियांच्या एकरसतेने, तत्रमज्झत्तता (तटस्थता) भावामुळे विशेष नसलेल्या एकाग्रतेला प्राप्त झाल्याने ते एकांताने उपस्थित होते, म्हणून तेथे काहीही करण्याची गरज नाही अशा भावनेने उपेक्षा करतात. "तेथे" (तत्थ) म्हणजे अशा उपेक्षेमध्ये. सहजात (सोबत उत्पन्न होणाऱ्या) धर्मांचीही उपेक्षा होते, कारण त्यांच्या प्रवृत्तीच्या आकाराची उपेक्षा केली जाते. "प्रज्ञेने पाहून" (पञ्ञाय दिस्वा) असे म्हटल्यामुळे आलंबनाची उपेक्षा अभिप्रेत आहे. केवळ नीवरणादी धर्मांचीच उपेक्षा केली जात नाही, तर अभिज्झा (लोभ) ...पे... प्रज्ञेने पाहून उपेक्षिली जाते, अशी योजना करावी।

පංසුපුඤ්ජට්ඨානියස්ස කිලෙසස්ස උප්පත්තිට්ඨානදස්සනත්ථං ‘‘චතුමහාපථො විය ඡ ආයතනානි’’ඉච්චෙව වුත්තං. කායාදයො චත්තාරො ආරම්මණසතිපට්ඨානා. චතූසු ආරම්මණෙසූති කායාදීසු චතූසු ආරම්මණෙසු පවත්තා [Pg.525] චත්තාරො සතිපට්ඨානා පංසුපුඤ්ජට්ඨානියස්ස කිලෙසස්ස උපහනනතො.

धुलिकणाच्या ढिगाऱ्यासारख्या असणाऱ्या क्लेशांच्या उत्पत्तीचे स्थान दाखवण्यासाठी "चौकाप्रमाणे सहा आयतने आहेत" असेच म्हटले आहे. काया इत्यादी चार आलंबन-सतिपट्ठान आहेत. "चार आलंबनांमध्ये" (चतूसु आरम्मणेsu) म्हणजे काया इत्यादी चार आलंबनांमध्ये प्रवृत्त झालेले चार सतिपट्ठान, धुलिकणाच्या ढिगाऱ्यासारख्या असणाऱ्या क्लेशांचा नाश करण्यासाठी आहेत।

එකධම්මවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

एकधम्मवग्गवण्णना समाप्त झाली.

2. දුතියවග්ගො

२. दुतियवग्ग

1-2. ඉච්ඡානඞ්ගලසුත්තාදිවණ්ණනා

१-२. इच्छानंगलसुत्तआदींची वण्णना

987-988. කස්මාතිආදි විහාරසමාපත්තිආචික්ඛණෙ කාරණං විභාවෙතුං ආරද්ධං.

९८७-९८८. 'का' इत्यादी शब्दांद्वारे विहारसमापत्तीचे प्रकटीकरण करण्याचे कारण स्पष्ट करण्यास सुरुवात केली आहे.

එව-වාකාරොති එව-කාරො වා-කාරො ච. එකන්තසන්තත්තා එකන්තෙන සන්තමනසිකාරභාවතො. සෙක්ඛවචනෙනෙව තෙසං සික්ඛිතබ්බස්ස අත්ථිභාවෙ සිද්ධෙපි සික්ඛිතබ්බරහිතෙසු තෙසුපි සෙක්ඛපරියායස්ස වුච්චමානත්තා සික්ඛිතබ්බසද්දෙන සෙක්ඛෙ විසෙසෙත්වා වුත්තා. ආසවක්ඛයත්ථං සික්ඛිතබ්බස්ස අභාවෙපි දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරත්ථං ඣානාදිසික්ඛනෙන විනා සික්ඛිතබ්බාභාවා ‘‘අසෙක්ඛා නාමා’’ති වුත්තා. බුද්ධානං පන සබ්බසො සම්මදෙව පරිනිට්ඨිතසික්ඛත්තා ‘‘සික්ඛාමී’’ති න වුත්තං. ආනාපානජ්ඣානඵලසමාපත්ති තථාගතවිහාරො.

"एव-वाकारो" म्हणजे 'एव' हा शब्द आणि 'वा' हा शब्द. "एकन्तसन्तत्ता" म्हणजे एकांताने (पूर्णपणे) शांत मनसिकार असल्यामुळे. 'सेक्ख' (शैश/शिकणारा) या शब्दानेच त्यांच्या शिकण्यासारख्या गोष्टीचे (सिक्खितब्ब) अस्तित्व सिद्ध होत असले, तरी जे शिकण्यासारख्या गोष्टींनी रहित आहेत त्यांच्यासाठीही 'सेक्ख' हा पर्याय वापरला जात असल्यामुळे, 'सिक्खितब्ब' या शब्दाने 'सेक्ख' ला विशेषित करून सांगितले आहे. आसवांच्या क्षयासाठी (आसवक्खय) काही शिकण्यासारखे उरले नसले, तरी याच जन्मात सुखाने विहार करण्यासाठी (दिट्ठधम्मसुखविहार) झानादींच्या (ध्यानादींच्या) शिक्षणाशिवाय काही शिकण्यासारखे नसल्यामुळे त्यांना "असेक्ख" (अशैश) असे म्हटले आहे. परंतु, बुद्धांचे शिक्षण सर्व प्रकारे चांगल्या प्रकारे पूर्ण झालेले असल्यामुळे "मी शिकतो" (सिक्खामि) असे म्हटले जात नाही. आनापानझान-फलसमापत्ती (आनापानध्यान-फलप्राप्ती) हा तथागतविहार आहे.

3-10. පඨමආනන්දසුත්තාදිවණ්ණනා

३-१०. प्रथम आनंदसुत्तआदींची वण्णना

989-996. අනිච්චාදිවසෙනාති අනිච්චදුක්ඛානත්තවසෙන. පවිචිනති පකාරෙහි විචිනති. නික්කිලෙසාති අපගතකිලෙසා වික්ඛම්භිතකිලෙසා. පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො, පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගොති පාඨො.

९८९-९९६. "अनिच्चादिवशेन" म्हणजे अनिच्च (अनित्य), दुक्ख (दुःख) आणि अनत्त (अनात्म) यांच्याद्वारे. "पविचिनति" म्हणजे विविध प्रकारे शोध घेतो (विचार करतो). "निक्किलेसा" म्हणजे क्लेशांपासून मुक्त झालेले, क्लेश दाबून टाकलेले. "पीतिसम्बोज्झङ्गो, पस्सद्धिसम्बोज्झङ्गो" असा पाठ आहे.

යාය අනොසක්කනං අනතිවත්තනඤ්ච හොති, අයං තත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛා මජ්ඣත්තාකාරොති වුත්තා. එකචිත්තක්ඛණිකාති එකචිත්තුප්පාදපරියාපන්නත්තා.

ज्याच्याद्वारे मागे न हटणे आणि उल्लंघन न करणे होते, ती "तत्रमज्झत्तुपेक्खा" (तत्रमध्यस्थोपेक्षा) होय, जिला मध्यस्थ भाव (मज्झत्ताकार) म्हटले आहे. "एकचित्तक्खणिका" म्हणजे एकाच चित्तक्षणात (चित्तोत्पादात) समाविष्ट असलेली.

චත්තුන්නං චතුක්කානං වසෙන සොළසක්ඛත්තුකා. ආනාපානසන්නිස්සයෙන පවත්තත්තා ආරම්මණවසෙන පවත්තා ආනාපානාරම්මණාපි අපරභාගෙ සති ආනාපානස්සතීති පරියායෙන වත්තබ්බතං අරහතීති ‘‘ආනාපානස්සති මිස්සකා කථිතා’’ති වුත්තං. ආනාපානමූලකාති ආනාපානසන්නිස්සයෙන [Pg.526] පවත්තා සතිපට්ඨානා. තෙසං මූලභූතාති තෙසං සතිපට්ඨානානං මූලකාරණභූතා. බොජ්ඣඞ්ගමූලකාති බොජ්ඣඞ්ගපච්චයභූතා. තෙපි බොජ්ඣඞ්ගාති එතෙ වීසති සතිපට්ඨානහෙතුකා බොජ්ඣඞ්ගා. විජ්ජාවිමුත්තිපූරකාති තතියවිජ්ජාය තස්ස ඵලස්ස ච පරිපූරණවසෙන පවත්තා බොජ්ඣඞ්ගා. ඵලසම්පයුත්තාති චතුත්ථඵලසම්පයුත්තා, චතුබ්බිධඵලසම්පයුත්තා වා.

चार चतुष्कांच्या (चतुक्कांच्या) आधारे ती सोळा प्रकारची आहे. आनापानाच्या आश्रयाने प्रवृत्त झाल्यामुळे आणि आलंबनाच्या (आरम्मण) आधारे प्रवृत्त झाल्यामुळे, आनापान-आलंबन असूनही, नंतरच्या भागात सती (स्मृती) असताना तिला पर्यायाने 'आनापानस्सती' म्हणणे योग्य आहे, म्हणून "आनापानस्सती मिश्रित सांगितली आहे" असे म्हटले आहे. "आनापानमूलका" म्हणजे आनापानाच्या आश्रयाने प्रवृत्त झालेले सतिपट्ठान (स्मृतिप्रस्थान). "तेसं मूलभूता" म्हणजे त्या सतिपट्ठानांचे मूळ कारण असलेले. "बोज्झङ्गमूलका" म्हणजे बोज्झङ्गांचे (बोध्यंगांचे) प्रत्यय (कारण) असलेले. "तेपि बोज्झङ्गा" म्हणजे सतिपट्ठानांच्या हेतूने उत्पन्न झालेले हे वीस बोज्झङ्ग. "विज्जाविमुत्तिपूरका" म्हणजे तिसरी विज्जा (विद्या) आणि तिच्या फळाच्या परिपूर्तीसाठी प्रवृत्त झालेले बोज्झङ्ग. "फलसम्पयुत्ता" म्हणजे चौथ्या फळाशी संपयुक्त असलेले, या चार प्रकारच्या फळांशी संपयुक्त असलेले.

දුතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

दुतियवग्गवण्णना समाप्त झाली.

ආනාපානසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

आनापानसंयुत्तवण्णना समाप्त झाली.

11. සොතාපත්තිසංයුත්තං

११. सोतापत्तिसंयुत्त

1. වෙළුද්වාරවග්ගො

१. वेळुद्वारवग्ग

1. චක්කවත්තිරාජසුත්තවණ්ණනා

१. चक्कवत्तिराजसुत्तवण्णना

997. අනුග්ගහගරහණෙසු [Pg.527] නිපාතොති අනුග්ගණ්හනගරහත්ථජොතකො නිපාතො. කිමෙත්ථ අනුග්ගණ්හාති, කිං වා ගරහතීති ආහ ‘‘චතුන්න’’න්තිආදි. තත්ථ අනුග්ගණ්හන්තො අනුච්ඡවිකං කත්වා ගණ්හන්තො. ගරහන්තො නින්දන්තො. ඉස්සරසීලො ඉස්සරො, තස්ස භාවො ඉස්සරියං, පභුතා. අධීනං පති අධිපති, තස්ස භාවො ආධිපච්චං, සාමිභාවොති ආහ – ‘‘ඉස්සරියාධිපච්ච’’න්තිආදි. අනන්තකානීති අන්තරහිතානි.

९९७. "अनुग्गहगरहणेसु निपातो" म्हणजे अनुग्रह (कृपा/स्वीकार) आणि गर्हा (निंदा) या अर्थांचा प्रकाशक असलेला निपात. येथे कशाचा अनुग्रह केला आहे किंवा कशाची निंदा केली आहे? हे सांगण्यासाठी "चतुन्नं" इत्यादी म्हटले आहे. त्यात "अनुग्गण्हन्तो" म्हणजे योग्य मानून स्वीकार करणे. "गरहन्तो" म्हणजे निंदा करणे. ईश्वर (स्वामी) स्वभावाचा तो 'इस्सर', त्याचा भाव म्हणजे 'इस्सरिय' (ऐश्वर्य/प्रभुत्व). अधीन असलेल्यांवर जो पती (स्वामी) तो 'अधिपती', त्याचा भाव म्हणजे 'आधिपच्च' (आधिपत्य/स्वामित्व); म्हणून "इस्सरियाधिपच्चं" इत्यादी म्हटले आहे. "अनन्तकानि" म्हणजे अंतरहित (अंत नसलेले/अनंत).

අවෙච්චප්පසාදෙනාති වත්ථුත්තයස්ස ගුණෙ යාථාවතො අවෙච්ච පවිසිත්වා පසාදො. සො පන කෙනචි චලනරහිතොති ආහ ‘‘අචලප්පසාදෙනා’’ති. මග්ගෙනාති අරියමග්ගෙන. ආගතප්පසාදො තස්ස අධිගමෙන ලද්ධප්පසාදො. අපුබ්බං අචරිමන්ති එකජ්ඣං. අරියසාවකානඤ්හි අරියමග්ගො උප්පජ්ජන්තොව තීසු වත්ථූසු අවෙච්චප්පසාදං ආවහන්තො එව උප්පජ්ජති. තෙසන්ති විසයභූතානං තිණ්ණං වත්ථූනං වසෙන තිධා වුත්තො. යස්මා ච අත්ථතො එකො, තස්මාව නින්නානාකරණො හොති පවත්තට්ඨානභෙදෙ සතිපි. අරියසාවකස්ස හීතිආදිනා නයෙන තමත්ථං විවරති. පසාදො ඔකප්පනා. පෙමං භත්ති. ගාරවං ගරුකරණං. මහන්තං උළාරං. එතං විභාගෙන නත්ථි සබ්බත්ථ සමානත්තා.

"अवेच्चप्पसादेन" म्हणजे त्रिरत्नांच्या (वत्थुत्तय) गुणांमध्ये यथार्थपणे प्रवेश करून (समजून घेऊन) झालेली प्रसन्नता (श्रद्धा). ती कोणाकडूनही हलवली जाऊ शकत नसल्यामुळे "अचलप्पसादेन" (अचल श्रद्धेने) असे म्हटले आहे. "मग्गेन" म्हणजे आर्यमार्गाने (अरियमग्ग). "आगतप्पसादो" म्हणजे त्याच्या प्राप्तीने मिळालेली प्रसन्नता (श्रद्धा). "अपुब्बं अचरिमं" म्हणजे एकाच वेळी (मागे-पुढे न होता). कारण, आर्यश्रावकांमध्ये (अरियसावक) जेव्हा आर्यमार्ग उत्पन्न होतो, तेव्हा तो तिन्ही रत्नांवर एकाच वेळी अचल श्रद्धा घेऊनच उत्पन्न होतो. "तेसं" म्हणजे विषय झालेल्या तिन्ही वस्तूंच्या (त्रिरत्नांच्या) आधारे तीन प्रकारे सांगितले आहे. आणि अर्थाच्या दृष्टीने ते एकच असल्यामुळे, प्रवृत्तीच्या स्थानांमध्ये भेद असला तरी ते अभिन्नच असते. "अरियसावकस्स हि" इत्यादी पद्धतीने तोच अर्थ स्पष्ट केला आहे. "पसादो" म्हणजे दृढ विश्वास (ओकप्पना). "पेमं" म्हणजे भक्ती. "गारवं" म्हणजे आदर (गरुकरण). "महन्तं" म्हणजे उदार (उळार). हे विभागून अस्तित्वात नसते, कारण ते सर्वत्र समान असते.

එවන්ති භවන්තරෙපි අකොපනීයතාය. සදිසවසෙනාති අඤ්ඤෙහි අඛණ්ඩාදීහි සදිසවසෙන. තෙනාහ ‘‘මුඛවට්ටි යඤ්හි ඡින්නෙ’’තිආදි. ඛණ්ඩා එතිස්සා අත්ථීති ඛණ්ඩා. එස නයො සෙසෙසුපි. පාතිමොක්ඛෙ ආගතානුක්කමෙන සීලස්ස ආදිමජ්ඣවිභාගො වෙදිතබ්බො. ද්වින්නං වා තිණ්ණං වාති සීලකොට්ඨාසානං. එකන්තරං භින්නන්ති අභින්නෙන එකන්තරං හුත්වා භින්නං. තෙසං ඛණ්ඩාදීනං. ‘‘භුජිස්සෙහී’’ති උත්තරපදලොපෙන නිද්දෙසොති ආහ ‘‘භුජිස්සභාවකරෙහී’’ති. ඉදං වීතික්කන්තන්ති ඉදම්පි සීලං වීතික්කන්තං. ‘‘අයං සීලස්ස වීතික්කමො’’ති එවං පරාමසිතුං අසක්කුණෙය්‍යෙහි.

"एवं" म्हणजे दुसऱ्या जन्मातही नष्ट न होण्यासारखे असल्यामुळे. "सदिसवसेन" म्हणजे इतर अखंड इत्यादींच्या समानतेमुळे. म्हणूनच "मुखवट्टि यञ्हि छिन्ने" (कारण जेव्हा काठ कापला जातो) इत्यादी म्हटले आहे. जिचे तुकडे झाले आहेत ती "खण्डा" (खंडित). हाच नियम उर्वरित शब्दांनाही लागू होतो. पातिमोक्खामध्ये आलेल्या अनुक्रमानुसार शीलाचे आदि, मध्य आणि अंत असे विभाग समजून घ्यावेत. "दोन किंवा तीन" म्हणजे शीलाच्या भागांचे. "एकन्तरं भिन्नं" म्हणजे अखंडित भागाच्या अंतराने खंडित झालेले. "तेसं" म्हणजे त्या खंडित इत्यादींचे. "भुजिस्सेहि" हा उत्तरपद लोप करून केलेला निर्देश आहे, म्हणून "भुजिस्सभावकरेहि" (मुक्त भाव निर्माण करणाऱ्या) असे म्हटले आहे. "इदं वीतिक्कन्तं" म्हणजे हे शील देखील अतिक्रमित झाले आहे. "हा शीलाचा अतिक्रम आहे" अशा प्रकारे ज्यांच्यावर आक्षेप घेणे अशक्य आहे अशांद्वारे.

2. බ්‍රහ්මචරියොගධසුත්තවණ්ණනා

२. ब्रह्मचरियोगधसुत्तवण्णना

998. යෙසන්ති [Pg.528] අනියමතො සද්ධාදීනමාධාරභූතපුග්ගලදස්සනං. බුද්ධෙ පසාදො ගහිතො. සො හි ඉතරෙහි පඨමං ගහෙතබ්බොති. අරියකන්තානි සීලානි ගහිතානි සොතාපන්නස්ස සීලානං අධිප්පෙතත්තා. සඞ්ඝෙ පසාදො ගහිතො ධම්මප්පසාදස්ස අනන්තරං වුච්චමානත්තා. ධම්මෙ පසාදො ගහිතො අවෙච්චප්පසාදභාවතො. සොතං අරියමග්ගං ආදිතො පත්ති සොතාපත්ති, තස්සා අඞ්ගානි සොතාපත්තියඞ්ගානි. පච්චෙන්තීති පජායන්ති අධිගච්ඡන්ති. තෙනාහ ‘‘පාපුණන්තී’’ති. බ්‍රහ්මචරියන්ති මග්ගබ්‍රහ්මචරියං. කතරපසාදො වත්තමානොති අධිප්පායො. මග්ගප්පසාදොති මග්ගසම්පයුත්තො පසාදො. ආගතමග්ගස්සාති අධිගතමග්ගස්ස. මිස්සකප්පසාදො එසොති තස්මා උභොපි ථෙරා පණ්ඩිතා බහුස්සුතා.

९९८. "येसं" म्हणजे अनियंत्रितपणे श्रद्धा इत्यादींचे आधारभूत असलेल्या पुद्गलांचे (व्यक्तींचे) दर्शन. बुद्धामध्ये प्रसन्नता (श्रद्धा) ग्रहण केली आहे. कारण ती इतरांपेक्षा आधी ग्रहण केली पाहिजे. 'अरियकन्त' (आर्यप्रिय) शील ग्रहण केले आहे कारण सोतापन्नाच्या शीलांचे ग्रहण अभिप्रेत आहे. संघामध्ये प्रसन्नता ग्रहण केली आहे कारण धम्मावरील प्रसन्नतेनंतर ती सांगितली जाते. धम्मामध्ये प्रसन्नता ग्रहण केली आहे कारण ती अवेच्चप्पसाद (अचल श्रद्धा) स्वरूपाची आहे. 'सोत' म्हणजे आर्यमार्ग, त्याची सुरुवातीपासून प्राप्ती म्हणजे 'सोतापत्ति' (स्रोतापत्ती), तिची अंगे म्हणजे 'सोतापत्तियङ्गानि' (स्रोतापत्तीची अंगे). "पच्चन्ति" म्हणजे उत्पन्न होतात, प्राप्त करतात. म्हणूनच "पापुणन्ति" (प्राप्त करतात) असे म्हटले आहे. "ब्रह्मचरिय" म्हणजे मार्ग-ब्रह्मचर्य. कोणती प्रसन्नता विद्यमान आहे? असा अभिप्राय आहे. "मग्gप्पसादो" म्हणजे मार्गाशी संपयुक्त असलेली प्रसन्नता. "आगतमग्gस्स" म्हणजे ज्याने मार्ग प्राप्त केला आहे त्याच्या. "हा मिश्रित प्रसाद (श्रद्धा) आहे", म्हणूनच दोन्ही थेर (स्थवीर) पंडित आणि बहुश्रुत आहेत.

3. දීඝාවුඋපාසකසුත්තවණ්ණනා

३. दीघावुउपासकसुत्तवण्णना

999. යදග්ගෙන තස්මිං උපාසකෙ යථාවුත්තානි සොතාපත්තියඞ්ගානි සංවිජ්ජන්ති, තදග්ගෙන සො තෙසු වත්තිස්සතීති ආහ ‘‘චතූසු සොතාපත්තියඞ්ගෙසු සන්දිස්සසී’’ති. විජ්ජං භජන්තීති විජ්ජාභාගියා, තෙසු කොට්ඨාසෙසු පරියාපන්නාති වුත්තං ‘‘විජ්ජාභාගියෙති විජ්ජාකොට්ඨාසිකෙ’’ති.

९९९. ज्या अर्थी त्या उपासकामध्ये वर सांगितलेली सोतापत्तीची अंगे विद्यमान आहेत, त्या अर्थी तो त्यांच्यामध्ये वर्तन करेल; म्हणूनच "चार सोतापत्तीच्या अंगांमध्ये तू दिसून येतोस" असे म्हटले आहे. "विज्जाभागिया" म्हणजे जे विद्येचे सेवन करतात, त्या भागांमध्ये समाविष्ट असलेले; म्हणूनच "विज्जाभागिय म्हणजे विद्येच्या भागातील" असे म्हटले आहे.

4-5. පඨමසාරිපුත්තසුත්තාදිවණ්ණනා

४-५. प्रथम सारिपुत्तसुत्तआदींची वण्णना

1000-1001. ‘‘සොතාපත්තී’’ති පඨමමග්ගො අධිප්පෙතො, තස්ස අධිගමූපායො සොතාපත්තියඞ්ගං. තෙනාහ ‘‘සොතාපත්තියා පුබ්බභාගපටිලාභඞ්ග’’න්ති. සොතාපත්තිඅත්ථායාති සොතාපත්තිමග්ගත්ථාය. අඞ්ගන්ති කාරණං. ඉතරෙ රතනත්තයප්පසාදාදයො. පුබ්බභාගියාය සොතාපත්තියා අඞ්ගං කාරණන්ති.

१०००-१००१. "सोतापत्ति" या शब्दाने प्रथम मार्ग अभिप्रेत आहे, त्याच्या प्राप्तीचा उपाय म्हणजे सोतापत्तियङ्ग (स्रोतापत्तीचे अंग). म्हणूनच "सोतापत्तीच्या पूर्वभागाच्या प्राप्तीचे अंग" असे म्हटले आहे. "सोतापत्त्यत्थाय" म्हणजे सोतापत्तिमार्गासाठी. "अङ्ग" म्हणजे कारण. इतर म्हणजे त्रिरत्नावरील प्रसन्नता (श्रद्धा) इत्यादी. पूर्वभागीय सोतापत्तीचे अंग म्हणजे कारण होय.

6. ථපතිසුත්තවණ්ණනා

६. थपतिसुत्तवण्णना

1002. (විතානං කායානං කාලනකාය, කාරණස්ස උපගතානං සාතපරියා සිජ්ඣති. තත්ථ කායපරිපජ්ඣායමුඛෙන තන්තිං ඨපෙසි භගවා. න හි පස්සථ නමත්ථෙහි කරණෙ නිරත්ථකො පිති වත්තති. ‘‘නියතත්තා’’ති වුත්තං. තමෙව නියමං ‘‘මජ්ඣිමපදෙසෙයෙවා’’ති අවධාරණෙන විභාවෙති[Pg.529]. මහාමණ්ඩලචාරිකං චරන්තොපි මජ්ඣිමපදෙසස්ස අන්තන්තෙනෙව චරති. තත්ථ ච විනෙය්‍යජනස්ස සමොසරණතා මත්තපනවාචමහත්ථසුපනන්ති.) [එත්ථන්තරෙ පාඨො අසුද්ධො දුස්සොධනීයො ච, සුද්ධපාඨො ගවෙසිතබ්බො.] අරුණුට්ඨාපනම්පි තත්ථෙව හොති. පච්චන්තපදෙසෙ පන දූරෙ විනෙය්‍යජනා හොන්ති, තත්ථ ගන්ත්වා මග්ගඵලෙසු පතිට්ඨාපෙත්වා තතො පච්චාගන්ත්වා මජ්ඣිමපදෙසෙ එව වාසං උපගච්ඡති, තත්ථ මනුස්සෙහි කතානං කාරානං මහප්ඵලභාවනියමනත්ථන්ති දට්ඨබ්බං. ‘‘ආසන්නෙ නො භගවා’’ති ඉදං නිදස්සනමත්තන්ති දස්සෙන්තො ‘‘න කෙවල’’න්ති ආදිමාහ.

१००२. (शरीरांच्या विस्ताराचा काळानुसार... कारणाप्रत पोहोचलेल्यांना सुख प्राप्त होते. तेथे शरीर-परिपक्वतेच्या मुखाने भगवंतांनी परंपरा स्थापित केली. कारण तुम्ही पाहत नाही की निरर्थक कारणांमध्ये प्रीती निर्माण होते. 'नियतत्वामुळे' असे म्हटले आहे. तोच नियम 'मध्यम प्रदेशातच' या अवधारणेने स्पष्ट करतात. महामंडळचारिका करत असतानाही ते मध्यम प्रदेशाच्या सीमेवरूनच चारिका करतात. आणि तेथे विनेय जनांचे एकत्र येणे... असते.) [येथील पाठ अशुद्ध आणि दुरुस्त करण्यास कठीण आहे, शुद्ध पाठाचा शोध घ्यावा.] अरुणोदय देखील तेथेच होतो. परंतु प्रत्यंत प्रदेशात (सीमावर्ती भागात) विनेय जन दूर असतात, तेथे जाऊन त्यांना मार्गफलांमध्ये प्रतिष्ठित करून, तेथून परत येऊन मध्यम प्रदेशातच निवास करतात, तेथे मनुष्यांनी केलेल्या सत्कारांचे महाफल मिळण्याच्या नियमासाठी, असे समजावे. 'भगवान आमच्या जवळ आहेत' हे केवळ उदाहरण आहे हे दर्शवण्यासाठी 'न केवळ' इत्यादी म्हटले आहे.

සකිඤ්චනසපලිබොධනට්ඨෙනාති එත්ථ කිඤ්චනං පලිබොධො අසමාපිතකිච්චතා, තදුභයස්ස අත්ථිභාවෙනාති අත්ථො. මහාවාසෙති මහාගෙහෙ.

'सकिंचन-सपलिबोधनत्थेन' (सकिंचन आणि सपलिबोध असण्याच्या अर्थाने) येथे 'किंचन' म्हणजे आसक्ती/क्लेश, 'पलिबोध' म्हणजे अपूर्ण राहिलेले कार्य, या दोन्हीच्या अस्तित्वामुळे असा अर्थ आहे. 'महावासे' म्हणजे मोठ्या घरात.

ද්වෙපි ජනාති ඉසිදත්තපුරාණා. සිතං නාම මන්දහසිතං. හසිතං නාම විස්සට්ඨහසිතං. මුත්තචාගොතිආදීසු යං වත්තබ්බං, තං විසුද්ධිමග්ගටීකායං (විසුද්ධි. මහාටී. 1.160) වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං. සංවිභාගෙති පරස්ස දානවසෙන සංවිභජනෙ. අකතවිභාගන්ති දෙය්‍යධම්මවසෙන න කතවිභාගං. පුග්ගලවසෙන පන ‘‘සීලවන්තෙහී’’ති වුත්තත්තා කතවිභාගමෙව මහප්ඵලතාකරණෙන. තෙනාහ ‘‘සබ්බං දාතබ්බමෙව හුත්වා ඨිත’’න්ති.

'दोन्ही व्यक्ती' म्हणजे इसिदत्त आणि पुराणा. 'सित' म्हणजे मंदहास्य. 'हसित' म्हणजे मुक्त हास्य. 'मुक्तचाग' (मुक्त त्यागी) इत्यादींमध्ये जे सांगायचे आहे, ते विसुद्धिमग्ग-टीकेमध्ये (विसुद्धि. महाटी. १.१६०) सांगितलेल्या पद्धतीने जाणावे. 'संविभागे' म्हणजे दुसऱ्याला दान देण्याच्या रूपाने वाटणी करणे. 'अकतविभाग' म्हणजे देयधर्माच्या (दानाच्या वस्तूंच्या) दृष्टीने वाटणी न करणे. परंतु व्यक्तीच्या दृष्टीने 'शीलवंतांना' असे म्हटल्यामुळे, महाफल मिळवून देण्याच्या हेतूने केलेली वाटणीच आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'सर्व काही देण्यायोग्यच होऊन राहिले आहे'.

(එත්ථන්තරෙ පාඨො අසුද්ධො දුස්සොධනීයො ච, සුද්ධපාඨො ගවෙසිතබ්බො.)

(येथील पाठ अशुद्ध आणि दुरुस्त करण्यास कठीण आहे, शुद्ध पाठाचा शोध घ्यावा.)

7. වෙළුද්වාරෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා

७. वेळुद्वारेय्यसुत्त-वर्णना

1003. පවෙණිආගතස්සාති අනෙකපුරිසයුගවසෙන පරම්පරාගතස්ස. අත්තනි උපනෙතබ්බන්ති අත්තනි නෙත්වා පරස්මිං උපනෙතබ්බං. තෙනාහ ‘‘යො ඛො ම්‍යායං ධම්මො අප්පියො අමනාපො, පරස්සපෙසො ධම්මො අප්පියො අමනාපො’’තිආදි. අමන්තභාසෙනාති සම්ඵස්ස සම්ඵප්පලාපස්ස අමන්තාය මන්තාරහිතභාසනෙන.

१००३. 'पवेणिआगतस्स' (परंपरेने आलेल्या) म्हणजे अनेक पुरुष-युगांच्या (पिढ्यांच्या) माध्यमातून परंपरेने आलेल्या. 'अत्तनि उपनेत्तब्बं' (स्वतःवर लागू करणे) म्हणजे स्वतःला मध्यभागी ठेवून दुसऱ्यावर लागू करणे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'जो धर्म माझ्यासाठी अप्रिय आणि अमनाप (नापसंत) आहे, तोच धर्म दुसऱ्यासाठीही अप्रिय आणि अमनाप आहे' इत्यादी. 'अमंतभासेन' म्हणजे निरर्थक बडबडीचे (सम्पप्पलाप) विचार न करता, विचाररहित बोलणे.

8-9. පඨමගිඤ්ජකාවසථසුත්තාදිවණ්ණනා

८-९. प्रथमगिंजकावसथसुत्त-आदींची वर्णना

1004-5. ද්වෙ ගාමා ද්වින්නං ඤාතීනං ගාමාති කත්වා. ඤාතිකෙති එවංලද්ධනාමෙ එකස්මිං ගාමකෙ. ගිඤ්ජකාවසථෙති ගිඤ්ජකා වුච්චන්ති ඉට්ඨකා, ගිඤ්ජකාහි එව කතො ආවසථො, තස්මිං. සො කිර ආවාසො යථා [Pg.530] සුධාහි පරිකම්මෙන පයොජනං නත්ථි, එවං ඉට්ඨකාහි එව චිනිත්වා කතො. තෙන වුත්තං ‘‘ඉට්ඨකාමයෙ ආවසථෙ’’ති. තුලාථම්භද්වාරබන්ධකවාටඵලකානි පන දාරුමයා එව. ඔරං වුච්චති කාමධාතු, පච්චයභාවෙන තං ඔරං භජන්තීති ඔරම්භාගියානි, ඔරම්භාගස්ස වා හිතානි ඔරම්භාගියානි. තෙනාහ ‘‘හෙට්ඨාභාගියාන’’න්තිආදි. තීහි මග්ගෙහීති හෙට්ඨිමෙහි තීහි මග්ගෙහි. තෙහි පහාතබ්බතාය හි තෙසං සඤ්ඤොජනානං ඔරම්භාගියතා, ඔරං භඤ්ජියානි වා ඔරම්භාගියානි වුත්තානි නිරුත්තිනයෙන. ඉදානි බ්‍යතිරෙකමුඛෙන නෙසං ඔරම්භාගියභාවං විභාවෙතුං ‘‘තත්ථා’’තිආදි වුත්තං. වික්ඛම්භිතානි සමත්ථතාවිඝාතෙන පුථුජ්ජනානං, සමුච්ඡින්නානි සබ්බසො අභාවෙන අරියානං රූපාරූපභවූපපත්තියා විබන්ධනාය න හොන්තීති වුත්තං ‘‘අවික්ඛම්භිතානි මග්ගෙන වා අසමුච්ඡින්නානී’’ති. නිබ්බත්තිවසෙනාති පටිසන්ධිග්ගහණවසෙන ගන්තුං න දෙන්ති. මහග්ගතභවගාමිකම්මායූහනස්ස විබන්ධනතො සක්කායදිට්ඨිආදීනි තීණි සඤ්ඤොජනානි කාමච්ඡන්දබ්‍යාපාදා විය මහග්ගතභවූපපත්තියා විසෙසපච්චයත්තා තත්ථ මහග්ගතභවෙ නිබ්බත්තම්පි තන්නිබ්බත්තිහෙතුකම්මපරික්ඛයෙ කාමභවූපපත්තිපච්චයතාය මහග්ගතභවතො ආනෙත්වා ඉධෙව කාමභවෙ එව නිබ්බත්තාපෙන්ති. තස්මා සබ්බානිපි පඤ්චපි සංයොජනානි ඔරම්භාගියානෙව. පටිසන්ධිවසෙන අනාගමනසභාවොති පටිසන්ධිග්ගහණවසෙන තස්මා ලොකා ඉධ න ආගමනසභාවො. බුද්ධදස්සන-ථෙරදස්සන-ධම්මස්සවනානං පන අත්ථාය අස්ස ආගමනං අනිවාරිතං.

१००४-५. दोन गावे ही दोन नातेवाईकांची गावे असल्यामुळे. 'न्यातिक' असे नाव मिळालेल्या एका गावात. 'गिंजकावसथ' मध्ये 'गिंजका' म्हणजे विटा, विटांनीच बांधलेला जो निवास (आवास), त्यामध्ये. तो निवास असा होता की ज्याला चुन्याच्या लेपनाची (सुधा-परिकर्म) गरज नव्हती, अशा प्रकारे तो केवळ विटांनीच बांधला होता. म्हणूनच 'विटांनी बनलेल्या निवासात' असे म्हटले आहे. परंतु तुळ्या, खांब, दारांचे खाच आणि दारांचे फळ्या लाकडाच्याच होत्या. 'ओर' म्हणजे कामधातू म्हटले जाते, प्रत्ययभावाने (कारणाने) त्या 'ओर' चे जे सेवन करतात ते 'ओरंभागिय' (अधोभागीय संयोजने), किंवा अधोभागासाठी जे हितकारक आहेत ते 'ओरंभागिय'. म्हणूनच 'खालच्या भागातील' इत्यादी म्हटले आहे. 'तीन मार्गांनी' म्हणजे खालच्या तीन मार्गांनी. त्यांच्याद्वारे प्रहाण करण्यायोग्य असल्यामुळेच त्या संयोजनांना 'ओरंभागिय' म्हटले जाते, किंवा निरुक्ति-पद्धतीने 'ओरं भंजियानि' (खालच्या भागाला नष्ट करणारे) म्हणून 'ओरंभागिय' म्हटले आहे. आता व्यतिरेक पद्धतीने त्यांचा ओरंभागिय भाव स्पष्ट करण्यासाठी 'तेथे' इत्यादी म्हटले आहे. पृथग्जनांच्या (सामान्य लोकांच्या) सामर्थ्याचा नाश झाल्यामुळे जे 'विक्खंभित' (दबलेले) आहेत, आणि आर्यांच्या बाबतीत पूर्णपणे अभाव असल्यामुळे जे 'समुच्छिन्न' (नष्ट) झाले आहेत, ते रूप आणि अरूप भवातील उत्पत्तीला अडथळा आणणारे ठरत नाहीत, म्हणूनच 'मार्गाने न दबलेले किंवा नष्ट न झालेले' असे म्हटले आहे. 'उत्पत्तीच्या दृष्टीने' म्हणजे प्रतिसंधी घेण्याच्या दृष्टीने जाऊ देत नाहीत. महग्गत भवात (उच्च लोकात) जाणाऱ्या कर्माच्या संचयाला अडथळा आणत असल्यामुळे, सत्कायदिट्ठी (सत्कायदृष्टी) इत्यादी तीन संयोजने, कामच्छंद आणि व्यापाद यांच्याप्रमाणेच महग्गत भवातील उत्पत्तीचे विशेष कारण असल्यामुळे, तेथे महग्गत भवात उत्पन्न झालेल्याला देखील, त्या उत्पत्तीच्या कारणीभूत कर्माचा क्षय झाल्यावर, कामभवात उत्पत्तीचे कारण बनून, महग्गत भवातून परत आणून येथे कामभवातच उत्पन्न करतात. त्यामुळे सर्व पाचही संयोजने 'ओरंभागिय' (अधोभागीय) च आहेत. 'प्रतिसंधीच्या दृष्टीने परत न येण्याचा स्वभाव असणारा' म्हणजे प्रतिसंधी घेण्याच्या दृष्टीने त्या लोकातून येथे परत न येण्याचा स्वभाव असणारा. परंतु बुद्धदर्शन, थेरदर्शन (स्थविरांचे दर्शन) आणि धम्मश्रवण यांच्यासाठी त्याचे येणे प्रतिबंधित नाही.

කදාචි උප්පත්තියා විරළාකාරතා, පරියුට්ඨානමන්දතාය අබහලතාති ද්වෙධාපි තනුභාවො. අභිණ්හන්ති බහුසො. බහලබහලාති තිබ්බතිබ්බා. යත්ථ උප්පජ්ජන්ති, තං සන්තානං මද්දන්තා ඵරන්තා සාධෙන්තා අන්ධකාරං කරොන්තා උප්පජ්ජන්ති, ද්වීහි පන මග්ගෙහි පහීනත්තා තනුකතනුකා මන්දමන්දා උප්පජ්ජන්ති. පුත්තධීතරො හොන්තීති ඉදං අකාරණං. තථා හි අඞ්ගපච්චඞ්ගපරාමසනමත්තෙනපි තෙ හොන්ති. ඉදන්ති ‘‘රාගදොසමොහානං තනුත්තා’’ති ඉදං වචනං. භවතනුකවසෙනාති අප්පකභවවසෙන. තන්ති මහාසීවත්ථෙරස්ස වචනං පටික්ඛිත්තන්ති සම්බන්ධො. යෙ භවා අරියානං ලබ්භන්ති, තෙ පරිපුණ්ණලක්ඛණභවා එව. යෙ න ලබ්භන්ති, තත්ථ කීදිසං තං භවතනුකං. තස්මා උභයථාපි භවතනුකස්ස අසම්භවො එවාති දස්සෙතුං ‘‘සොතාපන්නස්සා’’තිආදි වුත්තං. අට්ඨමෙ භවෙ භවතනුකං නත්ථි අට්ඨමස්සෙව භවස්ස සබ්බස්සෙව අභාවතො. සෙසෙසුපි එසෙව නයො.

कधीतरी उत्पन्न होण्याच्या दुर्मिळतेमुळे आणि परियुत्थान (उद्रेक) मंद असल्यामुळे दाट नसणे, अशा दोन्ही प्रकारे 'तनुभाव' (दुर्बलता/कमी होणे) आहे. 'अभिण्हं' म्हणजे वारंवार. 'बहलबहल' म्हणजे अत्यंत तीव्र. जिथे ते उत्पन्न होतात, त्या चित्तसंततीला चिरडत, पसरत, वश करत आणि अंधकारमय करत उत्पन्न होतात; परंतु दोन मार्गांनी नष्ट झाल्यामुळे ते अतिशय सूक्ष्म आणि मंद-मंद उत्पन्न होतात. 'पुत्र आणि कन्या होतात' हे अकारण (अयोग्य) आहे. कारण केवळ अंग-प्रत्यंगाच्या स्पर्शाने देखील ते उत्पन्न होतात. 'हे' म्हणजे 'राग, द्वेष आणि मोहाच्या तनुतेमुळे' हे वचन होय. 'भवतनुत्वामुळे' म्हणजे अल्प भवांच्या (जन्मांच्या) कारणाने. त्या महासीव थेरांच्या वचनाचे खंडन केले आहे, असा संबंध आहे. आर्यांना जे भव (जन्म) प्राप्त होतात, ते परिपूर्ण लक्षणांचे भवच असतात. जे प्राप्त होत नाहीत, तेथे भवतनुत्व कसे असू शकते? त्यामुळे दोन्ही प्रकारे भवतनुत्व असणे असंभवच आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'सोतापन्नाचे' इत्यादी म्हटले आहे. आठव्या भवात भवतनुत्व नसते, कारण आठव्या भवाचा पूर्णपणे अभाव असतो. उर्वरित भवांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे.

කාමාවචරලොකං [Pg.531] සන්ධාය වුත්තං ඉතරස්ස ලොකස්ස වසෙන තථා වත්තුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා. යො හි සකදාගාමී දෙවමනුස්සලොකෙසු වොමිස්සකවසෙන නිබ්බත්තති, සොපි කාමභවවසෙනෙව පරිච්ඡින්දිතබ්බො. භගවතා ච කාමලොකෙ ඨත්වා – ‘‘සකිදෙව ඉමං ලොකං ආගන්ත්වා’’ති වුත්තං. ඉමං ලොකං ආගන්ත්වාති ච ඉමිනා පඤ්චසු සකදාගාමීසු චත්තාරො වජ්ජෙත්වා එකොව ගහිතො. එකච්චො හි ඉධ සකදාගාමිඵලං පත්වා ඉධෙව පරිනිබ්බායති, එකච්චො ඉධ පත්වා දෙවලොකෙ පරිනිබ්බායති, එකච්චො දෙවලොකෙ පත්වා තත්ථෙව පරිනිබ්බායති, එකච්චො දෙවලොකෙ පත්වා ඉධූපපජ්ජිත්වා පරිනිබ්බායති, ඉමෙ චත්තාරො ඉධ න ලබ්භන්ති. යො පන ඉධ පත්වා දෙවලොකෙ යාවතායුකං වසිත්වා පුන ඉධූපපජ්ජිත්වා පරිනිබ්බායති, අයමිධ අධිප්පෙතො. අට්ඨකථායං පන ‘‘ඉමං ලොකන්ති කාමභවො අධිප්පෙතො’’ති ඉමමත්ථං විභාවෙතුං ‘‘සචෙ හී’’තිආදිනා අඤ්ඤංයෙව චතුක්කං දස්සිතං.

कामावचरलोकाचा संदर्भ देऊन हे म्हटले आहे, कारण इतर लोकांच्या बाबतीत तसे बोलणे अशक्य असल्यामुळे. जो सकदागामी देव आणि मनुष्य लोकांमध्ये संमिश्र रूपाने उत्पन्न होतो, तो देखील कामभवाच्या वशनेच मर्यादित केला पाहिजे. आणि भगवंतांनी कामलोकात राहून - 'एकदाच या लोकात येऊन' असे म्हटले आहे. 'या लोकात येऊन' याने पाच प्रकारच्या सकदागामींपैकी चार वगळून एकाचाच स्वीकार केला आहे. कारण एखादा येथे सकदागामीफळ प्राप्त करून येथेच परिनिर्वाण पावतो, एखादा येथे प्राप्त करून देवलोकात परिनिर्वाण पावतो, एखादा देवलोकात प्राप्त करून तेथेच परिनिर्वाण पावतो, एखादा देवलोकात प्राप्त करून येथे उत्पन्न होऊन परिनिर्वाण पावतो, हे चार येथे घेतले जात नाहीत. परंतु जो येथे प्राप्त करून देवलोकात आयुष्य संपेपर्यंत राहून पुन्हा येथे उत्पन्न होऊन परिनिर्वाण पावतो, तो येथे अभिप्रेत आहे. अट्ठकथेत मात्र 'या लोकात म्हणजे कामभव अभिप्रेत आहे' हा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी 'जर खरोखर' इत्यादींद्वारे दुसराच चतुष्क दर्शविला आहे.

චතූසු…පෙ… සභාවොති අත්ථො අපායගමනීයානං පාපධම්මානං සබ්බසො පහීනත්තා. ධම්මනියාමෙනාති මග්ගධම්මනියාමෙන නියතො උපරිමග්ගාධිගමස්ස අවස්සංභාවිභාවතො. තෙනාහ ‘‘සම්බොධිපරායණො’’ති. තෙසං තෙසං ඤාණගතින්ති තෙසං තෙසං සත්තානං ‘‘අසුකො සොතාපන්නො, අසුකො සකදාගාමී’’තිආදිනා තංතංඤාණාධිගමනං ඤාණූපපත්තිං. ඤාණාභිසම්පරායන්ති තතො පරම්පි – ‘‘නියතො සම්බොධිපරායණො සකිදෙව ඉමං ලොකං ආගන්ත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සතී’’තිආදිනා ඤාණසහිතං උපපත්තිපච්චයභවං. ඔලොකෙන්තස්ස ඤාණචක්ඛුනා අපෙක්ඛන්තස්ස. කෙවලං කායකිලමථොව, න තෙන කාචි පරෙසං අත්ථසිද්ධීති අධිප්පායො. චිත්තවිහෙසා චිත්තඛෙදො, සා කිලෙසූපසංහිතත්තා බුද්ධානං නත්ථි.

चारही...पे... स्वभाव असा अर्थ आहे, कारण अपायलोकात नेणाऱ्या पापकर्मांचा (पापधम्मांचा) सर्वथा प्रहाण (नाश) झाल्यामुळे. 'धम्मनियामाने' म्हणजे मार्गधम्माच्या नियमाने नियत (निश्चित), कारण वरील मार्गाचा अधिगम (प्राप्ती) होणे अपरिहार्य असल्यामुळे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'संबोधिपरायण'. 'त्या त्या प्राण्यांची ज्ञानगती' म्हणजे त्या त्या प्राण्यांचे 'अमुक सोतापन्न आहे, अमुक सकदागामी आहे' इत्यादींद्वारे त्या त्या ज्ञानाचा अधिगम किंवा ज्ञानाची उत्पत्ती. 'ज्ञानाभिसंपराया' म्हणजे त्यानंतरही - 'नियत संबोधिपरायण होऊन एकदाच या लोकात येऊन दुःखाचा अंत करेल' इत्यादींद्वारे ज्ञानसहित उत्पत्तीचे कारण असलेला भव. 'पाहणाऱ्याच्या' म्हणजे ज्ञानचक्षूने अवलोकन करणाऱ्याच्या. केवळ शारीरिक थकवाच आहे, त्याने इतरांचे कोणतेही कल्याण साध्य होत नाही, असा अभिप्राय आहे. 'चित्तविहेसा' म्हणजे चित्ताचा खेद, तो क्लेशांशी संबंधित असल्यामुळे बुद्धांना नसतो.

ආදිස්සති ආලොකීයති අත්තා එතෙනාති ආදාසං, ධම්මභූතං ආදාසං ධම්මාදාසං, අරියමග්ගඤාණස්සෙතං අධිවචනං. තෙන හි අරියසාවකො චතූසු අරියසච්චෙසු විද්ධස්තසම්මොහත්තා අත්තානං යාථාවතො ඤත්වා යාථාවතො බ්‍යාකරෙය්‍ය, තප්පකාසනතො පන ධම්මපරියායස්ස සුත්තස්ස ධම්මාදාසතා වෙදිතබ්බාති. යෙන ධම්මාදාසෙනාති ඉධ පන මග්ගධම්මමෙව වදති. සෙසං උත්තානත්ථත්තා සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙවාති.

ज्याद्वारे स्वतःला पाहिले जाते किंवा अवलोकन केले जाते तो 'आदास' (आरसा) होय. धम्मरूप आरसा तो 'धम्मादास' (धर्मादर्श) होय, हे आर्यमार्गज्ञानाचेच नाव आहे. कारण त्याद्वारे आर्यश्रावक चार आर्यसत्यांविषयीचा संमोह नष्ट झाल्यामुळे स्वतःला यथार्थपणे जाणून यथार्थपणे घोषित करू शकतो, आणि त्याचे प्रकटीकरण करणाऱ्या धम्मपर्याय सूत्राची 'धम्मादासता' (धर्मादर्शत्व) समजली पाहिजे. 'ज्या धम्मादासाने' यामध्ये येथे मार्गधम्मालाच म्हटले आहे. उर्वरित भाग स्पष्ट अर्थाचा असल्यामुळे सहज समजण्याजोगा आहे.

වෙළුද්වාරවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

वेळुद्वारवग्गवण्णना समाप्त झाली.

2. රාජකාරාමවග්ගො

२. राजकारामवग्गो

1. සහස්සභික්ඛුනිසඞ්ඝසුත්තවණ්ණනා

१. सहस्सभिक्खुनीसंघसुत्तवण्णना

1007. ධම්මිකත්තා [Pg.532] දෙසවාසීහි අනුකම්පිතො රාජාති රාජකො, තස්ස ආරාමො රාජකාරාමො, තස්මිං. භූමිසීසං සෙට්ඨප්පදෙසො, යත්ථ වසන්තො ලාභග්ගයසග්ගප්පත්තො හොතීති තෙසං අධිප්පායො.

१००७. धार्मिक असल्यामुळे देशवासीयांद्वारे अनुकंपित (दया दाखविलेला) राजा तो 'राजक' होय, त्याचा आराम तो 'राजकाराम' होय, त्यामध्ये. 'भूमिसीसं' म्हणजे श्रेष्ठ प्रदेश, जेथे राहणारा मनुष्य सर्वश्रेष्ठ लाभ आणि यशाला प्राप्त होतो, असा त्यांचा अभिप्राय आहे.

වාරාපෙහීති පටිසෙධෙහි. යුජ්ඣාපෙතුන්ති කලහං කාරාපෙතුං. පුන ආගච්ඡන්තාති අපරස්මිං සංවච්ඡරෙ ආගච්ඡන්තා. උබ්බට්ටෙත්වාති මහතී වීචියො උබ්බට්ටෙත්වා. යථා තස්ස සකලමෙව රට්ඨං එකොදකීභූතං හොති, එවං කත්වා සමුද්දමෙව ජාතං. තෙන වුත්තං ‘‘සමුද්දමෙව අකංසූ’’ති.

‘वारापेही’ म्हणजे मनाई कर (प्रतिषेध कर). ‘युज्झापेतुं’ म्हणजे कलह (भांडण) घडवून आणण्यासाठी. ‘पुन्हा येणारे’ म्हणजे दुसऱ्या वर्षी येणारे. ‘उब्बट्टेतवा’ म्हणजे मोठ्या लाटा उसळवून. ज्याप्रमाणे त्याचे संपूर्ण राष्ट्र एकच जलमय (पाण्याने भरलेले) होईल, असे करून समुद्रासारखेच केले. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘समुद्रच केला’.

ඉසීනමන්තරං කත්වාති ඉසීනං කාරණං කත්වා, ඉසීනං හෙතූති අත්ථො, ඉසීනං වා අන්තරභෙදං කත්වා. තථා ලොකෙ කොලාහලස්ස පත්ථටතං විභාවෙන්තො භගවා ‘‘මෙ සුත’’න්ති ආහ පච්චක්ඛතො ජානම්පි. උච්ඡින්නොති කුලච්ඡෙදෙන උච්ඡින්නො. න කෙවලං සයමෙව, අථ ඛො සහ රට්ඨෙහි. විභවන්ති විනාසං උපගතො.

‘इसीनमन्तरं कत्वा’ म्हणजे ऋषींना कारण करून, ऋषींच्या हेतूने असा अर्थ आहे, किंवा ऋषींमध्ये भेद निर्माण करून. तसेच जगात पसरलेल्या कोलाहलाचे स्पष्टीकरण करताना भगवंतांनी स्वतः प्रत्यक्ष जाणत असूनही ‘मी ऐकले आहे’ असे म्हटले. ‘उच्छिन्नो’ म्हणजे कुळाचा नाश झाल्यामुळे उच्छिन्न झालेला. केवळ स्वतःच नाही, तर राष्ट्रांसह. ‘विभवं’ म्हणजे विनाशाला प्राप्त झालेला.

තං සන්ධායෙතං වුත්තන්ති තං යථාවුත්තං පසෙනදිනා කොසලරාජෙන කාරිතං විහාරං සන්ධාය එතං ‘‘රාජකාරාමෙ’’ති වුත්තං.

त्याचा संदर्भ देऊन हे म्हटले आहे - कोसलचा राजा पसेनदी याने बांधलेल्या विहाराचा संदर्भ देऊन हे ‘राजकारामे’ असे म्हटले आहे.

2-3. බ්‍රාහ්මණසුත්තාදිවණ්ණනා

२-३. ब्राह्मणसुत्तआदिवण्णना

1008-9. උදයගාමිනින්ති ආරම්භතො පට්ඨාය සම්පත්තිආවහං.

१००८-९. ‘उदयगामिनीं’ म्हणजे सुरुवातीपासून समृद्धी (संपत्ती) आणणारी.

4. දුග්ගතිභයසුත්තවණ්ණනා

४. दुग्गतिभयसुत्तवण्णना

1010. දුට්ඨා ගති නිප්ඵත්ති දුග්ගති, දුග්ගතභාවො දාලිද්දියං, තදෙව භයං, තං සබ්බං අනවසෙසං වා දුග්ගතිභයං දලිද්දභයං. සම්මදෙව අතික්කන්තොති සමතික්කන්තො.

१०१०. वाईट गतीची निष्पत्ती म्हणजे ‘दुग्गति’ (दुर्गती), दुर्गतीची अवस्था म्हणजे दारिद्र्य, तेच भय होय, ते सर्व पूर्णपणे किंवा दुर्गतीचे भय आणि दारिद्र्याचे भय होय. ‘सम्यक प्रकारे ओलांडलेला’ म्हणजे पूर्णपणे ओलांडलेला.

6. පඨමමිත්තාමච්චසුත්තවණ්ණනා

६. पठममित्तामच्चसुत्तवण्णना

1012. වොහාරමිත්තාති තංතංදානග්ගහණවසෙන වොහාරකා මිත්තා. ආමන්තනපටිමන්තනඉරියාපථාදීසුපීති ආලාපසල්ලාපගමනනිසජ්ජාදිඅත්ථසංවිධානාදීසු[Pg.533]. එකතො පවත්තකිච්චාති සහ පවත්තකත්තබ්බා. අමා සහ භවන්තීති අමච්චා. ‘‘අම්හාකං ඉමෙ’’ති ඤායන්තීති ඤාතී, ආවාහවිවාහසම්බද්ධා. තෙනාහ ‘‘සස්සුසසුරපක්ඛිකා’’ති. යොනිසම්බන්ධා වා සාලොහිතා. තෙනාහ ‘‘භාතිභගිනිමාතුලාදයො’’ති.

१०१२. ‘वोहारमित्ता’ म्हणजे त्या त्या देवाणघेवाणीच्या व्यवहाराने बनलेले व्यावहारिक मित्र. ‘आमंत्रण-प्रतिआमंत्रण आणि इरियापथादींमध्येही’ म्हणजे संभाषण, येणे-जाणे, बसणे इत्यादींच्या व्यवस्थापनात. ‘एकत्र चालणारे कार्य’ म्हणजे एकत्र मिळून करावयाचे कर्तव्य. ‘अमा’ म्हणजे सोबत राहणारे ते ‘अमच्चा’ (अमात्य/सहकारी). ‘हे आमचे आहेत’ असे ओळखले जाणारे ते ‘ज्ञाती’ (नातेवाईक), जे विवाहसंबंधांनी जोडलेले असतात. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘सासू-सासऱ्यांच्या पक्षाकडील’. किंवा योनीसंबंधाने (रक्तसंबंधाने) जोडलेले ते ‘साloहिता’ (सगोत्र/रक्तसंबंधी). म्हणूनच म्हटले आहे - ‘भाऊ, बहीण, मामा इत्यादी’.

7. දුතියමිත්තාමච්චසුත්තවණ්ණනා

७. दुतियमित्तामच्चसुत्तवण्णना

1013. කිස්මිඤ්චි කස්සචි ච තථා තථා උප්පන්නස්ස පසාදස්ස අඤ්ඤථාභාවො පසාදඤ්ඤථත්තං. භූතසඞ්ඝාතස්ස ඝනආදිකස්ස අඤ්ඤථාභාවො භාවඤ්ඤථත්තං. නිරයාදිගතිඅන්තරඋපපත්ති ගතිඅඤ්ඤථත්තං. සභාවධම්මානං කක්ඛළඵුසනාදිලක්ඛණස්ස අඤ්ඤථාභාවො ලක්ඛණඤ්ඤථත්තං. ‘‘ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං පඤ්ඤායතී’’ති එවං වුත්තං අඤ්ඤථත්තං විපරිණාමඤ්ඤථත්තං. ලක්ඛණඤ්ඤථත්තං න ලබ්භති. තෙනාහ ‘‘ලක්ඛණං පන න විගච්ඡතී’’ති, සෙසං ලබ්භතීති. පථවීධාතුයාති සසම්භාරපථවීධාතුයා. ආපොධාතුයාති එත්ථාපි එසෙව නයො. පුරිමභාවොති ඝනකඨිනභාවො. භාවඤ්ඤථත්තං රසඤ්ඤථත්තසභාවො. ගතිඅඤ්ඤථත්තං උග්ගතූපපත්ති. තෙනාහ ‘‘තඤ්හි අරියසාවකස්ස නත්ථී’’ති. පසාදඤ්ඤථත්තම්පි නත්ථියෙව අරියසාවකස්ස.

१०१३. कोणत्याही व्यक्तीमध्ये किंवा कशामध्येही तशा प्रकारे उत्पन्न झालेल्या श्रद्धेचा (प्रसादाचा) बदल म्हणजे ‘प्रसाद-अन्यथात्व’ (श्रद्धेतील बदल). महाभूतांच्या संघाताचा (उदा. कठीणपणा इत्यादींचा) बदल म्हणजे ‘भाव-अन्यथात्व’ (अवस्थेतील बदल). निरय (नरक) इत्यादी गतींच्या दरम्यान होणारी उत्पत्ती म्हणजे ‘गती-अन्यथात्व’ (गतीमधील बदल). स्वभावधर्मांच्या कठीणपणा, स्पर्श इत्यादी लक्षणांचा बदल म्हणजे ‘लक्षण-अन्यथात्व’ (लक्षणातील बदल). ‘स्थित असलेल्याचा बदल दिसून येतो’ अशा प्रकारे सांगितलेला बदल म्हणजे ‘विपरिणाम-अन्यथात्व’ (रूपांतरणातील बदल). लक्षण-अन्यथात्व आढळत नाही. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘लक्षण मात्र नष्ट होत नाही’, उर्वरित आढळते. ‘पथवीधातूचा’ म्हणजे ससंभार पृथ्वीधातूचा. ‘आपोधातूचा’ यामध्ये देखील हाच नियम आहे. ‘पूर्वीचा भाव’ म्हणजे घन आणि कठीण भाव. ‘भाव-अन्यथात्व’ म्हणजे रसाच्या अन्यथात्वाचा स्वभाव. ‘गती-अन्यथात्व’ म्हणजे उच्च योनीत उत्पन्न होणे. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘ते खरोखर आर्यश्रावकाला नसते’. प्रसाद-अन्यथात्व (श्रद्धेतील बदल) देखील आर्यश्रावकाला नसतोच.

රාජකාරාමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

राजकारामवग्गवण्णना समाप्त झाली.

3. සරණානිවග්ගො

३. सरणा निवग्गो

1-2. පඨමමහානාමසුත්තාදිවණ්ණනා

१-२. पठममहानामसुत्तआदिवण्णना

1017-18. සමිද්ධන්ති සම්පුණ්ණං. සුපුප්ඵිතන්ති උපසොභිතතාය සුපුප්ඵිතසදිසත්තා. බ්‍යූහා නාම යෙහි එව පවිසන්ති, තෙහි එව නික්ඛමන්ති. තෙනාහ ‘‘බ්‍යූහා වුච්චන්ති අවිනිබ්බිද්ධරච්ඡායො’’ති. උද්ධතචාරිනාති යට්ඨන්තරා.

१०१७-१८. ‘समिद्धं’ म्हणजे संपूर्ण (समृद्ध). ‘सुपुप्फितं’ म्हणजे सुशोभित असल्यामुळे चांगल्या प्रकारे फुललेल्या फुलांसारखे. ‘ब्यूहा’ (व्यूह) म्हणजे ज्या मार्गाने प्रवेश करतात, त्याच मार्गाने बाहेर पडतात. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘व्यूह म्हणजे न छेदलेले रस्ते (गल्ल्या)’. ‘उद्धतचारिना’ म्हणजे काठ्यांच्या दरम्यान चालणारे.

3. ගොධසක්කසුත්තවණ්ණනා

३. गोधसक्कसुत्तवण्णना

1019. තීහීති රතනත්තයෙ උප්පන්නෙහි තීහි පසාදධම්මෙහි. චතූහීති තෙහි එව සද්ධිං සීලෙන. කොචිදෙවාතිආදි පරිකප්පවසෙන වුත්තං භගවති [Pg.534] අත්තනො සද්ධාය උළාරතමභාවදස්සනත්ථං. තෙනාහ ‘‘භගවතො සබ්බඤ්ඤුතායා’’තිආදි. ධම්මො සමුප්පාදොති විවාදධම්මඋප්පත්තිහෙතු. තදෙව හි සන්ධායාහ ‘‘කිඤ්චිදෙව කාරණ’’න්ති. කාරණන්ති නානාකාරණං. කල්‍යාණකුසලවිමුත්තන්ති අකල්‍යාණං අකුසලං, තදිදං යථාවුත්තඅප්පසාදනෙන අපනීතඅත්ථදස්සනත්ථං. අස්සාති මහානාමසක්කස්ස. අනවජ්ජනදොසො එසොති චතූසු ධම්මෙසු එකෙනපි සමන්නාගතො සොතාපන්නො හොතීති අනුජානිත්වා චතූහිපි සමන්නාගතෙන ආචික්ඛිතබ්බන්ති යාථාවතො අනවජ්ජනදොසොති අත්ථො.

१०१९. "तिही" म्हणजे त्रिरत्नांच्या ठिकाणी उत्पन्न झालेल्या तीन प्रसन्नतेच्या गुणांनी (प्रसादधम्मांनी). "चतूही" म्हणजे त्यांच्याच सोबत शीलाने युक्त होऊन. "कोचिदेव" इत्यादी शब्द भगवंतांच्या ठिकाणी स्वतःच्या श्रद्धेची अत्यंत श्रेष्ठता दर्शवण्यासाठी कल्पनेच्या आधारे म्हटले आहेत. म्हणूनच म्हटले आहे - "भगवंतांच्या सर्वज्ञतेमुळे" इत्यादी. "धम्मो समुप्पादो" म्हणजे वादाच्या धर्माच्या उत्पत्तीचे कारण. त्यालाच उद्देशून म्हटले आहे - "किंचिदेव कारणं" (काहीतरी कारण). "कारण" म्हणजे विविध कारणे. "कल्याणकुसलविमुत्तं" म्हणजे अकल्याण आणि अकुशल; हे वर सांगितलेल्या अप्रसन्नतेच्या दूर करण्याच्या अर्थाला दर्शवण्यासाठी आहे. "अस्स" म्हणजे महानाम शाक्याचा. "अनवज्जनदोषो एसो" म्हणजे चार धर्मांपैकी एकानेही युक्त असलेला मनुष्य सोतापन्न होतो, हे मान्य करून चारी धर्मांनी युक्त असलेल्याने उपदेश केला पाहिजे, हाच याचा खरा निर्दोष अर्थ आहे.

4. පඨමසරණානිසක්කසුත්තවණ්ණනා

४. प्रथम सरणानिसक्कसुत्तवण्णना

1020. පමාණෙනාති එකෙන පමාණෙන, න සබ්බසො. ඔලොකනං ඛමන්තීති දස්සනමග්ගෙන චතුසච්චධම්මා පච්චත්තං පස්සිතබ්බා පටිවිජ්ඣිතබ්බා. පඨමමග්ගක්ඛණෙ හි චතුසච්චධම්මා එකදෙසතොව දිට්ඨා නාම හොන්ති. ‘‘පරිමුච්චතී’’ති පන වත්තුං වට්ටති පටිවිජ්ඣනකිරියාය වත්තමානත්තා. අගන්ත්වා අපායෙසු අනුප්පත්තිරහත්තා. තෙනාහ ‘‘න ගච්ඡතී’’ති, න උප්පජ්ජතීති අත්ථො. මහාසාරරුක්ඛෙ දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘යො කොචි විඤ්ඤුජාතිකො මම චෙ ගොචරං ගච්ඡති, එකස්ස ආගමනං අවඤ්ඣං අමොඝ’’න්ති දස්සෙතුං.

१०२०. "प्रमाणेन" म्हणजे एका प्रमाणाने, पूर्णपणे नाही. "ओलोकनं खमन्ति" म्हणजे दर्शनमार्गाने चार आर्यसत्य स्वतः पाहिले पाहिजेत आणि साक्षात्कृत केले पाहिजेत. कारण पहिल्या मार्गक्षणी चार आर्यसत्य एका अंशानेच पाहिलेले असतात. परंतु साक्षात्काराची क्रिया चालू असल्यामुळे 'परिमुच्चति' (मुक्त होतो) असे म्हणणे योग्य आहे. अपायांमध्ये न जाता, तिथे न पोहोचण्याच्या अभावामुळे. म्हणूनच म्हटले आहे - "न गच्छति" (जात नाही), म्हणजे उत्पन्न होत नाही असा अर्थ आहे. महासार वृक्षाचे उदाहरण देऊन दाखवताना म्हटले आहे - "जो कोणी सुज्ञ मनुष्य माझ्या गोचरात (प्रभावात) येतो, त्याचे येणे निष्फळ किंवा व्यर्थ ठरत नाही" हे दर्शवण्यासाठी.

5. දුතියසරණානිසක්කසුත්තවණ්ණනා

५. द्वितीय सरणानिसक्कसुत्तवण्णना

1021. දුක්ඛෙත්තං නිරොජකං, තාය එව දුක්ඛෙත්තතාය විසමං හොතීති ආහ ‘‘විසමඛෙත්ත’’න්ති. ලොණූපහතන්ති ජාතසභාවෙන ලොණෙන ඌසරෙන උපහතං. ඛණ්ඩානීති ඛණ්ඩිතානි. තෙමෙත්වාති තෙමිතත්තා. වාතාතපහතානීති චිරකාලං වාතෙන චෙව ආතපෙන ච උපහතානි ආබාධිතානි.

१०२१. जे वाईट शेत आणि नापीक आहे, त्या वाईट शेतपणामुळेच ते विषम होते, म्हणून 'विषमखेत्तं' (विषम शेत) असे म्हटले आहे. 'लोणूपहतं' म्हणजे नैसर्गिक खारटपणामुळे किंवा चोपण जमिनीमुळे खराब झालेले. 'खंडानि' म्हणजे तुकडे झालेले. 'तेमेत्वा' म्हणजे ओले केल्यामुळे. 'वातातपहतानि' म्हणजे दीर्घकाळ वारा आणि ऊन यांमुळे बाधित किंवा नष्ट झालेले.

6. පඨමඅනාථපිණ්ඩිකසුත්තවණ්ණනා

६. प्रथम अनाथपिंडिकसुत्तवण्णना

1022. ඨානන්ති ඨානසො. තෙනාහ ‘‘ඛණෙනා’’ති. නිය්‍යානිකන්ති පවත්තං ඤාණපටිරූපකං පකතිපුරිසන්තරජානනාදිමිච්ඡාඤාණං. තං පන අනිය්‍යානිකං ‘‘නිය්‍යානික’’න්ති පච්චවෙක්ඛණවසෙන පවත්තෙය්‍යාති ආහ ‘‘මිච්ඡාපච්චවෙක්ඛණෙනා’’ති. ගුණවියුත්තස්ස අත්තනො සකත්තනි අවට්ඨානසඞ්ඛාතා විමුත්ති මිච්ඡාවිමුත්ති.

१०२२. "ठाणं" म्हणजे योग्य वेळी किंवा स्थानावरून. म्हणूनच म्हटले आहे - "क्षणाने". "निय्यानिकं" (मुक्ती देणारे) म्हणजे प्रवृत्त झालेले ज्ञानाचे आभास असणारे, सामान्य माणसाच्या अंतर्मनाला जाणणारे इत्यादी मिथ्याज्ञान. परंतु ते मुक्ती न देणारे असूनही 'मुक्ती देणारे' अशा स्वरूपात प्रत्यावेक्षणाने (पुनरावलोकनाने) प्रवृत्त व्हावे, म्हणून 'मिच्छापच्चवेक्खणेन' (मिथ्या प्रत्यावेक्षणाने) असे म्हटले आहे. गुणांनी रहित असलेल्या स्वतःच्या आत्म्यामध्ये स्थिर राहणे म्हणजेच 'मिच्छाविमुत्ती' (मिथ्या विमुक्ती) होय.

7. දුතියඅනාථපිණ්ඩිකසුත්තවණ්ණනා

७. द्वितीय अनाथपिंडिकसुत्तवण्णना

1023. යථාකම්මං [Pg.535] සම්පරෙතබ්බතො සම්පරායො, පෙච්චභවො, සම්පරායහෙතුකං සම්පරායිකං, මරණභයං.

१०२३. कर्माच्या अनुसार परलोकात जावे लागत असल्यामुळे त्याला 'संपराय' (परलोक) म्हणतात, म्हणजेच परलोकातील जन्म; परलोकामुळे होणारे ते 'सांपरायिक' म्हणजे मृत्यूचे भय होय.

සරණානිවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

सरणानिवग्गवण्णना समाप्त.

4. පුඤ්ඤාභිසන්දවග්ගො

४. पुञ्ञाभिसन्दवग्गो

1. පඨමපුඤ්ඤාභිසන්දසුත්තවණ්ණනා

१. प्रथमपुञ्ञाभिसन्दसुत्तवण्णना

1027. අවිච්ඡෙදෙන නිච්චප්පවත්තියමානානි පුඤ්ඤානි අභිසන්දනට්ඨෙන ‘‘පුඤ්ඤාභිසන්දා’’ති වුත්තා, තෙන පුඤ්ඤනදියොති අත්ථො වුත්තො. සුඛස්ස ආහරණතො ආනයනතො සුඛස්සාහාරො.

१०२७. अखंडपणे निरंतर प्रवृत्त होणाऱ्या पुण्यांना प्रवाहाच्या अर्थाने 'पुण्याभिसंद' (पुण्याचे प्रवाह) म्हटले आहे, याचा अर्थ 'पुण्याच्या नद्या' असा आहे. सुखाचे वहन किंवा प्राप्ती करून देणारे असल्यामुळे ते 'सुखस्साहारो' (सुखाचे साधन) आहे.

4. පඨමදෙවපදසුත්තවණ්ණනා

४. प्रथमदेवपदसुत्तवण्णना

1030. දෙවානන්ති විසුද්ධිදෙවානං. දෙවපදානීති තෙසං පදානි දෙවපදානි, දෙවොති වා සම්මාසම්බුද්ධො. දෙවස්ස ඤාණෙන අක්කන්තපදානීති පටිවෙධඤාණෙන චෙව දෙසනාඤාණෙන ච අක්කන්තපදානි. දෙවා නාම ජාතිදෙවා. තෙසම්පි දෙවට්ඨෙන දෙවොති දෙවදෙවො, සම්බුද්ධො.

१०३०. 'देवांनां' म्हणजे विशुद्ध देवांचे. 'देवपदानि' म्हणजे त्यांची पदे ती देवपदे, किंवा 'देव' म्हणजे सम्यक्संबुद्ध होय. देवाच्या ज्ञानाने आक्रमिलेली पदे म्हणजे प्रतिवेधज्ञान (साक्षात्कार ज्ञान) आणि देशनाज्ञान (उपदेश ज्ञान) या दोन्ही ज्ञानांनी आक्रमिलेली पदे होत. 'देवा' म्हणजे जन्माने देव असलेले. त्यांच्यासाठीही देवत्वामुळे जे देव आहेत ते 'देवदेव' म्हणजेच सम्यक्संबुद्ध होत.

8. වස්සසුත්තවණ්ණනා

८. वस्ससुत्तवण्णना

1034. පාරං වුච්චති නිබ්බානං සංසාරමහොඝස්ස පරතීරභාවතො. තෙනාහ – ‘‘තිණ්ණො පාරඞ්ගතො, ථලෙ තිට්ඨති බ්‍රාහ්මණො (සං. නි. 4.238; ඉතිවු. 69; පු. ප. 188), යෙ ජනා පාරගාමිනො’’ති (ධ. ප. 85) ච. අථ වා පාති රක්ඛතීති පාරං, නිබ්බානං. යො පටිවිජ්ඣති, තං වට්ටදුක්ඛතො පාති රක්ඛති, අච්චන්තහිතෙන ච විමුත්තිසුඛෙන ච රමෙති, තස්මා පාරන්ති වුච්චති. ගච්ඡමානා එවාති පාරං නිබ්බානං ගච්ඡමානා එව. තෙ ධම්මා ආසවානං ඛයාය සංවත්තන්ති සච්ඡිකිරියාපහානපටිවෙධානං සමකාලත්තා.

१०३४. संसाररूपी महापुराचे पलीकडचे तीर असल्यामुळे निर्वाणाला 'पार' (पलीकडचा काठ) म्हटले जाते. म्हणूनच म्हटले आहे - "पार गेलेला, पार पावलेला ब्राह्मण थलावर (कोरड्या जमिनीवर) उभा राहतो" आणि "जे लोक पार जाणारे आहेत" इत्यादी. किंवा 'पाति रक्खति' (रक्षण करतो) म्हणून ते 'पार' म्हणजे निर्वाण होय. जो त्याचा साक्षात्कार करतो, त्याचे ते संसारदुःखापासून रक्षण करते आणि अत्यंत हितकारक व विमुक्तीच्या सुखाने आनंदित करते, म्हणून त्याला 'पार' म्हटले जाते. 'गच्छमाना एव' म्हणजे पार निर्वाणाकडे जात असतानाच. ते धर्म आसवांच्या क्षयासाठी कारणीभूत ठरतात, कारण साक्षात्कार, प्रहाण (त्याग) आणि प्रतिवेध (साक्षात्कार) हे एकाच वेळी घडतात.

10. නන්දියසක්කසුත්තවණ්ණනා

१०. नन्दियसक्कसुत्तवण्णना

1036. පවිවෙකත්ථායාති [Pg.536] පවිවෙකසුඛත්ථාය. පටිසල්ලානත්ථායාති බහිද්ධා නානාරම්මණතො චිත්තං පටිනිවත්තෙත්වා කම්මට්ඨානෙ සම්මදෙව ලීනත්ථාය.

१०३६. 'पविवेकट्ठाय' म्हणजे प्रविषेक (एकांत) सुखासाठी. 'पटिसल्लानट्ठाय' म्हणजे बाहेरील विविध आलंबनांपासून चित्त परतवून कर्मस्थानामध्ये चांगल्या प्रकारे एकाग्र करण्यासाठी.

පුඤ්ඤාභිසන්දවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

पुञ्ञाभिसन्दवग्गवण्णना समाप्त.

5. සගාථකපුඤ්ඤාභිසන්දවග්ගො

५. सगाथकपुञ्ञाभिसन्दवग्गो

1. පඨමඅභිසන්දසුත්තවණ්ණනා

१. पठमअभिसन्दसुत्तवण्णना

1037. සඞ්ඛ්‍යා අත්ථි හෙට්ඨා මහාපථවියා, උපරි ආකාසෙන, පරිතො චක්කවාළපබ්බතෙන, මජ්ඣෙ තත්ථ තත්ථ ඨිතෙහි දීපපබ්බතපරියන්තෙහි පරිච්ඡින්නත්තා. ජානන්තෙන යොජනතො සඞ්ඛාතුං සක්කාති අධිප්පායො. මහාසරීරමච්ඡ-කුම්භීල-යක්ඛ-රක්ඛස-මහානාගදානවාදීනං සවිඤ්ඤාණකානං, බළවාමුඛපාතාලාදීනං අවිඤ්ඤාණකානං භෙරවාරම්මණානං වසෙන බහුභෙරවං.

१०३७. खाली महापृथ्वीने, वर आकाशाने, चहूबाजूंनी चक्रवाळ पर्वताने आणि मध्ये तिथे तिथे असलेल्या द्वीप व पर्वतांच्या सीमांनी मर्यादित असल्यामुळे संख्या (मोजमाप) आहे. जाणणाऱ्या व्यक्तीला योजनेच्या हिशोबाने मोजणे शक्य आहे, असा अभिप्राय आहे. महाकाय मासे, मगरी, यक्ष, राक्षस, महानाग, दानव इत्यादी सचेतन (सविज्ञाणक) प्राण्यांमुळे आणि वडवानल, पाताळ इत्यादी अचेतन (अविज्ञाणक) भयानक आलंबनांमुळे ते अत्यंत भयानक (बहुभेरव) आहे.

2. දුතියඅභිසන්දසුත්තවණ්ණනා

२. दुतियअभिसन्दसुत्तवण्णना

1038. සම්භෙදෙති සම්භෙදං සමොධානං ගතට්ඨානෙ. යත්ථිමා මහානදියො සංසන්දන්ති සමෙන්තීති පරිකප්පවචනමෙතං. තාදිසාසු හි මහානදීසු කාචි පුරත්ථිමසමුද්දං පවිට්ඨා, කාචි පච්ඡිමං.

१०३८. 'संभेदे' म्हणजे जेथे नद्या एकत्र मिळतात त्या संगमाच्या ठिकाणी. "जिथे या महानद्या एकत्र मिळतात आणि एकत्र वाहतात" हे कल्पनेने केलेले विधान आहे. कारण अशा महानद्यांपैकी काही पूर्व समुद्राला मिळतात, तर काही पश्चिम समुद्राला मिळतात.

3. තතියඅභිසන්දසුත්තවණ්ණනා

३. ततियअभिसन्दसुत्तवण्णना

1039. ‘‘කුසලෙ පතිට්ඨිතො’’ති එත්ථ යං අච්චන්තිකං කුසලෙ පතිට්ඨානං. තං දස්සෙන්තො ‘‘මග්ගකුසලෙ පතිට්ඨිතො’’ති ආහ, හෙට්ඨිමමග්ගකුසලෙති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘භාවෙති මග්ග’’න්ති. අරියඵලංයෙව ධම්මසාරො. කිලෙසා ඛීයන්ති එත්ථාති කිලෙසක්ඛයො, නිබ්බානං, තස්මිං කිලෙසක්ඛයෙ රතො.

१०३९. "कुसले पतिट्ठितो" (कुशलात प्रतिष्ठित) यामध्ये जे अत्यंतिक कुशलात प्रतिष्ठित असणे आहे, ते दर्शवण्यासाठी "मग्गकुसले पतिट्ठितो" (मार्गकुशलात प्रतिष्ठित) असे म्हटले आहे, खालच्या मार्गकुशलात असा अभिप्राय आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - "भावेति मग्गं" (मार्गाची भावना करतो). आर्यफल हेच 'धम्मसार' (धर्माचा सार) आहे. ज्यामध्ये क्लेश नष्ट होतात तो 'किलेसक्खयो' (क्लेशक्षय) म्हणजे निर्वाण होय, त्या क्लेशक्षयामध्ये रममाण असणारा.

4. පඨමමහද්ධනසුත්තවණ්ණනා

४. पठममहद्धनसुत्तवण्णना

1040. අරියානං [Pg.537] බුද්ධානං ධනන්තිපි අරියධනං, නිබ්බානන්ති කෙචි. අනයතොපි විසුද්ධට්ඨෙන අරියඤ්ච තං ධනඤ්ච ධනායිතට්ඨෙනාති අරියධනං, තෙන අරියධනෙන. තෙනෙව භොගෙනාති අරියධනභොගෙන.

१०४०. आर्य बुद्धांचे धन असल्यामुळे त्याला 'आर्यधन' म्हणतात, काही जण याला निर्वाण म्हणतात. योग्य मार्गाने मिळवलेले आणि शुद्ध असल्यामुळे जे 'आर्य' आहे आणि धन म्हणून साठवले जात असल्यामुळे जे 'धन' आहे, ते 'आर्यधन' होय, त्या आर्यधनाने. 'तेनेव भोगेन' म्हणजे त्याच आर्यधनाच्या भोगाने.

සගාථකපුඤ්ඤාභිසන්දවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

सगाथकपुञ्ञाभिसन्दवग्गवण्णना समाप्त.

6. සප්පඤ්ඤවග්ගො

६. सप्पञ्ञवग्गो

2. වස්සංවුත්ථසුත්තවණ්ණනා

२. वस्संवुत्थसुत्तवण्णना

1048. සමොධානෙත්වාති යෙහි ඉන්ද්‍රියාදීහි භාවියමානෙහි සොතාපත්තිමග්ගො අනුප්පත්තො, තානෙව. ධම්මසමානතාය චෙතං වුත්තං. අඤ්ඤානෙව හි අත්ථතො තං තං මග්ගං සාධකානි ඉන්ද්‍රියාදීනි. තන්ති පවෙණී කථිතාති යං කඤ්චි විනෙය්‍යපුග්ගලං අනපෙක්ඛිත්වා කෙවලං තන්තිවසෙන ඨිති කථිතා.

१०४८. 'समोधानेत्वा' (एकत्र करून) म्हणजे ज्या इंद्रियादींच्या भावनेने (विकासाने) स्रोतापत्ति-मार्ग प्राप्त होतो, तेच. धर्माच्या समानतेमुळे हे म्हटले आहे. कारण अर्थाच्या दृष्टीने त्या त्या मार्गाचे साधन असणारी इंद्रिये इत्यादी भिन्नच आहेत. 'तन्ति' म्हणजे परंपरा म्हटली आहे, कारण कोणत्याही विनेय पुद्गलाची (शिष्याची) अपेक्षा न करता केवळ परंपरेच्या (तन्ति) आधारे स्थिती सांगितली आहे.

3. ධම්මදින්නසුත්තවණ්ණනා

३. धम्मदिन्नसुत्तवण्णना

1049. සත්තසු ජනෙසූති සත්තසු කිත්තියමානෙසු උපාසකජනෙසු. ගම්භීරාතිආදීසු ධම්මගම්භීරාති පාළිගතියා ගම්භීරා, තථා ච සල්ලසුත්තං හෙට්ඨා පකාසිතමෙව. ‘‘චෙතනාහං, භික්ඛවෙ, කම්මං වදාමී’’තිආදිනා (අ. නි. 6.63; කථා. 539) ආගතං චෙතනාසුත්තං. තත්ථ ‘‘චෙතනාසහජාතං නානාක්ඛණික’’න්තිආදිනා පට්ඨානෙ ආගතනයෙන, සුත්තෙසු (අ. නි. 3.101) ච ‘‘දිට්ඨධම්මවෙදනීය’’න්තිආදිනා ආගතනයෙන ගම්භීරභාවො වෙදිතබ්බො, නිබ්බානස්ස චෙව අරියමග්ගස්ස ච පකාසනතො අසඞ්ඛතසංයුත්තස්ස ලොකුත්තරත්ථදීපකතා. ‘‘අතීතංපාහං රූපෙන ඛජ්ජිං, එතරහි ඛජ්ජාමී’’තිආදිනා පඤ්චන්නං ඛන්ධානං ඛාදකභාවස්ස, පුග්ගලස්ස ඛාදිතබ්බතාය විභාවනෙන ඛජ්ජනීයපරියායෙ (සං. නි. 3.79) විසෙසතො නිස්සත්තනිජ්ජීවතා දීපිතාති වුත්තං ‘‘සත්තසුඤ්ඤතාදීපකා ඛජ්ජනිකසුත්තන්තාදයො’’ති. උපසම්පජ්ජ විහරිස්සාමාති යෙ තෙසු සුත්තෙසු වුත්තපටිපදං සම්මදෙව පරිපූරෙන්ති, තෙ තෙසු උපසම්පජ්ජ විහරන්ති නාම[Pg.538]. එත්ථාති ‘‘න ඛො නෙත’’න්ති එත්ථ න-කාරො ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤ’’න්ති එත්ථ ම-කාරො විය බ්‍යඤ්ජනසන්ධිමත්තමෙව, නාස්ස කොචි අත්ථො.

१०४९. 'सात जणांमध्ये' म्हणजे कीर्ती मिळालेल्या सात उपासकांमध्ये. 'गंभीर' इत्यादींमध्ये 'धम्मगंभीर' म्हणजे पाळीच्या (पाठाच्या) प्रवाहाने गंभीर, आणि तसेच 'सल्लसुत्त' खाली स्पष्ट केलेच आहे. "भिक्खूहो, मी चेतनेलाच कर्म म्हणतो" इत्यादी सूत्रांत आलेले 'चेतनासुत्त'. तेथे "चेतनासहजात नानाक्षणिक" इत्यादी पठ्ठान (प्रस्थान) ग्रंथात आलेल्या पद्धतीने, आणि सूत्रांमध्ये "दिट्ठधम्मवेदनीय" (याच जन्मात वेदन होणारे) इत्यादी आलेल्या पद्धतीने गंभीर भाव समजून घ्यावा. निर्वाण आणि आर्यमार्गाच्या प्रकाशनामुळे असंखतसंयुत्ताची लोकोत्तर अर्थाची प्रकाशकता आहे. "मी भूतकाळातही रूपाने खाल्ला गेलो, आताही खाल्ला जात आहे" इत्यादीने पाच स्कंधांच्या खादकभावाचे (खाण्याच्या स्वभावाचे) आणि पुद्गलाच्या खाल्ले जाण्याच्या स्थितीचे स्पष्टीकरण करून 'खज्जनीयपरियाय' मध्ये विशेषतः निःसत्त्व-निर्जीवता (जीव नसणे) दर्शविली आहे, म्हणून "सत्त्वशून्यता दर्शवणारे खज्जनिक सुत्तांत इत्यादी" असे म्हटले आहे. 'उपसंपज्ज विहरिस्साम' (प्राप्त करून विहरू) म्हणजे जे त्या सूत्रांमध्ये सांगितलेली प्रतिपदा (साधना मार्ग) चांगल्या प्रकारे परिपूर्ण करतात, ते त्यामध्ये उपसंपन्न होऊन विहरतात असे म्हटले जाते. 'येथे' म्हणजे "न खो नेतं" यामध्ये 'न'-कार हा "अञ्ञमञ्ञं" मधील 'म'-काराप्रमाणे केवळ व्यंजनसंधीच आहे, त्याचा कोणताही वेगळा अर्थ नाही.

4. ගිලානසුත්තවණ්ණනා

४. गिलाणसुत्तवण्णना

1050. න ඛො පනෙතන්ති න ඛො එතං, නොති ච අම්හෙහීති අත්ථොති ආහ ‘‘න ඛො අම්හෙහී’’තිආදි. අස්සසන්තීති අස්සාසනීයාති ආහ ‘‘අස්සාසකරෙහී’’ති. මරිස්සතීති මාරිසො, එකන්තභාවිමරණො, සො පන මරණාධීනවුත්තිකොති වුත්තං ‘‘මරණපටිබද්ධො’’ති. අධිමුච්චෙහීති අධිමුත්තිං උප්පාදෙහි. තං පන තථා චිත්තස්ස පණිධානං ඨපනන්ති ආහ ‘‘ඨපෙහී’’ති. ආගමනීයගුණෙසූති පුබ්බභාගගුණෙසු. පමාණං නාම නත්ථි අනන්තාපරිමාණත්තා. නානාකරණං නත්ථි විමුත්තියා නින්නානත්තා.

१०५०. 'न खो पनेतं' म्हणजे 'न खो एतं' (हे नक्कीच नाही), आणि 'नो' म्हणजे 'आमच्याकडून' असा अर्थ असल्याने "न खो अम्हेहि" (आमच्याकडून नक्कीच नाही) इत्यादी म्हटले आहे. 'अस्ससन्ति' म्हणजे आश्वासनीय, म्हणून "आश्वासक करणाऱ्यांनी" असे म्हटले आहे. 'मरिस्सति' म्हणजे मरणारा (ज्याचे मरण निश्चित आहे), तो मरणाच्या अधीन राहणारा असल्याने "मरणप्रतिबद्ध" असे म्हटले आहे. 'अधिमुच्चेहि' म्हणजे अधिमुक्ती (दृढ श्रद्धा/निश्चय) उत्पन्न कर. आणि ते चित्ताचे तशा प्रकारे प्रणिधान (एकाग्रता) स्थापित करणे असल्याने "ठेव (स्थापित कर)" असे म्हटले आहे. 'आगमनीयगुणांमध्ये' म्हणजे पूर्वभागातील गुणांमध्ये. अनंत आणि अपरिमित असल्यामुळे प्रमाण (मर्यादा) नाही. विमुक्तीमध्ये कोणताही भेद नसल्यामुळे नानाकरण (भिन्नता) नाही.

9. පඤ්ඤාපටිලාභසුත්තවණ්ණනා

९. पञ्ञापटिलाभसुत्तवण्णना

1055. පඤ්ඤාපටිලාභායාති මග්ගඵලපඤ්ඤාය පටිලාභත්ථං. තෙනාහ ‘‘සත්ත සෙක්ඛා’’තිආදි.

१०५५. 'पञ्ञापटिलाभाय' म्हणजे मार्ग आणि फल यांच्या प्रज्ञेच्या प्राप्तीसाठी. म्हणूनच "सात शैक्ष (सेक्ख)" इत्यादी म्हटले आहे.

සප්පඤ්ඤවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

सप्पञ्ञवग्गवण्णना समाप्त झाली.

7. මහාපඤ්ඤවග්ගො

७. महापञ्ञवग्गो

1. මහාපඤ්ඤසුත්තවණ්ණනා

१. महापञ्ञसुत्तवण्णना

1058. මහන්තෙ අත්ථෙ පරිග්ගණ්හාතීති සච්චපටිච්චසමුප්පාදාදිකෙ මහාවිත්ථාරෙ අත්ථෙ පරිච්ඡිජ්ජ අසෙසෙත්වා මුට්ඨිගතෙ විය කත්වා ගණ්හාති. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව.

१०५८. 'महान अर्थांचे ग्रहण करतो' म्हणजे सत्य, प्रतीत्यसमुत्पाद इत्यादी महान विस्तृत अर्थांना मर्यादित करून, काहीही शिल्लक न ठेवता, जणू काही मुठीत घेतल्यासारखे करून ग्रहण करतो. उर्वरित भाग खाली सांगितलेल्या पद्धतीनेच आहे.

මහාපඤ්ඤවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

महापञ्ञवग्गवण्णना समाप्त झाली.

සොතාපත්තිසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

सोतापत्तिसंयुत्तवण्णना समाप्त झाली.

12. සච්චසංයුත්තං

१२. सच्चसंयुत्तं

1. සමාධිවග්ගො

१. समाधिवग्गो

1. සමාධිසුත්තවණ්ණනා

१. समाधिसुत्तवण्णना

1071. චිත්තෙකග්ගතායාති [Pg.539] නිස්සක්කවචනං ‘‘පරිහායන්තී’’ති පදං අපෙක්ඛිත්වා. යථාභූතාදිවසෙනාති යථාගතාදිවසෙන. යථාභූතං නාම ඉමස්මිං සුත්තෙ ‘‘සමාහිතො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු යථාභූතං පජානාතී’’තිආදි. ආදි-සද්දෙන ‘‘තථා යස්මා’’තිආදිසඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. තථා හි යථාභූතවසෙන කාරණච්ඡෙදො කතො ‘‘තථා යස්මා’’තිආදිවචනෙහි. වණ්ණාති අක්ඛරා, ‘‘ගුණා’’ති කෙචි. පදබ්‍යඤ්ජනානීති නාමාදිපදානි චෙව තංසමුදායභූතබ්‍යඤ්ජනානි ච.

१०७१. 'चित्तेकग्गताय' (चित्ताच्या एकाग्रतेने) हे अपादान विभक्तीचे रूप 'परिहायन्ति' (ऱ्हास पावतात) या पदाची अपेक्षा ठेवून आहे. 'यथाभूत' इत्यादींच्या वशने म्हणजे यथागत इत्यादींच्या वशने. या सूत्रात 'यथाभूत' म्हणजे "भिक्खूहो, समाहित (एकाग्रचित्त) झालेला भिक्खू यथाभूत (जसे आहे तसे) जाणतो" इत्यादी. 'आदि' शब्दाने "तथा यस्मा" इत्यादींचा संग्रह समजून घ्यावा. कारण यथाभूत भावाच्या वशने "तथा यस्मा" इत्यादी वचनांद्वारे कारणाचा छेद केला आहे. 'वण्णा' म्हणजे अक्षरे, काही जण 'गुण' असे म्हणतात. 'पदव्यंजने' म्हणजे नामादी पदे आणि त्यांचा समूह असणारी व्यंजने.

3. පඨමකුලපුත්තසුත්තාදිවණ්ණනා

३. पठमकुलपुत्तसुत्तादिवण्णना

1073-75. සාසනාවචරා අධිප්පෙතා බාහිරකානං සච්චාභිසමයස්ස අභාවතො. තථාති ඉමිනා චතුත්ථපඤ්චමෙසු අත්ථවිසෙසාභාවං දස්සෙති. යදි එවං කස්මා විසුං විසුං දෙසනාති ආහ ‘‘තෙන තෙන අභිලාපෙනා’’තිආදි.

१०७३-७५. शासनात (बुद्ध शासनात) आचरण करणारे अभिप्रेत आहेत, कारण बाहेरील लोकांमध्ये सत्याचा अभिसमय (साक्षात्कार) नसतो. 'तथा' याने चौथ्या आणि पाचव्या सूत्रात अर्थाचा विशेष भेद नसल्याचे दर्शविले आहे. जर असे आहे, तर मग वेगवेगळी देशना का केली? म्हणून "त्या त्या अभिलापाने (कथनाने)" इत्यादी म्हटले आहे.

10. තිරච්ඡානකථාසුත්තවණ්ණනා

१०. तिरच्छानकथासुत्तवण्णना

1080. දුග්ගතිතො සංසාරතො ච නිය්‍යාති එතෙනාති නිය්‍යානං, සග්ගමග්ගො මොක්ඛමග්ගො ච. තස්මිං නිය්‍යානෙ නියුත්තා, තං එත්ථ අත්ථීති නිය්‍යානිකා. වචීදුච්චරිතසංකිලෙසතො වා නිය්‍යාතීති ඊ-කාරස්ස රස්සත්තං ය-කාරස්ස ක-කාරං කත්වා නිය්‍යානිකා. චෙතනාය සද්ධිං සම්ඵප්පලාපා වෙරමණි. තප්පටිපක්ඛතො අනිය්‍යානිකා, තස්ස භාවො අනිය්‍යානිකත්තං. තිරච්ඡානභූතන්ති තිරොකරණභූතං. කම්මට්ඨානභාවෙති අනිච්චතාපටිසංයුත්තචතුසච්චකම්මට්ඨානභාවෙ. සාත්ථකන්ති දානසීලාදිනිස්සිතත්තා හිතපටිසංයුත්තං.

१०८०. ज्याद्वारे दुर्गती आणि संसारातून बाहेर पडले जाते ते 'निय्यान' (निर्याण), म्हणजेच स्वर्गमार्ग आणि मोक्षमार्ग. त्या निर्याणात नियुक्त असलेली, किंवा जे येथे आहे ती 'निय्यानिका' (निर्याणिक). किंवा जी वाणीच्या दुश्चरित्राच्या संक्लेशातून बाहेर पडते, येथे 'ई'-काराचा र्‍हस्व करून आणि 'य'-काराचा 'क'-कार करून 'निय्यानिका' हा शब्द बनला आहे. चेतनेसोबत संफप्पलापापासून (व्यर्थ बडबडीपासून) विरती. त्याच्या विरुद्ध असणारी 'अनिय्यानिका' (अ-निर्याणिक), आणि त्याचा भाव म्हणजे 'अनिय्यानिकत्तं' (अ-निर्याणिकता). 'तिरच्छानभूतं' म्हणजे आवरणभूत (आडवे आलेले). 'कम्मट्ठानभावे' (कर्मस्थान भावात) म्हणजे अनित्यतेशी संबंधित चार आर्य सत्यांच्या कर्मस्थान भावात. 'सात्थकं' (सार्थक) म्हणजे दान, शील इत्यादींवर आश्रित असल्यामुळे हिताशी संबंधित.

විසිඛාති ඝරසන්නිවෙසො. විසිඛාගහණෙන ච ගාමාදිගහණෙ විය තන්නිවාසිනො විසෙසතො ගහිතා ‘‘ආගතො ගාමො’’තිආදීසු විය[Pg.540]. තෙනාහ ‘‘සූරා සමත්ථා’’ති. කුම්භට්ඨානාපදෙසෙන කුම්භදාසියො වුත්තාති ආහ – ‘‘කුම්භදාසිකථා’’ති. අයාථාවතො උප්පත්තිට්ඨිතිසංහාරාදිවසෙන ලොකො අක්ඛායති එතෙනාති ලොකක්ඛායිකා. ඉති ඉමිනා පකාරෙන භවො, ඉමිනා අභවොති එවං පවත්තාය ඉතිභවාභවකථාය සද්ධිං.

'विसिखा' म्हणजे घरांची रचना (गल्ली). आणि 'विसिखा' (गल्ली) या शब्दाच्या ग्रहणाने, जसे गाव इत्यादींच्या ग्रहणाने तेथील रहिवासी विशेषतः घेतले जातात, जसे की "गाव आला" इत्यादींमध्ये. म्हणूनच "शूर आणि समर्थ" असे म्हटले आहे. पाण्याच्या घागरी ठेवण्याच्या जागेच्या निमित्ताने कुंभदासी (पाणी भरणार्‍या दासी) म्हटल्या आहेत, म्हणून "कुंभदासीकथा" असे म्हटले आहे. ज्याद्वारे जगाची उत्पत्ती, स्थिती आणि संहार इत्यादी अवास्तव (अयथार्थ) रूपाने सांगितले जातात, ती 'लोकाक्खायिका' (लोकाख्यायिका). "या प्रकारे भव (अस्तित्व) होतो, या प्रकारे अभव (अनस्तित्व) होतो" अशा प्रकारे चालणाऱ्या 'इतिभवाभवकथा' (भव-अभव कथा) याच्यासह.

සමාධිවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

समाधिवग्गवण्णना समाप्त झाली.

2. ධම්මචක්කප්පවත්තනවග්ගො

२. धम्मचक्कप्पवत्tenavaggo

1. ධම්මචක්කප්පවත්තනසුත්තවණ්ණනා

१. धम्मचक्कप्पवत्तनसुत्तवण्णना

1081. ‘‘ඉසීනං පතනුප්පතනවසෙන ඔසීදනඋප්පතනට්ඨානවසෙන එවං ‘ඉසිපතන’න්ති ‘ලද්ධනාමෙ’ති සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විවරිතුං ‘එත්ථ හී’’’තිආදි වුත්තං.

१०८१. "ऋषींच्या उतरण्याच्या आणि उडण्याच्या वशने, म्हणजेच खाली येण्याच्या आणि वर जाण्याच्या स्थानाच्या वशने या प्रकारे 'इसिपतन' (ऋषिपतन) असे नाव मिळाले" हा संक्षेपाने सांगितलेला अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी "येथेच" इत्यादी म्हटले आहे.

ආමන්තෙසීති එත්ථ යස්මා ධම්මචක්කප්පවත්තනත්ථං අයං ආමන්තනා, තස්මා සමුදාගමතො පට්ඨාය සත්ථු පුබ්බචරිතං සඞ්ඛෙපෙනෙව පකාසෙතුං වට්ටතීති ‘‘දීපඞ්කරපාදමූලෙ කතාභිනීහාරතො පට්ඨායා’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ මාරබලං භින්දිත්වාති මාරඤ්ච මාරබලඤ්ච භඤ්ජිත්වා. අථ වා මාරස්ස අබ්භන්තරං බාහිරඤ්චාති දුවිධං බලං භඤ්ජිත්වා. ‘‘ද්වෙමෙ, භික්ඛවෙ, අන්තා’’ති එත්ථ අන්ත-සද්දො ‘‘පුබ්බන්තෙ ඤාණං අපරන්තෙ ඤාණ’’න්තිආදීසු (ධ. ස. 1063) විය භාගපරියායොති ආහ ‘‘ද්වෙ ඉමෙ, භික්ඛවෙ, කොට්ඨාසා’’ති. සහ සමුදාහාරෙනාති උච්චාරණසමකාලං. පත්ථරිත්වා අට්ඨාසි බුද්ධානුභාවෙන. බ්‍රහ්මානො සමාගච්ඡිංසු පරිපක්කකුසලමූලා සච්චාභිසම්බොධාය කතාධිකාරා.

'आमंतेसी' (आमंत्रित केले) येथे ज्याअर्थी धम्मचक्रप्रवर्तनासाठी हे आमंत्रण आहे, त्याअर्थी सुरुवातीपासून शास्त्यांचे (बुद्धांचे) पूर्वचरित्र संक्षेपाने प्रकाशित करणे योग्य आहे, म्हणून "दीपंकर बुद्धांच्या चरणांशी केलेल्या संकल्पापासून" इत्यादी आरंभ केला आहे. तेथे 'मारबलं भिन्दित्वा' म्हणजे मार आणि माराचे बल नष्ट करून. अथवा माराचे आंतरिक आणि बाह्य असे दोन्ही प्रकारचे बल नष्ट करून. "द्वेमे, भिक्खवे, अन्ता" (हे भिक्खूहो, हे दोन अंत आहेत) येथे 'अंत' हा शब्द "पुब्बन्ते जाणं अपरान्ते जाणं" (पूर्वांताचे ज्ञान, अपरांताचे ज्ञान) इत्यादींप्रमाणे भागाचा पर्याय आहे, म्हणून "द्वे इमे, भिक्खवे, कोट्ठासा" (हे भिक्खूहो, हे दोन भाग आहेत) असे म्हटले आहे. 'सह समुदाहारेन' म्हणजे उच्चारणाच्या समकाळात. बुद्धांच्या प्रभावाने (बुद्धानुभावाने) पसरून राहिले. परिपक्व कुशलमूल असलेले आणि सत्य साक्षात्कारासाठी अधिकार प्राप्त केलेले ब्रह्मदेव एकत्र आले.

ගිහිසඤ්ඤොජනන්ති ගිහිබන්ධනං. ඡින්දිත්වාති හරිත්වා. න වළඤ්ජෙතබ්බාති නානුයුඤ්ජෙතබ්බා. කිලෙසකාමසුඛස්සාති කිලෙසකාමයුත්තස්ස සුඛස්ස. අනුයොගොති අනුභවො. ගාමවාසීහි සෙවිතබ්බත්තා ගාමවාසීනං සන්තකො. අත්තනොති අත්තභාවස්ස. ආහිතො අහංමානො එත්ථාති අත්තා, අත්තභාවො. දුක්ඛකරණන්ති දුක්ඛුප්පාදනං. අත්තමාරණෙහීති [Pg.541] අත්තබාධනෙහි. උපසමායාති කිලෙසවූපසමො අධිප්පෙතො, තදත්ථසම්පදානවචනන්ති ආහ ‘‘කිලෙසූපසමත්ථායා’’ති. එස නයො සෙසෙසුපි.

'गिहिसञ्ञोजनं' (गृहस्थ-संयोजन) म्हणजे गृहस्थाचे बंधन. 'छिन्दित्वा' (तोडून) म्हणजे दूर करून. 'न वळञ्जेतब्बा' म्हणजे सेवन करू नये (अनुसरण करू नये). 'किलेसकामसुखस्स' म्हणजे क्लेशयुक्त कामसुखाचा. 'अनुयोगो' म्हणजे अनुभव. ग्रामवासीयांद्वारे सेवन केले जात असल्यामुळे ग्रामवासीयांचे असणारे. 'अत्तनो' म्हणजे आत्मभावाचे (स्वतःचे). ज्यामध्ये 'मी' असा अहंकार प्रस्थापित होतो तो 'अत्ता' (आत्मभाव). 'दुक्खकरणं' म्हणजे दुःख उत्पन्न करणे. 'अत्तमरणेहि' म्हणजे स्वतःला पीडा देण्याद्वारे. 'उपसमाय' (उपशमासाठी) येथे क्लेशांचा उपशम अभिप्रेत आहे, त्या अर्थाचे प्रतिपादन करण्यासाठी "किलेसुपसमत्थाय" (क्लेशांच्या उपशमासाठी) असे म्हटले आहे. हाच नियम उर्वरित शब्दांनाही लागू होतो.

සච්චඤාණාදිවසෙන තයො පරිවට්ටා එතස්සාති තිපරිවට්ටං, ඤාණදස්සනං. තෙනාහ ‘‘සච්චඤාණා’’තිආදි. යථාභූතං ඤාණන්ති පටිවෙධඤාණං ආහ. තෙසුයෙව සච්චෙසු. ඤාණෙන කත්තබ්බස්ස ච පරිඤ්ඤාපටිවෙධාදිකිච්චස්ස ච ජානනඤාණං, ‘‘තඤ්ච ඛො පටිවෙධතො පගෙවා’’ති කෙචි. පච්ඡාති අපරෙ. තථා කතඤාණං. ද්වාදසාකාරන්ති ද්වාදසවිධආකාරභෙදං. අඤ්ඤත්ථාති අඤ්ඤෙසු සුත්තෙසු.

सत्यज्ञान इत्यादींच्या रूपाने ज्याचे तीन फेरे (परिवर्त) आहेत ते 'तिपरिवट्टं' (त्रिपरिवर्त), ज्ञानदर्शन होय. म्हणूनच "सच्चञाण" (सत्यज्ञान) इत्यादी म्हटले आहे. 'यथाभूतं जाणं' (यथाभूत ज्ञान) म्हणजे प्रतिवेधज्ञान (साक्षात्कार ज्ञान) असे म्हटले आहे. त्याच सत्यांमध्ये. ज्ञानाने करावयाच्या परिज्ञा आणि प्रतिवेध इत्यादी कार्यांचे जे जाणणे आहे ते ज्ञान, "आणि ते प्रतिवेधाच्या आधीच होते" असे काही जण म्हणतात. "नंतर होते" असे इतर म्हणतात. तसेच 'कतञाणं' (कृतज्ञान). 'द्वादसाकारं' म्हणजे बारा प्रकारच्या आकारांचे भेद असलेले. 'अञ्ञत्थ' म्हणजे इतर सुत्तांमध्ये.

පටිවෙධඤාණම්පි දෙසනාඤාණම්පි ධම්මචක්කන්ති ඉදං තත්ථ ඤාණකිච්චං පධානන්ති කත්වා වුත්තං. සද්ධින්ද්‍රියාදිධම්මසමුදායො පන පවත්තනට්ඨෙන චක්කන්ති ධම්මචක්කං. අථ වා චක්කන්ති ආණා, ධම්මතො අනපෙතත්තා ධම්මඤ්ච තං චක්කඤ්ච, ධම්මෙන ඤායෙන චක්කන්තිපි ධම්මචක්කං. යථාහ ‘‘ධම්මඤ්ච පවත්තෙති චක්කඤ්චාති ධම්මචක්කං, චක්කඤ්ච පවත්තෙති ධම්මඤ්චාති ධම්මචක්කං, ධම්මෙන පවත්තතීති ධම්මචක්කං, ධම්මචරියාය පවත්තතීති ධම්මචක්ක’’න්තිආදි (පටි. ම. 2.40-41). උභයම්පීති පටිවෙධඤාණං දෙසනාඤාණන්ති උභයම්පි. එතන්ති තදුභයං. ඉමාය දෙසනායාති ඉමිනා සුත්තෙන පකාසෙන්තෙන භගවතා යථාවුත්තඤාණද්වයසඞ්ඛාතං ධම්මචක්කං පවත්තිතං නාම පවත්තනකිච්චස්ස අනිට්ඨිතත්තා. පතිට්ඨිතෙති අඤ්ඤාසි කොණ්ඩඤ්ඤත්ථෙරෙන සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨිතෙ. පවත්තිතං නාම කස්සපසම්මාසම්බුද්ධස්ස සාසනන්තරධානතො පට්ඨාය යාව බුද්ධුප්පාදො, එත්තකං කාලං අප්පවත්තපුබ්බස්ස පවත්තිතත්තා, උපරිමග්ගාධිගමො පනස්ස අත්ථඞ්ගතො එවාති.

प्रतिवेधज्ञान आणि देशनाज्ञान हे दोन्ही 'धम्मचक्क' (धम्मचक्र) आहेत, हे तेथील ज्ञानकार्य प्रधान मानून सांगितले आहे. परंतु सद्धिंद्रिय (श्रद्धेंद्रिय) इत्यादी धम्मांचा समूह प्रवर्तन करण्याच्या अर्थाने 'चक्र' असल्यामुळे 'धम्मचक्क' आहे. अथवा 'चक्र' म्हणजे आज्ञा, धम्मापासून विलग न झाल्यामुळे जो धम्म आहे आणि चक्रही आहे, किंवा धम्माच्या (न्यायाच्या) मार्गाने चालणारे चक्र म्हणजे 'धम्मचक्क' होय. जसे म्हटले आहे - "धम्माचे प्रवर्तन करतो आणि चक्राचेही म्हणून धम्मचक्र, चक्राचे प्रवर्तन करतो आणि धम्माचेही म्हणून धम्मचक्र, धम्माने प्रवर्तित होते म्हणून धम्मचक्र, धम्मचर्येने प्रवर्तित होते म्हणून धम्मचक्र" इत्यादी (पटिसंभिदामग्ग २.४०-४१). 'उभयम्पि' म्हणजे प्रतिवेधज्ञान आणि देशनाज्ञान हे दोन्हीही. 'एतं' म्हणजे ते दोन्ही. 'इमाय देसनाय' म्हणजे या सुत्ताद्वारे प्रकाशित करणाऱ्या भगवंतांनी, जोपर्यंत प्रवर्तनाचे कार्य पूर्ण झाले नव्हते तोपर्यंत, पूर्वोक्त दोन ज्ञानांनी युक्त अशा धम्मचक्राचे प्रवर्तन केले. 'पतिट्ठिते' म्हणजे आयुष्मान कोंडञ्ञ थेरांनी (कौंडिण्य स्थविरांनी) सोतापत्तिफलामध्ये (स्रोतापत्तिफलात) प्रतिष्ठा मिळवली असता. 'पवत्तितं नाम' म्हणजे कस्सप सम्मासम्बुद्धांच्या (काश्यप सम्यक्संबुद्धांच्या) शासनाच्या अंतर्धानापासून तो बुद्धोत्पत्तीपर्यंत, एवढ्या काळात पूर्वी कधीही न प्रवर्तित झाल्यामुळे प्रवर्तित केले गेले, परंतु त्यांच्यासाठी पुढील मार्गाचा अधिगम (प्राप्ती) तर अस्तंगतच झाला होता.

එකප්පහාරෙනාති එකෙනෙව පහාරසඤ්ඤිතෙන කාලෙන. දිවසස්ස හි තතියො භාගො පහාරො නාම. පාළියං පන ‘‘තෙන ඛණෙන තෙන ලයෙන තෙන මුහුත්තෙනා’’ති වුත්තං. තං පහාරක්ඛණසල්ලක්ඛණමෙව. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණොභාසොති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණානුභාවෙන පවත්තො ඔභාසො චිත්තං පටිච්ච උතුසමුට්ඨානො වෙදිතබ්බො. යස්මා භගවතො ධම්මචක්කප්පවත්තනස්ස ආරම්භෙ විය පරිසමාපනෙ අතිවිය උළාරතමං පීතිසොමනස්සං උදපාදි, තස්මා ‘‘ඉමස්සපි උදානස්සා’’තිආදි වුත්තං.

'एकप्पहारेन' म्हणजे प्रहार नावाच्या एकाच काळाने. दिवसाचा तिसरा भाग म्हणजे प्रहार होय. पाळीमध्ये (पालि ग्रंथात) तर "त्या क्षणी, त्या लयात, त्या मुहूर्तात" असे म्हटले आहे. ते प्रहारक्षणाचेच लक्षण आहे. 'सब्बञ्ञुतञाणोभासो' म्हणजे सर्वज्ञता-ज्ञानाच्या प्रभावाने पसरलेला प्रकाश, जो चित्ताला अनुसरून ऋतूमुळे उत्पन्न झालेला समजावा. ज्याअर्थी भगवंतांना धम्मचक्रप्रवर्तनाच्या आरंभाप्रमाणेच समाप्तीलाही अत्यंत उदार (भव्य) असे प्रीती-सौमनस्य उत्पन्न झाले, म्हणूनच "इमस्सपि उदानस्स" (या उदानाचेही) इत्यादी म्हटले आहे.

9. සඞ්කාසනසුත්තවණ්ණනා

९. संकासनसुत्तवण्णना (संकासनसुत्त वर्णन)

1089. අත්ථසංවණ්ණනෙ [Pg.542] වණ්ණීයන්තෙති වණ්ණා. තෙයෙව පරියායෙන අක්ඛරණතො අක්ඛරානි. අත්ථං බ්‍යඤ්ජෙන්තීති බ්‍යඤ්ජනානි. යස්මා පන අකාරාදිකෙ සරසමඤ්ඤා, කකාරාදිකෙ බ්‍යඤ්ජනසමඤ්ඤා, උභයත්ථ වණ්ණසමඤ්ඤා, තස්මා වුත්තං ‘‘වණ්ණානං වා එකදෙසා යදිදං බ්‍යඤ්ජනා නාමා’’ති. නෙත්තියං පන වාක්‍යෙ බ්‍යඤ්ජනසමඤ්ඤා. බ්‍යඤ්ජනග්ගහණෙනෙව චෙත්ථ ආකාරනිරුත්තිනිද්දෙසා ගහිතා එවාති දට්ඨබ්බං. සඞ්කාසනාති අත්ථස්ස ඤාපනා භාගසො. තෙනාහ ‘‘විභත්තියො’’ති. සඞ්කාසනග්ගහණෙනෙව චෙත්ථ පකාසනා වුත්තා හොති. විභත්තියො හි අත්ථවචනෙනෙව විවරන්ති, තාහි කාරණපඤ්ඤත්තියො වුත්තායෙවාති, තාහිපි අත්ථපදානි ගහිතානෙව හොන්ති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන විසුද්ධිමග්ගවණ්ණනායං නෙත්තිඅට්ඨකථායඤ්ච වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො. සබ්බාකාරෙනාති සභාගාදිවිභාවනාකාරෙන. වණ්ණාදීනන්ති තස්මිං පන විත්ථාරෙ පවත්තවණ්ණාදීනං. තස්මාති වණ්ණාදීනං අන්තඅභාවතො. එවමාහාති ‘‘අපරිමාණා වණ්ණා බ්‍යඤ්ජනා සඞ්කාසනා’’ති එවමාහ.

१०८९. अर्थाच्या स्पष्टीकरणात जे वर्णन केले जातात ते 'वण्णा' (वर्ण). तेच पर्यायाने अक्षरांच्या रूपाने 'अक्खराणि' (अक्षरे) आहेत. अर्थाला व्यक्त करतात म्हणून 'ब्यञ्जनानि' (व्यंजने). परंतु ज्याअर्थी 'अ' इत्यादींना स्वरांची संज्ञा आहे, 'क' इत्यादींना व्यंजनांची संज्ञा आहे आणि दोन्ही ठिकाणी वर्णांची संज्ञा आहे, म्हणूनच "वर्णांचाच एक भाग म्हणजे व्यंजने होत" असे म्हटले आहे. नेत्तिपकरणात (नेत्ति ग्रंथात) तर वाक्याला व्यंजनाची संज्ञा आहे. येथे व्यंजनांच्या ग्रहणानेच आकार, निरुत्ती आणि निर्देश ग्रहण केले आहेत असे समजावे. 'संकासना' म्हणजे अर्थाचे भागांनुसार ज्ञान करून देणे. म्हणूनच "विभत्तियो" (विभक्ती) असे म्हटले आहे. येथे 'संकासना' च्या ग्रहणानेच प्रकाशन सांगितले गेले आहे. कारण विभक्ती अर्थाच्या वचनानेच स्पष्टीकरण करतात, त्यांच्याद्वारे कारण-प्रज्ञप्ती सांगितल्याच आहेत, म्हणून त्यांच्याद्वारे अर्थपदे ग्रहण केलीच जातात. हा येथे संक्षेप आहे, विस्तार तर विसुद्धिमग्ग-वण्णना (विशुद्धिमार्ग-टीका) आणि नेत्ति-अट्ठकथा यामध्ये सांगितलेल्या पद्धतीने समजावा. 'सब्बाकारेण' म्हणजे सभाग (समान भाग) इत्यादींच्या विभावाच्या आकाराने. 'वण्णादीनं' म्हणजे त्या विस्तारामध्ये प्रवृत्त झालेल्या वर्णादींचे. 'तस्मा' म्हणजे वर्णादींचा अंत (मर्यादा) नसल्यामुळे. 'एवमाह' म्हणजे "अपरिमित वर्ण, व्यंजने आणि संकासना आहेत" असे म्हटले आहे.

10. තථසුත්තවණ්ණනා

१०. तथसुत्तवण्णना (तथसुत्त वर्णन)

1090. සභාවාවිජහනට්ඨෙනාති අත්තනො දුක්ඛසභාවස්ස කදාචිපි අපරිච්චජනෙන තථසභාවං. තෙනාහ ‘‘දුක්ඛඤ්හි දුක්ඛමෙව වුත්ත’’න්ති. සභාවස්සාති දුක්ඛසභාවස්ස. අමොඝතායාති අවඤ්ඣතාය. අවිතථන්ති න විතථං. තෙනාහ ‘‘න හි දුක්ඛං අදුක්ඛං නාම හොතී’’ති. අඤ්ඤභාවානුපගමෙනාති සමුදයාදිසභාවානුපගමනෙන මුසා න හොතීති අඤ්ඤො අඤ්ඤථා න හොතීති අනඤ්ඤථං. තෙනාහ ‘‘න හී’’තිආදි.

१०९०. 'सभावाविजहनट्ठेन' म्हणजे आपल्या दुःखस्वभावाचा कधीही त्याग न करण्याच्या अर्थाने 'तथस्वभाव' (यथार्थ स्वभाव) होय. म्हणूनच "दुःख हे दुःखच सांगितले आहे" असे म्हटले आहे. 'सभावस्स' म्हणजे दुःखस्वभावाचा. 'अमोघताय' म्हणजे निष्फळ न होण्यामुळे. 'अvitathं' म्हणजे जे असत्य (विथथ) नाही. म्हणूनच "दुःख हे अदुःख (सुख) असू शकत नाही" असे म्हटले आहे. 'अञ्ञभावानुपगमेन' म्हणजे समुदय इत्यादींच्या स्वभावाला प्राप्त न होण्यामुळे जे असत्य होत नाही, जे अन्य प्रकारे बदलत नाही ते 'अनञ्ञथं' (अनन्यथा). म्हणूनच "न हि" (नाहीच) इत्यादी म्हटले आहे.

ධම්මචක්කප්පවත්තනවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

धम्मचक्कपवत्तनवग्गवण्णना (धम्मचक्रप्रवर्तनवर्ग वर्णन) समाप्त झाली.

3. කොටිගාමවග්ගො

३. कोटिगामवग्गो (कोटिग्रामवर्ग)

1. කොටිගාමසුත්තවණ්ණනා

१. कोटिगामसुत्तवण्णना (कोटिग्रामसुत्त वर्णन)

1091. අනනුබොධාති [Pg.543] පටිවෙධස්ස අනුරූපබොධාභාවෙන. අප්පටිවෙධාති සච්චානං පටිමුඛං වෙධාභාවෙන.

१०९१. 'अननुबोधा' म्हणजे प्रतिवेधाला (साक्षात्काराला) अनुरूप अशा बोधाचा अभाव असल्यामुळे. 'अप्पटिवेधा' म्हणजे सत्यांचा प्रत्यक्ष साक्षात्कार न झाल्यामुळे.

2. දුතියකොටිගාමසුත්තවණ්ණනා

२. दुतियकोटिगामसुत्तवण्णना (द्वितीय कोटिग्रामसुत्त वर्णन)

1092. ඵලසමාධිඵලපඤ්ඤානන්ති අග්ගඵලසමාධිඅග්ගඵලපඤ්ඤානං.

१०९२. 'फलसमाधिफलपञ्ञानं' म्हणजे अग्रफल-समाधी आणि अग्रफल-प्रज्ञा यांचे.

7. තථසුත්තවණ්ණනා

७. तथसुत्तवण्णना (तथसुत्त वर्णन)

1097. අරියානන්ති බුද්ධානං අරියානං. තෙනාහ ‘‘න හී’’තිආදි.

१०९७. 'अरियानं' म्हणजे बुद्ध आणि आर्य यांचे. म्हणूनच "न हि" (नाहीच) इत्यादी म्हटले आहे.

8. ලොකසුත්තවණ්ණනා

८. लोकसुत्तवण्णना (लोकसुत्त वर्णन)

1098. පටිවිද්ධත්තා දෙසිතත්තා චාති ඉමිනා පටිවෙධඤාණෙන දෙසනාඤාණෙන ච පරිග්ගහිතත්තා අරියසන්තකානි හොන්ති අරියස්ස භගවතො සන්තකභාවතො.

१०९८. साक्षात्कृत (प्रतिविद्ध) केल्यामुळे आणि उपदेशिल्यामुळे, म्हणजेच या प्रतिवेधज्ञानाने आणि देशनाज्ञानाने परिग्रहित (व्याप्त) असल्यामुळे, आर्य भगवंतांच्या मालकीचे (संबंधित) असल्यामुळे ते 'आर्य' (आर्यसंतक) होतात.

10. ගවම්පතිසුත්තවණ්ණනා

१०. गवम्पतिसुत्तवण्णना

1100. එකප්පටිවෙධොති එකෙනෙව ඤාණෙන චතුන්නං අරියසච්චානං එකජ්ඣං පටිවෙධො.

११००. 'एकप्रतिवेध' (एकप्पटिवेध) म्हणजे एकाच ज्ञानाने चार आर्यसत्यांचा एकत्रितपणे केलेला प्रतिवेध (साक्षात्कार) होय.

කොටිගාමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

कोटिगामवग्गवण्णना समाप्त झाली.

4. සීසපාවනවග්ගො

४. सीसपावनवग्गो

3. දණ්ඩසුත්තවණ්ණනා

३. दण्डसुत्तवण्णना

1101. පුනප්පුනං වට්ටස්මිංයෙව නිබ්බත්තන්ති අදිට්ඨත්තා චතුන්නං අරියසච්චානං.

११०१. चार आर्यसत्यांचे दर्शन न झाल्यामुळे (ती न पाहिली गेल्यामुळे) ते संसारातच (वट्टातच) पुन्हा पुन्हा जन्म घेतात.

5. සත්තිසතසුත්තවණ්ණනා

५. सत्तिसतसुत्तवण्णना

1105. භවෙය්‍ය [Pg.544] චෙති දුක්ඛදොමනස්සානි අජ්ඣුපෙක්ඛිත්වා සහිතෙහි තෙහි සච්චාභිසමයො භවෙය්‍යාති එවං පරිකප්පනා න කාතබ්බාති.

११०५. 'दुःख आणि दौर्मनस्याची उपेक्षा करून (ती सहन करून) त्यांच्यासह सत्य-अभिसमय (सत्य साक्षात्कार) व्हावा', अशी कल्पना करू नये.

9. ඉන්දඛීලසුත්තවණ්ණනා

९. इन्दखीलसुत्तवण्णना

1109. අජ්ඣාසයන්ති සස්සතාදිභෙදං අජ්ඣාසයං. සො හි ‘‘ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤ’’න්ති ගාහස්ස මුඛභූතත්තා මුඛන්ති අධිප්පෙතො. තඤ්ච අපරෙ අදිට්ඨසච්චා ඔලොකෙන්ති, දිට්ඨසච්චා පන නෙව ඔලොකෙන්ති.

११०९. 'अज्झासय' (आशय) म्हणजे शाश्वत इत्यादी भेद असलेला आशय होय. कारण तो 'हेच सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे' या ग्रहणाचा (दृष्टीचा) मुख्य भाग (मुख) असल्यामुळे 'मुख' असा अभिप्रेत आहे. आणि त्याकडे इतर अदृष्टसत्य (ज्यांनी सत्य पाहिलेले नाही असे लोक) पाहतात, परंतु दृष्टसत्य (ज्यांनी सत्य पाहिले आहे ते) मात्र मुळीच पाहत नाहीत.

10. වාදත්ථිකසුත්තවණ්ණනා

१०. वादत्थिकसुत्तवण्णना

1110. කුක්කුකො පමාණමජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස හත්ථොති අත්ථො. කුක්කූති තස්සෙව නාමං.

१११०. 'कुक्कुको' म्हणजे मध्यम प्रमाणाच्या पुरुषाचा हात असा अर्थ आहे. 'कुक्कू' हे त्याचेच नाव आहे.

සීසපාවනවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

सीसपावनवग्गवण्णना समाप्त झाली.

5. පපාතවග්ගො

५. पपातवग्गो

1. ලොකචින්තාසුත්තවණ්ණනා

१. लोकचिन्तासुत्तवण्णना

1111. ලොකචින්තන්ති ලොකසන්නිවෙසපටිසංයුත්තවීමංසාව. ‘‘ලොකචිත්ත’’න්තිපි පාඨො, තංතංලොකපරියාපන්නං චිත්තන්ති අත්ථො. නාළිකෙරාදයොති ආදි-සද්දෙන අවුත්තානං ඔසධිතිණවනප්පතිආදීනං සඞ්ගහො. එවරූපන්ති එදිසං අඤ්ඤම්පි තංතංලොකචිත්තං.

११११. 'लोकचिंता' म्हणजे जगाच्या रचनेशी संबंधित विचार (मीमांसा) होय. 'लोकचित्त' असाही पाठ आहे, ज्याचा अर्थ त्या त्या लोकात समाविष्ट असलेले चित्त असा आहे. 'नारळ इत्यादी' यातील 'इत्यादी' शब्दाने न उल्लेखिलेल्या औषधी वनस्पती, गवत, वनस्पती इत्यादींचा संग्रह होतो. 'अशा प्रकारचे' म्हणजे या प्रकारचे इतरही त्या त्या लोकांचे चित्त होय.

විගතචිත්තොති අත්තත්ථපරත්ථතො අපගතවිතක්කො අද්දස එවං අධිට්ඨහිංසූති සම්බන්ධො. සම්බරිමායන්ති සම්බරෙන අසුරින්දෙන උප්පාදිතං අසුරමායං, යං ‘‘ඉන්දජාල’’න්තිපි වුච්චති ඉන්දස්ස මොහනත්ථං උප්පාදිතත්තා. සම්පරිවත්තෙත්වාති පරිධාවෙත්වා. යථා නෙති නෙ අසුරෙ යථා සො පුරිසො පස්සති, එවං අධිට්ඨහිංසු. කස්මා පනෙතෙ එවං අධිට්ඨහිංසූති? තං පුරිසං තත්ථ තථානිසින්නං දිස්වා ‘‘අයඤ්ච දෙවො’’ති ආසඞ්කන්තා තථා අධිට්ඨහිත්වා භිසමුළාලඡිද්දෙහි පවිසිත්වා අත්තනො අසුරභවනං ගතා. තෙනාහ භගවා – ‘‘දෙවානංයෙව මොහයමානා’’ති.

'विगतचित्त' म्हणजे स्वतःच्या आणि इतरांच्या हितापासून विचार दूर गेलेला (विचाररहित झालेला). 'पाहिले' आणि 'असे अधिष्ठान केले' याच्याशी संबंध आहे. 'शम्बरी माया' म्हणजे शम्बर नावाच्या असुरेंद्राने निर्माण केलेली असुरमाया, ज्याला 'इंद्रजाल' असेही म्हटले जाते, कारण ती इंद्राला मोहित करण्यासाठी निर्माण केली गेली होती. 'सम्परीवर्त्य' म्हणजे चहूबाजूने फिरवून. त्या असुरांना ज्याप्रमाणे तो मनुष्य पाहतो, तसे त्यांनी अधिष्ठान केले. पण त्यांनी असे अधिष्ठान का केले? त्या मनुष्याला तिथे तसे बसलेले पाहून 'हा देखील देव आहे' अशी शंका घेऊन, तसे अधिष्ठान करून, कमळाच्या देठाच्या छिद्रांमधून प्रवेश करून ते आपल्या असुरभवनात निघून गेले. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे - 'देवांनाच मोहित करत'.

2-3. පපාතසුත්තාදිවණ්ණනා

२-३. पपातसुत्तादिवण्णना

1112-3. මරියාදපාසාණොති [Pg.545] ගිජ්ඣකූටපබ්බතස්ස මරියාදපාකාරසදිසො මහන්තො පාසාණො. අනිට්ඨරූපන්ති එත්ථ රූප-සද්දො සභාවත්ථො ‘‘පියරූපෙ සාතරූපෙ’’තිආදීසු (ම. නි. 1.408-409) වියාති ආහ – ‘‘අනිට්ඨසභාව’’න්ති.

१११२-३. 'मरियादपासाण' (मर्यादा-पाषाण) म्हणजे गिज्झकूट पर्वताच्या मर्यादा-भिंतीसारखा मोठा पाषाण होय. 'अनिष्टरूप' यामध्ये येथील 'रूप' शब्द 'स्वभाव' या अर्थाने आहे, जसे 'पियरूपे सातरूपे' इत्यादींमध्ये आहे; म्हणूनच 'अनिष्ट स्वभाव' असे म्हटले आहे.

5. වාලසුත්තවණ්ණනා

५. वालसुत्तवण्णना

1115. උපාසනන්ති ආචරියඋපාසනං, ආචරියං අන්තෙවාසිනා වා දිවසෙ දිවසෙ සික්ඛනවසෙන උපාසිතබ්බතො උපාසනන්ති ලද්ධනාමං කණ්ඩඛිපනසිප්පං. කණ්ඩං අතික්කමන්තෙති සරං ඛිපන්තෙ. පොඞ්ඛානුපොඞ්ඛන්ති පොඞ්ඛසද්දත්ථං පාකටං කත්වා දස්සෙතුං ‘‘එකං කණ්ඩං ඛිපිත්වා’’තිආදි වුත්තං. අපරං අනුපොඞ්ඛන්ති එත්ථ අපරන්ති තතියකණ්ඩං. අනුපොඞ්ඛං නාම ඉදන්ති දස්සෙතුං ‘‘අනුපොඞ්ඛං නාම දුතියස්ස පොඞ්ඛ’’න්ති වුත්තං. තඤ්හි තතියෙන සරෙන විජ්ඣීයති. පුන අපරං තස්ස පොඞ්ඛන්ති ඉදං පන අපරාපරං අවිරජ්ඣනං දස්සෙතුං වුත්තං. දුරභිසම්භවතරන්ති අභිභවිතුං අසක්කුණෙය්‍යතරං. වාලන්ති කෙසං. සත්තධා භින්දිත්වාති සත්තක්ඛත්තුං විඵාලෙත්වා. තස්ස එකං භෙදන්ති තස්ස කෙසස්ස එකං අංසුසඞ්ඛාතං භෙදං ගහෙත්වා. වාතිඞ්ගණමජ්ඣෙ බන්ධිත්වාති වාතිඞ්ගණඵලස්ස මජ්ඣට්ඨානෙ බන්ධිත්වා. අපරං භෙදන්ති අපරං කෙසස්ස අංසුසඞ්ඛාතං භෙදං. අග්ගකොටියං බන්ධිත්වාති යථා තස්ස වාලභෙදස්ස ඌකාමත්තං ලිඛාමත්තං වා කණ්ඩස්ස අග්ගකොටිං අධිකං හුත්වා තිට්ඨති, එවං බන්ධිත්වා. උසභමත්තෙති වීසතියට්ඨිමත්තෙ ඨානෙ ඨිතො. කණ්ඩබද්ධාය කොටියාති කණ්ඩබද්ධාය වාලස්ස කොටියා වාතිඞ්ගණබන්ධනවාලස්ස කොටිං පටිවිජ්ඣෙය්‍ය.

१११५. 'उपासना' म्हणजे आचार्यांची उपासना, शिष्याने दररोज शिकण्याच्या उद्देशाने आचार्यांची सेवा करावयाची असल्यामुळे 'उпасना' असे नाव मिळालेली बाण मारण्याची कला (धनुर्विद्या) होय. 'बाण ओलांडताना' म्हणजे बाण मारताना. 'पुंखापुंख' (पोंखानुपोंख) म्हणजे 'पोंख' (बाणाचा मागचा भाग) या शब्दाचा अर्थ स्पष्ट करून दाखवण्यासाठी 'एक बाण मारून' इत्यादी म्हटले आहे. 'दुसरा अनुपोंख' यात 'दुसरा' म्हणजे तिसरा बाण. 'अनुपोंख' म्हणजे हे दाखवण्यासाठी 'अनुपोंख म्हणजे दुसऱ्या बाणाचा पोंख' असे म्हटले आहे. कारण तो तिसऱ्या बाणाने विंधला जातो. 'पुन्हा दुसरा त्याचा पोंख' हे तर एकामागून एक न चुकता नेम मारणे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. 'दुरभिसंभवतर' म्हणजे पार पाडण्यास अत्यंत कठीण. 'वाल' म्हणजे केस. 'सात भागात विभागून' म्हणजे सात वेळा चिरून. 'त्याचा एक भाग' म्हणजे त्या केसाचा एक अंश असलेला भाग घेऊन. 'वांग्याच्या मध्यभागी बांधून' म्हणजे वांग्याच्या फळाच्या मध्यभागी बांधून. 'दुसरा भाग' म्हणजे केसाचा दुसरा अंश असलेला भाग. 'टोकावर बांधून' म्हणजे ज्याप्रमाणे त्या केसाच्या भागाची उवा किंवा लिख एवढी लांबी बाणाच्या टोकापेक्षा अधिक होऊन राहते, अशा प्रकारे बांधून. 'उषभमात्र' म्हणजे वीस काठ्यांच्या अंतरावर उभा राहून. 'बाणाला बांधलेल्या टोकाने' म्हणजे बाणाला बांधलेल्या केसाच्या टोकाने वांग्याला बांधलेल्या केसाच्या टोकाला विंधावे.

8. දුතියඡිග්ගළයුගසුත්තවණ්ණනා

८. दुतियछिग्गळयुगसुत्तवण्णना

1118. අධිච්චුප්පත්තිකන්ති යදිච්ඡාවසෙන උප්පජ්ජනකං. ඡිග්ගළෙනාති ඡිග්ගළපදෙසෙන. ඡිග්ගළුපරීති හෙට්ඨිමයුගස්ස ඡිග්ගළපදෙසස්ස උපරි. ආරුළ්හස්ස ඡිග්ගළෙනාති උභින්නම්පි ඡිද්දෙන. ගීවප්පවෙසනං වියාති චතුන්නං යුගානං ඡිද්දපදෙසෙනෙව උපරූපරි ඨිතානං ඡිද්දන්තරෙන කාණකච්ඡපස්ස ගීවප්පවෙසනං [Pg.546] අධිච්චතරසම්භවං. තතොපි අධිච්චතරසම්භවො මනුස්සත්තලාභො, තතො අධිච්චතමසම්භවො අරියමග්ගපටිලාභොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘චතුසච්චපටිවෙධො අතිවිය අධිච්චතරසම්භවො’’ති.

१११८. 'अधिच्चुप्पत्तिक' म्हणजे यदृच्छेने (योगायोगाने) उत्पन्न होणारे. 'छिद्राने' म्हणजे छिद्राच्या भागाने. 'छिद्राच्या वर' म्हणजे खालच्या जूच्या छिद्राच्या भागाच्या वर. 'वर चढलेल्याच्या छिद्राने' म्हणजे दोन्हीच्या छिद्राने. 'मान घालण्यासारखे' म्हणजे एकावर एक असलेल्या चार जूच्या छिद्रांच्या अंतरातून एका डोळ्याच्या कासवाने मान घालणे जसे अत्यंत दुर्मिळ आहे. त्यापेक्षाही मनुष्य जन्म मिळणे अधिक दुर्मिळ आहे, आणि त्यापेक्षाही आर्यमार्गाची प्राप्ती होणे अत्यंत दुर्मिळ आहे, हे दर्शवताना म्हटले आहे - 'चार आर्यसत्यांचा प्रतिवेध (साक्षात्कार) अत्यंत दुर्मिळ आहे'.

පපාතවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

पपातवग्गवण्णना समाप्त झाली.

6. අභිසමයවග්ගවණ්ණනා

६. अभिसमयवग्गवण्णना

1121. අභිසමයසංයුත්තෙ විත්ථාරිතොව, තස්මා තත්ථ වුත්තනයෙනෙව තස්ස අත්ථො වෙදිතබ්බො.

११२१. अभिसमय संयुत्तात सविस्तर सांगितलेलाच आहे, म्हणून तिथे सांगितलेल्या पद्धतीनेच त्याचा अर्थ समजून घ्यावा.

7. පඨමආමකධඤ්ඤපෙය්‍යාලවග්ගො

७. पठमआमकधञ्ञपेय्या लवग्गो

3. පඤ්ඤාසුත්තවණ්ණනා

३. पञ्ञासुत्तवण्णना

1133. ලොකියම්පි විසුද්ධත්ථෙන ‘‘අරිය’’න්ති වත්තබ්බතං ලභතීති ‘‘ලොකියලොකුත්තරෙනා’’ති වුත්තං.

११३३. लौकिक देखील विशुद्ध अर्थाने 'आर्य' म्हणण्यास पात्र ठरते, म्हणून 'लौकिक आणि लोकोत्तर' असे म्हटले आहे.

4. සුරාමෙරයසුත්තවණ්ණනා

४. सुरामेरयसुत्तवण्णना

1134. පිට්ඨසුරාති පිට්ඨෙන කාතබ්බසුරා, තථා ඔදනසුරා පූවසුරා, මජ්ජරසාදිභූතෙ කිණ්ණෙ පක්ඛිපිත්වා කත්තබ්බා සුරා කිණ්ණපක්ඛිත්තසුරා. සම්භාරසංයුත්තාති මූලභෙසජ්ජසම්භාරෙහි සංයුත්තා. පුප්ඵාසවොති නාළිකෙරපුප්ඵාදිතො අස්සවනකආසවො. මුද්දිකඵලාදිතො අස්සවනකආසවො ඵලාසවො. ඉතීතිආදිඅත්ථො. තෙන මධ්වාසවගුළාසවසම්භාරසංයුත්තෙ සඞ්ගණ්හාති. සුරාසවවිනිමුත්තන්ති යථාවුත්තසුරාසවවිනිමුත්තං.

११३४. 'पिष्टसुरा' म्हणजे पिठापासून तयार केलेली सुरा, तसेच भातापासून तयार केलेली सुरा (ओदनसुरा), पुऱ्यांपासून तयार केलेली सुरा (पूवसुरा), मद्य बनवण्याच्या रसात किण्व (यीस्ट) टाकून तयार केलेली सुरा म्हणजे 'किण्वयुक्त सुरा' होय. 'संभारसंयुत्ता' म्हणजे मुळे आणि औषधी द्रव्यांच्या मिश्रणाने युक्त. 'पुष्पासव' म्हणजे नारळाच्या फुलांमधून पाझरणारा आसव. द्राक्षांच्या फळांमधून पाझरणारा आसव म्हणजे 'फलासव' होय. 'इति' इत्यादी अर्थ आहे. त्याने मधू-आसव, गुळ-आसव आणि संभार-संयुत्त यांचा संग्रह होतो. 'सुरासवविनिमूत्त' म्हणजे वर सांगितलेल्या सुरा आणि आसवापासून मुक्त.

10. පචායිකසුත්තවණ්ණනා

१०. पचायिकसुत्तवण्णना

1140. නීචවුත්තිනොති කුලෙ ජෙට්ඨානං මහාපිතුචූළපිතුජෙට්ඨභාතිකාදීනං අභිවාදනපච්චුට්ඨානඅඤ්ජලිකම්මසාමීචිකම්මාදිවසෙන නීචවුත්තිනො.

११४०. 'नम्र वृत्तीचे' (नीचवृत्ती) म्हणजे कुळातील ज्येष्ठांना, जसे की मोठे काका, लहान काका, मोठे भाऊ इत्यादींना अभिवादन करणे, उठून उभे राहणे, हात जोडणे, आदरातिथ्य करणे इत्यादींद्वारे नम्र वर्तन ठेवणारे.

8. දුතියආමකධඤ්ඤපෙය්‍යාලවග්ගො

८. दुतियआमकधञ्ञपेय्या लवग्गो

8. බීජගාමසුත්තවණ්ණනා

८. बीजगामसुत्तवण्णना

1148. ‘‘මූලබීජ’’න්තිආදීසු [Pg.547] මූලමෙව බීජන්ති මූලබීජං, මූලබීජං එතස්සාතිපි මූලබීජං. තත්ථ පුරිමෙන බීජගාමො වුත්තො ‘‘බීජානං සමූහො’’ති කත්වා, දුතියෙන භූතගාමො. දුවිධොපෙසො සාමඤ්ඤනිද්දෙසෙන, ‘‘මූලබීජඤ්ච මූලබීජඤ්ච මූලබීජ’’න්ති එකසෙසනයෙන වා බීජත්ථො වෙදිතබ්බො. එස නයො සෙසෙසුපි. ඵළුබීජන්ති පබ්බබීජං. බාහිරපච්චයන්තරසමවායෙ සදිසඵලුප්පත්තියා විසෙසකාරණභාවතො විරුහනසමත්ථෙ සාරඵලෙ නිරුළ්හො බීජ-සද්දො. තදත්ථසිද්ධියා මූලාදීසුපි කෙසුචි පවත්තතීති තතො නිවත්තනත්ථං එකෙන බීජ-සද්දෙන විසෙසෙත්වා වුත්තං ‘‘බීජබීජ’’න්ති ‘‘රූපරූපං, දුක්ඛදුක්ඛ’’න්ති (සං. නි. 4.327) ච යථා. නීලතිණරුක්ඛාදිකස්සාති අල්ලතිණස්ස චෙව අල්ලරුක්ඛාදිකස්ස ච. ආදි-සද්දෙන ඔසධිගච්ඡලතාදීනං ගහණං.

११४८. “मूलबीज” इत्यादींमध्ये मूळ हेच बीज म्हणजे 'मूलबीज' होय, किंवा ज्याचे मूळ हेच बीज आहे ते 'मूलबीज' होय. तेथे पहिल्या अर्थाने “बीजांचा समूह” या अर्थाने 'बीजगाम' (बीजसमूह) म्हटला आहे, आणि दुसऱ्या अर्थाने 'भूतगाम' (वनस्पतीसमूह) म्हटला आहे. सामान्य निर्देशानुसार किंवा “मूलबीज आणि मूलबीज आणि मूलबीज” अशा 'एकशेष' नियमाने (ekasesanaya) दोन्ही प्रकारच्या बीजांचा अर्थ समजून घ्यावा. हाच नियम उर्वरित शब्दांनाही लागू होतो. 'फळुबीज' (Phaḷubīja) म्हणजे पेराचे बीज (पर्वबीज). बाह्य प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) संयोगाने समान फळ उत्पन्न करण्याच्या विशेष कारणभावामुळे, अंकुरित होण्यास समर्थ असलेल्या सारयुक्त फळामध्ये 'बीज' हा शब्द रूढ आहे. त्या अर्थाच्या सिद्धीसाठी मूळ इत्यादी काही गोष्टींमध्येही तो प्रवृत्त होतो, म्हणून त्यापासून वेगळे करण्यासाठी एका 'बीज' शब्दाने विशेषित करून “बीजबीज” असे म्हटले आहे, जसे की “रूपरूप, दुःखदुःख” (सं. नि. ४.३२७) मध्ये आहे. 'नीलतिणरुक्खादिकस्स' (हिरवे गवत आणि वृक्ष इत्यादींचे) म्हणजे ओले गवत आणि ओले वृक्ष इत्यादींचे. 'आदि' शब्दाने औषधी वनस्पती, झुडपे, वेली इत्यादींचे ग्रहण होते.

9. විකාලභොජනසුත්තවණ්ණනා

९. विकालभोजनसुत्तवण्णना (विकालभोजन सूत्राचे स्पष्टीकरण)

1149. අරුණුග්ගමනතො පට්ඨාය යාව මජ්ඣන්හිකො, අයං බුද්ධාදිඅරියානං ආචිණ්ණසමාචිණ්ණො භොජනස්ස කාලො, තදඤ්ඤො විකාලොති ආහ – ‘‘විකාලභොජනාති කාලාතික්කන්තභොජනා’’ති.

११४९. अरुणोदयापासून (पहाटेपासून) मध्यान्हापर्यंतचा काळ हा बुद्ध आदी आर्यांनी आचरलेला भोजनाचा योग्य काळ आहे, आणि त्याव्यतिरिक्त इतर काळ हा 'विकाल' (अयोग्य काळ) आहे, म्हणून म्हटले आहे – “विकालभोजन म्हणजे काळाचे उल्लंघन करून केलेले भोजन.”

10. ගන්ධවිලෙපනසුත්තවණ්ණනා

१०. गंधविलेपनसुत्तवण्णना (गंधविलेपन सूत्राचे स्पष्टीकरण)

1150. යං කිඤ්චි පුප්ඵන්ති ගන්ථිමං අගන්ථිමං වා යං කිඤ්චි පුප්ඵජාතං, තථා පිසිතාදිභෙදං යං කිඤ්චි ගන්ධජාතං.

११५०. “काहीही पुष्प” म्हणजे गुंफलेले किंवा न गुंफलेले कोणतेही पुष्प (फूल), तसेच वाटलेले (पिष्ट केलेले) इत्यादी प्रकारचा कोणताही गंध (सुगंधी द्रव्य).

9. තතියආමකධඤ්ඤපෙය්‍යාලවග්ගො

९. तृतीय आमकधान्यपेय्यालवग्ग (तिसरा आमकधान्य पेय्याल वर्ग)

1. නච්චගීතසුත්තවණ්ණනා

१. नच्चगीतसुत्तवण्णना (नृत्यगीत सूत्राचे स्पष्टीकरण)

1151. සඞ්ඛෙපතො ‘‘සබ්බපාපස්ස අකරණ’’න්තිආදිනයප්පවත්තං (දී.නි. 2.90; ධ.ප. 183) භගවතො සාසනං අච්චන්තඡන්දරාගපවත්තිතො නච්චාදීනං දස්සනං න අනුලොමෙතීති ආහ ‘‘සාසනස්ස අනනුලොමත්තා’’ති. අත්තනා පරෙහි ච පයොජියමානං [Pg.548] පයොජාපියමානඤ්ච එතෙනෙව නච්ච-සද්දෙන ගහිතං, තථා ගීතවාදිතසද්දෙහි චාති ආහ – ‘‘නච්චනනච්චාපනාදිවසෙනා’’ති. ආදි-සද්දෙන ගායන-ගායාපන-වාදන-වාදාපනාදීනි සඞ්ගණ්හාති. දස්සනෙන චෙත්ථ සවනම්පි සඞ්ගහිතං විරූපෙකසෙසනයෙන. යථාසකං විසයස්ස ආලොචනසභාවතාය වා පඤ්චන්නං විඤ්ඤාණානං සවනකිරියායපි දස්සනසඞ්ඛෙපසබ්භාවතො ‘‘දස්සනා’’ඉච්චෙව වුත්තං. අවිසූකභූතස්ස ගීතස්ස සවනං කදාචි වට්ටතීති ආහ – ‘‘විසූකභූතා දස්සනා චා’’ති. තථා හි වුත්තං පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දකඅට්ඨකථාය (ඛු. පා. අට්ඨ. 2.පච්ඡිමපඤ්චසික්ඛාපදවණ්ණනා) – ‘‘ධම්මූපසංහිතං ගීතං වට්ටති, ගීතූපසංහිතො ධම්මො න වට්ටතී’’ති.

११५१. संक्षेपाने “सर्व पापांचा अकरण” (सर्व पापांपासून दूर राहणे) इत्यादी पद्धतीने प्रवृत्त झालेले भगवंतांचे शासन (धम्म उपदेश) अत्यंत तीव्र इच्छा आणि रागामुळे होणाऱ्या नृत्यादींच्या दर्शनाला अनुकूल नाही, म्हणून “शासनाच्या अननुकूलतेमुळे” असे म्हटले आहे. स्वतः केलेले किंवा इतरांकडून करवून घेतलेले नृत्य या 'नृत्य' शब्दानेच ग्रहण केले आहे, तसेच गीत आणि वादन या शब्दांनीही; म्हणून “नृत्य करणे आणि नृत्य करवून घेणे इत्यादींच्या वशने” असे म्हटले आहे. 'आदि' शब्दाने गायन, गाणे गाण्यास लावणे, वादन, वादन करण्यास लावणे इत्यादींचा समावेश होतो. येथे 'दर्शन' या शब्दाने 'श्रवण' (ऐकणे) देखील 'विरूपैकशेष' नियमाने समाविष्ट केले आहे. आपापल्या विषयाचे अवलोकन करण्याच्या स्वभावामुळे किंवा पाच विज्ञानांच्या श्रवणक्रियेमध्येही दर्शनाचा संक्षेप असल्यामुळे “दर्शनापासून” असेच म्हटले आहे. विसूक (तमाशा किंवा विकृती) नसलेल्या गीताचे श्रवण कधीकधी योग्य ठरते, म्हणून “विसूकरूप दर्शनापासून” असे म्हटले आहे. तसे 'परमत्थजोतिका' नावाच्या खुद्दकपाठ अट्ठकथेत म्हटले आहे – “धम्माशी संबंधित असलेले गीत योग्य आहे, परंतु गीताशी संबंधित असलेला धम्म योग्य नाही.”

2. උච්චාසයනසුත්තවණ්ණනා

२. उच्चाशयनसुत्तवण्णना (उच्चशयन सूत्राचे स्पष्टीकरण)

1152. උච්චාති උච්ච-සද්දෙන සමානත්ථං එකං සද්දන්තරං. සෙති එත්ථාති සයනං, උච්චාසයනං මහාසයනඤ්ච සමණසාරුප්පරහිතං පටික්ඛිත්තන්ති ආහ – ‘‘පමාණාතික්කන්තං අකප්පියත්ථරණ’’න්ති. ආසන්දාදිආසනඤ්චෙත්ථ සයනෙනෙව සඞ්ගහිතං. යස්මා පන ආධාරෙ පටික්ඛිත්තෙ තදාධාරකිරියා පටික්ඛිත්තාව හොති, තස්මා ‘‘උච්චාසයනමහාසයනා’’ඉච්චෙව වුත්තං. අත්ථතො පන තදුපභොගභූතනිසජ්ජානිපජ්ජනෙහි විරති දස්සිතාති දට්ඨබ්බං. අථ වා උච්චාසයනමහාසයනඤ්ච උච්චාසයනමහාසයනඤ්චාති උච්චාසයනමහාසයනන්ති එතස්මිං අත්ථෙ එකසෙසනයෙන අයං නිද්දෙසො කතො යථා – ‘‘නාමරූපපච්චයා සළායතන’’න්ති (උදා. 1). ආසනකිරියාපුබ්බකත්තා වා සයනකිරියාය සයනග්ගහණෙනෙව ආසනම්පි ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං.

११५२. 'उच्चा' हा 'उच्च' या शब्दाशी समान अर्थ असलेला दुसरा शब्द आहे. ज्यावर झोपले जाते ते 'शयन' होय. श्रमणांना अयोग्य असलेले उच्चशयन आणि महाशयन वर्ज्य आहे, म्हणून “प्रमाणाबाहेर असलेले आणि अकल्पनीय (अयोग्य) अंथरूण” असे म्हटले आहे. आसंदी (खुर्ची) इत्यादी आसनांचाही येथे शयनामध्येच समावेश होतो. कारण जेव्हा आधाराचा निषेध केला जातो, तेव्हा त्यावर आधारित असलेल्या क्रियेचाही निषेध होतोच, म्हणूनच “उच्चशयन-महाशयन” असेच म्हटले आहे. अर्थाच्या दृष्टीने, त्यांचा उपभोग घेण्यापासून म्हणजेच बसणे आणि झोपणे यांपासून विरती (दूर राहणे) दर्शविली आहे, असे समजावे. किंवा 'उच्चशयन आणि महाशयन' आणि 'उच्चशयन आणि महाशयन' या अर्थाने 'एकशेष' नियमाने “उच्चशयनमहाशयन” असा हा निर्देश केला आहे, जसे की “नामरूपप्रत्ययाने षळायतन” (उदा. १) मध्ये आहे. अथवा आसनक्रिया ही शयनक्रियेच्या आधी होत असल्यामुळे, 'शयन' या शब्दाच्या ग्रहणाने 'आसन' देखील ग्रहण केले गेले आहे, असे समजावे.

3. ජාතරූපසුත්තවණ්ණනා

३. जातरूपसुत्तवण्णना (जातरूप सूत्राचे स्पष्टीकरण)

1153. අඤ්ඤෙපි උග්ගහාපනෙ උපනික්ඛිත්තසාදියනෙ ච පටිග්ගහණත්ථො ලබ්භතීති ආහ – ‘‘න උග්ගණ්හාපෙන්ති, න උපනික්ඛිත්තං සාදියන්තී’’ති. අථ වා තිවිධං පටිග්ගහණං කායෙන වාචාය මනසාති. තත්ථ කායෙන පටිග්ගහණං උග්ගහණං, වාචාය පටිග්ගහණං උග්ගහාපණං, මනසා පටිග්ගහණං සාදියනං. තිවිධම්පි පටිග්ගහණං සාමඤ්ඤනිද්දෙසෙන, එකසෙසනයෙන වා ගහෙත්වා ‘‘පටිග්ගහණා’’ති වුත්තන්ති ආහ – ‘‘නෙව නං උග්ගණ්හන්තී’’තිආදි. එස නයො ‘‘ආමකධඤ්ඤපටිග්ගහණා’’තිආදීසුපි.

११५३. इतरांकडून स्वीकारण्यास लावणे आणि जवळ ठेवलेल्याचा स्वीकार करणे यामध्येही 'प्रतिग्रहण' (स्वीकारणे) हाच अर्थ प्राप्त होतो, म्हणून “ते स्वतः स्वीकारत नाहीत, आणि जवळ ठेवलेल्याचा स्वीकार करत नाहीत” असे म्हटले आहे. किंवा प्रतिग्रहण तीन प्रकारचे असते – कायेने (शरीराने), वाचेने (वाणीने) आणि मनाने. त्यामध्ये शरीराने स्वीकारणे म्हणजे 'उद्ग्रहण' (स्वतः घेणे), वाणीने स्वीकारणे म्हणजे 'उद्ग्रहणापण' (इतरांना स्वीकारण्यास सांगणे), आणि मनाने स्वीकारणे म्हणजे 'सादियन' (संमती देणे/स्वीकारणे). सामान्य निर्देशानुसार किंवा 'एकशेष' नियमाने तिन्ही प्रकारच्या प्रतिग्रहणाला ग्रहण करून “प्रतिग्रहणापासून” असे म्हटले आहे, म्हणून “ते त्याचा स्वीकार करतच नाहीत” इत्यादी म्हटले आहे. हाच नियम “आमकधान्यप्रतिग्रहणापासून” इत्यादींमध्येही लागू होतो.

4. ආමකධඤ්ඤසුත්තවණ්ණනා

४. आमकधान्यसुत्तवण्णना (आमकधान्य सूत्राचे स्पष्टीकरण)

1154. නීවාරාදිඋපධඤ්ඤස්ස [Pg.549] සාලිආදිමූලධඤ්ඤන්තොගධත්තා වුත්තං ‘‘සත්තවිධස්සා’’ති.

११५४. नीवार (रानटी तांदूळ) इत्यादी उपधान्यांचा शाली (तांदूळ) इत्यादी मूळ धान्यांमध्ये समावेश होत असल्यामुळे “सात प्रकारच्या” असे म्हटले आहे.

5. ආමකමංසසුත්තවණ්ණනා

५. आमकमांससुत्तवण्णना (कच्चे मांस सूत्राचे स्पष्टीकरण)

1155. ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, පඤ්ච වසානි භෙසජ්ජානි – අච්ඡවසං, මච්ඡවසං, සුසුකාවසං, සූකරවසං, ගද්‍රභවස’’න්ති (මහාව. 262; පාරා. අට්ඨ. 623) වුත්තත්තා ඉදං උද්දිස්ස අනුඤ්ඤාතං නාම. තස්ස පන ‘‘කාලෙ පටිග්ගහිත’’න්ති (මහාව. 262) වුත්තත්තා පටිග්ගහණං වට්ටතීති ආහ – ‘‘අඤ්ඤත්‍ර උද්දිස්ස අනුඤ්ඤාතා’’ති. විනයවසෙන උපපරික්ඛිතබ්බො, තස්මා සමන්තපාසාදිකාය විනයට්ඨකථාය වුත්තනයෙනෙත්ථ විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො.

११५५. “भिक्खूंनो, मी पाच प्रकारच्या चरबीयुक्त औषधांना अनुमती देतो – अस्वलाची चरबी, माशाची चरबी, सुंसुमार (डॉल्फिन) ची चरबी, डुकराची चरबी आणि गाढवाची चरबी” (महाव. २६२; पारा. अट्ठ. ६२३) असे म्हटल्यामुळे, हे उद्देशून अनुमत केलेले आहे. परंतु, “योग्य वेळी स्वीकारलेले” (महाव. २६२) असे म्हटल्यामुळे त्याचा स्वीकार करणे योग्य आहे, म्हणून “उद्देशून अनुमत केलेल्या व्यतिरिक्त” असे म्हटले आहे. विनय नियमांनुसार याची परीक्षा केली पाहिजे, म्हणून समंतपासादिका नावाच्या विनय-अट्ठकथेत सांगितलेल्या पद्धतीने येथे निर्णय समजून घ्यावा.

10. චතුත්ථආමකධඤ්ඤපෙය්‍යාලවග්ගො

१०. चतुर्थ आमकधान्यपेय्यालवग्ग (चौथा आमकधान्य पेय्याल वर्ग)

2-3. කයවික්කයසුත්තාදිවණ්ණනා

२-३. कयविक्यसुत्तादिवण्णना (क्रय-विक्रय सूत्रादींचे स्पष्टीकरण)

1162-63. කස්සචි භණ්ඩස්ස ගහණං කයො, දානං වික්කයො. තත්ථ තත්ථාති ගාමන්තරෙ සන්තිකෙ ච ගමනං දූතකම්මන්ති වුච්චතීති යොජනා. පහිණගමනං ඛුද්දකගමනං.

११६२-६३. कोणत्याही वस्तूचे ग्रहण करणे म्हणजे 'क्रय' (खरेदी) आणि देणे म्हणजे 'विक्रय' (विक्री). “तेथे तेथे” म्हणजे दुसऱ्या गावात किंवा जवळ जाणे याला 'दूतकर्म' (निरोप घेऊन जाणे) असे म्हणतात, अशी योजना आहे. 'पहिणगमन' म्हणजे लहान प्रवासाला जाणे.

4. තුලාකූටසුත්තවණ්ණනා

४. तुलाकूटसुत्तवण्णना (तुलाकूट सूत्राचे स्पष्टीकरण)

1164. රූපකූටං සරූපෙන සදිසෙන ඡලවොහාරො. අඞ්ගකූටං අත්තනො හත්ථාදිනා අඞ්ගානං ඡලකරණං. ගහණකූටං මානෙසු ගහණවසෙන. පටිච්ඡන්නකූටං අයචුණ්ණාදිනා පටිච්ඡන්නෙන ඡලකරණං. මහතියා තුලාය. පච්ඡාභාගෙති තුලාය පච්ඡිමභාගෙ. හත්ථෙනාති හත්ථපදෙසෙන. අක්කමතීති උට්ඨාතුං අදෙන්තො ගණ්හාති. දදන්තො පුබ්බභාගෙති පරෙසං දදන්තො පුබ්බභාගෙ හත්ථෙන තුලං අක්කමති. තන්ති අයචුණ්ණං.

११६४. 'रूपकूट' म्हणजे खऱ्यासारख्या दिसणाऱ्या खोट्या नाण्याने किंवा वस्तूने केलेला कपटव्यवहार. 'अंगकूट' म्हणजे स्वतःच्या हाताने किंवा अवयवांनी केलेली फसवणूक. 'ग्रहणकूट' म्हणजे मापनामध्ये (मोजताना) कपट करणे. 'प्रतिच्छन्नकूट' म्हणजे लोखंडाच्या चुऱ्याने इत्यादी झाकून केलेली फसवणूक. “मोठ्या तराजूने”. “मागील भागात” म्हणजे तराजूच्या मागील भागात. “हाताने” म्हणजे हाताच्या भागाने. “दाबतो” म्हणजे वर उठू न देता पकडतो. “देताना पुढील भागात” म्हणजे इतरांना देताना पुढील भागात हाताने तराजू दाबतो. 'ते' म्हणजे लोखंडाचा चुरा.

ලොහපාතියොති තම්බලොහපාතියො. සුවණ්ණවණ්ණා කරොන්තීති අසනිඛාදසුවණ්ණකනකලිම්පිතා සුවණ්ණවණ්ණා කරොන්ති. මානභාජනස්ස [Pg.550] හදයභූතස්ස අබ්භන්තරස්ස භින්නං හදයභෙදො. නිමියමානස්ස තිලතණ්ඩුලාදිකස්ස සිඛාය අග්ගකොටියා භින්නං සිඛාභෙදො. ඛෙත්තාදීනං මිනනරජ්ජුයා අඤ්ඤථාකරණං රජ්ජුභෙදො. රජ්ජුගහණෙනෙව චෙත්ථ දණ්ඩකස්ස ගහණං කතමෙවාති දට්ඨබ්බං.

लोहपाति म्हणजे तांब्याची भांडी. 'सुवर्णवर्णी करतात' म्हणजे असनिखाद आणि सुवर्ण-कनकाने लिप्त करून सुवर्णवर्णी करतात. मापनपात्राच्या हृदयभूत असलेल्या आतील भागाचे फुटणे म्हणजे 'हृदयभेद' होय. मोजल्या जाणाऱ्या तीळ, तांदूळ इत्यादींच्या शिखेच्या वरच्या टोकाचे फुटणे म्हणजे 'शिखाभेद' होय. शेत इत्यादी मोजण्याच्या दोरीमध्ये फेरफार करणे म्हणजे 'रज्जूभेद' होय. येथे दोरी पकडण्यानेच काठीचे (दंडकाचे) ग्रहण केले गेले आहे, असे समजावे.

6-11. ඡෙදනසුත්තාදිවණ්ණනා

६-११. छेदनसुत्त इत्यादींचे वर्णन.

1166-71. වධොති මුට්ඨිප්පහාරකසාතාළනාදීහි හිංසනං, විහෙඨනන්ති අත්ථො. විහෙඨනත්ථොපි හි වධ-සද්දො දිස්සති ‘‘අත්ථානං වධිත්වා වධිත්වා රොදෙය්‍යා’’තිආදීසු. අට්ඨකථායං පන ‘‘මාරණ’’න්ති වුත්තං, තං පන පොථනං සන්ධායාති සක්කා විඤ්ඤාතුං මාරණසද්දස්ස විහිංසනෙපි දිස්සනතො. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

११६६-७१. 'वध' म्हणजे मुठीने मारणे, चाबकाने मारणे इत्यादींद्वारे केली जाणारी हिंसा, म्हणजेच छळ असा अर्थ आहे. कारण छळ करण्याच्या अर्थाने देखील 'वध' हा शब्द 'अत्थानं वधित्वा वधित्वा रोदेय्या' (स्वतःला त्रास देऊन देऊन रडावे) इत्यादींमध्ये दिसून येतो. परंतु अट्ठकथेमध्ये 'मारण' असे म्हटले आहे, ते मारहाण करण्याच्या संदर्भात आहे असे समजता येते, कारण 'मारण' शब्दाचा वापर हिंसेच्या अर्थाने देखील दिसून येतो. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

ආමකධඤ්ඤපෙය්‍යාලවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

आमकधञ्ञपेय्यालवग्ग-वर्णन समाप्त झाले.

සාරත්ථප්පකාසිනියා සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය

सारत्थप्पकासिनी नामक संयुत्तनिकाय-अट्ठकथेच्या

මහාවග්ගවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා නිට්ඨිතා.

महावग्ग-वर्णनाची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ-प्रकाशिनी टीका) समाप्त झाली.

නිගමනකථාවණ්ණනා

निगमनकथा-वर्णन.

සකලරූපාරූපසම්මසනෙ [Pg.551] සණ්හසුඛුමවිසයඤාණතාය විපස්සනාචාරනිපුණබුද්ධීනං සුසංයතකායවචීසමාචාරතාය සමථවිපස්සනාසු සම්මදෙව යතනතො ච යතීනං භික්ඛූනං ඛන්ධායතනධාතුසච්චින්ද්‍රියපටිච්චසමුප්පාදභෙදෙ පරමත්ථධම්මෙ නානානයෙහි ඤාණවිභාගස්ස සන්නිස්සයෙන බහුකාරස්ස සංයුත්තාගමවරස්ස අත්ථසංවණ්ණනං කාතුං සාරත්ථප්පකාසනතො එව නිපුණා යා මයා අට්ඨකථා ආරද්ධාති සම්බන්ධො. සවිසෙසං පඤ්ඤාවහගුණත්තා එව හිස්ස ගන්ථාරම්භෙ ආදිතොපි ‘‘පඤ්ඤාපභෙදජනනස්සා’’ති වුත්තං. මහාඅට්ඨකථාය සාරන්ති සංයුත්තමහාඅට්ඨකථාය සාරං. එකූනසට්ඨිමත්තොති ථොකං ඌනභාවතො මත්ත-සද්දග්ගහණං.

सर्व रूप आणि अरूप धर्मांच्या मननामध्ये सूक्ष्म व सखोल विषयांचे ज्ञान असल्यामुळे विपश्यना-मार्गात निपुण बुद्धी असलेल्या, आणि शरीर व वाणीचे आचरण अत्यंत संयमित असल्यामुळे समथ व विपश्यनेमध्ये योग्य प्रकारे प्रयत्न करणाऱ्या यती (संयमी) भिक्खूंच्या स्कंध, आयतन, धातू, सत्य, इंद्रिय आणि पटिच्चसमुप्पाद या भेदांनी युक्त अशा परमार्थ धर्मामध्ये विविध पद्धतींनी ज्ञानविभागाचा आश्रय घेऊन अत्यंत उपकारक ठरणाऱ्या श्रेष्ठ संयुत्तागमाचे (संयुत्तनिकाय) अर्थ-स्पष्टीकरण करण्यासाठी, 'सारत्थप्पकासिनी' (सारभूत अर्थाचे प्रकाशन करणारी) म्हणून जी निपुण अट्ठकथा माझ्याद्वारे सुरू केली गेली आहे, असा संबंध आहे. विशेषतः प्रज्ञा वाढवणाऱ्या गुणामुळेच या ग्रंथाच्या सुरुवातीला अगदी आरंभी 'पञ्ञापभेदजननस्सा' (प्रज्ञाभेदाला उत्पन्न करणाऱ्या) असे म्हटले आहे. 'महाअट्ठकथाय सारं' म्हणजे संयुत्तमहाअट्ठकथेचा सार. 'एकूनसट्ठिमत्तो' (जवळपास एकोणसाठ) यामध्ये थोड्या कमीपणामुळे 'मत्त' (जवळपास/प्रमाण) या शब्दाचे ग्रहण केले आहे.

මූලට්ඨකථාය සාරන්ති පුබ්බෙ වුත්තසංයුත්තමහාඅට්ඨකථාය සාරමෙව පුන නිගමනවසෙන වුත්තන්ති. අථ වා මූලට්ඨකථාය සාරන්ති පොරාණට්ඨකථාසු අත්ථසාරං. තෙන එතං දස්සෙති ‘‘සංයුත්තමහාඅට්ඨකථාය අත්ථසාරං ආදාය ඉමං සාරත්ථප්පකාසිනිං කරොන්තෙන සෙසමහානිකායානම්පි මූලට්ඨකථාසු ඉධ වියොගක්ඛමං අත්ථසාරං ආදාය අකාසි’’න්ති. ‘‘මහාවිහාරාධිවාසීන’’න්ති ච ඉදං පුරිමපච්ඡිමපදෙහි සද්ධිං සම්බන්ධිතබ්බං ‘‘මහාවිහාරාධිවාසීනං සමයං පකාසයන්තිං මහාවිහාරාධිවාසීනං මූලට්ඨකථාය සාරං ආදායා’’ති ච. තෙන පුඤ්ඤෙන. හොතු සබ්බො සුඛී ලොකොති කාමාවචරාදිවිභාගො සබ්බො සත්තලොකො යථාරහං බොධිත්තයාධිගමවසෙන සම්පයුත්තෙන නිබ්බානසුඛෙන සුඛිතො හොතූති සදෙවකස්ස ලොකස්ස අච්චන්තං සුඛාධිගමාය අත්තනො පුඤ්ඤං පරිණාමෙති.

'मूलअट्ठकथाय सारं' म्हणजे पूर्वी सांगितलेल्या संयुत्तमहाअट्ठकथेचा सारच पुन्हा उपसंहाराच्या (निगमन) रूपाने सांगितला आहे. अथवा 'मूलअट्ठकथाय सारं' म्हणजे प्राचीन अट्ठकथांमधील अर्थाचा सार होय. याद्वारे हे दर्शविले आहे की, 'संयुत्तमहाअट्ठकथेचा अर्थसार घेऊन ही सारत्थप्पकासिनी रचताना, इतर महाकाय (निकाय) ग्रंथांच्या मूळ अट्ठकथांमधील देखील येथे सुसंगत असलेला अर्थसार घेऊन ही रचना केली आहे.' आणि 'महाविहाराधिवासीनं' (महाविहारवासीयांच्या) हा शब्द पूर्व आणि उत्तर पदांशी जोडला पाहिजे, जसे की 'महाविहारवासीयांचा सिद्धांत प्रकाशित करणारी' आणि 'महाविहारवासीयांच्या मूळ अट्ठकथेचा सार घेऊन'. 'तेन पुञ्ञेन' (त्या पुण्याने). 'होतु सब्बो सुखी लोको' (सर्व जग सुखी होवो) म्हणजे कामावचर इत्यादी विभागांनी युक्त असलेला सर्व प्राणीलोक आपापल्या योग्यतेनुसार तीन बोधींच्या (बुद्धत्व, प्रत्येकबुद्धत्व, श्रावकबोधी) प्राप्तीद्वारे युक्त अशा निर्वाणसुखाने सुखी होवो, अशा प्रकारे देवलोकासह संपूर्ण जगाच्या अत्यंत सुखप्राप्तीसाठी स्वतःच्या पुण्याचे परिणामन (समर्पण) करतात.

එත්තාවතා සාරත්ථප්පකාසිනියා

येथपर्यंत सारत्थप्पकासिनीच्या

සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය ලීනත්ථප්පකාසනා නිට්ඨිතා.

संयुत्तनिकाय-अट्ठकथेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ-प्रकाशिनी टीका) समाप्त झाली.

සංයුත්තටීකා සමත්තා.

संयुत्तटीका समाप्त झाली.