Tipiṭaka Translation

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

သံယုတ္တနိကာယေ

ในสังยุตตนิกาย

မဟာဝဂ္ဂဋီကာ

มหาวรรคฏีกา

၁. မဂ္ဂသံယုတ္တံ

๑. มรรคสังยุต

၁. အဝိဇ္ဇာဝဂ္ဂေါ

๑. อวิชชาวรรค

၁-၂. အဝိဇ္ဇာသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

๑-๒. คำอธิบายอวิชชาสูตรเป็นต้น

၁-၂. ပုဗ္ဗင်္ဂမာတိ [Pg.393] ပုဗ္ဗေစရာ. အဝိဇ္ဇာ ဟိ အညာဏလက္ခဏာ သမ္မုယှနာကာရေန အာရမ္မဏေ ပဝတ္တတီတိ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနမ္ပိ တဒါကာရာနုဝိဓာနတာယ ပစ္စယော ဟောတိ. တထာ ဟိ တေ အနိစ္စာသုဘဒုက္ခာနတ္တသဘာဝေပိ ဓမ္မေ နိစ္စာဒိတော ဂဏှန္တိ, အယမဿာ တေသံ သဟဇာတဝသေန ပုဗ္ဗင်္ဂမတာ. ယံ ပန မောဟေန အဘိဘူတော ပါပကိရိယာယ အာဒီနဝံ အပဿန္တော ပါဏံ ဟနတိ, အဒိန္နံ အာဒိယတိ, ကာမေသု မိစ္ဆာ စရတိ, မုသာ ဘဏတိ, အညမ္ပိ ဝိဝိဓံ ဒုဿီလျံ အာစရတိ, အယမဿ သဟဇာတဝသေန စ ဥပနိဿယဝသေန စ ပုဗ္ဗင်္ဂမတာ. သမာပဇ္ဇနာယာတိ တဗ္ဘာဝါပဇ္ဇနာယ အကုသလပ္ပတ္တိယာ. သဘာဝပဋိလာဘာယာတိ အတ္တလာဘာယ. တေနာဟ ‘‘ဥပ္ပတ္တိယာ’’တိ. သာ ပနေသာ ဝုတ္တာကာရေန အကုသလာနံ ပုဗ္ဗင်္ဂမဘူတာ အဝိဇ္ဇာ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ယဒေတန္တိ ယံ ဧတံ ပါပါဇိဂုစ္ဆနတာယ ပါပတော အလဇ္ဇနာကာရသဏ္ဌိတံ အဟိရိကံ, ပါပါနုတြာသတာယ ပါပတော အဘာယနာကာရသဏ္ဌိတဉ္စ အနောတ္တပ္ပံ, ဧတံ [Pg.394] ဒွယံ အနုဒေဝ အနွာဂတမေဝ. အနု-သဒ္ဒေန စေတ္ထ ဧတန္တိ ဥပယောဂဝစနံ. အနုဒေဝါတိ ဧတဿ အတ္ထော သဟေဝ ဧကတောတိ. ဧတ္ထ အဝိဇ္ဇာယ ဝုတ္တနယာနုသာရေန တပ္ပဋိပက္ခတော စ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. အယံ ပန ဝိသေသော – တတ္ထ ယထာ အကုသလကမ္မပထဝသေန ပဝတ္တိယံ ပုဗ္ဗင်္ဂမတာ အဝိဇ္ဇာယ, ဧဝံ ကုသလကမ္မပထဝသေန ပုညကိရိယဝတ္ထုဝသေန စ ပဝတ္တိယံ ဝိဇ္ဇာယ ပုဗ္ဗင်္ဂမတာ ဝတ္တဗ္ဗာ. ဝီမံသာဓိပတိဝသေန ပဝတ္တိယံ အာဓိပစ္စာကာရဝသေန စ ပုဗ္ဗင်္ဂမတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဒွီဟေဝါတိ စ အဝဓာရဏံ အာဓိပစ္စာကာရဿ သဟဇာတေနေဝ သင်္ဂဟေတဗ္ဗတော.

บทว่า ปุพพังคมา ได้แก่ มีไปก่อน. อวิชชามีลักษณะคือความไม่รู้ ย่อมเป็นไปในอารมณ์ด้วยอาการแห่งความหลงฉะนั้น จึงเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยการคล้อยตามอาการนั้นด้วย. จริงอยู่ ธรรมเหล่านั้นย่อมยึดถือธรรมทั้งหลายแม้มีสภาพเป็นอนิจจะ อสุภะ ทุกขะ อนัตตา โดยความเป็นนิจจะ เป็นต้น นี้เป็นความเป็นไปก่อนของอวิชชานั้นแก่ธรรมเหล่านั้นโดยเป็นสหชาต. ส่วนบุคคลผู้ถูกโมหะครอบงำ ไม่เห็นโทษในการทำบาป ย่อมฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ประพฤติผิดในกาม พูดเท็จ ประพฤติทุศีลต่างๆ อย่างอื่นอีก นี้เป็นความเป็นไปก่อนของอวิชชานั้นโดยเป็นสหชาตและโดยเป็นอุปนิสสยะ. บทว่า สมาปัชชนาย ได้แก่ เพื่อถึงความเป็นอย่างนั้น คือเพื่อถึงอกุศล. บทว่า สภาวปฏิลาภาย ได้แก่ เพื่อได้อัตภาพ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพื่อความเกิดขึ้น". อวิชชาที่เป็นไปก่อนแห่งอกุศลด้วยอาการที่กล่าวมานั้น ย่อมเกิดขึ้น ดังนี้เป็นความสัมพันธ์. บทว่า ยเทตัง ได้แก่ อหิริกะที่ตั้งอยู่ด้วยอาการไม่ละอายต่อบาป เพราะไม่รังเกียจบาป และอนุตตัปปะที่ตั้งอยู่ด้วยอาการไม่สะดุ้งกลัวต่อบาป เพราะไม่หวาดกลัวต่อบาป ธรรมสองอย่างนี้ย่อมตามมาพร้อมกันทีเดียว. ในที่นี้ คำว่า เอตัง ประกอบด้วยศัพท์ว่า อนุ เป็นทุติยาวิภักติ. บทว่า อนุทเวว มีอรรถว่า พร้อมกันทีเดียว. ในที่นี้ พึงทราบอรรถโดยนัยที่กล่าวแล้วของอวิชชา และโดยปฏิปักษ์ของอวิชชานั้น. แต่มีข้อแตกต่างกันดังนี้ คือ ในที่นั้นความเป็นไปก่อนของอวิชชาในการเป็นไปโดยอกุศลกรรมบถเป็นอย่างไร ความเป็นไปก่อนของวิชชาในการเป็นไปโดยกุศลกรรมบถและโดยบุญกิริยาวัตถุ ก็พึงกล่าวอย่างนั้น. ความเป็นไปก่อนในการเป็นไปโดยวิมังสาธิปไตยและโดยอาการแห่งอธิปไตย พึงทราบ. บทว่า ทวีหิเยวะ เป็นการกำหนด เพราะอาการแห่งอธิปไตยพึงสงเคราะห์ด้วยสหชาตเท่านั้น.

လဇ္ဇနာကာရသဏ္ဌိတာတိ ပါပတော ဇိဂုစ္ဆနာကာရသဏ္ဌိတာ. ဘာယနာကာရသဏ္ဌိတန္တိ ဥတ္တသနာကာရသဏ္ဌိတံ. ဧတ္ထာတိ ဟိရိဩတ္တပ္ပေ. ဝိဒတိ, ဝိန္ဒတီတိ ဝါ ဝိဇ္ဇာ. ဝိဒ္ဒသူတိ စ သပ္ပညပရိယာယောတိ အာဟ ‘‘ဝိဒ္ဒသုနောတိ ဝိဒုနော’’တိ. ယာထာဝဒိဋ္ဌီတိ အဝိပရီတာ ဒိဋ္ဌိ, သံကိလေသတော နိယျာနိကဒိဋ္ဌိ. သမ္မာဒိဋ္ဌိ ပဟောတီတိ ဧတ္ထ သာ ဝိဇ္ဇာ သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. န ဧကတော သဗ္ဗာနိ လဗ္ဘန္တိ သမ္မာဝါစာကမ္မန္တာဇီဝါနံ ပုဗ္ဗာဘိသင်္ခါရဿ အနေကရူပတ္တာ. လောကုတ္တရမဂ္ဂက္ခဏေ ဧကတော လဗ္ဘန္တိ ကိစ္စတော ဘိန္နာနမ္ပိ တာသံ တတ္ထ သရူပတော အဘိန္နတ္တာ. ဧကာ ဧဝ ဟိ ဝိရတိ မဂ္ဂက္ခဏေ တိဿန္နမ္ပိ ဝိရတီနံ ကိစ္စံ သာဓေန္တီ ပဝတ္တတိ, ယထာ ဧကာ ဧဝ သမ္မာဒိဋ္ဌိ ပရိဇာနနာဒိဝသေန စတုဗ္ဗိဓကိစ္စံ သာဓေန္တီ ပဝတ္တတိ. တာနိ စ ခေါ သဗ္ဗာနိ အဋ္ဌပိ ပဌမဇ္ဈာနိကေ မဂ္ဂေ လဗ္ဘန္တီတိ ယောဇနာ. ပဌမဇ္ဈာနိကေတိ ပဌမဈာနဝန္တေ.

บทว่า ลัชชานากาเรนะ สัณฐิตา ได้แก่ ตั้งอยู่ด้วยอาการรังเกียจบาป. บทว่า ภายานากาเรนะ สัณฐิตัง ได้แก่ ตั้งอยู่ด้วยอาการสะดุ้งกลัว. บทว่า เอตถะ ได้แก่ ในหิริโอตตัปปะ. วิชชา คือ ธรรมที่รู้ หรือ ธรรมที่ย่อมได้. บทว่า วิททสู เป็นไวพจน์ของผู้มีปัญญา เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "วิททสุโน คือ ผู้รู้". บทว่า ยาถาวทิฏฐิ ได้แก่ ทิฏฐิที่ไม่วิปริต คือ ทิฏฐิที่นำออกจากกิเลสเครื่องเศร้าหมอง. บทว่า สัมมาทิฏฐิ ปโหติ ในที่นี้ วิชชานั้นพึงทราบว่าเป็นสัมมาทิฏฐิ. สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ และสัมมาอาชีวะทั้งหมดไม่พึงได้พร้อมกัน เพราะบุพพาภิสังขารมีหลายอย่าง. ในขณะแห่งโลกุตตรมรรค ย่อมได้พร้อมกัน เพราะธรรมเหล่านั้นแม้ต่างกันโดยกิจ ก็ไม่ต่างกันโดยสภาวะในที่นั้น. จริงอยู่ วิรติอย่างเดียวเท่านั้นย่อมเป็นไปทำกิจของวิรติทั้งสามให้สำเร็จในขณะแห่งมรรค เหมือนสัมมาทิฏฐิอย่างเดียวเท่านั้นย่อมเป็นไปทำกิจ ๔ อย่างให้สำเร็จโดยการกำหนดรู้เป็นต้น. ธรรมทั้ง ๘ อย่างนั้นทั้งหมด ย่อมได้ในมรรคที่มีปฐมฌาน ดังนี้เป็นความเชื่อมโยง. บทว่า ปฐมัชฌานิเก ได้แก่ ในมรรคที่มีปฐมฌาน.

တထာဘူတဿာတိ အရိယမဂ္ဂသမင်္ဂိနော. ယသ္မာ မဟာသဠာယတနသုတ္တေ ဝုတ္တံ ‘‘သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒီနံ ပဉ္စန္နံ ဧဝ အင်္ဂါနံ ဝသေနာ’’တိ, တသ္မာ ပဉ္စင်္ဂိကော လောကုတ္တရမဂ္ဂေါ ဟောတိ. ‘‘ပုဗ္ဗေဝ ခေါ ပနာ’’တိ ဟိ ဝစနံ တဒါ မဂ္ဂက္ခဏေ ဝိရတီနံ အဘာဝံ ဉာပေတိ, တသ္မာ ကာမာဝစရစိတ္တေသု ဝိယ လောကုတ္တရစိတ္တေသု ဝိရတိ အနိယတာတိ အဓိပ္ပာယော. ပရိသုဒ္ဓဘာဝဒဿနန္တိ ပရိသုဒ္ဓသီလဘာဝဒဿနတ္ထံ. အယမတ္ထော ဒီပိတော, န အရိယမဂ္ဂေ ဝိရတီနံ အဘာဝေါ.

บทว่า ตถาภูตัสสะ ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยอริยมรรค. เพราะในมหาสฬายตนสูตรกล่าวไว้ว่า โดยองค์ ๕ คือ สัมมาทิฏฐิเป็นต้นเท่านั้น ฉะนั้น โโลกุตตรมรรคจึงมีองค์ ๕. จริงอยู่ คำว่า "ปุพเพวะ โข ปะนา" ย่อมแสดงความไม่มีแห่งวิรติทั้งหลายในขณะแห่งมรรคนั้น ฉะนั้น วิรติในโลกุตตรจิตจึงไม่แน่นอน เหมือนในกามาวจรจิต ดังนี้เป็นอัธยาศัย. บทว่า ปริสุทธภาวทัสสนัง ได้แก่ เพื่อแสดงความเป็นผู้มีศีลบริสุทธิ์. อรรถนี้ท่านแสดงไว้แล้ว ไม่ใช่ความไม่มีแห่งวิรติในอริยมรรค.

ယဒိ ဧဝံ ကသ္မာ အဘိဓမ္မေ မဂ္ဂဝိဘင်္ဂေ ပဉ္စင်္ဂိကဝါရော အာဂတောတိ အာဟ ‘‘ယမ္ပိ အဘိဓမ္မေ’’တိအာဒိ. တန္တိ ‘‘ပဉ္စင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ ဟောတီ’’တိ ဝစနံ. ‘‘ဧကံ [Pg.395] ကိစ္စန္တရံ ဒဿေတုံ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝတွာ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ယသ္မိဉှိ ကာလေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ယသ္မိဉှိ ကာလေတိ လောကိယကာလေ. တေန ‘‘ဧကံ ကိစ္စန္တရ’’န္တိ ဝုတ္တံ အဋ္ဌင်္ဂိကကိစ္စံ ဒဿေတိ. ဝိရတိဥပ္ပာဒနေန မိစ္ဆာဝါစာဒီနိ ပုဂ္ဂလေန မဂ္ဂသမယေ ပဇဟာပေန္တီတိ သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒီနိ ‘‘ပဉ္စ ကာရကင်္ဂါနီ’’တိ ဝုတ္တာနိ. သမ္မာဝါစာဒိကိရိယာ ဟိ ဝိရတိ, တဉ္စ ဧတာနိ ကာရာပေန္တီတိ. ဝိရတိဝသေနာတိ ဝိရမဏကိရိယာဝသေန ကာရာပကဘာဝေန, ကတ္တုဘာဝေန ဝါတိ အတ္ထော. ‘‘ဝိရတိတ္တယဝသေနာ’’တိ ဝါ ပါဌော.

ถ้าอย่างนั้น เพราะเหตุไรในอภิธรรม มรรควิภังค์จึงมีปัญจังคิกวาระมา ท่านจึงกล่าวว่า "ยัมปิ อภิธัมเม" เป็นต้น. คำว่า ตัง ได้แก่ คำว่า "มรรคมีองค์ ๕". ครั้นกล่าวว่า "ตรัสเพื่อแสดงกิจอย่างหนึ่ง" แล้ว เพื่อแสดงกิจนั้นจึงกล่าวว่า "ยัสสมิญหิ กาเล" เป็นต้น. บทว่า ยัสสมิญหิ กาเล ได้แก่ ในกาลที่เป็นโลกิยะ. ด้วยคำว่า "กิจอย่างหนึ่ง" นั้น ท่านแสดงกิจแห่งมรรคมีองค์ ๘. สัมมาทิฏฐิเป็นต้น ท่านเรียกว่า "องค์ผู้ทำ ๕ อย่าง" เพราะยังบุคคลให้ละมิจฉาวาจาเป็นต้นในสมัยแห่งมรรคด้วยการยังวิรติให้เกิดขึ้น. จริงอยู่ การกระทำสัมมาวาจาเป็นต้นคือวิรติ และองค์เหล่านี้ยังวิรตินั้นให้กระทำ. บทว่า วิรติวเสนะ ได้แก่ โดยอาการแห่งการงดเว้น คือโดยความเป็นผู้ใช้ให้ทำ หรือโดยความเป็นผู้ทำ ดังนี้เป็นอรรถ. หรือมีปาฐะว่า "วิรติตตยวเสนะ" (โดยวิรติ ๓ อย่าง).

သမ္မာကမ္မန္တော ပူရတီတိ ဣမေဟိ သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒီဟိ သမ္မာကမ္မန္တကိစ္စံ ပူရတိ နာမ တေဟိ ဝီရိယာဒိကေဟိ တဒတ္ထသိဒ္ဓိတော. တမ္ပိ သန္ဓာယ ‘‘ဧကံ ကိစ္စန္တရံ ဒဿေတု’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဣမံ ကိစ္စန္တရံ ဒဿေတုန္တိ လောကုတ္တရမဂ္ဂက္ခဏေပိ ဣမာနေဝ ပဉ္စ သမ္မာဝါစာဒိဝိရတိတ္တယဿ ဧကက္ခဏေ ကာရာပကင်္ဂါနီတိ ဒဿေတုံ. ဧဝံ ဝုတ္တန္တိ ‘‘တသ္မိံ သမယေ ပဉ္စင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ ဟောတီ’’တိ (ဝိဘ. ၄၉၄) ဧဝံ ဝုတ္တံ. လောကိယမဂ္ဂက္ခဏေ ပဉ္စေဝ ဟောန္တိ, ဝိရတိ ပန အနိယတာ, တသ္မာ ‘‘ဆအင်္ဂိကော’’တိ အဝတွာ ‘‘ပဉ္စင်္ဂိကော’’ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ. တယိဒံ အဘိဓမ္မေ ပဉ္စင်္ဂိကဝါရဒေသနာယ ကာရဏကိတ္တနမဂ္ဂေါ, အရိယမဂ္ဂေါ ပန အဋ္ဌင်္ဂိကောဝါတိ ဒဿေတုံ, ‘‘ယာ စ, ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိမာဟ, တံ သုဝိညေယျမေဝ. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိအာဒိကာ ဒသ, တပ္ပစ္စယာ အကုသလာ စ ဒသာတိ ဝီသတိ အကုသလပက္ခိယာ, သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒိကာ ဒသ, တပ္ပစ္စယာ ကုသလာ စ ဒသာတိ ဝီသတိ ကုသလပက္ခိယာ မဟာစတ္တာရီသကသုတ္တေ ဝုတ္တာ. မဟာစတ္တာရီသကန္တိ တဿေတံ နာမံ. မိဿကောဝ ကထိတော လောကုတ္တရဿပိ ဣဓ လဗ္ဘမာနတ္တာ.

บทว่า สัมมากัมมันโต ปูรติ ได้แก่ กิจแห่งสัมมากัมมันตะย่อมเต็มด้วยสัมมาทิฏฐิเป็นต้นเหล่านี้ ชื่อว่าสำเร็จประโยชน์นั้นด้วยวิริยะเป็นต้นเหล่านั้น. แม้คำนั้นก็ตรัสหมายถึงคำว่า เพื่อแสดงกิจอย่างหนึ่ง. เพื่อแสดงกิจอย่างหนึ่งนี้ คือ เพื่อแสดงว่า แม้ในขณะแห่งโลกุตตรมรรค องค์ประกอบ ๕ อย่างเหล่านี้เท่านั้น เป็นองค์ประกอบที่ยังวิรติ ๓ อย่าง คือ สัมมาวาจาเป็นต้น ให้กระทำในขณะเดียวกัน. บทว่า เอวัง วุตตัง ได้แก่ ตรัสอย่างนี้ว่า ในสมัยนั้น มรรคมีองค์ ๕ (วิภังค์ ๔๙๔). ในขณะแห่งโลกิยมรรคมีเพียง ๕ อย่างเท่านั้น ส่วนวิรติไม่แน่นอน ฉะนั้น จึงไม่ตรัสว่า มีองค์ ๖ แต่ตรัสว่า มีองค์ ๕ เท่านั้น. การแสดงปัญจังคิกวาระในอภิธรรมนี้ เป็นทางแห่งการกล่าวถึงเหตุ และเพื่อแสดงว่า อริยมรรคมีองค์ ๘ จึงตรัสว่า ยา จะ ภิกขะเว เป็นต้น ซึ่งเป็นสิ่งที่เข้าใจได้ง่าย. มิจฉาทิฏฐิเป็นต้น ๑๐ อย่าง และอกุศลที่เกิดจากมิจฉาทิฏฐิเป็นต้น ๑๐ อย่าง รวมเป็น ๒๐ อย่าง เป็นฝ่ายอกุศล. สัมมาทิฏฐิเป็นต้น ๑๐ อย่าง และกุศลที่เกิดจากสัมมาทิฏฐิเป็นต้น ๑๐ อย่าง รวมเป็น ๒๐ อย่าง เป็นฝ่ายกุศล ตรัสไว้ในมหาจัตตารีสกสูตร. บทว่า มหาจัตตารีสกัง เป็นชื่อของสูตรนั้น. ตรัสปะปนกัน เพราะโลกุตตระก็พึงได้ในที่นี้.

ယသ္မာ ကောသလသံယုတ္တေပိ ဣဓ စ ထေရေန ‘‘ဥပဍ္ဎမိဒံ, ဘန္တေ, ဗြဟ္မစရိယဿာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တံ ‘‘မာ ဟေဝံ အာနန္ဒာ’’တိအာဒိနာ ပဋိက္ခိပိတွာ ‘‘သကလမေဝိဒံ အာနန္ဒာ’’တိအာဒိနာ ဘဂဝတာ ဒေသိတံ သုတ္တံ အာဂတံ. တဿတ္ထော ကောသလသံယုတ္တဝဏ္ဏနာယံ ဝုတ္တော, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ကောသလသံယုတ္တေ ဝုတ္တတ္ထမေဝါ’’တိ.

เพราะในโกสลสังยุตและในที่นี้ พระเถระกล่าวว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พรหมจรรย์นี้มีกึ่งหนึ่งเป็นต้น แล้วพระผู้มีพระภาคทรงปฏิเสธว่า อย่าเลย อานนท์ เป็นต้น แล้วทรงแสดงพระสูตรว่า อานนท์ พรหมจรรย์นี้ทั้งหมดเป็นต้น. อรรถของพระสูตรนั้นกล่าวไว้ในอรรถกถาโกสลสังยุตแล้ว ฉะนั้น จึงกล่าวว่า มีอรรถที่กล่าวไว้ในโกสลสังยุตแล้วนั่นเอง.

အဝိဇ္ဇာသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาอวิชชาสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

၃. သာရိပုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถาสารีบุตรสูตร

၃. သာဝကဗောဓိ [Pg.396] သာဝကပါရမိယော, တပ္ပရိယာပန္နံ ဉာဏံ သာဝကပါရမိဉာဏံ, တံ ပန ဒွိန္နံ အဂ္ဂသာဝကာနံ တတ္ထပိ ဓမ္မသေနာပတိနော ဧဝ သဝိသေသံ မတ္ထကံ ပတ္တံ, န ဣတရေသန္တိ အာဟ – ‘‘သာဝက…ပေ… အပ္ပတ္တတာယာ’’တိ. တသ္မာ တဿ မတ္ထကပ္ပတ္တိယာ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယေ ဣဇ္ဈန္တေ တဿ ဧကဒေသော ဣဓ ဣဇ္ဈတိ, န သကလန္တိ. န ဟိ အဒ္ဓဗြဟ္မစရိယံ နာမ အတ္ထိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ, ‘‘သကလမ္ပိ …ပေ… လဗ္ဘတီ’’တိ, တံ ပန ဘဏ္ဍာဂါရိကော နာညာသိ ဉာဏဿ သာဝကဝိသယေပိ သပ္ပဒေသိကတ္တာ, ဓမ္မသေနာပတိ ပန ဉာဏဿ တတ္ထ နိပ္ပဒေသိကတ္တာ အညာသီတိ. တေနာဟ – ‘‘အာနန္ဒတ္ထေရော…ပေ… အညာသီ’’တိ. ဧဝမာဟာတိ ‘‘သကလမိဒံ, ဘန္တေ’’တိ ဧဝံ အဝေါစ.

๓. สาวกโพธิคือสาวกบารมี, ญาณที่สงเคราะห์เข้าในสาวกโพธินั้นคือสาวกบารมีญาณ, ญาณนั้นแลถึงความเป็นยอดพิเศษเฉพาะแก่พระอัครสาวกทั้งสองรูป แม้ในสองรูปนั้นก็เฉพาะแก่พระธรรมเสนาบดีเท่านั้น ไม่ใช่แก่รูปอื่นทั้งหลาย ดังนี้ ท่านจึงกล่าวว่า ‘สาวก...เป็นต้น...เพราะยังไม่ถึง’ เพราะฉะนั้น เมื่อมรรคพรหมจรรย์สำเร็จด้วยการถึงความเป็นยอดของญาณนั้น ส่วนหนึ่งของญาณนั้นย่อมสำเร็จในที่นี้ ไม่ใช่ทั้งหมด. อนึ่ง พรหมจรรย์กึ่งหนึ่งชื่อว่าไม่มี เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ทั้งหมด...เป็นต้น...ย่อมได้’ แต่พระธรรมภัณฑาคาริกไม่ทรงทราบ เพราะญาณนั้นมีขอบเขตแม้ในวิสัยของสาวก, ส่วนพระธรรมเสนาบดีทรงทราบ เพราะญาณนั้นไม่มีขอบเขตในวิสัยนั้น ดังนี้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘พระเถระอานนท์...เป็นต้น...ทรงทราบ’ ดังนี้. ท่านกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ทั้งหมดนี้’ ดังนี้.

သာရိပုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยสารีบุตรสูตร จบแล้ว.

၄. ဇာဏုဿောဏိဗြာဟ္မဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถาว่าด้วยชาณุสโสณีพราหมณ์สูตร

၄. ဝဠဝါဘိ-သဒ္ဒေါ ဝဠဝါပရိယာယောတိ အာဟ ‘‘စတူဟိ ဝဠဝါဟိ ယုတ္တရထေနာ’’တိ. ယောဓရထောတိ ယောဓေဟိ ယုဇ္ဈနတ္ထံ အာရောဟိတဗ္ဗရထော. အလင်္ကာရရထော မင်္ဂလဒိဝသေသု အလင်္ကတပဋိယတ္တေဟိ အာရောဟိတဗ္ဗရထော. ဃနဒုကုလေန ပရိဝါရိတောတိ ရဇတပဋ္ဋဝဏ္ဏေန သေတဒုကုလေန ပဋိစ္ဆာဒိတော. ပဋိစ္ဆာဒနတ္ထော ဟိ ဣဓ ပရိဝါရသဒ္ဒေါ. ရဇတပနာဠိသုပရိက္ခိတ္တာ သေတဘာဝကရဏတ္ထံ.

๔. คำว่า วฬวาภิ เป็นไวพจน์ของคำว่า วฬวา ท่านจึงกล่าวว่า ‘ด้วยรถที่เทียมด้วยวฬวา ๔ ตัว’ คำว่า โยธรถ คือรถที่นักรบพึงขึ้นเพื่อรบ. รถประดับ คือรถที่ผู้ประดับตกแต่งแล้วพึงขึ้นในวันมงคล. คำว่า หุ้มด้วยผ้าแพรเนื้อละเอียด คือคลุมด้วยผ้าแพรสีขาวดุจสีแผ่นเงิน. อนึ่ง คำว่า ปริวาร ในที่นี้มีความหมายว่า การคลุม. หุ้มด้วยรางเงินอย่างดี เพื่อให้มีสีขาว.

ဆန္နံ ဆန္နံ မာသာနန္တိ နိဒ္ဓါရဏေ သာမိဝစနံ. ဧကဝါရံ နဂရံ ပဒက္ခိဏံ ကရောတီတိ ဣဒံ တသ္မိံ ဌာနန္တရေ ဌိတေန ကာတဗ္ဗံ စာရိတ္တံ. နဂရတော န ပက္ကန္တာတိ နဂရတော ဗဟိ န ဂတာ. မင်္ဂလဝစနေ နိယုတ္တာ မင်္ဂလိကာ, သုဝတ္ထိဝစနေ နိယုတ္တာ သောဝတ္ထိကာ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ထုတိမာဂဓဝန္ဒိကာစရိယကေ သင်္ဂဏှာတိ. သုကပတ္တသဒိသာနိ ဝဏ္ဏတော.

คำว่า ฉนฺนํ ฉนฺนํ มาสานํ เป็นสวามิวจนะในอรรถแห่งการกำหนด. คำว่า กระทำประทักษิณพระนครครั้งหนึ่ง นี้เป็นจารีตที่ผู้ดำรงอยู่ในตำแหน่งนั้นพึงกระทำ. คำว่า ไม่ได้ออกไปจากพระนคร คือไม่ได้ออกไปนอกพระนคร. พวกมังคลิกะ คือพวกที่ถูกมอบหมายให้กล่าวคำมงคล, พวกโสวัตถิกะ คือพวกที่ถูกมอบหมายให้กล่าวคำสวัสดี. ด้วยคำว่า เป็นต้น ท่านสงเคราะห์พวกนักสรรเสริญ พวกมาคธ พวกนักไหว้ครู. มีสีเหมือนปีกนกแก้ว.

ဝဏ္ဏဂီတန္တိ ထုတိဂီတံ. ဗြဟ္မဘူတံ သေဋ္ဌဘူတံ ယာနံ, ဗြဟ္မဘူတာနံ သေဋ္ဌဘူတာနံ ယာနန္တိ ဝါ ဗြဟ္မယာနံ. ဝိဇိတတ္တာ ဝိသေသေန ဇိနနတော. ရာဂံ ဝိနယမာနာ ပရိယောသာပေတီတိ သဗ္ဗမ္ပိ ရာဂံ သမုစ္ဆေဒဝိနယဝသေန ဝိနေတိ, အတ္တနော ကိစ္စံ ပရိယောသာပေတိ. ကိစ္စပရိယောသာပနေနေဝ ဟိ သယမ္ပိ [Pg.397] ပရိယောသာနံ နိပ္ဖတ္တိံ ဥပဂစ္ဆတိ. တေနာဟ ‘‘ပရိယောသာနံ ဂစ္ဆတိ နိပ္ဖဇ္ဇတီ’’တိ.

คำว่า วรรณคีต คือเพลงสรรเสริญ. ยานที่ประเสริฐที่สุดคือพรหมภูตะ, หรือยานของท่านผู้ประเสริฐที่สุดคือพรหมยาน. เพราะชนะแล้ว คือเพราะชนะโดยพิเศษ. คำว่า กำจัดราคะให้สำเร็จ คือกำจัดราคะทั้งหมดโดยการกำจัดแบบถอนรากถอนโคน, และทำให้กิจของตนสำเร็จ. เพราะการทำให้กิจสำเร็จนั่นเอง ตนเองก็ย่อมถึงความสำเร็จ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ถึงความสำเร็จ คือสำเร็จ’.

ဓုရန္တိ ဘုမ္မတ္ထေ ဥပယောဂဝစနန္တိ အာဟ ‘‘တတြမဇ္ဈတ္တတာယုဂေ ယုတ္တာ’’တိ. ဤသာတိ ယုဂသန္ဓာရိကာ ဒါရုယုဂဠာ. ယထာ ဝါ ဗာဟိရံ ယုဂံ ဓာရေတိ, တဿာ ဌိတာယ ဧဝ ကိစ္စသိဒ္ဓိ, ဧဝံ ကိရိယာဝသေန လဒ္ဓဗလေန တတြမဇ္ဈတ္တတာယုဂေ ထိရံ ဓာရေတိ, တေဟေဝ အရိယမဂ္ဂရထဿ ပဝတ္တနံ. ဟိရိဂ္ဂဟဏေန စေတ္ထ တံသဟစရဏတော ဩတ္တပ္ပမ္ပိ ဂဟိတံယေဝ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘အတ္တနာ သဒ္ဓိ’’န္တိအာဒိ. နာဠိယာ မိနမာနော ပုရိသော ဝိယ အာရမ္မဏံ မိနာတီတိ မနော. ကတရံ ပန တံ မနော, ကထဉ္စဿ ယောတ္တသဒိသတာတိ အာဟ ‘‘ဝိပဿနာစိတ္တ’’န္တိအာဒိ. တေန ယောတ္တံ ဝိယာတိ ယောတ္တန္တိ ဒဿေတိ. လောကိယဝိပဿနာစိတ္တံ အတိရေကပညာသ ကုသလဓမ္မေ ဧကာဗဒ္ဓေ ဧကသင်္ဂဟိတေ ကရောတီတိ သမ္ဗန္ဓော. တေ ပန ‘‘ဖဿော ဟောတိ…ပေ… အဝိက္ခေပေါ ဟောတီ’’တိ စိတ္တင်္ဂဝသေန ဓမ္မသင်္ဂဟေ (ဓ. သ. ၁) အာဂတနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. လောကုတ္တရဝိပဿနာစိတ္တန္တိ မဂ္ဂစိတ္တံ အာဟ. အတိရေကသဋ္ဌီတိ တေ ဧဝ သမ္မာကမ္မန္တာဇီဝေဟိ အနညာတညဿာမီတိန္ဒြိယာဒီဟိ စ သဒ္ဓိံ အတိရေကသဋ္ဌိ ကုသလဓမ္မေ. ဧကာဗဒ္ဓေတိ ဧကသ္မိံ ဧဝ အာရမ္မဏေ အာဗဒ္ဓေ. ဧကသင်္ဂဟေတိ တထေဝ ဝိပဿနာကိစ္စဝသေန ဧကသင်္ဂဟေ ကရောတိ. ပုဗ္ဗင်္ဂမဘာဝေန အာရက္ခံ သာရေတီတိ အာရက္ခသာရထီ. ‘‘ယထာ ဟိ ရထဿ…ပေ… သာရထီ’’တိ ဝတွာ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ယောဂ္ဂိယော’’တိ ဝုတ္တံ. ဓုရံ ဝါဟေတိ ယောဂ္ဂေ. ယောဇေတိ ယောဂ္ဂေ သမဂတိယဉ္စ. အက္ခံ အဗ္ဘဉ္ဇတိ သုခပ္ပဝတ္တနတ္ထံ. ရထံ ပေသေတိ ယောဂ္ဂစောဒနေန. နိဗ္ဗိသေဝနေ ကရောတိ ဂမနဝီထိယံ ပဋိပါဒနေန သန္နိယောဇေတိ. အာရက္ခပစ္စုပဋ္ဌာနာတိ အာရက္ခံ ပစ္စုပဋ္ဌပေတိ အသမ္မောသသဘာဝတ္တာ. ဂတိယောတိ ပဝတ္တိယော, နိပ္ဖတ္တိယော ဝါ. သမနွေသတီတိ ဂဝေသတိ.

คำว่า ธุรํ เป็นอุปโยควจนะในอรรถแห่งภูมิ (สัตตมีวิภัตติ) ท่านจึงกล่าวว่า ‘ประกอบอยู่ในแอกคือตัตรมัชฌัตตตา’ คำว่า อีสา คือไม้ค้ำแอกที่เชื่อมแอก. หรือเหมือนไม้ค้ำภายนอกที่รองรับแอกอยู่, เมื่อไม้ค้ำนั้นตั้งอยู่ กิจก็สำเร็จได้, ฉันใด ตัตรมัชฌัตตตาก็ย่อมรองรับอย่างมั่นคงในแอกนั้นด้วยกำลังที่ได้มาโดยอาการแห่งการกระทำ, ด้วยสิ่งเหล่านั้นนั่นแหละ การเคลื่อนไปของรถคืออริยมรรคจึงมีได้. ในที่นี้ การถือเอาหิริ ย่อมถือเอาโอตตัปปะด้วย เพราะเป็นธรรมที่เกิดร่วมกัน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘พร้อมด้วยตน’ เป็นต้น. ชื่อว่า มโน เพราะอรรถว่า ย่อมวัดอารมณ์ เหมือนบุรุษที่ตวงด้วยทะนาน. มโนนั้นคืออะไร และความเป็นเหมือนเชือกผูกของมโนนั้นเป็นอย่างไร ท่านจึงกล่าวว่า ‘วิปัสสนาจิต’ เป็นต้น. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงแสดงว่า เหมือนเชือกผูก คือเชือกผูก. วิปัสสนาจิตที่เป็นโลกีย์ ย่อมกระทำกุศลธรรมเกิน ๕๐ ประการให้ผูกติดกันเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน เป็นการสงเคราะห์เข้าด้วยกัน ดังนี้คือความสัมพันธ์. ธรรมเหล่านั้นพึงทราบโดยนัยที่มาในธรรมสังคณี (ธ.ส. ๑) โดยเป็นองค์ของจิตว่า ‘ผัสสะย่อมมี...เป... อวิกเขปะย่อมมี’. วิปัสสนาจิตที่เป็นโลกุตตระ ท่านกล่าวถึงมรรคจิต. เกิน ๖๐ คือกุศลธรรมเกิน ๖๐ ประการเหล่านั้นนั่นแหละ พร้อมด้วยสัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ และอนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์เป็นต้น. คำว่า ผูกติดกันเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน คือผูกติดกันในอารมณ์เดียวกัน. คำว่า สงเคราะห์เข้าด้วยกัน คือกระทำเป็นการสงเคราะห์เข้าด้วยกันโดยกิจแห่งวิปัสสนาในลักษณะเดียวกัน. สารถีผู้รักษา คือผู้ที่นำการรักษาไปโดยความเป็นผู้เป็นประธาน. ท่านกล่าวว่า ‘เหมือนสารถีของรถ...เป...’ เพื่อแสดงสิ่งนั้น จึงกล่าวว่า ‘สัตว์ที่ควรเทียม’ (ยอกคิโย). ย่อมเทียมแอกในสัตว์ที่ควรเทียม. ย่อมผูกในสัตว์ที่ควรเทียมและในการเคลื่อนไปที่สม่ำเสมอ. ย่อมทาเพลาเพื่อการเคลื่อนไปที่ราบรื่น. ย่อมส่งรถไปโดยการบังคับสัตว์ที่ควรเทียม. ย่อมกระทำในสิ่งที่ไม่มีการเสื่อมถอย คือย่อมผูกมัดให้ดำเนินไปในทางที่ไป. คำว่า การตั้งการรักษาไว้ คือย่อมตั้งการรักษาไว้เพราะมีสภาพที่ไม่หลงลืม. คำว่า คติ คือการดำเนินไป หรือความสำเร็จ. คำว่า แสวงหา คือย่อมค้นหา.

အရိယပုဂ္ဂလဿ နိဗ္ဗာနံ ပဋိမုခံ သမ္ပာပနေ ရထော ဝိယာတိ ရထော. ပရိကရောတိ ဝိဘူသယတီတိ ပရိက္ခာရော, ဝိဘူသနံ, သီလဉ္စ အရိယမဂ္ဂဿ ဝိဘူသနဋ္ဌာနိယံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလာလင်္ကာရော’’တိ, သီလဘူသနောတိ အတ္ထော. ဝိပဿနာသမ္ပယုတ္တာနန္တိ လောကိယာယ လောကုတ္တရာယ စ ဝိပဿနာယ သမ္ပယုတ္တာနံ. ဝိဓိနာ ဤရေတဗ္ဗတော ပဝတ္တေတဗ္ဗတော ဝီရိယံ, [Pg.398] သမ္မာဝါယာမော. သမံ သမ္မာ စ ဓိယတီတိ သမာဓိ, ဓုရဉ္စ တံ သမာဓိ စာတိ ဓုရသမာဓိ, ဥပေက္ခာ ဓုရသမာဓိ ဧတဿာတိ ဥပေက္ခာဓုရသမာဓိ, အရိယမဂ္ဂေါ ဥပေက္ခာသင်္ခါတဓုရသမာဓီတိ အတ္ထော. အဋ္ဌကထာယံ ပန ဗျဉ္ဇနံ အနာဒိယိတွာ ဓုရသမာဓိသဒ္ဒါနံ ဘိန္နာဓိကရဏတာ ဝုတ္တာ. ပယောဂမဇ္ဈတ္တေတိ ဝီရိယသမတာယ. အနိစ္ဆာတိ ဣစ္ဆာပဋိပက္ခာ. တေနာဟ ‘‘အလောဘသင်္ခါတာ’’တိ. ပရိဝါရဏန္တိ ပရိဝါရော, ပရိစ္ဆဒေါတိ အတ္ထော.

รถ คือเหมือนรถในการนำพระอริยบุคคลไปสู่นิพพานโดยตรง. คำว่า ปริขาร คือเครื่องประดับ, การประดับ, เพราะศีลเป็นเครื่องประดับของอริยมรรค. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เครื่องประดับคือศีล ๔ บริสุทธิ์’ หมายถึงเครื่องประดับคือศีล. คำว่า ประกอบด้วยวิปัสสนา คือประกอบด้วยวิปัสสนาที่เป็นโลกีย์และโลกุตตระ. วิริยะ คือสัมมาวายามะ เพราะพึงนำไป พึงดำเนินไปโดยวิธี. สมาธิ คือสิ่งที่ตั้งมั่นโดยชอบและสม่ำเสมอ, และสมาธินั้นเป็นธุระด้วย จึงเป็นธุรสมาธิ, อุเบกขาเป็นธุรสมาธิของสมาธินั้น จึงเป็นอุเบกขาธุรสมาธิ, หมายถึงอริยมรรคคืออุเบกขาอันเป็นธุรสมาธิ. ส่วนในอรรถกถา ท่านกล่าวถึงความเป็นภินนาธิกรณะของคำว่า ธุรสมาธิ โดยไม่ถือเอาพยัญชนะ. คำว่า ปโยคมัชฌัตตะ คือความสม่ำเสมอของวิริยะ. คำว่า อนิฉา คือตรงข้ามกับตัณหา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘คืออโลภะ’. คำว่า ปริวารณะ คือบริวาร, หมายถึงเครื่องห้อมล้อม.

မေတ္တာတိ မေတ္တာစေတောဝိမုတ္တိ. တထာ ကရုဏာ. ပုဗ္ဗဘာဂေါတိ ဥဘိန္နမ္ပိ ဥပစာရော. ဒွေပိ ကာယစိတ္တဝိဝေကာ ဝိယ ပုဗ္ဗဘာဂဓမ္မဝသေန ဝုတ္တာ. အရိယမဂ္ဂရထေတိ ပရိသုဒ္ဓမဂ္ဂသင်္ခါတေ ရထေ. အရိယမဂ္ဂရထော စ မဂ္ဂရထော စာတိ အရိယမဂ္ဂရထော, ဧဝံ ဧကသေသနယေန ဝါ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. တေနာဟ ‘‘ဣမသ္မိံ လောကိယလောကုတ္တရမဂ္ဂရထေ ဌိတော’’တိ. သန္နဒ္ဓစမ္မောတိ ယောဂါဝစရဿ ပဋိမုက္ကစမ္မံ. န နံ တေ ဝိဇ္ဈန္တီတိ ဝစနပထာ န နံ ဝိဇ္ဈန္တိ. ဓမ္မဘေဒနဝသေန န ဘဉ္ဇတိ, တဿ အရိယမဂ္ဂဿ ရထဿ သမ္မာ ယောဇိတဿ အန္တရာ ဘင်္ဂေါ နတ္ထီတိ အတ္ထော.

คำว่า เมตตา คือเมตตาเจโตวิมุตติ. เช่นเดียวกับกรุณา. คำว่า ปุพพภาค คืออุปจาระของทั้งสอง. ทั้งสองอย่างนี้กล่าวโดยเป็นปุพพภาคธรรม เหมือนกายวิเวกและจิตตวิเวก. คำว่า ในรถคืออริยมรรค คือในรถอันเป็นมรรคที่บริสุทธิ์. อริยมรรคและมรรคคือรถ จึงเป็นอริยมรรครถ, หรือพึงทราบอรรถโดยนัยเอกเสสอย่างนี้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ตั้งอยู่ในรถคือโลกีย์และโลกุตตรมรรคนี้’. คำว่า สวมหนัง คือหนังที่นักโยคะสวมไว้. คำว่า ทางแห่งถ้อยคำย่อมไม่แทงทะลุเขา คือทางแห่งถ้อยคำย่อมไม่แทงทะลุเขา. ย่อมไม่แตกทำลายโดยการทำลายธรรม, หมายความว่า รถคืออริยมรรคที่ประกอบดีแล้วนั้นไม่มีการแตกทำลายในระหว่าง.

အတ္တနော ပုရိသကာရံ နိဿာယ လဒ္ဓတ္တာ အတ္တနော သန္တာနေတိ အဓိပ္ပာယော. အနုတ္တရန္တိ ဥတ္တရရဟိတံ. တတော ဧဝ သေဋ္ဌယာနံ, နဿ ကေနစိ သဒိသန္တိ အသဒိသံ. ဓိတိသမ္ပန္နတာယ ဓီရာ ပဏ္ဍိတပုရိသာ လောကမှာ နိယျန္တိ ဂစ္ဆန္တိ. ‘‘ဇယံ ဇယ’’န္တိ ဂါထာယံ ဝစနဝိပလ္လာသေန ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ဇိနန္တာ ဇိနန္တာ’’တိ.

หมายความว่า ได้มาเพราะอาศัยความเพียรพยายามของตน จึงอยู่ในสันดานของตน. คำว่า อนุตตระ คือไม่มีสิ่งอื่นยิ่งกว่า. เพราะเหตุนั้น จึงเป็นยานที่ประเสริฐที่สุด, ไม่มีสิ่งใดเสมอเหมือน. บัณฑิตชนผู้มีปัญญา (ธีรา) ย่อมออกจากโลกไปเพราะประกอบด้วยความเพียร (ธิติ). คำว่า ‘ชะยัง ชะยะ’ ในคาถา ท่านกล่าวโดยการสลับคำ ท่านจึงกล่าวว่า ‘ผู้ชนะ ผู้ชนะ’.

ဇာဏုဿောဏိဗြာဟ္မဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยชาณุสโสณีพราหมณ์สูตร จบแล้ว.

၅-၆. ကိမတ္ထိယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

๕-๖. อรรถกถาว่าด้วยกิมัตถิยสูตรเป็นต้น

၅-၆. နိယမတ္ထောတိ အဝဓာရဏတ္ထော. တေန နိယမေန အဝဓာရဏေန – အညံ မဂ္ဂံ ပဋိက္ခိပတိ ဣတော အညဿ နိယျာနိကမဂ္ဂဿ အဘာဝတော. ‘‘ဒုက္ခဿ ပရိညတ္ထ’’န္တိ ဝုတ္တတ္တာ ဝဋ္ဋဒုက္ခံ ကထိတံ. အရိယမဂ္ဂေ ဂဟိတေ တဿ ပုဗ္ဗဘာဂမဂ္ဂေါ ဝိပဿနာယ ဂဟိတော ဧဝါတိ ‘‘မိဿကမဂ္ဂေါ ကထိတော’’တိ ဝုတ္တံ. ဥတ္တာနမေဝ အပုဗ္ဗဿ အဘာဝါ. အယံ ပန ဝိသေသော ‘‘ရာဂက္ခယော’’တိအာဒီဟိ [Pg.399] ယဒိပိ နိဗ္ဗာနံ ဝုတ္တံ. တထာပိ အရဟတ္တံ ဝိယ ဗြဟ္မစရိယမ္ပိ. တေန နိဗ္ဗာနံ ဧဝ ဝုစ္စတိ ‘‘ဣဒံ ဗြဟ္မစရိယပရိယောသာန’’န္တိ.

๕-๖. บทว่า นิยตฺถ แปลว่า อวธารณัตถะ (ความกำหนดแน่นอน). ด้วยความกำหนดแน่นอนนั้น ย่อมปฏิเสธทางอื่น เพราะไม่มีมรรคที่นำออกจากทุกข์อื่นจากนี้. เพราะตรัสว่า "เพื่อกำหนดรู้ทุกข์" จึงตรัสถึงวัฏฏทุกข์. เมื่ออริยมรรคถูกถือเอาแล้ว มรรคส่วนเบื้องต้นของอริยมรรคนั้นก็ถูกถือเอาด้วยวิปัสสนาแล้วนั่นเอง จึงตรัสว่า "ตรัสถึงมรรคที่ปะปนกัน". เนื้อความตื้นนั่นเอง เพราะไม่มีสิ่งที่ไม่เคยมีมาก่อน. อนึ่ง ข้อแตกต่างนี้คือ แม้พระนิพพานจะถูกกล่าวด้วยบทว่า "ความสิ้นราคะ" เป็นต้น. ถึงอย่างนั้น พรหมจรรย์ก็เหมือนพระอรหัต. เพราะเหตุนั้น พระนิพพานนั่นเองจึงถูกเรียกว่า "นี้คือที่สุดแห่งพรหมจรรย์".

ကိမတ္ထိယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยกิมัตถิยสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

၇. ဒုတိယအညတရဘိက္ခုသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๗. อรรถกถาว่าด้วยทุติยอัญญตรภิกขุสูตร

၇. ရာဂဝိနယာဒိပဒေဟိ နိဗ္ဗာနံ ဝါပိ ဝုစ္စေယျ အရဟတ္တံ ဝါပိ. ယသ္မာ သော ဘိက္ခု ဥဘယတ္ထပိ နိဝိဋ္ဌဗုဒ္ဓိ, တသ္မာ ဘဂဝါ တဿ အဇ္ဈာသယဝသေန ‘‘နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ခေါ ဧတ’’န္တိအာဒိနာ နိဗ္ဗာနဓာတုံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ပုန ‘‘အာသဝါနံ ခယော တေန ဝုစ္စတီ’’တိ အာဟ. ယသ္မာ အရိယမဂ္ဂေါ ရာဂါဒိကေ သမုစ္ဆေဒဝသေန ဝိနေတိ, အာသဝဉ္စ သဗ္ဗသော ခေပေတိ, တေန စ ဝုတ္တံ နိဗ္ဗာနံ အရဟတ္တဉ္စ, တသ္မာ တဒုဘယံ ‘‘ရာဂဝိနယောတိအာဒိ နာမမေဝါ’’တိ ဝုတ္တံ. အနုသန္ဓိကုသလတာယ ပုစ္ဆန္တော ဧတံ အဝေါစာတိ ဣမိနာ ‘‘ပုစ္ဆာနုသန္ဓိ ဣဓ လဗ္ဘတီ’’တိ ဒီပိတံ, အဇ္ဈာသယာနုသန္ဓိပိ ဧတ္ထ လဗ္ဘတေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

๗. ด้วยบทว่า "การกำจัดราคะ" เป็นต้น พึงกล่าวถึงพระนิพพานบ้าง หรือพระอรหัตบ้าง. เพราะภิกษุนั้นมีปัญญาตั้งมั่นอยู่ในทั้งสองอย่างนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงวิสัชนาถึงนิพพานธาตุด้วยบทว่า "สิ่งนี้แลเป็นนิพพานธาตุ" เป็นต้น ตามอัธยาศัยของภิกษุนั้น แล้วตรัสอีกว่า "ความสิ้นอาสวะนั้นเรียกว่าอย่างนั้น". เพราะอริยมรรคย่อมกำจัดราคะเป็นต้นโดยการตัดขาด และย่อมทำอาสวะให้สิ้นไปโดยสิ้นเชิง และพระนิพพานกับพระอรหัตก็ถูกกล่าวด้วยเหตุนั้น เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า "ทั้งสองอย่างนั้นเป็นเพียงชื่อว่า การกำจัดราคะเป็นต้น". การที่ผู้ถามกล่าวคำนี้ด้วยความฉลาดในการเชื่อมโยง ด้วยเหตุนี้จึงแสดงว่า "ปุจฉานุสนธิย่อมมีในที่นี้" และพึงเห็นว่า "อัชฌาสยานุสนธิก็ย่อมมีในที่นี้เช่นกัน".

ဒုတိယအညတရဘိက္ခုသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาทุติยอัญญตรภิกขุสูตร จบแล้ว.

၈. ဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๘. อรรถกถาวิภังคสูตร

၈. ဧကေန ပရိယာယေန အဋ္ဌင်္ဂိကမဂ္ဂံ ဝိဘဇိတွာတိ ‘‘သမ္မာဒိဋ္ဌီ’’တိအာဒိနာ ဧကေန ပရိယာယေန အရိယံ အဋ္ဌင်္ဂိကံ မဂ္ဂံ ဝိဘာဂေန ဒဿေတွာ ‘‘ကတမာ စ, ဘိက္ခဝေ, သမ္မာဒိဋ္ဌီ’’တိအာဒိနာ ပုန အပရေန ပရိယာယေန ဝိဘဇိတုကာမော. ဥဂ္ဂဟဓာရဏပရိစယဉာဏာနိပိ သဝနဉာဏေ ဧဝ အဝရောဓံ ဂစ္ဆန္တီတိ ‘‘သဝနသမ္မသနပဋိဝေဓပစ္စဝေက္ခဏဝသေနာ’’တိ ဝုတ္တံ.

๘. บทว่า "จำแนกอัฏฐังคิกมรรคด้วยปริยายหนึ่ง" คือ ทรงแสดงอริยอัฏฐังคิกมรรคโดยการจำแนกด้วยปริยายหนึ่งด้วยบทว่า "สัมมาทิฏฐิ" เป็นต้น แล้วทรงประสงค์จะจำแนกอีกด้วยปริยายอื่นด้วยบทว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย สัมมาทิฏฐิเป็นไฉน" เป็นต้น. แม้ญาณคือการเรียน การทรงจำ และการสั่งสม ก็ย่อมรวมเข้าในญาณคือการฟังนั่นเอง จึงตรัสว่า "โดยอำนาจการฟัง การพิจารณา การแทงตลอด และการพิจารณาทบทวน".

ကမ္မဋ္ဌာနာဘိနိဝေသောတိ ကမ္မဋ္ဌာနပဋိပတ္တိ. ပုရိမာနိ ဒွေ သစ္စာနိ ဥဂ္ဂဏှိတွာတိ သမ္ဗန္ဓော. ဣဋ္ဌံ ကန္တံ မနာပန္တိ နိရောဓမဂ္ဂေသု နိန္နဘာဝံ ဒဿေတိ, န အဘိနန္ဒနံ, တန္နိန္နဘာဝေါ ဧဝ စ တတ္ထ ကမ္မကရဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧကေနေဝါကာရေန သစ္စာနံ ပဋိဝေဓနိမိတ္တတာ, သော ဧဝ အဘိမုခဘာဝေါ တေသံ သမာဂမောတိ ဧကာဘိသမယော.

บทว่า กัมมัฏฐานาภินิเวส แปลว่า การปฏิบัติกรรมฐาน. บทว่า "เรียนรู้สัจจะสองอย่างแรก" เป็นบทเชื่อม. บทว่า "น่าปรารถนา น่ารักใคร่ น่าพอใจ" แสดงถึงความน้อมไปในนิโรธและมรรค ไม่ใช่ความเพลิดเพลิน และพึงเห็นว่าความน้อมไปนั้นนั่นเองคือการกระทำในที่นั้น. การที่สัจจะทั้งหลายเป็นเหตุแห่งการแทงตลอดด้วยอาการอย่างเดียวกันนั้นนั่นเอง ความเป็นผู้เผชิญหน้ากันนั้นคือการประชุมกันแห่งสัจจะเหล่านั้น ชื่อว่า เอกาภิสมยะ (การตรัสรู้พร้อมกัน).

အဿာတိ [Pg.400] ဉာဏဿ, ယောဂိနော ဝါ. ဧတ္ထ စ ကေစိ ‘‘လောကိယဉာဏမ္ပိ ပဋိဝေဓော သဗ္ဗဿ ယာထာဝဗောဓဘာဝတော’’တိ ဝဒန္တိ. နနု ဥဂ္ဂဟာဒိပဋိဝေဓော စ ပဋိဝေဓောဝ, န စ သော လောကုတ္တရောတိ? တံ န, ကေဝလေန ပဋိဝေဓ-သဒ္ဒေန ဥဂ္ဂဟာဒိပဋိဝေဓာနံ အဝစနီယတ္တာ, ပဋိဝေဓနိမိတ္တတ္တာ ဝါ ဥဂ္ဂဟာဒိဝသေန ပဝတ္တံ ဒုက္ခာဒီသု ပုဗ္ဗဘာဂေ ဉာဏံ ‘‘ပဋိဝေဓော’’တိ ဝုစ္စတိ, န ပဋိဝေဓတ္တာ, ပဋိဝေဓဘူတမေဝ ပန ဉာဏံ ဥဇုကံ ပဋိဝေဓောတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတိ. ကိစ္စတောတိ ပရိညာဒိကိစ္စတော. အာရမ္မဏပဋိဝေဓောတိ သစ္ဆိကိရိယာပဋိဝေဓမာဟ. ကိစ္စတောတိ အသမ္မောဟပဋိဝေဓံ. ဥဂ္ဂဟာဒီဟိ သစ္စဿ ပရိဂ္ဂဏှနံ ပရိဂ္ဂဟော.

บทว่า อัสสะ (ของเขา) คือ ของญาณ หรือของโยคี. ในที่นี้ บางท่านกล่าวว่า "แม้โลกิยญาณก็เป็นการแทงตลอด เพราะเป็นความรู้ตามความเป็นจริงของทุกสิ่ง". ก็การแทงตลอดด้วยการเรียนรู้เป็นต้น ก็เป็นการแทงตลอดไม่ใช่หรือ และสิ่งนั้นก็ไม่ใช่โลกุตตระไม่ใช่หรือ? ข้อนั้นไม่ใช่ เพราะการแทงตลอดด้วยการเรียนรู้เป็นต้น ไม่พึงกล่าวด้วยคำว่า "ปฏิเวธ" เพียงอย่างเดียว หรือญาณที่เกิดขึ้นในส่วนเบื้องต้นในทุกข์เป็นต้น โดยอาศัยการเรียนรู้เป็นต้น เรียกว่า "ปฏิเวธ" เพราะเป็นเหตุแห่งการแทงตลอด ไม่ใช่เพราะความเป็นปฏิเวธ และญาณที่เป็นตัวปฏิเวธนั่นเอง ควรกล่าวว่าเป็น "ปฏิเวธ" โดยตรง. บทว่า กิจจโต (โดยกิจ) คือ โดยกิจมีการกำหนดรู้เป็นต้น. บทว่า อารัมมณปฏิเวธ (การแทงตลอดอารมณ์) หมายถึง การแทงตลอดด้วยการทำให้แจ้ง. บทว่า กิจจโต (โดยกิจ) หมายถึง การแทงตลอดด้วยความไม่หลง. การกำหนดถือเอาสัจจะด้วยการเรียนรู้เป็นต้น ชื่อว่า ปริคคหะ (การกำหนดรู้).

ဒုဒ္ဒသတ္တာတိ အနဓိဂတဉာဏေန ယာထာဝသရသလက္ခဏတော ဒဋ္ဌုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ ဥပ္ပတ္တိတော ပါကဋာနိပိ. တေနာဟ ‘‘ဒုက္ခသစ္စံ ဟီ’’တိအာဒိ. ဥဘယန္တိ ပုရိမံ သစ္စဒွယံ. ပယောဂေါတိ ကိရိယာ, ဝါယာမော ဝါ. တဿ မဟန္တတရဿ ဣစ္ဆိတဗ္ဗတံ ဒုက္ကရတရတဉ္စ ဥပမာဟိ ဒဿေတိ ‘‘ဘဝဂ္ဂဂ္ဂဟဏတ္ထ’’န္တိအာဒိနာ. ယထာ ပုရိမံ သစ္စဒွယံ ဝိယ ကေနစိ ပရိယာယေန အပါကဋတာယ ပရမဂမ္ဘီရတ္တာ ဥဂ္ဂဟာဒိဝသေန ပုဗ္ဗဘာဂေ ပဝတ္တိဘေဒံ ဂဟေတွာ ‘‘ဒုက္ခေ ဉာဏ’’န္တိအာဒိနာ စတုဗ္ဗိဓံ ကတွာ ဝုတ္တံ. ဧကမေဝ တံ ဉာဏံ ဟောတိ ဧကာဘိသမယဝသေနေဝ ပဝတ္တနတော.

บทว่า ทุททสัตตา (เพราะเห็นได้ยาก) คือ แม้จะปรากฏโดยการเกิดขึ้น ก็ไม่สามารถเห็นได้ด้วยญาณที่ยังไม่บรรลุถึงลักษณะอันเป็นสาระตามความเป็นจริง. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ทุกขสัจจะ" เป็นต้น. บทว่า อุภยัง (ทั้งสอง) คือ สัจจะสองอย่างแรก. บทว่า ปโยคะ (ความเพียร) คือ การกระทำ หรือความพยายาม. แสดงถึงความยิ่งใหญ่ที่พึงปรารถนาและความยากยิ่งของสิ่งนั้นด้วยอุปมาว่า "เพื่อการยึดถือภวัคคพรหม" เป็นต้น. เหมือนสัจจะสองอย่างแรก ที่ถูกกล่าวโดยการแบ่งเป็น ๔ อย่างด้วยบทว่า "ญาณในทุกข์" เป็นต้น โดยอาศัยความแตกต่างของการเกิดขึ้นในส่วนเบื้องต้นด้วยการเรียนรู้เป็นต้น เพราะความไม่ปรากฏด้วยปริยายบางอย่าง และเพราะความลึกซึ้งอย่างยิ่ง. ญาณนั้นเป็นอันเดียวกัน เพราะเกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งการตรัสรู้พร้อมกันนั่นเอง.

ကာမပစ္စနီကဋ္ဌေနာတိ ကာမာနံ ဥဇုပစ္စနီကဘာဝေန. ကာမတော နိဿဋဘာဝေနာတိ ကာမေဟိ ဝိသံယုတ္တဘာဝေန. ကာမံ သမ္မသန္တဿာတိ ဒုဝိဓမ္ပိ ကာမံ အနိစ္စာဒိတော သမ္မသန္တဿ. ပဇ္ဇတိ ပဝတ္တတိ ဧတေနာတိ ပဒံ, ကာမဿ ပဒန္တိ ကာမပဒံ, ကာမဿ ဥပ္ပတ္တိကာရဏဿ ဃာတော သမုဂ္ဃာတော, တံ ကာမပဒဃာတံ. တေနာဟ ‘‘ကာမဝူပသမ’’န္တိ. ကာမေဟိ ဝိဝိတ္တံ ကာမဝိဝိတ္တံ. သော ဧဝ စ နေသံ အန္တော သမုစ္ဆေဒဝိဝေကေတိ ကတွာ တသ္မိံ သာဓေတဗ္ဗေ ဥပ္ပန္နောတိ ဝုတ္တံ ‘‘ကာမဝိဝိတ္တန္တေ ဥပ္ပန္နော’’တိ. ကာမတော နိက္ခမတီတိ နိက္ခမော, သော ဧဝ နေက္ခမ္မသင်္ကပ္ပော. ဣမသ္မိဉ္စ နေက္ခမ္မသင်္ကပ္ပဿ သဒ္ဒတ္ထဝိဘာဝေန ယထာဝုတ္တော ကာမပစ္စနီကဋ္ဌာဒိကော အတ္ထနိဒ္ဓါရဏဝိသေသော အန္တောဂဓော.

บทว่า กามปัจจนีกัฏเฐนะ (โดยความเป็นปฏิปักษ์ต่อกาม) คือ โดยความเป็นปฏิปักษ์โดยตรงต่อกามทั้งหลาย. บทว่า กามโต นิสสฏภาเวนะ (โดยความเป็นผู้หลีกออกจากกาม) คือ โดยความเป็นผู้พรากจากกามทั้งหลาย. บทว่า กามัง สัมมสันตัสสะ (ของผู้พิจารณากาม) คือ ของผู้พิจารณากามทั้งสองชนิดโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น. สิ่งที่เกิดขึ้น ดำเนินไปได้ด้วยสิ่งนี้ เรียกว่า บท, บทของกาม คือ กามบท, การทำลายคือการถอนรากถอนโคนเหตุแห่งการเกิดขึ้นของกาม ชื่อว่า การทำลายกามบทนั้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ความสงบระงับกาม". สิ่งที่สงัดจากกาม ชื่อว่า กามวิวิตตะ (ความสงัดจากกาม). และสิ่งนั้นนั่นเองเป็นที่สุดแห่งกามทั้งหลาย คือ วิเวกโดยการตัดขาด จึงกล่าวว่า "เกิดขึ้นในที่สุดแห่งความสงัดจากกาม" เพราะพึงทำให้สำเร็จในสิ่งนั้น. สิ่งที่ออกจากกาม ชื่อว่า เนกขัมมะ (การออกจากกาม), สิ่งนั้นนั่นเองคือ เนกขัมมสังกัปปะ (ความดำริในการออกจากกาม). และในเนกขัมมสังกัปปะนี้ การกำหนดความหมายพิเศษมีการเป็นปฏิปักษ์ต่อกามเป็นต้น ที่กล่าวมาแล้วโดยการจำแนกความหมายของศัพท์ ย่อมรวมอยู่ภายในด้วย.

ဧသေဝ နယောတိ ဣမိနာ ဗျာပါဒပစ္စနီကဋ္ဌေန ဝိဟိံသာယ ပစ္စနီကဋ္ဌေနာတိအာဒိကံ အဗျာပါဒါဝိဟိံသာသင်္ကပ္ပာနံ အတ္ထုဒ္ဓါရဏဝိဓိံ အတိဒိသတိ. နေက္ခမ္မသင်္ကပ္ပာဒယောတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန အဗျာပါဒအဝိဟိံသာသင်္ကပ္ပေ ဧဝ သင်္ဂဏှာတိ. ကာမ…ပေ… သညာနန္တိ ကာမဝိတက္ကာဒိဝိရတိသမ္ပယုတ္တာနံ နေက္ခမ္မာဒိသညာနံ. နာနတ္တာတိ နာနာခဏိကတ္တာ. တီသု ဌာနေသူတိ [Pg.401] တိပ္ပကာရေသု ကာရဏေသု. ဥပ္ပန္နဿာတိ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟဿ. ဘူမိလဒ္ဓဥပ္ပန္နံ ဣဓာဓိပ္ပေတံ. ဧသ နယော ဣတော ပရေသုပိ. ပဒစ္ဆေဒတောတိ ကာရဏုပစ္ဆေဒတော. ပဒန္တိ ဟိ ဥပ္ပတ္တိကာရဏန္တိ ဝုတ္တောဝါယမတ္ထော. အနုပ္ပတ္တိသာဓနဝသေနာတိ ယထာ သင်္ကပ္ပော အာယတိံ နုပ္ပဇ္ဇတိ, ဧဝံ အနုပ္ပတ္တိသာဓနဝသေန. သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဝိယ ဧကောဝ ကုသလသင်္ကပ္ပော ဥပ္ပဇ္ဇတိ.

บทว่า "เอเสว นโย" (นัยนี้แล) ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงวิธีอธิบายความหมายของอพยาบาทสังกัปปะและอวิหิงสาสังกัปปะ มีการเป็นปฏิปักษ์ต่อพยาบาท และการเป็นปฏิปักษ์ต่อวิหิงสาเป็นต้น. บทว่า "เนกขัมมสังกัปปะเป็นต้น" ด้วยคำว่า "เป็นต้น" ย่อมสงเคราะห์เอาอพยาบาทสังกัปปะและอวิหิงสาสังกัปปะเท่านั้น. บทว่า "กาม...เป...สัญญา" คือ สัญญาเนกขัมมะเป็นต้น ที่ประกอบด้วยการงดเว้นจากกามวิตกเป็นต้น. บทว่า นานัตตา (เพราะความต่างกัน) คือ เพราะมีขณะต่างกัน. บทว่า ตีสุ ฐาเนสุ (ในฐานะ ๓) คือ ในเหตุ ๓ ประการ. บทว่า อุปปันนัสสะ (ของสิ่งที่เกิดขึ้นแล้ว) คือ ของสิ่งที่ควรเกิดขึ้น. สิ่งที่เกิดขึ้นแล้วโดยได้ภูมิแล้ว พึงประสงค์ในที่นี้. นัยนี้พึงมีในบทอื่นจากนี้ด้วย. บทว่า ปทัจเฉทโต (โดยการตัดบท) คือ โดยการตัดเหตุ. เพราะคำว่า "บท" นี้มีความหมายว่า "เหตุแห่งการเกิดขึ้น" ดังที่กล่าวมาแล้ว. บทว่า อนุปปัตติสาธนวเสนะ (โดยการทำให้ไม่เกิดขึ้น) คือ โดยการทำให้ไม่เกิดขึ้นในอนาคต เหมือนความดำริไม่เกิดขึ้นในอนาคต. กุศลสังกัปปะย่อมเกิดขึ้นเพียงอย่างเดียว เหมือนสัมมาทิฏฐิ.

စတူသု ဌာနေသူတိ ဝိသံဝါဒနာဒီသု စတူသု ဝီတိက္ကမဋ္ဌာနေသု. ပဗ္ဗဇိတာနံ မိစ္ဆာဇီဝေါ နာမ အာဟာရနိမိတ္တကောတိ အာဟ ‘‘ခါဒနီယဘောဇနီယာဒီနံ အတ္ထာယာ’’တိ. သဗ္ဗသော အနေသနာယ ပဟာနံ သမ္မာအာဇီဝေါတိ အာဟ ‘‘ဗုဒ္ဓပ္ပသတ္ထေန အာဇီဝေနာ’’တိ. ကမ္မပထပတ္တာနံ ဝသေန ‘‘သတ္တသု ဌာနေသူ’’တိ ဝုတ္တံ. အကမ္မပထပတ္တာယ ဟိ အနေသနာယ သော ပဒဃာတံ ကရောတိယေဝ.

บทว่า จตูสุ ฐาเนสุ (ในฐานะ ๔) คือ ในฐานะแห่งการล่วงละเมิด ๔ อย่าง มีการพูดเท็จเป็นต้น. มิจฉาชีพของบรรพชิตชื่อว่ามีอาหารเป็นเหตุ จึงตรัสว่า "เพื่อประโยชน์แก่ของขบเคี้ยวและของฉันเป็นต้น". การละการแสวงหาที่ไม่สมควรโดยสิ้นเชิง คือ สัมมาอาชีวะ จึงตรัสว่า "ด้วยอาชีวะที่พระพุทธเจ้าทรงสรรเสริญ". ตรัสว่า "ในฐานะ ๗" โดยอาศัยกรรมบถที่ถึงแล้ว. เพราะการแสวงหาที่ไม่สมควรที่ไม่ถึงกรรมบถนั้น ย่อมทำลายบทนั้นนั่นเอง.

တထာရူပေ ဝါ အာရမ္မဏေတိ ယသ္မိံ အာရမ္မဏေ ဣမဿ ပုဗ္ဗေ ကိလေသာ န ဥပ္ပန္နာ, တသ္မိံ ဧဝ. အနုပ္ပန္နာနန္တိ အနုပ္ပာဒဿပိ ပတ္ထနာဝသေန အနုပ္ပန္နာနံ. ဝီရိယစ္ဆန္ဒန္တိ ဝီရိယဿ နိဗ္ဗတ္တေတုကာမတာဆန္ဒံ. ‘‘ဆန္ဒသမ္ပယုတ္တဝီရိယဉ္စာ’’တိ ဝဒန္တိ. ဝီရိယမေဝ ပန အနုပ္ပန္နာကုသလာနုပ္ပာဒနေ လဗ္ဘမာနဆန္ဒတာယ ဓုရသမ္ပဂ္ဂဟတာယ ဆန္ဒပရိယာယေန ဝုတ္တံ. တထာ ဟိ ဝီရိယံ – ‘‘အနိက္ခိတ္တဆန္ဒတာ အနိက္ခိတ္တဓုရတာ’’တိ (ဓ. သ. ၂၆) နိဒ္ဒိဋ္ဌံ. ကောသဇ္ဇပက္ခေ ပတိတုံ အဒတွာ စိတ္တံ ပဂ္ဂဟိတံ ကရောတိ. ပဓာနန္တိ ပဓာနဘူတဝီရိယံ.

หรือในอารมณ์เช่นนั้น คือในอารมณ์ใด กิเลสของผู้นี้ยังไม่เคยเกิดขึ้นในกาลก่อน ในอารมณ์นั้นนั่นเอง. บทว่า อนุปฺปนฺนานํ (กิเลสที่ยังไม่เกิด) ได้แก่ กิเลสที่ยังไม่เกิดด้วยอำนาจแห่งความปรารถนาแม้เพื่อไม่ให้เกิด. บทว่า วิริยฉนฺทํ (ความพอใจในความเพียร) ได้แก่ ความพอใจคือความใคร่เพื่อจะยังความเพียรให้เกิดขึ้น. นักปราชญ์ทั้งหลายกล่าวว่า "ความเพียรที่ประกอบด้วยฉันทะ" ด้วย. แต่ความเพียรนั่นแหละ ท่านกล่าวโดยเป็นคำไวพจน์ของฉันทะ เพราะเป็นฉันทะที่พึงได้ในการยังอกุศลที่ยังไม่เกิดไม่ให้เกิดขึ้น และเพราะเป็นความเพียรที่ถือเอาภาระ. ความเพียรนั้นแล ท่านแสดงไว้ว่า "ความไม่ทอดทิ้งฉันทะ ความไม่ทอดทิ้งภาระ" (ธ.ส. 26). ความเพียรย่อมทำจิตให้ประคองไว้ ไม่ให้ตกไปในฝ่ายแห่งความเกียจคร้าน. บทว่า ปธานํ (ความเพียร) ได้แก่ ความเพียรที่เป็นประธาน.

ဥပ္ပတ္တိပဗန္ဓဝသေနာတိ နိရန္တရုပ္ပာဒနဝသေန. စတူသု ဌာနေသု ကိစ္စသာဓနဝသေနာတိ ယထာဝုတ္တေသု စတူသု ဌာနေသု ပဓာနကိစ္စဿ နိပ္ဖာဒနဝသေန အနုပ္ပာဒနာဒိဝသေန. ကိစ္စသာဓနဝသေနာတိ ကာယဝေဒနာစိတ္တဓမ္မေသု သုဘသုခနိစ္စအတ္တဂါဟဝိဓမနဝသေန အသုဘဒုက္ခာနိစ္စာနတ္တသာဓနဝသေန.

บทว่า อุปฺปตฺติปพนฺธวเสนาติ (โดยเป็นไปติดต่อกัน) ได้แก่ โดยเป็นไปติดต่อกันไม่ขาดสาย. บทว่า จตูสุ ฐาเนสุ กิจฺจสาธนวเสนาติ (โดยเป็นเครื่องสำเร็จกิจใน ๔ ฐาน) ได้แก่ โดยเป็นเครื่องสำเร็จกิจอันเป็นประธานใน ๔ ฐานที่กล่าวมาแล้ว ด้วยอำนาจแห่งการไม่ให้เกิดขึ้นเป็นต้น. บทว่า กิจฺจสาธนวเสนาติ (โดยเป็นเครื่องสำเร็จกิจ) ได้แก่ โดยเป็นเครื่องทำลายการยึดถือว่าสวยงาม สุข เที่ยง เป็นอัตตา ในกาย เวทนา จิต ธรรม และโดยเป็นเครื่องยังอสุภะ ทุกข์ อนิจจะ อนัตตา ให้สำเร็จ.

အယန္တိ ယထာဝုတ္တော သဒိသာသဒိသတာဝိသေသော. အဿာတိ မဂ္ဂဿ. ဧတ္ထ ကထန္တိ ယဒိ ရူပါဝစရစတုတ္ထဇ္ဈာနတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ သဗ္ဗဘဝဂ္ဂါ ဈာနင်္ဂမဂ္ဂင်္ဂဗောဇ္ဈင်္ဂါနံ သဒိသတာ, ဧဝံ သန္တေ ‘‘အာရုပ္ပေ စတုက္ကပဉ္စကဇ္ဈာနံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဉ္စ လောကုတ္တရ’’န္တိ ဧတ္ထ ကထံ အတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗောတိ အာဟ ‘‘ဧတ္ထာပီ’’တိအာဒိ. တံဈာနိကာဝါတိ ပဌမဇ္ဈာနာဒီသု ယံ ဈာနံ မဂ္ဂပဋိလာဘဿ ပါဒကဘူတံ, တံဈာနိကာဝ အဿ အရိယဿ ဥပရိပိ တယော မဂ္ဂါ[Pg.402]. ဧဝန္တိ ဝုတ္တာကာရေန. ပါဒကဇ္ဈာနမေဝ နိယမေတိ အာရုပ္ပေ စတုက္ကပဉ္စကဇ္ဈာနုပ္ပတ္တိယံ. ဝိပဿနာယ အာရမ္မဏဘူတာ ခန္ဓာတိ သမ္မသိတခန္ဓေ ဝဒန္တိ. ပုဂ္ဂလဇ္ဈာသယော နိယမေတိ ပါဒကသမ္မသိတဇ္ဈာနာနံ ဘေဒေ. ယသ္မာ သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏမေဝ အရိယမဂ္ဂဿ ဗောဇ္ဈင်္ဂါဒိဝိသေသံ နိယမေတိ, တတော ဒုတိယာဒိပါဒကဇ္ဈာနတော ဥပ္ပန္နဿ သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏဿ ပါဒကဇ္ဈာနာတိက္ကန္တာနံ အင်္ဂါနံ အသမာပဇ္ဇိတုကာမတာဝိရာဂဘာဝတော ဣတရဿ စ အတဗ္ဘာဝတော တီသုပိ ဝါဒေသု ဝိပဿနာဝ နိယမေတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော, တသ္မာ ဝိပဿနာနိယမေနေဝ ဟိ ပဌမဝါဒေပိ အပါဒကဇ္ဈာနာဒိပါဒကာပိ မဂ္ဂါ ပဌမဇ္ဈာနိကာ ဟောန္တိ. ဣတရေဟိ စ ပါဒကဇ္ဈာနေဟိ ဝိပဿနာနိယမေဟိ တံတံဈာနိကာဝ. ဧဝံ သေသဝါဒေသု ဝိပဿနာနိယမော ယထာသမ္ဘဝံ ယောဇေတဗ္ဗော. ဒုတိယဝါဒေ တံတံဈာနိကတာ သမ္မသိတသင်္ခါရဝိပဿနာနိယမေဟိ ဟောတိ. တတြ ဟိ ဝိပဿနာ တံတံဝိရာဂဘာဝနာ ဘာဝေတဗ္ဗာ, န သောမနဿသဟဂတာ ဥပေက္ခာသဟဂတာ ဟုတွာ ဈာနင်္ဂါဒိနိယမံ မဂ္ဂဿ ကရောတီတိ ဧဝံ ဝိပဿနာနိယမော ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣမသ္မိဉ္စ ဝါဒေ ပါဒကသမ္မသိတဇ္ဈာနုပနိဿယသဗ္ဘာဝေ အဇ္ဈာသယော ဧကန္တေန ဟောတီတိ ‘‘ပုဂ္ဂလဇ္ဈာသယော နိယမေတီတိ ဝဒန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ, အဋ္ဌကထာယံ ပန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂဿ ဧတိဿာ အဋ္ဌကထာယ ဧကသင်္ဂဟိတတ္တာ ‘‘တေသံ ဝါဒဝိနိစ္ဆယော…ပေ… ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ ဝုတ္တံ. ပုဗ္ဗဘာဂေတိ ဝိပဿနာက္ခဏေ.

บทว่า อยํ (นี้) ได้แก่ ความพิเศษแห่งความเหมือนและความไม่เหมือนที่กล่าวมาแล้ว. บทว่า อสฺส (ของมรรค) ได้แก่ ของมรรค. บทว่า เอตฺถ กถํ (ในข้อนี้เป็นอย่างไร) คือ ถ้าองค์ฌาน องค์มรรค และโพชฌงค์มีความเหมือนกัน ตั้งแต่จตุตถฌานที่เป็นรูปาวจรไปจนถึงภวัคคะทั้งหมด เมื่อเป็นเช่นนี้ พึงถือเอาความหมายในประโยคที่ว่า "ในอรูปภพ จตุกกฌานและปัญจกฌานย่อมเกิดขึ้น และฌานนั้นเป็นโลกุตตระ" อย่างไร? ท่านจึงกล่าวว่า "ในข้อนี้ก็เช่นกัน" เป็นต้น. บทว่า ตํฌานิกาว (มีฌานนั้นเป็นที่อาศัย) ได้แก่ มรรค ๓ เบื้องบนของพระอริยะนั้น ย่อมมีฌานนั้นเป็นที่อาศัย คือฌานใดในปฐมฌานเป็นต้น เป็นบาทแห่งการได้มรรค. บทว่า เอวํ (อย่างนี้) ได้แก่ ด้วยอาการที่กล่าวมาแล้ว. ฌานที่เป็นบาทเท่านั้น ย่อมกำหนดการเกิดขึ้นของจตุกกฌานและปัญจกฌานในอรูปภพ. บทว่า วิปสฺสนาย อารMมณภูตา ขนฺธา (ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอารมณ์ของวิปัสสนา) ได้แก่ ขันธ์ที่พิจารณาแล้ว. อัธยาศัยของบุคคลย่อมกำหนดความแตกต่างของฌานที่เป็นบาทและฌานที่พิจารณาแล้ว. เพราะสังขารุเปกขาญาณเท่านั้น ย่อมกำหนดความพิเศษของโพชฌงค์เป็นต้นของอริยมรรค เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า วิปัสสนานั่นแหละย่อมกำหนดในวาทะทั้ง ๓ เพราะความไม่ปรารถนาจะเข้าถึงองค์ฌานที่ล่วงเลยฌานที่เป็นบาทไปแล้ว และเพราะความเป็นวิราคะของสังขารุเปกขาญาณที่เกิดขึ้นจากฌานที่เป็นบาททุติยะเป็นต้น และเพราะความเป็นอย่างอื่นของฌานอื่น. เพราะเหตุนั้น ด้วยการกำหนดด้วยวิปัสสนานั่นแหละ แม้ในวาทะที่ ๑ มรรคทั้งหลายที่มีฌานเป็นบาทและไม่มีฌานเป็นบาท ก็เป็นปฐมฌานิกะ. ส่วนมรรคอื่น ๆ ย่อมมีฌานนั้น ๆ เป็นที่อาศัย ด้วยการกำหนดด้วยวิปัสสนาในฌานที่เป็นบาทเหล่านั้น. พึงประกอบการกำหนดด้วยวิปัสสนาในวาทะที่เหลือตามสมควรอย่างนี้. ในวาทะที่ ๒ ความเป็นผู้มีฌานนั้น ๆ เป็นที่อาศัย ย่อมมีด้วยการกำหนดด้วยวิปัสสนาในสังขารที่พิจารณาแล้ว. ในวาทะนั้น วิปัสสนาพึงเจริญภาวะแห่งวิราคะนั้น ๆ ไม่ใช่เป็นไปพร้อมด้วยโสมนัส หรือเป็นไปพร้อมด้วยอุเบกขาแล้วกำหนดองค์ฌานเป็นต้นของมรรค เพราะฉะนั้น พึงทราบการกำหนดด้วยวิปัสสนาด้วยนัยที่กล่าวมาแล้วอย่างนี้. ในวาทะนี้ เมื่อมีอุปนิสัยแห่งฌานที่เป็นบาทและฌานที่พิจารณาแล้ว อัธยาศัยย่อมมีโดยส่วนเดียว เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "นักปราชญ์ทั้งหลายกล่าวว่า อัธยาศัยของบุคคลย่อมกำหนด" แต่ในอรรถกถา เพราะอรรถกถานี้รวมอยู่ในวิสุทธิมรรค จึงกล่าวว่า "การวินิจฉัยวาทะเหล่านั้น...พึงทราบ". บทว่า ปุพฺพภาเค (ในส่วนเบื้องต้น) ได้แก่ ในขณะแห่งวิปัสสนา.

ဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาแห่งวิภังคสูตร จบแล้ว.

၉. သူကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๙. อรรถกถาแห่งสูกสูตร

၉. သူကန္တိ သာလိယဝါဒီနံ ဝါလမာဟ. သော ဟိ နိကန္တကသဒိသော ပဋိမုခဂတံ ဟတ္ထံ ဝါ ပါဒံ ဝါ ဘိန္ဒတိ, တသ္မာ ဘေဒံ ဣစ္ဆန္တေန ဥဒ္ဓဂ္ဂံ ကတွာ ဌပိတံ သမ္မာပဏိဟိတံ နာမ, တထာ အဋ္ဌပိတံ မိစ္ဆာပဏိဟိတံ နာမာတိ ဝုတ္တံ. မိစ္ဆာပဏိဟိတာယာတိ ကမ္မဿကတပညာယ မိစ္ဆာဌပနံ နာမ – ‘‘ဣမေ သတ္တာ ကမ္မဝသေန သုခဒုက္ခံ ပစ္စနုဘဝန္တိ, တံ ပန ကမ္မံ ဣဿရဿ ဣစ္ဆာဝသေန ဗြဟ္မာ နိမ္မိနာတီ’’တိအာဒိနာ မိစ္ဆာပကပ္ပနံ. ကေစိ ပန ‘‘နတ္ထိ ဒိန္နန္တိအာဒိနာ နယေန ပဝတ္တိ, တဿ ဝါ ဉာဏဿ အပ္ပဝတ္တီ’’တိ ဝဒန္တိ. မဂ္ဂဘာဝနာယာတိ [Pg.403] ဧတ္ထာပိ မိစ္ဆာမဂ္ဂဿ ပဝတ္တနံ, အရိယမဂ္ဂဿ ဝါ အပ္ပဝတ္တနံ မိစ္ဆာဌပနံ. တေနာဟ ‘‘အပ္ပဝတ္တိတတ္တာ’’တိ. အဝိဇ္ဇံ ဘိန္ဒိဿတီတိ အဝိဇ္ဇံ သမုစ္ဆိန္ဒိဿတိ. မဂ္ဂနိဿိတံ ကတွာ မဂ္ဂေ ဧဝ ပက္ခိပိတွာ. တဉှိ ဉာဏံ မဂ္ဂဿ မူလကာရဏံ မဂ္ဂေ သိဒ္ဓေ တဿ ကိစ္စဿ မတ္ထကပ္ပတ္တိတော. ‘‘သမ္မာပဏိဟိတာယ ဒိဋ္ဌိယာ သမ္မာပဏိဟိတာယ မဂ္ဂဘာဝနာယာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ မိဿကမဂ္ဂေါ ကထိတော. ဆဝိဘေဒသဒိသော စေတ္ထ အဝိဇ္ဇာဘေဒေါ, လောဟိတုပ္ပာဒသဒိသော လောကုတ္တရမဂ္ဂဘာဝေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

๙. บทว่า สูกํ (หนาม) ท่านกล่าวถึงขนของข้าวสาลีและข้าวเหนียวเป็นต้น. หนามนั้นเหมือนกับหนามที่ตัดแล้ว ย่อมทิ่มแทงมือหรือเท้าที่เข้าไปใกล้ เพราะฉะนั้น ผู้ที่ต้องการให้ทิ่มแทง จึงตั้งไว้ให้ชี้ขึ้น ชื่อว่าตั้งไว้ชอบ (สัมมาปณิหิตะ) และการตั้งไว้ไม่ชอบ ชื่อว่าตั้งไว้ผิด (มิจฉาปณิหิตะ) ดังนี้. บทว่า มิจฺฉาปณิหิตาย (ด้วยการตั้งไว้ผิด) ได้แก่ การตั้งไว้ผิดด้วยปัญญาในกรรมัสสกตา ชื่อว่าการตั้งไว้ผิด คือการกำหนดผิดด้วยประการมีอาทิว่า "สัตว์เหล่านี้ย่อมเสวยสุขและทุกข์ด้วยอำนาจแห่งกรรม แต่กรรมนั้นพระพรหมย่อมเนรมิตด้วยอำนาจแห่งความปรารถนาของพระผู้เป็นเจ้า". แต่บางพวกกล่าวว่า "การเป็นไปโดยนัยมีอาทิว่า 'ทานที่ให้แล้วไม่มีผล' หรือการไม่เป็นไปของญาณนั้น". บทว่า มคฺคภาวนาย (ด้วยการเจริญมรรค) ในข้อนี้ก็คือ การเป็นไปของมิจฉามรรค หรือการไม่เป็นไปของอริยมรรค ชื่อว่าการตั้งไว้ผิด. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะไม่เป็นไป". บทว่า อวิชฺชํ ภินฺทิสฺสติ (จะทำลายอวิชชา) ได้แก่ จะถอนอวิชชาขึ้นได้โดยสิ้นเชิง. กระทำให้อาศัยมรรค คือใส่ไว้ในมรรคนั่นเอง. เพราะญาณนั้นเป็นมูลเหตุของมรรค เมื่อมรรคสำเร็จแล้ว กิจของญาณนั้นก็ถึงที่สุด. เพราะมีการกล่าวว่า "ด้วยทิฏฐิที่ตั้งไว้ชอบ ด้วยการเจริญมรรคที่ตั้งไว้ชอบ" จึงกล่าวถึงมรรคที่ผสมกัน. ในข้อนี้ การทำลายอวิชชาพึงเห็นเหมือนกับการทำลายผิวหนัง และภาวะแห่งโลกุตตรมรรคพึงเห็นเหมือนกับการเกิดโลหิต.

သူကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาแห่งสูกสูตร จบแล้ว.

၁၀. နန္ဒိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๐. อรรถกถาแห่งนันทิยสูตร.

၁၀. ဆန္နပရိဗ္ဗာဇကော ဝတ္ထစ္ဆာဒိယာ ဆန္နင်္ဂပရိဗ္ဗာဇကော, န နဂ္ဂပရိဗ္ဗာဇကော.

๑๐. ฉันนปริพาชก คือปริพาชกผู้มีอวัยวะปกปิดด้วยผ้า ไม่ใช่ปริพาชกเปลือยกาย.

အဝိဇ္ဇာဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาแห่งอวิชชาวรรค จบแล้ว.

၂. ဝိဟာရဝဂ္ဂေါ

๒. วิหารวรรค

၁. ပဌမဝိဟာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาแห่งปฐมวิหารสูตร

၁၁. အဍ္ဎမာသန္တိ အစ္စန္တသံယောဂေ ဥပယောဂဝစနံ. ပဋိသလ္လီယိတုန္တိ ယထာဝုတ္တံ ကာလံ ပဋိ ဒိဝသေ ဒိဝသေ သမာပတ္တိယံ ဓမ္မစိန္တာယံ စိတ္တံ နိလီယိတုံ. ဝိနေတဗ္ဗောတိ သမုစ္ဆေဒဝိနယေန ဝိနေတဗ္ဗော အရိယမဂ္ဂါဓိဂန္တဗ္ဗော. တန္တိ ဒိဋ္ဌာနုဂတိအာပဇ္ဇနံ. အဿာတိ ဇနတာယ. အပဂစ္ဆတီတိ သတ္ထု သန္တိကတော အပေတိ. သူတိ နိပါတမတ္တံ.

๑๑. บทว่า อฑฺฒมาสํ (กึ่งเดือน) เป็นคำที่ใช้ในความหมายว่าประกอบกันอย่างยิ่ง. บทว่า ปฏิสลฺลียิตุํ (เพื่อหลีกเร้น) ได้แก่ เพื่อให้จิตหลีกเร้นในสมาบัติและในธรรมจินดาในแต่ละวันตลอดเวลาที่กล่าวมาแล้ว. บทว่า วิเนตพฺโพ (พึงแนะนำ) ได้แก่ พึงแนะนำด้วยสมุจเฉทวินัย คือพึงบรรลุอริยมรรค. บทว่า ตํ (นั้น) ได้แก่ การถึงซึ่งการอนุวัติตามทิฏฐิ. บทว่า อสฺส (ของชนนั้น) ได้แก่ ของหมู่ชน. บทว่า อปคจฺฉติ (ย่อมหลีกไป) ได้แก่ ย่อมหลีกไปจากสำนักของพระศาสดา. บทว่า สู (หนอ) เป็นเพียงนิบาต.

ပဒေသေနာတိ ဧကဒေသေန. သဟ ပဒေသေနာတိ သပဒေသော. သွာယံ သပဒေသော ယသ္မာ ဝေဒနာဝသေနေဝ ပါဠိယံ အာဂတော, တသ္မာ ပရမတ္ထဓမ္မကောဋ္ဌာသေ ဝေဒနာ အနဝသေသတော လဗ္ဘတိ, တေ ဂဏှန္တော ‘‘ခန္ဓပဒေသော’’တိအာဒိမာဟ. တံ သဗ္ဗန္တိ ခန္ဓပဒေသာဒိကံ သဗ္ဗမ္ပိ. ‘‘သမ္မသန္တော’’တိ ပဒဿ အတ္ထဒဿနဝသေန ‘‘ပစ္စဝေက္ခန္တော’’တိ အာဟ. ပစ္စဝေက္ခဏာ ဣဓ သမ္မသနံ နာမ, န ဝိပဿနာ. ဝိပဿနာသမ္မသနံ ပန ဘဂဝတော [Pg.404] ဝိသာခပုဏ္ဏမာယံ ဧဝ နိပ္ဖန္နံ, တသ္မာ ဘဂဝတော အညဘူမိကာပိ ဝေဒနာ အညဘူမိကာနံ သတ္တာနံ ဝိရုဒ္ဓါ ဥပ္ပဇ္ဇတေဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘ယာဝ ဘဝဂ္ဂါ ပဝတ္တာ သုခါ ဝေဒနာ’’တိ. သဗ္ဗာကာရေနာတိ သရူပတော သမုဒယတော အတ္ထင်္ဂမတော အဿာဒါဒိတောတိ သဗ္ဗာကာရေန. ပရိဂ္ဂဏှန္တော ဥပပရိက္ခန္တော.

บทว่า ปเทเสน (โดยส่วน) ได้แก่ โดยส่วนหนึ่ง. บทว่า สห ปเทเสน (พร้อมด้วยส่วน) ได้แก่ มีส่วน. ส่วนคำว่า "มีส่วน" นี้ เพราะมาในบาลีโดยอำนาจแห่งเวทนาเท่านั้น เพราะฉะนั้น ในส่วนแห่งปรมัตถธรรม เวทนาย่อมได้โดยไม่เหลือ ท่านจึงกล่าวว่า "ส่วนแห่งขันธ์" เป็นต้น โดยถือเอาเวทนาเหล่านั้น. บทว่า ตํ สพฺพํ (ทั้งหมดนั้น) ได้แก่ ทั้งหมดมีส่วนแห่งขันธ์เป็นต้น. ท่านกล่าวคำว่า "ปจฺจเวกฺขนฺโต" (พิจารณา) โดยแสดงอรรถของบทว่า "สมฺมสนฺโต" (พิจารณา). การพิจารณาในที่นี้ ชื่อว่าการพิจารณา ไม่ใช่วิปัสสนา. ส่วนการพิจารณาด้วยวิปัสสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าสำเร็จแล้วในวันวิสาขปุรณมีเท่านั้น เพราะฉะนั้น เวทนาแม้ที่เป็นไปในภูมิอื่นของพระผู้มีพระภาคเจ้า ย่อมเกิดขึ้นต่างจากเวทนาของสัตว์ทั้งหลายผู้เกิดในภูมิอื่น ดังที่กล่าวว่า "สุขเวทนาที่ดำเนินไปจนถึงภวัคคะ". บทว่า สพฺพากาเรน (ด้วยอาการทั้งปวง) ได้แก่ ด้วยอาการทั้งปวง คือโดยสภาพ โดยสมุทัย โดยอัสดง โดยอัสสาทะเป็นต้น. บทว่า ปริคฺคณฺหนฺโต (กำหนดรู้) ได้แก่ พิจารณา.

နိပ္ပဒေသာနေဝ အနဝသေသာနေဝ. ဣန္ဒြိယသတိပဋ္ဌာနပဒေသော သုဝိညေယျောတိ အနုဒ္ဓတော. အဿာတိ ဘဂဝတော. ဌာနေတိ တသ္မိံ တသ္မိံ ပစ္စဝေက္ခိတဗ္ဗသင်္ခါတေ ဩကာသေ. သာ သာ စ ဝိဟာရသမာပတ္တီတိ ခန္ဓဝသေန အာယတနာဒိဝသေန စ ပဝတ္တိတွာ တေသံ ဧကဒေသဘူတံ ဝေဒနံယေဝ ပရိဂ္ဂဟေတွာ တံ သမ္မသိတွာ အနုက္ကမေန သမာပန္နာ ဈာနသမာပတ္တိ ဖလသမာပတ္တိ စ. ဖလသမာပတ္တိ ဟိ တထာ သမ္မသိတွာ ပုနပ္ပုနံ သမာပဇ္ဇနဝသေန အတ္ထတော အဘိန္နာပိ အဓိဋ္ဌာနဘူတဓမ္မဘေဒေန ဘိန္နာ ဝိယ ဝုစ္စတိ, ယတော စတုဝီသတိကောဋိသတသဟဿဘေဒါ ဒေဝသိကံ ဝဠဉ္ဇနသမာပတ္တိယော အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တာ. ကာမံ အညဓမ္မဝသေနပိ ဇာတာ ဧဝ, ဝေဒနာဝသေန ပနေတ္ထ အဘိနိဝေသော ကတော ဝေဒနာနုဘာဝေန ဇာတာ. ကသ္မာ ဧဝံ ဇာတာတိ? ဗုဒ္ဓါနံ ဉာဏပဒဿ အန္တရဝိဘာဂတ္တာ. တထာ ဟိ ဘဂဝါ သကလမ္ပိ အဍ္ဎမာသံ ဝေဒနာဝသေနေဝ သမ္မသနံ ပဝတ္တေတိ, တဒနုသာရေန စ တာ ဝိဟာရသမာပတ္တိယော သမာပဇ္ဇိ. တယိဒံ အစ္ဆရိယံ အနညသာဓာရဏံ ဘိက္ခူ ပဝေဒေန္တော သတ္ထာ – ‘‘ယေန သွာဟ’’န္တိအာဒိမဝေါစ.

ไม่มีส่วนเหลือ ไม่มีส่วนที่ยังไม่หมดสิ้นเลย. บทว่า อินทริยสติปัฏฐาน เป็นบทที่เข้าใจง่าย จึงไม่ยกขึ้นแสดง. บทว่า อัสสาติ (พึงมี) คือของพระผู้มีพระภาค. บทว่า ฐาเน (ในฐานะ) คือในโอกาสอันนับว่าควรพิจารณาเฉพาะนั้นๆ. บทว่า วิหารสมาบัติเหล่านั้นๆ คือสมาบัติอันเป็นเครื่องอยู่เหล่านั้นๆ ดำเนินไปโดยขันธ์ โดยอายตนะเป็นต้น แล้วกำหนดเอาเวทนาซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของขันธ์เป็นต้นเหล่านั้น พิจารณาเวทนานั้นแล้วเข้าถึงฌานสมาบัติและผลสมาบัติโดยลำดับ. ผลสมาบัตินั้นแล แม้โดยอรรถจะไม่ต่างกัน แต่ก็ชื่อว่าต่างกันโดยความต่างแห่งธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งอธิษฐาน เพราะเข้าถึงโดยพิจารณาอย่างนั้นซ้ำๆ กันอีก เพราะอรรถกถาได้กล่าวถึงสมาบัติที่ใช้เป็นประจำวันว่ามีถึง ๒๔ โกฏิแสนอย่าง. แม้จะเกิดขึ้นโดยอาศัยธรรมอื่นก็จริง แต่ในที่นี้ได้ตั้งใจกล่าวถึงการเกิดขึ้นโดยอาศัยเวทนา เพราะเกิดขึ้นด้วยอานุภาพแห่งเวทนา. เพราะเหตุไรจึงเกิดขึ้นอย่างนี้? เพราะเป็นส่วนหนึ่งแห่งบทแห่งญาณของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย. แท้จริง พระผู้มีพระภาคทรงดำเนินไปซึ่งการพิจารณาโดยอาศัยเวทนาตลอดครึ่งเดือน และทรงเข้าถึงวิหารสมาบัติเหล่านั้นตามลำดับนั้น. พระศาสดาเมื่อทรงประกาศความอัศจรรย์อันไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่นนี้แก่ภิกษุทั้งหลาย จึงตรัสคำมีอาทิว่า "เยน สฺวาหํ".

အကုသလာဝါတိ ပါဏာတိပါတ-အဒိန္နာဒါန-ကာမေသုမိစ္ဆာစာရ-မုသာဝါဒ-ပိသုဏဝါစာသမ္ဖပ္ပလာပ-အဘိဇ္ဈာ-ဗျာပါဒဝသေန တံတံမိစ္ဆာဒဿနဝသေန စ အကုသလာ ဝေဒနာ ဧဝ ဟောတိ. ဗြဟ္မလောကာဒီသု ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ တတ္ထ နိစ္စာ ဓုဝါ ဘဝိဿာမာတိ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိံ ဥပနိဿာယာတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဒေဝကုလာဒီသု ဒေဝပူဇတ္ထံ, သဗ္ဗဇနပရိဘောဂတ္ထံ ဝါ မာလာဝစ္ဆံ ရောပေန္တိ. ဝဓဗန္ဓနာဒီနီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန အဒိန္နာဒါန-မိစ္ဆာစာရ-မုသာဝါဒ-ပိသုဏဝါစာ-သမ္ဖပ္ပလာပါဒီနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဒိဋ္ဌဓမ္မဝိပါကဿ အပစုရတ္တာ အပါကဋတ္တာ စ ‘‘ဘဝန္တရဂတာန’’န္တိ ဝုတ္တံ.

บทว่า อกุสลา (เป็นอกุศล) คือเวทนาเป็นอกุศลนั่นเอง โดยอาศัยปาณาติบาต อทินนาทาน กาเมสุมิจฉาจาร มุสาวาท ปิสุณาวาจา สัมผัปปลาปะ อภิชฌา พยาบาท และโดยอาศัยมิจฉาทิฏฐิอย่างนั้นๆ. พึงประกอบความว่า โดยอาศัยทิฏฐิว่า "เราจักเกิดในพรหมโลกเป็นต้น แล้วจักเป็นผู้เที่ยงยั่งยืนอยู่ในที่นั้น". ในเทวสถานเป็นต้น ย่อมปลูกต้นไม้สำหรับทำพวงมาลัย เพื่อบูชาเทพ หรือเพื่อประโยชน์แก่การบริโภคของชนทั้งปวง. บทว่า วธพันธนาทีนิ (การฆ่า การจองจำ เป็นต้น) พึงเห็นว่าด้วยคำว่า "เป็นต้น" นั้น ได้รวบรวมเอาอทินนาทาน มิจฉาจาร มุสาวาท ปิสุณาวาจา สัมผัปปลาปะ เป็นต้น. เพราะวิบากในปัจจุบันมีน้อยและไม่ปรากฏ จึงกล่าวว่า "ของผู้ไปสู่ภพอื่น".

ဣတိ နေသန္တိ ဧတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒေါ အာဒိအတ္ထော, ပကာရတ္ထော ဝါ. တေန ယထာ ဖရုသဝါစာဝသေန, ဧဝံ တဒညေသမ္ပိ အကုသလကမ္မာနံ ဝသေန သမ္မာဒိဋ္ဌိပစ္စယာ [Pg.405] အကုသလဝေဒနာပ္ပဝတ္တိ ယထာရဟံ နီဟရိတွာ ဝတ္တဗ္ဗာ. ဧသေဝ နယောတိ ဣမိနာ ယထာ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိပစ္စယာ သမ္မာဒိဋ္ဌိပစ္စယာ စ ကုသလာကုသလဝိပါကဝေဒနာ သဟဇာတကောဋိယာ ဥပနိဿယကောဋိယာ စ ဝသေန ယထာရဟံ ယောဇေတွာ ဒဿိတာ, ဧဝံ မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပပစ္စယာဒီသုပိ ယထာရဟံ ယောဇေတွာ ဒဿေတဗ္ဗာတိ ဣမမတ္ထံ အတိဒိသတိ. ဆန္ဒပစ္စယာတိ ဧတ္ထ တဏှာဆန္ဒသဟိတော ကတ္တုကာမတာဆန္ဒော အဓိပ္ပေတောတိ အာဟ ‘‘ဆန္ဒပစ္စယာတိအာဒီသု ပန ဆန္ဒပစ္စယာ အဋ္ဌလောဘသဟဂတစိတ္တသမ္ပယုတ္တာ ဝေဒနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ’’တိ. ဝိတက္ကပစ္စယာတိ ဧတ္ထ အပ္ပနာပ္ပတ္တောဝ ဝိတက္ကော အဓိပ္ပေတောတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဝိတက္ကပစ္စယာ ပဌမဇ္ဈာနဝေဒနာဝါ’’တိ. ဝိတက္ကပစ္စယာ ပဌမဇ္ဈာနဝေဒနာယ ဂဟိတတ္တာ ‘‘ဌပေတွာ ပဌမဇ္ဈာန’’န္တိ. ဥပရိ တိဿော ရူပါဝစရာ, ဟေဋ္ဌာ တိဿော အရူပါဝစရာ ဧဝံ သေသာ ဆ သညာသမာပတ္တိဝေဒနာ.

ในบทว่า อิติ เนสํ (ดังนี้ของสัตว์เหล่านั้น) นี้ คำว่า อิติ มีอรรถว่า เป็นต้น หรือมีอรรถว่า มีประการอย่างนี้. ด้วยเหตุนั้น พึงนำมากล่าวโดยสมควรว่า การเกิดขึ้นแห่งอกุศลเวทนาอันมีสัมมาทิฏฐิเป็นปัจจัย ย่อมมีโดยอาศัยกรรมอกุศลอื่นเหล่านั้นด้วย เช่นเดียวกับโดยอาศัยผรุสวาจา. บทว่า เอเสว นโย (นัยนี้แล) นี้ ย่อมแสดงความหมายว่า พึงประกอบและแสดงในมิจฉาสังกัปปะเป็นต้นโดยสมควรด้วย เช่นเดียวกับที่ได้ประกอบและแสดงเวทนาอันเป็นวิบากของกุศลและอกุศลอันมีมิจฉาทิฏฐิเป็นปัจจัย และมีสัมมาทิฏฐิเป็นปัจจัย โดยสมควรโดยอาศัยฝ่ายสหชาตและฝ่ายอุปนิสัย. ในบทว่า ฉันทปัจจยา (มีฉันทะเป็นปัจจัย) นี้ มีความประสงค์ถึงฉันทะอันเป็นความอยากทำที่ประกอบด้วยตัณหาฉันทะ จึงกล่าวว่า "ในบทมีอาทิว่า ฉันทปัจจยา นั้น พึงทราบว่าเวทนาที่ประกอบด้วยจิตที่เกิดพร้อมด้วยโลภะ ๘ ดวง มีฉันทะเป็นปัจจัย". ในบทว่า วิตักกปัจจยา (มีวิตกเป็นปัจจัย) นี้ มีความประสงค์ถึงวิตกที่ถึงอัปปนาเท่านั้น จึงกล่าวว่า "เวทนาในปฐมฌานมีวิตกเป็นปัจจัย". เพราะเวทนาในปฐมฌานถูกรวบรวมไว้ด้วยวิตกเป็นปัจจัย จึงกล่าวว่า "เว้นปฐมฌาน". เวทนาในรูปาวจร ๓ เบื้องบน เวทนาในอรูปาวจร ๓ เบื้องล่าง รวมเป็นเวทนาในสมาบัติ ๖ ที่เหลือ.

တိဏ္ဏန္တိ ဆန္ဒဝိတက္ကသညာနံ. အဝူပသမေတိ ပဋိပက္ခေန အဝူပသမိတေ. တိဏ္ဏဉှိ တေသံ သဟဘာဝေန ပစ္စယတာ အဋ္ဌလောဘသဟဂတစိတ္တေသု ဧဝ. တတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ တံ ဝုတ္တမေဝ. ဆန္ဒမတ္တဿာတိ တေသု တီသု ဆန္ဒမတ္တဿ. ဝူပသမေ ပဌမဇ္ဈာနဝေဒနာဝ အပ္ပနာပ္ပတ္တဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ. ဆန္ဒဝိတက္ကာနံ ဝူပသမေ ဒုတိယဇ္ဈာနာဒိဝေဒနာ အဓိပ္ပေတာ သညာယ အဝူပသန္တတ္တာ. ဒုတိယဇ္ဈာနာဒိဝေဒနာဂဟဏေန ဟိ သဗ္ဗာ သညာသမာပတ္တိယော စ ဂဟိတာဝ ဟောန္တိ. တိဏ္ဏမ္ပိ ဝူပသမေတိ ဆန္ဒဝိတက္ကသညာနံ ဝူပသမေ နေဝသညာနာသညာယတနဝေဒနာ အဓိပ္ပေတာ. ဘဝဂ္ဂပ္ပတ္တသညာ ဟိ ဝူပသမန္တိ ဆန္ဒသင်္ကပ္ပာနံ အစ္စန္တသုခုမဘာဝပ္ပတ္တိယာ. ဟေဋ္ဌာ ‘‘သမ္မာဒိဋ္ဌိပစ္စယာ’’တိ ဧတ္ထ သမ္မာဒိဋ္ဌိဂ္ဂဟဏေန ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိပိ ဂဟိတာဝ ဟောတီတိ အာဟ – ‘‘အပ္ပတ္တဿ ပတ္တိယာတိ အရဟတ္တဖလဿ ပတ္တတ္ထာယာ’’တိ. အထ ဝါ ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂါဓိဂမေန ဝိနာ အဂ္ဂမဂ္ဂေါ နတ္ထီတိ ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂါဓိဂမံ အတ္ထာပန္နံ ကတွာ ‘‘အရဟတ္တဖလဿ ပတ္တတ္ထာယာ’’တိ ဝုတ္တံ. အာယမေတိ ဖလေန မိဿိတော ဟောတိ ဧတေနာတိ အာယာမော, သမ္မာဝါယာမောတိ အာဟ ‘‘အတ္ထိ အာယာမန္တိ အတ္ထိ ဝီရိယ’’န္တိ. တဿ ဝီရိယာရမ္ဘဿာတိ အညာဓိဂမကာရဏဿ သမ္မာဝါယာမဿ ဝသေန. ပါဠိယံ ဌာန-သဒ္ဒေါ ကာရဏပရိယာယောတိ အာဟ – ‘‘အရဟတ္တဖလဿ ကာရဏေ’’တိ. တပ္ပစ္စယာတိ ဧတ္ထ တံ-သဒ္ဒေန ‘‘ဌာနေ’’တိ ဝုတ္တကာရဏမေဝ ပစ္စာမဋ္ဌန္တိ အာဟ – ‘‘အရဟတ္တဿ ဌာနပစ္စယာ’’တိ. စတုမဂ္ဂသဟဇာတာတိ ဧတေန ‘‘အရဟတ္တဖလဿ ပတ္တတ္ထာယာ’’တိ [Pg.406] ဧတ္ထ ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂါနံ အတ္ထာပတ္တိဝသေန ဂဟိတဘာဝမေဝ ဇောတေတိ. ကေစိ ပန ‘‘စတုမဂ္ဂသဟဇာတာတိ ဝတွာ နိဗ္ဗတ္တိတလောကုတ္တရဝေဒနာတိ ဘူတကထနံ ဝိသေသနံ. နိဗ္ဗတ္တိတလောကုတ္တရဝေဒနာတိ ပဌမံ အပေက္ခိတဗ္ဗံ, ပစ္ဆာ စတုမဂ္ဂသဟဇာတာ’’တိ ဝဒန္တိ.

บทว่า ติณฺณํ (แห่งธรรม ๓) คือแห่งฉันทะ วิตก และสัญญา. บทว่า อวูปสเม (เมื่อยังไม่สงบ) คือเมื่อยังไม่สงบด้วยปฏิปักษ์. ความเป็นปัจจัยโดยการเกิดร่วมกันของธรรม ๓ อย่างเหล่านั้น ย่อมมีในจิตที่เกิดพร้อมด้วยโลภะ ๘ ดวงเท่านั้น. สิ่งใดควรกล่าวในที่นั้น สิ่งนั้นได้กล่าวแล้ว. บทว่า ฉันทมัตตัสสะ (แห่งฉันทะเท่านั้น) คือแห่งฉันทะเท่านั้นในธรรม ๓ อย่างเหล่านั้น. เมื่อฉันทะสงบ มีความประสงค์ถึงเวทนาในปฐมฌานที่ถึงอัปปนาเท่านั้น. เมื่อฉันทะและวิตกสงบ มีความประสงค์ถึงเวทนาในทุติยฌานเป็นต้น เพราะสัญญายังไม่สงบ. แท้จริง ด้วยการรวบรวมเอาเวทนาในทุติยฌานเป็นต้น ย่อมรวบรวมเอาสัญญาในสมาบัติทั้งปวงด้วย. บทว่า ติณฺณมฺปิ วูปสเม (เมื่อธรรมทั้ง ๓ สงบ) คือเมื่อฉันทะ วิตก และสัญญา สงบ มีความประสงค์ถึงเวทนาในเนวสัญญานาสัญญายตนะ. แท้จริง สัญญาที่ถึงภวัคคะย่อมสงบ เพราะฉันทะและสังกัปปะถึงความเป็นสภาพที่ละเอียดอ่อนอย่างยิ่ง. ข้างล่าง ในบทว่า "สัมมาทิฏฐิปัจจยา" นี้ ด้วยการรวบรวมเอาสัมมาทิฏฐิ ย่อมรวบรวมเอาสัมมาทิฏฐิในมรรคเบื้องต่ำด้วย จึงกล่าวว่า "อัปปัตตัสสะ ปัตติยา (เพื่อความถึงซึ่งสิ่งที่ยังไม่ถึง) คือเพื่อความถึงซึ่งอรหัตตผล". อีกอย่างหนึ่ง เพราะไม่มีอัคคมรรคหากปราศจากการบรรลุมรรคเบื้องต่ำ จึงทำให้การบรรลุมรรคเบื้องต่ำมีความหมายรวมอยู่ด้วย แล้วจึงกล่าวว่า "เพื่อความถึงซึ่งอรหัตตผล". บทว่า อายาเมติ (ความพยายาม) คือความพยายาม เพราะสิ่งนี้ระคนด้วยผล จึงเป็นความพยายาม (อายามะ) จึงกล่าวว่า "สัมมาวายาโม (สัมมาวายามะ) คือ อัตถิ อายามํ (มีความพยายาม) คือมีความเพียร". บทว่า ตัสสะ วิริยารัมภัสสะ (แห่งการปรารภความเพียรนั้น) คือโดยอาศัยสัมมาวายามะอันเป็นเหตุแห่งการบรรลุญาณ. ในบาลี คำว่า ฐานะ เป็นไวพจน์ของเหตุ จึงกล่าวว่า "ในเหตุแห่งอรหัตตผล". ในบทว่า ตัปปัจจยา (มีเหตุนั้นเป็นปัจจัย) นี้ คำว่า ตํ (นั้น) ย่อมหมายถึงเหตุที่กล่าวไว้ในบทว่า "ฐาเน" (ในฐานะ) นั่นเอง จึงกล่าวว่า "มีฐานะแห่งอรหัตเป็นปัจจัย". บทว่า จตุมัคคสหชาตา (เกิดพร้อมด้วยมรรค ๔) นี้ ย่อมแสดงถึงความเป็นสภาพที่มรรคเบื้องต่ำถูกรวบรวมไว้โดยความหมายรวมในบทว่า "เพื่อความถึงซึ่งอรหัตตผล" นั่นเอง. แต่บางท่านกล่าวว่า "เมื่อกล่าวว่า จตุมัคคสหชาตา (เกิดพร้อมด้วยมรรค ๔) แล้ว คำว่า นิพพัตติตโลกุตตรเวทนา (เวทนาอันเป็นโลกุตตระที่เกิดขึ้นแล้ว) เป็นวิเสสนะที่กล่าวถึงสภาพที่เป็นจริง. พึงพิจารณาคำว่า นิพพัตติตโลกุตตรเวทนา ก่อน แล้วจึงพิจารณาคำว่า จตุมัคคสหชาตา ภายหลัง".

ပဌမဝိဟာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาปฐมวิหารสูตร จบแล้ว.

၂. ဒုတိယဝိဟာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาทุติยวิหารสูตร

၁၂. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဝူပသမတိ သဗ္ဗသော ပဟီယတိ ဧတေနာတိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဝူပသမော. ‘‘မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဝူပသမော နာမ သမ္မာဒိဋ္ဌိ. ဘဝန္တရေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တော အတိဒူရေတိ မညမာနော ဝိပါကဝေဒနံ န ဂဏှာတီ’’တိ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ. ‘‘ဣမိနာ နယေနာ’’တိ အတိဒိသိတွာပိ တမတ္ထံ ပါကဋတရံ ကာတုံ ‘‘ယဿ ယဿာ’’တိအာဒိံ ဝတွာ ဧဝ သာမညဝသေန ဝုတ္တမတ္ထံ ပစ္ဆိမေသု တီသု ပဒေသု သရူပတောဝ ဒဿေတုံ ‘‘ဆန္ဒဝူပသမပစ္စယာ’’တိအာဒိမာဟ, တံ သုဝိညေယျမေဝ. ဝုတ္တတ္ထာနေဝ အနန္တရသုတ္တေ.

๑๒. บทว่า มิจฉาทิฏฐิวูปสโม (ความสงบแห่งมิจฉาทิฏฐิ) คือมิจฉาทิฏฐิย่อมสงบ ย่อมถูกละได้โดยสิ้นเชิงด้วยสิ่งนี้. ในอรรถกถาได้กล่าวไว้ว่า "มิจฉาทิฏฐิวูปสมะ ชื่อว่า สัมมาทิฏฐิ. ผู้ที่เกิดในภพอื่น ย่อมไม่ถือเอาวิบากเวทนา โดยสำคัญว่าไกลเกินไป". แม้จะอ้างอิงความหมายนั้นด้วยบทว่า "อิมินา นเยน" (ด้วยนัยนี้) แล้วก็ตาม แต่เพื่อทำให้ความหมายนั้นชัดเจนยิ่งขึ้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ยัสสะ ยัสสา" (ของบุคคลใด ของบุคคลใด) แล้วจึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ฉันทวูปสมปัจจยา" (มีฉันทะสงบเป็นปัจจัย) เพื่อแสดงความหมายที่กล่าวโดยทั่วไปในบท ๓ บทสุดท้ายโดยตรง. ความหมายนั้นเป็นสิ่งที่เข้าใจง่ายอยู่แล้ว. ความหมายที่กล่าวไว้แล้วในสูตรก่อนหน้านี้.

ဒုတိယဝိဟာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาทุติยวิหารสูตร จบแล้ว.

၃-၇. သေက္ခသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาเสกขสูตรเป็นต้น ที่ ๓-๗.

၁၃-၁၇. တိဿန္နမ္ပိ သိက္ခာနံ သိက္ခနံ သီလံ ဧတဿာတိ သိက္ခနသီလော. သိက္ခတီတိပိ ဝါ သေက္ခော. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘သိက္ခတီတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, တသ္မာ သေက္ခောတိ ဝုစ္စတိ. ကိဉ္စ သိက္ခတိ? အဓိသီလမ္ပိ သိက္ခတီ’’တိအာဒိ (အ. နိ. ၃.၈၆). တီဟိ ဖလေဟိ ဟေဋ္ဌာ. သာပိ စတုတ္ထမဂ္ဂေန သဒ္ဓိံ ဥပ္ပန္နသိက္ခာပိ. မဂ္ဂက္ခဏေ ဟိ သိက္ခာကိစ္စံ န နိဋ္ဌိတံ ဝိပ္ပကတဘာဝတော, ဖလက္ခဏေ ပန နိဋ္ဌိတံ နာမ. ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယတ္တာ.

ที่ ๑๓-๑๗. บทว่า สิกขนะสีโล (มีศีลคือการศึกษา) คือผู้มีศีลคือการศึกษาในสิกขา ๓ อย่าง. หรือว่า เสกขะ เพราะศึกษา. ข้อนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะศึกษา ฉะนั้นจึงเรียกว่า เสกขะ. ศึกษาอะไร? ศึกษาสิกขาคืออธิศีลเป็นต้น". (อ. อํ. ๓.๘๖) ต่ำกว่าผล ๓ อย่าง. แม้สิกขาที่เกิดขึ้นพร้อมกับมรรคที่ ๔. แท้จริง ในขณะแห่งมรรค กิจแห่งสิกขายังไม่สำเร็จ เพราะยังเป็นสภาพที่ยังไม่สมบูรณ์ แต่ในขณะแห่งผล ชื่อว่าสำเร็จแล้ว. เป็นความหมายที่ตื้นอยู่แล้ว เพราะเป็นนัยที่กล่าวไว้ข้างล่าง.

သေက္ခသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาเสกขสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

ဝိဟာရဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาวิหารวรรค จบแล้ว.

၃. မိစ္ဆတ္တဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถามิจฉัตตวรรค

၂၁-၃၀. မိစ္ဆာသဘာဝန္တိ [Pg.407] အယာထာဝသဘာဝံ အနိယျာနိကသဘာဝံ. သမ္မာသဘာဝန္တိ ယာထာဝသဘာဝံ နိယျာနိကသဘာဝံ. မိစ္ဆာပဋိပတ္တာဓိကရဏဟေတူတိ ဧတ္ထ အဓိ-သဒ္ဒေါ အနတ္ထကောတိ အာဟ – ‘‘မိစ္ဆာပဋိပတ္တိကရဏဟေတူ’’တိ. ဉာယတိ ပဋိဝိဒ္ဓဝသေန နိဗ္ဗာနံ ဂစ္ဆတီတိ ဉာယော. သော ဧဝ တံသမင်္ဂီနံ ဝဋ္ဋဒုက္ခပါတတော ဓာရဏဋ္ဌေန ဓမ္မောတိ အာဟ – ‘‘ဉာယံ ဓမ္မန္တိ အရိယမဂ္ဂဓမ္မ’’န္တိ. ဉာဏဿ မိစ္ဆာသဘာဝေါ နာမ နတ္ထီတိ ဝိညာဏမေဝေတ္ထ ပစ္စဝေက္ခဏဝသေန ပဝတ္တံ ဉာဏ-သဒ္ဒေန ဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘မိစ္ဆာဝိညာဏော’’တိ. မိစ္ဆာပစ္စဝေက္ခဏောတိ ကိဉ္စိ ပါပံ ကတွာ ‘‘အဟော မယာ ကတံ သုကတ’’န္တိ ဧဝံ ပဝတ္တော မိစ္ဆာပစ္စဝေက္ခဏော. ဂေါသီလဂေါဝတာဒိပူရဏံ မုတ္တီတိ ဧဝံ ဂဏှတော မိစ္ဆာဝိမုတ္တိ နာမ. မိစ္ဆာပဋိပဒါဒီဟိ ဝိဝဋ္ဋန္တိ ဧဝံ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတံ. ပုဂ္ဂလော ပုစ္ဆိတောတိ နိဂမိတော စ ‘‘အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, အသပ္ပုရိသော’’တိအာဒိနာ. ကိဉ္စာပိ ‘‘မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကော ဟောတီ’’တိအာဒိနာ ပုဂ္ဂလောဝ နိဒ္ဒိဋ္ဌော, တထာပိ ပုဂ္ဂလသီသေနာယံ ဓမ္မဒေသနာတိ အာဟ ‘‘ဓမ္မော ဝိဘတ္တော’’တိ. တေနေဝါဟ ‘‘ဓမ္မေန ပုဂ္ဂလော ဒဿိတော’’တိ. ဓမ္မေနာတိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိအာဒိကေန ဓမ္မေန. ကလျာဏပုထုဇ္ဇနတော ပဋ္ဌာယ သဗ္ဗသော သပ္ပုရိသာ နာမ, ခီဏာသဝေါ သပ္ပုရိသတရော. သုပ္ပဝတ္တနိယောတိ သုခေန ပဝတ္တေတုံ သက္ကုဏေယျော. ဓာဝတီတိ ဂစ္ဆတိ. ပစ္စယုပ္ပန္နေန ဥပေစ္စ နိဿိတဗ္ဗတော ဥပနိသာ, ပစ္စယော, ဧကဿ သ-ကာရဿ လောပံ ကတွာ ဝါတိ အာဟ – ‘‘သဥပနိသံ သပစ္စယ’’န္တိ. ပရိကရဏတော ပရိက္ခာရော, ပရိဝါရောတိ အာဟ – ‘‘သပရိက္ခာရံ သပရိဝါရ’’န္တိ. သဟဇာတဝသေန ဥပနိဿယဝသေန စ သပစ္စယတာ ကိစ္စသာဓနေ နိပ္ဖာဒနေ သဟာယဘာဝူပဂမနေ စ သပရိဝါရတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

๒๑-๓๐. ภาวะผิด คือ ภาวะที่ไม่เป็นไปตามจริง ไม่นำออกไป (จากทุกข์). ภาวะถูก คือ ภาวะที่เป็นไปตามจริง นำออกไป (จากทุกข์). ในคำว่า “มิจฉาปฏิปัตตาธิกรณเหตุ” นี้ คำว่า “อธิ” ไม่มีอรรถ จึงกล่าวว่า “มิจฉาปฏิปัตติกะรณเหตุ” (เหตุแห่งการกระทำผิด). ญายธรรม คือ การไปสู่พระนิพพานด้วยอำนาจการแทงตลอด. ญายธรรมนั้นเองเป็นธรรม เพราะอรรถว่าทรงไว้ไม่ให้ตกไปในทุกข์แห่งวัฏฏะของผู้ประกอบด้วยญายธรรมนั้น จึงกล่าวว่า “ญายธรรม คือ อริยมรรคธรรม”. ภาวะผิดของญาณไม่มี วิญญาณที่เกิดขึ้นโดยการพิจารณาในที่นี้เรียกว่าญาณ จึงกล่าวว่า “มิจฉาวิญญาณ”. มิจฉาปัจจเวกขณะ คือ การพิจารณาผิดที่เกิดขึ้นอย่างนี้ว่า “โอ เราทำดีแล้ว” หลังจากได้ทำบาปบางอย่าง. การยึดถือว่าการบำเพ็ญโคศีล โควัตร เป็นต้น เป็นความหลุดพ้น ชื่อว่า มิจฉาวิมุตติ. การพ้นจากมิจฉาปฏิปทาเป็นต้น อย่างนี้เรียกว่า วัฏฏะและวิวัฏฏะ. บุคคลถูกถาม จึงสรุปว่า “ภิกษุทั้งหลาย บุคคลนี้เรียกว่าอสัตบุรุษ” เป็นต้น. แม้ว่าบุคคลจะถูกระบุด้วยคำว่า “เป็นผู้มีความเห็นผิด” เป็นต้น แต่การแสดงธรรมนี้ก็เป็นไปโดยอาศัยบุคคล จึงกล่าวว่า “ธรรมถูกจำแนกแล้ว”. ด้วยเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “บุคคลถูกแสดงด้วยธรรม”. ด้วยธรรม คือ ด้วยมิจฉาทิฏฐิเป็นต้น. ตั้งแต่กัลยาณปุถุชนเป็นต้นไป ชื่อว่าสัตบุรุษทั้งสิ้น พระขีณาสพเป็นสัตบุรุษยิ่งกว่า. สุปปวัตตนียะ คือ สามารถดำเนินไปได้โดยง่าย. ธาวติ คือ ไป. อุปนิสา คือ ปัจจัย เพราะเป็นสิ่งที่พึงอาศัยเข้าถึงด้วยปัจจัยที่เกิดขึ้นแล้ว, ปัจจัย, โดยการลบอักษร “ส” ตัวหนึ่ง จึงกล่าวว่า “เสาปนิสสํ สัปปัจจยํ” (มีอุปนิสัย มีปัจจัย). ปริกขาโร คือ เครื่องประกอบ, ปริวาโร คือ บริวาร จึงกล่าวว่า “สัปปะริกขารัง สัปปะริวารัง” (มีเครื่องประกอบ มีบริวาร). ความมีปัจจัยพึงเห็นโดยความเป็นสหชาติและโดยความเป็นอุปนิสัย และความมีบริวารพึงเห็นในการสำเร็จกิจ การทำให้สำเร็จ และการเข้าถึงความเป็นผู้ช่วยเหลือ.

မိစ္ဆတ္တဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาหมวดมิจฉัตตะ จบแล้ว.

၄. ပဋိပတ္တိဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถาหมวดปฏิปัตติ.

၃၁-၄၀. အယာထာဝပဋိပတ္တိ, န ယထာပဋိပတ္တိ, ဟေတုမှိပိ ဖလေပိ အယာထာဝဝတ္ထုသာဓနတော. ဧကံ သုတ္တံ ဓမ္မဝသေန ကထိတံ ပဋိပတ္တိဝသေန. ဧကံ သုတ္တံ ပုဂ္ဂလဝသေန ကထိတံ ပဋိပန္နကဝသေန. သံသာရမဟောဃဿ ပရတီရဘာဝတော ယော နံ အဓိဂစ္ဆတိ, တံ ပါရေတိ ဂမေတီတိ ပါရံ, နိဗ္ဗာနံ, တဗ္ဗိဓုရတာယ [Pg.408] နတ္ထိ ဧတ္ထ ပါရန္တိ အပါရံ, သံသာရောတိ ဝုတ္တံ – ‘‘အပါရာပါရန္တိ ဝဋ္ဋတော နိဗ္ဗာန’’န္တိ. ပါရင်္ဂတာတိ အသေက္ခေ သန္ဓာယ. ယေပိ ဂစ္ဆန္တီတိ သေက္ခေ. ယေပိ ဂမိဿန္တီတိ ကလျာဏပုထုဇ္ဇနေ. ပါရဂါမိနောတိ ဧတ္ထ ကိတ-သဒ္ဒေါ တိကာလဝါစီတိ ဧဝံ ဝုတ္တံ.

๓๑-๔๐. อายาถาวปฏิปัตติ คือ การปฏิบัติไม่เป็นไปตามจริง เพราะเป็นเครื่องยังวัตถุที่ไม่เป็นไปตามจริงให้สำเร็จ ทั้งในเหตุและในผล. พระสูตรหนึ่งกล่าวโดยธรรม คือ โดยปฏิปัตติ. พระสูตรหนึ่งกล่าวโดยบุคคล คือ โดยผู้ปฏิบัติ. เพราะเป็นฝั่งโน้นแห่งโอฆะคือสังสารวัฏ ผู้ใดบรรลุถึงฝั่งนั้น ผู้นั้นย่อมข้ามไป ย่อมไปถึง จึงเรียกว่า ปาระ (ฝั่งโน้น) คือ พระนิพพาน. เพราะความปราศจากฝั่งนั้น จึงไม่มีฝั่งในที่นี้ เรียกว่า อปาระ (ไม่มีฝั่ง) คือ สังสารวัฏ จึงกล่าวว่า “อปารัปปารัง” (ไม่มีฝั่งและมีฝั่ง) คือ วัฏฏะและพระนิพพาน. คำว่า “ปารังคตา” หมายถึง พระอเสกขะ. คำว่า “เยปิ คัจฉันติ” (ผู้ที่กำลังไป) หมายถึง พระเสกขะ. คำว่า “เยปิ คมิสสันติ” (ผู้ที่จะไป) หมายถึง กัลยาณปุถุชน. ในคำว่า “ปารคามิโน” นี้ คำว่า “กิตะ” เป็นคำแสดงกาลทั้งสาม จึงกล่าวอย่างนี้.

တီရန္တိ ဩရိမတီရမာဟ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဝဋ္ဋမေဝ အနုဓာဝတီ’’တိ. ဧကန္တကာဠကတ္တာ စိတ္တဿ အပဘဿရဘာဝကရဏတော ကဏှာဘိဇာတိဟေတုတော စ ဝုတ္တံ ‘‘ကဏှန္တိ အကုသလဓမ္မ’’န္တိ. ဝေါဒါနဘာဝတော စိတ္တဿ ပဘဿရဘာဝကရဏတော သုက္ကာဘိဇာတိဟေတုတော စ ဝုတ္တံ – ‘‘သုက္ကန္တိ ကုသလဓမ္မ’’န္တိ. ကိလေသမာရ-အဘိသင်္ခါရမာရ-မစ္စုမာရာနံ ပဝတ္တိဋ္ဌာနတာယ ဩကံ ဝုစ္စတိ ဝဋ္ဋံ, တဗ္ဗိဓုရတာယ အနောကန္တိ နိဗ္ဗာနန္တိ အာဟ – ‘‘ဩကာ အနောကန္တိ ဝဋ္ဋတော နိဗ္ဗာန’’န္တိ.

คำว่า “ตีระ” หมายถึง ฝั่งนี้. ด้วยเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ย่อมแล่นไปตามวัฏฏะเท่านั้น”. เพราะเป็นสิ่งดำสนิท ทำให้จิตไม่ผ่องใส และเป็นเหตุแห่งการเกิดในฝ่ายดำ จึงกล่าวว่า “กัณหะ คือ อกุศลธรรม”. เพราะเป็นสิ่งผ่องแผ้ว ทำให้จิตผ่องใส และเป็นเหตุแห่งการเกิดในฝ่ายขาว จึงกล่าวว่า “สุกกะ คือ กุศลธรรม”. วัฏฏะเรียกว่า “โอกะ” (ที่อยู่) เพราะเป็นที่เกิดของกิเลสมาร อภิสังขารมาร และมัจจุมาร. เพราะความปราศจากโอกะนั้น จึงเรียกว่า “อโนกะ” (ไม่มีที่อยู่) คือ พระนิพพาน จึงกล่าวว่า “โอกะ อโนกะ” คือ วัฏฏะและพระนิพพาน.

ပရမတ္ထတော သမဏာ ဝုစ္စန္တိ အရိယာ, သမဏာနံ ဘာဝေါ သာမညံ, အရိယမဂ္ဂေါ, တေန အရဏီယတော ဥပဂန္တဗ္ဗတော သာမညတ္ထော နိဗ္ဗာနန္တိ အာဟ – ‘‘သာမညတ္ထန္တိ နိဗ္ဗာနံ, တံ ဟီ’’တိအာဒိ. ဗြဟ္မညတ္ထန္တိ ဧတ္ထာပိ ဣမိနာ နယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဗြဟ္မညေန အရိယမဂ္ဂေန. ရာဂက္ခယောတိ ဧတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒေါ အာဒိသဒ္ဒတ္ထော. တေန ‘‘ဒေါသက္ခယော မောဟက္ခယော’’တိ ပဒဒွယံ သင်္ဂဏှာတိ. ဝဋ္ဋတိယေဝါတိ ဝဒန္တိ ‘‘ရာဂက္ခယော’’တိ. ပရိယာယေန ဟိ အရဟတ္တဿ ဝတ္တဗ္ဗတ္တာတိ.

โดยปรมัตถ์ พระอริยะทั้งหลายเรียกว่าสมณะ. ภาวะของสมณะคือสามัญญะ คือ อริยมรรค. เพราะเป็นสิ่งที่พึงไปถึง พึงเข้าถึงด้วยอริยมรรคนั้น สามัญญัตถะจึงเป็นพระนิพพาน จึงกล่าวว่า “สามัญญัตถะ คือ พระนิพพาน เพราะว่า...” เป็นต้น. ในคำว่า “พรหมัญญัตถะ” นี้ ก็พึงทราบอรรถโดยนัยนี้. ด้วยพรหมัญญะ คือ ด้วยอริยมรรค. ในคำว่า “ราคักขยะ” นี้ คำว่า “อิติ” มีอรรถเป็นต้น. ด้วยเหตุนั้นจึงรวมเอาบทสองบทคือ “โทสักขยะ” และ “โมหักขยะ” เข้าไว้ด้วย. ย่อมเป็นไปเท่านั้น จึงกล่าวว่า “ราคักขยะ”. เพราะโดยปริยายแล้ว เป็นการกล่าวถึงพระอรหัต.

ပဋိပတ္တိဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาหมวดปฏิปัตติ จบแล้ว.

၅. အညတိတ္ထိယပေယျာလဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

๕. อรรถกถาหมวดอัญญเดียรถีย์เปยยาล.

၄၁-၄၈. အပရာပရံ ပရိဝတ္တမာနေန ဝတ္တသမ္ပန္နေန သံသာရဒ္ဓါနပရိညာဝသေနေဝ နိဗ္ဗာနဿ ပတ္တဗ္ဗတ္တာ ဝုတ္တံ – ‘‘နိဗ္ဗာနံ ပတွာ ပရိညာတံ နာမ ဟောတီ’’တိ. နိဗ္ဗာနံ ပတွာတိ နိဗ္ဗာနပ္ပတ္တိဟေတု. ဟေတုအတ္ထော ဟိ အယံ တွာ-သဒ္ဒေါ ယထာ – ‘‘ဃတံ ပိဝိတွာ ဗလံ ဟောတိ, သီဟံ ဒိသွာ ဘယံ ဟောတီ’’တိ. တသ္မာတိ ယသ္မာ အပရိညေယျပရိဇာနနကိစ္စေန နိဗ္ဗာနဿ ပတ္တိယာ အဒ္ဓါနပရိညာသိဒ္ဓိ ဉာယတိ, တသ္မာ ဥပစာရဝသေန နိဗ္ဗာနံ ‘‘အဒ္ဓါနပရိညာ’’တိ ဝုစ္စတိ ယထာ ‘‘ဟိမသန္တိ သူရိယံ ဥဂ္ဂမေတီ’’တိ. ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိဖလသစ္ဆိကိရိယတ္ထန္တိ ဧတ္ထ ဝိဇ္ဇာတိ အဂ္ဂမဂ္ဂဝိဇ္ဇာ. ဝိမုတ္တီတိ အဂ္ဂမဂ္ဂသမာဓိ အဓိပ္ပေတော[Pg.409]. တေသံ ဖလံ အညာတိ အာဟ – ‘‘ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိဖလေန အရဟတ္တံ ကထိတ’’န္တိ. ယာထာဝတော ဇာနနတော ပစ္စက္ခတော ဒဿနတော စ ဉာဏဒဿနန္တိ ဣဓ ဖလနိဗ္ဗာနပစ္စဝေက္ခဏာ အဓိပ္ပေတာတိ အာဟ – ‘‘ဉာဏဒဿနေန ပစ္စဝေက္ခဏာ ကထိတာ’’တိ. သေသေဟီတိ ရာဂ-ဝိရာဂ-သံယောဇနပ္ပဟာန-အနုသယသမုဂ္ဃာတ-အဒ္ဓါနပရိညာ- အာသဝက္ခယ-ဝိဇ္ဇာ-ဝိမုတ္တိ-ဖလသစ္ဆိကိရိယာ-ဉာဏဒဿန-အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနပဒေဟိ.

๔๑-๔๘. เพราะพระนิพพานเป็นสิ่งที่พึงบรรลุด้วยการกำหนดรู้หนทางแห่งสังสารวัฏที่หมุนเวียนไปมาอย่างสมบูรณ์ จึงกล่าวว่า “เมื่อบรรลุพระนิพพานแล้ว ชื่อว่าได้กำหนดรู้แล้ว”. คำว่า “นิพพานัง ปัตวา” (บรรลุพระนิพพานแล้ว) เป็นเหตุแห่งการบรรลุพระนิพพาน. เพราะคำว่า “ตวา” นี้มีอรรถเป็นเหตุ เช่น “ดื่มเนยใสแล้วย่อมมีกำลัง” “เห็นราชสีห์แล้วย่อมเกิดความกลัว”. เพราะเหตุนั้น เมื่อความสำเร็จแห่งการกำหนดรู้หนทางย่อมปรากฏด้วยกิจคือการกำหนดรู้สิ่งที่พึงกำหนดรู้ และด้วยการบรรลุพระนิพพาน เพราะเหตุนั้น พระนิพพานจึงถูกเรียกว่า “อัทธานปริญญา” (การกำหนดรู้หนทาง) โดยอุปจาระ เช่น “หิมะสงบลง พระอาทิตย์ย่อมขึ้น”. ในคำว่า “วิชชาวิมุตติผลสัจฉิกิริยัตถะ” นี้ วิชชาคืออัคคมรรควิชชา. วิมุตติคืออัคคมรรคสมาธิที่ประสงค์. ผลของสิ่งเหล่านั้นคือญาณ จึงกล่าวว่า “พระอรหัตถูกกล่าวด้วยวิชชาวิมุตติผล”. เพราะการรู้ตามความเป็นจริง และการเห็นโดยประจักษ์ ญาณทัสสนะในที่นี้จึงหมายถึงการพิจารณาพระนิพพานที่เป็นผล จึงกล่าวว่า “การพิจารณาถูกกล่าวด้วยญาณทัสสนะ”. ด้วยบทที่เหลือ คือ ราคะ วิราคะ การละสังโยชน์ การถอนอนุสัย การกำหนดรู้หนทาง อาสวักขยะ วิชชา วิมุตติ การทำให้แจ้งซึ่งผล ญาณทัสสนะ และอนุปาทาปรินิพพาน.

အညတိတ္ထိယပေယျာလဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาหมวดอัญญเดียรถีย์เปยยาล จบแล้ว.

၆. သူရိယပေယျာလဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

๖. อรรถกถาสุริยเปยยาลวรรค

၄၉-၆၂. ယထာ အရုဏုဂ္ဂံ သူရိယုဂ္ဂမနဿ ဧကန္တိကံ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ, ဧဝံ ကလျာဏမိတ္တတာ အရိယမဂ္ဂပါတုဘာဝဿာတိ သဒိသူပမာ အရုဏုဂ္ဂံ ကလျာဏမိတ္တတာယ. ကလျာဏမိတ္တောတိ စေတ္ထ အရိယော, အရိယမဂ္ဂေါ ဝါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော သူရိယပါတုဘာဝေါ ဝိယ တေန ဝိဓူပနီယန္ဓကာရဝိဓမနတော. ကုသလကတ္တုကမျတာဆန္ဒော ဆန္ဒသမ္ပဒါ ဣတရဆန္ဒတော သမ္ပန္နတ္တာ. ကာရာပကအပ္ပမာဒဿာတိ သစ္စပဋိဝေဓဿ ကာရာပကဿ. ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထေဝ သမ္ပဒါသဒ္ဒါ ဝိသေသာဓိဂမဟေတုတာယ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အညေနပိ အာကာရေနာတိ ‘‘ဝိဝေကနိဿိတ’’န္တိအာဒိအာကာရတော အညေန ‘‘ရာဂဝိနယပရိယောသာန’’န္တိအာဒိနာ အာကာရေန.

๔๙-๖๒. เหมือนอรุณขึ้นเป็นนิมิตเบื้องต้นที่แน่นอนของการขึ้นของพระอาทิตย์ ฉันใด ความเป็นผู้มีกัลยาณมิตรก็เป็นนิมิตเบื้องต้นของการปรากฏแห่งอริยมรรค ฉันนั้น. อุปมานี้เปรียบอรุณขึ้นกับความเป็นผู้มีกัลยาณมิตร. ในที่นี้ กัลยาณมิตรพึงเห็นว่าเป็นพระอริยะ หรืออริยมรรค เหมือนการปรากฏของพระอาทิตย์ เพราะเป็นเครื่องกำจัดความมืดที่พึงกำจัดได้. ฉันทะที่จะทำกุศล ชื่อว่า ฉันทสัมปทา เพราะเป็นฉันทะที่สมบูรณ์กว่าฉันทะอื่น. อัปปมาทะที่เป็นตัวการ คือ อัปปมาทะที่เป็นตัวการให้เกิดการแทงตลอดสัจจะ. อย่างนี้แหละ คำว่า “สัมปทา” ในที่ทั้งปวง พึงทราบว่าเป็นเหตุแห่งการบรรลุคุณวิเศษ. โดยอาการอื่นอีก คือ โดยอาการอื่นจากอาการว่า “อาศัยวิเวก” เป็นต้น ด้วยอาการว่า “มีความสำรอกราคะเป็นที่สุด” เป็นต้น.

သူရိယပေယျာလဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาสุริยเปยยาลวรรค จบแล้ว.

၇. ဧကဓမ္မပေယျာလဝဂ္ဂါဒိဝဏ္ဏနာ

๗. อรรถกถาเอกธรรมเปยยาลวรรคเป็นต้น.

၆၃-၁၃၈. တထာ တထာ ဝုတ္တေ ဗုဇ္ဈနကာနံ အဇ္ဈာသယဝသေန ကထိတော, တသ္မာ ‘‘ဝုတ္တော ဧဝ အတ္ထော, ကသ္မာ ပုန ဝုတ္တော’’တိ န စောဒေတဗ္ဗံ.

๖๓-๑๓๘. (ธรรม) ถูกกล่าวโดยอัธยาศัยของผู้รู้แจ้งในลักษณะต่างๆ กัน ฉะนั้น จึงไม่พึงตำหนิว่า “อรรถนั้นกล่าวแล้ว ทำไมจึงกล่าวอีก”.

ဧကဓမ္မပေယျာလဝဂ္ဂါဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาเอกธรรมเปยยาลวรรคเป็นต้น จบแล้ว.

၈. အပ္ပမာဒပေယျာလဝဂ္ဂေါ

๘. อัปปมาทเปยยาลวรรค

၁. တထာဂတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาตถาคตสูตร

၁၃၉. ကာရာပကအပ္ပမာဒေါ [Pg.410] နာမ ‘‘ဣမေ အကုသလာ ဓမ္မာ ပဟာတဗ္ဗာ, ဣမေ ကုသလာ ဓမ္မာ ဥပ္ပာဒေတဗ္ဗာ’’တိ ဝုတ္တဝဇ္ဇေတဗ္ဗဝဇ္ဇနသမ္ပာဒေတဗ္ဗသမ္ပာဒနဝသေန ပဝတ္တော အပ္ပမာဒေါ. ဧသာတိ အပ္ပမာဒေါ. လောကိယောဝ. န လောကုတ္တရော. အယန္တိ ဧသာတိ စ အပ္ပမာဒမေဝ ဝဒတိ. တေသန္တိ စတုဘူမကဓမ္မာနံ. ပဋိလာဘကဋ္ဌေနာတိ ပဋိလာဘာပနဋ္ဌေန.

๑๓๙. ความไม่ประมาทที่เป็นตัวการ หมายถึง ความไม่ประมาทที่ดำเนินไปโดยการละสิ่งที่พึงละตามที่กล่าวไว้ว่า "อกุศลธรรมเหล่านี้พึงละ, กุศลธรรมเหล่านี้พึงยังให้เกิด" และการยังสิ่งที่พึงยังให้สำเร็จตามที่กล่าวไว้. คำว่า "เอสะ" (นี้) คือความไม่ประมาท. เป็นโลกิยะเท่านั้น ไม่ใช่โลกุตตระ. คำว่า "อะยันติ" (นี้) และ "เอสะ" (นี้) ก็กล่าวถึงความไม่ประมาทนั่นเอง. คำว่า "เตสัง" (ของธรรมเหล่านั้น) คือของธรรม ๔ ภูมิ. คำว่า "ปฏิลาภกัฏเฐนะ" (โดยอรรถว่าให้ได้เฉพาะ) คือโดยอรรถว่ายังให้ได้เฉพาะ.

တထာဂတသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาตถาคตสูตร จบแล้ว.

၂. ပဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาปทสูตร

၁၄၀. ဇင်္ဂလာနန္တိ ဇင်္ဂလဝါသီနံ. ဇင်္ဂလ-သဒ္ဒေါ စေတ္ထ ထဒ္ဓဘာဝသာမညေန ပထဝီပရိယာယော, န အနုပဋ္ဌာနဝိဒူရဒေသဝါစီ. တေနာဟ – ‘‘ပထဝီတလဝါသီန’’န္တိ. ပဒါနံ ဝုစ္စမာနတ္တာ ‘‘သပါဒကပါဏာန’’န္တိ ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တံ. သမောဓာနန္တိ အန္တောဂဓဘာဝံ. တေနာဟ – ‘‘ဩဓာနံ ဥပက္ခေပ’’န္တိ, ဥပနေတွာ ပက္ခိပိတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော.

๑๔๐. คำว่า "ชังคลานัง" (ของสัตว์ที่เกิดในที่ดอน) คือของสัตว์ที่อาศัยอยู่ในที่ดอน. ในที่นี้ คำว่า "ชังคละ" เป็นไวพจน์ของแผ่นดินโดยความหมายทั่วไปของความแข็งกระด้าง ไม่ได้หมายถึงสถานที่ห่างไกลที่ไม่มีผู้คนอาศัยอยู่. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ของสัตว์ที่อาศัยอยู่บนพื้นแผ่นดิน". เพราะกล่าวถึงเท้า จึงกล่าวเจาะจงว่า "ของสัตว์มีเท้า". คำว่า "สโมธานัง" (การรวมกัน) คือความเป็นสภาพที่รวมเข้าไว้ภายใน. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "โอธานัง" (การวางลง) คือการวางลง, หมายถึงการนำมาวางลง.

ပဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาปทสูตร จบแล้ว.

၃-၁၀. ကူဋသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

๓-๑๐. อรรถกถากูฏสูตรเป็นต้น

၁၄၁-၁၄၈. ဝဿိကာယ ပုပ္ဖံ ဝဿိကံ ယထာ ‘‘အာမလကိယာ ဖလံ အာမလက’’န္တိ. မဟာတလသ္မိန္တိ ဥပရိပါသာဒေ. ‘‘ယာနိ ကာနိစီ’’တိ ပဒေဟိ ဣတရာနိ သမာနာဓိကရဏာနိ ဘဝိတုံ ယုတ္တာနီတိ ‘‘ပစ္စတ္တေ သာမိဝစန’’န္တိ ဝတွာ တထာ ဝိဘတ္တိဝိပရိဏာမော ကတော. ‘‘တန္တာဝုတာန’’န္တိ ပဒံ နိဒ္ဓါရဏေ သာမိဝစနန္တိ တတ္ထ ‘‘ဝတ္ထာနီ’’တိ ဝစနသေသေန အတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘အထ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

๑๔๑-๑๔๘. ดอกมะลิ (วัสสิกะ) ของต้นมะลิ (วัสสิกา) เหมือนผลมะขามป้อม (อามลกะ) ของต้นมะขามป้อม (อามลกิยา). คำว่า "มหัตตลัสมิง" (บนพื้นใหญ่) คือบนปราสาทชั้นบน. เพราะบทว่า "ยานิ กานิจิ" (สิ่งใดสิ่งหนึ่ง) ควรเป็นสมานาธิกรณะกับบทอื่น จึงกล่าวว่า "เป็นสามีวจนะในปัจจัตตะ" แล้วจึงเปลี่ยนวิภัตติอย่างนั้น. บทว่า "ตันตาวุตานัง" (ของสิ่งที่ทอด้วยด้าย) เป็นสามีวจนะในนิธธารณะ (การกำหนด) จึงกล่าว "อถวา" (อีกอย่างหนึ่ง) เป็นต้น เพื่อแสดงอรรถด้วยบทที่เหลือว่า "วัตถานิ" (ผ้าทั้งหลาย) ในที่นั้น.

ကူဋသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถากูฏสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

အပ္ပမာဒဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาอัปปมาทวรรค จบแล้ว.

၉. ဗလကရဏီယဝဂ္ဂေါ

๙. พลกรณียวรรค

၁. ဗလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาพลสูตร

၁၄၉. ကမ္မာနိယေဝ [Pg.411] ကမ္မန္တာ ယထာ သုတ္တန္တာ. အရိယံ အဋ္ဌင်္ဂိကံ မဂ္ဂန္တိ ဧတ္ထ နာနန္တရိယကတာယ ဝိပဿနာပိ ဂဟိတာ ဧဝ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘သဟဝိပဿန’’န္တိ.

๑๔๙. การงานนั่นแหละชื่อว่ากัมมันตะ เหมือนสุตตันตะ. ในบทว่า "อริยอัฏฐังคิกมรรค" นี้ วิปัสสนาก็ถูกสงเคราะห์เข้าไว้ด้วย เพราะความเป็นสภาพไม่ขาดสาย จึงกล่าวว่า "พร้อมด้วยวิปัสสนา".

၂. ဗီဇသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาพีชสูตร

၁၅၀. ပဉ္စဝိဓမ္ပိ သမူဟဋ္ဌေန ဗီဇဂါမော နာမ. တဒေဝါတိ မူလဗီဇာဒိ ဧဝ. သမ္ပန္နန္တိ သဟဇာတမူလဝန္တံ. နီလဘာဝတော ပဋ္ဌာယာတိ နီလဘာဝါပတ္တိတော ပဋ္ဌာယ.

๑๕๐. พืชคาม ๕ ชนิดทั้งหมด โดยอรรถว่ารวมกัน ชื่อว่า พืชคาม. คำว่า "ตเทวะ" (สิ่งนั้นนั่นแหละ) คือพืชมีรากเป็นต้นนั่นเอง. คำว่า "สัมปันนัง" (สมบูรณ์) คือมีรากเกิดพร้อม. คำว่า "นีลภาวโต ปัฏฐาย" (ตั้งแต่ความเป็นสีเขียว) คือตั้งแต่ถึงความเป็นสีเขียว.

၃. နာဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถานาคสูตร

၁၅၁. ဗလံ ဂါဟေန္တီတိ အတ္တနော သရီရဗလံ ဂါဟေန္တိ. တံ ပန နာဂါနံ ဗလပ္ပတ္တိ ဧဝါတိ အာဟ – ‘‘ဗလံ ဂဏှန္တီ’’တိ. သမ္ဘေဇ္ဇမုခဒွါရန္တိ မဟာသမုဒ္ဒေန သမ္ဘေဒဂတမဟာနဒီနံ မုခဒွါရံ. နာဂါ ကာယံ ဝဍ္ဎေန္တီတိအာဒိ ယသ္မာ စ ဘဂဝတာ ဥပမာဝသေန အာဘတံ, တသ္မာ ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧတ္ထာတိအာဒိနာ ဥပမံ သံသန္ဒတိ. အာဂတေသူတိအာဒီသု တီသု ပဒေသု ဘာဝေနဘာဝလက္ခဏေ.

๑๕๑. คำว่า "พลังคเหติ" (ย่อมรับกำลัง) คือย่อมรับกำลังกายของตน. อนึ่ง การรับกำลังนั้นเป็นการถึงกำลังของนาคทั้งหลายนั่นเอง เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ย่อมรับกำลัง". คำว่า "สัมเภชชมุขทวารัง" (ปากทางที่รวมกัน) คือปากทางของแม่น้ำใหญ่ที่ไหลรวมกับมหาสมุทร. เพราะพระผู้มีพระภาคทรงนำมาโดยเป็นอุปมาว่า "นาคทั้งหลายย่อมเพิ่มพูนกาย" เป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงทรงเปรียบเทียบอุปมาด้วยบทว่า "ในที่นี้ก็เป็นอย่างนั้นนั่นแหละ" เป็นต้น. ในบท ๓ บทมี "อาคเตสุ" (เมื่อมาแล้ว) เป็นต้น เป็นภาวภาวลักขณะ.

၅. ကုမ္ဘသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๕. อรรถกถากุมภสูตร

၁၅၃. န ပတိအာဝမတီတိ စ နိကုဇ္ဇိတဘာဝေန ဥဒကဝမနော ဃဋော, န တံ ပုန မုခေန ဂဏှာတိ. တေနာဟ ‘‘န အန္တော ပဝေသေတီ’’တိ.

๑๕๓. คำว่า "นะ ปฏิอาวมติ" (ย่อมไม่ดื่มกลับ) และหม้อที่คายน้ำออกโดยการคว่ำ ย่อมไม่รับน้ำนั้นกลับเข้าทางปากอีก. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ย่อมไม่นำเข้าข้างใน".

၇. အာကာသသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๗. อรรถกถาอากาสสูตร

၁၅၅. တေနေတံ ဝုတ္တန္တိ တေန အရိယမဂ္ဂဿ ဣဇ္ဈနေန ဧတေသံ သဗ္ဗေသံ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာနံ ဣဇ္ဈနံ ဝုတ္တံ.

๑๕๕. คำว่า "เตเนตัง วุตตัง" (เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวคำนี้) คือเพราะความสำเร็จแห่งอริยมรรค จึงกล่าวถึงความสำเร็จแห่งโพธิปักขิยธรรมทั้งหมดเหล่านี้.

၈-၉-၁၀. ပဌမမေဃသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

๘-๙-๑๐. อรรถกถาปฐมเมฆสูตรเป็นต้น

၁၅၆-၁၅၈. ပံသုရဇောဇလ္လန္တိ ဘူမိရေဏုသဟဇာတမလံ. ဝါဏိဇကောပမေတိ ဝါဏိဇကောပမပဌမသုတ္တေ စာပိ.

๑๕๖-๑๕๘. คำว่า "ปังสุรโชชัลลัง" (ธุลีและสิ่งสกปรก) คือมลทินที่เกิดพร้อมกับละอองดิน. คำว่า "วาณิชโกปเม" (ในสูตรที่เปรียบด้วยพ่อค้า) คือในวาณิชโกปมสูตรที่ ๑ ด้วย.

၁၁-၁၂. အာဂန္တုကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

๑๑-๑๒. อรรถกถาอาคันตุกสูตรเป็นต้น

၁၅၉-၁၆၀. သဟဝိပဿနဿ [Pg.412] အရိယမဂ္ဂဿ ဘာဝနာယ ဣဇ္ဈနေန ဧတံ အဘိညာပရိညေယျာဒိဓမ္မာနံ အဘိညာပရိဇာနနာဒီနံ ဣဇ္ဈနံ ဝုတ္တံ ခတ္တိယာဒီနံ ဝိသယအာဒိကံ ကရောန္တဿ ကထာယ သဇ္ဇိတတ္တာ.

๑๕๙-๑๖๐. เพราะความสำเร็จแห่งการเจริญอริยมรรคพร้อมด้วยวิปัสสนา จึงกล่าวถึงความสำเร็จแห่งการรู้ยิ่งและการกำหนดรู้เป็นต้น ของธรรมมีอภิญญาและปริญเญยยะเป็นต้นเหล่านี้ เพราะเรื่องราวที่จัดเตรียมไว้สำหรับผู้กระทำวิสัยเป็นต้นของกษัตริย์เป็นต้น.

ဗလကရဏီယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาพลกรณียวรรค จบแล้ว.

၁၀. ဧသနာဝဂ္ဂေါ

๑๐. เอสนาวรรค

၁. ဧသနာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาเอสนาสูตร

၁၆၁. ကာမာနန္တိ ဝတ္ထုကာမကိလေသကာမာနံ. ကိလေသကာမောပိ ဟိ ကာမိတန္တိ ပရိကပ္ပိတေန ဝိဓိနာ စ အဓိကရာဂေဟိ ဧသနီယော. ဘဝါနန္တိ တိဏ္ဏံ ဂတီနံ. ဒိဋ္ဌိဂတိကပရိကပ္ပိတဿ ဗြဟ္မစရိယဿ နိမိတ္တဘာဝတော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ‘‘ဗြဟ္မစရိယ’’န္တိ အဓိပ္ပေတာ.

๑๖๑. คำว่า "กามทั้งหลาย" ได้แก่ วัตถุกามและกิเลสกามทั้งหลาย. จริงอยู่ แม้กิเลสกามก็เป็นสิ่งที่พึงแสวงหาด้วยความกำหนัดยิ่ง และด้วยวิธีที่คิดปรุงแต่งว่า "เป็นที่น่าใคร่". คำว่า "ภพทั้งหลาย" ได้แก่ คติ ๓. เพราะมิจฉาทิฏฐิเป็นนิมิตของพรหมจรรย์ที่คิดปรุงแต่งโดยคติแห่งทิฏฐิ จึงประสงค์เอาว่า "พรหมจรรย์".

၂-၁၁. ဝိဓာသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

๒-๑๑. อรรถกถาวิธาสูตรเป็นต้น

၁၆၂-၁၇၁. သေယျောဟမသ္မီတိအာဒိနာ တံတံဝိဘာဂေန ဓီယန္တိ ဝိဓီယန္တီတိ ဝိဓာ, မာနကောဋ္ဌာသာ, မာနဋ္ဌပနာ ဝါ. နီဟနန္တီတိ ဝိဗာဓေန္တိ.

๑๖๒-๑๗๑. ด้วยบทว่า "เราเป็นผู้ประเสริฐกว่า" เป็นต้น ธรรมเหล่านั้นย่อมทรงไว้ ย่อมจัดแจงไว้ด้วยการจำแนกเป็นส่วนๆ จึงชื่อว่า วิธา (ความถือตัว), คือส่วนแห่งมานะ หรือการตั้งมานะ. คำว่า "นีหนันติ" (ย่อมขจัด) คือย่อมเบียดเบียน.

ဧသနာဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อธิบายเอสนวรรคจบแล้ว

၁၁. ဩဃဝဂ္ဂေါ

๑๑. โอฆวรรค

၁-၂. ဩဃသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

๑-๒. อธิบายโอฆสูตรเป็นต้น

၁၇၂-၁၇၃. ဝဋ္ဋေ ဩဟနန္တိ ဩသီဒါပေန္တီတိ ဩဃာ. ရူပါရူပဘဝေတိ ရူပဘဝေ စ အရူပဘဝေ စ ရူပါရူပတဏှောပနိဿယာ ရူပါရူပါဝစရကမ္မနိဗ္ဗတ္တာ ခန္ဓာ. ယောဇနဋ္ဌေန ယောဂေါ.

๑๗๒-๑๗๓. ชื่อว่าโอฆะ เพราะย่อมจมลง คือยังสัตว์ให้จมลงในวัฏฏะ. คำว่า รูปารูปภเว ได้แก่ ขันธ์ทั้งหลายที่เกิดจากกรรมอันเป็นรูปาวจรและอรูปาวจร ซึ่งอาศัยตัณหาในรูปภพและอรูปภพ ในรูปภพและอรูปภพ. ชื่อว่าโยคะ โดยอรรถว่าประกอบ.

၃-၄. ဥပါဒါနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

๓-๔. อธิบายอุปาทานสูตรเป็นต้น

၁၇၄-၁၇၅. ကာမနဝသေန ဥပါဒိယနတော ကာမုပါဒါနံ. တေနာဟ ‘‘ကာမဂ္ဂဟဏ’’န္တိ. နာမကာယဿာတိ ဝေဒနာဒီနံ စတုန္နံ အရူပက္ခန္ဓာနံ. ဃဋနပဗန္ဓနကိလေသောတိ [Pg.413] ဟေတုနာ ဖလဿ ကမ္မဝဋ္ဋဿ ဝိပါကဝဋ္ဋေန ဒုက္ခပ္ပဗန္ဓသညိတဿ ဃဋနဿ သမ္ဗဇ္ဈနဿ နိဗ္ဗတ္တကကိလေသော. အန္တဂ္ဂါဟိကဒိဋ္ဌိ သဿတုစ္ဆေဒဂါဟော.

๑๗๔-๑๗๕. ชื่อว่ากามุปาทาน เพราะยึดมั่นด้วยอำนาจแห่งกาม เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘การยึดถือกาม’ คำว่า นามกายัสส ได้แก่ อรูปขันธ์ ๔ มีเวทนาเป็นต้น ชื่อว่ากิเลสเครื่องประกอบและผูกพัน ได้แก่ กิเลสที่ยังการประกอบ การผูกพัน ซึ่งเป็นที่รู้จักกันว่าการผูกพันแห่งทุกข์ อันเป็นผลของกรรมวัฏด้วยวิปากวัฏ ให้เกิดขึ้นด้วยเหตุ ทิฏฐิที่ยึดที่สุด ได้แก่ การยึดถือสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ

ဥပါဒါနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อธิบายอุปาทานสูตรเป็นต้นจบแล้ว

၅-၁၀. အနုသယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

๕-๑๐. อธิบายอนุสยสูตรเป็นต้น

၁၇၆-၁၈၁. ထာမဂတဋ္ဌေနာတိ သတ္တသန္တာနေ ထိရဘာဝူပဂမနဘာဝေန. ထာမဂတန္တိ စ အညေဟိ အသာဓာရဏော ကာမရာဂါဒီနံယေဝ အာဝေဏိကော သဘာဝေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ကာမရာဂေါဝါတိ ကာမရာဂေါ ဧဝ အပ္ပဟီနော. သော သတိ ပစ္စယလာဘေ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟတာယ သန္တာနေ အနုသေတီတိ အနုသယော. သေသေသုပီတိ ပဋိဃာနုသယာဒီသု. ဩရမ္ဘာဂေါ ဝုစ္စတိ ကာမဓာတု ရူပါရူပဘာဝတော ဟေဋ္ဌာဘူတတ္တာ. တတ္ထ ပဝတ္တိယာ ပစ္စယဘာဝတော ဩရမ္ဘာဂိယာနိ ယထာ ‘‘ပစ္ဆိယော ဂေါဒုဟကော’’တိ. သံယောဇေန္တီတိ သံယောဇနာနိ, ဟေဋ္ဌာ ဝိယ အတ္ထော ဝတ္တဗ္ဗော. ဥဒ္ဓမ္ဘာဂေါ မဟဂ္ဂတဘာဂေါ, တဿ ဟိတာနီတိ သဗ္ဗံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယတ္တာ န ဝုတ္တန္တိ အဓိပ္ပာယော.

๑๗๖-๑๘๑. คำว่า โดยอรรถว่าถึงความมั่นคง ได้แก่ โดยภาวะที่ถึงความมั่นคงในสันดานของสัตว์ และพึงทราบว่า คำว่า ถึงความมั่นคง ได้แก่ สภาวะอันเป็นลักษณะเฉพาะของกามราคะเป็นต้น ซึ่งไม่ทั่วไปแก่สิ่งอื่น คำว่า กามราโคเอว ได้แก่ กามราคะที่ยังละไม่ได้ กามราคะนั้นชื่อว่าอนุสัย เพราะนอนเนื่องอยู่ในสันดาน โดยภาวะที่ควรจะเกิดขึ้นเมื่อได้ปัจจัย คำว่า ในอนุสัยที่เหลือ ก็คือ ในปฏิฆานุสัยเป็นต้น ชื่อว่าโอรัมภาค ได้แก่ กามธาตุ เพราะเป็นเบื้องต่ำกว่ารูปภพและอรูปภพ ชื่อว่าโอรัมภาคิยะ เพราะเป็นปัจจัยแห่งการเป็นไปในกามธาตุนั้น เหมือนคำว่า "ช่างสานตะกร้า" และ "คนรีดนมโค" ชื่อว่าสังโยชน์ เพราะย่อมประกอบสัตว์ไว้ พึงกล่าวอรรถเหมือนข้างล่าง อุทธัมภาค ได้แก่ ภาวะอันเป็นมหัคคตะ คำว่า เป็นไปเพื่ออุทธัมภาคนั้น มีความหมายว่า ไม่ได้กล่าวไว้ทั้งหมด เพราะเป็นไปตามนัยที่กล่าวไว้ข้างล่าง

အနုသယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อธิบายอนุสยสูตรเป็นต้นจบแล้ว

ဩဃဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อธิบายโอฆวรรคจบแล้ว

မဂ္ဂသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อธิบายมรรคสังยุตจบแล้ว

၂. ဗောဇ္ဈင်္ဂသံယုတ္တံ

๒. โพชฌงค์สังยุต

၁. ပဗ္ဗတဝဂ္ဂေါ

๑. ปัพพตวรรค

၁.ဟိမဝန္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อธิบายหิมวันตสูตร

၁၈၂. ဗုဇ္ဈတိ [Pg.414] စတုသစ္စံ အရိယသာဝကော ဧတာယာတိ ဗောဓံ, ဓမ္မသာမဂ္ဂီ, အရိယသာဝကော ပန စတုသစ္စံ ဗုဇ္ဈတီတိ ဗောဓိ. အင်္ဂါတိ ကာရဏာ. ယာယ ဓမ္မသာမဂ္ဂိယာတိ သမ္ဗန္ဓော. တဏှာဝသေန ပတိဋ္ဌာနံ, ဒိဋ္ဌိဝသေန အာယူဟနာ. သဿတဒိဋ္ဌိယာ ပတိဋ္ဌာနံ, ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိယာ အာယူဟနာ. လီနဝသေန ပတိဋ္ဌာနံ, ဥဒ္ဓစ္စဝသေန အာယူဟနာ. ကာမသုခါနုယောဂဝသေန ပတိဋ္ဌာနံ, အတ္တကိလမထာနုယောဂဝသေန အာယူဟနာ. ဩဃတရဏသုတ္တဝဏ္ဏနာယံ (သံ. နိ. ၁.၁) –

๑๘๒. อริยสาวกย่อมรู้แจ้งอริยสัจ ๔ ด้วยธรรมสามัคคีนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่าโพธะ ส่วนอริยสาวกย่อมรู้แจ้งอริยสัจ ๔ เหตุนั้นจึงชื่อว่าโพธิ คำว่า องค์ ได้แก่ เหตุ พึงประกอบความว่า ด้วยธรรมสามัคคีใด การตั้งมั่นด้วยอำนาจแห่งตัณหา การปรุงแต่งด้วยอำนาจแห่งทิฏฐิ การตั้งมั่นด้วยสัสสตทิฏฐิ การปรุงแต่งด้วยอุจเฉททิฏฐิ การตั้งมั่นด้วยอำนาจแห่งความหดหู่ การปรุงแต่งด้วยอำนาจแห่งความฟุ้งซ่าน การตั้งมั่นด้วยอำนาจแห่งกามสุขัลลิกานุโยค การปรุงแต่งด้วยอำนาจแห่งอัตตกิลมถานุโยค ในอธิบายโอฆตรณสูตร (สํ. ส. ๑.๑) –

‘‘ကိလေသဝသေန ပတိဋ္ဌာနံ, အဘိသင်္ခါရဝသေန အာယူဟနာ. တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ ပတိဋ္ဌာနံ, အဝသေသကိလေသာဘိသင်္ခါရေဟိ အာယူဟနာ, သဗ္ဗာကုသလာဘိသင်္ခါရဝသေန ပတိဋ္ဌာနံ, သဗ္ဗလောကိယကုသလာဘိသင်္ခါရဝသေန အာယူဟနာ’’တိ –

‘การตั้งมั่นด้วยอำนาจแห่งกิเลส การปรุงแต่งด้วยอำนาจแห่งอภิสังขาร การตั้งมั่นด้วยตัณหาและทิฏฐิ การปรุงแต่งด้วยกิเลสและอภิสังขารที่เหลือ การตั้งมั่นด้วยอำนาจแห่งอกุศลอภิสังขารทั้งปวง การปรุงแต่งด้วยอำนาจแห่งโลกิยกุศลอภิสังขารทั้งปวง’ ดังนี้ –

ဝုတ္တေသု ပကာရေသု ဣဓ အဝုတ္တာနံ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော. ကိလေသသန္တာနနိဒ္ဒါယ ဥဋ္ဌဟတီတိ ဧတေန သိခါပတ္တဝိပဿနာသဟဂတာနမ္ပိ သတိအာဒီနံ ဗောဇ္ဈင်္ဂဘာဝံ ဒဿေတိ. စတ္တာရီတိအာဒိနာ မဂ္ဂဖလေန သဟဂတာနံ. သတ္တဟိ ဗောဇ္ဈင်္ဂေဟိ ဘာဝိတေဟိ သစ္စပဋိဝေဓော ဟောတီတိ ကထမိဒံ ဇာနိတဗ္ဗန္တိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ယထာဟာ’’တိအာဒိ. ဈာနင်္ဂမဂ္ဂင်္ဂါဒယော ဝိယာတိ ဧတေန ဗောဓိဗောဇ္ဈင်္ဂသဒ္ဒါနံ သမုဒါယာဝယဝဝိသယတံ ဒဿေတိ. သေနင်္ဂရထင်္ဂါဒယော ဝိယာတိ ဧတေန ပုဂ္ဂလပညတ္တိယာ အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိဘာဝံ ဒဿေတိ.

พึงทราบโดยนัยแห่งประเภทที่ไม่ได้กล่าวไว้ในที่นี้ ในบรรดาประเภทที่กล่าวมาแล้ว ด้วยบทว่า "ย่อมลุกขึ้นจากความหลับแห่งสันดานกิเลส" นี้ ย่อมแสดงความเป็นโพชฌงค์ของสติเป็นต้น แม้ที่ประกอบด้วยวิปัสสนาที่ถึงยอด ของธรรมที่ประกอบด้วยมรรคและผล มี ๔ เป็นต้น พึงทราบว่า การแทงตลอดสัจจะย่อมมีด้วยโพชฌงค์ ๗ ที่อบรมแล้ว ดังนี้ จะพึงทราบได้อย่างไร ดังนี้ พระผู้มีพระภาคทรงปรารภคำถามนั้น จึงตรัสว่า ‘ดังที่ตรัสไว้’ เป็นต้น ด้วยบทว่า เหมือนองค์ฌานและองค์มรรคเป็นต้นนี้ ย่อมแสดงความเป็นอารมณ์แห่งส่วนรวมและส่วนย่อยของศัพท์ว่า โพธิ และ โพชฌงค์ ด้วยบทว่า เหมือนองค์ทัพและองค์รถเป็นต้นนี้ ย่อมแสดงความเป็นบัญญัติที่ไม่มีอยู่จริงของบุคคลบัญญัติ

ဗောဓာယ သံဝတ္တန္တီတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါတိ ဝုတ္တံ ‘‘ကာရဏတ္ထော အင်္ဂသဒ္ဒေါ’’တိ. ဗုဇ္ဈတီတိ ဗောဓိ, ဗောဓိယာ ဧဝ အင်္ဂါတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဗုဇ္ဈန္တီတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ’’တိ. ဝိပဿနာဒီနံ ကာရဏာနံ ဗုဇ္ဈိတဗ္ဗာနံ သစ္စာနံ အနုရူပံ ပစ္စက္ခဘာဝေန ပဋိမုခံ အဝိပရီတံ သမ္မာ ဗုဇ္ဈန္တီတိ ဧဝံ ဝတ္ထုဝိသေသဒီပကေဟိ ဥပရိမဂ္ဂေဟိ အနုဗုဇ္ဈန္တီတိအာဒိနာ ဝုတ္တဗောဓိသဒ္ဒေဟိ နိပ္ပဒေသေန ဝုတ္တံ [Pg.415] ‘‘ဗုဇ္ဈနတာသာမညေန သင်္ဂဏှာတီ’’တိ. ဧတ္ထ စ လီနပတိဋ္ဌာန-ကာမသုခလ္လိကာနုယောဂ-ဥစ္ဆေဒါဘိနိဝေသာနံ ဓမ္မဝိစယ-ဝီရိယပီတိပဓာန-ဓမ္မသာမဂ္ဂီ ပဋိပက္ခော. ဥဒ္ဓစ္စာယူဟနအတ္တကိလမထာနုယောဂ-သဿတာဘိနိဝေသာနံ ပဿဒ္ဓိသမာဓိ-ဥပေက္ခာပဓာန-ဓမ္မသာမဂ္ဂီ ပဋိပက္ခော. သတိ ပန ဥဘယတ္ထာပိ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ. တထာ ဟိ သာ သဗ္ဗတ္ထိကာ ဝုတ္တာ.

ชื่อว่าโพชฌงค์ เพราะเป็นไปเพื่อโพธิ ดังนี้ จึงกล่าวว่า ‘ศัพท์ว่า องค์ มีอรรถว่า เหตุ’ ชื่อว่าโพธิ เพราะย่อมรู้แจ้ง ชื่อว่าโพชฌงค์ เพราะเป็นองค์ของโพธินั่นเอง ดังนี้ จึงกล่าวว่า ‘ชื่อว่าโพชฌงค์ เพราะย่อมรู้แจ้ง’ คำว่า "ย่อมสงเคราะห์ด้วยความรู้แจ้งโดยทั่วไป" นี้ ท่านกล่าวไว้โดยไม่มีส่วนเหลือ ด้วยศัพท์ว่า "โพธิ" ที่กล่าวไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "ย่อมรู้แจ้งตามด้วยมรรคเบื้องสูงทั้งหลายอันแสดงความพิเศษแห่งวัตถุ" อย่างนี้ว่า "ย่อมรู้แจ้งโดยชอบ ไม่วิปลาส ตรงหน้า โดยภาวะที่ประจักษ์แจ้ง อันสมควรแก่สัจจะที่ควรรู้แจ้งซึ่งเป็นเหตุแห่งวิปัสสนาเป็นต้น" ในที่นี้ ธรรมสามัคคีอันมีธัมมวิจยะ วิริยะ ปีติ เป็นประธาน เป็นปฏิปักษ์ต่อการตั้งมั่นด้วยความหดหู่ การประกอบด้วยกามสุขัลลิกานุโยค และการยึดมั่นในอุจเฉททิฏฐิ ธรรมสามัคคีอันมีปัสสัทธิ สมาธิ อุเบกขา เป็นประธาน เป็นปฏิปักษ์ต่อการปรุงแต่งด้วยความฟุ้งซ่าน การประกอบด้วยอัตตกิลมถานุโยค และการยึดมั่นในสัสสตทิฏฐิ ส่วนสติพึงปรารถนาในทั้งสองกรณี เพราะสติถูกกล่าวว่าเป็นธรรมที่ใช้ได้ทั่วไปในทุกที่

သံ-သဒ္ဒေါ ပသံသာယံ. ပုနဒေဝ သုန္ဒရော စ အတ္ထောပီတိ အာဟ ‘‘ပသတ္ထော သုန္ဒရော စ ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ’’တိ. အဘိနိဗ္ဗတ္တေတီတိ အဘိဝိသိဋ္ဌဘာဝေန နိဗ္ဗတ္တေတိ သဝိသေသဘာဝံ ဝဒတိ. ‘‘ဧကေ ဝဏ္ဏယန္တီ’’တိ ဝတွာ တတ္ထ ယထာဝုတ္တဝိဝေကတ္တယတော အညံ ဝိဝေကဒွယံ ဥဒ္ဓရိတွာ ဒဿေတုံ ‘‘တေ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဈာနက္ခဏေ တာဝ ကိစ္စတော ဝိက္ခမ္ဘနဝိဝေကနိဿိတံ, ဝိပဿနာက္ခဏေ အဇ္ဈာသယတော ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝိဝေကနိဿိတံ ဘာဝေတီတိ. တေနာဟ – ‘‘အနုတ္တရံ ဝိမောက္ခံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရိဿာမီ’’တိ. တတ္ထ တတ္ထ နိစ္ဆယတာယ ကသိဏဇ္ဈာနဂ္ဂဟဏေန အနုပ္ပာဒါနမ္ပိ ဂဟဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ศัพท์ว่า สํ (สัม) มีอรรถว่า สรรเสริญ อีกทั้งมีอรรถว่า งามด้วย จึงกล่าวว่า ‘โพชฌงค์อันประเสริฐและงาม’ คำว่า ย่อมยังให้เกิด ได้แก่ ย่อมยังให้เกิดด้วยภาวะที่วิเศษยิ่ง ย่อมกล่าวถึงภาวะที่มีลักษณะพิเศษ ครั้นกล่าวว่า ‘บางพวกพรรณนา’ แล้ว เพื่อแสดงวิเวก ๒ อย่างอื่นจากวิเวก ๓ ที่กล่าวมาแล้วในที่นั้น จึงกล่าวว่า ‘เพราะเหตุนั้น’ เป็นต้น ในที่นั้น ในขณะแห่งฌานก่อน ย่อมเจริญวิเวกที่อาศัยวิกขัมภนวิเวกโดยกิจ ในขณะแห่งวิปัสสนา ย่อมเจริญวิเวกที่อาศัยปฏิปัสสัทธิวิเวกโดยอัธยาศัย เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘เราจักเข้าถึงวิโมกข์อันยอดเยี่ยมแล้วอยู่’ พึงทราบว่า การถือเอาแม้ซึ่งธรรมที่ไม่เกิดขึ้น ย่อมมีด้วยการถือเอากสิณฌาน โดยความแน่นอนในที่นั้นๆ

ဟိမဝန္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาหิมวันตสูตร จบแล้ว

၂. ကာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๒. การพรรณนากายสูตร

၁၈၃. တိဋ္ဌန္တိ ဧတေနာတိ ဌိတိ, ကာရဏံ. ကမ္မဥတုစိတ္တာဟာရသညိတော စတုဗ္ဗိဓော ပစ္စယော ဌိတိ ဧတဿာတိ ပစ္စယဋ္ဌိတိကော. အာဟာရပစ္စယသဒ္ဒါ ဟိ ဧကတ္ထာ. သုဘမ္ပီတိ ကာမစ္ဆန္ဒော ပစ္စယော, အသုဘေ သုဘာကာရေန ပဝတ္တနတော သုဘန္တိ ဝုစ္စတိ. တေန ကာရဏေန ပဝတ္တနကဿ အညဿ ကာမစ္ဆန္ဒဿ နိမိတ္တတ္တာ သုဘနိမိတ္တန္တိ. သုဘဿာတိ ယထာဝုတ္တဿ သုဘဿ. အာရမ္မဏမ္ပီတိ သုဘာကာရေန, ဣဋ္ဌာကာရေန ဝါ ဂယှမာနံ ရူပါဒိအာရမ္မဏမ္ပိ သုဘနိမိတ္တံ ဝုတ္တာကာရေန. အနုပါယမနသိကာရောတိ အာကင်္ခိတဿ ဟိတသုခဿ အနုပါယဘူတော မနသိကာရော, တတော ဧဝ ဥပ္ပထမနသိကာရောတိ အယောနိသောမနသိကာရော. တသ္မိန္တိ ယထာနိဒ္ဓါရိတေ ကာမစ္ဆန္ဒဘူတေ တဒါရမ္မဏဘူတေ စ ဒုဝိဓေပိ သုဘနိမိတ္တေ. အဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘သုဘာရမ္မဏေ’’ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ. အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, သုဘနိမိတ္တန္တိအာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏဿ အာဟာရဒဿနပါဠိ ဥတ္တာနာတိ ကတွာ ဝုတ္တံ – ‘‘ဧဝံ သဗ္ဗနီဝရဏေသု ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ’’တိ.

๑๘๓. ชื่อว่าฐิติ เพราะย่อมตั้งอยู่ด้วยสิ่งนี้ ได้แก่ เหตุ ชื่อว่าปัจจัยฐิติกะ เพราะปัจจัย ๔ อย่าง มีกรรม อุตุ จิต อาหาร เป็นที่ตั้งของสิ่งนี้ ศัพท์ว่า อาหาร และ ปัจจัย มีอรรถอย่างเดียวกัน คำว่า สุภะ ได้แก่ กามฉันทะเป็นปัจจัย เพราะเป็นไปโดยอาการที่งามในสิ่งไม่งาม จึงเรียกว่า สุภะ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าสุภนิมิต เพราะเป็นนิมิตของกามฉันทะอื่นที่ยังให้เป็นไป คำว่า ของสุภะ ได้แก่ ของสุภะที่กล่าวมาแล้ว คำว่า อารมณ์ ก็คือ อารมณ์มีรูปเป็นต้นที่ถูกยึดถือโดยอาการที่งาม หรือโดยอาการที่น่าปรารถนา ก็ชื่อว่าสุภนิมิตโดยอาการที่กล่าวมาแล้ว ชื่อว่าอนุปายมนสิการ ได้แก่ มนสิการที่ไม่เป็นอุบายแห่งประโยชน์สุขที่ปรารถนา เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าอุปปถมนสิการ ได้แก่ อโยนิโสมนสิการ คำว่า ในสุภนิมิตนั้น ได้แก่ ในสุภนิมิต ๒ อย่าง คือที่เป็นกามฉันทะ และที่เป็นอารมณ์ของกามฉันทะนั้น ตามที่กำหนดไว้แล้ว ในอรรถกถา กล่าวไว้ว่า ‘ในสุภารมณ์’ เท่านั้น คำว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สุภนิมิตมีอยู่ ดังนี้เป็นต้น ด้วยศัพท์ว่า เป็นต้น นี้ พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคทรงทำให้ปาฬิที่แสดงอาหารของกามฉันทนิวรณ์เป็นของตื้น จึงตรัสว่า ‘พึงประกอบความในนิวรณ์ทั้งปวงอย่างนี้’

ပဋိဃောပိ [Pg.416] ပဋိဃနိမိတ္တံ ပုရိမုပ္ပန္နဿ ပစ္ဆာ ဥပ္ပဇ္ဇနကဿ နိမိတ္တဘာဝတော. ပဋိဃာရမ္မဏံ နာမ ဧကူနဝီသတိ အာဃာတဝတ္ထုဘူတာ သတ္တသင်္ခါရာ. အရတီတိ ပန္တသေနာသနာဒီသု အရမဏံ. ဥက္ကဏ္ဌိတာတိ ဥက္ကဏ္ဌဘာဝေါ. ပန္တေသူတိ ဒူရေသု, ဝိဝိတ္တေသု ဝါ. အဓိကုသလေသူတိ သမထဝိပဿနာဓမ္မေသု. အရတိ ရတိပဋိပက္ခော. အရတိတာတိ အရမဏာကာရော. အနဘိရတီတိ အနဘိရတဘာဝေါ. အနဘိရမဏာတိ အနဘိရမဏာကာရော. ဥက္ကဏ္ဌိတာတိ ဥက္ကဏ္ဌနာကာရော. ပရိတဿိတာတိ ဥက္ကဏ္ဌနဝသေနေဝ ပရိတဿနာ.

ปฏิฆะก็เป็นปฏิฆนิมิต เพราะเป็นนิมิตของสิ่งที่เกิดขึ้นก่อนแก่สิ่งที่เกิดขึ้นภายหลัง ชื่อว่าปฏิฆารมณ์ คือสัตว์และสังขารที่เป็นอาฆาตวัตถุ ๑๙ อย่าง คำว่า อรติ คือความไม่ยินดีในเสนาสนะอันสงัดเป็นต้น คำว่า อุกกัณฐิตา คือความเป็นผู้เบื่อหน่าย คำว่า ปันเตสุ คือในที่ไกล หรือในที่วิเวก คำว่า อธิกุสเลสุ คือในสมถะและวิปัสสนาธรรม อรติ เป็นปฏิปักษ์ต่อรติ คำว่า อรติตา คืออาการแห่งความไม่ยินดี คำว่า อนภิรติ คือความเป็นผู้ไม่ยินดี คำว่า อนภิรมาณา คืออาการแห่งความไม่ยินดี คำว่า อุกกัณฐิตา คืออาการแห่งความเบื่อหน่าย คำว่า ปริตัสสิตา คือความกระวนกระวายด้วยอำนาจแห่งความเบื่อหน่ายนั่นเอง

အာဂန္တုကံ, န သဘာဝသိဒ္ဓံ. ကာယာလသိယန္တိ နာမကာယေ အလသဘာဝေါ. သမ္မောဟဝိနောဒနိယံ ပန ‘‘တန္ဒီတိ ဇာတိအာလသိယ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဝဒတီတိ ဧတေန အတိသီတာဒိပစ္စယာ သင်္ကောစာပတ္တိံ ဒဿေတိ. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ကိလေသဝတ္ထုဝိဘင်္ဂေ (ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၈၅၇). တန္ဒီတိ ဇာတိအာလသိယံ. တန္ဒိယနာတိ တန္ဒိယနာကာရော. တန္ဒိမနကတာတိ တန္ဒိယာ အဘိဘူတစိတ္တတာ. အလသဿ ဘာဝေါ အာလသျံ. အာလသျာယနာကာရော အာလသျာယနာ. အာလသျာယိတဿ ဘာဝေါ အာလသျာယိတတ္တံ. ဣတိ သဗ္ဗေဟိပိ ဣမေဟိ ပဒေဟိ ကိလေသဝသေန ကာယာလသိယံ ကထိတံ.

เป็นของจรมา ไม่ใช่มีอยู่โดยธรรมชาติ คำว่า กายาลสิยะ คือความเป็นผู้เกียจคร้านในนามกาย แต่ในสมโมหวิโนทนีกล่าวว่า ‘คำว่า ตันที คือความเกียจคร้านโดยกำเนิด’ ด้วยคำว่า ‘กล่าว’ นี้ แสดงถึงการถึงความหดตัวเพราะปัจจัยมีอากาศหนาวจัดเป็นต้น ซึ่งอ้างถึงที่กล่าวไว้ในกิเลสวัตถุวิภังค์ (วิภังคอรรถกถา ๘๕๗) คำว่า ตันที คือความเกียจคร้านโดยกำเนิด คำว่า ตันทิยานา คืออาการแห่งความท้อแท้ คำว่า ตันทิมนกตา คือความเป็นผู้มีใจถูกความท้อแท้ครอบงำ ความเป็นของผู้เกียจคร้าน คืออาลัสยะ อาการแห่งความเกียจคร้าน คืออาลัสยายนา ความเป็นแห่งผู้เกียจคร้าน คืออาลัสยายิตัตตะ ด้วยบทเหล่านี้ทั้งหมดนี้ กายาลสิยะถูกกล่าวโดยอำนาจแห่งกิเลส

ကိလေသဝသေနာတိ သမ္မောဟဝသေန. ကာယဝိနမနာတိ ကာယဿ ဝိရူပတော နမနာ. ဇမ္ဘနာတိ ဖန္ဒနာ. ပုနပ္ပုနံ ဇမ္ဘနာ ဝိဇမ္ဘနာ. အာနမနာတိ ပုရတော နမနာ. ဝိနမနာတိ ပစ္ဆတော နမနာ. သန္နမနာတိ သမန္တတော နမနာ. ပဏမနာတိ ယထာ ဟိ တန္တတော ဥဋ္ဌိတပေသကာရော ကိဉ္စိဒေဝ ဥပရိဋ္ဌိတံ ဂဟေတွာ ဥဇုံ ကာယံ ဥဿာပေတိ, ဧဝံ ကာယဿ ဥဒ္ဓံ ဌပနာ. ဗျာဓိယကန္တိ ဥပ္ပန္နဗျာဓိတာ. ဣတိ သဗ္ဗေဟိပိ ဣမေဟိ ပဒေဟိ ကိလေသဝသေန ကာယဖန္ဒနမေဝ ကထိတံ (ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၈၅၈).

คำว่า โดยอำนาจแห่งกิเลส คือโดยอำนาจแห่งความหลง คำว่า กายวินมนา คือการน้อมกายไปโดยอาการที่ผิดรูป คำว่า ชัมภนา คือการสั่นไหว การสั่นไหวซ้ำๆ คือวิชัมภนา คำว่า อานมนา คือการน้อมไปข้างหน้า คำว่า วินมนา คือการน้อมไปข้างหลัง คำว่า สันนมนา คือการน้อมไปโดยรอบ คำว่า ปณมนา คือการตั้งกายให้ตรงขึ้น เหมือนช่างทอผ้าที่ลุกขึ้นจากกี่แล้วจับอะไรบางอย่างที่อยู่ข้างบนแล้วยกกายให้ตรงขึ้น คำว่า พยาธิยกัง คือความเป็นผู้มีโรคเกิดขึ้นแล้ว ด้วยบทเหล่านี้ทั้งหมดนี้ ความไหวแห่งกายถูกกล่าวโดยอำนาจแห่งกิเลสเท่านั้น (วิภังคอรรถกถา ๘๕๘)

ဘတ္တပရိဠာဟောတိ ဘတ္တဝသေန ပရိဠာဟုပ္ပတ္တိ. ဘုတ္တာဝိဿာတိ ဘုတ္တဝတော. ဘတ္တမုစ္ဆာတိ ဘတ္တဂေလညံ. အတိဘုတ္တပစ္စယာ ဟိ မုစ္ဆာပတ္တော ဝိယ ဟောတိ. ဘတ္တကိလမထောတိ ဘုတ္တပစ္စယာ ကိလန္တဘာဝေါ. ဘတ္တပရိဠာဟောတိ ဘတ္တဒရထော. ကုစ္ဆိပူရံ ဘုတ္တဝတော ဟိ ပရိဠာဟုပ္ပတ္တိယာ ဥပဟတိန္ဒြိယော ဝိယ ဟောတိ, ကာယော ခိဇ္ဇတိ. ကာယဒုဋ္ဌုလ္လန္တိ ဘုတ္တဘတ္တံ နိဿာယ ကာယဿ အကမ္မညတာ.

คำว่า ภัตตปริฬาหะ คือความเร่าร้อนเกิดขึ้นเพราะอาหาร คำว่า ภุตตาวิสสะ คือของผู้บริโภคแล้ว คำว่า ภัตตมุจฉา คือความเจ็บป่วยเพราะอาหาร เพราะปัจจัยคือการบริโภคมากเกินไป ย่อมเป็นเหมือนผู้ถึงซึ่งความมึนงง คำว่า ภัตตกิลมถะ คือความเป็นผู้เหน็ดเหนื่อยเพราะปัจจัยคือการบริโภค คำว่า ภัตตปริฬาหะ คือความกระวนกระวายเพราะอาหาร เพราะความเร่าร้อนเกิดขึ้นแก่ผู้บริโภคจนเต็มท้อง ย่อมเป็นเหมือนผู้มีอินทรีย์ถูกกระทบ กายย่อมลำบาก คำว่า กายทุฏฐุลละ คือความไม่ควรแก่การงานของกายอาศัยอาหารที่บริโภคแล้ว

စိတ္တဿ [Pg.417] လီယနာကာရောတိ အာရမ္မဏေ စိတ္တဿ သင်္ကောစပ္ပတ္တိ. စိတ္တဿ အကလျတာတိ စိတ္တဿ ဂိလာနဘာဝေါ. ဂိလာနောတိ အကလ္လကော ဝုစ္စတိ. တထာ စာဟ ‘‘နာဟံ, ဘန္တေ, အကလ္လကော’’တိ. အကမ္မညတာတိ စိတ္တဂေလညသင်္ခါတော အကမ္မညနာကာရော. ဩလီယနာတိ ဩလီယနာကာရော. ဣရိယာပထိကမ္ပိ စိတ္တံ ယဿ ဝသေန ဣရိယာပထံ သန္ဓာရေတုံ အသက္ကောန္တော ဩလီယတိ, တဿ တံ အာကာရံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ဩလီယနာ’’တိ. ဒုတိယပဒံ ဥပသဂ္ဂေန ဝဍ္ဎိတံ. လီနန္တိ အဝိပ္ဖာရိကတာယ သင်္ကောစပ္ပတ္တံ. ဣတရေ ဒွေ အာကာရနိဒ္ဒေသာ. ထိနန္တိ အဝိပ္ဖာရိကတာယ အနုဿာဟနာ အသင်္ဂဟနသင်္ဂဟနံ. ထိယနာကာရော ထိယနာ. ထိယိတတ္တန္တိ ထိယိတဿ အာကာရော, အဝိပ္ဖာရိကတာတိ အတ္ထော.

คำว่า อาการแห่งจิตที่หดหู่ คือการที่จิตถึงความหดตัวในอารมณ์ คำว่า จิตตัสสะ อกัลยตา คือความเป็นจิตที่ป่วย คำว่า คิลานะ หมายถึงผู้ไม่สบาย และท่านกล่าวว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ไม่สบาย’ คำว่า อกัมมัญญตา คืออาการแห่งความไม่ควรแก่การงานที่นับว่าเป็นความป่วยของจิต คำว่า โอฬียนา คืออาการแห่งความหดหู่ แม้จิตที่เป็นไปในอิริยาบถก็หดหู่ เพราะไม่สามารถทรงอิริยาบถไว้ได้ด้วยอำนาจของสิ่งใด คำว่า ‘โอฬียนา’ นี้กล่าวถึงอาการนั้น บทที่สองเพิ่มขึ้นด้วยอุปสรรค คำว่า ลีนัง คือถึงซึ่งการหดตัวเพราะความไม่แผ่ซ่าน อีกสองบทเป็นการแสดงอาการ คำว่า ถีนัง คือความไม่พยายามเพราะความไม่แผ่ซ่าน ความไม่รวบรวมและความรวบรวม อาการแห่งความหดหู่ คือถิยานา คำว่า ถิยิตัตตะ คืออาการแห่งความหดหู่ หมายถึงความไม่แผ่ซ่าน

စေတသော အဝူပသမောတိ စိတ္တဿ အဝူပသန္တတာ အသန္နိသိန္နဘာဝေါ. တေနာဟ – ‘‘အဝူပသန္တာကာရော’’တိ. အတ္ထတော ပနေတန္တိ သွာယံ အဝူပသန္တာကာရော ဝိက္ခေပသဘာဝတ္တာ ဝိက္ခေပဟေတုတာယ စ အတ္ထတော ဧတံ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စမေဝ.

คำว่า เจตโส อวูปสมะ คือความเป็นจิตที่ไม่สงบ ไม่ตั้งมั่น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อาการแห่งความไม่สงบ". แต่โดยอรรถแล้ว อาการแห่งความไม่สงบนี้ เพราะมีสภาพเป็นความฟุ้งซ่านและเป็นเหตุแห่งความฟุ้งซ่าน จึงเป็นอุทธัจจกุกกุจจะนั่นเองโดยอรรถ.

ဝိစိကိစ္ဆာယ အာရမ္မဏဓမ္မာ နာမ ‘‘ဗုဒ္ဓေ ကင်္ခတီ’’တိအာဒိနာ အာဂတအဋ္ဌကင်္ခါဝတ္ထုဘူတာ ဓမ္မာ. ယသ္မာ ဝိစိကိစ္ဆာ ဗျာပါဒါဒယော ဝိယ အနု အနု ဥဂ္ဂဟဏပစ္စယာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တသ္မာ ကင်္ခါဋ္ဌာနီယံ အာရမ္မဏမေဝ ဒဿိတံ ‘‘ဝိစိကိစ္ဆာယ အာရမ္မဏဓမ္မာ’’တိ. ယသ္မာ ပုရိမုပ္ပန္နာ ဝိစိကိစ္ဆာ ပစ္ဆာ ဝိစိကိစ္ဆာယ ပစ္စယော ဟောတိ, တသ္မာ ဝိစိကိစ္ဆာပိ ဝိစိကိစ္ဆာဋ္ဌာနီယဓမ္မာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တတြာယံ ဝစနတ္ထော – တိဋ္ဌန္တိ ပဝတ္တန္တိ ဧတ္ထာတိ ဌာနီယာ, ဝိစိကိစ္ဆာ ဧဝ ဌာနီယာ ဝိစိကိစ္ဆာဋ္ဌာနီယာ. အဋ္ဌကထာယံ ပန အာရမ္မဏဿပိ တတ္ထ ဝိသေသပစ္စယတံ ဥပါဒါယ ‘‘ကာမစ္ဆန္ဒော ဝိစိကိစ္ဆာတိ ဣမေ ဒွေ ဓမ္မာ အာရမ္မဏေန ကထိတာ’’တိ ဝုတ္တံ. သုဘနိမိတ္တဿ ဟိ ပစ္စယဘာဝမတ္တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ, တထာပိ ယထာ ‘‘ပဋိဃမ္ပိ ပဋိဃနိမိတ္တ’’န္တိ ကတွာ ‘‘ဗျာပါဒေါ ဥပနိဿယေန ကထိတော’’တိ ဝုတ္တံ, ဧဝံ သုဘမ္ပိ သုဘနိမိတ္တန္တိ ကတွာ ကာမစ္ဆန္ဒော ဥပနိဿယေန ကထိတောတိ သက္ကာ ဝိညာတုံ. သေသာ ထိနမိဒ္ဓဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စာနိ. တတ္ထ ထိနမိဒ္ဓံ အညမညံ သဟဇာတာဒိဝသေန ပစ္စယော, တထာ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စန္တိ. ဥဘယေသမ္ပိ ဥပနိဿယကောဋိယာ ပစ္စယဘာဝေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထီတိ အာဟ ‘‘သဟဇာတေန စ ဥပနိဿယေန စာ’’တိ.

ชื่อว่าธรรมที่เป็นอารมณ์ของวิจิกิจฉา คือธรรมที่เป็นวัตถุแห่งความสงสัย ๘ ประการที่มาแล้วด้วยบทว่า "สงสัยในพระพุทธเจ้า" เป็นต้น. เพราะวิจิกิจฉาเกิดขึ้นเพราะปัจจัยแห่งการยึดถือทีละน้อยๆ เหมือนพยาบาทเป็นต้น เพราะฉะนั้น จึงแสดงอารมณ์ที่เป็นที่ตั้งแห่งความสงสัยว่า "ธรรมที่เป็นอารมณ์ของวิจิกิจฉา" นั่นเอง. เพราะวิจิกิจฉาที่เกิดขึ้นก่อนเป็นปัจจัยแก่วิจิกิจฉาที่เกิดขึ้นภายหลัง เพราะฉะนั้น วิจิกิจฉาก็พึงทราบว่าเป็นธรรมที่เป็นที่ตั้งแห่งวิจิกิจฉา. ในบทนั้นมีอรรถแห่งคำดังนี้ว่า ธรรมทั้งหลายย่อมตั้งอยู่ ย่อมเป็นไปในธรรมใด ธรรมนั้นชื่อว่า ฐานียะ วิจิกิจฉานั่นแหละเป็นฐานียะ ชื่อว่า วิจิกิจฉาฐานียะ. แต่ในอรรถกถา กล่าวว่า "กามฉันทะและวิจิกิจฉา ธรรม ๒ ประการนี้กล่าวด้วยอารมณ์" โดยอ้างถึงความเป็นปัจจัยพิเศษของอารมณ์ในที่นั้น. คำนี้กล่าวโดยอ้างถึงความเป็นปัจจัยของสุภนิมิตเท่านั้น ถึงกระนั้น ก็พึงทราบได้ว่า เหมือนที่กล่าวว่า "ปฏิฆะก็เป็นปฏิฆนิมิต" แล้วกล่าวว่า "พยาบาทกล่าวด้วยอุปนิสัย" ฉันใด กามฉันทะก็กล่าวด้วยอุปนิสัย โดยทำสุภะให้เป็นสุภนิมิต ฉันนั้น. ที่เหลือคือ ถีนมิทธะ อุทธัจจะ และกุกกุจจะ. ในบรรดานั้น ถีนมิทธะเป็นปัจจัยแก่กันและกันโดยอำนาจแห่งสหชาตเป็นต้น เช่นเดียวกับอุทธัจจกุกกุจจะ. ในความเป็นปัจจัยโดยส่วนแห่งอุปนิสัยของทั้งสองนั้น ไม่มีอะไรจะกล่าวเลย จึงกล่าวว่า "ด้วยสหชาตและด้วยอุปนิสัย".

ယသ္မာ [Pg.418] သတိ နာမ ‘‘စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ’’တိအာဒိနာ တေသံ တေသံ ဓမ္မာနံ အနုဿရဏဝသေန ဝတ္တတိ, တသ္မာ တေ ဓမ္မာ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဋ္ဌာနီယာ နာမ. လောကုတ္တရဓမ္မေ စ အနုဿဝါဒိဝသေန ဂဟေတွာ တထာ ပဝတ္တတေဝ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သတိယာ’’တိအာဒိ.

เพราะสติชื่อว่าย่อมเป็นไปโดยการระลึกถึงธรรมเหล่านั้นๆ ด้วยบทว่า "สติปัฏฐาน ๔" เป็นต้น เพราะฉะนั้น ธรรมเหล่านั้นจึงชื่อว่าเป็นที่ตั้งแห่งสติสัมโพชฌงค์. และในโลกุตรธรรม ก็ย่อมเป็นไปอย่างนั้นโดยการยึดถือด้วยอำนาจแห่งการได้ยินเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ด้วยสติ" เป็นต้น.

ကောသလ္လံ ဝုစ္စတိ ပညာ, တတော ဥပ္ပန္နာ ကောသလ္လသမ္ဘူတာ. အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကာတိ အနဝဇ္ဇာ ဟုတွာ သုခဝိပါကာ ဝိပစ္စနကာ. ပဒဒွယေန ပစ္စယတော သဘာဝတော ကိစ္စတော ဖလတော ကုသလဓမ္မံ ဒဿေတိ. အကုသလနိဒ္ဒေသေပိ ဧသေဝ နယော. သာဝဇ္ဇာတိ ဂါရယှာ. အနဝဇ္ဇာတိ အဂါရယှာ. ဟီနာ လာမကာ. ပဏီတာ သေဋ္ဌာ. ကဏှာ ကာဠကာ အသုဒ္ဓါ. သုက္ကာ ဩဒါတာ သုဒ္ဓါ. ပဋိဘာဂ-သဒ္ဒေါ ပဌမေ ဝိကပ္ပေ သဒိသကောဋ္ဌာသတ္ထော, ဒုတိယေ ပဋိပက္ခကောဋ္ဌာသတ္ထော, တတိယေ နိဂ္ဂဟေတဗ္ဗပဋိပက္ခကောဋ္ဌာသတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

คำว่า โกสัลละ หมายถึงปัญญา, ธรรมที่เกิดขึ้นจากปัญญานั้นชื่อว่า โกสัลลสัมภูตา. คำว่า อนวัชชสุขวิปากา คือเป็นธรรมไม่มีโทษแล้วมีวิบากเป็นสุข ย่อมให้ผล. ด้วยบท ๒ บทนี้ แสดงกุศลธรรมโดยปัจจัย โดยสภาพ โดยกิจ และโดยผล. แม้ในการแสดงอกุศล ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. คำว่า สาวัชชา คือควรติเตียน. คำว่า อนวัชชา คือไม่ควรติเตียน. คำว่า หีนา คือต่ำทราม. คำว่า ปณีตา คือประเสริฐ. คำว่า กัณหา คือดำ ไม่บริสุทธิ์. คำว่า สุกกา คือขาว บริสุทธิ์. คำว่า ปฏิภาค ในวิกัลป์ที่ ๑ พึงเห็นว่ามีอรรถว่าส่วนที่เหมือนกัน, ในวิกัลป์ที่ ๒ มีอรรถว่าส่วนที่เป็นปฏิปักษ์, ในวิกัลป์ที่ ๓ มีอรรถว่าส่วนที่เป็นปฏิปักษ์ที่พึงข่มขี่.

ကုသလကိရိယာယ အာဒိကမ္မဘာဝေန ပဝတ္တဝီရိယံ ဓိတိသဘာဝတာယ ဓာတူတိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘အာရမ္ဘဓာတူတိ ပဌမာရမ္ဘဝီရိယ’’န္တိ. လဒ္ဓါသေဝနံ ဝီရိယံ ဗလပ္ပတ္တံ ဟုတွာ ပဋိပက္ခံ ဝိဓမတီတိ အာဟ – ‘‘နိက္ကမဓာတူတိ ကောသဇ္ဇတော နိက္ခန္တတ္တာ တတော ဗလဝတရ’’န္တိ. အဓိမတ္တာဓိမတ္တတရာနံ ပဋိပက္ခဓမ္မာနံ ဝိဓမနသမတ္ထံ ပဋုပဋုတရာဒိဘာဝပ္ပတ္တံ ဟောတီတိ အာဟ – ‘‘ပရက္ကမဓာတူတိ ပရံ ပရံ ဌာနံ အက္ကမနတာယ တတောပိ ဗလဝတရ’’န္တိ.

ท่านกล่าวว่า "วิริยะที่ดำเนินไปโดยความเป็นกรรมเบื้องต้นในการทำกุศลกรรม ชื่อว่าธาตุ เพราะมีสภาพเป็นความเพียร" จึงกล่าวว่า "อารัมภธาตุ คือวิริยะในการเริ่มแรก". ท่านกล่าวว่า "วิริยะที่ได้สั่งสมแล้ว ย่อมถึงกำลังแล้วทำลายปฏิปักษ์" จึงกล่าวว่า "นิกกมธาตุ คือวิริยะที่แข็งแรงกว่านั้น เพราะก้าวออกจากความเกียจคร้าน". ท่านกล่าวว่า "วิริยะที่สามารถทำลายปฏิปักษ์ธรรมที่ยิ่งยวดและยิ่งยวดกว่านั้น ย่อมถึงความเป็นผู้ฉลาดและฉลาดกว่านั้น" จึงกล่าวว่า "ปรักกมธาตุ คือวิริยะที่แข็งแรงกว่านั้นอีก เพราะก้าวไปสู่ฐานะที่ยิ่งๆ ขึ้นไป".

တိဋ္ဌတိ ပဝတ္တတိ ဧတ္ထာတိ ဌာနီယာ. အာရမ္မဏဓမ္မာ, ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဌာနီယာတိ ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဋ္ဌာနီယာတိ ‘‘ပီတိယာ အာရမ္မဏဓမ္မာ’’တိ ဝုတ္တံ. ယသ္မာ အပရာပရုပ္ပတ္တိယာ ပီတိပိ တထာ ဝတ္တဗ္ဗတံ လဘတီတိ ဝုတ္တံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ‘‘ပီတိယာ ဧဝ တံ နာမ’’န္တိ. ဒရထပဿဒ္ဓီတိ ဒရထော ကိလေသပရိဠာဟော, သော ပဿမ္ဘတိ ဧတာယာတိ ဒရထပဿဒ္ဓိ, ကာယပဿဒ္ဓိယာ ဝေဒနာဒိခန္ဓတ္တယဿ ဝိယ ရူပကာယဿပိ ပဿမ္ဘနံ ဟောတိ, စိတ္တပဿဒ္ဓိယာ စိတ္တဿေဝ ပဿမ္ဘနံ, တတော ဧဝေတ္ထ ဘဂဝတာ လဟုတာဒီနံ ဝိယ ဒုဝိဓတာ ဝုတ္တာ. တထာ သမာဟိတာကာရံ သလ္လက္ခေတွာ ဂယှမာနော သမထောဝ သမထနိမိတ္တံ, တဿ အာရမ္မဏဘူတံ ပဋိဘာဂနိမိတ္တမ္ပိ. ဝိဝိဓံ အဂ္ဂံ ဧတဿာတိ ဗျဂ္ဂေါ, ဝိက္ခေပေါ. တထာ ဟိ သော အနဝဋ္ဌာနရသော ဘန္တတာပစ္စုပဋ္ဌာနော ဝုတ္တော. ဧကဂ္ဂဘာဝတော ဗျဂ္ဂပဋိပက္ခောတိ အဗျဂ္ဂေါ, သမာဓိ, သော ဧဝ နိမိတ္တန္တိ ပုဗ္ဗေ ဝိယ ဝတ္တဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘တဿေဝ ဝေဝစန’’န္တိ.

สิ่งที่ตั้งอยู่ ดำเนินไปในที่นี้ ชื่อว่า ฐานียะ (ที่ตั้ง) อารัมมณธรรม (ธรรมที่เป็นอารมณ์) เป็นที่ตั้งแห่งปีติสัมโพชฌงค์ ชื่อว่า ปีติสัมโพชฌงคัฏฐานียะ (ที่ตั้งแห่งปีติสัมโพชฌงค์) ดังที่กล่าวไว้ว่า "ธรรมที่เป็นอารมณ์ของปีติ" เพราะปีติย่อมได้ความเป็นสิ่งที่ควรกล่าวอย่างนั้นด้วยการเกิดขึ้นซ้ำๆ ดังที่กล่าวไว้ในวิสุทธิมรรคว่า "ชื่อนั้นเป็นของปีติเท่านั้น" ดรถปัสสัทธิ (ความสงบระงับความเร่าร้อน) คือ ดรถะ (ความเร่าร้อน) เป็นความเร่าร้อนของกิเลส สิ่งที่ระงับความเร่าร้อนนั้นได้ ชื่อว่า ดรถปัสสัทธิ ด้วยกายปัสสัทธิ ย่อมมีการระงับขันธ์ ๓ มีเวทนาเป็นต้น เหมือนกับรูปกาย ส่วนด้วยจิตตปัสสัทธิ ย่อมมีการระงับเฉพาะจิตเท่านั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสความเป็น ๒ อย่างในเรื่องนี้ เหมือนกับความเบาเป็นต้น อนึ่ง สมถะที่ถูกถือเอาโดยการกำหนดลักษณะที่ตั้งมั่น ชื่อว่า สมถนิมิต แม้ปฏิภาคนิมิตที่เป็นอารมณ์ของสมถะนั้นก็เช่นกัน สิ่งที่มีความหลากหลายเป็นยอด ชื่อว่า พยัคคะ (ความฟุ้งซ่าน) คือ วิกเขปะ (ความฟุ้งซ่าน) เพราะว่า พยัคคะนั้นถูกกล่าวว่ามีรสคือความไม่ตั้งมั่น มีอาการปรากฏคือความสับสน สิ่งที่ตรงกันข้ามกับพยัคคะ เพราะมีความเป็นอารมณ์อันเดียว ชื่อว่า อพยัคคะ (ความไม่ฟุ้งซ่าน) คือ สมาธิ สิ่งนั้นนั่นแหละชื่อว่า นิมิต ดังที่ควรกล่าวไว้ก่อน เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "เป็นไวพจน์ของสิ่งนั้นนั่นเอง"

ယော [Pg.419] အာရမ္မဏေ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌာကာရံ အနာဒိယိတွာ ဂဟေတဗ္ဗော မဇ္ဈတ္တာကာရော, ယော စ ပုဗ္ဗေ ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဘာဝနာဝသေန ဥပ္ပန္နော မဇ္ဈတ္တာကာရော, ဒုဝိဓောပိ သော ဥပေက္ခာယ အာရမ္မဏဓမ္မောတိ အဓိပ္ပေတောတိ အာဟ – ‘‘အတ္ထတော ပန မဇ္ဈတ္တာကာရော ဥပေက္ခာဋ္ဌာနီယာ ဓမ္မာတိ ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ. အာရမ္မဏေန ကထိတာ အာရမ္မဏဿေဝ တေသံ ဝိသေသပစ္စယဘာဝတော. သေသာတိ ဝီရိယာဒယော စတ္တာရော ဓမ္မာ. တေသဉှိ ဥပနိဿယောဝ သာတိသယော ဣစ္ဆိတဗ္ဗောတိ.

ลักษณะที่เป็นกลางที่พึงถือเอาโดยไม่ใส่ใจในลักษณะที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนาในอารมณ์ และลักษณะที่เป็นกลางที่เกิดขึ้นโดยการเจริญอุเบกขาสัมโพชฌงค์มาก่อน ลักษณะที่เป็นกลางทั้งสองอย่างนั้น พึงทราบว่าเป็นอารัมมณธรรมของอุเบกขา ดังที่ประสงค์ไว้ จึงกล่าวว่า – "โดยอรรถแล้ว ลักษณะที่เป็นกลาง พึงทราบว่าเป็นธรรมที่เป็นที่ตั้งแห่งอุเบกขา" กล่าวโดยอารมณ์ เพราะอารมณ์เท่านั้นเป็นปัจจัยพิเศษของธรรมเหล่านั้น ที่เหลือ คือ ธรรม ๔ ประการ มีวิริยะเป็นต้น เพราะอุปนิสัยของธรรมเหล่านั้นเท่านั้นที่พึงปรารถนาเป็นพิเศษ

ကာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถา กายสูตร จบแล้ว

၃. သီလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถา สีลสูตร

၁၈၄. ခီဏာသဝဿ လောကုတ္တရံ သီလံ နာမ မဂ္ဂဖလပရိယာပန္နာ သမ္မာဝါစာကမ္မန္တာဇီဝါ သီလလက္ခဏပ္ပတ္တာ တဒညေ စေတနာဒယော. လောကိယံ ပန ကိရိယာဗျာကတစိတ္တပရိယာပန္နံ စာရိတ္တသီလံ, ဝါရိတ္တသီလဿ ပန သမ္ဘဝေါ ဧဝ နတ္ထိ ဝိရမဏဝသေန ပဝတ္တိယာ အဘာဝတော. ‘‘ပုဗ္ဗဘာဂသီလံ လောကိယသီလ’’န္တိ ကေစိ.

๑๘๔. ศีลที่เป็นโลกุตตระของพระขีณาสพ คือ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ ที่สงเคราะห์เข้าในมรรคและผล และเจตนาเป็นต้นอื่นที่ถึงลักษณะของศีล ส่วนศีลที่เป็นโลกิยะ คือ จาริตตศีล ที่สงเคราะห์เข้าในกิริยาจิตและอัพยากตจิต แต่สำหรับวาริตตศีลนั้น ย่อมไม่มีการเกิดขึ้นเลย เพราะไม่มีการเป็นไปโดยการงดเว้น บางท่านกล่าวว่า "ศีลส่วนเบื้องต้นเป็นโลกิยศีล"

စက္ခုဒဿနန္တိ စက္ခူဟိ ဒဿနံ. လက္ခဏဿ ဒဿနန္တိ သဘာဝဓမ္မာနံ သင်္ခတာနံ ပစ္စတ္တလက္ခဏဿ ဉာတပရိညာယ, အနိစ္စာဒိသာမညလက္ခဏဿ တီရဏပရိညာယ ဒဿနံ. ပဇဟန္တောပိ ဟိ တေ ပဟာတဗ္ဗာကာရတော ပဿတိ နာမ. နိဗ္ဗာနဿ တထလက္ခဏံ မဂ္ဂဖလေဟိ ဒဿနံ, တံ ပန ပဋိဝိဇ္ဈနံ. ဈာနေန ပထဝီကသိဏာဒီနံ, အဘိညာဟိ ရူပါနံ ဒဿနမ္ပိ ဉာဏဒဿနမေဝ. စက္ခုဒဿနံ အဓိပ္ပေတံ သဝနပယိရုပါသနာနံ ပရတော ဂဟိတတ္တာ. ပဉှပယိရုပါသနန္တိ ပဉှပုစ္ဆနဝသေန ပယိရုပါသနံ အညကမ္မတ္ထာယ ဥပသင်္ကမနဿ ကေဝလံ ဥပသင်္ကမနေနေဝ ဇောတိတတ္တာ.

จักขุทัสสนะ (การเห็นด้วยตา) คือ การเห็นด้วยตา การเห็นลักษณะ คือ การเห็นลักษณะเฉพาะของสังขตธรรมที่เป็นสภาวธรรมด้วยญาตปริญญา และการเห็นลักษณะทั่วไปมีอนิจจะ (ความไม่เที่ยง) เป็นต้น ด้วยตีรณปริญญา แม้ผู้ละอยู่ ก็ชื่อว่าย่อมเห็นธรรมเหล่านั้นโดยอาการที่พึงละ การเห็นลักษณะอันเป็นจริงของพระนิพพานด้วยมรรคและผลนั้น เป็นการแทงตลอด การเห็นปฐวีกสิณเป็นต้นด้วยฌาน และการเห็นรูปด้วยอภิญญา ก็เป็นญาณทัสสนะ (การเห็นด้วยญาณ) นั่นเอง จักขุทัสสนะเป็นสิ่งที่ประสงค์ เพราะการฟังและการเข้าไปนั่งใกล้ถูกถือเอาไว้ภายหลัง ปัญหาปยิรุปาสนะ (การเข้าไปนั่งใกล้โดยการถามปัญหา) คือ การเข้าไปนั่งใกล้โดยการถามปัญหา เพราะการเข้าไปหาเพื่อกิจอื่นถูกแสดงไว้ด้วยการเข้าไปหาเท่านั้น

အရိယာနံ အနုဿတိ နာမ ဂုဏဝသေန, တတ္ထာပိ လဒ္ဓဩဝါဒါဝဇ္ဇနမုခေန ယထာဘူတသီလာဒိဂုဏာနုဿရဏန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘ဈာနဝိပဿနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အညေသံယေဝ သန္တိကေတိ အရိယေဟိ အညေသံ သာသနိကာနံယေဝ သန္တိကေ. တေနာဟ – ‘‘အနုပဗ္ဗဇ္ဇာ နာမာ’’တိ. အညေသူတိ သာသနိကေဟိ အညေသု တာပသပရိဗ္ဗာဇကာဒီသု. တတ္ထ ဟိ ပဗ္ဗဇ္ဇာ အရိယာနံ အနုပဗ္ဗဇ္ဇာ နာမ န ဟောတီတိ ဝုတ္တံ.

อริยานุสสติ (การระลึกถึงคุณของพระอริยะ) คือ การระลึกถึงคุณมีศีลเป็นต้นตามความเป็นจริง โดยอาศัยการน้อมนำโอวาทที่ได้รับมา เพื่อแสดงว่า "ฌานวิปัสสนา" เป็นต้น ถูกกล่าวไว้ "ในสำนักของผู้อื่นเท่านั้น" คือ ในสำนักของผู้อื่นนั่นเองที่เป็นผู้อยู่ในพระศาสนา (สาสนิกะ) นอกจากพระอริยะ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า – "ชื่อว่า อนุปพพัชชา (การบวชตาม)" "ในผู้อื่น" คือ ในบุคคลอื่นนอกจากผู้อยู่ในพระศาสนา มีดาบสและปริพาชกเป็นต้น เพราะการบวชในที่นั้น ไม่ชื่อว่าเป็นการบวชตามพระอริยะ ดังที่กล่าวไว้

သတသဟဿမတ္တာ [Pg.420] အဟေသုံ သမန္တပါသာဒိကတ္တာ မဟာထေရဿ. လင်္ကာဒီပေတိ နိဿယသီသေန နိဿိတသလ္လက္ခဏံ. န ဟိ ပဗ္ဗဇ္ဇာ ဒီပပဋိလဒ္ဓါ, အထ ခေါ ဒီပနိဝါသိအာစရိယပဋိလဒ္ဓါ. မဟိန္ဒ…ပေ… ပဗ္ဗဇန္တိ နာမ တဿ ပရိဝါရတာယ ပဗ္ဗဇ္ဇာယာတိ.

มีจำนวนแสนรูป เพราะความน่าเลื่อมใสโดยรอบของพระมหาเถระ "ในเกาะลังกา" คือ การกำหนดผู้พึ่งพิงโดยหัวข้อแห่งการพึ่งพิง เพราะการบวชไม่ได้ถูกได้รับจากเกาะ แต่ถูกได้รับจากอาจารย์ที่อาศัยอยู่ในเกาะ "พระมหินทะ...เป็นต้น...ย่อมบวช" ชื่อว่าเป็นการบวชเพราะความเป็นบริวารของท่าน

သရတီတိ တံ ဩဝါဒါနုသာသနိဓမ္မံ စိန္တေတိ စိတ္တေ ကရောတိ. ဝိတက္ကာဟတံ ကရောတီတိ ပုနပ္ပုနံ ပရိဝိတက္ကနေန တဒတ္ထံ ဝိတက္ကနိပ္ဖာဒိတံ ကရောတိ. အာရဒ္ဓေါ ဟောတီတိ သမ္ပာဒိတော ဟောတိ. တံ ပန သမ္ပာဒနံ ပါရိပူရိ ဧဝါတိ အာဟ ‘‘ပရိပုဏ္ဏော ဟောတီ’’တိ. တတ္ထာတိ ယထာဝုတ္တေ ဓမ္မေ. ဉာဏစာရဝသေနာတိ ဉာဏဿ ပဝတ္တနဝသေန. တေသံ တေသံ ဓမ္မာနန္တိ တသ္မိံ တသ္မိံ ဩဝါဒဓမ္မေ အာဂတာနံ ရူပါရူပဓမ္မာနံ. လက္ခဏန္တိ ဝိသေသလက္ခဏံ သာမညလက္ခဏဉ္စ. ပဝိစိနတီတိ ‘‘ဣဒံ ရူပံ ဧတ္တကံ ရူပ’’န္တိအာဒိနာ ဝိစယံ အာပဇ္ဇတိ. ဉာဏဉ္စ ရောပေတီတိ ‘‘အနိစ္စံ စလံ ပလောကံ ပဘင်္ဂူ’’တိအာဒိနာ ဉာဏံ ပဝတ္တေတိ. ဝီမံသနံ…ပေ… အာပဇ္ဇတီတိ ရူပသတ္တကာရူပသတ္တကက္ကမေန ဝိပဿနံ ပစ္စက္ခတော ဝိယ အနိစ္စတာဒီနံ ဒဿနံ သမ္မသနံ အာပဇ္ဇတိ.

"ย่อมระลึก" คือ ย่อมคิด ย่อมกระทำไว้ในใจซึ่งโอวาทานุสาสนีธรรมนั้น "ย่อมกระทำให้ถูกวิตกกระทบ" คือ ย่อมกระทำให้ความหมายนั้นสำเร็จด้วยวิตก โดยการตรึกตรองซ้ำๆ "ย่อมปรารภ" คือ ย่อมสำเร็จ การสำเร็จนั้นเป็นการบริบูรณ์นั่นเอง จึงกล่าวว่า "ย่อมบริบูรณ์" "ในที่นั้น" คือ ในธรรมที่กล่าวมาแล้ว "โดยความเป็นไปแห่งญาณ" คือ โดยความเป็นไปของญาณ "แห่งธรรมเหล่านั้นๆ" คือ แห่งรูปธรรมและอรูปธรรมที่มาในโอวาทธรรมนั้นๆ "ลักษณะ" คือ ลักษณะเฉพาะและลักษณะทั่วไป "ย่อมพิจารณา" คือ ย่อมเข้าถึงการวิจัยโดยนัยว่า "รูปนี้มีประมาณเท่านี้" เป็นต้น "และย่อมตั้งญาณ" คือ ย่อมยังญาณให้เป็นไปโดยนัยว่า "ไม่เที่ยง หวั่นไหว แตกสลาย เสื่อมไป" เป็นต้น "การใคร่ครวญ...เป็นต้น...ย่อมเข้าถึง" คือ ย่อมเข้าถึงการพิจารณาเห็นอนิจจตาเป็นต้น เหมือนเห็นด้วยตาเปล่า ซึ่งวิปัสสนาโดยลำดับแห่งรูปสัตตกะและอรูปสัตตกะ

ဥဘယမ္ပေတန္တိ ဖလာနိသံသာတိ ဝုတ္တဒွယံ. အတ္ထတော ဧကံ ပရိယာယသဒ္ဒတ္တာ. ပဋိကစ္စာတိ ပဂေဝ. မရဏကာလေတိ မရဏကာလသမီပေ. သမီပတ္ထေ ဟိ ဣဒံ ဘုမ္မန္တိ အာဟ ‘‘မရဏဿ အာသန္နကာလေ’’တိ.

"ทั้งสองอย่างนั้น" คือ ผลานิสงส์ที่กล่าวไว้สองอย่าง โดยอรรถเป็นอย่างเดียวกัน เพราะเป็นคำไวพจน์ "ปฏิกัจจะ" คือ ก่อนทีเดียว "ในกาลแห่งมรณะ" คือ ในกาลใกล้แห่งมรณะ เพราะคำนี้เป็นภูมิวิภัตติในอรรถใกล้ จึงกล่าวว่า "ในกาลใกล้แห่งมรณะ"

သော တိဝိဓော ဟောတိ ဉာဏဿ တိက္ခမဇ္ဈမုဒုဘာဝေန. တေနာဟ ‘‘ကပ္ပသဟဿာယုကေသူ’’တိအာဒိ. ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယီ နာမ အာယုဝေမဇ္ဈံ အတိက္ကမိတွာ ပရိနိဗ္ဗာယနတော. ယတ္ထ ကတ္ထစီတိ အဝိဟာဒီသု ယတ္ထ ကတ္ထစိ. သပ္ပယောဂေနာတိ ဝိပဿနာဉာဏသင်္ခါရသင်္ခါတေန ပယောဂေန, သဟ ဝိပဿနာပယောဂေနာတိ အတ္ထော. သုဒ္ဓါဝါသဘူမိယံ ဥဒ္ဓံယေဝ မဂ္ဂသောတော ဧတဿာတိ ဥဒ္ဓံသောတော. ပဋိသန္ဓိဝသေန အကနိဋ္ဌဘဝံ ဂစ္ဆတီတိ အကနိဋ္ဌဂါမီ.

บุคคลนั้นมี ๓ ประเภท โดยความเป็นผู้มีญาณกล้า ญาณปานกลาง และญาณอ่อน เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ในผู้มีอายุพันกัป" เป็นต้น อุปหัจจปรินิพพายี (ผู้ปรินิพพานในระหว่างอายุ) คือ ผู้ปรินิพพานโดยล่วงพ้นกึ่งอายุไปแล้ว "ในที่ใดที่หนึ่ง" คือ ในอวิหาเป็นต้น ในที่ใดที่หนึ่ง "พร้อมด้วยความเพียร" คือ ด้วยความเพียรที่นับว่าเป็นวิปัสสนาญาณสังขาร หมายความว่า พร้อมด้วยความเพียรในวิปัสสนา "ในสุทธาวาสภูมิ" ผู้มีกระแสแห่งมรรคขึ้นไปเบื้องบนเท่านั้น ชื่อว่า อุทธังโสโต (ผู้มีกระแสขึ้นเบื้องบน) ผู้ไปสู่อกนิฏฐภพโดยปฏิสนธิ ชื่อว่า อกนิฏฐคามี (ผู้ไปสู่อกนิฏฐภพ)

အဝိဟာဒီသု ဝတ္တမာနောပိ ဧကံသတော ဥဒ္ဓံဂမနာရဟော ပုဂ္ဂလော အကနိဋ္ဌဂါမီ ဧဝ နာမာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဧကော ဥဒ္ဓံသောတော အကနိဋ္ဌဂါမီတိ ပဉ္စ ဟောန္တီ’’တိ. တေသန္တိ နိဒ္ဓါရဏေ သာမိဝစနံ. ဥဒ္ဓံသောတဘာဝတော ယဒိပိ ဟေဋ္ဌိမာဒီသုပိ အရိယဘူမိ နိဗ္ဗတ္တတေဝ, တထာပိ တတ္ထ ဘူမီသု အာယုံ [Pg.421] အဂ္ဂဟေတွာ အကနိဋ္ဌဘဝေ အာယုဝသေနေဝ သောဠသကပ္ပသဟဿာယုကတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ‘‘သတ္တ ဖလာ သတ္တာနိသံသာ ပါဋိကင်္ခါ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘အရဟတ္တမဂ္ဂဿ ပုဗ္ဗဘာဂဝိပဿနာ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ကထိတာ’’တိ ဝုတ္တံ. သတ္တန္နမ္ပိ သဟဘာဝေါ လဗ္ဘတီတိ ‘‘အပုဗ္ဗံ အစရိမံ ဧကစိတ္တက္ခဏိကာ’’တိ ဝုတ္တံ. တယိဒံ ပါဠိယံ တတ္ထ တတ္ထ ‘‘တသ္မိံ သမယေ’’တိ အာဂတဝစနေန ဝိညာယတိ, ဗောဇ္ဈင်္ဂါနံ ပန နာနာသဘာဝတ္တာ ‘‘နာနာလက္ခဏာ’’တိ ဝုတ္တံ.

แม้บุคคลที่อยู่ในอวิหาเป็นต้น ผู้ควรแก่การขึ้นไปเบื้องบนโดยส่วนเดียว ชื่อว่า อกนิฏฐคามี ดังที่กล่าวไว้ว่า "อุทธังโสโต ๑ อกนิฏฐคามี ๑ รวมเป็น ๕" "ของบุคคลเหล่านั้น" เป็นสามีวิภัตติในอรรถกำหนด แม้ว่าอริยภูมิย่อมเกิดขึ้นในภูมิเบื้องต่ำเป็นต้น เพราะความเป็นอุทธังโสโตก็ตาม แต่ก็พึงเห็นว่ามีอายุ ๑๖,๐๐๐ กัป โดยอาศัยอายุในอกนิฏฐภพ โดยไม่ถือเอาอายุในภูมิเหล่านั้น เพราะกล่าวไว้ว่า "พึงหวังผล ๗ อย่าง อานิสงส์ ๗ อย่าง" จึงกล่าวว่า "โพชฌงค์ถูกกล่าวว่าเป็นวิปัสสนาส่วนเบื้องต้นของอรหัตตมรรค" ความเป็นไปพร้อมกันของโพชฌงค์ทั้ง ๗ ย่อมได้ จึงกล่าวว่า "ไม่ก่อนไม่หลัง เกิดขึ้นพร้อมกันในขณะจิตเดียว" ข้อนี้ย่อมรู้ได้ด้วยคำที่มาในพระบาลีว่า "ในสมัยนั้น" ในที่นั้นๆ แต่เพราะโพชฌงค์มีสภาวะต่างกัน จึงกล่าวว่า "มีลักษณะต่างกัน"

သီလသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถา สีลสูตร จบแล้ว

၄. ဝတ္ထသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถา วัตถุสูตร

၁၈၅. ‘‘သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ’’တိ ဧဝံ စေ မယှံ ဟောတီတိ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ နာမ သေဋ္ဌော ဥတ္တမော ပဝရော, တသ္မာဟံ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂသီသေန ဖလသမာပတ္တိံ အပ္ပေတွာ ဝိဟရိဿာမီတိ ဧဝံ စေ မယှံ ပုဗ္ဗဘာဂေ ဟောတီတိ အတ္ထော. ‘‘အပ္ပမာဏော’’တိ ဧဝံ မယှံ ဟောတီတိ သွာယံ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ, သဗ္ဗသော ပမာဏကရကိလေသာဘာဝတော အပ္ပမာဏဓမ္မာရမ္မဏတော စ အပ္ပမာဏောတိ ဧဝံ မယှံ အန္တောသမာပတ္တိယံ အသမ္မောဟဝသေန ဟောတိ. သုပရိပုဏ္ဏောတိ ဘာဝနာပါရိပူရိယာ သုဋ္ဌု ပရိပုဏ္ဏောတိ ဧဝံ မယှံ အန္တောသမာပတ္တိယံ အသမ္မောဟဝသေန ဟောတီတိ. တိဋ္ဌတီတိ ယထာကာလပရိစ္ဆေဒသမာပတ္တိယာ အဝဋ္ဌာနေန တပ္ပရိယာပန္နတာယ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ တိဋ္ဌတိ ပဋိဗန္ဓဝသေန. ဥပ္ပာဒံ အနာဝဇ္ဇိတတ္တာတိ ဥပ္ပာဒဿ အနာဝဇ္ဇနေန အသမန္နာဟာရေန. ဥပ္ပာဒသီသေန စေတ္ထ ဥပ္ပာဒဝန္တောဝ သင်္ခါရာ ဂဟိတာ. အနုပ္ပာဒန္တိ နိဗ္ဗာနံ ဥပ္ပာဒါဘာဝတော ဥပ္ပာဒဝန္တေဟိ စ ဝိနိဿဋတ္တာ. ပဝတ္တန္တိ ဝိပါကပ္ပဝတ္တံ. အပ္ပဝတ္တန္တိ နိဗ္ဗာနံ တပ္ပဋိက္ခေပတော. နိမိတ္တန္တိ သဗ္ဗသင်္ခါရနိမိတ္တံ. အနိမိတ္တန္တိ နိဗ္ဗာနံ. သင်္ခါရေတိ ဥပ္ပာဒါဒိအနာမသနေန ကေဝလမေဝ သင်္ခါရဂဟဏံ. ဝိသင်္ခါရန္တိ နိဗ္ဗာနံ. အာဝဇ္ဇိတတ္တာ အာဝဇ္ဇိတကာလတော ပဋ္ဌာယ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တိယာ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ တိဋ္ဌတိ. အဋ္ဌဟာကာရေဟီတိ အဋ္ဌဟိ ကာရဏေဟိ. ဇာနာတီတိ သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌိတကာလေ ပဇာနာတိ. အဋ္ဌဟာကာရေဟီတိ ဥပ္ပာဒါဝဇ္ဇနာဒီဟိ စေဝ အနုပ္ပာဒါဝဇ္ဇနာဒီဟိ စ ဝုတ္တာကာရဝိပရီတေဟိ အဋ္ဌဟိ အာကာရေဟိ စဝန္တံ သမာပတ္တိဝသေန အနဝဋ္ဌာနတောပိ ဂစ္ဆန္တံ စဝတီတိ ထေရော ပဇာနာတီတိ.

๑๘๕. คำว่า “สติสัมโพชฌงค์” ดังนี้ ถ้าเกิดขึ้นแก่เราว่า สติสัมโพชฌงค์ชื่อว่าเป็นธรรมอันประเสริฐ เป็นเยี่ยม เป็นเลิศ เพราะฉะนั้น เราจักเข้าผลสมาบัติโดยมีสติสัมโพชฌงค์เป็นประธานอยู่ ดังนี้ ถ้าเกิดขึ้นแก่เราในเบื้องต้น ดังนี้ อธิบายว่า คำว่า “ไม่มีประมาณ” ดังนี้ ถ้าเกิดขึ้นแก่เราว่า สติสัมโพชฌงค์นี้ไม่มีประมาณ เพราะไม่มีกิเลสอันเป็นเครื่องกะประมาณโดยประการทั้งปวง และเพราะมีอารมณ์คือธรรมที่ไม่มีประมาณ ดังนี้ ย่อมเกิดขึ้นแก่เราในภายในสมาบัติโดยความไม่หลง คำว่า “บริบูรณ์ดีแล้ว” ดังนี้ ถ้าเกิดขึ้นแก่เราว่า บริบูรณ์ดีแล้วด้วยความบริบูรณ์แห่งภาวนา ดังนี้ ย่อมเกิดขึ้นแก่เราในภายในสมาบัติโดยความไม่หลง คำว่า “ตั้งอยู่” ดังนี้ สติสัมโพชฌงค์ย่อมตั้งอยู่โดยการผูกพัน ด้วยการตั้งอยู่แห่งสมาบัติที่กำหนดกาลไว้ และด้วยความเป็นธรรมที่นับเนื่องในสมาบัตินั้น คำว่า “เพราะไม่มนสิการถึงความเกิดขึ้น” ดังนี้ คือด้วยการไม่มนสิการถึงความเกิดขึ้น ด้วยการไม่ใส่ใจ ในที่นี้ พึงทราบว่า สังขารทั้งหลายที่มีความเกิดขึ้นเท่านั้นที่ถูกถือเอาโดยหัวข้อว่าความเกิดขึ้น คำว่า “ความไม่เกิดขึ้น” คือ พระนิพพาน เพราะไม่มีความเกิดขึ้น และเพราะพ้นจากธรรมทั้งหลายที่มีความเกิดขึ้น คำว่า “ความเป็นไป” คือ ความเป็นไปแห่งวิบาก คำว่า “ความไม่เป็นไป” คือ พระนิพพาน เพราะปฏิเสธความเป็นไปนั้น คำว่า “นิมิต” คือ นิมิตแห่งสังขารทั้งปวง คำว่า “อนิมิต” คือ พระนิพพาน คำว่า “สังขาร” คือ การถือเอาสังขารล้วนๆ โดยไม่ระบุถึงความเกิดขึ้นเป็นต้น คำว่า “วิสังขาร” คือ พระนิพพาน คำว่า “เพราะมนสิการถึง” ดังนี้ สติสัมโพชฌงค์ย่อมตั้งอยู่โดยอาศัยความเป็นไปที่เริ่มตั้งแตมนสิการถึง คำว่า “ด้วยอาการ ๘ อย่าง” ดังนี้ คือ ด้วยเหตุ ๘ อย่าง คำว่า “ย่อมรู้” ดังนี้ คือ ย่อมรู้ในกาลที่ออกจากสมาบัติ คำว่า “ด้วยอาการ ๘ อย่าง” ดังนี้ คือ พระเถระย่อมรู้ว่า สติสัมโพชฌงค์ย่อมเคลื่อนไป คือย่อมถึงความไม่ตั้งอยู่โดยสมาบัติ ด้วยอาการ ๘ อย่างที่ตรงกันข้ามกับอาการที่กล่าวมาแล้ว คือด้วยการมนสิการถึงความเกิดขึ้นเป็นต้น และด้วยการมนสิการถึงความไม่เกิดขึ้นเป็นต้น

ဖလဗောဇ္ဈင်္ဂါတိ [Pg.422] ဖလသမာပတ္တိပရိယာပန္နာ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ. ကိံ ပန တေ ဝိသုံ ဝိသုံ ပဝတ္တန္တီတိ အာဟ ‘‘ယဒါ ဟီ’’တိအာဒိ. သီသံ ကတွာတိ ပဓာနံ သေဋ္ဌံ ကတွာ. တဒနွယာတိ တဒနုဂတာ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂံ အနုဂစ္ဆနကာ. တဉ္စ ခေါ တထာ ကတွာ ဓမ္မံ ပစ္စဝေက္ခဏဝသေန. ကေစိ ပန ‘‘တံ ပစ္စဝေက္ခဏာဒိကံ ကတွာ’’တိ ဝဒန္တိ.

คำว่า “ผลโพชฌงค์” ดังนี้ คือ โพชฌงค์ที่นับเนื่องในผลสมาบัติ ก็โพชฌงค์เหล่านั้นย่อมเป็นไปต่างหากกันหรือ? จึงกล่าวว่า “เมื่อใด” เป็นต้น คำว่า “กระทำเป็นหัวหน้า” ดังนี้ คือ กระทำเป็นประธาน เป็นเลิศ คำว่า “เป็นไปตามนั้น” ดังนี้ คือ เป็นธรรมที่คล้อยตาม เป็นธรรมที่ติดตามสติสัมโพชฌงค์ และการกระทำอย่างนั้น ก็โดยอำนาจการพิจารณาธรรม แต่บางท่านกล่าวว่า “กระทำซึ่งการพิจารณาเป็นต้นนั้น”

ဝတ္ထသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การอธิบายความแห่งวัตถสูตร จบแล้ว

၅. ဘိက္ခုသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๕. การอธิบายความแห่งภิกขุสูตร

၁၈၆. ဗောဓာယာတိ ဧတ္ထ ဗောဓော နာမ ဗုဇ္ဈနံ, တံ ပန ကိဿ ကေနာတိ ပုစ္ဆန္တော ‘‘ကိံ ဗုဇ္ဈနတ္ထာယာ’’တိ ဝတွာ တံ ဒဿေန္တော ‘‘မဂ္ဂေနာ’’တိအာဒိမာဟ. မဂ္ဂေန နိဗ္ဗာနံ ဗုဇ္ဈနတ္ထာယ သံဝတ္တန္တိ, ပစ္စဝေက္ခဏာယ ကတကိစ္စတံ ဗုဇ္ဈနတ္ထာယ သံဝတ္တန္တိ, ပဌမဝိကပ္ပေ သစ္ဆိကိရိယာဘိသမယော ဧဝ ဒဿိတောတိ တေန အတုဋ္ဌေ ‘‘မဂ္ဂေန ဝါ’’တိ ဒုတိယဝိကပ္ပမာဟ. ဝိဝေကနိဿိတံ ဝိရာဂနိဿိတန္တိ ပဒေဟိ သဗ္ဗံ မဂ္ဂကိစ္စံ တဿ ဖလဉ္စ ဒဿိတံ. နိရောဓနိဿိတန္တိ ဣမိနာ နိဗ္ဗာနသစ္ဆိကိရိယာ. ကာမာသဝါပိ စိတ္တံ ဝိမုစ္စတီတိအာဒိနာ ကိလေသပ္ပဟာနံ. ဝိမုတ္တသ္မိံ ဝိမုတ္တမိတိ ဉာဏံ ဟောတီတိအာဒိနာ ပစ္စဝေက္ခဏာ ဒဿိတာ.

๑๘๖. คำว่า “เพื่อความรู้แจ้ง” ดังนี้ ในที่นี้ คำว่า “โพธะ” คือ การรู้แจ้ง เมื่อจะถามว่า “การรู้แจ้งนั้น เพื่อรู้อะไร ด้วยอะไร?” จึงกล่าวว่า “เพื่อรู้อะไร?” แล้วแสดงสิ่งนั้นว่า “ด้วยมรรค” เป็นต้น ย่อมเป็นไปเพื่อรู้แจ้งพระนิพพานด้วยมรรค ย่อมเป็นไปเพื่อรู้แจ้งความเป็นผู้มีกิจอันทำแล้วด้วยการพิจารณา ในวิกัลป์แรก แสดงเพียงการตรัสรู้ด้วยการทำให้แจ้งเท่านั้น เมื่อไม่พอใจด้วยวิกัลป์นั้น จึงกล่าววิกัลป์ที่สองว่า “หรือด้วยมรรค” ด้วยบทว่า “อาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ” แสดงกิจแห่งมรรคทั้งหมดและผลของมรรคนั้น ด้วยบทว่า “อาศัยนิโรธ” นี้ คือ การทำให้แจ้งพระนิพพาน ด้วยคำว่า “จิตย่อมหลุดพ้นแม้จากกามอาสวะ” เป็นต้น แสดงการละกิเลส ด้วยคำว่า “เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณว่าหลุดพ้นแล้ว” เป็นต้น แสดงการพิจารณา

ဘိက္ခုသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การอธิบายความแห่งภิกขุสูตร จบแล้ว

၆-၇. ကုဏ္ဍလိယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

๖-๗. การอธิบายความแห่งกุณฑลิยสูตรเป็นต้น

၁၈၇-၁၈၈. နိဗဒ္ဓဝါသဝသေန အာရာမေ နိသီဒနသီလောတိ အာရာမနိသာဒီ. ပရိသံ ဩဂါဠှော ဟုတွာ စရတီတိ ပရိသာဝစရောတိ အာဟ – ‘‘ယော ပနာ’’တိအာဒိ. ဧဝန္တိ ဣမိနာကာရေန. ဂဟဏန္တိ နိဂ္ဂဟဏံ. တေန ပုစ္ဆာပဒဿ အတ္ထံ ဝိဝရတိ. နိဗ္ဗေဌနန္တိ နိဂ္ဂဟနိဗ္ဗေဌနံ. တေန ဝိဿဇ္ဇနပဒဿ အတ္ထံ ဝိဝရတိ. ဣမိနာ နယေနာတိ ဧတေန ‘‘ဣတိဝါဒေါ’’တိ ဧတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒဿ အတ္ထံ ဒဿေတိ. ဥပါရမ္ဘာဓိပ္ပာယော ဝဒတိ ဧတေနာတိ ဝါဒေါ, ဒေါသော. ဣတိဝါဒေါ ဟောတီတိ ဧဝံ ဣမဿ ဥပရိ ဝါဒါရောပနံ ဟောတိ. ဣတိဝါဒပ္ပမောက္ခောတိ ဧဝံ တတော ပမောက္ခော ဟောတိ[Pg.423]. ဧဝံ ဝါဒပ္ပမောက္ခာနိသံသံ ပရေဟိ အာရောပိတဒေါသဿ နိဗ္ဗေဌနဝသေန ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ဒေါသပဝေဒနဝသေန ဒဿေတုံ ‘‘အယံ ပုစ္ဆာယ ဒေါသော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

๑๘๗-๑๘๘. ชื่อว่า “อารามนิสาที” เพราะมีปกติอยู่อาศัยในอารามโดยการอยู่ประจำ ชื่อว่า “ปริสาวจร” เพราะเป็นผู้หยั่งลงสู่บริษัทแล้วเที่ยวไป จึงกล่าวว่า “ก็ผู้ใด” เป็นต้น คำว่า “อย่างนี้” ดังนี้ คือ ด้วยอาการนี้ คำว่า “การถือเอา” คือ การข่ม (นิกคหะ) ด้วยคำนั้น ท่านอธิบายความหมายของบทว่า “ปุจฉา” คำว่า “การแก้” คือ การแก้การข่ม ด้วยคำนั้น ท่านอธิบายความหมายของบทว่า “วิสัชชนา” ด้วยคำว่า “โดยนัยนี้” นี้ ท่านแสดงความหมายของ อิติ-ศัพท์ ในบทว่า “อิติวาโท” บุคคลย่อมกล่าวด้วยความประสงค์จะรุกรานด้วยคำนี้ เหตุนั้น คำนั้นชื่อว่า วาทะ คือ โทษ คำว่า “ย่อมมีอิติวาทะ” ดังนี้ คือ ย่อมมีการยกวาทะขึ้นกล่าวโทษผู้นี้อย่างนี้ คำว่า “การพ้นจากอิติวาทะ” ดังนี้ คือ ย่อมมีการพ้นจากวาทะนั้นอย่างนี้ เมื่อแสดงอานิสงส์ของการพ้นจากวาทะโดยการแก้โทษที่ผู้อื่นยกขึ้นกล่าวอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงโดยการประกาศโทษ จึงกล่าวว่า “นี้เป็นโทษของการถาม” เป็นต้น

ဧတ္တကံ ဌာနန္တိအာဒိတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ‘‘တီဏိ သုစရိတာနီ’’တိ ဧတ္တကံ ဌာနံ. ဣမံ ဒေသနန္တိ ‘‘ဣန္ဒြိယသံဝရော ခေါ’’တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တံ ဣမံ ဒေသနံ. နာဘိဇ္ဈာယတီတိ န အဘိဇ္ဈာယတိ. နာဘိဟံသတီတိ န အဘိတုဿတိ. ဂေါစရဇ္ဈတ္တေ ဌိတံ ဟောတီတိ ကမ္မဋ္ဌာနာရမ္မဏေ သမာဓာနဝသေန ဌိတံ ဟောတိ အဝဋ္ဌိတံ. တေနာဟ ‘‘သုသဏ္ဌိတ’’န္တိ. သုသဏ္ဌိတန္တိ သမ္မာ အဝိက္ခေပဝသေန ဌိတံ. ကမ္မဋ္ဌာနဝိမုတ္တိယာတိ ကမ္မဋ္ဌာနာနုယုဉ္ဇနဝသေန ပဋိပက္ခတော နီဝရဏတော ဝိမုတ္တိယာ. သုဋ္ဌု ဝိမုတ္တန္တိ သုဝိမုတ္တံ. တသ္မိံ အမနာပရူပဒဿနေ န မင်္ကု ဝိလက္ခော န ဟောတိ. ကိလေသဝသေန ဒေါသဝသေန. အဋ္ဌိတစိတ္တော အထဒ္ဓစိတ္တော. ကောဝေသေန ဟိ စိတ္တံ ထဒ္ဓံ ဟောတိ, န မုဒုကံ. အဒီနမာနသောတိ ဒေါမနဿဝသေန ယော ဒီနဘာဝေါ, တဒဘာဝေန နိဒ္ဒေါသမာနသော. အပူတိစိတ္တောတိ ဗျာပဇ္ဇာဘာဝေန သီတိဘူတစိတ္တော.

คำว่า “ฐานะมีประมาณเท่านี้” ดังนี้ คือ ฐานะมีประมาณเท่านี้ ตั้งแต่ต้นจนถึงบทว่า “สุจริต ๓” คำว่า “พระเทศนานี้” ดังนี้ คือ พระเทศนานี้ที่ดำเนินไปโดยนัยมีบทว่า “อินทรียสังวรแล” เป็นต้น คำว่า “ย่อมไม่เพ่งเล็ง” ดังนี้ คือ ย่อมไม่เพ่งเล็ง คำว่า “ย่อมไม่ยินดี” ดังนี้ คือ ย่อมไม่ยินดี คำว่า “ย่อมตั้งอยู่ในอารมณ์อันเป็นโคจร” ดังนี้ คือ ย่อมตั้งอยู่ ย่อมดำรงอยู่ด้วยอำนาจความตั้งมั่นในอารมณ์แห่งกรรมฐาน ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ตั้งมั่นดีแล้ว” คำว่า “ตั้งมั่นดีแล้ว” ดังนี้ คือ ตั้งอยู่โดยชอบด้วยอำนาจความไม่ฟุ้งซ่าน คำว่า “ด้วยความหลุดพ้นแห่งกรรมฐาน” ดังนี้ คือ ด้วยความหลุดพ้นจากนิวรณ์อันเป็นปฏิปักษ์ โดยการประกอบกรรมฐาน คำว่า “หลุดพ้นดีแล้ว” ดังนี้ คือ หลุดพ้นดีแล้ว ในการเห็นรูปที่ไม่น่าพอใจนั้น ย่อมไม่เก้อเขิน ไม่ขัดเขิน ด้วยอำนาจกิเลส ด้วยอำนาจโทษ มีจิตไม่ตั้งมั่น มีจิตไม่แข็งกระด้าง เพราะว่าจิตย่อมแข็งกระด้างด้วยความโกรธ ไม่นุ่มนวล คำว่า “มีใจไม่หดหู่” ดังนี้ คือ มีใจไม่มีโทษ เพราะไม่มีความหดหู่ที่เกิดจากโทมนัส คำว่า “มีจิตไม่เน่าเปื่อย” ดังนี้ คือ มีจิตสงบเย็น เพราะไม่มีความพยาบาท

ဣမေသု ဆသု ဒွါရေသု အဋ္ဌာရသ ဒုစ္စရိတာနိ ဟောန္တိ ပစ္စေကံ ကာယဝစီမနောဒုစ္စရိတဘေဒေန. တာနိ ဝိဘာဂေန ဒဿေတုံ ‘‘ကထ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ အာပါထဂတေတိ နယဒါနမတ္တမေတံ. တေန ‘‘အနိဋ္ဌာရမ္မဏေ အာပါထဂတေ ဒေါသံ ဥပ္ပာဒေန္တဿာ’’တိအာဒိနာ တိဝိဓဒုစ္စရိတံ နီဟရိတွာ ဝတ္တဗ္ဗံ, တထာ ‘‘မဇ္ဈတ္တာရမ္မဏေ မောဟံ ဥပ္ပာဒေန္တဿာ’’တိအာဒိနာ စ. မနောဒုစ္စရိတာဒိသာမညေန ပန တီဏိယေဝ ဒုစ္စရိတာနိ ဟောန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ในทวาร ๖ เหล่านี้ ย่อมมีทุจริต ๑๘ อย่าง โดยจำแนกเป็นกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต อย่างละ ๓ เพื่อจะแสดงทุจริตเหล่านั้นโดยจำแนก จึงกล่าวว่า “อย่างไร” เป็นต้น ในที่นั้น บทว่า “เมื่ออารมณ์ที่น่าปรารถนามาถึง” นี้ เป็นเพียงการแสดงนัย ด้วยเหตุนั้น พึงกล่าวโดยยกทุจริต ๓ อย่างออกมาว่า “เมื่ออารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนามาถึง ย่อมยังโทสะให้เกิดขึ้น” เป็นต้น, และเช่นเดียวกัน “เมื่ออารมณ์ที่เป็นกลางมาถึง ย่อมยังโมหะให้เกิดขึ้น” เป็นต้น แต่พึงทราบว่า โดยความเป็นสามัญแห่งมโนทุจริตเป็นต้น ทุจริตมีเพียง ๓ อย่างเท่านั้น

ပညတ္တိဝသေနာတိ ဝတ္ထုံ အနာမသိတွာ ပိဏ္ဍဂဟဏမုခေန ကေဝလံ ပညတ္တိဝသေနေဝ. ဘာဝနာပဋိသင်္ခါနေတိ ဘာဝနာသိဒ္ဓေ ပဋိသင်္ခါနေ, ဘာဝနာယ ပဋိသင်္ခါနေ ဝါတိ အတ္ထော. ဣမာနီတိ ယထာဝုတ္တာနိ ဆဒွါရာရမ္မဏာနိ. ဒုစ္စရိတာနီတိ ဒုစ္စရိတကာရဏာနိ. အပ္ပဋိသင်္ခါနေ ဌိတဿ ဒုစ္စရိတာနိ သုစရိတာနိ ကတွာ. ပရိဏာမေတီတိ ပရိဝတ္တေတိ ဒုစ္စရိတာနိ တတ္ထ အနုပ္ပာဒေတွာ သုစရိတာနိ [Pg.424] ဥပ္ပာဒေန္တော. ဧဝန္တိ ဝုတ္တပ္ပကာရေန. ဣန္ဒြိယသံဝရော…ပေ… ဝေဒိတဗ္ဗော ဣန္ဒြိယသံဝရသမ္ပာဒနဝသေန တိဏ္ဏံ သုစရိတာနံ သိဇ္ဈနတော. တေနာဟ ‘‘ဧတ္တာဝတာ’’တိအာဒိ. ဧတ္တာဝတာတိ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ‘‘တီဏိ သုစရိတာနိ ပရိပူရေန္တီ’’တိ ပဒံ, ဧတ္တာဝတာ. သီလာနုရက္ခကံ ဣန္ဒြိယသံဝရသီလန္တိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလဿ အနုရက္ခကံ ဣန္ဒြိယသံဝရသီလံ ကထိကံ. ကထံ ပန တဒေဝ တဿ အနုရက္ခကံ ဟောတီတိ? အပရာပရုပ္ပတ္တိယာ ဥပနိဿယဘာဝတော.

คำว่า “โดยบัญญัติ” ดังนี้ คือ โดยบัญญัติเท่านั้น โดยไม่กล่าวถึงวัตถุ โดยการถือเอาโดยรวม คำว่า “ในการพิจารณาที่สำเร็จด้วยภาวนา” ดังนี้ คือ ในการพิจารณาที่สำเร็จด้วยภาวนา, หรือในการพิจารณาด้วยภาวนา ดังนี้ อธิบายว่า คำว่า “สิ่งเหล่านี้” ดังนี้ คือ อารมณ์แห่งทวาร ๖ ที่กล่าวมาแล้ว คำว่า “ทุจริตทั้งหลาย” ดังนี้ คือ เหตุแห่งทุจริต เมื่อบุคคลตั้งอยู่ในความไม่พิจารณา ย่อมกระทำทุจริตให้เป็นสุจริต คำว่า “ย่อมเปลี่ยนไป” ดังนี้ คือ ย่อมเปลี่ยนทุจริต โดยไม่ยังทุจริตให้เกิดขึ้นในที่นั้น แต่ยังสุจริตให้เกิดขึ้น คำว่า “อย่างนี้” ดังนี้ คือ ด้วยประการที่กล่าวมาแล้ว คำว่า “อินทรียสังวร...เป็นต้น...พึงทราบ” ดังนี้ คือ พึงทราบว่า สุจริต ๓ ย่อมสำเร็จด้วยการบำเพ็ญอินทรียสังวร ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ด้วยประมาณเท่านี้” เป็นต้น คำว่า “ด้วยประมาณเท่านี้” ดังนี้ คือ ตั้งแต่ต้นจนถึงบทว่า “ย่อมบำเพ็ญสุจริต ๓ ให้บริบูรณ์” ด้วยประมาณเท่านี้ คำว่า “อินทรียสังวรศีลอันเป็นเครื่องรักษาศีล” ดังนี้ คือ ท่านกล่าวถึงอินทรียสังวรศีลอันเป็นเครื่องรักษาปาริสุทธิศีล ๔ ก็อินทรียสังวรศีลนั้นเป็นเครื่องรักษาปาริสุทธิศีล ๔ นั้นได้อย่างไร? เพราะเป็นอุปนิสัยแห่งการเกิดขึ้นต่อๆ กันไป

တီဏိ သီလာနီတိ ဣန္ဒြိယသံဝရ-အာဇီဝပါရိသုဒ္ဓိ-ပစ္စယသန္နိဿိတ-သီလာနိ. လောကုတ္တရမိဿကာတိ လောကိယာပိ လောကုတ္တရာပိ ဟောန္တီတိ အတ္ထော. သတ္တန္နံ ဗောဇ္ဈင်္ဂါနန္တိ လောကုတ္တရာနံ သတ္တန္နံ ဗောဇ္ဈင်္ဂါနံ. မူလဘူတာ သတိပဋ္ဌာနာ ပုဗ္ဗဘာဂါ, တေ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘စတ္တာရော ခေါ, ကုဏ္ဍလိယ, သတိပဋ္ဌာနာ ဘာဝိတာ ဗဟုလီကတာ သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂေ ပရိပူရေန္တီ’’တိ. တေပီတိ ယထာဝုတ္တသတိပဋ္ဌာနာ. သတိပဋ္ဌာနမူလကာ ဗောဇ္ဈင်္ဂါတိ လောကိယသတိပဋ္ဌာနမူလကာ ဗောဇ္ဈင်္ဂါဝ. ပုဗ္ဗဘာဂါဝါတိ ဧတ္ထ ကေစိ ‘‘ပုဗ္ဗဘာဂါ စာ’’တိ ပါဌံ ကတွာ ‘‘ပုဗ္ဗေဝ လောကုတ္တရာ ပုဗ္ဗဘာဂါ စာ’’တိ အတ္ထံ ဝဒန္တိ. ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိမူလကာတိ ‘‘သတ္တ ခေါ, ကုဏ္ဍလိယ, ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ဘာဝိတာ ဗဟုလီကတာ ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိံ ပရိပူရေန္တီ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တာ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ လောကုတ္တရာဝ ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိသဟဂတဘာဝတော.

“ศีล ๓” คือ ศีลอันประกอบด้วยอินทรียสังวร อาชีวปาริสุทธิ และปัจจัยสันนิสสิต. คำว่า “โลกุตตรมิสกะ” หมายความว่า เป็นทั้งโลกีย์และโลกุตตระ. คำว่า “โพชฌงค์ ๗” คือ โพชฌงค์ ๗ ที่เป็นโลกุตตระ. สติปัฏฐานที่เป็นมูลฐานเป็นส่วนเบื้องต้น (ปุพพภาค) ท่านกล่าวหมายถึงสติปัฏฐานเหล่านั้นว่า “ดูกร กุณฑลิยะ สติปัฏฐาน ๔ อันบุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังโพชฌงค์ ๗ ให้บริบูรณ์”. คำว่า “แม้เหล่านั้น” คือ สติปัฏฐานที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า “โพชฌงค์มีสติปัฏฐานเป็นมูล” คือ โพชฌงค์ที่มีสติปัฏฐานที่เป็นโลกีย์เป็นมูลนั่นเอง. ในคำว่า “ปุพพภาคานั่นเอง” นี้ บางพวกทำบทว่า “ปุพพภาคด้วย” แล้วกล่าวอรรถว่า “เป็นโลกุตตระก่อนและเป็นปุพพภาคด้วย”. คำว่า “มีวิชชาและวิมุตติเป็นมูล” คือ โพชฌงค์ที่กล่าวมาแล้วว่า “ดูกร กุณฑลิยะ โพชฌงค์ ๗ อันบุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังวิชชาและวิมุตติให้บริบูรณ์” นั้น เป็นโลกุตตระนั่นเอง เพราะเป็นไปร่วมกับวิชชาและวิมุตติ

ကုဏ္ဍလိယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถา กุณฑลิยสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

၈. ဥပဝါနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๘. อรรถกถา อุปวานสูตร.

၁၈၉. ပစ္စတ္တန္တိ ကရဏနိဒ္ဒေသော အယန္တိ အာဟ – ‘‘အတ္တနာဝါ’’တိ. ကုရုမာနောယေဝါတိ ဥပ္ပာဒေန္တော ဧဝ. ကမ္မဋ္ဌာနဝိမုတ္တိယာ သုဋ္ဌု ဝိမုတ္တန္တိ ကမ္မဋ္ဌာနမနသိကာရေန နီဝရဏာနံ ဒူရီဘာဝတော တေဟိ သုဋ္ဌု ဝိမုတ္တံ. အတ္ထံ ကရိတွာတိ ဘာဝနာမနသိကာရံ ဥတ္တမံ ကတွာ. ‘‘မဟာ ဝတ မေ အယံ အတ္ထော ဥပ္ပန္နော’’တိ အတ္ထိကော ဟုတွာ.

๑๘๙. คำว่า “เฉพาะตน” นี้ เป็นการแสดงถึงเครื่องมือ ท่านจึงกล่าวว่า “ด้วยตนเอง”. คำว่า “กำลังกระทำอยู่” คือ กำลังยังให้เกิดนั่นเอง. คำว่า “หลุดพ้นดีแล้วด้วยกรรมฐาน” คือ หลุดพ้นดีแล้วจากนิวรณ์เหล่านั้น เพราะนิวรณ์ห่างไกลไปแล้วด้วยการมนสิการกรรมฐาน. คำว่า “กระทำประโยชน์” คือ กระทำมนสิการภาวนาให้เป็นเยี่ยม. เป็นผู้มีความต้องการประโยชน์ว่า “ประโยชน์อันยิ่งใหญ่ได้เกิดขึ้นแก่เราแล้วหนอ”.

၉. ပဌမဥပ္ပန္နသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๙. อรรถกถา ปฐมอุปปันนสูตร.

၁၉၀. တထာဂတဿ ပါတုဘာဝါတိအာဒိနာ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒကာလေ ဧဝ ဗောဇ္ဈင်္ဂရတနပဋိလာဘောတိ ဒဿေတိ.

๑๙๐. ด้วยบทว่า “การอุบัติขึ้นแห่งพระตถาคต” เป็นต้น ท่านแสดงว่า การได้โพชฌงค์รัตนะย่อมมีในสมัยที่พระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นเท่านั้น.

ပဗ္ဗတဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถา ปัพพตวรรค จบแล้ว.

၂. ဂိလာနဝဂ္ဂေါ

๒. คิลานวรรค.

၁-၃. ပါဏသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

อรรถกถา ปาณสูตรเป็นต้น ที่ ๑-๓.

၁၉၂-၁၉၄. ယေသန္တိ [Pg.425] ယေသံ သတ္တာနံ. စတ္တာရော ဣရိယာပထာ အတ္ထိ လဗ္ဘန္တိ တဒုပဂသရီရာဝယဝလာဘေန. ဧတန္တိ ‘‘စတ္တာရော ဣရိယာပထေ ကပ္ပေန္တီ’’တိ ဧတံ ဝစနံ. ‘‘ဝိဝေကနိဿိတ’’န္တိအာဒိဝစနတော ‘‘သဟဝိပဿနကေ မဂ္ဂဗောဇ္ဈင်္ဂေ’’ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ. ဒုတိယတတိယာနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယတ္တာ.

คำว่า “ของสัตว์เหล่าใด” คือ ของสัตว์เหล่าใด. อิริยาบถ ๔ ย่อมมี ย่อมได้ ด้วยการได้อวัยวะร่างกายที่เหมาะสมกับอิริยาบถนั้น. คำว่า “นี้” คือ คำว่า “ย่อมจัดแจงอิริยาบถ ๔”. ด้วยบทว่า “อาศัยวิเวก” เป็นต้น ท่านกล่าวถึง “โพชฌงค์ที่เป็นมรรคที่ประกอบด้วยวิปัสสนา” นั่นเอง. สูตรที่ ๒ และสูตรที่ ๓ มีเนื้อความตื้นนั่นเอง เพราะมีนัยที่กล่าวไว้ข้างล่างแล้ว.

၄-၁၀. ပဌမဂိလာနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

อรรถกถา ปฐมคิลานสูตรเป็นต้น ที่ ๔-๑๐.

၁၉၅-၂၀၁. ဝိသုဒ္ဓံ အဟောသိ ဝိသဘာဂဓာတုက္ခောဘံ ဝူပသမေန္တံ. တေနာဟ – ‘‘ပေါက္ခရပတ္တေ …ပေ… ဝိနိဝတ္တိတွာ ဂတော’’တိ. ဧသေဝ နယော ပါဠိတော အတ္ထတော စ စတုတ္ထေန ပဉ္စမဆဋ္ဌာနံ သမာနတ္တာ. ဝိသရုက္ခဝါတသမ္ဖဿေနာတိ ဝိသရုက္ခသန္နိဿိတဝါတသမ္ဖဿေန. မန္ဒသီတဇရောတိ မုဒုကော သီတဇရော. သေသန္တိ ဝုတ္တာဝသေသံ. သဗ္ဗတ္ထာတိ သတ္တမာဒီသု စတူသု.

บริสุทธิ์แล้ว คือ ระงับความกำเริบแห่งธาตุที่ไม่เสมอกัน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “บนใบบัว...ละ...กลับไปแล้ว”. นัยนี้แหละ เพราะสูตรที่ ๕ และสูตรที่ ๖ มีความเหมือนกันกับสูตรที่ ๔ ทั้งโดยบาลีและโดยอรรถ. คำว่า “ด้วยลมสัมผัสแห่งต้นไม้มีพิษ” คือ ด้วยลมสัมผัสที่อาศัยต้นไม้มีพิษ. คำว่า “ไข้เย็นอ่อน” คือ ไข้เย็นที่อ่อน. คำว่า “ที่เหลือ” คือ ที่เหลือจากที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า “ในที่ทั้งปวง” คือ ใน ๔ สูตรมีสูตรที่ ๗ เป็นต้น.

ဂိလာနဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถา คิลานวรรค จบแล้ว.

၃. ဥဒါယိဝဂ္ဂေါ

๓. อุทายิวรรค.

၁-၂. ဗောဓာယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

อรรถกถา โพธายสูตรเป็นต้น ที่ ๑-๒.

၂၀၂-၂၀၃. ကိတ္တကေန နု ခေါ ကာရဏေန ဗုဇ္ဈနကအင်္ဂါ နာမ ဝုစ္စန္တိ ဗုဇ္ဈနကဿ ပုဂ္ဂလဿ အင်္ဂါတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ လဘန္တိ. မိဿကဗောဇ္ဈင်္ဂါ ကထိတာ သဟဝိပဿနာ မဂ္ဂဗောဇ္ဈင်္ဂါ ကထိတာတိ ကတွာ. ဓမ္မပရိစ္ဆေဒေါ ကထိတော ဂဏနာမတ္တေန ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဝုတ္တတ္တာ န ဘူမန္တရပရိစ္ဆေဒေါ, ဝိပဿနာဒိပရိစ္ဆေဒေါ ဝါ.

ชื่อว่าองค์แห่งการตรัสรู้ ย่อมถึงความนับว่า เป็นองค์ของบุคคลผู้ตรัสรู้ ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ. ท่านกล่าวถึงโพชฌงค์ที่ปะปนกัน เพราะกล่าวถึงโพชฌงค์ที่เป็นมรรคพร้อมด้วยวิปัสสนา. การกำหนดธรรมกล่าวไว้แล้ว เพราะกล่าวจำแนกด้วยการนับเท่านั้น ไม่ใช่การจำแนกภูมิ หรือการจำแนกวิปัสสนาเป็นต้น.

၃-၅. ဌာနိယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

อรรถกถา ฐานิยสูตรเป็นต้น ที่ ๓-๕.

၂၀၄-၂၀၆. ကာမရာဂေန ဂဓိတဗ္ဗဋ္ဌာနဘူတာ ကာမရာဂဋ္ဌာနိယာတိ အာဟ ‘‘အာရမ္မဏဓမ္မာန’’န္တိ. ‘‘မနသိကာရဗဟုလီကာရာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘အာရမ္မဏေနေဝ ကထိတ’’န္တိ [Pg.426] ဝုတ္တံ. ဝုတ္တပရိစ္ဆေဒေါတိ ဧတေန န ကေဝလံ အာရမ္မဏဝသေနေဝ, အထ ခေါ ဥပနိဿယဝသေနပေတ္ထ အတ္ထော လဗ္ဘတီတိ ဒဿေတိ. ပဌမဝဂ္ဂဿ ဟိ ဒုတိယေ သုတ္တေ ဥပနိဿယဝသေနေဝ အတ္ထော ဒဿိတော. မိဿကဗောဇ္ဈင်္ဂါ ကထိတာ အဝိဘာဂေနေဝ ကထိတတ္တာ. အပရိဟာနိယေတိ တီဟိ သိက္ခာဟိ အပရိဟာနာဝဟေ.

ธรรมที่เป็นที่ตั้งแห่งกามราคะอันบุคคลพึงติดข้องด้วยกามราคะ ชื่อว่า กามราคัฏฐานิยะ ท่านจึงกล่าวว่า “แห่งอารัมมณธรรมทั้งหลาย”. เพราะกล่าวว่า “การกระทำให้มากด้วยมนสิการ” จึงกล่าวว่า “กล่าวด้วยอารมณ์เท่านั้น”. ด้วยคำว่า “การกำหนดตามที่กล่าวมาแล้ว” นี้ ท่านแสดงว่า ในที่นี้ย่อมได้อรรถไม่เพียงแต่โดยอารมณ์เท่านั้น แต่โดยอุปนิสัยด้วย. เพราะในสูตรที่ ๒ แห่งวรรคที่ ๑ อรรถแสดงไว้โดยอุปนิสัยเท่านั้น. ท่านกล่าวถึงโพชฌงค์ที่ปะปนกัน เพราะกล่าวไว้โดยไม่แยกแยะนั่นเอง. คำว่า “ไม่เป็นที่ตั้งแห่งความเสื่อม” คือ ไม่นำมาซึ่งความเสื่อมจากสิกขา ๓.

၆-၇. တဏှက္ခယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

อรรถกถา ตัณหักขยสูตรเป็นต้น ที่ ๖-๗.

၂၀၇-၂၀၈. ‘‘သော မံ ပုစ္ဆိဿတီ’’တိ အဓိပ္ပာယေန ဘဂဝတာ ဩသာပိတဒေသနံ. ပတ္ထဋတ္တာ ဘာဝနာပါရိပူရိယာ ဝိတ္ထာရိတံ ဂတတ္တာ. မဟန္တဘာဝန္တိ ဘာဝနာဝသေနေဝ မဟတ္တံ ဂတတ္တာ. တတော ဧဝ ဝဍ္ဎိပ္ပမာဏာ. နီဝရဏဝိဂမေ သမ္ဘဝတော ပစ္စယတော ဗျာပါဒေါ ဝိဂတော ဟောတီတိ အာဟ – ‘‘နီဝရဏာနံ ဒူရီဘာဝေန ဗျာပါဒဝိရဟိတတ္တာ’’တိ. တဏှာမူလကန္တိ တဏှာပစ္စယံ. ယဉှိ တဏှာသဟဂတံ အသဟဂတမ္ပိ တဏှံ ဥပနိဿာယ နိပ္ဖန္နံ, သဗ္ဗံ တံ တဏှာမူလကံ. ပဟီယတိ အနုပ္ပာဒပ္ပဟာနေန. တဏှာဒီနံယေဝ ခယာ, န တေသံ သင်္ခါရာနံ ခယာ. ဧတေဟိ တဏှက္ခယာဒိပဒေဟိ.

พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมที่ทรงจบลงด้วยพระประสงค์ว่า “เขาจักถามเรา”. เพราะแผ่ไปแล้ว เพราะถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา เพราะถึงความขยายออกไป. คำว่า “ความเป็นใหญ่” คือ ถึงความเป็นใหญ่ด้วยอำนาจแห่งภาวนาเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น จึงมีประมาณแห่งความเจริญ. เพราะพยาบาทปราศไปโดยเหตุปัจจัยที่เกิดขึ้นเมื่อนิวรณ์ปราศไป ท่านจึงกล่าวว่า “พยาบาทปราศจากไปแล้ว เพราะนิวรณ์ห่างไกลไปแล้ว”. คำว่า “มีตัณหาเป็นมูล” คือ มีตัณหาเป็นปัจจัย. สิ่งใดที่ประกอบด้วยตัณหา หรือแม้ไม่ประกอบด้วยตัณหา แต่อาศัยตัณหาเกิดขึ้น สิ่งนั้นทั้งหมดมีตัณหาเป็นมูล. ย่อมละได้ด้วยอนุปปาทปหาน. เพราะความสิ้นไปแห่งตัณหาเป็นต้นเท่านั้น ไม่ใช่เพราะความสิ้นไปแห่งสังขารเหล่านั้น. ด้วยบทว่า “ความสิ้นไปแห่งตัณหา” เป็นต้นเหล่านี้.

၈. နိဗ္ဗေဓဘာဂိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๘. อรรถกถา นิพเพธภาคิยสูตร.

၂၀၉. နိဗ္ဗိဇ္ဈန္တီတိ နိဗ္ဗေဓာ, နိဗ္ဗိဇ္ဈနဓမ္မာ ဓမ္မဝိနယာဒယော, တပ္ပရိယာပန္နတာယ နိဗ္ဗေဓဘာဂေ ဂတော နိဗ္ဗေဓဘာဂိယော, တံ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယံ. တေနာဟ ‘‘နိဗ္ဗိဇ္ဈနကောဋ္ဌာသိယ’’န္တိ. ဘာဝေတွာ ဌိတေန စိတ္တေန. ဝိပဿနာမဂ္ဂမ္ပိ ဂဟေတွာ ‘‘မဂ္ဂဗောဇ္ဈင်္ဂါ မိဿကာ’’တိ ဝုတ္တာ. တေဟီတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂေဟိ ဘာဝိတံ စိတ္တံ. တေ ဝါ ဗောဇ္ဈင်္ဂေ ဘာဝေတွာ ဌိတံ စိတ္တံ နာမ ဖလစိတ္တံ, တသ္မာ နိဗ္ဗတ္တိတလောကုတ္တရမေဝ. တမ္ပီတိ ဖလစိတ္တမ္ပိ မဂ္ဂါနန္တရတာယ မဂ္ဂနိဿိတံ ကတွာ မိဿကမေဝ ကထေတုံ ဝဋ္ဋတိ ‘‘ဗောဓာယ သံဝတ္တန္တီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ.

๒๐๙. ธรรมที่แทงตลอด ชื่อว่า นิพเพธะ, ธรรมที่แทงตลอดมีธรรมวินัยเป็นต้น, ธรรมที่ถึงส่วนแห่งการแทงตลอดเพราะเป็นส่วนที่รวมอยู่ในนั้น ชื่อว่า นิพเพธภาคิยะ, ธรรมนั้นเป็นนิพเพธภาคิยะ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เป็นส่วนแห่งการแทงตลอด”. ด้วยจิตที่ตั้งมั่นแล้วด้วยการเจริญ. รวมทั้งวิปัสสนามรรคด้วย จึงกล่าวว่า “มรรคและโพชฌงค์ระคนกัน”. คำว่า “ด้วยโพชฌงค์เหล่านั้น” คือ จิตที่เจริญแล้วด้วยโพชฌงค์. หรือจิตที่ตั้งมั่นอยู่ด้วยการเจริญโพชฌงค์เหล่านั้น ชื่อว่า ผลจิต เพราะฉะนั้นจึงเป็นโลกุตตระที่เกิดขึ้นแล้วนั่นเอง. คำว่า “แม้ผลจิตนั้น” คือ แม้ผลจิตก็ควรกล่าวว่าเป็นธรรมที่ระคนกัน โดยทำให้อาศัยมรรค เพราะเป็นธรรมที่อยู่ถัดจากมรรค เพราะกล่าวว่า “ย่อมเป็นไปเพื่อการตรัสรู้”.

၉. ဧကဓမ္မသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๙. อรรถกถา เอกธรรมสูตร.

၂၁၀. သံယောဇနသင်္ခါတာ ဝိနိဗန္ဓာတိ ကာမရာဂါဒိသံယောဇနသညိတာ ဗန္ဓနာ. ပရိနိဋ္ဌပေတွာ ဂဟဏာတိ ဂိလိတွာ ဝိယ ပရိနိဋ္ဌပေတွာ ဂဟဏာကာရာ.

๒๑๐. คำว่า “เครื่องผูกพันอันนับว่าเป็นสังโยชน์” คือ เครื่องผูกพันอันมีชื่อว่าสังโยชน์มีกามราคะเป็นต้น. คำว่า “การยึดถือโดยทำให้สำเร็จ” คือ อาการแห่งการยึดถือโดยทำให้สำเร็จ เหมือนการกลืนกิน.

၁၀. ဥဒါယိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๐. อรรถกถา อุทายิสูตร.

၂၁၁. ဗဟုကတံ [Pg.427] ဝုစ္စတိ ဗဟုကာရော ဗဟုမာနော, နတ္ထိ ဧတဿ ဗဟုကတန္တိ အဗဟုကတော, အကတဗဟုမာနော. ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ဥက္ကုဇ္ဇန္တော ဝိယ နိရုဇ္ဈမာနော အဝကုဇ္ဇန္တော ဝိယ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဥက္ကုဇ္ဇံ ဝုစ္စတိ ဥဒယော, အဝကုဇ္ဇံ ဝယော’’တိ. ပရိဝတ္တေန္တောတိ အနိစ္စာတိပိ ဒုက္ခာတိပိ အနတ္တာတိပိ. ‘‘ဧသော ဟိ တေ ဥဒါယိ မဂ္ဂေါ ပဋိလဒ္ဓေါ, ယော တေ…ပေ… တထတ္တာယ ဥပနေဿတီ’’တိ ပရိယောသာနေ ဘဂဝတော ဝစနဉ္စေတ္ထ သာဓကံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေန တေနာကာရေန ဝိဟရန္တန္တိ ယေန သမ္မသနာကာရေန ဝိပဿနာဝိဟာရေန ဝိဟရန္တံ. တထာဘာဝါယာတိ ခီဏာသဝဘာဝပစ္စဝေက္ခဏာယ. တေနာဟ – ‘‘ခီဏာ ဇာတီတိ…ပေ… တံ ဒဿေန္တော ဧဝမာဟာ’’တိ.

๒๑๑. คำว่า “กระทำมาก” หมายถึง การกระทำมาก การเคารพมาก, ธรรมที่ไม่มีการกระทำมากนี้ ชื่อว่า อพหุกตะ คือ ไม่มีการกระทำความเคารพ. ธรรมเมื่อเกิดขึ้นย่อมเหมือนการเงยขึ้น เมื่อดับไปย่อมเหมือนการคว่ำลง ท่านจึงกล่าวว่า “การเงยขึ้น ชื่อว่า อุทัย, การคว่ำลง ชื่อว่า วยะ”. คำว่า “ย่อมพิจารณา” คือ พิจารณาว่าเป็นอนิจจังบ้าง เป็นทุกขังบ้าง เป็นอนัตตาบ้าง. พึงเห็นพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคในที่สุดว่า “ดูกรอุทายิ มรรคนี้แลอันท่านได้แล้ว ซึ่งจักนำท่านไปสู่ความเป็นอย่างนั้น” ว่าเป็นเครื่องสนับสนุนในที่นี้. คำว่า “อยู่ด้วยอาการนั้นๆ” คือ อยู่ด้วยวิปัสสนาวิหารอันมีอาการพิจารณาอย่างใดอย่างหนึ่ง. คำว่า “เพื่อความเป็นอย่างนั้น” คือ เพื่อการพิจารณาความเป็นพระขีณาสพ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ชาติสิ้นแล้ว...ละ...แสดงสิ่งนั้นจึงกล่าวอย่างนี้”.

ဥဒါယိဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถา อุทายิวรรค จบแล้ว.

၄. နီဝရဏဝဂ္ဂေါ

๔. นิวรณวรรค.

၃-၄. ဥပက္ကိလေသသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

อรรถกถา อุปกิเลสสูตรเป็นต้น ที่ ๓-๔.

၂၁၄-၂၁၅. န စ ပဘာဝန္တန္တိ န စ ပဘာသမ္ပန္နံ. ပဘိဇ္ဇနသဘာဝန္တိ တာပေတွာ တာလနေ ပဘင်္ဂုတံ. အဝသေသံ လောဟန္တိ ဝုတ္တာဝသေသံ ဇာတိလောဟံ, ဝိဇာတိလောဟံ, ကိတ္တိမလောဟန္တိ ပဘေဒံ သဗ္ဗမ္ပိ လောဟံ. ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ အပ္ပဒါနေနာတိ ဧတ္ထ နနု လောကိယကုသလစိတ္တဿပိ သုဝိသုဒ္ဓဿ ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ အပ္ပဒါနေန ဥပက္ကိလေသတာတိ? သစ္စမေတံ, ယသ္မိံ ပန သန္တာနေ နီဝရဏာနိ လဒ္ဓပတိဋ္ဌာနိ, တတ္ထ မဟဂ္ဂတကုသလဿပိ အသမ္ဘဝေါ, ပဂေဝ လောကုတ္တရကုသလဿ, ပရိတ္တကုသလံ ပန ယထာပစ္စယံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. နီဝရဏေ ဟိ ဝူပသန္တေ သန္တာနေ ဥပ္ပတ္တိယာ အပရိသုဒ္ဓံ ဟောတိ, ဥပက္ကိလိဋ္ဌံ နာမ ဟောတိ, အပရိသုဒ္ဓဒီပကပလ္လိကဝဋ္ဌိတေလာဒိသန္နိဿယော ဒီပေါ ဝိယ, အပိစ နိပ္ပရိယာယတော ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ အပ္ပဒါနေနေဝ တေသံ ဥပက္ကိလေသတာတိ ဒဿေန္တော ‘‘ယဒဂ္ဂေန ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. အာရမ္မဏေ ဝိက္ခိတ္တပ္ပတ္တိဝသေန စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. န အာဝရန္တီတိ ကုသလဓမ္မေ ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ အပ္ပဒါနဝသေန န အာဝရန္တိ, အထ ခေါ တေသံ ဥပ္ပတ္တိယာ ဟောန္တိ. န ပဋိစ္ဆာဒေန္တီတိ န [Pg.428] ဝိနန္ဓန္တိ. စတုဘူမကစိတ္တဿာတိ စတုတ္ထဘူမကကုသလစိတ္တဿ အနုပက္ကိလေသာ, တေဟိ အကိလိဿနတော.

คำว่า “ไม่สว่าง” คือ ไม่ถึงพร้อมด้วยความสว่าง. คำว่า “มีสภาพแตกทำลาย” คือ ความเป็นของแตกหักได้ในการทุบหลังจากทำให้ร้อนแล้ว. คำว่า “โลหะที่เหลือ” คือ โลหะทุกชนิดโดยประเภทที่เหลือจากที่กล่าวแล้ว คือ โลหะเกิดเอง โลหะต่างชนิด และโลหะเทียม. ในคำว่า “ด้วยการไม่ให้เกิดขึ้น” นี้ มีคำถามว่า “แม้จิตกุศลที่เป็นโลกีย์ที่บริสุทธิ์ดีแล้ว ก็เป็นอุปกิเลสด้วยการไม่ให้เกิดขึ้นมิใช่หรือ?” ข้อนั้นจริงอยู่ แต่ในสันดานใดที่นิวรณ์ตั้งมั่นแล้ว กุศลที่เป็นมหัคคตะก็ย่อมไม่เกิดขึ้น จะกล่าวไปใยถึงกุศลที่เป็นโลกุตตระเล่า ส่วนกุศลที่เป็นปริตตะย่อมเกิดขึ้นตามปัจจัย เมื่อนิวรณ์สงบระงับแล้ว การเกิดขึ้นในสันดานย่อมไม่บริสุทธิ์ ชื่อว่าเป็นอุปกิเลส เหมือนประทีปที่อาศัยน้ำมันและไส้ตะเกียงที่ไม่บริสุทธิ์เป็นต้น อนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงว่า “ด้วยการไม่ให้เกิดขึ้นนั่นแหละ เป็นอุปกิเลสของนิวรณ์เหล่านั้น” โดยไม่ทรงอ้อมค้อม จึงตรัสคำมีอาทิว่า “เพราะเหตุที่...” ความแตกละเอียดเป็นผุยผงพึงทราบโดยความเป็นผู้มีจิตฟุ้งซ่านไปในอารมณ์. คำว่า “ไม่กั้น” คือ ไม่กั้นกุศลธรรมโดยการไม่ให้เกิดขึ้น แต่กลับเป็นปัจจัยให้กุศลธรรมเหล่านั้นเกิดขึ้น. คำว่า “ไม่ปิดบัง” คือ ไม่ผูกมัด. คำว่า “แห่งจิต ๔ ภูมิ” คือ เป็นอุปกิเลสของกุศลจิตในภูมิทั้ง ๔ เพราะไม่เศร้าหมองด้วยอุปกิเลสเหล่านั้น.

၈. အာဝရဏနီဝရဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๘. อรรถกถาอาวรณนิวรณสูตร

၂၁၉. ပညာ ဒုဗ္ဗလာ ဟောတိ, န ဗလဝတီ ပဋိပက္ခေန ဥပက္ကိလိဋ္ဌဘာဝတော. တေနာဟ ‘‘မန္ဒာ အဝိသဒါ’’တိ.

๒๑๙. ปัญญาอ่อนกำลัง ไม่เข้มแข็ง เพราะความเป็นธรรมชาติที่ถูกอุปกิเลสทำให้เศร้าหมองโดยปฏิปักษ์. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “อ่อนและไม่แจ่มใส”.

ပဉ္စ နီဝရဏာ ဒူရေ ဟောန္တိ အာဝရဏာဘာဝတော. တမေဝ ပီတိန္တိ သပ္ပာယဓမ္မသဝနေ ဥပ္ပန္နံ ပီတိံ. တဿာ တဒါ ဥပ္ပန္နာကာရသလ္လက္ခဏေန အဝိဇဟန္တော ပုနပ္ပုနံ တဿာ နိဗ္ဗတ္တနေန. တေနာဟ ‘‘ပဉ္စ နီဝရဏေ ဝိက္ခမ္ဘေတွာ’’တိ. ဣဒံ သန္ဓာယာတိ ဧတ္တကေ ဒိဝသေပိ န ဝိနဿန္တိ, သာ ဓမ္မပီတိ လဒ္ဓပစ္စယာ ဟုတွာ ဝိသေသာဝဟာတိ ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယ ဧတံ ‘‘ဣမဿ ပဉ္စ နီဝရဏာ တသ္မိံ သမယေ န ဟောန္တီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပီတိပါမောဇ္ဇပက္ခိယာတိ ပီတိပါမောဇ္ဇပစ္စယာ. နဿန္တီတိ နိရောဓပစ္စယဝသေန ပဝတ္တနတော နဿန္တိ. သဘာဂပစ္စယဝသေန ပုန ဥပ္ပဇ္ဇန္တာပိ…ပေ… ဝုစ္စတိ ကိစ္စသာဓနဝသေန ပဝတ္တနတော.

นิวรณ์ ๕ ย่อมอยู่ไกล เพราะไม่มีเครื่องกั้น คำว่า “ปีตินั้นแหละ” คือปีติที่เกิดขึ้นในการฟังธรรมอันเป็นที่สบาย ด้วยการไม่ละทิ้งการกำหนดลักษณะแห่งปีติที่เกิดขึ้นในขณะนั้น และด้วยการทำให้ปีตินั้นเกิดขึ้นซ้ำๆ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ข่มนิวรณ์ ๕ ได้แล้ว” คำว่า “หมายถึงสิ่งนี้” คือหมายถึงว่า แม้ในหลายวัน นิวรณ์ก็ไม่พินาศไป และธรรมปีตินั้นเมื่อได้ปัจจัยแล้ว ย่อมนำมาซึ่งคุณวิเศษ ด้วยความหมายนี้ จึงตรัสคำมีอาทิว่า “นิวรณ์ ๕ ของผู้นั้นย่อมไม่มีในสมัยนั้น” คำว่า “เป็นฝ่ายแห่งปีติและปราโมทย์” คือมีปีติและปราโมทย์เป็นปัจจัย คำว่า “ย่อมพินาศไป” คือย่อมพินาศไปเพราะเป็นไปโดยอำนาจแห่งนิโรธปัจจัย แม้เกิดขึ้นอีกโดยปัจจัยที่เป็นส่วนเดียวกัน... (ละไว้)... ชื่อว่าย่อมเป็นไปโดยการยังกิจให้สำเร็จ.

၉. ရုက္ခသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๙. อรรถกถารุกขสูตร

၂၂၀. အဘိရုဟနကာတိ သမီပရုက္ခေ အဘိဘဝိတွာ ရုဟနကာ. အဋ္ဌိကစ္ဆကောတိ အဋ္ဌိဗဟုလကစ္ဆကော. ကပိထနသဒိသဖလတ္တာ ကပိတ္ထနောတိ လဒ္ဓနာမော.

๒๒๐. คำว่า “ไม้เลื้อย” คือ ไม้ที่ขึ้นครอบงำต้นไม้ที่อยู่ใกล้เคียง. คำว่า “อัฏฐิกัจฉกะ” คือ ไม้เลื้อยที่มีส่วนแข็งมาก. ชื่อว่า “กปิตถนะ” เพราะมีผลคล้ายมะขวิด.

၁၀. နီဝရဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๐. อรรถกถานิวรณสูตร

၂၂၁. အန္ဓဘာဝကရဏာ ပညာစက္ခုဿ ဝိဗန္ဓနတော. တထာ ဟိ တေ ‘‘အစက္ခုကရဏာ ပညာနိရောဓိကာ’’တိ ဝုတ္တာ. ဝိဟနတိ ဝိဗာဓတီတိ ဝိဃာတော, ဒုက္ခန္တိ အာဟ ‘‘ဝိဃာတပက္ခိယာတိ ဒုက္ခပက္ခိကာ’’တိ. နိဗ္ဗာနတ္ထာယ န သံဝတ္တန္တီတိ အနိဗ္ဗာနသံဝတ္တနိကာ. မိဿကဗောဇ္ဈင်္ဂါဝ ကထိတာ ပုဗ္ဗဘာဂိကာနံ ကထိတတ္တာ.

๒๒๑. เพราะทำให้ตาบอด คือเพราะผูกมัดปัญญาจักษุ เพราะเหตุนั้น นิวรณ์เหล่านั้นจึงถูกกล่าวว่า “ทำให้ไม่มีจักษุ เป็นเครื่องกั้นปัญญา” สิ่งที่ทำลาย สิ่งที่เบียดเบียน คือ “วิฆาตะ” (ความคับแค้น) จึงตรัสว่า “เป็นฝ่ายแห่งวิฆาตะ” คือ “เป็นฝ่ายแห่งทุกข์” คำว่า “ไม่เป็นไปเพื่อนิพพาน” คือไม่เป็นไปเพื่อนิพพาน โพชฌงค์ที่ปะปนกันนั้นถูกกล่าวไว้ เพราะถูกกล่าวไว้สำหรับผู้มีส่วนเบื้องต้น (ผู้เริ่มต้นปฏิบัติ)

နီဝရဏဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาหมวดนิวรณ์ จบแล้ว

၅. စက္ကဝတ္တိဝဂ္ဂေါ

๕. จักกวัตติวรรค

၁. ဝိဓာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาวิธาสูตร

၂၂၂. ဝိဓီယန္တီတိ [Pg.429] ဝိဓာ, မာနာဒိဘာဂါ ကောဋ္ဌာသာတိ အာဟ ‘‘တယော မာနကောဋ္ဌာသာ’’တိ. တထာ တထာ ဝိဒဟနတောတိ ‘‘သေယျောဟမသ္မီ’’တိအာဒိနာ တေန တေနာကာရေန ဝိဒဟနတော ဌပနတော, ဌပေတဗ္ဗတော ဝါ.

๒๒๒. สิ่งที่ถูกจัดแจง คือ “วิธา” (ความแตกต่าง) คือส่วนแบ่งแห่งมานะเป็นต้น จึงตรัสว่า “มานะ ๓ ส่วน” เพราะจัดแจงไว้ในลักษณะต่างๆ กัน คือเพราะจัดแจงหรือตั้งไว้ในลักษณะนั้นๆ มีอาทิว่า “เราดีกว่าเขา” หรือเพราะเป็นสิ่งที่ควรตั้งไว้

၂. စက္ကဝတ္တိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาจักรวัตติสูตร

၂၂၃. သိရိသမ္ပတ္တိယာ ရာဇတိ ဒိပ္ပတိ သောဘတီတိ ရာဇာ, ဒါနပိယဝစနအတ္ထစရိယာသမာနတ္တတာသင်္ခါတေဟိ စတူဟိ သင်္ဂဟဝတ္ထူဟိ. ရဉ္ဇေတီတိ ရမေတိ. အဗ္ဘုဂ္ဂတာယာတိ ဥဒီရိတာ နိဗ္ဗတ္တိတော တတ္ထ တတ္ထ ဂစ္ဆနတော. စက္ကံ ဝတ္တေတီတိ စက္ကရတနံ ပဝတ္တေတိ. ဒေဝဋ္ဌာနန္တိ ပူဇနီယဒေဝဋ္ဌာနံ. စိတ္တီကတဋ္ဌေနာတိ ပူဇနီယဘာဝေန. အဂ္ဃော နတ္ထိ စိရကာလသမ္ဘဝပုညာနုဘာဝသိဒ္ဓရတနသဗ္ဘာဝတော. အညေဟိ စက္ကဝတ္တိနော ပရိဂ္ဂဟဘူတရတနေဟိ. လောကေတိ မနုဿလောကေ. တေန တဒညလောကံ နိဝတ္တေတိ. ဝိဇ္ဇမာနဂ္ဂဟဏေန အတီတာနာဂတံ နိဝတ္တေတိ. ဗုဒ္ဓါ စ ကဒါစိ ကရဟစိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ စက္ကဝတ္တိနောပိ ယေဘုယျေန တသ္မိံယေဝ ဥပ္ပဇ္ဇနတောတိ အဓိပ္ပာယော. အနောမဿာတိ အလာမကဿ ဥက္ကဋ္ဌဿ. သေသာနိ ရတနာနိ.

๒๒๓. ผู้ที่รุ่งเรือง สว่างไสว งดงามด้วยสิริสมบัติ ชื่อว่า “ราชา” (พระราชา) ด้วยสังคหวัตถุ ๔ ประการ คือ ทาน ปิยวาจา อัตถจริยา และสมานัตตตา ผู้ที่ทำให้ยินดี ชื่อว่า “รัญเชติ” (ทำให้รื่นรมย์) คำว่า “อพฺภุคฺคตาย” (ที่เกิดขึ้นแล้ว) คือที่ถูกยกขึ้น ที่เกิดขึ้นแล้ว เพราะไปในที่นั้นๆ ผู้ยังจักรให้เป็นไป คือผู้ยังจักรแก้วให้เป็นไป คำว่า “เทวสถาน” คือสถานที่อันเป็นที่บูชาของเทวดา ด้วยความเป็นของที่บุคคลทำความยำเกรง คือด้วยความเป็นที่น่าบูชา ไม่มีราคา (ประเมินค่าไม่ได้) เพราะเป็นรัตนะที่สำเร็จด้วยอานุภาพบุญที่สั่งสมมานาน ด้วยรัตนะอื่นๆ ที่เป็นของยึดถือของพระเจ้าจักรพรรดิ ย่อมส่องโลก คือโลกมนุษย์ ด้วยคำนั้น (โลก) ท่านกันโลกอื่นออกไป ด้วยการถือเอาสิ่งที่ปรากฏอยู่ ท่านกันอดีตและอนาคตออกไป พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นในบางครั้งบางคราว แม้พระเจ้าจักรพรรดิก็ย่อมเกิดขึ้นในสมัยนั้นเป็นส่วนใหญ่ นี่คือความหมาย คำว่า “อนมัสสะ” คือไม่ต่ำทราม คือประเสริฐ รัตนะที่เหลือ

တတြာတိ ဝါကျောပညာသနေ နိပါတော, တသ္မိံ ပါတုဘာဝဝစနေ. ‘‘အယုတ္တ’’န္တိ ဝတွာ တတ္ထ အဓိပ္ပာယံ ဝိဝရန္တော ‘‘ဥပ္ပန္နံ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. တေဟိ ရတနေဟိ စက္ကဝတ္တနနိယမာပေက္ခတာယ စက္ကဝတ္တိဝစနဿ. နိယမေနာတိ ဧကန္တေန. ဝတ္တဗ္ဗတံ အာပဇ္ဇတိ ဘာဝိနိ ဘူတေ ဝိယ ဥပစာရောတိ ယထာ – ‘‘အဂမာ ရာဇဂဟံ ဗုဒ္ဓေါ’’တိ (သု. နိ. ၄၁၀). လဒ္ဓနာမဿာတိ စက္ကဝတ္တီတိ လောကေ လဒ္ဓသမညဿ ပတ္ထနီယဿ ပုရိသဝိသေသဿ. မူလုပ္ပတ္တိဝစနတောပီတိ ‘‘စက္ကဝတ္တိဿ ပါတုဘာဝါ’’တိ ဧတဿ ပဌမုပ္ပတ္တိယာ ဝစနတောပိ. ဣဒါနိ တမတ္ထံ ဝိဝရန္တော ‘‘ယော ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. ယော ဟိ စက္ကဝတ္တိရာဇာ, တဿ ဥပ္ပတ္တိယာ စက္ကရတနဿ ဥပ္ပဇ္ဇနတော စက္ကဝတ္တီတိ ဧဝံ နာမံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ‘‘စက္ကံ ဝတ္တေဿတီ’’တိ ဣဒံ ပန နိယာမံ အနပေက္ခိတွာ တဿ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ရတနာနုပ္ပတ္တိံ [Pg.430] ဂဟေတွာ ဝုတ္တနယတော သညာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ‘‘စက္ကဝတ္တီ’’တိ. ဧကမေဝါတိ စက္ကရတနမေဝ ပဌမံ ပါတုဘဝတိ. ယသ္မိံ ဘူတေ ရညော စက္ကဝတ္တိသမညာ, အထ ပစ္ဆာ ရတနာနိ ပါတုဘဝန္တီတိ ဗဟူနံ ပါတုဘာဝံ ဥပါဒါယ ဗဟုလဝစနတောပိ ဧတံ ‘‘စက္ကဝတ္တိဿ ပါတုဘာဝါ ရတနာနံ ပါတုဘာဝေါ’’တိ ဝုတ္တံ. အယံ ဟေတုကတ္တုသညိတော အတ္ထဘေဒေါ. ပါတုဘာဝါတိ ပါတုဘာဝတော. ပုညသမ္ဘာရော ဘိန္နသန္တာနတာယ ရတနာနမ္ပိ ပရိယာယေန ဥပနိဿယဟေတူတိ ဝုတ္တံ. ယုတ္တမေဝေတံ ယထာဝုတ္တယုတ္တိယုတ္တတ္တာ.

คำว่า “ตตฺร” (ในที่นั้น) เป็นนิบาตในการแสดงประโยค ในคำว่า “การปรากฏ” นั้น เมื่อกล่าวว่า “ไม่สมควร” แล้ว จึงอธิบายความหมายในที่นั้น โดยกล่าวคำมีอาทิว่า “เพราะเกิดขึ้นแล้ว” คำว่า “จักรพรรดิ” เพราะอาศัยกฎเกณฑ์ของการยังจักรให้เป็นไปด้วยรัตนะเหล่านั้น คำว่า “โดยกฎเกณฑ์” คือโดยส่วนเดียว (โดยแน่นอน) ย่อมถึงซึ่งความเป็นคำที่ควรกล่าว เป็นการใช้อุปจาระในอดีตกาลเหมือนในอนาคตกาล เช่น “พระพุทธเจ้าเสด็จไปสู่กรุงราชคฤห์” (สุ. นิ. ๔๑๐) คำว่า “ผู้ได้รับสมัญญา” คือบุคคลพิเศษที่พึงปรารถนา ซึ่งได้รับสมัญญาในโลกว่า “จักรพรรดิ” และเพราะคำที่แสดงถึงการเกิดขึ้นเป็นมูลฐาน คือเพราะคำที่แสดงถึงการเกิดขึ้นครั้งแรกของคำว่า “การปรากฏของพระเจ้าจักรพรรดิ” บัดนี้ เมื่ออธิบายความหมายนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ผู้ใด” พระเจ้าจักรพรรดิพระองค์ใด เมื่อพระองค์เกิดขึ้น จักรแก้วก็เกิดขึ้น ชื่อว่า “จักรพรรดิ” ย่อมเกิดขึ้นด้วยประการฉะนี้ ส่วนคำว่า “จักยังจักรให้เป็นไป” นี้ เป็นการกล่าวโดยไม่คำนึงถึงกฎเกณฑ์นั้น และเมื่อจักรแก้วไม่เกิดขึ้น สัญญาว่า “จักรพรรดิ” ก็เกิดขึ้นโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว คำว่า “สิ่งเดียวเท่านั้น” คือจักรแก้วเท่านั้นที่ปรากฏขึ้นก่อน เมื่อพระราชาทรงมีพระนามว่า “จักรพรรดิ” แล้ว รัตนะทั้งหลายจึงปรากฏขึ้นภายหลัง ด้วยการถือเอาการปรากฏของรัตนะจำนวนมาก จึงกล่าวคำว่า “การปรากฏของพระเจ้าจักรพรรดิ คือการปรากฏของรัตนะทั้งหลาย” นี้โดยใช้พหูพจน์ นี่คือความต่างกันแห่งเนื้อความที่ชื่อว่าเหตุ คำว่า “การปรากฏ” คือเพราะการปรากฏ บุญสมภารถูกกล่าวว่าเป็นอุปนิสัยปัจจัยของรัตนะทั้งหลายโดยปริยาย เพราะความที่สันดานต่างกัน ข้อนี้สมควรแล้ว เพราะประกอบด้วยเหตุผลที่กล่าวมาแล้ว

ဝတ္တဗ္ဗဘူတော အဓိပ္ပာယော ဧတဿ အတ္ထီတိ အဓိပ္ပာယော, အတ္ထနိဒ္ဒေသော, သင်္ခေပတော အဓိပ္ပာယော သင်္ခေပါဓိပ္ပာယော. စက္ကရတနာနုဘာဝေန စက္ကဝတ္တိဿရိယဿ သိဇ္ဈနတော ‘‘ဒါတုံ သမတ္ထဿာ’’တိ ဝုတ္တံ. ယောဇနပ္ပမာဏေ ပဒေသေ ပဝတ္တတ္တာ ယောဇနပ္ပမာဏံ အန္ဓကာရံ. အတိဒီဃာတိရဿတာဒိံ ဆဗ္ဗိဓံ ဒေါသံ ဝိဝဇ္ဇေတွာ ဌိတဿာတိ ဝစနသေသော.

ความหมายที่เป็นสิ่งที่ควรกล่าวมีอยู่ในสิ่งนี้ ชื่อว่า “อธิปปายะ” (ความหมาย) คือการแสดงเนื้อความ ความหมายโดยย่อ คือ “สังเขปาธิปปายะ” (ความหมายโดยย่อ) เพราะความเป็นใหญ่ของพระเจ้าจักรพรรดิสำเร็จได้ด้วยอานุภาพของจักรแก้ว จึงตรัสว่า “ผู้สามารถให้” ความมืดประมาณโยชน์ เพราะเป็นไปในส่วนแห่งพื้นที่ประมาณโยชน์ คำที่เหลือคือ “ของ (ประทีป) ที่ตั้งอยู่โดยเว้นโทษ ๖ ประการ มีความยาวเกินไปและความสั้นเกินไปเป็นต้น”

သဗ္ဗေသံ စတုဘူမကဓမ္မာနံ ပုရေစရံ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဂတိယော သမနွေသနဝသေန ပဝတ္တနတော. ဗုဒ္ဓါဒီဟိပိ အပ္ပဟာနီယတာယ မဟန္တဓမ္မသဘာဝတ္တာ ဓမ္မကာယေ စ ဇေဋ္ဌကဋ္ဌေန ဓမ္မကာယူပပန္နံ. ပညာပါသာဒတာယ စဿ ဥပရိဂတဋ္ဌေန အစ္စုဂ္ဂတံ. ဝိတ္ထတဋ္ဌေန ဝိပုလံ. မဟန္တတာယ မဟန္တံ. အနာဒိကာလဘာဝိတဿ ကိလေသသန္တာနဿ ခဏေနေဝ ဝိဒ္ဓံသနတော သီဃံ လဟု ဇဝန္တိ ပရိယာယာ. ဗောဇ္ဈင်္ဂဓမ္မပရိယာပန္နတ္တာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘ဧကန္တ-ကုသလတ္တာ’’တိ. သမ္ပယုတ္တဝသေန ပီတိယာ အာလောကဝိဒ္ဓံသနဘာဝဝသေနာတိ ဝုတ္တံ ‘‘သဟဇာတပစ္စယာဒီ’’တိအာဒိ. သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကဓမ္မပရိစ္ဆေဒေါတိ စတုဘူမကတ္တာ သဗ္ဗသင်္ဂါဟကော ဗောဇ္ဈင်္ဂဓမ္မပရိစ္ဆေဒေါ ကထိတော.

เพราะเป็นไปโดยการสืบเสาะหาทางแห่งกุศลธรรมทั้งหลาย ซึ่งเป็นธรรมนำหน้าแห่งธรรมทั้งหลายอันเป็นไปในภูมิ ๔ ทั้งหมด และเพราะเป็นสภาพธรรมอันยิ่งใหญ่ที่พระพุทธเจ้าเป็นต้นก็ไม่พึงละได้ และเพราะเป็นผู้เข้าถึงแล้วซึ่งธรรมกายโดยความเป็นใหญ่ในธรรมกาย เพราะความเป็นปราสาทแห่งปัญญา จึงสูงยิ่ง เพราะความเป็นของกว้างขวาง จึงไพบูลย์ เพราะความเป็นของใหญ่ จึงใหญ่ เพราะทำลายกิเลสสันดานที่อบรมมานานนับแต่กาลไม่มีเบื้องต้นได้ในขณะเดียว จึงชื่อว่าเร็ว พลัน และไว โดยปริยาย ก็เพราะเป็นธรรมที่สงเคราะห์เข้าในโพชฌงค์ จึงกล่าวว่า “เป็นกุศลโดยส่วนเดียว” และเพราะเป็นไปโดยความเป็นสภาพทำลาย (ความมืด) ด้วยแสงสว่างคือปีติโดยอาการที่สัมปยุตกัน จึงกล่าวว่า “มีปัจจัยเกิดพร้อมกันเป็นต้น” ดังนี้ ชื่อว่าการกำหนดธรรมที่สงเคราะห์ธรรมทั้งปวง เพราะความเป็นธรรมในภูมิ ๔ จึงกล่าวว่าการกำหนดโพชฌงคธรรมที่สงเคราะห์ธรรมทั้งปวง

၄-၁၀. ဒုပ္ပညသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

๔-๑๐. อรรถกถาว่าด้วยทุปปัญญาสูตรเป็นต้น

၂၂၅-၂၃၁. ဧဠံ ဝုစ္စတိ ဒေါသော, ဧဠေန မူဂေါ ဝိယာတိ ဧဠမူဂေါတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘မုခေန ဝါစ’’န္တိအာဒိမာဟ.

๒๒๕-๒๓๑. คำว่า เอฬะ หมายถึง โทษ, คำว่า เอฬมูคะ (คนใบ้เพราะโทษ) เหมือนคนใบ้เพราะโทษ, แสดงอรรถนี้ด้วยบทว่า “วาจาทางปาก” เป็นต้น

စက္ကဝတ္တိဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาจักกวัตติวรรค จบแล้ว

၆. သာကစ္ဆဝဂ္ဂေါ

๖. สากัจฉวรรค

၁. အာဟာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาอาหาสูตร

၂၃၂. ပုရိမနယတောတိ [Pg.431] ‘‘သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဋ္ဌာနီယာနံ ဓမ္မာန’’န္တိအာဒိနာ အာဂတနယတော. ဧဝန္တိ ဣဒါနိ ဝုစ္စမာနာကာရေန. သတိ စ သမ္ပဇညဉ္စ သတိသမ္ပဇညံ. သတိပဓာနံ ဝါ အဘိက္ကန္တာဒီသု သတ္ထကဘာဝပရိဂ္ဂဏှကဉာဏံ သတိသမ္ပဇညံ. တံ သဗ္ဗတ္ထ သတောကာရီဘာဝါဝဟတ္တာ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဥပ္ပာဒါယ သံဝတ္တတိ. ယထာ စ ပစ္စနီကဓမ္မပ္ပဟာနံ အနုရူပဓမ္မဒေသနာ စ အနုပ္ပန္နာနံ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဥပ္ပာဒါယ ဟောတိ, ဧဝံ သတိရဟိတပုဂ္ဂလဝဇ္ဇနာ သတောကာရီပုဂ္ဂလသေဝနာ စ တတ္ထ စ ယုတ္တပယုတ္တတာ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဥပ္ပာဒါယ ဟောတီတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ ‘‘သတိသမ္ပဇည’’န္တိအာဒိနာ. အရဟတ္တမဂ္ဂေန ဘာဝနာပါရိပူရီ ဟောတိ. တထာ ဟိ အရဟာဝ ‘‘သတိဝေပုလ္လပ္ပတ္တော’’တိ ဝုစ္စတိ.

๒๓๒. คำว่า โดยนัยก่อน หมายถึง โดยนัยที่มาแล้วด้วยบทว่า “แห่งธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งสติสัมโพชฌงค์” เป็นต้น คำว่า อย่างนี้ หมายถึง โดยอาการที่กำลังกล่าวอยู่ในบัดนี้ สติและสัมปชัญญะ ชื่อว่า สติสัมปชัญญะ หรือญาณที่มีสติเป็นประธานซึ่งกำหนดรู้ความเป็นประโยชน์ในอิริยาบถมีก้าวไปเป็นต้น ชื่อว่า สติสัมปชัญญะ สติสัมปชัญญะนั้น ย่อมเป็นไปเพื่อการเกิดขึ้นแห่งสติสัมโพชฌงค์ เพราะนำมาซึ่งความเป็นผู้มีสติกระทำในที่ทั้งปวง อนึ่ง การละธรรมอันเป็นปฏิปักษ์ และการแสดงธรรมที่เหมาะสม ย่อมมีเพื่อการเกิดขึ้นแห่งกุศลธรรมทั้งหลายที่ยังไม่เกิดฉันใด การเว้นบุคคลผู้ปราศจากสติ และการเสพบุคคลผู้มีสติกระทำ และความเหมาะสมในการประกอบในที่นั้น ย่อมมีเพื่อการเกิดขึ้นแห่งสติสัมโพชฌงค์ฉันนั้น, แสดงอรรถนี้ด้วยบทว่า “สติสัมปชัญญะ” เป็นต้น การบำเพ็ญให้บริบูรณ์ย่อมมีด้วยอรหัตตมรรค แท้จริง พระอรหันต์เท่านั้นแล ชื่อว่า “ผู้ถึงความไพบูลย์แห่งสติ”

ဓမ္မာနံ, ဓမ္မေသု ဝါ ဝိစယော, သော ဧဝ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေန သမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ, တဿ ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ. ပရိပုစ္ဆကတာတိ အာစရိယံ ပယိရုပါသိတွာ ပဉ္စပိ နိကာယေ သဟဋ္ဌကထာယ ပရိယောဂါဟေတွာ ယံ ယံ တတ္ထ ဂဏ္ဌိဋ္ဌာနံ, တဿ တဿ ‘‘ဣဒံ, ဘန္တေ, ကထံ ဣမဿ ကော အတ္ထော’’တိ ဧဝံ ခန္ဓာဒီသု အတ္ထပုစ္ဆကဘာဝေါ. တေနာဟ ‘‘ခန္ဓ…ပေ… ဗဟုလတာ’’တိ.

การเลือกเฟ้นธรรม หรือการเลือกเฟ้นในธรรม, ธรรมวิจยะนั้นแลเป็นสัมโพชฌงค์โดยนัยที่กล่าวไว้ข้างล่าง, แห่งธรรมวิจยสัมโพชฌงค์นั้น คำว่า ความเป็นผู้สอบถาม หมายถึง การเข้าไปนั่งใกล้ครูอาจารย์แล้วเรียนรู้พระไตรปิฎกทั้ง 5 นิกายพร้อมทั้งอรรถกถา เมื่อมีข้อสงสัยในที่ที่เป็นเงื่อนงำนั้นๆ ก็สอบถามอรรถในขันธ์เป็นต้นว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้อนี้เป็นอย่างไร อรรถของข้อนี้คืออะไร” เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ขันธ์...เป็นต้น...ความมาก”

ဝတ္ထုဝိသဒကိရိယာတိ စိတ္တစေတသိကာနံ ပဝတ္တိဋ္ဌာနဘာဝတော သရီရံ တပ္ပဋိဗဒ္ဓါနိ စ စီဝရာဒီနိ ဣဓ ‘‘ဝတ္ထူနီ’’တိ အဓိပ္ပေတာနိ, တာနိ ယထာ စိတ္တဿ သုခါဝဟာနိ ဟောန္တိ, တထာ ကရဏံ တေသံ ဝိသဒဘာဝကရဏံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရာန’’န္တိအာဒိ. ဥဿန္နဒေါသန္တိ ဝါတာဒိဥဿန္နဒေါသံ. သေဒမလမက္ခိတန္တိ သေဒေန စေဝ ဇလ္လိကာသင်္ခါတေန သရီရမလေန စ မက္ခိတံ. စ-သဒ္ဒေန အညမ္ပိ သရီရဿ စ စိတ္တဿ စ ပီဠာဝဟံ သင်္ဂဏှာတိ. သေနာသနံ ဝါတိ ဝါ-သဒ္ဒေန ပတ္တာဒီနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အဝိသဒေ သတိ, ဝိသယဘူတေ ဝါ. ကထံ ဘာဝနမနုယုတ္တဿ တာနိ ဝိသယောတိ? အန္တရန္တရာ ပဝတ္တနကစိတ္တုပ္ပာဒဝသေန ဧဝံ ဝုတ္တံ. တေ ဟိ စိတ္တုပ္ပာဒါ စိတ္တေကဂ္ဂတာယ ဣဇ္ဈန္တိယာပိ အပရိသုဒ္ဓဘာဝါယ သံဝတ္တန္တိ. စိတ္တစေတသိကေသု နိဿယာဒိပစ္စယဘူတေသု. ဉာဏမ္ပီတိ ပိ-သဒ္ဒေါ သမ္ပိဏ္ဍနေ. တေန န ကေဝလံ တံ ဝတ္ထုယေဝ[Pg.432], အထ ခေါ တသ္မိံ အပရိသုဒ္ဓေ ဉာဏမ္ပိ အပရိသုဒ္ဓံ ဟောတီတိ နိဿယာပရိသုဒ္ဓိယာ နိဿိတာပရိသုဒ္ဓိ ဝိယ ဝိသယဿ အပရိသုဒ္ဓတာယ ဝိသယီနံ အပရိသုဒ္ဓိံ ဒဿေတိ အနွယတော ဗျတိရေကတော စ.

คำว่า การทำวัตถุให้ผ่องใส หมายถึง กายและจีวรเป็นต้นที่เกี่ยวเนื่องกับกาย ซึ่งเป็นที่ตั้งแห่งการเป็นไปของจิตและเจตสิก พึงประสงค์ในที่นี้ว่า “วัตถุทั้งหลาย” การกระทำวัตถุเหล่านั้นให้ผ่องใส คือการกระทำวัตถุเหล่านั้นให้เป็นไปเพื่อความสุขแก่จิต เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ทั้งภายในและภายนอก” เป็นต้น คำว่า มีโทษมาก หมายถึง มีโทษมากด้วยลมเป็นต้น คำว่า เปื้อนด้วยเหงื่อและมลทิน หมายถึง เปื้อนด้วยเหงื่อและมลทินทางกายที่เรียกว่า ขี้ไคล ด้วยคำว่า “จะ” ย่อมสงเคราะห์สิ่งอื่นที่นำมาซึ่งความบีบคั้นแก่กายและจิตด้วย คำว่า เสนาสนะ หรือ ด้วยคำว่า “วา” พึงเห็นว่าสงเคราะห์บาตรเป็นต้น เมื่อไม่ผ่องใส หรือเมื่อเป็นอารมณ์ วัตถุเหล่านั้นเป็นอารมณ์ของผู้ประกอบการเจริญภาวนาได้อย่างไร? กล่าวอย่างนี้โดยอาการแห่งจิตตุปบาทที่เกิดขึ้นเป็นครั้งคราว จิตตุปบาทเหล่านั้นแล ย่อมเป็นไปเพื่อความไม่บริสุทธิ์ แม้เมื่อความมีจิตเป็นเอกัคคตาสำเร็จอยู่ ในจิตและเจตสิกทั้งหลายอันเป็นปัจจัยมีนิสสยปัจจัยเป็นต้น คำว่า ญาณก็ด้วย คำว่า “ปิ” เป็นบทรวม เพราะเหตุนั้น ไม่ใช่เพียงวัตถุนั้นเท่านั้น แต่เมื่อวัตถุนั้นไม่บริสุทธิ์ ญาณก็ไม่บริสุทธิ์ด้วย, แสดงความไม่บริสุทธิ์ของวิสัยยี (ผู้รู้) เพราะความไม่บริสุทธิ์ของวิสัย (อารมณ์) เหมือนความไม่บริสุทธิ์ของนิสสิต (อาศัย) เพราะความไม่บริสุทธิ์ของนิสสยะ (ที่อาศัย) โดยนัยคล้อยตามและนัยย้อนกลับ

သမဘာဝကရဏံ ကိစ္စတော အနူနာဓိကဘာဝကရဏံ. ယထာပစ္စယံ သဒ္ဓေယျဝတ္ထုသ္မိံ အဓိမောက္ခကိစ္စဿ ပဋုတရဘာဝေန ပညာယ အဝိသဒတာယ ဝီရိယာဒီနဉ္စ အနုဗလပ္ပဒါနသိထိလတာဒိနာ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ ဗလဝံ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘ဣတရာနိ မန္ဒာနီ’’တိ. တတောတိ တသ္မာ သဒ္ဓိန္ဒြိယဿ ဗလဝဘာဝတော ဣတရေသဉ္စ မန္ဒတ္တာ. ကောသဇ္ဇပက္ခေ ပတိတုံ အဒတွာ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ ပဂ္ဂဏှနံ အနုဗလပ္ပဒါနံ ပဂ္ဂဟော, ပဂ္ဂဟကိစ္စံ ကာတုံ န သက္ကောတီတိ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ. အာရမ္မဏံ ဥပဂန္တွာ ဌာနံ, အနိဿဇ္ဇနံ ဝါ ဥပဋ္ဌာနံ, ဝိက္ခေပပဋိပက္ခော. ယေန ဝါ သမ္ပယုတ္တာ အဝိက္ခိတ္တာ ဟောန္တိ, သော အဝိက္ခေပေါ. ရူပဂတံ ဝိယ စက္ခုနာ ယေန ယာထာဝတော ဝိသယသဘာဝံ ပဿတိ, တံ ဒဿနကိစ္စံ ကာတုံ န သက္ကောတိ ဗလဝတာ သဒ္ဓိန္ဒြိယေန အဘိဘူတတ္တာ. သဟဇာတဓမ္မေသု ဟိ ဣန္ဒဋ္ဌံ ကရောန္တာနံ သဟ ပဝတ္တမာနာနံ ဓမ္မာနံ ဧကရသတာဝသေနေဝ အတ္ထသိဒ္ဓိ, န အညထာ. တသ္မာတိ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ကာရဏဘာဝေန ပစ္စာမသတိ. တန္တိ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ.

การกระทำให้เสมอกัน คือการกระทำให้ไม่ยิ่งไม่หย่อนโดยกิจ ศรัทธินทรีย์ย่อมมีกำลัง เพราะความเป็นไปอย่างแรงกล้าแห่งกิจคืออธิโมกข์ในวัตถุที่ควรเชื่อตามปัจจัย และเพราะความไม่ผ่องใสของปัญญา และเพราะความหย่อนยานในการให้กำลังแก่วิริยะเป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “อินทรีย์อื่นอ่อนกำลัง” คำว่า เพราะเหตุนั้น หมายถึง เพราะศรัทธินทรีย์มีกำลัง และอินทรีย์อื่นอ่อนกำลัง การประคองไว้ คือการให้กำลังแก่ธรรมที่สัมปยุตต์ โดยไม่ยอมให้ตกไปในฝ่ายแห่งความเกียจคร้าน, พึงเชื่อมความว่า ไม่สามารถทำกิจคือการประคองไว้ได้ การเข้าไปตั้งมั่นในอารมณ์ หรือการไม่ปล่อยวาง คืออุปัฏฐาน, เป็นปฏิปักษ์ต่อความฟุ้งซ่าน หรือธรรมที่สัมปยุตต์ไม่ฟุ้งซ่านด้วยธรรมใด, ธรรมนั้นชื่อว่า อวิกเขปะ ไม่สามารถทำกิจคือการเห็นสภาพของอารมณ์ตามความเป็นจริงนั้นได้ เหมือนการเห็นรูปด้วยจักษุ เพราะถูกศรัทธินทรีย์ที่มีกำลังครอบงำ แท้จริง ในธรรมที่เกิดพร้อมกัน ความสำเร็จแห่งอรรถย่อมมีได้โดยความเป็นรสเดียวกันของธรรมทั้งหลายที่กำลังเป็นไปพร้อมกัน ซึ่งทำหน้าที่เป็นอินทรีย์, ไม่เป็นอย่างอื่น คำว่า เพราะเหตุนั้น ย่อมรำลึกถึงอรรถที่กล่าวแล้วนั่นเองโดยความเป็นเหตุ คำว่า นั้น คือ ศรัทธินทรีย์

ဓမ္မသဘာဝပစ္စဝေက္ခဏေနာတိ ယဿ သဒ္ဓေယျဝတ္ထုနော ဥဠာရတာဒိဂုဏေ အဓိမုစ္စနဿ သာတိသယပ္ပဝတ္တိယာ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ ဗလဝံ ဇာတံ, တဿ ပစ္စယပစ္စယုပ္ပန္နတာဒိဝိဘာဂတော ယာထာဝတော ဝီမံသနေန. ဧဝဉှိ ဧဝံဓမ္မတာနယေန သဘာဝသရသတော ပရိဂ္ဂယှမာနေ သဝိပ္ဖာရော အဓိမောက္ခော န ဟောတိ – ‘‘အယံ ဣမေသံ ဓမ္မာနံ သဘာဝေါ’’တိ ပညာဗျာပါရဿ သာတိသယတ္တာ. ဓုရိယဓမ္မေသု ဟိ ယထာ သဒ္ဓါယ ဗလဝဘာဝေ ပညာယ မန္ဒဘာဝေါ ဟောတိ, ဧဝံ ပညာယ ဗလဝဘာဝေ သဒ္ဓါယ မန္ဒဘာဝေါ ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘တံ ဓမ္မသဘာဝပစ္စဝေက္ခဏေန…ပေ… ဟာပေတဗ္ဗ’’န္တိ. တထာ အမနသိကရဏေနာတိ ယေနာကာရေန ဘာဝနမနုယုဉ္ဇန္တဿ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ ဗလဝံ ဇာတံ, တေနာကာရေန ဘာဝနံ နာနုယုဉ္ဇနေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဣဓ ဒုဝိဓေန သဒ္ဓိန္ဒြိယဿ ဗလဝဘာဝေါ အတ္တနော ဝါ ပစ္စယဝိသေသေန ကိစ္စုတ္တရိယတော ဝီရိယာဒီနံ ဝါ မန္ဒကိစ္စတာယ. တတ္ထ ပဌမဝိကပ္ပေ ဟာပနဝိဓိ ဒဿိတော, ဒုတိယဝိကပ္ပေ ပန ယထာ မနသိကရောတော ဝီရိယာဒီနံ မန္ဒကိစ္စတာယ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ ဗလဝံ ဇာတံ, တထာ အမနသိကာရေန ဝီရိယာဒီနံ ပဋုတရဘာဝါဝဟေန မနသိကာရေန သဒ္ဓိန္ဒြိယံ တေဟိ [Pg.433] သမတံ ကရောန္တေန ဟာပေတဗ္ဗံ. ဣမိနာ နယေန သေသိန္ဒြိယေသုပိ ဟာပနဝိဓိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

คำว่า ด้วยการพิจารณาสภาพธรรม หมายถึง ด้วยการพิจารณาโดยแยบคายตามความเป็นจริง โดยการจำแนกปัจจัยและปัจจยุบบันเป็นต้น แห่งวัตถุที่ควรเชื่อ ซึ่งศรัทธินทรีย์มีกำลังขึ้นมาด้วยการเป็นไปอย่างยิ่งยวดแห่งการน้อมใจเชื่อในคุณมีอานุภาพเป็นต้น แท้จริง เมื่อพิจารณาโดยความที่สภาพธรรมเป็นรสของตนโดยนัยแห่งความเป็นเช่นนั้น อธิโมกข์ที่ฟุ้งซ่านย่อมไม่มี เพราะความเป็นไปอย่างยิ่งยวดแห่งการงานของปัญญาว่า “นี้เป็นสภาพของธรรมเหล่านี้” แท้จริง ในธรรมที่เป็นประธาน เมื่อศรัทธามีกำลัง ปัญญย่อมมีกำลังอ่อนฉันใด เมื่อปัญญามีกำลัง ศรัทธาย่อมมีกำลังอ่อนฉันนั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “พึงลดศรัทธินทรีย์นั้นด้วยการพิจารณาสภาพธรรม...เป็นต้น” อนึ่ง คำว่า ด้วยการไม่มนสิการ หมายถึง ด้วยการไม่ประกอบภาวนาโดยอาการที่ศรัทธินทรีย์มีกำลังขึ้นมาแก่ผู้ประกอบภาวนาด้วยอาการใด ในที่นี้ ศรัทธินทรีย์มีกำลังได้สองอย่าง คือ ด้วยปัจจัยพิเศษของตน หรือด้วยความยิ่งยวดแห่งกิจ หรือด้วยความอ่อนกำลังแห่งกิจของวิริยะเป็นต้น ในวิกัลป์แรก แสดงวิธีลดแล้ว, ส่วนในวิกัลป์ที่สอง ศรัทธินทรีย์มีกำลังขึ้นมาด้วยความอ่อนกำลังแห่งกิจของวิริยะเป็นต้นแก่ผู้มนสิการอย่างไร, พึงลดศรัทธินทรีย์นั้นด้วยการไม่มนสิการอย่างนั้น และด้วยการมนสิการที่นำมาซึ่งความเป็นไปอย่างแรงกล้าของวิริยะเป็นต้น โดยการกระทำให้เสมอกับอินทรีย์เหล่านั้น พึงทราบวิธีลดในอินทรีย์ที่เหลือด้วยนัยนี้

ဝက္ကလိတ္ထေရဝတ္ထူတိ သော ဟိ အာယသ္မာ သဒ္ဓါဓိမုတ္တော တတ္ထ စ ကတာဓိကာရော သတ္ထု ရူပကာယဒဿနေ ပသုတော ဧဝ ဟုတွာ ဝိဟရန္တော သတ္ထာရာ – ‘‘ကိံ တေ, ဝက္ကလိ, ဣမိနာ ပူတိကာယေန ဒိဋ္ဌေန, ယော ခေါ, ဝက္ကလိ, ဓမ္မံ ပဿတိ, သော မံ ပဿတီ’’တိအာဒိနာ (သံ. နိ. ၃.၈၇) ဩဝဒိယမာနော ကမ္မဋ္ဌာနေ နိယောဇိတောပိ တံ အနနုယုဉ္ဇန္တော ပဏာမိတော အတ္တာနံ ဝိနိပါတေတုံ ပပါတဋ္ဌာနံ အဘိရုဟိ. အထ နံ သတ္ထာ ယထာနိသိန္နောဝ ဩဘာသဝိဿဇ္ဇနေန အတ္တာနံ ဒဿေတွာ –

เรื่องพระวักกลิเถระ. ด้วยว่าท่านพระวักกลิเถระนั้นเป็นผู้มีศรัทธาเป็นอธิมุตติ และได้ทำอธิการไว้ในพระศาสนานั้น เป็นผู้ขวนขวายในการดูพระรูปกายของพระศาสดาอยู่ทีเดียว เมื่อถูกพระศาสดาทรงโอวาทด้วยพระดำรัสมีต้นว่า 'วักกลิ จะมีประโยชน์อะไรแก่เธอด้วยกายเน่าที่เธอเห็นนี้ วักกลิ ผู้ใดเห็นธรรม ผู้นั้นชื่อว่าเห็นเรา' ดังนี้ (สํ. นิ. ๓.๘๗) แม้จะทรงมอบหมายในกรรมฐาน ก็ไม่ประกอบตามกรรมฐานนั้น เมื่อถูกขับไล่ไป จึงขึ้นสู่ที่เงื้อมผาเพื่อจะทิ้งตนลง. ลำดับนั้น พระศาสดาทั้งที่ประทับนั่งอยู่นั่นเอง ทรงเปล่งพระรัศมีแสดงพระองค์แก่ท่านแล้ว—

‘‘ပါမောဇ္ဇဗဟုလော ဘိက္ခု, ပသန္နော ဗုဒ္ဓသာသနေ;

အဓိဂစ္ဆေ ပဒံ သန္တံ, သင်္ခါရူပသမံ သုခ’’န္တိ. (ဓ. ပ. ၃၈၁) –

“ภิกษุผู้มากด้วยปราโมทย์ เลื่อมใสในพระพุทธศาสนา พึงบรรลุบทอันสงบ เป็นสุข อันเป็นที่ระงับสังขาร” (ขุ. ธ. ๓๘๑) —

ဂါထံ ဝတွာ ‘‘ဧဟိ, ဝက္ကလီ’’တိ အာဟ. သော တေန ဝစနေန အမတေနေဝ အဘိသိတ္တော ဟဋ္ဌတုဋ္ဌော ဟုတွာ ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေသိ, သဒ္ဓါယ ဗဟုလဘာဝတော ဝိပဿနာဝီထိံ နာရောဟတိ. တံ ဉတွာ ဘဂဝါ ဣန္ဒြိယသမတ္တပဋိပါဒနာယ ကမ္မဋ္ဌာနံ သောဓေတွာ အဒါသိ. သော သတ္ထာရာ ဒိန္နနယေန ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ မဂ္ဂပဋိပါဋိယာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဝက္ကလိတ္ထေရဝတ္ထု စေတ္ထ နိဒဿန’’န္တိ. ဧတ္ထာတိ သဒ္ဓိန္ဒြိယဿ အဓိမတ္တဘာဝေ သေသိန္ဒြိယာနံ သကိစ္စာကရဏေ.

ครั้นตรัสพระคาถาแล้ว จึงตรัสว่า 'มาเถิด วักกลิ'. ท่านพระวักกลิเถระนั้นประดุจถูกรดด้วยน้ำอมฤตด้วยพระดำรัสนั้น เป็นผู้ร่าเริงยินดีแล้ว จึงเริ่มตั้งวิปัสสนา แต่เพราะความที่ศรัทธามีประมาณมาก จึงไม่ขึ้นสู่วิถีแห่งวิปัสสนา. พระผู้มีพระภาคทรงทราบความนั้นแล้ว เพื่อต้องการให้ถึงความสม่ำเสมอแห่งอินทรีย์ จึงทรงชำระกรรมฐานแล้วประทานให้. ท่านพระวักกลิเถระนั้นประคองวิปัสสนาด้วยนัยที่พระศาสดาทรงประทานให้ จึงบรรลุพระอรหัตตามลำดับแห่งมรรค. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เรื่องพระวักกลิเถระเป็นตัวอย่างในที่นี้'. คำว่า ในที่นี้ หมายถึง ในความเป็นสภาพยิ่งเกินไปแห่งสัทธินทรีย์ จนอินทรีย์ที่เหลือไม่สามารถทำกิจของตนได้.

ဣတရကိစ္စဘေဒန္တိ ဥပဋ္ဌာနာဒိကိစ္စဝိသေသံ. ပဿဒ္ဓါဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန သမာဓိဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဟာပေတဗ္ဗန္တိ ယထာ သဒ္ဓိန္ဒြိယဿ ဗလဝဘာဝေါ ဓမ္မသဘာဝပစ္စဝေက္ခဏေန ဟာယတိ, ဧဝံ ဝီရိယိန္ဒြိယဿ အဓိမတ္တတာ ပဿဒ္ဓိယာဒိဘာဝနာယ ဟာယတိ သမာဓိပက္ခိကတ္တာ တဿာ. တထာ ဟိ သမာဓိန္ဒြိယဿ အဓိမတ္တတံ ကောသဇ္ဇပါတတော ရက္ခန္တီ ဝီရိယာဒိဘာဝနာ ဝိယ ဝီရိယိန္ဒြိယဿ အဓိမတ္တတံ ဥဒ္ဓစ္စပါတတော ရက္ခန္တီ ဧကံသတော ဟာပေတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ပဿဒ္ဓါဒိဘာဝနာယ ဟာပေတဗ္ဗ’’န္တိ. သောဏတ္ထေရဿ ဝတ္ထူတိ သုကုမာရသောဏတ္ထေရဿ ဝတ္ထု. သော ဟိ အာယသ္မာပိ သတ္ထု သန္တိကာ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ သီတဝနေ ဝိဟရန္တော – ‘‘မမ သရီရံ သုခုမာလံ, န စ သက္ကာ သုခေနေဝ သုခံ အဓိဂန္တုံ, ကာယံ ကိလမေတွာပိ သမဏဓမ္မော ကာတဗ္ဗော’’တိ ဌာနစင်္ကမနမေဝ အဓိဋ္ဌာယ [Pg.434] ပဓာနမနုယုဉ္ဇန္တော ပါဒတလေသု ဖောဋေသု ဥဋ္ဌိတေသုပိ ဝေဒနံ အဇ္ဈုပေက္ခိတွာ ဒဠှဝီရိယံ ကရောန္တော အစ္စာရဒ္ဓဝီရိယတာယ ဝိသေသံ ပဝတ္တေတုံ နာသက္ခိ. သတ္ထာ တတ္ထ ဂန္တွာ ဝီဏောပမောဝါဒေန ဩဝဒိတွာ ဝီရိယသမတာယောဇနဝိဓိံ ဒဿေန္တော ကမ္မဋ္ဌာနံ သောဓေတွာ ဂိဇ္ဈကူဋံ ဂတော. ထေရောပိ သတ္ထာရာ ဒိန္နနယေန ဝီရိယသမတံ ယာဇေတွာ ဘာဝေန္တော ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ အရဟတ္တေဝ ပတိဋ္ဌာသိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သောဏတ္ထေရဿ ဝတ္ထု ဒဿေတဗ္ဗ’’န္တိ. သေသေသုပီတိ သတိသမာဓိပညိန္ဒြိယေသုပိ.

คำว่า ความต่างแห่งกิจอย่างอื่น หมายถึง ความพิเศษแห่งกิจมีอุปัฏฐานเป็นต้น. คำว่า ปัสสัทธิเป็นต้น พึงทราบว่า ด้วยศัพท์ว่า เป็นต้น ท่านสงเคราะห์เอาสมาธิสัมโพชฌงค์และอุเบกขาสัมโพชฌงค์เข้าด้วย. คำว่า พึงยังให้เสื่อม ความว่า ความที่สัทธินทรีย์มีกำลังมากย่อมเสื่อมไปได้ด้วยการพิจารณาสภาวธรรมฉันใด ความที่วิริยินทรีย์ยิ่งเกินไปก็ย่อมเสื่อมไปได้ด้วยการเจริญปัสสัทธิเป็นต้นฉันนั้น เพราะปัสสัทธินั้นเป็นฝ่ายสมาธิ. จริงอย่างนั้น การเจริญวิริยะเป็นต้นย่อมรักษาความยิ่งเกินไปแห่งสมาธินทรีย์จากการตกไปในความเกียจคร้านฉันใด การเจริญปัสสัทธิเป็นต้นย่อมรักษาความยิ่งเกินไปแห่งวิริยินทรีย์จากการตกไปในความฟุ้งซ่าน ย่อมยังความยิ่งเกินไปนั้นให้เสื่อมไปโดยส่วนเดียวฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'พึงยังให้เสื่อมด้วยการเจริญปัสสัทธิเป็นต้น'. คำว่า เรื่องพระโสณเถระ คือ เรื่องของพระโสณเถระผู้ละเอียดอ่อน. ด้วยว่าท่านพระโสณเถระแม้นั้นรับกรรมฐานจากสำนักของพระศาสดาแล้ว พำนักอยู่ในป่าสีตวัน คิดว่า 'ร่างกายของเราละเอียดอ่อน และบุคคลไม่สามารถจะบรรลุความสุขได้ด้วยความสุขทีเดียว แม้ต้องทำกายให้ลำบากก็ควรทำสมณธรรม' ดังนี้ จึงอธิษฐานเฉพาะการยืนและการเดินจงกรมเท่านั้น เมื่อประกอบความเพียรอยู่ แม้เมื่อตุ่มพองทั้งหลายเกิดขึ้นที่ฝ่าเท้า ก็เพิกเฉยต่อเวทนา กระทำความเพียรอย่างแรงกล้า แต่เพราะความเป็นผู้ปรารภความเพียรเกินไป จึงไม่สามารถยังคุณวิเศษให้เป็นไปได้. พระศาสดาเสด็จไปในที่นั้น ทรงโอวาทด้วยพระธรรมเทศนาอุปมาด้วยพิณ ทรงแสดงวิธีประกอบความเพียรให้สม่ำเสมอ ทรงชำระกรรมฐานแล้วเสด็จไปยังภูเขาคิชฌกูฏ. แม้พระเถระประกอบความเพียรให้สม่ำเสมอตามนัยที่พระศาสดาทรงประทานให้ เมื่อเจริญอยู่ ประคองวิปัสสนาแล้ว ก็ได้ดำรงอยู่ในพระอรหัตนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'พึงแสดงเรื่องพระโสณเถระ'. คำว่า ในอินทรีย์ที่เหลือ แม้ในสติ สมาธิ และปัญญินทรีย์.

သမတန္တိ သဒ္ဓါပညာနံ အညမညံ အနူနာဓိကဘာဝံ, တထာ သမာဓိဝီရိယာနဉ္စ. ယထာ ဟိ သဒ္ဓါပညာနံ ဝိသုံ ဝိသုံ ဓုရိယဓမ္မဘူတာနံ ကိစ္စတော အညမညနာတိဝတ္တနံ ဝိသေသတော ဣစ္ဆိတဗ္ဗံ. ယတော တေသံ သမဓုရတာယ အပ္ပနာ သမ္ပဇ္ဇတိ, ဧဝံ သမာဓိဝီရိယာနံ ကောသဇ္ဇုဒ္ဓစ္စပက္ခိကာနံ သမတာယ သတိ အညမညုပတ္ထမ္ဘနတော သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ အန္တဒွယပါတာဘာဝေန သမ္မဒေဝ အပ္ပနာ ဣဇ္ဈတီတိ. ဗလဝသဒ္ဓေါတိအာဒိ ဝုတ္တဿေဝ အတ္ထဿ ဗျတိရေကမုခေန သမတ္ထနံ. တဿတ္ထော – ယော ဗလဝတိယာ သဒ္ဓါယ သမန္နာဂတော အဝိသဒဉာဏော, သော မုဓပ္ပသန္နော ဟောတိ, န အဝေစ္စပ္ပသန္နော. တထာ ဟိ သော အဝတ္ထုသ္မိံ ပသီဒတိ, သေယျထာပိ တိတ္ထိယသာဝကာ. ကေရာဋိကပက္ခန္တိ သာဌေယျပက္ခံ ဘဇတိ. သဒ္ဓါဟီနာယ ပညာယ အတိဓာဝန္တော ‘‘ဒေယျဝတ္ထုပရိစ္စာဂေန ဝိနာ စိတ္တုပ္ပာဒမတ္တေနပိ ဒါနမယံ ပုညံ ဟောတီ’’တိအာဒီနိ ပရိကပ္ပေတိ ဟေတုပတိရူပကေဟိ ဝဉ္စိတော, ဧဝံဘူတော စ လူခတက္ကဝိလုတ္တစိတ္တော ပဏ္ဍိတာနံ ဝစနံ နာဒိယတိ, သညတ္တိံ န ဂစ္ဆတိ. တေနာဟ ‘‘ဘေသဇ္ဇသမုဋ္ဌိတော ဝိယ ရောဂေါ အတေကိစ္ဆော ဟောတီ’’တိ. ယထာ စေတ္ထ သဒ္ဓါပညာနံ အညမညံ သမဘာဝေါ အတ္ထာဝဟော, ဝိသမဘာဝေါ အနတ္ထာဝဟော, ဧဝံ သမာဓိဝီရိယာနံ အညမညံ သမဘာဝေါ အတ္ထာဝဟော, ဣတရော အနတ္ထာဝဟော, တထာ သမဘာဝေါ အဝိက္ခေပါဝဟော, ဣတရော ဝိက္ခေပါဝဟော. ကောသဇ္ဇံ အဘိဘဝတိ, တေန အပ္ပနံ န ပါပုဏာတီတိ အဓိပ္ပာယော. ဧသ နယော ဥဒ္ဓစ္စံ အဘိဘဝတီတိ ဧတ္ထာပိ. တဒုဘယန္တိ သဒ္ဓါပညာဒွယံ သမာဓိဝီရိယဒွယဉ္စ. သမံ ကာတဗ္ဗန္တိ သမတံ ကာတဗ္ဗံ.

คำว่า ความสม่ำเสมอ หมายถึง ความไม่ยิ่งไม่หย่อนกว่ากันแห่งศรัทธาและปัญญา และแห่งสมาธิและวิริยะก็เช่นเดียวกัน. จริงอย่างนั้น ความไม่ก้าวล่วงซึ่งกันและกันโดยกิจแห่งศรัทธาและปัญญาซึ่งเป็นธรรมที่เป็นธุระต่างกัน เป็นสิ่งที่พึงปรารถนาเป็นพิเศษ. เพราะเมื่อธรรมเหล่านั้นมีหน้าที่เสมอกัน อัปปนาสมาธิย่อมสำเร็จ ฉันใด เมื่อสมาธิและวิริยะซึ่งเป็นฝ่ายแห่งความเกียจคร้านและความฟุ้งซ่านมีความสม่ำเสมอกัน เพราะมีการอุดหนุนซึ่งกันและกัน อัปปนาสมาธิย่อมสำเร็จได้โดยชอบ เพราะความไม่มีการตกไปในที่สุดทั้งสองแห่งสัมปยุตธรรมทั้งหลาย ฉันนั้น. คำว่า ผู้มีศรัทธาแรงกล้า เป็นต้น เป็นการสนับสนุนเนื้อความที่กล่าวแล้วนั่นเองโดยนัยปฏิเสธ. อธิบายว่า ผู้ใดประกอบด้วยศรัทธาอันแรงกล้าแต่มีญาณไม่ผ่องใส ผู้นั้นย่อมเลื่อมใสอย่างงมงาย ไม่ใช่เลื่อมใสอย่างไม่หวั่นไหว. จริงอย่างนั้น ผู้นั้นย่อมเลื่อมใสในสิ่งที่ไม่ใช่ที่ตั้ง (ที่ควรเลื่อมใส) เหมือนอย่างพวกสาวกของเดียรถีย์. คำว่า ฝ่ายคนหลอกลวง หมายถึง ย่อมคบหาฝ่ายแห่งความหลอกลวง. ผู้ที่แล่นเลยไปด้วยปัญญาที่ปราศจากศรัทธา ย่อมคาดคะเนไปว่า 'บุญสำเร็จด้วยทานย่อมมีได้ด้วยเพียงการตั้งจิตขึ้นเท่านั้น โดยไม่ต้องสละไทยธรรม' เป็นต้น เพราะถูกหลอกลวงด้วยเหตุเทียม และผู้ที่เป็นเช่นนี้มีจิตที่ถูกตรรกะอันหยาบกร้านทำลายแล้ว ย่อมไม่ถือเอาถ้อยคำของบัณฑิต ไม่ถึงความเข้าใจ (ตามที่เขาชี้แจง). เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เป็นเหมือนโรคที่เกิดจากยาซึ่งรักษาไม่ได้'. ในเรื่องนี้ ความที่ศรัทธาและปัญญาสม่ำเสมอกันย่อมนำมาซึ่งประโยชน์ ความไม่สม่ำเสมอกันย่อมไม่นำมาซึ่งประโยชน์ฉันใด ความที่สมาธิและวิริยะสม่ำเสมอกันย่อมนำมาซึ่งประโยชน์ ความไม่สม่ำเสมอกันย่อมไม่นำมาซึ่งประโยชน์ฉันนั้น และความสม่ำเสมอกันย่อมนำมาซึ่งความไม่ฟุ้งซ่าน ความไม่สม่ำเสมอกันย่อมนำมาซึ่งความฟุ้งซ่าน. อธิบายว่า (ถ้าวิริยะหย่อน) ความเกียจคร้านย่อมครอบงำ เพราะเหตุนั้นจึงไม่บรรลุอัปปนาสมาธิ. แม้ในคำว่า ความฟุ้งซ่านย่อมครอบงำ นี้ก็นัยนี้แหละ. คำว่า ทั้งสองคู่นั้น หมายถึง คู่แห่งศรัทธาและปัญญา และคู่แห่งสมาธิและวิริยะ. คำว่า พึงทำให้เสมอ หมายถึง พึงทำให้สม่ำเสมอกัน.

သမာဓိကမ္မိကဿာတိ သမထကမ္မဋ္ဌာနိကဿ. ဧဝန္တိ ဧဝံ သန္တေ, သဒ္ဓါယ ထောကံ ဗလဝဘာဝေ သတီတိ အတ္ထော. သဒ္ဒဟန္တောတိ ‘‘ပထဝီ ပထဝီတိ မနသိကာရမတ္တေန [Pg.435] ကထံ ဈာနုပ္ပတ္တီ’’တိ အစိန္တေတွာ ‘‘အဒ္ဓါ သမ္ဗုဒ္ဓေန ဝုတ္တဝိဓိ ဣဇ္ဈတီ’’တိ သဒ္ဒဟန္တော သဒ္ဓံ ဇနေန္တော. ဩကပ္ပေန္တောတိ အာရမ္မဏံ အနုပဝိသိတွာ ဝိယ အဓိမုစ္စနဝသေန အဝကပ္ပေန္တော ပက္ခန္ဒန္တော. ဧကဂ္ဂတာ ဗလဝတီ ဝဋ္ဋတိ သမာဓိပဓာနတ္တာ ဈာနဿ. ဥဘိန္နန္တိ သမာဓိပညာနံ. သမာဓိကမ္မိကဿ သမာဓိနော အဓိမတ္တတာယ ပညာယ အဓိမတ္တတာပိ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာတိ အာဟ ‘‘သမတာယပီ’’တိ, သမဘာဝေနာပီတိ အတ္ထော. အပ္ပနာတိ လောကိယအပ္ပနာ. တထာ ဟိ ‘‘ဟောတိယေဝါ’’တိ သာသင်္ကံ ဝဒတိ, လောကုတ္တရပ္ပနာ ပန တေသံ သမဘာဝေနေဝ ဣစ္ဆိတာ. ယထာဟ ‘‘သမထဝိပဿနံ ယုဂနဒ္ဓံ ဘာဝေတီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၁၇၀). ယဒိ ဝိသေသတော သဒ္ဓါပညာနံ သမာဓိဝီရိယာနဉ္စ သမာနတံ ဣစ္ဆတိ, ကထံ သတီတိ အာဟ – ‘‘သတိ ပန သဗ္ဗတ္ထ ဗလဝတီ ဝဋ္ဋတီ’’တိ. သဗ္ဗတ္ထာတိ လီနုဒ္ဓစ္စပက္ခိကေသု ပဉ္စိန္ဒြိယေသု. ဥဒ္ဓစ္စပက္ခိကေကဒေသေ ဂဏှန္တော ‘‘သဒ္ဓါဝီရိယပညာန’’န္တိ အာဟ. အညထာ ပီတိ စ ဂဟေတဗ္ဗာ သိယာ. တထာ ဟိ ‘‘ကောသဇ္ဇပက္ခိကေန သမာဓိနာ’’ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ, န စ ‘‘ပဿဒ္ဓိသမာဓိဥပေက္ခာဟီ’’တိ. သာတိ သတိ. သဗ္ဗေသု ရာဇကမ္မေသု နိယုတ္တောတိ သဗ္ဗကမ္မိကော. တေနာတိ ယေန ကာရဏေန သဗ္ဗတ္ထ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ, တေန အာဟ အဋ္ဌကထာယံ. သဗ္ဗတ္ထ နိယုတ္တာ သဗ္ဗတ္ထိကာ, သဗ္ဗေန ဝါ လီနုဒ္ဓစ္စပက္ခိကေန ဗောဇ္ဈင်္ဂေန အတ္ထေတဗ္ဗာ သဗ္ဗတ္ထိယာ, သဗ္ဗတ္ထိယာဝ သဗ္ဗတ္ထိကာ. စိတ္တန္တိ ကုသလစိတ္တံ. တဿ ဟိ သတိပဋိသရဏံ ပရာယဏံ အပ္ပတ္တဿ ပတ္တိယာ အနဓိဂတဿ အဓိဂမာယ. တေနာဟ – ‘‘အာရက္ခပစ္စုပဋ္ဌာနာ’’တိအာဒိ.

คำว่า สมาธิกัมมิกัสสะ คือ ผู้มีสมถกรรมฐานเป็นงาน. คำว่า เอวันติ คือ เมื่อเป็นเช่นนั้น ในเมื่อศรัทธามีกำลังเพียงเล็กน้อย ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า สัททะหันโต คือ ไม่คิดว่า "เพียงการมนสิการว่า ปฐวี ปฐวี จะเกิดฌานได้อย่างไร" แต่เชื่อมั่นว่า "วิธีที่พระสัมพุทธเจ้าตรัสไว้ย่อมสำเร็จได้แน่นอน" ดังนี้ ย่อมยังศรัทธาให้เกิดขึ้น. คำว่า โอกัปเปนโต คือ การน้อมใจเชื่อด้วยอำนาจการอธิโมกข์ เหมือนหยั่งลงสู่อารมณ์ แล่นไปอยู่. เอกัคคตาที่มีกำลังย่อมควร เพราะฌานมีสมาธิเป็นประธาน. คำว่า อุภินนันติ คือ สมาธิและปัญญา. สำหรับผู้มีสมถกรรมฐานเป็นงาน เมื่อสมาธิมีกำลังยิ่ง ปัญญาก็ควรมีกำลังยิ่งด้วย จึงตรัสว่า "สมตาปิ" คือ แม้ด้วยความเสมอกัน ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า อัปปนา คือ โลกิยอัปปนา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวอย่างมีความระแวง (ไม่แน่ใจ) ว่า "ย่อมมีอยู่แน่นอน" แต่โลกุตตรอัปปนาของท่านเหล่านั้น พึงปรารถนาด้วยความเสมอกันเท่านั้น. ดังที่ตรัสไว้ว่า "ย่อมเจริญสมถะและวิปัสสนาคู่กันไป" (อ. อังคุตตรนิกาย 4.170). หากปรารถนาความเสมอกันของศรัทธากับปัญญา และสมาธิกับวิริยะโดยเฉพาะ เหตุไฉนจึงตรัสถึงสติ ท่านจึงกล่าวว่า "แต่สติย่อมควรเป็นกำลังในทุกที่". คำว่า สัพพัตถะ คือ ในอินทรีย์ ๕ ที่เป็นฝ่ายลีนและอุทธัจจะ. เมื่อถือเอาส่วนหนึ่งในฝ่ายอุทธัจจะ จึงตรัสว่า "ศรัทธา วิริยะ ปัญญา". พึงถือเอาคำว่า "อัญญถาปิ" (แม้โดยประการอื่น) ด้วย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยสมาธิที่เป็นฝ่ายโกสัชชะ (ความเกียจคร้าน)" เท่านั้น ไม่ได้กล่าวว่า "ด้วยปัสสัทธิ สมาธิ อุเบกขา". คำว่า สา คือ สติ. คำว่า สัพเพสุ ราชกัมเมสุ นิยุตโต คือ ผู้ที่ถูกมอบหมายในกิจของพระราชาทั้งปวง คือ ผู้ทำกิจทั้งปวง. คำว่า เตนะ คือ ด้วยเหตุที่สติพึงปรารถนาในทุกที่ ท่านจึงกล่าวไว้ในอรรถกถา. ผู้ที่ถูกมอบหมายในทุกที่ คือ สัพพัตถิกา หรือผู้ที่พึงมีอยู่ในโพชฌงค์ที่เป็นฝ่ายลีนและอุทธัจจะทั้งหมด คือ สัพพัตถิยา, สัพพัตถิยานั่นแหละคือ สัพพัตถิกา. คำว่า จิตตัง คือ กุศลจิต. เพราะสติเป็นที่พึ่ง เป็นที่ไปในเบื้องหน้าของกุศลจิตนั้น เพื่อการบรรลุสิ่งที่ยังไม่บรรลุ เพื่อการเข้าถึงสิ่งที่ยังไม่เข้าถึง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "มีอารักขะเป็นปัจจุปัฏฐาน" เป็นต้น.

ခန္ဓာဒိဘေဒေ အနောဂါဠှပညာနန္တိ ပရိယတ္တိဗာဟုသစ္စဝသေနပိ ခန္ဓာယတနာဒီသု အပ္ပတိဋ္ဌိတဗုဒ္ဓီနံ. ဗဟုဿုတသေဝနာ ဟိ သုတမယဉာဏာဝဟာ. တရုဏဝိပဿနာသမင်္ဂီပိ ဘာဝနာမယဉာဏေ ဌိတတ္တာ ဧကံသတော ပညဝါ ဧဝ နာမ ဟောတီတိ အာဟ – ‘‘သမပညာသ…ပေ… ပုဂ္ဂလသေဝနာ’’တိ. ဉေယျဓမ္မဿ ဂမ္ဘီရဘာဝဝသေန တပ္ပရိစ္ဆေဒကဉာဏဿ ဂမ္ဘီရဘာဝဂဟဏန္တိ အာဟ – ‘‘ဂမ္ဘီရေသု ခန္ဓာဒီသု ပဝတ္တာယ ဂမ္ဘီရပညာယာ’’တိ. တဉှိ ဉေယျံ တာဒိသာယ ပညာယ စရိတဗ္ဗတော ဂမ္ဘီရဉာဏစရိယံ, တဿာ ဝါ ပညာယ တတ္ထ ပဘေဒတော ပဝတ္တိ ဂမ္ဘီရဉာဏစရိယာ, တဿာ ပစ္စဝေက္ခဏာတိ အာဟ ‘‘ဂမ္ဘီရပညာယ ပဘေဒပစ္စဝေက္ခဏာ’’တိ. ယထာ သတိဝေပုလ္လပ္ပတ္တော နာမ အရဟာ ဧဝ, ဧဝံ သော ဧဝ ပညာဝေပုလ္လပ္ပတ္တောပီတိ အာဟ [Pg.436] ‘‘အရဟတ္တမဂ္ဂေန ဘာဝနာပါရိပူရီ ဟောတီ’’တိ. ဝီရိယာဒီသုပိ ဧသေဝ နယောတိ.

คำว่า ขันธาทิเภเท อโนคาฬหปัญญานัง คือ ผู้มีปัญญาไม่หยั่งลงในประเภทมีขันธ์เป็นต้น แม้โดยอาศัยความเป็นพหูสูตในปริยัติ ของบุคคลผู้มีปัญญาไม่ตั้งมั่นในขันธ์และอายตนะเป็นต้น. เพราะการคบหาพหูสูต ย่อมนำมาซึ่งสุตมยญาณ. แม้ผู้ประกอบด้วยวิปัสสนาอ่อน ย่อมชื่อว่าเป็นผู้มีปัญญาโดยส่วนเดียวแน่นอน เพราะตั้งอยู่ในภาวนามยญาณ ท่านจึงกล่าวว่า "สมปัญญา...เป...การคบหาบุคคล". การถือเอาความลึกซึ้งของญาณที่กำหนดรู้ธรรมที่ควรรู้ โดยอาศัยความลึกซึ้งของธรรมที่ควรรู้ ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยปัญญาอันลึกซึ้งที่เกิดขึ้นในขันธ์เป็นต้นอันลึกซึ้ง". เพราะธรรมที่ควรรู้นั้น พึงประพฤติด้วยปัญญาเช่นนั้น จึงเป็นการประพฤติญาณอันลึกซึ้ง หรือการเกิดขึ้นของปัญญาในธรรมนั้นโดยจำแนก คือ การประพฤติญาณอันลึกซึ้ง, การพิจารณาจำแนกปัญญานั้น ท่านจึงกล่าวว่า "การพิจารณาจำแนกปัญญาอันลึกซึ้ง". เหมือนผู้บรรลุความไพบูลย์แห่งสติ ย่อมเป็นพระอรหันต์เท่านั้น ฉันใด แม้ผู้นั้นนั่นแหละก็เป็นผู้บรรลุความไพบูลย์แห่งปัญญาด้วย ฉันนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ความบริบูรณ์แห่งภาวนา ย่อมมีด้วยอรหัตตมรรค". แม้ในวิริยะเป็นต้น ก็นัยนี้แล.

‘‘တတ္တံ အယောခိလံ ဟတ္ထေ ဂမေန္တီ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တပဉ္စဝိဓဗန္ဓနကမ္မကာရဏာ နိရယေ နိဗ္ဗတ္တသတ္တဿ သဗ္ဗပဌမံ ကရောန္တီတိ ဒေဝဒူတသုတ္တာဒီသု (မ. နိ. ၃.၂၅၀), တဿာ အာဒိတော ဝုတ္တတ္တာ စ အာဟ – ‘‘ပဉ္စဝိဓဗန္ဓနကမ္မကာရဏတော ပဋ္ဌာယာ’’တိ. သကဋဝဟနာဒိကာလေတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန တဒညမနုဿေဟိ တိရစ္ဆာနေဟိ စ ဝိဗာဓနီယကာလံ သင်္ဂဏှာတိ. ဧကံ ဗုဒ္ဓန္တရန္တိ ဣဒံ အပရာပရံ ပေတေသု ဧဝ ဥပ္ပဇ္ဇနကသတ္တဝသေန ဝုတ္တံ, ဧကစ္စာနံ ဝါ ပေတာနံ, ဧကစ္စတိရစ္ဆာနာနံ ဝိယ တထာ ဒီဃာယုကတာပိ သိယာတိ တထာ ဝုတ္တံ. တထာ ဟိ ကာလော နာဂရာဇာ စတုန္နံ ဗုဒ္ဓါနံ ရူပဒဿာဝီ.

ในเทวทูตสูตรเป็นต้น (ม. มัชฌิมนิกาย 3.250) กล่าวว่า "การกระทำเครื่องจองจำ ๕ ประการที่กล่าวไว้ด้วยบทว่า 'ย่อมนำตะปูเหล็กแดงไปในมือ' เป็นต้น ย่อมกระทำแก่สัตว์ที่เกิดในนรกเป็นอันดับแรก" และเพราะกล่าวไว้ในเบื้องต้น ท่านจึงกล่าวว่า "เริ่มตั้งแต่เครื่องจองจำ ๕ ประการ". คำว่า สกฏวหนาทิกาเล (ในกาลแห่งการลากเกวียนเป็นต้น) ด้วยคำว่า "เป็นต้น" ย่อมสงเคราะห์กาลที่ถูกมนุษย์อื่นและสัตว์เดรัจฉานเบียดเบียน. คำว่า เอกัง พุทธันตรัง (ตลอดพุทธันดรหนึ่ง) นี้ กล่าวโดยนัยแห่งสัตว์ที่เกิดในเปรตวิสัยซ้ำแล้วซ้ำเล่า หรือเปรตบางจำพวก อาจมีอายุยืนยาวเช่นนั้น เหมือนสัตว์เดรัจฉานบางจำพวก จึงกล่าวไว้เช่นนั้น. เพราะเหตุนั้น พญานาคชื่อกาละ ได้เห็นพระรูปของพระพุทธเจ้า ๔ พระองค์.

ဧဝံ အာနိသံသဒဿာဝိနောတိ ‘‘ဝီရိယာယတ္တော ဧဝ သကလလောကိယလောကုတ္တရဝိသေသာဓိဂမော’’တိ ဧဝံ အာနိသံသဒဿနသီလဿ. ဂမနဝီထိန္တိ သပုဗ္ဗဘာဂံ နိဗ္ဗာနဂါမိနိံ ပဋိပဒံ. သဟ ဝိပဿနာယ အရိယမဂ္ဂပဋိပါဋိ, သတ္တဝိသုဒ္ဓိပရမ္ပရာ ဝါ. သာ ဟိ ဝဋ္ဋတော နိယျာနာယ ဂန္တဗ္ဗာ ပဋိပဒါတိ ကတွာ ဂမနဝီထိ နာမ.

คำว่า เอวัง อานิสังสทัสสาวิโน คือ ผู้มีปกติเห็นอานิสงส์อย่างนี้ว่า "การบรรลุคุณวิเศษทั้งโลกิยะและโลกุตตระทั้งหมด ย่อมอาศัยวิริยะเท่านั้น". คำว่า คมนวีถิง คือ ปฏิปทาที่นำไปสู่นิพพานพร้อมด้วยส่วนเบื้องต้น. คือ ลำดับแห่งอริยมรรคพร้อมด้วยวิปัสสนา หรือลำดับแห่งความบริสุทธิ์ ๗. เพราะปฏิปทานั้น พึงดำเนินไปเพื่อออกจากวัฏฏะ จึงชื่อว่า คมนวีถี (ทางดำเนิน).

ကာယဒဠှီဗဟုလောတိ ကာယဿ ပေါသနပသုတော. ပိဏ္ဍန္တိ ရဋ္ဌပိဏ္ဍံ. ပစ္စယဒါယကာနံ အတ္တနိ ကာရဿ အတ္တနော သမ္မာပဋိပတ္တိယာ မဟပ္ဖလဘာဝဿ ကရဏေန ပိဏ္ဍာယ ဘိက္ခာယ ပဋိပူဇနာ ပိဏ္ဍာပစာယနာ. နီဟရန္တောတိ ပတ္တတ္ထဝိကတော နီဟရန္တော. တံ သဒ္ဒံ သုတွာတိ တံ ဥပါသိကာယ ဝစနံ ပဏ္ဏသာလဒွါရေ ဌိတောဝ ပဉ္စာဘိညတာယ ဒိဗ္ဗသောတေန သုတွာတိ ဝဒန္တိ. မနုဿသမ္ပတ္တိ, ဒိဗ္ဗသမ္ပတ္တိ, အန္တေ နိဗ္ဗာနသမ္ပတ္တီတိ တိဿော သမ္ပတ္တိယော. သိတံ ကရောန္တောဝါတိ ‘‘အကိစ္ဆေနေဝ မယာ ဝဋ္ဋဒုက္ခံ သမတိက္ကန္တ’’န္တိ ပစ္စဝေက္ခဏာဝသာနေ သဉ္ဇာတပါမောဇ္ဇဝသေန သိတံ ကရောန္တော ဧဝ.

คำว่า กายทัฬหีพหุโล คือ ผู้ขวนขวายในการบำรุงร่างกาย. คำว่า ปิณฑัง คือ ก้อนข้าวของชาวรัฐ. การบูชาบิณฑบาต คือ การทำบิณฑบาตทานของเหล่าทายกผู้ถวายปัจจัยให้มีผลมากในตน ด้วยสัมมาปฏิบัติของตน. คำว่า นีหะรันโต คือ ผู้หยิบออกจากย่ามบาตร. คำว่า ตัง สัททัง สุตวา (ได้ยินเสียงนั้น) คือ พวกอาจารย์กล่าวว่า "ได้ยินคำพูดของอุบาสิกานั้นด้วยทิพยโสต เพราะเป็นผู้มีอภิญญา ๕ โดยยืนอยู่ที่ประตูบรรณศาลานั่นเอง". มนุษย์สมบัติ ทิพยสมบัติ และในที่สุด นิพพานสมบัติ รวมเป็นสมบัติ ๓ ประการ. คำว่า สิตัง กะโรนโตวา คือ ผู้ยิ้มแย้มด้วยความปราโมทย์ที่เกิดขึ้นในที่สุดแห่งการพิจารณาว่า "เราได้ก้าวล่วงทุกข์ในวัฏฏะได้โดยไม่ยากเลย".

အလသာနံ ဘာဝနာယ နာမမတ္တမ္ပိ အဇာနန္တာနံ ကာယဿ ပေါသနဗဟုလာနံ ယာဝဒတ္ထံ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ သေယျသုခါဒိံ အနုယုဉ္ဇန္တာနံ တိရစ္ဆာနကထိကာနံ ဒူရတောဝ ဝဇ္ဇနံ ကုသီတပုဂ္ဂလပရိဝဇ္ဇနာ. ‘‘ဒိဝသံ စင်္ကမေန နိသဇ္ဇာယာ’’တိအာဒိနာ ဘာဝနာရမ္ဘဝသေန အာရဒ္ဓဝီရိယာနံ ဒဠှပရက္ကမာနံ ကာလေနကာလံ [Pg.437] ဥပသင်္ကမနာ အာရဒ္ဓဝီရိယပုဂ္ဂလသေဝနာ. တေနာဟ ‘‘ကုစ္ဆိံ ပူရေတွာ’’တိအာဒိ.

การหลีกเลี่ยงบุคคลผู้เกียจคร้าน คือ การหลีกเลี่ยงจากที่ไกลซึ่งบุคคลผู้เกียจคร้าน ผู้ไม่รู้แม้แต่ชื่อของภาวนา ผู้ขวนขวายในการบำรุงร่างกาย ผู้บริโภคตามความพอใจแล้วหมกมุ่นในความสุขในการนอนเป็นต้น ผู้พูดเรื่องเดรัจฉานกถา. การคบหาบุคคลผู้ปรารภความเพียร คือ การเข้าไปหาเป็นครั้งคราวซึ่งบุคคลผู้ปรารภความเพียร ผู้มีความพยายามมั่นคง โดยอาศัยการเริ่มภาวนาด้วยบทว่า "ด้วยการจงกรมและการนั่งตลอดวัน" เป็นต้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ยังท้องให้เต็มแล้ว" เป็นต้น.

ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ပန ‘‘ဇာတိမဟတ္တပစ္စဝေက္ခဏာ, သဗြဟ္မစာရိမဟတ္တပစ္စဝေက္ခဏာ’’တိ ဣဒံ ဒွယံ န ဂဟိတံ, ‘‘ထိနမိဒ္ဓဝိနောဒနတာ, သမ္မပ္ပဓာနပစ္စဝေက္ခဏာ’’တိ ဣဒံ ဒွယံ ဂဟိတံ. တတ္ထ အာနိသံသဒဿာဝိတာယ ဧဝ သမ္မပ္ပဓာနပစ္စဝေက္ခဏာ ဂဟိတာ လောကိယလောကုတ္တရဝိသေသာဓိဂမဿ ဝီရိယာယတ္တတာဒဿနဘာဝတော. ထိနမိဒ္ဓဝိနောဒနံ တဒဓိမုတ္တတာယ ဂဟိတံ, ဝီရိယုပ္ပာဒနေ ယုတ္တပယုတ္တဿ ထိနမိဒ္ဓဝိနောဒနံ အတ္ထတော သိဒ္ဓမေဝ. တတ္ထ ထိနမိဒ္ဓဝိနောဒနံ ကုသီတပုဂ္ဂလပရိဝဇ္ဇန-အာရဒ္ဓဝီရိယပုဂ္ဂလ-သေဝန- တဒဓိမုတ္တတာပဋိပက္ခဝိဓမန-ပစ္စယူပသံဟာရဝသေန, အပါယဘယပစ္စဝေက္ခဏာဒယော သမုတ္တေဇနဝသေန ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဥပ္ပာဒကာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

แต่ในวิสุทธิมรรค ไม่ได้ถือเอา ๒ อย่างนี้ คือ "การพิจารณาความยิ่งใหญ่แห่งชาติ, การพิจารณาความยิ่งใหญ่แห่งสพรหมจารี" แต่ถือเอา ๒ อย่างนี้ คือ "การบรรเทาถีนมิทธะ, การพิจารณาสัมมัปปธาน". ในบรรดาข้อเหล่านั้น การพิจารณาสัมมัปปธานถูกถือเอาไว้ เพราะความเป็นผู้เห็นอานิสงส์ คือ การเห็นว่าการบรรลุคุณวิเศษทั้งโลกิยะและโลกุตตระ ย่อมอาศัยวิริยะเท่านั้น. การบรรเทาถีนมิทธะถูกถือเอาไว้ด้วยความน้อมใจไปในสิ่งนั้น, การบรรเทาถีนมิทธะของผู้ที่ประกอบความเพียรอย่างเหมาะสมในการยังวิริยะให้เกิดขึ้น ย่อมสำเร็จได้โดยอรรถอยู่แล้ว. ในบรรดาข้อเหล่านั้น การบรรเทาถีนมิทธะ พึงทราบว่าเป็นไปโดยนัยแห่งการหลีกเลี่ยงบุคคลผู้เกียจคร้าน การคบหาบุคคลผู้ปรารภความเพียร การทำลายปฏิปักษ์แห่งความน้อมใจไปในสิ่งนั้น และการนำปัจจัยมาให้, ส่วนการพิจารณาภัยในอบายเป็นต้น เป็นเหตุให้วิริยสัมโพชฌงค์เกิดขึ้นโดยนัยแห่งการกระตุ้นเตือน.

ဗုဒ္ဓါနုဿတိယာ ဥပစာရသမာဓိနိဋ္ဌတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘ယာဝ ဥပစာရာ’’တိ. သကလသရီရံ ဖရမာနောတိ ပီတိသမုဋ္ဌာနေဟိ ပဏီတရူပေဟိ သကလသရီရံ ဖရမာနော. ဓမ္မသံဃဂုဏေ အနုဿရန္တဿပိ ယာဝ ဥပစာရာ သကလသရီရံ ဖရမာနော ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ယောဇနာ. ဧဝံ သေသအနုဿတီသု ပသာဒနီယသုတ္တန္တပစ္စဝေက္ခဏာယ စ ယောဇေတဗ္ဗံ တဿာပိ ဝိမုတ္တာယတနဘာဝေန တဂ္ဂတိကတ္တာ. ဧဝရူပေ ကာလေတိ ဒုဗ္ဘိက္ခဘယာဒီသူတိ ဝုတ္တကာလေ. သမာပတ္တိယာ…ပေ… န သမုဒါစရန္တီတိ ဣဒံ ဥပသမာနုဿတိယာ ဝသေန ဝုတ္တံ. သင်္ခါရာနဉှိ သပ္ပဒေသဝူပသမေပိ နိပ္ပဒေသဝူပသမေ ဝိယ တတ္ထ သပညာယ ပဝတ္တနတော ဘာဝနာမနသိကာရော ကိလေသဝိက္ခမ္ဘနသမတ္ထော ဟုတွာ ဥပစာရသမာဓိံ အာဝဟန္တော တထာရူပပီတိသောမနဿသမန္နာဂတော ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဥပ္ပာဒါယ ဟောတီတိ. ပသာဒနီယေသု ဌာနေသု ပသာဒသိနေဟာဘာဝေန သံသူစိတဟဒယတာ လူခတာ. သာ စ တတ္ထ အာဒရဂါရဝါကရဏေန ဝိညာယတီတိ အာဟ ‘‘အသက္ကစ္စကိရိယာယ သံသူစိတလူခဘာဝေ’’တိ.

เพราะพุทธานุสสติสำเร็จด้วยอุปจารสมาธิ จึงกล่าวว่า "เพียงอุปจาระ" คำว่า "แผ่ไปทั่วสรรพางค์กาย" คือ แผ่ไปทั่วสรรพางค์กายด้วยรูปอันประณีตที่มีปีติเป็นสมุฏฐาน. การประกอบความหมายว่า แม้เมื่อระลึกถึงคุณของพระธรรมและพระสงฆ์ ปีติสัมโพชฌงค์ก็ย่อมเกิดขึ้นแผ่ไปทั่วสรรพางค์กายเพียงอุปจาระ พึงประกอบความหมายในอนุสสติที่เหลือและการพิจารณาสูตรที่ยังจิตให้เลื่อมใสอย่างนี้ด้วย เพราะอนุสสตินั้นก็เป็นอายตนะแห่งวิมุตติและมีคติเช่นนั้น. คำว่า "ในกาลเช่นนี้" คือ ในกาลที่กล่าวไว้แล้ว เช่น ในคราวมีภัยคือทุพภิกขภัยเป็นต้น. คำว่า "ด้วยสมาบัติ...เป...ไม่ประพฤติ" นี้กล่าวโดยอำนาจแห่งอุปสมานุสสติ เพราะว่าแม้ในความสงบระงับสังขารเพียงบางส่วน การเจริญมนสิการย่อมเป็นไปพร้อมด้วยปัญญาในที่นั้น เหมือนในความสงบระงับโดยไม่มีส่วนเหลือ จึงสามารถข่มกิเลสได้ และนำมาซึ่งอุปจารสมาธิ พร้อมด้วยปีติและโสมนัสเช่นนั้น ย่อมเป็นไปเพื่อการเกิดขึ้นแห่งปีติสัมโพชฌงค์. ความกระด้างของจิตที่แสดงออกด้วยการไม่มีความเลื่อมใสและความรักใคร่ในสถานที่ที่ควรเลื่อมใส ชื่อว่าความกระด้าง. และความกระด้างนั้นย่อมรู้ได้ด้วยการไม่ทำความเคารพในที่นั้น จึงกล่าวว่า "ในความกระด้างที่แสดงออกด้วยการไม่ทำความเคารพ".

ကာယစိတ္တဒရထဝူပသမလက္ခဏာ ပဿဒ္ဓိ ဧဝ ယထာဝုတ္တဗောဓိအင်္ဂဘူတော ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ, တဿ ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ. ပဏီတဘောဇနသေဝနတာတိ ပဏီတသပ္ပာယဘောဇနသေဝနတာ. ဥတုဣရိယာပထသုခဂ္ဂဟဏေဟိ သပ္ပာယဥတုဣရိယာပထံ ဂဟိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တဉှိ တိဝိဓမ္ပိ သပ္ပာယံ သေဝိယမာနံ ကာယဿ ကလ္လတာပါဒနဝသေန စိတ္တဿ ကလ္လတံ [Pg.438] အာဝဟန္တံ ဒုဝိဓာယပိ ပဿဒ္ဓိယာ ကာရဏံ ဟောတိ. သတ္တေသု လဗ္ဘမာနံ သုခဒုက္ခံ အဟေတုကန္တိ အယမေကော အန္တော, ဣဿရာဒိဝိသမဟေတုကန္တိ အယံ ဒုတိယော, ဧတေ ဥဘော အန္တေ အနုပဂမ္မ ယထာသကံ ကမ္မုနာ ဟောတီတိ အယံ မဇ္ဈိမာ ပဋိပတ္တိ. မဇ္ဈတ္တော ပယောဂေါ ယဿ သော မဇ္ဈတ္တပယောဂေါ, တဿ ဘာဝေါ မဇ္ဈတ္တပယောဂတာ. အယဉှိ ပဟာနသာရဒ္ဓကာယတာ-သင်္ခါတပဿဒ္ဓကာယတာယ ကာရဏံ ဟောန္တီ ပဿဒ္ဓိဒွယံ အာဝဟတိ. ဧတေနေဝ သာရဒ္ဓကာယပုဂ္ဂလပရိဝဇ္ဇန-ပဿဒ္ဓကာယပုဂ္ဂလသေဝနာနံ တဒါဝဟနတာ သံဝဏ္ဏိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ความสงบระงับที่มีลักษณะเป็นการระงับความกระวนกระวายทางกายและจิตนั่นแหละ คือ ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์อันเป็นองค์แห่งโพธิที่กล่าวมาแล้ว, แห่งปัสสัทธิสัมโพชฌงค์นั้น. คำว่า "การเสพอาหารอันประณีต" คือ การเสพอาหารอันประณีตและเป็นที่สบาย. พึงทราบว่า ด้วยการถือเอาความสบายด้วยฤดูและอิริยาบถ ท่านสงเคราะห์เอาฤดูและอิริยาบถที่เป็นที่สบายเข้าไว้แล้ว. เพราะสิ่งที่เป็นที่สบายทั้ง ๓ อย่างนั้น เมื่อเสพอยู่ ย่อมเป็นเหตุแห่งปัสสัทธิทั้งสองอย่าง โดยนำมาซึ่งความควรแก่การงานของจิตด้วยการทำให้กายควรแก่การงาน. สุขและทุกข์ที่สัตว์ได้รับนั้นไม่มีเหตุ นี้เป็นที่สุดข้างหนึ่ง, มีเหตุไม่สม่ำเสมอมีพระเจ้าเป็นต้น นี้เป็นที่สุดที่สอง, การไม่เข้าถึงที่สุดทั้งสองนี้ และการที่สุขทุกข์นั้นย่อมเป็นไปตามกรรมของตน นี้คือมัชฌิมาปฏิปทา. การประกอบของผู้มีใจเป็นกลาง ชื่อว่ามัชฌัตตปโยคะ, ภาวะแห่งมัชฌัตตปโยคะนั้น ชื่อว่ามัชฌัตตปโยคตา. สิ่งนี้ย่อมเป็นเหตุแห่งปัสสัทธิสองอย่าง โดยเป็นเหตุแห่งความที่กายเป็นธรรมชาติสงบระงับอันกล่าวคือความที่ความเป็นผู้มีกายกระวนกระวายอันตนละได้แล้ว. ด้วยเหตุนี้ พึงทราบว่า ท่านพรรณนาความเป็นเหตุนำมาซึ่งปัสสัทธิแห่งการเว้นบุคคลผู้มีกายกระวนกระวาย และการคบหาบุคคลผู้มีกายสงบระงับไว้แล้ว.

ဝတ္ထုဝိသဒကိရိယာ ဣန္ဒြိယသမတ္တပဋိပါဒနာ စ ‘‘ပညာဝဟာ’’တိ ဝုတ္တာ. သမထာဝဟာပိ တာ ဟောန္တိ သမထာဝဟဘာဝေနေဝ ပညာဝဟတ္တာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဝတ္ထုဝိသဒ…ပေ… ဝေဒိတဗ္ဗာ’’တိ.

การกระทำวัตถุให้บริสุทธิ์และการบำเพ็ญอินทรีย์ให้เสมอกันนั้น กล่าวว่าเป็น "เหตุนำมาซึ่งปัญญา". สิ่งเหล่านั้นย่อมนำมาซึ่งสมถะด้วย และเพราะความเป็นเหตุนำมาซึ่งสมถะนั่นเอง จึงนำมาซึ่งปัญญา จึงกล่าวว่า "วัตถุบริสุทธิ์...เป...พึงทราบ".

ကရဏကောသလ္လဘာဝနာကောသလ္လာနံ နာနန္တရိယဘာဝတော ရက္ခဏကောသလ္လဿ စ တံမူလကတ္တာ ‘‘နိမိတ္တကုသလတာ နာမ ကသိဏနိမိတ္တဿ ဥဂ္ဂဟဏကုသလတာ’’ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ. အတိသိထိလဝီရိယတာဒီဟီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ပညာပယောဂမန္ဒတံ အပ္ပမာဒဝေကလ္လဉ္စ သင်္ဂဏှာတိ. တဿ ပဂ္ဂဏှနန္တိ တဿ လီနဿ စိတ္တဿ ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါဒိသမုဋ္ဌာပနေန လယာပတ္တိတော သမုဋ္ဌာပနံ. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ –

เพราะความที่ความฉลาดในการทำและความฉลาดในการเจริญเป็นสภาพไม่ต่อเนื่องกัน และเพราะความฉลาดในการรักษาเป็นมูลฐานของความฉลาดในการเจริญนั้น จึงกล่าวว่า "ความฉลาดในนิมิต คือ ความฉลาดในการเรียนกสิณนิมิต" ดังนี้เท่านั้น. ด้วยคำว่า "เป็นต้น" ในคำว่า "ด้วยความเพียรที่หย่อนยานเกินไปเป็นต้น" นี้ ย่อมสงเคราะห์ความอ่อนแอในการประกอบปัญญาและความบกพร่องในความไม่ประมาท. คำว่า "การประคองจิตนั้น" คือ การยกขึ้นซึ่งจิตที่หดหู่จากการตกอยู่ในความหดหู่ ด้วยการยังธรรมวิจยสัมโพชฌงค์เป็นต้นให้เกิดขึ้น. พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ดังนี้ว่า –

‘‘ယသ္မိဉ္စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သမယေ လီနံ စိတ္တံ ဟောတိ, ကာလော တသ္မိံ သမယေ ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဘာဝနာယ, ကာလော ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဘာဝနာယ, ကာလော ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဘာဝနာယ. တံ ကိဿ ဟေတု? လီနံ, ဘိက္ခဝေ, စိတ္တံ, တံ ဧတေဟိ ဓမ္မေဟိ သုသမုဋ္ဌာပယံ ဟောတိ. သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ပုရိသော ပရိတ္တံ အဂ္ဂိံ ဥဇ္ဇာလေတုကာမော အဿ, သော တတ္ထ သုက္ခာနိ စေဝ တိဏာနိ ပက္ခိပေယျ, သုက္ခာနိ ဂေါမယာနိ ပက္ခိပေယျ, သုက္ခာနိ ကဋ္ဌာနိ ပက္ခိပေယျ, မုခဝါတဉ္စ ဒဒေယျ, န စ ပံသုကေန ဩကိရေယျ, ဘဗ္ဗော နု ခေါ သော ပုရိသော ပရိတ္တံ အဂ္ဂိံ ဥဇ္ဇာလေတုန္တိ. ဧဝံ, ဘန္တေ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၂၃၄).

"ดูกรภิกษุทั้งหลาย สมัยใดจิตหดหู่ สมัยนั้นเป็นกาลควรเจริญธรรมวิจยสัมโพชฌงค์ เป็นกาลควรเจริญวิริยสัมโพชฌงค์ เป็นกาลควรเจริญปีติสัมโพชฌงค์ ข้อนั้นเพราะเหตุไร? ดูกรภิกษุทั้งหลาย จิตที่หดหู่ ย่อมยังจิตนั้นให้ตั้งขึ้นด้วยธรรมเหล่านี้ได้ดี ดูกรภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษผู้ปรารถนาจะก่อไฟกองเล็กๆ เขาพึงใส่หญ้าแห้งลงไปในนั้น พึงใส่คูถแห้งลงไป พึงใส่ไม้แห้งลงไป พึงเป่าลมด้วยปาก และไม่พึงกลบด้วยฝุ่น บุรุษนั้นพึงสามารถก่อไฟกองเล็กๆ ให้ลุกโพลงได้หรือหนอ?" "เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า" (สํ. นิ. 5.234)

ဧတ္ထ စ ယထာသကံ အာဟာရဝသေန ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါဒီနံ ဘာဝနာ သမုဋ္ဌာပနာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ, သာ အနန္တရံ ဝိဘာဝိတာ ဧဝ.

ในที่นี้ พึงทราบว่า การเจริญธรรมวิจยสัมโพชฌงค์เป็นต้น โดยอาศัยอาหารของตนๆ เป็นการยังให้เกิดขึ้น ซึ่งสิ่งนั้นได้อธิบายไว้แล้วในลำดับถัดไป.

အစ္စာရဒ္ဓဝီရိယတာဒီဟီတိ [Pg.439] အာဒိ-သဒ္ဒေန ပညာပယောဂဗလဝတံ ပမောဒုပ္ပိလာဝနဉ္စ သင်္ဂဏှာတိ. တဿ နိဂ္ဂဏှနန္တိ တဿ ဥဒ္ဓတဿ စိတ္တဿ သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါဒိသမုဋ္ဌာပနေန ဥဒ္ဓတာပတ္တိတော နိသေဓနံ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ဘဂဝတာ –

คำว่า "ด้วยความเพียรที่ปรารภเกินไปเป็นต้น" ด้วยคำว่า "เป็นต้น" นี้ ย่อมสงเคราะห์ความแข็งแกร่งในการประกอบปัญญาและความฟุ้งซ่านด้วยความปราโมทย์ คำว่า "การข่มสิ่งนั้น" คือ การห้ามจิตที่ฟุ้งซ่านนั้นจากการตกอยู่ในความฟุ้งซ่าน ด้วยการยังสมาธิสัมโพชฌงค์เป็นต้นให้เกิดขึ้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ดังนี้ด้วย –

‘‘ယသ္မိဉ္စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သမယေ ဥဒ္ဓတံ စိတ္တံ ဟောတိ, ကာလော တသ္မိံ သမယေ ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဘာဝနာယ, ကာလော သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဘာဝနာယ, ကာလော ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဘာဝနာယ. တံ ကိဿ ဟေတု? ဥဒ္ဓတံ, ဘိက္ခဝေ, စိတ္တံ, တံ ဧတေဟိ ဓမ္မေဟိ သုဝူပသမယံ ဟောတိ. သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ပုရိသော မဟန္တံ အဂ္ဂိက္ခန္ဓံ နိဗ္ဗာပေတုကာမော အဿ, သော တတ္ထ အလ္လာနိ စေဝ တိဏာနိ….ပေ… ပံသုကေန စ ဩကိရေယျ, ဘဗ္ဗော နု ခေါ သော ပုရိသော မဟန္တံ အဂ္ဂိက္ခန္ဓံ နိဗ္ဗာပေတုန္တိ. ဧဝံ, ဘန္တေ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၂၃၄).

"ดูกรภิกษุทั้งหลาย สมัยใดจิตฟุ้งซ่าน สมัยนั้นเป็นกาลควรเจริญปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ เป็นกาลควรเจริญสมาธิสัมโพชฌงค์ เป็นกาลควรเจริญอุเบกขาสัมโพชฌงค์ ข้อนั้นเพราะเหตุไร? ดูกรภิกษุทั้งหลาย จิตที่ฟุ้งซ่าน ย่อมสงบระงับด้วยธรรมเหล่านี้ได้ดี ดูกรภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษผู้ปรารถนาจะดับกองไฟใหญ่ เขาพึงใส่หญ้าสดลงไปในนั้น...เปรียบ...และพึงโรยด้วยฝุ่น บุรุษนั้นพึงสามารถดับกองไฟใหญ่ได้หรือหนอ?" "เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า" (สํ. นิ. 5.234)

ဧတ္ထာပိ ယထာသကံ အာဟာရဝသေန ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါဒီနံ ဘာဝနာ သမုဋ္ဌာပနာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တတ္ထ ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဘာဝနာ ဝုတ္တာ ဧဝ, သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဝုစ္စမာနာ, ဣတရဿ အနန္တရံ ဝက္ခတိ. ပညာပယောဂမန္ဒတာယာတိ ပညာဗျာပါရဿ အပ္ပဘာဝေန. ယထာ ဟိ ဒါနံ အလောဘပ္ပဓာနံ, သီလံ အဒေါသပ္ပဓာနံ, ဧဝံ ဘာဝနာ အမောဟပ္ပဓာနာ. တတ္ထ ယဒါ ပညာ န ဗလဝတီ ဟောတိ, တဒါ ဘာဝနာ ပုဗ္ဗေနာပရံ ဝိသေသာဝဟာ န ဟောတိ, အနဘိသင်္ခတော ဝိယ အာဟာရော ပုရိသဿ ယောဂိနော စိတ္တဿ အဘိရုစိံ န ဥပ္ပာဒေတိ, တေန တံ နိရဿာဒံ ဟောတိ. တထာ ဘာဝနာယ သမ္မဒေဝ ဝီထိပဋိပတ္တိယာ အဘာဝေန ဥပသမသုခံ န ဝိန္ဒတိ, တေနပိ စိတ္တံ နိရဿာဒံ ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ပညာပယောဂ…ပေ… နိရဿာဒံ ဟောတီ’’တိ.

ในที่นี้ก็พึงทราบว่า การเจริญปัสสัทธิสัมโพชฌงค์เป็นต้น โดยอาศัยอาหารของตนๆ เป็นการยังให้เกิดขึ้น ในบรรดาสิ่งเหล่านั้น การเจริญปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ได้กล่าวไว้แล้ว, การเจริญสมาธิสัมโพชฌงค์กำลังจะกล่าว, ส่วนที่เหลือจะกล่าวในลำดับต่อไป คำว่า "ด้วยความอ่อนแอในการประกอบปัญญา" คือ ด้วยความไม่มากแห่งการประกอบปัญญา เหมือนทานมีอโลภะเป็นประธาน, ศีลมีอโทสะเป็นประธาน, ฉันใด การเจริญภาวนาก็มีอโมหะเป็นประธาน ฉันนั้น ในที่นั้น เมื่อปัญญาไม่แข็งแกร่ง ภาวนาก็ไม่นำมาซึ่งความพิเศษยิ่งขึ้นไปทั้งเบื้องต้นและเบื้องปลาย เหมือนอาหารที่ไม่ได้ปรุงแต่ง ย่อมไม่ยังความยินดีให้เกิดขึ้นแก่จิตของโยคีบุรุษ ฉันใด ภาวนานั้นจึงจืดชืด (ไม่มีรส) ฉันนั้น อีกทั้งเพราะไม่มีวิถีปฏิบัติที่ถูกต้องในการเจริญภาวนา จึงไม่ได้รับความสุขแห่งความสงบระงับ ด้วยเหตุนั้น แม้จิตก็จืดชืด ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "การประกอบปัญญา...เป็นต้น...จืดชืด"

တဿ သံဝေဂုပ္ပာဒနဉ္စ ပသာဒုပ္ပာဒနဉ္စ တိကိစ္ဆနန္တိ တံ ဒဿေန္တော ‘‘အဋ္ဌ သံဝေဂဝတ္ထူနီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဇာတိဇရာဗျာဓိမရဏာနိ ယထာရဟံ သုဂတိယံ ဒုဂ္ဂတိယဉ္စ ဟောန္တီတိ တဒညမေဝ ပဉ္စဝိဓဗန္ဓနာဒိခုပ္ပိပါသာဒိအညမညဝိဗာဓနာဒိဟေတုကံ အပါယဒုက္ခံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တယိဒံ သဗ္ဗံ တေသံ တေသံ သတ္တာနံ ပစ္စုပ္ပန္နဘဝနိဿိတံ ဂဟိတန္တိ အတီတေ အနာဂတေ စ ကာလေ [Pg.440] ဝဋ္ဋမူလကဒုက္ခာနိ ဝိသုံ ဂဟိတာနိယေဝ. ယေ ပန သတ္တာ အာဟာရူပဇီဝိနော တတ္ထ စ ဥဋ္ဌာနဖလူပဇီဝိနော, တေသံ အညေဟိ အသာဓာရဏံ ဇီဝိကဒုက္ခံ အဋ္ဌမံ သံဝေဂဝတ္ထု ဂဟိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အယံ ဝုစ္စတိ သမယေ သမ္ပဟံသနာတိ အယံ သမ္ပဟံသိတဗ္ဗသမယေ ဝုတ္တနယေန သံဝေဂဇနနဝသေန စေဝ ပသာဒုပ္ပာဒနဝသေန စ သမ္မဒေဝ ပဟံသနာ, သံဝေဂဇနနပုဗ္ဗကပသာဒုပ္ပာဒနေန ဘာဝနာစိတ္တဿ တောသနာတိအတ္ထော.

เพื่อแสดงว่าการยังความสังเวชให้เกิดและการยังความเลื่อมใสให้เกิดนั้นเป็นการเยียวยา จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "อัฏฐ สังเวควัตถูนิ" (วัตถุแห่งความสังเวช ๘ ประการ). ในบรรดาวัตถุแห่งความสังเวชเหล่านั้น ชาติ ชรา พยาธิ มรณะ ย่อมมีในสุคติและทุคติโดยสมควร ส่วนทุกข์ในอบายอันมีเครื่องผูก ๕ ประการเป็นต้น มีความหิว ความกระหาย การเบียดเบียนกันและกันเป็นต้นเป็นเหตุ พึงทราบว่าเป็นทุกข์อื่นจากชาติ ชรา พยาธิ มรณะนั้น. ทุกข์ทั้งหมดนี้สงเคราะห์เข้ากับภพปัจจุบันของสัตว์เหล่านั้นๆ ส่วนทุกข์อันมีวัฏฏะเป็นมูลในอดีตกาลและอนาคตกาล พึงทราบว่าสงเคราะห์แยกต่างหาก. ส่วนสัตว์เหล่าใดมีอาหารเป็นเครื่องยังชีพ และในอาหารนั้นมีผลแห่งการประกอบอาชีพเป็นเครื่องยังชีพ พึงทราบว่าทุกข์ในการเลี้ยงชีพอันไม่สาธารณะแก่สัตว์อื่นของสัตว์เหล่านั้น สงเคราะห์เข้าเป็นวัตถุแห่งความสังเวชที่ ๘. คำว่า "อายัง วุจจติ สมเย สัมปหังสนา" (นี้เรียกว่าการยังจิตให้ร่าเริงในสมัย) นี้หมายถึง การยังจิตให้ร่าเริงโดยชอบด้วยการยังความสังเวชให้เกิด และการยังความเลื่อมใสให้เกิดตามนัยที่กล่าวไว้ในสมัยที่ควรยังจิตให้ร่าเริง. อธิบายว่า การยังจิตในการภาวนาให้ยินดีด้วยการยังความเลื่อมใสให้เกิดโดยมีการยังความสังเวชเป็นเบื้องต้น.

သမ္မာပဋိပတ္တိံ အာဂမ္မာတိ လီနုဒ္ဓစ္စဝိရဟေန သမထဝီထိပဋိပတ္တိယာ စ သမ္မဒေဝ ဘာဝနာပဋိပတ္တိံ အာဂမ္မ.

คำว่า "สัมมาปฏิปัตติง อาคัมมะ" (อาศัยการปฏิบัติชอบ) นี้ หมายถึง อาศัยการปฏิบัติภาวนาโดยชอบนั่นเอง ด้วยความปราศจากความหดหู่และความฟุ้งซ่าน และด้วยการปฏิบัติในวิถีแห่งสมถะ.

အလီနန္တိအာဒီသု ကောသဇ္ဇပက္ခိကာနံ ဓမ္မာနံ အနဓိမတ္တတာယ အလီနံ, ဥဒ္ဓစ္စပက္ခိကာနံ အနဓိမတ္တတာယ အနုဒ္ဓတံ, ပညာပယောဂသမ္ပတ္တိယာ ဥပသမသုခါဓိဂမေန စ အနိရဿာဒံ, တတော ဧဝ အာရမ္မဏေ သမပ္ပဝတ္တံ သမထဝီထိပဋိပန္နဉ္စ. တတ္ထ အလီနတာယ ပဂ္ဂဟေ, အနုဒ္ဓတာယ စ နိဂ္ဂဟေ, အနိရဿာဒတာယ သမ္ပဟံသနေ န ဗျာပါရံ အာပဇ္ဇတိ. အလီနာနုဒ္ဓစ္စတာဟိ အာရမ္မဏေ သမပ္ပဝတ္တံ, အနိရဿာဒတာယ သမထဝီထိပဋိပန္နံ, သမပ္ပဝတ္တိယာ ဝါ အလီနံ အနုဒ္ဓတံ, သမထဝီထိပဋိပတ္တိယာ အနိရဿာဒန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အယံ ဝုစ္စတိ သမယေ အဇ္ဈုပေက္ခနတာတိ အယံ အဇ္ဈုပေက္ခိတဗ္ဗသမယေ စိတ္တဿ ပဂ္ဂဟနိဂ္ဂဟသမ္ပဟံသနေသု ဗျာဝဋတာသင်္ခါတံ ပဋိပက္ခံ အဘိဘုယျ ဥပေက္ခနာ ဝုစ္စတိ. ဧသာတိ သမာဓိဗောဇ္ဈင်္ဂေါ အနုပ္ပန္နော ဥပ္ပဇ္ဇတိ. အရဟတ္တမဂ္ဂေန ဘာဝနာပါရိပူရီ ဟောတီတိ ဧတေန နိပ္ပရိယာယတော သမာဓိဝေပုလ္လပ္ပတ္တောပိ အရဟာ ဧဝါတိ ဒဿေတိ.

ในคำว่า "อลีนัง" เป็นต้นนั้น "อลีนัง" (ไม่หดหู่) คือ เพราะความไม่ยิ่งเกินไปแห่งธรรมอันเป็นฝ่ายแห่งความเกียจคร้าน, "อนุทฺธตัง" (ไม่ฟุ้งซ่าน) คือ เพราะความไม่ยิ่งเกินไปแห่งธรรมอันเป็นฝ่ายแห่งความฟุ้งซ่าน, "อนิรสฺสาทัง" (ไม่จืดชืด) คือ ไม่จืดชืดด้วยความถึงพร้อมแห่งการประกอบปัญญาและการบรรลุสุขสงบ, และด้วยเหตุนั้นเองจึงเป็นไปเสมอกันในอารมณ์ และเข้าถึงวิถีแห่งสมถะ. ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ด้วยความเป็นผู้ไม่หดหู่ จึงไม่ขวนขวายในการยกจิตขึ้น, ด้วยความเป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่าน จึงไม่ขวนขวายในการข่มจิตลง, ด้วยความเป็นผู้ไม่จืดชืด จึงไม่ขวนขวายในการยังจิตให้ร่าเริง. พึงทราบว่า ด้วยความเป็นผู้ไม่หดหู่และไม่ฟุ้งซ่าน จึงเป็นไปเสมอกันในอารมณ์, ด้วยความเป็นผู้ไม่จืดชืด จึงเข้าถึงวิถีแห่งสมถะ, หรือด้วยความเป็นไปเสมอกัน จึงไม่หดหู่ ไม่ฟุ้งซ่าน, ด้วยการปฏิบัติในวิถีแห่งสมถะ จึงไม่จืดชืด. คำว่า "อายัง วุจจติ สมเย อัชฌุเปกขนา" (นี้เรียกว่าการวางเฉยในสมัย) นี้ หมายถึง การวางเฉยด้วยการครอบงำปฏิปักษ์อันได้แก่ความขวนขวายในการยกจิตขึ้น การข่มจิตลง และการยังจิตให้ร่าเริง ในสมัยที่ควรวางเฉย. คำว่า "เอสา" (นี้) หมายถึง โพชฌงค์คือสมาธิที่ยังไม่เกิด ย่อมเกิดขึ้น. คำว่า "อรหัตตมัคเคน ภาวนาปาริปูรี โหติ" (การภาวนาถึงความบริบูรณ์ด้วยอรหัตตมรรค) นี้ แสดงว่า แม้ผู้บรรลุความไพบูลย์แห่งสมาธิโดยไม่เป็นปริยาย ก็เป็นพระอรหันต์นั่นเอง.

အနုရောဓဝိရောဓပဟာနဝသေန မဇ္ဈတ္တဘာဝေါ ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ကာရဏံ တသ္မိံ သတိ သိဇ္ဈနတော, အသတိ စ အသိဇ္ဈနတော, သော စ မဇ္ဈတ္တဘာဝေါ ဝိသယဝသေန ဒုဝိဓောတိ အာဟ ‘‘သတ္တမဇ္ဈတ္တတာ သင်္ခါရမဇ္ဈတ္တတာ’’တိ. တဒုဘယဝသေန စဿ ဝိရုဇ္ဈနံ ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဘာဝနာယ ဧဝ ဒူရီကတန္တိ အနုရုဇ္ဈနဿေဝ ပဟာနဝိဓိံ ဒဿေန္တော ‘‘သတ္တမဇ္ဈတ္တတာ’’တိအာဒိမာဟ. တထာ ဟိဿ သတ္တသင်္ခါရကေလာယနပုဂ္ဂလပရိဝဇ္ဇနံ ‘‘ဥပ္ပတ္တိယာ ကာရဏ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ဥပေက္ခာယ ဟိ ဝိသေသတော ရာဂေါ ပဋိပက္ခော, တတော ရာဂဗဟုလဿ ပုဂ္ဂလဿ ဥပေက္ခာ ‘‘ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေါ’’တိ ဝုစ္စတိ. ဒွီဟာကာရေဟီတိ ကမ္မဿကတာပစ္စဝေက္ခဏံ အတ္တသုညတာပစ္စဝေက္ခဏန္တိ ဣမေဟိ ဒွီဟိ ကာရဏေဟိ. ဒွီဟေဝါတိ အဝဓာရဏံ သင်္ခါရသဟိတာယ သင်္ချာသမာနတာယ ဒဿနတ္ထံ. သင်္ချာ ဧဝ ဟေတ္ထ သမာနံ, န [Pg.441] သင်္ချေယျံ သဗ္ဗထာ သမာနန္တိ. အဿာမိကဘာဝေါ အနတ္တနိယတာ. သတိ ဟိ အတ္တနိ တဿ ကိဉ္စနဘာဝေန စီဝရံ အညံ ဝါ ကိဉ္စိ အတ္တနိယံ နာမ သိယာ, သော ပန ကောစိ နတ္ထေဝါတိ အဓိပ္ပာယော. အနဒ္ဓနိယန္တိ, န အဒ္ဓါနက္ခမံ, န စိရဋ္ဌာယိ ဣတ္တရံ အနိစ္စန္တိ အတ္ထော. တာဝကာလိကန္တိ တဿေဝ ဝေဝစနံ.

ความเป็นกลางด้วยการละความยินดีและยินร้าย เป็นเหตุแห่งอุเบกขาสัมโพชฌงค์ เพราะเมื่อมีอยู่ย่อมสำเร็จ และเมื่อไม่มีอยู่ย่อมไม่สำเร็จ. และความเป็นกลางนั้นมี ๒ อย่างโดยแบ่งตามอารมณ์ จึงกล่าวว่า 'สัตตมัชฌัตตตา' (ความเป็นกลางต่อสัตว์) และ 'สังขารมัชฌัตตตา' (ความเป็นกลางต่อสังขาร). ความยินร้ายนั้นด้วยเหตุทั้งสองอย่างนั้น ย่อมถูกกำจัดด้วยการเจริญปัสสัทธิสัมโพชฌงค์นั่นเอง เพื่อแสดงวิธีละความยินดีนั่นเอง จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'สัตตมัชฌัตตตา'. อนึ่ง การเว้นบุคคลผู้รักใคร่ในสัตว์และสังขาร เรียกว่า 'เหตุแห่งการเกิดขึ้น' แห่งอุเบกขาสัมโพชฌงค์นั้น. แท้จริง ราคะเป็นปฏิปักษ์โดยเฉพาะของอุเบกขา. เพราะฉะนั้น อุเบกขาของบุคคลผู้มีราคะมาก จึงเรียกว่า 'วิสุทธิมรรค'. คำว่า 'ทฺวีหากาเรหิ' (ด้วยอาการ ๒ อย่าง) นี้ หมายถึง ด้วยเหตุ ๒ อย่างเหล่านี้ คือ การพิจารณาความเป็นเจ้าของกรรม และการพิจารณาความว่างจากอัตตา. การกำหนดด้วยคำว่า 'ทฺวีเหว' (ด้วย ๒ อย่างเท่านั้น) นี้ เพื่อแสดงความเท่ากันของจำนวนที่ประกอบด้วยสังขาร. ในที่นี้ จำนวนเท่านั้นที่เท่ากัน ไม่ใช่สิ่งที่ถูกนับเท่ากันทุกประการ. ความเป็นผู้ไม่มีเจ้าของ คือ ความเป็นของมิใช่อัตตา. แท้จริง ถ้ามีอัตตาอยู่ พึงมีจีวรหรือสิ่งอื่นใดที่เป็นของตนด้วยความเป็นของมีอยู่ของอัตตานั้น แต่ว่าอัตตานั้นไม่มีเลย นี้คือความหมาย. คำว่า 'อนัทธนิยัง' (ไม่ยั่งยืน) หมายถึง ไม่ทนทานต่อกาลเวลา, ไม่ตั้งอยู่นาน, ชั่วคราว, ไม่เที่ยง. คำว่า 'ตาวกาลิกัง' (ชั่วคราว) เป็นไวพจน์ของคำนั้นเอง.

မမာယတီတိ မမတ္တံ ကရောတိ. မမာတိ တဏှာယ ပရိဂ္ဂယှ တိဋ္ဌတိ. ဓနာယန္တာတိ ဓနံ ဒဗ္ဗံ ကရောန္တာ. အဿာတိ ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ အရဟတ္တမဂ္ဂေန ဘာဝနာပါရိပူရီ ဟောတိ. တထာ ဟိ အရဟတော ဧဝ ဆဠင်္ဂုပေက္ခာနိပ္ဖတ္တိ.

คำว่า 'มมายติ' (ย่อมถือว่าเป็นของตน) คือ ย่อมทำความเป็นของตน. คำว่า 'มมา' (ของฉัน) คือ ย่อมตั้งอยู่ด้วยการยึดถือด้วยตัณหา. คำว่า 'ธนายันตา' (ผู้ปรารถนาทรัพย์) คือ ผู้ทำทรัพย์ให้เป็นพัสดุ. คำว่า 'อัสสะ' (ของอุเบกขาสัมโพชฌงค์นั้น) หมายถึง การเจริญอุเบกขาสัมโพชฌงค์ย่อมถึงความบริบูรณ์ด้วยอรหัตตมรรค. แท้จริง ความสำเร็จแห่งอุเบกขา ๖ ประการ ย่อมมีแก่พระอรหันต์เท่านั้น.

အသုဘာရမ္မဏာ ဓမ္မာတိ အသုဘပ္ပကာရာ အသုဘဈာနဿ အာရမ္မဏဘူတာ ဓမ္မာ. ကာမံ ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓါပိ ကေသာဒယော အသုဘပ္ပကာရာ ဧဝ, ဝိသေသတော ပန ဇိဂုစ္ဆိတဗ္ဗေ ဇိဂုစ္ဆာဝဟေ ဂဏှန္တော ‘‘ဒသာ’’တိ အာဟ. ယထာ မနသိကရောတော သဘာဝသရသတော တတ္ထ အသုဘသညာ သန္တိဋ္ဌတိ, တထာ ပဝတ္တော မနသိကာရော ဥပါယမနသိကာရော. အသုဘေ အသုဘပဋိက္ကူလာကာရဿ ဥဂ္ဂဏှနံ, ယထာ ဝါ တတ္ထ ဥဂ္ဂဟနိမိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တထာ မနသိကာရော အသုဘနိမိတ္တဿ ဥဂ္ဂဟော. ဥပစာရပ္ပနာဝဟာယ အသုဘဘာဝနာယ အနုယုဉ္ဇနာ အသုဘဘာဝနာနုယောဂေါ.

คำว่า 'อสุภารัมมณา ธัมมา' (ธรรมมีอสุภะเป็นอารมณ์) คือ ธรรมอันเป็นประเภทแห่งอสุภะ เป็นอารมณ์แห่งอสุภฌาน. แม้ผมเป็นต้นที่เนื่องด้วยอินทรีย์ ก็เป็นประเภทแห่งอสุภะนั่นเอง แต่เมื่อถือเอาสิ่งที่น่าเกลียดน่ารังเกียจโดยเฉพาะ จึงกล่าวว่า 'สิบ'. การมนสิการที่ดำเนินไปโดยที่อสุภสัญญาตั้งมั่นอยู่ในอารมณ์นั้นโดยความเป็นสภาพที่น่ารังเกียจตามสภาวะของผู้มนสิการนั้น เป็นอุบายมนสิการ. การกำหนดลักษณะแห่งความไม่งามน่ารังเกียจในอสุภะ หรือการมนสิการที่ทำให้เกิดอุคคหนิมิตในอสุภะนั้น เป็นการเรียนอสุภนิมิต. การประกอบเนืองๆ ซึ่งอสุภภาวนาอันนำมาซึ่งอุปจารสมาธิและอัปปนาสมาธิ เป็นอสุภภาวนานุโยค.

မနစ္ဆဋ္ဌာနံ ဣန္ဒြိယာနံ သုဋ္ဌု သုသံဝရဏေ သတိ အဝသရံ အလဘန္တော ကာမစ္ဆန္ဒော ပဟီယတေဝ, တထာ ဘောဇနေ မတ္တညုနော မိတာဟာရဿ ထိနမိဒ္ဓါဘိဘဝါဘာဝါ ဩတာရံ အလဘမာနော ကာမစ္ဆန္ဒော ပဟီယတိ. ယော ပန အာဟာရေ ပဋိက္ကူလသညံ တဗ္ဗိပရိဏာမဿ တဒါဓာရဿ တဿ စ ဥဒရိယဘူတဿ အတိဝိယ ဇေဂုစ္ဆတံ, ကာယဿ စ အာဟာရတိဋ္ဌကတံ သမ္မဒေဝ ဇာနာတိ, သော သဗ္ဗသော ဘောဇနေ ပမာဏဿ ဇာနနေန ဝိသေသတော ဘောဇနေ မတ္တညူ နာမ. တဿ ကာမစ္ဆန္ဒော ပဟီယတေဝ, အဋ္ဌကထာယံ ပန အပ္ပာဟာရတံယေဝ ဒဿေတုံ ‘‘စတုန္န’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အသုဘကမ္မိကတိဿတ္ထေရော ဒန္တဋ္ဌိဒဿာဝီ. ပဟီနဿာတိ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန ပဟီနဿ. အဘိဓမ္မပရိယာယေန သဗ္ဗောပိ လောဘော ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏန္တိ ‘‘အရဟတ္တမဂ္ဂေန အာယတိံ အနုပ္ပာဒေါ’’တိ ဝုတ္တံ.

เมื่ออินทรีย์ทั้ง ๖ มีใจเป็นที่ ๖ ได้รับการสำรวมดีแล้ว กามฉันท์ย่อมถูกละไปเอง เพราะไม่ได้รับโอกาส. เช่นเดียวกัน กามฉันท์ย่อมถูกละไป เพราะไม่ได้รับโอกาส ด้วยไม่มีความง่วงเหงาหาวนอนครอบงำของผู้รู้จักประมาณในอาหาร ผู้บริโภคอาหารพอประมาณ. ส่วนผู้ใดรู้โดยชอบซึ่งปฏิกูลสัญญาในอาหาร, ความเป็นของแปรปรวนไปของอาหารนั้น, ความเป็นที่ตั้งของอาหารนั้น, และความเป็นของน่ารังเกียจอย่างยิ่งของอาหารที่อยู่ในท้อง, และความเป็นที่ตั้งของอาหารของร่างกาย, ผู้นั้นชื่อว่าผู้รู้จักประมาณในอาหารโดยเฉพาะ ด้วยการรู้ประมาณในอาหารโดยประการทั้งปวง. กามฉันท์ของผู้นั้นย่อมถูกละไปเอง. ส่วนในอรรถกถาได้กล่าวคำมีอาทิว่า 'สี่' เพื่อแสดงถึงความเป็นผู้มีอาหารน้อยเท่านั้น. พระติสสเถระผู้ทำอสุภกรรมฐาน เป็นผู้เห็นกระดูกฟัน. คำว่า 'ปหีนัสสะ' (ของกามฉันท์ที่ละได้แล้ว) หมายถึง กามฉันท์ที่ละได้แล้วด้วยการข่มไว้. โดยนัยแห่งอภิธรรม โลภะทั้งหมดเป็นกามฉันทนิวรณ์ จึงกล่าวว่า 'การไม่เกิดขึ้นอีกในอนาคตด้วยอรหัตตมรรค'.

မေဇ္ဇတိ ဟိတဖရဏဝသေန သိနိယှတီတိ မိတ္တော, ဟိတေသီ ပုဂ္ဂလော, တသ္မိံ မိတ္တေ ဘဝါ, မိတ္တဿ ဝါ ဧသာတိ မေတ္တာ, ဟိတေသိတာ. သာ ဧဝ ပဋိပက္ခတော [Pg.442] စေတသော ဝိမုတ္တီတိ မေတ္တာစေတောဝိမုတ္တိ. တတ္ထ မေတ္တာယနဿ သတ္တေသု ဟိတဖရဏဿ ဥပ္ပာဒနံ ပဝတ္တနံ မေတ္တာနိမိတ္တဿ ဥဂ္ဂဟော. တေနာဟ ‘‘ဩဒိဿကာ’’တိအာဒိ.

คำว่า 'เมชฺชติ' (ย่อมรักใคร่) คือ ย่อมรักใคร่ด้วยการแผ่ประโยชน์เกื้อกูล. เพราะฉะนั้น 'มิตฺโต' (มิตร) คือ บุคคลผู้ปรารถนาประโยชน์. ธรรมที่เกิดในมิตรนั้น หรือธรรมที่เป็นของมิตรนั้น คือ 'เมตฺตา' (เมตตา) คือ ความปรารถนาประโยชน์. เมตตานั้นเอง เป็นเจโตวิมุตติ (ความหลุดพ้นแห่งใจ) จากปฏิปักษ์ จึงเรียกว่า 'เมตตาเจโตวิมุตติ'. ในเมตตานั้น การยังการแผ่ประโยชน์เกื้อกูลให้เกิดขึ้นและดำเนินไปในสัตว์ทั้งหลาย เป็นการเรียนเมตตานิมิต. ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'โอทิสฺสกา' (เจาะจง).

တတ္ထ အတ္တပိယသဟာယမဇ္ဈတ္တဝေရိဝသေန ဩဒိဿကတာ. သီမာသမ္ဘေဒေ ကတေ အနောဒိဿကတာ. ဧကာဒိဒိသာဖရဏဝသေန ဒိသာဖရဏတာ မေတ္တာယ ဥဂ္ဂဏှနေ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဥဂ္ဂဟော ယာဝ ဥပစာရာ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဥဂ္ဂဟိတာယ အာသေဝနာ ဘာဝနာ, သဗ္ဗာ ဣတ္ထိယော ပုရိသာ အရိယာ အနရိယာ ဒေဝါ မနုဿာ ဝိနိပါတိကာတိ သတ္တောဓိကရဏဝသေန ပဝတ္တာ သတ္တဝိဓာ, အဋ္ဌဝီသတိဝိဓာ ဝါ, ဒသဟိ ဒိသာဟိ ဒိသောဓိကရဏဝသေန ပဝတ္တာ ဒသဝိဓာ, ဧကေကာယ ဒိသာယ သတ္တာဒိဣတ္ထာဒိအဝေရာဒိဘေဒေန အသီတာဓိကစတုသတပ္ပဘေဒါ စ ဩဓိသောဖရဏမေတ္တာ. သဗ္ဗေ သတ္တာ, ပါဏာ, ဘူတာ, ပုဂ္ဂလာ, အတ္တဘာဝပရိယာပန္နာတိ ဧတေသံ ဝသေန ပဉ္စဝိဓာ. ဧကေကသ္မိံ အဝေရာ ဟောန္တု, အဗျာပဇ္ဇာ, အနီဃာ, သုခီ အတ္တာနံ ပရိဟရန္တူတိ စတုဓာ ပဝတ္တိယာ ဝီသတိဝိဓာ အနောဓိသောဖရဏမေတ္တာ, တံ သန္ဓာယာဟ – ‘‘ဩဓိသော…ပေ… ဘာဝေန္တဿပီ’’တိ. တွံ ဧတဿာတိအာဒိနာ ကမ္မဿကတာပစ္စဝေက္ခဏံ ဒဿေတိ. ပဋိသင်္ခါနေ ဌိတဿာတိ ကောဓေ ယထာဝုတ္တဿ အာဒီနဝဿ တပ္ပဋိပက္ခတော အကောဓေ မေတ္တာယ အာနိသံသဿ စ ပဋိသင်္ခါနေ သမ္မဒေဝ ဇာနနေ. သေဝန္တဿာတိ ဘဇန္တဿ ဗျာပါဒေါ ပဟီယတိ.

ในเมตตาภาวนานั้น การแผ่เมตตาโดยเจาะจงบุคคล (โอทิสสกา) คือการแผ่เมตตาโดยระบุบุคคลที่รัก บุคคลที่เป็นมิตร บุคคลที่เป็นกลาง และบุคคลที่เป็นศัตรู. การแผ่เมตตาโดยไม่เจาะจงบุคคล (อโนทิสสกา) คือการแผ่เมตตาเมื่อทำลายขอบเขตได้แล้ว. การแผ่เมตตาไปในทิศต่างๆ (ทิสาผรณา) โดยเริ่มจากทิศหนึ่งๆ พึงทราบในการเรียนเมตตา. การเรียนเมตตาพึงเห็นว่าถึงขั้นอุปจาระ. การเจริญเมตตาที่เรียนแล้วนั้น มี ๗ อย่าง คือ การแผ่เมตตาโดยเจาะจงสัตว์ (สัตโตธิกะ) โดยระบุว่า สตรีทั้งปวง บุรุษทั้งปวง อริยะทั้งปวง อนริยะทั้งปวง เทวดาทั้งปวง มนุษย์ทั้งปวง และสัตว์ในอบายทั้งปวง หรือมี ๒๘ อย่าง. การแผ่เมตตาโดยเจาะจงทิศ (ทิโสธิกะ) มี ๑๐ อย่าง โดยแผ่ไปใน ๑๐ ทิศ. และการแผ่เมตตาโดยเจาะจงบุคคลและทิศ (โอทิโสผรณเมตตา) มี ๔๘๐ อย่าง โดยแยกเป็นสัตว์เป็นต้น สตรีเป็นต้น และไม่มีเวรเป็นต้น ในแต่ละทิศ. การแผ่เมตตาโดยไม่เจาะจงบุคคล (อโนทิโสผรณเมตตา) มี ๕ อย่าง โดยระบุว่า สัตว์ทั้งปวง สัตว์มีชีวิตทั้งปวง ภูตทั้งปวง บุคคลทั้งปวง และสัตว์ที่อยู่ในอัตภาพทั้งปวง. และมี ๒๐ อย่าง โดยการแผ่เมตตา ๔ ประการในแต่ละประเภท คือ ขอจงเป็นผู้ไม่มีเวร ขอจงเป็นผู้ไม่มีความเบียดเบียน ขอจงเป็นผู้ไม่มีความทุกข์ และขอจงเป็นผู้รักษาตนให้มีความสุข. พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงเมตตานั้นว่า ‘โอทิโส...เป... แม้ผู้เจริญอยู่’. ด้วยบทว่า ‘เธอเป็นเจ้าของกรรมนี้’ เป็นต้น ทรงแสดงการพิจารณาความเป็นเจ้าของกรรม. บทว่า ‘ผู้ตั้งอยู่ในการพิจารณา’ หมายถึงการรู้แจ้งอย่างถูกต้องในการพิจารณาโทษที่กล่าวไว้แล้วของความโกรธ และอานิสงส์ของเมตตาในความไม่โกรธ ซึ่งเป็นปฏิปักษ์ต่อความโกรธนั้น. บทว่า ‘ผู้เสพอยู่’ หมายถึงผู้ซ่องเสพอยู่ ความพยาบาทย่อมละไป.

အတိဘောဇနေ နိမိတ္တဂ္ဂါဟောတိ အာဟာရဿ အဓိကဘောဇနေ ထိနမိဒ္ဓဿ နိမိတ္တဂ္ဂါဟော, ‘‘ဧတ္တကေ ဘုတ္တေ ထိနမိဒ္ဓံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဧတ္တကေ နော’’တိ ထိနမိဒ္ဓဿ ကာရဏာကာရဏဂ္ဂါဟောတိ အတ္ထော. ဒိဝါ သူရိယာလောကန္တိ ဒိဝါ ဂဟိတနိမိတ္တံ သူရိယာလောကံ, ရတ္တိယံ မနသိကရောန္တဿပီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဓုတင်္ဂါနံ ဝီရိယနိဿိတတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘ဓုတင်္ဂနိဿိတသပ္ပာယကထာယပီ’’တိ.

บทว่า ‘อติโภชเน นิมิตฺตคฺคาโห’ หมายถึง การกำหนดนิมิตแห่งถีนมิทธะในการบริโภคอาหารมากเกินไป คือการกำหนดสิ่งที่ใช่เหตุและไม่ใช่เหตุแห่งถีนมิทธะว่า ‘เมื่อบริโภคเท่านี้ ถีนมิทธะย่อมเกิดขึ้น เมื่อบริโภคเท่านี้ ถีนมิทธะย่อมไม่เกิดขึ้น’ ดังนี้. บทว่า ‘ทิวา สุริยาโลกํ’ หมายถึง แสงอาทิตย์ที่กำหนดนิมิตไว้ในเวลากลางวัน พึงทราบอรรถในที่นี้ว่า ‘แม้เมื่อมนสิการในเวลากลางคืน’. เพราะธุดงค์ทั้งหลายอาศัยความเพียร จึงกล่าวว่า ‘แม้ด้วยสัปปายกถาที่อาศัยธุดงค์’.

ကုက္ကုစ္စမ္ပိ ကတာကတာနုသောစနဝသေန ပဝတ္တမာနံ စေတသော အဝူပသမာဝဟတာယ ဥဒ္ဓစ္စေန သမာနလက္ခဏမေဝါတိ တဒုဘယဿ ပဟာနကာရဏံ ဒဿေန္တော ဘဂဝါ – ‘‘အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, စေတသော ဝူပသမော’’တိအာဒိမာဟ. တသ္မာ ဗာဟုသစ္စာဒိ တဿ ပဟာနကာရဏန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘အပိစ ဆ ဓမ္မာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဗဟုဿုတဿ ဂန္ထတော, အတ္ထတော ဓမ္မံ ဝိစာရေန္တဿ အတ္တဝေဒါဒိပဋိလာဘသမ္ဘဝတော ဝိက္ခေပေါ န ဟောတိ. ယထာဝိဟိတပဋိပတ္တိယာ [Pg.443] ယထာဓမ္မပဋိကာရပ္ပတ္တိယာ စ ဝိပ္ပဋိသာရော အနဝသရောဝါတိ ‘‘ဗာဟုသစ္စေနပိ…ပေ… ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စံ ပဟီယတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ယဒဂ္ဂေန ဗဟုဿုတဿ ပဋိသင်္ခါနဝတော ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စံ ပဟီယတိ, တဒဂ္ဂေန ပရိပုစ္ဆကတာဝိနယပကတညုတာဟိပိ တံ ပဟီယတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဝုဒ္ဓသေဝိတာ စ ဝုဒ္ဓသီလိတံ အာဝဟတီတိ စေတသော ဝူပသမကရတ္တာ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စဿ ပဟာနကာရီ ဝုတ္တာ, ဝုဒ္ဓဘာဝံ ပန အနပေက္ခိတွာ ဝိနယဓရာ ကုက္ကုစ္စဝိနောဒကာ ကလျာဏမိတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဝိက္ခေပေါ စ ဘိက္ခူနံ ယေဘုယျေန ကုက္ကုစ္စဟေတုကော ဟောတီတိ ‘‘ကပ္ပိယာကပ္ပိယပရိပုစ္ဆာဗဟုလဿာ’’တိအာဒိနာ ဝိနယနယေနေဝ ပရိပုစ္ဆကတာဒယော နိဒ္ဒိဋ္ဌာ. ပဟီနေ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စေတိ နိဒ္ဓါရဏေ ဘုမ္မံ. ကုက္ကုစ္စဿ ဒေါမနဿသဟဂတတ္တာ အနာဂါမိမဂ္ဂေန အာယတိံ အနုပ္ပာဒေါ ဝုတ္တော.

แม้กุกกุจจะที่ดำเนินไปด้วยอำนาจการตามระลึกถึงสิ่งที่ทำแล้วและยังไม่ได้ทำ เพราะนำมาซึ่งความไม่สงบแห่งจิต จึงมีลักษณะเสมอกับอุทธัจเจนั่นเอง. พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงเหตุแห่งการละกิเลสทั้งสองนั้น จึงตรัสว่า ‘อตฺถิ ภิกฺขเว เจตโส วูปสโม’ (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความสงบแห่งจิตมีอยู่) เป็นต้น. เพราะฉะนั้น เพื่อจะแสดงว่าความเป็นพหูสูตเป็นต้นเป็นเหตุแห่งการละกิเลสนั้น จึงตรัสว่า ‘อปิจ ฉ ธมฺมา’ (อนึ่ง ธรรม ๖ ประการ) เป็นต้น. ในธรรมเหล่านั้น สำหรับพหูสูตผู้พิจารณาธรรมทั้งโดยคัมภีร์และโดยอรรถ ย่อมเป็นไปได้ที่จะได้บรรลุอัตถเวทะเป็นต้น ความฟุ้งซ่านจึงไม่เกิดขึ้น. เพราะการปฏิบัติที่กำหนดไว้แล้ว และเพราะการบรรลุการแก้ไขตามธรรม ความเดือดร้อนใจจึงไม่มีโอกาสเกิดขึ้น จึงกล่าวว่า ‘แม้ด้วยความเป็นพหูสูต... ฯลฯ ...อุทธัจจกุกกุจจะย่อมละไป’. พึงทราบว่า อุทธัจจกุกกุจจะย่อมละไปได้ด้วยความเป็นพหูสูตและผู้พิจารณาโดยส่วนใด ก็ย่อมละไปได้ด้วยความเป็นผู้สอบถามและความเป็นผู้รู้แจ้งในพระวินัยเป็นต้นโดยส่วนนั้น. การคบหาผู้ใหญ่ย่อมนำมาซึ่งความเป็นผู้มีศีลอย่างผู้ใหญ่ เพราะทำให้จิตสงบ จึงกล่าวว่าเป็นเหตุแห่งการละอุทธัจจกุกกุจจะ. แต่พึงทราบว่า ผู้ทรงวินัย ผู้บรรเทากุกกุจจะ และกัลยาณมิตร เป็นผู้ไม่คำนึงถึงความเป็นผู้ใหญ่. และความฟุ้งซ่านของภิกษุทั้งหลายโดยส่วนมากมีกุกกุจจะเป็นเหตุ จึงทรงระบุความเป็นผู้สอบถามเป็นต้นด้วยนัยแห่งพระวินัยนั่นเอง โดยบทว่า ‘กปฺปิยากปฺปิยปริปุจฺฉาพหุลสฺส’ (ผู้สอบถามเรื่องที่ควรและไม่ควรมาก) เป็นต้น. บทว่า ‘ปหีเน อุทธจฺจกุกฺกุจฺเจ’ เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถนิทธารณะ. เพราะกุกกุจจะประกอบด้วยโทมนัส จึงกล่าวถึงการไม่เกิดขึ้นอีกในอนาคตด้วยอนาคามิมรรค.

ကုသလာကုသလာ ဓမ္မာတိအာဒီသု ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ. ကာမံ ဗာဟုသစ္စပရိပုစ္ဆကတာဟိ အဋ္ဌဝတ္ထုကာပိ ဝိစိကိစ္ဆာ ပဟီယတိ, တထာပိ ရတနတ္တယဝိစိကိစ္ဆာမူလိကာ သေသဝိစိကိစ္ဆာတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘တီဏိ ရတနာနိ အာရဗ္ဘာ’’တိအာဒိ. ဝိနယေ ပကတညုတာယ စ သတိ သိက္ခာယ ကင်္ခါယ အသမ္ဘဝေါ ဧဝ, တထာ ရတနတ္တယဂုဏာဝဗောဓေ သတိ ပုဗ္ဗန္တာဒီသု သံသယဿာတိ အာဟ – ‘‘ဝိနယေ’’တိအာဒိ. ဩကပ္ပနီယသဒ္ဓါ သဒ္ဓေယျဝတ္ထုံ အနုပဝိသိတွာ ဝိယ အဓိမုစ္စနံ, တဉ္စ တထာ အဓိမောက္ခုပ္ပာဒနမေဝ. သဒ္ဓါယ နိန္နပေါဏပဗ္ဘာရတာ အဓိမုတ္တိ. အရဟတ္တေန ကူဋံ ဂဏှိ သတ္တပိ ဗောဇ္ဈင်္ဂေ ဝိတ္ထာရေတွာ ဒေသနာယ ဩသာပိတတ္တာ.

สิ่งที่ควรกล่าวในบทว่า ‘กุสลากุสลา ธมฺมา’ เป็นต้น ได้กล่าวไว้แล้วในตอนก่อน. แม้วิจิกิจฉาที่มีวัตถุ ๘ ประการ ย่อมละไปได้ด้วยความเป็นพหูสูตและการสอบถามก็จริง ถึงอย่างนั้น เพราะวิจิกิจฉาในพระรัตนตรัยเป็นรากเหง้าของวิจิกิจฉาที่เหลือ จึงกล่าวว่า ‘ตีณิ รตนานิ อารพฺภ’ (ปรารภรัตนตรัย ๓) เป็นต้น. และเมื่อมีความรู้แจ้งในพระวินัย ความสงสัยในสิกขาจึงไม่มีทางเกิดขึ้นได้เลย เช่นเดียวกับเมื่อมีการหยั่งรู้ในคุณของพระรัตนตรัย ความสงสัยในส่วนอดีตเป็นต้นจึงไม่มี จึงตรัสว่า ‘วินเย’ เป็นต้น. โอกัปปนียศรัทธา คือการน้อมใจเชื่อประหนึ่งหยั่งลงสู่สิ่งที่ควรเชื่อ และการทำให้เกิดความน้อมใจเชื่ออย่างนั้นนั่นเอง. อธิมุตติ คือความเป็นผู้มีจิตน้อมไป โน้มไป โอนไปในศรัทธา. ทรงถือเอาพระอรหัตเป็นยอด เพราะการแสดงธรรมได้จบลงด้วยการขยายโพชฌงค์ทั้ง ๗.

အာဟာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาอาหารสูตร จบแล้ว.

၂. ပရိယာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาปริยายสูตร

၂၃၃. သမ္ဗဟုလာတိ ဝုစ္စန္တိ သံဃသမညာယ အဘာဝတော. တတော ပရန္တိ တိဏ္ဏံ ဇနာနံ ဥပရိ သံဃော စတုဝဂ္ဂကရဏီယာဒိသံဃကမ္မဝသေန ကမ္မပ္ပတ္တတ္တာ. ပဝိသိံသူတိ ဘာဝိနိ ပဝိသနေ ဘူတေ ဝိယ ကတွာ ဥပစာရေန ဝုတ္တန္တိ အာဟ – ‘‘ပဝိဋ္ဌာ’’တိ. ဘာဝိနိ ဟိ ဘူတေ ဝိယ ဥပစာရော. တေနာဟ – ‘‘တေ ပနာ’’တိအာဒိ, တေ ပန ဘိက္ခူတိ အတ္ထော. ပုန တေ ပနာတိ တိတ္ထိယာ တိတ္ထိယသာဝကာ စ.

๒๓๓. บทว่า ‘สมฺพหุลา’ ท่านเรียกว่า สัมพหุละ เพราะไม่มีชื่อว่าเป็นสงฆ์. บทว่า ‘ตโต ปรํ’ หมายถึง เกินกว่าบุคคล ๓ คน เพราะเป็นสงฆ์ที่ถึงความเป็นผู้ทำกรรมได้ด้วยอำนาจแห่งสังฆกรรมมีจตุวรรคเป็นต้น. บทว่า ‘ปวิสึสุ’ ตรัสโดยอุปจาระเหมือนกระทำกิริยาที่จะมีในอนาคตให้เป็นอดีต จึงกล่าวว่า ‘ปวิฏฺฐา’ (เข้าไปแล้ว). เพราะอุปจาระคือการทำกิริยาในอนาคตให้เป็นอดีตมีอยู่. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘เต ปนา’ เป็นต้น หมายถึง ภิกษุเหล่านั้น. อีกบทหนึ่งว่า ‘เต ปนา’ หมายถึง เดียรถีย์และสาวกของเดียรถีย์.

ဣမသ္မိံ [Pg.444] ပညာပနေတိ ‘‘ပဉ္စ နီဝရဏေ ပဟာယာ’’တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တေ ဣမသ္မိံ ပကာရေ အတ္ထပညာပနေ. ဝိသိဿတိ အညမညတော ပဘိဇ္ဇတီတိ ဝိသေသော, ဘေဒေါ. သွာယံ ဣဓ အန္တောဂဓာဓိကဘာဝေါ အဓိပ္ပေတောတိ အာဟ – ‘‘ကော ဝိသေသောတိ ကိံ အဓိက’’န္တိ. အဓိကံ ပယသနံ ပယုဉ္ဇနန္တိ အဓိပ္ပယာသော, အဓိကပ္ပယောဂေါ. နာနာ ကရီယတိ ဧတေနာတိ နာနာကရဏံ, ဘေဒေါတိ အာဟ – ‘‘ကိံ နာနတ္တ’’န္တိ. ဒုတိယပဒေတိ ‘‘အနုသာသနိယာ ဝါ အနုသာသနိ’’န္တိ ဧတသ္မိံ ပဒေ. ဧသေဝ နယောတိ ယထာ ပဌမသ္မိံ ပဒေ အတ္ထယောဇနာ, ဧဝံ ဒုတိယပဒေပိ ယောဇေတဗ္ဗာ.

บทว่า ‘อิมสฺมึ ปญฺญาปเน’ หมายถึง ในการประกาศเนื้อความโดยประการนี้ที่ดำเนินไปตามนัยว่า ‘ละนิวรณ์ ๕’ เป็นต้น. บทว่า ‘วิเสโส’ คือความแตกต่าง การแยกออกจากกันและกัน. ในที่นี้ประสงค์เอาความเป็นส่วนที่รวมอยู่และส่วนที่เกินมา จึงกล่าวว่า ‘โก วิเสโสติ กึ อธิกํ’ (อะไรคือวิเสส คืออะไรที่เกินมา). การประกอบความเพียรที่ยิ่ง ชื่อว่า ‘อธิปฺปยาโส’ คือการประกอบที่ยิ่ง. สิ่งที่ทำให้แตกต่างกัน ชื่อว่า ‘นานากรณํ’ คือความต่างกัน จึงกล่าวว่า ‘กึ นานตฺตํ’ (อะไรคือความต่างกัน). ในบทที่สอง คือในบทว่า ‘อนุสาสนิยา วา อนุสาสนึ’. บทว่า ‘เอเสว นโย’ หมายถึง นัยเดียวกัน คือการประกอบอรรถในบทที่สองก็พึงประกอบเช่นเดียวกับในบทแรก.

တီဏိ ဌာနာနီတိ ဒေဝမာရဗြဟ္မဋ္ဌာနာနိ တီဏိ ‘‘သဒေဝကေ လောကေ’’တိအာဒိနာ လောကေ ပက္ခိပိတွာ. ‘‘သဿမဏဗြာဟ္မဏိယာ ပဇာယ သဒေဝမနုဿာယာ’’တိ ဒွေ ဌာနာနိ. ‘‘ပဇာယာ’’တိ ဧတ္ထ ပက္ခိပိတွာ ဣတိ ပဉ္စဟိ ပဒေဟိ. ဥဒ္ဒေသန္တိ ဥဒ္ဒိသိတဗ္ဗတံ. ဂဏနန္တိ ဧကော ကာမစ္ဆန္ဒောတိ ဂဟေတဗ္ဗတံ ဂစ္ဆတိ. အတ္တနော ဟတ္ထပါဒါဒီသူတိ နိဒဿနမတ္တံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ သမုဒါယံ အာရဗ္ဘ ပဋိဃဿ ဥပ္ပဇ္ဇနတော. အတ္တနော ခန္ဓေသု ဝိမတိ ‘‘အဟံ နု ခေါသ္မီ’’တိအာဒိနာ.

บทว่า ‘ตีณิ ฐานานิ’ หมายถึง ฐานะ ๓ คือ ฐานะของเทวดา มาร และพรหม โดยสงเคราะห์เข้าในโลกด้วยบทว่า ‘สเทวเก โลเก’ เป็นต้น. ฐานะ ๒ อย่าง คือ ‘สสฺสมณพราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสาย’. โดยสงเคราะห์เข้าในบทว่า ‘ปชาย’ นี้ จึงเป็น ๕ บท. บทว่า ‘อุทฺเทสํ’ หมายถึง ความเป็นสิ่งที่พึงยกขึ้นแสดง. บทว่า ‘คณนํ’ หมายถึง ย่อมถึงการนับว่า กามฉันทะหนึ่ง. บทว่า ‘อตฺตโน หัตถปาทาทึสุ’ พึงทราบว่าเป็นเพียงตัวอย่าง เพราะปฏิฆะย่อมเกิดขึ้นโดยปรารภส่วนรวม. ความสงสัยในขันธ์ของตนว่า ‘อหํ นุ โขสฺมิ’ (เราเป็นอะไรหนอ) เป็นต้น.

ကိဉ္စာပိ သဗ္ဗံ ဝီရိယံ စေတသိကမေဝ, ယံ ပန ကာယကမ္မာဓိဋ္ဌာနာဒိဝသေန မနသိ ကာယိကပယောဂသမုဋ္ဌာပနံ ဝီရိယံ ကာယိကန္တိ လဒ္ဓပရိယာယန္တိ တတော ဝိသေသေတွာ စေတသိကန္တိ ယထာဓိပ္ပေတဒုတိယတာဒဿနတ္ထံ. ယဒိပိ ယထာကပ္ပိတဣရိယာပထသန္ဓာရဏဝသေန ပဝတ္တမာနံ ဝီရိယံ ကာယဿ တထာပဝတ္တဿ ပစ္စယဘူတန္တိ န သက္ကာ ဝတ္တုံ, တထာပိ န တာဒိသော ကာယပယောဂေါ, တဒါ ပဝတ္တော နတ္ထီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ကာယပယောဂံ ဝိနာ ဥပ္ပန္နဝီရိယ’’န္တိ. သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂသဒိသော ဝါတိ ဣမိနာ အဇ္ဈတ္တိကေ သင်္ခါရေ အဇ္ဈုပေက္ခနဝသေန ပဝတ္တာ အဇ္ဈတ္တဓမ္မေသု ဥပေက္ခာတိအာဒိနယံ အတိဒိသတိ.

แม้ว่าความเพียรทั้งหมดเป็นเจตสิกก็จริง แต่ความเพียรที่เกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งการตั้งมั่นในกายกรรมเป็นต้น และการยังความประกอบทางกายให้ตั้งขึ้นในใจนั้น ได้ชื่อโดยปริยายว่า เป็นกายิกะ. เพื่อแสดงความเป็นอย่างที่สองตามที่ประสงค์ ท่านจึงแยกจากกายิกะนั้นแล้วเรียกว่า เจตสิก. แม้จะไม่สามารถกล่าวได้ว่า ความเพียรที่ดำเนินไปด้วยอำนาจการทรงไว้ซึ่งอิริยาบถตามที่กำหนดไว้ เป็นปัจจัยของกายที่ดำเนินไปอย่างนั้น แต่ความประกอบทางกายเช่นนั้นไม่มี คือในขณะนั้นไม่มีการประกอบทางกาย จึงกล่าวว่า ‘ความเพียรที่เกิดขึ้นโดยปราศจากการประกอบทางกาย’. บทว่า ‘สติสมฺโพชฺฌงฺคสทิโส วา’ นี้ ท่านย่อมหมายรวมถึงนัยว่า ‘อุเบกขาในธรรมภายใน’ ที่ดำเนินไปด้วยอำนาจการเพ่งดูสังขารภายในเป็นต้น.

‘‘မိဿကဗောဇ္ဈင်္ဂါ ကထိတာ’’တိ ဝတွာ တမတ္ထံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ဧတေသူ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. စင်္ကမန္တေနပိ အရိယမဂ္ဂံ အဓိဂန္တုံ သက္ကာတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘မဂ္ဂံ အပတ္တံ ကာယိကဝီရိယ’’န္တိ. ဗောဇ္ဈင်္ဂါ န လဗ္ဘန္တီတိ နိပ္ပရိယာယဗောဇ္ဈင်္ဂါ န လဗ္ဘန္တီ. ဗောဇ္ဈင်္ဂေ ဥဒ္ဓရန္တိ ပရိယာယတောတိ အဓိပ္ပာယော. သေသာတိ ဗဟိဒ္ဓါဓမ္မေသု သတိ-ဓမ္မဝိစယ-ဥပေက္ခာ-စေတသိက-ဝီရိယ-သဝိတက္က-သဝိစာရ-ပီတိ-သမာဓီ ဒွေ ပဿဒ္ဓိယော စ. အယံ ပန နယော ပစုရပ္ပဝတ္တိဝသေန အဋ္ဌကထာနယေနေဝ [Pg.445] ဝုတ္တော. ထေရဝါဒဝသေန ပန အဝိတက္ကအဝိစာရမတ္တာ ပီတိသမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ရူပါဝစရာပိ အတ္ထီတိ တေပိ ဂဟေတွာ ဒသ မိဿကာဝ ဟောန္တီတိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာတိ.

เมื่อกล่าวว่า ‘โพชฌงค์ที่ระคนกันได้กล่าวไว้แล้ว’ เพื่อแสดงเนื้อความนั้น จึงกล่าวคำมี ‘ในโพชฌงค์เหล่านี้’ เป็นต้น เมื่อกล่าวว่า ‘แม้ด้วยการเดินจงกรมก็สามารถบรรลุอริยมรรคได้’ จึงกล่าวว่า ‘กายิกวิริยะที่ยังไม่ถึงมรรค’ คำว่า ‘โพชฌงค์ไม่พึงได้’ หมายถึง นิปปริยายโพชฌงค์ไม่พึงได้ มีอธิบายว่า ‘ย่อมยกโพชฌงค์ขึ้นโดยปริยาย’ คำว่า ‘ที่เหลือ’ หมายถึง สติ ธัมมวิจยะ อุเบกขา เจตสิกวิริยะ สวิตักกะ สวิจาระ ปีติ สมาธิ และปัสสัทธิ ๒ อย่าง ในธรรมภายนอก ส่วนนัยนี้กล่าวไว้โดยนัยแห่งอรรถกถาโดยความเป็นไปโดยมาก แต่โดยนัยแห่งเถรวาท พึงกล่าวว่า ‘ปีติและสมาธิสัมโพชฌงค์ที่เป็นอวิตักกะอวิจาระเท่านั้น ก็มีในรูปาวจรด้วย’ ดังนี้ พึงถือเอาโพชฌงค์เหล่านั้นด้วย จึงเป็นโพชฌงค์ที่ระคนกัน ๑๐ อย่าง

ပရိယာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาปริยายสูตร จบแล้ว

၃. အဂ္ဂိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถาอัคคิสูตร

၂၃၄. လောဏဓူပနန္တိ လောဏဉ္စ ဓူပနဉ္စ လောဏဓူပနံ. ယောဓကမ္မန္တိ ယောဓပုဂ္ဂလေန ကတ္တဗ္ဗံ ကမ္မံ. မန္တကမ္မန္တိ ရာဇကိစ္စမန္တနံ. ပဋိဟာရကမ္မန္တိ ရညော သန္တိကံ အာဂတာနံ ဝစနံ ရညော နိဝေဒေတွာ တတော နေသံ ပဋိဟရဏကမ္မံ. တသ္မာတိ သဗ္ဗတ္ထိကတ္တာ သတိယာ. ဧဝံ ‘‘သတိဉ္စ ခွာဟ’’န္တိအာဒိကံ အဝေါစ. ပုဗ္ဗဘာဂဝိပဿနာ ဗောဇ္ဈင်္ဂါဝ ကထိတာ ပဂ္ဂဟနိဂ္ဂဟဝိနောဒိတတ္တာ.

๒๓๔. คำว่า ‘โลณธูปนะ’ คือ เกลือและการรมควัน คำว่า ‘โยธกรรม’ คือ การงานที่บุคคลผู้เป็นนักรบพึงทำ คำว่า ‘มันตกรรม’ คือ การปรึกษากิจของพระราชา คำว่า ‘ปฏิหารกรรม’ คือ การนำคำพูดของชนทั้งหลายที่มาเฝ้าพระราชาไปกราบทูลพระราชาแล้วนำกลับมาให้ชนเหล่านั้น คำว่า ‘เพราะเหตุนั้น’ หมายถึง เพราะสติเป็นประโยชน์ในที่ทั้งปวง พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำมี ‘เรากล่าวสติ’ เป็นต้น อย่างนี้ วิปัสสนาที่เป็นส่วนเบื้องต้นกล่าวว่าเป็นโพชฌงค์นั่นเอง เพราะเป็นเครื่องบรรเทาการประคองและการข่ม

အဂ္ဂိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาอัคคิสูตร จบแล้ว

၄. မေတ္တာသဟဂတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถาเมตตาสหคตสูตร

၂၃၅. ကီဒိသာ ဂတိ နိဗ္ဗတ္တိ ဧတိဿာတိ ကိံဂတိကာ, ကိံနိဋ္ဌာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ကီဒိသီ ပရမာ ဥတ္တမာ ကောဋိ ဧတိဿာတိ ကိံပရမာ. ကီဒိသံ ဖလံ အာနိသံသံ ဥဒယော ဧတိဿာတိ ကိံဖလာ. သံသဋ္ဌံ သမ္ပယုတ္တန္တိ ဣဒံ သဟဂတ-သဒ္ဒဿ အတ္ထဒဿနမတ္တံ, ဣဓ ပန မေတ္တာဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ ဝိပဿနာပုဗ္ဗဘာဂဗောဇ္ဈင်္ဂါ စ ‘‘မေတ္တာသဟဂတံ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂ’’န္တိအာဒိနာ ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သဗ္ဗတ္ထာတိ သဗ္ဗေသု ဗောဇ္ဈင်္ဂေသု သဗ္ဗေသု စ ဗြဟ္မဝိဟာရေသု.

๒๓๕. คำว่า ‘มีคติเป็นอย่างไร’ หมายถึง มีคติเป็นอย่างไร มีอะไรเป็นที่สุด ดังนี้เป็นคำอธิบาย คำว่า ‘มีอะไรเป็นยอด’ หมายถึง มีอะไรเป็นยอดเยี่ยมสูงสุด คำว่า ‘มีผลเป็นอย่างไร’ หมายถึง มีผล อานิสงส์ และความเกิดขึ้นเป็นอย่างไร คำว่า ‘สัมปยุตต์’ นี้เป็นเพียงการแสดงอรรถของคำว่า ‘สหคตะ’ แต่ในที่นี้พึงทราบว่า วิปัสสนาที่เป็นส่วนเบื้องต้นและโพชฌงค์ทั้งหลายมีเมตตาฌานเป็นบาท กล่าวไว้ด้วยคำมี ‘สติสัมโพชฌงค์อันสหรคตด้วยเมตตา’ เป็นต้น คำว่า ‘ในที่ทั้งปวง’ หมายถึง ในโพชฌงค์ทั้งปวงและในพรหมวิหารทั้งปวง

ပဋိကူလေတိ ဝိရဇ္ဇတီတိ ပဋိကူလံ, အနိဋ္ဌံ. န ပဋိကူလံ အပ္ပဋိကူလံ, ဣဋ္ဌံ. တေနာဟ ‘‘ဣဋ္ဌေ ဝတ္ထုသ္မိ’’န္တိ. ဧတ္ထာတိ အပ္ပဋိကူလဝတ္ထုသ္မိံ. ဧဝန္တိ ပဋိကူလသညီ. သတ္တေ အပ္ပဋိကူလေ အသုဘဖရဏံ, သင်္ခါရေ အပ္ပဋိကူလေ အနိစ္စန္တိ မနသိကာရံ ကရောန္တော. အသုဘာယာတိ အသုဘသညာယ. အနိစ္စတော ဝါ ဥပသံဟရတီတိ အနိစ္စန္တိ မနသိကာရံ ပဝတ္တေတိ. ‘‘ဧသေဝ နယော’’တိ သင်္ခေပတော ဝုတ္တမတ္ထံ ဝိဝရိတုံ ‘‘အပ္ပဋိကူလပဋိကူလေသူ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဆဠင်္ဂုပေက္ခန္တိ ဆသု အာရမ္မဏေသု ပဟီနာနုရောဓဿ ဥပ္ပတ္တိယာ ဆဠင်္ဂဝန္တံ ဥပေက္ခံ.

คำว่า ‘ปฏิกูล’ คือ สิ่งที่ไม่น่าปรารถนา เพราะย่อมหน่าย สิ่งที่ไม่เป็นปฏิกูล คือ สิ่งที่น่าปรารถนา เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ในวัตถุที่น่าปรารถนา’ คำว่า ‘ในที่นี้’ หมายถึง ในวัตถุที่เป็นอัปปฏิกูล คำว่า ‘อย่างนี้’ หมายถึง ผู้มีปฏิกูลสัญญา เมื่อแผ่อสุภะไปในสัตว์ที่เป็นอัปปฏิกูล และกระทำมนสิการว่า ‘อนิจจะ’ ในสังขารที่เป็นอัปปฏิกูล คำว่า ‘เพื่ออสุภะ’ หมายถึง เพื่ออสุภสัญญา หรือย่อมน้อมไปโดยความเป็นอนิจจะ หมายถึง ย่อมยังมนสิการว่า ‘อนิจจะ’ ให้เป็นไป เพื่อแสดงเนื้อความที่กล่าวไว้โดยย่อว่า ‘นัยนี้แหละ’ จึงกล่าวคำมี ‘ในสิ่งที่เป็นอัปปฏิกูลและปฏิกูล’ เป็นต้น คำว่า ‘ฉฬังคุเบกขา’ หมายถึง อุเบกขาที่มีองค์ ๖ เพราะความเกิดขึ้นแก่ผู้มีอนุโรธะอันละได้แล้วในอารมณ์ ๖

မေတ္တာယာတိ [Pg.446] မေတ္တာဘာဝနာယ. ပဋိကူလာဒီသု ဝတ္ထူသု ဣစ္ဆိတဝိဟာရေန ဝိဟရိတုံ သမတ္ထတာ အရိယာနံ ဧဝ, တတ္ထ စ အရဟတော ဧဝ ဣဇ္ဈနတော အရိယိဒ္ဓိ နာမ. တဿာ အရိယိဒ္ဓိယာ စ ဒဿိတတ္တာ ဒေသနာ ဝိနိဝဋ္ဋေတဗ္ဗာ ပရိယောသာနေတဗ္ဗာ သိယာ. အရဟတ္တံ ပါပုဏိတုံ န သက္ကောတိ ဣန္ဒြိယာနံ အပရိပက္ကတ္တာ နိကန္တိယာ စ ဒုပ္ပရိယာဒါနတော. အယံ ဒေသနာတိ ‘‘မေတ္တာသဟဂတံ ဗောဇ္ဈင်္ဂံ ဘာဝေတီ’’တိအာဒိနာ အယံ ဒေသနာ အာရဒ္ဓါ. ယော ဟိ မေတ္တာဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ သမ္မသနံ အာရဘိတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိတုံ အသက္ကောန္တော ပရိသုဒ္ဓေသု ဝဏ္ဏကသိဏေသု ဝိမောက္ခသင်္ခါတံ ရူပါဝစရဇ္ဈာနံ နိဗ္ဗတ္တေတိ, တံ သန္ဓာယာဟ ဘဂဝါ – ‘‘သုဘံ ခေါ ပန ဝိမောက္ခံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတီ’’တိ.

คำว่า ‘ด้วยเมตตา’ หมายถึง ด้วยเมตตาภาวนา ความสามารถที่จะอยู่ด้วยวิหารที่ปรารถนาในวัตถุมีปฏิกูลเป็นต้น เป็นของพระอริยะเท่านั้น และในที่นั้น ความสำเร็จเป็นของพระอรหันต์เท่านั้น ชื่อว่า อริยฤทธิ์ เพราะอริยฤทธิ์นั้นแสดงไว้แล้ว พึงยุติการแสดงธรรม ไม่สามารถบรรลุอรหัตตผลได้ เพราะอินทรีย์ยังไม่แก่กล้า และเพราะนิกันติยังละได้ยาก คำว่า ‘การแสดงธรรมนี้’ หมายถึง การแสดงธรรมนี้เริ่มต้นด้วยคำมี ‘ย่อมเจริญโพชฌงค์อันสหรคตด้วยเมตตา’ เป็นต้น ผู้ใดแลไม่สามารถบรรลุอรหัตตผลได้ เมื่อเริ่มพิจารณาโดยมีเมตตาฌานเป็นบาท ย่อมยังรูปาวจรฌานที่ชื่อว่าวิโมกข์ให้เกิดขึ้นในกสิณวรรณะที่บริสุทธิ์ พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงผู้นั้นว่า ‘ย่อมเข้าถึงสุภวิโมกข์อยู่’

သုဘပရမန္တိ သုဘဝိမောက္ခပရမံ. ဣဓ လောကေ ဧဝ ပညာ အဿ. တေနာဟ ‘‘လောကိယပညဿာတိ အတ္ထော’’တိ. အရဟတ္တပရမာဝ မေတ္တာ အရဟတ္တမဂ္ဂဿ ပါဒကတ္တာ. ကရုဏာဒီသုပိ ဧသေဝ နယောတိ ကရုဏာဒိဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ သင်္ခါရေ သမ္မသန္တော အရဟတ္တံ ပတ္တုံ သက္ကောတိ, တဿ အရဟတ္ထပရမာ ကရုဏာ ဟောတိ, ဧဝံ မုဒိတာဥပေက္ခာသုပိ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ ဣမမတ္ထံ အတိဒိသတိ. ပုန ဒေသနာရမ္ဘပယောဇနံ ပန ‘‘ဣမိနာ နယေနာ’’တိ ဟေဋ္ဌာ အတိဒိဋ္ဌမေဝ.

คำว่า ‘มีสุภะเป็นยอด’ หมายถึง มีสุภวิโมกข์เป็นยอด ปัญญาของผู้นั้นมีอยู่ในโลกนี้เท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘หมายถึงผู้มีปัญญาทางโลก’ เมตตามีอรหัตตผลเป็นยอดนั่นเอง เพราะเป็นบาทแห่งอรหัตตมรรค คำว่า ‘แม้ในกรุณาเป็นต้นก็นัยนี้แหละ’ หมายถึง เมื่อกระทำกรุณาฌานเป็นต้นเป็นบาทแล้วพิจารณาสังขาร ย่อมสามารถบรรลุอรหัตตผลได้ กรุณาของผู้นั้นมีอรหัตตผลเป็นยอด พึงกล่าวอย่างนี้แม้ในมุทิตาและอุเบกขา ดังนี้ ย่อมแสดงเนื้อความนี้ ส่วนประโยชน์ของการเริ่มต้นแสดงธรรมอีกครั้งนั้น ก็คือสิ่งที่แสดงไว้แล้วข้างล่างด้วยคำว่า ‘ด้วยนัยนี้’ นั่นเอง

သုဘပရမာဒိတာတိ မေတ္တာကရုဏာမုဒိတာဥပေက္ခာနံ သုဘပရမတာ အာကာသာနဉ္စာယတနပရမတာ, ဝိညာဏဉ္စာယတနပရမတာ, အာကိဉ္စညာယတနပရမတာ. တဿ တဿာတိ သုဘဝိမောက္ခဿ ဟေဋ္ဌာ တိဏ္ဏံ အရူပဇ္ဈာနာနဉ္စ ယထာက္ကမံ ဥပနိဿယတ္တာ. အပ္ပဋိကူလပရိစယာတိ ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ မနသိကာရဗဟုလီကာရာ. အပ္ပကသိရေနေဝါတိ သုခေနေဝ. တတ္ထာတိ ဝိသုဒ္ဓတာယ ဣဋ္ဌေသု ဝဏ္ဏကသိဏေသု. စိတ္တန္တိ ဘာဝနာမယစိတ္တံ ပက္ခန္ဒတိ အပ္ပနာဝသေန. တတော ပရန္တိ တတော သုဘဝိမောက္ခတော ပရံ ဝိမောက္ခာနံ ဥပနိဿယော နာမ န ဟောတိ, မေတ္တာသဟဂတဘာဝေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

คำว่า ‘ความเป็นมีสุภะเป็นยอดเป็นต้น’ หมายถึง ความมีสุภะเป็นยอด ความมีอากาสานัญจายตนะเป็นยอด ความมีวิญญาณัญจายตนะเป็นยอด ความมีอากิญจัญญายตนะเป็นยอด ของเมตตา กรุณา มุทิตา อุเบกขา คำว่า ‘ของสิ่งนั้นๆ’ หมายถึง เพราะเป็นอุปนิสัยแก่สุภวิโมกข์และอรูปฌาน ๓ เบื้องล่างตามลำดับ คำว่า ‘ความคุ้นเคยกับอัปปฏิกูล’ หมายถึง การกระทำมนสิการในอารมณ์ที่น่าปรารถนาให้มาก คำว่า ‘โดยไม่ยากเลย’ หมายถึง โดยง่ายนั่นเอง คำว่า ‘ในที่นั้น’ หมายถึง ในกสิณวรรณะที่น่าปรารถนาเพราะความบริสุทธิ์ คำว่า ‘จิต’ หมายถึง จิตที่เกิดจากการภาวนา ย่อมแล่นไปโดยความเป็นอัปปนา คำว่า ‘จากนั้นไป’ หมายถึง จากสุภวิโมกข์นั้นไป ไม่เป็นอุปนิสัยของวิโมกข์ทั้งหลาย พึงเห็นความเป็นสหรคตด้วยเมตตา

သတ္တဒုက္ခံ သမနုပဿန္တဿာတိ ဒဏ္ဍေန အဘိဟဋပ္ပတ္တရူပဟေတုံ သတ္တေသု ဥပ္ပဇ္ဇနကဒုက္ခံ ဉာဏေန ဝီမံသန္တဿ. တယိဒံ ရူပနိမိတ္တကံ သတ္တေသု ဥပ္ပဇ္ဇနကံ ဒုက္ခံ ဉာဏေန ကရုဏာဝိဟာရိဿ ဝိသေသတော ပက္ခန္ဒတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘အပ္ပကသိရေနေဝ တတ္ထ စိတ္တံ ပက္ခန္ဒတီ’’တိ, န ပန သဗ္ဗသော အရူပေ အာနိသံသဒဿနတော.

คำว่า ‘เมื่อพิจารณาเห็นทุกข์ของสัตว์’ หมายถึง เมื่อพิจารณาด้วยญาณซึ่งทุกข์ที่เกิดขึ้นในสัตว์เพราะรูปที่ถูกทุบตีด้วยท่อนไม้เป็นเหตุ ทุกข์ที่เกิดขึ้นในสัตว์อันมีรูปเป็นนิมิตนั้น ย่อมแล่นไปสู่ผู้มีกรุณาวิหารด้วยญาณโดยเฉพาะ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘จิตย่อมแล่นไปในที่นั้นโดยไม่ยากเลย’ ไม่ใช่เพราะเห็นอานิสงส์ในอรูปโดยสิ้นเชิง

ဝိညာဏံ [Pg.447] သမနုပဿန္တဿာတိ ဣဒံ ပါမောဇ္ဇဂဟဏမုခေန တန္နိဿယဝိညာဏဿ ဂဟဏံ သမ္ဘဝတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. ဝိညာဏဂ္ဂဟဏပရိစိတန္တိ ဝုတ္တနယေန ဝိညာဏဂ္ဂဟဏေ ပရိစိတံ.

คำว่า ‘เมื่อพิจารณาเห็นวิญญาณ’ นี้กล่าวไว้โดยถือเอาความปราโมทย์เป็นหลัก เพราะการถือเอาวิญญาณอันเป็นที่อาศัยของความปราโมทย์นั้นย่อมเป็นไปได้ คำว่า ‘คุ้นเคยกับการถือเอาวิญญาณ’ หมายถึง คุ้นเคยกับการถือเอาวิญญาณโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว

ဥပေက္ခာဝိဟာရိဿာတိ ဥပေက္ခာဗြဟ္မဝိဟာရံ ဝိဟရတော. အာဘောဂါဘာဝတောတိ သုခါဒိဝသေန အာဘုဇနာဘာဝတော. သုခ…ပေ… သမ္ဘဝတောတိ သုခဒုက္ခာတိ ပရမတ္ထကမ္မဂ္ဂဟဏေ ဝိမုခတာသမ္ဘဝတော. အဝိဇ္ဇမာနဂ္ဂဟဏဒုက္ခန္တိ ပရမတ္ထတော အဝိဇ္ဇမာနသတ္တပညတ္တိဂဟဏပရိစိတံ တဿ တဿ အဘာဝမတ္တကဿ ဂဟဏမ္ပိ ဒုက္ခံ ကုသလမ္ပိ ဟောတိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

คำว่า ‘แก่ผู้มีอุเบกขาวิหาร’ หมายถึง แก่ผู้มีอุเบกขาพรหมวิหารอยู่ คำว่า ‘เพราะไม่มีความน้อมใจ’ หมายถึง เพราะไม่มีความน้อมใจโดยความเป็นสุขเป็นต้น คำว่า ‘สุข...เป็นต้น...ย่อมเป็นไปได้’ หมายถึง เพราะความหลุดพ้นจากการถือเอาปรมัตถกรรมคือสุขและทุกข์ย่อมเป็นไปได้ คำว่า ‘ทุกข์ที่เกิดจากการถือเอาสิ่งที่ไม่มีอยู่’ หมายถึง การถือเอาเพียงความไม่มีอยู่ของสิ่งนั้นๆ ที่คุ้นเคยกับการถือเอาบัญญัติสัตว์ที่ไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์ ก็เป็นทุกข์และเป็นกุศลด้วย ที่เหลือพึงทราบได้โดยง่าย

မေတ္တာသဟဂတသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาเมตตาสหคตสูตร จบแล้ว

၅. သင်္ဂါရဝသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๕. อรรถกถาสังคารวสูตร

၂၃၆. ပဌမညေဝါတိ ပုရေတရံယေဝ. အသဇ္ဈာယကတာနံ မန္တာနံ အပ္ပဋိဘာနံ ပဂေဝ ပဌမံယေဝ သိဒ္ဓံ, တတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထီတိ အဓိပ္ပာယော. ပရိယုဋ္ဌာနံ နာမ အဘိဘဝေါ ဂဟဏန္တိ အာဟ – ‘‘ကာမရာဂပရိယုဋ္ဌိတေနာတိ ကာမရာဂဂဟိတေနာ’’တိ. ဝိက္ခမ္ဘေတိ အပနေတီတိ ဝိက္ခမ္ဘနံ, ပဋိပက္ခတော နိဿရတိ ဧတေနာတိ နိဿရဏံ, ဝိက္ခမ္ဘနဉ္စ တံ နိဿရဏဉ္စာတိ ဝိက္ခမ္ဘနနိဿရဏံ. တေနာဟ – ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ. သေသပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. အတ္တနာ အရဏိယော ပတ္တဗ္ဗော အတ္တတ္ထော, တထာ ပရတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

๒๓๖. คำว่า ‘ก่อนทีเดียว’ หมายถึง ก่อนหน้านั้นทีเดียว ความไม่แจ่มแจ้งแห่งมนต์ที่ไม่ได้สาธยาย ย่อมสำเร็จก่อนทีเดียว ไม่มีอะไรจะกล่าวในเรื่องนั้น มีอธิบายดังนี้ คำว่า ‘ปริยุฏฐาน’ คือ การครอบงำ การยึดถือ จึงกล่าวว่า ‘อันกามราคะครอบงำแล้ว’ หมายถึง อันกามราคะยึดถือแล้ว ย่อมขจัด ย่อมกำจัดออก ชื่อว่า วิกขัมภนะ ย่อมหลุดพ้นจากปฏิปักษ์ด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า นิสสรณะ การขจัดและการหลุดพ้นนั้น ชื่อว่า วิกขัมภนนิสสรณะ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสคำมี ‘ในที่นั้น’ เป็นต้น แม้ในบทที่เหลือสองบทก็นัยนี้แหละ ประโยชน์ตนที่ตนพึงบรรลุ ชื่อว่า อัตตัตถะ ประโยชน์ผู้อื่นพึงทราบอย่างนั้น

‘‘အနိစ္စတော အနုပဿန္တော နိစ္စသညံ ပဇဟတီ’’တိအာဒီသု ဗျာပါဒါဒီနံ အနာဂတတ္တာ အဗျာပါဒဝါရေ တဒင်္ဂနိဿရဏံ န ဂဟိတံ. ကိဉ္စာပိ န ဂဟိတံ, ပဋိသင်္ခါနဝသေန ပန တဿ ဝိနောဒေတဗ္ဗတာယ တဒင်္ဂနိဿရဏမ္ပိ လဗ္ဘတေဝါတိ သက္ကာ ဝိညာတုံ. အာလောကသညာ ဥပစာရပ္ပတ္တာ, အပ္ပနာပ္ပတ္တာ ဝါ, ယော ကောစိ ကသိဏဇ္ဈာနာဒိဘေဒေါ သမထော. ဓမ္မဝဝတ္ထာနံ ဥပစာရပ္ပနာပ္ပတ္တဝသေန ဂဟေတဗ္ဗံ.

ในบทว่า “ผู้พิจารณาเห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยง ย่อมละสัญญาว่าเที่ยง” เป็นต้น ไม่ได้กล่าวถึงพยาบาทเป็นต้นไว้ในบทว่า อพยาปาทะ (ความไม่พยาบาท) จึงไม่ถือเอาตทังคนิสสรณะ (การสลัดออกด้วยองค์นั้นๆ) แม้จะไม่ได้ถือเอาไว้ แต่ก็พึงทราบว่า ตทังคนิสสรณะก็ย่อมได้ด้วยการพิจารณาเพื่อกำจัดพยาบาทนั้น. อาโลกสัญญา (สัญญาในแสงสว่าง) ถึงขั้นอุปจาระ หรือถึงขั้นอัปปนา หรือสมถะใดๆ ที่มีกสิณฌานเป็นต้นเป็นประเภท. ธัมมววัตถานะ (การกำหนดธรรม) พึงถือเอาโดยถึงขั้นอุปจาระและอัปปนา.

ကုထိတောတိ တတ္တော. ဥသ္မုဒကဇာတောတိ တဿေဝ ကုထိတဘာဝဿ ဥသ္မုဒကတံ အစ္စုဏှတံ ပတ္တော. တေနာဟ ‘‘ဥသုမဇာတော’’တိ. တိလဗီဇကာဒိဘေဒေနာတိ တိလဗီဇကကဏ္ဏိကကေသရာဒိဘေဒေန. သေဝါလေန…ပေ… ပဏကေနာတိ ဥဒကပိစ္ဆိလေန. အပ္ပသန္နော အာကုလတာယ. အသန္နိသိန္နော [Pg.448] ကလလုပ္ပတ္တိယာ. အနာလောကဋ္ဌာနေတိ အာလောကရဟိတေ ဌာနေ.

คำว่า กุถิโต (เดือดพล่าน) คือ ร้อน. คำว่า อุสมุทกชาโต (เกิดจากน้ำเดือด) คือ ถึงความเป็นน้ำเดือดพล่านของความเดือดพล่านนั้น คือร้อนจัด. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “อุสุมชาโต” (เกิดจากความร้อน). คำว่า ติลพีชกาทิเภทเนติ (ด้วยการแยกเมล็ดงาเป็นต้น) คือ ด้วยการแยกเมล็ดงา เกสรดอกบัวเป็นต้น. คำว่า เสวาเลนะ…เป… ปณเกนาติ (ด้วยสาหร่าย…เป็นต้น…ด้วยตะไคร่น้ำ) คือ ด้วยน้ำที่ขุ่นมัว. คำว่า อัปปสันโน (ไม่ผ่องใส) เพราะความขุ่นมัว. คำว่า อสันนิสินโน (ไม่สงบ) เพราะเกิดโคลนตม. คำว่า อนาโลกัฏฐาเน (ในที่ไม่มีแสงสว่าง) คือ ในที่ปราศจากแสงสว่าง.

သင်္ဂါရဝသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถา สังคารวสูตร จบ.

၆. အဘယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๖. อรรถกถา อภัยสูตร

၂၃၇. ဧကံသေန ဘဂဝါ နီဝရဏာတိ ဧကံသတော ဧဝ ဘဂဝါ ဧတေ ဓမ္မာ နီဝရဏာ စိတ္တေ ကုသလပ္ပဝတ္တိယာ နီဝရဏတော. ကာယကိလမထောတိ ကာယပရိဿမော, သော ပန အဋ္ဌုပ္ပတ္တိယာ ပစ္စယတ္တာ ‘‘ဒရထော’’တိ ဝုတ္တော. စိတ္တကိလမထော တပ္ပစ္စယဇာတော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တေနာဟ – ‘‘တဿ ကိရာ’’တိအာဒိ. စိတ္တဒရထောပိ ပဋိပ္ပဿမ္ဘီတိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓော. မဂ္ဂေနေဝါတိ ယထာဓိဂတေန အရိယမဂ္ဂေနေဝ. အဿာတိ အဘယဿ ရာဇကုမာရဿ. ဧတံ ကာယစိတ္တဒရထဒွယံ.

๒๓๗. คำว่า เอกังเสนะ ภควา นีวรณา (พระผู้มีพระภาคตรัสว่านิวรณ์โดยส่วนเดียว) คือ พระผู้มีพระภาคตรัสว่าธรรมเหล่านี้เป็นนิวรณ์โดยส่วนเดียว เพราะเป็นเครื่องกั้นการดำเนินไปของกุศลจิต. คำว่า กายกิลมโถ (ความลำบากกาย) คือ ความเหน็ดเหนื่อยทางกาย, แต่ความเหน็ดเหนื่อยนั้นเป็นปัจจัยแห่งการเกิดขึ้นของความเดือดร้อน จึงเรียกว่า “ทรถะ” (ความเดือดร้อน). ความลำบากใจพึงเห็นว่าเกิดจากปัจจัยนั้น. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า – “ตัสสะ กิรา” (ของพระองค์นั้นแล) เป็นต้น. พึงนำมาเชื่อมโยงว่า “จิตทรถะก็สงบระงับแล้ว”. คำว่า มัคเคนเยวะ (ด้วยมรรคเท่านั้น) คือ ด้วยอริยมรรคที่ได้บรรลุแล้วเท่านั้น. คำว่า อัสสาติ (ของพระองค์นั้น) คือ ของเจ้าชายอภัย. คำว่า เอตัง กายจิตตทรถทวยัง (ความเดือดร้อนทางกายและใจทั้งสองนี้).

အဘယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถา อภัยสูตร จบ.

သာကစ္ဆဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถา สาคัจฉวรรค จบ.

၇. အာနာပါနဝဂ္ဂေါ

๗. อานาปานวรรค

၁. အဋ္ဌိကမဟပ္ဖလသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถา อัฏฐิกมหัปผลสูตรเป็นต้น

၂၃၈. ဥပ္ပန္နသညာတိ သညာသီသေန ဥပစာရဇ္ဈာနံ ဝဒတိ. တေနာဟ ‘‘တံ ပနေတ’’န္တိအာဒိ. ဆဝိစမ္မမ္ပိ ဥပဋ္ဌာတီတိ ဣဒံ သဝိညာဏကံ အဝိညာဏကမ္ပိ ကာယသာမညတော ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ. သတိ ဝါ ဥပါဒိသေသေတိ ဧတ္ထ ဥပါဒိယတိ အတ္တနော အာရမ္မဏံ ဂဏှာတီတိ ဥပါဒိ, ဥပါဒါနံ, ဧတဿ ဧကဒေသေ အပ္ပဟီနေ သတီတိ အတ္ထော.

๒๓๘. คำว่า อุปปันนสัญญา (สัญญาที่เกิดขึ้น) หมายถึง อุปจารฌานโดยใช้คำว่าสัญญาเป็นประธาน. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “ตัง ปะเนตัง” (แต่สิ่งนั้น) เป็นต้น. คำว่า ฉวิจัมมัมปิ อุปัฏฐาติ (แม้หนังและเนื้อก็ปรากฏ) นี้กล่าวโดยรวมกายทั้งที่มีวิญญาณและไม่มีวิญญาณ. คำว่า สติ วา อุปาทิเสเสติ (หรือเมื่อยังมีอุปาทิเหลืออยู่) ในที่นี้ คำว่า อุปาทิ คือ สิ่งที่ยึดถืออารมณ์ของตน, คืออุปาทาน, หมายความว่า เมื่อส่วนหนึ่งของอุปาทานนั้นยังไม่ถูกละ.

အာနာပါနဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถา อานาปานวรรค จบ.

၈. နိရောဓဝဂ္ဂေါ

๘. นิโรธวรรค

၁-၁၀. အသုဘသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

๑-๑๐. อรรถกถา อสุภสูตรเป็นต้น

၂၄၈-၂၅၇. အနဘိရတိန္တိ အနဘိရမဏံ အနပေက္ခိတံ. အစ္စန္တနိရောဓဘူတေ နိဗ္ဗာနေ ပဝတ္တသညာ နိရောဓသညာ. တတ္ထ သာ မဂ္ဂသဟဂတာ လောကုတ္တရာ[Pg.449], ယာ ပန နိဗ္ဗာနေ နိန္နဘာဝေန ပဝတ္တာ, ဥပသမာနုဿတိသဟဂတာ စ, သာ လောကိယာတိ အာဟ – ‘‘နိရောဓသညာ မိဿကာ’’တိ. ‘‘တေသံ နဝသူ’’တိအာဒိ ပမာဒပါဌော. ‘‘ဧကာဒသသု အပ္ပနာ ဟောတိ, နဝ ဥပစာရဇ္ဈာနိကာ’’တိ ပါဌော ဂဟေတဗ္ဗော. ဝီသတိ ကမ္မဋ္ဌာနာနီတိ ဣဒမ္ပိ ဣဓာဂတနယော, န ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂါဒီသု အာဂတနယော. ဧတ္ထ စ အာရမ္မဏာဒီသု ယထာယောဂံ အပ္ပနံ ဥပစာရံ ဝါ ပါပုဏိတွာ အရဟတ္တပ္ပတ္တဿ ပုဗ္ဗဘာဂဘူတာ ဝိပဿနာမဂ္ဂဗောဇ္ဈင်္ဂါ ကထိတာ.

๒๔๘-๒๕๗. คำว่า อนภิรติ (ความไม่ยินดี) คือ ความไม่เพลิดเพลิน ไม่ใยดี. สัญญาที่เกิดขึ้นในนิพพานซึ่งเป็นที่ดับโดยเด็ดขาด คือ นิโรธสัญญา. ในที่นั้น นิโรธสัญญาที่ประกอบด้วยมรรคเป็นโลกุตตระ, ส่วนสัญญาที่เกิดขึ้นโดยน้อมไปในนิพพาน และประกอบด้วยอุปสมานุสสติ เป็นโลกิยะ, เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “นิโรธสัญญาที่ปะปนกัน”. คำว่า “ใน 9 อย่างนั้น” เป็นต้น เป็นบทที่ผิดพลาด. พึงถือเอาบทว่า “อัปปนาเกิดขึ้นใน 11 อย่าง, 9 อย่างเป็นอุปจารฌาน”. คำว่า กรรมฐาน 20 อย่างนี้ก็เป็นนัยที่มาในที่นี้, ไม่ใช่นัยที่มาในวิสุทธิมรรคเป็นต้น. ในที่นี้ได้กล่าวถึงวิปัสสนา มรรค และโพชฌงค์ ซึ่งเป็นส่วนเบื้องต้นของผู้บรรลุอรหัต โดยการเข้าถึงอัปปนาหรืออุปจาระตามสมควรในอารมณ์เป็นต้น.

နိရောဓဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถา นิโรธวรรค จบ.

ဗောဇ္ဈင်္ဂသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถา โพชฌงคสังยุตต์ จบ.

၃. သတိပဋ္ဌာနသံယုတ္တံ

๓. สติปัฏฐานสังยุตต์

၁. အမ္ဗပါလိဝဂ္ဂေါ

๑. อัมพปาลีวรรค

၁. အမ္ဗပါလိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถา อัมพปาลีสูตร

၃၆၇. ဧကာယနွာယန္တိ [Pg.450] သန္ဓိဝသေန ဝုတ္တံ ဩ-ကာရဿ ဝ-ကာရံ အ-ကာရဿ ဒီဃံ ကတွာ. အယံ ကိရ သံယုတ္တာဘိလာပေါ, တတ္ထ အယန-သဒ္ဒေါ မဂ္ဂပရိယာယော. န ကေဝလံ အယမေဝ, အထ ခေါ အညေပိ မဂ္ဂပရိယာယာတိ ပဒုဒ္ဓါရံ ကရောန္တော ‘‘မဂ္ဂဿ ဟီ’’တိအာဒိံ ဝတွာ ယဒိ မဂ္ဂပရိယာယော အာယန-သဒ္ဒေါ, ကသ္မာ ပုန မဂ္ဂေါတိ ဝုတ္တန္တိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘တသ္မာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ဧကမဂ္ဂေါတိ ဧကောဝ မဂ္ဂေါ. န ဟိ နိဗ္ဗာနဂါမိမဂ္ဂေါ အညော အတ္ထီတိ. နနု သတိပဋ္ဌာနံ ဣဓ မဂ္ဂေါတိ အဓိပ္ပေတံ, တဒညေပိ ဗဟူ မဂ္ဂဓမ္မာ အတ္ထီတိ? သစ္စံ အတ္ထိ, တေ ပန သတိပဋ္ဌာနဂ္ဂဟဏေနေဝ ဂဟိတာ တဒဝိနာဘာဝတော. တထာ ဟိ ဉာဏဝီရိယာဒယော နိဒ္ဒေသေ ဂဟိတာ, ဥဒ္ဒေသေ သတိယာ ဧဝ ဂဟဏံ ဝေနေယျဇ္ဈာသယဝသေနာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, သတိယာ မဂ္ဂဘာဝဒဿနတ္ထဉ္စ. န ဒွေဓာပထဘူတောတိ ဣမိနာ ဣမဿ ဒွယဘာဝါဘာဝံ ဝိယ အနိဗ္ဗာနဂါမိဘာဝါဘာဝဉ္စ ဒဿေတိ. နိဗ္ဗာနဂမနဋ္ဌေနာတိ နိဗ္ဗာနံ ဂစ္ဆတိ ဧတေနာတိ နိဗ္ဗာနဂမနံ, သော ဧဝ အဝိပရီတဘာဝနာယ အတ္ထော, တေန နိဗ္ဗာနဂမနဋ္ဌေန, နိဗ္ဗာနာဓိဂမူပါယတာယာတိ အတ္ထော. မဂ္ဂနီယဋ္ဌေနာတိ ဂဝေသိတဗ္ဗတာယ.

๓๖๗. คำว่า เอกายันวายันติ นี้กล่าวโดยอำนาจแห่งสนธิ โดยการทำ โอ เป็น ว และทำ อะ ให้ยาว. นี้เป็นคำกล่าวที่ประกอบกัน (สังยุตตาภิลาปะ), ในที่นั้น คำว่า อายนะ เป็นไวพจน์ของมรรค. ไม่ใช่เพียงแค่นี้เท่านั้น แต่ยังมีไวพจน์ของมรรคอื่นๆ อีก, เมื่อทำการยกบทขึ้นตั้งแล้วกล่าวว่า “มัคคัสสะ หิ” เป็นต้น, หากคำว่า อายนะ เป็นไวพจน์ของมรรค เหตุใดจึงกล่าวว่า มรรค อีกเล่า เพื่อตอบคำคัดค้านนั้นจึงกล่าวว่า “ตัสมา” เป็นต้น. ในที่นั้น คำว่า เอกมรรค (มรรคเดียว) คือ มรรคเดียวเท่านั้น. เพราะมรรคที่นำไปสู่นิพพานอื่นไม่มี. ก็สติปัฏฐานในที่นี้หมายถึงมรรค ธรรมที่เป็นมรรคอื่นๆ อีกมากมายก็มีมิใช่หรือ? จริงอยู่ มีอยู่ แต่ธรรมเหล่านั้นถูกรวมเข้าไว้ด้วยการถือเอาสติปัฏฐานนั่นเอง เพราะความไม่แยกจากกันแห่งธรรมนั้น. ดังที่ญาณและวิริยะเป็นต้นถูกถือเอาในนิเทศ, ส่วนในอุทเทส การถือเอาเฉพาะสติ พึงทราบว่าด้วยอำนาจแห่งอัธยาศัยของเวไนยสัตว์ และเพื่อแสดงความเป็นมรรคของสติ. คำว่า น ทฺเวธาปถภูโต (ไม่เป็นทางสองแพร่ง) ด้วยคำนี้แสดงความไม่มีภาวะเป็นสอง และความไม่มีภาวะที่ไม่นำไปสู่นิพพาน. คำว่า นิพพานคมนัตเถนะ (โดยอรรถว่านำไปสู่นิพพาน) คือ ย่อมไปสู่นิพพานด้วยสิ่งนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า นิพพานคมนะ, นั่นเป็นอรรถแห่งการเจริญ (ภาวนา) ที่ไม่ผิดพลาด, ด้วยอรรถว่านำไปสู่นิพพานนั้น หมายความว่า โดยความเป็นอุบายเครื่องบรรลุนิพพาน. คำว่า มัคคนียัตเถนะ (โดยอรรถว่าควรแสวงหา) คือ โดยความเป็นสิ่งที่ควรแสวงหา.

ရာဂါဒီဟီတိ ‘‘ရာဂေါ မလံ, ဒေါသော မလံ, မောဟော မလ’’န္တိ (ဝိဘ. ၉၂၄) ဧဝံ ဝုတ္တေဟိ ရာဂါဒီဟိ မလေဟိ. သာ ပနာယံ သံကိလိဋ္ဌစိတ္တာနံ ဝိသုဒ္ဓိ သိဇ္ဈမာနာ ယသ္မာ သောကာဒီနံ အနုပ္ပာဒါယ သံဝတ္တတိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘သောကပရိဒေဝါနံ သမတိက္ကမာယာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ သောစနံ ဉာတိဗျသနာဒိနိမိတ္တံ စေတသော သန္တာပေါ အန္တောနိဇ္ဈာနံ သောကော. ဉာတိဗျသနာဒိနိမိတ္တမေဝ သောကာဓိကတာဇနိတော ‘‘ကဟံ ဧကပုတ္တကာ’’တိအာဒိနာ ပရိဒေဝနဝသေန ဝါစာဝိပ္ပလာပေါ ပရိဒေဝနံ ပရိဒေဝေါ. တဿ အာယတိံ အနုပ္ပဇ္ဇနံ ဣဓ သမတိက္ကမောတိ အာဟ ‘‘ပဟာနာယာ’’တိ. ဒုက္ခဒေါမနဿာနန္တိ ဧတ္ထ စေတသိကဒုက္ခတာယ ဒေါမနဿဿပိ ဒုက္ခသဒ္ဒေနေဝ ဂဟဏေ [Pg.451] သိဒ္ဓေ သဒ္ဒေန အနိဝတ္တနတော သာမညဇောတနာယ ဝိသေသဝစနံ သေဋ္ဌန္တိ ‘‘ဒေါမနဿာန’’န္တေဝ ဝုတ္တံ. စေတသိကဒေါမနဿဿာတိ ဘူတကထနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဉာယတိ ဧတေန ယာထာဝတော ပဋိဝိဇ္ဈီယတိ စတုသစ္စန္တိ ဉာယော ဝုစ္စတိ အရိယမဂ္ဂေါ. နနု အယမ္ပိ မဂ္ဂေါ, ကိံ မဂ္ဂေါ ဧဝ မဂ္ဂဿ အဓိဂမာယ ဟောတီတိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ – ‘‘အယံ ဟီ’’တိအာဒိ. တဏှာဝ ကမ္မကိလေသဝိပါကာနံ ဝိနနဋ္ဌေန သံသိဗ္ဗနဋ္ဌေန ဝါနံ. တေန တဏှာဝါနေန ဝိရဟိတတ္တာ တဿ အဘာဝါတိ အတ္ထော. အတ္တပစ္စက္ခာယာတိ အတ္တပစ္စက္ခတ္ထာယ.

คำว่า ราคาทิหิ (ด้วยราคะเป็นต้น) คือ ด้วยมลทินคือราคะเป็นต้น ที่กล่าวไว้ว่า “ราคะเป็นมลทิน โทสะเป็นมลทิน โมหะเป็นมลทิน” (วิภังค์ 924). ก็การชำระจิตที่เศร้าหมองนี้ เมื่อสำเร็จอยู่ เพราะเป็นไปเพื่อความไม่เกิดขึ้นแห่งโสกะเป็นต้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “เพื่อก้าวล่วงโสกะและปริเทวะ” เป็นต้น. ในที่นั้น โสกะ คือ ความเศร้าโศก ความเร่าร้อนแห่งใจ ความเผาผลาญภายใน อันมีเหตุคือความพินาศแห่งญาติเป็นต้น. ปริเทวะ คือ การเพ้อด้วยวาจาด้วยอำนาจแห่งการรำพันว่า “ลูกคนเดียวของฉันอยู่ที่ไหน” เป็นต้น อันเกิดจากความโศกที่ยิ่งยวดอันมีเหตุคือความพินาศแห่งญาติเป็นต้นนั่นเอง ชื่อว่า ปริเทวนะ หรือ ปริเทวะ. การไม่เกิดขึ้นต่อไปในอนาคตของสิ่งนั้น ในที่นี้เรียกว่า สมติกกมะ (การก้าวล่วง) จึงกล่าวว่า “เพื่อละ”. คำว่า ทุกขโทมนัสสานัง (ทุกข์และโทมนัส) ในที่นี้ เมื่อการถือเอาแม้โทมนัสด้วยศัพท์ว่าทุกข์นั่นเองสำเร็จแล้ว เพราะความเป็นทุกข์ทางใจ แต่เพราะความไม่กลับด้วยศัพท์ เพื่อแสดงความเป็นของทั่วไป คำพิเศษจึงประเสริฐ จึงกล่าวว่า “โดมนัสสานัง” นั่นเอง. คำว่า เจตสิกโทมนัสสัสสาติ (แห่งโทมนัสทางใจ) พึงทราบว่าเป็นคำกล่าวตามความเป็นจริง. อริยสัจ ๔ อันบุคคลย่อมรู้ ย่อมแทงตลอดตามความเป็นจริงด้วยสิ่งนี้ เหตุนั้นสิ่งนี้จึงเรียกว่า นายะ คือ อริยมรรค. ก็มรรคนี้ก็เป็นมรรค มรรคเท่านั้นหรือที่เป็นไปเพื่อการบรรลุมรรค? เพื่อตอบคำคัดค้านนั้นจึงกล่าวว่า – “เพราะสิ่งนี้” เป็นต้น. ตัณหานั่นเองชื่อว่า วานะ เพราะอรรถว่าร้อยรัด หรือเพราะอรรถว่าเย็บไว้ซึ่งกรรม กิเลส และวิบาก. เพราะเหตุนั้น จึงหมายความว่า เพราะความเป็นผู้ปราศจากเครื่องร้อยรัดคือตัณหานั้น คือเพราะความไม่มีแห่งตัณหานั้น. คำว่า อัตตปัจจักขายะ คือ เพื่อความประจักษ์แจ้งแก่ตน.

ဝဏ္ဏဘာသနန္တိ ပသံသာဝစနံ. ဝိသုဒ္ဓိန္တိ ဝိသုဇ္ဈနံ ကိလေသပ္ပဟာနံ. ဥဂ္ဂဟေတဗ္ဗန္တိ ဧတ္ထ ဝါစုဂ္ဂတကရဏံ ဥဂ္ဂဟော. ပရိစယကရဏံ ပရိပုစ္ဆာမူလကတ္တာ တဂ္ဂဟဏေနေဝ ဂဟိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

คำว่า วัณณภาสนัง (การกล่าวสรรเสริญ) คือ คำสรรเสริญ. คำว่า วิสุทธิง (ความบริสุทธิ์) คือ ความหมดจด คือการละกิเลส. คำว่า อุคคเหตัพพัง (พึงเรียนรู้) ในที่นี้ อุคคหะ คือ การทำคล่องปาก (ท่องจำด้วยวาจา). การทำความคุ้นเคย พึงทราบว่าถูกรวมเข้าไว้ด้วยการถือเอาอุคคหะนั้นนั่นเอง เพราะมีความเป็นสิ่งที่มีการสอบถามเป็นมูล.

န တတော ဟေဋ္ဌာတိ ဣဓ အဓိပ္ပေတကာယာဒီနံ ဝေဒနာဒိသဘာဝတ္တာဘာဝါ ကာယဝေဒနာစိတ္တဝိမုတ္တဿ တေဘူမကဓမ္မဿ ဝိသုံ ဝိပလ္လာသဝတ္ထန္တရဘာဝေန ဂဟိတတ္တာ စ ဟေဋ္ဌာ ဂဟဏေသု ဝိပလ္လာသဝတ္ထူနံ အနိဋ္ဌာနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ပဉ္စမဿ ပန ဝိပလ္လာသဝတ္ထုနော အဘာဝေန ‘‘န ဥဒ္ဓ’’န္တိ အာဟ. အာရမ္မဏဝိဘာဂေန ဟေတ္ထ သတိပဋ္ဌာနဝိဘာဂေါတိ. တယော သတိပဋ္ဌာနာတိ သတိပဋ္ဌာနသဒ္ဒဿ အတ္ထုဒ္ဓါရဒဿနံ, န ဣဓ ပါဠိယံ ဝုတ္တဿ သတိပဋ္ဌာနသဒ္ဒဿ အတ္ထဒဿနံ. အာဒီသု ဟီတိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘ဖဿသမုဒယာ ဝေဒနာနံ သမုဒယော, နာမရူပသမုဒယာ စိတ္တဿ သမုဒယော, မနသိကာရသမုဒယာ ဓမ္မာနံ သမုဒယော’’တိ (သံ. နိ. ၅.၄၀၈) သတိပဋ္ဌာနာတိ ဝုတ္တာနံ သတိဂေါစရာနံ ပကာသကေ သုတ္တပဒေသေ သင်္ဂဏှာတိ. ဧဝံ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂပါဠိယမ္ပိ အဝသေသပါဠိပဒေသဒဿနတ္ထော အာဒိ-သဒ္ဒေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သတိယာ ပဋ္ဌာနန္တိ သတိယာ ပတိဋ္ဌာတဗ္ဗဋ္ဌာနံ.

คำว่า “ไม่ต่ำกว่านั้น” ในที่นี้ กล่าวหมายถึงความไม่ตั้งอยู่แห่งวัตถุแห่งวิปลาสในการถือเอาในเบื้องต่ำ เพราะความไม่มีสภาวะเป็นเวทนาเป็นต้นแห่งกายเป็นต้นที่มุ่งหมาย และเพราะธรรมอันเป็นไปในภูมิ ๓ ที่พ้นจากกาย เวทนา และจิต ถูกถือเอาโดยความเป็นวัตถุแห่งวิปลาสอย่างอื่นต่างหาก ส่วนเพราะความไม่มีแห่งวัตถุแห่งวิปลาสที่ ๕ จึงกล่าวว่า “ไม่สูงกว่า”. ในที่นี้ การจำแนกสติปัฏฐานด้วยการจำแนกอารมณ์. คำว่า “สติปัฏฐาน ๓” เป็นการแสดงการยกอรรถของคำว่าสติปัฏฐานขึ้นแสดง ไม่ใช่การแสดงอรรถของคำว่าสติปัฏฐานที่กล่าวไว้ในบาลีนี้. ในคำว่า “เป็นต้น” นี้ ด้วยคำว่า “เป็นต้น” ย่อมสงเคราะห์เอาบทแห่งสูตรที่ประกาศอารมณ์ของสติที่เรียกว่าสติปัฏฐานว่า “เพราะความเกิดขึ้นแห่งผัสสะ ความเกิดขึ้นแห่งเวทนาทั้งหลายจึงมี เพราะความเกิดขึ้นแห่งนามรูป ความเกิดขึ้นแห่งจิตจึงมี เพราะความเกิดขึ้นแห่งมนสิการ ความเกิดขึ้นแห่งธรรมทั้งหลายจึงมี” (สํ. นิ. ๕.๔๐๘). พึงเห็นคำว่า “เป็นต้น” แม้ในบาลีปฏิสัมภิทามรรค ว่ามีอรรถเพื่อแสดงบทบาลีที่เหลืออย่างนั้น. คำว่า “สติปัฏฐาน” คือที่อันพึงตั้งอยู่แห่งสติ.

အရိယောတိ အာရကတ္တာဒိနာ အရိယံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓမာဟ. ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ သဠာယတနဝိဘင်္ဂသုတ္တေ (မ. နိ. ၃.၃၁၁). တတ္ထ ဟိ –

คำว่า “อริยะ” กล่าวถึงพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เป็นอริยะด้วยความเป็นผู้ไกลจากกิเลสเป็นต้น. คำว่า “ในที่นี้” หมายถึงในสฬายตนวิภังคสูตรนี้ (ม. อุ. ๓.๓๑๑). ในสูตรนั้นแลมีว่า –

‘‘တယော သတိပဋ္ဌာနာ ယဒရိယော…ပေ… မရဟတီတိ ဣတိ ခေါ ပနေတံ ဝုတ္တံ, ကိဉ္စေတံ ပဋိစ္စ ဝုတ္တံ. ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, သတ္ထာ သာဝကာနံ ဓမ္မံ ဒေသေတိ အနုကမ္ပကော ဟိတေသီ အနုကမ္ပံ ဥပါဒါယ – ‘ဣဒံ ဝေါ [Pg.452] ဟိတာယ ဣဒံ ဝေါ သုခါယာ’တိ. တဿ သာဝကာ န သုဿူသန္တိ, န သောတံ ဩဒဟန္တိ, န အညာ စိတ္တံ ဥပဋ္ဌပေန္တိ, ဝေါက္ကမ္မ စ သတ္ထုသာသနာ ဝတ္တန္တိ. တတြ, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတော န စေဝ အနတ္တမနော ဟောတိ, န စ အနတ္တမနတံ ပဋိသံဝေဒေတိ, အနဝဿုတော စ ဝိဟရတိ သတော သမ္ပဇာနော. ဣဒံ, ဘိက္ခဝေ, ပဌမံ သတိပဋ္ဌာနံ. ယဒရိယော သေဝတိ…ပေ... မရဟတိ. ပုန စပရံ, ဘိက္ခဝေ, သတ္ထာ …ပေ… ဣဒံ ဝေါ သုခါယာတိ. တဿ ဧကစ္စေ သာဝကာ န သုဿူသန္တိ…ပေ… ဧကစ္စေ သာဝကာ သုဿူသန္တိ…ပေ… န စ ဝေါက္ကမ္မ သတ္ထုသာသနာ ဝတ္တန္တိ. တတြ, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတော န စေဝ အနတ္တမနော ဟောတိ, န စ အနတ္တမနတံ ပဋိသံဝေဒေတိ, န စေဝ အတ္တမနော ဟောတိ, န စ အတ္တမနတံ ပဋိသံဝေဒေတိ. အနတ္တမနတဉ္စ အတ္တမနတဉ္စ တဒုဘယံ အဘိနိဝဇ္ဇေတွာ ဥပေက္ခကော ဝိဟရတိ သတော သမ္ပဇာနော. ဣဒံ, ဘိက္ခဝေ, ဒုတိယံ သတိပဋ္ဌာနံ…ပေ… မရဟတိ. ပုန စပရံ, ဘိက္ခဝေ,…ပေ… သုခါယာတိ, တဿ သာဝကာ သုဿူသန္တိ…ပေ… ဝတ္တန္တိ. တတြ, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတော အတ္တမနော စေဝ ဟောတိ, အတ္တမနတဉ္စ ပဋိသံဝေဒေတိ, အနဝဿုတော စ ဝိဟရတိ သတော သမ္ပဇာနော. ဣဒံ, ဘိက္ခဝေ, တတိယံ သတိပဋ္ဌာန’’န္တိ –

“สติปัฏฐาน ๓ ที่พระอริยะ...เป...ควรแก่การบูชา ดังนี้แล คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว อาศัยอะไรจึงตรัสไว้? ดูกรภิกษุทั้งหลาย ในธรรมวินัยนี้ พระศาสดาผู้ทรงอนุเคราะห์ ผู้แสวงหาประโยชน์ ทรงอาศัยความอนุเคราะห์ แสดงธรรมแก่เหล่าสาวกว่า ‘สิ่งนี้เป็นไปเพื่อประโยชน์แก่เธอทั้งหลาย สิ่งนี้เป็นไปเพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย’ สาวกเหล่านั้นไม่ตั้งใจฟัง ไม่เงี่ยโสตลง ไม่ตั้งจิตเพื่อรู้แจ้ง และประพฤติหลีกเลี่ยงคำสอนของพระศาสดา ดูกรภิกษุทั้งหลาย ในกรณีนั้น พระตถาคตไม่ทรงไม่แช่มชื่นใจ และไม่ทรงเสวยความไม่แช่มชื่นใจ ทรงอยู่เป็นผู้ไม่ถูกกิเลสรั่วรด มีสติสัมปชัญญะ ดูกรภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นสติปัฏฐานที่ ๑ ที่พระอริยะเสพ...เป...ควรแก่การบูชา อีกประการหนึ่ง ดูกรภิกษุทั้งหลาย พระศาสดา...เป...สิ่งนี้เป็นไปเพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย สาวกบางพวกของพระองค์ไม่ตั้งใจฟัง...เป...สาวกบางพวกตั้งใจฟัง...เป...และไม่ประพฤติหลีกเลี่ยงคำสอนของพระศาสดา ดูกรภิกษุทั้งหลาย ในกรณีนั้น พระตถาคตไม่ทรงไม่แช่มชื่นใจ และไม่ทรงเสวยความไม่แช่มชื่นใจ ไม่ทรงแช่มชื่นใจ และไม่ทรงเสวยความแช่มชื่นใจ ทรงละทั้งความไม่แช่มชื่นใจและความแช่มชื่นใจทั้งสองนั้นแล้ว ทรงอยู่เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติสัมปชัญญะ ดูกรภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นสติปัฏฐานที่ ๒...เป...ควรแก่การบูชา อีกประการหนึ่ง ดูกรภิกษุทั้งหลาย...เป...เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย สาวกของพระองค์ตั้งใจฟัง...เป...ประพฤติ ดูกรภิกษุทั้งหลาย ในกรณีนั้น พระตถาคตทรงแช่มชื่นใจ และทรงเสวยความแช่มชื่นใจ ทรงอยู่เป็นผู้ไม่ถูกกิเลสรั่วรด มีสติสัมปชัญญะ ดูกรภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นสติปัฏฐานที่ ๓”

ဧဝံ ပဋိဃာနုနယေဟိ အနဝဿုတတာ နိစ္စံ ဥပဋ္ဌိတဿတိတာယ တဒုဘယဝီတိဝတ္တတာ ‘‘သတိပဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုတ္တာ. ဗုဒ္ဓါနံယေဝ ဟိ နိစ္စံ ဥပဋ္ဌိတဿတိတာ ဟောတိ အာဝေဏိကဓမ္မဘာဝတော, န ပစ္စေကဗုဒ္ဓါဒီနံ. ပ-သဒ္ဒေါ အာရမ္ဘံ ဇောတေတိ, အာရမ္ဘော စ ပဝတ္တီတိ ကတွာ အာဟ ‘‘ပဝတ္တယိတဗ္ဗတောတိ အတ္ထော’’တိ. သတိယာ ကရဏဘူတာယ ပဋ္ဌာနံ ပဋ္ဌပေတဗ္ဗံ သတိပဋ္ဌာနံ. အန-သဒ္ဒေါ ဟိ ဗဟုလဝစနေန ကမ္မတ္ထောပိ ဟောတီတိ.

ความเป็นผู้ไม่ถูกกิเลสรั่วรดด้วยปฏิฆะและอนุสัย ด้วยความเป็นผู้มีสติที่ตั้งมั่นอยู่เป็นนิตย์ และด้วยความเป็นผู้ล่วงพ้นทั้งสองนั้น จึงเรียกว่า “สติปัฏฐาน” ความเป็นผู้มีสติที่ตั้งมั่นอยู่เป็นนิตย์ ย่อมมีแก่พระพุทธเจ้าทั้งหลายเท่านั้น เพราะความเป็นอาเวณิกธรรม ไม่ใช่ของพระปัจเจกพุทธเจ้าเป็นต้น บทว่า ป ย่อมแสดงการเริ่มต้น และเพราะการเริ่มต้นคือการเป็นไป จึงกล่าวว่า “อรรถว่าพึงให้เป็นไป” สติปัฏฐาน คือที่พึงตั้งไว้ด้วยสติอันเป็นเครื่องกระทำ เพราะบทว่า อน ย่อมเป็นแม้ในอรรถแห่งกรรมด้วยการกล่าวโดยมาก

တထာဿ ကတ္တုအတ္ထောပိ လဗ္ဘတီတိ ‘‘ပတိဋ္ဌာတီတိ ပဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဥပဋ္ဌာတီတိ ဧတ္ထ ဥပ-သဒ္ဒေါ ဘုသတ္ထဝိသိဋ္ဌံ ပက္ခန္ဒနံ ဒီပေတီတိ ‘‘ဩက္ကန္ဒိတွာ ပက္ခန္ဒိတွာ ပဝတ္တတီတိ အတ္ထော’’တိ ဝုတ္တံ. ပုန ဘာဝတ္ထံ သတိသဒ္ဒံ ပဋ္ဌာနသဒ္ဒဉ္စ ဝဏ္ဏေန္တော ‘‘အထ ဝါ’’တိအာဒိမာဟ. တေန ပုရိမဝိကပ္ပေ သတိ-သဒ္ဒေါ ပဋ္ဌာန-သဒ္ဒေါ စ ကတ္တုအတ္ထောတိ ဝိညာယတိ. သရဏဋ္ဌေနာတိ စိရကတဿ စိရဘာသိတဿ စ အနုဿရဏဋ္ဌေန. ဣဒန္တိ ယံ ‘‘သတိယေဝ သတိပဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုတ္တံ, ဣဒံ ဣဓ ဣမသ္မိံ သုတ္တပဒေသေ အဓိပ္ပေတံ.

อนึ่ง อรรถแห่งกัตตุย่อมได้ในบทนั้น จึงกล่าวว่า “ที่ตั้งมั่นอยู่ ชื่อว่า ปัฏฐาน” ในบทว่า อุปัฏฐาติ นี้ บทว่า อุป ย่อมแสดงการแล่นไปอย่างยิ่งและวิเศษ จึงกล่าวว่า “อรรถว่าหยั่งลงแล้วแล่นไปเป็นไป” อนึ่ง เมื่อพรรณนาบทว่า สติ และบทว่า ปัฏฐาน โดยภาวอรรถ จึงกล่าวคำว่า “อีกอย่างหนึ่ง” เป็นต้น ด้วยเหตุนั้น ในวิกัลป์ก่อน บทว่า สติ และบทว่า ปัฏฐาน พึงทราบว่าเป็นกัตตุอรรถ บทว่า ด้วยอรรถว่าระลึก คือด้วยอรรถว่าระลึกถึงสิ่งที่ทำไว้นานและสิ่งที่พูดไว้นาน คำว่า นี้ ในคำที่กล่าวว่า “สติเท่านั้นเป็นสติปัฏฐาน” นี้เป็นสิ่งที่มุ่งหมายในบทแห่งสูตรนี้

ယဒိ [Pg.453] ဧဝန္တိ ယဒိ သတိ ဧဝ သတိပဋ္ဌာနံ, သတိ နာမ ဧကော ဓမ္မော, ဧဝံ သန္တေ ကသ္မာ သတိပဋ္ဌာနာတိ ဗဟုဝစနန္တိ အာဟ ‘‘သတီနံ ဗဟုတ္တာ’’တိအာဒိ. ယဒိ ဗဟုကာ တာ သတိယော, အထ ကသ္မာ မဂ္ဂေါတိ ဧကဝစနန္တိ ယောဇနာ. မဂ္ဂနဋ္ဌေနာတိ နိယျာနဋ္ဌေန. နိယျာနိကော ဟိ မဂ္ဂဓမ္မော, တေနေဝ နိယျာနိကဘာဝေန ဧကတ္တုပဂတော ဧကန္တတော နိဗ္ဗာနံ ဂစ္ဆတိ, အတ္ထိကေဟိ စ တဒတ္ထံ မဂ္ဂီယတီတိ အာဟ ‘‘ဝုတ္တဉှေတ’’န္တိအာဒိ. တတ္ထ စတဿောပိ စေတာတိ ကာယာနုပဿနာဒိဝသေန စတုဗ္ဗိဓာပိ စ ဧတာ သတိယော. အပရဘာဂေတိ အရိယမဂ္ဂက္ခဏေ. ကိစ္စံ သာဓယမာနာတိ ပုဗ္ဗဘာဂေ ကာယာဒီသု အာရမ္မဏေသု သုဘသညာဒိဝိဓမနဝသေန ဝိသုံ ဝိသုံ ပဝတ္တိတွာ မဂ္ဂက္ခဏေ သကိံယေဝ တတ္ထ စတုဗ္ဗိဓဿပိ ဝိပလ္လာသဿ သမုစ္ဆေဒဝသေန ပဟာနကိစ္စံ သာဓယမာနာ အာရမ္မဏကရဏဝသေန နိဗ္ဗာနံ ဂစ္ဆန္တိ, တမေဝဿ စတုကိစ္စသာဓနတံ ဥပါဒါယ ဗဟုဝစနနိဒ္ဒေသော, တထာပိ အတ္ထတော ဘေဒါဘာဝတော မဂ္ဂေါတိ ဧကဝစနေန ဝုစ္စတိ. တေနာဟ – ‘‘တသ္မာ စတဿောပိ ဧကော မဂ္ဂေါတိ ဝုတ္တာ’’တိ.

ถ้าเป็นเช่นนั้น หากสติเท่านั้นเป็นสติปัฏฐาน สติชื่อว่าเป็นธรรมอย่างหนึ่ง เมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไรจึงเป็นพหูพจน์ว่า “สติปัฏฐานทั้งหลาย” จึงกล่าวว่า “เพราะสติมีมาก” เป็นต้น หากสติเหล่านั้นมีมาก อนึ่ง เพราะเหตุไรจึงเป็นเอกพจน์ว่า “มรรค” ดังนี้เป็นการเชื่อมความ บทว่า ด้วยอรรถว่าแสวงหา คือด้วยอรรถว่าเป็นเครื่องนำออก เพราะมรรคธรรมเป็นเครื่องนำออก ด้วยความเป็นเครื่องนำออกนั้นเอง จึงถึงความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน ย่อมไปสู่นิพพานโดยส่วนเดียว และผู้ต้องการย่อมแสวงหาเพื่อประโยชน์นั้น จึงกล่าวว่า “คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว” เป็นต้น ในคำว่า “สติทั้ง ๔ เหล่านี้” สติเหล่านี้มี ๔ อย่างโดยความเป็นกายานุปัสสนาเป็นต้น ในส่วนเบื้องปลาย คือในขณะแห่งอริยมรรค บทว่า ยังกิจให้สำเร็จ คือในส่วนเบื้องต้น เมื่อเป็นไปต่างหากกันโดยการขจัดสุภสัญญาเป็นต้นในอารมณ์มีกายเป็นต้น ในขณะแห่งมรรค ย่อมยังกิจคือการละวิปัลลาสทั้ง ๔ อย่างในอารมณ์นั้นให้สำเร็จโดยการตัดขาดโดยสิ้นเชิงในคราวเดียว ย่อมไปสู่นิพพานโดยการทำนิพพานให้เป็นอารมณ์ การแสดงด้วยพหูพจน์นั้น อาศัยการยังกิจ ๔ อย่างนั้นให้สำเร็จ ถึงกระนั้น เพราะไม่มีความแตกต่างกันโดยอรรถ จึงเรียกว่า “มรรค” ด้วยเอกพจน์ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “เพราะฉะนั้น สติทั้ง ๔ ก็ชื่อว่าเป็นมรรคอันเดียวกัน”

ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာ ဣတရာသံ ပုစ္ဆာနံ ဣဓ အသမ္ဘဝတော နိဒ္ဒေသာဒိဝသေန ဒေသေတုကာမတာယ စ တထာ ဝုတ္တတ္တာ. ‘‘အယဉ္စေဝ ကာယော ဗဟိဒ္ဓါ စ နာမရူပ’’န္တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၂၇၁, ၂၈၇, ၂၉၇; ပါရာ. ၁၁) ခန္ဓပဉ္စကံ, ‘‘သုခဉ္စ ကာယေန ပဋိသံဝေဒေတီ’’တိအာဒီသု ဝေဒနာဒယော တယော အရူပက္ခန္ဓာ, ‘‘ယာ တသ္မိံ သမယေ ကာယဿ ပဿဒ္ဓိ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓီ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၄၀) ဝေဒနာဒယော တယော စေတသိကာ ခန္ဓာ ‘‘ကာယော’’တိ ဝုစ္စန္တိ, တတော ဝိသေသနတ္ထံ ‘‘ကာယေတိ ရူပကာယေ’’တိ အာဟ. ကာယာနုပဿီတိ ဧတ္ထ တဿီလတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘ကာယံ အနုပဿနသီလော’’တိ အာဟ. အနိစ္စတော အနုပဿတီတိ စတုသမုဋ္ဌာနိကကာယံ ‘‘အနိစ္စ’’န္တိ အနုပဿတိ, ဧဝံ ပဿန္တော ဧဝ စဿ အနိစ္စာကာရမ္ပိ အနုပဿတီတိ ဝုစ္စတိ, တထာဘူတဿ စဿ နိစ္စဂါဟဿ ဝိသေသောပိ န ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘နော နိစ္စတော’’တိ. တထာ ဟေသ ‘‘နိစ္စသညံ ပဇဟတီ’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၂၈) ဝုတ္တော. ဧတ္ထ စ အနိစ္စတော ဧဝ အနုပဿတီတိ ဧဝကာရော လုတ္တနိဒ္ဒိဋ္ဌောတိ တေန နိဝတ္တိတမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘နော နိစ္စတော’’တိ ဝုတ္တံ. န စေတ္ထ ဒုက္ခာနုပဿနာဒိနိဝတ္တနမာသင်္ကိတဗ္ဗံ ပဋိယောဂိနိဝတ္တနပရတ္တာ ဧဝ-ကာရဿ, ဥပရိ ဒေသနာအာရုဠှတ္တာ စ တာသံ. ဒုက္ခတော အနုပဿတီတိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. အယံ ပန ဝိသေသော – အနိစ္စဿ ဒုက္ခတ္တာ [Pg.454] တမေဝ ကာယံ ဒုက္ခတော အနုပဿတိ, ဒုက္ခဿ အနတ္တတ္တာ အနတ္တတော အနုပဿတီတိ.

การถามด้วยความอยากจะกล่าว เพราะคำถามอื่นในที่นี้เป็นไปไม่ได้ และเพราะความอยากจะแสดงด้วยการชี้แจงเป็นต้น จึงกล่าวอย่างนั้น. ในประโยคมีอาทิว่า “กายนี้และนามรูปภายนอก” (ม. นิ. 1.271, 287, 297; ปา. 11) หมายถึงขันธ์ 5, ในประโยคมีอาทิว่า “ย่อมเสวยสุขด้วยกาย” หมายถึงอรูปขันธ์ 3 คือ เวทนาเป็นต้น, ในประโยคมีอาทิว่า “ความสงบแห่งกาย ความสงบระงับแห่งกายในสมัยนั้น” (ธ. ส. 40) หมายถึงเจตสิกขันธ์ 3 คือ เวทนาเป็นต้น เรียกว่า “กาย”, เพราะฉะนั้น เพื่อให้เป็นคำพิเศษ จึงกล่าวว่า “กาย คือ รูปกาย”. ในคำว่า “กายานุปัสสี” นี้ แสดงอรรถแห่งความเป็นผู้มีปกติอย่างนั้น จึงกล่าวว่า “มีปกติพิจารณากาย”. “ย่อมพิจารณาโดยความเป็นของไม่เที่ยง” คือ ย่อมพิจารณากายอันเกิดจากสมุฏฐาน 4 ว่า “ไม่เที่ยง”, เมื่อพิจารณาอย่างนี้ ย่อมชื่อว่าพิจารณาแม้ซึ่งอาการแห่งความไม่เที่ยงของกายนั้น, และเมื่อเป็นเช่นนั้น ความพิเศษแห่งการยึดถือว่าเที่ยงของกายนั้นก็ไม่มี จึงกล่าวว่า “ไม่พิจารณาโดยความเป็นของเที่ยง”. เพราะท่านกล่าวไว้ว่า “ย่อมละสัญญาว่าเที่ยง” (ปฏิ. ม. 1.28). ในที่นี้ คำว่า “เอวะ” ในประโยคว่า “ย่อมพิจารณาโดยความเป็นของไม่เที่ยงนั่นเอง” เป็นคำที่ละไว้ จึงกล่าวว่า “ไม่พิจารณาโดยความเป็นของเที่ยง” เพื่อแสดงอรรถที่ถูกห้ามด้วยคำนั้น. และในที่นี้ ไม่พึงสงสัยการห้ามการพิจารณาโดยความเป็นทุกข์เป็นต้น เพราะคำว่า “เอวะ” มีความมุ่งหมายเพื่อห้ามสิ่งที่ตรงกันข้าม และเพราะการแสดงธรรมเหล่านั้นได้กล่าวไว้ข้างบนแล้ว. ในประโยคมีอาทิว่า “ย่อมพิจารณาโดยความเป็นทุกข์” ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. แต่มีความพิเศษดังนี้ คือ เพราะความไม่เที่ยงเป็นทุกข์ จึงพิจารณากายนั้นโดยความเป็นทุกข์, เพราะทุกข์เป็นอนัตตา จึงพิจารณาโดยความเป็นอนัตตา.

ယသ္မာ ပန ယံ အနိစ္စံ ဒုက္ခံ အနတ္တာ, န တံ အဘိနန္ဒိတဗ္ဗံ, ယဉ္စ န အဘိနန္ဒိတဗ္ဗံ, န တတ္ထ ရဇ္ဇိတဗ္ဗံ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘အနိစ္စတော အနုပဿတိ, နော နိစ္စတော, ဒုက္ခတော အနုပဿတိ, နော သုခတော, အနတ္တတော အနုပဿတိ, နော အတ္တတော, နိဗ္ဗိန္ဒတိ, နော နန္ဒတိ, ဝိရဇ္ဇတိ, နော ရဇ္ဇတီ’’တိ. သော ဧဝံ အရဇ္ဇန္တော ရာဂံ နိရောဓေတိ, နော သမုဒေတိ, သမုဒယံ န ကရောတီတိ အတ္ထော. ဧဝံ ပဋိပန္နော စ ပဋိနိဿဇ္ဇတိ, နော အာဒိယတိ. အယဉှိ အနိစ္စာဒိအနုပဿနာ တဒင်္ဂဝသေန သဒ္ဓိံ ကာယတန္နိဿယခန္ဓာဘိသင်္ခါရေဟိ ကိလေသာနံ ပရိစ္စဇနတော သင်္ခတဒေါသဒဿနေန တဗ္ဗိပရီတေ နိဗ္ဗာနေ တန္နိန္နတာယ ပက္ခန္ဒနတော ‘‘ပရိစ္စာဂပဋိနိဿဂ္ဂေါ စေဝ ပက္ခန္ဒနပဋိနိဿဂ္ဂေါ စာ’’တိ ဝုစ္စတိ. တသ္မာ တာယ သမန္နာဂတော ဘိက္ခု ဝုတ္တနယေန ကိလေသေ စ ပရိစ္စဇတိ, နိဗ္ဗာနေ စ ပက္ခန္ဒတိ, တထာဘူတော စ ပရိစ္စဇနဝသေန ကိလေသေ န အာဒိယတိ, နာပိ အဒေါသဒဿိတာဝသေန သင်္ခတာရမ္မဏံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ပဋိနိဿဇ္ဇတိ, နော အာဒိယတီ’’တိ. ဣဒါနိ နိဿိတာဟိ အနုပဿနာဟိ ယေသံ ဓမ္မာနံ ပဟာနံ ဟောတိ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘အနိစ္စတော အနုပဿန္တော နိစ္စသညံ ပဇဟတီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ နိစ္စသညန္တိ သင်္ခါရာ နိစ္စာတိ ဧဝံ ပဝတ္တံ ဝိပရီတသညံ. ဒိဋ္ဌိစိတ္တဝိပလ္လာသပဟာနမုခေနေဝ သညာဝိပလ္လာသပ္ပဟာနန္တိ သညာဂဟဏံ, သညာသီသေန ဝါ တေသမ္ပိ ဂဟဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. နန္ဒိန္တိ သပ္ပီတိကတဏှံ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

ก็เพราะสิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา สิ่งนั้นไม่ควรเพลิดเพลิน และสิ่งใดไม่ควรเพลิดเพลิน สิ่งนั้นไม่ควรติดใจ เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า “ย่อมพิจารณาโดยความเป็นของไม่เที่ยง ไม่พิจารณาโดยความเป็นของเที่ยง, ย่อมพิจารณาโดยความเป็นทุกข์ ไม่พิจารณาโดยความเป็นสุข, ย่อมพิจารณาโดยความเป็นอนัตตา ไม่พิจารณาโดยความเป็นอัตตา, ย่อมเบื่อหน่าย ไม่เพลิดเพลิน, ย่อมคลายกำหนัด ไม่ติดใจ”. เมื่อไม่ติดใจอย่างนี้ ย่อมดับราคะ ไม่ให้เกิดขึ้น คือไม่ทำสมุทัยให้เกิดขึ้น. และเมื่อปฏิบัติอย่างนี้ ย่อมสละคืน ไม่ยึดถือ. อนุปัสสนาโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้นนี้ ย่อมชื่อว่า “ปฏินิสสัคคะคือการสละ และปฏินิสสัคคะคือการแล่นไป” เพราะการสละกิเลสพร้อมด้วยกายและสังขารขันธ์ที่อาศัยกายนั้น โดยความเป็นตทังคะ และเพราะการเห็นโทษในสังขาร และการแล่นไปสู่นิพพานอันตรงกันข้ามกับสังขารนั้น โดยความเป็นผู้มีนิพพานเป็นที่น้อมไป. เพราะฉะนั้น ภิกษุผู้ประกอบด้วยอนุปัสสนานั้น ย่อมสละกิเลสและแล่นไปสู่นิพพานโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว, และเมื่อเป็นเช่นนั้น ย่อมไม่ยึดถือกิเลสโดยการสละ และไม่ยึดถืออารมณ์ที่เป็นสังขารโดยการไม่เห็นโทษ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ย่อมสละคืน ไม่ยึดถือ”. บัดนี้ เพื่อแสดงว่าธรรมเหล่าใดมีการละด้วยอนุปัสสนาที่อาศัยแล้ว จึงกล่าวประโยคมีอาทิว่า “เมื่อพิจารณาโดยความเป็นของไม่เที่ยง ย่อมละสัญญาว่าเที่ยง”. ในคำนั้น คำว่า “สัญญาว่าเที่ยง” หมายถึงวิปลาสสัญญาที่เกิดขึ้นอย่างนี้ว่า “สังขารทั้งหลายเที่ยง”. การละสัญญาที่วิปลาส ย่อมเป็นไปโดยทางละทิฏฐิวิปลาสและจิตตวิปลาส, หรือพึงเห็นว่าการกล่าวถึงสัญญา เป็นการรวมเอาวิปลาสเหล่านั้นด้วย. คำว่า “นันทิ” หมายถึงตัณหาที่มีปีติ. ที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวมาแล้ว.

ဝိဟရတီတိ ဣမိနာ ကာယာနုပဿနာသမင်္ဂိနော ဣရိယာပထဝိဟာရော ဝုတ္တောတိ အာဟ – ‘‘ဣရိယတီ’’တိ, ဣရိယာပထံ ပဝတ္တေတီတိ အတ္ထော. အာရမ္မဏကရဏဝသေန အဘိဗျာပနတော ‘‘တီသု ဘဝေသူ’’တိ ဝုတ္တံ, ဥပ္ပဇ္ဇနဝသေန ပန ကိလေသာ ပရိတ္တဘူမကာ ဧဝါတိ. ယဒိပိ ကိလေသာနံ ပဟာနံ အာတာပနန္တိ တံ သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒီနမ္ပိ အတ္ထေဝ, အာတပ္ပ-သဒ္ဒေါဝိယ ပန အာတာပ-သဒ္ဒေါပိ ဝီရိယေ ဧဝ နိရုဠှောတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဝီရိယဿေတံ နာမ’’န္တိ. အထ ဝါ ပဋိပက္ခပ္ပဟာနေ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ အဗ္ဘုဿဟနဝသေန ပဝတ္တမာနဿ ဝီရိယဿ သာတိသယံ တဒါတာပနန္တိ ဝီရိယမေဝ တထာ ဝုစ္စတိ, န အညေ ဓမ္မာ.

ด้วยคำว่า “วิหรติ” นี้ กล่าวถึงอิริยาบถวิหารของผู้ประกอบด้วยกายานุปัสสนา จึงกล่าวว่า “ย่อมประพฤติ” คือ ย่อมยังอิริยาบถให้เป็นไป. ที่กล่าวว่า “ในภพทั้งสาม” นั้น เพราะแผ่ไปโดยความเป็นอารมณ์, แต่โดยการเกิดขึ้น กิเลสทั้งหลายย่อมมีภูมิที่จำกัดเท่านั้น. ถึงแม้การละกิเลสจะเป็นความเพียรเผากิเลส (อาตาปนะ) นั้น ก็มีอยู่ในสัมมาทิฏฐิเป็นต้นด้วย, แต่คำว่า “อาตาปะ” ก็เป็นคำที่ใช้เฉพาะในวิริยะเท่านั้น เหมือนคำว่า “อาตัปปะ” จึงกล่าวว่า “นั่นเป็นชื่อของวิริยะ”. อีกอย่างหนึ่ง วิริยะที่ดำเนินไปโดยการพยายามของธรรมที่สัมปยุตต์ในการละฝ่ายปฏิปักษ์นั้น มีความเพียรเผากิเลสอย่างยิ่ง จึงเรียกวิริยะนั้นว่า “อาตาปะ” ไม่ใช่ธรรมอื่น.

အာတာပီတိ စာယမီကာရော ပသံသာယ, အတိသယဿ ဝါ ဒီပကောတိ အာတာပီဂဟဏေန သမ္မပ္ပဓာနသမင်္ဂိတံ ဒဿေတိ. သမ္မာ သမန္တတော သာမဉ္စ ပဇာနန္တော သမ္ပဇာနော, အသမ္မိဿတော ဝဝတ္ထာနေ အညဓမ္မာနုပဿိတာဘာဝေန [Pg.455] သမ္မာ အဝိပရီတံ, သဗ္ဗာကာရပဇာနနေန သမန္တတော, ဥပရူပရိ ဝိသေသာဝဟဘာဝေန ပဝတ္တိယာ သာမံ ပဇာနန္တောတိ အတ္ထော. ယဒိ ပညာယ အနုပဿတိ, ကထံ သတိပဋ္ဌာနတာတိ အာဟ ‘‘န ဟီ’’တိအာဒိ. တသ္မာ သတိယာ လဒ္ဓုပကာရာယ ဧဝ ပညာယ ဧတ္ထ ယထာဝုတ္တေ ကာယေ ကမ္မဋ္ဌာနိကော ဘိက္ခု အနုပဿကော, တသ္မာ ‘‘ကာယာနုပဿီ’’တိ ဝုစ္စတိ. အန္တောသင်္ခေပေါ အန္တောလီနတာ, ကောသဇ္ဇန္တိ အတ္ထော. ဥပါယပရိဂ္ဂဟောတိ ဧတ္ထ သီလဝိသောဓနာဒိ ဂဏနာဒိ ဥဂ္ဂဟကောသလ္လာဒိ စ ဥပါယော, တဗ္ဗိပရိယာယတော အနုပါယော ဝေဒိတဗ္ဗော. ယသ္မာ စ ဥပဋ္ဌိတဿတီ ယထာဝုတ္တံ ဥပါယံ န ပရိစ္စဇတိ, အနုပါယဉ္စ န ဥပါဒိယတိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘မုဋ္ဌဿတိ…ပေ… အသမတ္ထော ဟောတီ’’တိ. တေနာတိ ဥပါယာနုပါယာနံ ပရိဂ္ဂဟပရိဝဇ္ဇနေသု အပရိစ္စာဂါပရိဂ္ဂဟေသု စ အသမတ္ထဘာဝေန. အဿ ယောဂိနော.

และอักษร “อี” ในคำว่า “อาตาปี” นี้ เป็นไปเพื่อสรรเสริญ หรือเป็นเครื่องแสดงความยิ่ง จึงแสดงความเป็นผู้ประกอบด้วยสัมมัปปธานด้วยการถือเอาคำว่า “อาตาปี”. คำว่า “สัมปชาโน” หมายถึง ผู้รู้ทั่วถึงโดยชอบ โดยรอบ และด้วยตนเอง, คือรู้โดยชอบไม่ผิดเพี้ยน เพราะไม่มีการพิจารณาธรรมอื่นในการกำหนดแยกแยะที่ไม่ปะปนกัน, รู้โดยรอบด้วยการรู้ทุกอาการ, และรู้ด้วยตนเองโดยการดำเนินไปในลักษณะที่นำมาซึ่งความพิเศษยิ่งขึ้นไป. ถ้าพิจารณาด้วยปัญญา ไฉนจึงเป็นสติปัฏฐานเล่า? จึงกล่าวประโยคมีอาทิว่า “ไม่ใช่เลย”. เพราะฉะนั้น ภิกษุผู้เป็นกัมมัฏฐานิกะในกายที่กล่าวมาแล้วนี้ ย่อมเป็นผู้พิจารณาด้วยปัญญาที่ได้รับอุปการะจากสติเท่านั้น, เพราะฉะนั้น จึงเรียกว่า “กายานุปัสสี”. คำว่า “อันโตสังเขปะ” คือความหดหู่ภายใน, หมายถึงความเกียจคร้าน. ในคำว่า “อุปายปริคคหะ” นี้ อุบายคือความฉลาดในการกำหนดนับเป็นต้น และความฉลาดในการยกขึ้นเป็นต้น อันมีการชำระศีลเป็นต้น, พึงทราบว่าอนุปายะคือสิ่งที่ตรงกันข้ามกับอุบายนั้น. และเพราะผู้มีสติที่ตั้งมั่นแล้ว ย่อมไม่ละอุบายที่กล่าวมาแล้ว และไม่ยึดถืออนุปายะ, เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า “ผู้มีสติหลงลืม...เป็นต้น...ย่อมไม่สามารถ”. คำว่า “เตนะ” หมายถึง ด้วยความเป็นผู้ไม่สามารถในการถือเอาและเว้นอุบายและอนุปายะ และในการไม่ละและไม่ถือเอา. ของโยคีนั้น.

ယသ္မာ သတိယေဝေတ္ထ သတိပဋ္ဌာနံ ဝုတ္တာ, တသ္မာဿ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာ ဝီရိယာဒယော အင်္ဂန္တိ အာဟ – ‘‘သမ္ပယောဂင်္ဂဉ္စဿ ဒဿေတွာ’’တိ. အင်္ဂ-သဒ္ဒေါ စေတ္ထ ကာရဏပရိယာယော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သတိဂ္ဂဟဏေနေဝေတ္ထ သမ္မာသမာဓိဿပိ ဂဟဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ တဿာ သမာဓိက္ခန္ဓေ သင်္ဂဟိတတ္တာ. ယသ္မာ ဝါ သတိသီသေနာယံ ဒေသနာ. န ဟိ ကေဝလာယ သတိယာ ကိလေသပ္ပဟာနံ သမ္ဘဝတိ, နိဗ္ဗာနာဓိဂမော ဝါ, နာပိ ကေဝလာ သတိ ပဝတ္တတိ, တသ္မာဿ ဈာနဒေသနာယံ သဝိတက္ကာဒိဝစနဿ ဝိယ သမ္ပယောဂင်္ဂဒဿနတာတိ အင်္ဂ-သဒ္ဒဿ အဝယဝပရိယာယတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ပဟာနင်္ဂန္တိ ‘‘ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟီ’’တိအာဒီသု ဝိယ ပဟာတဗ္ဗင်္ဂံ ဒဿေတုံ. ယသ္မာ ဧတ္ထ ပုဗ္ဗဘာဂမဂ္ဂေါ အဓိပ္ပေတော, န လောကုတ္တရမဂ္ဂေါ, တသ္မာ ပုဗ္ဗဘာဂိယမေဝ ဝိနယံ ဒဿေန္တော ‘‘တဒင်္ဂဝိနယေန ဝါ ဝိက္ခမ္ဘနဝိနယေန ဝါ’’တိ အာဟ. အဿာတိ ယောဂိနော. တေသံ ဓမ္မာနန္တိ ဝေဒနာဒိဓမ္မာနံ. တေသဉှိ တတ္ထ အနဓိပ္ပေတတ္တာ ‘‘အတ္ထုဒ္ဓါရနယေနေတံ ဝုတ္တ’’န္တိ အာဟ. ယံ ပနာတိ ဝိဘင်္ဂေ, ဝိဘင်္ဂပကရဏေတိ အဓိပ္ပာယော. ဧတ္ထာတိ ‘‘လောကေ’’တိ ဧတသ္မိံ ပဒေ, တာ စ လောကိယာ ဧဝ အနုပဿနာ နာမ သမ္မသနန္တိ ကတွာ.

เพราะสติเท่านั้นที่กล่าวว่าเป็นสติปัฏฐานในที่นี้ เพราะฉะนั้น ธรรมที่สัมปยุตต์มีวิริยะเป็นต้น จึงเป็นองค์ของสติปัฏฐานนั้น จึงกล่าวว่า “แสดงองค์ที่สัมปยุตต์ของสติปัฏฐานนั้น”. และคำว่า “องค์” ในที่นี้ พึงทราบว่าเป็นคำที่มีความหมายว่า “เหตุ”. ในที่นี้ พึงทราบว่าการถือเอาสติ เป็นการถือเอาสัมมาสมาธิด้วย เพราะสตินั้นถูกสงเคราะห์อยู่ในกองสมาธิ. หรือเพราะการแสดงธรรมนี้มีสติเป็นประธาน. เพราะการละกิเลส หรือการบรรลุนิพพาน ย่อมไม่สำเร็จด้วยสติอย่างเดียว, และสติอย่างเดียวก็ไม่เป็นไป, เพราะฉะนั้น การแสดงองค์ที่สัมปยุตต์ของสติปัฏฐานนั้น จึงเหมือนกับการกล่าวคำว่า “สวิตักกะ” เป็นต้น ในการแสดงฌาน, พึงทราบว่าคำว่า “องค์” มีความหมายว่า “ส่วนประกอบ”. คำว่า “ปหานังคะ” คือ เพื่อแสดงองค์ที่พึงละ เหมือนในประโยคมีอาทิว่า “สงัดจากกามทั้งหลายนั่นเอง”. เพราะในที่นี้ มรรคส่วนเบื้องต้นเป็นที่ประสงค์ ไม่ใช่มรรคโลกุตตระ, เพราะฉะนั้น จึงแสดงวินัยที่เป็นส่วนเบื้องต้นเท่านั้น โดยกล่าวว่า “ด้วยตทังควินัย หรือด้วยวิกขัมภนวินัย”. ของโยคีนั้น. คำว่า “ธรรมเหล่านั้น” หมายถึงธรรมมีเวทนาเป็นต้น. เพราะธรรมเหล่านั้นไม่เป็นที่ประสงค์ในที่นั้น จึงกล่าวว่า “คำนี้กล่าวโดยนัยแห่งการยกอรรถขึ้น”. คำว่า “ยัง ปะนะ” หมายถึงในวิภังค์, มีความหมายว่าในวิภังคปกรณ์. คำว่า “เอตถะ” หมายถึงในบทว่า “โลกะ” นี้, และโดยกระทำการพิจารณาว่าอนุปัสสนาเหล่านั้นเป็นโลกิยะเท่านั้น.

ဒုက္ခတောတိ ဝိပရိဏာမသင်္ခါရဒုက္ခတာဟိ ဒုက္ခသဘာဝတော, ဒုက္ခာတိ အနုပဿိတဗ္ဗာတိ အတ္ထော. သေသပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. ယော သုခံ [Pg.456] ဒုက္ခတော အဒ္ဒါတိ ယော ဘိက္ခု သုခံ ဝေဒနံ ဝိပရိဏာမဒုက္ခတာယ ဒုက္ခန္တိ ပညာစက္ခုနာ အဒ္ဒက္ခိ. ဒုက္ခမဒ္ဒက္ခိ သလ္လတောတိ ဒုက္ခဝေဒနံ ပီဠာဇနနတော အန္တောတုဒနတော ဒုန္နီဟရဏတော စ သလ္လန္တိ အဒ္ဒက္ခိ ပဿိ. အဒုက္ခမသုခန္တိ ဥပေက္ခာဝေဒနံ. သန္တန္တိ သုခဒုက္ခာနံ ဝိယ အနောဠာရိကတာယ ပစ္စယဝသေန ဝူပသန္တသဘာဝတ္တာ စ သန္တံ. အနိစ္စတောတိ ဟုတွာ အဘာဝတော ဥဒယဗ္ဗယဝန္တတော တာဝကာလိကတော နိစ္စပဋိက္ခေပတော စ အနိစ္စန္တိ ယော အဒ္ဒက္ခိ. သ ဝေ သမ္မဒ္ဒသော ဘိက္ခူတိ သော ဘိက္ခု ဧကံသေန, ပရိဗျတ္တံ ဝါ ဝေဒနာယ သမ္မာ ပဿနကောတိ အတ္ထော.

คำว่า “โดยความเป็นทุกข์” คือ โดยมีสภาพเป็นทุกข์ด้วยทุกข์เพราะความแปรปรวนและสังขารทุกข์ พึงพิจารณาเห็นว่าเป็นทุกข์ ดังนี้เป็นอรรถ แม้ในบทที่เหลือสองบทก็มีนัยนี้แล ภิกษุใดเห็นสุขโดยความเป็นทุกข์ คือ ภิกษุใดเห็นสุขเวทนาว่าเป็นทุกข์ด้วยทุกข์เพราะความแปรปรวนด้วยปัญญาจักษุ คำว่า “เห็นทุกข์ว่าเป็นลูกศร” คือ เห็นทุกขเวทนาว่าเป็นลูกศร เพราะยังความบีบคั้นให้เกิด เพราะเสียดแทงอยู่ภายใน และเพราะนำออกได้ยาก คำว่า “อทุกขมสุข” คือ อุเบกขาเวทนา คำว่า “สงบ” คือ สงบ เพราะไม่หยาบเหมือนสุขและทุกข์ และเพราะมีสภาพสงบระงับไปตามปัจจัย คำว่า “โดยความเป็นของไม่เที่ยง” คือ ภิกษุใดเห็นว่าเป็นของไม่เที่ยง เพราะมีแล้วไม่มี เพราะมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา เพราะเป็นของชั่วคราว และเพราะปฏิเสธความเที่ยง คำว่า “ภิกษุนั้นแลเป็นผู้เห็นชอบ” คือ ภิกษุนั้นโดยส่วนเดียว หรือเป็นผู้เห็นเวทนาโดยชอบอย่างแจ่มแจ้ง ดังนี้เป็นอรรถ

ဒုက္ခာတိပီတိ သင်္ခါရဒုက္ခတာယ ဒုက္ခာ ဣတိပိ. သဗ္ဗံ တံ ဝေဒယိတံ ဒုက္ခသ္မိံ အန္တောဂဓံ ပရိယာပန္နန္တိ ဝဒါမိ သင်္ခါရဒုက္ခန္တိ ဝတ္တဗ္ဗတော. သုခဒုက္ခတောပိ စာတိ သုခါဒီနံ ဌိတိဝိပရိဏာမဉာဏသုခတာယ စ ဝိပရိဏာမဋ္ဌိတိအညာဏဒုက္ခတာယ စ ဝုတ္တတ္တာ တိဿောပိ သုခတော တိဿောပိ စ ဒုက္ခတော အနုပဿိတဗ္ဗာတိ အတ္ထော. သတ္တ အနုပဿနာ ဟေဋ္ဌာ ပကာသိတာ ဧဝ.

คำว่า “แม้เป็นทุกข์ด้วย” คือ เป็นทุกข์ด้วยสังขารทุกข์ ดังนี้ เรากล่าวว่าเวทนาทั้งหมดนั้นสงเคราะห์เข้าในทุกข์ เพราะพึงกล่าวว่าเป็นสังขารทุกข์ คำว่า “แม้โดยความเป็นสุขและทุกข์” คือ เพราะกล่าวไว้แล้วว่า สุขเป็นต้นเป็นสุขด้วยความรู้ในความตั้งอยู่และความแปรปรวน และเป็นทุกข์ด้วยความไม่รู้ในความตั้งอยู่และความแปรปรวน ดังนั้น ทั้งสามก็พึงพิจารณาเห็นว่าเป็นสุข และทั้งสามก็พึงพิจารณาเห็นว่าเป็นทุกข์ ดังนี้เป็นอรรถ อนุปัสสนา ๗ อย่าง ได้ประกาศไว้ข้างล่างแล้วนั่นเอง

အာရမ္မဏာ…ပေ… ဘေဒါနန္တိ ရူပါဒိအာရမ္မဏနာနတ္တဿ နီလာဒိတဗ္ဘေဒဿ, ဆန္ဒာဒိအဓိပတိနာနတ္တဿ ဟီနာဒိတဗ္ဘေဒဿ, ဉာဏဈာနာဒိသဟဇာတနာနတ္တဿ သသင်္ခါရိကာသင်္ခါရိက-သဝိတက္က-သဝိစာရာဒိတဗ္ဘေဒဿ, ကာမာဝစရာဒိဘူမိနာနတ္တဿ, ဥက္ကဋ္ဌမဇ္ဈိမာဒိတဗ္ဘေဒဿ, ကုသလာဒိကမ္မနာနတ္တဿ, ဒေဝဂတိသံဝတ္တနိယတာဒိတဗ္ဘေဒဿ, ကဏှသုက္ကဝိပါကနာနတ္တဿ, ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယတာဒိတဗ္ဘေဒဿ, ပရိတ္တဘူမကာဒိကိရိယာနာနတ္တဿ, တိဟေတုကာဒိတဗ္ဘေဒဿ ဝသေန အနုပဿိတဗ္ဗန္တိ ယောဇနာ. အာဒိ-သဒ္ဒေန သဝတ္ထုကာဝတ္ထုကာဒိနာနတ္တဿ ပုဂ္ဂလတ္တယသာဓာရဏာဒိတဗ္ဘေဒဿ စ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သရာဂါဒီနန္တိ မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ္တေ (ဒီ. နိ. ၂.၃၈၁; မ. နိ. ၁.၁၁၄) အာဂတာနံ သရာဂဝီတရာဂါဒိဘေဒါနံ. သလက္ခဏ-သာမညလက္ခဏာနန္တိ ဖုသနာဒိတံတံသလက္ခဏာနဉ္စေဝ အနိစ္စတာဒိသာမညလက္ခဏာနဉ္စ ဝသေနာတိ ယောဇနာ.

คำว่า “อารมณ์เป็นต้น...โดยความต่างกัน” เป็นบทเชื่อมว่า พึงพิจารณาเห็นโดยความต่างกันแห่งอารมณ์มีรูปเป็นต้น และความต่างกันแห่งอารมณ์นั้นมีสีเขียวเป็นต้น โดยความต่างกันแห่งอธิบดีมีฉันทะเป็นต้น และความต่างกันแห่งอธิบดีนั้นมีอย่างเลวเป็นต้น โดยความต่างกันแห่งสหชาตมีญาณและฌานเป็นต้น และความต่างกันแห่งสหชาตนั้นมีสสังขาริกะ อสังขาริกะ สวิตักกะ สวิจาระเป็นต้น โดยความต่างกันแห่งภูมิมีกามาวจรเป็นต้น และความต่างกันแห่งภูมินั้นมีอย่างประณีต ปานกลางเป็นต้น โดยความต่างกันแห่งกรรมมีกุศลเป็นต้น และความต่างกันแห่งกรรมนั้นมีที่ยังสัตว์ให้ไปสู่เทวโลกเป็นต้น โดยความต่างกันแห่งวิบากดำและขาว และความต่างกันแห่งวิบากนั้นมีที่ให้ผลในปัจจุบันเป็นต้น โดยความต่างกันแห่งกิริยามีภูมิเล็กน้อยเป็นต้น และความต่างกันแห่งกิริยานั้นมีไตรเหตุเป็นต้น พึงทราบการสงเคราะห์ความต่างกันมีสวัตถุกะ อวัตถุกะเป็นต้น และความต่างกันมีที่ทั่วไปแก่บุคคล ๓ เป็นต้น ด้วยคำว่า “เป็นต้น” คำว่า “มีราคะเป็นต้น” หมายถึงความต่างกันมีสราคะ วีตราคะเป็นต้น ที่มาในมหาสติปัฏฐานสูตร (ที. นิ. 2.381; ม. นิ. 1.114) คำว่า “สลักขณะและสามัญญลักษณะ” เป็นบทเชื่อมว่า โดยลักษณะเฉพาะของสิ่งนั้นๆ มีการกระทบเป็นต้น และโดยสามัญญลักษณะมีอนิจจตาเป็นต้น

သုညတဓမ္မဿာတိ အနတ္တတာသင်္ခါတသုညတသဘာဝဿ. ‘‘သလက္ခဏ-သာမညလက္ခဏာန’’န္တိ ဟိ ဣမိနာ ယော ဣတော ဗာဟိရကေဟိ သာမိနိဝါသီကာရကဝေဒကအဓိဋ္ဌာယကဘာဝေန ပရိကပ္ပိတော အတ္တာ, တဿ သင်္ခါရေသု နိစ္စတာ သုခတာ ဝိယ ကတ္ထစိပိ အဘာဝေါ ဝိဘာဝိတော. နတ္ထိ ဧတေသံ အတ္တာတိ အနတ္တာ, ယသ္မာ ပန သင်္ခါရေသု ဧကဓမ္မောပိ အတ္တာ [Pg.457] န ဟောတိ, တသ္မာ တေ န အတ္တာတိပိ အနတ္တာတိ အယံ တေသံ သုညတဓမ္မော. တဿ သုညတဓမ္မဿ, ယံ ဝိဘာဝေတုံ အဘိဓမ္မေ (ဓ. သ. ၁၂၁) ‘‘တသ္မိံ ခေါ ပန သမယေ ဓမ္မာ ဟောန္တီ’’တိအာဒိနာ သုညတဝါရဒေသနာ ဝုတ္တာ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

คำว่า “สุญญตธรรม” คือ สภาพแห่งสุญญตาที่นับว่าเป็นอนัตตา ด้วยคำว่า “สลักขณะและสามัญญลักษณะ” นี้แล อัตตาที่ชนภายนอกสมมติว่าเป็นเจ้าของ เป็นที่อาศัย เป็นผู้กระทำ เป็นผู้เสวย เป็นผู้ตั้งมั่น ความไม่มีของอัตตานั้นในสังขารทั้งหลาย เหมือนความเที่ยงและความสุข ย่อมถูกทำให้ปรากฏชัดว่าไม่มีในที่ไหนๆ อัตตาของสิ่งเหล่านี้ไม่มี จึงเป็นอนัตตา ก็เพราะในสังขารทั้งหลาย ธรรมแม้สักอย่างหนึ่งก็ไม่เป็นอัตตา เพราะฉะนั้น สังขารเหล่านั้นจึงไม่เป็นอัตตา ดังนี้ สุญญตธรรมนี้เป็นของสังขารเหล่านั้น สุญญตธรรมนั้น ซึ่งเพื่อจะแสดงให้แจ่มแจ้ง ได้มีการแสดงสุญญตวาระไว้ในอภิธรรม (ธ. ส. 121) ด้วยบทว่า “ก็ในสมัยนั้น ธรรมทั้งหลายย่อมมี” เป็นต้น ที่เหลือพึงทราบได้โดยง่ายนั่นเอง

အမ္ဗပါလိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาอัมพปาลีสูตร จบแล้ว

၂. သတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาสติสูตร

၃၆၈. သရတီတိ သတော. အယံ ပန န ယာယ ကာယစိ သတိယာ သတော, အထ ခေါ ဧဒိသာယာတိ ဒဿေန္တော ‘‘ကာယာဒိအနုပဿနာသတိယာ’’တိ အာဟ. စတုသမ္ပဇညပညာယာတိ စတုဗ္ဗိဓသမ္ပဇညပညာယ, အဘိက္ကမနံ အဘိက္ကန္တန္တိ အာဟ – ‘‘အဘိက္ကန္တံ ဝုစ္စတိ ဂမန’’န္တိ. တထာ ပဋိက္ကမနံ ပဋိက္ကန္တန္တိ ဝုတ္တံ – ‘‘ပဋိက္ကန္တံ နိဝတ္တန’’န္တိ. နိဝတ္တနဉ္စ နိဝတ္တိမတ္တံ, နိဝတ္တိတွာ ပန ဂမနံ ဂမနမေဝ. ကာယံ အဘိဟရန္တော အဘိဂမနဝသေန ကာယံ နာမေန္တော. ဌာနနိသဇ္ဇာသယနေသု ယော ဂမနာဒိဝိဓိနာ ကာယဿ ပုရတော အဘိဟာရော, သော အဘိက္ကမော, ပစ္ဆတော အပဟရဏံ ပဋိက္ကမောတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဌာနေပီ’’တိအာဒိမာဟ. အာသနဿာတိ ပီဌကာဒိအာသနဿ. ပုရိမအင်္ဂါဘိမုခေါတိ အဋနိကာဒိပုရိမာဝယဝါဘိမုခေါ. သံသရန္တောတိ သံသပ္ပန္တော. ပစ္စာသံသရန္တောတိ ပဋိအာသပ္ပန္တော. ဧသေဝ နယောတိ ဣမိနာ သရီရဿေဝ အဘိမုခသံသပ္ပနပဋိအာသပ္ပနာနိ နိဒဿေတိ.

๓๖๘. ผู้ระลึกได้ ชื่อว่า ผู้มีสติ. แต่ผู้นี้ มิใช่เป็นผู้มีสติด้วยสติอย่างใดอย่างหนึ่ง แต่เพื่อจะแสดงว่าเป็นผู้มีสติเช่นนี้ จึงกล่าวว่า 'ด้วยสติที่เป็นกายานุปัสสนาเป็นต้น'. คำว่า 'ด้วยปัญญาในสัมปชัญญะ ๔ อย่าง' คือ ด้วยปัญญาในสัมปชัญญะ ๔ ประการ. การก้าวไป ชื่อว่า อภิกกันตะ ท่านกล่าวว่า 'อภิกกันตะ เรียกว่า การไป'. เช่นเดียวกัน การถอยกลับ ชื่อว่า ปฏิกกันตะ ท่านกล่าวว่า 'ปฏิกกันตะ เรียกว่า การกลับ'. และการกลับนั้นก็เพียงการกลับเท่านั้น แต่การไปหลังจากกลับแล้ว ก็คือการไปนั่นเอง. ผู้นำกายไปข้างหน้า คือ น้อมกายไปโดยอาการก้าวไป. ท่านแสดงว่า การนำกายไปข้างหน้าโดยวิธีมีการไปเป็นต้น ในอิริยาบถยืน นั่ง และนอน ชื่อว่า อภิกกมะ การนำกายไปข้างหลัง ชื่อว่า ปฏิกกมะ จึงกล่าวว่า 'แม้ในอิริยาบถยืน' เป็นต้น. คำว่า 'แห่งอาสนะ' คือ อาสนะมีเตียงเป็นต้น. คำว่า 'หันหน้าไปทางส่วนหน้า' คือ หันหน้าไปทางส่วนหน้ามีแม่แคร่เป็นต้น. คำว่า 'เคลื่อนไป' คือ คลานไป. คำว่า 'เคลื่อนกลับ' คือ คลานกลับ. ด้วยนัยนี้ ย่อมแสดงการคลานไปข้างหน้าและการคลานกลับของร่างกายเท่านั้น.

သမ္မာ ပဇာနနံ သမ္ပဇာနံ. တေန အတ္တနာ ကာတဗ္ဗကိစ္စဿ ကရဏသီလော သမ္ပဇာနကာရီတိ အာဟ – ‘‘သမ္ပဇညေန သဗ္ဗကိစ္စကာရီ’’တိ. သမ္ပဇာနမေဝ ဟိ သမ္ပဇညံ. သမ္ပဇညဿေဝ ဝါ ကာရီတိ သမ္ပဇညဿေဝ ကရဏသီလော. သမ္ပဇညံ ကရောတေဝါတိ အဘိက္ကန္တာဒီသု အသမ္မောဟံ ဥပ္ပာဒေတိ ဧဝ, သမ္ပဇာနဿေဝ ဝါ ကာရော ဧတဿ အတ္ထီတိ သမ္ပဇာနကာရီ.

การรู้โดยชอบ ชื่อว่า สัมปชานะ. ผู้มีปกติกระทำกิจที่ตนพึงกระทำด้วยสัมปชานะนั้น ชื่อว่า สัมปชานการี ท่านจึงกล่าวว่า 'ผู้กระทำกิจทุกอย่างด้วยสัมปชัญญะ'. เพราะสัมปชานะนั่นเอง คือ สัมปชัญญะ. หรือผู้กระทำสัมปชัญญะ คือ ผู้มีปกติกระทำสัมปชัญญะ. คำว่า 'ย่อมกระทำสัมปชัญญะนั่นเอง' คือ ย่อมยังความไม่หลงให้เกิดขึ้นในการก้าวไปเป็นต้นนั่นเอง หรือผู้มีการกระทำอันประกอบด้วยสัมปชานะนี้ ชื่อว่า สัมปชานการี.

ဓမ္မတော ဝဍ္ဎိတသင်္ခါတေန သဟ အတ္ထေန ဝတ္တတီတိ သာတ္ထကံ, အဘိက္ကန္တာဒိ, သာတ္ထကဿ သမ္ပဇာနနံ သာတ္ထကသမ္ပဇညံ. သပ္ပာယဿ အတ္တနော [Pg.458] ဥပကာရာဝဟဿ ဟိတဿ သမ္ပဇာနနံ သပ္ပာယသမ္ပဇညံ. အဘိက္ကမာဒီသု ဘိက္ခာစာရဂေါစရေ, အညတ္ထာပိ စ ပဝတ္တေသု အဝိဇဟိတေ ကမ္မဋ္ဌာနသင်္ခါတေ ဂေါစရေ သမ္ပဇညံ ဂေါစရသမ္ပဇညံ. အဘိက္ကမာဒီသု အသမ္မုယှနမေဝ သမ္ပဇညံ အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ. ပရိဂ္ဂဏှိတွာတိ တုလယိတွာ တီရေတွာ, ပဋိသင်္ခါယာတိ အတ္ထော. သံဃဒဿနေနေဝ ဥပေါသထပဝါရဏာဒိအတ္ထံ ဂမနံ သင်္ဂဟိတံ. အသုဘဒဿနာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ကသိဏပရိကမ္မာဒီနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သင်္ခေပတော ဝုတ္တမတ္ထံ ဝိဝရိတုံ ‘‘စေတိယံ ဒိသွာပိ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အရဟတ္တံ ပါပုဏာတီတိ ဥက္ကဋ္ဌနိဒ္ဒေသော ဧသော. သမထဝိပဿနုပ္ပာဒနမ္ပိ ဟိ ဘိက္ခုနော ဝုဒ္ဓိ ဧဝ. ဒက္ခိဏဒွါရေတိ စေတိယင်္ဂဏဿ ဒက္ခိဏဒွါရေ, တထာ ပစ္ဆိမဒွါရေတိအာဒီသု. အဘယဝါပိ ပါဠိယန္တိ အဘယဝါပိယာ ပုရတ္ထိမတီရေ.

การดำเนินไปพร้อมด้วยประโยชน์ที่นับว่าเจริญโดยธรรม ชื่อว่า สัตถกะ มีการก้าวไปเป็นต้น การรู้โดยชอบในสัตถกะนั้น ชื่อว่า สัตถกสัมปชัญญะ. การรู้โดยชอบในสิ่งที่เป็นสัปปายะ อันนำมาซึ่งอุปการะและประโยชน์สุขแก่ตน ชื่อว่า สัปปายสัมปชัญญะ. การรู้โดยชอบในโคจรคือการเที่ยวบิณฑบาตในการก้าวไปเป็นต้น และในโคจรที่นับว่าเป็นกรรมฐานที่ดำเนินไปแม้ในที่อื่นโดยไม่ละทิ้ง ชื่อว่า โคจรสัมปชัญญะ. ความไม่หลงนั่นเองในการก้าวไปเป็นต้น ชื่อว่า อสัมโมหสัมปชัญญะ. คำว่า 'กำหนดแล้ว' คือ ชั่งดูแล้ว พิจารณาแล้ว หมายถึง พิจารณาแล้ว. การไปเพื่อประโยชน์มีการเห็นสงฆ์ การทำอุโบสถและปวารณาเป็นต้น ย่อมสงเคราะห์เข้าด้วยการเห็นสงฆ์นั่นเอง. คำว่า 'การเห็นอสุภะเป็นต้น' พึงทราบการสงเคราะห์กสิณบริกรรมเป็นต้น ด้วยศัพท์ว่า 'เป็นต้น'. เพื่อจะอธิบายเนื้อความที่กล่าวโดยย่อ จึงกล่าวว่า 'แม้เมื่อเห็นเจดีย์' เป็นต้น. คำว่า 'ย่อมบรรลุพระอรหัต' นี้เป็นการแสดงอย่างสูงสุด. เพราะแม้การยังสมถะและวิปัสสนาให้เกิดขึ้น ก็เป็นการเจริญของภิกษุแท้ๆ. คำว่า 'ที่ประตูทิศใต้' คือ ที่ประตูทิศใต้แห่งลานเจดีย์ เช่นเดียวกับคำว่า 'ที่ประตูทิศตะวันตก' เป็นต้น. คำว่า 'ในอภัยวาปีปาลี' คือ ที่คันเขื่อนอภัยวาปีทางทิศตะวันออก.

ဗုဒ္ဓဝံသ-အရိယဝံသ-စေတိယဝံသ-ဒီပဝံသာဒိဝံသကထနတော မဟာအရိယဝံသဘာဏကော ထေရော. ပညာယနဋ္ဌာနေတိ စေတိယဿ ပညာယနဋ္ဌာနေ. ဧကပဒုဒ္ဓါရေတိ ပဒုဒ္ဓါရပတိဋ္ဌာနပရိဝတ္တနံ အကတွာ ဧကသ္မိံယေဝ အဝဋ္ဌာနေ. ကေစီတိ အဘယဂိရိဝါသိနော.

พระเถระผู้กล่าวสอนมหาอริยวงศ์ เพราะกล่าววงศ์มีพุทธวงศ์ อริยวงศ์ เจติยวงศ์ และทีปวงศ์เป็นต้น. คำว่า 'ในที่ปรากฏ' คือ ในที่ที่เจดีย์ปรากฏ. คำว่า 'ในการยกเท้าก้าวเดียว' คือ ในการหยุดอยู่กับที่โดยไม่เปลี่ยนที่ตั้งของการยกเท้าและการวางเท้า. คำว่า 'บางพวก' คือ ชาวอภัยคีรีวิหาร.

တသ္မိံ ပနာတိ သာတ္ထကသမ္ပဇညဝသေန ပရိဂ္ဂဟိတအတ္ထေပိ ဂမနေ. အတ္ထော နာမ ဓမ္မတော ဝဍ္ဎီတိ ယံ သာတ္ထကန္တိ အဓိပ္ပေတံ ဂမနံ, တံ သပ္ပာယမေဝါတိ သိယာ ကဿစိ အာသင်္ကာတိ တန္နိဝတ္တနတ္ထံ ‘‘စေတိယဒဿနံ တာဝါ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. စိတ္တကမ္မရူပကာနိ ဝိယာတိ စိတ္တကမ္မကတာ ပဋိမာယော ဝိယ, ယန္တပယောဂေန ဝါ ဝိစိတ္တကမ္မာ ပဋိမာယ သဒိသာ ယန္တရူပကာ ဝိယ. အသမပေက္ခနံ ဂေဟဿိတအညာဏုပေက္ခာဝသေန အာရမ္မဏေ အယောနိသော ဩလောကနာဒိ. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘စက္ခုနာ ရူပံ ဒိသွာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဥပေက္ခာ ဗာလဿ မူဠှဿ ပုထုဇ္ဇနဿာ’’တိအာဒိ (မ. နိ. ၃.၃၀၈). ဟတ္ထိအာဒိသမ္မဒ္ဒေန ဇီဝိတန္တရာယော. ဝိသဘာဂရူပဒဿနာဒိနာ ဗြဟ္မစရိယန္တရာယော.

ในคำว่า 'ในเรื่องนั้น' คือ ในการไปแม้ที่มีประโยชน์ซึ่งกำหนดด้วยสัตถกสัมปชัญญะ. ประโยชน์ ชื่อว่า ความเจริญโดยธรรม การไปที่มุ่งหมายว่าเป็นสัตถกะ (มีประโยชน์) นั้น อาจมีใครบางคนสงสัยว่า 'เป็นสัปปายะ (เหมาะสม) เท่านั้นหรือ' เพื่อระงับความสงสัยนั้น จึงเริ่มคำว่า 'การดูเจดีย์ก่อน' เป็นต้น. คำว่า 'เหมือนรูปภาพที่วาดด้วยจิตรกรรม' คือ เหมือนรูปปฏิมาที่ทำด้วยจิตรกรรม หรือเหมือนรูปหุ่นยนต์ที่เหมือนรูปปฏิมาซึ่งมีกรรมอันวิจิตรด้วยการประกอบเครื่องจักร. การไม่พิจารณา คือ การมองอารมณ์โดยไม่แยบคายด้วยอำนาจแห่งอัญญาโณเปกขา (อุเบกขาที่เกิดจากความไม่รู้) อันอาศัยเรือนเป็นต้น. ซึ่งหมายถึงคำที่ตรัสไว้ว่า 'เมื่อเห็นรูปด้วยตา อุเบกขาของคนพาล คนหลง คนปุถุชนย่อมเกิดขึ้น' เป็นต้น (ม.นิ. 3.308). อันตรายต่อชีวิตด้วยการถูกช้างเป็นต้นเหยียบย่ำ. อันตรายต่อพรหมจรรย์ด้วยการเห็นรูปที่เป็นวิสภาค (เพศตรงข้าม) เป็นต้น.

ပဗ္ဗဇိတဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ ဘိက္ခူနံ အနုဝတ္တနကထာ အာစိဏ္ဏာ, အနနုဝတ္တနကထာ ပန တဿာ အပရာ ဒုတိယာ နာမ ဟောတီတိ အာဟ – ‘‘ဒွေ ကထာ နာမ န ကထိတပုဗ္ဗာ’’တိ. ဧဝန္တိ ဣမိနာ ‘‘သစေ ပနာ’’တိအာဒိကံ သဗ္ဗမ္ပိ ဝုတ္တာကာရံ ပစ္စာမသတိ, န ‘‘ပုရိသဿ မာတုဂါမာသုဘ’’န္တိအာဒိကံ ဝုစ္စမာနံ.

ตั้งแต่วันที่บวช เรื่องการประพฤติตามภิกษุทั้งหลายเป็นเรื่องที่ประพฤติกันมาเป็นปกติ ส่วนเรื่องการไม่ประพฤติตามนั้นเป็นเรื่องที่สองรองจากเรื่องนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ชื่อว่าเรื่องสองอย่างไม่เคยพูดมาก่อน'. คำว่า 'อย่างนี้' นี้ ย่อมหมายถึงอาการที่กล่าวมาทั้งหมดมีคำว่า 'แต่ถ้าว่า' เป็นต้น ไม่ใช่หมายถึงสิ่งที่กำลังจะกล่าวว่า 'อสุภะในมาตุคามของบุรุษ' เป็นต้น.

ယောဂကမ္မဿ [Pg.459] ပဝတ္တိဋ္ဌာနတာယ ဘာဝနာယ အာရမ္မဏံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘ကမ္မဋ္ဌာနသင်္ခါတံ ဂေါစရ’’န္တိ. ဥဂ္ဂဟေတွာတိ ယထာ ဥဂ္ဂဟနိမိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဧဝံ ဥဂ္ဂဟကောသလ္လဿ သမ္ပာဒနဝသေန ဥဂ္ဂဟေတွာ.

อารมณ์ของการภาวนาเรียกว่ากรรมฐาน เพราะเป็นที่ตั้งแห่งการดำเนินไปของโยคกรรม ท่านจึงกล่าวว่า 'โคจรที่นับว่าเป็นกรรมฐาน'. คำว่า 'เรียนเอาแล้ว' คือ เรียนเอาด้วยการทำความชำนาญในการเรียนให้ถึงพร้อม เพื่อให้อุคคหนิมิตเกิดขึ้น.

ဟရတီတိ ကမ္မဋ္ဌာနံ ပဝတ္တေတိ, ယာဝ ပိဏ္ဍပါတပဋိက္ကမာ အနုယုဉ္ဇတီတိ အတ္ထော. န ပစ္စာဟရတီတိ အာဟာရူပဘောဂတော ယာဝ ဒိဝါဋ္ဌာနုပသင်္ကမနာ ကမ္မဋ္ဌာနံ န ပဋိနေတိ. သမာဒါယ ဝတ္တတိ သမ္မာ အာဒိယိတွာ တေသံ ဝတ္တာနံ ပရိပူရဏဝသေန ဝတ္တတိ. သရီရပရိကမ္မန္တိ မုခဓောဝနာဒိသရီရပဋိဇဂ္ဂနံ. ဒွေ တယော ပလ္လင်္ကေတိ ဒွေ တယော နိသဇ္ဇာဝါရေ ဒွေ တီဏိ ဥဏှာသနာနိ. တေနာဟ – ‘‘ဥသုမံ ဂါဟာပေန္တော’’တိ. ကမ္မဋ္ဌာနသီသေနေဝါတိ ကမ္မဋ္ဌာနမုခေနေဝ ကမ္မဋ္ဌာနံ အဝိဇဟန္တော ဧဝ. တေန ‘‘ပတ္တောပိ အစေတနော’’တိအာဒိနာ ပဝတ္တေတဗ္ဗကမ္မဋ္ဌာနံ, ယထာပရိဟရိယမာနံ ဝါ ကမ္မဋ္ဌာနံ အဝိဇဟိတွာတိ ဒဿေတိ. တထေဝါတိ တိက္ခတ္တုမေဝ. ပရိဘောဂစေတိယတော သရီရစေတိယံ ဂရုတရန္တိ ကတွာ ‘‘စေတိယံ ဝန္ဒိတွာ’’တိ စေတိယဝန္ဒနာယ ပဌမံ ကရဏီယတာ ဝုတ္တာ. တထာ ဟိ အဋ္ဌကထာယံ – ‘‘စေတိယံ ဗာဓယမာနာ ဗောဓိသာခါ ဟရိတဗ္ဗာ’’တိ ဝုတ္တာ. ဗုဒ္ဓဂုဏာနုဿရဏဝသေနေဝ ဗောဓိဉ္စ ပဏိပါတကရဏန္တိ အာဟ – ‘‘ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော သမ္မုခါ ဝိယ နိပစ္စကာရံ ဒဿေတွာ’’တိ. ဂါမသမီပေတိ ဂါမဿ ဥပစာရဋ္ဌာနေ.

คำว่า 'นำไป' คือดำเนินกรรมฐาน หมายความว่า พากเพียรจนกว่าจะกลับจากบิณฑบาต คำว่า 'ไม่นำกลับมา' คือไม่นำกรรมฐานกลับมาตั้งแต่การบริโภคอาหารจนถึงการเข้าไปยังที่พักกลางวัน คำว่า 'ประพฤติโดยสมาทาน' คือประพฤติโดยการสมาทานอย่างดีแล้ว โดยการบำเพ็ญวัตรเหล่านั้นให้บริบูรณ์ คำว่า 'การบำรุงร่างกาย' คือการดูแลร่างกายมีการล้างหน้าเป็นต้น คำว่า 'สองสามบัลลังก์' คือการนั่งสองสามครั้ง ที่นั่งอุ่นสองสามแห่ง เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ทำให้เกิดความร้อน' คำว่า 'ด้วยหัวข้อกรรมฐานเท่านั้น' คือด้วยกรรมฐานเป็นประธานเท่านั้น ไม่ละกรรมฐานเลย ด้วยเหตุนั้นจึงแสดงว่า กรรมฐานที่พึงดำเนินไป หรือกรรมฐานที่กำลังรักษาอยู่ โดยไม่ละทิ้งกรรมฐานนั้นเลย ดังคำว่า 'แม้บาตรก็ไม่มีเจตนา' เป็นต้น คำว่า 'เช่นนั้นแหละ' คือสามครั้งเท่านั้น เพราะถือว่าพระสรีรเจดีย์สำคัญกว่าพระบริโภคเจดีย์ จึงกล่าวว่า 'ไหว้เจดีย์แล้ว' คือการกระทำที่ควรทำก่อนในการไหว้เจดีย์ ดังที่อรรถกถาได้กล่าวไว้ว่า 'กิ่งโพธิ์ที่เบียดเบียนเจดีย์พึงนำออก' การกราบไหว้พระโพธิ์นั้นด้วยการระลึกถึงพระพุทธคุณเท่านั้น จึงกล่าวว่า 'แสดงความนอบน้อมเหมือนอยู่ต่อหน้าพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้า' คำว่า 'ใกล้หมู่บ้าน' คือในเขตหมู่บ้าน

ဇနသင်္ဂဟဏတ္ထန္တိ ‘‘မယိ အကထေန္တေ ဧတေသံ ကော ကထေဿတီ’’တိ ဓမ္မာနုဂ္ဂဟေန ဇနသင်္ဂဟဏတ္ထံ. တသ္မာတိ ယသ္မာ ‘‘ဓမ္မကထာ နာမ ကထေတဗ္ဗာ ဧဝါ’’တိ အဋ္ဌကထာစရိယာ ဝဒန္တိ, ယသ္မာ စ ဓမ္မကထာ ကမ္မဋ္ဌာနဝိနိမုတ္တာ နာမ နတ္ထိ, တသ္မာ. ကမ္မဋ္ဌာနသီသေနေဝါတိ အတ္တနာ ပရိဟရိယမာနံ ကမ္မဋ္ဌာနံ အဝိဇဟန္တော တဒနုဂုဏံယေဝ ဓမ္မကထံ ကထေတွာ. အနုမောဒနံ ကတွာတိ ဧတ္ထာပိ ‘‘ကမ္မဋ္ဌာနသီသေနေဝါ’’တိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ. သမ္ပတ္တပရိစ္ဆေဒေနေဝါတိ ပရိစိတော အပရိစိတောတိအာဒိဝိဘာဂံ အကတွာ သမ္ပတ္တကောဋိယာ ဧဝ, သမာဂမမတ္တေနေဝါတိ အတ္ထော. ဘယေတိ ပရစက္ကာဒိဘယေ.

คำว่า 'เพื่อสงเคราะห์ประชาชน' คือเพื่อสงเคราะห์ประชาชนด้วยการอนุเคราะห์ธรรมว่า 'เมื่อเราไม่กล่าว ใครเล่าจะกล่าวแก่คนเหล่านี้' คำว่า 'เพราะเหตุนั้น' คือเพราะเหตุที่อาจารย์อรรถกถากล่าวว่า 'ธรรมกถาพึงกล่าวเท่านั้น' และเพราะธรรมกถาที่ชื่อว่าพ้นจากกรรมฐานนั้นไม่มี เพราะเหตุนั้น คำว่า 'ด้วยหัวข้อกรรมฐานเท่านั้น' คือไม่ละกรรมฐานที่ตนรักษาอยู่ แล้วกล่าวธรรมกถาที่เหมาะสมกับกรรมฐานนั้น คำว่า 'อนุโมทนาแล้ว' ในที่นี้ก็พึงนำคำว่า 'ด้วยหัวข้อกรรมฐานเท่านั้น' มาเชื่อมโยง คำว่า 'ด้วยการกำหนดผู้ที่มาถึงแล้วเท่านั้น' คือไม่แบ่งแยกเป็นผู้คุ้นเคยหรือไม่คุ้นเคยเป็นต้น แต่ด้วยการมาถึงเท่านั้น หมายความว่า ด้วยการมาพบกันเท่านั้น คำว่า 'ภัย' คือภัยจากข้าศึกเป็นต้น

ကမ္မဇတေဇောတိ ဂဟဏိံ သန္ဓာယာဟ. ကမ္မဋ္ဌာနဝီထိံ နာရောဟတိ ခုဒါပရိဿမေန ကိလန္တကာယတ္တာ သမာဓာနာဘာဝတော. အဝသေသဋ္ဌာနေတိ ယာဂုယာ [Pg.460] အဂ္ဂဟိတဋ္ဌာနေ. ပေါင်္ခါနုပေါင်္ခန္တိ ကမ္မဋ္ဌာနုပဋ္ဌာနဿ အဝိစ္ဆေဒ-ဒဿနမေတံ, ယထာ ပေါင်္ခါနုပေါင်္ခံ ပဝတ္တာယ သရပဋိပါဋိယာ အနဝိစ္ဆေဒေါ, ဧဝမေတဿပိ ကမ္မဋ္ဌာနုပဋ္ဌာနဿာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

คำว่า 'กรรมชเตโช' (ไฟที่เกิดจากกรรม) หมายถึงไฟธาตุในกระเพาะอาหาร กรรมฐานไม่ขึ้นสู่ทาง (ไม่ดำเนินไป) เพราะร่างกายอ่อนเพลียด้วยความหิวและความเหน็ดเหนื่อย และเพราะไม่มีสมาธิ คำว่า 'ในที่เหลือ' คือในที่ที่ยังไม่ได้ดื่มยาคู คำว่า 'ป้องขานุป้องขัง' (ต่อเนื่องกันไป) นี้เป็นการแสดงถึงความไม่ขาดสายของการปรากฏแห่งกรรมฐาน เหมือนอย่างความไม่ขาดสายของสายลูกศรที่แล่นไปต่อเนื่องกัน ฉันใด การปรากฏแห่งกรรมฐานนี้ก็ฉันนั้น

နိက္ခိတ္တဓုရော ဘာဝနာနုယောဂေ. ဝတ္တပဋိပတ္တိယာ အပူရဏေန သဗ္ဗဝတ္တာနိ ဘိန္ဒိတွာ. ကာမေ အဝီတရာဂေါ ဟောတိ. ကာယေ အဝီတရာဂေါ. ရူပေ အဝီတရာဂေါ. ယာဝဒတ္ထံ ဥဒရာဝဒေဟံ ဘုဉ္ဇိတွာ သေယျသုခံ ပဿသုခံ မိဒ္ဓသုခံ အနုယုတ္တော ဝိဟရတိ. အညတရံ ဒေဝနိကာယံ ပဏိဓာယ ဗြဟ္မစရိယံ စရတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၂၀; မ. နိ. ၁.၁၈၆) ဧဝံ ဝုတ္တံ ပဉ္စဝိဓစေတောဝိနိဗန္ဓစိတ္တော. စရိတွာတိ ပဝတ္တိတွာ.

ผู้ทอดทิ้งธุระในการประกอบภาวนา ทำลายวัตรทั้งหมดด้วยการไม่บำเพ็ญวัตรปฏิบัติให้บริบูรณ์ เป็นผู้ยังไม่ปราศจากราคะในกาม ยังไม่ปราศจากราคะในกาย ยังไม่ปราศจากราคะในรูป บริโภคอาหารจนเต็มท้องแล้ว ย่อมอยู่ประกอบด้วยความสุขในการนอน ความสุขในการเอนกาย ความสุขในการหลับ มีจิตอันเครื่องผูกพันใจ ๕ อย่างรัดรึงไว้ ดังที่กล่าวมานี้ว่า 'ประพฤติพรหมจรรย์โดยตั้งความปรารถนาในเทวโลกใดโลกหนึ่ง' (ที.ปา. 3.320; ม.มู. 1.186) คำว่า 'ประพฤติแล้ว' คือดำเนินไปแล้ว

ဂတပစ္စာဂတိကဝတ္တဝသေနာတိ ဘာဝနာသဟိတံယေဝ ဘိက္ခာယ ဂတပစ္စာဂတံ ဂမနပစ္စာဂမနံ ဧတဿ အတ္ထီတိ ဂတပစ္စာဂတိကံ, တဒေဝ ဝတ္တံ, တဿ ဝသေန. အတ္တနော ဟိတသုခံ ကာမေန္တိ ဣစ္ဆန္တီတိ အတ္တကာမာ, ဓမ္မစ္ဆန္ဒဝန္တော. ‘‘ဓမ္မော’’တိ ဟိ ဟိတံ တံနိမိတ္တကဉ္စ သုခန္တိ. အထ ဝါ ဝိညူနံ ဓမ္မာနံ အတ္တနိယတ္တာ အတ္တဘာဝပရိစ္ဆန္နတ္တာ စ အတ္တာ နာမ ဓမ္မော. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘အတ္တဒီပါ, ဘိက္ခဝေ, ဝိဟရထ အတ္တသရဏာ’’တိအာဒိ (သံ. နိ. ၃.၄၃). တံ ကာမေန္တိ ဣစ္ဆန္တီတိ အတ္တကာမာ. ဥသဘံ နာမ ဝီသတိ ယဋ္ဌိယော. တာယ သညာယာတိ တာယ ပါသာဏသညာယ, ‘‘ဧတ္တကံ ဌာနမာဂတာ’’တိ ဇာနန္တာတိ အဓိပ္ပာယော. သော ဧဝ နယော အယံ ဘိက္ခူတိအာဒိကော ယော ဌာနေ ဝုတ္တော, သော ဧဝ နိသဇ္ဇာယပိ နယော. ပစ္ဆတော အာဂစ္ဆန္တာနံ ဆိန္နဘတ္တဘာဝဘယေနပိ ယောနိသောမနသိကာရံ ပရိဗြူဟေတိ.

คำว่า 'ด้วยวัตรแห่งการไปกลับ' คือการไปและกลับเพื่อบิณฑบาตพร้อมด้วยภาวนา การไปและการกลับนั้นมีอยู่แก่ภิกษุนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า 'คตปัจจาคติกะ' (ผู้มีวัตรในการไปและกลับ) นั่นแหละคือวัตร ด้วยวัตรนั้น ผู้ปรารถนาประโยชน์สุขของตนเอง ชื่อว่า 'อัตตกามะ' (ผู้รักตน) คือผู้มีธรรมฉันทะ เพราะว่า 'ธรรม' คือประโยชน์และสุขที่มีประโยชน์นั้นเป็นเหตุ อีกอย่างหนึ่ง ธรรมที่รู้ได้เฉพาะวิญญูชน เพราะเป็นของตนและเพราะถูกกำหนดด้วยอัตภาพ จึงชื่อว่า 'อัตตา' คือธรรม เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงมีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่งอยู่เถิด' เป็นต้น (สํ.ม. 3.43) ผู้ปรารถนาธรรมนั้น ชื่อว่า 'อัตตกามะ' คำว่า 'อุสภะ' คือ ๒๐ ไม้เท้า คำว่า 'ด้วยสัญญานั้น' คือด้วยสัญญาในก้อนหินนั้น หมายความว่า รู้ว่า 'มาถึงที่ประมาณเท่านี้แล้ว' นัยที่กล่าวไว้ในที่ยืนว่า 'ภิกษุนี้' เป็นต้นนั้นนั่นแหละ ก็เป็นนัยในการนั่งด้วย ภิกษุย่อมเจริญโยนิโสมนสิการแม้ด้วยความกลัวว่าภิกษุผู้มาภายหลังจะขาดอาหาร

မဒ္ဒန္တာတိ ဓညကရဏဋ္ဌာနေ သာလိသီသာနိ မဒ္ဒန္တာ. မဟာပဓာနံ ပူဇေဿာမီတိ အမှာကံ အတ္ထာယ လောကနာထေန ဆ ဝဿာနိ ကတံ ဒုက္ကရစရိယံ ဧဝါဟံ ယထာသတ္တိ ပူဇေဿာမီတိ. ပဋိပတ္တိပူဇာ ဟိ သတ္ထုပူဇာ, န အာမိသပူဇာတိ. ဌာနစင်္ကမမေဝါတိ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗဣရိယာပထကာလဝသေန ဝုတ္တံ, န ဘောဇနာဒိကာလေသု အဝဿံ ကာတဗ္ဗနိသဇ္ဇာယ ပဋိက္ခေပဝသေန.

คำว่า 'ย่ำ' คือย่ำรวงข้าวในที่ทำข้าวเปลือก คำว่า 'เราจักบูชามหาปธาน' คือเราจักบูชาการบำเพ็ญทุกรกิริยาที่พระโลกนาถทรงกระทำมา ๖ ปี เพื่อประโยชน์แก่เรา ตามกำลังของเรา เพราะว่าการปฏิบัติบูชาเป็นการบูชาพระศาสดา ไม่ใช่อามิสบูชา คำว่า 'การยืนและการเดินเท่านั้น' นี้กล่าวโดยอ้างถึงเวลาแห่งอิริยาบถที่พึงอธิษฐาน ไม่ใช่โดยการปฏิเสธการนั่งที่พึงทำโดยไม่ขาดในเวลาบริโภคอาหารเป็นต้น

ဝီထိံ ဩတရိတွာ ဣတော စိတော အနောလောကေတွာ ပဌမမေဝ ဝီထိယော သလ္လက္ခေတဗ္ဗာတိ အာဟ ‘‘ဝီထိယော သလ္လက္ခေတွာ’’တိ. ယံ သန္ဓာယ [Pg.461] ဝုစ္စတိ – ‘‘ပါသာဒိကေန အဘိက္ကန္တေနာ’’တိအာဒိ. တံ ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထ စာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အာဟာရေ ပဋိကူလသညံ ဥပဋ္ဌပေတွာတိအာဒီသု ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ. အဋ္ဌင်္ဂသမန္နာဂတန္တိ ‘‘ယာဝဒေဝ ဣမဿ ကာယဿ ဌိတိယာ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၂၃; ၂.၂၄; ၃.၇၅; သံ. နိ. ၄.၁၂၀; အ. နိ. ၆.၅၈; ၈.၉) ဝုတ္တေဟိ အဋ္ဌဟိ အင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတံ ကတွာ. နေဝ ဒဝါယာတိအာဒိ ပန ပဋိက္ခေပဒဿနံ.

ลงสู่ถนนแล้ว ไม่มองซ้ายมองขวา พึงกำหนดถนนก่อน จึงกล่าวว่า 'กำหนดถนนแล้ว' ซึ่งหมายถึงคำที่กล่าวว่า 'ด้วยการก้าวไปที่น่าเลื่อมใส' เป็นต้น เพื่อแสดงสิ่งนั้น จึงกล่าวว่า 'และในที่นั้น' เป็นต้น สิ่งที่ควรกล่าวในคำว่า 'ตั้งปฏิกูลสัญญาในอาหารแล้ว' เป็นต้น ได้กล่าวไว้ข้างล่างแล้ว คำว่า 'ประกอบด้วยองค์ ๘' คือทำให้ประกอบด้วยองค์ ๘ ที่กล่าวไว้ในคำว่า 'เพียงเพื่อดำรงอยู่แห่งกายนี้' เป็นต้น (ม.มู. 1.23; ม.ม. 2.24; ม.อุ. 3.75; สํ.สฬา. 4.120; อ.ฉกฺก. 6.58; อ.อฏฺฐก. 8.9) ส่วนคำว่า 'ไม่เพื่อความคะนอง' เป็นต้น เป็นการแสดงการปฏิเสธ

ပစ္စေကဗောဓိံ သစ္ဆိကရောတိ, ယဒိ ဥပနိဿယသမ္ပန္နော ဟောတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဣဒဉ္စ ယထာ ဟေဋ္ဌာ တီသု ဌာနေသု, ဧဝံ ဣတော ပရေသု ဌာနေသု ဥပနေတွာ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ. တတ္ထ ပစ္စေကဗောဓိယာ ဥပနိဿယသမ္ပဒါ ကပ္ပာနံ ဒွေ အသင်္ချေယျာနိ သတသဟဿဉ္စ တဇ္ဇံ ပုညဉာဏသမ္ဘာရသမ္ဘရဏံ, သာဝကဗောဓိယံ အဂ္ဂသာဝကာနံ ဧကံ အသင်္ချေယျံ ကပ္ပသတသဟဿဉ္စ, မဟာသာဝကာနံ ကပ္ပသတသဟဿမေဝ တဇ္ဇံ သမ္ဘာရသမ္ဘရဏံ, ဣတရေသံ အတီတာသု ဇာတီသု ဝိဝဋ္ဋသန္နိဿယဝသေန နိဗ္ဗတ္တိတံ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယံ ကုသလံ. ဗာဟိယော ဒါရုစီရိယောတိ ဗာဟိယဝိသယေ ဇာတသံဝဒ္ဓတာယ ဗာဟိယော, ဒါရုစီရပရိဟရဏေန ဒါရုစီရိယောတိ လဒ္ဓသမညော. သော ဟိ အာယသ္မာ ‘‘တသ္မာတိဟ တေ, ဗာဟိယ, ဧဝံ သိက္ခိတဗ္ဗံ – ဒိဋ္ဌေ ဒိဋ္ဌမတ္တံ ဘဝိဿတီ’’တိအာဒိဝသပ္ပဝတ္တေန (ဥဒါ. ၁၀) သံခိတ္တေနေဝ ဩဝါဒေန ခိပ္ပတရံ ဝိသေသံ အဓိဂစ္ဆိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ခိပ္ပာဘိညော ဝါ ဟောတိ သေယျထာပိ ထေရော ဗာဟိယော ဒါရုစီရိယော’’တိ. ဧဝံ မဟာပညော ဝါတိအာဒီသု ယထာရဟံ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ.

บรรลุพระปัจเจกโพธิญาณ หากเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยอุปนิสัย ดังนี้เป็นความสัมพันธ์. และข้อนี้ พึงนำไปเชื่อมโยงในที่ทั้งหลายเบื้องหน้าจากนี้ เหมือนใน ๓ แห่งเบื้องต้นฉะนั้น. ในบรรดานั้น ความถึงพร้อมด้วยอุปนิสัยแห่งพระปัจเจกโพธิญาณ คือการสั่งสมบุญและญาณอันเป็นสัมภาระที่สมควรตลอด ๒ อสงไขยกับแสนกัป, ในสาวกโพธิญาณ การสั่งสมสัมภาระที่สมควรของพระอัครสาวกทั้งหลายตลอด ๑ อสงไขยกับแสนกัป, ของพระมหาสาวกทั้งหลายตลอดแสนกัปเท่านั้น, ส่วนของสาวกที่เหลือ คือกุศลอันเป็นไปในส่วนแห่งการแทงตลอดที่เกิดขึ้นแล้วด้วยอำนาจแห่งที่พึ่งคือวิวัฏฏะในชาติที่ล่วงมาแล้ว. คำว่า บาหิยะ ทารุจีริยะ คือชื่อว่า บาหิยะ เพราะเกิดและเติบโตในบาหิยชนบท, ได้รับสมัญญาว่า ทารุจีริยะ เพราะนุ่งห่มผ้าเปลือกไม้. พระเถระรูปนั้นแล ได้บรรลุคุณวิเศษอย่างรวดเร็วยิ่งด้วยโอวาทโดยย่อ ซึ่งเป็นไปโดยนัยมีอาทิว่า “เพราะเหตุนั้นแล บาหิยะ เธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ในสิ่งที่เห็น จักเป็นเพียงสักว่าเห็น” (ขุ.อุ. ๒๕/๔๙). เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “หรือว่าเป็นผู้รู้ยิ่งโดยพลัน เหมือนพระบาหิยทารุจีริยเถระ”. พึงกล่าวในคำว่า “เป็นผู้มีปัญญามาก” เป็นต้น ตามสมควรฉะนี้.

တန္တိ အသမ္မုယှနံ. ဧဝန္တိ ဣဒါနိ ဝုစ္စမာနာကာရဒဿနံ. အတ္တာ အဘိက္ကမတီတိ ဣမိနာ အန္ဓပုထုဇ္ဇနဿ ဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟဝသေန အဘိက္ကမေ သမ္မုယှနံ ဒဿေတိ, အဟံ အဘိက္ကမာမီတိ ပန ဣမိနာ မာနဂ္ဂါဟဝသေန, တဒုဘယံ ပန တဏှာယ ဝိနာ န ဟောတီတိ တဏှာဂ္ဂါဟဝသေနပိ သမ္မုယှနံ ဒဿိတမေဝ ဟောတိ, ‘‘တထာ အသမ္မုယှန္တော’’တိ ဝတွာ တံ အသမ္မုယှနံ ယေန ဃနဝိနိဗ္ဘောဂေန ဟောတိ, တံ ဒဿေန္တော ‘‘အဘိက္ကမာမီတိ စိတ္တေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယသ္မာ ဝါယောဓာတုယာ အနုဂတာ တေဇောဓာတု ဥဒ္ဓရဏဿ ပစ္စယော. ဥဒ္ဓရဏဂတိကာ ဟိ တေဇောဓာတူတိ ဥဒ္ဓရဏေ ဝါယောဓာတုယာ တဿာ အနုဂတဘာဝေါ, တသ္မာ ဣမာသံ ဒွိန္နမေတ္ထ ဓာတူနံ သာမတ္ထိယတော အဓိမတ္တတာ, ဣတရာသဉ္စ ဩမတ္တတာတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဧကေကပါဒုဒ္ဓရဏေ…ပေ… ဗလဝတိယော’’တိ အာဟ. ယသ္မာ ပန တေဇောဓာတုယာ အနုဂတာ [Pg.462] ဝါယောဓာတု အတိဟရဏဝီတိဟရဏာနံ ပစ္စယော. တိရိယဂတိကာယ ဟိ ဝါယောဓာတုယာ အတိဟရဏဝီတိဟရဏေသု သာတိသယော ဗျာပါရောတိ တေဇောဓာတုယာ တဿာနုဂတဘာဝေါ, တသ္မာ ဣမာသံ ဒွိန္နမေတ္ထ သာမတ္ထိယတော အဓိမတ္တတာ, ဣတရာသဉ္စ ဩမတ္တတာတိ ဒဿေန္တော ‘‘တထာ အတိဟရဏဝီတိဟရဏေသူ’’တိ အာဟ. သတိပိ အနုဂမနာနုဂန္တဗ္ဗတာဝိသေသေ တေဇောဓာတုဝါယောဓာတုဘာဝမတ္တံ သန္ဓာယ တထာ-သဒ္ဒဂ္ဂဟဏံ.

คำว่า ตํ (นั้น) คือความไม่หลง. คำว่า เอวํ (อย่างนี้) คือการแสดงอาการที่กำลังกล่าวอยู่ในบัดนี้. ด้วยคำว่า 'อัตตาเดินไป' นี้ ย่อมแสดงความหลงในการเดินด้วยอำนาจแห่งการยึดถือทิฏฐิของปุถุชนผู้มืดบอด, ส่วนด้วยคำว่า 'เราเดินไป' นี้ ย่อมแสดงความหลงด้วยอำนาจแห่งการยึดถือมานะ, อนึ่ง ทั้งสองอย่างนั้นย่อมไม่มีเว้นตัณหา เพราะฉะนั้น ความหลงด้วยอำนาจแห่งการยึดถือตัณหาก็เป็นอันแสดงแล้วนั่นเอง, ครั้นกล่าวว่า 'ไม่หลงอย่างนั้น' แล้ว เพื่อแสดงความไม่หลงนั้นว่าย่อมมีด้วยการแยกฆนะ (ความก้อน) อย่างไร จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'เมื่อจิตเกิดขึ้นว่า เราเดินไป'. ในบรรดานั้น เพราะเหตุที่เตโชธาตุที่วาโยธาตุตามไป เป็นปัจจัยแห่งการยกขึ้น. ด้วยว่าเตโชธาตุมีปกติยกขึ้น ดังนั้น ในการยกขึ้น วาโยธาตุจึงเป็นสภาพที่ตามเตโชธาตุนั้นไป, เพราะเหตุนั้น เพื่อแสดงว่าธาตุ ๒ อย่างนี้ในที่นี้มีกำลังมากโดยความสามารถ ส่วนธาตุที่เหลือมีกำลังน้อย จึงกล่าวว่า 'ในการยกเท้าแต่ละข้าง...เป็นต้น...มีกำลัง'. อนึ่ง เพราะเหตุที่วาโยธาตุที่เตโชธาตุตามไป เป็นปัจจัยแห่งการก้าวไปข้างหน้าและการก้าวเฉียง. ด้วยว่าวาโยธาตุมีปกติไปในทางขวาง จึงมีหน้าที่อย่างยิ่งในการก้าวไปข้างหน้าและการก้าวเฉียง เตโชธาตุจึงเป็นสภาพที่ตามวาโยธาตุนั้นไป, เพราะเหตุนั้น เพื่อแสดงว่าธาตุ ๒ อย่างนี้ในที่นี้มีกำลังมากโดยความสามารถ ส่วนธาตุที่เหลือมีกำลังน้อย จึงกล่าวว่า 'ในการก้าวไปข้างหน้าและการก้าวเฉียงอย่างนั้น'. แม้จะมีความต่างกันแห่งภาวะคือการตามไปและภาวะคือสิ่งที่ถูกตามไป ก็พึงทราบว่าการใช้คำว่า 'อย่างนั้น' (ตถา) นี้ มุ่งหมายเพียงความเป็นเตโชธาตุและวาโยธาตุเท่านั้น.

တတ္ထ အက္ကန္တဋ္ဌာနတော ပါဒဿ ဥက္ခိပနံ ဥဒ္ဓရဏံ, ဌိတဋ္ဌာနံ အတိက္ကမိတွာ ပုရတော ဟရဏံ အတိဟရဏံ. ရုက္ခခါဏုအာဒိပရိဟရဏတ္ထံ, ပတိဋ္ဌိတပါဒဃဋ္ဋနပရိဟရဏတ္ထံ ဝါ ပဿေန ဟရဏံ ဝီတိဟရဏံ. ယာဝ ပတိဋ္ဌိတပါဒေါ, တာဝ အာဟရဏံ အတိဟရဏံ, တတော ပရံ ဟရဏံ ဝီတိဟရဏန္တိ အယံ ဝါ ဧတေသံ ဝိသေသော. ယသ္မာ ပထဝီဓာတုယာ အနုဂတာ အာပေါဓာတု ဝေါဿဇ္ဇနဿ ပစ္စယော. ဂရုတရသဘာဝါ ဟိ အာပေါဓာတူတိ ဝေါဿဇ္ဇနေ ပထဝီဓာတုယာ တဿာနုဂတဘာဝေါ, တသ္မာ တာသံ ဒွိန္နမေတ္ထ သာမတ္ထိယတော အဓိမတ္တတာ, ဣတရာသဉ္စ ဩမတ္တတာတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဝေါဿဇ္ဇနေ…ပေ… ဗလဝတိယော’’တိ. ယသ္မာ ပန အာပေါဓာတုယာ အနုဂတာ ပထဝီဓာတု သန္နိက္ခေပနဿ ပစ္စယော. ပတိဋ္ဌာဘာဝေ ဝိယ ပတိဋ္ဌာပနေပိ တဿာ သာတိသယကိစ္စတ္တာ အာပေါဓာတုယာ တဿာ အနုဂတဘာဝေါ, တထာ ဃဋ္ဋနကိရိယာယ ပထဝီဓာတုယာ ဝသေန သန္နိရုမ္ဘနဿ သိဇ္ဈနတော တတ္ထာပိ ပထဝီဓာတုယာ အာပေါဓာတုအနုဂတဘာဝေါ, တသ္မာ ဝုတ္တံ – ‘‘တထာ သန္နိက္ခေပနသန္နိရုမ္ဘနေသူ’’တိ.

ในบรรดานั้น การยกเท้าขึ้นจากที่ที่เหยียบแล้ว ชื่อว่า อุทธรณะ, การนำไปข้างหน้าล่วงเลยที่ที่ตั้งอยู่ ชื่อว่า อติหรณะ. การนำไปทางข้างเพื่อหลีกเลี่ยงต้นไม้และตอไม้เป็นต้น หรือเพื่อหลีกเลี่ยงการกระทบกับเท้าที่ตั้งอยู่แล้ว ชื่อว่า วีติหรณะ. อีกอย่างหนึ่ง การนำไปจนถึงเท้าที่ตั้งอยู่ ชื่อว่า อติหรณะ, การนำไปให้เลยจากนั้นไป ชื่อว่า วีติหรณะ นี้เป็นความต่างกันของอาการเหล่านั้น. เพราะเหตุที่อาโปธาตุที่ปฐวีธาตุตามไป เป็นปัจจัยแห่งการปล่อยลง (โวสสัชชนะ). ด้วยว่าอาโปธาตุมีสภาพหนักกว่า ดังนั้น ในการปล่อยลง ปฐวีธาตุจึงเป็นสภาพที่ตามอาโปธาตุนั้นไป, เพราะเหตุนั้น เพื่อแสดงว่าธาตุ ๒ อย่างนั้นในที่นี้มีกำลังมากโดยความสามารถ ส่วนธาตุที่เหลือมีกำลังน้อย จึงกล่าวว่า 'ในการปล่อยลง...เป็นต้น...มีกำลัง'. อนึ่ง เพราะเหตุที่ปฐวีธาตุที่อาโปธาตุตามไป เป็นปัจจัยแห่งการวางลง (สันนิกเขปนะ). เพราะปฐวีธาตุมีหน้าที่อย่างยิ่งในการทำให้ตั้งมั่น เหมือนในภาวะที่เป็นที่ตั้ง ดังนั้น อาโปธาตุจึงเป็นสภาพที่ตามปฐวีธาตุนั้นไป, อีกอย่างหนึ่ง เพราะการยับยั้ง (สันนิรุมภนะ) ย่อมสำเร็จได้ด้วยอำนาจแห่งปฐวีธาตุโดยกิริยาที่กระทบ ในการยับยั้งนั้น ปฐวีธาตุจึงเป็นสภาพที่อาโปธาตุตามไป, เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ในการวางลงและการยับยั้งอย่างนั้น'.

တတ္ထာတိ တသ္မိံ အဘိက္ကမနေ, တေသု ဝါ ဝုတ္တေသု ဥဒ္ဓရဏာဒီသု ဆသု ကောဋ္ဌာသေသု. ဥဒ္ဓရဏေတိ ဥဒ္ဓရဏက္ခဏေ. ရူပါရူပဓမ္မာတိ ဥဒ္ဓရဏာကာရေန ပဝတ္တာ ရူပဓမ္မာ တံသမုဋ္ဌာပကာ အရူပဓမ္မာ စ. အတိဟရဏံ န ပါပုဏန္တိ ခဏမတ္တာဝဋ္ဌာနတော. တတ္ထ တတ္ထေဝါတိ ယတ္ထ ယတ္ထ ဥပ္ပန္နာ, တတ္ထ တတ္ထေဝ. န ဟိ ဓမ္မာနံ ဒေသန္တရသင်္ကမနံ အတ္ထိ. ပဗ္ဗံ ပဗ္ဗန္တိအာဒိ ဥဒ္ဓရဏာဒိကောဋ္ဌာသေ သန္ဓာယ သဘာဂသန္တတိဝသေန ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အတိဣတ္တရော ဟိ ရူပဓမ္မာနမ္ပိ ပဝတ္တိက္ခဏော, ဂမနဿာဒါနံ ဒေဝပုတ္တာနံ ဟေဋ္ဌုပရိယာယေန [Pg.463] ပဋိမုခံ ဓာဝန္တာနံ သိရသိ ပါဒေ စ ဗဒ္ဓခုရဓာရာသမာဂမတောပိ သီဃတရော. ယထာ တိလာနံ ဘဇ္ဇိယမာနာနံ တဋတဋာယနေန ဘေဒေါ လက္ခီယတိ, ဧဝံ သင်္ခတဓမ္မာနံ ဥပ္ပာဒေနာတိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘တဋတဋာယန္တာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဥပ္ပန္နာ ဟိ ဧကန္တတော ဘိဇ္ဇန္တီတိ.

คำว่า ตตฺถ (ในบรรดานั้น) คือในการก้าวไปนั้น หรือในส่วน ๖ อย่างมีอุทธรณะเป็นต้นที่กล่าวมาแล้วเหล่านั้น. คำว่า อุทฺธรเณ (ในการยกขึ้น) คือในขณะแห่งการยกขึ้น. คำว่า รูปารูปธมฺมา (รูปธรรมและอรูปธรรม) คือรูปธรรมที่ดำเนินไปโดยอาการแห่งการยกขึ้น และอรูปธรรมที่ยังรูปธรรมนั้นให้ตั้งขึ้น. ย่อมไม่ถึงการก้าวไปข้างหน้า (อติหรณะ) เพราะดำรงอยู่เพียงชั่วขณะ. คำว่า ตตฺถ ตตฺเถว (ในที่นั้นๆ นั่นเอง) คือเกิดขึ้นในที่ใดๆ ก็ดับลงในที่นั้นๆ นั่นเอง. เพราะธรรมทั้งหลายไม่มีการย้ายจากที่หนึ่งไปสู่อีกที่หนึ่ง. พึงทราบว่า คำว่า ปพฺพํ ปพฺพํ (ข้อต่อๆ ไป) เป็นต้น ตรัสโดยหมายถึงส่วนมีอุทธรณะเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งความสืบต่อที่เป็นส่วนเดียวกัน. ด้วยว่าแม้ขณะแห่งความเป็นไปของรูปธรรมทั้งหลายก็สั้นยิ่งนัก เร็วกว่าการมาบรรจบกันแห่งคมมีดโกนที่ผูกไว้ที่ศีรษะและเท้าของเหล่าเทพบุตรผู้ยินดีในการเดิน ซึ่งวิ่งสวนทางกันโดยลำดับล่างและบนเสียอีก. เพื่อแสดงว่าการแตกทำลายของสังขตธรรมทั้งหลายย่อมปรากฏพร้อมกับการเกิดขึ้น เหมือนการแตกของงาที่กำลังคั่วด้วยเสียงดังเปาะแปะฉะนั้น จึงกล่าวว่า 'ตฏตฏายนฺตา' (ดังเปาะแปะ). เพราะธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้วย่อมแตกทำลายไปโดยส่วนเดียว.

သဒ္ဓိံ ရူပေနာတိ ဣဒံ တဿ တဿ စိတ္တဿ နိရောဓေန သဒ္ဓိံ နိရုဇ္ဈနကရူပဓမ္မဝသေန ဝုတ္တံ, ယံ တတော သတ္တရသမစိတ္တဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ ဥပ္ပန္နံ. အညထာ ယဒိ ရူပါရူပဓမ္မာ သမာနက္ခဏာ သိယုံ, ‘‘ရူပံ ဂရုပရိဏာမံ ဒန္ဓနိရောဓ’’န္တိအာဒိဝစနေဟိ ဝိရောဓော သိယာ. တထာ – ‘‘နာဟံ, ဘိက္ခဝေ, အညံ ဧကဓမ္မမ္ပိ သမနုပဿာမိ, ယံ ဧဝံ လဟုပရိဝတ္တံ, ယထယိဒံ စိတ္တ’’န္တိ (အ. နိ. ၁.၄၈) ဧဝမာဒိပါဠိယာ စ. စိတ္တစေတသိကာ ဟိ သာရမ္မဏသဘာဝါ ယထာဗလံ အတ္တနော အာရမ္မဏပစ္စယဘူတမတ္ထံ ဝိဘာဝေန္တာယေဝ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ တေသံ တံသဘာဝနိပ္ဖတ္တိအနန္တရံ နိရောဓော, ရူပဓမ္မာ ပန အနာရမ္မဏာ ပကာသေတဗ္ဗာ. ဧဝံ တေသံ ပကာသေတဗ္ဗဘာဝနိပ္ဖတ္တိ သောဠသဟိ စိတ္တေဟိ ဟောတီတိ တင်္ခဏာယုကတာ တေသံ ဣစ္ဆိတာ, လဟုကဝိညာဏဿ ဝိသယသင်္ဂတိမတ္တပစ္စယတာယ တိဏ္ဏံ ခန္ဓာနံ, ဝိသယသင်္ဂတိမတ္တတာယ စ ဝိညာဏဿ လဟုပရိဝတ္တိတာ, ဒန္ဓမဟာဘူတပစ္စယတာယ ရူပဓမ္မာနံ ဒန္ဓပရိဝတ္တိတာ. နာနာဓာတုယာ ယထာဘူတဉာဏံ ခေါ ပန တထာဂတဿေဝ, တေန စ ပုရေဇာတပစ္စယော ရူပဓမ္မောဝ ဝုတ္တော, ပစ္ဆာဇာတပစ္စယော စ တဿေဝါတိ ရူပါရူပဓမ္မာနံ သမာနက္ခဏတာ န ယုဇ္ဇတေဝ, တသ္မာ ဝုတ္တနယေနေဝေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

คำว่า สทฺธึ รูปเน นี้ ตรัสโดยอำนาจแห่งรูปธรรมที่ดับพร้อมกับการดับแห่งจิตนั้นๆ ซึ่งเกิดขึ้นในอุปปาทขณะของจิตดวงที่ ๑๗ นับจากจิตนั้น. มิฉะนั้น หากรูปธรรมและอรูปธรรมมีขณะเท่ากัน ก็จะขัดกับพระดำรัสมีอาทิว่า 'รูปมีการแปรปรวนช้า มีการดับช้า'. อีกทั้งจะขัดกับพระบาลีมีอาทิว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่งที่เปลี่ยนแปลงเร็วเหมือนจิตนี้เลย' (องฺ. เอก. ๑/๔๘). ด้วยว่า จิตและเจตสิกมีสภาพรับรู้อารมณ์ ย่อมเกิดขึ้นโดยทำให้เนื้อความอันเป็นอารมณ์ปัจจัยของตนแจ่มแจ้งตามกำลัง เพราะฉะนั้น การดับของจิตและเจตสิกเหล่านั้นจึงมีในลำดับแห่งความสำเร็จแห่งสภาพนั้น. ส่วนรูปธรรมทั้งหลายไม่มีอารมณ์ เป็นสิ่งที่พึงให้ปรากฏ. ความสำเร็จแห่งสภาพที่พึงให้ปรากฏของรูปธรรมเหล่านั้น ย่อมมีด้วยจิต ๑๖ ดวง เพราะฉะนั้น ความมีอายุชั่วขณะนั้นจึงเป็นที่ประสงค์สำหรับรูปธรรมเหล่านั้น. ความเป็นของเปลี่ยนแปลงเร็วของขันธ์ ๓ มีได้เพราะมีวิญญาณที่เปลี่ยนแปลงเร็วเป็นปัจจัยเพียงเพื่อการประจวบกับอารมณ์ และความเป็นของเปลี่ยนแปลงเร็วของวิญญาณก็มีได้เพราะเพียงเพื่อการประจวบกับอารมณ์, ส่วนความเป็นของเปลี่ยนแปลงช้าของรูปธรรมทั้งหลาย มีได้เพราะมีมหาภูตรูปที่เปลี่ยนแปลงช้าเป็นปัจจัย. อนึ่ง ญาณตามความเป็นจริงในนานาธาตุ ย่อมมีแก่พระตถาคตเท่านั้น และพระองค์ก็ตรัสรูปธรรมเท่านั้นว่าเป็นปุเรชาตปัจจัย และตรัสรูปธรรมนั้นนั่นแหละว่าเป็นปัจฉาชาตปัจจัย เพราะฉะนั้น ความที่รูปธรรมและอรูปธรรมมีขณะเท่ากันจึงไม่สมควรเลย. เพราะเหตุนั้น พึงทราบความในข้อนี้โดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นแล.

အညံ ဥပ္ပဇ္ဇတေ စိတ္တံ, အညံ စိတ္တံ နိရုဇ္ဈတီတိ ယံ ပုရိမုပ္ပန္နံ စိတ္တံ, တံ အညံ, တံ ပန နိရုဇ္ဈန္တံ အပရဿ အနန္တရာဒိပစ္စယော ဟုတွာ ဧဝ နိရုဇ္ဈတီတိ တထာလဒ္ဓပစ္စယံ အညံ ဥပ္ပဇ္ဇတေ စိတ္တံ. ယဒိ ဧဝံ တေသံ အန္တရော လဗ္ဘေယျာတိ, နောတိ အာဟ ‘‘အဝီစိမနုပဗန္ဓော’’တိ. ယထာ ဝီစိ အန္တရော န လဗ္ဘတိ, ‘‘တဒေဝေတ’’န္တိ အဝိသေသဝိဒူ မညန္တိ, ဧဝံ အနု အနု ပဗန္ဓော စိတ္တသန္တာနော ရူပသန္တာနော စ နဒီသောတောဝ နဒိယံ ဥဒကပ္ပဝါဟော ဝိယ ဝတ္တတိ.

คำว่า จิตดวงหนึ่งเกิดขึ้น จิตอีกดวงหนึ่งดับไป หมายความว่า จิตที่เกิดขึ้นก่อนเป็นดวงหนึ่ง แต่จิตนั้นเมื่อจะดับ ย่อมดับไปโดยเป็นปัจจัยมีอนันตรปัจจัยเป็นต้นแก่จิตดวงอื่นนั่นเอง จิตดวงอื่นที่ได้ปัจจัยเช่นนั้นจึงเกิดขึ้น. หากถามว่า ถ้าเช่นนั้น ระหว่างจิตเหล่านั้นพึงมีช่องว่างหรือ? ตอบว่า ไม่ใช่ จึงกล่าวว่า 'สืบต่อกันโดยไม่มีระหว่างคั่น'. เหมือนอย่างว่า คลื่นย่อมไม่มีช่องว่างระหว่างกัน ผู้ไม่รู้ความต่างกันย่อมสำคัญว่า 'นั่นเป็นสิ่งเดียวกันนั่นแหละ' ฉันใด การสืบต่อของจิตและการสืบต่อของรูป ย่อมเป็นไปเหมือนกระแสน้ำในแม่น้ำ คือเหมือนการไหลไปของน้ำในแม่น้ำ ฉันนั้น.

အဘိမုခံ လောကိတံ အာလောကိတန္တိ အာဟ ‘‘ပုရတောပေက္ခန’’န္တိ. ယသ္မာ ယံဒိသာဘိမုခေါ ဂစ္ဆတိ တိဋ္ဌတိ နိသီဒတိ ဝါ, တဒဘိမုခံ ပေက္ခနံ အာလောကိတံ[Pg.464], တသ္မာ တဒနုဂတံ ဝိဒိသာလောကနံ ဝိလောကိတန္တိ အာဟ ‘‘ဝိလောကိတံ နာမ အနုဒိသာပေက္ခန’’န္တိ. သမ္မဇ္ဇနပရိဘဏ္ဍာဒိကရဏေ ဩလောကိတဿ, ဥလ္လောကာဟရဏာဒီသု ဥလ္လောကိတဿ, ပစ္ဆတော အာဂစ္ဆန္တဿ ပရိဿယဿ ပရိဝဇ္ဇနာဒိဝသေန အပလောကိတဿ စ သိယာ သမ္ဘဝေါတိ အာဟ – ‘‘ဣမိနာ ဝါ မုခေန သဗ္ဗာနိပိ တာနိ ဂဟိတာနေဝါ’’တိ.

การมองตรงไปข้างหน้าชื่อว่า อาโลกิตะ ท่านจึงกล่าวว่า 'การแลดูไปข้างหน้า'. เพราะเหตุที่การมองไปในทิศที่ตนกำลังเดินไป ยืนอยู่ หรือนั่งอยู่นั้น ชื่อว่า อาโลกิตะ เพราะฉะนั้น การมองไปในทิศเฉียงที่ตามมาจากการแลดูนั้น ชื่อว่า วิโลกิตะ ท่านจึงกล่าวว่า 'ชื่อว่า วิโลกิตะ คือการมองไปในทิศน้อย'. การมองลง (โอโลกิตะ) ในการกวาดพื้นและการทาพื้นเป็นต้น, การมองขึ้น (อุลโลกิตะ) ในการหยิบของบนเพดานเป็นต้น, และการมองเหลียวหลัง (อปลโลกิตะ) โดยอำนาจการหลีกเลี่ยงอันตรายที่ตามมาข้างหลังเป็นต้น พึงมีได้ ท่านจึงกล่าวว่า 'หรือว่า ด้วยคำนี้ ท่านรวมการมองเหล่านั้นทั้งหมดเข้าไว้แล้วนั่นแล'.

ကာယသက္ခိန္တိ ကာယေန သစ္ဆိကတဝန္တံ, ပစ္စက္ခကာရိနန္တိ အတ္ထော. သောဟာယသ္မာ ဝိပဿနာကာလေ ဧဝ ‘‘ယမေဝါဟံ ဣန္ဒြိယေသု အဂုတ္တဒွါရတံ နိဿာယ သာသနေ အနဘိရတိအာဒိဝိပ္ပကာရံ ပတ္တော, တမေဝ သုဋ္ဌု နိဂ္ဂဟေဿာမီ’’တိ ဥဿာဟဇာတော ဗလဝဟိရောတ္တပ္ပော, တတ္ထ စ ကတာဓိကာရတ္တာ ဣန္ဒြိယသံဝရေ ဥက္ကံသပါရမိပ္ပတ္တော, တေနေဝ နံ သတ္ထာ – ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရာနံ ယဒိဒံ နန္ဒော’’တိ (အ. နိ. ၁.၂၃၀) ဧတဒဂ္ဂေ ဌပေသိ.

คำว่า กายสักขี คือ ผู้ทำให้แจ้งด้วยกาย หมายถึง ผู้ทำให้ประจักษ์. พระเถระนั้นในเวลาเจริญวิปัสสนานั่นเอง เกิดความอุตสาหะและมีหิริโอตตัปปะอันแรงกล้าว่า 'เราอาศัยความเป็นผู้ไม่คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย จึงถึงความวิปริตมีการไม่ยินดีในพระศาสนาเป็นต้น เราจะข่มอินทรีย์นั้นให้จงดี' และเพราะความเป็นผู้ได้ทำบุญญาธิการไว้ในเรื่องนั้น ท่านจึงถึงบารมีอันสูงสุดในการสำรวมอินทรีย์ ด้วยเหตุนั้น พระศาสดาจึงทรงตั้งท่านไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะว่า 'ภิกษุทั้งหลาย บรรดาสาวกภิกษุของเราผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย นันทะเป็นเลิศ' (องฺ. เอก. ๑/๒๓๐).

သာတ္ထကတာ စ သပ္ပာယတာ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ အာလောကိတဝိလောကိတဿာတိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓော. တသ္မာတိ ကမ္မဋ္ဌာနာဝိဇဟနဿေဝ ဂေါစရသမ္ပဇညဘာဝတောတိ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ဟေတုဘာဝေန ပစ္စာမသတိ. အတ္တနော ကမ္မဋ္ဌာနဝသေနေဝ အာလောကနဝိလောကနံ ကာတဗ္ဗံ, ခန္ဓာဒိကမ္မဋ္ဌာနိကေဟိ အညော ဥပါယော န ဂဝေသိတဗ္ဗောတိ အဓိပ္ပာယော. ယသ္မာ အာလောကိတာဒိသမညာပိ ဓမ္မမတ္တဿေဝ ပဝတ္တိဝိသေသော, တသ္မာ တဿ ယာထာဝတော ပဇာနနံ အသမ္မောဟသမ္ပဇညန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘အဗ္ဘန္တရေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. စိတ္တကိရိယဝါယောဓာတုဝိပ္ဖာရဝသေနာတိ ကိရိယမယစိတ္တသမုဋ္ဌာနဝါယောဓာတုယာ စလနာကာရပဝတ္တိဝသေန. အဓော သီဒတီတိ ထောကံ ဩတရတိ. ဥဒ္ဓံ လင်္ဃေတီတိ လင်္ဃန္တံ ဝိယ ဥပရိ ဂစ္ဆတိ.

พึงทราบความเป็นผู้มีประโยชน์และความเป็นผู้มีความสบายแห่งการแลดูและการเหลียวดู โดยนำมาเชื่อมโยงกัน. คำว่า ตสฺมา (เพราะเหตุนั้น) ท่านระลึกถึงความที่กล่าวมาแล้วนั่นแลโดยความเป็นเหตุว่า เพราะความเป็นผู้มีโคจรสัมปชัญญะนั่นเองของผู้ไม่ละกรรมฐาน. อธิบายว่า พึงทำการแลดูและการเหลียวดูโดยอำนาจแห่งกรรมฐานของตนเท่านั้น ไม่พึงแสวงหาอุบายอื่นจากกรรมฐานมีขันธ์เป็นต้น. เพราะเหตุที่แม้เพียงชื่อว่าการแลดูเป็นต้น ก็เป็นเพียงความประพฤติพิเศษของธรรมล้วนๆ เพราะฉะนั้น เพื่อจะแสดงว่าการรู้แจ้งธรรมนั้นตามความเป็นจริงเป็นอสัมโมหสัมปชัญญะ ท่านจึงกล่าวคำว่า อพฺภนฺตเร (ภายใน) เป็นต้น. คำว่า ด้วยอำนาจการแผ่ไปของวาโยธาตุที่มีกิริยาจิตเป็นสมุฏฐาน คือ ด้วยอำนาจการเป็นไปแห่งอาการเคลื่อนไหวของวาโยธาตุที่เกิดจากกิริยามยจิต. คำว่า จมลงข้างล่าง คือ ลงไปหน่อยหนึ่ง. คำว่า กระโดดขึ้นข้างบน คือ ขึ้นไปข้างบนเหมือนกระโดด.

အင်္ဂကိစ္စံ သာဓယမာနန္တိ ပဓာနဘူတံ အင်္ဂကိစ္စံ နိပ္ဖာဒေန္တံ, ဥပပတ္တိဘဝဿ သရီရံ ဟုတွာတိ အတ္ထော. ပဌမဇဝနေပိ…ပေ… သတ္တမဇဝနေပိ န ဟောတီတိ ဣဒံ ပဉ္စဒွါရဝိညာဏဝီထိယံ ‘‘ဣတ္ထီ ပုရိသော’’တိ ရဇ္ဇနာဒီနံ အဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဟိ အာဝဇ္ဇနဝေါဋ္ဌဗ္ဗနာနံ အယောနိသော အာဝဇ္ဇနဝေါဋ္ဌဗ္ဗနဝသေန ဣဋ္ဌေ ဣတ္ထိရူပါဒိမှိ လောဘမတ္တံ, အနိဋ္ဌေ ပဋိဃမတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. မနောဒွါရေ ပန ‘‘ဣတ္ထီ ပုရိသော’’တိ ရဇ္ဇနာဒိ ဟောတိ, တဿ ပဉ္စဒွါရဇဝနံ မူလံ, ယထာဝုတ္တံ [Pg.465] ဝါ သဗ္ဗံ ဘဝင်္ဂါဒိ. ဧဝံ မနောဒွါရဇဝနဿ မူလဘူတဓမ္မပရိဇာနနဝသေနေဝ မူလပရိညာ ဝုတ္တာ, အာဂန္တုကတာဝကာလိကတာ ပန ပဉ္စဒွါရဇဝနဿေဝ အပုဗ္ဗဘာဝဝသေန စေဝ ဣတ္တရဘာဝဝသေန စ ဝုတ္တာ. ဟေဋ္ဌုပရိယဝသေန ဘိဇ္ဇိတွာ ပတိတေသူတိ ဟေဋ္ဌိမဿ ဥပရိမဿ စ အပရာပရံ ဘင်္ဂပ္ပတ္တိမာဟ.

คำว่า ยังกิจอันเป็นองค์ให้สำเร็จ คือ ยังกิจอันเป็นส่วนสำคัญให้สำเร็จ อธิบายว่า เป็นร่างกายของอุปปัตติภพ. คำว่า แม้ในชวนะที่ ๑... แม้ในชวนะที่ ๗ ก็ไม่มี นี้ ท่านกล่าวหมายถึงความไม่มีความกำหนัดเป็นต้นว่า 'หญิง ชาย' ในปัญจทวารวิถี. จริงอยู่ ในปัญจทวารวิถีนั้น เพราะอำนาจการนึกและการตัดสินที่ไม่แยบคายของอาวัชชนะและโวฏฐัพพนะ ความโลภเพียงเล็กน้อยย่อมเกิดขึ้นในรูปหญิงเป็นต้นที่น่าปรารถนา ความขัดเคืองเพียงเล็กน้อยย่อมเกิดขึ้นในรูปที่ไม่น่าปรารถนา. แต่ในมโนทวาร ย่อมมีความกำหนัดเป็นต้นว่า 'หญิง ชาย' โดยมีปัญจทวารชวนะเป็นมูล หรือมีธรรมทั้งหมดมีภวังค์เป็นต้นตามที่กล่าวแล้วเป็นมูล. ด้วยประการฉะนี้ ท่านจึงกล่าว 'มูลปริญญา' ไว้ด้วยอำนาจการกำหนดรู้ธรรมที่เป็นมูลของมโนทวารชวนะ ส่วนความเป็นอาคันตุกะและความเป็นตาวกาลิกะ ท่านกล่าวไว้ด้วยอำนาจความเป็นของไม่เคยมีมาก่อนและความเป็นของชั่วคราวของปัญจทวารชวนะนั่นเอง. คำว่า แตกสลายตกลงไปโดยส่วนล่างและส่วนบน คือ กล่าวถึงการถึงความแตกสลายสลับกันไปของส่วนล่างและส่วนบน.

တန္တိ ဇဝနံ. တဿ ဇဝနဿ န ယုတ္တန္တိ သမ္ဗန္ဓော. အာဂန္တုကော အဗ္ဘာဂတော. ဥဒယဗ္ဗယပရိစ္ဆိန္နော တာဝတကော ကာလော ဧတေသန္တိ တာဝကာလိကာနိ.

คำว่า ตํ คือ ชวนะ. ความเชื่อมโยงคือ ไม่ควรแก่ชวนะนั้น. อาคันตุกะ คือ ผู้มาเยือน. ชื่อว่า ตาวกาลิกะ เพราะมีกาลเพียงเท่านั้นที่กำหนดด้วยความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป.

ဧတံ အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ. သမဝါယေတိ သာမဂ္ဂိယံ. တတ္ထာတိ ပဉ္စက္ခန္ဓဝသေန အာလောကနဝိလောကနေ ပညာယမာနေ တဗ္ဗိနိမုတ္တော – ကော ဧကော အာလောကေတိ, ကော ဝိလောကေတိ. ဥပနိဿယပစ္စယောတိ ဣဒံ သုတ္တန္တနယေန ပရိယာယတော ဝုတ္တံ. သဟဇာတပစ္စယောတိ နိဒဿနမတ္တမေတံ အညမညသမ္ပယုတ္တအတ္ထိအဝိဂတာဒိပစ္စယာနမ္ပိ လဗ္ဘနတော.

นี้คือ อสัมโมหสัมปชัญญะ. คำว่า สมวายะ คือ ความพร้อมเพรียง. ในคำว่า ตตฺถ นั้น เมื่อการเหลียวดูและการเหลียวแลปรากฏอยู่โดยความเป็นปัญจขันธ์ ใครเล่าที่พ้นจากปัญจขันธ์นั้น ใครคนหนึ่งเหลียวดู ใครคนหนึ่งเหลียวแล. คำว่า อุปนิสสยปัจจัย นี้ ท่านกล่าวโดยนัยแห่งพระสูตรโดยอ้อม. คำว่า สหชาตปัจจัย นี้เป็นเพียงตัวอย่าง เพราะพึงได้แม้ปัจจัยอื่นๆ มีอัญญมัญญปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย เป็นต้น

ကာလေတိ သမိဉ္ဇိတုံ ယုတ္တကာလေ သမိဉ္ဇန္တဿ, တထာ ပသာရေတုံ ယုတ္တကာလေ ပသာရေန္တဿ. ‘‘မဏိသပ္ပော နာမ ဧကာ သပ္ပဇာတီ’’တိ ဝဒန္တိ. လဠနန္တိ ကမ္ပနံ, လီဠာကရဏံ ဝါ.

คำว่า กาเล คือ ในเวลาที่ควรหดสำหรับผู้หดอยู่ และในเวลาที่ควรเหยียดสำหรับผู้เหยียดอยู่. พวกเขากล่าวว่า “มาณิสัปปะ เป็นงูชนิดหนึ่ง”. คำว่า ลฬนะ คือ การสั่นไหว หรือการทำท่าทางกรีดกราย

ဥဏှပကတိကော ပရိဠာဟဗဟုလကာယော. သီလဿ ဝိဒူသနေန အဟိတာဝဟတ္တာ မိစ္ဆာဇီဝဝသေန ဥပ္ပန္နံ အသပ္ပာယံ. ‘‘စီဝရမ္ပိ အစေတန’’န္တိအာဒိနာ စီဝရဿ ဝိယ ကာယောပိ အစေတနောတိ ကာယဿ အတ္တသုညတာဝိဘာဝနေန ‘‘အဗ္ဘန္တရေ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ပရိဒီပေန္တော ဣတရီတရသန္တောသဿ ကာရဏံ ဒဿေတိ. တေနာဟ ‘‘တသ္မာ’’တိအာဒိ.

ผู้มีกายมากด้วยความเร่าร้อน มีปกติร้อน. สิ่งที่ไม่เหมาะสมที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจมิจฉาชีพ ซึ่งเป็นโทษเพราะทำให้ศีลเสียหาย. ท่านแสดงเนื้อความที่กล่าวไว้แล้วนั่นแลด้วยคำว่า ภายใน เป็นต้น ด้วยการพิจารณาความว่างเปล่าจากอัตตาของกายว่า แม้จีวรก็เป็นอเจตนะ เป็นต้น คือ กายก็เป็นอเจตนะเหมือนจีวร จึงแสดงเหตุแห่งความสันโดษด้วยปัจจัยตามมีตามได้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า เพราะเหตุนั้น เป็นต้น

စတုပဉ္စဂဏ္ဌိကာဟတောတိ အာဟတစတုပဉ္စဂဏ္ဌိကော, စတုပဉ္စဂဏ္ဌိကာဟိ ဝါ ဟတသောဘော.

คำว่า จตุปญฺจคณฺฐิกาหโต คือ ผู้ถูกตีด้วยปมสี่ห้าปม หรือผู้มีความงามถูกทำลายด้วยปมสี่ห้าปม

အဋ္ဌဝိဓောပိ အတ္ထောတိ အဋ္ဌဝိဓောပိ ပယောဇနဝိသေသော. မဟာသိဝတ္ထေရဝါဒဝသေန ‘‘ဣမဿ ကာယဿ ဌိတိယာ’’တိအာဒိနာ နယေန ဝုတ္တော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဣမသ္မိံ ပက္ခေ ‘‘နေဝ ဒဝါယာတိအာဒိနာ နယေနာ’’တိ ပန ဣဒံ ပဋိက္ခေပင်္ဂဒဿနမုခေန ပါဠိ အာဂတာတိ ကတွာ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

คำว่า ประโยชน์แปดประการ คือ ประโยชน์พิเศษแปดประการ. พึงทราบว่ากล่าวไว้โดยนัยมีคำว่า “เพื่อความดำรงอยู่ของกายนี้” เป็นต้น ตามวาทะของพระมหาเถระสีวะ. ส่วนในฝ่ายนี้ พึงทราบว่าคำว่า “โดยนัยมีคำว่า ‘ไม่เพื่อความมัวเมา’ เป็นต้น” นี้ ท่านกล่าวไว้โดยถือว่าพระบาลีมาโดยการแสดงองค์แห่งการปฏิเสธ

ပထဝီသန္ဓာရကဇလဿ [Pg.466] တံသန္ဓာရကဝါယုနာ ဝိယ ပရိဘုတ္တဿ အာဟာရဿ ဝါယောဓာတုယာဝ အာသယေ အဝဋ္ဌာနန္တိ အာဟ – ‘‘ဝါယောဓာတုဝသေနေဝ တိဋ္ဌတီ’’တိ. အတိဟရတီတိ ယာဝ မုခါ အဘိဟရတိ. ဝီတိဟရတီတိ တတော ကုစ္ဆိယံ ဝိမိဿံ ကရောန္တော ဟရတိ. အတိဟရတီတိ ဝါ မုခဒွါရံ အတိက္ကာမေန္တော ဟရတိ. ဝီတိဟရတီတိ ကုစ္ဆိဂတံ ပဿတော ဟရတိ. ပရိဝတ္တေတီတိ အပရာပရံ စာရေတိ. ဧတ္ထ စ အာဟာရဿ ဓာရဏပရိဝတ္တနသဉ္စုဏ္ဏနဝိသောသနာနိ ပထဝီဓာတုသဟိတာ ဧဝ ဝါယောဓာတု ကရောတိ, န ကေဝလာတိ တာနိ ပထဝီဓာတုယာ ကိစ္စဘာဝေန ဝုတ္တာနိ, သာ ဧဝ ဓာရဏာဒီနိ ကိစ္စာနိ ကရောန္တဿ သာဓာရဏာတိ ဝုတ္တာနိ. အလ္လတ္တဉ္စ အနုပါလေတီတိ ယထာ ဝါယောဓာတုအာဒီဟိ အညေဟိ ဝိသောသနံ န ဟောတိ, တထာ အနုပါလေတိ အလ္လဘာဝံ. တေဇောဓာတူတိ ဂဟဏီသင်္ခါတာ တေဇောဓာတု. သာ ဟိ အန္တောပဝိဋ္ဌံ အာဟာရံ ပရိပါစေတိ. အဉ္ဇသော ဟောတီတိ အာဟာရဿ ပဝိသနာဒီနံ မဂ္ဂေါ ဟောတိ. အာဘုဇတီတိ ပရိယေသနဝသေန, အဇ္ဈောဟရဏဇိဏ္ဏာဇိဏ္ဏတာဒိပဋိသံဝေဒနဝသေန စ အာဝဇ္ဇေတိ, ဝိဇာနာတီတိ အတ္ထော. တံတံဝိဇာနနဿ ပစ္စယဘူတောယေဝ ဟိ ပယောဂေါ ‘‘သမ္မာပယောဂေါ’’တိ ဝုတ္တော. ယေန ဟိ ပယောဂေန ပရိယေသနာဒိ နိပ္ဖဇ္ဇတိ, သော တဗ္ဗိသယဝိဇာနနမ္ပိ နိပ္ဖာဒေတိ နာမ တဒဝိနာဘာဝတော. အထ ဝါ သမ္မာပယောဂံ သမ္မာပဋိပတ္တိံ အနွာယ အာဂမ္မ အာဘုဇတိ သမန္နာဟရတိ. အာဘောဂပုဗ္ဗကော ဟိ သဗ္ဗောပိ ဝိညာဏဗျာပါရောတိ တထာ ဝုတ္တံ.

การที่อาหารที่บริโภคแล้วตั้งอยู่ในที่อาศัยได้ด้วยธาตุลมเท่านั้น เหมือนน้ำที่ธาตุดินทรงไว้ได้ด้วยลมที่ทรงน้ำนั้นไว้ ท่านจึงกล่าวว่า “ตั้งอยู่ได้ด้วยอำนาจแห่งธาตุลมเท่านั้น”. คำว่า อติหรติ คือ นำไปจนถึงปาก. คำว่า วีติหรติ คือ จากนั้นก็นำไปโดยทำให้ปะปนกันในท้อง. อีกนัยหนึ่ง คำว่า อติหรติ คือ นำไปโดยก้าวล่วงทางปาก. คำว่า วีติหรติ คือ นำไปสู่สิ่งที่อยู่ในท้อง. คำว่า ปริวัตเตติ คือ ทำให้เคลื่อนไปมา. และในที่นี้ ธาตุลมกระทำกิจมีการทรงไว้ การพลิกกลับ การบด และการทำให้แห้งของอาหาร พร้อมกับธาตุดินเท่านั้น ไม่ใช่ลำพังธาตุลมอย่างเดียว ดังนั้น กิจเหล่านั้นจึงถูกกล่าวว่าเป็นกิจของธาตุดิน และธาตุดินนั้นเองก็ถูกกล่าวว่าเป็นสิ่งทั่วไปสำหรับผู้กระทำกิจมีการทรงไว้เป็นต้น. คำว่า อัลลัตตัญจะ อนุปาเลติ คือ รักษาความเปียกชื้นไว้ไม่ให้แห้งด้วยธาตุอื่นๆ มีธาตุลมเป็นต้น. คำว่า เตโชธาตุ คือ เตโชธาตุที่นับว่าเป็นไฟย่อยอาหาร (คหณี) เพราะเตโชธาตุนั้นย่อมย่อยอาหารที่เข้าไปข้างใน. คำว่า อัญชโส โหติ คือ เป็นทางสำหรับอาหารเข้าไปเป็นต้น. คำว่า อาภุชติ คือ น้อมใจไป รู้แจ้ง โดยอำนาจการแสวงหา และโดยอำนาจการรับรู้ว่าอาหารที่กลืนกินเข้าไปย่อยแล้วหรือยังไม่ย่อยเป็นต้น. เพราะว่าการประกอบนั้นเองเป็นปัจจัยแห่งการรู้สิ่งนั้นๆ จึงถูกเรียกว่า “สัมมาปโยคะ”. เพราะการประกอบใดทำให้การแสวงหาเป็นต้นสำเร็จ การประกอบนั้นย่อมชื่อว่าทำให้การรู้ในอารมณ์นั้นๆ สำเร็จด้วย เพราะสิ่งนั้นแยกจากกันไม่ได้. อีกอย่างหนึ่ง อาภุชติ คือ พิจารณาโดยอาศัยสัมมาปโยคะหรือสัมมาปฏิปัตติ. เพราะว่ากิจของวิญญาณทั้งหมดมีอาโภคะเป็นเบื้องหน้า ท่านจึงกล่าวไว้อย่างนั้น

ဂမနတောတိ ဘိက္ခာစာရဝသေန ဂေါစရဂါမံ ဥဒ္ဒိဿ ဂမနတော. ပရိယေသနတောတိ ဂေါစရဂါမေ ဘိက္ခတ္ထံ အာဟိဏ္ဍနတော. ပရိဘောဂတောတိ အာဟာရဿ ပရိဘုဉ္ဇနတော. အာသယတောတိ ပိတ္တာဒိအာသယတော. အာသယတိ ဧတ္ထ ဧကဇ္ဈံ ပဝတ္တမာနောပိ ကမ္မဗလဝဝတ္ထိတော ဟုတွာ မရိယာဒဝသေန အညမညံ အသင်္ကရတော သယတိ တိဋ္ဌတိ ပဝတ္တတီတိ အာသယော, အာမာသယဿ ဥပရိ တိဋ္ဌနကော ပိတ္တာဒိကော. မရိယာဒတ္ထော ဟိ အယမာကာရော. နိဓေတိ ယထာဘုတ္တော အာဟာရော နိစိတော ဟုတွာ တိဋ္ဌတိ ဧတ္ထာတိ နိဓာနံ, အာမာသယော, တတော နိဓာနတော. အပရိပက္ကတောတိ ဂဟဏီသင်္ခါတေန ကမ္မဇတေဇေန အဝိပက္ကတော. ပရိပက္ကတောတိ ယထာဘုတ္တဿ အာဟာရဿ ဝိပက္ကဘာဝတော. ဖလတောတိ နိပ္ဖတ္တိတော. နိဿန္ဒတောတိ ဣတော စိတော စ ဝိဿန္ဒနတော[Pg.467]. သမ္မက္ခနတောတိ သဗ္ဗသော မက္ခနတော. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရော ပန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂသံဝဏ္ဏနာယ (ဝိသုဒ္ဓိ. မဟာဋီ. ၁.၂၉၄) ဂဟေတဗ္ဗော.

คำว่า คมนโต คือ เพราะการไปสู่โคจรคามเพื่อเที่ยวบิณฑบาต. คำว่า ปริเยสนโต คือ เพราะการเที่ยวไปในโคจรคามเพื่อต้องการบิณฑบาต. คำว่า ปริโภคโต คือ เพราะการบริโภคอาหาร. คำว่า อาสยโต คือ เพราะที่อาศัยมีดีเป็นต้น. คำว่า อาสยะ คือ ที่ซึ่งแม้จะดำเนินไปรวมกันในที่เดียวกัน แต่ก็ตั้งอยู่ ดำเนินไป โดยไม่ปะปนกันตามขอบเขตที่กำหนดไว้ด้วยกำลังของกรรม เช่น ดีเป็นต้นที่ตั้งอยู่เหนือกระเพาะอาหาร เพราะลักษณะนี้มีความหมายว่าขอบเขต. คำว่า นิเธติ คือ ที่ซึ่งอาหารที่บริโภคแล้วถูกสะสมไว้และตั้งอยู่ ชื่อว่า นิธานะ คือ กระเพาะอาหาร (และ) จากนิธานะนั้น. คำว่า อปริปักกโต คือ เพราะยังไม่ย่อยด้วยกรรมชเตโชที่เรียกว่าไฟย่อยอาหาร. คำว่า ปริปักกโต คือ เพราะความเป็นอาหารที่บริโภคแล้วย่อยแล้ว. คำว่า ผลโต คือ เพราะความสำเร็จ. คำว่า นิสสันทโต คือ เพราะไหลซึมไปทางโน้นทางนี้. คำว่า สัมมักขนโต คือ เพราะซึมซาบไปทั่วทั้งหมด. นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในที่นี้ ส่วนรายละเอียดพึงถือเอาจากอรรถกถาพระวิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. มหาฏีกา 1.294)

သရီရတော သေဒါ မုစ္စန္တီတိ ဝေဂသန္ဓာရဏေန ဥပ္ပန္နပရိဠာဟတော သရီရတော သေဒါ မုစ္စန္တိ. အညေ စ ရောဂါ ကဏ္ဏသူလဘဂန္ဒရာဒယော. အဋ္ဌာနေတိ မနုဿာမနုဿပရိဂ္ဂဟေ အယုတ္တဋ္ဌာနေ ခေတ္တဒေဝါယတနာဒိကေ. ကုဒ္ဓါ ဟိ မနုဿာ အမနုဿာပိ ဝါ ဇီဝိတက္ခယံ ပါပေန္တိ. ဝိဿဋ္ဌတ္တာ နေဝ တဿ ဘိက္ခုနော အတ္တနော, ကဿစိ အနိဿဇ္ဇိတတ္တာ ဇိဂုစ္ဆနီယတ္တာ စ န ပရဿ, ဥဒကတုမ္ဗတောတိ ဝေဠုနာဠိအာဒိဥဒကဘာဇနတော. တန္တိ ဆဍ္ဍိတဥဒကံ.

คำว่า เหงื่อหลั่งออกจากกาย คือ เหงื่อหลั่งออกจากกายเพราะความเร่าร้อนที่เกิดขึ้นจากการกลั้นอุจจาระปัสสาวะ. และโรคอื่นๆ มีโรคปวดหูและโรคริดสีดวงทวารเป็นต้น. คำว่า อัฏฐาเน คือ ในที่ไม่สมควรที่มนุษย์และอมนุษย์ยึดครอง มีทุ่งนาและเทวสถานเป็นต้น เพราะมนุษย์หรืออมนุษย์ที่โกรธย่อมทำให้ถึงความสิ้นชีวิตได้. เพราะเป็นของที่ปล่อยทิ้งแล้ว จึงไม่ใช่ของภิกษุนั้นเอง และเพราะไม่ได้มอบให้แก่ใคร และเพราะเป็นของน่ารังเกียจ จึงไม่ใช่ของผู้อื่น. คำว่า อุทกตุมพโต คือ จากภาชนะน้ำมีกระบอกไม้ไผ่เป็นต้น. คำว่า ตัง คือ น้ำที่ทิ้งแล้วนั้น

ဧတ္ထ စ ဧကော ဣရိယာပထော ဒွီသု ဌာနေသု အာဂတော, သော ပုဗ္ဗေ အဘိက္ကမပဋိက္ကမဂဟဏေန. ‘‘ဂမနေပိ ပုရတော ပစ္ဆတော စ ကာယဿ အဘိဟရဏံ ဝုတ္တန္တိ ဣဓ ဂမနမေဝ ဂဟိတ’’န္တိ အပရေ. ယသ္မာ ဣဓ သမ္ပဇညကထာယံ အသမ္မောဟသမ္ပဇညမေဝ ဓုရံ, တသ္မာ အန္တရန္တရေ ဣရိယာပထေ ပဝတ္တာနံ ရူပါရူပဓမ္မာနံ တတ္ထ တတ္ထေဝ နိရောဓဒဿနဝသေန သမ္ပဇာနကာရိတာ ဂဟိတာတိ. မဇ္ဈိမဘာဏကာ ပန ဧဝံ ဝဒန္တိ – ဧကော ဟိ ဘိက္ခု ဂစ္ဆန္တော အညံ စိန္တေန္တော, အညံ ဝိတက္ကေန္တော ဂစ္ဆတိ, ဧကော ကမ္မဋ္ဌာနံ အဝိဿဇ္ဇေတွာဝ ဂစ္ဆတိ, တထာ ဧကော တိဋ္ဌန္တော, နိသီဒန္တော, သယန္တော အညံ စိန္တေန္တော, အညံ ဝိတက္ကေန္တော သယတိ, ဧကော ကမ္မဋ္ဌာနံ အဝိဿဇ္ဇေတွာဝ သယတိ. ဧတ္တကေန ပန န ပါကဋံ ဟောတီတိ စင်္ကမနေန ဒီပေန္တိ. ယော ဘိက္ခု စင်္ကမနံ ဩတရိတွာ စင်္ကမနကောဋိယံ ဌိတော ပရိဂ္ဂဏှာတိ – ‘‘ပါစီနစင်္ကမနကောဋိယံ ပဝတ္တာ ရူပါရူပဓမ္မာ ပစ္ဆိမစင်္ကမနကောဋိံ အပ္ပတွာ ဧတ္ထေဝ နိရုဒ္ဓါ, ပစ္ဆိမစင်္ကမနကောဋိယံ ပဝတ္တာပိ ပါစီနစင်္ကမနကောဋိံ အပ္ပတွာ ဧတ္ထေဝ နိရုဒ္ဓါ, စင်္ကမနမဇ္ဈေ ပဝတ္တာ ဥဘော ကောဋိယော အပ္ပတွာ ဧတ္ထေဝ နိရုဒ္ဓါ, စင်္ကမနေ ပဝတ္တာ ရူပါရူပဓမ္မာ ဌာနံ အပ္ပတွာ ဧတ္ထေဝ နိရုဒ္ဓါ, ဌာနေ ပဝတ္တာ နိသဇ္ဇံ အပ္ပတွာ ဧတ္ထေဝ နိရုဒ္ဓါ, နိသဇ္ဇာယ ပဝတ္တာ သယနံ အပ္ပတွာ ဧတ္ထေဝ နိရုဒ္ဓါ’’တိ, ဧဝံ ပရိဂ္ဂဏှန္တော ပရိဂ္ဂဏှန္တော ဧဝ စိတ္တံ ဘဝင်္ဂံ ဩတာရေတိ, ဥဋ္ဌဟန္တော ပန ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာဝ ဥဋ္ဌဟတိ. အယံ ဘိက္ခု ဂတာဒီသု သမ္ပဇာနကာရီ နာမ ဟောတီတိ.

ในที่นี้ อิริยาบถหนึ่งมาในสองแห่ง คือในเบื้องต้นด้วยการก้าวไปข้างหน้าและถอยกลับ ส่วนอาจารย์บางพวกกล่าวว่า “แม้ในการเดิน ก็มีการนำกายไปข้างหน้าและข้างหลังกล่าวไว้แล้ว ดังนั้นในที่นี้จึงถือเอาเฉพาะการเดินเท่านั้น” เพราะในเรื่องสัมปชัญญะนี้ อสัมโมหสัมปชัญญะ (สัมปชัญญะที่ไม่หลง) เป็นประธาน ดังนั้น การเป็นผู้มีสัมปชัญญะจึงถูกถือเอาโดยการเห็นความดับไปของรูปธรรมและอรูปธรรมที่เกิดขึ้นในอิริยาบถต่างๆ ในที่นั้นๆ แต่พระมัชฌิมภาณกะทั้งหลายกล่าวอย่างนี้ว่า ภิกษุบางรูปเดินไปโดยคิดอย่างอื่น ตรึกอย่างอื่น ภิกษุบางรูปเดินไปโดยไม่ทิ้งกรรมฐานเลย เช่นเดียวกัน ภิกษุบางรูปยืนอยู่ นั่งอยู่ นอนอยู่ โดยคิดอย่างอื่น ตรึกอย่างอื่น ภิกษุบางรูปนอนอยู่โดยไม่ทิ้งกรรมฐานเลย แต่เพียงเท่านี้ยังไม่ปรากฏชัด จึงแสดงด้วยการจงกรม ภิกษุรูปใดลงสู่ที่จงกรมแล้วยืนอยู่ที่ปลายที่จงกรม กำหนดว่า “รูปธรรมและอรูปธรรมที่เกิดขึ้นที่ปลายที่จงกรมด้านทิศตะวันออก ดับไปในที่นี้เองโดยไม่ถึงปลายที่จงกรมด้านทิศตะวันตก รูปธรรมและอรูปธรรมที่เกิดขึ้นที่ปลายที่จงกรมด้านทิศตะวันตกก็ดับไปในที่นี้เองโดยไม่ถึงปลายที่จงกรมด้านทิศตะวันออก รูปธรรมและอรูปธรรมที่เกิดขึ้นกลางที่จงกรมก็ดับไปในที่นี้เองโดยไม่ถึงปลายทั้งสอง รูปธรรมและอรูปธรรมที่เกิดขึ้นในการจงกรมก็ดับไปในที่นี้เองโดยไม่ถึงการยืน รูปธรรมและอรูปธรรมที่เกิดขึ้นในการยืนก็ดับไปในที่นี้เองโดยไม่ถึงการนั่ง รูปธรรมและอรูปธรรมที่เกิดขึ้นในการนั่งก็ดับไปในที่นี้เองโดยไม่ถึงการนอน” ภิกษุนั้นเมื่อกำหนดอยู่อย่างนี้ ย่อมยังจิตให้ลงสู่ภวังค์ และเมื่อลุกขึ้นก็ลุกขึ้นโดยถือเอากรรมฐานไว้ ภิกษุนี้ชื่อว่าเป็นผู้มีสัมปชัญญะในการเดินเป็นต้น

ဧဝမ္ပိ [Pg.468] သုတ္တေ ကမ္မဋ္ဌာနံ အဝိဘူတံ ဟောတိ, ကမ္မဋ္ဌာနံ အဝိဘူတံ န ကာတဗ္ဗံ, တသ္မာ သော ဘိက္ခု ယာဝ သက္ကောတိ, တာဝ စင်္ကမိတွာ ဌတွာ နိသီဒိတွာ သယမာနော ဧဝံ ပရိဂ္ဂဟေတွာ သယတိ – ‘‘ကာယော အစေတနော မဉ္စော အစေတနော, ကာယော န ဇာနာတိ ‘အဟံ မဉ္စေ သယိတော’တိ, မဉ္စောပိ န ဇာနာတိ ‘မယိ ကာယော သယိတော’တိ, အစေတနော ကာယော အစေတနေ မဉ္စေ သယိတော’’တိ, ဧဝံ ပရိဂ္ဂဏှန္တော ဧဝ စိတ္တံ ဘဝင်္ဂံ ဩတာရေတိ, ပဗုဇ္ဈန္တော ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာဝ ပဗုဇ္ဈတီတိ အယံ သုတ္တေ သမ္ပဇာနကာရီ နာမ ဟောတိ. ကာယိကာဒိကိရိယာနိဗ္ဗတ္တနေန တမ္မယတ္တာ အာဝဇ္ဇနကိရိယာနိဗ္ဗတ္တကတ္တာ အာဝဇ္ဇနကိရိယာသမုဋ္ဌိတတ္တာ စ ဇဝနံ, သဗ္ဗမ္ပိ ဝါ ဆဒွါရပ္ပဝတ္တံ ကိရိယာမယပဝတ္တံ နာမ, တသ္မိံ သတိ ဇာဂရိတံ နာမ ဟောတီတိ ပရိဂ္ဂဏှန္တော ဇာဂရိတေ သမ္ပဇာနကာရီ နာမ. အပိစ ရတ္တိန္ဒိဝံ ဆ ကောဋ္ဌာသေ ကတွာ ပဉ္စ ကောဋ္ဌာသေ ဇဂ္ဂန္တောပိ ဇာဂရိတေ သမ္ပဇာနကာရီ နာမ ဟောတီတိ.

แม้ในพระสูตรนี้ กรรมฐานก็ยังไม่ปรากฏชัด ไม่ควรกระทำกรรมฐานให้ไม่ปรากฏชัด ดังนั้น ภิกษุนั้นจึงจงกรม ยืน นั่ง และนอนเท่าที่สามารถจะทำได้ โดยกำหนดอย่างนี้ว่า “กายเป็นของไม่มีเจตนา เตียงเป็นของไม่มีเจตนา กายไม่รู้ว่า ‘เรานอนอยู่บนเตียง’ เตียงก็ไม่รู้ว่า ‘กายของเรานอนอยู่’ กายที่ไม่มีเจตนานอนอยู่บนเตียงที่ไม่มีเจตนา” ภิกษุนั้นเมื่อกำหนดอยู่อย่างนี้ ย่อมยังจิตให้ลงสู่ภวังค์ และเมื่อตื่นขึ้นก็ตื่นขึ้นโดยถือเอากรรมฐานไว้ ภิกษุนี้ชื่อว่าเป็นผู้มีสัมปชัญญะในพระสูตร เพราะชวนะเป็นสภาพที่สำเร็จด้วยการกระทำทางกายเป็นต้น เป็นสภาพที่ยังอาวัชชนกิริยาให้เกิดขึ้น และเป็นสภาพที่เกิดขึ้นจากอาวัชชนกิริยา หรือว่าการเกิดขึ้นทางทวารทั้งหกทั้งหมดชื่อว่าการเกิดขึ้นที่เป็นกิริยา เมื่อสิ่งนั้นมีอยู่ ชื่อว่าการตื่น ภิกษุผู้กำหนดอยู่อย่างนี้ชื่อว่าเป็นผู้มีสัมปชัญญะในการตื่น อนึ่ง แม้ผู้ตื่นอยู่ห้าส่วนโดยแบ่งกลางวันกลางคืนออกเป็นหกส่วน ก็ชื่อว่าเป็นผู้มีสัมปชัญญะในการตื่น

ဝိမုတ္တာယတနသီသေ ဌတွာ ဓမ္မံ ဒေသေန္တောပိ ဗာတ္တိံသတိရစ္ဆာနကထံ ပဟာယ ဒသကထာဝတ္ထုနိဿိတသပ္ပာယကထံ ကထေန္တောပိ ဘာသိတေ သမ္ပဇာနကာရီ နာမ ဟောတိ. အဋ္ဌတိံသာယ အာရမ္မဏေသု စိတ္တရုစိယံ အာရမ္မဏံ မနသိကာရံ ပဝတ္တေန္တောပိ ဒုတိယဇ္ဈာနံ သမာပန္နောပိ တုဏှီဘာဝေ သမ္ပဇာနကာရီ နာမ. ဒုတိယဉှိ ဈာနံ ဝစီသင်္ခါရပ္ပဟာနတော ဝိသေသတော တုဏှီဘာဝေါ နာမာတိ. ဩဋ္ဌေ စာတိအာဒီသု စ-သဒ္ဒေန ကဏ္ဌသီသနာဘိအာဒီနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တဒနုရူပံ ပယောဂန္တိ တဿ ဥပ္ပတ္တိယာ အနုစ္ဆဝိကံ စိတ္တဿ ပဝတ္တိအာကာရသညိတံ ပယောဂံ, ယတော သဗ္ဗေ ဝိစာရာဒယော နိပ္ဖဇ္ဇန္တိ. ဥပါဒါရူပပဝတ္တိယာတိ ဝိညတ္တိဝိကာရသဟိတသဒ္ဒါယတနုပ္ပတ္တိယာ. ဧဝန္တိ ဝုတ္တပ္ပကာရေန. သတ္တသုပိ ဌာနေသု အသမ္မုယှနဝသေန ‘‘မိဿက’’န္တိ ဝုတ္တံ. မဂ္ဂသမ္မာသတိယာပိ ကာယာနုပဿနာဒိအနုရူပတ္တာ သမ္ပဇညာနုရူပပုဗ္ဗဘာဂံ သတ္တဋ္ဌာနိယဿ ဧကန္တလောကိယတ္တာ.

แม้เมื่อยืนอยู่บนยอดแห่งวิมุตตายตนะ แสดงธรรม ละถ้อยคำอันเป็นเดรัจฉานกถา ๓๒ อย่าง กล่าวถ้อยคำอันเป็นสัปปายะอาศัยวัตถุแห่งกถา ๑๐ อย่าง ชื่อว่าผู้กระทำสัมปชัญญะในการกล่าว. แม้เมื่อยังมนสิการให้เป็นไปในอารมณ์ที่จิตยินดีในอารมณ์ ๓๘ อย่าง แม้เมื่อเข้าถึงทุติยฌาน ชื่อว่าผู้กระทำสัมปชัญญะในความสงบ. เพราะทุติยฌานนั้น ชื่อว่าความสงบโดยเฉพาะ เพราะละวจีสังขารได้. พึงเห็นว่าด้วยศัพท์ว่า "จะ" ในบทว่า "โอฏเฐ จ" (ที่ริมฝีปากด้วย) เป็นต้น ย่อมสงเคราะห์ลำคอ ศีรษะ สะดือ เป็นต้น. บทว่า "ตทนุรูปํ ปโยคํ" (การประกอบที่สมควรแก่สิ่งนั้น) คือ การประกอบอันสมควรแก่การเกิดขึ้นของสิ่งนั้น อันเป็นอาการแห่งความประพฤติของจิต ซึ่งวิจารเป็นต้นทั้งหมดสำเร็จได้จากสิ่งนั้น. บทว่า "อุปาทารูปปวัตติยา" (ด้วยความประพฤติของอุปาทารูป) คือ ด้วยการเกิดขึ้นของสัททายตนะอันประกอบด้วยวิญญัติวิการ. บทว่า "เอวํ" (อย่างนี้) คือ ด้วยประการที่กล่าวมาแล้ว. บทว่า "มิสสกํ" (ปะปนกัน) กล่าวไว้โดยไม่หลงในสถานทั้ง ๗. แม้สัมมาสติในมรรคก็เป็นส่วนเบื้องต้นที่สมควรแก่สัมปชัญญะ เพราะสมควรแก่กายานุปัสสนาเป็นต้น และเป็นโลกิยะโดยส่วนเดียวในฐานะทั้ง ๗.

သတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถา สติสูตร จบแล้ว.

၃. ဘိက္ခုသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถา ภิกขุสูตร

၃၆၉. ယသ္မာ သော ဘိက္ခု ‘‘ဒေသေတု မေ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ သံခိတ္တေန ဓမ္မ’’န္တိ သံခိတ္တေန ဓမ္မဒေသနံ ယာစိ, တဿ သံခိတ္တရုစိဘာဝတော, တသ္မာ သံခိတ္တေနေဝ [Pg.469] ဓမ္မံ ဒေသေတုကာမော ဘဂဝါ ‘‘တသ္မာတိဟာ’’တိအာဒိမာဟာတိ ဝုတ္တံ – ‘‘ယသ္မာ သံခိတ္တေန ဒေသနံ ယာစသိ, တသ္မာ’’တိ. ကမ္မဿကတာဒိဋ္ဌိကဿေဝ လောကိယလောကုတ္တရဂုဏဝိသေသာ ဣဇ္ဈန္တိ, န ဒိဋ္ဌိဝိပန္နဿ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဒိဋ္ဌီတိ ကမ္မဿကတာဒိဋ္ဌီ’’တိ.

๓๖๙. เพราะภิกษุนั้นทูลขอให้พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมโดยย่อว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมโดยย่อแก่ข้าพระองค์เถิด" เพราะภิกษุนั้นมีความพอใจในธรรมโดยย่อ ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคผู้มีพระประสงค์จะแสดงธรรมโดยย่อ จึงตรัสบทมีอาทิว่า "ตสฺมาติห" (เพราะเหตุนั้นแล) ดังนี้ คือ "เพราะท่านขอให้แสดงโดยย่อ เพราะเหตุนั้นแล". คุณวิเศษอันเป็นโลกิยะและโลกุตระย่อมสำเร็จแก่ผู้มีทิฏฐิคือกรรมัสสกตาเป็นต้นเท่านั้น ไม่สำเร็จแก่ผู้มีทิฏฐิวิบัติ ฉะนั้นจึงกล่าวว่า "ทิฏฐิ" คือ "ทิฏฐิคือกรรมัสสกตาเป็นต้น".

၄. သာလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถา สาลสูตร

၃၇၀. ယထာနုသိဋ္ဌံ ပဋိပဇ္ဇမာနေ အပါယဒုက္ခေ အပါတနဝသေန ဓာရဏဋ္ဌေန ဓမ္မော, သာသနဗြဟ္မစရိယံ, တဒေဝ တဒင်္ဂါဒိဝသေန ကိလေသာနံ ဝိနယနဋ္ဌေန ဝိနယောတိ အာဟ – ‘‘ဓမ္မောတိ ဝါ…ပေ… နာမ’’န္တိ. ပဋိပက္ခဓမ္မေဟိ အနဘိဘူတတာယ ဧကော ဥဒေတီတိ ဧကောဒီတိ လဒ္ဓနာမော သမာဓိ ဘူတော ဇာတော ဧတေသန္တိ ဧကောဒိဘူတာ. ဧတ္ထ စ ဧကောဒိဘူတာတိ ဧတေန ဥပစာရဇ္ဈာနာဝဟော ပုဗ္ဗဘာဂိကော သမာဓိ ဝုတ္တော. သမာဟိတာတိ ဧတေန ဥပစာရပ္ပနာသမာဓိ. ဧကဂ္ဂစိတ္တာတိ ဧတေန သုဘာဝိတော ဝသိပ္ပတ္တော အပ္ပနာသမာဓိ ဝုတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. နဝကဘိက္ခူဟိ ဘာဝိတသတိပဋ္ဌာနာ ပုဗ္ဗဘာဂါ. တေ ဟိ ယထာဘူတဉာဏာယ ဘာဝိတာ. ယထာဘူတဉာဏန္တိ ဟိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဉာဏံ ဣဓာဓိပ္ပေတံ. ခီဏာသဝေဟိ ဘာဝိတသတိပဋ္ဌာနာပိ ပုဗ္ဗဘာဂါ. တေသဉှိ ကတကရဏီယာနံ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရာယ သတိပဋ္ဌာနဘာဝနာ, သေက္ခာနံ ပန သတိပဋ္ဌာနဘာဝနာ ပရိညတ္ထာယ ပဝတ္တာ လောကိယာ, ပရိဇာနနဝသေန ပဝတ္တာ လောကုတ္တရာတိ ‘‘မိဿကာ’’တိ ဝုတ္တံ.

๓๗๐. ชื่อว่าธรรม เพราะอรรถว่าทรงไว้ โดยอาการที่ไม่ให้ตกไปในทุกข์ในอบาย เมื่อปฏิบัติอยู่ตามที่ทรงสั่งสอน ได้แก่ พรหมจรรย์คือพระศาสนา และสิ่งนั้นนั่นแหละชื่อว่าวินัย เพราะอรรถว่าฝึกฝนกิเลสทั้งหลายด้วยอำนาจแห่งตทังคประหานเป็นต้น จึงกล่าวว่า 'ธมฺโมติ วา...เป... นาม' (ชื่อว่าธรรม...เป็นต้น). สมาธิที่ได้ชื่อว่า 'เอกโกที' เพราะไม่ถูกธรรมฝ่ายปฏิปักษ์ครอบงำ ย่อมเกิดขึ้นเป็นหนึ่ง ชื่อว่า 'เอกโกทีภูตา' เพราะสมาธินั้นเกิดขึ้นแล้วแก่ภิกษุเหล่านั้น. ในที่นี้ สมาธิที่เป็นส่วนเบื้องต้นที่นำไปสู่อุปจารฌาน ตรัสไว้ด้วยบทว่า 'เอกโกทีภูตา' นี้. ด้วยบทว่า 'สมาหิตา' นี้ พึงทราบว่าหมายถึงอุปจารสมาธิและอัปปนาสมาธิ. ด้วยบทว่า 'เอกคฺคจิตฺตา' นี้ พึงทราบว่าหมายถึงอัปปนาสมาธิที่อบรมดีแล้วและถึงความชำนาญแล้ว. สติปัฏฐานที่ภิกษุใหม่เจริญแล้ว เป็นส่วนเบื้องต้น เพราะสติปัฏฐานเหล่านั้นอันภิกษุใหม่เจริญแล้วเพื่อญาณตามความเป็นจริง. ในที่นี้ พึงประสงค์ญาณตามความเป็นจริง คือ โสดาปัตติมรรคญาณ. แม้สติปัฏฐานที่พระขีณาสพเจริญแล้ว ก็เป็นส่วนเบื้องต้น เพราะการเจริญสติปัฏฐานของพระขีณาสพผู้ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน ส่วนการเจริญสติปัฏฐานของพระเสกขะ ย่อมเป็นไปเพื่อปริญญา (การกำหนดรู้) เป็นโลกิยะ และเป็นโลกุตระที่ดำเนินไปด้วยอำนาจการกำหนดรู้ จึงเรียกว่า 'มิสสกะ' (แบบผสมกัน).

၅. အကုသလရာသိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๕. อรรถกถาอกุศลราสิสูตร

၃၇၁. ပဉ္စမေ ကေဝလောတိ ကုသလဓမ္မေဟိ အသမ္မိဿော, တတော ဧဝ သကလော သုက္ကပက္ခော အနဝဇ္ဇဋ္ဌော. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

๓๗๑. ในสูตรที่ ๕ บทว่า 'เกวโล' (ล้วน) คือ ไม่ระคนด้วยกุศลธรรม เพราะเหตุนั้น ฝ่ายขาวทั้งหมดจึงเป็นสภาวะที่ไม่มีโทษ. ส่วนที่เหลือก็มีนัยตามที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง.

၆. သကုဏဂ္ဃိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๖. อรรถกถาสกุณัคฆิสูตร

၃၇၂. ပါကတိကသကုဏကုလေသု ဗလဝဘာဝတော တေသံ ဟနနတော သကုဏဂ္ဃိ. သေနောတိ ဝုတ္တံ ‘‘သေနဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ, သေနဝိသေသော ပန သော ဝေဒိတဗ္ဗော. အာမိသတ္ထာယ ပတ္တတ္တာ ‘‘လောဘသာဟသေန ပတ္တာ’’တိ ဝုတ္တံ, လောဘနိမိတ္တေန သာဟသာကာရေန ပတ္တာတိ အတ္ထော. နင်္ဂလေန ကဋ္ဌံ ကသိတံ နင်္ဂလကဋ္ဌံ, တံ ကရီယတိ ဧတ္ထာတိ နင်္ဂလကဋ္ဌကရဏန္တိ [Pg.470] အာဟ – ‘‘အဓုနာ ကဋ္ဌံ ခေတ္တဋ္ဌာန’’န္တိ. လေဍ္ဍုယော တိဋ္ဌန္တိ ဧတ္ထာတိ လေဍ္ဍုဋ္ဌာနံ, လေဍ္ဍုနိမိတ္တံ ကသိတဋ္ဌာနံ. ဝဇ္ဇတီတိ ဝဒံ, ဝစနံ. ကုစ္ဆိတံ ဝဒံ အဝဒံ. ဂရဟနေ ဟိ အယံ အ-ကာရော ယထာ – ‘‘အပုတ္တော အဘရိယာ’’တိ. အဝဒံ မာနေတီတိ အဝဒမာနာ, အတ္တနော ဗလမဒေန လာပံ အတိမညိတွာ ဝဒန္တီတိ အတ္ထော. တေနေဝါဟ ‘‘ဂစ္ဆ ခေါ, တွံ လာပ, တတြပိ မေ ဂန္တွာ န မောက္ခသီ’’တိ. ယံ ပန အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ ‘‘အတ္တနော ဗလဿ သုဋ္ဌု ဝဏ္ဏံ ဝဒမာနာ’’တိ, တတ္ထ အတ္တတော အာပန္နံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ. ‘‘ဝဒမာနော’’တိ ဝါ ပါဌော, သာရမ္ဘဝသေန အဝှာယန္တောတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘ဧဟိ ခေါ ဒါနိ သကုဏဂ္ဃီ’’တိ. သုဋ္ဌု ဌပေတွာတိ ဇိယာမုတ္တသရဿ ဝိယ သီဃပါတယောဂျတာကရဏေန ဥဘော ပက္ခေ သမ္မာ ဌပေတွာ. အယန္တိ သကုဏဂ္ဃိ. ဉတွာတိ ယထာဘူတဒဿနေန အတ္တနော ဉာဏေန ဇာနိတွာ. ဖာလီယိတ္ထာတိ ဖာလစ္ဆေဒတိခိဏသိခရေ သုက္ခလေဍ္ဍုသ္မိံ ဘိဇ္ဇိတ္ထ.

๓๗๒. ชื่อว่า 'สกุณัคฆิ' (เหยี่ยว) เพราะมีกำลังในบรรดานกทั่วไป และเพราะฆ่านกเหล่านั้น. บทว่า 'เสโน' (เหยี่ยว) ท่านกล่าวว่า 'นี้เป็นชื่อของเหยี่ยว' แต่พึงทราบว่าหมายถึงเหยี่ยวชนิดพิเศษ. เพราะบินมาเพื่อเหยื่อ จึงกล่าวว่า 'โลภสาหเสนะ ปตฺตา' (บินมาด้วยความกล้าหาญเพราะความโลภ) คือ บินมาด้วยอาการที่กล้าหาญอันมีโลภะเป็นเหตุ. ที่ที่ไถด้วยไถ ชื่อว่า 'นาคละกัฏฐะ' (ที่ที่ไถแล้ว) การทำในที่นั้น ชื่อว่า 'นาคละกัฏฐกรณะ' จึงกล่าวว่า 'อธุนากัฏฐํ เขตฺตฏฺฐานํ' (บัดนี้คือที่นาที่ไถแล้ว). 'เลฑฺฑุฏฺฐานํ' (ที่ก้อนดิน) คือ ที่ที่ก้อนดินตั้งอยู่ ได้แก่ที่ที่ไถแล้วอันมีก้อนดินเป็นเครื่องหมาย. 'วทํ' (คำพูด) คือ คำพูด. 'อวทํ' (คำไม่ควรพูด) คือ คำพูดที่น่ารังเกียจ. อักษร 'อ' นี้ในที่นี้ใช้ในความหมายว่าตำหนิ เช่น 'อปุตฺโต' (ลูกไม่ดี) 'อภริยา' (เมียไม่ดี). 'อวทมานา' (เมื่อกล่าวคำไม่ควรพูด) คือ เมื่อกล่าวดูหมิ่นนกคุ่มด้วยความมัวเมาในกำลังของตน. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'แน่ะนกคุ่ม เจ้าจงไปเถิด แม้ไปที่นั่น เจ้าก็จักไม่พ้นจากเรา'. ส่วนที่กล่าวไว้ในอรรถกถาว่า 'กล่าวสรรเสริญกำลังของตนอย่างดี' นั้น กล่าวโดยหมายถึงสิ่งที่เกิดขึ้นแก่ตน. หรือมีบทว่า 'วทมาโน' (ผู้กล่าว) คือ ผู้เรียกด้วยความคะนอง. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'แน่ะเหยี่ยว มานี่เถิด'. 'สุฏฺฐุ ฐเปตฺวา' (ตั้งไว้ดีแล้ว) คือ ตั้งปีกทั้งสองข้างให้ดี โดยทำให้เหมาะแก่การพุ่งลงอย่างรวดเร็วเหมือนลูกศรที่หลุดจากสายธนู. 'อยํ' (นี้) คือ เหยี่ยวนี้. 'ญตฺวา' (รู้แล้ว) คือ รู้ด้วยญาณของตนโดยการเห็นตามความเป็นจริง. 'ผาลียิตฺถา' (แตกแล้ว) คือ แตกในก้อนดินแห้งที่มีส่วนยอดคมเหมือนรอยตัดของผาล.

၇. မက္ကဋသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๗. อรรถกถามักกะฏสูตร

၃၇၃. သဉ္စာရောတိ သဉ္စရဏံ. လေပန္တိ သိလေသသဒိသံ အာလေပနံ. ကာဇသိက္ကာ ဝိယာတိ ကာဇဒဏ္ဍကေ ဩလဂ္ဂေတဗ္ဗာ သိက္ကာ ဝိယ. အပိစ စတဿော ရဇ္ဇုယော ဥပရိ ဗန္ဓနဋ္ဌာနဉ္စာတိ ပဉ္စဋ္ဌာနံ. ဩဍ္ဍိတောတိ ဩလမ္ဗိတော. ထုနန္တောတိ နိတ္ထုနန္တော.

๓๗๓. บทว่า 'สัญจาโร' คือ การเที่ยวไป. บทว่า 'เลปํ' (ตัง) คือ เครื่องฉาบทาที่เหมือนยางไม้. บทว่า 'กาชสิกฺกา วิย' (เหมือนสาแหรกคานหาบ) คือ เหมือนสาแหรกที่พึงแขวนไว้ที่ไม้คาน. อีกอย่างหนึ่ง คือ เชือก ๔ เส้น และที่ผูกข้างบน รวมเป็น ๕ ตำแหน่ง. 'โอฑฺฑิโต' (ดักไว้แล้ว) คือ ห้อยลงแล้ว. 'ถุนนฺโต' (คร่ำครวญ) คือ ร้องครวญคราง.

၈. သူဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๘. อรรถกถาสูทสูตร

၃၇၄. အာဟာရသမ္ပာဒနေန တံတံအာဟာရဝတ္ထုဂတေ သူဒေတိ ပဂ္ဃရေတီတိ သူဒေါ, ဘတ္တကာရကော. ဒဟရေဟိ မနာပတရံ အစ္စေတဗ္ဗတော အတိက္ကမိတဗ္ဗတော အစ္စယာ, ဘောဇနေ ရသဝိသေသာ, တသ္မာ နာနစ္စယေဟီတိ နာနပ္ပကာရရသဝိသေသေဟီတိ အတ္ထော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘နာနစ္စယေဟီ’’တိအာဒိ. အဂ္ဂီယတိ အသင်္ကရတော ဝိဘဇီယတီတိ အဂ္ဂေါ, အမ္ဗိလမေဝ အဂ္ဂေါ အမ္ဗိလဂ္ဂေါတိ အာဟ – ‘‘အမ္ဗိလဂ္ဂေဟီတိ အမ္ဗိလကောဋ္ဌာသေဟီ’’တိ. ဒါတုံ အဘိဟရိတဗ္ဗတာယ အဘိဟာရာ, ဒေယျဓမ္မာ. တေနာဟ – ‘‘အဘိဟဋာနံ ဒါယာန’’န္တိ. ဣဒံ မေ ကမ္မဋ္ဌာနံ အနုလောမံဝါတိ ဣဒံ မမ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဧဝံ ပဝတ္တမာနံ အနုလောမာဝသာနမေဝ ဟုတွာ တိဋ္ဌတိ. ဧဝံ ပုန ပဝတ္တမာနံ [Pg.471] ဥဿက္ကိတွာ ဝိသေသနိဗ္ဗတ္တနတ္ထမေဝ ဟောတီတိ ဧဝံ နိမိတ္တံ ဂဟေတုံ န သက္ကောတိ ဗာလော အဗျတ္တော, ပဏ္ဍိတော ပန သက္ကောတိ. အတ္တနော စိတ္တဿာတိ အတ္တနော ဘာဝနာစိတ္တဿ. ပုဗ္ဗဘာဂဝိပဿနာ သတိပဋ္ဌာနာဝ ကထိတာ ‘‘သကဿ စိတ္တဿ နိမိတ္တံ ဥဂ္ဂဏှာတီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ.

๓๗๔. ชื่อว่า 'สูโท' (พ่อครัว) เพราะย่อมปรุง ย่อมให้ไหลออกซึ่งวัตถุแห่งอาหารนั้นๆ ด้วยการทำอาหารให้สำเร็จ คือผู้ทำกับข้าว. ชื่อว่า 'อัจจยะ' (รสเลิศ) คือ รสพิเศษในอาหาร เพราะเป็นสิ่งที่น่าพึงใจยิ่งกว่า หรือล่วงพ้นรสที่พวกเด็กๆ ชอบใจ ฉะนั้น 'นานาอัจจเยหิ' จึงหมายถึง ด้วยรสพิเศษนานาชนิด. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'นานาอัจจเยหิ' เป็นต้น. ชื่อว่า 'อัคคะ' (ยอด) เพราะเป็นสิ่งที่ถูกถือเอาโดยไม่ปะปนกัน ความเปรี้ยวนั่นแหละเป็นยอด ชื่อว่า 'อัมพิลัคคะ' จึงกล่าวว่า 'อัมพิลัคเคหิ' คือ ด้วยส่วนที่เปรี้ยว. ชื่อว่า 'อภิหาระ' (ของถวาย) เพราะเป็นสิ่งที่พึงนำมาถวาย ได้แก่ไทยธรรม. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'อภิหฏานํ ทายานํ' (ของถวายที่นำมาแล้ว). 'อิทํ เม กมฺมฏฺฐานํ อนฺโลมํวา' (กรรมฐานนี้ของเราเป็นไปตามลำดับ) คือ กรรมฐานของเราที่ดำเนินไปอย่างนี้ ย่อมตั้งอยู่โดยมีความสำเร็จเป็นที่สุดเท่านั้น. เมื่อดำเนินไปอีกอย่างนี้ ย่อมเป็นไปเพื่อการทำให้เกิดคุณวิเศษโดยการก้าวหน้าขึ้น คนพาลผู้ไม่ฉลาดไม่สามารถจับนิมิตได้อย่างนี้ แต่บัณฑิตสามารถจับได้. 'อตฺตโน จิตฺตสฺส' (แห่งจิตของตน) คือ แห่งจิตภาวนาของตน. วิปัสสนาที่เป็นส่วนเบื้องต้นนั่นแหละที่เรียกว่าสติปัฏฐาน เพราะคำว่า 'ย่อมจับนิมิตแห่งจิตของตน'.

၉. ဂိလာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๙. อรรถกถาคิลานสูตร

၃၇၅. ပါဒဂါမောတိ နဂရဿ ပဒသဒိသော မဟန္တဂါမော. တေနေဝါဟ ‘‘ဝေသာလိယံ ဝိဟရတိ ဝေဠုဝဂါမကေ’’တိ. အဟိတနိသေဓန-ဟိတနိယောဇန-ဗျသနပရိစ္စဇန-လက္ခဏော မိတ္တဘာဝေါ ယေသု အတ္ထိ, တေ မိတ္တာ. ယေ ပန ဒိဋ္ဌမတ္တသဟာယာ, တေ သန္ဒိဋ္ဌာ. ယေ သဝိသေသံ ဘတ္တိမန္တော, တေ သမ္ဘတ္တာတိ ဒဿေန္တော ‘‘မိတ္တာတိ မိတ္တာဝါ’’တိအာဒိမာဟ. အဿာတိ ဘဂဝတော. ပဉ္စမိယံ အဋ္ဌမိယံ စာတုဒ္ဒသိယံ ပဉ္စဒသိယန္တိ ဧကေကသ္မိံ ပက္ခေ စတ္တာရော ဝါရေ ကတွာ မာသဿ အဋ္ဌဝါရေ.

๓๗๕. บทว่า 'ปาทคาโม' (หมู่บ้านชายแดน) คือ หมู่บ้านใหญ่ที่เหมือนเท้าของเมือง. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ประทับอยู่ที่เวฬุวคาม ในเมืองเวสาลี'. ผู้ใดมีความเป็นมิตรที่มีลักษณะคือห้ามสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ ชักชวนในสิ่งที่เป็นประโยชน์ และช่วยให้พ้นจากความวิบัติ ผู้นั้นชื่อว่า 'มิตฺตา' (มิตร). ส่วนผู้ที่เป็นสหายเพียงแค่เห็นกัน ผู้นั้นชื่อว่า 'สนฺทิฏฺฐา' (คนคุ้นเคย). ผู้ใดมีความภักดีเป็นพิเศษ ผู้นั้นชื่อว่า 'สมฺภตฺตา' (คนสนิท) ดังที่ท่านแสดงว่า 'มิตฺตาติ มิตฺตาวา' เป็นต้น. 'อสฺส' (ของพระองค์) คือ ของพระผู้มีพระภาค. ในวัน ๕ ค่ำ วัน ๘ ค่ำ วัน ๑๔ ค่ำ และวัน ๑๕ ค่ำ คือทำ ๔ ครั้งในแต่ละปักษ์ รวมเป็น ๘ ครั้งในเดือนหนึ่ง.

ဝေဒနာနံ ဗလဝဘာဝေန ခရော ဖရုသော ကက္ခဠော. အာဗာဓောတိ ပုဗ္ဗကမ္မဟေတုတာယ ကမ္မသမုဋ္ဌာနော အာဗာဓော သင်္ခါရဒုက္ခတာသင်္ခါတော သဗ္ဗကာလိကတ္တာ သရီရဿ သဘာဂရောဂေါ နာမ. နာယမီဒိသော အာဗာဓော, အယံ ပန ဗဟလတရဗျာဓိတာယ ‘‘ဝိသဘာဂရောဂေါ’’တိ ဝုတ္တော. အန္တ-သဒ္ဒေါ သမီပပဝတ္တောတိ အာဟ – ‘‘မရဏန္တံ မရဏသန္တိက’’န္တိ. ဝေဒနာ…ပေ… အကရောန္တော ဥက္ကံသဂတဘာဝိတကာယာဒိတာယ. အပီဠိယမာနောတိ အပီဠိယမာနော ဝိယ. ဩဝါဒမေဝ ဘိက္ခုသံဃဿ အပလောကနန္တိ အာဟ – ‘‘ဩဝါဒါနုသာသနိံ အဒတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိ. ပုဗ္ဗဘာဂဝီရိယံ နာမ ဖလသမာပတ္တိယာ ပရိကမ္မဘူတဝိပဿနာဝီရိယံ. ဇီဝိတမ္ပိ ဇီဝိတသင်္ခါရော ပတိတုံ အဒတွာ အတ္တဘာဝဿ အဘိသင်္ခရဏတော.

เพราะความที่เวทนามีกำลังกล้า จึงหยาบกระด้าง รุนแรง และแข็งกร้าว คำว่า 'อาพาธ' หมายถึง อาพาธที่เกิดจากกรรม เพราะมีกรรมเก่าเป็นเหตุ จัดเป็นสังขารทุกข์ เพราะเป็นโรคประจำกาย (สภาวโรค) ที่มีอยู่ตลอดเวลา อาพาธนี้ไม่ใช่อาพาธเช่นนั้น แต่เป็นอาพาธที่เกิดจากโรคภัยไข้เจ็บที่รุนแรงยิ่งกว่า จึงเรียกว่า 'วิสภาคโรค' (โรคที่ผิดปกติ) คำว่า 'อันตะ' (ที่สุด) หมายถึง ความใกล้ชิด จึงกล่าวว่า 'มารณันตัง' (ที่สุดแห่งมรณะ) คือ 'มารณสันติกัง' (ความใกล้แห่งมรณะ) เวทนา... (ละไว้)... ไม่กระทำ เพราะความเป็นผู้มีกายเป็นต้นที่อบรมจนถึงความสูงสุด คำว่า 'อปิฬิยมาโน' (ไม่ถูกบีบคั้น) หมายถึง เหมือนไม่ถูกบีบคั้น การบอกลาภิกษุสงฆ์นั่นเองคือโอวาท จึงกล่าวว่า 'ไม่ให้โอวาทและอนุสาสนี' ดังนี้ คำว่า 'ปุพพภาควิริยะ' (ความเพียรในส่วนเบื้องต้น) หมายถึง วิปัสสนาวิริยะที่เป็นบุพพประโยคแห่งผลสมาบัติ แม้ชีวิตก็คือสังขารชีวิต เพราะปรุงแต่งอัตภาพโดยไม่ยอมให้ตกไป

‘‘ဧတ္တကံ ကာလံ အတိက္ကမိတွာ ဝုဋ္ဌဟိဿာမီ’’တိ ခဏပရိစ္ဆေဒဝတီ သမာပတ္တိ ခဏိကသမာပတ္တိ. နိဂ္ဂုမ္ဗံ နိဇ္ဇဋံ ကတွာတိ ရူပသတ္တကာရူပသတ္တကဝသေန ပဝတ္တိယမာနံ ဝိပဿနာဘာဝနံ သဗ္ဗသော ခိလဝိရဟေန နိဂ္ဂုမ္ဗံ, အဗျာကုလတာယ နိဇ္ဇဋံ ကတွာ. မဟာဝိပဿနာဝသေနာတိ ပစ္စေကံ သဝိသေသံ ဝိတ္ထာရိတာနံ အဋ္ဌာရသာဒီနံ မဟာဝိပဿနာနံ ဝသေန ဝိပဿိတွာ သမာပန္နာ ယာ သမာပတ္တိ, သာ သုဋ္ဌု ဝိက္ခမ္ဘေတိ ဝေဒနံ မဟာဗလဝတာယ ပုဗ္ဗာရမ္မဏဿ, မဟာနုဘာဝတာယ တထာပဝတ္တိတဝိပဿနာဝီရိယဿ. ယထာ [Pg.472] နာမာတိအာဒိနာ တဿ နိဒဿနံ ဒဿေတိ. ဝေဒနာတိ ဒုက္ခဝေဒနာ. စုဒ္ဒသဟာကာရေဟီတိ တဿေဝ သတ္တကဒွယဿ ဝသေန ဝဒတိ. သန္နေတွာတိ အန္တရန္တရာ သမာပန္နဇ္ဈာနသမာပတ္တိသမ္ဘူတေန ဝိပဿနာပီတိသိနေဟေန တေမေတွာ. သမာပတ္တီတိ ဖလသမာပတ္တိ.

สมาบัติที่มีการกำหนดเวลาว่า 'เราจักออกจากสมาบัติเมื่อล่วงไปเท่านั้นเท่านี้เวลา' ชื่อว่า 'ขณิกสมาบัติ' (สมาบัติที่มีกำหนดเวลา) คำว่า 'ทำให้ปราศจากกอและปราศจากความยุ่งเหยิง' หมายถึง ทำให้วิปัสสนาภาวนาที่ดำเนินไปโดยอาศัยรูปสัตตกะและอรูปสัตตกะ ปราศจากกอโดยสิ้นเชิงด้วยการไม่มีขิละ (กิเลสเครื่องกั้น) และปราศจากความยุ่งเหยิงด้วยการไม่สับสน คำว่า 'โดยอาศัยมหาวิปัสสนา' หมายถึง สมาบัติที่เข้าถึงแล้วด้วยการเห็นแจ้งโดยอาศัยมหาวิปัสสนา 18 ประการเป็นต้น ที่ขยายความอย่างละเอียดเป็นพิเศษแต่ละอย่างนั้น ย่อมข่มเวทนาได้อย่างดีเยี่ยม เพราะอารมณ์เบื้องต้นมีกำลังมาก และเพราะวิปัสสนาวิริยะที่ดำเนินไปเช่นนั้นมีอานุภาพมาก ด้วยคำว่า 'ยถา นามะ' (เหมือนอย่างว่า) เป็นต้น ย่อมแสดงอุทาหรณ์ของสิ่งนั้น คำว่า 'เวทนา' หมายถึง ทุกขเวทนา คำว่า 'ด้วยอาการ 14 อย่าง' หมายถึง กล่าวโดยอาศัยสัตตกะ 2 อย่างนั้นเอง คำว่า 'ทำให้ชุ่มชื่น' (Sannetvā) หมายถึง ทำให้ชุ่มชื่นด้วยยางคือปีติในวิปัสสนาที่เกิดขึ้นจากฌานสมาบัติที่เข้าถึงเป็นครั้งคราว คำว่า 'สมาบัติ' หมายถึง ผลสมาบัติ

ဂိလာနာ ဝုဋ္ဌိတောတိ ဂိလာနဘာဝတော ဝုဋ္ဌိတော. သရီရဿ ဂရုထဒ္ဓဘာဝပ္ပတ္တိ မဓုရကတာတိ အာဟ – ‘‘သဉ္ဇာတဂရုဘာဝေါ သဉ္ဇာတထဒ္ဓဘာဝေါ’’တိ. နာနာကာရတောတိ ပုရတ္ထိမာဒိဘေဒတော. သတိပဋ္ဌာနဓမ္မာတိ ပုဗ္ဗေ အတ္တနာ ဘာဝိယမာနာ သတိပဋ္ဌာနဓမ္မာ. ပါကဋာ န ဟောန္တိ ကာယစိတ္တာနံ အကမ္မညတာယ. တန္တိ ဓမ္မာတိ ပရိယတ္တိဓမ္မာ န ဉာယန္တိ.

คำว่า 'หายจากอาพาธ' หมายถึง พ้นจากความเป็นผู้ป่วย ความที่ร่างกายถึงความหนักและแข็งกระด้าง เรียกว่า 'ความมึนตึง' (madhurakatā) จึงกล่าวว่า 'มีความหนักเกิดขึ้น มีความแข็งกระด้างเกิดขึ้น' คำว่า 'นานาการะ' (หลายอย่าง) หมายถึง โดยความแตกต่างกันมีทิศตะวันออกเป็นต้น คำว่า 'สติปัฏฐานธรรม' หมายถึง สติปัฏฐานธรรมที่ตนเองได้เจริญมาแล้วในกาลก่อน ไม่ปรากฏชัดเจน เพราะกายและจิตไม่ควรแก่การงาน คำว่า 'ตันติธรรม' (ธรรมที่เป็นหลัก) หมายถึง ปริยัติธรรมไม่เป็นที่รู้แจ้ง

အနန္တရံ အဗာဟိရန္တိ ဓမ္မဝသေန ပုဂ္ဂလဝသေန စ အန္တရဗာဟိရံ အကတွာ. ဧတ္တကန္တိအာဒိနာ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ဝိဝရတိ. ဒဟရကာလေတိ အတ္တနော ဒဟရကာလေ. န ဧဝံ ဟောတီတိ ‘‘အဟံ ဘိက္ခုသံဃံ ပရိဟရိဿာမီ’’တိအာဒိကော မာနတဏှာမူလကော ဣဿာမစ္ဆရိယာနံ ပဝတ္တိအာကာရော တထာဂတဿ န ဟောတိ, နတ္ထေဝ ပဂေဝ တေသံ သမုစ္ဆိန္နတ္တာတိ အာဟ – ‘‘ဗောဓိပလ္လင်္ကေယေဝါ’’တိအာဒိ. ပဋိသင်္ခရဏေန ဝေဌေန မိဿကေန. မညေတိ ယထာဝုတ္တံ ပဋိသင်္ခရဏသညိတေန ဝေဌမိဿကေန ဝိယ ဇရသကဋံ. အရဟတ္တဖလဝေဌေနာတိ အရဟတ္တဖလသမာပတ္တိသညိတေန အတ္ထဘာဝဝေဌေန.

คำว่า 'ไม่เป็นภายในและไม่เป็นภายนอก' หมายถึง ไม่ทำให้เป็นภายในและภายนอกโดยธรรมและโดยบุคคล ด้วยคำว่า 'เอตตกัง' (เท่านั้น) เป็นต้น ย่อมขยายความหมายที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง คำว่า 'ในวัยหนุ่ม' หมายถึง ในวัยหนุ่มของตน คำว่า 'ไม่เป็นเช่นนั้น' หมายถึง อาการแห่งความริษยาและความตระหนี่ที่มีมานะและตัณหาเป็นมูล เช่น 'เราจักปกครองภิกษุสงฆ์' เป็นต้น ย่อมไม่มีแก่พระตถาคต เพราะกิเลสเหล่านั้นถูกถอนรากถอนโคนเสียแล้วตั้งแต่ที่โพธิบัลลังก์นั่นเอง ด้วยการซ่อมแซมที่ปะปนกับการพัน ย่อมสำคัญเหมือนเกวียนเก่าที่ปะปนกับการพันที่เรียกว่าการซ่อมแซมตามที่กล่าวมาแล้ว คำว่า 'ด้วยการพันแห่งอรหัตตผล' หมายถึง ด้วยการพันแห่งอัตภาพที่เรียกว่าอรหัตตผลสมาบัติ

ဖလသမာပတ္တိယာ အဓိပ္ပေတတ္တာ ‘‘ဧကစ္စာနံ ဝေဒနာနန္တိ လောကိယာနံ ဝေဒနာန’’န္တိ ဝုတ္တံ. အတ္တဒီပါတိ ဧတ္ထ အတ္တ-သဒ္ဒေန ဓမ္မော ဧဝ ဝုတ္တော, သွာယမတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝိဘာဝိတော ဧဝ. နဝဝိဓော လောကုတ္တရဓမ္မော ဝေဒိတဗ္ဗော. သော ဟိ စတူဟိ ဩဃေဟိ အနဇ္ဈောတ္ထရဏီယတော ‘‘ဒီပေါ’’တိ ဝုတ္တော. တမအဂ္ဂေတိ တမယောဂါဘာဝေန သဒေဝကဿ လောကဿ အဂ္ဂေ. သဗ္ဗေသန္တိ သဗ္ဗေသံ သိက္ခာကာမာနံ. တေ ‘‘ဓမ္မဒီပါ ဝိဟရထာ’’တိ ဝုတ္တာ စတုသတိပဋ္ဌာနဂေါစရာဝ ဘိက္ခူ အဂ္ဂေ ဘဝိဿန္တိ.

เพราะมุ่งหมายถึงผลสมาบัติ จึงกล่าวว่า 'เวทนาบางอย่าง' คือ 'เวทนาที่เป็นโลกิยะ' ในคำว่า 'อัตตทีปะ' (มีตนเป็นที่พึ่ง) นี้ คำว่า 'อัตตะ' (ตน) หมายถึง ธรรมนั่นเอง ความหมายนี้ได้อธิบายไว้ข้างล่างแล้ว พึงทราบโลกุตรธรรม 9 ประการ ธรรมนั้นถูกเรียกว่า 'ทีปะ' (เกาะ) เพราะไม่ถูกโอฆะ 4 อย่างท่วมทับได้ คำว่า 'ตมัคเค' (Tamaggeti) หมายถึง ทรงเป็นผู้เลิศกว่าโลกพร้อมทั้งเทวโลก เพราะไม่มีความเกี่ยวข้องกับความมืด (กิเลส) คำว่า 'ของทั้งหมด' หมายถึง ของผู้ใคร่ในการศึกษาทั้งหมด ภิกษุเหล่านั้นที่กล่าวว่า 'จงอยู่ด้วยธรรมเป็นที่พึ่ง' คือผู้มีสติปัฏฐาน 4 เป็นอารมณ์นั่นเอง จักเป็นผู้เลิศ

၁၀. ဘိက္ခုနုပဿယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๐. อรรถกถาภิกขุนูปัสสยสูตร

၃၇၆. ကမ္မဋ္ဌာနကမ္မိကာတိ ကမ္မဋ္ဌာနမနုယုတ္တာ. ဝိသေသေတီတိ ဝိသေသော, အတိသယော, သွာယံ ပုဗ္ဗာပရဝိသေသော ဥပါဒါယုပါဒါယ ဂဟေတဗ္ဗောတိ တံ ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိမာဟ.

๓๗๖. คำว่า 'ผู้ประกอบกรรมฐาน' หมายถึง ผู้ขวนขวายในกรรมฐาน คำว่า 'วิเสเสติ' (ย่อมพิเศษ) หมายถึง ความพิเศษ ความยิ่ง ความพิเศษในเบื้องต้นและเบื้องปลายนี้พึงถือเอาโดยลำดับ เพื่อแสดงสิ่งนั้นจึงกล่าวว่า 'ตัตถะ' (ในบรรดาธรรมเหล่านั้น) เป็นต้น

ဥပ္ပဇ္ဇတိ [Pg.473] ကိလေသပရိဠာဟောတိ ကာယေ အသုဘာဒိဝသေန မနသိကာရံ အဒဟန္တဿ မနသိကာရဿ ဝီထိယံ အပဋိပန္နတာ သုဘာဒိဝသေန ကာယာရမ္မဏော ကိလေသပရိဠာဟော စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဝီရိယာရမ္ဘဿ အဘာဝေန တသ္မိံ အာရမ္မဏေ စေတသော ဝါ လီနတ္တံ ဟောတိ, ဂေါစရဇ္ဈတ္တတော ဗဟိဒ္ဓါ ပုထုတ္တာရမ္မဏေ စိတ္တံ ဝိက္ခိပတိ. ဧဝံ ကိလေသပရိဠာဟေ စာတိအာဒိနာ တိဝိဓမ္ပိ ဘာဝနာနုယောဂဿ ကိလေသဝတ္ထုဘာဝံ ဥပါဒါယ သမုစ္စယဝသေန အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ. ယသ္မာ ပန တေ ပရိဠာဟလီနတ္တဝိက္ခေပါ ဧကဇ္ဈံ န ပဝတ္တန္တိ, တသ္မာ ပါဠိယံ ‘‘ကာယာရမ္မဏော ဝါ’’တိအာဒိနာ အနိယမတ္ထော ဝါ-သဒ္ဒေါ ဂဟိတော. ကိလေသာနုရဉ္ဇိတေနာတိ ကိလေသဝိဝဏ္ဏိတစိတ္တေန ဟုတွာ န ဝတ္တိတဗ္ဗံ. ကထံ ပန ဝတ္တိတဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘ကိသ္မိဉ္စိဒေဝါ’’တိ. န စ ဝိတက္ကေတိ န စ ဝိစာရေတီတိ ကိလေသသဟဂတေ ဝိတက္ကဝိစာရေ န ပဝတ္တေတိ. သုခိတောတိ ဈာနသုခေန သုခိတော.

คำว่า 'กิเลสปริฬาหะย่อมเกิดขึ้น' หมายถึง กิเลสปริฬาหะ (ความเร่าร้อนแห่งกิเลส) ที่มีกายเป็นอารมณ์โดยความเป็นของงามเป็นต้น ย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ที่ไม่ใส่ใจในกายโดยความเป็นอสุภะเป็นต้น และไม่ดำเนินไปในวิถีแห่งการใส่ใจ เพราะไม่มีการปรารภความเพียร จิตจึงหดหู่ในอารมณ์นั้น หรือจิตย่อมฟุ้งซ่านไปในอารมณ์ที่หลากหลายภายนอกจากโคจรภายใน ด้วยคำว่า 'แม้ในกิเลสปริฬาหะ' เป็นต้น จึงกล่าวไว้ในอรรถกถาโดยรวมว่า ภาวนานุโยคทั้ง 3 อย่างนั้นมีกิเลสเป็นวัตถุ แต่เพราะปริฬาหะ ความหดหู่ และความฟุ้งซ่านเหล่านั้นไม่ดำเนินไปพร้อมกัน ดังนั้นในพระบาลีจึงใช้คำว่า 'วา' (หรือ) ในคำว่า 'กายารัมมโณ วา' (หรือมีกายเป็นอารมณ์) เป็นต้น เพื่อแสดงความไม่แน่นอน คำว่า 'ด้วยจิตที่ย้อมด้วยกิเลส' หมายถึง ไม่พึงประพฤติด้วยจิตที่ถูกกิเลสทำให้เศร้าหมอง แต่จะพึงประพฤติอย่างไรเล่า จึงกล่าวว่า 'ในสิ่งใดสิ่งหนึ่ง' คำว่า 'ไม่ตรึก ไม่ตรอง' หมายถึง ไม่ยังวิตกวิจารที่ประกอบด้วยกิเลสให้ดำเนินไป คำว่า 'เป็นผู้มีความสุข' หมายถึง เป็นผู้มีความสุขด้วยสุขในฌาน

ဣမဿ ဘိက္ခုနော ဘာဝနာ ပဝတ္တာတိ သမ္ဗန္ဓော. ယသ္မာ ဟိ ဣမဿ ဘိက္ခုနော တံ မူလကမ္မဋ္ဌာနံ ပရိပန္ထေ သတိ ဌပေတွာ ဗုဒ္ဓဂုဏာဒိအနုဿရဏေန စိတ္တံ ပသာဒေတွာ မူလကမ္မဋ္ဌာနဘာဝနာ ပဝတ္တာ, တသ္မာ ပဏိဓာယ ဘာဝနာတိ ဝုတ္တန္တိ သမ္ဗန္ဓော. အဋ္ဌပေတွာတိ စိတ္တံ အပ္ပဝတ္တေတွာတိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ကမ္မဋ္ဌာနာဒီနံ တိဏ္ဏမ္ပိ ဝသေန အတ္ထယောဇနာ သမ္ဘဝတိ. တေနာဟ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ. သာရေန္တော ဝိယာတိ ရထံ ဝါဟယန္တော ဝိယ. သမပ္ပမာဏတော အဋ္ဌကာဒိဝသေန သုတစ္ဆိတံ ပက္ခိပန္တော ဝိယ. သုခေနေဝ ကိလေသာနံ ဩကာသံ အဒေန္တော အန္တရာ အသဇ္ဇန္တော အလဂ္ဂန္တော. ဝိပဿနာစာရဿ အာရဒ္ဓဝုတ္တိတံ အပရိပန္ထတဉ္စ ဒဿေန္တော ဩပမ္မဒွယမာဟ. ဗျာဘင်္ဂိယာတိ ကာဇဒဏ္ဍေန. ကိလေသပရိဠာဟာဒီနန္တိ ကိလေသပရိဠာဟလီနတ္တဝိက္ခေပါနံ.

ความเพียรภาวนาของภิกษุรูปนี้ดำเนินไป นี้คือความเชื่อมโยง เพราะว่าเมื่อกรรมฐานหลักนั้นมีอุปสรรค ภิกษุรูปนี้จึงพักกรรมฐานหลักนั้นไว้ก่อน แล้วยังจิตให้ผ่องใสด้วยการระลึกถึงพุทธคุณเป็นต้น แล้วจึงดำเนินภาวนาในกรรมฐานหลักนั้นต่อไป ดังนั้นจึงมีความเชื่อมโยงว่า 'ภาวนาที่ตั้งไว้' ดังนี้ คำว่า 'อัฏฐเปตวา' (ไม่ตั้งไว้) พึงทราบความหมายว่า 'ไม่ยังจิตให้ดำเนินไป' การประกอบความหมายโดยอาศัยธรรม 3 ประการมีกรรมฐานเป็นต้น ย่อมเป็นไปได้ เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า 'ตัตถะ' (ในบรรดาธรรมเหล่านั้น) เป็นต้น เหมือนผู้ขับรถ เหมือนผู้ใส่ไม้ที่ถากไว้อย่างดีโดยส่วนกว้างยาวเท่ากันด้วยอำนาจไม้แปดเหลี่ยมเป็นต้น ไม่ให้โอกาสแก่กิเลสโดยง่าย ไม่ติดขัด ไม่ข้องแวะในระหว่าง เพื่อแสดงความที่วิปัสสนาจารดำเนินไปอย่างต่อเนื่องและไม่มีอุปสรรค จึงกล่าวอุปมา 2 อย่าง คำว่า 'พยาภังคิยา' หมายถึง ด้วยไม้คาน คำว่า 'กิเลสปริฬาหาทีนัง' (แห่งกิเลสปริฬาหะเป็นต้น) หมายถึง แห่งความเร่าร้อนเพราะกิเลส ความหดหู่ และความฟุ้งซ่าน

ဂုဠခဏ္ဍာဒီနီတိ ဂုဠခဏ္ဍသက္ခရခဏ္ဍာဒီနိ ဥစ္ဆုဝိကာရဘူတာနိ. ‘‘ကာယေ ကာယာနုပဿီ ဝိဟရာမီ’’တိအာဒိဝစနတော ‘‘ပုဗ္ဗဘာဂဝိပဿနာ ကထိတာ’’တိ ဝုတ္တံ.

คำว่า 'กุลขัณฑาทีนิ' (น้ำอ้อยก้อนเป็นต้น) หมายถึง น้ำอ้อยก้อน น้ำตาลกรวดเป็นต้น ซึ่งเป็นของที่แปรสภาพมาจากอ้อย เพราะคำว่า 'เราย่อมอยู่พิจารณากายในกาย' เป็นต้น จึงกล่าวว่า 'ปุพพภาควิปัสสนา (วิปัสสนาในส่วนเบื้องต้น) ได้ถูกกล่าวแล้ว'

အမ္ဗပါလိဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาอัมพปาลีวรรค จบแล้ว

၂. နာလန္ဒဝဂ္ဂေါ

๒. นาลันทวรรค

၂. နာလန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๒. การพรรณนานาลันทสูตร

၃၇၈. ဒုတိယဝဂ္ဂေ [Pg.474] ပဌမသုတ္တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယတ္တာ သုဝိညေယျန္တိ တံ လင်္ဃိတွာ ‘‘ဒုတိယေ’’တိ ဝုတ္တံ.

๓๗๘. พระสูตรแรกในวรรคที่ 2 เป็นที่เข้าใจได้ง่าย เพราะมีนัยที่กล่าวไว้ข้างล่างแล้ว จึงข้ามพระสูตรนั้นไปแล้วกล่าวว่า 'ในวรรคที่ 2'

ဘိယျတရော အဘိညာတောတိ သမ္ဗောဓိယာ သေဋ္ဌတရောတိ အဘိလက္ခိတော. ဘိယျတရာဘိညောတိ သဗ္ဗသတ္တေသု အဓိကတရပညော. တေနာဟ ‘‘ဥတ္တရိတရဉာဏော’’တိ. သမ္မာ အနဝသေသတော ဗုဇ္ဈတိ ဧတေနာတိ သမ္ဗောဓီတိ အာဟ – ‘‘သမ္ဗောဓိယန္တိ သဗ္ဗညုတညာဏေ’’တိ. နိပ္ပဒေသာ ဂဟိတာတိ အနဝသေသာ ဗုဒ္ဓဂုဏာ ဂဟိတာ အဂ္ဂမဂ္ဂသိဒ္ဓိယာဝ ဘဂဝတော သဗ္ဗဂုဏာနံ သိဒ္ဓတ္တာ. န ကေဝလဉ္စ ဗုဒ္ဓါနံ, အထ ခေါ အဂ္ဂသာဝကပစ္စေကဗုဒ္ဓါနမ္ပိ တံတံဂုဏသမိဇ္ဈနံ အဂ္ဂမဂ္ဂါဓိဂမေနေဝါတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဒွေပိ အဂ္ဂသာဝကာ’’တိအာဒိမာဟ.

คำว่า ‘ภิยยะตะโร อภิญญาโต’ คือ ถูกกำหนดหมายว่าเป็นผู้เลิศกว่าด้วยสัมโพธิ คำว่า ‘ภิยยะตะราภิญโญ’ คือ มีปัญญามากยิ่งกว่าสัตว์ทั้งปวง เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า ‘มีญาณยิ่งกว่า’ เพราะตรัสรู้โดยชอบไม่เหลือเศษด้วยญาณนี้ จึงชื่อว่าสัมโพธิ ท่านจึงกล่าวว่า ‘สัมโพธิ คือ สัพพัญญุตญาณ’ คำว่า ‘นิปปเทสา คหิตา’ คือ พระพุทธคุณทั้งสิ้นถูกถือเอาแล้ว เพราะคุณทั้งปวงของพระผู้มีพระภาคสำเร็จได้ด้วยความสำเร็จแห่งอริยมรรคสูงสุดเท่านั้น ไม่ใช่เฉพาะแต่พระพุทธเจ้าเท่านั้น แต่แม้การสำเร็จคุณนั้นๆ ของพระอัครสาวกและพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย ก็ด้วยการบรรลุอริยมรรคสูงสุดเท่านั้น เพื่อแสดงความนี้ท่านจึงกล่าวว่า ‘แม้พระอัครสาวกทั้งสอง’ เป็นต้น

အပရော နယော – ပသန္နောတိ ဣမိနာ ပသာဒဿ ဝတ္တမာနတာ ဒီပိတာတိ ဥပ္ပန္နသဒ္ဓေါတိ ဣမိနာပိ သဒ္ဓါယ ပစ္စုပ္ပန္နတာ ပကာသိတာတိ အာဟ – ‘‘ဧဝံ သဒ္ဒဟာမီတိ အတ္ထော’’တိ. အဘိဇာနာတိ အဘိမုခဘာဝေန သဗ္ဗညေယျံ ဇာနာတီတိ အဘိညော, ဘိယျော အဓိကော အဘိညောတိ ဘိယျောဘိညော. သော ဧဝ အတိသယဝစနိစ္ဆာဝသေန ဘိယျောဘိညတရောတိ ဝုတ္တောတိ အာဟ – ‘‘ဘိယျတရော အဘိညာတော’’တိ. ဒုတိယဝိကပ္ပေ ပန အဘိဇာနာတီတိ အဘိညာ, အဘိဝိသိဋ္ဌာ ပညာ. ဘိယျော အဘိညာ ဧတဿာတိ ဘိယျောဘိညော, သော ဧဝ အတိသယဝစနိစ္ဆာဝသေန ဘိယျောဘိညတရော. သွာယံ အဿ အတိသယော အဘိညာယ ဘိယျောဘာဝကတောတိ အာဟ – ‘‘ဘိယျတရာဘိညော ဝါ’’တိ. သမ္ဗုဇ္ဈတိ ဧတာယာတိ သမ္ဗောဓိ, သဗ္ဗညုတညာဏံ အဂ္ဂမဂ္ဂဉာဏဉ္စ. သဗ္ဗညုတညာဏပဒဋ္ဌာနဉှိ အဂ္ဂမဂ္ဂဉာဏံ, အဂ္ဂမဂ္ဂဉာဏပဒဋ္ဌာနဉ္စ သဗ္ဗညုတညာဏံ သမ္ဗောဓိ နာမ. တတ္ထ ပဓာနဝသေန တဒတ္ထဒဿနေ ပဌမဝိကပ္ပော, ပဒဋ္ဌာနဝသေန ဒုတိယဝိကပ္ပော. ကသ္မာ ပနေတ္ထ အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏဿေဝ ဂဟဏံ, နနု ဟေဋ္ဌိမာနိပိ ဘဂဝတော မဂ္ဂဉာဏာနိ သဝါသနမေဝ ယထာသကံ ပဋိပက္ခဝိဓမနဝသေန ပဝတ္တာနိ. သဝါသနပ္ပဟာနဉှိ ဉေယျာဝရဏပ္ပဟာနန္တိ? သစ္စမေတံ, တံ ပန အပရိပုဏ္ဏံ ပဋိပက္ခဝိဓမနဿ ဝိပ္ပကတဘာဝတောတိ အာဟ ‘‘အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏေ ဝါ’’တိ. သဗ္ဗန္တိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန အဓိဂန္တဗ္ဗံ သဗ္ဗံ.

อีกนัยหนึ่ง คำว่า ‘ปสันโน’ นี้แสดงถึงความที่ความเลื่อมใสกำลังดำเนินอยู่ คำว่า ‘อุปปันนสัทโธ’ นี้ก็แสดงถึงความที่ศรัทธาเป็นปัจจุบัน ท่านจึงกล่าวว่า ‘มีความหมายว่า เราเชื่ออย่างนี้’ ผู้รู้ยิ่ง คือ ผู้รู้สิ่งอันพึงรู้ทั้งปวงโดยความเป็นของเฉพาะหน้า ชื่อว่าอภิญญู, ผู้รู้ยิ่งกว่า คือ ผู้รู้ยิ่งที่ยิ่งขึ้นไป ชื่อว่าภิยโยภิญโญ ท่านผู้นั้นนั่นแลถูกกล่าวว่า ‘ภิยโยภิญญะตะโร’ ด้วยความประสงค์จะกล่าวโดยยิ่ง ท่านจึงกล่าวว่า ‘ภิยยะตะโร อภิญญาโต’ ส่วนในวิกัลป์ที่สอง คำว่า ‘อภิญญา’ คือ ปัญญาที่วิเศษยิ่ง ผู้มีอภิญญามากยิ่งกว่า ชื่อว่า ‘ภิยโยภิญโญ’ ท่านผู้นั้นนั่นแลถูกกล่าวว่า ‘ภิยโยภิญญะตะโร’ ด้วยความประสงค์จะกล่าวโดยยิ่ง ความยิ่งของท่านนั้นเป็นไปโดยความเป็นผู้มีอภิญญามากยิ่งกว่า ท่านจึงกล่าวว่า ‘หรือว่า ภิยยะตะราภิญโญ’ เพราะตรัสรู้ด้วยญาณนี้ จึงชื่อว่าสัมโพธิ ได้แก่ สัพพัญญุตญาณและอริยมรรคญาณสูงสุด เพราะอริยมรรคญาณสูงสุดเป็นปทัฏฐานของสัพพัญญุตญาณ และสัพพัญญุตญาณก็เป็นปทัฏฐานของอริยมรรคญาณสูงสุด ชื่อว่าสัมโพธิ ในบรรดาวิกัลป์เหล่านั้น วิกัลป์แรกแสดงความหมายนั้นโดยความเป็นประธาน วิกัลป์ที่สองแสดงโดยความเป็นปทัฏฐาน ในที่นี้ เพราะเหตุใดจึงถือเอาเฉพาะอรหัตตมรรคญาณเท่านั้น มิใช่หรือว่าแม้ญาณในมรรคเบื้องต่ำของพระผู้มีพระภาคก็เป็นไปเพื่อขจัดปฏิปักษ์ตามลำดับพร้อมทั้งวาสนา การละพร้อมทั้งวาสนานั่นแหละคือการละธรรมเครื่องกั้นสิ่งที่พึงรู้มิใช่หรือ? ข้อนั้นจริงอยู่ แต่การขจัดปฏิปักษ์นั้นยังไม่บริบูรณ์ เพราะยังทำไม่เสร็จสิ้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘หรือว่าในอรหัตตมรรคญาณ’ คำว่า ‘สัพพัง’ คือ สิ่งทั้งปวงที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าพึงบรรลุ

ခါဒနီယာနံ [Pg.475] ဥဠာရတာ သာတရသာနုဘာဝေနာတိ အာဟ ‘‘မဓုရေ အာဂစ္ဆတီ’’တိ. ပသံသာယ ဥဠာရတာ ဝိသိဋ္ဌဘာဝေနာတိ အာဟ – ‘‘သေဋ္ဌေ’’တိ. ဩဘာသဿ ဥဠာရတာ မဟန္တဘာဝေနာတိ ဝုတ္တံ – ‘‘ဝိပုလေ’’တိ. ဥသဘဿ အယန္တိ အာသဘီ, ဣဓ ပန အာသဘီ ဝိယာတိ အာသဘီ. တေနာဟ – ‘‘ဥသဘဿ ဝါစာသဒိသီ’’တိ. ယေန ဂုဏေန သာ တံသဒိသာ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘အစလာ အသမ္ပဝေဓီ’’တိ ဝုတ္တံ. ယတော ကုတောစိ အနုဿဝနံ အနုဿဝေါ. ဝိဇ္ဇာဋ္ဌာနာဒီသု ကတပရိစယာနံ အာစရိယာနံ တံ တံ အတ္ထံ ဉာပေန္တီ ပဝေဏီ အာစရိယပရမ္ပရာ. ကေဝလံ အတ္တနော မတိယာ ‘‘ဣတိ ကိရ ဧဝံ ကိရာ’’တိ ပရိကပ္ပနာ ဣတိကိရာ. ပိဋကဿ ဂန္ထဿ သမ္ပဒါနတော ဘူတတော တဿ ဂဟဏံ ပိဋကသမ္ပဒါနံ. ယထာသုတာနံ အတ္တာနံ အာကာရဿ ပရိဝိတက္ကနံ အာကာရပရိဝိတက္ကော. တထေဝဿ ‘‘ဧဝမေတ’’န္တိ ဒိဋ္ဌိယာ နိဇ္ဈာနက္ခမနံ ဒိဋ္ဌိနိဇ္ဈာနက္ခန္တိ. အာဂမာဓိဂမေဟိ ဝိနာ ကေဝလံ အနုဿုတတော တက္ကမဂ္ဂံ နိဿာယ တက္ကနံ တက္ကော. အနုမာနဝိဓိံ နိဿာယ ဂဟဏံ နယဂ္ဂါဟော. ယသ္မာ ဗုဒ္ဓဝိသယေ ဌတွာ ဘဂဝတော အယံ ထေရဿ စောဒနာ ထေရဿ စ သော အဝိသယော, တသ္မာ ‘‘ပစ္စက္ခတော ဉာဏေန ပဋိဝိဇ္ဈိတွာ ဝိယာ’’တိ ဝုတ္တံ. သီဟနာဒေါ ဝိယာတိ သီဟနာဒေါ. တံသဒိသတာ စဿ သေဋ္ဌဘာဝေန, သော စေတ္ထ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ ဒဿေန္တော ‘‘သီဟနာဒေါ’’တိအာဒိမာဟ. ဥန္နာဒယန္တေနာတိ အသနိသဒိသံ ကရောန္တေန.

ความโอฬารของของเคี้ยว คือ ด้วยอานุภาพแห่งรสอันโอชะ ท่านจึงกล่าวว่า ‘มาในรสหวาน’ ความโอฬารแห่งการสรรเสริญ คือ ด้วยความเป็นของวิเศษ ท่านจึงกล่าวว่า ‘ในสิ่งที่เลิศ’ ความโอฬารแห่งรัศมี คือ ด้วยความเป็นของใหญ่ ท่านจึงกล่าวว่า ‘ในสิ่งที่ไพบูลย์’ คำว่า ‘อาสภี’ คือ เป็นของโคอุสภะ แต่ในที่นี้ อาสภี หมายถึง เหมือนโคอุสภะ เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า ‘เหมือนวาจาของโคอุสภะ’ เพื่อแสดงว่าวาจานั้นเหมือนด้วยคุณใด ท่านจึงกล่าวว่า ‘ไม่หวั่นไหว ไม่สั่นสะเทือน’ การได้ยินมาจากที่ใดที่หนึ่ง ชื่อว่า ‘อนุสสโว’ ประเพณีของอาจารย์ผู้คุ้นเคยในวิชาฐานะเป็นต้นที่ทำให้รู้ความหมายนั้นๆ ชื่อว่า ‘อาจริยปรัมปรา’ การคาดคะเนด้วยความคิดของตนเองเพียงอย่างเดียวว่า ‘ได้ยินว่าอย่างนี้ ได้ยินว่าอย่างนั้น’ ชื่อว่า ‘อิติกิรา’ การถือเอาตามความเหมาะสมจากคัมภีร์คือพระไตรปิฎก ชื่อว่า ‘ปิฎกสัมปทาน’ การตรึกตรองถึงอาการแห่งเหตุผลตามที่ได้ยินมา ชื่อว่า ‘อาการปริวิตก’ การอดทนต่อการเพ่งพินิจด้วยทิฏฐิว่า ‘สิ่งนี้เป็นอย่างนี้’ เช่นนั้นแหละ ชื่อว่า ‘ทิฏฐินิชฌานักขันติ’ การตรึกตรองอาศัยแนวทางแห่งการตรึกตรองเพียงเพราะได้ยินมา โดยปราศจากคัมภีร์และการบรรลุ ชื่อว่า ‘ตักโก’ การถือเอาโดยอาศัยวิธีอนุมาน ชื่อว่า ‘นยัคคาโห’ เพราะว่าการกล่าวชี้แจงของพระเถระนี้ตั้งอยู่ในพุทธวิสัยของพระผู้มีพระภาค และวิสัยนั้นไม่ใช่ของพระเถระ เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า ‘เหมือนกับได้แทงตลอดด้วยญาณโดยประจักษ์’ คำว่า ‘สีหนาโท’ คือ เหมือนสีหนาท และความเหมือนกันนั้นด้วยความเป็นผู้เลิศ ท่านแสดงว่าในที่นี้พึงทราบอย่างนี้ จึงกล่าวว่า ‘สีหนาท’ เป็นต้น คำว่า ‘อุนนาทะยันเตนะ’ คือ ผู้ทำเสียงให้กึกก้องเหมือนเสียงฟ้าผ่า

အနုယောဂဒါပနတ္ထန္တိ အနုယောဂံ သောဓာပေတုံ. ဝိမဒ္ဒက္ခမဉှိ သီဟနာဒံ နဒန္တော အတ္ထတော အနုယောဂံ သောဓေတိ နာမ, အနုယုဇ္ဈန္တော စ နံ သောဓာပေတိ နာမ. ဒါတုန္တိ သောဓေတုံ. ကေစိ ‘‘ဒါနတ္ထ’’န္တိ အတ္ထံ ဝဒန္တိ, တံ န ယုတ္တံ. န ဟိ ယော သီဟဒါနံ နဒတိ, သော ဧဝ တတ္ထ အနုယောဂံ ဒေတီတိ ယုဇ္ဇတိ. နိဃံသနန္တိ ဝိမဒ္ဒနံ. ဓမမာနန္တိ တာပယမာနံ. တာပနဉ္စေတ္ထ ဂဂ္ဂရိယာ ဓမ္မာပနသီသေန ဝဒတိ.

คำว่า ‘อนุยโยคทาปนัตถัง’ คือ เพื่อให้ชำระการสอบสวน เพราะผู้บันลือสีหนาทที่ทนต่อการขยี้ได้ ชื่อว่าย่อมชำระการสอบสวนโดยอรรถ และผู้สอบสวนก็ชื่อว่าย่อมให้ชำระการสอบสวนนั้น คำว่า ‘ทาตุง’ คือ เพื่อชำระ บางพวกกล่าวว่า ‘มีความหมายว่า เพื่อให้’ ข้อนั้นไม่สมควร เพราะไม่สมควรที่ว่า ผู้ใดบันลือสีหนาท ผู้นั้นเองย่อมให้การสอบสวนในที่นั้น คำว่า ‘นิฆังสะนัง’ คือ การขยี้ คำว่า ‘ธมมานัง’ คือ ผู้กำลังทำให้ร้อน ในที่นี้ การทำให้ร้อนนั้น ท่านกล่าวด้วยหัวข้อว่า ‘การทำให้ร้อนด้วยเครื่องสูบลม’

သဗ္ဗေ တေတိ သဗ္ဗေ တေ အတီတေ နိရုဒ္ဓေ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေ. တေနေတံ ဒဿေတိ – ယေ တေ အဟေသုံ အတီတမဒ္ဓါနံ တဝ အဘိနီဟာရတော ဩရံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ, တေသံ တာဝ သာဝကဉာဏဂေါစရေ ဓမ္မေ ပရိစ္ဆိန္ဒန္တော မာရာဒယော ဝိယ စ ဗုဒ္ဓါနံ လောကိယစိတ္တာစာရံ တွံ ဇာနေယျာသိ. ယေ ပန တေ အဗ္ဘတီတာ, တတော ပရတော ဆိန္နဝဋုမာ ဆိန္နပပဉ္စာ ပရိယာဒိန္နဝဋ္ဋာ သဗ္ဗဒုက္ခဝီတိဝတ္တာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ, တေသံ သဗ္ဗေသမ္ပိ တဝ သာဝကဉာဏဿ [Pg.476] အဝိသယဘူတေ ဓမ္မေ ကထံ ဇာနိဿသီတိ. တေနာတိ သမ္ဗောဓိသင်္ခါတေန သဗ္ဗညုတညာဏပဒဋ္ဌာနေန အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏေန. ဧဝံသီလာတိ တာဒိသသီလာ. သမာဓိပက္ခာတိ သမာဓိ စ သမာဓိပက္ခာ စ သမာဓိပက္ခာ ဧကဒေသသရူပေကသေသနယေန. တတ္ထ သမာဓိပက္ခာတိ ဝီရိယသတိယော တဒနုဂုဏာ စ ဓမ္မာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဈာနသမာပတ္တီသု ယေဘုယျေန ဝိဟာရဝေါဟာရော, ဈာနသမာပတ္တိယော သမာဓိပ္ပဓာနာတိ ဝုတ္တံ ‘‘သမာဓိပက္ခာနံ ဓမ္မာနံ ဂဟိတတ္တာ ဝိဟာရော ဂဟိတော’’တိ.

คำว่า ‘สัพเพ เต’ คือ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งปวงที่ดับขันธปรินิพพานไปแล้วในอดีต ด้วยคำนั้น ท่านแสดงความนี้ว่า ‘พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายเหล่าใดที่ได้มีแล้วในอดีตกาลในฝั่งนี้ (นับแต่) การตั้งความปรารถนาของท่าน ท่านพึงกำหนดธรรมทั้งหลายอันเป็นวิสัยแห่งสาวกญาณของพระพุทธเจ้าเหล่านั้น และพึงรู้โลกิยจิตตจริยาของพระพุทธเจ้าเหล่านั้นได้เหมือนพวกมารเป็นต้น ส่วนพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายเหล่าใดที่ล่วงลับไปแล้วยิ่งกว่านั้น คือ ผู้มีทางขาดแล้ว มีปปัญจะขาดแล้ว มีวัฏฏะสิ้นแล้ว ผู้ล่วงพ้นทุกข์ทั้งปวง ท่านจะรู้ธรรมทั้งหลายอันเป็นอวิสัยแห่งสาวกญาณของพระพุทธเจ้าเหล่านั้นทั้งหมดได้อย่างไร คำว่า ‘เตนะ’ คือ ด้วยอรหัตตมรรคญาณอันเป็นปทัฏฐานแห่งสัพพัญญุตญาณที่ชื่อว่าสัมโพธิ คำว่า ‘เอวังสีลา’ คือ มีศีลเช่นนั้น คำว่า ‘สมาธิปักขา’ คือ สมาธิและธรรมอันเป็นฝ่ายแห่งสมาธิ ชื่อว่าสมาธิปักขา โดยนัยแห่งเอกเทศสรูปเอกเสส ในบรรดาธรรมเหล่านั้น คำว่า ‘สมาธิปักขา’ พึงทราบว่าคือ วิริยะ สติ และธรรมทั้งหลายที่คล้อยตามสมาธินั้น โดยมากโวหารว่า ‘วิหาร’ ย่อมมีในฌานสมาบัติทั้งหลาย ฌานสมาบัติทั้งหลายมีสมาธิเป็นประธาน ท่านจึงกล่าวว่า ‘เพราะถือเอาธรรมอันเป็นฝ่ายแห่งสมาธิ จึงชื่อว่าถือเอาวิหาร’

ယထာ ပန ဟေဋ္ဌာ ဂဟိတာပိ သမာဓိပညာ ပဋိပက္ခတော ဝိမုတ္တတ္တာ ဝိမုစ္စန-သင်္ခါတ-ကိစ္စဝိသေသ-ဒဿနဝသေန ဝိမုတ္တိပရိယာယေန ပုန ဂဟိတာ ‘‘ဧဝံဝိမုတ္တာ’’တိ, ဧဝံ ဒိဗ္ဗဝိဟာရော ဒိဗ္ဗဝိဟာရဝိသေသဒဿနဝသေန ပုန ဂဟိတော ‘‘ဧဝံဝိဟာရီ’’တိ, တသ္မာ သဗ္ဗေသံ သမာပတ္တိဝိဟာရာနံ ဝသေနေတ္ထ အတ္ထော ယုဇ္ဇတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဝိမုတ္တီတိ သင်္ခံ ဂစ္ဆန္တိ ဝိမုစ္စိတ္ထာတိ ကတွာ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. ပဋိပ္ပဿဒ္ဓန္တေတိ ပဋိပ္ပဿမ္ဘနောသာပနေန. သဗ္ဗကိလေသေဟိ နိဿဋတ္တာ အသံသဋ္ဌတ္တာ ဝိမုတ္တတ္တာ စ နိဿရဏဝိမုတ္တိ နိဗ္ဗာနံ.

อนึ่ง เหมือนสมาธิและปัญญาที่แม้ถูกถือเอาไว้ในตอนล่างแล้ว ก็ถูกถือเอาอีกโดยปริยายแห่งวิมุตติว่า ‘เอวังวิมุตตา’ โดยนัยแห่งการแสดงความต่างแห่งกิจที่เรียกว่าการหลุดพ้น เพราะหลุดพ้นจากปฏิปักษ์ ฉันใด ทิพพวิหารก็ถูกถือเอาอีกว่า ‘เอวังวิหารี’ โดยนัยแห่งการแสดงความต่างแห่งทิพพวิหาร ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่าในที่นี้ความหมายย่อมสมควรโดยอำนาจแห่งสมาบัติวิหารทั้งปวง คำว่า ‘วิมุตติ’ คือ ถึงซึ่งการนับว่าวิมุตติ เพราะหลุดพ้นไปแล้ว นัยนี้พึงทราบในบทที่เหลือด้วย คำว่า ‘ปฏิปัสสัทธันเต’ คือ ด้วยการระงับและทำให้สงบลง นิพพานชื่อว่า ‘นิสสรณวิมุตติ’ เพราะเป็นธรรมที่สลัดออกแล้ว ไม่ระคนแล้ว และหลุดพ้นแล้วจากกิเลสทั้งปวง

အနာဂတဗုဒ္ဓါနံ ပနာတိ ပန-သဒ္ဒေါ ဝိသေသတ္ထဇောတနော. တေန အတီတေသု တာဝ ခန္ဓာနံ ဘူတပုဗ္ဗတ္တာ တတ္ထ သိယာ ဉာဏဿ သဝိသယေ ဂတိ, အနာဂတေသု ပန သဗ္ဗသော အသဉ္ဇာတေသု ကထန္တိ ဣမမတ္ထံ ဇောတေတိ. တေနာဟ ‘‘အနာဂတာပီ’’တိအာဒိ. ‘‘အတ္တနော စေတသာ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဝိဒိတာ’’တိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ? နနု အတီတာနာဂတေ သတ္တာဟေ ဧဝ ပဝတ္တံ စိတ္တံ စေတောပရိယဉာဏဿ ဝိသယော, န တတော ပရန္တိ? နယိဒံ စေတောပရိယဉာဏကိစ္စဝသေန ဝုတ္တံ, အထ ခေါ ပုဗ္ဗေနိဝါသအနာဂတံသဉာဏာနံ ဝသေန ဝုတ္တံ, တသ္မာ နာယံ ဒေါသော. ဝိဒိတဋ္ဌာနေ န ကရောတိ သိက္ခာပဒေနေဝ တာဒိသဿ ပဋိက္ခေပဿ ပဋိက္ခိတ္တတ္တာ သေတုဃာတတော စ. ကထံ ပန ထေရော ဒွယသမ္ဘဝေ ပဋိက္ခေပမေဝ အကာသိ, န ဝိဘဇ္ဇ ဗျာကာသီတိ အာဟ ‘‘ထေရော ကိရာ’’တိအာဒိ. ပါရံ ပရိယန္တံ မိနောတီတိ ပါရမီ, သာ ဧဝ ဉာဏန္တိ ပါရမိဉာဏံ, သာဝကာနံ ပါရမိဉာဏံ သာဝကပါရမိဉာဏံ. တသ္မိံ သာဝကာနံ ဥက္ကံသပရိယန္တဂတေ ဇာနနေ နာယမနုယောဂေါ, အထ ခေါ သဗ္ဗညုတညာဏေ သဗ္ဗညုတာယ ဇာနနေ. ကေစိ ပန ‘‘သာဝကပါရမိဉာဏေတိ သာဝကပါရမိဉာဏဝိသယေ’’တိ အတ္ထံ ဝဒန္တိ, တထာ သေသပဒေသုပိ. သီလ…ပေ… သမတ္ထန္တိ သီလသမာဓိပညာဝိမုတ္တိဉာဏသင်္ခါတာနံ ကာရဏာနံ [Pg.477] ဇာနနသမတ္ထံ. ဗုဒ္ဓသီလာဒယော ဟိ ဗုဒ္ဓါနံ ဗုဒ္ဓကိစ္စဿ ပရေဟိ ဧတေ ဗုဒ္ဓါတိ ဇာနနဿ စ ကာရဏံ.

บทว่า อนาคตพุทธานํ ปน นั้น บทว่า ปน เป็นเครื่องแสดงความพิเศษ ด้วยบทนั้น ย่อมแสดงอรรถนี้ว่า ในขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอดีตนั้น เพราะเคยมีมาแล้ว ความรู้ย่อมมีทางไปในอารมณ์ของตนได้ แต่ในขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอนาคต ซึ่งยังไม่เกิดขึ้นโดยประการทั้งปวง จะเป็นไปได้อย่างไร เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘อนาคตาปิ’ เป็นต้น บทว่า ‘อันกำหนดรู้ด้วยใจของตน’ นี้ ตรัสไว้ทำไม? จิตที่เกิดขึ้นในอดีตและอนาคตเพียง ๗ วันเท่านั้น เป็นอารมณ์ของเจโตปริยญาณ มิใช่หรือ? คำนี้มิได้กล่าวโดยอำนาจกิจของเจโตปริยญาณ แต่กล่าวโดยอาศัยปุพเพนิวาสานุสสติญาณและอนาคตังสญาณ เพราะฉะนั้น ข้อนี้จึงไม่เป็นโทษ ย่อมไม่กระทำในที่ที่รู้แล้ว เพราะการห้ามเช่นนั้นถูกห้ามไว้แล้วด้วยสิกขาบทนั่นเอง และเพราะเป็นการทำลายสะพาน ก็พระเถระเมื่อมีสองอย่างเกิดขึ้น ทำไมจึงทำการห้ามอย่างเดียว ไม่จำแนกพยากรณ์เล่า? จึงกล่าวว่า ‘พระเถระแล’ เป็นต้น บทว่า ปารํ ปริยนฺตํ มิโนตีติ ปารมี (ย่อมกำหนดฝั่งคือที่สุด) ชื่อว่า บารมี บารมีนั้นแหละคือญาณ ชื่อว่า บารมีญาณ บารมีญาณของพระสาวก ชื่อว่า สาวกบารมีญาณ ในการรู้ที่ถึงที่สุดอันยอดเยี่ยมของพระสาวกนั้น ไม่มีการสอบสวนนี้ แต่มีการรู้ในสัพพัญญุตญาณโดยความเป็นสัพพัญญู แต่บางท่านกล่าวอรรถว่า ‘สาวกปารมีญาณ’ คือ ‘ในอารมณ์แห่งสาวกบารมีญาณ’ แม้ในบทที่เหลือก็เช่นกัน บทว่า สีล...เป...สมตฺถํ (สามารถ) คือ สามารถในการรู้เหตุทั้งหลายอันนับว่า ศีล สมาธิ ปัญญา วิมุตติ ญาณ เพราะศีลเป็นต้นของพระพุทธเจ้า ย่อมเป็นเหตุแห่งพุทธกิจของพระพุทธเจ้า และเป็นเหตุแห่งการที่ผู้อื่นรู้ว่า ‘ท่านเหล่านี้เป็นพระพุทธเจ้า’

အနုမာနဉာဏံ ဝိယ သံသယဋ္ဌိတံ အဟုတွာ ဣဒမိဒန္တိ ယထာသဘာဝတော ဉေယျံ ဓာရေတိ နိစ္ဆိနောတီတိ ဓမ္မော, ပစ္စက္ခဉာဏန္တိ အာဟ ‘‘ဓမ္မဿ ပစ္စက္ခတော ဉာဏဿာ’’တိ. အနုဧတီတိ အနွယောတိ အာဟ ‘‘အနုယောဂံ အနုဂန္တွာ’’တိ. ပစ္စက္ခသိဒ္ဓဉှိ အတ္ထံ အနုဂန္တွာ အနုမာနဉာဏဿ ပဝတ္တိ ‘‘ဒိဋ္ဌေန အဒိဋ္ဌဿ အနုမာန’’န္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝိဒိတေ ဝေဒကမ္ပိ ဉာဏံ အတ္ထတော ဝိဒိတမေဝ ဟောတီတိ ‘‘အနုမာနဉာဏံ နယဂ္ဂါဟော ဝိဒိတော’’တိ ဝုတ္တံ. ဝိဒိတောတိ ဝိဒ္ဓေါ ပဋိလဒ္ဓေါ, အဓိဂတောတိ အတ္ထော. အပ္ပမာဏောတိ အပရိမာဏော မဟာဝိသယတ္တာ. တေနာဟ ‘‘အပရိယန္တော’’တိ. တေနာတိ အပရိယန္တတ္တာ. တေန ဝါ အပရိယန္တေန ဉာဏေန. ဧတေန ထေရော ယံ ယံ အနုမေယျမတ္ထံ ဉာတုကာမော ဟောတိ, တတ္ထ တတ္ထ တဿ အသင်္ဂမပ္ပဋိဟတံ အနုမာနဉာဏံ ပဝတ္တေတီတိ ဒဿေတိ. တေနာဟ ‘‘သော ဣမိနာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ဣမိနာတိ ဣမိနာ ကာရဏေန.

ธรรม คือ สิ่งที่ทรงไว้ซึ่งสิ่งที่ควรรู้ตามสภาวะว่า ‘สิ่งนี้คือสิ่งนี้’ โดยไม่เป็นสิ่งที่ตั้งอยู่ในความสงสัยเหมือนอนุมานญาณ และวินิจฉัยไว้ จึงกล่าวว่า ‘ญาณอันเป็นประจักษ์แห่งธรรม’ คือ ปัจจกขญาณ ที่ชื่อว่า อนฺวโย เพราะอรรถว่า ย่อมไปตาม จึงกล่าวว่า ‘ตามการประกอบ’ เพราะการเกิดขึ้นของอนุมานญาณ โดยไปตามอรรถที่สำเร็จด้วยประจักษ์ พึงทราบว่า ‘การอนุมานสิ่งที่ยังไม่เห็นด้วยสิ่งที่เห็นแล้ว’ เมื่อรู้แล้ว ญาณที่รู้ก็เป็นอันรู้แล้วโดยอรรถ จึงกล่าวว่า ‘อนุมานญาณ การถือเอาโดยนัย เป็นอันรู้แล้ว’ บทว่า วิทิโต (รู้แล้ว) คือ แทงตลอดแล้ว ได้แล้ว อรรถว่า บรรลุแล้ว บทว่า อปฺปมาโณ (ไม่มีประมาณ) คือ ไม่มีขอบเขต เพราะมีอารมณ์กว้างขวาง เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ไม่มีที่สุด’ บทว่า เตน (ด้วยเหตุนั้น) คือ เพราะไม่มีที่สุด หรือด้วยญาณที่ไม่มีที่สุดนั้น ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงว่า พระเถระประสงค์จะรู้สิ่งใดอันพึงอนุมานได้ในที่ใดๆ อนุมานญาณของท่านย่อมเป็นไปไม่ติดขัด ไม่กระทบกระทั่งในที่นั้นๆ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ท่านนั้นด้วยสิ่งนี้’ เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทว่า อิมินา (ด้วยสิ่งนี้) คือ ด้วยเหตุนี้

ပါကာရဿ ထိရဘာဝံ ဥဒ္ဓမုဒ္ဓံ အာပေတီတိ ဥဒ္ဓါပံ, ပါကာရမူလံ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ပါကာရဒွါရဗန္ဓပရိခါဒီနံ သင်္ဂဟော ဝေဒိတဗ္ဗော. ပစ္စန္တေ ဘဝံ ပစ္စန္တိမံ. ပဏ္ဍိတဒေါဝါရိကဋ္ဌာနိယံ ကတွာ ထေရော အတ္တာနံ ဒဿေတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဧကဒွါရန္တိ ကသ္မာ အာဟာ’’တိ စောဒနံ သမုဋ္ဌာပေသိ.

บทว่า อุทฺธาปํ (รากฐาน) คือ สิ่งที่ทำให้กำแพงถึงความสูงขึ้นไปๆ ได้แก่ รากฐานกำแพง พึงทราบว่าด้วยศัพท์ว่า ‘เป็นต้น’ ย่อมสงเคราะห์ประตู เชิงเทิน และคูกำแพง เป็นต้น บทว่า ปจฺจนฺติมํ (ชายแดน) คือ สิ่งที่อยู่ในชายแดน พระเถระแสดงตนโดยทำตนให้ตั้งอยู่ในฐานะเป็นคนเฝ้าประตูผู้ฉลาด จึงยกคำคัดค้านขึ้นว่า ‘ทำไมจึงกล่าวว่า ประตูเดียว?’

ယဿာ ပညာယ ဝသေန ပုရိသော ပဏ္ဍိတောတိ ဝုစ္စတိ, တံ ပဏ္ဍိစ္စန္တိ အာဟ – ‘‘ပဏ္ဍိစ္စေန သမန္နာဂတော’’တိ. တံတံဣတိကတ္တဗ္ဗတာသု ဆေကဘာဝေါ ဗျတ္တဘာဝေါ ဝေယျတ္တိယံ. မေဓတိ အညာဏံ ဟိံသတိ ဝိဓမတီတိ မေဓာ, သာ ဧတဿ အတ္ထီတိ မေဓာဝီ. ဌာနေ ဌာနေ ဥပ္ပတ္တိ ဧတိဿာ အတ္ထီတိ ဌာနုပ္ပတ္တိကာ, ဌာနသော ဥပ္ပဇ္ဇနပညာ. အနုပရိယာယန္တိ ဧတေနာတိ အနုပရိယာယော, သော ဧဝ ပထောတိ အနုပရိယာယပထော, ပရိတော ပါကာရဿ အနုယာယနမဂ္ဂေါ. ပါကာရဘာဂါ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗာ ဧတ္ထာတိ ပါကာရသန္ဓိ, ပါကာရဿ ဖုလ္လိတပဒေသော. သော ပန ဟေဋ္ဌိမန္တေန ဒွိန္နမ္ပိ ဣဋ္ဌကာနံ ဝိဂမေန ဧဝံ ဝုစ္စတီတိ အာဟ – ‘‘ဒွိန္နံ ဣဋ္ဌကာနံ အပဂတဋ္ဌာန’’န္တိ. ဆိန္နဋ္ဌာနန္တိ ဆိန္နဘိန္နပဒေသံ, ဆိန္နဋ္ဌာနံ ဝါ. တဉှိ ‘‘ဝိဝရ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ကီလိဋ္ဌန္တိ မလီနံ. ဥပတာပေန္တီတိ ကိလေသပရိဠာဟေန သန္တာပေန္တိ. ဝိဗာဓေန္တီတိ ပီဠေန္တိ. ဥပ္ပန္နာယ ပညာယ နီဝရဏေဟိ န ကိဉ္စိ ကာတုံ သက္ကာတိ အာဟ ‘‘အနုပ္ပန္နာယ ပညာယ ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ န ဒေန္တီ’’တိ. တသ္မာတိ ပစ္စယူပဃာတေန [Pg.478] ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ အပ္ပဒါနတော. စတူသု သတိပဋ္ဌာနေသု သုဋ္ဌု ဌပိတစိတ္တာတိ စတုဗ္ဗိဓာယပိ သတိပဋ္ဌာနဘာဝနာယ သမ္မဒေဝ ဌပိတစိတ္တာ အပ္ပိတစိတ္တာ. ယထာသဘာဝေန ဘာဝေတွာတိ ယာထာဝတော သမ္မဒေဝ ယထာ ပဋိပက္ခာ သမုစ္ဆိဇ္ဇန္တိ, ဧဝံ ဘာဝေတွာ.

ปัญญาใดที่บุรุษถูกเรียกว่าบัณฑิตเพราะอาศัยปัญญานั้น ปัญญานั้นชื่อว่า ปัณฑิจจะ (ความเป็นบัณฑิต) จึงกล่าวว่า “ประกอบด้วยความเป็นบัณฑิต”. ความฉลาด ความเชี่ยวชาญในกิจนั้นๆ ชื่อว่า ไวยัตติยะ (ความเชี่ยวชาญ). สิ่งที่ทำลายความไม่รู้ ย่อมทำลาย ย่อมกำจัด ชื่อว่า เมธา (ปัญญา), ผู้มีเมธานั้น ชื่อว่า เมธาวี (ผู้มีปัญญา). ปัญญาที่เกิดขึ้นในที่นั้นๆ ชื่อว่า ฐานุปปัตติกา (ปัญญาที่เกิดขึ้นตามฐานะ), ปัญญาที่เกิดขึ้นตามฐานะ. สิ่งที่ตามไปโดยรอบด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า อนุปริยายะ (ทางเดินรอบ), ทางนั้นแหละชื่อว่า อนุปริยายปถะ (ทางเดินรอบ), ทางเดินตามกำแพงโดยรอบ. ส่วนของกำแพงที่พึงเชื่อมต่อกันในที่นี้ ชื่อว่า ปาการสันธิ (รอยต่อกำแพง), ส่วนที่กำแพงแตกออก. ก็ส่วนนั้นถูกเรียกว่าอย่างนี้โดยการหลุดออกของอิฐทั้งสองก้อนที่ปลายด้านล่าง จึงกล่าวว่า “ที่ที่อิฐสองก้อนหลุดออกไป”. บทว่า ฉินฺนฏฺฐานํ (ที่ขาด) คือ ส่วนที่ขาดแตก หรือที่ขาด. ที่นั้นแลเรียกว่า “ช่องโหว่”. บทว่า กีฬิฏฺฐํ (สกปรก) คือ เศร้าหมอง. บทว่า อุปตาเปนฺติ (ยังให้เดือดร้อน) คือ ยังให้เดือดร้อนด้วยความเร่าร้อนแห่งกิเลส. บทว่า วิพาเธนฺติ (ยังให้เบียดเบียน) คือ ยังให้บีบคั้น. เมื่อปัญญาเกิดขึ้นแล้ว นิวรณ์ทั้งหลายไม่สามารถทำอะไรได้ จึงกล่าวว่า “เมื่อปัญญายังไม่เกิดขึ้น ย่อมไม่ให้เกิดขึ้น”. บทว่า ตสฺมา (เพราะเหตุนั้น) คือ เพราะไม่ให้เกิดขึ้นด้วยการทำลายปัจจัย. บทว่า จตูสุ สติปฏฺฐานสุ สุฏฺฐุ ฐปิตจิตฺตา (มีจิตตั้งมั่นดีแล้วในสติปัฏฐาน ๔) คือ มีจิตตั้งมั่นดีแล้ว มีจิตแน่วแน่แล้วด้วยการเจริญสติปัฏฐานทั้ง ๔ อย่าง. บทว่า ยถาสภาเวน ภาเวตฺวา (เจริญแล้วตามสภาพ) คือ เจริญแล้วโดยชอบตามความเป็นจริง เพื่อให้ปฏิปักษ์ทั้งหลายขาดไปโดยสิ้นเชิงอย่างนั้น.

ပုရိမနယေ သတိပဋ္ဌာနာနိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ စ မိဿကာ အဓိပ္ပေတာတိ တတော အညထာ ဝတ္တုံ ‘‘အပိစေတ္ထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. မိဿကာတိ သမထဝိပဿနာမဂ္ဂဝသေန မိဿကာ. ‘‘စတူသု သတိပဋ္ဌာနေသု သုပ္ပတိဋ္ဌိတစိတ္တာတိ ပဌမံ ဝုတ္တတ္တာ သတိပဋ္ဌာနေသု ဝိပဿနံ ဂဟေတွာ သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂေ ယထာဘူတံ ဘာဝေတွာတိ ဝုတ္တတ္တာ မဂ္ဂပရိယာပန္နာနံယေဝ စ နေသံ နိပ္ပရိယာယဗောဇ္ဈင်္ဂဘာဝတော တေသု စ အဓိဂတမေဝ ဟောတီတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂေ မဂ္ဂေါ စ သဗ္ဗညုတညာဏဉ္စာတိ ဂဟိတေ သုန္ဒရော ပဉှော ဘဝေယျာ’’တိ မဟာသိဝတ္ထေရော အာဟ. န ပနေဝံ ဂဟိတံ ပေါရာဏေဟီတိ အဓိပ္ပာယော. ဣတီတိ ဝုတ္တပ္ပကာရပရာမသနံ. ထေရောတိ သာရိပုတ္တတ္ထေရော.

ในนัยก่อน สติปัฏฐานและโพชฌงค์ทั้งหลายประสงค์เอาว่าเป็นของผสมกัน เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “อนึ่ง ในที่นี้” เป็นต้น เพื่อจะกล่าวให้ต่างออกไปจากนั้น. บทว่า มิสฺสกา (ผสมกัน) คือ ผสมกันโดยเป็นส่วนแห่งสมถะและวิปัสสนา. พระมหาเถระสิวะกล่าวว่า “เพราะกล่าวไว้ก่อนว่า ‘มีจิตตั้งมั่นดีแล้วในสติปัฏฐาน ๔’ และเพราะกล่าวว่า ‘เจริญโพชฌงค์ ๗ ตามความเป็นจริงในสติปัฏฐาน’ และเพราะโพชฌงค์เหล่านั้นเป็นโพชฌงค์โดยไม่เป็นปริยายที่รวมอยู่ในมรรค และเพราะในโพชฌงค์เหล่านั้นก็เป็นอันบรรลุแล้ว เพราะฉะนั้น เมื่อถือเอาโพชฌงค์ มรรค และสัพพัญญุตญาณ ปัญหาจึงจะงดงาม”. แต่โบราณาจารย์มิได้ถือเอาอย่างนี้ นี้เป็นความหมาย. บทว่า อิติ (ดังนี้) เป็นการรำลึกถึงประเภทที่กล่าวมาแล้ว. บทว่า เถโร (พระเถระ) คือ พระสารีบุตรเถระ.

တတ္ထာတိ တေသု ပစ္စန္တနဂရာဒီသု. နဂရံ ဝိယ နိဗ္ဗာနံ တဒတ္ထိကေဟိ ဥပဂန္တဗ္ဗတော ဥပဂတာနဉ္စ ပရိဿယရဟိတသုခါဓိဂမဋ္ဌာနတော. ပါကာရော ဝိယ သီလံ တဒုပဂတာနံ ပရိတော အာရက္ခဘာဝတော. အနုပရိယာယပထော ဝိယ ဟိရီ သီလပါကာရဿ အဓိဋ္ဌာနဘာဝတော. ဝုတ္တဉှေတံ – ‘‘ပရိယာယပထောတိ ခေါ ဘိက္ခု ဟိရိယာ ဧတံ အဓိဝစန’’န္တိ. ဒွါရံ ဝိယ အရိယမဂ္ဂေါ နိဗ္ဗာနနဂရပ္ပဝေသနေ အဉ္ဇသဘာဝတော. ပဏ္ဍိတဒေါဝါရိကော ဝိယ ဓမ္မသေနာပတိ နိဗ္ဗာနနဂရံ ပဝိဋ္ဌပဝိသနကာနံ သတ္တာနံ သလ္လက္ခဏတော. ဒိန္နောတိ ဒါပိတော, သောဓိတောတိ အတ္ထော. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

บทว่า ตตฺถ (ในที่นั้น) คือ ในปัจจันตนครเป็นต้นเหล่านั้น. พระนิพพานเปรียบเหมือนเมือง เพราะเป็นสิ่งที่ผู้มุ่งหมายพึงเข้าถึง และเป็นที่บรรลุสุขที่ปราศจากอันตรายของผู้เข้าถึงแล้ว. ศีลเปรียบเหมือนกำแพง เพราะเป็นเครื่องป้องกันโดยรอบแก่ผู้เข้าถึงศีลนั้น. หิริเปรียบเหมือนทางเดินรอบ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งกำแพงคือศีล. ข้อนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วว่า “ดูก่อนภิกษุ คำว่า ปริยายปถะ นี้ เป็นชื่อของหิริ”. อริยมรรคเปรียบเหมือนประตู เพราะเป็นทางตรงในการเข้าสู่พระนิพพานนคร. พระธรรมเสนาบดีเปรียบเหมือนพนักงานเฝ้าประตูผู้ฉลาด เพราะพิจารณาเห็นสัตว์ทั้งหลายที่เข้าสู่และกำลังจะเข้าสู่พระนิพพานนคร. บทว่า ทินฺโน (ให้แล้ว) คือ ให้แล้ว, อรรถว่า ชำระแล้ว. ที่เหลือพึงทราบได้โดยง่าย.

၃. စုန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถาจุนทสูตร

၃၇၉. ပုဗ္ဗေ သာဝတ္ထိတော ဝေဠုဝဂါမဿ ဂတတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘အာဂတမဂ္ဂေနေဝ ပဋိနိဝတ္တန္တော’’တိ. သတ္တန္နန္တိ ဥပသေနော, ရေဝတော, ခဒိရဝနိယော, စုန္ဒော, သမဏုဒ္ဒေသော အဟန္တိ စတုန္နံ, စာလာ, ဥပစာလာ, သီသူပစာလာတိ, တိဿန္နန္တိ ဣမေသံ သတ္တန္နံ အရဟန္တာနံ. နတ္ထိ နု ခေါတိ ဧတ္ထာပိ ‘‘ဩလောကေန္တော’’တိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓော သီဟာဝလောကနဉာယေန. ဘဝိဿန္တိ မေ ဝတ္တာရော ဟရိတုံ နာသက္ခီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဣဒံ ဒါနိ ပစ္ဆိမဒဿနန္တိ ဘူတကထနမတ္တံ, န တတ္ထ သာလယတာဒဿနံ ယထာ တထာဂတဿ ဝေသာလိယာ နိက္ခမိတွာ နာဂါပလောကိတံ.

๓๗๙. เพราะเคยไปสู่บ้านเวฬุคามจากเมืองสาวัตถีมาก่อน จึงกล่าวว่า “กลับไปตามทางที่มาแล้วนั่นเอง”. บทว่า สตฺตนฺนํ (ของ ๗ ท่าน) คือ ของพระอรหันต์ ๗ ท่านเหล่านี้ คือ พระอุปเสนะ พระเรวตะ พระขทิรวนิยะ และพระจุนทะผู้เป็นสามเณรคือข้าพเจ้า รวม ๔ ท่าน, พระจาลา พระอุปจาลา พระสีสูปจาลา รวม ๓ ท่าน. ในบทว่า นตฺถิ นุ โข (ไม่มีหรือหนอ) นี้ ก็พึงนำบทว่า “โอโลกนฺโต” (มองดู) มาเชื่อมโยงด้วยนัยแห่งการเหลียวหลังของราชสีห์. พึงเชื่อมโยงว่า “ผู้กล่าวของฉันจักมีอยู่ แต่ไม่สามารถนำไปได้”. บทว่า อิทํ ทานิ ปจฺฉิมทสฺสนํ (นี่เป็นการเห็นครั้งสุดท้าย) นี้ เป็นเพียงการกล่าวถึงเรื่องที่เกิดขึ้นจริง ไม่ใช่การเห็นด้วยความอาลัยในที่นั้น เหมือนการเหลียวหลังของพญาช้างเมื่อพระตถาคตเสด็จออกจากเมืองเวสาลี.

တဿ [Pg.479] တဿ ဝိသေသဿ အဓိဋ္ဌာနဝသေနေဝ ဣဒ္ဓိဘေဒဒဿနံ ဣဒ္ဓိဝိကုဗ္ဗနံ. သီဟဿ ဝိဇမ္ဘနာဒိဝသေန ကီဠိတွာ နာဒသဒိသီ အယံ ဓမ္မကထာတိ ဝုတ္တံ ‘‘သီဟဝိကီဠိတော ဓမ္မပရိယာယော’’တိ. ဂမနကာလော မယှန္တီတိ ဧတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒေါ ပရိသမာပနေ. တေန ထေရေန ယထာရမ္ဘဿ ဝစနပဗန္ဓဿ သမာပိတဘာဝံ ဇောတေတိ. ဧသ နယော သေသေသုပိ ဧဒိသေသု သဗ္ဗဋ္ဌာနေသု. ယုဂန္ဓရာဒယော ပရိဘဏ္ဍပဗ္ဗတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧကပ္ပဟာရေနေဝါတိ ဧကပ္ပဟာရေန ဣဝ. သွာယံ ဣဝ-သဒ္ဒေါ န သက္ကောမီတိ ဧတ္ထ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗော.

การแสดงความแตกต่างแห่งฤทธิ์โดยอาศัยการอธิษฐานของลักษณะพิเศษนั้นๆ นั่นเอง คืออิทธิวิกุพพนะ. พระธรรมเทศนานี้คล้ายกับเสียงคำรามที่เล่นโดยอาการเช่นการบิดขี้เกียจของราชสีห์เป็นต้น จึงตรัสว่า "สิงหวิกกีฬิตธรรมปริยาย". ในคำว่า "ถึงเวลาไปของข้าพเจ้าแล้ว" อิติ-สัททะ (คำว่า "อิติ") เป็นเครื่องจบ. ย่อมแสดงถึงความเป็นอันจบลงแล้วแห่งคำประพันธ์ที่พระเถระนั้นเริ่มไว้แล้ว. นัยนี้พึงทราบในที่ทั้งปวงที่เหลือเช่นนี้ด้วย. ภูเขายุกันธรเป็นต้น พึงทราบว่าเป็นภูเขาบริภัณฑ์. ในคำว่า "เอกัปปหาเรเนวะ" คือ "ราวกับการประหารครั้งเดียว". อิวะ-สัททะ (คำว่า "อิวะ") นั้น พึงนำมาเชื่อมโยงในคำว่า "ไม่สามารถ".

ပဋိပါဒေဿာမီတိ ဌိတကာယံ ပဋိပါဒေဿာမိ. ပတ္ထနာကာလေ အနောမဒဿိဿ ဘဂဝတော ဝစနသုတာနုသာရေန ဉာဏေန ဒိဋ္ဌမတ္တတံ သန္ဓာယ ‘‘တံ ပဌမဒဿန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဓာရေတုံ အသက္ကောန္တီ ဂုဏသာရံ. ဧသ မဂ္ဂေါတိ ဧသော ဇာတာနံ သတ္တာနံ မရဏနိဋ္ဌိတော ပန္ထော. ပုနပိ ဧဝံဘာဝိနော နာမ သင်္ခါရာတိ သင်္ခါရာ နာမ ဧဝံဘာဝိနော, မရဏပရိယောသာနာတိ အတ္ထော. ဧတ္တကန္တိ ဧတ္တကံ ကာလံ. သင်္ကဍ္ဎိတွာ သံဟရိတွာ. မုခံ ပိဓာယာတိ မုခံ ဆာဒေတွာ. အဂ္ဃိကသတာနီတိ မကုဠင်္ကုရစေတိယသတာနိ.

ในคำว่า "จักให้ถึงพร้อม" คือ จักให้ถึงพร้อมซึ่งกายที่ตั้งอยู่แล้ว. ในกาลแห่งการตั้งความปรารถนา มุ่งหมายถึงความเป็นอันเห็นแล้วด้วยญาณเท่านั้น โดยอนุสารแห่งการได้ยินพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคอนมทัสสี จึงตรัสว่า "การเห็นครั้งแรกนั้น". ไม่สามารถทรงไว้ได้ซึ่งแก่นแห่งคุณ. ในคำว่า "หนทางนี้" คือ หนทางที่สัตว์ทั้งหลายผู้เกิดแล้วมีมรณะเป็นที่สุด. ในคำว่า "สังขารทั้งหลายชื่อว่ามีอย่างนี้เป็นธรรมดาอีก" คือ สังขารทั้งหลายชื่อว่ามีอย่างนี้เป็นธรรมดา มีมรณะเป็นที่สุด ดังนี้เป็นอรรถ. ในคำว่า "เพียงเท่านี้" คือ ตลอดกาลเพียงเท่านี้. ดึงเข้ามา รวบรวม. ในคำว่า "ปิดหน้า" คือ ปิดหน้า. ในคำว่า "อัคฆิกะร้อย" คือ เจดีย์ที่ยังเป็นดอกตูมร้อย.

ပုရိမဒိဝသေတိ အတီတဒိဝသေ. ယသ္မာ ဓမ္မသေနာပတိနော အရဟတ္တပ္ပတ္တဒိဝသေယေဝ သတ္ထု သာဝကသန္နိပါတော အဟောသိ, တသ္မာ ‘‘ပူရိတသာဝကသန္နိပါတော ဧသ ဘိက္ခူ’’တိ ဝုတ္တံ. ပဉ္စ ဇာတိသတာနီတိ ဘုမ္မတ္ထေ, အစ္စန္တသံယောဂေ ဝါ ဥပယောဂဝစနံ.

ในคำว่า "วันก่อน" คือ ในวันก่อน. เพราะเหตุที่ในวันบรรลุอรหัตของพระธรรมเสนาบดีนั่นเอง การประชุมแห่งสาวกของพระศาสดาได้มีแล้ว เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ภิกษุนี้มีการประชุมแห่งสาวกเต็มเปี่ยมแล้ว". ในคำว่า "ห้าร้อยชาติ" เป็นวจนะที่ใช้ในอรรถภูมิ หรือในอรรถแห่งการประกอบอย่างยิ่ง.

ကဠောပိဟတ္ထောတိ ဝိလီဝမယဘာဇနဟတ္ထော. ‘‘စမ္မမယဘာဇနဟတ္ထော’’တိ စ ဝဒန္တိ. ပုရန္တရေတိ နဂရမဇ္ဈေ. ဝနေတိ အရညေ.

ในคำว่า มีมือถือกระเช้า คือ มีมือถือภาชนะที่ทำด้วยซีกไม้ไผ่. ก็กล่าวกันว่า มีมือถือภาชนะที่ทำด้วยหนัง. ในคำว่า ภายในเมือง คือ ในท่ามกลางเมือง. ในคำว่า ในป่า คือ ในป่า.

ဩသက္ကနာကာရဝိရဟိတောတိ ဓမ္မဒေသနာယ သင်္ကောစဟေတုဝိရဟိတော. ဝိသာရဒေါတိ သာရဒဝိရဟိတော. ဓမ္မောဇန္တိ ဓမ္မရသံ, ဩဇဝန္တံ ဒေသနာဓမ္မန္တိ အတ္ထော. ဓမ္မဘောဂန္တိ ဓမ္မပရိဘောဂံ, ပရေဟိ သဒ္ဓိံ သံဝိဘဇနဝသေန ပဝတ္တံ ဓမ္မသမ္ဘောဂန္တိ ဒေသနာဓမ္မမေဝ ဝဒတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဥဘယေနပိ ဓမ္မပရိဘောဂေါဝ ကထိတော’’တိ.

ในคำว่า ปราศจากอาการถอยกลับ คือ ปราศจากเหตุแห่งความหดหู่ในการแสดงธรรม. ในคำว่า วิสารทะ คือ ปราศจากความสะทกสะท้าน. ในคำว่า โอชะแห่งธรรม คือ รสแห่งธรรม หมายถึง ธรรมเทศนาที่มีโอชะ ดังนี้เป็นอรรถ. ในคำว่า ธรรมโภคะ คือ การบริโภคธรรม คือ การเสวยธรรมร่วมกันที่ดำเนินไปโดยการแบ่งปันกับผู้อื่น ย่อมกล่าวถึงธรรมเทศนานั่นเอง. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า การบริโภคธรรมนั่นเองได้ถูกกล่าวไว้แล้วด้วยทั้งสองอย่าง.

ပိယာယိတဗ္ဗတော ပိယေဟိ. မနဿ ဝဍ္ဎနတော မနာပေဟိ. ဇာတိယာတိ ခတ္တိယာဒိဇာတိယာ. နာနာဘာဝေါ အသဟဘာဝေါ ဝိသုံဘာဝေါ. အညထာဘာဝေါ အညထတ္တံ. သရီရန္တိ ရူပဓမ္မကာယသင်္ခါတံ သရီရံ. ရူပကာယေ [Pg.480] ဟိ ဘိဇ္ဇန္တေ ဘိဇ္ဇန္တေဝ. သော ဘိဇ္ဇေယျာတိ သော မဟန္တတရော ခန္ဓော ဘိဇ္ဇေယျ.

เพราะเป็นที่รัก โดยสัตว์ผู้เป็นที่รัก. เพราะเป็นที่เจริญใจ โดยสัตว์ผู้เป็นที่เจริญใจ. ในคำว่า โดยชาติ คือ โดยชาติกษัตริย์เป็นต้น. ความเป็นต่างๆ กัน คือ ความไม่เป็นไปพร้อมกัน ความเป็นต่างหาก. ความเป็นอย่างอื่น คือ ความเป็นอย่างอื่น. ในคำว่า ร่างกาย คือ ร่างกายที่นับว่าเป็นกายอันเป็นรูปธรรม. ก็เมื่อรูปกายย่อมแตกไป ย่อมแตกไปนั่นเอง. ในคำว่า มันพึงแตกไป คือ ขันธ์ที่ใหญ่กว่านั้นพึงแตกไป.

ဒက္ခိဏဒိသံ ဂတောတိ ဒက္ခိဏဒိသာမုခေ ပဝတ္တော. မဟာခန္ဓော ဝိယာတိ မဟန္တော သာရဝန္တော သာခါခန္ဓော ဝိယ. သာခခန္ဓာ ဟိ ဒိသာဘိမုခပဝတ္တာကာရာ, မူလခန္ဓော ပန ဥဒ္ဓမုဂ္ဂတော. သောဠသန္နံ ပဉှာနန္တိ သောဠသန္နံ အပရာပရိယပဝတ္တနိယာနံ အတ္ထာနံ. ဉာတုံ ဣစ္ဆိတော ဟိ အတ္ထော ပဉှော.

ในคำว่า ไปสู่ทิศใต้ คือ เป็นไปโดยหันหน้าไปสู่ทิศใต้. ในคำว่า ราวกับกิ่งใหญ่ คือ ราวกับกิ่งใหญ่ที่โตและมีแก่น. ด้วยว่ากิ่งก้านทั้งหลายมีอาการเป็นไปสู่ทิศ ส่วนลำต้นย่อมขึ้นไปเบื้องบน. ในคำว่า ปัญหา ๑๖ คือ อรรถทั้งหลาย ๑๖ ที่เป็นไปต่อเนื่องกัน. ก็อรรถที่ปรารถนาจะรู้ คือ ปัญหา.

၄-၅. ဥက္ကစေလသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

๔-๕. อรรถกถาอุคคเจลสูตรเป็นต้น

၃၈၀-၃၈၁. အမာဝသုပေါသထေတိ အမာဝသိဥပေါသထေ, ကာလပက္ခဥပေါသထေတိ အတ္ထော. ပုရိမနယေနေဝါတိ အနန္တရသုတ္တေ ဝုတ္တနယေနေဝ.

๓๘๐-๓๘๑. ในคำว่า ในวันอมาวสีอุโบสถ คือ ในวันอมาวสีอุโบสถ หมายถึง วันอุโบสถข้างแรม ดังนี้เป็นอรรถ. ในคำว่า ด้วยนัยก่อนนั่นเอง คือ ด้วยนัยที่กล่าวไว้ในสูตรก่อนนั่นเอง.

၆. ဥတ္တိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๖. อรรถกถาอุตติยสูตร

၃၈၂. မစ္စုဓေယျဿာတိ မစ္စုနော ပဝတ္တိဋ္ဌာနဿ.

๓๘๒. ในคำว่า แห่งแดนแห่งมัจจุ คือ แห่งที่ตั้งแห่งมัจจุ.

၈. ဗြဟ္မသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๘. อรรถกถาพรหมสูตร

၃၈၄. တသ္မိံ ကာလေတိ ပဌမာဘိသမ္ဗောဓိယံ. ဘိက္ခုယေဝ နတ္ထိ ဓမ္မစက္ကဿ အပ္ပဝတ္တိတတ္တာ, ဘိက္ခုယေဝ ဘိက္ခုလက္ခဏယောဂတော. ဧကကော မဂ္ဂေါ, န ဒွေဓာပထဘူတောတိ ဧကမဂ္ဂေါ, တံ ဧကမဂ္ဂံ. ဇာတိယာ ခယော ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ အန္တဘူတောတိ ဇာတိက္ခယန္တော, နိဗ္ဗာနံ, တံ ဒိဋ္ဌတ္တာ ဇာတိက္ခယန္တဒဿီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

๓๘๔. ในคำว่า ในกาลนั้น คือ ในการตรัสรู้ครั้งแรก. ภิกษุทั้งหลายยังไม่มีนั่นเอง เพราะธรรมจักรยังไม่เป็นไป, ที่เรียกว่าภิกษุก็เพราะประกอบด้วยลักษณะแห่งภิกษุ. ในคำว่า หนทางเดียว คือ หนทางเดียว ไม่เป็นสองแพร่ง, หนทางเดียวนั้น. ในคำว่า ความสิ้นไปแห่งชาติเป็นที่สุด คือ ความสิ้นไปแห่งชาติเป็นที่สุดแห่งทุกข์ในวัฏฏะ คือ พระนิพพาน, เพราะเห็นพระนิพพานนั้น จึงชื่อว่าเป็นผู้เห็นความสิ้นไปแห่งชาติเป็นที่สุด, พึงทราบอรรถในที่นี้อย่างนี้.

၉. သေဒကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๙. อรรถกถาเสทกสูตร

၃၈၅. အယံ တဿ လဒ္ဓီတိ အယံ ဣဒါနိ ဝုစ္စမာနာ တဿ အာစရိယဿ လဒ္ဓိ. တတော အနာမေန္တောတိ ယေန ဝံသော နမတိ, တေန ကာယံ အနာမေန္တော. တထာ နမန္တော ဟိ ပတိတွာ စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏံ ဟောတိ. တန္တိ ကာယံ, တံ ဝံသံ ဝါ. အာကဍ္ဎေန္တော ဝိယာတိ နမိတဋ္ဌာနတော ပရဘာဂေန အာကဍ္ဎေန္တော ဝိယ. ဧကတောဘာဂိယံ ကတွာတိ ယထာဝုတ္တံ သတိံ သူပဋ္ဌိတံ [Pg.481] ကတွာ ဩနတံ ဝိယ ကတွာ. တထာ ကရဏံ ပန တထာ ဝါတူပတ္ထမ္ဘဂါဟာပနေနာတိ အာဟ – ‘‘ဝါတူပတ္ထမ္ဘံ ဂါဟာပေတွာ’’တိ. တဉ္စ သတိယာ တဒတ္ထံ ဥပဋ္ဌာနေနာတိ ဝုတ္တံ ‘‘သတိံ သူပဋ္ဌိတံ ကတွာ’’တိ. နိစ္စလောဝ နိသီဒန္တော အန္တေဝါသီ အာစရိယံ ရက္ခတိ, ဧတ္တကံ အာစရိယဿ လဒ္ဓိဝသေန ဝုတ္တံ. ‘‘အာစရိယော ဝံသံ သုဂ္ဂဟိတံ ဂဏှန္တော’’တိအာဒိ သဗ္ဗံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝ.

๓๘๕. ในคำว่า ลัทธิของอาจารย์นั้น คือ ลัทธิของอาจารย์นั้นที่กำลังกล่าวอยู่ในบัดนี้. ในคำว่า ไม่น้อมไปจากที่นั้น คือ ไม่น้อมกายไปตามทางที่ไม้ไผ่โน้มไป. เพราะเมื่อน้อมไปอย่างนั้น ย่อมตกลงไปเป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อย. ในคำว่า นั้น คือ กาย หรือไม้ไผ่นั้น. ในคำว่า ราวกับดึงเข้ามา คือ ราวกับดึงเข้ามาจากส่วนที่โน้มไปแล้ว. ในคำว่า กระทำส่วนเดียว คือ กระทำสติที่ตั้งมั่นดีแล้วตามที่กล่าวมาแล้ว กระทำราวกับโน้มลง. ก็การกระทำอย่างนั้น คือ ด้วยการให้ลมพยุงไว้เช่นนั้น จึงกล่าวว่า ให้ลมพยุงไว้. และการตั้งสติไว้เพื่อประโยชน์นั้น จึงตรัสว่า กระทำสติให้ตั้งมั่นดีแล้ว. อันเตวาสิกผู้นั่งนิ่งนั่นเอง ย่อมรักษาอาจารย์, คำเพียงเท่านี้กล่าวไว้โดยลัทธิของอาจารย์. คำว่า อาจารย์จับไม้ไผ่ไว้ดีแล้ว เป็นต้น ทั้งหมดเป็นนัยที่กล่าวไว้ข้างล่างนั่นเอง.

‘‘အတ္တာနမေဝ ရက္ခတီ’’တိ ဣဒံ အတ္တနော ရက္ခဏံ ပဓာနံ ကတွာ ဝုတ္တံ, န အန္တေဝါသိကန္တိ အဝဓာရဏဖလံ. အတ္တရက္ခာယ ပနေတ္ထ သိဇ္ဈမာနာယ အန္တေဝါသိကရက္ခာပိ သိဒ္ဓါ ဧဝ ဟောတီတိ. ဒုတိယပက္ခေပိ ဧသေဝ နယော. သော တတ္ထ ဉာယောတိ ယာ အတ္တနော ဧဝ ရက္ခာ, သာ အတ္ထတော ပရရက္ခာပိ ဟောတီတိ အယမေတ္ထ ဉာယော ယုတ္တပ္ပယောဂေါ. အနုဝဍ္ဎိယာတိ ယထာဝဍ္ဎိတဿ အနုအနုဝဍ္ဎိယာ. ဧတေန ပဋိလဒ္ဓသမ္ပယုတ္တပမောဒနာကာရော ဒဿိတောတိ အာဟ – ‘‘သပုဗ္ဗဘာဂါယ မုဒိတာယာတိ အတ္ထော’’တိ. အာသေဝနာယာတိအာဒီနိ ပဒါနိ အနုဒယတာပရိယောသာနာနိ (ယသ္မာ သတိပဋ္ဌာနံ သေဝန္တဿ သိဒ္ဓံ အတ္တနော စ ပရဿ စ ရက္ခဏံ ပကာသေန္တိ, တသ္မာ) – ‘‘အတ္တာနံ, ဘိက္ခဝေ, ရက္ခိဿာမီတိ သတိပဋ္ဌာနံ သေဝိတဗ္ဗ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

ในคำว่า ย่อมรักษาตนเองนั่นแหละ คำนี้ตรัสโดยกระทำความรักษาตนเป็นประธาน ไม่ใช่ (รักษา) อันเตวาสิก ดังนี้เป็นผลแห่งการกำหนด. ก็เมื่อความรักษาตนสำเร็จในที่นี้ ความรักษาอันเตวาสิกก็สำเร็จนั่นเอง. ในฝ่ายที่สองก็นัยนี้แหละ. ในคำว่า นัยในที่นั้น คือ ความรักษาตนเองใด ความรักษานั้นโดยอรรถก็เป็นความรักษาผู้อื่นด้วย, นัยนี้เป็นนัยที่ควรประกอบในที่นี้. ในคำว่า ด้วยความเจริญตาม คือ ด้วยความเจริญตามๆ กันแห่งสิ่งที่เจริญแล้ว. ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงอาการแห่งความยินดีที่ประกอบด้วยความได้มาแล้ว จึงกล่าวว่า หมายถึง มุทิตาที่มีส่วนเบื้องต้น. บททั้งหลายมีคำว่า ด้วยการเสพ เป็นต้น มีความเอ็นดูเป็นที่สุด (เพราะเหตุที่ย่อมประกาศความรักษาตนและผู้อื่นที่สำเร็จแก่ผู้เสพสติปัฏฐาน เพราะเหตุนั้น) จึงตรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักรักษาตน ดังนี้ พึงเสพสติปัฏฐาน เป็นต้น.

၁၀. ဇနပဒကလျာဏီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๐. อรรถกถาชนบทกัลยาณีสูตร

၃၈၆. ဇနပဒသ္မိံ ကလျာဏီတိ သကလဇနပဒေ ဘဒ္ဒါ ရူပသမ္ပတ္တိယာ သိက္ခာသမ္ပတ္တိယာ စ သုန္ဒရာ သေဋ္ဌာ. ရူပသမ္ပတ္တိ စ နာမ သဗ္ဗသော ရူပဒေါသာဘာဝေန ရူပဂုဏပါရိပူရိယာ ဟောတီတိ တဒုဘယံ ဒဿေတုံ ‘‘ဆသရီရဒေါသရဟိတာ ပဉ္စကလျာဏသမန္နာဂတာ’’တိ ဝုတ္တံ. တံ ဒုဝိဓမ္ပိ ဝိဝရန္တော ‘‘သာ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. ပဉ္စကလျာဏသမန္နာဂတာတိ ပဉ္စဝိဓသရီရဂုဏသမ္ပဒါဟိ သမန္နာဂတာ. နာတိဒီဃာ နာတိရဿာတိ ပမာဏမဇ္ဈိမာ ဒီဃတရပ္ပမာဏာ န ဟောတိ, န အတိရဿာ, လကုဏ္ဍကရူပါ န ဟောတိ. နာတိကိသာတိ အတိဝိယ ကိသထဒ္ဓမံသလောဟိတာ ဒိဿမာနာ အဋ္ဌိသရီရာ ဇာလသရီရာ န ဟောတိ. နာတိထူလာတိ ဘာရိယမံသာ မဟောဒရာ န ဟောတိ. နာတိကာဠာ နာစ္စောဒါတာတိ အတိဝိယ ကာဠဝဏ္ဏာ ဈာမင်္ဂါရော ဝိယ[Pg.482], ဒဓိတက္ကာဒီဟိ ပမဇ္ဇိတမတ္တကံသလောဟဝဏ္ဏာ န ဟောတိ. မနုဿလောကေ တာဒိသိယာ ရူပသမ္ပတ္တိယာ အဘာဝတော အတိက္ကန္တာ မနုဿဝဏ္ဏံ. ယထာ ပမာဏယုတ္တာ, ဧဝံ အာရောဟပရိဏာဟယောဂတော စ ပရေသံ ပသာဒါဝဟာ နာတိဒီဃတာဒယော. ဧဝံ မနုဿာနံ ဒိဗ္ဗရူပတာသမ္ပတ္တီပီတိ ဝုတ္တံ ‘‘အပ္ပတ္တာ ဒိဗ္ဗဝဏ္ဏ’’န္တိ. ဧတ္ထ စ နာတိဒီဃနာတိရဿတာဝစနေန အာရောဟသမ္ပတ္တိ ဝုတ္တာ ဥဗ္ဗေဓေန ပါသာဒိကဘာဝတော. ကိသထူလဒေါသာဘာဝဝစနေန ပရိဏာဟသမ္ပတ္တိ ဝုတ္တာ. ဥဘယေနပိ သဏ္ဌာနသမ္ပဒါ ဝိဘာဝိတာ, နာတိကာဠတာဝစနေန ဝဏ္ဏသမ္ပတ္တိ ဝုတ္တာ ဝိဝဏ္ဏတာဘာဝတော. ပိယင်္ဂုသာမာတိ ပရိဏတပိယင်္ဂုပုပ္ဖသဒိသသရီရနိဘာသာ. မုခပရိယောသာနန္တိ အဓရောဋ္ဌမာဟ. အယံ ယထာဝုတ္တာ သရီရဝဏ္ဏသမ္ပတ္တိ. အဿာတိ ဇနပဒကလျာဏိယာ. ဆဝိကလျာဏတာ ဆဝိသမ္ပတ္တိဟေတုကတ္တာ တဿာ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. နခါ ဧဝ ပတ္တသဒိသတာယ နခပတ္တာနိ.

๓๘๖. คำว่า “หญิงงามในชนบท” หมายถึง หญิงผู้เจริญ ผู้สวยงาม ผู้ประเสริฐ ด้วยรูปสมบัติและศิลปสมบัติในชนบททั้งปวง. ชื่อว่ารูปสมบัติ ย่อมมีด้วยความไม่มีโทษแห่งรูปโดยประการทั้งปวง และด้วยความบริบูรณ์แห่งคุณแห่งรูป. เพื่อแสดงคุณทั้งสองนั้น จึงตรัสว่า “ปราศจากโทษแห่งสรีระ ๖ ประการ ประกอบด้วยเบญจกัลยาณี”. เมื่อทรงจำแนกคุณทั้งสองนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า “นางนั้นแล”. คำว่า “ประกอบด้วยเบญจกัลยาณี” หมายถึง ประกอบด้วยความถึงพร้อมแห่งคุณแห่งสรีระ ๕ ประการ. คำว่า “ไม่สูงเกินไป ไม่เตี้ยเกินไป” หมายถึง มีประมาณปานกลาง ไม่สูงเกินประมาณ ไม่เตี้ยเกินไป ไม่เป็นรูปค่อม. คำว่า “ไม่ผอมเกินไป” หมายถึง ไม่ผอมแห้งเกินไป มีกระดูกปรากฏ มีเนื้อและเลือดแข็งกระด้าง ไม่เป็นรูปโครงกระดูก. คำว่า “ไม่อ้วนเกินไป” หมายถึง ไม่เป็นคนมีเนื้อมาก มีท้องใหญ่. คำว่า “ไม่ดำเกินไป ไม่ขาวเกินไป” หมายถึง ไม่ดำเกินไปเหมือนถ่านที่ไหม้แล้ว ไม่เป็นสีเหมือนโลหะผสมที่ขัดด้วยนมส้มเป็นต้น. เพราะความไม่มีรูปสมบัติเช่นนั้นในมนุษยโลก จึงล่วงเลยวรรณะแห่งมนุษย์. อนึ่ง ความไม่สูงเกินไปเป็นต้น ย่อมนำมาซึ่งความเลื่อมใสแก่ผู้อื่น เพราะประกอบด้วยความสูงและความสมส่วนที่สมควรแก่ประมาณ. ดังนั้น จึงตรัสว่า “ยังไม่ถึงวรรณะแห่งทิพย์” หมายถึง ความถึงพร้อมแห่งรูปสมบัติของมนุษย์ก็เป็นเช่นนั้น. ในคำนี้ คำว่า “ไม่สูงเกินไป ไม่เตี้ยเกินไป” กล่าวถึงความถึงพร้อมแห่งความสูง เพราะเป็นที่น่าเลื่อมใสด้วยความสูง. คำว่า “ความไม่มีโทษแห่งความผอมและความอ้วน” กล่าวถึงความถึงพร้อมแห่งความสมส่วน. ด้วยคำทั้งสองนั้น ความถึงพร้อมแห่งสัณฐานย่อมปรากฏ. ด้วยคำว่า “ไม่ดำเกินไป” กล่าวถึงความถึงพร้อมแห่งวรรณะ เพราะความไม่มีวรรณะที่ไม่งาม. คำว่า “ปิยังคุสามะ” หมายถึง มีผิวพรรณแห่งสรีระคล้ายดอกปิยังคุที่สุกแล้ว. คำว่า “มุขปริโยสาน” หมายถึง ริมฝีปากล่าง. นี้คือความถึงพร้อมแห่งวรรณะแห่งสรีระที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า “ของนาง” หมายถึง ของหญิงงามในชนบท. ความงามแห่งผิวพรรณ เพราะเป็นเหตุแห่งความถึงพร้อมแห่งผิวพรรณของนาง. นัยนี้พึงทราบในข้อที่เหลือด้วย. เล็บทั้งหลายนั่นแหละ เพราะมีความคล้ายใบไม้ จึงชื่อว่า “นขปัตตะ” (เล็บเหมือนใบไม้).

(ပသာဝေါ သရီရာဝယဝေန ဣရိယနန္တိ အာဟ – ‘‘ပဝတ္တီတိ အတ္ထော’’တိ, ပသာဝေါ ယထာပရိတမေဝ ကနတန္တိ, န သဘာဝသန္ဓာနံ. ယထာဝိဘာဝသေန ဥတ္တမမေဝ နစ္စံ နစ္စတိ. တေ ဝါ ဝီသတိယာသူတိရံ ဓာနပ္ပတ္တိယာ ပဝတ္တိယာ ပဝတ္တိမကတမန္ဒတာ ဝိဘာဝသုဋတဿ ဥတ္တမမေဝ ဂီတဉ္စ ဂါယတီတိ အတ္ထော.) [ဧတ္ထန္တရေ ပါဌော အသုဒ္ဓေါ ဒုဿောဓနီယော စ. သုဒ္ဓပါဌော ဂဝေသိတဗ္ဗော.] သမတိတ္တိကော တေလပတ္တောတိ မုခဝတ္တိသမံ တေလာနံ ပူရိတတ္တာ သမတိတ္တိကမုခံ တေလဘာဇနံ. အန္တရေန စ မဟာသမဇ္ဇံ အန္တရေန စ ဇနပဒကလျာဏိန္တိ ဇနပဒကလျာဏိယာ, တဿာ စ နစ္စဂီတံ ပေက္ခိတုံ သန္နိပတိတမဟာဇနသမူဟဿ မဇ္ဈတော ပရိဟရိတဗ္ဗော နေတဗ္ဗော. နန္တိ တေလံ. အာဟရေယျာတိ အာပဇ္ဇေယျ. တတြိဒံ ဩပမ္မသံသန္ဒနံ – တေလပတ္တံ ဝိယ ကာယဂတာသတိ, တဿ ပရိဟရဏပုဂ္ဂလော ဝိယ ဝိပဿကော, ဇနကာယာ ဝိယ ပုထုတ္တာရမ္မဏာနိ, အသိပုရိသော ဝိယ မနော, တေလဿ စဇနံ ဝိယ ကိလေသုပ္ပာဒနံ, သီသပါတနံ ဝိယ အရိယမဂ္ဂဉာဏသီသာနုပ္ပတ္တိ. ‘‘ကာယဂတာ သတိ နော ဘာဝိတာ…ပေ… သိက္ခိတဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘ပုဗ္ဗဘာဂဝိပဿနာဝ ကထိတာ’’တိ ဝုတ္တံ.

(คำว่า “ปสาวะ” หมายถึง การเคลื่อนไหวด้วยอวัยวะของร่างกาย ท่านกล่าวว่า “หมายถึงความเป็นไป” คำว่า “ปสาวะ” ย่อมเปล่งเสียงตามที่กำหนดไว้เท่านั้น ไม่ใช่การรวมกันแห่งธรรมชาติ. ย่อมฟ้อนรำการฟ้อนรำอันยอดเยี่ยมตามที่ปรากฏ. หรือว่า คำว่า “ปสาวะ” หมายถึง การขับร้องเพลงอันยอดเยี่ยมของบุคคลผู้มีปัญญาที่ปรากฏแล้ว ซึ่งมีความเป็นไปแห่งการถึงพร้อมแห่งธัญชาติ ๒๐ อย่าง และมีความเป็นไปแห่งความไม่เฉื่อยชา.) [ในระหว่างนี้ บาลีไม่บริสุทธิ์และยากที่จะชำระ ควรค้นหาบาลีที่บริสุทธิ์.] คำว่า “ภาชนะน้ำมันที่มีน้ำมันเต็มเสมอขอบ” หมายถึง ภาชนะน้ำมันที่มีน้ำมันเต็มเสมอขอบปาก เพราะน้ำมันเต็มเสมอขอบปาก. คำว่า “ในระหว่างมหาสมาคมและในระหว่างหญิงงามในชนบท” หมายถึง พึงนำไปในท่ามกลางหมู่มหาชนที่ประชุมกันเพื่อดูการฟ้อนรำและการขับร้องของหญิงงามในชนบทนั้น. คำว่า “นํ” หมายถึง น้ำมัน. คำว่า “พึงนำมา” หมายถึง พึงถึง. ในการเปรียบเทียบนี้ พึงทราบดังนี้: กายคตาสติเหมือนภาชนะน้ำมัน, บุคคลผู้ถือภาชนะน้ำมันนั้นเหมือนผู้เจริญวิปัสสนา, หมู่ชนเหมือนอารมณ์ที่หลากหลาย, บุรุษผู้ถือดาบเหมือนใจ, การทำน้ำมันให้หกเหมือนการเกิดขึ้นแห่งกิเลส, การถูกตัดศีรษะเหมือนการไม่บรรลุถึงศีรษะคืออริยมรรคญาณ. เพราะตรัสว่า “กายคตาสติอันเราไม่ได้เจริญแล้ว...ฯลฯ...พึงศึกษา” จึงกล่าวว่า “กล่าวถึงวิปัสสนาในส่วนเบื้องต้นเท่านั้น”.

နာလန္ဒဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาเรื่องนาลันทวรรค จบแล้ว.

၃. သီလဋ္ဌိတိဝဂ္ဂေါ

๓. สีลัฏฐิติวรรค

၁-၂. သီလသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

๑-๒. อรรถกถาเรื่องสีลสูตรเป็นต้น

၃၈၇-၃၈၈. သီလာနီတိ [Pg.483] ဗဟုဝစနံ အနေကဝိဓတ္တာ သီလဿ. တဉှိ သီလနဋ္ဌေန ဧကဝိဓမ္ပိ စာရိတ္တာဒိဝသေန အနေကဝိဓံ. တေနာဟ – ‘‘စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလာနီ’’တိ. ပဉှမဂ္ဂေါတိ ဉာတုံ ဣစ္ဆိတဿ အတ္ထဿ ဝီမံသနံ. တေနာဟ – ‘‘ပဉှဂဝေသန’’န္တိ.

๓๘๗-๓๘๘. คำว่า “สีลานิ” เป็นพหูพจน์ เพราะศีลมีหลายชนิด. ศีลนั้น แม้จะเป็นชนิดเดียวโดยอรรถว่า “เป็นเครื่องประพฤติ” แต่ก็มีหลายชนิดโดยเป็นจาริตศีลเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “จตุปาริสุทธิศีล”. คำว่า “ปัญหามรรค” หมายถึง การพิจารณาเนื้อความที่ต้องการรู้. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “การแสวงหาปัญหา”.

၃-၅. ပရိဟာနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

๓-๕. อรรถกถาเรื่องปริหานสูตรเป็นต้น

၃၈၉-၃၉၁. ပုဂ္ဂလဝသေန ပရိဟာနံ ဟောတိ န ဓမ္မဝသေန. ယော န ဘာဝေတိ, တဿေဝ ပရိဟာယတိ. တေနာဟ ‘‘ယော ဟီ’’တိအာဒိ.

๓๘๙-๓๙๑. ความเสื่อมย่อมมีโดยบุคคล ไม่ใช่โดยธรรม. ผู้ใดไม่เจริญ ความเสื่อมย่อมมีแก่ผู้นั้นเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า “ผู้ใดแล”.

၆. ပဒေသသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๖. อรรถกถาเรื่องปเทสสูตร

၃၉၂. ပဒေသတော ဘာဝိတတ္တာတိ ဧကဒေသတော ဘာဝိတတ္တာ ဘာဝနာပါရိပူရိယာ အနနုပ္ပတ္တတ္တာ. တေနာဟ – ‘‘စတ္တာရော ဟိ မဂ္ဂေ’’တိအာဒိ.

๓๙๒. คำว่า “เพราะเจริญเป็นส่วนๆ” หมายถึง เพราะเจริญเพียงส่วนเดียว เพราะยังไม่ถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า “มรรค ๔ ประการแล”.

၇. သမတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๗. อรรถกถาเรื่องสมัตตสูตร

၃၉၃. သမတ္တာ ဘာဝိတတ္တာတိ ပရိယတ္တာ ဘာဝိတတ္တာ.

๓๙๓. คำว่า “เพราะเจริญโดยสมบูรณ์” หมายถึง เพราะเจริญโดยบริบูรณ์.

၈-၁၀. လောကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

๘-๑๐. อรรถกถาเรื่องโลกสูตรเป็นต้น

၃၉၄-၃၉၆. မဟာဝိသယတ္တာ မဟတိယော အဘိညာ ဧတဿာတိ မဟာဘိညော, တဿ ဘာဝေါတိ သဗ္ဗံ ဝတ္တဗ္ဗံ. ‘‘သတတဝိဟာရဝသေန ဝုတ္တ’’န္တိ ဝတွာ တမတ္ထံ ပါကဋံ ကာတုံ ‘‘ထေရော ကိရာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တဿာတိ ထေရဿ. အာဝဇ္ဇနဿ ဂတိန္တိ ဧကာဝဇ္ဇနဿေဝ ဂမနဝီထိံ. အနုဗန္ဓတိ စက္ကဝါဠာနံ သဟဿံ ဧကာဝဇ္ဇနေနေဝ သဟဿလောကဓာတုယာ ဣစ္ဆိတမတ္ထံ ဇာနိတုံ သမတ္ထောတိ ဒဿေတိ.

๓๙๔-๓๙๖. คำว่า “มหาภิญโญ” หมายถึง ผู้มีอภิญญามาก เพราะมีอารมณ์กว้างขวาง. ความเป็นแห่งมหาภิญโญนั้น พึงกล่าวทั้งหมด. เมื่อกล่าวว่า “กล่าวโดยความเป็นผู้มีวิหารธรรมเป็นนิตย์” เพื่อให้เนื้อความนั้นปรากฏ จึงตรัสคำมีอาทิว่า “ได้ยินว่า พระเถระ”. คำว่า “ของท่าน” หมายถึง ของพระเถระ. คำว่า “คติแห่งการนึก” หมายถึง ทางแห่งการนึกเพียงครั้งเดียว. ย่อมติดตามจักรวาลพันหนึ่ง แสดงว่า สามารถรู้เนื้อความที่ต้องการในพันโลกธาตุด้วยการนึกเพียงครั้งเดียว.

သီလဋ္ဌိတိဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาเรื่องสีลัฏฐิติวรรค จบแล้ว.

၄. အနနုဿုတဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

๔. อนนุสสุตวรรค

၃၉၇-၄၀၇. ယာ [Pg.484] ဝေဒနာ သမ္မသိတွာတိ ယာ တေဘူမကဝေဒနာ သမ္မသိတွာ. တာဝဿာတိ တာ တေဘူမကဝေဒနာ ဧဝ အဿ ဘိက္ခုနော. သဒိသဝသေန စေတံ ဝုတ္တံ, အနိစ္စာဒိသမ္မသနဝသေန ဝိဒိတာ ပုဗ္ဗဘာဂေ သမ္မသနကာလေ ဥပဋ္ဌဟန္တိ. ပရိဂ္ဂဟိတေသူတိ ပရိဇာနနဝသေန ပရိစ္ဆိဇ္ဇ ဂဟိတေသု. ‘‘ဝေဒနာ တဏှာပပဉ္စဿ, ဝိတက္ကော မာနပပဉ္စဿ, သညာ ဒိဋ္ဌိပပဉ္စဿ မူလဝသေန သမ္မသနံ ဝုတ္တာ’’တိ ဝဒန္တိ. ‘‘ဝေဒနာဝိတက္ကသညာ တဏှာမာနဒိဋ္ဌိပပဉ္စာနံ မူလဒဿနဝသေနာ’’တိ အပရေ.

๓๙๗-๔๐๗. คำว่า “เวทนาใดที่พิจารณาแล้ว” หมายถึง เวทนาที่เป็นไปในภูมิ ๓ ที่พิจารณาแล้ว. คำว่า “เวทนาเหล่านั้นของภิกษุนั้น” หมายถึง เวทนาที่เป็นไปในภูมิ ๓ เหล่านั้นนั่นแหละของภิกษุนั้น. อนึ่ง คำนี้กล่าวโดยนัยแห่งความคล้ายคลึง. เวทนาที่รู้แล้วโดยการพิจารณาอนิจจังเป็นต้น ย่อมปรากฏในส่วนเบื้องต้นในเวลาพิจารณา. คำว่า “ในอารมณ์ที่กำหนดรู้แล้ว” หมายถึง ในอารมณ์ที่กำหนดรู้แล้วโดยการกำหนดรู้. นักปราชญ์ทั้งหลายกล่าวว่า “เวทนาเป็นมูลแห่งตัณหาปปัญจะ, วิตกเป็นมูลแห่งมานปปัญจะ, สัญญาเป็นมูลแห่งทิฏฐิปปัญจะ” ดังนี้. นักปราชญ์บางพวกกล่าวว่า “เวทนา วิตก สัญญา เป็นมูลแห่งตัณหา มานะ ทิฏฐิ ปปัญจะ โดยนัยแห่งการเห็นมูล”.

အနနုဿုတဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาเรื่องอนนุสสุตวรรค จบแล้ว.

၅. အမတဝဂ္ဂေါ

๕. อมตวรรค

၂. သမုဒယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาเรื่องสมุทยสูตร

၄၀၈. သာရမ္မဏသတိပဋ္ဌာနာတိ အာရမ္မဏလက္ခိတာ သတိပဋ္ဌာနာ ကထိတာ, န သတိလက္ခဏာ.

๔๐๘. คำว่า “สติปัฏฐานมีอารมณ์” หมายถึง สติปัฏฐานที่กล่าวถึงโดยมีอารมณ์เป็นลักษณะ ไม่ใช่มีสติเป็นลักษณะ.

၄. သတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถาเรื่องสติสูตร

၄၁၀. သုဒ္ဓိကံ ကတွာ ဝိသုံ ဝိသုံ ကတွာ. တထာ စ ဝုတ္တံ ပါဠိယံ ‘‘ကာယေ ဝါ ဘိက္ခူ’’တိ.

๔๑๐. คำว่า “ทำให้เป็นของล้วนๆ” หมายถึง ทำให้แยกกันเป็นส่วนๆ. และในพระบาลีก็ตรัสไว้ว่า “ดูกรภิกษุทั้งหลาย ในกายก็ดี”.

၆. ပါတိမောက္ခသံဝရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๖. อรรถกถาเรื่องปาติโมกขสังวรสูตร

၄၁၂. ဇေဋ္ဌကသီလန္တိ ပဓာနကသီလံ. သီလဂ္ဂဟဏဉှိ ပါဠိယံ ပါတိမောက္ခသံဝရဝသေနေဝ အာဂတံ. တေနာဟ ‘‘တိပိဋကစူဠနာဂတ္ထေရော ပနာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ပါတိမောက္ခသံဝရောဝ သီလန္တိ အဝဓာရဏံ ဣတရေသံ တိဏ္ဏံ ဧကဒေသေန ပါတိမောက္ခန္တောဂဓဘာဝံ ဒီပေတိ. တထာ ဟိ အနောလောကိယောလောကနေ အာဇီဝဟေတု စ ဆသိက္ခာပဒဝီတိက္ကမနေ ဂိလာနပစ္စယဿ အပ္ပစ္စဝေက္ခိတပရိဘောဂေ စ အာပတ္တိ ဝိဟိတာတိ. တီဏီတိ ဣန္ဒြိယသံဝရာဒီနိ. သီလန္တိ ဝုတ္တဋ္ဌာနံ နာမ နတ္ထီတိ သီလပရိယာယေန တေသံ ကတ္ထစိ သုတ္တေ ဂဟိတဋ္ဌာနံ နာမ နတ္ထီတိ နိပ္ပရိယာယသီလတံ တေသံ [Pg.485] ပဋိက္ခိပတိ. ဆဒွါရရက္ခဏမတ္တမေဝါတိ တဿ သလ္လဟုကတမာဟ စိတ္တာဓိဋ္ဌာနမတ္တေန ပဋိပါကတိကဘာဝပ္ပတ္တိတော. ဣတရဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. ပစ္စယုပ္ပတ္တိမတ္တကန္တိ ဖလေန ဟေတုံ ဒဿေတိ. ဥပ္ပာဒနဟေတုကာ ဟိ ပစ္စယာနံ ဥပ္ပတ္တိ. ဣဒမတ္ထန္တိ ဣဒံ ပယောဇနံ ဣမဿ ပစ္စယဿ ပရိဘုဉ္ဇနေတိ အဓိပ္ပာယော. နိပ္ပရိယာယေနာတိ ဣမိနာ ဣန္ဒြိယသံဝရာဒီနိ တီဏိ ပဓာနသီလဿ ပရိပါလနပရိသောဓနဝသေန ပဝတ္တိယာ ပရိယာယသီလာနိ နာမာတိ ဒဿေတိ. ဣဒါနိ ပါတိမောက္ခသီလဿေဝ ပဓာနဘာဝံ ဗျတိရေကတော အနွယတော စ ဥပမာယ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ယဿာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သောတိ ပါတိမောက္ခသံဝရော. သေသာနိ ဣန္ဒြိယသံဝရာဒီနိ. ပါတိမောက္ခသဒ္ဒဿ အတ္ထော ပန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂသံဝဏ္ဏနာဒီသု ဝိတ္ထာရိတော, တသ္မာ တတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော.

๔๑๒. คำว่า เจฏฐกสีล ได้แก่ ศีลที่เป็นประธาน ก็การถือเอาศีลนั้นมาในบาลีโดยเป็นปาติโมกขสังวรเท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘ก็พระติปิฏกจุลนาคเถระ’ เป็นต้น ในคำนั้น การกำหนดว่า ‘ปาติโมกขสังวรเท่านั้นเป็นศีล’ ย่อมแสดงความที่ศีล ๓ อย่างที่เหลือเป็นส่วนหนึ่งซึ่งสงเคราะห์เข้าในปาติโมกข์ จริงอยู่ เพราะอาบัติย่อมถูกบัญญัติไว้ในการมองดูสิ่งที่ไม่ควรดู การล่วงละเมิดสิกขาบท ๖ อย่างเพราะเหตุแห่งอาชีวะ และการบริโภคปัจจัยสำหรับคนไข้โดยไม่พิจารณา คำว่า ‘๓ อย่าง’ ได้แก่ อินทรียสังวรเป็นต้น คำว่า ‘ไม่มีชื่อว่าสถานที่กล่าวว่าเป็นศีล’ คือ ไม่มีชื่อว่าสถานที่ที่ศีลเหล่านั้นถูกถือเอาโดยปริยายในสูตรใดสูตรหนึ่ง ย่อมปฏิเสธความเป็นศีลโดยไม่เป็นปริยายของศีลเหล่านั้น คำว่า ‘เพียงการรักษาทวาร ๖’ นี้ ท่านกล่าวถึงความเบาบางของศีลนั้น เพราะถึงความเป็นปกติด้วยการอธิษฐานจิตเท่านั้น แม้ในศีล ๒ อย่างที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน คำว่า ‘เพียงการเกิดขึ้นของปัจจัย’ นี้ ย่อมแสดงเหตุด้วยผล เพราะการเกิดขึ้นของปัจจัยทั้งหลายมีเหตุคือการแสวงหา คำว่า ‘อิทมัตถัง’ นี้ มีอธิบายว่า ‘การบริโภคปัจจัยนี้มีประโยชน์นี้’ ด้วยคำว่า ‘โดยนิปปริยาย’ (โดยตรง) นี้ ย่อมแสดงว่า อินทรียสังวรเป็นต้น ๓ อย่างนั้น ชื่อว่าเป็นปริยายศีล เพราะเป็นไปโดยการรักษาและการชำระศีลที่เป็นประธาน บัดนี้ เพื่อแสดงความเป็นประธานของปาติโมกขศีลเท่านั้น โดยนัยปฏิเสธและนัยยืนยันด้วยอุปมา จึงกล่าวคำว่า ‘ยัสสา’ เป็นต้น ในคำนั้น คำว่า ‘โส’ ได้แก่ ปาติโมกขสังวร ศีลที่เหลือ ได้แก่ อินทรียสังวรเป็นต้น ส่วนอรรถของคำว่า ‘ปาติโมกข์’ นั้น ท่านได้ขยายความไว้โดยพิสดารในวิสุทธิมรรคอรรถกถาเป็นต้น เพราะฉะนั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในที่นั้นนั่นเอง

အာစာရေန စ ဂေါစရေန စ သမ္ပန္နောတိ ကာယိကစေတသိကအဝီတိက္ကမသင်္ခါတေန အာစာရေန စ နဝေသိယာဒိဂေါစရတာဒိသင်္ခါတေန ဂေါစရေန စ သမ္ပန္နော, သမ္ပန္နအာစာရဂေါစရောတိ အတ္ထော. အပ္ပမတ္တကေသူတိ အတိပရိတ္တကေသု အနာပတ္တိဂမနီယေသု. ‘‘ဒုက္ကဋဒုဗ္ဘာသိတမတ္တေသူ’’တိ အပရေ. ဝဇ္ဇေသူတိ အကရဏီယေသု ဂါရယှေသု. တေ ပန ဧကန္တတော အကုသလာ ဟောန္တီတိ အာဟ – ‘‘အကုသလဓမ္မေသူ’’တိ. ဘယဒဿာဝီတိ ဘယတော ဒဿနသီလော, ပရမာဏုမတ္တမ္ပိ ဝဇ္ဇံ သိနေရုပ္ပမာဏံ ဝိယ ကတွာ ဒဿနသီလော. သမ္မာ အာဒိယိတွာတိ သမ္မဒေဝ သက္ကစ္စံ သဗ္ဗသော စ အာဒိယိတွာ. သိက္ခာပဒေသူတိ နိဒ္ဓါရဏေ ဘုမ္မန္တိ သမုဒါယတော အဝယဝနိဒ္ဓါရဏံ ဒဿေန္တော ‘‘သိက္ခာပဒေသု တံ တံ သိက္ခာပဒ’’န္တိအာဒိမာဟ. သိက္ခာပဒံ သမာဒါတဗ္ဗံ သိက္ခိတဗ္ဗဉ္စာတိ အဓိပ္ပာယော. သိက္ခာတိ အဓိသီလသိက္ခာ. ပုဗ္ဗေ ပဒ-သဒ္ဒေါ အဓိဋ္ဌာနဋ္ဌော, ဣဓ ဘာဂတ္ထောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ အာဟ – ‘‘သိက္ခာကောဋ္ဌာသေသူ’’တိ. မူလပညတ္တိအနုပညတ္တိအာဒိဘေဒံ ယံကိဉ္စိ သိက္ခိတဗ္ဗံ ပူရေတဗ္ဗံ သီလံ, တံ ပန ဒွါရဝသေန ဒုဝိဓမေဝါတိ အာဟ – ‘‘ကာယိကံ ဝါ ဝါစသိကံ ဝါ’’တိ. ဣမသ္မိံ အတ္ထဝိကပ္ပေ သိက္ခာပဒေသူတိ အာဓာရေ ဘုမ္မံ သိက္ခာဘာဂေသု ကဿစိ ဝိသုံ အဂ္ဂဟဏတော. တေနာဟ – ‘‘တံ တံ သဗ္ဗ’’န္တိ. ‘‘တတော တွံ ဘိက္ခု သီလံ နိဿာယာ’’တိ ဝစနတော အနဘိဇ္ဈာ အဗျာပါဒသမ္မာဒိဋ္ဌိယောပိ သီလန္တိ ဝုတ္တာ, တသ္မာ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ‘‘ပါတိမောက္ခသံဝရသီလမေဝ ကထိတ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

คำว่า ‘ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร’ คือ ถึงพร้อมด้วยอาจาระอันนับว่าเป็นการไม่ล่วงละเมิดทางกายและทางใจ และถึงพร้อมด้วยโคจร อันนับว่าเป็นการไม่เที่ยวไปในที่อโคจรมีหญิงแพศยาเป็นต้น มีอรรถว่า ‘มีอาจาระและโคจรถึงพร้อมแล้ว’ คำว่า ‘ในสิ่งเล็กน้อย’ คือ ในสิ่งที่เล็กน้อยยิ่งนัก ที่ไม่เป็นที่ไปแห่งอาบัติ บางอาจารย์กล่าวว่า ‘ในเพียงอาบัติทุกกฏและทุพภาสิต’ คำว่า ‘ในโทษ’ คือ ในสิ่งที่ไม่ควรทำ ที่ควรติเตียน ก็โทษเหล่านั้นย่อมเป็นอกุศลโดยส่วนเดียว เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘ในอกุศลธรรมทั้งหลาย’ คำว่า ‘เป็นผู้เห็นภัย’ คือ มีปกติเห็นภัย มีปกติทำโทษแม้ประมาณเท่าปรมาณูให้เหมือนมีประมาณเท่าภูเขาสิเนรุแล้วเห็น คำว่า ‘ถือเอาโดยชอบ’ คือ ถือเอาโดยชอบอย่างเคารพและโดยประการทั้งปวง คำว่า ‘ในสิกขาบททั้งหลาย’ เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถกำหนด ท่านแสดงการกำหนดส่วนจากส่วนรวม จึงกล่าวว่า ‘ในสิกขาบททั้งหลาย สิกขาบทนั้นๆ’ เป็นต้น มีอธิบายว่า ‘สิกขาบทพึงสมาทานและพึงศึกษา’ คำว่า ‘สิกขา’ ได้แก่ อธิศีลสิกขา ท่านกล่าวว่า ‘ในเบื้องต้น คำว่า ‘บท’ มีอรรถว่า ‘ที่ตั้ง’ ในที่นี้มีอรรถว่า ‘ส่วน’ พึงเห็นดังนี้’ จึงกล่าวว่า ‘ในส่วนแห่งสิกขา’ ศีลใดที่พึงศึกษา พึงบำเพ็ญให้บริบูรณ์ มีประเภทเป็นต้นว่ามูลบัญญัติและอนุบัญญัติ ศีลนั้นมี ๒ อย่างเท่านั้นโดยทวาร เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘ทางกายหรือทางวาจา’ ในความแตกต่างแห่งอรรถนี้ คำว่า ‘ในสิกขาบททั้งหลาย’ เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถเป็นที่ตั้ง เพราะไม่มีการถือเอาส่วนแห่งสิกขาใดๆ โดยเฉพาะ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘สิ่งนั้นๆ ทั้งหมด’ ด้วยคำว่า ‘ดูก่อนภิกษุ เธออาศัยศีลแล้ว’ อนภิชฌา อพยาบาท และสัมมาทิฏฐิก็ถูกกล่าวว่าเป็นศีล เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘ในสูตรนี้ ปาติโมกขสังวรศีลเท่านั้นถูกกล่าวแล้ว’

၇. ဒုစ္စရိတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๗. อรรถกถาว่าด้วยทุจริตสูตร

၄၁၃. ဧတ္ထာပိ [Pg.486] မနောသုစရိတံ သီလံ နာမာတိ ဒဿေတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ပစ္ဆိမာပိ တယော’’တိ. အနဘိဇ္ဈာအဗျာပါဒသမ္မာဒိဋ္ဌိဓမ္မာ သီလံ ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ ကာယဝစီသုစရိတေဟိ သဒ္ဓိံ မနောသုစရိတမ္ပိ ဝတွာ ‘‘တတော တွံ ဘိက္ခု သီလံ နိဿာယ သီလေ ပတိဋ္ဌာယာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ. ဆဋ္ဌသတ္တမေသူတိ ဆဋ္ဌသတ္တမဝဂ္ဂေသု အပုဗ္ဗံ နတ္ထိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ. ဝဂ္ဂပေယျာလတော ပန ဣမသ္မိံ သတိပဋ္ဌာနသံယုတ္တေ ကတိပယဝဂ္ဂါ သင်္ဂဟံ အာရူဠှာ, တထာပိ တေသံ အတ္ထဝိသေသာဘာဝတော ဧကစ္စေသု ပေါတ္ထကေသု မုခမတ္တံ ဒဿေတွာ သံခိတ္တာ, ဧကစ္စေသု အတိသံခိတ္တာဝ, တေ သင်္ခေပဝသေန ဒွေ ကတွာ ‘‘ဆဋ္ဌသတ္တမေသူ’’တိ ဝုတ္တံ.

๔๑๓. ในที่นี้ก็เหมือนกัน ท่านกล่าวว่า ‘แม้ ๓ อย่างหลัง’ เพราะแสดงว่า มโนสุจริตชื่อว่าเป็นศีล พึงทราบว่า อนภิชฌา อพยาบาท และสัมมาทิฏฐิเป็นศีล เพราะท่านกล่าวว่า ‘ดูก่อนภิกษุ เธออาศัยศีล ตั้งอยู่ในศีลแล้ว’ โดยกล่าวถึงมโนสุจริตพร้อมกับกายสุจริตและวจีสุจริตด้วย ส่วนที่เหลือมีนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง คำว่า ‘ในวรรคที่ ๖ และ ๗’ คือ ในวรรคที่ ๖ และ ๗ ไม่มีสิ่งแปลกใหม่ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘พึงทราบอรรถโดยนัยที่กล่าวไว้ข้างล่างนั่นเอง’ ก็เพราะเปยยาลวรรค ในสติปัฏฐานสังยุตนี้ วรรคบางส่วนถูกสงเคราะห์เข้าแล้ว ถึงแม้ดังนั้น เพราะไม่มีอรรถพิเศษของวรรคเหล่านั้น ในคัมภีร์บางเล่มจึงย่อไว้โดยแสดงเพียงหัวข้อ ในคัมภีร์บางเล่มก็ย่อไว้มากเกินไป ท่านจึงทำวรรคเหล่านั้นให้เป็น ๒ โดยย่อ แล้วกล่าวว่า ‘ในวรรคที่ ๖ และ ๗’

အမတဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยอมตวรรค จบแล้ว

သတိပဋ္ဌာနသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยสติปัฏฐานสังยุต จบแล้ว

၄. ဣန္ဒြိယသံယုတ္တံ

๔. อินทริยสังยุต

၁. သုဒ္ဓိကဝဂ္ဂေါ

๑. สุทธิกวรรค

၁. သုဒ္ဓိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาว่าด้วยสุทธิกสูตร

၄၇၁. စတုဘူမက [Pg.487] …ပေ… လဗ္ဘန္တိ ကုသလာဗျာကတဘာဝတော တေသံ တိဏ္ဏံ ဣန္ဒြိယာနံ. ဝီရိယိန္ဒြိယသမာဓိန္ဒြိယာနိ…ပေ… သဗ္ဗတ္ထ လဗ္ဘန္တိ ကုသလတ္တိကသာဓာရဏတ္တာ. စတုဘူမက …ပေ… ဝသေနာတိ စတုဘူမကဓမ္မပရိစ္ဆေဒဝသေန စေဝ ကုသလာဒီဟိ သဗ္ဗသင်္ဂါဟကဓမ္မပရိစ္ဆေဒဝသေန စ ဝုတ္တန္တိ အတ္ထော.

๔๗๑. อินทรีย์ ๓ อย่างเหล่านั้น ย่อมได้ในภูมิ ๔... (ละไว้)... เพราะเป็นกุศลและอัพยากฤต วิริยินทรีย์และสมาธินทรีย์... (ละไว้)... ย่อมได้ในที่ทั้งปวง เพราะเป็นสาธารณะแก่กุศลติกะ คำว่า ‘โดยภูมิ ๔... (ละไว้)...’ นี้ มีอรรถว่า ‘กล่าวโดยการกำหนดธรรมที่เป็นไปในภูมิ ๔ และโดยการกำหนดธรรมที่สงเคราะห์ได้ทั้งหมดมีกุศลเป็นต้น’

ဒုတိယသမဏဗြာဟ္မဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาว่าด้วยทุติยสมณพราหมณสูตร

၄၇၇. ဒုက္ခသစ္စဝသေနာတိ ဒုက္ခသစ္စဘာဝေန န ပဇာနန္တိ. တဉှိ ပရိညေယျတာယ ဒုက္ခသစ္စသင်္ဂဟံ. သမုဒယသစ္စဝသေနာတိ တဏှာဝိဇ္ဇာဒိံ သဒ္ဓိန္ဒြိယဿ သမုဒယသစ္စဘာဝေန န ပဇာနန္တိ. နိရောဓန္တိ သဒ္ဓိန္ဒြိယဿ အနုပါဒါယ နိရောဓနိမိတ္တံ နိဗ္ဗာနံ. ပဋိပဒန္တိ သဒ္ဓိန္ဒြိယနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ အရိယမဂ္ဂံ. သေသေသူတိ ဝီရိယိန္ဒြိယာဒီသု.

๔๗๗. คำว่า ‘โดยทุกขสัจ’ คือ ไม่รู้โดยความเป็นทุกขสัจ เพราะทุกขสัจนั้นถูกสงเคราะห์เข้าในทุกขสัจโดยความเป็นสิ่งที่ควรกำหนดรู้ คำว่า ‘โดยสมุทยสัจ’ คือ ไม่รู้ตัณหาและอวิชชาเป็นต้นโดยความเป็นสมุทยสัจของสัทธินทรีย์ คำว่า ‘นิโรธ’ คือ พระนิพพานอันเป็นนิมิตแห่งความดับโดยไม่ถือมั่นของสัทธินทรีย์ คำว่า ‘ปฏิปทา’ คือ อริยมรรคอันเป็นปฏิปทาที่นำไปสู่ความดับแห่งสัทธินทรีย์ คำว่า ‘ในอินทรีย์ที่เหลือ’ คือ ในวิริยินทรีย์เป็นต้น

သုက္ကပက္ခေတိ ‘‘သဒ္ဓိန္ဒြိယံ ပဇာနန္တီ’’တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တေ အနဝဇ္ဇပက္ခေ. အဓိမောက္ခဝသေန အာဝဇ္ဇနသမုဒယာတိ ‘‘အတ္ထိ ဒိန္န’’န္တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တပုဗ္ဗဘာဂဘူတသဒ္ဓါဓိမောက္ခဝသေန အာဝဇ္ဇနုပ္ပတ္တိယာ. တသ္မာ ပဌမုပ္ပန္နာ သဒ္ဓါ ဧဝ ဟေတ္ထ ‘‘အာဝဇ္ဇန’’န္တိ ဝုတ္တာ, န မနောဒွါရာဝဇ္ဇနံ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. တသ္မာ ပဌမုပ္ပန္နာ အာဝဇ္ဇနာ ပဂ္ဂဟုပ္ပတ္တိဋ္ဌာနာနံ တိက္ခာနံ ဝီရိယိန္ဒြိယာဒီနံ ပဌမုပ္ပတ္တိယာ အာဝဇ္ဇနပရိယာယေန ဝုတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဒုဗ္ဗလာ ဟိ ပဌမုပ္ပန္နာ ပဂ္ဂဟာဘာဝတော ဝီရိယိန္ဒြိယာဒီနံ သမုဒယောတိ ဗလဝဘာဝပ္ပတ္တဝီရိယိန္ဒြိယာဒိကဿ အာဝဇ္ဇနဋ္ဌာနိယာနိ ဟောန္တီတိ တေသံ သမုဒယောတိ ဝုတ္တာ, ပုဗ္ဗေ အဓိမုစ္စနာဒိဝသေန ပဝတ္တဿ အာဝဇ္ဇနဿ သမုဒယာတိ အတ္ထော. ပုန ဆန္ဒဝသေနာတိ ကတ္တုကာမတာကုသလစ္ဆန္ဒဝသေန သဒ္ဓါဒီနံ ဥပ္ပာဒေတုကာမတာကာရပ္ပဝတ္တဿ ဆန္ဒဿ ဝသေန. မနသိကာရဝသေန အာဝဇ္ဇနသမုဒယာတိ သဒ္ဓိန္ဒြိယာဒိဝသေန ပဝတ္တဿ ဒုဗ္ဗလဿ တဿ နိဗ္ဗတ္တကယောနိသောမနသိကာရဝသေန အာဝဇ္ဇနဿ ဥပ္ပတ္တိယာ. ဧဝမ္ပီတိ ‘‘အဓိမောက္ခဝသေနာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တာကာရေနပိ. ဆသု သုတ္တေသူတိ [Pg.488] ဒုတိယတော ပဋ္ဌာယ ဆသု သုတ္တေသု. စတုသစ္စမေဝ ကထိတံ. အဿာဒဂ္ဂဟဏေန ဟိ သမုဒယသစ္စံ, အာဒီနဝဂ္ဂဟဏေန ဒုက္ခသစ္စံ, နိဿရဏဂ္ဂဟဏေန နိရောဓမဂ္ဂသစ္စာနိ ဂဟိတာနီတိ. ပဌမသုတ္တေ ပန ဣန္ဒြိယာနံ သရူပဒဿနမေဝါတိ.

ในคำว่า สุกฺกปกฺเข (ในฝ่ายขาว) คือในฝ่ายที่ไม่มีโทษ ซึ่งเป็นไปโดยนัยมีคำว่า 'รู้สัทธินทรีย์' เป็นต้น. ในคำว่า อธิโมกฺขวเสนะ อาวชฺชนสมุทายา (การเกิดขึ้นแห่งอาวัชชนะโดยอำนาจแห่งอธิโมกข์) คือการเกิดขึ้นแห่งอาวัชชนะโดยอำนาจแห่งสัทธาธิโมกข์อันเป็นส่วนเบื้องต้นที่ดำเนินไปโดยนัยมีคำว่า 'ทานที่ให้แล้วมีอยู่' เป็นต้น. เพราะฉะนั้น สัทธาที่เกิดขึ้นก่อนนั่นแหละในที่นี้ท่านเรียกว่า 'อาวัชชนะ' ไม่ใช่มโนทวาราวชชนะ. นัยนี้พึงทราบในอินทรีย์ที่เหลือด้วย. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า อาวัชชนะที่เกิดขึ้นก่อน ท่านกล่าวโดยปริยายว่าเป็นอาวัชชนะ เพราะเป็นการเกิดขึ้นครั้งแรกของวิริยินทรีย์เป็นต้นที่คมกล้า อันเป็นที่ตั้งแห่งการเกิดขึ้นของการประคองไว้. จริงอยู่ การประคองไว้ที่เกิดขึ้นก่อนนั้นอ่อนกำลัง เพราะไม่มีการประคองไว้ จึงเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นแห่งวิริยินทรีย์เป็นต้น. เพราะฉะนั้น วิริยินทรีย์เป็นต้นที่ถึงความเป็นผู้มีกำลัง จึงเป็นที่ตั้งแห่งอาวัชชนะของวิริยินทรีย์เป็นต้นนั้น จึงชื่อว่าการเกิดขึ้นแห่งวิริยินทรีย์เป็นต้นนั้น. อธิบายว่า เป็นการเกิดขึ้นแห่งอาวัชชนะที่ดำเนินไปโดยอำนาจแห่งการน้อมใจเชื่อเป็นต้นในเบื้องต้น. ในคำว่า ปุน ฉนฺทวเสนะ (อีกอย่างหนึ่ง โดยอำนาจแห่งฉันทะ) คือโดยอำนาจแห่งกุศลฉันทะอันเป็นความใคร่เพื่อจะทำ ที่ดำเนินไปโดยอาการแห่งความใคร่เพื่อจะให้สัทธาเป็นต้นเกิดขึ้น. ในคำว่า มนสิการวเสนะ อาวชฺชนสมุทายา (การเกิดขึ้นแห่งอาวัชชนะโดยอำนาจแห่งมนสิการ) คือโดยการเกิดขึ้นแห่งอาวัชชนะโดยอำนาจแห่งโยนิโสมนสิการอันเป็นเครื่องให้เกิดอาวัชชนะนั้นอันอ่อนกำลังที่ดำเนินไปโดยอำนาจแห่งสัทธินทรีย์เป็นต้น. ในคำว่า เอวมฺปิ (แม้อย่างนี้) คือโดยอาการที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า 'โดยอำนาจแห่งอธิโมกข์' เป็นต้น. ในคำว่า ฉสุ สุตฺเตสุ (ในพระสูตร ๖ สูตร) คือในพระสูตร ๖ สูตร ตั้งแต่สูตรที่ ๒ เป็นต้นไป ท่านกล่าวถึงสัจจะ ๔ เท่านั้น. จริงอยู่ ด้วยการถือเอาอัสสาทะ (รสอร่อย) เป็นอันถือเอาสมุทยสัจ, ด้วยการถือเอาอาทีนวะ (โทษ) เป็นอันถือเอาทุกขสัจ, ด้วยการถือเอานิสสรณะ (การสลัดออก) เป็นอันถือเอานิโรธสัจและมรรคสัจ. ส่วนในพระสูตรที่ ๑ เป็นเพียงการแสดงลักษณะของอินทรีย์เท่านั้น.

၈. ဒဗ္ဗသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๘. อรรถกถาดับบสูตร

၄၇၈. သောတော အာပဇ္ဇီယတိ ဧတေနာတိ သောတာပတ္တိ, အနာဂတံ ပတိ ပဌမမဂ္ဂေါ. သောတောတိ အရိယမဂ္ဂသောတော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အာပဇ္ဇီယတီတိအာဒိတော ပဋိပဇ္ဇီယတိ. ပဌမမဂ္ဂပဋိလာဘနိမိတ္တာနိ သောတာပန္နဿ အင်္ဂါနိ ဣဓ ‘‘သောတာပတ္တိယင်္ဂါနီ’’တိ ဝုတ္တာနိ. တာနိ ပန တီသု ဌာနေသု သဒ္ဓါ အရိယကန္တသီလဉ္စာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. သဝိသယေတိ သကဝိသယေ. ဇေဋ္ဌကဘာဝဒဿနတ္ထန္တိ ပဓာနဘာဝဒဿနတ္ထံ. ယတ္ထ သဒ္ဓါဒိဣန္ဒြိယာနံ သာတိသယကိစ္စံ, တေသံ ကိစ္စာတိရေကတံ ဒဿေတုန္တိ အတ္ထော. ဣဒါနိ တမတ္ထံ ဥပမာဟိ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပတွာတိ အတ္တနော ကိစ္စာတိရေကဋ္ဌာနံ ပဋိလဘိတွာ. ပုဗ္ဗင်္ဂမန္တိ သဒ္ဒဟနကိစ္စေသု ပုရေစာရံ ဓောရယှံ. သေသာနိ ဝီရိယိန္ဒြိယာဒီနိ. တဒနွယာနီတိ တဒနုဂတာနိ တဿ သဒ္ဓိန္ဒြိယာဒိကဿ ပက္ခိကာနိ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. ဈာနဝိမောက္ခေတိ ဈာနသင်္ခါတေ ဝိမောက္ခေ သမာဓိပဓာနတာယ ဈာနာနံ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘သောတာပတ္တိယင်္ဂါနိ ပတွာ’’တိ ဣဒဉ္စ ဝစနံ သမတ္ထိတံ ဟောတိ. သဒ္ဓူပနိသဉှိ သီလန္တိ. အရိယသစ္စာနိ ပတွာတိ စတ္တာရိ သစ္စာနိ အဘိသမေတဗ္ဗာနိ ပါပုဏိတွာ.

๔๗๘. คำว่า โสโต อาปชฺชีติ เอเตนาติ โสตาปตฺติ (กระแสอันบุคคลเข้าถึงด้วยเหตุนี้ ชื่อว่าโสดาปัตติ) คือมรรคที่ ๑ อันมุ่งไปสู่อนาคต. คำว่า โสโต (กระแส) พึงทราบว่าคือกระแสแห่งอริยมรรค. คำว่า อาปชฺชีติ (เข้าถึง) คือเข้าถึงโดยลำดับเป็นต้น. องค์แห่งโสดาบันอันเป็นเหตุแห่งการได้มรรคที่ ๑ ในที่นี้เรียกว่า 'โสดาปัตติยังคะ'. องค์เหล่านั้นพึงทราบว่าคือสัทธาและอริยกันตศีลใน ๓ ฐานะ. คำว่า สวิสเย (ในวิสัยของตน) คือในวิสัยของตนเอง. คำว่า เชฏฺฐกภาวทสฺสนตฺถํ (เพื่อแสดงความเป็นใหญ่) คือเพื่อแสดงความเป็นประธาน. อธิบายว่า เพื่อแสดงความยิ่งใหญ่แห่งกิจของสัทธินทรีย์เป็นต้น ในที่ซึ่งอินทรีย์เหล่านั้นมีกิจอันยิ่งใหญ่. บัดนี้ เพื่อแสดงเนื้อความนั้นด้วยอุปมา จึงกล่าวคำว่า ยถา หิ เป็นต้น. คำว่า ปตฺวา (ถึงแล้ว) คือได้ถึงที่ตั้งแห่งกิจอันยิ่งใหญ่ของตนแล้ว. คำว่า ปุพฺพงฺคมํ (เป็นหัวหน้า) คือเป็นผู้นำ เป็นผู้แบกภาระในกิจแห่งการเชื่อ. อินทรีย์ที่เหลือมีวิริยินทรีย์เป็นต้น. คำว่า ตทนฺวยานิ (เป็นไปตามนั้น) คือเป็นไปตามนั้น เป็นพวกพ้องของสัทธินทรีย์เป็นต้นนั้น. นัยนี้พึงทราบในอินทรีย์ที่เหลือด้วย. ในคำว่า ฌานวิโมกฺเข (ในฌานวิโมกข์) คือในวิโมกข์อันชื่อว่าฌาน เพราะความที่ฌานเป็นประธานแห่งสมาธิ. และเมื่อทำอย่างนี้ คำว่า 'ถึงซึ่งองค์แห่งโสดาปัตติ' นี้ก็เป็นอันสมเหตุสมผล. จริงอยู่ ศีลมีสัทธาเป็นอุปนิสัย. คำว่า อริยสจฺจานิ ปตฺวา (ถึงซึ่งอริยสัจ) คือได้บรรลุอริยสัจ ๔ ที่พึงตรัสรู้.

၉-၁၀. ပဌမဝိဘင်္ဂသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

๙-๑๐. อรรถกถาปฐมวิภังคสูตรเป็นต้น

၄၇၉-၄၈၀. နေပက္ကံ ဝုစ္စတိ ပညာတိ အာဟ – ‘‘ပညာယေတံ နာမ’’န္တိ. နိပါယတိ သံကိလေသဓမ္မေ ဝိသောသေတိ နိက္ခာမေတီတိ နိပကော, ထိရတိက္ခသတိပုဂ္ဂလော, တဿ ဘာဝေါ နေပက္ကန္တိ သတိယာပိ နေပက္ကဘာဝေါ ယုဇ္ဇတေဝ. ဧဝဉှိ ‘‘သတိနေပက္ကေနာ’’တိ ဣဒံ ဝစနံ သမတ္ထိတံ ဟောတိ, သတိယာ စ နေပက္ကေနာတိ ဧဝံ ဝုစ္စမာနေန သတိနိဒ္ဒေသော နာမ ကတော ဟောတိယေဝ. အသုကံ နာမ သုတ္တံ ဝါ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဝါ မေ ဘာသိတန္တိ. ဝေါဿဇ္ဇီယတိ သင်္ခါရဂတံ ဧတသ္မိံ အဓိဂတေတိ ဝေါဿဂ္ဂေါ, နိဗ္ဗာနံ. တံ အာရမ္မဏံ [Pg.489] ကရိတွာတိ အာဟ – ‘‘နိဗ္ဗာနာရမ္မဏံ ကတွာ’’တိ. ဂစ္ဆန္တိယာတိ သင်္ခါရာနံ ဥဒယဉ္စ ဝယဉ္စ ဥဒယဗ္ဗယံ ဂစ္ဆန္တိယာ ဗုဇ္ဈန္တိယာ. တေနာဟ ‘‘ဥဒယဗ္ဗယပရိဂ္ဂါဟိကာယာ’’တိ. သဒ္ဓါသတိပညိန္ဒြိယာနိ ပုဗ္ဗဘာဂါနိ ‘‘ဣတိပိ သော ဘဂဝါ အရဟံ, စိရကတမ္ပိ စိရဘာသိတမ္ပိ သရိတာ အနုဿရိတာ, ဥဒယတ္ထဂါမိနိယာ ပညာယာ’’တိ စ ဝုတ္တတ္တာ. ‘‘အာရဒ္ဓဝီရိယော ဝိဟရတိ, သော အနုပ္ပန္နာန’’န္တိအာဒိနာ စ ဝုတ္တတ္တာ ဝီရိယိန္ဒြိယံ မိဿကံ. ‘‘ဝေါဿဂ္ဂါရမ္မဏံ ကရိတွာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ သမာဓိန္ဒြိယံ နိဗ္ဗတ္တိတလောကုတ္တရမေဝ. အယမေဝါတိ ယွာယံ နဝမေ ဝုတ္တော. အယမေဝ ပုဗ္ဗဘာဂမိဿကလောကုတ္တရတ္တဓမ္မပရိစ္ဆေဒေါ.

ท่านกล่าวว่า ปัญญาเรียกว่าเนปกกะ จึงกล่าวว่า 'ชื่อนั้นคือปัญญา'. บุคคลผู้กำจัดกิเลสธรรมให้แห้งไป ให้พ้นไป ชื่อว่านิปกะ คือบุคคลผู้มีสติมั่นคงและเฉียบคม, ภาวะของบุคคลนั้นชื่อว่าเนปกกะ แม้ในสติ ภาวะแห่งเนปกกะก็ย่อมสมควร. เมื่อเป็นเช่นนี้ คำว่า 'ด้วยสติเนปกกะ' นี้ย่อมสมเหตุสมผล, และเมื่อกล่าวว่า 'ด้วยสติและเนปกกะ' อย่างนี้ ก็ชื่อว่าได้ทำนิเทศแห่งสติแล้ว. อธิบายว่า พระสูตรชื่อโน้น หรือกรรมฐานชื่อโน้น อันข้าพเจ้าได้กล่าวแล้ว. สังขารธรรมย่อมถูกสละในธรรมที่บรรลุแล้วนี้ เพราะฉะนั้น ธรรมนี้จึงชื่อว่าโวสสัคคะ คือนิพพาน. ท่านกล่าวว่า 'กระทำนิพพานให้เป็นอารมณ์' คือโดยกระทำนิพพานนั้นให้เป็นอารมณ์. คำว่า คจฺฉนฺติยา (เมื่อดำเนินไป) คือเมื่อดำเนินไปสู่ความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปแห่งสังขาร คือเมื่อรู้แจ้งความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยปัญญาที่กำหนดรู้ความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป'. สัทธินทรีย์ สตินทรีย์ และปัญญินทรีย์ เป็นส่วนเบื้องต้น เพราะตรัสไว้ว่า 'พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นพระอรหันต์อย่างนี้, ระลึกได้และตามระลึกได้ซึ่งสิ่งที่ทำไว้นานแล้วและกล่าวไว้นานแล้ว, ด้วยปัญญาที่ไปสู่ความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป' และเพราะตรัสไว้ด้วยคำว่า 'เป็นผู้ปรารภความเพียรอยู่, ความเพียรนั้นไม่เกิดขึ้นแล้ว' เป็นต้น วิริยินทรีย์จึงเป็นส่วนผสม. สมาธินทรีย์เป็นโลกุตตระที่เกิดขึ้นแล้วเท่านั้น เพราะตรัสไว้ว่า 'กระทำโวสสัคคะให้เป็นอารมณ์'. คำว่า อยเมว (นี้แหละ) คือที่กล่าวไว้ในสูตรที่ ๙ นี้แหละ. นี้คือการกำหนดธรรมอันเป็นส่วนเบื้องต้น ส่วนผสม และโลกุตตระ.

သုဒ္ဓိကဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาสุทธิกวรรคจบแล้ว.

၂. မုဒုတရဝဂ္ဂေါ

๒. มุทุตรวรรค

၁. ပဋိလာဘသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาปฏิลาภสูตร

၄၈၁. သမ္မပ္ပဓာနေ အာရဗ္ဘာတိ သမ္မပ္ပဓာနေ ဘာဝနာဝသေန အာရဗ္ဘ. တေနာဟ ‘‘ဘာဝေန္တော’’တိ. ယထာ ဝီရိယိန္ဒြိယနိဒ္ဒေသေ ‘‘စတ္တာရော သမ္မပ္ပဓာနေ အာရဗ္ဘ ဝီရိယံ ပဋိလဘတီ’’တိ ဒေသနာ အာဂတာ, ဧဝံ သတိန္ဒြိယနိဒ္ဒေသေ ‘‘စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနေ အာရဗ္ဘ သတိံ ပဋိလဘတီ’’တိ, တသ္မာ ‘‘သတိန္ဒြိယေပိ ဧသေဝ နယော’’တိ ဝုတ္တံ. သဒ္ဓိန္ဒြိယာဒိနိဒ္ဒေသေသု ပန န တထာ ဒေသေတိ.

๔๘๑. ในคำว่า สมฺมปฺปธาเน อารพฺภ (ปรารภสัมมัปปธาน) คือปรารภโดยอำนาจแห่งการเจริญสัมมัปปธาน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ภาเวนฺโต (เมื่อเจริญ). อธิบายว่า ในนิเทศแห่งวิริยินทรีย์มีการแสดงธรรมว่า 'ปรารภสัมมัปปธาน ๔ ย่อมได้วิริยะ' มาแล้วฉันใด, ในนิเทศแห่งสตินทรีย์ก็มีการแสดงธรรมว่า 'ปรารภสติปัฏฐาน ๔ ย่อมได้สติ' ฉันนั้น. เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในสตินทรีย์ก็มีนัยนี้เหมือนกัน'. ส่วนในนิเทศแห่งสัทธินทรีย์เป็นต้น ท่านไม่ได้แสดงไว้อย่างนั้น.

၂. ပဌမသံခိတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาปฐมสังขิตตสูตร

၄၈၂. ဣန္ဒြိယာနံ တိက္ခာဒိဘာဝေါ ဝိပဿနာဝသေန ဝါ မဂ္ဂဝသေန ဝါ ဖလဝသေန ဝါ ဂဟေတဗ္ဗောတိ ဝုတ္တံ ‘‘တတောတိ…ပေ… ဝေဒိတဗ္ဗ’’န္တိ. နနု စေတ္ထ မုဒုဘာဝေါ ဧဝ ပါဠိယံ ဂဟိတောတိ? သစ္စမေတံ, တံ ပန တိက္ခဘာဝေ အသတိ န ဟောတိ တိက္ခာဒိဘာဝေါတိ ဝုတ္တံ. ယတော ဟိ အယံ မုဒု, ဣတော တံ တိက္ခန္တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ လဘတိ အပေက္ခာသိဒ္ဓတ္တာ တိက္ခမုဒုဘာဝါနံ ပါရာပါရံ ဝိယ. ဣဒါနိ ‘‘တတော’’တိအာဒိနာ သင်္ခေပတော ဝုတ္တမတ္ထံ ဝိတ္ထာရတော ဒဿေတုံ ‘‘သမတ္တာနီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ သမတ္တာနီတိ သမ္ပန္နာနိ. ဣတရံ [Pg.490] တဿေဝ ဝေဝစနံ. သမတ္တာနီတိ ဝါ ပရိယတ္တာနိ, သမတ္တာနီတိ အတ္ထော. ‘‘တတော မုဒုတရာနိ ဓမ္မာနုသာရီမဂ္ဂဿာ’’တိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ? တတောတိ ဟိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ အဓိပ္ပေတာနိယေဝ, ‘‘တတော မုဒုတရာနီ’’တိ ဝုတ္တပဌမမဂ္ဂေါ ဓမ္မာနုသာရီ ဝါ သိယာ သဒ္ဓါနုသာရီ ဝါတိ ဗျဘိစရတိ? နာယံ ဒေါသော, သောတာပတ္တိမဂ္ဂေကဒေသဝသေနေဝ လဒ္ဓဗ္ဗပဌမမဂ္ဂါပေက္ခာယ ဝိပဿနာယ ဝိဘာဂဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ. ယော ဟိ သောတာပန္နော ဟုတွာ ဣရိယာပထံ အကောပေတွာ ယထာနိသိန္နောဝ သကဒါဂါမိမဂ္ဂံ ပါပုဏာတိ, တဿ ဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ သန္ဓာယ အဝိဘာဂေန ဝုတ္တံ – ‘‘တတော မုဒုတရာနိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဿ ဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ နာမာ’’တိ. ယော ပန သောတာပန္နော ဟုတွာ ကာလန္တရေန သကဒါဂါမီ ဟောတိ, တဿ သောတာပတ္တိမဂ္ဂတ္ထာယ ပဝတ္တာနိ ဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ နာမ ဟောန္တိ. သော စေ ဓမ္မာနုသာရီဂေါတ္တော, တဿ ယထာဝုတ္တဝိပဿနိန္ဒြိယတော မုဒုတရာနီတိ ‘‘တတော မုဒုတရာနိ ဓမ္မာနုသာရီမဂ္ဂဿာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ နာမာတိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓော. ဓမ္မာနုသာရီဝိပဿနိန္ဒြိယတော သဒ္ဓါနုသာရီဝိပဿနိန္ဒြိယာနံ မုဒုဘာဝဿ ကာရဏံ သယမေဝ ဝက္ခတိ. ဓမ္မေန ပညာယ မဂ္ဂသောတံ အနုဿရတီတိ ဓမ္မာနုသာရီ, ပညုတ္တရော အရိယော. သဒ္ဓါယ မဂ္ဂသောတံ အနုဿရတီတိ သဒ္ဓါနုသာရီ, သဒ္ဓုတ္တရော အရိယော.

๔๘๒. ความเป็นอินทรีย์แก่กล้าเป็นต้น พึงถือเอาโดยวิปัสสนา หรือโดยมรรค หรือโดยผล ดังที่ตรัสไว้ว่า "ตโต...เป...พึงทราบ" ก็ในที่นี้ ความเป็นอินทรีย์อ่อนเท่านั้นมิใช่หรือที่ทรงถือเอาไว้ในบาลี? ข้อนั้นจริงอยู่ แต่ความเป็นอินทรีย์แก่กล้าเป็นต้นนั้น ตรัสไว้เพราะเมื่อไม่มีความแก่กล้า ก็ย่อมไม่มี (ความอ่อนเป็นต้น). เพราะว่าเมื่อสิ่งนี้อ่อน สิ่งนั้นจึงชื่อว่าแก่กล้า ย่อมได้ความเป็นคำที่พึงกล่าวอย่างนั้น เพราะความเป็นอินทรีย์แก่กล้าและอ่อน ย่อมสำเร็จได้ด้วยการเปรียบเทียบกัน เหมือนฝั่งโน้นและฝั่งนี้ฉะนั้น. บัดนี้ เพื่อแสดงอรรถที่ตรัสไว้โดยย่อด้วยบทว่า "ตโต" เป็นต้น ให้พิสดาร จึงตรัสบทว่า "สมัตตานิ" เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า "สมัตตานิ" คือ ถึงพร้อมแล้ว. บทอื่นเป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. หรือว่า บทว่า "สมัตตานิ" คือ ถึงที่สุดแล้ว มีอรรถว่า ถึงพร้อมแล้ว. เหตุไรจึงตรัสว่า "อินทรีย์ของมรรคที่เป็นธัมมานุสารีอ่อนกว่าอินทรีย์เหล่านั้น"? เพราะว่าบทว่า "ตโต" นี้ มุ่งหมายถึงวิปัสสนินทรีย์ของโสดาปัตติมรรคเท่านั้น, ส่วนมรรคเบื้องต้นที่ตรัสว่า "อ่อนกว่าอินทรีย์เหล่านั้น" นั้น อาจเป็นธัมมานุสารี หรืออาจเป็นสัทธานุสารีก็ได้ ย่อมคลาดเคลื่อนไปมิใช่หรือ? ข้อนี้ไม่เป็นโทษ เพราะมุ่งหมายถึงการจำแนกวิปัสสนาโดยอาศัยมรรคเบื้องต้นที่พึงได้ด้วยส่วนหนึ่งของโสดาปัตติมรรคเท่านั้น. อนึ่ง บุคคลใดเป็นพระโสดาบันแล้ว ไม่เปลี่ยนอิริยาบถ นั่งอยู่ตามเดิมนั่นแหละ บรรลุสกทาคามิมรรค มุ่งหมายถึงวิปัสสนินทรีย์ของบุคคลนั้น จึงตรัสโดยไม่จำแนกไว้ว่า "วิปัสสนินทรีย์ของโสดาปัตติมรรคชื่อว่าอ่อนกว่าอินทรีย์เหล่านั้น". ส่วนบุคคลใดเป็นพระโสดาบันแล้ว เป็นพระสกทาคามีในกาลต่อมา วิปัสสนินทรีย์ที่ดำเนินไปเพื่อโสดาปัตติมรรคของบุคคลนั้นชื่อว่ามีอยู่. ถ้าบุคคลนั้นมีโคตรเป็นธัมมานุสารี วิปัสสนินทรีย์ของบุคคลนั้นย่อมอ่อนกว่าวิปัสสนินทรีย์ที่กล่าวมาแล้ว จึงตรัสว่า "อินทรีย์ของมรรคที่เป็นธัมมานุสารีอ่อนกว่าอินทรีย์เหล่านั้น". พึงนำบทว่า "ชื่อว่าวิปัสสนินทรีย์" มาเชื่อมโยง. เหตุแห่งความเป็นอินทรีย์อ่อนของสัทธานุสารีวิปัสสนินทรีย์จากธัมมานุสารีวิปัสสนินทรีย์ พระองค์จักตรัสเอง. บุคคลใดย่อมตามระลึกถึงกระแสแห่งมรรคด้วยธรรม คือด้วยปัญญา ผู้นั้นชื่อว่าธัมมานุสารี เป็นพระอริยะผู้มีปัญญาเป็นเลิศ. บุคคลใดย่อมตามระลึกถึงกระแสแห่งมรรคด้วยศรัทธา ผู้นั้นชื่อว่าสัทธานุสารี เป็นพระอริยะผู้มีศรัทธาเป็นเลิศ.

ဧဝံ ဝိပဿနာဝသေန ဒဿေတွာ မဂ္ဂဝသေန ဒဿေတုံ ‘‘တထာ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. သမ္ပယောဂတော သဘာဝတော စ အရဟတ္တမဂ္ဂပရိယာပန္နာနိ အရဟတ္တမဂ္ဂိန္ဒြိယာနိ. အရဟတ္တဖလိန္ဒြိယာနီတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော.

เมื่อแสดงโดยวิปัสสนาอย่างนี้แล้ว เพื่อแสดงโดยมรรค จึงเริ่มบทว่า "ตถา" เป็นต้น. อินทรีย์ของอรหัตตมรรค ย่อมสงเคราะห์เข้าในอรหัตตมรรคโดยสัมปโยคและโดยสภาวะ. แม้ในบทว่า "อินทรีย์ของอรหัตตผล" นี้ ก็นัยนี้เหมือนกัน.

ဣဒါနိ ဖလဝသေန ဒဿေတုံ ‘‘သမတ္တာနိ ပရိပုဏ္ဏာနီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သောတာပတ္တိမဂ္ဂဋ္ဌပုဂ္ဂလဝသေန နာနတ္တံ ဇာတံ, တသ္မာ တေ ဒွေပိ ဣဓ တတိယဝါရေ န လဗ္ဘန္တီတိ အဓိပ္ပာယော. ဓမ္မာနုသာရီသဒ္ဓါနုသာရီနံ နာနတ္တံ ကထံ ဇာတန္တိ အာဟ ‘‘အာဂမနေနပိ မဂ္ဂေနပီ’’တိ. တဒုဘယံ ဒဿေန္တော ‘‘သဒ္ဓါနုသာရီပုဂ္ဂလော’’တိအာဒိမာဟ. ဥဒ္ဒိသာပေန္တောတိ ဥဒ္ဒေသံ ဂဏှန္တော.

บัดนี้ เพื่อแสดงโดยผล จึงตรัสบทว่า "สมัตตานิ ปริปุณณานิ" เป็นต้น. ความแตกต่างเกิดขึ้นโดยบุคคลผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติมรรค เพราะฉะนั้น บุคคลทั้งสองนั้นจึงไม่พึงได้ในวาระที่สามนี้ ดังนี้เป็นอัธยาศัย. ความแตกต่างของธัมมานุสารีและสัทธานุสารีเกิดขึ้นได้อย่างไร? พระองค์ตรัสว่า "โดยการมาถึงด้วย และโดยมรรคด้วย". เมื่อแสดงทั้งสองอย่างนั้น จึงตรัสบทว่า "สัทธานุสารีบุคคล" เป็นต้น. บทว่า "อุททิสาเปนโต" คือ ผู้ถือเอาอุทเทส.

မဂ္ဂေါ တိက္ခော ဟောတိ ဥပနိဿယိန္ဒြိယာနံ တိက္ခဝိသဒဘာဝတော. တေနာဟ ‘‘သူရံ ဉာဏံ ဝဟတီ’’တိ. အသင်္ခါရေနာတိ သရသေနေဝ. အပ္ပယောဂေနာတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ဓမ္မာနုသာရီပုဂ္ဂလော ဟိ အာဂမနမှိ ကိလေသေ ဝိက္ခမ္ဘေန္တော အပ္ပဒုက္ခေန အပ္ပကသိရေန အကိလမန္တောဝ ဝိက္ခမ္ဘေတုံ သက္ကောတိ. သဒ္ဓါနုသာရီပုဂ္ဂလော ပန ဒုက္ခေန ကသိရေန ကိလမန္တော ဟုတွာ ဝိက္ခမ္ဘေတုံ သက္ကောတိ, တသ္မာ ဓမ္မာနုသာရိဿ ပုဗ္ဗဘာဂမဂ္ဂက္ခဏေ [Pg.491] ကိလေသစ္ဆေဒကဉာဏံ အဒန္ဓံ တိခိဏံ ဟုတွာ ဝဟတိ, ယထာ နာမ တိခိဏေန အသိနာ ကဒလိံ ဆိန္ဒန္တဿ ဆိန္နဋ္ဌာနံ မဋ္ဌံ ဟောတိ, အသိ ခိပ္ပံ ဝဟတိ, သဒ္ဒေါ န သုယျတိ, ဗလဝဝါယာမကိစ္စံ န ဟောတိ, ဧဝရူပါ ဓမ္မာနုသာရိနော ပုဗ္ဗဘာဂဘာဝနာ ဟောတိ, သဒ္ဓါနုသာရိနော ပန ပုဗ္ဗဘာဂက္ခဏေ ကိလေသစ္ဆေဒကဉာဏံ ဒန္ဓံ န တိခိဏံ အသူရံ ဟုတွာ ဝဟတိ, ယထာ နာမ နာတိတိခိဏေန အသိနာ ကဒလိံ ဆိန္ဒန္တဿ ဆိန္နဋ္ဌာနံ န မဋ္ဌံ ဟောတိ, အသိ သီဃံ န ဝဟတိ, သဒ္ဒေါ သုယျတိ, ဗလဝဝါယာမကိစ္စံ ဣစ္ဆိတဗ္ဗံ ဟောတိ, ဧဝရူပါ သဒ္ဓါနုသာရိနော ပုဗ္ဗဘာဂဘာဝနာ ဟောတိ. ဧဝံ သန္တေပိ ကိလေသက္ခယေ နာနတ္တံ နတ္ထိ. တေနာဟ ‘‘ကိလေသက္ခယေ ပနာ’’တိအာဒိ. အဝသေသာ စ ကိလေသာ ခီယန္တိ သံယောဇနက္ခယာယ ယောဂတ္တာ.

มรรคย่อมแก่กล้า เพราะอินทรีย์ที่เป็นอุปนิสัยแก่กล้าและบริสุทธิ์. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ญาณอันกล้าหาญย่อมดำเนินไป". บทว่า "อสังขาเรนะ" คือ โดยธรรมชาติเอง. บทว่า "อัปปโยเคนะ" เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. อนึ่ง ธัมมานุสารีบุคคล เมื่อข่มกิเลสในขั้นการเล่าเรียน ย่อมสามารถข่มได้ด้วยความลำบากน้อย ด้วยความยากน้อย โดยไม่เหน็ดเหนื่อยเลย. ส่วนสัทธานุสารีบุคคล ย่อมสามารถข่มได้ด้วยความลำบาก ด้วยความยาก โดยเหน็ดเหนื่อย เพราะฉะนั้น ในขณะแห่งมรรคส่วนเบื้องต้นของธัมมานุสารี ญาณที่ตัดกิเลสย่อมดำเนินไปโดยไม่เชื่องช้า โดยคมกล้า เปรียบเหมือนเมื่อบุคคลฟันต้นกล้วยด้วยดาบที่คมกล้า ที่ที่ฟันย่อมเรียบ ดาบย่อมดำเนินไปเร็ว เสียงไม่ดังขึ้น กิจคือความพยายามอันแรงกล้าไม่มี การเจริญส่วนเบื้องต้นของธัมมานุสารีเป็นเช่นนั้น. ส่วนในขณะแห่งส่วนเบื้องต้นของสัทธานุสารี ญาณที่ตัดกิเลสย่อมดำเนินไปโดยเชื่องช้า ไม่คมกล้า ไม่กล้าหาญ เปรียบเหมือนเมื่อบุคคลฟันต้นกล้วยด้วยดาบที่ไม่คมกล้านัก ที่ที่ฟันย่อมไม่เรียบ ดาบย่อมดำเนินไปไม่เร็ว เสียงดังขึ้น กิจคือความพยายามอันแรงกล้าเป็นสิ่งที่ต้องการ การเจริญส่วนเบื้องต้นของสัทธานุสารีเป็นเช่นนั้น. แม้เป็นอย่างนี้ ความแตกต่างในการสิ้นกิเลสก็ไม่มี. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "แต่ในการสิ้นกิเลส" เป็นต้น. และกิเลสที่เหลือย่อมสิ้นไป เพราะประกอบด้วยการสิ้นสังโยชน์.

၃. ဒုတိယသံခိတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถาพระสูตรย่อที่สอง

၄၈၃. တတောတိ ဖလတော ဖလဝေမတ္တတာယ စရိယမာနတ္တာ. ဣန္ဒြိယဝေမတ္တတာ သဒ္ဓါဒီနံ ဣန္ဒြိယာနံ နာနတ္တေန. ဖလနာနတ္တန္တိ အရဟတ္တဖလာဒိနာနတ္တံ. ပုဂ္ဂလနာနတ္တန္တိ အနာဂါမိအာဒိပုဂ္ဂလနာနတ္တံ.

๔๘๓. บทว่า "ตโต" คือ เพราะดำเนินไปโดยความแตกต่างแห่งผลจากผล. ความแตกต่างแห่งอินทรีย์ คือ โดยความแตกต่างแห่งอินทรีย์มีศรัทธาเป็นต้น. บทว่า "ผลนานัตตัง" คือ ความแตกต่างแห่งผลมีอรหัตตผลเป็นต้น. บทว่า "ปุคคลนานัตตัง" คือ ความแตกต่างแห่งบุคคลมีพระอนาคามีเป็นต้น.

၄. တတိယသံခိတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถาพระสูตรย่อที่สาม

၄၈၄. သီလက္ခန္ဓာဒီဟိ သဒ္ဓိန္ဒြိယာဒီဟိ စ ပရိတော ပူရဏေန ပရိပူရံ အရဟတ္တမဂ္ဂံ ကရောန္တော နိပ္ဖတ္တိတော အရဟတ္တဖလံ အာရာဓေတိ နိပ္ဖာဒေတိ. တယော ပဒေသမဂ္ဂေတိ သီလက္ခန္ဓာဒီနံ အပါရိပူရိယာ ဧကဒေသဘူတေ တယော ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂေ. ပဒေသံ ဟေဋ္ဌိမဖလတ္တယံ. စတူသူတိ ဣမသ္မိံ ဝဂ္ဂေ ပဌမာဒီသု စတူသု သုတ္တေသု. ကာမဉ္စေတ္ထ တတိယေ ‘‘တတောတိ ဖလဝသေန နိဿက္က’’န္တိ ဝုတ္တံ, စတုတ္ထေ ‘‘ပရိပူရံ ပရိပူရကာရီ အာရာဓေတိ, ပဒေသံ ပဒေသကာရီ’’တိ, ‘‘စတူသုပိ သုတ္တေသု မိဿကာနေဝ ဣန္ဒြိယာနိ ကထိတာနီ’’တိ ပန ဝစနတော ဝိပဿနာဝသေနပိ ယောဇနာ လဗ္ဘတေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

๔๘๔. เมื่อบุคคลทำอรหัตตมรรคให้บริบูรณ์ด้วยการบำเพ็ญให้เต็มรอบด้วยกองศีลเป็นต้น และด้วยอินทรีย์มีศรัทธาเป็นต้น ย่อมยังอรหัตตผลให้สำเร็จ ให้บังเกิดโดยความสำเร็จ. บทว่า "มรรคที่เป็นส่วนสาม" คือ มรรคเบื้องต่ำสามอย่าง ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งเพราะความไม่บริบูรณ์แห่งกองศีลเป็นต้น. บทว่า "ปเทสัง" คือ ผลเบื้องต่ำสามอย่าง. บทว่า "ในสี่" คือ ในพระสูตรสี่สูตรมีสูตรที่หนึ่งเป็นต้นในวรรคนี้. ถึงแม้ในพระสูตรที่สามนี้จะตรัสว่า "ตโต คือ เป็นนิสสัคคะ (วิภัตติที่ ๕) โดยอรรถว่าผล" และในพระสูตรที่สี่จะตรัสว่า "บริบูรณ์ ผู้ทำบริบูรณ์ย่อมยังให้สำเร็จ ส่วนผู้ทำส่วนย่อมยังให้สำเร็จ" ก็ตาม แต่เพราะมีคำกล่าวว่า "อินทรีย์ทั้งหลายที่กล่าวไว้ในพระสูตรทั้งสี่นั้นเป็นอินทรีย์ที่ปะปนกัน" จึงพึงทราบว่า การประกอบความโดยวิปัสสนา ก็ย่อมได้ด้วยเหมือนกัน.

၅-၇. ပဌမဝိတ္ထာရသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

คำอธิบายปฐมวิตถารสูตรเป็นต้น ที่ 5-7

၄၈၅-၄၈၇. ဝိပဿနာဝသေန နိဿက္ကံ ဝေဒိတဗ္ဗံ, န မဂ္ဂဖလဝသေန, ဣမသ္မိံ သုတ္တေ သဗ္ဗသောဝ ဝိပဿနိန္ဒြိယာနံ ဧဝ အဓိပ္ပေတတ္တာ. ဣဒါနိ တမတ္ထံ [Pg.492] ပါကဋံ ကာတုံ ‘‘ပရိပုဏ္ဏာနိ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အဝိဟာဒီသု ပဉ္စသု သုဒ္ဓါဝါသေသု တတ္ထ တတ္ထ အာယုဝေမဇ္ဈံ အနတိက္ကမိတွာ အန္တရာ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနေန ပရိနိဗ္ဗာယနတော အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ, အသင်္ခါရေန အပ္ပယောဂေန သရသတောဝ ပရိနိဗ္ဗာယနတော အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ, တဗ္ဗိပရိယာယတော သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ, ဥဒ္ဓံ ဝါဟိဘာဝေန ဥဒ္ဓမဿ တဏှာသောတံ ဝဋ္ဋသောတံ ဝါတိ ဥဒ္ဓံသောတော, ဥဒ္ဓံ ဝါ ဂန္တွာ ပဋိလဘိတဗ္ဗတော ဥဒ္ဓမဿ မဂ္ဂသောတန္တိ ဥဒ္ဓံသောတော, အကနိဋ္ဌဘဝံ ဂစ္ဆတီတိ အကနိဋ္ဌဂါမီတိ ဧဝမေတ္ထ သဒ္ဒတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

๔๘๕-๔๘๗. พึงทราบการจำแนกโดยนัยแห่งวิปัสสนา ไม่ใช่โดยนัยแห่งมรรคและผล เพราะในพระสูตรนี้ มุ่งหมายเอาวิปัสสนินทรีย์ทั้งสิ้นเท่านั้น. บัดนี้ เพื่อทำเนื้อความนั้นให้ปรากฏ จึงกล่าวคำว่า "ปริปุณฺณานิ หิ" เป็นต้น. ในสุทธาวาส 5 ชั้น มีอวิหาเป็นต้น ในที่นั้นๆ ย่อมปรินิพพานด้วยการปรินิพพานแห่งกิเลสในระหว่าง โดยไม่ล่วงเลยกึ่งอายุไป จึงชื่อว่า อันตราปรินิพพายี. ย่อมปรินิพพานโดยธรรมชาติเอง โดยไม่ต้องปรุงแต่ง โดยไม่ต้องใช้ความเพียร จึงชื่อว่า อสังขารปรินิพพายี. โดยนัยตรงกันข้ามกับบุคคลนั้น จึงชื่อว่า สสังขารปรินิพพายี. เพราะความเป็นผู้ไหลขึ้นไป คือกระแสแห่งตัณหาหรือกระแสแห่งวัฏฏะของบุคคลนั้นย่อมไหลขึ้นไป จึงชื่อว่า อุทธังโสโต. หรือเพราะกระแสแห่งมรรคของบุคคลนั้นย่อมไหลขึ้นไปเบื้องบน เพราะพึงบรรลุได้ด้วยการไปสู่เบื้องบน จึงชื่อว่า อุทธังโสโต. ย่อมไปสู่ภพอักกนิฏฐ์ จึงชื่อว่า อักกนิฏฐคามี พึงทราบอรรถแห่งศัพท์ในที่นี้ด้วยประการฉะนี้.

ဣမသ္မိံ ပန ဌာနေတိ ‘‘ဝိပဿနာဝသေန နိဿက္က’’န္တိ ဝုတ္တဋ္ဌာနေ. အရဟတ္တမဂ္ဂေယေဝ ဌတွာတိ ဣမသ္မိံယေဝ ဘဝေ အရဟတ္တမဂ္ဂေယေဝ, န ဝိပဿနာယ စ ဌတွာ. ပဉ္စ နိဿက္ကာနိ နီဟရိတဗ္ဗာနီတိ ‘‘တတော မုဒုတရေဟိ အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ ဟောတီ’’တိအာဒီနိ ပဉ္စ နိဿက္ကာနိ နိဒ္ဓါရေတွာ ကထေတဗ္ဗာနိ. ဣဒါနိ တမတ္ထံ ဝိဝရန္တော ‘‘အရဟတ္တမဂ္ဂဿ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အဝိဟာဒီသု ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ဥပ္ပန္နသမနန္တရာယ ပရိနိဗ္ဗာယနတော ပဌမအန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ. တတ္ထ အာယုပ္ပမာဏဝေမဇ္ဈံ အပ္ပတွာဝ ပရိနိဗ္ဗာယနတော ဒုတိယအန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ, အာယုဝေမဇ္ဈံ ပတွာ ပရိနိဗ္ဗာယနတော တတော ပရံ တတိယအန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ ဝေဒိတဗ္ဗော. ‘‘ပဉ္စ နိဿက္ကာနီ’’တိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ? နနု အသင်္ခါရသသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီတိ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ? န ဝတ္တဗ္ဗန္တိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယိဿ သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယိနောပိ ဧတေဝ ပဉ္စ ဇနာ’’တိ.

ในที่นี้ คือ ในที่ที่กล่าวว่า "การจำแนกโดยนัยแห่งวิปัสสนา". คำว่า "ตั้งอยู่ในอรหัตตมรรคเท่านั้น" คือ ตั้งอยู่ในอรหัตตมรรคในภพนี้เอง ไม่ใช่ตั้งอยู่ในวิปัสสนาด้วย. พึงนำนิสสกะ 5 อย่างออกมา คือ "จากนั้น ย่อมเป็นอันตราปรินิพพายีด้วยอินทรีย์ที่อ่อนกว่า" เป็นต้น พึงกำหนดนิสสกะ 5 อย่างแล้วกล่าว. บัดนี้ เมื่อจะอธิบายเนื้อความนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "เพราะอรหัตตมรรค". ในบรรดาสุทธาวาสมีอวิหาเป็นต้นนั้น เพราะปรินิพพานในลำดับที่อุบัติขึ้นแล้ว จึงเป็นปฐมอันตราปรินิพพายี. ในบรรดาสุทธาวาสนั้น เพราะปรินิพพานโดยยังไม่ถึงกึ่งแห่งประมาณอายุ จึงเป็นทุติยอันตราปรินิพพายี, พึงทราบว่า เพราะปรินิพพานเมื่อถึงกึ่งอายุ หลังจากนั้นจึงเป็นตติยอันตราปรินิพพายี. เหตุใดจึงกล่าวว่า "นิสสกะ 5 อย่าง"? มิใช่ควรกล่าวว่า "อสังขารปรินิพพายีและสสังขารปรินิพพายี" หรือ? เมื่อแสดงว่าไม่ควรกล่าว จึงกล่าวว่า "บุคคล 5 จำพวกนี้แล เป็นของอสังขารปรินิพพายีและสสังขารปรินิพพายีด้วย".

တီဏိ နိဿက္ကာနီတိ ‘‘တတော မုဒုတရေဟိ သောတာပန္နော ဟောတီ’’တိအာဒီနိ တီဏိ နိဿက္ကပဒါနိ. ဣဓ သကဒါဂါမီ န ဂဟိတော, သော အနာဂါမိမဂ္ဂေ ဌတွာ နီဟရိတဗ္ဗော, အနာဂါမိမဂ္ဂဿ ဝိပဿနိန္ဒြိယေဟိ မုဒုတရေဟိ သကဒါဂါမီ ဟောတိ. သကဒါ…ပေ… မုဒုတရာနီတိ ဣဒံ သကဒါဂါမိမဂ္ဂဿ ဝိပဿနိန္ဒြိယေဟိ ဧကဗီဇိသင်္ခါတသောတာပန္နဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ မုဒုတရာနိ ဟောန္တီတိ တီဏိ ကတွာ ဝုတ္တံ. ဓမ္မာနုသာရီတိအာဒိဒွယံ ကောလံကောလာဒိဒွယေန ဂဟိတံ ဟောတီတိ. သကဒါဂါမိမဂ္ဂဿ ဟီတိအာဒိ ဝုတ္တဿေဝ အတ္ထဿ ဝိဝရဏံ. သေသံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝ. ဆဋ္ဌသတ္တမာနိ ဝုတ္တနယာနေဝါတိ ဆဋ္ဌသတ္တမာနိ သုတ္တာနိ ဒုတိယတတိယေသု ဝုတ္တနယာနေဝ. တတ္ထ ပန မိဿကာနိ ဣန္ဒြိယာနိ ကထိတာနိ, ဣဓ ပုဗ္ဗဘာဂဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ ကထိတာနီတိ အယမေဝ ဝိသေသော.

คำว่า "นิสสกะ 3 อย่าง" คือ บทนิสสกะ 3 บท มีอาทิว่า "จากนั้น ย่อมเป็นพระโสดาบันด้วยอินทรีย์ที่อ่อนกว่า". ในที่นี้ ไม่ได้ถือเอาพระสกทาคามี พระสกทาคามีนั้นพึงนำออกโดยตั้งอยู่ในอนาคามิมรรค, เพราะพระสกทาคามีเป็นผู้มีวิปัสสนินทรีย์อ่อนกว่าวิปัสสนินทรีย์ของอนาคามิมรรค. คำว่า "สกทา... เป... อ่อนกว่า" นี้ ท่านกล่าวโดยทำให้เป็น 3 อย่าง คือ วิปัสสนินทรีย์ของพระโสดาบันผู้ชื่อว่าเอกพีชี ย่อมเป็นธรรมชาติอ่อนกว่าวิปัสสนินทรีย์ของสกทาคามิมรรค. บทคู่มีธัมมานุสารีเป็นต้น ย่อมถูกถือเอาด้วยบทคู่มีโกลังโกละเป็นต้น. คำมีอาทิว่า "เพราะสกทาคามิมรรค" เป็นการขยายความเนื้อความที่กล่าวแล้วนั่นเอง. ส่วนที่เหลือก็มีนัยตามที่กล่าวไว้แล้วในภายหลังนั่นเอง. คำว่า "สูตรที่ 6 และ 7 มีนัยตามที่กล่าวไว้แล้ว" คือ สูตรที่ 6 และ 7 มีนัยตามที่กล่าวไว้แล้วในสูตรที่ 2 และ 3. แต่ในสูตรเหล่านั้น ท่านกล่าวถึงอินทรีย์ที่ระคนกัน, ในสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงวิปัสสนินทรีย์ในส่วนเบื้องต้น นี้คือความแตกต่างกัน.

၈. ပဋိပန္နသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๘. คำอธิบายปฏิปันนสูตร

၄၈၈. တန္တိ [Pg.493] မဂ္ဂဖလဝသေန နိဿက္ကံ. ပါဠိယံ ဝုတ္တမေဝ ‘‘အရဟတ္တဖလသစ္ဆိကိရိယာယ ပဋိပန္နော ဟောတီ’’တိအာဒိနာ. အဋ္ဌဟီတိ စတူဟိ ဖလေဟိ စတူဟိ စ မဂ္ဂေဟီတိ အဋ္ဌဟိ. ဗဟိဘူတော န အန္တောဘာဝေါ. လောကုတ္တရာနေဝ ဣန္ဒြိယာနိ ကထိတာနိ မဂ္ဂဖလစိတ္တုပ္ပာဒပရိယာပန္နတ္တာ.

๔๘๘. คำว่า "นั้น" คือ การจำแนกโดยนัยแห่งมรรคและผล. ในบาลีท่านกล่าวไว้แล้วนั่นเอง ด้วยคำมีอาทิว่า "ย่อมเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผล". คำว่า "ด้วย 8" คือ ด้วยผล 4 และด้วยมรรค 4 รวมเป็น 8. เป็นสิ่งที่อยู่ภายนอก ไม่ใช่สิ่งที่อยู่ภายใน. ท่านกล่าวถึงอินทรีย์ที่เป็นโลกุตตระเท่านั้น เพราะนับเนื่องในการเกิดขึ้นแห่งมรรคจิตและผลจิต.

၉-၁၀. သမ္ပန္နသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

๙-๑๐. คำอธิบายสัมปันนสูตรเป็นต้น

၄၈၉-၄၉၀. ဣန္ဒြိယသမ္ပန္နောတိ ဧတ္ထ သမ္ပန္နသဒ္ဒေါ ပရိပူရိအတ္ထောတိ အာဟ ‘‘ပရိပုဏ္ဏိန္ဒြိယော’’တိ. မိဿကာနိ ဣန္ဒြိယာနိ ကထိတာနိ သာမညတောဝ ဒေသိတတ္တာ.

๔๘๙-๔๙๐. ในบทว่า "อินทริยสัมปันนะ" นี้ ศัพท์ว่า "สัมปันนะ" มีอรรถว่าความบริบูรณ์ ท่านจึงกล่าวว่า "ผู้มีอินทรีย์บริบูรณ์". ท่านกล่าวถึงอินทรีย์ที่ระคนกัน เพราะแสดงไว้โดยทั่วไป.

မုဒုတရဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายมุทุตราวรรค จบแล้ว.

၃. ဆဠိန္ဒြိယဝဂ္ဂေါ

๓. หมวดว่าด้วยอินทรีย์ 6

၂. ဇီဝိတိန္ဒြိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๒. คำอธิบายชีวิตินทริยสูตร

၄၉၂. ဣတ္ထိဘာဝေတိ ဣတ္ထိတာယ. ဣန္ဒဋ္ဌံ ကရောတိ တထာသတ္တဇနသာမညကာရဏဘာဝတော. ဣတ္ထိယာ ဧဝ ဣန္ဒြိယံ ဣတ္ထိန္ဒြိယံ. ဧသ နယော ပုရိသိန္ဒြိယေ. ဇီဝိတေတိ သဟဇာတဓမ္မာနံ ဇီဝနေ ပါလနေ ပဝတ္တနေ. ဝဋ္ဋိန္ဒြိယာနီတိ ဝဋ္ဋဟေတုဘူတာနိ ဣန္ဒြိယာနိ. ဣမေသု ဟိ ဥပါဒိန္နဣန္ဒြိယေသု သတိ ဝဋ္ဋံ ဝတ္တတိ ပညာယတိ.

๔๙๒. คำว่า "ในความเป็นหญิง" คือ ด้วยความเป็นหญิง. ย่อมทำหน้าที่เป็นใหญ่ เพราะเป็นเหตุทั่วไปแก่หมู่สัตว์เหล่านั้น. อินทรีย์ของหญิงนั่นเอง ชื่อว่า อิตถินทรีย์. นัยนี้ก็มีในปุริสินทรีย์. คำว่า "ในชีวิต" คือ ในการยังธรรมที่เกิดร่วมกันให้เป็นอยู่ ให้รักษาไว้ ให้เป็นไป. คำว่า "วัฏฏินทรีย์" คือ อินทรีย์ที่เป็นเหตุแห่งวัฏฏะ. เพราะเมื่ออินทรีย์ที่กรรมยึดครองเหล่านี้มีอยู่ วัฏฏะย่อมเป็นไป ย่อมปรากฏ.

၃. အညိန္ဒြိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๓. คำอธิบายอัญญินทริยสูตร

၄၉၃. အဇာနိတပုဗ္ဗံ ဓမ္မန္တိ စတုသစ္စဓမ္မမာဟ, တထာ တေသံယေဝ ဉာတဓမ္မာနန္တိ. အယံ ပနေတ္ထ အတ္ထော – အာဇာနာတီတိ အညာ, ပဌမမဂ္ဂေန ဉာတမနတိက္ကမိတွာ ဇာနာတီတိ အတ္ထော. သောတာပန္နာဒီနံ ဆအရိယာနံ ဧတံ နာမံ. အညဿ ဣန္ဒြိယာနိ အညိန္ဒြိယာနိ. အညာတာဝီသူတိ အာဇာနိတဝန္တေသု. ယသ္မာ အဂ္ဂဖလဓမ္မေသု ဉာဏကိစ္စံ သာတိသယံ, တသ္မာ တံ ကိစ္စံ သေသဓမ္မေသုပိ သမာရောပေတွာ ဝုတ္တံ ‘‘အညာတာဝီသု အရဟတ္တဖလဓမ္မေသူ’’တိ. တတ္ထ တတ္ထ တေသု တေသု မဂ္ဂဖလေသု. တေန တေနာကာရေနာတိ အနညာတဇာနနာဒိအာကာရေန.

๔๙๓. คำว่า "ธรรมที่ยังไม่เคยรู้" ท่านหมายถึงธรรมคืออริยสัจ 4, แม้คำว่า "แห่งธรรมที่รู้แล้วเหล่านั้น" ก็เช่นเดียวกัน. เนื้อความในบทนี้มีดังนี้ – "อัญญา" คือรู้แจ้ง, อธิบายว่า รู้โดยไม่ก้าวล่วงสิ่งที่รู้แล้วด้วยมรรคแรก. ชื่อนี้เป็นของพระอริยบุคคล 6 จำพวก มีพระโสดาบันเป็นต้น. อินทรีย์ของพระอัญญา ชื่อว่า อัญญินทรีย์. คำว่า "ในผู้รู้แจ้งแล้ว" คือ ในผู้ที่รู้แจ้งแล้ว. เพราะกิจแห่งญาณในธรรมคือผลอันเลิศนั้นยิ่งใหญ่, ฉะนั้น ท่านจึงยกกิจนั้นไปตั้งไว้แม้ในธรรมที่เหลือแล้วกล่าวว่า "ในธรรมคืออรหัตตผลของผู้รู้แจ้งแล้ว". ในที่นั้นๆ คือ ในมรรคและผลนั้นๆ. ด้วยอาการนั้นๆ คือ ด้วยอาการมีการรู้สิ่งที่ยังไม่เคยรู้เป็นต้น.

၄. ဧကဗီဇိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๔. คำอธิบายเอกพีชีสูตร

၄၉၄. ဝိပဿနတော [Pg.494] နိဿက္ကန္တိ ဝိပဿနိန္ဒြိယေဟိ နိဿက္ကံ. ဣဒါနိ တမေဝ သင်္ခေပတော ဝုတ္တမတ္ထံ ဝိဝရန္တော ‘‘သမတ္တာနီ’’တိအာဒိမာဟ. တီဏိ နိဿက္ကာနိ ဧဝမိဓ ပဉ္စ နိဿက္ကာနိ နီဟရိတဗ္ဗာနိ ဧကဗီဇိအာဒိဝိဘာဝနတော. တေနာဟ ‘‘သကဒါဂါမိမဂ္ဂဿ ဟီ’’တိအာဒိ. သောတာပတ္တိမဂ္ဂဿ ဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ နာမ တေနတ္တဘာဝေန သကဒါဂါမိမဂ္ဂံ ပတ္တုံ ဂစ္ဆန္တဿ သောတာပန္နဿ ဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ. ပဉ္စပိ တေ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဿ ဘေဒါယေဝါတိ ‘‘သကဒါဂါမိမဂ္ဂေ ဌတွာ နီဟရိတဗ္ဗာနီ’’တိ ဝုတ္တံ.

๔๙๔. คำว่า "นิสสกะโดยวิปัสสนา" คือ การจำแนกด้วยวิปัสสนินทรีย์. บัดนี้ เมื่อจะขยายความเนื้อความที่กล่าวไว้โดยย่อนั้นนั่นเอง จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "สมตฺตานิ". นิสสกะ 3 อย่าง, ในที่นี้พึงนำนิสสกะ 5 อย่างออกมาอย่างนี้ ด้วยการจำแนกพระเอกพีชีเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า "เพราะสกทาคามิมรรค". ที่ชื่อว่า วิปัสสนินทรีย์ของโสดาปัตติมรรค คือ วิปัสสนินทรีย์ของพระโสดาบันผู้กำลังดำเนินไปเพื่อบรรลุสกทาคามิมรรคด้วยอัตภาพนั้น. บุคคลทั้ง 5 นั้นเป็นประเภทของโสดาปัตติมรรคเท่านั้น จึงกล่าวว่า "พึงนำออกโดยตั้งอยู่ในสกทาคามิมรรค".

ဧကဗီဇီတိ ဧတ္ထ ခန္ဓဗီဇံ နာမ ကထိတံ. ယဿ ဟိ သောတာပန္နဿ ဧကံ ခန္ဓဗီဇံ အတ္ထိ, ဧကံ အတ္တဘာဝဂ္ဂဟဏံ, သော ဧကဗီဇိ နာမ. တေနာဟ – ‘‘သောတာပန္နော ဟုတွာ’’တိအာဒိ. မာနုသကံ ဘဝန္တိ ဣဒံ ပနေတ္ထ ဒေသနာမတ္တံ, ဒေဝဘဝံ နိဗ္ဗတ္တေတီတိပိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိယေဝ. ဘဂဝတာ ဂဟိတနာမာနေတာနိ. ဧတ္တကဉှိ ပမာဏံ ဂတော သတ္တက္ခတ္တုပရမော နာမ ဟောတိ, ဧတ္တကံ ကောလံကောလော, ဧတ္တကံ ဧကဗီဇီတိ ဘဂဝတာ ဧတေသံ နာမံ ဂဟိတံ.

ในคำว่า "เอกพีชี" นี้ ขันธพีชะถูกกล่าวไว้. โสดาบันใดมีขันธพีชะหนึ่ง มีการถือเอาอัตภาพหนึ่ง, โสดาบันนั้นชื่อว่าเอกพีชี. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "เป็นโสดาบันแล้ว" เป็นต้น. คำว่า "ย่อมเป็นมนุษย์" นี้เป็นเพียงการแสดงในที่นี้, ก็ควรกล่าวได้ว่า "ย่อมยังเทวภพให้เกิดขึ้น" ด้วย. ชื่อเหล่านี้พระผู้มีพระภาคทรงถือเอาไว้. ผู้ถึงประมาณเท่านี้ชื่อว่าสัตตักขัตตุปรมะ, ผู้ถึงประมาณเท่านี้ชื่อว่าโกลังโกละ, ผู้ถึงประมาณเท่านี้ชื่อว่าเอกพีชี พระผู้มีพระภาคทรงถือเอาชื่อเหล่านี้ไว้.

ဒွေ တယော ဘဝေတိ ဒေဝမနုဿေသု ဧဝ ဒွေ တယော ဘဝေ. သမ္ဗောဓိစတုသစ္စဓမ္မော ပရံ အယနံ နိဿယော ဂတိ ဧတဿာတိ သမ္ဗောဓိပရာယဏော. ကုလတော ကုလံ ဂစ္ဆတီတိ ကောလံကောလော. သောတာပတ္တိဖလသစ္ဆိကိရိယတော ပဋ္ဌာယ ဟိ နီစကုလေ ဥပ္ပတ္တိ နာမ နတ္ထိ, မဟာဘောဂေသု ကုလေသု ဧဝ နိဗ္ဗတ္တတီတိ အတ္ထော. ကေဝလောပိ ဟိ ကုလ-သဒ္ဒေါ မဟာဘောဂကုလမေဝ ဝဒတိ. ဒွေ ဝါ တီဏိ ဝါ ကုလာနီတိ ဒေဝမနုဿဝသေန ဒွေ ဝါ တယော ဝါ ဘဝေတိ အယမ္ပိ မိဿကဘဝေန ကထိတော. ဇာတဿ ကုမာရဿ ဝိယ အရိယာယ ဇာတိယာ ဇာတဿ နာမမေတံ, ယဒိဒံ နိယတောတိ သတ္တက္ခတ္တုပရမာဒိကောတိ စ သမညာတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဘဂဝတာ ဂဟိတနာမဝသေနေဝါ’’တိအာဒိ.

คำว่า "สองสามภพ" คือ สองสามภพในหมู่เทวดาและมนุษย์เท่านั้น. ธรรมคืออริยสัจ ๔ เป็นที่ไปอันสูงสุด เป็นที่พึ่ง เป็นคติของบุคคลนั้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า "สัมโพธิปรายณะ". ผู้ไปจากตระกูลสู่ตระกูล ชื่อว่า "โกลังโกละ". เพราะตั้งแต่การทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผลเป็นต้นไป ย่อมไม่มีการเกิดในตระกูลต่ำ, หมายความว่า ย่อมเกิดในตระกูลที่มีโภคสมบัติมากเท่านั้น. แม้คำว่า "กุล" โดยลำพัง ก็หมายถึงตระกูลที่มีโภคสมบัติมากเท่านั้น. คำว่า "สองหรือสามตระกูล" คือ สองหรือสามภพโดยอาศัยเทวดาและมนุษย์ นี้ก็กล่าวโดยการผสมกัน. ชื่อนี้เป็นของบุคคลผู้เกิดแล้วด้วยอริยชาติ เหมือนกุมารที่เกิดแล้ว, เมื่อแสดงว่า "นี้คือชื่อว่านิยตะ" และ "สัตตักขัตตุปรมะเป็นต้น" จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "โดยอาศัยชื่อที่พระผู้มีพระภาคทรงถือเอาไว้".

ယဒိ ပုဗ္ဗဟေတုနိယမတော သောတာပန္နော စ နိယတောတိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂတော ဥဒ္ဓံ တိဏ္ဏံ မဂ္ဂါနံ ဥပနိဿယာဘာဝတော ပုဗ္ဗဟေတုကိစ္စံ နတ္ထီတိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဿ ဥပနိဿယဘာဝေါ အာပဇ္ဇတိ. ယဒိ တဿပိ ပုဗ္ဗဟေတုဥပနိဿယော သိယာ, တာဝ နိယမတော သောတာပတ္တိမဂ္ဂုပ္ပတ္တိတော ပုဗ္ဗေ ဧဝ နိယမိတော, ယာဝဉ္စ အကနိဋ္ဌံ တဿ ပုဗ္ဗဟေတု နာမ[Pg.495], အဟေတုကတာ အာပန္နာ, ဣစ္စဿ အဟေတု အပ္ပစ္စယာ နိပ္ဖတ္တိ ပါပုဏာတိ. ကိဉ္စ ဟေတု စေ? နိယမတော သောတာပန္နော စ နိယတောတိ ပဌမမဂ္ဂါဓိဂမေနေဝ အနုက္ကမေန ဥပရိ တိဏ္ဏံ မဂ္ဂါနံ ကိစ္စာနိ နိပ္ဖဇ္ဇန္တိ, ဧဝံ သတ္တက္ခတ္တုပရမတာဒိနိယမေ သတိ သတ္တမဘဝါဒိတော ဥဒ္ဓံ ပဝတ္တတာယ ဒုက္ခဿ မူလဘူတာ ကိလေသာ ပဌမမဂ္ဂေနေဝ ခီဏာတိ ဥပရိ တယော မဂ္ဂါ အကိစ္စာ သိယုံ. တေနာဟ ‘‘ပဌမမဂ္ဂဿ ဥပနိဿယော ကတော နာမာ’’တိအာဒိ.

หากพระโสดาบันเป็นผู้เที่ยงด้วยอำนาจแห่งบุพพเหตุ, เพราะไม่มีอุปนิสัยของมรรค ๓ เบื้องบนจากโสดาปัตติมรรค จึงไม่มีกิจแห่งบุพพเหตุ, ย่อมประสบกับสภาวะที่เป็นอุปนิสัยของโสดาปัตติมรรค. หากแม้ของท่านผู้นั้นมีอุปนิสัยที่เป็นบุพพเหตุ, ท่านก็ถูกกำหนดไว้แล้วอย่างแน่นอนก่อนการเกิดขึ้นของโสดาปัตติมรรค, และตราบเท่าถึงอกนิฏฐภพ ชื่อว่าบุพพเหตุของท่านนั้น, ย่อมประสบกับความเป็นอเหตุกะ, ดังนั้น การสำเร็จของท่านจึงเป็นไปโดยไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัย. และเหตุใดเล่า? หากพระโสดาบันเป็นผู้เที่ยงและถูกกำหนดไว้แล้ว, กิจของมรรค ๓ เบื้องบนย่อมสำเร็จไปโดยลำดับด้วยการบรรลุมรรคแรกเท่านั้น, เมื่อมีการกำหนดสัตตักขัตตุปรมะเป็นต้นเช่นนี้, กิเลสที่เป็นรากเหง้าของทุกข์ซึ่งเป็นไปเกินกว่าภพที่ ๗ ย่อมสิ้นไปแล้วด้วยมรรคแรกเท่านั้น, มรรค ๓ เบื้องบนจึงไม่มีกิจ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "อุปนิสัยของมรรคแรกชื่อว่าทำแล้ว".

ယဒိ ဥပရိ တယော မဂ္ဂါ သတ္တက္ခတ္တုပရမာဒိတံ နိယမေန္တိ, တတော စ အညော သောတာပန္နော နတ္ထီတိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဿ အကိစ္စကတာ နိပ္ပယောဇနတာ အာပဇ္ဇေယျ. အထ သက္ကာယဒိဋ္ဌိအာဒိပ္ပဟာနံ တဿ ကိစ္စံ, တေသံ တေသံ ပဟာနေန သတ္တက္ခတ္တုပရမာဒိနိယမတာယ. ဘဝိတဗ္ဗံ, ယာဝ ဥပရိမဂ္ဂါ ဧဝ ဟောန္တီတိ သတ္တဘဝါဒိတော ဥဒ္ဓမပဝတ္တနတော တေန ဝိနာနေန သက္ကာယဒိဋ္ဌိအာဒိပ္ပဟာနေန စ တေန ဝိနာ ဘဝိတဗ္ဗန္တိ အာဟ – ‘‘ပဌမမဂ္ဂေ အနုပ္ပန္နေဝ ဥပရိ တယော မဂ္ဂါ ဥပ္ပန္နာတိ အာပဇ္ဇတီ’’တိ. တိဏ္ဏံ မဂ္ဂါနန္တိ ဥပရိ တိဏ္ဏံ မဂ္ဂါနံ. ဝိပဿနာ နိယမေတီတိ ယုဇ္ဇတီတိ ဝုတ္တမတ္ထံ ဝိဝရန္တော ‘‘သစေ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ.

ถ้ามรรคเบื้องบน ๓ กำหนดความเป็นสัตตักขัตตุปรมะเป็นต้น และโสดาบันอื่นจากนั้นไม่มี ความที่โสดาปัตติมรรคไม่มีกิจ ไม่มีประโยชน์ ก็จะพึงถึง. หากว่าการละสักกายทิฏฐิเป็นต้นเป็นกิจของท่าน, ความเป็นสัตตักขัตตุปรมะเป็นต้นพึงมีได้ด้วยการละกิเลสนั้นๆ. ตราบเท่าที่มรรคเบื้องบนยังไม่มี เพราะไม่มีการเป็นไปยิ่งกว่าภพที่ ๗ และเพราะการละสักกายทิฏฐิเป็นต้นนั้นไม่มีมรรคเบื้องบนนั้น จึงกล่าวว่า "เมื่อปฐมมรรคยังไม่เกิด มรรคเบื้องบน ๓ ก็เกิดแล้ว" ดังนี้ ก็จะพึงถึง. คำว่า "แห่งมรรค ๓" คือ แห่งมรรคเบื้องบน ๓. เมื่อจะอธิบายเนื้อความที่กล่าวว่า "วิปัสสนาเป็นเครื่องกำหนด ย่อมสมควร" ดังนี้ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ก็ถ้า"...

သောတာပန္နော ဝဋ္ဋဇ္ဈာသယော. တတြေကစ္စေ ပါကဋေ ပညာတေ ဒဿေန္တော ‘‘အနာထပိဏ္ဍိကော’’တိအာဒိမာဟ. ဣဓဋ္ဌကဝေါကိဏ္ဏသုက္ခဝိပဿကဿာတိ ယော ဣမသ္မိံ ကာမဘဝေ ဌိတော မနုဿဒေဝဝသေန ဝေါကိဏ္ဏဘဝူပပတ္တိကော သုက္ခဝိပဿကော စ, တဿ ဝသေန. နာမံ ကထိတန္တိ သတ္တက္ခတ္တုပရမောတိ နာမံ ကထိတံ. ကေစိ ပန ‘‘ကာမဘဝေ သတ္တက္ခတ္တုံယေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, န တတော’’တိ ဝဒန္တိ, တံ ဝီမံသိတဗ္ဗံ.

พระโสดาบันมีอัธยาศัยในวัฏฏะ. ในบรรดาพระโสดาบันนั้น เมื่อจะแสดงบางท่านที่ปรากฏและเป็นที่รู้จัก จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "อนาถบิณฑิกะ". คำว่า "สำหรับผู้เจริญวิปัสสนาล้วนที่ตั้งอยู่ในภพนี้" คือ สำหรับผู้ที่ตั้งอยู่ในกามภพนี้ มีการอุบัติในภพปะปนกันโดยเป็นมนุษย์และเทวดา และเป็นผู้เจริญวิปัสสนาล้วน. คำว่า "ชื่อกล่าวแล้ว" คือ ชื่อว่า "สัตตักขัตตุปรมะ" กล่าวแล้ว. แต่บางท่านกล่าวว่า "ย่อมเกิดในกามภพเพียง ๗ ครั้งเท่านั้น ไม่เกินกว่านั้น" ข้อนั้นพึงพิจารณา.

သောဓေဿာမီတိ ဇမ္ဗုဒီပေ ကေနစိ တေပိဋကေန ဘိက္ခုနာ သဒ္ဓိံ ပိဋကတ္တယမေဝ မယှံ ဥဂ္ဂဟပရိပုစ္ဆာဝသေန သောဓေယျာမီတိ ပရတီရံ ဇမ္ဗုဒီပံ ဂတော. ယော ဘိက္ခု သက္ကောတီတိ ယောဇနာ. အနိစ္စာနုပဿနာဒီသု ဧကမုခေန အဘိနိဝိဋ္ဌေနပိ အဘိဓမ္မပရိယာယေန တီဟိ ဧဝ ဝိမောက္ခေဟိ မဂ္ဂံ လဘတီတိ အဘိနိဝေသဘေဒေန တယော ပုဂ္ဂလာ သုညတတော ဝုဋ္ဌိတာ, တထာ တယော အပ္ပဏိဟိတတော ဝုဋ္ဌိတာတိ ဆ ဟောန္တိ, တေဝ သဒ္ဓါဓုရပညာဓုရဝသေန ဒွါဒသ သကဒါဂါမိနော. တထာ အရဟန္တော, တယော အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယိနော [Pg.496] ဧကော ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယီ ဧကော ဥဒ္ဓံသောတော အကနိဋ္ဌဂါမီတိ ပဉ္စ, တေ အသင်္ခါရသသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယိဘေဒေန ဒသာတိ အဝိဟာဒီသု စတူသုပိ စတ္တာလီသ, အကနိဋ္ဌေ ပန ဥဒ္ဓံသောတော နတ္ထီတိ အဋ္ဌစတ္တာလီသ အနာဂါမိနော. ဝိပဿနာ ကထိတာ သမ္မသနစာရဿ ကထိတတ္တာ.

“เราจักชำระ” ดังนี้ จึงไปยังชมพูทวีปฝั่งโน้น เพื่อชำระพระไตรปิฎกเท่านั้น โดยการเรียนและการสอบถามกับภิกษุผู้ทรงพระไตรปิฎกรูปใดรูปหนึ่งในชมพูทวีป. การประกอบความว่า “ภิกษุรูปใดสามารถ”. แม้ผู้ที่ตั้งมั่นด้วยทางเดียวในอนิจจานุปัสสนาเป็นต้น ย่อมได้มรรคด้วยวิโมกข์ ๓ เท่านั้น โดยปริยายแห่งอภิธรรม ดังนี้ บุคคล ๓ จำพวกที่ออกจากสุญญตะ และ ๓ จำพวกที่ออกจากอัปปณิหิตะ ย่อมมี ๖ จำพวก บุคคลเหล่านั้นแหละเป็นพระสกทาคามี ๑๒ จำพวก โดยอำนาจแห่งสัทธาธุระและปัญญาธุระ. อนึ่ง พระอรหันต์ (ก็มีนัยนี้), ส่วนพระอนาคามี ๕ จำพวก คือ อันตราปรินิพพายี ๓ อุปหัจจปรินิพพายี ๑ อุทธังโสโต อกนิฏฐคามี ๑, บุคคลเหล่านั้นเป็น ๑๐ จำพวก โดยเป็นอสังขารปรินิพพายีและสสังขารปรินิพพายี, ในอวิหาเป็นต้น ๔ ภพ ก็มี ๔๐ จำพวก แต่ในอกนิฏฐภพไม่มีอุทธังโสโต จึงมีพระอนาคามี ๔๘ จำพวก. วิปัสสนาชื่อว่ากล่าวแล้ว เพราะกล่าวถึงการพิจารณา.

၅-၁၀. သုဒ္ဓကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

๕-๑๐. อรรถกถาแห่งสุทธกสูตรเป็นต้น

၄၉၅-၅၀၀. ယထာ စက္ခုဿ သဟဇာတတဒိန္ဒြိယနိဿိတဓမ္မေသု အဓိပတေယျံ အနုဝတ္တနီယတ္တာ, ဧဝံ တံဒွါရိကဓမ္မေသုပိ အဓိပတေယျံ တေဟိ အနုဝတ္တနီယတ္တာတိ ဝုတ္တံ – ‘‘အဓိပတေယျသင်္ခါတေန ဣန္ဒဋ္ဌေနာ’’တိ. ဧသ နယော သေသိန္ဒြိယာဒီသုပိ. စတုသစ္စဝသေန ကထိတာနိ သဘာဝါဒိဝိဘာဝနဿ ကထိတတ္တာ.

๔๙๕-๕๐๐. เหมือนอย่างว่า จักขุมีอธิปไตยในธรรมทั้งหลายที่เกิดพร้อมกับจักขุนั้นและอาศัยจักขุนั้น เพราะธรรมเหล่านั้นเป็นไปตามจักขุ ฉันใด จักขุก็มีอธิปไตยในธรรมทั้งหลายที่มีจักขุเป็นทวาร เพราะธรรมเหล่านั้นเป็นไปตามจักขุ ฉันนั้น จึงกล่าวว่า "ด้วยอรรถว่าอินทรีย์ อันนับว่าอธิปไตย". นัยนี้พึงทราบในอินทรีย์ที่เหลือเป็นต้นด้วย. ธรรมทั้งหลายชื่อว่ากล่าวแล้วโดยสัจจะ ๔ เพราะกล่าวถึงการแสดงสภาวะเป็นต้น.

ဆဠိန္ဒြိယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาฉฬินทริยวรรค จบแล้ว.

၄. သုခိန္ဒြိယဝဂ္ဂေါ

๔. สุขินทริยวรรค

၁-၅. သုဒ္ဓိကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

๑-๕. อรรถกถาแห่งสุทธิกสูตรเป็นต้น

၅၀၁-၅၀၅. ယထာ စက္ခု ဒဿနေ အဓိပတေယျဋ္ဌေန စက္ခုန္ဒြိယံ, ဧဝံ သုခဝေဒနာ သုခနေ အဓိပတေယျဋ္ဌေန သုခိန္ဒြိယံ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. သေသံ တေဘူမကန္တိ သေသံ ဘူမိတ္တယဝသေန တေဘူမကံ.

๕๐๑-๕๐๕. เหมือนอย่างว่า จักขุเป็นจักขุนทรีย์ด้วยอรรถว่ามีอธิปไตยในการเห็น ฉันใด สุขเวทนาก็เป็นสุขินทรีย์ด้วยอรรถว่ามีอธิปไตยในการเสวยสุข ฉันนั้น. นัยนี้พึงทราบในอินทรีย์ที่เหลือด้วย. คำว่า "ที่เหลือเป็นไตรภูมิ" คือ ที่เหลือเป็นไตรภูมิโดยเป็นไปในภูมิ ๓.

၆. ပဌမဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๖. อรรถกถาปฐมวิภังคสูตร

၅၀၆. ကာယိကန္တိ အယမဿ နိဿယဝသေန နိဒ္ဒေသောတိ အာဟ – ‘‘ကာယပသာဒဝတ္ထုက’’န္တိ. သရူပနိဒ္ဒေသော သုခံ သုခိန္ဒြိယဿ သရူပန္တိ. သာဒနီယဋ္ဌေန ဓမ္မပဒါနိ အတ္တနိ အဿာဒယတီတိ သာတံ, မဓုရံ. ဝေဒယိတန္တိ ဝေဒိယနံ, အနုဘဝနန္တိ အတ္ထော. အညဓမ္မဝိသိဋ္ဌောတိ ဖဿာဒီဟိ အညေဟိ ဓမ္မေဟိ ဝိသဒိသော. ကာယိကန္တိ ပသာဒကာယသန္နိဿိတံ. စေတသိကန္တိ စေတောသန္နိဿိတံ, တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဧတ္ထ ပနာ’’တိအာဒိ. ကာယပသာဒ…ပေ… နတ္ထိ, တသ္မာ ‘‘စတ္တာရော ပသာဒကာယေ ဝတ္ထုံ ကတွာ’’တိ ဝုတ္တံ.

๕๐๖. คำว่า "กายิกะ" นี้ เป็นการแสดงโดยอาศัย จึงกล่าวว่า "มีกายปสาทเป็นวัตถุ" การแสดงสภาวะว่า "สุขเป็นสภาวะของสุขินทรีย์" ด้วยอรรถว่าน่าชื่นชม ย่อมลิ้มรสบทธรรมทั้งหลายในตน จึงชื่อว่า "สาตะ" คือ ไพเราะ คำว่า "เวทยิตะ" คือ การเสวย การประสบ คำว่า "วิเศษกว่าธรรมอื่น" คือ แตกต่างจากธรรมอื่นมีผัสสะเป็นต้น คำว่า "กายิกะ" คือ อาศัยกายปสาท คำว่า "เจตสิกะ" คือ อาศัยจิต เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ก็ในที่นี้" กายปสาท... (ละไว้)... ไม่มี เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "กระทำกายปสาทให้เป็นวัตถุแห่งนามขันธ์ ๔"

၉. ကဋ္ဌောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๙. อรรถกถากัฏโฐปมสูตร

၅၀၉. ဒွိန္နံ [Pg.497] အရဏီနန္တိ အဓရုတ္တရာရဏီနံ. ကိဉ္စိ ဒွယံ သံဃဋ္ဋိတမတ္တံ ဟုတွာ န သမောဓာနဂတံ ဟောတီတိ တံနိဝတ္တနတ္ထံ ‘‘သံဃဋ္ဋနသမောဓာနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ပုနပ္ပုနံ သံဃဋ္ဋနေန ဟိ တေဇောပါတုဘာဝေါ. အဓရာရဏီ ဝိယ ဝတ္ထာရမ္မဏံ အသတိပိ ဝါယာမေ တဇ္ဇသမ္ဖဿပစ္စယတော. ဥတ္တရာရဏီ ဝိယ ဖဿော ဝတ္ထာရမ္မဏာဒိဖဿေန ပဝတ္တနတော. သံဃဋ္ဋော ဝိယ ဖဿသံဃဋ္ဋနံ အရဏိဒွယသံဃဋ္ဋနာ ဝိယ ဖဿဿေဝ ဝတ္ထာရမ္မဏေသု သံဃဋ္ဋနာကာရေန ပဝတ္တိတော. အဂ္ဂိ ဝိယ ဝေဒနာ အနုဒဟနဋ္ဌေန ခဏိကာဝါယဉ္စ. ဝတ္ထာရမ္မဏံ ဝါ ဥတ္တရာရဏီ ဝိယ ဣန္ဓနာပါတဂဟဏာဒီသု ဥဿာဟဿ ဝိယ ပဝတ္တိသမ္ဘဝတော. ဖဿော အဓရာရဏီ ဝိယ နိရုဿာဟနိရီဟတာဝသေန အတ္တသာဓနတော.

๕๐๙. คำว่า "แห่งไม้สีไฟ ๒ ท่อน" คือ แห่งไม้สีไฟท่อนล่างและท่อนบน สิ่ง ๒ อย่างบางอย่างเพียงกระทบกันแล้วไม่ถึงความรวมกัน เพื่อห้ามข้อนั้น จึงกล่าวว่า "การกระทบและการรวมกัน" เพราะการกระทบกันบ่อยๆ นั่นแหละ ความปรากฏแห่งไฟย่อมมี วัตถุและอารมณ์เหมือนไม้สีไฟท่อนล่าง เพราะเป็นปัจจัยแห่งผัสสะที่เกิดจากวัตถุและอารมณ์นั้น แม้ไม่มีความพยายาม ผัสสะเหมือนไม้สีไฟท่อนบน เพราะเป็นไปโดยผัสสะแห่งวัตถุและอารมณ์เป็นต้น การกระทบเหมือนการกระทบแห่งผัสสะ เหมือนการกระทบแห่งไม้สีไฟ ๒ ท่อน เพราะผัสสะนั่นแหละเป็นไปโดยอาการกระทบในวัตถุและอารมณ์ เวทนาเหมือนไฟ ด้วยอรรถว่าเผาผลาญ และเพราะความเป็นของชั่วขณะ หรือวัตถุและอารมณ์เหมือนไม้สีไฟท่อนบน เพราะความเป็นไปได้เหมือนความพยายามในการใส่เชื้อไฟและการจับเป็นต้น ผัสสะเหมือนไม้สีไฟท่อนล่าง เพราะเป็นเครื่องสำเร็จประโยชน์แก่ตนโดยไม่มีความพยายามและไม่มีความปรารถนา

၁၀. ဥပ္ပဋိပါဋိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๐. อรรถกถาอุปปฏิกสูตร

၅၁၀. ရသနံ ဘဉ္ဇနံ နိရုဇ္ဈနံ ရသော. ယော ယော ဓမ္မာနံ ရသော ယထာဓမ္မရသော, တေန ယထာဓမ္မရသေန. ပဋိပါဋိယာတိ ကမေန, ဥဘယေနပိ ဓမ္မာနံ ပဟာနက္ကမေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဣမသ္မိံ ဣန္ဒြိယဝိဘင်္ဂေတိ ဣမသ္မိံ ဣန္ဒြိယသံယုတ္တသညိတေ ဣန္ဒြိယဝိဘင်္ဂေ. အဒေသိတတ္တာတိ သေသသုတ္တာနိ ဝိယ ‘‘သုခိန္ဒြိယ’’န္တိအာဒိနာ အဒေသိတတ္တာ ဣဒံ ဥပ္ပဋိပါဋိကသုတ္တံ နာမ. ဝလိယာ ခရသမ္ဖဿာယ ဖုဋ္ဌဿ. တန္တိ ကဏ္ဋကဝေဒနာဒိံ. ဧတဿ ဒုက္ခိန္ဒြိယဿ.

๕๑๐. การลิ้มรส การทำลาย การดับไป ชื่อว่า "รส" รสของธรรมทั้งหลายใดๆ เป็นรสตามธรรมนั้นๆ ด้วยรสตามธรรมนั้นๆ คำว่า "โดยลำดับ" คือ โดยลำดับ ทั้งสองอย่างนี้ ชื่อว่ากล่าวโดยลำดับแห่งการละธรรมทั้งหลาย คำว่า "ในอินทริยวิภังค์นี้" คือ ในอินทริยวิภังค์ที่ชื่อว่าอินทริยสังยุตนี้ คำว่า "เพราะไม่ได้แสดง" คือ เพราะไม่ได้แสดงด้วยคำมีอาทิว่า "สุขินทรีย์" เหมือนสูตรที่เหลือ เพราะเหตุนั้น สูตรนี้จึงชื่อว่าอุปปฏิกสูตร สำหรับผู้ถูกสัมผัสอันหยาบของหนามกระทบแล้ว คำว่า "นั้น" คือ เวทนาอันเกิดจากหนามเป็นต้น แห่งทุกขินทรีย์นั้น

တေသံ တေသန္တိ ဒေါမနဿိန္ဒြိယာဒီနံ. ကာရဏဝသေနေဝါတိ တံတံအသာဓာရဏကာရဏဝသေန. တေသဉှိ ဝိသေသကာရဏံ ဒဿေန္တော ‘‘ပတ္တစီဝရာဒီနံ ဝါ’’တိ အာဟ.

คำว่า "ของอินทรีย์เหล่านั้นๆ" คือ ของโทมนัสสินทรีย์เป็นต้น คำว่า "โดยเหตุเท่านั้น" คือ โดยเหตุที่ไม่ทั่วไปแก่กันและกันนั้นๆ แสดงเหตุพิเศษของอินทรีย์เหล่านั้น จึงกล่าวว่า "หรือของบาตรจีวรเป็นต้น"

ဧကတောဝါတိ ပုနပ္ပုနံ ပဒုဒ္ဓါရဏံ အကတွာ ဧကဇ္ဈမေဝ. ဒုတိယဇ္ဈာနာဒီနံ ဥပစာရက္ခဏေ ဧဝ နိရုဇ္ဈန္တီတိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓော. တေသံ ဒုက္ခိန္ဒြိယဒေါမနဿာဒီနံ. အတိသယနိရောဓောတိ သုဋ္ဌု ပဟာနံ ဥဇုပ္ပဋိပက္ခေန ဝူပသမော. နိရောဓောယေဝါတိ နိရောဓမတ္တမေဝ. နာနာဝဇ္ဇနေတိ ယေန အာဝဇ္ဇနေန အပ္ပနာဝီထိ ဟောတိ, တတော ဘိဇ္ဇာဝဇ္ဇနေ, အနေကာဝဇ္ဇနေ ဝါ. အပ္ပနာဝီထိယဉှိ ဥပစာရော ဧကာဝဇ္ဇနော, ဣတရော အနေကာဝဇ္ဇနော အနေကက္ခတ္တုံ ပဝတ္တနတော. ဝိသမနိသဇ္ဇာယ ဥပ္ပန္နကိလမထော ဝိသမာသနုပတာပေါ[Pg.498]. ပီတိဖရဏေနာတိ ပီတိယာ ဖရဏရသတ္တာ. ပီတိသမုဋ္ဌာနာနံ ဝါ ပဏီတရူပါနံ ကာယဿ ဗျာပနတော ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘သဗ္ဗော ကာယော သုခေါက္ကန္တော ဟောတီ’’တိ. ဝိတက္ကဝိစာရပစ္စယေပီတိ ပိ-သဒ္ဒေါ အဋ္ဌာနပယုတ္တော, သော ‘‘ပဟီနဿာ’’တိ ဧတ္ထ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗော ‘‘ပဟီနဿပိ ဒေါမနဿိန္ဒြိယဿာ’’တိ. ဧတံ ဒေါမနဿိန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘တဿ မယှံ အတိစိရံ ဝိတက္ကယတော ဝိစာရယတော ကာယောပိ ကိလမိ, စိတ္တမ္ပိ ဝိဟညီ’’တိ စ ဝစနတော ကာယစိတ္တခေဒါနံ ဝိတက္ကဝိစာရပစ္စယတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝိတက္ကဝိစာရဘာဝေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဒေါမနဿိန္ဒြိယန္တိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ. တတ္ထဿ သိယာ ဥပ္ပတ္တီတိ တတ္ထ ဒုတိယဇ္ဈာနုပစာရေ အဿ ဒေါမနဿဿ ဥပ္ပတ္တိ ဘဝေယျ. ‘‘တတ္ထဿ သိယာ ဥပ္ပတ္တီ’’တိ ဣဒံ ပရိကပ္ပဝစနံ ဥပစာရက္ခဏေ ဒေါမနဿဿ သုပ္ပဟီနဘာဝဒဿနတ္ထံ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘န တွေဝ ဒုတိယဇ္ဈာနေ ပဟီနပစ္စယတ္တာ’’တိ. ပဟီနမ္ပိ သောမနဿိန္ဒြိယံ ပီတိ ဝိယ န ဒူရေတိ ကတွာ ‘‘အာသန္နတ္တာ’’တိ ဝုတ္တံ. နာနာဝဇ္ဇနုပစာရေ ပဟီနမ္ပိ ပဟာနင်္ဂံ ပဋိပက္ခေန အဝိဟတတ္တာ အန္တရန္တရာ ဥပ္ပဇ္ဇေယျာတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘အပ္ပနာပ္ပတ္တာယာ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘တာဒိသာယ အာသေဝနာယ ဣစ္ဆိတဗ္ဗတ္တာ ယထာ မဂ္ဂဝီထိတော ပုဗ္ဗေ ဒွေ တယော ဇဝနဝါရာ သဒိသာနုပဿနာဝ ပဝတ္တန္တိ, ဧဝမိဓာပိ အပ္ပနာဝါရတော ပုဗ္ဗေ ဒွေ တယော ဇဝနဝါရာ ဥပေက္ခာသဟဂတာဝ ပဝတ္တန္တီ’’တိ ဝဒန္တိ. အပရိသေသန္တိ သုဝိက္ခမ္ဘိတန္တိ ကတွာ ဝိက္ခမ္ဘနေန အနဝသေသံ.

คำว่า "โดยส่วนเดียวกัน" คือ ไม่ยกบทขึ้นบ่อยๆ (แต่ยกขึ้น) โดยรวมกันทีเดียว. คำว่า "ย่อมดับไปในขณะแห่งอุปจารของทุติยฌานเป็นต้นนั่นเอง" พึงนำมาเชื่อมโยงกัน. คำว่า "แห่งอินทรีย์เหล่านั้น" คือ แห่งทุกขินทรีย์และโทมนัสสินทรีย์เป็นต้น. คำว่า "การดับอย่างยิ่ง" คือ การละได้อย่างดี ได้แก่การสงบระงับด้วยธรรมที่เป็นปฏิปักษ์โดยตรง. คำว่า "การดับนั่นเอง" คือ เพียงการดับเท่านั้น. คำว่า "ในการนึกถึงต่างๆ" คือ ในการนึกถึงที่แตกต่างจากการนึกถึงที่เป็นเหตุให้เกิดอัปปนาวิถี หรือในการนึกถึงหลายครั้ง. เพราะว่าในอัปปนาวิถี อุปจาระมีการนึกถึงครั้งเดียว นอกนั้นมีการนึกถึงหลายครั้ง เพราะเป็นไปหลายครั้ง. ความเหน็ดเหนื่อยที่เกิดขึ้นเพราะการนั่งไม่สม่ำเสมอ ชื่อว่า "ความเร่าร้อนเพราะอาสนะไม่สม่ำเสมอ". คำว่า "ด้วยการแผ่ซ่านแห่งปีติ" คือ เพราะปีติมีรสคือการแผ่ซ่าน หรือกล่าวเพราะการแผ่ไปสู่กายของรูปอันประณีตที่มีปีติเป็นสมุฏฐาน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "กายทั้งสิ้นย่อมถูกความสุขถูกต้องแล้ว". ในคำว่า "แม้เพราะปัจจัยคือวิตกและวิจาร" นี้ ศัพท์ว่า "ปิ" (แม้) ใช้ในที่ที่ไม่ควรใช้ ศัพท์นั้นพึงนำมาเชื่อมโยงในคำว่า "แม้ที่ละได้แล้ว" นี้ว่า "แม้แห่งโทมนัสสินทรีย์ที่ละได้แล้ว". พึงเชื่อมโยงว่า "โทมนัสสินทรีย์นี้ย่อมเกิดขึ้น". อนึ่ง พึงทราบความเป็นปัจจัยแห่งวิตกและวิจารต่อความเหน็ดเหนื่อยทางกายและใจ เพราะพระดำรัสว่า "เมื่อเรานั้นตรึกตรองอยู่นานเกินไป กายก็เหนื่อยล้า จิตก็ระส่ำระสาย". พึงนำมาเชื่อมโยงว่า "เมื่อมีวิตกและวิจาร โทมนัสสินทรีย์ย่อมเกิดขึ้น". คำว่า "ในที่นั้น ความเกิดขึ้นแห่งโทมนัสสินทรีย์นั้นพึงมี" คือ ในอุปจารแห่งทุติยฌานนั้น ความเกิดขึ้นแห่งโทมนัสสินทรีย์นั้นพึงมี. คำว่า "ในที่นั้น ความเกิดขึ้นแห่งโทมนัสสินทรีย์นั้นพึงมี" นี้ เป็นคำสมมติ เพื่อแสดงความที่โทมนัสสินทรีย์ยังละไม่ได้เด็ดขาดในขณะแห่งอุปจาระ. สมจริงดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า "แต่หาใช่ในทุติยฌานไม่ เพราะเป็นธรรมที่มีปัจจัยอันละได้แล้ว". คำว่า "เพราะความเป็นของใกล้" ท่านกล่าวไว้โดยทำความที่โสมนัสสินทรีย์แม้ละได้แล้วก็ไม่ห่างไกลเหมือนปีติ. ท่านกล่าวคำมีอาทิว่า "เมื่อยังไม่บรรลุอัปปนา" เพื่อแสดงเนื้อความนี้ว่า "แม้ธรรมที่เป็นองค์แห่งการละที่ละได้แล้วในอุปจาระที่มีการนึกถึงต่างๆ ก็พึงเกิดขึ้นได้ในระหว่างๆ เพราะยังไม่ถูกกำจัดด้วยธรรมที่เป็นปฏิปักษ์". อาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า "เพราะความเป็นสิ่งที่น่าปรารถนาด้วยการเสพคุ้นเช่นนั้น ชวนวาระ ๒-๓ วาระก่อนแต่มรรควิถี ย่อมเป็นไปโดยเป็นการพิจารณาที่คล้ายคลึงกันฉันใด ในที่นี้ก็ฉันนั้น ชวนวาระ ๒-๓ วาระก่อนแต่อัปปนาวาระ ย่อมเป็นไปโดยสหรคตด้วยอุเบกขาเทียว". คำว่า "โดยไม่เหลือ" คือ โดยการข่มไว้ได้อย่างดี ได้แก่ไม่เหลือด้วยการข่มไว้.

တထတ္တာယာတိ တထဘာဝါယ ပဌမဇ္ဈာနသမင်္ဂိတာယ. သာ ပနဿ ဥပ္ပာဒနေန ဝါ ဥပ္ပန္နဿ သမာပဇ္ဇနေန ဝါ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဥပ္ပာဒနတ္ထာယ သမာပဇ္ဇနတ္ထာယာ’’တိ. ဒွီသူတိ နဝမဒသမေသု သုတ္တန္တေသု.

คำว่า "เพื่อความเป็นอย่างนั้น" คือ เพื่อความเป็นอย่างนั้น ได้แก่เพื่อความเป็นผู้พรั่งพร้อมด้วยปฐมฌาน. ก็ความเป็นอย่างนั้นของผู้นั้น ย่อมมีได้ด้วยการยังปฐมฌานให้เกิดขึ้น หรือด้วยการเข้าฌานที่เกิดขึ้นแล้ว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพื่อต้องการให้เกิดขึ้น เพื่อต้องการเข้าสมาบัติ". คำว่า "ในสูตรทั้งสอง" คือ ในพระสูตรที่ ๙ และที่ ๑๐.

သုခိန္ဒြိယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยสุขินทริยวัคค์ จบแล้ว

၅. ဇရာဝဂ္ဂေါ

๕. ชราวรรค

၁. ဇရာဓမ္မသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาชราธัมมสูตร

၅၁၁. ပမုခေ, ပါသာဒဿ စ ပစ္ဆိမဘာဂေ အာတပေါ ပစ္ဆာတပေါ, တသ္မိံ ပစ္ဆာတပေ. သော ဟိ ပါသာဒဿ ပမုခဘာဝေန ကတော. ကိံ ပန ဘဂဝတော ဝဇိရသာရံ သရီရံ ဩတာပေတဗ္ဗံ ဟောတီတိ အာဟ – ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿာ’’တိအာဒိ[Pg.499]. အယဉ္စ ဣမံ သုတ္တံ ဒေသိတသမယေ. န သက္ကောတိ ဗျာမပ္ပဘာယ ကာယစိ ပဘာယ အနဘိဘဝနီယတ္တာ. ကိဉ္စာပိ ဗုဒ္ဓါဘာ သူရိယာဘာယ အနဘိဘဝနီယာ, ဃမ္မသဘာဝတာယ ပန ရသ္မီနံ ပရိတော ဖရန္တီ သူရိယာဘာ တိခိဏာ ဥဏှာတိ အာဟ ‘‘ရသ္မိတေဇ’’န္တိ. ဣဒါနိ တမတ္ထံ ဥပမာယ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ယထေဝ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

๕๑๑. ที่มุข คือ แสงแดดที่ส่องมาทางด้านหลังของปราสาท เรียกว่า ปัจฉาตาปะ ในปัจฉาตาปะนั้น แสงแดดนั้นถูกทำให้เป็นส่วนหน้าของปราสาท ถามว่า ก็พระสรีระที่มีสาระดังเพชรของพระผู้มีพระภาคเจ้า จำต้องให้ถูกแดดเผาด้วยหรือ? จึงตรัสคำว่า "ของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า" เป็นต้น และความข้อนี้ (หมายถึง) ในเวลาที่ทรงแสดงสูตรนี้ ไม่สามารถ (จะแผดเผาได้) เพราะพระรัศมีแผ่ไปข้างละวาไม่มีรัศมีอื่นใดจะครอบงำได้ แม้ว่าพุทธรัศมีจะไม่ถูกแสงอาทิตย์ครอบงำ แต่แสงอาทิตย์ที่แผ่ไปโดยรอบเพราะมีความร้อนเป็นสภาวะ ย่อมร้อนแรง จึงตรัสว่า "เดชแห่งรัศมี" บัดนี้ เพื่อจะแสดงความหมายนั้นด้วยอุปมา จึงตรัสคำว่า "เหมือนอย่างว่า" เป็นต้น

သုဝဏ္ဏာဝဋ္ဋံ ဝိယာတိ အစ္ဆေ သုဝဏ္ဏပတ္တေ ဝိနိဝတ္တအာဝဋ္ဋံ ဝိယ. ဂရဟဏစ္ဆရိယံ နာမ ကိရေတံ ‘‘အစ္ဆရိယမေတံ အဝိသိစ္ဆေဖလဝဒ’’န္တိအာဒီသု ဝိယ. န ဧဝမေတရဟီတိ အတ္တနော ပါကဋဝသေန ဝဒတိ, န ဣတရေသမ္ပီတိ. သိရာဇာလာတိ သိရာသန္တာနာ. ဧဝရူပံ န ဟောတီတိ အညေသံ ပါကတိကသတ္တာနံ ဝုတ္တာကာရံ ဝိယ န ဟောတိ ပုညသမ္ဘာရဿ ဥဠာရတမတ္တာ ဝိပစ္စနဿ ပရိယန္တဂတတ္တာ. တေနာဟ ‘‘အညေသံ အပါကဋ’’န္တိ. ဝလိယာဝဋ္ဋကန္တိ အပ္ပကံ ဝလိယာဝဋ္ဋံ. တေနာဟ ‘‘ကေသဂ္ဂပ္ပမာဏ’’န္တိ. သဗ္ဗာနီတိ သိရာဇာလာနိ. ပုရတော ဝင်္ကောတိ ထောကံ ပုရတော နတမတ္တံ သန္ဓာယာဟ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သွာယံ အညေသံ အပါကဋော’’တိ. နယဂ္ဂါဟတောတိ အနုမာနတော. ဓီ တန္တိ ဓီ-သဒ္ဒယောဂေ ဥပယောဂဝစနံ. ဓီတိ ဇိဂုစ္ဆနတ္ထေ နိပါတော. ဓိက္ကာရောတိ ဇိဂုစ္ဆာပယောဂေါ. တံ ဖုသတူတိ တုယှံ ပါပုဏာတု.

คำว่า "เหมือนวงทอง" คือ เหมือนวงที่ม้วนกลับในแผ่นทองคำที่บริสุทธิ์ คำนี้ชื่อว่าความอัศจรรย์ในเชิงตำหนิ เหมือนในคำเป็นต้นว่า "น่าอัศจรรย์จริงหนอ คำพูดที่ให้ผลไม่ขาดสาย" คำว่า "เดี๋ยวนี้ไม่เป็นอย่างนั้น" ท่านกล่าวโดยความปรากฏแก่ตนเอง ไม่ใช่แก่คนอื่น คำว่า "ข่ายแห่งเส้นเอ็น" คือ ความสืบต่อแห่งเส้นเอ็น คำว่า "ไม่เป็นเช่นนี้" คือ ไม่เป็นเหมือนอาการที่กล่าวแล้วของสัตว์ปกติเหล่าอื่น เพราะความที่บุญสมภารมีความยิ่งใหญ่และเพราะความที่วิบากถึงที่สุดแล้ว เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "ไม่ปรากฏแก่คนอื่น" คำว่า "วงริ้วรอย" คือ วงริ้วรอยเล็กน้อย เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "มีประมาณเท่าปลายเส้นผม" คำว่า "ทั้งหมด" คือ ข่ายแห่งเส้นเอ็นทั้งหลาย คำว่า "ค้อมไปข้างหน้า" ท่านกล่าวหมายถึงความที่น้อมไปข้างหน้าเล็กน้อย เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "ข่ายเส้นเอ็นนั้นไม่ปรากฏแก่คนอื่น" คำว่า "โดยการถือเอาโดยนัย" คือ โดยการอนุมาน คำว่า "ธิ ตํ" (น่าตำหนิซึ่งท่าน) เป็นอุปโยควิภัตติในเพราะประกอบกับ "ธิ" ศัพท์ คำว่า "ธิ" เป็นนิบาตในอรรถว่าเกลียดชัง คำว่า "ธิกฺกาโร" คือ การใช้ในความหมายว่าเกลียดชัง คำว่า "ขอจงถูกต้องท่าน" คือ ขอจงถึงแก่ท่าน

၂. ဥဏ္ဏာဘဗြာဟ္မဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาอุณณาภพราหมณสูตร

၅၁၂. အညမညဿာတိ အညော အညဿ. န ပစ္စနုဘောတိ အတ္တနော အဝိသယဘာဝတော. ဣဒါနိ တံ အညဝိသယတံ အနွယတော ဗျတိရေကတော ဝိဘာဝေတုံ ‘‘သစေ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

๕๑๒. คำว่า "ของกันและกัน" คือ อีกอันหนึ่งของอีกอันหนึ่ง (อินทรีย์หนึ่งของอินทรีย์อื่น) ย่อมไม่เสวย (อารมณ์) เพราะไม่ใช่เป็นวิสัยของตน บัดนี้ เพื่อจะแสดงความที่อารมณ์เป็นวิสัยของอินทรีย์อื่นนั้น โดยอนุโลมและปฏิโลม จึงตรัสคำว่า "ถ้าว่า" เป็นต้น

ဝိသယာနိ ပဋိသရန္တိ ဧတ္ထာတိ ပဋိသရဏံ. ဣန္ဒြိယဝိညာဏာနိ ဟိ အသတိပိ တာဒိသေ အဓိပ္ပာယေ အတ္တနော အာရမ္မဏဿ ယာထာဝတော သမ္ပဇာနနတော ပဝေဒနဝိဇာနနာနိ ကရောန္တာနိ ဝိယ ပဝတ္တန္တိ, တထာ လောကဿ အညတ္ထ သိဒ္ဓိတော. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘မနော ပဋိသရဏံ, မနောဝ နေသံ ဂေါစရဝိသယံ ပစ္စနုဘောတီ’’တိ မနောဒွါရိကဇဝနမနော ဟိ သဝိသေသံ မနောဝိသယံ ပစ္စနုဘောတိ, ပဉ္စဒွါရိကဇဝနမနော မနနမတ္တမေဝ ပစ္စနုဘဝတိ. ရဇ္ဇနာဒိဂ္ဂဟဏဉ္စေတ္ထ နိဒဿနမတ္တံ, တသ္မာ သဒ္ဒဟနာဒိပိ ဂဟိတမေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, ပဉ္စဒွါရပ္ပဝတ္တိဝသေန တထာ ဝုတ္တံ. ဧကသ္မိံ ပန ဒွါရေတိ စက္ခုဒွါရေ.

คำว่า "ที่พึ่ง" (ปฏิสรณะ) คือ เป็นที่ที่อารมณ์ทั้งหลายแล่นไปหา เพราะว่าอินทรียวิญญาณทั้งหลาย แม้จะไม่มีความจงใจเช่นนั้น ก็เป็นไปประหนึ่งว่าทำการบอกและรู้แจ้ง เพราะรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งอารมณ์ของตน และเพราะความสำเร็จในที่อื่นของโลกก็เป็นเช่นนั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า "ใจเป็นที่พึ่ง ใจนั่นแลย่อมเสวยวิสัยอันเป็นโคจรของอินทรีย์เหล่านั้น" เพราะว่ามโนทวาริกชวนมโนย่อมเสวยมโนวิสัยโดยพิเศษ ส่วนปัญจทวาริกชวนมโนย่อมเสวยเพียงการนึกคิดเท่านั้น และการยกเอาความกำหนัดเป็นต้นมากล่าวในที่นี้ เป็นเพียงตัวอย่างเท่านั้น เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าแม้ความเชื่อเป็นต้นก็นับรวมเข้าด้วยแล้ว ที่ท่านกล่าวอย่างนั้นก็ด้วยอำนาจความเป็นไปในปัญจทวาร ส่วนคำว่า "ในทวารหนึ่ง" คือ ในจักขุทวาร

ဒုဗ္ဗလဘောဇကာတိ [Pg.500] အပ္ပာနုဘာဝါ ရာဇဘောဂ္ဂါ. အာယန္တိ ဘောဂုပ္ပတ္တိဋ္ဌာနံ. ယောတ္တဗန္ဓာဒိနိမိတ္တံ လဒ္ဓဗ္ဗကဟာပဏော ယောတ္တကဟာပဏော. အဒ္ဒုဗန္ဓာဒိနိမိတ္တံ ဂဟေတဗ္ဗကဟာပဏော အဒ္ဒုကဟာပဏော. မာဃာတဃောသနာယ ကတာယ ဟိံသာနိမိတ္တံ ဂဟေတဗ္ဗကဟာပဏော မာပဟာရကဟာပဏော. တဿ ပရိမာဏံ ဒဿေတုံ ‘‘အဋ္ဌကဟာပဏော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သတဝတ္ထုကန္တိ သတကရီသဝတ္ထုကံ.

คำว่า "ผู้บริโภคที่อ่อนแอ" คือ ข้าราชการผู้มีอานุภาพน้อย คำว่า "รายได้" (อายะ) คือ ที่เกิดแห่งโภคทรัพย์ กหาปณะที่ควรได้รับเพราะเหตุมีการผูกเชือกเป็นต้น ชื่อว่า "ยตตกหาปณะ" กหาปณะที่พึงถือเอาเพราะเหตุมีการจองจำด้วยโซ่ตรวนเป็นต้น ชื่อว่า "อัดทุกหาปณะ" กหาปณะที่พึงถือเอาเพราะเหตุแห่งการเบียดเบียนเมื่อมีการประกาศห้ามฆ่าสัตว์ ชื่อว่า "มาปหารกหาปณะ" เพื่อจะแสดงประมาณของกหาปณะนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า "๘ กหาปณะ" เป็นต้น คำว่า "มีวัตถุร้อยหนึ่ง" คือ มีที่ดินร้อยกรีส

မဂ္ဂသတီတိ အရိယမဂ္ဂသတိ. ဘာဝနမနုယုဉ္ဇန္တဿ ဟိ ဇဝနမနော ဥဿက္ကိတွာဝ မဂ္ဂသတိံ ပဋိသရတိ တပ္ပရိယောသာနတ္တာ. တန္တိ နိဗ္ဗာနံ. သာတိ ဖလဝိမုတ္တိ. ပဋိသရတိ အဂ္ဂမဂ္ဂသတိယာ. ဖလဝိမုတ္တိ နိဗ္ဗာနန္တိ ဥဘယံ မဂ္ဂဿ သိဒ္ဓါယေဝါတိ. အာရမ္မဏဝသေန နတ္ထိ ဧတဿ ပဋိသရဏန္တိ အပ္ပဋိသရဏံ အသင်္ခတာမတဿ သန္တိနိစ္စသဘာဝတ္တာ. သယံ ပန သဗ္ဗေသံယေဝ အရိယာနံ ပဋိသရဏံ. တေနာဟ ‘‘နိဗ္ဗာနံ အရဟတော ဂတီ’’တိ (ပရိ. ၃၃၉). နိဗ္ဗာနံ အနုပဝိဋ္ဌံ နိဗ္ဗာနနိဿယတ္တာ. န တတော ပရံ ဂစ္ဆတိ ဂတဿ အညဿ တာဒိသဿ အဘာဝါ. နိဗ္ဗာနံ ပရိ သဗ္ဗသော ဩသာနန္တိ နိဗ္ဗာနပရိယောသာနံ.

คำว่า "สติในมรรค" คือ อริยมรรคสติ เพราะว่าชวนมโนของผู้ประกอบเนืองๆ ซึ่งภาวนา ย่อมแล่นไปสู่มรรคสติโดยส่วนเดียว เพราะมีความเป็นไปในมรรคสตินั้นเป็นที่สุด คำว่า "นั้น" คือ นิพพาน คำว่า "นั้น" (สา) คือ ผลวิมุตติ ย่อมแล่นไปหาด้วยอริยมรรคสติอันเลิศ ผลวิมุตติและนิพพานทั้งสองอย่างนี้ ย่อมสำเร็จได้ด้วยมรรคแท้ๆ คำว่า "ไม่มีที่พึ่ง" (อัปปฏิสรณะ) คือ โดยส่วนแห่งอารมณ์ นิพพานนี้ไม่มีที่พึ่งอื่น เพราะอสังขตอมตธรรมมีสภาวะสงบและเที่ยงแท้ แต่นิพพานนั้นเองเป็นที่พึ่งของพระอริยบุคคลทั้งปวง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "นิพพานเป็นที่ไปของพระอรหันต์" คำว่า "หยั่งลงสู่นิพพาน" เพราะมีนิพพานเป็นที่อาศัย ย่อมไม่ไปยิ่งกว่านั้น เพราะไม่มีที่ไปอื่นที่เช่นนั้นสำหรับผู้ที่ไปถึงแล้ว คำว่า "มีนิพพานเป็นที่สุด" คือ มีนิพพานเป็นที่จบสิ้นโดยประการทั้งปวง

မူလဇာတာ ဇာတမူလာ. တတော ဧဝ ပတိဋ္ဌိတာ. ကာ ပနဿာတိ အာဟ ‘‘မဂ္ဂေန အာဂတသဒ္ဓါ’’တိ. မဂ္ဂေါ ဒဠှာယ အသံဟာရိယသဒ္ဓါယ မူလံ ဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ္တာနိ စေဝ ဝိစိကိစ္ဆာစိတ္တဉ္စာတိ ပဉ္စ အကုသလစိတ္တာနိ သမုစ္ဆေဒဝသေန ပဟီနာနိ. ပဉ္စ နီဝရဏာနီတိ ဧတ္ထ အပါယဂမနီယာနိ ပဌမမဂ္ဂေနေဝ ပဟီနာနိ, ဣတရာနိ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန ဈာနေန ပဟီနာနီတိ ပဉ္စသု ဩရမ္ဘာဂိယကိလေသသံယောဇနေသု ဧကဒေသဝိဂမေနေဝ ဗဟိဒ္ဓါသံယောဇနော ဝိယ ဇာတောတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဈာနအနာဂါမိဋ္ဌာနေ ဌိတော’’တိ. တေနာဟ ‘‘သော အပရိဟီန…ပေ… နိဗ္ဗာယေယျာ’’တိ.

คำว่า "มีรากเกิดแล้ว" คือ มีรากที่เกิดขึ้นแล้ว ตั้งมั่นแล้วเพราะเหตุนั้นนั่นเอง ถามว่า อะไรเล่าของเขา? จึงกล่าวว่า "ศรัทธาที่มาด้วยมรรค" มรรคเป็นรากฐานของศรัทธาที่มั่นคงไม่หวั่นไหว อกุศลจิต ๕ คือ ทิฏฐิสัมปยุตตจิต ๔ และวิจิกิจฉาสัมปยุตตจิต ๑ ถูกละได้ด้วยสมุจเฉทปหาน ในบรรดานิวรณ์ ๕ นั้น นิวรณ์ที่นำไปสู่อบายถูกละได้ด้วยปฐมมรรคเท่านั้น ส่วนนิวรณ์ที่เหลือถูกละได้ด้วยการข่มไว้ด้วยฌาน ในบรรดาสังโยชน์คือกิเลสส่วนเบื้องต่ำ ๕ ประการนั้น เพราะการละไปได้เพียงบางส่วน จึงเป็นเหมือนผู้มีสังโยชน์เบื้องบน (ที่ยังเหลืออยู่) ท่านจึงกล่าวว่า "ตั้งอยู่ในฐานะของพระอนาคามีผู้ได้ฌาน" เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "เขาไม่เสื่อม... (ละไว้)... พึงปรินิพพาน"

၅. ပဌမပုဗ္ဗာရာမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๕. อรรถกถาปฐมปุพพารามสูตร

၅၁၅. ပုဗ္ဗကောဋ္ဌကေ ဧဝံ အာဂတသုတ္တံ အာဒိံ ကတွာ ဖလိန္ဒြိယာနေဝ ကထိတာနိ အဂ္ဂဖလဝသေန ဒေသနာယ အာဂတတ္တာ.

๕๑๕. ในปุพพโกฏฐกะ (ส่วนต้น) โดยเริ่มจากพระสูตรที่มาอย่างนี้ ได้กล่าวถึงเฉพาะผลินทรีย์ทั้งหลาย เพราะมาในการแสดงธรรมโดยความเป็นผลอันเลิศ.

၁၀. အာပဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๐. อรรถกถาอาปณสูตร

၅၂၀. ဥပရိ သဟ ဝိပဿနာယ တယော မဂ္ဂါတိ ဝိပဿနာယ သဟ သောတာပတ္တိဖလတော ဥပရိ တယော မဂ္ဂါ. မဂ္ဂါဓိဂမေန ဣဒါနိ ပစ္စက္ခဘူတတ္တာ [Pg.501] ‘‘ဣမေ ခေါ တေ ဓမ္မာ’’တိ ဝုတ္တာ. တတ္ထ ယံ အဂ္ဂဘူတံ, တဿ ဝသေန ဒဿေတုံ ‘‘အရဟတ္တဖလိန္ဒြိယံ နာမာ’’တိ ဝုတ္တံ ဣန္ဒြိယဘာဝသာမညေန ဧကဇ္ဈံ ကတွာ. အတိဝိဇ္ဈိတွာ ပဿာမီတိ သစ္ဆိကတွာ ယာထာဝတော ပဿာမိ. စတူဟိ ဣန္ဒြိယေဟီတိ ဝီရိယိန္ဒြိယာဒီဟိ စတူဟိ ဣန္ဒြိယေဟိ. သာ ဝိပဿနာမဂ္ဂဖလသဟဂတာ သိယာတိ မိဿကာ ဝုတ္တာ.

๕๒๐. บทว่า "มรรค ๓ พร้อมด้วยวิปัสสนาเบื้องบน" หมายถึง มรรค ๓ เบื้องบนพร้อมด้วยวิปัสสนา นับตั้งแต่โสดาปัตติผล. เพราะการบรรลุมรรคเป็นสิ่งที่ประจักษ์แจ้งในบัดนี้ จึงกล่าวว่า "ธรรมเหล่านี้แล". ในบรรดาธรรมเหล่านั้น เพื่อแสดงธรรมที่เป็นเลิศ จึงกล่าวว่า "ชื่อว่าอรหัตตผลินทรีย์" โดยรวมเข้าเป็นอันเดียวกันด้วยความเป็นอินทรีย์โดยทั่วไป. บทว่า "เราเห็นโดยแทงตลอด" หมายถึง เราเห็นโดยประจักษ์ตามความเป็นจริง. บทว่า "ด้วยอินทรีย์ ๔" หมายถึง ด้วยอินทรีย์ ๔ มีวิริยินทรีย์เป็นต้น. วิปัสสนานั้นกล่าวว่าเป็นของผสมกัน คือเป็นไปพร้อมกับมรรคและผล.

ဇရာဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาชราวรรค จบแล้ว.

၆. သူကရခတဝဂ္ဂေါ

๖. สูกรขตวรรค

၁. သာလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาสาลสูตร

၅၂၁. သူရဘာဝေနာတိ အတိသူရဘာဝေန. ဗုဇ္ဈနတ္ထာယာတိ သစ္စပဋိဝေဓာယ.

๕๒๑. บทว่า "ด้วยความเป็นผู้กล้า" หมายถึง ด้วยความเป็นผู้กล้าหาญยิ่ง. บทว่า "เพื่อการตรัสรู้" หมายถึง เพื่อการแทงตลอดสัจจะ.

၂. မလ္လိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถามัลลิกาสูตร

၅၂၂. စတ္တာရိ ဣန္ဒြိယာနီတိ ပညိန္ဒြိယံ ဌပေတွာ သေသာနိ စတ္တာရိ. ‘‘အရိယဉာဏံ လောကုတ္တရ’’န္တိ ဝုတ္တံ မဂ္ဂဉာဏံ ကတွာ. အရိယ-သဒ္ဒေါ ပန ယထာ တထာ ဝိသုဒ္ဓေပိ ဟောတီတိ တာဒိသံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘တမ္ပိ ပနာ’’တိအာဒိ. ယထာ ဟိ စတ္တာရိန္ဒြိယာနိ မိဿကာနိ, ဧဝံ ပညိန္ဒြိယမ္ပိ မိဿကန္တိ ဝုစ္စမာနေ န ကောစိ ဝိရောဓောတိ အဓိပ္ပာယေနာဟ ‘‘တမ္ပိ ပန…ပေ… ဝဋ္ဋတီ’’တိ.

๕๒๒. บทว่า "อินทรีย์ ๔" หมายถึง อินทรีย์ ๔ ที่เหลือ เว้นปัญญินทรีย์. ที่กล่าวว่า "อริยญาณเป็นโลกุตตระ" นั้น หมายถึงมรรคญาณ. ส่วนคำว่า "อริยะ" ย่อมมีในธรรมที่บริสุทธิ์ตามสมควรด้วย เพราะฉะนั้นจึงกล่าวหมายถึงธรรมเช่นนั้นว่า "แม้ธรรมนั้นก็..." เป็นต้น. มีอธิบายว่า "เมื่อกล่าวว่า อินทรีย์ ๔ เป็นของระคนกันฉันใด ปัญญินทรีย์ก็เป็นของระคนกันฉันนั้น ย่อมไม่มีความขัดแย้งใดๆ" ด้วยประสงค์ว่า "แม้ธรรมนั้นก็... (ละไว้)... ย่อมควร".

၃. သေခသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถาเสขสูตร

၅၂၃. န သက္ကောတိ ဣန္ဒြိယာနံ အပရိပက္ကတ္တာ. အတ္ထီတိ ပဇာနာတိ နယဂ္ဂါဟေန, န ပစ္စက္ခတော. န ဟိ အရိယာပိ အနဓိဂတံ မဂ္ဂဖလံ ပစ္စဝေက္ခိတုံ သက္ကောန္တိ.

๕๒๓. ไม่สามารถ เพราะอินทรีย์ยังไม่แก่กล้า. ย่อมรู้ว่า "มีอยู่" ด้วยการถือเอาตามนัย ไม่ใช่ด้วยการประจักษ์. เพราะแม้พระอริยะทั้งหลายก็ไม่สามารถพิจารณามรรคผลที่ยังไม่บรรลุได้.

၆. ပတိဋ္ဌိတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๖. อรรถกถาปติฏฐิตสูตร

၅၂၆. သာသဝေသူတိ စတုရာသဝဝိနိမုတ္တေသု သေသဓမ္မေသု အာရမ္မဏေသု. တေသုပိ ဥပ္ပဇ္ဇနကအနတ္ထတော စိတ္တံ ရက္ခတိ နာမ.

๕๒๖. บทว่า "ในธรรมที่มีอาสวะ" หมายถึง ในอารมณ์ที่เป็นธรรมที่เหลือซึ่งพ้นจากอาสวะ ๔. ชื่อว่าย่อมรักษาจิตจากความไม่เป็นประโยชน์ที่จะเกิดขึ้นแม้ในธรรมเหล่านั้น.

၈. သူကရခတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๘. อรรถกถาสูกรขตสูตร

၅၂၈. တံ [Pg.502] သန္ဓာယာတိ တံ သူကရခတလေဏံ သန္ဓာယ. ဧတံ ‘‘သူကရခတာယ’’န္တိ ဝစနံ ဝုတ္တံ. ဘာဝနပုံသကန္တိ ဘာဝဇောတကံ နပုံသကဝစနံ ယထာ ‘‘ဝိသမံ ဝါတာ ဝါယန္တိ, ဧကမန္တံ နိသီဒီ’’တိ. ကိစ္စပဋိပတ္တိ တေသံ သံကာသနဋ္ဌေန သပတိသော, သပတိသော ဧဝ သပ္ပတိဿော, သဇေဋ္ဌကောတိ အာဟ ‘‘သပ္ပတိဿောတိ သဇေဋ္ဌကော’’တိ.

๕๒๘. บทว่า "หมายถึงสิ่งนั้น" คือ หมายถึงถ้ำสุกรขตะนั้น. คำว่า "สูกรขตายะ" นี้ ท่านกล่าวหมายถึงถ้ำนั้น. บทว่า "ภาวนปุงสกัง" คือ คำนปุงสกลิงค์ที่แสดงภาวะ เช่น "ลมพัดไม่สม่ำเสมอ" (visamaṃ vātā vāyanti) "นั่ง ณ ที่ส่วนข้างหนึ่ง" (ekamantaṃ nisīdī). การปฏิบัติกิจของภิกษุเหล่านั้น ชื่อว่า "สปติโส" โดยอรรถว่าเป็นการแสดงออก, คำว่า "สปติโส" นั้นแหละคือ "สัปปติสโส" (มีความเคารพยำเกรง) หมายถึง มีผู้เป็นใหญ่ (สเชฏฐโก) เพราะฉะนั้นท่านจึงกล่าวว่า "สัปปติสโส คือ สเชฏฐโก".

သူကရခတဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาสูกรขตวรรค จบแล้ว.

၇. ဗောဓိပက္ခိယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

๗. อรรถกถาโพธิปักขิยวรรค

၅၃၁-၆၅၀. သတ္တာနံ ဖလာနံ ဟေတုဘူတာနိ ‘‘ဣမေသံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ပဉ္စန္နံ ဣန္ဒြိယာနံ ဘာဝိတတ္တာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တာနိ, ပဉ္စိန္ဒြိယာနိယေဝ ဖလူပစာရေန ‘‘သတ္တ ဖလာနီ’’တိ ဝုတ္တာနိ. တာနိ စ ပုဗ္ဗဘာဂါနိ ‘‘ဣမေသံ, ဘိက္ခဝေ, ပဉ္စန္နံ ဣန္ဒြိယာနံ ဘာဝိတတ္တာ…ပေ… သတ္တာနိသံသာ ပါဋိကင်္ခါ’’တိ ဝစနတော. တေသန္တိ သတ္တာနံ ဖလာနံ. ‘‘ဒွိန္နံ ဖလာနံ အညတရံ ဖလ’’န္တိ ဧဝံ အတီတသုတ္တေ ဝုတ္တာနိ ဟေဋ္ဌာ ဒွေ ဖလာနိ နာမာတိ ဝဒန္တိ. ယေဟိ ပန ဣန္ဒြိယေဟိ အညတြ ပန အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယိံ သေသာနိ ဖလာနိ ဟောန္တိ, တာနိ စတ္တာရိ သပုဗ္ဗဘာဂါနိ လောကုတ္တရာနီတိ ဝုတ္တံ သိယာ.

(ข้อ ๕๓๑-๖๕๐) ธรรมที่เป็นเหตุแห่งผล ๗ ประการ ที่กล่าวไว้ด้วยบทว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะอินทรีย์ ๕ เหล่านี้อันบุคคลเจริญแล้ว" เป็นต้นนั้น อินทรีย์ ๕ นั่นเองถูกกล่าวว่าเป็น "ผล ๗ ประการ" โดยอุปจาระแห่งผล. และอินทรีย์เหล่านั้นเป็นส่วนเบื้องต้น เพราะมีคำว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะอินทรีย์ ๕ เหล่านี้อันบุคคลเจริญแล้ว... (ละไว้)... อานิสงส์ ๗ ประการเป็นสิ่งที่พึงหวัง". บทว่า "ของผลเหล่านั้น" หมายถึง ของผล ๗ ประการ. ผล ๒ ประการเบื้องต่ำที่กล่าวไว้ในพระสูตรที่ล่วงมาแล้วว่า "ผลอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาผล ๒ ประการ" ดังนี้ ท่านเรียกว่าผล ๒ ประการ. ส่วนอินทรีย์เหล่าใดที่เป็นเหตุให้เกิดผลที่เหลือเว้นอันตราปรินิพพายี อินทรีย์ ๔ เหล่านั้นพร้อมด้วยส่วนเบื้องต้น พึงกล่าวว่าเป็นโลกุตตระ.

ဣန္ဒြိယသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาอินทริยสังยุตต์ จบแล้ว.

၅. သမ္မပ္ပဓာနသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ

๕. อรรถกถาสัมมัปปธานสังยุตต์

၆၅၁-၇၀၄. သမ္မပ္ပဓာနသံယုတ္တေ ပုဗ္ဗဘာဂဝိပဿနာဝ ကထိတာ ‘‘အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ပဟာနာယာ’’တိအာဒိဝစနတော.

(ข้อ ๖๕๑-๗๐๔) ในสัมมัปปธานสังยุตต์ ท่านกล่าวถึงเฉพาะวิปัสสนาที่เป็นส่วนเบื้องต้นเท่านั้น เพราะมีคำว่า "เพื่อละอกุศลธรรมทั้งหลาย" เป็นต้น.

သမ္မပ္ပဓာနသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาสัมมัปปธานสังยุตต์ จบแล้ว.

၆. ဗလသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ

๖. อรรถกถาพลสังยุตต์

၇၀၅-၈၁၂. ဗလသံယုတ္တေ ဗလာနိ မိဿကာနေဝ ကထိတာနိ ‘‘ဝိဝေကနိဿိတ’’န္တိ ဝစနတော.

(ข้อ ๗๐๕-๘๑๒) ในพลสังยุตต์ ท่านกล่าวถึงพละทั้งหลายว่าเป็นของระคนกัน (ทั้งโลกิยะและโลกุตตระ) เพราะมีคำว่า "อาศัยวิเวก" เป็นต้น.

ဗလသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาพลสังยุตต์ จบแล้ว.

၇. ဣဒ္ဓိပါဒသံယုတ္တံ

๗. อิทธิปาทสังยุตต์

၁. စာပါလဝဂ္ဂေါ

๑. จาปาลวรรค

၁. အပါရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาอปารสูตร

၈၁၃. ဆန္ဒံ [Pg.503] နိဿာယ ပဝတ္တော သမာဓီတိ ကတ္တုကမျတာဆန္ဒံ အဓိပတိံ ကတွာ ပဋိလဒ္ဓသမာဓိ ဆန္ဓသမာဓိ. ပဓာနသင်္ခါရာတိ စတုကိစ္စသာဓကဿ သမ္မပ္ပဓာနဝီရိယဿေတံ အဓိဝစနံ. တေဟီတိ ဆန္ဒသမာဓိပဓာနသင်္ခါရေဟိ. ဣဒ္ဓိယာ ပါဒန္တိ နိပ္ဖတ္တိပရိယာယေန ဣဇ္ဈနဋ္ဌေန, ဣဇ္ဈန္တိ ဧတာယ သဒ္ဓါ ဣဒ္ဓါ ဝုဒ္ဓါ ဥက္ကံသဂတာ ဟောန္တီတိ ဣမိနာ ဝါ ပရိယာယေန ‘‘ဣဒ္ဓီ’’တိ သင်္ခါတာနံ ဥပစာရဇ္ဈာနာဒိကုသလစိတ္တသမ္ပယုတ္တာနံ ဆန္ဒသမာဓိပဓာနသင်္ခါရာနံ အဓိဋ္ဌာနဋ္ဌေန ပါဒဘူတံ, သေသစိတ္တစေတသိကရာသိန္တိ အတ္ထော. သာ ဧဝ စ ယထာဝုတ္တဣဒ္ဓိ ယသ္မာ ဟေဋ္ဌိမာ ဟေဋ္ဌိမာ ဥပရိမာယ ဥပရိမာယ ပါဒဘူတာ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဣဒ္ဓိဘူတံ ဝါ ပါဒန္တိ ဣဒ္ဓိပါဒ’’န္တိ. သေသေသူတိ ဝီရိယသမာဓိအာဒီသု. တတ္ထ ဟိ ဝီရိယံ စိတ္တံ ဝီမံသံ အဓိပတိံ ကတွာ ပဋိလဒ္ဓသမာဓိ ဝီမံသာသမာဓီတိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ ဣဒ္ဓိပါဒသံယုတ္တေ. ဧကပရိစ္ဆေဒေါဝ အတ္ထနိဒ္ဒေသော.

๘๑๓. บทว่า "สมาธิที่เกิดขึ้นโดยอาศัยฉันทะ" คือ สมาธิที่ได้มาโดยกระทำกัตตุกัมยตาฉันทะ (ความพอใจที่จะทำ) ให้เป็นประธาน ชื่อว่า ฉันทะสมาธิ. บทว่า "ปธานสังขาร" นี้เป็นชื่อของสัมมัปปธานวิริยะที่ยังกิจ ๔ ให้สำเร็จ. บทว่า "ด้วยธรรมเหล่านั้น" คือ ด้วยฉันทะสมาธิและปธานสังขาร. บทว่า "บาทแห่งอิทธิ" หมายถึง กองแห่งจิตและเจตสิกที่เหลือ ซึ่งเป็นบาทโดยอรรถว่าเป็นที่ตั้งแห่งฉันทะสมาธิและปธานสังขารที่สัมปยุตด้วยกุศลจิตมีอุปจารฌานเป็นต้น ที่เรียกว่า "อิทธิ" โดยนัยว่าสำเร็จ หรือโดยนัยที่ว่า "ศรัทธาเป็นต้น ย่อมสำเร็จ คือ เจริญงอกงามถึงความยิ่งใหญ่ด้วยอิทธินี้". และอิทธิที่กล่าวมานั้นแหละ เพราะอิทธิเบื้องต่ำๆ เป็นบาทของอิทธิเบื้องสูงๆ ท่านจึงกล่าวว่า "อิทธิที่เป็นบาท หรือ บาทแห่งอิทธิ ชื่อว่า อิทธิบาท". ในบทที่เหลือมีวิริยสมาธิเป็นต้น ก็พึงทราบความหมายว่า สมาธิที่ได้มาโดยกระทำวิริยะ จิต หรือวิมังสา ให้เป็นประธาน ชื่อว่า วิริยสมาธิ เป็นต้น. บทว่า "ในที่นี้" คือ ในอิทธิบาทสังยุตนี้. การวินิจฉัยเนื้อความมีนัยเดียวเท่านั้น.

၅. ဣဒ္ဓိပဒေသသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๕. อรรถกถาอิทธิปเทสสูตร

၈၁၇. ဣဒ္ဓိပဒေသန္တိ ဣဒ္ဓိယာ ဧကဒေသံ. ကော ပန သောတိ အာဟ – ‘‘တယော စ မဂ္ဂေ တီဏိ စ ဖလာနီ’’တိ.

๘๑๗. บทว่า "อิทธิปเทส" คือ ส่วนหนึ่งของอิทธิ. ถามว่า "ส่วนหนึ่งนั้นคืออะไร?" ตอบว่า "มรรค ๓ และผล ๓".

၆. သမတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๖. อรรถกถาสมัตตสูตร

၈၁၈. သမတ္တန္တိ သာမညဿ သမံ အတ္တနံ ဣဇ္ဈနံ သမတ္တံ ပရိပုဏ္ဏံ. ဝိဝဋ္ဋပါဒကာ ဧဝ ဣဒ္ဓိပါဒါ ကထိတာ ‘‘အပါရာ ပါရံ ဂမနာယ သံဝတ္တန္တီ’’တိအာဒိဝစနတော.

๘๑๘. บทว่า "สมัตตะ" คือ ความสำเร็จแห่งสามัญญผลที่สม่ำเสมอด้วยตนเอง ชื่อว่า สมัตตะ คือ ความบริบูรณ์. อิทธิบาททั้งหลายท่านกล่าวว่าเป็นบาทแห่งวิวัฏฏะ (พระนิพพาน) เท่านั้น เพราะมีคำว่า "ย่อมเป็นไปเพื่อการถึงฝั่งจากที่มิใช่ฝั่ง" เป็นต้น.

၁၀. စေတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๐. อรรถกถาเจติยสูตร

၈၂၂. ဥဒေနယက္ခဿ စေတိယဋ္ဌာနေတိ ဥဒေနဿ နာမ ယက္ခဿ ဒေဝါယတနသင်္ခေပေန ဣဋ္ဌကာဟိ ကတေ မဟာဇနဿ စိတ္တီကတဋ္ဌာနေ. ကတဝိဟာရောတိ ဘဂဝန္တံ ဥဒ္ဒိဿ တတ္ထ ကတဝိဟာရော. ဝုစ္စတီတိ ပုရိမဝေါဟာရေန [Pg.504] ‘‘ဥဒေနစေတိယ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ဂေါတမကာဒီသုပီတိ ဂေါတမကစေတိယန္တိ ဧဝမာဒီသုပိ. ဧသေဝ နယောတိ စေတိယဋ္ဌာနေ ကတဝိဟာရဘာဝံ အတိဒိသတိ. ဝဍ္ဎိတာတိ ဘာဝနာပါရိပူရိဝသေန ပရိဗြူဟိတာ. ပုနပ္ပုနံ ကတာတိ ဘာဝနာယ ဗဟုလီကရဏဝသေန အပရာပရံ ပဝတ္တိတာ အာနီတာ. ယုတ္တယာနံ ဝိယ ကတာတိ ယထာ ယုတ္တမာဇညယာနံ ဆေကေန သာရထိနာ အဓိဋ္ဌိတံ ယထာရုစိ ပဝတ္တိမရဟတိ, ဧဝံ ယထာရုစိ ပဝတ္တနာရဟတံ ဂမိတာ. ပတိဋ္ဌာနဋ္ဌေနာတိ အဓိဋ္ဌာနဋ္ဌေန. ဝတ္ထု ဝိယ ကတာတိ သဗ္ဗသော ဥပက္ကိလေသဝိသောဓနေန ဣဒ္ဓိဝိသေသာနံ ပဝတ္တိဋ္ဌာနဘာဝတော သုဝိသောဓိတပရိဿယဝတ္ထု ဝိယ ကတာ. အဓိဋ္ဌိတာတိ ပဋိပက္ခဒူရီဘာဝတော သုဘာဝိတဘာဝေန တံတံအဓိဋ္ဌာနယောဂျတာယ ဌပိတာ. သမန္တတော စိတာတိ သဗ္ဗဘာဂေန ဘာဝနုပစယံ ဂမိတာ. တေနာဟ ‘‘သုဝဍ္ဎိတာ’’တိ. သုဋ္ဌု သမာရဒ္ဓါတိ ဣဒ္ဓိဘာဝနာယ သိခပ္ပတ္တိယာ သမ္မဒေဝ သံသေဝိတာ.

๘๒๒. คำว่า 'อุเทนยักษ์เจดีย์สถาน' คือ สถานที่ที่มหาชนยกย่อง ซึ่งสร้างด้วยอิฐโดยย่อเป็นเทวสถานของยักษ์ชื่ออุเทน. คำว่า 'สร้างวิหารแล้ว' คือ สร้างวิหารที่นั่นอุทิศพระผู้มีพระภาค. คำว่า 'ถูกเรียกว่า' คือ ถูกเรียกว่า 'อุเทนเจดีย์' ด้วยโวหารเดิม. คำว่า 'แม้ในโคตมกะเป็นต้น' คือ แม้ในโคตมกเจดีย์เป็นต้นอย่างนี้. คำว่า 'นัยนี้แหละ' คือ อ้างถึงความเป็นวิหารที่สร้างในเจดีย์สถาน. คำว่า 'เจริญแล้ว' คือ บำรุงแล้วโดยความเป็นความบริบูรณ์แห่งภาวนา. คำว่า 'ทำบ่อยๆ' คือ ทำให้เป็นไปซ้ำแล้วซ้ำเล่าโดยความเป็นความกระทำให้มากด้วยภาวนา. คำว่า 'ทำเหมือนยานที่เทียมแล้ว' คือ ทำให้ถึงความเป็นผู้ควรแก่การเป็นไปตามความพอใจ เหมือนยานอาชาไนยที่เทียมแล้ว อันสารถีผู้ฉลาดควบคุมแล้ว ย่อมควรแก่การเป็นไปตามความพอใจ. คำว่า 'โดยความเป็นที่ตั้ง' คือ โดยความเป็นที่ตั้งมั่น. คำว่า 'ทำเหมือนวัตถุ' คือ ทำเหมือนวัตถุที่ปราศจากอันตรายที่ชำระล้างดีแล้ว เพราะเป็นที่เกิดแห่งอิทธิวิเศษทั้งหลายโดยการชำระล้างอุปกิเลสทั้งหมด. คำว่า 'อธิษฐานแล้ว' คือ ตั้งไว้โดยความเป็นภาวะที่อบรมดีแล้ว เพราะความห่างไกลจากปฏิปักษ์ และโดยความเหมาะสมแก่การอธิษฐานนั้นๆ. คำว่า 'สั่งสมโดยรอบ' คือ ทำให้ถึงความสั่งสมแห่งภาวนาโดยส่วนทั้งปวง. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'เจริญดีแล้ว'. คำว่า 'เริ่มดีแล้ว' คือ บำเพ็ญดีแล้วโดยความถึงยอดแห่งอิทธิภาวนา.

အနိယမေနာတိ ‘‘ယဿ ကဿစီ’’တိ အနိယတဝစနေန. နိယမေတွာတိ ‘‘တထာဂတဿာ’’တိ သရူပဂ္ဂဟဏေန နိယမေတွာ. အာယုပ္ပမာဏန္တိ ပရမာယုပ္ပမာဏံ ဝဒတိ. တဿေဝ ဂဟဏေ ကာရဏံ ဗြဟ္မဇာလဝဏ္ဏနာယံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. မဟာသီဝတ္ထေရော ပန မဟာဗောဓိသတ္တာနံ စရိမဘဝေ ပဋိသန္ဓိဒါယိနော ကမ္မဿ အသင်္ခေယျာယုကတာသံဝတ္တနသမတ္ထတံ ဟဒယေ ဌပေတွာ ဗုဒ္ဓါနံ အာယုသင်္ခါရဿ ပရိဿယဝိက္ခမ္ဘနသမတ္ထတာ ပါဠိယံ အာဂတာ ဧဝါတိ ဣမံ ဘဒ္ဒကပ္ပမေဝ တိဋ္ဌေယျာတိ အဝေါစ.

คำว่า 'โดยไม่กำหนด' คือ ด้วยคำที่ไม่กำหนดว่า 'ของใครก็ตาม'. คำว่า 'กำหนดแล้ว' คือ กำหนดแล้วด้วยการระบุโดยตรงว่า 'ของพระตถาคต'. คำว่า 'ประมาณแห่งอายุ' คือ กล่าวถึงประมาณแห่งอายุสูงสุด. เหตุในการถือเอาประมาณแห่งอายุนั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในพรหมชาลวัณณนา. แต่พระมหาเถระสีวะได้กล่าวว่า 'พึงดำรงอยู่ตลอดภัทรกัปนี้แหละ' โดยตั้งไว้ในใจถึงความสามารถของกรรมที่ให้ปฏิสนธิในภพสุดท้ายของพระโพธิสัตว์ผู้ยิ่งใหญ่ ซึ่งสามารถยังอายุให้เป็นอสงไขยได้ และความสามารถในการขจัดอันตรายแห่งอายุสังขารของพระพุทธเจ้าก็มาในพระบาลีแล้ว.

ခဏ္ဍိစ္စာဒီဟိ အဘိသုယျတီတိ ဧတေန ယထာ ဣဒ္ဓိဗလေန ဇရာယ န ပဋိဃာတော, ဧဝံ တေန မရဏဿပိ န ပဋိဃာတောတိ အတ္ထတော အာပန္နမေဝါတိ. ‘‘ကွ သရော ခိတ္တော, ကွစနိ ပတိတော’’တိ အညထာ ဝုဋ္ဌိတေနပိ ထေရဝါဒေန အဋ္ဌကထာဝစနမေဝ သမတ္ထိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘သော ပန န ရုစ္စတိ…ပေ… နိယမိတ’’န္တိ.

คำว่า 'ถูกครอบงำด้วยความขาดแหว่งเป็นต้น' ด้วยเหตุนี้ จึงหมายความว่า เมื่อความแก่ไม่ถูกขัดขวางด้วยกำลังแห่งอิทธิฉันใด ความตายก็ไม่ถูกขัดขวางด้วยกำลังแห่งอิทธิฉันนั้น. พึงเห็นว่า แม้คำกล่าวของพระเถระที่เกิดขึ้นต่างกันว่า 'ลูกศรถูกยิงไปที่ไหน ตกที่ไหน' ก็ยังสนับสนุนคำกล่าวของอรรถกถา. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'แต่คำนั้นไม่เป็นที่พอใจ... (ละไว้)... กำหนดแล้ว'.

ပရိယုဋ္ဌိတစိတ္တောတိ ယထာ ကိဉ္စိ အတ္ထာနတ္ထံ သလ္လက္ခေတုံ န သက္ကာ, ဧဝံ အဘိဘူတစိတ္တော. သော ပန အဘိဘဝေါ မဟတာ ဥဒကောဃေန အပ္ပကဿ ဥဒကဿ အဇ္ဈောတ္ထရဏံ ဝိယ အဟောသီတိ ဝုတ္တံ ‘‘အဇ္ဈောတ္ထဋစိတ္တော’’တိ. အညောတိ ထေရတော, အရိယေဟိ ဝါ အညော ယော ကောစိ ပရော [Pg.505] ပုထုဇ္ဇနော. ပုထုဇ္ဇနဂ္ဂဟဏဉ္စေတ္ထ ယထာ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ အပ္ပဟီနဝိပလ္လာသော မာရေန ပရိယုဋ္ဌိတစိတ္တော ကိဉ္စိ အတ္ထာနတ္ထံ သလ္လက္ခေတုံ န သက္ကောတိ, ဧဝံ ထေရော ဘဂဝတာ ကတံ နိမိတ္တောဘာသံ သဗ္ဗသော န သလ္လက္ခေသီတိ ဒဿနတ္ထံ. တေနာဟ ‘‘မာရော ဟီ’’တိအာဒိ. စတ္တာရော ဝိပလ္လာသာတိ အသုဘေ ‘‘သုဘ’’န္တိ သညာဝိပလ္လာသော, စိတ္တဝိပလ္လာသော, ဒုက္ခေ ‘‘သုခ’’န္တိ သညာဝိပလ္လာသော, စိတ္တဝိပလ္လာသောတိ ဣမေ စတ္တာရော ဝိပလ္လာသာ. တေနာတိ ယဒိပိ ဣတရေ အဋ္ဌ ဝိပလ္လာသာ ပဟီနာ, ယထာဝုတ္တာနံ စတုန္နံ ဝိပလ္လာသာနံ အပ္ပဟီနဘာဝေန. အဿာတိ ထေရဿ.

คำว่า 'มีจิตถูกครอบงำ' คือ มีจิตถูกครอบงำจนไม่สามารถพิจารณาสิ่งที่เป็นประโยชน์หรือไม่เป็นประโยชน์ได้. การครอบงำนั้นเป็นเหมือนการที่กระแสน้ำใหญ่ท่วมทับน้ำน้อย จึงกล่าวว่า 'มีจิตถูกท่วมทับ'. คำว่า 'ผู้อื่น' คือ ผู้อื่นจากพระเถระ หรือปุถุชนคนใดคนหนึ่งที่นอกเหนือจากพระอริยะ. การกล่าวถึงปุถุชนในที่นี้ เพื่อแสดงว่า เหมือนปุถุชนผู้มีวิปลาสที่ยังละไม่ได้ทั้งหมด มีจิตถูกมารครอบงำจนไม่สามารถพิจารณาสิ่งที่เป็นประโยชน์หรือไม่เป็นประโยชน์ได้ฉันใด พระเถระก็ไม่สามารถพิจารณานิมิตและโอภาสที่พระผู้มีพระภาคทรงทำไว้ได้ทั้งหมดฉันนั้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'เพราะมาร' เป็นต้น. คำว่า 'วิปลาส ๔' คือ สัญญาคลาดเคลื่อน จิตคลาดเคลื่อนว่า 'งาม' ในสิ่งไม่งาม, สัญญาคลาดเคลื่อน จิตคลาดเคลื่อนว่า 'สุข' ในสิ่งที่เป็นทุกข์, เหล่านี้คือวิปลาส ๔. คำว่า 'ด้วยเหตุนั้น' คือ แม้วิปลาสอีก ๘ อย่างถูกละได้แล้ว แต่ด้วยความเป็นผู้ยังละวิปลาส ๔ อย่างที่กล่าวมาไม่ได้. คำว่า 'ของท่าน' คือ ของพระเถระ.

မဒ္ဒတီတိ ဖုသနမတ္တေန မဒ္ဒန္တော ဝိယ ဟောတိ, အညထာ တေန မဒ္ဒိတေ သတ္တာနံ မရဏမေဝ သိယာ, ကိံ သက္ခိဿတိ န သက္ခိဿတီတိ အဓိပ္ပာယော. ကသ္မာ န သက္ခိဿတိ? နနု ဧသ အဂ္ဂသာဝကဿ မဟိဒ္ဓိကဿ မဟာနုဘာဝဿ ကုစ္ဆိံ ပဝိဋ္ဌောတိ? သစ္စံ ပဝိဋ္ဌော, တဉ္စ ခေါ အတ္တနော မဟာနုဘာဝဿ ဒဿနတ္ထံ, န ဝိဗာဓနာဓိပ္ပာယေန. ဝိဗာဓနာဓိပ္ပာယေန ပန ဣဓ ‘‘ကိံ သက္ခိဿတီ’’တိ ဝုတ္တံ ဟဒယမဒ္ဒနဿ အဓိကတတ္တာ. နိမိတ္တောဘာသန္တိ ဧတ္ထ ‘‘တိဋ္ဌတု ဘဂဝါ ကပ္ပ’’န္တိ သကလကပ္ပံ အဝဋ္ဌာနယာစနာယ ‘‘ယဿ ကဿစိ, အာနန္ဒ, စတ္တာရော ဣဒ္ဓိပါဒါ ဘာဝိတာ’’တိအာဒိနာ အညာပဒေသေန အတ္တနော စတုရိဒ္ဓိပါဒဘာဝနာနုဘာဝေန ကပ္ပံ အဝဋ္ဌာနသမတ္ထတာဝသေန သညုပ္ပာဒနံ နိမိတ္တံ. တထာ ပန ပရိယာယဂ္ဂဟဏံ မုဉ္စိတွာ ဥဇုကံယေဝ အတ္တနော အဓိပ္ပာယဝိဘာဝနံ ဩဘာသော. ဇာနန္တောယေဝါတိ မာရေန ပရိယုဋ္ဌိတဘာဝံ ဇာနန္တော ဧဝ. အတ္တနော အပရာဓဟေတုကော သတ္တာနံ သောကော တနုကော ဟောတိ, န ဗလဝါတိ အာဟ – ‘‘ဒေါသာရောပနေန သောကတနုကရဏတ္ထ’’န္တိ. ကိံ ပန ထေရော မာရေန ပရိယုဋ္ဌိတစိတ္တကာလေ ပဝတ္တိံ ပစ္ဆာ ဇာနာတီတိ? န ဇာနာတိ သဘာဝေန, ဗုဒ္ဓါနုဘာဝေန ပန ဇာနာတိ.

คำว่า 'ย่ำยี' คือ เหมือนย่ำยีด้วยการสัมผัสเท่านั้น มิฉะนั้น หากถูกย่ำยีด้วยมาร สัตว์ทั้งหลายก็พึงตายไปเลย. ความหมายคือ จะสามารถหรือไม่สามารถ (ย่ำยีได้). ทำไมจึงไม่สามารถ? ก็มารไม่ได้เข้าไปในท้องของพระอัครสาวกผู้มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากไม่ใช่หรือ? จริงอยู่ เข้าไปแล้ว แต่เข้าไปเพื่อแสดงอานุภาพของตน ไม่ได้มีเจตนาจะเบียดเบียน. แต่ในที่นี้กล่าวว่า 'จะสามารถอะไรได้' ด้วยเจตนาจะเบียดเบียน เพราะทรงมุ่งหมายถึงการย่ำยีหัวใจ. คำว่า 'นิมิตและโอภาส' ในที่นี้ 'นิมิต' คือ การทำให้เกิดความรู้ว่า 'ขอพระผู้มีพระภาคจงดำรงอยู่ตลอดกัป' คือ การขอให้ดำรงอยู่ตลอดกัปทั้งหมด ด้วยการแสดงอานุภาพแห่งการเจริญอิทธิบาท ๔ ของตน โดยอ้อมว่า 'ดูกรอานนท์ อิทธิบาท ๔ อันบุคคลใดเจริญแล้ว' เป็นต้น ว่าสามารถดำรงอยู่ตลอดกัปได้. ส่วน 'โอภาส' คือ การแสดงความประสงค์ของตนโดยตรง โดยละการกล่าวอ้อม. คำว่า 'รู้แจ้งอยู่แล้ว' คือ รู้แจ้งอยู่แล้วว่าถูกมารครอบงำ. ความโศกของสัตว์ทั้งหลายที่มีเหตุมาจากความผิดของตน ย่อมเบาบาง ไม่รุนแรง จึงกล่าวว่า 'เพื่อทำให้ความโศกเบาบางลงด้วยการกล่าวโทษ'. ก็พระเถระรู้เรื่องราวภายหลังในขณะที่จิตถูกมารครอบงำหรือ? โดยสภาพแล้วไม่รู้ แต่รู้ด้วยพุทธานุภาพ.

အနတ္ထေ နိယောဇေန္တော ဂုဏမာရဏေန မာရေတိ, ဝိရာဂဝိဗန္ဓနေန ဝါ ဇာတိနိမိတ္တတာယ တတ္ထ တတ္ထ ဇာတံ မာရေန္တော ဝိယ ဟောတီတိ ‘‘မာရေတီတိ မာရော’’တိ ဝုတ္တံ. အတိပါပတ္တာ ပါပိမာ. ကဏှဓမ္မသမန္နာဂတော ကဏှော. ဝိရာဂါဒိဂုဏာနံ အန္တကရဏတော အန္တကော. သတ္တာနံ အနတ္ထာဝဟံ ပဋိပတ္တိံ န မုဉ္စတီတိ နမုစိ. အတ္တနော မာရပါသေန ပမတ္တေ ဗန္ဓတိ, ပမတ္တာ ဝါ ဗန္ဓူ ဧတဿာတိ ပမတ္တဗန္ဓု. သတ္တမသတ္တာဟတော ပရံ သတ္တ [Pg.506] အဟာနိ သန္ဓာယာဟ ‘‘အဋ္ဌမေ သတ္တာဟေ’’တိ, န ပန ပလ္လင်္ကသတ္တာဟာဒိ ဝိယ နိယတကိစ္စဿ အဋ္ဌမသတ္တာဟဿ နာမ လဗ္ဘနတော. သတ္တမသတ္တာဟဿ ဟိ ပရတော အဇပါလနိဂြောဓမူလေ ဗြဟ္မုနော သက္ကဿ စ ပဋိညာတဓမ္မဒေသနံ ဘဂဝန္တံ ဉတွာ ‘‘ဣဒါနိ သတ္တေ ဓမ္မဒေသနာယ မမ ဝိသယံ အတိက္ကာမေဿတီ’’တိ သဉ္ဇာတဒေါမနဿော ဟုတွာ ဌိတော စိန္တေသိ, ‘‘ဟန္ဒာဟံ ဒါနိ နံ ဥပါယေန ပရိနိဗ္ဗာပေဿာမိ, ဧဝမဿ မနောရထော အညထတ္တံ ဂမိဿတိ, မမ မနောရထော ဣဇ္ဈိဿတီ’’တိ စိန္တေတွာ ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဧကမန္တံ ဌိတော – ‘‘ပရိနိဗ္ဗာတု ဒါနိ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ’’တိအာဒိနာ ပရိနိဗ္ဗာနံ ယာစိ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘အဋ္ဌမေ သတ္တာဟေ’’တိအာဒိ. တတ္ထ အဇ္ဇာတိ အာယုသင်္ခါရဝေါဿဇ္ဇနဒိဝသံ သန္ဓာယာဟ. ဘဂဝါ စဿ အတိဗန္ဓနာဓိပ္ပာယံ ဇာနန္တောပိ တံ အနာဝိကတွာ ပရိနိဗ္ဗာနဿ အကာလဘာဝမေဝ ပကာသေန္တော ယာစနံ ပဋိက္ခိပိ. တေနာဟ ‘‘န တာဝါဟ’’န္တိအာဒိ.

ที่ชื่อว่า 'มาร' เพราะ 'ฆ่า' คือ ผู้ที่ประกอบสัตว์ไว้ในสิ่งอันไม่เป็นประโยชน์ ย่อมฆ่าด้วยการทำลายคุณธรรม หรือย่อมฆ่าด้วยการขัดขวางวิราคะ (ความสำรอกกิเลส) เหมือนผู้ที่ฆ่าสัตว์ที่เกิดในภพภูมิต่างๆ เพราะเป็นเหตุแห่งการเกิด ฉะนั้นจึงชื่อว่า 'ปาปิมา' (ผู้มีบาป) เพราะเป็นผู้มีบาปมาก ชื่อว่า 'กัณหะ' (ผู้ดำ) เพราะประกอบด้วยธรรมอันดำ ชื่อว่า 'อันตกะ' (ผู้ทำที่สุด) เพราะเป็นผู้ทำที่สุดแห่งคุณธรรมมีวิราคะเป็นต้น ชื่อว่า 'นมุจิ' (ผู้ไม่ปล่อย) เพราะไม่ปล่อยปฏิปทาที่นำมาซึ่งความไม่เป็นประโยชน์แก่สัตว์ทั้งหลาย ชื่อว่า 'ปมัตตพันธุ' (ญาติของผู้ประมาท) เพราะผูกมัดผู้ประมาทด้วยบ่วงแห่งมารของตน หรือเพราะผู้ประมาทเป็นญาติของมารนั้น ที่กล่าวว่า 'ในสัปดาห์ที่ ๘' นั้น หมายถึง ๗ วันหลังจากสัปดาห์ที่ ๗ ไม่ใช่สัปดาห์ที่ ๘ ที่เป็นกิจกำหนดตายตัวเหมือนสัปดาห์แห่งการประทับนั่งบนบัลลังก์เป็นต้น เพราะไม่มีชื่อสัปดาห์ที่ ๘ ที่เป็นกิจกำหนดตายตัว อันที่จริง หลังจากสัปดาห์ที่ ๗ มารทราบว่าพระผู้มีพระภาคทรงรับปฏิญญาที่จะแสดงธรรมแก่พรหมและท้าวสักกะ ณ โคนต้นอชปาลนิโครธ จึงยืนคิดด้วยความเสียใจว่า 'บัดนี้ พระองค์จะทรงแสดงธรรมแก่สัตว์ทั้งหลาย และจะทรงล่วงพ้นวิสัยของเราไป' แล้วคิดว่า 'เอาเถิด บัดนี้เราจะทูลขอให้พระองค์ปรินิพพานด้วยอุบายนี้ เมื่อเป็นเช่นนี้ ความปรารถนาของพระองค์จักเปลี่ยนไป ความปรารถนาของเราจักสำเร็จ' ครั้นคิดดังนี้แล้ว จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง แล้วทูลขอให้ปรินิพพานด้วยคำว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ ขอพระผู้มีพระภาคจงปรินิพพานเถิด' เป็นต้น ที่กล่าวว่า 'ในสัปดาห์ที่ ๘' เป็นต้น นั้น หมายถึงเรื่องนี้ ในที่นั้น คำว่า 'วันนี้' หมายถึงวันที่จะทรงปลงพระชนมายุสังขาร แม้พระผู้มีพระภาคจะทรงทราบความประสงค์ของมารที่ต้องการผูกมัดอย่างยิ่ง แต่ก็มิได้ทรงเปิดเผยความประสงค์นั้น ทรงปฏิเสธคำทูลขอ โดยทรงแสดงว่าการปรินิพพานยังไม่ถึงเวลา เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'เรายังไม่ปรินิพพานในบัดนี้' เป็นต้น

မဂ္ဂဝသေန ဗျတ္တာတိ သစ္စပဋိဝေဓဝေယျတ္တိယေန ဗျတ္တာ. တထေဝ ဝိနီတာတိ မဂ္ဂဝသေန ကိလေသာနံ သမုစ္ဆေဒဝိနယေန ဝိနီတာ. တထာ ဝိသာရဒါတိ အရိယမဂ္ဂါဓိဂမေနေဝ သတ္ထုသာသနေ ဝေသာရဇ္ဇပ္ပတ္တိယာ ဝိသာရဒါ, သာရဇ္ဇကရာနံ ဒိဋ္ဌိဝိစိကိစ္ဆာဒိပါပဓမ္မာနံ ဝိဂမေန ဝိသာရဒဘာဝံ ပတ္တာတိ အတ္ထော. ယဿ သုတဿ ဝသေန ဝဋ္ဋဒုက္ခတော နိဿရဏံ သမ္ဘဝတိ, တံ ဣဓ ဥက္ကဋ္ဌနိဒ္ဒေသေန ‘‘သုတ’’န္တိ အဓိပ္ပေတန္တိ အာဟ ‘‘တေပိဋကဝသေနာ’’တိ. တိဏ္ဏံ ပိဋကာနံ သမူဟော တေပိဋကံ, တီဏိ ဝါ ပိဋကာနိ တိပိဋကံ, တိပိဋကမေဝ တေပိဋကံ, တဿ ဝသေန. တဒေဝါတိ ယံ တံ တေပိဋကံ သောတဗ္ဗဘာဝေန သုတန္တိ ဝုတ္တံ, တမေဝ. ဓမ္မန္တိ ပရိယတ္တိဓမ္မံ. ဓာရေန္တီတိ သုဝဏ္ဏဘာဇနေ ပက္ခိတ္တသီဟဝသံ ဝိယ အဝိနဿန္တံ ကတွာ သုပ္ပဂုဏသုပ္ပဝတ္တိဘာဝေန ဓာရေန္တိ ဟဒယေ ဌပေန္တိ. ဣတိ ပရိယတ္တိဓမ္မဝသေန ဗဟုဿုတဓမ္မဓရဘာဝံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ပဋိဝေဓဝသေနပိ တံ ဒဿေန္တော ‘‘အထ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အရိယဓမ္မဿာတိ မဂ္ဂဖလဓမ္မဿ, နဝဝိဓဿ ဝါ လောကုတ္တရဓမ္မဿ. အနုဓမ္မဘူတန္တိ အဓိဂမာယာနုရူပံ ဓမ္မဘူတံ. အနုစ္ဆဝိကပဋိပဒန္တိ တမေဝ ဝိပဿနာဓမ္မမာဟ, ဆဗ္ဗိဓာ ဝိသုဒ္ဓိယော ဝါ. အနုဓမ္မန္တိ နိဗ္ဗာနဓမ္မဿ အနုဓမ္မော, ယထာဝုတ္တပဋိပဒါ, တဿာနုရူပံ အဘိသလ္လေခိတံ အပ္ပိစ္ဆတာဒိဓမ္မံ. စရဏသီလာတိ သမာဒါယ ဝတ္တနသီလာ. အနုမဂ္ဂဖလဓမ္မော ဧတိဿာတိ ဝါ အနုဓမ္မာ, ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာ, တဿ စရဏသီလာ. အတ္တနော အာစရိယဝါဒန္တိ အတ္တနော အာစရိယဿ [Pg.507] သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ဝါဒံ. သဒေဝကဿ လောကဿ အာစာရသိက္ခာပနေန အာစရိယော, ဘဂဝါ, တဿ ဝါဒေါ, စတုသစ္စဒေသနာ.

ที่ชื่อว่า 'ผู้ฉลาด' โดยทางมรรค คือ ฉลาดด้วยความสามารถในการแทงตลอดสัจจะ ที่ชื่อว่า 'ผู้ได้รับการฝึกฝน' ก็เช่นเดียวกัน คือ ได้รับการฝึกฝนด้วยการกำจัดกิเลสโดยทางมรรค ที่ชื่อว่า 'ผู้แกล้วกล้า' คือ แกล้วกล้าด้วยการบรรลุอริยมรรคในพระศาสนาของพระศาสดา หมายความว่า บรรลุความเป็นผู้แกล้วกล้าด้วยการขจัดอกุศลธรรมที่ทำให้เกิดความขลาด เช่น ทิฏฐิและวิจิกิจฉาเป็นต้น ที่กล่าวว่า 'สุตะ' ในที่นี้ หมายถึงพระไตรปิฎกโดยการแสดงอย่างยอดเยี่ยม เพราะสุตะนั้นเป็นเหตุให้พ้นจากทุกข์ในวัฏสงสารได้ จึงกล่าวว่า 'โดยพระไตรปิฎก' (เตปิฎกวเสน) หมู่แห่งปิฎก ๓ คือ เตปิฎก หรือปิฎก ๓ คือ ติปิฎก, ติปิฎกนั่นแหละคือ เตปิฎก โดยเตปิฎกนั้น คำว่า 'นั้นเอง' คือ พระไตรปิฎกนั้นเอง ที่กล่าวว่าเป็นสุตะโดยความเป็นสิ่งที่ควรฟัง คำว่า 'ธรรม' คือ ปริยัติธรรม คำว่า 'ทรงไว้' คือ ทรงไว้ในใจ ทำให้ไม่เสื่อมไป เหมือนน้ำมันราชสีห์ที่ใส่ในภาชนะทองคำ ด้วยความเป็นผู้ทรงจำได้ดีและคล่องแคล่ว เมื่อแสดงความเป็นพหูสูตและผู้ทรงธรรมโดยปริยัติธรรมดังนี้แล้ว บัดนี้จึงแสดงความเป็นผู้ทรงธรรมโดยปฏิเวธด้วย จึงกล่าวว่า 'อีกอย่างหนึ่ง' เป็นต้น คำว่า 'อริยธรรม' คือ มรรคผลธรรม หรือโลกุตรธรรม ๙ อย่าง คำว่า 'เป็นอนุธรรม' คือ เป็นธรรมที่เหมาะสมแก่การบรรลุ คำว่า 'ปฏิปทาอันสมควร' คือ วิปัสสนาธรรมนั้นเอง หรือวิสุทธิ ๖ อย่าง คำว่า 'อนุธรรม' คือ ธรรมที่คล้อยตามพระนิพพาน ได้แก่ ปฏิปทาที่กล่าวมาแล้ว หรือธรรมที่ขัดเกลาอย่างยิ่งมีความมักน้อยเป็นต้นที่เหมาะสมกับปฏิปทานั้น คำว่า 'มีปกติประพฤติ' คือ มีปกติประพฤติด้วยการสมาทาน หรืออีกนัยหนึ่ง 'อนุธรรม' คือ วิปัสสนาที่นำไปสู่การออก (วุฏฐานคามินีวิปัสสนา) อันเป็นธรรมที่คล้อยตามมรรคผลธรรม, มีปกติประพฤติวิปัสสนานั้น คำว่า 'วาทะของอาจารย์ของตน' คือ วาทะของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เป็นอาจารย์ของตน พระผู้มีพระภาคเป็นอาจารย์ด้วยการทรงสั่งสอนจริยาแก่โลกพร้อมทั้งเทวโลก, วาทะของพระองค์คือการแสดงอริยสัจ ๔

အာစိက္ခိဿန္တီတိ အာဒိတော ကထေဿန္တိ, အတ္တနာ ဥဂ္ဂဟိတနိယာမေန ပရေ ဥဂ္ဂဏှာပေဿန္တီတိ အတ္ထော. ဒေသေဿန္တီတိ ဝါစေဿန္တိ, ပါဠိံ သမ္မာ ပဗောဓေဿန္တီတိ အတ္ထော. ပညပေဿန္တီတိ ပဇာနာပေဿန္တိ, သင်္ကာသေဿန္တီတိ အတ္ထော. ပဋ္ဌပေဿန္တီတိ ပကာရေဟိ ဌပေဿန္တိ, ပကာသေဿန္တီတိ အတ္ထော. ဝိဝရိဿန္တီတိ ဝိဝဋံ ကရိဿန္တိ. ဝိဘဇိဿန္တီတိ ဝိဘတ္တံ ကရိဿန္တိ. ဥတ္တာနီကရိဿန္တီတိ အနုတ္တာနံ ဂမ္ဘီရံ ဥတ္တာနံ ပါကဋံ ကရိဿန္တိ. သဟဓမ္မေနာတိ ဧတ္ထ ဓမ္မ-သဒ္ဒေါ ကာရဏပရိယာယော ‘‘ဟေတုမှိ ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိအာဒီသု (ဝိဘ. ၇၂၀) ဝိယာတိ အာဟ ‘‘သဟေတုကေန သကာရဏေန ဝစနေနာ’’တိ.

คำว่า 'จักบอก' คือ จักบอกตั้งแต่ต้น หมายความว่า จักให้ผู้อื่นเรียนรู้ด้วยระเบียบวิธีที่ตนได้เรียนรู้มา คำว่า 'จักแสดง' คือ จักให้ท่องบ่น หมายความว่า จักทำให้พระบาลีแจ่มแจ้งดี คำว่า 'จักบัญญัติ' คือ จักทำให้รู้ หมายความว่า จักชี้แจง คำว่า 'จักตั้งไว้' คือ จักตั้งไว้ด้วยประการต่างๆ หมายความว่า จักประกาศ คำว่า 'จักเปิดเผย' คือ จักทำให้เปิดเผย คำว่า 'จักจำแนก' คือ จักทำให้จำแนก คำว่า 'จักทำให้ตื้น' คือ จักทำให้สิ่งที่ลึกซึ้งไม่ตื้น กลายเป็นตื้นและปรากฏชัด คำว่า 'พร้อมด้วยธรรม' ในที่นี้ คำว่า 'ธรรม' เป็นคำที่หมายถึงเหตุ เหมือนในคำว่า 'ปัญญาในเหตุเป็นธรรมปฏิสัมภิทา' เป็นต้น (วิภังค์ ๗๒๐) จึงกล่าวว่า 'ด้วยถ้อยคำที่มีเหตุมีปัจจัย'

သပ္ပာဋိဟာရိယန္တိ သနိဿရဏံ. ယထာ ပရဝါဒံ ဘဉ္ဇိတွာ သကဝါဒေါ ပတိဋ္ဌဟတိ, ဧဝံ ဟေတုဒါဟရဏေဟိ ယထာဓိဂတမတ္ထံ သမ္ပာဒေတွာ ဓမ္မံ ကထေဿန္တိ. တေနာဟ ‘‘နိယျာနိကံ ကတွာ ဓမ္မံ ဒေသေဿန္တီ’’တိ, နဝဝိဓံ လောကုတ္တရံ ဓမ္မံ ပဗောဓေဿန္တီတိ အတ္ထော. ဧတ္ထ စ ‘‘ပညပေဿန္တီ’’တိအာဒီဟိ ဆဟိ ပဒေဟိ ဆ အတ္ထပဒါနိ ဒဿိတာနိ, အာဒိတော ပန ဒွီဟိ ပဒေဟိ ဆ ဗျဉ္ဇနပဒါနိ. ဧတ္တာဝတာ တေပိဋကံ ဗုဒ္ဓဝစနံ သံဝဏ္ဏနာနယေန သင်္ဂဟေတွာ ဒဿိတံ ဟောတိ. ဝုတ္တဉှေတံ နေတ္တိယံ (နေတ္တိ. သင်္ဂဟဝါရ) ‘‘ဒွါဒသ ပဒါနိ သုတ္တံ, တံ သဗ္ဗံ ဗျဉ္ဇနဉ္စ အတ္ထော စာ’’တိ.

คำว่า 'พร้อมด้วยปาฏิหาริย์' คือ พร้อมด้วยการนำออก (จากทุกข์) เหมือนอย่างที่ทำลายวาทะของผู้อื่นแล้ว วาทะของตนก็ตั้งมั่นอยู่ได้ ฉันใด ก็จักแสดงธรรมด้วยการทำให้เนื้อความที่ตนได้บรรลุแล้วสำเร็จด้วยเหตุและตัวอย่าง ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'จักแสดงธรรมโดยทำให้เป็นเครื่องนำออก' หมายความว่า จักทำให้โลกุตรธรรม ๙ อย่างแจ่มแจ้ง ในที่นี้ ได้แสดงบทแห่งอรรถ ๖ บทด้วยบท ๖ บทมีคำว่า 'จักบัญญัติ' เป็นต้น ส่วนในเบื้องต้น ได้แสดงบทแห่งพยัญชนะ ๖ บทด้วยบท ๒ บท ด้วยเหตุนี้ พระพุทธพจน์คือพระไตรปิฎกจึงถูกแสดงโดยการรวบรวมด้วยวิธีอธิบาย ข้อนี้ได้กล่าวไว้ในเนตติปกรณ์ (เนตติ. สังคหวาร) ว่า 'บท ๑๒ บทเป็นสูตร, ทั้งหมดนั้นเป็นทั้งพยัญชนะและอรรถ'

သိက္ခတ္တယသင်္ဂဟိတန္တိ အဓိသီလသိက္ခာဒိသိက္ခတ္တယသင်္ဂဟံ. သကလံ သာသနဗြဟ္မစရိယန္တိ အနဝသေသံ သတ္ထုသာသနဘူတံ သေဋ္ဌစရိယံ. သမိဒ္ဓန္တိ သမ္မဒေဝ ဝဍ္ဎိတံ. ဈာနဿာဒဝသေနာတိ တေဟိ တေဟိ ဘိက္ခူဟိ သမဓိဂတဈာနသုခဝသေန. ဝုဍ္ဎိပ္ပတ္တန္တိ ဥဠာရပဏီတဘာဝူပဂမနေန သဗ္ဗသော ပရိဝုဍ္ဎိမုပဂတံ. သဗ္ဗပါလိဖုလ္လံ ဝိယ အဘိညာသမ္ပဒါဟိ သာသနာဘိဝုဍ္ဎိယာ မတ္ထကပ္ပတ္တိတော. ပတိဋ္ဌိတဝသေနာတိ ပတိဋ္ဌာနဝသေန, ပတိဋ္ဌပ္ပတ္တိယာတိ အတ္ထော. ပဋိဝေဓဝသေန ဗဟုနော ဇနဿ ဟိတံ ဗာဟုဇညံ. တေနာဟ ‘‘မဟာဇနာဘိသမယဝသေနာ’’တိ. ပုထု ပုထုလံ ဘူတံ ဇာတံ, ပုထုတ္တံ ဘူတံ ပတ္တန္တိ ဝါ ပုထုဘူတံ. တေနာဟ ‘‘သဗ္ဗာကာရေန ပုထုလဘာဝပ္ပတ္တ’’န္တိ. သုဋ္ဌု ပကာသိတန္တိ သမ္မဒေဝ အာဒိကလျာဏာဒိဘာဝေန ပဝေဒိတံ.

คำว่า "อันสงเคราะห์ด้วยสิกขา ๓" คือ อันสงเคราะห์ด้วยสิกขา ๓ มีอธิศีลสิกขาเป็นต้น คำว่า "พรหมจรรย์ในพระศาสนาทั้งหมด" คือ จริยาอันประเสริฐที่เป็นพระศาสนาของพระศาสดาโดยไม่เหลือเศษ คำว่า "สมบูรณ์" คือ เจริญดีแล้ว คำว่า "โดยความเอร็ดอร่อยแห่งฌาน" คือ โดยความสุขแห่งฌานที่ภิกษุเหล่านั้นได้บรรลุแล้ว คำว่า "ถึงความเจริญ" คือ ถึงความเจริญโดยประการทั้งปวงด้วยการเข้าถึงความเป็นของประณีตและเลิศ เหมือนต้นไม้ที่ออกดอกผลเต็มที่ เพราะถึงที่สุดแห่งความเจริญของพระศาสนาด้วยอภิญญาสัมปทา คำว่า "โดยความตั้งมั่น" คือ โดยความตั้งมั่น หมายความว่า โดยการถึงความตั้งมั่น คำว่า "เป็นประโยชน์แก่ชนหมู่มาก" คือ เป็นประโยชน์แก่ชนหมู่มากโดยปฏิเวธ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "โดยการตรัสรู้ของมหาชน" คำว่า "แพร่หลาย" คือ เกิดขึ้นอย่างกว้างขวาง หรือถึงความเป็นของกว้างขวาง เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ถึงความเป็นของกว้างขวางโดยประการทั้งปวง" คำว่า "ประกาศดีแล้ว" คือ ประกาศดีแล้วด้วยความเป็นธรรมอันงามในเบื้องต้นเป็นต้น

သတိံ [Pg.508] သူပဋ္ဌိတံ ကတွာတိ အယံ ကာယာဒိဝိဘာဂေါ အတ္တဘာဝသညိတော ဒုက္ခဘာရော မယာ ဧတ္တကံ ကာလံ ဝဟိတော, ဣဒါနိ ပန န ဝဟိတဗ္ဗော, ဧတဿ အဝဟနတ္ထံ စိရတရံ ကာလံ အရိယမဂ္ဂသမ္ဘာရော သမ္ဘတော, သွာယံ အရိယမဂ္ဂေါ ပဋိဝိဒ္ဓေါ, ယတော ဣမေ ကာယာဒယော အသုဘာဒိတော သဘာဝါဒိတော သမ္မဒေဝ ပရိညာတာတိ စတုဗ္ဗိဓမ္ပိ သတိံ ယထာတထံ ဝိသယေ သုဋ္ဌု ဥပဋ္ဌိတံ ကတွာ. ဉာဏေန ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာတိ ယသ္မာ ဣမဿ အတ္တဘာဝသညိတဿ ဒုက္ခဘာရဿ ဝဟနေ ပယောဇနဘူတံ အတ္တဟိတံ ဗောဓိမူလေ ဧဝ ပရိသမာပိတံ, ပရဟိတံ ပန ဗုဒ္ဓဝေနေယျဝိနယနံ ပရိသမာပိတံ မတ္ထကပ္ပတ္တံ, တံ ဒါနိ မာသတ္တယေနေဝ ပရိသမာပနံ ပါပုဏိဿတိ, တသ္မာ အာဟ ‘‘ဝိသာခပုဏ္ဏမာယံ ပရိနိဗ္ဗာယိဿာမီ’’တိ, ဧဝံ ဗုဒ္ဓဉာဏေန ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ သစ္စဘာဂေန ဝိနိစ္ဆယံ ကတွာ. အာယုသင်္ခါရံ ဝိဿဇီတိ အာယုနော ဇီဝိတဿ အဘိသင်္ခရဏံ ဖလသမာပတ္တိဓမ္မံ န သမာပဇ္ဇိဿာမီတိ ဝိဿဇိ, တံ ဝိဿဇ္ဇနေနေဝ တေန အဘိသင်္ခရီယမာနံ ဇီဝိတသင်္ခါရံ န ပဝတ္တယိဿာမီတိ ဝိဿဇိ. တေနာဟ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ.

คำว่า สติที่ตั้งไว้ดีแล้ว คือ ภาระคือทุกข์อันเป็นส่วนแห่งอัตภาพ มีกายเป็นต้นนี้ อันเราแบกมานานแล้ว บัดนี้ไม่ควรแบกอีก เพื่อไม่ให้แบกภาระนี้ เราได้สั่งสมสัมภาระคืออริยมรรคมานานแล้ว อริยมรรคนั้นเราได้แทงตลอดแล้ว เพราะกายเป็นต้นเหล่านี้ เราได้กำหนดรู้โดยชอบแล้ว โดยความเป็นของไม่งามเป็นต้น โดยความเป็นสภาพเป็นต้น ดังนี้แล้ว ได้ทำสติทั้ง ๔ อย่างให้ตั้งมั่นดีแล้วในอารมณ์ตามความเป็นจริง. คำว่า กำหนดด้วยญาณ คือ เพราะประโยชน์ตนอันเป็นเหตุในการแบกภาระคือทุกข์อันเป็นอัตภาพนี้ ได้สำเร็จแล้วที่โคนต้นโพธิ์นั่นเอง ส่วนประโยชน์ผู้อื่นคือการแนะนำพุทธเวไนย ได้สำเร็จถึงที่สุดแล้ว บัดนี้จะถึงความสำเร็จใน ๓ เดือนเท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “เราจักปรินิพพานในวันวิสาขปุรณมี” ดังนี้แล้ว ทรงกำหนดด้วยพุทธญาณ ทรงวินิจฉัยด้วยส่วนแห่งสัจจะ. คำว่า ทรงปลงอายุสังขาร คือ ทรงปลงการปรุงแต่งแห่งอายุคือชีวิตว่า เราจักไม่เข้าผลสมาบัติอันเป็นธรรมแห่งชีวิต ดังนี้แล้ว ด้วยการปลงนั้นนั่นเอง ทรงปลงว่า เราจักไม่ยังชีวิตสังขารอันถูกปรุงแต่งด้วยการปลงนั้นให้เป็นไป. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสคำว่า “ในที่นั้น” เป็นต้น.

ဌာနမဟန္တတာယပိ ပဝတ္တိအာကာရမဟန္တတာယပိ မဟန္တော ပထဝီကမ္ပော. တတ္ထ ဌာနမဟန္တတာယ ဘူမိစာလဿ မဟန္တတံ ဒဿေတုံ ‘‘တဒါ…ပေ… အကမ္ပိတ္ထာ’’တိ ဝုတ္တံ, သာ ပန ဇာတိခေတ္တဘူတာ ဒသသဟဿီ လောကဓာတု ဧဝ, န ယာ ကာစိ. ယာ မဟာဘိနီဟာရမဟာဇာတိအာဒီသုပိ အကမ္ပိတ္ထ, တဒါပိ တတ္တကာယ ဧဝ ကမ္ပနေ ကိံ ကာရဏံ? ဇာတိခေတ္တဘာဝေန တဿေဝ အာဒိတော ပရိဂ္ဂဟဿ ကတတ္တာ, ပရိဂ္ဂဟဏဉ္စဿ ဓမ္မတာဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. တထာ ဟိ ပုရိမဗုဒ္ဓါနမ္ပိ တတ္တကမေဝ ဇာတိခေတ္တံ အဟောသိ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘ဒသသဟဿီ လောကဓာတု နိဿဒ္ဒါ ဟောတိ နိရာကုလာ…ပေ… မဟာသမုဒ္ဒေါ အာဘုဇတိ, ဒသသဟဿီ ပကမ္ပတီ’’တိ စ အာဒိ. ဥဒကပရိယန္တံ ကတွာ ဆပ္ပကာရပ္ပဝေဓနေန. အဝီတရာဂေ ဘိံသေတီတိ ဘိံသနော, သော ဧဝ ဘိံသနကောတိ အာဟ ‘‘ဘယဇနကော’’တိ. ဒေဝဘေရိယောတိ ဒေဝဒုန္ဒုဘိသဒ္ဒဿ ပရိယာယဝစနမတ္တံ, န စေတ္ထ ကာစိ ဘေရီ ဒေဝဒုန္ဒုဘီတိ အဓိပ္ပေတာ, အထ ခေါ ဥပ္ပာတဘာဝေန လဗ္ဘမာနော အာကာသတော နိဂ္ဃောသသဒ္ဒေါ. တေနာဟ ‘‘ဒေဝေါ’’တိအာဒိ. ဒေဝေါတိ မေဃော. တဿ ဟိ တဒါ အစ္ဆဘာဝေန အာကာသဿ ဝဿာဘာဝေန သုက္ခဂဇ္ဇိတသညိတေ [Pg.509] သဒ္ဒေ နိစ္ဆရန္တေ ဒေဝဒုန္ဒုဘိသမညာ. တေနာဟ ‘‘ဒေဝေါ သုက္ခဂဇ္ဇိတံ ဂဇ္ဇီ’’တိ.

แผ่นดินไหวใหญ่ เพราะความเป็นใหญ่แห่งสถานที่ และเพราะความเป็นใหญ่แห่งอาการเป็นไป. ในที่นั้น เพื่อแสดงความใหญ่แห่งการไหวของแผ่นดิน เพราะความเป็นใหญ่แห่งสถานที่ จึงตรัสว่า “ในกาลนั้น…เป…ไหวแล้ว” โโลกธาตุ ๑๐,๐๐๐ ที่เป็นเขตเกิดนั่นเอง ไม่ใช่โลกธาตุใดๆ. โลกธาตุใดไหวแล้วแม้ในมหาอภินิหาร มหาชาติเป็นต้น ในกาลนั้น การไหวเพียงเท่านั้นมีอะไรเป็นเหตุ? เพราะความเป็นเขตเกิด จึงมีการกำหนดถือเอาโลกธาตุนั้นไว้ก่อน การกำหนดถือเอาโลกธาตุนั้น พึงทราบโดยธรรมดา. จริงอยู่ แม้ของพระพุทธเจ้าองค์ก่อนๆ ก็มีเขตเกิดเพียงเท่านั้น. จริงอยู่ มีคำกล่าวไว้ว่า “โลกธาตุ ๑๐,๐๐๐ ย่อมเงียบสงัด ไม่มีกังวล…เป…มหาสมุทรย่อมปั่นป่วน โลกธาตุ ๑๐,๐๐๐ ย่อมไหว” เป็นต้น. ด้วยการไหว ๖ อย่าง มีน้ำเป็นที่สุด. คำว่า ย่อมทำให้ผู้ยังไม่ปราศจากราคะสะดุ้งกลัว คือ น่ากลัว, น่ากลัวนั่นเอง จึงตรัสว่า “ยังความกลัวให้เกิด”. คำว่า เทวเภรี คือ เป็นเพียงคำไวพจน์ของคำว่า เทวทุนทุภี ไม่ได้หมายถึงเภรีหรือเทวทุนทุภีใดๆ ในที่นี้ แต่หมายถึงเสียงกึกก้องที่เกิดขึ้นจากอากาศโดยความเป็นอุปบาท. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสคำว่า “เทวดา” เป็นต้น. คำว่า เทวดา คือ เมฆ. เพราะในกาลนั้น เมื่ออากาศโปร่ง ไม่มีฝน เสียงที่เปล่งออกมาเป็นเสียงคำรามแห้งๆ จึงมีชื่อว่า เทวทุนทุภี. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “เทวดาคำรามเสียงแห้งๆ”.

ပီတိဝေဂဝိဿဋ္ဌန္တိ ‘‘ဧဝံ စိရတရကာလံ ဝဟိတော အယံ အတ္တဘာဝသညိတော ဒုက္ခဘာရော, ဒါနိ န စိရဿေဝ နိက္ခိပိဿာမီ’’တိ သဉ္ဇာတသောမနဿော ဘဂဝါ သဘာဝေနေဝ ပီတိဝေဂဝိဿဋ္ဌံ ဥဒါနံ ဥဒါနေတိ, ဧဝံ ဥဒါနေန္တေန အယမ္ပိ အတ္ထော သာဓိတော ဟောတီတိ ဒဿနတ္ထံ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ကသ္မာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

คำว่า เปล่งด้วยกำลังปีติ คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระโสมนัสเกิดขึ้นว่า “ภาระคือทุกข์อันเป็นอัตภาพนี้ เราแบกมานานแล้ว บัดนี้จักวางลงในไม่ช้า” จึงทรงเปล่งอุทานที่เปล่งด้วยกำลังปีติโดยธรรมชาติ เพื่อแสดงว่า แม้ความหมายนี้ก็สำเร็จด้วยการเปล่งอุทานอย่างนี้ จึงมีคำกล่าวไว้ในอรรถกถาว่า “เพราะเหตุไร” เป็นต้น.

တုလီယတီတိ တုလန္တိ တုလ-သဒ္ဒေါ ကမ္မသာဓနောတိ ဒဿေတုံ ‘‘တုလိတ’’န္တိ ဝုတ္တံ. အပ္ပာနုဘာဝတာယ ပရိစ္ဆိန္နံ. တထာ ဟိ တံ ပဋိပက္ခေန ပရိတော ခဏ္ဍိတဘာဝေန ပရိတ္တန္တိ ဝုစ္စတိ. ပဋိပက္ခဝိက္ခမ္ဘနတော ဒီဃသန္တာနတာယ ဝိပုလဖလတာယ စ န တုလံ န ပရိစ္ဆိန္နံ. ယေဟိ ကာရဏေဟိ ပုဗ္ဗေ အဝိသေသတော ‘‘မဟဂ္ဂတံ အတုလ’’န္တိ ဝုတ္တံ, တာနိ ကာရဏာနိ ရူပါဝစရတော အာရုပ္ပဿ သာတိသယံ ဝိဇ္ဇန္တီတိ အရူပါဝစရံ အတုလန္တိ ဝုတ္တံ, ဣတရဉ္စ တုလန္တိ. အပ္ပဝိပါကန္တိ တီသုပိ ကမ္မေသု ယံ အပ္ပဝိပါကံ ဟီနံ, တံ တုလံ. ဗဟုဝိပါကန္တိ ယံ မဟာဝိပါကံ ပဏီတံ, တံ အတုလံ. ယံ ပနေတ္ထ မဇ္ဈိမံ, တံ ဟီနံ ဥက္ကဋ္ဌန္တိ ဒွိဓာ ဘိန္ဒိတွာ ဒွီသု ဘာဂေသု ပက္ခိပိတဗ္ဗံ. ဟီနတ္တိကဝဏ္ဏနာယံ ဝုတ္တနယေနေဝ အပ္ပဗဟုဝိပါကတံ နိဒ္ဓါရေတွာ တဿ ဝသေန တုလာတုလဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. သမ္ဘဝတိ ဧတသ္မာတိ သမ္ဘဝေါတိ အာဟ ‘‘သမ္ဘဝ^ ဟေတုဘူတ’’န္တိ. နိယကဇ္ဈတ္တရတောတိ သသန္တာနဓမ္မေသု ဝိပဿနာဝသေန ဂေါစရာသေဝနာယ စ ရတော. သဝိပါကံ သမာနံ ပဝတ္တိဝိပါကမတ္တဒါယိကမ္မံ သဝိပါကဋ္ဌေန သမ္ဘဝံ, န စ တံ ကာမာဒိ^ ဘဝါဘိသင်္ခါရကန္တိ တတော ဝိသေသနတ္ထံ သမ္ဘဝန္တိ ဝတွာ ‘‘ဘဝသင်္ခါရ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဩဿဇီတိ အရိယမဂ္ဂေန အဝဿဇိ. ကဝစံ ဝိယ အတ္တဘာဝံ ပရိယောနန္ဓိတွာ ဌိတံ အတ္တနိ သမ္ဘူတတ္တာ အတ္တသမ္ဘဝံ ကိလေသဉ္စ အဘိန္ဒီတိ ကိလေသဘေဒသဟဘာဝိကမ္မောဿဇ္ဇနံ ဒဿေန္တော တဒုဘယဿ ကာရဏမာဟ ‘‘အဇ္ဈတ္တရတော သမာဟိတော’’တိ.

คำว่า ย่อมถูกเปรียบเทียบ คือ ย่อมเปรียบเทียบ เพื่อแสดงว่า คำว่า ตุล เป็นกัมมสาธนะ จึงตรัสว่า “ถูกเปรียบเทียบแล้ว”. ถูกจำกัดเพราะมีอานุภาพน้อย. จริงอยู่ สิ่งนั้นถูกเรียกว่า ปริตตะ เพราะถูกฝ่ายตรงข้ามทำลายโดยรอบ. ไม่ถูกเปรียบเทียบ ไม่ถูกจำกัด เพราะข่มฝ่ายตรงข้ามได้ เพราะมีลำดับสืบเนื่องยาวนาน และเพราะมีผลไพบูลย์. ด้วยเหตุผลใด ที่กล่าวไว้ก่อนโดยไม่จำกัดว่า “มหัคคตะ อตุละ” เหตุผลเหล่านั้นมีอยู่ในอรูปาวจรยิ่งกว่ารูปาวจร จึงกล่าวว่า อรูปาวจรเป็นอตุละ ส่วนที่เหลือเป็นตุละ. คำว่า มีวิบากน้อย คือ กรรมใดมีวิบากน้อย เป็นของเลวในกรรมทั้ง ๓ อย่าง กรรมนั้นเป็นตุละ. คำว่า มีวิบากมาก คือ กรรมใดมีวิบากมาก เป็นของประณีต กรรมนั้นเป็นอตุละ. กรรมที่เป็นกลางในที่นี้ พึงแบ่งเป็น ๒ ส่วน คือ เลวและประณีต แล้วจัดเข้าใน ๒ ส่วนนั้น. พึงกำหนดความเป็นวิบากน้อยและมากโดยนัยที่กล่าวไว้ในหีนัตติกวรรณนา แล้วพึงทราบความเป็นตุละและอตุละโดยอาศัยวิบากนั้น. คำว่า ย่อมเกิดจากสิ่งนี้ คือ สัมภวะ จึงตรัสว่า “สัมภวะ คือ เป็นเหตุ”. คำว่า ยินดีในภายในของตน คือ ยินดีในการเสพโคจรโดยวิปัสสนาในธรรมอันเป็นสันดานของตน. กรรมที่ให้เพียงวิบากที่เป็นไปเท่านั้น ชื่อว่า สัมภวะ เพราะมีวิบาก และกรรมนั้นไม่ใช่ภวสังขารมีกามเป็นต้น เพื่อแสดงความพิเศษจากนั้น จึงกล่าวว่า สัมภวะ แล้วกล่าวว่า “ภวสังขาร”. คำว่า ทรงปลง คือ ทรงปลงด้วยอริยมรรค. ทรงทำลายกิเลสอันเกิดในตน เพราะเกิดในตน ซึ่งห่อหุ้มอัตภาพไว้เหมือนเกราะ เพื่อแสดงการปลงกรรมที่เกิดพร้อมกับการทำลายกิเลสทั้งสองอย่างนั้น จึงตรัสเหตุของทั้งสองอย่างนั้นว่า “ยินดีในภายใน มีจิตตั้งมั่น”.

ပဌမဝိကပ္ပေ အဝသဇ္ဇနမေဝ ဝုတ္တံ. ဧတ္ထ အဝသဇ္ဇနာကာရောတိ တံ ဒဿေန္တော ‘‘အထ ဝါ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ တီရေန္တောတိ ‘‘ဥပ္ပာဒေါ ဘယံ, အနုပ္ပာဒေါ ခေမ’’န္တိအာဒိနာ ဝီမံသန္တော. တုလေန္တော တီရေန္တောတိအာဒိနာ သင်္ခေပတော ဝုတ္တမတ္ထံ ဝိတ္ထာရတော ဒဿေတုံ ‘‘ပဉ္စက္ခန္ဓာ’’တိအာဒိံ ဝတွာ ဘဝသင်္ခါရဿ အဝသဇ္ဇနာကာရံ သရူပတော ဒဿေတိ. ဧဝန္တိအာဒိနာ [Pg.510] ပန ဥဒါနဂါထာဝဏ္ဏနာယံ အာဒိတော ဝုတ္တမတ္ထံ နိဂမနဝသေန ဒဿေတိ. အဘီတဘာဝဉာပနတ္ထဉ္စာတိ အယမ္ပိ အတ္ထော သင်္ဂဟိတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ในวิกัปแรก กล่าวถึงการปลงเท่านั้น. ในที่นี้ เพื่อแสดงอาการแห่งการปลง จึงตรัสคำว่า “อีกอย่างหนึ่ง” เป็นต้น. ในที่นั้น คำว่า พิจารณา คือ พิจารณาว่า “ความเกิดขึ้นเป็นภัย ความไม่เกิดขึ้นเป็นความเกษม” เป็นต้น. คำว่า เปรียบเทียบ พิจารณา เป็นต้น เพื่อแสดงความหมายที่กล่าวไว้โดยย่อให้พิสดาร จึงกล่าวคำว่า “ปัญจขันธ์” เป็นต้น แล้วแสดงอาการแห่งการปลงภวสังขารโดยสภาพ. ส่วนคำว่า “อย่างนี้” เป็นต้น แสดงความหมายที่กล่าวไว้ในเบื้องต้นในอุททานคาถาพรรณนาโดยนัยแห่งการสรุป. และคำว่า เพื่อให้รู้ถึงความเป็นผู้ไม่หวาดกลัว ความหมายนี้ก็พึงทราบว่าสงเคราะห์เข้าไว้ด้วย.

စာပါလဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

จาปาลวรรคพรรณนา จบแล้ว.

၂. ပါသာဒကမ္ပနဝဂ္ဂေါ

๒. ปาสาทกัมปนวรรค

၁-၂. ပုဗ္ဗသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

๑-๒. ปุพพสูตรเป็นต้นพรรณนา

၈၂၃-၈၂၄. ပရတော ဣမသ္မိံ ပါသာဒကမ္ပနဝဂ္ဂေ ဒသမသုတ္တေ အာဝိ ဘဝိဿန္တိ. ဆအဘိညာပါဒကာတိ ဆန္နံ အဘိညာနံ ပါဒကဘူတာ ပဓာနဘူတာ. ယထာ ပဌမသုတ္တေ, တထာ ဒုတိယတတိယသုတ္တေသုပိ စ ဆအဘိညာပါဒကာ ဣဒ္ဓိပါဒါ ကထိတာတိ အတ္ထော.

๘๒๓-๘๒๔. ในปาสาทกัมปนวรรคนี้ จักปรากฏในทสมสูตรต่อไป. คำว่า มีอภิญญา ๖ เป็นบาท คือ เป็นบาท เป็นประธานแห่งอภิญญา ๖. ความว่า ในทุติยสูตรและตติยสูตรก็กล่าวถึงอิทธิบาทที่มีอภิญญา ๖ เป็นบาท เหมือนในปฐมสูตร.

၃. ဆန္ဒသမာဓိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๓. ฉันทสมาธิสูตรพรรณนา

၈၂၅. ယော သမာဓိဿ နိဿယဘူတော ဆန္ဒော, သော ဣဓာဓိပ္ပေတောတိ အာဟ ‘‘ဆန္ဒန္တိ ကတ္တုကမျတာဆန္ဒ’’န္တိ. တဿ စ အဓိပတေယျဋ္ဌော နိဿယဋ္ဌော, န ဝိနာ တံ ဆန္ဒံ နိဿာယာတိ အာဟ – ‘‘နိဿာယာတိ နိဿယံ ကတွာ, အဓိပတိံ ကတွာတိ အတ္ထော’’တိ. ပဓာနဘူတာတိ သေဋ္ဌဘူတာ, သေဋ္ဌဘာဝေါ စ ဧကဿပိ စတုကိစ္စသာဓနဝသေန ပဝတ္တိယာ, တတော ဧဝ ဗဟုဝစနနိဒ္ဒေသော, ပဓာနသင်္ခါရဋ္ဌေန ပဓာနသင်္ခရဏတော. ‘‘ဆန္ဒံ စေ နိဿာယ…ပေ… အယံ ဝုစ္စတိ ဆန္ဒသမာဓီ’’တိ ဣမာယ ပါဠိယာ ဆန္ဒာဓိပတိ သမာဓိ ဆန္ဒသမာဓီတိ အဓိပတိသဒ္ဒလောပံ ကတွာ သမာသော ဝုတ္တောတိ ဝိညာယတိ, အဓိပတိသဒ္ဒတ္ထဒဿနဝသေန ဝါ ဆန္ဒဟေတုကော, ဆန္ဒာဓိကော ဝါ သမာဓိ ဆန္ဒသမာဓိ. တေန ‘‘ဆန္ဒသမာဓိနာ စေဝ ပဓာနသင်္ခါရေဟိ ပဓာနဘူတသင်္ခါရေဟိ စ သမန္နာဂတာ’’တိ ဝက္ခတိ, တံ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓော. ပဓာနဘူတာတိ ဝီရိယဘူတာ. ကေစိ ဝဒန္တိ – ‘‘သင်္ခတသင်္ခါရာဒိနိဝတ္တနတ္ထံ ပဓာနဂ္ဂဟဏ’’န္တိ. အထ ဝါ တံ တံ ဝိသေသံ သင်္ခရောတီတိ သင်္ခါရော, သဗ္ဗမ္ပိ ဝီရိယံ. တတ္ထ စတုကိစ္စသာဓကတော တဒညဿ နိဝတ္တနတ္ထံ ပဓာနဂ္ဂဟဏန္တိ. ယထာ ဆန္ဒော ဆန္ဒသမာဓိနာ စေဝ ပဓာနသင်္ခါရေဟိ စ သမန္နာဂတော, ဧဝံ ဆန္ဒသမာဓိ ဆန္ဒေန စေဝ ပဓာနသင်္ခါရေဟိ စ သမန္နာဂတော. ပဓာနသင်္ခါရာပိ ဆန္ဒေန [Pg.511] စေဝ ဆန္ဒသမာဓိနာ စ သမန္နာဂတာတိ တီသုပိ ပဒေသု သမန္နာဂတသဒ္ဒေါ ယောဇေတဗ္ဗော. တသ္မာတိ ယသ္မာ တယောပိ ဆန္ဒာဒယော ဧကစိတ္တုပ္ပာဒပရိယာပန္နာ, တသ္မာ သဗ္ဗေ တေ ဓမ္မာ ဧကတော ကတွာ ‘‘အယံ ဝုစ္စတိ…ပေ… ဣဒ္ဓိပါဒေါ’’တိ ဝုတ္တန္တိ. ဧဝံ ဆန္ဒာဒီနံယေဝ စေတ္ထ ဣဒ္ဓိပါဒဘာဝေါ ဝုတ္တော, ဝိဘင်္ဂေ ပန တေသံ ဣဒ္ဓိဘာဝေါ သမ္ပယုတ္တာနံ ဣဒ္ဓိပါဒဘာဝေါ ဝုတ္တောတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဣဒ္ဓိပါဒဝိဘင်္ဂေ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ.

๘๒๕. ฉันทะที่เป็นที่อาศัยของสมาธิ พึงประสงค์ในที่นี้ ท่านจึงกล่าวว่า “ฉันทะ” คือ “ฉันทะคือความใคร่จะทำ”. อธิปไตยภาวะของฉันทะนั้นเป็นที่อาศัย ไม่พ้นจากฉันทะนั้นอาศัย ท่านจึงกล่าวว่า “นิสสายะ” คือ “กระทำเป็นที่อาศัย กระทำเป็นอธิบดี” ดังนี้. ปธานภูตะ คือ เป็นสภาพที่ประเสริฐ ภาวะที่ประเสริฐนั้นย่อมเป็นไปโดยการยังกิจ ๔ ให้สำเร็จแม้แก่สิ่งเดียว เพราะเหตุนั้น จึงมีการกล่าวด้วยพหูพจน์ เพราะเป็นปธานสังขารด้วยอรรถว่าปธานสังขรณ์. “อาศัยฉันทะ...ฯลฯ...นี้เรียกว่าฉันทสมาธิ” ดังนี้ พึงทราบว่า สมาธิที่มีฉันทะเป็นอธิบดี ชื่อว่าฉันทสมาธิ ด้วยบาลีนี้ โดยการทำบทว่าอธิบดีให้ลบไปแล้วทำเป็นสมาส หรือสมาธิที่มีฉันทะเป็นเหตุ หรือสมาธิที่มีฉันทะมาก ชื่อว่าฉันทสมาธิ โดยการแสดงอรรถของบทว่าอธิบดี. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงจะกล่าวว่า “ประกอบด้วยฉันทสมาธิและปธานสังขารทั้งหลาย คือสังขารทั้งหลายที่เป็นประธาน” ดังนี้ พึงนำมาเชื่อมโยง. ปธานภูตะ คือ เป็นวิริยะ. บางพวกกล่าวว่า “การรับเอาบทว่าปธานะ เพื่อป้องกันสังขารที่ปรุงแต่งเป็นต้น”. อีกอย่างหนึ่ง สังขาร คือ สิ่งที่ปรุงแต่งคุณวิเศษนั้นๆ วิริยะทั้งหมดก็เป็นสังขาร. ในสังขารนั้น การรับเอาบทว่าปธานะ เพื่อป้องกันสังขารอื่นจากสังขารที่ยังกิจ ๔ ให้สำเร็จ. ฉันทะประกอบด้วยฉันทสมาธิและปธานสังขารทั้งหลายฉันใด ฉันทสมาธิก็ประกอบด้วยฉันทะและปธานสังขารทั้งหลายฉันนั้น ปธานสังขารทั้งหลายก็ประกอบด้วยฉันทะและฉันทสมาธิ ดังนี้ พึงประกอบบทว่า “สมันนาคตะ” ในบททั้ง ๓ นั้น. เพราะเหตุนั้น เพราะฉันทะเป็นต้นทั้ง ๓ นั้นสงเคราะห์เข้าในจิตตุปบาทเดียวกัน เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวรวมธรรมเหล่านั้นทั้งหมดว่า “นี้เรียกว่า...ฯลฯ...อิทธิบาท” ดังนี้. ในที่นี้ ท่านกล่าวความเป็นอิทธิบาทของฉันทะเป็นต้นเท่านั้น แต่ในวิภังค์ ท่านกล่าวความเป็นอิทธิของฉันทะเป็นต้นนั้น และความเป็นอิทธิบาทของธรรมที่สัมปยุตต์ ดังนี้ ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ในอิทธิบาทวิภังค์นั้น”.

ဣဒါနိ နေသံ ဣဒ္ဓိပါဒတာပိ သမ္ဘဝတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဆန္ဒဉှိ ဘာဝယတော ပဓာနံ ကတွာ ဘာဝေန္တဿ တထာ ပဝတ္တပုဗ္ဗာဘိသင်္ခါရဝသေန ဣဇ္ဈမာနော ဆန္ဒော ဣဒ္ဓိ နာမ, တဿ နိဿယဘူတာ ပဓာနသင်္ခါရာ ဣဒ္ဓိပါဒေါ နာမ. သေသဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. တထာ ဘာဝယန္တဿ မုချတာမတ္တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, ဣဇ္ဈနတ္ထော ပန သဗ္ဗေသံ သမာနန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘သမ္ပယုတ္တ…ပေ… ဣဇ္ဈန္တိယေဝါ’’တိ အာဟ.

บัดนี้ ท่านกล่าวคำมีอาทิว่า “อนึ่ง” เพื่อแสดงว่าความเป็นอิทธิบาทของธรรมเหล่านั้นก็ย่อมมีได้. ในที่นั้น ฉันทะที่กำลังสำเร็จโดยความเป็นอภิสังขารที่เคยเป็นไปแล้วอย่างนั้น ของผู้ที่เจริญฉันทะโดยกระทำฉันทะให้เป็นประธาน ชื่อว่าอิทธิ ปธานสังขารทั้งหลายที่เป็นที่อาศัยของฉันทะนั้น ชื่อว่าอิทธิบาท. แม้ในธรรม ๒ อย่างที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. ท่านกล่าวโดยอ้างถึงความเป็นประธานเท่านั้นของผู้ที่เจริญอย่างนั้น แต่เพื่อแสดงว่าอรรถแห่งความสำเร็จนั้นเสมอกันแก่ธรรมทั้งหมด ท่านจึงกล่าวว่า “สัมปยุตต์...ฯลฯ...ย่อมสำเร็จนั่นเอง”.

ဣဒ္ဓိပါဒေ အသင်္ကရတော ဒဿေတုံ ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဆန္ဒာဒယောတိ ဆန္ဒသမာဓိပဓာနသင်္ခါရာ. သေသိဒ္ဓိပါဒေသူတိ ဝီရိယိဒ္ဓိပါဒါဒီသု. တတ္ထ ဝီရိယသမာဓိပဓာနသင်္ခါရသမန္နာဂတောတိ ဒွိက္ခတ္တုံ ဝီရိယံ အာဂတံ, တတ္ထ ပုရိမံ သမာဓိဝိသေသံ, ဝီရိယာဓိပတိသမာဓိ ဧဝ ဝီရိယသမာဓီတိ ဒုတိယံ သမန္နာဂမင်္ဂဒဿနံ. ဒွေယေဝ ဟိ သဗ္ဗတ္ထ သမန္နာဂမင်္ဂါနိ သမာဓိ ပဓာနသင်္ခါရော စ, ဆန္ဒာဒယော သမာဓိဝိသေသနာနိ, ပဓာနသင်္ခါရော ပန ပဓာနဝစနေနေဝ ဝိသေသိတော, န ဆန္ဒာဒီဟီတိ န ဣဓ ဝီရိယာဓိပတိတာ ပဓာနသင်္ခါရဿ ဝုတ္တာ ဟောတိ. ဝီရိယဉ္စ သမာဓိံ ဝိသေသေတွာ ဌိတမေဝ သမန္နာဂမင်္ဂဝသေန ပဓာနသင်္ခါရဝစနေန ဝုတ္တန္တိ နာပိ ဒွီဟိ ဝီရိယေဟိ သမန္နာဂမော ဝုတ္တော ဟောတိ. ယသ္မာ ပန ဆန္ဒာဒီဟိ ဝိသိဋ္ဌော သမာဓိ, တထာပိ ဝိသိဋ္ဌေနေဝ စ တေန သမ္ပယုတ္တော ပဓာနသင်္ခါရော သေသဓမ္မာ စ, တသ္မာ သမာဓိဝိသေသနာနံ ဝသေန စတ္တာရော ဣဒ္ဓိပါဒါ ဝုတ္တာ, ဝိသေသနဘာဝေါ စ ဆန္ဒာဒီနံ တံတံအဝဿယဒဿနဝသေန ဟောတီတိ ‘‘ဆန္ဒသမာဓိ…ပေ… ဣဒ္ဓိပါဒေါ’’တိ ဧတ္ထ နိဿယတ္ထေပိ ပါဒ-သဒ္ဒေ ဥပါဒါယဋ္ဌေန ဆန္ဒာဒီနံ ဣဒ္ဓိပါဒတာ ဝုတ္တာ ဟောတိ, တေနေဝ အဘိဓမ္မေ ဥတ္တရစူဠဘာဇနိယေ ‘‘စတ္တာရော ဣဒ္ဓိပါဒါ ဆန္ဒိဒ္ဓိပါဒေါ’’တိအာဒိနာ (ဝိဘ. ၄၅၇) ဆန္ဒာဒီနံယေဝ ဣဒ္ဓိပါဒတာ ဝုတ္တာ, ပဉှပုစ္ဆကေ စ – ‘‘စတ္တာရော ဣဒ္ဓိပါဒါ ဣဓ ဘိက္ခု ဆန္ဒသမာဓီ’’တိအာဒိနာဝ (ဝိဘ. ၄၃၁) ဥဒ္ဒေသံ ကတွာပိ ပုန ဆန္ဒာဒီနံယေဝ ကုသလာဒိဘာဝေါ [Pg.512] ဝိဘတ္တော. ဥပါယိဒ္ဓိပါဒဒဿနတ္ထမေဝ ဟိ နိဿယိဒ္ဓိပါဒဒဿနံ ကတံ, အညထာ စတုဗ္ဗိဓတာ န ဟောတီတိ အယမေတ္ထ ပါဠိဝသေန အတ္ထဝိနိစ္ဆယော. တတ္ထ ဥပါယိဒ္ဓိပါဒဒဿနတ္ထမေဝါတိ ဆန္ဒာဒိကေ ဓုရေ ဇေဋ္ဌကေ ပုဗ္ဗင်္ဂမေ ကတွာ နိဗ္ဗတ္တိတသမာဓိ ဆန္ဒာဓိပတိသမာဓီတိ ဆန္ဒာဒီနံ ဣဒ္ဓိယာ အဓိဂမူပါယဒဿနံ ဥပါယိဒ္ဓိပါဒဒဿနံ, တဒတ္ထမေဝ ‘‘တထာဘူတဿ ဝေဒနာက္ခန္ဓော…ပေ… ဝိညာဏက္ခန္ဓော’’တိ တတ္ထ တတ္ထ ပါဠိယံ နိဿယိဒ္ဓိပါဒဒဿနံ ကတံ ဆန္ဒာဒိဝိသိဋ္ဌာနံယေဝ ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒီနံ အဓိပ္ပေတတ္တာ. ဧဝဉ္စေတံ သမ္ပဋိစ္ဆိတဗ္ဗံ, အညထာ ကေဝလံ ဣဒ္ဓိသမ္ပယုတ္တာနံယေဝ ခန္ဓာနံ ဝသေန ဣဒ္ဓိပါဒဘာဝေ ဂယှမာနေ တေသံ စတုဗ္ဗိဓတာ န ဟောတိ ဝိသေသကာရဏဘာဝတောတိ အဓိပ္ပာယော.

ท่านกล่าวคำมีอาทิว่า “อนึ่ง” เพื่อแสดงความไม่ปะปนกันในอิทธิบาท ในที่นั้น บทว่า “ฉันทะเป็นต้น” คือ ฉันทสมาธิและปธานสังขาร บทว่า “ในอิทธิบาทที่เหลือ” คือ ในวิริยอิทธิบาทเป็นต้น ในที่นั้น บทว่า “ประกอบด้วยวิริยสมาธิและปธานสังขาร” ดังนี้ วิริยะมา ๒ ครั้ง ใน ๒ ครั้งนั้น วิริยะครั้งแรกเป็นบทวิเสสนะของสมาธิ วิริยสมาธิคือวิริยาธิปติสมาธิ วิริยะครั้งที่สองเป็นการแสดงองค์แห่งการประกอบ องค์แห่งการประกอบมี ๒ อย่างเท่านั้นในที่ทั้งปวง คือ สมาธิและปธานสังขาร ฉันทะเป็นต้นเป็นบทวิเสสนะของสมาธิ ส่วนปธานสังขารนั้น ท่านจำแนกด้วยบทว่าปธานะเท่านั้น ไม่ได้จำแนกด้วยฉันทะเป็นต้น เพราะฉะนั้น ความเป็นวิริยาธิปไตยของปธานสังขารจึงไม่ได้กล่าวไว้ในที่นี้ และวิริยะที่ตั้งอยู่โดยจำแนกสมาธิแล้วเท่านั้น ก็ไม่ได้กล่าวถึงการประกอบด้วยวิริยะ ๒ อย่าง โดยบทว่าปธานสังขารโดยเป็นองค์แห่งการประกอบ เพราะเหตุว่า สมาธิเป็นธรรมที่วิเศษด้วยฉันทะเป็นต้น ถึงกระนั้น ปธานสังขารและธรรมที่เหลือก็สัมปยุตต์ด้วยสมาธิที่วิเศษนั้น เพราะฉะนั้น อิทธิบาท ๔ จึงกล่าวไว้โดยบทวิเสสนะของสมาธิ และความเป็นบทวิเสสนะของฉันทะเป็นต้น ย่อมมีโดยการแสดงความอิงอาศัยนั้นๆ เพราะเหตุนั้น ในบทว่า “ฉันทสมาธิ…ฯลฯ…อิทธิบาท” ดังนี้ ความเป็นอิทธิบาทของฉันทะเป็นต้น จึงกล่าวไว้ด้วยอรรถว่าอาศัย โดยการรับเอาบทว่า ปาทะ แม้ในอรรถว่าที่อาศัย ด้วยเหตุนั้น ในอภิธรรม อุตตรจูฬภาชนีย์ ท่านจึงกล่าวความเป็นอิทธิบาทของฉันทะเป็นต้นเท่านั้น ด้วยคำมีอาทิว่า “อิทธิบาท ๔ คือ ฉันทิทธิบาท” ดังนี้ (วิภังค์ ๔๕๗) และในปัญหปุจฉกะ แม้จะทำบทอุทเทสด้วยคำมีอาทิว่า “ภิกษุทั้งหลาย อิทธิบาท ๔ คือ ฉันทสมาธิ” ดังนี้ (วิภังค์ ๔๓๑) ก็ยังจำแนกความเป็นกุศลเป็นต้นของฉันทะเป็นต้นเท่านั้น การแสดงนิสสยอิทธิบาทนั้น ก็เพื่อแสดงอุปายอิทธิบาทเท่านั้น ถ้ามิฉะนั้น ความเป็น ๔ อย่างก็ไม่มี เพราะฉะนั้น การวินิจฉัยอรรถโดยบาลีในที่นี้จึงเป็นดังนี้ ในที่นั้น บทว่า “เพื่อแสดงอุปายอิทธิบาทเท่านั้น” คือ การแสดงอุบายเครื่องถึงอิทธิของฉันทะเป็นต้น ชื่อว่าการแสดงอุปายอิทธิบาท คือ สมาธิที่เกิดขึ้นโดยกระทำฉันทะเป็นต้นให้เป็นธุระ เป็นประธาน เป็นเบื้องหน้า คือ ฉันทาธิปติสมาธิ เพื่ออรรถนั้นนั่นแหละ การแสดงนิสสยอิทธิบาทจึงทำไว้ในบาลีนั้นๆ ว่า “เวทนาขันธ์…ฯลฯ…วิญญาณขันธ์ ของบุคคลผู้เป็นเช่นนั้น” ดังนี้ เพราะประสงค์เอาเวทนาขันธ์เป็นต้นที่วิเศษด้วยฉันทะเป็นต้นเท่านั้น และพึงรับอย่างนี้ ถ้ามิฉะนั้น เมื่อถือเอาความเป็นอิทธิบาทโดยขันธ์ทั้งหลายที่สัมปยุตต์ด้วยอิทธิเท่านั้น ความเป็น ๔ อย่างของขันธ์เหล่านั้นก็ไม่มี เพราะความเป็นเหตุพิเศษ ดังนี้

ကေစီတိ ဥတ္တရဝိဟာရဝါသိနော. အနိဗ္ဗတ္တောတိ ဟေတုပစ္စယေဟိ န နိဗ္ဗတ္တော, န သဘာဝဓမ္မော, ပညတ္တိမတ္တန္တိ အဓိပ္ပာယော. ဝါဒမဒ္ဒနတ္ထာယ ဟောတိ, အဘိဓမ္မေ စ အာဂတော ဥတ္တရစူဠဝါရောတိ ယောဇနာ. စတ္တာရော ဣဒ္ဓိပါဒါတိအာဒိ ဥတ္တရစူဠဝါရဒဿနံ. ဣမေ ပန ဥတ္တရစူဠဝါရေ အာဂတာ ဣဒ္ဓိပါဒါ.

บทว่า “บางพวก” คือ ชาวอุตตรวิหาร บทว่า “อนิพพัตตะ” คือ ไม่เกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย ไม่ใช่สภาวธรรม เป็นเพียงบัญญัติ ดังนี้ เป็นอธิบาย การประกอบคือ เพื่อข่มวาทะ และอุตตรจูฬวารมาในอภิธรรม บทว่า “อิทธิบาท ๔ เป็นต้น” เป็นการแสดงอุตตรจูฬวาร อิทธิบาทเหล่านี้มาในอุตตรจูฬวาร

ရဋ္ဌပါလတ္ထေရော ဆန္ဒေ သတိ ကထံ နာနုဇာနိဿန္တီတိ သတ္တာဟာနိ ဘတ္တာနိ အဘုဉ္ဇိတွာ မာတာပိတရော အနုဇာနာပေတွာ ပဗ္ဗဇိတွာ ဆန္ဒမေဝ နိဿာယ အရဟတ္တံ ပါပုဏီတိ အာဟ – ‘‘ရဋ္ဌပါလတ္ထေရော ဆန္ဒံ ဓုရံ ကတွာ လောကုတ္တရဓမ္မံ နိဗ္ဗတ္တေသီ’’တိ. သောဏတ္ထေရောတိ သုခုမာလသောဏတ္ထေရော. သော ဟိ အာယသ္မာ အတ္တနော သုခုမာလဘာဝံ အစိန္တေတွာ အတိဝေလံ စင်္ကမနေန ပါဒေသု ဥဋ္ဌိတေသုပိ ဥဿာဟံ အဝိဿဇ္ဇေန္တော ဝီရိယံ ဓုရံ ကတွာ လောကုတ္တရဓမ္မံ နိဗ္ဗတ္တေသိ. သမ္ဘုတတ္ထေရော ‘‘စိတ္တဝတော စေ အလမရိယဉာဏဒဿနဝိသေသော ဣဇ္ဈေယျ, မယှံ ဣဇ္ဈေယျာတိ စိတ္တံ ဓုရံ ကတွာ လောကုတ္တရဓမ္မံ နိဗ္ဗတ္တေသိ. မောဃရာဇာ ‘‘ပညဝတော စေ မဂ္ဂဘာဝနာ ဣဇ္ဈေယျ, မယှံ ဣဇ္ဈေယျာ’’တိ ပညာပုဗ္ဗင်္ဂမံ ပညာဓုရံ ပညာဇေဋ္ဌကံ ကတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏီတိ အာဟ ‘‘မောဃရာဇာ ဝီမံသံ ဓုရံ ကတွာ လောကုတ္တရဓမ္မံ နိဗ္ဗတ္တေသီ’’တိ. ဣဒါနိ နေသံ အရိယာနံ ဥပဋ္ဌာနုဿာဟမန္တဇာတိသမ္ပဒံ နိဿာယ ရညော သန္တိကေ လဒ္ဓဝိသေသေ အမစ္စပုတ္တေ နိဒဿနဘာဝေန ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထ ယထာ’’တိအာဒိမာဟ. ဧတ္ထ [Pg.513] စ ပုနပ္ပုနံ ဆန္ဒုပ္ပာဒနံ တောသနံ ဝိယ ဟောတီတိ ဆန္ဒဿ ဥပဋ္ဌာနသဒိသတာ ဝုတ္တာ, ထာမဘာဝတော စ ဝီရိယဿ သူရတ္တသဒိသတာ, စိန္တနပ္ပဓာနတ္တာ စိတ္တဿ မန္တသံဝိဓာနသဒိသတာ, ယောနိသောမနသိကာရ-သမ္ဘူတေသု ကုသလဓမ္မေသု ပညာ သေဋ္ဌာတိ ဝီမံသာယ ဇာတိသမ္ပတ္တိသဒိသတာ ဝုတ္တာ.

พระรัฏฐปาลเถระ เมื่อมีความพอใจอยู่ ไฉนจะไม่ทรงอนุญาตเล่า ดังนี้แล้ว ไม่ฉันภัตตาหาร ๗ วัน ให้มารดาบิดาอนุญาตแล้ว บวชแล้ว อาศัยฉันทะนั่นแหละ บรรลุพระอรหัต จึงกล่าวว่า “พระรัฏฐปาลเถระ ทรงทำฉันทะให้เป็นประธาน ยังโลกุตรธรรมให้สำเร็จแล้ว” คำว่า พระโสณเถระ ได้แก่ พระโสณเถระผู้สุขุมมาลชาติ พระเถระนั้นแล ไม่ทรงคำนึงถึงความเป็นผู้สุขุมมาลชาติของตน ทรงจงกรมเกินเวลา แม้เท้าทั้งสองบวมขึ้น ก็ไม่ทรงละความเพียร ทรงทำความเพียรให้เป็นประธาน ยังโลกุตรธรรมให้สำเร็จแล้ว พระสัมภูตเถระ ทรงทำจิตให้เป็นประธาน ยังโลกุตรธรรมให้สำเร็จแล้ว โดยตรัสว่า “ถ้าอริยญาณทัสสนวิเศษย่อมสำเร็จแก่ผู้มีจิตไซร้ ก็พึงสำเร็จแก่เราเถิด” พระโมฆราช ทรงทำปัญญาให้เป็นเบื้องหน้า มีปัญญาเป็นประธาน มีปัญญาเป็นใหญ่ บรรลุพระอรหัต โดยตรัสว่า “ถ้าการเจริญมรรคย่อมสำเร็จแก่ผู้มีปัญญาไซร้ ก็พึงสำเร็จแก่เราเถิด” จึงกล่าวว่า “พระโมฆราช ทรงทำวิมังสาให้เป็นประธาน ยังโลกุตรธรรมให้สำเร็จแล้ว” บัดนี้ เพื่อแสดงบุตรอำมาตย์ทั้งหลายผู้ได้คุณวิเศษในสำนักของพระราชา อาศัยความถึงพร้อมด้วยการเฝ้าแหน ความอุตสาหะ มนต์ และชาติ ของพระอริยะเหล่านั้น โดยความเป็นตัวอย่าง จึงตรัสคำมีอาทิว่า “ในเรื่องนั้น เหมือนอย่างว่า” อนึ่ง ในอรรถกถานี้ การยังฉันทะให้เกิดขึ้นบ่อยๆ ย่อมเป็นเหมือนการทำให้พอใจ ฉันทะจึงชื่อว่าเหมือนการเฝ้าแหน ความเพียรชื่อว่าเหมือนความกล้าหาญ เพราะความเป็นผู้มีกำลัง จิตชื่อว่าเหมือนการจัดแจงมนต์ เพราะมีความคิดเป็นประธาน วิมังสาชื่อว่าเหมือนความถึงพร้อมด้วยชาติ เพราะปัญญาเป็นเลิศในกุศลธรรมทั้งหลายที่เกิดจากโยนิโสมนสิการ

၄. မောဂ္ဂလ္လာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถาโมคคัลลานสูตร

၈၂၆. ဥဒ္ဓစ္စပကတိကာတိ ဝိက္ခိတ္တသဘာဝါ, ဝိဗ္ဘန္တစိတ္တာတိ အတ္ထော. အနဝဋ္ဌိတတာယ ဝိပ္ဖန္ဒိတစိတ္တတာယ ဝိပ္ဖန္ဒမာနစိတ္တာ. တုစ္ဆတာယ နဠော ဝိယာတိ နဠော, မာနော, ဥဂ္ဂတော နဠော ဧတေသန္တိ ဥန္နဠာတိ အာဟ – ‘‘ဥန္နဠာတိ…ပေ… ဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိ. စပလာတိ စာပလျတာ နာမ လောလဘာဝေါ. မုရာတိ ခရဝစနာ, ဖရုသဝစနာတိ အတ္ထော. ဝိကိဏ္ဏဝါစာ နာမ သမ္ဖပ္ပလာပိနောတိ ဝုတ္တံ ‘‘အသံယတဝစနာ’’တိအာဒိ. ပဋိပတ္တိဓမ္မေ ပမုဋ္ဌာ ဝိနဋ္ဌာ ပဋိဝိနဋ္ဌာ သတိ ဧတေသန္တိ မုဋ္ဌသတီတိ အာဟ – ‘‘နဋ္ဌဿတိနော’’တိ. ဥဗ္ဘန္တစိတ္တာတိ သမာဓိနော အဘာဝေန ဥဒ္ဓစ္စေနေဝ ဥပရူပရိ ဘန္တစိတ္တာ. ပါကတိန္ဒြိယာ အဘာဝိတကာယတာယ ဂါမဒါရကာ ဝိယ ပကတိဘူတဣန္ဒြိယာ. နေမော ဝုစ္စတိ ဘူမိယာ ဗဒ္ဓဘာဝနိမိတ္တပဒေသော, ဂမ္ဘီရော နေမော ဧတဿာတိ ဂမ္ဘီရနေမော. သုဋ္ဌု နိခါတောတိအာဒိ တဿ ပါဒဿ သုပ္ပတိဋ္ဌိတဘာဝဒဿနံ.

๘๒๖. บทว่า อุทธัจจปกติกา คือ มีสภาวะฟุ้งซ่าน อธิบายว่า มีจิตซัดส่าย. ชื่อว่ามีจิตดิ้นรน เพราะความไม่ตั้งมั่น เพราะความที่จิตดิ้นรน. บทว่า อุนนฬา คือ มีมานะเหมือนไม้อ้อ เพราะความว่างเปล่า คือมานะเหมือนไม้อ้อ ไม้อ้อ (คือมานะ) ขึ้นแล้วแก่ชนเหล่านั้น ดังนี้ จึงตรัสว่า "อุนนฬา... เป็นอันกล่าวแล้ว". บทว่า จปลา คือ ความคะนอง ได้แก่ ความโลเล. บทว่า มุรา คือ มีวาจาหยาบ อธิบายว่า มีวาจาอันแข็งกระด้าง. บทว่า วิกิณณวาจา คือ ผู้พูดเพ้อเจ้อ จึงตรัสว่า "มีวาจาไม่สำรวม" เป็นต้น. บทว่า มุฏฐสติ คือ ชนทั้งหลายที่มีสติหลงลืม หายไป เสื่อมไปในปฏิปัตติธรรม ชื่อว่า มุฏฐสติ ดังนี้ จึงตรัสว่า "ผู้มีสติอันหายไปแล้ว". บทว่า อุพภันตจิตตา คือ มีจิตฟุ้งซ่านยิ่งๆ ขึ้นไปด้วยอุทธัจจะนั่นเอง เพราะไม่มีสมาธิ. บทว่า ปากตินทริยา คือ มีอินทรีย์ปรากฏ เหมือนเด็กชาวบ้าน เพราะไม่ได้อบรมกาย. คำว่า เนโม หมายถึง ส่วนที่เป็นรากฐานซึ่งผูกติดอยู่กับพื้นดิน, บทว่า คัมภีรเนโม คือ มีรากฐานลึก. คำว่า สุฏฐุนิขาโต เป็นต้น เป็นการแสดงถึงความตั้งมั่นดีของเท้าข้างนั้น.

၅. ဥဏ္ဏာဘဗြာဟ္မဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๕. อรรถกถาอุณณาภพราหมณสูตร

၈၂၇. ပဟာနတ္ထန္တိ အနုပ္ပာဒပဟာနတ္ထံ.

๘๒๗. บทว่า ปหานัตถัง คือ เพื่อละการไม่ให้เกิดขึ้น.

၉. ဣဒ္ဓါဒိဒေသနာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๙. อรรถกถาอิทธิอาทิเทศนาสูตร

၈၃၁. အဘိညာပါဒကံ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ အဓိပ္ပေတံ ‘‘ဣဒ္ဓိလာဘာယ ပဝတ္တတီ’’တိ ဝစနတော.

๘๓๑. ฌานที่ ๔ อันเป็นบาทแห่งอภิญญา พึงประสงค์ด้วยบทว่า "ย่อมเป็นไปเพื่อการได้ฤทธิ์".

၁၀. ဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๐. อรรถกถาวิภังคสูตร

၈၃၂. ဆန္ဒံ ဥပ္ပာဒေတွာတိ ဘာဝနာဆန္ဒံ ဥပ္ပာဒေတွာ. လီနာကာရောတိ ဘာဝနာစိတ္တဿ လယာပတ္တိ. ကောသဇ္ဇေန ဝေါကိဏ္ဏာပဇ္ဇနံ ဝုတ္တံ.

๘๓๒. บทว่า ฉันทัง อุปปาเทตวา คือ ยังฉันทะในการเจริญภาวนาให้เกิดขึ้น. บทว่า ลีนากาโร คือ ความที่จิตภาวนาหดหู่. เป็นอันกล่าวถึงการตกไปในความเกียจคร้าน.

ဧဝံ [Pg.514] ပသာဒါဘာဝေန စိတ္တဿ ဝိက္ခေပါပတ္တိ, တတ္ထ ပသာဒုပ္ပာဒနေန ယံ သမ္ပဟံသနံ ဣစ္ဆိတဗ္ဗံ, တဿ ဥပ္ပာဒနာကာရံ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ ‘‘သော ဗုဒ္ဓဓမ္မသံဃဂုဏေ အာဝဇ္ဇေတွာ’’တိအာဒိ. ဝတ္ထုကာမေ အာရဗ္ဘ ဝိက္ခိတ္တော ပုနပ္ပုနံ ဝိက္ခိတ္တော ဟောတိယေဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘အနုဝိက္ခိတ္တော’’တိ. ဥပ္ပထံ ပဋိပန္နဿ စိတ္တဿ ဒဏ္ဍနဋ္ဌေန နိဂ္ဂဏှနဋ္ဌေန သုတ္တာနိ ဧဝ ဒဏ္ဍောတိ သုတ္တဒဏ္ဍော, တေန သုတ္တဒဏ္ဍေန စိတ္တံ တဇ္ဇေတွာ. ပဉ္စကာမဂုဏေ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တော စိတ္တဝိက္ခေပေါ ပုနပ္ပုနံ ဥပ္ပဇ္ဇတေဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘အနုဝိက္ခိတ္တော အနုဝိသဋော’’တိ.

การที่จิตฟุ้งซ่านเพราะไม่มีความเลื่อมใสอย่างนี้, เพื่อแสดงอาการแห่งการยังความร่าเริงที่พึงประสงค์ให้เกิดขึ้นด้วยการยังความเลื่อมใสให้เกิดขึ้นในที่นั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า "ภิกษุนั้นน้อมใจไปในพระพุทธคุณ พระธรรมคุณ พระสังฆคุณ" บทว่า อนุวิกขิตโต คือ จิตที่ฟุ้งซ่านปรารภวัตถุกาม ย่อมฟุ้งซ่านซ้ำๆ อีกนั่นเอง. พระสูตรทั้งหลายนั่นแหละเป็นทัณฑะ เพราะเป็นเครื่องลงโทษ เป็นเครื่องข่มจิตที่ดำเนินไปผิดทาง จึงชื่อว่า สุตตทัณฑะ (ทัณฑะคือพระสูตร), พึงข่มจิตด้วยสุตตทัณฑะนั้น. บทว่า อนุวิกขิตโต อนุวิสโต คือ ความฟุ้งซ่านแห่งจิตที่เกิดขึ้นปรารภกามคุณ ๕ ย่อมเกิดขึ้นซ้ำๆ อีกนั่นเอง.

ပုရေပစ္ဆာဘာဝေါ ကမ္မဋ္ဌာနဿ မနသိကာရဝသေန ဥဂ္ဂဟဝသေန ဝါတိ တဒုဘယံ ဒဿေတုံ ‘‘ကထ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အတိလီနာဒီသု စတူသု ဌာနေသူတိ အတိလီနာတိပဂ္ဂဟိတသံခိတ္တအနုဝိက္ခိတ္တသညိတေသု စတူသု ဌာနေသု. တတ္ထ ဘာဝနံ အနဇ္ဈောဂါဟေတွာဝ သင်္ကောစော အတိလီနတာ, အဇ္ဈောဂါဟေတွာ အန္တော သင်္ကောစော သံခိတ္တတာ, အန္တောသင်္ခေပေါ အတိပဂ္ဂဟိတတာ, အစ္စာရဒ္ဓဝီရိယတာ အနုဝိက္ခိတ္တတာ. ဗဟိဒ္ဓါ ဝိသမဝိတက္ကာနုဘာဝနံ အာပဇ္ဇန္တော ဒွတ္တိံသာကာရဝသေန အဋ္ဌိကသညာဝသေန ဝါ ဂဟေတဗ္ဗန္တိ အာဟ – ‘‘သရီရဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗ’’န္တိ. တေနာဟ ‘‘ဥဒ္ဓံ ပါဒတလာ’’တိအာဒိ (ဒီ. နိ. ၂.၃၇၇; မ. နိ. ၁.၁၁၀).

เพื่อแสดงความเป็นไปในเบื้องหน้าและเบื้องหลังของกรรมฐาน โดยอาศัยการมนสิการ หรือโดยอาศัยการเรียนรู้ ทั้งสองอย่างนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า "อย่างไร" บทว่า อติลีนาทีสุ จตูสุ ฐาเนสุ คือ ในฐานะ ๔ อย่าง มีอติลีนเป็นต้น ได้แก่ ในฐานะ ๔ อย่างที่ชื่อว่า อติลีน อติปัคคหิต สังขิตตะ อนุวิกขิตตะ. ในบรรดาฐานะเหล่านั้น ความหดหู่โดยไม่เข้าถึงภาวนา ชื่อว่า อติลีนตา, ความหดหู่ภายในโดยเข้าถึงแล้ว ชื่อว่า สังขิตตตา, ความหดหู่ภายใน ชื่อว่า อติปัคคหิตตา, ความเพียรที่ปรารภเกินไป ชื่อว่า อนุวิกขิตตตา. เมื่อเข้าถึงการพิจารณาวิตกที่ไม่สม่ำเสมอภายนอก พึงทราบโดยอาการ ๓๒ หรือโดยอัฏฐิกสัญญา ดังนี้ จึงตรัสว่า "พึงทราบโดยส่วนแห่งร่างกาย" เพราะเหตุนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า "เบื้องบนแต่พื้นเท้าขึ้นไป" (ที. สี. ๒/๓๗๗; ม. มู. ๑/๑๑๐).

အညမညံ အသင်္ကရတော အာကိရီယန္တိ ပကာရတော ဌပီယန္တီတိ အာကာရာ, ဘာဂါတိ အာဟ – ‘‘ယေဟိ အာကာရေဟီတိ ယေဟိ ကောဋ္ဌာသေဟီ’’တိ. လိင်္ဂီယတိ သလ္လက္ခီယတီတိ လိင်္ဂံ, သဏ္ဌာနံ. နိမီယတိ နိဒ္ဓါရေတွာ ပရိစ္ဆိန္ဒီယတီတိ နိမိတ္တံ, ဥပဋ္ဌာနံ. ယော ဘိက္ခူတိအာဒိ အာလောကသညံ ယော ဥဂ္ဂဏှာတိ, တံ ဒဿနံ. အင်္ဂဏေတိ ဝိဝဋင်္ဂဏေ. အာလောကသညံ မနသိကရောတိ ရတ္တိယံ. ဝီရိယာဒီသုပီတိ ယထာ ‘‘ဣဓ ဘိက္ခု ဆန္ဒံ ဥပ္ပာဒေတွာ’’တိ ဆန္ဒေ ဝိတ္ထာရနယော ဝုတ္တော, ဝီရိယာဒီသုပိ ဧသော ဧဝ ဝိတ္ထာရနယော ယောဇေတဗ္ဗော.

บทว่า อาการา คือ ส่วนทั้งหลาย เพราะแยกกันวางไว้โดยไม่ปะปนกัน ดังนี้ จึงตรัสว่า "เยหิ อาการหิ คือ ด้วยส่วนทั้งหลายเหล่าใด" บทว่า ลิงคัง คือ เครื่องหมาย เพราะเป็นที่สังเกตได้. บทว่า นิมิตตัง คือ นิมิต เพราะเป็นที่กำหนดและจำแนกได้. บทว่า โย ภิกขุ เป็นต้น คือ การแสดงถึงการที่ภิกษุผู้เรียนอาโลกสัญญา. บทว่า อังคเณ คือ ในลานที่เปิดโล่ง. มนสิการอาโลกสัญญาในเวลากลางคืน. แม้ในวิริยะเป็นต้น ก็พึงประกอบนัยแห่งการขยายความนั้นนั่นแหละ เหมือนที่กล่าวถึงนัยแห่งการขยายความในฉันทะว่า "ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ยังฉันทะให้เกิดขึ้นแล้ว"

ပါသာဒကမ္ပနဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาปาสาทกัมปนวรรค จบแล้ว.

၃. အယောဂုဠဝဂ္ဂေါ

๓. อโยคุฬวรรค

၂. အယောဂုဠသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาอโยคุฬสูตร

၈၃၄. ဣမိနာ စတုမဟာဘူတမယေနာတိ ဣမိနာ သဗ္ဗလောကပစ္စက္ခေန စတူဟိ မဟာဘူတေဟိ နိဗ္ဗတ္တေန စတုမဟာဘူတမယေန. မနောမယော ပန နိမ္မိတကာယော [Pg.515] ဘဂဝတော ရုစိဝသေန ပရေသံ ပစ္စက္ခော ဟောတိ. ဩမာတီတိ အဝမာတိ. အဝ-ပုဗ္ဗော ဟိ မာ-သဒ္ဒေါ သတ္တိအတ္ထောပိ ဟောတီတိ ‘‘ပဟောတိ သက္ကောတီ’’တိ အတ္ထော ဝုတ္တော. အသမ္ဘိန္နပဒန္တိ အသာဓာရဏပဒံ အညတ္ထ အနာဂတတ္တာ. ကာယဿ စိတ္တေ သမောဒဟနံ အာရောပနံ တန္နိဿိတတာကရဏဉ္စ အတ္ထတော စိတ္တဂတိယာ ပဝတ္တနမေဝါတိ အာဟ ‘‘စိတ္တဂတိယာ ပေသေတီ’’တိ.

๘๓๔. บทว่า อิมินา จตุมหาภูตมเยน คือ ด้วยกายที่สำเร็จด้วยมหาภูต ๔ นี้ ที่เป็นที่ประจักษ์แก่โลกทั้งปวง ที่เกิดขึ้นด้วยมหาภูต ๔. ส่วนกายที่เนรมิตด้วยใจ ย่อมเป็นที่ประจักษ์แก่ผู้อื่นโดยพระพุทธประสงค์. บทว่า โอมาติ คือ ย่อมสามารถ. อนึ่ง คำว่า มา ที่มี อว เป็นบทหน้า ย่อมมีอรรถว่าสามารถด้วย จึงกล่าวอรรถว่า "ย่อมสามารถ" บทว่า อสัมภินนปทัง คือ บทที่ไม่ทั่วไป เพราะไม่ไปในที่อื่น. การรวมกายเข้ากับจิต การยกขึ้น และการทำให้กายอาศัยจิต โดยอรรถแล้ว คือการให้เป็นไปตามความเร็วของจิตนั่นเอง ดังนี้ จึงตรัสว่า "ย่อมส่งไปตามความเร็วของจิต"

တတ္ထ စိတ္တဂတိဂမနံ နာမ စိတ္တဝသေန ကာယဿ ပရိဏာမနေန ‘‘အယံ ကာယော ဣမံ စိတ္တံ ဝိယ ဟောတူ’’တိ ကာယဿ စိတ္တေန သမာနဂတိကတာဌပနံ. ကထံ ပန ကာယော ဒန္ဓပဝတ္တိကော လဟုပဝတ္တိနာ စိတ္တေန သမာနဂတိကော ဟောတီတိ? န သဗ္ဗထာ သမာနဂတိကော. ယထေဝ ဟိ ကာယဝသေန စိတ္တပရိဏာမနေ စိတ္တံ သဗ္ဗထာ ကာယေန သမာနဂတိကံ န ဟောတိ. န ဟိ ကဒါစိ တံ သဘာဝသိဒ္ဓေန အတ္တနော ခဏေန အဝတ္တိတွာ ဒန္ဓဝုတ္တိကဿ ရူပဓမ္မဿ ဝသေန ပဝတ္တိတုံ သက္ကောတိ, ‘‘ဣဒံ စိတ္တံ အယံ ကာယော ဝိယ ဟောတူ’’တိ ပန အဓိဋ္ဌာနေန ဒန္ဓဂတိကဿ ကာယဿ အနုဝတ္တနတော ယာဝ ဣစ္ဆိတဋ္ဌာနပ္ပတ္တိ, တာဝ ကာယဂတိအနုလောမေနေဝ ဟုတွာ သန္တာနဝသေန ပဝတ္တမာနံ စိတ္တံ ကာယဂတိယာ ပရိဏာမိတံ နာမ ဟောတိ. ဧဝံ ‘‘အယံ ကာယော ဣဒံ စိတ္တံ ဝိယ ဟောတူ’’တိ အဓိဋ္ဌာနေန ပဂေဝ သုခလဟုသညာယ သမ္ပာဒိတတ္တာ အဘာဝိတိဒ္ဓိပါဒါနံ ဝိယ ဒန္ဓံ အဝတ္တိတွာ ယထာ လဟုကံ ကတိပယစိတ္တဝါရေနေဝ ဣစ္ဆိတဋ္ဌာနပ္ပတ္တိ ဟောတိ, ဧဝံ ပဝတ္တမာနော ကာယော စိတ္တဂတိယာ ပရိဏာမိတော နာမ ဟောတိ, န ဧကစိတ္တက္ခဏေနေဝ ဣစ္ဆိတဋ္ဌာနပ္ပတ္တိယာ, ဧဝဉ္စ ကတွာ ဗာဟာသမိဉ္ဇနပသာရဏူပမာပိ ဥပစာရေန ဝိနာ သုဋ္ဌုတရံ ယုတ္တာ ဟောတီတိ. အညထာ ဓမ္မတာဝိလောမတာ သိယာ, နာပိ ဓမ္မာနံ လက္ခဏညထတ္တံ ဣဒ္ဓိဗလေန ကာတုံ သက္ကာ, ဘာဝညထတ္တမေဝ ပန ကာတုံ သက္ကာတိ.

ในบรรดาอิทธิบาทเหล่านั้น ชื่อว่าการไปตามความเร็วของจิต คือการตั้งกายให้มีความเร็วเท่ากับจิต ด้วยการน้อมกายไปตามอำนาจของจิตว่า "ขอกายนี้จงเป็นเหมือนจิตนี้เถิด" ก็กายที่มีการเป็นไปเชื่องช้า จะมีความเร็วเท่ากับจิตที่มีการเป็นไปรวดเร็วได้อย่างไร? ไม่ได้มีความเร็วเท่ากันโดยประการทั้งปวง เหมือนกับการน้อมจิตไปตามอำนาจของกาย จิตก็ไม่ได้มีความเร็วเท่ากับกายโดยประการทั้งปวง เพราะจิตนั้นย่อมไม่สามารถเป็นไปตามอำนาจของรูปธรรมที่มีการเป็นไปเชื่องช้า โดยไม่เป็นไปตามขณะของตนที่สำเร็จด้วยสภาวะของตนได้เลย แต่ด้วยการอธิษฐานว่า "ขอจิตนี้จงเป็นเหมือนกายนี้เถิด" เพราะการเป็นไปตามกายที่มีการไปเชื่องช้า จิตที่กำลังเป็นไปโดยกระแสจิต ย่อมเป็นไปตามความเร็วของกายเท่านั้น จนกว่าจะถึงสถานที่ที่ปรารถนา ชื่อว่าถูกน้อมไปตามความเร็วของกาย อย่างนี้ ด้วยการอธิษฐานว่า "ขอกายนี้จงเป็นเหมือนจิตนี้เถิด" เพราะได้กระทำความสำคัญว่าง่ายและเบาไว้ก่อนแล้ว ไม่เป็นไปเชื่องช้าเหมือนผู้ที่ยังไม่เจริญอิทธิบาท ย่อมถึงสถานที่ที่ปรารถนาได้โดยรวดเร็วด้วยจิตเพียงไม่กี่ขณะ กายที่กำลังเป็นไปอย่างนี้ ชื่อว่าถูกน้อมไปตามความเร็วของจิต ไม่ใช่ด้วยการถึงสถานที่ที่ปรารถนาด้วยจิตขณะเดียว และเมื่อทำอย่างนี้ อุปมาด้วยการคู้แขนเหยียดแขนก็ย่อมสมควรยิ่งขึ้นโดยไม่ต้องอาศัยอุปจาระ มิฉะนั้นแล้วก็จะเป็นการขัดต่อธรรมดา และลักษณะของธรรมทั้งหลายก็ไม่สามารถทำให้ผิดแปลกไปได้ด้วยฤทธิ์ แต่สามารถทำให้ภาวะผิดแปลกไปได้เท่านั้น

၃-၁၀. ဘိက္ခုသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

๓-๑๐. อรรถกถาภิกขุสูตรเป็นต้น

၈၃၅-၈၄၂. ‘‘ဒွိန္နံ ဖလာန’’န္တိ အာဂတသုတ္တံ သန္ဓာယ ‘‘ဒွေ ဖလာနိ အာဒိံ ကတွာ’’တိ ဝုတ္တံ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

835-842. อ้างถึงพระสูตรที่มาว่า "ผล ๒ อย่าง" จึงกล่าวว่า "มีผล ๒ อย่างเป็นต้น" ที่เหลือก็เป็นสิ่งที่เข้าใจได้ง่าย

အယောဂုဠဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาอโยคุฬวรรค จบแล้ว

ဣဒ္ဓိပါဒသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาอิทธิปาทสังยุตต์ จบแล้ว

၈. အနုရုဒ္ဓသံယုတ္တံ

๘. อนุรุทธสังยุตต์

၁. ရဟောဂတဝဂ္ဂေါ

๑. รโหคตวรรค

၁-၂. ပဌမရဟောဂတသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

๑-๒. อรรถกถาปฐมรโหคตสูตรเป็นต้น

၈၉၉-၉၀၀. ဆတ္တိံသာယ [Pg.516] ဌာနေသူတိ အဇ္ဈတ္တံ ကာယေ သမုဒယဓမ္မာနုပဿီ, ဝယော, သမုဒယဝယော, ဗဟိဒ္ဓါ သမုဒယော, ဝယော, သမုဒယဝယော, အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါ သမုဒယော, ဝယော, သမုဒယဝယဓမ္မာနုပဿီတိ နဝ အနုပဿနာ, တထာ ဝေဒနာယ စိတ္တေ ဓမ္မေသူတိ ဧဝံ ဆတ္တိံသာယ ဌာနေသု. ဒုတိယေ ဒွါဒသသု ဌာနေသူတိ ကာယေ အဇ္ဈတ္တံ ဗဟိဒ္ဓါ အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါ, ဝေဒနာယ စိတ္တေ ဓမ္မေသူတိ ဧဝံ ဒွါဒသသု ဌာနေသု.

๘๙๙-๙๐๐. ใน ๓๖ ฐานะ คือ พิจารณาเห็นธรรมคือความเกิดขึ้นในกายภายใน, ความเสื่อม, ความเกิดขึ้นและความเสื่อม, ในกายภายนอก ความเกิดขึ้น, ความเสื่อม, ความเกิดขึ้นและความเสื่อม, ในกายภายในและภายนอก ความเกิดขึ้น, ความเสื่อม, ความเกิดขึ้นและความเสื่อม รวมเป็นอนุสสนา ๙ อย่าง, เช่นเดียวกันในเวทนา ในจิต ในธรรมทั้งหลาย รวมเป็น ๓๖ ฐานะอย่างนี้. ในสูตรที่สอง ใน ๑๒ ฐานะ คือ ในกายภายใน ภายนอก ภายในและภายนอก, ในเวทนา ในจิต ในธรรมทั้งหลาย รวมเป็น ๑๒ ฐานะอย่างนี้.

၃. သုတနုသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถาสุตานุสูตร

၉၀၁. ဣမာယ ပါဠိယာတိ ဣမာယ ဟီနတ္တိကပါဠိယာ. ဣမေ ဓမ္မာ ဟီနာ လာမကဋ္ဌေန. ဣမေ ဓမ္မာ မဇ္ဈိမာ ဟီနပဏီတာနံ မဇ္ဈေ ဘဝါတိ. ဥတ္တမဋ္ဌေန အတ္တပ္ပကဋ္ဌေန ပဓာနဘာဝံ နီတာတိ ပဏီတာ.

๙๐๑. ด้วยพระบาลีนี้ คือด้วยพระบาลีที่แสดงถึงธรรม ๓ อย่างที่เลว. ธรรมเหล่านี้เลว ด้วยอรรถว่าต่ำทราม. ธรรมเหล่านี้ปานกลาง ด้วยอรรถว่าอยู่ระหว่างธรรมที่เลวและประณีต. ธรรมเหล่านี้ประณีต ด้วยอรรถว่าถึงความเป็นประธาน ด้วยความเป็นเลิศ ด้วยความเป็นของตนที่ประเสริฐ.

၄-၇. ပဌမကဏ္ဍကီသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

๔-๗. อรรถกถาปฐมกัณฑกีสูตรเป็นต้น

၉၀၂-၉၀၅. ကဏ္ဍကာ ဧတိဿာ အတ္ထီတိ ကဏ္ဍကီ, ကရမန္ဒဂစ္ဆော. ဩသဓိဘာဝါပေက္ခာယ ဣတ္ထိလိင်္ဂနိဒ္ဒေသော, တဗ္ဗဟုလတာယ တံ ဝနံ ‘‘ကဏ္ဍကီဝန’’န္တေဝ ပညာယိတ္ထ. သဟဿလောကန္တိ သဟဿစက္ကဝါဠလောကံ. ဒသစက္ကဝါဠသဟဿံ ဧကာဝဇ္ဇနဿ အာပါထံ အာဂစ္ဆတိ တထာ အာလောကဝဍ္ဎနဿ ကတတ္တာ.

๙๐๒-๙๐๕. มีหนามอยู่ จึงชื่อว่ากัณฑกี คือต้นกะระมัน. การระบุเพศหญิงโดยมุ่งถึงความเป็นพืชสมุนไพร. เพราะมีต้นกัณฑกีมาก ป่านั้นจึงปรากฏชื่อว่า "กัณฑกีวัน". โลกพันหนึ่ง คือโลกพันจักรวาล. หมื่นจักรวาลย่อมมาสู่คลองแห่งการนึกถึงครั้งเดียว เพราะได้กระทำแสงสว่างให้เพิ่มขึ้นอย่างนั้น.

၉. အမ္ဗပါလိဝနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๙. อรรถกถาอัมพปาลีวันสูตร

၉၀၇. အရဟတ္တဘာဝဒီပကန္တိ အရဟတ္တဿ အတ္ထိဘာဝဒီပကံ. ‘‘အရဟတ္တဘာဝဒီပိက’’န္တိ ဝါ ပါဌော.

๙๐๗. เป็นเครื่องส่องแสดงความเป็นพระอรหันต์ คือเป็นเครื่องส่องแสดงถึงการมีอยู่ของพระอรหันต์. หรืออีกนัยหนึ่งเป็นบทว่า "อระหัตตะภาวะทีปิกา".

ရဟောဂတဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถารโหคตวรรค จบแล้ว

၂. ဒုတိယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาทุติยวรรค

၉၀၉-၉၂၂. ဒသဗလဉာဏန္တိ [Pg.517] ဒသဝိဓဗလဉာဏံ. ဧကဒေသေနာတိ ပဒေသဝသေန. သာဝကာနမ္ပိ အတ္တနော အဘိနီဟာရာနုရူပံ ဉာဏံ ပဝတ္တတီတိ တေ ကာလပဒေသဝသေန စေဝ ယထာပရိစယသတ္တပဒေသဝသေန စ ဌာနာနီတိ ဇာနန္တိ, သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါနံ ပန အနန္တဉာဏတာယ သဗ္ဗတ္ထေဝ အပ္ပဋိဟတမေဝ ဉာဏန္တိ အာဟ – ‘‘သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓါနံ ပနာ’’တိအာဒိ. ဧတံ ဒသဗလဉာဏံ အနန္တဝိသယတ္တာ နိပ္ပဒေသံ အနူနတာယ သဗ္ဗာကာရပရိပူရံ.

๙๐๙-๙๒๒. ทสพลญาณ คือญาณอันเป็นกำลัง ๑๐ อย่าง. โดยส่วนหนึ่ง คือโดยส่วนย่อย. แม้ของพระสาวก ญาณก็ย่อมเป็นไปตามความปรารถนาของตน. พระสาวกเหล่านั้นย่อมรู้ฐานะทั้งหลายโดยส่วนแห่งกาลและโดยส่วนแห่งสัตว์ที่คุ้นเคย. แต่ของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ญาณย่อมไม่ติดขัดในที่ทั้งปวง เพราะมีญาณไม่มีที่สุด จึงกล่าวว่า "แต่ของพระสัพพัญญูพุทธเจ้า" เป็นต้น. ทสพลญาณนี้ไม่มีส่วนย่อย เพราะมีอารมณ์ไม่มีที่สุด และบริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง เพราะไม่มีส่วนขาด.

ဒုတိယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาทุติยวรรค จบแล้ว

အနုရုဒ္ဓသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาอนุรุทธสังยุตต์ จบแล้ว

၉. ဈာနသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ

๙. อรรถกถาฌานสังยุตต์

၉၂၃. ဈာနသံယုတ္တံ သုဝိညေယျမေဝ, မိဿကန္တိ ဝဒန္တိ.

๙๒๓. ฌานสังยุตต์เป็นสิ่งที่เข้าใจได้ง่าย, นักปราชญ์กล่าวว่าเป็นเรื่องเบ็ดเตล็ด.

ဈာနသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาฌานสังยุตต์ จบแล้ว

၁၀. အာနာပါနသံယုတ္တံ

๑๐. อานาปานสังยุตต์

၁. ဧကဓမ္မဝဂ္ဂေါ

๑. เอกธรรมวรรค

၁. ဧကဓမ္မသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาเอกธรรมสูตร

၉၇၇. ဧတ္ထာတိ [Pg.518] ဧတသ္မိံ ပဌမသုတ္တေ. ဝုတ္တမေဝ, တသ္မာ တတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပာယော.

๙๗๗. ในสูตรที่หนึ่งนี้. ได้กล่าวไว้แล้ว ฉะนั้นพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในที่นั้นนั่นเอง นี้เป็นอธิบาย.

၆. အရိဋ္ဌသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๖. อรรถกถาอริฏฐสูตร

၉၈၂. နော-သဒ္ဒေါ ပုစ္ဆာယံ, တသ္မာ နူတိ ဣမိနာ သမာနတ္ထောတိ အာဟ ‘‘ဘာဝေထ နူ’’တိ. ကာမစ္ဆန္ဒောတိ ဝတ္ထုကာမေသု ဣစ္ဆာတိ အာဟ ‘‘ပဉ္စကာမဂုဏိကရာဂေါ’’တိ. ဒွါဒသသု အာယတနဓမ္မေသု သပရသန္တတိပရိယာပန္နေသု. ဣမိနာ ကာမစ္ဆန္ဒပ္ပဟာနကိတ္တနေန ပဋိဃသညာပဋိဝိနယကိတ္တနေန စ အနာဂါမိမဂ္ဂံ ကထေတိ ပဉ္စောရမ္ဘာဂိယသညောဇနသမုစ္ဆေဒဿ ဗျာကတတ္တာ. ဝိပဿနံ ဒဿေန္တောတိ ‘‘ဝိပဿနံ အနုယုဉ္ဇထာ’’တိ ဒဿေန္တော.

๙๘๒. คำว่า "โน" เป็นคำถาม ฉะนั้นจึงมีความหมายเหมือนกับคำว่า "นู" จึงกล่าวว่า "ท่านทั้งหลายพึงเจริญหรือ". คำว่า "กามฉันทะ" คือความอยากในวัตถุกาม จึงกล่าวว่า "ราคะในกามคุณ ๕". ในธรรมคืออายตนะ ๑๒ ที่สงเคราะห์เข้าในสันดานของตนและของผู้อื่น. ด้วยการกล่าวถึงการละกามฉันทะและการระงับปฏิฆสัญญา จึงกล่าวถึงอนาคามิมรรค เพราะได้แสดงถึงการตัดสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ อย่าง. แสดงวิปัสสนา คือแสดงว่า "ท่านทั้งหลายจงประกอบวิปัสสนา".

၈. ပဒီပေါပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๘. อรรถกถาปทีโปปมสูตร

၉၈၄. ‘‘နေဝ ကာယောပိ ကိလမတိ န စက္ခူနီ’’တိ အဋ္ဌကထာယံ ပဒုဒ္ဓါရော ကတော. ‘‘ကာယောပိ ကိလမတိ, စက္ခူနိပိ ဝိဟညန္တီ’’တိ ဝတွာ ယတ္ထ ယထာ ဟောတိ, တာနိ ဒဿေတုံ ‘‘ဓာတုကမ္မဋ္ဌာနသ္မိံ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. စက္ခူနိ ဖန္ဒန္တိ ကိလမန္တီတိအာဒိ အတိဝေလံ ဥပနိဇ္ဈာယနေ ဟောတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. ဣမသ္မိံ ပန ကမ္မဋ္ဌာနေတိ အာနာပါနကမ္မဋ္ဌာနေ. ဧဝမာဟာတိ ‘‘ဘိက္ခု စေပိ အာကင်္ခေယျ, နေဝ ကာယော ကိလမေယျာ’’တိ ဧဝမာဟ.

๙๘๔. คำว่า “แม้กายก็ไม่ลำบาก แม้ตาก็ไม่ลำบาก” ดังนี้ เป็นการยกบทขึ้นในอรรถกถา. ครั้นกล่าวว่า “แม้กายก็ลำบาก แม้ตาก็ลำบาก” แล้ว เพื่อแสดงสิ่งเหล่านั้นว่าในที่ใดเป็นอย่างไร จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ในธาตุกัมมัฏฐานแล”. กล่าวว่า “ตาไหว ตาเมื่อยล้า” ดังนี้เป็นต้น ย่อมมีในการเพ่งพินิจเกินประมาณ. ส่วนในกัมมัฏฐานนี้ คือในอานาปานกัมมัฏฐาน. กล่าวอย่างนี้ คือกล่าวอย่างนี้ว่า “แม้ภิกษุพึงหวัง กายก็ไม่พึงลำบาก”.

လဗ္ဘတီတိ အဋ္ဌကထာဓိပ္ပာယေ ဌတွာ ဝုတ္တံ, ပရတော အာဂတေန ထေရဝါဒေန သော အနိစ္ဆိတော. န ဟိ တာရကရူပမုတ္တာဝဠိကာဒိသဒိသံ နိမိတ္တူပဋ္ဌာနာကာရမတ္တံ ခဏမတ္တဋ္ဌာယိနံ ကသိဏနိမိတ္တေသု ဝိယ ဥဂ္ဃာဋနံ ကာတုံ သက္ကောတိ. တေနာဟ ‘‘န လဗ္ဘတေဝါ’’တိ. အာနိသံသဒဿနတ္ထံ ဂဟိတော, အာနာပါနဿတိသမာဓိသ္မိံ သိဒ္ဓေ အယံ ဂုဏော သုခေနေဝ ဣဇ္ဈတီတိ. ယသ္မာ ဘိက္ခူတိ ဣမသ္မိံ ဝါရေ နာဂတန္တိ ယထာ ပုရိမဝါရေ ‘‘ဘိက္ခု စေပိ အာကင်္ခေယျာ’’တိ [Pg.519] အာဂတံ, ဧဝံ ဣဓ ‘‘ဘာဝိတေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အာနာပါနဿတိသမာဓိမှီ’’တိ အာဂတဝါရေ ဘိက္ခုဂ္ဂဟဏမကတံ, တသ္မာ ‘‘သော’’တိ န ဝုတ္တံ.

คำว่า “ย่อมได้” นี้ กล่าวโดยตั้งอยู่ในอัธยาศัยของอรรถกถา แต่พระเถรวาทที่มาภายหลังไม่ประสงค์เช่นนั้น. เพราะว่าการปรากฏแห่งนิมิตเพียงชั่วขณะที่ตั้งอยู่ชั่วขณะ คล้ายรูปดาวหรือพวงมุกเป็นต้น ย่อมไม่อาจทำอุคคาฏนะได้เหมือนในกสิณนิมิต. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ย่อมไม่ได้เลย”. (คำนี้) ถูกถือเอาเพื่อแสดงอานิสงส์ว่า เมื่ออานาปานัสสติสมาธิสำเร็จแล้ว คุณนี้ย่อมสำเร็จได้โดยง่าย. เพราะคำว่า “ภิกษุ” ไม่ได้มาในวาระนี้ คือในวาระที่มาว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อานาปานัสสติสมาธิอันบุคคลเจริญแล้ว” นี้ ไม่ได้มีการกล่าวถึงภิกษุ เหมือนในวาระก่อนที่มาว่า “แม้ภิกษุพึงหวัง” เพราะเหตุนั้น จึงไม่ได้กล่าวว่า “เขา”.

၉. ဝေသာလီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๙. อรรถกถาสูตรว่าด้วยเมืองเวสาลี

၉၈၅. ပါကာရပရိက္ခေပဝဍ္ဎနေနာတိ ပါကာရပရိက္ခေပေန ဘူမိယာ ဝဍ္ဎနေန. ရာဇဂဟသာဝတ္ထိယော ဝိယ ဣဒမ္ပိ စ နဂရံ…ပေ… သဗ္ဗာကာရဝေပုလ္လတံ ပတ္တံ. အနေကပရိယာယေနာတိ ဧတ္ထ ပရိယာယသဒ္ဒေါ ကာရဏဝစနောတိ အာဟ ‘‘အနေကေဟိ ကာရဏေဟီ’’တိ, အယံ ကာယော အဝိညာဏကောပိ သဝိညာဏကောပိ ဧဝမ္ပိ အသုဘော ဧဝမ္ပိ အသုဘောတိ နာနာဝိဓေဟိ ကာရဏေဟီတိ အတ္ထော. အသုဘာကာရသန္ဒဿနပ္ပဝတ္တန္တိ ကေသာဒိဝသေန တတ္ထာပိ ဝဏ္ဏာဒိတော အသုဘာကာရဿ သဗ္ဗသော ဒဿနဝသေန ပဝတ္တံ. ကာယဝိစ္ဆန္ဒနီယကထန္တိ အတ္တနော ပရဿ စ ကရဇကာယေ ဝိစ္ဆန္ဒနုပ္ပာဒနကထံ. မုတ္တံ ဝါတိအာဒိနာ ဗျတိရေကမုခေန ကာယဿ အမနုညတံ ဒဿေတိ. တတ္ထ အာဒိတော တီဟိ ပဒေဟိ အဒဿနီယတာယ အသာရကတာယ စ, မဇ္ဈေ စတူဟိ ဒုဂ္ဂန္ဓတာယ, အန္တေ ဧကေန လေသမတ္တေနပိ မနုညတာဘာဝမဿ ဒဿေတိ. အထ ခေါတိအာဒိနာ အနွယတော သရူပေနေဝ အမနုညတာယ ဒဿနံ. ‘‘ကေသလောမာဒီ’’တိ သင်္ခေပတော ဝုတ္တမတ္ထံ ဝိဘာဂေန ဒဿေတုံ ‘‘ယေပီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

๙๘๕. คำว่า “ด้วยการเพิ่มพูนกำแพงล้อมรอบ” คือด้วยการเพิ่มพูนพื้นที่ด้วยกำแพงล้อมรอบ. เมืองนี้ก็เช่นเดียวกับเมืองราชคฤห์และสาวัตถี... (ละไว้)... ถึงความไพบูลย์ด้วยอาการทั้งปวง. ในคำว่า “ด้วยอาการหลายอย่าง” นี้ คำว่า “ปริยาย” เป็นคำแสดงเหตุ จึงกล่าวว่า “ด้วยเหตุหลายอย่าง” คือ กายนี้ทั้งที่ไม่มีวิญญาณและมีวิญญาณ ก็เป็นอสุภะอย่างนี้ เป็นอสุภะอย่างนี้ ด้วยเหตุหลายประการ ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า “เป็นไปเพื่อแสดงอาการไม่งาม” คือ เป็นไปเพื่อแสดงอาการไม่งามโดยประการทั้งปวง แม้ในส่วนนั้นโดยสีเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งผมเป็นต้น. คำว่า “เรื่องที่ทำให้เบื่อหน่ายในกาย” คือ เรื่องที่ทำให้เกิดความเบื่อหน่ายในกายที่เกิดจากกรรมของตนและของผู้อื่น. ด้วยคำมีอาทิว่า “ปัสสาวะ” ย่อมแสดงความไม่น่ารื่นรมย์ของกายโดยปฏิเสธ. ในที่นั้น ด้วยบทสามบทแรก ย่อมแสดงความไม่น่าดูและความไม่มีสาระ, ด้วยบทสี่บทกลาง ย่อมแสดงความเหม็น, ด้วยบทสุดท้ายบทเดียว ย่อมแสดงความไม่มีความน่ารื่นรมย์แม้เพียงเล็กน้อยของกายนั้น. ส่วนด้วยคำมีอาทิว่า “ก็แหละ” เป็นการแสดงความไม่น่ารื่นรมย์โดยตรงตามสภาพ. เพื่อแสดงอรรถที่กล่าวโดยย่อว่า “ผม ขน เป็นต้น” ให้พิสดาร จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “แม้เหล่าใด”.

ဝဏ္ဏေန္တောတိ ဝိတ္ထာရေန္တော. အသုဘာယာတိ အသုဘမာတိကာယ. ဖာတိကမ္မန္တိ ဗဟုလီကာရော. ကိလေသစောရေဟိ အနဘိဘဝနီယတ္တာ ဈာနံ ‘‘စိတ္တမဉ္ဇူသ’’န္တိ ဝုတ္တံ. နိဿာယာတိ ပါဒကံ ကတွာ.

คำว่า “พรรณนา” คือ ขยายความ. คำว่า “เพื่ออสุภะ” คือ เพื่ออสุภมาติกา. คำว่า “การทำให้เจริญ” คือ การทำให้มาก. ฌานถูกกล่าวว่า “หีบแห่งจิต” เพราะไม่ถูกขโมยคือกิเลสครอบงำได้. คำว่า “อาศัย” คือ กระทำเป็นบาท.

အပရေ ပန ‘‘တသ္မိံ ကိရ အဒ္ဓမာသေ န ကောစိ ဗုဒ္ဓဝေနေယျော အဟောသိ, တသ္မာ ဘဂဝါ ဧဝမာဟ – ‘ဣစ္ဆာမဟံ, ဘိက္ခဝေ’တိအာဒီ’’တိ ဝဒန္တိ. ပရေ ကိရာတိ ကိရ-သဒ္ဒေါ အရုစိသံသူစနတ္ထော. တေနာဟ ‘‘ဣဒံ ပန ဣစ္ဆာမတ္တ’’န္တိ.

ส่วนชนเหล่าอื่นกล่าวว่า “ได้ยินว่า ในกึ่งเดือนนั้น ไม่มีพุทธเวไนยเลย เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราปรารถนา’ เป็นต้น”. คำว่า “ได้ยินว่า ชนเหล่าอื่น” คำว่า “กิระ” เป็นคำแสดงความไม่พอใจ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ส่วนนี้เป็นเพียงความปรารถนา”.

အနေကကာရဏသမ္မိဿောတိ ဧတ္ထ ကာရဏံ နာမ ကာယဿ အသုစိဒုဂ္ဂန္ဓဇေဂုစ္ဆပဋိကူလတာဝ. သဗ္ဗမကံသူတိ ပုထုဇ္ဇနာ နာမ သာဝဇ္ဇေပိ တတ္ထ အနဝဇ္ဇသညိနော ဟုတွာ ကရဏကာရာပနသမနုညတာဘေဒံ သဗ္ဗံ ပါပံ အကံသု[Pg.520]. ကာမံ ဒသာနုဿတိဂ္ဂဟဏေနေဝ အာနာပါနဿတိ ဂဟိတာ, သာ ပန တတ္ထ သန္နိပတိတဘိက္ခူသု ဗဟူနံ သပ္ပာယာ သာတ္ထိကာ စ, တသ္မာ ပုန ဂဟိတာ. တထာ ဟိ ဘဂဝါ တမေဝ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ကထေသိ. အာဟာရေ ပဋိကူလသညာ အသုဘကမ္မဋ္ဌာနသဒိသာ, စတ္တာရော ပန အာရုပ္ပာ အာဒိကမ္မိကာနံ အယောဂျာတိ တေသံ ဣဓ အဂ္ဂဟဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ในคำว่า “ปะปนด้วยเหตุหลายอย่าง” นี้ คำว่า “เหตุ” คือ ความไม่สะอาด ความเหม็น ความน่ารังเกียจ และความปฏิกูลของกาย. คำว่า “ได้ทำทั้งหมด” คือ ปุถุชนทั้งหลาย ย่อมทำบาปทั้งหมด มีการทำ การให้ผู้อื่นทำ และการยินดีในการทำ เป็นต้น โดยสำคัญว่าไม่เป็นโทษในสิ่งที่เป็นโทษ. แม้ว่าอานาปานัสสติจะถูกสงเคราะห์เข้าด้วยการถือเอาอนุสสติสิบประการแล้วก็ตาม แต่เพราะอานาปานัสสตินั้นเป็นสัปปายะและมีประโยชน์แก่ภิกษุจำนวนมากที่ประชุมกันอยู่ในที่นั้น เพราะเหตุนั้น จึงถูกถือเอาอีกครั้ง. แท้จริง พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกัมมัฏฐานนั้นเองในสูตรนี้. ปฏิกูลสัญญาในอาหารคล้ายกับอสุภกัมมัฏฐาน, ส่วนอรูปฌานสี่ไม่เหมาะแก่ผู้เริ่มปฏิบัติ เพราะเหตุนั้น พึงเห็นว่าไม่ได้ถูกถือเอาในที่นี้.

ဝေသာလိံ ဥပနိဿာယာတိ ဝေသာလီနဂရံ ဂေါစရဂါမံ ကတွာ. မုဟုတ္တေနေဝါတိ သတ္ထရိ သဒ္ဓမ္မေ စ ဂါရဝေန ဥပဂတဘိက္ခူနံ ဝစနသမနန္တရမေဝ ဥဋ္ဌဟိံသူတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. ဗုဒ္ဓကာလေ ကိရ ဘိက္ခူ ဘဂဝတော သန္ဒေသံ သိရသာ သမ္ပဋိစ္ဆိတုံ ဩဟိတသောတာ ဝိဟရန္တိ.

คำว่า “อาศัยเมืองเวสาลี” คือ กระทำเมืองเวสาลีให้เป็นโคจรคาม. คำว่า “ในชั่วขณะเดียว” นี้ กล่าวโดยถือว่า ภิกษุทั้งหลายที่มาด้วยความเคารพในพระศาสดาและพระสัทธรรม ได้ลุกขึ้นทันทีที่ตรัสจบ. ได้ยินว่า ในสมัยพุทธกาล ภิกษุทั้งหลายย่อมอยู่ด้วยการตั้งใจฟัง เพื่อรับพระพุทธดำรัสของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า.

အာနာပါနပရိဂ္ဂါဟိကာယာတိ အဿာသပဿာသေ ပရိဂ္ဂဏှနဝသေန ပဝတ္တာယ သတိယာ. သမ္ပယုတ္တော သမာဓီတိ တာယ သမ္ပယုတ္တအညမညပစ္စယဘူတာယ ဥပ္ပန္နော သမာဓိ. အာနာပါနဿတိယံ ဝါ သမာဓီတိ ဣမိနာ ဥပနိဿယပစ္စယသဘာဝမ္ပိ ဒဿေတိ, ဥဘယတ္ထာပိ သဟဇာတာဒီနံ သတ္တန္နမ္ပိ ပစ္စယာနံ ဝသေန ပစ္စယဘာဝံ ဒဿေတိ. ‘‘ယထာပဋိပန္နာ မေ သာဝကာ စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနေ ဘာဝေန္တီ’’တိအာဒီသု ဥပ္ပာဒနဝဍ္ဎနဋ္ဌေန ဘာဝနာတိ ဝုစ္စတီတိ တဒုဘယဝသေန အတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘ဘာဝိတောတိ ဥပ္ပာဒိတော ဝဍ္ဎိတော ဝါ’’တိ အာဟ. တတ္ထ ဘာဝံ ဝိဇ္ဇမာနတံ ဣတော ဂတောတိ ဘာဝိတော, ဥပ္ပာဒိတော ပဋိလဒ္ဓမတ္တောတိ အတ္ထော. ဥပ္ပန္နော ပန လဒ္ဓါသေဝနော ဘာဝိတော, ပဂုဏဘာဝံ အာပါဒိတော ဝဍ္ဎိတောတိ အတ္ထော. ဗဟုလီကတောတိ ဗဟုလံ ပဝတ္တိတော. တေန အာဝဇ္ဇနာဒိဝသီဘာဝပ္ပတ္တိမာဟ. ယော ဟိ ဝသီဘာဝမာပါဒိတော, သော ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတက္ခဏေ သမာပဇ္ဇိတဗ္ဗတော ပုနပ္ပုနံ ပဝတ္တိဿတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ပုနပ္ပုနံ ကတော’’တိ. ယထာ ‘‘ဣဓေဝ, ဘိက္ခဝေ, သမဏော (မ. နိ. ၁.၁၃၉; အ. နိ. ၄.၂၄၁), ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၂၂၆; မ. နိ. ၁.၂၇၁; သံ. နိ. ၂.၁၅၂; အ. နိ. ၄.၁၂၃) စ ဧဝမာဒီသု ပဌမပဒေ ဝုတ္တော ဧဝ-သဒ္ဒေါ ဒုတိယာဒီသုပိ ဝုတ္တောယေဝ ဟောတိ, ဧဝမိဓာပီတိ အာဟ ‘‘ဥဘယတ္ထ ဧဝသဒ္ဒေန နိယမော ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ. ဥဘယတ္ထ နိယမေန လဒ္ဓဂုဏံ ဒဿေတုံ ‘‘အယံ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

คำว่า “ด้วยสติที่กำหนดลมหายใจเข้าออก” คือ ด้วยสติที่ดำเนินไปโดยการกำหนดลมหายใจเข้าและลมหายใจออก. คำว่า “สมาธิที่สัมปยุตต์” คือ สมาธิที่เกิดขึ้นโดยมีสติที่สัมปยุตต์เป็นปัจจัยซึ่งกันและกัน. หรือคำว่า “สมาธิในอานาปานัสสติ” นี้ ย่อมแสดงความเป็นอุปนิสสยปัจจัยด้วย, และย่อมแสดงความเป็นปัจจัยโดยอำนาจแห่งปัจจัยทั้ง ๗ มีสหชาตปัจจัยเป็นต้น ในทั้งสองกรณี. ในคำมีอาทิว่า “สาวกของเราปฏิบัติอย่างไร ย่อมเจริญสติปัฏฐาน ๔” นี้ คำว่า “ภาวนา” ท่านเรียกว่า “ภาวนา” โดยอรรถว่าการทำให้เกิดและการทำให้เจริญ เมื่อแสดงอรรถโดยทั้งสองอย่างนั้น จึงกล่าวว่า “อันบุคคลเจริญแล้ว คือ อันบุคคลทำให้เกิดแล้ว หรือทำให้เจริญแล้ว”. ในที่นั้น ภาวะคือความมีอยู่ ถึงแล้วจาก (การปฏิบัติ) นี้ ชื่อว่า “ภาวิตะ”, มีอรรถว่า อันบุคคลทำให้เกิดแล้ว คือเพียงแต่ได้มาแล้ว. ส่วนคำว่า “ภาวิตะ” ที่เกิดขึ้นแล้ว ได้รับการเสพแล้ว มีอรรถว่า อันบุคคลทำให้เจริญแล้ว คือถึงซึ่งความเป็นผู้ชำนาญ. คำว่า “ทำให้มากแล้ว” คือ ทำให้ดำเนินไปมากแล้ว. ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวถึงการบรรลุความเป็นผู้ชำนาญในการนึกถึงเป็นต้น. เพราะผู้ใดบรรลุความเป็นผู้ชำนาญแล้ว ผู้นั้นย่อมเข้าสมาบัติได้ในขณะที่ปรารถนา จึงดำเนินไปซ้ำๆ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “อันบุคคลทำซ้ำๆ”. เหมือนอย่างในคำมีอาทิว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะมีอยู่ในโลกนี้เท่านั้น” และ “สงัดจากกามทั้งหลาย” คำว่า “เอวะ” ที่กล่าวในบทแรก ย่อมถูกกล่าวในบทที่สองเป็นต้นด้วยฉันใด ในที่นี้ก็ฉันนั้น จึงกล่าวว่า “พึงทราบความแน่นอนด้วยคำว่า ‘เอวะ’ ในทั้งสองกรณี”. เพื่อแสดงคุณที่ได้มาด้วยความแน่นอนในทั้งสองกรณี จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “เพราะว่านี้”.

အသုဘကမ္မဋ္ဌာနန္တိ အသုဘာရမ္မဏံ ဈာနမာဟ. တဉှိ အသုဘေသု ယောဂကမ္မဘာဝတော ယောဂိနော သုခဝိသေသာနံ ကာရဏဘာဝတော စ ‘‘အသုဘကမ္မဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ကေဝလန္တိ ဣမိနာ အာရမ္မဏံ နိဝတ္တေတိ. ပဋိဝေဓဝသေနာတိ [Pg.521] ဈာနပဋိဝေဓဝသေန. ဈာနဉှိ ဘာဝနာဝိသေသေန ဣဇ္ဈန္တံ အတ္တနော ဝိသယံ ပဋိဝိဇ္ဈန္တမေဝ ပဝတ္တတိ ယထာသဘာဝတော ပဋိဝိဇ္ဈိယတိ စာတိ ပဋိဝေဓောတိ ဝုစ္စတိ. ဩဠာရိကာရမ္မဏတ္တာတိ ဗီဘစ္ဆာရမ္မဏတ္တာ. ပဋိကူလာရမ္မဏတ္တာတိ ဇိဂုစ္ဆိတဗ္ဗာရမ္မဏတ္တာ. ပရိယာယေနာတိ ကာရဏေန, လေသန္တရေန ဝါ. အာရမ္မဏသန္တတာယာတိ အနုက္ကမေန ဝိစိတဗ္ဗတံ ပတ္တာရမ္မဏဿ ပရမသုခုမတံ သန္ဓာယာဟ. သန္တေဟိ သန္နိသိန္နေ အာရမ္မဏေ ပဝတ္တမာနော ဓမ္မော သယမ္ပိ သန္နိသိန္နောဝ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘သန္တော ဝူပသန္တော နိဗ္ဗုတော’’တိ, နိဗ္ဗုတသဗ္ဗပရိဠာဟောတိ အတ္ထော. အာရမ္မဏသန္တတာယ တဒါရမ္မဏာနံ ဓမ္မာနံ သန္တတာ လောကုတ္တရဓမ္မာရမ္မဏာဟိ ပစ္စဝေက္ခဏာဟိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

คำว่า “อสุภกัมมัฏฐาน” คือ กล่าวถึงฌานที่มีอสุภะเป็นอารมณ์. เพราะฌานนั้นเป็นกรรมอันประกอบในอสุภะ และเป็นเหตุแห่งสุขพิเศษแก่โยคี จึงถูกเรียกว่า “อสุภกัมมัฏฐาน”. คำว่า “อย่างเดียว” นี้ ย่อมปฏิเสธอารมณ์อื่น. คำว่า “โดยการแทงตลอด” คือ โดยการแทงตลอดฌาน. เพราะฌานที่สำเร็จด้วยการเจริญเป็นพิเศษ ย่อมดำเนินไปโดยการแทงตลอดอารมณ์ของตน และย่อมถูกแทงตลอดตามสภาพ จึงถูกเรียกว่า “ปฏิเวธ”. คำว่า “เพราะมีอารมณ์หยาบ” คือ เพราะมีอารมณ์น่าเกลียด. คำว่า “เพราะมีอารมณ์ปฏิกูล” คือ เพราะมีอารมณ์ที่น่ารังเกียจ. คำว่า “โดยปริยาย” คือ โดยเหตุ หรือโดยนัยอื่น. คำว่า “ด้วยความสงบแห่งอารมณ์” นี้ กล่าวโดยมุ่งถึงความละเอียดอ่อนอย่างยิ่งของอารมณ์ที่ถึงความเป็นสิ่งที่พึงเลือกเฟ้นโดยลำดับ. ธรรมที่ดำเนินไปในอารมณ์ที่สงบระงับแล้ว ย่อมสงบระงับด้วยตนเอง. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “สงบ ระงับ ดับแล้ว” มีอรรถว่า ดับความเร่าร้อนทั้งปวงแล้ว. ความสงบแห่งธรรมทั้งหลายที่มีอารมณ์นั้น ด้วยความสงบแห่งอารมณ์ พึงทราบด้วยการพิจารณาที่มีโลกุตรธรรมเป็นอารมณ์.

နာဿ သန္တပဏီတဘာဝါဝဟံ ကိဉ္စိ သေစနန္တိ အသေစနကော. အသေစနကတ္တာ အနာသိတ္တကော, အနာသိတ္တကတ္တာ ဧဝ အဗ္ဗောကိဏ္ဏော, အသမ္မိဿော ပရိကမ္မာဒိနာ. တတော ဧဝ ပါဋိယေက္ကော ဝိသုံယေဝေကော. အာဝေဏိကော အသာဓာရဏော. သဗ္ဗမေတံ သရသတော ဧဝ သန္တဘာဝံ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ, ပရိကမ္မံ ဝါ သန္တဘာဝနိမိတ္တံ. ပရိကမ္မန္တိ စ ကသိဏကရဏာဒိနိမိတ္တုပ္ပာဒပရိယောသာနံ, တာဒိသံ ဧတ္ထ နတ္ထီတိ အဓိပ္ပာယော. တဒါ ဟိ ကမ္မဋ္ဌာနံ နိရဿာဒတ္တာ အသန္တံ အပ္ပဏီတံ သိယာ. ဥပစာရေ ဝါ နတ္ထိ ဧတ္ထ သန္တတာတိ ယောဇနာ. ယထာ ဥပစာရက္ခဏေ နီဝရဏာဒိဝိဂမေန အင်္ဂပါတုဘာဝေန စ ပရေသံ သန္တတာ ဟောတိ, န ဧဝမိမဿ. အယံ ပန အာဒိသမန္နာ…ပေ… ပဏီတော စာတိ ယောဇနာ. ကေစီတိ ဥတ္တရဝိဟာရဝါသိနော. အနာသိတ္တကောတိ ဥပသေစနေန အနာသိတ္တကော. တေနာဟ – ‘‘ဩဇဝန္တော’’တိ ဩဇဝန္တသဒိသောတိ အတ္ထော. မဓုရောတိ ဣဋ္ဌော. စေတသိကသုခပဋိလာဘသံဝတ္တနံ တိကစတုက္ကဇ္ဈာနဝသေန, ဥပေက္ခာယ ဝါ သန္တဘာဝေန သုခဂတိကတ္တာ သဗ္ဗေသမ္ပိ ဈာနာနံ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဈာနသမုဋ္ဌာနပဏီတရူပဖုဋ္ဌသရီရတာဝသေန ပန ကာယိကသုခပဋိလာဘသံဝတ္တနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, တဉ္စ ခေါ ဈာနတော ဝုဋ္ဌိတကာလေ. ဣမသ္မိံ ပက္ခေ ‘‘အပ္ပိတပ္ပိတက္ခဏေ’’တိ ဣဒံ ဟေတုမှိ ဘုမ္မဝစနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ไม่มีการรดราดสิ่งใดอันจะนำมาซึ่งความเป็นของสงบและประณีตแก่ฌานนี้ จึงชื่อว่า อเสจนกะ. เพราะเป็นอเสจนกะ จึงชื่อว่า อนาสิตตกะ (ไม่มีการรดราด), เพราะเป็นอนาสิตตกะนั่นเอง จึงชื่อว่า อัพโภกิณณะ (ไม่ปะปน) คือไม่ระคนด้วยการบริกรรมเป็นต้น. เพราะเหตุนั้นแล จึงเป็น ปาฏิเยกะ (เฉพาะตัว) คือเป็นหนึ่งโดยส่วนต่างหาก. เป็น อาเวณิกะ (ไม่ทั่วไป) คือไม่สาธารณะ. คำทั้งหมดนี้กล่าวไว้เพื่อแสดงภาวะที่สงบโดยเนื้อแท้ หรือเพื่อแสดงว่าการบริกรรมเป็นนิมิตแห่งความสงบ. อนึ่ง คำว่า บริกรรม หมายถึงการทำกสิณเป็นต้นจนถึงการเกิดขึ้นแห่งนิมิต ในที่นี้ไม่มีสิ่งเช่นนั้น นี้เป็นอธิบาย. เพราะในกาลนั้น กรรมฐานย่อมไม่สงบ ไม่ประณีต เพราะไม่มีรส. หรือพึงประกอบความว่า ในอุปจาระไม่มีความสงบในที่นี้. ความสงบของผู้อื่นย่อมมีในขณะแห่งอุปจาระ ด้วยการปราศไปแห่งนิวรณ์เป็นต้น และด้วยการปรากฏแห่งองค์ฌาน แต่ของผู้นี้ไม่เป็นเช่นนั้น. ส่วนผู้นี้พึงประกอบความว่า เป็นผู้ประกอบด้วยคุณมีอาทิ...และประณีตด้วย. คำว่า บางพวก ได้แก่ พระเถระผู้อยู่ในอุตตรวิหาร. คำว่า อนาสิตตกะ คือไม่มีการรดราดด้วยเครื่องปรุงแต่ง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “โอชวันโต” หมายถึง มีโอชะ. คำว่า มธุระ คือน่าปรารถนา. การได้สุขทางใจ พึงทราบโดยอำนาจแห่งติกฌานและจตุกกฌาน หรือโดยอำนาจแห่งฌานทั้งหมด เพราะความสงบแห่งอุเบกขาเป็นเหตุให้มีความสุข. ส่วนการได้สุขทางกาย พึงเห็นโดยอำนาจแห่งการที่กายถูกรูปอันประณีตซึ่งมีฌานเป็นสมุฏฐานถูกต้องแล้ว และสิ่งนั้นย่อมมีในเวลาที่ออกจากฌาน. ในปักษ์นี้ พึงเห็นคำว่า “อัปปิตัปปิตักขณะ” นี้เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งเหตุ.

အဝိက္ခမ္ဘိတေတိ ဈာနေန သကသန္တာနတော အနီဟတေ အပ္ပဟီနေ. အကောသလ္လသမ္ဘူတေတိ အကောသလ္လံ ဝုစ္စတိ အဝိဇ္ဇာ, တတော သမ္ဘူတေ. အဝိဇ္ဇာပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဟိ သဗ္ဗေ ပါပဓမ္မာ. ခဏေနေဝါတိ အတ္တနော ပဝတ္တိက္ခဏေနေဝ. အန္တရဓာပေတီတိ ဧတ္ထ အန္တရဓာပနံ ဝိနာသနံ, တံ ပန ဈာနကတ္တုကံ [Pg.522] ဣဓာဓိပ္ပေတန္တိ ပရိယုဋ္ဌာနပ္ပဟာနံ ဟောတီတိ အာဟ – ‘‘ဝိက္ခမ္ဘေတီ’’တိ. ဝူပသမေတီတိ ဝိသေသေန ဥပသမေတိ. ဝိသေသေန ဥပသမနံ ပန သမ္မဒေဝ ဥပသမနံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘သုဋ္ဌု ဥပသမေတီ’’တိ. သာသနိကဿ ဈာနဘာဝနာ ယေဘုယျေန နိဗ္ဗေဓဘာဂိယာ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘နိဗ္ဗေဓဘာဂိယတ္တာ’’တိ. အရိယမဂ္ဂဿ ပါဒကဘူတော အယံ သမာဓိ အနုက္ကမေန ဝဍ္ဎိတွာ အရိယမဂ္ဂဘာဝံ ဥပဂတော ဝိယ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အနုပုဗ္ဗေန အရိယမဂ္ဂဝုဍ္ဎိပ္ပတ္တော’’တိ. အယံ ပနတ္ထော ဝိရာဂနိရောဓပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿနာနံ ဝသေန သမ္မဒေဝ ယုဇ္ဇတိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

คำว่า อวิกขัมภิตะ คือไม่ถูกฌานกำจัดไป ไม่ถูกละไปจากสันดานของตน. คำว่า อกุสลสัมภูตะ คือเกิดจากความไม่ฉลาด ความไม่ฉลาดเรียกว่าอวิชชา เกิดจากอวิชชานั้น. เพราะบาปธรรมทั้งปวงมีอวิชชาเป็นหัวหน้า. คำว่า ในขณะนั้นเอง คือในขณะแห่งการเกิดขึ้นของตนเอง. ในคำว่า อันตรธาเปติ (ทำให้หายไป) การทำให้หายไปในที่นี้คือการทำลาย แต่ในที่นี้ประสงค์เอาการที่ฌานเป็นผู้กระทำ จึงเป็นการละกิเลสที่กลุ้มรุมอยู่ ท่านจึงกล่าวว่า “วิกขัมเภติ” (ข่มไว้). คำว่า วูปสเมติ คือระงับโดยพิเศษ. การระงับโดยพิเศษนั้นเป็นการระงับโดยชอบ ท่านจึงกล่าวว่า “สุฏฐุ อุปสเมติ” (ระงับได้ดี). การเจริญฌานของพระสาวกส่วนมากย่อมเป็นไปเพื่อความแทงตลอด ท่านจึงกล่าวว่า “เพราะเป็นส่วนแห่งการแทงตลอด”. สมาธินี้เป็นบาทแห่งอริยมรรค เมื่อเจริญขึ้นโดยลำดับ ย่อมถึงความเป็นอริยมรรค ท่านจึงกล่าวว่า “ถึงความเจริญแห่งอริยมรรคโดยลำดับ”. ส่วนอรรถนี้ย่อมสมควรโดยชอบโดยอำนาจแห่งวิราคานุปัสสนา นิโรธานุปัสสนา และปฏินิสสัคคานุปัสสนา. ส่วนที่เหลือพึงทราบได้โดยง่าย.

၁၀. ကိမိလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๐. อรรถกถาคิมิลสูตร

၉၈၆. ထေရောတိ အာနန္ဒတ္ထေရော. အယံ ဒေသနာတိ ‘‘ကထံ ဝိဘာဝိတော နု ခေါ ကိမိလာ’’တိအာဒိနာ ပဝတ္တာ ဒေသနာ. ကာယညတရန္တိ ရူပကာယေ အညတရကောဋ္ဌာသေ. ဧဝန္တိ ယထာ အာနာပါနံ အနုဿရန္တော ဘိက္ခု ကာယေ ကာယာနုပဿီ ဇာတော, ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ ဝါရေသု ဝေဒနာနုပဿီတိအာဒိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

๙๘๖. คำว่า พระเถระ ได้แก่ พระอานนทเถระ. คำว่า เทศนานี้ ได้แก่ เทศนาที่ดำเนินไปโดยมีคำว่า "ดูกรคิมิละ ฌานอันภิกษุเจริญแล้วอย่างไรหนอ" เป็นต้น. คำว่า กายัญญตรัง คือในส่วนใดส่วนหนึ่งแห่งรูปกาย. คำว่า อย่างนี้ พึงทราบความว่า ภิกษุผู้ระลึกถึงอานาปานะ ย่อมเป็นผู้พิจารณาเห็นกายในกาย ฉันใด, ในวาระทั้งปวงก็พึงทราบความว่า เป็นผู้พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาเป็นต้น ฉันนั้น.

ဒေသနာသီသန္တိ ဒေသနာပဒေသံ. မနသိကာရပဒေသေန ဝေဒနာ ဝုတ္တာတိ တံ သဗ္ဗံ သရူပတော အညာပဒေသတော အပဒိသတိ. ယထေဝ ဟီတိအာဒိနာ တတ္ထ နိဒဿနံ ဒဿေတိ. စိတ္တသင်္ခါရပဒဒွယေတိ ‘‘စိတ္တသင်္ခါရပဋိသံဝေဒီ ပဿမ္ဘယံ စိတ္တသင်္ခါရ’’န္တိ ဧတသ္မိံ ပဒဒွယေ.

คำว่า เทสนาสีสัง คือบทแห่งเทศนา. คำว่า เวทนาถูกกล่าวโดยบทแห่งมนสิการนั้น ย่อมแสดงสิ่งทั้งหมดนั้นโดยสภาวะและโดยบทอื่น. ท่านแสดงตัวอย่างในที่นั้นด้วยคำว่า "ย่อมเหมือน" เป็นต้น. คำว่า ในบทสองบทแห่งจิตตสังขาร ได้แก่ ในบทสองบทนี้ว่า "ย่อมรู้พร้อมซึ่งจิตตสังขาร ย่อมระงับจิตตสังขาร".

ဧဝံ သန္တေပီတိ ပီတိမနသိကာရစိတ္တသင်္ခါရပဒေသေန ယဒိ ဝေဒနာ ဝုတ္တာ, ဧဝံ သန္တေပိ. ဧသာ ယထာဝုတ္တာ ဝေဒနာ အာရမ္မဏံ န ဟောတိ. ဝေဒနာရမ္မဏာ စ အနုပဿနာ, တသ္မာ ဝေဒနာနုပဿနာ န ယုဇ္ဇတိ. ယဒိ ဧဝံ မဟာသတိပဋ္ဌာနာဒီသု ‘‘ဝေဒနာ ဝေဒိယတီ’’တိ ဝုတ္တံ, တံ ကထန္တိ အာဟ – ‘‘မဟာသတိပဋ္ဌာနာဒီသုပီ’’တိအာဒိ. တတ္ထ သုခါဒီနံ ဝတ္ထုန္တိ သုခါဒီနံ ဥပ္ပတ္တိယာ ဝတ္ထုဘူတံ ရူပသဒ္ဒါဒိံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ဝေဒနာ ဝေဒိယတိ, န ပုဂ္ဂလော ပုဂ္ဂလဿေဝ အဘာဝတော. ဝေဒနာပ္ပဝတ္တိံ ဥပါဒါယ နိဿာယ ယထာ ‘‘ပုဂ္ဂလော ဝေဒနံ ဝေဒိယတီ’’တိ ဝေါဟာရမတ္တံ ဟောတိ. ဧဝံ ဣဓာပိ ဝေဒနာယ အဿာသပဿာသေ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တိ, တထာ ပဝတ္တမနသိကာရသီသေန ‘‘ဝေဒနာသု ဝေဒနာနုပဿီ ဘိက္ခု တသ္မိံ သမယေ ဝိဟရတီ’’တိ ဝုတ္တော. တံ သန္ဓာယာတိ တံ ဝေဒနာယ အာရမ္မဏဘာဝံ သန္ဓာယ[Pg.523]. အာဒီနံ ပဒါနံ. ဧတဿ ‘‘ဝေဒနာနုပဿနာ န ယုဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တအနုယောဂဿ.

คำว่า แม้เมื่อเป็นอย่างนั้น คือแม้เมื่อเป็นอย่างนั้น หากเวทนาถูกกล่าวโดยบทแห่งปีติมนสิการจิตตสังขาร. เวทนาที่กล่าวมานี้ไม่เป็นอารมณ์. และอนุปัสสนาเป็นไปโดยมีเวทนาเป็นอารมณ์, เพราะฉะนั้น เวทนานุปัสสนาจึงไม่สมควร. หากเป็นเช่นนั้น คำที่กล่าวไว้ในมหาสติปัฏฐานเป็นต้นว่า "เวทนาย่อมเสวย" นั้นเป็นอย่างไร? ท่านจึงกล่าวว่า "แม้ในมหาสติปัฏฐานเป็นต้น" เป็นต้น. ในที่นั้น คำว่า วัตถุแห่งสุขเป็นต้น คือเวทนาย่อมเสวยโดยมีรูป เสียง เป็นต้น อันเป็นวัตถุแห่งการเกิดขึ้นของสุขเป็นต้นเป็นอารมณ์, ไม่ใช่บุคคล เพราะไม่มีบุคคล. อาศัยการเกิดขึ้นแห่งเวทนา ย่อมเป็นเพียงโวหารว่า "บุคคลย่อมเสวยเวทนา" ฉันใด. ในที่นี้ก็เหมือนกัน การเกิดขึ้นย่อมมีโดยปรารภอัสสาสะปัสสาสะของเวทนา, และด้วยบทแห่งมนสิการที่ดำเนินไปอย่างนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ภิกษุในสมัยนั้นย่อมอยู่พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลาย". คำว่า ตัง สันธายะ คือหมายถึงความเป็นอารมณ์ของเวทนานั้น. แห่งบททั้งหลายมีอาทิ. แห่งการซักถามที่กล่าวว่า "เวทนานุปัสสนาไม่สมควร" นั้น.

သပ္ပီတိကေ ဒွေ ဈာနေ သမာပဇ္ဇတီတိ ပီတိသဟဂတာနိ ပဌမဒုတိယဇ္ဈာနာနိ ပဋိပါဋိယာ သမာပဇ္ဇတိ. တဿာတိ တေန. ပဋိသံဝိဒိတသဒ္ဒါပေက္ခာယ ဟိ ကတ္တုအတ္ထေ ဧတံ သာမိဝစနံ. သမာပတ္တိက္ခဏေတိ သမာပဇ္ဇနက္ခဏေ. ဈာနပဋိလာဘေနာတိ ဈာနေန သမင်္ဂီဘာဝေန. အာရမ္မဏတောတိ အာရမ္မဏမုခေန တဒါရမ္မဏဈာနပရိယာပန္နာ ပီတိ ပဋိသံဝိဒိတာ ဟောတိ, အာရမ္မဏဿ ပဋိသံဝိဒိတတ္တာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယထာ နာမ သပ္ပပရိယေသနံ စရန္တေန တဿ အာသယေ ပဋိသံဝိဒိတေ သောပိ ပဋိသံဝိဒိတော ဟောတိ မန္တာဂဒဗလေန တဿ ဂဟဏဿ သုကရတ္တာ, ဧဝံ ပီတိယာ အာသယဘူတေ အာရမ္မဏေ ပဋိသံဝိဒိတေ သာ ပီတိ ပဋိသံဝိဒိတာဝ ဟောတိ သလက္ခဏတော သာမညလက္ခဏတော စ တဿာ ဂဟဏဿ သုကရတ္တာ. ဝိပဿနက္ခဏေတိ ဝိပဿနာပညာယ တိက္ခဝိသဒဘာဝပ္ပတ္တာယ ဝိသယတော ဒဿနက္ခဏေ. လက္ခဏပ္ပဋိဝေဓေနာတိ ပီတိယာ သလက္ခဏဿ သာမညလက္ခဏဿ စ ပဋိဝိဇ္ဈနေန. ယဉှိ ပီတိယာ ဝိသေသတော သာမညတော စ လက္ခဏံ, တသ္မိံ ဝိဒိတေ သာ ယာထာဝတော ဝိဒိတာ ဧဝ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘အသမ္မောဟတော ပီတိ ပဋိသံဝိဒိတာ ဟောတီ’’တိ.

คำว่า ย่อมเข้าถึงฌานสองอันมีปีติ คือย่อมเข้าถึงปฐมฌานและทุติยฌานอันสหรคตด้วยปีติโดยลำดับ. คำว่า ตัสสะ (ของผู้นั้น) คือด้วยผู้นั้น. เพราะคำนี้เป็นสามีวจนะในอรรถแห่งกัตตุ (ผู้กระทำ) โดยมุ่งถึงคำว่า ปฏิสังวิทิตะ (รู้พร้อม). คำว่า ในขณะแห่งสมาบัติ คือในขณะแห่งการเข้าถึง. คำว่า ด้วยการได้ฌาน คือด้วยการประกอบพร้อมด้วยฌาน. คำว่า โดยอารมณ์ คือปีติที่สงเคราะห์เข้าในฌานมีอารมณ์นั้น ย่อมเป็นที่รู้พร้อมโดยทางอารมณ์, กล่าวคือเพราะอารมณ์เป็นที่รู้พร้อม. เปรียบเหมือนบุคคลผู้เที่ยวแสวงหางู เมื่อรู้พร้อมซึ่งที่อยู่ของงูนั้น งูนั้นก็เป็นที่รู้พร้อมด้วย เพราะการจับงูนั้นกระทำได้ง่ายด้วยกำลังแห่งมนต์และยาแก้พิษ, ฉันใด, เมื่ออารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งปีติเป็นที่รู้พร้อม ปีตินั้นก็เป็นที่รู้พร้อมด้วย เพราะการจับปีตินั้นกระทำได้ง่ายด้วยสลักขณะและสามัญญลักษณะ ฉันนั้น. คำว่า ในขณะแห่งวิปัสสนา คือในขณะแห่งการเห็นโดยอารมณ์ ด้วยวิปัสสนาปัญญาที่ถึงความคมกล้าและบริสุทธิ์. คำว่า ด้วยการแทงตลอดลักษณะ คือด้วยการแทงตลอดสลักขณะและสามัญญลักษณะของปีติ. เพราะลักษณะของปีติโดยพิเศษและโดยสามัญนั้น เมื่อเป็นที่รู้แล้ว ปีตินั้นก็เป็นที่รู้ตามความเป็นจริงนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ปีติย่อมเป็นที่รู้พร้อมด้วยความไม่หลง".

ဣဒါနိ တမတ္ထံ ပါဠိယာ ဧဝ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ဝုတ္တဉှေတ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဒီဃံ အဿာသဝသေနာတိ ဒီဃဿ အဿာသဿ အာရမ္မဏဘူတဿ ဝသေန. ပဇာနတော သာ ပီတိ ပဋိသံဝိဒိတာ ဟောတီတိ သမ္ဗန္ဓော. စိတ္တဿ ဧကဂ္ဂတံ အဝိက္ခေပံ ပဇာနတောတိ ဈာနပရိယာပန္နံ ‘‘အဝိက္ခေပေါ’’တိ လဒ္ဓနာမံ စိတ္တဿေကဂ္ဂတံ တံသမ္ပယုတ္တာယ ပညာယ ပဇာနတော. ယထာ ဟိ အာရမ္မဏမုခေန ပီတိ ပဋိသံဝိဒိတာ ဟောတိ, ဧဝံ တံသမ္ပယုတ္တဓမ္မာပိ အာရမ္မဏမုခေန ပဋိသံဝိဒိတာ ဧဝ ဟောန္တီတိ. သတိ ဥပဋ္ဌိတာ ဟောတီတိ ဒီဃံ အဿာသဝသေန ဈာနသမ္ပယုတ္တာ သတိ တသ္မိံ အာရမ္မဏေ ဥပဋ္ဌိတာ အာရမ္မဏမုခေန ဈာနေပိ ဥပဋ္ဌိတာ နာမ ဟောတိ. တာယ သတိယာတိ ဧဝံ ဥပဋ္ဌိတာယ တာယ သတိယာ ယထာဝုတ္တေန တေန ဉာဏေန သုပ္ပဋိဝိဒိတတ္တာ အာရမ္မဏဿ တဿ ဝသေန တဒါရမ္မဏာ သာ ပီတိ ပဋိသံဝိဒိတာ ဟောတိ. ဒီဃံ ပဿာသဝသေနာတိအာဒီသုပိ ဣမိနာဝ နယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဧတေနေဝ နယေန အဝသေသပဒါနိပိ အတ္ထတော ဝေဒိတဗ္ဗာနီ’’တိ.

บัดนี้ เพื่อจะแสดงอรรถนั้นด้วยพระบาลีเอง ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ก็คำนี้ถูกกล่าวแล้ว". ในคำนั้น คำว่า โดยอำนาจแห่งลมหายใจเข้ายาว คือโดยอำนาจแห่งลมหายใจเข้ายาวอันเป็นอารมณ์. พึงประกอบความว่า เมื่อรู้ ปีตินั้นย่อมเป็นที่รู้พร้อม. คำว่า ย่อมรู้ความที่จิตมีอารมณ์เป็นอันเดียว ไม่ฟุ้งซ่าน คือเมื่อรู้ความที่จิตมีอารมณ์เป็นอันเดียว อันสงเคราะห์เข้าในฌาน มีชื่อว่า "อวิกเขปะ" ด้วยปัญญาที่สัมปยุตด้วยฌานนั้น. ปีติย่อมเป็นที่รู้พร้อมโดยทางอารมณ์ ฉันใด, ธรรมที่สัมปยุตด้วยปีตินั้นก็ย่อมเป็นที่รู้พร้อมโดยทางอารมณ์ ฉันนั้น. คำว่า สติย่อมตั้งมั่น คือสติที่สัมปยุตด้วยฌานโดยอำนาจแห่งลมหายใจเข้ายาว เมื่อตั้งมั่นในอารมณ์นั้น ย่อมชื่อว่าตั้งมั่นในฌานโดยทางอารมณ์. คำว่า ด้วยสตินั้น คือด้วยสตินั้นที่ตั้งมั่นแล้วอย่างนี้ เพราะอารมณ์เป็นที่รู้พร้อมด้วยญาณนั้นที่กล่าวมาแล้ว ปีติมีอารมณ์นั้นเป็นอารมณ์นั้นย่อมเป็นที่รู้พร้อม. แม้ในคำมีอาทิว่า "โดยอำนาจแห่งลมหายใจออกยาว" ก็พึงทราบอรรถด้วยนัยนี้แล. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "แม้บทที่เหลือก็พึงทราบโดยอรรถด้วยนัยนี้แล".

ယထေဝါတိအာဒီသု [Pg.524] အယံ သင်္ခေပတ္ထော – ဈာနပဋိလာဘေန ယထာ အာရမ္မဏတော ပီတိအာဒယော ပဋိသံဝိဒိတာ ဟောန္တိ တေန ဝိနာ တေသံ အပ္ပဝတ္တနတော. ဧဝံ ဈာနသမ္ပယုတ္တေန တံပရိယာပန္နေန ဝေဒနာသင်္ခါတမနသိကာရပဋိလာဘေန အာရမ္မဏတော ဝေဒနာ ပဋိသံဝိဒိတာ ဟောတိ အရုဏုဂ္ဂမေန ဝိယ သူရိယဿ တေန ဝိနာ ဝေဒနာယ အပ္ပဝတ္တနတော. တသ္မာ ဝုတ္တနယေန အတိသယပ္ပဝတ္တိ ဝေဒနာ သုပ္ပဋိဝိဒိတာ, တသ္မာ သုဝုတ္တမေတန္တိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တစောဒနံ နိရာကရောတိ.

ในคำว่า ยเถว เป็นต้นนี้ มีเนื้อความโดยย่อดังนี้ คือ ปีติเป็นต้นย่อมเป็นที่รู้พร้อมโดยอารมณ์ด้วยการได้ฌาน ฉันใด เพราะปีติเป็นต้นเหล่านั้นจะไม่เป็นไปหากปราศจากการได้ฌานนั้น. เวทนาย่อมเป็นที่รู้พร้อมโดยอารมณ์ด้วยการได้มนสิการที่นับว่าเวทนาอันสัมปยุตด้วยฌานและสงเคราะห์เข้าในฌานนั้น ก็ฉันนั้น เหมือนพระอาทิตย์ (ย่อมปรากฏ) เพราะการขึ้นแห่งอรุณ เพราะเวทนาจะไม่เป็นไปหากปราศจากมนสิการนั้น. เพราะฉะนั้น เวทนาที่มีความเป็นไปอย่างยิ่งตามนัยที่กล่าวแล้ว จึงเป็นที่รู้แจ้งดีแล้ว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงปฏิเสธคำคัดค้านที่กล่าวไว้ก่อนด้วยคำว่า "เพราะฉะนั้น คำนี้ท่านจึงกล่าวไว้ดีแล้ว".

အာရမ္မဏေတိ အဿာသပဿာသနိမိတ္တံ ဝဒတိ. စိတ္တာနုပဿီယေဝ နာမေသ ဟောတိ အသမ္မောဟတော စိတ္တဿ ပဋိသံဝိဒိတတ္တာ. တေနာဟ ‘‘တသ္မာ’’တိအာဒိ. စိတ္တပဋိသံဝိဒိတဝသေနာတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဣတရာ တိဿောပိ စိတ္တာနုပဿနာ သင်္ဂဏှာတိ.

บทว่า ในอารมณ์ ท่านกล่าวถึงอัสสาสปัสสาสนิมิต. ผู้นี้ชื่อว่าเป็นผู้พิจารณาเห็นจิตโดยแท้ เพราะจิตเป็นที่รู้พร้อมด้วยความไม่หลง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า "เพราะฉะนั้น". คำว่า โดยอำนาจแห่งจิตที่รู้พร้อม ด้วยศัพท์ว่า "อาทิ" ท่านสงเคราะห์เอาจิตตานุปัสสนาที่เหลืออีก ๓ อย่างด้วย.

သောတိ ဓမ္မာနုပဿနံ အနုယုတ္တော ဘိက္ခု. ယံ တံ ပဟာနံ ပဟာယကဉာဏံ. ပညာယာတိ အပရာယ ဝိပဿနာပညာယ အနိစ္စဝိရာဂါဒိတော ဒိသွာ ဒုဝိဓာယပိ အဇ္ဈုပေက္ခိတာ ဟောတိ. ဣဒဉှိ စတုက္ကန္တိ အနိစ္စာနုပဿနာဒိဝသေန ဝုတ္တံ စတုက္ကံ. တဿာပိ ဓမ္မာနုပဿနာယ. ပဇဟတီတိ ပဟာနန္တိ အာဟ ‘‘နိစ္စသညံ…ပေ… ပဟာနကရဉာဏံ အဓိပ္ပေတ’’န္တိ. ဝိပဿနာပရမ္ပရန္တိ ပဋိပါဋိယာ ဝိပဿနမာဟ. ပထပဋိပန္နံ အဇ္ဈုပေက္ခတီတိ မဇ္ဈိမာယ ပဋိပတ္တိယာ သမ္မဒေဝ ဝီထိပဋိပန္နံ ဘာဝနာစိတ္တံ ပဂ္ဂဟနိဂ္ဂဟာနံ အကရဏေန အဇ္ဈုပေက္ခတိ. ဧကတော ဥပဋ္ဌာနန္တိ ယသ္မာ မဇ္ဈိမသမထဝီထိနာတိဝတ္တိယာ တတ္ထ စ ပက္ခန္ဒနေန ဣန္ဒြိယာနံ ဧကရသဘာဝေန, တတြမဇ္ဈတ္တတာယ ဘာဝတော အဝိသေသံ ဧကဂ္ဂဘာဝူပဂမနေန ဧကန္တတော ဥပဋ္ဌာတိ, တသ္မာ န တတ္ထ ကိဉ္စိ ကာတဗ္ဗန္တိ အဇ္ဈုပေက္ခတိ. တတ္ထာတိ ဧဝံ အဇ္ဈုပေက္ခနေ. သဟဇာတာနမ္ပိ အဇ္ဈုပေက္ခနာ ဟောတိ တေသံ ပဝတ္တနာကာရဿ အဇ္ဈုပေက္ခနတော. ‘‘ပညာယ ဒိသွာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ အာရမ္မဏအဇ္ဈုပေက္ခနာ အဓိပ္ပေတာ. န ကေဝလံ နီဝရဏာဒိဓမ္မေ အဇ္ဈုပေက္ခိတာ, အထ ခေါ အဘိဇ္ဈာ …ပေ… ပညာယ ဒိသွာ အဇ္ဈုပေက္ခိတာ ဟောတီတိ ယောဇနာ.

บทว่า โส คือ ภิกษุผู้ประกอบเนืองๆ ในธรรมานุปัสสนา. บทว่า ยํ ตํ ปหานํ ได้แก่ ญาณที่เป็นเครื่องละ. บทว่า ปญฺญายาติ คือ เห็นด้วยวิปัสสนาปัญญาอันยิ่งอย่างอื่น โดยความเป็นของไม่เที่ยงและโดยความสำรอกเป็นต้น แล้วเป็นผู้วางเฉยได้แม้ในธรรมทั้งสองอย่าง. บทว่า อิทญฺหิ จตุคฺกนฺติ คือ จตุกกะที่กล่าวไว้ด้วยอำนาจอนิจจานุปัสสนาเป็นต้น. แม้ในธรรมานุปัสสนานั้น. บทว่า ปชหตีติ ท่านกล่าวว่า ปหานํ (การละ) จึงกล่าวว่า 'ละนิจจสัญญา...เป... ประสงค์เอาญาณที่เป็นเครื่องกระทำการละ'. บทว่า วิปสฺสนาปรมฺปรนฺติ ท่านกล่าวถึงวิปัสสนาตามลำดับ. บทว่า Pathapaṭipannaṃ ajjhupekkhatīti คือ วางเฉยต่อภาวนามจิตที่ดำเนินไปตามวิถีอย่างดีแล้วด้วยข้อปฏิบัติสายกลาง เพราะไม่ทำการประคองและข่ม. บทว่า เอกโต อุปฏฺฐานนฺติ เพราะเหตุที่จิตนั้นตั้งมั่นโดยส่วนเดียว ด้วยการเข้าถึงความเป็นธรรมชาติมีอารมณ์เดียวอย่างไม่ต่างกัน โดยความเป็นผู้มีใจเป็นกลางในธรรมนั้น เพราะไม่ก้าวล่วงวิถีแห่งสมถะสายกลาง และเพราะความหยั่งลงในวิถีนั้นด้วยความเป็นรสเดียวกันแห่งอินทรีย์ทั้งหลาย เพราะฉะนั้น จึงวางเฉยว่า ในที่นั้นไม่ต้องทำอะไร. บทว่า ตตฺถา คือ ในการวางเฉยอย่างนั้น. แม้การวางเฉยในธรรมที่เกิดร่วมกันก็มี เพราะการวางเฉยในอาการที่เป็นไปของธรรมเหล่านั้น. เพราะคำว่า 'เห็นด้วยปัญญา' ท่านจึงประสงค์เอาการวางเฉยในอารมณ์. เชื่อมความว่า ไม่ใช่เพียงแต่วางเฉยในธรรมมีนิวรณ์เป็นต้นเท่านั้น ที่แท้เห็นด้วยปัญญาแล้วเป็นผู้วางเฉยในอภิชฌา...เป...

ပံသုပုဉ္ဇဋ္ဌာနိယဿ ကိလေသဿ ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနဒဿနတ္ထံ ‘‘စတုမဟာပထော ဝိယ ဆ အာယတနာနိ’’ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ. ကာယာဒယော စတ္တာရော အာရမ္မဏသတိပဋ္ဌာနာ. စတူသု အာရမ္မဏေသူတိ ကာယာဒီသု စတူသု အာရမ္မဏေသု ပဝတ္တာ [Pg.525] စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ ပံသုပုဉ္ဇဋ္ဌာနိယဿ ကိလေသဿ ဥပဟနနတော.

เพื่อแสดงที่เกิดของกิเลสอันเปรียบด้วยกองฝุ่น จึงกล่าวว่า 'อายตนะ ๖ เหมือนทาง ๔ แพร่ง' ดังนี้เป็นต้น. บทว่า กายาทโย คือ สติปัฏฐานที่เป็นอารมณ์ ๔. บทว่า จตูสุ อารมฺมเณสูติ คือ สติปัฏฐาน ๔ ที่เป็นไปในอารมณ์ ๔ มีกายเป็นต้น เพราะกำจัดกิเลสอันเปรียบด้วยกองฝุ่น.

ဧကဓမ္မဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาเอกธัมมวรรค จบแล้ว.

၂. ဒုတိယဝဂ္ဂေါ

๒. วรรคที่ ๒.

၁-၂. ဣစ္ဆာနင်္ဂလသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

๑-๒. อรรถกถาอิจฉานังคลสูตรเป็นต้น.

၉၈၇-၉၈၈. ကသ္မာတိအာဒိ ဝိဟာရသမာပတ္တိအာစိက္ခဏေ ကာရဏံ ဝိဘာဝေတုံ အာရဒ္ဓံ.

๙๘๗-๙๘๘. คำว่า กสฺมา เป็นต้น เริ่มต้นขึ้นเพื่อจำแนกเหตุในการบอกวิหารสมาบัติ.

ဧဝ-ဝါကာရောတိ ဧဝ-ကာရော ဝါ-ကာရော စ. ဧကန္တသန္တတ္တာ ဧကန္တေန သန္တမနသိကာရဘာဝတော. သေက္ခဝစနေနေဝ တေသံ သိက္ခိတဗ္ဗဿ အတ္ထိဘာဝေ သိဒ္ဓေပိ သိက္ခိတဗ္ဗရဟိတေသု တေသုပိ သေက္ခပရိယာယဿ ဝုစ္စမာနတ္တာ သိက္ခိတဗ္ဗသဒ္ဒေန သေက္ခေ ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တာ. အာသဝက္ခယတ္ထံ သိက္ခိတဗ္ဗဿ အဘာဝေပိ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရတ္ထံ ဈာနာဒိသိက္ခနေန ဝိနာ သိက္ခိတဗ္ဗာဘာဝါ ‘‘အသေက္ခာ နာမာ’’တိ ဝုတ္တာ. ဗုဒ္ဓါနံ ပန သဗ္ဗသော သမ္မဒေဝ ပရိနိဋ္ဌိတသိက္ခတ္တာ ‘‘သိက္ခာမီ’’တိ န ဝုတ္တံ. အာနာပါနဇ္ဈာနဖလသမာပတ္တိ တထာဂတဝိဟာရော.

บทว่า เอววากาโร คือ เอวศัพท์ และ วาศัพท์. บทว่า เอกนฺตสนฺตตฺตา เพราะความเป็นผู้มีมนสิการอันสงบโดยส่วนเดียว. แม้เมื่อความเป็นผู้มีธรรมที่พึงศึกษาของพระเสขะเหล่านั้นสำเร็จแล้วด้วยคำว่า เสขะ นั่นเอง แต่เพราะมีการเรียกแม้พระอเสขะเหล่านั้นโดยปริยายว่าเป็นเสขะในบรรดาผู้ที่ไม่มีธรรมที่พึงศึกษา ท่านจึงระบุคำว่า เสขะ ให้วิเศษด้วยคำว่า ธรรมที่พึงศึกษา. แม้เมื่อไม่มีธรรมที่พึงศึกษาเพื่อความสิ้นไปแห่งอาสวะ แต่เพราะไม่มีธรรมที่พึงศึกษาอื่นจากการศึกษาฌานเป็นต้น เพื่อการอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน ท่านจึงเรียกว่า 'ชื่อว่าอเสขะ'. ส่วนพระพุทธเจ้าทั้งหลาย เพราะมีการศึกษาที่จบสิ้นลงอย่างดีโดยประการทั้งปวงแล้ว จึงไม่ตรัสว่า 'เราย่อมศึกษา'. อานาปานัชฌานผลสมาบัติ ชื่อว่า ตถาคตวิหาร.

၃-၁၀. ပဌမအာနန္ဒသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

๓-๑๐. อรรถกถาปฐมอานันทสูตรเป็นต้น.

၉၈၉-၉၉၆. အနိစ္စာဒိဝသေနာတိ အနိစ္စဒုက္ခာနတ္တဝသေန. ပဝိစိနတိ ပကာရေဟိ ဝိစိနတိ. နိက္ကိလေသာတိ အပဂတကိလေသာ ဝိက္ခမ္ဘိတကိလေသာ. ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ, ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါတိ ပါဌော.

๙๘๙-๙๙๖. บทว่า อนิจฺจาทิวเสน คือ ด้วยอำนาจแห่งอนิจจัง ทุกขัง และอนัตตา. บทว่า ปวิจินติ คือ ย่อมเลือกเฟ้นโดยประการต่างๆ. บทว่า นิกฺกิเลสา คือ มีกิเลสไปปราศแล้ว หรือมีกิเลสอันข่มไว้แล้ว. มีปาฐะว่า ปีติสมฺโพชฺฌงฺโค ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺโค.

ယာယ အနောသက္ကနံ အနတိဝတ္တနဉ္စ ဟောတိ, အယံ တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခာ မဇ္ဈတ္တာကာရောတိ ဝုတ္တာ. ဧကစိတ္တက္ခဏိကာတိ ဧကစိတ္တုပ္ပာဒပရိယာပန္နတ္တာ.

ตัตตรมัชฌัตตุเบกขานี้ใด ที่ไม่มีการถอยกลับและการล่วงเลย ท่านเรียกว่า มีอาการเป็นกลาง. บทว่า เอกจิตฺตขณิกา คือ เพราะนับเนื่องในขณะจิตเดียว.

စတ္တုန္နံ စတုက္ကာနံ ဝသေန သောဠသက္ခတ္တုကာ. အာနာပါနသန္နိဿယေန ပဝတ္တတ္တာ အာရမ္မဏဝသေန ပဝတ္တာ အာနာပါနာရမ္မဏာပိ အပရဘာဂေ သတိ အာနာပါနဿတီတိ ပရိယာယေန ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတီတိ ‘‘အာနာပါနဿတိ မိဿကာ ကထိတာ’’တိ ဝုတ္တံ. အာနာပါနမူလကာတိ အာနာပါနသန္နိဿယေန [Pg.526] ပဝတ္တာ သတိပဋ္ဌာနာ. တေသံ မူလဘူတာတိ တေသံ သတိပဋ္ဌာနာနံ မူလကာရဏဘူတာ. ဗောဇ္ဈင်္ဂမူလကာတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂပစ္စယဘူတာ. တေပိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါတိ ဧတေ ဝီသတိ သတိပဋ္ဌာနဟေတုကာ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ. ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိပူရကာတိ တတိယဝိဇ္ဇာယ တဿ ဖလဿ စ ပရိပူရဏဝသေန ပဝတ္တာ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ. ဖလသမ္ပယုတ္တာတိ စတုတ္ထဖလသမ္ပယုတ္တာ, စတုဗ္ဗိဓဖလသမ္ပယုတ္တာ ဝါ.

โดยอำนาจจตุกกะ ๔ มี ๑๖ ครั้ง. เพราะเป็นไปโดยอาศัยอานาปานะ แม้อานาปานารมณ์ที่เป็นไปโดยอำนาจแห่งอารมณ์ ก็ควรจะเรียกว่า อานาปานัสสติ โดยปริยายในภายหลังได้ เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ตรัสประสมด้วยอานาปานัสสติ'. บทว่า อานาปานมูลกา คือ สติปัฏฐานที่เป็นไปโดยอาศัยอานาปานะ. บทว่า เตสํ มูลภูตา คือ เป็นมูลเหตุแห่งสติปัฏฐานเหล่านั้น. บทว่า โพชฺฌงฺคมูลกา คือ เป็นปัจจัยแห่งโพชฌงค์. บทว่า เตปิ โพชฺฌงฺคา คือ โพชฌงค์ ๒๐ เหล่านี้ที่มีสติปัฏฐานเป็นเหตุ. บทว่า วิชฺชาวิมุตฺติปูรกา คือ โพชฌงค์ที่เป็นไปโดยความทำให้บริบูรณ์ซึ่งวิชชาที่ ๓ และผลของวิชชานั้น. บทว่า ผลสมฺปยุตฺตา คือ ประกอบด้วยผลที่ ๔ หรือประกอบด้วยผล ๔ ประการ.

ဒုတိယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาวรรคที่ ๒ จบแล้ว.

အာနာပါနသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาอานาปานสังยุตต์ จบแล้ว.

၁၁. သောတာပတ္တိသံယုတ္တံ

๑๑. โสตาปัตติสังยุตต์.

၁. ဝေဠုဒွါရဝဂ္ဂေါ

๑. เวฬุทรวารวรรค.

၁. စက္ကဝတ္တိရာဇသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาจักกวัตติราชสูตร.

၉၉၇. အနုဂ္ဂဟဂရဟဏေသု [Pg.527] နိပါတောတိ အနုဂ္ဂဏှနဂရဟတ္ထဇောတကော နိပါတော. ကိမေတ္ထ အနုဂ္ဂဏှာတိ, ကိံ ဝါ ဂရဟတီတိ အာဟ ‘‘စတုန္န’’န္တိအာဒိ. တတ္ထ အနုဂ္ဂဏှန္တော အနုစ္ဆဝိကံ ကတွာ ဂဏှန္တော. ဂရဟန္တော နိန္ဒန္တော. ဣဿရသီလော ဣဿရော, တဿ ဘာဝေါ ဣဿရိယံ, ပဘုတာ. အဓီနံ ပတိ အဓိပတိ, တဿ ဘာဝေါ အာဓိပစ္စံ, သာမိဘာဝေါတိ အာဟ – ‘‘ဣဿရိယာဓိပစ္စ’’န္တိအာဒိ. အနန္တကာနီတိ အန္တရဟိတာနိ.

๙๙๗. บทว่า อนุคฺคหครหเณสุ นิปาโต คือ นิบาตที่แสดงเนื้อความในการอนุเคราะห์และการติเตียน. ท่านกล่าวคำว่า จตุนฺนํ เป็นต้น เพื่อแสดงว่า ในที่นี้อนุเคราะห์อะไร หรือติเตียนอะไร. ในคำเหล่านั้น บทว่า อนุคฺคณฺหนฺโต คือ ทำให้เหมาะสมแล้วรับไว้. บทว่า ครหนฺโต คือ ติเตียน. ผู้มีปกติเป็นใหญ่ ชื่อว่า อิสสระ ความเป็นแห่งอิสสระนั้น ชื่อว่า อิสสริยะ (ความเป็นใหญ่) คือ ความเป็นผู้มีอำนาจ. ผู้เป็นใหญ่ยิ่งกว่าผู้อยู่ในอำนาจ ชื่อว่า อธิบดี ความเป็นแห่งอธิบดีนั้น ชื่อว่า อาธิปัจจะ (ความเป็นอธิบดี) คือ ความเป็นเจ้าของ เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า อิสฺสริยาทิปจฺจํ เป็นต้น. บทว่า อนนฺตกานิ คือ หายไปแล้ว.

အဝေစ္စပ္ပသာဒေနာတိ ဝတ္ထုတ္တယဿ ဂုဏေ ယာထာဝတော အဝေစ္စ ပဝိသိတွာ ပသာဒေါ. သော ပန ကေနစိ စလနရဟိတောတိ အာဟ ‘‘အစလပ္ပသာဒေနာ’’တိ. မဂ္ဂေနာတိ အရိယမဂ္ဂေန. အာဂတပ္ပသာဒေါ တဿ အဓိဂမေန လဒ္ဓပ္ပသာဒေါ. အပုဗ္ဗံ အစရိမန္တိ ဧကဇ္ဈံ. အရိယသာဝကာနဉှိ အရိယမဂ္ဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တောဝ တီသု ဝတ္ထူသု အဝေစ္စပ္ပသာဒံ အာဝဟန္တော ဧဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တေသန္တိ ဝိသယဘူတာနံ တိဏ္ဏံ ဝတ္ထူနံ ဝသေန တိဓာ ဝုတ္တော. ယသ္မာ စ အတ္ထတော ဧကော, တသ္မာဝ နိန္နာနာကရဏော ဟောတိ ပဝတ္တဋ္ဌာနဘေဒေ သတိပိ. အရိယသာဝကဿ ဟီတိအာဒိနာ နယေန တမတ္ထံ ဝိဝရတိ. ပသာဒေါ ဩကပ္ပနာ. ပေမံ ဘတ္တိ. ဂါရဝံ ဂရုကရဏံ. မဟန္တံ ဥဠာရံ. ဧတံ ဝိဘာဂေန နတ္ထိ သဗ္ဗတ္ထ သမာနတ္တာ.

บทว่า อเวจฺจปฺปสาทเน คือ ความเลื่อมใสที่หยั่งลงสู่พระคุณของพระรัตนตรัยตามความเป็นจริง. แต่ความเลื่อมใสนั้นไม่มีการหวั่นไหวด้วยเหตุใดเหตุหนึ่ง เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า อจลปฺปสาทเน. บทว่า มคฺเคน คือ ด้วยอริยมรรค. บทว่า อาคตปฺปสาทิ คือ ผู้ได้ความเลื่อมใสด้วยการบรรลุมรรคนั้น. บทว่า อปุพฺพํ อจริมํ คือ พร้อมกัน. ด้วยว่า อริยมรรคของพระอริยสาวกทั้งหลาย เมื่อเกิดขึ้น ย่อมนำมาซึ่งความเลื่อมใสอันหยั่งมั่นในวัตถุ ๓ อย่างนั้นเอง. บทว่า เตสํ คือ ท่านกล่าวไว้ ๓ อย่าง ด้วยอำนาจแห่งวัตถุ ๓ ที่เป็นวิสัย. และเพราะโดยสภาวะเป็นอย่างเดียวกัน เพราะฉะนั้น จึงไม่มีความต่างกัน แม้จะมีความต่างกันโดยที่ตั้งที่เป็นไปก็ตาม. ท่านอธิบายความนั้นด้วยนัยเป็นต้นว่า อริยสาวกสฺส หิ. บทว่า ปสาทิ คือ ความตกลงใจ. บทว่า เปมํ คือ ความรัก. บทว่า ภตฺติ คือ ความภักดี. บทว่า คารวํ คือ ความเคารพ. บทว่า ครุกรณํ คือ การทำความยำเกรง. บทว่า มหนฺตํ คือ โอฬาร. บทว่า เอตํ คือ ในการจำแนกนี้ไม่มี เพราะสม่ำเสมอกันในที่ทั้งปวง.

ဧဝန္တိ ဘဝန္တရေပိ အကောပနီယတာယ. သဒိသဝသေနာတိ အညေဟိ အခဏ္ဍာဒီဟိ သဒိသဝသေန. တေနာဟ ‘‘မုခဝဋ္ဋိ ယဉှိ ဆိန္နေ’’တိအာဒိ. ခဏ္ဍာ ဧတိဿာ အတ္ထီတိ ခဏ္ဍာ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. ပါတိမောက္ခေ အာဂတာနုက္ကမေန သီလဿ အာဒိမဇ္ဈဝိဘာဂေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဒွိန္နံ ဝါ တိဏ္ဏံ ဝါတိ သီလကောဋ္ဌာသာနံ. ဧကန္တရံ ဘိန္နန္တိ အဘိန္နေန ဧကန္တရံ ဟုတွာ ဘိန္နံ. တေသံ ခဏ္ဍာဒီနံ. ‘‘ဘုဇိဿေဟီ’’တိ ဥတ္တရပဒလောပေန နိဒ္ဒေသောတိ အာဟ ‘‘ဘုဇိဿဘာဝကရေဟီ’’တိ. ဣဒံ ဝီတိက္ကန္တန္တိ ဣဒမ္ပိ သီလံ ဝီတိက္ကန္တံ. ‘‘အယံ သီလဿ ဝီတိက္ကမော’’တိ ဧဝံ ပရာမသိတုံ အသက္ကုဏေယျေဟိ.

ที่ว่า ‘อย่างนี้’ คือด้วยความเป็นของไม่กำเริบแม้ในภพอื่น. ที่ว่า ‘ด้วยอาการที่คล้ายกัน’ คือด้วยอาการที่คล้ายกับศีลที่ไม่ขาดเป็นต้นอย่างอื่น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘เมื่อริมฝีปากถูกตัดแล้ว’ เป็นต้น. มีส่วนที่ขาดอยู่ จึงชื่อว่าขาด. นัยนี้พึงทราบในศีลที่เหลือด้วย. พึงทราบการจำแนกศีลเป็นเบื้องต้นและท่ามกลางตามลำดับที่มาในปาติโมกข์. แห่งส่วนของศีล ๒ หรือ ๓ ส่วน. ที่ว่า ‘ขาดสลับกัน’ คือขาดโดยมีศีลที่ไม่ขาดคั่นอยู่. แห่งศีลที่ขาดเป็นต้นเหล่านั้น. ที่ตรัสว่า ‘ภุชิสฺเสหิ’ นั้น เป็นการแสดงด้วยการลบอุตตรบท จึงตรัสว่า ‘ด้วยผู้กระทำความเป็นผู้เป็นอิสระ’. ที่ว่า ‘ล่วงละเมิดแล้วนี้’ คือศีลนี้ก็ล่วงละเมิดแล้ว. ด้วยผู้ที่ไม่สามารถจะปรารภได้ว่า ‘นี้เป็นการล่วงละเมิดศีล’ อย่างนี้.

၂. ဗြဟ္မစရိယောဂဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาพรหมจริโยคธสูตร

၉၉၈. ယေသန္တိ [Pg.528] အနိယမတော သဒ္ဓါဒီနမာဓာရဘူတပုဂ္ဂလဒဿနံ. ဗုဒ္ဓေ ပသာဒေါ ဂဟိတော. သော ဟိ ဣတရေဟိ ပဌမံ ဂဟေတဗ္ဗောတိ. အရိယကန္တာနိ သီလာနိ ဂဟိတာနိ သောတာပန္နဿ သီလာနံ အဓိပ္ပေတတ္တာ. သံဃေ ပသာဒေါ ဂဟိတော ဓမ္မပ္ပသာဒဿ အနန္တရံ ဝုစ္စမာနတ္တာ. ဓမ္မေ ပသာဒေါ ဂဟိတော အဝေစ္စပ္ပသာဒဘာဝတော. သောတံ အရိယမဂ္ဂံ အာဒိတော ပတ္တိ သောတာပတ္တိ, တဿာ အင်္ဂါနိ သောတာပတ္တိယင်္ဂါနိ. ပစ္စေန္တီတိ ပဇာယန္တိ အဓိဂစ္ဆန္တိ. တေနာဟ ‘‘ပါပုဏန္တီ’’တိ. ဗြဟ္မစရိယန္တိ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယံ. ကတရပသာဒေါ ဝတ္တမာနောတိ အဓိပ္ပာယော. မဂ္ဂပ္ပသာဒေါတိ မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တော ပသာဒေါ. အာဂတမဂ္ဂဿာတိ အဓိဂတမဂ္ဂဿ. မိဿကပ္ပသာဒေါ ဧသောတိ တသ္မာ ဥဘောပိ ထေရာ ပဏ္ဍိတာ ဗဟုဿုတာ.

๙๙๘. ที่ว่า ‘เยสํ’ นั้น เป็นการแสดงบุคคลผู้เป็นที่ตั้งแห่งศรัทธาเป็นต้นโดยไม่กำหนด. ความเลื่อมใสในพระพุทธเจ้าถูกถือเอาแล้ว. เพราะความเลื่อมใสในพระพุทธเจ้านั้นแล อันชนเหล่าอื่นพึงถือเอาเป็นอันดับแรก. ศีลอันเป็นที่รักของพระอริยะถูกถือเอาแล้ว เพราะศีลของพระโสดาบันเป็นที่ประสงค์. ความเลื่อมใสในพระสงฆ์ถูกถือเอาแล้ว เพราะกล่าวต่อจากความเลื่อมใสในพระธรรม. ความเลื่อมใสในพระธรรมถูกถือเอาแล้ว เพราะเป็นความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหว. การบรรลุอริยมรรคในเบื้องต้น ชื่อว่าโสดาปัตติ, องค์แห่งโสดาปัตตินั้น ชื่อว่าโสดาปัตติยังคะ. ที่ว่า ‘ย่อมถึง’ คือย่อมเกิด ย่อมบรรลุ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ย่อมถึง’. ที่ว่า ‘พรหมจรรย์’ คือมรรคพรหมจรรย์. ความเลื่อมใสอะไรกำลังเป็นไปอยู่ ดังนี้เป็นอัธยาศัย. ที่ว่า ‘ความเลื่อมใสในมรรค’ คือความเลื่อมใสที่ประกอบด้วยมรรค. ที่ว่า ‘แห่งมรรคที่มาแล้ว’ คือแห่งมรรคที่บรรลุแล้ว. ความเลื่อมใสที่ปะปนกันนี้ เพราะเหตุนั้น พระเถระทั้งสองจึงเป็นบัณฑิต ผู้ทรงความรู้มาก.

၃. ဒီဃာဝုဥပါသကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถาฑีฆาวุอุบาสกสูตร

၉၉၉. ယဒဂ္ဂေန တသ္မိံ ဥပါသကေ ယထာဝုတ္တာနိ သောတာပတ္တိယင်္ဂါနိ သံဝိဇ္ဇန္တိ, တဒဂ္ဂေန သော တေသု ဝတ္တိဿတီတိ အာဟ ‘‘စတူသု သောတာပတ္တိယင်္ဂေသု သန္ဒိဿသီ’’တိ. ဝိဇ္ဇံ ဘဇန္တီတိ ဝိဇ္ဇာဘာဂိယာ, တေသု ကောဋ္ဌာသေသု ပရိယာပန္နာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဝိဇ္ဇာဘာဂိယေတိ ဝိဇ္ဇာကောဋ္ဌာသိကေ’’တိ.

๙๙๙. ด้วยเหตุที่โสดาปัตติยังคะที่กล่าวแล้วอย่างนั้น ย่อมมีอยู่ในอุบาสกนั้น ด้วยเหตุนั้น อุบาสกนั้นย่อมเป็นไปในโสดาปัตติยังคะเหล่านั้น จึงตรัสว่า ‘ท่านย่อมปรากฏในโสดาปัตติยังคะ ๔’. ที่ว่า ‘ย่อมเสพวิชชา’ ชื่อว่าวิชชาภาคิยะ, สงเคราะห์เข้าในส่วนเหล่านั้น จึงกล่าวว่า ‘วิชชาภาคิยะ คือส่วนแห่งวิชชา’.

၄-၅. ပဌမသာရိပုတ္တသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาปฐมสารีบุตรสูตรเป็นต้น ที่ ๔-๕

၁၀၀၀-၁၀၀၁. ‘‘သောတာပတ္တီ’’တိ ပဌမမဂ္ဂေါ အဓိပ္ပေတော, တဿ အဓိဂမူပါယော သောတာပတ္တိယင်္ဂံ. တေနာဟ ‘‘သောတာပတ္တိယာ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိလာဘင်္ဂ’’န္တိ. သောတာပတ္တိအတ္ထာယာတိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂတ္ထာယ. အင်္ဂန္တိ ကာရဏံ. ဣတရေ ရတနတ္တယပ္ပသာဒါဒယော. ပုဗ္ဗဘာဂိယာယ သောတာပတ္တိယာ အင်္ဂံ ကာရဏန္တိ.

๑๐๐๐-๑๐๐๑. ที่ว่า ‘โสดาปัตติ’ นั้น หมายถึงปฐมมรรค, อุบายแห่งการบรรลุปฐมมรรคนั้น คือโสดาปัตติยังคะ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘องค์แห่งการได้มาซึ่งส่วนเบื้องต้นของโสดาปัตติ’. ที่ว่า ‘เพื่อประโยชน์แก่โสดาปัตติ’ คือเพื่อประโยชน์แก่มรรคแห่งโสดาปัตติ. ที่ว่า ‘องค์’ คือเหตุ. ส่วนองค์อื่น คือความเลื่อมใสในพระรัตนตรัยเป็นต้น. องค์แห่งโสดาปัตติที่เป็นส่วนเบื้องต้น คือเหตุ.

၆. ထပတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๖. อรรถกถาถปติสูตร

၁၀၀၂. (ဝိတာနံ ကာယာနံ ကာလနကာယ, ကာရဏဿ ဥပဂတာနံ သာတပရိယာ သိဇ္ဈတိ. တတ္ထ ကာယပရိပဇ္ဈာယမုခေန တန္တိံ ဌပေသိ ဘဂဝါ. န ဟိ ပဿထ နမတ္ထေဟိ ကရဏေ နိရတ္ထကော ပိတိ ဝတ္တတိ. ‘‘နိယတတ္တာ’’တိ ဝုတ္တံ. တမေဝ နိယမံ ‘‘မဇ္ဈိမပဒေသေယေဝါ’’တိ အဝဓာရဏေန ဝိဘာဝေတိ[Pg.529]. မဟာမဏ္ဍလစာရိကံ စရန္တောပိ မဇ္ဈိမပဒေသဿ အန္တန္တေနေဝ စရတိ. တတ္ထ စ ဝိနေယျဇနဿ သမောသရဏတာ မတ္တပနဝါစမဟတ္ထသုပနန္တိ.) [ဧတ္ထန္တရေ ပါဌော အသုဒ္ဓေါ ဒုဿောဓနီယော စ, သုဒ္ဓပါဌော ဂဝေသိတဗ္ဗော.] အရုဏုဋ္ဌာပနမ္ပိ တတ္ထေဝ ဟောတိ. ပစ္စန္တပဒေသေ ပန ဒူရေ ဝိနေယျဇနာ ဟောန္တိ, တတ္ထ ဂန္တွာ မဂ္ဂဖလေသု ပတိဋ္ဌာပေတွာ တတော ပစ္စာဂန္တွာ မဇ္ဈိမပဒေသေ ဧဝ ဝါသံ ဥပဂစ္ဆတိ, တတ္ထ မနုဿေဟိ ကတာနံ ကာရာနံ မဟပ္ဖလဘာဝနိယမနတ္ထန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘‘အာသန္နေ နော ဘဂဝါ’’တိ ဣဒံ နိဒဿနမတ္တန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘န ကေဝလ’’န္တိ အာဒိမာဟ.

๑๐๐๒. (การแผ่ไปแห่งกายทั้งหลาย เป็นกายที่กำหนดเวลา, การบรรลุเหตุ ย่อมสำเร็จด้วยความพยายาม. ในที่นั้น พระผู้มีพระภาคทรงตั้งพระสูตรไว้โดยทางแห่งการพิจารณากาย. เพราะท่านทั้งหลายย่อมไม่เห็นว่า ความยินดีที่ไม่มีประโยชน์ย่อมเป็นไปในการกระทำ. ที่กล่าวว่า ‘นิยตัตตา’ นั้น. ทรงแสดงความแน่นอนนั้นด้วยการกำหนดว่า ‘ในมัชฌิมประเทศเท่านั้น’. แม้เมื่อเสด็จจาริกไปในมณฑลใหญ่ ก็ย่อมเสด็จจาริกไปในที่สุดแห่งมัชฌิมประเทศเท่านั้น. และในที่นั้น ความประชุมพร้อมแห่งชนผู้ควรแนะนำ เป็นความฝันอันมีประโยชน์มากด้วยถ้อยคำที่พอประมาณ.) [ในระหว่างนี้ บาลีไม่บริสุทธิ์ แก้ไขยาก และพึงค้นหาบาลีที่บริสุทธิ์.] การขึ้นแห่งอรุณก็ย่อมมีในที่นั้นนั่นเอง. ส่วนในปัจจันตประเทศ ย่อมมีชนผู้ควรแนะนำอยู่ไกล, เสด็จไปในที่นั้นแล้ว ทรงยังชนเหล่านั้นให้ตั้งอยู่ในมรรคผล แล้วเสด็จกลับมาประทับอยู่ในมัชฌิมประเทศเท่านั้น, พึงทราบว่า เพื่อกำหนดความเป็นของมีผลมากแห่งการกระทำที่มนุษย์ทั้งหลายกระทำในที่นั้น. ที่ว่า ‘พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ใกล้เรา’ นั้น เป็นเพียงตัวอย่างเท่านั้น จึงตรัสว่า ‘ไม่เพียงเท่านั้น’ เป็นต้น.

သကိဉ္စနသပလိဗောဓနဋ္ဌေနာတိ ဧတ္ထ ကိဉ္စနံ ပလိဗောဓော အသမာပိတကိစ္စတာ, တဒုဘယဿ အတ္ထိဘာဝေနာတိ အတ္ထော. မဟာဝါသေတိ မဟာဂေဟေ.

ที่ว่า ‘ด้วยอรรถว่ามีกิเลสเครื่องกังวลและเครื่องผูกพัน’ นั้น กิเลสเครื่องกังวล คือเครื่องผูกพัน คือกิจที่ยังไม่สำเร็จ, อธิบายว่า ด้วยความเป็นของมีทั้งสองอย่างนั้น. ที่ว่า ‘มหาอาวาส’ คือในเรือนใหญ่.

ဒွေပိ ဇနာတိ ဣသိဒတ္တပုရာဏာ. သိတံ နာမ မန္ဒဟသိတံ. ဟသိတံ နာမ ဝိဿဋ္ဌဟသိတံ. မုတ္တစာဂေါတိအာဒီသု ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂဋီကာယံ (ဝိသုဒ္ဓိ. မဟာဋီ. ၁.၁၆၀) ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. သံဝိဘာဂေတိ ပရဿ ဒါနဝသေန သံဝိဘဇနေ. အကတဝိဘာဂန္တိ ဒေယျဓမ္မဝသေန န ကတဝိဘာဂံ. ပုဂ္ဂလဝသေန ပန ‘‘သီလဝန္တေဟီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ကတဝိဘာဂမေဝ မဟပ္ဖလတာကရဏေန. တေနာဟ ‘‘သဗ္ဗံ ဒါတဗ္ဗမေဝ ဟုတွာ ဌိတ’’န္တိ.

ชนทั้งสอง คืออิสิทัตตะและปุราณะ. ชื่อว่าสิตะ คือการยิ้มแย้ม. ชื่อว่าหสิตะ คือการหัวเราะ. สิ่งที่ควรกล่าวในคำว่า ‘มุตตจาคะ’ เป็นต้นนั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในวิสุทธิมรรคฎีกา (วิสุทธิ. มหาฎีกา ๑.๑๖๐). ที่ว่า ‘ย่อมแบ่งปัน’ คือการแบ่งปันโดยการให้แก่ผู้อื่น. ที่ว่า ‘ยังไม่ได้แบ่งปัน’ คือยังไม่ได้แบ่งปันโดยส่วนแห่งธรรมที่ควรให้. แต่โดยส่วนแห่งบุคคลนั้น เพราะกล่าวว่า ‘ด้วยผู้มีศีล’ จึงเป็นการแบ่งปันแล้วนั่นเอง ด้วยการกระทำให้มีผลมาก. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ทั้งหมดเป็นของที่ควรให้เท่านั้น’.

(ဧတ္ထန္တရေ ပါဌော အသုဒ္ဓေါ ဒုဿောဓနီယော စ, သုဒ္ဓပါဌော ဂဝေသိတဗ္ဗော.)

[ในระหว่างนี้ บาลีไม่บริสุทธิ์ แก้ไขยาก และพึงค้นหาบาลีที่บริสุทธิ์.]

၇. ဝေဠုဒွါရေယျသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๗. อรรถกถาเวฬุทรวาริยสูตร

၁၀၀၃. ပဝေဏိအာဂတဿာတိ အနေကပုရိသယုဂဝသေန ပရမ္ပရာဂတဿ. အတ္တနိ ဥပနေတဗ္ဗန္တိ အတ္တနိ နေတွာ ပရသ္မိံ ဥပနေတဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘ယော ခေါ မျာယံ ဓမ္မော အပ္ပိယော အမနာပေါ, ပရဿပေသော ဓမ္မော အပ္ပိယော အမနာပေါ’’တိအာဒိ. အမန္တဘာသေနာတိ သမ္ဖဿ သမ္ဖပ္ပလာပဿ အမန္တာယ မန္တာရဟိတဘာသနေန.

๑๐๐๓. ที่ว่า ‘ปเวณีอาคตัสสะ’ นั้น คือของที่สืบต่อกันมาโดยลำดับแห่งบุรุษหลายยุค. ที่ว่า ‘พึงนำเข้ามาในตน’ คือนำเข้ามาในตนแล้ว พึงนำเข้าไปในผู้อื่น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ธรรมใดแลไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่ชอบใจของพวกเรา, ธรรมนั้นก็ไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่ชอบใจของผู้อื่น’ เป็นต้น. ที่ว่า ‘ด้วยการกล่าวที่ไม่ใช่คำปรึกษา’ คือด้วยการกล่าวที่ปราศจากคำปรึกษาแห่งสัมผัสและสัมผัปปลาปะ.

၈-၉. ပဌမဂိဉ္ဇကာဝသထသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาปฐมคิชฌกาวสถสูตรเป็นต้น ที่ ๘-๙

၁၀၀၄-၅. ဒွေ ဂါမာ ဒွိန္နံ ဉာတီနံ ဂါမာတိ ကတွာ. ဉာတိကေတိ ဧဝံလဒ္ဓနာမေ ဧကသ္မိံ ဂါမကေ. ဂိဉ္ဇကာဝသထေတိ ဂိဉ္ဇကာ ဝုစ္စန္တိ ဣဋ္ဌကာ, ဂိဉ္ဇကာဟိ ဧဝ ကတော အာဝသထော, တသ္မိံ. သော ကိရ အာဝါသော ယထာ [Pg.530] သုဓာဟိ ပရိကမ္မေန ပယောဇနံ နတ္ထိ, ဧဝံ ဣဋ္ဌကာဟိ ဧဝ စိနိတွာ ကတော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဣဋ္ဌကာမယေ အာဝသထေ’’တိ. တုလာထမ္ဘဒွါရဗန္ဓကဝါဋဖလကာနိ ပန ဒါရုမယာ ဧဝ. ဩရံ ဝုစ္စတိ ကာမဓာတု, ပစ္စယဘာဝေန တံ ဩရံ ဘဇန္တီတိ ဩရမ္ဘာဂိယာနိ, ဩရမ္ဘာဂဿ ဝါ ဟိတာနိ ဩရမ္ဘာဂိယာနိ. တေနာဟ ‘‘ဟေဋ္ဌာဘာဂိယာန’’န္တိအာဒိ. တီဟိ မဂ္ဂေဟီတိ ဟေဋ္ဌိမေဟိ တီဟိ မဂ္ဂေဟိ. တေဟိ ပဟာတဗ္ဗတာယ ဟိ တေသံ သညောဇနာနံ ဩရမ္ဘာဂိယတာ, ဩရံ ဘဉ္ဇိယာနိ ဝါ ဩရမ္ဘာဂိယာနိ ဝုတ္တာနိ နိရုတ္တိနယေန. ဣဒါနိ ဗျတိရေကမုခေန နေသံ ဩရမ္ဘာဂိယဘာဝံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဝိက္ခမ္ဘိတာနိ သမတ္ထတာဝိဃာတေန ပုထုဇ္ဇနာနံ, သမုစ္ဆိန္နာနိ သဗ္ဗသော အဘာဝေန အရိယာနံ ရူပါရူပဘဝူပပတ္တိယာ ဝိဗန္ဓနာယ န ဟောန္တီတိ ဝုတ္တံ ‘‘အဝိက္ခမ္ဘိတာနိ မဂ္ဂေန ဝါ အသမုစ္ဆိန္နာနီ’’တိ. နိဗ္ဗတ္တိဝသေနာတိ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏဝသေန ဂန္တုံ န ဒေန္တိ. မဟဂ္ဂတဘဝဂါမိကမ္မာယူဟနဿ ဝိဗန္ဓနတော သက္ကာယဒိဋ္ဌိအာဒီနိ တီဏိ သညောဇနာနိ ကာမစ္ဆန္ဒဗျာပါဒါ ဝိယ မဟဂ္ဂတဘဝူပပတ္တိယာ ဝိသေသပစ္စယတ္တာ တတ္ထ မဟဂ္ဂတဘဝေ နိဗ္ဗတ္တမ္ပိ တန္နိဗ္ဗတ္တိဟေတုကမ္မပရိက္ခယေ ကာမဘဝူပပတ္တိပစ္စယတာယ မဟဂ္ဂတဘဝတော အာနေတွာ ဣဓေဝ ကာမဘဝေ ဧဝ နိဗ္ဗတ္တာပေန္တိ. တသ္မာ သဗ္ဗာနိပိ ပဉ္စပိ သံယောဇနာနိ ဩရမ္ဘာဂိယာနေဝ. ပဋိသန္ဓိဝသေန အနာဂမနသဘာဝေါတိ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏဝသေန တသ္မာ လောကာ ဣဓ န အာဂမနသဘာဝေါ. ဗုဒ္ဓဒဿန-ထေရဒဿန-ဓမ္မဿဝနာနံ ပန အတ္ထာယ အဿ အာဂမနံ အနိဝါရိတံ.

๑๐๐๔-๕. คำว่า สองหมู่บ้าน คือหมู่บ้านของญาติ ๒ คน. ในหมู่บ้านแห่งหนึ่งที่ได้ชื่ออย่างนี้ว่า ญาติเก. คำว่า ในกิญชกาวสถะ ความว่า อิฐเรียกว่า กิญชกา, ที่พักที่สร้างด้วยอิฐเท่านั้น ชื่อว่า กิญชกาวสถะ ในที่พักนั้น. ได้ยินว่า ที่พักนั้นไม่มีความจำเป็นต้องฉาบปูนขาวฉันใด ก็สร้างด้วยอิฐเท่านั้นฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ในที่พักซึ่งสำเร็จด้วยอิฐ". ส่วนคาน เสา วงกบประตู และบานประตู ล้วนทำด้วยไม้เท่านั้น. คำว่า โอรัมภาคิยะ (ส่วนเบื้องต่ำ) นั้น กามธาตุเรียกว่า โอระ (เบื้องต่ำ), สังโยชน์เหล่านั้นย่อมซ่านไปสู่ส่วนเบื้องต่ำนั้นโดยความเป็นปัจจัย จึงชื่อว่า โอรัมภาคิยะ หรือสังโยชน์เหล่านั้นเป็นประโยชน์แก่ส่วนเบื้องต่ำ จึงชื่อว่า โอรัมภาคิยะ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "สังโยชน์อันเป็นส่วนเบื้องต่ำ" เป็นต้น. คำว่า ด้วยมรรค ๓ คือด้วยมรรคเบื้องต่ำ ๓. เพราะสังโยชน์เหล่านั้นอันมรรคเหล่านั้นพึงละได้ สังโยชน์เหล่านั้นจึงชื่อว่า โอรัมภาคิยะ หรือสังโยชน์เหล่านั้นย่อมทำลายส่วนเบื้องต่ำ จึงชื่อว่า โอรัมภาคิยะ โดยนัยแห่งนิรุตติ. บัดนี้ เพื่อแสดงความเป็นโอรัมภาคิยะของสังโยชน์เหล่านั้นโดยวิธีปฏิเสธ จึงตรัสคำว่า "ในสังโยชน์เหล่านั้น" เป็นต้น. คำว่า "ยังไม่ถูกข่มไว้ หรือยังไม่ถูกตัดขาดด้วยมรรค" นั้น หมายถึง สังโยชน์ที่ยังไม่ถูกข่มไว้ด้วยการกำจัดความสามารถของปุถุชน สังโยชน์ที่ยังไม่ถูกตัดขาดโดยความไม่มีอยู่โดยประการทั้งปวงของพระอริยะ ย่อมไม่เป็นไปเพื่อขัดขวางการเข้าถึงรูปภพและอรูปภพ จึงตรัสว่า "ยังไม่ถูกข่มไว้ หรือยังไม่ถูกตัดขาดด้วยมรรค". โดยความเป็นไปแห่งการเกิด คือโดยความเป็นไปแห่งการถือปฏิสนธิ ย่อมไม่ให้ไป. เพราะขัดขวางการสั่งสมกรรมที่นำไปสู่มหัคคตภพ สังโยชน์ ๓ มีสักกายทิฏฐิเป็นต้น เป็นปัจจัยพิเศษในการเข้าถึงมหัคคตภพ เช่นเดียวกับกามฉันทะและพยาบาท แม้จะเกิดในมหัคคตภพนั้น เมื่อกรรมที่เป็นเหตุให้เกิดในมหัคคตภพนั้นสิ้นไป เพราะความเป็นปัจจัยให้เกิดในกามภพ จึงนำมาจากมหัคคตภพแล้วให้เกิดในกามภพนี้เอง. เพราะเหตุนั้น สังโยชน์ทั้ง ๕ ประการล้วนเป็นโอรัมภาคิยะทั้งสิ้น. คำว่า มีสภาพไม่มาโดยปฏิสนธิ คือมีสภาพไม่มาสู่โลกนี้จากโลกนั้นโดยการถือปฏิสนธิ. แต่การมาของบุคคลนั้นเพื่อประโยชน์แก่การเห็นพระพุทธเจ้า การเห็นพระเถระ และการฟังธรรม ย่อมไม่ถูกห้าม.

ကဒါစိ ဥပ္ပတ္တိယာ ဝိရဠာကာရတာ, ပရိယုဋ္ဌာနမန္ဒတာယ အဗဟလတာတိ ဒွေဓာပိ တနုဘာဝေါ. အဘိဏှန္တိ ဗဟုသော. ဗဟလဗဟလာတိ တိဗ္ဗတိဗ္ဗာ. ယတ္ထ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တံ သန္တာနံ မဒ္ဒန္တာ ဖရန္တာ သာဓေန္တာ အန္ဓကာရံ ကရောန္တာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ဒွီဟိ ပန မဂ္ဂေဟိ ပဟီနတ္တာ တနုကတနုကာ မန္ဒမန္ဒာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ပုတ္တဓီတရော ဟောန္တီတိ ဣဒံ အကာရဏံ. တထာ ဟိ အင်္ဂပစ္စင်္ဂပရာမသနမတ္တေနပိ တေ ဟောန္တိ. ဣဒန္တိ ‘‘ရာဂဒေါသမောဟာနံ တနုတ္တာ’’တိ ဣဒံ ဝစနံ. ဘဝတနုကဝသေနာတိ အပ္ပကဘဝဝသေန. တန္တိ မဟာသီဝတ္ထေရဿ ဝစနံ ပဋိက္ခိတ္တန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ယေ ဘဝါ အရိယာနံ လဗ္ဘန္တိ, တေ ပရိပုဏ္ဏလက္ခဏဘဝါ ဧဝ. ယေ န လဗ္ဘန္တိ, တတ္ထ ကီဒိသံ တံ ဘဝတနုကံ. တသ္မာ ဥဘယထာပိ ဘဝတနုကဿ အသမ္ဘဝေါ ဧဝါတိ ဒဿေတုံ ‘‘သောတာပန္နဿာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အဋ္ဌမေ ဘဝေ ဘဝတနုကံ နတ္ထိ အဋ္ဌမဿေဝ ဘဝဿ သဗ္ဗဿေဝ အဘာဝတော. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော.

ความเบาบาง (ตนุภาวะ) มี ๒ อย่าง คือ ความเบาบางโดยอาการที่เกิดขึ้นนานๆ ครั้ง และความไม่หนาแน่นเพราะความอ่อนกำลังแห่งปริยุฏฐานะ. คำว่า อภิณหัง คือบ่อยๆ. คำว่า หนาแน่นยิ่ง คือรุนแรงยิ่ง. กิเลสเหล่านั้นย่อมเกิดขึ้นในสันดานใด ย่อมบีบคั้น ย่อมแผ่ไป ย่อมครอบงำ ย่อมทำให้มืดมิดแล้วเกิดขึ้น แต่เพราะถูกละได้ด้วยมรรค ๒ จึงเกิดขึ้นอย่างเบาบางยิ่ง อ่อนกำลังยิ่ง. คำว่า มีบุตรและธิดา นี้ไม่ใช่เหตุผล. แท้จริง บุตรธิดาเหล่านั้นย่อมมีได้แม้เพียงการลูบคลำอวัยวะน้อยใหญ่. คำว่า นี้ คือคำว่า "เพราะความเบาบางแห่งราคะ โทสะ โมหะ". โดยความเป็นไปแห่งภพที่เบาบาง คือโดยความเป็นไปแห่งภพที่น้อย. ความสัมพันธ์คือ คำนั้น (ของพระมหาเถระสีวะ) ถูกปฏิเสธแล้ว. ภพใดที่พระอริยะพึงได้ ภพเหล่านั้นล้วนเป็นภพที่มีลักษณะบริบูรณ์. ในภพที่ไม่ได้นั้น ความเป็นภพที่เบาบางจะเป็นอย่างไรได้. เพราะเหตุนั้น เพื่อแสดงว่าความเป็นภพที่เบาบางย่อมไม่มีทั้งสองอย่าง จึงตรัสคำว่า "ของพระโสดาบัน" เป็นต้น. ในภพที่ ๘ ไม่มีความเป็นภพที่เบาบาง เพราะภพที่ ๘ ทั้งหมดไม่มีอยู่. ในภพที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน.

ကာမာဝစရလောကံ [Pg.531] သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ဣတရဿ လောကဿ ဝသေန တထာ ဝတ္တုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ. ယော ဟိ သကဒါဂါမီ ဒေဝမနုဿလောကေသု ဝေါမိဿကဝသေန နိဗ္ဗတ္တတိ, သောပိ ကာမဘဝဝသေနေဝ ပရိစ္ဆိန္ဒိတဗ္ဗော. ဘဂဝတာ စ ကာမလောကေ ဌတွာ – ‘‘သကိဒေဝ ဣမံ လောကံ အာဂန္တွာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဣမံ လောကံ အာဂန္တွာတိ စ ဣမိနာ ပဉ္စသု သကဒါဂါမီသု စတ္တာရော ဝဇ္ဇေတွာ ဧကောဝ ဂဟိတော. ဧကစ္စော ဟိ ဣဓ သကဒါဂါမိဖလံ ပတွာ ဣဓေဝ ပရိနိဗ္ဗာယတိ, ဧကစ္စော ဣဓ ပတွာ ဒေဝလောကေ ပရိနိဗ္ဗာယတိ, ဧကစ္စော ဒေဝလောကေ ပတွာ တတ္ထေဝ ပရိနိဗ္ဗာယတိ, ဧကစ္စော ဒေဝလောကေ ပတွာ ဣဓူပပဇ္ဇိတွာ ပရိနိဗ္ဗာယတိ, ဣမေ စတ္တာရော ဣဓ န လဗ္ဘန္တိ. ယော ပန ဣဓ ပတွာ ဒေဝလောကေ ယာဝတာယုကံ ဝသိတွာ ပုန ဣဓူပပဇ္ဇိတွာ ပရိနိဗ္ဗာယတိ, အယမိဓ အဓိပ္ပေတော. အဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘ဣမံ လောကန္တိ ကာမဘဝေါ အဓိပ္ပေတော’’တိ ဣမမတ္ထံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘သစေ ဟီ’’တိအာဒိနာ အညံယေဝ စတုက္ကံ ဒဿိတံ.

คำนี้ตรัสหมายถึงกามวจรโลก เพราะไม่สามารถกล่าวเช่นนั้นได้โดยอาศัยโลกอื่น. พระสกทาคามีใดแลย่อมเกิดสลับกันในเทวโลกและมนุษยโลก พระสกทาคามีนั้นก็พึงกำหนดโดยอาศัยกามภพเท่านั้น. และพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ในกามโลก ตรัสว่า "มาสู่โลกนี้เพียงครั้งเดียว". และด้วยคำว่า "มาสู่โลกนี้" นี้ ในบรรดาพระสกทาคามี ๕ จำพวก ทรงเว้น ๔ จำพวกแล้ว ทรงถือเอาเพียงจำพวกเดียว. ด้วยว่าบางท่านบรรลุสกทาคามิผลในโลกนี้แล้วปรินิพพานในโลกนี้เอง, บางท่านบรรลุในโลกนี้แล้วปรินิพพานในเทวโลก, บางท่านบรรลุในเทวโลกแล้วปรินิพพานในเทวโลกนั้นเอง, บางท่านบรรลุในเทวโลกแล้วมาเกิดในโลกนี้แล้วปรินิพพาน, ๔ จำพวกนี้ไม่ทรงประสงค์เอาในที่นี้. ส่วนพระสกทาคามีใดบรรลุในโลกนี้แล้วอยู่ในเทวโลกตลอดอายุ แล้วกลับมาเกิดในโลกนี้อีกแล้วปรินิพพาน พระสกทาคามีนี้ทรงประสงค์เอาในที่นี้. แต่ในอรรถกถา เพื่อแสดงความหมายนี้ว่า "คำว่า โลกนี้ หมายถึงกามภพ" จึงแสดงจตุกกะ (กลุ่มสี่) อื่นอีกด้วยคำว่า "ถ้าหาก" เป็นต้น.

စတူသု…ပေ… သဘာဝေါတိ အတ္ထော အပါယဂမနီယာနံ ပါပဓမ္မာနံ သဗ္ဗသော ပဟီနတ္တာ. ဓမ္မနိယာမေနာတိ မဂ္ဂဓမ္မနိယာမေန နိယတော ဥပရိမဂ္ဂါဓိဂမဿ အဝဿံဘာဝိဘာဝတော. တေနာဟ ‘‘သမ္ဗောဓိပရာယဏော’’တိ. တေသံ တေသံ ဉာဏဂတိန္တိ တေသံ တေသံ သတ္တာနံ ‘‘အသုကော သောတာပန္နော, အသုကော သကဒါဂါမီ’’တိအာဒိနာ တံတံဉာဏာဓိဂမနံ ဉာဏူပပတ္တိံ. ဉာဏာဘိသမ္ပရာယန္တိ တတော ပရမ္ပိ – ‘‘နိယတော သမ္ဗောဓိပရာယဏော သကိဒေဝ ဣမံ လောကံ အာဂန္တွာ ဒုက္ခဿန္တံ ကရိဿတီ’’တိအာဒိနာ ဉာဏသဟိတံ ဥပပတ္တိပစ္စယဘဝံ. ဩလောကေန္တဿ ဉာဏစက္ခုနာ အပေက္ခန္တဿ. ကေဝလံ ကာယကိလမထောဝ, န တေန ကာစိ ပရေသံ အတ္ထသိဒ္ဓီတိ အဓိပ္ပာယော. စိတ္တဝိဟေသာ စိတ္တခေဒေါ, သာ ကိလေသူပသံဟိတတ္တာ ဗုဒ္ဓါနံ နတ္ထိ.

ใน ๔... (ละไว้)... คำว่า ...มีสภาพ... ความว่า เพราะอกุศลธรรมอันเป็นไปสู่อบายถูกละได้โดยสิ้นเชิง. คำว่า โดยธรรมนิยาม คือโดยธรรมนิยามแห่งมรรค เพราะความเป็นผู้เที่ยงแท้ในการบรรลุมรรคเบื้องสูงย่อมมีอย่างแน่นอน. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "มีสัมโพธิเป็นที่ไปในเบื้องหน้า". คำว่า ญาณคติของสัตว์เหล่านั้นๆ คือ การบรรลุญาณนั้นๆ การเกิดขึ้นแห่งญาณของสัตว์เหล่านั้นๆ ด้วยคำว่า "ผู้นั้นเป็นพระโสดาบัน, ผู้นั้นเป็นพระสกทาคามี" เป็นต้น. คำว่า ญาณสัมปรายะ คือแม้หลังจากนั้นอีก – "เป็นผู้เที่ยงแท้ มีสัมโพธิเป็นที่ไปในเบื้องหน้า มาสู่โลกนี้เพียงครั้งเดียวแล้วจักทำที่สุดแห่งทุกข์" เป็นต้น คือภพที่เป็นปัจจัยแห่งการอุบัติซึ่งประกอบด้วยญาณ. ของผู้พิจารณาอยู่ คือผู้มองดูด้วยญาณจักษุ. อธิบายว่า มีแต่ความลำบากกายเท่านั้น ไม่มีประโยชน์ใดๆ สำเร็จแก่ผู้อื่นด้วยเหตุนั้น. ความลำบากใจ คือความเหนื่อยหน่ายใจ ความลำบากใจนั้นไม่มีแก่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย เพราะความลำบากใจนั้นมีกิเลสเป็นเครื่องประกอบ.

အာဒိဿတိ အာလောကီယတိ အတ္တာ ဧတေနာတိ အာဒါသံ, ဓမ္မဘူတံ အာဒါသံ ဓမ္မာဒါသံ, အရိယမဂ္ဂဉာဏဿေတံ အဓိဝစနံ. တေန ဟိ အရိယသာဝကော စတူသု အရိယသစ္စေသု ဝိဒ္ဓသ္တသမ္မောဟတ္တာ အတ္တာနံ ယာထာဝတော ဉတွာ ယာထာဝတော ဗျာကရေယျ, တပ္ပကာသနတော ပန ဓမ္မပရိယာယဿ သုတ္တဿ ဓမ္မာဒါသတာ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ. ယေန ဓမ္မာဒါသေနာတိ ဣဓ ပန မဂ္ဂဓမ္မမေဝ ဝဒတိ. သေသံ ဥတ္တာနတ္ထတ္တာ သုဝိညေယျမေဝါတိ.

ชื่อว่า อาดาสะ (กระจก) เพราะเป็นเครื่องปรากฏและส่องดูตนเอง, กระจกคือธรรม ชื่อว่า ธัมมาดาสะ (ธรรมกระจก), คำนี้เป็นชื่อของอริยมรรคญาณ. เพราะเหตุนั้น พระอริยสาวกผู้มีโมหะอันกำจัดแล้วในอริยสัจ ๔ ย่อมรู้ตนตามความเป็นจริงแล้วพยากรณ์ตามความเป็นจริง, ส่วนความเป็นธรรมกระจกของพระสูตรอันเป็นธรรมปริยายนั้น พึงทราบเพราะเป็นการประกาศธรรมนั้น. คำว่า ด้วยธรรมกระจกใด ในที่นี้หมายถึงมรรคธรรมเท่านั้น. ส่วนที่เหลือมีเนื้อความตื้น เข้าใจง่ายอยู่แล้ว.

ဝေဠုဒွါရဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาเวฬุทรวารวรรค จบแล้ว.

၂. ရာဇကာရာမဝဂ္ဂေါ

๒. ราชการามวรรค

၁. သဟဿဘိက္ခုနိသံဃသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาสหัสสภิกขุนีสังฆสูตร

၁၀၀၇. ဓမ္မိကတ္တာ [Pg.532] ဒေသဝါသီဟိ အနုကမ္ပိတော ရာဇာတိ ရာဇကော, တဿ အာရာမော ရာဇကာရာမော, တသ္မိံ. ဘူမိသီသံ သေဋ္ဌပ္ပဒေသော, ယတ္ထ ဝသန္တော လာဘဂ္ဂယသဂ္ဂပ္ပတ္တော ဟောတီတိ တေသံ အဓိပ္ပာယော.

๑๐๐๗. พระราชาผู้ทรงธรรม อันชาวเมืองเอ็นดู ชื่อว่า ราชกะ, อารามของพระราชานั้น ชื่อว่า ราชการาม, ในราชการามนั้น. คำว่า ภูมิสีสะ คือพื้นที่อันประเสริฐ, ความหมายของพวกเขา (ผู้สร้าง) คือ สถานที่ซึ่งเมื่ออยู่อาศัยแล้ว ย่อมถึงความเป็นผู้เลิศด้วยลาภและเลิศด้วยยศ.

ဝါရာပေဟီတိ ပဋိသေဓေဟိ. ယုဇ္ဈာပေတုန္တိ ကလဟံ ကာရာပေတုံ. ပုန အာဂစ္ဆန္တာတိ အပရသ္မိံ သံဝစ္ဆရေ အာဂစ္ဆန္တာ. ဥဗ္ဗဋ္ဋေတွာတိ မဟတီ ဝီစိယော ဥဗ္ဗဋ္ဋေတွာ. ယထာ တဿ သကလမေဝ ရဋ္ဌံ ဧကောဒကီဘူတံ ဟောတိ, ဧဝံ ကတွာ သမုဒ္ဒမေဝ ဇာတံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သမုဒ္ဒမေဝ အကံသူ’’တိ.

คำว่า จงห้าม คือจงขัดขวาง. คำว่า เพื่อให้รบกัน คือเพื่อให้ทะเลาะกัน. คำว่า กลับมาอีก คือกลับมาในปีอื่น. คำว่า หนุนขึ้น คือหนุนคลื่นลูกใหญ่ขึ้น. กระทำโดยประการที่รัฐทั้งหมดของเขานั้นกลายเป็นน้ำผืนเดียวกัน จึงกลายเป็นทะเลไปเลย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ได้ทำให้เป็นทะเลไปเลย".

ဣသီနမန္တရံ ကတွာတိ ဣသီနံ ကာရဏံ ကတွာ, ဣသီနံ ဟေတူတိ အတ္ထော, ဣသီနံ ဝါ အန္တရဘေဒံ ကတွာ. တထာ လောကေ ကောလာဟလဿ ပတ္ထဋတံ ဝိဘာဝေန္တော ဘဂဝါ ‘‘မေ သုတ’’န္တိ အာဟ ပစ္စက္ခတော ဇာနမ္ပိ. ဥစ္ဆိန္နောတိ ကုလစ္ဆေဒေန ဥစ္ဆိန္နော. န ကေဝလံ သယမေဝ, အထ ခေါ သဟ ရဋ္ဌေဟိ. ဝိဘဝန္တိ ဝိနာသံ ဥပဂတော.

คำว่า ทำความผิดต่อฤาษี (isīnamantaraṃ katvā) คือทำเหตุแก่ฤาษี อธิบายว่า เพราะฤาษีเป็นเหตุ หรือทำความแตกแยกภายในหมู่ฤาษี. พระผู้มีพระภาคทรงแสดงความโกลาหลที่แผ่ไปในโลกอย่างนั้น จึงตรัสว่า "ข้าพเจ้าได้ฟังมา" แม้จะทรงทราบด้วยประจักษ์ก็ตาม. คำว่า ถูกตัดขาด คือถูกตัดขาดด้วยการขาดตระกูล. ไม่ใช่เพียงตนเองเท่านั้น แต่พร้อมกับรัฐทั้งหลายด้วย. คำว่า วิภวะ คือถึงความพินาศ.

တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တန္တိ တံ ယထာဝုတ္တံ ပသေနဒိနာ ကောသလရာဇေန ကာရိတံ ဝိဟာရံ သန္ဓာယ ဧတံ ‘‘ရာဇကာရာမေ’’တိ ဝုတ္တံ.

คำนี้ท่านกล่าวหมายถึงเรื่องนั้น คือ คำว่า "ในราชการาม" นี้ ท่านกล่าวหมายถึงวิหารที่พระเจ้าปเสนทิโกศลทรงสร้างไว้ตามที่กล่าวมาแล้วนั้น.

၂-၃. ဗြာဟ္မဏသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาพราหมณสูตรเป็นต้นที่ ๒-๓.

၁၀၀၈-၉. ဥဒယဂါမိနိန္တိ အာရမ္ဘတော ပဋ္ဌာယ သမ္ပတ္တိအာဝဟံ.

คำว่า อุทัยคามินี หมายถึง นำมาซึ่งความเจริญตั้งแต่ออกตัว (เริ่มต้น).

၄. ဒုဂ္ဂတိဘယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถาเรื่องภัยในทุคติ.

၁၀၁၀. ဒုဋ္ဌာ ဂတိ နိပ္ဖတ္တိ ဒုဂ္ဂတိ, ဒုဂ္ဂတဘာဝေါ ဒါလိဒ္ဒိယံ, တဒေဝ ဘယံ, တံ သဗ္ဗံ အနဝသေသံ ဝါ ဒုဂ္ဂတိဘယံ ဒလိဒ္ဒဘယံ. သမ္မဒေဝ အတိက္ကန္တောတိ သမတိက္ကန္တော.

๑๐๑๐. คติที่ชั่วร้าย หรือความสำเร็จที่ชั่วร้าย ชื่อว่า ทุคติ, ภาวะแห่งทุคติ คือความยากจน, ความยากจนนั้นนั่นแหละเป็นภัย, ภัยในทุคติทั้งหมดโดยไม่เหลือ หรือภัยคือความยากจน ชื่อว่า ทุคติภัย. คำว่า สมติกกันโต คือ ก้าวล่วงได้โดยชอบแล้ว.

၆. ပဌမမိတ္တာမစ္စသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๖. อรรถกถามิตตอมาตยสูตรที่ ๑.

၁၀၁၂. ဝေါဟာရမိတ္တာတိ တံတံဒါနဂ္ဂဟဏဝသေန ဝေါဟာရကာ မိတ္တာ. အာမန္တနပဋိမန္တနဣရိယာပထာဒီသုပီတိ အာလာပသလ္လာပဂမနနိသဇ္ဇာဒိအတ္ထသံဝိဓာနာဒီသု[Pg.533]. ဧကတော ပဝတ္တကိစ္စာတိ သဟ ပဝတ္တကတ္တဗ္ဗာ. အမာ သဟ ဘဝန္တီတိ အမစ္စာ. ‘‘အမှာကံ ဣမေ’’တိ ဉာယန္တီတိ ဉာတီ, အာဝါဟဝိဝါဟသမ္ဗဒ္ဓါ. တေနာဟ ‘‘သဿုသသုရပက္ခိကာ’’တိ. ယောနိသမ္ဗန္ဓာ ဝါ သာလောဟိတာ. တေနာဟ ‘‘ဘာတိဘဂိနိမာတုလာဒယော’’တိ.

๑๐๑๒. คำว่า โวหารมิตตะ คือ มิตรโดยโวหารด้วยอำนาจการให้และการรับสิ่งนั้นๆ. คำว่า แม้ในอิริยาบถมีการเรียกและการตอบเป็นต้น คือ ในการจัดแจงประโยชน์มีการทักทาย การสนทนา การไป และการนั่งเป็นต้น. คำว่า เอกโตปวัตติกิจจะ คือ กิจที่พึงทำร่วมกัน. ชื่อว่า อมาตย์ เพราะอยู่ร่วมกัน (อมา). ชื่อว่า ญาติ เพราะเป็นที่รู้กันว่า "คนเหล่านี้เป็นของเรา" คือผู้ที่เกี่ยวข้องกันโดยการแต่งงาน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ฝ่ายพ่อตาแม่ยาย". หรือผู้ที่เกี่ยวข้องกันทางสายเลือด ชื่อว่า สาโลหิต. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "พี่น้องชายหญิง ลุง ป้า น้า อา เป็นต้น".

၇. ဒုတိယမိတ္တာမစ္စသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๗. อรรถกถามิตตอมาตยสูตรที่ ๒.

၁၀၁၃. ကိသ္မိဉ္စိ ကဿစိ စ တထာ တထာ ဥပ္ပန္နဿ ပသာဒဿ အညထာဘာဝေါ ပသာဒညထတ္တံ. ဘူတသံဃာတဿ ဃနအာဒိကဿ အညထာဘာဝေါ ဘာဝညထတ္တံ. နိရယာဒိဂတိအန္တရဥပပတ္တိ ဂတိအညထတ္တံ. သဘာဝဓမ္မာနံ ကက္ခဠဖုသနာဒိလက္ခဏဿ အညထာဘာဝေါ လက္ခဏညထတ္တံ. ‘‘ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယတီ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တံ အညထတ္တံ ဝိပရိဏာမညထတ္တံ. လက္ခဏညထတ္တံ န လဗ္ဘတိ. တေနာဟ ‘‘လက္ခဏံ ပန န ဝိဂစ္ဆတီ’’တိ, သေသံ လဗ္ဘတီတိ. ပထဝီဓာတုယာတိ သသမ္ဘာရပထဝီဓာတုယာ. အာပေါဓာတုယာတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ပုရိမဘာဝေါတိ ဃနကဌိနဘာဝေါ. ဘာဝညထတ္တံ ရသညထတ္တသဘာဝေါ. ဂတိအညထတ္တံ ဥဂ္ဂတူပပတ္တိ. တေနာဟ ‘‘တဉှိ အရိယသာဝကဿ နတ္ထီ’’တိ. ပသာဒညထတ္တမ္ပိ နတ္ထိယေဝ အရိယသာဝကဿ.

๑๐๑๓. ความเป็นอย่างอื่นแห่งความเลื่อมใสที่เกิดขึ้นแก่ใครๆ ในสิ่งใดสิ่งหนึ่งอย่างนั้นๆ ชื่อว่า ปสาทัญญัตตะ. ความเป็นอย่างอื่นแห่งการรวมกันของภูตรูปมีสภาพเป็นก้อนเป็นต้น ชื่อว่า ภาวัญญัตตะ. การอุบัติในระหว่างคติมีนรกเป็นต้น ชื่อว่า คติอัญญัตตะ. ความเป็นอย่างอื่นแห่งลักษณะของสภาวธรรมมีลักษณะแข็งและการสัมผัสเป็นต้น ชื่อว่า ลักขณัญญัตตะ. ความเป็นอย่างอื่นที่กล่าวไว้อย่างนี้ว่า "ความแปรปรวนของสิ่งที่ตั้งอยู่ย่อมปรากฏ" คือ วิปริณามัญญัตตะ. ส่วนลักขณัญญัตตะย่อมไม่มี (ในธาตุ). เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "แต่ลักษณะย่อมไม่หายไป" ส่วนที่เหลือย่อมมีได้. คำว่า แห่งปฐวีธาตุ คือ แห่งปฐวีธาตุพร้อมด้วยส่วนประกอบ. แม้ในอาโปธาตุก็มีนัยนี้เหมือนกัน. คำว่า ปุริมภาวะ คือ สภาพที่แข็งและหนาแน่น. ภาวัญญัตตะ คือ สภาพที่รสเป็นอย่างอื่น. คติอัญญัตตะ คือ การอุบัติในคติที่สูงขึ้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะสิ่งนั้นไม่มีแก่พระอริยสาวก". แม้ปสาทัญญัตตะก็ไม่มีแก่พระอริยสาวกเช่นกัน.

ရာဇကာရာမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาราชการามวรรคจบแล้ว.

၃. သရဏာနိဝဂ္ဂေါ

๓. สรณานิวรรค.

၁-၂. ပဌမမဟာနာမသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

อรรถกถามหานามสูตรที่ ๑ เป็นต้น ที่ ๑-๒.

၁၀၁၇-၁၈. သမိဒ္ဓန္တိ သမ္ပုဏ္ဏံ. သုပုပ္ဖိတန္တိ ဥပသောဘိတတာယ သုပုပ္ဖိတသဒိသတ္တာ. ဗျူဟာ နာမ ယေဟိ ဧဝ ပဝိသန္တိ, တေဟိ ဧဝ နိက္ခမန္တိ. တေနာဟ ‘‘ဗျူဟာ ဝုစ္စန္တိ အဝိနိဗ္ဗိဒ္ဓရစ္ဆာယော’’တိ. ဥဒ္ဓတစာရိနာတိ ယဋ္ဌန္တရာ.

คำว่า สมิทธิ คือ สมบูรณ์. คำว่า สุปุปผิตะ คือ เหมือนดอกไม้ที่บานสะพรั่งเพราะความงดงาม. ชื่อว่า พยูหะ คือ ทางที่เข้าไปทางใดก็ออกทางนั้นเอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "พยูหะ หมายถึง ถนนที่ไม่มีทางทะลุออกไป". คำว่า อุทธตจารี คือ ผู้เที่ยวไปโดยยกไม้เท้าขึ้น.

၃. ဂေါဓသက္ကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถาโคธาสักกสูตร.

၁၀၁၉. တီဟီတိ ရတနတ္တယေ ဥပ္ပန္နေဟိ တီဟိ ပသာဒဓမ္မေဟိ. စတူဟီတိ တေဟိ ဧဝ သဒ္ဓိံ သီလေန. ကောစိဒေဝါတိအာဒိ ပရိကပ္ပဝသေန ဝုတ္တံ ဘဂဝတိ [Pg.534] အတ္တနော သဒ္ဓါယ ဥဠာရတမဘာဝဒဿနတ္ထံ. တေနာဟ ‘‘ဘဂဝတော သဗ္ဗညုတာယာ’’တိအာဒိ. ဓမ္မော သမုပ္ပာဒေါတိ ဝိဝါဒဓမ္မဥပ္ပတ္တိဟေတု. တဒေဝ ဟိ သန္ဓာယာဟ ‘‘ကိဉ္စိဒေဝ ကာရဏ’’န္တိ. ကာရဏန္တိ နာနာကာရဏံ. ကလျာဏကုသလဝိမုတ္တန္တိ အကလျာဏံ အကုသလံ, တဒိဒံ ယထာဝုတ္တအပ္ပသာဒနေန အပနီတအတ္ထဒဿနတ္ထံ. အဿာတိ မဟာနာမသက္ကဿ. အနဝဇ္ဇနဒေါသော ဧသောတိ စတူသု ဓမ္မေသု ဧကေနပိ သမန္နာဂတော သောတာပန္နော ဟောတီတိ အနုဇာနိတွာ စတူဟိပိ သမန္နာဂတေန အာစိက္ခိတဗ္ဗန္တိ ယာထာဝတော အနဝဇ္ဇနဒေါသောတိ အတ္ထော.

๑๐๑๙. คำว่า ด้วยสาม คือ ด้วยธรรมคือความเลื่อมใส ๓ ประการที่เกิดขึ้นในพระรัตนตรัย. คำว่า ด้วยสี่ คือ ด้วยธรรมเหล่านั้นพร้อมกับศีล. คำว่า กิญจิเทวะ เป็นต้น ตรัสโดยการสมมติเพื่อแสดงความที่ศรัทธาของตนในพระผู้มีพระภาคเป็นสภาพที่โอฬารยิ่ง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยความเป็นสัพพัญญูของพระผู้มีพระภาค" เป็นต้น. คำว่า ธรรมสมุปบาท คือ เหตุแห่งการเกิดขึ้นของธรรมที่เป็นข้อโต้แย้ง. ท่านหมายถึงสิ่งนั้นนั่นเองจึงกล่าวว่า "ด้วยเหตุบางอย่าง". คำว่า เหตุ คือ เหตุต่างๆ. คำว่า กัลยาณกุศลวิมุตติ คือ สิ่งที่ไม่ใช่ความไม่ดี ไม่ใช่ อกุศล, คำนี้กล่าวเพื่อแสดงความหมายที่ถูกกำจัดด้วยความไม่เลื่อมใสตามที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า อัสสะ คือ ของมหานามศากยะ. คำว่า อนวัชชนโทสะ นี้ คือ โทษคือการไม่กล่าวตามจริง, อธิบายว่า เมื่อทรงอนุญาตว่าผู้ประกอบด้วยธรรมแม้เพียงอย่างเดียวใน ๔ อย่าง ย่อมเป็นพระโสดาบันแล้ว การที่ผู้ประกอบด้วยธรรมทั้ง ๔ อย่างจะพึงบอกตามความเป็นจริง ย่อมไม่มีโทษคือการไม่กล่าวตามจริง.

၄. ပဌမသရဏာနိသက္ကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถาสรณานิสักกสูตรที่ ๑.

၁၀၂၀. ပမာဏေနာတိ ဧကေန ပမာဏေန, န သဗ္ဗသော. ဩလောကနံ ခမန္တီတိ ဒဿနမဂ္ဂေန စတုသစ္စဓမ္မာ ပစ္စတ္တံ ပဿိတဗ္ဗာ ပဋိဝိဇ္ဈိတဗ္ဗာ. ပဌမမဂ္ဂက္ခဏေ ဟိ စတုသစ္စဓမ္မာ ဧကဒေသတောဝ ဒိဋ္ဌာ နာမ ဟောန္တိ. ‘‘ပရိမုစ္စတီ’’တိ ပန ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ ပဋိဝိဇ္ဈနကိရိယာယ ဝတ္တမာနတ္တာ. အဂန္တွာ အပါယေသု အနုပ္ပတ္တိရဟတ္တာ. တေနာဟ ‘‘န ဂစ္ဆတီ’’တိ, န ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ အတ္ထော. မဟာသာရရုက္ခေ ဒဿေန္တော အာဟ – ‘‘ယော ကောစိ ဝိညုဇာတိကော မမ စေ ဂေါစရံ ဂစ္ဆတိ, ဧကဿ အာဂမနံ အဝဉ္ဈံ အမောဃ’’န္တိ ဒဿေတုံ.

๑๐๒๐. คำว่า โดยประมาณ คือ โดยประมาณหนึ่ง ไม่ใช่ทั้งหมด. คำว่า การมองดูย่อมทนได้ คือ ธรรมอันเป็นอริยสัจสี่พึงเห็นและพึงแทงตลอดด้วยตนเองโดยทางแห่งการเห็น. เพราะในขณะแห่งมรรคเบื้องต้น ธรรมอันเป็นอริยสัจสี่ชื่อว่าถูกเห็นเพียงบางส่วนเท่านั้น. แต่ควรกล่าวว่า ย่อมพ้น เพราะการแทงตลอดกำลังดำเนินอยู่. เพราะไม่ไปสู่อบายภูมิและไม่มีการอุบัติขึ้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ย่อมไม่ไป หมายถึง ย่อมไม่อุบัติขึ้น. เมื่อจะทรงแสดงต้นไม้ใหญ่ที่มีแก่น จึงตรัสว่า ผู้ใดผู้หนึ่งที่เป็นวิญญูชน ถ้ามาสู่ขอบเขตของเรา การมาของผู้นั้นย่อมไม่เป็นหมัน ไม่ไร้ผล เพื่อแสดงความหมายนั้น.

၅. ဒုတိယသရဏာနိသက္ကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๕. อรรถกถาสรณานิสักกสูตรที่ ๒

၁၀၂၁. ဒုက္ခေတ္တံ နိရောဇကံ, တာယ ဧဝ ဒုက္ခေတ္တတာယ ဝိသမံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဝိသမခေတ္တ’’န္တိ. လောဏူပဟတန္တိ ဇာတသဘာဝေန လောဏေန ဦသရေန ဥပဟတံ. ခဏ္ဍာနီတိ ခဏ္ဍိတာနိ. တေမေတွာတိ တေမိတတ္တာ. ဝါတာတပဟတာနီတိ စိရကာလံ ဝါတေန စေဝ အာတပေန စ ဥပဟတာနိ အာဗာဓိတာနိ.

๑๐๒๑. คำว่า ทุกขเขต คือ ที่ที่ไม่เกิดผล เพราะความเป็นทุกขเขตนั้นเองจึงเป็นที่ขรุขระ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า วิสมเขต (ที่ขรุขระ). คำว่า โลณูปหตะ คือ ถูกเกลือและดินเค็มที่เกิดขึ้นตามธรรมชาติทำลาย. คำว่า ขันฑานิ คือ ที่แตกหัก. คำว่า เตเมตวา คือ เพราะถูกทำให้เปียก. คำว่า วาตาตปหตะ คือ ถูกลมและแดดทำลายและทำให้เสียหายมาเป็นเวลานาน.

၆. ပဌမအနာထပိဏ္ဍိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๖. อรรถกถาอนาถบิณฑิกสูตรที่ ๑

၁၀၂၂. ဌာနန္တိ ဌာနသော. တေနာဟ ‘‘ခဏေနာ’’တိ. နိယျာနိကန္တိ ပဝတ္တံ ဉာဏပဋိရူပကံ ပကတိပုရိသန္တရဇာနနာဒိမိစ္ဆာဉာဏံ. တံ ပန အနိယျာနိကံ ‘‘နိယျာနိက’’န္တိ ပစ္စဝေက္ခဏဝသေန ပဝတ္တေယျာတိ အာဟ ‘‘မိစ္ဆာပစ္စဝေက္ခဏေနာ’’တိ. ဂုဏဝိယုတ္တဿ အတ္တနော သကတ္တနိ အဝဋ္ဌာနသင်္ခါတာ ဝိမုတ္တိ မိစ္ဆာဝိမုတ္တိ.

๑๐๒๒. คำว่า ฐานะ คือ โดยฐานะ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า โดยขณะ. คำว่า นิยยานิกะ คือ ญาณเทียมที่เกิดขึ้น ได้แก่ มิจฉาญาณที่มีปกติรู้ใจผู้อื่นเป็นต้น. แต่สิ่งนั้นเป็นอนิยยานิกะ พึงดำเนินไปโดยการพิจารณาว่า นิยยานิกะ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ด้วยมิจฉาปัจจเวกขณ์. วิมุตติที่ชื่อว่า มิจฉาวิมุตติ คือ การตั้งอยู่ในอัตภาพของตนที่ปราศจากคุณ.

၇. ဒုတိယအနာထပိဏ္ဍိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๗. อรรถกถาอนาถบิณฑิกสูตรที่ ๒

၁၀၂၃. ယထာကမ္မံ [Pg.535] သမ္ပရေတဗ္ဗတော သမ္ပရာယော, ပေစ္စဘဝေါ, သမ္ပရာယဟေတုကံ သမ္ပရာယိကံ, မရဏဘယံ.

๑๐๒๓. คำว่า สัมปรายะ คือ การไปสู่ปรโลกตามกรรม ได้แก่ ภพหน้า. คำว่า สัมปรายิกะ คือ สิ่งที่เป็นเหตุแห่งปรโลก ได้แก่ ภัยแห่งความตาย.

သရဏာနိဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาสรณานิวรรค จบแล้ว

၄. ပုညာဘိသန္ဒဝဂ္ဂေါ

๔. ปุญญาภิสันทวรรค

၁. ပဌမပုညာဘိသန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาปุญญาภิสันทสูตรที่ ๑

၁၀၂၇. အဝိစ္ဆေဒေန နိစ္စပ္ပဝတ္တိယမာနာနိ ပုညာနိ အဘိသန္ဒနဋ္ဌေန ‘‘ပုညာဘိသန္ဒာ’’တိ ဝုတ္တာ, တေန ပုညနဒိယောတိ အတ္ထော ဝုတ္တော. သုခဿ အာဟရဏတော အာနယနတော သုခဿာဟာရော.

๑๐๒๗. บุญทั้งหลายที่ดำเนินไปอย่างต่อเนื่องไม่ขาดสาย ชื่อว่า ปุญญาภิสันทา เพราะอรรถว่าไหลหลั่งมา เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวความหมายว่า แม่น้ำแห่งบุญ. คำว่า สุขัสสาหาโร คือ การนำมาซึ่งความสุข.

၄. ပဌမဒေဝပဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถาเทวปทสูตรที่ ๑

၁၀၃၀. ဒေဝါနန္တိ ဝိသုဒ္ဓိဒေဝါနံ. ဒေဝပဒါနီတိ တေသံ ပဒါနိ ဒေဝပဒါနိ, ဒေဝေါတိ ဝါ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ. ဒေဝဿ ဉာဏေန အက္ကန္တပဒါနီတိ ပဋိဝေဓဉာဏေန စေဝ ဒေသနာဉာဏေန စ အက္ကန္တပဒါနိ. ဒေဝါ နာမ ဇာတိဒေဝါ. တေသမ္ပိ ဒေဝဋ္ဌေန ဒေဝေါတိ ဒေဝဒေဝေါ, သမ္ဗုဒ္ဓေါ.

๑๐๓๐. คำว่า ของเทวดา คือ ของเทวดาผู้บริสุทธิ์. คำว่า เทวบท คือ บทเหล่านั้นเป็นเทวบท หรือพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นเทวดา. คำว่า บทที่ถูกก้าวล่วงด้วยญาณของเทวดา คือ บทที่ถูกก้าวล่วงด้วยปฏิเวธญาณและเทศนาญาณ. คำว่า เทวดา คือ เทวดาโดยกำเนิด แม้ของเทวดาเหล่านั้น พระองค์ก็เป็นเทวดาโดยอรรถว่าเป็นเทวดา คือเป็นเทวเทวะ ได้แก่พระสัมพุทธเจ้า.

၈. ဝဿသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๘. อรรถกถาวัสสสูตร

၁၀၃၄. ပါရံ ဝုစ္စတိ နိဗ္ဗာနံ သံသာရမဟောဃဿ ပရတီရဘာဝတော. တေနာဟ – ‘‘တိဏ္ဏော ပါရင်္ဂတော, ထလေ တိဋ္ဌတိ ဗြာဟ္မဏော (သံ. နိ. ၄.၂၃၈; ဣတိဝု. ၆၉; ပု. ပ. ၁၈၈), ယေ ဇနာ ပါရဂါမိနော’’တိ (ဓ. ပ. ၈၅) စ. အထ ဝါ ပါတိ ရက္ခတီတိ ပါရံ, နိဗ္ဗာနံ. ယော ပဋိဝိဇ္ဈတိ, တံ ဝဋ္ဋဒုက္ခတော ပါတိ ရက္ခတိ, အစ္စန္တဟိတေန စ ဝိမုတ္တိသုခေန စ ရမေတိ, တသ္မာ ပါရန္တိ ဝုစ္စတိ. ဂစ္ဆမာနာ ဧဝါတိ ပါရံ နိဗ္ဗာနံ ဂစ္ဆမာနာ ဧဝ. တေ ဓမ္မာ အာသဝါနံ ခယာယ သံဝတ္တန္တိ သစ္ဆိကိရိယာပဟာနပဋိဝေဓာနံ သမကာလတ္တာ.

๑๐๓๔. คำว่า ปาระ ท่านกล่าวว่าคือพระนิพพาน เพราะเป็นฝั่งตรงข้ามแห่งห้วงน้ำใหญ่คือสังสารวัฏ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “พราหมณ์ผู้ข้ามถึงฝั่งแล้ว ย่อมยืนอยู่บนบก” (สํ. ส. ๔.๒๓๘; อิติ. ๖๙; ปุ. ป. ๑๘๘) และ “ชนเหล่าใดเป็นผู้ไปถึงฝั่ง” (ธ. ๘๕) อีกอย่างหนึ่ง คำว่า ปาระ คือพระนิพพาน เพราะอรรถว่า ปาติ รกฺขติ (ย่อมรักษา) ผู้ใดแทงตลอด (พระนิพพาน) พระนิพพานนั้นย่อมรักษาผู้นั้นจากทุกข์ในวัฏสงสาร และย่อมให้ผู้นั้นยินดีด้วยความสุขคือวิมุตติอันเป็นประโยชน์อย่างยิ่ง เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ปาระ คำว่า คจฺฉมานา เอว (กำลังไปอยู่เท่านั้น) คือกำลังไปสู่ฝั่งคือพระนิพพานเท่านั้น ธรรมเหล่านั้นย่อมเป็นไปเพื่อความสิ้นอาสวะ เพราะการทำให้แจ้ง การละ และการแทงตลอด ย่อมมีพร้อมกันในขณะเดียวกัน

၁၀. နန္ဒိယသက္ကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๐. อรรถกถานันทิยสักกสูตร

၁၀၃၆. ပဝိဝေကတ္ထာယာတိ [Pg.536] ပဝိဝေကသုခတ္ထာယ. ပဋိသလ္လာနတ္ထာယာတိ ဗဟိဒ္ဓါ နာနာရမ္မဏတော စိတ္တံ ပဋိနိဝတ္တေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနေ သမ္မဒေဝ လီနတ္ထာယ.

๑๐๓๖. บทว่า ปวิเวกตฺถาย (เพื่อประโยชน์แก่ความสงัด) คือเพื่อประโยชน์แก่ความสุขแห่งความสงัด. บทว่า ปฏิสลฺลานตฺถาย (เพื่อประโยชน์แก่การหลีกเร้น) คือเพื่อประโยชน์แก่การน้อมจิตกลับจากอารมณ์ภายนอกต่างๆ แล้วตั้งมั่นดีในกรรมฐาน.

ပုညာဘိသန္ဒဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาปุญญาภิสันทวรรค จบแล้ว

၅. သဂါထကပုညာဘိသန္ဒဝဂ္ဂေါ

๕. สคาถกปุญญาภิสันทวรรค

၁. ပဌမအဘိသန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาอภิสันทสูตรที่ ๑

၁၀၃၇. သင်္ချာ အတ္ထိ ဟေဋ္ဌာ မဟာပထဝိယာ, ဥပရိ အာကာသေန, ပရိတော စက္ကဝါဠပဗ္ဗတေန, မဇ္ဈေ တတ္ထ တတ္ထ ဌိတေဟိ ဒီပပဗ္ဗတပရိယန္တေဟိ ပရိစ္ဆိန္နတ္တာ. ဇာနန္တေန ယောဇနတော သင်္ခါတုံ သက္ကာတိ အဓိပ္ပာယော. မဟာသရီရမစ္ဆ-ကုမ္ဘီလ-ယက္ခ-ရက္ခသ-မဟာနာဂဒါနဝါဒီနံ သဝိညာဏကာနံ, ဗဠဝါမုခပါတာလာဒီနံ အဝိညာဏကာနံ ဘေရဝါရမ္မဏာနံ ဝသေန ဗဟုဘေရဝံ.

๑๐๓๗. การนับมีอยู่ เพราะเบื้องล่างถูกแผ่นดินใหญ่ เบื้องบนถูกอากาศ เบื้องรอบถูกภูเขาจักรวาล และตรงกลางถูกขอบเขตแห่งเกาะและภูเขาที่ตั้งอยู่ ณ ที่นั้นๆ กั้นไว้ มีอธิบายว่า ผู้รู้สามารถนับได้ด้วยการกำหนดเป็นโยชน์. คำว่า พหุเภรวํ (น่าสะพรึงกลัวมาก) เพราะมีอารมณ์ที่น่าสะพรึงกลัวมาก โดยอาศัยสัตว์มีวิญญาณ เช่น ปลาตัวใหญ่ จระเข้ ยักษ์ รากษส พญานาค และทานพ เป็นต้น และสิ่งไม่มีวิญญาณ เช่น ปากเหวบาลวามุข เป็นต้น.

၂. ဒုတိယအဘိသန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาอภิสันทสูตรที่ ๒

၁၀၃၈. သမ္ဘေဒေတိ သမ္ဘေဒံ သမောဓာနံ ဂတဋ္ဌာနေ. ယတ္ထိမာ မဟာနဒိယော သံသန္ဒန္တိ သမေန္တီတိ ပရိကပ္ပဝစနမေတံ. တာဒိသာသု ဟိ မဟာနဒီသု ကာစိ ပုရတ္ထိမသမုဒ္ဒံ ပဝိဋ္ဌာ, ကာစိ ပစ္ဆိမံ.

๑๐๓๘. บทว่า สมฺเภเทติ (ที่บรรจบกัน) คือในที่ที่ถึงความบรรจบกัน ความรวมกัน. คำว่า ยตฺถิมา มหานทิโย สํสนฺทนฺติ สเมนฺติ (ที่ซึ่งแม่น้ำใหญ่เหล่านี้ไหลมาบรรจบกัน) นี้เป็นคำที่กล่าวโดยการสมมติ เพราะในแม่น้ำใหญ่เหล่านั้น บางสายก็ไหลลงสู่มหาสมุทรทิศตะวันออก บางสายก็ไหลลงสู่มหาสมุทรทิศตะวันตก.

၃. တတိယအဘိသန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถาอภิสันทสูตรที่ ๓

၁၀၃၉. ‘‘ကုသလေ ပတိဋ္ဌိတော’’တိ ဧတ္ထ ယံ အစ္စန္တိကံ ကုသလေ ပတိဋ္ဌာနံ. တံ ဒဿေန္တော ‘‘မဂ္ဂကုသလေ ပတိဋ္ဌိတော’’တိ အာဟ, ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂကုသလေတိ အဓိပ္ပာယော. တေနာဟ ‘‘ဘာဝေတိ မဂ္ဂ’’န္တိ. အရိယဖလံယေဝ ဓမ္မသာရော. ကိလေသာ ခီယန္တိ ဧတ္ထာတိ ကိလေသက္ခယော, နိဗ္ဗာနံ, တသ္မိံ ကိလေသက္ခယေ ရတော.

๑๐๓๙. ในบทว่า กุสเล ปติฏฺฐิโต (ตั้งมั่นอยู่ในกุศล) การตั้งมั่นอยู่ในกุศลอย่างเด็ดขาดนั้น ท่านแสดงสิ่งนั้นจึงกล่าวว่า ตั้งมั่นอยู่ในมรรคกุศล มีอธิบายว่า ในมรรคกุศลเบื้องต่ำ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ย่อมเจริญมรรค. อริยผลนั่นแหละเป็นแก่นสารแห่งธรรม. คำว่า กิเลสขโย (ความสิ้นกิเลส) คือพระนิพพาน เพราะกิเลสทั้งหลายย่อมสิ้นไปในพระนิพพานนั้น ผู้ยินดีแล้วในความสิ้นกิเลสนั้น.

၄. ပဌမမဟဒ္ဓနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถามหัทธนสูตรที่ ๑

၁၀၄၀. အရိယာနံ [Pg.537] ဗုဒ္ဓါနံ ဓနန္တိပိ အရိယဓနံ, နိဗ္ဗာနန္တိ ကေစိ. အနယတောပိ ဝိသုဒ္ဓဋ္ဌေန အရိယဉ္စ တံ ဓနဉ္စ ဓနာယိတဋ္ဌေနာတိ အရိယဓနံ, တေန အရိယဓနေန. တေနေဝ ဘောဂေနာတိ အရိယဓနဘောဂေန.

๑๐๔๐. บางท่านกล่าวว่า อริยธนํ (อริยทรัพย์) คือทรัพย์ของพระอริยะและพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ได้แก่พระนิพพาน. แม้โดยนัยอื่น ก็คือเป็นอริยะเพราะอรรถว่าบริสุทธิ์ และเป็นทรัพย์เพราะอรรถว่าเป็นที่นับถือว่าเป็นทรัพย์ จึงเรียกว่า อริยธนํ (อริยทรัพย์) ด้วยอริยทรัพย์นั้น. คำว่า เตเนว โภเคน (ด้วยโภคะนั้นนั่นแหละ) คือด้วยโภคะคืออริยทรัพย์.

သဂါထကပုညာဘိသန္ဒဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาสคาถกปุญญาภิสันทวรรค จบแล้ว

၆. သပ္ပညဝဂ္ဂေါ

๖. สัปปัญญวรรค

၂. ဝဿံဝုတ္ထသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาวัสสวุฏฐสูตร

၁၀၄၈. သမောဓာနေတွာတိ ယေဟိ ဣန္ဒြိယာဒီဟိ ဘာဝိယမာနေဟိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂေါ အနုပ္ပတ္တော, တာနေဝ. ဓမ္မသမာနတာယ စေတံ ဝုတ္တံ. အညာနေဝ ဟိ အတ္ထတော တံ တံ မဂ္ဂံ သာဓကာနိ ဣန္ဒြိယာဒီနိ. တန္တိ ပဝေဏီ ကထိတာတိ ယံ ကဉ္စိ ဝိနေယျပုဂ္ဂလံ အနပေက္ခိတွာ ကေဝလံ တန္တိဝသေန ဌိတိ ကထိတာ.

๑๐๔๘. บทว่า สโมธาเนตฺวา (ประมวลเข้าแล้ว) คืออินทรีย์เป็นต้นเหล่านั้นนั่นแหละ ที่เมื่อเจริญแล้ว โสดาปัตติมรรคก็เกิดขึ้น คำนี้ท่านกล่าวไว้โดยความเสมอกันแห่งธรรม เพราะโดยอรรถแล้ว อินทรีย์เป็นต้นที่ทำให้สำเร็จมรรคแต่ละอย่างนั้น ย่อมต่างกัน บทว่า ตนฺติ ปเวณี กถิตา (กล่าวตามประเพณี) คือการกล่าวถึงความตั้งอยู่โดยอาศัยคัมภีร์เท่านั้น โดยไม่คำนึงถึงบุคคลผู้ควรแนะนำคนใดคนหนึ่ง

၃. ဓမ္မဒိန္နသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถาว่าด้วยธัมมทินนสูตร

၁၀၄၉. သတ္တသု ဇနေသူတိ သတ္တသု ကိတ္တိယမာနေသု ဥပါသကဇနေသု. ဂမ္ဘီရာတိအာဒီသု ဓမ္မဂမ္ဘီရာတိ ပါဠိဂတိယာ ဂမ္ဘီရာ, တထာ စ သလ္လသုတ္တံ ဟေဋ္ဌာ ပကာသိတမေဝ. ‘‘စေတနာဟံ, ဘိက္ခဝေ, ကမ္မံ ဝဒါမီ’’တိအာဒိနာ (အ. နိ. ၆.၆၃; ကထာ. ၅၃၉) အာဂတံ စေတနာသုတ္တံ. တတ္ထ ‘‘စေတနာသဟဇာတံ နာနာက္ခဏိက’’န္တိအာဒိနာ ပဋ္ဌာနေ အာဂတနယေန, သုတ္တေသု (အ. နိ. ၃.၁၀၁) စ ‘‘ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယ’’န္တိအာဒိနာ အာဂတနယေန ဂမ္ဘီရဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော, နိဗ္ဗာနဿ စေဝ အရိယမဂ္ဂဿ စ ပကာသနတော အသင်္ခတသံယုတ္တဿ လောကုတ္တရတ္ထဒီပကတာ. ‘‘အတီတံပါဟံ ရူပေန ခဇ္ဇိံ, ဧတရဟိ ခဇ္ဇာမီ’’တိအာဒိနာ ပဉ္စန္နံ ခန္ဓာနံ ခါဒကဘာဝဿ, ပုဂ္ဂလဿ ခါဒိတဗ္ဗတာယ ဝိဘာဝနေန ခဇ္ဇနီယပရိယာယေ (သံ. နိ. ၃.၇၉) ဝိသေသတော နိဿတ္တနိဇ္ဇီဝတာ ဒီပိတာတိ ဝုတ္တံ ‘‘သတ္တသုညတာဒီပကာ ခဇ္ဇနိကသုတ္တန္တာဒယော’’တိ. ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရိဿာမာတိ ယေ တေသု သုတ္တေသု ဝုတ္တပဋိပဒံ သမ္မဒေဝ ပရိပူရေန္တိ, တေ တေသု ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရန္တိ နာမ[Pg.538]. ဧတ္ထာတိ ‘‘န ခေါ နေတ’’န္တိ ဧတ္ထ န-ကာရော ‘‘အညမည’’န္တိ ဧတ္ထ မ-ကာရော ဝိယ ဗျဉ္ဇနသန္ဓိမတ္တမေဝ, နာဿ ကောစိ အတ္ထော.

๑๐๔๙. บทว่า สตฺตสุ ชเนสุ (ในชน ๗ พวก) คือในอุบาสกชน ๗ พวกที่ถูกกล่าวสรรเสริญ ในบทว่า คมฺภีรา (ลึกซึ้ง) เป็นต้น ธมฺมคมฺภีรา (ธรรมลึกซึ้ง) คือลึกซึ้งโดยนัยแห่งบาลี และสัลลสูตรก็ได้แสดงไว้ข้างล่างแล้ว เจตนากรรมสูตรที่มาในบทว่า “ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวเจตนาว่าเป็นกรรม” (อํ. ฉกฺก. ๖.๖๓; กถา. ๕๓๙) เป็นต้น ในสูตรนั้น พึงทราบความลึกซึ้งโดยนัยที่มาในปัฏฐานว่า “เจตนาที่เกิดพร้อมกัน มีขณะต่างกัน” เป็นต้น และโดยนัยที่มาในสูตรทั้งหลาย (อํ. ติก. ๓.๑๐๑) ว่า “กรรมที่ให้ผลในปัจจุบัน” เป็นต้น และความที่อสังขตสังยุตเป็นเครื่องส่องโลกุตตรธรรม เพราะแสดงพระนิพพานและอริยมรรค ในขัชชนิกปริยาย (สํ. ขนฺธ. ๓.๗๙) ท่านกล่าวว่า “ขัชชนิกสูตรเป็นต้น เป็นเครื่องส่องความว่างเปล่าจากสัตว์” เพราะแสดงความเป็นผู้กินของขันธ์ ๕ และความเป็นผู้ถูกกินของบุคคล โดยบทว่า “ในอดีต เราถูกรูปกินแล้ว บัดนี้เราก็ถูกกินอยู่” เป็นต้น จึงแสดงความเป็นผู้ปราศจากสัตว์และชีวะโดยเฉพาะ บทว่า อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสามิ (จักเข้าถึงอยู่) คือชนเหล่าใดบำเพ็ญปฏิปทาที่กล่าวไว้ในสูตรเหล่านั้นให้บริบูรณ์ดีแล้ว ชนเหล่านั้นชื่อว่าย่อมเข้าถึงอยู่ในสูตรเหล่านั้น ในบทว่า เอตฺถ (ในที่นี้) คือในบทว่า น โข เนตํ (นั่นไม่ใช่) อักษร “น” นี้เป็นเพียงการสนธิพยัญชนะ เหมือนอักษร “ม” ในบทว่า อญฺญมญฺญํ (ซึ่งกันและกัน) ไม่มีอรรถอะไรเลย

၄. ဂိလာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถาว่าด้วยคิลานสูตร

၁၀၅၀. န ခေါ ပနေတန္တိ န ခေါ ဧတံ, နောတိ စ အမှေဟီတိ အတ္ထောတိ အာဟ ‘‘န ခေါ အမှေဟီ’’တိအာဒိ. အဿသန္တီတိ အဿာသနီယာတိ အာဟ ‘‘အဿာသကရေဟီ’’တိ. မရိဿတီတိ မာရိသော, ဧကန္တဘာဝိမရဏော, သော ပန မရဏာဓီနဝုတ္တိကောတိ ဝုတ္တံ ‘‘မရဏပဋိဗဒ္ဓေါ’’တိ. အဓိမုစ္စေဟီတိ အဓိမုတ္တိံ ဥပ္ပာဒေဟိ. တံ ပန တထာ စိတ္တဿ ပဏိဓာနံ ဌပနန္တိ အာဟ ‘‘ဌပေဟီ’’တိ. အာဂမနီယဂုဏေသူတိ ပုဗ္ဗဘာဂဂုဏေသု. ပမာဏံ နာမ နတ္ထိ အနန္တာပရိမာဏတ္တာ. နာနာကရဏံ နတ္ထိ ဝိမုတ္တိယာ နိန္နာနတ္တာ.

๑๐๕๐. บทว่า น โข ปเนตํ (นั่นไม่ใช่) คือ น โข เอตํ (นั่นไม่ใช่) มีอรรถว่า “ไม่ใช่โดยเราทั้งหลาย” เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ไม่ใช่โดยเราทั้งหลาย” เป็นต้น บทว่า อสฺสสนฺติ (ย่อมปลอบโยน) คือ “ควรปลอบโยน” เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ด้วยผู้ปลอบโยน” บทว่า มริสฺสติ (จักตาย) คือ มาริโส (ผู้ตาย) คือผู้มีความตายเป็นไปอย่างแน่นอน และผู้นั้นมีชีวิตขึ้นอยู่กับความตาย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ผูกพันอยู่กับความตาย” บทว่า อธิมุจฺเจหิ (จงน้อมใจเชื่อ) คือจงยังอธิมุตติให้เกิดขึ้น การตั้งจิตไว้เช่นนั้นนั่นแหละ คือการตั้งไว้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “จงตั้งไว้” บทว่า อาคมนียคุเณสุ (ในคุณอันควรมาถึง) คือในคุณที่เป็นส่วนเบื้องต้น ชื่อว่าประมาณไม่มี เพราะเป็นอนันต์ไม่มีประมาณ ความแตกต่างไม่มี เพราะวิมุตติไม่มีความแตกต่างกัน

၉. ပညာပဋိလာဘသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๙. อรรถกถาว่าด้วยปัญญาปฏิลาภสูตร

၁၀၅၅. ပညာပဋိလာဘာယာတိ မဂ္ဂဖလပညာယ ပဋိလာဘတ္ထံ. တေနာဟ ‘‘သတ္တ သေက္ခာ’’တိအာဒိ.

๑๐๕๕. บทว่า ปญฺญาปฏิลาภาย (เพื่อการได้ปัญญา) คือเพื่อประโยชน์แก่การได้ปัญญาอันเป็นมรรคและผล เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “พระเสขะ ๗ จำพวก” เป็นต้น

သပ္ပညဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาสัปปัญญวรรค จบแล้ว

၇. မဟာပညဝဂ္ဂေါ

๗. มหาปัญญวรรค

၁. မဟာပညသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาว่าด้วยมหาปัญญาสูตร

၁၀၅၈. မဟန္တေ အတ္ထေ ပရိဂ္ဂဏှာတီတိ သစ္စပဋိစ္စသမုပ္ပာဒါဒိကေ မဟာဝိတ္ထာရေ အတ္ထေ ပရိစ္ဆိဇ္ဇ အသေသေတွာ မုဋ္ဌိဂတေ ဝိယ ကတွာ ဂဏှာတိ. သေသံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝ.

๑๐๕๘. บทว่า มหนฺเต อตฺเถ ปริคฺคณฺหาติ (ย่อมถือเอาอรรถอันใหญ่) คือย่อมกำหนดอรรถอันกว้างขวางใหญ่โต มีสัจจะและปฏิจจสมุปบาทเป็นต้น โดยไม่เหลือ เหมือนกำไว้ในกำมือ ส่วนที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวไว้ข้างล่างนั่นเอง

မဟာပညဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถามหาปัญญวรรค จบแล้ว

သောတာပတ္တိသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาสังยุตด้วยโสดาปัตติ จบแล้ว

၁၂. သစ္စသံယုတ္တံ

๑๒. สัจจสังยุต

၁. သမာဓိဝဂ္ဂေါ

๑. หมวดสมาธิ

၁. သမာဓိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาสมาธิสูตร

၁၀၇၁. စိတ္တေကဂ္ဂတာယာတိ [Pg.539] နိဿက္ကဝစနံ ‘‘ပရိဟာယန္တီ’’တိ ပဒံ အပေက္ခိတွာ. ယထာဘူတာဒိဝသေနာတိ ယထာဂတာဒိဝသေန. ယထာဘူတံ နာမ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ‘‘သမာဟိတော, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ယထာဘူတံ ပဇာနာတီ’’တိအာဒိ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘တထာ ယသ္မာ’’တိအာဒိသင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တထာ ဟိ ယထာဘူတဝသေန ကာရဏစ္ဆေဒေါ ကတော ‘‘တထာ ယသ္မာ’’တိအာဒိဝစနေဟိ. ဝဏ္ဏာတိ အက္ခရာ, ‘‘ဂုဏာ’’တိ ကေစိ. ပဒဗျဉ္ဇနာနီတိ နာမာဒိပဒါနိ စေဝ တံသမုဒါယဘူတဗျဉ္ဇနာနိ စ.

๑๐๗๑. บทว่า "จิตเตกัคคตายะ" เป็นคำนิสสกะ (คำที่แสดงการออกจาก) โดยอ้างอิงถึงบทว่า "ปริหายันติ" (เสื่อมไป). บทว่า "ยถาภูตาธิวเสนะ" คือโดยนัยแห่งยถาคตะเป็นต้น. บทว่า "ยถาภูตัง" ในสูตรนี้คือ "ภิกษุผู้มีสมาธิ ย่อมรู้ตามความเป็นจริง" เป็นต้น. พึงทราบว่าด้วยบทว่า "อาทิ" (เป็นต้น) ย่อมสงเคราะห์บทว่า "ตถา ยสฺมา" (เพราะเหตุนั้น) เป็นต้น. เพราะเหตุนั้น การตัดเหตุ (การอธิบายเหตุ) ย่อมกระทำโดยนัยแห่งยถาภูตะด้วยบทว่า "ตถา ยสฺมา" เป็นต้น. บทว่า "วัณณะ" คืออักขระ, บางท่านกล่าวว่า "คุณ". บทว่า "ปทพยัญชนานิ" คือบทอันมีนามเป็นต้น และพยัญชนะอันเป็นที่รวมแห่งบทนั้น.

၃. ပဌမကုလပုတ္တသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถาปฐมกุลบุตรสูตรเป็นต้น

၁၀၇၃-၇၅. သာသနာဝစရာ အဓိပ္ပေတာ ဗာဟိရကာနံ သစ္စာဘိသမယဿ အဘာဝတော. တထာတိ ဣမိနာ စတုတ္ထပဉ္စမေသု အတ္ထဝိသေသာဘာဝံ ဒဿေတိ. ယဒိ ဧဝံ ကသ္မာ ဝိသုံ ဝိသုံ ဒေသနာတိ အာဟ ‘‘တေန တေန အဘိလာပေနာ’’တိအာဒိ.

(ผู้ที่) เข้าถึงพระศาสนาเท่านั้นที่พึงประสงค์ เพราะบุคคลภายนอกไม่มีการตรัสรู้สัจจะ. ด้วยบทว่า "ตถา" นี้ ย่อมแสดงว่าไม่มีความพิเศษแห่งอรรถในสูตรที่ ๔ และที่ ๕. ถ้าเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไรจึงแสดงต่างกันเล่า? จึงกล่าวว่า "ด้วยสำนวนนั้นๆ" เป็นต้น.

၁၀. တိရစ္ဆာနကထာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๐. อรรถกถาติรัจฉานกถาสูตร

၁၀၈၀. ဒုဂ္ဂတိတော သံသာရတော စ နိယျာတိ ဧတေနာတိ နိယျာနံ, သဂ္ဂမဂ္ဂေါ မောက္ခမဂ္ဂေါ စ. တသ္မိံ နိယျာနေ နိယုတ္တာ, တံ ဧတ္ထ အတ္ထီတိ နိယျာနိကာ. ဝစီဒုစ္စရိတသံကိလေသတော ဝါ နိယျာတီတိ ဤ-ကာရဿ ရဿတ္တံ ယ-ကာရဿ က-ကာရံ ကတွာ နိယျာနိကာ. စေတနာယ သဒ္ဓိံ သမ္ဖပ္ပလာပါ ဝေရမဏိ. တပ္ပဋိပက္ခတော အနိယျာနိကာ, တဿ ဘာဝေါ အနိယျာနိကတ္တံ. တိရစ္ဆာနဘူတန္တိ တိရောကရဏဘူတံ. ကမ္မဋ္ဌာနဘာဝေတိ အနိစ္စတာပဋိသံယုတ္တစတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနဘာဝေ. သာတ္ထကန္တိ ဒါနသီလာဒိနိဿိတတ္တာ ဟိတပဋိသံယုတ္တံ.

๑๐๘๐. สิ่งที่นำออกไปจากทุคติและสังสารวัฏด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า นิยยานะ (เครื่องนำออก), คือทางสวรรค์และทางนิพพาน. ผู้ประกอบในนิยยานะนั้น, สิ่งนั้นมีอยู่ในที่นี้ ชื่อว่า นิยยานิกา (เป็นเครื่องนำออก). หรือเพราะนำออกจากวจีทุจริตอันเป็นเครื่องเศร้าหมอง จึงทำสระอีให้เป็นสระอิ และทำพยัญชนะยะให้เป็นพยัญชนะกะ เป็น นิยยานิกา. การงดเว้นจากสัมผัปปลาปะพร้อมด้วยเจตนา. ตรงกันข้ามกับสิ่งนั้น ชื่อว่า อนิยยานิกา (ไม่เป็นเครื่องนำออก), ภาวะของสิ่งนั้น ชื่อว่า อนิยยานิกัตตะ (ความเป็นสิ่งไม่นำออก). บทว่า "ติรัจฉานภูตัง" คือสิ่งที่เป็นเครื่องกั้น. บทว่า "กัมมัฏฐานภาเว" คือในภาวะแห่งกัมมัฏฐานอันประกอบด้วยอนิจจตาและจตุราริยสัจ. บทว่า "สัตถกัง" คือประกอบด้วยประโยชน์ เพราะอาศัยทาน ศีล เป็นต้น.

ဝိသိခါတိ ဃရသန္နိဝေသော. ဝိသိခါဂဟဏေန စ ဂါမာဒိဂဟဏေ ဝိယ တန္နိဝါသိနော ဝိသေသတော ဂဟိတာ ‘‘အာဂတော ဂါမော’’တိအာဒီသု ဝိယ[Pg.540]. တေနာဟ ‘‘သူရာ သမတ္ထာ’’တိ. ကုမ္ဘဋ္ဌာနာပဒေသေန ကုမ္ဘဒါသိယော ဝုတ္တာတိ အာဟ – ‘‘ကုမ္ဘဒါသိကထာ’’တိ. အယာထာဝတော ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌိတိသံဟာရာဒိဝသေန လောကော အက္ခာယတိ ဧတေနာတိ လောကက္ခာယိကာ. ဣတိ ဣမိနာ ပကာရေန ဘဝေါ, ဣမိနာ အဘဝေါတိ ဧဝံ ပဝတ္တာယ ဣတိဘဝါဘဝကထာယ သဒ္ဓိံ.

บทว่า "วิสิขา" คือที่ตั้งแห่งเรือน. และด้วยการถือเอาวิสิขา ย่อมถือเอาผู้ที่อาศัยอยู่ในที่นั้นโดยเฉพาะ เหมือนกับการถือเอาบ้านเป็นต้น ในประโยคว่า "บ้านมาแล้ว" เป็นต้น. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ผู้กล้าหาญ ผู้สามารถ". ด้วยการอ้างถึงที่ตั้งหม้อ จึงกล่าวถึงนางทาสีผู้ถือหม้อ จึงกล่าวว่า "กุมภทาสีกถา". สิ่งที่โลกถูกกล่าวถึงโดยไม่เป็นจริง โดยนัยแห่งการเกิดขึ้น การตั้งอยู่ การสลายไป เป็นต้น ด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า โลกักขายิกา (เรื่องราวของโลก). พร้อมด้วยอิติภวาภวกถา (เรื่องราวแห่งความเป็นและไม่เป็น) ที่ดำเนินไปว่า "ด้วยประการนี้เป็นภพ, ด้วยประการนี้ไม่เป็นภพ".

သမာဓိဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาหมวดสมาธิจบแล้ว.

၂. ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနဝဂ္ဂေါ

๒. หมวดธัมมจักกัปปวัตตนสูตร

၁. ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาธัมมจักกัปปวัตตนสูตร

၁၀၈၁. ‘‘ဣသီနံ ပတနုပ္ပတနဝသေန ဩသီဒနဥပ္ပတနဋ္ဌာနဝသေန ဧဝံ ‘ဣသိပတန’န္တိ ‘လဒ္ဓနာမေ’တိ သင်္ခေပတော ဝုတ္တမတ္ထံ ဝိဝရိတုံ ‘ဧတ္ထ ဟီ’’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

๑๐๘๑. เพื่ออธิบายความหมายที่กล่าวโดยย่อว่า "อิสิปตนัง" (เป็นชื่อที่ได้มา) โดยนัยแห่งการตกและการขึ้นของฤๅษี โดยนัยแห่งสถานที่ตกและขึ้น จึงกล่าวว่า "เอตถะ หิ" (ในที่นี้แล) เป็นต้น.

အာမန္တေသီတိ ဧတ္ထ ယသ္မာ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနတ္ထံ အယံ အာမန္တနာ, တသ္မာ သမုဒါဂမတော ပဋ္ဌာယ သတ္ထု ပုဗ္ဗစရိတံ သင်္ခေပေနေဝ ပကာသေတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ‘‘ဒီပင်္ကရပါဒမူလေ ကတာဘိနီဟာရတော ပဋ္ဌာယာ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. တတ္ထ မာရဗလံ ဘိန္ဒိတွာတိ မာရဉ္စ မာရဗလဉ္စ ဘဉ္ဇိတွာ. အထ ဝါ မာရဿ အဗ္ဘန္တရံ ဗာဟိရဉ္စာတိ ဒုဝိဓံ ဗလံ ဘဉ္ဇိတွာ. ‘‘ဒွေမေ, ဘိက္ခဝေ, အန္တာ’’တိ ဧတ္ထ အန္တ-သဒ္ဒေါ ‘‘ပုဗ္ဗန္တေ ဉာဏံ အပရန္တေ ဉာဏ’’န္တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၁၀၆၃) ဝိယ ဘာဂပရိယာယောတိ အာဟ ‘‘ဒွေ ဣမေ, ဘိက္ခဝေ, ကောဋ္ဌာသာ’’တိ. သဟ သမုဒါဟာရေနာတိ ဥစ္စာရဏသမကာလံ. ပတ္ထရိတွာ အဋ္ဌာသိ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝေန. ဗြဟ္မာနော သမာဂစ္ဆိံသု ပရိပက္ကကုသလမူလာ သစ္စာဘိသမ္ဗောဓာယ ကတာဓိကာရာ.

ในบทว่า "อามันเตสิ" นี้ เพราะการตรัสเรียกนี้มีเพื่อการประกาศธัมมจักกัปปวัตตนสูตร เพราะฉะนั้น จึงควรประกาศบุพจริยาของพระศาสดาโดยย่อ ตั้งแต่การบำเพ็ญบารมีมา จึงเริ่มกล่าวว่า "ตั้งแต่ทรงตั้งความปรารถนาไว้ที่ใกล้พระบาทของพระทีปังกรพุทธเจ้า" เป็นต้น. ในบทนั้น บทว่า "มาระพะลัง ภินทิตวา" คือทำลายมารและกำลังของมาร. อีกนัยหนึ่ง คือทำลายกำลังสองอย่างของมาร คือภายในและภายนอก. ในบทว่า "ทเวเม ภิกขะเว อันตา" นี้ คำว่า "อันตะ" เป็นไวพจน์ของส่วน เหมือนในบทว่า "ปุพพันเต ญาณัง อะปะรันเต ญาณัง" เป็นต้น (ธ.ส. ๑๐๖๓) จึงกล่าวว่า "ทเว อิเม ภิกขะเว โกฏฐาสา" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ส่วนสองอย่างนี้). บทว่า "สะหะ สะมุทาหาเรนะ" คือพร้อมกับการเปล่งเสียง. แผ่ไปแล้วตั้งอยู่ด้วยพุทธานุภาพ. พรหมทั้งหลายผู้มีกุศลมูลแก่กล้า ผู้ได้กระทำอธิการเพื่อการตรัสรู้สัจจะ ได้มาประชุมกัน.

ဂိဟိသညောဇနန္တိ ဂိဟိဗန္ဓနံ. ဆိန္ဒိတွာတိ ဟရိတွာ. န ဝဠဉ္ဇေတဗ္ဗာတိ နာနုယုဉ္ဇေတဗ္ဗာ. ကိလေသကာမသုခဿာတိ ကိလေသကာမယုတ္တဿ သုခဿ. အနုယောဂေါတိ အနုဘဝေါ. ဂါမဝါသီဟိ သေဝိတဗ္ဗတ္တာ ဂါမဝါသီနံ သန္တကော. အတ္တနောတိ အတ္တဘာဝဿ. အာဟိတော အဟံမာနော ဧတ္ထာတိ အတ္တာ, အတ္တဘာဝေါ. ဒုက္ခကရဏန္တိ ဒုက္ခုပ္ပာဒနံ. အတ္တမာရဏေဟီတိ [Pg.541] အတ္တဗာဓနေဟိ. ဥပသမာယာတိ ကိလေသဝူပသမော အဓိပ္ပေတော, တဒတ္ထသမ္ပဒါနဝစနန္တိ အာဟ ‘‘ကိလေသူပသမတ္ထာယာ’’တိ. ဧသ နယော သေသေသုပိ.

บทว่า "คิหิสัญโญชนัง" คือเครื่องผูกของคฤหัสถ์. บทว่า "ฉินทิตวา" คือตัดออกแล้ว. บทว่า "นะ วะฬัญเชตัพพา" คือไม่พึงเสพ (ไม่พึงประกอบเนืองๆ). บทว่า "กิเลสกามะสุขัสสะ" คือสุขที่ประกอบด้วยกิเลสกาม. บทว่า "อนุกโยค" คือการเสพ (การเสวย). เป็นของชาวบ้าน เพราะชาวบ้านพึงเสพ. บทว่า "อัตตะโน" คือของอัตภาพ. อัตตา คืออัตภาพ เพราะความถือตัวว่า "เรา" ตั้งอยู่ในสิ่งนี้. บทว่า "ทุกขะกะระณัง" คือการทำให้เกิดทุกข์. บทว่า "อัตตะมารเณหิ" คือด้วยการเบียดเบียนตน. บทว่า "อุปะสะมายะ" คือความสงบระงับกิเลสเป็นที่ประสงค์, เป็นคำที่แสดงถึงสัปปทานเพื่อประโยชน์นั้น จึงกล่าวว่า "กิเลสูปะสะมัตถายะ" (เพื่อความสงบระงับกิเลส). นัยนี้พึงทราบในบทที่เหลือด้วย.

သစ္စဉာဏာဒိဝသေန တယော ပရိဝဋ္ဋာ ဧတဿာတိ တိပရိဝဋ္ဋံ, ဉာဏဒဿနံ. တေနာဟ ‘‘သစ္စဉာဏာ’’တိအာဒိ. ယထာဘူတံ ဉာဏန္တိ ပဋိဝေဓဉာဏံ အာဟ. တေသုယေဝ သစ္စေသု. ဉာဏေန ကတ္တဗ္ဗဿ စ ပရိညာပဋိဝေဓာဒိကိစ္စဿ စ ဇာနနဉာဏံ, ‘‘တဉ္စ ခေါ ပဋိဝေဓတော ပဂေဝါ’’တိ ကေစိ. ပစ္ဆာတိ အပရေ. တထာ ကတဉာဏံ. ဒွါဒသာကာရန္တိ ဒွါဒသဝိဓအာကာရဘေဒံ. အညတ္ထာတိ အညေသု သုတ္တေသု.

สิ่งนี้มี ๓ รอบ โดยนัยแห่งสัจจญาณเป็นต้น ชื่อว่า ติปริวัฏฏะ (มีรอบ ๓), คือญาณทัสสนะ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "สัจจญาณ" เป็นต้น. บทว่า "ยถาภูตัง ญาณัง" คือกล่าวถึงปฏิเวธญาณ. ในสัจจะเหล่านั้นนั่นเอง. ญาณที่รู้กิจที่พึงกระทำด้วยญาณ และรู้การแทงตลอดกิจมีการกำหนดรู้เป็นต้น, บางท่านกล่าวว่า "และสิ่งนั้นแล (มี) ก่อนการแทงตลอด". บางท่านกล่าวว่า "ภายหลัง". ญาณที่ทำแล้วอย่างนั้น. บทว่า "ทวาทสากาฬัง" คือความต่างแห่งอาการ ๑๒ อย่าง. บทว่า "อัญญัตถะ" คือในสูตรอื่นๆ.

ပဋိဝေဓဉာဏမ္ပိ ဒေသနာဉာဏမ္ပိ ဓမ္မစက္ကန္တိ ဣဒံ တတ္ထ ဉာဏကိစ္စံ ပဓာနန္တိ ကတွာ ဝုတ္တံ. သဒ္ဓိန္ဒြိယာဒိဓမ္မသမုဒါယော ပန ပဝတ္တနဋ္ဌေန စက္ကန္တိ ဓမ္မစက္ကံ. အထ ဝါ စက္ကန္တိ အာဏာ, ဓမ္မတော အနပေတတ္တာ ဓမ္မဉ္စ တံ စက္ကဉ္စ, ဓမ္မေန ဉာယေန စက္ကန္တိပိ ဓမ္မစက္ကံ. ယထာဟ ‘‘ဓမ္မဉ္စ ပဝတ္တေတိ စက္ကဉ္စာတိ ဓမ္မစက္ကံ, စက္ကဉ္စ ပဝတ္တေတိ ဓမ္မဉ္စာတိ ဓမ္မစက္ကံ, ဓမ္မေန ပဝတ္တတီတိ ဓမ္မစက္ကံ, ဓမ္မစရိယာယ ပဝတ္တတီတိ ဓမ္မစက္က’’န္တိအာဒိ (ပဋိ. မ. ၂.၄၀-၄၁). ဥဘယမ္ပီတိ ပဋိဝေဓဉာဏံ ဒေသနာဉာဏန္တိ ဥဘယမ္ပိ. ဧတန္တိ တဒုဘယံ. ဣမာယ ဒေသနာယာတိ ဣမိနာ သုတ္တေန ပကာသေန္တေန ဘဂဝတာ ယထာဝုတ္တဉာဏဒွယသင်္ခါတံ ဓမ္မစက္ကံ ပဝတ္တိတံ နာမ ပဝတ္တနကိစ္စဿ အနိဋ္ဌိတတ္တာ. ပတိဋ္ဌိတေတိ အညာသိ ကောဏ္ဍညတ္ထေရေန သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌိတေ. ပဝတ္တိတံ နာမ ကဿပသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ သာသနန္တရဓာနတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒေါ, ဧတ္တကံ ကာလံ အပ္ပဝတ္တပုဗ္ဗဿ ပဝတ္တိတတ္တာ, ဥပရိမဂ္ဂါဓိဂမော ပနဿ အတ္ထင်္ဂတော ဧဝါတိ.

ทั้งปฏิเวธญาณและเทศนาญาณ ชื่อว่า ธัมมจักร นี้กล่าวไว้โดยทำกิจแห่งญาณให้เป็นประธานในที่นั้น. ส่วนหมู่แห่งธรรมมีสัทธินทรีย์เป็นต้น ชื่อว่า จักร เพราะอรรถว่ายังให้เป็นไป จึงชื่อว่า ธัมมจักร. อีกนัยหนึ่ง จักร คืออาณา, เพราะไม่ปราศจากธรรม จึงเป็นทั้งธรรมและจักร, ชื่อว่า ธัมมจักร แม้เพราะเป็นจักรโดยธรรมโดยนัย. เหมือนที่กล่าวว่า "ย่อมยังธรรมให้เป็นไปและยังจักรให้เป็นไป ชื่อว่า ธัมมจักร, ย่อมยังจักรให้เป็นไปและยังธรรมให้เป็นไป ชื่อว่า ธัมมจักร, ย่อมเป็นไปโดยธรรม ชื่อว่า ธัมมจักร, ย่อมเป็นไปโดยธัมมจริยา ชื่อว่า ธัมมจักร" เป็นต้น (ปฏิ. ม. ๒.๔๐-๔๑). บทว่า "อุภยัมปิ" คือทั้งสองอย่าง คือปฏิเวธญาณและเทศนาญาณ. บทว่า "เอตัง" คือทั้งสองอย่างนั้น. บทว่า "อิมายะ เทสะนายะ" คือพระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงประกาศด้วยสูตรนี้ ชื่อว่าทรงยังธัมมจักรอันนับว่าเป็นญาณสองอย่างตามที่กล่าวแล้วให้เป็นไป เพราะกิจแห่งการยังให้เป็นไปนั้นยังไม่เสร็จสิ้น. ในบทว่า "ปะติฏฐิเต" คือเมื่อพระโกณฑัญญเถระตั้งมั่นในโสดาปัตติผลแล้ว. ชื่อว่ายังให้เป็นไป เพราะได้ยังสิ่งที่ยังไม่เคยเป็นไปตลอดกาลเพียงเท่านี้ ตั้งแต่การอันตรธานแห่งพระศาสนาของพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้าจนถึงการอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้า ให้เป็นไป, ส่วนการบรรลุมรรคเบื้องบนของท่านนั้นเป็นอันดับไปแล้ว.

ဧကပ္ပဟာရေနာတိ ဧကေနေဝ ပဟာရသညိတေန ကာလေန. ဒိဝသဿ ဟိ တတိယော ဘာဂေါ ပဟာရော နာမ. ပါဠိယံ ပန ‘‘တေန ခဏေန တေန လယေန တေန မုဟုတ္တေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. တံ ပဟာရက္ခဏသလ္လက္ခဏမေဝ. သဗ္ဗညုတညာဏောဘာသောတိ သဗ္ဗညုတညာဏာနုဘာဝေန ပဝတ္တော ဩဘာသော စိတ္တံ ပဋိစ္စ ဥတုသမုဋ္ဌာနော ဝေဒိတဗ္ဗော. ယသ္မာ ဘဂဝတော ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနဿ အာရမ္ဘေ ဝိယ ပရိသမာပနေ အတိဝိယ ဥဠာရတမံ ပီတိသောမနဿံ ဥဒပါဒိ, တသ္မာ ‘‘ဣမဿပိ ဥဒါနဿာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

บทว่า "เอกัปปะหาเรนะ" คือด้วยกาลที่เรียกว่าประหารเพียงครั้งเดียว. เพราะส่วนที่สามของวัน ชื่อว่า ประหาร. แต่ในบาลีกล่าวว่า "ด้วยขณะนั้น ด้วยลยะนั้น ด้วยมุหุตตะนั้น". สิ่งนั้นคือการกำหนดหมายขณะแห่งประหารนั่นเอง. บทว่า "สัพพัญญุตญาโณภาโส" คือแสงสว่างที่เกิดขึ้นด้วยอานุภาพแห่งสัพพัญญุตญาณ พึงทราบว่าเป็นแสงสว่างที่เกิดขึ้นจากจิตและอุตุ. เพราะว่าปีติโสมนัสอันโอฬารยิ่งได้เกิดขึ้นแก่พระผู้มีพระภาคเจ้าในการประกาศธัมมจักกัปปวัตตนสูตร เหมือนในตอนเริ่มต้น จึงกล่าวว่า "อุทานนี้ก็เช่นกัน" เป็นต้น.

၉. သင်္ကာသနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๙. อรรถกถาสังกาสนสูตร

၁၀၈၉. အတ္ထသံဝဏ္ဏနေ [Pg.542] ဝဏ္ဏီယန္တေတိ ဝဏ္ဏာ. တေယေဝ ပရိယာယေန အက္ခရဏတော အက္ခရာနိ. အတ္ထံ ဗျဉ္ဇေန္တီတိ ဗျဉ္ဇနာနိ. ယသ္မာ ပန အကာရာဒိကေ သရသမညာ, ကကာရာဒိကေ ဗျဉ္ဇနသမညာ, ဥဘယတ္ထ ဝဏ္ဏသမညာ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဝဏ္ဏာနံ ဝါ ဧကဒေသာ ယဒိဒံ ဗျဉ္ဇနာ နာမာ’’တိ. နေတ္တိယံ ပန ဝါကျေ ဗျဉ္ဇနသမညာ. ဗျဉ္ဇနဂ္ဂဟဏေနေဝ စေတ္ထ အာကာရနိရုတ္တိနိဒ္ဒေသာ ဂဟိတာ ဧဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သင်္ကာသနာတိ အတ္ထဿ ဉာပနာ ဘာဂသော. တေနာဟ ‘‘ဝိဘတ္တိယော’’တိ. သင်္ကာသနဂ္ဂဟဏေနေဝ စေတ္ထ ပကာသနာ ဝုတ္တာ ဟောတိ. ဝိဘတ္တိယော ဟိ အတ္ထဝစနေနေဝ ဝိဝရန္တိ, တာဟိ ကာရဏပညတ္တိယော ဝုတ္တာယေဝါတိ, တာဟိပိ အတ္ထပဒါနိ ဂဟိတာနေဝ ဟောန္တိ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရော ပန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂဝဏ္ဏနာယံ နေတ္တိအဋ္ဌကထာယဉ္စ ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗော. သဗ္ဗာကာရေနာတိ သဘာဂါဒိဝိဘာဝနာကာရေန. ဝဏ္ဏာဒီနန္တိ တသ္မိံ ပန ဝိတ္ထာရေ ပဝတ္တဝဏ္ဏာဒီနံ. တသ္မာတိ ဝဏ္ဏာဒီနံ အန္တအဘာဝတော. ဧဝမာဟာတိ ‘‘အပရိမာဏာ ဝဏ္ဏာ ဗျဉ္ဇနာ သင်္ကာသနာ’’တိ ဧဝမာဟ.

๑๐๘๙. ในคำอธิบายอรรถ สิ่งที่ถูกพรรณนาชื่อว่า วรรณะ. วรรณะเหล่านั้นนั่นแหละ โดยปริยายชื่อว่า อักขระ เพราะไม่พินาศ. ชื่อว่า พยัญชนะ เพราะแสดงอรรถ. ก็เพราะชื่อว่า สระ ในอักษรมี อ เป็นต้น, ชื่อว่า พยัญชนะ ในอักษรมี ก เป็นต้น, ชื่อว่า วรรณะ ในอักษรทั้งสองจำพวก, เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "พยัญชนะทั้งหลายเป็นส่วนหนึ่งแห่งวรรณะ" ดังนี้. ส่วนในคัมภีร์เนตติ พยัญชนะเป็นชื่อของประโยค. พึงทราบว่า ด้วยการถือเอาพยัญชนะในที่นี้ ท่านถือเอาการแสดงนิรุตติและอาการไว้ด้วยแล้ว. สังกาสนา คือการทำให้รู้แจ้งอรรถโดยส่วน. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "วิภัตติทั้งหลาย". ด้วยการถือเอาสังกาสนาในที่นี้ ท่านกล่าวถึงการประกาศไว้ด้วย. เพราะวิภัตติทั้งหลายย่อมเปิดเผยด้วยการกล่าวอรรถนั่นเอง, การบัญญัติเหตุท่านกล่าวไว้ด้วยวิภัตติเหล่านั้นแล้ว, แม้บทแห่งอรรถก็เป็นอันถือเอาด้วยวิภัตติเหล่านั้นแล้ว. นี้เป็นสังเขปในที่นี้, ส่วนพิสดารพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในวิสุทธิมรรคอรรถกถาและเนตติอรรถกถา. บทว่า "สัพพากาเรนะ" คือด้วยอาการมีการจำแนกส่วนเป็นต้น. บทว่า "วณฺณาทีนํ" คือแห่งวรรณะเป็นต้นที่มาในความพิสดารนั้น. บทว่า "ตสฺมา" คือเพราะวรรณะเป็นต้นไม่มีที่สุด. ตรัสอย่างนี้ คือตรัสอย่างนี้ว่า "วรรณะ พยัญชนะ สังกาสนา ไม่มีประมาณ".

၁၀. တထသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๐. อรรถกถาตถสูตร

၁၀၉၀. သဘာဝါဝိဇဟနဋ္ဌေနာတိ အတ္တနော ဒုက္ခသဘာဝဿ ကဒါစိပိ အပရိစ္စဇနေန တထသဘာဝံ. တေနာဟ ‘‘ဒုက္ခဉှိ ဒုက္ခမေဝ ဝုတ္တ’’န္တိ. သဘာဝဿာတိ ဒုက္ခသဘာဝဿ. အမောဃတာယာတိ အဝဉ္ဈတာယ. အဝိတထန္တိ န ဝိတထံ. တေနာဟ ‘‘န ဟိ ဒုက္ခံ အဒုက္ခံ နာမ ဟောတီ’’တိ. အညဘာဝါနုပဂမေနာတိ သမုဒယာဒိသဘာဝါနုပဂမနေန မုသာ န ဟောတီတိ အညော အညထာ န ဟောတီတိ အနညထံ. တေနာဟ ‘‘န ဟီ’’တိအာဒိ.

๑๐๙๐. ด้วยอรรถว่าไม่ละทิ้งสภาพ คือด้วยการไม่สละสภาพแห่งทุกข์ของตนในกาลไหนๆ จึงเป็นสภาพที่แท้จริง. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ทุกข์แลชื่อว่าทุกข์เท่านั้น" ดังนี้. แห่งสภาพ คือแห่งสภาพแห่งทุกข์. ด้วยความเป็นของไม่เปล่า คือด้วยความเป็นของไม่เป็นหมัน. ไม่คลาดเคลื่อน คือไม่คลาดเคลื่อน. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ทุกข์หาชื่อว่าไม่เป็นทุกข์ไม่" ดังนี้. ด้วยการไม่ถึงความเป็นอย่างอื่น คือด้วยการไม่ถึงสภาพแห่งสมุทัยเป็นต้น จึงไม่เป็นของเท็จ คือไม่เป็นอย่างอื่น ไม่เป็นโดยประการอื่น จึงไม่เป็นอย่างอื่น. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "หาไม่" เป็นต้น.

ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาธัมมจักกัปปวัตตนวรรค จบแล้ว.

၃. ကောဋိဂါမဝဂ္ဂေါ

๓. โกฏิคามวรรค

၁. ကောဋိဂါမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาโกฏิคามสูตร

၁၀၉၁. အနနုဗောဓာတိ [Pg.543] ပဋိဝေဓဿ အနုရူပဗောဓာဘာဝေန. အပ္ပဋိဝေဓာတိ သစ္စာနံ ပဋိမုခံ ဝေဓာဘာဝေန.

๑๐๙๑. อนนุโพธะ คือด้วยการไม่มีความรู้ที่สมควรแก่การแทงตลอด. อัปปฏิเวธะ คือด้วยการไม่มีการแทงตลอดเฉพาะหน้าซึ่งสัจจะทั้งหลาย.

၂. ဒုတိယကောဋိဂါမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาทุติยโกฏิคามสูตร

၁၀၉၂. ဖလသမာဓိဖလပညာနန္တိ အဂ္ဂဖလသမာဓိအဂ္ဂဖလပညာနံ.

๑๐๙๒. แห่งผลสมาธิและผลปัญญา คือแห่งอัคคผลสมาธิและอัคคผลปัญญา.

၇. တထသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๗. อรรถกถาตถสูตร

၁၀၉၇. အရိယာနန္တိ ဗုဒ္ဓါနံ အရိယာနံ. တေနာဟ ‘‘န ဟီ’’တိအာဒိ.

๑๐๙๗. แห่งพระอริยะทั้งหลาย คือแห่งพระพุทธเจ้าผู้เป็นพระอริยะทั้งหลาย. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "หาไม่" เป็นต้น.

၈. လောကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๘. อรรถกถาโลกสูตร

၁၀၉၈. ပဋိဝိဒ္ဓတ္တာ ဒေသိတတ္တာ စာတိ ဣမိနာ ပဋိဝေဓဉာဏေန ဒေသနာဉာဏေန စ ပရိဂ္ဂဟိတတ္တာ အရိယသန္တကာနိ ဟောန္တိ အရိယဿ ဘဂဝတော သန္တကဘာဝတော.

๑๐๙๘. ด้วยการแทงตลอดแล้วและด้วยการแสดงแล้ว คือด้วยการถูกยึดถือไว้ด้วยปฏิเวธญาณและเทศนาญาณนี้ จึงเป็นของมีอยู่แก่พระอริยะทั้งหลาย เพราะความเป็นของมีอยู่แก่พระผู้มีพระภาคผู้เป็นพระอริยะ.

၁၀. ဂဝမ္ပတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๐. อรรถกถาควัมปติสูตร

၁၁၀၀. ဧကပ္ပဋိဝေဓောတိ ဧကေနေဝ ဉာဏေန စတုန္နံ အရိယသစ္စာနံ ဧကဇ္ဈံ ပဋိဝေဓော.

๑๑๐๐. เอกัปปฏิเวธะ คือการแทงตลอดอริยสัจสี่พร้อมกันด้วยญาณอันเดียว.

ကောဋိဂါမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาโกฏิคามวรรค จบแล้ว.

၄. သီသပါဝနဝဂ္ဂေါ

๔. สีสปาวนวรรค

၃. ဒဏ္ဍသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถาฑัณฑสูตร

၁၁၀၁. ပုနပ္ပုနံ ဝဋ္ဋသ္မိံယေဝ နိဗ္ဗတ္တန္တိ အဒိဋ္ဌတ္တာ စတုန္နံ အရိယသစ္စာနံ.

๑๑๐๑. ย่อมเกิดในวัฏฏะนั่นแหละซ้ำแล้วซ้ำเล่า เพราะไม่ได้เห็นอริยสัจสี่.

၅. သတ္တိသတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๕. อรรถกถาสัตติสตสูตร

၁၁၀၅. ဘဝေယျ [Pg.544] စေတိ ဒုက္ခဒေါမနဿာနိ အဇ္ဈုပေက္ခိတွာ သဟိတေဟိ တေဟိ သစ္စာဘိသမယော ဘဝေယျာတိ ဧဝံ ပရိကပ္ပနာ န ကာတဗ္ဗာတိ.

๑๑๐๕. พึงมีได้ คือไม่พึงทำความคาดคะเนอย่างนี้ว่า การตรัสรู้สัจจะพึงมีได้ด้วยทุกข์และโทมนัสเหล่านั้นที่อดทนแล้ว.

၉. ဣန္ဒခီလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๙. อรรถกถาอินทขีลสูตร

၁၁၀၉. အဇ္ဈာသယန္တိ သဿတာဒိဘေဒံ အဇ္ဈာသယံ. သော ဟိ ‘‘ဣဒမေဝ သစ္စံ မောဃမည’’န္တိ ဂါဟဿ မုခဘူတတ္တာ မုခန္တိ အဓိပ္ပေတော. တဉ္စ အပရေ အဒိဋ္ဌသစ္စာ ဩလောကေန္တိ, ဒိဋ္ဌသစ္စာ ပန နေဝ ဩလောကေန္တိ.

๑๑๐๙. อัชฌาสัย คืออัชฌาสัยที่มีประเภทเป็นสัสสตทิฏฐิเป็นต้น. อัชฌาสัยนั้นแลเป็นที่ประสงค์ว่าปาก เพราะเป็นปากแห่งการยึดถือว่า "สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเป็นโมฆะ". และชนเหล่าอื่นผู้ยังไม่เห็นสัจจะย่อมมองดูอัชฌาสัยนั้น, ส่วนชนผู้เห็นสัจจะแล้วย่อมไม่มองดูเลย.

၁၀. ဝါဒတ္ထိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๐. อรรถกถาวาทัตถิกสูตร

၁၁၁၀. ကုက္ကုကော ပမာဏမဇ္ဈိမဿ ပုရိသဿ ဟတ္ထောတိ အတ္ထော. ကုက္ကူတိ တဿေဝ နာမံ.

๑๑๑๐. กุกกุ คือมือของบุรุษผู้มีประมาณปานกลาง ดังนี้เป็นอรรถ. กุกกุ เป็นชื่อของสิ่งนั้นนั่นเอง.

သီသပါဝနဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาสีสปาวนวรรค จบแล้ว.

၅. ပပါတဝဂ္ဂေါ

๕. ปปาตวรรค

၁. လောကစိန္တာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาโลกจินตาสูตร

၁၁၁၁. လောကစိန္တန္တိ လောကသန္နိဝေသပဋိသံယုတ္တဝီမံသာဝ. ‘‘လောကစိတ္တ’’န္တိပိ ပါဌော, တံတံလောကပရိယာပန္နံ စိတ္တန္တိ အတ္ထော. နာဠိကေရာဒယောတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန အဝုတ္တာနံ ဩသဓိတိဏဝနပ္ပတိအာဒီနံ သင်္ဂဟော. ဧဝရူပန္တိ ဧဒိသံ အညမ္ပိ တံတံလောကစိတ္တံ.

๑๑๑๑. โลกจินตา คือการพิจารณาที่ประกอบด้วยการจัดตั้งโลกนั่นเอง. บทว่า "โลกจิต" ก็เป็นอีกบทหนึ่ง, จิตที่นับเนื่องในโลกนั้นๆ ดังนี้เป็นอรรถ. มะพร้าวเป็นต้น คือด้วยคำว่า "เป็นต้น" ย่อมสงเคราะห์โอสถ หญ้า และพรรณไม้เป็นต้นที่ยังไม่ได้กล่าวไว้. อย่างนี้ คือโลกจิตอื่นเช่นนี้ที่นับเนื่องในโลกนั้นๆ.

ဝိဂတစိတ္တောတိ အတ္တတ္ထပရတ္ထတော အပဂတဝိတက္ကော အဒ္ဒသ ဧဝံ အဓိဋ္ဌဟိံသူတိ သမ္ဗန္ဓော. သမ္ဗရိမာယန္တိ သမ္ဗရေန အသုရိန္ဒေန ဥပ္ပာဒိတံ အသုရမာယံ, ယံ ‘‘ဣန္ဒဇာလ’’န္တိပိ ဝုစ္စတိ ဣန္ဒဿ မောဟနတ္ထံ ဥပ္ပာဒိတတ္တာ. သမ္ပရိဝတ္တေတွာတိ ပရိဓာဝေတွာ. ယထာ နေတိ နေ အသုရေ ယထာ သော ပုရိသော ပဿတိ, ဧဝံ အဓိဋ္ဌဟိံသု. ကသ္မာ ပနေတေ ဧဝံ အဓိဋ္ဌဟိံသူတိ? တံ ပုရိသံ တတ္ထ တထာနိသိန္နံ ဒိသွာ ‘‘အယဉ္စ ဒေဝေါ’’တိ အာသင်္ကန္တာ တထာ အဓိဋ္ဌဟိတွာ ဘိသမုဠာလဆိဒ္ဒေဟိ ပဝိသိတွာ အတ္တနော အသုရဘဝနံ ဂတာ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘ဒေဝါနံယေဝ မောဟယမာနာ’’တိ.

ผู้มีจิตปราศจากวิตก คือวิตกที่ไปปราศจากประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่น, เห็นแล้วอย่างนี้, อธิษฐานแล้วอย่างนี้ ดังนี้เป็นความสัมพันธ์. สัมพรีมายา คืออสุรมายาที่สัมพรอสุรินทร์บันดาลขึ้น, ซึ่งเรียกว่า "อินทรชาล" ด้วย เพราะบันดาลขึ้นเพื่อลวงพระอินทร์. เที่ยวไปรอบ คือวิ่งไปรอบ. อย่างไร คืออธิษฐานแล้วอย่างนั้น เหมือนบุรุษนั้นเห็นอสูรเหล่านั้น. ก็เพราะเหตุไรอสูรเหล่านั้นจึงอธิษฐานอย่างนี้? เพราะเห็นบุรุษนั้นนั่งอยู่ ณ ที่นั้นอย่างนั้น จึงสงสัยว่า "ผู้นี้เป็นเทพ" ดังนี้แล้ว อธิษฐานอย่างนั้นแล้ว เข้าไปทางช่องเหง้าบัวแล้วไปยังอสุรภพของตน. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ลวงเทพทั้งหลายนั่นเอง".

၂-၃. ပပါတသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาปปาตสูตรเป็นต้น

၁၁၁၂-၃. မရိယာဒပါသာဏောတိ [Pg.545] ဂိဇ္ဈကူဋပဗ္ဗတဿ မရိယာဒပါကာရသဒိသော မဟန္တော ပါသာဏော. အနိဋ္ဌရူပန္တိ ဧတ္ထ ရူပ-သဒ္ဒေါ သဘာဝတ္ထော ‘‘ပိယရူပေ သာတရူပေ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၄၀၈-၄၀၉) ဝိယာတိ အာဟ – ‘‘အနိဋ္ဌသဘာဝ’’န္တိ.

๑๑๑๒-๓. คำว่า มริยาทปาสาโณ คือหินก้อนใหญ่ที่เหมือนกำแพงเขตแดนของภูเขาคิชฌกูฏ. ในคำว่า อนิฏฐรูป นี้ ศัพท์ว่า รูป มีความหมายว่า สภาวะ เหมือนในคำว่า ปิยรูป สาทรูป เป็นต้น (ม. อุ. 1.408-409) ท่านจึงกล่าวว่า อนิฏฐสภาวะ (สภาพที่ไม่น่าปรารถนา).

၅. ဝါလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๕. อรรถกถาวาลสูตร

၁၁၁၅. ဥပါသနန္တိ အာစရိယဥပါသနံ, အာစရိယံ အန္တေဝါသိနာ ဝါ ဒိဝသေ ဒိဝသေ သိက္ခနဝသေန ဥပါသိတဗ္ဗတော ဥပါသနန္တိ လဒ္ဓနာမံ ကဏ္ဍခိပနသိပ္ပံ. ကဏ္ဍံ အတိက္ကမန္တေတိ သရံ ခိပန္တေ. ပေါင်္ခါနုပေါင်္ခန္တိ ပေါင်္ခသဒ္ဒတ္ထံ ပါကဋံ ကတွာ ဒဿေတုံ ‘‘ဧကံ ကဏ္ဍံ ခိပိတွာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အပရံ အနုပေါင်္ခန္တိ ဧတ္ထ အပရန္တိ တတိယကဏ္ဍံ. အနုပေါင်္ခံ နာမ ဣဒန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘အနုပေါင်္ခံ နာမ ဒုတိယဿ ပေါင်္ခ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တဉှိ တတိယေန သရေန ဝိဇ္ဈီယတိ. ပုန အပရံ တဿ ပေါင်္ခန္တိ ဣဒံ ပန အပရာပရံ အဝိရဇ္ဈနံ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ. ဒုရဘိသမ္ဘဝတရန္တိ အဘိဘဝိတုံ အသက္ကုဏေယျတရံ. ဝါလန္တိ ကေသံ. သတ္တဓာ ဘိန္ဒိတွာတိ သတ္တက္ခတ္တုံ ဝိဖာလေတွာ. တဿ ဧကံ ဘေဒန္တိ တဿ ကေသဿ ဧကံ အံသုသင်္ခါတံ ဘေဒံ ဂဟေတွာ. ဝါတိင်္ဂဏမဇ္ဈေ ဗန္ဓိတွာတိ ဝါတိင်္ဂဏဖလဿ မဇ္ဈဋ္ဌာနေ ဗန္ဓိတွာ. အပရံ ဘေဒန္တိ အပရံ ကေသဿ အံသုသင်္ခါတံ ဘေဒံ. အဂ္ဂကောဋိယံ ဗန္ဓိတွာတိ ယထာ တဿ ဝါလဘေဒဿ ဦကာမတ္တံ လိခါမတ္တံ ဝါ ကဏ္ဍဿ အဂ္ဂကောဋိံ အဓိကံ ဟုတွာ တိဋ္ဌတိ, ဧဝံ ဗန္ဓိတွာ. ဥသဘမတ္တေတိ ဝီသတိယဋ္ဌိမတ္တေ ဌာနေ ဌိတော. ကဏ္ဍဗဒ္ဓါယ ကောဋိယာတိ ကဏ္ဍဗဒ္ဓါယ ဝါလဿ ကောဋိယာ ဝါတိင်္ဂဏဗန္ဓနဝါလဿ ကောဋိံ ပဋိဝိဇ္ဈေယျ.

๑๑๑๕. คำว่า อุปาสนะ คือการเข้าไปนั่งใกล้ (ปรนนิบัติ) อาจารย์ หรือศิลปะการยิงธนูที่ได้ชื่อว่าอุปาสนะ เพราะศิษย์พึงเข้าไปนั่งใกล้ (ปรนนิบัติ) อาจารย์ด้วยการเรียนทุกวัน. คำว่า กัณฑัง อติกกมันเตติ คือเมื่อยิงลูกศร. คำว่า โปงขานุโปงขัง นี้ ท่านกล่าวคำว่า ยิงลูกศรดอกหนึ่ง เป็นต้น เพื่อแสดงความหมายของศัพท์ว่า โปงขะ ให้ชัดเจน. ในคำว่า อปรัง อนุโปงขัง นี้ คำว่า อปรัง คือลูกศรดอกที่สาม. ท่านกล่าวคำว่า อนุโปงขะ คือโปงขะของลูกศรดอกที่สอง เพื่อแสดงว่านี่คืออนุโปงขะ. เพราะลูกศรดอกที่สามย่อมแทงทะลุลูกศรดอกนั้น. ส่วนคำว่า ปุนะ อปรัง ตัสสะ โปงขัง นี้ ท่านกล่าวเพื่อแสดงการไม่คลาดเคลื่อนซ้ำแล้วซ้ำเล่า. คำว่า ทุรภิสัมภวตรัง คือสิ่งที่ยากยิ่งที่จะเอาชนะได้. คำว่า วาลัง คือเส้นผม. คำว่า สัตตธา ภินทิตวา คือผ่าออกเป็นเจ็ดส่วน. คำว่า ตัสสะ เอกัง เภทัง คือเอาส่วนหนึ่งที่นับว่าเป็นเส้นผมนั้น. คำว่า วาติงคณมัชเฌ พันธิตวา คือผูกไว้ตรงกลางผลมะเขือ. คำว่า อปรัง เภทัง คือส่วนอื่นที่นับว่าเป็นเส้นผม. คำว่า อัคคโกฏิยัง พันธิตวา คือผูกไว้ที่ปลายลูกศร โดยที่ส่วนของเส้นผมนั้นจะเกินปลายลูกศรออกมาเพียงเล็กน้อยเท่าเหาหรือไข่เหา. คำว่า อุสภมัตเตติ คือยืนอยู่ในที่ประมาณ 20 ไม้วา. คำว่า กัณฑพัทธายะ โกฏิยา คือพึงยิงปลายเส้นผมที่ผูกติดกับลูกศรให้ทะลุปลายเส้นผมที่ผูกติดกับมะเขือ.

၈. ဒုတိယဆိဂ္ဂဠယုဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๘. อรรถกถาทุติยฉิคคฬยคสูตร

၁၁၁၈. အဓိစ္စုပ္ပတ္တိကန္တိ ယဒိစ္ဆာဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇနကံ. ဆိဂ္ဂဠေနာတိ ဆိဂ္ဂဠပဒေသေန. ဆိဂ္ဂဠုပရီတိ ဟေဋ္ဌိမယုဂဿ ဆိဂ္ဂဠပဒေသဿ ဥပရိ. အာရုဠှဿ ဆိဂ္ဂဠေနာတိ ဥဘိန္နမ္ပိ ဆိဒ္ဒေန. ဂီဝပ္ပဝေသနံ ဝိယာတိ စတုန္နံ ယုဂါနံ ဆိဒ္ဒပဒေသေနေဝ ဥပရူပရိ ဌိတာနံ ဆိဒ္ဒန္တရေန ကာဏကစ္ဆပဿ ဂီဝပ္ပဝေသနံ [Pg.546] အဓိစ္စတရသမ္ဘဝံ. တတောပိ အဓိစ္စတရသမ္ဘဝေါ မနုဿတ္တလာဘော, တတော အဓိစ္စတမသမ္ဘဝေါ အရိယမဂ္ဂပဋိလာဘောတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘စတုသစ္စပဋိဝေဓော အတိဝိယ အဓိစ္စတရသမ္ဘဝေါ’’တိ.

๑๑๑๘. คำว่า อธิจจุปปัตติกัง คือสิ่งที่เกิดขึ้นโดยบังเอิญ. คำว่า ฉิคคเฬนาติ คือด้วยช่อง. คำว่า ฉิคคฬุปรีติ คือเหนือช่องของแอกอันล่าง. คำว่า อารุฬหัสสะ ฉิคคเฬนาติ คือด้วยช่องของแอกทั้งสอง. คำว่า คีวัปปเวสนัง วิยาติ คือการที่เต่าตาบอดสอดคอเข้าไปในช่องของแอกทั้งสี่ที่ตั้งซ้อนกันอยู่โดยช่องนั้น เป็นสิ่งที่เกิดขึ้นได้ยากยิ่ง. ท่านกล่าวว่า การแทงตลอดอริยสัจสี่ เป็นสิ่งที่เกิดขึ้นได้ยากยิ่ง เพื่อแสดงว่า การได้อัตภาพเป็นมนุษย์เป็นสิ่งที่เกิดขึ้นได้ยากยิ่งกว่านั้น และการได้อริยมรรคเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นได้ยากยิ่งที่สุดกว่านั้น.

ပပါတဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาปปาตวรรค จบ.

၆. အဘိသမယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

๖. อรรถกถาอภิสมัยวรรค

၁၁၂၁. အဘိသမယသံယုတ္တေ ဝိတ္ထာရိတောဝ, တသ္မာ တတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ တဿ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

๑๑๒๑. ในอภิสมัยสังยุตต์ได้อธิบายไว้โดยพิสดารแล้ว เพราะฉะนั้น พึงทราบความหมายของบทนั้นด้วยนัยที่กล่าวไว้ในที่นั้นนั่นเอง.

၇. ပဌမအာမကဓညပေယျာလဝဂ္ဂေါ

๗. ปฐมอามากธัญญเปยยาลวรรค

၃. ပညာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถาปัญญาสูตร

၁၁၃၃. လောကိယမ္ပိ ဝိသုဒ္ဓတ္ထေန ‘‘အရိယ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ လဘတီတိ ‘‘လောကိယလောကုတ္တရေနာ’’တိ ဝုတ္တံ.

๑๑๓๓. แม้โลกิยะก็ย่อมได้ชื่อว่า อริยะ ด้วยความหมายว่าบริสุทธิ์ เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า โลกิยะและโลกุตตระ.

၄. သုရာမေရယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถาสุราเมรยสูตร

၁၁၃၄. ပိဋ္ဌသုရာတိ ပိဋ္ဌေန ကာတဗ္ဗသုရာ, တထာ ဩဒနသုရာ ပူဝသုရာ, မဇ္ဇရသာဒိဘူတေ ကိဏ္ဏေ ပက္ခိပိတွာ ကတ္တဗ္ဗာ သုရာ ကိဏ္ဏပက္ခိတ္တသုရာ. သမ္ဘာရသံယုတ္တာတိ မူလဘေသဇ္ဇသမ္ဘာရေဟိ သံယုတ္တာ. ပုပ္ဖာသဝေါတိ နာဠိကေရပုပ္ဖာဒိတော အဿဝနကအာသဝေါ. မုဒ္ဒိကဖလာဒိတော အဿဝနကအာသဝေါ ဖလာသဝေါ. ဣတီတိအာဒိအတ္ထော. တေန မဓွာသဝဂုဠာသဝသမ္ဘာရသံယုတ္တေ သင်္ဂဏှာတိ. သုရာသဝဝိနိမုတ္တန္တိ ယထာဝုတ္တသုရာသဝဝိနိမုတ္တံ.

๑๑๓๔. คำว่า ปิฏฐสุรา คือสุราที่ทำด้วยแป้ง, สุราที่ทำด้วยข้าวสุก, สุราที่ทำด้วยขนม, สุราที่ทำโดยใส่เชื้อที่เป็นน้ำเมาเป็นต้น เรียกว่า สุราที่ใส่เชื้อ. คำว่า สัมภารสังยุตตา คือสุราที่ประกอบด้วยเครื่องปรุงยาที่เป็นรากไม้. คำว่า ปุปผาสโว คือน้ำเมาที่ไหลออกจากดอกมะพร้าวเป็นต้น. น้ำเมาที่ไหลออกจากผลองุ่นเป็นต้น เรียกว่า ผลาสวะ. คำว่า อิติ เป็นต้น มีความหมายอย่างนี้. ด้วยเหตุนั้น จึงสงเคราะห์น้ำเมาที่ทำจากน้ำผึ้ง น้ำอ้อย และที่ประกอบด้วยเครื่องปรุง. คำว่า สุราสววินิมุตตัง คือสิ่งที่พ้นจากสุราและน้ำเมาที่กล่าวมาแล้ว.

၁၀. ပစာယိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๐. อรรถกถาปจายิกสูตร

၁၁၄၀. နီစဝုတ္တိနောတိ ကုလေ ဇေဋ္ဌာနံ မဟာပိတုစူဠပိတုဇေဋ္ဌဘာတိကာဒီနံ အဘိဝါဒနပစ္စုဋ္ဌာနအဉ္ဇလိကမ္မသာမီစိကမ္မာဒိဝသေန နီစဝုတ္တိနော.

๑๑๔๐. คำว่า นีจวุตติโน คือผู้มีปกติประพฤติถ่อมตนด้วยการกราบไหว้ การลุกรับ การประนมมือ และการทำสามีจิกรรมเป็นต้น ต่อผู้ใหญ่ในตระกูล เช่น ลุง ป้า น้า อา พี่ชาย เป็นต้น.

၈. ဒုတိယအာမကဓညပေယျာလဝဂ္ဂေါ

๘. ทุติยอามากธัญญเปยยาลวรรค

၈. ဗီဇဂါမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๘. อรรถกถาพีชคามสูตร

၁၁၄၈. ‘‘မူလဗီဇ’’န္တိအာဒီသု [Pg.547] မူလမေဝ ဗီဇန္တိ မူလဗီဇံ, မူလဗီဇံ ဧတဿာတိပိ မူလဗီဇံ. တတ္ထ ပုရိမေန ဗီဇဂါမော ဝုတ္တော ‘‘ဗီဇာနံ သမူဟော’’တိ ကတွာ, ဒုတိယေန ဘူတဂါမော. ဒုဝိဓောပေသော သာမညနိဒ္ဒေသေန, ‘‘မူလဗီဇဉ္စ မူလဗီဇဉ္စ မူလဗီဇ’’န္တိ ဧကသေသနယေန ဝါ ဗီဇတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧသ နယော သေသေသုပိ. ဖဠုဗီဇန္တိ ပဗ္ဗဗီဇံ. ဗာဟိရပစ္စယန္တရသမဝါယေ သဒိသဖလုပ္ပတ္တိယာ ဝိသေသကာရဏဘာဝတော ဝိရုဟနသမတ္ထေ သာရဖလေ နိရုဠှော ဗီဇ-သဒ္ဒေါ. တဒတ္ထသိဒ္ဓိယာ မူလာဒီသုပိ ကေသုစိ ပဝတ္တတီတိ တတော နိဝတ္တနတ္ထံ ဧကေန ဗီဇ-သဒ္ဒေန ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ဗီဇဗီဇ’’န္တိ ‘‘ရူပရူပံ, ဒုက္ခဒုက္ခ’’န္တိ (သံ. နိ. ၄.၃၂၇) စ ယထာ. နီလတိဏရုက္ခာဒိကဿာတိ အလ္လတိဏဿ စေဝ အလ္လရုက္ခာဒိကဿ စ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ဩသဓိဂစ္ဆလတာဒီနံ ဂဟဏံ.

๑๑๔๘. ในคำว่า มูลพีชัง เป็นต้น คำว่า มูลพีชะ คือรากนั่นแหละเป็นพืช, หรือสิ่งที่มีรากเป็นพืชก็เรียกว่า มูลพีชะ. ในที่นั้น ด้วยบทแรกกล่าวถึงพีชคาม โดยถือว่า เป็นหมู่แห่งพืช, ด้วยบทที่สองกล่าวถึงภูตคาม. ทั้งสองอย่างนี้ พึงทราบความหมายของพืชด้วยการแสดงโดยทั่วไป หรือด้วยนัยเอกเสสว่า มูลพีชะ มูลพีชะ และมูลพีชะ. นัยนี้พึงทราบในบทที่เหลือด้วย. คำว่า ผฬุพีชัง คือพืชที่เกิดจากข้อ. ศัพท์ว่า พีชะ นี้ หมายถึงผลที่มีแก่นที่สามารถงอกได้ ซึ่งเป็นเหตุพิเศษในการเกิดผลที่เหมือนกัน เมื่อปัจจัยภายนอกและภายในรวมกัน. เพื่อความสำเร็จแห่งความหมายนั้น ศัพท์นี้ย่อมใช้ได้ในบางกรณีแม้ในรากเป็นต้น เพื่อป้องกันความเข้าใจผิด จึงกล่าวแยกด้วยศัพท์ว่า พีชะ เพียงคำเดียวว่า พีชพีชะ เหมือนในคำว่า รูปรูปัง ทุกขทุกขัง (สํ. นิ. 4.327). คำว่า นีลติณรุกขาธิกัสสาติ คือหญ้าสดและต้นไม้สดเป็นต้น. ด้วยศัพท์ว่า อาทิ (เป็นต้น) ย่อมสงเคราะห์โอสถ พุ่มไม้ และเถาวัลย์เป็นต้น.

၉. ဝိကာလဘောဇနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๙. อรรถกถาวิกาลโภชนสูตร

၁၁၄၉. အရုဏုဂ္ဂမနတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ မဇ္ဈနှိကော, အယံ ဗုဒ္ဓါဒိအရိယာနံ အာစိဏ္ဏသမာစိဏ္ဏော ဘောဇနဿ ကာလော, တဒညော ဝိကာလောတိ အာဟ – ‘‘ဝိကာလဘောဇနာတိ ကာလာတိက္ကန္တဘောဇနာ’’တိ.

๑๑๔๙. ตั้งแต่รุ่งอรุณจนถึงเที่ยงวัน นี้เป็นเวลาฉันอาหารที่พระพุทธเจ้าและพระอริยเจ้าทั้งหลายประพฤติปฏิบัติมา ส่วนเวลาอื่นจากนั้นเป็นวิกาล ท่านจึงกล่าวว่า วิกาลโภชนา คือการฉันอาหารที่ล่วงเวลา.

၁၀. ဂန္ဓဝိလေပနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๐. อรรถกถาคันธวิเลปนสูตร

၁၁၅၀. ယံ ကိဉ္စိ ပုပ္ဖန္တိ ဂန္ထိမံ အဂန္ထိမံ ဝါ ယံ ကိဉ္စိ ပုပ္ဖဇာတံ, တထာ ပိသိတာဒိဘေဒံ ယံ ကိဉ္စိ ဂန္ဓဇာတံ.

๑๑๕๐. คำว่า ยัง กิญจิ ปุปผัง คือดอกไม้ชนิดใดชนิดหนึ่ง ไม่ว่าจะเป็นดอกไม้ที่ร้อยแล้วหรือไม่ร้อยแล้ว, และเครื่องหอมชนิดใดชนิดหนึ่งที่มีประเภทต่าง ๆ เช่น เครื่องหอมที่บดแล้วเป็นต้น.

၉. တတိယအာမကဓညပေယျာလဝဂ္ဂေါ

๙. ตติยอามากธัญญเปยยาลวรรค

၁. နစ္စဂီတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถานัจจคีตสูตร

၁၁၅၁. သင်္ခေပတော ‘‘သဗ္ဗပါပဿ အကရဏ’’န္တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တံ (ဒီ.နိ. ၂.၉၀; ဓ.ပ. ၁၈၃) ဘဂဝတော သာသနံ အစ္စန္တဆန္ဒရာဂပဝတ္တိတော နစ္စာဒီနံ ဒဿနံ န အနုလောမေတီတိ အာဟ ‘‘သာသနဿ အနနုလောမတ္တာ’’တိ. အတ္တနာ ပရေဟိ စ ပယောဇိယမာနံ [Pg.548] ပယောဇာပိယမာနဉ္စ ဧတေနေဝ နစ္စ-သဒ္ဒေန ဂဟိတံ, တထာ ဂီတဝါဒိတသဒ္ဒေဟိ စာတိ အာဟ – ‘‘နစ္စနနစ္စာပနာဒိဝသေနာ’’တိ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ဂါယန-ဂါယာပန-ဝါဒန-ဝါဒါပနာဒီနိ သင်္ဂဏှာတိ. ဒဿနေန စေတ္ထ သဝနမ္ပိ သင်္ဂဟိတံ ဝိရူပေကသေသနယေန. ယထာသကံ ဝိသယဿ အာလောစနသဘာဝတာယ ဝါ ပဉ္စန္နံ ဝိညာဏာနံ သဝနကိရိယာယပိ ဒဿနသင်္ခေပသဗ္ဘာဝတော ‘‘ဒဿနာ’’ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ. အဝိသူကဘူတဿ ဂီတဿ သဝနံ ကဒါစိ ဝဋ္ဋတီတိ အာဟ – ‘‘ဝိသူကဘူတာ ဒဿနာ စာ’’တိ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ပရမတ္ထဇောတိကာယ ခုဒ္ဒကအဋ္ဌကထာယ (ခု. ပါ. အဋ္ဌ. ၂.ပစ္ဆိမပဉ္စသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ) – ‘‘ဓမ္မူပသံဟိတံ ဂီတံ ဝဋ္ဋတိ, ဂီတူပသံဟိတော ဓမ္မော န ဝဋ္ဋတီ’’တိ.

๑๑๕๑. โดยย่อ พระศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าที่ดำเนินไปตามนัยเป็นต้นว่า 'การไม่ทำบาปทั้งปวง' (ที. มหา. ๑๔/๙๐; ขุ. ธ. ๒๕/๑๘๓) ย่อมไม่คล้อยตามการดูการฟ้อนรำเป็นต้น ซึ่งเป็นไปโดยความกำหนัดยินดีอย่างยิ่ง ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะไม่คล้อยตามพระศาสนา'. การฟ้อนรำที่ตนเองทำเองหรือให้คนอื่นทำ และที่คนอื่นทำเองหรือให้คนอื่นทำ ย่อมถูกสงเคราะห์ด้วยศัพท์ว่า 'นัจจะ' (การฟ้อนรำ) นี้, และด้วยศัพท์ว่า 'คีตะ' (การขับร้อง) และ 'วาทิตะ' (การประโคม) ก็เช่นเดียวกัน ท่านจึงกล่าวว่า 'โดยการฟ้อนรำและการให้ฟ้อนรำเป็นต้น'. ด้วยศัพท์ว่า 'อาทิ' (เป็นต้น) ย่อมสงเคราะห์การขับร้อง การให้ขับร้อง การประโคม และการให้ประโคมเป็นต้น. ในที่นี้ แม้การฟังก็ถูกสงเคราะห์ด้วยคำว่า 'การดู' ด้วยนัยเอกเสสที่ต่างกัน. หรือเพราะวิญญาณทั้ง ๕ มีสภาพเป็นการรับรู้อารมณ์ของตนๆ แม้ในการฟังก็มีส่วนแห่งการดูโดยย่อรวมอยู่ด้วย จึงกล่าวว่า 'การดู' นั่นเอง. การฟังเพลงที่ไม่เป็นข้าศึก (แก่กุศล) บางครั้งก็ควร ท่านจึงกล่าวว่า 'และการดูที่เป็นข้าศึก'. จริงอย่างนั้น ท่านกล่าวไว้ในปรมัตถโชติกา ขุททกอรรถกถา (ขุ. ปา. อ. ๒. พรรณนาปัญจสิกขาบทท้าย) ว่า 'เพลงที่ประกอบด้วยธรรม ควร, ธรรมที่ประกอบด้วยเพลง ไม่ควร'.

၂. ဥစ္စာသယနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาอุจจาสยนสูตร

၁၁၅၂. ဥစ္စာတိ ဥစ္စ-သဒ္ဒေန သမာနတ္ထံ ဧကံ သဒ္ဒန္တရံ. သေတိ ဧတ္ထာတိ သယနံ, ဥစ္စာသယနံ မဟာသယနဉ္စ သမဏသာရုပ္ပရဟိတံ ပဋိက္ခိတ္တန္တိ အာဟ – ‘‘ပမာဏာတိက္ကန္တံ အကပ္ပိယတ္ထရဏ’’န္တိ. အာသန္ဒာဒိအာသနဉ္စေတ္ထ သယနေနေဝ သင်္ဂဟိတံ. ယသ္မာ ပန အာဓာရေ ပဋိက္ခိတ္တေ တဒါဓာရကိရိယာ ပဋိက္ခိတ္တာဝ ဟောတိ, တသ္မာ ‘‘ဥစ္စာသယနမဟာသယနာ’’ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ. အတ္ထတော ပန တဒုပဘောဂဘူတနိသဇ္ဇာနိပဇ္ဇနေဟိ ဝိရတိ ဒဿိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အထ ဝါ ဥစ္စာသယနမဟာသယနဉ္စ ဥစ္စာသယနမဟာသယနဉ္စာတိ ဥစ္စာသယနမဟာသယနန္တိ ဧတသ္မိံ အတ္ထေ ဧကသေသနယေန အယံ နိဒ္ဒေသော ကတော ယထာ – ‘‘နာမရူပပစ္စယာ သဠာယတန’’န္တိ (ဥဒါ. ၁). အာသနကိရိယာပုဗ္ဗကတ္တာ ဝါ သယနကိရိယာယ သယနဂ္ဂဟဏေနေဝ အာသနမ္ပိ ဂဟိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

๑๑๕๒. คำว่า 'อุจฺจา' เป็นอีกศัพท์หนึ่งที่มีความหมายเหมือนกับศัพท์ว่า 'อุจฺจ' (สูง). ที่ใดที่เขานอน ที่นั้นชื่อว่า 'สยนะ' (ที่นอน). ที่นอนสูงและที่นอนใหญ่ที่ไม่เหมาะสมแก่สมณะและถูกห้ามไว้ ท่านจึงกล่าวว่า 'เครื่องลาดที่เกินประมาณและเครื่องลาดที่ไม่ควร'. อาสนะมีตั่งเป็นต้นในที่นี้ ก็สงเคราะห์เข้าด้วยคำว่า 'สยนะ' (ที่นอน) นั่นเอง. ก็เพราะเมื่อที่รองรับถูกห้าม กิริยาที่อาศัยที่รองรับนั้นก็ถูกห้ามด้วย ฉะนั้นจึงกล่าวว่า 'ที่นอนสูงและที่นอนใหญ่' เท่านั้น. แต่โดยอรรถ พึงทราบว่าท่านแสดงการงดเว้นจากการนั่งและการนอนอันเป็นเครื่องบริโภคสิ่งนั้น. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า 'อุจฺจาสยนมหาสยนํ' นี้ เป็นการแสดงด้วยนัยเอกเสสในความหมายว่า 'ที่นอนสูงและที่นอนใหญ่' (ทั้งสองอย่าง) เหมือนกับที่กล่าวว่า 'นามรูปเป็นปัจจัยแก่สฬายตนะ' (ขุ. อุ. ๒๕/๑). หรือพึงทราบว่า เพราะการนั่งเป็นบุพภาคของการนอน การรับเอาคำว่า 'ที่นอน' จึงรวมถึง 'อาสนะ' ด้วย.

၃. ဇာတရူပသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถาชาตรูปสูตร

၁၁၅၃. အညေပိ ဥဂ္ဂဟာပနေ ဥပနိက္ခိတ္တသာဒိယနေ စ ပဋိဂ္ဂဟဏတ္ထော လဗ္ဘတီတိ အာဟ – ‘‘န ဥဂ္ဂဏှာပေန္တိ, န ဥပနိက္ခိတ္တံ သာဒိယန္တီ’’တိ. အထ ဝါ တိဝိဓံ ပဋိဂ္ဂဟဏံ ကာယေန ဝါစာယ မနသာတိ. တတ္ထ ကာယေန ပဋိဂ္ဂဟဏံ ဥဂ္ဂဟဏံ, ဝါစာယ ပဋိဂ္ဂဟဏံ ဥဂ္ဂဟာပဏံ, မနသာ ပဋိဂ္ဂဟဏံ သာဒိယနံ. တိဝိဓမ္ပိ ပဋိဂ္ဂဟဏံ သာမညနိဒ္ဒေသေန, ဧကသေသနယေန ဝါ ဂဟေတွာ ‘‘ပဋိဂ္ဂဟဏာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ – ‘‘နေဝ နံ ဥဂ္ဂဏှန္တီ’’တိအာဒိ. ဧသ နယော ‘‘အာမကဓညပဋိဂ္ဂဟဏာ’’တိအာဒီသုပိ.

๑๑๕๓. แม้ในคำว่า 'อุคฺคหาปเน' (การให้รับ) และ 'อุปนิกฺขิตฺตสาทิยเน' (การยินดีของที่เขาเก็บไว้ให้) ก็ได้ความหมายว่า 'การรับ' ท่านจึงกล่าวว่า 'ไม่ให้รับ ไม่ยินดีของที่เขาเก็บไว้ให้'. อีกอย่างหนึ่ง การรับมี ๓ อย่าง คือ ด้วยกาย ด้วยวาจา ด้วยใจ. ใน ๓ อย่างนั้น การรับด้วยกาย คือ 'อุคฺคหณะ' (การรับเอง), การรับด้วยวาจา คือ 'อุคฺคหาปณะ' (การให้รับ), การรับด้วยใจ คือ 'สาทิยนะ' (การยินดี). การรับทั้ง ๓ อย่างนี้ เมื่อรวมกันด้วยการแสดงโดยทั่วไป หรือด้วยนัยเอกเสส จึงกล่าวว่า 'ปฏิกฺคหณา' (การรับ) ดังที่กล่าวว่า 'ไม่รับเอง' เป็นต้น. นัยนี้พึงทราบแม้ในบทมี 'การรับธัญชาติดิบ' เป็นต้น.

၄. အာမကဓညသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถาอามกธัญญสูตร

၁၁၅၄. နီဝါရာဒိဥပဓညဿ [Pg.549] သာလိအာဒိမူလဓညန္တောဂဓတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘သတ္တဝိဓဿာ’’တိ.

๑๑๕๔. เพราะข้าวฟ่างเป็นต้น อันเป็นธัญชาติรอง สงเคราะห์เข้าในข้าวสาลีเป็นต้น อันเป็นธัญชาติหลัก จึงกล่าวว่า 'มี ๗ ชนิด'.

၅. အာမကမံသသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๕. อรรถกถาอามกมังสสูตร

၁၁၅၅. ‘‘အနုဇာနာမိ, ဘိက္ခဝေ, ပဉ္စ ဝသာနိ ဘေသဇ္ဇာနိ – အစ္ဆဝသံ, မစ္ဆဝသံ, သုသုကာဝသံ, သူကရဝသံ, ဂဒြဘဝသ’’န္တိ (မဟာဝ. ၂၆၂; ပါရာ. အဋ္ဌ. ၆၂၃) ဝုတ္တတ္တာ ဣဒံ ဥဒ္ဒိဿ အနုညာတံ နာမ. တဿ ပန ‘‘ကာလေ ပဋိဂ္ဂဟိတ’’န္တိ (မဟာဝ. ၂၆၂) ဝုတ္တတ္တာ ပဋိဂ္ဂဟဏံ ဝဋ္ဋတီတိ အာဟ – ‘‘အညတြ ဥဒ္ဒိဿ အနုညာတာ’’တိ. ဝိနယဝသေန ဥပပရိက္ခိတဗ္ဗော, တသ္မာ သမန္တပါသာဒိကာယ ဝိနယဋ္ဌကထာယ ဝုတ္တနယေနေတ္ထ ဝိနိစ္ဆယော ဝေဒိတဗ္ဗော.

๑๑๕๕. เพราะตรัสไว้ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตเปลวมัน ๕ อย่างเป็นยา คือ เปลวมันหมี เปลวมันปลา เปลวมันปลาโลมา เปลวมันสุกร เปลวมันลา' (วิ. มหา. ๕/๒๖๒; วิ. อ. ๑/๖๒๓) สิ่งนี้จึงชื่อว่า 'สิ่งที่ทรงอนุญาตโดยเจาะจง'. แต่เพราะตรัสไว้ว่า 'รับประเคนในกาล' (วิ. มหา. ๕/๒๖๒) การรับจึงควร ท่านจึงกล่าวว่า 'เว้นสิ่งที่ทรงอนุญาตโดยเจาะจง'. พึงพิจารณาโดยนัยแห่งพระวินัย ฉะนั้น การวินิจฉัยในที่นี้พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในสมันตปาสาทิกา อรรถกถาพระวินัย.

၁၀. စတုတ္ထအာမကဓညပေယျာလဝဂ္ဂေါ

๑๐. เปยยาลวรรคว่าด้วยธัญชาติดิบที่ ๔

၂-၃. ကယဝိက္ကယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาว่าด้วยกยวิกกายสูตรเป็นต้น ที่ ๒-๓

၁၁၆၂-၆၃. ကဿစိ ဘဏ္ဍဿ ဂဟဏံ ကယော, ဒါနံ ဝိက္ကယော. တတ္ထ တတ္ထာတိ ဂါမန္တရေ သန္တိကေ စ ဂမနံ ဒူတကမ္မန္တိ ဝုစ္စတီတိ ယောဇနာ. ပဟိဏဂမနံ ခုဒ္ဒကဂမနံ.

การรับสิ่งของบางอย่าง คือ 'กยะ' (การซื้อ), การให้ คือ 'วิกฺกยะ' (การขาย). การไปในที่นั้นๆ คือ การไปในระหว่างหมู่บ้านและในที่ใกล้ เรียกว่า 'ทูตกัมมะ' (การเป็นทูต) ดังนี้พึงประกอบความ. การไปรับใช้ (การไปตามคำสั่ง) คือ การไปเล็กๆ น้อยๆ.

၄. တုလာကူဋသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถาตุลากูฏสูตร

၁၁၆၄. ရူပကူဋံ သရူပေန သဒိသေန ဆလဝေါဟာရော. အင်္ဂကူဋံ အတ္တနော ဟတ္ထာဒိနာ အင်္ဂါနံ ဆလကရဏံ. ဂဟဏကူဋံ မာနေသု ဂဟဏဝသေန. ပဋိစ္ဆန္နကူဋံ အယစုဏ္ဏာဒိနာ ပဋိစ္ဆန္နေန ဆလကရဏံ. မဟတိယာ တုလာယ. ပစ္ဆာဘာဂေတိ တုလာယ ပစ္ဆိမဘာဂေ. ဟတ္ထေနာတိ ဟတ္ထပဒေသေန. အက္ကမတီတိ ဥဋ္ဌာတုံ အဒေန္တော ဂဏှာတိ. ဒဒန္တော ပုဗ္ဗဘာဂေတိ ပရေသံ ဒဒန္တော ပုဗ္ဗဘာဂေ ဟတ္ထေန တုလံ အက္ကမတိ. တန္တိ အယစုဏ္ဏံ.

๑๑๖๔. 'รูปกูฏ' คือ การค้าขายหลอกลวงด้วยของที่มีรูปคล้ายกัน. 'อังคกูฏ' คือ การทำหลอกลวงด้วยอวัยวะมีมือเป็นต้นของตน. 'คหณกูฏ' คือ การหลอกลวงด้วยการรับในเครื่องตวง. 'ปฏิฉันนกูฏ' คือ การทำหลอกลวงด้วยการปกปิดด้วยผงเหล็กเป็นต้น. ด้วยตราชูใหญ่. บทว่า 'ปจฺฉาภาเค' คือ ที่ส่วนหลังของตราชู. บทว่า 'หตฺเถน' คือ ด้วยส่วนแห่งมือ. บทว่า 'อกฺกมati' คือ กดไว้ไม่ให้ยกขึ้นแล้วรับเอาไป. บทว่า 'ททนฺโต ปุพฺพภาเค' คือ เมื่อให้แก่ผู้อื่น ก็กดตราชูไว้ที่ส่วนหน้าด้วยมือ. บทว่า 'ตนฺติ' คือ ผงเหล็กนั้น.

လောဟပါတိယောတိ တမ္ဗလောဟပါတိယော. သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏာ ကရောန္တီတိ အသနိခါဒသုဝဏ္ဏကနကလိမ္ပိတာ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏာ ကရောန္တိ. မာနဘာဇနဿ [Pg.550] ဟဒယဘူတဿ အဗ္ဘန္တရဿ ဘိန္နံ ဟဒယဘေဒေါ. နိမိယမာနဿ တိလတဏ္ဍုလာဒိကဿ သိခါယ အဂ္ဂကောဋိယာ ဘိန္နံ သိခါဘေဒေါ. ခေတ္တာဒီနံ မိနနရဇ္ဇုယာ အညထာကရဏံ ရဇ္ဇုဘေဒေါ. ရဇ္ဇုဂဟဏေနေဝ စေတ္ထ ဒဏ္ဍကဿ ဂဟဏံ ကတမေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

บทว่า 'โลหปาติโย' คือ ถาดทองแดง. บทว่า 'สุวณฺณวณฺณา กรนฺติ' คือ ทำให้มีสีเหมือนทองด้วยการทาด้วยทองคำเปลวและผงทอง. 'หทยเภท' คือ การทำลายส่วนในอันเป็นหัวใจของภาชนะตวง. 'สิขาเภท' คือ การทำลายยอดแหลมของงาและข้าวสารเป็นต้นที่กำลังตวง. 'รชฺชุเภท' คือ การทำให้เชือกวัดนาเป็นต้นผิดไป. ในที่นี้ พึงทราบว่า การรับเอาคำว่า 'เชือก' ก็รวมถึง 'ไม้' (วัด) ด้วย.

၆-၁၁. ဆေဒနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาว่าด้วยเฉทนสูตรเป็นต้น ที่ ๖-๑๑

၁၁၆၆-၇၁. ဝဓောတိ မုဋ္ဌိပ္ပဟာရကသာတာဠနာဒီဟိ ဟိံသနံ, ဝိဟေဌနန္တိ အတ္ထော. ဝိဟေဌနတ္ထောပိ ဟိ ဝဓ-သဒ္ဒေါ ဒိဿတိ ‘‘အတ္ထာနံ ဝဓိတွာ ဝဓိတွာ ရောဒေယျာ’’တိအာဒီသု. အဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘မာရဏ’’န္တိ ဝုတ္တံ, တံ ပန ပေါထနံ သန္ဓာယာတိ သက္ကာ ဝိညာတုံ မာရဏသဒ္ဒဿ ဝိဟိံသနေပိ ဒိဿနတော. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

บทว่า 'วโธ' คือ การเบียดเบียนด้วยการชกด้วยหมัดและการตบตีเป็นต้น มีอรรถว่า 'การเบียดเบียน'. อนึ่ง ศัพท์ว่า 'วธะ' ก็ปรากฏในอรรถว่า 'การเบียดเบียน' ในประโยคเป็นต้นว่า 'พึงร้องไห้เพราะเบียดเบียนประโยชน์ทั้งหลาย'. แต่ในอรรถกถากล่าวว่า 'การฆ่า' พึงทราบว่าหมายถึง 'การทุบตี' เพราะศัพท์ว่า 'มารณะ' (การฆ่า) ก็ปรากฏในอรรถว่า 'การเบียดเบียน' ด้วย. ส่วนที่เหลือพึงทราบได้ง่าย.

အာမကဓညပေယျာလဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาเปยยาลวรรคว่าด้วยธัญชาติดิบ จบแล้ว.

သာရတ္ထပ္ပကာသိနိယာ သံယုတ္တနိကာယ-အဋ္ဌကထာယ

อรรถกถาสังยุตตนิกาย สารัตถัปปกาสินี

မဟာဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ နိဋ္ဌိတာ.

การประกาศเนื้อความที่ลี้ลับแห่งมหาวรรควรรณนา จบแล้ว.

နိဂမနကထာဝဏ္ဏနာ

คำอธิบายนิคมกถา

သကလရူပါရူပသမ္မသနေ [Pg.551] သဏှသုခုမဝိသယဉာဏတာယ ဝိပဿနာစာရနိပုဏဗုဒ္ဓီနံ သုသံယတကာယဝစီသမာစာရတာယ သမထဝိပဿနာသု သမ္မဒေဝ ယတနတော စ ယတီနံ ဘိက္ခူနံ ခန္ဓာယတနဓာတုသစ္စိန္ဒြိယပဋိစ္စသမုပ္ပာဒဘေဒေ ပရမတ္ထဓမ္မေ နာနာနယေဟိ ဉာဏဝိဘာဂဿ သန္နိဿယေန ဗဟုကာရဿ သံယုတ္တာဂမဝရဿ အတ္ထသံဝဏ္ဏနံ ကာတုံ သာရတ္ထပ္ပကာသနတော ဧဝ နိပုဏာ ယာ မယာ အဋ္ဌကထာ အာရဒ္ဓါတိ သမ္ဗန္ဓော. သဝိသေသံ ပညာဝဟဂုဏတ္တာ ဧဝ ဟိဿ ဂန္ထာရမ္ဘေ အာဒိတောပိ ‘‘ပညာပဘေဒဇနနဿာ’’တိ ဝုတ္တံ. မဟာအဋ္ဌကထာယ သာရန္တိ သံယုတ္တမဟာအဋ္ဌကထာယ သာရံ. ဧကူနသဋ္ဌိမတ္တောတိ ထောကံ ဦနဘာဝတော မတ္တ-သဒ္ဒဂ္ဂဟဏံ.

การเชื่อมโยงความคือ อรรถกถาใดที่ข้าพเจ้าเริ่มแล้วนั้น เป็นอรรถกถาที่ละเอียดอ่อนเพราะเป็นการประกาศสารัตถะนั่นเอง เพื่อกระทำอรรถกถาแห่งพระสังยุตตาคมอันประเสริฐ ซึ่งมีอุปการะมากโดยอาศัยการจำแนกญาณด้วยนัยต่างๆ ในปรมัตถธรรมอันมีขันธ์ อายตนะ ธาตุ สัจจะ อินทรีย์ และปฏิจจสมุปบาทเป็นประเภท ของภิกษุผู้เป็นยติ (ผู้บำเพ็ญเพียร) ผู้มีปัญญาฉลาดในวิปัสสนาจาระ เพราะความเป็นผู้มีญาณในอารมณ์อันละเอียดอ่อนในการพิจารณารูปและอรูปทั้งหมด และเพราะความเป็นผู้มีการประพฤติทางกายและวาจาที่สำรวมดีแล้ว และเพราะตั้งใจปฏิบัติในสมถะและวิปัสสนาทั้งหลายโดยชอบนั่นเอง. อนึ่ง เพราะอรรถกถานั้นมีคุณนำมาซึ่งปัญญาโดยพิเศษนั่นเอง ท่านจึงกล่าวไว้แม้ในตอนต้นแห่งการเริ่มต้นคัมภีร์ว่า "เป็นเครื่องยังปัญญาให้แตกฉาน". บทว่า "สารํ" แห่งมหาอรรถกถา คือ สาระแห่งสังยุตตมหาอรรถกถา. บทว่า "เอกูนสฏฺฐิมตฺโต" (ประมาณ ๕๙) เป็นการรับเอาคำว่า "มตฺต" เพราะมีความพร่องไปเล็กน้อย.

မူလဋ္ဌကထာယ သာရန္တိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တသံယုတ္တမဟာအဋ္ဌကထာယ သာရမေဝ ပုန နိဂမနဝသေန ဝုတ္တန္တိ. အထ ဝါ မူလဋ္ဌကထာယ သာရန္တိ ပေါရာဏဋ္ဌကထာသု အတ္ထသာရံ. တေန ဧတံ ဒဿေတိ ‘‘သံယုတ္တမဟာအဋ္ဌကထာယ အတ္ထသာရံ အာဒါယ ဣမံ သာရတ္ထပ္ပကာသိနိံ ကရောန္တေန သေသမဟာနိကာယာနမ္ပိ မူလဋ္ဌကထာသု ဣဓ ဝိယောဂက္ခမံ အတ္ထသာရံ အာဒါယ အကာသိ’’န္တိ. ‘‘မဟာဝိဟာရာဓိဝါသီန’’န္တိ စ ဣဒံ ပုရိမပစ္ဆိမပဒေဟိ သဒ္ဓိံ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ ‘‘မဟာဝိဟာရာဓိဝါသီနံ သမယံ ပကာသယန္တိံ မဟာဝိဟာရာဓိဝါသီနံ မူလဋ္ဌကထာယ သာရံ အာဒါယာ’’တိ စ. တေန ပုညေန. ဟောတု သဗ္ဗော သုခီ လောကောတိ ကာမာဝစရာဒိဝိဘာဂေါ သဗ္ဗော သတ္တလောကော ယထာရဟံ ဗောဓိတ္တယာဓိဂမဝသေန သမ္ပယုတ္တေန နိဗ္ဗာနသုခေန သုခိတော ဟောတူတိ သဒေဝကဿ လောကဿ အစ္စန္တံ သုခါဓိဂမာယ အတ္တနော ပုညံ ပရိဏာမေတိ.

บทว่า "สารํ" แห่งมูลอรรถกถา คือ สาระแห่งสังยุตตมหาอรรถกถาที่กล่าวไว้ก่อนนั่นเอง ท่านกล่าวซ้ำอีกโดยนัยแห่งนิคม. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า "สารํ" แห่งมูลอรรถกถา คือ อรรถสาระในอรรถกถาโบราณทั้งหลาย. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงแสดงว่า "เมื่อกระทำสารัตถัปปกาสินีนี้ โดยนำเอาอรรถสาระแห่งสังยุตตมหาอรรถกถามา ก็ได้นำเอาอรรถสาระที่ควรแก่การคัดเลือกมาในมูลอรรถกถาของมหานิกายที่เหลือทั้งหลายมาทำในคัมภีร์นี้ด้วย". และบทว่า "มหาวิหาราธิวาสีนํ" นี้ พึงเชื่อมโยงกับบทหน้าและบทหลังว่า "ประกาศลัทธิของชาวมหาวิหาร" และ "นำเอาสาระแห่งมูลอรรถกถาของชาวมหาวิหารมา". ด้วยบุญนั้น. บทว่า "ขอสัตว์โลกทั้งปวงจงเป็นสุขเถิด" คือ สัตว์โลกทั้งหมดอันจำแนกเป็นกามาวจรเป็นต้น ขอจงเป็นสุขด้วยนิพพานสุขที่ประกอบด้วยการบรรลุโพธิ ๓ อย่างตามสมควร ดังนี้ ท่านย่อมแผ่ส่วนบุญของตนเพื่อการบรรลุสุขอย่างยิ่งของโลกพร้อมทั้งเทวดา.

ဧတ္တာဝတာ သာရတ္ထပ္ပကာသိနိယာ

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ [การอธิบาย] แห่งสารัตถัปปกาสินี

သံယုတ္တနိကာယ-အဋ္ဌကထာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ နိဋ္ဌိတာ.

การประกาศเนื้อความที่ลี้ลับแห่งสังยุตตนิกายอรรถกถา จบแล้ว.

သံယုတ္တဋီကာ သမတ္တာ.

สังยุตตฎีกา จบแล้ว.

বাংলা
পালি	অট্ঠকথা	টীকা	অন্ন
1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি	1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা	1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩	1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি	2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা	2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি	3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা	3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)	4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)	4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি	5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা	5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি	6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা	6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫	7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা	7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີ	ອັດຖະກະຖາ	ຏີກາ	ອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ	1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ	1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3	1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ	2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ	2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ	3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ	3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)	4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)	4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ	5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ	5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ	6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5	7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळी	अट्ठकथा	टीका	अन्य
1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी	1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३	1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी	2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५	7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
Páli	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Outro
1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)	1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya	1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3	1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha	2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha	2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima	3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores	3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta	4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta	4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara	5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.	5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)	6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia	6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5	7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados	7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канон	Комментарии	Субкомментарии	Другое
1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали	1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха	1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3	1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали	2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха	2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали	3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха	3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта)	4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)	4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали	5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха	5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали	6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха	6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5	7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха	7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น သံယုတ္တနိကာယေ ในสังยุตตนิกาย မဟာဝဂ္ဂဋီကာ มหาวรรคฏีกา ၁. မဂ္ဂသံယုတ္တံ ๑. มรรคสังยุต ၁. အဝိဇ္ဇာဝဂ္ဂေါ ๑. อวิชชาวรรค ၁-၂. အဝိဇ္ဇာသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ ๑-๒. คำอธิบายอวิชชาสูตรเป็นต้น ၁-၂. ပုဗ္ဗင်္ဂမာတိ [Pg.393] ပုဗ္ဗေစရာ. အဝိဇ္ဇာ ဟိ အညာဏလက္ခဏာ သမ္မုယှနာကာရေန အာရမ္မဏေ ပဝတ္တတီတိ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနမ္ပိ တဒါကာရာနုဝိဓာနတာယ ပစ္စယော ဟောတိ. တထာ ဟိ တေ အနိစ္စာသုဘဒုက္ခာနတ္တသဘာဝေပိ ဓမ္မေ နိစ္စာဒိတော ဂဏှန္တိ, အယမဿာ တေသံ သဟဇာတဝသေန ပုဗ္ဗင်္ဂမတာ. ယံ ပန မောဟေန အဘိဘူတော ပါပကိရိယာယ အာဒီနဝံ အပဿန္တော ပါဏံ ဟနတိ, အဒိန္နံ အာဒိယတိ, ကာမေသု မိစ္ဆာ စရတိ, မုသာ ဘဏတိ, အညမ္ပိ ဝိဝိဓံ ဒုဿီလျံ အာစရတိ, အယမဿ သဟဇာတဝသေန စ ဥပနိဿယဝသေန စ ပုဗ္ဗင်္ဂမတာ. သမာပဇ္ဇနာယာတိ တဗ္ဘာဝါပဇ္ဇနာယ အကုသလပ္ပတ္တိယာ. သဘာဝပဋိလာဘာယာတိ အတ္တလာဘာယ. တေနာဟ ‘‘ဥပ္ပတ္တိယာ’’တိ. သာ ပနေသာ ဝုတ္တာကာရေန အကုသလာနံ ပုဗ္ဗင်္ဂမဘူတာ အဝိဇ္ဇာ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ယဒေတန္တိ ယံ ဧတံ ပါပါဇိဂုစ္ဆနတာယ ပါပတော အလဇ္ဇနာကာရသဏ္ဌိတံ အဟိရိကံ, ပါပါနုတြာသတာယ ပါပတော အဘာယနာကာရသဏ္ဌိတဉ္စ အနောတ္တပ္ပံ, ဧတံ [Pg.394] ဒွယံ အနုဒေဝ အနွာဂတမေဝ. အနု-သဒ္ဒေန စေတ္ထ ဧတန္တိ ဥပယောဂဝစနံ. အနုဒေဝါတိ ဧတဿ အတ္ထော သဟေဝ ဧကတောတိ. ဧတ္ထ အဝိဇ္ဇာယ ဝုတ္တနယာနုသာရေန တပ္ပဋိပက္ခတော စ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. အယံ ပန ဝိသေသော – တတ္ထ ယထာ အကုသလကမ္မပထဝသေန ပဝတ္တိယံ ပုဗ္ဗင်္ဂမတာ အဝိဇ္ဇာယ, ဧဝံ ကုသလကမ္မပထဝသေန ပုညကိရိယဝတ္ထုဝသေန စ ပဝတ္တိယံ ဝိဇ္ဇာယ ပုဗ္ဗင်္ဂမတာ ဝတ္တဗ္ဗာ. ဝီမံသာဓိပတိဝသေန ပဝတ္တိယံ အာဓိပစ္စာကာရဝသေန စ ပုဗ္ဗင်္ဂမတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဒွီဟေဝါတိ စ အဝဓာရဏံ အာဓိပစ္စာကာရဿ သဟဇာတေနေဝ သင်္ဂဟေတဗ္ဗတော. บทว่า ปุพพังคมา ได้แก่ มีไปก่อน. อวิชชามีลักษณะคือความไม่รู้ ย่อมเป็นไปในอารมณ์ด้วยอาการแห่งความหลงฉะนั้น จึงเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยการคล้อยตามอาการนั้นด้วย. จริงอยู่ ธรรมเหล่านั้นย่อมยึดถือธรรมทั้งหลายแม้มีสภาพเป็นอนิจจะ อสุภะ ทุกขะ อนัตตา โดยความเป็นนิจจะ เป็นต้น นี้เป็นความเป็นไปก่อนของอวิชชานั้นแก่ธรรมเหล่านั้นโดยเป็นสหชาต. ส่วนบุคคลผู้ถูกโมหะครอบงำ ไม่เห็นโทษในการทำบาป ย่อมฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ประพฤติผิดในกาม พูดเท็จ ประพฤติทุศีลต่างๆ อย่างอื่นอีก นี้เป็นความเป็นไปก่อนของอวิชชานั้นโดยเป็นสหชาตและโดยเป็นอุปนิสสยะ. บทว่า สมาปัชชนาย ได้แก่ เพื่อถึงความเป็นอย่างนั้น คือเพื่อถึงอกุศล. บทว่า สภาวปฏิลาภาย ได้แก่ เพื่อได้อัตภาพ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพื่อความเกิดขึ้น". อวิชชาที่เป็นไปก่อนแห่งอกุศลด้วยอาการที่กล่าวมานั้น ย่อมเกิดขึ้น ดังนี้เป็นความสัมพันธ์. บทว่า ยเทตัง ได้แก่ อหิริกะที่ตั้งอยู่ด้วยอาการไม่ละอายต่อบาป เพราะไม่รังเกียจบาป และอนุตตัปปะที่ตั้งอยู่ด้วยอาการไม่สะดุ้งกลัวต่อบาป เพราะไม่หวาดกลัวต่อบาป ธรรมสองอย่างนี้ย่อมตามมาพร้อมกันทีเดียว. ในที่นี้ คำว่า เอตัง ประกอบด้วยศัพท์ว่า อนุ เป็นทุติยาวิภักติ. บทว่า อนุทเวว มีอรรถว่า พร้อมกันทีเดียว. ในที่นี้ พึงทราบอรรถโดยนัยที่กล่าวแล้วของอวิชชา และโดยปฏิปักษ์ของอวิชชานั้น. แต่มีข้อแตกต่างกันดังนี้ คือ ในที่นั้นความเป็นไปก่อนของอวิชชาในการเป็นไปโดยอกุศลกรรมบถเป็นอย่างไร ความเป็นไปก่อนของวิชชาในการเป็นไปโดยกุศลกรรมบถและโดยบุญกิริยาวัตถุ ก็พึงกล่าวอย่างนั้น. ความเป็นไปก่อนในการเป็นไปโดยวิมังสาธิปไตยและโดยอาการแห่งอธิปไตย พึงทราบ. บทว่า ทวีหิเยวะ เป็นการกำหนด เพราะอาการแห่งอธิปไตยพึงสงเคราะห์ด้วยสหชาตเท่านั้น. လဇ္ဇနာကာရသဏ္ဌိတာတိ ပါပတော ဇိဂုစ္ဆနာကာရသဏ္ဌိတာ. ဘာယနာကာရသဏ္ဌိတန္တိ ဥတ္တသနာကာရသဏ္ဌိတံ. ဧတ္ထာတိ ဟိရိဩတ္တပ္ပေ. ဝိဒတိ, ဝိန္ဒတီတိ ဝါ ဝိဇ္ဇာ. ဝိဒ္ဒသူတိ စ သပ္ပညပရိယာယောတိ အာဟ ‘‘ဝိဒ္ဒသုနောတိ ဝိဒုနော’’တိ. ယာထာဝဒိဋ္ဌီတိ အဝိပရီတာ ဒိဋ္ဌိ, သံကိလေသတော နိယျာနိကဒိဋ္ဌိ. သမ္မာဒိဋ္ဌိ ပဟောတီတိ ဧတ္ထ သာ ဝိဇ္ဇာ သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. န ဧကတော သဗ္ဗာနိ လဗ္ဘန္တိ သမ္မာဝါစာကမ္မန္တာဇီဝါနံ ပုဗ္ဗာဘိသင်္ခါရဿ အနေကရူပတ္တာ. လောကုတ္တရမဂ္ဂက္ခဏေ ဧကတော လဗ္ဘန္တိ ကိစ္စတော ဘိန္နာနမ္ပိ တာသံ တတ္ထ သရူပတော အဘိန္နတ္တာ. ဧကာ ဧဝ ဟိ ဝိရတိ မဂ္ဂက္ခဏေ တိဿန္နမ္ပိ ဝိရတီနံ ကိစ္စံ သာဓေန္တီ ပဝတ္တတိ, ယထာ ဧကာ ဧဝ သမ္မာဒိဋ္ဌိ ပရိဇာနနာဒိဝသေန စတုဗ္ဗိဓကိစ္စံ သာဓေန္တီ ပဝတ္တတိ. တာနိ စ ခေါ သဗ္ဗာနိ အဋ္ဌပိ ပဌမဇ္ဈာနိကေ မဂ္ဂေ လဗ္ဘန္တီတိ ယောဇနာ. ပဌမဇ္ဈာနိကေတိ ပဌမဈာနဝန္တေ. บทว่า ลัชชานากาเรนะ สัณฐิตา ได้แก่ ตั้งอยู่ด้วยอาการรังเกียจบาป. บทว่า ภายานากาเรนะ สัณฐิตัง ได้แก่ ตั้งอยู่ด้วยอาการสะดุ้งกลัว. บทว่า เอตถะ ได้แก่ ในหิริโอตตัปปะ. วิชชา คือ ธรรมที่รู้ หรือ ธรรมที่ย่อมได้. บทว่า วิททสู เป็นไวพจน์ของผู้มีปัญญา เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "วิททสุโน คือ ผู้รู้". บทว่า ยาถาวทิฏฐิ ได้แก่ ทิฏฐิที่ไม่วิปริต คือ ทิฏฐิที่นำออกจากกิเลสเครื่องเศร้าหมอง. บทว่า สัมมาทิฏฐิ ปโหติ ในที่นี้ วิชชานั้นพึงทราบว่าเป็นสัมมาทิฏฐิ. สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ และสัมมาอาชีวะทั้งหมดไม่พึงได้พร้อมกัน เพราะบุพพาภิสังขารมีหลายอย่าง. ในขณะแห่งโลกุตตรมรรค ย่อมได้พร้อมกัน เพราะธรรมเหล่านั้นแม้ต่างกันโดยกิจ ก็ไม่ต่างกันโดยสภาวะในที่นั้น. จริงอยู่ วิรติอย่างเดียวเท่านั้นย่อมเป็นไปทำกิจของวิรติทั้งสามให้สำเร็จในขณะแห่งมรรค เหมือนสัมมาทิฏฐิอย่างเดียวเท่านั้นย่อมเป็นไปทำกิจ ๔ อย่างให้สำเร็จโดยการกำหนดรู้เป็นต้น. ธรรมทั้ง ๘ อย่างนั้นทั้งหมด ย่อมได้ในมรรคที่มีปฐมฌาน ดังนี้เป็นความเชื่อมโยง. บทว่า ปฐมัชฌานิเก ได้แก่ ในมรรคที่มีปฐมฌาน. တထာဘူတဿာတိ အရိယမဂ္ဂသမင်္ဂိနော. ယသ္မာ မဟာသဠာယတနသုတ္တေ ဝုတ္တံ ‘‘သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒီနံ ပဉ္စန္နံ ဧဝ အင်္ဂါနံ ဝသေနာ’’တိ, တသ္မာ ပဉ္စင်္ဂိကော လောကုတ္တရမဂ္ဂေါ ဟောတိ. ‘‘ပုဗ္ဗေဝ ခေါ ပနာ’’တိ ဟိ ဝစနံ တဒါ မဂ္ဂက္ခဏေ ဝိရတီနံ အဘာဝံ ဉာပေတိ, တသ္မာ ကာမာဝစရစိတ္တေသု ဝိယ လောကုတ္တရစိတ္တေသု ဝိရတိ အနိယတာတိ အဓိပ္ပာယော. ပရိသုဒ္ဓဘာဝဒဿနန္တိ ပရိသုဒ္ဓသီလဘာဝဒဿနတ္ထံ. အယမတ္ထော ဒီပိတော, န အရိယမဂ္ဂေ ဝိရတီနံ အဘာဝေါ. บทว่า ตถาภูตัสสะ ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยอริยมรรค. เพราะในมหาสฬายตนสูตรกล่าวไว้ว่า โดยองค์ ๕ คือ สัมมาทิฏฐิเป็นต้นเท่านั้น ฉะนั้น โโลกุตตรมรรคจึงมีองค์ ๕. จริงอยู่ คำว่า "ปุพเพวะ โข ปะนา" ย่อมแสดงความไม่มีแห่งวิรติทั้งหลายในขณะแห่งมรรคนั้น ฉะนั้น วิรติในโลกุตตรจิตจึงไม่แน่นอน เหมือนในกามาวจรจิต ดังนี้เป็นอัธยาศัย. บทว่า ปริสุทธภาวทัสสนัง ได้แก่ เพื่อแสดงความเป็นผู้มีศีลบริสุทธิ์. อรรถนี้ท่านแสดงไว้แล้ว ไม่ใช่ความไม่มีแห่งวิรติในอริยมรรค. ယဒိ ဧဝံ ကသ္မာ အဘိဓမ္မေ မဂ္ဂဝိဘင်္ဂေ ပဉ္စင်္ဂိကဝါရော အာဂတောတိ အာဟ ‘‘ယမ္ပိ အဘိဓမ္မေ’’တိအာဒိ. တန္တိ ‘‘ပဉ္စင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ ဟောတီ’’တိ ဝစနံ. ‘‘ဧကံ [Pg.395] ကိစ္စန္တရံ ဒဿေတုံ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝတွာ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ယသ္မိဉှိ ကာလေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ယသ္မိဉှိ ကာလေတိ လောကိယကာလေ. တေန ‘‘ဧကံ ကိစ္စန္တရ’’န္တိ ဝုတ္တံ အဋ္ဌင်္ဂိကကိစ္စံ ဒဿေတိ. ဝိရတိဥပ္ပာဒနေန မိစ္ဆာဝါစာဒီနိ ပုဂ္ဂလေန မဂ္ဂသမယေ ပဇဟာပေန္တီတိ သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒီနိ ‘‘ပဉ္စ ကာရကင်္ဂါနီ’’တိ ဝုတ္တာနိ. သမ္မာဝါစာဒိကိရိယာ ဟိ ဝိရတိ, တဉ္စ ဧတာနိ ကာရာပေန္တီတိ. ဝိရတိဝသေနာတိ ဝိရမဏကိရိယာဝသေန ကာရာပကဘာဝေန, ကတ္တုဘာဝေန ဝါတိ အတ္ထော. ‘‘ဝိရတိတ္တယဝသေနာ’’တိ ဝါ ပါဌော. ถ้าอย่างนั้น เพราะเหตุไรในอภิธรรม มรรควิภังค์จึงมีปัญจังคิกวาระมา ท่านจึงกล่าวว่า "ยัมปิ อภิธัมเม" เป็นต้น. คำว่า ตัง ได้แก่ คำว่า "มรรคมีองค์ ๕". ครั้นกล่าวว่า "ตรัสเพื่อแสดงกิจอย่างหนึ่ง" แล้ว เพื่อแสดงกิจนั้นจึงกล่าวว่า "ยัสสมิญหิ กาเล" เป็นต้น. บทว่า ยัสสมิญหิ กาเล ได้แก่ ในกาลที่เป็นโลกิยะ. ด้วยคำว่า "กิจอย่างหนึ่ง" นั้น ท่านแสดงกิจแห่งมรรคมีองค์ ๘. สัมมาทิฏฐิเป็นต้น ท่านเรียกว่า "องค์ผู้ทำ ๕ อย่าง" เพราะยังบุคคลให้ละมิจฉาวาจาเป็นต้นในสมัยแห่งมรรคด้วยการยังวิรติให้เกิดขึ้น. จริงอยู่ การกระทำสัมมาวาจาเป็นต้นคือวิรติ และองค์เหล่านี้ยังวิรตินั้นให้กระทำ. บทว่า วิรติวเสนะ ได้แก่ โดยอาการแห่งการงดเว้น คือโดยความเป็นผู้ใช้ให้ทำ หรือโดยความเป็นผู้ทำ ดังนี้เป็นอรรถ. หรือมีปาฐะว่า "วิรติตตยวเสนะ" (โดยวิรติ ๓ อย่าง). သမ္မာကမ္မန္တော ပူရတီတိ ဣမေဟိ သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒီဟိ သမ္မာကမ္မန္တကိစ္စံ ပူရတိ နာမ တေဟိ ဝီရိယာဒိကေဟိ တဒတ္ထသိဒ္ဓိတော. တမ္ပိ သန္ဓာယ ‘‘ဧကံ ကိစ္စန္တရံ ဒဿေတု’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဣမံ ကိစ္စန္တရံ ဒဿေတုန္တိ လောကုတ္တရမဂ္ဂက္ခဏေပိ ဣမာနေဝ ပဉ္စ သမ္မာဝါစာဒိဝိရတိတ္တယဿ ဧကက္ခဏေ ကာရာပကင်္ဂါနီတိ ဒဿေတုံ. ဧဝံ ဝုတ္တန္တိ ‘‘တသ္မိံ သမယေ ပဉ္စင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ ဟောတီ’’တိ (ဝိဘ. ၄၉၄) ဧဝံ ဝုတ္တံ. လောကိယမဂ္ဂက္ခဏေ ပဉ္စေဝ ဟောန္တိ, ဝိရတိ ပန အနိယတာ, တသ္မာ ‘‘ဆအင်္ဂိကော’’တိ အဝတွာ ‘‘ပဉ္စင်္ဂိကော’’ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ. တယိဒံ အဘိဓမ္မေ ပဉ္စင်္ဂိကဝါရဒေသနာယ ကာရဏကိတ္တနမဂ္ဂေါ, အရိယမဂ္ဂေါ ပန အဋ္ဌင်္ဂိကောဝါတိ ဒဿေတုံ, ‘‘ယာ စ, ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိမာဟ, တံ သုဝိညေယျမေဝ. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိအာဒိကာ ဒသ, တပ္ပစ္စယာ အကုသလာ စ ဒသာတိ ဝီသတိ အကုသလပက္ခိယာ, သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒိကာ ဒသ, တပ္ပစ္စယာ ကုသလာ စ ဒသာတိ ဝီသတိ ကုသလပက္ခိယာ မဟာစတ္တာရီသကသုတ္တေ ဝုတ္တာ. မဟာစတ္တာရီသကန္တိ တဿေတံ နာမံ. မိဿကောဝ ကထိတော လောကုတ္တရဿပိ ဣဓ လဗ္ဘမာနတ္တာ. บทว่า สัมมากัมมันโต ปูรติ ได้แก่ กิจแห่งสัมมากัมมันตะย่อมเต็มด้วยสัมมาทิฏฐิเป็นต้นเหล่านี้ ชื่อว่าสำเร็จประโยชน์นั้นด้วยวิริยะเป็นต้นเหล่านั้น. แม้คำนั้นก็ตรัสหมายถึงคำว่า เพื่อแสดงกิจอย่างหนึ่ง. เพื่อแสดงกิจอย่างหนึ่งนี้ คือ เพื่อแสดงว่า แม้ในขณะแห่งโลกุตตรมรรค องค์ประกอบ ๕ อย่างเหล่านี้เท่านั้น เป็นองค์ประกอบที่ยังวิรติ ๓ อย่าง คือ สัมมาวาจาเป็นต้น ให้กระทำในขณะเดียวกัน. บทว่า เอวัง วุตตัง ได้แก่ ตรัสอย่างนี้ว่า ในสมัยนั้น มรรคมีองค์ ๕ (วิภังค์ ๔๙๔). ในขณะแห่งโลกิยมรรคมีเพียง ๕ อย่างเท่านั้น ส่วนวิรติไม่แน่นอน ฉะนั้น จึงไม่ตรัสว่า มีองค์ ๖ แต่ตรัสว่า มีองค์ ๕ เท่านั้น. การแสดงปัญจังคิกวาระในอภิธรรมนี้ เป็นทางแห่งการกล่าวถึงเหตุ และเพื่อแสดงว่า อริยมรรคมีองค์ ๘ จึงตรัสว่า ยา จะ ภิกขะเว เป็นต้น ซึ่งเป็นสิ่งที่เข้าใจได้ง่าย. มิจฉาทิฏฐิเป็นต้น ๑๐ อย่าง และอกุศลที่เกิดจากมิจฉาทิฏฐิเป็นต้น ๑๐ อย่าง รวมเป็น ๒๐ อย่าง เป็นฝ่ายอกุศล. สัมมาทิฏฐิเป็นต้น ๑๐ อย่าง และกุศลที่เกิดจากสัมมาทิฏฐิเป็นต้น ๑๐ อย่าง รวมเป็น ๒๐ อย่าง เป็นฝ่ายกุศล ตรัสไว้ในมหาจัตตารีสกสูตร. บทว่า มหาจัตตารีสกัง เป็นชื่อของสูตรนั้น. ตรัสปะปนกัน เพราะโลกุตตระก็พึงได้ในที่นี้. ယသ္မာ ကောသလသံယုတ္တေပိ ဣဓ စ ထေရေန ‘‘ဥပဍ္ဎမိဒံ, ဘန္တေ, ဗြဟ္မစရိယဿာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တံ ‘‘မာ ဟေဝံ အာနန္ဒာ’’တိအာဒိနာ ပဋိက္ခိပိတွာ ‘‘သကလမေဝိဒံ အာနန္ဒာ’’တိအာဒိနာ ဘဂဝတာ ဒေသိတံ သုတ္တံ အာဂတံ. တဿတ္ထော ကောသလသံယုတ္တဝဏ္ဏနာယံ ဝုတ္တော, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ကောသလသံယုတ္တေ ဝုတ္တတ္ထမေဝါ’’တိ. เพราะในโกสลสังยุตและในที่นี้ พระเถระกล่าวว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พรหมจรรย์นี้มีกึ่งหนึ่งเป็นต้น แล้วพระผู้มีพระภาคทรงปฏิเสธว่า อย่าเลย อานนท์ เป็นต้น แล้วทรงแสดงพระสูตรว่า อานนท์ พรหมจรรย์นี้ทั้งหมดเป็นต้น. อรรถของพระสูตรนั้นกล่าวไว้ในอรรถกถาโกสลสังยุตแล้ว ฉะนั้น จึงกล่าวว่า มีอรรถที่กล่าวไว้ในโกสลสังยุตแล้วนั่นเอง. အဝိဇ္ဇာသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาอวิชชาสูตรเป็นต้น จบแล้ว. ၃. သာရိပုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๓. อรรถกถาสารีบุตรสูตร ၃. သာဝကဗောဓိ [Pg.396] သာဝကပါရမိယော, တပ္ပရိယာပန္နံ ဉာဏံ သာဝကပါရမိဉာဏံ, တံ ပန ဒွိန္နံ အဂ္ဂသာဝကာနံ တတ္ထပိ ဓမ္မသေနာပတိနော ဧဝ သဝိသေသံ မတ္ထကံ ပတ္တံ, န ဣတရေသန္တိ အာဟ – ‘‘သာဝက…ပေ… အပ္ပတ္တတာယာ’’တိ. တသ္မာ တဿ မတ္ထကပ္ပတ္တိယာ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယေ ဣဇ္ဈန္တေ တဿ ဧကဒေသော ဣဓ ဣဇ္ဈတိ, န သကလန္တိ. န ဟိ အဒ္ဓဗြဟ္မစရိယံ နာမ အတ္ထိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ, ‘‘သကလမ္ပိ …ပေ… လဗ္ဘတီ’’တိ, တံ ပန ဘဏ္ဍာဂါရိကော နာညာသိ ဉာဏဿ သာဝကဝိသယေပိ သပ္ပဒေသိကတ္တာ, ဓမ္မသေနာပတိ ပန ဉာဏဿ တတ္ထ နိပ္ပဒေသိကတ္တာ အညာသီတိ. တေနာဟ – ‘‘အာနန္ဒတ္ထေရော…ပေ… အညာသီ’’တိ. ဧဝမာဟာတိ ‘‘သကလမိဒံ, ဘန္တေ’’တိ ဧဝံ အဝေါစ. ๓. สาวกโพธิคือสาวกบารมี, ญาณที่สงเคราะห์เข้าในสาวกโพธินั้นคือสาวกบารมีญาณ, ญาณนั้นแลถึงความเป็นยอดพิเศษเฉพาะแก่พระอัครสาวกทั้งสองรูป แม้ในสองรูปนั้นก็เฉพาะแก่พระธรรมเสนาบดีเท่านั้น ไม่ใช่แก่รูปอื่นทั้งหลาย ดังนี้ ท่านจึงกล่าวว่า ‘สาวก...เป็นต้น...เพราะยังไม่ถึง’ เพราะฉะนั้น เมื่อมรรคพรหมจรรย์สำเร็จด้วยการถึงความเป็นยอดของญาณนั้น ส่วนหนึ่งของญาณนั้นย่อมสำเร็จในที่นี้ ไม่ใช่ทั้งหมด. อนึ่ง พรหมจรรย์กึ่งหนึ่งชื่อว่าไม่มี เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ทั้งหมด...เป็นต้น...ย่อมได้’ แต่พระธรรมภัณฑาคาริกไม่ทรงทราบ เพราะญาณนั้นมีขอบเขตแม้ในวิสัยของสาวก, ส่วนพระธรรมเสนาบดีทรงทราบ เพราะญาณนั้นไม่มีขอบเขตในวิสัยนั้น ดังนี้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘พระเถระอานนท์...เป็นต้น...ทรงทราบ’ ดังนี้. ท่านกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ทั้งหมดนี้’ ดังนี้. သာရိပုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาว่าด้วยสารีบุตรสูตร จบแล้ว. ၄. ဇာဏုဿောဏိဗြာဟ္မဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๔. อรรถกถาว่าด้วยชาณุสโสณีพราหมณ์สูตร ၄. ဝဠဝါဘိ-သဒ္ဒေါ ဝဠဝါပရိယာယောတိ အာဟ ‘‘စတူဟိ ဝဠဝါဟိ ယုတ္တရထေနာ’’တိ. ယောဓရထောတိ ယောဓေဟိ ယုဇ္ဈနတ္ထံ အာရောဟိတဗ္ဗရထော. အလင်္ကာရရထော မင်္ဂလဒိဝသေသု အလင်္ကတပဋိယတ္တေဟိ အာရောဟိတဗ္ဗရထော. ဃနဒုကုလေန ပရိဝါရိတောတိ ရဇတပဋ္ဋဝဏ္ဏေန သေတဒုကုလေန ပဋိစ္ဆာဒိတော. ပဋိစ္ဆာဒနတ္ထော ဟိ ဣဓ ပရိဝါရသဒ္ဒေါ. ရဇတပနာဠိသုပရိက္ခိတ္တာ သေတဘာဝကရဏတ္ထံ. ๔. คำว่า วฬวาภิ เป็นไวพจน์ของคำว่า วฬวา ท่านจึงกล่าวว่า ‘ด้วยรถที่เทียมด้วยวฬวา ๔ ตัว’ คำว่า โยธรถ คือรถที่นักรบพึงขึ้นเพื่อรบ. รถประดับ คือรถที่ผู้ประดับตกแต่งแล้วพึงขึ้นในวันมงคล. คำว่า หุ้มด้วยผ้าแพรเนื้อละเอียด คือคลุมด้วยผ้าแพรสีขาวดุจสีแผ่นเงิน. อนึ่ง คำว่า ปริวาร ในที่นี้มีความหมายว่า การคลุม. หุ้มด้วยรางเงินอย่างดี เพื่อให้มีสีขาว. ဆန္နံ ဆန္နံ မာသာနန္တိ နိဒ္ဓါရဏေ သာမိဝစနံ. ဧကဝါရံ နဂရံ ပဒက္ခိဏံ ကရောတီတိ ဣဒံ တသ္မိံ ဌာနန္တရေ ဌိတေန ကာတဗ္ဗံ စာရိတ္တံ. နဂရတော န ပက္ကန္တာတိ နဂရတော ဗဟိ န ဂတာ. မင်္ဂလဝစနေ နိယုတ္တာ မင်္ဂလိကာ, သုဝတ္ထိဝစနေ နိယုတ္တာ သောဝတ္ထိကာ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ထုတိမာဂဓဝန္ဒိကာစရိယကေ သင်္ဂဏှာတိ. သုကပတ္တသဒိသာနိ ဝဏ္ဏတော. คำว่า ฉนฺนํ ฉนฺนํ มาสานํ เป็นสวามิวจนะในอรรถแห่งการกำหนด. คำว่า กระทำประทักษิณพระนครครั้งหนึ่ง นี้เป็นจารีตที่ผู้ดำรงอยู่ในตำแหน่งนั้นพึงกระทำ. คำว่า ไม่ได้ออกไปจากพระนคร คือไม่ได้ออกไปนอกพระนคร. พวกมังคลิกะ คือพวกที่ถูกมอบหมายให้กล่าวคำมงคล, พวกโสวัตถิกะ คือพวกที่ถูกมอบหมายให้กล่าวคำสวัสดี. ด้วยคำว่า เป็นต้น ท่านสงเคราะห์พวกนักสรรเสริญ พวกมาคธ พวกนักไหว้ครู. มีสีเหมือนปีกนกแก้ว. ဝဏ္ဏဂီတန္တိ ထုတိဂီတံ. ဗြဟ္မဘူတံ သေဋ္ဌဘူတံ ယာနံ, ဗြဟ္မဘူတာနံ သေဋ္ဌဘူတာနံ ယာနန္တိ ဝါ ဗြဟ္မယာနံ. ဝိဇိတတ္တာ ဝိသေသေန ဇိနနတော. ရာဂံ ဝိနယမာနာ ပရိယောသာပေတီတိ သဗ္ဗမ္ပိ ရာဂံ သမုစ္ဆေဒဝိနယဝသေန ဝိနေတိ, အတ္တနော ကိစ္စံ ပရိယောသာပေတိ. ကိစ္စပရိယောသာပနေနေဝ ဟိ သယမ္ပိ [Pg.397] ပရိယောသာနံ နိပ္ဖတ္တိံ ဥပဂစ္ဆတိ. တေနာဟ ‘‘ပရိယောသာနံ ဂစ္ဆတိ နိပ္ဖဇ္ဇတီ’’တိ. คำว่า วรรณคีต คือเพลงสรรเสริญ. ยานที่ประเสริฐที่สุดคือพรหมภูตะ, หรือยานของท่านผู้ประเสริฐที่สุดคือพรหมยาน. เพราะชนะแล้ว คือเพราะชนะโดยพิเศษ. คำว่า กำจัดราคะให้สำเร็จ คือกำจัดราคะทั้งหมดโดยการกำจัดแบบถอนรากถอนโคน, และทำให้กิจของตนสำเร็จ. เพราะการทำให้กิจสำเร็จนั่นเอง ตนเองก็ย่อมถึงความสำเร็จ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ถึงความสำเร็จ คือสำเร็จ’. ဓုရန္တိ ဘုမ္မတ္ထေ ဥပယောဂဝစနန္တိ အာဟ ‘‘တတြမဇ္ဈတ္တတာယုဂေ ယုတ္တာ’’တိ. ဤသာတိ ယုဂသန္ဓာရိကာ ဒါရုယုဂဠာ. ယထာ ဝါ ဗာဟိရံ ယုဂံ ဓာရေတိ, တဿာ ဌိတာယ ဧဝ ကိစ္စသိဒ္ဓိ, ဧဝံ ကိရိယာဝသေန လဒ္ဓဗလေန တတြမဇ္ဈတ္တတာယုဂေ ထိရံ ဓာရေတိ, တေဟေဝ အရိယမဂ္ဂရထဿ ပဝတ္တနံ. ဟိရိဂ္ဂဟဏေန စေတ္ထ တံသဟစရဏတော ဩတ္တပ္ပမ္ပိ ဂဟိတံယေဝ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘အတ္တနာ သဒ္ဓိ’’န္တိအာဒိ. နာဠိယာ မိနမာနော ပုရိသော ဝိယ အာရမ္မဏံ မိနာတီတိ မနော. ကတရံ ပန တံ မနော, ကထဉ္စဿ ယောတ္တသဒိသတာတိ အာဟ ‘‘ဝိပဿနာစိတ္တ’’န္တိအာဒိ. တေန ယောတ္တံ ဝိယာတိ ယောတ္တန္တိ ဒဿေတိ. လောကိယဝိပဿနာစိတ္တံ အတိရေကပညာသ ကုသလဓမ္မေ ဧကာဗဒ္ဓေ ဧကသင်္ဂဟိတေ ကရောတီတိ သမ္ဗန္ဓော. တေ ပန ‘‘ဖဿော ဟောတိ…ပေ… အဝိက္ခေပေါ ဟောတီ’’တိ စိတ္တင်္ဂဝသေန ဓမ္မသင်္ဂဟေ (ဓ. သ. ၁) အာဂတနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. လောကုတ္တရဝိပဿနာစိတ္တန္တိ မဂ္ဂစိတ္တံ အာဟ. အတိရေကသဋ္ဌီတိ တေ ဧဝ သမ္မာကမ္မန္တာဇီဝေဟိ အနညာတညဿာမီတိန္ဒြိယာဒီဟိ စ သဒ္ဓိံ အတိရေကသဋ္ဌိ ကုသလဓမ္မေ. ဧကာဗဒ္ဓေတိ ဧကသ္မိံ ဧဝ အာရမ္မဏေ အာဗဒ္ဓေ. ဧကသင်္ဂဟေတိ တထေဝ ဝိပဿနာကိစ္စဝသေန ဧကသင်္ဂဟေ ကရောတိ. ပုဗ္ဗင်္ဂမဘာဝေန အာရက္ခံ သာရေတီတိ အာရက္ခသာရထီ. ‘‘ယထာ ဟိ ရထဿ…ပေ… သာရထီ’’တိ ဝတွာ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ယောဂ္ဂိယော’’တိ ဝုတ္တံ. ဓုရံ ဝါဟေတိ ယောဂ္ဂေ. ယောဇေတိ ယောဂ္ဂေ သမဂတိယဉ္စ. အက္ခံ အဗ္ဘဉ္ဇတိ သုခပ္ပဝတ္တနတ္ထံ. ရထံ ပေသေတိ ယောဂ္ဂစောဒနေန. နိဗ္ဗိသေဝနေ ကရောတိ ဂမနဝီထိယံ ပဋိပါဒနေန သန္နိယောဇေတိ. အာရက္ခပစ္စုပဋ္ဌာနာတိ အာရက္ခံ ပစ္စုပဋ္ဌပေတိ အသမ္မောသသဘာဝတ္တာ. ဂတိယောတိ ပဝတ္တိယော, နိပ္ဖတ္တိယော ဝါ. သမနွေသတီတိ ဂဝေသတိ. คำว่า ธุรํ เป็นอุปโยควจนะในอรรถแห่งภูมิ (สัตตมีวิภัตติ) ท่านจึงกล่าวว่า ‘ประกอบอยู่ในแอกคือตัตรมัชฌัตตตา’ คำว่า อีสา คือไม้ค้ำแอกที่เชื่อมแอก. หรือเหมือนไม้ค้ำภายนอกที่รองรับแอกอยู่, เมื่อไม้ค้ำนั้นตั้งอยู่ กิจก็สำเร็จได้, ฉันใด ตัตรมัชฌัตตตาก็ย่อมรองรับอย่างมั่นคงในแอกนั้นด้วยกำลังที่ได้มาโดยอาการแห่งการกระทำ, ด้วยสิ่งเหล่านั้นนั่นแหละ การเคลื่อนไปของรถคืออริยมรรคจึงมีได้. ในที่นี้ การถือเอาหิริ ย่อมถือเอาโอตตัปปะด้วย เพราะเป็นธรรมที่เกิดร่วมกัน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘พร้อมด้วยตน’ เป็นต้น. ชื่อว่า มโน เพราะอรรถว่า ย่อมวัดอารมณ์ เหมือนบุรุษที่ตวงด้วยทะนาน. มโนนั้นคืออะไร และความเป็นเหมือนเชือกผูกของมโนนั้นเป็นอย่างไร ท่านจึงกล่าวว่า ‘วิปัสสนาจิต’ เป็นต้น. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงแสดงว่า เหมือนเชือกผูก คือเชือกผูก. วิปัสสนาจิตที่เป็นโลกีย์ ย่อมกระทำกุศลธรรมเกิน ๕๐ ประการให้ผูกติดกันเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน เป็นการสงเคราะห์เข้าด้วยกัน ดังนี้คือความสัมพันธ์. ธรรมเหล่านั้นพึงทราบโดยนัยที่มาในธรรมสังคณี (ธ.ส. ๑) โดยเป็นองค์ของจิตว่า ‘ผัสสะย่อมมี...เป... อวิกเขปะย่อมมี’. วิปัสสนาจิตที่เป็นโลกุตตระ ท่านกล่าวถึงมรรคจิต. เกิน ๖๐ คือกุศลธรรมเกิน ๖๐ ประการเหล่านั้นนั่นแหละ พร้อมด้วยสัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ และอนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์เป็นต้น. คำว่า ผูกติดกันเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน คือผูกติดกันในอารมณ์เดียวกัน. คำว่า สงเคราะห์เข้าด้วยกัน คือกระทำเป็นการสงเคราะห์เข้าด้วยกันโดยกิจแห่งวิปัสสนาในลักษณะเดียวกัน. สารถีผู้รักษา คือผู้ที่นำการรักษาไปโดยความเป็นผู้เป็นประธาน. ท่านกล่าวว่า ‘เหมือนสารถีของรถ...เป...’ เพื่อแสดงสิ่งนั้น จึงกล่าวว่า ‘สัตว์ที่ควรเทียม’ (ยอกคิโย). ย่อมเทียมแอกในสัตว์ที่ควรเทียม. ย่อมผูกในสัตว์ที่ควรเทียมและในการเคลื่อนไปที่สม่ำเสมอ. ย่อมทาเพลาเพื่อการเคลื่อนไปที่ราบรื่น. ย่อมส่งรถไปโดยการบังคับสัตว์ที่ควรเทียม. ย่อมกระทำในสิ่งที่ไม่มีการเสื่อมถอย คือย่อมผูกมัดให้ดำเนินไปในทางที่ไป. คำว่า การตั้งการรักษาไว้ คือย่อมตั้งการรักษาไว้เพราะมีสภาพที่ไม่หลงลืม. คำว่า คติ คือการดำเนินไป หรือความสำเร็จ. คำว่า แสวงหา คือย่อมค้นหา. အရိယပုဂ္ဂလဿ နိဗ္ဗာနံ ပဋိမုခံ သမ္ပာပနေ ရထော ဝိယာတိ ရထော. ပရိကရောတိ ဝိဘူသယတီတိ ပရိက္ခာရော, ဝိဘူသနံ, သီလဉ္စ အရိယမဂ္ဂဿ ဝိဘူသနဋ္ဌာနိယံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလာလင်္ကာရော’’တိ, သီလဘူသနောတိ အတ္ထော. ဝိပဿနာသမ္ပယုတ္တာနန္တိ လောကိယာယ လောကုတ္တရာယ စ ဝိပဿနာယ သမ္ပယုတ္တာနံ. ဝိဓိနာ ဤရေတဗ္ဗတော ပဝတ္တေတဗ္ဗတော ဝီရိယံ, [Pg.398] သမ္မာဝါယာမော. သမံ သမ္မာ စ ဓိယတီတိ သမာဓိ, ဓုရဉ္စ တံ သမာဓိ စာတိ ဓုရသမာဓိ, ဥပေက္ခာ ဓုရသမာဓိ ဧတဿာတိ ဥပေက္ခာဓုရသမာဓိ, အရိယမဂ္ဂေါ ဥပေက္ခာသင်္ခါတဓုရသမာဓီတိ အတ္ထော. အဋ္ဌကထာယံ ပန ဗျဉ္ဇနံ အနာဒိယိတွာ ဓုရသမာဓိသဒ္ဒါနံ ဘိန္နာဓိကရဏတာ ဝုတ္တာ. ပယောဂမဇ္ဈတ္တေတိ ဝီရိယသမတာယ. အနိစ္ဆာတိ ဣစ္ဆာပဋိပက္ခာ. တေနာဟ ‘‘အလောဘသင်္ခါတာ’’တိ. ပရိဝါရဏန္တိ ပရိဝါရော, ပရိစ္ဆဒေါတိ အတ္ထော. รถ คือเหมือนรถในการนำพระอริยบุคคลไปสู่นิพพานโดยตรง. คำว่า ปริขาร คือเครื่องประดับ, การประดับ, เพราะศีลเป็นเครื่องประดับของอริยมรรค. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เครื่องประดับคือศีล ๔ บริสุทธิ์’ หมายถึงเครื่องประดับคือศีล. คำว่า ประกอบด้วยวิปัสสนา คือประกอบด้วยวิปัสสนาที่เป็นโลกีย์และโลกุตตระ. วิริยะ คือสัมมาวายามะ เพราะพึงนำไป พึงดำเนินไปโดยวิธี. สมาธิ คือสิ่งที่ตั้งมั่นโดยชอบและสม่ำเสมอ, และสมาธินั้นเป็นธุระด้วย จึงเป็นธุรสมาธิ, อุเบกขาเป็นธุรสมาธิของสมาธินั้น จึงเป็นอุเบกขาธุรสมาธิ, หมายถึงอริยมรรคคืออุเบกขาอันเป็นธุรสมาธิ. ส่วนในอรรถกถา ท่านกล่าวถึงความเป็นภินนาธิกรณะของคำว่า ธุรสมาธิ โดยไม่ถือเอาพยัญชนะ. คำว่า ปโยคมัชฌัตตะ คือความสม่ำเสมอของวิริยะ. คำว่า อนิฉา คือตรงข้ามกับตัณหา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘คืออโลภะ’. คำว่า ปริวารณะ คือบริวาร, หมายถึงเครื่องห้อมล้อม. မေတ္တာတိ မေတ္တာစေတောဝိမုတ္တိ. တထာ ကရုဏာ. ပုဗ္ဗဘာဂေါတိ ဥဘိန္နမ္ပိ ဥပစာရော. ဒွေပိ ကာယစိတ္တဝိဝေကာ ဝိယ ပုဗ္ဗဘာဂဓမ္မဝသေန ဝုတ္တာ. အရိယမဂ္ဂရထေတိ ပရိသုဒ္ဓမဂ္ဂသင်္ခါတေ ရထေ. အရိယမဂ္ဂရထော စ မဂ္ဂရထော စာတိ အရိယမဂ္ဂရထော, ဧဝံ ဧကသေသနယေန ဝါ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. တေနာဟ ‘‘ဣမသ္မိံ လောကိယလောကုတ္တရမဂ္ဂရထေ ဌိတော’’တိ. သန္နဒ္ဓစမ္မောတိ ယောဂါဝစရဿ ပဋိမုက္ကစမ္မံ. န နံ တေ ဝိဇ္ဈန္တီတိ ဝစနပထာ န နံ ဝိဇ္ဈန္တိ. ဓမ္မဘေဒနဝသေန န ဘဉ္ဇတိ, တဿ အရိယမဂ္ဂဿ ရထဿ သမ္မာ ယောဇိတဿ အန္တရာ ဘင်္ဂေါ နတ္ထီတိ အတ္ထော. คำว่า เมตตา คือเมตตาเจโตวิมุตติ. เช่นเดียวกับกรุณา. คำว่า ปุพพภาค คืออุปจาระของทั้งสอง. ทั้งสองอย่างนี้กล่าวโดยเป็นปุพพภาคธรรม เหมือนกายวิเวกและจิตตวิเวก. คำว่า ในรถคืออริยมรรค คือในรถอันเป็นมรรคที่บริสุทธิ์. อริยมรรคและมรรคคือรถ จึงเป็นอริยมรรครถ, หรือพึงทราบอรรถโดยนัยเอกเสสอย่างนี้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ตั้งอยู่ในรถคือโลกีย์และโลกุตตรมรรคนี้’. คำว่า สวมหนัง คือหนังที่นักโยคะสวมไว้. คำว่า ทางแห่งถ้อยคำย่อมไม่แทงทะลุเขา คือทางแห่งถ้อยคำย่อมไม่แทงทะลุเขา. ย่อมไม่แตกทำลายโดยการทำลายธรรม, หมายความว่า รถคืออริยมรรคที่ประกอบดีแล้วนั้นไม่มีการแตกทำลายในระหว่าง. အတ္တနော ပုရိသကာရံ နိဿာယ လဒ္ဓတ္တာ အတ္တနော သန္တာနေတိ အဓိပ္ပာယော. အနုတ္တရန္တိ ဥတ္တရရဟိတံ. တတော ဧဝ သေဋ္ဌယာနံ, နဿ ကေနစိ သဒိသန္တိ အသဒိသံ. ဓိတိသမ္ပန္နတာယ ဓီရာ ပဏ္ဍိတပုရိသာ လောကမှာ နိယျန္တိ ဂစ္ဆန္တိ. ‘‘ဇယံ ဇယ’’န္တိ ဂါထာယံ ဝစနဝိပလ္လာသေန ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ဇိနန္တာ ဇိနန္တာ’’တိ. หมายความว่า ได้มาเพราะอาศัยความเพียรพยายามของตน จึงอยู่ในสันดานของตน. คำว่า อนุตตระ คือไม่มีสิ่งอื่นยิ่งกว่า. เพราะเหตุนั้น จึงเป็นยานที่ประเสริฐที่สุด, ไม่มีสิ่งใดเสมอเหมือน. บัณฑิตชนผู้มีปัญญา (ธีรา) ย่อมออกจากโลกไปเพราะประกอบด้วยความเพียร (ธิติ). คำว่า ‘ชะยัง ชะยะ’ ในคาถา ท่านกล่าวโดยการสลับคำ ท่านจึงกล่าวว่า ‘ผู้ชนะ ผู้ชนะ’. ဇာဏုဿောဏိဗြာဟ္မဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาว่าด้วยชาณุสโสณีพราหมณ์สูตร จบแล้ว. ၅-၆. ကိမတ္ထိယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ ๕-๖. อรรถกถาว่าด้วยกิมัตถิยสูตรเป็นต้น ၅-၆. နိယမတ္ထောတိ အဝဓာရဏတ္ထော. တေန နိယမေန အဝဓာရဏေန – အညံ မဂ္ဂံ ပဋိက္ခိပတိ ဣတော အညဿ နိယျာနိကမဂ္ဂဿ အဘာဝတော. ‘‘ဒုက္ခဿ ပရိညတ္ထ’’န္တိ ဝုတ္တတ္တာ ဝဋ္ဋဒုက္ခံ ကထိတံ. အရိယမဂ္ဂေ ဂဟိတေ တဿ ပုဗ္ဗဘာဂမဂ္ဂေါ ဝိပဿနာယ ဂဟိတော ဧဝါတိ ‘‘မိဿကမဂ္ဂေါ ကထိတော’’တိ ဝုတ္တံ. ဥတ္တာနမေဝ အပုဗ္ဗဿ အဘာဝါ. အယံ ပန ဝိသေသော ‘‘ရာဂက္ခယော’’တိအာဒီဟိ [Pg.399] ယဒိပိ နိဗ္ဗာနံ ဝုတ္တံ. တထာပိ အရဟတ္တံ ဝိယ ဗြဟ္မစရိယမ္ပိ. တေန နိဗ္ဗာနံ ဧဝ ဝုစ္စတိ ‘‘ဣဒံ ဗြဟ္မစရိယပရိယောသာန’’န္တိ. ๕-๖. บทว่า นิยตฺถ แปลว่า อวธารณัตถะ (ความกำหนดแน่นอน). ด้วยความกำหนดแน่นอนนั้น ย่อมปฏิเสธทางอื่น เพราะไม่มีมรรคที่นำออกจากทุกข์อื่นจากนี้. เพราะตรัสว่า "เพื่อกำหนดรู้ทุกข์" จึงตรัสถึงวัฏฏทุกข์. เมื่ออริยมรรคถูกถือเอาแล้ว มรรคส่วนเบื้องต้นของอริยมรรคนั้นก็ถูกถือเอาด้วยวิปัสสนาแล้วนั่นเอง จึงตรัสว่า "ตรัสถึงมรรคที่ปะปนกัน". เนื้อความตื้นนั่นเอง เพราะไม่มีสิ่งที่ไม่เคยมีมาก่อน. อนึ่ง ข้อแตกต่างนี้คือ แม้พระนิพพานจะถูกกล่าวด้วยบทว่า "ความสิ้นราคะ" เป็นต้น. ถึงอย่างนั้น พรหมจรรย์ก็เหมือนพระอรหัต. เพราะเหตุนั้น พระนิพพานนั่นเองจึงถูกเรียกว่า "นี้คือที่สุดแห่งพรหมจรรย์". ကိမတ္ထိယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาว่าด้วยกิมัตถิยสูตรเป็นต้น จบแล้ว. ၇. ဒုတိယအညတရဘိက္ခုသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๗. อรรถกถาว่าด้วยทุติยอัญญตรภิกขุสูตร ၇. ရာဂဝိနယာဒိပဒေဟိ နိဗ္ဗာနံ ဝါပိ ဝုစ္စေယျ အရဟတ္တံ ဝါပိ. ယသ္မာ သော ဘိက္ခု ဥဘယတ္ထပိ နိဝိဋ္ဌဗုဒ္ဓိ, တသ္မာ ဘဂဝါ တဿ အဇ္ဈာသယဝသေန ‘‘နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ခေါ ဧတ’’န္တိအာဒိနာ နိဗ္ဗာနဓာတုံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ပုန ‘‘အာသဝါနံ ခယော တေန ဝုစ္စတီ’’တိ အာဟ. ယသ္မာ အရိယမဂ္ဂေါ ရာဂါဒိကေ သမုစ္ဆေဒဝသေန ဝိနေတိ, အာသဝဉ္စ သဗ္ဗသော ခေပေတိ, တေန စ ဝုတ္တံ နိဗ္ဗာနံ အရဟတ္တဉ္စ, တသ္မာ တဒုဘယံ ‘‘ရာဂဝိနယောတိအာဒိ နာမမေဝါ’’တိ ဝုတ္တံ. အနုသန္ဓိကုသလတာယ ပုစ္ဆန္တော ဧတံ အဝေါစာတိ ဣမိနာ ‘‘ပုစ္ဆာနုသန္ဓိ ဣဓ လဗ္ဘတီ’’တိ ဒီပိတံ, အဇ္ဈာသယာနုသန္ဓိပိ ဧတ္ထ လဗ္ဘတေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ๗. ด้วยบทว่า "การกำจัดราคะ" เป็นต้น พึงกล่าวถึงพระนิพพานบ้าง หรือพระอรหัตบ้าง. เพราะภิกษุนั้นมีปัญญาตั้งมั่นอยู่ในทั้งสองอย่างนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงวิสัชนาถึงนิพพานธาตุด้วยบทว่า "สิ่งนี้แลเป็นนิพพานธาตุ" เป็นต้น ตามอัธยาศัยของภิกษุนั้น แล้วตรัสอีกว่า "ความสิ้นอาสวะนั้นเรียกว่าอย่างนั้น". เพราะอริยมรรคย่อมกำจัดราคะเป็นต้นโดยการตัดขาด และย่อมทำอาสวะให้สิ้นไปโดยสิ้นเชิง และพระนิพพานกับพระอรหัตก็ถูกกล่าวด้วยเหตุนั้น เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า "ทั้งสองอย่างนั้นเป็นเพียงชื่อว่า การกำจัดราคะเป็นต้น". การที่ผู้ถามกล่าวคำนี้ด้วยความฉลาดในการเชื่อมโยง ด้วยเหตุนี้จึงแสดงว่า "ปุจฉานุสนธิย่อมมีในที่นี้" และพึงเห็นว่า "อัชฌาสยานุสนธิก็ย่อมมีในที่นี้เช่นกัน". ဒုတိယအညတရဘိက္ခုသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาทุติยอัญญตรภิกขุสูตร จบแล้ว. ၈. ဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๘. อรรถกถาวิภังคสูตร ၈. ဧကေန ပရိယာယေန အဋ္ဌင်္ဂိကမဂ္ဂံ ဝိဘဇိတွာတိ ‘‘သမ္မာဒိဋ္ဌီ’’တိအာဒိနာ ဧကေန ပရိယာယေန အရိယံ အဋ္ဌင်္ဂိကံ မဂ္ဂံ ဝိဘာဂေန ဒဿေတွာ ‘‘ကတမာ စ, ဘိက္ခဝေ, သမ္မာဒိဋ္ဌီ’’တိအာဒိနာ ပုန အပရေန ပရိယာယေန ဝိဘဇိတုကာမော. ဥဂ္ဂဟဓာရဏပရိစယဉာဏာနိပိ သဝနဉာဏေ ဧဝ အဝရောဓံ ဂစ္ဆန္တီတိ ‘‘သဝနသမ္မသနပဋိဝေဓပစ္စဝေက္ခဏဝသေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ๘. บทว่า "จำแนกอัฏฐังคิกมรรคด้วยปริยายหนึ่ง" คือ ทรงแสดงอริยอัฏฐังคิกมรรคโดยการจำแนกด้วยปริยายหนึ่งด้วยบทว่า "สัมมาทิฏฐิ" เป็นต้น แล้วทรงประสงค์จะจำแนกอีกด้วยปริยายอื่นด้วยบทว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย สัมมาทิฏฐิเป็นไฉน" เป็นต้น. แม้ญาณคือการเรียน การทรงจำ และการสั่งสม ก็ย่อมรวมเข้าในญาณคือการฟังนั่นเอง จึงตรัสว่า "โดยอำนาจการฟัง การพิจารณา การแทงตลอด และการพิจารณาทบทวน". ကမ္မဋ္ဌာနာဘိနိဝေသောတိ ကမ္မဋ္ဌာနပဋိပတ္တိ. ပုရိမာနိ ဒွေ သစ္စာနိ ဥဂ္ဂဏှိတွာတိ သမ္ဗန္ဓော. ဣဋ္ဌံ ကန္တံ မနာပန္တိ နိရောဓမဂ္ဂေသု နိန္နဘာဝံ ဒဿေတိ, န အဘိနန္ဒနံ, တန္နိန္နဘာဝေါ ဧဝ စ တတ္ထ ကမ္မကရဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧကေနေဝါကာရေန သစ္စာနံ ပဋိဝေဓနိမိတ္တတာ, သော ဧဝ အဘိမုခဘာဝေါ တေသံ သမာဂမောတိ ဧကာဘိသမယော. บทว่า กัมมัฏฐานาภินิเวส แปลว่า การปฏิบัติกรรมฐาน. บทว่า "เรียนรู้สัจจะสองอย่างแรก" เป็นบทเชื่อม. บทว่า "น่าปรารถนา น่ารักใคร่ น่าพอใจ" แสดงถึงความน้อมไปในนิโรธและมรรค ไม่ใช่ความเพลิดเพลิน และพึงเห็นว่าความน้อมไปนั้นนั่นเองคือการกระทำในที่นั้น. การที่สัจจะทั้งหลายเป็นเหตุแห่งการแทงตลอดด้วยอาการอย่างเดียวกันนั้นนั่นเอง ความเป็นผู้เผชิญหน้ากันนั้นคือการประชุมกันแห่งสัจจะเหล่านั้น ชื่อว่า เอกาภิสมยะ (การตรัสรู้พร้อมกัน). အဿာတိ [Pg.400] ဉာဏဿ, ယောဂိနော ဝါ. ဧတ္ထ စ ကေစိ ‘‘လောကိယဉာဏမ္ပိ ပဋိဝေဓော သဗ္ဗဿ ယာထာဝဗောဓဘာဝတော’’တိ ဝဒန္တိ. နနု ဥဂ္ဂဟာဒိပဋိဝေဓော စ ပဋိဝေဓောဝ, န စ သော လောကုတ္တရောတိ? တံ န, ကေဝလေန ပဋိဝေဓ-သဒ္ဒေန ဥဂ္ဂဟာဒိပဋိဝေဓာနံ အဝစနီယတ္တာ, ပဋိဝေဓနိမိတ္တတ္တာ ဝါ ဥဂ္ဂဟာဒိဝသေန ပဝတ္တံ ဒုက္ခာဒီသု ပုဗ္ဗဘာဂေ ဉာဏံ ‘‘ပဋိဝေဓော’’တိ ဝုစ္စတိ, န ပဋိဝေဓတ္တာ, ပဋိဝေဓဘူတမေဝ ပန ဉာဏံ ဥဇုကံ ပဋိဝေဓောတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတိ. ကိစ္စတောတိ ပရိညာဒိကိစ္စတော. အာရမ္မဏပဋိဝေဓောတိ သစ္ဆိကိရိယာပဋိဝေဓမာဟ. ကိစ္စတောတိ အသမ္မောဟပဋိဝေဓံ. ဥဂ္ဂဟာဒီဟိ သစ္စဿ ပရိဂ္ဂဏှနံ ပရိဂ္ဂဟော. บทว่า อัสสะ (ของเขา) คือ ของญาณ หรือของโยคี. ในที่นี้ บางท่านกล่าวว่า "แม้โลกิยญาณก็เป็นการแทงตลอด เพราะเป็นความรู้ตามความเป็นจริงของทุกสิ่ง". ก็การแทงตลอดด้วยการเรียนรู้เป็นต้น ก็เป็นการแทงตลอดไม่ใช่หรือ และสิ่งนั้นก็ไม่ใช่โลกุตตระไม่ใช่หรือ? ข้อนั้นไม่ใช่ เพราะการแทงตลอดด้วยการเรียนรู้เป็นต้น ไม่พึงกล่าวด้วยคำว่า "ปฏิเวธ" เพียงอย่างเดียว หรือญาณที่เกิดขึ้นในส่วนเบื้องต้นในทุกข์เป็นต้น โดยอาศัยการเรียนรู้เป็นต้น เรียกว่า "ปฏิเวธ" เพราะเป็นเหตุแห่งการแทงตลอด ไม่ใช่เพราะความเป็นปฏิเวธ และญาณที่เป็นตัวปฏิเวธนั่นเอง ควรกล่าวว่าเป็น "ปฏิเวธ" โดยตรง. บทว่า กิจจโต (โดยกิจ) คือ โดยกิจมีการกำหนดรู้เป็นต้น. บทว่า อารัมมณปฏิเวธ (การแทงตลอดอารมณ์) หมายถึง การแทงตลอดด้วยการทำให้แจ้ง. บทว่า กิจจโต (โดยกิจ) หมายถึง การแทงตลอดด้วยความไม่หลง. การกำหนดถือเอาสัจจะด้วยการเรียนรู้เป็นต้น ชื่อว่า ปริคคหะ (การกำหนดรู้). ဒုဒ္ဒသတ္တာတိ အနဓိဂတဉာဏေန ယာထာဝသရသလက္ခဏတော ဒဋ္ဌုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ ဥပ္ပတ္တိတော ပါကဋာနိပိ. တေနာဟ ‘‘ဒုက္ခသစ္စံ ဟီ’’တိအာဒိ. ဥဘယန္တိ ပုရိမံ သစ္စဒွယံ. ပယောဂေါတိ ကိရိယာ, ဝါယာမော ဝါ. တဿ မဟန္တတရဿ ဣစ္ဆိတဗ္ဗတံ ဒုက္ကရတရတဉ္စ ဥပမာဟိ ဒဿေတိ ‘‘ဘဝဂ္ဂဂ္ဂဟဏတ္ထ’’န္တိအာဒိနာ. ယထာ ပုရိမံ သစ္စဒွယံ ဝိယ ကေနစိ ပရိယာယေန အပါကဋတာယ ပရမဂမ္ဘီရတ္တာ ဥဂ္ဂဟာဒိဝသေန ပုဗ္ဗဘာဂေ ပဝတ္တိဘေဒံ ဂဟေတွာ ‘‘ဒုက္ခေ ဉာဏ’’န္တိအာဒိနာ စတုဗ္ဗိဓံ ကတွာ ဝုတ္တံ. ဧကမေဝ တံ ဉာဏံ ဟောတိ ဧကာဘိသမယဝသေနေဝ ပဝတ္တနတော. บทว่า ทุททสัตตา (เพราะเห็นได้ยาก) คือ แม้จะปรากฏโดยการเกิดขึ้น ก็ไม่สามารถเห็นได้ด้วยญาณที่ยังไม่บรรลุถึงลักษณะอันเป็นสาระตามความเป็นจริง. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ทุกขสัจจะ" เป็นต้น. บทว่า อุภยัง (ทั้งสอง) คือ สัจจะสองอย่างแรก. บทว่า ปโยคะ (ความเพียร) คือ การกระทำ หรือความพยายาม. แสดงถึงความยิ่งใหญ่ที่พึงปรารถนาและความยากยิ่งของสิ่งนั้นด้วยอุปมาว่า "เพื่อการยึดถือภวัคคพรหม" เป็นต้น. เหมือนสัจจะสองอย่างแรก ที่ถูกกล่าวโดยการแบ่งเป็น ๔ อย่างด้วยบทว่า "ญาณในทุกข์" เป็นต้น โดยอาศัยความแตกต่างของการเกิดขึ้นในส่วนเบื้องต้นด้วยการเรียนรู้เป็นต้น เพราะความไม่ปรากฏด้วยปริยายบางอย่าง และเพราะความลึกซึ้งอย่างยิ่ง. ญาณนั้นเป็นอันเดียวกัน เพราะเกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งการตรัสรู้พร้อมกันนั่นเอง. ကာမပစ္စနီကဋ္ဌေနာတိ ကာမာနံ ဥဇုပစ္စနီကဘာဝေန. ကာမတော နိဿဋဘာဝေနာတိ ကာမေဟိ ဝိသံယုတ္တဘာဝေန. ကာမံ သမ္မသန္တဿာတိ ဒုဝိဓမ္ပိ ကာမံ အနိစ္စာဒိတော သမ္မသန္တဿ. ပဇ္ဇတိ ပဝတ္တတိ ဧတေနာတိ ပဒံ, ကာမဿ ပဒန္တိ ကာမပဒံ, ကာမဿ ဥပ္ပတ္တိကာရဏဿ ဃာတော သမုဂ္ဃာတော, တံ ကာမပဒဃာတံ. တေနာဟ ‘‘ကာမဝူပသမ’’န္တိ. ကာမေဟိ ဝိဝိတ္တံ ကာမဝိဝိတ္တံ. သော ဧဝ စ နေသံ အန္တော သမုစ္ဆေဒဝိဝေကေတိ ကတွာ တသ္မိံ သာဓေတဗ္ဗေ ဥပ္ပန္နောတိ ဝုတ္တံ ‘‘ကာမဝိဝိတ္တန္တေ ဥပ္ပန္နော’’တိ. ကာမတော နိက္ခမတီတိ နိက္ခမော, သော ဧဝ နေက္ခမ္မသင်္ကပ္ပော. ဣမသ္မိဉ္စ နေက္ခမ္မသင်္ကပ္ပဿ သဒ္ဒတ္ထဝိဘာဝေန ယထာဝုတ္တော ကာမပစ္စနီကဋ္ဌာဒိကော အတ္ထနိဒ္ဓါရဏဝိသေသော အန္တောဂဓော. บทว่า กามปัจจนีกัฏเฐนะ (โดยความเป็นปฏิปักษ์ต่อกาม) คือ โดยความเป็นปฏิปักษ์โดยตรงต่อกามทั้งหลาย. บทว่า กามโต นิสสฏภาเวนะ (โดยความเป็นผู้หลีกออกจากกาม) คือ โดยความเป็นผู้พรากจากกามทั้งหลาย. บทว่า กามัง สัมมสันตัสสะ (ของผู้พิจารณากาม) คือ ของผู้พิจารณากามทั้งสองชนิดโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น. สิ่งที่เกิดขึ้น ดำเนินไปได้ด้วยสิ่งนี้ เรียกว่า บท, บทของกาม คือ กามบท, การทำลายคือการถอนรากถอนโคนเหตุแห่งการเกิดขึ้นของกาม ชื่อว่า การทำลายกามบทนั้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ความสงบระงับกาม". สิ่งที่สงัดจากกาม ชื่อว่า กามวิวิตตะ (ความสงัดจากกาม). และสิ่งนั้นนั่นเองเป็นที่สุดแห่งกามทั้งหลาย คือ วิเวกโดยการตัดขาด จึงกล่าวว่า "เกิดขึ้นในที่สุดแห่งความสงัดจากกาม" เพราะพึงทำให้สำเร็จในสิ่งนั้น. สิ่งที่ออกจากกาม ชื่อว่า เนกขัมมะ (การออกจากกาม), สิ่งนั้นนั่นเองคือ เนกขัมมสังกัปปะ (ความดำริในการออกจากกาม). และในเนกขัมมสังกัปปะนี้ การกำหนดความหมายพิเศษมีการเป็นปฏิปักษ์ต่อกามเป็นต้น ที่กล่าวมาแล้วโดยการจำแนกความหมายของศัพท์ ย่อมรวมอยู่ภายในด้วย. ဧသေဝ နယောတိ ဣမိနာ ဗျာပါဒပစ္စနီကဋ္ဌေန ဝိဟိံသာယ ပစ္စနီကဋ္ဌေနာတိအာဒိကံ အဗျာပါဒါဝိဟိံသာသင်္ကပ္ပာနံ အတ္ထုဒ္ဓါရဏဝိဓိံ အတိဒိသတိ. နေက္ခမ္မသင်္ကပ္ပာဒယောတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန အဗျာပါဒအဝိဟိံသာသင်္ကပ္ပေ ဧဝ သင်္ဂဏှာတိ. ကာမ…ပေ… သညာနန္တိ ကာမဝိတက္ကာဒိဝိရတိသမ္ပယုတ္တာနံ နေက္ခမ္မာဒိသညာနံ. နာနတ္တာတိ နာနာခဏိကတ္တာ. တီသု ဌာနေသူတိ [Pg.401] တိပ္ပကာရေသု ကာရဏေသု. ဥပ္ပန္နဿာတိ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟဿ. ဘူမိလဒ္ဓဥပ္ပန္နံ ဣဓာဓိပ္ပေတံ. ဧသ နယော ဣတော ပရေသုပိ. ပဒစ္ဆေဒတောတိ ကာရဏုပစ္ဆေဒတော. ပဒန္တိ ဟိ ဥပ္ပတ္တိကာရဏန္တိ ဝုတ္တောဝါယမတ္ထော. အနုပ္ပတ္တိသာဓနဝသေနာတိ ယထာ သင်္ကပ္ပော အာယတိံ နုပ္ပဇ္ဇတိ, ဧဝံ အနုပ္ပတ္တိသာဓနဝသေန. သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဝိယ ဧကောဝ ကုသလသင်္ကပ္ပော ဥပ္ပဇ္ဇတိ. บทว่า "เอเสว นโย" (นัยนี้แล) ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงวิธีอธิบายความหมายของอพยาบาทสังกัปปะและอวิหิงสาสังกัปปะ มีการเป็นปฏิปักษ์ต่อพยาบาท และการเป็นปฏิปักษ์ต่อวิหิงสาเป็นต้น. บทว่า "เนกขัมมสังกัปปะเป็นต้น" ด้วยคำว่า "เป็นต้น" ย่อมสงเคราะห์เอาอพยาบาทสังกัปปะและอวิหิงสาสังกัปปะเท่านั้น. บทว่า "กาม...เป...สัญญา" คือ สัญญาเนกขัมมะเป็นต้น ที่ประกอบด้วยการงดเว้นจากกามวิตกเป็นต้น. บทว่า นานัตตา (เพราะความต่างกัน) คือ เพราะมีขณะต่างกัน. บทว่า ตีสุ ฐาเนสุ (ในฐานะ ๓) คือ ในเหตุ ๓ ประการ. บทว่า อุปปันนัสสะ (ของสิ่งที่เกิดขึ้นแล้ว) คือ ของสิ่งที่ควรเกิดขึ้น. สิ่งที่เกิดขึ้นแล้วโดยได้ภูมิแล้ว พึงประสงค์ในที่นี้. นัยนี้พึงมีในบทอื่นจากนี้ด้วย. บทว่า ปทัจเฉทโต (โดยการตัดบท) คือ โดยการตัดเหตุ. เพราะคำว่า "บท" นี้มีความหมายว่า "เหตุแห่งการเกิดขึ้น" ดังที่กล่าวมาแล้ว. บทว่า อนุปปัตติสาธนวเสนะ (โดยการทำให้ไม่เกิดขึ้น) คือ โดยการทำให้ไม่เกิดขึ้นในอนาคต เหมือนความดำริไม่เกิดขึ้นในอนาคต. กุศลสังกัปปะย่อมเกิดขึ้นเพียงอย่างเดียว เหมือนสัมมาทิฏฐิ. စတူသု ဌာနေသူတိ ဝိသံဝါဒနာဒီသု စတူသု ဝီတိက္ကမဋ္ဌာနေသု. ပဗ္ဗဇိတာနံ မိစ္ဆာဇီဝေါ နာမ အာဟာရနိမိတ္တကောတိ အာဟ ‘‘ခါဒနီယဘောဇနီယာဒီနံ အတ္ထာယာ’’တိ. သဗ္ဗသော အနေသနာယ ပဟာနံ သမ္မာအာဇီဝေါတိ အာဟ ‘‘ဗုဒ္ဓပ္ပသတ္ထေန အာဇီဝေနာ’’တိ. ကမ္မပထပတ္တာနံ ဝသေန ‘‘သတ္တသု ဌာနေသူ’’တိ ဝုတ္တံ. အကမ္မပထပတ္တာယ ဟိ အနေသနာယ သော ပဒဃာတံ ကရောတိယေဝ. บทว่า จตูสุ ฐาเนสุ (ในฐานะ ๔) คือ ในฐานะแห่งการล่วงละเมิด ๔ อย่าง มีการพูดเท็จเป็นต้น. มิจฉาชีพของบรรพชิตชื่อว่ามีอาหารเป็นเหตุ จึงตรัสว่า "เพื่อประโยชน์แก่ของขบเคี้ยวและของฉันเป็นต้น". การละการแสวงหาที่ไม่สมควรโดยสิ้นเชิง คือ สัมมาอาชีวะ จึงตรัสว่า "ด้วยอาชีวะที่พระพุทธเจ้าทรงสรรเสริญ". ตรัสว่า "ในฐานะ ๗" โดยอาศัยกรรมบถที่ถึงแล้ว. เพราะการแสวงหาที่ไม่สมควรที่ไม่ถึงกรรมบถนั้น ย่อมทำลายบทนั้นนั่นเอง. တထာရူပေ ဝါ အာရမ္မဏေတိ ယသ္မိံ အာရမ္မဏေ ဣမဿ ပုဗ္ဗေ ကိလေသာ န ဥပ္ပန္နာ, တသ္မိံ ဧဝ. အနုပ္ပန္နာနန္တိ အနုပ္ပာဒဿပိ ပတ္ထနာဝသေန အနုပ္ပန္နာနံ. ဝီရိယစ္ဆန္ဒန္တိ ဝီရိယဿ နိဗ္ဗတ္တေတုကာမတာဆန္ဒံ. ‘‘ဆန္ဒသမ္ပယုတ္တဝီရိယဉ္စာ’’တိ ဝဒန္တိ. ဝီရိယမေဝ ပန အနုပ္ပန္နာကုသလာနုပ္ပာဒနေ လဗ္ဘမာနဆန္ဒတာယ ဓုရသမ္ပဂ္ဂဟတာယ ဆန္ဒပရိယာယေန ဝုတ္တံ. တထာ ဟိ ဝီရိယံ – ‘‘အနိက္ခိတ္တဆန္ဒတာ အနိက္ခိတ္တဓုရတာ’’တိ (ဓ. သ. ၂၆) နိဒ္ဒိဋ္ဌံ. ကောသဇ္ဇပက္ခေ ပတိတုံ အဒတွာ စိတ္တံ ပဂ္ဂဟိတံ ကရောတိ. ပဓာနန္တိ ပဓာနဘူတဝီရိယံ. หรือในอารมณ์เช่นนั้น คือในอารมณ์ใด กิเลสของผู้นี้ยังไม่เคยเกิดขึ้นในกาลก่อน ในอารมณ์นั้นนั่นเอง. บทว่า อนุปฺปนฺนานํ (กิเลสที่ยังไม่เกิด) ได้แก่ กิเลสที่ยังไม่เกิดด้วยอำนาจแห่งความปรารถนาแม้เพื่อไม่ให้เกิด. บทว่า วิริยฉนฺทํ (ความพอใจในความเพียร) ได้แก่ ความพอใจคือความใคร่เพื่อจะยังความเพียรให้เกิดขึ้น. นักปราชญ์ทั้งหลายกล่าวว่า "ความเพียรที่ประกอบด้วยฉันทะ" ด้วย. แต่ความเพียรนั่นแหละ ท่านกล่าวโดยเป็นคำไวพจน์ของฉันทะ เพราะเป็นฉันทะที่พึงได้ในการยังอกุศลที่ยังไม่เกิดไม่ให้เกิดขึ้น และเพราะเป็นความเพียรที่ถือเอาภาระ. ความเพียรนั้นแล ท่านแสดงไว้ว่า "ความไม่ทอดทิ้งฉันทะ ความไม่ทอดทิ้งภาระ" (ธ.ส. 26). ความเพียรย่อมทำจิตให้ประคองไว้ ไม่ให้ตกไปในฝ่ายแห่งความเกียจคร้าน. บทว่า ปธานํ (ความเพียร) ได้แก่ ความเพียรที่เป็นประธาน. ဥပ္ပတ္တိပဗန္ဓဝသေနာတိ နိရန္တရုပ္ပာဒနဝသေန. စတူသု ဌာနေသု ကိစ္စသာဓနဝသေနာတိ ယထာဝုတ္တေသု စတူသု ဌာနေသု ပဓာနကိစ္စဿ နိပ္ဖာဒနဝသေန အနုပ္ပာဒနာဒိဝသေန. ကိစ္စသာဓနဝသေနာတိ ကာယဝေဒနာစိတ္တဓမ္မေသု သုဘသုခနိစ္စအတ္တဂါဟဝိဓမနဝသေန အသုဘဒုက္ခာနိစ္စာနတ္တသာဓနဝသေန. บทว่า อุปฺปตฺติปพนฺธวเสนาติ (โดยเป็นไปติดต่อกัน) ได้แก่ โดยเป็นไปติดต่อกันไม่ขาดสาย. บทว่า จตูสุ ฐาเนสุ กิจฺจสาธนวเสนาติ (โดยเป็นเครื่องสำเร็จกิจใน ๔ ฐาน) ได้แก่ โดยเป็นเครื่องสำเร็จกิจอันเป็นประธานใน ๔ ฐานที่กล่าวมาแล้ว ด้วยอำนาจแห่งการไม่ให้เกิดขึ้นเป็นต้น. บทว่า กิจฺจสาธนวเสนาติ (โดยเป็นเครื่องสำเร็จกิจ) ได้แก่ โดยเป็นเครื่องทำลายการยึดถือว่าสวยงาม สุข เที่ยง เป็นอัตตา ในกาย เวทนา จิต ธรรม และโดยเป็นเครื่องยังอสุภะ ทุกข์ อนิจจะ อนัตตา ให้สำเร็จ. အယန္တိ ယထာဝုတ္တော သဒိသာသဒိသတာဝိသေသော. အဿာတိ မဂ္ဂဿ. ဧတ္ထ ကထန္တိ ယဒိ ရူပါဝစရစတုတ္ထဇ္ဈာနတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ သဗ္ဗဘဝဂ္ဂါ ဈာနင်္ဂမဂ္ဂင်္ဂဗောဇ္ဈင်္ဂါနံ သဒိသတာ, ဧဝံ သန္တေ ‘‘အာရုပ္ပေ စတုက္ကပဉ္စကဇ္ဈာနံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဉ္စ လောကုတ္တရ’’န္တိ ဧတ္ထ ကထံ အတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗောတိ အာဟ ‘‘ဧတ္ထာပီ’’တိအာဒိ. တံဈာနိကာဝါတိ ပဌမဇ္ဈာနာဒီသု ယံ ဈာနံ မဂ္ဂပဋိလာဘဿ ပါဒကဘူတံ, တံဈာနိကာဝ အဿ အရိယဿ ဥပရိပိ တယော မဂ္ဂါ[Pg.402]. ဧဝန္တိ ဝုတ္တာကာရေန. ပါဒကဇ္ဈာနမေဝ နိယမေတိ အာရုပ္ပေ စတုက္ကပဉ္စကဇ္ဈာနုပ္ပတ္တိယံ. ဝိပဿနာယ အာရမ္မဏဘူတာ ခန္ဓာတိ သမ္မသိတခန္ဓေ ဝဒန္တိ. ပုဂ္ဂလဇ္ဈာသယော နိယမေတိ ပါဒကသမ္မသိတဇ္ဈာနာနံ ဘေဒေ. ယသ္မာ သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏမေဝ အရိယမဂ္ဂဿ ဗောဇ္ဈင်္ဂါဒိဝိသေသံ နိယမေတိ, တတော ဒုတိယာဒိပါဒကဇ္ဈာနတော ဥပ္ပန္နဿ သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏဿ ပါဒကဇ္ဈာနာတိက္ကန္တာနံ အင်္ဂါနံ အသမာပဇ္ဇိတုကာမတာဝိရာဂဘာဝတော ဣတရဿ စ အတဗ္ဘာဝတော တီသုပိ ဝါဒေသု ဝိပဿနာဝ နိယမေတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော, တသ္မာ ဝိပဿနာနိယမေနေဝ ဟိ ပဌမဝါဒေပိ အပါဒကဇ္ဈာနာဒိပါဒကာပိ မဂ္ဂါ ပဌမဇ္ဈာနိကာ ဟောန္တိ. ဣတရေဟိ စ ပါဒကဇ္ဈာနေဟိ ဝိပဿနာနိယမေဟိ တံတံဈာနိကာဝ. ဧဝံ သေသဝါဒေသု ဝိပဿနာနိယမော ယထာသမ္ဘဝံ ယောဇေတဗ္ဗော. ဒုတိယဝါဒေ တံတံဈာနိကတာ သမ္မသိတသင်္ခါရဝိပဿနာနိယမေဟိ ဟောတိ. တတြ ဟိ ဝိပဿနာ တံတံဝိရာဂဘာဝနာ ဘာဝေတဗ္ဗာ, န သောမနဿသဟဂတာ ဥပေက္ခာသဟဂတာ ဟုတွာ ဈာနင်္ဂါဒိနိယမံ မဂ္ဂဿ ကရောတီတိ ဧဝံ ဝိပဿနာနိယမော ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣမသ္မိဉ္စ ဝါဒေ ပါဒကသမ္မသိတဇ္ဈာနုပနိဿယသဗ္ဘာဝေ အဇ္ဈာသယော ဧကန္တေန ဟောတီတိ ‘‘ပုဂ္ဂလဇ္ဈာသယော နိယမေတီတိ ဝဒန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ, အဋ္ဌကထာယံ ပန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂဿ ဧတိဿာ အဋ္ဌကထာယ ဧကသင်္ဂဟိတတ္တာ ‘‘တေသံ ဝါဒဝိနိစ္ဆယော…ပေ… ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ ဝုတ္တံ. ပုဗ္ဗဘာဂေတိ ဝိပဿနာက္ခဏေ. บทว่า อยํ (นี้) ได้แก่ ความพิเศษแห่งความเหมือนและความไม่เหมือนที่กล่าวมาแล้ว. บทว่า อสฺส (ของมรรค) ได้แก่ ของมรรค. บทว่า เอตฺถ กถํ (ในข้อนี้เป็นอย่างไร) คือ ถ้าองค์ฌาน องค์มรรค และโพชฌงค์มีความเหมือนกัน ตั้งแต่จตุตถฌานที่เป็นรูปาวจรไปจนถึงภวัคคะทั้งหมด เมื่อเป็นเช่นนี้ พึงถือเอาความหมายในประโยคที่ว่า "ในอรูปภพ จตุกกฌานและปัญจกฌานย่อมเกิดขึ้น และฌานนั้นเป็นโลกุตตระ" อย่างไร? ท่านจึงกล่าวว่า "ในข้อนี้ก็เช่นกัน" เป็นต้น. บทว่า ตํฌานิกาว (มีฌานนั้นเป็นที่อาศัย) ได้แก่ มรรค ๓ เบื้องบนของพระอริยะนั้น ย่อมมีฌานนั้นเป็นที่อาศัย คือฌานใดในปฐมฌานเป็นต้น เป็นบาทแห่งการได้มรรค. บทว่า เอวํ (อย่างนี้) ได้แก่ ด้วยอาการที่กล่าวมาแล้ว. ฌานที่เป็นบาทเท่านั้น ย่อมกำหนดการเกิดขึ้นของจตุกกฌานและปัญจกฌานในอรูปภพ. บทว่า วิปสฺสนาย อารMมณภูตา ขนฺธา (ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอารมณ์ของวิปัสสนา) ได้แก่ ขันธ์ที่พิจารณาแล้ว. อัธยาศัยของบุคคลย่อมกำหนดความแตกต่างของฌานที่เป็นบาทและฌานที่พิจารณาแล้ว. เพราะสังขารุเปกขาญาณเท่านั้น ย่อมกำหนดความพิเศษของโพชฌงค์เป็นต้นของอริยมรรค เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า วิปัสสนานั่นแหละย่อมกำหนดในวาทะทั้ง ๓ เพราะความไม่ปรารถนาจะเข้าถึงองค์ฌานที่ล่วงเลยฌานที่เป็นบาทไปแล้ว และเพราะความเป็นวิราคะของสังขารุเปกขาญาณที่เกิดขึ้นจากฌานที่เป็นบาททุติยะเป็นต้น และเพราะความเป็นอย่างอื่นของฌานอื่น. เพราะเหตุนั้น ด้วยการกำหนดด้วยวิปัสสนานั่นแหละ แม้ในวาทะที่ ๑ มรรคทั้งหลายที่มีฌานเป็นบาทและไม่มีฌานเป็นบาท ก็เป็นปฐมฌานิกะ. ส่วนมรรคอื่น ๆ ย่อมมีฌานนั้น ๆ เป็นที่อาศัย ด้วยการกำหนดด้วยวิปัสสนาในฌานที่เป็นบาทเหล่านั้น. พึงประกอบการกำหนดด้วยวิปัสสนาในวาทะที่เหลือตามสมควรอย่างนี้. ในวาทะที่ ๒ ความเป็นผู้มีฌานนั้น ๆ เป็นที่อาศัย ย่อมมีด้วยการกำหนดด้วยวิปัสสนาในสังขารที่พิจารณาแล้ว. ในวาทะนั้น วิปัสสนาพึงเจริญภาวะแห่งวิราคะนั้น ๆ ไม่ใช่เป็นไปพร้อมด้วยโสมนัส หรือเป็นไปพร้อมด้วยอุเบกขาแล้วกำหนดองค์ฌานเป็นต้นของมรรค เพราะฉะนั้น พึงทราบการกำหนดด้วยวิปัสสนาด้วยนัยที่กล่าวมาแล้วอย่างนี้. ในวาทะนี้ เมื่อมีอุปนิสัยแห่งฌานที่เป็นบาทและฌานที่พิจารณาแล้ว อัธยาศัยย่อมมีโดยส่วนเดียว เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "นักปราชญ์ทั้งหลายกล่าวว่า อัธยาศัยของบุคคลย่อมกำหนด" แต่ในอรรถกถา เพราะอรรถกถานี้รวมอยู่ในวิสุทธิมรรค จึงกล่าวว่า "การวินิจฉัยวาทะเหล่านั้น...พึงทราบ". บทว่า ปุพฺพภาเค (ในส่วนเบื้องต้น) ได้แก่ ในขณะแห่งวิปัสสนา. ဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาแห่งวิภังคสูตร จบแล้ว. ၉. သူကသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๙. อรรถกถาแห่งสูกสูตร ၉. သူကန္တိ သာလိယဝါဒီနံ ဝါလမာဟ. သော ဟိ နိကန္တကသဒိသော ပဋိမုခဂတံ ဟတ္ထံ ဝါ ပါဒံ ဝါ ဘိန္ဒတိ, တသ္မာ ဘေဒံ ဣစ္ဆန္တေန ဥဒ္ဓဂ္ဂံ ကတွာ ဌပိတံ သမ္မာပဏိဟိတံ နာမ, တထာ အဋ္ဌပိတံ မိစ္ဆာပဏိဟိတံ နာမာတိ ဝုတ္တံ. မိစ္ဆာပဏိဟိတာယာတိ ကမ္မဿကတပညာယ မိစ္ဆာဌပနံ နာမ – ‘‘ဣမေ သတ္တာ ကမ္မဝသေန သုခဒုက္ခံ ပစ္စနုဘဝန္တိ, တံ ပန ကမ္မံ ဣဿရဿ ဣစ္ဆာဝသေန ဗြဟ္မာ နိမ္မိနာတီ’’တိအာဒိနာ မိစ္ဆာပကပ္ပနံ. ကေစိ ပန ‘‘နတ္ထိ ဒိန္နန္တိအာဒိနာ နယေန ပဝတ္တိ, တဿ ဝါ ဉာဏဿ အပ္ပဝတ္တီ’’တိ ဝဒန္တိ. မဂ္ဂဘာဝနာယာတိ [Pg.403] ဧတ္ထာပိ မိစ္ဆာမဂ္ဂဿ ပဝတ္တနံ, အရိယမဂ္ဂဿ ဝါ အပ္ပဝတ္တနံ မိစ္ဆာဌပနံ. တေနာဟ ‘‘အပ္ပဝတ္တိတတ္တာ’’တိ. အဝိဇ္ဇံ ဘိန္ဒိဿတီတိ အဝိဇ္ဇံ သမုစ္ဆိန္ဒိဿတိ. မဂ္ဂနိဿိတံ ကတွာ မဂ္ဂေ ဧဝ ပက္ခိပိတွာ. တဉှိ ဉာဏံ မဂ္ဂဿ မူလကာရဏံ မဂ္ဂေ သိဒ္ဓေ တဿ ကိစ္စဿ မတ္ထကပ္ပတ္တိတော. ‘‘သမ္မာပဏိဟိတာယ ဒိဋ္ဌိယာ သမ္မာပဏိဟိတာယ မဂ္ဂဘာဝနာယာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ မိဿကမဂ္ဂေါ ကထိတော. ဆဝိဘေဒသဒိသော စေတ္ထ အဝိဇ္ဇာဘေဒေါ, လောဟိတုပ္ပာဒသဒိသော လောကုတ္တရမဂ္ဂဘာဝေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ๙. บทว่า สูกํ (หนาม) ท่านกล่าวถึงขนของข้าวสาลีและข้าวเหนียวเป็นต้น. หนามนั้นเหมือนกับหนามที่ตัดแล้ว ย่อมทิ่มแทงมือหรือเท้าที่เข้าไปใกล้ เพราะฉะนั้น ผู้ที่ต้องการให้ทิ่มแทง จึงตั้งไว้ให้ชี้ขึ้น ชื่อว่าตั้งไว้ชอบ (สัมมาปณิหิตะ) และการตั้งไว้ไม่ชอบ ชื่อว่าตั้งไว้ผิด (มิจฉาปณิหิตะ) ดังนี้. บทว่า มิจฺฉาปณิหิตาย (ด้วยการตั้งไว้ผิด) ได้แก่ การตั้งไว้ผิดด้วยปัญญาในกรรมัสสกตา ชื่อว่าการตั้งไว้ผิด คือการกำหนดผิดด้วยประการมีอาทิว่า "สัตว์เหล่านี้ย่อมเสวยสุขและทุกข์ด้วยอำนาจแห่งกรรม แต่กรรมนั้นพระพรหมย่อมเนรมิตด้วยอำนาจแห่งความปรารถนาของพระผู้เป็นเจ้า". แต่บางพวกกล่าวว่า "การเป็นไปโดยนัยมีอาทิว่า 'ทานที่ให้แล้วไม่มีผล' หรือการไม่เป็นไปของญาณนั้น". บทว่า มคฺคภาวนาย (ด้วยการเจริญมรรค) ในข้อนี้ก็คือ การเป็นไปของมิจฉามรรค หรือการไม่เป็นไปของอริยมรรค ชื่อว่าการตั้งไว้ผิด. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะไม่เป็นไป". บทว่า อวิชฺชํ ภินฺทิสฺสติ (จะทำลายอวิชชา) ได้แก่ จะถอนอวิชชาขึ้นได้โดยสิ้นเชิง. กระทำให้อาศัยมรรค คือใส่ไว้ในมรรคนั่นเอง. เพราะญาณนั้นเป็นมูลเหตุของมรรค เมื่อมรรคสำเร็จแล้ว กิจของญาณนั้นก็ถึงที่สุด. เพราะมีการกล่าวว่า "ด้วยทิฏฐิที่ตั้งไว้ชอบ ด้วยการเจริญมรรคที่ตั้งไว้ชอบ" จึงกล่าวถึงมรรคที่ผสมกัน. ในข้อนี้ การทำลายอวิชชาพึงเห็นเหมือนกับการทำลายผิวหนัง และภาวะแห่งโลกุตตรมรรคพึงเห็นเหมือนกับการเกิดโลหิต. သူကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาแห่งสูกสูตร จบแล้ว. ၁၀. နန္ဒိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๑๐. อรรถกถาแห่งนันทิยสูตร. ၁၀. ဆန္နပရိဗ္ဗာဇကော ဝတ္ထစ္ဆာဒိယာ ဆန္နင်္ဂပရိဗ္ဗာဇကော, န နဂ္ဂပရိဗ္ဗာဇကော. ๑๐. ฉันนปริพาชก คือปริพาชกผู้มีอวัยวะปกปิดด้วยผ้า ไม่ใช่ปริพาชกเปลือยกาย. အဝိဇ္ဇာဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาแห่งอวิชชาวรรค จบแล้ว. ၂. ဝိဟာရဝဂ္ဂေါ ๒. วิหารวรรค ၁. ပဌမဝိဟာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๑. อรรถกถาแห่งปฐมวิหารสูตร ၁၁. အဍ္ဎမာသန္တိ အစ္စန္တသံယောဂေ ဥပယောဂဝစနံ. ပဋိသလ္လီယိတုန္တိ ယထာဝုတ္တံ ကာလံ ပဋိ ဒိဝသေ ဒိဝသေ သမာပတ္တိယံ ဓမ္မစိန္တာယံ စိတ္တံ နိလီယိတုံ. ဝိနေတဗ္ဗောတိ သမုစ္ဆေဒဝိနယေန ဝိနေတဗ္ဗော အရိယမဂ္ဂါဓိဂန္တဗ္ဗော. တန္တိ ဒိဋ္ဌာနုဂတိအာပဇ္ဇနံ. အဿာတိ ဇနတာယ. အပဂစ္ဆတီတိ သတ္ထု သန္တိကတော အပေတိ. သူတိ နိပါတမတ္တံ. ๑๑. บทว่า อฑฺฒมาสํ (กึ่งเดือน) เป็นคำที่ใช้ในความหมายว่าประกอบกันอย่างยิ่ง. บทว่า ปฏิสลฺลียิตุํ (เพื่อหลีกเร้น) ได้แก่ เพื่อให้จิตหลีกเร้นในสมาบัติและในธรรมจินดาในแต่ละวันตลอดเวลาที่กล่าวมาแล้ว. บทว่า วิเนตพฺโพ (พึงแนะนำ) ได้แก่ พึงแนะนำด้วยสมุจเฉทวินัย คือพึงบรรลุอริยมรรค. บทว่า ตํ (นั้น) ได้แก่ การถึงซึ่งการอนุวัติตามทิฏฐิ. บทว่า อสฺส (ของชนนั้น) ได้แก่ ของหมู่ชน. บทว่า อปคจฺฉติ (ย่อมหลีกไป) ได้แก่ ย่อมหลีกไปจากสำนักของพระศาสดา. บทว่า สู (หนอ) เป็นเพียงนิบาต. ပဒေသေနာတိ ဧကဒေသေန. သဟ ပဒေသေနာတိ သပဒေသော. သွာယံ သပဒေသော ယသ္မာ ဝေဒနာဝသေနေဝ ပါဠိယံ အာဂတော, တသ္မာ ပရမတ္ထဓမ္မကောဋ္ဌာသေ ဝေဒနာ အနဝသေသတော လဗ္ဘတိ, တေ ဂဏှန္တော ‘‘ခန္ဓပဒေသော’’တိအာဒိမာဟ. တံ သဗ္ဗန္တိ ခန္ဓပဒေသာဒိကံ သဗ္ဗမ္ပိ. ‘‘သမ္မသန္တော’’တိ ပဒဿ အတ္ထဒဿနဝသေန ‘‘ပစ္စဝေက္ခန္တော’’တိ အာဟ. ပစ္စဝေက္ခဏာ ဣဓ သမ္မသနံ နာမ, န ဝိပဿနာ. ဝိပဿနာသမ္မသနံ ပန ဘဂဝတော [Pg.404] ဝိသာခပုဏ္ဏမာယံ ဧဝ နိပ္ဖန္နံ, တသ္မာ ဘဂဝတော အညဘူမိကာပိ ဝေဒနာ အညဘူမိကာနံ သတ္တာနံ ဝိရုဒ္ဓါ ဥပ္ပဇ္ဇတေဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘ယာဝ ဘဝဂ္ဂါ ပဝတ္တာ သုခါ ဝေဒနာ’’တိ. သဗ္ဗာကာရေနာတိ သရူပတော သမုဒယတော အတ္ထင်္ဂမတော အဿာဒါဒိတောတိ သဗ္ဗာကာရေန. ပရိဂ္ဂဏှန္တော ဥပပရိက္ခန္တော. บทว่า ปเทเสน (โดยส่วน) ได้แก่ โดยส่วนหนึ่ง. บทว่า สห ปเทเสน (พร้อมด้วยส่วน) ได้แก่ มีส่วน. ส่วนคำว่า "มีส่วน" นี้ เพราะมาในบาลีโดยอำนาจแห่งเวทนาเท่านั้น เพราะฉะนั้น ในส่วนแห่งปรมัตถธรรม เวทนาย่อมได้โดยไม่เหลือ ท่านจึงกล่าวว่า "ส่วนแห่งขันธ์" เป็นต้น โดยถือเอาเวทนาเหล่านั้น. บทว่า ตํ สพฺพํ (ทั้งหมดนั้น) ได้แก่ ทั้งหมดมีส่วนแห่งขันธ์เป็นต้น. ท่านกล่าวคำว่า "ปจฺจเวกฺขนฺโต" (พิจารณา) โดยแสดงอรรถของบทว่า "สมฺมสนฺโต" (พิจารณา). การพิจารณาในที่นี้ ชื่อว่าการพิจารณา ไม่ใช่วิปัสสนา. ส่วนการพิจารณาด้วยวิปัสสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าสำเร็จแล้วในวันวิสาขปุรณมีเท่านั้น เพราะฉะนั้น เวทนาแม้ที่เป็นไปในภูมิอื่นของพระผู้มีพระภาคเจ้า ย่อมเกิดขึ้นต่างจากเวทนาของสัตว์ทั้งหลายผู้เกิดในภูมิอื่น ดังที่กล่าวว่า "สุขเวทนาที่ดำเนินไปจนถึงภวัคคะ". บทว่า สพฺพากาเรน (ด้วยอาการทั้งปวง) ได้แก่ ด้วยอาการทั้งปวง คือโดยสภาพ โดยสมุทัย โดยอัสดง โดยอัสสาทะเป็นต้น. บทว่า ปริคฺคณฺหนฺโต (กำหนดรู้) ได้แก่ พิจารณา. နိပ္ပဒေသာနေဝ အနဝသေသာနေဝ. ဣန္ဒြိယသတိပဋ္ဌာနပဒေသော သုဝိညေယျောတိ အနုဒ္ဓတော. အဿာတိ ဘဂဝတော. ဌာနေတိ တသ္မိံ တသ္မိံ ပစ္စဝေက္ခိတဗ္ဗသင်္ခါတေ ဩကာသေ. သာ သာ စ ဝိဟာရသမာပတ္တီတိ ခန္ဓဝသေန အာယတနာဒိဝသေန စ ပဝတ္တိတွာ တေသံ ဧကဒေသဘူတံ ဝေဒနံယေဝ ပရိဂ္ဂဟေတွာ တံ သမ္မသိတွာ အနုက္ကမေန သမာပန္နာ ဈာနသမာပတ္တိ ဖလသမာပတ္တိ စ. ဖလသမာပတ္တိ ဟိ တထာ သမ္မသိတွာ ပုနပ္ပုနံ သမာပဇ္ဇနဝသေန အတ္ထတော အဘိန္နာပိ အဓိဋ္ဌာနဘူတဓမ္မဘေဒေန ဘိန္နာ ဝိယ ဝုစ္စတိ, ယတော စတုဝီသတိကောဋိသတသဟဿဘေဒါ ဒေဝသိကံ ဝဠဉ္ဇနသမာပတ္တိယော အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တာ. ကာမံ အညဓမ္မဝသေနပိ ဇာတာ ဧဝ, ဝေဒနာဝသေန ပနေတ္ထ အဘိနိဝေသော ကတော ဝေဒနာနုဘာဝေန ဇာတာ. ကသ္မာ ဧဝံ ဇာတာတိ? ဗုဒ္ဓါနံ ဉာဏပဒဿ အန္တရဝိဘာဂတ္တာ. တထာ ဟိ ဘဂဝါ သကလမ္ပိ အဍ္ဎမာသံ ဝေဒနာဝသေနေဝ သမ္မသနံ ပဝတ္တေတိ, တဒနုသာရေန စ တာ ဝိဟာရသမာပတ္တိယော သမာပဇ္ဇိ. တယိဒံ အစ္ဆရိယံ အနညသာဓာရဏံ ဘိက္ခူ ပဝေဒေန္တော သတ္ထာ – ‘‘ယေန သွာဟ’’န္တိအာဒိမဝေါစ. ไม่มีส่วนเหลือ ไม่มีส่วนที่ยังไม่หมดสิ้นเลย. บทว่า อินทริยสติปัฏฐาน เป็นบทที่เข้าใจง่าย จึงไม่ยกขึ้นแสดง. บทว่า อัสสาติ (พึงมี) คือของพระผู้มีพระภาค. บทว่า ฐาเน (ในฐานะ) คือในโอกาสอันนับว่าควรพิจารณาเฉพาะนั้นๆ. บทว่า วิหารสมาบัติเหล่านั้นๆ คือสมาบัติอันเป็นเครื่องอยู่เหล่านั้นๆ ดำเนินไปโดยขันธ์ โดยอายตนะเป็นต้น แล้วกำหนดเอาเวทนาซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของขันธ์เป็นต้นเหล่านั้น พิจารณาเวทนานั้นแล้วเข้าถึงฌานสมาบัติและผลสมาบัติโดยลำดับ. ผลสมาบัตินั้นแล แม้โดยอรรถจะไม่ต่างกัน แต่ก็ชื่อว่าต่างกันโดยความต่างแห่งธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งอธิษฐาน เพราะเข้าถึงโดยพิจารณาอย่างนั้นซ้ำๆ กันอีก เพราะอรรถกถาได้กล่าวถึงสมาบัติที่ใช้เป็นประจำวันว่ามีถึง ๒๔ โกฏิแสนอย่าง. แม้จะเกิดขึ้นโดยอาศัยธรรมอื่นก็จริง แต่ในที่นี้ได้ตั้งใจกล่าวถึงการเกิดขึ้นโดยอาศัยเวทนา เพราะเกิดขึ้นด้วยอานุภาพแห่งเวทนา. เพราะเหตุไรจึงเกิดขึ้นอย่างนี้? เพราะเป็นส่วนหนึ่งแห่งบทแห่งญาณของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย. แท้จริง พระผู้มีพระภาคทรงดำเนินไปซึ่งการพิจารณาโดยอาศัยเวทนาตลอดครึ่งเดือน และทรงเข้าถึงวิหารสมาบัติเหล่านั้นตามลำดับนั้น. พระศาสดาเมื่อทรงประกาศความอัศจรรย์อันไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่นนี้แก่ภิกษุทั้งหลาย จึงตรัสคำมีอาทิว่า "เยน สฺวาหํ". အကုသလာဝါတိ ပါဏာတိပါတ-အဒိန္နာဒါန-ကာမေသုမိစ္ဆာစာရ-မုသာဝါဒ-ပိသုဏဝါစာသမ္ဖပ္ပလာပ-အဘိဇ္ဈာ-ဗျာပါဒဝသေန တံတံမိစ္ဆာဒဿနဝသေန စ အကုသလာ ဝေဒနာ ဧဝ ဟောတိ. ဗြဟ္မလောကာဒီသု ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ တတ္ထ နိစ္စာ ဓုဝါ ဘဝိဿာမာတိ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိံ ဥပနိဿာယာတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဒေဝကုလာဒီသု ဒေဝပူဇတ္ထံ, သဗ္ဗဇနပရိဘောဂတ္ထံ ဝါ မာလာဝစ္ဆံ ရောပေန္တိ. ဝဓဗန္ဓနာဒီနီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန အဒိန္နာဒါန-မိစ္ဆာစာရ-မုသာဝါဒ-ပိသုဏဝါစာ-သမ္ဖပ္ပလာပါဒီနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဒိဋ္ဌဓမ္မဝိပါကဿ အပစုရတ္တာ အပါကဋတ္တာ စ ‘‘ဘဝန္တရဂတာန’’န္တိ ဝုတ္တံ. บทว่า อกุสลา (เป็นอกุศล) คือเวทนาเป็นอกุศลนั่นเอง โดยอาศัยปาณาติบาต อทินนาทาน กาเมสุมิจฉาจาร มุสาวาท ปิสุณาวาจา สัมผัปปลาปะ อภิชฌา พยาบาท และโดยอาศัยมิจฉาทิฏฐิอย่างนั้นๆ. พึงประกอบความว่า โดยอาศัยทิฏฐิว่า "เราจักเกิดในพรหมโลกเป็นต้น แล้วจักเป็นผู้เที่ยงยั่งยืนอยู่ในที่นั้น". ในเทวสถานเป็นต้น ย่อมปลูกต้นไม้สำหรับทำพวงมาลัย เพื่อบูชาเทพ หรือเพื่อประโยชน์แก่การบริโภคของชนทั้งปวง. บทว่า วธพันธนาทีนิ (การฆ่า การจองจำ เป็นต้น) พึงเห็นว่าด้วยคำว่า "เป็นต้น" นั้น ได้รวบรวมเอาอทินนาทาน มิจฉาจาร มุสาวาท ปิสุณาวาจา สัมผัปปลาปะ เป็นต้น. เพราะวิบากในปัจจุบันมีน้อยและไม่ปรากฏ จึงกล่าวว่า "ของผู้ไปสู่ภพอื่น". ဣတိ နေသန္တိ ဧတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒေါ အာဒိအတ္ထော, ပကာရတ္ထော ဝါ. တေန ယထာ ဖရုသဝါစာဝသေန, ဧဝံ တဒညေသမ္ပိ အကုသလကမ္မာနံ ဝသေန သမ္မာဒိဋ္ဌိပစ္စယာ [Pg.405] အကုသလဝေဒနာပ္ပဝတ္တိ ယထာရဟံ နီဟရိတွာ ဝတ္တဗ္ဗာ. ဧသေဝ နယောတိ ဣမိနာ ယထာ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိပစ္စယာ သမ္မာဒိဋ္ဌိပစ္စယာ စ ကုသလာကုသလဝိပါကဝေဒနာ သဟဇာတကောဋိယာ ဥပနိဿယကောဋိယာ စ ဝသေန ယထာရဟံ ယောဇေတွာ ဒဿိတာ, ဧဝံ မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပပစ္စယာဒီသုပိ ယထာရဟံ ယောဇေတွာ ဒဿေတဗ္ဗာတိ ဣမမတ္ထံ အတိဒိသတိ. ဆန္ဒပစ္စယာတိ ဧတ္ထ တဏှာဆန္ဒသဟိတော ကတ္တုကာမတာဆန္ဒော အဓိပ္ပေတောတိ အာဟ ‘‘ဆန္ဒပစ္စယာတိအာဒီသု ပန ဆန္ဒပစ္စယာ အဋ္ဌလောဘသဟဂတစိတ္တသမ္ပယုတ္တာ ဝေဒနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ’’တိ. ဝိတက္ကပစ္စယာတိ ဧတ္ထ အပ္ပနာပ္ပတ္တောဝ ဝိတက္ကော အဓိပ္ပေတောတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဝိတက္ကပစ္စယာ ပဌမဇ္ဈာနဝေဒနာဝါ’’တိ. ဝိတက္ကပစ္စယာ ပဌမဇ္ဈာနဝေဒနာယ ဂဟိတတ္တာ ‘‘ဌပေတွာ ပဌမဇ္ဈာန’’န္တိ. ဥပရိ တိဿော ရူပါဝစရာ, ဟေဋ္ဌာ တိဿော အရူပါဝစရာ ဧဝံ သေသာ ဆ သညာသမာပတ္တိဝေဒနာ. ในบทว่า อิติ เนสํ (ดังนี้ของสัตว์เหล่านั้น) นี้ คำว่า อิติ มีอรรถว่า เป็นต้น หรือมีอรรถว่า มีประการอย่างนี้. ด้วยเหตุนั้น พึงนำมากล่าวโดยสมควรว่า การเกิดขึ้นแห่งอกุศลเวทนาอันมีสัมมาทิฏฐิเป็นปัจจัย ย่อมมีโดยอาศัยกรรมอกุศลอื่นเหล่านั้นด้วย เช่นเดียวกับโดยอาศัยผรุสวาจา. บทว่า เอเสว นโย (นัยนี้แล) นี้ ย่อมแสดงความหมายว่า พึงประกอบและแสดงในมิจฉาสังกัปปะเป็นต้นโดยสมควรด้วย เช่นเดียวกับที่ได้ประกอบและแสดงเวทนาอันเป็นวิบากของกุศลและอกุศลอันมีมิจฉาทิฏฐิเป็นปัจจัย และมีสัมมาทิฏฐิเป็นปัจจัย โดยสมควรโดยอาศัยฝ่ายสหชาตและฝ่ายอุปนิสัย. ในบทว่า ฉันทปัจจยา (มีฉันทะเป็นปัจจัย) นี้ มีความประสงค์ถึงฉันทะอันเป็นความอยากทำที่ประกอบด้วยตัณหาฉันทะ จึงกล่าวว่า "ในบทมีอาทิว่า ฉันทปัจจยา นั้น พึงทราบว่าเวทนาที่ประกอบด้วยจิตที่เกิดพร้อมด้วยโลภะ ๘ ดวง มีฉันทะเป็นปัจจัย". ในบทว่า วิตักกปัจจยา (มีวิตกเป็นปัจจัย) นี้ มีความประสงค์ถึงวิตกที่ถึงอัปปนาเท่านั้น จึงกล่าวว่า "เวทนาในปฐมฌานมีวิตกเป็นปัจจัย". เพราะเวทนาในปฐมฌานถูกรวบรวมไว้ด้วยวิตกเป็นปัจจัย จึงกล่าวว่า "เว้นปฐมฌาน". เวทนาในรูปาวจร ๓ เบื้องบน เวทนาในอรูปาวจร ๓ เบื้องล่าง รวมเป็นเวทนาในสมาบัติ ๖ ที่เหลือ. တိဏ္ဏန္တိ ဆန္ဒဝိတက္ကသညာနံ. အဝူပသမေတိ ပဋိပက္ခေန အဝူပသမိတေ. တိဏ္ဏဉှိ တေသံ သဟဘာဝေန ပစ္စယတာ အဋ္ဌလောဘသဟဂတစိတ္တေသု ဧဝ. တတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ တံ ဝုတ္တမေဝ. ဆန္ဒမတ္တဿာတိ တေသု တီသု ဆန္ဒမတ္တဿ. ဝူပသမေ ပဌမဇ္ဈာနဝေဒနာဝ အပ္ပနာပ္ပတ္တဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ. ဆန္ဒဝိတက္ကာနံ ဝူပသမေ ဒုတိယဇ္ဈာနာဒိဝေဒနာ အဓိပ္ပေတာ သညာယ အဝူပသန္တတ္တာ. ဒုတိယဇ္ဈာနာဒိဝေဒနာဂဟဏေန ဟိ သဗ္ဗာ သညာသမာပတ္တိယော စ ဂဟိတာဝ ဟောန္တိ. တိဏ္ဏမ္ပိ ဝူပသမေတိ ဆန္ဒဝိတက္ကသညာနံ ဝူပသမေ နေဝသညာနာသညာယတနဝေဒနာ အဓိပ္ပေတာ. ဘဝဂ္ဂပ္ပတ္တသညာ ဟိ ဝူပသမန္တိ ဆန္ဒသင်္ကပ္ပာနံ အစ္စန္တသုခုမဘာဝပ္ပတ္တိယာ. ဟေဋ္ဌာ ‘‘သမ္မာဒိဋ္ဌိပစ္စယာ’’တိ ဧတ္ထ သမ္မာဒိဋ္ဌိဂ္ဂဟဏေန ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိပိ ဂဟိတာဝ ဟောတီတိ အာဟ – ‘‘အပ္ပတ္တဿ ပတ္တိယာတိ အရဟတ္တဖလဿ ပတ္တတ္ထာယာ’’တိ. အထ ဝါ ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂါဓိဂမေန ဝိနာ အဂ္ဂမဂ္ဂေါ နတ္ထီတိ ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂါဓိဂမံ အတ္ထာပန္နံ ကတွာ ‘‘အရဟတ္တဖလဿ ပတ္တတ္ထာယာ’’တိ ဝုတ္တံ. အာယမေတိ ဖလေန မိဿိတော ဟောတိ ဧတေနာတိ အာယာမော, သမ္မာဝါယာမောတိ အာဟ ‘‘အတ္ထိ အာယာမန္တိ အတ္ထိ ဝီရိယ’’န္တိ. တဿ ဝီရိယာရမ္ဘဿာတိ အညာဓိဂမကာရဏဿ သမ္မာဝါယာမဿ ဝသေန. ပါဠိယံ ဌာန-သဒ္ဒေါ ကာရဏပရိယာယောတိ အာဟ – ‘‘အရဟတ္တဖလဿ ကာရဏေ’’တိ. တပ္ပစ္စယာတိ ဧတ္ထ တံ-သဒ္ဒေန ‘‘ဌာနေ’’တိ ဝုတ္တကာရဏမေဝ ပစ္စာမဋ္ဌန္တိ အာဟ – ‘‘အရဟတ္တဿ ဌာနပစ္စယာ’’တိ. စတုမဂ္ဂသဟဇာတာတိ ဧတေန ‘‘အရဟတ္တဖလဿ ပတ္တတ္ထာယာ’’တိ [Pg.406] ဧတ္ထ ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂါနံ အတ္ထာပတ္တိဝသေန ဂဟိတဘာဝမေဝ ဇောတေတိ. ကေစိ ပန ‘‘စတုမဂ္ဂသဟဇာတာတိ ဝတွာ နိဗ္ဗတ္တိတလောကုတ္တရဝေဒနာတိ ဘူတကထနံ ဝိသေသနံ. နိဗ္ဗတ္တိတလောကုတ္တရဝေဒနာတိ ပဌမံ အပေက္ခိတဗ္ဗံ, ပစ္ဆာ စတုမဂ္ဂသဟဇာတာ’’တိ ဝဒန္တိ. บทว่า ติณฺณํ (แห่งธรรม ๓) คือแห่งฉันทะ วิตก และสัญญา. บทว่า อวูปสเม (เมื่อยังไม่สงบ) คือเมื่อยังไม่สงบด้วยปฏิปักษ์. ความเป็นปัจจัยโดยการเกิดร่วมกันของธรรม ๓ อย่างเหล่านั้น ย่อมมีในจิตที่เกิดพร้อมด้วยโลภะ ๘ ดวงเท่านั้น. สิ่งใดควรกล่าวในที่นั้น สิ่งนั้นได้กล่าวแล้ว. บทว่า ฉันทมัตตัสสะ (แห่งฉันทะเท่านั้น) คือแห่งฉันทะเท่านั้นในธรรม ๓ อย่างเหล่านั้น. เมื่อฉันทะสงบ มีความประสงค์ถึงเวทนาในปฐมฌานที่ถึงอัปปนาเท่านั้น. เมื่อฉันทะและวิตกสงบ มีความประสงค์ถึงเวทนาในทุติยฌานเป็นต้น เพราะสัญญายังไม่สงบ. แท้จริง ด้วยการรวบรวมเอาเวทนาในทุติยฌานเป็นต้น ย่อมรวบรวมเอาสัญญาในสมาบัติทั้งปวงด้วย. บทว่า ติณฺณมฺปิ วูปสเม (เมื่อธรรมทั้ง ๓ สงบ) คือเมื่อฉันทะ วิตก และสัญญา สงบ มีความประสงค์ถึงเวทนาในเนวสัญญานาสัญญายตนะ. แท้จริง สัญญาที่ถึงภวัคคะย่อมสงบ เพราะฉันทะและสังกัปปะถึงความเป็นสภาพที่ละเอียดอ่อนอย่างยิ่ง. ข้างล่าง ในบทว่า "สัมมาทิฏฐิปัจจยา" นี้ ด้วยการรวบรวมเอาสัมมาทิฏฐิ ย่อมรวบรวมเอาสัมมาทิฏฐิในมรรคเบื้องต่ำด้วย จึงกล่าวว่า "อัปปัตตัสสะ ปัตติยา (เพื่อความถึงซึ่งสิ่งที่ยังไม่ถึง) คือเพื่อความถึงซึ่งอรหัตตผล". อีกอย่างหนึ่ง เพราะไม่มีอัคคมรรคหากปราศจากการบรรลุมรรคเบื้องต่ำ จึงทำให้การบรรลุมรรคเบื้องต่ำมีความหมายรวมอยู่ด้วย แล้วจึงกล่าวว่า "เพื่อความถึงซึ่งอรหัตตผล". บทว่า อายาเมติ (ความพยายาม) คือความพยายาม เพราะสิ่งนี้ระคนด้วยผล จึงเป็นความพยายาม (อายามะ) จึงกล่าวว่า "สัมมาวายาโม (สัมมาวายามะ) คือ อัตถิ อายามํ (มีความพยายาม) คือมีความเพียร". บทว่า ตัสสะ วิริยารัมภัสสะ (แห่งการปรารภความเพียรนั้น) คือโดยอาศัยสัมมาวายามะอันเป็นเหตุแห่งการบรรลุญาณ. ในบาลี คำว่า ฐานะ เป็นไวพจน์ของเหตุ จึงกล่าวว่า "ในเหตุแห่งอรหัตตผล". ในบทว่า ตัปปัจจยา (มีเหตุนั้นเป็นปัจจัย) นี้ คำว่า ตํ (นั้น) ย่อมหมายถึงเหตุที่กล่าวไว้ในบทว่า "ฐาเน" (ในฐานะ) นั่นเอง จึงกล่าวว่า "มีฐานะแห่งอรหัตเป็นปัจจัย". บทว่า จตุมัคคสหชาตา (เกิดพร้อมด้วยมรรค ๔) นี้ ย่อมแสดงถึงความเป็นสภาพที่มรรคเบื้องต่ำถูกรวบรวมไว้โดยความหมายรวมในบทว่า "เพื่อความถึงซึ่งอรหัตตผล" นั่นเอง. แต่บางท่านกล่าวว่า "เมื่อกล่าวว่า จตุมัคคสหชาตา (เกิดพร้อมด้วยมรรค ๔) แล้ว คำว่า นิพพัตติตโลกุตตรเวทนา (เวทนาอันเป็นโลกุตตระที่เกิดขึ้นแล้ว) เป็นวิเสสนะที่กล่าวถึงสภาพที่เป็นจริง. พึงพิจารณาคำว่า นิพพัตติตโลกุตตรเวทนา ก่อน แล้วจึงพิจารณาคำว่า จตุมัคคสหชาตา ภายหลัง". ပဌမဝိဟာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาปฐมวิหารสูตร จบแล้ว. ၂. ဒုတိယဝိဟာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๒. อรรถกถาทุติยวิหารสูตร ၁၂. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဝူပသမတိ သဗ္ဗသော ပဟီယတိ ဧတေနာတိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဝူပသမော. ‘‘မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဝူပသမော နာမ သမ္မာဒိဋ္ဌိ. ဘဝန္တရေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တော အတိဒူရေတိ မညမာနော ဝိပါကဝေဒနံ န ဂဏှာတီ’’တိ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ. ‘‘ဣမိနာ နယေနာ’’တိ အတိဒိသိတွာပိ တမတ္ထံ ပါကဋတရံ ကာတုံ ‘‘ယဿ ယဿာ’’တိအာဒိံ ဝတွာ ဧဝ သာမညဝသေန ဝုတ္တမတ္ထံ ပစ္ဆိမေသု တီသု ပဒေသု သရူပတောဝ ဒဿေတုံ ‘‘ဆန္ဒဝူပသမပစ္စယာ’’တိအာဒိမာဟ, တံ သုဝိညေယျမေဝ. ဝုတ္တတ္ထာနေဝ အနန္တရသုတ္တေ. ๑๒. บทว่า มิจฉาทิฏฐิวูปสโม (ความสงบแห่งมิจฉาทิฏฐิ) คือมิจฉาทิฏฐิย่อมสงบ ย่อมถูกละได้โดยสิ้นเชิงด้วยสิ่งนี้. ในอรรถกถาได้กล่าวไว้ว่า "มิจฉาทิฏฐิวูปสมะ ชื่อว่า สัมมาทิฏฐิ. ผู้ที่เกิดในภพอื่น ย่อมไม่ถือเอาวิบากเวทนา โดยสำคัญว่าไกลเกินไป". แม้จะอ้างอิงความหมายนั้นด้วยบทว่า "อิมินา นเยน" (ด้วยนัยนี้) แล้วก็ตาม แต่เพื่อทำให้ความหมายนั้นชัดเจนยิ่งขึ้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ยัสสะ ยัสสา" (ของบุคคลใด ของบุคคลใด) แล้วจึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ฉันทวูปสมปัจจยา" (มีฉันทะสงบเป็นปัจจัย) เพื่อแสดงความหมายที่กล่าวโดยทั่วไปในบท ๓ บทสุดท้ายโดยตรง. ความหมายนั้นเป็นสิ่งที่เข้าใจง่ายอยู่แล้ว. ความหมายที่กล่าวไว้แล้วในสูตรก่อนหน้านี้. ဒုတိယဝိဟာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาทุติยวิหารสูตร จบแล้ว. ၃-၇. သေက္ခသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ อรรถกถาเสกขสูตรเป็นต้น ที่ ๓-๗. ၁၃-၁၇. တိဿန္နမ္ပိ သိက္ခာနံ သိက္ခနံ သီလံ ဧတဿာတိ သိက္ခနသီလော. သိက္ခတီတိပိ ဝါ သေက္ခော. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘သိက္ခတီတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, တသ္မာ သေက္ခောတိ ဝုစ္စတိ. ကိဉ္စ သိက္ခတိ? အဓိသီလမ္ပိ သိက္ခတီ’’တိအာဒိ (အ. နိ. ၃.၈၆). တီဟိ ဖလေဟိ ဟေဋ္ဌာ. သာပိ စတုတ္ထမဂ္ဂေန သဒ္ဓိံ ဥပ္ပန္နသိက္ခာပိ. မဂ္ဂက္ခဏေ ဟိ သိက္ခာကိစ္စံ န နိဋ္ဌိတံ ဝိပ္ပကတဘာဝတော, ဖလက္ခဏေ ပန နိဋ္ဌိတံ နာမ. ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယတ္တာ. ที่ ๑๓-๑๗. บทว่า สิกขนะสีโล (มีศีลคือการศึกษา) คือผู้มีศีลคือการศึกษาในสิกขา ๓ อย่าง. หรือว่า เสกขะ เพราะศึกษา. ข้อนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะศึกษา ฉะนั้นจึงเรียกว่า เสกขะ. ศึกษาอะไร? ศึกษาสิกขาคืออธิศีลเป็นต้น". (อ. อํ. ๓.๘๖) ต่ำกว่าผล ๓ อย่าง. แม้สิกขาที่เกิดขึ้นพร้อมกับมรรคที่ ๔. แท้จริง ในขณะแห่งมรรค กิจแห่งสิกขายังไม่สำเร็จ เพราะยังเป็นสภาพที่ยังไม่สมบูรณ์ แต่ในขณะแห่งผล ชื่อว่าสำเร็จแล้ว. เป็นความหมายที่ตื้นอยู่แล้ว เพราะเป็นนัยที่กล่าวไว้ข้างล่าง. သေက္ခသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาเสกขสูตรเป็นต้น จบแล้ว. ဝိဟာရဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาวิหารวรรค จบแล้ว. ၃. မိစ္ဆတ္တဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ ๓. อรรถกถามิจฉัตตวรรค ၂၁-၃၀. မိစ္ဆာသဘာဝန္တိ [Pg.407] အယာထာဝသဘာဝံ အနိယျာနိကသဘာဝံ. သမ္မာသဘာဝန္တိ ယာထာဝသဘာဝံ နိယျာနိကသဘာဝံ. မိစ္ဆာပဋိပတ္တာဓိကရဏဟေတူတိ ဧတ္ထ အဓိ-သဒ္ဒေါ အနတ္ထကောတိ အာဟ – ‘‘မိစ္ဆာပဋိပတ္တိကရဏဟေတူ’’တိ. ဉာယတိ ပဋိဝိဒ္ဓဝသေန နိဗ္ဗာနံ ဂစ္ဆတီတိ ဉာယော. သော ဧဝ တံသမင်္ဂီနံ ဝဋ္ဋဒုက္ခပါတတော ဓာရဏဋ္ဌေန ဓမ္မောတိ အာဟ – ‘‘ဉာယံ ဓမ္မန္တိ အရိယမဂ္ဂဓမ္မ’’န္တိ. ဉာဏဿ မိစ္ဆာသဘာဝေါ နာမ နတ္ထီတိ ဝိညာဏမေဝေတ္ထ ပစ္စဝေက္ခဏဝသေန ပဝတ္တံ ဉာဏ-သဒ္ဒေန ဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘မိစ္ဆာဝိညာဏော’’တိ. မိစ္ဆာပစ္စဝေက္ခဏောတိ ကိဉ္စိ ပါပံ ကတွာ ‘‘အဟော မယာ ကတံ သုကတ’’န္တိ ဧဝံ ပဝတ္တော မိစ္ဆာပစ္စဝေက္ခဏော. ဂေါသီလဂေါဝတာဒိပူရဏံ မုတ္တီတိ ဧဝံ ဂဏှတော မိစ္ဆာဝိမုတ္တိ နာမ. မိစ္ဆာပဋိပဒါဒီဟိ ဝိဝဋ္ဋန္တိ ဧဝံ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထိတံ. ပုဂ္ဂလော ပုစ္ဆိတောတိ နိဂမိတော စ ‘‘အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, အသပ္ပုရိသော’’တိအာဒိနာ. ကိဉ္စာပိ ‘‘မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကော ဟောတီ’’တိအာဒိနာ ပုဂ္ဂလောဝ နိဒ္ဒိဋ္ဌော, တထာပိ ပုဂ္ဂလသီသေနာယံ ဓမ္မဒေသနာတိ အာဟ ‘‘ဓမ္မော ဝိဘတ္တော’’တိ. တေနေဝါဟ ‘‘ဓမ္မေန ပုဂ္ဂလော ဒဿိတော’’တိ. ဓမ္မေနာတိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိအာဒိကေန ဓမ္မေန. ကလျာဏပုထုဇ္ဇနတော ပဋ္ဌာယ သဗ္ဗသော သပ္ပုရိသာ နာမ, ခီဏာသဝေါ သပ္ပုရိသတရော. သုပ္ပဝတ္တနိယောတိ သုခေန ပဝတ္တေတုံ သက္ကုဏေယျော. ဓာဝတီတိ ဂစ္ဆတိ. ပစ္စယုပ္ပန္နေန ဥပေစ္စ နိဿိတဗ္ဗတော ဥပနိသာ, ပစ္စယော, ဧကဿ သ-ကာရဿ လောပံ ကတွာ ဝါတိ အာဟ – ‘‘သဥပနိသံ သပစ္စယ’’န္တိ. ပရိကရဏတော ပရိက္ခာရော, ပရိဝါရောတိ အာဟ – ‘‘သပရိက္ခာရံ သပရိဝါရ’’န္တိ. သဟဇာတဝသေန ဥပနိဿယဝသေန စ သပစ္စယတာ ကိစ္စသာဓနေ နိပ္ဖာဒနေ သဟာယဘာဝူပဂမနေ စ သပရိဝါရတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ๒๑-๓๐. ภาวะผิด คือ ภาวะที่ไม่เป็นไปตามจริง ไม่นำออกไป (จากทุกข์). ภาวะถูก คือ ภาวะที่เป็นไปตามจริง นำออกไป (จากทุกข์). ในคำว่า “มิจฉาปฏิปัตตาธิกรณเหตุ” นี้ คำว่า “อธิ” ไม่มีอรรถ จึงกล่าวว่า “มิจฉาปฏิปัตติกะรณเหตุ” (เหตุแห่งการกระทำผิด). ญายธรรม คือ การไปสู่พระนิพพานด้วยอำนาจการแทงตลอด. ญายธรรมนั้นเองเป็นธรรม เพราะอรรถว่าทรงไว้ไม่ให้ตกไปในทุกข์แห่งวัฏฏะของผู้ประกอบด้วยญายธรรมนั้น จึงกล่าวว่า “ญายธรรม คือ อริยมรรคธรรม”. ภาวะผิดของญาณไม่มี วิญญาณที่เกิดขึ้นโดยการพิจารณาในที่นี้เรียกว่าญาณ จึงกล่าวว่า “มิจฉาวิญญาณ”. มิจฉาปัจจเวกขณะ คือ การพิจารณาผิดที่เกิดขึ้นอย่างนี้ว่า “โอ เราทำดีแล้ว” หลังจากได้ทำบาปบางอย่าง. การยึดถือว่าการบำเพ็ญโคศีล โควัตร เป็นต้น เป็นความหลุดพ้น ชื่อว่า มิจฉาวิมุตติ. การพ้นจากมิจฉาปฏิปทาเป็นต้น อย่างนี้เรียกว่า วัฏฏะและวิวัฏฏะ. บุคคลถูกถาม จึงสรุปว่า “ภิกษุทั้งหลาย บุคคลนี้เรียกว่าอสัตบุรุษ” เป็นต้น. แม้ว่าบุคคลจะถูกระบุด้วยคำว่า “เป็นผู้มีความเห็นผิด” เป็นต้น แต่การแสดงธรรมนี้ก็เป็นไปโดยอาศัยบุคคล จึงกล่าวว่า “ธรรมถูกจำแนกแล้ว”. ด้วยเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “บุคคลถูกแสดงด้วยธรรม”. ด้วยธรรม คือ ด้วยมิจฉาทิฏฐิเป็นต้น. ตั้งแต่กัลยาณปุถุชนเป็นต้นไป ชื่อว่าสัตบุรุษทั้งสิ้น พระขีณาสพเป็นสัตบุรุษยิ่งกว่า. สุปปวัตตนียะ คือ สามารถดำเนินไปได้โดยง่าย. ธาวติ คือ ไป. อุปนิสา คือ ปัจจัย เพราะเป็นสิ่งที่พึงอาศัยเข้าถึงด้วยปัจจัยที่เกิดขึ้นแล้ว, ปัจจัย, โดยการลบอักษร “ส” ตัวหนึ่ง จึงกล่าวว่า “เสาปนิสสํ สัปปัจจยํ” (มีอุปนิสัย มีปัจจัย). ปริกขาโร คือ เครื่องประกอบ, ปริวาโร คือ บริวาร จึงกล่าวว่า “สัปปะริกขารัง สัปปะริวารัง” (มีเครื่องประกอบ มีบริวาร). ความมีปัจจัยพึงเห็นโดยความเป็นสหชาติและโดยความเป็นอุปนิสัย และความมีบริวารพึงเห็นในการสำเร็จกิจ การทำให้สำเร็จ และการเข้าถึงความเป็นผู้ช่วยเหลือ. မိစ္ဆတ္တဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาหมวดมิจฉัตตะ จบแล้ว. ၄. ပဋိပတ္တိဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ ๔. อรรถกถาหมวดปฏิปัตติ. ၃၁-၄၀. အယာထာဝပဋိပတ္တိ, န ယထာပဋိပတ္တိ, ဟေတုမှိပိ ဖလေပိ အယာထာဝဝတ္ထုသာဓနတော. ဧကံ သုတ္တံ ဓမ္မဝသေန ကထိတံ ပဋိပတ္တိဝသေန. ဧကံ သုတ္တံ ပုဂ္ဂလဝသေန ကထိတံ ပဋိပန္နကဝသေန. သံသာရမဟောဃဿ ပရတီရဘာဝတော ယော နံ အဓိဂစ္ဆတိ, တံ ပါရေတိ ဂမေတီတိ ပါရံ, နိဗ္ဗာနံ, တဗ္ဗိဓုရတာယ [Pg.408] နတ္ထိ ဧတ္ထ ပါရန္တိ အပါရံ, သံသာရောတိ ဝုတ္တံ – ‘‘အပါရာပါရန္တိ ဝဋ္ဋတော နိဗ္ဗာန’’န္တိ. ပါရင်္ဂတာတိ အသေက္ခေ သန္ဓာယ. ယေပိ ဂစ္ဆန္တီတိ သေက္ခေ. ယေပိ ဂမိဿန္တီတိ ကလျာဏပုထုဇ္ဇနေ. ပါရဂါမိနောတိ ဧတ္ထ ကိတ-သဒ္ဒေါ တိကာလဝါစီတိ ဧဝံ ဝုတ္တံ. ๓๑-๔๐. อายาถาวปฏิปัตติ คือ การปฏิบัติไม่เป็นไปตามจริง เพราะเป็นเครื่องยังวัตถุที่ไม่เป็นไปตามจริงให้สำเร็จ ทั้งในเหตุและในผล. พระสูตรหนึ่งกล่าวโดยธรรม คือ โดยปฏิปัตติ. พระสูตรหนึ่งกล่าวโดยบุคคล คือ โดยผู้ปฏิบัติ. เพราะเป็นฝั่งโน้นแห่งโอฆะคือสังสารวัฏ ผู้ใดบรรลุถึงฝั่งนั้น ผู้นั้นย่อมข้ามไป ย่อมไปถึง จึงเรียกว่า ปาระ (ฝั่งโน้น) คือ พระนิพพาน. เพราะความปราศจากฝั่งนั้น จึงไม่มีฝั่งในที่นี้ เรียกว่า อปาระ (ไม่มีฝั่ง) คือ สังสารวัฏ จึงกล่าวว่า “อปารัปปารัง” (ไม่มีฝั่งและมีฝั่ง) คือ วัฏฏะและพระนิพพาน. คำว่า “ปารังคตา” หมายถึง พระอเสกขะ. คำว่า “เยปิ คัจฉันติ” (ผู้ที่กำลังไป) หมายถึง พระเสกขะ. คำว่า “เยปิ คมิสสันติ” (ผู้ที่จะไป) หมายถึง กัลยาณปุถุชน. ในคำว่า “ปารคามิโน” นี้ คำว่า “กิตะ” เป็นคำแสดงกาลทั้งสาม จึงกล่าวอย่างนี้. တီရန္တိ ဩရိမတီရမာဟ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဝဋ္ဋမေဝ အနုဓာဝတီ’’တိ. ဧကန္တကာဠကတ္တာ စိတ္တဿ အပဘဿရဘာဝကရဏတော ကဏှာဘိဇာတိဟေတုတော စ ဝုတ္တံ ‘‘ကဏှန္တိ အကုသလဓမ္မ’’န္တိ. ဝေါဒါနဘာဝတော စိတ္တဿ ပဘဿရဘာဝကရဏတော သုက္ကာဘိဇာတိဟေတုတော စ ဝုတ္တံ – ‘‘သုက္ကန္တိ ကုသလဓမ္မ’’န္တိ. ကိလေသမာရ-အဘိသင်္ခါရမာရ-မစ္စုမာရာနံ ပဝတ္တိဋ္ဌာနတာယ ဩကံ ဝုစ္စတိ ဝဋ္ဋံ, တဗ္ဗိဓုရတာယ အနောကန္တိ နိဗ္ဗာနန္တိ အာဟ – ‘‘ဩကာ အနောကန္တိ ဝဋ္ဋတော နိဗ္ဗာန’’န္တိ. คำว่า “ตีระ” หมายถึง ฝั่งนี้. ด้วยเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ย่อมแล่นไปตามวัฏฏะเท่านั้น”. เพราะเป็นสิ่งดำสนิท ทำให้จิตไม่ผ่องใส และเป็นเหตุแห่งการเกิดในฝ่ายดำ จึงกล่าวว่า “กัณหะ คือ อกุศลธรรม”. เพราะเป็นสิ่งผ่องแผ้ว ทำให้จิตผ่องใส และเป็นเหตุแห่งการเกิดในฝ่ายขาว จึงกล่าวว่า “สุกกะ คือ กุศลธรรม”. วัฏฏะเรียกว่า “โอกะ” (ที่อยู่) เพราะเป็นที่เกิดของกิเลสมาร อภิสังขารมาร และมัจจุมาร. เพราะความปราศจากโอกะนั้น จึงเรียกว่า “อโนกะ” (ไม่มีที่อยู่) คือ พระนิพพาน จึงกล่าวว่า “โอกะ อโนกะ” คือ วัฏฏะและพระนิพพาน. ပရမတ္ထတော သမဏာ ဝုစ္စန္တိ အရိယာ, သမဏာနံ ဘာဝေါ သာမညံ, အရိယမဂ္ဂေါ, တေန အရဏီယတော ဥပဂန္တဗ္ဗတော သာမညတ္ထော နိဗ္ဗာနန္တိ အာဟ – ‘‘သာမညတ္ထန္တိ နိဗ္ဗာနံ, တံ ဟီ’’တိအာဒိ. ဗြဟ္မညတ္ထန္တိ ဧတ္ထာပိ ဣမိနာ နယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဗြဟ္မညေန အရိယမဂ္ဂေန. ရာဂက္ခယောတိ ဧတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒေါ အာဒိသဒ္ဒတ္ထော. တေန ‘‘ဒေါသက္ခယော မောဟက္ခယော’’တိ ပဒဒွယံ သင်္ဂဏှာတိ. ဝဋ္ဋတိယေဝါတိ ဝဒန္တိ ‘‘ရာဂက္ခယော’’တိ. ပရိယာယေန ဟိ အရဟတ္တဿ ဝတ္တဗ္ဗတ္တာတိ. โดยปรมัตถ์ พระอริยะทั้งหลายเรียกว่าสมณะ. ภาวะของสมณะคือสามัญญะ คือ อริยมรรค. เพราะเป็นสิ่งที่พึงไปถึง พึงเข้าถึงด้วยอริยมรรคนั้น สามัญญัตถะจึงเป็นพระนิพพาน จึงกล่าวว่า “สามัญญัตถะ คือ พระนิพพาน เพราะว่า...” เป็นต้น. ในคำว่า “พรหมัญญัตถะ” นี้ ก็พึงทราบอรรถโดยนัยนี้. ด้วยพรหมัญญะ คือ ด้วยอริยมรรค. ในคำว่า “ราคักขยะ” นี้ คำว่า “อิติ” มีอรรถเป็นต้น. ด้วยเหตุนั้นจึงรวมเอาบทสองบทคือ “โทสักขยะ” และ “โมหักขยะ” เข้าไว้ด้วย. ย่อมเป็นไปเท่านั้น จึงกล่าวว่า “ราคักขยะ”. เพราะโดยปริยายแล้ว เป็นการกล่าวถึงพระอรหัต. ပဋိပတ္တိဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาหมวดปฏิปัตติ จบแล้ว. ၅. အညတိတ္ထိယပေယျာလဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ ๕. อรรถกถาหมวดอัญญเดียรถีย์เปยยาล. ၄၁-၄၈. အပရာပရံ ပရိဝတ္တမာနေန ဝတ္တသမ္ပန္နေန သံသာရဒ္ဓါနပရိညာဝသေနေဝ နိဗ္ဗာနဿ ပတ္တဗ္ဗတ္တာ ဝုတ္တံ – ‘‘နိဗ္ဗာနံ ပတွာ ပရိညာတံ နာမ ဟောတီ’’တိ. နိဗ္ဗာနံ ပတွာတိ နိဗ္ဗာနပ္ပတ္တိဟေတု. ဟေတုအတ္ထော ဟိ အယံ တွာ-သဒ္ဒေါ ယထာ – ‘‘ဃတံ ပိဝိတွာ ဗလံ ဟောတိ, သီဟံ ဒိသွာ ဘယံ ဟောတီ’’တိ. တသ္မာတိ ယသ္မာ အပရိညေယျပရိဇာနနကိစ္စေန နိဗ္ဗာနဿ ပတ္တိယာ အဒ္ဓါနပရိညာသိဒ္ဓိ ဉာယတိ, တသ္မာ ဥပစာရဝသေန နိဗ္ဗာနံ ‘‘အဒ္ဓါနပရိညာ’’တိ ဝုစ္စတိ ယထာ ‘‘ဟိမသန္တိ သူရိယံ ဥဂ္ဂမေတီ’’တိ. ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိဖလသစ္ဆိကိရိယတ္ထန္တိ ဧတ္ထ ဝိဇ္ဇာတိ အဂ္ဂမဂ္ဂဝိဇ္ဇာ. ဝိမုတ္တီတိ အဂ္ဂမဂ္ဂသမာဓိ အဓိပ္ပေတော[Pg.409]. တေသံ ဖလံ အညာတိ အာဟ – ‘‘ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိဖလေန အရဟတ္တံ ကထိတ’’န္တိ. ယာထာဝတော ဇာနနတော ပစ္စက္ခတော ဒဿနတော စ ဉာဏဒဿနန္တိ ဣဓ ဖလနိဗ္ဗာနပစ္စဝေက္ခဏာ အဓိပ္ပေတာတိ အာဟ – ‘‘ဉာဏဒဿနေန ပစ္စဝေက္ခဏာ ကထိတာ’’တိ. သေသေဟီတိ ရာဂ-ဝိရာဂ-သံယောဇနပ္ပဟာန-အနုသယသမုဂ္ဃာတ-အဒ္ဓါနပရိညာ- အာသဝက္ခယ-ဝိဇ္ဇာ-ဝိမုတ္တိ-ဖလသစ္ဆိကိရိယာ-ဉာဏဒဿန-အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနပဒေဟိ. ๔๑-๔๘. เพราะพระนิพพานเป็นสิ่งที่พึงบรรลุด้วยการกำหนดรู้หนทางแห่งสังสารวัฏที่หมุนเวียนไปมาอย่างสมบูรณ์ จึงกล่าวว่า “เมื่อบรรลุพระนิพพานแล้ว ชื่อว่าได้กำหนดรู้แล้ว”. คำว่า “นิพพานัง ปัตวา” (บรรลุพระนิพพานแล้ว) เป็นเหตุแห่งการบรรลุพระนิพพาน. เพราะคำว่า “ตวา” นี้มีอรรถเป็นเหตุ เช่น “ดื่มเนยใสแล้วย่อมมีกำลัง” “เห็นราชสีห์แล้วย่อมเกิดความกลัว”. เพราะเหตุนั้น เมื่อความสำเร็จแห่งการกำหนดรู้หนทางย่อมปรากฏด้วยกิจคือการกำหนดรู้สิ่งที่พึงกำหนดรู้ และด้วยการบรรลุพระนิพพาน เพราะเหตุนั้น พระนิพพานจึงถูกเรียกว่า “อัทธานปริญญา” (การกำหนดรู้หนทาง) โดยอุปจาระ เช่น “หิมะสงบลง พระอาทิตย์ย่อมขึ้น”. ในคำว่า “วิชชาวิมุตติผลสัจฉิกิริยัตถะ” นี้ วิชชาคืออัคคมรรควิชชา. วิมุตติคืออัคคมรรคสมาธิที่ประสงค์. ผลของสิ่งเหล่านั้นคือญาณ จึงกล่าวว่า “พระอรหัตถูกกล่าวด้วยวิชชาวิมุตติผล”. เพราะการรู้ตามความเป็นจริง และการเห็นโดยประจักษ์ ญาณทัสสนะในที่นี้จึงหมายถึงการพิจารณาพระนิพพานที่เป็นผล จึงกล่าวว่า “การพิจารณาถูกกล่าวด้วยญาณทัสสนะ”. ด้วยบทที่เหลือ คือ ราคะ วิราคะ การละสังโยชน์ การถอนอนุสัย การกำหนดรู้หนทาง อาสวักขยะ วิชชา วิมุตติ การทำให้แจ้งซึ่งผล ญาณทัสสนะ และอนุปาทาปรินิพพาน. အညတိတ္ထိယပေယျာလဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาหมวดอัญญเดียรถีย์เปยยาล จบแล้ว. ၆. သူရိယပေယျာလဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ ๖. อรรถกถาสุริยเปยยาลวรรค ၄၉-၆၂. ယထာ အရုဏုဂ္ဂံ သူရိယုဂ္ဂမနဿ ဧကန္တိကံ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ, ဧဝံ ကလျာဏမိတ္တတာ အရိယမဂ္ဂပါတုဘာဝဿာတိ သဒိသူပမာ အရုဏုဂ္ဂံ ကလျာဏမိတ္တတာယ. ကလျာဏမိတ္တောတိ စေတ္ထ အရိယော, အရိယမဂ္ဂေါ ဝါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော သူရိယပါတုဘာဝေါ ဝိယ တေန ဝိဓူပနီယန္ဓကာရဝိဓမနတော. ကုသလကတ္တုကမျတာဆန္ဒော ဆန္ဒသမ္ပဒါ ဣတရဆန္ဒတော သမ္ပန္နတ္တာ. ကာရာပကအပ္ပမာဒဿာတိ သစ္စပဋိဝေဓဿ ကာရာပကဿ. ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထေဝ သမ္ပဒါသဒ္ဒါ ဝိသေသာဓိဂမဟေတုတာယ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အညေနပိ အာကာရေနာတိ ‘‘ဝိဝေကနိဿိတ’’န္တိအာဒိအာကာရတော အညေန ‘‘ရာဂဝိနယပရိယောသာန’’န္တိအာဒိနာ အာကာရေန. ๔๙-๖๒. เหมือนอรุณขึ้นเป็นนิมิตเบื้องต้นที่แน่นอนของการขึ้นของพระอาทิตย์ ฉันใด ความเป็นผู้มีกัลยาณมิตรก็เป็นนิมิตเบื้องต้นของการปรากฏแห่งอริยมรรค ฉันนั้น. อุปมานี้เปรียบอรุณขึ้นกับความเป็นผู้มีกัลยาณมิตร. ในที่นี้ กัลยาณมิตรพึงเห็นว่าเป็นพระอริยะ หรืออริยมรรค เหมือนการปรากฏของพระอาทิตย์ เพราะเป็นเครื่องกำจัดความมืดที่พึงกำจัดได้. ฉันทะที่จะทำกุศล ชื่อว่า ฉันทสัมปทา เพราะเป็นฉันทะที่สมบูรณ์กว่าฉันทะอื่น. อัปปมาทะที่เป็นตัวการ คือ อัปปมาทะที่เป็นตัวการให้เกิดการแทงตลอดสัจจะ. อย่างนี้แหละ คำว่า “สัมปทา” ในที่ทั้งปวง พึงทราบว่าเป็นเหตุแห่งการบรรลุคุณวิเศษ. โดยอาการอื่นอีก คือ โดยอาการอื่นจากอาการว่า “อาศัยวิเวก” เป็นต้น ด้วยอาการว่า “มีความสำรอกราคะเป็นที่สุด” เป็นต้น. သူရိယပေယျာလဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาสุริยเปยยาลวรรค จบแล้ว. ၇. ဧကဓမ္မပေယျာလဝဂ္ဂါဒိဝဏ္ဏနာ ๗. อรรถกถาเอกธรรมเปยยาลวรรคเป็นต้น. ၆၃-၁၃၈. တထာ တထာ ဝုတ္တေ ဗုဇ္ဈနကာနံ အဇ္ဈာသယဝသေန ကထိတော, တသ္မာ ‘‘ဝုတ္တော ဧဝ အတ္ထော, ကသ္မာ ပုန ဝုတ္တော’’တိ န စောဒေတဗ္ဗံ. ๖๓-๑๓๘. (ธรรม) ถูกกล่าวโดยอัธยาศัยของผู้รู้แจ้งในลักษณะต่างๆ กัน ฉะนั้น จึงไม่พึงตำหนิว่า “อรรถนั้นกล่าวแล้ว ทำไมจึงกล่าวอีก”. ဧကဓမ္မပေယျာလဝဂ္ဂါဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาเอกธรรมเปยยาลวรรคเป็นต้น จบแล้ว. ၈. အပ္ပမာဒပေယျာလဝဂ္ဂေါ ๘. อัปปมาทเปยยาลวรรค ၁. တထာဂတသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๑. อรรถกถาตถาคตสูตร ၁၃၉. ကာရာပကအပ္ပမာဒေါ [Pg.410] နာမ ‘‘ဣမေ အကုသလာ ဓမ္မာ ပဟာတဗ္ဗာ, ဣမေ ကုသလာ ဓမ္မာ ဥပ္ပာဒေတဗ္ဗာ’’တိ ဝုတ္တဝဇ္ဇေတဗ္ဗဝဇ္ဇနသမ္ပာဒေတဗ္ဗသမ္ပာဒနဝသေန ပဝတ္တော အပ္ပမာဒေါ. ဧသာတိ အပ္ပမာဒေါ. လောကိယောဝ. န လောကုတ္တရော. အယန္တိ ဧသာတိ စ အပ္ပမာဒမေဝ ဝဒတိ. တေသန္တိ စတုဘူမကဓမ္မာနံ. ပဋိလာဘကဋ္ဌေနာတိ ပဋိလာဘာပနဋ္ဌေန. ๑๓๙. ความไม่ประมาทที่เป็นตัวการ หมายถึง ความไม่ประมาทที่ดำเนินไปโดยการละสิ่งที่พึงละตามที่กล่าวไว้ว่า "อกุศลธรรมเหล่านี้พึงละ, กุศลธรรมเหล่านี้พึงยังให้เกิด" และการยังสิ่งที่พึงยังให้สำเร็จตามที่กล่าวไว้. คำว่า "เอสะ" (นี้) คือความไม่ประมาท. เป็นโลกิยะเท่านั้น ไม่ใช่โลกุตตระ. คำว่า "อะยันติ" (นี้) และ "เอสะ" (นี้) ก็กล่าวถึงความไม่ประมาทนั่นเอง. คำว่า "เตสัง" (ของธรรมเหล่านั้น) คือของธรรม ๔ ภูมิ. คำว่า "ปฏิลาภกัฏเฐนะ" (โดยอรรถว่าให้ได้เฉพาะ) คือโดยอรรถว่ายังให้ได้เฉพาะ. တထာဂတသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาตถาคตสูตร จบแล้ว. ၂. ပဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๒. อรรถกถาปทสูตร ၁၄၀. ဇင်္ဂလာနန္တိ ဇင်္ဂလဝါသီနံ. ဇင်္ဂလ-သဒ္ဒေါ စေတ္ထ ထဒ္ဓဘာဝသာမညေန ပထဝီပရိယာယော, န အနုပဋ္ဌာနဝိဒူရဒေသဝါစီ. တေနာဟ – ‘‘ပထဝီတလဝါသီန’’န္တိ. ပဒါနံ ဝုစ္စမာနတ္တာ ‘‘သပါဒကပါဏာန’’န္တိ ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တံ. သမောဓာနန္တိ အန္တောဂဓဘာဝံ. တေနာဟ – ‘‘ဩဓာနံ ဥပက္ခေပ’’န္တိ, ဥပနေတွာ ပက္ခိပိတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. ๑๔๐. คำว่า "ชังคลานัง" (ของสัตว์ที่เกิดในที่ดอน) คือของสัตว์ที่อาศัยอยู่ในที่ดอน. ในที่นี้ คำว่า "ชังคละ" เป็นไวพจน์ของแผ่นดินโดยความหมายทั่วไปของความแข็งกระด้าง ไม่ได้หมายถึงสถานที่ห่างไกลที่ไม่มีผู้คนอาศัยอยู่. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ของสัตว์ที่อาศัยอยู่บนพื้นแผ่นดิน". เพราะกล่าวถึงเท้า จึงกล่าวเจาะจงว่า "ของสัตว์มีเท้า". คำว่า "สโมธานัง" (การรวมกัน) คือความเป็นสภาพที่รวมเข้าไว้ภายใน. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "โอธานัง" (การวางลง) คือการวางลง, หมายถึงการนำมาวางลง. ပဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาปทสูตร จบแล้ว. ၃-၁၀. ကူဋသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ ๓-๑๐. อรรถกถากูฏสูตรเป็นต้น ၁၄၁-၁၄၈. ဝဿိကာယ ပုပ္ဖံ ဝဿိကံ ယထာ ‘‘အာမလကိယာ ဖလံ အာမလက’’န္တိ. မဟာတလသ္မိန္တိ ဥပရိပါသာဒေ. ‘‘ယာနိ ကာနိစီ’’တိ ပဒေဟိ ဣတရာနိ သမာနာဓိကရဏာနိ ဘဝိတုံ ယုတ္တာနီတိ ‘‘ပစ္စတ္တေ သာမိဝစန’’န္တိ ဝတွာ တထာ ဝိဘတ္တိဝိပရိဏာမော ကတော. ‘‘တန္တာဝုတာန’’န္တိ ပဒံ နိဒ္ဓါရဏေ သာမိဝစနန္တိ တတ္ထ ‘‘ဝတ္ထာနီ’’တိ ဝစနသေသေန အတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘အထ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ๑๔๑-๑๔๘. ดอกมะลิ (วัสสิกะ) ของต้นมะลิ (วัสสิกา) เหมือนผลมะขามป้อม (อามลกะ) ของต้นมะขามป้อม (อามลกิยา). คำว่า "มหัตตลัสมิง" (บนพื้นใหญ่) คือบนปราสาทชั้นบน. เพราะบทว่า "ยานิ กานิจิ" (สิ่งใดสิ่งหนึ่ง) ควรเป็นสมานาธิกรณะกับบทอื่น จึงกล่าวว่า "เป็นสามีวจนะในปัจจัตตะ" แล้วจึงเปลี่ยนวิภัตติอย่างนั้น. บทว่า "ตันตาวุตานัง" (ของสิ่งที่ทอด้วยด้าย) เป็นสามีวจนะในนิธธารณะ (การกำหนด) จึงกล่าว "อถวา" (อีกอย่างหนึ่ง) เป็นต้น เพื่อแสดงอรรถด้วยบทที่เหลือว่า "วัตถานิ" (ผ้าทั้งหลาย) ในที่นั้น. ကူဋသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถากูฏสูตรเป็นต้น จบแล้ว. အပ္ပမာဒဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาอัปปมาทวรรค จบแล้ว. ၉. ဗလကရဏီယဝဂ္ဂေါ ๙. พลกรณียวรรค ၁. ဗလသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๑. อรรถกถาพลสูตร ၁၄၉. ကမ္မာနိယေဝ [Pg.411] ကမ္မန္တာ ယထာ သုတ္တန္တာ. အရိယံ အဋ္ဌင်္ဂိကံ မဂ္ဂန္တိ ဧတ္ထ နာနန္တရိယကတာယ ဝိပဿနာပိ ဂဟိတာ ဧဝ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘သဟဝိပဿန’’န္တိ. ๑๔๙. การงานนั่นแหละชื่อว่ากัมมันตะ เหมือนสุตตันตะ. ในบทว่า "อริยอัฏฐังคิกมรรค" นี้ วิปัสสนาก็ถูกสงเคราะห์เข้าไว้ด้วย เพราะความเป็นสภาพไม่ขาดสาย จึงกล่าวว่า "พร้อมด้วยวิปัสสนา". ၂. ဗီဇသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๒. อรรถกถาพีชสูตร ၁၅၀. ပဉ္စဝိဓမ္ပိ သမူဟဋ္ဌေန ဗီဇဂါမော နာမ. တဒေဝါတိ မူလဗီဇာဒိ ဧဝ. သမ္ပန္နန္တိ သဟဇာတမူလဝန္တံ. နီလဘာဝတော ပဋ္ဌာယာတိ နီလဘာဝါပတ္တိတော ပဋ္ဌာယ. ๑๕๐. พืชคาม ๕ ชนิดทั้งหมด โดยอรรถว่ารวมกัน ชื่อว่า พืชคาม. คำว่า "ตเทวะ" (สิ่งนั้นนั่นแหละ) คือพืชมีรากเป็นต้นนั่นเอง. คำว่า "สัมปันนัง" (สมบูรณ์) คือมีรากเกิดพร้อม. คำว่า "นีลภาวโต ปัฏฐาย" (ตั้งแต่ความเป็นสีเขียว) คือตั้งแต่ถึงความเป็นสีเขียว. ၃. နာဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๓. อรรถกถานาคสูตร ၁၅၁. ဗလံ ဂါဟေန္တီတိ အတ္တနော သရီရဗလံ ဂါဟေန္တိ. တံ ပန နာဂါနံ ဗလပ္ပတ္တိ ဧဝါတိ အာဟ – ‘‘ဗလံ ဂဏှန္တီ’’တိ. သမ္ဘေဇ္ဇမုခဒွါရန္တိ မဟာသမုဒ္ဒေန သမ္ဘေဒဂတမဟာနဒီနံ မုခဒွါရံ. နာဂါ ကာယံ ဝဍ္ဎေန္တီတိအာဒိ ယသ္မာ စ ဘဂဝတာ ဥပမာဝသေန အာဘတံ, တသ္မာ ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧတ္ထာတိအာဒိနာ ဥပမံ သံသန္ဒတိ. အာဂတေသူတိအာဒီသု တီသု ပဒေသု ဘာဝေနဘာဝလက္ခဏေ. ๑๕๑. คำว่า "พลังคเหติ" (ย่อมรับกำลัง) คือย่อมรับกำลังกายของตน. อนึ่ง การรับกำลังนั้นเป็นการถึงกำลังของนาคทั้งหลายนั่นเอง เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ย่อมรับกำลัง". คำว่า "สัมเภชชมุขทวารัง" (ปากทางที่รวมกัน) คือปากทางของแม่น้ำใหญ่ที่ไหลรวมกับมหาสมุทร. เพราะพระผู้มีพระภาคทรงนำมาโดยเป็นอุปมาว่า "นาคทั้งหลายย่อมเพิ่มพูนกาย" เป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงทรงเปรียบเทียบอุปมาด้วยบทว่า "ในที่นี้ก็เป็นอย่างนั้นนั่นแหละ" เป็นต้น. ในบท ๓ บทมี "อาคเตสุ" (เมื่อมาแล้ว) เป็นต้น เป็นภาวภาวลักขณะ. ၅. ကုမ္ဘသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๕. อรรถกถากุมภสูตร ၁၅၃. န ပတိအာဝမတီတိ စ နိကုဇ္ဇိတဘာဝေန ဥဒကဝမနော ဃဋော, န တံ ပုန မုခေန ဂဏှာတိ. တေနာဟ ‘‘န အန္တော ပဝေသေတီ’’တိ. ๑๕๓. คำว่า "นะ ปฏิอาวมติ" (ย่อมไม่ดื่มกลับ) และหม้อที่คายน้ำออกโดยการคว่ำ ย่อมไม่รับน้ำนั้นกลับเข้าทางปากอีก. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ย่อมไม่นำเข้าข้างใน". ၇. အာကာသသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๗. อรรถกถาอากาสสูตร ၁၅၅. တေနေတံ ဝုတ္တန္တိ တေန အရိယမဂ္ဂဿ ဣဇ္ဈနေန ဧတေသံ သဗ္ဗေသံ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာနံ ဣဇ္ဈနံ ဝုတ္တံ. ๑๕๕. คำว่า "เตเนตัง วุตตัง" (เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวคำนี้) คือเพราะความสำเร็จแห่งอริยมรรค จึงกล่าวถึงความสำเร็จแห่งโพธิปักขิยธรรมทั้งหมดเหล่านี้. ၈-၉-၁၀. ပဌမမေဃသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ ๘-๙-๑๐. อรรถกถาปฐมเมฆสูตรเป็นต้น ၁၅၆-၁၅၈. ပံသုရဇောဇလ္လန္တိ ဘူမိရေဏုသဟဇာတမလံ. ဝါဏိဇကောပမေတိ ဝါဏိဇကောပမပဌမသုတ္တေ စာပိ. ๑๕๖-๑๕๘. คำว่า "ปังสุรโชชัลลัง" (ธุลีและสิ่งสกปรก) คือมลทินที่เกิดพร้อมกับละอองดิน. คำว่า "วาณิชโกปเม" (ในสูตรที่เปรียบด้วยพ่อค้า) คือในวาณิชโกปมสูตรที่ ๑ ด้วย. ၁၁-၁၂. အာဂန္တုကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ ๑๑-๑๒. อรรถกถาอาคันตุกสูตรเป็นต้น ၁၅၉-၁၆၀. သဟဝိပဿနဿ [Pg.412] အရိယမဂ္ဂဿ ဘာဝနာယ ဣဇ္ဈနေန ဧတံ အဘိညာပရိညေယျာဒိဓမ္မာနံ အဘိညာပရိဇာနနာဒီနံ ဣဇ္ဈနံ ဝုတ္တံ ခတ္တိယာဒီနံ ဝိသယအာဒိကံ ကရောန္တဿ ကထာယ သဇ္ဇိတတ္တာ. ๑๕๙-๑๖๐. เพราะความสำเร็จแห่งการเจริญอริยมรรคพร้อมด้วยวิปัสสนา จึงกล่าวถึงความสำเร็จแห่งการรู้ยิ่งและการกำหนดรู้เป็นต้น ของธรรมมีอภิญญาและปริญเญยยะเป็นต้นเหล่านี้ เพราะเรื่องราวที่จัดเตรียมไว้สำหรับผู้กระทำวิสัยเป็นต้นของกษัตริย์เป็นต้น. ဗလကရဏီယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาพลกรณียวรรค จบแล้ว. ၁၀. ဧသနာဝဂ္ဂေါ ๑๐. เอสนาวรรค ၁. ဧသနာသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๑. อรรถกถาเอสนาสูตร ၁၆၁. ကာမာနန္တိ ဝတ္ထုကာမကိလေသကာမာနံ. ကိလေသကာမောပိ ဟိ ကာမိတန္တိ ပရိကပ္ပိတေန ဝိဓိနာ စ အဓိကရာဂေဟိ ဧသနီယော. ဘဝါနန္တိ တိဏ္ဏံ ဂတီနံ. ဒိဋ္ဌိဂတိကပရိကပ္ပိတဿ ဗြဟ္မစရိယဿ နိမိတ္တဘာဝတော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ‘‘ဗြဟ္မစရိယ’’န္တိ အဓိပ္ပေတာ. ๑๖๑. คำว่า "กามทั้งหลาย" ได้แก่ วัตถุกามและกิเลสกามทั้งหลาย. จริงอยู่ แม้กิเลสกามก็เป็นสิ่งที่พึงแสวงหาด้วยความกำหนัดยิ่ง และด้วยวิธีที่คิดปรุงแต่งว่า "เป็นที่น่าใคร่". คำว่า "ภพทั้งหลาย" ได้แก่ คติ ๓. เพราะมิจฉาทิฏฐิเป็นนิมิตของพรหมจรรย์ที่คิดปรุงแต่งโดยคติแห่งทิฏฐิ จึงประสงค์เอาว่า "พรหมจรรย์". ၂-၁၁. ဝိဓာသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ ๒-๑๑. อรรถกถาวิธาสูตรเป็นต้น ၁၆၂-၁၇၁. သေယျောဟမသ္မီတိအာဒိနာ တံတံဝိဘာဂေန ဓီယန္တိ ဝိဓီယန္တီတိ ဝိဓာ, မာနကောဋ္ဌာသာ, မာနဋ္ဌပနာ ဝါ. နီဟနန္တီတိ ဝိဗာဓေန္တိ. ๑๖๒-๑๗๑. ด้วยบทว่า "เราเป็นผู้ประเสริฐกว่า" เป็นต้น ธรรมเหล่านั้นย่อมทรงไว้ ย่อมจัดแจงไว้ด้วยการจำแนกเป็นส่วนๆ จึงชื่อว่า วิธา (ความถือตัว), คือส่วนแห่งมานะ หรือการตั้งมานะ. คำว่า "นีหนันติ" (ย่อมขจัด) คือย่อมเบียดเบียน. ဧသနာဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อธิบายเอสนวรรคจบแล้ว ၁၁. ဩဃဝဂ္ဂေါ ๑๑. โอฆวรรค ၁-၂. ဩဃသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ ๑-๒. อธิบายโอฆสูตรเป็นต้น ၁၇၂-၁၇၃. ဝဋ္ဋေ ဩဟနန္တိ ဩသီဒါပေန္တီတိ ဩဃာ. ရူပါရူပဘဝေတိ ရူပဘဝေ စ အရူပဘဝေ စ ရူပါရူပတဏှောပနိဿယာ ရူပါရူပါဝစရကမ္မနိဗ္ဗတ္တာ ခန္ဓာ. ယောဇနဋ္ဌေန ယောဂေါ. ๑๗๒-๑๗๓. ชื่อว่าโอฆะ เพราะย่อมจมลง คือยังสัตว์ให้จมลงในวัฏฏะ. คำว่า รูปารูปภเว ได้แก่ ขันธ์ทั้งหลายที่เกิดจากกรรมอันเป็นรูปาวจรและอรูปาวจร ซึ่งอาศัยตัณหาในรูปภพและอรูปภพ ในรูปภพและอรูปภพ. ชื่อว่าโยคะ โดยอรรถว่าประกอบ. ၃-၄. ဥပါဒါနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ ๓-๔. อธิบายอุปาทานสูตรเป็นต้น ၁၇၄-၁၇၅. ကာမနဝသေန ဥပါဒိယနတော ကာမုပါဒါနံ. တေနာဟ ‘‘ကာမဂ္ဂဟဏ’’န္တိ. နာမကာယဿာတိ ဝေဒနာဒီနံ စတုန္နံ အရူပက္ခန္ဓာနံ. ဃဋနပဗန္ဓနကိလေသောတိ [Pg.413] ဟေတုနာ ဖလဿ ကမ္မဝဋ္ဋဿ ဝိပါကဝဋ္ဋေန ဒုက္ခပ္ပဗန္ဓသညိတဿ ဃဋနဿ သမ္ဗဇ္ဈနဿ နိဗ္ဗတ္တကကိလေသော. အန္တဂ္ဂါဟိကဒိဋ္ဌိ သဿတုစ္ဆေဒဂါဟော. ๑๗๔-๑๗๕. ชื่อว่ากามุปาทาน เพราะยึดมั่นด้วยอำนาจแห่งกาม เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘การยึดถือกาม’ คำว่า นามกายัสส ได้แก่ อรูปขันธ์ ๔ มีเวทนาเป็นต้น ชื่อว่ากิเลสเครื่องประกอบและผูกพัน ได้แก่ กิเลสที่ยังการประกอบ การผูกพัน ซึ่งเป็นที่รู้จักกันว่าการผูกพันแห่งทุกข์ อันเป็นผลของกรรมวัฏด้วยวิปากวัฏ ให้เกิดขึ้นด้วยเหตุ ทิฏฐิที่ยึดที่สุด ได้แก่ การยึดถือสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ ဥပါဒါနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อธิบายอุปาทานสูตรเป็นต้นจบแล้ว ၅-၁၀. အနုသယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ ๕-๑๐. อธิบายอนุสยสูตรเป็นต้น ၁၇၆-၁၈၁. ထာမဂတဋ္ဌေနာတိ သတ္တသန္တာနေ ထိရဘာဝူပဂမနဘာဝေန. ထာမဂတန္တိ စ အညေဟိ အသာဓာရဏော ကာမရာဂါဒီနံယေဝ အာဝေဏိကော သဘာဝေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ကာမရာဂေါဝါတိ ကာမရာဂေါ ဧဝ အပ္ပဟီနော. သော သတိ ပစ္စယလာဘေ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟတာယ သန္တာနေ အနုသေတီတိ အနုသယော. သေသေသုပီတိ ပဋိဃာနုသယာဒီသု. ဩရမ္ဘာဂေါ ဝုစ္စတိ ကာမဓာတု ရူပါရူပဘာဝတော ဟေဋ္ဌာဘူတတ္တာ. တတ္ထ ပဝတ္တိယာ ပစ္စယဘာဝတော ဩရမ္ဘာဂိယာနိ ယထာ ‘‘ပစ္ဆိယော ဂေါဒုဟကော’’တိ. သံယောဇေန္တီတိ သံယောဇနာနိ, ဟေဋ္ဌာ ဝိယ အတ္ထော ဝတ္တဗ္ဗော. ဥဒ္ဓမ္ဘာဂေါ မဟဂ္ဂတဘာဂေါ, တဿ ဟိတာနီတိ သဗ္ဗံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယတ္တာ န ဝုတ္တန္တိ အဓိပ္ပာယော. ๑๗๖-๑๘๑. คำว่า โดยอรรถว่าถึงความมั่นคง ได้แก่ โดยภาวะที่ถึงความมั่นคงในสันดานของสัตว์ และพึงทราบว่า คำว่า ถึงความมั่นคง ได้แก่ สภาวะอันเป็นลักษณะเฉพาะของกามราคะเป็นต้น ซึ่งไม่ทั่วไปแก่สิ่งอื่น คำว่า กามราโคเอว ได้แก่ กามราคะที่ยังละไม่ได้ กามราคะนั้นชื่อว่าอนุสัย เพราะนอนเนื่องอยู่ในสันดาน โดยภาวะที่ควรจะเกิดขึ้นเมื่อได้ปัจจัย คำว่า ในอนุสัยที่เหลือ ก็คือ ในปฏิฆานุสัยเป็นต้น ชื่อว่าโอรัมภาค ได้แก่ กามธาตุ เพราะเป็นเบื้องต่ำกว่ารูปภพและอรูปภพ ชื่อว่าโอรัมภาคิยะ เพราะเป็นปัจจัยแห่งการเป็นไปในกามธาตุนั้น เหมือนคำว่า "ช่างสานตะกร้า" และ "คนรีดนมโค" ชื่อว่าสังโยชน์ เพราะย่อมประกอบสัตว์ไว้ พึงกล่าวอรรถเหมือนข้างล่าง อุทธัมภาค ได้แก่ ภาวะอันเป็นมหัคคตะ คำว่า เป็นไปเพื่ออุทธัมภาคนั้น มีความหมายว่า ไม่ได้กล่าวไว้ทั้งหมด เพราะเป็นไปตามนัยที่กล่าวไว้ข้างล่าง အနုသယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อธิบายอนุสยสูตรเป็นต้นจบแล้ว ဩဃဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อธิบายโอฆวรรคจบแล้ว မဂ္ဂသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อธิบายมรรคสังยุตจบแล้ว ၂. ဗောဇ္ဈင်္ဂသံယုတ္တံ ๒. โพชฌงค์สังยุต ၁. ပဗ္ဗတဝဂ္ဂေါ ๑. ปัพพตวรรค ၁.ဟိမဝန္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๑. อธิบายหิมวันตสูตร ၁၈၂. ဗုဇ္ဈတိ [Pg.414] စတုသစ္စံ အရိယသာဝကော ဧတာယာတိ ဗောဓံ, ဓမ္မသာမဂ္ဂီ, အရိယသာဝကော ပန စတုသစ္စံ ဗုဇ္ဈတီတိ ဗောဓိ. အင်္ဂါတိ ကာရဏာ. ယာယ ဓမ္မသာမဂ္ဂိယာတိ သမ္ဗန္ဓော. တဏှာဝသေန ပတိဋ္ဌာနံ, ဒိဋ္ဌိဝသေန အာယူဟနာ. သဿတဒိဋ္ဌိယာ ပတိဋ္ဌာနံ, ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိယာ အာယူဟနာ. လီနဝသေန ပတိဋ္ဌာနံ, ဥဒ္ဓစ္စဝသေန အာယူဟနာ. ကာမသုခါနုယောဂဝသေန ပတိဋ္ဌာနံ, အတ္တကိလမထာနုယောဂဝသေန အာယူဟနာ. ဩဃတရဏသုတ္တဝဏ္ဏနာယံ (သံ. နိ. ၁.၁) – ๑๘๒. อริยสาวกย่อมรู้แจ้งอริยสัจ ๔ ด้วยธรรมสามัคคีนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่าโพธะ ส่วนอริยสาวกย่อมรู้แจ้งอริยสัจ ๔ เหตุนั้นจึงชื่อว่าโพธิ คำว่า องค์ ได้แก่ เหตุ พึงประกอบความว่า ด้วยธรรมสามัคคีใด การตั้งมั่นด้วยอำนาจแห่งตัณหา การปรุงแต่งด้วยอำนาจแห่งทิฏฐิ การตั้งมั่นด้วยสัสสตทิฏฐิ การปรุงแต่งด้วยอุจเฉททิฏฐิ การตั้งมั่นด้วยอำนาจแห่งความหดหู่ การปรุงแต่งด้วยอำนาจแห่งความฟุ้งซ่าน การตั้งมั่นด้วยอำนาจแห่งกามสุขัลลิกานุโยค การปรุงแต่งด้วยอำนาจแห่งอัตตกิลมถานุโยค ในอธิบายโอฆตรณสูตร (สํ. ส. ๑.๑) – ‘‘ကိလေသဝသေန ပတိဋ္ဌာနံ, အဘိသင်္ခါရဝသေန အာယူဟနာ. တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ ပတိဋ္ဌာနံ, အဝသေသကိလေသာဘိသင်္ခါရေဟိ အာယူဟနာ, သဗ္ဗာကုသလာဘိသင်္ခါရဝသေန ပတိဋ္ဌာနံ, သဗ္ဗလောကိယကုသလာဘိသင်္ခါရဝသေန အာယူဟနာ’’တိ – ‘การตั้งมั่นด้วยอำนาจแห่งกิเลส การปรุงแต่งด้วยอำนาจแห่งอภิสังขาร การตั้งมั่นด้วยตัณหาและทิฏฐิ การปรุงแต่งด้วยกิเลสและอภิสังขารที่เหลือ การตั้งมั่นด้วยอำนาจแห่งอกุศลอภิสังขารทั้งปวง การปรุงแต่งด้วยอำนาจแห่งโลกิยกุศลอภิสังขารทั้งปวง’ ดังนี้ – ဝုတ္တေသု ပကာရေသု ဣဓ အဝုတ္တာနံ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော. ကိလေသသန္တာနနိဒ္ဒါယ ဥဋ္ဌဟတီတိ ဧတေန သိခါပတ္တဝိပဿနာသဟဂတာနမ္ပိ သတိအာဒီနံ ဗောဇ္ဈင်္ဂဘာဝံ ဒဿေတိ. စတ္တာရီတိအာဒိနာ မဂ္ဂဖလေန သဟဂတာနံ. သတ္တဟိ ဗောဇ္ဈင်္ဂေဟိ ဘာဝိတေဟိ သစ္စပဋိဝေဓော ဟောတီတိ ကထမိဒံ ဇာနိတဗ္ဗန္တိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ယထာဟာ’’တိအာဒိ. ဈာနင်္ဂမဂ္ဂင်္ဂါဒယော ဝိယာတိ ဧတေန ဗောဓိဗောဇ္ဈင်္ဂသဒ္ဒါနံ သမုဒါယာဝယဝဝိသယတံ ဒဿေတိ. သေနင်္ဂရထင်္ဂါဒယော ဝိယာတိ ဧတေန ပုဂ္ဂလပညတ္တိယာ အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိဘာဝံ ဒဿေတိ. พึงทราบโดยนัยแห่งประเภทที่ไม่ได้กล่าวไว้ในที่นี้ ในบรรดาประเภทที่กล่าวมาแล้ว ด้วยบทว่า "ย่อมลุกขึ้นจากความหลับแห่งสันดานกิเลส" นี้ ย่อมแสดงความเป็นโพชฌงค์ของสติเป็นต้น แม้ที่ประกอบด้วยวิปัสสนาที่ถึงยอด ของธรรมที่ประกอบด้วยมรรคและผล มี ๔ เป็นต้น พึงทราบว่า การแทงตลอดสัจจะย่อมมีด้วยโพชฌงค์ ๗ ที่อบรมแล้ว ดังนี้ จะพึงทราบได้อย่างไร ดังนี้ พระผู้มีพระภาคทรงปรารภคำถามนั้น จึงตรัสว่า ‘ดังที่ตรัสไว้’ เป็นต้น ด้วยบทว่า เหมือนองค์ฌานและองค์มรรคเป็นต้นนี้ ย่อมแสดงความเป็นอารมณ์แห่งส่วนรวมและส่วนย่อยของศัพท์ว่า โพธิ และ โพชฌงค์ ด้วยบทว่า เหมือนองค์ทัพและองค์รถเป็นต้นนี้ ย่อมแสดงความเป็นบัญญัติที่ไม่มีอยู่จริงของบุคคลบัญญัติ ဗောဓာယ သံဝတ္တန္တီတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါတိ ဝုတ္တံ ‘‘ကာရဏတ္ထော အင်္ဂသဒ္ဒေါ’’တိ. ဗုဇ္ဈတီတိ ဗောဓိ, ဗောဓိယာ ဧဝ အင်္ဂါတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဗုဇ္ဈန္တီတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ’’တိ. ဝိပဿနာဒီနံ ကာရဏာနံ ဗုဇ္ဈိတဗ္ဗာနံ သစ္စာနံ အနုရူပံ ပစ္စက္ခဘာဝေန ပဋိမုခံ အဝိပရီတံ သမ္မာ ဗုဇ္ဈန္တီတိ ဧဝံ ဝတ္ထုဝိသေသဒီပကေဟိ ဥပရိမဂ္ဂေဟိ အနုဗုဇ္ဈန္တီတိအာဒိနာ ဝုတ္တဗောဓိသဒ္ဒေဟိ နိပ္ပဒေသေန ဝုတ္တံ [Pg.415] ‘‘ဗုဇ္ဈနတာသာမညေန သင်္ဂဏှာတီ’’တိ. ဧတ္ထ စ လီနပတိဋ္ဌာန-ကာမသုခလ္လိကာနုယောဂ-ဥစ္ဆေဒါဘိနိဝေသာနံ ဓမ္မဝိစယ-ဝီရိယပီတိပဓာန-ဓမ္မသာမဂ္ဂီ ပဋိပက္ခော. ဥဒ္ဓစ္စာယူဟနအတ္တကိလမထာနုယောဂ-သဿတာဘိနိဝေသာနံ ပဿဒ္ဓိသမာဓိ-ဥပေက္ခာပဓာန-ဓမ္မသာမဂ္ဂီ ပဋိပက္ခော. သတိ ပန ဥဘယတ္ထာပိ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ. တထာ ဟိ သာ သဗ္ဗတ္ထိကာ ဝုတ္တာ. ชื่อว่าโพชฌงค์ เพราะเป็นไปเพื่อโพธิ ดังนี้ จึงกล่าวว่า ‘ศัพท์ว่า องค์ มีอรรถว่า เหตุ’ ชื่อว่าโพธิ เพราะย่อมรู้แจ้ง ชื่อว่าโพชฌงค์ เพราะเป็นองค์ของโพธินั่นเอง ดังนี้ จึงกล่าวว่า ‘ชื่อว่าโพชฌงค์ เพราะย่อมรู้แจ้ง’ คำว่า "ย่อมสงเคราะห์ด้วยความรู้แจ้งโดยทั่วไป" นี้ ท่านกล่าวไว้โดยไม่มีส่วนเหลือ ด้วยศัพท์ว่า "โพธิ" ที่กล่าวไว้โดยนัยเป็นต้นว่า "ย่อมรู้แจ้งตามด้วยมรรคเบื้องสูงทั้งหลายอันแสดงความพิเศษแห่งวัตถุ" อย่างนี้ว่า "ย่อมรู้แจ้งโดยชอบ ไม่วิปลาส ตรงหน้า โดยภาวะที่ประจักษ์แจ้ง อันสมควรแก่สัจจะที่ควรรู้แจ้งซึ่งเป็นเหตุแห่งวิปัสสนาเป็นต้น" ในที่นี้ ธรรมสามัคคีอันมีธัมมวิจยะ วิริยะ ปีติ เป็นประธาน เป็นปฏิปักษ์ต่อการตั้งมั่นด้วยความหดหู่ การประกอบด้วยกามสุขัลลิกานุโยค และการยึดมั่นในอุจเฉททิฏฐิ ธรรมสามัคคีอันมีปัสสัทธิ สมาธิ อุเบกขา เป็นประธาน เป็นปฏิปักษ์ต่อการปรุงแต่งด้วยความฟุ้งซ่าน การประกอบด้วยอัตตกิลมถานุโยค และการยึดมั่นในสัสสตทิฏฐิ ส่วนสติพึงปรารถนาในทั้งสองกรณี เพราะสติถูกกล่าวว่าเป็นธรรมที่ใช้ได้ทั่วไปในทุกที่ သံ-သဒ္ဒေါ ပသံသာယံ. ပုနဒေဝ သုန္ဒရော စ အတ္ထောပီတိ အာဟ ‘‘ပသတ္ထော သုန္ဒရော စ ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ’’တိ. အဘိနိဗ္ဗတ္တေတီတိ အဘိဝိသိဋ္ဌဘာဝေန နိဗ္ဗတ္တေတိ သဝိသေသဘာဝံ ဝဒတိ. ‘‘ဧကေ ဝဏ္ဏယန္တီ’’တိ ဝတွာ တတ္ထ ယထာဝုတ္တဝိဝေကတ္တယတော အညံ ဝိဝေကဒွယံ ဥဒ္ဓရိတွာ ဒဿေတုံ ‘‘တေ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဈာနက္ခဏေ တာဝ ကိစ္စတော ဝိက္ခမ္ဘနဝိဝေကနိဿိတံ, ဝိပဿနာက္ခဏေ အဇ္ဈာသယတော ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝိဝေကနိဿိတံ ဘာဝေတီတိ. တေနာဟ – ‘‘အနုတ္တရံ ဝိမောက္ခံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရိဿာမီ’’တိ. တတ္ထ တတ္ထ နိစ္ဆယတာယ ကသိဏဇ္ဈာနဂ္ဂဟဏေန အနုပ္ပာဒါနမ္ပိ ဂဟဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ศัพท์ว่า สํ (สัม) มีอรรถว่า สรรเสริญ อีกทั้งมีอรรถว่า งามด้วย จึงกล่าวว่า ‘โพชฌงค์อันประเสริฐและงาม’ คำว่า ย่อมยังให้เกิด ได้แก่ ย่อมยังให้เกิดด้วยภาวะที่วิเศษยิ่ง ย่อมกล่าวถึงภาวะที่มีลักษณะพิเศษ ครั้นกล่าวว่า ‘บางพวกพรรณนา’ แล้ว เพื่อแสดงวิเวก ๒ อย่างอื่นจากวิเวก ๓ ที่กล่าวมาแล้วในที่นั้น จึงกล่าวว่า ‘เพราะเหตุนั้น’ เป็นต้น ในที่นั้น ในขณะแห่งฌานก่อน ย่อมเจริญวิเวกที่อาศัยวิกขัมภนวิเวกโดยกิจ ในขณะแห่งวิปัสสนา ย่อมเจริญวิเวกที่อาศัยปฏิปัสสัทธิวิเวกโดยอัธยาศัย เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘เราจักเข้าถึงวิโมกข์อันยอดเยี่ยมแล้วอยู่’ พึงทราบว่า การถือเอาแม้ซึ่งธรรมที่ไม่เกิดขึ้น ย่อมมีด้วยการถือเอากสิณฌาน โดยความแน่นอนในที่นั้นๆ ဟိမဝန္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. การพรรณนาหิมวันตสูตร จบแล้ว ၂. ကာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๒. การพรรณนากายสูตร ၁၈၃. တိဋ္ဌန္တိ ဧတေနာတိ ဌိတိ, ကာရဏံ. ကမ္မဥတုစိတ္တာဟာရသညိတော စတုဗ္ဗိဓော ပစ္စယော ဌိတိ ဧတဿာတိ ပစ္စယဋ္ဌိတိကော. အာဟာရပစ္စယသဒ္ဒါ ဟိ ဧကတ္ထာ. သုဘမ္ပီတိ ကာမစ္ဆန္ဒော ပစ္စယော, အသုဘေ သုဘာကာရေန ပဝတ္တနတော သုဘန္တိ ဝုစ္စတိ. တေန ကာရဏေန ပဝတ္တနကဿ အညဿ ကာမစ္ဆန္ဒဿ နိမိတ္တတ္တာ သုဘနိမိတ္တန္တိ. သုဘဿာတိ ယထာဝုတ္တဿ သုဘဿ. အာရမ္မဏမ္ပီတိ သုဘာကာရေန, ဣဋ္ဌာကာရေန ဝါ ဂယှမာနံ ရူပါဒိအာရမ္မဏမ္ပိ သုဘနိမိတ္တံ ဝုတ္တာကာရေန. အနုပါယမနသိကာရောတိ အာကင်္ခိတဿ ဟိတသုခဿ အနုပါယဘူတော မနသိကာရော, တတော ဧဝ ဥပ္ပထမနသိကာရောတိ အယောနိသောမနသိကာရော. တသ္မိန္တိ ယထာနိဒ္ဓါရိတေ ကာမစ္ဆန္ဒဘူတေ တဒါရမ္မဏဘူတေ စ ဒုဝိဓေပိ သုဘနိမိတ္တေ. အဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘သုဘာရမ္မဏေ’’ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ. အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, သုဘနိမိတ္တန္တိအာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏဿ အာဟာရဒဿနပါဠိ ဥတ္တာနာတိ ကတွာ ဝုတ္တံ – ‘‘ဧဝံ သဗ္ဗနီဝရဏေသု ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ’’တိ. ๑๘๓. ชื่อว่าฐิติ เพราะย่อมตั้งอยู่ด้วยสิ่งนี้ ได้แก่ เหตุ ชื่อว่าปัจจัยฐิติกะ เพราะปัจจัย ๔ อย่าง มีกรรม อุตุ จิต อาหาร เป็นที่ตั้งของสิ่งนี้ ศัพท์ว่า อาหาร และ ปัจจัย มีอรรถอย่างเดียวกัน คำว่า สุภะ ได้แก่ กามฉันทะเป็นปัจจัย เพราะเป็นไปโดยอาการที่งามในสิ่งไม่งาม จึงเรียกว่า สุภะ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าสุภนิมิต เพราะเป็นนิมิตของกามฉันทะอื่นที่ยังให้เป็นไป คำว่า ของสุภะ ได้แก่ ของสุภะที่กล่าวมาแล้ว คำว่า อารมณ์ ก็คือ อารมณ์มีรูปเป็นต้นที่ถูกยึดถือโดยอาการที่งาม หรือโดยอาการที่น่าปรารถนา ก็ชื่อว่าสุภนิมิตโดยอาการที่กล่าวมาแล้ว ชื่อว่าอนุปายมนสิการ ได้แก่ มนสิการที่ไม่เป็นอุบายแห่งประโยชน์สุขที่ปรารถนา เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าอุปปถมนสิการ ได้แก่ อโยนิโสมนสิการ คำว่า ในสุภนิมิตนั้น ได้แก่ ในสุภนิมิต ๒ อย่าง คือที่เป็นกามฉันทะ และที่เป็นอารมณ์ของกามฉันทะนั้น ตามที่กำหนดไว้แล้ว ในอรรถกถา กล่าวไว้ว่า ‘ในสุภารมณ์’ เท่านั้น คำว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สุภนิมิตมีอยู่ ดังนี้เป็นต้น ด้วยศัพท์ว่า เป็นต้น นี้ พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคทรงทำให้ปาฬิที่แสดงอาหารของกามฉันทนิวรณ์เป็นของตื้น จึงตรัสว่า ‘พึงประกอบความในนิวรณ์ทั้งปวงอย่างนี้’ ပဋိဃောပိ [Pg.416] ပဋိဃနိမိတ္တံ ပုရိမုပ္ပန္နဿ ပစ္ဆာ ဥပ္ပဇ္ဇနကဿ နိမိတ္တဘာဝတော. ပဋိဃာရမ္မဏံ နာမ ဧကူနဝီသတိ အာဃာတဝတ္ထုဘူတာ သတ္တသင်္ခါရာ. အရတီတိ ပန္တသေနာသနာဒီသု အရမဏံ. ဥက္ကဏ္ဌိတာတိ ဥက္ကဏ္ဌဘာဝေါ. ပန္တေသူတိ ဒူရေသု, ဝိဝိတ္တေသု ဝါ. အဓိကုသလေသူတိ သမထဝိပဿနာဓမ္မေသု. အရတိ ရတိပဋိပက္ခော. အရတိတာတိ အရမဏာကာရော. အနဘိရတီတိ အနဘိရတဘာဝေါ. အနဘိရမဏာတိ အနဘိရမဏာကာရော. ဥက္ကဏ္ဌိတာတိ ဥက္ကဏ္ဌနာကာရော. ပရိတဿိတာတိ ဥက္ကဏ္ဌနဝသေနေဝ ပရိတဿနာ. ปฏิฆะก็เป็นปฏิฆนิมิต เพราะเป็นนิมิตของสิ่งที่เกิดขึ้นก่อนแก่สิ่งที่เกิดขึ้นภายหลัง ชื่อว่าปฏิฆารมณ์ คือสัตว์และสังขารที่เป็นอาฆาตวัตถุ ๑๙ อย่าง คำว่า อรติ คือความไม่ยินดีในเสนาสนะอันสงัดเป็นต้น คำว่า อุกกัณฐิตา คือความเป็นผู้เบื่อหน่าย คำว่า ปันเตสุ คือในที่ไกล หรือในที่วิเวก คำว่า อธิกุสเลสุ คือในสมถะและวิปัสสนาธรรม อรติ เป็นปฏิปักษ์ต่อรติ คำว่า อรติตา คืออาการแห่งความไม่ยินดี คำว่า อนภิรติ คือความเป็นผู้ไม่ยินดี คำว่า อนภิรมาณา คืออาการแห่งความไม่ยินดี คำว่า อุกกัณฐิตา คืออาการแห่งความเบื่อหน่าย คำว่า ปริตัสสิตา คือความกระวนกระวายด้วยอำนาจแห่งความเบื่อหน่ายนั่นเอง အာဂန္တုကံ, န သဘာဝသိဒ္ဓံ. ကာယာလသိယန္တိ နာမကာယေ အလသဘာဝေါ. သမ္မောဟဝိနောဒနိယံ ပန ‘‘တန္ဒီတိ ဇာတိအာလသိယ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဝဒတီတိ ဧတေန အတိသီတာဒိပစ္စယာ သင်္ကောစာပတ္တိံ ဒဿေတိ. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ကိလေသဝတ္ထုဝိဘင်္ဂေ (ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၈၅၇). တန္ဒီတိ ဇာတိအာလသိယံ. တန္ဒိယနာတိ တန္ဒိယနာကာရော. တန္ဒိမနကတာတိ တန္ဒိယာ အဘိဘူတစိတ္တတာ. အလသဿ ဘာဝေါ အာလသျံ. အာလသျာယနာကာရော အာလသျာယနာ. အာလသျာယိတဿ ဘာဝေါ အာလသျာယိတတ္တံ. ဣတိ သဗ္ဗေဟိပိ ဣမေဟိ ပဒေဟိ ကိလေသဝသေန ကာယာလသိယံ ကထိတံ. เป็นของจรมา ไม่ใช่มีอยู่โดยธรรมชาติ คำว่า กายาลสิยะ คือความเป็นผู้เกียจคร้านในนามกาย แต่ในสมโมหวิโนทนีกล่าวว่า ‘คำว่า ตันที คือความเกียจคร้านโดยกำเนิด’ ด้วยคำว่า ‘กล่าว’ นี้ แสดงถึงการถึงความหดตัวเพราะปัจจัยมีอากาศหนาวจัดเป็นต้น ซึ่งอ้างถึงที่กล่าวไว้ในกิเลสวัตถุวิภังค์ (วิภังคอรรถกถา ๘๕๗) คำว่า ตันที คือความเกียจคร้านโดยกำเนิด คำว่า ตันทิยานา คืออาการแห่งความท้อแท้ คำว่า ตันทิมนกตา คือความเป็นผู้มีใจถูกความท้อแท้ครอบงำ ความเป็นของผู้เกียจคร้าน คืออาลัสยะ อาการแห่งความเกียจคร้าน คืออาลัสยายนา ความเป็นแห่งผู้เกียจคร้าน คืออาลัสยายิตัตตะ ด้วยบทเหล่านี้ทั้งหมดนี้ กายาลสิยะถูกกล่าวโดยอำนาจแห่งกิเลส ကိလေသဝသေနာတိ သမ္မောဟဝသေန. ကာယဝိနမနာတိ ကာယဿ ဝိရူပတော နမနာ. ဇမ္ဘနာတိ ဖန္ဒနာ. ပုနပ္ပုနံ ဇမ္ဘနာ ဝိဇမ္ဘနာ. အာနမနာတိ ပုရတော နမနာ. ဝိနမနာတိ ပစ္ဆတော နမနာ. သန္နမနာတိ သမန္တတော နမနာ. ပဏမနာတိ ယထာ ဟိ တန္တတော ဥဋ္ဌိတပေသကာရော ကိဉ္စိဒေဝ ဥပရိဋ္ဌိတံ ဂဟေတွာ ဥဇုံ ကာယံ ဥဿာပေတိ, ဧဝံ ကာယဿ ဥဒ္ဓံ ဌပနာ. ဗျာဓိယကန္တိ ဥပ္ပန္နဗျာဓိတာ. ဣတိ သဗ္ဗေဟိပိ ဣမေဟိ ပဒေဟိ ကိလေသဝသေန ကာယဖန္ဒနမေဝ ကထိတံ (ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၈၅၈). คำว่า โดยอำนาจแห่งกิเลส คือโดยอำนาจแห่งความหลง คำว่า กายวินมนา คือการน้อมกายไปโดยอาการที่ผิดรูป คำว่า ชัมภนา คือการสั่นไหว การสั่นไหวซ้ำๆ คือวิชัมภนา คำว่า อานมนา คือการน้อมไปข้างหน้า คำว่า วินมนา คือการน้อมไปข้างหลัง คำว่า สันนมนา คือการน้อมไปโดยรอบ คำว่า ปณมนา คือการตั้งกายให้ตรงขึ้น เหมือนช่างทอผ้าที่ลุกขึ้นจากกี่แล้วจับอะไรบางอย่างที่อยู่ข้างบนแล้วยกกายให้ตรงขึ้น คำว่า พยาธิยกัง คือความเป็นผู้มีโรคเกิดขึ้นแล้ว ด้วยบทเหล่านี้ทั้งหมดนี้ ความไหวแห่งกายถูกกล่าวโดยอำนาจแห่งกิเลสเท่านั้น (วิภังคอรรถกถา ๘๕๘) ဘတ္တပရိဠာဟောတိ ဘတ္တဝသေန ပရိဠာဟုပ္ပတ္တိ. ဘုတ္တာဝိဿာတိ ဘုတ္တဝတော. ဘတ္တမုစ္ဆာတိ ဘတ္တဂေလညံ. အတိဘုတ္တပစ္စယာ ဟိ မုစ္ဆာပတ္တော ဝိယ ဟောတိ. ဘတ္တကိလမထောတိ ဘုတ္တပစ္စယာ ကိလန္တဘာဝေါ. ဘတ္တပရိဠာဟောတိ ဘတ္တဒရထော. ကုစ္ဆိပူရံ ဘုတ္တဝတော ဟိ ပရိဠာဟုပ္ပတ္တိယာ ဥပဟတိန္ဒြိယော ဝိယ ဟောတိ, ကာယော ခိဇ္ဇတိ. ကာယဒုဋ္ဌုလ္လန္တိ ဘုတ္တဘတ္တံ နိဿာယ ကာယဿ အကမ္မညတာ. คำว่า ภัตตปริฬาหะ คือความเร่าร้อนเกิดขึ้นเพราะอาหาร คำว่า ภุตตาวิสสะ คือของผู้บริโภคแล้ว คำว่า ภัตตมุจฉา คือความเจ็บป่วยเพราะอาหาร เพราะปัจจัยคือการบริโภคมากเกินไป ย่อมเป็นเหมือนผู้ถึงซึ่งความมึนงง คำว่า ภัตตกิลมถะ คือความเป็นผู้เหน็ดเหนื่อยเพราะปัจจัยคือการบริโภค คำว่า ภัตตปริฬาหะ คือความกระวนกระวายเพราะอาหาร เพราะความเร่าร้อนเกิดขึ้นแก่ผู้บริโภคจนเต็มท้อง ย่อมเป็นเหมือนผู้มีอินทรีย์ถูกกระทบ กายย่อมลำบาก คำว่า กายทุฏฐุลละ คือความไม่ควรแก่การงานของกายอาศัยอาหารที่บริโภคแล้ว စိတ္တဿ [Pg.417] လီယနာကာရောတိ အာရမ္မဏေ စိတ္တဿ သင်္ကောစပ္ပတ္တိ. စိတ္တဿ အကလျတာတိ စိတ္တဿ ဂိလာနဘာဝေါ. ဂိလာနောတိ အကလ္လကော ဝုစ္စတိ. တထာ စာဟ ‘‘နာဟံ, ဘန္တေ, အကလ္လကော’’တိ. အကမ္မညတာတိ စိတ္တဂေလညသင်္ခါတော အကမ္မညနာကာရော. ဩလီယနာတိ ဩလီယနာကာရော. ဣရိယာပထိကမ္ပိ စိတ္တံ ယဿ ဝသေန ဣရိယာပထံ သန္ဓာရေတုံ အသက္ကောန္တော ဩလီယတိ, တဿ တံ အာကာရံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ဩလီယနာ’’တိ. ဒုတိယပဒံ ဥပသဂ္ဂေန ဝဍ္ဎိတံ. လီနန္တိ အဝိပ္ဖာရိကတာယ သင်္ကောစပ္ပတ္တံ. ဣတရေ ဒွေ အာကာရနိဒ္ဒေသာ. ထိနန္တိ အဝိပ္ဖာရိကတာယ အနုဿာဟနာ အသင်္ဂဟနသင်္ဂဟနံ. ထိယနာကာရော ထိယနာ. ထိယိတတ္တန္တိ ထိယိတဿ အာကာရော, အဝိပ္ဖာရိကတာတိ အတ္ထော. คำว่า อาการแห่งจิตที่หดหู่ คือการที่จิตถึงความหดตัวในอารมณ์ คำว่า จิตตัสสะ อกัลยตา คือความเป็นจิตที่ป่วย คำว่า คิลานะ หมายถึงผู้ไม่สบาย และท่านกล่าวว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ไม่สบาย’ คำว่า อกัมมัญญตา คืออาการแห่งความไม่ควรแก่การงานที่นับว่าเป็นความป่วยของจิต คำว่า โอฬียนา คืออาการแห่งความหดหู่ แม้จิตที่เป็นไปในอิริยาบถก็หดหู่ เพราะไม่สามารถทรงอิริยาบถไว้ได้ด้วยอำนาจของสิ่งใด คำว่า ‘โอฬียนา’ นี้กล่าวถึงอาการนั้น บทที่สองเพิ่มขึ้นด้วยอุปสรรค คำว่า ลีนัง คือถึงซึ่งการหดตัวเพราะความไม่แผ่ซ่าน อีกสองบทเป็นการแสดงอาการ คำว่า ถีนัง คือความไม่พยายามเพราะความไม่แผ่ซ่าน ความไม่รวบรวมและความรวบรวม อาการแห่งความหดหู่ คือถิยานา คำว่า ถิยิตัตตะ คืออาการแห่งความหดหู่ หมายถึงความไม่แผ่ซ่าน စေတသော အဝူပသမောတိ စိတ္တဿ အဝူပသန္တတာ အသန္နိသိန္နဘာဝေါ. တေနာဟ – ‘‘အဝူပသန္တာကာရော’’တိ. အတ္ထတော ပနေတန္တိ သွာယံ အဝူပသန္တာကာရော ဝိက္ခေပသဘာဝတ္တာ ဝိက္ခေပဟေတုတာယ စ အတ္ထတော ဧတံ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စမေဝ. คำว่า เจตโส อวูปสมะ คือความเป็นจิตที่ไม่สงบ ไม่ตั้งมั่น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อาการแห่งความไม่สงบ". แต่โดยอรรถแล้ว อาการแห่งความไม่สงบนี้ เพราะมีสภาพเป็นความฟุ้งซ่านและเป็นเหตุแห่งความฟุ้งซ่าน จึงเป็นอุทธัจจกุกกุจจะนั่นเองโดยอรรถ. ဝိစိကိစ္ဆာယ အာရမ္မဏဓမ္မာ နာမ ‘‘ဗုဒ္ဓေ ကင်္ခတီ’’တိအာဒိနာ အာဂတအဋ္ဌကင်္ခါဝတ္ထုဘူတာ ဓမ္မာ. ယသ္မာ ဝိစိကိစ္ဆာ ဗျာပါဒါဒယော ဝိယ အနု အနု ဥဂ္ဂဟဏပစ္စယာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တသ္မာ ကင်္ခါဋ္ဌာနီယံ အာရမ္မဏမေဝ ဒဿိတံ ‘‘ဝိစိကိစ္ဆာယ အာရမ္မဏဓမ္မာ’’တိ. ယသ္မာ ပုရိမုပ္ပန္နာ ဝိစိကိစ္ဆာ ပစ္ဆာ ဝိစိကိစ္ဆာယ ပစ္စယော ဟောတိ, တသ္မာ ဝိစိကိစ္ဆာပိ ဝိစိကိစ္ဆာဋ္ဌာနီယဓမ္မာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တတြာယံ ဝစနတ္ထော – တိဋ္ဌန္တိ ပဝတ္တန္တိ ဧတ္ထာတိ ဌာနီယာ, ဝိစိကိစ္ဆာ ဧဝ ဌာနီယာ ဝိစိကိစ္ဆာဋ္ဌာနီယာ. အဋ္ဌကထာယံ ပန အာရမ္မဏဿပိ တတ္ထ ဝိသေသပစ္စယတံ ဥပါဒါယ ‘‘ကာမစ္ဆန္ဒော ဝိစိကိစ္ဆာတိ ဣမေ ဒွေ ဓမ္မာ အာရမ္မဏေန ကထိတာ’’တိ ဝုတ္တံ. သုဘနိမိတ္တဿ ဟိ ပစ္စယဘာဝမတ္တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ, တထာပိ ယထာ ‘‘ပဋိဃမ္ပိ ပဋိဃနိမိတ္တ’’န္တိ ကတွာ ‘‘ဗျာပါဒေါ ဥပနိဿယေန ကထိတော’’တိ ဝုတ္တံ, ဧဝံ သုဘမ္ပိ သုဘနိမိတ္တန္တိ ကတွာ ကာမစ္ဆန္ဒော ဥပနိဿယေန ကထိတောတိ သက္ကာ ဝိညာတုံ. သေသာ ထိနမိဒ္ဓဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စာနိ. တတ္ထ ထိနမိဒ္ဓံ အညမညံ သဟဇာတာဒိဝသေန ပစ္စယော, တထာ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စန္တိ. ဥဘယေသမ္ပိ ဥပနိဿယကောဋိယာ ပစ္စယဘာဝေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထီတိ အာဟ ‘‘သဟဇာတေန စ ဥပနိဿယေန စာ’’တိ. ชื่อว่าธรรมที่เป็นอารมณ์ของวิจิกิจฉา คือธรรมที่เป็นวัตถุแห่งความสงสัย ๘ ประการที่มาแล้วด้วยบทว่า "สงสัยในพระพุทธเจ้า" เป็นต้น. เพราะวิจิกิจฉาเกิดขึ้นเพราะปัจจัยแห่งการยึดถือทีละน้อยๆ เหมือนพยาบาทเป็นต้น เพราะฉะนั้น จึงแสดงอารมณ์ที่เป็นที่ตั้งแห่งความสงสัยว่า "ธรรมที่เป็นอารมณ์ของวิจิกิจฉา" นั่นเอง. เพราะวิจิกิจฉาที่เกิดขึ้นก่อนเป็นปัจจัยแก่วิจิกิจฉาที่เกิดขึ้นภายหลัง เพราะฉะนั้น วิจิกิจฉาก็พึงทราบว่าเป็นธรรมที่เป็นที่ตั้งแห่งวิจิกิจฉา. ในบทนั้นมีอรรถแห่งคำดังนี้ว่า ธรรมทั้งหลายย่อมตั้งอยู่ ย่อมเป็นไปในธรรมใด ธรรมนั้นชื่อว่า ฐานียะ วิจิกิจฉานั่นแหละเป็นฐานียะ ชื่อว่า วิจิกิจฉาฐานียะ. แต่ในอรรถกถา กล่าวว่า "กามฉันทะและวิจิกิจฉา ธรรม ๒ ประการนี้กล่าวด้วยอารมณ์" โดยอ้างถึงความเป็นปัจจัยพิเศษของอารมณ์ในที่นั้น. คำนี้กล่าวโดยอ้างถึงความเป็นปัจจัยของสุภนิมิตเท่านั้น ถึงกระนั้น ก็พึงทราบได้ว่า เหมือนที่กล่าวว่า "ปฏิฆะก็เป็นปฏิฆนิมิต" แล้วกล่าวว่า "พยาบาทกล่าวด้วยอุปนิสัย" ฉันใด กามฉันทะก็กล่าวด้วยอุปนิสัย โดยทำสุภะให้เป็นสุภนิมิต ฉันนั้น. ที่เหลือคือ ถีนมิทธะ อุทธัจจะ และกุกกุจจะ. ในบรรดานั้น ถีนมิทธะเป็นปัจจัยแก่กันและกันโดยอำนาจแห่งสหชาตเป็นต้น เช่นเดียวกับอุทธัจจกุกกุจจะ. ในความเป็นปัจจัยโดยส่วนแห่งอุปนิสัยของทั้งสองนั้น ไม่มีอะไรจะกล่าวเลย จึงกล่าวว่า "ด้วยสหชาตและด้วยอุปนิสัย". ယသ္မာ [Pg.418] သတိ နာမ ‘‘စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ’’တိအာဒိနာ တေသံ တေသံ ဓမ္မာနံ အနုဿရဏဝသေန ဝတ္တတိ, တသ္မာ တေ ဓမ္မာ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဋ္ဌာနီယာ နာမ. လောကုတ္တရဓမ္မေ စ အနုဿဝါဒိဝသေန ဂဟေတွာ တထာ ပဝတ္တတေဝ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သတိယာ’’တိအာဒိ. เพราะสติชื่อว่าย่อมเป็นไปโดยการระลึกถึงธรรมเหล่านั้นๆ ด้วยบทว่า "สติปัฏฐาน ๔" เป็นต้น เพราะฉะนั้น ธรรมเหล่านั้นจึงชื่อว่าเป็นที่ตั้งแห่งสติสัมโพชฌงค์. และในโลกุตรธรรม ก็ย่อมเป็นไปอย่างนั้นโดยการยึดถือด้วยอำนาจแห่งการได้ยินเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ด้วยสติ" เป็นต้น. ကောသလ္လံ ဝုစ္စတိ ပညာ, တတော ဥပ္ပန္နာ ကောသလ္လသမ္ဘူတာ. အနဝဇ္ဇသုခဝိပါကာတိ အနဝဇ္ဇာ ဟုတွာ သုခဝိပါကာ ဝိပစ္စနကာ. ပဒဒွယေန ပစ္စယတော သဘာဝတော ကိစ္စတော ဖလတော ကုသလဓမ္မံ ဒဿေတိ. အကုသလနိဒ္ဒေသေပိ ဧသေဝ နယော. သာဝဇ္ဇာတိ ဂါရယှာ. အနဝဇ္ဇာတိ အဂါရယှာ. ဟီနာ လာမကာ. ပဏီတာ သေဋ္ဌာ. ကဏှာ ကာဠကာ အသုဒ္ဓါ. သုက္ကာ ဩဒါတာ သုဒ္ဓါ. ပဋိဘာဂ-သဒ္ဒေါ ပဌမေ ဝိကပ္ပေ သဒိသကောဋ္ဌာသတ္ထော, ဒုတိယေ ပဋိပက္ခကောဋ္ဌာသတ္ထော, တတိယေ နိဂ္ဂဟေတဗ္ဗပဋိပက္ခကောဋ္ဌာသတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. คำว่า โกสัลละ หมายถึงปัญญา, ธรรมที่เกิดขึ้นจากปัญญานั้นชื่อว่า โกสัลลสัมภูตา. คำว่า อนวัชชสุขวิปากา คือเป็นธรรมไม่มีโทษแล้วมีวิบากเป็นสุข ย่อมให้ผล. ด้วยบท ๒ บทนี้ แสดงกุศลธรรมโดยปัจจัย โดยสภาพ โดยกิจ และโดยผล. แม้ในการแสดงอกุศล ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. คำว่า สาวัชชา คือควรติเตียน. คำว่า อนวัชชา คือไม่ควรติเตียน. คำว่า หีนา คือต่ำทราม. คำว่า ปณีตา คือประเสริฐ. คำว่า กัณหา คือดำ ไม่บริสุทธิ์. คำว่า สุกกา คือขาว บริสุทธิ์. คำว่า ปฏิภาค ในวิกัลป์ที่ ๑ พึงเห็นว่ามีอรรถว่าส่วนที่เหมือนกัน, ในวิกัลป์ที่ ๒ มีอรรถว่าส่วนที่เป็นปฏิปักษ์, ในวิกัลป์ที่ ๓ มีอรรถว่าส่วนที่เป็นปฏิปักษ์ที่พึงข่มขี่. ကုသလကိရိယာယ အာဒိကမ္မဘာဝေန ပဝတ္တဝီရိယံ ဓိတိသဘာဝတာယ ဓာတူတိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘အာရမ္ဘဓာတူတိ ပဌမာရမ္ဘဝီရိယ’’န္တိ. လဒ္ဓါသေဝနံ ဝီရိယံ ဗလပ္ပတ္တံ ဟုတွာ ပဋိပက္ခံ ဝိဓမတီတိ အာဟ – ‘‘နိက္ကမဓာတူတိ ကောသဇ္ဇတော နိက္ခန္တတ္တာ တတော ဗလဝတရ’’န္တိ. အဓိမတ္တာဓိမတ္တတရာနံ ပဋိပက္ခဓမ္မာနံ ဝိဓမနသမတ္ထံ ပဋုပဋုတရာဒိဘာဝပ္ပတ္တံ ဟောတီတိ အာဟ – ‘‘ပရက္ကမဓာတူတိ ပရံ ပရံ ဌာနံ အက္ကမနတာယ တတောပိ ဗလဝတရ’’န္တိ. ท่านกล่าวว่า "วิริยะที่ดำเนินไปโดยความเป็นกรรมเบื้องต้นในการทำกุศลกรรม ชื่อว่าธาตุ เพราะมีสภาพเป็นความเพียร" จึงกล่าวว่า "อารัมภธาตุ คือวิริยะในการเริ่มแรก". ท่านกล่าวว่า "วิริยะที่ได้สั่งสมแล้ว ย่อมถึงกำลังแล้วทำลายปฏิปักษ์" จึงกล่าวว่า "นิกกมธาตุ คือวิริยะที่แข็งแรงกว่านั้น เพราะก้าวออกจากความเกียจคร้าน". ท่านกล่าวว่า "วิริยะที่สามารถทำลายปฏิปักษ์ธรรมที่ยิ่งยวดและยิ่งยวดกว่านั้น ย่อมถึงความเป็นผู้ฉลาดและฉลาดกว่านั้น" จึงกล่าวว่า "ปรักกมธาตุ คือวิริยะที่แข็งแรงกว่านั้นอีก เพราะก้าวไปสู่ฐานะที่ยิ่งๆ ขึ้นไป". တိဋ္ဌတိ ပဝတ္တတိ ဧတ္ထာတိ ဌာနီယာ. အာရမ္မဏဓမ္မာ, ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဌာနီယာတိ ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဋ္ဌာနီယာတိ ‘‘ပီတိယာ အာရမ္မဏဓမ္မာ’’တိ ဝုတ္တံ. ယသ္မာ အပရာပရုပ္ပတ္တိယာ ပီတိပိ တထာ ဝတ္တဗ္ဗတံ လဘတီတိ ဝုတ္တံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ‘‘ပီတိယာ ဧဝ တံ နာမ’’န္တိ. ဒရထပဿဒ္ဓီတိ ဒရထော ကိလေသပရိဠာဟော, သော ပဿမ္ဘတိ ဧတာယာတိ ဒရထပဿဒ္ဓိ, ကာယပဿဒ္ဓိယာ ဝေဒနာဒိခန္ဓတ္တယဿ ဝိယ ရူပကာယဿပိ ပဿမ္ဘနံ ဟောတိ, စိတ္တပဿဒ္ဓိယာ စိတ္တဿေဝ ပဿမ္ဘနံ, တတော ဧဝေတ္ထ ဘဂဝတာ လဟုတာဒီနံ ဝိယ ဒုဝိဓတာ ဝုတ္တာ. တထာ သမာဟိတာကာရံ သလ္လက္ခေတွာ ဂယှမာနော သမထောဝ သမထနိမိတ္တံ, တဿ အာရမ္မဏဘူတံ ပဋိဘာဂနိမိတ္တမ္ပိ. ဝိဝိဓံ အဂ္ဂံ ဧတဿာတိ ဗျဂ္ဂေါ, ဝိက္ခေပေါ. တထာ ဟိ သော အနဝဋ္ဌာနရသော ဘန္တတာပစ္စုပဋ္ဌာနော ဝုတ္တော. ဧကဂ္ဂဘာဝတော ဗျဂ္ဂပဋိပက္ခောတိ အဗျဂ္ဂေါ, သမာဓိ, သော ဧဝ နိမိတ္တန္တိ ပုဗ္ဗေ ဝိယ ဝတ္တဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘တဿေဝ ဝေဝစန’’န္တိ. สิ่งที่ตั้งอยู่ ดำเนินไปในที่นี้ ชื่อว่า ฐานียะ (ที่ตั้ง) อารัมมณธรรม (ธรรมที่เป็นอารมณ์) เป็นที่ตั้งแห่งปีติสัมโพชฌงค์ ชื่อว่า ปีติสัมโพชฌงคัฏฐานียะ (ที่ตั้งแห่งปีติสัมโพชฌงค์) ดังที่กล่าวไว้ว่า "ธรรมที่เป็นอารมณ์ของปีติ" เพราะปีติย่อมได้ความเป็นสิ่งที่ควรกล่าวอย่างนั้นด้วยการเกิดขึ้นซ้ำๆ ดังที่กล่าวไว้ในวิสุทธิมรรคว่า "ชื่อนั้นเป็นของปีติเท่านั้น" ดรถปัสสัทธิ (ความสงบระงับความเร่าร้อน) คือ ดรถะ (ความเร่าร้อน) เป็นความเร่าร้อนของกิเลส สิ่งที่ระงับความเร่าร้อนนั้นได้ ชื่อว่า ดรถปัสสัทธิ ด้วยกายปัสสัทธิ ย่อมมีการระงับขันธ์ ๓ มีเวทนาเป็นต้น เหมือนกับรูปกาย ส่วนด้วยจิตตปัสสัทธิ ย่อมมีการระงับเฉพาะจิตเท่านั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสความเป็น ๒ อย่างในเรื่องนี้ เหมือนกับความเบาเป็นต้น อนึ่ง สมถะที่ถูกถือเอาโดยการกำหนดลักษณะที่ตั้งมั่น ชื่อว่า สมถนิมิต แม้ปฏิภาคนิมิตที่เป็นอารมณ์ของสมถะนั้นก็เช่นกัน สิ่งที่มีความหลากหลายเป็นยอด ชื่อว่า พยัคคะ (ความฟุ้งซ่าน) คือ วิกเขปะ (ความฟุ้งซ่าน) เพราะว่า พยัคคะนั้นถูกกล่าวว่ามีรสคือความไม่ตั้งมั่น มีอาการปรากฏคือความสับสน สิ่งที่ตรงกันข้ามกับพยัคคะ เพราะมีความเป็นอารมณ์อันเดียว ชื่อว่า อพยัคคะ (ความไม่ฟุ้งซ่าน) คือ สมาธิ สิ่งนั้นนั่นแหละชื่อว่า นิมิต ดังที่ควรกล่าวไว้ก่อน เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "เป็นไวพจน์ของสิ่งนั้นนั่นเอง" ယော [Pg.419] အာရမ္မဏေ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌာကာရံ အနာဒိယိတွာ ဂဟေတဗ္ဗော မဇ္ဈတ္တာကာရော, ယော စ ပုဗ္ဗေ ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဘာဝနာဝသေန ဥပ္ပန္နော မဇ္ဈတ္တာကာရော, ဒုဝိဓောပိ သော ဥပေက္ခာယ အာရမ္မဏဓမ္မောတိ အဓိပ္ပေတောတိ အာဟ – ‘‘အတ္ထတော ပန မဇ္ဈတ္တာကာရော ဥပေက္ခာဋ္ဌာနီယာ ဓမ္မာတိ ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ. အာရမ္မဏေန ကထိတာ အာရမ္မဏဿေဝ တေသံ ဝိသေသပစ္စယဘာဝတော. သေသာတိ ဝီရိယာဒယော စတ္တာရော ဓမ္မာ. တေသဉှိ ဥပနိဿယောဝ သာတိသယော ဣစ္ဆိတဗ္ဗောတိ. ลักษณะที่เป็นกลางที่พึงถือเอาโดยไม่ใส่ใจในลักษณะที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนาในอารมณ์ และลักษณะที่เป็นกลางที่เกิดขึ้นโดยการเจริญอุเบกขาสัมโพชฌงค์มาก่อน ลักษณะที่เป็นกลางทั้งสองอย่างนั้น พึงทราบว่าเป็นอารัมมณธรรมของอุเบกขา ดังที่ประสงค์ไว้ จึงกล่าวว่า – "โดยอรรถแล้ว ลักษณะที่เป็นกลาง พึงทราบว่าเป็นธรรมที่เป็นที่ตั้งแห่งอุเบกขา" กล่าวโดยอารมณ์ เพราะอารมณ์เท่านั้นเป็นปัจจัยพิเศษของธรรมเหล่านั้น ที่เหลือ คือ ธรรม ๔ ประการ มีวิริยะเป็นต้น เพราะอุปนิสัยของธรรมเหล่านั้นเท่านั้นที่พึงปรารถนาเป็นพิเศษ ကာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถา กายสูตร จบแล้ว ၃. သီလသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๓. อรรถกถา สีลสูตร ၁၈၄. ခီဏာသဝဿ လောကုတ္တရံ သီလံ နာမ မဂ္ဂဖလပရိယာပန္နာ သမ္မာဝါစာကမ္မန္တာဇီဝါ သီလလက္ခဏပ္ပတ္တာ တဒညေ စေတနာဒယော. လောကိယံ ပန ကိရိယာဗျာကတစိတ္တပရိယာပန္နံ စာရိတ္တသီလံ, ဝါရိတ္တသီလဿ ပန သမ္ဘဝေါ ဧဝ နတ္ထိ ဝိရမဏဝသေန ပဝတ္တိယာ အဘာဝတော. ‘‘ပုဗ္ဗဘာဂသီလံ လောကိယသီလ’’န္တိ ကေစိ. ๑๘๔. ศีลที่เป็นโลกุตตระของพระขีณาสพ คือ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ ที่สงเคราะห์เข้าในมรรคและผล และเจตนาเป็นต้นอื่นที่ถึงลักษณะของศีล ส่วนศีลที่เป็นโลกิยะ คือ จาริตตศีล ที่สงเคราะห์เข้าในกิริยาจิตและอัพยากตจิต แต่สำหรับวาริตตศีลนั้น ย่อมไม่มีการเกิดขึ้นเลย เพราะไม่มีการเป็นไปโดยการงดเว้น บางท่านกล่าวว่า "ศีลส่วนเบื้องต้นเป็นโลกิยศีล" စက္ခုဒဿနန္တိ စက္ခူဟိ ဒဿနံ. လက္ခဏဿ ဒဿနန္တိ သဘာဝဓမ္မာနံ သင်္ခတာနံ ပစ္စတ္တလက္ခဏဿ ဉာတပရိညာယ, အနိစ္စာဒိသာမညလက္ခဏဿ တီရဏပရိညာယ ဒဿနံ. ပဇဟန္တောပိ ဟိ တေ ပဟာတဗ္ဗာကာရတော ပဿတိ နာမ. နိဗ္ဗာနဿ တထလက္ခဏံ မဂ္ဂဖလေဟိ ဒဿနံ, တံ ပန ပဋိဝိဇ္ဈနံ. ဈာနေန ပထဝီကသိဏာဒီနံ, အဘိညာဟိ ရူပါနံ ဒဿနမ္ပိ ဉာဏဒဿနမေဝ. စက္ခုဒဿနံ အဓိပ္ပေတံ သဝနပယိရုပါသနာနံ ပရတော ဂဟိတတ္တာ. ပဉှပယိရုပါသနန္တိ ပဉှပုစ္ဆနဝသေန ပယိရုပါသနံ အညကမ္မတ္ထာယ ဥပသင်္ကမနဿ ကေဝလံ ဥပသင်္ကမနေနေဝ ဇောတိတတ္တာ. จักขุทัสสนะ (การเห็นด้วยตา) คือ การเห็นด้วยตา การเห็นลักษณะ คือ การเห็นลักษณะเฉพาะของสังขตธรรมที่เป็นสภาวธรรมด้วยญาตปริญญา และการเห็นลักษณะทั่วไปมีอนิจจะ (ความไม่เที่ยง) เป็นต้น ด้วยตีรณปริญญา แม้ผู้ละอยู่ ก็ชื่อว่าย่อมเห็นธรรมเหล่านั้นโดยอาการที่พึงละ การเห็นลักษณะอันเป็นจริงของพระนิพพานด้วยมรรคและผลนั้น เป็นการแทงตลอด การเห็นปฐวีกสิณเป็นต้นด้วยฌาน และการเห็นรูปด้วยอภิญญา ก็เป็นญาณทัสสนะ (การเห็นด้วยญาณ) นั่นเอง จักขุทัสสนะเป็นสิ่งที่ประสงค์ เพราะการฟังและการเข้าไปนั่งใกล้ถูกถือเอาไว้ภายหลัง ปัญหาปยิรุปาสนะ (การเข้าไปนั่งใกล้โดยการถามปัญหา) คือ การเข้าไปนั่งใกล้โดยการถามปัญหา เพราะการเข้าไปหาเพื่อกิจอื่นถูกแสดงไว้ด้วยการเข้าไปหาเท่านั้น အရိယာနံ အနုဿတိ နာမ ဂုဏဝသေန, တတ္ထာပိ လဒ္ဓဩဝါဒါဝဇ္ဇနမုခေန ယထာဘူတသီလာဒိဂုဏာနုဿရဏန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘ဈာနဝိပဿနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အညေသံယေဝ သန္တိကေတိ အရိယေဟိ အညေသံ သာသနိကာနံယေဝ သန္တိကေ. တေနာဟ – ‘‘အနုပဗ္ဗဇ္ဇာ နာမာ’’တိ. အညေသူတိ သာသနိကေဟိ အညေသု တာပသပရိဗ္ဗာဇကာဒီသု. တတ္ထ ဟိ ပဗ္ဗဇ္ဇာ အရိယာနံ အနုပဗ္ဗဇ္ဇာ နာမ န ဟောတီတိ ဝုတ္တံ. อริยานุสสติ (การระลึกถึงคุณของพระอริยะ) คือ การระลึกถึงคุณมีศีลเป็นต้นตามความเป็นจริง โดยอาศัยการน้อมนำโอวาทที่ได้รับมา เพื่อแสดงว่า "ฌานวิปัสสนา" เป็นต้น ถูกกล่าวไว้ "ในสำนักของผู้อื่นเท่านั้น" คือ ในสำนักของผู้อื่นนั่นเองที่เป็นผู้อยู่ในพระศาสนา (สาสนิกะ) นอกจากพระอริยะ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า – "ชื่อว่า อนุปพพัชชา (การบวชตาม)" "ในผู้อื่น" คือ ในบุคคลอื่นนอกจากผู้อยู่ในพระศาสนา มีดาบสและปริพาชกเป็นต้น เพราะการบวชในที่นั้น ไม่ชื่อว่าเป็นการบวชตามพระอริยะ ดังที่กล่าวไว้ သတသဟဿမတ္တာ [Pg.420] အဟေသုံ သမန္တပါသာဒိကတ္တာ မဟာထေရဿ. လင်္ကာဒီပေတိ နိဿယသီသေန နိဿိတသလ္လက္ခဏံ. န ဟိ ပဗ္ဗဇ္ဇာ ဒီပပဋိလဒ္ဓါ, အထ ခေါ ဒီပနိဝါသိအာစရိယပဋိလဒ္ဓါ. မဟိန္ဒ…ပေ… ပဗ္ဗဇန္တိ နာမ တဿ ပရိဝါရတာယ ပဗ္ဗဇ္ဇာယာတိ. มีจำนวนแสนรูป เพราะความน่าเลื่อมใสโดยรอบของพระมหาเถระ "ในเกาะลังกา" คือ การกำหนดผู้พึ่งพิงโดยหัวข้อแห่งการพึ่งพิง เพราะการบวชไม่ได้ถูกได้รับจากเกาะ แต่ถูกได้รับจากอาจารย์ที่อาศัยอยู่ในเกาะ "พระมหินทะ...เป็นต้น...ย่อมบวช" ชื่อว่าเป็นการบวชเพราะความเป็นบริวารของท่าน သရတီတိ တံ ဩဝါဒါနုသာသနိဓမ္မံ စိန္တေတိ စိတ္တေ ကရောတိ. ဝိတက္ကာဟတံ ကရောတီတိ ပုနပ္ပုနံ ပရိဝိတက္ကနေန တဒတ္ထံ ဝိတက္ကနိပ္ဖာဒိတံ ကရောတိ. အာရဒ္ဓေါ ဟောတီတိ သမ္ပာဒိတော ဟောတိ. တံ ပန သမ္ပာဒနံ ပါရိပူရိ ဧဝါတိ အာဟ ‘‘ပရိပုဏ္ဏော ဟောတီ’’တိ. တတ္ထာတိ ယထာဝုတ္တေ ဓမ္မေ. ဉာဏစာရဝသေနာတိ ဉာဏဿ ပဝတ္တနဝသေန. တေသံ တေသံ ဓမ္မာနန္တိ တသ္မိံ တသ္မိံ ဩဝါဒဓမ္မေ အာဂတာနံ ရူပါရူပဓမ္မာနံ. လက္ခဏန္တိ ဝိသေသလက္ခဏံ သာမညလက္ခဏဉ္စ. ပဝိစိနတီတိ ‘‘ဣဒံ ရူပံ ဧတ္တကံ ရူပ’’န္တိအာဒိနာ ဝိစယံ အာပဇ္ဇတိ. ဉာဏဉ္စ ရောပေတီတိ ‘‘အနိစ္စံ စလံ ပလောကံ ပဘင်္ဂူ’’တိအာဒိနာ ဉာဏံ ပဝတ္တေတိ. ဝီမံသနံ…ပေ… အာပဇ္ဇတီတိ ရူပသတ္တကာရူပသတ္တကက္ကမေန ဝိပဿနံ ပစ္စက္ခတော ဝိယ အနိစ္စတာဒီနံ ဒဿနံ သမ္မသနံ အာပဇ္ဇတိ. "ย่อมระลึก" คือ ย่อมคิด ย่อมกระทำไว้ในใจซึ่งโอวาทานุสาสนีธรรมนั้น "ย่อมกระทำให้ถูกวิตกกระทบ" คือ ย่อมกระทำให้ความหมายนั้นสำเร็จด้วยวิตก โดยการตรึกตรองซ้ำๆ "ย่อมปรารภ" คือ ย่อมสำเร็จ การสำเร็จนั้นเป็นการบริบูรณ์นั่นเอง จึงกล่าวว่า "ย่อมบริบูรณ์" "ในที่นั้น" คือ ในธรรมที่กล่าวมาแล้ว "โดยความเป็นไปแห่งญาณ" คือ โดยความเป็นไปของญาณ "แห่งธรรมเหล่านั้นๆ" คือ แห่งรูปธรรมและอรูปธรรมที่มาในโอวาทธรรมนั้นๆ "ลักษณะ" คือ ลักษณะเฉพาะและลักษณะทั่วไป "ย่อมพิจารณา" คือ ย่อมเข้าถึงการวิจัยโดยนัยว่า "รูปนี้มีประมาณเท่านี้" เป็นต้น "และย่อมตั้งญาณ" คือ ย่อมยังญาณให้เป็นไปโดยนัยว่า "ไม่เที่ยง หวั่นไหว แตกสลาย เสื่อมไป" เป็นต้น "การใคร่ครวญ...เป็นต้น...ย่อมเข้าถึง" คือ ย่อมเข้าถึงการพิจารณาเห็นอนิจจตาเป็นต้น เหมือนเห็นด้วยตาเปล่า ซึ่งวิปัสสนาโดยลำดับแห่งรูปสัตตกะและอรูปสัตตกะ ဥဘယမ္ပေတန္တိ ဖလာနိသံသာတိ ဝုတ္တဒွယံ. အတ္ထတော ဧကံ ပရိယာယသဒ္ဒတ္တာ. ပဋိကစ္စာတိ ပဂေဝ. မရဏကာလေတိ မရဏကာလသမီပေ. သမီပတ္ထေ ဟိ ဣဒံ ဘုမ္မန္တိ အာဟ ‘‘မရဏဿ အာသန္နကာလေ’’တိ. "ทั้งสองอย่างนั้น" คือ ผลานิสงส์ที่กล่าวไว้สองอย่าง โดยอรรถเป็นอย่างเดียวกัน เพราะเป็นคำไวพจน์ "ปฏิกัจจะ" คือ ก่อนทีเดียว "ในกาลแห่งมรณะ" คือ ในกาลใกล้แห่งมรณะ เพราะคำนี้เป็นภูมิวิภัตติในอรรถใกล้ จึงกล่าวว่า "ในกาลใกล้แห่งมรณะ" သော တိဝိဓော ဟောတိ ဉာဏဿ တိက္ခမဇ္ဈမုဒုဘာဝေန. တေနာဟ ‘‘ကပ္ပသဟဿာယုကေသူ’’တိအာဒိ. ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယီ နာမ အာယုဝေမဇ္ဈံ အတိက္ကမိတွာ ပရိနိဗ္ဗာယနတော. ယတ္ထ ကတ္ထစီတိ အဝိဟာဒီသု ယတ္ထ ကတ္ထစိ. သပ္ပယောဂေနာတိ ဝိပဿနာဉာဏသင်္ခါရသင်္ခါတေန ပယောဂေန, သဟ ဝိပဿနာပယောဂေနာတိ အတ္ထော. သုဒ္ဓါဝါသဘူမိယံ ဥဒ္ဓံယေဝ မဂ္ဂသောတော ဧတဿာတိ ဥဒ္ဓံသောတော. ပဋိသန္ဓိဝသေန အကနိဋ္ဌဘဝံ ဂစ္ဆတီတိ အကနိဋ္ဌဂါမီ. บุคคลนั้นมี ๓ ประเภท โดยความเป็นผู้มีญาณกล้า ญาณปานกลาง และญาณอ่อน เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ในผู้มีอายุพันกัป" เป็นต้น อุปหัจจปรินิพพายี (ผู้ปรินิพพานในระหว่างอายุ) คือ ผู้ปรินิพพานโดยล่วงพ้นกึ่งอายุไปแล้ว "ในที่ใดที่หนึ่ง" คือ ในอวิหาเป็นต้น ในที่ใดที่หนึ่ง "พร้อมด้วยความเพียร" คือ ด้วยความเพียรที่นับว่าเป็นวิปัสสนาญาณสังขาร หมายความว่า พร้อมด้วยความเพียรในวิปัสสนา "ในสุทธาวาสภูมิ" ผู้มีกระแสแห่งมรรคขึ้นไปเบื้องบนเท่านั้น ชื่อว่า อุทธังโสโต (ผู้มีกระแสขึ้นเบื้องบน) ผู้ไปสู่อกนิฏฐภพโดยปฏิสนธิ ชื่อว่า อกนิฏฐคามี (ผู้ไปสู่อกนิฏฐภพ) အဝိဟာဒီသု ဝတ္တမာနောပိ ဧကံသတော ဥဒ္ဓံဂမနာရဟော ပုဂ္ဂလော အကနိဋ္ဌဂါမီ ဧဝ နာမာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဧကော ဥဒ္ဓံသောတော အကနိဋ္ဌဂါမီတိ ပဉ္စ ဟောန္တီ’’တိ. တေသန္တိ နိဒ္ဓါရဏေ သာမိဝစနံ. ဥဒ္ဓံသောတဘာဝတော ယဒိပိ ဟေဋ္ဌိမာဒီသုပိ အရိယဘူမိ နိဗ္ဗတ္တတေဝ, တထာပိ တတ္ထ ဘူမီသု အာယုံ [Pg.421] အဂ္ဂဟေတွာ အကနိဋ္ဌဘဝေ အာယုဝသေနေဝ သောဠသကပ္ပသဟဿာယုကတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ‘‘သတ္တ ဖလာ သတ္တာနိသံသာ ပါဋိကင်္ခါ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘အရဟတ္တမဂ္ဂဿ ပုဗ္ဗဘာဂဝိပဿနာ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ကထိတာ’’တိ ဝုတ္တံ. သတ္တန္နမ္ပိ သဟဘာဝေါ လဗ္ဘတီတိ ‘‘အပုဗ္ဗံ အစရိမံ ဧကစိတ္တက္ခဏိကာ’’တိ ဝုတ္တံ. တယိဒံ ပါဠိယံ တတ္ထ တတ္ထ ‘‘တသ္မိံ သမယေ’’တိ အာဂတဝစနေန ဝိညာယတိ, ဗောဇ္ဈင်္ဂါနံ ပန နာနာသဘာဝတ္တာ ‘‘နာနာလက္ခဏာ’’တိ ဝုတ္တံ. แม้บุคคลที่อยู่ในอวิหาเป็นต้น ผู้ควรแก่การขึ้นไปเบื้องบนโดยส่วนเดียว ชื่อว่า อกนิฏฐคามี ดังที่กล่าวไว้ว่า "อุทธังโสโต ๑ อกนิฏฐคามี ๑ รวมเป็น ๕" "ของบุคคลเหล่านั้น" เป็นสามีวิภัตติในอรรถกำหนด แม้ว่าอริยภูมิย่อมเกิดขึ้นในภูมิเบื้องต่ำเป็นต้น เพราะความเป็นอุทธังโสโตก็ตาม แต่ก็พึงเห็นว่ามีอายุ ๑๖,๐๐๐ กัป โดยอาศัยอายุในอกนิฏฐภพ โดยไม่ถือเอาอายุในภูมิเหล่านั้น เพราะกล่าวไว้ว่า "พึงหวังผล ๗ อย่าง อานิสงส์ ๗ อย่าง" จึงกล่าวว่า "โพชฌงค์ถูกกล่าวว่าเป็นวิปัสสนาส่วนเบื้องต้นของอรหัตตมรรค" ความเป็นไปพร้อมกันของโพชฌงค์ทั้ง ๗ ย่อมได้ จึงกล่าวว่า "ไม่ก่อนไม่หลัง เกิดขึ้นพร้อมกันในขณะจิตเดียว" ข้อนี้ย่อมรู้ได้ด้วยคำที่มาในพระบาลีว่า "ในสมัยนั้น" ในที่นั้นๆ แต่เพราะโพชฌงค์มีสภาวะต่างกัน จึงกล่าวว่า "มีลักษณะต่างกัน" သီလသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถา สีลสูตร จบแล้ว ၄. ဝတ္ထသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๔. อรรถกถา วัตถุสูตร ၁၈၅. ‘‘သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ’’တိ ဧဝံ စေ မယှံ ဟောတီတိ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ နာမ သေဋ္ဌော ဥတ္တမော ပဝရော, တသ္မာဟံ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂသီသေန ဖလသမာပတ္တိံ အပ္ပေတွာ ဝိဟရိဿာမီတိ ဧဝံ စေ မယှံ ပုဗ္ဗဘာဂေ ဟောတီတိ အတ္ထော. ‘‘အပ္ပမာဏော’’တိ ဧဝံ မယှံ ဟောတီတိ သွာယံ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ, သဗ္ဗသော ပမာဏကရကိလေသာဘာဝတော အပ္ပမာဏဓမ္မာရမ္မဏတော စ အပ္ပမာဏောတိ ဧဝံ မယှံ အန္တောသမာပတ္တိယံ အသမ္မောဟဝသေန ဟောတိ. သုပရိပုဏ္ဏောတိ ဘာဝနာပါရိပူရိယာ သုဋ္ဌု ပရိပုဏ္ဏောတိ ဧဝံ မယှံ အန္တောသမာပတ္တိယံ အသမ္မောဟဝသေန ဟောတီတိ. တိဋ္ဌတီတိ ယထာကာလပရိစ္ဆေဒသမာပတ္တိယာ အဝဋ္ဌာနေန တပ္ပရိယာပန္နတာယ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ တိဋ္ဌတိ ပဋိဗန္ဓဝသေန. ဥပ္ပာဒံ အနာဝဇ္ဇိတတ္တာတိ ဥပ္ပာဒဿ အနာဝဇ္ဇနေန အသမန္နာဟာရေန. ဥပ္ပာဒသီသေန စေတ္ထ ဥပ္ပာဒဝန္တောဝ သင်္ခါရာ ဂဟိတာ. အနုပ္ပာဒန္တိ နိဗ္ဗာနံ ဥပ္ပာဒါဘာဝတော ဥပ္ပာဒဝန္တေဟိ စ ဝိနိဿဋတ္တာ. ပဝတ္တန္တိ ဝိပါကပ္ပဝတ္တံ. အပ္ပဝတ္တန္တိ နိဗ္ဗာနံ တပ္ပဋိက္ခေပတော. နိမိတ္တန္တိ သဗ္ဗသင်္ခါရနိမိတ္တံ. အနိမိတ္တန္တိ နိဗ္ဗာနံ. သင်္ခါရေတိ ဥပ္ပာဒါဒိအနာမသနေန ကေဝလမေဝ သင်္ခါရဂဟဏံ. ဝိသင်္ခါရန္တိ နိဗ္ဗာနံ. အာဝဇ္ဇိတတ္တာ အာဝဇ္ဇိတကာလတော ပဋ္ဌာယ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တိယာ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ တိဋ္ဌတိ. အဋ္ဌဟာကာရေဟီတိ အဋ္ဌဟိ ကာရဏေဟိ. ဇာနာတီတိ သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌိတကာလေ ပဇာနာတိ. အဋ္ဌဟာကာရေဟီတိ ဥပ္ပာဒါဝဇ္ဇနာဒီဟိ စေဝ အနုပ္ပာဒါဝဇ္ဇနာဒီဟိ စ ဝုတ္တာကာရဝိပရီတေဟိ အဋ္ဌဟိ အာကာရေဟိ စဝန္တံ သမာပတ္တိဝသေန အနဝဋ္ဌာနတောပိ ဂစ္ဆန္တံ စဝတီတိ ထေရော ပဇာနာတီတိ. ๑๘๕. คำว่า “สติสัมโพชฌงค์” ดังนี้ ถ้าเกิดขึ้นแก่เราว่า สติสัมโพชฌงค์ชื่อว่าเป็นธรรมอันประเสริฐ เป็นเยี่ยม เป็นเลิศ เพราะฉะนั้น เราจักเข้าผลสมาบัติโดยมีสติสัมโพชฌงค์เป็นประธานอยู่ ดังนี้ ถ้าเกิดขึ้นแก่เราในเบื้องต้น ดังนี้ อธิบายว่า คำว่า “ไม่มีประมาณ” ดังนี้ ถ้าเกิดขึ้นแก่เราว่า สติสัมโพชฌงค์นี้ไม่มีประมาณ เพราะไม่มีกิเลสอันเป็นเครื่องกะประมาณโดยประการทั้งปวง และเพราะมีอารมณ์คือธรรมที่ไม่มีประมาณ ดังนี้ ย่อมเกิดขึ้นแก่เราในภายในสมาบัติโดยความไม่หลง คำว่า “บริบูรณ์ดีแล้ว” ดังนี้ ถ้าเกิดขึ้นแก่เราว่า บริบูรณ์ดีแล้วด้วยความบริบูรณ์แห่งภาวนา ดังนี้ ย่อมเกิดขึ้นแก่เราในภายในสมาบัติโดยความไม่หลง คำว่า “ตั้งอยู่” ดังนี้ สติสัมโพชฌงค์ย่อมตั้งอยู่โดยการผูกพัน ด้วยการตั้งอยู่แห่งสมาบัติที่กำหนดกาลไว้ และด้วยความเป็นธรรมที่นับเนื่องในสมาบัตินั้น คำว่า “เพราะไม่มนสิการถึงความเกิดขึ้น” ดังนี้ คือด้วยการไม่มนสิการถึงความเกิดขึ้น ด้วยการไม่ใส่ใจ ในที่นี้ พึงทราบว่า สังขารทั้งหลายที่มีความเกิดขึ้นเท่านั้นที่ถูกถือเอาโดยหัวข้อว่าความเกิดขึ้น คำว่า “ความไม่เกิดขึ้น” คือ พระนิพพาน เพราะไม่มีความเกิดขึ้น และเพราะพ้นจากธรรมทั้งหลายที่มีความเกิดขึ้น คำว่า “ความเป็นไป” คือ ความเป็นไปแห่งวิบาก คำว่า “ความไม่เป็นไป” คือ พระนิพพาน เพราะปฏิเสธความเป็นไปนั้น คำว่า “นิมิต” คือ นิมิตแห่งสังขารทั้งปวง คำว่า “อนิมิต” คือ พระนิพพาน คำว่า “สังขาร” คือ การถือเอาสังขารล้วนๆ โดยไม่ระบุถึงความเกิดขึ้นเป็นต้น คำว่า “วิสังขาร” คือ พระนิพพาน คำว่า “เพราะมนสิการถึง” ดังนี้ สติสัมโพชฌงค์ย่อมตั้งอยู่โดยอาศัยความเป็นไปที่เริ่มตั้งแตมนสิการถึง คำว่า “ด้วยอาการ ๘ อย่าง” ดังนี้ คือ ด้วยเหตุ ๘ อย่าง คำว่า “ย่อมรู้” ดังนี้ คือ ย่อมรู้ในกาลที่ออกจากสมาบัติ คำว่า “ด้วยอาการ ๘ อย่าง” ดังนี้ คือ พระเถระย่อมรู้ว่า สติสัมโพชฌงค์ย่อมเคลื่อนไป คือย่อมถึงความไม่ตั้งอยู่โดยสมาบัติ ด้วยอาการ ๘ อย่างที่ตรงกันข้ามกับอาการที่กล่าวมาแล้ว คือด้วยการมนสิการถึงความเกิดขึ้นเป็นต้น และด้วยการมนสิการถึงความไม่เกิดขึ้นเป็นต้น ဖလဗောဇ္ဈင်္ဂါတိ [Pg.422] ဖလသမာပတ္တိပရိယာပန္နာ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ. ကိံ ပန တေ ဝိသုံ ဝိသုံ ပဝတ္တန္တီတိ အာဟ ‘‘ယဒါ ဟီ’’တိအာဒိ. သီသံ ကတွာတိ ပဓာနံ သေဋ္ဌံ ကတွာ. တဒနွယာတိ တဒနုဂတာ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂံ အနုဂစ္ဆနကာ. တဉ္စ ခေါ တထာ ကတွာ ဓမ္မံ ပစ္စဝေက္ခဏဝသေန. ကေစိ ပန ‘‘တံ ပစ္စဝေက္ခဏာဒိကံ ကတွာ’’တိ ဝဒန္တိ. คำว่า “ผลโพชฌงค์” ดังนี้ คือ โพชฌงค์ที่นับเนื่องในผลสมาบัติ ก็โพชฌงค์เหล่านั้นย่อมเป็นไปต่างหากกันหรือ? จึงกล่าวว่า “เมื่อใด” เป็นต้น คำว่า “กระทำเป็นหัวหน้า” ดังนี้ คือ กระทำเป็นประธาน เป็นเลิศ คำว่า “เป็นไปตามนั้น” ดังนี้ คือ เป็นธรรมที่คล้อยตาม เป็นธรรมที่ติดตามสติสัมโพชฌงค์ และการกระทำอย่างนั้น ก็โดยอำนาจการพิจารณาธรรม แต่บางท่านกล่าวว่า “กระทำซึ่งการพิจารณาเป็นต้นนั้น” ဝတ္ထသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. การอธิบายความแห่งวัตถสูตร จบแล้ว ၅. ဘိက္ခုသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๕. การอธิบายความแห่งภิกขุสูตร ၁၈၆. ဗောဓာယာတိ ဧတ္ထ ဗောဓော နာမ ဗုဇ္ဈနံ, တံ ပန ကိဿ ကေနာတိ ပုစ္ဆန္တော ‘‘ကိံ ဗုဇ္ဈနတ္ထာယာ’’တိ ဝတွာ တံ ဒဿေန္တော ‘‘မဂ္ဂေနာ’’တိအာဒိမာဟ. မဂ္ဂေန နိဗ္ဗာနံ ဗုဇ္ဈနတ္ထာယ သံဝတ္တန္တိ, ပစ္စဝေက္ခဏာယ ကတကိစ္စတံ ဗုဇ္ဈနတ္ထာယ သံဝတ္တန္တိ, ပဌမဝိကပ္ပေ သစ္ဆိကိရိယာဘိသမယော ဧဝ ဒဿိတောတိ တေန အတုဋ္ဌေ ‘‘မဂ္ဂေန ဝါ’’တိ ဒုတိယဝိကပ္ပမာဟ. ဝိဝေကနိဿိတံ ဝိရာဂနိဿိတန္တိ ပဒေဟိ သဗ္ဗံ မဂ္ဂကိစ္စံ တဿ ဖလဉ္စ ဒဿိတံ. နိရောဓနိဿိတန္တိ ဣမိနာ နိဗ္ဗာနသစ္ဆိကိရိယာ. ကာမာသဝါပိ စိတ္တံ ဝိမုစ္စတီတိအာဒိနာ ကိလေသပ္ပဟာနံ. ဝိမုတ္တသ္မိံ ဝိမုတ္တမိတိ ဉာဏံ ဟောတီတိအာဒိနာ ပစ္စဝေက္ခဏာ ဒဿိတာ. ๑๘๖. คำว่า “เพื่อความรู้แจ้ง” ดังนี้ ในที่นี้ คำว่า “โพธะ” คือ การรู้แจ้ง เมื่อจะถามว่า “การรู้แจ้งนั้น เพื่อรู้อะไร ด้วยอะไร?” จึงกล่าวว่า “เพื่อรู้อะไร?” แล้วแสดงสิ่งนั้นว่า “ด้วยมรรค” เป็นต้น ย่อมเป็นไปเพื่อรู้แจ้งพระนิพพานด้วยมรรค ย่อมเป็นไปเพื่อรู้แจ้งความเป็นผู้มีกิจอันทำแล้วด้วยการพิจารณา ในวิกัลป์แรก แสดงเพียงการตรัสรู้ด้วยการทำให้แจ้งเท่านั้น เมื่อไม่พอใจด้วยวิกัลป์นั้น จึงกล่าววิกัลป์ที่สองว่า “หรือด้วยมรรค” ด้วยบทว่า “อาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ” แสดงกิจแห่งมรรคทั้งหมดและผลของมรรคนั้น ด้วยบทว่า “อาศัยนิโรธ” นี้ คือ การทำให้แจ้งพระนิพพาน ด้วยคำว่า “จิตย่อมหลุดพ้นแม้จากกามอาสวะ” เป็นต้น แสดงการละกิเลส ด้วยคำว่า “เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณว่าหลุดพ้นแล้ว” เป็นต้น แสดงการพิจารณา ဘိက္ခုသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. การอธิบายความแห่งภิกขุสูตร จบแล้ว ၆-၇. ကုဏ္ဍလိယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ ๖-๗. การอธิบายความแห่งกุณฑลิยสูตรเป็นต้น ၁၈၇-၁၈၈. နိဗဒ္ဓဝါသဝသေန အာရာမေ နိသီဒနသီလောတိ အာရာမနိသာဒီ. ပရိသံ ဩဂါဠှော ဟုတွာ စရတီတိ ပရိသာဝစရောတိ အာဟ – ‘‘ယော ပနာ’’တိအာဒိ. ဧဝန္တိ ဣမိနာကာရေန. ဂဟဏန္တိ နိဂ္ဂဟဏံ. တေန ပုစ္ဆာပဒဿ အတ္ထံ ဝိဝရတိ. နိဗ္ဗေဌနန္တိ နိဂ္ဂဟနိဗ္ဗေဌနံ. တေန ဝိဿဇ္ဇနပဒဿ အတ္ထံ ဝိဝရတိ. ဣမိနာ နယေနာတိ ဧတေန ‘‘ဣတိဝါဒေါ’’တိ ဧတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒဿ အတ္ထံ ဒဿေတိ. ဥပါရမ္ဘာဓိပ္ပာယော ဝဒတိ ဧတေနာတိ ဝါဒေါ, ဒေါသော. ဣတိဝါဒေါ ဟောတီတိ ဧဝံ ဣမဿ ဥပရိ ဝါဒါရောပနံ ဟောတိ. ဣတိဝါဒပ္ပမောက္ခောတိ ဧဝံ တတော ပမောက္ခော ဟောတိ[Pg.423]. ဧဝံ ဝါဒပ္ပမောက္ခာနိသံသံ ပရေဟိ အာရောပိတဒေါသဿ နိဗ္ဗေဌနဝသေန ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ဒေါသပဝေဒနဝသေန ဒဿေတုံ ‘‘အယံ ပုစ္ဆာယ ဒေါသော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ๑๘๗-๑๘๘. ชื่อว่า “อารามนิสาที” เพราะมีปกติอยู่อาศัยในอารามโดยการอยู่ประจำ ชื่อว่า “ปริสาวจร” เพราะเป็นผู้หยั่งลงสู่บริษัทแล้วเที่ยวไป จึงกล่าวว่า “ก็ผู้ใด” เป็นต้น คำว่า “อย่างนี้” ดังนี้ คือ ด้วยอาการนี้ คำว่า “การถือเอา” คือ การข่ม (นิกคหะ) ด้วยคำนั้น ท่านอธิบายความหมายของบทว่า “ปุจฉา” คำว่า “การแก้” คือ การแก้การข่ม ด้วยคำนั้น ท่านอธิบายความหมายของบทว่า “วิสัชชนา” ด้วยคำว่า “โดยนัยนี้” นี้ ท่านแสดงความหมายของ อิติ-ศัพท์ ในบทว่า “อิติวาโท” บุคคลย่อมกล่าวด้วยความประสงค์จะรุกรานด้วยคำนี้ เหตุนั้น คำนั้นชื่อว่า วาทะ คือ โทษ คำว่า “ย่อมมีอิติวาทะ” ดังนี้ คือ ย่อมมีการยกวาทะขึ้นกล่าวโทษผู้นี้อย่างนี้ คำว่า “การพ้นจากอิติวาทะ” ดังนี้ คือ ย่อมมีการพ้นจากวาทะนั้นอย่างนี้ เมื่อแสดงอานิสงส์ของการพ้นจากวาทะโดยการแก้โทษที่ผู้อื่นยกขึ้นกล่าวอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงโดยการประกาศโทษ จึงกล่าวว่า “นี้เป็นโทษของการถาม” เป็นต้น ဧတ္တကံ ဌာနန္တိအာဒိတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ‘‘တီဏိ သုစရိတာနီ’’တိ ဧတ္တကံ ဌာနံ. ဣမံ ဒေသနန္တိ ‘‘ဣန္ဒြိယသံဝရော ခေါ’’တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တံ ဣမံ ဒေသနံ. နာဘိဇ္ဈာယတီတိ န အဘိဇ္ဈာယတိ. နာဘိဟံသတီတိ န အဘိတုဿတိ. ဂေါစရဇ္ဈတ္တေ ဌိတံ ဟောတီတိ ကမ္မဋ္ဌာနာရမ္မဏေ သမာဓာနဝသေန ဌိတံ ဟောတိ အဝဋ္ဌိတံ. တေနာဟ ‘‘သုသဏ္ဌိတ’’န္တိ. သုသဏ္ဌိတန္တိ သမ္မာ အဝိက္ခေပဝသေန ဌိတံ. ကမ္မဋ္ဌာနဝိမုတ္တိယာတိ ကမ္မဋ္ဌာနာနုယုဉ္ဇနဝသေန ပဋိပက္ခတော နီဝရဏတော ဝိမုတ္တိယာ. သုဋ္ဌု ဝိမုတ္တန္တိ သုဝိမုတ္တံ. တသ္မိံ အမနာပရူပဒဿနေ န မင်္ကု ဝိလက္ခော န ဟောတိ. ကိလေသဝသေန ဒေါသဝသေန. အဋ္ဌိတစိတ္တော အထဒ္ဓစိတ္တော. ကောဝေသေန ဟိ စိတ္တံ ထဒ္ဓံ ဟောတိ, န မုဒုကံ. အဒီနမာနသောတိ ဒေါမနဿဝသေန ယော ဒီနဘာဝေါ, တဒဘာဝေန နိဒ္ဒေါသမာနသော. အပူတိစိတ္တောတိ ဗျာပဇ္ဇာဘာဝေန သီတိဘူတစိတ္တော. คำว่า “ฐานะมีประมาณเท่านี้” ดังนี้ คือ ฐานะมีประมาณเท่านี้ ตั้งแต่ต้นจนถึงบทว่า “สุจริต ๓” คำว่า “พระเทศนานี้” ดังนี้ คือ พระเทศนานี้ที่ดำเนินไปโดยนัยมีบทว่า “อินทรียสังวรแล” เป็นต้น คำว่า “ย่อมไม่เพ่งเล็ง” ดังนี้ คือ ย่อมไม่เพ่งเล็ง คำว่า “ย่อมไม่ยินดี” ดังนี้ คือ ย่อมไม่ยินดี คำว่า “ย่อมตั้งอยู่ในอารมณ์อันเป็นโคจร” ดังนี้ คือ ย่อมตั้งอยู่ ย่อมดำรงอยู่ด้วยอำนาจความตั้งมั่นในอารมณ์แห่งกรรมฐาน ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ตั้งมั่นดีแล้ว” คำว่า “ตั้งมั่นดีแล้ว” ดังนี้ คือ ตั้งอยู่โดยชอบด้วยอำนาจความไม่ฟุ้งซ่าน คำว่า “ด้วยความหลุดพ้นแห่งกรรมฐาน” ดังนี้ คือ ด้วยความหลุดพ้นจากนิวรณ์อันเป็นปฏิปักษ์ โดยการประกอบกรรมฐาน คำว่า “หลุดพ้นดีแล้ว” ดังนี้ คือ หลุดพ้นดีแล้ว ในการเห็นรูปที่ไม่น่าพอใจนั้น ย่อมไม่เก้อเขิน ไม่ขัดเขิน ด้วยอำนาจกิเลส ด้วยอำนาจโทษ มีจิตไม่ตั้งมั่น มีจิตไม่แข็งกระด้าง เพราะว่าจิตย่อมแข็งกระด้างด้วยความโกรธ ไม่นุ่มนวล คำว่า “มีใจไม่หดหู่” ดังนี้ คือ มีใจไม่มีโทษ เพราะไม่มีความหดหู่ที่เกิดจากโทมนัส คำว่า “มีจิตไม่เน่าเปื่อย” ดังนี้ คือ มีจิตสงบเย็น เพราะไม่มีความพยาบาท ဣမေသု ဆသု ဒွါရေသု အဋ္ဌာရသ ဒုစ္စရိတာနိ ဟောန္တိ ပစ္စေကံ ကာယဝစီမနောဒုစ္စရိတဘေဒေန. တာနိ ဝိဘာဂေန ဒဿေတုံ ‘‘ကထ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ အာပါထဂတေတိ နယဒါနမတ္တမေတံ. တေန ‘‘အနိဋ္ဌာရမ္မဏေ အာပါထဂတေ ဒေါသံ ဥပ္ပာဒေန္တဿာ’’တိအာဒိနာ တိဝိဓဒုစ္စရိတံ နီဟရိတွာ ဝတ္တဗ္ဗံ, တထာ ‘‘မဇ္ဈတ္တာရမ္မဏေ မောဟံ ဥပ္ပာဒေန္တဿာ’’တိအာဒိနာ စ. မနောဒုစ္စရိတာဒိသာမညေန ပန တီဏိယေဝ ဒုစ္စရိတာနိ ဟောန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ในทวาร ๖ เหล่านี้ ย่อมมีทุจริต ๑๘ อย่าง โดยจำแนกเป็นกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต อย่างละ ๓ เพื่อจะแสดงทุจริตเหล่านั้นโดยจำแนก จึงกล่าวว่า “อย่างไร” เป็นต้น ในที่นั้น บทว่า “เมื่ออารมณ์ที่น่าปรารถนามาถึง” นี้ เป็นเพียงการแสดงนัย ด้วยเหตุนั้น พึงกล่าวโดยยกทุจริต ๓ อย่างออกมาว่า “เมื่ออารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนามาถึง ย่อมยังโทสะให้เกิดขึ้น” เป็นต้น, และเช่นเดียวกัน “เมื่ออารมณ์ที่เป็นกลางมาถึง ย่อมยังโมหะให้เกิดขึ้น” เป็นต้น แต่พึงทราบว่า โดยความเป็นสามัญแห่งมโนทุจริตเป็นต้น ทุจริตมีเพียง ๓ อย่างเท่านั้น ပညတ္တိဝသေနာတိ ဝတ္ထုံ အနာမသိတွာ ပိဏ္ဍဂဟဏမုခေန ကေဝလံ ပညတ္တိဝသေနေဝ. ဘာဝနာပဋိသင်္ခါနေတိ ဘာဝနာသိဒ္ဓေ ပဋိသင်္ခါနေ, ဘာဝနာယ ပဋိသင်္ခါနေ ဝါတိ အတ္ထော. ဣမာနီတိ ယထာဝုတ္တာနိ ဆဒွါရာရမ္မဏာနိ. ဒုစ္စရိတာနီတိ ဒုစ္စရိတကာရဏာနိ. အပ္ပဋိသင်္ခါနေ ဌိတဿ ဒုစ္စရိတာနိ သုစရိတာနိ ကတွာ. ပရိဏာမေတီတိ ပရိဝတ္တေတိ ဒုစ္စရိတာနိ တတ္ထ အနုပ္ပာဒေတွာ သုစရိတာနိ [Pg.424] ဥပ္ပာဒေန္တော. ဧဝန္တိ ဝုတ္တပ္ပကာရေန. ဣန္ဒြိယသံဝရော…ပေ… ဝေဒိတဗ္ဗော ဣန္ဒြိယသံဝရသမ္ပာဒနဝသေန တိဏ္ဏံ သုစရိတာနံ သိဇ္ဈနတော. တေနာဟ ‘‘ဧတ္တာဝတာ’’တိအာဒိ. ဧတ္တာဝတာတိ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ‘‘တီဏိ သုစရိတာနိ ပရိပူရေန္တီ’’တိ ပဒံ, ဧတ္တာဝတာ. သီလာနုရက္ခကံ ဣန္ဒြိယသံဝရသီလန္တိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလဿ အနုရက္ခကံ ဣန္ဒြိယသံဝရသီလံ ကထိကံ. ကထံ ပန တဒေဝ တဿ အနုရက္ခကံ ဟောတီတိ? အပရာပရုပ္ပတ္တိယာ ဥပနိဿယဘာဝတော. คำว่า “โดยบัญญัติ” ดังนี้ คือ โดยบัญญัติเท่านั้น โดยไม่กล่าวถึงวัตถุ โดยการถือเอาโดยรวม คำว่า “ในการพิจารณาที่สำเร็จด้วยภาวนา” ดังนี้ คือ ในการพิจารณาที่สำเร็จด้วยภาวนา, หรือในการพิจารณาด้วยภาวนา ดังนี้ อธิบายว่า คำว่า “สิ่งเหล่านี้” ดังนี้ คือ อารมณ์แห่งทวาร ๖ ที่กล่าวมาแล้ว คำว่า “ทุจริตทั้งหลาย” ดังนี้ คือ เหตุแห่งทุจริต เมื่อบุคคลตั้งอยู่ในความไม่พิจารณา ย่อมกระทำทุจริตให้เป็นสุจริต คำว่า “ย่อมเปลี่ยนไป” ดังนี้ คือ ย่อมเปลี่ยนทุจริต โดยไม่ยังทุจริตให้เกิดขึ้นในที่นั้น แต่ยังสุจริตให้เกิดขึ้น คำว่า “อย่างนี้” ดังนี้ คือ ด้วยประการที่กล่าวมาแล้ว คำว่า “อินทรียสังวร...เป็นต้น...พึงทราบ” ดังนี้ คือ พึงทราบว่า สุจริต ๓ ย่อมสำเร็จด้วยการบำเพ็ญอินทรียสังวร ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ด้วยประมาณเท่านี้” เป็นต้น คำว่า “ด้วยประมาณเท่านี้” ดังนี้ คือ ตั้งแต่ต้นจนถึงบทว่า “ย่อมบำเพ็ญสุจริต ๓ ให้บริบูรณ์” ด้วยประมาณเท่านี้ คำว่า “อินทรียสังวรศีลอันเป็นเครื่องรักษาศีล” ดังนี้ คือ ท่านกล่าวถึงอินทรียสังวรศีลอันเป็นเครื่องรักษาปาริสุทธิศีล ๔ ก็อินทรียสังวรศีลนั้นเป็นเครื่องรักษาปาริสุทธิศีล ๔ นั้นได้อย่างไร? เพราะเป็นอุปนิสัยแห่งการเกิดขึ้นต่อๆ กันไป တီဏိ သီလာနီတိ ဣန္ဒြိယသံဝရ-အာဇီဝပါရိသုဒ္ဓိ-ပစ္စယသန္နိဿိတ-သီလာနိ. လောကုတ္တရမိဿကာတိ လောကိယာပိ လောကုတ္တရာပိ ဟောန္တီတိ အတ္ထော. သတ္တန္နံ ဗောဇ္ဈင်္ဂါနန္တိ လောကုတ္တရာနံ သတ္တန္နံ ဗောဇ္ဈင်္ဂါနံ. မူလဘူတာ သတိပဋ္ဌာနာ ပုဗ္ဗဘာဂါ, တေ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘စတ္တာရော ခေါ, ကုဏ္ဍလိယ, သတိပဋ္ဌာနာ ဘာဝိတာ ဗဟုလီကတာ သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂေ ပရိပူရေန္တီ’’တိ. တေပီတိ ယထာဝုတ္တသတိပဋ္ဌာနာ. သတိပဋ္ဌာနမူလကာ ဗောဇ္ဈင်္ဂါတိ လောကိယသတိပဋ္ဌာနမူလကာ ဗောဇ္ဈင်္ဂါဝ. ပုဗ္ဗဘာဂါဝါတိ ဧတ္ထ ကေစိ ‘‘ပုဗ္ဗဘာဂါ စာ’’တိ ပါဌံ ကတွာ ‘‘ပုဗ္ဗေဝ လောကုတ္တရာ ပုဗ္ဗဘာဂါ စာ’’တိ အတ္ထံ ဝဒန္တိ. ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိမူလကာတိ ‘‘သတ္တ ခေါ, ကုဏ္ဍလိယ, ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ဘာဝိတာ ဗဟုလီကတာ ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိံ ပရိပူရေန္တီ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တာ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ လောကုတ္တရာဝ ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိသဟဂတဘာဝတော. “ศีล ๓” คือ ศีลอันประกอบด้วยอินทรียสังวร อาชีวปาริสุทธิ และปัจจัยสันนิสสิต. คำว่า “โลกุตตรมิสกะ” หมายความว่า เป็นทั้งโลกีย์และโลกุตตระ. คำว่า “โพชฌงค์ ๗” คือ โพชฌงค์ ๗ ที่เป็นโลกุตตระ. สติปัฏฐานที่เป็นมูลฐานเป็นส่วนเบื้องต้น (ปุพพภาค) ท่านกล่าวหมายถึงสติปัฏฐานเหล่านั้นว่า “ดูกร กุณฑลิยะ สติปัฏฐาน ๔ อันบุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังโพชฌงค์ ๗ ให้บริบูรณ์”. คำว่า “แม้เหล่านั้น” คือ สติปัฏฐานที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า “โพชฌงค์มีสติปัฏฐานเป็นมูล” คือ โพชฌงค์ที่มีสติปัฏฐานที่เป็นโลกีย์เป็นมูลนั่นเอง. ในคำว่า “ปุพพภาคานั่นเอง” นี้ บางพวกทำบทว่า “ปุพพภาคด้วย” แล้วกล่าวอรรถว่า “เป็นโลกุตตระก่อนและเป็นปุพพภาคด้วย”. คำว่า “มีวิชชาและวิมุตติเป็นมูล” คือ โพชฌงค์ที่กล่าวมาแล้วว่า “ดูกร กุณฑลิยะ โพชฌงค์ ๗ อันบุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมยังวิชชาและวิมุตติให้บริบูรณ์” นั้น เป็นโลกุตตระนั่นเอง เพราะเป็นไปร่วมกับวิชชาและวิมุตติ ကုဏ္ဍလိယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถา กุณฑลิยสูตรเป็นต้น จบแล้ว. ၈. ဥပဝါနသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๘. อรรถกถา อุปวานสูตร. ၁၈၉. ပစ္စတ္တန္တိ ကရဏနိဒ္ဒေသော အယန္တိ အာဟ – ‘‘အတ္တနာဝါ’’တိ. ကုရုမာနောယေဝါတိ ဥပ္ပာဒေန္တော ဧဝ. ကမ္မဋ္ဌာနဝိမုတ္တိယာ သုဋ္ဌု ဝိမုတ္တန္တိ ကမ္မဋ္ဌာနမနသိကာရေန နီဝရဏာနံ ဒူရီဘာဝတော တေဟိ သုဋ္ဌု ဝိမုတ္တံ. အတ္ထံ ကရိတွာတိ ဘာဝနာမနသိကာရံ ဥတ္တမံ ကတွာ. ‘‘မဟာ ဝတ မေ အယံ အတ္ထော ဥပ္ပန္နော’’တိ အတ္ထိကော ဟုတွာ. ๑๘๙. คำว่า “เฉพาะตน” นี้ เป็นการแสดงถึงเครื่องมือ ท่านจึงกล่าวว่า “ด้วยตนเอง”. คำว่า “กำลังกระทำอยู่” คือ กำลังยังให้เกิดนั่นเอง. คำว่า “หลุดพ้นดีแล้วด้วยกรรมฐาน” คือ หลุดพ้นดีแล้วจากนิวรณ์เหล่านั้น เพราะนิวรณ์ห่างไกลไปแล้วด้วยการมนสิการกรรมฐาน. คำว่า “กระทำประโยชน์” คือ กระทำมนสิการภาวนาให้เป็นเยี่ยม. เป็นผู้มีความต้องการประโยชน์ว่า “ประโยชน์อันยิ่งใหญ่ได้เกิดขึ้นแก่เราแล้วหนอ”. ၉. ပဌမဥပ္ပန္နသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๙. อรรถกถา ปฐมอุปปันนสูตร. ၁၉၀. တထာဂတဿ ပါတုဘာဝါတိအာဒိနာ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒကာလေ ဧဝ ဗောဇ္ဈင်္ဂရတနပဋိလာဘောတိ ဒဿေတိ. ๑๙๐. ด้วยบทว่า “การอุบัติขึ้นแห่งพระตถาคต” เป็นต้น ท่านแสดงว่า การได้โพชฌงค์รัตนะย่อมมีในสมัยที่พระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นเท่านั้น. ပဗ္ဗတဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถา ปัพพตวรรค จบแล้ว. ၂. ဂိလာနဝဂ္ဂေါ ๒. คิลานวรรค. ၁-၃. ပါဏသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ อรรถกถา ปาณสูตรเป็นต้น ที่ ๑-๓. ၁၉၂-၁၉၄. ယေသန္တိ [Pg.425] ယေသံ သတ္တာနံ. စတ္တာရော ဣရိယာပထာ အတ္ထိ လဗ္ဘန္တိ တဒုပဂသရီရာဝယဝလာဘေန. ဧတန္တိ ‘‘စတ္တာရော ဣရိယာပထေ ကပ္ပေန္တီ’’တိ ဧတံ ဝစနံ. ‘‘ဝိဝေကနိဿိတ’’န္တိအာဒိဝစနတော ‘‘သဟဝိပဿနကေ မဂ္ဂဗောဇ္ဈင်္ဂေ’’ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ. ဒုတိယတတိယာနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယတ္တာ. คำว่า “ของสัตว์เหล่าใด” คือ ของสัตว์เหล่าใด. อิริยาบถ ๔ ย่อมมี ย่อมได้ ด้วยการได้อวัยวะร่างกายที่เหมาะสมกับอิริยาบถนั้น. คำว่า “นี้” คือ คำว่า “ย่อมจัดแจงอิริยาบถ ๔”. ด้วยบทว่า “อาศัยวิเวก” เป็นต้น ท่านกล่าวถึง “โพชฌงค์ที่เป็นมรรคที่ประกอบด้วยวิปัสสนา” นั่นเอง. สูตรที่ ๒ และสูตรที่ ๓ มีเนื้อความตื้นนั่นเอง เพราะมีนัยที่กล่าวไว้ข้างล่างแล้ว. ၄-၁၀. ပဌမဂိလာနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ อรรถกถา ปฐมคิลานสูตรเป็นต้น ที่ ๔-๑๐. ၁၉၅-၂၀၁. ဝိသုဒ္ဓံ အဟောသိ ဝိသဘာဂဓာတုက္ခောဘံ ဝူပသမေန္တံ. တေနာဟ – ‘‘ပေါက္ခရပတ္တေ …ပေ… ဝိနိဝတ္တိတွာ ဂတော’’တိ. ဧသေဝ နယော ပါဠိတော အတ္ထတော စ စတုတ္ထေန ပဉ္စမဆဋ္ဌာနံ သမာနတ္တာ. ဝိသရုက္ခဝါတသမ္ဖဿေနာတိ ဝိသရုက္ခသန္နိဿိတဝါတသမ္ဖဿေန. မန္ဒသီတဇရောတိ မုဒုကော သီတဇရော. သေသန္တိ ဝုတ္တာဝသေသံ. သဗ္ဗတ္ထာတိ သတ္တမာဒီသု စတူသု. บริสุทธิ์แล้ว คือ ระงับความกำเริบแห่งธาตุที่ไม่เสมอกัน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “บนใบบัว...ละ...กลับไปแล้ว”. นัยนี้แหละ เพราะสูตรที่ ๕ และสูตรที่ ๖ มีความเหมือนกันกับสูตรที่ ๔ ทั้งโดยบาลีและโดยอรรถ. คำว่า “ด้วยลมสัมผัสแห่งต้นไม้มีพิษ” คือ ด้วยลมสัมผัสที่อาศัยต้นไม้มีพิษ. คำว่า “ไข้เย็นอ่อน” คือ ไข้เย็นที่อ่อน. คำว่า “ที่เหลือ” คือ ที่เหลือจากที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า “ในที่ทั้งปวง” คือ ใน ๔ สูตรมีสูตรที่ ๗ เป็นต้น. ဂိလာနဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถา คิลานวรรค จบแล้ว. ၃. ဥဒါယိဝဂ္ဂေါ ๓. อุทายิวรรค. ၁-၂. ဗောဓာယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ อรรถกถา โพธายสูตรเป็นต้น ที่ ๑-๒. ၂၀၂-၂၀၃. ကိတ္တကေန နု ခေါ ကာရဏေန ဗုဇ္ဈနကအင်္ဂါ နာမ ဝုစ္စန္တိ ဗုဇ္ဈနကဿ ပုဂ္ဂလဿ အင်္ဂါတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ လဘန္တိ. မိဿကဗောဇ္ဈင်္ဂါ ကထိတာ သဟဝိပဿနာ မဂ္ဂဗောဇ္ဈင်္ဂါ ကထိတာတိ ကတွာ. ဓမ္မပရိစ္ဆေဒေါ ကထိတော ဂဏနာမတ္တေန ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဝုတ္တတ္တာ န ဘူမန္တရပရိစ္ဆေဒေါ, ဝိပဿနာဒိပရိစ္ဆေဒေါ ဝါ. ชื่อว่าองค์แห่งการตรัสรู้ ย่อมถึงความนับว่า เป็นองค์ของบุคคลผู้ตรัสรู้ ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ. ท่านกล่าวถึงโพชฌงค์ที่ปะปนกัน เพราะกล่าวถึงโพชฌงค์ที่เป็นมรรคพร้อมด้วยวิปัสสนา. การกำหนดธรรมกล่าวไว้แล้ว เพราะกล่าวจำแนกด้วยการนับเท่านั้น ไม่ใช่การจำแนกภูมิ หรือการจำแนกวิปัสสนาเป็นต้น. ၃-၅. ဌာနိယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ อรรถกถา ฐานิยสูตรเป็นต้น ที่ ๓-๕. ၂၀၄-၂၀၆. ကာမရာဂေန ဂဓိတဗ္ဗဋ္ဌာနဘူတာ ကာမရာဂဋ္ဌာနိယာတိ အာဟ ‘‘အာရမ္မဏဓမ္မာန’’န္တိ. ‘‘မနသိကာရဗဟုလီကာရာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘အာရမ္မဏေနေဝ ကထိတ’’န္တိ [Pg.426] ဝုတ္တံ. ဝုတ္တပရိစ္ဆေဒေါတိ ဧတေန န ကေဝလံ အာရမ္မဏဝသေနေဝ, အထ ခေါ ဥပနိဿယဝသေနပေတ္ထ အတ္ထော လဗ္ဘတီတိ ဒဿေတိ. ပဌမဝဂ္ဂဿ ဟိ ဒုတိယေ သုတ္တေ ဥပနိဿယဝသေနေဝ အတ္ထော ဒဿိတော. မိဿကဗောဇ္ဈင်္ဂါ ကထိတာ အဝိဘာဂေနေဝ ကထိတတ္တာ. အပရိဟာနိယေတိ တီဟိ သိက္ခာဟိ အပရိဟာနာဝဟေ. ธรรมที่เป็นที่ตั้งแห่งกามราคะอันบุคคลพึงติดข้องด้วยกามราคะ ชื่อว่า กามราคัฏฐานิยะ ท่านจึงกล่าวว่า “แห่งอารัมมณธรรมทั้งหลาย”. เพราะกล่าวว่า “การกระทำให้มากด้วยมนสิการ” จึงกล่าวว่า “กล่าวด้วยอารมณ์เท่านั้น”. ด้วยคำว่า “การกำหนดตามที่กล่าวมาแล้ว” นี้ ท่านแสดงว่า ในที่นี้ย่อมได้อรรถไม่เพียงแต่โดยอารมณ์เท่านั้น แต่โดยอุปนิสัยด้วย. เพราะในสูตรที่ ๒ แห่งวรรคที่ ๑ อรรถแสดงไว้โดยอุปนิสัยเท่านั้น. ท่านกล่าวถึงโพชฌงค์ที่ปะปนกัน เพราะกล่าวไว้โดยไม่แยกแยะนั่นเอง. คำว่า “ไม่เป็นที่ตั้งแห่งความเสื่อม” คือ ไม่นำมาซึ่งความเสื่อมจากสิกขา ๓. ၆-၇. တဏှက္ခယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ อรรถกถา ตัณหักขยสูตรเป็นต้น ที่ ๖-๗. ၂၀၇-၂၀၈. ‘‘သော မံ ပုစ္ဆိဿတီ’’တိ အဓိပ္ပာယေန ဘဂဝတာ ဩသာပိတဒေသနံ. ပတ္ထဋတ္တာ ဘာဝနာပါရိပူရိယာ ဝိတ္ထာရိတံ ဂတတ္တာ. မဟန္တဘာဝန္တိ ဘာဝနာဝသေနေဝ မဟတ္တံ ဂတတ္တာ. တတော ဧဝ ဝဍ္ဎိပ္ပမာဏာ. နီဝရဏဝိဂမေ သမ္ဘဝတော ပစ္စယတော ဗျာပါဒေါ ဝိဂတော ဟောတီတိ အာဟ – ‘‘နီဝရဏာနံ ဒူရီဘာဝေန ဗျာပါဒဝိရဟိတတ္တာ’’တိ. တဏှာမူလကန္တိ တဏှာပစ္စယံ. ယဉှိ တဏှာသဟဂတံ အသဟဂတမ္ပိ တဏှံ ဥပနိဿာယ နိပ္ဖန္နံ, သဗ္ဗံ တံ တဏှာမူလကံ. ပဟီယတိ အနုပ္ပာဒပ္ပဟာနေန. တဏှာဒီနံယေဝ ခယာ, န တေသံ သင်္ခါရာနံ ခယာ. ဧတေဟိ တဏှက္ခယာဒိပဒေဟိ. พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมที่ทรงจบลงด้วยพระประสงค์ว่า “เขาจักถามเรา”. เพราะแผ่ไปแล้ว เพราะถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา เพราะถึงความขยายออกไป. คำว่า “ความเป็นใหญ่” คือ ถึงความเป็นใหญ่ด้วยอำนาจแห่งภาวนาเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น จึงมีประมาณแห่งความเจริญ. เพราะพยาบาทปราศไปโดยเหตุปัจจัยที่เกิดขึ้นเมื่อนิวรณ์ปราศไป ท่านจึงกล่าวว่า “พยาบาทปราศจากไปแล้ว เพราะนิวรณ์ห่างไกลไปแล้ว”. คำว่า “มีตัณหาเป็นมูล” คือ มีตัณหาเป็นปัจจัย. สิ่งใดที่ประกอบด้วยตัณหา หรือแม้ไม่ประกอบด้วยตัณหา แต่อาศัยตัณหาเกิดขึ้น สิ่งนั้นทั้งหมดมีตัณหาเป็นมูล. ย่อมละได้ด้วยอนุปปาทปหาน. เพราะความสิ้นไปแห่งตัณหาเป็นต้นเท่านั้น ไม่ใช่เพราะความสิ้นไปแห่งสังขารเหล่านั้น. ด้วยบทว่า “ความสิ้นไปแห่งตัณหา” เป็นต้นเหล่านี้. ၈. နိဗ္ဗေဓဘာဂိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๘. อรรถกถา นิพเพธภาคิยสูตร. ၂၀၉. နိဗ္ဗိဇ္ဈန္တီတိ နိဗ္ဗေဓာ, နိဗ္ဗိဇ္ဈနဓမ္မာ ဓမ္မဝိနယာဒယော, တပ္ပရိယာပန္နတာယ နိဗ္ဗေဓဘာဂေ ဂတော နိဗ္ဗေဓဘာဂိယော, တံ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယံ. တေနာဟ ‘‘နိဗ္ဗိဇ္ဈနကောဋ္ဌာသိယ’’န္တိ. ဘာဝေတွာ ဌိတေန စိတ္တေန. ဝိပဿနာမဂ္ဂမ္ပိ ဂဟေတွာ ‘‘မဂ္ဂဗောဇ္ဈင်္ဂါ မိဿကာ’’တိ ဝုတ္တာ. တေဟီတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂေဟိ ဘာဝိတံ စိတ္တံ. တေ ဝါ ဗောဇ္ဈင်္ဂေ ဘာဝေတွာ ဌိတံ စိတ္တံ နာမ ဖလစိတ္တံ, တသ္မာ နိဗ္ဗတ္တိတလောကုတ္တရမေဝ. တမ္ပီတိ ဖလစိတ္တမ္ပိ မဂ္ဂါနန္တရတာယ မဂ္ဂနိဿိတံ ကတွာ မိဿကမေဝ ကထေတုံ ဝဋ္ဋတိ ‘‘ဗောဓာယ သံဝတ္တန္တီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ. ๒๐๙. ธรรมที่แทงตลอด ชื่อว่า นิพเพธะ, ธรรมที่แทงตลอดมีธรรมวินัยเป็นต้น, ธรรมที่ถึงส่วนแห่งการแทงตลอดเพราะเป็นส่วนที่รวมอยู่ในนั้น ชื่อว่า นิพเพธภาคิยะ, ธรรมนั้นเป็นนิพเพธภาคิยะ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เป็นส่วนแห่งการแทงตลอด”. ด้วยจิตที่ตั้งมั่นแล้วด้วยการเจริญ. รวมทั้งวิปัสสนามรรคด้วย จึงกล่าวว่า “มรรคและโพชฌงค์ระคนกัน”. คำว่า “ด้วยโพชฌงค์เหล่านั้น” คือ จิตที่เจริญแล้วด้วยโพชฌงค์. หรือจิตที่ตั้งมั่นอยู่ด้วยการเจริญโพชฌงค์เหล่านั้น ชื่อว่า ผลจิต เพราะฉะนั้นจึงเป็นโลกุตตระที่เกิดขึ้นแล้วนั่นเอง. คำว่า “แม้ผลจิตนั้น” คือ แม้ผลจิตก็ควรกล่าวว่าเป็นธรรมที่ระคนกัน โดยทำให้อาศัยมรรค เพราะเป็นธรรมที่อยู่ถัดจากมรรค เพราะกล่าวว่า “ย่อมเป็นไปเพื่อการตรัสรู้”. ၉. ဧကဓမ္မသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๙. อรรถกถา เอกธรรมสูตร. ၂၁၀. သံယောဇနသင်္ခါတာ ဝိနိဗန္ဓာတိ ကာမရာဂါဒိသံယောဇနသညိတာ ဗန္ဓနာ. ပရိနိဋ္ဌပေတွာ ဂဟဏာတိ ဂိလိတွာ ဝိယ ပရိနိဋ္ဌပေတွာ ဂဟဏာကာရာ. ๒๑๐. คำว่า “เครื่องผูกพันอันนับว่าเป็นสังโยชน์” คือ เครื่องผูกพันอันมีชื่อว่าสังโยชน์มีกามราคะเป็นต้น. คำว่า “การยึดถือโดยทำให้สำเร็จ” คือ อาการแห่งการยึดถือโดยทำให้สำเร็จ เหมือนการกลืนกิน. ၁၀. ဥဒါယိသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๑๐. อรรถกถา อุทายิสูตร. ၂၁၁. ဗဟုကတံ [Pg.427] ဝုစ္စတိ ဗဟုကာရော ဗဟုမာနော, နတ္ထိ ဧတဿ ဗဟုကတန္တိ အဗဟုကတော, အကတဗဟုမာနော. ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ဥက္ကုဇ္ဇန္တော ဝိယ နိရုဇ္ဈမာနော အဝကုဇ္ဇန္တော ဝိယ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဥက္ကုဇ္ဇံ ဝုစ္စတိ ဥဒယော, အဝကုဇ္ဇံ ဝယော’’တိ. ပရိဝတ္တေန္တောတိ အနိစ္စာတိပိ ဒုက္ခာတိပိ အနတ္တာတိပိ. ‘‘ဧသော ဟိ တေ ဥဒါယိ မဂ္ဂေါ ပဋိလဒ္ဓေါ, ယော တေ…ပေ… တထတ္တာယ ဥပနေဿတီ’’တိ ပရိယောသာနေ ဘဂဝတော ဝစနဉ္စေတ္ထ သာဓကံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေန တေနာကာရေန ဝိဟရန္တန္တိ ယေန သမ္မသနာကာရေန ဝိပဿနာဝိဟာရေန ဝိဟရန္တံ. တထာဘာဝါယာတိ ခီဏာသဝဘာဝပစ္စဝေက္ခဏာယ. တေနာဟ – ‘‘ခီဏာ ဇာတီတိ…ပေ… တံ ဒဿေန္တော ဧဝမာဟာ’’တိ. ๒๑๑. คำว่า “กระทำมาก” หมายถึง การกระทำมาก การเคารพมาก, ธรรมที่ไม่มีการกระทำมากนี้ ชื่อว่า อพหุกตะ คือ ไม่มีการกระทำความเคารพ. ธรรมเมื่อเกิดขึ้นย่อมเหมือนการเงยขึ้น เมื่อดับไปย่อมเหมือนการคว่ำลง ท่านจึงกล่าวว่า “การเงยขึ้น ชื่อว่า อุทัย, การคว่ำลง ชื่อว่า วยะ”. คำว่า “ย่อมพิจารณา” คือ พิจารณาว่าเป็นอนิจจังบ้าง เป็นทุกขังบ้าง เป็นอนัตตาบ้าง. พึงเห็นพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคในที่สุดว่า “ดูกรอุทายิ มรรคนี้แลอันท่านได้แล้ว ซึ่งจักนำท่านไปสู่ความเป็นอย่างนั้น” ว่าเป็นเครื่องสนับสนุนในที่นี้. คำว่า “อยู่ด้วยอาการนั้นๆ” คือ อยู่ด้วยวิปัสสนาวิหารอันมีอาการพิจารณาอย่างใดอย่างหนึ่ง. คำว่า “เพื่อความเป็นอย่างนั้น” คือ เพื่อการพิจารณาความเป็นพระขีณาสพ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ชาติสิ้นแล้ว...ละ...แสดงสิ่งนั้นจึงกล่าวอย่างนี้”. ဥဒါယိဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถา อุทายิวรรค จบแล้ว. ၄. နီဝရဏဝဂ္ဂေါ ๔. นิวรณวรรค. ၃-၄. ဥပက္ကိလေသသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ อรรถกถา อุปกิเลสสูตรเป็นต้น ที่ ๓-๔. ၂၁၄-၂၁၅. န စ ပဘာဝန္တန္တိ န စ ပဘာသမ္ပန္နံ. ပဘိဇ္ဇနသဘာဝန္တိ တာပေတွာ တာလနေ ပဘင်္ဂုတံ. အဝသေသံ လောဟန္တိ ဝုတ္တာဝသေသံ ဇာတိလောဟံ, ဝိဇာတိလောဟံ, ကိတ္တိမလောဟန္တိ ပဘေဒံ သဗ္ဗမ္ပိ လောဟံ. ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ အပ္ပဒါနေနာတိ ဧတ္ထ နနု လောကိယကုသလစိတ္တဿပိ သုဝိသုဒ္ဓဿ ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ အပ္ပဒါနေန ဥပက္ကိလေသတာတိ? သစ္စမေတံ, ယသ္မိံ ပန သန္တာနေ နီဝရဏာနိ လဒ္ဓပတိဋ္ဌာနိ, တတ္ထ မဟဂ္ဂတကုသလဿပိ အသမ္ဘဝေါ, ပဂေဝ လောကုတ္တရကုသလဿ, ပရိတ္တကုသလံ ပန ယထာပစ္စယံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. နီဝရဏေ ဟိ ဝူပသန္တေ သန္တာနေ ဥပ္ပတ္တိယာ အပရိသုဒ္ဓံ ဟောတိ, ဥပက္ကိလိဋ္ဌံ နာမ ဟောတိ, အပရိသုဒ္ဓဒီပကပလ္လိကဝဋ္ဌိတေလာဒိသန္နိဿယော ဒီပေါ ဝိယ, အပိစ နိပ္ပရိယာယတော ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ အပ္ပဒါနေနေဝ တေသံ ဥပက္ကိလေသတာတိ ဒဿေန္တော ‘‘ယဒဂ္ဂေန ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. အာရမ္မဏေ ဝိက္ခိတ္တပ္ပတ္တိဝသေန စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. န အာဝရန္တီတိ ကုသလဓမ္မေ ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ အပ္ပဒါနဝသေန န အာဝရန္တိ, အထ ခေါ တေသံ ဥပ္ပတ္တိယာ ဟောန္တိ. န ပဋိစ္ဆာဒေန္တီတိ န [Pg.428] ဝိနန္ဓန္တိ. စတုဘူမကစိတ္တဿာတိ စတုတ္ထဘူမကကုသလစိတ္တဿ အနုပက္ကိလေသာ, တေဟိ အကိလိဿနတော. คำว่า “ไม่สว่าง” คือ ไม่ถึงพร้อมด้วยความสว่าง. คำว่า “มีสภาพแตกทำลาย” คือ ความเป็นของแตกหักได้ในการทุบหลังจากทำให้ร้อนแล้ว. คำว่า “โลหะที่เหลือ” คือ โลหะทุกชนิดโดยประเภทที่เหลือจากที่กล่าวแล้ว คือ โลหะเกิดเอง โลหะต่างชนิด และโลหะเทียม. ในคำว่า “ด้วยการไม่ให้เกิดขึ้น” นี้ มีคำถามว่า “แม้จิตกุศลที่เป็นโลกีย์ที่บริสุทธิ์ดีแล้ว ก็เป็นอุปกิเลสด้วยการไม่ให้เกิดขึ้นมิใช่หรือ?” ข้อนั้นจริงอยู่ แต่ในสันดานใดที่นิวรณ์ตั้งมั่นแล้ว กุศลที่เป็นมหัคคตะก็ย่อมไม่เกิดขึ้น จะกล่าวไปใยถึงกุศลที่เป็นโลกุตตระเล่า ส่วนกุศลที่เป็นปริตตะย่อมเกิดขึ้นตามปัจจัย เมื่อนิวรณ์สงบระงับแล้ว การเกิดขึ้นในสันดานย่อมไม่บริสุทธิ์ ชื่อว่าเป็นอุปกิเลส เหมือนประทีปที่อาศัยน้ำมันและไส้ตะเกียงที่ไม่บริสุทธิ์เป็นต้น อนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงว่า “ด้วยการไม่ให้เกิดขึ้นนั่นแหละ เป็นอุปกิเลสของนิวรณ์เหล่านั้น” โดยไม่ทรงอ้อมค้อม จึงตรัสคำมีอาทิว่า “เพราะเหตุที่...” ความแตกละเอียดเป็นผุยผงพึงทราบโดยความเป็นผู้มีจิตฟุ้งซ่านไปในอารมณ์. คำว่า “ไม่กั้น” คือ ไม่กั้นกุศลธรรมโดยการไม่ให้เกิดขึ้น แต่กลับเป็นปัจจัยให้กุศลธรรมเหล่านั้นเกิดขึ้น. คำว่า “ไม่ปิดบัง” คือ ไม่ผูกมัด. คำว่า “แห่งจิต ๔ ภูมิ” คือ เป็นอุปกิเลสของกุศลจิตในภูมิทั้ง ๔ เพราะไม่เศร้าหมองด้วยอุปกิเลสเหล่านั้น. ၈. အာဝရဏနီဝရဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๘. อรรถกถาอาวรณนิวรณสูตร ၂၁၉. ပညာ ဒုဗ္ဗလာ ဟောတိ, န ဗလဝတီ ပဋိပက္ခေန ဥပက္ကိလိဋ္ဌဘာဝတော. တေနာဟ ‘‘မန္ဒာ အဝိသဒါ’’တိ. ๒๑๙. ปัญญาอ่อนกำลัง ไม่เข้มแข็ง เพราะความเป็นธรรมชาติที่ถูกอุปกิเลสทำให้เศร้าหมองโดยปฏิปักษ์. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “อ่อนและไม่แจ่มใส”. ပဉ္စ နီဝရဏာ ဒူရေ ဟောန္တိ အာဝရဏာဘာဝတော. တမေဝ ပီတိန္တိ သပ္ပာယဓမ္မသဝနေ ဥပ္ပန္နံ ပီတိံ. တဿာ တဒါ ဥပ္ပန္နာကာရသလ္လက္ခဏေန အဝိဇဟန္တော ပုနပ္ပုနံ တဿာ နိဗ္ဗတ္တနေန. တေနာဟ ‘‘ပဉ္စ နီဝရဏေ ဝိက္ခမ္ဘေတွာ’’တိ. ဣဒံ သန္ဓာယာတိ ဧတ္တကေ ဒိဝသေပိ န ဝိနဿန္တိ, သာ ဓမ္မပီတိ လဒ္ဓပစ္စယာ ဟုတွာ ဝိသေသာဝဟာတိ ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယ ဧတံ ‘‘ဣမဿ ပဉ္စ နီဝရဏာ တသ္မိံ သမယေ န ဟောန္တီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပီတိပါမောဇ္ဇပက္ခိယာတိ ပီတိပါမောဇ္ဇပစ္စယာ. နဿန္တီတိ နိရောဓပစ္စယဝသေန ပဝတ္တနတော နဿန္တိ. သဘာဂပစ္စယဝသေန ပုန ဥပ္ပဇ္ဇန္တာပိ…ပေ… ဝုစ္စတိ ကိစ္စသာဓနဝသေန ပဝတ္တနတော. นิวรณ์ ๕ ย่อมอยู่ไกล เพราะไม่มีเครื่องกั้น คำว่า “ปีตินั้นแหละ” คือปีติที่เกิดขึ้นในการฟังธรรมอันเป็นที่สบาย ด้วยการไม่ละทิ้งการกำหนดลักษณะแห่งปีติที่เกิดขึ้นในขณะนั้น และด้วยการทำให้ปีตินั้นเกิดขึ้นซ้ำๆ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ข่มนิวรณ์ ๕ ได้แล้ว” คำว่า “หมายถึงสิ่งนี้” คือหมายถึงว่า แม้ในหลายวัน นิวรณ์ก็ไม่พินาศไป และธรรมปีตินั้นเมื่อได้ปัจจัยแล้ว ย่อมนำมาซึ่งคุณวิเศษ ด้วยความหมายนี้ จึงตรัสคำมีอาทิว่า “นิวรณ์ ๕ ของผู้นั้นย่อมไม่มีในสมัยนั้น” คำว่า “เป็นฝ่ายแห่งปีติและปราโมทย์” คือมีปีติและปราโมทย์เป็นปัจจัย คำว่า “ย่อมพินาศไป” คือย่อมพินาศไปเพราะเป็นไปโดยอำนาจแห่งนิโรธปัจจัย แม้เกิดขึ้นอีกโดยปัจจัยที่เป็นส่วนเดียวกัน... (ละไว้)... ชื่อว่าย่อมเป็นไปโดยการยังกิจให้สำเร็จ. ၉. ရုက္ခသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๙. อรรถกถารุกขสูตร ၂၂၀. အဘိရုဟနကာတိ သမီပရုက္ခေ အဘိဘဝိတွာ ရုဟနကာ. အဋ္ဌိကစ္ဆကောတိ အဋ္ဌိဗဟုလကစ္ဆကော. ကပိထနသဒိသဖလတ္တာ ကပိတ္ထနောတိ လဒ္ဓနာမော. ๒๒๐. คำว่า “ไม้เลื้อย” คือ ไม้ที่ขึ้นครอบงำต้นไม้ที่อยู่ใกล้เคียง. คำว่า “อัฏฐิกัจฉกะ” คือ ไม้เลื้อยที่มีส่วนแข็งมาก. ชื่อว่า “กปิตถนะ” เพราะมีผลคล้ายมะขวิด. ၁၀. နီဝရဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๑๐. อรรถกถานิวรณสูตร ၂၂၁. အန္ဓဘာဝကရဏာ ပညာစက္ခုဿ ဝိဗန္ဓနတော. တထာ ဟိ တေ ‘‘အစက္ခုကရဏာ ပညာနိရောဓိကာ’’တိ ဝုတ္တာ. ဝိဟနတိ ဝိဗာဓတီတိ ဝိဃာတော, ဒုက္ခန္တိ အာဟ ‘‘ဝိဃာတပက္ခိယာတိ ဒုက္ခပက္ခိကာ’’တိ. နိဗ္ဗာနတ္ထာယ န သံဝတ္တန္တီတိ အနိဗ္ဗာနသံဝတ္တနိကာ. မိဿကဗောဇ္ဈင်္ဂါဝ ကထိတာ ပုဗ္ဗဘာဂိကာနံ ကထိတတ္တာ. ๒๒๑. เพราะทำให้ตาบอด คือเพราะผูกมัดปัญญาจักษุ เพราะเหตุนั้น นิวรณ์เหล่านั้นจึงถูกกล่าวว่า “ทำให้ไม่มีจักษุ เป็นเครื่องกั้นปัญญา” สิ่งที่ทำลาย สิ่งที่เบียดเบียน คือ “วิฆาตะ” (ความคับแค้น) จึงตรัสว่า “เป็นฝ่ายแห่งวิฆาตะ” คือ “เป็นฝ่ายแห่งทุกข์” คำว่า “ไม่เป็นไปเพื่อนิพพาน” คือไม่เป็นไปเพื่อนิพพาน โพชฌงค์ที่ปะปนกันนั้นถูกกล่าวไว้ เพราะถูกกล่าวไว้สำหรับผู้มีส่วนเบื้องต้น (ผู้เริ่มต้นปฏิบัติ) နီဝရဏဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาหมวดนิวรณ์ จบแล้ว ၅. စက္ကဝတ္တိဝဂ္ဂေါ ๕. จักกวัตติวรรค ၁. ဝိဓာသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๑. อรรถกถาวิธาสูตร ၂၂၂. ဝိဓီယန္တီတိ [Pg.429] ဝိဓာ, မာနာဒိဘာဂါ ကောဋ္ဌာသာတိ အာဟ ‘‘တယော မာနကောဋ္ဌာသာ’’တိ. တထာ တထာ ဝိဒဟနတောတိ ‘‘သေယျောဟမသ္မီ’’တိအာဒိနာ တေန တေနာကာရေန ဝိဒဟနတော ဌပနတော, ဌပေတဗ္ဗတော ဝါ. ๒๒๒. สิ่งที่ถูกจัดแจง คือ “วิธา” (ความแตกต่าง) คือส่วนแบ่งแห่งมานะเป็นต้น จึงตรัสว่า “มานะ ๓ ส่วน” เพราะจัดแจงไว้ในลักษณะต่างๆ กัน คือเพราะจัดแจงหรือตั้งไว้ในลักษณะนั้นๆ มีอาทิว่า “เราดีกว่าเขา” หรือเพราะเป็นสิ่งที่ควรตั้งไว้ ၂. စက္ကဝတ္တိသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๒. อรรถกถาจักรวัตติสูตร ၂၂၃. သိရိသမ္ပတ္တိယာ ရာဇတိ ဒိပ္ပတိ သောဘတီတိ ရာဇာ, ဒါနပိယဝစနအတ္ထစရိယာသမာနတ္တတာသင်္ခါတေဟိ စတူဟိ သင်္ဂဟဝတ္ထူဟိ. ရဉ္ဇေတီတိ ရမေတိ. အဗ္ဘုဂ္ဂတာယာတိ ဥဒီရိတာ နိဗ္ဗတ္တိတော တတ္ထ တတ္ထ ဂစ္ဆနတော. စက္ကံ ဝတ္တေတီတိ စက္ကရတနံ ပဝတ္တေတိ. ဒေဝဋ္ဌာနန္တိ ပူဇနီယဒေဝဋ္ဌာနံ. စိတ္တီကတဋ္ဌေနာတိ ပူဇနီယဘာဝေန. အဂ္ဃော နတ္ထိ စိရကာလသမ္ဘဝပုညာနုဘာဝသိဒ္ဓရတနသဗ္ဘာဝတော. အညေဟိ စက္ကဝတ္တိနော ပရိဂ္ဂဟဘူတရတနေဟိ. လောကေတိ မနုဿလောကေ. တေန တဒညလောကံ နိဝတ္တေတိ. ဝိဇ္ဇမာနဂ္ဂဟဏေန အတီတာနာဂတံ နိဝတ္တေတိ. ဗုဒ္ဓါ စ ကဒါစိ ကရဟစိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ စက္ကဝတ္တိနောပိ ယေဘုယျေန တသ္မိံယေဝ ဥပ္ပဇ္ဇနတောတိ အဓိပ္ပာယော. အနောမဿာတိ အလာမကဿ ဥက္ကဋ္ဌဿ. သေသာနိ ရတနာနိ. ๒๒๓. ผู้ที่รุ่งเรือง สว่างไสว งดงามด้วยสิริสมบัติ ชื่อว่า “ราชา” (พระราชา) ด้วยสังคหวัตถุ ๔ ประการ คือ ทาน ปิยวาจา อัตถจริยา และสมานัตตตา ผู้ที่ทำให้ยินดี ชื่อว่า “รัญเชติ” (ทำให้รื่นรมย์) คำว่า “อพฺภุคฺคตาย” (ที่เกิดขึ้นแล้ว) คือที่ถูกยกขึ้น ที่เกิดขึ้นแล้ว เพราะไปในที่นั้นๆ ผู้ยังจักรให้เป็นไป คือผู้ยังจักรแก้วให้เป็นไป คำว่า “เทวสถาน” คือสถานที่อันเป็นที่บูชาของเทวดา ด้วยความเป็นของที่บุคคลทำความยำเกรง คือด้วยความเป็นที่น่าบูชา ไม่มีราคา (ประเมินค่าไม่ได้) เพราะเป็นรัตนะที่สำเร็จด้วยอานุภาพบุญที่สั่งสมมานาน ด้วยรัตนะอื่นๆ ที่เป็นของยึดถือของพระเจ้าจักรพรรดิ ย่อมส่องโลก คือโลกมนุษย์ ด้วยคำนั้น (โลก) ท่านกันโลกอื่นออกไป ด้วยการถือเอาสิ่งที่ปรากฏอยู่ ท่านกันอดีตและอนาคตออกไป พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นในบางครั้งบางคราว แม้พระเจ้าจักรพรรดิก็ย่อมเกิดขึ้นในสมัยนั้นเป็นส่วนใหญ่ นี่คือความหมาย คำว่า “อนมัสสะ” คือไม่ต่ำทราม คือประเสริฐ รัตนะที่เหลือ တတြာတိ ဝါကျောပညာသနေ နိပါတော, တသ္မိံ ပါတုဘာဝဝစနေ. ‘‘အယုတ္တ’’န္တိ ဝတွာ တတ္ထ အဓိပ္ပာယံ ဝိဝရန္တော ‘‘ဥပ္ပန္နံ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. တေဟိ ရတနေဟိ စက္ကဝတ္တနနိယမာပေက္ခတာယ စက္ကဝတ္တိဝစနဿ. နိယမေနာတိ ဧကန္တေန. ဝတ္တဗ္ဗတံ အာပဇ္ဇတိ ဘာဝိနိ ဘူတေ ဝိယ ဥပစာရောတိ ယထာ – ‘‘အဂမာ ရာဇဂဟံ ဗုဒ္ဓေါ’’တိ (သု. နိ. ၄၁၀). လဒ္ဓနာမဿာတိ စက္ကဝတ္တီတိ လောကေ လဒ္ဓသမညဿ ပတ္ထနီယဿ ပုရိသဝိသေသဿ. မူလုပ္ပတ္တိဝစနတောပီတိ ‘‘စက္ကဝတ္တိဿ ပါတုဘာဝါ’’တိ ဧတဿ ပဌမုပ္ပတ္တိယာ ဝစနတောပိ. ဣဒါနိ တမတ္ထံ ဝိဝရန္တော ‘‘ယော ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. ယော ဟိ စက္ကဝတ္တိရာဇာ, တဿ ဥပ္ပတ္တိယာ စက္ကရတနဿ ဥပ္ပဇ္ဇနတော စက္ကဝတ္တီတိ ဧဝံ နာမံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ‘‘စက္ကံ ဝတ္တေဿတီ’’တိ ဣဒံ ပန နိယာမံ အနပေက္ခိတွာ တဿ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ရတနာနုပ္ပတ္တိံ [Pg.430] ဂဟေတွာ ဝုတ္တနယတော သညာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ‘‘စက္ကဝတ္တီ’’တိ. ဧကမေဝါတိ စက္ကရတနမေဝ ပဌမံ ပါတုဘဝတိ. ယသ္မိံ ဘူတေ ရညော စက္ကဝတ္တိသမညာ, အထ ပစ္ဆာ ရတနာနိ ပါတုဘဝန္တီတိ ဗဟူနံ ပါတုဘာဝံ ဥပါဒါယ ဗဟုလဝစနတောပိ ဧတံ ‘‘စက္ကဝတ္တိဿ ပါတုဘာဝါ ရတနာနံ ပါတုဘာဝေါ’’တိ ဝုတ္တံ. အယံ ဟေတုကတ္တုသညိတော အတ္ထဘေဒေါ. ပါတုဘာဝါတိ ပါတုဘာဝတော. ပုညသမ္ဘာရော ဘိန္နသန္တာနတာယ ရတနာနမ္ပိ ပရိယာယေန ဥပနိဿယဟေတူတိ ဝုတ္တံ. ယုတ္တမေဝေတံ ယထာဝုတ္တယုတ္တိယုတ္တတ္တာ. คำว่า “ตตฺร” (ในที่นั้น) เป็นนิบาตในการแสดงประโยค ในคำว่า “การปรากฏ” นั้น เมื่อกล่าวว่า “ไม่สมควร” แล้ว จึงอธิบายความหมายในที่นั้น โดยกล่าวคำมีอาทิว่า “เพราะเกิดขึ้นแล้ว” คำว่า “จักรพรรดิ” เพราะอาศัยกฎเกณฑ์ของการยังจักรให้เป็นไปด้วยรัตนะเหล่านั้น คำว่า “โดยกฎเกณฑ์” คือโดยส่วนเดียว (โดยแน่นอน) ย่อมถึงซึ่งความเป็นคำที่ควรกล่าว เป็นการใช้อุปจาระในอดีตกาลเหมือนในอนาคตกาล เช่น “พระพุทธเจ้าเสด็จไปสู่กรุงราชคฤห์” (สุ. นิ. ๔๑๐) คำว่า “ผู้ได้รับสมัญญา” คือบุคคลพิเศษที่พึงปรารถนา ซึ่งได้รับสมัญญาในโลกว่า “จักรพรรดิ” และเพราะคำที่แสดงถึงการเกิดขึ้นเป็นมูลฐาน คือเพราะคำที่แสดงถึงการเกิดขึ้นครั้งแรกของคำว่า “การปรากฏของพระเจ้าจักรพรรดิ” บัดนี้ เมื่ออธิบายความหมายนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ผู้ใด” พระเจ้าจักรพรรดิพระองค์ใด เมื่อพระองค์เกิดขึ้น จักรแก้วก็เกิดขึ้น ชื่อว่า “จักรพรรดิ” ย่อมเกิดขึ้นด้วยประการฉะนี้ ส่วนคำว่า “จักยังจักรให้เป็นไป” นี้ เป็นการกล่าวโดยไม่คำนึงถึงกฎเกณฑ์นั้น และเมื่อจักรแก้วไม่เกิดขึ้น สัญญาว่า “จักรพรรดิ” ก็เกิดขึ้นโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว คำว่า “สิ่งเดียวเท่านั้น” คือจักรแก้วเท่านั้นที่ปรากฏขึ้นก่อน เมื่อพระราชาทรงมีพระนามว่า “จักรพรรดิ” แล้ว รัตนะทั้งหลายจึงปรากฏขึ้นภายหลัง ด้วยการถือเอาการปรากฏของรัตนะจำนวนมาก จึงกล่าวคำว่า “การปรากฏของพระเจ้าจักรพรรดิ คือการปรากฏของรัตนะทั้งหลาย” นี้โดยใช้พหูพจน์ นี่คือความต่างกันแห่งเนื้อความที่ชื่อว่าเหตุ คำว่า “การปรากฏ” คือเพราะการปรากฏ บุญสมภารถูกกล่าวว่าเป็นอุปนิสัยปัจจัยของรัตนะทั้งหลายโดยปริยาย เพราะความที่สันดานต่างกัน ข้อนี้สมควรแล้ว เพราะประกอบด้วยเหตุผลที่กล่าวมาแล้ว ဝတ္တဗ္ဗဘူတော အဓိပ္ပာယော ဧတဿ အတ္ထီတိ အဓိပ္ပာယော, အတ္ထနိဒ္ဒေသော, သင်္ခေပတော အဓိပ္ပာယော သင်္ခေပါဓိပ္ပာယော. စက္ကရတနာနုဘာဝေန စက္ကဝတ္တိဿရိယဿ သိဇ္ဈနတော ‘‘ဒါတုံ သမတ္ထဿာ’’တိ ဝုတ္တံ. ယောဇနပ္ပမာဏေ ပဒေသေ ပဝတ္တတ္တာ ယောဇနပ္ပမာဏံ အန္ဓကာရံ. အတိဒီဃာတိရဿတာဒိံ ဆဗ္ဗိဓံ ဒေါသံ ဝိဝဇ္ဇေတွာ ဌိတဿာတိ ဝစနသေသော. ความหมายที่เป็นสิ่งที่ควรกล่าวมีอยู่ในสิ่งนี้ ชื่อว่า “อธิปปายะ” (ความหมาย) คือการแสดงเนื้อความ ความหมายโดยย่อ คือ “สังเขปาธิปปายะ” (ความหมายโดยย่อ) เพราะความเป็นใหญ่ของพระเจ้าจักรพรรดิสำเร็จได้ด้วยอานุภาพของจักรแก้ว จึงตรัสว่า “ผู้สามารถให้” ความมืดประมาณโยชน์ เพราะเป็นไปในส่วนแห่งพื้นที่ประมาณโยชน์ คำที่เหลือคือ “ของ (ประทีป) ที่ตั้งอยู่โดยเว้นโทษ ๖ ประการ มีความยาวเกินไปและความสั้นเกินไปเป็นต้น” သဗ္ဗေသံ စတုဘူမကဓမ္မာနံ ပုရေစရံ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဂတိယော သမနွေသနဝသေန ပဝတ္တနတော. ဗုဒ္ဓါဒီဟိပိ အပ္ပဟာနီယတာယ မဟန္တဓမ္မသဘာဝတ္တာ ဓမ္မကာယေ စ ဇေဋ္ဌကဋ္ဌေန ဓမ္မကာယူပပန္နံ. ပညာပါသာဒတာယ စဿ ဥပရိဂတဋ္ဌေန အစ္စုဂ္ဂတံ. ဝိတ္ထတဋ္ဌေန ဝိပုလံ. မဟန္တတာယ မဟန္တံ. အနာဒိကာလဘာဝိတဿ ကိလေသသန္တာနဿ ခဏေနေဝ ဝိဒ္ဓံသနတော သီဃံ လဟု ဇဝန္တိ ပရိယာယာ. ဗောဇ္ဈင်္ဂဓမ္မပရိယာပန္နတ္တာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘ဧကန္တ-ကုသလတ္တာ’’တိ. သမ္ပယုတ္တဝသေန ပီတိယာ အာလောကဝိဒ္ဓံသနဘာဝဝသေနာတိ ဝုတ္တံ ‘‘သဟဇာတပစ္စယာဒီ’’တိအာဒိ. သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကဓမ္မပရိစ္ဆေဒေါတိ စတုဘူမကတ္တာ သဗ္ဗသင်္ဂါဟကော ဗောဇ္ဈင်္ဂဓမ္မပရိစ္ဆေဒေါ ကထိတော. เพราะเป็นไปโดยการสืบเสาะหาทางแห่งกุศลธรรมทั้งหลาย ซึ่งเป็นธรรมนำหน้าแห่งธรรมทั้งหลายอันเป็นไปในภูมิ ๔ ทั้งหมด และเพราะเป็นสภาพธรรมอันยิ่งใหญ่ที่พระพุทธเจ้าเป็นต้นก็ไม่พึงละได้ และเพราะเป็นผู้เข้าถึงแล้วซึ่งธรรมกายโดยความเป็นใหญ่ในธรรมกาย เพราะความเป็นปราสาทแห่งปัญญา จึงสูงยิ่ง เพราะความเป็นของกว้างขวาง จึงไพบูลย์ เพราะความเป็นของใหญ่ จึงใหญ่ เพราะทำลายกิเลสสันดานที่อบรมมานานนับแต่กาลไม่มีเบื้องต้นได้ในขณะเดียว จึงชื่อว่าเร็ว พลัน และไว โดยปริยาย ก็เพราะเป็นธรรมที่สงเคราะห์เข้าในโพชฌงค์ จึงกล่าวว่า “เป็นกุศลโดยส่วนเดียว” และเพราะเป็นไปโดยความเป็นสภาพทำลาย (ความมืด) ด้วยแสงสว่างคือปีติโดยอาการที่สัมปยุตกัน จึงกล่าวว่า “มีปัจจัยเกิดพร้อมกันเป็นต้น” ดังนี้ ชื่อว่าการกำหนดธรรมที่สงเคราะห์ธรรมทั้งปวง เพราะความเป็นธรรมในภูมิ ๔ จึงกล่าวว่าการกำหนดโพชฌงคธรรมที่สงเคราะห์ธรรมทั้งปวง ၄-၁၀. ဒုပ္ပညသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ ๔-๑๐. อรรถกถาว่าด้วยทุปปัญญาสูตรเป็นต้น ၂၂၅-၂၃၁. ဧဠံ ဝုစ္စတိ ဒေါသော, ဧဠေန မူဂေါ ဝိယာတိ ဧဠမူဂေါတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘မုခေန ဝါစ’’န္တိအာဒိမာဟ. ๒๒๕-๒๓๑. คำว่า เอฬะ หมายถึง โทษ, คำว่า เอฬมูคะ (คนใบ้เพราะโทษ) เหมือนคนใบ้เพราะโทษ, แสดงอรรถนี้ด้วยบทว่า “วาจาทางปาก” เป็นต้น စက္ကဝတ္တိဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาจักกวัตติวรรค จบแล้ว ၆. သာကစ္ဆဝဂ္ဂေါ ๖. สากัจฉวรรค ၁. အာဟာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๑. อรรถกถาอาหาสูตร ၂၃၂. ပုရိမနယတောတိ [Pg.431] ‘‘သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဋ္ဌာနီယာနံ ဓမ္မာန’’န္တိအာဒိနာ အာဂတနယတော. ဧဝန္တိ ဣဒါနိ ဝုစ္စမာနာကာရေန. သတိ စ သမ္ပဇညဉ္စ သတိသမ္ပဇညံ. သတိပဓာနံ ဝါ အဘိက္ကန္တာဒီသု သတ္ထကဘာဝပရိဂ္ဂဏှကဉာဏံ သတိသမ္ပဇညံ. တံ သဗ္ဗတ္ထ သတောကာရီဘာဝါဝဟတ္တာ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဥပ္ပာဒါယ သံဝတ္တတိ. ယထာ စ ပစ္စနီကဓမ္မပ္ပဟာနံ အနုရူပဓမ္မဒေသနာ စ အနုပ္ပန္နာနံ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဥပ္ပာဒါယ ဟောတိ, ဧဝံ သတိရဟိတပုဂ္ဂလဝဇ္ဇနာ သတောကာရီပုဂ္ဂလသေဝနာ စ တတ္ထ စ ယုတ္တပယုတ္တတာ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဥပ္ပာဒါယ ဟောတီတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ ‘‘သတိသမ္ပဇည’’န္တိအာဒိနာ. အရဟတ္တမဂ္ဂေန ဘာဝနာပါရိပူရီ ဟောတိ. တထာ ဟိ အရဟာဝ ‘‘သတိဝေပုလ္လပ္ပတ္တော’’တိ ဝုစ္စတိ. ๒๓๒. คำว่า โดยนัยก่อน หมายถึง โดยนัยที่มาแล้วด้วยบทว่า “แห่งธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งสติสัมโพชฌงค์” เป็นต้น คำว่า อย่างนี้ หมายถึง โดยอาการที่กำลังกล่าวอยู่ในบัดนี้ สติและสัมปชัญญะ ชื่อว่า สติสัมปชัญญะ หรือญาณที่มีสติเป็นประธานซึ่งกำหนดรู้ความเป็นประโยชน์ในอิริยาบถมีก้าวไปเป็นต้น ชื่อว่า สติสัมปชัญญะ สติสัมปชัญญะนั้น ย่อมเป็นไปเพื่อการเกิดขึ้นแห่งสติสัมโพชฌงค์ เพราะนำมาซึ่งความเป็นผู้มีสติกระทำในที่ทั้งปวง อนึ่ง การละธรรมอันเป็นปฏิปักษ์ และการแสดงธรรมที่เหมาะสม ย่อมมีเพื่อการเกิดขึ้นแห่งกุศลธรรมทั้งหลายที่ยังไม่เกิดฉันใด การเว้นบุคคลผู้ปราศจากสติ และการเสพบุคคลผู้มีสติกระทำ และความเหมาะสมในการประกอบในที่นั้น ย่อมมีเพื่อการเกิดขึ้นแห่งสติสัมโพชฌงค์ฉันนั้น, แสดงอรรถนี้ด้วยบทว่า “สติสัมปชัญญะ” เป็นต้น การบำเพ็ญให้บริบูรณ์ย่อมมีด้วยอรหัตตมรรค แท้จริง พระอรหันต์เท่านั้นแล ชื่อว่า “ผู้ถึงความไพบูลย์แห่งสติ” ဓမ္မာနံ, ဓမ္မေသု ဝါ ဝိစယော, သော ဧဝ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေန သမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ, တဿ ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ. ပရိပုစ္ဆကတာတိ အာစရိယံ ပယိရုပါသိတွာ ပဉ္စပိ နိကာယေ သဟဋ္ဌကထာယ ပရိယောဂါဟေတွာ ယံ ယံ တတ္ထ ဂဏ္ဌိဋ္ဌာနံ, တဿ တဿ ‘‘ဣဒံ, ဘန္တေ, ကထံ ဣမဿ ကော အတ္ထော’’တိ ဧဝံ ခန္ဓာဒီသု အတ္ထပုစ္ဆကဘာဝေါ. တေနာဟ ‘‘ခန္ဓ…ပေ… ဗဟုလတာ’’တိ. การเลือกเฟ้นธรรม หรือการเลือกเฟ้นในธรรม, ธรรมวิจยะนั้นแลเป็นสัมโพชฌงค์โดยนัยที่กล่าวไว้ข้างล่าง, แห่งธรรมวิจยสัมโพชฌงค์นั้น คำว่า ความเป็นผู้สอบถาม หมายถึง การเข้าไปนั่งใกล้ครูอาจารย์แล้วเรียนรู้พระไตรปิฎกทั้ง 5 นิกายพร้อมทั้งอรรถกถา เมื่อมีข้อสงสัยในที่ที่เป็นเงื่อนงำนั้นๆ ก็สอบถามอรรถในขันธ์เป็นต้นว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้อนี้เป็นอย่างไร อรรถของข้อนี้คืออะไร” เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ขันธ์...เป็นต้น...ความมาก” ဝတ္ထုဝိသဒကိရိယာတိ စိတ္တစေတသိကာနံ ပဝတ္တိဋ္ဌာနဘာဝတော သရီရံ တပ္ပဋိဗဒ္ဓါနိ စ စီဝရာဒီနိ ဣဓ ‘‘ဝတ္ထူနီ’’တိ အဓိပ္ပေတာနိ, တာနိ ယထာ စိတ္တဿ သုခါဝဟာနိ ဟောန္တိ, တထာ ကရဏံ တေသံ ဝိသဒဘာဝကရဏံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရာန’’န္တိအာဒိ. ဥဿန္နဒေါသန္တိ ဝါတာဒိဥဿန္နဒေါသံ. သေဒမလမက္ခိတန္တိ သေဒေန စေဝ ဇလ္လိကာသင်္ခါတေန သရီရမလေန စ မက္ခိတံ. စ-သဒ္ဒေန အညမ္ပိ သရီရဿ စ စိတ္တဿ စ ပီဠာဝဟံ သင်္ဂဏှာတိ. သေနာသနံ ဝါတိ ဝါ-သဒ္ဒေန ပတ္တာဒီနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အဝိသဒေ သတိ, ဝိသယဘူတေ ဝါ. ကထံ ဘာဝနမနုယုတ္တဿ တာနိ ဝိသယောတိ? အန္တရန္တရာ ပဝတ္တနကစိတ္တုပ္ပာဒဝသေန ဧဝံ ဝုတ္တံ. တေ ဟိ စိတ္တုပ္ပာဒါ စိတ္တေကဂ္ဂတာယ ဣဇ္ဈန္တိယာပိ အပရိသုဒ္ဓဘာဝါယ သံဝတ္တန္တိ. စိတ္တစေတသိကေသု နိဿယာဒိပစ္စယဘူတေသု. ဉာဏမ္ပီတိ ပိ-သဒ္ဒေါ သမ္ပိဏ္ဍနေ. တေန န ကေဝလံ တံ ဝတ္ထုယေဝ[Pg.432], အထ ခေါ တသ္မိံ အပရိသုဒ္ဓေ ဉာဏမ္ပိ အပရိသုဒ္ဓံ ဟောတီတိ နိဿယာပရိသုဒ္ဓိယာ နိဿိတာပရိသုဒ္ဓိ ဝိယ ဝိသယဿ အပရိသုဒ္ဓတာယ ဝိသယီနံ အပရိသုဒ္ဓိံ ဒဿေတိ အနွယတော ဗျတိရေကတော စ. คำว่า การทำวัตถุให้ผ่องใส หมายถึง กายและจีวรเป็นต้นที่เกี่ยวเนื่องกับกาย ซึ่งเป็นที่ตั้งแห่งการเป็นไปของจิตและเจตสิก พึงประสงค์ในที่นี้ว่า “วัตถุทั้งหลาย” การกระทำวัตถุเหล่านั้นให้ผ่องใส คือการกระทำวัตถุเหล่านั้นให้เป็นไปเพื่อความสุขแก่จิต เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ทั้งภายในและภายนอก” เป็นต้น คำว่า มีโทษมาก หมายถึง มีโทษมากด้วยลมเป็นต้น คำว่า เปื้อนด้วยเหงื่อและมลทิน หมายถึง เปื้อนด้วยเหงื่อและมลทินทางกายที่เรียกว่า ขี้ไคล ด้วยคำว่า “จะ” ย่อมสงเคราะห์สิ่งอื่นที่นำมาซึ่งความบีบคั้นแก่กายและจิตด้วย คำว่า เสนาสนะ หรือ ด้วยคำว่า “วา” พึงเห็นว่าสงเคราะห์บาตรเป็นต้น เมื่อไม่ผ่องใส หรือเมื่อเป็นอารมณ์ วัตถุเหล่านั้นเป็นอารมณ์ของผู้ประกอบการเจริญภาวนาได้อย่างไร? กล่าวอย่างนี้โดยอาการแห่งจิตตุปบาทที่เกิดขึ้นเป็นครั้งคราว จิตตุปบาทเหล่านั้นแล ย่อมเป็นไปเพื่อความไม่บริสุทธิ์ แม้เมื่อความมีจิตเป็นเอกัคคตาสำเร็จอยู่ ในจิตและเจตสิกทั้งหลายอันเป็นปัจจัยมีนิสสยปัจจัยเป็นต้น คำว่า ญาณก็ด้วย คำว่า “ปิ” เป็นบทรวม เพราะเหตุนั้น ไม่ใช่เพียงวัตถุนั้นเท่านั้น แต่เมื่อวัตถุนั้นไม่บริสุทธิ์ ญาณก็ไม่บริสุทธิ์ด้วย, แสดงความไม่บริสุทธิ์ของวิสัยยี (ผู้รู้) เพราะความไม่บริสุทธิ์ของวิสัย (อารมณ์) เหมือนความไม่บริสุทธิ์ของนิสสิต (อาศัย) เพราะความไม่บริสุทธิ์ของนิสสยะ (ที่อาศัย) โดยนัยคล้อยตามและนัยย้อนกลับ သမဘာဝကရဏံ ကိစ္စတော အနူနာဓိကဘာဝကရဏံ. ယထာပစ္စယံ သဒ္ဓေယျဝတ္ထုသ္မိံ အဓိမောက္ခကိစ္စဿ ပဋုတရဘာဝေန ပညာယ အဝိသဒတာယ ဝီရိယာဒီနဉ္စ အနုဗလပ္ပဒါနသိထိလတာဒိနာ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ ဗလဝံ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘ဣတရာနိ မန္ဒာနီ’’တိ. တတောတိ တသ္မာ သဒ္ဓိန္ဒြိယဿ ဗလဝဘာဝတော ဣတရေသဉ္စ မန္ဒတ္တာ. ကောသဇ္ဇပက္ခေ ပတိတုံ အဒတွာ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ ပဂ္ဂဏှနံ အနုဗလပ္ပဒါနံ ပဂ္ဂဟော, ပဂ္ဂဟကိစ္စံ ကာတုံ န သက္ကောတီတိ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ. အာရမ္မဏံ ဥပဂန္တွာ ဌာနံ, အနိဿဇ္ဇနံ ဝါ ဥပဋ္ဌာနံ, ဝိက္ခေပပဋိပက္ခော. ယေန ဝါ သမ္ပယုတ္တာ အဝိက္ခိတ္တာ ဟောန္တိ, သော အဝိက္ခေပေါ. ရူပဂတံ ဝိယ စက္ခုနာ ယေန ယာထာဝတော ဝိသယသဘာဝံ ပဿတိ, တံ ဒဿနကိစ္စံ ကာတုံ န သက္ကောတိ ဗလဝတာ သဒ္ဓိန္ဒြိယေန အဘိဘူတတ္တာ. သဟဇာတဓမ္မေသု ဟိ ဣန္ဒဋ္ဌံ ကရောန္တာနံ သဟ ပဝတ္တမာနာနံ ဓမ္မာနံ ဧကရသတာဝသေနေဝ အတ္ထသိဒ္ဓိ, န အညထာ. တသ္မာတိ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ကာရဏဘာဝေန ပစ္စာမသတိ. တန္တိ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ. การกระทำให้เสมอกัน คือการกระทำให้ไม่ยิ่งไม่หย่อนโดยกิจ ศรัทธินทรีย์ย่อมมีกำลัง เพราะความเป็นไปอย่างแรงกล้าแห่งกิจคืออธิโมกข์ในวัตถุที่ควรเชื่อตามปัจจัย และเพราะความไม่ผ่องใสของปัญญา และเพราะความหย่อนยานในการให้กำลังแก่วิริยะเป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “อินทรีย์อื่นอ่อนกำลัง” คำว่า เพราะเหตุนั้น หมายถึง เพราะศรัทธินทรีย์มีกำลัง และอินทรีย์อื่นอ่อนกำลัง การประคองไว้ คือการให้กำลังแก่ธรรมที่สัมปยุตต์ โดยไม่ยอมให้ตกไปในฝ่ายแห่งความเกียจคร้าน, พึงเชื่อมความว่า ไม่สามารถทำกิจคือการประคองไว้ได้ การเข้าไปตั้งมั่นในอารมณ์ หรือการไม่ปล่อยวาง คืออุปัฏฐาน, เป็นปฏิปักษ์ต่อความฟุ้งซ่าน หรือธรรมที่สัมปยุตต์ไม่ฟุ้งซ่านด้วยธรรมใด, ธรรมนั้นชื่อว่า อวิกเขปะ ไม่สามารถทำกิจคือการเห็นสภาพของอารมณ์ตามความเป็นจริงนั้นได้ เหมือนการเห็นรูปด้วยจักษุ เพราะถูกศรัทธินทรีย์ที่มีกำลังครอบงำ แท้จริง ในธรรมที่เกิดพร้อมกัน ความสำเร็จแห่งอรรถย่อมมีได้โดยความเป็นรสเดียวกันของธรรมทั้งหลายที่กำลังเป็นไปพร้อมกัน ซึ่งทำหน้าที่เป็นอินทรีย์, ไม่เป็นอย่างอื่น คำว่า เพราะเหตุนั้น ย่อมรำลึกถึงอรรถที่กล่าวแล้วนั่นเองโดยความเป็นเหตุ คำว่า นั้น คือ ศรัทธินทรีย์ ဓမ္မသဘာဝပစ္စဝေက္ခဏေနာတိ ယဿ သဒ္ဓေယျဝတ္ထုနော ဥဠာရတာဒိဂုဏေ အဓိမုစ္စနဿ သာတိသယပ္ပဝတ္တိယာ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ ဗလဝံ ဇာတံ, တဿ ပစ္စယပစ္စယုပ္ပန္နတာဒိဝိဘာဂတော ယာထာဝတော ဝီမံသနေန. ဧဝဉှိ ဧဝံဓမ္မတာနယေန သဘာဝသရသတော ပရိဂ္ဂယှမာနေ သဝိပ္ဖာရော အဓိမောက္ခော န ဟောတိ – ‘‘အယံ ဣမေသံ ဓမ္မာနံ သဘာဝေါ’’တိ ပညာဗျာပါရဿ သာတိသယတ္တာ. ဓုရိယဓမ္မေသု ဟိ ယထာ သဒ္ဓါယ ဗလဝဘာဝေ ပညာယ မန္ဒဘာဝေါ ဟောတိ, ဧဝံ ပညာယ ဗလဝဘာဝေ သဒ္ဓါယ မန္ဒဘာဝေါ ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘တံ ဓမ္မသဘာဝပစ္စဝေက္ခဏေန…ပေ… ဟာပေတဗ္ဗ’’န္တိ. တထာ အမနသိကရဏေနာတိ ယေနာကာရေန ဘာဝနမနုယုဉ္ဇန္တဿ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ ဗလဝံ ဇာတံ, တေနာကာရေန ဘာဝနံ နာနုယုဉ္ဇနေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဣဓ ဒုဝိဓေန သဒ္ဓိန္ဒြိယဿ ဗလဝဘာဝေါ အတ္တနော ဝါ ပစ္စယဝိသေသေန ကိစ္စုတ္တရိယတော ဝီရိယာဒီနံ ဝါ မန္ဒကိစ္စတာယ. တတ္ထ ပဌမဝိကပ္ပေ ဟာပနဝိဓိ ဒဿိတော, ဒုတိယဝိကပ္ပေ ပန ယထာ မနသိကရောတော ဝီရိယာဒီနံ မန္ဒကိစ္စတာယ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ ဗလဝံ ဇာတံ, တထာ အမနသိကာရေန ဝီရိယာဒီနံ ပဋုတရဘာဝါဝဟေန မနသိကာရေန သဒ္ဓိန္ဒြိယံ တေဟိ [Pg.433] သမတံ ကရောန္တေန ဟာပေတဗ္ဗံ. ဣမိနာ နယေန သေသိန္ဒြိယေသုပိ ဟာပနဝိဓိ ဝေဒိတဗ္ဗော. คำว่า ด้วยการพิจารณาสภาพธรรม หมายถึง ด้วยการพิจารณาโดยแยบคายตามความเป็นจริง โดยการจำแนกปัจจัยและปัจจยุบบันเป็นต้น แห่งวัตถุที่ควรเชื่อ ซึ่งศรัทธินทรีย์มีกำลังขึ้นมาด้วยการเป็นไปอย่างยิ่งยวดแห่งการน้อมใจเชื่อในคุณมีอานุภาพเป็นต้น แท้จริง เมื่อพิจารณาโดยความที่สภาพธรรมเป็นรสของตนโดยนัยแห่งความเป็นเช่นนั้น อธิโมกข์ที่ฟุ้งซ่านย่อมไม่มี เพราะความเป็นไปอย่างยิ่งยวดแห่งการงานของปัญญาว่า “นี้เป็นสภาพของธรรมเหล่านี้” แท้จริง ในธรรมที่เป็นประธาน เมื่อศรัทธามีกำลัง ปัญญย่อมมีกำลังอ่อนฉันใด เมื่อปัญญามีกำลัง ศรัทธาย่อมมีกำลังอ่อนฉันนั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “พึงลดศรัทธินทรีย์นั้นด้วยการพิจารณาสภาพธรรม...เป็นต้น” อนึ่ง คำว่า ด้วยการไม่มนสิการ หมายถึง ด้วยการไม่ประกอบภาวนาโดยอาการที่ศรัทธินทรีย์มีกำลังขึ้นมาแก่ผู้ประกอบภาวนาด้วยอาการใด ในที่นี้ ศรัทธินทรีย์มีกำลังได้สองอย่าง คือ ด้วยปัจจัยพิเศษของตน หรือด้วยความยิ่งยวดแห่งกิจ หรือด้วยความอ่อนกำลังแห่งกิจของวิริยะเป็นต้น ในวิกัลป์แรก แสดงวิธีลดแล้ว, ส่วนในวิกัลป์ที่สอง ศรัทธินทรีย์มีกำลังขึ้นมาด้วยความอ่อนกำลังแห่งกิจของวิริยะเป็นต้นแก่ผู้มนสิการอย่างไร, พึงลดศรัทธินทรีย์นั้นด้วยการไม่มนสิการอย่างนั้น และด้วยการมนสิการที่นำมาซึ่งความเป็นไปอย่างแรงกล้าของวิริยะเป็นต้น โดยการกระทำให้เสมอกับอินทรีย์เหล่านั้น พึงทราบวิธีลดในอินทรีย์ที่เหลือด้วยนัยนี้ ဝက္ကလိတ္ထေရဝတ္ထူတိ သော ဟိ အာယသ္မာ သဒ္ဓါဓိမုတ္တော တတ္ထ စ ကတာဓိကာရော သတ္ထု ရူပကာယဒဿနေ ပသုတော ဧဝ ဟုတွာ ဝိဟရန္တော သတ္ထာရာ – ‘‘ကိံ တေ, ဝက္ကလိ, ဣမိနာ ပူတိကာယေန ဒိဋ္ဌေန, ယော ခေါ, ဝက္ကလိ, ဓမ္မံ ပဿတိ, သော မံ ပဿတီ’’တိအာဒိနာ (သံ. နိ. ၃.၈၇) ဩဝဒိယမာနော ကမ္မဋ္ဌာနေ နိယောဇိတောပိ တံ အနနုယုဉ္ဇန္တော ပဏာမိတော အတ္တာနံ ဝိနိပါတေတုံ ပပါတဋ္ဌာနံ အဘိရုဟိ. အထ နံ သတ္ထာ ယထာနိသိန္နောဝ ဩဘာသဝိဿဇ္ဇနေန အတ္တာနံ ဒဿေတွာ – เรื่องพระวักกลิเถระ. ด้วยว่าท่านพระวักกลิเถระนั้นเป็นผู้มีศรัทธาเป็นอธิมุตติ และได้ทำอธิการไว้ในพระศาสนานั้น เป็นผู้ขวนขวายในการดูพระรูปกายของพระศาสดาอยู่ทีเดียว เมื่อถูกพระศาสดาทรงโอวาทด้วยพระดำรัสมีต้นว่า 'วักกลิ จะมีประโยชน์อะไรแก่เธอด้วยกายเน่าที่เธอเห็นนี้ วักกลิ ผู้ใดเห็นธรรม ผู้นั้นชื่อว่าเห็นเรา' ดังนี้ (สํ. นิ. ๓.๘๗) แม้จะทรงมอบหมายในกรรมฐาน ก็ไม่ประกอบตามกรรมฐานนั้น เมื่อถูกขับไล่ไป จึงขึ้นสู่ที่เงื้อมผาเพื่อจะทิ้งตนลง. ลำดับนั้น พระศาสดาทั้งที่ประทับนั่งอยู่นั่นเอง ทรงเปล่งพระรัศมีแสดงพระองค์แก่ท่านแล้ว— ‘‘ပါမောဇ္ဇဗဟုလော ဘိက္ခု, ပသန္နော ဗုဒ္ဓသာသနေ; အဓိဂစ္ဆေ ပဒံ သန္တံ, သင်္ခါရူပသမံ သုခ’’န္တိ. (ဓ. ပ. ၃၈၁) – “ภิกษุผู้มากด้วยปราโมทย์ เลื่อมใสในพระพุทธศาสนา พึงบรรลุบทอันสงบ เป็นสุข อันเป็นที่ระงับสังขาร” (ขุ. ธ. ๓๘๑) — ဂါထံ ဝတွာ ‘‘ဧဟိ, ဝက္ကလီ’’တိ အာဟ. သော တေန ဝစနေန အမတေနေဝ အဘိသိတ္တော ဟဋ္ဌတုဋ္ဌော ဟုတွာ ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေသိ, သဒ္ဓါယ ဗဟုလဘာဝတော ဝိပဿနာဝီထိံ နာရောဟတိ. တံ ဉတွာ ဘဂဝါ ဣန္ဒြိယသမတ္တပဋိပါဒနာယ ကမ္မဋ္ဌာနံ သောဓေတွာ အဒါသိ. သော သတ္ထာရာ ဒိန္နနယေန ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ မဂ္ဂပဋိပါဋိယာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဝက္ကလိတ္ထေရဝတ္ထု စေတ္ထ နိဒဿန’’န္တိ. ဧတ္ထာတိ သဒ္ဓိန္ဒြိယဿ အဓိမတ္တဘာဝေ သေသိန္ဒြိယာနံ သကိစ္စာကရဏေ. ครั้นตรัสพระคาถาแล้ว จึงตรัสว่า 'มาเถิด วักกลิ'. ท่านพระวักกลิเถระนั้นประดุจถูกรดด้วยน้ำอมฤตด้วยพระดำรัสนั้น เป็นผู้ร่าเริงยินดีแล้ว จึงเริ่มตั้งวิปัสสนา แต่เพราะความที่ศรัทธามีประมาณมาก จึงไม่ขึ้นสู่วิถีแห่งวิปัสสนา. พระผู้มีพระภาคทรงทราบความนั้นแล้ว เพื่อต้องการให้ถึงความสม่ำเสมอแห่งอินทรีย์ จึงทรงชำระกรรมฐานแล้วประทานให้. ท่านพระวักกลิเถระนั้นประคองวิปัสสนาด้วยนัยที่พระศาสดาทรงประทานให้ จึงบรรลุพระอรหัตตามลำดับแห่งมรรค. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เรื่องพระวักกลิเถระเป็นตัวอย่างในที่นี้'. คำว่า ในที่นี้ หมายถึง ในความเป็นสภาพยิ่งเกินไปแห่งสัทธินทรีย์ จนอินทรีย์ที่เหลือไม่สามารถทำกิจของตนได้. ဣတရကိစ္စဘေဒန္တိ ဥပဋ္ဌာနာဒိကိစ္စဝိသေသံ. ပဿဒ္ဓါဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန သမာဓိဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဟာပေတဗ္ဗန္တိ ယထာ သဒ္ဓိန္ဒြိယဿ ဗလဝဘာဝေါ ဓမ္မသဘာဝပစ္စဝေက္ခဏေန ဟာယတိ, ဧဝံ ဝီရိယိန္ဒြိယဿ အဓိမတ္တတာ ပဿဒ္ဓိယာဒိဘာဝနာယ ဟာယတိ သမာဓိပက္ခိကတ္တာ တဿာ. တထာ ဟိ သမာဓိန္ဒြိယဿ အဓိမတ္တတံ ကောသဇ္ဇပါတတော ရက္ခန္တီ ဝီရိယာဒိဘာဝနာ ဝိယ ဝီရိယိန္ဒြိယဿ အဓိမတ္တတံ ဥဒ္ဓစ္စပါတတော ရက္ခန္တီ ဧကံသတော ဟာပေတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ပဿဒ္ဓါဒိဘာဝနာယ ဟာပေတဗ္ဗ’’န္တိ. သောဏတ္ထေရဿ ဝတ္ထူတိ သုကုမာရသောဏတ္ထေရဿ ဝတ္ထု. သော ဟိ အာယသ္မာပိ သတ္ထု သန္တိကာ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ သီတဝနေ ဝိဟရန္တော – ‘‘မမ သရီရံ သုခုမာလံ, န စ သက္ကာ သုခေနေဝ သုခံ အဓိဂန္တုံ, ကာယံ ကိလမေတွာပိ သမဏဓမ္မော ကာတဗ္ဗော’’တိ ဌာနစင်္ကမနမေဝ အဓိဋ္ဌာယ [Pg.434] ပဓာနမနုယုဉ္ဇန္တော ပါဒတလေသု ဖောဋေသု ဥဋ္ဌိတေသုပိ ဝေဒနံ အဇ္ဈုပေက္ခိတွာ ဒဠှဝီရိယံ ကရောန္တော အစ္စာရဒ္ဓဝီရိယတာယ ဝိသေသံ ပဝတ္တေတုံ နာသက္ခိ. သတ္ထာ တတ္ထ ဂန္တွာ ဝီဏောပမောဝါဒေန ဩဝဒိတွာ ဝီရိယသမတာယောဇနဝိဓိံ ဒဿေန္တော ကမ္မဋ္ဌာနံ သောဓေတွာ ဂိဇ္ဈကူဋံ ဂတော. ထေရောပိ သတ္ထာရာ ဒိန္နနယေန ဝီရိယသမတံ ယာဇေတွာ ဘာဝေန္တော ဝိပဿနံ ဥဿုက္ကာပေတွာ အရဟတ္တေဝ ပတိဋ္ဌာသိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သောဏတ္ထေရဿ ဝတ္ထု ဒဿေတဗ္ဗ’’န္တိ. သေသေသုပီတိ သတိသမာဓိပညိန္ဒြိယေသုပိ. คำว่า ความต่างแห่งกิจอย่างอื่น หมายถึง ความพิเศษแห่งกิจมีอุปัฏฐานเป็นต้น. คำว่า ปัสสัทธิเป็นต้น พึงทราบว่า ด้วยศัพท์ว่า เป็นต้น ท่านสงเคราะห์เอาสมาธิสัมโพชฌงค์และอุเบกขาสัมโพชฌงค์เข้าด้วย. คำว่า พึงยังให้เสื่อม ความว่า ความที่สัทธินทรีย์มีกำลังมากย่อมเสื่อมไปได้ด้วยการพิจารณาสภาวธรรมฉันใด ความที่วิริยินทรีย์ยิ่งเกินไปก็ย่อมเสื่อมไปได้ด้วยการเจริญปัสสัทธิเป็นต้นฉันนั้น เพราะปัสสัทธินั้นเป็นฝ่ายสมาธิ. จริงอย่างนั้น การเจริญวิริยะเป็นต้นย่อมรักษาความยิ่งเกินไปแห่งสมาธินทรีย์จากการตกไปในความเกียจคร้านฉันใด การเจริญปัสสัทธิเป็นต้นย่อมรักษาความยิ่งเกินไปแห่งวิริยินทรีย์จากการตกไปในความฟุ้งซ่าน ย่อมยังความยิ่งเกินไปนั้นให้เสื่อมไปโดยส่วนเดียวฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'พึงยังให้เสื่อมด้วยการเจริญปัสสัทธิเป็นต้น'. คำว่า เรื่องพระโสณเถระ คือ เรื่องของพระโสณเถระผู้ละเอียดอ่อน. ด้วยว่าท่านพระโสณเถระแม้นั้นรับกรรมฐานจากสำนักของพระศาสดาแล้ว พำนักอยู่ในป่าสีตวัน คิดว่า 'ร่างกายของเราละเอียดอ่อน และบุคคลไม่สามารถจะบรรลุความสุขได้ด้วยความสุขทีเดียว แม้ต้องทำกายให้ลำบากก็ควรทำสมณธรรม' ดังนี้ จึงอธิษฐานเฉพาะการยืนและการเดินจงกรมเท่านั้น เมื่อประกอบความเพียรอยู่ แม้เมื่อตุ่มพองทั้งหลายเกิดขึ้นที่ฝ่าเท้า ก็เพิกเฉยต่อเวทนา กระทำความเพียรอย่างแรงกล้า แต่เพราะความเป็นผู้ปรารภความเพียรเกินไป จึงไม่สามารถยังคุณวิเศษให้เป็นไปได้. พระศาสดาเสด็จไปในที่นั้น ทรงโอวาทด้วยพระธรรมเทศนาอุปมาด้วยพิณ ทรงแสดงวิธีประกอบความเพียรให้สม่ำเสมอ ทรงชำระกรรมฐานแล้วเสด็จไปยังภูเขาคิชฌกูฏ. แม้พระเถระประกอบความเพียรให้สม่ำเสมอตามนัยที่พระศาสดาทรงประทานให้ เมื่อเจริญอยู่ ประคองวิปัสสนาแล้ว ก็ได้ดำรงอยู่ในพระอรหัตนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'พึงแสดงเรื่องพระโสณเถระ'. คำว่า ในอินทรีย์ที่เหลือ แม้ในสติ สมาธิ และปัญญินทรีย์. သမတန္တိ သဒ္ဓါပညာနံ အညမညံ အနူနာဓိကဘာဝံ, တထာ သမာဓိဝီရိယာနဉ္စ. ယထာ ဟိ သဒ္ဓါပညာနံ ဝိသုံ ဝိသုံ ဓုရိယဓမ္မဘူတာနံ ကိစ္စတော အညမညနာတိဝတ္တနံ ဝိသေသတော ဣစ္ဆိတဗ္ဗံ. ယတော တေသံ သမဓုရတာယ အပ္ပနာ သမ္ပဇ္ဇတိ, ဧဝံ သမာဓိဝီရိယာနံ ကောသဇ္ဇုဒ္ဓစ္စပက္ခိကာနံ သမတာယ သတိ အညမညုပတ္ထမ္ဘနတော သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ အန္တဒွယပါတာဘာဝေန သမ္မဒေဝ အပ္ပနာ ဣဇ္ဈတီတိ. ဗလဝသဒ္ဓေါတိအာဒိ ဝုတ္တဿေဝ အတ္ထဿ ဗျတိရေကမုခေန သမတ္ထနံ. တဿတ္ထော – ယော ဗလဝတိယာ သဒ္ဓါယ သမန္နာဂတော အဝိသဒဉာဏော, သော မုဓပ္ပသန္နော ဟောတိ, န အဝေစ္စပ္ပသန္နော. တထာ ဟိ သော အဝတ္ထုသ္မိံ ပသီဒတိ, သေယျထာပိ တိတ္ထိယသာဝကာ. ကေရာဋိကပက္ခန္တိ သာဌေယျပက္ခံ ဘဇတိ. သဒ္ဓါဟီနာယ ပညာယ အတိဓာဝန္တော ‘‘ဒေယျဝတ္ထုပရိစ္စာဂေန ဝိနာ စိတ္တုပ္ပာဒမတ္တေနပိ ဒါနမယံ ပုညံ ဟောတီ’’တိအာဒီနိ ပရိကပ္ပေတိ ဟေတုပတိရူပကေဟိ ဝဉ္စိတော, ဧဝံဘူတော စ လူခတက္ကဝိလုတ္တစိတ္တော ပဏ္ဍိတာနံ ဝစနံ နာဒိယတိ, သညတ္တိံ န ဂစ္ဆတိ. တေနာဟ ‘‘ဘေသဇ္ဇသမုဋ္ဌိတော ဝိယ ရောဂေါ အတေကိစ္ဆော ဟောတီ’’တိ. ယထာ စေတ္ထ သဒ္ဓါပညာနံ အညမညံ သမဘာဝေါ အတ္ထာဝဟော, ဝိသမဘာဝေါ အနတ္ထာဝဟော, ဧဝံ သမာဓိဝီရိယာနံ အညမညံ သမဘာဝေါ အတ္ထာဝဟော, ဣတရော အနတ္ထာဝဟော, တထာ သမဘာဝေါ အဝိက္ခေပါဝဟော, ဣတရော ဝိက္ခေပါဝဟော. ကောသဇ္ဇံ အဘိဘဝတိ, တေန အပ္ပနံ န ပါပုဏာတီတိ အဓိပ္ပာယော. ဧသ နယော ဥဒ္ဓစ္စံ အဘိဘဝတီတိ ဧတ္ထာပိ. တဒုဘယန္တိ သဒ္ဓါပညာဒွယံ သမာဓိဝီရိယဒွယဉ္စ. သမံ ကာတဗ္ဗန္တိ သမတံ ကာတဗ္ဗံ. คำว่า ความสม่ำเสมอ หมายถึง ความไม่ยิ่งไม่หย่อนกว่ากันแห่งศรัทธาและปัญญา และแห่งสมาธิและวิริยะก็เช่นเดียวกัน. จริงอย่างนั้น ความไม่ก้าวล่วงซึ่งกันและกันโดยกิจแห่งศรัทธาและปัญญาซึ่งเป็นธรรมที่เป็นธุระต่างกัน เป็นสิ่งที่พึงปรารถนาเป็นพิเศษ. เพราะเมื่อธรรมเหล่านั้นมีหน้าที่เสมอกัน อัปปนาสมาธิย่อมสำเร็จ ฉันใด เมื่อสมาธิและวิริยะซึ่งเป็นฝ่ายแห่งความเกียจคร้านและความฟุ้งซ่านมีความสม่ำเสมอกัน เพราะมีการอุดหนุนซึ่งกันและกัน อัปปนาสมาธิย่อมสำเร็จได้โดยชอบ เพราะความไม่มีการตกไปในที่สุดทั้งสองแห่งสัมปยุตธรรมทั้งหลาย ฉันนั้น. คำว่า ผู้มีศรัทธาแรงกล้า เป็นต้น เป็นการสนับสนุนเนื้อความที่กล่าวแล้วนั่นเองโดยนัยปฏิเสธ. อธิบายว่า ผู้ใดประกอบด้วยศรัทธาอันแรงกล้าแต่มีญาณไม่ผ่องใส ผู้นั้นย่อมเลื่อมใสอย่างงมงาย ไม่ใช่เลื่อมใสอย่างไม่หวั่นไหว. จริงอย่างนั้น ผู้นั้นย่อมเลื่อมใสในสิ่งที่ไม่ใช่ที่ตั้ง (ที่ควรเลื่อมใส) เหมือนอย่างพวกสาวกของเดียรถีย์. คำว่า ฝ่ายคนหลอกลวง หมายถึง ย่อมคบหาฝ่ายแห่งความหลอกลวง. ผู้ที่แล่นเลยไปด้วยปัญญาที่ปราศจากศรัทธา ย่อมคาดคะเนไปว่า 'บุญสำเร็จด้วยทานย่อมมีได้ด้วยเพียงการตั้งจิตขึ้นเท่านั้น โดยไม่ต้องสละไทยธรรม' เป็นต้น เพราะถูกหลอกลวงด้วยเหตุเทียม และผู้ที่เป็นเช่นนี้มีจิตที่ถูกตรรกะอันหยาบกร้านทำลายแล้ว ย่อมไม่ถือเอาถ้อยคำของบัณฑิต ไม่ถึงความเข้าใจ (ตามที่เขาชี้แจง). เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เป็นเหมือนโรคที่เกิดจากยาซึ่งรักษาไม่ได้'. ในเรื่องนี้ ความที่ศรัทธาและปัญญาสม่ำเสมอกันย่อมนำมาซึ่งประโยชน์ ความไม่สม่ำเสมอกันย่อมไม่นำมาซึ่งประโยชน์ฉันใด ความที่สมาธิและวิริยะสม่ำเสมอกันย่อมนำมาซึ่งประโยชน์ ความไม่สม่ำเสมอกันย่อมไม่นำมาซึ่งประโยชน์ฉันนั้น และความสม่ำเสมอกันย่อมนำมาซึ่งความไม่ฟุ้งซ่าน ความไม่สม่ำเสมอกันย่อมนำมาซึ่งความฟุ้งซ่าน. อธิบายว่า (ถ้าวิริยะหย่อน) ความเกียจคร้านย่อมครอบงำ เพราะเหตุนั้นจึงไม่บรรลุอัปปนาสมาธิ. แม้ในคำว่า ความฟุ้งซ่านย่อมครอบงำ นี้ก็นัยนี้แหละ. คำว่า ทั้งสองคู่นั้น หมายถึง คู่แห่งศรัทธาและปัญญา และคู่แห่งสมาธิและวิริยะ. คำว่า พึงทำให้เสมอ หมายถึง พึงทำให้สม่ำเสมอกัน. သမာဓိကမ္မိကဿာတိ သမထကမ္မဋ္ဌာနိကဿ. ဧဝန္တိ ဧဝံ သန္တေ, သဒ္ဓါယ ထောကံ ဗလဝဘာဝေ သတီတိ အတ္ထော. သဒ္ဒဟန္တောတိ ‘‘ပထဝီ ပထဝီတိ မနသိကာရမတ္တေန [Pg.435] ကထံ ဈာနုပ္ပတ္တီ’’တိ အစိန္တေတွာ ‘‘အဒ္ဓါ သမ္ဗုဒ္ဓေန ဝုတ္တဝိဓိ ဣဇ္ဈတီ’’တိ သဒ္ဒဟန္တော သဒ္ဓံ ဇနေန္တော. ဩကပ္ပေန္တောတိ အာရမ္မဏံ အနုပဝိသိတွာ ဝိယ အဓိမုစ္စနဝသေန အဝကပ္ပေန္တော ပက္ခန္ဒန္တော. ဧကဂ္ဂတာ ဗလဝတီ ဝဋ္ဋတိ သမာဓိပဓာနတ္တာ ဈာနဿ. ဥဘိန္နန္တိ သမာဓိပညာနံ. သမာဓိကမ္မိကဿ သမာဓိနော အဓိမတ္တတာယ ပညာယ အဓိမတ္တတာပိ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာတိ အာဟ ‘‘သမတာယပီ’’တိ, သမဘာဝေနာပီတိ အတ္ထော. အပ္ပနာတိ လောကိယအပ္ပနာ. တထာ ဟိ ‘‘ဟောတိယေဝါ’’တိ သာသင်္ကံ ဝဒတိ, လောကုတ္တရပ္ပနာ ပန တေသံ သမဘာဝေနေဝ ဣစ္ဆိတာ. ယထာဟ ‘‘သမထဝိပဿနံ ယုဂနဒ္ဓံ ဘာဝေတီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၁၇၀). ယဒိ ဝိသေသတော သဒ္ဓါပညာနံ သမာဓိဝီရိယာနဉ္စ သမာနတံ ဣစ္ဆတိ, ကထံ သတီတိ အာဟ – ‘‘သတိ ပန သဗ္ဗတ္ထ ဗလဝတီ ဝဋ္ဋတီ’’တိ. သဗ္ဗတ္ထာတိ လီနုဒ္ဓစ္စပက္ခိကေသု ပဉ္စိန္ဒြိယေသု. ဥဒ္ဓစ္စပက္ခိကေကဒေသေ ဂဏှန္တော ‘‘သဒ္ဓါဝီရိယပညာန’’န္တိ အာဟ. အညထာ ပီတိ စ ဂဟေတဗ္ဗာ သိယာ. တထာ ဟိ ‘‘ကောသဇ္ဇပက္ခိကေန သမာဓိနာ’’ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ, န စ ‘‘ပဿဒ္ဓိသမာဓိဥပေက္ခာဟီ’’တိ. သာတိ သတိ. သဗ္ဗေသု ရာဇကမ္မေသု နိယုတ္တောတိ သဗ္ဗကမ္မိကော. တေနာတိ ယေန ကာရဏေန သဗ္ဗတ္ထ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ, တေန အာဟ အဋ္ဌကထာယံ. သဗ္ဗတ္ထ နိယုတ္တာ သဗ္ဗတ္ထိကာ, သဗ္ဗေန ဝါ လီနုဒ္ဓစ္စပက္ခိကေန ဗောဇ္ဈင်္ဂေန အတ္ထေတဗ္ဗာ သဗ္ဗတ္ထိယာ, သဗ္ဗတ္ထိယာဝ သဗ္ဗတ္ထိကာ. စိတ္တန္တိ ကုသလစိတ္တံ. တဿ ဟိ သတိပဋိသရဏံ ပရာယဏံ အပ္ပတ္တဿ ပတ္တိယာ အနဓိဂတဿ အဓိဂမာယ. တေနာဟ – ‘‘အာရက္ခပစ္စုပဋ္ဌာနာ’’တိအာဒိ. คำว่า สมาธิกัมมิกัสสะ คือ ผู้มีสมถกรรมฐานเป็นงาน. คำว่า เอวันติ คือ เมื่อเป็นเช่นนั้น ในเมื่อศรัทธามีกำลังเพียงเล็กน้อย ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า สัททะหันโต คือ ไม่คิดว่า "เพียงการมนสิการว่า ปฐวี ปฐวี จะเกิดฌานได้อย่างไร" แต่เชื่อมั่นว่า "วิธีที่พระสัมพุทธเจ้าตรัสไว้ย่อมสำเร็จได้แน่นอน" ดังนี้ ย่อมยังศรัทธาให้เกิดขึ้น. คำว่า โอกัปเปนโต คือ การน้อมใจเชื่อด้วยอำนาจการอธิโมกข์ เหมือนหยั่งลงสู่อารมณ์ แล่นไปอยู่. เอกัคคตาที่มีกำลังย่อมควร เพราะฌานมีสมาธิเป็นประธาน. คำว่า อุภินนันติ คือ สมาธิและปัญญา. สำหรับผู้มีสมถกรรมฐานเป็นงาน เมื่อสมาธิมีกำลังยิ่ง ปัญญาก็ควรมีกำลังยิ่งด้วย จึงตรัสว่า "สมตาปิ" คือ แม้ด้วยความเสมอกัน ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า อัปปนา คือ โลกิยอัปปนา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวอย่างมีความระแวง (ไม่แน่ใจ) ว่า "ย่อมมีอยู่แน่นอน" แต่โลกุตตรอัปปนาของท่านเหล่านั้น พึงปรารถนาด้วยความเสมอกันเท่านั้น. ดังที่ตรัสไว้ว่า "ย่อมเจริญสมถะและวิปัสสนาคู่กันไป" (อ. อังคุตตรนิกาย 4.170). หากปรารถนาความเสมอกันของศรัทธากับปัญญา และสมาธิกับวิริยะโดยเฉพาะ เหตุไฉนจึงตรัสถึงสติ ท่านจึงกล่าวว่า "แต่สติย่อมควรเป็นกำลังในทุกที่". คำว่า สัพพัตถะ คือ ในอินทรีย์ ๕ ที่เป็นฝ่ายลีนและอุทธัจจะ. เมื่อถือเอาส่วนหนึ่งในฝ่ายอุทธัจจะ จึงตรัสว่า "ศรัทธา วิริยะ ปัญญา". พึงถือเอาคำว่า "อัญญถาปิ" (แม้โดยประการอื่น) ด้วย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยสมาธิที่เป็นฝ่ายโกสัชชะ (ความเกียจคร้าน)" เท่านั้น ไม่ได้กล่าวว่า "ด้วยปัสสัทธิ สมาธิ อุเบกขา". คำว่า สา คือ สติ. คำว่า สัพเพสุ ราชกัมเมสุ นิยุตโต คือ ผู้ที่ถูกมอบหมายในกิจของพระราชาทั้งปวง คือ ผู้ทำกิจทั้งปวง. คำว่า เตนะ คือ ด้วยเหตุที่สติพึงปรารถนาในทุกที่ ท่านจึงกล่าวไว้ในอรรถกถา. ผู้ที่ถูกมอบหมายในทุกที่ คือ สัพพัตถิกา หรือผู้ที่พึงมีอยู่ในโพชฌงค์ที่เป็นฝ่ายลีนและอุทธัจจะทั้งหมด คือ สัพพัตถิยา, สัพพัตถิยานั่นแหละคือ สัพพัตถิกา. คำว่า จิตตัง คือ กุศลจิต. เพราะสติเป็นที่พึ่ง เป็นที่ไปในเบื้องหน้าของกุศลจิตนั้น เพื่อการบรรลุสิ่งที่ยังไม่บรรลุ เพื่อการเข้าถึงสิ่งที่ยังไม่เข้าถึง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "มีอารักขะเป็นปัจจุปัฏฐาน" เป็นต้น. ခန္ဓာဒိဘေဒေ အနောဂါဠှပညာနန္တိ ပရိယတ္တိဗာဟုသစ္စဝသေနပိ ခန္ဓာယတနာဒီသု အပ္ပတိဋ္ဌိတဗုဒ္ဓီနံ. ဗဟုဿုတသေဝနာ ဟိ သုတမယဉာဏာဝဟာ. တရုဏဝိပဿနာသမင်္ဂီပိ ဘာဝနာမယဉာဏေ ဌိတတ္တာ ဧကံသတော ပညဝါ ဧဝ နာမ ဟောတီတိ အာဟ – ‘‘သမပညာသ…ပေ… ပုဂ္ဂလသေဝနာ’’တိ. ဉေယျဓမ္မဿ ဂမ္ဘီရဘာဝဝသေန တပ္ပရိစ္ဆေဒကဉာဏဿ ဂမ္ဘီရဘာဝဂဟဏန္တိ အာဟ – ‘‘ဂမ္ဘီရေသု ခန္ဓာဒီသု ပဝတ္တာယ ဂမ္ဘီရပညာယာ’’တိ. တဉှိ ဉေယျံ တာဒိသာယ ပညာယ စရိတဗ္ဗတော ဂမ္ဘီရဉာဏစရိယံ, တဿာ ဝါ ပညာယ တတ္ထ ပဘေဒတော ပဝတ္တိ ဂမ္ဘီရဉာဏစရိယာ, တဿာ ပစ္စဝေက္ခဏာတိ အာဟ ‘‘ဂမ္ဘီရပညာယ ပဘေဒပစ္စဝေက္ခဏာ’’တိ. ယထာ သတိဝေပုလ္လပ္ပတ္တော နာမ အရဟာ ဧဝ, ဧဝံ သော ဧဝ ပညာဝေပုလ္လပ္ပတ္တောပီတိ အာဟ [Pg.436] ‘‘အရဟတ္တမဂ္ဂေန ဘာဝနာပါရိပူရီ ဟောတီ’’တိ. ဝီရိယာဒီသုပိ ဧသေဝ နယောတိ. คำว่า ขันธาทิเภเท อโนคาฬหปัญญานัง คือ ผู้มีปัญญาไม่หยั่งลงในประเภทมีขันธ์เป็นต้น แม้โดยอาศัยความเป็นพหูสูตในปริยัติ ของบุคคลผู้มีปัญญาไม่ตั้งมั่นในขันธ์และอายตนะเป็นต้น. เพราะการคบหาพหูสูต ย่อมนำมาซึ่งสุตมยญาณ. แม้ผู้ประกอบด้วยวิปัสสนาอ่อน ย่อมชื่อว่าเป็นผู้มีปัญญาโดยส่วนเดียวแน่นอน เพราะตั้งอยู่ในภาวนามยญาณ ท่านจึงกล่าวว่า "สมปัญญา...เป...การคบหาบุคคล". การถือเอาความลึกซึ้งของญาณที่กำหนดรู้ธรรมที่ควรรู้ โดยอาศัยความลึกซึ้งของธรรมที่ควรรู้ ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยปัญญาอันลึกซึ้งที่เกิดขึ้นในขันธ์เป็นต้นอันลึกซึ้ง". เพราะธรรมที่ควรรู้นั้น พึงประพฤติด้วยปัญญาเช่นนั้น จึงเป็นการประพฤติญาณอันลึกซึ้ง หรือการเกิดขึ้นของปัญญาในธรรมนั้นโดยจำแนก คือ การประพฤติญาณอันลึกซึ้ง, การพิจารณาจำแนกปัญญานั้น ท่านจึงกล่าวว่า "การพิจารณาจำแนกปัญญาอันลึกซึ้ง". เหมือนผู้บรรลุความไพบูลย์แห่งสติ ย่อมเป็นพระอรหันต์เท่านั้น ฉันใด แม้ผู้นั้นนั่นแหละก็เป็นผู้บรรลุความไพบูลย์แห่งปัญญาด้วย ฉันนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ความบริบูรณ์แห่งภาวนา ย่อมมีด้วยอรหัตตมรรค". แม้ในวิริยะเป็นต้น ก็นัยนี้แล. ‘‘တတ္တံ အယောခိလံ ဟတ္ထေ ဂမေန္တီ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တပဉ္စဝိဓဗန္ဓနကမ္မကာရဏာ နိရယေ နိဗ္ဗတ္တသတ္တဿ သဗ္ဗပဌမံ ကရောန္တီတိ ဒေဝဒူတသုတ္တာဒီသု (မ. နိ. ၃.၂၅၀), တဿာ အာဒိတော ဝုတ္တတ္တာ စ အာဟ – ‘‘ပဉ္စဝိဓဗန္ဓနကမ္မကာရဏတော ပဋ္ဌာယာ’’တိ. သကဋဝဟနာဒိကာလေတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန တဒညမနုဿေဟိ တိရစ္ဆာနေဟိ စ ဝိဗာဓနီယကာလံ သင်္ဂဏှာတိ. ဧကံ ဗုဒ္ဓန္တရန္တိ ဣဒံ အပရာပရံ ပေတေသု ဧဝ ဥပ္ပဇ္ဇနကသတ္တဝသေန ဝုတ္တံ, ဧကစ္စာနံ ဝါ ပေတာနံ, ဧကစ္စတိရစ္ဆာနာနံ ဝိယ တထာ ဒီဃာယုကတာပိ သိယာတိ တထာ ဝုတ္တံ. တထာ ဟိ ကာလော နာဂရာဇာ စတုန္နံ ဗုဒ္ဓါနံ ရူပဒဿာဝီ. ในเทวทูตสูตรเป็นต้น (ม. มัชฌิมนิกาย 3.250) กล่าวว่า "การกระทำเครื่องจองจำ ๕ ประการที่กล่าวไว้ด้วยบทว่า 'ย่อมนำตะปูเหล็กแดงไปในมือ' เป็นต้น ย่อมกระทำแก่สัตว์ที่เกิดในนรกเป็นอันดับแรก" และเพราะกล่าวไว้ในเบื้องต้น ท่านจึงกล่าวว่า "เริ่มตั้งแต่เครื่องจองจำ ๕ ประการ". คำว่า สกฏวหนาทิกาเล (ในกาลแห่งการลากเกวียนเป็นต้น) ด้วยคำว่า "เป็นต้น" ย่อมสงเคราะห์กาลที่ถูกมนุษย์อื่นและสัตว์เดรัจฉานเบียดเบียน. คำว่า เอกัง พุทธันตรัง (ตลอดพุทธันดรหนึ่ง) นี้ กล่าวโดยนัยแห่งสัตว์ที่เกิดในเปรตวิสัยซ้ำแล้วซ้ำเล่า หรือเปรตบางจำพวก อาจมีอายุยืนยาวเช่นนั้น เหมือนสัตว์เดรัจฉานบางจำพวก จึงกล่าวไว้เช่นนั้น. เพราะเหตุนั้น พญานาคชื่อกาละ ได้เห็นพระรูปของพระพุทธเจ้า ๔ พระองค์. ဧဝံ အာနိသံသဒဿာဝိနောတိ ‘‘ဝီရိယာယတ္တော ဧဝ သကလလောကိယလောကုတ္တရဝိသေသာဓိဂမော’’တိ ဧဝံ အာနိသံသဒဿနသီလဿ. ဂမနဝီထိန္တိ သပုဗ္ဗဘာဂံ နိဗ္ဗာနဂါမိနိံ ပဋိပဒံ. သဟ ဝိပဿနာယ အရိယမဂ္ဂပဋိပါဋိ, သတ္တဝိသုဒ္ဓိပရမ္ပရာ ဝါ. သာ ဟိ ဝဋ္ဋတော နိယျာနာယ ဂန္တဗ္ဗာ ပဋိပဒါတိ ကတွာ ဂမနဝီထိ နာမ. คำว่า เอวัง อานิสังสทัสสาวิโน คือ ผู้มีปกติเห็นอานิสงส์อย่างนี้ว่า "การบรรลุคุณวิเศษทั้งโลกิยะและโลกุตตระทั้งหมด ย่อมอาศัยวิริยะเท่านั้น". คำว่า คมนวีถิง คือ ปฏิปทาที่นำไปสู่นิพพานพร้อมด้วยส่วนเบื้องต้น. คือ ลำดับแห่งอริยมรรคพร้อมด้วยวิปัสสนา หรือลำดับแห่งความบริสุทธิ์ ๗. เพราะปฏิปทานั้น พึงดำเนินไปเพื่อออกจากวัฏฏะ จึงชื่อว่า คมนวีถี (ทางดำเนิน). ကာယဒဠှီဗဟုလောတိ ကာယဿ ပေါသနပသုတော. ပိဏ္ဍန္တိ ရဋ္ဌပိဏ္ဍံ. ပစ္စယဒါယကာနံ အတ္တနိ ကာရဿ အတ္တနော သမ္မာပဋိပတ္တိယာ မဟပ္ဖလဘာဝဿ ကရဏေန ပိဏ္ဍာယ ဘိက္ခာယ ပဋိပူဇနာ ပိဏ္ဍာပစာယနာ. နီဟရန္တောတိ ပတ္တတ္ထဝိကတော နီဟရန္တော. တံ သဒ္ဒံ သုတွာတိ တံ ဥပါသိကာယ ဝစနံ ပဏ္ဏသာလဒွါရေ ဌိတောဝ ပဉ္စာဘိညတာယ ဒိဗ္ဗသောတေန သုတွာတိ ဝဒန္တိ. မနုဿသမ္ပတ္တိ, ဒိဗ္ဗသမ္ပတ္တိ, အန္တေ နိဗ္ဗာနသမ္ပတ္တီတိ တိဿော သမ္ပတ္တိယော. သိတံ ကရောန္တောဝါတိ ‘‘အကိစ္ဆေနေဝ မယာ ဝဋ္ဋဒုက္ခံ သမတိက္ကန္တ’’န္တိ ပစ္စဝေက္ခဏာဝသာနေ သဉ္ဇာတပါမောဇ္ဇဝသေန သိတံ ကရောန္တော ဧဝ. คำว่า กายทัฬหีพหุโล คือ ผู้ขวนขวายในการบำรุงร่างกาย. คำว่า ปิณฑัง คือ ก้อนข้าวของชาวรัฐ. การบูชาบิณฑบาต คือ การทำบิณฑบาตทานของเหล่าทายกผู้ถวายปัจจัยให้มีผลมากในตน ด้วยสัมมาปฏิบัติของตน. คำว่า นีหะรันโต คือ ผู้หยิบออกจากย่ามบาตร. คำว่า ตัง สัททัง สุตวา (ได้ยินเสียงนั้น) คือ พวกอาจารย์กล่าวว่า "ได้ยินคำพูดของอุบาสิกานั้นด้วยทิพยโสต เพราะเป็นผู้มีอภิญญา ๕ โดยยืนอยู่ที่ประตูบรรณศาลานั่นเอง". มนุษย์สมบัติ ทิพยสมบัติ และในที่สุด นิพพานสมบัติ รวมเป็นสมบัติ ๓ ประการ. คำว่า สิตัง กะโรนโตวา คือ ผู้ยิ้มแย้มด้วยความปราโมทย์ที่เกิดขึ้นในที่สุดแห่งการพิจารณาว่า "เราได้ก้าวล่วงทุกข์ในวัฏฏะได้โดยไม่ยากเลย". အလသာနံ ဘာဝနာယ နာမမတ္တမ္ပိ အဇာနန္တာနံ ကာယဿ ပေါသနဗဟုလာနံ ယာဝဒတ္ထံ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ သေယျသုခါဒိံ အနုယုဉ္ဇန္တာနံ တိရစ္ဆာနကထိကာနံ ဒူရတောဝ ဝဇ္ဇနံ ကုသီတပုဂ္ဂလပရိဝဇ္ဇနာ. ‘‘ဒိဝသံ စင်္ကမေန နိသဇ္ဇာယာ’’တိအာဒိနာ ဘာဝနာရမ္ဘဝသေန အာရဒ္ဓဝီရိယာနံ ဒဠှပရက္ကမာနံ ကာလေနကာလံ [Pg.437] ဥပသင်္ကမနာ အာရဒ္ဓဝီရိယပုဂ္ဂလသေဝနာ. တေနာဟ ‘‘ကုစ္ဆိံ ပူရေတွာ’’တိအာဒိ. การหลีกเลี่ยงบุคคลผู้เกียจคร้าน คือ การหลีกเลี่ยงจากที่ไกลซึ่งบุคคลผู้เกียจคร้าน ผู้ไม่รู้แม้แต่ชื่อของภาวนา ผู้ขวนขวายในการบำรุงร่างกาย ผู้บริโภคตามความพอใจแล้วหมกมุ่นในความสุขในการนอนเป็นต้น ผู้พูดเรื่องเดรัจฉานกถา. การคบหาบุคคลผู้ปรารภความเพียร คือ การเข้าไปหาเป็นครั้งคราวซึ่งบุคคลผู้ปรารภความเพียร ผู้มีความพยายามมั่นคง โดยอาศัยการเริ่มภาวนาด้วยบทว่า "ด้วยการจงกรมและการนั่งตลอดวัน" เป็นต้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ยังท้องให้เต็มแล้ว" เป็นต้น. ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ပန ‘‘ဇာတိမဟတ္တပစ္စဝေက္ခဏာ, သဗြဟ္မစာရိမဟတ္တပစ္စဝေက္ခဏာ’’တိ ဣဒံ ဒွယံ န ဂဟိတံ, ‘‘ထိနမိဒ္ဓဝိနောဒနတာ, သမ္မပ္ပဓာနပစ္စဝေက္ခဏာ’’တိ ဣဒံ ဒွယံ ဂဟိတံ. တတ္ထ အာနိသံသဒဿာဝိတာယ ဧဝ သမ္မပ္ပဓာနပစ္စဝေက္ခဏာ ဂဟိတာ လောကိယလောကုတ္တရဝိသေသာဓိဂမဿ ဝီရိယာယတ္တတာဒဿနဘာဝတော. ထိနမိဒ္ဓဝိနောဒနံ တဒဓိမုတ္တတာယ ဂဟိတံ, ဝီရိယုပ္ပာဒနေ ယုတ္တပယုတ္တဿ ထိနမိဒ္ဓဝိနောဒနံ အတ္ထတော သိဒ္ဓမေဝ. တတ္ထ ထိနမိဒ္ဓဝိနောဒနံ ကုသီတပုဂ္ဂလပရိဝဇ္ဇန-အာရဒ္ဓဝီရိယပုဂ္ဂလ-သေဝန- တဒဓိမုတ္တတာပဋိပက္ခဝိဓမန-ပစ္စယူပသံဟာရဝသေန, အပါယဘယပစ္စဝေက္ခဏာဒယော သမုတ္တေဇနဝသေန ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဥပ္ပာဒကာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. แต่ในวิสุทธิมรรค ไม่ได้ถือเอา ๒ อย่างนี้ คือ "การพิจารณาความยิ่งใหญ่แห่งชาติ, การพิจารณาความยิ่งใหญ่แห่งสพรหมจารี" แต่ถือเอา ๒ อย่างนี้ คือ "การบรรเทาถีนมิทธะ, การพิจารณาสัมมัปปธาน". ในบรรดาข้อเหล่านั้น การพิจารณาสัมมัปปธานถูกถือเอาไว้ เพราะความเป็นผู้เห็นอานิสงส์ คือ การเห็นว่าการบรรลุคุณวิเศษทั้งโลกิยะและโลกุตตระ ย่อมอาศัยวิริยะเท่านั้น. การบรรเทาถีนมิทธะถูกถือเอาไว้ด้วยความน้อมใจไปในสิ่งนั้น, การบรรเทาถีนมิทธะของผู้ที่ประกอบความเพียรอย่างเหมาะสมในการยังวิริยะให้เกิดขึ้น ย่อมสำเร็จได้โดยอรรถอยู่แล้ว. ในบรรดาข้อเหล่านั้น การบรรเทาถีนมิทธะ พึงทราบว่าเป็นไปโดยนัยแห่งการหลีกเลี่ยงบุคคลผู้เกียจคร้าน การคบหาบุคคลผู้ปรารภความเพียร การทำลายปฏิปักษ์แห่งความน้อมใจไปในสิ่งนั้น และการนำปัจจัยมาให้, ส่วนการพิจารณาภัยในอบายเป็นต้น เป็นเหตุให้วิริยสัมโพชฌงค์เกิดขึ้นโดยนัยแห่งการกระตุ้นเตือน. ဗုဒ္ဓါနုဿတိယာ ဥပစာရသမာဓိနိဋ္ဌတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘ယာဝ ဥပစာရာ’’တိ. သကလသရီရံ ဖရမာနောတိ ပီတိသမုဋ္ဌာနေဟိ ပဏီတရူပေဟိ သကလသရီရံ ဖရမာနော. ဓမ္မသံဃဂုဏေ အနုဿရန္တဿပိ ယာဝ ဥပစာရာ သကလသရီရံ ဖရမာနော ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ယောဇနာ. ဧဝံ သေသအနုဿတီသု ပသာဒနီယသုတ္တန္တပစ္စဝေက္ခဏာယ စ ယောဇေတဗ္ဗံ တဿာပိ ဝိမုတ္တာယတနဘာဝေန တဂ္ဂတိကတ္တာ. ဧဝရူပေ ကာလေတိ ဒုဗ္ဘိက္ခဘယာဒီသူတိ ဝုတ္တကာလေ. သမာပတ္တိယာ…ပေ… န သမုဒါစရန္တီတိ ဣဒံ ဥပသမာနုဿတိယာ ဝသေန ဝုတ္တံ. သင်္ခါရာနဉှိ သပ္ပဒေသဝူပသမေပိ နိပ္ပဒေသဝူပသမေ ဝိယ တတ္ထ သပညာယ ပဝတ္တနတော ဘာဝနာမနသိကာရော ကိလေသဝိက္ခမ္ဘနသမတ္ထော ဟုတွာ ဥပစာရသမာဓိံ အာဝဟန္တော တထာရူပပီတိသောမနဿသမန္နာဂတော ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဥပ္ပာဒါယ ဟောတီတိ. ပသာဒနီယေသု ဌာနေသု ပသာဒသိနေဟာဘာဝေန သံသူစိတဟဒယတာ လူခတာ. သာ စ တတ္ထ အာဒရဂါရဝါကရဏေန ဝိညာယတီတိ အာဟ ‘‘အသက္ကစ္စကိရိယာယ သံသူစိတလူခဘာဝေ’’တိ. เพราะพุทธานุสสติสำเร็จด้วยอุปจารสมาธิ จึงกล่าวว่า "เพียงอุปจาระ" คำว่า "แผ่ไปทั่วสรรพางค์กาย" คือ แผ่ไปทั่วสรรพางค์กายด้วยรูปอันประณีตที่มีปีติเป็นสมุฏฐาน. การประกอบความหมายว่า แม้เมื่อระลึกถึงคุณของพระธรรมและพระสงฆ์ ปีติสัมโพชฌงค์ก็ย่อมเกิดขึ้นแผ่ไปทั่วสรรพางค์กายเพียงอุปจาระ พึงประกอบความหมายในอนุสสติที่เหลือและการพิจารณาสูตรที่ยังจิตให้เลื่อมใสอย่างนี้ด้วย เพราะอนุสสตินั้นก็เป็นอายตนะแห่งวิมุตติและมีคติเช่นนั้น. คำว่า "ในกาลเช่นนี้" คือ ในกาลที่กล่าวไว้แล้ว เช่น ในคราวมีภัยคือทุพภิกขภัยเป็นต้น. คำว่า "ด้วยสมาบัติ...เป...ไม่ประพฤติ" นี้กล่าวโดยอำนาจแห่งอุปสมานุสสติ เพราะว่าแม้ในความสงบระงับสังขารเพียงบางส่วน การเจริญมนสิการย่อมเป็นไปพร้อมด้วยปัญญาในที่นั้น เหมือนในความสงบระงับโดยไม่มีส่วนเหลือ จึงสามารถข่มกิเลสได้ และนำมาซึ่งอุปจารสมาธิ พร้อมด้วยปีติและโสมนัสเช่นนั้น ย่อมเป็นไปเพื่อการเกิดขึ้นแห่งปีติสัมโพชฌงค์. ความกระด้างของจิตที่แสดงออกด้วยการไม่มีความเลื่อมใสและความรักใคร่ในสถานที่ที่ควรเลื่อมใส ชื่อว่าความกระด้าง. และความกระด้างนั้นย่อมรู้ได้ด้วยการไม่ทำความเคารพในที่นั้น จึงกล่าวว่า "ในความกระด้างที่แสดงออกด้วยการไม่ทำความเคารพ". ကာယစိတ္တဒရထဝူပသမလက္ခဏာ ပဿဒ္ဓိ ဧဝ ယထာဝုတ္တဗောဓိအင်္ဂဘူတော ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ, တဿ ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ. ပဏီတဘောဇနသေဝနတာတိ ပဏီတသပ္ပာယဘောဇနသေဝနတာ. ဥတုဣရိယာပထသုခဂ္ဂဟဏေဟိ သပ္ပာယဥတုဣရိယာပထံ ဂဟိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တဉှိ တိဝိဓမ္ပိ သပ္ပာယံ သေဝိယမာနံ ကာယဿ ကလ္လတာပါဒနဝသေန စိတ္တဿ ကလ္လတံ [Pg.438] အာဝဟန္တံ ဒုဝိဓာယပိ ပဿဒ္ဓိယာ ကာရဏံ ဟောတိ. သတ္တေသု လဗ္ဘမာနံ သုခဒုက္ခံ အဟေတုကန္တိ အယမေကော အန္တော, ဣဿရာဒိဝိသမဟေတုကန္တိ အယံ ဒုတိယော, ဧတေ ဥဘော အန္တေ အနုပဂမ္မ ယထာသကံ ကမ္မုနာ ဟောတီတိ အယံ မဇ္ဈိမာ ပဋိပတ္တိ. မဇ္ဈတ္တော ပယောဂေါ ယဿ သော မဇ္ဈတ္တပယောဂေါ, တဿ ဘာဝေါ မဇ္ဈတ္တပယောဂတာ. အယဉှိ ပဟာနသာရဒ္ဓကာယတာ-သင်္ခါတပဿဒ္ဓကာယတာယ ကာရဏံ ဟောန္တီ ပဿဒ္ဓိဒွယံ အာဝဟတိ. ဧတေနေဝ သာရဒ္ဓကာယပုဂ္ဂလပရိဝဇ္ဇန-ပဿဒ္ဓကာယပုဂ္ဂလသေဝနာနံ တဒါဝဟနတာ သံဝဏ္ဏိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ความสงบระงับที่มีลักษณะเป็นการระงับความกระวนกระวายทางกายและจิตนั่นแหละ คือ ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์อันเป็นองค์แห่งโพธิที่กล่าวมาแล้ว, แห่งปัสสัทธิสัมโพชฌงค์นั้น. คำว่า "การเสพอาหารอันประณีต" คือ การเสพอาหารอันประณีตและเป็นที่สบาย. พึงทราบว่า ด้วยการถือเอาความสบายด้วยฤดูและอิริยาบถ ท่านสงเคราะห์เอาฤดูและอิริยาบถที่เป็นที่สบายเข้าไว้แล้ว. เพราะสิ่งที่เป็นที่สบายทั้ง ๓ อย่างนั้น เมื่อเสพอยู่ ย่อมเป็นเหตุแห่งปัสสัทธิทั้งสองอย่าง โดยนำมาซึ่งความควรแก่การงานของจิตด้วยการทำให้กายควรแก่การงาน. สุขและทุกข์ที่สัตว์ได้รับนั้นไม่มีเหตุ นี้เป็นที่สุดข้างหนึ่ง, มีเหตุไม่สม่ำเสมอมีพระเจ้าเป็นต้น นี้เป็นที่สุดที่สอง, การไม่เข้าถึงที่สุดทั้งสองนี้ และการที่สุขทุกข์นั้นย่อมเป็นไปตามกรรมของตน นี้คือมัชฌิมาปฏิปทา. การประกอบของผู้มีใจเป็นกลาง ชื่อว่ามัชฌัตตปโยคะ, ภาวะแห่งมัชฌัตตปโยคะนั้น ชื่อว่ามัชฌัตตปโยคตา. สิ่งนี้ย่อมเป็นเหตุแห่งปัสสัทธิสองอย่าง โดยเป็นเหตุแห่งความที่กายเป็นธรรมชาติสงบระงับอันกล่าวคือความที่ความเป็นผู้มีกายกระวนกระวายอันตนละได้แล้ว. ด้วยเหตุนี้ พึงทราบว่า ท่านพรรณนาความเป็นเหตุนำมาซึ่งปัสสัทธิแห่งการเว้นบุคคลผู้มีกายกระวนกระวาย และการคบหาบุคคลผู้มีกายสงบระงับไว้แล้ว. ဝတ္ထုဝိသဒကိရိယာ ဣန္ဒြိယသမတ္တပဋိပါဒနာ စ ‘‘ပညာဝဟာ’’တိ ဝုတ္တာ. သမထာဝဟာပိ တာ ဟောန္တိ သမထာဝဟဘာဝေနေဝ ပညာဝဟတ္တာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဝတ္ထုဝိသဒ…ပေ… ဝေဒိတဗ္ဗာ’’တိ. การกระทำวัตถุให้บริสุทธิ์และการบำเพ็ญอินทรีย์ให้เสมอกันนั้น กล่าวว่าเป็น "เหตุนำมาซึ่งปัญญา". สิ่งเหล่านั้นย่อมนำมาซึ่งสมถะด้วย และเพราะความเป็นเหตุนำมาซึ่งสมถะนั่นเอง จึงนำมาซึ่งปัญญา จึงกล่าวว่า "วัตถุบริสุทธิ์...เป...พึงทราบ". ကရဏကောသလ္လဘာဝနာကောသလ္လာနံ နာနန္တရိယဘာဝတော ရက္ခဏကောသလ္လဿ စ တံမူလကတ္တာ ‘‘နိမိတ္တကုသလတာ နာမ ကသိဏနိမိတ္တဿ ဥဂ္ဂဟဏကုသလတာ’’ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ. အတိသိထိလဝီရိယတာဒီဟီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ပညာပယောဂမန္ဒတံ အပ္ပမာဒဝေကလ္လဉ္စ သင်္ဂဏှာတိ. တဿ ပဂ္ဂဏှနန္တိ တဿ လီနဿ စိတ္တဿ ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါဒိသမုဋ္ဌာပနေန လယာပတ္တိတော သမုဋ္ဌာပနံ. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ – เพราะความที่ความฉลาดในการทำและความฉลาดในการเจริญเป็นสภาพไม่ต่อเนื่องกัน และเพราะความฉลาดในการรักษาเป็นมูลฐานของความฉลาดในการเจริญนั้น จึงกล่าวว่า "ความฉลาดในนิมิต คือ ความฉลาดในการเรียนกสิณนิมิต" ดังนี้เท่านั้น. ด้วยคำว่า "เป็นต้น" ในคำว่า "ด้วยความเพียรที่หย่อนยานเกินไปเป็นต้น" นี้ ย่อมสงเคราะห์ความอ่อนแอในการประกอบปัญญาและความบกพร่องในความไม่ประมาท. คำว่า "การประคองจิตนั้น" คือ การยกขึ้นซึ่งจิตที่หดหู่จากการตกอยู่ในความหดหู่ ด้วยการยังธรรมวิจยสัมโพชฌงค์เป็นต้นให้เกิดขึ้น. พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ดังนี้ว่า – ‘‘ယသ္မိဉ္စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သမယေ လီနံ စိတ္တံ ဟောတိ, ကာလော တသ္မိံ သမယေ ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဘာဝနာယ, ကာလော ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဘာဝနာယ, ကာလော ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဘာဝနာယ. တံ ကိဿ ဟေတု? လီနံ, ဘိက္ခဝေ, စိတ္တံ, တံ ဧတေဟိ ဓမ္မေဟိ သုသမုဋ္ဌာပယံ ဟောတိ. သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ပုရိသော ပရိတ္တံ အဂ္ဂိံ ဥဇ္ဇာလေတုကာမော အဿ, သော တတ္ထ သုက္ခာနိ စေဝ တိဏာနိ ပက္ခိပေယျ, သုက္ခာနိ ဂေါမယာနိ ပက္ခိပေယျ, သုက္ခာနိ ကဋ္ဌာနိ ပက္ခိပေယျ, မုခဝါတဉ္စ ဒဒေယျ, န စ ပံသုကေန ဩကိရေယျ, ဘဗ္ဗော နု ခေါ သော ပုရိသော ပရိတ္တံ အဂ္ဂိံ ဥဇ္ဇာလေတုန္တိ. ဧဝံ, ဘန္တေ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၂၃၄). "ดูกรภิกษุทั้งหลาย สมัยใดจิตหดหู่ สมัยนั้นเป็นกาลควรเจริญธรรมวิจยสัมโพชฌงค์ เป็นกาลควรเจริญวิริยสัมโพชฌงค์ เป็นกาลควรเจริญปีติสัมโพชฌงค์ ข้อนั้นเพราะเหตุไร? ดูกรภิกษุทั้งหลาย จิตที่หดหู่ ย่อมยังจิตนั้นให้ตั้งขึ้นด้วยธรรมเหล่านี้ได้ดี ดูกรภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษผู้ปรารถนาจะก่อไฟกองเล็กๆ เขาพึงใส่หญ้าแห้งลงไปในนั้น พึงใส่คูถแห้งลงไป พึงใส่ไม้แห้งลงไป พึงเป่าลมด้วยปาก และไม่พึงกลบด้วยฝุ่น บุรุษนั้นพึงสามารถก่อไฟกองเล็กๆ ให้ลุกโพลงได้หรือหนอ?" "เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า" (สํ. นิ. 5.234) ဧတ္ထ စ ယထာသကံ အာဟာရဝသေန ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါဒီနံ ဘာဝနာ သမုဋ္ဌာပနာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ, သာ အနန္တရံ ဝိဘာဝိတာ ဧဝ. ในที่นี้ พึงทราบว่า การเจริญธรรมวิจยสัมโพชฌงค์เป็นต้น โดยอาศัยอาหารของตนๆ เป็นการยังให้เกิดขึ้น ซึ่งสิ่งนั้นได้อธิบายไว้แล้วในลำดับถัดไป. အစ္စာရဒ္ဓဝီရိယတာဒီဟီတိ [Pg.439] အာဒိ-သဒ္ဒေန ပညာပယောဂဗလဝတံ ပမောဒုပ္ပိလာဝနဉ္စ သင်္ဂဏှာတိ. တဿ နိဂ္ဂဏှနန္တိ တဿ ဥဒ္ဓတဿ စိတ္တဿ သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါဒိသမုဋ္ဌာပနေန ဥဒ္ဓတာပတ္တိတော နိသေဓနံ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ဘဂဝတာ – คำว่า "ด้วยความเพียรที่ปรารภเกินไปเป็นต้น" ด้วยคำว่า "เป็นต้น" นี้ ย่อมสงเคราะห์ความแข็งแกร่งในการประกอบปัญญาและความฟุ้งซ่านด้วยความปราโมทย์ คำว่า "การข่มสิ่งนั้น" คือ การห้ามจิตที่ฟุ้งซ่านนั้นจากการตกอยู่ในความฟุ้งซ่าน ด้วยการยังสมาธิสัมโพชฌงค์เป็นต้นให้เกิดขึ้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ดังนี้ด้วย – ‘‘ယသ္မိဉ္စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, သမယေ ဥဒ္ဓတံ စိတ္တံ ဟောတိ, ကာလော တသ္မိံ သမယေ ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဘာဝနာယ, ကာလော သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဘာဝနာယ, ကာလော ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဘာဝနာယ. တံ ကိဿ ဟေတု? ဥဒ္ဓတံ, ဘိက္ခဝေ, စိတ္တံ, တံ ဧတေဟိ ဓမ္မေဟိ သုဝူပသမယံ ဟောတိ. သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ပုရိသော မဟန္တံ အဂ္ဂိက္ခန္ဓံ နိဗ္ဗာပေတုကာမော အဿ, သော တတ္ထ အလ္လာနိ စေဝ တိဏာနိ….ပေ… ပံသုကေန စ ဩကိရေယျ, ဘဗ္ဗော နု ခေါ သော ပုရိသော မဟန္တံ အဂ္ဂိက္ခန္ဓံ နိဗ္ဗာပေတုန္တိ. ဧဝံ, ဘန္တေ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၂၃၄). "ดูกรภิกษุทั้งหลาย สมัยใดจิตฟุ้งซ่าน สมัยนั้นเป็นกาลควรเจริญปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ เป็นกาลควรเจริญสมาธิสัมโพชฌงค์ เป็นกาลควรเจริญอุเบกขาสัมโพชฌงค์ ข้อนั้นเพราะเหตุไร? ดูกรภิกษุทั้งหลาย จิตที่ฟุ้งซ่าน ย่อมสงบระงับด้วยธรรมเหล่านี้ได้ดี ดูกรภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษผู้ปรารถนาจะดับกองไฟใหญ่ เขาพึงใส่หญ้าสดลงไปในนั้น...เปรียบ...และพึงโรยด้วยฝุ่น บุรุษนั้นพึงสามารถดับกองไฟใหญ่ได้หรือหนอ?" "เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า" (สํ. นิ. 5.234) ဧတ္ထာပိ ယထာသကံ အာဟာရဝသေန ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါဒီနံ ဘာဝနာ သမုဋ္ဌာပနာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တတ္ထ ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဘာဝနာ ဝုတ္တာ ဧဝ, သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဝုစ္စမာနာ, ဣတရဿ အနန္တရံ ဝက္ခတိ. ပညာပယောဂမန္ဒတာယာတိ ပညာဗျာပါရဿ အပ္ပဘာဝေန. ယထာ ဟိ ဒါနံ အလောဘပ္ပဓာနံ, သီလံ အဒေါသပ္ပဓာနံ, ဧဝံ ဘာဝနာ အမောဟပ္ပဓာနာ. တတ္ထ ယဒါ ပညာ န ဗလဝတီ ဟောတိ, တဒါ ဘာဝနာ ပုဗ္ဗေနာပရံ ဝိသေသာဝဟာ န ဟောတိ, အနဘိသင်္ခတော ဝိယ အာဟာရော ပုရိသဿ ယောဂိနော စိတ္တဿ အဘိရုစိံ န ဥပ္ပာဒေတိ, တေန တံ နိရဿာဒံ ဟောတိ. တထာ ဘာဝနာယ သမ္မဒေဝ ဝီထိပဋိပတ္တိယာ အဘာဝေန ဥပသမသုခံ န ဝိန္ဒတိ, တေနပိ စိတ္တံ နိရဿာဒံ ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ပညာပယောဂ…ပေ… နိရဿာဒံ ဟောတီ’’တိ. ในที่นี้ก็พึงทราบว่า การเจริญปัสสัทธิสัมโพชฌงค์เป็นต้น โดยอาศัยอาหารของตนๆ เป็นการยังให้เกิดขึ้น ในบรรดาสิ่งเหล่านั้น การเจริญปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ได้กล่าวไว้แล้ว, การเจริญสมาธิสัมโพชฌงค์กำลังจะกล่าว, ส่วนที่เหลือจะกล่าวในลำดับต่อไป คำว่า "ด้วยความอ่อนแอในการประกอบปัญญา" คือ ด้วยความไม่มากแห่งการประกอบปัญญา เหมือนทานมีอโลภะเป็นประธาน, ศีลมีอโทสะเป็นประธาน, ฉันใด การเจริญภาวนาก็มีอโมหะเป็นประธาน ฉันนั้น ในที่นั้น เมื่อปัญญาไม่แข็งแกร่ง ภาวนาก็ไม่นำมาซึ่งความพิเศษยิ่งขึ้นไปทั้งเบื้องต้นและเบื้องปลาย เหมือนอาหารที่ไม่ได้ปรุงแต่ง ย่อมไม่ยังความยินดีให้เกิดขึ้นแก่จิตของโยคีบุรุษ ฉันใด ภาวนานั้นจึงจืดชืด (ไม่มีรส) ฉันนั้น อีกทั้งเพราะไม่มีวิถีปฏิบัติที่ถูกต้องในการเจริญภาวนา จึงไม่ได้รับความสุขแห่งความสงบระงับ ด้วยเหตุนั้น แม้จิตก็จืดชืด ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "การประกอบปัญญา...เป็นต้น...จืดชืด" တဿ သံဝေဂုပ္ပာဒနဉ္စ ပသာဒုပ္ပာဒနဉ္စ တိကိစ္ဆနန္တိ တံ ဒဿေန္တော ‘‘အဋ္ဌ သံဝေဂဝတ္ထူနီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဇာတိဇရာဗျာဓိမရဏာနိ ယထာရဟံ သုဂတိယံ ဒုဂ္ဂတိယဉ္စ ဟောန္တီတိ တဒညမေဝ ပဉ္စဝိဓဗန္ဓနာဒိခုပ္ပိပါသာဒိအညမညဝိဗာဓနာဒိဟေတုကံ အပါယဒုက္ခံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တယိဒံ သဗ္ဗံ တေသံ တေသံ သတ္တာနံ ပစ္စုပ္ပန္နဘဝနိဿိတံ ဂဟိတန္တိ အတီတေ အနာဂတေ စ ကာလေ [Pg.440] ဝဋ္ဋမူလကဒုက္ခာနိ ဝိသုံ ဂဟိတာနိယေဝ. ယေ ပန သတ္တာ အာဟာရူပဇီဝိနော တတ္ထ စ ဥဋ္ဌာနဖလူပဇီဝိနော, တေသံ အညေဟိ အသာဓာရဏံ ဇီဝိကဒုက္ခံ အဋ္ဌမံ သံဝေဂဝတ္ထု ဂဟိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အယံ ဝုစ္စတိ သမယေ သမ္ပဟံသနာတိ အယံ သမ္ပဟံသိတဗ္ဗသမယေ ဝုတ္တနယေန သံဝေဂဇနနဝသေန စေဝ ပသာဒုပ္ပာဒနဝသေန စ သမ္မဒေဝ ပဟံသနာ, သံဝေဂဇနနပုဗ္ဗကပသာဒုပ္ပာဒနေန ဘာဝနာစိတ္တဿ တောသနာတိအတ္ထော. เพื่อแสดงว่าการยังความสังเวชให้เกิดและการยังความเลื่อมใสให้เกิดนั้นเป็นการเยียวยา จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "อัฏฐ สังเวควัตถูนิ" (วัตถุแห่งความสังเวช ๘ ประการ). ในบรรดาวัตถุแห่งความสังเวชเหล่านั้น ชาติ ชรา พยาธิ มรณะ ย่อมมีในสุคติและทุคติโดยสมควร ส่วนทุกข์ในอบายอันมีเครื่องผูก ๕ ประการเป็นต้น มีความหิว ความกระหาย การเบียดเบียนกันและกันเป็นต้นเป็นเหตุ พึงทราบว่าเป็นทุกข์อื่นจากชาติ ชรา พยาธิ มรณะนั้น. ทุกข์ทั้งหมดนี้สงเคราะห์เข้ากับภพปัจจุบันของสัตว์เหล่านั้นๆ ส่วนทุกข์อันมีวัฏฏะเป็นมูลในอดีตกาลและอนาคตกาล พึงทราบว่าสงเคราะห์แยกต่างหาก. ส่วนสัตว์เหล่าใดมีอาหารเป็นเครื่องยังชีพ และในอาหารนั้นมีผลแห่งการประกอบอาชีพเป็นเครื่องยังชีพ พึงทราบว่าทุกข์ในการเลี้ยงชีพอันไม่สาธารณะแก่สัตว์อื่นของสัตว์เหล่านั้น สงเคราะห์เข้าเป็นวัตถุแห่งความสังเวชที่ ๘. คำว่า "อายัง วุจจติ สมเย สัมปหังสนา" (นี้เรียกว่าการยังจิตให้ร่าเริงในสมัย) นี้หมายถึง การยังจิตให้ร่าเริงโดยชอบด้วยการยังความสังเวชให้เกิด และการยังความเลื่อมใสให้เกิดตามนัยที่กล่าวไว้ในสมัยที่ควรยังจิตให้ร่าเริง. อธิบายว่า การยังจิตในการภาวนาให้ยินดีด้วยการยังความเลื่อมใสให้เกิดโดยมีการยังความสังเวชเป็นเบื้องต้น. သမ္မာပဋိပတ္တိံ အာဂမ္မာတိ လီနုဒ္ဓစ္စဝိရဟေန သမထဝီထိပဋိပတ္တိယာ စ သမ္မဒေဝ ဘာဝနာပဋိပတ္တိံ အာဂမ္မ. คำว่า "สัมมาปฏิปัตติง อาคัมมะ" (อาศัยการปฏิบัติชอบ) นี้ หมายถึง อาศัยการปฏิบัติภาวนาโดยชอบนั่นเอง ด้วยความปราศจากความหดหู่และความฟุ้งซ่าน และด้วยการปฏิบัติในวิถีแห่งสมถะ. အလီနန္တိအာဒီသု ကောသဇ္ဇပက္ခိကာနံ ဓမ္မာနံ အနဓိမတ္တတာယ အလီနံ, ဥဒ္ဓစ္စပက္ခိကာနံ အနဓိမတ္တတာယ အနုဒ္ဓတံ, ပညာပယောဂသမ္ပတ္တိယာ ဥပသမသုခါဓိဂမေန စ အနိရဿာဒံ, တတော ဧဝ အာရမ္မဏေ သမပ္ပဝတ္တံ သမထဝီထိပဋိပန္နဉ္စ. တတ္ထ အလီနတာယ ပဂ္ဂဟေ, အနုဒ္ဓတာယ စ နိဂ္ဂဟေ, အနိရဿာဒတာယ သမ္ပဟံသနေ န ဗျာပါရံ အာပဇ္ဇတိ. အလီနာနုဒ္ဓစ္စတာဟိ အာရမ္မဏေ သမပ္ပဝတ္တံ, အနိရဿာဒတာယ သမထဝီထိပဋိပန္နံ, သမပ္ပဝတ္တိယာ ဝါ အလီနံ အနုဒ္ဓတံ, သမထဝီထိပဋိပတ္တိယာ အနိရဿာဒန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အယံ ဝုစ္စတိ သမယေ အဇ္ဈုပေက္ခနတာတိ အယံ အဇ္ဈုပေက္ခိတဗ္ဗသမယေ စိတ္တဿ ပဂ္ဂဟနိဂ္ဂဟသမ္ပဟံသနေသု ဗျာဝဋတာသင်္ခါတံ ပဋိပက္ခံ အဘိဘုယျ ဥပေက္ခနာ ဝုစ္စတိ. ဧသာတိ သမာဓိဗောဇ္ဈင်္ဂေါ အနုပ္ပန္နော ဥပ္ပဇ္ဇတိ. အရဟတ္တမဂ္ဂေန ဘာဝနာပါရိပူရီ ဟောတီတိ ဧတေန နိပ္ပရိယာယတော သမာဓိဝေပုလ္လပ္ပတ္တောပိ အရဟာ ဧဝါတိ ဒဿေတိ. ในคำว่า "อลีนัง" เป็นต้นนั้น "อลีนัง" (ไม่หดหู่) คือ เพราะความไม่ยิ่งเกินไปแห่งธรรมอันเป็นฝ่ายแห่งความเกียจคร้าน, "อนุทฺธตัง" (ไม่ฟุ้งซ่าน) คือ เพราะความไม่ยิ่งเกินไปแห่งธรรมอันเป็นฝ่ายแห่งความฟุ้งซ่าน, "อนิรสฺสาทัง" (ไม่จืดชืด) คือ ไม่จืดชืดด้วยความถึงพร้อมแห่งการประกอบปัญญาและการบรรลุสุขสงบ, และด้วยเหตุนั้นเองจึงเป็นไปเสมอกันในอารมณ์ และเข้าถึงวิถีแห่งสมถะ. ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ด้วยความเป็นผู้ไม่หดหู่ จึงไม่ขวนขวายในการยกจิตขึ้น, ด้วยความเป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่าน จึงไม่ขวนขวายในการข่มจิตลง, ด้วยความเป็นผู้ไม่จืดชืด จึงไม่ขวนขวายในการยังจิตให้ร่าเริง. พึงทราบว่า ด้วยความเป็นผู้ไม่หดหู่และไม่ฟุ้งซ่าน จึงเป็นไปเสมอกันในอารมณ์, ด้วยความเป็นผู้ไม่จืดชืด จึงเข้าถึงวิถีแห่งสมถะ, หรือด้วยความเป็นไปเสมอกัน จึงไม่หดหู่ ไม่ฟุ้งซ่าน, ด้วยการปฏิบัติในวิถีแห่งสมถะ จึงไม่จืดชืด. คำว่า "อายัง วุจจติ สมเย อัชฌุเปกขนา" (นี้เรียกว่าการวางเฉยในสมัย) นี้ หมายถึง การวางเฉยด้วยการครอบงำปฏิปักษ์อันได้แก่ความขวนขวายในการยกจิตขึ้น การข่มจิตลง และการยังจิตให้ร่าเริง ในสมัยที่ควรวางเฉย. คำว่า "เอสา" (นี้) หมายถึง โพชฌงค์คือสมาธิที่ยังไม่เกิด ย่อมเกิดขึ้น. คำว่า "อรหัตตมัคเคน ภาวนาปาริปูรี โหติ" (การภาวนาถึงความบริบูรณ์ด้วยอรหัตตมรรค) นี้ แสดงว่า แม้ผู้บรรลุความไพบูลย์แห่งสมาธิโดยไม่เป็นปริยาย ก็เป็นพระอรหันต์นั่นเอง. အနုရောဓဝိရောဓပဟာနဝသေန မဇ္ဈတ္တဘာဝေါ ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ကာရဏံ တသ္မိံ သတိ သိဇ္ဈနတော, အသတိ စ အသိဇ္ဈနတော, သော စ မဇ္ဈတ္တဘာဝေါ ဝိသယဝသေန ဒုဝိဓောတိ အာဟ ‘‘သတ္တမဇ္ဈတ္တတာ သင်္ခါရမဇ္ဈတ္တတာ’’တိ. တဒုဘယဝသေန စဿ ဝိရုဇ္ဈနံ ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ ဘာဝနာယ ဧဝ ဒူရီကတန္တိ အနုရုဇ္ဈနဿေဝ ပဟာနဝိဓိံ ဒဿေန္တော ‘‘သတ္တမဇ္ဈတ္တတာ’’တိအာဒိမာဟ. တထာ ဟိဿ သတ္တသင်္ခါရကေလာယနပုဂ္ဂလပရိဝဇ္ဇနံ ‘‘ဥပ္ပတ္တိယာ ကာရဏ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ဥပေက္ခာယ ဟိ ဝိသေသတော ရာဂေါ ပဋိပက္ခော, တတော ရာဂဗဟုလဿ ပုဂ္ဂလဿ ဥပေက္ခာ ‘‘ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေါ’’တိ ဝုစ္စတိ. ဒွီဟာကာရေဟီတိ ကမ္မဿကတာပစ္စဝေက္ခဏံ အတ္တသုညတာပစ္စဝေက္ခဏန္တိ ဣမေဟိ ဒွီဟိ ကာရဏေဟိ. ဒွီဟေဝါတိ အဝဓာရဏံ သင်္ခါရသဟိတာယ သင်္ချာသမာနတာယ ဒဿနတ္ထံ. သင်္ချာ ဧဝ ဟေတ္ထ သမာနံ, န [Pg.441] သင်္ချေယျံ သဗ္ဗထာ သမာနန္တိ. အဿာမိကဘာဝေါ အနတ္တနိယတာ. သတိ ဟိ အတ္တနိ တဿ ကိဉ္စနဘာဝေန စီဝရံ အညံ ဝါ ကိဉ္စိ အတ္တနိယံ နာမ သိယာ, သော ပန ကောစိ နတ္ထေဝါတိ အဓိပ္ပာယော. အနဒ္ဓနိယန္တိ, န အဒ္ဓါနက္ခမံ, န စိရဋ္ဌာယိ ဣတ္တရံ အနိစ္စန္တိ အတ္ထော. တာဝကာလိကန္တိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ความเป็นกลางด้วยการละความยินดีและยินร้าย เป็นเหตุแห่งอุเบกขาสัมโพชฌงค์ เพราะเมื่อมีอยู่ย่อมสำเร็จ และเมื่อไม่มีอยู่ย่อมไม่สำเร็จ. และความเป็นกลางนั้นมี ๒ อย่างโดยแบ่งตามอารมณ์ จึงกล่าวว่า 'สัตตมัชฌัตตตา' (ความเป็นกลางต่อสัตว์) และ 'สังขารมัชฌัตตตา' (ความเป็นกลางต่อสังขาร). ความยินร้ายนั้นด้วยเหตุทั้งสองอย่างนั้น ย่อมถูกกำจัดด้วยการเจริญปัสสัทธิสัมโพชฌงค์นั่นเอง เพื่อแสดงวิธีละความยินดีนั่นเอง จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'สัตตมัชฌัตตตา'. อนึ่ง การเว้นบุคคลผู้รักใคร่ในสัตว์และสังขาร เรียกว่า 'เหตุแห่งการเกิดขึ้น' แห่งอุเบกขาสัมโพชฌงค์นั้น. แท้จริง ราคะเป็นปฏิปักษ์โดยเฉพาะของอุเบกขา. เพราะฉะนั้น อุเบกขาของบุคคลผู้มีราคะมาก จึงเรียกว่า 'วิสุทธิมรรค'. คำว่า 'ทฺวีหากาเรหิ' (ด้วยอาการ ๒ อย่าง) นี้ หมายถึง ด้วยเหตุ ๒ อย่างเหล่านี้ คือ การพิจารณาความเป็นเจ้าของกรรม และการพิจารณาความว่างจากอัตตา. การกำหนดด้วยคำว่า 'ทฺวีเหว' (ด้วย ๒ อย่างเท่านั้น) นี้ เพื่อแสดงความเท่ากันของจำนวนที่ประกอบด้วยสังขาร. ในที่นี้ จำนวนเท่านั้นที่เท่ากัน ไม่ใช่สิ่งที่ถูกนับเท่ากันทุกประการ. ความเป็นผู้ไม่มีเจ้าของ คือ ความเป็นของมิใช่อัตตา. แท้จริง ถ้ามีอัตตาอยู่ พึงมีจีวรหรือสิ่งอื่นใดที่เป็นของตนด้วยความเป็นของมีอยู่ของอัตตานั้น แต่ว่าอัตตานั้นไม่มีเลย นี้คือความหมาย. คำว่า 'อนัทธนิยัง' (ไม่ยั่งยืน) หมายถึง ไม่ทนทานต่อกาลเวลา, ไม่ตั้งอยู่นาน, ชั่วคราว, ไม่เที่ยง. คำว่า 'ตาวกาลิกัง' (ชั่วคราว) เป็นไวพจน์ของคำนั้นเอง. မမာယတီတိ မမတ္တံ ကရောတိ. မမာတိ တဏှာယ ပရိဂ္ဂယှ တိဋ္ဌတိ. ဓနာယန္တာတိ ဓနံ ဒဗ္ဗံ ကရောန္တာ. အဿာတိ ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂဿ အရဟတ္တမဂ္ဂေန ဘာဝနာပါရိပူရီ ဟောတိ. တထာ ဟိ အရဟတော ဧဝ ဆဠင်္ဂုပေက္ခာနိပ္ဖတ္တိ. คำว่า 'มมายติ' (ย่อมถือว่าเป็นของตน) คือ ย่อมทำความเป็นของตน. คำว่า 'มมา' (ของฉัน) คือ ย่อมตั้งอยู่ด้วยการยึดถือด้วยตัณหา. คำว่า 'ธนายันตา' (ผู้ปรารถนาทรัพย์) คือ ผู้ทำทรัพย์ให้เป็นพัสดุ. คำว่า 'อัสสะ' (ของอุเบกขาสัมโพชฌงค์นั้น) หมายถึง การเจริญอุเบกขาสัมโพชฌงค์ย่อมถึงความบริบูรณ์ด้วยอรหัตตมรรค. แท้จริง ความสำเร็จแห่งอุเบกขา ๖ ประการ ย่อมมีแก่พระอรหันต์เท่านั้น. အသုဘာရမ္မဏာ ဓမ္မာတိ အသုဘပ္ပကာရာ အသုဘဈာနဿ အာရမ္မဏဘူတာ ဓမ္မာ. ကာမံ ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓါပိ ကေသာဒယော အသုဘပ္ပကာရာ ဧဝ, ဝိသေသတော ပန ဇိဂုစ္ဆိတဗ္ဗေ ဇိဂုစ္ဆာဝဟေ ဂဏှန္တော ‘‘ဒသာ’’တိ အာဟ. ယထာ မနသိကရောတော သဘာဝသရသတော တတ္ထ အသုဘသညာ သန္တိဋ္ဌတိ, တထာ ပဝတ္တော မနသိကာရော ဥပါယမနသိကာရော. အသုဘေ အသုဘပဋိက္ကူလာကာရဿ ဥဂ္ဂဏှနံ, ယထာ ဝါ တတ္ထ ဥဂ္ဂဟနိမိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တထာ မနသိကာရော အသုဘနိမိတ္တဿ ဥဂ္ဂဟော. ဥပစာရပ္ပနာဝဟာယ အသုဘဘာဝနာယ အနုယုဉ္ဇနာ အသုဘဘာဝနာနုယောဂေါ. คำว่า 'อสุภารัมมณา ธัมมา' (ธรรมมีอสุภะเป็นอารมณ์) คือ ธรรมอันเป็นประเภทแห่งอสุภะ เป็นอารมณ์แห่งอสุภฌาน. แม้ผมเป็นต้นที่เนื่องด้วยอินทรีย์ ก็เป็นประเภทแห่งอสุภะนั่นเอง แต่เมื่อถือเอาสิ่งที่น่าเกลียดน่ารังเกียจโดยเฉพาะ จึงกล่าวว่า 'สิบ'. การมนสิการที่ดำเนินไปโดยที่อสุภสัญญาตั้งมั่นอยู่ในอารมณ์นั้นโดยความเป็นสภาพที่น่ารังเกียจตามสภาวะของผู้มนสิการนั้น เป็นอุบายมนสิการ. การกำหนดลักษณะแห่งความไม่งามน่ารังเกียจในอสุภะ หรือการมนสิการที่ทำให้เกิดอุคคหนิมิตในอสุภะนั้น เป็นการเรียนอสุภนิมิต. การประกอบเนืองๆ ซึ่งอสุภภาวนาอันนำมาซึ่งอุปจารสมาธิและอัปปนาสมาธิ เป็นอสุภภาวนานุโยค. မနစ္ဆဋ္ဌာနံ ဣန္ဒြိယာနံ သုဋ္ဌု သုသံဝရဏေ သတိ အဝသရံ အလဘန္တော ကာမစ္ဆန္ဒော ပဟီယတေဝ, တထာ ဘောဇနေ မတ္တညုနော မိတာဟာရဿ ထိနမိဒ္ဓါဘိဘဝါဘာဝါ ဩတာရံ အလဘမာနော ကာမစ္ဆန္ဒော ပဟီယတိ. ယော ပန အာဟာရေ ပဋိက္ကူလသညံ တဗ္ဗိပရိဏာမဿ တဒါဓာရဿ တဿ စ ဥဒရိယဘူတဿ အတိဝိယ ဇေဂုစ္ဆတံ, ကာယဿ စ အာဟာရတိဋ္ဌကတံ သမ္မဒေဝ ဇာနာတိ, သော သဗ္ဗသော ဘောဇနေ ပမာဏဿ ဇာနနေန ဝိသေသတော ဘောဇနေ မတ္တညူ နာမ. တဿ ကာမစ္ဆန္ဒော ပဟီယတေဝ, အဋ္ဌကထာယံ ပန အပ္ပာဟာရတံယေဝ ဒဿေတုံ ‘‘စတုန္န’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အသုဘကမ္မိကတိဿတ္ထေရော ဒန္တဋ္ဌိဒဿာဝီ. ပဟီနဿာတိ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန ပဟီနဿ. အဘိဓမ္မပရိယာယေန သဗ္ဗောပိ လောဘော ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏန္တိ ‘‘အရဟတ္တမဂ္ဂေန အာယတိံ အနုပ္ပာဒေါ’’တိ ဝုတ္တံ. เมื่ออินทรีย์ทั้ง ๖ มีใจเป็นที่ ๖ ได้รับการสำรวมดีแล้ว กามฉันท์ย่อมถูกละไปเอง เพราะไม่ได้รับโอกาส. เช่นเดียวกัน กามฉันท์ย่อมถูกละไป เพราะไม่ได้รับโอกาส ด้วยไม่มีความง่วงเหงาหาวนอนครอบงำของผู้รู้จักประมาณในอาหาร ผู้บริโภคอาหารพอประมาณ. ส่วนผู้ใดรู้โดยชอบซึ่งปฏิกูลสัญญาในอาหาร, ความเป็นของแปรปรวนไปของอาหารนั้น, ความเป็นที่ตั้งของอาหารนั้น, และความเป็นของน่ารังเกียจอย่างยิ่งของอาหารที่อยู่ในท้อง, และความเป็นที่ตั้งของอาหารของร่างกาย, ผู้นั้นชื่อว่าผู้รู้จักประมาณในอาหารโดยเฉพาะ ด้วยการรู้ประมาณในอาหารโดยประการทั้งปวง. กามฉันท์ของผู้นั้นย่อมถูกละไปเอง. ส่วนในอรรถกถาได้กล่าวคำมีอาทิว่า 'สี่' เพื่อแสดงถึงความเป็นผู้มีอาหารน้อยเท่านั้น. พระติสสเถระผู้ทำอสุภกรรมฐาน เป็นผู้เห็นกระดูกฟัน. คำว่า 'ปหีนัสสะ' (ของกามฉันท์ที่ละได้แล้ว) หมายถึง กามฉันท์ที่ละได้แล้วด้วยการข่มไว้. โดยนัยแห่งอภิธรรม โลภะทั้งหมดเป็นกามฉันทนิวรณ์ จึงกล่าวว่า 'การไม่เกิดขึ้นอีกในอนาคตด้วยอรหัตตมรรค'. မေဇ္ဇတိ ဟိတဖရဏဝသေန သိနိယှတီတိ မိတ္တော, ဟိတေသီ ပုဂ္ဂလော, တသ္မိံ မိတ္တေ ဘဝါ, မိတ္တဿ ဝါ ဧသာတိ မေတ္တာ, ဟိတေသိတာ. သာ ဧဝ ပဋိပက္ခတော [Pg.442] စေတသော ဝိမုတ္တီတိ မေတ္တာစေတောဝိမုတ္တိ. တတ္ထ မေတ္တာယနဿ သတ္တေသု ဟိတဖရဏဿ ဥပ္ပာဒနံ ပဝတ္တနံ မေတ္တာနိမိတ္တဿ ဥဂ္ဂဟော. တေနာဟ ‘‘ဩဒိဿကာ’’တိအာဒိ. คำว่า 'เมชฺชติ' (ย่อมรักใคร่) คือ ย่อมรักใคร่ด้วยการแผ่ประโยชน์เกื้อกูล. เพราะฉะนั้น 'มิตฺโต' (มิตร) คือ บุคคลผู้ปรารถนาประโยชน์. ธรรมที่เกิดในมิตรนั้น หรือธรรมที่เป็นของมิตรนั้น คือ 'เมตฺตา' (เมตตา) คือ ความปรารถนาประโยชน์. เมตตานั้นเอง เป็นเจโตวิมุตติ (ความหลุดพ้นแห่งใจ) จากปฏิปักษ์ จึงเรียกว่า 'เมตตาเจโตวิมุตติ'. ในเมตตานั้น การยังการแผ่ประโยชน์เกื้อกูลให้เกิดขึ้นและดำเนินไปในสัตว์ทั้งหลาย เป็นการเรียนเมตตานิมิต. ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'โอทิสฺสกา' (เจาะจง). တတ္ထ အတ္တပိယသဟာယမဇ္ဈတ္တဝေရိဝသေန ဩဒိဿကတာ. သီမာသမ္ဘေဒေ ကတေ အနောဒိဿကတာ. ဧကာဒိဒိသာဖရဏဝသေန ဒိသာဖရဏတာ မေတ္တာယ ဥဂ္ဂဏှနေ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဥဂ္ဂဟော ယာဝ ဥပစာရာ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဥဂ္ဂဟိတာယ အာသေဝနာ ဘာဝနာ, သဗ္ဗာ ဣတ္ထိယော ပုရိသာ အရိယာ အနရိယာ ဒေဝါ မနုဿာ ဝိနိပါတိကာတိ သတ္တောဓိကရဏဝသေန ပဝတ္တာ သတ္တဝိဓာ, အဋ္ဌဝီသတိဝိဓာ ဝါ, ဒသဟိ ဒိသာဟိ ဒိသောဓိကရဏဝသေန ပဝတ္တာ ဒသဝိဓာ, ဧကေကာယ ဒိသာယ သတ္တာဒိဣတ္ထာဒိအဝေရာဒိဘေဒေန အသီတာဓိကစတုသတပ္ပဘေဒါ စ ဩဓိသောဖရဏမေတ္တာ. သဗ္ဗေ သတ္တာ, ပါဏာ, ဘူတာ, ပုဂ္ဂလာ, အတ္တဘာဝပရိယာပန္နာတိ ဧတေသံ ဝသေန ပဉ္စဝိဓာ. ဧကေကသ္မိံ အဝေရာ ဟောန္တု, အဗျာပဇ္ဇာ, အနီဃာ, သုခီ အတ္တာနံ ပရိဟရန္တူတိ စတုဓာ ပဝတ္တိယာ ဝီသတိဝိဓာ အနောဓိသောဖရဏမေတ္တာ, တံ သန္ဓာယာဟ – ‘‘ဩဓိသော…ပေ… ဘာဝေန္တဿပီ’’တိ. တွံ ဧတဿာတိအာဒိနာ ကမ္မဿကတာပစ္စဝေက္ခဏံ ဒဿေတိ. ပဋိသင်္ခါနေ ဌိတဿာတိ ကောဓေ ယထာဝုတ္တဿ အာဒီနဝဿ တပ္ပဋိပက္ခတော အကောဓေ မေတ္တာယ အာနိသံသဿ စ ပဋိသင်္ခါနေ သမ္မဒေဝ ဇာနနေ. သေဝန္တဿာတိ ဘဇန္တဿ ဗျာပါဒေါ ပဟီယတိ. ในเมตตาภาวนานั้น การแผ่เมตตาโดยเจาะจงบุคคล (โอทิสสกา) คือการแผ่เมตตาโดยระบุบุคคลที่รัก บุคคลที่เป็นมิตร บุคคลที่เป็นกลาง และบุคคลที่เป็นศัตรู. การแผ่เมตตาโดยไม่เจาะจงบุคคล (อโนทิสสกา) คือการแผ่เมตตาเมื่อทำลายขอบเขตได้แล้ว. การแผ่เมตตาไปในทิศต่างๆ (ทิสาผรณา) โดยเริ่มจากทิศหนึ่งๆ พึงทราบในการเรียนเมตตา. การเรียนเมตตาพึงเห็นว่าถึงขั้นอุปจาระ. การเจริญเมตตาที่เรียนแล้วนั้น มี ๗ อย่าง คือ การแผ่เมตตาโดยเจาะจงสัตว์ (สัตโตธิกะ) โดยระบุว่า สตรีทั้งปวง บุรุษทั้งปวง อริยะทั้งปวง อนริยะทั้งปวง เทวดาทั้งปวง มนุษย์ทั้งปวง และสัตว์ในอบายทั้งปวง หรือมี ๒๘ อย่าง. การแผ่เมตตาโดยเจาะจงทิศ (ทิโสธิกะ) มี ๑๐ อย่าง โดยแผ่ไปใน ๑๐ ทิศ. และการแผ่เมตตาโดยเจาะจงบุคคลและทิศ (โอทิโสผรณเมตตา) มี ๔๘๐ อย่าง โดยแยกเป็นสัตว์เป็นต้น สตรีเป็นต้น และไม่มีเวรเป็นต้น ในแต่ละทิศ. การแผ่เมตตาโดยไม่เจาะจงบุคคล (อโนทิโสผรณเมตตา) มี ๕ อย่าง โดยระบุว่า สัตว์ทั้งปวง สัตว์มีชีวิตทั้งปวง ภูตทั้งปวง บุคคลทั้งปวง และสัตว์ที่อยู่ในอัตภาพทั้งปวง. และมี ๒๐ อย่าง โดยการแผ่เมตตา ๔ ประการในแต่ละประเภท คือ ขอจงเป็นผู้ไม่มีเวร ขอจงเป็นผู้ไม่มีความเบียดเบียน ขอจงเป็นผู้ไม่มีความทุกข์ และขอจงเป็นผู้รักษาตนให้มีความสุข. พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงเมตตานั้นว่า ‘โอทิโส...เป... แม้ผู้เจริญอยู่’. ด้วยบทว่า ‘เธอเป็นเจ้าของกรรมนี้’ เป็นต้น ทรงแสดงการพิจารณาความเป็นเจ้าของกรรม. บทว่า ‘ผู้ตั้งอยู่ในการพิจารณา’ หมายถึงการรู้แจ้งอย่างถูกต้องในการพิจารณาโทษที่กล่าวไว้แล้วของความโกรธ และอานิสงส์ของเมตตาในความไม่โกรธ ซึ่งเป็นปฏิปักษ์ต่อความโกรธนั้น. บทว่า ‘ผู้เสพอยู่’ หมายถึงผู้ซ่องเสพอยู่ ความพยาบาทย่อมละไป. အတိဘောဇနေ နိမိတ္တဂ္ဂါဟောတိ အာဟာရဿ အဓိကဘောဇနေ ထိနမိဒ္ဓဿ နိမိတ္တဂ္ဂါဟော, ‘‘ဧတ္တကေ ဘုတ္တေ ထိနမိဒ္ဓံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဧတ္တကေ နော’’တိ ထိနမိဒ္ဓဿ ကာရဏာကာရဏဂ္ဂါဟောတိ အတ္ထော. ဒိဝါ သူရိယာလောကန္တိ ဒိဝါ ဂဟိတနိမိတ္တံ သူရိယာလောကံ, ရတ္တိယံ မနသိကရောန္တဿပီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဓုတင်္ဂါနံ ဝီရိယနိဿိတတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘ဓုတင်္ဂနိဿိတသပ္ပာယကထာယပီ’’တိ. บทว่า ‘อติโภชเน นิมิตฺตคฺคาโห’ หมายถึง การกำหนดนิมิตแห่งถีนมิทธะในการบริโภคอาหารมากเกินไป คือการกำหนดสิ่งที่ใช่เหตุและไม่ใช่เหตุแห่งถีนมิทธะว่า ‘เมื่อบริโภคเท่านี้ ถีนมิทธะย่อมเกิดขึ้น เมื่อบริโภคเท่านี้ ถีนมิทธะย่อมไม่เกิดขึ้น’ ดังนี้. บทว่า ‘ทิวา สุริยาโลกํ’ หมายถึง แสงอาทิตย์ที่กำหนดนิมิตไว้ในเวลากลางวัน พึงทราบอรรถในที่นี้ว่า ‘แม้เมื่อมนสิการในเวลากลางคืน’. เพราะธุดงค์ทั้งหลายอาศัยความเพียร จึงกล่าวว่า ‘แม้ด้วยสัปปายกถาที่อาศัยธุดงค์’. ကုက္ကုစ္စမ္ပိ ကတာကတာနုသောစနဝသေန ပဝတ္တမာနံ စေတသော အဝူပသမာဝဟတာယ ဥဒ္ဓစ္စေန သမာနလက္ခဏမေဝါတိ တဒုဘယဿ ပဟာနကာရဏံ ဒဿေန္တော ဘဂဝါ – ‘‘အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, စေတသော ဝူပသမော’’တိအာဒိမာဟ. တသ္မာ ဗာဟုသစ္စာဒိ တဿ ပဟာနကာရဏန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘အပိစ ဆ ဓမ္မာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဗဟုဿုတဿ ဂန္ထတော, အတ္ထတော ဓမ္မံ ဝိစာရေန္တဿ အတ္တဝေဒါဒိပဋိလာဘသမ္ဘဝတော ဝိက္ခေပေါ န ဟောတိ. ယထာဝိဟိတပဋိပတ္တိယာ [Pg.443] ယထာဓမ္မပဋိကာရပ္ပတ္တိယာ စ ဝိပ္ပဋိသာရော အနဝသရောဝါတိ ‘‘ဗာဟုသစ္စေနပိ…ပေ… ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စံ ပဟီယတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ယဒဂ္ဂေန ဗဟုဿုတဿ ပဋိသင်္ခါနဝတော ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စံ ပဟီယတိ, တဒဂ္ဂေန ပရိပုစ္ဆကတာဝိနယပကတညုတာဟိပိ တံ ပဟီယတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဝုဒ္ဓသေဝိတာ စ ဝုဒ္ဓသီလိတံ အာဝဟတီတိ စေတသော ဝူပသမကရတ္တာ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စဿ ပဟာနကာရီ ဝုတ္တာ, ဝုဒ္ဓဘာဝံ ပန အနပေက္ခိတွာ ဝိနယဓရာ ကုက္ကုစ္စဝိနောဒကာ ကလျာဏမိတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဝိက္ခေပေါ စ ဘိက္ခူနံ ယေဘုယျေန ကုက္ကုစ္စဟေတုကော ဟောတီတိ ‘‘ကပ္ပိယာကပ္ပိယပရိပုစ္ဆာဗဟုလဿာ’’တိအာဒိနာ ဝိနယနယေနေဝ ပရိပုစ္ဆကတာဒယော နိဒ္ဒိဋ္ဌာ. ပဟီနေ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စေတိ နိဒ္ဓါရဏေ ဘုမ္မံ. ကုက္ကုစ္စဿ ဒေါမနဿသဟဂတတ္တာ အနာဂါမိမဂ္ဂေန အာယတိံ အနုပ္ပာဒေါ ဝုတ္တော. แม้กุกกุจจะที่ดำเนินไปด้วยอำนาจการตามระลึกถึงสิ่งที่ทำแล้วและยังไม่ได้ทำ เพราะนำมาซึ่งความไม่สงบแห่งจิต จึงมีลักษณะเสมอกับอุทธัจเจนั่นเอง. พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงเหตุแห่งการละกิเลสทั้งสองนั้น จึงตรัสว่า ‘อตฺถิ ภิกฺขเว เจตโส วูปสโม’ (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความสงบแห่งจิตมีอยู่) เป็นต้น. เพราะฉะนั้น เพื่อจะแสดงว่าความเป็นพหูสูตเป็นต้นเป็นเหตุแห่งการละกิเลสนั้น จึงตรัสว่า ‘อปิจ ฉ ธมฺมา’ (อนึ่ง ธรรม ๖ ประการ) เป็นต้น. ในธรรมเหล่านั้น สำหรับพหูสูตผู้พิจารณาธรรมทั้งโดยคัมภีร์และโดยอรรถ ย่อมเป็นไปได้ที่จะได้บรรลุอัตถเวทะเป็นต้น ความฟุ้งซ่านจึงไม่เกิดขึ้น. เพราะการปฏิบัติที่กำหนดไว้แล้ว และเพราะการบรรลุการแก้ไขตามธรรม ความเดือดร้อนใจจึงไม่มีโอกาสเกิดขึ้น จึงกล่าวว่า ‘แม้ด้วยความเป็นพหูสูต... ฯลฯ ...อุทธัจจกุกกุจจะย่อมละไป’. พึงทราบว่า อุทธัจจกุกกุจจะย่อมละไปได้ด้วยความเป็นพหูสูตและผู้พิจารณาโดยส่วนใด ก็ย่อมละไปได้ด้วยความเป็นผู้สอบถามและความเป็นผู้รู้แจ้งในพระวินัยเป็นต้นโดยส่วนนั้น. การคบหาผู้ใหญ่ย่อมนำมาซึ่งความเป็นผู้มีศีลอย่างผู้ใหญ่ เพราะทำให้จิตสงบ จึงกล่าวว่าเป็นเหตุแห่งการละอุทธัจจกุกกุจจะ. แต่พึงทราบว่า ผู้ทรงวินัย ผู้บรรเทากุกกุจจะ และกัลยาณมิตร เป็นผู้ไม่คำนึงถึงความเป็นผู้ใหญ่. และความฟุ้งซ่านของภิกษุทั้งหลายโดยส่วนมากมีกุกกุจจะเป็นเหตุ จึงทรงระบุความเป็นผู้สอบถามเป็นต้นด้วยนัยแห่งพระวินัยนั่นเอง โดยบทว่า ‘กปฺปิยากปฺปิยปริปุจฺฉาพหุลสฺส’ (ผู้สอบถามเรื่องที่ควรและไม่ควรมาก) เป็นต้น. บทว่า ‘ปหีเน อุทธจฺจกุกฺกุจฺเจ’ เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถนิทธารณะ. เพราะกุกกุจจะประกอบด้วยโทมนัส จึงกล่าวถึงการไม่เกิดขึ้นอีกในอนาคตด้วยอนาคามิมรรค. ကုသလာကုသလာ ဓမ္မာတိအာဒီသု ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ. ကာမံ ဗာဟုသစ္စပရိပုစ္ဆကတာဟိ အဋ္ဌဝတ္ထုကာပိ ဝိစိကိစ္ဆာ ပဟီယတိ, တထာပိ ရတနတ္တယဝိစိကိစ္ဆာမူလိကာ သေသဝိစိကိစ္ဆာတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘တီဏိ ရတနာနိ အာရဗ္ဘာ’’တိအာဒိ. ဝိနယေ ပကတညုတာယ စ သတိ သိက္ခာယ ကင်္ခါယ အသမ္ဘဝေါ ဧဝ, တထာ ရတနတ္တယဂုဏာဝဗောဓေ သတိ ပုဗ္ဗန္တာဒီသု သံသယဿာတိ အာဟ – ‘‘ဝိနယေ’’တိအာဒိ. ဩကပ္ပနီယသဒ္ဓါ သဒ္ဓေယျဝတ္ထုံ အနုပဝိသိတွာ ဝိယ အဓိမုစ္စနံ, တဉ္စ တထာ အဓိမောက္ခုပ္ပာဒနမေဝ. သဒ္ဓါယ နိန္နပေါဏပဗ္ဘာရတာ အဓိမုတ္တိ. အရဟတ္တေန ကူဋံ ဂဏှိ သတ္တပိ ဗောဇ္ဈင်္ဂေ ဝိတ္ထာရေတွာ ဒေသနာယ ဩသာပိတတ္တာ. สิ่งที่ควรกล่าวในบทว่า ‘กุสลากุสลา ธมฺมา’ เป็นต้น ได้กล่าวไว้แล้วในตอนก่อน. แม้วิจิกิจฉาที่มีวัตถุ ๘ ประการ ย่อมละไปได้ด้วยความเป็นพหูสูตและการสอบถามก็จริง ถึงอย่างนั้น เพราะวิจิกิจฉาในพระรัตนตรัยเป็นรากเหง้าของวิจิกิจฉาที่เหลือ จึงกล่าวว่า ‘ตีณิ รตนานิ อารพฺภ’ (ปรารภรัตนตรัย ๓) เป็นต้น. และเมื่อมีความรู้แจ้งในพระวินัย ความสงสัยในสิกขาจึงไม่มีทางเกิดขึ้นได้เลย เช่นเดียวกับเมื่อมีการหยั่งรู้ในคุณของพระรัตนตรัย ความสงสัยในส่วนอดีตเป็นต้นจึงไม่มี จึงตรัสว่า ‘วินเย’ เป็นต้น. โอกัปปนียศรัทธา คือการน้อมใจเชื่อประหนึ่งหยั่งลงสู่สิ่งที่ควรเชื่อ และการทำให้เกิดความน้อมใจเชื่ออย่างนั้นนั่นเอง. อธิมุตติ คือความเป็นผู้มีจิตน้อมไป โน้มไป โอนไปในศรัทธา. ทรงถือเอาพระอรหัตเป็นยอด เพราะการแสดงธรรมได้จบลงด้วยการขยายโพชฌงค์ทั้ง ๗. အာဟာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาอาหารสูตร จบแล้ว. ၂. ပရိယာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๒. อรรถกถาปริยายสูตร ၂၃၃. သမ္ဗဟုလာတိ ဝုစ္စန္တိ သံဃသမညာယ အဘာဝတော. တတော ပရန္တိ တိဏ္ဏံ ဇနာနံ ဥပရိ သံဃော စတုဝဂ္ဂကရဏီယာဒိသံဃကမ္မဝသေန ကမ္မပ္ပတ္တတ္တာ. ပဝိသိံသူတိ ဘာဝိနိ ပဝိသနေ ဘူတေ ဝိယ ကတွာ ဥပစာရေန ဝုတ္တန္တိ အာဟ – ‘‘ပဝိဋ္ဌာ’’တိ. ဘာဝိနိ ဟိ ဘူတေ ဝိယ ဥပစာရော. တေနာဟ – ‘‘တေ ပနာ’’တိအာဒိ, တေ ပန ဘိက္ခူတိ အတ္ထော. ပုန တေ ပနာတိ တိတ္ထိယာ တိတ္ထိယသာဝကာ စ. ๒๓๓. บทว่า ‘สมฺพหุลา’ ท่านเรียกว่า สัมพหุละ เพราะไม่มีชื่อว่าเป็นสงฆ์. บทว่า ‘ตโต ปรํ’ หมายถึง เกินกว่าบุคคล ๓ คน เพราะเป็นสงฆ์ที่ถึงความเป็นผู้ทำกรรมได้ด้วยอำนาจแห่งสังฆกรรมมีจตุวรรคเป็นต้น. บทว่า ‘ปวิสึสุ’ ตรัสโดยอุปจาระเหมือนกระทำกิริยาที่จะมีในอนาคตให้เป็นอดีต จึงกล่าวว่า ‘ปวิฏฺฐา’ (เข้าไปแล้ว). เพราะอุปจาระคือการทำกิริยาในอนาคตให้เป็นอดีตมีอยู่. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘เต ปนา’ เป็นต้น หมายถึง ภิกษุเหล่านั้น. อีกบทหนึ่งว่า ‘เต ปนา’ หมายถึง เดียรถีย์และสาวกของเดียรถีย์. ဣမသ္မိံ [Pg.444] ပညာပနေတိ ‘‘ပဉ္စ နီဝရဏေ ပဟာယာ’’တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တေ ဣမသ္မိံ ပကာရေ အတ္ထပညာပနေ. ဝိသိဿတိ အညမညတော ပဘိဇ္ဇတီတိ ဝိသေသော, ဘေဒေါ. သွာယံ ဣဓ အန္တောဂဓာဓိကဘာဝေါ အဓိပ္ပေတောတိ အာဟ – ‘‘ကော ဝိသေသောတိ ကိံ အဓိက’’န္တိ. အဓိကံ ပယသနံ ပယုဉ္ဇနန္တိ အဓိပ္ပယာသော, အဓိကပ္ပယောဂေါ. နာနာ ကရီယတိ ဧတေနာတိ နာနာကရဏံ, ဘေဒေါတိ အာဟ – ‘‘ကိံ နာနတ္တ’’န္တိ. ဒုတိယပဒေတိ ‘‘အနုသာသနိယာ ဝါ အနုသာသနိ’’န္တိ ဧတသ္မိံ ပဒေ. ဧသေဝ နယောတိ ယထာ ပဌမသ္မိံ ပဒေ အတ္ထယောဇနာ, ဧဝံ ဒုတိယပဒေပိ ယောဇေတဗ္ဗာ. บทว่า ‘อิมสฺมึ ปญฺญาปเน’ หมายถึง ในการประกาศเนื้อความโดยประการนี้ที่ดำเนินไปตามนัยว่า ‘ละนิวรณ์ ๕’ เป็นต้น. บทว่า ‘วิเสโส’ คือความแตกต่าง การแยกออกจากกันและกัน. ในที่นี้ประสงค์เอาความเป็นส่วนที่รวมอยู่และส่วนที่เกินมา จึงกล่าวว่า ‘โก วิเสโสติ กึ อธิกํ’ (อะไรคือวิเสส คืออะไรที่เกินมา). การประกอบความเพียรที่ยิ่ง ชื่อว่า ‘อธิปฺปยาโส’ คือการประกอบที่ยิ่ง. สิ่งที่ทำให้แตกต่างกัน ชื่อว่า ‘นานากรณํ’ คือความต่างกัน จึงกล่าวว่า ‘กึ นานตฺตํ’ (อะไรคือความต่างกัน). ในบทที่สอง คือในบทว่า ‘อนุสาสนิยา วา อนุสาสนึ’. บทว่า ‘เอเสว นโย’ หมายถึง นัยเดียวกัน คือการประกอบอรรถในบทที่สองก็พึงประกอบเช่นเดียวกับในบทแรก. တီဏိ ဌာနာနီတိ ဒေဝမာရဗြဟ္မဋ္ဌာနာနိ တီဏိ ‘‘သဒေဝကေ လောကေ’’တိအာဒိနာ လောကေ ပက္ခိပိတွာ. ‘‘သဿမဏဗြာဟ္မဏိယာ ပဇာယ သဒေဝမနုဿာယာ’’တိ ဒွေ ဌာနာနိ. ‘‘ပဇာယာ’’တိ ဧတ္ထ ပက္ခိပိတွာ ဣတိ ပဉ္စဟိ ပဒေဟိ. ဥဒ္ဒေသန္တိ ဥဒ္ဒိသိတဗ္ဗတံ. ဂဏနန္တိ ဧကော ကာမစ္ဆန္ဒောတိ ဂဟေတဗ္ဗတံ ဂစ္ဆတိ. အတ္တနော ဟတ္ထပါဒါဒီသူတိ နိဒဿနမတ္တံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ သမုဒါယံ အာရဗ္ဘ ပဋိဃဿ ဥပ္ပဇ္ဇနတော. အတ္တနော ခန္ဓေသု ဝိမတိ ‘‘အဟံ နု ခေါသ္မီ’’တိအာဒိနာ. บทว่า ‘ตีณิ ฐานานิ’ หมายถึง ฐานะ ๓ คือ ฐานะของเทวดา มาร และพรหม โดยสงเคราะห์เข้าในโลกด้วยบทว่า ‘สเทวเก โลเก’ เป็นต้น. ฐานะ ๒ อย่าง คือ ‘สสฺสมณพราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสาย’. โดยสงเคราะห์เข้าในบทว่า ‘ปชาย’ นี้ จึงเป็น ๕ บท. บทว่า ‘อุทฺเทสํ’ หมายถึง ความเป็นสิ่งที่พึงยกขึ้นแสดง. บทว่า ‘คณนํ’ หมายถึง ย่อมถึงการนับว่า กามฉันทะหนึ่ง. บทว่า ‘อตฺตโน หัตถปาทาทึสุ’ พึงทราบว่าเป็นเพียงตัวอย่าง เพราะปฏิฆะย่อมเกิดขึ้นโดยปรารภส่วนรวม. ความสงสัยในขันธ์ของตนว่า ‘อหํ นุ โขสฺมิ’ (เราเป็นอะไรหนอ) เป็นต้น. ကိဉ္စာပိ သဗ္ဗံ ဝီရိယံ စေတသိကမေဝ, ယံ ပန ကာယကမ္မာဓိဋ္ဌာနာဒိဝသေန မနသိ ကာယိကပယောဂသမုဋ္ဌာပနံ ဝီရိယံ ကာယိကန္တိ လဒ္ဓပရိယာယန္တိ တတော ဝိသေသေတွာ စေတသိကန္တိ ယထာဓိပ္ပေတဒုတိယတာဒဿနတ္ထံ. ယဒိပိ ယထာကပ္ပိတဣရိယာပထသန္ဓာရဏဝသေန ပဝတ္တမာနံ ဝီရိယံ ကာယဿ တထာပဝတ္တဿ ပစ္စယဘူတန္တိ န သက္ကာ ဝတ္တုံ, တထာပိ န တာဒိသော ကာယပယောဂေါ, တဒါ ပဝတ္တော နတ္ထီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ကာယပယောဂံ ဝိနာ ဥပ္ပန္နဝီရိယ’’န္တိ. သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂသဒိသော ဝါတိ ဣမိနာ အဇ္ဈတ္တိကေ သင်္ခါရေ အဇ္ဈုပေက္ခနဝသေန ပဝတ္တာ အဇ္ဈတ္တဓမ္မေသု ဥပေက္ခာတိအာဒိနယံ အတိဒိသတိ. แม้ว่าความเพียรทั้งหมดเป็นเจตสิกก็จริง แต่ความเพียรที่เกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งการตั้งมั่นในกายกรรมเป็นต้น และการยังความประกอบทางกายให้ตั้งขึ้นในใจนั้น ได้ชื่อโดยปริยายว่า เป็นกายิกะ. เพื่อแสดงความเป็นอย่างที่สองตามที่ประสงค์ ท่านจึงแยกจากกายิกะนั้นแล้วเรียกว่า เจตสิก. แม้จะไม่สามารถกล่าวได้ว่า ความเพียรที่ดำเนินไปด้วยอำนาจการทรงไว้ซึ่งอิริยาบถตามที่กำหนดไว้ เป็นปัจจัยของกายที่ดำเนินไปอย่างนั้น แต่ความประกอบทางกายเช่นนั้นไม่มี คือในขณะนั้นไม่มีการประกอบทางกาย จึงกล่าวว่า ‘ความเพียรที่เกิดขึ้นโดยปราศจากการประกอบทางกาย’. บทว่า ‘สติสมฺโพชฺฌงฺคสทิโส วา’ นี้ ท่านย่อมหมายรวมถึงนัยว่า ‘อุเบกขาในธรรมภายใน’ ที่ดำเนินไปด้วยอำนาจการเพ่งดูสังขารภายในเป็นต้น. ‘‘မိဿကဗောဇ္ဈင်္ဂါ ကထိတာ’’တိ ဝတွာ တမတ္ထံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ဧတေသူ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. စင်္ကမန္တေနပိ အရိယမဂ္ဂံ အဓိဂန္တုံ သက္ကာတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘မဂ္ဂံ အပတ္တံ ကာယိကဝီရိယ’’န္တိ. ဗောဇ္ဈင်္ဂါ န လဗ္ဘန္တီတိ နိပ္ပရိယာယဗောဇ္ဈင်္ဂါ န လဗ္ဘန္တီ. ဗောဇ္ဈင်္ဂေ ဥဒ္ဓရန္တိ ပရိယာယတောတိ အဓိပ္ပာယော. သေသာတိ ဗဟိဒ္ဓါဓမ္မေသု သတိ-ဓမ္မဝိစယ-ဥပေက္ခာ-စေတသိက-ဝီရိယ-သဝိတက္က-သဝိစာရ-ပီတိ-သမာဓီ ဒွေ ပဿဒ္ဓိယော စ. အယံ ပန နယော ပစုရပ္ပဝတ္တိဝသေန အဋ္ဌကထာနယေနေဝ [Pg.445] ဝုတ္တော. ထေရဝါဒဝသေန ပန အဝိတက္ကအဝိစာရမတ္တာ ပီတိသမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ရူပါဝစရာပိ အတ္ထီတိ တေပိ ဂဟေတွာ ဒသ မိဿကာဝ ဟောန္တီတိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာတိ. เมื่อกล่าวว่า ‘โพชฌงค์ที่ระคนกันได้กล่าวไว้แล้ว’ เพื่อแสดงเนื้อความนั้น จึงกล่าวคำมี ‘ในโพชฌงค์เหล่านี้’ เป็นต้น เมื่อกล่าวว่า ‘แม้ด้วยการเดินจงกรมก็สามารถบรรลุอริยมรรคได้’ จึงกล่าวว่า ‘กายิกวิริยะที่ยังไม่ถึงมรรค’ คำว่า ‘โพชฌงค์ไม่พึงได้’ หมายถึง นิปปริยายโพชฌงค์ไม่พึงได้ มีอธิบายว่า ‘ย่อมยกโพชฌงค์ขึ้นโดยปริยาย’ คำว่า ‘ที่เหลือ’ หมายถึง สติ ธัมมวิจยะ อุเบกขา เจตสิกวิริยะ สวิตักกะ สวิจาระ ปีติ สมาธิ และปัสสัทธิ ๒ อย่าง ในธรรมภายนอก ส่วนนัยนี้กล่าวไว้โดยนัยแห่งอรรถกถาโดยความเป็นไปโดยมาก แต่โดยนัยแห่งเถรวาท พึงกล่าวว่า ‘ปีติและสมาธิสัมโพชฌงค์ที่เป็นอวิตักกะอวิจาระเท่านั้น ก็มีในรูปาวจรด้วย’ ดังนี้ พึงถือเอาโพชฌงค์เหล่านั้นด้วย จึงเป็นโพชฌงค์ที่ระคนกัน ๑๐ อย่าง ပရိယာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาปริยายสูตร จบแล้ว ၃. အဂ္ဂိသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๓. อรรถกถาอัคคิสูตร ၂၃၄. လောဏဓူပနန္တိ လောဏဉ္စ ဓူပနဉ္စ လောဏဓူပနံ. ယောဓကမ္မန္တိ ယောဓပုဂ္ဂလေန ကတ္တဗ္ဗံ ကမ္မံ. မန္တကမ္မန္တိ ရာဇကိစ္စမန္တနံ. ပဋိဟာရကမ္မန္တိ ရညော သန္တိကံ အာဂတာနံ ဝစနံ ရညော နိဝေဒေတွာ တတော နေသံ ပဋိဟရဏကမ္မံ. တသ္မာတိ သဗ္ဗတ္ထိကတ္တာ သတိယာ. ဧဝံ ‘‘သတိဉ္စ ခွာဟ’’န္တိအာဒိကံ အဝေါစ. ပုဗ္ဗဘာဂဝိပဿနာ ဗောဇ္ဈင်္ဂါဝ ကထိတာ ပဂ္ဂဟနိဂ္ဂဟဝိနောဒိတတ္တာ. ๒๓๔. คำว่า ‘โลณธูปนะ’ คือ เกลือและการรมควัน คำว่า ‘โยธกรรม’ คือ การงานที่บุคคลผู้เป็นนักรบพึงทำ คำว่า ‘มันตกรรม’ คือ การปรึกษากิจของพระราชา คำว่า ‘ปฏิหารกรรม’ คือ การนำคำพูดของชนทั้งหลายที่มาเฝ้าพระราชาไปกราบทูลพระราชาแล้วนำกลับมาให้ชนเหล่านั้น คำว่า ‘เพราะเหตุนั้น’ หมายถึง เพราะสติเป็นประโยชน์ในที่ทั้งปวง พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำมี ‘เรากล่าวสติ’ เป็นต้น อย่างนี้ วิปัสสนาที่เป็นส่วนเบื้องต้นกล่าวว่าเป็นโพชฌงค์นั่นเอง เพราะเป็นเครื่องบรรเทาการประคองและการข่ม အဂ္ဂိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาอัคคิสูตร จบแล้ว ၄. မေတ္တာသဟဂတသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๔. อรรถกถาเมตตาสหคตสูตร ၂၃၅. ကီဒိသာ ဂတိ နိဗ္ဗတ္တိ ဧတိဿာတိ ကိံဂတိကာ, ကိံနိဋ္ဌာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ကီဒိသီ ပရမာ ဥတ္တမာ ကောဋိ ဧတိဿာတိ ကိံပရမာ. ကီဒိသံ ဖလံ အာနိသံသံ ဥဒယော ဧတိဿာတိ ကိံဖလာ. သံသဋ္ဌံ သမ္ပယုတ္တန္တိ ဣဒံ သဟဂတ-သဒ္ဒဿ အတ္ထဒဿနမတ္တံ, ဣဓ ပန မေတ္တာဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ ဝိပဿနာပုဗ္ဗဘာဂဗောဇ္ဈင်္ဂါ စ ‘‘မေတ္တာသဟဂတံ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂ’’န္တိအာဒိနာ ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သဗ္ဗတ္ထာတိ သဗ္ဗေသု ဗောဇ္ဈင်္ဂေသု သဗ္ဗေသု စ ဗြဟ္မဝိဟာရေသု. ๒๓๕. คำว่า ‘มีคติเป็นอย่างไร’ หมายถึง มีคติเป็นอย่างไร มีอะไรเป็นที่สุด ดังนี้เป็นคำอธิบาย คำว่า ‘มีอะไรเป็นยอด’ หมายถึง มีอะไรเป็นยอดเยี่ยมสูงสุด คำว่า ‘มีผลเป็นอย่างไร’ หมายถึง มีผล อานิสงส์ และความเกิดขึ้นเป็นอย่างไร คำว่า ‘สัมปยุตต์’ นี้เป็นเพียงการแสดงอรรถของคำว่า ‘สหคตะ’ แต่ในที่นี้พึงทราบว่า วิปัสสนาที่เป็นส่วนเบื้องต้นและโพชฌงค์ทั้งหลายมีเมตตาฌานเป็นบาท กล่าวไว้ด้วยคำมี ‘สติสัมโพชฌงค์อันสหรคตด้วยเมตตา’ เป็นต้น คำว่า ‘ในที่ทั้งปวง’ หมายถึง ในโพชฌงค์ทั้งปวงและในพรหมวิหารทั้งปวง ပဋိကူလေတိ ဝိရဇ္ဇတီတိ ပဋိကူလံ, အနိဋ္ဌံ. န ပဋိကူလံ အပ္ပဋိကူလံ, ဣဋ္ဌံ. တေနာဟ ‘‘ဣဋ္ဌေ ဝတ္ထုသ္မိ’’န္တိ. ဧတ္ထာတိ အပ္ပဋိကူလဝတ္ထုသ္မိံ. ဧဝန္တိ ပဋိကူလသညီ. သတ္တေ အပ္ပဋိကူလေ အသုဘဖရဏံ, သင်္ခါရေ အပ္ပဋိကူလေ အနိစ္စန္တိ မနသိကာရံ ကရောန္တော. အသုဘာယာတိ အသုဘသညာယ. အနိစ္စတော ဝါ ဥပသံဟရတီတိ အနိစ္စန္တိ မနသိကာရံ ပဝတ္တေတိ. ‘‘ဧသေဝ နယော’’တိ သင်္ခေပတော ဝုတ္တမတ္ထံ ဝိဝရိတုံ ‘‘အပ္ပဋိကူလပဋိကူလေသူ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဆဠင်္ဂုပေက္ခန္တိ ဆသု အာရမ္မဏေသု ပဟီနာနုရောဓဿ ဥပ္ပတ္တိယာ ဆဠင်္ဂဝန္တံ ဥပေက္ခံ. คำว่า ‘ปฏิกูล’ คือ สิ่งที่ไม่น่าปรารถนา เพราะย่อมหน่าย สิ่งที่ไม่เป็นปฏิกูล คือ สิ่งที่น่าปรารถนา เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ในวัตถุที่น่าปรารถนา’ คำว่า ‘ในที่นี้’ หมายถึง ในวัตถุที่เป็นอัปปฏิกูล คำว่า ‘อย่างนี้’ หมายถึง ผู้มีปฏิกูลสัญญา เมื่อแผ่อสุภะไปในสัตว์ที่เป็นอัปปฏิกูล และกระทำมนสิการว่า ‘อนิจจะ’ ในสังขารที่เป็นอัปปฏิกูล คำว่า ‘เพื่ออสุภะ’ หมายถึง เพื่ออสุภสัญญา หรือย่อมน้อมไปโดยความเป็นอนิจจะ หมายถึง ย่อมยังมนสิการว่า ‘อนิจจะ’ ให้เป็นไป เพื่อแสดงเนื้อความที่กล่าวไว้โดยย่อว่า ‘นัยนี้แหละ’ จึงกล่าวคำมี ‘ในสิ่งที่เป็นอัปปฏิกูลและปฏิกูล’ เป็นต้น คำว่า ‘ฉฬังคุเบกขา’ หมายถึง อุเบกขาที่มีองค์ ๖ เพราะความเกิดขึ้นแก่ผู้มีอนุโรธะอันละได้แล้วในอารมณ์ ๖ မေတ္တာယာတိ [Pg.446] မေတ္တာဘာဝနာယ. ပဋိကူလာဒီသု ဝတ္ထူသု ဣစ္ဆိတဝိဟာရေန ဝိဟရိတုံ သမတ္ထတာ အရိယာနံ ဧဝ, တတ္ထ စ အရဟတော ဧဝ ဣဇ္ဈနတော အရိယိဒ္ဓိ နာမ. တဿာ အရိယိဒ္ဓိယာ စ ဒဿိတတ္တာ ဒေသနာ ဝိနိဝဋ္ဋေတဗ္ဗာ ပရိယောသာနေတဗ္ဗာ သိယာ. အရဟတ္တံ ပါပုဏိတုံ န သက္ကောတိ ဣန္ဒြိယာနံ အပရိပက္ကတ္တာ နိကန္တိယာ စ ဒုပ္ပရိယာဒါနတော. အယံ ဒေသနာတိ ‘‘မေတ္တာသဟဂတံ ဗောဇ္ဈင်္ဂံ ဘာဝေတီ’’တိအာဒိနာ အယံ ဒေသနာ အာရဒ္ဓါ. ယော ဟိ မေတ္တာဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ သမ္မသနံ အာရဘိတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိတုံ အသက္ကောန္တော ပရိသုဒ္ဓေသု ဝဏ္ဏကသိဏေသု ဝိမောက္ခသင်္ခါတံ ရူပါဝစရဇ္ဈာနံ နိဗ္ဗတ္တေတိ, တံ သန္ဓာယာဟ ဘဂဝါ – ‘‘သုဘံ ခေါ ပန ဝိမောက္ခံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတီ’’တိ. คำว่า ‘ด้วยเมตตา’ หมายถึง ด้วยเมตตาภาวนา ความสามารถที่จะอยู่ด้วยวิหารที่ปรารถนาในวัตถุมีปฏิกูลเป็นต้น เป็นของพระอริยะเท่านั้น และในที่นั้น ความสำเร็จเป็นของพระอรหันต์เท่านั้น ชื่อว่า อริยฤทธิ์ เพราะอริยฤทธิ์นั้นแสดงไว้แล้ว พึงยุติการแสดงธรรม ไม่สามารถบรรลุอรหัตตผลได้ เพราะอินทรีย์ยังไม่แก่กล้า และเพราะนิกันติยังละได้ยาก คำว่า ‘การแสดงธรรมนี้’ หมายถึง การแสดงธรรมนี้เริ่มต้นด้วยคำมี ‘ย่อมเจริญโพชฌงค์อันสหรคตด้วยเมตตา’ เป็นต้น ผู้ใดแลไม่สามารถบรรลุอรหัตตผลได้ เมื่อเริ่มพิจารณาโดยมีเมตตาฌานเป็นบาท ย่อมยังรูปาวจรฌานที่ชื่อว่าวิโมกข์ให้เกิดขึ้นในกสิณวรรณะที่บริสุทธิ์ พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงผู้นั้นว่า ‘ย่อมเข้าถึงสุภวิโมกข์อยู่’ သုဘပရမန္တိ သုဘဝိမောက္ခပရမံ. ဣဓ လောကေ ဧဝ ပညာ အဿ. တေနာဟ ‘‘လောကိယပညဿာတိ အတ္ထော’’တိ. အရဟတ္တပရမာဝ မေတ္တာ အရဟတ္တမဂ္ဂဿ ပါဒကတ္တာ. ကရုဏာဒီသုပိ ဧသေဝ နယောတိ ကရုဏာဒိဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ သင်္ခါရေ သမ္မသန္တော အရဟတ္တံ ပတ္တုံ သက္ကောတိ, တဿ အရဟတ္ထပရမာ ကရုဏာ ဟောတိ, ဧဝံ မုဒိတာဥပေက္ခာသုပိ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ ဣမမတ္ထံ အတိဒိသတိ. ပုန ဒေသနာရမ္ဘပယောဇနံ ပန ‘‘ဣမိနာ နယေနာ’’တိ ဟေဋ္ဌာ အတိဒိဋ္ဌမေဝ. คำว่า ‘มีสุภะเป็นยอด’ หมายถึง มีสุภวิโมกข์เป็นยอด ปัญญาของผู้นั้นมีอยู่ในโลกนี้เท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘หมายถึงผู้มีปัญญาทางโลก’ เมตตามีอรหัตตผลเป็นยอดนั่นเอง เพราะเป็นบาทแห่งอรหัตตมรรค คำว่า ‘แม้ในกรุณาเป็นต้นก็นัยนี้แหละ’ หมายถึง เมื่อกระทำกรุณาฌานเป็นต้นเป็นบาทแล้วพิจารณาสังขาร ย่อมสามารถบรรลุอรหัตตผลได้ กรุณาของผู้นั้นมีอรหัตตผลเป็นยอด พึงกล่าวอย่างนี้แม้ในมุทิตาและอุเบกขา ดังนี้ ย่อมแสดงเนื้อความนี้ ส่วนประโยชน์ของการเริ่มต้นแสดงธรรมอีกครั้งนั้น ก็คือสิ่งที่แสดงไว้แล้วข้างล่างด้วยคำว่า ‘ด้วยนัยนี้’ นั่นเอง သုဘပရမာဒိတာတိ မေတ္တာကရုဏာမုဒိတာဥပေက္ခာနံ သုဘပရမတာ အာကာသာနဉ္စာယတနပရမတာ, ဝိညာဏဉ္စာယတနပရမတာ, အာကိဉ္စညာယတနပရမတာ. တဿ တဿာတိ သုဘဝိမောက္ခဿ ဟေဋ္ဌာ တိဏ္ဏံ အရူပဇ္ဈာနာနဉ္စ ယထာက္ကမံ ဥပနိဿယတ္တာ. အပ္ပဋိကူလပရိစယာတိ ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ မနသိကာရဗဟုလီကာရာ. အပ္ပကသိရေနေဝါတိ သုခေနေဝ. တတ္ထာတိ ဝိသုဒ္ဓတာယ ဣဋ္ဌေသု ဝဏ္ဏကသိဏေသု. စိတ္တန္တိ ဘာဝနာမယစိတ္တံ ပက္ခန္ဒတိ အပ္ပနာဝသေန. တတော ပရန္တိ တတော သုဘဝိမောက္ခတော ပရံ ဝိမောက္ခာနံ ဥပနိဿယော နာမ န ဟောတိ, မေတ္တာသဟဂတဘာဝေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. คำว่า ‘ความเป็นมีสุภะเป็นยอดเป็นต้น’ หมายถึง ความมีสุภะเป็นยอด ความมีอากาสานัญจายตนะเป็นยอด ความมีวิญญาณัญจายตนะเป็นยอด ความมีอากิญจัญญายตนะเป็นยอด ของเมตตา กรุณา มุทิตา อุเบกขา คำว่า ‘ของสิ่งนั้นๆ’ หมายถึง เพราะเป็นอุปนิสัยแก่สุภวิโมกข์และอรูปฌาน ๓ เบื้องล่างตามลำดับ คำว่า ‘ความคุ้นเคยกับอัปปฏิกูล’ หมายถึง การกระทำมนสิการในอารมณ์ที่น่าปรารถนาให้มาก คำว่า ‘โดยไม่ยากเลย’ หมายถึง โดยง่ายนั่นเอง คำว่า ‘ในที่นั้น’ หมายถึง ในกสิณวรรณะที่น่าปรารถนาเพราะความบริสุทธิ์ คำว่า ‘จิต’ หมายถึง จิตที่เกิดจากการภาวนา ย่อมแล่นไปโดยความเป็นอัปปนา คำว่า ‘จากนั้นไป’ หมายถึง จากสุภวิโมกข์นั้นไป ไม่เป็นอุปนิสัยของวิโมกข์ทั้งหลาย พึงเห็นความเป็นสหรคตด้วยเมตตา သတ္တဒုက္ခံ သမနုပဿန္တဿာတိ ဒဏ္ဍေန အဘိဟဋပ္ပတ္တရူပဟေတုံ သတ္တေသု ဥပ္ပဇ္ဇနကဒုက္ခံ ဉာဏေန ဝီမံသန္တဿ. တယိဒံ ရူပနိမိတ္တကံ သတ္တေသု ဥပ္ပဇ္ဇနကံ ဒုက္ခံ ဉာဏေန ကရုဏာဝိဟာရိဿ ဝိသေသတော ပက္ခန္ဒတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘အပ္ပကသိရေနေဝ တတ္ထ စိတ္တံ ပက္ခန္ဒတီ’’တိ, န ပန သဗ္ဗသော အရူပေ အာနိသံသဒဿနတော. คำว่า ‘เมื่อพิจารณาเห็นทุกข์ของสัตว์’ หมายถึง เมื่อพิจารณาด้วยญาณซึ่งทุกข์ที่เกิดขึ้นในสัตว์เพราะรูปที่ถูกทุบตีด้วยท่อนไม้เป็นเหตุ ทุกข์ที่เกิดขึ้นในสัตว์อันมีรูปเป็นนิมิตนั้น ย่อมแล่นไปสู่ผู้มีกรุณาวิหารด้วยญาณโดยเฉพาะ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘จิตย่อมแล่นไปในที่นั้นโดยไม่ยากเลย’ ไม่ใช่เพราะเห็นอานิสงส์ในอรูปโดยสิ้นเชิง ဝိညာဏံ [Pg.447] သမနုပဿန္တဿာတိ ဣဒံ ပါမောဇ္ဇဂဟဏမုခေန တန္နိဿယဝိညာဏဿ ဂဟဏံ သမ္ဘဝတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. ဝိညာဏဂ္ဂဟဏပရိစိတန္တိ ဝုတ္တနယေန ဝိညာဏဂ္ဂဟဏေ ပရိစိတံ. คำว่า ‘เมื่อพิจารณาเห็นวิญญาณ’ นี้กล่าวไว้โดยถือเอาความปราโมทย์เป็นหลัก เพราะการถือเอาวิญญาณอันเป็นที่อาศัยของความปราโมทย์นั้นย่อมเป็นไปได้ คำว่า ‘คุ้นเคยกับการถือเอาวิญญาณ’ หมายถึง คุ้นเคยกับการถือเอาวิญญาณโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว ဥပေက္ခာဝိဟာရိဿာတိ ဥပေက္ခာဗြဟ္မဝိဟာရံ ဝိဟရတော. အာဘောဂါဘာဝတောတိ သုခါဒိဝသေန အာဘုဇနာဘာဝတော. သုခ…ပေ… သမ္ဘဝတောတိ သုခဒုက္ခာတိ ပရမတ္ထကမ္မဂ္ဂဟဏေ ဝိမုခတာသမ္ဘဝတော. အဝိဇ္ဇမာနဂ္ဂဟဏဒုက္ခန္တိ ပရမတ္ထတော အဝိဇ္ဇမာနသတ္တပညတ္တိဂဟဏပရိစိတံ တဿ တဿ အဘာဝမတ္တကဿ ဂဟဏမ္ပိ ဒုက္ခံ ကုသလမ္ပိ ဟောတိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. คำว่า ‘แก่ผู้มีอุเบกขาวิหาร’ หมายถึง แก่ผู้มีอุเบกขาพรหมวิหารอยู่ คำว่า ‘เพราะไม่มีความน้อมใจ’ หมายถึง เพราะไม่มีความน้อมใจโดยความเป็นสุขเป็นต้น คำว่า ‘สุข...เป็นต้น...ย่อมเป็นไปได้’ หมายถึง เพราะความหลุดพ้นจากการถือเอาปรมัตถกรรมคือสุขและทุกข์ย่อมเป็นไปได้ คำว่า ‘ทุกข์ที่เกิดจากการถือเอาสิ่งที่ไม่มีอยู่’ หมายถึง การถือเอาเพียงความไม่มีอยู่ของสิ่งนั้นๆ ที่คุ้นเคยกับการถือเอาบัญญัติสัตว์ที่ไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์ ก็เป็นทุกข์และเป็นกุศลด้วย ที่เหลือพึงทราบได้โดยง่าย မေတ္တာသဟဂတသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาเมตตาสหคตสูตร จบแล้ว ၅. သင်္ဂါရဝသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๕. อรรถกถาสังคารวสูตร ၂၃၆. ပဌမညေဝါတိ ပုရေတရံယေဝ. အသဇ္ဈာယကတာနံ မန္တာနံ အပ္ပဋိဘာနံ ပဂေဝ ပဌမံယေဝ သိဒ္ဓံ, တတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထီတိ အဓိပ္ပာယော. ပရိယုဋ္ဌာနံ နာမ အဘိဘဝေါ ဂဟဏန္တိ အာဟ – ‘‘ကာမရာဂပရိယုဋ္ဌိတေနာတိ ကာမရာဂဂဟိတေနာ’’တိ. ဝိက္ခမ္ဘေတိ အပနေတီတိ ဝိက္ခမ္ဘနံ, ပဋိပက္ခတော နိဿရတိ ဧတေနာတိ နိဿရဏံ, ဝိက္ခမ္ဘနဉ္စ တံ နိဿရဏဉ္စာတိ ဝိက္ခမ္ဘနနိဿရဏံ. တေနာဟ – ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ. သေသပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. အတ္တနာ အရဏိယော ပတ္တဗ္ဗော အတ္တတ္ထော, တထာ ပရတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ๒๓๖. คำว่า ‘ก่อนทีเดียว’ หมายถึง ก่อนหน้านั้นทีเดียว ความไม่แจ่มแจ้งแห่งมนต์ที่ไม่ได้สาธยาย ย่อมสำเร็จก่อนทีเดียว ไม่มีอะไรจะกล่าวในเรื่องนั้น มีอธิบายดังนี้ คำว่า ‘ปริยุฏฐาน’ คือ การครอบงำ การยึดถือ จึงกล่าวว่า ‘อันกามราคะครอบงำแล้ว’ หมายถึง อันกามราคะยึดถือแล้ว ย่อมขจัด ย่อมกำจัดออก ชื่อว่า วิกขัมภนะ ย่อมหลุดพ้นจากปฏิปักษ์ด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า นิสสรณะ การขจัดและการหลุดพ้นนั้น ชื่อว่า วิกขัมภนนิสสรณะ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสคำมี ‘ในที่นั้น’ เป็นต้น แม้ในบทที่เหลือสองบทก็นัยนี้แหละ ประโยชน์ตนที่ตนพึงบรรลุ ชื่อว่า อัตตัตถะ ประโยชน์ผู้อื่นพึงทราบอย่างนั้น ‘‘အနိစ္စတော အနုပဿန္တော နိစ္စသညံ ပဇဟတီ’’တိအာဒီသု ဗျာပါဒါဒီနံ အနာဂတတ္တာ အဗျာပါဒဝါရေ တဒင်္ဂနိဿရဏံ န ဂဟိတံ. ကိဉ္စာပိ န ဂဟိတံ, ပဋိသင်္ခါနဝသေန ပန တဿ ဝိနောဒေတဗ္ဗတာယ တဒင်္ဂနိဿရဏမ္ပိ လဗ္ဘတေဝါတိ သက္ကာ ဝိညာတုံ. အာလောကသညာ ဥပစာရပ္ပတ္တာ, အပ္ပနာပ္ပတ္တာ ဝါ, ယော ကောစိ ကသိဏဇ္ဈာနာဒိဘေဒေါ သမထော. ဓမ္မဝဝတ္ထာနံ ဥပစာရပ္ပနာပ္ပတ္တဝသေန ဂဟေတဗ္ဗံ. ในบทว่า “ผู้พิจารณาเห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยง ย่อมละสัญญาว่าเที่ยง” เป็นต้น ไม่ได้กล่าวถึงพยาบาทเป็นต้นไว้ในบทว่า อพยาปาทะ (ความไม่พยาบาท) จึงไม่ถือเอาตทังคนิสสรณะ (การสลัดออกด้วยองค์นั้นๆ) แม้จะไม่ได้ถือเอาไว้ แต่ก็พึงทราบว่า ตทังคนิสสรณะก็ย่อมได้ด้วยการพิจารณาเพื่อกำจัดพยาบาทนั้น. อาโลกสัญญา (สัญญาในแสงสว่าง) ถึงขั้นอุปจาระ หรือถึงขั้นอัปปนา หรือสมถะใดๆ ที่มีกสิณฌานเป็นต้นเป็นประเภท. ธัมมววัตถานะ (การกำหนดธรรม) พึงถือเอาโดยถึงขั้นอุปจาระและอัปปนา. ကုထိတောတိ တတ္တော. ဥသ္မုဒကဇာတောတိ တဿေဝ ကုထိတဘာဝဿ ဥသ္မုဒကတံ အစ္စုဏှတံ ပတ္တော. တေနာဟ ‘‘ဥသုမဇာတော’’တိ. တိလဗီဇကာဒိဘေဒေနာတိ တိလဗီဇကကဏ္ဏိကကေသရာဒိဘေဒေန. သေဝါလေန…ပေ… ပဏကေနာတိ ဥဒကပိစ္ဆိလေန. အပ္ပသန္နော အာကုလတာယ. အသန္နိသိန္နော [Pg.448] ကလလုပ္ပတ္တိယာ. အနာလောကဋ္ဌာနေတိ အာလောကရဟိတေ ဌာနေ. คำว่า กุถิโต (เดือดพล่าน) คือ ร้อน. คำว่า อุสมุทกชาโต (เกิดจากน้ำเดือด) คือ ถึงความเป็นน้ำเดือดพล่านของความเดือดพล่านนั้น คือร้อนจัด. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “อุสุมชาโต” (เกิดจากความร้อน). คำว่า ติลพีชกาทิเภทเนติ (ด้วยการแยกเมล็ดงาเป็นต้น) คือ ด้วยการแยกเมล็ดงา เกสรดอกบัวเป็นต้น. คำว่า เสวาเลนะ…เป… ปณเกนาติ (ด้วยสาหร่าย…เป็นต้น…ด้วยตะไคร่น้ำ) คือ ด้วยน้ำที่ขุ่นมัว. คำว่า อัปปสันโน (ไม่ผ่องใส) เพราะความขุ่นมัว. คำว่า อสันนิสินโน (ไม่สงบ) เพราะเกิดโคลนตม. คำว่า อนาโลกัฏฐาเน (ในที่ไม่มีแสงสว่าง) คือ ในที่ปราศจากแสงสว่าง. သင်္ဂါရဝသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถา สังคารวสูตร จบ. ၆. အဘယသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๖. อรรถกถา อภัยสูตร ၂၃၇. ဧကံသေန ဘဂဝါ နီဝရဏာတိ ဧကံသတော ဧဝ ဘဂဝါ ဧတေ ဓမ္မာ နီဝရဏာ စိတ္တေ ကုသလပ္ပဝတ္တိယာ နီဝရဏတော. ကာယကိလမထောတိ ကာယပရိဿမော, သော ပန အဋ္ဌုပ္ပတ္တိယာ ပစ္စယတ္တာ ‘‘ဒရထော’’တိ ဝုတ္တော. စိတ္တကိလမထော တပ္ပစ္စယဇာတော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တေနာဟ – ‘‘တဿ ကိရာ’’တိအာဒိ. စိတ္တဒရထောပိ ပဋိပ္ပဿမ္ဘီတိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓော. မဂ္ဂေနေဝါတိ ယထာဓိဂတေန အရိယမဂ္ဂေနေဝ. အဿာတိ အဘယဿ ရာဇကုမာရဿ. ဧတံ ကာယစိတ္တဒရထဒွယံ. ๒๓๗. คำว่า เอกังเสนะ ภควา นีวรณา (พระผู้มีพระภาคตรัสว่านิวรณ์โดยส่วนเดียว) คือ พระผู้มีพระภาคตรัสว่าธรรมเหล่านี้เป็นนิวรณ์โดยส่วนเดียว เพราะเป็นเครื่องกั้นการดำเนินไปของกุศลจิต. คำว่า กายกิลมโถ (ความลำบากกาย) คือ ความเหน็ดเหนื่อยทางกาย, แต่ความเหน็ดเหนื่อยนั้นเป็นปัจจัยแห่งการเกิดขึ้นของความเดือดร้อน จึงเรียกว่า “ทรถะ” (ความเดือดร้อน). ความลำบากใจพึงเห็นว่าเกิดจากปัจจัยนั้น. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า – “ตัสสะ กิรา” (ของพระองค์นั้นแล) เป็นต้น. พึงนำมาเชื่อมโยงว่า “จิตทรถะก็สงบระงับแล้ว”. คำว่า มัคเคนเยวะ (ด้วยมรรคเท่านั้น) คือ ด้วยอริยมรรคที่ได้บรรลุแล้วเท่านั้น. คำว่า อัสสาติ (ของพระองค์นั้น) คือ ของเจ้าชายอภัย. คำว่า เอตัง กายจิตตทรถทวยัง (ความเดือดร้อนทางกายและใจทั้งสองนี้). အဘယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถา อภัยสูตร จบ. သာကစ္ဆဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถา สาคัจฉวรรค จบ. ၇. အာနာပါနဝဂ္ဂေါ ๗. อานาปานวรรค ၁. အဋ္ဌိကမဟပ္ဖလသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ ๑. อรรถกถา อัฏฐิกมหัปผลสูตรเป็นต้น ၂၃၈. ဥပ္ပန္နသညာတိ သညာသီသေန ဥပစာရဇ္ဈာနံ ဝဒတိ. တေနာဟ ‘‘တံ ပနေတ’’န္တိအာဒိ. ဆဝိစမ္မမ္ပိ ဥပဋ္ဌာတီတိ ဣဒံ သဝိညာဏကံ အဝိညာဏကမ္ပိ ကာယသာမညတော ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ. သတိ ဝါ ဥပါဒိသေသေတိ ဧတ္ထ ဥပါဒိယတိ အတ္တနော အာရမ္မဏံ ဂဏှာတီတိ ဥပါဒိ, ဥပါဒါနံ, ဧတဿ ဧကဒေသေ အပ္ပဟီနေ သတီတိ အတ္ထော. ๒๓๘. คำว่า อุปปันนสัญญา (สัญญาที่เกิดขึ้น) หมายถึง อุปจารฌานโดยใช้คำว่าสัญญาเป็นประธาน. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “ตัง ปะเนตัง” (แต่สิ่งนั้น) เป็นต้น. คำว่า ฉวิจัมมัมปิ อุปัฏฐาติ (แม้หนังและเนื้อก็ปรากฏ) นี้กล่าวโดยรวมกายทั้งที่มีวิญญาณและไม่มีวิญญาณ. คำว่า สติ วา อุปาทิเสเสติ (หรือเมื่อยังมีอุปาทิเหลืออยู่) ในที่นี้ คำว่า อุปาทิ คือ สิ่งที่ยึดถืออารมณ์ของตน, คืออุปาทาน, หมายความว่า เมื่อส่วนหนึ่งของอุปาทานนั้นยังไม่ถูกละ. အာနာပါနဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถา อานาปานวรรค จบ. ၈. နိရောဓဝဂ္ဂေါ ๘. นิโรธวรรค ၁-၁၀. အသုဘသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ ๑-๑๐. อรรถกถา อสุภสูตรเป็นต้น ၂၄၈-၂၅၇. အနဘိရတိန္တိ အနဘိရမဏံ အနပေက္ခိတံ. အစ္စန္တနိရောဓဘူတေ နိဗ္ဗာနေ ပဝတ္တသညာ နိရောဓသညာ. တတ္ထ သာ မဂ္ဂသဟဂတာ လောကုတ္တရာ[Pg.449], ယာ ပန နိဗ္ဗာနေ နိန္နဘာဝေန ပဝတ္တာ, ဥပသမာနုဿတိသဟဂတာ စ, သာ လောကိယာတိ အာဟ – ‘‘နိရောဓသညာ မိဿကာ’’တိ. ‘‘တေသံ နဝသူ’’တိအာဒိ ပမာဒပါဌော. ‘‘ဧကာဒသသု အပ္ပနာ ဟောတိ, နဝ ဥပစာရဇ္ဈာနိကာ’’တိ ပါဌော ဂဟေတဗ္ဗော. ဝီသတိ ကမ္မဋ္ဌာနာနီတိ ဣဒမ္ပိ ဣဓာဂတနယော, န ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂါဒီသု အာဂတနယော. ဧတ္ထ စ အာရမ္မဏာဒီသု ယထာယောဂံ အပ္ပနံ ဥပစာရံ ဝါ ပါပုဏိတွာ အရဟတ္တပ္ပတ္တဿ ပုဗ္ဗဘာဂဘူတာ ဝိပဿနာမဂ္ဂဗောဇ္ဈင်္ဂါ ကထိတာ. ๒๔๘-๒๕๗. คำว่า อนภิรติ (ความไม่ยินดี) คือ ความไม่เพลิดเพลิน ไม่ใยดี. สัญญาที่เกิดขึ้นในนิพพานซึ่งเป็นที่ดับโดยเด็ดขาด คือ นิโรธสัญญา. ในที่นั้น นิโรธสัญญาที่ประกอบด้วยมรรคเป็นโลกุตตระ, ส่วนสัญญาที่เกิดขึ้นโดยน้อมไปในนิพพาน และประกอบด้วยอุปสมานุสสติ เป็นโลกิยะ, เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “นิโรธสัญญาที่ปะปนกัน”. คำว่า “ใน 9 อย่างนั้น” เป็นต้น เป็นบทที่ผิดพลาด. พึงถือเอาบทว่า “อัปปนาเกิดขึ้นใน 11 อย่าง, 9 อย่างเป็นอุปจารฌาน”. คำว่า กรรมฐาน 20 อย่างนี้ก็เป็นนัยที่มาในที่นี้, ไม่ใช่นัยที่มาในวิสุทธิมรรคเป็นต้น. ในที่นี้ได้กล่าวถึงวิปัสสนา มรรค และโพชฌงค์ ซึ่งเป็นส่วนเบื้องต้นของผู้บรรลุอรหัต โดยการเข้าถึงอัปปนาหรืออุปจาระตามสมควรในอารมณ์เป็นต้น. နိရောဓဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถา นิโรธวรรค จบ. ဗောဇ္ဈင်္ဂသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถา โพชฌงคสังยุตต์ จบ. ၃. သတိပဋ္ဌာနသံယုတ္တံ ๓. สติปัฏฐานสังยุตต์ ၁. အမ္ဗပါလိဝဂ္ဂေါ ๑. อัมพปาลีวรรค ၁. အမ္ဗပါလိသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๑. อรรถกถา อัมพปาลีสูตร ၃၆၇. ဧကာယနွာယန္တိ [Pg.450] သန္ဓိဝသေန ဝုတ္တံ ဩ-ကာရဿ ဝ-ကာရံ အ-ကာရဿ ဒီဃံ ကတွာ. အယံ ကိရ သံယုတ္တာဘိလာပေါ, တတ္ထ အယန-သဒ္ဒေါ မဂ္ဂပရိယာယော. န ကေဝလံ အယမေဝ, အထ ခေါ အညေပိ မဂ္ဂပရိယာယာတိ ပဒုဒ္ဓါရံ ကရောန္တော ‘‘မဂ္ဂဿ ဟီ’’တိအာဒိံ ဝတွာ ယဒိ မဂ္ဂပရိယာယော အာယန-သဒ္ဒေါ, ကသ္မာ ပုန မဂ္ဂေါတိ ဝုတ္တန္တိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘တသ္မာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ဧကမဂ္ဂေါတိ ဧကောဝ မဂ္ဂေါ. န ဟိ နိဗ္ဗာနဂါမိမဂ္ဂေါ အညော အတ္ထီတိ. နနု သတိပဋ္ဌာနံ ဣဓ မဂ္ဂေါတိ အဓိပ္ပေတံ, တဒညေပိ ဗဟူ မဂ္ဂဓမ္မာ အတ္ထီတိ? သစ္စံ အတ္ထိ, တေ ပန သတိပဋ္ဌာနဂ္ဂဟဏေနေဝ ဂဟိတာ တဒဝိနာဘာဝတော. တထာ ဟိ ဉာဏဝီရိယာဒယော နိဒ္ဒေသေ ဂဟိတာ, ဥဒ္ဒေသေ သတိယာ ဧဝ ဂဟဏံ ဝေနေယျဇ္ဈာသယဝသေနာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, သတိယာ မဂ္ဂဘာဝဒဿနတ္ထဉ္စ. န ဒွေဓာပထဘူတောတိ ဣမိနာ ဣမဿ ဒွယဘာဝါဘာဝံ ဝိယ အနိဗ္ဗာနဂါမိဘာဝါဘာဝဉ္စ ဒဿေတိ. နိဗ္ဗာနဂမနဋ္ဌေနာတိ နိဗ္ဗာနံ ဂစ္ဆတိ ဧတေနာတိ နိဗ္ဗာနဂမနံ, သော ဧဝ အဝိပရီတဘာဝနာယ အတ္ထော, တေန နိဗ္ဗာနဂမနဋ္ဌေန, နိဗ္ဗာနာဓိဂမူပါယတာယာတိ အတ္ထော. မဂ္ဂနီယဋ္ဌေနာတိ ဂဝေသိတဗ္ဗတာယ. ๓๖๗. คำว่า เอกายันวายันติ นี้กล่าวโดยอำนาจแห่งสนธิ โดยการทำ โอ เป็น ว และทำ อะ ให้ยาว. นี้เป็นคำกล่าวที่ประกอบกัน (สังยุตตาภิลาปะ), ในที่นั้น คำว่า อายนะ เป็นไวพจน์ของมรรค. ไม่ใช่เพียงแค่นี้เท่านั้น แต่ยังมีไวพจน์ของมรรคอื่นๆ อีก, เมื่อทำการยกบทขึ้นตั้งแล้วกล่าวว่า “มัคคัสสะ หิ” เป็นต้น, หากคำว่า อายนะ เป็นไวพจน์ของมรรค เหตุใดจึงกล่าวว่า มรรค อีกเล่า เพื่อตอบคำคัดค้านนั้นจึงกล่าวว่า “ตัสมา” เป็นต้น. ในที่นั้น คำว่า เอกมรรค (มรรคเดียว) คือ มรรคเดียวเท่านั้น. เพราะมรรคที่นำไปสู่นิพพานอื่นไม่มี. ก็สติปัฏฐานในที่นี้หมายถึงมรรค ธรรมที่เป็นมรรคอื่นๆ อีกมากมายก็มีมิใช่หรือ? จริงอยู่ มีอยู่ แต่ธรรมเหล่านั้นถูกรวมเข้าไว้ด้วยการถือเอาสติปัฏฐานนั่นเอง เพราะความไม่แยกจากกันแห่งธรรมนั้น. ดังที่ญาณและวิริยะเป็นต้นถูกถือเอาในนิเทศ, ส่วนในอุทเทส การถือเอาเฉพาะสติ พึงทราบว่าด้วยอำนาจแห่งอัธยาศัยของเวไนยสัตว์ และเพื่อแสดงความเป็นมรรคของสติ. คำว่า น ทฺเวธาปถภูโต (ไม่เป็นทางสองแพร่ง) ด้วยคำนี้แสดงความไม่มีภาวะเป็นสอง และความไม่มีภาวะที่ไม่นำไปสู่นิพพาน. คำว่า นิพพานคมนัตเถนะ (โดยอรรถว่านำไปสู่นิพพาน) คือ ย่อมไปสู่นิพพานด้วยสิ่งนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า นิพพานคมนะ, นั่นเป็นอรรถแห่งการเจริญ (ภาวนา) ที่ไม่ผิดพลาด, ด้วยอรรถว่านำไปสู่นิพพานนั้น หมายความว่า โดยความเป็นอุบายเครื่องบรรลุนิพพาน. คำว่า มัคคนียัตเถนะ (โดยอรรถว่าควรแสวงหา) คือ โดยความเป็นสิ่งที่ควรแสวงหา. ရာဂါဒီဟီတိ ‘‘ရာဂေါ မလံ, ဒေါသော မလံ, မောဟော မလ’’န္တိ (ဝိဘ. ၉၂၄) ဧဝံ ဝုတ္တေဟိ ရာဂါဒီဟိ မလေဟိ. သာ ပနာယံ သံကိလိဋ္ဌစိတ္တာနံ ဝိသုဒ္ဓိ သိဇ္ဈမာနာ ယသ္မာ သောကာဒီနံ အနုပ္ပာဒါယ သံဝတ္တတိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘သောကပရိဒေဝါနံ သမတိက္ကမာယာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ သောစနံ ဉာတိဗျသနာဒိနိမိတ္တံ စေတသော သန္တာပေါ အန္တောနိဇ္ဈာနံ သောကော. ဉာတိဗျသနာဒိနိမိတ္တမေဝ သောကာဓိကတာဇနိတော ‘‘ကဟံ ဧကပုတ္တကာ’’တိအာဒိနာ ပရိဒေဝနဝသေန ဝါစာဝိပ္ပလာပေါ ပရိဒေဝနံ ပရိဒေဝေါ. တဿ အာယတိံ အနုပ္ပဇ္ဇနံ ဣဓ သမတိက္ကမောတိ အာဟ ‘‘ပဟာနာယာ’’တိ. ဒုက္ခဒေါမနဿာနန္တိ ဧတ္ထ စေတသိကဒုက္ခတာယ ဒေါမနဿဿပိ ဒုက္ခသဒ္ဒေနေဝ ဂဟဏေ [Pg.451] သိဒ္ဓေ သဒ္ဒေန အနိဝတ္တနတော သာမညဇောတနာယ ဝိသေသဝစနံ သေဋ္ဌန္တိ ‘‘ဒေါမနဿာန’’န္တေဝ ဝုတ္တံ. စေတသိကဒေါမနဿဿာတိ ဘူတကထနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဉာယတိ ဧတေန ယာထာဝတော ပဋိဝိဇ္ဈီယတိ စတုသစ္စန္တိ ဉာယော ဝုစ္စတိ အရိယမဂ္ဂေါ. နနု အယမ္ပိ မဂ္ဂေါ, ကိံ မဂ္ဂေါ ဧဝ မဂ္ဂဿ အဓိဂမာယ ဟောတီတိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ – ‘‘အယံ ဟီ’’တိအာဒိ. တဏှာဝ ကမ္မကိလေသဝိပါကာနံ ဝိနနဋ္ဌေန သံသိဗ္ဗနဋ္ဌေန ဝါနံ. တေန တဏှာဝါနေန ဝိရဟိတတ္တာ တဿ အဘာဝါတိ အတ္ထော. အတ္တပစ္စက္ခာယာတိ အတ္တပစ္စက္ခတ္ထာယ. คำว่า ราคาทิหิ (ด้วยราคะเป็นต้น) คือ ด้วยมลทินคือราคะเป็นต้น ที่กล่าวไว้ว่า “ราคะเป็นมลทิน โทสะเป็นมลทิน โมหะเป็นมลทิน” (วิภังค์ 924). ก็การชำระจิตที่เศร้าหมองนี้ เมื่อสำเร็จอยู่ เพราะเป็นไปเพื่อความไม่เกิดขึ้นแห่งโสกะเป็นต้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “เพื่อก้าวล่วงโสกะและปริเทวะ” เป็นต้น. ในที่นั้น โสกะ คือ ความเศร้าโศก ความเร่าร้อนแห่งใจ ความเผาผลาญภายใน อันมีเหตุคือความพินาศแห่งญาติเป็นต้น. ปริเทวะ คือ การเพ้อด้วยวาจาด้วยอำนาจแห่งการรำพันว่า “ลูกคนเดียวของฉันอยู่ที่ไหน” เป็นต้น อันเกิดจากความโศกที่ยิ่งยวดอันมีเหตุคือความพินาศแห่งญาติเป็นต้นนั่นเอง ชื่อว่า ปริเทวนะ หรือ ปริเทวะ. การไม่เกิดขึ้นต่อไปในอนาคตของสิ่งนั้น ในที่นี้เรียกว่า สมติกกมะ (การก้าวล่วง) จึงกล่าวว่า “เพื่อละ”. คำว่า ทุกขโทมนัสสานัง (ทุกข์และโทมนัส) ในที่นี้ เมื่อการถือเอาแม้โทมนัสด้วยศัพท์ว่าทุกข์นั่นเองสำเร็จแล้ว เพราะความเป็นทุกข์ทางใจ แต่เพราะความไม่กลับด้วยศัพท์ เพื่อแสดงความเป็นของทั่วไป คำพิเศษจึงประเสริฐ จึงกล่าวว่า “โดมนัสสานัง” นั่นเอง. คำว่า เจตสิกโทมนัสสัสสาติ (แห่งโทมนัสทางใจ) พึงทราบว่าเป็นคำกล่าวตามความเป็นจริง. อริยสัจ ๔ อันบุคคลย่อมรู้ ย่อมแทงตลอดตามความเป็นจริงด้วยสิ่งนี้ เหตุนั้นสิ่งนี้จึงเรียกว่า นายะ คือ อริยมรรค. ก็มรรคนี้ก็เป็นมรรค มรรคเท่านั้นหรือที่เป็นไปเพื่อการบรรลุมรรค? เพื่อตอบคำคัดค้านนั้นจึงกล่าวว่า – “เพราะสิ่งนี้” เป็นต้น. ตัณหานั่นเองชื่อว่า วานะ เพราะอรรถว่าร้อยรัด หรือเพราะอรรถว่าเย็บไว้ซึ่งกรรม กิเลส และวิบาก. เพราะเหตุนั้น จึงหมายความว่า เพราะความเป็นผู้ปราศจากเครื่องร้อยรัดคือตัณหานั้น คือเพราะความไม่มีแห่งตัณหานั้น. คำว่า อัตตปัจจักขายะ คือ เพื่อความประจักษ์แจ้งแก่ตน. ဝဏ္ဏဘာသနန္တိ ပသံသာဝစနံ. ဝိသုဒ္ဓိန္တိ ဝိသုဇ္ဈနံ ကိလေသပ္ပဟာနံ. ဥဂ္ဂဟေတဗ္ဗန္တိ ဧတ္ထ ဝါစုဂ္ဂတကရဏံ ဥဂ္ဂဟော. ပရိစယကရဏံ ပရိပုစ္ဆာမူလကတ္တာ တဂ္ဂဟဏေနေဝ ဂဟိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. คำว่า วัณณภาสนัง (การกล่าวสรรเสริญ) คือ คำสรรเสริญ. คำว่า วิสุทธิง (ความบริสุทธิ์) คือ ความหมดจด คือการละกิเลส. คำว่า อุคคเหตัพพัง (พึงเรียนรู้) ในที่นี้ อุคคหะ คือ การทำคล่องปาก (ท่องจำด้วยวาจา). การทำความคุ้นเคย พึงทราบว่าถูกรวมเข้าไว้ด้วยการถือเอาอุคคหะนั้นนั่นเอง เพราะมีความเป็นสิ่งที่มีการสอบถามเป็นมูล. န တတော ဟေဋ္ဌာတိ ဣဓ အဓိပ္ပေတကာယာဒီနံ ဝေဒနာဒိသဘာဝတ္တာဘာဝါ ကာယဝေဒနာစိတ္တဝိမုတ္တဿ တေဘူမကဓမ္မဿ ဝိသုံ ဝိပလ္လာသဝတ္ထန္တရဘာဝေန ဂဟိတတ္တာ စ ဟေဋ္ဌာ ဂဟဏေသု ဝိပလ္လာသဝတ္ထူနံ အနိဋ္ဌာနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ပဉ္စမဿ ပန ဝိပလ္လာသဝတ္ထုနော အဘာဝေန ‘‘န ဥဒ္ဓ’’န္တိ အာဟ. အာရမ္မဏဝိဘာဂေန ဟေတ္ထ သတိပဋ္ဌာနဝိဘာဂေါတိ. တယော သတိပဋ္ဌာနာတိ သတိပဋ္ဌာနသဒ္ဒဿ အတ္ထုဒ္ဓါရဒဿနံ, န ဣဓ ပါဠိယံ ဝုတ္တဿ သတိပဋ္ဌာနသဒ္ဒဿ အတ္ထဒဿနံ. အာဒီသု ဟီတိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘ဖဿသမုဒယာ ဝေဒနာနံ သမုဒယော, နာမရူပသမုဒယာ စိတ္တဿ သမုဒယော, မနသိကာရသမုဒယာ ဓမ္မာနံ သမုဒယော’’တိ (သံ. နိ. ၅.၄၀၈) သတိပဋ္ဌာနာတိ ဝုတ္တာနံ သတိဂေါစရာနံ ပကာသကေ သုတ္တပဒေသေ သင်္ဂဏှာတိ. ဧဝံ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂပါဠိယမ္ပိ အဝသေသပါဠိပဒေသဒဿနတ္ထော အာဒိ-သဒ္ဒေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သတိယာ ပဋ္ဌာနန္တိ သတိယာ ပတိဋ္ဌာတဗ္ဗဋ္ဌာနံ. คำว่า “ไม่ต่ำกว่านั้น” ในที่นี้ กล่าวหมายถึงความไม่ตั้งอยู่แห่งวัตถุแห่งวิปลาสในการถือเอาในเบื้องต่ำ เพราะความไม่มีสภาวะเป็นเวทนาเป็นต้นแห่งกายเป็นต้นที่มุ่งหมาย และเพราะธรรมอันเป็นไปในภูมิ ๓ ที่พ้นจากกาย เวทนา และจิต ถูกถือเอาโดยความเป็นวัตถุแห่งวิปลาสอย่างอื่นต่างหาก ส่วนเพราะความไม่มีแห่งวัตถุแห่งวิปลาสที่ ๕ จึงกล่าวว่า “ไม่สูงกว่า”. ในที่นี้ การจำแนกสติปัฏฐานด้วยการจำแนกอารมณ์. คำว่า “สติปัฏฐาน ๓” เป็นการแสดงการยกอรรถของคำว่าสติปัฏฐานขึ้นแสดง ไม่ใช่การแสดงอรรถของคำว่าสติปัฏฐานที่กล่าวไว้ในบาลีนี้. ในคำว่า “เป็นต้น” นี้ ด้วยคำว่า “เป็นต้น” ย่อมสงเคราะห์เอาบทแห่งสูตรที่ประกาศอารมณ์ของสติที่เรียกว่าสติปัฏฐานว่า “เพราะความเกิดขึ้นแห่งผัสสะ ความเกิดขึ้นแห่งเวทนาทั้งหลายจึงมี เพราะความเกิดขึ้นแห่งนามรูป ความเกิดขึ้นแห่งจิตจึงมี เพราะความเกิดขึ้นแห่งมนสิการ ความเกิดขึ้นแห่งธรรมทั้งหลายจึงมี” (สํ. นิ. ๕.๔๐๘). พึงเห็นคำว่า “เป็นต้น” แม้ในบาลีปฏิสัมภิทามรรค ว่ามีอรรถเพื่อแสดงบทบาลีที่เหลืออย่างนั้น. คำว่า “สติปัฏฐาน” คือที่อันพึงตั้งอยู่แห่งสติ. အရိယောတိ အာရကတ္တာဒိနာ အရိယံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓမာဟ. ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ သဠာယတနဝိဘင်္ဂသုတ္တေ (မ. နိ. ၃.၃၁၁). တတ္ထ ဟိ – คำว่า “อริยะ” กล่าวถึงพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เป็นอริยะด้วยความเป็นผู้ไกลจากกิเลสเป็นต้น. คำว่า “ในที่นี้” หมายถึงในสฬายตนวิภังคสูตรนี้ (ม. อุ. ๓.๓๑๑). ในสูตรนั้นแลมีว่า – ‘‘တယော သတိပဋ္ဌာနာ ယဒရိယော…ပေ… မရဟတီတိ ဣတိ ခေါ ပနေတံ ဝုတ္တံ, ကိဉ္စေတံ ပဋိစ္စ ဝုတ္တံ. ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, သတ္ထာ သာဝကာနံ ဓမ္မံ ဒေသေတိ အနုကမ္ပကော ဟိတေသီ အနုကမ္ပံ ဥပါဒါယ – ‘ဣဒံ ဝေါ [Pg.452] ဟိတာယ ဣဒံ ဝေါ သုခါယာ’တိ. တဿ သာဝကာ န သုဿူသန္တိ, န သောတံ ဩဒဟန္တိ, န အညာ စိတ္တံ ဥပဋ္ဌပေန္တိ, ဝေါက္ကမ္မ စ သတ္ထုသာသနာ ဝတ္တန္တိ. တတြ, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတော န စေဝ အနတ္တမနော ဟောတိ, န စ အနတ္တမနတံ ပဋိသံဝေဒေတိ, အနဝဿုတော စ ဝိဟရတိ သတော သမ္ပဇာနော. ဣဒံ, ဘိက္ခဝေ, ပဌမံ သတိပဋ္ဌာနံ. ယဒရိယော သေဝတိ…ပေ... မရဟတိ. ပုန စပရံ, ဘိက္ခဝေ, သတ္ထာ …ပေ… ဣဒံ ဝေါ သုခါယာတိ. တဿ ဧကစ္စေ သာဝကာ န သုဿူသန္တိ…ပေ… ဧကစ္စေ သာဝကာ သုဿူသန္တိ…ပေ… န စ ဝေါက္ကမ္မ သတ္ထုသာသနာ ဝတ္တန္တိ. တတြ, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတော န စေဝ အနတ္တမနော ဟောတိ, န စ အနတ္တမနတံ ပဋိသံဝေဒေတိ, န စေဝ အတ္တမနော ဟောတိ, န စ အတ္တမနတံ ပဋိသံဝေဒေတိ. အနတ္တမနတဉ္စ အတ္တမနတဉ္စ တဒုဘယံ အဘိနိဝဇ္ဇေတွာ ဥပေက္ခကော ဝိဟရတိ သတော သမ္ပဇာနော. ဣဒံ, ဘိက္ခဝေ, ဒုတိယံ သတိပဋ္ဌာနံ…ပေ… မရဟတိ. ပုန စပရံ, ဘိက္ခဝေ,…ပေ… သုခါယာတိ, တဿ သာဝကာ သုဿူသန္တိ…ပေ… ဝတ္တန္တိ. တတြ, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတော အတ္တမနော စေဝ ဟောတိ, အတ္တမနတဉ္စ ပဋိသံဝေဒေတိ, အနဝဿုတော စ ဝိဟရတိ သတော သမ္ပဇာနော. ဣဒံ, ဘိက္ခဝေ, တတိယံ သတိပဋ္ဌာန’’န္တိ – “สติปัฏฐาน ๓ ที่พระอริยะ...เป...ควรแก่การบูชา ดังนี้แล คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว อาศัยอะไรจึงตรัสไว้? ดูกรภิกษุทั้งหลาย ในธรรมวินัยนี้ พระศาสดาผู้ทรงอนุเคราะห์ ผู้แสวงหาประโยชน์ ทรงอาศัยความอนุเคราะห์ แสดงธรรมแก่เหล่าสาวกว่า ‘สิ่งนี้เป็นไปเพื่อประโยชน์แก่เธอทั้งหลาย สิ่งนี้เป็นไปเพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย’ สาวกเหล่านั้นไม่ตั้งใจฟัง ไม่เงี่ยโสตลง ไม่ตั้งจิตเพื่อรู้แจ้ง และประพฤติหลีกเลี่ยงคำสอนของพระศาสดา ดูกรภิกษุทั้งหลาย ในกรณีนั้น พระตถาคตไม่ทรงไม่แช่มชื่นใจ และไม่ทรงเสวยความไม่แช่มชื่นใจ ทรงอยู่เป็นผู้ไม่ถูกกิเลสรั่วรด มีสติสัมปชัญญะ ดูกรภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นสติปัฏฐานที่ ๑ ที่พระอริยะเสพ...เป...ควรแก่การบูชา อีกประการหนึ่ง ดูกรภิกษุทั้งหลาย พระศาสดา...เป...สิ่งนี้เป็นไปเพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย สาวกบางพวกของพระองค์ไม่ตั้งใจฟัง...เป...สาวกบางพวกตั้งใจฟัง...เป...และไม่ประพฤติหลีกเลี่ยงคำสอนของพระศาสดา ดูกรภิกษุทั้งหลาย ในกรณีนั้น พระตถาคตไม่ทรงไม่แช่มชื่นใจ และไม่ทรงเสวยความไม่แช่มชื่นใจ ไม่ทรงแช่มชื่นใจ และไม่ทรงเสวยความแช่มชื่นใจ ทรงละทั้งความไม่แช่มชื่นใจและความแช่มชื่นใจทั้งสองนั้นแล้ว ทรงอยู่เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติสัมปชัญญะ ดูกรภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นสติปัฏฐานที่ ๒...เป...ควรแก่การบูชา อีกประการหนึ่ง ดูกรภิกษุทั้งหลาย...เป...เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย สาวกของพระองค์ตั้งใจฟัง...เป...ประพฤติ ดูกรภิกษุทั้งหลาย ในกรณีนั้น พระตถาคตทรงแช่มชื่นใจ และทรงเสวยความแช่มชื่นใจ ทรงอยู่เป็นผู้ไม่ถูกกิเลสรั่วรด มีสติสัมปชัญญะ ดูกรภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นสติปัฏฐานที่ ๓” ဧဝံ ပဋိဃာနုနယေဟိ အနဝဿုတတာ နိစ္စံ ဥပဋ္ဌိတဿတိတာယ တဒုဘယဝီတိဝတ္တတာ ‘‘သတိပဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုတ္တာ. ဗုဒ္ဓါနံယေဝ ဟိ နိစ္စံ ဥပဋ္ဌိတဿတိတာ ဟောတိ အာဝေဏိကဓမ္မဘာဝတော, န ပစ္စေကဗုဒ္ဓါဒီနံ. ပ-သဒ္ဒေါ အာရမ္ဘံ ဇောတေတိ, အာရမ္ဘော စ ပဝတ္တီတိ ကတွာ အာဟ ‘‘ပဝတ္တယိတဗ္ဗတောတိ အတ္ထော’’တိ. သတိယာ ကရဏဘူတာယ ပဋ္ဌာနံ ပဋ္ဌပေတဗ္ဗံ သတိပဋ္ဌာနံ. အန-သဒ္ဒေါ ဟိ ဗဟုလဝစနေန ကမ္မတ္ထောပိ ဟောတီတိ. ความเป็นผู้ไม่ถูกกิเลสรั่วรดด้วยปฏิฆะและอนุสัย ด้วยความเป็นผู้มีสติที่ตั้งมั่นอยู่เป็นนิตย์ และด้วยความเป็นผู้ล่วงพ้นทั้งสองนั้น จึงเรียกว่า “สติปัฏฐาน” ความเป็นผู้มีสติที่ตั้งมั่นอยู่เป็นนิตย์ ย่อมมีแก่พระพุทธเจ้าทั้งหลายเท่านั้น เพราะความเป็นอาเวณิกธรรม ไม่ใช่ของพระปัจเจกพุทธเจ้าเป็นต้น บทว่า ป ย่อมแสดงการเริ่มต้น และเพราะการเริ่มต้นคือการเป็นไป จึงกล่าวว่า “อรรถว่าพึงให้เป็นไป” สติปัฏฐาน คือที่พึงตั้งไว้ด้วยสติอันเป็นเครื่องกระทำ เพราะบทว่า อน ย่อมเป็นแม้ในอรรถแห่งกรรมด้วยการกล่าวโดยมาก တထာဿ ကတ္တုအတ္ထောပိ လဗ္ဘတီတိ ‘‘ပတိဋ္ဌာတီတိ ပဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဥပဋ္ဌာတီတိ ဧတ္ထ ဥပ-သဒ္ဒေါ ဘုသတ္ထဝိသိဋ္ဌံ ပက္ခန္ဒနံ ဒီပေတီတိ ‘‘ဩက္ကန္ဒိတွာ ပက္ခန္ဒိတွာ ပဝတ္တတီတိ အတ္ထော’’တိ ဝုတ္တံ. ပုန ဘာဝတ္ထံ သတိသဒ္ဒံ ပဋ္ဌာနသဒ္ဒဉ္စ ဝဏ္ဏေန္တော ‘‘အထ ဝါ’’တိအာဒိမာဟ. တေန ပုရိမဝိကပ္ပေ သတိ-သဒ္ဒေါ ပဋ္ဌာန-သဒ္ဒေါ စ ကတ္တုအတ္ထောတိ ဝိညာယတိ. သရဏဋ္ဌေနာတိ စိရကတဿ စိရဘာသိတဿ စ အနုဿရဏဋ္ဌေန. ဣဒန္တိ ယံ ‘‘သတိယေဝ သတိပဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုတ္တံ, ဣဒံ ဣဓ ဣမသ္မိံ သုတ္တပဒေသေ အဓိပ္ပေတံ. อนึ่ง อรรถแห่งกัตตุย่อมได้ในบทนั้น จึงกล่าวว่า “ที่ตั้งมั่นอยู่ ชื่อว่า ปัฏฐาน” ในบทว่า อุปัฏฐาติ นี้ บทว่า อุป ย่อมแสดงการแล่นไปอย่างยิ่งและวิเศษ จึงกล่าวว่า “อรรถว่าหยั่งลงแล้วแล่นไปเป็นไป” อนึ่ง เมื่อพรรณนาบทว่า สติ และบทว่า ปัฏฐาน โดยภาวอรรถ จึงกล่าวคำว่า “อีกอย่างหนึ่ง” เป็นต้น ด้วยเหตุนั้น ในวิกัลป์ก่อน บทว่า สติ และบทว่า ปัฏฐาน พึงทราบว่าเป็นกัตตุอรรถ บทว่า ด้วยอรรถว่าระลึก คือด้วยอรรถว่าระลึกถึงสิ่งที่ทำไว้นานและสิ่งที่พูดไว้นาน คำว่า นี้ ในคำที่กล่าวว่า “สติเท่านั้นเป็นสติปัฏฐาน” นี้เป็นสิ่งที่มุ่งหมายในบทแห่งสูตรนี้ ယဒိ [Pg.453] ဧဝန္တိ ယဒိ သတိ ဧဝ သတိပဋ္ဌာနံ, သတိ နာမ ဧကော ဓမ္မော, ဧဝံ သန္တေ ကသ္မာ သတိပဋ္ဌာနာတိ ဗဟုဝစနန္တိ အာဟ ‘‘သတီနံ ဗဟုတ္တာ’’တိအာဒိ. ယဒိ ဗဟုကာ တာ သတိယော, အထ ကသ္မာ မဂ္ဂေါတိ ဧကဝစနန္တိ ယောဇနာ. မဂ္ဂနဋ္ဌေနာတိ နိယျာနဋ္ဌေန. နိယျာနိကော ဟိ မဂ္ဂဓမ္မော, တေနေဝ နိယျာနိကဘာဝေန ဧကတ္တုပဂတော ဧကန္တတော နိဗ္ဗာနံ ဂစ္ဆတိ, အတ္ထိကေဟိ စ တဒတ္ထံ မဂ္ဂီယတီတိ အာဟ ‘‘ဝုတ္တဉှေတ’’န္တိအာဒိ. တတ္ထ စတဿောပိ စေတာတိ ကာယာနုပဿနာဒိဝသေန စတုဗ္ဗိဓာပိ စ ဧတာ သတိယော. အပရဘာဂေတိ အရိယမဂ္ဂက္ခဏေ. ကိစ္စံ သာဓယမာနာတိ ပုဗ္ဗဘာဂေ ကာယာဒီသု အာရမ္မဏေသု သုဘသညာဒိဝိဓမနဝသေန ဝိသုံ ဝိသုံ ပဝတ္တိတွာ မဂ္ဂက္ခဏေ သကိံယေဝ တတ္ထ စတုဗ္ဗိဓဿပိ ဝိပလ္လာသဿ သမုစ္ဆေဒဝသေန ပဟာနကိစ္စံ သာဓယမာနာ အာရမ္မဏကရဏဝသေန နိဗ္ဗာနံ ဂစ္ဆန္တိ, တမေဝဿ စတုကိစ္စသာဓနတံ ဥပါဒါယ ဗဟုဝစနနိဒ္ဒေသော, တထာပိ အတ္ထတော ဘေဒါဘာဝတော မဂ္ဂေါတိ ဧကဝစနေန ဝုစ္စတိ. တေနာဟ – ‘‘တသ္မာ စတဿောပိ ဧကော မဂ္ဂေါတိ ဝုတ္တာ’’တိ. ถ้าเป็นเช่นนั้น หากสติเท่านั้นเป็นสติปัฏฐาน สติชื่อว่าเป็นธรรมอย่างหนึ่ง เมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไรจึงเป็นพหูพจน์ว่า “สติปัฏฐานทั้งหลาย” จึงกล่าวว่า “เพราะสติมีมาก” เป็นต้น หากสติเหล่านั้นมีมาก อนึ่ง เพราะเหตุไรจึงเป็นเอกพจน์ว่า “มรรค” ดังนี้เป็นการเชื่อมความ บทว่า ด้วยอรรถว่าแสวงหา คือด้วยอรรถว่าเป็นเครื่องนำออก เพราะมรรคธรรมเป็นเครื่องนำออก ด้วยความเป็นเครื่องนำออกนั้นเอง จึงถึงความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน ย่อมไปสู่นิพพานโดยส่วนเดียว และผู้ต้องการย่อมแสวงหาเพื่อประโยชน์นั้น จึงกล่าวว่า “คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว” เป็นต้น ในคำว่า “สติทั้ง ๔ เหล่านี้” สติเหล่านี้มี ๔ อย่างโดยความเป็นกายานุปัสสนาเป็นต้น ในส่วนเบื้องปลาย คือในขณะแห่งอริยมรรค บทว่า ยังกิจให้สำเร็จ คือในส่วนเบื้องต้น เมื่อเป็นไปต่างหากกันโดยการขจัดสุภสัญญาเป็นต้นในอารมณ์มีกายเป็นต้น ในขณะแห่งมรรค ย่อมยังกิจคือการละวิปัลลาสทั้ง ๔ อย่างในอารมณ์นั้นให้สำเร็จโดยการตัดขาดโดยสิ้นเชิงในคราวเดียว ย่อมไปสู่นิพพานโดยการทำนิพพานให้เป็นอารมณ์ การแสดงด้วยพหูพจน์นั้น อาศัยการยังกิจ ๔ อย่างนั้นให้สำเร็จ ถึงกระนั้น เพราะไม่มีความแตกต่างกันโดยอรรถ จึงเรียกว่า “มรรค” ด้วยเอกพจน์ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “เพราะฉะนั้น สติทั้ง ๔ ก็ชื่อว่าเป็นมรรคอันเดียวกัน” ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာ ဣတရာသံ ပုစ္ဆာနံ ဣဓ အသမ္ဘဝတော နိဒ္ဒေသာဒိဝသေန ဒေသေတုကာမတာယ စ တထာ ဝုတ္တတ္တာ. ‘‘အယဉ္စေဝ ကာယော ဗဟိဒ္ဓါ စ နာမရူပ’’န္တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၂၇၁, ၂၈၇, ၂၉၇; ပါရာ. ၁၁) ခန္ဓပဉ္စကံ, ‘‘သုခဉ္စ ကာယေန ပဋိသံဝေဒေတီ’’တိအာဒီသု ဝေဒနာဒယော တယော အရူပက္ခန္ဓာ, ‘‘ယာ တသ္မိံ သမယေ ကာယဿ ပဿဒ္ဓိ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓီ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၄၀) ဝေဒနာဒယော တယော စေတသိကာ ခန္ဓာ ‘‘ကာယော’’တိ ဝုစ္စန္တိ, တတော ဝိသေသနတ္ထံ ‘‘ကာယေတိ ရူပကာယေ’’တိ အာဟ. ကာယာနုပဿီတိ ဧတ္ထ တဿီလတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘ကာယံ အနုပဿနသီလော’’တိ အာဟ. အနိစ္စတော အနုပဿတီတိ စတုသမုဋ္ဌာနိကကာယံ ‘‘အနိစ္စ’’န္တိ အနုပဿတိ, ဧဝံ ပဿန္တော ဧဝ စဿ အနိစ္စာကာရမ္ပိ အနုပဿတီတိ ဝုစ္စတိ, တထာဘူတဿ စဿ နိစ္စဂါဟဿ ဝိသေသောပိ န ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘နော နိစ္စတော’’တိ. တထာ ဟေသ ‘‘နိစ္စသညံ ပဇဟတီ’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၂၈) ဝုတ္တော. ဧတ္ထ စ အနိစ္စတော ဧဝ အနုပဿတီတိ ဧဝကာရော လုတ္တနိဒ္ဒိဋ္ဌောတိ တေန နိဝတ္တိတမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘နော နိစ္စတော’’တိ ဝုတ္တံ. န စေတ္ထ ဒုက္ခာနုပဿနာဒိနိဝတ္တနမာသင်္ကိတဗ္ဗံ ပဋိယောဂိနိဝတ္တနပရတ္တာ ဧဝ-ကာရဿ, ဥပရိ ဒေသနာအာရုဠှတ္တာ စ တာသံ. ဒုက္ခတော အနုပဿတီတိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. အယံ ပန ဝိသေသော – အနိစ္စဿ ဒုက္ခတ္တာ [Pg.454] တမေဝ ကာယံ ဒုက္ခတော အနုပဿတိ, ဒုက္ခဿ အနတ္တတ္တာ အနတ္တတော အနုပဿတီတိ. การถามด้วยความอยากจะกล่าว เพราะคำถามอื่นในที่นี้เป็นไปไม่ได้ และเพราะความอยากจะแสดงด้วยการชี้แจงเป็นต้น จึงกล่าวอย่างนั้น. ในประโยคมีอาทิว่า “กายนี้และนามรูปภายนอก” (ม. นิ. 1.271, 287, 297; ปา. 11) หมายถึงขันธ์ 5, ในประโยคมีอาทิว่า “ย่อมเสวยสุขด้วยกาย” หมายถึงอรูปขันธ์ 3 คือ เวทนาเป็นต้น, ในประโยคมีอาทิว่า “ความสงบแห่งกาย ความสงบระงับแห่งกายในสมัยนั้น” (ธ. ส. 40) หมายถึงเจตสิกขันธ์ 3 คือ เวทนาเป็นต้น เรียกว่า “กาย”, เพราะฉะนั้น เพื่อให้เป็นคำพิเศษ จึงกล่าวว่า “กาย คือ รูปกาย”. ในคำว่า “กายานุปัสสี” นี้ แสดงอรรถแห่งความเป็นผู้มีปกติอย่างนั้น จึงกล่าวว่า “มีปกติพิจารณากาย”. “ย่อมพิจารณาโดยความเป็นของไม่เที่ยง” คือ ย่อมพิจารณากายอันเกิดจากสมุฏฐาน 4 ว่า “ไม่เที่ยง”, เมื่อพิจารณาอย่างนี้ ย่อมชื่อว่าพิจารณาแม้ซึ่งอาการแห่งความไม่เที่ยงของกายนั้น, และเมื่อเป็นเช่นนั้น ความพิเศษแห่งการยึดถือว่าเที่ยงของกายนั้นก็ไม่มี จึงกล่าวว่า “ไม่พิจารณาโดยความเป็นของเที่ยง”. เพราะท่านกล่าวไว้ว่า “ย่อมละสัญญาว่าเที่ยง” (ปฏิ. ม. 1.28). ในที่นี้ คำว่า “เอวะ” ในประโยคว่า “ย่อมพิจารณาโดยความเป็นของไม่เที่ยงนั่นเอง” เป็นคำที่ละไว้ จึงกล่าวว่า “ไม่พิจารณาโดยความเป็นของเที่ยง” เพื่อแสดงอรรถที่ถูกห้ามด้วยคำนั้น. และในที่นี้ ไม่พึงสงสัยการห้ามการพิจารณาโดยความเป็นทุกข์เป็นต้น เพราะคำว่า “เอวะ” มีความมุ่งหมายเพื่อห้ามสิ่งที่ตรงกันข้าม และเพราะการแสดงธรรมเหล่านั้นได้กล่าวไว้ข้างบนแล้ว. ในประโยคมีอาทิว่า “ย่อมพิจารณาโดยความเป็นทุกข์” ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. แต่มีความพิเศษดังนี้ คือ เพราะความไม่เที่ยงเป็นทุกข์ จึงพิจารณากายนั้นโดยความเป็นทุกข์, เพราะทุกข์เป็นอนัตตา จึงพิจารณาโดยความเป็นอนัตตา. ယသ္မာ ပန ယံ အနိစ္စံ ဒုက္ခံ အနတ္တာ, န တံ အဘိနန္ဒိတဗ္ဗံ, ယဉ္စ န အဘိနန္ဒိတဗ္ဗံ, န တတ္ထ ရဇ္ဇိတဗ္ဗံ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘အနိစ္စတော အနုပဿတိ, နော နိစ္စတော, ဒုက္ခတော အနုပဿတိ, နော သုခတော, အနတ္တတော အနုပဿတိ, နော အတ္တတော, နိဗ္ဗိန္ဒတိ, နော နန္ဒတိ, ဝိရဇ္ဇတိ, နော ရဇ္ဇတီ’’တိ. သော ဧဝံ အရဇ္ဇန္တော ရာဂံ နိရောဓေတိ, နော သမုဒေတိ, သမုဒယံ န ကရောတီတိ အတ္ထော. ဧဝံ ပဋိပန္နော စ ပဋိနိဿဇ္ဇတိ, နော အာဒိယတိ. အယဉှိ အနိစ္စာဒိအနုပဿနာ တဒင်္ဂဝသေန သဒ္ဓိံ ကာယတန္နိဿယခန္ဓာဘိသင်္ခါရေဟိ ကိလေသာနံ ပရိစ္စဇနတော သင်္ခတဒေါသဒဿနေန တဗ္ဗိပရီတေ နိဗ္ဗာနေ တန္နိန္နတာယ ပက္ခန္ဒနတော ‘‘ပရိစ္စာဂပဋိနိဿဂ္ဂေါ စေဝ ပက္ခန္ဒနပဋိနိဿဂ္ဂေါ စာ’’တိ ဝုစ္စတိ. တသ္မာ တာယ သမန္နာဂတော ဘိက္ခု ဝုတ္တနယေန ကိလေသေ စ ပရိစ္စဇတိ, နိဗ္ဗာနေ စ ပက္ခန္ဒတိ, တထာဘူတော စ ပရိစ္စဇနဝသေန ကိလေသေ န အာဒိယတိ, နာပိ အဒေါသဒဿိတာဝသေန သင်္ခတာရမ္မဏံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ပဋိနိဿဇ္ဇတိ, နော အာဒိယတီ’’တိ. ဣဒါနိ နိဿိတာဟိ အနုပဿနာဟိ ယေသံ ဓမ္မာနံ ပဟာနံ ဟောတိ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘အနိစ္စတော အနုပဿန္တော နိစ္စသညံ ပဇဟတီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ နိစ္စသညန္တိ သင်္ခါရာ နိစ္စာတိ ဧဝံ ပဝတ္တံ ဝိပရီတသညံ. ဒိဋ္ဌိစိတ္တဝိပလ္လာသပဟာနမုခေနေဝ သညာဝိပလ္လာသပ္ပဟာနန္တိ သညာဂဟဏံ, သညာသီသေန ဝါ တေသမ္ပိ ဂဟဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. နန္ဒိန္တိ သပ္ပီတိကတဏှံ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ. ก็เพราะสิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา สิ่งนั้นไม่ควรเพลิดเพลิน และสิ่งใดไม่ควรเพลิดเพลิน สิ่งนั้นไม่ควรติดใจ เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า “ย่อมพิจารณาโดยความเป็นของไม่เที่ยง ไม่พิจารณาโดยความเป็นของเที่ยง, ย่อมพิจารณาโดยความเป็นทุกข์ ไม่พิจารณาโดยความเป็นสุข, ย่อมพิจารณาโดยความเป็นอนัตตา ไม่พิจารณาโดยความเป็นอัตตา, ย่อมเบื่อหน่าย ไม่เพลิดเพลิน, ย่อมคลายกำหนัด ไม่ติดใจ”. เมื่อไม่ติดใจอย่างนี้ ย่อมดับราคะ ไม่ให้เกิดขึ้น คือไม่ทำสมุทัยให้เกิดขึ้น. และเมื่อปฏิบัติอย่างนี้ ย่อมสละคืน ไม่ยึดถือ. อนุปัสสนาโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้นนี้ ย่อมชื่อว่า “ปฏินิสสัคคะคือการสละ และปฏินิสสัคคะคือการแล่นไป” เพราะการสละกิเลสพร้อมด้วยกายและสังขารขันธ์ที่อาศัยกายนั้น โดยความเป็นตทังคะ และเพราะการเห็นโทษในสังขาร และการแล่นไปสู่นิพพานอันตรงกันข้ามกับสังขารนั้น โดยความเป็นผู้มีนิพพานเป็นที่น้อมไป. เพราะฉะนั้น ภิกษุผู้ประกอบด้วยอนุปัสสนานั้น ย่อมสละกิเลสและแล่นไปสู่นิพพานโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว, และเมื่อเป็นเช่นนั้น ย่อมไม่ยึดถือกิเลสโดยการสละ และไม่ยึดถืออารมณ์ที่เป็นสังขารโดยการไม่เห็นโทษ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ย่อมสละคืน ไม่ยึดถือ”. บัดนี้ เพื่อแสดงว่าธรรมเหล่าใดมีการละด้วยอนุปัสสนาที่อาศัยแล้ว จึงกล่าวประโยคมีอาทิว่า “เมื่อพิจารณาโดยความเป็นของไม่เที่ยง ย่อมละสัญญาว่าเที่ยง”. ในคำนั้น คำว่า “สัญญาว่าเที่ยง” หมายถึงวิปลาสสัญญาที่เกิดขึ้นอย่างนี้ว่า “สังขารทั้งหลายเที่ยง”. การละสัญญาที่วิปลาส ย่อมเป็นไปโดยทางละทิฏฐิวิปลาสและจิตตวิปลาส, หรือพึงเห็นว่าการกล่าวถึงสัญญา เป็นการรวมเอาวิปลาสเหล่านั้นด้วย. คำว่า “นันทิ” หมายถึงตัณหาที่มีปีติ. ที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวมาแล้ว. ဝိဟရတီတိ ဣမိနာ ကာယာနုပဿနာသမင်္ဂိနော ဣရိယာပထဝိဟာရော ဝုတ္တောတိ အာဟ – ‘‘ဣရိယတီ’’တိ, ဣရိယာပထံ ပဝတ္တေတီတိ အတ္ထော. အာရမ္မဏကရဏဝသေန အဘိဗျာပနတော ‘‘တီသု ဘဝေသူ’’တိ ဝုတ္တံ, ဥပ္ပဇ္ဇနဝသေန ပန ကိလေသာ ပရိတ္တဘူမကာ ဧဝါတိ. ယဒိပိ ကိလေသာနံ ပဟာနံ အာတာပနန္တိ တံ သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒီနမ္ပိ အတ္ထေဝ, အာတပ္ပ-သဒ္ဒေါဝိယ ပန အာတာပ-သဒ္ဒေါပိ ဝီရိယေ ဧဝ နိရုဠှောတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဝီရိယဿေတံ နာမ’’န္တိ. အထ ဝါ ပဋိပက္ခပ္ပဟာနေ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ အဗ္ဘုဿဟနဝသေန ပဝတ္တမာနဿ ဝီရိယဿ သာတိသယံ တဒါတာပနန္တိ ဝီရိယမေဝ တထာ ဝုစ္စတိ, န အညေ ဓမ္မာ. ด้วยคำว่า “วิหรติ” นี้ กล่าวถึงอิริยาบถวิหารของผู้ประกอบด้วยกายานุปัสสนา จึงกล่าวว่า “ย่อมประพฤติ” คือ ย่อมยังอิริยาบถให้เป็นไป. ที่กล่าวว่า “ในภพทั้งสาม” นั้น เพราะแผ่ไปโดยความเป็นอารมณ์, แต่โดยการเกิดขึ้น กิเลสทั้งหลายย่อมมีภูมิที่จำกัดเท่านั้น. ถึงแม้การละกิเลสจะเป็นความเพียรเผากิเลส (อาตาปนะ) นั้น ก็มีอยู่ในสัมมาทิฏฐิเป็นต้นด้วย, แต่คำว่า “อาตาปะ” ก็เป็นคำที่ใช้เฉพาะในวิริยะเท่านั้น เหมือนคำว่า “อาตัปปะ” จึงกล่าวว่า “นั่นเป็นชื่อของวิริยะ”. อีกอย่างหนึ่ง วิริยะที่ดำเนินไปโดยการพยายามของธรรมที่สัมปยุตต์ในการละฝ่ายปฏิปักษ์นั้น มีความเพียรเผากิเลสอย่างยิ่ง จึงเรียกวิริยะนั้นว่า “อาตาปะ” ไม่ใช่ธรรมอื่น. အာတာပီတိ စာယမီကာရော ပသံသာယ, အတိသယဿ ဝါ ဒီပကောတိ အာတာပီဂဟဏေန သမ္မပ္ပဓာနသမင်္ဂိတံ ဒဿေတိ. သမ္မာ သမန္တတော သာမဉ္စ ပဇာနန္တော သမ္ပဇာနော, အသမ္မိဿတော ဝဝတ္ထာနေ အညဓမ္မာနုပဿိတာဘာဝေန [Pg.455] သမ္မာ အဝိပရီတံ, သဗ္ဗာကာရပဇာနနေန သမန္တတော, ဥပရူပရိ ဝိသေသာဝဟဘာဝေန ပဝတ္တိယာ သာမံ ပဇာနန္တောတိ အတ္ထော. ယဒိ ပညာယ အနုပဿတိ, ကထံ သတိပဋ္ဌာနတာတိ အာဟ ‘‘န ဟီ’’တိအာဒိ. တသ္မာ သတိယာ လဒ္ဓုပကာရာယ ဧဝ ပညာယ ဧတ္ထ ယထာဝုတ္တေ ကာယေ ကမ္မဋ္ဌာနိကော ဘိက္ခု အနုပဿကော, တသ္မာ ‘‘ကာယာနုပဿီ’’တိ ဝုစ္စတိ. အန္တောသင်္ခေပေါ အန္တောလီနတာ, ကောသဇ္ဇန္တိ အတ္ထော. ဥပါယပရိဂ္ဂဟောတိ ဧတ္ထ သီလဝိသောဓနာဒိ ဂဏနာဒိ ဥဂ္ဂဟကောသလ္လာဒိ စ ဥပါယော, တဗ္ဗိပရိယာယတော အနုပါယော ဝေဒိတဗ္ဗော. ယသ္မာ စ ဥပဋ္ဌိတဿတီ ယထာဝုတ္တံ ဥပါယံ န ပရိစ္စဇတိ, အနုပါယဉ္စ န ဥပါဒိယတိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘မုဋ္ဌဿတိ…ပေ… အသမတ္ထော ဟောတီ’’တိ. တေနာတိ ဥပါယာနုပါယာနံ ပရိဂ္ဂဟပရိဝဇ္ဇနေသု အပရိစ္စာဂါပရိဂ္ဂဟေသု စ အသမတ္ထဘာဝေန. အဿ ယောဂိနော. และอักษร “อี” ในคำว่า “อาตาปี” นี้ เป็นไปเพื่อสรรเสริญ หรือเป็นเครื่องแสดงความยิ่ง จึงแสดงความเป็นผู้ประกอบด้วยสัมมัปปธานด้วยการถือเอาคำว่า “อาตาปี”. คำว่า “สัมปชาโน” หมายถึง ผู้รู้ทั่วถึงโดยชอบ โดยรอบ และด้วยตนเอง, คือรู้โดยชอบไม่ผิดเพี้ยน เพราะไม่มีการพิจารณาธรรมอื่นในการกำหนดแยกแยะที่ไม่ปะปนกัน, รู้โดยรอบด้วยการรู้ทุกอาการ, และรู้ด้วยตนเองโดยการดำเนินไปในลักษณะที่นำมาซึ่งความพิเศษยิ่งขึ้นไป. ถ้าพิจารณาด้วยปัญญา ไฉนจึงเป็นสติปัฏฐานเล่า? จึงกล่าวประโยคมีอาทิว่า “ไม่ใช่เลย”. เพราะฉะนั้น ภิกษุผู้เป็นกัมมัฏฐานิกะในกายที่กล่าวมาแล้วนี้ ย่อมเป็นผู้พิจารณาด้วยปัญญาที่ได้รับอุปการะจากสติเท่านั้น, เพราะฉะนั้น จึงเรียกว่า “กายานุปัสสี”. คำว่า “อันโตสังเขปะ” คือความหดหู่ภายใน, หมายถึงความเกียจคร้าน. ในคำว่า “อุปายปริคคหะ” นี้ อุบายคือความฉลาดในการกำหนดนับเป็นต้น และความฉลาดในการยกขึ้นเป็นต้น อันมีการชำระศีลเป็นต้น, พึงทราบว่าอนุปายะคือสิ่งที่ตรงกันข้ามกับอุบายนั้น. และเพราะผู้มีสติที่ตั้งมั่นแล้ว ย่อมไม่ละอุบายที่กล่าวมาแล้ว และไม่ยึดถืออนุปายะ, เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า “ผู้มีสติหลงลืม...เป็นต้น...ย่อมไม่สามารถ”. คำว่า “เตนะ” หมายถึง ด้วยความเป็นผู้ไม่สามารถในการถือเอาและเว้นอุบายและอนุปายะ และในการไม่ละและไม่ถือเอา. ของโยคีนั้น. ယသ္မာ သတိယေဝေတ္ထ သတိပဋ္ဌာနံ ဝုတ္တာ, တသ္မာဿ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာ ဝီရိယာဒယော အင်္ဂန္တိ အာဟ – ‘‘သမ္ပယောဂင်္ဂဉ္စဿ ဒဿေတွာ’’တိ. အင်္ဂ-သဒ္ဒေါ စေတ္ထ ကာရဏပရိယာယော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သတိဂ္ဂဟဏေနေဝေတ္ထ သမ္မာသမာဓိဿပိ ဂဟဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ တဿာ သမာဓိက္ခန္ဓေ သင်္ဂဟိတတ္တာ. ယသ္မာ ဝါ သတိသီသေနာယံ ဒေသနာ. န ဟိ ကေဝလာယ သတိယာ ကိလေသပ္ပဟာနံ သမ္ဘဝတိ, နိဗ္ဗာနာဓိဂမော ဝါ, နာပိ ကေဝလာ သတိ ပဝတ္တတိ, တသ္မာဿ ဈာနဒေသနာယံ သဝိတက္ကာဒိဝစနဿ ဝိယ သမ္ပယောဂင်္ဂဒဿနတာတိ အင်္ဂ-သဒ္ဒဿ အဝယဝပရိယာယတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ပဟာနင်္ဂန္တိ ‘‘ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟီ’’တိအာဒီသု ဝိယ ပဟာတဗ္ဗင်္ဂံ ဒဿေတုံ. ယသ္မာ ဧတ္ထ ပုဗ္ဗဘာဂမဂ္ဂေါ အဓိပ္ပေတော, န လောကုတ္တရမဂ္ဂေါ, တသ္မာ ပုဗ္ဗဘာဂိယမေဝ ဝိနယံ ဒဿေန္တော ‘‘တဒင်္ဂဝိနယေန ဝါ ဝိက္ခမ္ဘနဝိနယေန ဝါ’’တိ အာဟ. အဿာတိ ယောဂိနော. တေသံ ဓမ္မာနန္တိ ဝေဒနာဒိဓမ္မာနံ. တေသဉှိ တတ္ထ အနဓိပ္ပေတတ္တာ ‘‘အတ္ထုဒ္ဓါရနယေနေတံ ဝုတ္တ’’န္တိ အာဟ. ယံ ပနာတိ ဝိဘင်္ဂေ, ဝိဘင်္ဂပကရဏေတိ အဓိပ္ပာယော. ဧတ္ထာတိ ‘‘လောကေ’’တိ ဧတသ္မိံ ပဒေ, တာ စ လောကိယာ ဧဝ အနုပဿနာ နာမ သမ္မသနန္တိ ကတွာ. เพราะสติเท่านั้นที่กล่าวว่าเป็นสติปัฏฐานในที่นี้ เพราะฉะนั้น ธรรมที่สัมปยุตต์มีวิริยะเป็นต้น จึงเป็นองค์ของสติปัฏฐานนั้น จึงกล่าวว่า “แสดงองค์ที่สัมปยุตต์ของสติปัฏฐานนั้น”. และคำว่า “องค์” ในที่นี้ พึงทราบว่าเป็นคำที่มีความหมายว่า “เหตุ”. ในที่นี้ พึงทราบว่าการถือเอาสติ เป็นการถือเอาสัมมาสมาธิด้วย เพราะสตินั้นถูกสงเคราะห์อยู่ในกองสมาธิ. หรือเพราะการแสดงธรรมนี้มีสติเป็นประธาน. เพราะการละกิเลส หรือการบรรลุนิพพาน ย่อมไม่สำเร็จด้วยสติอย่างเดียว, และสติอย่างเดียวก็ไม่เป็นไป, เพราะฉะนั้น การแสดงองค์ที่สัมปยุตต์ของสติปัฏฐานนั้น จึงเหมือนกับการกล่าวคำว่า “สวิตักกะ” เป็นต้น ในการแสดงฌาน, พึงทราบว่าคำว่า “องค์” มีความหมายว่า “ส่วนประกอบ”. คำว่า “ปหานังคะ” คือ เพื่อแสดงองค์ที่พึงละ เหมือนในประโยคมีอาทิว่า “สงัดจากกามทั้งหลายนั่นเอง”. เพราะในที่นี้ มรรคส่วนเบื้องต้นเป็นที่ประสงค์ ไม่ใช่มรรคโลกุตตระ, เพราะฉะนั้น จึงแสดงวินัยที่เป็นส่วนเบื้องต้นเท่านั้น โดยกล่าวว่า “ด้วยตทังควินัย หรือด้วยวิกขัมภนวินัย”. ของโยคีนั้น. คำว่า “ธรรมเหล่านั้น” หมายถึงธรรมมีเวทนาเป็นต้น. เพราะธรรมเหล่านั้นไม่เป็นที่ประสงค์ในที่นั้น จึงกล่าวว่า “คำนี้กล่าวโดยนัยแห่งการยกอรรถขึ้น”. คำว่า “ยัง ปะนะ” หมายถึงในวิภังค์, มีความหมายว่าในวิภังคปกรณ์. คำว่า “เอตถะ” หมายถึงในบทว่า “โลกะ” นี้, และโดยกระทำการพิจารณาว่าอนุปัสสนาเหล่านั้นเป็นโลกิยะเท่านั้น. ဒုက္ခတောတိ ဝိပရိဏာမသင်္ခါရဒုက္ခတာဟိ ဒုက္ခသဘာဝတော, ဒုက္ခာတိ အနုပဿိတဗ္ဗာတိ အတ္ထော. သေသပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. ယော သုခံ [Pg.456] ဒုက္ခတော အဒ္ဒါတိ ယော ဘိက္ခု သုခံ ဝေဒနံ ဝိပရိဏာမဒုက္ခတာယ ဒုက္ခန္တိ ပညာစက္ခုနာ အဒ္ဒက္ခိ. ဒုက္ခမဒ္ဒက္ခိ သလ္လတောတိ ဒုက္ခဝေဒနံ ပီဠာဇနနတော အန္တောတုဒနတော ဒုန္နီဟရဏတော စ သလ္လန္တိ အဒ္ဒက္ခိ ပဿိ. အဒုက္ခမသုခန္တိ ဥပေက္ခာဝေဒနံ. သန္တန္တိ သုခဒုက္ခာနံ ဝိယ အနောဠာရိကတာယ ပစ္စယဝသေန ဝူပသန္တသဘာဝတ္တာ စ သန္တံ. အနိစ္စတောတိ ဟုတွာ အဘာဝတော ဥဒယဗ္ဗယဝန္တတော တာဝကာလိကတော နိစ္စပဋိက္ခေပတော စ အနိစ္စန္တိ ယော အဒ္ဒက္ခိ. သ ဝေ သမ္မဒ္ဒသော ဘိက္ခူတိ သော ဘိက္ခု ဧကံသေန, ပရိဗျတ္တံ ဝါ ဝေဒနာယ သမ္မာ ပဿနကောတိ အတ္ထော. คำว่า “โดยความเป็นทุกข์” คือ โดยมีสภาพเป็นทุกข์ด้วยทุกข์เพราะความแปรปรวนและสังขารทุกข์ พึงพิจารณาเห็นว่าเป็นทุกข์ ดังนี้เป็นอรรถ แม้ในบทที่เหลือสองบทก็มีนัยนี้แล ภิกษุใดเห็นสุขโดยความเป็นทุกข์ คือ ภิกษุใดเห็นสุขเวทนาว่าเป็นทุกข์ด้วยทุกข์เพราะความแปรปรวนด้วยปัญญาจักษุ คำว่า “เห็นทุกข์ว่าเป็นลูกศร” คือ เห็นทุกขเวทนาว่าเป็นลูกศร เพราะยังความบีบคั้นให้เกิด เพราะเสียดแทงอยู่ภายใน และเพราะนำออกได้ยาก คำว่า “อทุกขมสุข” คือ อุเบกขาเวทนา คำว่า “สงบ” คือ สงบ เพราะไม่หยาบเหมือนสุขและทุกข์ และเพราะมีสภาพสงบระงับไปตามปัจจัย คำว่า “โดยความเป็นของไม่เที่ยง” คือ ภิกษุใดเห็นว่าเป็นของไม่เที่ยง เพราะมีแล้วไม่มี เพราะมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา เพราะเป็นของชั่วคราว และเพราะปฏิเสธความเที่ยง คำว่า “ภิกษุนั้นแลเป็นผู้เห็นชอบ” คือ ภิกษุนั้นโดยส่วนเดียว หรือเป็นผู้เห็นเวทนาโดยชอบอย่างแจ่มแจ้ง ดังนี้เป็นอรรถ ဒုက္ခာတိပီတိ သင်္ခါရဒုက္ခတာယ ဒုက္ခာ ဣတိပိ. သဗ္ဗံ တံ ဝေဒယိတံ ဒုက္ခသ္မိံ အန္တောဂဓံ ပရိယာပန္နန္တိ ဝဒါမိ သင်္ခါရဒုက္ခန္တိ ဝတ္တဗ္ဗတော. သုခဒုက္ခတောပိ စာတိ သုခါဒီနံ ဌိတိဝိပရိဏာမဉာဏသုခတာယ စ ဝိပရိဏာမဋ္ဌိတိအညာဏဒုက္ခတာယ စ ဝုတ္တတ္တာ တိဿောပိ သုခတော တိဿောပိ စ ဒုက္ခတော အနုပဿိတဗ္ဗာတိ အတ္ထော. သတ္တ အနုပဿနာ ဟေဋ္ဌာ ပကာသိတာ ဧဝ. คำว่า “แม้เป็นทุกข์ด้วย” คือ เป็นทุกข์ด้วยสังขารทุกข์ ดังนี้ เรากล่าวว่าเวทนาทั้งหมดนั้นสงเคราะห์เข้าในทุกข์ เพราะพึงกล่าวว่าเป็นสังขารทุกข์ คำว่า “แม้โดยความเป็นสุขและทุกข์” คือ เพราะกล่าวไว้แล้วว่า สุขเป็นต้นเป็นสุขด้วยความรู้ในความตั้งอยู่และความแปรปรวน และเป็นทุกข์ด้วยความไม่รู้ในความตั้งอยู่และความแปรปรวน ดังนั้น ทั้งสามก็พึงพิจารณาเห็นว่าเป็นสุข และทั้งสามก็พึงพิจารณาเห็นว่าเป็นทุกข์ ดังนี้เป็นอรรถ อนุปัสสนา ๗ อย่าง ได้ประกาศไว้ข้างล่างแล้วนั่นเอง အာရမ္မဏာ…ပေ… ဘေဒါနန္တိ ရူပါဒိအာရမ္မဏနာနတ္တဿ နီလာဒိတဗ္ဘေဒဿ, ဆန္ဒာဒိအဓိပတိနာနတ္တဿ ဟီနာဒိတဗ္ဘေဒဿ, ဉာဏဈာနာဒိသဟဇာတနာနတ္တဿ သသင်္ခါရိကာသင်္ခါရိက-သဝိတက္က-သဝိစာရာဒိတဗ္ဘေဒဿ, ကာမာဝစရာဒိဘူမိနာနတ္တဿ, ဥက္ကဋ္ဌမဇ္ဈိမာဒိတဗ္ဘေဒဿ, ကုသလာဒိကမ္မနာနတ္တဿ, ဒေဝဂတိသံဝတ္တနိယတာဒိတဗ္ဘေဒဿ, ကဏှသုက္ကဝိပါကနာနတ္တဿ, ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယတာဒိတဗ္ဘေဒဿ, ပရိတ္တဘူမကာဒိကိရိယာနာနတ္တဿ, တိဟေတုကာဒိတဗ္ဘေဒဿ ဝသေန အနုပဿိတဗ္ဗန္တိ ယောဇနာ. အာဒိ-သဒ္ဒေန သဝတ္ထုကာဝတ္ထုကာဒိနာနတ္တဿ ပုဂ္ဂလတ္တယသာဓာရဏာဒိတဗ္ဘေဒဿ စ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သရာဂါဒီနန္တိ မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ္တေ (ဒီ. နိ. ၂.၃၈၁; မ. နိ. ၁.၁၁၄) အာဂတာနံ သရာဂဝီတရာဂါဒိဘေဒါနံ. သလက္ခဏ-သာမညလက္ခဏာနန္တိ ဖုသနာဒိတံတံသလက္ခဏာနဉ္စေဝ အနိစ္စတာဒိသာမညလက္ခဏာနဉ္စ ဝသေနာတိ ယောဇနာ. คำว่า “อารมณ์เป็นต้น...โดยความต่างกัน” เป็นบทเชื่อมว่า พึงพิจารณาเห็นโดยความต่างกันแห่งอารมณ์มีรูปเป็นต้น และความต่างกันแห่งอารมณ์นั้นมีสีเขียวเป็นต้น โดยความต่างกันแห่งอธิบดีมีฉันทะเป็นต้น และความต่างกันแห่งอธิบดีนั้นมีอย่างเลวเป็นต้น โดยความต่างกันแห่งสหชาตมีญาณและฌานเป็นต้น และความต่างกันแห่งสหชาตนั้นมีสสังขาริกะ อสังขาริกะ สวิตักกะ สวิจาระเป็นต้น โดยความต่างกันแห่งภูมิมีกามาวจรเป็นต้น และความต่างกันแห่งภูมินั้นมีอย่างประณีต ปานกลางเป็นต้น โดยความต่างกันแห่งกรรมมีกุศลเป็นต้น และความต่างกันแห่งกรรมนั้นมีที่ยังสัตว์ให้ไปสู่เทวโลกเป็นต้น โดยความต่างกันแห่งวิบากดำและขาว และความต่างกันแห่งวิบากนั้นมีที่ให้ผลในปัจจุบันเป็นต้น โดยความต่างกันแห่งกิริยามีภูมิเล็กน้อยเป็นต้น และความต่างกันแห่งกิริยานั้นมีไตรเหตุเป็นต้น พึงทราบการสงเคราะห์ความต่างกันมีสวัตถุกะ อวัตถุกะเป็นต้น และความต่างกันมีที่ทั่วไปแก่บุคคล ๓ เป็นต้น ด้วยคำว่า “เป็นต้น” คำว่า “มีราคะเป็นต้น” หมายถึงความต่างกันมีสราคะ วีตราคะเป็นต้น ที่มาในมหาสติปัฏฐานสูตร (ที. นิ. 2.381; ม. นิ. 1.114) คำว่า “สลักขณะและสามัญญลักษณะ” เป็นบทเชื่อมว่า โดยลักษณะเฉพาะของสิ่งนั้นๆ มีการกระทบเป็นต้น และโดยสามัญญลักษณะมีอนิจจตาเป็นต้น သုညတဓမ္မဿာတိ အနတ္တတာသင်္ခါတသုညတသဘာဝဿ. ‘‘သလက္ခဏ-သာမညလက္ခဏာန’’န္တိ ဟိ ဣမိနာ ယော ဣတော ဗာဟိရကေဟိ သာမိနိဝါသီကာရကဝေဒကအဓိဋ္ဌာယကဘာဝေန ပရိကပ္ပိတော အတ္တာ, တဿ သင်္ခါရေသု နိစ္စတာ သုခတာ ဝိယ ကတ္ထစိပိ အဘာဝေါ ဝိဘာဝိတော. နတ္ထိ ဧတေသံ အတ္တာတိ အနတ္တာ, ယသ္မာ ပန သင်္ခါရေသု ဧကဓမ္မောပိ အတ္တာ [Pg.457] န ဟောတိ, တသ္မာ တေ န အတ္တာတိပိ အနတ္တာတိ အယံ တေသံ သုညတဓမ္မော. တဿ သုညတဓမ္မဿ, ယံ ဝိဘာဝေတုံ အဘိဓမ္မေ (ဓ. သ. ၁၂၁) ‘‘တသ္မိံ ခေါ ပန သမယေ ဓမ္မာ ဟောန္တီ’’တိအာဒိနာ သုညတဝါရဒေသနာ ဝုတ္တာ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. คำว่า “สุญญตธรรม” คือ สภาพแห่งสุญญตาที่นับว่าเป็นอนัตตา ด้วยคำว่า “สลักขณะและสามัญญลักษณะ” นี้แล อัตตาที่ชนภายนอกสมมติว่าเป็นเจ้าของ เป็นที่อาศัย เป็นผู้กระทำ เป็นผู้เสวย เป็นผู้ตั้งมั่น ความไม่มีของอัตตานั้นในสังขารทั้งหลาย เหมือนความเที่ยงและความสุข ย่อมถูกทำให้ปรากฏชัดว่าไม่มีในที่ไหนๆ อัตตาของสิ่งเหล่านี้ไม่มี จึงเป็นอนัตตา ก็เพราะในสังขารทั้งหลาย ธรรมแม้สักอย่างหนึ่งก็ไม่เป็นอัตตา เพราะฉะนั้น สังขารเหล่านั้นจึงไม่เป็นอัตตา ดังนี้ สุญญตธรรมนี้เป็นของสังขารเหล่านั้น สุญญตธรรมนั้น ซึ่งเพื่อจะแสดงให้แจ่มแจ้ง ได้มีการแสดงสุญญตวาระไว้ในอภิธรรม (ธ. ส. 121) ด้วยบทว่า “ก็ในสมัยนั้น ธรรมทั้งหลายย่อมมี” เป็นต้น ที่เหลือพึงทราบได้โดยง่ายนั่นเอง အမ္ဗပါလိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาอัมพปาลีสูตร จบแล้ว ၂. သတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๒. อรรถกถาสติสูตร ၃၆၈. သရတီတိ သတော. အယံ ပန န ယာယ ကာယစိ သတိယာ သတော, အထ ခေါ ဧဒိသာယာတိ ဒဿေန္တော ‘‘ကာယာဒိအနုပဿနာသတိယာ’’တိ အာဟ. စတုသမ္ပဇညပညာယာတိ စတုဗ္ဗိဓသမ္ပဇညပညာယ, အဘိက္ကမနံ အဘိက္ကန္တန္တိ အာဟ – ‘‘အဘိက္ကန္တံ ဝုစ္စတိ ဂမန’’န္တိ. တထာ ပဋိက္ကမနံ ပဋိက္ကန္တန္တိ ဝုတ္တံ – ‘‘ပဋိက္ကန္တံ နိဝတ္တန’’န္တိ. နိဝတ္တနဉ္စ နိဝတ္တိမတ္တံ, နိဝတ္တိတွာ ပန ဂမနံ ဂမနမေဝ. ကာယံ အဘိဟရန္တော အဘိဂမနဝသေန ကာယံ နာမေန္တော. ဌာနနိသဇ္ဇာသယနေသု ယော ဂမနာဒိဝိဓိနာ ကာယဿ ပုရတော အဘိဟာရော, သော အဘိက္ကမော, ပစ္ဆတော အပဟရဏံ ပဋိက္ကမောတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဌာနေပီ’’တိအာဒိမာဟ. အာသနဿာတိ ပီဌကာဒိအာသနဿ. ပုရိမအင်္ဂါဘိမုခေါတိ အဋနိကာဒိပုရိမာဝယဝါဘိမုခေါ. သံသရန္တောတိ သံသပ္ပန္တော. ပစ္စာသံသရန္တောတိ ပဋိအာသပ္ပန္တော. ဧသေဝ နယောတိ ဣမိနာ သရီရဿေဝ အဘိမုခသံသပ္ပနပဋိအာသပ္ပနာနိ နိဒဿေတိ. ๓๖๘. ผู้ระลึกได้ ชื่อว่า ผู้มีสติ. แต่ผู้นี้ มิใช่เป็นผู้มีสติด้วยสติอย่างใดอย่างหนึ่ง แต่เพื่อจะแสดงว่าเป็นผู้มีสติเช่นนี้ จึงกล่าวว่า 'ด้วยสติที่เป็นกายานุปัสสนาเป็นต้น'. คำว่า 'ด้วยปัญญาในสัมปชัญญะ ๔ อย่าง' คือ ด้วยปัญญาในสัมปชัญญะ ๔ ประการ. การก้าวไป ชื่อว่า อภิกกันตะ ท่านกล่าวว่า 'อภิกกันตะ เรียกว่า การไป'. เช่นเดียวกัน การถอยกลับ ชื่อว่า ปฏิกกันตะ ท่านกล่าวว่า 'ปฏิกกันตะ เรียกว่า การกลับ'. และการกลับนั้นก็เพียงการกลับเท่านั้น แต่การไปหลังจากกลับแล้ว ก็คือการไปนั่นเอง. ผู้นำกายไปข้างหน้า คือ น้อมกายไปโดยอาการก้าวไป. ท่านแสดงว่า การนำกายไปข้างหน้าโดยวิธีมีการไปเป็นต้น ในอิริยาบถยืน นั่ง และนอน ชื่อว่า อภิกกมะ การนำกายไปข้างหลัง ชื่อว่า ปฏิกกมะ จึงกล่าวว่า 'แม้ในอิริยาบถยืน' เป็นต้น. คำว่า 'แห่งอาสนะ' คือ อาสนะมีเตียงเป็นต้น. คำว่า 'หันหน้าไปทางส่วนหน้า' คือ หันหน้าไปทางส่วนหน้ามีแม่แคร่เป็นต้น. คำว่า 'เคลื่อนไป' คือ คลานไป. คำว่า 'เคลื่อนกลับ' คือ คลานกลับ. ด้วยนัยนี้ ย่อมแสดงการคลานไปข้างหน้าและการคลานกลับของร่างกายเท่านั้น. သမ္မာ ပဇာနနံ သမ္ပဇာနံ. တေန အတ္တနာ ကာတဗ္ဗကိစ္စဿ ကရဏသီလော သမ္ပဇာနကာရီတိ အာဟ – ‘‘သမ္ပဇညေန သဗ္ဗကိစ္စကာရီ’’တိ. သမ္ပဇာနမေဝ ဟိ သမ္ပဇညံ. သမ္ပဇညဿေဝ ဝါ ကာရီတိ သမ္ပဇညဿေဝ ကရဏသီလော. သမ္ပဇညံ ကရောတေဝါတိ အဘိက္ကန္တာဒီသု အသမ္မောဟံ ဥပ္ပာဒေတိ ဧဝ, သမ္ပဇာနဿေဝ ဝါ ကာရော ဧတဿ အတ္ထီတိ သမ္ပဇာနကာရီ. การรู้โดยชอบ ชื่อว่า สัมปชานะ. ผู้มีปกติกระทำกิจที่ตนพึงกระทำด้วยสัมปชานะนั้น ชื่อว่า สัมปชานการี ท่านจึงกล่าวว่า 'ผู้กระทำกิจทุกอย่างด้วยสัมปชัญญะ'. เพราะสัมปชานะนั่นเอง คือ สัมปชัญญะ. หรือผู้กระทำสัมปชัญญะ คือ ผู้มีปกติกระทำสัมปชัญญะ. คำว่า 'ย่อมกระทำสัมปชัญญะนั่นเอง' คือ ย่อมยังความไม่หลงให้เกิดขึ้นในการก้าวไปเป็นต้นนั่นเอง หรือผู้มีการกระทำอันประกอบด้วยสัมปชานะนี้ ชื่อว่า สัมปชานการี. ဓမ္မတော ဝဍ္ဎိတသင်္ခါတေန သဟ အတ္ထေန ဝတ္တတီတိ သာတ္ထကံ, အဘိက္ကန္တာဒိ, သာတ္ထကဿ သမ္ပဇာနနံ သာတ္ထကသမ္ပဇညံ. သပ္ပာယဿ အတ္တနော [Pg.458] ဥပကာရာဝဟဿ ဟိတဿ သမ္ပဇာနနံ သပ္ပာယသမ္ပဇညံ. အဘိက္ကမာဒီသု ဘိက္ခာစာရဂေါစရေ, အညတ္ထာပိ စ ပဝတ္တေသု အဝိဇဟိတေ ကမ္မဋ္ဌာနသင်္ခါတေ ဂေါစရေ သမ္ပဇညံ ဂေါစရသမ္ပဇညံ. အဘိက္ကမာဒီသု အသမ္မုယှနမေဝ သမ္ပဇညံ အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ. ပရိဂ္ဂဏှိတွာတိ တုလယိတွာ တီရေတွာ, ပဋိသင်္ခါယာတိ အတ္ထော. သံဃဒဿနေနေဝ ဥပေါသထပဝါရဏာဒိအတ္ထံ ဂမနံ သင်္ဂဟိတံ. အသုဘဒဿနာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ကသိဏပရိကမ္မာဒီနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သင်္ခေပတော ဝုတ္တမတ္ထံ ဝိဝရိတုံ ‘‘စေတိယံ ဒိသွာပိ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အရဟတ္တံ ပါပုဏာတီတိ ဥက္ကဋ္ဌနိဒ္ဒေသော ဧသော. သမထဝိပဿနုပ္ပာဒနမ္ပိ ဟိ ဘိက္ခုနော ဝုဒ္ဓိ ဧဝ. ဒက္ခိဏဒွါရေတိ စေတိယင်္ဂဏဿ ဒက္ခိဏဒွါရေ, တထာ ပစ္ဆိမဒွါရေတိအာဒီသု. အဘယဝါပိ ပါဠိယန္တိ အဘယဝါပိယာ ပုရတ္ထိမတီရေ. การดำเนินไปพร้อมด้วยประโยชน์ที่นับว่าเจริญโดยธรรม ชื่อว่า สัตถกะ มีการก้าวไปเป็นต้น การรู้โดยชอบในสัตถกะนั้น ชื่อว่า สัตถกสัมปชัญญะ. การรู้โดยชอบในสิ่งที่เป็นสัปปายะ อันนำมาซึ่งอุปการะและประโยชน์สุขแก่ตน ชื่อว่า สัปปายสัมปชัญญะ. การรู้โดยชอบในโคจรคือการเที่ยวบิณฑบาตในการก้าวไปเป็นต้น และในโคจรที่นับว่าเป็นกรรมฐานที่ดำเนินไปแม้ในที่อื่นโดยไม่ละทิ้ง ชื่อว่า โคจรสัมปชัญญะ. ความไม่หลงนั่นเองในการก้าวไปเป็นต้น ชื่อว่า อสัมโมหสัมปชัญญะ. คำว่า 'กำหนดแล้ว' คือ ชั่งดูแล้ว พิจารณาแล้ว หมายถึง พิจารณาแล้ว. การไปเพื่อประโยชน์มีการเห็นสงฆ์ การทำอุโบสถและปวารณาเป็นต้น ย่อมสงเคราะห์เข้าด้วยการเห็นสงฆ์นั่นเอง. คำว่า 'การเห็นอสุภะเป็นต้น' พึงทราบการสงเคราะห์กสิณบริกรรมเป็นต้น ด้วยศัพท์ว่า 'เป็นต้น'. เพื่อจะอธิบายเนื้อความที่กล่าวโดยย่อ จึงกล่าวว่า 'แม้เมื่อเห็นเจดีย์' เป็นต้น. คำว่า 'ย่อมบรรลุพระอรหัต' นี้เป็นการแสดงอย่างสูงสุด. เพราะแม้การยังสมถะและวิปัสสนาให้เกิดขึ้น ก็เป็นการเจริญของภิกษุแท้ๆ. คำว่า 'ที่ประตูทิศใต้' คือ ที่ประตูทิศใต้แห่งลานเจดีย์ เช่นเดียวกับคำว่า 'ที่ประตูทิศตะวันตก' เป็นต้น. คำว่า 'ในอภัยวาปีปาลี' คือ ที่คันเขื่อนอภัยวาปีทางทิศตะวันออก. ဗုဒ္ဓဝံသ-အရိယဝံသ-စေတိယဝံသ-ဒီပဝံသာဒိဝံသကထနတော မဟာအရိယဝံသဘာဏကော ထေရော. ပညာယနဋ္ဌာနေတိ စေတိယဿ ပညာယနဋ္ဌာနေ. ဧကပဒုဒ္ဓါရေတိ ပဒုဒ္ဓါရပတိဋ္ဌာနပရိဝတ္တနံ အကတွာ ဧကသ္မိံယေဝ အဝဋ္ဌာနေ. ကေစီတိ အဘယဂိရိဝါသိနော. พระเถระผู้กล่าวสอนมหาอริยวงศ์ เพราะกล่าววงศ์มีพุทธวงศ์ อริยวงศ์ เจติยวงศ์ และทีปวงศ์เป็นต้น. คำว่า 'ในที่ปรากฏ' คือ ในที่ที่เจดีย์ปรากฏ. คำว่า 'ในการยกเท้าก้าวเดียว' คือ ในการหยุดอยู่กับที่โดยไม่เปลี่ยนที่ตั้งของการยกเท้าและการวางเท้า. คำว่า 'บางพวก' คือ ชาวอภัยคีรีวิหาร. တသ္မိံ ပနာတိ သာတ္ထကသမ္ပဇညဝသေန ပရိဂ္ဂဟိတအတ္ထေပိ ဂမနေ. အတ္ထော နာမ ဓမ္မတော ဝဍ္ဎီတိ ယံ သာတ္ထကန္တိ အဓိပ္ပေတံ ဂမနံ, တံ သပ္ပာယမေဝါတိ သိယာ ကဿစိ အာသင်္ကာတိ တန္နိဝတ္တနတ္ထံ ‘‘စေတိယဒဿနံ တာဝါ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. စိတ္တကမ္မရူပကာနိ ဝိယာတိ စိတ္တကမ္မကတာ ပဋိမာယော ဝိယ, ယန္တပယောဂေန ဝါ ဝိစိတ္တကမ္မာ ပဋိမာယ သဒိသာ ယန္တရူပကာ ဝိယ. အသမပေက္ခနံ ဂေဟဿိတအညာဏုပေက္ခာဝသေန အာရမ္မဏေ အယောနိသော ဩလောကနာဒိ. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘စက္ခုနာ ရူပံ ဒိသွာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဥပေက္ခာ ဗာလဿ မူဠှဿ ပုထုဇ္ဇနဿာ’’တိအာဒိ (မ. နိ. ၃.၃၀၈). ဟတ္ထိအာဒိသမ္မဒ္ဒေန ဇီဝိတန္တရာယော. ဝိသဘာဂရူပဒဿနာဒိနာ ဗြဟ္မစရိယန္တရာယော. ในคำว่า 'ในเรื่องนั้น' คือ ในการไปแม้ที่มีประโยชน์ซึ่งกำหนดด้วยสัตถกสัมปชัญญะ. ประโยชน์ ชื่อว่า ความเจริญโดยธรรม การไปที่มุ่งหมายว่าเป็นสัตถกะ (มีประโยชน์) นั้น อาจมีใครบางคนสงสัยว่า 'เป็นสัปปายะ (เหมาะสม) เท่านั้นหรือ' เพื่อระงับความสงสัยนั้น จึงเริ่มคำว่า 'การดูเจดีย์ก่อน' เป็นต้น. คำว่า 'เหมือนรูปภาพที่วาดด้วยจิตรกรรม' คือ เหมือนรูปปฏิมาที่ทำด้วยจิตรกรรม หรือเหมือนรูปหุ่นยนต์ที่เหมือนรูปปฏิมาซึ่งมีกรรมอันวิจิตรด้วยการประกอบเครื่องจักร. การไม่พิจารณา คือ การมองอารมณ์โดยไม่แยบคายด้วยอำนาจแห่งอัญญาโณเปกขา (อุเบกขาที่เกิดจากความไม่รู้) อันอาศัยเรือนเป็นต้น. ซึ่งหมายถึงคำที่ตรัสไว้ว่า 'เมื่อเห็นรูปด้วยตา อุเบกขาของคนพาล คนหลง คนปุถุชนย่อมเกิดขึ้น' เป็นต้น (ม.นิ. 3.308). อันตรายต่อชีวิตด้วยการถูกช้างเป็นต้นเหยียบย่ำ. อันตรายต่อพรหมจรรย์ด้วยการเห็นรูปที่เป็นวิสภาค (เพศตรงข้าม) เป็นต้น. ပဗ္ဗဇိတဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ ဘိက္ခူနံ အနုဝတ္တနကထာ အာစိဏ္ဏာ, အနနုဝတ္တနကထာ ပန တဿာ အပရာ ဒုတိယာ နာမ ဟောတီတိ အာဟ – ‘‘ဒွေ ကထာ နာမ န ကထိတပုဗ္ဗာ’’တိ. ဧဝန္တိ ဣမိနာ ‘‘သစေ ပနာ’’တိအာဒိကံ သဗ္ဗမ္ပိ ဝုတ္တာကာရံ ပစ္စာမသတိ, န ‘‘ပုရိသဿ မာတုဂါမာသုဘ’’န္တိအာဒိကံ ဝုစ္စမာနံ. ตั้งแต่วันที่บวช เรื่องการประพฤติตามภิกษุทั้งหลายเป็นเรื่องที่ประพฤติกันมาเป็นปกติ ส่วนเรื่องการไม่ประพฤติตามนั้นเป็นเรื่องที่สองรองจากเรื่องนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ชื่อว่าเรื่องสองอย่างไม่เคยพูดมาก่อน'. คำว่า 'อย่างนี้' นี้ ย่อมหมายถึงอาการที่กล่าวมาทั้งหมดมีคำว่า 'แต่ถ้าว่า' เป็นต้น ไม่ใช่หมายถึงสิ่งที่กำลังจะกล่าวว่า 'อสุภะในมาตุคามของบุรุษ' เป็นต้น. ယောဂကမ္မဿ [Pg.459] ပဝတ္တိဋ္ဌာနတာယ ဘာဝနာယ အာရမ္မဏံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘ကမ္မဋ္ဌာနသင်္ခါတံ ဂေါစရ’’န္တိ. ဥဂ္ဂဟေတွာတိ ယထာ ဥဂ္ဂဟနိမိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဧဝံ ဥဂ္ဂဟကောသလ္လဿ သမ္ပာဒနဝသေန ဥဂ္ဂဟေတွာ. อารมณ์ของการภาวนาเรียกว่ากรรมฐาน เพราะเป็นที่ตั้งแห่งการดำเนินไปของโยคกรรม ท่านจึงกล่าวว่า 'โคจรที่นับว่าเป็นกรรมฐาน'. คำว่า 'เรียนเอาแล้ว' คือ เรียนเอาด้วยการทำความชำนาญในการเรียนให้ถึงพร้อม เพื่อให้อุคคหนิมิตเกิดขึ้น. ဟရတီတိ ကမ္မဋ္ဌာနံ ပဝတ္တေတိ, ယာဝ ပိဏ္ဍပါတပဋိက္ကမာ အနုယုဉ္ဇတီတိ အတ္ထော. န ပစ္စာဟရတီတိ အာဟာရူပဘောဂတော ယာဝ ဒိဝါဋ္ဌာနုပသင်္ကမနာ ကမ္မဋ္ဌာနံ န ပဋိနေတိ. သမာဒါယ ဝတ္တတိ သမ္မာ အာဒိယိတွာ တေသံ ဝတ္တာနံ ပရိပူရဏဝသေန ဝတ္တတိ. သရီရပရိကမ္မန္တိ မုခဓောဝနာဒိသရီရပဋိဇဂ္ဂနံ. ဒွေ တယော ပလ္လင်္ကေတိ ဒွေ တယော နိသဇ္ဇာဝါရေ ဒွေ တီဏိ ဥဏှာသနာနိ. တေနာဟ – ‘‘ဥသုမံ ဂါဟာပေန္တော’’တိ. ကမ္မဋ္ဌာနသီသေနေဝါတိ ကမ္မဋ္ဌာနမုခေနေဝ ကမ္မဋ္ဌာနံ အဝိဇဟန္တော ဧဝ. တေန ‘‘ပတ္တောပိ အစေတနော’’တိအာဒိနာ ပဝတ္တေတဗ္ဗကမ္မဋ္ဌာနံ, ယထာပရိဟရိယမာနံ ဝါ ကမ္မဋ္ဌာနံ အဝိဇဟိတွာတိ ဒဿေတိ. တထေဝါတိ တိက္ခတ္တုမေဝ. ပရိဘောဂစေတိယတော သရီရစေတိယံ ဂရုတရန္တိ ကတွာ ‘‘စေတိယံ ဝန္ဒိတွာ’’တိ စေတိယဝန္ဒနာယ ပဌမံ ကရဏီယတာ ဝုတ္တာ. တထာ ဟိ အဋ္ဌကထာယံ – ‘‘စေတိယံ ဗာဓယမာနာ ဗောဓိသာခါ ဟရိတဗ္ဗာ’’တိ ဝုတ္တာ. ဗုဒ္ဓဂုဏာနုဿရဏဝသေနေဝ ဗောဓိဉ္စ ပဏိပါတကရဏန္တိ အာဟ – ‘‘ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော သမ္မုခါ ဝိယ နိပစ္စကာရံ ဒဿေတွာ’’တိ. ဂါမသမီပေတိ ဂါမဿ ဥပစာရဋ္ဌာနေ. คำว่า 'นำไป' คือดำเนินกรรมฐาน หมายความว่า พากเพียรจนกว่าจะกลับจากบิณฑบาต คำว่า 'ไม่นำกลับมา' คือไม่นำกรรมฐานกลับมาตั้งแต่การบริโภคอาหารจนถึงการเข้าไปยังที่พักกลางวัน คำว่า 'ประพฤติโดยสมาทาน' คือประพฤติโดยการสมาทานอย่างดีแล้ว โดยการบำเพ็ญวัตรเหล่านั้นให้บริบูรณ์ คำว่า 'การบำรุงร่างกาย' คือการดูแลร่างกายมีการล้างหน้าเป็นต้น คำว่า 'สองสามบัลลังก์' คือการนั่งสองสามครั้ง ที่นั่งอุ่นสองสามแห่ง เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ทำให้เกิดความร้อน' คำว่า 'ด้วยหัวข้อกรรมฐานเท่านั้น' คือด้วยกรรมฐานเป็นประธานเท่านั้น ไม่ละกรรมฐานเลย ด้วยเหตุนั้นจึงแสดงว่า กรรมฐานที่พึงดำเนินไป หรือกรรมฐานที่กำลังรักษาอยู่ โดยไม่ละทิ้งกรรมฐานนั้นเลย ดังคำว่า 'แม้บาตรก็ไม่มีเจตนา' เป็นต้น คำว่า 'เช่นนั้นแหละ' คือสามครั้งเท่านั้น เพราะถือว่าพระสรีรเจดีย์สำคัญกว่าพระบริโภคเจดีย์ จึงกล่าวว่า 'ไหว้เจดีย์แล้ว' คือการกระทำที่ควรทำก่อนในการไหว้เจดีย์ ดังที่อรรถกถาได้กล่าวไว้ว่า 'กิ่งโพธิ์ที่เบียดเบียนเจดีย์พึงนำออก' การกราบไหว้พระโพธิ์นั้นด้วยการระลึกถึงพระพุทธคุณเท่านั้น จึงกล่าวว่า 'แสดงความนอบน้อมเหมือนอยู่ต่อหน้าพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้า' คำว่า 'ใกล้หมู่บ้าน' คือในเขตหมู่บ้าน ဇနသင်္ဂဟဏတ္ထန္တိ ‘‘မယိ အကထေန္တေ ဧတေသံ ကော ကထေဿတီ’’တိ ဓမ္မာနုဂ္ဂဟေန ဇနသင်္ဂဟဏတ္ထံ. တသ္မာတိ ယသ္မာ ‘‘ဓမ္မကထာ နာမ ကထေတဗ္ဗာ ဧဝါ’’တိ အဋ္ဌကထာစရိယာ ဝဒန္တိ, ယသ္မာ စ ဓမ္မကထာ ကမ္မဋ္ဌာနဝိနိမုတ္တာ နာမ နတ္ထိ, တသ္မာ. ကမ္မဋ္ဌာနသီသေနေဝါတိ အတ္တနာ ပရိဟရိယမာနံ ကမ္မဋ္ဌာနံ အဝိဇဟန္တော တဒနုဂုဏံယေဝ ဓမ္မကထံ ကထေတွာ. အနုမောဒနံ ကတွာတိ ဧတ္ထာပိ ‘‘ကမ္မဋ္ဌာနသီသေနေဝါ’’တိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ. သမ္ပတ္တပရိစ္ဆေဒေနေဝါတိ ပရိစိတော အပရိစိတောတိအာဒိဝိဘာဂံ အကတွာ သမ္ပတ္တကောဋိယာ ဧဝ, သမာဂမမတ္တေနေဝါတိ အတ္ထော. ဘယေတိ ပရစက္ကာဒိဘယေ. คำว่า 'เพื่อสงเคราะห์ประชาชน' คือเพื่อสงเคราะห์ประชาชนด้วยการอนุเคราะห์ธรรมว่า 'เมื่อเราไม่กล่าว ใครเล่าจะกล่าวแก่คนเหล่านี้' คำว่า 'เพราะเหตุนั้น' คือเพราะเหตุที่อาจารย์อรรถกถากล่าวว่า 'ธรรมกถาพึงกล่าวเท่านั้น' และเพราะธรรมกถาที่ชื่อว่าพ้นจากกรรมฐานนั้นไม่มี เพราะเหตุนั้น คำว่า 'ด้วยหัวข้อกรรมฐานเท่านั้น' คือไม่ละกรรมฐานที่ตนรักษาอยู่ แล้วกล่าวธรรมกถาที่เหมาะสมกับกรรมฐานนั้น คำว่า 'อนุโมทนาแล้ว' ในที่นี้ก็พึงนำคำว่า 'ด้วยหัวข้อกรรมฐานเท่านั้น' มาเชื่อมโยง คำว่า 'ด้วยการกำหนดผู้ที่มาถึงแล้วเท่านั้น' คือไม่แบ่งแยกเป็นผู้คุ้นเคยหรือไม่คุ้นเคยเป็นต้น แต่ด้วยการมาถึงเท่านั้น หมายความว่า ด้วยการมาพบกันเท่านั้น คำว่า 'ภัย' คือภัยจากข้าศึกเป็นต้น ကမ္မဇတေဇောတိ ဂဟဏိံ သန္ဓာယာဟ. ကမ္မဋ္ဌာနဝီထိံ နာရောဟတိ ခုဒါပရိဿမေန ကိလန္တကာယတ္တာ သမာဓာနာဘာဝတော. အဝသေသဋ္ဌာနေတိ ယာဂုယာ [Pg.460] အဂ္ဂဟိတဋ္ဌာနေ. ပေါင်္ခါနုပေါင်္ခန္တိ ကမ္မဋ္ဌာနုပဋ္ဌာနဿ အဝိစ္ဆေဒ-ဒဿနမေတံ, ယထာ ပေါင်္ခါနုပေါင်္ခံ ပဝတ္တာယ သရပဋိပါဋိယာ အနဝိစ္ဆေဒေါ, ဧဝမေတဿပိ ကမ္မဋ္ဌာနုပဋ္ဌာနဿာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. คำว่า 'กรรมชเตโช' (ไฟที่เกิดจากกรรม) หมายถึงไฟธาตุในกระเพาะอาหาร กรรมฐานไม่ขึ้นสู่ทาง (ไม่ดำเนินไป) เพราะร่างกายอ่อนเพลียด้วยความหิวและความเหน็ดเหนื่อย และเพราะไม่มีสมาธิ คำว่า 'ในที่เหลือ' คือในที่ที่ยังไม่ได้ดื่มยาคู คำว่า 'ป้องขานุป้องขัง' (ต่อเนื่องกันไป) นี้เป็นการแสดงถึงความไม่ขาดสายของการปรากฏแห่งกรรมฐาน เหมือนอย่างความไม่ขาดสายของสายลูกศรที่แล่นไปต่อเนื่องกัน ฉันใด การปรากฏแห่งกรรมฐานนี้ก็ฉันนั้น နိက္ခိတ္တဓုရော ဘာဝနာနုယောဂေ. ဝတ္တပဋိပတ္တိယာ အပူရဏေန သဗ္ဗဝတ္တာနိ ဘိန္ဒိတွာ. ကာမေ အဝီတရာဂေါ ဟောတိ. ကာယေ အဝီတရာဂေါ. ရူပေ အဝီတရာဂေါ. ယာဝဒတ္ထံ ဥဒရာဝဒေဟံ ဘုဉ္ဇိတွာ သေယျသုခံ ပဿသုခံ မိဒ္ဓသုခံ အနုယုတ္တော ဝိဟရတိ. အညတရံ ဒေဝနိကာယံ ပဏိဓာယ ဗြဟ္မစရိယံ စရတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၂၀; မ. နိ. ၁.၁၈၆) ဧဝံ ဝုတ္တံ ပဉ္စဝိဓစေတောဝိနိဗန္ဓစိတ္တော. စရိတွာတိ ပဝတ္တိတွာ. ผู้ทอดทิ้งธุระในการประกอบภาวนา ทำลายวัตรทั้งหมดด้วยการไม่บำเพ็ญวัตรปฏิบัติให้บริบูรณ์ เป็นผู้ยังไม่ปราศจากราคะในกาม ยังไม่ปราศจากราคะในกาย ยังไม่ปราศจากราคะในรูป บริโภคอาหารจนเต็มท้องแล้ว ย่อมอยู่ประกอบด้วยความสุขในการนอน ความสุขในการเอนกาย ความสุขในการหลับ มีจิตอันเครื่องผูกพันใจ ๕ อย่างรัดรึงไว้ ดังที่กล่าวมานี้ว่า 'ประพฤติพรหมจรรย์โดยตั้งความปรารถนาในเทวโลกใดโลกหนึ่ง' (ที.ปา. 3.320; ม.มู. 1.186) คำว่า 'ประพฤติแล้ว' คือดำเนินไปแล้ว ဂတပစ္စာဂတိကဝတ္တဝသေနာတိ ဘာဝနာသဟိတံယေဝ ဘိက္ခာယ ဂတပစ္စာဂတံ ဂမနပစ္စာဂမနံ ဧတဿ အတ္ထီတိ ဂတပစ္စာဂတိကံ, တဒေဝ ဝတ္တံ, တဿ ဝသေန. အတ္တနော ဟိတသုခံ ကာမေန္တိ ဣစ္ဆန္တီတိ အတ္တကာမာ, ဓမ္မစ္ဆန္ဒဝန္တော. ‘‘ဓမ္မော’’တိ ဟိ ဟိတံ တံနိမိတ္တကဉ္စ သုခန္တိ. အထ ဝါ ဝိညူနံ ဓမ္မာနံ အတ္တနိယတ္တာ အတ္တဘာဝပရိစ္ဆန္နတ္တာ စ အတ္တာ နာမ ဓမ္မော. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘အတ္တဒီပါ, ဘိက္ခဝေ, ဝိဟရထ အတ္တသရဏာ’’တိအာဒိ (သံ. နိ. ၃.၄၃). တံ ကာမေန္တိ ဣစ္ဆန္တီတိ အတ္တကာမာ. ဥသဘံ နာမ ဝီသတိ ယဋ္ဌိယော. တာယ သညာယာတိ တာယ ပါသာဏသညာယ, ‘‘ဧတ္တကံ ဌာနမာဂတာ’’တိ ဇာနန္တာတိ အဓိပ္ပာယော. သော ဧဝ နယော အယံ ဘိက္ခူတိအာဒိကော ယော ဌာနေ ဝုတ္တော, သော ဧဝ နိသဇ္ဇာယပိ နယော. ပစ္ဆတော အာဂစ္ဆန္တာနံ ဆိန္နဘတ္တဘာဝဘယေနပိ ယောနိသောမနသိကာရံ ပရိဗြူဟေတိ. คำว่า 'ด้วยวัตรแห่งการไปกลับ' คือการไปและกลับเพื่อบิณฑบาตพร้อมด้วยภาวนา การไปและการกลับนั้นมีอยู่แก่ภิกษุนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า 'คตปัจจาคติกะ' (ผู้มีวัตรในการไปและกลับ) นั่นแหละคือวัตร ด้วยวัตรนั้น ผู้ปรารถนาประโยชน์สุขของตนเอง ชื่อว่า 'อัตตกามะ' (ผู้รักตน) คือผู้มีธรรมฉันทะ เพราะว่า 'ธรรม' คือประโยชน์และสุขที่มีประโยชน์นั้นเป็นเหตุ อีกอย่างหนึ่ง ธรรมที่รู้ได้เฉพาะวิญญูชน เพราะเป็นของตนและเพราะถูกกำหนดด้วยอัตภาพ จึงชื่อว่า 'อัตตา' คือธรรม เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงมีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่งอยู่เถิด' เป็นต้น (สํ.ม. 3.43) ผู้ปรารถนาธรรมนั้น ชื่อว่า 'อัตตกามะ' คำว่า 'อุสภะ' คือ ๒๐ ไม้เท้า คำว่า 'ด้วยสัญญานั้น' คือด้วยสัญญาในก้อนหินนั้น หมายความว่า รู้ว่า 'มาถึงที่ประมาณเท่านี้แล้ว' นัยที่กล่าวไว้ในที่ยืนว่า 'ภิกษุนี้' เป็นต้นนั้นนั่นแหละ ก็เป็นนัยในการนั่งด้วย ภิกษุย่อมเจริญโยนิโสมนสิการแม้ด้วยความกลัวว่าภิกษุผู้มาภายหลังจะขาดอาหาร မဒ္ဒန္တာတိ ဓညကရဏဋ္ဌာနေ သာလိသီသာနိ မဒ္ဒန္တာ. မဟာပဓာနံ ပူဇေဿာမီတိ အမှာကံ အတ္ထာယ လောကနာထေန ဆ ဝဿာနိ ကတံ ဒုက္ကရစရိယံ ဧဝါဟံ ယထာသတ္တိ ပူဇေဿာမီတိ. ပဋိပတ္တိပူဇာ ဟိ သတ္ထုပူဇာ, န အာမိသပူဇာတိ. ဌာနစင်္ကမမေဝါတိ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗဣရိယာပထကာလဝသေန ဝုတ္တံ, န ဘောဇနာဒိကာလေသု အဝဿံ ကာတဗ္ဗနိသဇ္ဇာယ ပဋိက္ခေပဝသေန. คำว่า 'ย่ำ' คือย่ำรวงข้าวในที่ทำข้าวเปลือก คำว่า 'เราจักบูชามหาปธาน' คือเราจักบูชาการบำเพ็ญทุกรกิริยาที่พระโลกนาถทรงกระทำมา ๖ ปี เพื่อประโยชน์แก่เรา ตามกำลังของเรา เพราะว่าการปฏิบัติบูชาเป็นการบูชาพระศาสดา ไม่ใช่อามิสบูชา คำว่า 'การยืนและการเดินเท่านั้น' นี้กล่าวโดยอ้างถึงเวลาแห่งอิริยาบถที่พึงอธิษฐาน ไม่ใช่โดยการปฏิเสธการนั่งที่พึงทำโดยไม่ขาดในเวลาบริโภคอาหารเป็นต้น ဝီထိံ ဩတရိတွာ ဣတော စိတော အနောလောကေတွာ ပဌမမေဝ ဝီထိယော သလ္လက္ခေတဗ္ဗာတိ အာဟ ‘‘ဝီထိယော သလ္လက္ခေတွာ’’တိ. ယံ သန္ဓာယ [Pg.461] ဝုစ္စတိ – ‘‘ပါသာဒိကေန အဘိက္ကန္တေနာ’’တိအာဒိ. တံ ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထ စာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အာဟာရေ ပဋိကူလသညံ ဥပဋ္ဌပေတွာတိအာဒီသု ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ. အဋ္ဌင်္ဂသမန္နာဂတန္တိ ‘‘ယာဝဒေဝ ဣမဿ ကာယဿ ဌိတိယာ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၂၃; ၂.၂၄; ၃.၇၅; သံ. နိ. ၄.၁၂၀; အ. နိ. ၆.၅၈; ၈.၉) ဝုတ္တေဟိ အဋ္ဌဟိ အင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတံ ကတွာ. နေဝ ဒဝါယာတိအာဒိ ပန ပဋိက္ခေပဒဿနံ. ลงสู่ถนนแล้ว ไม่มองซ้ายมองขวา พึงกำหนดถนนก่อน จึงกล่าวว่า 'กำหนดถนนแล้ว' ซึ่งหมายถึงคำที่กล่าวว่า 'ด้วยการก้าวไปที่น่าเลื่อมใส' เป็นต้น เพื่อแสดงสิ่งนั้น จึงกล่าวว่า 'และในที่นั้น' เป็นต้น สิ่งที่ควรกล่าวในคำว่า 'ตั้งปฏิกูลสัญญาในอาหารแล้ว' เป็นต้น ได้กล่าวไว้ข้างล่างแล้ว คำว่า 'ประกอบด้วยองค์ ๘' คือทำให้ประกอบด้วยองค์ ๘ ที่กล่าวไว้ในคำว่า 'เพียงเพื่อดำรงอยู่แห่งกายนี้' เป็นต้น (ม.มู. 1.23; ม.ม. 2.24; ม.อุ. 3.75; สํ.สฬา. 4.120; อ.ฉกฺก. 6.58; อ.อฏฺฐก. 8.9) ส่วนคำว่า 'ไม่เพื่อความคะนอง' เป็นต้น เป็นการแสดงการปฏิเสธ ပစ္စေကဗောဓိံ သစ္ဆိကရောတိ, ယဒိ ဥပနိဿယသမ္ပန္နော ဟောတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဣဒဉ္စ ယထာ ဟေဋ္ဌာ တီသု ဌာနေသု, ဧဝံ ဣတော ပရေသု ဌာနေသု ဥပနေတွာ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ. တတ္ထ ပစ္စေကဗောဓိယာ ဥပနိဿယသမ္ပဒါ ကပ္ပာနံ ဒွေ အသင်္ချေယျာနိ သတသဟဿဉ္စ တဇ္ဇံ ပုညဉာဏသမ္ဘာရသမ္ဘရဏံ, သာဝကဗောဓိယံ အဂ္ဂသာဝကာနံ ဧကံ အသင်္ချေယျံ ကပ္ပသတသဟဿဉ္စ, မဟာသာဝကာနံ ကပ္ပသတသဟဿမေဝ တဇ္ဇံ သမ္ဘာရသမ္ဘရဏံ, ဣတရေသံ အတီတာသု ဇာတီသု ဝိဝဋ္ဋသန္နိဿယဝသေန နိဗ္ဗတ္တိတံ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယံ ကုသလံ. ဗာဟိယော ဒါရုစီရိယောတိ ဗာဟိယဝိသယေ ဇာတသံဝဒ္ဓတာယ ဗာဟိယော, ဒါရုစီရပရိဟရဏေန ဒါရုစီရိယောတိ လဒ္ဓသမညော. သော ဟိ အာယသ္မာ ‘‘တသ္မာတိဟ တေ, ဗာဟိယ, ဧဝံ သိက္ခိတဗ္ဗံ – ဒိဋ္ဌေ ဒိဋ္ဌမတ္တံ ဘဝိဿတီ’’တိအာဒိဝသပ္ပဝတ္တေန (ဥဒါ. ၁၀) သံခိတ္တေနေဝ ဩဝါဒေန ခိပ္ပတရံ ဝိသေသံ အဓိဂစ္ဆိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ခိပ္ပာဘိညော ဝါ ဟောတိ သေယျထာပိ ထေရော ဗာဟိယော ဒါရုစီရိယော’’တိ. ဧဝံ မဟာပညော ဝါတိအာဒီသု ယထာရဟံ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ. บรรลุพระปัจเจกโพธิญาณ หากเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยอุปนิสัย ดังนี้เป็นความสัมพันธ์. และข้อนี้ พึงนำไปเชื่อมโยงในที่ทั้งหลายเบื้องหน้าจากนี้ เหมือนใน ๓ แห่งเบื้องต้นฉะนั้น. ในบรรดานั้น ความถึงพร้อมด้วยอุปนิสัยแห่งพระปัจเจกโพธิญาณ คือการสั่งสมบุญและญาณอันเป็นสัมภาระที่สมควรตลอด ๒ อสงไขยกับแสนกัป, ในสาวกโพธิญาณ การสั่งสมสัมภาระที่สมควรของพระอัครสาวกทั้งหลายตลอด ๑ อสงไขยกับแสนกัป, ของพระมหาสาวกทั้งหลายตลอดแสนกัปเท่านั้น, ส่วนของสาวกที่เหลือ คือกุศลอันเป็นไปในส่วนแห่งการแทงตลอดที่เกิดขึ้นแล้วด้วยอำนาจแห่งที่พึ่งคือวิวัฏฏะในชาติที่ล่วงมาแล้ว. คำว่า บาหิยะ ทารุจีริยะ คือชื่อว่า บาหิยะ เพราะเกิดและเติบโตในบาหิยชนบท, ได้รับสมัญญาว่า ทารุจีริยะ เพราะนุ่งห่มผ้าเปลือกไม้. พระเถระรูปนั้นแล ได้บรรลุคุณวิเศษอย่างรวดเร็วยิ่งด้วยโอวาทโดยย่อ ซึ่งเป็นไปโดยนัยมีอาทิว่า “เพราะเหตุนั้นแล บาหิยะ เธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ในสิ่งที่เห็น จักเป็นเพียงสักว่าเห็น” (ขุ.อุ. ๒๕/๔๙). เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “หรือว่าเป็นผู้รู้ยิ่งโดยพลัน เหมือนพระบาหิยทารุจีริยเถระ”. พึงกล่าวในคำว่า “เป็นผู้มีปัญญามาก” เป็นต้น ตามสมควรฉะนี้. တန္တိ အသမ္မုယှနံ. ဧဝန္တိ ဣဒါနိ ဝုစ္စမာနာကာရဒဿနံ. အတ္တာ အဘိက္ကမတီတိ ဣမိနာ အန္ဓပုထုဇ္ဇနဿ ဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟဝသေန အဘိက္ကမေ သမ္မုယှနံ ဒဿေတိ, အဟံ အဘိက္ကမာမီတိ ပန ဣမိနာ မာနဂ္ဂါဟဝသေန, တဒုဘယံ ပန တဏှာယ ဝိနာ န ဟောတီတိ တဏှာဂ္ဂါဟဝသေနပိ သမ္မုယှနံ ဒဿိတမေဝ ဟောတိ, ‘‘တထာ အသမ္မုယှန္တော’’တိ ဝတွာ တံ အသမ္မုယှနံ ယေန ဃနဝိနိဗ္ဘောဂေန ဟောတိ, တံ ဒဿေန္တော ‘‘အဘိက္ကမာမီတိ စိတ္တေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယသ္မာ ဝါယောဓာတုယာ အနုဂတာ တေဇောဓာတု ဥဒ္ဓရဏဿ ပစ္စယော. ဥဒ္ဓရဏဂတိကာ ဟိ တေဇောဓာတူတိ ဥဒ္ဓရဏေ ဝါယောဓာတုယာ တဿာ အနုဂတဘာဝေါ, တသ္မာ ဣမာသံ ဒွိန္နမေတ္ထ ဓာတူနံ သာမတ္ထိယတော အဓိမတ္တတာ, ဣတရာသဉ္စ ဩမတ္တတာတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဧကေကပါဒုဒ္ဓရဏေ…ပေ… ဗလဝတိယော’’တိ အာဟ. ယသ္မာ ပန တေဇောဓာတုယာ အနုဂတာ [Pg.462] ဝါယောဓာတု အတိဟရဏဝီတိဟရဏာနံ ပစ္စယော. တိရိယဂတိကာယ ဟိ ဝါယောဓာတုယာ အတိဟရဏဝီတိဟရဏေသု သာတိသယော ဗျာပါရောတိ တေဇောဓာတုယာ တဿာနုဂတဘာဝေါ, တသ္မာ ဣမာသံ ဒွိန္နမေတ္ထ သာမတ္ထိယတော အဓိမတ္တတာ, ဣတရာသဉ္စ ဩမတ္တတာတိ ဒဿေန္တော ‘‘တထာ အတိဟရဏဝီတိဟရဏေသူ’’တိ အာဟ. သတိပိ အနုဂမနာနုဂန္တဗ္ဗတာဝိသေသေ တေဇောဓာတုဝါယောဓာတုဘာဝမတ္တံ သန္ဓာယ တထာ-သဒ္ဒဂ္ဂဟဏံ. คำว่า ตํ (นั้น) คือความไม่หลง. คำว่า เอวํ (อย่างนี้) คือการแสดงอาการที่กำลังกล่าวอยู่ในบัดนี้. ด้วยคำว่า 'อัตตาเดินไป' นี้ ย่อมแสดงความหลงในการเดินด้วยอำนาจแห่งการยึดถือทิฏฐิของปุถุชนผู้มืดบอด, ส่วนด้วยคำว่า 'เราเดินไป' นี้ ย่อมแสดงความหลงด้วยอำนาจแห่งการยึดถือมานะ, อนึ่ง ทั้งสองอย่างนั้นย่อมไม่มีเว้นตัณหา เพราะฉะนั้น ความหลงด้วยอำนาจแห่งการยึดถือตัณหาก็เป็นอันแสดงแล้วนั่นเอง, ครั้นกล่าวว่า 'ไม่หลงอย่างนั้น' แล้ว เพื่อแสดงความไม่หลงนั้นว่าย่อมมีด้วยการแยกฆนะ (ความก้อน) อย่างไร จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'เมื่อจิตเกิดขึ้นว่า เราเดินไป'. ในบรรดานั้น เพราะเหตุที่เตโชธาตุที่วาโยธาตุตามไป เป็นปัจจัยแห่งการยกขึ้น. ด้วยว่าเตโชธาตุมีปกติยกขึ้น ดังนั้น ในการยกขึ้น วาโยธาตุจึงเป็นสภาพที่ตามเตโชธาตุนั้นไป, เพราะเหตุนั้น เพื่อแสดงว่าธาตุ ๒ อย่างนี้ในที่นี้มีกำลังมากโดยความสามารถ ส่วนธาตุที่เหลือมีกำลังน้อย จึงกล่าวว่า 'ในการยกเท้าแต่ละข้าง...เป็นต้น...มีกำลัง'. อนึ่ง เพราะเหตุที่วาโยธาตุที่เตโชธาตุตามไป เป็นปัจจัยแห่งการก้าวไปข้างหน้าและการก้าวเฉียง. ด้วยว่าวาโยธาตุมีปกติไปในทางขวาง จึงมีหน้าที่อย่างยิ่งในการก้าวไปข้างหน้าและการก้าวเฉียง เตโชธาตุจึงเป็นสภาพที่ตามวาโยธาตุนั้นไป, เพราะเหตุนั้น เพื่อแสดงว่าธาตุ ๒ อย่างนี้ในที่นี้มีกำลังมากโดยความสามารถ ส่วนธาตุที่เหลือมีกำลังน้อย จึงกล่าวว่า 'ในการก้าวไปข้างหน้าและการก้าวเฉียงอย่างนั้น'. แม้จะมีความต่างกันแห่งภาวะคือการตามไปและภาวะคือสิ่งที่ถูกตามไป ก็พึงทราบว่าการใช้คำว่า 'อย่างนั้น' (ตถา) นี้ มุ่งหมายเพียงความเป็นเตโชธาตุและวาโยธาตุเท่านั้น. တတ္ထ အက္ကန္တဋ္ဌာနတော ပါဒဿ ဥက္ခိပနံ ဥဒ္ဓရဏံ, ဌိတဋ္ဌာနံ အတိက္ကမိတွာ ပုရတော ဟရဏံ အတိဟရဏံ. ရုက္ခခါဏုအာဒိပရိဟရဏတ္ထံ, ပတိဋ္ဌိတပါဒဃဋ္ဋနပရိဟရဏတ္ထံ ဝါ ပဿေန ဟရဏံ ဝီတိဟရဏံ. ယာဝ ပတိဋ္ဌိတပါဒေါ, တာဝ အာဟရဏံ အတိဟရဏံ, တတော ပရံ ဟရဏံ ဝီတိဟရဏန္တိ အယံ ဝါ ဧတေသံ ဝိသေသော. ယသ္မာ ပထဝီဓာတုယာ အနုဂတာ အာပေါဓာတု ဝေါဿဇ္ဇနဿ ပစ္စယော. ဂရုတရသဘာဝါ ဟိ အာပေါဓာတူတိ ဝေါဿဇ္ဇနေ ပထဝီဓာတုယာ တဿာနုဂတဘာဝေါ, တသ္မာ တာသံ ဒွိန္နမေတ္ထ သာမတ္ထိယတော အဓိမတ္တတာ, ဣတရာသဉ္စ ဩမတ္တတာတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဝေါဿဇ္ဇနေ…ပေ… ဗလဝတိယော’’တိ. ယသ္မာ ပန အာပေါဓာတုယာ အနုဂတာ ပထဝီဓာတု သန္နိက္ခေပနဿ ပစ္စယော. ပတိဋ္ဌာဘာဝေ ဝိယ ပတိဋ္ဌာပနေပိ တဿာ သာတိသယကိစ္စတ္တာ အာပေါဓာတုယာ တဿာ အနုဂတဘာဝေါ, တထာ ဃဋ္ဋနကိရိယာယ ပထဝီဓာတုယာ ဝသေန သန္နိရုမ္ဘနဿ သိဇ္ဈနတော တတ္ထာပိ ပထဝီဓာတုယာ အာပေါဓာတုအနုဂတဘာဝေါ, တသ္မာ ဝုတ္တံ – ‘‘တထာ သန္နိက္ခေပနသန္နိရုမ္ဘနေသူ’’တိ. ในบรรดานั้น การยกเท้าขึ้นจากที่ที่เหยียบแล้ว ชื่อว่า อุทธรณะ, การนำไปข้างหน้าล่วงเลยที่ที่ตั้งอยู่ ชื่อว่า อติหรณะ. การนำไปทางข้างเพื่อหลีกเลี่ยงต้นไม้และตอไม้เป็นต้น หรือเพื่อหลีกเลี่ยงการกระทบกับเท้าที่ตั้งอยู่แล้ว ชื่อว่า วีติหรณะ. อีกอย่างหนึ่ง การนำไปจนถึงเท้าที่ตั้งอยู่ ชื่อว่า อติหรณะ, การนำไปให้เลยจากนั้นไป ชื่อว่า วีติหรณะ นี้เป็นความต่างกันของอาการเหล่านั้น. เพราะเหตุที่อาโปธาตุที่ปฐวีธาตุตามไป เป็นปัจจัยแห่งการปล่อยลง (โวสสัชชนะ). ด้วยว่าอาโปธาตุมีสภาพหนักกว่า ดังนั้น ในการปล่อยลง ปฐวีธาตุจึงเป็นสภาพที่ตามอาโปธาตุนั้นไป, เพราะเหตุนั้น เพื่อแสดงว่าธาตุ ๒ อย่างนั้นในที่นี้มีกำลังมากโดยความสามารถ ส่วนธาตุที่เหลือมีกำลังน้อย จึงกล่าวว่า 'ในการปล่อยลง...เป็นต้น...มีกำลัง'. อนึ่ง เพราะเหตุที่ปฐวีธาตุที่อาโปธาตุตามไป เป็นปัจจัยแห่งการวางลง (สันนิกเขปนะ). เพราะปฐวีธาตุมีหน้าที่อย่างยิ่งในการทำให้ตั้งมั่น เหมือนในภาวะที่เป็นที่ตั้ง ดังนั้น อาโปธาตุจึงเป็นสภาพที่ตามปฐวีธาตุนั้นไป, อีกอย่างหนึ่ง เพราะการยับยั้ง (สันนิรุมภนะ) ย่อมสำเร็จได้ด้วยอำนาจแห่งปฐวีธาตุโดยกิริยาที่กระทบ ในการยับยั้งนั้น ปฐวีธาตุจึงเป็นสภาพที่อาโปธาตุตามไป, เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ในการวางลงและการยับยั้งอย่างนั้น'. တတ္ထာတိ တသ္မိံ အဘိက္ကမနေ, တေသု ဝါ ဝုတ္တေသု ဥဒ္ဓရဏာဒီသု ဆသု ကောဋ္ဌာသေသု. ဥဒ္ဓရဏေတိ ဥဒ္ဓရဏက္ခဏေ. ရူပါရူပဓမ္မာတိ ဥဒ္ဓရဏာကာရေန ပဝတ္တာ ရူပဓမ္မာ တံသမုဋ္ဌာပကာ အရူပဓမ္မာ စ. အတိဟရဏံ န ပါပုဏန္တိ ခဏမတ္တာဝဋ္ဌာနတော. တတ္ထ တတ္ထေဝါတိ ယတ္ထ ယတ္ထ ဥပ္ပန္နာ, တတ္ထ တတ္ထေဝ. န ဟိ ဓမ္မာနံ ဒေသန္တရသင်္ကမနံ အတ္ထိ. ပဗ္ဗံ ပဗ္ဗန္တိအာဒိ ဥဒ္ဓရဏာဒိကောဋ္ဌာသေ သန္ဓာယ သဘာဂသန္တတိဝသေန ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အတိဣတ္တရော ဟိ ရူပဓမ္မာနမ္ပိ ပဝတ္တိက္ခဏော, ဂမနဿာဒါနံ ဒေဝပုတ္တာနံ ဟေဋ္ဌုပရိယာယေန [Pg.463] ပဋိမုခံ ဓာဝန္တာနံ သိရသိ ပါဒေ စ ဗဒ္ဓခုရဓာရာသမာဂမတောပိ သီဃတရော. ယထာ တိလာနံ ဘဇ္ဇိယမာနာနံ တဋတဋာယနေန ဘေဒေါ လက္ခီယတိ, ဧဝံ သင်္ခတဓမ္မာနံ ဥပ္ပာဒေနာတိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘တဋတဋာယန္တာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဥပ္ပန္နာ ဟိ ဧကန္တတော ဘိဇ္ဇန္တီတိ. คำว่า ตตฺถ (ในบรรดานั้น) คือในการก้าวไปนั้น หรือในส่วน ๖ อย่างมีอุทธรณะเป็นต้นที่กล่าวมาแล้วเหล่านั้น. คำว่า อุทฺธรเณ (ในการยกขึ้น) คือในขณะแห่งการยกขึ้น. คำว่า รูปารูปธมฺมา (รูปธรรมและอรูปธรรม) คือรูปธรรมที่ดำเนินไปโดยอาการแห่งการยกขึ้น และอรูปธรรมที่ยังรูปธรรมนั้นให้ตั้งขึ้น. ย่อมไม่ถึงการก้าวไปข้างหน้า (อติหรณะ) เพราะดำรงอยู่เพียงชั่วขณะ. คำว่า ตตฺถ ตตฺเถว (ในที่นั้นๆ นั่นเอง) คือเกิดขึ้นในที่ใดๆ ก็ดับลงในที่นั้นๆ นั่นเอง. เพราะธรรมทั้งหลายไม่มีการย้ายจากที่หนึ่งไปสู่อีกที่หนึ่ง. พึงทราบว่า คำว่า ปพฺพํ ปพฺพํ (ข้อต่อๆ ไป) เป็นต้น ตรัสโดยหมายถึงส่วนมีอุทธรณะเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งความสืบต่อที่เป็นส่วนเดียวกัน. ด้วยว่าแม้ขณะแห่งความเป็นไปของรูปธรรมทั้งหลายก็สั้นยิ่งนัก เร็วกว่าการมาบรรจบกันแห่งคมมีดโกนที่ผูกไว้ที่ศีรษะและเท้าของเหล่าเทพบุตรผู้ยินดีในการเดิน ซึ่งวิ่งสวนทางกันโดยลำดับล่างและบนเสียอีก. เพื่อแสดงว่าการแตกทำลายของสังขตธรรมทั้งหลายย่อมปรากฏพร้อมกับการเกิดขึ้น เหมือนการแตกของงาที่กำลังคั่วด้วยเสียงดังเปาะแปะฉะนั้น จึงกล่าวว่า 'ตฏตฏายนฺตา' (ดังเปาะแปะ). เพราะธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้วย่อมแตกทำลายไปโดยส่วนเดียว. သဒ္ဓိံ ရူပေနာတိ ဣဒံ တဿ တဿ စိတ္တဿ နိရောဓေန သဒ္ဓိံ နိရုဇ္ဈနကရူပဓမ္မဝသေန ဝုတ္တံ, ယံ တတော သတ္တရသမစိတ္တဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ ဥပ္ပန္နံ. အညထာ ယဒိ ရူပါရူပဓမ္မာ သမာနက္ခဏာ သိယုံ, ‘‘ရူပံ ဂရုပရိဏာမံ ဒန္ဓနိရောဓ’’န္တိအာဒိဝစနေဟိ ဝိရောဓော သိယာ. တထာ – ‘‘နာဟံ, ဘိက္ခဝေ, အညံ ဧကဓမ္မမ္ပိ သမနုပဿာမိ, ယံ ဧဝံ လဟုပရိဝတ္တံ, ယထယိဒံ စိတ္တ’’န္တိ (အ. နိ. ၁.၄၈) ဧဝမာဒိပါဠိယာ စ. စိတ္တစေတသိကာ ဟိ သာရမ္မဏသဘာဝါ ယထာဗလံ အတ္တနော အာရမ္မဏပစ္စယဘူတမတ္ထံ ဝိဘာဝေန္တာယေဝ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ တေသံ တံသဘာဝနိပ္ဖတ္တိအနန္တရံ နိရောဓော, ရူပဓမ္မာ ပန အနာရမ္မဏာ ပကာသေတဗ္ဗာ. ဧဝံ တေသံ ပကာသေတဗ္ဗဘာဝနိပ္ဖတ္တိ သောဠသဟိ စိတ္တေဟိ ဟောတီတိ တင်္ခဏာယုကတာ တေသံ ဣစ္ဆိတာ, လဟုကဝိညာဏဿ ဝိသယသင်္ဂတိမတ္တပစ္စယတာယ တိဏ္ဏံ ခန္ဓာနံ, ဝိသယသင်္ဂတိမတ္တတာယ စ ဝိညာဏဿ လဟုပရိဝတ္တိတာ, ဒန္ဓမဟာဘူတပစ္စယတာယ ရူပဓမ္မာနံ ဒန္ဓပရိဝတ္တိတာ. နာနာဓာတုယာ ယထာဘူတဉာဏံ ခေါ ပန တထာဂတဿေဝ, တေန စ ပုရေဇာတပစ္စယော ရူပဓမ္မောဝ ဝုတ္တော, ပစ္ဆာဇာတပစ္စယော စ တဿေဝါတိ ရူပါရူပဓမ္မာနံ သမာနက္ခဏတာ န ယုဇ္ဇတေဝ, တသ္မာ ဝုတ္တနယေနေဝေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. คำว่า สทฺธึ รูปเน นี้ ตรัสโดยอำนาจแห่งรูปธรรมที่ดับพร้อมกับการดับแห่งจิตนั้นๆ ซึ่งเกิดขึ้นในอุปปาทขณะของจิตดวงที่ ๑๗ นับจากจิตนั้น. มิฉะนั้น หากรูปธรรมและอรูปธรรมมีขณะเท่ากัน ก็จะขัดกับพระดำรัสมีอาทิว่า 'รูปมีการแปรปรวนช้า มีการดับช้า'. อีกทั้งจะขัดกับพระบาลีมีอาทิว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่งที่เปลี่ยนแปลงเร็วเหมือนจิตนี้เลย' (องฺ. เอก. ๑/๔๘). ด้วยว่า จิตและเจตสิกมีสภาพรับรู้อารมณ์ ย่อมเกิดขึ้นโดยทำให้เนื้อความอันเป็นอารมณ์ปัจจัยของตนแจ่มแจ้งตามกำลัง เพราะฉะนั้น การดับของจิตและเจตสิกเหล่านั้นจึงมีในลำดับแห่งความสำเร็จแห่งสภาพนั้น. ส่วนรูปธรรมทั้งหลายไม่มีอารมณ์ เป็นสิ่งที่พึงให้ปรากฏ. ความสำเร็จแห่งสภาพที่พึงให้ปรากฏของรูปธรรมเหล่านั้น ย่อมมีด้วยจิต ๑๖ ดวง เพราะฉะนั้น ความมีอายุชั่วขณะนั้นจึงเป็นที่ประสงค์สำหรับรูปธรรมเหล่านั้น. ความเป็นของเปลี่ยนแปลงเร็วของขันธ์ ๓ มีได้เพราะมีวิญญาณที่เปลี่ยนแปลงเร็วเป็นปัจจัยเพียงเพื่อการประจวบกับอารมณ์ และความเป็นของเปลี่ยนแปลงเร็วของวิญญาณก็มีได้เพราะเพียงเพื่อการประจวบกับอารมณ์, ส่วนความเป็นของเปลี่ยนแปลงช้าของรูปธรรมทั้งหลาย มีได้เพราะมีมหาภูตรูปที่เปลี่ยนแปลงช้าเป็นปัจจัย. อนึ่ง ญาณตามความเป็นจริงในนานาธาตุ ย่อมมีแก่พระตถาคตเท่านั้น และพระองค์ก็ตรัสรูปธรรมเท่านั้นว่าเป็นปุเรชาตปัจจัย และตรัสรูปธรรมนั้นนั่นแหละว่าเป็นปัจฉาชาตปัจจัย เพราะฉะนั้น ความที่รูปธรรมและอรูปธรรมมีขณะเท่ากันจึงไม่สมควรเลย. เพราะเหตุนั้น พึงทราบความในข้อนี้โดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นแล. အညံ ဥပ္ပဇ္ဇတေ စိတ္တံ, အညံ စိတ္တံ နိရုဇ္ဈတီတိ ယံ ပုရိမုပ္ပန္နံ စိတ္တံ, တံ အညံ, တံ ပန နိရုဇ္ဈန္တံ အပရဿ အနန္တရာဒိပစ္စယော ဟုတွာ ဧဝ နိရုဇ္ဈတီတိ တထာလဒ္ဓပစ္စယံ အညံ ဥပ္ပဇ္ဇတေ စိတ္တံ. ယဒိ ဧဝံ တေသံ အန္တရော လဗ္ဘေယျာတိ, နောတိ အာဟ ‘‘အဝီစိမနုပဗန္ဓော’’တိ. ယထာ ဝီစိ အန္တရော န လဗ္ဘတိ, ‘‘တဒေဝေတ’’န္တိ အဝိသေသဝိဒူ မညန္တိ, ဧဝံ အနု အနု ပဗန္ဓော စိတ္တသန္တာနော ရူပသန္တာနော စ နဒီသောတောဝ နဒိယံ ဥဒကပ္ပဝါဟော ဝိယ ဝတ္တတိ. คำว่า จิตดวงหนึ่งเกิดขึ้น จิตอีกดวงหนึ่งดับไป หมายความว่า จิตที่เกิดขึ้นก่อนเป็นดวงหนึ่ง แต่จิตนั้นเมื่อจะดับ ย่อมดับไปโดยเป็นปัจจัยมีอนันตรปัจจัยเป็นต้นแก่จิตดวงอื่นนั่นเอง จิตดวงอื่นที่ได้ปัจจัยเช่นนั้นจึงเกิดขึ้น. หากถามว่า ถ้าเช่นนั้น ระหว่างจิตเหล่านั้นพึงมีช่องว่างหรือ? ตอบว่า ไม่ใช่ จึงกล่าวว่า 'สืบต่อกันโดยไม่มีระหว่างคั่น'. เหมือนอย่างว่า คลื่นย่อมไม่มีช่องว่างระหว่างกัน ผู้ไม่รู้ความต่างกันย่อมสำคัญว่า 'นั่นเป็นสิ่งเดียวกันนั่นแหละ' ฉันใด การสืบต่อของจิตและการสืบต่อของรูป ย่อมเป็นไปเหมือนกระแสน้ำในแม่น้ำ คือเหมือนการไหลไปของน้ำในแม่น้ำ ฉันนั้น. အဘိမုခံ လောကိတံ အာလောကိတန္တိ အာဟ ‘‘ပုရတောပေက္ခန’’န္တိ. ယသ္မာ ယံဒိသာဘိမုခေါ ဂစ္ဆတိ တိဋ္ဌတိ နိသီဒတိ ဝါ, တဒဘိမုခံ ပေက္ခနံ အာလောကိတံ[Pg.464], တသ္မာ တဒနုဂတံ ဝိဒိသာလောကနံ ဝိလောကိတန္တိ အာဟ ‘‘ဝိလောကိတံ နာမ အနုဒိသာပေက္ခန’’န္တိ. သမ္မဇ္ဇနပရိဘဏ္ဍာဒိကရဏေ ဩလောကိတဿ, ဥလ္လောကာဟရဏာဒီသု ဥလ္လောကိတဿ, ပစ္ဆတော အာဂစ္ဆန္တဿ ပရိဿယဿ ပရိဝဇ္ဇနာဒိဝသေန အပလောကိတဿ စ သိယာ သမ္ဘဝေါတိ အာဟ – ‘‘ဣမိနာ ဝါ မုခေန သဗ္ဗာနိပိ တာနိ ဂဟိတာနေဝါ’’တိ. การมองตรงไปข้างหน้าชื่อว่า อาโลกิตะ ท่านจึงกล่าวว่า 'การแลดูไปข้างหน้า'. เพราะเหตุที่การมองไปในทิศที่ตนกำลังเดินไป ยืนอยู่ หรือนั่งอยู่นั้น ชื่อว่า อาโลกิตะ เพราะฉะนั้น การมองไปในทิศเฉียงที่ตามมาจากการแลดูนั้น ชื่อว่า วิโลกิตะ ท่านจึงกล่าวว่า 'ชื่อว่า วิโลกิตะ คือการมองไปในทิศน้อย'. การมองลง (โอโลกิตะ) ในการกวาดพื้นและการทาพื้นเป็นต้น, การมองขึ้น (อุลโลกิตะ) ในการหยิบของบนเพดานเป็นต้น, และการมองเหลียวหลัง (อปลโลกิตะ) โดยอำนาจการหลีกเลี่ยงอันตรายที่ตามมาข้างหลังเป็นต้น พึงมีได้ ท่านจึงกล่าวว่า 'หรือว่า ด้วยคำนี้ ท่านรวมการมองเหล่านั้นทั้งหมดเข้าไว้แล้วนั่นแล'. ကာယသက္ခိန္တိ ကာယေန သစ္ဆိကတဝန္တံ, ပစ္စက္ခကာရိနန္တိ အတ္ထော. သောဟာယသ္မာ ဝိပဿနာကာလေ ဧဝ ‘‘ယမေဝါဟံ ဣန္ဒြိယေသု အဂုတ္တဒွါရတံ နိဿာယ သာသနေ အနဘိရတိအာဒိဝိပ္ပကာရံ ပတ္တော, တမေဝ သုဋ္ဌု နိဂ္ဂဟေဿာမီ’’တိ ဥဿာဟဇာတော ဗလဝဟိရောတ္တပ္ပော, တတ္ထ စ ကတာဓိကာရတ္တာ ဣန္ဒြိယသံဝရေ ဥက္ကံသပါရမိပ္ပတ္တော, တေနေဝ နံ သတ္ထာ – ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရာနံ ယဒိဒံ နန္ဒော’’တိ (အ. နိ. ၁.၂၃၀) ဧတဒဂ္ဂေ ဌပေသိ. คำว่า กายสักขี คือ ผู้ทำให้แจ้งด้วยกาย หมายถึง ผู้ทำให้ประจักษ์. พระเถระนั้นในเวลาเจริญวิปัสสนานั่นเอง เกิดความอุตสาหะและมีหิริโอตตัปปะอันแรงกล้าว่า 'เราอาศัยความเป็นผู้ไม่คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย จึงถึงความวิปริตมีการไม่ยินดีในพระศาสนาเป็นต้น เราจะข่มอินทรีย์นั้นให้จงดี' และเพราะความเป็นผู้ได้ทำบุญญาธิการไว้ในเรื่องนั้น ท่านจึงถึงบารมีอันสูงสุดในการสำรวมอินทรีย์ ด้วยเหตุนั้น พระศาสดาจึงทรงตั้งท่านไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะว่า 'ภิกษุทั้งหลาย บรรดาสาวกภิกษุของเราผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย นันทะเป็นเลิศ' (องฺ. เอก. ๑/๒๓๐). သာတ္ထကတာ စ သပ္ပာယတာ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ အာလောကိတဝိလောကိတဿာတိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓော. တသ္မာတိ ကမ္မဋ္ဌာနာဝိဇဟနဿေဝ ဂေါစရသမ္ပဇညဘာဝတောတိ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ဟေတုဘာဝေန ပစ္စာမသတိ. အတ္တနော ကမ္မဋ္ဌာနဝသေနေဝ အာလောကနဝိလောကနံ ကာတဗ္ဗံ, ခန္ဓာဒိကမ္မဋ္ဌာနိကေဟိ အညော ဥပါယော န ဂဝေသိတဗ္ဗောတိ အဓိပ္ပာယော. ယသ္မာ အာလောကိတာဒိသမညာပိ ဓမ္မမတ္တဿေဝ ပဝတ္တိဝိသေသော, တသ္မာ တဿ ယာထာဝတော ပဇာနနံ အသမ္မောဟသမ္ပဇညန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘အဗ္ဘန္တရေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. စိတ္တကိရိယဝါယောဓာတုဝိပ္ဖာရဝသေနာတိ ကိရိယမယစိတ္တသမုဋ္ဌာနဝါယောဓာတုယာ စလနာကာရပဝတ္တိဝသေန. အဓော သီဒတီတိ ထောကံ ဩတရတိ. ဥဒ္ဓံ လင်္ဃေတီတိ လင်္ဃန္တံ ဝိယ ဥပရိ ဂစ္ဆတိ. พึงทราบความเป็นผู้มีประโยชน์และความเป็นผู้มีความสบายแห่งการแลดูและการเหลียวดู โดยนำมาเชื่อมโยงกัน. คำว่า ตสฺมา (เพราะเหตุนั้น) ท่านระลึกถึงความที่กล่าวมาแล้วนั่นแลโดยความเป็นเหตุว่า เพราะความเป็นผู้มีโคจรสัมปชัญญะนั่นเองของผู้ไม่ละกรรมฐาน. อธิบายว่า พึงทำการแลดูและการเหลียวดูโดยอำนาจแห่งกรรมฐานของตนเท่านั้น ไม่พึงแสวงหาอุบายอื่นจากกรรมฐานมีขันธ์เป็นต้น. เพราะเหตุที่แม้เพียงชื่อว่าการแลดูเป็นต้น ก็เป็นเพียงความประพฤติพิเศษของธรรมล้วนๆ เพราะฉะนั้น เพื่อจะแสดงว่าการรู้แจ้งธรรมนั้นตามความเป็นจริงเป็นอสัมโมหสัมปชัญญะ ท่านจึงกล่าวคำว่า อพฺภนฺตเร (ภายใน) เป็นต้น. คำว่า ด้วยอำนาจการแผ่ไปของวาโยธาตุที่มีกิริยาจิตเป็นสมุฏฐาน คือ ด้วยอำนาจการเป็นไปแห่งอาการเคลื่อนไหวของวาโยธาตุที่เกิดจากกิริยามยจิต. คำว่า จมลงข้างล่าง คือ ลงไปหน่อยหนึ่ง. คำว่า กระโดดขึ้นข้างบน คือ ขึ้นไปข้างบนเหมือนกระโดด. အင်္ဂကိစ္စံ သာဓယမာနန္တိ ပဓာနဘူတံ အင်္ဂကိစ္စံ နိပ္ဖာဒေန္တံ, ဥပပတ္တိဘဝဿ သရီရံ ဟုတွာတိ အတ္ထော. ပဌမဇဝနေပိ…ပေ… သတ္တမဇဝနေပိ န ဟောတီတိ ဣဒံ ပဉ္စဒွါရဝိညာဏဝီထိယံ ‘‘ဣတ္ထီ ပုရိသော’’တိ ရဇ္ဇနာဒီနံ အဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဟိ အာဝဇ္ဇနဝေါဋ္ဌဗ္ဗနာနံ အယောနိသော အာဝဇ္ဇနဝေါဋ္ဌဗ္ဗနဝသေန ဣဋ္ဌေ ဣတ္ထိရူပါဒိမှိ လောဘမတ္တံ, အနိဋ္ဌေ ပဋိဃမတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. မနောဒွါရေ ပန ‘‘ဣတ္ထီ ပုရိသော’’တိ ရဇ္ဇနာဒိ ဟောတိ, တဿ ပဉ္စဒွါရဇဝနံ မူလံ, ယထာဝုတ္တံ [Pg.465] ဝါ သဗ္ဗံ ဘဝင်္ဂါဒိ. ဧဝံ မနောဒွါရဇဝနဿ မူလဘူတဓမ္မပရိဇာနနဝသေနေဝ မူလပရိညာ ဝုတ္တာ, အာဂန္တုကတာဝကာလိကတာ ပန ပဉ္စဒွါရဇဝနဿေဝ အပုဗ္ဗဘာဝဝသေန စေဝ ဣတ္တရဘာဝဝသေန စ ဝုတ္တာ. ဟေဋ္ဌုပရိယဝသေန ဘိဇ္ဇိတွာ ပတိတေသူတိ ဟေဋ္ဌိမဿ ဥပရိမဿ စ အပရာပရံ ဘင်္ဂပ္ပတ္တိမာဟ. คำว่า ยังกิจอันเป็นองค์ให้สำเร็จ คือ ยังกิจอันเป็นส่วนสำคัญให้สำเร็จ อธิบายว่า เป็นร่างกายของอุปปัตติภพ. คำว่า แม้ในชวนะที่ ๑... แม้ในชวนะที่ ๗ ก็ไม่มี นี้ ท่านกล่าวหมายถึงความไม่มีความกำหนัดเป็นต้นว่า 'หญิง ชาย' ในปัญจทวารวิถี. จริงอยู่ ในปัญจทวารวิถีนั้น เพราะอำนาจการนึกและการตัดสินที่ไม่แยบคายของอาวัชชนะและโวฏฐัพพนะ ความโลภเพียงเล็กน้อยย่อมเกิดขึ้นในรูปหญิงเป็นต้นที่น่าปรารถนา ความขัดเคืองเพียงเล็กน้อยย่อมเกิดขึ้นในรูปที่ไม่น่าปรารถนา. แต่ในมโนทวาร ย่อมมีความกำหนัดเป็นต้นว่า 'หญิง ชาย' โดยมีปัญจทวารชวนะเป็นมูล หรือมีธรรมทั้งหมดมีภวังค์เป็นต้นตามที่กล่าวแล้วเป็นมูล. ด้วยประการฉะนี้ ท่านจึงกล่าว 'มูลปริญญา' ไว้ด้วยอำนาจการกำหนดรู้ธรรมที่เป็นมูลของมโนทวารชวนะ ส่วนความเป็นอาคันตุกะและความเป็นตาวกาลิกะ ท่านกล่าวไว้ด้วยอำนาจความเป็นของไม่เคยมีมาก่อนและความเป็นของชั่วคราวของปัญจทวารชวนะนั่นเอง. คำว่า แตกสลายตกลงไปโดยส่วนล่างและส่วนบน คือ กล่าวถึงการถึงความแตกสลายสลับกันไปของส่วนล่างและส่วนบน. တန္တိ ဇဝနံ. တဿ ဇဝနဿ န ယုတ္တန္တိ သမ္ဗန္ဓော. အာဂန္တုကော အဗ္ဘာဂတော. ဥဒယဗ္ဗယပရိစ္ဆိန္နော တာဝတကော ကာလော ဧတေသန္တိ တာဝကာလိကာနိ. คำว่า ตํ คือ ชวนะ. ความเชื่อมโยงคือ ไม่ควรแก่ชวนะนั้น. อาคันตุกะ คือ ผู้มาเยือน. ชื่อว่า ตาวกาลิกะ เพราะมีกาลเพียงเท่านั้นที่กำหนดด้วยความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป. ဧတံ အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ. သမဝါယေတိ သာမဂ္ဂိယံ. တတ္ထာတိ ပဉ္စက္ခန္ဓဝသေန အာလောကနဝိလောကနေ ပညာယမာနေ တဗ္ဗိနိမုတ္တော – ကော ဧကော အာလောကေတိ, ကော ဝိလောကေတိ. ဥပနိဿယပစ္စယောတိ ဣဒံ သုတ္တန္တနယေန ပရိယာယတော ဝုတ္တံ. သဟဇာတပစ္စယောတိ နိဒဿနမတ္တမေတံ အညမညသမ္ပယုတ္တအတ္ထိအဝိဂတာဒိပစ္စယာနမ္ပိ လဗ္ဘနတော. นี้คือ อสัมโมหสัมปชัญญะ. คำว่า สมวายะ คือ ความพร้อมเพรียง. ในคำว่า ตตฺถ นั้น เมื่อการเหลียวดูและการเหลียวแลปรากฏอยู่โดยความเป็นปัญจขันธ์ ใครเล่าที่พ้นจากปัญจขันธ์นั้น ใครคนหนึ่งเหลียวดู ใครคนหนึ่งเหลียวแล. คำว่า อุปนิสสยปัจจัย นี้ ท่านกล่าวโดยนัยแห่งพระสูตรโดยอ้อม. คำว่า สหชาตปัจจัย นี้เป็นเพียงตัวอย่าง เพราะพึงได้แม้ปัจจัยอื่นๆ มีอัญญมัญญปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย เป็นต้น ကာလေတိ သမိဉ္ဇိတုံ ယုတ္တကာလေ သမိဉ္ဇန္တဿ, တထာ ပသာရေတုံ ယုတ္တကာလေ ပသာရေန္တဿ. ‘‘မဏိသပ္ပော နာမ ဧကာ သပ္ပဇာတီ’’တိ ဝဒန္တိ. လဠနန္တိ ကမ္ပနံ, လီဠာကရဏံ ဝါ. คำว่า กาเล คือ ในเวลาที่ควรหดสำหรับผู้หดอยู่ และในเวลาที่ควรเหยียดสำหรับผู้เหยียดอยู่. พวกเขากล่าวว่า “มาณิสัปปะ เป็นงูชนิดหนึ่ง”. คำว่า ลฬนะ คือ การสั่นไหว หรือการทำท่าทางกรีดกราย ဥဏှပကတိကော ပရိဠာဟဗဟုလကာယော. သီလဿ ဝိဒူသနေန အဟိတာဝဟတ္တာ မိစ္ဆာဇီဝဝသေန ဥပ္ပန္နံ အသပ္ပာယံ. ‘‘စီဝရမ္ပိ အစေတန’’န္တိအာဒိနာ စီဝရဿ ဝိယ ကာယောပိ အစေတနောတိ ကာယဿ အတ္တသုညတာဝိဘာဝနေန ‘‘အဗ္ဘန္တရေ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ပရိဒီပေန္တော ဣတရီတရသန္တောသဿ ကာရဏံ ဒဿေတိ. တေနာဟ ‘‘တသ္မာ’’တိအာဒိ. ผู้มีกายมากด้วยความเร่าร้อน มีปกติร้อน. สิ่งที่ไม่เหมาะสมที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจมิจฉาชีพ ซึ่งเป็นโทษเพราะทำให้ศีลเสียหาย. ท่านแสดงเนื้อความที่กล่าวไว้แล้วนั่นแลด้วยคำว่า ภายใน เป็นต้น ด้วยการพิจารณาความว่างเปล่าจากอัตตาของกายว่า แม้จีวรก็เป็นอเจตนะ เป็นต้น คือ กายก็เป็นอเจตนะเหมือนจีวร จึงแสดงเหตุแห่งความสันโดษด้วยปัจจัยตามมีตามได้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า เพราะเหตุนั้น เป็นต้น စတုပဉ္စဂဏ္ဌိကာဟတောတိ အာဟတစတုပဉ္စဂဏ္ဌိကော, စတုပဉ္စဂဏ္ဌိကာဟိ ဝါ ဟတသောဘော. คำว่า จตุปญฺจคณฺฐิกาหโต คือ ผู้ถูกตีด้วยปมสี่ห้าปม หรือผู้มีความงามถูกทำลายด้วยปมสี่ห้าปม အဋ္ဌဝိဓောပိ အတ္ထောတိ အဋ္ဌဝိဓောပိ ပယောဇနဝိသေသော. မဟာသိဝတ္ထေရဝါဒဝသေန ‘‘ဣမဿ ကာယဿ ဌိတိယာ’’တိအာဒိနာ နယေန ဝုတ္တော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဣမသ္မိံ ပက္ခေ ‘‘နေဝ ဒဝါယာတိအာဒိနာ နယေနာ’’တိ ပန ဣဒံ ပဋိက္ခေပင်္ဂဒဿနမုခေန ပါဠိ အာဂတာတိ ကတွာ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. คำว่า ประโยชน์แปดประการ คือ ประโยชน์พิเศษแปดประการ. พึงทราบว่ากล่าวไว้โดยนัยมีคำว่า “เพื่อความดำรงอยู่ของกายนี้” เป็นต้น ตามวาทะของพระมหาเถระสีวะ. ส่วนในฝ่ายนี้ พึงทราบว่าคำว่า “โดยนัยมีคำว่า ‘ไม่เพื่อความมัวเมา’ เป็นต้น” นี้ ท่านกล่าวไว้โดยถือว่าพระบาลีมาโดยการแสดงองค์แห่งการปฏิเสธ ပထဝီသန္ဓာရကဇလဿ [Pg.466] တံသန္ဓာရကဝါယုနာ ဝိယ ပရိဘုတ္တဿ အာဟာရဿ ဝါယောဓာတုယာဝ အာသယေ အဝဋ္ဌာနန္တိ အာဟ – ‘‘ဝါယောဓာတုဝသေနေဝ တိဋ္ဌတီ’’တိ. အတိဟရတီတိ ယာဝ မုခါ အဘိဟရတိ. ဝီတိဟရတီတိ တတော ကုစ္ဆိယံ ဝိမိဿံ ကရောန္တော ဟရတိ. အတိဟရတီတိ ဝါ မုခဒွါရံ အတိက္ကာမေန္တော ဟရတိ. ဝီတိဟရတီတိ ကုစ္ဆိဂတံ ပဿတော ဟရတိ. ပရိဝတ္တေတီတိ အပရာပရံ စာရေတိ. ဧတ္ထ စ အာဟာရဿ ဓာရဏပရိဝတ္တနသဉ္စုဏ္ဏနဝိသောသနာနိ ပထဝီဓာတုသဟိတာ ဧဝ ဝါယောဓာတု ကရောတိ, န ကေဝလာတိ တာနိ ပထဝီဓာတုယာ ကိစ္စဘာဝေန ဝုတ္တာနိ, သာ ဧဝ ဓာရဏာဒီနိ ကိစ္စာနိ ကရောန္တဿ သာဓာရဏာတိ ဝုတ္တာနိ. အလ္လတ္တဉ္စ အနုပါလေတီတိ ယထာ ဝါယောဓာတုအာဒီဟိ အညေဟိ ဝိသောသနံ န ဟောတိ, တထာ အနုပါလေတိ အလ္လဘာဝံ. တေဇောဓာတူတိ ဂဟဏီသင်္ခါတာ တေဇောဓာတု. သာ ဟိ အန္တောပဝိဋ္ဌံ အာဟာရံ ပရိပါစေတိ. အဉ္ဇသော ဟောတီတိ အာဟာရဿ ပဝိသနာဒီနံ မဂ္ဂေါ ဟောတိ. အာဘုဇတီတိ ပရိယေသနဝသေန, အဇ္ဈောဟရဏဇိဏ္ဏာဇိဏ္ဏတာဒိပဋိသံဝေဒနဝသေန စ အာဝဇ္ဇေတိ, ဝိဇာနာတီတိ အတ္ထော. တံတံဝိဇာနနဿ ပစ္စယဘူတောယေဝ ဟိ ပယောဂေါ ‘‘သမ္မာပယောဂေါ’’တိ ဝုတ္တော. ယေန ဟိ ပယောဂေန ပရိယေသနာဒိ နိပ္ဖဇ္ဇတိ, သော တဗ္ဗိသယဝိဇာနနမ္ပိ နိပ္ဖာဒေတိ နာမ တဒဝိနာဘာဝတော. အထ ဝါ သမ္မာပယောဂံ သမ္မာပဋိပတ္တိံ အနွာယ အာဂမ္မ အာဘုဇတိ သမန္နာဟရတိ. အာဘောဂပုဗ္ဗကော ဟိ သဗ္ဗောပိ ဝိညာဏဗျာပါရောတိ တထာ ဝုတ္တံ. การที่อาหารที่บริโภคแล้วตั้งอยู่ในที่อาศัยได้ด้วยธาตุลมเท่านั้น เหมือนน้ำที่ธาตุดินทรงไว้ได้ด้วยลมที่ทรงน้ำนั้นไว้ ท่านจึงกล่าวว่า “ตั้งอยู่ได้ด้วยอำนาจแห่งธาตุลมเท่านั้น”. คำว่า อติหรติ คือ นำไปจนถึงปาก. คำว่า วีติหรติ คือ จากนั้นก็นำไปโดยทำให้ปะปนกันในท้อง. อีกนัยหนึ่ง คำว่า อติหรติ คือ นำไปโดยก้าวล่วงทางปาก. คำว่า วีติหรติ คือ นำไปสู่สิ่งที่อยู่ในท้อง. คำว่า ปริวัตเตติ คือ ทำให้เคลื่อนไปมา. และในที่นี้ ธาตุลมกระทำกิจมีการทรงไว้ การพลิกกลับ การบด และการทำให้แห้งของอาหาร พร้อมกับธาตุดินเท่านั้น ไม่ใช่ลำพังธาตุลมอย่างเดียว ดังนั้น กิจเหล่านั้นจึงถูกกล่าวว่าเป็นกิจของธาตุดิน และธาตุดินนั้นเองก็ถูกกล่าวว่าเป็นสิ่งทั่วไปสำหรับผู้กระทำกิจมีการทรงไว้เป็นต้น. คำว่า อัลลัตตัญจะ อนุปาเลติ คือ รักษาความเปียกชื้นไว้ไม่ให้แห้งด้วยธาตุอื่นๆ มีธาตุลมเป็นต้น. คำว่า เตโชธาตุ คือ เตโชธาตุที่นับว่าเป็นไฟย่อยอาหาร (คหณี) เพราะเตโชธาตุนั้นย่อมย่อยอาหารที่เข้าไปข้างใน. คำว่า อัญชโส โหติ คือ เป็นทางสำหรับอาหารเข้าไปเป็นต้น. คำว่า อาภุชติ คือ น้อมใจไป รู้แจ้ง โดยอำนาจการแสวงหา และโดยอำนาจการรับรู้ว่าอาหารที่กลืนกินเข้าไปย่อยแล้วหรือยังไม่ย่อยเป็นต้น. เพราะว่าการประกอบนั้นเองเป็นปัจจัยแห่งการรู้สิ่งนั้นๆ จึงถูกเรียกว่า “สัมมาปโยคะ”. เพราะการประกอบใดทำให้การแสวงหาเป็นต้นสำเร็จ การประกอบนั้นย่อมชื่อว่าทำให้การรู้ในอารมณ์นั้นๆ สำเร็จด้วย เพราะสิ่งนั้นแยกจากกันไม่ได้. อีกอย่างหนึ่ง อาภุชติ คือ พิจารณาโดยอาศัยสัมมาปโยคะหรือสัมมาปฏิปัตติ. เพราะว่ากิจของวิญญาณทั้งหมดมีอาโภคะเป็นเบื้องหน้า ท่านจึงกล่าวไว้อย่างนั้น ဂမနတောတိ ဘိက္ခာစာရဝသေန ဂေါစရဂါမံ ဥဒ္ဒိဿ ဂမနတော. ပရိယေသနတောတိ ဂေါစရဂါမေ ဘိက္ခတ္ထံ အာဟိဏ္ဍနတော. ပရိဘောဂတောတိ အာဟာရဿ ပရိဘုဉ္ဇနတော. အာသယတောတိ ပိတ္တာဒိအာသယတော. အာသယတိ ဧတ္ထ ဧကဇ္ဈံ ပဝတ္တမာနောပိ ကမ္မဗလဝဝတ္ထိတော ဟုတွာ မရိယာဒဝသေန အညမညံ အသင်္ကရတော သယတိ တိဋ္ဌတိ ပဝတ္တတီတိ အာသယော, အာမာသယဿ ဥပရိ တိဋ္ဌနကော ပိတ္တာဒိကော. မရိယာဒတ္ထော ဟိ အယမာကာရော. နိဓေတိ ယထာဘုတ္တော အာဟာရော နိစိတော ဟုတွာ တိဋ္ဌတိ ဧတ္ထာတိ နိဓာနံ, အာမာသယော, တတော နိဓာနတော. အပရိပက္ကတောတိ ဂဟဏီသင်္ခါတေန ကမ္မဇတေဇေန အဝိပက္ကတော. ပရိပက္ကတောတိ ယထာဘုတ္တဿ အာဟာရဿ ဝိပက္ကဘာဝတော. ဖလတောတိ နိပ္ဖတ္တိတော. နိဿန္ဒတောတိ ဣတော စိတော စ ဝိဿန္ဒနတော[Pg.467]. သမ္မက္ခနတောတိ သဗ္ဗသော မက္ခနတော. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရော ပန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂသံဝဏ္ဏနာယ (ဝိသုဒ္ဓိ. မဟာဋီ. ၁.၂၉၄) ဂဟေတဗ္ဗော. คำว่า คมนโต คือ เพราะการไปสู่โคจรคามเพื่อเที่ยวบิณฑบาต. คำว่า ปริเยสนโต คือ เพราะการเที่ยวไปในโคจรคามเพื่อต้องการบิณฑบาต. คำว่า ปริโภคโต คือ เพราะการบริโภคอาหาร. คำว่า อาสยโต คือ เพราะที่อาศัยมีดีเป็นต้น. คำว่า อาสยะ คือ ที่ซึ่งแม้จะดำเนินไปรวมกันในที่เดียวกัน แต่ก็ตั้งอยู่ ดำเนินไป โดยไม่ปะปนกันตามขอบเขตที่กำหนดไว้ด้วยกำลังของกรรม เช่น ดีเป็นต้นที่ตั้งอยู่เหนือกระเพาะอาหาร เพราะลักษณะนี้มีความหมายว่าขอบเขต. คำว่า นิเธติ คือ ที่ซึ่งอาหารที่บริโภคแล้วถูกสะสมไว้และตั้งอยู่ ชื่อว่า นิธานะ คือ กระเพาะอาหาร (และ) จากนิธานะนั้น. คำว่า อปริปักกโต คือ เพราะยังไม่ย่อยด้วยกรรมชเตโชที่เรียกว่าไฟย่อยอาหาร. คำว่า ปริปักกโต คือ เพราะความเป็นอาหารที่บริโภคแล้วย่อยแล้ว. คำว่า ผลโต คือ เพราะความสำเร็จ. คำว่า นิสสันทโต คือ เพราะไหลซึมไปทางโน้นทางนี้. คำว่า สัมมักขนโต คือ เพราะซึมซาบไปทั่วทั้งหมด. นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในที่นี้ ส่วนรายละเอียดพึงถือเอาจากอรรถกถาพระวิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. มหาฏีกา 1.294) သရီရတော သေဒါ မုစ္စန္တီတိ ဝေဂသန္ဓာရဏေန ဥပ္ပန္နပရိဠာဟတော သရီရတော သေဒါ မုစ္စန္တိ. အညေ စ ရောဂါ ကဏ္ဏသူလဘဂန္ဒရာဒယော. အဋ္ဌာနေတိ မနုဿာမနုဿပရိဂ္ဂဟေ အယုတ္တဋ္ဌာနေ ခေတ္တဒေဝါယတနာဒိကေ. ကုဒ္ဓါ ဟိ မနုဿာ အမနုဿာပိ ဝါ ဇီဝိတက္ခယံ ပါပေန္တိ. ဝိဿဋ္ဌတ္တာ နေဝ တဿ ဘိက္ခုနော အတ္တနော, ကဿစိ အနိဿဇ္ဇိတတ္တာ ဇိဂုစ္ဆနီယတ္တာ စ န ပရဿ, ဥဒကတုမ္ဗတောတိ ဝေဠုနာဠိအာဒိဥဒကဘာဇနတော. တန္တိ ဆဍ္ဍိတဥဒကံ. คำว่า เหงื่อหลั่งออกจากกาย คือ เหงื่อหลั่งออกจากกายเพราะความเร่าร้อนที่เกิดขึ้นจากการกลั้นอุจจาระปัสสาวะ. และโรคอื่นๆ มีโรคปวดหูและโรคริดสีดวงทวารเป็นต้น. คำว่า อัฏฐาเน คือ ในที่ไม่สมควรที่มนุษย์และอมนุษย์ยึดครอง มีทุ่งนาและเทวสถานเป็นต้น เพราะมนุษย์หรืออมนุษย์ที่โกรธย่อมทำให้ถึงความสิ้นชีวิตได้. เพราะเป็นของที่ปล่อยทิ้งแล้ว จึงไม่ใช่ของภิกษุนั้นเอง และเพราะไม่ได้มอบให้แก่ใคร และเพราะเป็นของน่ารังเกียจ จึงไม่ใช่ของผู้อื่น. คำว่า อุทกตุมพโต คือ จากภาชนะน้ำมีกระบอกไม้ไผ่เป็นต้น. คำว่า ตัง คือ น้ำที่ทิ้งแล้วนั้น ဧတ္ထ စ ဧကော ဣရိယာပထော ဒွီသု ဌာနေသု အာဂတော, သော ပုဗ္ဗေ အဘိက္ကမပဋိက္ကမဂဟဏေန. ‘‘ဂမနေပိ ပုရတော ပစ္ဆတော စ ကာယဿ အဘိဟရဏံ ဝုတ္တန္တိ ဣဓ ဂမနမေဝ ဂဟိတ’’န္တိ အပရေ. ယသ္မာ ဣဓ သမ္ပဇညကထာယံ အသမ္မောဟသမ္ပဇညမေဝ ဓုရံ, တသ္မာ အန္တရန္တရေ ဣရိယာပထေ ပဝတ္တာနံ ရူပါရူပဓမ္မာနံ တတ္ထ တတ္ထေဝ နိရောဓဒဿနဝသေန သမ္ပဇာနကာရိတာ ဂဟိတာတိ. မဇ္ဈိမဘာဏကာ ပန ဧဝံ ဝဒန္တိ – ဧကော ဟိ ဘိက္ခု ဂစ္ဆန္တော အညံ စိန္တေန္တော, အညံ ဝိတက္ကေန္တော ဂစ္ဆတိ, ဧကော ကမ္မဋ္ဌာနံ အဝိဿဇ္ဇေတွာဝ ဂစ္ဆတိ, တထာ ဧကော တိဋ္ဌန္တော, နိသီဒန္တော, သယန္တော အညံ စိန္တေန္တော, အညံ ဝိတက္ကေန္တော သယတိ, ဧကော ကမ္မဋ္ဌာနံ အဝိဿဇ္ဇေတွာဝ သယတိ. ဧတ္တကေန ပန န ပါကဋံ ဟောတီတိ စင်္ကမနေန ဒီပေန္တိ. ယော ဘိက္ခု စင်္ကမနံ ဩတရိတွာ စင်္ကမနကောဋိယံ ဌိတော ပရိဂ္ဂဏှာတိ – ‘‘ပါစီနစင်္ကမနကောဋိယံ ပဝတ္တာ ရူပါရူပဓမ္မာ ပစ္ဆိမစင်္ကမနကောဋိံ အပ္ပတွာ ဧတ္ထေဝ နိရုဒ္ဓါ, ပစ္ဆိမစင်္ကမနကောဋိယံ ပဝတ္တာပိ ပါစီနစင်္ကမနကောဋိံ အပ္ပတွာ ဧတ္ထေဝ နိရုဒ္ဓါ, စင်္ကမနမဇ္ဈေ ပဝတ္တာ ဥဘော ကောဋိယော အပ္ပတွာ ဧတ္ထေဝ နိရုဒ္ဓါ, စင်္ကမနေ ပဝတ္တာ ရူပါရူပဓမ္မာ ဌာနံ အပ္ပတွာ ဧတ္ထေဝ နိရုဒ္ဓါ, ဌာနေ ပဝတ္တာ နိသဇ္ဇံ အပ္ပတွာ ဧတ္ထေဝ နိရုဒ္ဓါ, နိသဇ္ဇာယ ပဝတ္တာ သယနံ အပ္ပတွာ ဧတ္ထေဝ နိရုဒ္ဓါ’’တိ, ဧဝံ ပရိဂ္ဂဏှန္တော ပရိဂ္ဂဏှန္တော ဧဝ စိတ္တံ ဘဝင်္ဂံ ဩတာရေတိ, ဥဋ္ဌဟန္တော ပန ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာဝ ဥဋ္ဌဟတိ. အယံ ဘိက္ခု ဂတာဒီသု သမ္ပဇာနကာရီ နာမ ဟောတီတိ. ในที่นี้ อิริยาบถหนึ่งมาในสองแห่ง คือในเบื้องต้นด้วยการก้าวไปข้างหน้าและถอยกลับ ส่วนอาจารย์บางพวกกล่าวว่า “แม้ในการเดิน ก็มีการนำกายไปข้างหน้าและข้างหลังกล่าวไว้แล้ว ดังนั้นในที่นี้จึงถือเอาเฉพาะการเดินเท่านั้น” เพราะในเรื่องสัมปชัญญะนี้ อสัมโมหสัมปชัญญะ (สัมปชัญญะที่ไม่หลง) เป็นประธาน ดังนั้น การเป็นผู้มีสัมปชัญญะจึงถูกถือเอาโดยการเห็นความดับไปของรูปธรรมและอรูปธรรมที่เกิดขึ้นในอิริยาบถต่างๆ ในที่นั้นๆ แต่พระมัชฌิมภาณกะทั้งหลายกล่าวอย่างนี้ว่า ภิกษุบางรูปเดินไปโดยคิดอย่างอื่น ตรึกอย่างอื่น ภิกษุบางรูปเดินไปโดยไม่ทิ้งกรรมฐานเลย เช่นเดียวกัน ภิกษุบางรูปยืนอยู่ นั่งอยู่ นอนอยู่ โดยคิดอย่างอื่น ตรึกอย่างอื่น ภิกษุบางรูปนอนอยู่โดยไม่ทิ้งกรรมฐานเลย แต่เพียงเท่านี้ยังไม่ปรากฏชัด จึงแสดงด้วยการจงกรม ภิกษุรูปใดลงสู่ที่จงกรมแล้วยืนอยู่ที่ปลายที่จงกรม กำหนดว่า “รูปธรรมและอรูปธรรมที่เกิดขึ้นที่ปลายที่จงกรมด้านทิศตะวันออก ดับไปในที่นี้เองโดยไม่ถึงปลายที่จงกรมด้านทิศตะวันตก รูปธรรมและอรูปธรรมที่เกิดขึ้นที่ปลายที่จงกรมด้านทิศตะวันตกก็ดับไปในที่นี้เองโดยไม่ถึงปลายที่จงกรมด้านทิศตะวันออก รูปธรรมและอรูปธรรมที่เกิดขึ้นกลางที่จงกรมก็ดับไปในที่นี้เองโดยไม่ถึงปลายทั้งสอง รูปธรรมและอรูปธรรมที่เกิดขึ้นในการจงกรมก็ดับไปในที่นี้เองโดยไม่ถึงการยืน รูปธรรมและอรูปธรรมที่เกิดขึ้นในการยืนก็ดับไปในที่นี้เองโดยไม่ถึงการนั่ง รูปธรรมและอรูปธรรมที่เกิดขึ้นในการนั่งก็ดับไปในที่นี้เองโดยไม่ถึงการนอน” ภิกษุนั้นเมื่อกำหนดอยู่อย่างนี้ ย่อมยังจิตให้ลงสู่ภวังค์ และเมื่อลุกขึ้นก็ลุกขึ้นโดยถือเอากรรมฐานไว้ ภิกษุนี้ชื่อว่าเป็นผู้มีสัมปชัญญะในการเดินเป็นต้น ဧဝမ္ပိ [Pg.468] သုတ္တေ ကမ္မဋ္ဌာနံ အဝိဘူတံ ဟောတိ, ကမ္မဋ္ဌာနံ အဝိဘူတံ န ကာတဗ္ဗံ, တသ္မာ သော ဘိက္ခု ယာဝ သက္ကောတိ, တာဝ စင်္ကမိတွာ ဌတွာ နိသီဒိတွာ သယမာနော ဧဝံ ပရိဂ္ဂဟေတွာ သယတိ – ‘‘ကာယော အစေတနော မဉ္စော အစေတနော, ကာယော န ဇာနာတိ ‘အဟံ မဉ္စေ သယိတော’တိ, မဉ္စောပိ န ဇာနာတိ ‘မယိ ကာယော သယိတော’တိ, အစေတနော ကာယော အစေတနေ မဉ္စေ သယိတော’’တိ, ဧဝံ ပရိဂ္ဂဏှန္တော ဧဝ စိတ္တံ ဘဝင်္ဂံ ဩတာရေတိ, ပဗုဇ္ဈန္တော ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာဝ ပဗုဇ္ဈတီတိ အယံ သုတ္တေ သမ္ပဇာနကာရီ နာမ ဟောတိ. ကာယိကာဒိကိရိယာနိဗ္ဗတ္တနေန တမ္မယတ္တာ အာဝဇ္ဇနကိရိယာနိဗ္ဗတ္တကတ္တာ အာဝဇ္ဇနကိရိယာသမုဋ္ဌိတတ္တာ စ ဇဝနံ, သဗ္ဗမ္ပိ ဝါ ဆဒွါရပ္ပဝတ္တံ ကိရိယာမယပဝတ္တံ နာမ, တသ္မိံ သတိ ဇာဂရိတံ နာမ ဟောတီတိ ပရိဂ္ဂဏှန္တော ဇာဂရိတေ သမ္ပဇာနကာရီ နာမ. အပိစ ရတ္တိန္ဒိဝံ ဆ ကောဋ္ဌာသေ ကတွာ ပဉ္စ ကောဋ္ဌာသေ ဇဂ္ဂန္တောပိ ဇာဂရိတေ သမ္ပဇာနကာရီ နာမ ဟောတီတိ. แม้ในพระสูตรนี้ กรรมฐานก็ยังไม่ปรากฏชัด ไม่ควรกระทำกรรมฐานให้ไม่ปรากฏชัด ดังนั้น ภิกษุนั้นจึงจงกรม ยืน นั่ง และนอนเท่าที่สามารถจะทำได้ โดยกำหนดอย่างนี้ว่า “กายเป็นของไม่มีเจตนา เตียงเป็นของไม่มีเจตนา กายไม่รู้ว่า ‘เรานอนอยู่บนเตียง’ เตียงก็ไม่รู้ว่า ‘กายของเรานอนอยู่’ กายที่ไม่มีเจตนานอนอยู่บนเตียงที่ไม่มีเจตนา” ภิกษุนั้นเมื่อกำหนดอยู่อย่างนี้ ย่อมยังจิตให้ลงสู่ภวังค์ และเมื่อตื่นขึ้นก็ตื่นขึ้นโดยถือเอากรรมฐานไว้ ภิกษุนี้ชื่อว่าเป็นผู้มีสัมปชัญญะในพระสูตร เพราะชวนะเป็นสภาพที่สำเร็จด้วยการกระทำทางกายเป็นต้น เป็นสภาพที่ยังอาวัชชนกิริยาให้เกิดขึ้น และเป็นสภาพที่เกิดขึ้นจากอาวัชชนกิริยา หรือว่าการเกิดขึ้นทางทวารทั้งหกทั้งหมดชื่อว่าการเกิดขึ้นที่เป็นกิริยา เมื่อสิ่งนั้นมีอยู่ ชื่อว่าการตื่น ภิกษุผู้กำหนดอยู่อย่างนี้ชื่อว่าเป็นผู้มีสัมปชัญญะในการตื่น อนึ่ง แม้ผู้ตื่นอยู่ห้าส่วนโดยแบ่งกลางวันกลางคืนออกเป็นหกส่วน ก็ชื่อว่าเป็นผู้มีสัมปชัญญะในการตื่น ဝိမုတ္တာယတနသီသေ ဌတွာ ဓမ္မံ ဒေသေန္တောပိ ဗာတ္တိံသတိရစ္ဆာနကထံ ပဟာယ ဒသကထာဝတ္ထုနိဿိတသပ္ပာယကထံ ကထေန္တောပိ ဘာသိတေ သမ္ပဇာနကာရီ နာမ ဟောတိ. အဋ္ဌတိံသာယ အာရမ္မဏေသု စိတ္တရုစိယံ အာရမ္မဏံ မနသိကာရံ ပဝတ္တေန္တောပိ ဒုတိယဇ္ဈာနံ သမာပန္နောပိ တုဏှီဘာဝေ သမ္ပဇာနကာရီ နာမ. ဒုတိယဉှိ ဈာနံ ဝစီသင်္ခါရပ္ပဟာနတော ဝိသေသတော တုဏှီဘာဝေါ နာမာတိ. ဩဋ္ဌေ စာတိအာဒီသု စ-သဒ္ဒေန ကဏ္ဌသီသနာဘိအာဒီနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တဒနုရူပံ ပယောဂန္တိ တဿ ဥပ္ပတ္တိယာ အနုစ္ဆဝိကံ စိတ္တဿ ပဝတ္တိအာကာရသညိတံ ပယောဂံ, ယတော သဗ္ဗေ ဝိစာရာဒယော နိပ္ဖဇ္ဇန္တိ. ဥပါဒါရူပပဝတ္တိယာတိ ဝိညတ္တိဝိကာရသဟိတသဒ္ဒါယတနုပ္ပတ္တိယာ. ဧဝန္တိ ဝုတ္တပ္ပကာရေန. သတ္တသုပိ ဌာနေသု အသမ္မုယှနဝသေန ‘‘မိဿက’’န္တိ ဝုတ္တံ. မဂ္ဂသမ္မာသတိယာပိ ကာယာနုပဿနာဒိအနုရူပတ္တာ သမ္ပဇညာနုရူပပုဗ္ဗဘာဂံ သတ္တဋ္ဌာနိယဿ ဧကန္တလောကိယတ္တာ. แม้เมื่อยืนอยู่บนยอดแห่งวิมุตตายตนะ แสดงธรรม ละถ้อยคำอันเป็นเดรัจฉานกถา ๓๒ อย่าง กล่าวถ้อยคำอันเป็นสัปปายะอาศัยวัตถุแห่งกถา ๑๐ อย่าง ชื่อว่าผู้กระทำสัมปชัญญะในการกล่าว. แม้เมื่อยังมนสิการให้เป็นไปในอารมณ์ที่จิตยินดีในอารมณ์ ๓๘ อย่าง แม้เมื่อเข้าถึงทุติยฌาน ชื่อว่าผู้กระทำสัมปชัญญะในความสงบ. เพราะทุติยฌานนั้น ชื่อว่าความสงบโดยเฉพาะ เพราะละวจีสังขารได้. พึงเห็นว่าด้วยศัพท์ว่า "จะ" ในบทว่า "โอฏเฐ จ" (ที่ริมฝีปากด้วย) เป็นต้น ย่อมสงเคราะห์ลำคอ ศีรษะ สะดือ เป็นต้น. บทว่า "ตทนุรูปํ ปโยคํ" (การประกอบที่สมควรแก่สิ่งนั้น) คือ การประกอบอันสมควรแก่การเกิดขึ้นของสิ่งนั้น อันเป็นอาการแห่งความประพฤติของจิต ซึ่งวิจารเป็นต้นทั้งหมดสำเร็จได้จากสิ่งนั้น. บทว่า "อุปาทารูปปวัตติยา" (ด้วยความประพฤติของอุปาทารูป) คือ ด้วยการเกิดขึ้นของสัททายตนะอันประกอบด้วยวิญญัติวิการ. บทว่า "เอวํ" (อย่างนี้) คือ ด้วยประการที่กล่าวมาแล้ว. บทว่า "มิสสกํ" (ปะปนกัน) กล่าวไว้โดยไม่หลงในสถานทั้ง ๗. แม้สัมมาสติในมรรคก็เป็นส่วนเบื้องต้นที่สมควรแก่สัมปชัญญะ เพราะสมควรแก่กายานุปัสสนาเป็นต้น และเป็นโลกิยะโดยส่วนเดียวในฐานะทั้ง ๗. သတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถา สติสูตร จบแล้ว. ၃. ဘိက္ခုသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๓. อรรถกถา ภิกขุสูตร ၃၆၉. ယသ္မာ သော ဘိက္ခု ‘‘ဒေသေတု မေ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ သံခိတ္တေန ဓမ္မ’’န္တိ သံခိတ္တေန ဓမ္မဒေသနံ ယာစိ, တဿ သံခိတ္တရုစိဘာဝတော, တသ္မာ သံခိတ္တေနေဝ [Pg.469] ဓမ္မံ ဒေသေတုကာမော ဘဂဝါ ‘‘တသ္မာတိဟာ’’တိအာဒိမာဟာတိ ဝုတ္တံ – ‘‘ယသ္မာ သံခိတ္တေန ဒေသနံ ယာစသိ, တသ္မာ’’တိ. ကမ္မဿကတာဒိဋ္ဌိကဿေဝ လောကိယလောကုတ္တရဂုဏဝိသေသာ ဣဇ္ဈန္တိ, န ဒိဋ္ဌိဝိပန္နဿ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဒိဋ္ဌီတိ ကမ္မဿကတာဒိဋ္ဌီ’’တိ. ๓๖๙. เพราะภิกษุนั้นทูลขอให้พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมโดยย่อว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมโดยย่อแก่ข้าพระองค์เถิด" เพราะภิกษุนั้นมีความพอใจในธรรมโดยย่อ ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคผู้มีพระประสงค์จะแสดงธรรมโดยย่อ จึงตรัสบทมีอาทิว่า "ตสฺมาติห" (เพราะเหตุนั้นแล) ดังนี้ คือ "เพราะท่านขอให้แสดงโดยย่อ เพราะเหตุนั้นแล". คุณวิเศษอันเป็นโลกิยะและโลกุตระย่อมสำเร็จแก่ผู้มีทิฏฐิคือกรรมัสสกตาเป็นต้นเท่านั้น ไม่สำเร็จแก่ผู้มีทิฏฐิวิบัติ ฉะนั้นจึงกล่าวว่า "ทิฏฐิ" คือ "ทิฏฐิคือกรรมัสสกตาเป็นต้น". ၄. သာလသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๔. อรรถกถา สาลสูตร ၃၇၀. ယထာနုသိဋ္ဌံ ပဋိပဇ္ဇမာနေ အပါယဒုက္ခေ အပါတနဝသေန ဓာရဏဋ္ဌေန ဓမ္မော, သာသနဗြဟ္မစရိယံ, တဒေဝ တဒင်္ဂါဒိဝသေန ကိလေသာနံ ဝိနယနဋ္ဌေန ဝိနယောတိ အာဟ – ‘‘ဓမ္မောတိ ဝါ…ပေ… နာမ’’န္တိ. ပဋိပက္ခဓမ္မေဟိ အနဘိဘူတတာယ ဧကော ဥဒေတီတိ ဧကောဒီတိ လဒ္ဓနာမော သမာဓိ ဘူတော ဇာတော ဧတေသန္တိ ဧကောဒိဘူတာ. ဧတ္ထ စ ဧကောဒိဘူတာတိ ဧတေန ဥပစာရဇ္ဈာနာဝဟော ပုဗ္ဗဘာဂိကော သမာဓိ ဝုတ္တော. သမာဟိတာတိ ဧတေန ဥပစာရပ္ပနာသမာဓိ. ဧကဂ္ဂစိတ္တာတိ ဧတေန သုဘာဝိတော ဝသိပ္ပတ္တော အပ္ပနာသမာဓိ ဝုတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. နဝကဘိက္ခူဟိ ဘာဝိတသတိပဋ္ဌာနာ ပုဗ္ဗဘာဂါ. တေ ဟိ ယထာဘူတဉာဏာယ ဘာဝိတာ. ယထာဘူတဉာဏန္တိ ဟိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဉာဏံ ဣဓာဓိပ္ပေတံ. ခီဏာသဝေဟိ ဘာဝိတသတိပဋ္ဌာနာပိ ပုဗ္ဗဘာဂါ. တေသဉှိ ကတကရဏီယာနံ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရာယ သတိပဋ္ဌာနဘာဝနာ, သေက္ခာနံ ပန သတိပဋ္ဌာနဘာဝနာ ပရိညတ္ထာယ ပဝတ္တာ လောကိယာ, ပရိဇာနနဝသေန ပဝတ္တာ လောကုတ္တရာတိ ‘‘မိဿကာ’’တိ ဝုတ္တံ. ๓๗๐. ชื่อว่าธรรม เพราะอรรถว่าทรงไว้ โดยอาการที่ไม่ให้ตกไปในทุกข์ในอบาย เมื่อปฏิบัติอยู่ตามที่ทรงสั่งสอน ได้แก่ พรหมจรรย์คือพระศาสนา และสิ่งนั้นนั่นแหละชื่อว่าวินัย เพราะอรรถว่าฝึกฝนกิเลสทั้งหลายด้วยอำนาจแห่งตทังคประหานเป็นต้น จึงกล่าวว่า 'ธมฺโมติ วา...เป... นาม' (ชื่อว่าธรรม...เป็นต้น). สมาธิที่ได้ชื่อว่า 'เอกโกที' เพราะไม่ถูกธรรมฝ่ายปฏิปักษ์ครอบงำ ย่อมเกิดขึ้นเป็นหนึ่ง ชื่อว่า 'เอกโกทีภูตา' เพราะสมาธินั้นเกิดขึ้นแล้วแก่ภิกษุเหล่านั้น. ในที่นี้ สมาธิที่เป็นส่วนเบื้องต้นที่นำไปสู่อุปจารฌาน ตรัสไว้ด้วยบทว่า 'เอกโกทีภูตา' นี้. ด้วยบทว่า 'สมาหิตา' นี้ พึงทราบว่าหมายถึงอุปจารสมาธิและอัปปนาสมาธิ. ด้วยบทว่า 'เอกคฺคจิตฺตา' นี้ พึงทราบว่าหมายถึงอัปปนาสมาธิที่อบรมดีแล้วและถึงความชำนาญแล้ว. สติปัฏฐานที่ภิกษุใหม่เจริญแล้ว เป็นส่วนเบื้องต้น เพราะสติปัฏฐานเหล่านั้นอันภิกษุใหม่เจริญแล้วเพื่อญาณตามความเป็นจริง. ในที่นี้ พึงประสงค์ญาณตามความเป็นจริง คือ โสดาปัตติมรรคญาณ. แม้สติปัฏฐานที่พระขีณาสพเจริญแล้ว ก็เป็นส่วนเบื้องต้น เพราะการเจริญสติปัฏฐานของพระขีณาสพผู้ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน ส่วนการเจริญสติปัฏฐานของพระเสกขะ ย่อมเป็นไปเพื่อปริญญา (การกำหนดรู้) เป็นโลกิยะ และเป็นโลกุตระที่ดำเนินไปด้วยอำนาจการกำหนดรู้ จึงเรียกว่า 'มิสสกะ' (แบบผสมกัน). ၅. အကုသလရာသိသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๕. อรรถกถาอกุศลราสิสูตร ၃၇၁. ပဉ္စမေ ကေဝလောတိ ကုသလဓမ္မေဟိ အသမ္မိဿော, တတော ဧဝ သကလော သုက္ကပက္ခော အနဝဇ္ဇဋ္ဌော. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ. ๓๗๑. ในสูตรที่ ๕ บทว่า 'เกวโล' (ล้วน) คือ ไม่ระคนด้วยกุศลธรรม เพราะเหตุนั้น ฝ่ายขาวทั้งหมดจึงเป็นสภาวะที่ไม่มีโทษ. ส่วนที่เหลือก็มีนัยตามที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. ၆. သကုဏဂ္ဃိသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๖. อรรถกถาสกุณัคฆิสูตร ၃၇၂. ပါကတိကသကုဏကုလေသု ဗလဝဘာဝတော တေသံ ဟနနတော သကုဏဂ္ဃိ. သေနောတိ ဝုတ္တံ ‘‘သေနဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ, သေနဝိသေသော ပန သော ဝေဒိတဗ္ဗော. အာမိသတ္ထာယ ပတ္တတ္တာ ‘‘လောဘသာဟသေန ပတ္တာ’’တိ ဝုတ္တံ, လောဘနိမိတ္တေန သာဟသာကာရေန ပတ္တာတိ အတ္ထော. နင်္ဂလေန ကဋ္ဌံ ကသိတံ နင်္ဂလကဋ္ဌံ, တံ ကရီယတိ ဧတ္ထာတိ နင်္ဂလကဋ္ဌကရဏန္တိ [Pg.470] အာဟ – ‘‘အဓုနာ ကဋ္ဌံ ခေတ္တဋ္ဌာန’’န္တိ. လေဍ္ဍုယော တိဋ္ဌန္တိ ဧတ္ထာတိ လေဍ္ဍုဋ္ဌာနံ, လေဍ္ဍုနိမိတ္တံ ကသိတဋ္ဌာနံ. ဝဇ္ဇတီတိ ဝဒံ, ဝစနံ. ကုစ္ဆိတံ ဝဒံ အဝဒံ. ဂရဟနေ ဟိ အယံ အ-ကာရော ယထာ – ‘‘အပုတ္တော အဘရိယာ’’တိ. အဝဒံ မာနေတီတိ အဝဒမာနာ, အတ္တနော ဗလမဒေန လာပံ အတိမညိတွာ ဝဒန္တီတိ အတ္ထော. တေနေဝါဟ ‘‘ဂစ္ဆ ခေါ, တွံ လာပ, တတြပိ မေ ဂန္တွာ န မောက္ခသီ’’တိ. ယံ ပန အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ ‘‘အတ္တနော ဗလဿ သုဋ္ဌု ဝဏ္ဏံ ဝဒမာနာ’’တိ, တတ္ထ အတ္တတော အာပန္နံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ. ‘‘ဝဒမာနော’’တိ ဝါ ပါဌော, သာရမ္ဘဝသေန အဝှာယန္တောတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘ဧဟိ ခေါ ဒါနိ သကုဏဂ္ဃီ’’တိ. သုဋ္ဌု ဌပေတွာတိ ဇိယာမုတ္တသရဿ ဝိယ သီဃပါတယောဂျတာကရဏေန ဥဘော ပက္ခေ သမ္မာ ဌပေတွာ. အယန္တိ သကုဏဂ္ဃိ. ဉတွာတိ ယထာဘူတဒဿနေန အတ္တနော ဉာဏေန ဇာနိတွာ. ဖာလီယိတ္ထာတိ ဖာလစ္ဆေဒတိခိဏသိခရေ သုက္ခလေဍ္ဍုသ္မိံ ဘိဇ္ဇိတ္ထ. ๓๗๒. ชื่อว่า 'สกุณัคฆิ' (เหยี่ยว) เพราะมีกำลังในบรรดานกทั่วไป และเพราะฆ่านกเหล่านั้น. บทว่า 'เสโน' (เหยี่ยว) ท่านกล่าวว่า 'นี้เป็นชื่อของเหยี่ยว' แต่พึงทราบว่าหมายถึงเหยี่ยวชนิดพิเศษ. เพราะบินมาเพื่อเหยื่อ จึงกล่าวว่า 'โลภสาหเสนะ ปตฺตา' (บินมาด้วยความกล้าหาญเพราะความโลภ) คือ บินมาด้วยอาการที่กล้าหาญอันมีโลภะเป็นเหตุ. ที่ที่ไถด้วยไถ ชื่อว่า 'นาคละกัฏฐะ' (ที่ที่ไถแล้ว) การทำในที่นั้น ชื่อว่า 'นาคละกัฏฐกรณะ' จึงกล่าวว่า 'อธุนากัฏฐํ เขตฺตฏฺฐานํ' (บัดนี้คือที่นาที่ไถแล้ว). 'เลฑฺฑุฏฺฐานํ' (ที่ก้อนดิน) คือ ที่ที่ก้อนดินตั้งอยู่ ได้แก่ที่ที่ไถแล้วอันมีก้อนดินเป็นเครื่องหมาย. 'วทํ' (คำพูด) คือ คำพูด. 'อวทํ' (คำไม่ควรพูด) คือ คำพูดที่น่ารังเกียจ. อักษร 'อ' นี้ในที่นี้ใช้ในความหมายว่าตำหนิ เช่น 'อปุตฺโต' (ลูกไม่ดี) 'อภริยา' (เมียไม่ดี). 'อวทมานา' (เมื่อกล่าวคำไม่ควรพูด) คือ เมื่อกล่าวดูหมิ่นนกคุ่มด้วยความมัวเมาในกำลังของตน. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'แน่ะนกคุ่ม เจ้าจงไปเถิด แม้ไปที่นั่น เจ้าก็จักไม่พ้นจากเรา'. ส่วนที่กล่าวไว้ในอรรถกถาว่า 'กล่าวสรรเสริญกำลังของตนอย่างดี' นั้น กล่าวโดยหมายถึงสิ่งที่เกิดขึ้นแก่ตน. หรือมีบทว่า 'วทมาโน' (ผู้กล่าว) คือ ผู้เรียกด้วยความคะนอง. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'แน่ะเหยี่ยว มานี่เถิด'. 'สุฏฺฐุ ฐเปตฺวา' (ตั้งไว้ดีแล้ว) คือ ตั้งปีกทั้งสองข้างให้ดี โดยทำให้เหมาะแก่การพุ่งลงอย่างรวดเร็วเหมือนลูกศรที่หลุดจากสายธนู. 'อยํ' (นี้) คือ เหยี่ยวนี้. 'ญตฺวา' (รู้แล้ว) คือ รู้ด้วยญาณของตนโดยการเห็นตามความเป็นจริง. 'ผาลียิตฺถา' (แตกแล้ว) คือ แตกในก้อนดินแห้งที่มีส่วนยอดคมเหมือนรอยตัดของผาล. ၇. မက္ကဋသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๗. อรรถกถามักกะฏสูตร ၃၇၃. သဉ္စာရောတိ သဉ္စရဏံ. လေပန္တိ သိလေသသဒိသံ အာလေပနံ. ကာဇသိက္ကာ ဝိယာတိ ကာဇဒဏ္ဍကေ ဩလဂ္ဂေတဗ္ဗာ သိက္ကာ ဝိယ. အပိစ စတဿော ရဇ္ဇုယော ဥပရိ ဗန္ဓနဋ္ဌာနဉ္စာတိ ပဉ္စဋ္ဌာနံ. ဩဍ္ဍိတောတိ ဩလမ္ဗိတော. ထုနန္တောတိ နိတ္ထုနန္တော. ๓๗๓. บทว่า 'สัญจาโร' คือ การเที่ยวไป. บทว่า 'เลปํ' (ตัง) คือ เครื่องฉาบทาที่เหมือนยางไม้. บทว่า 'กาชสิกฺกา วิย' (เหมือนสาแหรกคานหาบ) คือ เหมือนสาแหรกที่พึงแขวนไว้ที่ไม้คาน. อีกอย่างหนึ่ง คือ เชือก ๔ เส้น และที่ผูกข้างบน รวมเป็น ๕ ตำแหน่ง. 'โอฑฺฑิโต' (ดักไว้แล้ว) คือ ห้อยลงแล้ว. 'ถุนนฺโต' (คร่ำครวญ) คือ ร้องครวญคราง. ၈. သူဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๘. อรรถกถาสูทสูตร ၃၇၄. အာဟာရသမ္ပာဒနေန တံတံအာဟာရဝတ္ထုဂတေ သူဒေတိ ပဂ္ဃရေတီတိ သူဒေါ, ဘတ္တကာရကော. ဒဟရေဟိ မနာပတရံ အစ္စေတဗ္ဗတော အတိက္ကမိတဗ္ဗတော အစ္စယာ, ဘောဇနေ ရသဝိသေသာ, တသ္မာ နာနစ္စယေဟီတိ နာနပ္ပကာရရသဝိသေသေဟီတိ အတ္ထော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘နာနစ္စယေဟီ’’တိအာဒိ. အဂ္ဂီယတိ အသင်္ကရတော ဝိဘဇီယတီတိ အဂ္ဂေါ, အမ္ဗိလမေဝ အဂ္ဂေါ အမ္ဗိလဂ္ဂေါတိ အာဟ – ‘‘အမ္ဗိလဂ္ဂေဟီတိ အမ္ဗိလကောဋ္ဌာသေဟီ’’တိ. ဒါတုံ အဘိဟရိတဗ္ဗတာယ အဘိဟာရာ, ဒေယျဓမ္မာ. တေနာဟ – ‘‘အဘိဟဋာနံ ဒါယာန’’န္တိ. ဣဒံ မေ ကမ္မဋ္ဌာနံ အနုလောမံဝါတိ ဣဒံ မမ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဧဝံ ပဝတ္တမာနံ အနုလောမာဝသာနမေဝ ဟုတွာ တိဋ္ဌတိ. ဧဝံ ပုန ပဝတ္တမာနံ [Pg.471] ဥဿက္ကိတွာ ဝိသေသနိဗ္ဗတ္တနတ္ထမေဝ ဟောတီတိ ဧဝံ နိမိတ္တံ ဂဟေတုံ န သက္ကောတိ ဗာလော အဗျတ္တော, ပဏ္ဍိတော ပန သက္ကောတိ. အတ္တနော စိတ္တဿာတိ အတ္တနော ဘာဝနာစိတ္တဿ. ပုဗ္ဗဘာဂဝိပဿနာ သတိပဋ္ဌာနာဝ ကထိတာ ‘‘သကဿ စိတ္တဿ နိမိတ္တံ ဥဂ္ဂဏှာတီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ. ๓๗๔. ชื่อว่า 'สูโท' (พ่อครัว) เพราะย่อมปรุง ย่อมให้ไหลออกซึ่งวัตถุแห่งอาหารนั้นๆ ด้วยการทำอาหารให้สำเร็จ คือผู้ทำกับข้าว. ชื่อว่า 'อัจจยะ' (รสเลิศ) คือ รสพิเศษในอาหาร เพราะเป็นสิ่งที่น่าพึงใจยิ่งกว่า หรือล่วงพ้นรสที่พวกเด็กๆ ชอบใจ ฉะนั้น 'นานาอัจจเยหิ' จึงหมายถึง ด้วยรสพิเศษนานาชนิด. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'นานาอัจจเยหิ' เป็นต้น. ชื่อว่า 'อัคคะ' (ยอด) เพราะเป็นสิ่งที่ถูกถือเอาโดยไม่ปะปนกัน ความเปรี้ยวนั่นแหละเป็นยอด ชื่อว่า 'อัมพิลัคคะ' จึงกล่าวว่า 'อัมพิลัคเคหิ' คือ ด้วยส่วนที่เปรี้ยว. ชื่อว่า 'อภิหาระ' (ของถวาย) เพราะเป็นสิ่งที่พึงนำมาถวาย ได้แก่ไทยธรรม. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'อภิหฏานํ ทายานํ' (ของถวายที่นำมาแล้ว). 'อิทํ เม กมฺมฏฺฐานํ อนฺโลมํวา' (กรรมฐานนี้ของเราเป็นไปตามลำดับ) คือ กรรมฐานของเราที่ดำเนินไปอย่างนี้ ย่อมตั้งอยู่โดยมีความสำเร็จเป็นที่สุดเท่านั้น. เมื่อดำเนินไปอีกอย่างนี้ ย่อมเป็นไปเพื่อการทำให้เกิดคุณวิเศษโดยการก้าวหน้าขึ้น คนพาลผู้ไม่ฉลาดไม่สามารถจับนิมิตได้อย่างนี้ แต่บัณฑิตสามารถจับได้. 'อตฺตโน จิตฺตสฺส' (แห่งจิตของตน) คือ แห่งจิตภาวนาของตน. วิปัสสนาที่เป็นส่วนเบื้องต้นนั่นแหละที่เรียกว่าสติปัฏฐาน เพราะคำว่า 'ย่อมจับนิมิตแห่งจิตของตน'. ၉. ဂိလာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๙. อรรถกถาคิลานสูตร ၃၇၅. ပါဒဂါမောတိ နဂရဿ ပဒသဒိသော မဟန္တဂါမော. တေနေဝါဟ ‘‘ဝေသာလိယံ ဝိဟရတိ ဝေဠုဝဂါမကေ’’တိ. အဟိတနိသေဓန-ဟိတနိယောဇန-ဗျသနပရိစ္စဇန-လက္ခဏော မိတ္တဘာဝေါ ယေသု အတ္ထိ, တေ မိတ္တာ. ယေ ပန ဒိဋ္ဌမတ္တသဟာယာ, တေ သန္ဒိဋ္ဌာ. ယေ သဝိသေသံ ဘတ္တိမန္တော, တေ သမ္ဘတ္တာတိ ဒဿေန္တော ‘‘မိတ္တာတိ မိတ္တာဝါ’’တိအာဒိမာဟ. အဿာတိ ဘဂဝတော. ပဉ္စမိယံ အဋ္ဌမိယံ စာတုဒ္ဒသိယံ ပဉ္စဒသိယန္တိ ဧကေကသ္မိံ ပက္ခေ စတ္တာရော ဝါရေ ကတွာ မာသဿ အဋ္ဌဝါရေ. ๓๗๕. บทว่า 'ปาทคาโม' (หมู่บ้านชายแดน) คือ หมู่บ้านใหญ่ที่เหมือนเท้าของเมือง. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ประทับอยู่ที่เวฬุวคาม ในเมืองเวสาลี'. ผู้ใดมีความเป็นมิตรที่มีลักษณะคือห้ามสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ ชักชวนในสิ่งที่เป็นประโยชน์ และช่วยให้พ้นจากความวิบัติ ผู้นั้นชื่อว่า 'มิตฺตา' (มิตร). ส่วนผู้ที่เป็นสหายเพียงแค่เห็นกัน ผู้นั้นชื่อว่า 'สนฺทิฏฺฐา' (คนคุ้นเคย). ผู้ใดมีความภักดีเป็นพิเศษ ผู้นั้นชื่อว่า 'สมฺภตฺตา' (คนสนิท) ดังที่ท่านแสดงว่า 'มิตฺตาติ มิตฺตาวา' เป็นต้น. 'อสฺส' (ของพระองค์) คือ ของพระผู้มีพระภาค. ในวัน ๕ ค่ำ วัน ๘ ค่ำ วัน ๑๔ ค่ำ และวัน ๑๕ ค่ำ คือทำ ๔ ครั้งในแต่ละปักษ์ รวมเป็น ๘ ครั้งในเดือนหนึ่ง. ဝေဒနာနံ ဗလဝဘာဝေန ခရော ဖရုသော ကက္ခဠော. အာဗာဓောတိ ပုဗ္ဗကမ္မဟေတုတာယ ကမ္မသမုဋ္ဌာနော အာဗာဓော သင်္ခါရဒုက္ခတာသင်္ခါတော သဗ္ဗကာလိကတ္တာ သရီရဿ သဘာဂရောဂေါ နာမ. နာယမီဒိသော အာဗာဓော, အယံ ပန ဗဟလတရဗျာဓိတာယ ‘‘ဝိသဘာဂရောဂေါ’’တိ ဝုတ္တော. အန္တ-သဒ္ဒေါ သမီပပဝတ္တောတိ အာဟ – ‘‘မရဏန္တံ မရဏသန္တိက’’န္တိ. ဝေဒနာ…ပေ… အကရောန္တော ဥက္ကံသဂတဘာဝိတကာယာဒိတာယ. အပီဠိယမာနောတိ အပီဠိယမာနော ဝိယ. ဩဝါဒမေဝ ဘိက္ခုသံဃဿ အပလောကနန္တိ အာဟ – ‘‘ဩဝါဒါနုသာသနိံ အဒတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိ. ပုဗ္ဗဘာဂဝီရိယံ နာမ ဖလသမာပတ္တိယာ ပရိကမ္မဘူတဝိပဿနာဝီရိယံ. ဇီဝိတမ္ပိ ဇီဝိတသင်္ခါရော ပတိတုံ အဒတွာ အတ္တဘာဝဿ အဘိသင်္ခရဏတော. เพราะความที่เวทนามีกำลังกล้า จึงหยาบกระด้าง รุนแรง และแข็งกร้าว คำว่า 'อาพาธ' หมายถึง อาพาธที่เกิดจากกรรม เพราะมีกรรมเก่าเป็นเหตุ จัดเป็นสังขารทุกข์ เพราะเป็นโรคประจำกาย (สภาวโรค) ที่มีอยู่ตลอดเวลา อาพาธนี้ไม่ใช่อาพาธเช่นนั้น แต่เป็นอาพาธที่เกิดจากโรคภัยไข้เจ็บที่รุนแรงยิ่งกว่า จึงเรียกว่า 'วิสภาคโรค' (โรคที่ผิดปกติ) คำว่า 'อันตะ' (ที่สุด) หมายถึง ความใกล้ชิด จึงกล่าวว่า 'มารณันตัง' (ที่สุดแห่งมรณะ) คือ 'มารณสันติกัง' (ความใกล้แห่งมรณะ) เวทนา... (ละไว้)... ไม่กระทำ เพราะความเป็นผู้มีกายเป็นต้นที่อบรมจนถึงความสูงสุด คำว่า 'อปิฬิยมาโน' (ไม่ถูกบีบคั้น) หมายถึง เหมือนไม่ถูกบีบคั้น การบอกลาภิกษุสงฆ์นั่นเองคือโอวาท จึงกล่าวว่า 'ไม่ให้โอวาทและอนุสาสนี' ดังนี้ คำว่า 'ปุพพภาควิริยะ' (ความเพียรในส่วนเบื้องต้น) หมายถึง วิปัสสนาวิริยะที่เป็นบุพพประโยคแห่งผลสมาบัติ แม้ชีวิตก็คือสังขารชีวิต เพราะปรุงแต่งอัตภาพโดยไม่ยอมให้ตกไป ‘‘ဧတ္တကံ ကာလံ အတိက္ကမိတွာ ဝုဋ္ဌဟိဿာမီ’’တိ ခဏပရိစ္ဆေဒဝတီ သမာပတ္တိ ခဏိကသမာပတ္တိ. နိဂ္ဂုမ္ဗံ နိဇ္ဇဋံ ကတွာတိ ရူပသတ္တကာရူပသတ္တကဝသေန ပဝတ္တိယမာနံ ဝိပဿနာဘာဝနံ သဗ္ဗသော ခိလဝိရဟေန နိဂ္ဂုမ္ဗံ, အဗျာကုလတာယ နိဇ္ဇဋံ ကတွာ. မဟာဝိပဿနာဝသေနာတိ ပစ္စေကံ သဝိသေသံ ဝိတ္ထာရိတာနံ အဋ္ဌာရသာဒီနံ မဟာဝိပဿနာနံ ဝသေန ဝိပဿိတွာ သမာပန္နာ ယာ သမာပတ္တိ, သာ သုဋ္ဌု ဝိက္ခမ္ဘေတိ ဝေဒနံ မဟာဗလဝတာယ ပုဗ္ဗာရမ္မဏဿ, မဟာနုဘာဝတာယ တထာပဝတ္တိတဝိပဿနာဝီရိယဿ. ယထာ [Pg.472] နာမာတိအာဒိနာ တဿ နိဒဿနံ ဒဿေတိ. ဝေဒနာတိ ဒုက္ခဝေဒနာ. စုဒ္ဒသဟာကာရေဟီတိ တဿေဝ သတ္တကဒွယဿ ဝသေန ဝဒတိ. သန္နေတွာတိ အန္တရန္တရာ သမာပန္နဇ္ဈာနသမာပတ္တိသမ္ဘူတေန ဝိပဿနာပီတိသိနေဟေန တေမေတွာ. သမာပတ္တီတိ ဖလသမာပတ္တိ. สมาบัติที่มีการกำหนดเวลาว่า 'เราจักออกจากสมาบัติเมื่อล่วงไปเท่านั้นเท่านี้เวลา' ชื่อว่า 'ขณิกสมาบัติ' (สมาบัติที่มีกำหนดเวลา) คำว่า 'ทำให้ปราศจากกอและปราศจากความยุ่งเหยิง' หมายถึง ทำให้วิปัสสนาภาวนาที่ดำเนินไปโดยอาศัยรูปสัตตกะและอรูปสัตตกะ ปราศจากกอโดยสิ้นเชิงด้วยการไม่มีขิละ (กิเลสเครื่องกั้น) และปราศจากความยุ่งเหยิงด้วยการไม่สับสน คำว่า 'โดยอาศัยมหาวิปัสสนา' หมายถึง สมาบัติที่เข้าถึงแล้วด้วยการเห็นแจ้งโดยอาศัยมหาวิปัสสนา 18 ประการเป็นต้น ที่ขยายความอย่างละเอียดเป็นพิเศษแต่ละอย่างนั้น ย่อมข่มเวทนาได้อย่างดีเยี่ยม เพราะอารมณ์เบื้องต้นมีกำลังมาก และเพราะวิปัสสนาวิริยะที่ดำเนินไปเช่นนั้นมีอานุภาพมาก ด้วยคำว่า 'ยถา นามะ' (เหมือนอย่างว่า) เป็นต้น ย่อมแสดงอุทาหรณ์ของสิ่งนั้น คำว่า 'เวทนา' หมายถึง ทุกขเวทนา คำว่า 'ด้วยอาการ 14 อย่าง' หมายถึง กล่าวโดยอาศัยสัตตกะ 2 อย่างนั้นเอง คำว่า 'ทำให้ชุ่มชื่น' (Sannetvā) หมายถึง ทำให้ชุ่มชื่นด้วยยางคือปีติในวิปัสสนาที่เกิดขึ้นจากฌานสมาบัติที่เข้าถึงเป็นครั้งคราว คำว่า 'สมาบัติ' หมายถึง ผลสมาบัติ ဂိလာနာ ဝုဋ္ဌိတောတိ ဂိလာနဘာဝတော ဝုဋ္ဌိတော. သရီရဿ ဂရုထဒ္ဓဘာဝပ္ပတ္တိ မဓုရကတာတိ အာဟ – ‘‘သဉ္ဇာတဂရုဘာဝေါ သဉ္ဇာတထဒ္ဓဘာဝေါ’’တိ. နာနာကာရတောတိ ပုရတ္ထိမာဒိဘေဒတော. သတိပဋ္ဌာနဓမ္မာတိ ပုဗ္ဗေ အတ္တနာ ဘာဝိယမာနာ သတိပဋ္ဌာနဓမ္မာ. ပါကဋာ န ဟောန္တိ ကာယစိတ္တာနံ အကမ္မညတာယ. တန္တိ ဓမ္မာတိ ပရိယတ္တိဓမ္မာ န ဉာယန္တိ. คำว่า 'หายจากอาพาธ' หมายถึง พ้นจากความเป็นผู้ป่วย ความที่ร่างกายถึงความหนักและแข็งกระด้าง เรียกว่า 'ความมึนตึง' (madhurakatā) จึงกล่าวว่า 'มีความหนักเกิดขึ้น มีความแข็งกระด้างเกิดขึ้น' คำว่า 'นานาการะ' (หลายอย่าง) หมายถึง โดยความแตกต่างกันมีทิศตะวันออกเป็นต้น คำว่า 'สติปัฏฐานธรรม' หมายถึง สติปัฏฐานธรรมที่ตนเองได้เจริญมาแล้วในกาลก่อน ไม่ปรากฏชัดเจน เพราะกายและจิตไม่ควรแก่การงาน คำว่า 'ตันติธรรม' (ธรรมที่เป็นหลัก) หมายถึง ปริยัติธรรมไม่เป็นที่รู้แจ้ง အနန္တရံ အဗာဟိရန္တိ ဓမ္မဝသေန ပုဂ္ဂလဝသေန စ အန္တရဗာဟိရံ အကတွာ. ဧတ္တကန္တိအာဒိနာ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ဝိဝရတိ. ဒဟရကာလေတိ အတ္တနော ဒဟရကာလေ. န ဧဝံ ဟောတီတိ ‘‘အဟံ ဘိက္ခုသံဃံ ပရိဟရိဿာမီ’’တိအာဒိကော မာနတဏှာမူလကော ဣဿာမစ္ဆရိယာနံ ပဝတ္တိအာကာရော တထာဂတဿ န ဟောတိ, နတ္ထေဝ ပဂေဝ တေသံ သမုစ္ဆိန္နတ္တာတိ အာဟ – ‘‘ဗောဓိပလ္လင်္ကေယေဝါ’’တိအာဒိ. ပဋိသင်္ခရဏေန ဝေဌေန မိဿကေန. မညေတိ ယထာဝုတ္တံ ပဋိသင်္ခရဏသညိတေန ဝေဌမိဿကေန ဝိယ ဇရသကဋံ. အရဟတ္တဖလဝေဌေနာတိ အရဟတ္တဖလသမာပတ္တိသညိတေန အတ္ထဘာဝဝေဌေန. คำว่า 'ไม่เป็นภายในและไม่เป็นภายนอก' หมายถึง ไม่ทำให้เป็นภายในและภายนอกโดยธรรมและโดยบุคคล ด้วยคำว่า 'เอตตกัง' (เท่านั้น) เป็นต้น ย่อมขยายความหมายที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง คำว่า 'ในวัยหนุ่ม' หมายถึง ในวัยหนุ่มของตน คำว่า 'ไม่เป็นเช่นนั้น' หมายถึง อาการแห่งความริษยาและความตระหนี่ที่มีมานะและตัณหาเป็นมูล เช่น 'เราจักปกครองภิกษุสงฆ์' เป็นต้น ย่อมไม่มีแก่พระตถาคต เพราะกิเลสเหล่านั้นถูกถอนรากถอนโคนเสียแล้วตั้งแต่ที่โพธิบัลลังก์นั่นเอง ด้วยการซ่อมแซมที่ปะปนกับการพัน ย่อมสำคัญเหมือนเกวียนเก่าที่ปะปนกับการพันที่เรียกว่าการซ่อมแซมตามที่กล่าวมาแล้ว คำว่า 'ด้วยการพันแห่งอรหัตตผล' หมายถึง ด้วยการพันแห่งอัตภาพที่เรียกว่าอรหัตตผลสมาบัติ ဖလသမာပတ္တိယာ အဓိပ္ပေတတ္တာ ‘‘ဧကစ္စာနံ ဝေဒနာနန္တိ လောကိယာနံ ဝေဒနာန’’န္တိ ဝုတ္တံ. အတ္တဒီပါတိ ဧတ္ထ အတ္တ-သဒ္ဒေန ဓမ္မော ဧဝ ဝုတ္တော, သွာယမတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝိဘာဝိတော ဧဝ. နဝဝိဓော လောကုတ္တရဓမ္မော ဝေဒိတဗ္ဗော. သော ဟိ စတူဟိ ဩဃေဟိ အနဇ္ဈောတ္ထရဏီယတော ‘‘ဒီပေါ’’တိ ဝုတ္တော. တမအဂ္ဂေတိ တမယောဂါဘာဝေန သဒေဝကဿ လောကဿ အဂ္ဂေ. သဗ္ဗေသန္တိ သဗ္ဗေသံ သိက္ခာကာမာနံ. တေ ‘‘ဓမ္မဒီပါ ဝိဟရထာ’’တိ ဝုတ္တာ စတုသတိပဋ္ဌာနဂေါစရာဝ ဘိက္ခူ အဂ္ဂေ ဘဝိဿန္တိ. เพราะมุ่งหมายถึงผลสมาบัติ จึงกล่าวว่า 'เวทนาบางอย่าง' คือ 'เวทนาที่เป็นโลกิยะ' ในคำว่า 'อัตตทีปะ' (มีตนเป็นที่พึ่ง) นี้ คำว่า 'อัตตะ' (ตน) หมายถึง ธรรมนั่นเอง ความหมายนี้ได้อธิบายไว้ข้างล่างแล้ว พึงทราบโลกุตรธรรม 9 ประการ ธรรมนั้นถูกเรียกว่า 'ทีปะ' (เกาะ) เพราะไม่ถูกโอฆะ 4 อย่างท่วมทับได้ คำว่า 'ตมัคเค' (Tamaggeti) หมายถึง ทรงเป็นผู้เลิศกว่าโลกพร้อมทั้งเทวโลก เพราะไม่มีความเกี่ยวข้องกับความมืด (กิเลส) คำว่า 'ของทั้งหมด' หมายถึง ของผู้ใคร่ในการศึกษาทั้งหมด ภิกษุเหล่านั้นที่กล่าวว่า 'จงอยู่ด้วยธรรมเป็นที่พึ่ง' คือผู้มีสติปัฏฐาน 4 เป็นอารมณ์นั่นเอง จักเป็นผู้เลิศ ၁၀. ဘိက္ခုနုပဿယသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๑๐. อรรถกถาภิกขุนูปัสสยสูตร ၃၇၆. ကမ္မဋ္ဌာနကမ္မိကာတိ ကမ္မဋ္ဌာနမနုယုတ္တာ. ဝိသေသေတီတိ ဝိသေသော, အတိသယော, သွာယံ ပုဗ္ဗာပရဝိသေသော ဥပါဒါယုပါဒါယ ဂဟေတဗ္ဗောတိ တံ ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိမာဟ. ๓๗๖. คำว่า 'ผู้ประกอบกรรมฐาน' หมายถึง ผู้ขวนขวายในกรรมฐาน คำว่า 'วิเสเสติ' (ย่อมพิเศษ) หมายถึง ความพิเศษ ความยิ่ง ความพิเศษในเบื้องต้นและเบื้องปลายนี้พึงถือเอาโดยลำดับ เพื่อแสดงสิ่งนั้นจึงกล่าวว่า 'ตัตถะ' (ในบรรดาธรรมเหล่านั้น) เป็นต้น ဥပ္ပဇ္ဇတိ [Pg.473] ကိလေသပရိဠာဟောတိ ကာယေ အသုဘာဒိဝသေန မနသိကာရံ အဒဟန္တဿ မနသိကာရဿ ဝီထိယံ အပဋိပန္နတာ သုဘာဒိဝသေန ကာယာရမ္မဏော ကိလေသပရိဠာဟော စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဝီရိယာရမ္ဘဿ အဘာဝေန တသ္မိံ အာရမ္မဏေ စေတသော ဝါ လီနတ္တံ ဟောတိ, ဂေါစရဇ္ဈတ္တတော ဗဟိဒ္ဓါ ပုထုတ္တာရမ္မဏေ စိတ္တံ ဝိက္ခိပတိ. ဧဝံ ကိလေသပရိဠာဟေ စာတိအာဒိနာ တိဝိဓမ္ပိ ဘာဝနာနုယောဂဿ ကိလေသဝတ္ထုဘာဝံ ဥပါဒါယ သမုစ္စယဝသေန အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ. ယသ္မာ ပန တေ ပရိဠာဟလီနတ္တဝိက္ခေပါ ဧကဇ္ဈံ န ပဝတ္တန္တိ, တသ္မာ ပါဠိယံ ‘‘ကာယာရမ္မဏော ဝါ’’တိအာဒိနာ အနိယမတ္ထော ဝါ-သဒ္ဒေါ ဂဟိတော. ကိလေသာနုရဉ္ဇိတေနာတိ ကိလေသဝိဝဏ္ဏိတစိတ္တေန ဟုတွာ န ဝတ္တိတဗ္ဗံ. ကထံ ပန ဝတ္တိတဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘ကိသ္မိဉ္စိဒေဝါ’’တိ. န စ ဝိတက္ကေတိ န စ ဝိစာရေတီတိ ကိလေသသဟဂတေ ဝိတက္ကဝိစာရေ န ပဝတ္တေတိ. သုခိတောတိ ဈာနသုခေန သုခိတော. คำว่า 'กิเลสปริฬาหะย่อมเกิดขึ้น' หมายถึง กิเลสปริฬาหะ (ความเร่าร้อนแห่งกิเลส) ที่มีกายเป็นอารมณ์โดยความเป็นของงามเป็นต้น ย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ที่ไม่ใส่ใจในกายโดยความเป็นอสุภะเป็นต้น และไม่ดำเนินไปในวิถีแห่งการใส่ใจ เพราะไม่มีการปรารภความเพียร จิตจึงหดหู่ในอารมณ์นั้น หรือจิตย่อมฟุ้งซ่านไปในอารมณ์ที่หลากหลายภายนอกจากโคจรภายใน ด้วยคำว่า 'แม้ในกิเลสปริฬาหะ' เป็นต้น จึงกล่าวไว้ในอรรถกถาโดยรวมว่า ภาวนานุโยคทั้ง 3 อย่างนั้นมีกิเลสเป็นวัตถุ แต่เพราะปริฬาหะ ความหดหู่ และความฟุ้งซ่านเหล่านั้นไม่ดำเนินไปพร้อมกัน ดังนั้นในพระบาลีจึงใช้คำว่า 'วา' (หรือ) ในคำว่า 'กายารัมมโณ วา' (หรือมีกายเป็นอารมณ์) เป็นต้น เพื่อแสดงความไม่แน่นอน คำว่า 'ด้วยจิตที่ย้อมด้วยกิเลส' หมายถึง ไม่พึงประพฤติด้วยจิตที่ถูกกิเลสทำให้เศร้าหมอง แต่จะพึงประพฤติอย่างไรเล่า จึงกล่าวว่า 'ในสิ่งใดสิ่งหนึ่ง' คำว่า 'ไม่ตรึก ไม่ตรอง' หมายถึง ไม่ยังวิตกวิจารที่ประกอบด้วยกิเลสให้ดำเนินไป คำว่า 'เป็นผู้มีความสุข' หมายถึง เป็นผู้มีความสุขด้วยสุขในฌาน ဣမဿ ဘိက္ခုနော ဘာဝနာ ပဝတ္တာတိ သမ္ဗန္ဓော. ယသ္မာ ဟိ ဣမဿ ဘိက္ခုနော တံ မူလကမ္မဋ္ဌာနံ ပရိပန္ထေ သတိ ဌပေတွာ ဗုဒ္ဓဂုဏာဒိအနုဿရဏေန စိတ္တံ ပသာဒေတွာ မူလကမ္မဋ္ဌာနဘာဝနာ ပဝတ္တာ, တသ္မာ ပဏိဓာယ ဘာဝနာတိ ဝုတ္တန္တိ သမ္ဗန္ဓော. အဋ္ဌပေတွာတိ စိတ္တံ အပ္ပဝတ္တေတွာတိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ကမ္မဋ္ဌာနာဒီနံ တိဏ္ဏမ္ပိ ဝသေန အတ္ထယောဇနာ သမ္ဘဝတိ. တေနာဟ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ. သာရေန္တော ဝိယာတိ ရထံ ဝါဟယန္တော ဝိယ. သမပ္ပမာဏတော အဋ္ဌကာဒိဝသေန သုတစ္ဆိတံ ပက္ခိပန္တော ဝိယ. သုခေနေဝ ကိလေသာနံ ဩကာသံ အဒေန္တော အန္တရာ အသဇ္ဇန္တော အလဂ္ဂန္တော. ဝိပဿနာစာရဿ အာရဒ္ဓဝုတ္တိတံ အပရိပန္ထတဉ္စ ဒဿေန္တော ဩပမ္မဒွယမာဟ. ဗျာဘင်္ဂိယာတိ ကာဇဒဏ္ဍေန. ကိလေသပရိဠာဟာဒီနန္တိ ကိလေသပရိဠာဟလီနတ္တဝိက္ခေပါနံ. ความเพียรภาวนาของภิกษุรูปนี้ดำเนินไป นี้คือความเชื่อมโยง เพราะว่าเมื่อกรรมฐานหลักนั้นมีอุปสรรค ภิกษุรูปนี้จึงพักกรรมฐานหลักนั้นไว้ก่อน แล้วยังจิตให้ผ่องใสด้วยการระลึกถึงพุทธคุณเป็นต้น แล้วจึงดำเนินภาวนาในกรรมฐานหลักนั้นต่อไป ดังนั้นจึงมีความเชื่อมโยงว่า 'ภาวนาที่ตั้งไว้' ดังนี้ คำว่า 'อัฏฐเปตวา' (ไม่ตั้งไว้) พึงทราบความหมายว่า 'ไม่ยังจิตให้ดำเนินไป' การประกอบความหมายโดยอาศัยธรรม 3 ประการมีกรรมฐานเป็นต้น ย่อมเป็นไปได้ เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า 'ตัตถะ' (ในบรรดาธรรมเหล่านั้น) เป็นต้น เหมือนผู้ขับรถ เหมือนผู้ใส่ไม้ที่ถากไว้อย่างดีโดยส่วนกว้างยาวเท่ากันด้วยอำนาจไม้แปดเหลี่ยมเป็นต้น ไม่ให้โอกาสแก่กิเลสโดยง่าย ไม่ติดขัด ไม่ข้องแวะในระหว่าง เพื่อแสดงความที่วิปัสสนาจารดำเนินไปอย่างต่อเนื่องและไม่มีอุปสรรค จึงกล่าวอุปมา 2 อย่าง คำว่า 'พยาภังคิยา' หมายถึง ด้วยไม้คาน คำว่า 'กิเลสปริฬาหาทีนัง' (แห่งกิเลสปริฬาหะเป็นต้น) หมายถึง แห่งความเร่าร้อนเพราะกิเลส ความหดหู่ และความฟุ้งซ่าน ဂုဠခဏ္ဍာဒီနီတိ ဂုဠခဏ္ဍသက္ခရခဏ္ဍာဒီနိ ဥစ္ဆုဝိကာရဘူတာနိ. ‘‘ကာယေ ကာယာနုပဿီ ဝိဟရာမီ’’တိအာဒိဝစနတော ‘‘ပုဗ္ဗဘာဂဝိပဿနာ ကထိတာ’’တိ ဝုတ္တံ. คำว่า 'กุลขัณฑาทีนิ' (น้ำอ้อยก้อนเป็นต้น) หมายถึง น้ำอ้อยก้อน น้ำตาลกรวดเป็นต้น ซึ่งเป็นของที่แปรสภาพมาจากอ้อย เพราะคำว่า 'เราย่อมอยู่พิจารณากายในกาย' เป็นต้น จึงกล่าวว่า 'ปุพพภาควิปัสสนา (วิปัสสนาในส่วนเบื้องต้น) ได้ถูกกล่าวแล้ว' အမ္ဗပါလိဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. การพรรณนาอัมพปาลีวรรค จบแล้ว ၂. နာလန္ဒဝဂ္ဂေါ ๒. นาลันทวรรค ၂. နာလန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๒. การพรรณนานาลันทสูตร ၃၇၈. ဒုတိယဝဂ္ဂေ [Pg.474] ပဌမသုတ္တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယတ္တာ သုဝိညေယျန္တိ တံ လင်္ဃိတွာ ‘‘ဒုတိယေ’’တိ ဝုတ္တံ. ๓๗๘. พระสูตรแรกในวรรคที่ 2 เป็นที่เข้าใจได้ง่าย เพราะมีนัยที่กล่าวไว้ข้างล่างแล้ว จึงข้ามพระสูตรนั้นไปแล้วกล่าวว่า 'ในวรรคที่ 2' ဘိယျတရော အဘိညာတောတိ သမ္ဗောဓိယာ သေဋ္ဌတရောတိ အဘိလက္ခိတော. ဘိယျတရာဘိညောတိ သဗ္ဗသတ္တေသု အဓိကတရပညော. တေနာဟ ‘‘ဥတ္တရိတရဉာဏော’’တိ. သမ္မာ အနဝသေသတော ဗုဇ္ဈတိ ဧတေနာတိ သမ္ဗောဓီတိ အာဟ – ‘‘သမ္ဗောဓိယန္တိ သဗ္ဗညုတညာဏေ’’တိ. နိပ္ပဒေသာ ဂဟိတာတိ အနဝသေသာ ဗုဒ္ဓဂုဏာ ဂဟိတာ အဂ္ဂမဂ္ဂသိဒ္ဓိယာဝ ဘဂဝတော သဗ္ဗဂုဏာနံ သိဒ္ဓတ္တာ. န ကေဝလဉ္စ ဗုဒ္ဓါနံ, အထ ခေါ အဂ္ဂသာဝကပစ္စေကဗုဒ္ဓါနမ္ပိ တံတံဂုဏသမိဇ္ဈနံ အဂ္ဂမဂ္ဂါဓိဂမေနေဝါတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဒွေပိ အဂ္ဂသာဝကာ’’တိအာဒိမာဟ. คำว่า ‘ภิยยะตะโร อภิญญาโต’ คือ ถูกกำหนดหมายว่าเป็นผู้เลิศกว่าด้วยสัมโพธิ คำว่า ‘ภิยยะตะราภิญโญ’ คือ มีปัญญามากยิ่งกว่าสัตว์ทั้งปวง เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า ‘มีญาณยิ่งกว่า’ เพราะตรัสรู้โดยชอบไม่เหลือเศษด้วยญาณนี้ จึงชื่อว่าสัมโพธิ ท่านจึงกล่าวว่า ‘สัมโพธิ คือ สัพพัญญุตญาณ’ คำว่า ‘นิปปเทสา คหิตา’ คือ พระพุทธคุณทั้งสิ้นถูกถือเอาแล้ว เพราะคุณทั้งปวงของพระผู้มีพระภาคสำเร็จได้ด้วยความสำเร็จแห่งอริยมรรคสูงสุดเท่านั้น ไม่ใช่เฉพาะแต่พระพุทธเจ้าเท่านั้น แต่แม้การสำเร็จคุณนั้นๆ ของพระอัครสาวกและพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย ก็ด้วยการบรรลุอริยมรรคสูงสุดเท่านั้น เพื่อแสดงความนี้ท่านจึงกล่าวว่า ‘แม้พระอัครสาวกทั้งสอง’ เป็นต้น အပရော နယော – ပသန္နောတိ ဣမိနာ ပသာဒဿ ဝတ္တမာနတာ ဒီပိတာတိ ဥပ္ပန္နသဒ္ဓေါတိ ဣမိနာပိ သဒ္ဓါယ ပစ္စုပ္ပန္နတာ ပကာသိတာတိ အာဟ – ‘‘ဧဝံ သဒ္ဒဟာမီတိ အတ္ထော’’တိ. အဘိဇာနာတိ အဘိမုခဘာဝေန သဗ္ဗညေယျံ ဇာနာတီတိ အဘိညော, ဘိယျော အဓိကော အဘိညောတိ ဘိယျောဘိညော. သော ဧဝ အတိသယဝစနိစ္ဆာဝသေန ဘိယျောဘိညတရောတိ ဝုတ္တောတိ အာဟ – ‘‘ဘိယျတရော အဘိညာတော’’တိ. ဒုတိယဝိကပ္ပေ ပန အဘိဇာနာတီတိ အဘိညာ, အဘိဝိသိဋ္ဌာ ပညာ. ဘိယျော အဘိညာ ဧတဿာတိ ဘိယျောဘိညော, သော ဧဝ အတိသယဝစနိစ္ဆာဝသေန ဘိယျောဘိညတရော. သွာယံ အဿ အတိသယော အဘိညာယ ဘိယျောဘာဝကတောတိ အာဟ – ‘‘ဘိယျတရာဘိညော ဝါ’’တိ. သမ္ဗုဇ္ဈတိ ဧတာယာတိ သမ္ဗောဓိ, သဗ္ဗညုတညာဏံ အဂ္ဂမဂ္ဂဉာဏဉ္စ. သဗ္ဗညုတညာဏပဒဋ္ဌာနဉှိ အဂ္ဂမဂ္ဂဉာဏံ, အဂ္ဂမဂ္ဂဉာဏပဒဋ္ဌာနဉ္စ သဗ္ဗညုတညာဏံ သမ္ဗောဓိ နာမ. တတ္ထ ပဓာနဝသေန တဒတ္ထဒဿနေ ပဌမဝိကပ္ပော, ပဒဋ္ဌာနဝသေန ဒုတိယဝိကပ္ပော. ကသ္မာ ပနေတ္ထ အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏဿေဝ ဂဟဏံ, နနု ဟေဋ္ဌိမာနိပိ ဘဂဝတော မဂ္ဂဉာဏာနိ သဝါသနမေဝ ယထာသကံ ပဋိပက္ခဝိဓမနဝသေန ပဝတ္တာနိ. သဝါသနပ္ပဟာနဉှိ ဉေယျာဝရဏပ္ပဟာနန္တိ? သစ္စမေတံ, တံ ပန အပရိပုဏ္ဏံ ပဋိပက္ခဝိဓမနဿ ဝိပ္ပကတဘာဝတောတိ အာဟ ‘‘အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏေ ဝါ’’တိ. သဗ္ဗန္တိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန အဓိဂန္တဗ္ဗံ သဗ္ဗံ. อีกนัยหนึ่ง คำว่า ‘ปสันโน’ นี้แสดงถึงความที่ความเลื่อมใสกำลังดำเนินอยู่ คำว่า ‘อุปปันนสัทโธ’ นี้ก็แสดงถึงความที่ศรัทธาเป็นปัจจุบัน ท่านจึงกล่าวว่า ‘มีความหมายว่า เราเชื่ออย่างนี้’ ผู้รู้ยิ่ง คือ ผู้รู้สิ่งอันพึงรู้ทั้งปวงโดยความเป็นของเฉพาะหน้า ชื่อว่าอภิญญู, ผู้รู้ยิ่งกว่า คือ ผู้รู้ยิ่งที่ยิ่งขึ้นไป ชื่อว่าภิยโยภิญโญ ท่านผู้นั้นนั่นแลถูกกล่าวว่า ‘ภิยโยภิญญะตะโร’ ด้วยความประสงค์จะกล่าวโดยยิ่ง ท่านจึงกล่าวว่า ‘ภิยยะตะโร อภิญญาโต’ ส่วนในวิกัลป์ที่สอง คำว่า ‘อภิญญา’ คือ ปัญญาที่วิเศษยิ่ง ผู้มีอภิญญามากยิ่งกว่า ชื่อว่า ‘ภิยโยภิญโญ’ ท่านผู้นั้นนั่นแลถูกกล่าวว่า ‘ภิยโยภิญญะตะโร’ ด้วยความประสงค์จะกล่าวโดยยิ่ง ความยิ่งของท่านนั้นเป็นไปโดยความเป็นผู้มีอภิญญามากยิ่งกว่า ท่านจึงกล่าวว่า ‘หรือว่า ภิยยะตะราภิญโญ’ เพราะตรัสรู้ด้วยญาณนี้ จึงชื่อว่าสัมโพธิ ได้แก่ สัพพัญญุตญาณและอริยมรรคญาณสูงสุด เพราะอริยมรรคญาณสูงสุดเป็นปทัฏฐานของสัพพัญญุตญาณ และสัพพัญญุตญาณก็เป็นปทัฏฐานของอริยมรรคญาณสูงสุด ชื่อว่าสัมโพธิ ในบรรดาวิกัลป์เหล่านั้น วิกัลป์แรกแสดงความหมายนั้นโดยความเป็นประธาน วิกัลป์ที่สองแสดงโดยความเป็นปทัฏฐาน ในที่นี้ เพราะเหตุใดจึงถือเอาเฉพาะอรหัตตมรรคญาณเท่านั้น มิใช่หรือว่าแม้ญาณในมรรคเบื้องต่ำของพระผู้มีพระภาคก็เป็นไปเพื่อขจัดปฏิปักษ์ตามลำดับพร้อมทั้งวาสนา การละพร้อมทั้งวาสนานั่นแหละคือการละธรรมเครื่องกั้นสิ่งที่พึงรู้มิใช่หรือ? ข้อนั้นจริงอยู่ แต่การขจัดปฏิปักษ์นั้นยังไม่บริบูรณ์ เพราะยังทำไม่เสร็จสิ้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘หรือว่าในอรหัตตมรรคญาณ’ คำว่า ‘สัพพัง’ คือ สิ่งทั้งปวงที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าพึงบรรลุ ခါဒနီယာနံ [Pg.475] ဥဠာရတာ သာတရသာနုဘာဝေနာတိ အာဟ ‘‘မဓုရေ အာဂစ္ဆတီ’’တိ. ပသံသာယ ဥဠာရတာ ဝိသိဋ္ဌဘာဝေနာတိ အာဟ – ‘‘သေဋ္ဌေ’’တိ. ဩဘာသဿ ဥဠာရတာ မဟန္တဘာဝေနာတိ ဝုတ္တံ – ‘‘ဝိပုလေ’’တိ. ဥသဘဿ အယန္တိ အာသဘီ, ဣဓ ပန အာသဘီ ဝိယာတိ အာသဘီ. တေနာဟ – ‘‘ဥသဘဿ ဝါစာသဒိသီ’’တိ. ယေန ဂုဏေန သာ တံသဒိသာ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘အစလာ အသမ္ပဝေဓီ’’တိ ဝုတ္တံ. ယတော ကုတောစိ အနုဿဝနံ အနုဿဝေါ. ဝိဇ္ဇာဋ္ဌာနာဒီသု ကတပရိစယာနံ အာစရိယာနံ တံ တံ အတ္ထံ ဉာပေန္တီ ပဝေဏီ အာစရိယပရမ္ပရာ. ကေဝလံ အတ္တနော မတိယာ ‘‘ဣတိ ကိရ ဧဝံ ကိရာ’’တိ ပရိကပ္ပနာ ဣတိကိရာ. ပိဋကဿ ဂန္ထဿ သမ္ပဒါနတော ဘူတတော တဿ ဂဟဏံ ပိဋကသမ္ပဒါနံ. ယထာသုတာနံ အတ္တာနံ အာကာရဿ ပရိဝိတက္ကနံ အာကာရပရိဝိတက္ကော. တထေဝဿ ‘‘ဧဝမေတ’’န္တိ ဒိဋ္ဌိယာ နိဇ္ဈာနက္ခမနံ ဒိဋ္ဌိနိဇ္ဈာနက္ခန္တိ. အာဂမာဓိဂမေဟိ ဝိနာ ကေဝလံ အနုဿုတတော တက္ကမဂ္ဂံ နိဿာယ တက္ကနံ တက္ကော. အနုမာနဝိဓိံ နိဿာယ ဂဟဏံ နယဂ္ဂါဟော. ယသ္မာ ဗုဒ္ဓဝိသယေ ဌတွာ ဘဂဝတော အယံ ထေရဿ စောဒနာ ထေရဿ စ သော အဝိသယော, တသ္မာ ‘‘ပစ္စက္ခတော ဉာဏေန ပဋိဝိဇ္ဈိတွာ ဝိယာ’’တိ ဝုတ္တံ. သီဟနာဒေါ ဝိယာတိ သီဟနာဒေါ. တံသဒိသတာ စဿ သေဋ္ဌဘာဝေန, သော စေတ္ထ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ ဒဿေန္တော ‘‘သီဟနာဒေါ’’တိအာဒိမာဟ. ဥန္နာဒယန္တေနာတိ အသနိသဒိသံ ကရောန္တေန. ความโอฬารของของเคี้ยว คือ ด้วยอานุภาพแห่งรสอันโอชะ ท่านจึงกล่าวว่า ‘มาในรสหวาน’ ความโอฬารแห่งการสรรเสริญ คือ ด้วยความเป็นของวิเศษ ท่านจึงกล่าวว่า ‘ในสิ่งที่เลิศ’ ความโอฬารแห่งรัศมี คือ ด้วยความเป็นของใหญ่ ท่านจึงกล่าวว่า ‘ในสิ่งที่ไพบูลย์’ คำว่า ‘อาสภี’ คือ เป็นของโคอุสภะ แต่ในที่นี้ อาสภี หมายถึง เหมือนโคอุสภะ เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า ‘เหมือนวาจาของโคอุสภะ’ เพื่อแสดงว่าวาจานั้นเหมือนด้วยคุณใด ท่านจึงกล่าวว่า ‘ไม่หวั่นไหว ไม่สั่นสะเทือน’ การได้ยินมาจากที่ใดที่หนึ่ง ชื่อว่า ‘อนุสสโว’ ประเพณีของอาจารย์ผู้คุ้นเคยในวิชาฐานะเป็นต้นที่ทำให้รู้ความหมายนั้นๆ ชื่อว่า ‘อาจริยปรัมปรา’ การคาดคะเนด้วยความคิดของตนเองเพียงอย่างเดียวว่า ‘ได้ยินว่าอย่างนี้ ได้ยินว่าอย่างนั้น’ ชื่อว่า ‘อิติกิรา’ การถือเอาตามความเหมาะสมจากคัมภีร์คือพระไตรปิฎก ชื่อว่า ‘ปิฎกสัมปทาน’ การตรึกตรองถึงอาการแห่งเหตุผลตามที่ได้ยินมา ชื่อว่า ‘อาการปริวิตก’ การอดทนต่อการเพ่งพินิจด้วยทิฏฐิว่า ‘สิ่งนี้เป็นอย่างนี้’ เช่นนั้นแหละ ชื่อว่า ‘ทิฏฐินิชฌานักขันติ’ การตรึกตรองอาศัยแนวทางแห่งการตรึกตรองเพียงเพราะได้ยินมา โดยปราศจากคัมภีร์และการบรรลุ ชื่อว่า ‘ตักโก’ การถือเอาโดยอาศัยวิธีอนุมาน ชื่อว่า ‘นยัคคาโห’ เพราะว่าการกล่าวชี้แจงของพระเถระนี้ตั้งอยู่ในพุทธวิสัยของพระผู้มีพระภาค และวิสัยนั้นไม่ใช่ของพระเถระ เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า ‘เหมือนกับได้แทงตลอดด้วยญาณโดยประจักษ์’ คำว่า ‘สีหนาโท’ คือ เหมือนสีหนาท และความเหมือนกันนั้นด้วยความเป็นผู้เลิศ ท่านแสดงว่าในที่นี้พึงทราบอย่างนี้ จึงกล่าวว่า ‘สีหนาท’ เป็นต้น คำว่า ‘อุนนาทะยันเตนะ’ คือ ผู้ทำเสียงให้กึกก้องเหมือนเสียงฟ้าผ่า အနုယောဂဒါပနတ္ထန္တိ အနုယောဂံ သောဓာပေတုံ. ဝိမဒ္ဒက္ခမဉှိ သီဟနာဒံ နဒန္တော အတ္ထတော အနုယောဂံ သောဓေတိ နာမ, အနုယုဇ္ဈန္တော စ နံ သောဓာပေတိ နာမ. ဒါတုန္တိ သောဓေတုံ. ကေစိ ‘‘ဒါနတ္ထ’’န္တိ အတ္ထံ ဝဒန္တိ, တံ န ယုတ္တံ. န ဟိ ယော သီဟဒါနံ နဒတိ, သော ဧဝ တတ္ထ အနုယောဂံ ဒေတီတိ ယုဇ္ဇတိ. နိဃံသနန္တိ ဝိမဒ္ဒနံ. ဓမမာနန္တိ တာပယမာနံ. တာပနဉ္စေတ္ထ ဂဂ္ဂရိယာ ဓမ္မာပနသီသေန ဝဒတိ. คำว่า ‘อนุยโยคทาปนัตถัง’ คือ เพื่อให้ชำระการสอบสวน เพราะผู้บันลือสีหนาทที่ทนต่อการขยี้ได้ ชื่อว่าย่อมชำระการสอบสวนโดยอรรถ และผู้สอบสวนก็ชื่อว่าย่อมให้ชำระการสอบสวนนั้น คำว่า ‘ทาตุง’ คือ เพื่อชำระ บางพวกกล่าวว่า ‘มีความหมายว่า เพื่อให้’ ข้อนั้นไม่สมควร เพราะไม่สมควรที่ว่า ผู้ใดบันลือสีหนาท ผู้นั้นเองย่อมให้การสอบสวนในที่นั้น คำว่า ‘นิฆังสะนัง’ คือ การขยี้ คำว่า ‘ธมมานัง’ คือ ผู้กำลังทำให้ร้อน ในที่นี้ การทำให้ร้อนนั้น ท่านกล่าวด้วยหัวข้อว่า ‘การทำให้ร้อนด้วยเครื่องสูบลม’ သဗ္ဗေ တေတိ သဗ္ဗေ တေ အတီတေ နိရုဒ္ဓေ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေ. တေနေတံ ဒဿေတိ – ယေ တေ အဟေသုံ အတီတမဒ္ဓါနံ တဝ အဘိနီဟာရတော ဩရံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ, တေသံ တာဝ သာဝကဉာဏဂေါစရေ ဓမ္မေ ပရိစ္ဆိန္ဒန္တော မာရာဒယော ဝိယ စ ဗုဒ္ဓါနံ လောကိယစိတ္တာစာရံ တွံ ဇာနေယျာသိ. ယေ ပန တေ အဗ္ဘတီတာ, တတော ပရတော ဆိန္နဝဋုမာ ဆိန္နပပဉ္စာ ပရိယာဒိန္နဝဋ္ဋာ သဗ္ဗဒုက္ခဝီတိဝတ္တာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ, တေသံ သဗ္ဗေသမ္ပိ တဝ သာဝကဉာဏဿ [Pg.476] အဝိသယဘူတေ ဓမ္မေ ကထံ ဇာနိဿသီတိ. တေနာတိ သမ္ဗောဓိသင်္ခါတေန သဗ္ဗညုတညာဏပဒဋ္ဌာနေန အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏေန. ဧဝံသီလာတိ တာဒိသသီလာ. သမာဓိပက္ခာတိ သမာဓိ စ သမာဓိပက္ခာ စ သမာဓိပက္ခာ ဧကဒေသသရူပေကသေသနယေန. တတ္ထ သမာဓိပက္ခာတိ ဝီရိယသတိယော တဒနုဂုဏာ စ ဓမ္မာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဈာနသမာပတ္တီသု ယေဘုယျေန ဝိဟာရဝေါဟာရော, ဈာနသမာပတ္တိယော သမာဓိပ္ပဓာနာတိ ဝုတ္တံ ‘‘သမာဓိပက္ခာနံ ဓမ္မာနံ ဂဟိတတ္တာ ဝိဟာရော ဂဟိတော’’တိ. คำว่า ‘สัพเพ เต’ คือ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งปวงที่ดับขันธปรินิพพานไปแล้วในอดีต ด้วยคำนั้น ท่านแสดงความนี้ว่า ‘พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายเหล่าใดที่ได้มีแล้วในอดีตกาลในฝั่งนี้ (นับแต่) การตั้งความปรารถนาของท่าน ท่านพึงกำหนดธรรมทั้งหลายอันเป็นวิสัยแห่งสาวกญาณของพระพุทธเจ้าเหล่านั้น และพึงรู้โลกิยจิตตจริยาของพระพุทธเจ้าเหล่านั้นได้เหมือนพวกมารเป็นต้น ส่วนพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายเหล่าใดที่ล่วงลับไปแล้วยิ่งกว่านั้น คือ ผู้มีทางขาดแล้ว มีปปัญจะขาดแล้ว มีวัฏฏะสิ้นแล้ว ผู้ล่วงพ้นทุกข์ทั้งปวง ท่านจะรู้ธรรมทั้งหลายอันเป็นอวิสัยแห่งสาวกญาณของพระพุทธเจ้าเหล่านั้นทั้งหมดได้อย่างไร คำว่า ‘เตนะ’ คือ ด้วยอรหัตตมรรคญาณอันเป็นปทัฏฐานแห่งสัพพัญญุตญาณที่ชื่อว่าสัมโพธิ คำว่า ‘เอวังสีลา’ คือ มีศีลเช่นนั้น คำว่า ‘สมาธิปักขา’ คือ สมาธิและธรรมอันเป็นฝ่ายแห่งสมาธิ ชื่อว่าสมาธิปักขา โดยนัยแห่งเอกเทศสรูปเอกเสส ในบรรดาธรรมเหล่านั้น คำว่า ‘สมาธิปักขา’ พึงทราบว่าคือ วิริยะ สติ และธรรมทั้งหลายที่คล้อยตามสมาธินั้น โดยมากโวหารว่า ‘วิหาร’ ย่อมมีในฌานสมาบัติทั้งหลาย ฌานสมาบัติทั้งหลายมีสมาธิเป็นประธาน ท่านจึงกล่าวว่า ‘เพราะถือเอาธรรมอันเป็นฝ่ายแห่งสมาธิ จึงชื่อว่าถือเอาวิหาร’ ယထာ ပန ဟေဋ္ဌာ ဂဟိတာပိ သမာဓိပညာ ပဋိပက္ခတော ဝိမုတ္တတ္တာ ဝိမုစ္စန-သင်္ခါတ-ကိစ္စဝိသေသ-ဒဿနဝသေန ဝိမုတ္တိပရိယာယေန ပုန ဂဟိတာ ‘‘ဧဝံဝိမုတ္တာ’’တိ, ဧဝံ ဒိဗ္ဗဝိဟာရော ဒိဗ္ဗဝိဟာရဝိသေသဒဿနဝသေန ပုန ဂဟိတော ‘‘ဧဝံဝိဟာရီ’’တိ, တသ္မာ သဗ္ဗေသံ သမာပတ္တိဝိဟာရာနံ ဝသေနေတ္ထ အတ္ထော ယုဇ္ဇတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဝိမုတ္တီတိ သင်္ခံ ဂစ္ဆန္တိ ဝိမုစ္စိတ္ထာတိ ကတွာ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. ပဋိပ္ပဿဒ္ဓန္တေတိ ပဋိပ္ပဿမ္ဘနောသာပနေန. သဗ္ဗကိလေသေဟိ နိဿဋတ္တာ အသံသဋ္ဌတ္တာ ဝိမုတ္တတ္တာ စ နိဿရဏဝိမုတ္တိ နိဗ္ဗာနံ. อนึ่ง เหมือนสมาธิและปัญญาที่แม้ถูกถือเอาไว้ในตอนล่างแล้ว ก็ถูกถือเอาอีกโดยปริยายแห่งวิมุตติว่า ‘เอวังวิมุตตา’ โดยนัยแห่งการแสดงความต่างแห่งกิจที่เรียกว่าการหลุดพ้น เพราะหลุดพ้นจากปฏิปักษ์ ฉันใด ทิพพวิหารก็ถูกถือเอาอีกว่า ‘เอวังวิหารี’ โดยนัยแห่งการแสดงความต่างแห่งทิพพวิหาร ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่าในที่นี้ความหมายย่อมสมควรโดยอำนาจแห่งสมาบัติวิหารทั้งปวง คำว่า ‘วิมุตติ’ คือ ถึงซึ่งการนับว่าวิมุตติ เพราะหลุดพ้นไปแล้ว นัยนี้พึงทราบในบทที่เหลือด้วย คำว่า ‘ปฏิปัสสัทธันเต’ คือ ด้วยการระงับและทำให้สงบลง นิพพานชื่อว่า ‘นิสสรณวิมุตติ’ เพราะเป็นธรรมที่สลัดออกแล้ว ไม่ระคนแล้ว และหลุดพ้นแล้วจากกิเลสทั้งปวง အနာဂတဗုဒ္ဓါနံ ပနာတိ ပန-သဒ္ဒေါ ဝိသေသတ္ထဇောတနော. တေန အတီတေသု တာဝ ခန္ဓာနံ ဘူတပုဗ္ဗတ္တာ တတ္ထ သိယာ ဉာဏဿ သဝိသယေ ဂတိ, အနာဂတေသု ပန သဗ္ဗသော အသဉ္ဇာတေသု ကထန္တိ ဣမမတ္ထံ ဇောတေတိ. တေနာဟ ‘‘အနာဂတာပီ’’တိအာဒိ. ‘‘အတ္တနော စေတသာ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဝိဒိတာ’’တိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ? နနု အတီတာနာဂတေ သတ္တာဟေ ဧဝ ပဝတ္တံ စိတ္တံ စေတောပရိယဉာဏဿ ဝိသယော, န တတော ပရန္တိ? နယိဒံ စေတောပရိယဉာဏကိစ္စဝသေန ဝုတ္တံ, အထ ခေါ ပုဗ္ဗေနိဝါသအနာဂတံသဉာဏာနံ ဝသေန ဝုတ္တံ, တသ္မာ နာယံ ဒေါသော. ဝိဒိတဋ္ဌာနေ န ကရောတိ သိက္ခာပဒေနေဝ တာဒိသဿ ပဋိက္ခေပဿ ပဋိက္ခိတ္တတ္တာ သေတုဃာတတော စ. ကထံ ပန ထေရော ဒွယသမ္ဘဝေ ပဋိက္ခေပမေဝ အကာသိ, န ဝိဘဇ္ဇ ဗျာကာသီတိ အာဟ ‘‘ထေရော ကိရာ’’တိအာဒိ. ပါရံ ပရိယန္တံ မိနောတီတိ ပါရမီ, သာ ဧဝ ဉာဏန္တိ ပါရမိဉာဏံ, သာဝကာနံ ပါရမိဉာဏံ သာဝကပါရမိဉာဏံ. တသ္မိံ သာဝကာနံ ဥက္ကံသပရိယန္တဂတေ ဇာနနေ နာယမနုယောဂေါ, အထ ခေါ သဗ္ဗညုတညာဏေ သဗ္ဗညုတာယ ဇာနနေ. ကေစိ ပန ‘‘သာဝကပါရမိဉာဏေတိ သာဝကပါရမိဉာဏဝိသယေ’’တိ အတ္ထံ ဝဒန္တိ, တထာ သေသပဒေသုပိ. သီလ…ပေ… သမတ္ထန္တိ သီလသမာဓိပညာဝိမုတ္တိဉာဏသင်္ခါတာနံ ကာရဏာနံ [Pg.477] ဇာနနသမတ္ထံ. ဗုဒ္ဓသီလာဒယော ဟိ ဗုဒ္ဓါနံ ဗုဒ္ဓကိစ္စဿ ပရေဟိ ဧတေ ဗုဒ္ဓါတိ ဇာနနဿ စ ကာရဏံ. บทว่า อนาคตพุทธานํ ปน นั้น บทว่า ปน เป็นเครื่องแสดงความพิเศษ ด้วยบทนั้น ย่อมแสดงอรรถนี้ว่า ในขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอดีตนั้น เพราะเคยมีมาแล้ว ความรู้ย่อมมีทางไปในอารมณ์ของตนได้ แต่ในขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอนาคต ซึ่งยังไม่เกิดขึ้นโดยประการทั้งปวง จะเป็นไปได้อย่างไร เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘อนาคตาปิ’ เป็นต้น บทว่า ‘อันกำหนดรู้ด้วยใจของตน’ นี้ ตรัสไว้ทำไม? จิตที่เกิดขึ้นในอดีตและอนาคตเพียง ๗ วันเท่านั้น เป็นอารมณ์ของเจโตปริยญาณ มิใช่หรือ? คำนี้มิได้กล่าวโดยอำนาจกิจของเจโตปริยญาณ แต่กล่าวโดยอาศัยปุพเพนิวาสานุสสติญาณและอนาคตังสญาณ เพราะฉะนั้น ข้อนี้จึงไม่เป็นโทษ ย่อมไม่กระทำในที่ที่รู้แล้ว เพราะการห้ามเช่นนั้นถูกห้ามไว้แล้วด้วยสิกขาบทนั่นเอง และเพราะเป็นการทำลายสะพาน ก็พระเถระเมื่อมีสองอย่างเกิดขึ้น ทำไมจึงทำการห้ามอย่างเดียว ไม่จำแนกพยากรณ์เล่า? จึงกล่าวว่า ‘พระเถระแล’ เป็นต้น บทว่า ปารํ ปริยนฺตํ มิโนตีติ ปารมี (ย่อมกำหนดฝั่งคือที่สุด) ชื่อว่า บารมี บารมีนั้นแหละคือญาณ ชื่อว่า บารมีญาณ บารมีญาณของพระสาวก ชื่อว่า สาวกบารมีญาณ ในการรู้ที่ถึงที่สุดอันยอดเยี่ยมของพระสาวกนั้น ไม่มีการสอบสวนนี้ แต่มีการรู้ในสัพพัญญุตญาณโดยความเป็นสัพพัญญู แต่บางท่านกล่าวอรรถว่า ‘สาวกปารมีญาณ’ คือ ‘ในอารมณ์แห่งสาวกบารมีญาณ’ แม้ในบทที่เหลือก็เช่นกัน บทว่า สีล...เป...สมตฺถํ (สามารถ) คือ สามารถในการรู้เหตุทั้งหลายอันนับว่า ศีล สมาธิ ปัญญา วิมุตติ ญาณ เพราะศีลเป็นต้นของพระพุทธเจ้า ย่อมเป็นเหตุแห่งพุทธกิจของพระพุทธเจ้า และเป็นเหตุแห่งการที่ผู้อื่นรู้ว่า ‘ท่านเหล่านี้เป็นพระพุทธเจ้า’ အနုမာနဉာဏံ ဝိယ သံသယဋ္ဌိတံ အဟုတွာ ဣဒမိဒန္တိ ယထာသဘာဝတော ဉေယျံ ဓာရေတိ နိစ္ဆိနောတီတိ ဓမ္မော, ပစ္စက္ခဉာဏန္တိ အာဟ ‘‘ဓမ္မဿ ပစ္စက္ခတော ဉာဏဿာ’’တိ. အနုဧတီတိ အနွယောတိ အာဟ ‘‘အနုယောဂံ အနုဂန္တွာ’’တိ. ပစ္စက္ခသိဒ္ဓဉှိ အတ္ထံ အနုဂန္တွာ အနုမာနဉာဏဿ ပဝတ္တိ ‘‘ဒိဋ္ဌေန အဒိဋ္ဌဿ အနုမာန’’န္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝိဒိတေ ဝေဒကမ္ပိ ဉာဏံ အတ္ထတော ဝိဒိတမေဝ ဟောတီတိ ‘‘အနုမာနဉာဏံ နယဂ္ဂါဟော ဝိဒိတော’’တိ ဝုတ္တံ. ဝိဒိတောတိ ဝိဒ္ဓေါ ပဋိလဒ္ဓေါ, အဓိဂတောတိ အတ္ထော. အပ္ပမာဏောတိ အပရိမာဏော မဟာဝိသယတ္တာ. တေနာဟ ‘‘အပရိယန္တော’’တိ. တေနာတိ အပရိယန္တတ္တာ. တေန ဝါ အပရိယန္တေန ဉာဏေန. ဧတေန ထေရော ယံ ယံ အနုမေယျမတ္ထံ ဉာတုကာမော ဟောတိ, တတ္ထ တတ္ထ တဿ အသင်္ဂမပ္ပဋိဟတံ အနုမာနဉာဏံ ပဝတ္တေတီတိ ဒဿေတိ. တေနာဟ ‘‘သော ဣမိနာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ဣမိနာတိ ဣမိနာ ကာရဏေန. ธรรม คือ สิ่งที่ทรงไว้ซึ่งสิ่งที่ควรรู้ตามสภาวะว่า ‘สิ่งนี้คือสิ่งนี้’ โดยไม่เป็นสิ่งที่ตั้งอยู่ในความสงสัยเหมือนอนุมานญาณ และวินิจฉัยไว้ จึงกล่าวว่า ‘ญาณอันเป็นประจักษ์แห่งธรรม’ คือ ปัจจกขญาณ ที่ชื่อว่า อนฺวโย เพราะอรรถว่า ย่อมไปตาม จึงกล่าวว่า ‘ตามการประกอบ’ เพราะการเกิดขึ้นของอนุมานญาณ โดยไปตามอรรถที่สำเร็จด้วยประจักษ์ พึงทราบว่า ‘การอนุมานสิ่งที่ยังไม่เห็นด้วยสิ่งที่เห็นแล้ว’ เมื่อรู้แล้ว ญาณที่รู้ก็เป็นอันรู้แล้วโดยอรรถ จึงกล่าวว่า ‘อนุมานญาณ การถือเอาโดยนัย เป็นอันรู้แล้ว’ บทว่า วิทิโต (รู้แล้ว) คือ แทงตลอดแล้ว ได้แล้ว อรรถว่า บรรลุแล้ว บทว่า อปฺปมาโณ (ไม่มีประมาณ) คือ ไม่มีขอบเขต เพราะมีอารมณ์กว้างขวาง เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ไม่มีที่สุด’ บทว่า เตน (ด้วยเหตุนั้น) คือ เพราะไม่มีที่สุด หรือด้วยญาณที่ไม่มีที่สุดนั้น ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงว่า พระเถระประสงค์จะรู้สิ่งใดอันพึงอนุมานได้ในที่ใดๆ อนุมานญาณของท่านย่อมเป็นไปไม่ติดขัด ไม่กระทบกระทั่งในที่นั้นๆ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ท่านนั้นด้วยสิ่งนี้’ เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทว่า อิมินา (ด้วยสิ่งนี้) คือ ด้วยเหตุนี้ ပါကာရဿ ထိရဘာဝံ ဥဒ္ဓမုဒ္ဓံ အာပေတီတိ ဥဒ္ဓါပံ, ပါကာရမူလံ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ပါကာရဒွါရဗန္ဓပရိခါဒီနံ သင်္ဂဟော ဝေဒိတဗ္ဗော. ပစ္စန္တေ ဘဝံ ပစ္စန္တိမံ. ပဏ္ဍိတဒေါဝါရိကဋ္ဌာနိယံ ကတွာ ထေရော အတ္တာနံ ဒဿေတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဧကဒွါရန္တိ ကသ္မာ အာဟာ’’တိ စောဒနံ သမုဋ္ဌာပေသိ. บทว่า อุทฺธาปํ (รากฐาน) คือ สิ่งที่ทำให้กำแพงถึงความสูงขึ้นไปๆ ได้แก่ รากฐานกำแพง พึงทราบว่าด้วยศัพท์ว่า ‘เป็นต้น’ ย่อมสงเคราะห์ประตู เชิงเทิน และคูกำแพง เป็นต้น บทว่า ปจฺจนฺติมํ (ชายแดน) คือ สิ่งที่อยู่ในชายแดน พระเถระแสดงตนโดยทำตนให้ตั้งอยู่ในฐานะเป็นคนเฝ้าประตูผู้ฉลาด จึงยกคำคัดค้านขึ้นว่า ‘ทำไมจึงกล่าวว่า ประตูเดียว?’ ယဿာ ပညာယ ဝသေန ပုရိသော ပဏ္ဍိတောတိ ဝုစ္စတိ, တံ ပဏ္ဍိစ္စန္တိ အာဟ – ‘‘ပဏ္ဍိစ္စေန သမန္နာဂတော’’တိ. တံတံဣတိကတ္တဗ္ဗတာသု ဆေကဘာဝေါ ဗျတ္တဘာဝေါ ဝေယျတ္တိယံ. မေဓတိ အညာဏံ ဟိံသတိ ဝိဓမတီတိ မေဓာ, သာ ဧတဿ အတ္ထီတိ မေဓာဝီ. ဌာနေ ဌာနေ ဥပ္ပတ္တိ ဧတိဿာ အတ္ထီတိ ဌာနုပ္ပတ္တိကာ, ဌာနသော ဥပ္ပဇ္ဇနပညာ. အနုပရိယာယန္တိ ဧတေနာတိ အနုပရိယာယော, သော ဧဝ ပထောတိ အနုပရိယာယပထော, ပရိတော ပါကာရဿ အနုယာယနမဂ္ဂေါ. ပါကာရဘာဂါ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗာ ဧတ္ထာတိ ပါကာရသန္ဓိ, ပါကာရဿ ဖုလ္လိတပဒေသော. သော ပန ဟေဋ္ဌိမန္တေန ဒွိန္နမ္ပိ ဣဋ္ဌကာနံ ဝိဂမေန ဧဝံ ဝုစ္စတီတိ အာဟ – ‘‘ဒွိန္နံ ဣဋ္ဌကာနံ အပဂတဋ္ဌာန’’န္တိ. ဆိန္နဋ္ဌာနန္တိ ဆိန္နဘိန္နပဒေသံ, ဆိန္နဋ္ဌာနံ ဝါ. တဉှိ ‘‘ဝိဝရ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ကီလိဋ္ဌန္တိ မလီနံ. ဥပတာပေန္တီတိ ကိလေသပရိဠာဟေန သန္တာပေန္တိ. ဝိဗာဓေန္တီတိ ပီဠေန္တိ. ဥပ္ပန္နာယ ပညာယ နီဝရဏေဟိ န ကိဉ္စိ ကာတုံ သက္ကာတိ အာဟ ‘‘အနုပ္ပန္နာယ ပညာယ ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ န ဒေန္တီ’’တိ. တသ္မာတိ ပစ္စယူပဃာတေန [Pg.478] ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ အပ္ပဒါနတော. စတူသု သတိပဋ္ဌာနေသု သုဋ္ဌု ဌပိတစိတ္တာတိ စတုဗ္ဗိဓာယပိ သတိပဋ္ဌာနဘာဝနာယ သမ္မဒေဝ ဌပိတစိတ္တာ အပ္ပိတစိတ္တာ. ယထာသဘာဝေန ဘာဝေတွာတိ ယာထာဝတော သမ္မဒေဝ ယထာ ပဋိပက္ခာ သမုစ္ဆိဇ္ဇန္တိ, ဧဝံ ဘာဝေတွာ. ปัญญาใดที่บุรุษถูกเรียกว่าบัณฑิตเพราะอาศัยปัญญานั้น ปัญญานั้นชื่อว่า ปัณฑิจจะ (ความเป็นบัณฑิต) จึงกล่าวว่า “ประกอบด้วยความเป็นบัณฑิต”. ความฉลาด ความเชี่ยวชาญในกิจนั้นๆ ชื่อว่า ไวยัตติยะ (ความเชี่ยวชาญ). สิ่งที่ทำลายความไม่รู้ ย่อมทำลาย ย่อมกำจัด ชื่อว่า เมธา (ปัญญา), ผู้มีเมธานั้น ชื่อว่า เมธาวี (ผู้มีปัญญา). ปัญญาที่เกิดขึ้นในที่นั้นๆ ชื่อว่า ฐานุปปัตติกา (ปัญญาที่เกิดขึ้นตามฐานะ), ปัญญาที่เกิดขึ้นตามฐานะ. สิ่งที่ตามไปโดยรอบด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า อนุปริยายะ (ทางเดินรอบ), ทางนั้นแหละชื่อว่า อนุปริยายปถะ (ทางเดินรอบ), ทางเดินตามกำแพงโดยรอบ. ส่วนของกำแพงที่พึงเชื่อมต่อกันในที่นี้ ชื่อว่า ปาการสันธิ (รอยต่อกำแพง), ส่วนที่กำแพงแตกออก. ก็ส่วนนั้นถูกเรียกว่าอย่างนี้โดยการหลุดออกของอิฐทั้งสองก้อนที่ปลายด้านล่าง จึงกล่าวว่า “ที่ที่อิฐสองก้อนหลุดออกไป”. บทว่า ฉินฺนฏฺฐานํ (ที่ขาด) คือ ส่วนที่ขาดแตก หรือที่ขาด. ที่นั้นแลเรียกว่า “ช่องโหว่”. บทว่า กีฬิฏฺฐํ (สกปรก) คือ เศร้าหมอง. บทว่า อุปตาเปนฺติ (ยังให้เดือดร้อน) คือ ยังให้เดือดร้อนด้วยความเร่าร้อนแห่งกิเลส. บทว่า วิพาเธนฺติ (ยังให้เบียดเบียน) คือ ยังให้บีบคั้น. เมื่อปัญญาเกิดขึ้นแล้ว นิวรณ์ทั้งหลายไม่สามารถทำอะไรได้ จึงกล่าวว่า “เมื่อปัญญายังไม่เกิดขึ้น ย่อมไม่ให้เกิดขึ้น”. บทว่า ตสฺมา (เพราะเหตุนั้น) คือ เพราะไม่ให้เกิดขึ้นด้วยการทำลายปัจจัย. บทว่า จตูสุ สติปฏฺฐานสุ สุฏฺฐุ ฐปิตจิตฺตา (มีจิตตั้งมั่นดีแล้วในสติปัฏฐาน ๔) คือ มีจิตตั้งมั่นดีแล้ว มีจิตแน่วแน่แล้วด้วยการเจริญสติปัฏฐานทั้ง ๔ อย่าง. บทว่า ยถาสภาเวน ภาเวตฺวา (เจริญแล้วตามสภาพ) คือ เจริญแล้วโดยชอบตามความเป็นจริง เพื่อให้ปฏิปักษ์ทั้งหลายขาดไปโดยสิ้นเชิงอย่างนั้น. ပုရိမနယေ သတိပဋ္ဌာနာနိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ စ မိဿကာ အဓိပ္ပေတာတိ တတော အညထာ ဝတ္တုံ ‘‘အပိစေတ္ထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. မိဿကာတိ သမထဝိပဿနာမဂ္ဂဝသေန မိဿကာ. ‘‘စတူသု သတိပဋ္ဌာနေသု သုပ္ပတိဋ္ဌိတစိတ္တာတိ ပဌမံ ဝုတ္တတ္တာ သတိပဋ္ဌာနေသု ဝိပဿနံ ဂဟေတွာ သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂေ ယထာဘူတံ ဘာဝေတွာတိ ဝုတ္တတ္တာ မဂ္ဂပရိယာပန္နာနံယေဝ စ နေသံ နိပ္ပရိယာယဗောဇ္ဈင်္ဂဘာဝတော တေသု စ အဓိဂတမေဝ ဟောတီတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂေ မဂ္ဂေါ စ သဗ္ဗညုတညာဏဉ္စာတိ ဂဟိတေ သုန္ဒရော ပဉှော ဘဝေယျာ’’တိ မဟာသိဝတ္ထေရော အာဟ. န ပနေဝံ ဂဟိတံ ပေါရာဏေဟီတိ အဓိပ္ပာယော. ဣတီတိ ဝုတ္တပ္ပကာရပရာမသနံ. ထေရောတိ သာရိပုတ္တတ္ထေရော. ในนัยก่อน สติปัฏฐานและโพชฌงค์ทั้งหลายประสงค์เอาว่าเป็นของผสมกัน เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “อนึ่ง ในที่นี้” เป็นต้น เพื่อจะกล่าวให้ต่างออกไปจากนั้น. บทว่า มิสฺสกา (ผสมกัน) คือ ผสมกันโดยเป็นส่วนแห่งสมถะและวิปัสสนา. พระมหาเถระสิวะกล่าวว่า “เพราะกล่าวไว้ก่อนว่า ‘มีจิตตั้งมั่นดีแล้วในสติปัฏฐาน ๔’ และเพราะกล่าวว่า ‘เจริญโพชฌงค์ ๗ ตามความเป็นจริงในสติปัฏฐาน’ และเพราะโพชฌงค์เหล่านั้นเป็นโพชฌงค์โดยไม่เป็นปริยายที่รวมอยู่ในมรรค และเพราะในโพชฌงค์เหล่านั้นก็เป็นอันบรรลุแล้ว เพราะฉะนั้น เมื่อถือเอาโพชฌงค์ มรรค และสัพพัญญุตญาณ ปัญหาจึงจะงดงาม”. แต่โบราณาจารย์มิได้ถือเอาอย่างนี้ นี้เป็นความหมาย. บทว่า อิติ (ดังนี้) เป็นการรำลึกถึงประเภทที่กล่าวมาแล้ว. บทว่า เถโร (พระเถระ) คือ พระสารีบุตรเถระ. တတ္ထာတိ တေသု ပစ္စန္တနဂရာဒီသု. နဂရံ ဝိယ နိဗ္ဗာနံ တဒတ္ထိကေဟိ ဥပဂန္တဗ္ဗတော ဥပဂတာနဉ္စ ပရိဿယရဟိတသုခါဓိဂမဋ္ဌာနတော. ပါကာရော ဝိယ သီလံ တဒုပဂတာနံ ပရိတော အာရက္ခဘာဝတော. အနုပရိယာယပထော ဝိယ ဟိရီ သီလပါကာရဿ အဓိဋ္ဌာနဘာဝတော. ဝုတ္တဉှေတံ – ‘‘ပရိယာယပထောတိ ခေါ ဘိက္ခု ဟိရိယာ ဧတံ အဓိဝစန’’န္တိ. ဒွါရံ ဝိယ အရိယမဂ္ဂေါ နိဗ္ဗာနနဂရပ္ပဝေသနေ အဉ္ဇသဘာဝတော. ပဏ္ဍိတဒေါဝါရိကော ဝိယ ဓမ္မသေနာပတိ နိဗ္ဗာနနဂရံ ပဝိဋ္ဌပဝိသနကာနံ သတ္တာနံ သလ္လက္ခဏတော. ဒိန္နောတိ ဒါပိတော, သောဓိတောတိ အတ္ထော. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. บทว่า ตตฺถ (ในที่นั้น) คือ ในปัจจันตนครเป็นต้นเหล่านั้น. พระนิพพานเปรียบเหมือนเมือง เพราะเป็นสิ่งที่ผู้มุ่งหมายพึงเข้าถึง และเป็นที่บรรลุสุขที่ปราศจากอันตรายของผู้เข้าถึงแล้ว. ศีลเปรียบเหมือนกำแพง เพราะเป็นเครื่องป้องกันโดยรอบแก่ผู้เข้าถึงศีลนั้น. หิริเปรียบเหมือนทางเดินรอบ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งกำแพงคือศีล. ข้อนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วว่า “ดูก่อนภิกษุ คำว่า ปริยายปถะ นี้ เป็นชื่อของหิริ”. อริยมรรคเปรียบเหมือนประตู เพราะเป็นทางตรงในการเข้าสู่พระนิพพานนคร. พระธรรมเสนาบดีเปรียบเหมือนพนักงานเฝ้าประตูผู้ฉลาด เพราะพิจารณาเห็นสัตว์ทั้งหลายที่เข้าสู่และกำลังจะเข้าสู่พระนิพพานนคร. บทว่า ทินฺโน (ให้แล้ว) คือ ให้แล้ว, อรรถว่า ชำระแล้ว. ที่เหลือพึงทราบได้โดยง่าย. ၃. စုန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๓. อรรถกถาจุนทสูตร ၃၇၉. ပုဗ္ဗေ သာဝတ္ထိတော ဝေဠုဝဂါမဿ ဂတတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘အာဂတမဂ္ဂေနေဝ ပဋိနိဝတ္တန္တော’’တိ. သတ္တန္နန္တိ ဥပသေနော, ရေဝတော, ခဒိရဝနိယော, စုန္ဒော, သမဏုဒ္ဒေသော အဟန္တိ စတုန္နံ, စာလာ, ဥပစာလာ, သီသူပစာလာတိ, တိဿန္နန္တိ ဣမေသံ သတ္တန္နံ အရဟန္တာနံ. နတ္ထိ နု ခေါတိ ဧတ္ထာပိ ‘‘ဩလောကေန္တော’’တိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓော သီဟာဝလောကနဉာယေန. ဘဝိဿန္တိ မေ ဝတ္တာရော ဟရိတုံ နာသက္ခီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဣဒံ ဒါနိ ပစ္ဆိမဒဿနန္တိ ဘူတကထနမတ္တံ, န တတ္ထ သာလယတာဒဿနံ ယထာ တထာဂတဿ ဝေသာလိယာ နိက္ခမိတွာ နာဂါပလောကိတံ. ๓๗๙. เพราะเคยไปสู่บ้านเวฬุคามจากเมืองสาวัตถีมาก่อน จึงกล่าวว่า “กลับไปตามทางที่มาแล้วนั่นเอง”. บทว่า สตฺตนฺนํ (ของ ๗ ท่าน) คือ ของพระอรหันต์ ๗ ท่านเหล่านี้ คือ พระอุปเสนะ พระเรวตะ พระขทิรวนิยะ และพระจุนทะผู้เป็นสามเณรคือข้าพเจ้า รวม ๔ ท่าน, พระจาลา พระอุปจาลา พระสีสูปจาลา รวม ๓ ท่าน. ในบทว่า นตฺถิ นุ โข (ไม่มีหรือหนอ) นี้ ก็พึงนำบทว่า “โอโลกนฺโต” (มองดู) มาเชื่อมโยงด้วยนัยแห่งการเหลียวหลังของราชสีห์. พึงเชื่อมโยงว่า “ผู้กล่าวของฉันจักมีอยู่ แต่ไม่สามารถนำไปได้”. บทว่า อิทํ ทานิ ปจฺฉิมทสฺสนํ (นี่เป็นการเห็นครั้งสุดท้าย) นี้ เป็นเพียงการกล่าวถึงเรื่องที่เกิดขึ้นจริง ไม่ใช่การเห็นด้วยความอาลัยในที่นั้น เหมือนการเหลียวหลังของพญาช้างเมื่อพระตถาคตเสด็จออกจากเมืองเวสาลี. တဿ [Pg.479] တဿ ဝိသေသဿ အဓိဋ္ဌာနဝသေနေဝ ဣဒ္ဓိဘေဒဒဿနံ ဣဒ္ဓိဝိကုဗ္ဗနံ. သီဟဿ ဝိဇမ္ဘနာဒိဝသေန ကီဠိတွာ နာဒသဒိသီ အယံ ဓမ္မကထာတိ ဝုတ္တံ ‘‘သီဟဝိကီဠိတော ဓမ္မပရိယာယော’’တိ. ဂမနကာလော မယှန္တီတိ ဧတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒေါ ပရိသမာပနေ. တေန ထေရေန ယထာရမ္ဘဿ ဝစနပဗန္ဓဿ သမာပိတဘာဝံ ဇောတေတိ. ဧသ နယော သေသေသုပိ ဧဒိသေသု သဗ္ဗဋ္ဌာနေသု. ယုဂန္ဓရာဒယော ပရိဘဏ္ဍပဗ္ဗတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧကပ္ပဟာရေနေဝါတိ ဧကပ္ပဟာရေန ဣဝ. သွာယံ ဣဝ-သဒ္ဒေါ န သက္ကောမီတိ ဧတ္ထ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗော. การแสดงความแตกต่างแห่งฤทธิ์โดยอาศัยการอธิษฐานของลักษณะพิเศษนั้นๆ นั่นเอง คืออิทธิวิกุพพนะ. พระธรรมเทศนานี้คล้ายกับเสียงคำรามที่เล่นโดยอาการเช่นการบิดขี้เกียจของราชสีห์เป็นต้น จึงตรัสว่า "สิงหวิกกีฬิตธรรมปริยาย". ในคำว่า "ถึงเวลาไปของข้าพเจ้าแล้ว" อิติ-สัททะ (คำว่า "อิติ") เป็นเครื่องจบ. ย่อมแสดงถึงความเป็นอันจบลงแล้วแห่งคำประพันธ์ที่พระเถระนั้นเริ่มไว้แล้ว. นัยนี้พึงทราบในที่ทั้งปวงที่เหลือเช่นนี้ด้วย. ภูเขายุกันธรเป็นต้น พึงทราบว่าเป็นภูเขาบริภัณฑ์. ในคำว่า "เอกัปปหาเรเนวะ" คือ "ราวกับการประหารครั้งเดียว". อิวะ-สัททะ (คำว่า "อิวะ") นั้น พึงนำมาเชื่อมโยงในคำว่า "ไม่สามารถ". ပဋိပါဒေဿာမီတိ ဌိတကာယံ ပဋိပါဒေဿာမိ. ပတ္ထနာကာလေ အနောမဒဿိဿ ဘဂဝတော ဝစနသုတာနုသာရေန ဉာဏေန ဒိဋ္ဌမတ္တတံ သန္ဓာယ ‘‘တံ ပဌမဒဿန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဓာရေတုံ အသက္ကောန္တီ ဂုဏသာရံ. ဧသ မဂ္ဂေါတိ ဧသော ဇာတာနံ သတ္တာနံ မရဏနိဋ္ဌိတော ပန္ထော. ပုနပိ ဧဝံဘာဝိနော နာမ သင်္ခါရာတိ သင်္ခါရာ နာမ ဧဝံဘာဝိနော, မရဏပရိယောသာနာတိ အတ္ထော. ဧတ္တကန္တိ ဧတ္တကံ ကာလံ. သင်္ကဍ္ဎိတွာ သံဟရိတွာ. မုခံ ပိဓာယာတိ မုခံ ဆာဒေတွာ. အဂ္ဃိကသတာနီတိ မကုဠင်္ကုရစေတိယသတာနိ. ในคำว่า "จักให้ถึงพร้อม" คือ จักให้ถึงพร้อมซึ่งกายที่ตั้งอยู่แล้ว. ในกาลแห่งการตั้งความปรารถนา มุ่งหมายถึงความเป็นอันเห็นแล้วด้วยญาณเท่านั้น โดยอนุสารแห่งการได้ยินพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคอนมทัสสี จึงตรัสว่า "การเห็นครั้งแรกนั้น". ไม่สามารถทรงไว้ได้ซึ่งแก่นแห่งคุณ. ในคำว่า "หนทางนี้" คือ หนทางที่สัตว์ทั้งหลายผู้เกิดแล้วมีมรณะเป็นที่สุด. ในคำว่า "สังขารทั้งหลายชื่อว่ามีอย่างนี้เป็นธรรมดาอีก" คือ สังขารทั้งหลายชื่อว่ามีอย่างนี้เป็นธรรมดา มีมรณะเป็นที่สุด ดังนี้เป็นอรรถ. ในคำว่า "เพียงเท่านี้" คือ ตลอดกาลเพียงเท่านี้. ดึงเข้ามา รวบรวม. ในคำว่า "ปิดหน้า" คือ ปิดหน้า. ในคำว่า "อัคฆิกะร้อย" คือ เจดีย์ที่ยังเป็นดอกตูมร้อย. ပုရိမဒိဝသေတိ အတီတဒိဝသေ. ယသ္မာ ဓမ္မသေနာပတိနော အရဟတ္တပ္ပတ္တဒိဝသေယေဝ သတ္ထု သာဝကသန္နိပါတော အဟောသိ, တသ္မာ ‘‘ပူရိတသာဝကသန္နိပါတော ဧသ ဘိက္ခူ’’တိ ဝုတ္တံ. ပဉ္စ ဇာတိသတာနီတိ ဘုမ္မတ္ထေ, အစ္စန္တသံယောဂေ ဝါ ဥပယောဂဝစနံ. ในคำว่า "วันก่อน" คือ ในวันก่อน. เพราะเหตุที่ในวันบรรลุอรหัตของพระธรรมเสนาบดีนั่นเอง การประชุมแห่งสาวกของพระศาสดาได้มีแล้ว เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ภิกษุนี้มีการประชุมแห่งสาวกเต็มเปี่ยมแล้ว". ในคำว่า "ห้าร้อยชาติ" เป็นวจนะที่ใช้ในอรรถภูมิ หรือในอรรถแห่งการประกอบอย่างยิ่ง. ကဠောပိဟတ္ထောတိ ဝိလီဝမယဘာဇနဟတ္ထော. ‘‘စမ္မမယဘာဇနဟတ္ထော’’တိ စ ဝဒန္တိ. ပုရန္တရေတိ နဂရမဇ္ဈေ. ဝနေတိ အရညေ. ในคำว่า มีมือถือกระเช้า คือ มีมือถือภาชนะที่ทำด้วยซีกไม้ไผ่. ก็กล่าวกันว่า มีมือถือภาชนะที่ทำด้วยหนัง. ในคำว่า ภายในเมือง คือ ในท่ามกลางเมือง. ในคำว่า ในป่า คือ ในป่า. ဩသက္ကနာကာရဝိရဟိတောတိ ဓမ္မဒေသနာယ သင်္ကောစဟေတုဝိရဟိတော. ဝိသာရဒေါတိ သာရဒဝိရဟိတော. ဓမ္မောဇန္တိ ဓမ္မရသံ, ဩဇဝန္တံ ဒေသနာဓမ္မန္တိ အတ္ထော. ဓမ္မဘောဂန္တိ ဓမ္မပရိဘောဂံ, ပရေဟိ သဒ္ဓိံ သံဝိဘဇနဝသေန ပဝတ္တံ ဓမ္မသမ္ဘောဂန္တိ ဒေသနာဓမ္မမေဝ ဝဒတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဥဘယေနပိ ဓမ္မပရိဘောဂေါဝ ကထိတော’’တိ. ในคำว่า ปราศจากอาการถอยกลับ คือ ปราศจากเหตุแห่งความหดหู่ในการแสดงธรรม. ในคำว่า วิสารทะ คือ ปราศจากความสะทกสะท้าน. ในคำว่า โอชะแห่งธรรม คือ รสแห่งธรรม หมายถึง ธรรมเทศนาที่มีโอชะ ดังนี้เป็นอรรถ. ในคำว่า ธรรมโภคะ คือ การบริโภคธรรม คือ การเสวยธรรมร่วมกันที่ดำเนินไปโดยการแบ่งปันกับผู้อื่น ย่อมกล่าวถึงธรรมเทศนานั่นเอง. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า การบริโภคธรรมนั่นเองได้ถูกกล่าวไว้แล้วด้วยทั้งสองอย่าง. ပိယာယိတဗ္ဗတော ပိယေဟိ. မနဿ ဝဍ္ဎနတော မနာပေဟိ. ဇာတိယာတိ ခတ္တိယာဒိဇာတိယာ. နာနာဘာဝေါ အသဟဘာဝေါ ဝိသုံဘာဝေါ. အညထာဘာဝေါ အညထတ္တံ. သရီရန္တိ ရူပဓမ္မကာယသင်္ခါတံ သရီရံ. ရူပကာယေ [Pg.480] ဟိ ဘိဇ္ဇန္တေ ဘိဇ္ဇန္တေဝ. သော ဘိဇ္ဇေယျာတိ သော မဟန္တတရော ခန္ဓော ဘိဇ္ဇေယျ. เพราะเป็นที่รัก โดยสัตว์ผู้เป็นที่รัก. เพราะเป็นที่เจริญใจ โดยสัตว์ผู้เป็นที่เจริญใจ. ในคำว่า โดยชาติ คือ โดยชาติกษัตริย์เป็นต้น. ความเป็นต่างๆ กัน คือ ความไม่เป็นไปพร้อมกัน ความเป็นต่างหาก. ความเป็นอย่างอื่น คือ ความเป็นอย่างอื่น. ในคำว่า ร่างกาย คือ ร่างกายที่นับว่าเป็นกายอันเป็นรูปธรรม. ก็เมื่อรูปกายย่อมแตกไป ย่อมแตกไปนั่นเอง. ในคำว่า มันพึงแตกไป คือ ขันธ์ที่ใหญ่กว่านั้นพึงแตกไป. ဒက္ခိဏဒိသံ ဂတောတိ ဒက္ခိဏဒိသာမုခေ ပဝတ္တော. မဟာခန္ဓော ဝိယာတိ မဟန္တော သာရဝန္တော သာခါခန္ဓော ဝိယ. သာခခန္ဓာ ဟိ ဒိသာဘိမုခပဝတ္တာကာရာ, မူလခန္ဓော ပန ဥဒ္ဓမုဂ္ဂတော. သောဠသန္နံ ပဉှာနန္တိ သောဠသန္နံ အပရာပရိယပဝတ္တနိယာနံ အတ္ထာနံ. ဉာတုံ ဣစ္ဆိတော ဟိ အတ္ထော ပဉှော. ในคำว่า ไปสู่ทิศใต้ คือ เป็นไปโดยหันหน้าไปสู่ทิศใต้. ในคำว่า ราวกับกิ่งใหญ่ คือ ราวกับกิ่งใหญ่ที่โตและมีแก่น. ด้วยว่ากิ่งก้านทั้งหลายมีอาการเป็นไปสู่ทิศ ส่วนลำต้นย่อมขึ้นไปเบื้องบน. ในคำว่า ปัญหา ๑๖ คือ อรรถทั้งหลาย ๑๖ ที่เป็นไปต่อเนื่องกัน. ก็อรรถที่ปรารถนาจะรู้ คือ ปัญหา. ၄-၅. ဥက္ကစေလသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ ๔-๕. อรรถกถาอุคคเจลสูตรเป็นต้น ၃၈၀-၃၈၁. အမာဝသုပေါသထေတိ အမာဝသိဥပေါသထေ, ကာလပက္ခဥပေါသထေတိ အတ္ထော. ပုရိမနယေနေဝါတိ အနန္တရသုတ္တေ ဝုတ္တနယေနေဝ. ๓๘๐-๓๘๑. ในคำว่า ในวันอมาวสีอุโบสถ คือ ในวันอมาวสีอุโบสถ หมายถึง วันอุโบสถข้างแรม ดังนี้เป็นอรรถ. ในคำว่า ด้วยนัยก่อนนั่นเอง คือ ด้วยนัยที่กล่าวไว้ในสูตรก่อนนั่นเอง. ၆. ဥတ္တိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๖. อรรถกถาอุตติยสูตร ၃၈၂. မစ္စုဓေယျဿာတိ မစ္စုနော ပဝတ္တိဋ္ဌာနဿ. ๓๘๒. ในคำว่า แห่งแดนแห่งมัจจุ คือ แห่งที่ตั้งแห่งมัจจุ. ၈. ဗြဟ္မသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๘. อรรถกถาพรหมสูตร ၃၈၄. တသ္မိံ ကာလေတိ ပဌမာဘိသမ္ဗောဓိယံ. ဘိက္ခုယေဝ နတ္ထိ ဓမ္မစက္ကဿ အပ္ပဝတ္တိတတ္တာ, ဘိက္ခုယေဝ ဘိက္ခုလက္ခဏယောဂတော. ဧကကော မဂ္ဂေါ, န ဒွေဓာပထဘူတောတိ ဧကမဂ္ဂေါ, တံ ဧကမဂ္ဂံ. ဇာတိယာ ခယော ဝဋ္ဋဒုက္ခဿ အန္တဘူတောတိ ဇာတိက္ခယန္တော, နိဗ္ဗာနံ, တံ ဒိဋ္ဌတ္တာ ဇာတိက္ခယန္တဒဿီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ๓๘๔. ในคำว่า ในกาลนั้น คือ ในการตรัสรู้ครั้งแรก. ภิกษุทั้งหลายยังไม่มีนั่นเอง เพราะธรรมจักรยังไม่เป็นไป, ที่เรียกว่าภิกษุก็เพราะประกอบด้วยลักษณะแห่งภิกษุ. ในคำว่า หนทางเดียว คือ หนทางเดียว ไม่เป็นสองแพร่ง, หนทางเดียวนั้น. ในคำว่า ความสิ้นไปแห่งชาติเป็นที่สุด คือ ความสิ้นไปแห่งชาติเป็นที่สุดแห่งทุกข์ในวัฏฏะ คือ พระนิพพาน, เพราะเห็นพระนิพพานนั้น จึงชื่อว่าเป็นผู้เห็นความสิ้นไปแห่งชาติเป็นที่สุด, พึงทราบอรรถในที่นี้อย่างนี้. ၉. သေဒကသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๙. อรรถกถาเสทกสูตร ၃၈၅. အယံ တဿ လဒ္ဓီတိ အယံ ဣဒါနိ ဝုစ္စမာနာ တဿ အာစရိယဿ လဒ္ဓိ. တတော အနာမေန္တောတိ ယေန ဝံသော နမတိ, တေန ကာယံ အနာမေန္တော. တထာ နမန္တော ဟိ ပတိတွာ စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏံ ဟောတိ. တန္တိ ကာယံ, တံ ဝံသံ ဝါ. အာကဍ္ဎေန္တော ဝိယာတိ နမိတဋ္ဌာနတော ပရဘာဂေန အာကဍ္ဎေန္တော ဝိယ. ဧကတောဘာဂိယံ ကတွာတိ ယထာဝုတ္တံ သတိံ သူပဋ္ဌိတံ [Pg.481] ကတွာ ဩနတံ ဝိယ ကတွာ. တထာ ကရဏံ ပန တထာ ဝါတူပတ္ထမ္ဘဂါဟာပနေနာတိ အာဟ – ‘‘ဝါတူပတ္ထမ္ဘံ ဂါဟာပေတွာ’’တိ. တဉ္စ သတိယာ တဒတ္ထံ ဥပဋ္ဌာနေနာတိ ဝုတ္တံ ‘‘သတိံ သူပဋ္ဌိတံ ကတွာ’’တိ. နိစ္စလောဝ နိသီဒန္တော အန္တေဝါသီ အာစရိယံ ရက္ခတိ, ဧတ္တကံ အာစရိယဿ လဒ္ဓိဝသေန ဝုတ္တံ. ‘‘အာစရိယော ဝံသံ သုဂ္ဂဟိတံ ဂဏှန္တော’’တိအာဒိ သဗ္ဗံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝ. ๓๘๕. ในคำว่า ลัทธิของอาจารย์นั้น คือ ลัทธิของอาจารย์นั้นที่กำลังกล่าวอยู่ในบัดนี้. ในคำว่า ไม่น้อมไปจากที่นั้น คือ ไม่น้อมกายไปตามทางที่ไม้ไผ่โน้มไป. เพราะเมื่อน้อมไปอย่างนั้น ย่อมตกลงไปเป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อย. ในคำว่า นั้น คือ กาย หรือไม้ไผ่นั้น. ในคำว่า ราวกับดึงเข้ามา คือ ราวกับดึงเข้ามาจากส่วนที่โน้มไปแล้ว. ในคำว่า กระทำส่วนเดียว คือ กระทำสติที่ตั้งมั่นดีแล้วตามที่กล่าวมาแล้ว กระทำราวกับโน้มลง. ก็การกระทำอย่างนั้น คือ ด้วยการให้ลมพยุงไว้เช่นนั้น จึงกล่าวว่า ให้ลมพยุงไว้. และการตั้งสติไว้เพื่อประโยชน์นั้น จึงตรัสว่า กระทำสติให้ตั้งมั่นดีแล้ว. อันเตวาสิกผู้นั่งนิ่งนั่นเอง ย่อมรักษาอาจารย์, คำเพียงเท่านี้กล่าวไว้โดยลัทธิของอาจารย์. คำว่า อาจารย์จับไม้ไผ่ไว้ดีแล้ว เป็นต้น ทั้งหมดเป็นนัยที่กล่าวไว้ข้างล่างนั่นเอง. ‘‘အတ္တာနမေဝ ရက္ခတီ’’တိ ဣဒံ အတ္တနော ရက္ခဏံ ပဓာနံ ကတွာ ဝုတ္တံ, န အန္တေဝါသိကန္တိ အဝဓာရဏဖလံ. အတ္တရက္ခာယ ပနေတ္ထ သိဇ္ဈမာနာယ အန္တေဝါသိကရက္ခာပိ သိဒ္ဓါ ဧဝ ဟောတီတိ. ဒုတိယပက္ခေပိ ဧသေဝ နယော. သော တတ္ထ ဉာယောတိ ယာ အတ္တနော ဧဝ ရက္ခာ, သာ အတ္ထတော ပရရက္ခာပိ ဟောတီတိ အယမေတ္ထ ဉာယော ယုတ္တပ္ပယောဂေါ. အနုဝဍ္ဎိယာတိ ယထာဝဍ္ဎိတဿ အနုအနုဝဍ္ဎိယာ. ဧတေန ပဋိလဒ္ဓသမ္ပယုတ္တပမောဒနာကာရော ဒဿိတောတိ အာဟ – ‘‘သပုဗ္ဗဘာဂါယ မုဒိတာယာတိ အတ္ထော’’တိ. အာသေဝနာယာတိအာဒီနိ ပဒါနိ အနုဒယတာပရိယောသာနာနိ (ယသ္မာ သတိပဋ္ဌာနံ သေဝန္တဿ သိဒ္ဓံ အတ္တနော စ ပရဿ စ ရက္ခဏံ ပကာသေန္တိ, တသ္မာ) – ‘‘အတ္တာနံ, ဘိက္ခဝေ, ရက္ခိဿာမီတိ သတိပဋ္ဌာနံ သေဝိတဗ္ဗ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ในคำว่า ย่อมรักษาตนเองนั่นแหละ คำนี้ตรัสโดยกระทำความรักษาตนเป็นประธาน ไม่ใช่ (รักษา) อันเตวาสิก ดังนี้เป็นผลแห่งการกำหนด. ก็เมื่อความรักษาตนสำเร็จในที่นี้ ความรักษาอันเตวาสิกก็สำเร็จนั่นเอง. ในฝ่ายที่สองก็นัยนี้แหละ. ในคำว่า นัยในที่นั้น คือ ความรักษาตนเองใด ความรักษานั้นโดยอรรถก็เป็นความรักษาผู้อื่นด้วย, นัยนี้เป็นนัยที่ควรประกอบในที่นี้. ในคำว่า ด้วยความเจริญตาม คือ ด้วยความเจริญตามๆ กันแห่งสิ่งที่เจริญแล้ว. ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงอาการแห่งความยินดีที่ประกอบด้วยความได้มาแล้ว จึงกล่าวว่า หมายถึง มุทิตาที่มีส่วนเบื้องต้น. บททั้งหลายมีคำว่า ด้วยการเสพ เป็นต้น มีความเอ็นดูเป็นที่สุด (เพราะเหตุที่ย่อมประกาศความรักษาตนและผู้อื่นที่สำเร็จแก่ผู้เสพสติปัฏฐาน เพราะเหตุนั้น) จึงตรัสว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักรักษาตน ดังนี้ พึงเสพสติปัฏฐาน เป็นต้น. ၁၀. ဇနပဒကလျာဏီသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๑๐. อรรถกถาชนบทกัลยาณีสูตร ၃၈၆. ဇနပဒသ္မိံ ကလျာဏီတိ သကလဇနပဒေ ဘဒ္ဒါ ရူပသမ္ပတ္တိယာ သိက္ခာသမ္ပတ္တိယာ စ သုန္ဒရာ သေဋ္ဌာ. ရူပသမ္ပတ္တိ စ နာမ သဗ္ဗသော ရူပဒေါသာဘာဝေန ရူပဂုဏပါရိပူရိယာ ဟောတီတိ တဒုဘယံ ဒဿေတုံ ‘‘ဆသရီရဒေါသရဟိတာ ပဉ္စကလျာဏသမန္နာဂတာ’’တိ ဝုတ္တံ. တံ ဒုဝိဓမ္ပိ ဝိဝရန္တော ‘‘သာ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. ပဉ္စကလျာဏသမန္နာဂတာတိ ပဉ္စဝိဓသရီရဂုဏသမ္ပဒါဟိ သမန္နာဂတာ. နာတိဒီဃာ နာတိရဿာတိ ပမာဏမဇ္ဈိမာ ဒီဃတရပ္ပမာဏာ န ဟောတိ, န အတိရဿာ, လကုဏ္ဍကရူပါ န ဟောတိ. နာတိကိသာတိ အတိဝိယ ကိသထဒ္ဓမံသလောဟိတာ ဒိဿမာနာ အဋ္ဌိသရီရာ ဇာလသရီရာ န ဟောတိ. နာတိထူလာတိ ဘာရိယမံသာ မဟောဒရာ န ဟောတိ. နာတိကာဠာ နာစ္စောဒါတာတိ အတိဝိယ ကာဠဝဏ္ဏာ ဈာမင်္ဂါရော ဝိယ[Pg.482], ဒဓိတက္ကာဒီဟိ ပမဇ္ဇိတမတ္တကံသလောဟဝဏ္ဏာ န ဟောတိ. မနုဿလောကေ တာဒိသိယာ ရူပသမ္ပတ္တိယာ အဘာဝတော အတိက္ကန္တာ မနုဿဝဏ္ဏံ. ယထာ ပမာဏယုတ္တာ, ဧဝံ အာရောဟပရိဏာဟယောဂတော စ ပရေသံ ပသာဒါဝဟာ နာတိဒီဃတာဒယော. ဧဝံ မနုဿာနံ ဒိဗ္ဗရူပတာသမ္ပတ္တီပီတိ ဝုတ္တံ ‘‘အပ္ပတ္တာ ဒိဗ္ဗဝဏ္ဏ’’န္တိ. ဧတ္ထ စ နာတိဒီဃနာတိရဿတာဝစနေန အာရောဟသမ္ပတ္တိ ဝုတ္တာ ဥဗ္ဗေဓေန ပါသာဒိကဘာဝတော. ကိသထူလဒေါသာဘာဝဝစနေန ပရိဏာဟသမ္ပတ္တိ ဝုတ္တာ. ဥဘယေနပိ သဏ္ဌာနသမ္ပဒါ ဝိဘာဝိတာ, နာတိကာဠတာဝစနေန ဝဏ္ဏသမ္ပတ္တိ ဝုတ္တာ ဝိဝဏ္ဏတာဘာဝတော. ပိယင်္ဂုသာမာတိ ပရိဏတပိယင်္ဂုပုပ္ဖသဒိသသရီရနိဘာသာ. မုခပရိယောသာနန္တိ အဓရောဋ္ဌမာဟ. အယံ ယထာဝုတ္တာ သရီရဝဏ္ဏသမ္ပတ္တိ. အဿာတိ ဇနပဒကလျာဏိယာ. ဆဝိကလျာဏတာ ဆဝိသမ္ပတ္တိဟေတုကတ္တာ တဿာ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. နခါ ဧဝ ပတ္တသဒိသတာယ နခပတ္တာနိ. ๓๘๖. คำว่า “หญิงงามในชนบท” หมายถึง หญิงผู้เจริญ ผู้สวยงาม ผู้ประเสริฐ ด้วยรูปสมบัติและศิลปสมบัติในชนบททั้งปวง. ชื่อว่ารูปสมบัติ ย่อมมีด้วยความไม่มีโทษแห่งรูปโดยประการทั้งปวง และด้วยความบริบูรณ์แห่งคุณแห่งรูป. เพื่อแสดงคุณทั้งสองนั้น จึงตรัสว่า “ปราศจากโทษแห่งสรีระ ๖ ประการ ประกอบด้วยเบญจกัลยาณี”. เมื่อทรงจำแนกคุณทั้งสองนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า “นางนั้นแล”. คำว่า “ประกอบด้วยเบญจกัลยาณี” หมายถึง ประกอบด้วยความถึงพร้อมแห่งคุณแห่งสรีระ ๕ ประการ. คำว่า “ไม่สูงเกินไป ไม่เตี้ยเกินไป” หมายถึง มีประมาณปานกลาง ไม่สูงเกินประมาณ ไม่เตี้ยเกินไป ไม่เป็นรูปค่อม. คำว่า “ไม่ผอมเกินไป” หมายถึง ไม่ผอมแห้งเกินไป มีกระดูกปรากฏ มีเนื้อและเลือดแข็งกระด้าง ไม่เป็นรูปโครงกระดูก. คำว่า “ไม่อ้วนเกินไป” หมายถึง ไม่เป็นคนมีเนื้อมาก มีท้องใหญ่. คำว่า “ไม่ดำเกินไป ไม่ขาวเกินไป” หมายถึง ไม่ดำเกินไปเหมือนถ่านที่ไหม้แล้ว ไม่เป็นสีเหมือนโลหะผสมที่ขัดด้วยนมส้มเป็นต้น. เพราะความไม่มีรูปสมบัติเช่นนั้นในมนุษยโลก จึงล่วงเลยวรรณะแห่งมนุษย์. อนึ่ง ความไม่สูงเกินไปเป็นต้น ย่อมนำมาซึ่งความเลื่อมใสแก่ผู้อื่น เพราะประกอบด้วยความสูงและความสมส่วนที่สมควรแก่ประมาณ. ดังนั้น จึงตรัสว่า “ยังไม่ถึงวรรณะแห่งทิพย์” หมายถึง ความถึงพร้อมแห่งรูปสมบัติของมนุษย์ก็เป็นเช่นนั้น. ในคำนี้ คำว่า “ไม่สูงเกินไป ไม่เตี้ยเกินไป” กล่าวถึงความถึงพร้อมแห่งความสูง เพราะเป็นที่น่าเลื่อมใสด้วยความสูง. คำว่า “ความไม่มีโทษแห่งความผอมและความอ้วน” กล่าวถึงความถึงพร้อมแห่งความสมส่วน. ด้วยคำทั้งสองนั้น ความถึงพร้อมแห่งสัณฐานย่อมปรากฏ. ด้วยคำว่า “ไม่ดำเกินไป” กล่าวถึงความถึงพร้อมแห่งวรรณะ เพราะความไม่มีวรรณะที่ไม่งาม. คำว่า “ปิยังคุสามะ” หมายถึง มีผิวพรรณแห่งสรีระคล้ายดอกปิยังคุที่สุกแล้ว. คำว่า “มุขปริโยสาน” หมายถึง ริมฝีปากล่าง. นี้คือความถึงพร้อมแห่งวรรณะแห่งสรีระที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า “ของนาง” หมายถึง ของหญิงงามในชนบท. ความงามแห่งผิวพรรณ เพราะเป็นเหตุแห่งความถึงพร้อมแห่งผิวพรรณของนาง. นัยนี้พึงทราบในข้อที่เหลือด้วย. เล็บทั้งหลายนั่นแหละ เพราะมีความคล้ายใบไม้ จึงชื่อว่า “นขปัตตะ” (เล็บเหมือนใบไม้). (ပသာဝေါ သရီရာဝယဝေန ဣရိယနန္တိ အာဟ – ‘‘ပဝတ္တီတိ အတ္ထော’’တိ, ပသာဝေါ ယထာပရိတမေဝ ကနတန္တိ, န သဘာဝသန္ဓာနံ. ယထာဝိဘာဝသေန ဥတ္တမမေဝ နစ္စံ နစ္စတိ. တေ ဝါ ဝီသတိယာသူတိရံ ဓာနပ္ပတ္တိယာ ပဝတ္တိယာ ပဝတ္တိမကတမန္ဒတာ ဝိဘာဝသုဋတဿ ဥတ္တမမေဝ ဂီတဉ္စ ဂါယတီတိ အတ္ထော.) [ဧတ္ထန္တရေ ပါဌော အသုဒ္ဓေါ ဒုဿောဓနီယော စ. သုဒ္ဓပါဌော ဂဝေသိတဗ္ဗော.] သမတိတ္တိကော တေလပတ္တောတိ မုခဝတ္တိသမံ တေလာနံ ပူရိတတ္တာ သမတိတ္တိကမုခံ တေလဘာဇနံ. အန္တရေန စ မဟာသမဇ္ဇံ အန္တရေန စ ဇနပဒကလျာဏိန္တိ ဇနပဒကလျာဏိယာ, တဿာ စ နစ္စဂီတံ ပေက္ခိတုံ သန္နိပတိတမဟာဇနသမူဟဿ မဇ္ဈတော ပရိဟရိတဗ္ဗော နေတဗ္ဗော. နန္တိ တေလံ. အာဟရေယျာတိ အာပဇ္ဇေယျ. တတြိဒံ ဩပမ္မသံသန္ဒနံ – တေလပတ္တံ ဝိယ ကာယဂတာသတိ, တဿ ပရိဟရဏပုဂ္ဂလော ဝိယ ဝိပဿကော, ဇနကာယာ ဝိယ ပုထုတ္တာရမ္မဏာနိ, အသိပုရိသော ဝိယ မနော, တေလဿ စဇနံ ဝိယ ကိလေသုပ္ပာဒနံ, သီသပါတနံ ဝိယ အရိယမဂ္ဂဉာဏသီသာနုပ္ပတ္တိ. ‘‘ကာယဂတာ သတိ နော ဘာဝိတာ…ပေ… သိက္ခိတဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘ပုဗ္ဗဘာဂဝိပဿနာဝ ကထိတာ’’တိ ဝုတ္တံ. (คำว่า “ปสาวะ” หมายถึง การเคลื่อนไหวด้วยอวัยวะของร่างกาย ท่านกล่าวว่า “หมายถึงความเป็นไป” คำว่า “ปสาวะ” ย่อมเปล่งเสียงตามที่กำหนดไว้เท่านั้น ไม่ใช่การรวมกันแห่งธรรมชาติ. ย่อมฟ้อนรำการฟ้อนรำอันยอดเยี่ยมตามที่ปรากฏ. หรือว่า คำว่า “ปสาวะ” หมายถึง การขับร้องเพลงอันยอดเยี่ยมของบุคคลผู้มีปัญญาที่ปรากฏแล้ว ซึ่งมีความเป็นไปแห่งการถึงพร้อมแห่งธัญชาติ ๒๐ อย่าง และมีความเป็นไปแห่งความไม่เฉื่อยชา.) [ในระหว่างนี้ บาลีไม่บริสุทธิ์และยากที่จะชำระ ควรค้นหาบาลีที่บริสุทธิ์.] คำว่า “ภาชนะน้ำมันที่มีน้ำมันเต็มเสมอขอบ” หมายถึง ภาชนะน้ำมันที่มีน้ำมันเต็มเสมอขอบปาก เพราะน้ำมันเต็มเสมอขอบปาก. คำว่า “ในระหว่างมหาสมาคมและในระหว่างหญิงงามในชนบท” หมายถึง พึงนำไปในท่ามกลางหมู่มหาชนที่ประชุมกันเพื่อดูการฟ้อนรำและการขับร้องของหญิงงามในชนบทนั้น. คำว่า “นํ” หมายถึง น้ำมัน. คำว่า “พึงนำมา” หมายถึง พึงถึง. ในการเปรียบเทียบนี้ พึงทราบดังนี้: กายคตาสติเหมือนภาชนะน้ำมัน, บุคคลผู้ถือภาชนะน้ำมันนั้นเหมือนผู้เจริญวิปัสสนา, หมู่ชนเหมือนอารมณ์ที่หลากหลาย, บุรุษผู้ถือดาบเหมือนใจ, การทำน้ำมันให้หกเหมือนการเกิดขึ้นแห่งกิเลส, การถูกตัดศีรษะเหมือนการไม่บรรลุถึงศีรษะคืออริยมรรคญาณ. เพราะตรัสว่า “กายคตาสติอันเราไม่ได้เจริญแล้ว...ฯลฯ...พึงศึกษา” จึงกล่าวว่า “กล่าวถึงวิปัสสนาในส่วนเบื้องต้นเท่านั้น”. နာလန္ဒဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาเรื่องนาลันทวรรค จบแล้ว. ၃. သီလဋ္ဌိတိဝဂ္ဂေါ ๓. สีลัฏฐิติวรรค ၁-၂. သီလသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ ๑-๒. อรรถกถาเรื่องสีลสูตรเป็นต้น ၃၈၇-၃၈၈. သီလာနီတိ [Pg.483] ဗဟုဝစနံ အနေကဝိဓတ္တာ သီလဿ. တဉှိ သီလနဋ္ဌေန ဧကဝိဓမ္ပိ စာရိတ္တာဒိဝသေန အနေကဝိဓံ. တေနာဟ – ‘‘စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလာနီ’’တိ. ပဉှမဂ္ဂေါတိ ဉာတုံ ဣစ္ဆိတဿ အတ္ထဿ ဝီမံသနံ. တေနာဟ – ‘‘ပဉှဂဝေသန’’န္တိ. ๓๘๗-๓๘๘. คำว่า “สีลานิ” เป็นพหูพจน์ เพราะศีลมีหลายชนิด. ศีลนั้น แม้จะเป็นชนิดเดียวโดยอรรถว่า “เป็นเครื่องประพฤติ” แต่ก็มีหลายชนิดโดยเป็นจาริตศีลเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “จตุปาริสุทธิศีล”. คำว่า “ปัญหามรรค” หมายถึง การพิจารณาเนื้อความที่ต้องการรู้. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “การแสวงหาปัญหา”. ၃-၅. ပရိဟာနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ ๓-๕. อรรถกถาเรื่องปริหานสูตรเป็นต้น ၃၈၉-၃၉၁. ပုဂ္ဂလဝသေန ပရိဟာနံ ဟောတိ န ဓမ္မဝသေန. ယော န ဘာဝေတိ, တဿေဝ ပရိဟာယတိ. တေနာဟ ‘‘ယော ဟီ’’တိအာဒိ. ๓๘๙-๓๙๑. ความเสื่อมย่อมมีโดยบุคคล ไม่ใช่โดยธรรม. ผู้ใดไม่เจริญ ความเสื่อมย่อมมีแก่ผู้นั้นเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า “ผู้ใดแล”. ၆. ပဒေသသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๖. อรรถกถาเรื่องปเทสสูตร ၃၉၂. ပဒေသတော ဘာဝိတတ္တာတိ ဧကဒေသတော ဘာဝိတတ္တာ ဘာဝနာပါရိပူရိယာ အနနုပ္ပတ္တတ္တာ. တေနာဟ – ‘‘စတ္တာရော ဟိ မဂ္ဂေ’’တိအာဒိ. ๓๙๒. คำว่า “เพราะเจริญเป็นส่วนๆ” หมายถึง เพราะเจริญเพียงส่วนเดียว เพราะยังไม่ถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า “มรรค ๔ ประการแล”. ၇. သမတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๗. อรรถกถาเรื่องสมัตตสูตร ၃၉၃. သမတ္တာ ဘာဝိတတ္တာတိ ပရိယတ္တာ ဘာဝိတတ္တာ. ๓๙๓. คำว่า “เพราะเจริญโดยสมบูรณ์” หมายถึง เพราะเจริญโดยบริบูรณ์. ၈-၁၀. လောကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ ๘-๑๐. อรรถกถาเรื่องโลกสูตรเป็นต้น ၃၉၄-၃၉၆. မဟာဝိသယတ္တာ မဟတိယော အဘိညာ ဧတဿာတိ မဟာဘိညော, တဿ ဘာဝေါတိ သဗ္ဗံ ဝတ္တဗ္ဗံ. ‘‘သတတဝိဟာရဝသေန ဝုတ္တ’’န္တိ ဝတွာ တမတ္ထံ ပါကဋံ ကာတုံ ‘‘ထေရော ကိရာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တဿာတိ ထေရဿ. အာဝဇ္ဇနဿ ဂတိန္တိ ဧကာဝဇ္ဇနဿေဝ ဂမနဝီထိံ. အနုဗန္ဓတိ စက္ကဝါဠာနံ သဟဿံ ဧကာဝဇ္ဇနေနေဝ သဟဿလောကဓာတုယာ ဣစ္ဆိတမတ္ထံ ဇာနိတုံ သမတ္ထောတိ ဒဿေတိ. ๓๙๔-๓๙๖. คำว่า “มหาภิญโญ” หมายถึง ผู้มีอภิญญามาก เพราะมีอารมณ์กว้างขวาง. ความเป็นแห่งมหาภิญโญนั้น พึงกล่าวทั้งหมด. เมื่อกล่าวว่า “กล่าวโดยความเป็นผู้มีวิหารธรรมเป็นนิตย์” เพื่อให้เนื้อความนั้นปรากฏ จึงตรัสคำมีอาทิว่า “ได้ยินว่า พระเถระ”. คำว่า “ของท่าน” หมายถึง ของพระเถระ. คำว่า “คติแห่งการนึก” หมายถึง ทางแห่งการนึกเพียงครั้งเดียว. ย่อมติดตามจักรวาลพันหนึ่ง แสดงว่า สามารถรู้เนื้อความที่ต้องการในพันโลกธาตุด้วยการนึกเพียงครั้งเดียว. သီလဋ္ဌိတိဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาเรื่องสีลัฏฐิติวรรค จบแล้ว. ၄. အနနုဿုတဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ ๔. อนนุสสุตวรรค ၃၉၇-၄၀၇. ယာ [Pg.484] ဝေဒနာ သမ္မသိတွာတိ ယာ တေဘူမကဝေဒနာ သမ္မသိတွာ. တာဝဿာတိ တာ တေဘူမကဝေဒနာ ဧဝ အဿ ဘိက္ခုနော. သဒိသဝသေန စေတံ ဝုတ္တံ, အနိစ္စာဒိသမ္မသနဝသေန ဝိဒိတာ ပုဗ္ဗဘာဂေ သမ္မသနကာလေ ဥပဋ္ဌဟန္တိ. ပရိဂ္ဂဟိတေသူတိ ပရိဇာနနဝသေန ပရိစ္ဆိဇ္ဇ ဂဟိတေသု. ‘‘ဝေဒနာ တဏှာပပဉ္စဿ, ဝိတက္ကော မာနပပဉ္စဿ, သညာ ဒိဋ္ဌိပပဉ္စဿ မူလဝသေန သမ္မသနံ ဝုတ္တာ’’တိ ဝဒန္တိ. ‘‘ဝေဒနာဝိတက္ကသညာ တဏှာမာနဒိဋ္ဌိပပဉ္စာနံ မူလဒဿနဝသေနာ’’တိ အပရေ. ๓๙๗-๔๐๗. คำว่า “เวทนาใดที่พิจารณาแล้ว” หมายถึง เวทนาที่เป็นไปในภูมิ ๓ ที่พิจารณาแล้ว. คำว่า “เวทนาเหล่านั้นของภิกษุนั้น” หมายถึง เวทนาที่เป็นไปในภูมิ ๓ เหล่านั้นนั่นแหละของภิกษุนั้น. อนึ่ง คำนี้กล่าวโดยนัยแห่งความคล้ายคลึง. เวทนาที่รู้แล้วโดยการพิจารณาอนิจจังเป็นต้น ย่อมปรากฏในส่วนเบื้องต้นในเวลาพิจารณา. คำว่า “ในอารมณ์ที่กำหนดรู้แล้ว” หมายถึง ในอารมณ์ที่กำหนดรู้แล้วโดยการกำหนดรู้. นักปราชญ์ทั้งหลายกล่าวว่า “เวทนาเป็นมูลแห่งตัณหาปปัญจะ, วิตกเป็นมูลแห่งมานปปัญจะ, สัญญาเป็นมูลแห่งทิฏฐิปปัญจะ” ดังนี้. นักปราชญ์บางพวกกล่าวว่า “เวทนา วิตก สัญญา เป็นมูลแห่งตัณหา มานะ ทิฏฐิ ปปัญจะ โดยนัยแห่งการเห็นมูล”. အနနုဿုတဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาเรื่องอนนุสสุตวรรค จบแล้ว. ၅. အမတဝဂ္ဂေါ ๕. อมตวรรค ၂. သမုဒယသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๒. อรรถกถาเรื่องสมุทยสูตร ၄၀၈. သာရမ္မဏသတိပဋ္ဌာနာတိ အာရမ္မဏလက္ခိတာ သတိပဋ္ဌာနာ ကထိတာ, န သတိလက္ခဏာ. ๔๐๘. คำว่า “สติปัฏฐานมีอารมณ์” หมายถึง สติปัฏฐานที่กล่าวถึงโดยมีอารมณ์เป็นลักษณะ ไม่ใช่มีสติเป็นลักษณะ. ၄. သတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๔. อรรถกถาเรื่องสติสูตร ၄၁၀. သုဒ္ဓိကံ ကတွာ ဝိသုံ ဝိသုံ ကတွာ. တထာ စ ဝုတ္တံ ပါဠိယံ ‘‘ကာယေ ဝါ ဘိက္ခူ’’တိ. ๔๑๐. คำว่า “ทำให้เป็นของล้วนๆ” หมายถึง ทำให้แยกกันเป็นส่วนๆ. และในพระบาลีก็ตรัสไว้ว่า “ดูกรภิกษุทั้งหลาย ในกายก็ดี”. ၆. ပါတိမောက္ခသံဝရသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๖. อรรถกถาเรื่องปาติโมกขสังวรสูตร ၄၁၂. ဇေဋ္ဌကသီလန္တိ ပဓာနကသီလံ. သီလဂ္ဂဟဏဉှိ ပါဠိယံ ပါတိမောက္ခသံဝရဝသေနေဝ အာဂတံ. တေနာဟ ‘‘တိပိဋကစူဠနာဂတ္ထေရော ပနာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ပါတိမောက္ခသံဝရောဝ သီလန္တိ အဝဓာရဏံ ဣတရေသံ တိဏ္ဏံ ဧကဒေသေန ပါတိမောက္ခန္တောဂဓဘာဝံ ဒီပေတိ. တထာ ဟိ အနောလောကိယောလောကနေ အာဇီဝဟေတု စ ဆသိက္ခာပဒဝီတိက္ကမနေ ဂိလာနပစ္စယဿ အပ္ပစ္စဝေက္ခိတပရိဘောဂေ စ အာပတ္တိ ဝိဟိတာတိ. တီဏီတိ ဣန္ဒြိယသံဝရာဒီနိ. သီလန္တိ ဝုတ္တဋ္ဌာနံ နာမ နတ္ထီတိ သီလပရိယာယေန တေသံ ကတ္ထစိ သုတ္တေ ဂဟိတဋ္ဌာနံ နာမ နတ္ထီတိ နိပ္ပရိယာယသီလတံ တေသံ [Pg.485] ပဋိက္ခိပတိ. ဆဒွါရရက္ခဏမတ္တမေဝါတိ တဿ သလ္လဟုကတမာဟ စိတ္တာဓိဋ္ဌာနမတ္တေန ပဋိပါကတိကဘာဝပ္ပတ္တိတော. ဣတရဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. ပစ္စယုပ္ပတ္တိမတ္တကန္တိ ဖလေန ဟေတုံ ဒဿေတိ. ဥပ္ပာဒနဟေတုကာ ဟိ ပစ္စယာနံ ဥပ္ပတ္တိ. ဣဒမတ္ထန္တိ ဣဒံ ပယောဇနံ ဣမဿ ပစ္စယဿ ပရိဘုဉ္ဇနေတိ အဓိပ္ပာယော. နိပ္ပရိယာယေနာတိ ဣမိနာ ဣန္ဒြိယသံဝရာဒီနိ တီဏိ ပဓာနသီလဿ ပရိပါလနပရိသောဓနဝသေန ပဝတ္တိယာ ပရိယာယသီလာနိ နာမာတိ ဒဿေတိ. ဣဒါနိ ပါတိမောက္ခသီလဿေဝ ပဓာနဘာဝံ ဗျတိရေကတော အနွယတော စ ဥပမာယ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ယဿာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သောတိ ပါတိမောက္ခသံဝရော. သေသာနိ ဣန္ဒြိယသံဝရာဒီနိ. ပါတိမောက္ခသဒ္ဒဿ အတ္ထော ပန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂသံဝဏ္ဏနာဒီသု ဝိတ္ထာရိတော, တသ္မာ တတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. ๔๑๒. คำว่า เจฏฐกสีล ได้แก่ ศีลที่เป็นประธาน ก็การถือเอาศีลนั้นมาในบาลีโดยเป็นปาติโมกขสังวรเท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘ก็พระติปิฏกจุลนาคเถระ’ เป็นต้น ในคำนั้น การกำหนดว่า ‘ปาติโมกขสังวรเท่านั้นเป็นศีล’ ย่อมแสดงความที่ศีล ๓ อย่างที่เหลือเป็นส่วนหนึ่งซึ่งสงเคราะห์เข้าในปาติโมกข์ จริงอยู่ เพราะอาบัติย่อมถูกบัญญัติไว้ในการมองดูสิ่งที่ไม่ควรดู การล่วงละเมิดสิกขาบท ๖ อย่างเพราะเหตุแห่งอาชีวะ และการบริโภคปัจจัยสำหรับคนไข้โดยไม่พิจารณา คำว่า ‘๓ อย่าง’ ได้แก่ อินทรียสังวรเป็นต้น คำว่า ‘ไม่มีชื่อว่าสถานที่กล่าวว่าเป็นศีล’ คือ ไม่มีชื่อว่าสถานที่ที่ศีลเหล่านั้นถูกถือเอาโดยปริยายในสูตรใดสูตรหนึ่ง ย่อมปฏิเสธความเป็นศีลโดยไม่เป็นปริยายของศีลเหล่านั้น คำว่า ‘เพียงการรักษาทวาร ๖’ นี้ ท่านกล่าวถึงความเบาบางของศีลนั้น เพราะถึงความเป็นปกติด้วยการอธิษฐานจิตเท่านั้น แม้ในศีล ๒ อย่างที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน คำว่า ‘เพียงการเกิดขึ้นของปัจจัย’ นี้ ย่อมแสดงเหตุด้วยผล เพราะการเกิดขึ้นของปัจจัยทั้งหลายมีเหตุคือการแสวงหา คำว่า ‘อิทมัตถัง’ นี้ มีอธิบายว่า ‘การบริโภคปัจจัยนี้มีประโยชน์นี้’ ด้วยคำว่า ‘โดยนิปปริยาย’ (โดยตรง) นี้ ย่อมแสดงว่า อินทรียสังวรเป็นต้น ๓ อย่างนั้น ชื่อว่าเป็นปริยายศีล เพราะเป็นไปโดยการรักษาและการชำระศีลที่เป็นประธาน บัดนี้ เพื่อแสดงความเป็นประธานของปาติโมกขศีลเท่านั้น โดยนัยปฏิเสธและนัยยืนยันด้วยอุปมา จึงกล่าวคำว่า ‘ยัสสา’ เป็นต้น ในคำนั้น คำว่า ‘โส’ ได้แก่ ปาติโมกขสังวร ศีลที่เหลือ ได้แก่ อินทรียสังวรเป็นต้น ส่วนอรรถของคำว่า ‘ปาติโมกข์’ นั้น ท่านได้ขยายความไว้โดยพิสดารในวิสุทธิมรรคอรรถกถาเป็นต้น เพราะฉะนั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในที่นั้นนั่นเอง အာစာရေန စ ဂေါစရေန စ သမ္ပန္နောတိ ကာယိကစေတသိကအဝီတိက္ကမသင်္ခါတေန အာစာရေန စ နဝေသိယာဒိဂေါစရတာဒိသင်္ခါတေန ဂေါစရေန စ သမ္ပန္နော, သမ္ပန္နအာစာရဂေါစရောတိ အတ္ထော. အပ္ပမတ္တကေသူတိ အတိပရိတ္တကေသု အနာပတ္တိဂမနီယေသု. ‘‘ဒုက္ကဋဒုဗ္ဘာသိတမတ္တေသူ’’တိ အပရေ. ဝဇ္ဇေသူတိ အကရဏီယေသု ဂါရယှေသု. တေ ပန ဧကန္တတော အကုသလာ ဟောန္တီတိ အာဟ – ‘‘အကုသလဓမ္မေသူ’’တိ. ဘယဒဿာဝီတိ ဘယတော ဒဿနသီလော, ပရမာဏုမတ္တမ္ပိ ဝဇ္ဇံ သိနေရုပ္ပမာဏံ ဝိယ ကတွာ ဒဿနသီလော. သမ္မာ အာဒိယိတွာတိ သမ္မဒေဝ သက္ကစ္စံ သဗ္ဗသော စ အာဒိယိတွာ. သိက္ခာပဒေသူတိ နိဒ္ဓါရဏေ ဘုမ္မန္တိ သမုဒါယတော အဝယဝနိဒ္ဓါရဏံ ဒဿေန္တော ‘‘သိက္ခာပဒေသု တံ တံ သိက္ခာပဒ’’န္တိအာဒိမာဟ. သိက္ခာပဒံ သမာဒါတဗ္ဗံ သိက္ခိတဗ္ဗဉ္စာတိ အဓိပ္ပာယော. သိက္ခာတိ အဓိသီလသိက္ခာ. ပုဗ္ဗေ ပဒ-သဒ္ဒေါ အဓိဋ္ဌာနဋ္ဌော, ဣဓ ဘာဂတ္ထောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ အာဟ – ‘‘သိက္ခာကောဋ္ဌာသေသူ’’တိ. မူလပညတ္တိအနုပညတ္တိအာဒိဘေဒံ ယံကိဉ္စိ သိက္ခိတဗ္ဗံ ပူရေတဗ္ဗံ သီလံ, တံ ပန ဒွါရဝသေန ဒုဝိဓမေဝါတိ အာဟ – ‘‘ကာယိကံ ဝါ ဝါစသိကံ ဝါ’’တိ. ဣမသ္မိံ အတ္ထဝိကပ္ပေ သိက္ခာပဒေသူတိ အာဓာရေ ဘုမ္မံ သိက္ခာဘာဂေသု ကဿစိ ဝိသုံ အဂ္ဂဟဏတော. တေနာဟ – ‘‘တံ တံ သဗ္ဗ’’န္တိ. ‘‘တတော တွံ ဘိက္ခု သီလံ နိဿာယာ’’တိ ဝစနတော အနဘိဇ္ဈာ အဗျာပါဒသမ္မာဒိဋ္ဌိယောပိ သီလန္တိ ဝုတ္တာ, တသ္မာ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ‘‘ပါတိမောက္ခသံဝရသီလမေဝ ကထိတ’’န္တိ ဝုတ္တံ. คำว่า ‘ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร’ คือ ถึงพร้อมด้วยอาจาระอันนับว่าเป็นการไม่ล่วงละเมิดทางกายและทางใจ และถึงพร้อมด้วยโคจร อันนับว่าเป็นการไม่เที่ยวไปในที่อโคจรมีหญิงแพศยาเป็นต้น มีอรรถว่า ‘มีอาจาระและโคจรถึงพร้อมแล้ว’ คำว่า ‘ในสิ่งเล็กน้อย’ คือ ในสิ่งที่เล็กน้อยยิ่งนัก ที่ไม่เป็นที่ไปแห่งอาบัติ บางอาจารย์กล่าวว่า ‘ในเพียงอาบัติทุกกฏและทุพภาสิต’ คำว่า ‘ในโทษ’ คือ ในสิ่งที่ไม่ควรทำ ที่ควรติเตียน ก็โทษเหล่านั้นย่อมเป็นอกุศลโดยส่วนเดียว เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘ในอกุศลธรรมทั้งหลาย’ คำว่า ‘เป็นผู้เห็นภัย’ คือ มีปกติเห็นภัย มีปกติทำโทษแม้ประมาณเท่าปรมาณูให้เหมือนมีประมาณเท่าภูเขาสิเนรุแล้วเห็น คำว่า ‘ถือเอาโดยชอบ’ คือ ถือเอาโดยชอบอย่างเคารพและโดยประการทั้งปวง คำว่า ‘ในสิกขาบททั้งหลาย’ เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถกำหนด ท่านแสดงการกำหนดส่วนจากส่วนรวม จึงกล่าวว่า ‘ในสิกขาบททั้งหลาย สิกขาบทนั้นๆ’ เป็นต้น มีอธิบายว่า ‘สิกขาบทพึงสมาทานและพึงศึกษา’ คำว่า ‘สิกขา’ ได้แก่ อธิศีลสิกขา ท่านกล่าวว่า ‘ในเบื้องต้น คำว่า ‘บท’ มีอรรถว่า ‘ที่ตั้ง’ ในที่นี้มีอรรถว่า ‘ส่วน’ พึงเห็นดังนี้’ จึงกล่าวว่า ‘ในส่วนแห่งสิกขา’ ศีลใดที่พึงศึกษา พึงบำเพ็ญให้บริบูรณ์ มีประเภทเป็นต้นว่ามูลบัญญัติและอนุบัญญัติ ศีลนั้นมี ๒ อย่างเท่านั้นโดยทวาร เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘ทางกายหรือทางวาจา’ ในความแตกต่างแห่งอรรถนี้ คำว่า ‘ในสิกขาบททั้งหลาย’ เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถเป็นที่ตั้ง เพราะไม่มีการถือเอาส่วนแห่งสิกขาใดๆ โดยเฉพาะ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘สิ่งนั้นๆ ทั้งหมด’ ด้วยคำว่า ‘ดูก่อนภิกษุ เธออาศัยศีลแล้ว’ อนภิชฌา อพยาบาท และสัมมาทิฏฐิก็ถูกกล่าวว่าเป็นศีล เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘ในสูตรนี้ ปาติโมกขสังวรศีลเท่านั้นถูกกล่าวแล้ว’ ၇. ဒုစ္စရိတသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๗. อรรถกถาว่าด้วยทุจริตสูตร ၄၁၃. ဧတ္ထာပိ [Pg.486] မနောသုစရိတံ သီလံ နာမာတိ ဒဿေတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ပစ္ဆိမာပိ တယော’’တိ. အနဘိဇ္ဈာအဗျာပါဒသမ္မာဒိဋ္ဌိဓမ္မာ သီလံ ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ ကာယဝစီသုစရိတေဟိ သဒ္ဓိံ မနောသုစရိတမ္ပိ ဝတွာ ‘‘တတော တွံ ဘိက္ခု သီလံ နိဿာယ သီလေ ပတိဋ္ဌာယာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ. ဆဋ္ဌသတ္တမေသူတိ ဆဋ္ဌသတ္တမဝဂ္ဂေသု အပုဗ္ဗံ နတ္ထိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ. ဝဂ္ဂပေယျာလတော ပန ဣမသ္မိံ သတိပဋ္ဌာနသံယုတ္တေ ကတိပယဝဂ္ဂါ သင်္ဂဟံ အာရူဠှာ, တထာပိ တေသံ အတ္ထဝိသေသာဘာဝတော ဧကစ္စေသု ပေါတ္ထကေသု မုခမတ္တံ ဒဿေတွာ သံခိတ္တာ, ဧကစ္စေသု အတိသံခိတ္တာဝ, တေ သင်္ခေပဝသေန ဒွေ ကတွာ ‘‘ဆဋ္ဌသတ္တမေသူ’’တိ ဝုတ္တံ. ๔๑๓. ในที่นี้ก็เหมือนกัน ท่านกล่าวว่า ‘แม้ ๓ อย่างหลัง’ เพราะแสดงว่า มโนสุจริตชื่อว่าเป็นศีล พึงทราบว่า อนภิชฌา อพยาบาท และสัมมาทิฏฐิเป็นศีล เพราะท่านกล่าวว่า ‘ดูก่อนภิกษุ เธออาศัยศีล ตั้งอยู่ในศีลแล้ว’ โดยกล่าวถึงมโนสุจริตพร้อมกับกายสุจริตและวจีสุจริตด้วย ส่วนที่เหลือมีนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง คำว่า ‘ในวรรคที่ ๖ และ ๗’ คือ ในวรรคที่ ๖ และ ๗ ไม่มีสิ่งแปลกใหม่ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘พึงทราบอรรถโดยนัยที่กล่าวไว้ข้างล่างนั่นเอง’ ก็เพราะเปยยาลวรรค ในสติปัฏฐานสังยุตนี้ วรรคบางส่วนถูกสงเคราะห์เข้าแล้ว ถึงแม้ดังนั้น เพราะไม่มีอรรถพิเศษของวรรคเหล่านั้น ในคัมภีร์บางเล่มจึงย่อไว้โดยแสดงเพียงหัวข้อ ในคัมภีร์บางเล่มก็ย่อไว้มากเกินไป ท่านจึงทำวรรคเหล่านั้นให้เป็น ๒ โดยย่อ แล้วกล่าวว่า ‘ในวรรคที่ ๖ และ ๗’ အမတဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาว่าด้วยอมตวรรค จบแล้ว သတိပဋ္ဌာနသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาว่าด้วยสติปัฏฐานสังยุต จบแล้ว ၄. ဣန္ဒြိယသံယုတ္တံ ๔. อินทริยสังยุต ၁. သုဒ္ဓိကဝဂ္ဂေါ ๑. สุทธิกวรรค ၁. သုဒ္ဓိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๑. อรรถกถาว่าด้วยสุทธิกสูตร ၄၇၁. စတုဘူမက [Pg.487] …ပေ… လဗ္ဘန္တိ ကုသလာဗျာကတဘာဝတော တေသံ တိဏ္ဏံ ဣန္ဒြိယာနံ. ဝီရိယိန္ဒြိယသမာဓိန္ဒြိယာနိ…ပေ… သဗ္ဗတ္ထ လဗ္ဘန္တိ ကုသလတ္တိကသာဓာရဏတ္တာ. စတုဘူမက …ပေ… ဝသေနာတိ စတုဘူမကဓမ္မပရိစ္ဆေဒဝသေန စေဝ ကုသလာဒီဟိ သဗ္ဗသင်္ဂါဟကဓမ္မပရိစ္ဆေဒဝသေန စ ဝုတ္တန္တိ အတ္ထော. ๔๗๑. อินทรีย์ ๓ อย่างเหล่านั้น ย่อมได้ในภูมิ ๔... (ละไว้)... เพราะเป็นกุศลและอัพยากฤต วิริยินทรีย์และสมาธินทรีย์... (ละไว้)... ย่อมได้ในที่ทั้งปวง เพราะเป็นสาธารณะแก่กุศลติกะ คำว่า ‘โดยภูมิ ๔... (ละไว้)...’ นี้ มีอรรถว่า ‘กล่าวโดยการกำหนดธรรมที่เป็นไปในภูมิ ๔ และโดยการกำหนดธรรมที่สงเคราะห์ได้ทั้งหมดมีกุศลเป็นต้น’ ဒုတိယသမဏဗြာဟ္မဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ อรรถกถาว่าด้วยทุติยสมณพราหมณสูตร ၄၇၇. ဒုက္ခသစ္စဝသေနာတိ ဒုက္ခသစ္စဘာဝေန န ပဇာနန္တိ. တဉှိ ပရိညေယျတာယ ဒုက္ခသစ္စသင်္ဂဟံ. သမုဒယသစ္စဝသေနာတိ တဏှာဝိဇ္ဇာဒိံ သဒ္ဓိန္ဒြိယဿ သမုဒယသစ္စဘာဝေန န ပဇာနန္တိ. နိရောဓန္တိ သဒ္ဓိန္ဒြိယဿ အနုပါဒါယ နိရောဓနိမိတ္တံ နိဗ္ဗာနံ. ပဋိပဒန္တိ သဒ္ဓိန္ဒြိယနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ အရိယမဂ္ဂံ. သေသေသူတိ ဝီရိယိန္ဒြိယာဒီသု. ๔๗๗. คำว่า ‘โดยทุกขสัจ’ คือ ไม่รู้โดยความเป็นทุกขสัจ เพราะทุกขสัจนั้นถูกสงเคราะห์เข้าในทุกขสัจโดยความเป็นสิ่งที่ควรกำหนดรู้ คำว่า ‘โดยสมุทยสัจ’ คือ ไม่รู้ตัณหาและอวิชชาเป็นต้นโดยความเป็นสมุทยสัจของสัทธินทรีย์ คำว่า ‘นิโรธ’ คือ พระนิพพานอันเป็นนิมิตแห่งความดับโดยไม่ถือมั่นของสัทธินทรีย์ คำว่า ‘ปฏิปทา’ คือ อริยมรรคอันเป็นปฏิปทาที่นำไปสู่ความดับแห่งสัทธินทรีย์ คำว่า ‘ในอินทรีย์ที่เหลือ’ คือ ในวิริยินทรีย์เป็นต้น သုက္ကပက္ခေတိ ‘‘သဒ္ဓိန္ဒြိယံ ပဇာနန္တီ’’တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တေ အနဝဇ္ဇပက္ခေ. အဓိမောက္ခဝသေန အာဝဇ္ဇနသမုဒယာတိ ‘‘အတ္ထိ ဒိန္န’’န္တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တပုဗ္ဗဘာဂဘူတသဒ္ဓါဓိမောက္ခဝသေန အာဝဇ္ဇနုပ္ပတ္တိယာ. တသ္မာ ပဌမုပ္ပန္နာ သဒ္ဓါ ဧဝ ဟေတ္ထ ‘‘အာဝဇ္ဇန’’န္တိ ဝုတ္တာ, န မနောဒွါရာဝဇ္ဇနံ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. တသ္မာ ပဌမုပ္ပန္နာ အာဝဇ္ဇနာ ပဂ္ဂဟုပ္ပတ္တိဋ္ဌာနာနံ တိက္ခာနံ ဝီရိယိန္ဒြိယာဒီနံ ပဌမုပ္ပတ္တိယာ အာဝဇ္ဇနပရိယာယေန ဝုတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဒုဗ္ဗလာ ဟိ ပဌမုပ္ပန္နာ ပဂ္ဂဟာဘာဝတော ဝီရိယိန္ဒြိယာဒီနံ သမုဒယောတိ ဗလဝဘာဝပ္ပတ္တဝီရိယိန္ဒြိယာဒိကဿ အာဝဇ္ဇနဋ္ဌာနိယာနိ ဟောန္တီတိ တေသံ သမုဒယောတိ ဝုတ္တာ, ပုဗ္ဗေ အဓိမုစ္စနာဒိဝသေန ပဝတ္တဿ အာဝဇ္ဇနဿ သမုဒယာတိ အတ္ထော. ပုန ဆန္ဒဝသေနာတိ ကတ္တုကာမတာကုသလစ္ဆန္ဒဝသေန သဒ္ဓါဒီနံ ဥပ္ပာဒေတုကာမတာကာရပ္ပဝတ္တဿ ဆန္ဒဿ ဝသေန. မနသိကာရဝသေန အာဝဇ္ဇနသမုဒယာတိ သဒ္ဓိန္ဒြိယာဒိဝသေန ပဝတ္တဿ ဒုဗ္ဗလဿ တဿ နိဗ္ဗတ္တကယောနိသောမနသိကာရဝသေန အာဝဇ္ဇနဿ ဥပ္ပတ္တိယာ. ဧဝမ္ပီတိ ‘‘အဓိမောက္ခဝသေနာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တာကာရေနပိ. ဆသု သုတ္တေသူတိ [Pg.488] ဒုတိယတော ပဋ္ဌာယ ဆသု သုတ္တေသု. စတုသစ္စမေဝ ကထိတံ. အဿာဒဂ္ဂဟဏေန ဟိ သမုဒယသစ္စံ, အာဒီနဝဂ္ဂဟဏေန ဒုက္ခသစ္စံ, နိဿရဏဂ္ဂဟဏေန နိရောဓမဂ္ဂသစ္စာနိ ဂဟိတာနီတိ. ပဌမသုတ္တေ ပန ဣန္ဒြိယာနံ သရူပဒဿနမေဝါတိ. ในคำว่า สุกฺกปกฺเข (ในฝ่ายขาว) คือในฝ่ายที่ไม่มีโทษ ซึ่งเป็นไปโดยนัยมีคำว่า 'รู้สัทธินทรีย์' เป็นต้น. ในคำว่า อธิโมกฺขวเสนะ อาวชฺชนสมุทายา (การเกิดขึ้นแห่งอาวัชชนะโดยอำนาจแห่งอธิโมกข์) คือการเกิดขึ้นแห่งอาวัชชนะโดยอำนาจแห่งสัทธาธิโมกข์อันเป็นส่วนเบื้องต้นที่ดำเนินไปโดยนัยมีคำว่า 'ทานที่ให้แล้วมีอยู่' เป็นต้น. เพราะฉะนั้น สัทธาที่เกิดขึ้นก่อนนั่นแหละในที่นี้ท่านเรียกว่า 'อาวัชชนะ' ไม่ใช่มโนทวาราวชชนะ. นัยนี้พึงทราบในอินทรีย์ที่เหลือด้วย. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า อาวัชชนะที่เกิดขึ้นก่อน ท่านกล่าวโดยปริยายว่าเป็นอาวัชชนะ เพราะเป็นการเกิดขึ้นครั้งแรกของวิริยินทรีย์เป็นต้นที่คมกล้า อันเป็นที่ตั้งแห่งการเกิดขึ้นของการประคองไว้. จริงอยู่ การประคองไว้ที่เกิดขึ้นก่อนนั้นอ่อนกำลัง เพราะไม่มีการประคองไว้ จึงเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นแห่งวิริยินทรีย์เป็นต้น. เพราะฉะนั้น วิริยินทรีย์เป็นต้นที่ถึงความเป็นผู้มีกำลัง จึงเป็นที่ตั้งแห่งอาวัชชนะของวิริยินทรีย์เป็นต้นนั้น จึงชื่อว่าการเกิดขึ้นแห่งวิริยินทรีย์เป็นต้นนั้น. อธิบายว่า เป็นการเกิดขึ้นแห่งอาวัชชนะที่ดำเนินไปโดยอำนาจแห่งการน้อมใจเชื่อเป็นต้นในเบื้องต้น. ในคำว่า ปุน ฉนฺทวเสนะ (อีกอย่างหนึ่ง โดยอำนาจแห่งฉันทะ) คือโดยอำนาจแห่งกุศลฉันทะอันเป็นความใคร่เพื่อจะทำ ที่ดำเนินไปโดยอาการแห่งความใคร่เพื่อจะให้สัทธาเป็นต้นเกิดขึ้น. ในคำว่า มนสิการวเสนะ อาวชฺชนสมุทายา (การเกิดขึ้นแห่งอาวัชชนะโดยอำนาจแห่งมนสิการ) คือโดยการเกิดขึ้นแห่งอาวัชชนะโดยอำนาจแห่งโยนิโสมนสิการอันเป็นเครื่องให้เกิดอาวัชชนะนั้นอันอ่อนกำลังที่ดำเนินไปโดยอำนาจแห่งสัทธินทรีย์เป็นต้น. ในคำว่า เอวมฺปิ (แม้อย่างนี้) คือโดยอาการที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า 'โดยอำนาจแห่งอธิโมกข์' เป็นต้น. ในคำว่า ฉสุ สุตฺเตสุ (ในพระสูตร ๖ สูตร) คือในพระสูตร ๖ สูตร ตั้งแต่สูตรที่ ๒ เป็นต้นไป ท่านกล่าวถึงสัจจะ ๔ เท่านั้น. จริงอยู่ ด้วยการถือเอาอัสสาทะ (รสอร่อย) เป็นอันถือเอาสมุทยสัจ, ด้วยการถือเอาอาทีนวะ (โทษ) เป็นอันถือเอาทุกขสัจ, ด้วยการถือเอานิสสรณะ (การสลัดออก) เป็นอันถือเอานิโรธสัจและมรรคสัจ. ส่วนในพระสูตรที่ ๑ เป็นเพียงการแสดงลักษณะของอินทรีย์เท่านั้น. ၈. ဒဗ္ဗသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๘. อรรถกถาดับบสูตร ၄၇၈. သောတော အာပဇ္ဇီယတိ ဧတေနာတိ သောတာပတ္တိ, အနာဂတံ ပတိ ပဌမမဂ္ဂေါ. သောတောတိ အရိယမဂ္ဂသောတော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အာပဇ္ဇီယတီတိအာဒိတော ပဋိပဇ္ဇီယတိ. ပဌမမဂ္ဂပဋိလာဘနိမိတ္တာနိ သောတာပန္နဿ အင်္ဂါနိ ဣဓ ‘‘သောတာပတ္တိယင်္ဂါနီ’’တိ ဝုတ္တာနိ. တာနိ ပန တီသု ဌာနေသု သဒ္ဓါ အရိယကန္တသီလဉ္စာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. သဝိသယေတိ သကဝိသယေ. ဇေဋ္ဌကဘာဝဒဿနတ္ထန္တိ ပဓာနဘာဝဒဿနတ္ထံ. ယတ္ထ သဒ္ဓါဒိဣန္ဒြိယာနံ သာတိသယကိစ္စံ, တေသံ ကိစ္စာတိရေကတံ ဒဿေတုန္တိ အတ္ထော. ဣဒါနိ တမတ္ထံ ဥပမာဟိ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပတွာတိ အတ္တနော ကိစ္စာတိရေကဋ္ဌာနံ ပဋိလဘိတွာ. ပုဗ္ဗင်္ဂမန္တိ သဒ္ဒဟနကိစ္စေသု ပုရေစာရံ ဓောရယှံ. သေသာနိ ဝီရိယိန္ဒြိယာဒီနိ. တဒနွယာနီတိ တဒနုဂတာနိ တဿ သဒ္ဓိန္ဒြိယာဒိကဿ ပက္ခိကာနိ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. ဈာနဝိမောက္ခေတိ ဈာနသင်္ခါတေ ဝိမောက္ခေ သမာဓိပဓာနတာယ ဈာနာနံ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘သောတာပတ္တိယင်္ဂါနိ ပတွာ’’တိ ဣဒဉ္စ ဝစနံ သမတ္ထိတံ ဟောတိ. သဒ္ဓူပနိသဉှိ သီလန္တိ. အရိယသစ္စာနိ ပတွာတိ စတ္တာရိ သစ္စာနိ အဘိသမေတဗ္ဗာနိ ပါပုဏိတွာ. ๔๗๘. คำว่า โสโต อาปชฺชีติ เอเตนาติ โสตาปตฺติ (กระแสอันบุคคลเข้าถึงด้วยเหตุนี้ ชื่อว่าโสดาปัตติ) คือมรรคที่ ๑ อันมุ่งไปสู่อนาคต. คำว่า โสโต (กระแส) พึงทราบว่าคือกระแสแห่งอริยมรรค. คำว่า อาปชฺชีติ (เข้าถึง) คือเข้าถึงโดยลำดับเป็นต้น. องค์แห่งโสดาบันอันเป็นเหตุแห่งการได้มรรคที่ ๑ ในที่นี้เรียกว่า 'โสดาปัตติยังคะ'. องค์เหล่านั้นพึงทราบว่าคือสัทธาและอริยกันตศีลใน ๓ ฐานะ. คำว่า สวิสเย (ในวิสัยของตน) คือในวิสัยของตนเอง. คำว่า เชฏฺฐกภาวทสฺสนตฺถํ (เพื่อแสดงความเป็นใหญ่) คือเพื่อแสดงความเป็นประธาน. อธิบายว่า เพื่อแสดงความยิ่งใหญ่แห่งกิจของสัทธินทรีย์เป็นต้น ในที่ซึ่งอินทรีย์เหล่านั้นมีกิจอันยิ่งใหญ่. บัดนี้ เพื่อแสดงเนื้อความนั้นด้วยอุปมา จึงกล่าวคำว่า ยถา หิ เป็นต้น. คำว่า ปตฺวา (ถึงแล้ว) คือได้ถึงที่ตั้งแห่งกิจอันยิ่งใหญ่ของตนแล้ว. คำว่า ปุพฺพงฺคมํ (เป็นหัวหน้า) คือเป็นผู้นำ เป็นผู้แบกภาระในกิจแห่งการเชื่อ. อินทรีย์ที่เหลือมีวิริยินทรีย์เป็นต้น. คำว่า ตทนฺวยานิ (เป็นไปตามนั้น) คือเป็นไปตามนั้น เป็นพวกพ้องของสัทธินทรีย์เป็นต้นนั้น. นัยนี้พึงทราบในอินทรีย์ที่เหลือด้วย. ในคำว่า ฌานวิโมกฺเข (ในฌานวิโมกข์) คือในวิโมกข์อันชื่อว่าฌาน เพราะความที่ฌานเป็นประธานแห่งสมาธิ. และเมื่อทำอย่างนี้ คำว่า 'ถึงซึ่งองค์แห่งโสดาปัตติ' นี้ก็เป็นอันสมเหตุสมผล. จริงอยู่ ศีลมีสัทธาเป็นอุปนิสัย. คำว่า อริยสจฺจานิ ปตฺวา (ถึงซึ่งอริยสัจ) คือได้บรรลุอริยสัจ ๔ ที่พึงตรัสรู้. ၉-၁၀. ပဌမဝိဘင်္ဂသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ ๙-๑๐. อรรถกถาปฐมวิภังคสูตรเป็นต้น ၄၇၉-၄၈၀. နေပက္ကံ ဝုစ္စတိ ပညာတိ အာဟ – ‘‘ပညာယေတံ နာမ’’န္တိ. နိပါယတိ သံကိလေသဓမ္မေ ဝိသောသေတိ နိက္ခာမေတီတိ နိပကော, ထိရတိက္ခသတိပုဂ္ဂလော, တဿ ဘာဝေါ နေပက္ကန္တိ သတိယာပိ နေပက္ကဘာဝေါ ယုဇ္ဇတေဝ. ဧဝဉှိ ‘‘သတိနေပက္ကေနာ’’တိ ဣဒံ ဝစနံ သမတ္ထိတံ ဟောတိ, သတိယာ စ နေပက္ကေနာတိ ဧဝံ ဝုစ္စမာနေန သတိနိဒ္ဒေသော နာမ ကတော ဟောတိယေဝ. အသုကံ နာမ သုတ္တံ ဝါ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဝါ မေ ဘာသိတန္တိ. ဝေါဿဇ္ဇီယတိ သင်္ခါရဂတံ ဧတသ္မိံ အဓိဂတေတိ ဝေါဿဂ္ဂေါ, နိဗ္ဗာနံ. တံ အာရမ္မဏံ [Pg.489] ကရိတွာတိ အာဟ – ‘‘နိဗ္ဗာနာရမ္မဏံ ကတွာ’’တိ. ဂစ္ဆန္တိယာတိ သင်္ခါရာနံ ဥဒယဉ္စ ဝယဉ္စ ဥဒယဗ္ဗယံ ဂစ္ဆန္တိယာ ဗုဇ္ဈန္တိယာ. တေနာဟ ‘‘ဥဒယဗ္ဗယပရိဂ္ဂါဟိကာယာ’’တိ. သဒ္ဓါသတိပညိန္ဒြိယာနိ ပုဗ္ဗဘာဂါနိ ‘‘ဣတိပိ သော ဘဂဝါ အရဟံ, စိရကတမ္ပိ စိရဘာသိတမ္ပိ သရိတာ အနုဿရိတာ, ဥဒယတ္ထဂါမိနိယာ ပညာယာ’’တိ စ ဝုတ္တတ္တာ. ‘‘အာရဒ္ဓဝီရိယော ဝိဟရတိ, သော အနုပ္ပန္နာန’’န္တိအာဒိနာ စ ဝုတ္တတ္တာ ဝီရိယိန္ဒြိယံ မိဿကံ. ‘‘ဝေါဿဂ္ဂါရမ္မဏံ ကရိတွာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ သမာဓိန္ဒြိယံ နိဗ္ဗတ္တိတလောကုတ္တရမေဝ. အယမေဝါတိ ယွာယံ နဝမေ ဝုတ္တော. အယမေဝ ပုဗ္ဗဘာဂမိဿကလောကုတ္တရတ္တဓမ္မပရိစ္ဆေဒေါ. ท่านกล่าวว่า ปัญญาเรียกว่าเนปกกะ จึงกล่าวว่า 'ชื่อนั้นคือปัญญา'. บุคคลผู้กำจัดกิเลสธรรมให้แห้งไป ให้พ้นไป ชื่อว่านิปกะ คือบุคคลผู้มีสติมั่นคงและเฉียบคม, ภาวะของบุคคลนั้นชื่อว่าเนปกกะ แม้ในสติ ภาวะแห่งเนปกกะก็ย่อมสมควร. เมื่อเป็นเช่นนี้ คำว่า 'ด้วยสติเนปกกะ' นี้ย่อมสมเหตุสมผล, และเมื่อกล่าวว่า 'ด้วยสติและเนปกกะ' อย่างนี้ ก็ชื่อว่าได้ทำนิเทศแห่งสติแล้ว. อธิบายว่า พระสูตรชื่อโน้น หรือกรรมฐานชื่อโน้น อันข้าพเจ้าได้กล่าวแล้ว. สังขารธรรมย่อมถูกสละในธรรมที่บรรลุแล้วนี้ เพราะฉะนั้น ธรรมนี้จึงชื่อว่าโวสสัคคะ คือนิพพาน. ท่านกล่าวว่า 'กระทำนิพพานให้เป็นอารมณ์' คือโดยกระทำนิพพานนั้นให้เป็นอารมณ์. คำว่า คจฺฉนฺติยา (เมื่อดำเนินไป) คือเมื่อดำเนินไปสู่ความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปแห่งสังขาร คือเมื่อรู้แจ้งความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยปัญญาที่กำหนดรู้ความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป'. สัทธินทรีย์ สตินทรีย์ และปัญญินทรีย์ เป็นส่วนเบื้องต้น เพราะตรัสไว้ว่า 'พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นพระอรหันต์อย่างนี้, ระลึกได้และตามระลึกได้ซึ่งสิ่งที่ทำไว้นานแล้วและกล่าวไว้นานแล้ว, ด้วยปัญญาที่ไปสู่ความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป' และเพราะตรัสไว้ด้วยคำว่า 'เป็นผู้ปรารภความเพียรอยู่, ความเพียรนั้นไม่เกิดขึ้นแล้ว' เป็นต้น วิริยินทรีย์จึงเป็นส่วนผสม. สมาธินทรีย์เป็นโลกุตตระที่เกิดขึ้นแล้วเท่านั้น เพราะตรัสไว้ว่า 'กระทำโวสสัคคะให้เป็นอารมณ์'. คำว่า อยเมว (นี้แหละ) คือที่กล่าวไว้ในสูตรที่ ๙ นี้แหละ. นี้คือการกำหนดธรรมอันเป็นส่วนเบื้องต้น ส่วนผสม และโลกุตตระ. သုဒ္ဓိကဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาสุทธิกวรรคจบแล้ว. ၂. မုဒုတရဝဂ္ဂေါ ๒. มุทุตรวรรค ၁. ပဋိလာဘသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๑. อรรถกถาปฏิลาภสูตร ၄၈၁. သမ္မပ္ပဓာနေ အာရဗ္ဘာတိ သမ္မပ္ပဓာနေ ဘာဝနာဝသေန အာရဗ္ဘ. တေနာဟ ‘‘ဘာဝေန္တော’’တိ. ယထာ ဝီရိယိန္ဒြိယနိဒ္ဒေသေ ‘‘စတ္တာရော သမ္မပ္ပဓာနေ အာရဗ္ဘ ဝီရိယံ ပဋိလဘတီ’’တိ ဒေသနာ အာဂတာ, ဧဝံ သတိန္ဒြိယနိဒ္ဒေသေ ‘‘စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနေ အာရဗ္ဘ သတိံ ပဋိလဘတီ’’တိ, တသ္မာ ‘‘သတိန္ဒြိယေပိ ဧသေဝ နယော’’တိ ဝုတ္တံ. သဒ္ဓိန္ဒြိယာဒိနိဒ္ဒေသေသု ပန န တထာ ဒေသေတိ. ๔๘๑. ในคำว่า สมฺมปฺปธาเน อารพฺภ (ปรารภสัมมัปปธาน) คือปรารภโดยอำนาจแห่งการเจริญสัมมัปปธาน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ภาเวนฺโต (เมื่อเจริญ). อธิบายว่า ในนิเทศแห่งวิริยินทรีย์มีการแสดงธรรมว่า 'ปรารภสัมมัปปธาน ๔ ย่อมได้วิริยะ' มาแล้วฉันใด, ในนิเทศแห่งสตินทรีย์ก็มีการแสดงธรรมว่า 'ปรารภสติปัฏฐาน ๔ ย่อมได้สติ' ฉันนั้น. เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในสตินทรีย์ก็มีนัยนี้เหมือนกัน'. ส่วนในนิเทศแห่งสัทธินทรีย์เป็นต้น ท่านไม่ได้แสดงไว้อย่างนั้น. ၂. ပဌမသံခိတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๒. อรรถกถาปฐมสังขิตตสูตร ၄၈၂. ဣန္ဒြိယာနံ တိက္ခာဒိဘာဝေါ ဝိပဿနာဝသေန ဝါ မဂ္ဂဝသေန ဝါ ဖလဝသေန ဝါ ဂဟေတဗ္ဗောတိ ဝုတ္တံ ‘‘တတောတိ…ပေ… ဝေဒိတဗ္ဗ’’န္တိ. နနု စေတ္ထ မုဒုဘာဝေါ ဧဝ ပါဠိယံ ဂဟိတောတိ? သစ္စမေတံ, တံ ပန တိက္ခဘာဝေ အသတိ န ဟောတိ တိက္ခာဒိဘာဝေါတိ ဝုတ္တံ. ယတော ဟိ အယံ မုဒု, ဣတော တံ တိက္ခန္တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ လဘတိ အပေက္ခာသိဒ္ဓတ္တာ တိက္ခမုဒုဘာဝါနံ ပါရာပါရံ ဝိယ. ဣဒါနိ ‘‘တတော’’တိအာဒိနာ သင်္ခေပတော ဝုတ္တမတ္ထံ ဝိတ္ထာရတော ဒဿေတုံ ‘‘သမတ္တာနီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ သမတ္တာနီတိ သမ္ပန္နာနိ. ဣတရံ [Pg.490] တဿေဝ ဝေဝစနံ. သမတ္တာနီတိ ဝါ ပရိယတ္တာနိ, သမတ္တာနီတိ အတ္ထော. ‘‘တတော မုဒုတရာနိ ဓမ္မာနုသာရီမဂ္ဂဿာ’’တိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ? တတောတိ ဟိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ အဓိပ္ပေတာနိယေဝ, ‘‘တတော မုဒုတရာနီ’’တိ ဝုတ္တပဌမမဂ္ဂေါ ဓမ္မာနုသာရီ ဝါ သိယာ သဒ္ဓါနုသာရီ ဝါတိ ဗျဘိစရတိ? နာယံ ဒေါသော, သောတာပတ္တိမဂ္ဂေကဒေသဝသေနေဝ လဒ္ဓဗ္ဗပဌမမဂ္ဂါပေက္ခာယ ဝိပဿနာယ ဝိဘာဂဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ. ယော ဟိ သောတာပန္နော ဟုတွာ ဣရိယာပထံ အကောပေတွာ ယထာနိသိန္နောဝ သကဒါဂါမိမဂ္ဂံ ပါပုဏာတိ, တဿ ဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ သန္ဓာယ အဝိဘာဂေန ဝုတ္တံ – ‘‘တတော မုဒုတရာနိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဿ ဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ နာမာ’’တိ. ယော ပန သောတာပန္နော ဟုတွာ ကာလန္တရေန သကဒါဂါမီ ဟောတိ, တဿ သောတာပတ္တိမဂ္ဂတ္ထာယ ပဝတ္တာနိ ဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ နာမ ဟောန္တိ. သော စေ ဓမ္မာနုသာရီဂေါတ္တော, တဿ ယထာဝုတ္တဝိပဿနိန္ဒြိယတော မုဒုတရာနီတိ ‘‘တတော မုဒုတရာနိ ဓမ္မာနုသာရီမဂ္ဂဿာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ နာမာတိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓော. ဓမ္မာနုသာရီဝိပဿနိန္ဒြိယတော သဒ္ဓါနုသာရီဝိပဿနိန္ဒြိယာနံ မုဒုဘာဝဿ ကာရဏံ သယမေဝ ဝက္ခတိ. ဓမ္မေန ပညာယ မဂ္ဂသောတံ အနုဿရတီတိ ဓမ္မာနုသာရီ, ပညုတ္တရော အရိယော. သဒ္ဓါယ မဂ္ဂသောတံ အနုဿရတီတိ သဒ္ဓါနုသာရီ, သဒ္ဓုတ္တရော အရိယော. ๔๘๒. ความเป็นอินทรีย์แก่กล้าเป็นต้น พึงถือเอาโดยวิปัสสนา หรือโดยมรรค หรือโดยผล ดังที่ตรัสไว้ว่า "ตโต...เป...พึงทราบ" ก็ในที่นี้ ความเป็นอินทรีย์อ่อนเท่านั้นมิใช่หรือที่ทรงถือเอาไว้ในบาลี? ข้อนั้นจริงอยู่ แต่ความเป็นอินทรีย์แก่กล้าเป็นต้นนั้น ตรัสไว้เพราะเมื่อไม่มีความแก่กล้า ก็ย่อมไม่มี (ความอ่อนเป็นต้น). เพราะว่าเมื่อสิ่งนี้อ่อน สิ่งนั้นจึงชื่อว่าแก่กล้า ย่อมได้ความเป็นคำที่พึงกล่าวอย่างนั้น เพราะความเป็นอินทรีย์แก่กล้าและอ่อน ย่อมสำเร็จได้ด้วยการเปรียบเทียบกัน เหมือนฝั่งโน้นและฝั่งนี้ฉะนั้น. บัดนี้ เพื่อแสดงอรรถที่ตรัสไว้โดยย่อด้วยบทว่า "ตโต" เป็นต้น ให้พิสดาร จึงตรัสบทว่า "สมัตตานิ" เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า "สมัตตานิ" คือ ถึงพร้อมแล้ว. บทอื่นเป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. หรือว่า บทว่า "สมัตตานิ" คือ ถึงที่สุดแล้ว มีอรรถว่า ถึงพร้อมแล้ว. เหตุไรจึงตรัสว่า "อินทรีย์ของมรรคที่เป็นธัมมานุสารีอ่อนกว่าอินทรีย์เหล่านั้น"? เพราะว่าบทว่า "ตโต" นี้ มุ่งหมายถึงวิปัสสนินทรีย์ของโสดาปัตติมรรคเท่านั้น, ส่วนมรรคเบื้องต้นที่ตรัสว่า "อ่อนกว่าอินทรีย์เหล่านั้น" นั้น อาจเป็นธัมมานุสารี หรืออาจเป็นสัทธานุสารีก็ได้ ย่อมคลาดเคลื่อนไปมิใช่หรือ? ข้อนี้ไม่เป็นโทษ เพราะมุ่งหมายถึงการจำแนกวิปัสสนาโดยอาศัยมรรคเบื้องต้นที่พึงได้ด้วยส่วนหนึ่งของโสดาปัตติมรรคเท่านั้น. อนึ่ง บุคคลใดเป็นพระโสดาบันแล้ว ไม่เปลี่ยนอิริยาบถ นั่งอยู่ตามเดิมนั่นแหละ บรรลุสกทาคามิมรรค มุ่งหมายถึงวิปัสสนินทรีย์ของบุคคลนั้น จึงตรัสโดยไม่จำแนกไว้ว่า "วิปัสสนินทรีย์ของโสดาปัตติมรรคชื่อว่าอ่อนกว่าอินทรีย์เหล่านั้น". ส่วนบุคคลใดเป็นพระโสดาบันแล้ว เป็นพระสกทาคามีในกาลต่อมา วิปัสสนินทรีย์ที่ดำเนินไปเพื่อโสดาปัตติมรรคของบุคคลนั้นชื่อว่ามีอยู่. ถ้าบุคคลนั้นมีโคตรเป็นธัมมานุสารี วิปัสสนินทรีย์ของบุคคลนั้นย่อมอ่อนกว่าวิปัสสนินทรีย์ที่กล่าวมาแล้ว จึงตรัสว่า "อินทรีย์ของมรรคที่เป็นธัมมานุสารีอ่อนกว่าอินทรีย์เหล่านั้น". พึงนำบทว่า "ชื่อว่าวิปัสสนินทรีย์" มาเชื่อมโยง. เหตุแห่งความเป็นอินทรีย์อ่อนของสัทธานุสารีวิปัสสนินทรีย์จากธัมมานุสารีวิปัสสนินทรีย์ พระองค์จักตรัสเอง. บุคคลใดย่อมตามระลึกถึงกระแสแห่งมรรคด้วยธรรม คือด้วยปัญญา ผู้นั้นชื่อว่าธัมมานุสารี เป็นพระอริยะผู้มีปัญญาเป็นเลิศ. บุคคลใดย่อมตามระลึกถึงกระแสแห่งมรรคด้วยศรัทธา ผู้นั้นชื่อว่าสัทธานุสารี เป็นพระอริยะผู้มีศรัทธาเป็นเลิศ. ဧဝံ ဝိပဿနာဝသေန ဒဿေတွာ မဂ္ဂဝသေန ဒဿေတုံ ‘‘တထာ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. သမ္ပယောဂတော သဘာဝတော စ အရဟတ္တမဂ္ဂပရိယာပန္နာနိ အရဟတ္တမဂ္ဂိန္ဒြိယာနိ. အရဟတ္တဖလိန္ဒြိယာနီတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. เมื่อแสดงโดยวิปัสสนาอย่างนี้แล้ว เพื่อแสดงโดยมรรค จึงเริ่มบทว่า "ตถา" เป็นต้น. อินทรีย์ของอรหัตตมรรค ย่อมสงเคราะห์เข้าในอรหัตตมรรคโดยสัมปโยคและโดยสภาวะ. แม้ในบทว่า "อินทรีย์ของอรหัตตผล" นี้ ก็นัยนี้เหมือนกัน. ဣဒါနိ ဖလဝသေန ဒဿေတုံ ‘‘သမတ္တာနိ ပရိပုဏ္ဏာနီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သောတာပတ္တိမဂ္ဂဋ္ဌပုဂ္ဂလဝသေန နာနတ္တံ ဇာတံ, တသ္မာ တေ ဒွေပိ ဣဓ တတိယဝါရေ န လဗ္ဘန္တီတိ အဓိပ္ပာယော. ဓမ္မာနုသာရီသဒ္ဓါနုသာရီနံ နာနတ္တံ ကထံ ဇာတန္တိ အာဟ ‘‘အာဂမနေနပိ မဂ္ဂေနပီ’’တိ. တဒုဘယံ ဒဿေန္တော ‘‘သဒ္ဓါနုသာရီပုဂ္ဂလော’’တိအာဒိမာဟ. ဥဒ္ဒိသာပေန္တောတိ ဥဒ္ဒေသံ ဂဏှန္တော. บัดนี้ เพื่อแสดงโดยผล จึงตรัสบทว่า "สมัตตานิ ปริปุณณานิ" เป็นต้น. ความแตกต่างเกิดขึ้นโดยบุคคลผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติมรรค เพราะฉะนั้น บุคคลทั้งสองนั้นจึงไม่พึงได้ในวาระที่สามนี้ ดังนี้เป็นอัธยาศัย. ความแตกต่างของธัมมานุสารีและสัทธานุสารีเกิดขึ้นได้อย่างไร? พระองค์ตรัสว่า "โดยการมาถึงด้วย และโดยมรรคด้วย". เมื่อแสดงทั้งสองอย่างนั้น จึงตรัสบทว่า "สัทธานุสารีบุคคล" เป็นต้น. บทว่า "อุททิสาเปนโต" คือ ผู้ถือเอาอุทเทส. မဂ္ဂေါ တိက္ခော ဟောတိ ဥပနိဿယိန္ဒြိယာနံ တိက္ခဝိသဒဘာဝတော. တေနာဟ ‘‘သူရံ ဉာဏံ ဝဟတီ’’တိ. အသင်္ခါရေနာတိ သရသေနေဝ. အပ္ပယောဂေနာတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ဓမ္မာနုသာရီပုဂ္ဂလော ဟိ အာဂမနမှိ ကိလေသေ ဝိက္ခမ္ဘေန္တော အပ္ပဒုက္ခေန အပ္ပကသိရေန အကိလမန္တောဝ ဝိက္ခမ္ဘေတုံ သက္ကောတိ. သဒ္ဓါနုသာရီပုဂ္ဂလော ပန ဒုက္ခေန ကသိရေန ကိလမန္တော ဟုတွာ ဝိက္ခမ္ဘေတုံ သက္ကောတိ, တသ္မာ ဓမ္မာနုသာရိဿ ပုဗ္ဗဘာဂမဂ္ဂက္ခဏေ [Pg.491] ကိလေသစ္ဆေဒကဉာဏံ အဒန္ဓံ တိခိဏံ ဟုတွာ ဝဟတိ, ယထာ နာမ တိခိဏေန အသိနာ ကဒလိံ ဆိန္ဒန္တဿ ဆိန္နဋ္ဌာနံ မဋ္ဌံ ဟောတိ, အသိ ခိပ္ပံ ဝဟတိ, သဒ္ဒေါ န သုယျတိ, ဗလဝဝါယာမကိစ္စံ န ဟောတိ, ဧဝရူပါ ဓမ္မာနုသာရိနော ပုဗ္ဗဘာဂဘာဝနာ ဟောတိ, သဒ္ဓါနုသာရိနော ပန ပုဗ္ဗဘာဂက္ခဏေ ကိလေသစ္ဆေဒကဉာဏံ ဒန္ဓံ န တိခိဏံ အသူရံ ဟုတွာ ဝဟတိ, ယထာ နာမ နာတိတိခိဏေန အသိနာ ကဒလိံ ဆိန္ဒန္တဿ ဆိန္နဋ္ဌာနံ န မဋ္ဌံ ဟောတိ, အသိ သီဃံ န ဝဟတိ, သဒ္ဒေါ သုယျတိ, ဗလဝဝါယာမကိစ္စံ ဣစ္ဆိတဗ္ဗံ ဟောတိ, ဧဝရူပါ သဒ္ဓါနုသာရိနော ပုဗ္ဗဘာဂဘာဝနာ ဟောတိ. ဧဝံ သန္တေပိ ကိလေသက္ခယေ နာနတ္တံ နတ္ထိ. တေနာဟ ‘‘ကိလေသက္ခယေ ပနာ’’တိအာဒိ. အဝသေသာ စ ကိလေသာ ခီယန္တိ သံယောဇနက္ခယာယ ယောဂတ္တာ. มรรคย่อมแก่กล้า เพราะอินทรีย์ที่เป็นอุปนิสัยแก่กล้าและบริสุทธิ์. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ญาณอันกล้าหาญย่อมดำเนินไป". บทว่า "อสังขาเรนะ" คือ โดยธรรมชาติเอง. บทว่า "อัปปโยเคนะ" เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. อนึ่ง ธัมมานุสารีบุคคล เมื่อข่มกิเลสในขั้นการเล่าเรียน ย่อมสามารถข่มได้ด้วยความลำบากน้อย ด้วยความยากน้อย โดยไม่เหน็ดเหนื่อยเลย. ส่วนสัทธานุสารีบุคคล ย่อมสามารถข่มได้ด้วยความลำบาก ด้วยความยาก โดยเหน็ดเหนื่อย เพราะฉะนั้น ในขณะแห่งมรรคส่วนเบื้องต้นของธัมมานุสารี ญาณที่ตัดกิเลสย่อมดำเนินไปโดยไม่เชื่องช้า โดยคมกล้า เปรียบเหมือนเมื่อบุคคลฟันต้นกล้วยด้วยดาบที่คมกล้า ที่ที่ฟันย่อมเรียบ ดาบย่อมดำเนินไปเร็ว เสียงไม่ดังขึ้น กิจคือความพยายามอันแรงกล้าไม่มี การเจริญส่วนเบื้องต้นของธัมมานุสารีเป็นเช่นนั้น. ส่วนในขณะแห่งส่วนเบื้องต้นของสัทธานุสารี ญาณที่ตัดกิเลสย่อมดำเนินไปโดยเชื่องช้า ไม่คมกล้า ไม่กล้าหาญ เปรียบเหมือนเมื่อบุคคลฟันต้นกล้วยด้วยดาบที่ไม่คมกล้านัก ที่ที่ฟันย่อมไม่เรียบ ดาบย่อมดำเนินไปไม่เร็ว เสียงดังขึ้น กิจคือความพยายามอันแรงกล้าเป็นสิ่งที่ต้องการ การเจริญส่วนเบื้องต้นของสัทธานุสารีเป็นเช่นนั้น. แม้เป็นอย่างนี้ ความแตกต่างในการสิ้นกิเลสก็ไม่มี. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "แต่ในการสิ้นกิเลส" เป็นต้น. และกิเลสที่เหลือย่อมสิ้นไป เพราะประกอบด้วยการสิ้นสังโยชน์. ၃. ဒုတိယသံခိတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๓. อรรถกถาพระสูตรย่อที่สอง ၄၈၃. တတောတိ ဖလတော ဖလဝေမတ္တတာယ စရိယမာနတ္တာ. ဣန္ဒြိယဝေမတ္တတာ သဒ္ဓါဒီနံ ဣန္ဒြိယာနံ နာနတ္တေန. ဖလနာနတ္တန္တိ အရဟတ္တဖလာဒိနာနတ္တံ. ပုဂ္ဂလနာနတ္တန္တိ အနာဂါမိအာဒိပုဂ္ဂလနာနတ္တံ. ๔๘๓. บทว่า "ตโต" คือ เพราะดำเนินไปโดยความแตกต่างแห่งผลจากผล. ความแตกต่างแห่งอินทรีย์ คือ โดยความแตกต่างแห่งอินทรีย์มีศรัทธาเป็นต้น. บทว่า "ผลนานัตตัง" คือ ความแตกต่างแห่งผลมีอรหัตตผลเป็นต้น. บทว่า "ปุคคลนานัตตัง" คือ ความแตกต่างแห่งบุคคลมีพระอนาคามีเป็นต้น. ၄. တတိယသံခိတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๔. อรรถกถาพระสูตรย่อที่สาม ၄၈၄. သီလက္ခန္ဓာဒီဟိ သဒ္ဓိန္ဒြိယာဒီဟိ စ ပရိတော ပူရဏေန ပရိပူရံ အရဟတ္တမဂ္ဂံ ကရောန္တော နိပ္ဖတ္တိတော အရဟတ္တဖလံ အာရာဓေတိ နိပ္ဖာဒေတိ. တယော ပဒေသမဂ္ဂေတိ သီလက္ခန္ဓာဒီနံ အပါရိပူရိယာ ဧကဒေသဘူတေ တယော ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂေ. ပဒေသံ ဟေဋ္ဌိမဖလတ္တယံ. စတူသူတိ ဣမသ္မိံ ဝဂ္ဂေ ပဌမာဒီသု စတူသု သုတ္တေသု. ကာမဉ္စေတ္ထ တတိယေ ‘‘တတောတိ ဖလဝသေန နိဿက္က’’န္တိ ဝုတ္တံ, စတုတ္ထေ ‘‘ပရိပူရံ ပရိပူရကာရီ အာရာဓေတိ, ပဒေသံ ပဒေသကာရီ’’တိ, ‘‘စတူသုပိ သုတ္တေသု မိဿကာနေဝ ဣန္ဒြိယာနိ ကထိတာနီ’’တိ ပန ဝစနတော ဝိပဿနာဝသေနပိ ယောဇနာ လဗ္ဘတေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ๔๘๔. เมื่อบุคคลทำอรหัตตมรรคให้บริบูรณ์ด้วยการบำเพ็ญให้เต็มรอบด้วยกองศีลเป็นต้น และด้วยอินทรีย์มีศรัทธาเป็นต้น ย่อมยังอรหัตตผลให้สำเร็จ ให้บังเกิดโดยความสำเร็จ. บทว่า "มรรคที่เป็นส่วนสาม" คือ มรรคเบื้องต่ำสามอย่าง ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งเพราะความไม่บริบูรณ์แห่งกองศีลเป็นต้น. บทว่า "ปเทสัง" คือ ผลเบื้องต่ำสามอย่าง. บทว่า "ในสี่" คือ ในพระสูตรสี่สูตรมีสูตรที่หนึ่งเป็นต้นในวรรคนี้. ถึงแม้ในพระสูตรที่สามนี้จะตรัสว่า "ตโต คือ เป็นนิสสัคคะ (วิภัตติที่ ๕) โดยอรรถว่าผล" และในพระสูตรที่สี่จะตรัสว่า "บริบูรณ์ ผู้ทำบริบูรณ์ย่อมยังให้สำเร็จ ส่วนผู้ทำส่วนย่อมยังให้สำเร็จ" ก็ตาม แต่เพราะมีคำกล่าวว่า "อินทรีย์ทั้งหลายที่กล่าวไว้ในพระสูตรทั้งสี่นั้นเป็นอินทรีย์ที่ปะปนกัน" จึงพึงทราบว่า การประกอบความโดยวิปัสสนา ก็ย่อมได้ด้วยเหมือนกัน. ၅-၇. ပဌမဝိတ္ထာရသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ คำอธิบายปฐมวิตถารสูตรเป็นต้น ที่ 5-7 ၄၈၅-၄၈၇. ဝိပဿနာဝသေန နိဿက္ကံ ဝေဒိတဗ္ဗံ, န မဂ္ဂဖလဝသေန, ဣမသ္မိံ သုတ္တေ သဗ္ဗသောဝ ဝိပဿနိန္ဒြိယာနံ ဧဝ အဓိပ္ပေတတ္တာ. ဣဒါနိ တမတ္ထံ [Pg.492] ပါကဋံ ကာတုံ ‘‘ပရိပုဏ္ဏာနိ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အဝိဟာဒီသု ပဉ္စသု သုဒ္ဓါဝါသေသု တတ္ထ တတ္ထ အာယုဝေမဇ္ဈံ အနတိက္ကမိတွာ အန္တရာ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနေန ပရိနိဗ္ဗာယနတော အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ, အသင်္ခါရေန အပ္ပယောဂေန သရသတောဝ ပရိနိဗ္ဗာယနတော အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ, တဗ္ဗိပရိယာယတော သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ, ဥဒ္ဓံ ဝါဟိဘာဝေန ဥဒ္ဓမဿ တဏှာသောတံ ဝဋ္ဋသောတံ ဝါတိ ဥဒ္ဓံသောတော, ဥဒ္ဓံ ဝါ ဂန္တွာ ပဋိလဘိတဗ္ဗတော ဥဒ္ဓမဿ မဂ္ဂသောတန္တိ ဥဒ္ဓံသောတော, အကနိဋ္ဌဘဝံ ဂစ္ဆတီတိ အကနိဋ္ဌဂါမီတိ ဧဝမေတ္ထ သဒ္ဒတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ๔๘๕-๔๘๗. พึงทราบการจำแนกโดยนัยแห่งวิปัสสนา ไม่ใช่โดยนัยแห่งมรรคและผล เพราะในพระสูตรนี้ มุ่งหมายเอาวิปัสสนินทรีย์ทั้งสิ้นเท่านั้น. บัดนี้ เพื่อทำเนื้อความนั้นให้ปรากฏ จึงกล่าวคำว่า "ปริปุณฺณานิ หิ" เป็นต้น. ในสุทธาวาส 5 ชั้น มีอวิหาเป็นต้น ในที่นั้นๆ ย่อมปรินิพพานด้วยการปรินิพพานแห่งกิเลสในระหว่าง โดยไม่ล่วงเลยกึ่งอายุไป จึงชื่อว่า อันตราปรินิพพายี. ย่อมปรินิพพานโดยธรรมชาติเอง โดยไม่ต้องปรุงแต่ง โดยไม่ต้องใช้ความเพียร จึงชื่อว่า อสังขารปรินิพพายี. โดยนัยตรงกันข้ามกับบุคคลนั้น จึงชื่อว่า สสังขารปรินิพพายี. เพราะความเป็นผู้ไหลขึ้นไป คือกระแสแห่งตัณหาหรือกระแสแห่งวัฏฏะของบุคคลนั้นย่อมไหลขึ้นไป จึงชื่อว่า อุทธังโสโต. หรือเพราะกระแสแห่งมรรคของบุคคลนั้นย่อมไหลขึ้นไปเบื้องบน เพราะพึงบรรลุได้ด้วยการไปสู่เบื้องบน จึงชื่อว่า อุทธังโสโต. ย่อมไปสู่ภพอักกนิฏฐ์ จึงชื่อว่า อักกนิฏฐคามี พึงทราบอรรถแห่งศัพท์ในที่นี้ด้วยประการฉะนี้. ဣမသ္မိံ ပန ဌာနေတိ ‘‘ဝိပဿနာဝသေန နိဿက္က’’န္တိ ဝုတ္တဋ္ဌာနေ. အရဟတ္တမဂ္ဂေယေဝ ဌတွာတိ ဣမသ္မိံယေဝ ဘဝေ အရဟတ္တမဂ္ဂေယေဝ, န ဝိပဿနာယ စ ဌတွာ. ပဉ္စ နိဿက္ကာနိ နီဟရိတဗ္ဗာနီတိ ‘‘တတော မုဒုတရေဟိ အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ ဟောတီ’’တိအာဒီနိ ပဉ္စ နိဿက္ကာနိ နိဒ္ဓါရေတွာ ကထေတဗ္ဗာနိ. ဣဒါနိ တမတ္ထံ ဝိဝရန္တော ‘‘အရဟတ္တမဂ္ဂဿ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အဝိဟာဒီသု ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ဥပ္ပန္နသမနန္တရာယ ပရိနိဗ္ဗာယနတော ပဌမအန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ. တတ္ထ အာယုပ္ပမာဏဝေမဇ္ဈံ အပ္ပတွာဝ ပရိနိဗ္ဗာယနတော ဒုတိယအန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ, အာယုဝေမဇ္ဈံ ပတွာ ပရိနိဗ္ဗာယနတော တတော ပရံ တတိယအန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ ဝေဒိတဗ္ဗော. ‘‘ပဉ္စ နိဿက္ကာနီ’’တိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ? နနု အသင်္ခါရသသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီတိ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ? န ဝတ္တဗ္ဗန္တိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယိဿ သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယိနောပိ ဧတေဝ ပဉ္စ ဇနာ’’တိ. ในที่นี้ คือ ในที่ที่กล่าวว่า "การจำแนกโดยนัยแห่งวิปัสสนา". คำว่า "ตั้งอยู่ในอรหัตตมรรคเท่านั้น" คือ ตั้งอยู่ในอรหัตตมรรคในภพนี้เอง ไม่ใช่ตั้งอยู่ในวิปัสสนาด้วย. พึงนำนิสสกะ 5 อย่างออกมา คือ "จากนั้น ย่อมเป็นอันตราปรินิพพายีด้วยอินทรีย์ที่อ่อนกว่า" เป็นต้น พึงกำหนดนิสสกะ 5 อย่างแล้วกล่าว. บัดนี้ เมื่อจะอธิบายเนื้อความนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "เพราะอรหัตตมรรค". ในบรรดาสุทธาวาสมีอวิหาเป็นต้นนั้น เพราะปรินิพพานในลำดับที่อุบัติขึ้นแล้ว จึงเป็นปฐมอันตราปรินิพพายี. ในบรรดาสุทธาวาสนั้น เพราะปรินิพพานโดยยังไม่ถึงกึ่งแห่งประมาณอายุ จึงเป็นทุติยอันตราปรินิพพายี, พึงทราบว่า เพราะปรินิพพานเมื่อถึงกึ่งอายุ หลังจากนั้นจึงเป็นตติยอันตราปรินิพพายี. เหตุใดจึงกล่าวว่า "นิสสกะ 5 อย่าง"? มิใช่ควรกล่าวว่า "อสังขารปรินิพพายีและสสังขารปรินิพพายี" หรือ? เมื่อแสดงว่าไม่ควรกล่าว จึงกล่าวว่า "บุคคล 5 จำพวกนี้แล เป็นของอสังขารปรินิพพายีและสสังขารปรินิพพายีด้วย". တီဏိ နိဿက္ကာနီတိ ‘‘တတော မုဒုတရေဟိ သောတာပန္နော ဟောတီ’’တိအာဒီနိ တီဏိ နိဿက္ကပဒါနိ. ဣဓ သကဒါဂါမီ န ဂဟိတော, သော အနာဂါမိမဂ္ဂေ ဌတွာ နီဟရိတဗ္ဗော, အနာဂါမိမဂ္ဂဿ ဝိပဿနိန္ဒြိယေဟိ မုဒုတရေဟိ သကဒါဂါမီ ဟောတိ. သကဒါ…ပေ… မုဒုတရာနီတိ ဣဒံ သကဒါဂါမိမဂ္ဂဿ ဝိပဿနိန္ဒြိယေဟိ ဧကဗီဇိသင်္ခါတသောတာပန္နဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ မုဒုတရာနိ ဟောန္တီတိ တီဏိ ကတွာ ဝုတ္တံ. ဓမ္မာနုသာရီတိအာဒိဒွယံ ကောလံကောလာဒိဒွယေန ဂဟိတံ ဟောတီတိ. သကဒါဂါမိမဂ္ဂဿ ဟီတိအာဒိ ဝုတ္တဿေဝ အတ္ထဿ ဝိဝရဏံ. သေသံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝ. ဆဋ္ဌသတ္တမာနိ ဝုတ္တနယာနေဝါတိ ဆဋ္ဌသတ္တမာနိ သုတ္တာနိ ဒုတိယတတိယေသု ဝုတ္တနယာနေဝ. တတ္ထ ပန မိဿကာနိ ဣန္ဒြိယာနိ ကထိတာနိ, ဣဓ ပုဗ္ဗဘာဂဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ ကထိတာနီတိ အယမေဝ ဝိသေသော. คำว่า "นิสสกะ 3 อย่าง" คือ บทนิสสกะ 3 บท มีอาทิว่า "จากนั้น ย่อมเป็นพระโสดาบันด้วยอินทรีย์ที่อ่อนกว่า". ในที่นี้ ไม่ได้ถือเอาพระสกทาคามี พระสกทาคามีนั้นพึงนำออกโดยตั้งอยู่ในอนาคามิมรรค, เพราะพระสกทาคามีเป็นผู้มีวิปัสสนินทรีย์อ่อนกว่าวิปัสสนินทรีย์ของอนาคามิมรรค. คำว่า "สกทา... เป... อ่อนกว่า" นี้ ท่านกล่าวโดยทำให้เป็น 3 อย่าง คือ วิปัสสนินทรีย์ของพระโสดาบันผู้ชื่อว่าเอกพีชี ย่อมเป็นธรรมชาติอ่อนกว่าวิปัสสนินทรีย์ของสกทาคามิมรรค. บทคู่มีธัมมานุสารีเป็นต้น ย่อมถูกถือเอาด้วยบทคู่มีโกลังโกละเป็นต้น. คำมีอาทิว่า "เพราะสกทาคามิมรรค" เป็นการขยายความเนื้อความที่กล่าวแล้วนั่นเอง. ส่วนที่เหลือก็มีนัยตามที่กล่าวไว้แล้วในภายหลังนั่นเอง. คำว่า "สูตรที่ 6 และ 7 มีนัยตามที่กล่าวไว้แล้ว" คือ สูตรที่ 6 และ 7 มีนัยตามที่กล่าวไว้แล้วในสูตรที่ 2 และ 3. แต่ในสูตรเหล่านั้น ท่านกล่าวถึงอินทรีย์ที่ระคนกัน, ในสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงวิปัสสนินทรีย์ในส่วนเบื้องต้น นี้คือความแตกต่างกัน. ၈. ပဋိပန္နသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๘. คำอธิบายปฏิปันนสูตร ၄၈၈. တန္တိ [Pg.493] မဂ္ဂဖလဝသေန နိဿက္ကံ. ပါဠိယံ ဝုတ္တမေဝ ‘‘အရဟတ္တဖလသစ္ဆိကိရိယာယ ပဋိပန္နော ဟောတီ’’တိအာဒိနာ. အဋ္ဌဟီတိ စတူဟိ ဖလေဟိ စတူဟိ စ မဂ္ဂေဟီတိ အဋ္ဌဟိ. ဗဟိဘူတော န အန္တောဘာဝေါ. လောကုတ္တရာနေဝ ဣန္ဒြိယာနိ ကထိတာနိ မဂ္ဂဖလစိတ္တုပ္ပာဒပရိယာပန္နတ္တာ. ๔๘๘. คำว่า "นั้น" คือ การจำแนกโดยนัยแห่งมรรคและผล. ในบาลีท่านกล่าวไว้แล้วนั่นเอง ด้วยคำมีอาทิว่า "ย่อมเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อทำให้แจ้งซึ่งอรหัตตผล". คำว่า "ด้วย 8" คือ ด้วยผล 4 และด้วยมรรค 4 รวมเป็น 8. เป็นสิ่งที่อยู่ภายนอก ไม่ใช่สิ่งที่อยู่ภายใน. ท่านกล่าวถึงอินทรีย์ที่เป็นโลกุตตระเท่านั้น เพราะนับเนื่องในการเกิดขึ้นแห่งมรรคจิตและผลจิต. ၉-၁၀. သမ္ပန္နသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ ๙-๑๐. คำอธิบายสัมปันนสูตรเป็นต้น ၄၈၉-၄၉၀. ဣန္ဒြိယသမ္ပန္နောတိ ဧတ္ထ သမ္ပန္နသဒ္ဒေါ ပရိပူရိအတ္ထောတိ အာဟ ‘‘ပရိပုဏ္ဏိန္ဒြိယော’’တိ. မိဿကာနိ ဣန္ဒြိယာနိ ကထိတာနိ သာမညတောဝ ဒေသိတတ္တာ. ๔๘๙-๔๙๐. ในบทว่า "อินทริยสัมปันนะ" นี้ ศัพท์ว่า "สัมปันนะ" มีอรรถว่าความบริบูรณ์ ท่านจึงกล่าวว่า "ผู้มีอินทรีย์บริบูรณ์". ท่านกล่าวถึงอินทรีย์ที่ระคนกัน เพราะแสดงไว้โดยทั่วไป. မုဒုတရဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. คำอธิบายมุทุตราวรรค จบแล้ว. ၃. ဆဠိန္ဒြိယဝဂ္ဂေါ ๓. หมวดว่าด้วยอินทรีย์ 6 ၂. ဇီဝိတိန္ဒြိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๒. คำอธิบายชีวิตินทริยสูตร ၄၉၂. ဣတ္ထိဘာဝေတိ ဣတ္ထိတာယ. ဣန္ဒဋ္ဌံ ကရောတိ တထာသတ္တဇနသာမညကာရဏဘာဝတော. ဣတ္ထိယာ ဧဝ ဣန္ဒြိယံ ဣတ္ထိန္ဒြိယံ. ဧသ နယော ပုရိသိန္ဒြိယေ. ဇီဝိတေတိ သဟဇာတဓမ္မာနံ ဇီဝနေ ပါလနေ ပဝတ္တနေ. ဝဋ္ဋိန္ဒြိယာနီတိ ဝဋ္ဋဟေတုဘူတာနိ ဣန္ဒြိယာနိ. ဣမေသု ဟိ ဥပါဒိန္နဣန္ဒြိယေသု သတိ ဝဋ္ဋံ ဝတ္တတိ ပညာယတိ. ๔๙๒. คำว่า "ในความเป็นหญิง" คือ ด้วยความเป็นหญิง. ย่อมทำหน้าที่เป็นใหญ่ เพราะเป็นเหตุทั่วไปแก่หมู่สัตว์เหล่านั้น. อินทรีย์ของหญิงนั่นเอง ชื่อว่า อิตถินทรีย์. นัยนี้ก็มีในปุริสินทรีย์. คำว่า "ในชีวิต" คือ ในการยังธรรมที่เกิดร่วมกันให้เป็นอยู่ ให้รักษาไว้ ให้เป็นไป. คำว่า "วัฏฏินทรีย์" คือ อินทรีย์ที่เป็นเหตุแห่งวัฏฏะ. เพราะเมื่ออินทรีย์ที่กรรมยึดครองเหล่านี้มีอยู่ วัฏฏะย่อมเป็นไป ย่อมปรากฏ. ၃. အညိန္ဒြိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๓. คำอธิบายอัญญินทริยสูตร ၄၉၃. အဇာနိတပုဗ္ဗံ ဓမ္မန္တိ စတုသစ္စဓမ္မမာဟ, တထာ တေသံယေဝ ဉာတဓမ္မာနန္တိ. အယံ ပနေတ္ထ အတ္ထော – အာဇာနာတီတိ အညာ, ပဌမမဂ္ဂေန ဉာတမနတိက္ကမိတွာ ဇာနာတီတိ အတ္ထော. သောတာပန္နာဒီနံ ဆအရိယာနံ ဧတံ နာမံ. အညဿ ဣန္ဒြိယာနိ အညိန္ဒြိယာနိ. အညာတာဝီသူတိ အာဇာနိတဝန္တေသု. ယသ္မာ အဂ္ဂဖလဓမ္မေသု ဉာဏကိစ္စံ သာတိသယံ, တသ္မာ တံ ကိစ္စံ သေသဓမ္မေသုပိ သမာရောပေတွာ ဝုတ္တံ ‘‘အညာတာဝီသု အရဟတ္တဖလဓမ္မေသူ’’တိ. တတ္ထ တတ္ထ တေသု တေသု မဂ္ဂဖလေသု. တေန တေနာကာရေနာတိ အနညာတဇာနနာဒိအာကာရေန. ๔๙๓. คำว่า "ธรรมที่ยังไม่เคยรู้" ท่านหมายถึงธรรมคืออริยสัจ 4, แม้คำว่า "แห่งธรรมที่รู้แล้วเหล่านั้น" ก็เช่นเดียวกัน. เนื้อความในบทนี้มีดังนี้ – "อัญญา" คือรู้แจ้ง, อธิบายว่า รู้โดยไม่ก้าวล่วงสิ่งที่รู้แล้วด้วยมรรคแรก. ชื่อนี้เป็นของพระอริยบุคคล 6 จำพวก มีพระโสดาบันเป็นต้น. อินทรีย์ของพระอัญญา ชื่อว่า อัญญินทรีย์. คำว่า "ในผู้รู้แจ้งแล้ว" คือ ในผู้ที่รู้แจ้งแล้ว. เพราะกิจแห่งญาณในธรรมคือผลอันเลิศนั้นยิ่งใหญ่, ฉะนั้น ท่านจึงยกกิจนั้นไปตั้งไว้แม้ในธรรมที่เหลือแล้วกล่าวว่า "ในธรรมคืออรหัตตผลของผู้รู้แจ้งแล้ว". ในที่นั้นๆ คือ ในมรรคและผลนั้นๆ. ด้วยอาการนั้นๆ คือ ด้วยอาการมีการรู้สิ่งที่ยังไม่เคยรู้เป็นต้น. ၄. ဧကဗီဇိသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๔. คำอธิบายเอกพีชีสูตร ၄၉၄. ဝိပဿနတော [Pg.494] နိဿက္ကန္တိ ဝိပဿနိန္ဒြိယေဟိ နိဿက္ကံ. ဣဒါနိ တမေဝ သင်္ခေပတော ဝုတ္တမတ္ထံ ဝိဝရန္တော ‘‘သမတ္တာနီ’’တိအာဒိမာဟ. တီဏိ နိဿက္ကာနိ ဧဝမိဓ ပဉ္စ နိဿက္ကာနိ နီဟရိတဗ္ဗာနိ ဧကဗီဇိအာဒိဝိဘာဝနတော. တေနာဟ ‘‘သကဒါဂါမိမဂ္ဂဿ ဟီ’’တိအာဒိ. သောတာပတ္တိမဂ္ဂဿ ဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ နာမ တေနတ္တဘာဝေန သကဒါဂါမိမဂ္ဂံ ပတ္တုံ ဂစ္ဆန္တဿ သောတာပန္နဿ ဝိပဿနိန္ဒြိယာနိ. ပဉ္စပိ တေ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဿ ဘေဒါယေဝါတိ ‘‘သကဒါဂါမိမဂ္ဂေ ဌတွာ နီဟရိတဗ္ဗာနီ’’တိ ဝုတ္တံ. ๔๙๔. คำว่า "นิสสกะโดยวิปัสสนา" คือ การจำแนกด้วยวิปัสสนินทรีย์. บัดนี้ เมื่อจะขยายความเนื้อความที่กล่าวไว้โดยย่อนั้นนั่นเอง จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "สมตฺตานิ". นิสสกะ 3 อย่าง, ในที่นี้พึงนำนิสสกะ 5 อย่างออกมาอย่างนี้ ด้วยการจำแนกพระเอกพีชีเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า "เพราะสกทาคามิมรรค". ที่ชื่อว่า วิปัสสนินทรีย์ของโสดาปัตติมรรค คือ วิปัสสนินทรีย์ของพระโสดาบันผู้กำลังดำเนินไปเพื่อบรรลุสกทาคามิมรรคด้วยอัตภาพนั้น. บุคคลทั้ง 5 นั้นเป็นประเภทของโสดาปัตติมรรคเท่านั้น จึงกล่าวว่า "พึงนำออกโดยตั้งอยู่ในสกทาคามิมรรค". ဧကဗီဇီတိ ဧတ္ထ ခန္ဓဗီဇံ နာမ ကထိတံ. ယဿ ဟိ သောတာပန္နဿ ဧကံ ခန္ဓဗီဇံ အတ္ထိ, ဧကံ အတ္တဘာဝဂ္ဂဟဏံ, သော ဧကဗီဇိ နာမ. တေနာဟ – ‘‘သောတာပန္နော ဟုတွာ’’တိအာဒိ. မာနုသကံ ဘဝန္တိ ဣဒံ ပနေတ္ထ ဒေသနာမတ္တံ, ဒေဝဘဝံ နိဗ္ဗတ္တေတီတိပိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိယေဝ. ဘဂဝတာ ဂဟိတနာမာနေတာနိ. ဧတ္တကဉှိ ပမာဏံ ဂတော သတ္တက္ခတ္တုပရမော နာမ ဟောတိ, ဧတ္တကံ ကောလံကောလော, ဧတ္တကံ ဧကဗီဇီတိ ဘဂဝတာ ဧတေသံ နာမံ ဂဟိတံ. ในคำว่า "เอกพีชี" นี้ ขันธพีชะถูกกล่าวไว้. โสดาบันใดมีขันธพีชะหนึ่ง มีการถือเอาอัตภาพหนึ่ง, โสดาบันนั้นชื่อว่าเอกพีชี. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "เป็นโสดาบันแล้ว" เป็นต้น. คำว่า "ย่อมเป็นมนุษย์" นี้เป็นเพียงการแสดงในที่นี้, ก็ควรกล่าวได้ว่า "ย่อมยังเทวภพให้เกิดขึ้น" ด้วย. ชื่อเหล่านี้พระผู้มีพระภาคทรงถือเอาไว้. ผู้ถึงประมาณเท่านี้ชื่อว่าสัตตักขัตตุปรมะ, ผู้ถึงประมาณเท่านี้ชื่อว่าโกลังโกละ, ผู้ถึงประมาณเท่านี้ชื่อว่าเอกพีชี พระผู้มีพระภาคทรงถือเอาชื่อเหล่านี้ไว้. ဒွေ တယော ဘဝေတိ ဒေဝမနုဿေသု ဧဝ ဒွေ တယော ဘဝေ. သမ္ဗောဓိစတုသစ္စဓမ္မော ပရံ အယနံ နိဿယော ဂတိ ဧတဿာတိ သမ္ဗောဓိပရာယဏော. ကုလတော ကုလံ ဂစ္ဆတီတိ ကောလံကောလော. သောတာပတ္တိဖလသစ္ဆိကိရိယတော ပဋ္ဌာယ ဟိ နီစကုလေ ဥပ္ပတ္တိ နာမ နတ္ထိ, မဟာဘောဂေသု ကုလေသု ဧဝ နိဗ္ဗတ္တတီတိ အတ္ထော. ကေဝလောပိ ဟိ ကုလ-သဒ္ဒေါ မဟာဘောဂကုလမေဝ ဝဒတိ. ဒွေ ဝါ တီဏိ ဝါ ကုလာနီတိ ဒေဝမနုဿဝသေန ဒွေ ဝါ တယော ဝါ ဘဝေတိ အယမ္ပိ မိဿကဘဝေန ကထိတော. ဇာတဿ ကုမာရဿ ဝိယ အရိယာယ ဇာတိယာ ဇာတဿ နာမမေတံ, ယဒိဒံ နိယတောတိ သတ္တက္ခတ္တုပရမာဒိကောတိ စ သမညာတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဘဂဝတာ ဂဟိတနာမဝသေနေဝါ’’တိအာဒိ. คำว่า "สองสามภพ" คือ สองสามภพในหมู่เทวดาและมนุษย์เท่านั้น. ธรรมคืออริยสัจ ๔ เป็นที่ไปอันสูงสุด เป็นที่พึ่ง เป็นคติของบุคคลนั้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า "สัมโพธิปรายณะ". ผู้ไปจากตระกูลสู่ตระกูล ชื่อว่า "โกลังโกละ". เพราะตั้งแต่การทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผลเป็นต้นไป ย่อมไม่มีการเกิดในตระกูลต่ำ, หมายความว่า ย่อมเกิดในตระกูลที่มีโภคสมบัติมากเท่านั้น. แม้คำว่า "กุล" โดยลำพัง ก็หมายถึงตระกูลที่มีโภคสมบัติมากเท่านั้น. คำว่า "สองหรือสามตระกูล" คือ สองหรือสามภพโดยอาศัยเทวดาและมนุษย์ นี้ก็กล่าวโดยการผสมกัน. ชื่อนี้เป็นของบุคคลผู้เกิดแล้วด้วยอริยชาติ เหมือนกุมารที่เกิดแล้ว, เมื่อแสดงว่า "นี้คือชื่อว่านิยตะ" และ "สัตตักขัตตุปรมะเป็นต้น" จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "โดยอาศัยชื่อที่พระผู้มีพระภาคทรงถือเอาไว้". ယဒိ ပုဗ္ဗဟေတုနိယမတော သောတာပန္နော စ နိယတောတိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂတော ဥဒ္ဓံ တိဏ္ဏံ မဂ္ဂါနံ ဥပနိဿယာဘာဝတော ပုဗ္ဗဟေတုကိစ္စံ နတ္ထီတိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဿ ဥပနိဿယဘာဝေါ အာပဇ္ဇတိ. ယဒိ တဿပိ ပုဗ္ဗဟေတုဥပနိဿယော သိယာ, တာဝ နိယမတော သောတာပတ္တိမဂ္ဂုပ္ပတ္တိတော ပုဗ္ဗေ ဧဝ နိယမိတော, ယာဝဉ္စ အကနိဋ္ဌံ တဿ ပုဗ္ဗဟေတု နာမ[Pg.495], အဟေတုကတာ အာပန္နာ, ဣစ္စဿ အဟေတု အပ္ပစ္စယာ နိပ္ဖတ္တိ ပါပုဏာတိ. ကိဉ္စ ဟေတု စေ? နိယမတော သောတာပန္နော စ နိယတောတိ ပဌမမဂ္ဂါဓိဂမေနေဝ အနုက္ကမေန ဥပရိ တိဏ္ဏံ မဂ္ဂါနံ ကိစ္စာနိ နိပ္ဖဇ္ဇန္တိ, ဧဝံ သတ္တက္ခတ္တုပရမတာဒိနိယမေ သတိ သတ္တမဘဝါဒိတော ဥဒ္ဓံ ပဝတ္တတာယ ဒုက္ခဿ မူလဘူတာ ကိလေသာ ပဌမမဂ္ဂေနေဝ ခီဏာတိ ဥပရိ တယော မဂ္ဂါ အကိစ္စာ သိယုံ. တေနာဟ ‘‘ပဌမမဂ္ဂဿ ဥပနိဿယော ကတော နာမာ’’တိအာဒိ. หากพระโสดาบันเป็นผู้เที่ยงด้วยอำนาจแห่งบุพพเหตุ, เพราะไม่มีอุปนิสัยของมรรค ๓ เบื้องบนจากโสดาปัตติมรรค จึงไม่มีกิจแห่งบุพพเหตุ, ย่อมประสบกับสภาวะที่เป็นอุปนิสัยของโสดาปัตติมรรค. หากแม้ของท่านผู้นั้นมีอุปนิสัยที่เป็นบุพพเหตุ, ท่านก็ถูกกำหนดไว้แล้วอย่างแน่นอนก่อนการเกิดขึ้นของโสดาปัตติมรรค, และตราบเท่าถึงอกนิฏฐภพ ชื่อว่าบุพพเหตุของท่านนั้น, ย่อมประสบกับความเป็นอเหตุกะ, ดังนั้น การสำเร็จของท่านจึงเป็นไปโดยไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัย. และเหตุใดเล่า? หากพระโสดาบันเป็นผู้เที่ยงและถูกกำหนดไว้แล้ว, กิจของมรรค ๓ เบื้องบนย่อมสำเร็จไปโดยลำดับด้วยการบรรลุมรรคแรกเท่านั้น, เมื่อมีการกำหนดสัตตักขัตตุปรมะเป็นต้นเช่นนี้, กิเลสที่เป็นรากเหง้าของทุกข์ซึ่งเป็นไปเกินกว่าภพที่ ๗ ย่อมสิ้นไปแล้วด้วยมรรคแรกเท่านั้น, มรรค ๓ เบื้องบนจึงไม่มีกิจ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "อุปนิสัยของมรรคแรกชื่อว่าทำแล้ว". ယဒိ ဥပရိ တယော မဂ္ဂါ သတ္တက္ခတ္တုပရမာဒိတံ နိယမေန္တိ, တတော စ အညော သောတာပန္နော နတ္ထီတိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဿ အကိစ္စကတာ နိပ္ပယောဇနတာ အာပဇ္ဇေယျ. အထ သက္ကာယဒိဋ္ဌိအာဒိပ္ပဟာနံ တဿ ကိစ္စံ, တေသံ တေသံ ပဟာနေန သတ္တက္ခတ္တုပရမာဒိနိယမတာယ. ဘဝိတဗ္ဗံ, ယာဝ ဥပရိမဂ္ဂါ ဧဝ ဟောန္တီတိ သတ္တဘဝါဒိတော ဥဒ္ဓမပဝတ္တနတော တေန ဝိနာနေန သက္ကာယဒိဋ္ဌိအာဒိပ္ပဟာနေန စ တေန ဝိနာ ဘဝိတဗ္ဗန္တိ အာဟ – ‘‘ပဌမမဂ္ဂေ အနုပ္ပန္နေဝ ဥပရိ တယော မဂ္ဂါ ဥပ္ပန္နာတိ အာပဇ္ဇတီ’’တိ. တိဏ္ဏံ မဂ္ဂါနန္တိ ဥပရိ တိဏ္ဏံ မဂ္ဂါနံ. ဝိပဿနာ နိယမေတီတိ ယုဇ္ဇတီတိ ဝုတ္တမတ္ထံ ဝိဝရန္တော ‘‘သစေ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. ถ้ามรรคเบื้องบน ๓ กำหนดความเป็นสัตตักขัตตุปรมะเป็นต้น และโสดาบันอื่นจากนั้นไม่มี ความที่โสดาปัตติมรรคไม่มีกิจ ไม่มีประโยชน์ ก็จะพึงถึง. หากว่าการละสักกายทิฏฐิเป็นต้นเป็นกิจของท่าน, ความเป็นสัตตักขัตตุปรมะเป็นต้นพึงมีได้ด้วยการละกิเลสนั้นๆ. ตราบเท่าที่มรรคเบื้องบนยังไม่มี เพราะไม่มีการเป็นไปยิ่งกว่าภพที่ ๗ และเพราะการละสักกายทิฏฐิเป็นต้นนั้นไม่มีมรรคเบื้องบนนั้น จึงกล่าวว่า "เมื่อปฐมมรรคยังไม่เกิด มรรคเบื้องบน ๓ ก็เกิดแล้ว" ดังนี้ ก็จะพึงถึง. คำว่า "แห่งมรรค ๓" คือ แห่งมรรคเบื้องบน ๓. เมื่อจะอธิบายเนื้อความที่กล่าวว่า "วิปัสสนาเป็นเครื่องกำหนด ย่อมสมควร" ดังนี้ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ก็ถ้า"... သောတာပန္နော ဝဋ္ဋဇ္ဈာသယော. တတြေကစ္စေ ပါကဋေ ပညာတေ ဒဿေန္တော ‘‘အနာထပိဏ္ဍိကော’’တိအာဒိမာဟ. ဣဓဋ္ဌကဝေါကိဏ္ဏသုက္ခဝိပဿကဿာတိ ယော ဣမသ္မိံ ကာမဘဝေ ဌိတော မနုဿဒေဝဝသေန ဝေါကိဏ္ဏဘဝူပပတ္တိကော သုက္ခဝိပဿကော စ, တဿ ဝသေန. နာမံ ကထိတန္တိ သတ္တက္ခတ္တုပရမောတိ နာမံ ကထိတံ. ကေစိ ပန ‘‘ကာမဘဝေ သတ္တက္ခတ္တုံယေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, န တတော’’တိ ဝဒန္တိ, တံ ဝီမံသိတဗ္ဗံ. พระโสดาบันมีอัธยาศัยในวัฏฏะ. ในบรรดาพระโสดาบันนั้น เมื่อจะแสดงบางท่านที่ปรากฏและเป็นที่รู้จัก จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "อนาถบิณฑิกะ". คำว่า "สำหรับผู้เจริญวิปัสสนาล้วนที่ตั้งอยู่ในภพนี้" คือ สำหรับผู้ที่ตั้งอยู่ในกามภพนี้ มีการอุบัติในภพปะปนกันโดยเป็นมนุษย์และเทวดา และเป็นผู้เจริญวิปัสสนาล้วน. คำว่า "ชื่อกล่าวแล้ว" คือ ชื่อว่า "สัตตักขัตตุปรมะ" กล่าวแล้ว. แต่บางท่านกล่าวว่า "ย่อมเกิดในกามภพเพียง ๗ ครั้งเท่านั้น ไม่เกินกว่านั้น" ข้อนั้นพึงพิจารณา. သောဓေဿာမီတိ ဇမ္ဗုဒီပေ ကေနစိ တေပိဋကေန ဘိက္ခုနာ သဒ္ဓိံ ပိဋကတ္တယမေဝ မယှံ ဥဂ္ဂဟပရိပုစ္ဆာဝသေန သောဓေယျာမီတိ ပရတီရံ ဇမ္ဗုဒီပံ ဂတော. ယော ဘိက္ခု သက္ကောတီတိ ယောဇနာ. အနိစ္စာနုပဿနာဒီသု ဧကမုခေန အဘိနိဝိဋ္ဌေနပိ အဘိဓမ္မပရိယာယေန တီဟိ ဧဝ ဝိမောက္ခေဟိ မဂ္ဂံ လဘတီတိ အဘိနိဝေသဘေဒေန တယော ပုဂ္ဂလာ သုညတတော ဝုဋ္ဌိတာ, တထာ တယော အပ္ပဏိဟိတတော ဝုဋ္ဌိတာတိ ဆ ဟောန္တိ, တေဝ သဒ္ဓါဓုရပညာဓုရဝသေန ဒွါဒသ သကဒါဂါမိနော. တထာ အရဟန္တော, တယော အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယိနော [Pg.496] ဧကော ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယီ ဧကော ဥဒ္ဓံသောတော အကနိဋ္ဌဂါမီတိ ပဉ္စ, တေ အသင်္ခါရသသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယိဘေဒေန ဒသာတိ အဝိဟာဒီသု စတူသုပိ စတ္တာလီသ, အကနိဋ္ဌေ ပန ဥဒ္ဓံသောတော နတ္ထီတိ အဋ္ဌစတ္တာလီသ အနာဂါမိနော. ဝိပဿနာ ကထိတာ သမ္မသနစာရဿ ကထိတတ္တာ. “เราจักชำระ” ดังนี้ จึงไปยังชมพูทวีปฝั่งโน้น เพื่อชำระพระไตรปิฎกเท่านั้น โดยการเรียนและการสอบถามกับภิกษุผู้ทรงพระไตรปิฎกรูปใดรูปหนึ่งในชมพูทวีป. การประกอบความว่า “ภิกษุรูปใดสามารถ”. แม้ผู้ที่ตั้งมั่นด้วยทางเดียวในอนิจจานุปัสสนาเป็นต้น ย่อมได้มรรคด้วยวิโมกข์ ๓ เท่านั้น โดยปริยายแห่งอภิธรรม ดังนี้ บุคคล ๓ จำพวกที่ออกจากสุญญตะ และ ๓ จำพวกที่ออกจากอัปปณิหิตะ ย่อมมี ๖ จำพวก บุคคลเหล่านั้นแหละเป็นพระสกทาคามี ๑๒ จำพวก โดยอำนาจแห่งสัทธาธุระและปัญญาธุระ. อนึ่ง พระอรหันต์ (ก็มีนัยนี้), ส่วนพระอนาคามี ๕ จำพวก คือ อันตราปรินิพพายี ๓ อุปหัจจปรินิพพายี ๑ อุทธังโสโต อกนิฏฐคามี ๑, บุคคลเหล่านั้นเป็น ๑๐ จำพวก โดยเป็นอสังขารปรินิพพายีและสสังขารปรินิพพายี, ในอวิหาเป็นต้น ๔ ภพ ก็มี ๔๐ จำพวก แต่ในอกนิฏฐภพไม่มีอุทธังโสโต จึงมีพระอนาคามี ๔๘ จำพวก. วิปัสสนาชื่อว่ากล่าวแล้ว เพราะกล่าวถึงการพิจารณา. ၅-၁၀. သုဒ္ဓကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ ๕-๑๐. อรรถกถาแห่งสุทธกสูตรเป็นต้น ၄၉၅-၅၀၀. ယထာ စက္ခုဿ သဟဇာတတဒိန္ဒြိယနိဿိတဓမ္မေသု အဓိပတေယျံ အနုဝတ္တနီယတ္တာ, ဧဝံ တံဒွါရိကဓမ္မေသုပိ အဓိပတေယျံ တေဟိ အနုဝတ္တနီယတ္တာတိ ဝုတ္တံ – ‘‘အဓိပတေယျသင်္ခါတေန ဣန္ဒဋ္ဌေနာ’’တိ. ဧသ နယော သေသိန္ဒြိယာဒီသုပိ. စတုသစ္စဝသေန ကထိတာနိ သဘာဝါဒိဝိဘာဝနဿ ကထိတတ္တာ. ๔๙๕-๕๐๐. เหมือนอย่างว่า จักขุมีอธิปไตยในธรรมทั้งหลายที่เกิดพร้อมกับจักขุนั้นและอาศัยจักขุนั้น เพราะธรรมเหล่านั้นเป็นไปตามจักขุ ฉันใด จักขุก็มีอธิปไตยในธรรมทั้งหลายที่มีจักขุเป็นทวาร เพราะธรรมเหล่านั้นเป็นไปตามจักขุ ฉันนั้น จึงกล่าวว่า "ด้วยอรรถว่าอินทรีย์ อันนับว่าอธิปไตย". นัยนี้พึงทราบในอินทรีย์ที่เหลือเป็นต้นด้วย. ธรรมทั้งหลายชื่อว่ากล่าวแล้วโดยสัจจะ ๔ เพราะกล่าวถึงการแสดงสภาวะเป็นต้น. ဆဠိန္ဒြိယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาฉฬินทริยวรรค จบแล้ว. ၄. သုခိန္ဒြိယဝဂ္ဂေါ ๔. สุขินทริยวรรค ၁-၅. သုဒ္ဓိကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ ๑-๕. อรรถกถาแห่งสุทธิกสูตรเป็นต้น ၅၀၁-၅၀၅. ယထာ စက္ခု ဒဿနေ အဓိပတေယျဋ္ဌေန စက္ခုန္ဒြိယံ, ဧဝံ သုခဝေဒနာ သုခနေ အဓိပတေယျဋ္ဌေန သုခိန္ဒြိယံ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. သေသံ တေဘူမကန္တိ သေသံ ဘူမိတ္တယဝသေန တေဘူမကံ. ๕๐๑-๕๐๕. เหมือนอย่างว่า จักขุเป็นจักขุนทรีย์ด้วยอรรถว่ามีอธิปไตยในการเห็น ฉันใด สุขเวทนาก็เป็นสุขินทรีย์ด้วยอรรถว่ามีอธิปไตยในการเสวยสุข ฉันนั้น. นัยนี้พึงทราบในอินทรีย์ที่เหลือด้วย. คำว่า "ที่เหลือเป็นไตรภูมิ" คือ ที่เหลือเป็นไตรภูมิโดยเป็นไปในภูมิ ๓. ၆. ပဌမဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๖. อรรถกถาปฐมวิภังคสูตร ၅၀၆. ကာယိကန္တိ အယမဿ နိဿယဝသေန နိဒ္ဒေသောတိ အာဟ – ‘‘ကာယပသာဒဝတ္ထုက’’န္တိ. သရူပနိဒ္ဒေသော သုခံ သုခိန္ဒြိယဿ သရူပန္တိ. သာဒနီယဋ္ဌေန ဓမ္မပဒါနိ အတ္တနိ အဿာဒယတီတိ သာတံ, မဓုရံ. ဝေဒယိတန္တိ ဝေဒိယနံ, အနုဘဝနန္တိ အတ္ထော. အညဓမ္မဝိသိဋ္ဌောတိ ဖဿာဒီဟိ အညေဟိ ဓမ္မေဟိ ဝိသဒိသော. ကာယိကန္တိ ပသာဒကာယသန္နိဿိတံ. စေတသိကန္တိ စေတောသန္နိဿိတံ, တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဧတ္ထ ပနာ’’တိအာဒိ. ကာယပသာဒ…ပေ… နတ္ထိ, တသ္မာ ‘‘စတ္တာရော ပသာဒကာယေ ဝတ္ထုံ ကတွာ’’တိ ဝုတ္တံ. ๕๐๖. คำว่า "กายิกะ" นี้ เป็นการแสดงโดยอาศัย จึงกล่าวว่า "มีกายปสาทเป็นวัตถุ" การแสดงสภาวะว่า "สุขเป็นสภาวะของสุขินทรีย์" ด้วยอรรถว่าน่าชื่นชม ย่อมลิ้มรสบทธรรมทั้งหลายในตน จึงชื่อว่า "สาตะ" คือ ไพเราะ คำว่า "เวทยิตะ" คือ การเสวย การประสบ คำว่า "วิเศษกว่าธรรมอื่น" คือ แตกต่างจากธรรมอื่นมีผัสสะเป็นต้น คำว่า "กายิกะ" คือ อาศัยกายปสาท คำว่า "เจตสิกะ" คือ อาศัยจิต เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ก็ในที่นี้" กายปสาท... (ละไว้)... ไม่มี เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "กระทำกายปสาทให้เป็นวัตถุแห่งนามขันธ์ ๔" ၉. ကဋ္ဌောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๙. อรรถกถากัฏโฐปมสูตร ၅၀၉. ဒွိန္နံ [Pg.497] အရဏီနန္တိ အဓရုတ္တရာရဏီနံ. ကိဉ္စိ ဒွယံ သံဃဋ္ဋိတမတ္တံ ဟုတွာ န သမောဓာနဂတံ ဟောတီတိ တံနိဝတ္တနတ္ထံ ‘‘သံဃဋ္ဋနသမောဓာနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ပုနပ္ပုနံ သံဃဋ္ဋနေန ဟိ တေဇောပါတုဘာဝေါ. အဓရာရဏီ ဝိယ ဝတ္ထာရမ္မဏံ အသတိပိ ဝါယာမေ တဇ္ဇသမ္ဖဿပစ္စယတော. ဥတ္တရာရဏီ ဝိယ ဖဿော ဝတ္ထာရမ္မဏာဒိဖဿေန ပဝတ္တနတော. သံဃဋ္ဋော ဝိယ ဖဿသံဃဋ္ဋနံ အရဏိဒွယသံဃဋ္ဋနာ ဝိယ ဖဿဿေဝ ဝတ္ထာရမ္မဏေသု သံဃဋ္ဋနာကာရေန ပဝတ္တိတော. အဂ္ဂိ ဝိယ ဝေဒနာ အနုဒဟနဋ္ဌေန ခဏိကာဝါယဉ္စ. ဝတ္ထာရမ္မဏံ ဝါ ဥတ္တရာရဏီ ဝိယ ဣန္ဓနာပါတဂဟဏာဒီသု ဥဿာဟဿ ဝိယ ပဝတ္တိသမ္ဘဝတော. ဖဿော အဓရာရဏီ ဝိယ နိရုဿာဟနိရီဟတာဝသေန အတ္တသာဓနတော. ๕๐๙. คำว่า "แห่งไม้สีไฟ ๒ ท่อน" คือ แห่งไม้สีไฟท่อนล่างและท่อนบน สิ่ง ๒ อย่างบางอย่างเพียงกระทบกันแล้วไม่ถึงความรวมกัน เพื่อห้ามข้อนั้น จึงกล่าวว่า "การกระทบและการรวมกัน" เพราะการกระทบกันบ่อยๆ นั่นแหละ ความปรากฏแห่งไฟย่อมมี วัตถุและอารมณ์เหมือนไม้สีไฟท่อนล่าง เพราะเป็นปัจจัยแห่งผัสสะที่เกิดจากวัตถุและอารมณ์นั้น แม้ไม่มีความพยายาม ผัสสะเหมือนไม้สีไฟท่อนบน เพราะเป็นไปโดยผัสสะแห่งวัตถุและอารมณ์เป็นต้น การกระทบเหมือนการกระทบแห่งผัสสะ เหมือนการกระทบแห่งไม้สีไฟ ๒ ท่อน เพราะผัสสะนั่นแหละเป็นไปโดยอาการกระทบในวัตถุและอารมณ์ เวทนาเหมือนไฟ ด้วยอรรถว่าเผาผลาญ และเพราะความเป็นของชั่วขณะ หรือวัตถุและอารมณ์เหมือนไม้สีไฟท่อนบน เพราะความเป็นไปได้เหมือนความพยายามในการใส่เชื้อไฟและการจับเป็นต้น ผัสสะเหมือนไม้สีไฟท่อนล่าง เพราะเป็นเครื่องสำเร็จประโยชน์แก่ตนโดยไม่มีความพยายามและไม่มีความปรารถนา ၁၀. ဥပ္ပဋိပါဋိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๑๐. อรรถกถาอุปปฏิกสูตร ၅၁၀. ရသနံ ဘဉ္ဇနံ နိရုဇ္ဈနံ ရသော. ယော ယော ဓမ္မာနံ ရသော ယထာဓမ္မရသော, တေန ယထာဓမ္မရသေန. ပဋိပါဋိယာတိ ကမေန, ဥဘယေနပိ ဓမ္မာနံ ပဟာနက္ကမေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဣမသ္မိံ ဣန္ဒြိယဝိဘင်္ဂေတိ ဣမသ္မိံ ဣန္ဒြိယသံယုတ္တသညိတေ ဣန္ဒြိယဝိဘင်္ဂေ. အဒေသိတတ္တာတိ သေသသုတ္တာနိ ဝိယ ‘‘သုခိန္ဒြိယ’’န္တိအာဒိနာ အဒေသိတတ္တာ ဣဒံ ဥပ္ပဋိပါဋိကသုတ္တံ နာမ. ဝလိယာ ခရသမ္ဖဿာယ ဖုဋ္ဌဿ. တန္တိ ကဏ္ဋကဝေဒနာဒိံ. ဧတဿ ဒုက္ခိန္ဒြိယဿ. ๕๑๐. การลิ้มรส การทำลาย การดับไป ชื่อว่า "รส" รสของธรรมทั้งหลายใดๆ เป็นรสตามธรรมนั้นๆ ด้วยรสตามธรรมนั้นๆ คำว่า "โดยลำดับ" คือ โดยลำดับ ทั้งสองอย่างนี้ ชื่อว่ากล่าวโดยลำดับแห่งการละธรรมทั้งหลาย คำว่า "ในอินทริยวิภังค์นี้" คือ ในอินทริยวิภังค์ที่ชื่อว่าอินทริยสังยุตนี้ คำว่า "เพราะไม่ได้แสดง" คือ เพราะไม่ได้แสดงด้วยคำมีอาทิว่า "สุขินทรีย์" เหมือนสูตรที่เหลือ เพราะเหตุนั้น สูตรนี้จึงชื่อว่าอุปปฏิกสูตร สำหรับผู้ถูกสัมผัสอันหยาบของหนามกระทบแล้ว คำว่า "นั้น" คือ เวทนาอันเกิดจากหนามเป็นต้น แห่งทุกขินทรีย์นั้น တေသံ တေသန္တိ ဒေါမနဿိန္ဒြိယာဒီနံ. ကာရဏဝသေနေဝါတိ တံတံအသာဓာရဏကာရဏဝသေန. တေသဉှိ ဝိသေသကာရဏံ ဒဿေန္တော ‘‘ပတ္တစီဝရာဒီနံ ဝါ’’တိ အာဟ. คำว่า "ของอินทรีย์เหล่านั้นๆ" คือ ของโทมนัสสินทรีย์เป็นต้น คำว่า "โดยเหตุเท่านั้น" คือ โดยเหตุที่ไม่ทั่วไปแก่กันและกันนั้นๆ แสดงเหตุพิเศษของอินทรีย์เหล่านั้น จึงกล่าวว่า "หรือของบาตรจีวรเป็นต้น" ဧကတောဝါတိ ပုနပ္ပုနံ ပဒုဒ္ဓါရဏံ အကတွာ ဧကဇ္ဈမေဝ. ဒုတိယဇ္ဈာနာဒီနံ ဥပစာရက္ခဏေ ဧဝ နိရုဇ္ဈန္တီတိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓော. တေသံ ဒုက္ခိန္ဒြိယဒေါမနဿာဒီနံ. အတိသယနိရောဓောတိ သုဋ္ဌု ပဟာနံ ဥဇုပ္ပဋိပက္ခေန ဝူပသမော. နိရောဓောယေဝါတိ နိရောဓမတ္တမေဝ. နာနာဝဇ္ဇနေတိ ယေန အာဝဇ္ဇနေန အပ္ပနာဝီထိ ဟောတိ, တတော ဘိဇ္ဇာဝဇ္ဇနေ, အနေကာဝဇ္ဇနေ ဝါ. အပ္ပနာဝီထိယဉှိ ဥပစာရော ဧကာဝဇ္ဇနော, ဣတရော အနေကာဝဇ္ဇနော အနေကက္ခတ္တုံ ပဝတ္တနတော. ဝိသမနိသဇ္ဇာယ ဥပ္ပန္နကိလမထော ဝိသမာသနုပတာပေါ[Pg.498]. ပီတိဖရဏေနာတိ ပီတိယာ ဖရဏရသတ္တာ. ပီတိသမုဋ္ဌာနာနံ ဝါ ပဏီတရူပါနံ ကာယဿ ဗျာပနတော ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘သဗ္ဗော ကာယော သုခေါက္ကန္တော ဟောတီ’’တိ. ဝိတက္ကဝိစာရပစ္စယေပီတိ ပိ-သဒ္ဒေါ အဋ္ဌာနပယုတ္တော, သော ‘‘ပဟီနဿာ’’တိ ဧတ္ထ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗော ‘‘ပဟီနဿပိ ဒေါမနဿိန္ဒြိယဿာ’’တိ. ဧတံ ဒေါမနဿိန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘တဿ မယှံ အတိစိရံ ဝိတက္ကယတော ဝိစာရယတော ကာယောပိ ကိလမိ, စိတ္တမ္ပိ ဝိဟညီ’’တိ စ ဝစနတော ကာယစိတ္တခေဒါနံ ဝိတက္ကဝိစာရပစ္စယတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝိတက္ကဝိစာရဘာဝေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဒေါမနဿိန္ဒြိယန္တိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ. တတ္ထဿ သိယာ ဥပ္ပတ္တီတိ တတ္ထ ဒုတိယဇ္ဈာနုပစာရေ အဿ ဒေါမနဿဿ ဥပ္ပတ္တိ ဘဝေယျ. ‘‘တတ္ထဿ သိယာ ဥပ္ပတ္တီ’’တိ ဣဒံ ပရိကပ္ပဝစနံ ဥပစာရက္ခဏေ ဒေါမနဿဿ သုပ္ပဟီနဘာဝဒဿနတ္ထံ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘န တွေဝ ဒုတိယဇ္ဈာနေ ပဟီနပစ္စယတ္တာ’’တိ. ပဟီနမ္ပိ သောမနဿိန္ဒြိယံ ပီတိ ဝိယ န ဒူရေတိ ကတွာ ‘‘အာသန္နတ္တာ’’တိ ဝုတ္တံ. နာနာဝဇ္ဇနုပစာရေ ပဟီနမ္ပိ ပဟာနင်္ဂံ ပဋိပက္ခေန အဝိဟတတ္တာ အန္တရန္တရာ ဥပ္ပဇ္ဇေယျာတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘အပ္ပနာပ္ပတ္တာယာ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘တာဒိသာယ အာသေဝနာယ ဣစ္ဆိတဗ္ဗတ္တာ ယထာ မဂ္ဂဝီထိတော ပုဗ္ဗေ ဒွေ တယော ဇဝနဝါရာ သဒိသာနုပဿနာဝ ပဝတ္တန္တိ, ဧဝမိဓာပိ အပ္ပနာဝါရတော ပုဗ္ဗေ ဒွေ တယော ဇဝနဝါရာ ဥပေက္ခာသဟဂတာဝ ပဝတ္တန္တီ’’တိ ဝဒန္တိ. အပရိသေသန္တိ သုဝိက္ခမ္ဘိတန္တိ ကတွာ ဝိက္ခမ္ဘနေန အနဝသေသံ. คำว่า "โดยส่วนเดียวกัน" คือ ไม่ยกบทขึ้นบ่อยๆ (แต่ยกขึ้น) โดยรวมกันทีเดียว. คำว่า "ย่อมดับไปในขณะแห่งอุปจารของทุติยฌานเป็นต้นนั่นเอง" พึงนำมาเชื่อมโยงกัน. คำว่า "แห่งอินทรีย์เหล่านั้น" คือ แห่งทุกขินทรีย์และโทมนัสสินทรีย์เป็นต้น. คำว่า "การดับอย่างยิ่ง" คือ การละได้อย่างดี ได้แก่การสงบระงับด้วยธรรมที่เป็นปฏิปักษ์โดยตรง. คำว่า "การดับนั่นเอง" คือ เพียงการดับเท่านั้น. คำว่า "ในการนึกถึงต่างๆ" คือ ในการนึกถึงที่แตกต่างจากการนึกถึงที่เป็นเหตุให้เกิดอัปปนาวิถี หรือในการนึกถึงหลายครั้ง. เพราะว่าในอัปปนาวิถี อุปจาระมีการนึกถึงครั้งเดียว นอกนั้นมีการนึกถึงหลายครั้ง เพราะเป็นไปหลายครั้ง. ความเหน็ดเหนื่อยที่เกิดขึ้นเพราะการนั่งไม่สม่ำเสมอ ชื่อว่า "ความเร่าร้อนเพราะอาสนะไม่สม่ำเสมอ". คำว่า "ด้วยการแผ่ซ่านแห่งปีติ" คือ เพราะปีติมีรสคือการแผ่ซ่าน หรือกล่าวเพราะการแผ่ไปสู่กายของรูปอันประณีตที่มีปีติเป็นสมุฏฐาน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "กายทั้งสิ้นย่อมถูกความสุขถูกต้องแล้ว". ในคำว่า "แม้เพราะปัจจัยคือวิตกและวิจาร" นี้ ศัพท์ว่า "ปิ" (แม้) ใช้ในที่ที่ไม่ควรใช้ ศัพท์นั้นพึงนำมาเชื่อมโยงในคำว่า "แม้ที่ละได้แล้ว" นี้ว่า "แม้แห่งโทมนัสสินทรีย์ที่ละได้แล้ว". พึงเชื่อมโยงว่า "โทมนัสสินทรีย์นี้ย่อมเกิดขึ้น". อนึ่ง พึงทราบความเป็นปัจจัยแห่งวิตกและวิจารต่อความเหน็ดเหนื่อยทางกายและใจ เพราะพระดำรัสว่า "เมื่อเรานั้นตรึกตรองอยู่นานเกินไป กายก็เหนื่อยล้า จิตก็ระส่ำระสาย". พึงนำมาเชื่อมโยงว่า "เมื่อมีวิตกและวิจาร โทมนัสสินทรีย์ย่อมเกิดขึ้น". คำว่า "ในที่นั้น ความเกิดขึ้นแห่งโทมนัสสินทรีย์นั้นพึงมี" คือ ในอุปจารแห่งทุติยฌานนั้น ความเกิดขึ้นแห่งโทมนัสสินทรีย์นั้นพึงมี. คำว่า "ในที่นั้น ความเกิดขึ้นแห่งโทมนัสสินทรีย์นั้นพึงมี" นี้ เป็นคำสมมติ เพื่อแสดงความที่โทมนัสสินทรีย์ยังละไม่ได้เด็ดขาดในขณะแห่งอุปจาระ. สมจริงดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า "แต่หาใช่ในทุติยฌานไม่ เพราะเป็นธรรมที่มีปัจจัยอันละได้แล้ว". คำว่า "เพราะความเป็นของใกล้" ท่านกล่าวไว้โดยทำความที่โสมนัสสินทรีย์แม้ละได้แล้วก็ไม่ห่างไกลเหมือนปีติ. ท่านกล่าวคำมีอาทิว่า "เมื่อยังไม่บรรลุอัปปนา" เพื่อแสดงเนื้อความนี้ว่า "แม้ธรรมที่เป็นองค์แห่งการละที่ละได้แล้วในอุปจาระที่มีการนึกถึงต่างๆ ก็พึงเกิดขึ้นได้ในระหว่างๆ เพราะยังไม่ถูกกำจัดด้วยธรรมที่เป็นปฏิปักษ์". อาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า "เพราะความเป็นสิ่งที่น่าปรารถนาด้วยการเสพคุ้นเช่นนั้น ชวนวาระ ๒-๓ วาระก่อนแต่มรรควิถี ย่อมเป็นไปโดยเป็นการพิจารณาที่คล้ายคลึงกันฉันใด ในที่นี้ก็ฉันนั้น ชวนวาระ ๒-๓ วาระก่อนแต่อัปปนาวาระ ย่อมเป็นไปโดยสหรคตด้วยอุเบกขาเทียว". คำว่า "โดยไม่เหลือ" คือ โดยการข่มไว้ได้อย่างดี ได้แก่ไม่เหลือด้วยการข่มไว้. တထတ္တာယာတိ တထဘာဝါယ ပဌမဇ္ဈာနသမင်္ဂိတာယ. သာ ပနဿ ဥပ္ပာဒနေန ဝါ ဥပ္ပန္နဿ သမာပဇ္ဇနေန ဝါ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဥပ္ပာဒနတ္ထာယ သမာပဇ္ဇနတ္ထာယာ’’တိ. ဒွီသူတိ နဝမဒသမေသု သုတ္တန္တေသု. คำว่า "เพื่อความเป็นอย่างนั้น" คือ เพื่อความเป็นอย่างนั้น ได้แก่เพื่อความเป็นผู้พรั่งพร้อมด้วยปฐมฌาน. ก็ความเป็นอย่างนั้นของผู้นั้น ย่อมมีได้ด้วยการยังปฐมฌานให้เกิดขึ้น หรือด้วยการเข้าฌานที่เกิดขึ้นแล้ว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพื่อต้องการให้เกิดขึ้น เพื่อต้องการเข้าสมาบัติ". คำว่า "ในสูตรทั้งสอง" คือ ในพระสูตรที่ ๙ และที่ ๑๐. သုခိန္ဒြိယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาว่าด้วยสุขินทริยวัคค์ จบแล้ว ၅. ဇရာဝဂ္ဂေါ ๕. ชราวรรค ၁. ဇရာဓမ္မသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๑. อรรถกถาชราธัมมสูตร ၅၁၁. ပမုခေ, ပါသာဒဿ စ ပစ္ဆိမဘာဂေ အာတပေါ ပစ္ဆာတပေါ, တသ္မိံ ပစ္ဆာတပေ. သော ဟိ ပါသာဒဿ ပမုခဘာဝေန ကတော. ကိံ ပန ဘဂဝတော ဝဇိရသာရံ သရီရံ ဩတာပေတဗ္ဗံ ဟောတီတိ အာဟ – ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿာ’’တိအာဒိ[Pg.499]. အယဉ္စ ဣမံ သုတ္တံ ဒေသိတသမယေ. န သက္ကောတိ ဗျာမပ္ပဘာယ ကာယစိ ပဘာယ အနဘိဘဝနီယတ္တာ. ကိဉ္စာပိ ဗုဒ္ဓါဘာ သူရိယာဘာယ အနဘိဘဝနီယာ, ဃမ္မသဘာဝတာယ ပန ရသ္မီနံ ပရိတော ဖရန္တီ သူရိယာဘာ တိခိဏာ ဥဏှာတိ အာဟ ‘‘ရသ္မိတေဇ’’န္တိ. ဣဒါနိ တမတ္ထံ ဥပမာယ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ယထေဝ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ๕๑๑. ที่มุข คือ แสงแดดที่ส่องมาทางด้านหลังของปราสาท เรียกว่า ปัจฉาตาปะ ในปัจฉาตาปะนั้น แสงแดดนั้นถูกทำให้เป็นส่วนหน้าของปราสาท ถามว่า ก็พระสรีระที่มีสาระดังเพชรของพระผู้มีพระภาคเจ้า จำต้องให้ถูกแดดเผาด้วยหรือ? จึงตรัสคำว่า "ของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า" เป็นต้น และความข้อนี้ (หมายถึง) ในเวลาที่ทรงแสดงสูตรนี้ ไม่สามารถ (จะแผดเผาได้) เพราะพระรัศมีแผ่ไปข้างละวาไม่มีรัศมีอื่นใดจะครอบงำได้ แม้ว่าพุทธรัศมีจะไม่ถูกแสงอาทิตย์ครอบงำ แต่แสงอาทิตย์ที่แผ่ไปโดยรอบเพราะมีความร้อนเป็นสภาวะ ย่อมร้อนแรง จึงตรัสว่า "เดชแห่งรัศมี" บัดนี้ เพื่อจะแสดงความหมายนั้นด้วยอุปมา จึงตรัสคำว่า "เหมือนอย่างว่า" เป็นต้น သုဝဏ္ဏာဝဋ္ဋံ ဝိယာတိ အစ္ဆေ သုဝဏ္ဏပတ္တေ ဝိနိဝတ္တအာဝဋ္ဋံ ဝိယ. ဂရဟဏစ္ဆရိယံ နာမ ကိရေတံ ‘‘အစ္ဆရိယမေတံ အဝိသိစ္ဆေဖလဝဒ’’န္တိအာဒီသု ဝိယ. န ဧဝမေတရဟီတိ အတ္တနော ပါကဋဝသေန ဝဒတိ, န ဣတရေသမ္ပီတိ. သိရာဇာလာတိ သိရာသန္တာနာ. ဧဝရူပံ န ဟောတီတိ အညေသံ ပါကတိကသတ္တာနံ ဝုတ္တာကာရံ ဝိယ န ဟောတိ ပုညသမ္ဘာရဿ ဥဠာရတမတ္တာ ဝိပစ္စနဿ ပရိယန္တဂတတ္တာ. တေနာဟ ‘‘အညေသံ အပါကဋ’’န္တိ. ဝလိယာဝဋ္ဋကန္တိ အပ္ပကံ ဝလိယာဝဋ္ဋံ. တေနာဟ ‘‘ကေသဂ္ဂပ္ပမာဏ’’န္တိ. သဗ္ဗာနီတိ သိရာဇာလာနိ. ပုရတော ဝင်္ကောတိ ထောကံ ပုရတော နတမတ္တံ သန္ဓာယာဟ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သွာယံ အညေသံ အပါကဋော’’တိ. နယဂ္ဂါဟတောတိ အနုမာနတော. ဓီ တန္တိ ဓီ-သဒ္ဒယောဂေ ဥပယောဂဝစနံ. ဓီတိ ဇိဂုစ္ဆနတ္ထေ နိပါတော. ဓိက္ကာရောတိ ဇိဂုစ္ဆာပယောဂေါ. တံ ဖုသတူတိ တုယှံ ပါပုဏာတု. คำว่า "เหมือนวงทอง" คือ เหมือนวงที่ม้วนกลับในแผ่นทองคำที่บริสุทธิ์ คำนี้ชื่อว่าความอัศจรรย์ในเชิงตำหนิ เหมือนในคำเป็นต้นว่า "น่าอัศจรรย์จริงหนอ คำพูดที่ให้ผลไม่ขาดสาย" คำว่า "เดี๋ยวนี้ไม่เป็นอย่างนั้น" ท่านกล่าวโดยความปรากฏแก่ตนเอง ไม่ใช่แก่คนอื่น คำว่า "ข่ายแห่งเส้นเอ็น" คือ ความสืบต่อแห่งเส้นเอ็น คำว่า "ไม่เป็นเช่นนี้" คือ ไม่เป็นเหมือนอาการที่กล่าวแล้วของสัตว์ปกติเหล่าอื่น เพราะความที่บุญสมภารมีความยิ่งใหญ่และเพราะความที่วิบากถึงที่สุดแล้ว เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "ไม่ปรากฏแก่คนอื่น" คำว่า "วงริ้วรอย" คือ วงริ้วรอยเล็กน้อย เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "มีประมาณเท่าปลายเส้นผม" คำว่า "ทั้งหมด" คือ ข่ายแห่งเส้นเอ็นทั้งหลาย คำว่า "ค้อมไปข้างหน้า" ท่านกล่าวหมายถึงความที่น้อมไปข้างหน้าเล็กน้อย เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "ข่ายเส้นเอ็นนั้นไม่ปรากฏแก่คนอื่น" คำว่า "โดยการถือเอาโดยนัย" คือ โดยการอนุมาน คำว่า "ธิ ตํ" (น่าตำหนิซึ่งท่าน) เป็นอุปโยควิภัตติในเพราะประกอบกับ "ธิ" ศัพท์ คำว่า "ธิ" เป็นนิบาตในอรรถว่าเกลียดชัง คำว่า "ธิกฺกาโร" คือ การใช้ในความหมายว่าเกลียดชัง คำว่า "ขอจงถูกต้องท่าน" คือ ขอจงถึงแก่ท่าน ၂. ဥဏ္ဏာဘဗြာဟ္မဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๒. อรรถกถาอุณณาภพราหมณสูตร ၅၁၂. အညမညဿာတိ အညော အညဿ. န ပစ္စနုဘောတိ အတ္တနော အဝိသယဘာဝတော. ဣဒါနိ တံ အညဝိသယတံ အနွယတော ဗျတိရေကတော ဝိဘာဝေတုံ ‘‘သစေ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ๕๑๒. คำว่า "ของกันและกัน" คือ อีกอันหนึ่งของอีกอันหนึ่ง (อินทรีย์หนึ่งของอินทรีย์อื่น) ย่อมไม่เสวย (อารมณ์) เพราะไม่ใช่เป็นวิสัยของตน บัดนี้ เพื่อจะแสดงความที่อารมณ์เป็นวิสัยของอินทรีย์อื่นนั้น โดยอนุโลมและปฏิโลม จึงตรัสคำว่า "ถ้าว่า" เป็นต้น ဝိသယာနိ ပဋိသရန္တိ ဧတ္ထာတိ ပဋိသရဏံ. ဣန္ဒြိယဝိညာဏာနိ ဟိ အသတိပိ တာဒိသေ အဓိပ္ပာယေ အတ္တနော အာရမ္မဏဿ ယာထာဝတော သမ္ပဇာနနတော ပဝေဒနဝိဇာနနာနိ ကရောန္တာနိ ဝိယ ပဝတ္တန္တိ, တထာ လောကဿ အညတ္ထ သိဒ္ဓိတော. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘မနော ပဋိသရဏံ, မနောဝ နေသံ ဂေါစရဝိသယံ ပစ္စနုဘောတီ’’တိ မနောဒွါရိကဇဝနမနော ဟိ သဝိသေသံ မနောဝိသယံ ပစ္စနုဘောတိ, ပဉ္စဒွါရိကဇဝနမနော မနနမတ္တမေဝ ပစ္စနုဘဝတိ. ရဇ္ဇနာဒိဂ္ဂဟဏဉ္စေတ္ထ နိဒဿနမတ္တံ, တသ္မာ သဒ္ဒဟနာဒိပိ ဂဟိတမေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, ပဉ္စဒွါရပ္ပဝတ္တိဝသေန တထာ ဝုတ္တံ. ဧကသ္မိံ ပန ဒွါရေတိ စက္ခုဒွါရေ. คำว่า "ที่พึ่ง" (ปฏิสรณะ) คือ เป็นที่ที่อารมณ์ทั้งหลายแล่นไปหา เพราะว่าอินทรียวิญญาณทั้งหลาย แม้จะไม่มีความจงใจเช่นนั้น ก็เป็นไปประหนึ่งว่าทำการบอกและรู้แจ้ง เพราะรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งอารมณ์ของตน และเพราะความสำเร็จในที่อื่นของโลกก็เป็นเช่นนั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า "ใจเป็นที่พึ่ง ใจนั่นแลย่อมเสวยวิสัยอันเป็นโคจรของอินทรีย์เหล่านั้น" เพราะว่ามโนทวาริกชวนมโนย่อมเสวยมโนวิสัยโดยพิเศษ ส่วนปัญจทวาริกชวนมโนย่อมเสวยเพียงการนึกคิดเท่านั้น และการยกเอาความกำหนัดเป็นต้นมากล่าวในที่นี้ เป็นเพียงตัวอย่างเท่านั้น เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าแม้ความเชื่อเป็นต้นก็นับรวมเข้าด้วยแล้ว ที่ท่านกล่าวอย่างนั้นก็ด้วยอำนาจความเป็นไปในปัญจทวาร ส่วนคำว่า "ในทวารหนึ่ง" คือ ในจักขุทวาร ဒုဗ္ဗလဘောဇကာတိ [Pg.500] အပ္ပာနုဘာဝါ ရာဇဘောဂ္ဂါ. အာယန္တိ ဘောဂုပ္ပတ္တိဋ္ဌာနံ. ယောတ္တဗန္ဓာဒိနိမိတ္တံ လဒ္ဓဗ္ဗကဟာပဏော ယောတ္တကဟာပဏော. အဒ္ဒုဗန္ဓာဒိနိမိတ္တံ ဂဟေတဗ္ဗကဟာပဏော အဒ္ဒုကဟာပဏော. မာဃာတဃောသနာယ ကတာယ ဟိံသာနိမိတ္တံ ဂဟေတဗ္ဗကဟာပဏော မာပဟာရကဟာပဏော. တဿ ပရိမာဏံ ဒဿေတုံ ‘‘အဋ္ဌကဟာပဏော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သတဝတ္ထုကန္တိ သတကရီသဝတ္ထုကံ. คำว่า "ผู้บริโภคที่อ่อนแอ" คือ ข้าราชการผู้มีอานุภาพน้อย คำว่า "รายได้" (อายะ) คือ ที่เกิดแห่งโภคทรัพย์ กหาปณะที่ควรได้รับเพราะเหตุมีการผูกเชือกเป็นต้น ชื่อว่า "ยตตกหาปณะ" กหาปณะที่พึงถือเอาเพราะเหตุมีการจองจำด้วยโซ่ตรวนเป็นต้น ชื่อว่า "อัดทุกหาปณะ" กหาปณะที่พึงถือเอาเพราะเหตุแห่งการเบียดเบียนเมื่อมีการประกาศห้ามฆ่าสัตว์ ชื่อว่า "มาปหารกหาปณะ" เพื่อจะแสดงประมาณของกหาปณะนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า "๘ กหาปณะ" เป็นต้น คำว่า "มีวัตถุร้อยหนึ่ง" คือ มีที่ดินร้อยกรีส မဂ္ဂသတီတိ အရိယမဂ္ဂသတိ. ဘာဝနမနုယုဉ္ဇန္တဿ ဟိ ဇဝနမနော ဥဿက္ကိတွာဝ မဂ္ဂသတိံ ပဋိသရတိ တပ္ပရိယောသာနတ္တာ. တန္တိ နိဗ္ဗာနံ. သာတိ ဖလဝိမုတ္တိ. ပဋိသရတိ အဂ္ဂမဂ္ဂသတိယာ. ဖလဝိမုတ္တိ နိဗ္ဗာနန္တိ ဥဘယံ မဂ္ဂဿ သိဒ္ဓါယေဝါတိ. အာရမ္မဏဝသေန နတ္ထိ ဧတဿ ပဋိသရဏန္တိ အပ္ပဋိသရဏံ အသင်္ခတာမတဿ သန္တိနိစ္စသဘာဝတ္တာ. သယံ ပန သဗ္ဗေသံယေဝ အရိယာနံ ပဋိသရဏံ. တေနာဟ ‘‘နိဗ္ဗာနံ အရဟတော ဂတီ’’တိ (ပရိ. ၃၃၉). နိဗ္ဗာနံ အနုပဝိဋ္ဌံ နိဗ္ဗာနနိဿယတ္တာ. န တတော ပရံ ဂစ္ဆတိ ဂတဿ အညဿ တာဒိသဿ အဘာဝါ. နိဗ္ဗာနံ ပရိ သဗ္ဗသော ဩသာနန္တိ နိဗ္ဗာနပရိယောသာနံ. คำว่า "สติในมรรค" คือ อริยมรรคสติ เพราะว่าชวนมโนของผู้ประกอบเนืองๆ ซึ่งภาวนา ย่อมแล่นไปสู่มรรคสติโดยส่วนเดียว เพราะมีความเป็นไปในมรรคสตินั้นเป็นที่สุด คำว่า "นั้น" คือ นิพพาน คำว่า "นั้น" (สา) คือ ผลวิมุตติ ย่อมแล่นไปหาด้วยอริยมรรคสติอันเลิศ ผลวิมุตติและนิพพานทั้งสองอย่างนี้ ย่อมสำเร็จได้ด้วยมรรคแท้ๆ คำว่า "ไม่มีที่พึ่ง" (อัปปฏิสรณะ) คือ โดยส่วนแห่งอารมณ์ นิพพานนี้ไม่มีที่พึ่งอื่น เพราะอสังขตอมตธรรมมีสภาวะสงบและเที่ยงแท้ แต่นิพพานนั้นเองเป็นที่พึ่งของพระอริยบุคคลทั้งปวง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "นิพพานเป็นที่ไปของพระอรหันต์" คำว่า "หยั่งลงสู่นิพพาน" เพราะมีนิพพานเป็นที่อาศัย ย่อมไม่ไปยิ่งกว่านั้น เพราะไม่มีที่ไปอื่นที่เช่นนั้นสำหรับผู้ที่ไปถึงแล้ว คำว่า "มีนิพพานเป็นที่สุด" คือ มีนิพพานเป็นที่จบสิ้นโดยประการทั้งปวง မူလဇာတာ ဇာတမူလာ. တတော ဧဝ ပတိဋ္ဌိတာ. ကာ ပနဿာတိ အာဟ ‘‘မဂ္ဂေန အာဂတသဒ္ဓါ’’တိ. မဂ္ဂေါ ဒဠှာယ အသံဟာရိယသဒ္ဓါယ မူလံ ဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ္တာနိ စေဝ ဝိစိကိစ္ဆာစိတ္တဉ္စာတိ ပဉ္စ အကုသလစိတ္တာနိ သမုစ္ဆေဒဝသေန ပဟီနာနိ. ပဉ္စ နီဝရဏာနီတိ ဧတ္ထ အပါယဂမနီယာနိ ပဌမမဂ္ဂေနေဝ ပဟီနာနိ, ဣတရာနိ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန ဈာနေန ပဟီနာနီတိ ပဉ္စသု ဩရမ္ဘာဂိယကိလေသသံယောဇနေသု ဧကဒေသဝိဂမေနေဝ ဗဟိဒ္ဓါသံယောဇနော ဝိယ ဇာတောတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဈာနအနာဂါမိဋ္ဌာနေ ဌိတော’’တိ. တေနာဟ ‘‘သော အပရိဟီန…ပေ… နိဗ္ဗာယေယျာ’’တိ. คำว่า "มีรากเกิดแล้ว" คือ มีรากที่เกิดขึ้นแล้ว ตั้งมั่นแล้วเพราะเหตุนั้นนั่นเอง ถามว่า อะไรเล่าของเขา? จึงกล่าวว่า "ศรัทธาที่มาด้วยมรรค" มรรคเป็นรากฐานของศรัทธาที่มั่นคงไม่หวั่นไหว อกุศลจิต ๕ คือ ทิฏฐิสัมปยุตตจิต ๔ และวิจิกิจฉาสัมปยุตตจิต ๑ ถูกละได้ด้วยสมุจเฉทปหาน ในบรรดานิวรณ์ ๕ นั้น นิวรณ์ที่นำไปสู่อบายถูกละได้ด้วยปฐมมรรคเท่านั้น ส่วนนิวรณ์ที่เหลือถูกละได้ด้วยการข่มไว้ด้วยฌาน ในบรรดาสังโยชน์คือกิเลสส่วนเบื้องต่ำ ๕ ประการนั้น เพราะการละไปได้เพียงบางส่วน จึงเป็นเหมือนผู้มีสังโยชน์เบื้องบน (ที่ยังเหลืออยู่) ท่านจึงกล่าวว่า "ตั้งอยู่ในฐานะของพระอนาคามีผู้ได้ฌาน" เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "เขาไม่เสื่อม... (ละไว้)... พึงปรินิพพาน" ၅. ပဌမပုဗ္ဗာရာမသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๕. อรรถกถาปฐมปุพพารามสูตร ၅၁၅. ပုဗ္ဗကောဋ္ဌကေ ဧဝံ အာဂတသုတ္တံ အာဒိံ ကတွာ ဖလိန္ဒြိယာနေဝ ကထိတာနိ အဂ္ဂဖလဝသေန ဒေသနာယ အာဂတတ္တာ. ๕๑๕. ในปุพพโกฏฐกะ (ส่วนต้น) โดยเริ่มจากพระสูตรที่มาอย่างนี้ ได้กล่าวถึงเฉพาะผลินทรีย์ทั้งหลาย เพราะมาในการแสดงธรรมโดยความเป็นผลอันเลิศ. ၁၀. အာပဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๑๐. อรรถกถาอาปณสูตร ၅၂၀. ဥပရိ သဟ ဝိပဿနာယ တယော မဂ္ဂါတိ ဝိပဿနာယ သဟ သောတာပတ္တိဖလတော ဥပရိ တယော မဂ္ဂါ. မဂ္ဂါဓိဂမေန ဣဒါနိ ပစ္စက္ခဘူတတ္တာ [Pg.501] ‘‘ဣမေ ခေါ တေ ဓမ္မာ’’တိ ဝုတ္တာ. တတ္ထ ယံ အဂ္ဂဘူတံ, တဿ ဝသေန ဒဿေတုံ ‘‘အရဟတ္တဖလိန္ဒြိယံ နာမာ’’တိ ဝုတ္တံ ဣန္ဒြိယဘာဝသာမညေန ဧကဇ္ဈံ ကတွာ. အတိဝိဇ္ဈိတွာ ပဿာမီတိ သစ္ဆိကတွာ ယာထာဝတော ပဿာမိ. စတူဟိ ဣန္ဒြိယေဟီတိ ဝီရိယိန္ဒြိယာဒီဟိ စတူဟိ ဣန္ဒြိယေဟိ. သာ ဝိပဿနာမဂ္ဂဖလသဟဂတာ သိယာတိ မိဿကာ ဝုတ္တာ. ๕๒๐. บทว่า "มรรค ๓ พร้อมด้วยวิปัสสนาเบื้องบน" หมายถึง มรรค ๓ เบื้องบนพร้อมด้วยวิปัสสนา นับตั้งแต่โสดาปัตติผล. เพราะการบรรลุมรรคเป็นสิ่งที่ประจักษ์แจ้งในบัดนี้ จึงกล่าวว่า "ธรรมเหล่านี้แล". ในบรรดาธรรมเหล่านั้น เพื่อแสดงธรรมที่เป็นเลิศ จึงกล่าวว่า "ชื่อว่าอรหัตตผลินทรีย์" โดยรวมเข้าเป็นอันเดียวกันด้วยความเป็นอินทรีย์โดยทั่วไป. บทว่า "เราเห็นโดยแทงตลอด" หมายถึง เราเห็นโดยประจักษ์ตามความเป็นจริง. บทว่า "ด้วยอินทรีย์ ๔" หมายถึง ด้วยอินทรีย์ ๔ มีวิริยินทรีย์เป็นต้น. วิปัสสนานั้นกล่าวว่าเป็นของผสมกัน คือเป็นไปพร้อมกับมรรคและผล. ဇရာဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาชราวรรค จบแล้ว. ၆. သူကရခတဝဂ္ဂေါ ๖. สูกรขตวรรค ၁. သာလသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๑. อรรถกถาสาลสูตร ၅၂၁. သူရဘာဝေနာတိ အတိသူရဘာဝေန. ဗုဇ္ဈနတ္ထာယာတိ သစ္စပဋိဝေဓာယ. ๕๒๑. บทว่า "ด้วยความเป็นผู้กล้า" หมายถึง ด้วยความเป็นผู้กล้าหาญยิ่ง. บทว่า "เพื่อการตรัสรู้" หมายถึง เพื่อการแทงตลอดสัจจะ. ၂. မလ္လိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๒. อรรถกถามัลลิกาสูตร ၅၂၂. စတ္တာရိ ဣန္ဒြိယာနီတိ ပညိန္ဒြိယံ ဌပေတွာ သေသာနိ စတ္တာရိ. ‘‘အရိယဉာဏံ လောကုတ္တရ’’န္တိ ဝုတ္တံ မဂ္ဂဉာဏံ ကတွာ. အရိယ-သဒ္ဒေါ ပန ယထာ တထာ ဝိသုဒ္ဓေပိ ဟောတီတိ တာဒိသံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘တမ္ပိ ပနာ’’တိအာဒိ. ယထာ ဟိ စတ္တာရိန္ဒြိယာနိ မိဿကာနိ, ဧဝံ ပညိန္ဒြိယမ္ပိ မိဿကန္တိ ဝုစ္စမာနေ န ကောစိ ဝိရောဓောတိ အဓိပ္ပာယေနာဟ ‘‘တမ္ပိ ပန…ပေ… ဝဋ္ဋတီ’’တိ. ๕๒๒. บทว่า "อินทรีย์ ๔" หมายถึง อินทรีย์ ๔ ที่เหลือ เว้นปัญญินทรีย์. ที่กล่าวว่า "อริยญาณเป็นโลกุตตระ" นั้น หมายถึงมรรคญาณ. ส่วนคำว่า "อริยะ" ย่อมมีในธรรมที่บริสุทธิ์ตามสมควรด้วย เพราะฉะนั้นจึงกล่าวหมายถึงธรรมเช่นนั้นว่า "แม้ธรรมนั้นก็..." เป็นต้น. มีอธิบายว่า "เมื่อกล่าวว่า อินทรีย์ ๔ เป็นของระคนกันฉันใด ปัญญินทรีย์ก็เป็นของระคนกันฉันนั้น ย่อมไม่มีความขัดแย้งใดๆ" ด้วยประสงค์ว่า "แม้ธรรมนั้นก็... (ละไว้)... ย่อมควร". ၃. သေခသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๓. อรรถกถาเสขสูตร ၅၂၃. န သက္ကောတိ ဣန္ဒြိယာနံ အပရိပက္ကတ္တာ. အတ္ထီတိ ပဇာနာတိ နယဂ္ဂါဟေန, န ပစ္စက္ခတော. န ဟိ အရိယာပိ အနဓိဂတံ မဂ္ဂဖလံ ပစ္စဝေက္ခိတုံ သက္ကောန္တိ. ๕๒๓. ไม่สามารถ เพราะอินทรีย์ยังไม่แก่กล้า. ย่อมรู้ว่า "มีอยู่" ด้วยการถือเอาตามนัย ไม่ใช่ด้วยการประจักษ์. เพราะแม้พระอริยะทั้งหลายก็ไม่สามารถพิจารณามรรคผลที่ยังไม่บรรลุได้. ၆. ပတိဋ္ဌိတသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๖. อรรถกถาปติฏฐิตสูตร ၅၂၆. သာသဝေသူတိ စတုရာသဝဝိနိမုတ္တေသု သေသဓမ္မေသု အာရမ္မဏေသု. တေသုပိ ဥပ္ပဇ္ဇနကအနတ္ထတော စိတ္တံ ရက္ခတိ နာမ. ๕๒๖. บทว่า "ในธรรมที่มีอาสวะ" หมายถึง ในอารมณ์ที่เป็นธรรมที่เหลือซึ่งพ้นจากอาสวะ ๔. ชื่อว่าย่อมรักษาจิตจากความไม่เป็นประโยชน์ที่จะเกิดขึ้นแม้ในธรรมเหล่านั้น. ၈. သူကရခတသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๘. อรรถกถาสูกรขตสูตร ၅၂၈. တံ [Pg.502] သန္ဓာယာတိ တံ သူကရခတလေဏံ သန္ဓာယ. ဧတံ ‘‘သူကရခတာယ’’န္တိ ဝစနံ ဝုတ္တံ. ဘာဝနပုံသကန္တိ ဘာဝဇောတကံ နပုံသကဝစနံ ယထာ ‘‘ဝိသမံ ဝါတာ ဝါယန္တိ, ဧကမန္တံ နိသီဒီ’’တိ. ကိစ္စပဋိပတ္တိ တေသံ သံကာသနဋ္ဌေန သပတိသော, သပတိသော ဧဝ သပ္ပတိဿော, သဇေဋ္ဌကောတိ အာဟ ‘‘သပ္ပတိဿောတိ သဇေဋ္ဌကော’’တိ. ๕๒๘. บทว่า "หมายถึงสิ่งนั้น" คือ หมายถึงถ้ำสุกรขตะนั้น. คำว่า "สูกรขตายะ" นี้ ท่านกล่าวหมายถึงถ้ำนั้น. บทว่า "ภาวนปุงสกัง" คือ คำนปุงสกลิงค์ที่แสดงภาวะ เช่น "ลมพัดไม่สม่ำเสมอ" (visamaṃ vātā vāyanti) "นั่ง ณ ที่ส่วนข้างหนึ่ง" (ekamantaṃ nisīdī). การปฏิบัติกิจของภิกษุเหล่านั้น ชื่อว่า "สปติโส" โดยอรรถว่าเป็นการแสดงออก, คำว่า "สปติโส" นั้นแหละคือ "สัปปติสโส" (มีความเคารพยำเกรง) หมายถึง มีผู้เป็นใหญ่ (สเชฏฐโก) เพราะฉะนั้นท่านจึงกล่าวว่า "สัปปติสโส คือ สเชฏฐโก". သူကရခတဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาสูกรขตวรรค จบแล้ว. ၇. ဗောဓိပက္ခိယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ ๗. อรรถกถาโพธิปักขิยวรรค ၅၃၁-၆၅၀. သတ္တာနံ ဖလာနံ ဟေတုဘူတာနိ ‘‘ဣမေသံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ပဉ္စန္နံ ဣန္ဒြိယာနံ ဘာဝိတတ္တာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တာနိ, ပဉ္စိန္ဒြိယာနိယေဝ ဖလူပစာရေန ‘‘သတ္တ ဖလာနီ’’တိ ဝုတ္တာနိ. တာနိ စ ပုဗ္ဗဘာဂါနိ ‘‘ဣမေသံ, ဘိက္ခဝေ, ပဉ္စန္နံ ဣန္ဒြိယာနံ ဘာဝိတတ္တာ…ပေ… သတ္တာနိသံသာ ပါဋိကင်္ခါ’’တိ ဝစနတော. တေသန္တိ သတ္တာနံ ဖလာနံ. ‘‘ဒွိန္နံ ဖလာနံ အညတရံ ဖလ’’န္တိ ဧဝံ အတီတသုတ္တေ ဝုတ္တာနိ ဟေဋ္ဌာ ဒွေ ဖလာနိ နာမာတိ ဝဒန္တိ. ယေဟိ ပန ဣန္ဒြိယေဟိ အညတြ ပန အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယိံ သေသာနိ ဖလာနိ ဟောန္တိ, တာနိ စတ္တာရိ သပုဗ္ဗဘာဂါနိ လောကုတ္တရာနီတိ ဝုတ္တံ သိယာ. (ข้อ ๕๓๑-๖๕๐) ธรรมที่เป็นเหตุแห่งผล ๗ ประการ ที่กล่าวไว้ด้วยบทว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะอินทรีย์ ๕ เหล่านี้อันบุคคลเจริญแล้ว" เป็นต้นนั้น อินทรีย์ ๕ นั่นเองถูกกล่าวว่าเป็น "ผล ๗ ประการ" โดยอุปจาระแห่งผล. และอินทรีย์เหล่านั้นเป็นส่วนเบื้องต้น เพราะมีคำว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะอินทรีย์ ๕ เหล่านี้อันบุคคลเจริญแล้ว... (ละไว้)... อานิสงส์ ๗ ประการเป็นสิ่งที่พึงหวัง". บทว่า "ของผลเหล่านั้น" หมายถึง ของผล ๗ ประการ. ผล ๒ ประการเบื้องต่ำที่กล่าวไว้ในพระสูตรที่ล่วงมาแล้วว่า "ผลอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาผล ๒ ประการ" ดังนี้ ท่านเรียกว่าผล ๒ ประการ. ส่วนอินทรีย์เหล่าใดที่เป็นเหตุให้เกิดผลที่เหลือเว้นอันตราปรินิพพายี อินทรีย์ ๔ เหล่านั้นพร้อมด้วยส่วนเบื้องต้น พึงกล่าวว่าเป็นโลกุตตระ. ဣန္ဒြိယသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาอินทริยสังยุตต์ จบแล้ว. ၅. သမ္မပ္ပဓာနသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ ๕. อรรถกถาสัมมัปปธานสังยุตต์ ၆၅၁-၇၀၄. သမ္မပ္ပဓာနသံယုတ္တေ ပုဗ္ဗဘာဂဝိပဿနာဝ ကထိတာ ‘‘အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ပဟာနာယာ’’တိအာဒိဝစနတော. (ข้อ ๖๕๑-๗๐๔) ในสัมมัปปธานสังยุตต์ ท่านกล่าวถึงเฉพาะวิปัสสนาที่เป็นส่วนเบื้องต้นเท่านั้น เพราะมีคำว่า "เพื่อละอกุศลธรรมทั้งหลาย" เป็นต้น. သမ္မပ္ပဓာနသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาสัมมัปปธานสังยุตต์ จบแล้ว. ၆. ဗလသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ ๖. อรรถกถาพลสังยุตต์ ၇၀၅-၈၁၂. ဗလသံယုတ္တေ ဗလာနိ မိဿကာနေဝ ကထိတာနိ ‘‘ဝိဝေကနိဿိတ’’န္တိ ဝစနတော. (ข้อ ๗๐๕-๘๑๒) ในพลสังยุตต์ ท่านกล่าวถึงพละทั้งหลายว่าเป็นของระคนกัน (ทั้งโลกิยะและโลกุตตระ) เพราะมีคำว่า "อาศัยวิเวก" เป็นต้น. ဗလသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาพลสังยุตต์ จบแล้ว. ၇. ဣဒ္ဓိပါဒသံယုတ္တံ ๗. อิทธิปาทสังยุตต์ ၁. စာပါလဝဂ္ဂေါ ๑. จาปาลวรรค ၁. အပါရသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๑. อรรถกถาอปารสูตร ၈၁၃. ဆန္ဒံ [Pg.503] နိဿာယ ပဝတ္တော သမာဓီတိ ကတ္တုကမျတာဆန္ဒံ အဓိပတိံ ကတွာ ပဋိလဒ္ဓသမာဓိ ဆန္ဓသမာဓိ. ပဓာနသင်္ခါရာတိ စတုကိစ္စသာဓကဿ သမ္မပ္ပဓာနဝီရိယဿေတံ အဓိဝစနံ. တေဟီတိ ဆန္ဒသမာဓိပဓာနသင်္ခါရေဟိ. ဣဒ္ဓိယာ ပါဒန္တိ နိပ္ဖတ္တိပရိယာယေန ဣဇ္ဈနဋ္ဌေန, ဣဇ္ဈန္တိ ဧတာယ သဒ္ဓါ ဣဒ္ဓါ ဝုဒ္ဓါ ဥက္ကံသဂတာ ဟောန္တီတိ ဣမိနာ ဝါ ပရိယာယေန ‘‘ဣဒ္ဓီ’’တိ သင်္ခါတာနံ ဥပစာရဇ္ဈာနာဒိကုသလစိတ္တသမ္ပယုတ္တာနံ ဆန္ဒသမာဓိပဓာနသင်္ခါရာနံ အဓိဋ္ဌာနဋ္ဌေန ပါဒဘူတံ, သေသစိတ္တစေတသိကရာသိန္တိ အတ္ထော. သာ ဧဝ စ ယထာဝုတ္တဣဒ္ဓိ ယသ္မာ ဟေဋ္ဌိမာ ဟေဋ္ဌိမာ ဥပရိမာယ ဥပရိမာယ ပါဒဘူတာ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဣဒ္ဓိဘူတံ ဝါ ပါဒန္တိ ဣဒ္ဓိပါဒ’’န္တိ. သေသေသူတိ ဝီရိယသမာဓိအာဒီသု. တတ္ထ ဟိ ဝီရိယံ စိတ္တံ ဝီမံသံ အဓိပတိံ ကတွာ ပဋိလဒ္ဓသမာဓိ ဝီမံသာသမာဓီတိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ ဣဒ္ဓိပါဒသံယုတ္တေ. ဧကပရိစ္ဆေဒေါဝ အတ္ထနိဒ္ဒေသော. ๘๑๓. บทว่า "สมาธิที่เกิดขึ้นโดยอาศัยฉันทะ" คือ สมาธิที่ได้มาโดยกระทำกัตตุกัมยตาฉันทะ (ความพอใจที่จะทำ) ให้เป็นประธาน ชื่อว่า ฉันทะสมาธิ. บทว่า "ปธานสังขาร" นี้เป็นชื่อของสัมมัปปธานวิริยะที่ยังกิจ ๔ ให้สำเร็จ. บทว่า "ด้วยธรรมเหล่านั้น" คือ ด้วยฉันทะสมาธิและปธานสังขาร. บทว่า "บาทแห่งอิทธิ" หมายถึง กองแห่งจิตและเจตสิกที่เหลือ ซึ่งเป็นบาทโดยอรรถว่าเป็นที่ตั้งแห่งฉันทะสมาธิและปธานสังขารที่สัมปยุตด้วยกุศลจิตมีอุปจารฌานเป็นต้น ที่เรียกว่า "อิทธิ" โดยนัยว่าสำเร็จ หรือโดยนัยที่ว่า "ศรัทธาเป็นต้น ย่อมสำเร็จ คือ เจริญงอกงามถึงความยิ่งใหญ่ด้วยอิทธินี้". และอิทธิที่กล่าวมานั้นแหละ เพราะอิทธิเบื้องต่ำๆ เป็นบาทของอิทธิเบื้องสูงๆ ท่านจึงกล่าวว่า "อิทธิที่เป็นบาท หรือ บาทแห่งอิทธิ ชื่อว่า อิทธิบาท". ในบทที่เหลือมีวิริยสมาธิเป็นต้น ก็พึงทราบความหมายว่า สมาธิที่ได้มาโดยกระทำวิริยะ จิต หรือวิมังสา ให้เป็นประธาน ชื่อว่า วิริยสมาธิ เป็นต้น. บทว่า "ในที่นี้" คือ ในอิทธิบาทสังยุตนี้. การวินิจฉัยเนื้อความมีนัยเดียวเท่านั้น. ၅. ဣဒ္ဓိပဒေသသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๕. อรรถกถาอิทธิปเทสสูตร ၈၁၇. ဣဒ္ဓိပဒေသန္တိ ဣဒ္ဓိယာ ဧကဒေသံ. ကော ပန သောတိ အာဟ – ‘‘တယော စ မဂ္ဂေ တီဏိ စ ဖလာနီ’’တိ. ๘๑๗. บทว่า "อิทธิปเทส" คือ ส่วนหนึ่งของอิทธิ. ถามว่า "ส่วนหนึ่งนั้นคืออะไร?" ตอบว่า "มรรค ๓ และผล ๓". ၆. သမတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๖. อรรถกถาสมัตตสูตร ၈၁၈. သမတ္တန္တိ သာမညဿ သမံ အတ္တနံ ဣဇ္ဈနံ သမတ္တံ ပရိပုဏ္ဏံ. ဝိဝဋ္ဋပါဒကာ ဧဝ ဣဒ္ဓိပါဒါ ကထိတာ ‘‘အပါရာ ပါရံ ဂမနာယ သံဝတ္တန္တီ’’တိအာဒိဝစနတော. ๘๑๘. บทว่า "สมัตตะ" คือ ความสำเร็จแห่งสามัญญผลที่สม่ำเสมอด้วยตนเอง ชื่อว่า สมัตตะ คือ ความบริบูรณ์. อิทธิบาททั้งหลายท่านกล่าวว่าเป็นบาทแห่งวิวัฏฏะ (พระนิพพาน) เท่านั้น เพราะมีคำว่า "ย่อมเป็นไปเพื่อการถึงฝั่งจากที่มิใช่ฝั่ง" เป็นต้น. ၁၀. စေတိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๑๐. อรรถกถาเจติยสูตร ၈၂၂. ဥဒေနယက္ခဿ စေတိယဋ္ဌာနေတိ ဥဒေနဿ နာမ ယက္ခဿ ဒေဝါယတနသင်္ခေပေန ဣဋ္ဌကာဟိ ကတေ မဟာဇနဿ စိတ္တီကတဋ္ဌာနေ. ကတဝိဟာရောတိ ဘဂဝန္တံ ဥဒ္ဒိဿ တတ္ထ ကတဝိဟာရော. ဝုစ္စတီတိ ပုရိမဝေါဟာရေန [Pg.504] ‘‘ဥဒေနစေတိယ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ဂေါတမကာဒီသုပီတိ ဂေါတမကစေတိယန္တိ ဧဝမာဒီသုပိ. ဧသေဝ နယောတိ စေတိယဋ္ဌာနေ ကတဝိဟာရဘာဝံ အတိဒိသတိ. ဝဍ္ဎိတာတိ ဘာဝနာပါရိပူရိဝသေန ပရိဗြူဟိတာ. ပုနပ္ပုနံ ကတာတိ ဘာဝနာယ ဗဟုလီကရဏဝသေန အပရာပရံ ပဝတ္တိတာ အာနီတာ. ယုတ္တယာနံ ဝိယ ကတာတိ ယထာ ယုတ္တမာဇညယာနံ ဆေကေန သာရထိနာ အဓိဋ္ဌိတံ ယထာရုစိ ပဝတ္တိမရဟတိ, ဧဝံ ယထာရုစိ ပဝတ္တနာရဟတံ ဂမိတာ. ပတိဋ္ဌာနဋ္ဌေနာတိ အဓိဋ္ဌာနဋ္ဌေန. ဝတ္ထု ဝိယ ကတာတိ သဗ္ဗသော ဥပက္ကိလေသဝိသောဓနေန ဣဒ္ဓိဝိသေသာနံ ပဝတ္တိဋ္ဌာနဘာဝတော သုဝိသောဓိတပရိဿယဝတ္ထု ဝိယ ကတာ. အဓိဋ္ဌိတာတိ ပဋိပက္ခဒူရီဘာဝတော သုဘာဝိတဘာဝေန တံတံအဓိဋ္ဌာနယောဂျတာယ ဌပိတာ. သမန္တတော စိတာတိ သဗ္ဗဘာဂေန ဘာဝနုပစယံ ဂမိတာ. တေနာဟ ‘‘သုဝဍ္ဎိတာ’’တိ. သုဋ္ဌု သမာရဒ္ဓါတိ ဣဒ္ဓိဘာဝနာယ သိခပ္ပတ္တိယာ သမ္မဒေဝ သံသေဝိတာ. ๘๒๒. คำว่า 'อุเทนยักษ์เจดีย์สถาน' คือ สถานที่ที่มหาชนยกย่อง ซึ่งสร้างด้วยอิฐโดยย่อเป็นเทวสถานของยักษ์ชื่ออุเทน. คำว่า 'สร้างวิหารแล้ว' คือ สร้างวิหารที่นั่นอุทิศพระผู้มีพระภาค. คำว่า 'ถูกเรียกว่า' คือ ถูกเรียกว่า 'อุเทนเจดีย์' ด้วยโวหารเดิม. คำว่า 'แม้ในโคตมกะเป็นต้น' คือ แม้ในโคตมกเจดีย์เป็นต้นอย่างนี้. คำว่า 'นัยนี้แหละ' คือ อ้างถึงความเป็นวิหารที่สร้างในเจดีย์สถาน. คำว่า 'เจริญแล้ว' คือ บำรุงแล้วโดยความเป็นความบริบูรณ์แห่งภาวนา. คำว่า 'ทำบ่อยๆ' คือ ทำให้เป็นไปซ้ำแล้วซ้ำเล่าโดยความเป็นความกระทำให้มากด้วยภาวนา. คำว่า 'ทำเหมือนยานที่เทียมแล้ว' คือ ทำให้ถึงความเป็นผู้ควรแก่การเป็นไปตามความพอใจ เหมือนยานอาชาไนยที่เทียมแล้ว อันสารถีผู้ฉลาดควบคุมแล้ว ย่อมควรแก่การเป็นไปตามความพอใจ. คำว่า 'โดยความเป็นที่ตั้ง' คือ โดยความเป็นที่ตั้งมั่น. คำว่า 'ทำเหมือนวัตถุ' คือ ทำเหมือนวัตถุที่ปราศจากอันตรายที่ชำระล้างดีแล้ว เพราะเป็นที่เกิดแห่งอิทธิวิเศษทั้งหลายโดยการชำระล้างอุปกิเลสทั้งหมด. คำว่า 'อธิษฐานแล้ว' คือ ตั้งไว้โดยความเป็นภาวะที่อบรมดีแล้ว เพราะความห่างไกลจากปฏิปักษ์ และโดยความเหมาะสมแก่การอธิษฐานนั้นๆ. คำว่า 'สั่งสมโดยรอบ' คือ ทำให้ถึงความสั่งสมแห่งภาวนาโดยส่วนทั้งปวง. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'เจริญดีแล้ว'. คำว่า 'เริ่มดีแล้ว' คือ บำเพ็ญดีแล้วโดยความถึงยอดแห่งอิทธิภาวนา. အနိယမေနာတိ ‘‘ယဿ ကဿစီ’’တိ အနိယတဝစနေန. နိယမေတွာတိ ‘‘တထာဂတဿာ’’တိ သရူပဂ္ဂဟဏေန နိယမေတွာ. အာယုပ္ပမာဏန္တိ ပရမာယုပ္ပမာဏံ ဝဒတိ. တဿေဝ ဂဟဏေ ကာရဏံ ဗြဟ္မဇာလဝဏ္ဏနာယံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. မဟာသီဝတ္ထေရော ပန မဟာဗောဓိသတ္တာနံ စရိမဘဝေ ပဋိသန္ဓိဒါယိနော ကမ္မဿ အသင်္ခေယျာယုကတာသံဝတ္တနသမတ္ထတံ ဟဒယေ ဌပေတွာ ဗုဒ္ဓါနံ အာယုသင်္ခါရဿ ပရိဿယဝိက္ခမ္ဘနသမတ္ထတာ ပါဠိယံ အာဂတာ ဧဝါတိ ဣမံ ဘဒ္ဒကပ္ပမေဝ တိဋ္ဌေယျာတိ အဝေါစ. คำว่า 'โดยไม่กำหนด' คือ ด้วยคำที่ไม่กำหนดว่า 'ของใครก็ตาม'. คำว่า 'กำหนดแล้ว' คือ กำหนดแล้วด้วยการระบุโดยตรงว่า 'ของพระตถาคต'. คำว่า 'ประมาณแห่งอายุ' คือ กล่าวถึงประมาณแห่งอายุสูงสุด. เหตุในการถือเอาประมาณแห่งอายุนั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในพรหมชาลวัณณนา. แต่พระมหาเถระสีวะได้กล่าวว่า 'พึงดำรงอยู่ตลอดภัทรกัปนี้แหละ' โดยตั้งไว้ในใจถึงความสามารถของกรรมที่ให้ปฏิสนธิในภพสุดท้ายของพระโพธิสัตว์ผู้ยิ่งใหญ่ ซึ่งสามารถยังอายุให้เป็นอสงไขยได้ และความสามารถในการขจัดอันตรายแห่งอายุสังขารของพระพุทธเจ้าก็มาในพระบาลีแล้ว. ခဏ္ဍိစ္စာဒီဟိ အဘိသုယျတီတိ ဧတေန ယထာ ဣဒ္ဓိဗလေန ဇရာယ န ပဋိဃာတော, ဧဝံ တေန မရဏဿပိ န ပဋိဃာတောတိ အတ္ထတော အာပန္နမေဝါတိ. ‘‘ကွ သရော ခိတ္တော, ကွစနိ ပတိတော’’တိ အညထာ ဝုဋ္ဌိတေနပိ ထေရဝါဒေန အဋ္ဌကထာဝစနမေဝ သမတ္ထိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘သော ပန န ရုစ္စတိ…ပေ… နိယမိတ’’န္တိ. คำว่า 'ถูกครอบงำด้วยความขาดแหว่งเป็นต้น' ด้วยเหตุนี้ จึงหมายความว่า เมื่อความแก่ไม่ถูกขัดขวางด้วยกำลังแห่งอิทธิฉันใด ความตายก็ไม่ถูกขัดขวางด้วยกำลังแห่งอิทธิฉันนั้น. พึงเห็นว่า แม้คำกล่าวของพระเถระที่เกิดขึ้นต่างกันว่า 'ลูกศรถูกยิงไปที่ไหน ตกที่ไหน' ก็ยังสนับสนุนคำกล่าวของอรรถกถา. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'แต่คำนั้นไม่เป็นที่พอใจ... (ละไว้)... กำหนดแล้ว'. ပရိယုဋ္ဌိတစိတ္တောတိ ယထာ ကိဉ္စိ အတ္ထာနတ္ထံ သလ္လက္ခေတုံ န သက္ကာ, ဧဝံ အဘိဘူတစိတ္တော. သော ပန အဘိဘဝေါ မဟတာ ဥဒကောဃေန အပ္ပကဿ ဥဒကဿ အဇ္ဈောတ္ထရဏံ ဝိယ အဟောသီတိ ဝုတ္တံ ‘‘အဇ္ဈောတ္ထဋစိတ္တော’’တိ. အညောတိ ထေရတော, အရိယေဟိ ဝါ အညော ယော ကောစိ ပရော [Pg.505] ပုထုဇ္ဇနော. ပုထုဇ္ဇနဂ္ဂဟဏဉ္စေတ္ထ ယထာ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ အပ္ပဟီနဝိပလ္လာသော မာရေန ပရိယုဋ္ဌိတစိတ္တော ကိဉ္စိ အတ္ထာနတ္ထံ သလ္လက္ခေတုံ န သက္ကောတိ, ဧဝံ ထေရော ဘဂဝတာ ကတံ နိမိတ္တောဘာသံ သဗ္ဗသော န သလ္လက္ခေသီတိ ဒဿနတ္ထံ. တေနာဟ ‘‘မာရော ဟီ’’တိအာဒိ. စတ္တာရော ဝိပလ္လာသာတိ အသုဘေ ‘‘သုဘ’’န္တိ သညာဝိပလ္လာသော, စိတ္တဝိပလ္လာသော, ဒုက္ခေ ‘‘သုခ’’န္တိ သညာဝိပလ္လာသော, စိတ္တဝိပလ္လာသောတိ ဣမေ စတ္တာရော ဝိပလ္လာသာ. တေနာတိ ယဒိပိ ဣတရေ အဋ္ဌ ဝိပလ္လာသာ ပဟီနာ, ယထာဝုတ္တာနံ စတုန္နံ ဝိပလ္လာသာနံ အပ္ပဟီနဘာဝေန. အဿာတိ ထေရဿ. คำว่า 'มีจิตถูกครอบงำ' คือ มีจิตถูกครอบงำจนไม่สามารถพิจารณาสิ่งที่เป็นประโยชน์หรือไม่เป็นประโยชน์ได้. การครอบงำนั้นเป็นเหมือนการที่กระแสน้ำใหญ่ท่วมทับน้ำน้อย จึงกล่าวว่า 'มีจิตถูกท่วมทับ'. คำว่า 'ผู้อื่น' คือ ผู้อื่นจากพระเถระ หรือปุถุชนคนใดคนหนึ่งที่นอกเหนือจากพระอริยะ. การกล่าวถึงปุถุชนในที่นี้ เพื่อแสดงว่า เหมือนปุถุชนผู้มีวิปลาสที่ยังละไม่ได้ทั้งหมด มีจิตถูกมารครอบงำจนไม่สามารถพิจารณาสิ่งที่เป็นประโยชน์หรือไม่เป็นประโยชน์ได้ฉันใด พระเถระก็ไม่สามารถพิจารณานิมิตและโอภาสที่พระผู้มีพระภาคทรงทำไว้ได้ทั้งหมดฉันนั้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'เพราะมาร' เป็นต้น. คำว่า 'วิปลาส ๔' คือ สัญญาคลาดเคลื่อน จิตคลาดเคลื่อนว่า 'งาม' ในสิ่งไม่งาม, สัญญาคลาดเคลื่อน จิตคลาดเคลื่อนว่า 'สุข' ในสิ่งที่เป็นทุกข์, เหล่านี้คือวิปลาส ๔. คำว่า 'ด้วยเหตุนั้น' คือ แม้วิปลาสอีก ๘ อย่างถูกละได้แล้ว แต่ด้วยความเป็นผู้ยังละวิปลาส ๔ อย่างที่กล่าวมาไม่ได้. คำว่า 'ของท่าน' คือ ของพระเถระ. မဒ္ဒတီတိ ဖုသနမတ္တေန မဒ္ဒန္တော ဝိယ ဟောတိ, အညထာ တေန မဒ္ဒိတေ သတ္တာနံ မရဏမေဝ သိယာ, ကိံ သက္ခိဿတိ န သက္ခိဿတီတိ အဓိပ္ပာယော. ကသ္မာ န သက္ခိဿတိ? နနု ဧသ အဂ္ဂသာဝကဿ မဟိဒ္ဓိကဿ မဟာနုဘာဝဿ ကုစ္ဆိံ ပဝိဋ္ဌောတိ? သစ္စံ ပဝိဋ္ဌော, တဉ္စ ခေါ အတ္တနော မဟာနုဘာဝဿ ဒဿနတ္ထံ, န ဝိဗာဓနာဓိပ္ပာယေန. ဝိဗာဓနာဓိပ္ပာယေန ပန ဣဓ ‘‘ကိံ သက္ခိဿတီ’’တိ ဝုတ္တံ ဟဒယမဒ္ဒနဿ အဓိကတတ္တာ. နိမိတ္တောဘာသန္တိ ဧတ္ထ ‘‘တိဋ္ဌတု ဘဂဝါ ကပ္ပ’’န္တိ သကလကပ္ပံ အဝဋ္ဌာနယာစနာယ ‘‘ယဿ ကဿစိ, အာနန္ဒ, စတ္တာရော ဣဒ္ဓိပါဒါ ဘာဝိတာ’’တိအာဒိနာ အညာပဒေသေန အတ္တနော စတုရိဒ္ဓိပါဒဘာဝနာနုဘာဝေန ကပ္ပံ အဝဋ္ဌာနသမတ္ထတာဝသေန သညုပ္ပာဒနံ နိမိတ္တံ. တထာ ပန ပရိယာယဂ္ဂဟဏံ မုဉ္စိတွာ ဥဇုကံယေဝ အတ္တနော အဓိပ္ပာယဝိဘာဝနံ ဩဘာသော. ဇာနန္တောယေဝါတိ မာရေန ပရိယုဋ္ဌိတဘာဝံ ဇာနန္တော ဧဝ. အတ္တနော အပရာဓဟေတုကော သတ္တာနံ သောကော တနုကော ဟောတိ, န ဗလဝါတိ အာဟ – ‘‘ဒေါသာရောပနေန သောကတနုကရဏတ္ထ’’န္တိ. ကိံ ပန ထေရော မာရေန ပရိယုဋ္ဌိတစိတ္တကာလေ ပဝတ္တိံ ပစ္ဆာ ဇာနာတီတိ? န ဇာနာတိ သဘာဝေန, ဗုဒ္ဓါနုဘာဝေန ပန ဇာနာတိ. คำว่า 'ย่ำยี' คือ เหมือนย่ำยีด้วยการสัมผัสเท่านั้น มิฉะนั้น หากถูกย่ำยีด้วยมาร สัตว์ทั้งหลายก็พึงตายไปเลย. ความหมายคือ จะสามารถหรือไม่สามารถ (ย่ำยีได้). ทำไมจึงไม่สามารถ? ก็มารไม่ได้เข้าไปในท้องของพระอัครสาวกผู้มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากไม่ใช่หรือ? จริงอยู่ เข้าไปแล้ว แต่เข้าไปเพื่อแสดงอานุภาพของตน ไม่ได้มีเจตนาจะเบียดเบียน. แต่ในที่นี้กล่าวว่า 'จะสามารถอะไรได้' ด้วยเจตนาจะเบียดเบียน เพราะทรงมุ่งหมายถึงการย่ำยีหัวใจ. คำว่า 'นิมิตและโอภาส' ในที่นี้ 'นิมิต' คือ การทำให้เกิดความรู้ว่า 'ขอพระผู้มีพระภาคจงดำรงอยู่ตลอดกัป' คือ การขอให้ดำรงอยู่ตลอดกัปทั้งหมด ด้วยการแสดงอานุภาพแห่งการเจริญอิทธิบาท ๔ ของตน โดยอ้อมว่า 'ดูกรอานนท์ อิทธิบาท ๔ อันบุคคลใดเจริญแล้ว' เป็นต้น ว่าสามารถดำรงอยู่ตลอดกัปได้. ส่วน 'โอภาส' คือ การแสดงความประสงค์ของตนโดยตรง โดยละการกล่าวอ้อม. คำว่า 'รู้แจ้งอยู่แล้ว' คือ รู้แจ้งอยู่แล้วว่าถูกมารครอบงำ. ความโศกของสัตว์ทั้งหลายที่มีเหตุมาจากความผิดของตน ย่อมเบาบาง ไม่รุนแรง จึงกล่าวว่า 'เพื่อทำให้ความโศกเบาบางลงด้วยการกล่าวโทษ'. ก็พระเถระรู้เรื่องราวภายหลังในขณะที่จิตถูกมารครอบงำหรือ? โดยสภาพแล้วไม่รู้ แต่รู้ด้วยพุทธานุภาพ. အနတ္ထေ နိယောဇေန္တော ဂုဏမာရဏေန မာရေတိ, ဝိရာဂဝိဗန္ဓနေန ဝါ ဇာတိနိမိတ္တတာယ တတ္ထ တတ္ထ ဇာတံ မာရေန္တော ဝိယ ဟောတီတိ ‘‘မာရေတီတိ မာရော’’တိ ဝုတ္တံ. အတိပါပတ္တာ ပါပိမာ. ကဏှဓမ္မသမန္နာဂတော ကဏှော. ဝိရာဂါဒိဂုဏာနံ အန္တကရဏတော အန္တကော. သတ္တာနံ အနတ္ထာဝဟံ ပဋိပတ္တိံ န မုဉ္စတီတိ နမုစိ. အတ္တနော မာရပါသေန ပမတ္တေ ဗန္ဓတိ, ပမတ္တာ ဝါ ဗန္ဓူ ဧတဿာတိ ပမတ္တဗန္ဓု. သတ္တမသတ္တာဟတော ပရံ သတ္တ [Pg.506] အဟာနိ သန္ဓာယာဟ ‘‘အဋ္ဌမေ သတ္တာဟေ’’တိ, န ပန ပလ္လင်္ကသတ္တာဟာဒိ ဝိယ နိယတကိစ္စဿ အဋ္ဌမသတ္တာဟဿ နာမ လဗ္ဘနတော. သတ္တမသတ္တာဟဿ ဟိ ပရတော အဇပါလနိဂြောဓမူလေ ဗြဟ္မုနော သက္ကဿ စ ပဋိညာတဓမ္မဒေသနံ ဘဂဝန္တံ ဉတွာ ‘‘ဣဒါနိ သတ္တေ ဓမ္မဒေသနာယ မမ ဝိသယံ အတိက္ကာမေဿတီ’’တိ သဉ္ဇာတဒေါမနဿော ဟုတွာ ဌိတော စိန္တေသိ, ‘‘ဟန္ဒာဟံ ဒါနိ နံ ဥပါယေန ပရိနိဗ္ဗာပေဿာမိ, ဧဝမဿ မနောရထော အညထတ္တံ ဂမိဿတိ, မမ မနောရထော ဣဇ္ဈိဿတီ’’တိ စိန္တေတွာ ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဧကမန္တံ ဌိတော – ‘‘ပရိနိဗ္ဗာတု ဒါနိ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ’’တိအာဒိနာ ပရိနိဗ္ဗာနံ ယာစိ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘အဋ္ဌမေ သတ္တာဟေ’’တိအာဒိ. တတ္ထ အဇ္ဇာတိ အာယုသင်္ခါရဝေါဿဇ္ဇနဒိဝသံ သန္ဓာယာဟ. ဘဂဝါ စဿ အတိဗန္ဓနာဓိပ္ပာယံ ဇာနန္တောပိ တံ အနာဝိကတွာ ပရိနိဗ္ဗာနဿ အကာလဘာဝမေဝ ပကာသေန္တော ယာစနံ ပဋိက္ခိပိ. တေနာဟ ‘‘န တာဝါဟ’’န္တိအာဒိ. ที่ชื่อว่า 'มาร' เพราะ 'ฆ่า' คือ ผู้ที่ประกอบสัตว์ไว้ในสิ่งอันไม่เป็นประโยชน์ ย่อมฆ่าด้วยการทำลายคุณธรรม หรือย่อมฆ่าด้วยการขัดขวางวิราคะ (ความสำรอกกิเลส) เหมือนผู้ที่ฆ่าสัตว์ที่เกิดในภพภูมิต่างๆ เพราะเป็นเหตุแห่งการเกิด ฉะนั้นจึงชื่อว่า 'ปาปิมา' (ผู้มีบาป) เพราะเป็นผู้มีบาปมาก ชื่อว่า 'กัณหะ' (ผู้ดำ) เพราะประกอบด้วยธรรมอันดำ ชื่อว่า 'อันตกะ' (ผู้ทำที่สุด) เพราะเป็นผู้ทำที่สุดแห่งคุณธรรมมีวิราคะเป็นต้น ชื่อว่า 'นมุจิ' (ผู้ไม่ปล่อย) เพราะไม่ปล่อยปฏิปทาที่นำมาซึ่งความไม่เป็นประโยชน์แก่สัตว์ทั้งหลาย ชื่อว่า 'ปมัตตพันธุ' (ญาติของผู้ประมาท) เพราะผูกมัดผู้ประมาทด้วยบ่วงแห่งมารของตน หรือเพราะผู้ประมาทเป็นญาติของมารนั้น ที่กล่าวว่า 'ในสัปดาห์ที่ ๘' นั้น หมายถึง ๗ วันหลังจากสัปดาห์ที่ ๗ ไม่ใช่สัปดาห์ที่ ๘ ที่เป็นกิจกำหนดตายตัวเหมือนสัปดาห์แห่งการประทับนั่งบนบัลลังก์เป็นต้น เพราะไม่มีชื่อสัปดาห์ที่ ๘ ที่เป็นกิจกำหนดตายตัว อันที่จริง หลังจากสัปดาห์ที่ ๗ มารทราบว่าพระผู้มีพระภาคทรงรับปฏิญญาที่จะแสดงธรรมแก่พรหมและท้าวสักกะ ณ โคนต้นอชปาลนิโครธ จึงยืนคิดด้วยความเสียใจว่า 'บัดนี้ พระองค์จะทรงแสดงธรรมแก่สัตว์ทั้งหลาย และจะทรงล่วงพ้นวิสัยของเราไป' แล้วคิดว่า 'เอาเถิด บัดนี้เราจะทูลขอให้พระองค์ปรินิพพานด้วยอุบายนี้ เมื่อเป็นเช่นนี้ ความปรารถนาของพระองค์จักเปลี่ยนไป ความปรารถนาของเราจักสำเร็จ' ครั้นคิดดังนี้แล้ว จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง แล้วทูลขอให้ปรินิพพานด้วยคำว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ ขอพระผู้มีพระภาคจงปรินิพพานเถิด' เป็นต้น ที่กล่าวว่า 'ในสัปดาห์ที่ ๘' เป็นต้น นั้น หมายถึงเรื่องนี้ ในที่นั้น คำว่า 'วันนี้' หมายถึงวันที่จะทรงปลงพระชนมายุสังขาร แม้พระผู้มีพระภาคจะทรงทราบความประสงค์ของมารที่ต้องการผูกมัดอย่างยิ่ง แต่ก็มิได้ทรงเปิดเผยความประสงค์นั้น ทรงปฏิเสธคำทูลขอ โดยทรงแสดงว่าการปรินิพพานยังไม่ถึงเวลา เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'เรายังไม่ปรินิพพานในบัดนี้' เป็นต้น မဂ္ဂဝသေန ဗျတ္တာတိ သစ္စပဋိဝေဓဝေယျတ္တိယေန ဗျတ္တာ. တထေဝ ဝိနီတာတိ မဂ္ဂဝသေန ကိလေသာနံ သမုစ္ဆေဒဝိနယေန ဝိနီတာ. တထာ ဝိသာရဒါတိ အရိယမဂ္ဂါဓိဂမေနေဝ သတ္ထုသာသနေ ဝေသာရဇ္ဇပ္ပတ္တိယာ ဝိသာရဒါ, သာရဇ္ဇကရာနံ ဒိဋ္ဌိဝိစိကိစ္ဆာဒိပါပဓမ္မာနံ ဝိဂမေန ဝိသာရဒဘာဝံ ပတ္တာတိ အတ္ထော. ယဿ သုတဿ ဝသေန ဝဋ္ဋဒုက္ခတော နိဿရဏံ သမ္ဘဝတိ, တံ ဣဓ ဥက္ကဋ္ဌနိဒ္ဒေသေန ‘‘သုတ’’န္တိ အဓိပ္ပေတန္တိ အာဟ ‘‘တေပိဋကဝသေနာ’’တိ. တိဏ္ဏံ ပိဋကာနံ သမူဟော တေပိဋကံ, တီဏိ ဝါ ပိဋကာနိ တိပိဋကံ, တိပိဋကမေဝ တေပိဋကံ, တဿ ဝသေန. တဒေဝါတိ ယံ တံ တေပိဋကံ သောတဗ္ဗဘာဝေန သုတန္တိ ဝုတ္တံ, တမေဝ. ဓမ္မန္တိ ပရိယတ္တိဓမ္မံ. ဓာရေန္တီတိ သုဝဏ္ဏဘာဇနေ ပက္ခိတ္တသီဟဝသံ ဝိယ အဝိနဿန္တံ ကတွာ သုပ္ပဂုဏသုပ္ပဝတ္တိဘာဝေန ဓာရေန္တိ ဟဒယေ ဌပေန္တိ. ဣတိ ပရိယတ္တိဓမ္မဝသေန ဗဟုဿုတဓမ္မဓရဘာဝံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ပဋိဝေဓဝသေနပိ တံ ဒဿေန္တော ‘‘အထ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အရိယဓမ္မဿာတိ မဂ္ဂဖလဓမ္မဿ, နဝဝိဓဿ ဝါ လောကုတ္တရဓမ္မဿ. အနုဓမ္မဘူတန္တိ အဓိဂမာယာနုရူပံ ဓမ္မဘူတံ. အနုစ္ဆဝိကပဋိပဒန္တိ တမေဝ ဝိပဿနာဓမ္မမာဟ, ဆဗ္ဗိဓာ ဝိသုဒ္ဓိယော ဝါ. အနုဓမ္မန္တိ နိဗ္ဗာနဓမ္မဿ အနုဓမ္မော, ယထာဝုတ္တပဋိပဒါ, တဿာနုရူပံ အဘိသလ္လေခိတံ အပ္ပိစ္ဆတာဒိဓမ္မံ. စရဏသီလာတိ သမာဒါယ ဝတ္တနသီလာ. အနုမဂ္ဂဖလဓမ္မော ဧတိဿာတိ ဝါ အနုဓမ္မာ, ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာ, တဿ စရဏသီလာ. အတ္တနော အာစရိယဝါဒန္တိ အတ္တနော အာစရိယဿ [Pg.507] သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ဝါဒံ. သဒေဝကဿ လောကဿ အာစာရသိက္ခာပနေန အာစရိယော, ဘဂဝါ, တဿ ဝါဒေါ, စတုသစ္စဒေသနာ. ที่ชื่อว่า 'ผู้ฉลาด' โดยทางมรรค คือ ฉลาดด้วยความสามารถในการแทงตลอดสัจจะ ที่ชื่อว่า 'ผู้ได้รับการฝึกฝน' ก็เช่นเดียวกัน คือ ได้รับการฝึกฝนด้วยการกำจัดกิเลสโดยทางมรรค ที่ชื่อว่า 'ผู้แกล้วกล้า' คือ แกล้วกล้าด้วยการบรรลุอริยมรรคในพระศาสนาของพระศาสดา หมายความว่า บรรลุความเป็นผู้แกล้วกล้าด้วยการขจัดอกุศลธรรมที่ทำให้เกิดความขลาด เช่น ทิฏฐิและวิจิกิจฉาเป็นต้น ที่กล่าวว่า 'สุตะ' ในที่นี้ หมายถึงพระไตรปิฎกโดยการแสดงอย่างยอดเยี่ยม เพราะสุตะนั้นเป็นเหตุให้พ้นจากทุกข์ในวัฏสงสารได้ จึงกล่าวว่า 'โดยพระไตรปิฎก' (เตปิฎกวเสน) หมู่แห่งปิฎก ๓ คือ เตปิฎก หรือปิฎก ๓ คือ ติปิฎก, ติปิฎกนั่นแหละคือ เตปิฎก โดยเตปิฎกนั้น คำว่า 'นั้นเอง' คือ พระไตรปิฎกนั้นเอง ที่กล่าวว่าเป็นสุตะโดยความเป็นสิ่งที่ควรฟัง คำว่า 'ธรรม' คือ ปริยัติธรรม คำว่า 'ทรงไว้' คือ ทรงไว้ในใจ ทำให้ไม่เสื่อมไป เหมือนน้ำมันราชสีห์ที่ใส่ในภาชนะทองคำ ด้วยความเป็นผู้ทรงจำได้ดีและคล่องแคล่ว เมื่อแสดงความเป็นพหูสูตและผู้ทรงธรรมโดยปริยัติธรรมดังนี้แล้ว บัดนี้จึงแสดงความเป็นผู้ทรงธรรมโดยปฏิเวธด้วย จึงกล่าวว่า 'อีกอย่างหนึ่ง' เป็นต้น คำว่า 'อริยธรรม' คือ มรรคผลธรรม หรือโลกุตรธรรม ๙ อย่าง คำว่า 'เป็นอนุธรรม' คือ เป็นธรรมที่เหมาะสมแก่การบรรลุ คำว่า 'ปฏิปทาอันสมควร' คือ วิปัสสนาธรรมนั้นเอง หรือวิสุทธิ ๖ อย่าง คำว่า 'อนุธรรม' คือ ธรรมที่คล้อยตามพระนิพพาน ได้แก่ ปฏิปทาที่กล่าวมาแล้ว หรือธรรมที่ขัดเกลาอย่างยิ่งมีความมักน้อยเป็นต้นที่เหมาะสมกับปฏิปทานั้น คำว่า 'มีปกติประพฤติ' คือ มีปกติประพฤติด้วยการสมาทาน หรืออีกนัยหนึ่ง 'อนุธรรม' คือ วิปัสสนาที่นำไปสู่การออก (วุฏฐานคามินีวิปัสสนา) อันเป็นธรรมที่คล้อยตามมรรคผลธรรม, มีปกติประพฤติวิปัสสนานั้น คำว่า 'วาทะของอาจารย์ของตน' คือ วาทะของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เป็นอาจารย์ของตน พระผู้มีพระภาคเป็นอาจารย์ด้วยการทรงสั่งสอนจริยาแก่โลกพร้อมทั้งเทวโลก, วาทะของพระองค์คือการแสดงอริยสัจ ๔ အာစိက္ခိဿန္တီတိ အာဒိတော ကထေဿန္တိ, အတ္တနာ ဥဂ္ဂဟိတနိယာမေန ပရေ ဥဂ္ဂဏှာပေဿန္တီတိ အတ္ထော. ဒေသေဿန္တီတိ ဝါစေဿန္တိ, ပါဠိံ သမ္မာ ပဗောဓေဿန္တီတိ အတ္ထော. ပညပေဿန္တီတိ ပဇာနာပေဿန္တိ, သင်္ကာသေဿန္တီတိ အတ္ထော. ပဋ္ဌပေဿန္တီတိ ပကာရေဟိ ဌပေဿန္တိ, ပကာသေဿန္တီတိ အတ္ထော. ဝိဝရိဿန္တီတိ ဝိဝဋံ ကရိဿန္တိ. ဝိဘဇိဿန္တီတိ ဝိဘတ္တံ ကရိဿန္တိ. ဥတ္တာနီကရိဿန္တီတိ အနုတ္တာနံ ဂမ္ဘီရံ ဥတ္တာနံ ပါကဋံ ကရိဿန္တိ. သဟဓမ္မေနာတိ ဧတ္ထ ဓမ္မ-သဒ္ဒေါ ကာရဏပရိယာယော ‘‘ဟေတုမှိ ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိအာဒီသု (ဝိဘ. ၇၂၀) ဝိယာတိ အာဟ ‘‘သဟေတုကေန သကာရဏေန ဝစနေနာ’’တိ. คำว่า 'จักบอก' คือ จักบอกตั้งแต่ต้น หมายความว่า จักให้ผู้อื่นเรียนรู้ด้วยระเบียบวิธีที่ตนได้เรียนรู้มา คำว่า 'จักแสดง' คือ จักให้ท่องบ่น หมายความว่า จักทำให้พระบาลีแจ่มแจ้งดี คำว่า 'จักบัญญัติ' คือ จักทำให้รู้ หมายความว่า จักชี้แจง คำว่า 'จักตั้งไว้' คือ จักตั้งไว้ด้วยประการต่างๆ หมายความว่า จักประกาศ คำว่า 'จักเปิดเผย' คือ จักทำให้เปิดเผย คำว่า 'จักจำแนก' คือ จักทำให้จำแนก คำว่า 'จักทำให้ตื้น' คือ จักทำให้สิ่งที่ลึกซึ้งไม่ตื้น กลายเป็นตื้นและปรากฏชัด คำว่า 'พร้อมด้วยธรรม' ในที่นี้ คำว่า 'ธรรม' เป็นคำที่หมายถึงเหตุ เหมือนในคำว่า 'ปัญญาในเหตุเป็นธรรมปฏิสัมภิทา' เป็นต้น (วิภังค์ ๗๒๐) จึงกล่าวว่า 'ด้วยถ้อยคำที่มีเหตุมีปัจจัย' သပ္ပာဋိဟာရိယန္တိ သနိဿရဏံ. ယထာ ပရဝါဒံ ဘဉ္ဇိတွာ သကဝါဒေါ ပတိဋ္ဌဟတိ, ဧဝံ ဟေတုဒါဟရဏေဟိ ယထာဓိဂတမတ္ထံ သမ္ပာဒေတွာ ဓမ္မံ ကထေဿန္တိ. တေနာဟ ‘‘နိယျာနိကံ ကတွာ ဓမ္မံ ဒေသေဿန္တီ’’တိ, နဝဝိဓံ လောကုတ္တရံ ဓမ္မံ ပဗောဓေဿန္တီတိ အတ္ထော. ဧတ္ထ စ ‘‘ပညပေဿန္တီ’’တိအာဒီဟိ ဆဟိ ပဒေဟိ ဆ အတ္ထပဒါနိ ဒဿိတာနိ, အာဒိတော ပန ဒွီဟိ ပဒေဟိ ဆ ဗျဉ္ဇနပဒါနိ. ဧတ္တာဝတာ တေပိဋကံ ဗုဒ္ဓဝစနံ သံဝဏ္ဏနာနယေန သင်္ဂဟေတွာ ဒဿိတံ ဟောတိ. ဝုတ္တဉှေတံ နေတ္တိယံ (နေတ္တိ. သင်္ဂဟဝါရ) ‘‘ဒွါဒသ ပဒါနိ သုတ္တံ, တံ သဗ္ဗံ ဗျဉ္ဇနဉ္စ အတ္ထော စာ’’တိ. คำว่า 'พร้อมด้วยปาฏิหาริย์' คือ พร้อมด้วยการนำออก (จากทุกข์) เหมือนอย่างที่ทำลายวาทะของผู้อื่นแล้ว วาทะของตนก็ตั้งมั่นอยู่ได้ ฉันใด ก็จักแสดงธรรมด้วยการทำให้เนื้อความที่ตนได้บรรลุแล้วสำเร็จด้วยเหตุและตัวอย่าง ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'จักแสดงธรรมโดยทำให้เป็นเครื่องนำออก' หมายความว่า จักทำให้โลกุตรธรรม ๙ อย่างแจ่มแจ้ง ในที่นี้ ได้แสดงบทแห่งอรรถ ๖ บทด้วยบท ๖ บทมีคำว่า 'จักบัญญัติ' เป็นต้น ส่วนในเบื้องต้น ได้แสดงบทแห่งพยัญชนะ ๖ บทด้วยบท ๒ บท ด้วยเหตุนี้ พระพุทธพจน์คือพระไตรปิฎกจึงถูกแสดงโดยการรวบรวมด้วยวิธีอธิบาย ข้อนี้ได้กล่าวไว้ในเนตติปกรณ์ (เนตติ. สังคหวาร) ว่า 'บท ๑๒ บทเป็นสูตร, ทั้งหมดนั้นเป็นทั้งพยัญชนะและอรรถ' သိက္ခတ္တယသင်္ဂဟိတန္တိ အဓိသီလသိက္ခာဒိသိက္ခတ္တယသင်္ဂဟံ. သကလံ သာသနဗြဟ္မစရိယန္တိ အနဝသေသံ သတ္ထုသာသနဘူတံ သေဋ္ဌစရိယံ. သမိဒ္ဓန္တိ သမ္မဒေဝ ဝဍ္ဎိတံ. ဈာနဿာဒဝသေနာတိ တေဟိ တေဟိ ဘိက္ခူဟိ သမဓိဂတဈာနသုခဝသေန. ဝုဍ္ဎိပ္ပတ္တန္တိ ဥဠာရပဏီတဘာဝူပဂမနေန သဗ္ဗသော ပရိဝုဍ္ဎိမုပဂတံ. သဗ္ဗပါလိဖုလ္လံ ဝိယ အဘိညာသမ္ပဒါဟိ သာသနာဘိဝုဍ္ဎိယာ မတ္ထကပ္ပတ္တိတော. ပတိဋ္ဌိတဝသေနာတိ ပတိဋ္ဌာနဝသေန, ပတိဋ္ဌပ္ပတ္တိယာတိ အတ္ထော. ပဋိဝေဓဝသေန ဗဟုနော ဇနဿ ဟိတံ ဗာဟုဇညံ. တေနာဟ ‘‘မဟာဇနာဘိသမယဝသေနာ’’တိ. ပုထု ပုထုလံ ဘူတံ ဇာတံ, ပုထုတ္တံ ဘူတံ ပတ္တန္တိ ဝါ ပုထုဘူတံ. တေနာဟ ‘‘သဗ္ဗာကာရေန ပုထုလဘာဝပ္ပတ္တ’’န္တိ. သုဋ္ဌု ပကာသိတန္တိ သမ္မဒေဝ အာဒိကလျာဏာဒိဘာဝေန ပဝေဒိတံ. คำว่า "อันสงเคราะห์ด้วยสิกขา ๓" คือ อันสงเคราะห์ด้วยสิกขา ๓ มีอธิศีลสิกขาเป็นต้น คำว่า "พรหมจรรย์ในพระศาสนาทั้งหมด" คือ จริยาอันประเสริฐที่เป็นพระศาสนาของพระศาสดาโดยไม่เหลือเศษ คำว่า "สมบูรณ์" คือ เจริญดีแล้ว คำว่า "โดยความเอร็ดอร่อยแห่งฌาน" คือ โดยความสุขแห่งฌานที่ภิกษุเหล่านั้นได้บรรลุแล้ว คำว่า "ถึงความเจริญ" คือ ถึงความเจริญโดยประการทั้งปวงด้วยการเข้าถึงความเป็นของประณีตและเลิศ เหมือนต้นไม้ที่ออกดอกผลเต็มที่ เพราะถึงที่สุดแห่งความเจริญของพระศาสนาด้วยอภิญญาสัมปทา คำว่า "โดยความตั้งมั่น" คือ โดยความตั้งมั่น หมายความว่า โดยการถึงความตั้งมั่น คำว่า "เป็นประโยชน์แก่ชนหมู่มาก" คือ เป็นประโยชน์แก่ชนหมู่มากโดยปฏิเวธ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "โดยการตรัสรู้ของมหาชน" คำว่า "แพร่หลาย" คือ เกิดขึ้นอย่างกว้างขวาง หรือถึงความเป็นของกว้างขวาง เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ถึงความเป็นของกว้างขวางโดยประการทั้งปวง" คำว่า "ประกาศดีแล้ว" คือ ประกาศดีแล้วด้วยความเป็นธรรมอันงามในเบื้องต้นเป็นต้น သတိံ [Pg.508] သူပဋ္ဌိတံ ကတွာတိ အယံ ကာယာဒိဝိဘာဂေါ အတ္တဘာဝသညိတော ဒုက္ခဘာရော မယာ ဧတ္တကံ ကာလံ ဝဟိတော, ဣဒါနိ ပန န ဝဟိတဗ္ဗော, ဧတဿ အဝဟနတ္ထံ စိရတရံ ကာလံ အရိယမဂ္ဂသမ္ဘာရော သမ္ဘတော, သွာယံ အရိယမဂ္ဂေါ ပဋိဝိဒ္ဓေါ, ယတော ဣမေ ကာယာဒယော အသုဘာဒိတော သဘာဝါဒိတော သမ္မဒေဝ ပရိညာတာတိ စတုဗ္ဗိဓမ္ပိ သတိံ ယထာတထံ ဝိသယေ သုဋ္ဌု ဥပဋ္ဌိတံ ကတွာ. ဉာဏေန ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာတိ ယသ္မာ ဣမဿ အတ္တဘာဝသညိတဿ ဒုက္ခဘာရဿ ဝဟနေ ပယောဇနဘူတံ အတ္တဟိတံ ဗောဓိမူလေ ဧဝ ပရိသမာပိတံ, ပရဟိတံ ပန ဗုဒ္ဓဝေနေယျဝိနယနံ ပရိသမာပိတံ မတ္ထကပ္ပတ္တံ, တံ ဒါနိ မာသတ္တယေနေဝ ပရိသမာပနံ ပါပုဏိဿတိ, တသ္မာ အာဟ ‘‘ဝိသာခပုဏ္ဏမာယံ ပရိနိဗ္ဗာယိဿာမီ’’တိ, ဧဝံ ဗုဒ္ဓဉာဏေန ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ သစ္စဘာဂေန ဝိနိစ္ဆယံ ကတွာ. အာယုသင်္ခါရံ ဝိဿဇီတိ အာယုနော ဇီဝိတဿ အဘိသင်္ခရဏံ ဖလသမာပတ္တိဓမ္မံ န သမာပဇ္ဇိဿာမီတိ ဝိဿဇိ, တံ ဝိဿဇ္ဇနေနေဝ တေန အဘိသင်္ခရီယမာနံ ဇီဝိတသင်္ခါရံ န ပဝတ္တယိဿာမီတိ ဝိဿဇိ. တေနာဟ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ. คำว่า สติที่ตั้งไว้ดีแล้ว คือ ภาระคือทุกข์อันเป็นส่วนแห่งอัตภาพ มีกายเป็นต้นนี้ อันเราแบกมานานแล้ว บัดนี้ไม่ควรแบกอีก เพื่อไม่ให้แบกภาระนี้ เราได้สั่งสมสัมภาระคืออริยมรรคมานานแล้ว อริยมรรคนั้นเราได้แทงตลอดแล้ว เพราะกายเป็นต้นเหล่านี้ เราได้กำหนดรู้โดยชอบแล้ว โดยความเป็นของไม่งามเป็นต้น โดยความเป็นสภาพเป็นต้น ดังนี้แล้ว ได้ทำสติทั้ง ๔ อย่างให้ตั้งมั่นดีแล้วในอารมณ์ตามความเป็นจริง. คำว่า กำหนดด้วยญาณ คือ เพราะประโยชน์ตนอันเป็นเหตุในการแบกภาระคือทุกข์อันเป็นอัตภาพนี้ ได้สำเร็จแล้วที่โคนต้นโพธิ์นั่นเอง ส่วนประโยชน์ผู้อื่นคือการแนะนำพุทธเวไนย ได้สำเร็จถึงที่สุดแล้ว บัดนี้จะถึงความสำเร็จใน ๓ เดือนเท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “เราจักปรินิพพานในวันวิสาขปุรณมี” ดังนี้แล้ว ทรงกำหนดด้วยพุทธญาณ ทรงวินิจฉัยด้วยส่วนแห่งสัจจะ. คำว่า ทรงปลงอายุสังขาร คือ ทรงปลงการปรุงแต่งแห่งอายุคือชีวิตว่า เราจักไม่เข้าผลสมาบัติอันเป็นธรรมแห่งชีวิต ดังนี้แล้ว ด้วยการปลงนั้นนั่นเอง ทรงปลงว่า เราจักไม่ยังชีวิตสังขารอันถูกปรุงแต่งด้วยการปลงนั้นให้เป็นไป. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสคำว่า “ในที่นั้น” เป็นต้น. ဌာနမဟန္တတာယပိ ပဝတ္တိအာကာရမဟန္တတာယပိ မဟန္တော ပထဝီကမ္ပော. တတ္ထ ဌာနမဟန္တတာယ ဘူမိစာလဿ မဟန္တတံ ဒဿေတုံ ‘‘တဒါ…ပေ… အကမ္ပိတ္ထာ’’တိ ဝုတ္တံ, သာ ပန ဇာတိခေတ္တဘူတာ ဒသသဟဿီ လောကဓာတု ဧဝ, န ယာ ကာစိ. ယာ မဟာဘိနီဟာရမဟာဇာတိအာဒီသုပိ အကမ္ပိတ္ထ, တဒါပိ တတ္တကာယ ဧဝ ကမ္ပနေ ကိံ ကာရဏံ? ဇာတိခေတ္တဘာဝေန တဿေဝ အာဒိတော ပရိဂ္ဂဟဿ ကတတ္တာ, ပရိဂ္ဂဟဏဉ္စဿ ဓမ္မတာဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. တထာ ဟိ ပုရိမဗုဒ္ဓါနမ္ပိ တတ္တကမေဝ ဇာတိခေတ္တံ အဟောသိ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘ဒသသဟဿီ လောကဓာတု နိဿဒ္ဒါ ဟောတိ နိရာကုလာ…ပေ… မဟာသမုဒ္ဒေါ အာဘုဇတိ, ဒသသဟဿီ ပကမ္ပတီ’’တိ စ အာဒိ. ဥဒကပရိယန္တံ ကတွာ ဆပ္ပကာရပ္ပဝေဓနေန. အဝီတရာဂေ ဘိံသေတီတိ ဘိံသနော, သော ဧဝ ဘိံသနကောတိ အာဟ ‘‘ဘယဇနကော’’တိ. ဒေဝဘေရိယောတိ ဒေဝဒုန္ဒုဘိသဒ္ဒဿ ပရိယာယဝစနမတ္တံ, န စေတ္ထ ကာစိ ဘေရီ ဒေဝဒုန္ဒုဘီတိ အဓိပ္ပေတာ, အထ ခေါ ဥပ္ပာတဘာဝေန လဗ္ဘမာနော အာကာသတော နိဂ္ဃောသသဒ္ဒေါ. တေနာဟ ‘‘ဒေဝေါ’’တိအာဒိ. ဒေဝေါတိ မေဃော. တဿ ဟိ တဒါ အစ္ဆဘာဝေန အာကာသဿ ဝဿာဘာဝေန သုက္ခဂဇ္ဇိတသညိတေ [Pg.509] သဒ္ဒေ နိစ္ဆရန္တေ ဒေဝဒုန္ဒုဘိသမညာ. တေနာဟ ‘‘ဒေဝေါ သုက္ခဂဇ္ဇိတံ ဂဇ္ဇီ’’တိ. แผ่นดินไหวใหญ่ เพราะความเป็นใหญ่แห่งสถานที่ และเพราะความเป็นใหญ่แห่งอาการเป็นไป. ในที่นั้น เพื่อแสดงความใหญ่แห่งการไหวของแผ่นดิน เพราะความเป็นใหญ่แห่งสถานที่ จึงตรัสว่า “ในกาลนั้น…เป…ไหวแล้ว” โโลกธาตุ ๑๐,๐๐๐ ที่เป็นเขตเกิดนั่นเอง ไม่ใช่โลกธาตุใดๆ. โลกธาตุใดไหวแล้วแม้ในมหาอภินิหาร มหาชาติเป็นต้น ในกาลนั้น การไหวเพียงเท่านั้นมีอะไรเป็นเหตุ? เพราะความเป็นเขตเกิด จึงมีการกำหนดถือเอาโลกธาตุนั้นไว้ก่อน การกำหนดถือเอาโลกธาตุนั้น พึงทราบโดยธรรมดา. จริงอยู่ แม้ของพระพุทธเจ้าองค์ก่อนๆ ก็มีเขตเกิดเพียงเท่านั้น. จริงอยู่ มีคำกล่าวไว้ว่า “โลกธาตุ ๑๐,๐๐๐ ย่อมเงียบสงัด ไม่มีกังวล…เป…มหาสมุทรย่อมปั่นป่วน โลกธาตุ ๑๐,๐๐๐ ย่อมไหว” เป็นต้น. ด้วยการไหว ๖ อย่าง มีน้ำเป็นที่สุด. คำว่า ย่อมทำให้ผู้ยังไม่ปราศจากราคะสะดุ้งกลัว คือ น่ากลัว, น่ากลัวนั่นเอง จึงตรัสว่า “ยังความกลัวให้เกิด”. คำว่า เทวเภรี คือ เป็นเพียงคำไวพจน์ของคำว่า เทวทุนทุภี ไม่ได้หมายถึงเภรีหรือเทวทุนทุภีใดๆ ในที่นี้ แต่หมายถึงเสียงกึกก้องที่เกิดขึ้นจากอากาศโดยความเป็นอุปบาท. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสคำว่า “เทวดา” เป็นต้น. คำว่า เทวดา คือ เมฆ. เพราะในกาลนั้น เมื่ออากาศโปร่ง ไม่มีฝน เสียงที่เปล่งออกมาเป็นเสียงคำรามแห้งๆ จึงมีชื่อว่า เทวทุนทุภี. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “เทวดาคำรามเสียงแห้งๆ”. ပီတိဝေဂဝိဿဋ္ဌန္တိ ‘‘ဧဝံ စိရတရကာလံ ဝဟိတော အယံ အတ္တဘာဝသညိတော ဒုက္ခဘာရော, ဒါနိ န စိရဿေဝ နိက္ခိပိဿာမီ’’တိ သဉ္ဇာတသောမနဿော ဘဂဝါ သဘာဝေနေဝ ပီတိဝေဂဝိဿဋ္ဌံ ဥဒါနံ ဥဒါနေတိ, ဧဝံ ဥဒါနေန္တေန အယမ္ပိ အတ္ထော သာဓိတော ဟောတီတိ ဒဿနတ္ထံ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ကသ္မာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. คำว่า เปล่งด้วยกำลังปีติ คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระโสมนัสเกิดขึ้นว่า “ภาระคือทุกข์อันเป็นอัตภาพนี้ เราแบกมานานแล้ว บัดนี้จักวางลงในไม่ช้า” จึงทรงเปล่งอุทานที่เปล่งด้วยกำลังปีติโดยธรรมชาติ เพื่อแสดงว่า แม้ความหมายนี้ก็สำเร็จด้วยการเปล่งอุทานอย่างนี้ จึงมีคำกล่าวไว้ในอรรถกถาว่า “เพราะเหตุไร” เป็นต้น. တုလီယတီတိ တုလန္တိ တုလ-သဒ္ဒေါ ကမ္မသာဓနောတိ ဒဿေတုံ ‘‘တုလိတ’’န္တိ ဝုတ္တံ. အပ္ပာနုဘာဝတာယ ပရိစ္ဆိန္နံ. တထာ ဟိ တံ ပဋိပက္ခေန ပရိတော ခဏ္ဍိတဘာဝေန ပရိတ္တန္တိ ဝုစ္စတိ. ပဋိပက္ခဝိက္ခမ္ဘနတော ဒီဃသန္တာနတာယ ဝိပုလဖလတာယ စ န တုလံ န ပရိစ္ဆိန္နံ. ယေဟိ ကာရဏေဟိ ပုဗ္ဗေ အဝိသေသတော ‘‘မဟဂ္ဂတံ အတုလ’’န္တိ ဝုတ္တံ, တာနိ ကာရဏာနိ ရူပါဝစရတော အာရုပ္ပဿ သာတိသယံ ဝိဇ္ဇန္တီတိ အရူပါဝစရံ အတုလန္တိ ဝုတ္တံ, ဣတရဉ္စ တုလန္တိ. အပ္ပဝိပါကန္တိ တီသုပိ ကမ္မေသု ယံ အပ္ပဝိပါကံ ဟီနံ, တံ တုလံ. ဗဟုဝိပါကန္တိ ယံ မဟာဝိပါကံ ပဏီတံ, တံ အတုလံ. ယံ ပနေတ္ထ မဇ္ဈိမံ, တံ ဟီနံ ဥက္ကဋ္ဌန္တိ ဒွိဓာ ဘိန္ဒိတွာ ဒွီသု ဘာဂေသု ပက္ခိပိတဗ္ဗံ. ဟီနတ္တိကဝဏ္ဏနာယံ ဝုတ္တနယေနေဝ အပ္ပဗဟုဝိပါကတံ နိဒ္ဓါရေတွာ တဿ ဝသေန တုလာတုလဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. သမ္ဘဝတိ ဧတသ္မာတိ သမ္ဘဝေါတိ အာဟ ‘‘သမ္ဘဝ^ ဟေတုဘူတ’’န္တိ. နိယကဇ္ဈတ္တရတောတိ သသန္တာနဓမ္မေသု ဝိပဿနာဝသေန ဂေါစရာသေဝနာယ စ ရတော. သဝိပါကံ သမာနံ ပဝတ္တိဝိပါကမတ္တဒါယိကမ္မံ သဝိပါကဋ္ဌေန သမ္ဘဝံ, န စ တံ ကာမာဒိ^ ဘဝါဘိသင်္ခါရကန္တိ တတော ဝိသေသနတ္ထံ သမ္ဘဝန္တိ ဝတွာ ‘‘ဘဝသင်္ခါရ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဩဿဇီတိ အရိယမဂ္ဂေန အဝဿဇိ. ကဝစံ ဝိယ အတ္တဘာဝံ ပရိယောနန္ဓိတွာ ဌိတံ အတ္တနိ သမ္ဘူတတ္တာ အတ္တသမ္ဘဝံ ကိလေသဉ္စ အဘိန္ဒီတိ ကိလေသဘေဒသဟဘာဝိကမ္မောဿဇ္ဇနံ ဒဿေန္တော တဒုဘယဿ ကာရဏမာဟ ‘‘အဇ္ဈတ္တရတော သမာဟိတော’’တိ. คำว่า ย่อมถูกเปรียบเทียบ คือ ย่อมเปรียบเทียบ เพื่อแสดงว่า คำว่า ตุล เป็นกัมมสาธนะ จึงตรัสว่า “ถูกเปรียบเทียบแล้ว”. ถูกจำกัดเพราะมีอานุภาพน้อย. จริงอยู่ สิ่งนั้นถูกเรียกว่า ปริตตะ เพราะถูกฝ่ายตรงข้ามทำลายโดยรอบ. ไม่ถูกเปรียบเทียบ ไม่ถูกจำกัด เพราะข่มฝ่ายตรงข้ามได้ เพราะมีลำดับสืบเนื่องยาวนาน และเพราะมีผลไพบูลย์. ด้วยเหตุผลใด ที่กล่าวไว้ก่อนโดยไม่จำกัดว่า “มหัคคตะ อตุละ” เหตุผลเหล่านั้นมีอยู่ในอรูปาวจรยิ่งกว่ารูปาวจร จึงกล่าวว่า อรูปาวจรเป็นอตุละ ส่วนที่เหลือเป็นตุละ. คำว่า มีวิบากน้อย คือ กรรมใดมีวิบากน้อย เป็นของเลวในกรรมทั้ง ๓ อย่าง กรรมนั้นเป็นตุละ. คำว่า มีวิบากมาก คือ กรรมใดมีวิบากมาก เป็นของประณีต กรรมนั้นเป็นอตุละ. กรรมที่เป็นกลางในที่นี้ พึงแบ่งเป็น ๒ ส่วน คือ เลวและประณีต แล้วจัดเข้าใน ๒ ส่วนนั้น. พึงกำหนดความเป็นวิบากน้อยและมากโดยนัยที่กล่าวไว้ในหีนัตติกวรรณนา แล้วพึงทราบความเป็นตุละและอตุละโดยอาศัยวิบากนั้น. คำว่า ย่อมเกิดจากสิ่งนี้ คือ สัมภวะ จึงตรัสว่า “สัมภวะ คือ เป็นเหตุ”. คำว่า ยินดีในภายในของตน คือ ยินดีในการเสพโคจรโดยวิปัสสนาในธรรมอันเป็นสันดานของตน. กรรมที่ให้เพียงวิบากที่เป็นไปเท่านั้น ชื่อว่า สัมภวะ เพราะมีวิบาก และกรรมนั้นไม่ใช่ภวสังขารมีกามเป็นต้น เพื่อแสดงความพิเศษจากนั้น จึงกล่าวว่า สัมภวะ แล้วกล่าวว่า “ภวสังขาร”. คำว่า ทรงปลง คือ ทรงปลงด้วยอริยมรรค. ทรงทำลายกิเลสอันเกิดในตน เพราะเกิดในตน ซึ่งห่อหุ้มอัตภาพไว้เหมือนเกราะ เพื่อแสดงการปลงกรรมที่เกิดพร้อมกับการทำลายกิเลสทั้งสองอย่างนั้น จึงตรัสเหตุของทั้งสองอย่างนั้นว่า “ยินดีในภายใน มีจิตตั้งมั่น”. ပဌမဝိကပ္ပေ အဝသဇ္ဇနမေဝ ဝုတ္တံ. ဧတ္ထ အဝသဇ္ဇနာကာရောတိ တံ ဒဿေန္တော ‘‘အထ ဝါ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ တီရေန္တောတိ ‘‘ဥပ္ပာဒေါ ဘယံ, အနုပ္ပာဒေါ ခေမ’’န္တိအာဒိနာ ဝီမံသန္တော. တုလေန္တော တီရေန္တောတိအာဒိနာ သင်္ခေပတော ဝုတ္တမတ္ထံ ဝိတ္ထာရတော ဒဿေတုံ ‘‘ပဉ္စက္ခန္ဓာ’’တိအာဒိံ ဝတွာ ဘဝသင်္ခါရဿ အဝသဇ္ဇနာကာရံ သရူပတော ဒဿေတိ. ဧဝန္တိအာဒိနာ [Pg.510] ပန ဥဒါနဂါထာဝဏ္ဏနာယံ အာဒိတော ဝုတ္တမတ္ထံ နိဂမနဝသေန ဒဿေတိ. အဘီတဘာဝဉာပနတ္ထဉ္စာတိ အယမ္ပိ အတ္ထော သင်္ဂဟိတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ในวิกัปแรก กล่าวถึงการปลงเท่านั้น. ในที่นี้ เพื่อแสดงอาการแห่งการปลง จึงตรัสคำว่า “อีกอย่างหนึ่ง” เป็นต้น. ในที่นั้น คำว่า พิจารณา คือ พิจารณาว่า “ความเกิดขึ้นเป็นภัย ความไม่เกิดขึ้นเป็นความเกษม” เป็นต้น. คำว่า เปรียบเทียบ พิจารณา เป็นต้น เพื่อแสดงความหมายที่กล่าวไว้โดยย่อให้พิสดาร จึงกล่าวคำว่า “ปัญจขันธ์” เป็นต้น แล้วแสดงอาการแห่งการปลงภวสังขารโดยสภาพ. ส่วนคำว่า “อย่างนี้” เป็นต้น แสดงความหมายที่กล่าวไว้ในเบื้องต้นในอุททานคาถาพรรณนาโดยนัยแห่งการสรุป. และคำว่า เพื่อให้รู้ถึงความเป็นผู้ไม่หวาดกลัว ความหมายนี้ก็พึงทราบว่าสงเคราะห์เข้าไว้ด้วย. စာပါလဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. จาปาลวรรคพรรณนา จบแล้ว. ၂. ပါသာဒကမ္ပနဝဂ္ဂေါ ๒. ปาสาทกัมปนวรรค ၁-၂. ပုဗ္ဗသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ ๑-๒. ปุพพสูตรเป็นต้นพรรณนา ၈၂၃-၈၂၄. ပရတော ဣမသ္မိံ ပါသာဒကမ္ပနဝဂ္ဂေ ဒသမသုတ္တေ အာဝိ ဘဝိဿန္တိ. ဆအဘိညာပါဒကာတိ ဆန္နံ အဘိညာနံ ပါဒကဘူတာ ပဓာနဘူတာ. ယထာ ပဌမသုတ္တေ, တထာ ဒုတိယတတိယသုတ္တေသုပိ စ ဆအဘိညာပါဒကာ ဣဒ္ဓိပါဒါ ကထိတာတိ အတ္ထော. ๘๒๓-๘๒๔. ในปาสาทกัมปนวรรคนี้ จักปรากฏในทสมสูตรต่อไป. คำว่า มีอภิญญา ๖ เป็นบาท คือ เป็นบาท เป็นประธานแห่งอภิญญา ๖. ความว่า ในทุติยสูตรและตติยสูตรก็กล่าวถึงอิทธิบาทที่มีอภิญญา ๖ เป็นบาท เหมือนในปฐมสูตร. ၃. ဆန္ဒသမာဓိသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๓. ฉันทสมาธิสูตรพรรณนา ၈၂၅. ယော သမာဓိဿ နိဿယဘူတော ဆန္ဒော, သော ဣဓာဓိပ္ပေတောတိ အာဟ ‘‘ဆန္ဒန္တိ ကတ္တုကမျတာဆန္ဒ’’န္တိ. တဿ စ အဓိပတေယျဋ္ဌော နိဿယဋ္ဌော, န ဝိနာ တံ ဆန္ဒံ နိဿာယာတိ အာဟ – ‘‘နိဿာယာတိ နိဿယံ ကတွာ, အဓိပတိံ ကတွာတိ အတ္ထော’’တိ. ပဓာနဘူတာတိ သေဋ္ဌဘူတာ, သေဋ္ဌဘာဝေါ စ ဧကဿပိ စတုကိစ္စသာဓနဝသေန ပဝတ္တိယာ, တတော ဧဝ ဗဟုဝစနနိဒ္ဒေသော, ပဓာနသင်္ခါရဋ္ဌေန ပဓာနသင်္ခရဏတော. ‘‘ဆန္ဒံ စေ နိဿာယ…ပေ… အယံ ဝုစ္စတိ ဆန္ဒသမာဓီ’’တိ ဣမာယ ပါဠိယာ ဆန္ဒာဓိပတိ သမာဓိ ဆန္ဒသမာဓီတိ အဓိပတိသဒ္ဒလောပံ ကတွာ သမာသော ဝုတ္တောတိ ဝိညာယတိ, အဓိပတိသဒ္ဒတ္ထဒဿနဝသေန ဝါ ဆန္ဒဟေတုကော, ဆန္ဒာဓိကော ဝါ သမာဓိ ဆန္ဒသမာဓိ. တေန ‘‘ဆန္ဒသမာဓိနာ စေဝ ပဓာနသင်္ခါရေဟိ ပဓာနဘူတသင်္ခါရေဟိ စ သမန္နာဂတာ’’တိ ဝက္ခတိ, တံ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓော. ပဓာနဘူတာတိ ဝီရိယဘူတာ. ကေစိ ဝဒန္တိ – ‘‘သင်္ခတသင်္ခါရာဒိနိဝတ္တနတ္ထံ ပဓာနဂ္ဂဟဏ’’န္တိ. အထ ဝါ တံ တံ ဝိသေသံ သင်္ခရောတီတိ သင်္ခါရော, သဗ္ဗမ္ပိ ဝီရိယံ. တတ္ထ စတုကိစ္စသာဓကတော တဒညဿ နိဝတ္တနတ္ထံ ပဓာနဂ္ဂဟဏန္တိ. ယထာ ဆန္ဒော ဆန္ဒသမာဓိနာ စေဝ ပဓာနသင်္ခါရေဟိ စ သမန္နာဂတော, ဧဝံ ဆန္ဒသမာဓိ ဆန္ဒေန စေဝ ပဓာနသင်္ခါရေဟိ စ သမန္နာဂတော. ပဓာနသင်္ခါရာပိ ဆန္ဒေန [Pg.511] စေဝ ဆန္ဒသမာဓိနာ စ သမန္နာဂတာတိ တီသုပိ ပဒေသု သမန္နာဂတသဒ္ဒေါ ယောဇေတဗ္ဗော. တသ္မာတိ ယသ္မာ တယောပိ ဆန္ဒာဒယော ဧကစိတ္တုပ္ပာဒပရိယာပန္နာ, တသ္မာ သဗ္ဗေ တေ ဓမ္မာ ဧကတော ကတွာ ‘‘အယံ ဝုစ္စတိ…ပေ… ဣဒ္ဓိပါဒေါ’’တိ ဝုတ္တန္တိ. ဧဝံ ဆန္ဒာဒီနံယေဝ စေတ္ထ ဣဒ္ဓိပါဒဘာဝေါ ဝုတ္တော, ဝိဘင်္ဂေ ပန တေသံ ဣဒ္ဓိဘာဝေါ သမ္ပယုတ္တာနံ ဣဒ္ဓိပါဒဘာဝေါ ဝုတ္တောတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဣဒ္ဓိပါဒဝိဘင်္ဂေ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. ๘๒๕. ฉันทะที่เป็นที่อาศัยของสมาธิ พึงประสงค์ในที่นี้ ท่านจึงกล่าวว่า “ฉันทะ” คือ “ฉันทะคือความใคร่จะทำ”. อธิปไตยภาวะของฉันทะนั้นเป็นที่อาศัย ไม่พ้นจากฉันทะนั้นอาศัย ท่านจึงกล่าวว่า “นิสสายะ” คือ “กระทำเป็นที่อาศัย กระทำเป็นอธิบดี” ดังนี้. ปธานภูตะ คือ เป็นสภาพที่ประเสริฐ ภาวะที่ประเสริฐนั้นย่อมเป็นไปโดยการยังกิจ ๔ ให้สำเร็จแม้แก่สิ่งเดียว เพราะเหตุนั้น จึงมีการกล่าวด้วยพหูพจน์ เพราะเป็นปธานสังขารด้วยอรรถว่าปธานสังขรณ์. “อาศัยฉันทะ...ฯลฯ...นี้เรียกว่าฉันทสมาธิ” ดังนี้ พึงทราบว่า สมาธิที่มีฉันทะเป็นอธิบดี ชื่อว่าฉันทสมาธิ ด้วยบาลีนี้ โดยการทำบทว่าอธิบดีให้ลบไปแล้วทำเป็นสมาส หรือสมาธิที่มีฉันทะเป็นเหตุ หรือสมาธิที่มีฉันทะมาก ชื่อว่าฉันทสมาธิ โดยการแสดงอรรถของบทว่าอธิบดี. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงจะกล่าวว่า “ประกอบด้วยฉันทสมาธิและปธานสังขารทั้งหลาย คือสังขารทั้งหลายที่เป็นประธาน” ดังนี้ พึงนำมาเชื่อมโยง. ปธานภูตะ คือ เป็นวิริยะ. บางพวกกล่าวว่า “การรับเอาบทว่าปธานะ เพื่อป้องกันสังขารที่ปรุงแต่งเป็นต้น”. อีกอย่างหนึ่ง สังขาร คือ สิ่งที่ปรุงแต่งคุณวิเศษนั้นๆ วิริยะทั้งหมดก็เป็นสังขาร. ในสังขารนั้น การรับเอาบทว่าปธานะ เพื่อป้องกันสังขารอื่นจากสังขารที่ยังกิจ ๔ ให้สำเร็จ. ฉันทะประกอบด้วยฉันทสมาธิและปธานสังขารทั้งหลายฉันใด ฉันทสมาธิก็ประกอบด้วยฉันทะและปธานสังขารทั้งหลายฉันนั้น ปธานสังขารทั้งหลายก็ประกอบด้วยฉันทะและฉันทสมาธิ ดังนี้ พึงประกอบบทว่า “สมันนาคตะ” ในบททั้ง ๓ นั้น. เพราะเหตุนั้น เพราะฉันทะเป็นต้นทั้ง ๓ นั้นสงเคราะห์เข้าในจิตตุปบาทเดียวกัน เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวรวมธรรมเหล่านั้นทั้งหมดว่า “นี้เรียกว่า...ฯลฯ...อิทธิบาท” ดังนี้. ในที่นี้ ท่านกล่าวความเป็นอิทธิบาทของฉันทะเป็นต้นเท่านั้น แต่ในวิภังค์ ท่านกล่าวความเป็นอิทธิของฉันทะเป็นต้นนั้น และความเป็นอิทธิบาทของธรรมที่สัมปยุตต์ ดังนี้ ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ในอิทธิบาทวิภังค์นั้น”. ဣဒါနိ နေသံ ဣဒ္ဓိပါဒတာပိ သမ္ဘဝတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဆန္ဒဉှိ ဘာဝယတော ပဓာနံ ကတွာ ဘာဝေန္တဿ တထာ ပဝတ္တပုဗ္ဗာဘိသင်္ခါရဝသေန ဣဇ္ဈမာနော ဆန္ဒော ဣဒ္ဓိ နာမ, တဿ နိဿယဘူတာ ပဓာနသင်္ခါရာ ဣဒ္ဓိပါဒေါ နာမ. သေသဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. တထာ ဘာဝယန္တဿ မုချတာမတ္တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, ဣဇ္ဈနတ္ထော ပန သဗ္ဗေသံ သမာနန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘သမ္ပယုတ္တ…ပေ… ဣဇ္ဈန္တိယေဝါ’’တိ အာဟ. บัดนี้ ท่านกล่าวคำมีอาทิว่า “อนึ่ง” เพื่อแสดงว่าความเป็นอิทธิบาทของธรรมเหล่านั้นก็ย่อมมีได้. ในที่นั้น ฉันทะที่กำลังสำเร็จโดยความเป็นอภิสังขารที่เคยเป็นไปแล้วอย่างนั้น ของผู้ที่เจริญฉันทะโดยกระทำฉันทะให้เป็นประธาน ชื่อว่าอิทธิ ปธานสังขารทั้งหลายที่เป็นที่อาศัยของฉันทะนั้น ชื่อว่าอิทธิบาท. แม้ในธรรม ๒ อย่างที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. ท่านกล่าวโดยอ้างถึงความเป็นประธานเท่านั้นของผู้ที่เจริญอย่างนั้น แต่เพื่อแสดงว่าอรรถแห่งความสำเร็จนั้นเสมอกันแก่ธรรมทั้งหมด ท่านจึงกล่าวว่า “สัมปยุตต์...ฯลฯ...ย่อมสำเร็จนั่นเอง”. ဣဒ္ဓိပါဒေ အသင်္ကရတော ဒဿေတုံ ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဆန္ဒာဒယောတိ ဆန္ဒသမာဓိပဓာနသင်္ခါရာ. သေသိဒ္ဓိပါဒေသူတိ ဝီရိယိဒ္ဓိပါဒါဒီသု. တတ္ထ ဝီရိယသမာဓိပဓာနသင်္ခါရသမန္နာဂတောတိ ဒွိက္ခတ္တုံ ဝီရိယံ အာဂတံ, တတ္ထ ပုရိမံ သမာဓိဝိသေသံ, ဝီရိယာဓိပတိသမာဓိ ဧဝ ဝီရိယသမာဓီတိ ဒုတိယံ သမန္နာဂမင်္ဂဒဿနံ. ဒွေယေဝ ဟိ သဗ္ဗတ္ထ သမန္နာဂမင်္ဂါနိ သမာဓိ ပဓာနသင်္ခါရော စ, ဆန္ဒာဒယော သမာဓိဝိသေသနာနိ, ပဓာနသင်္ခါရော ပန ပဓာနဝစနေနေဝ ဝိသေသိတော, န ဆန္ဒာဒီဟီတိ န ဣဓ ဝီရိယာဓိပတိတာ ပဓာနသင်္ခါရဿ ဝုတ္တာ ဟောတိ. ဝီရိယဉ္စ သမာဓိံ ဝိသေသေတွာ ဌိတမေဝ သမန္နာဂမင်္ဂဝသေန ပဓာနသင်္ခါရဝစနေန ဝုတ္တန္တိ နာပိ ဒွီဟိ ဝီရိယေဟိ သမန္နာဂမော ဝုတ္တော ဟောတိ. ယသ္မာ ပန ဆန္ဒာဒီဟိ ဝိသိဋ္ဌော သမာဓိ, တထာပိ ဝိသိဋ္ဌေနေဝ စ တေန သမ္ပယုတ္တော ပဓာနသင်္ခါရော သေသဓမ္မာ စ, တသ္မာ သမာဓိဝိသေသနာနံ ဝသေန စတ္တာရော ဣဒ္ဓိပါဒါ ဝုတ္တာ, ဝိသေသနဘာဝေါ စ ဆန္ဒာဒီနံ တံတံအဝဿယဒဿနဝသေန ဟောတီတိ ‘‘ဆန္ဒသမာဓိ…ပေ… ဣဒ္ဓိပါဒေါ’’တိ ဧတ္ထ နိဿယတ္ထေပိ ပါဒ-သဒ္ဒေ ဥပါဒါယဋ္ဌေန ဆန္ဒာဒီနံ ဣဒ္ဓိပါဒတာ ဝုတ္တာ ဟောတိ, တေနေဝ အဘိဓမ္မေ ဥတ္တရစူဠဘာဇနိယေ ‘‘စတ္တာရော ဣဒ္ဓိပါဒါ ဆန္ဒိဒ္ဓိပါဒေါ’’တိအာဒိနာ (ဝိဘ. ၄၅၇) ဆန္ဒာဒီနံယေဝ ဣဒ္ဓိပါဒတာ ဝုတ္တာ, ပဉှပုစ္ဆကေ စ – ‘‘စတ္တာရော ဣဒ္ဓိပါဒါ ဣဓ ဘိက္ခု ဆန္ဒသမာဓီ’’တိအာဒိနာဝ (ဝိဘ. ၄၃၁) ဥဒ္ဒေသံ ကတွာပိ ပုန ဆန္ဒာဒီနံယေဝ ကုသလာဒိဘာဝေါ [Pg.512] ဝိဘတ္တော. ဥပါယိဒ္ဓိပါဒဒဿနတ္ထမေဝ ဟိ နိဿယိဒ္ဓိပါဒဒဿနံ ကတံ, အညထာ စတုဗ္ဗိဓတာ န ဟောတီတိ အယမေတ္ထ ပါဠိဝသေန အတ္ထဝိနိစ္ဆယော. တတ္ထ ဥပါယိဒ္ဓိပါဒဒဿနတ္ထမေဝါတိ ဆန္ဒာဒိကေ ဓုရေ ဇေဋ္ဌကေ ပုဗ္ဗင်္ဂမေ ကတွာ နိဗ္ဗတ္တိတသမာဓိ ဆန္ဒာဓိပတိသမာဓီတိ ဆန္ဒာဒီနံ ဣဒ္ဓိယာ အဓိဂမူပါယဒဿနံ ဥပါယိဒ္ဓိပါဒဒဿနံ, တဒတ္ထမေဝ ‘‘တထာဘူတဿ ဝေဒနာက္ခန္ဓော…ပေ… ဝိညာဏက္ခန္ဓော’’တိ တတ္ထ တတ္ထ ပါဠိယံ နိဿယိဒ္ဓိပါဒဒဿနံ ကတံ ဆန္ဒာဒိဝိသိဋ္ဌာနံယေဝ ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒီနံ အဓိပ္ပေတတ္တာ. ဧဝဉ္စေတံ သမ္ပဋိစ္ဆိတဗ္ဗံ, အညထာ ကေဝလံ ဣဒ္ဓိသမ္ပယုတ္တာနံယေဝ ခန္ဓာနံ ဝသေန ဣဒ္ဓိပါဒဘာဝေ ဂယှမာနေ တေသံ စတုဗ္ဗိဓတာ န ဟောတိ ဝိသေသကာရဏဘာဝတောတိ အဓိပ္ပာယော. ท่านกล่าวคำมีอาทิว่า “อนึ่ง” เพื่อแสดงความไม่ปะปนกันในอิทธิบาท ในที่นั้น บทว่า “ฉันทะเป็นต้น” คือ ฉันทสมาธิและปธานสังขาร บทว่า “ในอิทธิบาทที่เหลือ” คือ ในวิริยอิทธิบาทเป็นต้น ในที่นั้น บทว่า “ประกอบด้วยวิริยสมาธิและปธานสังขาร” ดังนี้ วิริยะมา ๒ ครั้ง ใน ๒ ครั้งนั้น วิริยะครั้งแรกเป็นบทวิเสสนะของสมาธิ วิริยสมาธิคือวิริยาธิปติสมาธิ วิริยะครั้งที่สองเป็นการแสดงองค์แห่งการประกอบ องค์แห่งการประกอบมี ๒ อย่างเท่านั้นในที่ทั้งปวง คือ สมาธิและปธานสังขาร ฉันทะเป็นต้นเป็นบทวิเสสนะของสมาธิ ส่วนปธานสังขารนั้น ท่านจำแนกด้วยบทว่าปธานะเท่านั้น ไม่ได้จำแนกด้วยฉันทะเป็นต้น เพราะฉะนั้น ความเป็นวิริยาธิปไตยของปธานสังขารจึงไม่ได้กล่าวไว้ในที่นี้ และวิริยะที่ตั้งอยู่โดยจำแนกสมาธิแล้วเท่านั้น ก็ไม่ได้กล่าวถึงการประกอบด้วยวิริยะ ๒ อย่าง โดยบทว่าปธานสังขารโดยเป็นองค์แห่งการประกอบ เพราะเหตุว่า สมาธิเป็นธรรมที่วิเศษด้วยฉันทะเป็นต้น ถึงกระนั้น ปธานสังขารและธรรมที่เหลือก็สัมปยุตต์ด้วยสมาธิที่วิเศษนั้น เพราะฉะนั้น อิทธิบาท ๔ จึงกล่าวไว้โดยบทวิเสสนะของสมาธิ และความเป็นบทวิเสสนะของฉันทะเป็นต้น ย่อมมีโดยการแสดงความอิงอาศัยนั้นๆ เพราะเหตุนั้น ในบทว่า “ฉันทสมาธิ…ฯลฯ…อิทธิบาท” ดังนี้ ความเป็นอิทธิบาทของฉันทะเป็นต้น จึงกล่าวไว้ด้วยอรรถว่าอาศัย โดยการรับเอาบทว่า ปาทะ แม้ในอรรถว่าที่อาศัย ด้วยเหตุนั้น ในอภิธรรม อุตตรจูฬภาชนีย์ ท่านจึงกล่าวความเป็นอิทธิบาทของฉันทะเป็นต้นเท่านั้น ด้วยคำมีอาทิว่า “อิทธิบาท ๔ คือ ฉันทิทธิบาท” ดังนี้ (วิภังค์ ๔๕๗) และในปัญหปุจฉกะ แม้จะทำบทอุทเทสด้วยคำมีอาทิว่า “ภิกษุทั้งหลาย อิทธิบาท ๔ คือ ฉันทสมาธิ” ดังนี้ (วิภังค์ ๔๓๑) ก็ยังจำแนกความเป็นกุศลเป็นต้นของฉันทะเป็นต้นเท่านั้น การแสดงนิสสยอิทธิบาทนั้น ก็เพื่อแสดงอุปายอิทธิบาทเท่านั้น ถ้ามิฉะนั้น ความเป็น ๔ อย่างก็ไม่มี เพราะฉะนั้น การวินิจฉัยอรรถโดยบาลีในที่นี้จึงเป็นดังนี้ ในที่นั้น บทว่า “เพื่อแสดงอุปายอิทธิบาทเท่านั้น” คือ การแสดงอุบายเครื่องถึงอิทธิของฉันทะเป็นต้น ชื่อว่าการแสดงอุปายอิทธิบาท คือ สมาธิที่เกิดขึ้นโดยกระทำฉันทะเป็นต้นให้เป็นธุระ เป็นประธาน เป็นเบื้องหน้า คือ ฉันทาธิปติสมาธิ เพื่ออรรถนั้นนั่นแหละ การแสดงนิสสยอิทธิบาทจึงทำไว้ในบาลีนั้นๆ ว่า “เวทนาขันธ์…ฯลฯ…วิญญาณขันธ์ ของบุคคลผู้เป็นเช่นนั้น” ดังนี้ เพราะประสงค์เอาเวทนาขันธ์เป็นต้นที่วิเศษด้วยฉันทะเป็นต้นเท่านั้น และพึงรับอย่างนี้ ถ้ามิฉะนั้น เมื่อถือเอาความเป็นอิทธิบาทโดยขันธ์ทั้งหลายที่สัมปยุตต์ด้วยอิทธิเท่านั้น ความเป็น ๔ อย่างของขันธ์เหล่านั้นก็ไม่มี เพราะความเป็นเหตุพิเศษ ดังนี้ ကေစီတိ ဥတ္တရဝိဟာရဝါသိနော. အနိဗ္ဗတ္တောတိ ဟေတုပစ္စယေဟိ န နိဗ္ဗတ္တော, န သဘာဝဓမ္မော, ပညတ္တိမတ္တန္တိ အဓိပ္ပာယော. ဝါဒမဒ္ဒနတ္ထာယ ဟောတိ, အဘိဓမ္မေ စ အာဂတော ဥတ္တရစူဠဝါရောတိ ယောဇနာ. စတ္တာရော ဣဒ္ဓိပါဒါတိအာဒိ ဥတ္တရစူဠဝါရဒဿနံ. ဣမေ ပန ဥတ္တရစူဠဝါရေ အာဂတာ ဣဒ္ဓိပါဒါ. บทว่า “บางพวก” คือ ชาวอุตตรวิหาร บทว่า “อนิพพัตตะ” คือ ไม่เกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย ไม่ใช่สภาวธรรม เป็นเพียงบัญญัติ ดังนี้ เป็นอธิบาย การประกอบคือ เพื่อข่มวาทะ และอุตตรจูฬวารมาในอภิธรรม บทว่า “อิทธิบาท ๔ เป็นต้น” เป็นการแสดงอุตตรจูฬวาร อิทธิบาทเหล่านี้มาในอุตตรจูฬวาร ရဋ္ဌပါလတ္ထေရော ဆန္ဒေ သတိ ကထံ နာနုဇာနိဿန္တီတိ သတ္တာဟာနိ ဘတ္တာနိ အဘုဉ္ဇိတွာ မာတာပိတရော အနုဇာနာပေတွာ ပဗ္ဗဇိတွာ ဆန္ဒမေဝ နိဿာယ အရဟတ္တံ ပါပုဏီတိ အာဟ – ‘‘ရဋ္ဌပါလတ္ထေရော ဆန္ဒံ ဓုရံ ကတွာ လောကုတ္တရဓမ္မံ နိဗ္ဗတ္တေသီ’’တိ. သောဏတ္ထေရောတိ သုခုမာလသောဏတ္ထေရော. သော ဟိ အာယသ္မာ အတ္တနော သုခုမာလဘာဝံ အစိန္တေတွာ အတိဝေလံ စင်္ကမနေန ပါဒေသု ဥဋ္ဌိတေသုပိ ဥဿာဟံ အဝိဿဇ္ဇေန္တော ဝီရိယံ ဓုရံ ကတွာ လောကုတ္တရဓမ္မံ နိဗ္ဗတ္တေသိ. သမ္ဘုတတ္ထေရော ‘‘စိတ္တဝတော စေ အလမရိယဉာဏဒဿနဝိသေသော ဣဇ္ဈေယျ, မယှံ ဣဇ္ဈေယျာတိ စိတ္တံ ဓုရံ ကတွာ လောကုတ္တရဓမ္မံ နိဗ္ဗတ္တေသိ. မောဃရာဇာ ‘‘ပညဝတော စေ မဂ္ဂဘာဝနာ ဣဇ္ဈေယျ, မယှံ ဣဇ္ဈေယျာ’’တိ ပညာပုဗ္ဗင်္ဂမံ ပညာဓုရံ ပညာဇေဋ္ဌကံ ကတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏီတိ အာဟ ‘‘မောဃရာဇာ ဝီမံသံ ဓုရံ ကတွာ လောကုတ္တရဓမ္မံ နိဗ္ဗတ္တေသီ’’တိ. ဣဒါနိ နေသံ အရိယာနံ ဥပဋ္ဌာနုဿာဟမန္တဇာတိသမ္ပဒံ နိဿာယ ရညော သန္တိကေ လဒ္ဓဝိသေသေ အမစ္စပုတ္တေ နိဒဿနဘာဝေန ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထ ယထာ’’တိအာဒိမာဟ. ဧတ္ထ [Pg.513] စ ပုနပ္ပုနံ ဆန္ဒုပ္ပာဒနံ တောသနံ ဝိယ ဟောတီတိ ဆန္ဒဿ ဥပဋ္ဌာနသဒိသတာ ဝုတ္တာ, ထာမဘာဝတော စ ဝီရိယဿ သူရတ္တသဒိသတာ, စိန္တနပ္ပဓာနတ္တာ စိတ္တဿ မန္တသံဝိဓာနသဒိသတာ, ယောနိသောမနသိကာရ-သမ္ဘူတေသု ကုသလဓမ္မေသု ပညာ သေဋ္ဌာတိ ဝီမံသာယ ဇာတိသမ္ပတ္တိသဒိသတာ ဝုတ္တာ. พระรัฏฐปาลเถระ เมื่อมีความพอใจอยู่ ไฉนจะไม่ทรงอนุญาตเล่า ดังนี้แล้ว ไม่ฉันภัตตาหาร ๗ วัน ให้มารดาบิดาอนุญาตแล้ว บวชแล้ว อาศัยฉันทะนั่นแหละ บรรลุพระอรหัต จึงกล่าวว่า “พระรัฏฐปาลเถระ ทรงทำฉันทะให้เป็นประธาน ยังโลกุตรธรรมให้สำเร็จแล้ว” คำว่า พระโสณเถระ ได้แก่ พระโสณเถระผู้สุขุมมาลชาติ พระเถระนั้นแล ไม่ทรงคำนึงถึงความเป็นผู้สุขุมมาลชาติของตน ทรงจงกรมเกินเวลา แม้เท้าทั้งสองบวมขึ้น ก็ไม่ทรงละความเพียร ทรงทำความเพียรให้เป็นประธาน ยังโลกุตรธรรมให้สำเร็จแล้ว พระสัมภูตเถระ ทรงทำจิตให้เป็นประธาน ยังโลกุตรธรรมให้สำเร็จแล้ว โดยตรัสว่า “ถ้าอริยญาณทัสสนวิเศษย่อมสำเร็จแก่ผู้มีจิตไซร้ ก็พึงสำเร็จแก่เราเถิด” พระโมฆราช ทรงทำปัญญาให้เป็นเบื้องหน้า มีปัญญาเป็นประธาน มีปัญญาเป็นใหญ่ บรรลุพระอรหัต โดยตรัสว่า “ถ้าการเจริญมรรคย่อมสำเร็จแก่ผู้มีปัญญาไซร้ ก็พึงสำเร็จแก่เราเถิด” จึงกล่าวว่า “พระโมฆราช ทรงทำวิมังสาให้เป็นประธาน ยังโลกุตรธรรมให้สำเร็จแล้ว” บัดนี้ เพื่อแสดงบุตรอำมาตย์ทั้งหลายผู้ได้คุณวิเศษในสำนักของพระราชา อาศัยความถึงพร้อมด้วยการเฝ้าแหน ความอุตสาหะ มนต์ และชาติ ของพระอริยะเหล่านั้น โดยความเป็นตัวอย่าง จึงตรัสคำมีอาทิว่า “ในเรื่องนั้น เหมือนอย่างว่า” อนึ่ง ในอรรถกถานี้ การยังฉันทะให้เกิดขึ้นบ่อยๆ ย่อมเป็นเหมือนการทำให้พอใจ ฉันทะจึงชื่อว่าเหมือนการเฝ้าแหน ความเพียรชื่อว่าเหมือนความกล้าหาญ เพราะความเป็นผู้มีกำลัง จิตชื่อว่าเหมือนการจัดแจงมนต์ เพราะมีความคิดเป็นประธาน วิมังสาชื่อว่าเหมือนความถึงพร้อมด้วยชาติ เพราะปัญญาเป็นเลิศในกุศลธรรมทั้งหลายที่เกิดจากโยนิโสมนสิการ ၄. မောဂ္ဂလ္လာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๔. อรรถกถาโมคคัลลานสูตร ၈၂၆. ဥဒ္ဓစ္စပကတိကာတိ ဝိက္ခိတ္တသဘာဝါ, ဝိဗ္ဘန္တစိတ္တာတိ အတ္ထော. အနဝဋ္ဌိတတာယ ဝိပ္ဖန္ဒိတစိတ္တတာယ ဝိပ္ဖန္ဒမာနစိတ္တာ. တုစ္ဆတာယ နဠော ဝိယာတိ နဠော, မာနော, ဥဂ္ဂတော နဠော ဧတေသန္တိ ဥန္နဠာတိ အာဟ – ‘‘ဥန္နဠာတိ…ပေ… ဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိ. စပလာတိ စာပလျတာ နာမ လောလဘာဝေါ. မုရာတိ ခရဝစနာ, ဖရုသဝစနာတိ အတ္ထော. ဝိကိဏ္ဏဝါစာ နာမ သမ္ဖပ္ပလာပိနောတိ ဝုတ္တံ ‘‘အသံယတဝစနာ’’တိအာဒိ. ပဋိပတ္တိဓမ္မေ ပမုဋ္ဌာ ဝိနဋ္ဌာ ပဋိဝိနဋ္ဌာ သတိ ဧတေသန္တိ မုဋ္ဌသတီတိ အာဟ – ‘‘နဋ္ဌဿတိနော’’တိ. ဥဗ္ဘန္တစိတ္တာတိ သမာဓိနော အဘာဝေန ဥဒ္ဓစ္စေနေဝ ဥပရူပရိ ဘန္တစိတ္တာ. ပါကတိန္ဒြိယာ အဘာဝိတကာယတာယ ဂါမဒါရကာ ဝိယ ပကတိဘူတဣန္ဒြိယာ. နေမော ဝုစ္စတိ ဘူမိယာ ဗဒ္ဓဘာဝနိမိတ္တပဒေသော, ဂမ္ဘီရော နေမော ဧတဿာတိ ဂမ္ဘီရနေမော. သုဋ္ဌု နိခါတောတိအာဒိ တဿ ပါဒဿ သုပ္ပတိဋ္ဌိတဘာဝဒဿနံ. ๘๒๖. บทว่า อุทธัจจปกติกา คือ มีสภาวะฟุ้งซ่าน อธิบายว่า มีจิตซัดส่าย. ชื่อว่ามีจิตดิ้นรน เพราะความไม่ตั้งมั่น เพราะความที่จิตดิ้นรน. บทว่า อุนนฬา คือ มีมานะเหมือนไม้อ้อ เพราะความว่างเปล่า คือมานะเหมือนไม้อ้อ ไม้อ้อ (คือมานะ) ขึ้นแล้วแก่ชนเหล่านั้น ดังนี้ จึงตรัสว่า "อุนนฬา... เป็นอันกล่าวแล้ว". บทว่า จปลา คือ ความคะนอง ได้แก่ ความโลเล. บทว่า มุรา คือ มีวาจาหยาบ อธิบายว่า มีวาจาอันแข็งกระด้าง. บทว่า วิกิณณวาจา คือ ผู้พูดเพ้อเจ้อ จึงตรัสว่า "มีวาจาไม่สำรวม" เป็นต้น. บทว่า มุฏฐสติ คือ ชนทั้งหลายที่มีสติหลงลืม หายไป เสื่อมไปในปฏิปัตติธรรม ชื่อว่า มุฏฐสติ ดังนี้ จึงตรัสว่า "ผู้มีสติอันหายไปแล้ว". บทว่า อุพภันตจิตตา คือ มีจิตฟุ้งซ่านยิ่งๆ ขึ้นไปด้วยอุทธัจจะนั่นเอง เพราะไม่มีสมาธิ. บทว่า ปากตินทริยา คือ มีอินทรีย์ปรากฏ เหมือนเด็กชาวบ้าน เพราะไม่ได้อบรมกาย. คำว่า เนโม หมายถึง ส่วนที่เป็นรากฐานซึ่งผูกติดอยู่กับพื้นดิน, บทว่า คัมภีรเนโม คือ มีรากฐานลึก. คำว่า สุฏฐุนิขาโต เป็นต้น เป็นการแสดงถึงความตั้งมั่นดีของเท้าข้างนั้น. ၅. ဥဏ္ဏာဘဗြာဟ္မဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๕. อรรถกถาอุณณาภพราหมณสูตร ၈၂၇. ပဟာနတ္ထန္တိ အနုပ္ပာဒပဟာနတ္ထံ. ๘๒๗. บทว่า ปหานัตถัง คือ เพื่อละการไม่ให้เกิดขึ้น. ၉. ဣဒ္ဓါဒိဒေသနာသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๙. อรรถกถาอิทธิอาทิเทศนาสูตร ၈၃၁. အဘိညာပါဒကံ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ အဓိပ္ပေတံ ‘‘ဣဒ္ဓိလာဘာယ ပဝတ္တတီ’’တိ ဝစနတော. ๘๓๑. ฌานที่ ๔ อันเป็นบาทแห่งอภิญญา พึงประสงค์ด้วยบทว่า "ย่อมเป็นไปเพื่อการได้ฤทธิ์". ၁၀. ဝိဘင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๑๐. อรรถกถาวิภังคสูตร ၈၃၂. ဆန္ဒံ ဥပ္ပာဒေတွာတိ ဘာဝနာဆန္ဒံ ဥပ္ပာဒေတွာ. လီနာကာရောတိ ဘာဝနာစိတ္တဿ လယာပတ္တိ. ကောသဇ္ဇေန ဝေါကိဏ္ဏာပဇ္ဇနံ ဝုတ္တံ. ๘๓๒. บทว่า ฉันทัง อุปปาเทตวา คือ ยังฉันทะในการเจริญภาวนาให้เกิดขึ้น. บทว่า ลีนากาโร คือ ความที่จิตภาวนาหดหู่. เป็นอันกล่าวถึงการตกไปในความเกียจคร้าน. ဧဝံ [Pg.514] ပသာဒါဘာဝေန စိတ္တဿ ဝိက္ခေပါပတ္တိ, တတ္ထ ပသာဒုပ္ပာဒနေန ယံ သမ္ပဟံသနံ ဣစ္ဆိတဗ္ဗံ, တဿ ဥပ္ပာဒနာကာရံ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ ‘‘သော ဗုဒ္ဓဓမ္မသံဃဂုဏေ အာဝဇ္ဇေတွာ’’တိအာဒိ. ဝတ္ထုကာမေ အာရဗ္ဘ ဝိက္ခိတ္တော ပုနပ္ပုနံ ဝိက္ခိတ္တော ဟောတိယေဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘အနုဝိက္ခိတ္တော’’တိ. ဥပ္ပထံ ပဋိပန္နဿ စိတ္တဿ ဒဏ္ဍနဋ္ဌေန နိဂ္ဂဏှနဋ္ဌေန သုတ္တာနိ ဧဝ ဒဏ္ဍောတိ သုတ္တဒဏ္ဍော, တေန သုတ္တဒဏ္ဍေန စိတ္တံ တဇ္ဇေတွာ. ပဉ္စကာမဂုဏေ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တော စိတ္တဝိက္ခေပေါ ပုနပ္ပုနံ ဥပ္ပဇ္ဇတေဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘အနုဝိက္ခိတ္တော အနုဝိသဋော’’တိ. การที่จิตฟุ้งซ่านเพราะไม่มีความเลื่อมใสอย่างนี้, เพื่อแสดงอาการแห่งการยังความร่าเริงที่พึงประสงค์ให้เกิดขึ้นด้วยการยังความเลื่อมใสให้เกิดขึ้นในที่นั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า "ภิกษุนั้นน้อมใจไปในพระพุทธคุณ พระธรรมคุณ พระสังฆคุณ" บทว่า อนุวิกขิตโต คือ จิตที่ฟุ้งซ่านปรารภวัตถุกาม ย่อมฟุ้งซ่านซ้ำๆ อีกนั่นเอง. พระสูตรทั้งหลายนั่นแหละเป็นทัณฑะ เพราะเป็นเครื่องลงโทษ เป็นเครื่องข่มจิตที่ดำเนินไปผิดทาง จึงชื่อว่า สุตตทัณฑะ (ทัณฑะคือพระสูตร), พึงข่มจิตด้วยสุตตทัณฑะนั้น. บทว่า อนุวิกขิตโต อนุวิสโต คือ ความฟุ้งซ่านแห่งจิตที่เกิดขึ้นปรารภกามคุณ ๕ ย่อมเกิดขึ้นซ้ำๆ อีกนั่นเอง. ပုရေပစ္ဆာဘာဝေါ ကမ္မဋ္ဌာနဿ မနသိကာရဝသေန ဥဂ္ဂဟဝသေန ဝါတိ တဒုဘယံ ဒဿေတုံ ‘‘ကထ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အတိလီနာဒီသု စတူသု ဌာနေသူတိ အတိလီနာတိပဂ္ဂဟိတသံခိတ္တအနုဝိက္ခိတ္တသညိတေသု စတူသု ဌာနေသု. တတ္ထ ဘာဝနံ အနဇ္ဈောဂါဟေတွာဝ သင်္ကောစော အတိလီနတာ, အဇ္ဈောဂါဟေတွာ အန္တော သင်္ကောစော သံခိတ္တတာ, အန္တောသင်္ခေပေါ အတိပဂ္ဂဟိတတာ, အစ္စာရဒ္ဓဝီရိယတာ အနုဝိက္ခိတ္တတာ. ဗဟိဒ္ဓါ ဝိသမဝိတက္ကာနုဘာဝနံ အာပဇ္ဇန္တော ဒွတ္တိံသာကာရဝသေန အဋ္ဌိကသညာဝသေန ဝါ ဂဟေတဗ္ဗန္တိ အာဟ – ‘‘သရီရဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗ’’န္တိ. တေနာဟ ‘‘ဥဒ္ဓံ ပါဒတလာ’’တိအာဒိ (ဒီ. နိ. ၂.၃၇၇; မ. နိ. ၁.၁၁၀). เพื่อแสดงความเป็นไปในเบื้องหน้าและเบื้องหลังของกรรมฐาน โดยอาศัยการมนสิการ หรือโดยอาศัยการเรียนรู้ ทั้งสองอย่างนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า "อย่างไร" บทว่า อติลีนาทีสุ จตูสุ ฐาเนสุ คือ ในฐานะ ๔ อย่าง มีอติลีนเป็นต้น ได้แก่ ในฐานะ ๔ อย่างที่ชื่อว่า อติลีน อติปัคคหิต สังขิตตะ อนุวิกขิตตะ. ในบรรดาฐานะเหล่านั้น ความหดหู่โดยไม่เข้าถึงภาวนา ชื่อว่า อติลีนตา, ความหดหู่ภายในโดยเข้าถึงแล้ว ชื่อว่า สังขิตตตา, ความหดหู่ภายใน ชื่อว่า อติปัคคหิตตา, ความเพียรที่ปรารภเกินไป ชื่อว่า อนุวิกขิตตตา. เมื่อเข้าถึงการพิจารณาวิตกที่ไม่สม่ำเสมอภายนอก พึงทราบโดยอาการ ๓๒ หรือโดยอัฏฐิกสัญญา ดังนี้ จึงตรัสว่า "พึงทราบโดยส่วนแห่งร่างกาย" เพราะเหตุนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า "เบื้องบนแต่พื้นเท้าขึ้นไป" (ที. สี. ๒/๓๗๗; ม. มู. ๑/๑๑๐). အညမညံ အသင်္ကရတော အာကိရီယန္တိ ပကာရတော ဌပီယန္တီတိ အာကာရာ, ဘာဂါတိ အာဟ – ‘‘ယေဟိ အာကာရေဟီတိ ယေဟိ ကောဋ္ဌာသေဟီ’’တိ. လိင်္ဂီယတိ သလ္လက္ခီယတီတိ လိင်္ဂံ, သဏ္ဌာနံ. နိမီယတိ နိဒ္ဓါရေတွာ ပရိစ္ဆိန္ဒီယတီတိ နိမိတ္တံ, ဥပဋ္ဌာနံ. ယော ဘိက္ခူတိအာဒိ အာလောကသညံ ယော ဥဂ္ဂဏှာတိ, တံ ဒဿနံ. အင်္ဂဏေတိ ဝိဝဋင်္ဂဏေ. အာလောကသညံ မနသိကရောတိ ရတ္တိယံ. ဝီရိယာဒီသုပီတိ ယထာ ‘‘ဣဓ ဘိက္ခု ဆန္ဒံ ဥပ္ပာဒေတွာ’’တိ ဆန္ဒေ ဝိတ္ထာရနယော ဝုတ္တော, ဝီရိယာဒီသုပိ ဧသော ဧဝ ဝိတ္ထာရနယော ယောဇေတဗ္ဗော. บทว่า อาการา คือ ส่วนทั้งหลาย เพราะแยกกันวางไว้โดยไม่ปะปนกัน ดังนี้ จึงตรัสว่า "เยหิ อาการหิ คือ ด้วยส่วนทั้งหลายเหล่าใด" บทว่า ลิงคัง คือ เครื่องหมาย เพราะเป็นที่สังเกตได้. บทว่า นิมิตตัง คือ นิมิต เพราะเป็นที่กำหนดและจำแนกได้. บทว่า โย ภิกขุ เป็นต้น คือ การแสดงถึงการที่ภิกษุผู้เรียนอาโลกสัญญา. บทว่า อังคเณ คือ ในลานที่เปิดโล่ง. มนสิการอาโลกสัญญาในเวลากลางคืน. แม้ในวิริยะเป็นต้น ก็พึงประกอบนัยแห่งการขยายความนั้นนั่นแหละ เหมือนที่กล่าวถึงนัยแห่งการขยายความในฉันทะว่า "ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ยังฉันทะให้เกิดขึ้นแล้ว" ပါသာဒကမ္ပနဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาปาสาทกัมปนวรรค จบแล้ว. ၃. အယောဂုဠဝဂ္ဂေါ ๓. อโยคุฬวรรค ၂. အယောဂုဠသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๒. อรรถกถาอโยคุฬสูตร ၈၃၄. ဣမိနာ စတုမဟာဘူတမယေနာတိ ဣမိနာ သဗ္ဗလောကပစ္စက္ခေန စတူဟိ မဟာဘူတေဟိ နိဗ္ဗတ္တေန စတုမဟာဘူတမယေန. မနောမယော ပန နိမ္မိတကာယော [Pg.515] ဘဂဝတော ရုစိဝသေန ပရေသံ ပစ္စက္ခော ဟောတိ. ဩမာတီတိ အဝမာတိ. အဝ-ပုဗ္ဗော ဟိ မာ-သဒ္ဒေါ သတ္တိအတ္ထောပိ ဟောတီတိ ‘‘ပဟောတိ သက္ကောတီ’’တိ အတ္ထော ဝုတ္တော. အသမ္ဘိန္နပဒန္တိ အသာဓာရဏပဒံ အညတ္ထ အနာဂတတ္တာ. ကာယဿ စိတ္တေ သမောဒဟနံ အာရောပနံ တန္နိဿိတတာကရဏဉ္စ အတ္ထတော စိတ္တဂတိယာ ပဝတ္တနမေဝါတိ အာဟ ‘‘စိတ္တဂတိယာ ပေသေတီ’’တိ. ๘๓๔. บทว่า อิมินา จตุมหาภูตมเยน คือ ด้วยกายที่สำเร็จด้วยมหาภูต ๔ นี้ ที่เป็นที่ประจักษ์แก่โลกทั้งปวง ที่เกิดขึ้นด้วยมหาภูต ๔. ส่วนกายที่เนรมิตด้วยใจ ย่อมเป็นที่ประจักษ์แก่ผู้อื่นโดยพระพุทธประสงค์. บทว่า โอมาติ คือ ย่อมสามารถ. อนึ่ง คำว่า มา ที่มี อว เป็นบทหน้า ย่อมมีอรรถว่าสามารถด้วย จึงกล่าวอรรถว่า "ย่อมสามารถ" บทว่า อสัมภินนปทัง คือ บทที่ไม่ทั่วไป เพราะไม่ไปในที่อื่น. การรวมกายเข้ากับจิต การยกขึ้น และการทำให้กายอาศัยจิต โดยอรรถแล้ว คือการให้เป็นไปตามความเร็วของจิตนั่นเอง ดังนี้ จึงตรัสว่า "ย่อมส่งไปตามความเร็วของจิต" တတ္ထ စိတ္တဂတိဂမနံ နာမ စိတ္တဝသေန ကာယဿ ပရိဏာမနေန ‘‘အယံ ကာယော ဣမံ စိတ္တံ ဝိယ ဟောတူ’’တိ ကာယဿ စိတ္တေန သမာနဂတိကတာဌပနံ. ကထံ ပန ကာယော ဒန္ဓပဝတ္တိကော လဟုပဝတ္တိနာ စိတ္တေန သမာနဂတိကော ဟောတီတိ? န သဗ္ဗထာ သမာနဂတိကော. ယထေဝ ဟိ ကာယဝသေန စိတ္တပရိဏာမနေ စိတ္တံ သဗ္ဗထာ ကာယေန သမာနဂတိကံ န ဟောတိ. န ဟိ ကဒါစိ တံ သဘာဝသိဒ္ဓေန အတ္တနော ခဏေန အဝတ္တိတွာ ဒန္ဓဝုတ္တိကဿ ရူပဓမ္မဿ ဝသေန ပဝတ္တိတုံ သက္ကောတိ, ‘‘ဣဒံ စိတ္တံ အယံ ကာယော ဝိယ ဟောတူ’’တိ ပန အဓိဋ္ဌာနေန ဒန္ဓဂတိကဿ ကာယဿ အနုဝတ္တနတော ယာဝ ဣစ္ဆိတဋ္ဌာနပ္ပတ္တိ, တာဝ ကာယဂတိအနုလောမေနေဝ ဟုတွာ သန္တာနဝသေန ပဝတ္တမာနံ စိတ္တံ ကာယဂတိယာ ပရိဏာမိတံ နာမ ဟောတိ. ဧဝံ ‘‘အယံ ကာယော ဣဒံ စိတ္တံ ဝိယ ဟောတူ’’တိ အဓိဋ္ဌာနေန ပဂေဝ သုခလဟုသညာယ သမ္ပာဒိတတ္တာ အဘာဝိတိဒ္ဓိပါဒါနံ ဝိယ ဒန္ဓံ အဝတ္တိတွာ ယထာ လဟုကံ ကတိပယစိတ္တဝါရေနေဝ ဣစ္ဆိတဋ္ဌာနပ္ပတ္တိ ဟောတိ, ဧဝံ ပဝတ္တမာနော ကာယော စိတ္တဂတိယာ ပရိဏာမိတော နာမ ဟောတိ, န ဧကစိတ္တက္ခဏေနေဝ ဣစ္ဆိတဋ္ဌာနပ္ပတ္တိယာ, ဧဝဉ္စ ကတွာ ဗာဟာသမိဉ္ဇနပသာရဏူပမာပိ ဥပစာရေန ဝိနာ သုဋ္ဌုတရံ ယုတ္တာ ဟောတီတိ. အညထာ ဓမ္မတာဝိလောမတာ သိယာ, နာပိ ဓမ္မာနံ လက္ခဏညထတ္တံ ဣဒ္ဓိဗလေန ကာတုံ သက္ကာ, ဘာဝညထတ္တမေဝ ပန ကာတုံ သက္ကာတိ. ในบรรดาอิทธิบาทเหล่านั้น ชื่อว่าการไปตามความเร็วของจิต คือการตั้งกายให้มีความเร็วเท่ากับจิต ด้วยการน้อมกายไปตามอำนาจของจิตว่า "ขอกายนี้จงเป็นเหมือนจิตนี้เถิด" ก็กายที่มีการเป็นไปเชื่องช้า จะมีความเร็วเท่ากับจิตที่มีการเป็นไปรวดเร็วได้อย่างไร? ไม่ได้มีความเร็วเท่ากันโดยประการทั้งปวง เหมือนกับการน้อมจิตไปตามอำนาจของกาย จิตก็ไม่ได้มีความเร็วเท่ากับกายโดยประการทั้งปวง เพราะจิตนั้นย่อมไม่สามารถเป็นไปตามอำนาจของรูปธรรมที่มีการเป็นไปเชื่องช้า โดยไม่เป็นไปตามขณะของตนที่สำเร็จด้วยสภาวะของตนได้เลย แต่ด้วยการอธิษฐานว่า "ขอจิตนี้จงเป็นเหมือนกายนี้เถิด" เพราะการเป็นไปตามกายที่มีการไปเชื่องช้า จิตที่กำลังเป็นไปโดยกระแสจิต ย่อมเป็นไปตามความเร็วของกายเท่านั้น จนกว่าจะถึงสถานที่ที่ปรารถนา ชื่อว่าถูกน้อมไปตามความเร็วของกาย อย่างนี้ ด้วยการอธิษฐานว่า "ขอกายนี้จงเป็นเหมือนจิตนี้เถิด" เพราะได้กระทำความสำคัญว่าง่ายและเบาไว้ก่อนแล้ว ไม่เป็นไปเชื่องช้าเหมือนผู้ที่ยังไม่เจริญอิทธิบาท ย่อมถึงสถานที่ที่ปรารถนาได้โดยรวดเร็วด้วยจิตเพียงไม่กี่ขณะ กายที่กำลังเป็นไปอย่างนี้ ชื่อว่าถูกน้อมไปตามความเร็วของจิต ไม่ใช่ด้วยการถึงสถานที่ที่ปรารถนาด้วยจิตขณะเดียว และเมื่อทำอย่างนี้ อุปมาด้วยการคู้แขนเหยียดแขนก็ย่อมสมควรยิ่งขึ้นโดยไม่ต้องอาศัยอุปจาระ มิฉะนั้นแล้วก็จะเป็นการขัดต่อธรรมดา และลักษณะของธรรมทั้งหลายก็ไม่สามารถทำให้ผิดแปลกไปได้ด้วยฤทธิ์ แต่สามารถทำให้ภาวะผิดแปลกไปได้เท่านั้น ၃-၁၀. ဘိက္ခုသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ ๓-๑๐. อรรถกถาภิกขุสูตรเป็นต้น ၈၃၅-၈၄၂. ‘‘ဒွိန္နံ ဖလာန’’န္တိ အာဂတသုတ္တံ သန္ဓာယ ‘‘ဒွေ ဖလာနိ အာဒိံ ကတွာ’’တိ ဝုတ္တံ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. 835-842. อ้างถึงพระสูตรที่มาว่า "ผล ๒ อย่าง" จึงกล่าวว่า "มีผล ๒ อย่างเป็นต้น" ที่เหลือก็เป็นสิ่งที่เข้าใจได้ง่าย အယောဂုဠဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาอโยคุฬวรรค จบแล้ว ဣဒ္ဓိပါဒသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาอิทธิปาทสังยุตต์ จบแล้ว ၈. အနုရုဒ္ဓသံယုတ္တံ ๘. อนุรุทธสังยุตต์ ၁. ရဟောဂတဝဂ္ဂေါ ๑. รโหคตวรรค ၁-၂. ပဌမရဟောဂတသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ ๑-๒. อรรถกถาปฐมรโหคตสูตรเป็นต้น ၈၉၉-၉၀၀. ဆတ္တိံသာယ [Pg.516] ဌာနေသူတိ အဇ္ဈတ္တံ ကာယေ သမုဒယဓမ္မာနုပဿီ, ဝယော, သမုဒယဝယော, ဗဟိဒ္ဓါ သမုဒယော, ဝယော, သမုဒယဝယော, အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါ သမုဒယော, ဝယော, သမုဒယဝယဓမ္မာနုပဿီတိ နဝ အနုပဿနာ, တထာ ဝေဒနာယ စိတ္တေ ဓမ္မေသူတိ ဧဝံ ဆတ္တိံသာယ ဌာနေသု. ဒုတိယေ ဒွါဒသသု ဌာနေသူတိ ကာယေ အဇ္ဈတ္တံ ဗဟိဒ္ဓါ အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါ, ဝေဒနာယ စိတ္တေ ဓမ္မေသူတိ ဧဝံ ဒွါဒသသု ဌာနေသု. ๘๙๙-๙๐๐. ใน ๓๖ ฐานะ คือ พิจารณาเห็นธรรมคือความเกิดขึ้นในกายภายใน, ความเสื่อม, ความเกิดขึ้นและความเสื่อม, ในกายภายนอก ความเกิดขึ้น, ความเสื่อม, ความเกิดขึ้นและความเสื่อม, ในกายภายในและภายนอก ความเกิดขึ้น, ความเสื่อม, ความเกิดขึ้นและความเสื่อม รวมเป็นอนุสสนา ๙ อย่าง, เช่นเดียวกันในเวทนา ในจิต ในธรรมทั้งหลาย รวมเป็น ๓๖ ฐานะอย่างนี้. ในสูตรที่สอง ใน ๑๒ ฐานะ คือ ในกายภายใน ภายนอก ภายในและภายนอก, ในเวทนา ในจิต ในธรรมทั้งหลาย รวมเป็น ๑๒ ฐานะอย่างนี้. ၃. သုတနုသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๓. อรรถกถาสุตานุสูตร ၉၀၁. ဣမာယ ပါဠိယာတိ ဣမာယ ဟီနတ္တိကပါဠိယာ. ဣမေ ဓမ္မာ ဟီနာ လာမကဋ္ဌေန. ဣမေ ဓမ္မာ မဇ္ဈိမာ ဟီနပဏီတာနံ မဇ္ဈေ ဘဝါတိ. ဥတ္တမဋ္ဌေန အတ္တပ္ပကဋ္ဌေန ပဓာနဘာဝံ နီတာတိ ပဏီတာ. ๙๐๑. ด้วยพระบาลีนี้ คือด้วยพระบาลีที่แสดงถึงธรรม ๓ อย่างที่เลว. ธรรมเหล่านี้เลว ด้วยอรรถว่าต่ำทราม. ธรรมเหล่านี้ปานกลาง ด้วยอรรถว่าอยู่ระหว่างธรรมที่เลวและประณีต. ธรรมเหล่านี้ประณีต ด้วยอรรถว่าถึงความเป็นประธาน ด้วยความเป็นเลิศ ด้วยความเป็นของตนที่ประเสริฐ. ၄-၇. ပဌမကဏ္ဍကီသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ ๔-๗. อรรถกถาปฐมกัณฑกีสูตรเป็นต้น ၉၀၂-၉၀၅. ကဏ္ဍကာ ဧတိဿာ အတ္ထီတိ ကဏ္ဍကီ, ကရမန္ဒဂစ္ဆော. ဩသဓိဘာဝါပေက္ခာယ ဣတ္ထိလိင်္ဂနိဒ္ဒေသော, တဗ္ဗဟုလတာယ တံ ဝနံ ‘‘ကဏ္ဍကီဝန’’န္တေဝ ပညာယိတ္ထ. သဟဿလောကန္တိ သဟဿစက္ကဝါဠလောကံ. ဒသစက္ကဝါဠသဟဿံ ဧကာဝဇ္ဇနဿ အာပါထံ အာဂစ္ဆတိ တထာ အာလောကဝဍ္ဎနဿ ကတတ္တာ. ๙๐๒-๙๐๕. มีหนามอยู่ จึงชื่อว่ากัณฑกี คือต้นกะระมัน. การระบุเพศหญิงโดยมุ่งถึงความเป็นพืชสมุนไพร. เพราะมีต้นกัณฑกีมาก ป่านั้นจึงปรากฏชื่อว่า "กัณฑกีวัน". โลกพันหนึ่ง คือโลกพันจักรวาล. หมื่นจักรวาลย่อมมาสู่คลองแห่งการนึกถึงครั้งเดียว เพราะได้กระทำแสงสว่างให้เพิ่มขึ้นอย่างนั้น. ၉. အမ္ဗပါလိဝနသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๙. อรรถกถาอัมพปาลีวันสูตร ၉၀၇. အရဟတ္တဘာဝဒီပကန္တိ အရဟတ္တဿ အတ္ထိဘာဝဒီပကံ. ‘‘အရဟတ္တဘာဝဒီပိက’’န္တိ ဝါ ပါဌော. ๙๐๗. เป็นเครื่องส่องแสดงความเป็นพระอรหันต์ คือเป็นเครื่องส่องแสดงถึงการมีอยู่ของพระอรหันต์. หรืออีกนัยหนึ่งเป็นบทว่า "อระหัตตะภาวะทีปิกา". ရဟောဂတဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถารโหคตวรรค จบแล้ว ၂. ဒုတိယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ ๒. อรรถกถาทุติยวรรค ၉၀၉-၉၂၂. ဒသဗလဉာဏန္တိ [Pg.517] ဒသဝိဓဗလဉာဏံ. ဧကဒေသေနာတိ ပဒေသဝသေန. သာဝကာနမ္ပိ အတ္တနော အဘိနီဟာရာနုရူပံ ဉာဏံ ပဝတ္တတီတိ တေ ကာလပဒေသဝသေန စေဝ ယထာပရိစယသတ္တပဒေသဝသေန စ ဌာနာနီတိ ဇာနန္တိ, သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါနံ ပန အနန္တဉာဏတာယ သဗ္ဗတ္ထေဝ အပ္ပဋိဟတမေဝ ဉာဏန္တိ အာဟ – ‘‘သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓါနံ ပနာ’’တိအာဒိ. ဧတံ ဒသဗလဉာဏံ အနန္တဝိသယတ္တာ နိပ္ပဒေသံ အနူနတာယ သဗ္ဗာကာရပရိပူရံ. ๙๐๙-๙๒๒. ทสพลญาณ คือญาณอันเป็นกำลัง ๑๐ อย่าง. โดยส่วนหนึ่ง คือโดยส่วนย่อย. แม้ของพระสาวก ญาณก็ย่อมเป็นไปตามความปรารถนาของตน. พระสาวกเหล่านั้นย่อมรู้ฐานะทั้งหลายโดยส่วนแห่งกาลและโดยส่วนแห่งสัตว์ที่คุ้นเคย. แต่ของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ญาณย่อมไม่ติดขัดในที่ทั้งปวง เพราะมีญาณไม่มีที่สุด จึงกล่าวว่า "แต่ของพระสัพพัญญูพุทธเจ้า" เป็นต้น. ทสพลญาณนี้ไม่มีส่วนย่อย เพราะมีอารมณ์ไม่มีที่สุด และบริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง เพราะไม่มีส่วนขาด. ဒုတိယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาทุติยวรรค จบแล้ว အနုရုဒ္ဓသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาอนุรุทธสังยุตต์ จบแล้ว ၉. ဈာနသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ ๙. อรรถกถาฌานสังยุตต์ ၉၂၃. ဈာနသံယုတ္တံ သုဝိညေယျမေဝ, မိဿကန္တိ ဝဒန္တိ. ๙๒๓. ฌานสังยุตต์เป็นสิ่งที่เข้าใจได้ง่าย, นักปราชญ์กล่าวว่าเป็นเรื่องเบ็ดเตล็ด. ဈာနသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาฌานสังยุตต์ จบแล้ว ၁၀. အာနာပါနသံယုတ္တံ ๑๐. อานาปานสังยุตต์ ၁. ဧကဓမ္မဝဂ္ဂေါ ๑. เอกธรรมวรรค ၁. ဧကဓမ္မသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๑. อรรถกถาเอกธรรมสูตร ၉၇၇. ဧတ္ထာတိ [Pg.518] ဧတသ္မိံ ပဌမသုတ္တေ. ဝုတ္တမေဝ, တသ္မာ တတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပာယော. ๙๗๗. ในสูตรที่หนึ่งนี้. ได้กล่าวไว้แล้ว ฉะนั้นพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในที่นั้นนั่นเอง นี้เป็นอธิบาย. ၆. အရိဋ္ဌသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๖. อรรถกถาอริฏฐสูตร ၉၈၂. နော-သဒ္ဒေါ ပုစ္ဆာယံ, တသ္မာ နူတိ ဣမိနာ သမာနတ္ထောတိ အာဟ ‘‘ဘာဝေထ နူ’’တိ. ကာမစ္ဆန္ဒောတိ ဝတ္ထုကာမေသု ဣစ္ဆာတိ အာဟ ‘‘ပဉ္စကာမဂုဏိကရာဂေါ’’တိ. ဒွါဒသသု အာယတနဓမ္မေသု သပရသန္တတိပရိယာပန္နေသု. ဣမိနာ ကာမစ္ဆန္ဒပ္ပဟာနကိတ္တနေန ပဋိဃသညာပဋိဝိနယကိတ္တနေန စ အနာဂါမိမဂ္ဂံ ကထေတိ ပဉ္စောရမ္ဘာဂိယသညောဇနသမုစ္ဆေဒဿ ဗျာကတတ္တာ. ဝိပဿနံ ဒဿေန္တောတိ ‘‘ဝိပဿနံ အနုယုဉ္ဇထာ’’တိ ဒဿေန္တော. ๙๘๒. คำว่า "โน" เป็นคำถาม ฉะนั้นจึงมีความหมายเหมือนกับคำว่า "นู" จึงกล่าวว่า "ท่านทั้งหลายพึงเจริญหรือ". คำว่า "กามฉันทะ" คือความอยากในวัตถุกาม จึงกล่าวว่า "ราคะในกามคุณ ๕". ในธรรมคืออายตนะ ๑๒ ที่สงเคราะห์เข้าในสันดานของตนและของผู้อื่น. ด้วยการกล่าวถึงการละกามฉันทะและการระงับปฏิฆสัญญา จึงกล่าวถึงอนาคามิมรรค เพราะได้แสดงถึงการตัดสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ อย่าง. แสดงวิปัสสนา คือแสดงว่า "ท่านทั้งหลายจงประกอบวิปัสสนา". ၈. ပဒီပေါပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๘. อรรถกถาปทีโปปมสูตร ၉၈၄. ‘‘နေဝ ကာယောပိ ကိလမတိ န စက္ခူနီ’’တိ အဋ္ဌကထာယံ ပဒုဒ္ဓါရော ကတော. ‘‘ကာယောပိ ကိလမတိ, စက္ခူနိပိ ဝိဟညန္တီ’’တိ ဝတွာ ယတ္ထ ယထာ ဟောတိ, တာနိ ဒဿေတုံ ‘‘ဓာတုကမ္မဋ္ဌာနသ္မိံ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. စက္ခူနိ ဖန္ဒန္တိ ကိလမန္တီတိအာဒိ အတိဝေလံ ဥပနိဇ္ဈာယနေ ဟောတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. ဣမသ္မိံ ပန ကမ္မဋ္ဌာနေတိ အာနာပါနကမ္မဋ္ဌာနေ. ဧဝမာဟာတိ ‘‘ဘိက္ခု စေပိ အာကင်္ခေယျ, နေဝ ကာယော ကိလမေယျာ’’တိ ဧဝမာဟ. ๙๘๔. คำว่า “แม้กายก็ไม่ลำบาก แม้ตาก็ไม่ลำบาก” ดังนี้ เป็นการยกบทขึ้นในอรรถกถา. ครั้นกล่าวว่า “แม้กายก็ลำบาก แม้ตาก็ลำบาก” แล้ว เพื่อแสดงสิ่งเหล่านั้นว่าในที่ใดเป็นอย่างไร จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ในธาตุกัมมัฏฐานแล”. กล่าวว่า “ตาไหว ตาเมื่อยล้า” ดังนี้เป็นต้น ย่อมมีในการเพ่งพินิจเกินประมาณ. ส่วนในกัมมัฏฐานนี้ คือในอานาปานกัมมัฏฐาน. กล่าวอย่างนี้ คือกล่าวอย่างนี้ว่า “แม้ภิกษุพึงหวัง กายก็ไม่พึงลำบาก”. လဗ္ဘတီတိ အဋ္ဌကထာဓိပ္ပာယေ ဌတွာ ဝုတ္တံ, ပရတော အာဂတေန ထေရဝါဒေန သော အနိစ္ဆိတော. န ဟိ တာရကရူပမုတ္တာဝဠိကာဒိသဒိသံ နိမိတ္တူပဋ္ဌာနာကာရမတ္တံ ခဏမတ္တဋ္ဌာယိနံ ကသိဏနိမိတ္တေသု ဝိယ ဥဂ္ဃာဋနံ ကာတုံ သက္ကောတိ. တေနာဟ ‘‘န လဗ္ဘတေဝါ’’တိ. အာနိသံသဒဿနတ္ထံ ဂဟိတော, အာနာပါနဿတိသမာဓိသ္မိံ သိဒ္ဓေ အယံ ဂုဏော သုခေနေဝ ဣဇ္ဈတီတိ. ယသ္မာ ဘိက္ခူတိ ဣမသ္မိံ ဝါရေ နာဂတန္တိ ယထာ ပုရိမဝါရေ ‘‘ဘိက္ခု စေပိ အာကင်္ခေယျာ’’တိ [Pg.519] အာဂတံ, ဧဝံ ဣဓ ‘‘ဘာဝိတေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အာနာပါနဿတိသမာဓိမှီ’’တိ အာဂတဝါရေ ဘိက္ခုဂ္ဂဟဏမကတံ, တသ္မာ ‘‘သော’’တိ န ဝုတ္တံ. คำว่า “ย่อมได้” นี้ กล่าวโดยตั้งอยู่ในอัธยาศัยของอรรถกถา แต่พระเถรวาทที่มาภายหลังไม่ประสงค์เช่นนั้น. เพราะว่าการปรากฏแห่งนิมิตเพียงชั่วขณะที่ตั้งอยู่ชั่วขณะ คล้ายรูปดาวหรือพวงมุกเป็นต้น ย่อมไม่อาจทำอุคคาฏนะได้เหมือนในกสิณนิมิต. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ย่อมไม่ได้เลย”. (คำนี้) ถูกถือเอาเพื่อแสดงอานิสงส์ว่า เมื่ออานาปานัสสติสมาธิสำเร็จแล้ว คุณนี้ย่อมสำเร็จได้โดยง่าย. เพราะคำว่า “ภิกษุ” ไม่ได้มาในวาระนี้ คือในวาระที่มาว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อานาปานัสสติสมาธิอันบุคคลเจริญแล้ว” นี้ ไม่ได้มีการกล่าวถึงภิกษุ เหมือนในวาระก่อนที่มาว่า “แม้ภิกษุพึงหวัง” เพราะเหตุนั้น จึงไม่ได้กล่าวว่า “เขา”. ၉. ဝေသာလီသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๙. อรรถกถาสูตรว่าด้วยเมืองเวสาลี ၉၈၅. ပါကာရပရိက္ခေပဝဍ္ဎနေနာတိ ပါကာရပရိက္ခေပေန ဘူမိယာ ဝဍ္ဎနေန. ရာဇဂဟသာဝတ္ထိယော ဝိယ ဣဒမ္ပိ စ နဂရံ…ပေ… သဗ္ဗာကာရဝေပုလ္လတံ ပတ္တံ. အနေကပရိယာယေနာတိ ဧတ္ထ ပရိယာယသဒ္ဒေါ ကာရဏဝစနောတိ အာဟ ‘‘အနေကေဟိ ကာရဏေဟီ’’တိ, အယံ ကာယော အဝိညာဏကောပိ သဝိညာဏကောပိ ဧဝမ္ပိ အသုဘော ဧဝမ္ပိ အသုဘောတိ နာနာဝိဓေဟိ ကာရဏေဟီတိ အတ္ထော. အသုဘာကာရသန္ဒဿနပ္ပဝတ္တန္တိ ကေသာဒိဝသေန တတ္ထာပိ ဝဏ္ဏာဒိတော အသုဘာကာရဿ သဗ္ဗသော ဒဿနဝသေန ပဝတ္တံ. ကာယဝိစ္ဆန္ဒနီယကထန္တိ အတ္တနော ပရဿ စ ကရဇကာယေ ဝိစ္ဆန္ဒနုပ္ပာဒနကထံ. မုတ္တံ ဝါတိအာဒိနာ ဗျတိရေကမုခေန ကာယဿ အမနုညတံ ဒဿေတိ. တတ္ထ အာဒိတော တီဟိ ပဒေဟိ အဒဿနီယတာယ အသာရကတာယ စ, မဇ္ဈေ စတူဟိ ဒုဂ္ဂန္ဓတာယ, အန္တေ ဧကေန လေသမတ္တေနပိ မနုညတာဘာဝမဿ ဒဿေတိ. အထ ခေါတိအာဒိနာ အနွယတော သရူပေနေဝ အမနုညတာယ ဒဿနံ. ‘‘ကေသလောမာဒီ’’တိ သင်္ခေပတော ဝုတ္တမတ္ထံ ဝိဘာဂေန ဒဿေတုံ ‘‘ယေပီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ๙๘๕. คำว่า “ด้วยการเพิ่มพูนกำแพงล้อมรอบ” คือด้วยการเพิ่มพูนพื้นที่ด้วยกำแพงล้อมรอบ. เมืองนี้ก็เช่นเดียวกับเมืองราชคฤห์และสาวัตถี... (ละไว้)... ถึงความไพบูลย์ด้วยอาการทั้งปวง. ในคำว่า “ด้วยอาการหลายอย่าง” นี้ คำว่า “ปริยาย” เป็นคำแสดงเหตุ จึงกล่าวว่า “ด้วยเหตุหลายอย่าง” คือ กายนี้ทั้งที่ไม่มีวิญญาณและมีวิญญาณ ก็เป็นอสุภะอย่างนี้ เป็นอสุภะอย่างนี้ ด้วยเหตุหลายประการ ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า “เป็นไปเพื่อแสดงอาการไม่งาม” คือ เป็นไปเพื่อแสดงอาการไม่งามโดยประการทั้งปวง แม้ในส่วนนั้นโดยสีเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งผมเป็นต้น. คำว่า “เรื่องที่ทำให้เบื่อหน่ายในกาย” คือ เรื่องที่ทำให้เกิดความเบื่อหน่ายในกายที่เกิดจากกรรมของตนและของผู้อื่น. ด้วยคำมีอาทิว่า “ปัสสาวะ” ย่อมแสดงความไม่น่ารื่นรมย์ของกายโดยปฏิเสธ. ในที่นั้น ด้วยบทสามบทแรก ย่อมแสดงความไม่น่าดูและความไม่มีสาระ, ด้วยบทสี่บทกลาง ย่อมแสดงความเหม็น, ด้วยบทสุดท้ายบทเดียว ย่อมแสดงความไม่มีความน่ารื่นรมย์แม้เพียงเล็กน้อยของกายนั้น. ส่วนด้วยคำมีอาทิว่า “ก็แหละ” เป็นการแสดงความไม่น่ารื่นรมย์โดยตรงตามสภาพ. เพื่อแสดงอรรถที่กล่าวโดยย่อว่า “ผม ขน เป็นต้น” ให้พิสดาร จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “แม้เหล่าใด”. ဝဏ္ဏေန္တောတိ ဝိတ္ထာရေန္တော. အသုဘာယာတိ အသုဘမာတိကာယ. ဖာတိကမ္မန္တိ ဗဟုလီကာရော. ကိလေသစောရေဟိ အနဘိဘဝနီယတ္တာ ဈာနံ ‘‘စိတ္တမဉ္ဇူသ’’န္တိ ဝုတ္တံ. နိဿာယာတိ ပါဒကံ ကတွာ. คำว่า “พรรณนา” คือ ขยายความ. คำว่า “เพื่ออสุภะ” คือ เพื่ออสุภมาติกา. คำว่า “การทำให้เจริญ” คือ การทำให้มาก. ฌานถูกกล่าวว่า “หีบแห่งจิต” เพราะไม่ถูกขโมยคือกิเลสครอบงำได้. คำว่า “อาศัย” คือ กระทำเป็นบาท. အပရေ ပန ‘‘တသ္မိံ ကိရ အဒ္ဓမာသေ န ကောစိ ဗုဒ္ဓဝေနေယျော အဟောသိ, တသ္မာ ဘဂဝါ ဧဝမာဟ – ‘ဣစ္ဆာမဟံ, ဘိက္ခဝေ’တိအာဒီ’’တိ ဝဒန္တိ. ပရေ ကိရာတိ ကိရ-သဒ္ဒေါ အရုစိသံသူစနတ္ထော. တေနာဟ ‘‘ဣဒံ ပန ဣစ္ဆာမတ္တ’’န္တိ. ส่วนชนเหล่าอื่นกล่าวว่า “ได้ยินว่า ในกึ่งเดือนนั้น ไม่มีพุทธเวไนยเลย เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราปรารถนา’ เป็นต้น”. คำว่า “ได้ยินว่า ชนเหล่าอื่น” คำว่า “กิระ” เป็นคำแสดงความไม่พอใจ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ส่วนนี้เป็นเพียงความปรารถนา”. အနေကကာရဏသမ္မိဿောတိ ဧတ္ထ ကာရဏံ နာမ ကာယဿ အသုစိဒုဂ္ဂန္ဓဇေဂုစ္ဆပဋိကူလတာဝ. သဗ္ဗမကံသူတိ ပုထုဇ္ဇနာ နာမ သာဝဇ္ဇေပိ တတ္ထ အနဝဇ္ဇသညိနော ဟုတွာ ကရဏကာရာပနသမနုညတာဘေဒံ သဗ္ဗံ ပါပံ အကံသု[Pg.520]. ကာမံ ဒသာနုဿတိဂ္ဂဟဏေနေဝ အာနာပါနဿတိ ဂဟိတာ, သာ ပန တတ္ထ သန္နိပတိတဘိက္ခူသု ဗဟူနံ သပ္ပာယာ သာတ္ထိကာ စ, တသ္မာ ပုန ဂဟိတာ. တထာ ဟိ ဘဂဝါ တမေဝ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ကထေသိ. အာဟာရေ ပဋိကူလသညာ အသုဘကမ္မဋ္ဌာနသဒိသာ, စတ္တာရော ပန အာရုပ္ပာ အာဒိကမ္မိကာနံ အယောဂျာတိ တေသံ ဣဓ အဂ္ဂဟဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ในคำว่า “ปะปนด้วยเหตุหลายอย่าง” นี้ คำว่า “เหตุ” คือ ความไม่สะอาด ความเหม็น ความน่ารังเกียจ และความปฏิกูลของกาย. คำว่า “ได้ทำทั้งหมด” คือ ปุถุชนทั้งหลาย ย่อมทำบาปทั้งหมด มีการทำ การให้ผู้อื่นทำ และการยินดีในการทำ เป็นต้น โดยสำคัญว่าไม่เป็นโทษในสิ่งที่เป็นโทษ. แม้ว่าอานาปานัสสติจะถูกสงเคราะห์เข้าด้วยการถือเอาอนุสสติสิบประการแล้วก็ตาม แต่เพราะอานาปานัสสตินั้นเป็นสัปปายะและมีประโยชน์แก่ภิกษุจำนวนมากที่ประชุมกันอยู่ในที่นั้น เพราะเหตุนั้น จึงถูกถือเอาอีกครั้ง. แท้จริง พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกัมมัฏฐานนั้นเองในสูตรนี้. ปฏิกูลสัญญาในอาหารคล้ายกับอสุภกัมมัฏฐาน, ส่วนอรูปฌานสี่ไม่เหมาะแก่ผู้เริ่มปฏิบัติ เพราะเหตุนั้น พึงเห็นว่าไม่ได้ถูกถือเอาในที่นี้. ဝေသာလိံ ဥပနိဿာယာတိ ဝေသာလီနဂရံ ဂေါစရဂါမံ ကတွာ. မုဟုတ္တေနေဝါတိ သတ္ထရိ သဒ္ဓမ္မေ စ ဂါရဝေန ဥပဂတဘိက္ခူနံ ဝစနသမနန္တရမေဝ ဥဋ္ဌဟိံသူတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. ဗုဒ္ဓကာလေ ကိရ ဘိက္ခူ ဘဂဝတော သန္ဒေသံ သိရသာ သမ္ပဋိစ္ဆိတုံ ဩဟိတသောတာ ဝိဟရန္တိ. คำว่า “อาศัยเมืองเวสาลี” คือ กระทำเมืองเวสาลีให้เป็นโคจรคาม. คำว่า “ในชั่วขณะเดียว” นี้ กล่าวโดยถือว่า ภิกษุทั้งหลายที่มาด้วยความเคารพในพระศาสดาและพระสัทธรรม ได้ลุกขึ้นทันทีที่ตรัสจบ. ได้ยินว่า ในสมัยพุทธกาล ภิกษุทั้งหลายย่อมอยู่ด้วยการตั้งใจฟัง เพื่อรับพระพุทธดำรัสของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า. အာနာပါနပရိဂ္ဂါဟိကာယာတိ အဿာသပဿာသေ ပရိဂ္ဂဏှနဝသေန ပဝတ္တာယ သတိယာ. သမ္ပယုတ္တော သမာဓီတိ တာယ သမ္ပယုတ္တအညမညပစ္စယဘူတာယ ဥပ္ပန္နော သမာဓိ. အာနာပါနဿတိယံ ဝါ သမာဓီတိ ဣမိနာ ဥပနိဿယပစ္စယသဘာဝမ္ပိ ဒဿေတိ, ဥဘယတ္ထာပိ သဟဇာတာဒီနံ သတ္တန္နမ္ပိ ပစ္စယာနံ ဝသေန ပစ္စယဘာဝံ ဒဿေတိ. ‘‘ယထာပဋိပန္နာ မေ သာဝကာ စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနေ ဘာဝေန္တီ’’တိအာဒီသု ဥပ္ပာဒနဝဍ္ဎနဋ္ဌေန ဘာဝနာတိ ဝုစ္စတီတိ တဒုဘယဝသေန အတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘ဘာဝိတောတိ ဥပ္ပာဒိတော ဝဍ္ဎိတော ဝါ’’တိ အာဟ. တတ္ထ ဘာဝံ ဝိဇ္ဇမာနတံ ဣတော ဂတောတိ ဘာဝိတော, ဥပ္ပာဒိတော ပဋိလဒ္ဓမတ္တောတိ အတ္ထော. ဥပ္ပန္နော ပန လဒ္ဓါသေဝနော ဘာဝိတော, ပဂုဏဘာဝံ အာပါဒိတော ဝဍ္ဎိတောတိ အတ္ထော. ဗဟုလီကတောတိ ဗဟုလံ ပဝတ္တိတော. တေန အာဝဇ္ဇနာဒိဝသီဘာဝပ္ပတ္တိမာဟ. ယော ဟိ ဝသီဘာဝမာပါဒိတော, သော ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတက္ခဏေ သမာပဇ္ဇိတဗ္ဗတော ပုနပ္ပုနံ ပဝတ္တိဿတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ပုနပ္ပုနံ ကတော’’တိ. ယထာ ‘‘ဣဓေဝ, ဘိက္ခဝေ, သမဏော (မ. နိ. ၁.၁၃၉; အ. နိ. ၄.၂၄၁), ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၂၂၆; မ. နိ. ၁.၂၇၁; သံ. နိ. ၂.၁၅၂; အ. နိ. ၄.၁၂၃) စ ဧဝမာဒီသု ပဌမပဒေ ဝုတ္တော ဧဝ-သဒ္ဒေါ ဒုတိယာဒီသုပိ ဝုတ္တောယေဝ ဟောတိ, ဧဝမိဓာပီတိ အာဟ ‘‘ဥဘယတ္ထ ဧဝသဒ္ဒေန နိယမော ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ. ဥဘယတ္ထ နိယမေန လဒ္ဓဂုဏံ ဒဿေတုံ ‘‘အယံ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. คำว่า “ด้วยสติที่กำหนดลมหายใจเข้าออก” คือ ด้วยสติที่ดำเนินไปโดยการกำหนดลมหายใจเข้าและลมหายใจออก. คำว่า “สมาธิที่สัมปยุตต์” คือ สมาธิที่เกิดขึ้นโดยมีสติที่สัมปยุตต์เป็นปัจจัยซึ่งกันและกัน. หรือคำว่า “สมาธิในอานาปานัสสติ” นี้ ย่อมแสดงความเป็นอุปนิสสยปัจจัยด้วย, และย่อมแสดงความเป็นปัจจัยโดยอำนาจแห่งปัจจัยทั้ง ๗ มีสหชาตปัจจัยเป็นต้น ในทั้งสองกรณี. ในคำมีอาทิว่า “สาวกของเราปฏิบัติอย่างไร ย่อมเจริญสติปัฏฐาน ๔” นี้ คำว่า “ภาวนา” ท่านเรียกว่า “ภาวนา” โดยอรรถว่าการทำให้เกิดและการทำให้เจริญ เมื่อแสดงอรรถโดยทั้งสองอย่างนั้น จึงกล่าวว่า “อันบุคคลเจริญแล้ว คือ อันบุคคลทำให้เกิดแล้ว หรือทำให้เจริญแล้ว”. ในที่นั้น ภาวะคือความมีอยู่ ถึงแล้วจาก (การปฏิบัติ) นี้ ชื่อว่า “ภาวิตะ”, มีอรรถว่า อันบุคคลทำให้เกิดแล้ว คือเพียงแต่ได้มาแล้ว. ส่วนคำว่า “ภาวิตะ” ที่เกิดขึ้นแล้ว ได้รับการเสพแล้ว มีอรรถว่า อันบุคคลทำให้เจริญแล้ว คือถึงซึ่งความเป็นผู้ชำนาญ. คำว่า “ทำให้มากแล้ว” คือ ทำให้ดำเนินไปมากแล้ว. ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวถึงการบรรลุความเป็นผู้ชำนาญในการนึกถึงเป็นต้น. เพราะผู้ใดบรรลุความเป็นผู้ชำนาญแล้ว ผู้นั้นย่อมเข้าสมาบัติได้ในขณะที่ปรารถนา จึงดำเนินไปซ้ำๆ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “อันบุคคลทำซ้ำๆ”. เหมือนอย่างในคำมีอาทิว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะมีอยู่ในโลกนี้เท่านั้น” และ “สงัดจากกามทั้งหลาย” คำว่า “เอวะ” ที่กล่าวในบทแรก ย่อมถูกกล่าวในบทที่สองเป็นต้นด้วยฉันใด ในที่นี้ก็ฉันนั้น จึงกล่าวว่า “พึงทราบความแน่นอนด้วยคำว่า ‘เอวะ’ ในทั้งสองกรณี”. เพื่อแสดงคุณที่ได้มาด้วยความแน่นอนในทั้งสองกรณี จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “เพราะว่านี้”. အသုဘကမ္မဋ္ဌာနန္တိ အသုဘာရမ္မဏံ ဈာနမာဟ. တဉှိ အသုဘေသု ယောဂကမ္မဘာဝတော ယောဂိနော သုခဝိသေသာနံ ကာရဏဘာဝတော စ ‘‘အသုဘကမ္မဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ကေဝလန္တိ ဣမိနာ အာရမ္မဏံ နိဝတ္တေတိ. ပဋိဝေဓဝသေနာတိ [Pg.521] ဈာနပဋိဝေဓဝသေန. ဈာနဉှိ ဘာဝနာဝိသေသေန ဣဇ္ဈန္တံ အတ္တနော ဝိသယံ ပဋိဝိဇ္ဈန္တမေဝ ပဝတ္တတိ ယထာသဘာဝတော ပဋိဝိဇ္ဈိယတိ စာတိ ပဋိဝေဓောတိ ဝုစ္စတိ. ဩဠာရိကာရမ္မဏတ္တာတိ ဗီဘစ္ဆာရမ္မဏတ္တာ. ပဋိကူလာရမ္မဏတ္တာတိ ဇိဂုစ္ဆိတဗ္ဗာရမ္မဏတ္တာ. ပရိယာယေနာတိ ကာရဏေန, လေသန္တရေန ဝါ. အာရမ္မဏသန္တတာယာတိ အနုက္ကမေန ဝိစိတဗ္ဗတံ ပတ္တာရမ္မဏဿ ပရမသုခုမတံ သန္ဓာယာဟ. သန္တေဟိ သန္နိသိန္နေ အာရမ္မဏေ ပဝတ္တမာနော ဓမ္မော သယမ္ပိ သန္နိသိန္နောဝ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘သန္တော ဝူပသန္တော နိဗ္ဗုတော’’တိ, နိဗ္ဗုတသဗ္ဗပရိဠာဟောတိ အတ္ထော. အာရမ္မဏသန္တတာယ တဒါရမ္မဏာနံ ဓမ္မာနံ သန္တတာ လောကုတ္တရဓမ္မာရမ္မဏာဟိ ပစ္စဝေက္ခဏာဟိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. คำว่า “อสุภกัมมัฏฐาน” คือ กล่าวถึงฌานที่มีอสุภะเป็นอารมณ์. เพราะฌานนั้นเป็นกรรมอันประกอบในอสุภะ และเป็นเหตุแห่งสุขพิเศษแก่โยคี จึงถูกเรียกว่า “อสุภกัมมัฏฐาน”. คำว่า “อย่างเดียว” นี้ ย่อมปฏิเสธอารมณ์อื่น. คำว่า “โดยการแทงตลอด” คือ โดยการแทงตลอดฌาน. เพราะฌานที่สำเร็จด้วยการเจริญเป็นพิเศษ ย่อมดำเนินไปโดยการแทงตลอดอารมณ์ของตน และย่อมถูกแทงตลอดตามสภาพ จึงถูกเรียกว่า “ปฏิเวธ”. คำว่า “เพราะมีอารมณ์หยาบ” คือ เพราะมีอารมณ์น่าเกลียด. คำว่า “เพราะมีอารมณ์ปฏิกูล” คือ เพราะมีอารมณ์ที่น่ารังเกียจ. คำว่า “โดยปริยาย” คือ โดยเหตุ หรือโดยนัยอื่น. คำว่า “ด้วยความสงบแห่งอารมณ์” นี้ กล่าวโดยมุ่งถึงความละเอียดอ่อนอย่างยิ่งของอารมณ์ที่ถึงความเป็นสิ่งที่พึงเลือกเฟ้นโดยลำดับ. ธรรมที่ดำเนินไปในอารมณ์ที่สงบระงับแล้ว ย่อมสงบระงับด้วยตนเอง. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “สงบ ระงับ ดับแล้ว” มีอรรถว่า ดับความเร่าร้อนทั้งปวงแล้ว. ความสงบแห่งธรรมทั้งหลายที่มีอารมณ์นั้น ด้วยความสงบแห่งอารมณ์ พึงทราบด้วยการพิจารณาที่มีโลกุตรธรรมเป็นอารมณ์. နာဿ သန္တပဏီတဘာဝါဝဟံ ကိဉ္စိ သေစနန္တိ အသေစနကော. အသေစနကတ္တာ အနာသိတ္တကော, အနာသိတ္တကတ္တာ ဧဝ အဗ္ဗောကိဏ္ဏော, အသမ္မိဿော ပရိကမ္မာဒိနာ. တတော ဧဝ ပါဋိယေက္ကော ဝိသုံယေဝေကော. အာဝေဏိကော အသာဓာရဏော. သဗ္ဗမေတံ သရသတော ဧဝ သန္တဘာဝံ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ, ပရိကမ္မံ ဝါ သန္တဘာဝနိမိတ္တံ. ပရိကမ္မန္တိ စ ကသိဏကရဏာဒိနိမိတ္တုပ္ပာဒပရိယောသာနံ, တာဒိသံ ဧတ္ထ နတ္ထီတိ အဓိပ္ပာယော. တဒါ ဟိ ကမ္မဋ္ဌာနံ နိရဿာဒတ္တာ အသန္တံ အပ္ပဏီတံ သိယာ. ဥပစာရေ ဝါ နတ္ထိ ဧတ္ထ သန္တတာတိ ယောဇနာ. ယထာ ဥပစာရက္ခဏေ နီဝရဏာဒိဝိဂမေန အင်္ဂပါတုဘာဝေန စ ပရေသံ သန္တတာ ဟောတိ, န ဧဝမိမဿ. အယံ ပန အာဒိသမန္နာ…ပေ… ပဏီတော စာတိ ယောဇနာ. ကေစီတိ ဥတ္တရဝိဟာရဝါသိနော. အနာသိတ္တကောတိ ဥပသေစနေန အနာသိတ္တကော. တေနာဟ – ‘‘ဩဇဝန္တော’’တိ ဩဇဝန္တသဒိသောတိ အတ္ထော. မဓုရောတိ ဣဋ္ဌော. စေတသိကသုခပဋိလာဘသံဝတ္တနံ တိကစတုက္ကဇ္ဈာနဝသေန, ဥပေက္ခာယ ဝါ သန္တဘာဝေန သုခဂတိကတ္တာ သဗ္ဗေသမ္ပိ ဈာနာနံ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဈာနသမုဋ္ဌာနပဏီတရူပဖုဋ္ဌသရီရတာဝသေန ပန ကာယိကသုခပဋိလာဘသံဝတ္တနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, တဉ္စ ခေါ ဈာနတော ဝုဋ္ဌိတကာလေ. ဣမသ္မိံ ပက္ခေ ‘‘အပ္ပိတပ္ပိတက္ခဏေ’’တိ ဣဒံ ဟေတုမှိ ဘုမ္မဝစနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ไม่มีการรดราดสิ่งใดอันจะนำมาซึ่งความเป็นของสงบและประณีตแก่ฌานนี้ จึงชื่อว่า อเสจนกะ. เพราะเป็นอเสจนกะ จึงชื่อว่า อนาสิตตกะ (ไม่มีการรดราด), เพราะเป็นอนาสิตตกะนั่นเอง จึงชื่อว่า อัพโภกิณณะ (ไม่ปะปน) คือไม่ระคนด้วยการบริกรรมเป็นต้น. เพราะเหตุนั้นแล จึงเป็น ปาฏิเยกะ (เฉพาะตัว) คือเป็นหนึ่งโดยส่วนต่างหาก. เป็น อาเวณิกะ (ไม่ทั่วไป) คือไม่สาธารณะ. คำทั้งหมดนี้กล่าวไว้เพื่อแสดงภาวะที่สงบโดยเนื้อแท้ หรือเพื่อแสดงว่าการบริกรรมเป็นนิมิตแห่งความสงบ. อนึ่ง คำว่า บริกรรม หมายถึงการทำกสิณเป็นต้นจนถึงการเกิดขึ้นแห่งนิมิต ในที่นี้ไม่มีสิ่งเช่นนั้น นี้เป็นอธิบาย. เพราะในกาลนั้น กรรมฐานย่อมไม่สงบ ไม่ประณีต เพราะไม่มีรส. หรือพึงประกอบความว่า ในอุปจาระไม่มีความสงบในที่นี้. ความสงบของผู้อื่นย่อมมีในขณะแห่งอุปจาระ ด้วยการปราศไปแห่งนิวรณ์เป็นต้น และด้วยการปรากฏแห่งองค์ฌาน แต่ของผู้นี้ไม่เป็นเช่นนั้น. ส่วนผู้นี้พึงประกอบความว่า เป็นผู้ประกอบด้วยคุณมีอาทิ...และประณีตด้วย. คำว่า บางพวก ได้แก่ พระเถระผู้อยู่ในอุตตรวิหาร. คำว่า อนาสิตตกะ คือไม่มีการรดราดด้วยเครื่องปรุงแต่ง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “โอชวันโต” หมายถึง มีโอชะ. คำว่า มธุระ คือน่าปรารถนา. การได้สุขทางใจ พึงทราบโดยอำนาจแห่งติกฌานและจตุกกฌาน หรือโดยอำนาจแห่งฌานทั้งหมด เพราะความสงบแห่งอุเบกขาเป็นเหตุให้มีความสุข. ส่วนการได้สุขทางกาย พึงเห็นโดยอำนาจแห่งการที่กายถูกรูปอันประณีตซึ่งมีฌานเป็นสมุฏฐานถูกต้องแล้ว และสิ่งนั้นย่อมมีในเวลาที่ออกจากฌาน. ในปักษ์นี้ พึงเห็นคำว่า “อัปปิตัปปิตักขณะ” นี้เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งเหตุ. အဝိက္ခမ္ဘိတေတိ ဈာနေန သကသန္တာနတော အနီဟတေ အပ္ပဟီနေ. အကောသလ္လသမ္ဘူတေတိ အကောသလ္လံ ဝုစ္စတိ အဝိဇ္ဇာ, တတော သမ္ဘူတေ. အဝိဇ္ဇာပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဟိ သဗ္ဗေ ပါပဓမ္မာ. ခဏေနေဝါတိ အတ္တနော ပဝတ္တိက္ခဏေနေဝ. အန္တရဓာပေတီတိ ဧတ္ထ အန္တရဓာပနံ ဝိနာသနံ, တံ ပန ဈာနကတ္တုကံ [Pg.522] ဣဓာဓိပ္ပေတန္တိ ပရိယုဋ္ဌာနပ္ပဟာနံ ဟောတီတိ အာဟ – ‘‘ဝိက္ခမ္ဘေတီ’’တိ. ဝူပသမေတီတိ ဝိသေသေန ဥပသမေတိ. ဝိသေသေန ဥပသမနံ ပန သမ္မဒေဝ ဥပသမနံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘သုဋ္ဌု ဥပသမေတီ’’တိ. သာသနိကဿ ဈာနဘာဝနာ ယေဘုယျေန နိဗ္ဗေဓဘာဂိယာ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘နိဗ္ဗေဓဘာဂိယတ္တာ’’တိ. အရိယမဂ္ဂဿ ပါဒကဘူတော အယံ သမာဓိ အနုက္ကမေန ဝဍ္ဎိတွာ အရိယမဂ္ဂဘာဝံ ဥပဂတော ဝိယ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အနုပုဗ္ဗေန အရိယမဂ္ဂဝုဍ္ဎိပ္ပတ္တော’’တိ. အယံ ပနတ္ထော ဝိရာဂနိရောဓပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿနာနံ ဝသေန သမ္မဒေဝ ယုဇ္ဇတိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. คำว่า อวิกขัมภิตะ คือไม่ถูกฌานกำจัดไป ไม่ถูกละไปจากสันดานของตน. คำว่า อกุสลสัมภูตะ คือเกิดจากความไม่ฉลาด ความไม่ฉลาดเรียกว่าอวิชชา เกิดจากอวิชชานั้น. เพราะบาปธรรมทั้งปวงมีอวิชชาเป็นหัวหน้า. คำว่า ในขณะนั้นเอง คือในขณะแห่งการเกิดขึ้นของตนเอง. ในคำว่า อันตรธาเปติ (ทำให้หายไป) การทำให้หายไปในที่นี้คือการทำลาย แต่ในที่นี้ประสงค์เอาการที่ฌานเป็นผู้กระทำ จึงเป็นการละกิเลสที่กลุ้มรุมอยู่ ท่านจึงกล่าวว่า “วิกขัมเภติ” (ข่มไว้). คำว่า วูปสเมติ คือระงับโดยพิเศษ. การระงับโดยพิเศษนั้นเป็นการระงับโดยชอบ ท่านจึงกล่าวว่า “สุฏฐุ อุปสเมติ” (ระงับได้ดี). การเจริญฌานของพระสาวกส่วนมากย่อมเป็นไปเพื่อความแทงตลอด ท่านจึงกล่าวว่า “เพราะเป็นส่วนแห่งการแทงตลอด”. สมาธินี้เป็นบาทแห่งอริยมรรค เมื่อเจริญขึ้นโดยลำดับ ย่อมถึงความเป็นอริยมรรค ท่านจึงกล่าวว่า “ถึงความเจริญแห่งอริยมรรคโดยลำดับ”. ส่วนอรรถนี้ย่อมสมควรโดยชอบโดยอำนาจแห่งวิราคานุปัสสนา นิโรธานุปัสสนา และปฏินิสสัคคานุปัสสนา. ส่วนที่เหลือพึงทราบได้โดยง่าย. ၁၀. ကိမိလသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๑๐. อรรถกถาคิมิลสูตร ၉၈၆. ထေရောတိ အာနန္ဒတ္ထေရော. အယံ ဒေသနာတိ ‘‘ကထံ ဝိဘာဝိတော နု ခေါ ကိမိလာ’’တိအာဒိနာ ပဝတ္တာ ဒေသနာ. ကာယညတရန္တိ ရူပကာယေ အညတရကောဋ္ဌာသေ. ဧဝန္တိ ယထာ အာနာပါနံ အနုဿရန္တော ဘိက္ခု ကာယေ ကာယာနုပဿီ ဇာတော, ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ ဝါရေသု ဝေဒနာနုပဿီတိအာဒိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ๙๘๖. คำว่า พระเถระ ได้แก่ พระอานนทเถระ. คำว่า เทศนานี้ ได้แก่ เทศนาที่ดำเนินไปโดยมีคำว่า "ดูกรคิมิละ ฌานอันภิกษุเจริญแล้วอย่างไรหนอ" เป็นต้น. คำว่า กายัญญตรัง คือในส่วนใดส่วนหนึ่งแห่งรูปกาย. คำว่า อย่างนี้ พึงทราบความว่า ภิกษุผู้ระลึกถึงอานาปานะ ย่อมเป็นผู้พิจารณาเห็นกายในกาย ฉันใด, ในวาระทั้งปวงก็พึงทราบความว่า เป็นผู้พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาเป็นต้น ฉันนั้น. ဒေသနာသီသန္တိ ဒေသနာပဒေသံ. မနသိကာရပဒေသေန ဝေဒနာ ဝုတ္တာတိ တံ သဗ္ဗံ သရူပတော အညာပဒေသတော အပဒိသတိ. ယထေဝ ဟီတိအာဒိနာ တတ္ထ နိဒဿနံ ဒဿေတိ. စိတ္တသင်္ခါရပဒဒွယေတိ ‘‘စိတ္တသင်္ခါရပဋိသံဝေဒီ ပဿမ္ဘယံ စိတ္တသင်္ခါရ’’န္တိ ဧတသ္မိံ ပဒဒွယေ. คำว่า เทสนาสีสัง คือบทแห่งเทศนา. คำว่า เวทนาถูกกล่าวโดยบทแห่งมนสิการนั้น ย่อมแสดงสิ่งทั้งหมดนั้นโดยสภาวะและโดยบทอื่น. ท่านแสดงตัวอย่างในที่นั้นด้วยคำว่า "ย่อมเหมือน" เป็นต้น. คำว่า ในบทสองบทแห่งจิตตสังขาร ได้แก่ ในบทสองบทนี้ว่า "ย่อมรู้พร้อมซึ่งจิตตสังขาร ย่อมระงับจิตตสังขาร". ဧဝံ သန္တေပီတိ ပီတိမနသိကာရစိတ္တသင်္ခါရပဒေသေန ယဒိ ဝေဒနာ ဝုတ္တာ, ဧဝံ သန္တေပိ. ဧသာ ယထာဝုတ္တာ ဝေဒနာ အာရမ္မဏံ န ဟောတိ. ဝေဒနာရမ္မဏာ စ အနုပဿနာ, တသ္မာ ဝေဒနာနုပဿနာ န ယုဇ္ဇတိ. ယဒိ ဧဝံ မဟာသတိပဋ္ဌာနာဒီသု ‘‘ဝေဒနာ ဝေဒိယတီ’’တိ ဝုတ္တံ, တံ ကထန္တိ အာဟ – ‘‘မဟာသတိပဋ္ဌာနာဒီသုပီ’’တိအာဒိ. တတ္ထ သုခါဒီနံ ဝတ္ထုန္တိ သုခါဒီနံ ဥပ္ပတ္တိယာ ဝတ္ထုဘူတံ ရူပသဒ္ဒါဒိံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ဝေဒနာ ဝေဒိယတိ, န ပုဂ္ဂလော ပုဂ္ဂလဿေဝ အဘာဝတော. ဝေဒနာပ္ပဝတ္တိံ ဥပါဒါယ နိဿာယ ယထာ ‘‘ပုဂ္ဂလော ဝေဒနံ ဝေဒိယတီ’’တိ ဝေါဟာရမတ္တံ ဟောတိ. ဧဝံ ဣဓာပိ ဝေဒနာယ အဿာသပဿာသေ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တိ, တထာ ပဝတ္တမနသိကာရသီသေန ‘‘ဝေဒနာသု ဝေဒနာနုပဿီ ဘိက္ခု တသ္မိံ သမယေ ဝိဟရတီ’’တိ ဝုတ္တော. တံ သန္ဓာယာတိ တံ ဝေဒနာယ အာရမ္မဏဘာဝံ သန္ဓာယ[Pg.523]. အာဒီနံ ပဒါနံ. ဧတဿ ‘‘ဝေဒနာနုပဿနာ န ယုဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တအနုယောဂဿ. คำว่า แม้เมื่อเป็นอย่างนั้น คือแม้เมื่อเป็นอย่างนั้น หากเวทนาถูกกล่าวโดยบทแห่งปีติมนสิการจิตตสังขาร. เวทนาที่กล่าวมานี้ไม่เป็นอารมณ์. และอนุปัสสนาเป็นไปโดยมีเวทนาเป็นอารมณ์, เพราะฉะนั้น เวทนานุปัสสนาจึงไม่สมควร. หากเป็นเช่นนั้น คำที่กล่าวไว้ในมหาสติปัฏฐานเป็นต้นว่า "เวทนาย่อมเสวย" นั้นเป็นอย่างไร? ท่านจึงกล่าวว่า "แม้ในมหาสติปัฏฐานเป็นต้น" เป็นต้น. ในที่นั้น คำว่า วัตถุแห่งสุขเป็นต้น คือเวทนาย่อมเสวยโดยมีรูป เสียง เป็นต้น อันเป็นวัตถุแห่งการเกิดขึ้นของสุขเป็นต้นเป็นอารมณ์, ไม่ใช่บุคคล เพราะไม่มีบุคคล. อาศัยการเกิดขึ้นแห่งเวทนา ย่อมเป็นเพียงโวหารว่า "บุคคลย่อมเสวยเวทนา" ฉันใด. ในที่นี้ก็เหมือนกัน การเกิดขึ้นย่อมมีโดยปรารภอัสสาสะปัสสาสะของเวทนา, และด้วยบทแห่งมนสิการที่ดำเนินไปอย่างนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ภิกษุในสมัยนั้นย่อมอยู่พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลาย". คำว่า ตัง สันธายะ คือหมายถึงความเป็นอารมณ์ของเวทนานั้น. แห่งบททั้งหลายมีอาทิ. แห่งการซักถามที่กล่าวว่า "เวทนานุปัสสนาไม่สมควร" นั้น. သပ္ပီတိကေ ဒွေ ဈာနေ သမာပဇ္ဇတီတိ ပီတိသဟဂတာနိ ပဌမဒုတိယဇ္ဈာနာနိ ပဋိပါဋိယာ သမာပဇ္ဇတိ. တဿာတိ တေန. ပဋိသံဝိဒိတသဒ္ဒါပေက္ခာယ ဟိ ကတ္တုအတ္ထေ ဧတံ သာမိဝစနံ. သမာပတ္တိက္ခဏေတိ သမာပဇ္ဇနက္ခဏေ. ဈာနပဋိလာဘေနာတိ ဈာနေန သမင်္ဂီဘာဝေန. အာရမ္မဏတောတိ အာရမ္မဏမုခေန တဒါရမ္မဏဈာနပရိယာပန္နာ ပီတိ ပဋိသံဝိဒိတာ ဟောတိ, အာရမ္မဏဿ ပဋိသံဝိဒိတတ္တာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယထာ နာမ သပ္ပပရိယေသနံ စရန္တေန တဿ အာသယေ ပဋိသံဝိဒိတေ သောပိ ပဋိသံဝိဒိတော ဟောတိ မန္တာဂဒဗလေန တဿ ဂဟဏဿ သုကရတ္တာ, ဧဝံ ပီတိယာ အာသယဘူတေ အာရမ္မဏေ ပဋိသံဝိဒိတေ သာ ပီတိ ပဋိသံဝိဒိတာဝ ဟောတိ သလက္ခဏတော သာမညလက္ခဏတော စ တဿာ ဂဟဏဿ သုကရတ္တာ. ဝိပဿနက္ခဏေတိ ဝိပဿနာပညာယ တိက္ခဝိသဒဘာဝပ္ပတ္တာယ ဝိသယတော ဒဿနက္ခဏေ. လက္ခဏပ္ပဋိဝေဓေနာတိ ပီတိယာ သလက္ခဏဿ သာမညလက္ခဏဿ စ ပဋိဝိဇ္ဈနေန. ယဉှိ ပီတိယာ ဝိသေသတော သာမညတော စ လက္ခဏံ, တသ္မိံ ဝိဒိတေ သာ ယာထာဝတော ဝိဒိတာ ဧဝ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘အသမ္မောဟတော ပီတိ ပဋိသံဝိဒိတာ ဟောတီ’’တိ. คำว่า ย่อมเข้าถึงฌานสองอันมีปีติ คือย่อมเข้าถึงปฐมฌานและทุติยฌานอันสหรคตด้วยปีติโดยลำดับ. คำว่า ตัสสะ (ของผู้นั้น) คือด้วยผู้นั้น. เพราะคำนี้เป็นสามีวจนะในอรรถแห่งกัตตุ (ผู้กระทำ) โดยมุ่งถึงคำว่า ปฏิสังวิทิตะ (รู้พร้อม). คำว่า ในขณะแห่งสมาบัติ คือในขณะแห่งการเข้าถึง. คำว่า ด้วยการได้ฌาน คือด้วยการประกอบพร้อมด้วยฌาน. คำว่า โดยอารมณ์ คือปีติที่สงเคราะห์เข้าในฌานมีอารมณ์นั้น ย่อมเป็นที่รู้พร้อมโดยทางอารมณ์, กล่าวคือเพราะอารมณ์เป็นที่รู้พร้อม. เปรียบเหมือนบุคคลผู้เที่ยวแสวงหางู เมื่อรู้พร้อมซึ่งที่อยู่ของงูนั้น งูนั้นก็เป็นที่รู้พร้อมด้วย เพราะการจับงูนั้นกระทำได้ง่ายด้วยกำลังแห่งมนต์และยาแก้พิษ, ฉันใด, เมื่ออารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งปีติเป็นที่รู้พร้อม ปีตินั้นก็เป็นที่รู้พร้อมด้วย เพราะการจับปีตินั้นกระทำได้ง่ายด้วยสลักขณะและสามัญญลักษณะ ฉันนั้น. คำว่า ในขณะแห่งวิปัสสนา คือในขณะแห่งการเห็นโดยอารมณ์ ด้วยวิปัสสนาปัญญาที่ถึงความคมกล้าและบริสุทธิ์. คำว่า ด้วยการแทงตลอดลักษณะ คือด้วยการแทงตลอดสลักขณะและสามัญญลักษณะของปีติ. เพราะลักษณะของปีติโดยพิเศษและโดยสามัญนั้น เมื่อเป็นที่รู้แล้ว ปีตินั้นก็เป็นที่รู้ตามความเป็นจริงนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ปีติย่อมเป็นที่รู้พร้อมด้วยความไม่หลง". ဣဒါနိ တမတ္ထံ ပါဠိယာ ဧဝ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ဝုတ္တဉှေတ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဒီဃံ အဿာသဝသေနာတိ ဒီဃဿ အဿာသဿ အာရမ္မဏဘူတဿ ဝသေန. ပဇာနတော သာ ပီတိ ပဋိသံဝိဒိတာ ဟောတီတိ သမ္ဗန္ဓော. စိတ္တဿ ဧကဂ္ဂတံ အဝိက္ခေပံ ပဇာနတောတိ ဈာနပရိယာပန္နံ ‘‘အဝိက္ခေပေါ’’တိ လဒ္ဓနာမံ စိတ္တဿေကဂ္ဂတံ တံသမ္ပယုတ္တာယ ပညာယ ပဇာနတော. ယထာ ဟိ အာရမ္မဏမုခေန ပီတိ ပဋိသံဝိဒိတာ ဟောတိ, ဧဝံ တံသမ္ပယုတ္တဓမ္မာပိ အာရမ္မဏမုခေန ပဋိသံဝိဒိတာ ဧဝ ဟောန္တီတိ. သတိ ဥပဋ္ဌိတာ ဟောတီတိ ဒီဃံ အဿာသဝသေန ဈာနသမ္ပယုတ္တာ သတိ တသ္မိံ အာရမ္မဏေ ဥပဋ္ဌိတာ အာရမ္မဏမုခေန ဈာနေပိ ဥပဋ္ဌိတာ နာမ ဟောတိ. တာယ သတိယာတိ ဧဝံ ဥပဋ္ဌိတာယ တာယ သတိယာ ယထာဝုတ္တေန တေန ဉာဏေန သုပ္ပဋိဝိဒိတတ္တာ အာရမ္မဏဿ တဿ ဝသေန တဒါရမ္မဏာ သာ ပီတိ ပဋိသံဝိဒိတာ ဟောတိ. ဒီဃံ ပဿာသဝသေနာတိအာဒီသုပိ ဣမိနာဝ နယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဧတေနေဝ နယေန အဝသေသပဒါနိပိ အတ္ထတော ဝေဒိတဗ္ဗာနီ’’တိ. บัดนี้ เพื่อจะแสดงอรรถนั้นด้วยพระบาลีเอง ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ก็คำนี้ถูกกล่าวแล้ว". ในคำนั้น คำว่า โดยอำนาจแห่งลมหายใจเข้ายาว คือโดยอำนาจแห่งลมหายใจเข้ายาวอันเป็นอารมณ์. พึงประกอบความว่า เมื่อรู้ ปีตินั้นย่อมเป็นที่รู้พร้อม. คำว่า ย่อมรู้ความที่จิตมีอารมณ์เป็นอันเดียว ไม่ฟุ้งซ่าน คือเมื่อรู้ความที่จิตมีอารมณ์เป็นอันเดียว อันสงเคราะห์เข้าในฌาน มีชื่อว่า "อวิกเขปะ" ด้วยปัญญาที่สัมปยุตด้วยฌานนั้น. ปีติย่อมเป็นที่รู้พร้อมโดยทางอารมณ์ ฉันใด, ธรรมที่สัมปยุตด้วยปีตินั้นก็ย่อมเป็นที่รู้พร้อมโดยทางอารมณ์ ฉันนั้น. คำว่า สติย่อมตั้งมั่น คือสติที่สัมปยุตด้วยฌานโดยอำนาจแห่งลมหายใจเข้ายาว เมื่อตั้งมั่นในอารมณ์นั้น ย่อมชื่อว่าตั้งมั่นในฌานโดยทางอารมณ์. คำว่า ด้วยสตินั้น คือด้วยสตินั้นที่ตั้งมั่นแล้วอย่างนี้ เพราะอารมณ์เป็นที่รู้พร้อมด้วยญาณนั้นที่กล่าวมาแล้ว ปีติมีอารมณ์นั้นเป็นอารมณ์นั้นย่อมเป็นที่รู้พร้อม. แม้ในคำมีอาทิว่า "โดยอำนาจแห่งลมหายใจออกยาว" ก็พึงทราบอรรถด้วยนัยนี้แล. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "แม้บทที่เหลือก็พึงทราบโดยอรรถด้วยนัยนี้แล". ယထေဝါတိအာဒီသု [Pg.524] အယံ သင်္ခေပတ္ထော – ဈာနပဋိလာဘေန ယထာ အာရမ္မဏတော ပီတိအာဒယော ပဋိသံဝိဒိတာ ဟောန္တိ တေန ဝိနာ တေသံ အပ္ပဝတ္တနတော. ဧဝံ ဈာနသမ္ပယုတ္တေန တံပရိယာပန္နေန ဝေဒနာသင်္ခါတမနသိကာရပဋိလာဘေန အာရမ္မဏတော ဝေဒနာ ပဋိသံဝိဒိတာ ဟောတိ အရုဏုဂ္ဂမေန ဝိယ သူရိယဿ တေန ဝိနာ ဝေဒနာယ အပ္ပဝတ္တနတော. တသ္မာ ဝုတ္တနယေန အတိသယပ္ပဝတ္တိ ဝေဒနာ သုပ္ပဋိဝိဒိတာ, တသ္မာ သုဝုတ္တမေတန္တိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တစောဒနံ နိရာကရောတိ. ในคำว่า ยเถว เป็นต้นนี้ มีเนื้อความโดยย่อดังนี้ คือ ปีติเป็นต้นย่อมเป็นที่รู้พร้อมโดยอารมณ์ด้วยการได้ฌาน ฉันใด เพราะปีติเป็นต้นเหล่านั้นจะไม่เป็นไปหากปราศจากการได้ฌานนั้น. เวทนาย่อมเป็นที่รู้พร้อมโดยอารมณ์ด้วยการได้มนสิการที่นับว่าเวทนาอันสัมปยุตด้วยฌานและสงเคราะห์เข้าในฌานนั้น ก็ฉันนั้น เหมือนพระอาทิตย์ (ย่อมปรากฏ) เพราะการขึ้นแห่งอรุณ เพราะเวทนาจะไม่เป็นไปหากปราศจากมนสิการนั้น. เพราะฉะนั้น เวทนาที่มีความเป็นไปอย่างยิ่งตามนัยที่กล่าวแล้ว จึงเป็นที่รู้แจ้งดีแล้ว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงปฏิเสธคำคัดค้านที่กล่าวไว้ก่อนด้วยคำว่า "เพราะฉะนั้น คำนี้ท่านจึงกล่าวไว้ดีแล้ว". အာရမ္မဏေတိ အဿာသပဿာသနိမိတ္တံ ဝဒတိ. စိတ္တာနုပဿီယေဝ နာမေသ ဟောတိ အသမ္မောဟတော စိတ္တဿ ပဋိသံဝိဒိတတ္တာ. တေနာဟ ‘‘တသ္မာ’’တိအာဒိ. စိတ္တပဋိသံဝိဒိတဝသေနာတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဣတရာ တိဿောပိ စိတ္တာနုပဿနာ သင်္ဂဏှာတိ. บทว่า ในอารมณ์ ท่านกล่าวถึงอัสสาสปัสสาสนิมิต. ผู้นี้ชื่อว่าเป็นผู้พิจารณาเห็นจิตโดยแท้ เพราะจิตเป็นที่รู้พร้อมด้วยความไม่หลง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า "เพราะฉะนั้น". คำว่า โดยอำนาจแห่งจิตที่รู้พร้อม ด้วยศัพท์ว่า "อาทิ" ท่านสงเคราะห์เอาจิตตานุปัสสนาที่เหลืออีก ๓ อย่างด้วย. သောတိ ဓမ္မာနုပဿနံ အနုယုတ္တော ဘိက္ခု. ယံ တံ ပဟာနံ ပဟာယကဉာဏံ. ပညာယာတိ အပရာယ ဝိပဿနာပညာယ အနိစ္စဝိရာဂါဒိတော ဒိသွာ ဒုဝိဓာယပိ အဇ္ဈုပေက္ခိတာ ဟောတိ. ဣဒဉှိ စတုက္ကန္တိ အနိစ္စာနုပဿနာဒိဝသေန ဝုတ္တံ စတုက္ကံ. တဿာပိ ဓမ္မာနုပဿနာယ. ပဇဟတီတိ ပဟာနန္တိ အာဟ ‘‘နိစ္စသညံ…ပေ… ပဟာနကရဉာဏံ အဓိပ္ပေတ’’န္တိ. ဝိပဿနာပရမ္ပရန္တိ ပဋိပါဋိယာ ဝိပဿနမာဟ. ပထပဋိပန္နံ အဇ္ဈုပေက္ခတီတိ မဇ္ဈိမာယ ပဋိပတ္တိယာ သမ္မဒေဝ ဝီထိပဋိပန္နံ ဘာဝနာစိတ္တံ ပဂ္ဂဟနိဂ္ဂဟာနံ အကရဏေန အဇ္ဈုပေက္ခတိ. ဧကတော ဥပဋ္ဌာနန္တိ ယသ္မာ မဇ္ဈိမသမထဝီထိနာတိဝတ္တိယာ တတ္ထ စ ပက္ခန္ဒနေန ဣန္ဒြိယာနံ ဧကရသဘာဝေန, တတြမဇ္ဈတ္တတာယ ဘာဝတော အဝိသေသံ ဧကဂ္ဂဘာဝူပဂမနေန ဧကန္တတော ဥပဋ္ဌာတိ, တသ္မာ န တတ္ထ ကိဉ္စိ ကာတဗ္ဗန္တိ အဇ္ဈုပေက္ခတိ. တတ္ထာတိ ဧဝံ အဇ္ဈုပေက္ခနေ. သဟဇာတာနမ္ပိ အဇ္ဈုပေက္ခနာ ဟောတိ တေသံ ပဝတ္တနာကာရဿ အဇ္ဈုပေက္ခနတော. ‘‘ပညာယ ဒိသွာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ အာရမ္မဏအဇ္ဈုပေက္ခနာ အဓိပ္ပေတာ. န ကေဝလံ နီဝရဏာဒိဓမ္မေ အဇ္ဈုပေက္ခိတာ, အထ ခေါ အဘိဇ္ဈာ …ပေ… ပညာယ ဒိသွာ အဇ္ဈုပေက္ခိတာ ဟောတီတိ ယောဇနာ. บทว่า โส คือ ภิกษุผู้ประกอบเนืองๆ ในธรรมานุปัสสนา. บทว่า ยํ ตํ ปหานํ ได้แก่ ญาณที่เป็นเครื่องละ. บทว่า ปญฺญายาติ คือ เห็นด้วยวิปัสสนาปัญญาอันยิ่งอย่างอื่น โดยความเป็นของไม่เที่ยงและโดยความสำรอกเป็นต้น แล้วเป็นผู้วางเฉยได้แม้ในธรรมทั้งสองอย่าง. บทว่า อิทญฺหิ จตุคฺกนฺติ คือ จตุกกะที่กล่าวไว้ด้วยอำนาจอนิจจานุปัสสนาเป็นต้น. แม้ในธรรมานุปัสสนานั้น. บทว่า ปชหตีติ ท่านกล่าวว่า ปหานํ (การละ) จึงกล่าวว่า 'ละนิจจสัญญา...เป... ประสงค์เอาญาณที่เป็นเครื่องกระทำการละ'. บทว่า วิปสฺสนาปรมฺปรนฺติ ท่านกล่าวถึงวิปัสสนาตามลำดับ. บทว่า Pathapaṭipannaṃ ajjhupekkhatīti คือ วางเฉยต่อภาวนามจิตที่ดำเนินไปตามวิถีอย่างดีแล้วด้วยข้อปฏิบัติสายกลาง เพราะไม่ทำการประคองและข่ม. บทว่า เอกโต อุปฏฺฐานนฺติ เพราะเหตุที่จิตนั้นตั้งมั่นโดยส่วนเดียว ด้วยการเข้าถึงความเป็นธรรมชาติมีอารมณ์เดียวอย่างไม่ต่างกัน โดยความเป็นผู้มีใจเป็นกลางในธรรมนั้น เพราะไม่ก้าวล่วงวิถีแห่งสมถะสายกลาง และเพราะความหยั่งลงในวิถีนั้นด้วยความเป็นรสเดียวกันแห่งอินทรีย์ทั้งหลาย เพราะฉะนั้น จึงวางเฉยว่า ในที่นั้นไม่ต้องทำอะไร. บทว่า ตตฺถา คือ ในการวางเฉยอย่างนั้น. แม้การวางเฉยในธรรมที่เกิดร่วมกันก็มี เพราะการวางเฉยในอาการที่เป็นไปของธรรมเหล่านั้น. เพราะคำว่า 'เห็นด้วยปัญญา' ท่านจึงประสงค์เอาการวางเฉยในอารมณ์. เชื่อมความว่า ไม่ใช่เพียงแต่วางเฉยในธรรมมีนิวรณ์เป็นต้นเท่านั้น ที่แท้เห็นด้วยปัญญาแล้วเป็นผู้วางเฉยในอภิชฌา...เป... ပံသုပုဉ္ဇဋ္ဌာနိယဿ ကိလေသဿ ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနဒဿနတ္ထံ ‘‘စတုမဟာပထော ဝိယ ဆ အာယတနာနိ’’ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ. ကာယာဒယော စတ္တာရော အာရမ္မဏသတိပဋ္ဌာနာ. စတူသု အာရမ္မဏေသူတိ ကာယာဒီသု စတူသု အာရမ္မဏေသု ပဝတ္တာ [Pg.525] စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ ပံသုပုဉ္ဇဋ္ဌာနိယဿ ကိလေသဿ ဥပဟနနတော. เพื่อแสดงที่เกิดของกิเลสอันเปรียบด้วยกองฝุ่น จึงกล่าวว่า 'อายตนะ ๖ เหมือนทาง ๔ แพร่ง' ดังนี้เป็นต้น. บทว่า กายาทโย คือ สติปัฏฐานที่เป็นอารมณ์ ๔. บทว่า จตูสุ อารมฺมเณสูติ คือ สติปัฏฐาน ๔ ที่เป็นไปในอารมณ์ ๔ มีกายเป็นต้น เพราะกำจัดกิเลสอันเปรียบด้วยกองฝุ่น. ဧကဓမ္မဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาเอกธัมมวรรค จบแล้ว. ၂. ဒုတိယဝဂ္ဂေါ ๒. วรรคที่ ๒. ၁-၂. ဣစ္ဆာနင်္ဂလသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ ๑-๒. อรรถกถาอิจฉานังคลสูตรเป็นต้น. ၉၈၇-၉၈၈. ကသ္မာတိအာဒိ ဝိဟာရသမာပတ္တိအာစိက္ခဏေ ကာရဏံ ဝိဘာဝေတုံ အာရဒ္ဓံ. ๙๘๗-๙๘๘. คำว่า กสฺมา เป็นต้น เริ่มต้นขึ้นเพื่อจำแนกเหตุในการบอกวิหารสมาบัติ. ဧဝ-ဝါကာရောတိ ဧဝ-ကာရော ဝါ-ကာရော စ. ဧကန္တသန္တတ္တာ ဧကန္တေန သန္တမနသိကာရဘာဝတော. သေက္ခဝစနေနေဝ တေသံ သိက္ခိတဗ္ဗဿ အတ္ထိဘာဝေ သိဒ္ဓေပိ သိက္ခိတဗ္ဗရဟိတေသု တေသုပိ သေက္ခပရိယာယဿ ဝုစ္စမာနတ္တာ သိက္ခိတဗ္ဗသဒ္ဒေန သေက္ခေ ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တာ. အာသဝက္ခယတ္ထံ သိက္ခိတဗ္ဗဿ အဘာဝေပိ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရတ္ထံ ဈာနာဒိသိက္ခနေန ဝိနာ သိက္ခိတဗ္ဗာဘာဝါ ‘‘အသေက္ခာ နာမာ’’တိ ဝုတ္တာ. ဗုဒ္ဓါနံ ပန သဗ္ဗသော သမ္မဒေဝ ပရိနိဋ္ဌိတသိက္ခတ္တာ ‘‘သိက္ခာမီ’’တိ န ဝုတ္တံ. အာနာပါနဇ္ဈာနဖလသမာပတ္တိ တထာဂတဝိဟာရော. บทว่า เอววากาโร คือ เอวศัพท์ และ วาศัพท์. บทว่า เอกนฺตสนฺตตฺตา เพราะความเป็นผู้มีมนสิการอันสงบโดยส่วนเดียว. แม้เมื่อความเป็นผู้มีธรรมที่พึงศึกษาของพระเสขะเหล่านั้นสำเร็จแล้วด้วยคำว่า เสขะ นั่นเอง แต่เพราะมีการเรียกแม้พระอเสขะเหล่านั้นโดยปริยายว่าเป็นเสขะในบรรดาผู้ที่ไม่มีธรรมที่พึงศึกษา ท่านจึงระบุคำว่า เสขะ ให้วิเศษด้วยคำว่า ธรรมที่พึงศึกษา. แม้เมื่อไม่มีธรรมที่พึงศึกษาเพื่อความสิ้นไปแห่งอาสวะ แต่เพราะไม่มีธรรมที่พึงศึกษาอื่นจากการศึกษาฌานเป็นต้น เพื่อการอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน ท่านจึงเรียกว่า 'ชื่อว่าอเสขะ'. ส่วนพระพุทธเจ้าทั้งหลาย เพราะมีการศึกษาที่จบสิ้นลงอย่างดีโดยประการทั้งปวงแล้ว จึงไม่ตรัสว่า 'เราย่อมศึกษา'. อานาปานัชฌานผลสมาบัติ ชื่อว่า ตถาคตวิหาร. ၃-၁၀. ပဌမအာနန္ဒသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ ๓-๑๐. อรรถกถาปฐมอานันทสูตรเป็นต้น. ၉၈၉-၉၉၆. အနိစ္စာဒိဝသေနာတိ အနိစ္စဒုက္ခာနတ္တဝသေန. ပဝိစိနတိ ပကာရေဟိ ဝိစိနတိ. နိက္ကိလေသာတိ အပဂတကိလေသာ ဝိက္ခမ္ဘိတကိလေသာ. ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါ, ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေါတိ ပါဌော. ๙๘๙-๙๙๖. บทว่า อนิจฺจาทิวเสน คือ ด้วยอำนาจแห่งอนิจจัง ทุกขัง และอนัตตา. บทว่า ปวิจินติ คือ ย่อมเลือกเฟ้นโดยประการต่างๆ. บทว่า นิกฺกิเลสา คือ มีกิเลสไปปราศแล้ว หรือมีกิเลสอันข่มไว้แล้ว. มีปาฐะว่า ปีติสมฺโพชฺฌงฺโค ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺโค. ယာယ အနောသက္ကနံ အနတိဝတ္တနဉ္စ ဟောတိ, အယံ တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခာ မဇ္ဈတ္တာကာရောတိ ဝုတ္တာ. ဧကစိတ္တက္ခဏိကာတိ ဧကစိတ္တုပ္ပာဒပရိယာပန္နတ္တာ. ตัตตรมัชฌัตตุเบกขานี้ใด ที่ไม่มีการถอยกลับและการล่วงเลย ท่านเรียกว่า มีอาการเป็นกลาง. บทว่า เอกจิตฺตขณิกา คือ เพราะนับเนื่องในขณะจิตเดียว. စတ္တုန္နံ စတုက္ကာနံ ဝသေန သောဠသက္ခတ္တုကာ. အာနာပါနသန္နိဿယေန ပဝတ္တတ္တာ အာရမ္မဏဝသေန ပဝတ္တာ အာနာပါနာရမ္မဏာပိ အပရဘာဂေ သတိ အာနာပါနဿတီတိ ပရိယာယေန ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတီတိ ‘‘အာနာပါနဿတိ မိဿကာ ကထိတာ’’တိ ဝုတ္တံ. အာနာပါနမူလကာတိ အာနာပါနသန္နိဿယေန [Pg.526] ပဝတ္တာ သတိပဋ္ဌာနာ. တေသံ မူလဘူတာတိ တေသံ သတိပဋ္ဌာနာနံ မူလကာရဏဘူတာ. ဗောဇ္ဈင်္ဂမူလကာတိ ဗောဇ္ဈင်္ဂပစ္စယဘူတာ. တေပိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါတိ ဧတေ ဝီသတိ သတိပဋ္ဌာနဟေတုကာ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ. ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိပူရကာတိ တတိယဝိဇ္ဇာယ တဿ ဖလဿ စ ပရိပူရဏဝသေန ပဝတ္တာ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ. ဖလသမ္ပယုတ္တာတိ စတုတ္ထဖလသမ္ပယုတ္တာ, စတုဗ္ဗိဓဖလသမ္ပယုတ္တာ ဝါ. โดยอำนาจจตุกกะ ๔ มี ๑๖ ครั้ง. เพราะเป็นไปโดยอาศัยอานาปานะ แม้อานาปานารมณ์ที่เป็นไปโดยอำนาจแห่งอารมณ์ ก็ควรจะเรียกว่า อานาปานัสสติ โดยปริยายในภายหลังได้ เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ตรัสประสมด้วยอานาปานัสสติ'. บทว่า อานาปานมูลกา คือ สติปัฏฐานที่เป็นไปโดยอาศัยอานาปานะ. บทว่า เตสํ มูลภูตา คือ เป็นมูลเหตุแห่งสติปัฏฐานเหล่านั้น. บทว่า โพชฺฌงฺคมูลกา คือ เป็นปัจจัยแห่งโพชฌงค์. บทว่า เตปิ โพชฺฌงฺคา คือ โพชฌงค์ ๒๐ เหล่านี้ที่มีสติปัฏฐานเป็นเหตุ. บทว่า วิชฺชาวิมุตฺติปูรกา คือ โพชฌงค์ที่เป็นไปโดยความทำให้บริบูรณ์ซึ่งวิชชาที่ ๓ และผลของวิชชานั้น. บทว่า ผลสมฺปยุตฺตา คือ ประกอบด้วยผลที่ ๔ หรือประกอบด้วยผล ๔ ประการ. ဒုတိယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาวรรคที่ ๒ จบแล้ว. အာနာပါနသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาอานาปานสังยุตต์ จบแล้ว. ၁၁. သောတာပတ္တိသံယုတ္တံ ๑๑. โสตาปัตติสังยุตต์. ၁. ဝေဠုဒွါရဝဂ္ဂေါ ๑. เวฬุทรวารวรรค. ၁. စက္ကဝတ္တိရာဇသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๑. อรรถกถาจักกวัตติราชสูตร. ၉၉၇. အနုဂ္ဂဟဂရဟဏေသု [Pg.527] နိပါတောတိ အနုဂ္ဂဏှနဂရဟတ္ထဇောတကော နိပါတော. ကိမေတ္ထ အနုဂ္ဂဏှာတိ, ကိံ ဝါ ဂရဟတီတိ အာဟ ‘‘စတုန္န’’န္တိအာဒိ. တတ္ထ အနုဂ္ဂဏှန္တော အနုစ္ဆဝိကံ ကတွာ ဂဏှန္တော. ဂရဟန္တော နိန္ဒန္တော. ဣဿရသီလော ဣဿရော, တဿ ဘာဝေါ ဣဿရိယံ, ပဘုတာ. အဓီနံ ပတိ အဓိပတိ, တဿ ဘာဝေါ အာဓိပစ္စံ, သာမိဘာဝေါတိ အာဟ – ‘‘ဣဿရိယာဓိပစ္စ’’န္တိအာဒိ. အနန္တကာနီတိ အန္တရဟိတာနိ. ๙๙๗. บทว่า อนุคฺคหครหเณสุ นิปาโต คือ นิบาตที่แสดงเนื้อความในการอนุเคราะห์และการติเตียน. ท่านกล่าวคำว่า จตุนฺนํ เป็นต้น เพื่อแสดงว่า ในที่นี้อนุเคราะห์อะไร หรือติเตียนอะไร. ในคำเหล่านั้น บทว่า อนุคฺคณฺหนฺโต คือ ทำให้เหมาะสมแล้วรับไว้. บทว่า ครหนฺโต คือ ติเตียน. ผู้มีปกติเป็นใหญ่ ชื่อว่า อิสสระ ความเป็นแห่งอิสสระนั้น ชื่อว่า อิสสริยะ (ความเป็นใหญ่) คือ ความเป็นผู้มีอำนาจ. ผู้เป็นใหญ่ยิ่งกว่าผู้อยู่ในอำนาจ ชื่อว่า อธิบดี ความเป็นแห่งอธิบดีนั้น ชื่อว่า อาธิปัจจะ (ความเป็นอธิบดี) คือ ความเป็นเจ้าของ เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า อิสฺสริยาทิปจฺจํ เป็นต้น. บทว่า อนนฺตกานิ คือ หายไปแล้ว. အဝေစ္စပ္ပသာဒေနာတိ ဝတ္ထုတ္တယဿ ဂုဏေ ယာထာဝတော အဝေစ္စ ပဝိသိတွာ ပသာဒေါ. သော ပန ကေနစိ စလနရဟိတောတိ အာဟ ‘‘အစလပ္ပသာဒေနာ’’တိ. မဂ္ဂေနာတိ အရိယမဂ္ဂေန. အာဂတပ္ပသာဒေါ တဿ အဓိဂမေန လဒ္ဓပ္ပသာဒေါ. အပုဗ္ဗံ အစရိမန္တိ ဧကဇ္ဈံ. အရိယသာဝကာနဉှိ အရိယမဂ္ဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တောဝ တီသု ဝတ္ထူသု အဝေစ္စပ္ပသာဒံ အာဝဟန္တော ဧဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တေသန္တိ ဝိသယဘူတာနံ တိဏ္ဏံ ဝတ္ထူနံ ဝသေန တိဓာ ဝုတ္တော. ယသ္မာ စ အတ္ထတော ဧကော, တသ္မာဝ နိန္နာနာကရဏော ဟောတိ ပဝတ္တဋ္ဌာနဘေဒေ သတိပိ. အရိယသာဝကဿ ဟီတိအာဒိနာ နယေန တမတ္ထံ ဝိဝရတိ. ပသာဒေါ ဩကပ္ပနာ. ပေမံ ဘတ္တိ. ဂါရဝံ ဂရုကရဏံ. မဟန္တံ ဥဠာရံ. ဧတံ ဝိဘာဂေန နတ္ထိ သဗ္ဗတ္ထ သမာနတ္တာ. บทว่า อเวจฺจปฺปสาทเน คือ ความเลื่อมใสที่หยั่งลงสู่พระคุณของพระรัตนตรัยตามความเป็นจริง. แต่ความเลื่อมใสนั้นไม่มีการหวั่นไหวด้วยเหตุใดเหตุหนึ่ง เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า อจลปฺปสาทเน. บทว่า มคฺเคน คือ ด้วยอริยมรรค. บทว่า อาคตปฺปสาทิ คือ ผู้ได้ความเลื่อมใสด้วยการบรรลุมรรคนั้น. บทว่า อปุพฺพํ อจริมํ คือ พร้อมกัน. ด้วยว่า อริยมรรคของพระอริยสาวกทั้งหลาย เมื่อเกิดขึ้น ย่อมนำมาซึ่งความเลื่อมใสอันหยั่งมั่นในวัตถุ ๓ อย่างนั้นเอง. บทว่า เตสํ คือ ท่านกล่าวไว้ ๓ อย่าง ด้วยอำนาจแห่งวัตถุ ๓ ที่เป็นวิสัย. และเพราะโดยสภาวะเป็นอย่างเดียวกัน เพราะฉะนั้น จึงไม่มีความต่างกัน แม้จะมีความต่างกันโดยที่ตั้งที่เป็นไปก็ตาม. ท่านอธิบายความนั้นด้วยนัยเป็นต้นว่า อริยสาวกสฺส หิ. บทว่า ปสาทิ คือ ความตกลงใจ. บทว่า เปมํ คือ ความรัก. บทว่า ภตฺติ คือ ความภักดี. บทว่า คารวํ คือ ความเคารพ. บทว่า ครุกรณํ คือ การทำความยำเกรง. บทว่า มหนฺตํ คือ โอฬาร. บทว่า เอตํ คือ ในการจำแนกนี้ไม่มี เพราะสม่ำเสมอกันในที่ทั้งปวง. ဧဝန္တိ ဘဝန္တရေပိ အကောပနီယတာယ. သဒိသဝသေနာတိ အညေဟိ အခဏ္ဍာဒီဟိ သဒိသဝသေန. တေနာဟ ‘‘မုခဝဋ္ဋိ ယဉှိ ဆိန္နေ’’တိအာဒိ. ခဏ္ဍာ ဧတိဿာ အတ္ထီတိ ခဏ္ဍာ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. ပါတိမောက္ခေ အာဂတာနုက္ကမေန သီလဿ အာဒိမဇ္ဈဝိဘာဂေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဒွိန္နံ ဝါ တိဏ္ဏံ ဝါတိ သီလကောဋ္ဌာသာနံ. ဧကန္တရံ ဘိန္နန္တိ အဘိန္နေန ဧကန္တရံ ဟုတွာ ဘိန္နံ. တေသံ ခဏ္ဍာဒီနံ. ‘‘ဘုဇိဿေဟီ’’တိ ဥတ္တရပဒလောပေန နိဒ္ဒေသောတိ အာဟ ‘‘ဘုဇိဿဘာဝကရေဟီ’’တိ. ဣဒံ ဝီတိက္ကန္တန္တိ ဣဒမ္ပိ သီလံ ဝီတိက္ကန္တံ. ‘‘အယံ သီလဿ ဝီတိက္ကမော’’တိ ဧဝံ ပရာမသိတုံ အသက္ကုဏေယျေဟိ. ที่ว่า ‘อย่างนี้’ คือด้วยความเป็นของไม่กำเริบแม้ในภพอื่น. ที่ว่า ‘ด้วยอาการที่คล้ายกัน’ คือด้วยอาการที่คล้ายกับศีลที่ไม่ขาดเป็นต้นอย่างอื่น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘เมื่อริมฝีปากถูกตัดแล้ว’ เป็นต้น. มีส่วนที่ขาดอยู่ จึงชื่อว่าขาด. นัยนี้พึงทราบในศีลที่เหลือด้วย. พึงทราบการจำแนกศีลเป็นเบื้องต้นและท่ามกลางตามลำดับที่มาในปาติโมกข์. แห่งส่วนของศีล ๒ หรือ ๓ ส่วน. ที่ว่า ‘ขาดสลับกัน’ คือขาดโดยมีศีลที่ไม่ขาดคั่นอยู่. แห่งศีลที่ขาดเป็นต้นเหล่านั้น. ที่ตรัสว่า ‘ภุชิสฺเสหิ’ นั้น เป็นการแสดงด้วยการลบอุตตรบท จึงตรัสว่า ‘ด้วยผู้กระทำความเป็นผู้เป็นอิสระ’. ที่ว่า ‘ล่วงละเมิดแล้วนี้’ คือศีลนี้ก็ล่วงละเมิดแล้ว. ด้วยผู้ที่ไม่สามารถจะปรารภได้ว่า ‘นี้เป็นการล่วงละเมิดศีล’ อย่างนี้. ၂. ဗြဟ္မစရိယောဂဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๒. อรรถกถาพรหมจริโยคธสูตร ၉၉၈. ယေသန္တိ [Pg.528] အနိယမတော သဒ္ဓါဒီနမာဓာရဘူတပုဂ္ဂလဒဿနံ. ဗုဒ္ဓေ ပသာဒေါ ဂဟိတော. သော ဟိ ဣတရေဟိ ပဌမံ ဂဟေတဗ္ဗောတိ. အရိယကန္တာနိ သီလာနိ ဂဟိတာနိ သောတာပန္နဿ သီလာနံ အဓိပ္ပေတတ္တာ. သံဃေ ပသာဒေါ ဂဟိတော ဓမ္မပ္ပသာဒဿ အနန္တရံ ဝုစ္စမာနတ္တာ. ဓမ္မေ ပသာဒေါ ဂဟိတော အဝေစ္စပ္ပသာဒဘာဝတော. သောတံ အရိယမဂ္ဂံ အာဒိတော ပတ္တိ သောတာပတ္တိ, တဿာ အင်္ဂါနိ သောတာပတ္တိယင်္ဂါနိ. ပစ္စေန္တီတိ ပဇာယန္တိ အဓိဂစ္ဆန္တိ. တေနာဟ ‘‘ပါပုဏန္တီ’’တိ. ဗြဟ္မစရိယန္တိ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယံ. ကတရပသာဒေါ ဝတ္တမာနောတိ အဓိပ္ပာယော. မဂ္ဂပ္ပသာဒေါတိ မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တော ပသာဒေါ. အာဂတမဂ္ဂဿာတိ အဓိဂတမဂ္ဂဿ. မိဿကပ္ပသာဒေါ ဧသောတိ တသ္မာ ဥဘောပိ ထေရာ ပဏ္ဍိတာ ဗဟုဿုတာ. ๙๙๘. ที่ว่า ‘เยสํ’ นั้น เป็นการแสดงบุคคลผู้เป็นที่ตั้งแห่งศรัทธาเป็นต้นโดยไม่กำหนด. ความเลื่อมใสในพระพุทธเจ้าถูกถือเอาแล้ว. เพราะความเลื่อมใสในพระพุทธเจ้านั้นแล อันชนเหล่าอื่นพึงถือเอาเป็นอันดับแรก. ศีลอันเป็นที่รักของพระอริยะถูกถือเอาแล้ว เพราะศีลของพระโสดาบันเป็นที่ประสงค์. ความเลื่อมใสในพระสงฆ์ถูกถือเอาแล้ว เพราะกล่าวต่อจากความเลื่อมใสในพระธรรม. ความเลื่อมใสในพระธรรมถูกถือเอาแล้ว เพราะเป็นความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหว. การบรรลุอริยมรรคในเบื้องต้น ชื่อว่าโสดาปัตติ, องค์แห่งโสดาปัตตินั้น ชื่อว่าโสดาปัตติยังคะ. ที่ว่า ‘ย่อมถึง’ คือย่อมเกิด ย่อมบรรลุ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ย่อมถึง’. ที่ว่า ‘พรหมจรรย์’ คือมรรคพรหมจรรย์. ความเลื่อมใสอะไรกำลังเป็นไปอยู่ ดังนี้เป็นอัธยาศัย. ที่ว่า ‘ความเลื่อมใสในมรรค’ คือความเลื่อมใสที่ประกอบด้วยมรรค. ที่ว่า ‘แห่งมรรคที่มาแล้ว’ คือแห่งมรรคที่บรรลุแล้ว. ความเลื่อมใสที่ปะปนกันนี้ เพราะเหตุนั้น พระเถระทั้งสองจึงเป็นบัณฑิต ผู้ทรงความรู้มาก. ၃. ဒီဃာဝုဥပါသကသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๓. อรรถกถาฑีฆาวุอุบาสกสูตร ၉၉၉. ယဒဂ္ဂေန တသ္မိံ ဥပါသကေ ယထာဝုတ္တာနိ သောတာပတ္တိယင်္ဂါနိ သံဝိဇ္ဇန္တိ, တဒဂ္ဂေန သော တေသု ဝတ္တိဿတီတိ အာဟ ‘‘စတူသု သောတာပတ္တိယင်္ဂေသု သန္ဒိဿသီ’’တိ. ဝိဇ္ဇံ ဘဇန္တီတိ ဝိဇ္ဇာဘာဂိယာ, တေသု ကောဋ္ဌာသေသု ပရိယာပန္နာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဝိဇ္ဇာဘာဂိယေတိ ဝိဇ္ဇာကောဋ္ဌာသိကေ’’တိ. ๙๙๙. ด้วยเหตุที่โสดาปัตติยังคะที่กล่าวแล้วอย่างนั้น ย่อมมีอยู่ในอุบาสกนั้น ด้วยเหตุนั้น อุบาสกนั้นย่อมเป็นไปในโสดาปัตติยังคะเหล่านั้น จึงตรัสว่า ‘ท่านย่อมปรากฏในโสดาปัตติยังคะ ๔’. ที่ว่า ‘ย่อมเสพวิชชา’ ชื่อว่าวิชชาภาคิยะ, สงเคราะห์เข้าในส่วนเหล่านั้น จึงกล่าวว่า ‘วิชชาภาคิยะ คือส่วนแห่งวิชชา’. ၄-၅. ပဌမသာရိပုတ္တသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ อรรถกถาปฐมสารีบุตรสูตรเป็นต้น ที่ ๔-๕ ၁၀၀၀-၁၀၀၁. ‘‘သောတာပတ္တီ’’တိ ပဌမမဂ္ဂေါ အဓိပ္ပေတော, တဿ အဓိဂမူပါယော သောတာပတ္တိယင်္ဂံ. တေနာဟ ‘‘သောတာပတ္တိယာ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိလာဘင်္ဂ’’န္တိ. သောတာပတ္တိအတ္ထာယာတိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂတ္ထာယ. အင်္ဂန္တိ ကာရဏံ. ဣတရေ ရတနတ္တယပ္ပသာဒါဒယော. ပုဗ္ဗဘာဂိယာယ သောတာပတ္တိယာ အင်္ဂံ ကာရဏန္တိ. ๑๐๐๐-๑๐๐๑. ที่ว่า ‘โสดาปัตติ’ นั้น หมายถึงปฐมมรรค, อุบายแห่งการบรรลุปฐมมรรคนั้น คือโสดาปัตติยังคะ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘องค์แห่งการได้มาซึ่งส่วนเบื้องต้นของโสดาปัตติ’. ที่ว่า ‘เพื่อประโยชน์แก่โสดาปัตติ’ คือเพื่อประโยชน์แก่มรรคแห่งโสดาปัตติ. ที่ว่า ‘องค์’ คือเหตุ. ส่วนองค์อื่น คือความเลื่อมใสในพระรัตนตรัยเป็นต้น. องค์แห่งโสดาปัตติที่เป็นส่วนเบื้องต้น คือเหตุ. ၆. ထပတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๖. อรรถกถาถปติสูตร ၁၀၀၂. (ဝိတာနံ ကာယာနံ ကာလနကာယ, ကာရဏဿ ဥပဂတာနံ သာတပရိယာ သိဇ္ဈတိ. တတ္ထ ကာယပရိပဇ္ဈာယမုခေန တန္တိံ ဌပေသိ ဘဂဝါ. န ဟိ ပဿထ နမတ္ထေဟိ ကရဏေ နိရတ္ထကော ပိတိ ဝတ္တတိ. ‘‘နိယတတ္တာ’’တိ ဝုတ္တံ. တမေဝ နိယမံ ‘‘မဇ္ဈိမပဒေသေယေဝါ’’တိ အဝဓာရဏေန ဝိဘာဝေတိ[Pg.529]. မဟာမဏ္ဍလစာရိကံ စရန္တောပိ မဇ္ဈိမပဒေသဿ အန္တန္တေနေဝ စရတိ. တတ္ထ စ ဝိနေယျဇနဿ သမောသရဏတာ မတ္တပနဝါစမဟတ္ထသုပနန္တိ.) [ဧတ္ထန္တရေ ပါဌော အသုဒ္ဓေါ ဒုဿောဓနီယော စ, သုဒ္ဓပါဌော ဂဝေသိတဗ္ဗော.] အရုဏုဋ္ဌာပနမ္ပိ တတ္ထေဝ ဟောတိ. ပစ္စန္တပဒေသေ ပန ဒူရေ ဝိနေယျဇနာ ဟောန္တိ, တတ္ထ ဂန္တွာ မဂ္ဂဖလေသု ပတိဋ္ဌာပေတွာ တတော ပစ္စာဂန္တွာ မဇ္ဈိမပဒေသေ ဧဝ ဝါသံ ဥပဂစ္ဆတိ, တတ္ထ မနုဿေဟိ ကတာနံ ကာရာနံ မဟပ္ဖလဘာဝနိယမနတ္ထန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘‘အာသန္နေ နော ဘဂဝါ’’တိ ဣဒံ နိဒဿနမတ္တန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘န ကေဝလ’’န္တိ အာဒိမာဟ. ๑๐๐๒. (การแผ่ไปแห่งกายทั้งหลาย เป็นกายที่กำหนดเวลา, การบรรลุเหตุ ย่อมสำเร็จด้วยความพยายาม. ในที่นั้น พระผู้มีพระภาคทรงตั้งพระสูตรไว้โดยทางแห่งการพิจารณากาย. เพราะท่านทั้งหลายย่อมไม่เห็นว่า ความยินดีที่ไม่มีประโยชน์ย่อมเป็นไปในการกระทำ. ที่กล่าวว่า ‘นิยตัตตา’ นั้น. ทรงแสดงความแน่นอนนั้นด้วยการกำหนดว่า ‘ในมัชฌิมประเทศเท่านั้น’. แม้เมื่อเสด็จจาริกไปในมณฑลใหญ่ ก็ย่อมเสด็จจาริกไปในที่สุดแห่งมัชฌิมประเทศเท่านั้น. และในที่นั้น ความประชุมพร้อมแห่งชนผู้ควรแนะนำ เป็นความฝันอันมีประโยชน์มากด้วยถ้อยคำที่พอประมาณ.) [ในระหว่างนี้ บาลีไม่บริสุทธิ์ แก้ไขยาก และพึงค้นหาบาลีที่บริสุทธิ์.] การขึ้นแห่งอรุณก็ย่อมมีในที่นั้นนั่นเอง. ส่วนในปัจจันตประเทศ ย่อมมีชนผู้ควรแนะนำอยู่ไกล, เสด็จไปในที่นั้นแล้ว ทรงยังชนเหล่านั้นให้ตั้งอยู่ในมรรคผล แล้วเสด็จกลับมาประทับอยู่ในมัชฌิมประเทศเท่านั้น, พึงทราบว่า เพื่อกำหนดความเป็นของมีผลมากแห่งการกระทำที่มนุษย์ทั้งหลายกระทำในที่นั้น. ที่ว่า ‘พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ใกล้เรา’ นั้น เป็นเพียงตัวอย่างเท่านั้น จึงตรัสว่า ‘ไม่เพียงเท่านั้น’ เป็นต้น. သကိဉ္စနသပလိဗောဓနဋ္ဌေနာတိ ဧတ္ထ ကိဉ္စနံ ပလိဗောဓော အသမာပိတကိစ္စတာ, တဒုဘယဿ အတ္ထိဘာဝေနာတိ အတ္ထော. မဟာဝါသေတိ မဟာဂေဟေ. ที่ว่า ‘ด้วยอรรถว่ามีกิเลสเครื่องกังวลและเครื่องผูกพัน’ นั้น กิเลสเครื่องกังวล คือเครื่องผูกพัน คือกิจที่ยังไม่สำเร็จ, อธิบายว่า ด้วยความเป็นของมีทั้งสองอย่างนั้น. ที่ว่า ‘มหาอาวาส’ คือในเรือนใหญ่. ဒွေပိ ဇနာတိ ဣသိဒတ္တပုရာဏာ. သိတံ နာမ မန္ဒဟသိတံ. ဟသိတံ နာမ ဝိဿဋ္ဌဟသိတံ. မုတ္တစာဂေါတိအာဒီသု ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂဋီကာယံ (ဝိသုဒ္ဓိ. မဟာဋီ. ၁.၁၆၀) ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. သံဝိဘာဂေတိ ပရဿ ဒါနဝသေန သံဝိဘဇနေ. အကတဝိဘာဂန္တိ ဒေယျဓမ္မဝသေန န ကတဝိဘာဂံ. ပုဂ္ဂလဝသေန ပန ‘‘သီလဝန္တေဟီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ကတဝိဘာဂမေဝ မဟပ္ဖလတာကရဏေန. တေနာဟ ‘‘သဗ္ဗံ ဒါတဗ္ဗမေဝ ဟုတွာ ဌိတ’’န္တိ. ชนทั้งสอง คืออิสิทัตตะและปุราณะ. ชื่อว่าสิตะ คือการยิ้มแย้ม. ชื่อว่าหสิตะ คือการหัวเราะ. สิ่งที่ควรกล่าวในคำว่า ‘มุตตจาคะ’ เป็นต้นนั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในวิสุทธิมรรคฎีกา (วิสุทธิ. มหาฎีกา ๑.๑๖๐). ที่ว่า ‘ย่อมแบ่งปัน’ คือการแบ่งปันโดยการให้แก่ผู้อื่น. ที่ว่า ‘ยังไม่ได้แบ่งปัน’ คือยังไม่ได้แบ่งปันโดยส่วนแห่งธรรมที่ควรให้. แต่โดยส่วนแห่งบุคคลนั้น เพราะกล่าวว่า ‘ด้วยผู้มีศีล’ จึงเป็นการแบ่งปันแล้วนั่นเอง ด้วยการกระทำให้มีผลมาก. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ทั้งหมดเป็นของที่ควรให้เท่านั้น’. (ဧတ္ထန္တရေ ပါဌော အသုဒ္ဓေါ ဒုဿောဓနီယော စ, သုဒ္ဓပါဌော ဂဝေသိတဗ္ဗော.) [ในระหว่างนี้ บาลีไม่บริสุทธิ์ แก้ไขยาก และพึงค้นหาบาลีที่บริสุทธิ์.] ၇. ဝေဠုဒွါရေယျသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๗. อรรถกถาเวฬุทรวาริยสูตร ၁၀၀၃. ပဝေဏိအာဂတဿာတိ အနေကပုရိသယုဂဝသေန ပရမ္ပရာဂတဿ. အတ္တနိ ဥပနေတဗ္ဗန္တိ အတ္တနိ နေတွာ ပရသ္မိံ ဥပနေတဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘ယော ခေါ မျာယံ ဓမ္မော အပ္ပိယော အမနာပေါ, ပရဿပေသော ဓမ္မော အပ္ပိယော အမနာပေါ’’တိအာဒိ. အမန္တဘာသေနာတိ သမ္ဖဿ သမ္ဖပ္ပလာပဿ အမန္တာယ မန္တာရဟိတဘာသနေန. ๑๐๐๓. ที่ว่า ‘ปเวณีอาคตัสสะ’ นั้น คือของที่สืบต่อกันมาโดยลำดับแห่งบุรุษหลายยุค. ที่ว่า ‘พึงนำเข้ามาในตน’ คือนำเข้ามาในตนแล้ว พึงนำเข้าไปในผู้อื่น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ธรรมใดแลไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่ชอบใจของพวกเรา, ธรรมนั้นก็ไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่ชอบใจของผู้อื่น’ เป็นต้น. ที่ว่า ‘ด้วยการกล่าวที่ไม่ใช่คำปรึกษา’ คือด้วยการกล่าวที่ปราศจากคำปรึกษาแห่งสัมผัสและสัมผัปปลาปะ. ၈-၉. ပဌမဂိဉ္ဇကာဝသထသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ อรรถกถาปฐมคิชฌกาวสถสูตรเป็นต้น ที่ ๘-๙ ၁၀၀၄-၅. ဒွေ ဂါမာ ဒွိန္နံ ဉာတီနံ ဂါမာတိ ကတွာ. ဉာတိကေတိ ဧဝံလဒ္ဓနာမေ ဧကသ္မိံ ဂါမကေ. ဂိဉ္ဇကာဝသထေတိ ဂိဉ္ဇကာ ဝုစ္စန္တိ ဣဋ္ဌကာ, ဂိဉ္ဇကာဟိ ဧဝ ကတော အာဝသထော, တသ္မိံ. သော ကိရ အာဝါသော ယထာ [Pg.530] သုဓာဟိ ပရိကမ္မေန ပယောဇနံ နတ္ထိ, ဧဝံ ဣဋ္ဌကာဟိ ဧဝ စိနိတွာ ကတော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဣဋ္ဌကာမယေ အာဝသထေ’’တိ. တုလာထမ္ဘဒွါရဗန္ဓကဝါဋဖလကာနိ ပန ဒါရုမယာ ဧဝ. ဩရံ ဝုစ္စတိ ကာမဓာတု, ပစ္စယဘာဝေန တံ ဩရံ ဘဇန္တီတိ ဩရမ္ဘာဂိယာနိ, ဩရမ္ဘာဂဿ ဝါ ဟိတာနိ ဩရမ္ဘာဂိယာနိ. တေနာဟ ‘‘ဟေဋ္ဌာဘာဂိယာန’’န္တိအာဒိ. တီဟိ မဂ္ဂေဟီတိ ဟေဋ္ဌိမေဟိ တီဟိ မဂ္ဂေဟိ. တေဟိ ပဟာတဗ္ဗတာယ ဟိ တေသံ သညောဇနာနံ ဩရမ္ဘာဂိယတာ, ဩရံ ဘဉ္ဇိယာနိ ဝါ ဩရမ္ဘာဂိယာနိ ဝုတ္တာနိ နိရုတ္တိနယေန. ဣဒါနိ ဗျတိရေကမုခေန နေသံ ဩရမ္ဘာဂိယဘာဝံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဝိက္ခမ္ဘိတာနိ သမတ္ထတာဝိဃာတေန ပုထုဇ္ဇနာနံ, သမုစ္ဆိန္နာနိ သဗ္ဗသော အဘာဝေန အရိယာနံ ရူပါရူပဘဝူပပတ္တိယာ ဝိဗန္ဓနာယ န ဟောန္တီတိ ဝုတ္တံ ‘‘အဝိက္ခမ္ဘိတာနိ မဂ္ဂေန ဝါ အသမုစ္ဆိန္နာနီ’’တိ. နိဗ္ဗတ္တိဝသေနာတိ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏဝသေန ဂန္တုံ န ဒေန္တိ. မဟဂ္ဂတဘဝဂါမိကမ္မာယူဟနဿ ဝိဗန္ဓနတော သက္ကာယဒိဋ္ဌိအာဒီနိ တီဏိ သညောဇနာနိ ကာမစ္ဆန္ဒဗျာပါဒါ ဝိယ မဟဂ္ဂတဘဝူပပတ္တိယာ ဝိသေသပစ္စယတ္တာ တတ္ထ မဟဂ္ဂတဘဝေ နိဗ္ဗတ္တမ္ပိ တန္နိဗ္ဗတ္တိဟေတုကမ္မပရိက္ခယေ ကာမဘဝူပပတ္တိပစ္စယတာယ မဟဂ္ဂတဘဝတော အာနေတွာ ဣဓေဝ ကာမဘဝေ ဧဝ နိဗ္ဗတ္တာပေန္တိ. တသ္မာ သဗ္ဗာနိပိ ပဉ္စပိ သံယောဇနာနိ ဩရမ္ဘာဂိယာနေဝ. ပဋိသန္ဓိဝသေန အနာဂမနသဘာဝေါတိ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏဝသေန တသ္မာ လောကာ ဣဓ န အာဂမနသဘာဝေါ. ဗုဒ္ဓဒဿန-ထေရဒဿန-ဓမ္မဿဝနာနံ ပန အတ္ထာယ အဿ အာဂမနံ အနိဝါရိတံ. ๑๐๐๔-๕. คำว่า สองหมู่บ้าน คือหมู่บ้านของญาติ ๒ คน. ในหมู่บ้านแห่งหนึ่งที่ได้ชื่ออย่างนี้ว่า ญาติเก. คำว่า ในกิญชกาวสถะ ความว่า อิฐเรียกว่า กิญชกา, ที่พักที่สร้างด้วยอิฐเท่านั้น ชื่อว่า กิญชกาวสถะ ในที่พักนั้น. ได้ยินว่า ที่พักนั้นไม่มีความจำเป็นต้องฉาบปูนขาวฉันใด ก็สร้างด้วยอิฐเท่านั้นฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ในที่พักซึ่งสำเร็จด้วยอิฐ". ส่วนคาน เสา วงกบประตู และบานประตู ล้วนทำด้วยไม้เท่านั้น. คำว่า โอรัมภาคิยะ (ส่วนเบื้องต่ำ) นั้น กามธาตุเรียกว่า โอระ (เบื้องต่ำ), สังโยชน์เหล่านั้นย่อมซ่านไปสู่ส่วนเบื้องต่ำนั้นโดยความเป็นปัจจัย จึงชื่อว่า โอรัมภาคิยะ หรือสังโยชน์เหล่านั้นเป็นประโยชน์แก่ส่วนเบื้องต่ำ จึงชื่อว่า โอรัมภาคิยะ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "สังโยชน์อันเป็นส่วนเบื้องต่ำ" เป็นต้น. คำว่า ด้วยมรรค ๓ คือด้วยมรรคเบื้องต่ำ ๓. เพราะสังโยชน์เหล่านั้นอันมรรคเหล่านั้นพึงละได้ สังโยชน์เหล่านั้นจึงชื่อว่า โอรัมภาคิยะ หรือสังโยชน์เหล่านั้นย่อมทำลายส่วนเบื้องต่ำ จึงชื่อว่า โอรัมภาคิยะ โดยนัยแห่งนิรุตติ. บัดนี้ เพื่อแสดงความเป็นโอรัมภาคิยะของสังโยชน์เหล่านั้นโดยวิธีปฏิเสธ จึงตรัสคำว่า "ในสังโยชน์เหล่านั้น" เป็นต้น. คำว่า "ยังไม่ถูกข่มไว้ หรือยังไม่ถูกตัดขาดด้วยมรรค" นั้น หมายถึง สังโยชน์ที่ยังไม่ถูกข่มไว้ด้วยการกำจัดความสามารถของปุถุชน สังโยชน์ที่ยังไม่ถูกตัดขาดโดยความไม่มีอยู่โดยประการทั้งปวงของพระอริยะ ย่อมไม่เป็นไปเพื่อขัดขวางการเข้าถึงรูปภพและอรูปภพ จึงตรัสว่า "ยังไม่ถูกข่มไว้ หรือยังไม่ถูกตัดขาดด้วยมรรค". โดยความเป็นไปแห่งการเกิด คือโดยความเป็นไปแห่งการถือปฏิสนธิ ย่อมไม่ให้ไป. เพราะขัดขวางการสั่งสมกรรมที่นำไปสู่มหัคคตภพ สังโยชน์ ๓ มีสักกายทิฏฐิเป็นต้น เป็นปัจจัยพิเศษในการเข้าถึงมหัคคตภพ เช่นเดียวกับกามฉันทะและพยาบาท แม้จะเกิดในมหัคคตภพนั้น เมื่อกรรมที่เป็นเหตุให้เกิดในมหัคคตภพนั้นสิ้นไป เพราะความเป็นปัจจัยให้เกิดในกามภพ จึงนำมาจากมหัคคตภพแล้วให้เกิดในกามภพนี้เอง. เพราะเหตุนั้น สังโยชน์ทั้ง ๕ ประการล้วนเป็นโอรัมภาคิยะทั้งสิ้น. คำว่า มีสภาพไม่มาโดยปฏิสนธิ คือมีสภาพไม่มาสู่โลกนี้จากโลกนั้นโดยการถือปฏิสนธิ. แต่การมาของบุคคลนั้นเพื่อประโยชน์แก่การเห็นพระพุทธเจ้า การเห็นพระเถระ และการฟังธรรม ย่อมไม่ถูกห้าม. ကဒါစိ ဥပ္ပတ္တိယာ ဝိရဠာကာရတာ, ပရိယုဋ္ဌာနမန္ဒတာယ အဗဟလတာတိ ဒွေဓာပိ တနုဘာဝေါ. အဘိဏှန္တိ ဗဟုသော. ဗဟလဗဟလာတိ တိဗ္ဗတိဗ္ဗာ. ယတ္ထ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တံ သန္တာနံ မဒ္ဒန္တာ ဖရန္တာ သာဓေန္တာ အန္ဓကာရံ ကရောန္တာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ဒွီဟိ ပန မဂ္ဂေဟိ ပဟီနတ္တာ တနုကတနုကာ မန္ဒမန္ဒာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ပုတ္တဓီတရော ဟောန္တီတိ ဣဒံ အကာရဏံ. တထာ ဟိ အင်္ဂပစ္စင်္ဂပရာမသနမတ္တေနပိ တေ ဟောန္တိ. ဣဒန္တိ ‘‘ရာဂဒေါသမောဟာနံ တနုတ္တာ’’တိ ဣဒံ ဝစနံ. ဘဝတနုကဝသေနာတိ အပ္ပကဘဝဝသေန. တန္တိ မဟာသီဝတ္ထေရဿ ဝစနံ ပဋိက္ခိတ္တန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ယေ ဘဝါ အရိယာနံ လဗ္ဘန္တိ, တေ ပရိပုဏ္ဏလက္ခဏဘဝါ ဧဝ. ယေ န လဗ္ဘန္တိ, တတ္ထ ကီဒိသံ တံ ဘဝတနုကံ. တသ္မာ ဥဘယထာပိ ဘဝတနုကဿ အသမ္ဘဝေါ ဧဝါတိ ဒဿေတုံ ‘‘သောတာပန္နဿာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အဋ္ဌမေ ဘဝေ ဘဝတနုကံ နတ္ထိ အဋ္ဌမဿေဝ ဘဝဿ သဗ္ဗဿေဝ အဘာဝတော. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. ความเบาบาง (ตนุภาวะ) มี ๒ อย่าง คือ ความเบาบางโดยอาการที่เกิดขึ้นนานๆ ครั้ง และความไม่หนาแน่นเพราะความอ่อนกำลังแห่งปริยุฏฐานะ. คำว่า อภิณหัง คือบ่อยๆ. คำว่า หนาแน่นยิ่ง คือรุนแรงยิ่ง. กิเลสเหล่านั้นย่อมเกิดขึ้นในสันดานใด ย่อมบีบคั้น ย่อมแผ่ไป ย่อมครอบงำ ย่อมทำให้มืดมิดแล้วเกิดขึ้น แต่เพราะถูกละได้ด้วยมรรค ๒ จึงเกิดขึ้นอย่างเบาบางยิ่ง อ่อนกำลังยิ่ง. คำว่า มีบุตรและธิดา นี้ไม่ใช่เหตุผล. แท้จริง บุตรธิดาเหล่านั้นย่อมมีได้แม้เพียงการลูบคลำอวัยวะน้อยใหญ่. คำว่า นี้ คือคำว่า "เพราะความเบาบางแห่งราคะ โทสะ โมหะ". โดยความเป็นไปแห่งภพที่เบาบาง คือโดยความเป็นไปแห่งภพที่น้อย. ความสัมพันธ์คือ คำนั้น (ของพระมหาเถระสีวะ) ถูกปฏิเสธแล้ว. ภพใดที่พระอริยะพึงได้ ภพเหล่านั้นล้วนเป็นภพที่มีลักษณะบริบูรณ์. ในภพที่ไม่ได้นั้น ความเป็นภพที่เบาบางจะเป็นอย่างไรได้. เพราะเหตุนั้น เพื่อแสดงว่าความเป็นภพที่เบาบางย่อมไม่มีทั้งสองอย่าง จึงตรัสคำว่า "ของพระโสดาบัน" เป็นต้น. ในภพที่ ๘ ไม่มีความเป็นภพที่เบาบาง เพราะภพที่ ๘ ทั้งหมดไม่มีอยู่. ในภพที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ကာမာဝစရလောကံ [Pg.531] သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ဣတရဿ လောကဿ ဝသေန တထာ ဝတ္တုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ. ယော ဟိ သကဒါဂါမီ ဒေဝမနုဿလောကေသု ဝေါမိဿကဝသေန နိဗ္ဗတ္တတိ, သောပိ ကာမဘဝဝသေနေဝ ပရိစ္ဆိန္ဒိတဗ္ဗော. ဘဂဝတာ စ ကာမလောကေ ဌတွာ – ‘‘သကိဒေဝ ဣမံ လောကံ အာဂန္တွာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဣမံ လောကံ အာဂန္တွာတိ စ ဣမိနာ ပဉ္စသု သကဒါဂါမီသု စတ္တာရော ဝဇ္ဇေတွာ ဧကောဝ ဂဟိတော. ဧကစ္စော ဟိ ဣဓ သကဒါဂါမိဖလံ ပတွာ ဣဓေဝ ပရိနိဗ္ဗာယတိ, ဧကစ္စော ဣဓ ပတွာ ဒေဝလောကေ ပရိနိဗ္ဗာယတိ, ဧကစ္စော ဒေဝလောကေ ပတွာ တတ္ထေဝ ပရိနိဗ္ဗာယတိ, ဧကစ္စော ဒေဝလောကေ ပတွာ ဣဓူပပဇ္ဇိတွာ ပရိနိဗ္ဗာယတိ, ဣမေ စတ္တာရော ဣဓ န လဗ္ဘန္တိ. ယော ပန ဣဓ ပတွာ ဒေဝလောကေ ယာဝတာယုကံ ဝသိတွာ ပုန ဣဓူပပဇ္ဇိတွာ ပရိနိဗ္ဗာယတိ, အယမိဓ အဓိပ္ပေတော. အဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘ဣမံ လောကန္တိ ကာမဘဝေါ အဓိပ္ပေတော’’တိ ဣမမတ္ထံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘သစေ ဟီ’’တိအာဒိနာ အညံယေဝ စတုက္ကံ ဒဿိတံ. คำนี้ตรัสหมายถึงกามวจรโลก เพราะไม่สามารถกล่าวเช่นนั้นได้โดยอาศัยโลกอื่น. พระสกทาคามีใดแลย่อมเกิดสลับกันในเทวโลกและมนุษยโลก พระสกทาคามีนั้นก็พึงกำหนดโดยอาศัยกามภพเท่านั้น. และพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ในกามโลก ตรัสว่า "มาสู่โลกนี้เพียงครั้งเดียว". และด้วยคำว่า "มาสู่โลกนี้" นี้ ในบรรดาพระสกทาคามี ๕ จำพวก ทรงเว้น ๔ จำพวกแล้ว ทรงถือเอาเพียงจำพวกเดียว. ด้วยว่าบางท่านบรรลุสกทาคามิผลในโลกนี้แล้วปรินิพพานในโลกนี้เอง, บางท่านบรรลุในโลกนี้แล้วปรินิพพานในเทวโลก, บางท่านบรรลุในเทวโลกแล้วปรินิพพานในเทวโลกนั้นเอง, บางท่านบรรลุในเทวโลกแล้วมาเกิดในโลกนี้แล้วปรินิพพาน, ๔ จำพวกนี้ไม่ทรงประสงค์เอาในที่นี้. ส่วนพระสกทาคามีใดบรรลุในโลกนี้แล้วอยู่ในเทวโลกตลอดอายุ แล้วกลับมาเกิดในโลกนี้อีกแล้วปรินิพพาน พระสกทาคามีนี้ทรงประสงค์เอาในที่นี้. แต่ในอรรถกถา เพื่อแสดงความหมายนี้ว่า "คำว่า โลกนี้ หมายถึงกามภพ" จึงแสดงจตุกกะ (กลุ่มสี่) อื่นอีกด้วยคำว่า "ถ้าหาก" เป็นต้น. စတူသု…ပေ… သဘာဝေါတိ အတ္ထော အပါယဂမနီယာနံ ပါပဓမ္မာနံ သဗ္ဗသော ပဟီနတ္တာ. ဓမ္မနိယာမေနာတိ မဂ္ဂဓမ္မနိယာမေန နိယတော ဥပရိမဂ္ဂါဓိဂမဿ အဝဿံဘာဝိဘာဝတော. တေနာဟ ‘‘သမ္ဗောဓိပရာယဏော’’တိ. တေသံ တေသံ ဉာဏဂတိန္တိ တေသံ တေသံ သတ္တာနံ ‘‘အသုကော သောတာပန္နော, အသုကော သကဒါဂါမီ’’တိအာဒိနာ တံတံဉာဏာဓိဂမနံ ဉာဏူပပတ္တိံ. ဉာဏာဘိသမ္ပရာယန္တိ တတော ပရမ္ပိ – ‘‘နိယတော သမ္ဗောဓိပရာယဏော သကိဒေဝ ဣမံ လောကံ အာဂန္တွာ ဒုက္ခဿန္တံ ကရိဿတီ’’တိအာဒိနာ ဉာဏသဟိတံ ဥပပတ္တိပစ္စယဘဝံ. ဩလောကေန္တဿ ဉာဏစက္ခုနာ အပေက္ခန္တဿ. ကေဝလံ ကာယကိလမထောဝ, န တေန ကာစိ ပရေသံ အတ္ထသိဒ္ဓီတိ အဓိပ္ပာယော. စိတ္တဝိဟေသာ စိတ္တခေဒေါ, သာ ကိလေသူပသံဟိတတ္တာ ဗုဒ္ဓါနံ နတ္ထိ. ใน ๔... (ละไว้)... คำว่า ...มีสภาพ... ความว่า เพราะอกุศลธรรมอันเป็นไปสู่อบายถูกละได้โดยสิ้นเชิง. คำว่า โดยธรรมนิยาม คือโดยธรรมนิยามแห่งมรรค เพราะความเป็นผู้เที่ยงแท้ในการบรรลุมรรคเบื้องสูงย่อมมีอย่างแน่นอน. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "มีสัมโพธิเป็นที่ไปในเบื้องหน้า". คำว่า ญาณคติของสัตว์เหล่านั้นๆ คือ การบรรลุญาณนั้นๆ การเกิดขึ้นแห่งญาณของสัตว์เหล่านั้นๆ ด้วยคำว่า "ผู้นั้นเป็นพระโสดาบัน, ผู้นั้นเป็นพระสกทาคามี" เป็นต้น. คำว่า ญาณสัมปรายะ คือแม้หลังจากนั้นอีก – "เป็นผู้เที่ยงแท้ มีสัมโพธิเป็นที่ไปในเบื้องหน้า มาสู่โลกนี้เพียงครั้งเดียวแล้วจักทำที่สุดแห่งทุกข์" เป็นต้น คือภพที่เป็นปัจจัยแห่งการอุบัติซึ่งประกอบด้วยญาณ. ของผู้พิจารณาอยู่ คือผู้มองดูด้วยญาณจักษุ. อธิบายว่า มีแต่ความลำบากกายเท่านั้น ไม่มีประโยชน์ใดๆ สำเร็จแก่ผู้อื่นด้วยเหตุนั้น. ความลำบากใจ คือความเหนื่อยหน่ายใจ ความลำบากใจนั้นไม่มีแก่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย เพราะความลำบากใจนั้นมีกิเลสเป็นเครื่องประกอบ. အာဒိဿတိ အာလောကီယတိ အတ္တာ ဧတေနာတိ အာဒါသံ, ဓမ္မဘူတံ အာဒါသံ ဓမ္မာဒါသံ, အရိယမဂ္ဂဉာဏဿေတံ အဓိဝစနံ. တေန ဟိ အရိယသာဝကော စတူသု အရိယသစ္စေသု ဝိဒ္ဓသ္တသမ္မောဟတ္တာ အတ္တာနံ ယာထာဝတော ဉတွာ ယာထာဝတော ဗျာကရေယျ, တပ္ပကာသနတော ပန ဓမ္မပရိယာယဿ သုတ္တဿ ဓမ္မာဒါသတာ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ. ယေန ဓမ္မာဒါသေနာတိ ဣဓ ပန မဂ္ဂဓမ္မမေဝ ဝဒတိ. သေသံ ဥတ္တာနတ္ထတ္တာ သုဝိညေယျမေဝါတိ. ชื่อว่า อาดาสะ (กระจก) เพราะเป็นเครื่องปรากฏและส่องดูตนเอง, กระจกคือธรรม ชื่อว่า ธัมมาดาสะ (ธรรมกระจก), คำนี้เป็นชื่อของอริยมรรคญาณ. เพราะเหตุนั้น พระอริยสาวกผู้มีโมหะอันกำจัดแล้วในอริยสัจ ๔ ย่อมรู้ตนตามความเป็นจริงแล้วพยากรณ์ตามความเป็นจริง, ส่วนความเป็นธรรมกระจกของพระสูตรอันเป็นธรรมปริยายนั้น พึงทราบเพราะเป็นการประกาศธรรมนั้น. คำว่า ด้วยธรรมกระจกใด ในที่นี้หมายถึงมรรคธรรมเท่านั้น. ส่วนที่เหลือมีเนื้อความตื้น เข้าใจง่ายอยู่แล้ว. ဝေဠုဒွါရဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาเวฬุทรวารวรรค จบแล้ว. ၂. ရာဇကာရာမဝဂ္ဂေါ ๒. ราชการามวรรค ၁. သဟဿဘိက္ခုနိသံဃသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๑. อรรถกถาสหัสสภิกขุนีสังฆสูตร ၁၀၀၇. ဓမ္မိကတ္တာ [Pg.532] ဒေသဝါသီဟိ အနုကမ္ပိတော ရာဇာတိ ရာဇကော, တဿ အာရာမော ရာဇကာရာမော, တသ္မိံ. ဘူမိသီသံ သေဋ္ဌပ္ပဒေသော, ယတ္ထ ဝသန္တော လာဘဂ္ဂယသဂ္ဂပ္ပတ္တော ဟောတီတိ တေသံ အဓိပ္ပာယော. ๑๐๐๗. พระราชาผู้ทรงธรรม อันชาวเมืองเอ็นดู ชื่อว่า ราชกะ, อารามของพระราชานั้น ชื่อว่า ราชการาม, ในราชการามนั้น. คำว่า ภูมิสีสะ คือพื้นที่อันประเสริฐ, ความหมายของพวกเขา (ผู้สร้าง) คือ สถานที่ซึ่งเมื่ออยู่อาศัยแล้ว ย่อมถึงความเป็นผู้เลิศด้วยลาภและเลิศด้วยยศ. ဝါရာပေဟီတိ ပဋိသေဓေဟိ. ယုဇ္ဈာပေတုန္တိ ကလဟံ ကာရာပေတုံ. ပုန အာဂစ္ဆန္တာတိ အပရသ္မိံ သံဝစ္ဆရေ အာဂစ္ဆန္တာ. ဥဗ္ဗဋ္ဋေတွာတိ မဟတီ ဝီစိယော ဥဗ္ဗဋ္ဋေတွာ. ယထာ တဿ သကလမေဝ ရဋ္ဌံ ဧကောဒကီဘူတံ ဟောတိ, ဧဝံ ကတွာ သမုဒ္ဒမေဝ ဇာတံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သမုဒ္ဒမေဝ အကံသူ’’တိ. คำว่า จงห้าม คือจงขัดขวาง. คำว่า เพื่อให้รบกัน คือเพื่อให้ทะเลาะกัน. คำว่า กลับมาอีก คือกลับมาในปีอื่น. คำว่า หนุนขึ้น คือหนุนคลื่นลูกใหญ่ขึ้น. กระทำโดยประการที่รัฐทั้งหมดของเขานั้นกลายเป็นน้ำผืนเดียวกัน จึงกลายเป็นทะเลไปเลย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ได้ทำให้เป็นทะเลไปเลย". ဣသီနမန္တရံ ကတွာတိ ဣသီနံ ကာရဏံ ကတွာ, ဣသီနံ ဟေတူတိ အတ္ထော, ဣသီနံ ဝါ အန္တရဘေဒံ ကတွာ. တထာ လောကေ ကောလာဟလဿ ပတ္ထဋတံ ဝိဘာဝေန္တော ဘဂဝါ ‘‘မေ သုတ’’န္တိ အာဟ ပစ္စက္ခတော ဇာနမ္ပိ. ဥစ္ဆိန္နောတိ ကုလစ္ဆေဒေန ဥစ္ဆိန္နော. န ကေဝလံ သယမေဝ, အထ ခေါ သဟ ရဋ္ဌေဟိ. ဝိဘဝန္တိ ဝိနာသံ ဥပဂတော. คำว่า ทำความผิดต่อฤาษี (isīnamantaraṃ katvā) คือทำเหตุแก่ฤาษี อธิบายว่า เพราะฤาษีเป็นเหตุ หรือทำความแตกแยกภายในหมู่ฤาษี. พระผู้มีพระภาคทรงแสดงความโกลาหลที่แผ่ไปในโลกอย่างนั้น จึงตรัสว่า "ข้าพเจ้าได้ฟังมา" แม้จะทรงทราบด้วยประจักษ์ก็ตาม. คำว่า ถูกตัดขาด คือถูกตัดขาดด้วยการขาดตระกูล. ไม่ใช่เพียงตนเองเท่านั้น แต่พร้อมกับรัฐทั้งหลายด้วย. คำว่า วิภวะ คือถึงความพินาศ. တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တန္တိ တံ ယထာဝုတ္တံ ပသေနဒိနာ ကောသလရာဇေန ကာရိတံ ဝိဟာရံ သန္ဓာယ ဧတံ ‘‘ရာဇကာရာမေ’’တိ ဝုတ္တံ. คำนี้ท่านกล่าวหมายถึงเรื่องนั้น คือ คำว่า "ในราชการาม" นี้ ท่านกล่าวหมายถึงวิหารที่พระเจ้าปเสนทิโกศลทรงสร้างไว้ตามที่กล่าวมาแล้วนั้น. ၂-၃. ဗြာဟ္မဏသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ อรรถกถาพราหมณสูตรเป็นต้นที่ ๒-๓. ၁၀၀၈-၉. ဥဒယဂါမိနိန္တိ အာရမ္ဘတော ပဋ္ဌာယ သမ္ပတ္တိအာဝဟံ. คำว่า อุทัยคามินี หมายถึง นำมาซึ่งความเจริญตั้งแต่ออกตัว (เริ่มต้น). ၄. ဒုဂ္ဂတိဘယသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๔. อรรถกถาเรื่องภัยในทุคติ. ၁၀၁၀. ဒုဋ္ဌာ ဂတိ နိပ္ဖတ္တိ ဒုဂ္ဂတိ, ဒုဂ္ဂတဘာဝေါ ဒါလိဒ္ဒိယံ, တဒေဝ ဘယံ, တံ သဗ္ဗံ အနဝသေသံ ဝါ ဒုဂ္ဂတိဘယံ ဒလိဒ္ဒဘယံ. သမ္မဒေဝ အတိက္ကန္တောတိ သမတိက္ကန္တော. ๑๐๑๐. คติที่ชั่วร้าย หรือความสำเร็จที่ชั่วร้าย ชื่อว่า ทุคติ, ภาวะแห่งทุคติ คือความยากจน, ความยากจนนั้นนั่นแหละเป็นภัย, ภัยในทุคติทั้งหมดโดยไม่เหลือ หรือภัยคือความยากจน ชื่อว่า ทุคติภัย. คำว่า สมติกกันโต คือ ก้าวล่วงได้โดยชอบแล้ว. ၆. ပဌမမိတ္တာမစ္စသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๖. อรรถกถามิตตอมาตยสูตรที่ ๑. ၁၀၁၂. ဝေါဟာရမိတ္တာတိ တံတံဒါနဂ္ဂဟဏဝသေန ဝေါဟာရကာ မိတ္တာ. အာမန္တနပဋိမန္တနဣရိယာပထာဒီသုပီတိ အာလာပသလ္လာပဂမနနိသဇ္ဇာဒိအတ္ထသံဝိဓာနာဒီသု[Pg.533]. ဧကတော ပဝတ္တကိစ္စာတိ သဟ ပဝတ္တကတ္တဗ္ဗာ. အမာ သဟ ဘဝန္တီတိ အမစ္စာ. ‘‘အမှာကံ ဣမေ’’တိ ဉာယန္တီတိ ဉာတီ, အာဝါဟဝိဝါဟသမ္ဗဒ္ဓါ. တေနာဟ ‘‘သဿုသသုရပက္ခိကာ’’တိ. ယောနိသမ္ဗန္ဓာ ဝါ သာလောဟိတာ. တေနာဟ ‘‘ဘာတိဘဂိနိမာတုလာဒယော’’တိ. ๑๐๑๒. คำว่า โวหารมิตตะ คือ มิตรโดยโวหารด้วยอำนาจการให้และการรับสิ่งนั้นๆ. คำว่า แม้ในอิริยาบถมีการเรียกและการตอบเป็นต้น คือ ในการจัดแจงประโยชน์มีการทักทาย การสนทนา การไป และการนั่งเป็นต้น. คำว่า เอกโตปวัตติกิจจะ คือ กิจที่พึงทำร่วมกัน. ชื่อว่า อมาตย์ เพราะอยู่ร่วมกัน (อมา). ชื่อว่า ญาติ เพราะเป็นที่รู้กันว่า "คนเหล่านี้เป็นของเรา" คือผู้ที่เกี่ยวข้องกันโดยการแต่งงาน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ฝ่ายพ่อตาแม่ยาย". หรือผู้ที่เกี่ยวข้องกันทางสายเลือด ชื่อว่า สาโลหิต. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "พี่น้องชายหญิง ลุง ป้า น้า อา เป็นต้น". ၇. ဒုတိယမိတ္တာမစ္စသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๗. อรรถกถามิตตอมาตยสูตรที่ ๒. ၁၀၁၃. ကိသ္မိဉ္စိ ကဿစိ စ တထာ တထာ ဥပ္ပန္နဿ ပသာဒဿ အညထာဘာဝေါ ပသာဒညထတ္တံ. ဘူတသံဃာတဿ ဃနအာဒိကဿ အညထာဘာဝေါ ဘာဝညထတ္တံ. နိရယာဒိဂတိအန္တရဥပပတ္တိ ဂတိအညထတ္တံ. သဘာဝဓမ္မာနံ ကက္ခဠဖုသနာဒိလက္ခဏဿ အညထာဘာဝေါ လက္ခဏညထတ္တံ. ‘‘ဌိတဿ အညထတ္တံ ပညာယတီ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တံ အညထတ္တံ ဝိပရိဏာမညထတ္တံ. လက္ခဏညထတ္တံ န လဗ္ဘတိ. တေနာဟ ‘‘လက္ခဏံ ပန န ဝိဂစ္ဆတီ’’တိ, သေသံ လဗ္ဘတီတိ. ပထဝီဓာတုယာတိ သသမ္ဘာရပထဝီဓာတုယာ. အာပေါဓာတုယာတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ပုရိမဘာဝေါတိ ဃနကဌိနဘာဝေါ. ဘာဝညထတ္တံ ရသညထတ္တသဘာဝေါ. ဂတိအညထတ္တံ ဥဂ္ဂတူပပတ္တိ. တေနာဟ ‘‘တဉှိ အရိယသာဝကဿ နတ္ထီ’’တိ. ပသာဒညထတ္တမ္ပိ နတ္ထိယေဝ အရိယသာဝကဿ. ๑๐๑๓. ความเป็นอย่างอื่นแห่งความเลื่อมใสที่เกิดขึ้นแก่ใครๆ ในสิ่งใดสิ่งหนึ่งอย่างนั้นๆ ชื่อว่า ปสาทัญญัตตะ. ความเป็นอย่างอื่นแห่งการรวมกันของภูตรูปมีสภาพเป็นก้อนเป็นต้น ชื่อว่า ภาวัญญัตตะ. การอุบัติในระหว่างคติมีนรกเป็นต้น ชื่อว่า คติอัญญัตตะ. ความเป็นอย่างอื่นแห่งลักษณะของสภาวธรรมมีลักษณะแข็งและการสัมผัสเป็นต้น ชื่อว่า ลักขณัญญัตตะ. ความเป็นอย่างอื่นที่กล่าวไว้อย่างนี้ว่า "ความแปรปรวนของสิ่งที่ตั้งอยู่ย่อมปรากฏ" คือ วิปริณามัญญัตตะ. ส่วนลักขณัญญัตตะย่อมไม่มี (ในธาตุ). เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "แต่ลักษณะย่อมไม่หายไป" ส่วนที่เหลือย่อมมีได้. คำว่า แห่งปฐวีธาตุ คือ แห่งปฐวีธาตุพร้อมด้วยส่วนประกอบ. แม้ในอาโปธาตุก็มีนัยนี้เหมือนกัน. คำว่า ปุริมภาวะ คือ สภาพที่แข็งและหนาแน่น. ภาวัญญัตตะ คือ สภาพที่รสเป็นอย่างอื่น. คติอัญญัตตะ คือ การอุบัติในคติที่สูงขึ้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะสิ่งนั้นไม่มีแก่พระอริยสาวก". แม้ปสาทัญญัตตะก็ไม่มีแก่พระอริยสาวกเช่นกัน. ရာဇကာရာမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาราชการามวรรคจบแล้ว. ၃. သရဏာနိဝဂ္ဂေါ ๓. สรณานิวรรค. ၁-၂. ပဌမမဟာနာမသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ อรรถกถามหานามสูตรที่ ๑ เป็นต้น ที่ ๑-๒. ၁၀၁၇-၁၈. သမိဒ္ဓန္တိ သမ္ပုဏ္ဏံ. သုပုပ္ဖိတန္တိ ဥပသောဘိတတာယ သုပုပ္ဖိတသဒိသတ္တာ. ဗျူဟာ နာမ ယေဟိ ဧဝ ပဝိသန္တိ, တေဟိ ဧဝ နိက္ခမန္တိ. တေနာဟ ‘‘ဗျူဟာ ဝုစ္စန္တိ အဝိနိဗ္ဗိဒ္ဓရစ္ဆာယော’’တိ. ဥဒ္ဓတစာရိနာတိ ယဋ္ဌန္တရာ. คำว่า สมิทธิ คือ สมบูรณ์. คำว่า สุปุปผิตะ คือ เหมือนดอกไม้ที่บานสะพรั่งเพราะความงดงาม. ชื่อว่า พยูหะ คือ ทางที่เข้าไปทางใดก็ออกทางนั้นเอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "พยูหะ หมายถึง ถนนที่ไม่มีทางทะลุออกไป". คำว่า อุทธตจารี คือ ผู้เที่ยวไปโดยยกไม้เท้าขึ้น. ၃. ဂေါဓသက္ကသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๓. อรรถกถาโคธาสักกสูตร. ၁၀၁၉. တီဟီတိ ရတနတ္တယေ ဥပ္ပန္နေဟိ တီဟိ ပသာဒဓမ္မေဟိ. စတူဟီတိ တေဟိ ဧဝ သဒ္ဓိံ သီလေန. ကောစိဒေဝါတိအာဒိ ပရိကပ္ပဝသေန ဝုတ္တံ ဘဂဝတိ [Pg.534] အတ္တနော သဒ္ဓါယ ဥဠာရတမဘာဝဒဿနတ္ထံ. တေနာဟ ‘‘ဘဂဝတော သဗ္ဗညုတာယာ’’တိအာဒိ. ဓမ္မော သမုပ္ပာဒေါတိ ဝိဝါဒဓမ္မဥပ္ပတ္တိဟေတု. တဒေဝ ဟိ သန္ဓာယာဟ ‘‘ကိဉ္စိဒေဝ ကာရဏ’’န္တိ. ကာရဏန္တိ နာနာကာရဏံ. ကလျာဏကုသလဝိမုတ္တန္တိ အကလျာဏံ အကုသလံ, တဒိဒံ ယထာဝုတ္တအပ္ပသာဒနေန အပနီတအတ္ထဒဿနတ္ထံ. အဿာတိ မဟာနာမသက္ကဿ. အနဝဇ္ဇနဒေါသော ဧသောတိ စတူသု ဓမ္မေသု ဧကေနပိ သမန္နာဂတော သောတာပန္နော ဟောတီတိ အနုဇာနိတွာ စတူဟိပိ သမန္နာဂတေန အာစိက္ခိတဗ္ဗန္တိ ယာထာဝတော အနဝဇ္ဇနဒေါသောတိ အတ္ထော. ๑๐๑๙. คำว่า ด้วยสาม คือ ด้วยธรรมคือความเลื่อมใส ๓ ประการที่เกิดขึ้นในพระรัตนตรัย. คำว่า ด้วยสี่ คือ ด้วยธรรมเหล่านั้นพร้อมกับศีล. คำว่า กิญจิเทวะ เป็นต้น ตรัสโดยการสมมติเพื่อแสดงความที่ศรัทธาของตนในพระผู้มีพระภาคเป็นสภาพที่โอฬารยิ่ง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยความเป็นสัพพัญญูของพระผู้มีพระภาค" เป็นต้น. คำว่า ธรรมสมุปบาท คือ เหตุแห่งการเกิดขึ้นของธรรมที่เป็นข้อโต้แย้ง. ท่านหมายถึงสิ่งนั้นนั่นเองจึงกล่าวว่า "ด้วยเหตุบางอย่าง". คำว่า เหตุ คือ เหตุต่างๆ. คำว่า กัลยาณกุศลวิมุตติ คือ สิ่งที่ไม่ใช่ความไม่ดี ไม่ใช่ อกุศล, คำนี้กล่าวเพื่อแสดงความหมายที่ถูกกำจัดด้วยความไม่เลื่อมใสตามที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า อัสสะ คือ ของมหานามศากยะ. คำว่า อนวัชชนโทสะ นี้ คือ โทษคือการไม่กล่าวตามจริง, อธิบายว่า เมื่อทรงอนุญาตว่าผู้ประกอบด้วยธรรมแม้เพียงอย่างเดียวใน ๔ อย่าง ย่อมเป็นพระโสดาบันแล้ว การที่ผู้ประกอบด้วยธรรมทั้ง ๔ อย่างจะพึงบอกตามความเป็นจริง ย่อมไม่มีโทษคือการไม่กล่าวตามจริง. ၄. ပဌမသရဏာနိသက္ကသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๔. อรรถกถาสรณานิสักกสูตรที่ ๑. ၁၀၂၀. ပမာဏေနာတိ ဧကေန ပမာဏေန, န သဗ္ဗသော. ဩလောကနံ ခမန္တီတိ ဒဿနမဂ္ဂေန စတုသစ္စဓမ္မာ ပစ္စတ္တံ ပဿိတဗ္ဗာ ပဋိဝိဇ္ဈိတဗ္ဗာ. ပဌမမဂ္ဂက္ခဏေ ဟိ စတုသစ္စဓမ္မာ ဧကဒေသတောဝ ဒိဋ္ဌာ နာမ ဟောန္တိ. ‘‘ပရိမုစ္စတီ’’တိ ပန ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ ပဋိဝိဇ္ဈနကိရိယာယ ဝတ္တမာနတ္တာ. အဂန္တွာ အပါယေသု အနုပ္ပတ္တိရဟတ္တာ. တေနာဟ ‘‘န ဂစ္ဆတီ’’တိ, န ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ အတ္ထော. မဟာသာရရုက္ခေ ဒဿေန္တော အာဟ – ‘‘ယော ကောစိ ဝိညုဇာတိကော မမ စေ ဂေါစရံ ဂစ္ဆတိ, ဧကဿ အာဂမနံ အဝဉ္ဈံ အမောဃ’’န္တိ ဒဿေတုံ. ๑๐๒๐. คำว่า โดยประมาณ คือ โดยประมาณหนึ่ง ไม่ใช่ทั้งหมด. คำว่า การมองดูย่อมทนได้ คือ ธรรมอันเป็นอริยสัจสี่พึงเห็นและพึงแทงตลอดด้วยตนเองโดยทางแห่งการเห็น. เพราะในขณะแห่งมรรคเบื้องต้น ธรรมอันเป็นอริยสัจสี่ชื่อว่าถูกเห็นเพียงบางส่วนเท่านั้น. แต่ควรกล่าวว่า ย่อมพ้น เพราะการแทงตลอดกำลังดำเนินอยู่. เพราะไม่ไปสู่อบายภูมิและไม่มีการอุบัติขึ้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ย่อมไม่ไป หมายถึง ย่อมไม่อุบัติขึ้น. เมื่อจะทรงแสดงต้นไม้ใหญ่ที่มีแก่น จึงตรัสว่า ผู้ใดผู้หนึ่งที่เป็นวิญญูชน ถ้ามาสู่ขอบเขตของเรา การมาของผู้นั้นย่อมไม่เป็นหมัน ไม่ไร้ผล เพื่อแสดงความหมายนั้น. ၅. ဒုတိယသရဏာနိသက္ကသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๕. อรรถกถาสรณานิสักกสูตรที่ ๒ ၁၀၂၁. ဒုက္ခေတ္တံ နိရောဇကံ, တာယ ဧဝ ဒုက္ခေတ္တတာယ ဝိသမံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဝိသမခေတ္တ’’န္တိ. လောဏူပဟတန္တိ ဇာတသဘာဝေန လောဏေန ဦသရေန ဥပဟတံ. ခဏ္ဍာနီတိ ခဏ္ဍိတာနိ. တေမေတွာတိ တေမိတတ္တာ. ဝါတာတပဟတာနီတိ စိရကာလံ ဝါတေန စေဝ အာတပေန စ ဥပဟတာနိ အာဗာဓိတာနိ. ๑๐๒๑. คำว่า ทุกขเขต คือ ที่ที่ไม่เกิดผล เพราะความเป็นทุกขเขตนั้นเองจึงเป็นที่ขรุขระ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า วิสมเขต (ที่ขรุขระ). คำว่า โลณูปหตะ คือ ถูกเกลือและดินเค็มที่เกิดขึ้นตามธรรมชาติทำลาย. คำว่า ขันฑานิ คือ ที่แตกหัก. คำว่า เตเมตวา คือ เพราะถูกทำให้เปียก. คำว่า วาตาตปหตะ คือ ถูกลมและแดดทำลายและทำให้เสียหายมาเป็นเวลานาน. ၆. ပဌမအနာထပိဏ္ဍိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๖. อรรถกถาอนาถบิณฑิกสูตรที่ ๑ ၁၀၂၂. ဌာနန္တိ ဌာနသော. တေနာဟ ‘‘ခဏေနာ’’တိ. နိယျာနိကန္တိ ပဝတ္တံ ဉာဏပဋိရူပကံ ပကတိပုရိသန္တရဇာနနာဒိမိစ္ဆာဉာဏံ. တံ ပန အနိယျာနိကံ ‘‘နိယျာနိက’’န္တိ ပစ္စဝေက္ခဏဝသေန ပဝတ္တေယျာတိ အာဟ ‘‘မိစ္ဆာပစ္စဝေက္ခဏေနာ’’တိ. ဂုဏဝိယုတ္တဿ အတ္တနော သကတ္တနိ အဝဋ္ဌာနသင်္ခါတာ ဝိမုတ္တိ မိစ္ဆာဝိမုတ္တိ. ๑๐๒๒. คำว่า ฐานะ คือ โดยฐานะ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า โดยขณะ. คำว่า นิยยานิกะ คือ ญาณเทียมที่เกิดขึ้น ได้แก่ มิจฉาญาณที่มีปกติรู้ใจผู้อื่นเป็นต้น. แต่สิ่งนั้นเป็นอนิยยานิกะ พึงดำเนินไปโดยการพิจารณาว่า นิยยานิกะ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ด้วยมิจฉาปัจจเวกขณ์. วิมุตติที่ชื่อว่า มิจฉาวิมุตติ คือ การตั้งอยู่ในอัตภาพของตนที่ปราศจากคุณ. ၇. ဒုတိယအနာထပိဏ္ဍိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๗. อรรถกถาอนาถบิณฑิกสูตรที่ ๒ ၁၀၂၃. ယထာကမ္မံ [Pg.535] သမ္ပရေတဗ္ဗတော သမ္ပရာယော, ပေစ္စဘဝေါ, သမ္ပရာယဟေတုကံ သမ္ပရာယိကံ, မရဏဘယံ. ๑๐๒๓. คำว่า สัมปรายะ คือ การไปสู่ปรโลกตามกรรม ได้แก่ ภพหน้า. คำว่า สัมปรายิกะ คือ สิ่งที่เป็นเหตุแห่งปรโลก ได้แก่ ภัยแห่งความตาย. သရဏာနိဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาสรณานิวรรค จบแล้ว ၄. ပုညာဘိသန္ဒဝဂ္ဂေါ ๔. ปุญญาภิสันทวรรค ၁. ပဌမပုညာဘိသန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๑. อรรถกถาปุญญาภิสันทสูตรที่ ๑ ၁၀၂၇. အဝိစ္ဆေဒေန နိစ္စပ္ပဝတ္တိယမာနာနိ ပုညာနိ အဘိသန္ဒနဋ္ဌေန ‘‘ပုညာဘိသန္ဒာ’’တိ ဝုတ္တာ, တေန ပုညနဒိယောတိ အတ္ထော ဝုတ္တော. သုခဿ အာဟရဏတော အာနယနတော သုခဿာဟာရော. ๑๐๒๗. บุญทั้งหลายที่ดำเนินไปอย่างต่อเนื่องไม่ขาดสาย ชื่อว่า ปุญญาภิสันทา เพราะอรรถว่าไหลหลั่งมา เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวความหมายว่า แม่น้ำแห่งบุญ. คำว่า สุขัสสาหาโร คือ การนำมาซึ่งความสุข. ၄. ပဌမဒေဝပဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๔. อรรถกถาเทวปทสูตรที่ ๑ ၁၀၃၀. ဒေဝါနန္တိ ဝိသုဒ္ဓိဒေဝါနံ. ဒေဝပဒါနီတိ တေသံ ပဒါနိ ဒေဝပဒါနိ, ဒေဝေါတိ ဝါ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ. ဒေဝဿ ဉာဏေန အက္ကန္တပဒါနီတိ ပဋိဝေဓဉာဏေန စေဝ ဒေသနာဉာဏေန စ အက္ကန္တပဒါနိ. ဒေဝါ နာမ ဇာတိဒေဝါ. တေသမ္ပိ ဒေဝဋ္ဌေန ဒေဝေါတိ ဒေဝဒေဝေါ, သမ္ဗုဒ္ဓေါ. ๑๐๓๐. คำว่า ของเทวดา คือ ของเทวดาผู้บริสุทธิ์. คำว่า เทวบท คือ บทเหล่านั้นเป็นเทวบท หรือพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นเทวดา. คำว่า บทที่ถูกก้าวล่วงด้วยญาณของเทวดา คือ บทที่ถูกก้าวล่วงด้วยปฏิเวธญาณและเทศนาญาณ. คำว่า เทวดา คือ เทวดาโดยกำเนิด แม้ของเทวดาเหล่านั้น พระองค์ก็เป็นเทวดาโดยอรรถว่าเป็นเทวดา คือเป็นเทวเทวะ ได้แก่พระสัมพุทธเจ้า. ၈. ဝဿသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๘. อรรถกถาวัสสสูตร ၁၀၃၄. ပါရံ ဝုစ္စတိ နိဗ္ဗာနံ သံသာရမဟောဃဿ ပရတီရဘာဝတော. တေနာဟ – ‘‘တိဏ္ဏော ပါရင်္ဂတော, ထလေ တိဋ္ဌတိ ဗြာဟ္မဏော (သံ. နိ. ၄.၂၃၈; ဣတိဝု. ၆၉; ပု. ပ. ၁၈၈), ယေ ဇနာ ပါရဂါမိနော’’တိ (ဓ. ပ. ၈၅) စ. အထ ဝါ ပါတိ ရက္ခတီတိ ပါရံ, နိဗ္ဗာနံ. ယော ပဋိဝိဇ္ဈတိ, တံ ဝဋ္ဋဒုက္ခတော ပါတိ ရက္ခတိ, အစ္စန္တဟိတေန စ ဝိမုတ္တိသုခေန စ ရမေတိ, တသ္မာ ပါရန္တိ ဝုစ္စတိ. ဂစ္ဆမာနာ ဧဝါတိ ပါရံ နိဗ္ဗာနံ ဂစ္ဆမာနာ ဧဝ. တေ ဓမ္မာ အာသဝါနံ ခယာယ သံဝတ္တန္တိ သစ္ဆိကိရိယာပဟာနပဋိဝေဓာနံ သမကာလတ္တာ. ๑๐๓๔. คำว่า ปาระ ท่านกล่าวว่าคือพระนิพพาน เพราะเป็นฝั่งตรงข้ามแห่งห้วงน้ำใหญ่คือสังสารวัฏ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “พราหมณ์ผู้ข้ามถึงฝั่งแล้ว ย่อมยืนอยู่บนบก” (สํ. ส. ๔.๒๓๘; อิติ. ๖๙; ปุ. ป. ๑๘๘) และ “ชนเหล่าใดเป็นผู้ไปถึงฝั่ง” (ธ. ๘๕) อีกอย่างหนึ่ง คำว่า ปาระ คือพระนิพพาน เพราะอรรถว่า ปาติ รกฺขติ (ย่อมรักษา) ผู้ใดแทงตลอด (พระนิพพาน) พระนิพพานนั้นย่อมรักษาผู้นั้นจากทุกข์ในวัฏสงสาร และย่อมให้ผู้นั้นยินดีด้วยความสุขคือวิมุตติอันเป็นประโยชน์อย่างยิ่ง เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ปาระ คำว่า คจฺฉมานา เอว (กำลังไปอยู่เท่านั้น) คือกำลังไปสู่ฝั่งคือพระนิพพานเท่านั้น ธรรมเหล่านั้นย่อมเป็นไปเพื่อความสิ้นอาสวะ เพราะการทำให้แจ้ง การละ และการแทงตลอด ย่อมมีพร้อมกันในขณะเดียวกัน ၁၀. နန္ဒိယသက္ကသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๑๐. อรรถกถานันทิยสักกสูตร ၁၀၃၆. ပဝိဝေကတ္ထာယာတိ [Pg.536] ပဝိဝေကသုခတ္ထာယ. ပဋိသလ္လာနတ္ထာယာတိ ဗဟိဒ္ဓါ နာနာရမ္မဏတော စိတ္တံ ပဋိနိဝတ္တေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနေ သမ္မဒေဝ လီနတ္ထာယ. ๑๐๓๖. บทว่า ปวิเวกตฺถาย (เพื่อประโยชน์แก่ความสงัด) คือเพื่อประโยชน์แก่ความสุขแห่งความสงัด. บทว่า ปฏิสลฺลานตฺถาย (เพื่อประโยชน์แก่การหลีกเร้น) คือเพื่อประโยชน์แก่การน้อมจิตกลับจากอารมณ์ภายนอกต่างๆ แล้วตั้งมั่นดีในกรรมฐาน. ပုညာဘိသန္ဒဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาปุญญาภิสันทวรรค จบแล้ว ၅. သဂါထကပုညာဘိသန္ဒဝဂ္ဂေါ ๕. สคาถกปุญญาภิสันทวรรค ၁. ပဌမအဘိသန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๑. อรรถกถาอภิสันทสูตรที่ ๑ ၁၀၃၇. သင်္ချာ အတ္ထိ ဟေဋ္ဌာ မဟာပထဝိယာ, ဥပရိ အာကာသေန, ပရိတော စက္ကဝါဠပဗ္ဗတေန, မဇ္ဈေ တတ္ထ တတ္ထ ဌိတေဟိ ဒီပပဗ္ဗတပရိယန္တေဟိ ပရိစ္ဆိန္နတ္တာ. ဇာနန္တေန ယောဇနတော သင်္ခါတုံ သက္ကာတိ အဓိပ္ပာယော. မဟာသရီရမစ္ဆ-ကုမ္ဘီလ-ယက္ခ-ရက္ခသ-မဟာနာဂဒါနဝါဒီနံ သဝိညာဏကာနံ, ဗဠဝါမုခပါတာလာဒီနံ အဝိညာဏကာနံ ဘေရဝါရမ္မဏာနံ ဝသေန ဗဟုဘေရဝံ. ๑๐๓๗. การนับมีอยู่ เพราะเบื้องล่างถูกแผ่นดินใหญ่ เบื้องบนถูกอากาศ เบื้องรอบถูกภูเขาจักรวาล และตรงกลางถูกขอบเขตแห่งเกาะและภูเขาที่ตั้งอยู่ ณ ที่นั้นๆ กั้นไว้ มีอธิบายว่า ผู้รู้สามารถนับได้ด้วยการกำหนดเป็นโยชน์. คำว่า พหุเภรวํ (น่าสะพรึงกลัวมาก) เพราะมีอารมณ์ที่น่าสะพรึงกลัวมาก โดยอาศัยสัตว์มีวิญญาณ เช่น ปลาตัวใหญ่ จระเข้ ยักษ์ รากษส พญานาค และทานพ เป็นต้น และสิ่งไม่มีวิญญาณ เช่น ปากเหวบาลวามุข เป็นต้น. ၂. ဒုတိယအဘိသန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๒. อรรถกถาอภิสันทสูตรที่ ๒ ၁၀၃၈. သမ္ဘေဒေတိ သမ္ဘေဒံ သမောဓာနံ ဂတဋ္ဌာနေ. ယတ္ထိမာ မဟာနဒိယော သံသန္ဒန္တိ သမေန္တီတိ ပရိကပ္ပဝစနမေတံ. တာဒိသာသု ဟိ မဟာနဒီသု ကာစိ ပုရတ္ထိမသမုဒ္ဒံ ပဝိဋ္ဌာ, ကာစိ ပစ္ဆိမံ. ๑๐๓๘. บทว่า สมฺเภเทติ (ที่บรรจบกัน) คือในที่ที่ถึงความบรรจบกัน ความรวมกัน. คำว่า ยตฺถิมา มหานทิโย สํสนฺทนฺติ สเมนฺติ (ที่ซึ่งแม่น้ำใหญ่เหล่านี้ไหลมาบรรจบกัน) นี้เป็นคำที่กล่าวโดยการสมมติ เพราะในแม่น้ำใหญ่เหล่านั้น บางสายก็ไหลลงสู่มหาสมุทรทิศตะวันออก บางสายก็ไหลลงสู่มหาสมุทรทิศตะวันตก. ၃. တတိယအဘိသန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๓. อรรถกถาอภิสันทสูตรที่ ๓ ၁၀၃၉. ‘‘ကုသလေ ပတိဋ္ဌိတော’’တိ ဧတ္ထ ယံ အစ္စန္တိကံ ကုသလေ ပတိဋ္ဌာနံ. တံ ဒဿေန္တော ‘‘မဂ္ဂကုသလေ ပတိဋ္ဌိတော’’တိ အာဟ, ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂကုသလေတိ အဓိပ္ပာယော. တေနာဟ ‘‘ဘာဝေတိ မဂ္ဂ’’န္တိ. အရိယဖလံယေဝ ဓမ္မသာရော. ကိလေသာ ခီယန္တိ ဧတ္ထာတိ ကိလေသက္ခယော, နိဗ္ဗာနံ, တသ္မိံ ကိလေသက္ခယေ ရတော. ๑๐๓๙. ในบทว่า กุสเล ปติฏฺฐิโต (ตั้งมั่นอยู่ในกุศล) การตั้งมั่นอยู่ในกุศลอย่างเด็ดขาดนั้น ท่านแสดงสิ่งนั้นจึงกล่าวว่า ตั้งมั่นอยู่ในมรรคกุศล มีอธิบายว่า ในมรรคกุศลเบื้องต่ำ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ย่อมเจริญมรรค. อริยผลนั่นแหละเป็นแก่นสารแห่งธรรม. คำว่า กิเลสขโย (ความสิ้นกิเลส) คือพระนิพพาน เพราะกิเลสทั้งหลายย่อมสิ้นไปในพระนิพพานนั้น ผู้ยินดีแล้วในความสิ้นกิเลสนั้น. ၄. ပဌမမဟဒ္ဓနသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๔. อรรถกถามหัทธนสูตรที่ ๑ ၁၀၄၀. အရိယာနံ [Pg.537] ဗုဒ္ဓါနံ ဓနန္တိပိ အရိယဓနံ, နိဗ္ဗာနန္တိ ကေစိ. အနယတောပိ ဝိသုဒ္ဓဋ္ဌေန အရိယဉ္စ တံ ဓနဉ္စ ဓနာယိတဋ္ဌေနာတိ အရိယဓနံ, တေန အရိယဓနေန. တေနေဝ ဘောဂေနာတိ အရိယဓနဘောဂေန. ๑๐๔๐. บางท่านกล่าวว่า อริยธนํ (อริยทรัพย์) คือทรัพย์ของพระอริยะและพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ได้แก่พระนิพพาน. แม้โดยนัยอื่น ก็คือเป็นอริยะเพราะอรรถว่าบริสุทธิ์ และเป็นทรัพย์เพราะอรรถว่าเป็นที่นับถือว่าเป็นทรัพย์ จึงเรียกว่า อริยธนํ (อริยทรัพย์) ด้วยอริยทรัพย์นั้น. คำว่า เตเนว โภเคน (ด้วยโภคะนั้นนั่นแหละ) คือด้วยโภคะคืออริยทรัพย์. သဂါထကပုညာဘိသန္ဒဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาสคาถกปุญญาภิสันทวรรค จบแล้ว ၆. သပ္ပညဝဂ္ဂေါ ๖. สัปปัญญวรรค ၂. ဝဿံဝုတ္ထသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๒. อรรถกถาวัสสวุฏฐสูตร ၁၀၄၈. သမောဓာနေတွာတိ ယေဟိ ဣန္ဒြိယာဒီဟိ ဘာဝိယမာနေဟိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂေါ အနုပ္ပတ္တော, တာနေဝ. ဓမ္မသမာနတာယ စေတံ ဝုတ္တံ. အညာနေဝ ဟိ အတ္ထတော တံ တံ မဂ္ဂံ သာဓကာနိ ဣန္ဒြိယာဒီနိ. တန္တိ ပဝေဏီ ကထိတာတိ ယံ ကဉ္စိ ဝိနေယျပုဂ္ဂလံ အနပေက္ခိတွာ ကေဝလံ တန္တိဝသေန ဌိတိ ကထိတာ. ๑๐๔๘. บทว่า สโมธาเนตฺวา (ประมวลเข้าแล้ว) คืออินทรีย์เป็นต้นเหล่านั้นนั่นแหละ ที่เมื่อเจริญแล้ว โสดาปัตติมรรคก็เกิดขึ้น คำนี้ท่านกล่าวไว้โดยความเสมอกันแห่งธรรม เพราะโดยอรรถแล้ว อินทรีย์เป็นต้นที่ทำให้สำเร็จมรรคแต่ละอย่างนั้น ย่อมต่างกัน บทว่า ตนฺติ ปเวณี กถิตา (กล่าวตามประเพณี) คือการกล่าวถึงความตั้งอยู่โดยอาศัยคัมภีร์เท่านั้น โดยไม่คำนึงถึงบุคคลผู้ควรแนะนำคนใดคนหนึ่ง ၃. ဓမ္မဒိန္နသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๓. อรรถกถาว่าด้วยธัมมทินนสูตร ၁၀၄၉. သတ္တသု ဇနေသူတိ သတ္တသု ကိတ္တိယမာနေသု ဥပါသကဇနေသု. ဂမ္ဘီရာတိအာဒီသု ဓမ္မဂမ္ဘီရာတိ ပါဠိဂတိယာ ဂမ္ဘီရာ, တထာ စ သလ္လသုတ္တံ ဟေဋ္ဌာ ပကာသိတမေဝ. ‘‘စေတနာဟံ, ဘိက္ခဝေ, ကမ္မံ ဝဒါမီ’’တိအာဒိနာ (အ. နိ. ၆.၆၃; ကထာ. ၅၃၉) အာဂတံ စေတနာသုတ္တံ. တတ္ထ ‘‘စေတနာသဟဇာတံ နာနာက္ခဏိက’’န္တိအာဒိနာ ပဋ္ဌာနေ အာဂတနယေန, သုတ္တေသု (အ. နိ. ၃.၁၀၁) စ ‘‘ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယ’’န္တိအာဒိနာ အာဂတနယေန ဂမ္ဘီရဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော, နိဗ္ဗာနဿ စေဝ အရိယမဂ္ဂဿ စ ပကာသနတော အသင်္ခတသံယုတ္တဿ လောကုတ္တရတ္ထဒီပကတာ. ‘‘အတီတံပါဟံ ရူပေန ခဇ္ဇိံ, ဧတရဟိ ခဇ္ဇာမီ’’တိအာဒိနာ ပဉ္စန္နံ ခန္ဓာနံ ခါဒကဘာဝဿ, ပုဂ္ဂလဿ ခါဒိတဗ္ဗတာယ ဝိဘာဝနေန ခဇ္ဇနီယပရိယာယေ (သံ. နိ. ၃.၇၉) ဝိသေသတော နိဿတ္တနိဇ္ဇီဝတာ ဒီပိတာတိ ဝုတ္တံ ‘‘သတ္တသုညတာဒီပကာ ခဇ္ဇနိကသုတ္တန္တာဒယော’’တိ. ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရိဿာမာတိ ယေ တေသု သုတ္တေသု ဝုတ္တပဋိပဒံ သမ္မဒေဝ ပရိပူရေန္တိ, တေ တေသု ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရန္တိ နာမ[Pg.538]. ဧတ္ထာတိ ‘‘န ခေါ နေတ’’န္တိ ဧတ္ထ န-ကာရော ‘‘အညမည’’န္တိ ဧတ္ထ မ-ကာရော ဝိယ ဗျဉ္ဇနသန္ဓိမတ္တမေဝ, နာဿ ကောစိ အတ္ထော. ๑๐๔๙. บทว่า สตฺตสุ ชเนสุ (ในชน ๗ พวก) คือในอุบาสกชน ๗ พวกที่ถูกกล่าวสรรเสริญ ในบทว่า คมฺภีรา (ลึกซึ้ง) เป็นต้น ธมฺมคมฺภีรา (ธรรมลึกซึ้ง) คือลึกซึ้งโดยนัยแห่งบาลี และสัลลสูตรก็ได้แสดงไว้ข้างล่างแล้ว เจตนากรรมสูตรที่มาในบทว่า “ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวเจตนาว่าเป็นกรรม” (อํ. ฉกฺก. ๖.๖๓; กถา. ๕๓๙) เป็นต้น ในสูตรนั้น พึงทราบความลึกซึ้งโดยนัยที่มาในปัฏฐานว่า “เจตนาที่เกิดพร้อมกัน มีขณะต่างกัน” เป็นต้น และโดยนัยที่มาในสูตรทั้งหลาย (อํ. ติก. ๓.๑๐๑) ว่า “กรรมที่ให้ผลในปัจจุบัน” เป็นต้น และความที่อสังขตสังยุตเป็นเครื่องส่องโลกุตตรธรรม เพราะแสดงพระนิพพานและอริยมรรค ในขัชชนิกปริยาย (สํ. ขนฺธ. ๓.๗๙) ท่านกล่าวว่า “ขัชชนิกสูตรเป็นต้น เป็นเครื่องส่องความว่างเปล่าจากสัตว์” เพราะแสดงความเป็นผู้กินของขันธ์ ๕ และความเป็นผู้ถูกกินของบุคคล โดยบทว่า “ในอดีต เราถูกรูปกินแล้ว บัดนี้เราก็ถูกกินอยู่” เป็นต้น จึงแสดงความเป็นผู้ปราศจากสัตว์และชีวะโดยเฉพาะ บทว่า อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสามิ (จักเข้าถึงอยู่) คือชนเหล่าใดบำเพ็ญปฏิปทาที่กล่าวไว้ในสูตรเหล่านั้นให้บริบูรณ์ดีแล้ว ชนเหล่านั้นชื่อว่าย่อมเข้าถึงอยู่ในสูตรเหล่านั้น ในบทว่า เอตฺถ (ในที่นี้) คือในบทว่า น โข เนตํ (นั่นไม่ใช่) อักษร “น” นี้เป็นเพียงการสนธิพยัญชนะ เหมือนอักษร “ม” ในบทว่า อญฺญมญฺญํ (ซึ่งกันและกัน) ไม่มีอรรถอะไรเลย ၄. ဂိလာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๔. อรรถกถาว่าด้วยคิลานสูตร ၁၀၅၀. န ခေါ ပနေတန္တိ န ခေါ ဧတံ, နောတိ စ အမှေဟီတိ အတ္ထောတိ အာဟ ‘‘န ခေါ အမှေဟီ’’တိအာဒိ. အဿသန္တီတိ အဿာသနီယာတိ အာဟ ‘‘အဿာသကရေဟီ’’တိ. မရိဿတီတိ မာရိသော, ဧကန္တဘာဝိမရဏော, သော ပန မရဏာဓီနဝုတ္တိကောတိ ဝုတ္တံ ‘‘မရဏပဋိဗဒ္ဓေါ’’တိ. အဓိမုစ္စေဟီတိ အဓိမုတ္တိံ ဥပ္ပာဒေဟိ. တံ ပန တထာ စိတ္တဿ ပဏိဓာနံ ဌပနန္တိ အာဟ ‘‘ဌပေဟီ’’တိ. အာဂမနီယဂုဏေသူတိ ပုဗ္ဗဘာဂဂုဏေသု. ပမာဏံ နာမ နတ္ထိ အနန္တာပရိမာဏတ္တာ. နာနာကရဏံ နတ္ထိ ဝိမုတ္တိယာ နိန္နာနတ္တာ. ๑๐๕๐. บทว่า น โข ปเนตํ (นั่นไม่ใช่) คือ น โข เอตํ (นั่นไม่ใช่) มีอรรถว่า “ไม่ใช่โดยเราทั้งหลาย” เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ไม่ใช่โดยเราทั้งหลาย” เป็นต้น บทว่า อสฺสสนฺติ (ย่อมปลอบโยน) คือ “ควรปลอบโยน” เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ด้วยผู้ปลอบโยน” บทว่า มริสฺสติ (จักตาย) คือ มาริโส (ผู้ตาย) คือผู้มีความตายเป็นไปอย่างแน่นอน และผู้นั้นมีชีวิตขึ้นอยู่กับความตาย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ผูกพันอยู่กับความตาย” บทว่า อธิมุจฺเจหิ (จงน้อมใจเชื่อ) คือจงยังอธิมุตติให้เกิดขึ้น การตั้งจิตไว้เช่นนั้นนั่นแหละ คือการตั้งไว้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “จงตั้งไว้” บทว่า อาคมนียคุเณสุ (ในคุณอันควรมาถึง) คือในคุณที่เป็นส่วนเบื้องต้น ชื่อว่าประมาณไม่มี เพราะเป็นอนันต์ไม่มีประมาณ ความแตกต่างไม่มี เพราะวิมุตติไม่มีความแตกต่างกัน ၉. ပညာပဋိလာဘသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๙. อรรถกถาว่าด้วยปัญญาปฏิลาภสูตร ၁၀၅၅. ပညာပဋိလာဘာယာတိ မဂ္ဂဖလပညာယ ပဋိလာဘတ္ထံ. တေနာဟ ‘‘သတ္တ သေက္ခာ’’တိအာဒိ. ๑๐๕๕. บทว่า ปญฺญาปฏิลาภาย (เพื่อการได้ปัญญา) คือเพื่อประโยชน์แก่การได้ปัญญาอันเป็นมรรคและผล เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “พระเสขะ ๗ จำพวก” เป็นต้น သပ္ပညဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาสัปปัญญวรรค จบแล้ว ၇. မဟာပညဝဂ္ဂေါ ๗. มหาปัญญวรรค ၁. မဟာပညသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๑. อรรถกถาว่าด้วยมหาปัญญาสูตร ၁၀၅၈. မဟန္တေ အတ္ထေ ပရိဂ္ဂဏှာတီတိ သစ္စပဋိစ္စသမုပ္ပာဒါဒိကေ မဟာဝိတ္ထာရေ အတ္ထေ ပရိစ္ဆိဇ္ဇ အသေသေတွာ မုဋ္ဌိဂတေ ဝိယ ကတွာ ဂဏှာတိ. သေသံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝ. ๑๐๕๘. บทว่า มหนฺเต อตฺเถ ปริคฺคณฺหาติ (ย่อมถือเอาอรรถอันใหญ่) คือย่อมกำหนดอรรถอันกว้างขวางใหญ่โต มีสัจจะและปฏิจจสมุปบาทเป็นต้น โดยไม่เหลือ เหมือนกำไว้ในกำมือ ส่วนที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวไว้ข้างล่างนั่นเอง မဟာပညဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถามหาปัญญวรรค จบแล้ว သောတာပတ္တိသံယုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาสังยุตด้วยโสดาปัตติ จบแล้ว ၁၂. သစ္စသံယုတ္တံ ๑๒. สัจจสังยุต ၁. သမာဓိဝဂ္ဂေါ ๑. หมวดสมาธิ ၁. သမာဓိသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๑. อรรถกถาสมาธิสูตร ၁၀၇၁. စိတ္တေကဂ္ဂတာယာတိ [Pg.539] နိဿက္ကဝစနံ ‘‘ပရိဟာယန္တီ’’တိ ပဒံ အပေက္ခိတွာ. ယထာဘူတာဒိဝသေနာတိ ယထာဂတာဒိဝသေန. ယထာဘူတံ နာမ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ‘‘သမာဟိတော, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ယထာဘူတံ ပဇာနာတီ’’တိအာဒိ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘တထာ ယသ္မာ’’တိအာဒိသင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တထာ ဟိ ယထာဘူတဝသေန ကာရဏစ္ဆေဒေါ ကတော ‘‘တထာ ယသ္မာ’’တိအာဒိဝစနေဟိ. ဝဏ္ဏာတိ အက္ခရာ, ‘‘ဂုဏာ’’တိ ကေစိ. ပဒဗျဉ္ဇနာနီတိ နာမာဒိပဒါနိ စေဝ တံသမုဒါယဘူတဗျဉ္ဇနာနိ စ. ๑๐๗๑. บทว่า "จิตเตกัคคตายะ" เป็นคำนิสสกะ (คำที่แสดงการออกจาก) โดยอ้างอิงถึงบทว่า "ปริหายันติ" (เสื่อมไป). บทว่า "ยถาภูตาธิวเสนะ" คือโดยนัยแห่งยถาคตะเป็นต้น. บทว่า "ยถาภูตัง" ในสูตรนี้คือ "ภิกษุผู้มีสมาธิ ย่อมรู้ตามความเป็นจริง" เป็นต้น. พึงทราบว่าด้วยบทว่า "อาทิ" (เป็นต้น) ย่อมสงเคราะห์บทว่า "ตถา ยสฺมา" (เพราะเหตุนั้น) เป็นต้น. เพราะเหตุนั้น การตัดเหตุ (การอธิบายเหตุ) ย่อมกระทำโดยนัยแห่งยถาภูตะด้วยบทว่า "ตถา ยสฺมา" เป็นต้น. บทว่า "วัณณะ" คืออักขระ, บางท่านกล่าวว่า "คุณ". บทว่า "ปทพยัญชนานิ" คือบทอันมีนามเป็นต้น และพยัญชนะอันเป็นที่รวมแห่งบทนั้น. ၃. ပဌမကုလပုတ္တသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ ๓. อรรถกถาปฐมกุลบุตรสูตรเป็นต้น ၁၀၇၃-၇၅. သာသနာဝစရာ အဓိပ္ပေတာ ဗာဟိရကာနံ သစ္စာဘိသမယဿ အဘာဝတော. တထာတိ ဣမိနာ စတုတ္ထပဉ္စမေသု အတ္ထဝိသေသာဘာဝံ ဒဿေတိ. ယဒိ ဧဝံ ကသ္မာ ဝိသုံ ဝိသုံ ဒေသနာတိ အာဟ ‘‘တေန တေန အဘိလာပေနာ’’တိအာဒိ. (ผู้ที่) เข้าถึงพระศาสนาเท่านั้นที่พึงประสงค์ เพราะบุคคลภายนอกไม่มีการตรัสรู้สัจจะ. ด้วยบทว่า "ตถา" นี้ ย่อมแสดงว่าไม่มีความพิเศษแห่งอรรถในสูตรที่ ๔ และที่ ๕. ถ้าเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไรจึงแสดงต่างกันเล่า? จึงกล่าวว่า "ด้วยสำนวนนั้นๆ" เป็นต้น. ၁၀. တိရစ္ဆာနကထာသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๑๐. อรรถกถาติรัจฉานกถาสูตร ၁၀၈၀. ဒုဂ္ဂတိတော သံသာရတော စ နိယျာတိ ဧတေနာတိ နိယျာနံ, သဂ္ဂမဂ္ဂေါ မောက္ခမဂ္ဂေါ စ. တသ္မိံ နိယျာနေ နိယုတ္တာ, တံ ဧတ္ထ အတ္ထီတိ နိယျာနိကာ. ဝစီဒုစ္စရိတသံကိလေသတော ဝါ နိယျာတီတိ ဤ-ကာရဿ ရဿတ္တံ ယ-ကာရဿ က-ကာရံ ကတွာ နိယျာနိကာ. စေတနာယ သဒ္ဓိံ သမ္ဖပ္ပလာပါ ဝေရမဏိ. တပ္ပဋိပက္ခတော အနိယျာနိကာ, တဿ ဘာဝေါ အနိယျာနိကတ္တံ. တိရစ္ဆာနဘူတန္တိ တိရောကရဏဘူတံ. ကမ္မဋ္ဌာနဘာဝေတိ အနိစ္စတာပဋိသံယုတ္တစတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနဘာဝေ. သာတ္ထကန္တိ ဒါနသီလာဒိနိဿိတတ္တာ ဟိတပဋိသံယုတ္တံ. ๑๐๘๐. สิ่งที่นำออกไปจากทุคติและสังสารวัฏด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า นิยยานะ (เครื่องนำออก), คือทางสวรรค์และทางนิพพาน. ผู้ประกอบในนิยยานะนั้น, สิ่งนั้นมีอยู่ในที่นี้ ชื่อว่า นิยยานิกา (เป็นเครื่องนำออก). หรือเพราะนำออกจากวจีทุจริตอันเป็นเครื่องเศร้าหมอง จึงทำสระอีให้เป็นสระอิ และทำพยัญชนะยะให้เป็นพยัญชนะกะ เป็น นิยยานิกา. การงดเว้นจากสัมผัปปลาปะพร้อมด้วยเจตนา. ตรงกันข้ามกับสิ่งนั้น ชื่อว่า อนิยยานิกา (ไม่เป็นเครื่องนำออก), ภาวะของสิ่งนั้น ชื่อว่า อนิยยานิกัตตะ (ความเป็นสิ่งไม่นำออก). บทว่า "ติรัจฉานภูตัง" คือสิ่งที่เป็นเครื่องกั้น. บทว่า "กัมมัฏฐานภาเว" คือในภาวะแห่งกัมมัฏฐานอันประกอบด้วยอนิจจตาและจตุราริยสัจ. บทว่า "สัตถกัง" คือประกอบด้วยประโยชน์ เพราะอาศัยทาน ศีล เป็นต้น. ဝိသိခါတိ ဃရသန္နိဝေသော. ဝိသိခါဂဟဏေန စ ဂါမာဒိဂဟဏေ ဝိယ တန္နိဝါသိနော ဝိသေသတော ဂဟိတာ ‘‘အာဂတော ဂါမော’’တိအာဒီသု ဝိယ[Pg.540]. တေနာဟ ‘‘သူရာ သမတ္ထာ’’တိ. ကုမ္ဘဋ္ဌာနာပဒေသေန ကုမ္ဘဒါသိယော ဝုတ္တာတိ အာဟ – ‘‘ကုမ္ဘဒါသိကထာ’’တိ. အယာထာဝတော ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌိတိသံဟာရာဒိဝသေန လောကော အက္ခာယတိ ဧတေနာတိ လောကက္ခာယိကာ. ဣတိ ဣမိနာ ပကာရေန ဘဝေါ, ဣမိနာ အဘဝေါတိ ဧဝံ ပဝတ္တာယ ဣတိဘဝါဘဝကထာယ သဒ္ဓိံ. บทว่า "วิสิขา" คือที่ตั้งแห่งเรือน. และด้วยการถือเอาวิสิขา ย่อมถือเอาผู้ที่อาศัยอยู่ในที่นั้นโดยเฉพาะ เหมือนกับการถือเอาบ้านเป็นต้น ในประโยคว่า "บ้านมาแล้ว" เป็นต้น. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ผู้กล้าหาญ ผู้สามารถ". ด้วยการอ้างถึงที่ตั้งหม้อ จึงกล่าวถึงนางทาสีผู้ถือหม้อ จึงกล่าวว่า "กุมภทาสีกถา". สิ่งที่โลกถูกกล่าวถึงโดยไม่เป็นจริง โดยนัยแห่งการเกิดขึ้น การตั้งอยู่ การสลายไป เป็นต้น ด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า โลกักขายิกา (เรื่องราวของโลก). พร้อมด้วยอิติภวาภวกถา (เรื่องราวแห่งความเป็นและไม่เป็น) ที่ดำเนินไปว่า "ด้วยประการนี้เป็นภพ, ด้วยประการนี้ไม่เป็นภพ". သမာဓိဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาหมวดสมาธิจบแล้ว. ၂. ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနဝဂ္ဂေါ ๒. หมวดธัมมจักกัปปวัตตนสูตร ၁. ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๑. อรรถกถาธัมมจักกัปปวัตตนสูตร ၁၀၈၁. ‘‘ဣသီနံ ပတနုပ္ပတနဝသေန ဩသီဒနဥပ္ပတနဋ္ဌာနဝသေန ဧဝံ ‘ဣသိပတန’န္တိ ‘လဒ္ဓနာမေ’တိ သင်္ခေပတော ဝုတ္တမတ္ထံ ဝိဝရိတုံ ‘ဧတ္ထ ဟီ’’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ๑๐๘๑. เพื่ออธิบายความหมายที่กล่าวโดยย่อว่า "อิสิปตนัง" (เป็นชื่อที่ได้มา) โดยนัยแห่งการตกและการขึ้นของฤๅษี โดยนัยแห่งสถานที่ตกและขึ้น จึงกล่าวว่า "เอตถะ หิ" (ในที่นี้แล) เป็นต้น. အာမန္တေသီတိ ဧတ္ထ ယသ္မာ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနတ္ထံ အယံ အာမန္တနာ, တသ္မာ သမုဒါဂမတော ပဋ္ဌာယ သတ္ထု ပုဗ္ဗစရိတံ သင်္ခေပေနေဝ ပကာသေတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ‘‘ဒီပင်္ကရပါဒမူလေ ကတာဘိနီဟာရတော ပဋ္ဌာယာ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. တတ္ထ မာရဗလံ ဘိန္ဒိတွာတိ မာရဉ္စ မာရဗလဉ္စ ဘဉ္ဇိတွာ. အထ ဝါ မာရဿ အဗ္ဘန္တရံ ဗာဟိရဉ္စာတိ ဒုဝိဓံ ဗလံ ဘဉ္ဇိတွာ. ‘‘ဒွေမေ, ဘိက္ခဝေ, အန္တာ’’တိ ဧတ္ထ အန္တ-သဒ္ဒေါ ‘‘ပုဗ္ဗန္တေ ဉာဏံ အပရန္တေ ဉာဏ’’န္တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၁၀၆၃) ဝိယ ဘာဂပရိယာယောတိ အာဟ ‘‘ဒွေ ဣမေ, ဘိက္ခဝေ, ကောဋ္ဌာသာ’’တိ. သဟ သမုဒါဟာရေနာတိ ဥစ္စာရဏသမကာလံ. ပတ္ထရိတွာ အဋ္ဌာသိ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝေန. ဗြဟ္မာနော သမာဂစ္ဆိံသု ပရိပက္ကကုသလမူလာ သစ္စာဘိသမ္ဗောဓာယ ကတာဓိကာရာ. ในบทว่า "อามันเตสิ" นี้ เพราะการตรัสเรียกนี้มีเพื่อการประกาศธัมมจักกัปปวัตตนสูตร เพราะฉะนั้น จึงควรประกาศบุพจริยาของพระศาสดาโดยย่อ ตั้งแต่การบำเพ็ญบารมีมา จึงเริ่มกล่าวว่า "ตั้งแต่ทรงตั้งความปรารถนาไว้ที่ใกล้พระบาทของพระทีปังกรพุทธเจ้า" เป็นต้น. ในบทนั้น บทว่า "มาระพะลัง ภินทิตวา" คือทำลายมารและกำลังของมาร. อีกนัยหนึ่ง คือทำลายกำลังสองอย่างของมาร คือภายในและภายนอก. ในบทว่า "ทเวเม ภิกขะเว อันตา" นี้ คำว่า "อันตะ" เป็นไวพจน์ของส่วน เหมือนในบทว่า "ปุพพันเต ญาณัง อะปะรันเต ญาณัง" เป็นต้น (ธ.ส. ๑๐๖๓) จึงกล่าวว่า "ทเว อิเม ภิกขะเว โกฏฐาสา" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ส่วนสองอย่างนี้). บทว่า "สะหะ สะมุทาหาเรนะ" คือพร้อมกับการเปล่งเสียง. แผ่ไปแล้วตั้งอยู่ด้วยพุทธานุภาพ. พรหมทั้งหลายผู้มีกุศลมูลแก่กล้า ผู้ได้กระทำอธิการเพื่อการตรัสรู้สัจจะ ได้มาประชุมกัน. ဂိဟိသညောဇနန္တိ ဂိဟိဗန္ဓနံ. ဆိန္ဒိတွာတိ ဟရိတွာ. န ဝဠဉ္ဇေတဗ္ဗာတိ နာနုယုဉ္ဇေတဗ္ဗာ. ကိလေသကာမသုခဿာတိ ကိလေသကာမယုတ္တဿ သုခဿ. အနုယောဂေါတိ အနုဘဝေါ. ဂါမဝါသီဟိ သေဝိတဗ္ဗတ္တာ ဂါမဝါသီနံ သန္တကော. အတ္တနောတိ အတ္တဘာဝဿ. အာဟိတော အဟံမာနော ဧတ္ထာတိ အတ္တာ, အတ္တဘာဝေါ. ဒုက္ခကရဏန္တိ ဒုက္ခုပ္ပာဒနံ. အတ္တမာရဏေဟီတိ [Pg.541] အတ္တဗာဓနေဟိ. ဥပသမာယာတိ ကိလေသဝူပသမော အဓိပ္ပေတော, တဒတ္ထသမ္ပဒါနဝစနန္တိ အာဟ ‘‘ကိလေသူပသမတ္ထာယာ’’တိ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. บทว่า "คิหิสัญโญชนัง" คือเครื่องผูกของคฤหัสถ์. บทว่า "ฉินทิตวา" คือตัดออกแล้ว. บทว่า "นะ วะฬัญเชตัพพา" คือไม่พึงเสพ (ไม่พึงประกอบเนืองๆ). บทว่า "กิเลสกามะสุขัสสะ" คือสุขที่ประกอบด้วยกิเลสกาม. บทว่า "อนุกโยค" คือการเสพ (การเสวย). เป็นของชาวบ้าน เพราะชาวบ้านพึงเสพ. บทว่า "อัตตะโน" คือของอัตภาพ. อัตตา คืออัตภาพ เพราะความถือตัวว่า "เรา" ตั้งอยู่ในสิ่งนี้. บทว่า "ทุกขะกะระณัง" คือการทำให้เกิดทุกข์. บทว่า "อัตตะมารเณหิ" คือด้วยการเบียดเบียนตน. บทว่า "อุปะสะมายะ" คือความสงบระงับกิเลสเป็นที่ประสงค์, เป็นคำที่แสดงถึงสัปปทานเพื่อประโยชน์นั้น จึงกล่าวว่า "กิเลสูปะสะมัตถายะ" (เพื่อความสงบระงับกิเลส). นัยนี้พึงทราบในบทที่เหลือด้วย. သစ္စဉာဏာဒိဝသေန တယော ပရိဝဋ္ဋာ ဧတဿာတိ တိပရိဝဋ္ဋံ, ဉာဏဒဿနံ. တေနာဟ ‘‘သစ္စဉာဏာ’’တိအာဒိ. ယထာဘူတံ ဉာဏန္တိ ပဋိဝေဓဉာဏံ အာဟ. တေသုယေဝ သစ္စေသု. ဉာဏေန ကတ္တဗ္ဗဿ စ ပရိညာပဋိဝေဓာဒိကိစ္စဿ စ ဇာနနဉာဏံ, ‘‘တဉ္စ ခေါ ပဋိဝေဓတော ပဂေဝါ’’တိ ကေစိ. ပစ္ဆာတိ အပရေ. တထာ ကတဉာဏံ. ဒွါဒသာကာရန္တိ ဒွါဒသဝိဓအာကာရဘေဒံ. အညတ္ထာတိ အညေသု သုတ္တေသု. สิ่งนี้มี ๓ รอบ โดยนัยแห่งสัจจญาณเป็นต้น ชื่อว่า ติปริวัฏฏะ (มีรอบ ๓), คือญาณทัสสนะ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "สัจจญาณ" เป็นต้น. บทว่า "ยถาภูตัง ญาณัง" คือกล่าวถึงปฏิเวธญาณ. ในสัจจะเหล่านั้นนั่นเอง. ญาณที่รู้กิจที่พึงกระทำด้วยญาณ และรู้การแทงตลอดกิจมีการกำหนดรู้เป็นต้น, บางท่านกล่าวว่า "และสิ่งนั้นแล (มี) ก่อนการแทงตลอด". บางท่านกล่าวว่า "ภายหลัง". ญาณที่ทำแล้วอย่างนั้น. บทว่า "ทวาทสากาฬัง" คือความต่างแห่งอาการ ๑๒ อย่าง. บทว่า "อัญญัตถะ" คือในสูตรอื่นๆ. ပဋိဝေဓဉာဏမ္ပိ ဒေသနာဉာဏမ္ပိ ဓမ္မစက္ကန္တိ ဣဒံ တတ္ထ ဉာဏကိစ္စံ ပဓာနန္တိ ကတွာ ဝုတ္တံ. သဒ္ဓိန္ဒြိယာဒိဓမ္မသမုဒါယော ပန ပဝတ္တနဋ္ဌေန စက္ကန္တိ ဓမ္မစက္ကံ. အထ ဝါ စက္ကန္တိ အာဏာ, ဓမ္မတော အနပေတတ္တာ ဓမ္မဉ္စ တံ စက္ကဉ္စ, ဓမ္မေန ဉာယေန စက္ကန္တိပိ ဓမ္မစက္ကံ. ယထာဟ ‘‘ဓမ္မဉ္စ ပဝတ္တေတိ စက္ကဉ္စာတိ ဓမ္မစက္ကံ, စက္ကဉ္စ ပဝတ္တေတိ ဓမ္မဉ္စာတိ ဓမ္မစက္ကံ, ဓမ္မေန ပဝတ္တတီတိ ဓမ္မစက္ကံ, ဓမ္မစရိယာယ ပဝတ္တတီတိ ဓမ္မစက္က’’န္တိအာဒိ (ပဋိ. မ. ၂.၄၀-၄၁). ဥဘယမ္ပီတိ ပဋိဝေဓဉာဏံ ဒေသနာဉာဏန္တိ ဥဘယမ္ပိ. ဧတန္တိ တဒုဘယံ. ဣမာယ ဒေသနာယာတိ ဣမိနာ သုတ္တေန ပကာသေန္တေန ဘဂဝတာ ယထာဝုတ္တဉာဏဒွယသင်္ခါတံ ဓမ္မစက္ကံ ပဝတ္တိတံ နာမ ပဝတ္တနကိစ္စဿ အနိဋ္ဌိတတ္တာ. ပတိဋ္ဌိတေတိ အညာသိ ကောဏ္ဍညတ္ထေရေန သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌိတေ. ပဝတ္တိတံ နာမ ကဿပသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ သာသနန္တရဓာနတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒေါ, ဧတ္တကံ ကာလံ အပ္ပဝတ္တပုဗ္ဗဿ ပဝတ္တိတတ္တာ, ဥပရိမဂ္ဂါဓိဂမော ပနဿ အတ္ထင်္ဂတော ဧဝါတိ. ทั้งปฏิเวธญาณและเทศนาญาณ ชื่อว่า ธัมมจักร นี้กล่าวไว้โดยทำกิจแห่งญาณให้เป็นประธานในที่นั้น. ส่วนหมู่แห่งธรรมมีสัทธินทรีย์เป็นต้น ชื่อว่า จักร เพราะอรรถว่ายังให้เป็นไป จึงชื่อว่า ธัมมจักร. อีกนัยหนึ่ง จักร คืออาณา, เพราะไม่ปราศจากธรรม จึงเป็นทั้งธรรมและจักร, ชื่อว่า ธัมมจักร แม้เพราะเป็นจักรโดยธรรมโดยนัย. เหมือนที่กล่าวว่า "ย่อมยังธรรมให้เป็นไปและยังจักรให้เป็นไป ชื่อว่า ธัมมจักร, ย่อมยังจักรให้เป็นไปและยังธรรมให้เป็นไป ชื่อว่า ธัมมจักร, ย่อมเป็นไปโดยธรรม ชื่อว่า ธัมมจักร, ย่อมเป็นไปโดยธัมมจริยา ชื่อว่า ธัมมจักร" เป็นต้น (ปฏิ. ม. ๒.๔๐-๔๑). บทว่า "อุภยัมปิ" คือทั้งสองอย่าง คือปฏิเวธญาณและเทศนาญาณ. บทว่า "เอตัง" คือทั้งสองอย่างนั้น. บทว่า "อิมายะ เทสะนายะ" คือพระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงประกาศด้วยสูตรนี้ ชื่อว่าทรงยังธัมมจักรอันนับว่าเป็นญาณสองอย่างตามที่กล่าวแล้วให้เป็นไป เพราะกิจแห่งการยังให้เป็นไปนั้นยังไม่เสร็จสิ้น. ในบทว่า "ปะติฏฐิเต" คือเมื่อพระโกณฑัญญเถระตั้งมั่นในโสดาปัตติผลแล้ว. ชื่อว่ายังให้เป็นไป เพราะได้ยังสิ่งที่ยังไม่เคยเป็นไปตลอดกาลเพียงเท่านี้ ตั้งแต่การอันตรธานแห่งพระศาสนาของพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้าจนถึงการอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้า ให้เป็นไป, ส่วนการบรรลุมรรคเบื้องบนของท่านนั้นเป็นอันดับไปแล้ว. ဧကပ္ပဟာရေနာတိ ဧကေနေဝ ပဟာရသညိတေန ကာလေန. ဒိဝသဿ ဟိ တတိယော ဘာဂေါ ပဟာရော နာမ. ပါဠိယံ ပန ‘‘တေန ခဏေန တေန လယေန တေန မုဟုတ္တေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. တံ ပဟာရက္ခဏသလ္လက္ခဏမေဝ. သဗ္ဗညုတညာဏောဘာသောတိ သဗ္ဗညုတညာဏာနုဘာဝေန ပဝတ္တော ဩဘာသော စိတ္တံ ပဋိစ္စ ဥတုသမုဋ္ဌာနော ဝေဒိတဗ္ဗော. ယသ္မာ ဘဂဝတော ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနဿ အာရမ္ဘေ ဝိယ ပရိသမာပနေ အတိဝိယ ဥဠာရတမံ ပီတိသောမနဿံ ဥဒပါဒိ, တသ္မာ ‘‘ဣမဿပိ ဥဒါနဿာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. บทว่า "เอกัปปะหาเรนะ" คือด้วยกาลที่เรียกว่าประหารเพียงครั้งเดียว. เพราะส่วนที่สามของวัน ชื่อว่า ประหาร. แต่ในบาลีกล่าวว่า "ด้วยขณะนั้น ด้วยลยะนั้น ด้วยมุหุตตะนั้น". สิ่งนั้นคือการกำหนดหมายขณะแห่งประหารนั่นเอง. บทว่า "สัพพัญญุตญาโณภาโส" คือแสงสว่างที่เกิดขึ้นด้วยอานุภาพแห่งสัพพัญญุตญาณ พึงทราบว่าเป็นแสงสว่างที่เกิดขึ้นจากจิตและอุตุ. เพราะว่าปีติโสมนัสอันโอฬารยิ่งได้เกิดขึ้นแก่พระผู้มีพระภาคเจ้าในการประกาศธัมมจักกัปปวัตตนสูตร เหมือนในตอนเริ่มต้น จึงกล่าวว่า "อุทานนี้ก็เช่นกัน" เป็นต้น. ၉. သင်္ကာသနသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๙. อรรถกถาสังกาสนสูตร ၁၀၈၉. အတ္ထသံဝဏ္ဏနေ [Pg.542] ဝဏ္ဏီယန္တေတိ ဝဏ္ဏာ. တေယေဝ ပရိယာယေန အက္ခရဏတော အက္ခရာနိ. အတ္ထံ ဗျဉ္ဇေန္တီတိ ဗျဉ္ဇနာနိ. ယသ္မာ ပန အကာရာဒိကေ သရသမညာ, ကကာရာဒိကေ ဗျဉ္ဇနသမညာ, ဥဘယတ္ထ ဝဏ္ဏသမညာ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဝဏ္ဏာနံ ဝါ ဧကဒေသာ ယဒိဒံ ဗျဉ္ဇနာ နာမာ’’တိ. နေတ္တိယံ ပန ဝါကျေ ဗျဉ္ဇနသမညာ. ဗျဉ္ဇနဂ္ဂဟဏေနေဝ စေတ္ထ အာကာရနိရုတ္တိနိဒ္ဒေသာ ဂဟိတာ ဧဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သင်္ကာသနာတိ အတ္ထဿ ဉာပနာ ဘာဂသော. တေနာဟ ‘‘ဝိဘတ္တိယော’’တိ. သင်္ကာသနဂ္ဂဟဏေနေဝ စေတ္ထ ပကာသနာ ဝုတ္တာ ဟောတိ. ဝိဘတ္တိယော ဟိ အတ္ထဝစနေနေဝ ဝိဝရန္တိ, တာဟိ ကာရဏပညတ္တိယော ဝုတ္တာယေဝါတိ, တာဟိပိ အတ္ထပဒါနိ ဂဟိတာနေဝ ဟောန္တိ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဝိတ္ထာရော ပန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂဝဏ္ဏနာယံ နေတ္တိအဋ္ဌကထာယဉ္စ ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗော. သဗ္ဗာကာရေနာတိ သဘာဂါဒိဝိဘာဝနာကာရေန. ဝဏ္ဏာဒီနန္တိ တသ္မိံ ပန ဝိတ္ထာရေ ပဝတ္တဝဏ္ဏာဒီနံ. တသ္မာတိ ဝဏ္ဏာဒီနံ အန္တအဘာဝတော. ဧဝမာဟာတိ ‘‘အပရိမာဏာ ဝဏ္ဏာ ဗျဉ္ဇနာ သင်္ကာသနာ’’တိ ဧဝမာဟ. ๑๐๘๙. ในคำอธิบายอรรถ สิ่งที่ถูกพรรณนาชื่อว่า วรรณะ. วรรณะเหล่านั้นนั่นแหละ โดยปริยายชื่อว่า อักขระ เพราะไม่พินาศ. ชื่อว่า พยัญชนะ เพราะแสดงอรรถ. ก็เพราะชื่อว่า สระ ในอักษรมี อ เป็นต้น, ชื่อว่า พยัญชนะ ในอักษรมี ก เป็นต้น, ชื่อว่า วรรณะ ในอักษรทั้งสองจำพวก, เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "พยัญชนะทั้งหลายเป็นส่วนหนึ่งแห่งวรรณะ" ดังนี้. ส่วนในคัมภีร์เนตติ พยัญชนะเป็นชื่อของประโยค. พึงทราบว่า ด้วยการถือเอาพยัญชนะในที่นี้ ท่านถือเอาการแสดงนิรุตติและอาการไว้ด้วยแล้ว. สังกาสนา คือการทำให้รู้แจ้งอรรถโดยส่วน. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "วิภัตติทั้งหลาย". ด้วยการถือเอาสังกาสนาในที่นี้ ท่านกล่าวถึงการประกาศไว้ด้วย. เพราะวิภัตติทั้งหลายย่อมเปิดเผยด้วยการกล่าวอรรถนั่นเอง, การบัญญัติเหตุท่านกล่าวไว้ด้วยวิภัตติเหล่านั้นแล้ว, แม้บทแห่งอรรถก็เป็นอันถือเอาด้วยวิภัตติเหล่านั้นแล้ว. นี้เป็นสังเขปในที่นี้, ส่วนพิสดารพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในวิสุทธิมรรคอรรถกถาและเนตติอรรถกถา. บทว่า "สัพพากาเรนะ" คือด้วยอาการมีการจำแนกส่วนเป็นต้น. บทว่า "วณฺณาทีนํ" คือแห่งวรรณะเป็นต้นที่มาในความพิสดารนั้น. บทว่า "ตสฺมา" คือเพราะวรรณะเป็นต้นไม่มีที่สุด. ตรัสอย่างนี้ คือตรัสอย่างนี้ว่า "วรรณะ พยัญชนะ สังกาสนา ไม่มีประมาณ". ၁၀. တထသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๑๐. อรรถกถาตถสูตร ၁၀၉၀. သဘာဝါဝိဇဟနဋ္ဌေနာတိ အတ္တနော ဒုက္ခသဘာဝဿ ကဒါစိပိ အပရိစ္စဇနေန တထသဘာဝံ. တေနာဟ ‘‘ဒုက္ခဉှိ ဒုက္ခမေဝ ဝုတ္တ’’န္တိ. သဘာဝဿာတိ ဒုက္ခသဘာဝဿ. အမောဃတာယာတိ အဝဉ္ဈတာယ. အဝိတထန္တိ န ဝိတထံ. တေနာဟ ‘‘န ဟိ ဒုက္ခံ အဒုက္ခံ နာမ ဟောတီ’’တိ. အညဘာဝါနုပဂမေနာတိ သမုဒယာဒိသဘာဝါနုပဂမနေန မုသာ န ဟောတီတိ အညော အညထာ န ဟောတီတိ အနညထံ. တေနာဟ ‘‘န ဟီ’’တိအာဒိ. ๑๐๙๐. ด้วยอรรถว่าไม่ละทิ้งสภาพ คือด้วยการไม่สละสภาพแห่งทุกข์ของตนในกาลไหนๆ จึงเป็นสภาพที่แท้จริง. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ทุกข์แลชื่อว่าทุกข์เท่านั้น" ดังนี้. แห่งสภาพ คือแห่งสภาพแห่งทุกข์. ด้วยความเป็นของไม่เปล่า คือด้วยความเป็นของไม่เป็นหมัน. ไม่คลาดเคลื่อน คือไม่คลาดเคลื่อน. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ทุกข์หาชื่อว่าไม่เป็นทุกข์ไม่" ดังนี้. ด้วยการไม่ถึงความเป็นอย่างอื่น คือด้วยการไม่ถึงสภาพแห่งสมุทัยเป็นต้น จึงไม่เป็นของเท็จ คือไม่เป็นอย่างอื่น ไม่เป็นโดยประการอื่น จึงไม่เป็นอย่างอื่น. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "หาไม่" เป็นต้น. ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาธัมมจักกัปปวัตตนวรรค จบแล้ว. ၃. ကောဋိဂါမဝဂ္ဂေါ ๓. โกฏิคามวรรค ၁. ကောဋိဂါမသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๑. อรรถกถาโกฏิคามสูตร ၁၀၉၁. အနနုဗောဓာတိ [Pg.543] ပဋိဝေဓဿ အနုရူပဗောဓာဘာဝေန. အပ္ပဋိဝေဓာတိ သစ္စာနံ ပဋိမုခံ ဝေဓာဘာဝေန. ๑๐๙๑. อนนุโพธะ คือด้วยการไม่มีความรู้ที่สมควรแก่การแทงตลอด. อัปปฏิเวธะ คือด้วยการไม่มีการแทงตลอดเฉพาะหน้าซึ่งสัจจะทั้งหลาย. ၂. ဒုတိယကောဋိဂါမသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๒. อรรถกถาทุติยโกฏิคามสูตร ၁၀၉၂. ဖလသမာဓိဖလပညာနန္တိ အဂ္ဂဖလသမာဓိအဂ္ဂဖလပညာနံ. ๑๐๙๒. แห่งผลสมาธิและผลปัญญา คือแห่งอัคคผลสมาธิและอัคคผลปัญญา. ၇. တထသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๗. อรรถกถาตถสูตร ၁၀၉၇. အရိယာနန္တိ ဗုဒ္ဓါနံ အရိယာနံ. တေနာဟ ‘‘န ဟီ’’တိအာဒိ. ๑๐๙๗. แห่งพระอริยะทั้งหลาย คือแห่งพระพุทธเจ้าผู้เป็นพระอริยะทั้งหลาย. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "หาไม่" เป็นต้น. ၈. လောကသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๘. อรรถกถาโลกสูตร ၁၀၉၈. ပဋိဝိဒ္ဓတ္တာ ဒေသိတတ္တာ စာတိ ဣမိနာ ပဋိဝေဓဉာဏေန ဒေသနာဉာဏေန စ ပရိဂ္ဂဟိတတ္တာ အရိယသန္တကာနိ ဟောန္တိ အရိယဿ ဘဂဝတော သန္တကဘာဝတော. ๑๐๙๘. ด้วยการแทงตลอดแล้วและด้วยการแสดงแล้ว คือด้วยการถูกยึดถือไว้ด้วยปฏิเวธญาณและเทศนาญาณนี้ จึงเป็นของมีอยู่แก่พระอริยะทั้งหลาย เพราะความเป็นของมีอยู่แก่พระผู้มีพระภาคผู้เป็นพระอริยะ. ၁၀. ဂဝမ္ပတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๑๐. อรรถกถาควัมปติสูตร ၁၁၀၀. ဧကပ္ပဋိဝေဓောတိ ဧကေနေဝ ဉာဏေန စတုန္နံ အရိယသစ္စာနံ ဧကဇ္ဈံ ပဋိဝေဓော. ๑๑๐๐. เอกัปปฏิเวธะ คือการแทงตลอดอริยสัจสี่พร้อมกันด้วยญาณอันเดียว. ကောဋိဂါမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาโกฏิคามวรรค จบแล้ว. ၄. သီသပါဝနဝဂ္ဂေါ ๔. สีสปาวนวรรค ၃. ဒဏ္ဍသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๓. อรรถกถาฑัณฑสูตร ၁၁၀၁. ပုနပ္ပုနံ ဝဋ္ဋသ္မိံယေဝ နိဗ္ဗတ္တန္တိ အဒိဋ္ဌတ္တာ စတုန္နံ အရိယသစ္စာနံ. ๑๑๐๑. ย่อมเกิดในวัฏฏะนั่นแหละซ้ำแล้วซ้ำเล่า เพราะไม่ได้เห็นอริยสัจสี่. ၅. သတ္တိသတသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๕. อรรถกถาสัตติสตสูตร ၁၁၀၅. ဘဝေယျ [Pg.544] စေတိ ဒုက္ခဒေါမနဿာနိ အဇ္ဈုပေက္ခိတွာ သဟိတေဟိ တေဟိ သစ္စာဘိသမယော ဘဝေယျာတိ ဧဝံ ပရိကပ္ပနာ န ကာတဗ္ဗာတိ. ๑๑๐๕. พึงมีได้ คือไม่พึงทำความคาดคะเนอย่างนี้ว่า การตรัสรู้สัจจะพึงมีได้ด้วยทุกข์และโทมนัสเหล่านั้นที่อดทนแล้ว. ၉. ဣန္ဒခီလသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๙. อรรถกถาอินทขีลสูตร ၁၁၀၉. အဇ္ဈာသယန္တိ သဿတာဒိဘေဒံ အဇ္ဈာသယံ. သော ဟိ ‘‘ဣဒမေဝ သစ္စံ မောဃမည’’န္တိ ဂါဟဿ မုခဘူတတ္တာ မုခန္တိ အဓိပ္ပေတော. တဉ္စ အပရေ အဒိဋ္ဌသစ္စာ ဩလောကေန္တိ, ဒိဋ္ဌသစ္စာ ပန နေဝ ဩလောကေန္တိ. ๑๑๐๙. อัชฌาสัย คืออัชฌาสัยที่มีประเภทเป็นสัสสตทิฏฐิเป็นต้น. อัชฌาสัยนั้นแลเป็นที่ประสงค์ว่าปาก เพราะเป็นปากแห่งการยึดถือว่า "สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเป็นโมฆะ". และชนเหล่าอื่นผู้ยังไม่เห็นสัจจะย่อมมองดูอัชฌาสัยนั้น, ส่วนชนผู้เห็นสัจจะแล้วย่อมไม่มองดูเลย. ၁၀. ဝါဒတ္ထိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๑๐. อรรถกถาวาทัตถิกสูตร ၁၁၁၀. ကုက္ကုကော ပမာဏမဇ္ဈိမဿ ပုရိသဿ ဟတ္ထောတိ အတ္ထော. ကုက္ကူတိ တဿေဝ နာမံ. ๑๑๑๐. กุกกุ คือมือของบุรุษผู้มีประมาณปานกลาง ดังนี้เป็นอรรถ. กุกกุ เป็นชื่อของสิ่งนั้นนั่นเอง. သီသပါဝနဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาสีสปาวนวรรค จบแล้ว. ၅. ပပါတဝဂ္ဂေါ ๕. ปปาตวรรค ၁. လောကစိန္တာသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๑. อรรถกถาโลกจินตาสูตร ၁၁၁၁. လောကစိန္တန္တိ လောကသန္နိဝေသပဋိသံယုတ္တဝီမံသာဝ. ‘‘လောကစိတ္တ’’န္တိပိ ပါဌော, တံတံလောကပရိယာပန္နံ စိတ္တန္တိ အတ္ထော. နာဠိကေရာဒယောတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန အဝုတ္တာနံ ဩသဓိတိဏဝနပ္ပတိအာဒီနံ သင်္ဂဟော. ဧဝရူပန္တိ ဧဒိသံ အညမ္ပိ တံတံလောကစိတ္တံ. ๑๑๑๑. โลกจินตา คือการพิจารณาที่ประกอบด้วยการจัดตั้งโลกนั่นเอง. บทว่า "โลกจิต" ก็เป็นอีกบทหนึ่ง, จิตที่นับเนื่องในโลกนั้นๆ ดังนี้เป็นอรรถ. มะพร้าวเป็นต้น คือด้วยคำว่า "เป็นต้น" ย่อมสงเคราะห์โอสถ หญ้า และพรรณไม้เป็นต้นที่ยังไม่ได้กล่าวไว้. อย่างนี้ คือโลกจิตอื่นเช่นนี้ที่นับเนื่องในโลกนั้นๆ. ဝိဂတစိတ္တောတိ အတ္တတ္ထပရတ္ထတော အပဂတဝိတက္ကော အဒ္ဒသ ဧဝံ အဓိဋ္ဌဟိံသူတိ သမ္ဗန္ဓော. သမ္ဗရိမာယန္တိ သမ္ဗရေန အသုရိန္ဒေန ဥပ္ပာဒိတံ အသုရမာယံ, ယံ ‘‘ဣန္ဒဇာလ’’န္တိပိ ဝုစ္စတိ ဣန္ဒဿ မောဟနတ္ထံ ဥပ္ပာဒိတတ္တာ. သမ္ပရိဝတ္တေတွာတိ ပရိဓာဝေတွာ. ယထာ နေတိ နေ အသုရေ ယထာ သော ပုရိသော ပဿတိ, ဧဝံ အဓိဋ္ဌဟိံသု. ကသ္မာ ပနေတေ ဧဝံ အဓိဋ္ဌဟိံသူတိ? တံ ပုရိသံ တတ္ထ တထာနိသိန္နံ ဒိသွာ ‘‘အယဉ္စ ဒေဝေါ’’တိ အာသင်္ကန္တာ တထာ အဓိဋ္ဌဟိတွာ ဘိသမုဠာလဆိဒ္ဒေဟိ ပဝိသိတွာ အတ္တနော အသုရဘဝနံ ဂတာ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘ဒေဝါနံယေဝ မောဟယမာနာ’’တိ. ผู้มีจิตปราศจากวิตก คือวิตกที่ไปปราศจากประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่น, เห็นแล้วอย่างนี้, อธิษฐานแล้วอย่างนี้ ดังนี้เป็นความสัมพันธ์. สัมพรีมายา คืออสุรมายาที่สัมพรอสุรินทร์บันดาลขึ้น, ซึ่งเรียกว่า "อินทรชาล" ด้วย เพราะบันดาลขึ้นเพื่อลวงพระอินทร์. เที่ยวไปรอบ คือวิ่งไปรอบ. อย่างไร คืออธิษฐานแล้วอย่างนั้น เหมือนบุรุษนั้นเห็นอสูรเหล่านั้น. ก็เพราะเหตุไรอสูรเหล่านั้นจึงอธิษฐานอย่างนี้? เพราะเห็นบุรุษนั้นนั่งอยู่ ณ ที่นั้นอย่างนั้น จึงสงสัยว่า "ผู้นี้เป็นเทพ" ดังนี้แล้ว อธิษฐานอย่างนั้นแล้ว เข้าไปทางช่องเหง้าบัวแล้วไปยังอสุรภพของตน. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ลวงเทพทั้งหลายนั่นเอง". ၂-၃. ပပါတသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ อรรถกถาปปาตสูตรเป็นต้น ၁၁၁၂-၃. မရိယာဒပါသာဏောတိ [Pg.545] ဂိဇ္ဈကူဋပဗ္ဗတဿ မရိယာဒပါကာရသဒိသော မဟန္တော ပါသာဏော. အနိဋ္ဌရူပန္တိ ဧတ္ထ ရူပ-သဒ္ဒေါ သဘာဝတ္ထော ‘‘ပိယရူပေ သာတရူပေ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၄၀၈-၄၀၉) ဝိယာတိ အာဟ – ‘‘အနိဋ္ဌသဘာဝ’’န္တိ. ๑๑๑๒-๓. คำว่า มริยาทปาสาโณ คือหินก้อนใหญ่ที่เหมือนกำแพงเขตแดนของภูเขาคิชฌกูฏ. ในคำว่า อนิฏฐรูป นี้ ศัพท์ว่า รูป มีความหมายว่า สภาวะ เหมือนในคำว่า ปิยรูป สาทรูป เป็นต้น (ม. อุ. 1.408-409) ท่านจึงกล่าวว่า อนิฏฐสภาวะ (สภาพที่ไม่น่าปรารถนา). ၅. ဝါလသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๕. อรรถกถาวาลสูตร ၁၁၁၅. ဥပါသနန္တိ အာစရိယဥပါသနံ, အာစရိယံ အန္တေဝါသိနာ ဝါ ဒိဝသေ ဒိဝသေ သိက္ခနဝသေန ဥပါသိတဗ္ဗတော ဥပါသနန္တိ လဒ္ဓနာမံ ကဏ္ဍခိပနသိပ္ပံ. ကဏ္ဍံ အတိက္ကမန္တေတိ သရံ ခိပန္တေ. ပေါင်္ခါနုပေါင်္ခန္တိ ပေါင်္ခသဒ္ဒတ္ထံ ပါကဋံ ကတွာ ဒဿေတုံ ‘‘ဧကံ ကဏ္ဍံ ခိပိတွာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အပရံ အနုပေါင်္ခန္တိ ဧတ္ထ အပရန္တိ တတိယကဏ္ဍံ. အနုပေါင်္ခံ နာမ ဣဒန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘အနုပေါင်္ခံ နာမ ဒုတိယဿ ပေါင်္ခ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တဉှိ တတိယေန သရေန ဝိဇ္ဈီယတိ. ပုန အပရံ တဿ ပေါင်္ခန္တိ ဣဒံ ပန အပရာပရံ အဝိရဇ္ဈနံ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ. ဒုရဘိသမ္ဘဝတရန္တိ အဘိဘဝိတုံ အသက္ကုဏေယျတရံ. ဝါလန္တိ ကေသံ. သတ္တဓာ ဘိန္ဒိတွာတိ သတ္တက္ခတ္တုံ ဝိဖာလေတွာ. တဿ ဧကံ ဘေဒန္တိ တဿ ကေသဿ ဧကံ အံသုသင်္ခါတံ ဘေဒံ ဂဟေတွာ. ဝါတိင်္ဂဏမဇ္ဈေ ဗန္ဓိတွာတိ ဝါတိင်္ဂဏဖလဿ မဇ္ဈဋ္ဌာနေ ဗန္ဓိတွာ. အပရံ ဘေဒန္တိ အပရံ ကေသဿ အံသုသင်္ခါတံ ဘေဒံ. အဂ္ဂကောဋိယံ ဗန္ဓိတွာတိ ယထာ တဿ ဝါလဘေဒဿ ဦကာမတ္တံ လိခါမတ္တံ ဝါ ကဏ္ဍဿ အဂ္ဂကောဋိံ အဓိကံ ဟုတွာ တိဋ္ဌတိ, ဧဝံ ဗန္ဓိတွာ. ဥသဘမတ္တေတိ ဝီသတိယဋ္ဌိမတ္တေ ဌာနေ ဌိတော. ကဏ္ဍဗဒ္ဓါယ ကောဋိယာတိ ကဏ္ဍဗဒ္ဓါယ ဝါလဿ ကောဋိယာ ဝါတိင်္ဂဏဗန္ဓနဝါလဿ ကောဋိံ ပဋိဝိဇ္ဈေယျ. ๑๑๑๕. คำว่า อุปาสนะ คือการเข้าไปนั่งใกล้ (ปรนนิบัติ) อาจารย์ หรือศิลปะการยิงธนูที่ได้ชื่อว่าอุปาสนะ เพราะศิษย์พึงเข้าไปนั่งใกล้ (ปรนนิบัติ) อาจารย์ด้วยการเรียนทุกวัน. คำว่า กัณฑัง อติกกมันเตติ คือเมื่อยิงลูกศร. คำว่า โปงขานุโปงขัง นี้ ท่านกล่าวคำว่า ยิงลูกศรดอกหนึ่ง เป็นต้น เพื่อแสดงความหมายของศัพท์ว่า โปงขะ ให้ชัดเจน. ในคำว่า อปรัง อนุโปงขัง นี้ คำว่า อปรัง คือลูกศรดอกที่สาม. ท่านกล่าวคำว่า อนุโปงขะ คือโปงขะของลูกศรดอกที่สอง เพื่อแสดงว่านี่คืออนุโปงขะ. เพราะลูกศรดอกที่สามย่อมแทงทะลุลูกศรดอกนั้น. ส่วนคำว่า ปุนะ อปรัง ตัสสะ โปงขัง นี้ ท่านกล่าวเพื่อแสดงการไม่คลาดเคลื่อนซ้ำแล้วซ้ำเล่า. คำว่า ทุรภิสัมภวตรัง คือสิ่งที่ยากยิ่งที่จะเอาชนะได้. คำว่า วาลัง คือเส้นผม. คำว่า สัตตธา ภินทิตวา คือผ่าออกเป็นเจ็ดส่วน. คำว่า ตัสสะ เอกัง เภทัง คือเอาส่วนหนึ่งที่นับว่าเป็นเส้นผมนั้น. คำว่า วาติงคณมัชเฌ พันธิตวา คือผูกไว้ตรงกลางผลมะเขือ. คำว่า อปรัง เภทัง คือส่วนอื่นที่นับว่าเป็นเส้นผม. คำว่า อัคคโกฏิยัง พันธิตวา คือผูกไว้ที่ปลายลูกศร โดยที่ส่วนของเส้นผมนั้นจะเกินปลายลูกศรออกมาเพียงเล็กน้อยเท่าเหาหรือไข่เหา. คำว่า อุสภมัตเตติ คือยืนอยู่ในที่ประมาณ 20 ไม้วา. คำว่า กัณฑพัทธายะ โกฏิยา คือพึงยิงปลายเส้นผมที่ผูกติดกับลูกศรให้ทะลุปลายเส้นผมที่ผูกติดกับมะเขือ. ၈. ဒုတိယဆိဂ္ဂဠယုဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๘. อรรถกถาทุติยฉิคคฬยคสูตร ၁၁၁၈. အဓိစ္စုပ္ပတ္တိကန္တိ ယဒိစ္ဆာဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇနကံ. ဆိဂ္ဂဠေနာတိ ဆိဂ္ဂဠပဒေသေန. ဆိဂ္ဂဠုပရီတိ ဟေဋ္ဌိမယုဂဿ ဆိဂ္ဂဠပဒေသဿ ဥပရိ. အာရုဠှဿ ဆိဂ္ဂဠေနာတိ ဥဘိန္နမ္ပိ ဆိဒ္ဒေန. ဂီဝပ္ပဝေသနံ ဝိယာတိ စတုန္နံ ယုဂါနံ ဆိဒ္ဒပဒေသေနေဝ ဥပရူပရိ ဌိတာနံ ဆိဒ္ဒန္တရေန ကာဏကစ္ဆပဿ ဂီဝပ္ပဝေသနံ [Pg.546] အဓိစ္စတရသမ္ဘဝံ. တတောပိ အဓိစ္စတရသမ္ဘဝေါ မနုဿတ္တလာဘော, တတော အဓိစ္စတမသမ္ဘဝေါ အရိယမဂ္ဂပဋိလာဘောတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘စတုသစ္စပဋိဝေဓော အတိဝိယ အဓိစ္စတရသမ္ဘဝေါ’’တိ. ๑๑๑๘. คำว่า อธิจจุปปัตติกัง คือสิ่งที่เกิดขึ้นโดยบังเอิญ. คำว่า ฉิคคเฬนาติ คือด้วยช่อง. คำว่า ฉิคคฬุปรีติ คือเหนือช่องของแอกอันล่าง. คำว่า อารุฬหัสสะ ฉิคคเฬนาติ คือด้วยช่องของแอกทั้งสอง. คำว่า คีวัปปเวสนัง วิยาติ คือการที่เต่าตาบอดสอดคอเข้าไปในช่องของแอกทั้งสี่ที่ตั้งซ้อนกันอยู่โดยช่องนั้น เป็นสิ่งที่เกิดขึ้นได้ยากยิ่ง. ท่านกล่าวว่า การแทงตลอดอริยสัจสี่ เป็นสิ่งที่เกิดขึ้นได้ยากยิ่ง เพื่อแสดงว่า การได้อัตภาพเป็นมนุษย์เป็นสิ่งที่เกิดขึ้นได้ยากยิ่งกว่านั้น และการได้อริยมรรคเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นได้ยากยิ่งที่สุดกว่านั้น. ပပါတဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาปปาตวรรค จบ. ၆. အဘိသမယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ ๖. อรรถกถาอภิสมัยวรรค ၁၁၂၁. အဘိသမယသံယုတ္တေ ဝိတ္ထာရိတောဝ, တသ္မာ တတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ တဿ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ๑๑๒๑. ในอภิสมัยสังยุตต์ได้อธิบายไว้โดยพิสดารแล้ว เพราะฉะนั้น พึงทราบความหมายของบทนั้นด้วยนัยที่กล่าวไว้ในที่นั้นนั่นเอง. ၇. ပဌမအာမကဓညပေယျာလဝဂ္ဂေါ ๗. ปฐมอามากธัญญเปยยาลวรรค ၃. ပညာသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๓. อรรถกถาปัญญาสูตร ၁၁၃၃. လောကိယမ္ပိ ဝိသုဒ္ဓတ္ထေန ‘‘အရိယ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ လဘတီတိ ‘‘လောကိယလောကုတ္တရေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ๑๑๓๓. แม้โลกิยะก็ย่อมได้ชื่อว่า อริยะ ด้วยความหมายว่าบริสุทธิ์ เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า โลกิยะและโลกุตตระ. ၄. သုရာမေရယသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๔. อรรถกถาสุราเมรยสูตร ၁၁၃၄. ပိဋ္ဌသုရာတိ ပိဋ္ဌေန ကာတဗ္ဗသုရာ, တထာ ဩဒနသုရာ ပူဝသုရာ, မဇ္ဇရသာဒိဘူတေ ကိဏ္ဏေ ပက္ခိပိတွာ ကတ္တဗ္ဗာ သုရာ ကိဏ္ဏပက္ခိတ္တသုရာ. သမ္ဘာရသံယုတ္တာတိ မူလဘေသဇ္ဇသမ္ဘာရေဟိ သံယုတ္တာ. ပုပ္ဖာသဝေါတိ နာဠိကေရပုပ္ဖာဒိတော အဿဝနကအာသဝေါ. မုဒ္ဒိကဖလာဒိတော အဿဝနကအာသဝေါ ဖလာသဝေါ. ဣတီတိအာဒိအတ္ထော. တေန မဓွာသဝဂုဠာသဝသမ္ဘာရသံယုတ္တေ သင်္ဂဏှာတိ. သုရာသဝဝိနိမုတ္တန္တိ ယထာဝုတ္တသုရာသဝဝိနိမုတ္တံ. ๑๑๓๔. คำว่า ปิฏฐสุรา คือสุราที่ทำด้วยแป้ง, สุราที่ทำด้วยข้าวสุก, สุราที่ทำด้วยขนม, สุราที่ทำโดยใส่เชื้อที่เป็นน้ำเมาเป็นต้น เรียกว่า สุราที่ใส่เชื้อ. คำว่า สัมภารสังยุตตา คือสุราที่ประกอบด้วยเครื่องปรุงยาที่เป็นรากไม้. คำว่า ปุปผาสโว คือน้ำเมาที่ไหลออกจากดอกมะพร้าวเป็นต้น. น้ำเมาที่ไหลออกจากผลองุ่นเป็นต้น เรียกว่า ผลาสวะ. คำว่า อิติ เป็นต้น มีความหมายอย่างนี้. ด้วยเหตุนั้น จึงสงเคราะห์น้ำเมาที่ทำจากน้ำผึ้ง น้ำอ้อย และที่ประกอบด้วยเครื่องปรุง. คำว่า สุราสววินิมุตตัง คือสิ่งที่พ้นจากสุราและน้ำเมาที่กล่าวมาแล้ว. ၁၀. ပစာယိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๑๐. อรรถกถาปจายิกสูตร ၁၁၄၀. နီစဝုတ္တိနောတိ ကုလေ ဇေဋ္ဌာနံ မဟာပိတုစူဠပိတုဇေဋ္ဌဘာတိကာဒီနံ အဘိဝါဒနပစ္စုဋ္ဌာနအဉ္ဇလိကမ္မသာမီစိကမ္မာဒိဝသေန နီစဝုတ္တိနော. ๑๑๔๐. คำว่า นีจวุตติโน คือผู้มีปกติประพฤติถ่อมตนด้วยการกราบไหว้ การลุกรับ การประนมมือ และการทำสามีจิกรรมเป็นต้น ต่อผู้ใหญ่ในตระกูล เช่น ลุง ป้า น้า อา พี่ชาย เป็นต้น. ၈. ဒုတိယအာမကဓညပေယျာလဝဂ္ဂေါ ๘. ทุติยอามากธัญญเปยยาลวรรค ၈. ဗီဇဂါမသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๘. อรรถกถาพีชคามสูตร ၁၁၄၈. ‘‘မူလဗီဇ’’န္တိအာဒီသု [Pg.547] မူလမေဝ ဗီဇန္တိ မူလဗီဇံ, မူလဗီဇံ ဧတဿာတိပိ မူလဗီဇံ. တတ္ထ ပုရိမေန ဗီဇဂါမော ဝုတ္တော ‘‘ဗီဇာနံ သမူဟော’’တိ ကတွာ, ဒုတိယေန ဘူတဂါမော. ဒုဝိဓောပေသော သာမညနိဒ္ဒေသေန, ‘‘မူလဗီဇဉ္စ မူလဗီဇဉ္စ မူလဗီဇ’’န္တိ ဧကသေသနယေန ဝါ ဗီဇတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧသ နယော သေသေသုပိ. ဖဠုဗီဇန္တိ ပဗ္ဗဗီဇံ. ဗာဟိရပစ္စယန္တရသမဝါယေ သဒိသဖလုပ္ပတ္တိယာ ဝိသေသကာရဏဘာဝတော ဝိရုဟနသမတ္ထေ သာရဖလေ နိရုဠှော ဗီဇ-သဒ္ဒေါ. တဒတ္ထသိဒ္ဓိယာ မူလာဒီသုပိ ကေသုစိ ပဝတ္တတီတိ တတော နိဝတ္တနတ္ထံ ဧကေန ဗီဇ-သဒ္ဒေန ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ဗီဇဗီဇ’’န္တိ ‘‘ရူပရူပံ, ဒုက္ခဒုက္ခ’’န္တိ (သံ. နိ. ၄.၃၂၇) စ ယထာ. နီလတိဏရုက္ခာဒိကဿာတိ အလ္လတိဏဿ စေဝ အလ္လရုက္ခာဒိကဿ စ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ဩသဓိဂစ္ဆလတာဒီနံ ဂဟဏံ. ๑๑๔๘. ในคำว่า มูลพีชัง เป็นต้น คำว่า มูลพีชะ คือรากนั่นแหละเป็นพืช, หรือสิ่งที่มีรากเป็นพืชก็เรียกว่า มูลพีชะ. ในที่นั้น ด้วยบทแรกกล่าวถึงพีชคาม โดยถือว่า เป็นหมู่แห่งพืช, ด้วยบทที่สองกล่าวถึงภูตคาม. ทั้งสองอย่างนี้ พึงทราบความหมายของพืชด้วยการแสดงโดยทั่วไป หรือด้วยนัยเอกเสสว่า มูลพีชะ มูลพีชะ และมูลพีชะ. นัยนี้พึงทราบในบทที่เหลือด้วย. คำว่า ผฬุพีชัง คือพืชที่เกิดจากข้อ. ศัพท์ว่า พีชะ นี้ หมายถึงผลที่มีแก่นที่สามารถงอกได้ ซึ่งเป็นเหตุพิเศษในการเกิดผลที่เหมือนกัน เมื่อปัจจัยภายนอกและภายในรวมกัน. เพื่อความสำเร็จแห่งความหมายนั้น ศัพท์นี้ย่อมใช้ได้ในบางกรณีแม้ในรากเป็นต้น เพื่อป้องกันความเข้าใจผิด จึงกล่าวแยกด้วยศัพท์ว่า พีชะ เพียงคำเดียวว่า พีชพีชะ เหมือนในคำว่า รูปรูปัง ทุกขทุกขัง (สํ. นิ. 4.327). คำว่า นีลติณรุกขาธิกัสสาติ คือหญ้าสดและต้นไม้สดเป็นต้น. ด้วยศัพท์ว่า อาทิ (เป็นต้น) ย่อมสงเคราะห์โอสถ พุ่มไม้ และเถาวัลย์เป็นต้น. ၉. ဝိကာလဘောဇနသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๙. อรรถกถาวิกาลโภชนสูตร ၁၁၄၉. အရုဏုဂ္ဂမနတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ မဇ္ဈနှိကော, အယံ ဗုဒ္ဓါဒိအရိယာနံ အာစိဏ္ဏသမာစိဏ္ဏော ဘောဇနဿ ကာလော, တဒညော ဝိကာလောတိ အာဟ – ‘‘ဝိကာလဘောဇနာတိ ကာလာတိက္ကန္တဘောဇနာ’’တိ. ๑๑๔๙. ตั้งแต่รุ่งอรุณจนถึงเที่ยงวัน นี้เป็นเวลาฉันอาหารที่พระพุทธเจ้าและพระอริยเจ้าทั้งหลายประพฤติปฏิบัติมา ส่วนเวลาอื่นจากนั้นเป็นวิกาล ท่านจึงกล่าวว่า วิกาลโภชนา คือการฉันอาหารที่ล่วงเวลา. ၁၀. ဂန္ဓဝိလေပနသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๑๐. อรรถกถาคันธวิเลปนสูตร ၁၁၅၀. ယံ ကိဉ္စိ ပုပ္ဖန္တိ ဂန္ထိမံ အဂန္ထိမံ ဝါ ယံ ကိဉ္စိ ပုပ္ဖဇာတံ, တထာ ပိသိတာဒိဘေဒံ ယံ ကိဉ္စိ ဂန္ဓဇာတံ. ๑๑๕๐. คำว่า ยัง กิญจิ ปุปผัง คือดอกไม้ชนิดใดชนิดหนึ่ง ไม่ว่าจะเป็นดอกไม้ที่ร้อยแล้วหรือไม่ร้อยแล้ว, และเครื่องหอมชนิดใดชนิดหนึ่งที่มีประเภทต่าง ๆ เช่น เครื่องหอมที่บดแล้วเป็นต้น. ၉. တတိယအာမကဓညပေယျာလဝဂ္ဂေါ ๙. ตติยอามากธัญญเปยยาลวรรค ၁. နစ္စဂီတသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๑. อรรถกถานัจจคีตสูตร ၁၁၅၁. သင်္ခေပတော ‘‘သဗ္ဗပါပဿ အကရဏ’’န္တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တံ (ဒီ.နိ. ၂.၉၀; ဓ.ပ. ၁၈၃) ဘဂဝတော သာသနံ အစ္စန္တဆန္ဒရာဂပဝတ္တိတော နစ္စာဒီနံ ဒဿနံ န အနုလောမေတီတိ အာဟ ‘‘သာသနဿ အနနုလောမတ္တာ’’တိ. အတ္တနာ ပရေဟိ စ ပယောဇိယမာနံ [Pg.548] ပယောဇာပိယမာနဉ္စ ဧတေနေဝ နစ္စ-သဒ္ဒေန ဂဟိတံ, တထာ ဂီတဝါဒိတသဒ္ဒေဟိ စာတိ အာဟ – ‘‘နစ္စနနစ္စာပနာဒိဝသေနာ’’တိ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ဂါယန-ဂါယာပန-ဝါဒန-ဝါဒါပနာဒီနိ သင်္ဂဏှာတိ. ဒဿနေန စေတ္ထ သဝနမ္ပိ သင်္ဂဟိတံ ဝိရူပေကသေသနယေန. ယထာသကံ ဝိသယဿ အာလောစနသဘာဝတာယ ဝါ ပဉ္စန္နံ ဝိညာဏာနံ သဝနကိရိယာယပိ ဒဿနသင်္ခေပသဗ္ဘာဝတော ‘‘ဒဿနာ’’ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ. အဝိသူကဘူတဿ ဂီတဿ သဝနံ ကဒါစိ ဝဋ္ဋတီတိ အာဟ – ‘‘ဝိသူကဘူတာ ဒဿနာ စာ’’တိ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ပရမတ္ထဇောတိကာယ ခုဒ္ဒကအဋ္ဌကထာယ (ခု. ပါ. အဋ္ဌ. ၂.ပစ္ဆိမပဉ္စသိက္ခာပဒဝဏ္ဏနာ) – ‘‘ဓမ္မူပသံဟိတံ ဂီတံ ဝဋ္ဋတိ, ဂီတူပသံဟိတော ဓမ္မော န ဝဋ္ဋတီ’’တိ. ๑๑๕๑. โดยย่อ พระศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าที่ดำเนินไปตามนัยเป็นต้นว่า 'การไม่ทำบาปทั้งปวง' (ที. มหา. ๑๔/๙๐; ขุ. ธ. ๒๕/๑๘๓) ย่อมไม่คล้อยตามการดูการฟ้อนรำเป็นต้น ซึ่งเป็นไปโดยความกำหนัดยินดีอย่างยิ่ง ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะไม่คล้อยตามพระศาสนา'. การฟ้อนรำที่ตนเองทำเองหรือให้คนอื่นทำ และที่คนอื่นทำเองหรือให้คนอื่นทำ ย่อมถูกสงเคราะห์ด้วยศัพท์ว่า 'นัจจะ' (การฟ้อนรำ) นี้, และด้วยศัพท์ว่า 'คีตะ' (การขับร้อง) และ 'วาทิตะ' (การประโคม) ก็เช่นเดียวกัน ท่านจึงกล่าวว่า 'โดยการฟ้อนรำและการให้ฟ้อนรำเป็นต้น'. ด้วยศัพท์ว่า 'อาทิ' (เป็นต้น) ย่อมสงเคราะห์การขับร้อง การให้ขับร้อง การประโคม และการให้ประโคมเป็นต้น. ในที่นี้ แม้การฟังก็ถูกสงเคราะห์ด้วยคำว่า 'การดู' ด้วยนัยเอกเสสที่ต่างกัน. หรือเพราะวิญญาณทั้ง ๕ มีสภาพเป็นการรับรู้อารมณ์ของตนๆ แม้ในการฟังก็มีส่วนแห่งการดูโดยย่อรวมอยู่ด้วย จึงกล่าวว่า 'การดู' นั่นเอง. การฟังเพลงที่ไม่เป็นข้าศึก (แก่กุศล) บางครั้งก็ควร ท่านจึงกล่าวว่า 'และการดูที่เป็นข้าศึก'. จริงอย่างนั้น ท่านกล่าวไว้ในปรมัตถโชติกา ขุททกอรรถกถา (ขุ. ปา. อ. ๒. พรรณนาปัญจสิกขาบทท้าย) ว่า 'เพลงที่ประกอบด้วยธรรม ควร, ธรรมที่ประกอบด้วยเพลง ไม่ควร'. ၂. ဥစ္စာသယနသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๒. อรรถกถาอุจจาสยนสูตร ၁၁၅၂. ဥစ္စာတိ ဥစ္စ-သဒ္ဒေန သမာနတ္ထံ ဧကံ သဒ္ဒန္တရံ. သေတိ ဧတ္ထာတိ သယနံ, ဥစ္စာသယနံ မဟာသယနဉ္စ သမဏသာရုပ္ပရဟိတံ ပဋိက္ခိတ္တန္တိ အာဟ – ‘‘ပမာဏာတိက္ကန္တံ အကပ္ပိယတ္ထရဏ’’န္တိ. အာသန္ဒာဒိအာသနဉ္စေတ္ထ သယနေနေဝ သင်္ဂဟိတံ. ယသ္မာ ပန အာဓာရေ ပဋိက္ခိတ္တေ တဒါဓာရကိရိယာ ပဋိက္ခိတ္တာဝ ဟောတိ, တသ္မာ ‘‘ဥစ္စာသယနမဟာသယနာ’’ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ. အတ္ထတော ပန တဒုပဘောဂဘူတနိသဇ္ဇာနိပဇ္ဇနေဟိ ဝိရတိ ဒဿိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အထ ဝါ ဥစ္စာသယနမဟာသယနဉ္စ ဥစ္စာသယနမဟာသယနဉ္စာတိ ဥစ္စာသယနမဟာသယနန္တိ ဧတသ္မိံ အတ္ထေ ဧကသေသနယေန အယံ နိဒ္ဒေသော ကတော ယထာ – ‘‘နာမရူပပစ္စယာ သဠာယတန’’န္တိ (ဥဒါ. ၁). အာသနကိရိယာပုဗ္ဗကတ္တာ ဝါ သယနကိရိယာယ သယနဂ္ဂဟဏေနေဝ အာသနမ္ပိ ဂဟိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ๑๑๕๒. คำว่า 'อุจฺจา' เป็นอีกศัพท์หนึ่งที่มีความหมายเหมือนกับศัพท์ว่า 'อุจฺจ' (สูง). ที่ใดที่เขานอน ที่นั้นชื่อว่า 'สยนะ' (ที่นอน). ที่นอนสูงและที่นอนใหญ่ที่ไม่เหมาะสมแก่สมณะและถูกห้ามไว้ ท่านจึงกล่าวว่า 'เครื่องลาดที่เกินประมาณและเครื่องลาดที่ไม่ควร'. อาสนะมีตั่งเป็นต้นในที่นี้ ก็สงเคราะห์เข้าด้วยคำว่า 'สยนะ' (ที่นอน) นั่นเอง. ก็เพราะเมื่อที่รองรับถูกห้าม กิริยาที่อาศัยที่รองรับนั้นก็ถูกห้ามด้วย ฉะนั้นจึงกล่าวว่า 'ที่นอนสูงและที่นอนใหญ่' เท่านั้น. แต่โดยอรรถ พึงทราบว่าท่านแสดงการงดเว้นจากการนั่งและการนอนอันเป็นเครื่องบริโภคสิ่งนั้น. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า 'อุจฺจาสยนมหาสยนํ' นี้ เป็นการแสดงด้วยนัยเอกเสสในความหมายว่า 'ที่นอนสูงและที่นอนใหญ่' (ทั้งสองอย่าง) เหมือนกับที่กล่าวว่า 'นามรูปเป็นปัจจัยแก่สฬายตนะ' (ขุ. อุ. ๒๕/๑). หรือพึงทราบว่า เพราะการนั่งเป็นบุพภาคของการนอน การรับเอาคำว่า 'ที่นอน' จึงรวมถึง 'อาสนะ' ด้วย. ၃. ဇာတရူပသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๓. อรรถกถาชาตรูปสูตร ၁၁၅၃. အညေပိ ဥဂ္ဂဟာပနေ ဥပနိက္ခိတ္တသာဒိယနေ စ ပဋိဂ္ဂဟဏတ္ထော လဗ္ဘတီတိ အာဟ – ‘‘န ဥဂ္ဂဏှာပေန္တိ, န ဥပနိက္ခိတ္တံ သာဒိယန္တီ’’တိ. အထ ဝါ တိဝိဓံ ပဋိဂ္ဂဟဏံ ကာယေန ဝါစာယ မနသာတိ. တတ္ထ ကာယေန ပဋိဂ္ဂဟဏံ ဥဂ္ဂဟဏံ, ဝါစာယ ပဋိဂ္ဂဟဏံ ဥဂ္ဂဟာပဏံ, မနသာ ပဋိဂ္ဂဟဏံ သာဒိယနံ. တိဝိဓမ္ပိ ပဋိဂ္ဂဟဏံ သာမညနိဒ္ဒေသေန, ဧကသေသနယေန ဝါ ဂဟေတွာ ‘‘ပဋိဂ္ဂဟဏာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ – ‘‘နေဝ နံ ဥဂ္ဂဏှန္တီ’’တိအာဒိ. ဧသ နယော ‘‘အာမကဓညပဋိဂ္ဂဟဏာ’’တိအာဒီသုပိ. ๑๑๕๓. แม้ในคำว่า 'อุคฺคหาปเน' (การให้รับ) และ 'อุปนิกฺขิตฺตสาทิยเน' (การยินดีของที่เขาเก็บไว้ให้) ก็ได้ความหมายว่า 'การรับ' ท่านจึงกล่าวว่า 'ไม่ให้รับ ไม่ยินดีของที่เขาเก็บไว้ให้'. อีกอย่างหนึ่ง การรับมี ๓ อย่าง คือ ด้วยกาย ด้วยวาจา ด้วยใจ. ใน ๓ อย่างนั้น การรับด้วยกาย คือ 'อุคฺคหณะ' (การรับเอง), การรับด้วยวาจา คือ 'อุคฺคหาปณะ' (การให้รับ), การรับด้วยใจ คือ 'สาทิยนะ' (การยินดี). การรับทั้ง ๓ อย่างนี้ เมื่อรวมกันด้วยการแสดงโดยทั่วไป หรือด้วยนัยเอกเสส จึงกล่าวว่า 'ปฏิกฺคหณา' (การรับ) ดังที่กล่าวว่า 'ไม่รับเอง' เป็นต้น. นัยนี้พึงทราบแม้ในบทมี 'การรับธัญชาติดิบ' เป็นต้น. ၄. အာမကဓညသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๔. อรรถกถาอามกธัญญสูตร ၁၁၅၄. နီဝါရာဒိဥပဓညဿ [Pg.549] သာလိအာဒိမူလဓညန္တောဂဓတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘သတ္တဝိဓဿာ’’တိ. ๑๑๕๔. เพราะข้าวฟ่างเป็นต้น อันเป็นธัญชาติรอง สงเคราะห์เข้าในข้าวสาลีเป็นต้น อันเป็นธัญชาติหลัก จึงกล่าวว่า 'มี ๗ ชนิด'. ၅. အာမကမံသသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๕. อรรถกถาอามกมังสสูตร ၁၁၅၅. ‘‘အနုဇာနာမိ, ဘိက္ခဝေ, ပဉ္စ ဝသာနိ ဘေသဇ္ဇာနိ – အစ္ဆဝသံ, မစ္ဆဝသံ, သုသုကာဝသံ, သူကရဝသံ, ဂဒြဘဝသ’’န္တိ (မဟာဝ. ၂၆၂; ပါရာ. အဋ္ဌ. ၆၂၃) ဝုတ္တတ္တာ ဣဒံ ဥဒ္ဒိဿ အနုညာတံ နာမ. တဿ ပန ‘‘ကာလေ ပဋိဂ္ဂဟိတ’’န္တိ (မဟာဝ. ၂၆၂) ဝုတ္တတ္တာ ပဋိဂ္ဂဟဏံ ဝဋ္ဋတီတိ အာဟ – ‘‘အညတြ ဥဒ္ဒိဿ အနုညာတာ’’တိ. ဝိနယဝသေန ဥပပရိက္ခိတဗ္ဗော, တသ္မာ သမန္တပါသာဒိကာယ ဝိနယဋ္ဌကထာယ ဝုတ္တနယေနေတ္ထ ဝိနိစ္ဆယော ဝေဒိတဗ္ဗော. ๑๑๕๕. เพราะตรัสไว้ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตเปลวมัน ๕ อย่างเป็นยา คือ เปลวมันหมี เปลวมันปลา เปลวมันปลาโลมา เปลวมันสุกร เปลวมันลา' (วิ. มหา. ๕/๒๖๒; วิ. อ. ๑/๖๒๓) สิ่งนี้จึงชื่อว่า 'สิ่งที่ทรงอนุญาตโดยเจาะจง'. แต่เพราะตรัสไว้ว่า 'รับประเคนในกาล' (วิ. มหา. ๕/๒๖๒) การรับจึงควร ท่านจึงกล่าวว่า 'เว้นสิ่งที่ทรงอนุญาตโดยเจาะจง'. พึงพิจารณาโดยนัยแห่งพระวินัย ฉะนั้น การวินิจฉัยในที่นี้พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในสมันตปาสาทิกา อรรถกถาพระวินัย. ၁၀. စတုတ္ထအာမကဓညပေယျာလဝဂ္ဂေါ ๑๐. เปยยาลวรรคว่าด้วยธัญชาติดิบที่ ๔ ၂-၃. ကယဝိက္ကယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ อรรถกถาว่าด้วยกยวิกกายสูตรเป็นต้น ที่ ๒-๓ ၁၁၆၂-၆၃. ကဿစိ ဘဏ္ဍဿ ဂဟဏံ ကယော, ဒါနံ ဝိက္ကယော. တတ္ထ တတ္ထာတိ ဂါမန္တရေ သန္တိကေ စ ဂမနံ ဒူတကမ္မန္တိ ဝုစ္စတီတိ ယောဇနာ. ပဟိဏဂမနံ ခုဒ္ဒကဂမနံ. การรับสิ่งของบางอย่าง คือ 'กยะ' (การซื้อ), การให้ คือ 'วิกฺกยะ' (การขาย). การไปในที่นั้นๆ คือ การไปในระหว่างหมู่บ้านและในที่ใกล้ เรียกว่า 'ทูตกัมมะ' (การเป็นทูต) ดังนี้พึงประกอบความ. การไปรับใช้ (การไปตามคำสั่ง) คือ การไปเล็กๆ น้อยๆ. ၄. တုလာကူဋသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๔. อรรถกถาตุลากูฏสูตร ၁၁၆၄. ရူပကူဋံ သရူပေန သဒိသေန ဆလဝေါဟာရော. အင်္ဂကူဋံ အတ္တနော ဟတ္ထာဒိနာ အင်္ဂါနံ ဆလကရဏံ. ဂဟဏကူဋံ မာနေသု ဂဟဏဝသေန. ပဋိစ္ဆန္နကူဋံ အယစုဏ္ဏာဒိနာ ပဋိစ္ဆန္နေန ဆလကရဏံ. မဟတိယာ တုလာယ. ပစ္ဆာဘာဂေတိ တုလာယ ပစ္ဆိမဘာဂေ. ဟတ္ထေနာတိ ဟတ္ထပဒေသေန. အက္ကမတီတိ ဥဋ္ဌာတုံ အဒေန္တော ဂဏှာတိ. ဒဒန္တော ပုဗ္ဗဘာဂေတိ ပရေသံ ဒဒန္တော ပုဗ္ဗဘာဂေ ဟတ္ထေန တုလံ အက္ကမတိ. တန္တိ အယစုဏ္ဏံ. ๑๑๖๔. 'รูปกูฏ' คือ การค้าขายหลอกลวงด้วยของที่มีรูปคล้ายกัน. 'อังคกูฏ' คือ การทำหลอกลวงด้วยอวัยวะมีมือเป็นต้นของตน. 'คหณกูฏ' คือ การหลอกลวงด้วยการรับในเครื่องตวง. 'ปฏิฉันนกูฏ' คือ การทำหลอกลวงด้วยการปกปิดด้วยผงเหล็กเป็นต้น. ด้วยตราชูใหญ่. บทว่า 'ปจฺฉาภาเค' คือ ที่ส่วนหลังของตราชู. บทว่า 'หตฺเถน' คือ ด้วยส่วนแห่งมือ. บทว่า 'อกฺกมati' คือ กดไว้ไม่ให้ยกขึ้นแล้วรับเอาไป. บทว่า 'ททนฺโต ปุพฺพภาเค' คือ เมื่อให้แก่ผู้อื่น ก็กดตราชูไว้ที่ส่วนหน้าด้วยมือ. บทว่า 'ตนฺติ' คือ ผงเหล็กนั้น. လောဟပါတိယောတိ တမ္ဗလောဟပါတိယော. သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏာ ကရောန္တီတိ အသနိခါဒသုဝဏ္ဏကနကလိမ္ပိတာ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏာ ကရောန္တိ. မာနဘာဇနဿ [Pg.550] ဟဒယဘူတဿ အဗ္ဘန္တရဿ ဘိန္နံ ဟဒယဘေဒေါ. နိမိယမာနဿ တိလတဏ္ဍုလာဒိကဿ သိခါယ အဂ္ဂကောဋိယာ ဘိန္နံ သိခါဘေဒေါ. ခေတ္တာဒီနံ မိနနရဇ္ဇုယာ အညထာကရဏံ ရဇ္ဇုဘေဒေါ. ရဇ္ဇုဂဟဏေနေဝ စေတ္ထ ဒဏ္ဍကဿ ဂဟဏံ ကတမေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. บทว่า 'โลหปาติโย' คือ ถาดทองแดง. บทว่า 'สุวณฺณวณฺณา กรนฺติ' คือ ทำให้มีสีเหมือนทองด้วยการทาด้วยทองคำเปลวและผงทอง. 'หทยเภท' คือ การทำลายส่วนในอันเป็นหัวใจของภาชนะตวง. 'สิขาเภท' คือ การทำลายยอดแหลมของงาและข้าวสารเป็นต้นที่กำลังตวง. 'รชฺชุเภท' คือ การทำให้เชือกวัดนาเป็นต้นผิดไป. ในที่นี้ พึงทราบว่า การรับเอาคำว่า 'เชือก' ก็รวมถึง 'ไม้' (วัด) ด้วย. ၆-၁၁. ဆေဒနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ อรรถกถาว่าด้วยเฉทนสูตรเป็นต้น ที่ ๖-๑๑ ၁၁၆၆-၇၁. ဝဓောတိ မုဋ္ဌိပ္ပဟာရကသာတာဠနာဒီဟိ ဟိံသနံ, ဝိဟေဌနန္တိ အတ္ထော. ဝိဟေဌနတ္ထောပိ ဟိ ဝဓ-သဒ္ဒေါ ဒိဿတိ ‘‘အတ္ထာနံ ဝဓိတွာ ဝဓိတွာ ရောဒေယျာ’’တိအာဒီသု. အဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘မာရဏ’’န္တိ ဝုတ္တံ, တံ ပန ပေါထနံ သန္ဓာယာတိ သက္ကာ ဝိညာတုံ မာရဏသဒ္ဒဿ ဝိဟိံသနေပိ ဒိဿနတော. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. บทว่า 'วโธ' คือ การเบียดเบียนด้วยการชกด้วยหมัดและการตบตีเป็นต้น มีอรรถว่า 'การเบียดเบียน'. อนึ่ง ศัพท์ว่า 'วธะ' ก็ปรากฏในอรรถว่า 'การเบียดเบียน' ในประโยคเป็นต้นว่า 'พึงร้องไห้เพราะเบียดเบียนประโยชน์ทั้งหลาย'. แต่ในอรรถกถากล่าวว่า 'การฆ่า' พึงทราบว่าหมายถึง 'การทุบตี' เพราะศัพท์ว่า 'มารณะ' (การฆ่า) ก็ปรากฏในอรรถว่า 'การเบียดเบียน' ด้วย. ส่วนที่เหลือพึงทราบได้ง่าย. အာမကဓညပေယျာလဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาเปยยาลวรรคว่าด้วยธัญชาติดิบ จบแล้ว. သာရတ္ထပ္ပကာသိနိယာ သံယုတ္တနိကာယ-အဋ္ဌကထာယ อรรถกถาสังยุตตนิกาย สารัตถัปปกาสินี မဟာဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ နိဋ္ဌိတာ. การประกาศเนื้อความที่ลี้ลับแห่งมหาวรรควรรณนา จบแล้ว. နိဂမနကထာဝဏ္ဏနာ คำอธิบายนิคมกถา သကလရူပါရူပသမ္မသနေ [Pg.551] သဏှသုခုမဝိသယဉာဏတာယ ဝိပဿနာစာရနိပုဏဗုဒ္ဓီနံ သုသံယတကာယဝစီသမာစာရတာယ သမထဝိပဿနာသု သမ္မဒေဝ ယတနတော စ ယတီနံ ဘိက္ခူနံ ခန္ဓာယတနဓာတုသစ္စိန္ဒြိယပဋိစ္စသမုပ္ပာဒဘေဒေ ပရမတ္ထဓမ္မေ နာနာနယေဟိ ဉာဏဝိဘာဂဿ သန္နိဿယေန ဗဟုကာရဿ သံယုတ္တာဂမဝရဿ အတ္ထသံဝဏ္ဏနံ ကာတုံ သာရတ္ထပ္ပကာသနတော ဧဝ နိပုဏာ ယာ မယာ အဋ္ဌကထာ အာရဒ္ဓါတိ သမ္ဗန္ဓော. သဝိသေသံ ပညာဝဟဂုဏတ္တာ ဧဝ ဟိဿ ဂန္ထာရမ္ဘေ အာဒိတောပိ ‘‘ပညာပဘေဒဇနနဿာ’’တိ ဝုတ္တံ. မဟာအဋ္ဌကထာယ သာရန္တိ သံယုတ္တမဟာအဋ္ဌကထာယ သာရံ. ဧကူနသဋ္ဌိမတ္တောတိ ထောကံ ဦနဘာဝတော မတ္တ-သဒ္ဒဂ္ဂဟဏံ. การเชื่อมโยงความคือ อรรถกถาใดที่ข้าพเจ้าเริ่มแล้วนั้น เป็นอรรถกถาที่ละเอียดอ่อนเพราะเป็นการประกาศสารัตถะนั่นเอง เพื่อกระทำอรรถกถาแห่งพระสังยุตตาคมอันประเสริฐ ซึ่งมีอุปการะมากโดยอาศัยการจำแนกญาณด้วยนัยต่างๆ ในปรมัตถธรรมอันมีขันธ์ อายตนะ ธาตุ สัจจะ อินทรีย์ และปฏิจจสมุปบาทเป็นประเภท ของภิกษุผู้เป็นยติ (ผู้บำเพ็ญเพียร) ผู้มีปัญญาฉลาดในวิปัสสนาจาระ เพราะความเป็นผู้มีญาณในอารมณ์อันละเอียดอ่อนในการพิจารณารูปและอรูปทั้งหมด และเพราะความเป็นผู้มีการประพฤติทางกายและวาจาที่สำรวมดีแล้ว และเพราะตั้งใจปฏิบัติในสมถะและวิปัสสนาทั้งหลายโดยชอบนั่นเอง. อนึ่ง เพราะอรรถกถานั้นมีคุณนำมาซึ่งปัญญาโดยพิเศษนั่นเอง ท่านจึงกล่าวไว้แม้ในตอนต้นแห่งการเริ่มต้นคัมภีร์ว่า "เป็นเครื่องยังปัญญาให้แตกฉาน". บทว่า "สารํ" แห่งมหาอรรถกถา คือ สาระแห่งสังยุตตมหาอรรถกถา. บทว่า "เอกูนสฏฺฐิมตฺโต" (ประมาณ ๕๙) เป็นการรับเอาคำว่า "มตฺต" เพราะมีความพร่องไปเล็กน้อย. မူလဋ္ဌကထာယ သာရန္တိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တသံယုတ္တမဟာအဋ္ဌကထာယ သာရမေဝ ပုန နိဂမနဝသေန ဝုတ္တန္တိ. အထ ဝါ မူလဋ္ဌကထာယ သာရန္တိ ပေါရာဏဋ္ဌကထာသု အတ္ထသာရံ. တေန ဧတံ ဒဿေတိ ‘‘သံယုတ္တမဟာအဋ္ဌကထာယ အတ္ထသာရံ အာဒါယ ဣမံ သာရတ္ထပ္ပကာသိနိံ ကရောန္တေန သေသမဟာနိကာယာနမ္ပိ မူလဋ္ဌကထာသု ဣဓ ဝိယောဂက္ခမံ အတ္ထသာရံ အာဒါယ အကာသိ’’န္တိ. ‘‘မဟာဝိဟာရာဓိဝါသီန’’န္တိ စ ဣဒံ ပုရိမပစ္ဆိမပဒေဟိ သဒ္ဓိံ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ ‘‘မဟာဝိဟာရာဓိဝါသီနံ သမယံ ပကာသယန္တိံ မဟာဝိဟာရာဓိဝါသီနံ မူလဋ္ဌကထာယ သာရံ အာဒါယာ’’တိ စ. တေန ပုညေန. ဟောတု သဗ္ဗော သုခီ လောကောတိ ကာမာဝစရာဒိဝိဘာဂေါ သဗ္ဗော သတ္တလောကော ယထာရဟံ ဗောဓိတ္တယာဓိဂမဝသေန သမ္ပယုတ္တေန နိဗ္ဗာနသုခေန သုခိတော ဟောတူတိ သဒေဝကဿ လောကဿ အစ္စန္တံ သုခါဓိဂမာယ အတ္တနော ပုညံ ပရိဏာမေတိ. บทว่า "สารํ" แห่งมูลอรรถกถา คือ สาระแห่งสังยุตตมหาอรรถกถาที่กล่าวไว้ก่อนนั่นเอง ท่านกล่าวซ้ำอีกโดยนัยแห่งนิคม. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า "สารํ" แห่งมูลอรรถกถา คือ อรรถสาระในอรรถกถาโบราณทั้งหลาย. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงแสดงว่า "เมื่อกระทำสารัตถัปปกาสินีนี้ โดยนำเอาอรรถสาระแห่งสังยุตตมหาอรรถกถามา ก็ได้นำเอาอรรถสาระที่ควรแก่การคัดเลือกมาในมูลอรรถกถาของมหานิกายที่เหลือทั้งหลายมาทำในคัมภีร์นี้ด้วย". และบทว่า "มหาวิหาราธิวาสีนํ" นี้ พึงเชื่อมโยงกับบทหน้าและบทหลังว่า "ประกาศลัทธิของชาวมหาวิหาร" และ "นำเอาสาระแห่งมูลอรรถกถาของชาวมหาวิหารมา". ด้วยบุญนั้น. บทว่า "ขอสัตว์โลกทั้งปวงจงเป็นสุขเถิด" คือ สัตว์โลกทั้งหมดอันจำแนกเป็นกามาวจรเป็นต้น ขอจงเป็นสุขด้วยนิพพานสุขที่ประกอบด้วยการบรรลุโพธิ ๓ อย่างตามสมควร ดังนี้ ท่านย่อมแผ่ส่วนบุญของตนเพื่อการบรรลุสุขอย่างยิ่งของโลกพร้อมทั้งเทวดา. ဧတ္တာဝတာ သာရတ္ထပ္ပကာသိနိယာ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ [การอธิบาย] แห่งสารัตถัปปกาสินี သံယုတ္တနိကာယ-အဋ္ဌကထာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ နိဋ္ဌိတာ. การประกาศเนื้อความที่ลี้ลับแห่งสังยุตตนิกายอรรถกถา จบแล้ว. သံယုတ္တဋီကာ သမတ္တာ. สังยุตตฎีกา จบแล้ว.
བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi