นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

สํยุตฺตนิกาเย

สฬายตนวคฺคฏีกา

๑. สฬายตนสํยุตฺตํ

๑. อนิจฺจวคฺโค

๑. อชฺฌตฺตานิจฺจสุตฺตวณฺณนา

๑. จกฺขตีติ [Pg.281] จกฺขุ, ญาณํ, ยถาสภาวโต อารมฺมณสฺส ชานเนน สมวิสมํ อาจิกฺขนฺตํ วิย ปวตฺตตีติ อตฺโถ. ตถา มํสจกฺขุ. ตมฺปิ หิ รูปทสฺสเน จกฺขตีติ จกฺขุ. พุทฺธานํเยว จกฺขูติ พุทฺธจกฺขุ, อสาธารณโต หิ สตฺตสนฺตาเนสุ สสฺสตุจฺเฉททิฏฺฐิ อนุโลมิกญาณยถาภูตญาณานญฺเจว กามราคานุสยาทีนญฺจ ยาถาวโต วิภาวิตญาณํ อาสยานุสยญาณํ อินฺทฺริยปโรปริยตฺตญาณญฺจ. เหฏฺฐิมา ตโย มคฺคา จตุสจฺจธมฺเมสุ วุตฺตากาเรน ปวตฺติยา ธมฺเม จกฺขูติ ธมฺมจกฺขุ, ตถา เตสํ ผลานิ ตํตํปฏิปกฺเขสุ ปฏิปฺปสฺสทฺธิปหานวเสน ปวตฺตนโต. สมนฺตโต สพฺพธมฺเมสุ จกฺขุกิจฺจสาธนโต สมนฺตจกฺขุ, สพฺพญฺญุตญฺญาณํ. ทิพฺพวิหารสนฺนิสฺสเยน ลทฺธพฺพโต เทวานํ ทิพฺพจกฺขุ วิยาติ ตํ ทิพฺพจกฺขุ, อภิญฺญาวิเสโส. อาโลกํ วฑฺเฒตฺวา รูปทสฺสนโต ‘‘อาโลกผรเณนา’’ติ วุตฺตํ. ‘‘อิทํ ทุกฺขํ อริยสจฺจนฺติ เม, ภิกฺขเว, ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ จกฺขุํ อุทปาที’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๕.๑๐๘๑; มหาว. ๑๕) นเยน [Pg.282] อาคตตฺตา จตุสจฺจปริจฺเฉทกญาณํ ‘‘ปญฺญาจกฺขู’’ติ วุตฺตํ. ตทิทํ ‘‘วิปสฺสนาญาณ’’นฺติ วทนฺติ, ‘‘วิปสฺสนามคฺคผลปจฺจเวกฺขณญาณานี’’ติ อปเร.

ปจฺจยภูเตหิ เอเตหิ อภิสมฺภรียนฺตีติ สมฺภารา, อุปตฺถมฺภภูตา จตุสมุฏฺฐานิกรูปา. สห สมฺภาเรหีติ สสมฺภารํ. มหาภูตานํ อุปาทาย ปสีทตีติ ปสาโท. อกฺขิกูปเก อกฺขิปฏเลหีติ อุโภหิ อกฺขิทเลหิ. สมฺภโวติ อาโปธาตุเมว สมฺภวภูตมาห. อิธ ‘‘เตรส สมฺภารา’’ติ วุตฺตํ. อฏฺฐสาลินิยํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๕๙๖) ปน สณฺฐาเนน สทฺธึ ‘‘จุทฺทส สมฺภารา’’ติ อาคตํ. ตตฺถ สณฺฐานนฺติ วณฺณายตนเมว ปริมณฺฑลาทิสณฺฐานภูตํ. วิสุํ วจนํ ปน เนสํ ตถาภูตานํ อตถาภูตานญฺจ อาโปธาตุวณฺณายตนานํ ยถาวุตฺเต มํสปิณฺเฑ วิชฺชมานตฺตา. สมฺภวสฺส จตุธาตุนิสฺสิเตหิ สห วุตฺตสฺส ธาตุตฺตยนิสฺสิตตา โยเชตพฺพา. ทิฏฺฐิมณฺฑเลติ อภิมุขํ ฐิตานํ ปฏิพิมฺพปญฺญายนฏฺฐานภูเต จกฺขุสญฺญิตาย ทิฏฺฐิยา ปวตฺติฏฺฐานภูเต มณฺฑเล. สนฺนิวิฏฺฐนฺติ เอเตน จกฺขุปสาทสฺส อเนกกลาปคตภาโว ทสฺสิโต. ตถา หิ โส สตฺต อกฺขิปฏลานิ อภิพฺยาเปตฺวา วตฺตติ. ยสฺมา โส สตฺต อกฺขิปฏลานิ พฺยาเปตฺวา ฐิเตหิ อตฺตโน นิสฺสยภูเตหิ กตูปการํ ตํนิสฺสิเตเหว อายุวณฺณาทีหิ อนุปาลิตปริวาริตํ ติสนฺตติรูปสมุฏฺฐาปเกหิ อุตุจิตฺตาหาเรหิ อุปตฺถมฺภิยมานํ หุตฺวา ติฏฺฐติ. รูปทสฺสนสมตฺถนฺติ อตฺตานํ นิสฺสาย ปวตฺตวิญฺญาณสฺส วเสน รูปายตนทสฺสนสมตฺถํ. วิตฺถารกถาติ ตสฺส จกฺขุโน โสตาทีนญฺจ เหตุปจฺจยาทิวเสน เจว ลกฺขณาทิวเสน จ วิตฺถารกถา.

สมฺมสนจารจิตฺตนฺติ วิปสฺสนาย ปวตฺติฏฺฐานภูตํ วิปสฺสิตพฺพํ จิตฺตํ. เกจิ ‘‘วิปสฺสนุปคตกิริยมยจิตฺต’’นฺติ วทนฺติ, ตํ เตสํ มติมตฺตํ. ตีณิ ลกฺขณานิ ทสฺเสตฺวา วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปตฺวา อรหตฺตสฺส ปาปนวเสน เทสนาย ปวตฺตตฺตา.

อชฺฌตฺตานิจฺจสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๒-๓. อชฺฌตฺตทุกฺขสุตฺตาทิวณฺณนา

๒-๓. ทฺเว [Pg.283] ลกฺขณานีติ ทุกฺขานตฺตลกฺขณานิ. เอกํ ลกฺขณนฺติ อนตฺตลกฺขณํ. เสสานีติ วุตฺตาวเสสานิ ลกฺขณานิ. เตหีติ เยหิ ทุติยตติยานิ สุตฺตานิ เทสิตานิ, เตหิ. สลฺลกฺขิตานีติ สมฺมเทว อุปธาริตานิ. เอตฺตเกนาติ ทฺวินฺนํ เอกสฺเสว วา ลกฺขณสฺส กถเนน.

อชฺฌตฺตทุกฺขสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๔-๖. พาหิรานิจฺจสุตฺตาทิวณฺณนา

๔-๖. วุตฺตสทิโสวาติ ‘‘ทฺเว ลกฺขณานี’’ติอาทินา วุตฺตสทิโส เอว. นโยติ อติเทสนโย.

พาหิรานิจฺจสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๗-๑๒. อชฺฌตฺตานิจฺจาตีตานาคตสุตฺตาทิวณฺณนา

๗-๑๒. สลฺลกฺเขตฺวาติ อตีตานาคตานํ อวิชฺชมานตฺตา คาหสฺส ทฬฺหตาย สลฺลกฺเขตฺวา. ปจฺจุปฺปนฺเนสุ วิชฺชมานตฺตา พลวตา ตณฺหาทิคาเหน วิปสฺสนาวีถึ ปฏิปาเทตุํ กิลมนฺตานํ วิเนยฺยานํ วเสน.

อชฺฌตฺตานิจฺจาตีตานาคตสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อนิจฺจวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๒. ยมกวคฺโค

๑-๔. ปฐมปุพฺเพสมฺโพธสุตฺตาทิวณฺณนา

๑๓-๑๖. ทฺวีสุปิ สุตฺเตสุ อายตนานํ วเสน เทสนา เอกรสาวาติ ‘‘ปฐมทุติเยสู’’ติ เอกชฺฌํ ปทุทฺธาโร กโต. อาหิโต อหํมาโน เอตฺถาติ อตฺตา, อตฺตภาโว. อตฺตานมธิ อชฺฌตฺตํ, ตปฺปริยาปนฺนตฺตา ตตฺถ ภวานิ อชฺฌตฺติกานิ, เตสํ อชฺฌตฺติกานํ. อชฺฌตฺตญฺจ [Pg.284] นาม อชฺฌตฺตชฺฌตฺตํ, นิยกชฺฌตฺตํ, โคจรชฺฌตฺตํ, วิสยชฺฌตฺตนฺติ จตุพฺพิธํ. ตตฺถ อชฺฌตฺตชฺฌตฺตํ อชฺฌตฺเต ภวนฺติ อชฺฌตฺติกนฺติ อาห ‘‘อชฺฌตฺตชฺฌตฺตวเสน อชฺฌตฺติกาน’’นฺติ. เตสํ จกฺขาทีนํ อชฺฌตฺเตสุปิ อชฺฌตฺติกภาโว อธิกสิเนหวตฺถุตายาติ อาห ‘‘ฉนฺทราคสฺส อธิมตฺตพลวตายา’’ติ. อิทานิ ตตฺถ ตมตฺถํ ปฏิโยคินา สทฺธึ อุทาหรณวเสน ทสฺเสนฺโต ‘‘มนุสฺสานํ หี’’ติอาทิมาห. ตํ อุตฺตานเมว. พาหิรานีติ อชฺฌตฺติกโต พหิ ภวานิ.

ปฐมปุพฺเพสมฺโพธสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๕-๖. ปฐมโนเจอสฺสาทสุตฺตาทิวณฺณนา

๑๗-๑๘. นิกฺขนฺตาติ โลกโต นิกฺขนฺตา. วิสํยุตฺตา สํโยคเหตูนํ กิเลสานํ ปหีนตฺตา โน สํยุตฺตา. โน อธิมุตฺตาติ น อุสฺสุกฺกชาตา. วิมริยาที…เป… เจตสาติ วิคตกิเลสวฏฺฏมริยาทตาย นิมฺมริยาทีกเตน จิตฺเตน. จตุสจฺจเมว กถิตํ จกฺขาทีนํ อสฺสาทาทิโน กถิตตฺตา.

ปฐมโนเจอสฺสาทสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๗-๑๐. ปฐมาภินนฺทสุตฺตาทิวณฺณนา

๑๙-๒๒. วฏฺฏวิวฏฺฏเมว กถิตํ อภินนฺทนานํ อุปฺปาทนิโรธานญฺจ วเสน เทสนาย ปวตฺตตฺตา. อนุปุพฺพกถาติ อาทิโต ปฏฺฐาย ปทตฺถวณฺณนา. เนสนฺติ สุตฺตานํ.

ปฐมาภินนฺทสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ยมกวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๓. สพฺพวคฺโค

๑. สพฺพสุตฺตวณฺณนา

๒๓. สพฺพ-สทฺโท [Pg.285] ปกรณวเสน กตฺถจิ สปฺปเทเสปิ ปวตฺตตีติ ตโต นิวตฺตนตฺถํ อนวเสสวิสเยน สพฺพ-สทฺเทน วิเสเสตฺวา วุตฺตํ ‘‘สพฺพสพฺพ’’นฺติ, สพฺพเมว หุตฺวา สพฺพนฺติ อตฺโถ. อายตนภาวํ สพฺพํ อายตนสพฺพํ, เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย.

ตสฺส อวิสยาภาวโต น อทฺทิฏฺฐมิธตฺถิ กิญฺจีติ. อิธาติ นิปาตมตฺตํ, อิธ วา สเทวเก โลเก, ทสฺสนภูเตน ญาเณน อทิฏฺฐํ นาม กิญฺจิ นตฺถีติ อตฺโถ. ยทิ เอวํ อนุมานวิสยํ นุ โข กถนฺติ อาห ‘‘อโถ อวิญฺญาต’’นฺติ. อญฺเญสํ อปจฺจกฺขมฺปิ อวิญฺญาตํ ตสฺส กิญฺจิ นตฺถีติ อทิฏฺฐํ อวิญฺญาตํ นตฺถิ. ปจฺจุปฺปนฺนํ อตีตเมว เญยฺยํ คหิตํ, อนาคตํ นุ โข กถนฺติ อาห – ‘‘อชานิตพฺพ’’นฺติ, ตสฺส กิญฺจิ นตฺถีติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. ชานิตุํ ญาตุํ อสกฺกุเณยฺยํ นาม ตสฺส กิญฺจิ นตฺถีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สพฺพํ อภิญฺญาสี’’ติอาทิ.

สกลสฺส สกฺกายธมฺมสฺส ปริคฺคหิตตฺตา สกฺกายสพฺพํ. สพฺพธมฺเมสูติ ปญฺจนฺนํ ทฺวารานํ อารมฺมณภูเตสุ สพฺเพสุ ธมฺเมสุ. ยสฺมา ฉสุปิ อารมฺมเณสุ คหิเตสุ ปเทสสพฺพํ นาม น โหติ, ตสฺมา ‘‘ปญฺจารมฺมณมตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. ปเทสสพฺพํ สกฺกายสพฺพํ น ปาปุณาติ ตสฺส เตภูมกธมฺเมสุ เอกเทสสฺส อสงฺคณฺหนโต. สกฺกายสพฺพํ อายตนสพฺพํ น ปาปุณาติ โลกุตฺตรธมฺมานํ อสงฺคณฺหนโต. อายตนสพฺพํ สพฺพสพฺพํ น ปาปุณาติ. ยสฺมา อายตนสพฺเพน จตุภูมกธมฺมาว ปริคฺคหิตา, น ลกฺขณปญฺญตฺติโย, ยสฺมา สพฺพสพฺพํ ทสฺเสนฺเตน พุทฺธญาณวิสโย ทสฺสิโต, ตสฺมา ‘‘สพฺพสพฺพํ น ปาปุณาตี’’ติ เอตฺถาปิ ‘‘กสฺมา…เป… นตฺถิตายา’’ติ สพฺพํ ญาตารมฺมเณเนว ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนํ กตํ. ‘‘อายตนสพฺเพปิ อิธ วิปสฺสนุปคธมฺมาว คเหตพฺพา อภิญฺเญยฺยนิทฺเทสวเสนปิ สมฺมสนจารสฺเสว อิจฺฉิตตฺตา’’ติ วทนฺติ.

ปฏิกฺขิปิตฺวาติ ‘‘อิทํ สพฺพํ นาม น โหตี’’ติ เอวํ ปฏิกฺขิปิตฺวา. ตสฺสาติ ‘‘อญฺญํ สพฺพํ ปญฺญาเปสฺสามี’’ติ วทนฺตสฺส. วาจาย วตฺตพฺพวตฺถุมตฺตกเมวาติ วญฺฌาปุตฺตคคนกุสุมาทิวาจา วิย เอตสฺส วาจาย เกวลํ วตฺตพฺพวตฺถุกเมว ภเวยฺย, น อตฺโถ, วจนมตฺตกเมวาติ อตฺโถ[Pg.286]. อติกฺกมิตฺวาติ อนามสิตฺวา อคฺคเหตฺวา. ตํ กิสฺส เหตูติ วิฆาตาปชฺชนํ เกน เหตุนา. ยถา ตํ อวิสยสฺมินฺติ ยถา อญฺโญปิ โกจิ อวิสเย วายมนฺโต, เอวนฺติ อตฺโถ. อฏฺฐกถายํ ปน ยสฺมา ปาฬิยํ ‘‘ตํ กิสฺส เหตู’’ติ วุตฺตการณเมว อุปนยนวเสน ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา ต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. การโณปนยนญฺจ การณเมวาติ ‘‘ยถาติ การณวจน’’นฺติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เตเนวาห ‘‘เอวํ อิมสฺมิมฺปิ อวิสเย’’ติอาทิ.

สพฺพสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๒. ปหานสุตฺตวณฺณนา

๒๔. สพฺพสฺสาติ ทฺวารารมฺมเณหิ สทฺธึ ทฺวารปฺปวตฺตสฺส. ปหานายาติ ตปฺปฏิพทฺธฉนฺทราคปหานวเสน ปชหนาย. จกฺขุสมฺผสฺสนฺติ จกฺขุสนฺนิสฺสิตผสฺสํ. มูลปจฺจยนฺติ มูลภูตํ ปจฺจยํ กตฺวา, สหชาตเวทนาย จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยภาเว วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. เอเสว นโยติ อปเทเสน ‘‘โสตสมฺผสฺสํ มูลปจฺจยํ กตฺวา’’ติอาทินา วตฺตพฺพนฺติ ทสฺเสติ. มโนติ ภวงฺคจิตฺตํ มโนทฺวารสฺส อธิปฺเปตตฺตา. อารมฺมณนฺติ ธมฺมารมฺมณํ. สหาวชฺชนกชวนนฺติ สหมโนทฺวาราวชฺชนกํ ชวนํ. ตํปุพฺพกตฺตา มโนวิญฺญาณผสฺสเวทนานํ มูลปจฺจยภูตา สพฺเพสฺเวว จกฺขุทฺวาราทีสุ วุตฺติตฺตา ตทนุรูปโต ‘‘ภวงฺคสหชาโต สมฺผสฺโส’’ติ วุตฺตํ. สหาวชฺชนเวทนาย ชวนเวทนา ‘‘เวทยิต’’นฺติ อธิปฺเปตา, ภวงฺคสมฺปยุตฺตาย ปน เวทนาย คหเณ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. ภวงฺคโต อโมเจตฺวา ภวงฺคจิตฺเตน สทฺธึเยว อาวชฺชนํ คเหตฺวา มโนทฺวาราวชฺชนํ ภวงฺคํ ทฏฺฐพฺพํ. ยา ปเนตฺถ เทสนาติ ยา เอตฺถ ‘‘ปหานายา’’ติอาทินา ปวตฺตเทสนา สตฺถุ อนสิฏฺฐิ อาณา. อยํ ปณฺณตฺติ นาม ตสฺส ตสฺส อตฺถสฺส ปการโต ญาปนโต. เอตฺถ สพฺพคฺคหเณน สพฺเพ สภาวธมฺมา คหิตา, ปญฺญตฺติ ปน กตมาติ วิจารณาย ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยา ปเนตฺถา’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

ปหานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๓. อภิญฺญาปริญฺญาปหานสุตฺตวณฺณนา

๒๕. อภิญฺญาติ [Pg.287] อภิญฺญาย. ย-การโลปวเสนายํ นิทฺเทโส ‘‘สยํ อภิญฺญา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒๘, ๔๐๕; ม. นิ. ๑.๑๕๔) วิย, ตถา ‘‘ปริญฺญา’’ติ เอตฺถาปิ. สพฺพนฺติ อายตนสพฺพํ. ตญฺหิ อภิญฺเญยฺยํ. อภิชานิตฺวาติ อภิญฺญาย ชานิตฺวา. ปริชานิตฺวาติ ตีรณปริญฺญาย อนิจฺจาทิโต ปริชานิตฺวา. ปชหนตฺถายาติ ปหานปริญฺญาย อนวเสสโต ปชหนาย.

อภิญฺญาปริญฺญาปหานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๔. ปฐมอปริชานนสุตฺตวณฺณนา

๒๖. ‘‘อภิชาน’’นฺติอาทินา เอตฺถ ภควา ปฐมํ กณฺหปกฺขํ ทสฺเสตฺวา สุกฺกปกฺขํ ทสฺเสติ เวเนยฺยชฺฌาสยวเสน. เตเนตฺถ วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตํ.

ปฐมอปริชานนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๕. ทุติยอปริชานนสุตฺตวณฺณนา

๒๗. จกฺขุวิญฺญาณวิญฺญาตพฺพธมฺโม นาม รูปายตนเมวาติ อาห ‘‘เหฏฺฐา คหิตรูปเมวา’’ติ. อิธ อนาปาถคตํ ‘‘จกฺขุวิญฺญาณวิญฺญาตพฺพา ธมฺมา’’ติ วุตฺตตฺตา. เหฏฺฐา อาปาถคตมฺปิ อนาปาถคตมฺปิ คหิตเมว ‘‘เย จ รูปา’’ติ อนวเสสโต วุตฺตตฺตา. เต หิ เวทนาสญฺญาสงฺขารกฺขนฺธา สห จกฺขุวิญฺญาเณน วิญฺญาตพฺพตฺตา. ตถา หิ จกฺขุวิญฺญาณํ เตหิ เอกุปฺปาทํ เอกวตฺถุกํ เอกนิโรธํ เอการมฺมณเมว. เสสปเทสูติ เสเสสุ ‘‘ยญฺจ โสตํ เย จ สทฺทา’’ติอาทินา อาคเตสุ กณฺหปกฺเข ปญฺจสุ, สุกฺกปกฺเข ฉสุปิ ปเทสุ. เอเสว นโยติ ยฺวายํ ‘‘เหฏฺฐา คหิตรูปเมว คณฺหิตฺวา’’ติ อตฺโถ วุตฺโต. เอโส เอว ตตฺถปิ อตฺถวณฺณนานโย.

ทุติยอปริชานนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๖. อาทิตฺตสุตฺตวณฺณนา

๒๘. คยานามิกาย [Pg.288] นทิยา อวิทูเร ปวตฺโต คาโม คยา นาม, ตสฺสํ คยายํ วิหรตีติ สมีปตฺเถ เจตํ ภุมฺมวจนํ. คยาคามสฺส หิ อาสนฺเน คยาสีสนามเก ปิฏฺฐิปาสาเณ ภควา ตทา วิหาสิ. เตนาห ‘‘ภควา ตตฺถ วิหรตี’’ติ.

ตตฺราติ ‘‘ภิกฺขู อามนฺเตสี’’ติ เย ภิกฺขู อามนฺเตสิ, ยถา จายํ เทสนา เตสํ สปฺปายา ชาตา, ตตฺร ตสฺมึ อตฺถทฺวเย วิภาเวตพฺเพ อยํ อนุปุพฺพิกถา สมุทาคมโต ปฏฺฐาย อนุปฏิปาฏิกถา. อิโตติ อิมสฺมา กปฺปโต. กิราติ อนุสฺสวนตฺเถ นิปาโต. ปารมิตาปริภาวนาย ปริปากคเต. ญาเณติ โพธิญาเณ. กนิฏฺฐปุตฺโต เวมาติกภาตา ภควโต. เวฬุภิตฺติกุฏิกาหิ ปริกฺขิปิตฺวา พหิทฺธา, อนฺโต ปน ปฏสาณีหิ.

สพฺเพสํ สตฺตานํ. ปุญฺญเจตนํ อนฺโต อพฺภนฺตเร ปเวเสติ. ภควาปิ ตสฺส ปุตฺโตติ กตฺวา ‘‘อญฺเญ ตโย ปุตฺตา’’ติ วุตฺตํ. อวิปฺปกิริตฺวาติ ปราชเยน อวิปฺปกิริย อปลายิตฺวา. ปิทหีติ ทาตุํ น สกฺโกมีติ ตถา อกาสิ. สจฺจวาทิตาย คณฺหึสูติ ราชกุลสฺส สจฺจวาทิตาย อตฺตโน วรํ คณฺหึสุ.

วินิวตฺติตุนฺติ ปฏิญฺญาย นิวตฺติตุํ. อนฺตราติ ตุมฺเหหิ ปริจฺฉินฺนกาลสฺส อนฺตรา เอว มตา. อฏฺฐวีสติหตฺถฏฺฐานํ อุสภํ นาม. อุสเภ อฏฺฐวีสติหตฺถปฺปมาเณ ฐาเน. ทานคฺเค พฺยาวโฏติ ปสุโต.

โสติ ภควา. ตถารูปญฺหิ พุทฺธานํ เทสนาปาฏิหาริยํ, ยถา เทสนาย คหิโต อตฺโถ ปจฺจกฺขโต วิภูโต หุตฺวา อุปฏฺฐาติ. เตนาห ‘‘อิเมสํ…เป… เทเสสฺสามี’’ติ. สนฺนิฏฺฐานนฺติ จิรกาลปริจิตาทิตฺตอคฺคิกานํ อาทิตฺตปริยายเทสนาว สปฺปายาติ นิจฺฉยมกาสิ. ปทิตฺตนฺติ ปทีปิตํ เอกาทสหิ อคฺคีหิ เอกชาลีภูตํ. เตนาห ‘‘สมฺปชฺชลิต’’นฺติ. ทุกฺขลกฺขณํ กถิตํ จกฺขาทีนํ เอกาทสหิ อคฺคีหิ อาทิตฺตภาเวน ทุกฺขมตาย ทุกฺขสฺส กถิตตฺตา.

อาทิตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๗. อทฺธภูตสุตฺตวณฺณนา

๒๙. อธิสทฺเทน [Pg.289] สมานตฺโถ อทฺธสทฺโทติ อาห ‘‘อทฺธภูตนฺติ อธิภูต’’นฺติอาทิ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

อทฺธภูตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๘. สมุคฺฆาตสารุปฺปสุตฺตวณฺณนา

๓๐. มญฺญิตํ นาม ตณฺหามานทิฏฺฐีหิ คเหตพฺพํ มญฺญิตํ. สพฺพสฺมึ มญฺญิตนฺติ สพฺพมญฺญิตํ, ตสฺส สมุคฺฆาโต เสตุฆาโต, ตทาวหํ สพฺพมญฺญิตสมุคฺฆาตสารุปฺปํ. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘มญฺญิตํ นาม จกฺขาทีสุ เอว อุปฺปชฺชติ, นาญฺญสฺมิ’’นฺติ ทุติยนโย วุตฺโต. อนุจฺฉวิกนฺติ อนุรูปํ อวิโลมํ. อิธาติ อิเธว สาสเน อญฺญตฺถ ตทภาวโต. ‘‘ตณฺหา-มานทิฏฺฐิมญฺญิตาน’’นฺติ วุตฺตํ มญฺญิตตฺตยํ สปรสนฺตาเนสุ ปฏิปกฺขวเสน โยเชตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘จกฺขุํ อหนฺติ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘จกฺขุํ อห’’นฺติ อิมินา อชฺฌตฺตวิสยํ ทิฏฺฐิมญฺญิตญฺจ ทสฺเสติ อตฺตาภินิเวสาหํการทีปนโต. ‘‘มม’’นฺติ อิมินา ตณฺหามญฺญิตํ มานมญฺญิตมฺปิ วา, ปริคฺคหมุเขนปิ เสยฺยาทิโต มานุปฺปชฺชนโต. เสสปททฺวเยปิ อิมินา นเยน มญฺญิตวิภาโค เวทิตพฺโพ. อหนฺติ อตฺตาว, โส จ จกฺขุสฺมึ ตทธีนวุตฺติตฺตา ‘‘ปโร’’ติ น มญฺญติ. มม กิญฺจนปลิโพโธ จกฺขุสฺมึ สติ ลพฺภนโต, อสติ น มญฺญติ ตถามญฺญิตสฺส ปจฺจยฆาตโต. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย.

อหํ จกฺขุโต นิคฺคโตติ ‘‘อห’’นฺติ วตฺตพฺโพ อยํ สตฺโต จกฺขุโต นิคฺคโต ตตฺถ สุขุมากาเรน อุปลพฺภนโต. มม กิญฺจนปลิโพโธ จกฺขุโต นิคฺคโต ตสฺมึ สติ เอว อุปลพฺภนโต. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. ตตฺถ ปโรติ ปโร สตฺโต. มม จกฺขูติ น มญฺญติ ยสฺส ตํ จกฺขุ, ตสฺส ‘‘อห’’นฺติ วตฺตพฺพสฺเสว อภาวโต. มมตฺตภูตนฺติ มม การณํ. เสสํ อุตฺตานเมว. เอวเมตสฺมึ สุตฺเต จกฺขุรูป-จกฺขุวิญฺญาณ-จกฺขุสมฺผสฺส-สุขทุกฺขาทุกฺขมสุขวเสน สตฺต วารา จกฺขุทฺวาเร, ตถา โสตทฺวาราทีสูติ ฉ สตฺตกา ทฺเวจตฺตาลีส. ปุน สกฺกายวเสน ‘‘สพฺพํ น มญฺญตี’’ติอาทินา วุตฺตํ, เตน เตจตฺตาลีส. ปุน เตภูมกวฏฺฏํ ‘‘โลโก’’ติ คเหตฺวา ‘‘น กิญฺจิ โลเก อุปาทิยตี’’ติ [Pg.290] วุตฺตํ, เตน จตุจตฺตาลีส โหนฺติ. เอวํ สพฺพถาปิ จตุจตฺตาลีสาย ฐาเนสุ อรหตฺตํ ปาเปตฺวา วิปสฺสนา กถิตาติ เวทิตพฺพา. ‘‘จตุจตฺตาลีสาธิกสเตสู’’ติ เกสุจิ โปตฺถเกสุ ลิขนฺติ, สา จ ปมาทเลขา.

สมุคฺฆาตสารุปฺปสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๙. ปฐมสมุคฺฆาตสปฺปายสุตฺตวณฺณนา

๓๑. อุปการภูตา ตทาวหตฺตา. ตโตติ มญฺญิตาการโต. ตนฺติ มญฺญนาวตฺถุํ. อญฺเญนากาเรนาติ ยถา มญฺญติ อนิจฺจาทิอาการโต, อญฺเญน อนิจฺจาทินา อากาเรน โหติ. อญฺญถาภาวํ วิปริณามนฺติ อุปฺปาทวยตาย อญฺญถาภาวํ ชราย มรเณน จ ทฺเวธา วิปริณาเมตพฺพํ. ตํ อุปคมเนน อญฺญถาภาวี, เอวํภูโต หุตฺวาปิ ชีรณภิชฺชนสภาเวสุ. ภเวสุ สตฺโต โลโก อุปริปิ ภวํเยว อภินนฺทติ. เหฏฺฐา คหิตเมว สงฺกฑฺฒิตฺวาติ ‘‘จกฺขุํ น มญฺญตี’’ติอาทินา เหฏฺฐา คหิตเมว ขนฺธธาตุอายตนาติ ขนฺธาทิปริยาเยน เอกโต คเหตฺวา ปุนปิ มญฺญนาวตฺถุํ ทสฺเสติ. อวสาเน ‘‘ตโต ตํ โหตี’’ติ วุตฺตปเทน สทฺธึ สพฺพวาเรสุ อฏฺฐ อฏฺฐ โหนฺตีติ ‘‘อฏฺฐจตฺตาลีสาย ฐาเนสู’’ติ วุตฺตํ.

ปฐมสมุคฺฆาตสปฺปายสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๑๐. ทุติยสมุคฺฆาตสปฺปายสุตฺตวณฺณนา

๓๒. ทสฺเสตฺวาติ เอตฺถ ลกฺขเณ อยํ ตฺวา-สทฺโท, เหตุมฺหิ วา. อนาทิสตฺตสนฺตานคตคาหตฺตยลกฺขิตา หิ สตฺถุ, ติปริวฏฺฏเทสนา ตํนิมิตฺตํ ยาวเทว ตปฺปหานาย ปวตฺติตภาวโต. อรหตฺตํ ปาเปตฺวา วิปสฺสนา กถิตาติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ ‘‘สห วิปสฺสนาย จตฺตาโรปิ มคฺคา กถิตา’’ติ.

ทุติยสมุคฺฆาตสปฺปายสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

สพฺพวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๔. ชาติธมฺมวคฺควณฺณนา

๓๓-๔๒. นิพฺพตฺตนสภาวนฺติ [Pg.291] เหตุปจฺจเยหิ อุปฺปชฺชนสภาวํ. อุปฺปาทานนฺตรํ พุทฺธิปฺปตฺติยา ชีรณสภาวํ. ยตฺถ จกฺขาทโย, ตตฺเถว วิสภาคสมุฏฺฐานลกฺขเณน พฺยาธิโน อุปฺปตฺติปจฺจยภาเวน พฺยาธิสภาวํ. มรณสภาวนฺติ วินาสสภาวํ. โสกสภาวนฺติ ญาติพฺยสนาทินา ฑยฺหมานทุกฺขสภาวํ. สํกิเลสิกสภาวนฺติ ตณฺหาทิวเสน สํกิลิสฺสนสภาวํ.

ชาติธมฺมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๕. สพฺพอนิจฺจวคฺควณฺณนา

๔๓-๕๒. ญาตปริญฺญา อาคตา วิสยวเสน ตพฺพิสยสฺส ธมฺมสฺส โชติตตฺตา. อิตรา ทฺเว ตีรณปหานปริญฺญาปิ อาคตา เอวาติ เวทิตพฺพา, ตาสํ อภิญฺเญยฺยธมฺมวิสยตฺตา ญาณสฺส จ ตีรณปหานปริญฺญาสมฺภวโต. ปริญฺเญยฺยปเท ตีรณปริญฺญาว อาคตา, ปหาตพฺพปเท ปหานปริญฺญาว อาคตาติ โยชนา. อิตราปิ ทฺเว คหิตาเยว ตาหิ วินา อตฺถสิทฺธิยา อภาวโต. ปจฺจกฺขํ กาตพฺพํ อารมฺมณโต อสมฺโมหโต ปฏิวิชฺฌเนน. อวุตฺตาปิ คหิตาเยว ปริชานนสฺส ยาวเทว ปหานตฺถตฺตา. เอกสภาเวน วินาภาโว อเนกคฺคฏฺโฐ. อุปสฏฺฐโรเคน วิย อนฺโต เอว อภิหตสพฺพตา อุปหตฏฺโฐ.

สพฺพอนิจฺจวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ปฐโม ปณฺณาสโก.

๖. อวิชฺชาวคฺควณฺณนา

๕๓-๖๒. จตูสุ สจฺเจสุ อญฺญาณํ ตปฺปฏิจฺฉาทกสมฺโมโห. อวินฺทิยํ วินฺทติ, วินฺทิยํ น วินฺทตีติ กตฺวา วิชฺชาย ปฏิปกฺโขว อวิชฺชา. วิชฺชาย อุปฺปนฺนาย อนวเสสโต อวิชฺชา ปหียติ, ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘วิชฺชาติ อรหตฺตมคฺควิชฺชา’’ติ [Pg.292] อาห. น เกวลํ อนิจฺจานุปสฺสนาวเสเนว มคฺควุฏฺฐานํ, อถ โข อิตรานุปสฺสนาวเสนปีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ทุกฺขา…เป… ปหียติเยวา’’ติ อาห. สพฺพตฺถาติ อุปริสุตฺตนฺเต สนฺธายาห. ตโต อปเรปิ ตํอตฺถลกฺขณวเสน กถิตสุตฺตนฺเตปิ. ตานิปิ หิ ตถา พุชฺฌนกปุคฺคลานมชฺฌาสเยน วุตฺตานีติ.

อวิชฺชาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๗. มิคชาลวคฺโค

๑. ปฐมมิคชาลสุตฺตวณฺณนา

๖๓. จกฺขุวิญฺญาณํ ทสฺสนกิจฺจนฺติ วุตฺตจกฺขุวิญฺญาเณน ปสฺสิตพฺพนฺติ อาห ‘‘อิฏฺฐารมฺมณภูตา’’ติ. กมนียาติ กาเมตพฺพา. มนํ อปฺปายนฺตีติ มนาปาติ อาห ‘‘มนวฑฺฒนกา’’ติ. ปิยายิตพฺพสภาวา ปิยรูปา. กามูปสํหิตาติ กามปฏิสํยุตฺตา. อาลมฺพิตพฺพตา เอว เจตฺถ อุปสํหิตตาติ ‘‘อารมฺมณํ กตฺวา’’ติอาทิมาห. ตณฺหาสงฺขาตา นนฺที ตณฺหานนฺที, น ตุฏฺฐินนฺทีเยว ‘‘นนฺทึ จรตี’’ติอาทีสุ วิย. คามนฺตนฺติ คามสมีปํ. ‘‘อนุปจารฏฺฐาน’’นฺติ วตฺวา ตํ ทสฺเสติ ‘‘ยตฺถา’’ติอาทินา.

เอตฺถาติ ยถานีหเต ปาเฐ. ‘‘อิมํ เอกํ ปริยายํ ฐเปตฺวา’’ติ วุตฺตํ ตสฺส ‘‘ปนฺตานี’’ติปเทน สงฺคหิตตฺตา. อปฺปสทฺทานิ อปฺปนิคฺโฆสานีติ เอตฺถ อปฺป-สทฺโท อภาวตฺโถ.

ปฐมมิคชาลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๖. สมิทฺธิโลกปญฺหาสุตฺตวณฺณนา

๖๘. อายาจนสุตฺตโต ปฏฺฐายาติ มิคชาลวคฺเค ทุติยสุตฺตโต ปฏฺฐาย. ปฐมสุตฺเต ปน ทุติยกวิหาราทิภาโว วุตฺโตติ.

สมิทฺธิโลกปญฺหาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๗. อุปเสนอาสีวิสสุตฺตวณฺณนา

๖๙. คเหตฺวาติ [Pg.293] ปารุปนสฺส สิถิลกรเณน วีมํสโต โมเจตฺวา. เลณจฺฉายายาติ ปุริมทิสาย เลณจฺฉายายํ. ปติตฺวาติ เลณจฺฉทนโต ภสฺสิตฺวา. ผุฏฺฐวิโสติ จตูสุ อาสีวิเสสุ โส ผุฏฺฐวิโส. เตนาห ‘‘ตสฺมา’’ติอาทิ. ปริยาทิยมานเมวาติ เขเปนฺตเมว, วินาเสนฺตเมวาติ อตฺโถ. ยถาปริจฺเฉเทนาติ อตฺตโน วิสปริจฺเฉทานุรูปํ. อญฺญถาภาวนฺติ วฑฺฒภาวาทิปกติชหนํ. สภาววิคโมติ วินาโส.

อุปเสนอาสีวิสสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๘. อุปวาณสนฺทิฏฺฐิกสุตฺตวณฺณนา

๗๐. รูปํ ปฏิสํวิทิตํ กโรติ ญาตปริญฺญาวเสน. รูปราคนฺติ นีลาทิเภเท รูปธมฺเม ราคํ. ปฏิสํวิทิตํ กโรติ ‘‘อยํ เม ราโค อปฺปหีโน’’ติ. เอเตน เสกฺขานํ ปจฺจเวกฺขณา กถิตา. เตน วุตฺตํ ‘‘เอวมฺปิ โข, อุปวาณ, สนฺทิฏฺฐิโก ธมฺโม โหตี’’ติอาทิ. รูปราคํ ปฏิสํวิทิตํ กโรติ ‘‘นตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ รูเปสุ ราโค’’ติ ปชานาติ. อเสกฺขานํ หายํ ปจฺจเวกฺขณา.

อุปวาณสนฺทิฏฺฐิกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๙. ปฐมฉผสฺสายตนสุตฺตวณฺณนา

๗๑. ผสฺสากรานนฺติ ฉนฺนํ ผสฺสานํ อากรานํ อุปฺปตฺติฏฺฐานานํ, จกฺขาทีนนฺติ อตฺโถ. นฏฺโฐ นาม อหนฺติ วทติ, โย ฉนฺนํ ผสฺสายตนานํ สมุทยาทึ ยถาภูตํ ปชานาติ, โส วุสิตวา, อิตโร อวุสิตวา อหญฺจ ตาทิโสติ. อยเมวาติ อยํ จกฺขุสฺมึ ‘‘เนตํ มมา’’ติอาทินา ติณฺณํ คาหานํ อภาโว เอว.

ปฐมฉผสฺสายตนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๑๐. ทุติยฉผสฺสายตนสุตฺตวณฺณนา

๗๒. อปุนพฺภโวติ [Pg.294] ปุนพฺภวาภาโว.

๑๑. ตติยฉผสฺสายตนสุตฺตวณฺณนา

๗๓. ปนสฺสสนฺติ เอกํเสน นฏฺโฐติ อยเมตฺถ อตฺโถติ อาห ‘‘อตินฏฺโฐ’’ติ, ธุรโต เอว นฏฺโฐติ อตฺโถ.

ตติยฉผสฺสายตนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

มิคชาลวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๘. คิลานวคฺโค

๑-๕. ปฐมคิลานสุตฺตาทิวณฺณนา

๗๔-๗๘. อปฺปญฺญาโตติ นามโคตฺตโต เจว สีลาทิคุเณหิ จ อปฺปญฺญาโต อวิสฺสุโต. เถรมชฺฌิมภาวํ อปฺปตฺตตาย นโว.

ปฐมคิลานสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๗. ทุติยอวิชฺชาปหานสุตฺตวณฺณนา

๘๐. อนิจฺจาทิวเสน อภินิวิสนํ อภินิเวโส, โส เอว ธมฺมสภาวํ อติกฺกมิตฺวา ปรโต อามสนโต ปรามาโส, โส เอว คาโห. เตน อภินิเวสปรามาสคฺคาเหน คณฺหิตุํ น ยุตฺตา อนิจฺจาทิสภาวตฺตา. สงฺขารา เอว ปวตฺติยา การณภาวโต สงฺขารนิมิตฺตานิ. โย สงฺขาเรสุ อปริญฺญาตาภินิเวเสน ปสฺสิตพฺโพ อตฺตากาโร, โส น โหตีติ อญฺโญ อนตฺตากาโร, ตโต อญฺญโต ปสฺสติ. ปริญฺญาตาภินิเวโสติ ตีรณปริญฺญาย ปริจฺฉิชฺช ญาตมิจฺฉาภินิเวโส. ปริญฺญาตาภินิเวโสติ วา ปริญฺญาตวิปสฺสนาภินิเวโส. วิปสฺสนาติ อรูปสตฺตกวเสน วิปสฺสนาย ปริชานิตพฺพา.

ทุติยอวิชฺชาปหานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๘. สมฺพหุลภิกฺขุสุตฺตวณฺณนา

๘๑. เกวลนฺติ [Pg.295] อิตรลกฺขเณหิ อโวมิสฺสํ.

๑๐. ผคฺคุนปญฺหาสุตฺตวณฺณนา

๘๓. ตณฺหาย ปหีนาย ทิฏฺฐิมานาปิ ปหีนา เอวาติ ‘‘ตณฺหาปปญฺจสฺส ฉินฺนตฺตา ฉินฺนปปญฺเจ’’ติ วุตฺตํ. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. อิธ สตฺตโวหาโร จกฺขาทีสุ วิชฺชมาเนสุ เอว โหติ, ตสฺมา ปรินิพฺพุตานญฺจ โวหาโร จกฺขาทีสุ สนฺนิสฺสเยเนว, นาญฺญถาติ อติกฺกนฺตพุทฺเธหิ ปริหริตานิ จกฺขุโสตาทีนิ ปุจฺฉามีติ ปุจฺฉติ ‘‘อตฺถิ นุ โข ภนฺเต’’ติอาทินา. จกฺขุโสตาทิวฏฺฏํ วฏฺเฏ ปวตฺเตยฺย.

ผคฺคุนปญฺหาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คิลานวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๙. ฉนฺนวคฺโค

๑. ปโลกธมฺมสุตฺตวณฺณนา

๘๔. อนิจฺจลกฺขณเมว กถิตํ, ตญฺจ ปริยาเยน, อนิจฺจลกฺขเณ กถิเต อิตรลกฺขณานิ กถิตาเนว โหนฺติ พฺยภิจารภาวโต.

๒. สุญฺญตโลกสุตฺตวณฺณนา

๘๕. อตฺตโน อิทนฺติ อตฺตนิยนฺติ อาห ‘‘อตฺตโน สนฺตเกนา’’ติ.

๓. สํขิตฺตธมฺมสุตฺตวณฺณนา

๘๖. วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ ขนฺธิยวคฺเค ขนฺธวเสน อาคตํ, อิธ อายตนวเสนาติ อยเมว วิเสโส.

๔. ฉนฺนสุตฺตวณฺณนา

๘๗. สพฺพนิมิตฺเตหิ ปฏิสลฺลียติ เอเตนาติ ปฏิสลฺลานํ, ผลสมาปตฺติ. ชีวิตหารกสตฺถํ ชีวิตสฺส หรณโต, สตฺตานญฺจ สสนโต หึสนโต[Pg.296]. ปริจริโตติ ปยิรุปาสิโต. เตน ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชินฺติ ทีเปติ.

อนุปวชฺชนฺติ ปเรหิ น อุปวทิตพฺพํ. ตํ ปเนตฺถ อายตึ อปฺปฏิสนฺธิภาวโต โหตีติ อาห ‘‘อปฺปวตฺติก’’นฺติ. ‘‘เนตํ มมา’’ติอาทีนิ วทนฺโต อรหตฺเต ปกฺขิปิตฺวา กเถสิ. ปุถุชฺชนภาวเมว ทีเปนฺโต วทติ อกตกิจฺจภาวทีปเนน. กิญฺจาปิ เถโร ปุจฺฉิตํ ปญฺหํ อรหตฺเต ปกฺขิปิตฺวา กเถสิ, ‘‘น สมนุปสฺสามี’’ติ ปน วทนฺโต กิญฺจิ นิปฺผตฺตึ น กเถสิ, ตสฺมา ‘‘อิทมฺปิ มนสิ กาตพฺพ’’นฺติ อิทํ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ.

กิเลสปสฺสทฺธีติ กิเลสปริฬาหวูปสโม. ภวตฺถาย ปุน ภวตฺถาย. อาลยนิกนฺติ ปริยุฏฺฐาเนติ ภวนฺตเร อเปกฺขาสญฺญิเต อาลเย นิกนฺติยา จ ปริยุฏฺฐานปฺปตฺติยา. อสติ อวิชฺชมานาย. ปฏิสนฺธิวเสน อญฺญภวโต อิธาคมนํ อาคติ นาม. จุติวเสน คมนนฺติ จวนวเสน อิโต คติ. อนุรูปคมนํ คติ นาม ตทุภยํ น โหติ. จุตูปปาโต อปราปรภวนวเสน จุติ, อุปปชฺชนวเสน อุปปาโต, ตทุภยมฺปิ น โหติ. เอวํ ปน จุตูปปาเต อสติ เนวิธ น อิธ โลเก. น หุรํ น ปรโลเก โหติ. ตโต เอว น อุภยตฺถ โหติ. อยเมว อนฺโต อยํ อิธโลเก ปรโลเก จ อภาโวเยว ทุกฺขสฺส ปริโยสานํ. อยเมวาติ ยถาวุตฺโต เอว – เอตฺถ เอตสฺมึ ปาเฐ ปรมฺปราคโต ปมาณภูโต อตฺโถ.

เย ปนาติ สมฺมวาทิโน สนฺธาย วทติ. อนฺตราภวํ อิจฺฉนฺติ ‘‘เอวํ ภเวน ภวนฺตรสมฺพนฺโธ ยุชฺเชยฺยา’’ติ. นิรตฺถกํ อนฺตราภวสฺส นาม กสฺสจิ อภาวโต. จุติกฺขนฺธานนฺตรญฺหิ ปฏิสนฺธิกฺขนฺธานํเยว ปาตุภาโว. เตนาห ‘‘อนฺตราภวสฺส…เป… ปฏิกฺขิตฺโตเยวา’’ติ. ตตฺถ ภาโวติ อตฺถิตา. อภิธมฺเม กถาวตฺถุปฺปกรเณ (กถา. ๕๐๕-๕๐๗) ปฏิกฺขิตฺโตเยว. ยทิ เอวํ ‘‘อนฺตเรนา’’ติ อิทํ กถนฺติ อาห ‘‘อนฺตเรนา’’ติอาทิ. วิกปฺปโต อญฺญํ วิกปฺปนฺตรํ, ตสฺส ทีปนํ ‘‘อนฺตเรนา’’ติ วจนํ. น อนฺตราภวทีปนํ ตาทิสสฺส อนุปลพฺภนโต ปโยชนาภาวโต จ. ยตฺถ หิ วิปากวิญฺญาณสฺส ปจฺจโย, ตตฺถสฺส นิสฺสยภูตสฺส วตฺถุสฺส สหภาวีนญฺจ [Pg.297] ขนฺธานํ สมฺภโวติ สทฺธึ อตฺตโน นิสฺสเยน วิญฺญาณํ อุปฺปชฺชเตวาติ นาสฺส อุปฺปตฺติยา เทสทูรตา เวทิตพฺพา. ‘‘เนว อิธ น หุร’’นฺติ วุตฺตทฺวยโต อปรํ วิกปฺเปน ‘‘น อุภย’’นฺติ, ตตฺถปิ น โหติเยวาติ อธิปฺปาโย. ‘‘อนฺตเรนา’’ติ วา ‘‘วินา’’ติ อิมินา สมานตฺโถ นิปาโต, ตสฺมา เนวิธ, น หุรํ, อุภยํ วินาปิ เนวาติ อตฺโถ.

อาหรีติ ฉินฺนวเสน คณฺหิ. เตนาห ‘‘กณฺฐนาฬํ ฉินฺที’’ติ. ปริคฺคณฺหนฺโตติ สมฺมสนฺโต. ปรินิพฺพุโต ทีฆรตฺตํ วิปสฺสนายํ ยุตฺตปยุตฺตภาวโต. ‘‘อนุปวชฺชํ ฉนฺเนน ภิกฺขุนา สตฺถํ อาหริต’’นฺติ, กเถสีติ อเสกฺขกาเล พฺยากรณํ วิย กตฺวา กเถสิ.

อิมินาติ ‘‘อุปวชฺชกุลานี’’ติ อิมินา วจเนน. เถโรติ สาริปุตฺตตฺเถโร. เอวนฺติ เอวํ ปุพฺพกาเลสุ สํสฏฺฐวิหารี หุตฺวา ฐิโต ปจฺฉา อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสตีติ อาสงฺกนฺโต ปุจฺฉติ. เสสํ อุตฺตานเมว.

ฉนฺนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๕-๖. ปุณฺณสุตฺตาทิวณฺณนา

๘๘-๘๙. ตนฺติ จกฺขุรูปทฺวยํ. เตนาห ‘‘จกฺขุญฺเจว รูปญฺจา’’ติ. นนฺทิสมุทยาติ นนฺทิยา สมุทยตณฺหาย เสสการเณหิ นนฺทิยา สมุทิติ สโมธานํ นนฺทิสมุทโย, ตสฺมา นนฺทิสมุทยา. เตนาห ‘‘ตณฺหาย สโมธาเนนา’’ติ. ปญฺจกฺขนฺธสงฺขาตสฺส ทุกฺขสฺส สโมธาเนน สมุทิติ ปวตฺติเยวาติ สห สมุทเยน ทุกฺขสฺส ทสฺสิตตฺตา ‘‘วฏฺฏํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา’’ติ วุตฺตํ. นิโรธูปาเยน สทฺธึ นิโรธสฺส ทสฺสิตตฺตา ‘‘วิวฏฺฏํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา’’ติ. ปุจฺฉานุสนฺธิอาทีสุ อญฺญตโร น โหตีติ อาห – ‘‘ปาฏิเยกฺโก อนุสนฺธี’’ติ.

จณฺฑาติ โกธนา. ทุฏฺฐาติ โทสวนฺโตติ อตฺโถ. กิพฺพิสาติ ปาปา. กกฺขฬาติ ทารุณา. ฆฏิกมุคฺคเรนาติ เอกสฺมึ ปกฺเข ฆฏิกํ ทสฺเสตฺวา กเตน รสฺสทณฺเฑน. สตฺตานํ สสนโต สตฺถํ, ตโต เอว ชีวิตสฺส หรณโต หารกญฺจาติ สตฺถหารกํ. อินฺทฺริยสํวโร ‘‘ทโม’’ติ วุตฺโต มนจฺฉฏฺฐานํ อินฺทฺริยานํ ทมนโต. ปญฺญา ‘‘ทโม’’ติ วุตฺตา กิเลสวิเสวิตานํ ทมนโต วูปสมนโต. อุโปสถกมฺมํ ‘‘ทโม’’ติ [Pg.298] วุตฺตํ กายทฺวาราทีหิ อุปฺปชฺชนกอสมสฺส ทมนโต. ขนฺติ ‘‘ทโม’’ติ เวทิตพฺพา อกฺขนฺติยา ทมนโต วูปสมนโต. เตนาห ‘‘อุปสโมติ ตสฺเสว เววจน’’นฺติ.

เอตฺถาติ สุนาปรนฺตชนปเท. เอเต ทฺเวติ อยํ ปุณฺณตฺเถโร ตสฺส กนิฏฺโฐติ เอเต ทฺเว ภาตโร. อาหจฺจ อฏฺฐาสิ อุฬารํ พุทฺธารมฺมณํ ปีตึ อุปฺปาเทตฺวา. สตฺต สีหนาเท นทิตฺวาติ มมฺมจฺเฉทกานมฺปิ อกฺโกสปริภาสานํ ขมเน สนฺโตสาภาวทีปนํ, ปาณิปฺปหารสฺส, เลฑฺฑุปฺปหารสฺส, ทณฺฑปฺปหารสฺส, สตฺถปฺปหารสฺส, ชีวิตโวโรปนสฺส, ขมเน สนฺโตสาภาวทีปนญฺจาติ เอวํ สตฺต สีหนาเท นทิตฺวา. จตูสุ ฐาเนสุ วสิตตฺตา ปาฬิยํ วสนฏฺฐานํ อนุทฺเทสิกํ กตฺวา ‘‘สุนาปรนฺตสฺมึ ชนปเท วิหรติ’’อิจฺเจว วุตฺตํ.

จตูสุ ฐาเนสูติ อพฺพุหตฺถปพฺพเต, สมุทฺทคิริวิหาเร, มาตุลคิริมฺหิ, มกุฬการามวิหาเรติ อิเมสุ จตูสุ ฐาเนสุ. ตนฺติ จงฺกมํ อารุยฺห โกจิ ภิกฺขุ จงฺกมิตุํ สมตฺโถ นตฺถิ มหตา สมุทฺทปริสฺสเยน ภาวนามนสิการสฺส อนภิสมฺภุณนโต. อุปฺปาติกนฺติ อุปฺปาตกรํ มหาสงฺโขภํ อุฏฺฐเปตฺวา. สมฺมุเขติ อนิลปเทเส. ปฏิเวเทสุนฺติ ปเวเทสุํ.

อารทฺธกาลโต ปฏฺฐายาติ มณฺฑลมาฬสฺส กาตุํ ปถวีมิตกาลโต ปภุติ. สจฺจพนฺเธน ปญฺจสตานิ ปริปูเรตุํ ‘‘เอกูนปญฺจสตาน’’นฺติ วุตฺตํ. คนฺธกุฏินฺติ เชตวนมหาวิหาเร มหาคนฺธกุฏึ.

สจฺจพนฺธนาโมติ สจฺจพนฺเธ ปพฺพเต จิรนิวาสิตาย ‘‘สจฺจพนฺโธ’’ตฺเวว ลทฺธนาโม. อรหตฺตํ ปาปุณีติ ปญฺจาภิญฺญาปริวารํ อรหตฺตํ อธิคจฺฉิ. เตนาห ‘‘มคฺเคเนวสฺส อภิญฺญา อาคตา’’ติ.

ตสฺมึ สนฺนิปติตา มหาชนา เกจิ โสตาปนฺนา, เกจิ สกทาคามิโน, เกจิ อนาคามิโน, เกจิ อรหนฺโต อเหสุํ. ตตฺถาปิ เกจิ เตวิชฺชา, เกจิ ฉฬภิญฺญา, เกจิ ปฏิสมฺภิทปฺปตฺตา อเหสุํ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘มหาชนสฺส พนฺธนโมกฺโข ชาโต’’ติ. เย ปน ตตฺถ สรณคมนปญฺจสีลทสสีลสมาทาเนน ลทฺธานุคฺคหา, เตสํ เทวตานญฺจ วเสน ‘‘มหนฺตํ พุทฺธโกลาหลํ อโหสี’’ติ วุตฺตํ.

อรุณํ [Pg.299] ปน มหาคนฺธกุฏิยํเยว อุฏฺฐเปสิ เทวตานุคฺคหตฺถญฺเจว กุลานุทยาย จ. อปายมคฺเค โอตาริโต ‘‘โกจิ โลกสฺส สชิตา อตฺถิ, ตสฺส วเสน ปวตฺติสํหารา โหนฺติ, เตเนวายํ ปชา สนาถา โหติ, ตํ ยุญฺชติ จ ตสฺมึ ตสฺมึ กมฺเม’’ติ มิจฺฉาคาเหหิ. ปริจริตพฺพํ ยาจิ ‘‘เอตฺถ มยา จิรํ วสิตพฺพ’’นฺติ.

ฉฏฺฐนฺติ พาหิยสุตฺตํ. ตํ อุตฺตานเมว เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา.

ปุณฺณสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๗-๘. ปฐมเอชาสุตฺตาทิวณฺณนา

๙๐-๙๑. เอชติ ฉฬารมฺมณนิมิตฺตํ กมฺปตีติ เอชา. เตนาห ‘‘จลนฏฺเฐนา’’ติ. อาพาธนฏฺเฐน ปีฬนฏฺเฐน. อนฺโต โทสนฏฺเฐนาติ อนฺโตจิตฺเต เอว ปทุสฺสนฏฺเฐน. นิกนฺตนฏฺเฐนาติ ฉินฺทนฏฺเฐน. เหฏฺฐา คหิตเมวาติ เหฏฺฐา มญฺญิตสมุคฺฆาตสารุปฺปสุตฺเต อาคตเมว. วุตฺตนยเมว มญฺญิตสมุคฺฆาตสุตฺเต.

ปฐมเอชาสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๙-๑๐. ปฐมทฺวยสุตฺตาทิวณฺณนา

๙๒-๙๓. ทฺวยนฺติ ทุกํ. ปาฬิยํ อาเมฑิตโลเปน นิทฺเทโสติ อาห ‘‘ทฺเว ทฺเว โกฏฺฐาเส’’ติ. เอวเมตนฺติ เอวํ อนิจฺจาทิภาเวน เอตํ จกฺขุรูปญฺจาติ ทฺวยํ. จลตีติ อนวฏฺฐาเนน ปจลติ. พฺยถตีติ ชราย มรเณน จ ปเวธติ. เหตุ เจว อุปฺปตฺตินิมิตฺตตฺตา. สหคตีติ สหปฺปวตฺติ, ตาย คเหตพฺพตฺตา ‘‘สงฺคตี’’ติ ผสฺโส วุตฺโต. เอส นโย เสสปททฺวเยปิ. ยสฺมา จ สํคจฺฉมานธมฺมวิมุตฺตา สงฺคติ นาม นตฺถิ, ตถา สนฺนิปาตสมวายา, เตสํ วเสน นิพฺพตฺโต ผสฺโส ตถา วุจฺจตีติ. เตนาห ‘‘อิมินา’’ติอาทิ.

วตฺถูติ [Pg.300] จกฺขุ นิสฺสยปจฺจยาทิภาเวน. อารมฺมณนฺติ รูปํ อารมฺมณปจฺจยาทิภาเวน. สหชาตา ตโย ขนฺธา เวทนาทโย, เต สหชาตาทิปจฺจยภาเวน. อยํ เหตูติ อยํ ติวิโธ เหตู. ผสฺเสนาติอาทีสุ อยํ สงฺเขปตฺโถ – ยสฺมา รูปารมฺมเณ ผสฺเส อตฺตโน ผุสนกิจฺจํ กโรนฺเต เอวํ เวทนา อนุภวนกิจฺจํ, สญฺญา สญฺชานนกิจฺจํ กโรติ, ตสฺมา ‘‘ผสฺเสน ผุฏฺฐเมวา’’ติอาทิวุตฺตเมว อตฺถํ อิทานิ ปุคฺคลาธิฏฺฐาเนน ทสฺเสตุํ ‘‘ผุฏฺโฐ’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปญฺเจว ขนฺธา ภควตา สมตึสาย อากาเรหิ วุตฺตา. กสฺมาติ อาห ‘‘กถ’’นฺติอาทิ. รุกฺขสาขาสุ รุกฺขโวหาโร วิย เอเกกธมฺเมปิ ขนฺธโวหาโร โหติเยว. เตนาห ภควา – ‘‘วิญฺญาณํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ’’ติ (ยม. ขนฺธยมก ๒).

ปฐมทฺวยสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ฉนฺนวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๑๐. สฬวคฺโค

๑. อทนฺตอคุตฺตสุตฺตวณฺณนา

๙๔. อทมิตาติ ทมํ นิพฺพิเสวนภาวํ อนีตา. อโคปิตาติ สติสงฺขาตาย วติยา น รกฺขิตา. อปิหิตาติ สติกวาเฏน น ปิหิตา. จตูหิปิ ปเทหิ อินฺทฺริยานํ อนาวรณเมวาห. อธิกํ วหนฺตีติ อธิวาหา, ทุกฺขสฺส อธิวาหา ทุกฺขาธิวาหา. นิรเยสุ อุปฺปชฺชนกํ เนรยิกํ. อาทิ-สทฺเทน เสสปาฬึ สงฺคณฺหาติ.

สเฬวาติ ฉ-การสฺส ส-กาโร, ฬ-กาโร ปทสนฺธิกโร. ยตฺถาติ นิมิตฺตตฺเถ ภุมฺมํ. อนวสฺสุตา อตินฺตาติ ราเคน อเตมิตา.

อสฺสาทิตนฺติ อสฺสาทํ อิตํ อุปคตํ. เตนาห ‘‘อสฺสาทวนฺต’’นฺติ. สุขทุกฺขนฺติ อิฏฺฐานิฏฺฐํ. อนฺวยตีติ อนฺวโย, เหตุ. ผสฺโสติ อนฺวโย เอตสฺสาติ ผสฺสนฺวยนฺติ อาห – ‘‘ผสฺสเหตุก’’นฺติ. ‘‘อวิรุทฺธ’’อิติ วิภตฺติโลเปน นิทฺเทโส.

ปปญฺจสญฺญาติ [Pg.301] ตณฺหาทิสมธูปสํหตสญฺญา. เตนาห ‘‘กิเลสสญฺญาย ปปญฺจสญฺญา นาม หุตฺวา’’ติ. ปปญฺจสญฺญา เอเตสํ อตฺถีติ ปปญฺจสญฺญา, อิตรีตรา นรา. ปปญฺจยนฺตาติ สํสาเร ปปญฺจํ จิรายนํ กโรนฺตา. สญฺญิโนติ เคหสฺสิตสญฺญาย สญฺญาวนฺโต. มโนมยํ วิตกฺกนฺติ เกวลํ มนสา สมฺภาวิตํ มิจฺฉาวิตกฺกํ. อิรียตีติ อิริยํ ปฏิปตฺตึ อิรียติ ปฏิปชฺชติ.

สุฏฺฐุ ภาวิโตติ สุฏฺฐุภาวํ สุภาวนํ อิโต ภาวิตภาวิโต. ผุฏฺฐสฺส จิตฺตนฺติ เตน ยถาวุตฺตผสฺเสน ผุฏฺฐํ อสฺส จิตฺตํ. น วิกมฺปเต กฺวจีติ กิสฺมิญฺจิ อิฏฺฐานิฏฺฐารมฺมเณ น กมฺปติ. ปารคาติ ปารคามิโน ภวถ.

อทนฺตอคุตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๒. มาลุกฺยปุตฺตสุตฺตวณฺณนา

๙๕. อปสาเทตีติ ตชฺเชติ. อุสฺสาเทตีติ อุกฺกํเสติ. อยํ กิร เถโร มาลุกฺยปุตฺโต. ปมชฺชิตฺวาติ โยนิโสมนสิการสฺส อนนุยุชฺชเนน ปมชฺชิตฺวา.

ยตฺราติ ปจฺจตฺตํ วจนาลงฺกาเร. นามาติ อสมฺภาวเน อปสาทนปกฺเข, อุสฺสาทนปกฺเข ปน สมฺภาวเน. กึ ชาตนฺติ กึ เตน มหลฺลกภาเวน ชาตนฺติ มหลฺลกภาวํ ติณายปิ อมญฺญมาโน วทติ. เตนาห ‘‘ยทิ…เป… อนุคฺคณฺหนฺโต’’ติ. อนุคฺคณฺหนฺโตติ อจินฺเตนฺโต. มาทิสานํ ภควโต โอวาโท อุปการาวโหติ เอตรหิ โอวาทญฺจ ปสํสนฺโต.

‘‘อทิฏฺฐา อทิฏฺฐปุพฺพา’’ติอาทินา ปริกปฺปวเสน วุตฺตนิทสฺสนํ ‘‘ยถา เอเตสุ ฉนฺทาทโย น โหนฺติ, เอวมิตเรสุปิ ปริญฺญาเตสู’’ติ นยปฏิปชฺชนตฺถํ, เตสมฺปิ อิเมหิ สมาเนตพฺพตฺตา. เตน วุตฺตํ ‘‘สุปินกูปมา กามา’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๓๔; ๒.๔๖; ปาจิ. ๔๑๗; จูฬว. ๖๕).

จกฺขุวิญฺญาเณน ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐมตฺตนฺติ จกฺขุวิญฺญาณสฺส รูปายตนํ ยตฺตโก คหณากาโร, ตตฺตกํ. กิตฺตกํ ปมาณนฺติ อตฺตสํเวทิยํ ปรสฺส น [Pg.302] ทิสิตพฺพํ, กปฺปนามตฺตํ รูปํ. เตนาห ‘‘จกฺขุวิญฺญาณํ หี’’ติอาทิ. รูเปติ รูปายตเน. รูปมตฺตเมวาติ นีลาทิเภทํ รูปายตนมตฺตํ, น นีลาทิ. วิเสสนิวตฺตนตฺโถ หิ อยํ มตฺต-สทฺโท. ยทิ เอวํ, เอว-กาโร กิมตฺถิโย? จกฺขุวิญฺญาณญฺหิ รูปายตเน ลพฺภมานมฺปิ นีลาทิวิเสสํ ‘‘อิทํ นีลํ นาม, อิทํ ปีตํ นามา’’ติ น คณฺหาติ. กุโต นิจฺจานิจฺจาทิสภาวตฺถนฺติ สํหิตสฺสปิ นิวตฺตนตฺถํ เอวการคฺคหณํ. เตนาห ‘‘น นิจฺจาทิสภาว’’นฺติ. เสสวิญฺญาเณหิปีติ ชวนวิญฺญาเณหิปิ.

ทิฏฺฐํ นาม จกฺขุวิญฺญาณํ รูปายตนสฺส ทสฺสนนฺติ กตฺวา. เตนาห ‘‘รูเป รูปวิชานน’’นฺติ. จกฺขุวิญฺญาณมตฺตเมวาติ ยตฺตกํ จกฺขุวิญฺญาณํ รูปายตเน คหณมตฺตํ, ตํมตฺตเมว เม สพฺพํ จิตฺตํ ภวิสฺสตีติ อตฺโถ. ‘‘ราคาทิรเหนา’’ติ วา ปาโฐ. ทิฏฺฐํ นาม ปทตฺถโต จกฺขุวิญฺญาเณน ทิฏฺฐํ รูปํ. ตตฺเถวาติ จกฺขุวิญฺญาเณน ทิฏฺฐมตฺเต รูเป. จิตฺตตฺตยํ ทิฏฺฐมตฺตํ นาม จกฺขุวิญฺญาณํ วิย ราคาทิวิรเหน ปวตฺตนโต. เตนาห ‘‘ยถา ต’’นฺติ อาทิ.

มโนทฺวาราวชฺชเนน วิญฺญาตารมฺมณํ วิญฺญาตนฺติ อธิปฺเปตํ ราคาทิวิรเหน วิญฺเญยฺยโต. เตนาห ‘‘ยถา อาวชฺชเนนา’’ติอาทิ.

ตทาติ ตสฺมึ กาเล, น ตโต ปฏฺฐายาติ อยเมตฺถ อตฺโถติ ทสฺเสติ. ‘‘ทิฏฺฐมตฺต’’นฺติอาทินา เยสํ ราคาทีนํ นิวตฺตนํ อธิปฺเปตํ, เต ‘‘เตนา’’ติ เอตฺถ ต-สทฺเทน ปจฺจามสียนฺตีติ ‘‘เตน ราเคน วา รตฺโต’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถาติ วิสเย ภุมฺมํ, วิสยภาโว จ วิสยินา สมฺพนฺธวเสน อิจฺฉิตพฺโพติ วุตฺตํ ‘‘ปฏิพทฺโธ’’ติอาทิ.

สตีติ รูปสฺส ยถาสภาวสลฺลกฺขณา สติ มุฏฺฐา ปิยนิมิตฺตมนสิกาเรน อนุปฺปชฺชนโต น ทิสฺสติ นปฺปวตฺตติ. อชฺโฌสาติ อชฺโฌสาย. คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐเปตฺวา อตฺตนิยกรเณน.

อภิชฺฌา จ วิเหสา จาติ กรณตฺเถ ปจฺจตฺตวจนนฺติ อาห – ‘‘อภิชฺฌาย จ วิเหสาย จา’’ติ. อตฺถวเสน วิภตฺติปริณาโมติ อาห – ‘‘อภิชฺฌาวิเหสาหี’’ติ. อาจินนฺตสฺสาติ วฑฺเฒนฺตสฺส. ปฏิสฺสโตติ ปติสฺสโต สพฺพตฺถ สติยา ยุตฺโต. เสวโต จาปีติ เอตฺถ จ-สทฺโท อปิ-สทฺโท จ นิปาตมตฺตนฺติ ‘‘เสวนฺตสฺส’’อิจฺเจว อตฺโถ วุตฺโต.

มาลุกฺยปุตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๓. ปริหานสุตฺตวณฺณนา

๙๖. ปริหานสภาวนฺติ [Pg.303] อนวชฺชธมฺเมหิ ปริหายนสภาวํ. อภิภวิตานีติ อภิภูตานิ นิพฺพิเสวนภาวากาเรน. สรสงฺกปฺปาติ ตสฺมึ ตสฺมึ วิสเย อนวฏฺฐิตภาเวน สงฺกปฺปา. สํโยชนิยาติ สํโยเชตพฺพา. สํโยชนานญฺหิ ปุนปฺปุนํ อุปฺปตฺติยา โอกาสํ เทนฺโต กิเลสชาตํ อธิวาเสติ นาม. กิเลโส เอว กิเลสชาตํ. อารมฺมณํ ปน จิตฺเต กโรนฺโต อธิวาเสติ นาม. ฉนฺทราคปฺปหาเนน น ปชหติ อารมฺมณํ, กิเลสํ ปน อนุปฺปตฺติธมฺมตาปาทเนน เอว. อภิภวิตํ อายตนนฺติ กถิตํ อธิวาสนาทินา. ‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, ปริหานธมฺโม โหตี’’ติ ธมฺมํ ปุจฺฉิตฺวา ตํ วิภชนฺเตน ภควตา ‘‘ตญฺเจ ภิกฺขุ อธิวาเสตี’’ติอาทินา ปุคฺคเลน ปุคฺคลาธิฏฺฐาเนน ธมฺโม ทสฺสิโต.

ปริหานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๔. ปมาทวิหารีสุตฺตวณฺณนา

๙๗. น ปิทหิตฺวา จกฺขุนฺทฺริยํ น ปิทหิตฺวา สญฺฉาทิตฺวา ฐิตสฺส. พฺยาสิญฺจตีติ กิเลเสหิ วิเสเสน อาสิญฺจติ. กิเลสตินฺตนฺติ กิเลเสหิ อวสฺสุตํ. ทุพฺพลปีติ ตรุณา น พลปฺปตฺตา. พลวปีติ อุพฺเพคา ผรณปฺปตฺตา จ ปีติ. ทรถปฺปสฺสทฺธีติ กายจิตฺตทรถวูปสมลกฺขณา ปสฺสทฺธิ. น อุปฺปชฺชนฺติ ปจฺจยปรมฺปราย อสิทฺธตฺตา. ‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, ปมาทวิหารี โหตี’’ติอาทินา ปุคฺคลํ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘ปาโมชฺชํ น โหติ, ปาโมชฺชํ ชายตี’’ติอาทินา จ, ธมฺเมน ‘‘ปมาทวิหารี อปฺปมาทวิหารี’’ติ จ ปุคฺคโล ทสฺสิโต.

ปมาทวิหารีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๕. สํวรสุตฺตวณฺณนา

๙๘. อิทนฺติ ‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, อสํวโร’’ติ? อิทํ วจนํ. ปหาตพฺพธมฺมกฺขานวเสนาติ ปหาตพฺพธมฺมสฺเสว กถนํ วุตฺตํ. ‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, อสํวโร [Pg.304] โหตี’’ติ ธมฺมํ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา’’ติอาทินา ธมฺโมว วิภตฺโต.

สํวรสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๖. สมาธิสุตฺตวณฺณนา

๙๙. จิตฺเตกคฺคตายาติ สมถวเสน จิตฺเตกคฺคตาย. ปริหายมาเนติ ตสฺส อลาเภน ปริหายมาเน. กมฺมฏฺฐานนฺติ วิปสฺสนากมฺมฏฺฐานํ, สมถเมว วา.

๗. ปฏิสลฺลานสุตฺตวณฺณนา

๑๐๐. กมฺมฏฺฐานนฺติ สมถวิปสฺสนากมฺมฏฺฐานํ.

๘-๙. ปฐมนตุมฺหากํสุตฺตาทิวณฺณนา

๑๐๑-๑๐๒. อุปมํ ปริวาเรตฺวาติ อุปมํ ปริหริตฺวา. สุทฺธิกวเสนาติ อุปมาย วินา เกวลเมว.

๑๐. อุทกสุตฺตวณฺณนา

๑๐๓. อุทโกติ ตสฺส นามํ. เวทํ ญาณํ. สพฺพํ ชิตวาติ สพฺพชิ. อวขตนฺติ นิขตํ. อุจฺฉาทนธมฺโมติ อุจฺฉาเทตพฺพสภาโว. ปริมทฺทนธมฺโมติ ปริมทฺทิตพฺพสภาโว. ปริหโตติ ปริหริโต. โอทนกุมฺมาสูปจยุจฺฉาทนปริมทฺทนปเทหีติ วตฺตพฺพํ. อุจฺฉาทนํ วา ปริมทฺทนมตฺตเมวาติ กตฺวา น คหิตํ.

อุทกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

สฬวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ทุติโย ปณฺณาสโก.

๑๑. โยคกฺเขมิวคฺโค

๑. โยคกฺเขมิสุตฺตวณฺณนา

๑๐๔. จตูหิ [Pg.305] โยเคหีติ กามโยคาทีหิ จตูหิ โยเคหิ. เขมิโนติ เขมวโต กุสลิโน. การณภูตนฺติ กตฺตพฺพอุปายสฺส การณภูตํ. ปริยายติ ปวตฺตึ นิวตฺติญฺจ ญาเปตีติ ปริยาโย, ธมฺโม จ โส ปริยตฺติธมฺมตฺตา ปริยาโย จาติ ธมฺมปริยาโย, ตํ ธมฺมปริยายํ. ยสฺมา ปน โส ตสฺสาธิคมสฺส การณํ โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ธมฺมการณ’’นฺติ. ยุตฺตินฺติ สมถวิปสฺสนาธมฺมานีติ วา จตุสจฺจธมฺมานีติ วา. ‘‘ตสฺมา’’ติ ปทํ อุทฺธริตฺวา – ‘‘กสฺมา’’ติ การณํ ปุจฺฉนฺโต ‘‘กึ อกฺขาตตฺตา, อุทาหุ ปหีนตฺตา’’ติ วิภชิตฺวา ปุจฺฉิ. ยสฺมา ปน ฉนฺทราคปฺปหานํ โยคกฺเขมิภาวสฺส การณํ, น กถนํ, ตสฺมา ‘‘ปหีนตฺตา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

โยคกฺเขมิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๒-๑๐. อุปาทายสุตฺตาทิวณฺณนา

๑๐๕-๑๑๓. เวทนาสุขทุกฺขนฺติ เวทนาสงฺขาตํ สุขญฺจ ทุกฺขญฺจ กถิตํ. ‘‘อชฺฌตฺตํ สุขํ ทุกฺข’’นฺติ วุตฺตตฺตา วิมุตฺติสุขสฺส จ สฬายตนทุกฺขสฺส จ กถิตตฺตา วิวฏฺฏสุขํ เจตฺถ กถิตเมวาติ สกฺกา วิญฺญาตุํ. กามํ ขนฺธิยวคฺเค ขนฺธวเสน เทสนา อาคตา, น อายตนวเสน. เอตฺถ ปน วตฺตพฺพํ อตฺถชาตํ ขนฺธิยวคฺเค วุตฺตนยเมวาติ.

อุปาทายสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

โยคกฺเขมิวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๑๒. โลกกามคุณวคฺโค

๑-๒. ปฐมมารปาสสุตฺตาทิวณฺณนา

๑๑๔-๑๑๕. อาวสติ เอตฺถ กิเลสมาโรติ อาวาโส. กามคุณอชฺฌตฺติกพาหิรานิ อายตนานิ. กิเลสมารสฺส อาวาสํ คโต [Pg.306] วสํ คโต. ติวิธสฺสาติ ปปญฺจสญฺญาสงฺขาตสฺส ติวิธสฺสปิ มารสฺส. ตโต เอว เทวปุตฺตมารสฺสปิ วสํ คโตติ สกฺกา วิญฺญาตุํ.

ปฐมมารปาสสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๓. โลกนฺตคมนสุตฺตวณฺณนา

๑๑๖. โลกิยนฺติ เอตฺถ สตฺตกายภูตคามาทีติ โลโก, จกฺกวาโฬ. สงฺขาโร ปน ลุชฺชนปลุชฺชนฏฺเฐน โลโก. อนฺตนฺติ โอสานํ. สพฺพญฺญุตญฺญาเณน สํสนฺทิตฺวาติ สพฺพญฺญุตญฺญาณคติยา สมาเนตฺวา อวิโรเธตฺวา. โถเมสฺสามีติ ปสํสิสฺสามิ.

เอวํสมฺปตฺติกนฺติ เอวํสมฺปชฺชนกํ เอวํปสฺสิตพฺพํ อิทํ มม อชฺเฌสนํ. เตนาห ‘‘อีทิสนฺติ อตฺโถ’’ติ. ชานํ ชานาตีติ สพฺพญฺญุตญฺญาเณน ชานิตพฺพํ ชานาติ เอว. น หิ ปเทสญฺญาเณ ฐิโต ชานิตพฺพํ สพฺพํ ชานาติ. อุกฺกฏฺฐนิทฺเทเสน หิ อวิเสสคฺคหเณน จ ‘‘ชาน’’นฺติ อิมินา นิรวเสสํ เญยฺยชาตํ ปริคฺคยฺหตีติ ตพฺพิสยาย ชานนกิริยาย สพฺพญฺญุตญฺญาณเมว กรณํ ภวิตุํ ยุตฺตํ. ปกรณวเสน ‘‘ภควา’’ติ ปทสนฺนิธาเนน จ อยมตฺโถ วิภาเวตพฺโพ. ปสฺสิตพฺพเมว ปสฺสตีติ ทิพฺพจกฺขุ-ปญฺญาจกฺขุ-ธมฺมจกฺขุ-พุทฺธจกฺขุ-สมนฺตจกฺขุ-สงฺขาเตหิ ญาณจกฺขูหิ ปสฺสิตพฺพํ ปสฺสติ เอว. อถ วา ชานํ ชานาตีติ ยถา อญฺเญ สวิปลฺลาสา กามรูปปริญฺญาวาทิโน ชานนฺตาปิ วิปลฺลาสวเสน ชานนฺติ, น เอวํ ภควา. ภควา ปน ปหีนวิปลฺลาสตฺตา ชานนฺโต ชานาติ เอว, ทิฏฺฐิทสฺสนสฺส อภาวา ปสฺสนฺโต ปสฺสติ เอวาติ อตฺโถ.

ทสฺสนปริณายกฏฺเฐนาติ ยถา จกฺขุ สตฺตานํ ทสฺสนตฺถํ ปริเณติ สาเธติ, เอวํ โลกสฺส ยาถาวทสฺสนสาธนโตปิ ทสฺสนกิจฺจปริณายกฏฺเฐน จกฺขุภูโต, ปญฺญาจกฺขุมยตฺตา วา สยมฺภูญาเณน ปญฺญาจกฺขุํ ภูโต ปตฺโตติ วา จกฺขุภูโต. ญาณภูโตติ เอตสฺส จ เอวเมว อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ธมฺมา วา โพธิปกฺขิยา, เตหิ อุปฺปนฺนตฺตา โลกสฺส จ ตทุปฺปาทนโต อนญฺญสาธารณํ วา ธมฺมํ ปตฺโต อธิคโตติ ธมฺมภูโต. ‘‘พฺรหฺมา’’วุจฺจติ เสฏฺฐฏฺเฐน มคฺคญาณํ, เตน อุปฺปนฺนตฺตา โลกสฺส [Pg.307] จ ตทุปฺปาทนโต ตญฺจ สยมฺภูญาเณน ปตฺโตติ พฺรหฺมภูโต. จตุสจฺจธมฺมํ วทตีติ วตฺตา. จิรํ สจฺจปฏิเวธํ ปวตฺเตนฺโต วทตีติ ปวตฺตา. อตฺถํ นีหริตฺวาติ ทุกฺขาทิอตฺถํ อุทฺธริตฺวา. ปรมตฺถํ วา นิพฺพานํ ปาปยิตา. อมตสจฺฉิกิริยํ สตฺเตสุ อุปฺปาเทนฺโต อมตํ ททาตีติ อมตสฺส ทาตา. โพธิปกฺขิยธมฺมานํ ตทายตฺตภาวโต ธมฺมสฺสามี. ปุนปฺปุนํ ยาจาเปนฺโต ภาริยํ กโรนฺโต ครุํ กโรติ นาม, ตถา ทุวิญฺเญยฺยํ กตฺวา กเถนฺโตปิ.

จกฺขุนา วิชฺชมาเนน โลกสญฺญี โหติ, น ตสฺมึ อสติ. น หิ อชฺฌตฺติกายตนวิรเหน โลกสมญฺญา อตฺถิ. เตนาห ‘‘จกฺขุญฺหิ โลโก’’ติอาทิ. อปฺปหีนทิฏฺฐีติ อสมูหตสกฺกายทิฏฺฐิโก ฆนวินิพฺโภคํ กาตุํ อสกฺโกนฺโต สมุทายํ วิย อวยวํ ‘‘โลโก’’ติ สญฺชานาติ เจว มญฺญติ จ. ตถาติ อิมินา ‘‘โลโกติ สญฺชานาติ เจว มญฺญติ จา’’ติ ปทตฺตยํ อากฑฺฒติ. ตสฺสาติ ปุถุชฺชนสฺส, จกฺกวาฬโลกสฺส วา. จกฺขาทิเมว หิ สโหกาเสน ‘‘จกฺกวาโฬ’’ติ ปุถุชฺชโน สญฺชานาติ. คมเนนาติ ปทสา คมเนน. น สกฺกา เตสํ อนนฺตตฺตา. ลุชฺชนฏฺเฐนาติ อภิสงฺขารโลกวเสน โลกสฺส อนฺตํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. ตสฺส อนฺโต นาม นิพฺพานํ. ตํ ปตฺตุํ สกฺกา สมฺมาปฏิปตฺติยา ปตฺตพฺพตฺตา. จกฺกวาฬโลกสฺส ปน อนฺโต นาม, นตฺถิ ตสฺส คมเนน อปฺปตฺตพฺพตฺตา.

อิเมหิ ปเทหีติ อิเมหิ วากฺยวิภาเคหิ ปเทหิ. ตานิ ปน อกฺขรสมุทายลกฺขณานีติ อาห ‘‘อกฺขรสมฺปิณฺฑเนหี’’ติ. ปาฏิเยกฺกอกฺขเรหีติ ตสฺมึ ตสฺมึ ปเท ปฏินิยตสนฺนิเวเสหิ วิสุํ วิสุํ จิตฺเตน คยฺหมาเนหิ อกฺขเรหีติ อตฺโถ.

คมนฏฺเฐน ‘‘ปณฺฑา’’ วุจฺจติ ปญฺญา, ตาย อิโต คโต ปตฺโตติ ปณฺฑิโต, ปญฺญวา. มหาปญฺญตา นาม ปฏิสมฺภิทาวเสน เวทิตพฺพาติ อาห ‘‘มหนฺเต อตฺเถ’’ติอาทิ. ยถา ตนฺติ เอตฺถ ตนฺติ นิปาตมตฺตํ ปฐมวิกปฺเป, ทุติยวิกปฺเป ปน ปจฺจามสนนฺติ อาห ‘‘ตํ พฺยากต’’นฺติ.

โลกนฺตคมนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๔. กามคุณสุตฺตวณฺณนา

๑๑๗. เจตโสติ [Pg.308] กรเณ สามิวจนํ. จิตฺเตน สํผุสนํ นาม อนุภโวติ อาห ‘‘จิตฺเตน อนุภูตปุพฺพา’’ติ. อุตุตฺตยานุรูปตาวเสน ปาสาทตฺตยํ, ตํ วเสน ติวิธนาฏกเภโท. มโนรมฺมตามตฺเตน กามคุณํ กตฺวา ทสฺสิตํ, น กามวเสน. น หิ อภินิกฺขมนโต อุทฺธํ โพธิสตฺตสฺส กามวิตกฺกา ภูตปุพฺพา. เตนาห มาโร ปาปิมา –

‘‘สตฺต วสฺสานิ ภควนฺตํ, อนุพนฺธึ ปทาปทํ;

โอตารํ นาธิคจฺฉิสฺสํ, สมฺพุทฺธสฺส สตีมโต’’ติ. (สุ. นิ. ๔๔๘);

เมตฺเตยฺโย นามาติอาทิ อนาคตารมฺมณทสฺสนมตฺตํ, น โพธิสตฺตสฺส เอวํ อุปฺปชฺชตีติ. อตฺตา ปิยายิตพฺพรูโป เอตสฺสาติ อตฺตรูโป, อุตฺตรปเท ปุริมปทโลเปนาติ ‘‘อตฺตโน หิตกามชาติเกนา’’ติ อตฺโถ วุตฺโต. อตฺตรูเปนาติ วา ปีติโสมนสฺเสหิ คหิตสภาเวน ตุฏฺฐปหฏฺเฐน อุทคฺคุทคฺเคน. อปฺปมาโทติ อปฺปมชฺชนํ กุสลธมฺเมสุ อขณฺฑการิตาติ อาห ‘‘สาตจฺจกิริยา’’ติ. อโวสฺสคฺโคติ จิตฺตสฺส กามคุเณสุ อโวสฺสชฺชนํ ปกฺขนฺทิตุํ อปฺปทานํ. ปุริโม วิกปฺโป กุสลานํ ธมฺมานํ กรณวเสน ทสฺสิโต, ปจฺฉิโม อกุสลานํ อกรณวเสน. ทฺเว ธมฺมาติ อปฺปมาโท สตีติ ทฺเว ธมฺมา. อปฺปมาโท สติ จ ตถา ปวตฺตา จตฺตาโร กุสลธมฺมกฺขนฺธา เวทิตพฺพา. กตฺตพฺพาติ ปวตฺเตตพฺพา.

ตสฺมึ อายตเนติ ตสฺมึ นิพฺพานสญฺญิเต การเณ ปฏิเวเธ. ตํ การณนฺติ ฉนฺนํ อายตนานํ การณํ. สฬายตนํ นิรุชฺฌติ เอตฺถาติ สฬายตนนิโรโธ วุจฺจติ นิพฺพานํ. เตนาห ‘‘นิพฺพานํ. ตํ สนฺธายา’’ติอาทิ. นิพฺพานสฺมินฺติ นิพฺพานมฺหิ.

กามคุณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๕-๖. สกฺกปญฺหสุตฺตาทิวณฺณนา

๑๑๘-๑๑๙. ทิฏฺเฐติ ปจฺจกฺขภูเต. ธมฺเมติ อุปาทานกฺขนฺธธมฺเม. ตตฺถ หิ อตฺตาติ ภวติ สญฺญา ทิฏฺฐิ จาติ อตฺตภาวสญฺญา. เตนาห – ‘‘ทิฏฺเฐว [Pg.309] ธมฺเมติ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว’’ติ. ‘‘ตนฺนิสฺสิต’’นฺติ เอตฺถ ตํ-สทฺเทน เหฏฺฐา อภินนฺทนาทิปริยาเยน วุตฺตา ตณฺหา ปจฺจามฏฺฐาติ อาห – ‘‘ตณฺหานิสฺสิต’’นฺติ. ตํ อุปาทานํ เอตสฺสาติ ตทุปาทานํ. เตนาห – ‘‘ตํคหณ’’นฺติอาทิ. ตณฺหุปาทานสงฺขาตํ คหณํ เอตสฺสาติ ตํคหณํ. ฉฏฺฐํ อุตฺตานเมว ปญฺจเม วุตฺตนยตฺตา.

สกฺกปญฺหสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๗. สาริปุตฺตสทฺธิวิหาริกสุตฺตวณฺณนา

๑๒๐. ฆเฏสฺสตีติ ปุพฺเพนาปรํ ฆฏิตํ สมฺพนฺธํ กริสฺสติ. วิจฺเฉทนฺติ พฺรหฺมจริยสฺส วิโรธิปจฺจยสมุปฺปตฺติยา อุจฺเฉทํ.

๘. ราหุโลวาทสุตฺตวณฺณนา

๑๒๑. เย ธมฺมา สมฺมเทว ภาวิตา พหุลีกตา วิมุตฺติยา อรหตฺตสฺส สจฺฉิกิริยาย สํวตฺตนฺติ, เต สทฺธาทโย สมฺภารา วิมุตฺติปริปาจนิยาติ อธิปฺเปตา. ปริปาเจนฺตีติ ปริปากํ ปริณามํ คเมนฺติ. ธมฺมาติ การณภูตา ธมฺมา. วิสุทฺธิการณวเสนาติ วิสุทฺธิการณตาวเสน, สา ปน สทฺธินฺทฺริยาทีนํ การณโต วิสุทฺธิ. ยถา นาม ชาติสมฺปนฺนสฺส ขตฺติยกุมารสฺส วิปกฺขวิคเมน ปกฺขสงฺคเหน ปวตฺติฏฺฐานสมฺปตฺติยา จ ปริสุทฺธิ โหติ, เอวเมวํ ทฏฺฐพฺพาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘วุตฺตํ เหต’’นฺติอาทิมาห.

อสฺสทฺธาทโยปิ ปุคฺคลา สทฺธาทีนํ ยาวเทว ปริหานาย โหนฺติ, สทฺธาทโย ปาริปูริยาว, ตถา ปสาทนิยสุตฺตนฺตาทิปจฺจเวกฺขณา, ปสาทนิยสุตฺตนฺตา นาม สมฺปสาทนียสุตฺตาทโย. สมฺมปฺปธาเนติ สมฺมปฺปธานสุตฺตนฺเต. สติปฏฺฐาเนติ จตฺตาโร สติปฏฺฐาเน. ฌานวิโมกฺเขติ ฌานานิ เจว วิโมกฺเข จ อุทฺทิสฺส ปวตฺตสุตฺตนฺเต. คมฺภีรญาณจริเยติ ขนฺธายตนธาตุปฏิจฺจสมุปฺปาทปฏิสํยุตฺตสุตฺตนฺเต.

กลฺยาณมิตฺตตาทโยติ กลฺยาณมิตฺตตา สีลสํวโร อภิสลฺเลขกถา วีริยารมฺโภ นิพฺเพธิกปญฺญาติ อิเม กลฺยาณมิตฺตาทโย ปญฺจ ธมฺมา, เย ‘‘อิธ, เมฆิย, ภิกฺขุ กลฺยาณมิตฺโต โหตี’’ติอาทินา อุทาเน [Pg.310] (อุทา. ๓๑) กถิตา. โลกํ โวโลเกนฺตสฺสาติ อายสฺมโต ราหุลสฺส ตาสญฺจ เทวตานํ อินฺทฺริยปริปากํ ปสฺสนฺตสฺส. ตโต เยน อนฺธวนํ, ตตฺถ ทิวาวิหาราย มหาสมาคโม ภวิสฺสตีติ. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘เอตฺตกาติ คณนาวเสน ปริจฺเฉโท นตฺถี’’ติ.

รุกฺขปพฺพตนิสฺสิตา ภูมฏฺฐกา, อากาสจาริวิมานวาสิโน อนฺตลิกฺขฏฺฐกา. ธมฺมจกฺขุนฺติ เวทิตพฺพานิ จตุสจฺจธมฺมานํ ทสฺสนฏฺเฐน.

ราหุโลวาทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

โลกกามคุณวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๑๓. คหปติวคฺโค

๑-๓. เวสาลีสุตฺตาทิวณฺณนา

๑๒๔-๑๒๖. ทฺวีสูติ อิมสฺมึ คหปติวคฺเค ปฐมทุติเยสุ ตติเย จ วุตฺตตฺถเมว ปาฐชาตํ อปุพฺพํ นตฺถีติ อตฺโถ.

๔-๕. ภารทฺวาชสุตฺตาทิวณฺณนา

๑๒๗-๑๒๘. กามํ อญฺเญปิ ปพฺพชิตา ยุตฺตกาเล ปิณฺฑํ อุลมานา จรนฺติเยว, อยํ ปน โอทริโต, เตเนว การเณน ปพฺพชิโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปิณฺฑํ อุลมาโน’’ติอาทิมาห. ฆํสนฺโตวาติ ภูมิยํ ฆํสนฺโต เอว ปตฺตํ ฐเปติ. ปริกฺขีณนฺติ สมนฺตโต ปริกฺขีณํ. นาฬิโก …เป… ชาตํ, อติเรกปตฺตฏฺฐปนสฺส ปฏิกฺขิตฺตตฺตา อญฺญํ น คณฺหาติ. ‘‘อินฺทฺริยภาวนนฺติ จกฺขาทิปญฺจินฺทฺริยภาวน’’นฺติ เกจิ วทนฺติ, ตถา วิปสฺสนาภินิเวสํ กตฺวา อุปริวิปสฺสนํ วฑฺฒิตฺวาติ อธิปฺปาโย. อปเร ปน ‘‘สทฺธาปญฺจมานํ อินฺทฺริยานํ วเสน วิปสฺสนาภินิเวสํ กตฺวา เตน สุเขน อภิญฺญาปหานานํ สมฺปาทนวเสน อินฺทฺริยํ ภาเวตฺวา’’ติ วทนฺติ.

อุปสงฺกมตีติ [Pg.311] เอตฺถ ยถา โส ราชา อุปสงฺกมิ, ตํ อาคมนโต ปฏฺฐาย ทสฺเสตุํ ‘‘เถโร กิรา’’ติอาทิ อารทฺธํ. มหาปานํ นาม อญฺญํ กมฺมํ อกตฺวา ปานปสุโต หุตฺวา สตฺตาหํ ตทนุรูปปริชนสฺส สุราปิวนํ. เตนาห ‘‘มหาปานํ นาม ปิวิตฺวา’’ติ. สาลิถุเสหีติ รตฺตสาลิถุเสหิ. ฑยฺหมานํ วิย กิปิลฺลิกทํสนชาตาหิ ทุกฺขเวทนาหิ. มุขสตฺตีหิ วิชฺฌึสุ วลฺลภตาย. อิตฺถิโลโล หิ โส ราชา.

ปเวณินฺติ เตสํ สมาทานปเวณึ พฺรหฺมจริยปพนฺธํ. ปฏิปาเทนฺตีติ สมฺปาเทนฺติ. ครุการมฺมณนฺติ ครุกาตพฺพอารมฺมณํ, อวีติกฺกมิตพฺพารมฺมณนฺติ อตฺโถ. อสฺสาติ รญฺโญ. จิตฺตํ อโนตรนฺตนฺติ ปสาทวีถึ อโนตรนฺตํ อนุปคจฺฉนฺตํ. วิเหเฐตุนฺติ วิพาธิตุํ.

โลภสฺส อปราปรุปฺปตฺติยา พหุวจนวเสน ‘‘โลภธมฺมา’’ติ วุตฺตํ. อุปฺปชฺชนฺตีติปิ อตฺโถ เยว, ยสฺมา อุปฺปชฺชมาโน โลภธมฺโม อตฺตโน เหตุปจฺจเย ปริคฺคหาเปนฺโต ชานาเปนฺโต วิย สหติ ปวตฺตตีติ. อิมเมว กายนฺติ เอตฺถ สมูหตฺเถ เอว กาย-สทฺโท คพฺภาสยาทิฏฺฐาเนสุ อุปฺปชฺชนธมฺมสมูหวิสยตฺตา, อิตเร ปน กายูปลกฺขิตตาย ‘‘กาโย’’ติ เวทิตพฺพา. อุตฺตานเมว เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา.

ภารทฺวาชสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๖. โฆสิตสุตฺตวณฺณนา

๑๒๙. รูปา จ มนาปาติ นีลาทิเภทา รูปธมฺมา จ มนสา มนุญฺญา ปิยรูปา สํวิชฺชนฺติ, อิทญฺจ สุขเวทนียสฺส ผสฺสสฺส สภาวทสฺสนตฺถํ. เอวํ ‘‘รูปา จ มนาปา อุเปกฺขาเวทนิยา’’ติ เอตฺถาปิ ยถารหํ วตฺตพฺพํ. จกฺขุวิญฺญาณ…เป… ผสฺสนฺติ วุตฺตํ. อุปนิสฺสยโกฏิยา หิ จกฺขุวิญฺญาณสมฺปยุตฺตผสฺโส สุขเวทนีโย, น สหชาตโกฏิยา. เตนาห – ‘‘เอกํ ผสฺสํ ปฏิจฺจ ชวนวเสน สุขเวทนา อุปฺปชฺชตี’’ติ. เสสปเทสูติ ‘‘สํวิชฺชติ โข, คหปติ, โสตธาตู’’ติ อาคเตสุ ปญฺจสุ โกฏฺฐาเสสุ.

เตวีสติ [Pg.312] ธาตุโย กถิตา ฉนฺนํ ทฺวารานํ วเสน วิภชฺชคหเณน. วตฺถุนิสฺสิตนฺติ หทยวตฺถุนิสฺสิตํ. ปญฺจทฺวาเร วีสติ, มโนทฺวาเร ติสฺโส เอวํ เตวีสติ.

โฆสิตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๗-๘. หาลิทฺทิกานิสุตฺตาทิวณฺณนา

๑๓๐-๑๓๑. ตํ อิตฺเถตนฺติ จกฺขุนา ยํ รูปํ ทิฏฺฐํ, ตํ อิตฺถนฺติ อตฺโถ. ตํ สุขเวทนิยนฺติ ตํ สุขเวทนาย อุปนิสฺสยโกฏิยา ปจฺจยภูตํ จกฺขุวิญฺญาณญฺเจว, โย จ ยถารหํ อุปนิสฺสยโกฏิยา วา, อนนฺตโร เจ อนนฺตรโกฏิยา วา, สหชาโต เจ สมฺปยุตฺตโกฏิยา วา, สุขเวทนาย ปจฺจโย ผสฺโส. ตํ สุขเวทนิยญฺจ ผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขเวทนาติ โยชนา. เอส นโย สพฺพตฺถ สพฺเพสุ เสเสสุ สตฺตสุ วาเรสุ. มโนธาตุเยว วา สมานาติ อภิธมฺมนเยน. สุตฺตนฺตนเยน ปน สุญฺญตฏฺเฐน นิสฺสตฺตนิชฺชีวฏฺเฐน จ มโนธาตุสมญฺญํ ลภเตว. อฏฺฐมํ อุตฺตานเมว เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา.

หาลิทฺทิกานิสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๙. โลหิจฺจสุตฺตวณฺณนา

๑๓๒. เตปิ มาณวกาตฺเวว วุตฺตา, น พฺราหฺมณกุมารา เอว. เสเลยฺยกานีติ อญฺญมญฺญํ สิลิสฺสนลงฺฆนกีฬนานิ.

อุปฏฺฐานวเสน อิภํ หรนฺตีติ อิพฺภา, หตฺถิโคปกา. เต ปน นิหีนกุฏุมฺพสฺส โภคฺคํ อุปาทาย คหปติภาวํ อุปาทาย ‘‘คหปติกา’’ติปิ วุจฺจนฺตีติ อาห ‘‘คหปติกา’’ติ. กณฺหาติ กณฺหาภิชาติกา. รฏฺฐํ ภรนฺตีติ ยสฺมึ รฏฺเฐ วสนฺติ, ตสฺส รฏฺฐสฺส พลึ ภรเณน, อตฺตโน วา กุฏุมฺพสฺส ภรเณน ภรตา. ปริยายนฺตาติ ปริโต สํจรนฺตา กีฬนฺติ.

สีลเชฏฺฐกาติ สีลปฺปธานา. เย ปุราณํ สรนฺติ, เต สีลุตฺตมา อเหสุํ. ทฺวารานิ จกฺขาทิทฺวารานิ.

อปกฺกมิตฺวา [Pg.313] อเปตา วิรหิตา หุตฺวา. วิสมานีติ วิคตสมานิ ทุจฺจริตสภาวานิ. นานาวิธทณฺฑา นานาวิธทณฺฑนิปาตา.

อนาหารกาติ กิญฺจิ อภุญฺชนกา. ปงฺโก วิย ปงฺโก, มลํ. ทนฺตปงฺโก ปุริมปทโลเปน ปงฺโกติ วุตฺโตติ ‘‘ปงฺโก นาม ทนฺตมล’’นฺติ วุตฺตํ. อเชหิ กาตพฺพกานํ อโกเปตฺวา กรณํ สมาทานวเสน วตํ. เอส นโย เสเสสุปิ. โกหญฺญํ นาม อตฺตนิ วิชฺชมานโทสํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา อสนฺตคุณปกาสนาติ อาห – ‘‘ปฏิจฺฉนฺน…เป… โกหญฺญญฺเจวา’’ติ. ปริกฺขารภณฺฑกวณฺณาติ ปริกฺขารภณฺฑา กปฺปกาติ. เต จ โข อตฺตโน ชีวิกตฺถาย อามิสกิญฺชกฺขสฺส อตฺตนิพนฺธนตฺถาย อโมจนตฺถาย กตา.

อขิลนฺติ เจโตขิลรหิตํ พฺรหฺมวิหารวเสน. เตนาห ‘‘มุทุ อถทฺธ’’นฺติ.

อธิมุตฺโตติ อภิรติวเสน ยุตฺตปยุตฺโต. ปริตฺตจิตฺโตติ ปริโต ขณฺฑิตจิตฺโต. อปฺปมาณจิตฺโตติ เอตฺถ ‘‘โก อย’’นฺติ ปฏิกฺขิตุํ สกฺกุเณยฺยจิตฺโต.

โลหิจฺจสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๑๐. เวรหจฺจานิสุตฺตวณฺณนา

๑๓๓. พฺราหฺมณึ ธมฺมสวนาย โจเทนฺโต มาณวโก ‘‘ยคฺเฆ’’ติ อโวจ. เตนาห ‘‘ยคฺเฆติ โจทนตฺเถ นิปาโต’’ติ.

เวรหจฺจานิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คหปติวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๑๔. เทวทหวคฺโค

๑. เทวทหสุตฺตวณฺณนา

๑๓๔. มนํ รมยนฺตาติ อาปาถคตา มนสฺส รมณวเสน ปิยายิตพฺพตาวเสน ปวตฺตนฺตา.

๒. ขณสุตฺตวณฺณนา

๑๓๕. ฉผสฺสายตนิกาติ [Pg.314] ฉหิ ผสฺสายตเนหิ อนิฏฺฐสํเวทนิยา. ฉทฺวารผสฺสปฏิวิญฺญตฺตีติ ฉหิปิ ทฺวาเรหิ อารมฺมณสฺส ปฏิสํเวทนา โหติเยว สพฺพโส ทุกฺขานุภวนตฺถํ. ตาวตึสปุรนฺติ สุทสฺสนมหานครํ. อภาโว นาม นตฺถิ สพฺพถา สุขานุภวนโต. นิรเยติ อิมินา ทุคฺคติ ภวสามญฺเญน อิตราปายาปิ คหิตา เอว. มคฺคพฺรหฺมจริยวาสํ วสิตุํ น สกฺกาติ อิมินา ปน สพฺเพสมฺปิ อจฺฉินฺทิกฏฺฐานานํ คหณํ ทฏฺฐพฺพํ. อิเมวาติ อิมสฺมึ มนุสฺสโลเก เอว. อปาโยปิ ปญฺญายติ อปายทุกฺขสทิสสฺส ทุกฺขสฺส กทาจิ ปฏิสํเวทนโต. สคฺโคปิ ปญฺญายติ เทวโภคสทิสสมฺปตฺติยา กทาจิ ปฏิลภิตพฺพโต.

อยํ กมฺมภูมีติ อยํ มนุสฺสโลโก ปุริสถามกรณาย กมฺมภูมิ นาม ตาสํ โยคฺยฏฺฐานภาวโต. ตตฺถ ปธานกมฺมํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิธ มคฺคภาวนา’’ติ อาห. ฐานานีติ การณานิ. สํเวชนิยานีติ สํเวคชนนานิ พหูนิ ชาติอาทีนิ. ตถา หิ ชาติ, ชรา, พฺยาธิ, มรณํ, อปายภวํ, ตตฺถปิ นิรยูปปตฺติเหตุกํ, ติรจฺฉานุปปตฺติเหตุกํ, อสูรกายูปปตฺติเหตุกํ, อตีเต วฏฺฏมูลกํ, อนาคเต วฏฺฏมูลกํ, ปจฺจุปฺปนฺเน อาหารปริเยฏฺฐิมูลกนฺติ พหูนิ สํเวควตฺถูนิ ปจฺจเวกฺขิตฺวา สํเวคชาโต สญฺชาตสํเวโค โยนิโส ปธานมนุยุญฺชสฺสุ. สํเวคาติ สํเวคมาปชฺชสฺสุ.

ขณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๓. ปฐมรูปารามสุตฺตวณฺณนา

๑๓๖. สมฺมุทิตา สมฺโมทปฺปตฺตา, ปโมทิตา สญฺชาตปโมทา. ทุกฺขาติ ทุกฺขวนฺโต สญฺชาตทุกฺขา. เตนาห ‘‘ทุกฺขิตา’’ติ. สุขํ เอตสฺส อตฺถีติ สุโข, สุขี. เตนาห ‘‘สุขิโต’’ติ. ยตฺตกา รูปาทโย ธมฺมา โลเก อตฺถีติ วุจฺจติ. ปสฺสนฺตานนฺติ สจฺจปฏิเวเธน สมฺมเทว ปสฺสนฺตานํ. ‘‘ปจฺจนีกํ โหตี’’ติ วตฺวา ตํ ปจฺจนีกภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘โลโก หี’’ติอาทิ [Pg.315] วุตฺตํ. อสุภาติ ‘‘อาหู’’ติปทํ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. สพฺพเมตนฺติ ‘‘สุขํ ทิฏฺฐมริเยภิ…เป… ตทริยา สุขโต วิทู’’ติ จ วุตฺตํ. สพฺพเมตํ นิพฺพานเมว สนฺธาย วุตฺตํ. นิพฺพานเมว หิ เอกนฺตโต สุขํ นาม.

ปญฺจนวุติปาสณฺฑิโน เตสญฺจ ปาสณฺฑิภาโว ปปญฺจสูทนิฏฺฐกถายํ ปกาสิโต เอว. กิเลสนีวรเณน นิวุตานนฺติ กิเลสขนฺธา กิเลสนีวรณํ, เตน นิวาริตานํ. นิพฺพานทสฺสนํ นาม อริยมคฺโค, เตน ตสฺส ปฏิวิชฺฌนญฺจ กาฬเมฆอวจฺฉาทิตํ วิย จนฺทมณฺฑลํ.

ปริจฺฉินฺทิตฺวาติ อสุภภาวปริจฺฉินฺทเนน สมฺมาวิญฺญาณทสฺสเนน จ ปริจฺฉินฺทิตฺวา. มคฺคธมฺมสฺสาติ อริยมคฺคธมฺมสฺส.

อนุปนฺเนหีติ อนุ อนุ อวิหาย ปฏิปนฺเนหิ. โก นุ อญฺโญ ชานิตุํ อรหติ, อญฺโญ น ชานาตีติ ทสฺเสติ.

ปฐมรูปารามสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๔-๑๒. ทุติยรูปารามสุตฺตาทิวณฺณนา

๑๓๗-๑๔๕. สุทฺธิกํ กตฺวา คาถาพนฺธเนน วินา เกวลํ จุณฺณิยปทวเสเนว. ตถา ตถาติ อชฺฌตฺติกานิ พาหิรานิ จ อายตนานิ อนิจฺจลกฺขเณน ทุกฺขานตฺตลกฺขเณหิ จ โยเชตฺวา ทสฺสนวเสน.

ทุติยรูปารามสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

เทวทหวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๑๕. นวปุราณวคฺโค

๑. กมฺมนิโรธสุตฺตวณฺณนา

๑๔๖. สมฺปติ วิชฺชมานสฺส จกฺขุสฺส ตํนิพฺพตฺตสฺส กมฺมสฺส จ อธิปฺเปตตฺตา ‘‘น จกฺขุ ปุราณํ, กมฺมเมว ปุราณ’’นฺติ วตฺวา ยถา ตสฺส จกฺขุสฺส ปุราณปริยาโย [Pg.316] วุตฺโต, ตํ ทสฺเสนฺโต อาห – ‘‘กมฺมโต ปนา’’ติอาทิ. ปจฺจยนาเมนาติ ปุริมชาติสํสิทฺธตฺตา ‘‘ปุราณ’’นฺติ วตฺตพฺพสฺส ปจฺจยภูตสฺส กมฺมสฺส นาเมน. เอวํ วุตฺตนฺติ ‘‘ปุราณกมฺม’’นฺติ เอวํ วุตฺตํ. ปจฺจเยหิ อภิสมาคนฺตฺวา กตนฺติ ตณฺหาวิชฺชาทิปจฺจเยหิ อภิมุขภาเวน สมาคนฺตฺวา สเมจฺจ นิพฺพตฺติตํ. เจตนายาติ กมฺมเจตนาย. ปกปฺปิตนฺติ อภิสมีหิตํ. เวทนายาติ อตฺตานํ นิสฺสาย อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺตาย เวทนาย. วตฺถูติ นิพฺพตฺติการณํ ปวตฺตฏฺฐานนฺติ วิปสฺสนาปญฺญาย ปสฺสิตพฺพํ. กมฺมสฺส นิโรเธนาติ กิเลสานํ อนุปฺปาทนิโรธสิทฺเธน กมฺมสฺส นิโรเธน. วิมุตฺตึ ผุสตีติ อรหตฺตผลวิมุตฺตึ ปาปุณาติ. อารมฺมณภูโต นิโรโธ นิพฺพานํ ‘‘กมฺมนิโรโธ’’ติ วุจฺจติ, ‘‘กมฺมํ นิรุชฺฌติ เอตฺถา’’ติ กตฺวา. ‘‘ฌายถ, ภิกฺขเว, มา ปมาทตฺถา’’ติ วุตฺตตฺตา ‘‘ปุพฺพภาควิปสฺสนา กถิตา’’ติ วุตฺตํ.

กมฺมนิโรธสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๒-๕. อนิจฺจนิพฺพานสปฺปายสุตฺตาทิวณฺณนา

๑๔๗-๑๕๐. นิพฺพานสฺสาติ นิพฺพานาธิคมสฺส, กิเลสนิพฺพานสฺเสว วา. อุปการปฏิปทนฺติ อุปการาวหํ ปฏิปทํ. จตูสูติ ทุติยาทีสุ จตูสุ. นิพฺพานสปฺปายา ปฏิปทา เทสิตาติ กตฺวา ‘‘สห วิปสฺสนาย จตฺตาโร มคฺคา กถิตา’’ติ วุตฺตํ.

อนิจฺจนิพฺพานสปฺปายสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๖-๗. อนฺเตวาสิกสุตฺตาทิวณฺณนา

๑๕๑-๑๕๒. อนฺต-สทฺโท สมีปตฺเถ วตฺตติ ‘‘อุทกนฺตํ วนนฺต’’นฺติอาทีสุ, กิเลโส ปน อติอาสนฺเน วสติ อพฺภนฺตรวุตฺติตายาติ ‘‘อนฺเตวาสิก’’นฺติ วุตฺโต วิภตฺติอโลเปน ยถา ‘‘วเนกุสโล, กูเลรุกฺขา’’ติ. เตนาห – ‘‘อนนฺเตวาสิกนฺติ อนฺโตวสนกิเลสวิรหิต’’นฺติ. อาจรณกกิเลสวิรหิตนฺติ สมุทาจรณกิเลสรหิตํ. อนฺโต [Pg.317] อสฺส วสนฺตีติ อสฺส ปุคฺคลสฺส อนฺโต อพฺภนฺตเร จิตฺเต วสนฺติ ปวตฺตนฺติ. เต เอตํ อธิภวนฺตีติ เต กิเลสา เอตํ ปุคฺคลํ อภิภวิตฺวา อตฺตโน วเส วตฺเตนฺติ. เตนาห – ‘‘อชฺโฌตฺถรนฺติ สิกฺขาเปนฺติ วา’’ติ. เตหิ อาจริเยหีติ เตหิ กิเลสสงฺขาเตหิ สตฺเต อตฺตโน คติยํ ฐเปนฺเตหิ อาจริเยหิ. สตฺตมํ เหฏฺฐา กถิตนยเมวาติ ยสฺมา เหฏฺฐา ขนฺธวเสน เทสนา อาคตา, อิธ อายตนวเสนาติ อยเมว วิเสโส.

อนฺเตวาสิกสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๘. อตฺถินุโขปริยายสุตฺตวณฺณนา

๑๕๓. ปริยายติ ปริคจฺฉติ ผลํ เอตสฺสาติ ปริยาโย เหตูติ อาห – ‘‘ยํ ปริยายนฺติ ยํ การณ’’นฺติ. ปจฺจกฺขทิฏฺเฐ อวิปรีเต อตฺเถ ปวตฺตสทฺธา ปจฺจกฺขสทฺธา ยถา ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควา, สฺวาขาโต ธมฺโม’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๘๘) จ. เอวํ กิราติ อิติ กิราย อุปฺปนฺโน สทฺทหนากาโร สทฺธาปติรูปโก. เอตนฺติ ‘‘อญฺญตฺเรว สทฺธายา’’ติ เอตํ วจนํ. รุจาเปตฺวาติ กิญฺจิ อตฺถํ อตฺตโน มติยา โรเจตฺวา. ขมาเปตฺวาติ ตสฺเสว เววจนํ, จิตฺตํ ตถา ขมาเปตฺวา. เตนาห – ‘‘อตฺเถตนฺติ คหณากาโร’’ติ. ปรมฺปราคตสฺส อตฺถสฺส เอวํ กิรสฺสาติ อนุสฺสวนํ. การณํ จินฺเตนฺตสฺสาติ ยุตฺตึ จินฺเตนฺตสฺส. การณํ อุปฏฺฐาตีติ ‘‘สาธู’’ติ อตฺตโน จิตฺตสฺส อุปติฏฺฐติ. อตฺเถตนฺติ ‘‘เอตํ การณํ เอวมยมตฺโถ ยุชฺชตี’’ติ จิตฺเตน คหณํ. อาการปริวิตกฺโกติ ยุตฺติปริกปฺปนา. ลทฺธีติ นิจฺฉเยน คหณํ, สา จ โข ทิฏฺฐิ อยาถาวคฺคหเณน อญฺญาณเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ. ตนฺติ ลทฺธึ. อตฺเถสาติ เอสา ลทฺธิ มม อุปฺปนฺนา อตฺถิ ยุตฺตรูปา หุตฺวา อุปลพฺภติ. เอวํ คหณากาโร ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติ นาม, ปฐมุปฺปนฺนลทฺธิสงฺขาตาย ทิฏฺฐิยา นิชฺฌานํ ขมนากาโร ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติ นาม. ปญฺจ ฐานานีติ ยถาวุตฺตานิ สทฺธาทีนิ ปญฺจ การณานิ. มุญฺจิตฺวา อคฺคเหตฺวา. เหฏฺฐิมมคฺควชฺฌานํ ราคาทีนํ อภาวํ สนฺธาย ‘‘นตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ ราคโทสโมโห’’ติ อยํ เสกฺขานํ ปจฺจเวกฺขณา, สพฺพโส อภาวํ สนฺธาย อเสกฺขานนฺติ อาห – ‘‘เสกฺขาเสกฺขานํ ปจฺจเวกฺขณา กถิตา’’ติ. ‘‘สนฺตํ [Pg.318] วา อชฺฌตฺต’’นฺติอาทินา เสกฺขานํ, ‘‘อสนฺตํ วา อชฺฌตฺต’’นฺติอาทินา อเสกฺขานํ ปจฺจเวกฺขณา กถิตาติ ทฏฺฐพฺพํ.

อตฺถินุโขปริยายสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๙-๑๐. อินฺทฺริยสมฺปนฺนสุตฺตาทิวณฺณนา

๑๕๔-๑๕๕. ‘‘สมฺปนฺนสีลา, ภิกฺขเว, วิหรถา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๖๔) วิย ปริปุณฺณตฺโถ อิธ สมฺปนฺน-สทฺโทติ อาห ‘‘ปริปุณฺณินฺทฺริโย’’ติ. อินฺทฺริเยหิ สมนฺนาคตตฺตา ปริปุณฺณินฺทฺริโย นาม โหตีติ สมฺพนฺโธ. เอวํ สติ สมนฺนาคมสมฺปตฺติ วุตฺตา โหตีติ อาสงฺกนฺโต ‘‘จกฺขาทีนิ วา’’ติอาทิมาห. ตํ สนฺธายาติ ทุติยวิกปฺเปน วุตฺตมตฺถํ สนฺธาย. เหฏฺฐา ขนฺธิยวคฺเค ขนฺธวเสน เทสนา อาคตา, อิธ อายตนวเสนาติ อาห ‘‘วุตฺตนยเมวา’’ติ.

อินฺทฺริยสมฺปนฺนสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

นวปุราณวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ตติโย ปณฺณาสโก.

๑๖. นนฺทิกฺขยวคฺโค

๑-๔. อชฺฌตฺตนนฺทิกฺขยสุตฺตาทิวณฺณนา

๑๕๖-๑๕๙. อตฺถโตติ สภาวโต. ญาเณน อริยโต ญาตพฺพโต อตฺโถ, สภาโวติ. เอวญฺหิ อภิชฺชนสภาโว นนฺทนฏฺเฐน นนฺที, รญฺชนฏฺเฐน ราโค. วิมุตฺติวเสนาติ วิมุตฺติยา อธิคมวเสน. เอตฺถาติ อิมสฺมึ ปฐมสุตฺเต. ทุติยาทีสูติ ทุติยตติยจตุตฺเถสุ. อุตฺตานเมว เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา.

อชฺฌตฺตนนฺทิกฺขยสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๕-๖. ชีวกมฺพวนสมาธิสุตฺตาทิวณฺณนา

๑๖๐-๑๖๑. สมาธิวิกลานํ [Pg.319] จิตฺเตกคฺคตํ ลภนฺตานํ, ปฏิสลฺลานวิกลานํ กายวิเวกญฺจ จิตฺเตกคฺคตญฺจ ลภนฺตานนฺติ โยชนา. ปากฏํ โหตีติ วิภูตํ หุตฺวา อุปฏฺฐาติ. โอกฺขายติ ปจฺจกฺขายตีติ จตุสจฺจธมฺมานํ วิภูตภาเวน อุปฏฺฐานสฺส กถิตตฺตา วุตฺตํ – ‘‘ทฺวีสุปิ…เป… กถิตา’’ติ.

ชีวกมฺพวนสมาธิสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๗-๙. โกฏฺฐิกอนิจฺจสุตฺตาทิวณฺณนา

๑๖๒-๑๖๔. อนิจฺจานุปสฺสนาทโย เอว วิมุตฺติปริปาจนิยา ธมฺมา นาม. เถรสฺส ตทา สทฺธาทีนิ อินฺทฺริยานิ น ปริปากํ อุปคตานิ, เถโร อิมาหิ เทสนาหิ อินฺทฺริยปริปากมคมาสิ.

โกฏฺฐิกอนิจฺจสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๑๐-๑๒. มิจฺฉาทิฏฺฐิปหานสุตฺตาทิวณฺณนา

๑๖๕-๑๖๗. ปาฏิเยกฺกนฺติ วิสุํ วิสุํ. วุตฺตนเยเนวาติ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว อปุพฺพสฺส วตฺตพฺพสฺส อภาวา.

มิจฺฉาทิฏฺฐิปหานสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

นนฺทิกฺขยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๑๗. สฏฺฐิเปยฺยาลวคฺโค

๑-๖๐. อชฺฌตฺตอนิจฺจฉนฺทสุตฺตาทิวณฺณนา

๑๖๘-๒๒๗. ‘‘ยํ, ภิกฺขเว, อนิจฺจํ, ตตฺร โว ฉนฺโท ปหาตพฺโพ’’ติอาทินา เตสํ เตสํ ปุคฺคลานํ อชฺฌาสยวเสน สฏฺฐิ สุตฺตานิ กถิตานิ[Pg.320], ตานิ จ เปยฺยาลนเยน เทสนํ อารุฬฺหานีติ ‘‘สฏฺฐิเปยฺยาโล นาม โหตี’’ติ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘ยานิ ปเนตฺถา’’ติอาทิ.

อชฺฌตฺตอนิจฺจฉนฺทสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

สฏฺฐิเปยฺยาลวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๑๘. สมุทฺทวคฺโค

๑. ปฐมสมุทฺทสุตฺตวณฺณนา

๒๒๘. ยทิ ‘‘ทุปฺปูรณฏฺเฐน สมุทฺทนฏฺเฐนา’’ติ อิมินา อตฺถทฺวเยน สาคโร ‘‘สมุทฺโท’’ติ วุจฺจติ, จกฺขุสฺเสเวตํ นิปฺปริยายโต ยุชฺชตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยที’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ทุปฺปูรณฏฺเฐนาติ ปูเรตุํ อสกฺกุเณยฺยภาเวน. สมุทฺทนฏฺเฐนาติ สพฺพโส อุปรูปริปกฺขิตฺตคมเนน. มหาคงฺคาทิมหานทีนํ มหตา อุทโกเฆน อนุสํวจฺฉรํ อนุปกฺขนฺทมาโนปิ หิ สมุทฺโท ปาริปูรึ น คจฺฉติ, ยญฺจ ภูมิปเทสํ โอตฺถรติ, ตํ สมุทฺทภาวํ เนติ, อภาวํ วา ปาปุณาติ อปยาเต สมุทฺโททเก, ตํ วา อนุทกภาวปตฺติยา อตถเมว โหติ. กามญฺเจส ทุปฺปูรณฏฺโฐ สมุทฺทนฏฺโฐ สาคเร ลพฺภติ, ตถาปิ ตํ ทฺวยํ จกฺขุสฺมึเยว วิเสสโต ลพฺภตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตสฺส หี’’ติอาทิมาห. สโมสรนฺตนฺติ สพฺพโส นีลาทิภาเคหิ โอสรนฺตํ, อาปาถํ อาคจฺฉนฺตนฺติ อตฺโถ. กาตุํ น สกฺโกติ ทุปฺปูรณียตฺตา. สโทสคมเนน คจฺฉติ สตฺตสนฺตานสฺส ทุสฺสนโต. ทุสฺสนฏฺฐตา จสฺส จกฺขุทฺวาริกตณฺหาวเสน เวทิตพฺพา. ยถา สมุทฺเท อปราปรํ ปริวตฺตมาโน อูมิยา เวโค สมุทฺทสฺสาติ วุจฺจติ, เอวํ จกฺขุสมุทฺทสฺส ปุรโต อปราปรํ ปริวตฺตมานํ นีลาทิเภทํ รูปารมฺมณํ จกฺขุสฺสาติ วตฺตพฺพตํ อรหติ อนญฺญสาธารณตฺตาติ วุตฺตํ ‘‘รูปมโย เวโค’’ติ. อสมเปกฺขิเตติ สมฺมาทสฺสเน รูเป มนาปภาวํ อมนาปภาวญฺจ คเหตฺวา, ‘‘อิทํ นาม มยา ทิฏฺฐ’’นฺติ อนุปธาเรนฺตสฺส เกวลํ สมูหฆนวเสน คณฺหนฺตสฺส คหณํ อสมเปกฺขนํ. สหตีติ อธิภวติ, ตํนิมิตฺตํ กญฺจิ วิการํ นาปชฺชติ.

อูมีติ [Pg.321] วีจิโย. อาวฏฺโฏ อาวฏฺฏนวเสน ปวตฺตํ อุทกํ. คาหรกฺขสมกราทโย คาหรกฺขโส. ยถา สมุทฺเท อูมิโย อุปรูปริ วตฺตมานา อตฺตนิ ปติตปุคฺคลํ อชฺโฌตฺถริตฺวา อนยพฺยสนํ อาปาเทนฺติ, ตถา อาวฏฺฏคาหรกฺขสา. เอวเมเต ราคาทโย กิเลสา สยํ อุปฺปนฺนกสตฺเต อชฺโฌตฺถริตฺวา อนยพฺยสนํ อาปาเทนฺติ, กิเลสุปฺปตฺตินิมิตฺตตาย สตฺตานํ อนยพฺยสนาปตฺติเหตุภูตสฺส อูมิภยสฺส อารมฺมณวเสน จกฺขุสมุทฺโท ‘‘สอูมิสาวฏฺโฏ สคาโห สรกฺขโส’’ติ วุตฺโต.

อูมิภยนฺติ เอตฺถ ภายติ เอตสฺมาติ ภยํ, อูมีว ภยํ อูมิภยํ. กุชฺฌนฏฺเฐน โกโธ. สฺเวว จิตฺตสฺส จ อภิมทฺทนวเสนุปฺปาทนตฺเถน ทฬฺหํ อายาสนฏฺเฐน อุปายาโส. เอตฺถ จ อเนกวารํ ปวตฺติตฺวา สตฺเต อชฺโฌตฺถริตฺวา สีสํ อุกฺขิปิตุํ อทตฺวา อนยพฺยสนนิปฺผาทเนน โกธูปายาสสฺส อูมิสทิสตา ทฏฺฐพฺพา. ตถา กามคุณา กิเลสาภิภูเต สตฺเต มาเน วิย รูปาทิวิสยสงฺขาเต อตฺตนิ สํสาเรตฺวา ยถา ตโต พหิภูเต เนกฺขมฺเม จิตฺตมฺปิ น อุปฺปชฺชติ, เอวํ อาวฏฺเฏตฺวา พฺยสนาปาทเนน อาวฏฺฏสทิสตา ทฏฺฐพฺพา. ยทา ปน คาหรกฺขโส อารกฺขรหิตํ อตฺตโน โคจรภูมิคตํ ปุริสํ อภิภุยฺย คเหตฺวา อโคจเร ฐิตมฺปิ โคจรํ เนตฺวา เภรวรูปทสฺสนาทินา อตฺตโน อุปกฺกมํ กาตุํ อสมตฺถํ กตฺวา อนฺวาวิสิตฺวา วณฺณพลโภคอายุสุเขหิ วิโยเชตฺวา มหนฺตํ อนยพฺยสนํ อาปาเทติ, เอวํ มาตุคาโมปิ โยนิโสมนสิการรหิตํ อวีรปุริสํ อตฺตโน รูปาทีหิ ปโลภนวเสน อภิภุยฺย คเหตฺวา วา วีรชาติยมฺปิ อิตฺถิกุตฺตภูเตหิ อตฺตโน หาวภาววิลาเสหิ อิตฺถิมายาย อนฺวาวิสิตฺวา วา อวสํ อตฺตโน อุปการธมฺเม สีลาทโย สมฺปาเทตุํ อสมตฺถํ กโรนฺโต คุณวณฺณาทีหิ วิโยเชตฺวา มหนฺตํ อนยพฺยสนํ อาปาเทติ, เอวํ มาตุคามสฺส คาหรกฺขสสทิสตา ทฏฺฐพฺพา. อูมิภยนฺติ ลกฺขณวจนํ. ยถา หิ อูมิ ภายิตพฺพฏฺเฐน ภยํ, เอวํ อาวฏฺฏคาหรกฺขสาปีติ อูมิอาทิภเยน สภยนฺติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อนฺตํ อวสานํ คโต, เอวํ ปารํ นิพฺพานํ คโตติ วุจฺจติ.

ปฐมสมุทฺทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๒-๓. ทุติยสมุทฺทสุตฺตาทิวณฺณนา

๒๒๙-๒๓๐. กิเลสานํ [Pg.322] อลฺลภาวูปนยนนฺติ อาห ‘‘เตมนฏฺเฐนา’’ติ. อริยสาวเกติ อนาคามิโน. เต หิ กามภววเสน อตินฺตตาย น สมุนฺนา. ตโย มจฺจูติ กิเลสาภิสงฺขารเทวปุตฺตมาเร. ตีหิ อุปธีหีติ กิเลสาภิสงฺขารกามคุณานํ วเสน ตีหิ อุปธีหิ. ขนฺธุปธินา ปน โส น นิรูปธิ สอุปาทิเสสสฺเสว นิพฺพานสฺส อธิคตตฺตา. คโตติ ปฏิปตฺติคมเนน คโต.

ทุติยสมุทฺทสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๔-๖. ขีรรุกฺโขปมสุตฺตาทิวณฺณนา

๒๓๑-๒๓๓. อปฺปหีนฏฺเฐนาติ มคฺเคน อสมุคฺฆาฏิตภาเวน. อตฺถีติ วิชฺชติ. สติ ปจฺจเย วิชฺชมานกิจฺจกรณโต ปริยุฏฺฐานํ อปฺปกํ มูสิกาวิสํ วิย ปริตฺตํ นาม โหติ อปฺปานุภาวตฺตา. เอวรูปาปีติ อปฺปกาปิ. อสฺสาติ อปฺปหีนกิเลสสฺส. อธิมตฺตานนฺติ อิฏฺฐานํ รชนียานํ, วตฺถุวเสน ปริตฺตกมฺปิ อิฏฺฐารมฺมณํ อธิมตฺตเมว. เตนาห ‘‘นขปิฏฺฐิปฺปมาณมฺปี’’ติอาทิ. ทหโรติอาทีนิ ตีณิปิ ปทานิ. อาภินฺเทยฺยาติ ภินฺเทยฺย. ตํ อุภยนฺติ ตํ จกฺขุรูปนฺติ อุภยมฺปิ อายตนํ.

ขีรรุกฺโขปมสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๗. อุทายีสุตฺตวณฺณนา

๒๓๔. อิติปีติ อิมินาปิ การเณน. อนิจฺเจนาติ อนิจฺจภาเวน อนตฺตลกฺขณํ กถิตํ. ยสฺมา เหตุปจฺจยา วิญฺญาณสฺส อุปฺปตฺติ สติ จ อุปฺปาเท นิโรเธน ภวิตพฺพํ, อุปฺปาทวยวนฺตตาย อนิจฺจํ วิญฺญาณํ, ยทิ จ อตฺตา สิยา ปจฺจเยหิ วินา สิชฺเฌยฺย, น จ ตถาสฺส สิทฺธิ, ตสฺมา ‘‘วิญฺญาณํ อนตฺตา’’ติ อนิจฺจตาย อนตฺตตา กถิตา.

อุทายีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๘. อาทิตฺตปริยายสุตฺตวณฺณนา

๒๓๕. กิเลสานํ [Pg.323] อนุ อนุ พฺยญฺชนโต ปริพฺยตฺติยา อุปฺปตฺติปจฺจยภาวโต อนุพฺยญฺชนํ, หตฺถปาทาทิอวยวาติ อาห – ‘‘หตฺถา โสภนา’’ติอาทิ. นิมิตฺตคฺคาโหติ กิเลสุปฺปตฺติยา นิมิตฺตภูโต คาโห. สํสนฺเทตฺวา คหณนฺติ อวยเว สโมธาเนตฺวา ‘‘อิตฺถิปุริโส’’ติอาทินา เอกชฺฌํ คหณํ. วิภตฺติคหณนฺติ วิภาเคน อนวเสสคฺคหณํ. กุมฺภีลสทิโสติ กุมฺภีลคาหสทิโส. เตนาห – ‘‘สพฺพเมว คณฺหาตี’’ติ หตฺถปาทาทีสุ ตํ ตํ โกฏฺฐาสํ วิภชิตฺวา คหณํ รตฺตปาสทิโส ชลูกคาหสทิโส. เอกชวนวาเรปิ ลพฺภนฺตีติ อิทํ จกฺขุทฺวารานุสาเรน อุปฺปนฺนมโนทฺวาริกชวนํ สนฺธาย วุตฺตํ.

นิมิตฺตสฺสาเทน คนฺถิตนฺติ ยถาวุตฺเต นิมิตฺเต อสฺสาทคาเหน คนฺถิตํ สมฺพทฺธํ. ภวงฺเคเนวาติ มูลภวงฺเคเนว. กิเลสภยํ ทสฺเสนฺโตติ ตถา กิเลสุปฺปตฺติยา สติ อกุสลจิตฺเตน อนฺตริตํ เจ มรณจิตฺตํ ภเวยฺย, เอกนฺตโต นิรเย วา ติรจฺฉานโยนิยา วา อุปฺปตฺติ สิยาติ กิเลสานํ ภายิตพฺพํ ทสฺเสนฺโต. ‘‘สมยวเสน วา เอวํ วุตฺต’’นฺติ วตฺวา ตมตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘จกฺขุทฺวารสฺมิญฺหี’’ติอาทิมาห. รตฺตจิตฺตํ วาติ ราควเสน รตฺตจิตฺตํ วา. ทุฏฺฐจิตฺเตน กถํ อารมฺมณรสานุภวนนฺติ? โทมนสฺสเวทนุปฺปตฺติ เอว ตสฺส อารมฺมณรสานุภวนํ ทฏฺฐพฺพํ. อิมสฺส สมยสฺสาติ มรณสมยสฺส.

อุภินฺนํ นาสจฺฉิทฺทานํ มชฺเฌ ฐิต-อฏฺฐิตุทนํ สห ขุรฏฺเฐน ฉินฺทนํ. ทณฺฑกวาสีติ ทีฆทณฺฑกา มหาวาสิ. นิปชฺชิตฺวา นิทฺโทกฺกมนนฺติ อิมินา ปจลายิกนิทฺทํ ปฏิกฺขิปติ. ตตฺถ หิ กทาจิ อนฺตรา มิจฺฉาวิตกฺกานํ สลฺลกานํ อวสโร สิยา, นตฺเถว นิปชฺชิตฺวา มหานิทฺทํ โอกฺกนฺตกาเล. วิตกฺกานนฺติ มิจฺฉาวิตกฺกานํ.

อาทิตฺตปริยายสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๙-๑๐. ปฐมหตฺถปาโทปมสุตฺตาทิวณฺณนา

๒๓๖-๒๓๗. นวมํ [Pg.324] ‘‘ปญฺญายตี’’ติ วุจฺจมาเน พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสยวเสน วุตฺตนฺติ อาห – ‘‘ทสเม น โหตีติ วุจฺจมาเน’’ติอาทิ. เอตฺตกเมว หิ ทฺวินฺนํ สุตฺตานํ วิเสโสติ.

ปฐมหตฺถปาโทปมสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

สมุทฺทวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๑๙. อาสีวิสวคฺโค

๑. อาสีวิโสปมสุตฺตวณฺณนา

๒๓๘. เย ภิกฺขู ตทา ภควนฺตํ ปริวาเรตฺวา นิสินฺนา, เตสุ เกจิ เอกวิหาริโน, เกจิ อตฺตทุติยา, เกจิ อตฺตตติยา, เกจิ อตฺตจตุตฺถา, เกจิ อตฺตปญฺจมา หุตฺวา อรญฺญายตเนสุ วิหรนฺตีติ วุตฺตํ – ‘‘เอกจาริก…เป… ปญฺจจาริเก’’ติ. สมานชฺฌาสยตา สภาควุตฺติโน. กมฺมฏฺฐานานุยุญฺชนสฺส การเก. ตโต เอว ตตฺถ ยุตฺตปยุตฺเต. ปุคฺคลชฺฌาสเยน การณภูเตน. ปจฺจยภูตนฺติ อปสฺสยภูตํ. ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว’’ติ อารภิตฺวา ยาว ‘‘ติณฺโณ ปารงฺคโต ถเล ติฏฺฐติ พฺราหฺมโณ’’ติ อยํ มาติกานิกฺเขโป. เตสํ มาติกาย วิตฺถารภาชนํ. วาสนา ภวิสฺสตีติ วาสนาวหํ ภวิสฺสติ. สิเนรุํ อุกฺขิปนฺโต วิยาติอาทิ อิมิสฺสา เทสนาย อนญฺญสาธารณตาย สุทุกฺกรภาวทสฺสนํ.

มญฺจฏฺเฐสุ มญฺจสมญฺญา วิย มุขฏฺฐํ วิสํ ‘‘มุข’’นฺติ อธิปฺเปตํ. สุกฺขกฏฺฐสทิสภาวาปาทนโต ‘‘กฏฺฐ’’นฺติ วุจฺจตีติ กฏฺฐํ มุขํ เอตสฺสาติ กฏฺฐมุโข, ทํสนาทินา กฏฺฐสทิสภาวกโร สปฺโป. อถ วา กฏฺฐสทิสภาวาปาทนโต กฏฺฐํ วิสํ วา มุเข เอตสฺสาติ กฏฺฐมุโข. อิมินา นเยน เสสปเทสุปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิเม จตฺตาโรติ อิเม วิสกิจฺจเภเทน จตฺตาโร. อิทานิ ตํ เนสํ วิสกิจฺจเภทํ ทสฺเสตุํ ‘‘เตสู’’ติอาทิ วุตฺตํ. อยสูลสมปฺปิตํ วิยาติ อพฺภนฺตเร อยสูลํ อนุปฺปเวสิตํ วิย. ปกฺกปูติปนสํ วิยาติ ปจฺจิตฺวา กาลาติกฺกเม กุถิตปนสผลํ [Pg.325] วิย. จงฺควาเรติ รชกานํ ขารปริสฺสาวเน สุราปริสฺสาวเน วา. อนวเสสํ ฉิชฺชเนน อสนิปาตฏฺฐานํ วิย. มหานิขาทเนนาติ มหนฺเตน นิขาทเนน.

วิสเวควิกาเรนาติ วิสเวคคเตน วิกาเรน. วาเตนาติ ตสฺส สปฺปสฺส สรีรํ ผุสิตฺวา อุคฺคตวาเตน. นาสวาเต ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. ปุคฺคลปณฺณตฺติวเสนาติ เตสํเยว โสฬสนฺนํ สปฺปานํ อาคตวิโสติอาทิปุคฺคลนามสฺส วเสน จตุสฏฺฐิ โหนฺติ ปจฺเจกํ จตุพฺพิธภาวโต. อาคตวิโสติ อาคจฺฉวิโส, สีฆตรํ อภิรุหนวิโสติ อตฺโถ. โฆรวิโสติ กกฺขฬวิโส, ทุตฺติกิจฺฉวิโส. อยํ สีตอุทกํ วิย โหติ คาฬฺหทุพฺพินิมฺโมจยภาเวน. อุทกสปฺโป หิ โฆรวิโส โหติ เยวาติ วุตฺตํ – ‘‘อุทกสปฺปาทีนํ วิสํ วิยา’’ติ. ปญฺญายตีติ คณฺฑปิฬกาทิวเสน ปญฺญายติ. อเนฬกสปฺโป นาม มหาอาสีวิโส. นีลสปฺโป นาม สาขวณฺโณ รุกฺขคฺคาทีสุ วิจรณกสปฺโป. อิมินา อุปาเยนาติ โยยํ กฏฺฐมุเขสุ ทฏฺฐวิสานํเยว ‘‘อาคตวิโส โน โฆรวิโส’’ติอาทินา จตุพฺพิธภาโว วุตฺโต, อิมินา อุปาเยน. กฏฺฐมุเข ทฏฺฐวิสาทโยติ กฏฺฐมุเขสุ ทฏฺฐวิโส, ผุฏฺฐวิโส, วาตวิโภติ ตโย, ปูติมุขาทีสุ จ ทฏฺฐวิสาทโย จตฺตาโร จตฺตาโร เวทิตพฺโพ.

เอเกกนฺติ จตุสฏฺฐิโย เอเกกํ. จตุธาติ อณฺฑชาทิวิภาเคน จตุธา วิภชิตฺวา. ฉปณฺณาสานีติ ฉปณฺณาสาธิกานิ. คตมคฺคสฺสาติ ยถาวุตฺตสงฺขฺยาคตมคฺคสฺส ปฏิโลมโต สํขิปฺปมานา อนุกฺกเมน จตฺตาโรว โหนฺติ. กุลวเสนาติ กฏฺฐมุขาทิชาติวเสน.

สกลกาเย อาสิญฺจิตฺวา วิย ฐปิตวิสาติ หิ เตสํ ผุฏฺฐวิสตา, วาตวิสตา วุจฺจติ. เอวนฺติ ‘‘อาสิตฺตวิสา’’ติอาทินา. เอตฺถาติ อาสีวิสสทฺเท วจนตฺโถ นิรุตฺตินเยน เวทิตพฺโพ. อุคฺคตเตชาติ อุทคฺคเตชา, อตฺตโน วิสเตเชน เนสํ กุรูรทพฺพตา วา. ทุนฺนิมฺมทฺทนวิสาติ มนฺตาคเทหิ อนิมฺมทฺทนียวิสา. จตฺตาโร อาสีวิสาติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ. เตเนตฺถ อวเสสปาฬึ สงฺคณฺหาติ.

อาสีวิเสสูติ [Pg.326] อิเม อาสีวิสา ทฏฺฐวิสา เอวาติ เวทิตพฺพา. สรีรฏฺฐเกสุเยวาติ เตน ปุริเสน เตสํ กสฺสจิ อนิฏฺฐสฺส อกตตฺตา อายุเสสสฺส จ วิชฺชมานตฺตา นํ น ทํสึสูติ ทฏฺฐพฺพํ. ปุจฺฉิ ยถาภูตํ ปเวเทตุกาโม. ทุรุปฏฺฐาหาติ ทุรุปฏฺฐานา. โสตฺถิมคฺโคติ โสตฺถิภาวสฺส อุปาโย.

อนฺตรจโรติ อนฺตรํ จโร สุขสตฺตุ วิสฺสาสฆาตี. เตนาห ‘‘วธโก’’ติ. อิทานิ ตาสํ เปสเน การณํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปฐม’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. อภิมุขคตํ วิย อภิมุขคตํ. อีทิสีปิ หิ วโจยุตฺติ โลเก นิรูปียติ สนฺติยํ ปุริสํ ฐเปตีติ วิย. ตสฺมา อภิมุขคตนฺติ อภิมุขํ เตน สมฺปตฺตนฺติ อตฺโถ. วงฺกสณฺฐานํ ผลกํ รุกฺขมูเล อาคตาคตานํ นิสีทนตฺถาย อตฺถตํ.

อริตฺตหตฺโถ ปุริโส สนฺตาเรติ เอตายาติ สนฺตารณี. โอริมตีรโต อุตฺตรณาย เสตุ อุตฺตรเสตุ. เอเกน ทฺวีหิ วา คนฺตพฺโพ รุกฺขมโย เสตุ รุกฺขเสตุ. ชงฺฆสตฺเถน คมนโยคฺโค เสตุ ชงฺฆเสตุ. สกเฏน คนฺตุํ สกฺกุเณยฺโย สกฏเสตุ. น โข เอส พฺราหฺมโณ ปรมตฺถโต. ตทตฺโถ ปน เอกเทเสน สมฺภวตีติ ตถา วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอตฺตกานํ ปจฺจตฺถิกานํ พาหิตตฺตา’’ติ อาห. เทสนนฺติ อุทฺเทสเทสนํ. วินิวตฺเตนฺโตติ ปฏิสํหรนฺโต. น ลทฺโธ วตาสีติ น ลทฺโธ วต อาสิ.

ราชา วิย กมฺมํ สตฺเตสุ อิสฺสริยสฺส วตฺตาปนโต. ราชา…เป… ปุถุชฺชโน วฏฺฏทุกฺขสงฺขาตาปราธตาย. ญาณปลายเนนาติ มหาภูเตหิ นิพฺพินฺทิตฺวา วิรชฺชิตฺวา วิมุจฺจิตุกามตาวเสน อุปฺปนฺนญาณปลายเน มคฺคาธิคมสิทฺเธเนว ญาณปลายเนน. เอวญฺเหตฺถ อุปมาสํสนฺทนํ มตฺถกํ ปาปิตเมว โหติ.

ยเถว หีติอาทินา เอกเทสนาสมุทายสฺส นิทสฺสนํ อารทฺธํ. ยถาวุตฺตวจนํ อฏฺฐกถาจริยานํ วจเนน สมตฺเถติ ‘‘ปตฺถทฺโธ ภวตี’’ติอาทินา. ตตฺถ กฏฺฐมุเขน วาติ วา-สทฺโท อุปมตฺโถ. ยถา กฏฺฐมุเขน สปฺเปน ทฏฺโฐ ปตฺถทฺโธ โหติ, เอวํ ปถวีธาตุปฺปโกเปน โส [Pg.327] กาโย กฏฺฐมุเขว โหติ, กฏฺฐมุขคโต วิย ปตฺถทฺโธ โหตีติ อตฺโถ. อถ วา วา-สทฺโท อวธารณตฺโถ. โส ‘‘ปถวีธาตุปโกเปน วา’’ติ เอวํ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺโพ. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – กฏฺฐมุเขน ทฏฺโฐปิ กาโย ปถวีธาตุปฺปโกเปเนว ปตฺถทฺโธ โหติ, ตสฺมา ปถวีธาตุยา อวิยุตฺโต โส กาโย สพฺพทา กฏฺฐมุขคโต วิย โหตีติ. วา-สทฺโท วา อนิยมตฺโถ. ตตฺรายมตฺโถ – กฏฺฐมุเขน ทฏฺโฐ กาโย ปตฺถทฺโธ โหติ วา, น วา มนฺตาคทวเสน. ปถวีธาตุปฺปโกเปน ปน มนฺตาคทรหิโต โส กาโย กฏฺฐมุขคโต วิย โหติ เอกนฺตปตฺถทฺโธติ. ตตฺถ กาโยติ ปกติกาโย. ปูติโกติ กุถิโต. สนฺตตฺโตติ สพฺพโส ตตฺโต มหาทาหปฺปตฺโต. สญฺฉินฺโนติ สพฺพโส ฉินฺโน จุณฺณวิจุณฺณภูโต. ยทา กาโย ปตฺถทฺธาทิภาวปฺปตฺโต โหติ, ตทา ปุริโส กฏฺฐมุขาทิสปฺปสฺส มุเข วตฺตมาโน วิย โหตีติ อตฺโถ.

วิเสสโตติ กฏฺฐมุขาทิวิเสสโต จ ปถวีอาทิวิเสสโต จ. อนตฺถคฺคหณโตติอาทิ อเจตเนสุปิ ภูเตสุ สเจตเนสุ วิย อนตฺถาทีนํ ปจฺจกฺขตาย นิพฺเพทชนนตฺถํ อารทฺธํ. ตตฺถ อาสยโตติ ปวตฺติฏฺฐานโต. เอเตสนฺติ มหาภูตานํ. สทิสตาติ วมฺมิกาสยสุสิรคหนสงฺการฏฺฐานาสยตาย จ สทิสตา.

ปจฺจตฺตลกฺขณวเสนาติ วิสุํ วิสุํ ลกฺขณวเสน. ปถวีอาทีนํ กกฺขฬภาวาทิ, ตํสมงฺคิโน ปุคฺคลสฺส กกฺขฬภาวาปาทนาทินา วิการุปฺปาทนโต วิสเวควิการโต สทิสตา เวทิตพฺพา.

อนตฺถาติ พฺยสนา. พฺยาธินฺติ กุฏฺฐาทิพฺยาธึ. ภเว ชาตาภินนฺทิโนติ ภเวสุ ชาติยา อภินนฺทนสีลา. ปญฺจโวกาเร หิ ชาติยา อภินนฺทนา นาม มหาภูตาภินนฺทนา เอว.

ทุรุปฏฺฐานตรานีติ ทุปฺปฏิการตรานิ. ทุราสทาติ ทุรุปสงฺกมนา. ‘‘อุปฏฺฐามี’’ติ อุปสงฺกมิตุํ น สกฺโกนฺติ. ปริชานาม กมฺมนามานิ, อุปการา นาม นตฺถิ. อนนฺตโทสูปทฺทวโตติ อปริมาณโทสูปทฺทวเหตุโต. เอกปกฺขลนฺติ เอกทุกฺขํ.

รูปกฺขนฺโธ [Pg.328] ภิชฺชมาโน จตฺตาโร อรูปกฺขนฺเธ คเหตฺวาว ภิชฺชติ อรูปกฺขนฺธานํ เอกนิโรธตฺตา. วตฺถุรูปมฺปิ คเหตฺวาว ภิชฺชนฺติ ปญฺจโวกาเร อรูปกฺขนฺเธสุ ภินฺเนสุ รูปกฺขนฺธสฺส อวฏฺฐานาภาวโต. เอตฺตาวตาติ โลภุปฺปาทนมตฺเตน. ปญฺญา นาม อตฺตภาเว อุตฺตมงฺคํ ปญฺญุตฺตรตฺตา กุสลธมฺมานํ, สติ จ กิเลสุปฺปตฺติยํ ปญฺญาย อนุปฺปชฺชนโต วุตฺตํ – ‘‘เอตฺตาวตา ปญฺญาสีสํ ปติตํ นาม โหตี’’ติ. โยนิโย อุปเนติ ตทุปคสฺส กมฺมปจฺจยสฺส ภาเว. ‘‘ชาติภยํ, ชราภยํ, มรณภยํ, โจรภย’’นฺติอาทินา อาคตานิ ปญฺจวีสติ มหาภยานิ, ‘‘หตฺถมฺปิ ฉินฺทตี’’ติอาทินา อาคตานิ ทฺวตฺตึส กมฺมการณานิ อาคตาเนว โหนฺติ การณสฺส สมวฏฺฐิตตฺตา. นนฺทีราโค สงฺขารกฺขนฺโธติ สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนตฺตา วุตฺตํ.

ปาฬิยํเยว อาคตา ‘‘จกฺขุโต เจปิ นํ, ภิกฺขเว’’ติอาทินา. กิญฺจิ อลภิตฺวาติ ตสฺมึ สุญฺญคาเม โจรานํ คยฺหูปคสฺส อลาภวจเนเนว ตสฺส ปุริสสฺส อตฺตโน ปฏิสรณสฺส อลาโภ วุตฺโต เอว โหตีติ น อุทฺธโฏ, ปุริสฏฺฐานิโย ภิกฺขุ, โจรา ปน พาหิรายตนฏฺฐานิยา. อภินิวิสิตฺวาติ วิปสฺสนาภินิเวสํ กตฺวา. อชฺฌตฺติกายตนวเสน เทสนาย อาคตตฺตา วุตฺตํ ‘‘อุปาทารูปกมฺมฏฺฐานวเสนา’’ติ.

พาหิรานนฺติ พาหิรายตนานํ. ปญฺจ กิจฺจานีติ โจเรหิ ตทา กาตพฺพานิ ปญฺจ กิจฺจานิ. หตฺถสารนฺติ อตฺตโน สนฺตเก หตฺเถหิ คเหตพฺพสารภณฺฑํ. ปาตนาทิวเสน หตฺถปรามาสํ กโรนฺติ. ปหารฐาเนติ ปหฏฏฺฐาเน. ฐานโส ตสฺมึ เอว ขเณติ วทนฺติ. อตฺตโน สุขาวหํ กุสลธมฺมํ ปหาย ทุกฺขาวเหน อกุสเลน สมงฺคิตา สุขาวหํ ภณฺฑํ ปหาย พหิ นิกฺขมนํ วิยาติ วุตฺตํ สุขนิสฺสยตฺตา ตสฺส. หตฺถปรา…เป… อาปชฺชนกาโล คุณสรีรสฺส ตทา ปมาเทน พาธิตตฺตา. ปหาร…เป… กาโล ตโต ทฬฺหตรํ คุณสรีรสฺส พาธิตตฺตา. ปหารํ…เป… อสฺสมณกาโล คุณสรีรสฺส มรณปฺปตฺติสทิสตฺตา. อวเสสชนสฺส ทาสปริโภเคน ปริภุญฺชิตพฺพตา อญฺญถตฺตปฺปตฺติคิหิภาวาปตฺติยา นิทสฺสนภาเวน วุตฺตา. ยํ ‘‘ฉสุ ทฺวาเรสุ อารมฺมเณ อาปาถคเต’’ติ วุตฺตํ, ตเมว อารมฺมณํ นิสฺสาย สมฺปรายิโก ทุกฺขกฺขนฺโธ เวทิตพฺโพติ โยชนา.

รูปาทีนีติ [Pg.329] รูปสทฺทคนฺธรสานิ. เตสนฺติ ยถาวุตฺตภูตุปาทารูปานํ. ลหุตาทิวเสนาติ เตสํ ลหุตาทิวเสน. ทุรุตฺตรณฏฺโฐติ อุตฺตริตุํ อสกฺกุเณยฺยภาโว โอฆฏฺโฐ. วุตฺตนเยนาติ ‘‘สมฺปยุตฺตา เวทนา เวทนากฺขนฺโธ’’ติอาทินา วุตฺตนเยน. จตุมหาภูตาทีหีติ อาทิสทฺเทน อุปาทานกฺขนฺธาทีนํ คหณํ. จิตฺตกิริยทสฺสนตฺถนฺติ จิตฺตปโยคทสฺสนตฺถํ. วุตฺตวายามเมวาติ ‘‘สมฺมาวายาโม’’ติ โย อริยมคฺเค วุตฺโต. ภทฺเทกรตฺตาทีนีติ ‘‘อชฺเชว กิจฺจํ อาตปฺป’’นฺติอาทินา (ม. นิ. ๓.๒๗๒, ๒๗๕, ๒๗๖) วุตฺตานิ ภทฺเทกรตฺตสุตฺตาทีนิ.

กุณฺฐปาโทติ ฉินฺนปาโทว หุตฺวา คติวิกโล. มานสํ พนฺธตีติ ตสฺมึ จิตฺเต กิจฺจํ นิพนฺธติ. ‘‘อยํ อริยมคฺโค มยฺหํ โอฆุตฺตรนุปาโย’’ติ ตตฺถ จิตฺตสฺส สนฺนิฏฺฐานํ ปุน ตตฺถ ปวตฺตนํ วีริยารมฺโภ จิตฺตพนฺธนํ.

ตสฺส นามรูปสฺส อิเม นนฺทีราคาทโย ตณฺหาวิชฺชาทโยติ กตฺวา ปจฺจโย ธมฺมายตเนกเทโส. อริยมคฺคนิพฺพานตณฺหาวชฺโช อิธ ธมฺมายตเนกเทโสติ จ. โสฬสหากาเรหีติ ปีฬนาทีหิ โสฬสหิ อากาเรหิ. สติปฏฺฐานวิภงฺเค อาคตนเยน สฏฺฐินยสหสฺเสหิ. เทสนาปริโยสาเน…เป… ปติฏฺฐหึสูติ วิปญฺจิตญฺญู เอเวตฺถ คหณวเสน อธิคตวิเสสา ปริจฺฉินฺทิตา. เต หิ ตทา ธมฺมปฏิคฺคาหกภาเวน สตฺถุ สนฺติเก สนฺนิสินฺนา. อุคฺฆฏิตญฺญูนํ ปน เนยฺยานญฺจ วิเสสาธิคโม อฏฺฐกถายํ น รุฬฺโหติ อิธ น คหิโตติ.

อาสีวิโสปมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๒. รโถปมสุตฺตวณฺณนา

๒๓๙. สุสํวุตินฺทฺริยสฺส โภชเน มตฺตญฺญุโน สตสฺส สมฺปชานสฺส วิหรโต กิเลสนิมิตฺตํ ทุกฺขํ อนวสรนฺติ สุขโสมนสฺสพหุลตา วุตฺตา. ยวติ เตน ผลํ มิสฺสิตํ วิย โหตีติ โยนิ, เอกนฺติกํ การณํ. อสฺสาติ ภิกฺขุโน. ปริปุณฺณนฺติ อวิกลํ. อนวเสสํ อาสเว เขเปตีติ อาสวกฺขโย, อคฺคมคฺโค. ยํ ยนฺติ ทนฺธํ มชฺฌํ ชโวติ ชวาทีสุ ยํ ยํ คมนํ. รกฺขณตฺถายาติ กิเลสโจเรหิ รกฺขณตฺถาย[Pg.330]. เวคนิคฺคหณตฺถายาติ กิเลสเหตุกสฺส อินฺทฺริยเวคสฺส นิคฺคณฺหนตฺถาย. นิพฺพิเสวนตฺถายาติ วิเสวนสฺส วิปฺผนฺทิตสฺส นิโรธนาย. กิเลสูปสมตฺถายาติ กิเลสานํ อุปรูปริ สมนตฺถาย วูปสมนตฺถาย.

สมณรติ นาม สมถวิปสฺสนามคฺคผลสุขานิ. ทนฺตานมฺปิ สินฺธวานํ สารถิโน ปโยเคน สิยา กาจิ วิเสวนมตฺตาติ ตทภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘นิพฺพิเสวเน กตฺวา เปเสนฺโต’’ติ วุตฺตํ. ญาณํ คจฺฉตีติ อสงฺคมนํ ปวตฺตติ ปเคว อินฺทฺริยภาวนาย กตตฺตา, กิเลสนิคฺคหสฺส สุเขเนว สิทฺธตฺตา. ทายกสฺส อชฺฌาสโย วโส อุฬาโร ลามโก. เทยฺยธมฺมสฺส ปมาณํ วโส อปฺปกํ พหุกญฺจ.

มหามณฺฑปฏฺฐานํ นาม โลหปาสาทสฺส ปุรโต เอว มหาภิกฺขุสงฺฆสฺส สนฺนิปาตกาเล เตสํ ปโหนกวเสน มหามณฺฑปสฺส กตฺตพฺพฏฺฐานํ. คหณมานนฺติ ปริวิสคหณภาชนํ.

ปกติยา ภตฺตการกิจฺเจ อธิคโต อุปฏฺฐากุปาสโก. มุทุสมขรสญฺญิเตหิ, ทหนปจนภชฺชนสญฺญิเตหิ วา ตีหิ ปาเกหิ.

ปริโสเธตฺวาติ รญฺโญ อนุจฺฉวิกภาวํ ปริโสเธตฺวา. ภูมิยํ ฉฑฺเฑสิ ‘‘ภิกฺขูนํ อทตฺวา มยา มุเข ปกฺขิตฺต’’นฺติ. มุเขน คณฺหิ ตสฺส นิทฺโทสภาวํ ทสฺเสตุํ. มตฺตํ ชานาเปตุํ ปมชฺชิ. ‘‘ตฺวํ กุโต อาคโต’’ติ ปุจฺฉเน ปมาทํ อาปชฺชิ. อนุภาโคติ อวสิฏฺฐภาโค. อิทมตฺถิยนฺติ อิทํ ปโยชนํ. อิตรนฺติ ปาฬิยํ อนาคตมฺปิ อาหาเร ปมาณชานนํ.

สยนํ เสยฺยา, กามโภคีนํ เสยฺยา กามโภคิเสยฺยา. ทกฺขิณปสฺเสน สยาโน นาม นตฺถิ ทกฺขิณหตฺเถน กาตพฺพกิจฺจกรณโต. เตชุสฺสทตฺตาติ อิทํ อนุตฺราสสฺเสว สีหสฺส สยนนฺติ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. ทฺเว ปุริมปาเท เอกสฺมึ, ปจฺฉิมปาเท เอกสฺมึ ฐาเน ฐเปตฺวาติ หิ อิทํ ปาทานํ อวิกฺขิตฺตภาวกรณทสฺสนํ.

จตุตฺถชฺฌานเสยฺยาติ จตุตฺถชฺฌานิกํ ผลสมาปตฺตึ วทติ. เยภุยฺเยน หิ ตถาคตา ผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวาว สยนฺติ. สา จ เนสํ จตุตฺถชฺฌานโต วุฏฺฐาย, กิเลสปรินิพฺพานสฺส จ กตตฺตาติ วทนฺติ[Pg.331]. อิธ สีหเสยฺยา อาคตา ปาทํ อจฺจาธาย ปุพฺเพนาปรํ อชหิตสํลกฺขณา เสยฺยาติ กตฺวา. เตนาห ‘‘อยํ หี’’ติอาทิ. เอวนฺติ ‘‘ทกฺขิเณน ปสฺเสนา’’ติอาทินา วุตฺตากาเรน เสยฺยํ กปฺเปติ.

กถํ นิทฺทายนฺโต สโต สมฺปชาโน โหติ? ภวงฺคจิตฺเตน หิ นิทฺทูปคมนนฺติ อธิปฺปาโย. อปฺปหาเนนาติ ตทธิมุตฺตตาย ตทปฺปหานํ ทฏฺฐพฺพํ. ตถา เตสุ นิทฺโทกฺกมนสฺส อาทิปริโยสาเนสุ อชหิตสติสมฺปชญฺญํ โหติ. เตนาห – ‘‘นิทฺทํ โอกฺกมนฺโตปิ สโต สมฺปชาโน โหตี’’ติ. เอตํ ปนาติ ‘‘นิทฺทํ โอกฺกมนฺโตปิ สโต สมฺปชาโน โหตี’’ติ วุตฺตนยํ วทติ. ญาณธาตุกนฺติ น โรจยึสูติ นิทฺโทกฺกมเนปิ ชาครเณ ปวตฺตญาณสภาวเมวาติ น โรจยึสุ โปราณา. นิรนฺตรํ ภวงฺคจิตฺเตสุ วตฺตมาเนสุ สติสมฺปชญฺญาสมฺภโวติ อธิปฺปาโย. ปุริมสฺมิญฺหิ นเย สติสมฺปชญฺญสฺส อสํวโร, น ภวงฺคสฺส. อินฺทฺริยสํวโร, โภชเน มตฺตญฺญุตา, ชาคริยานุโยโคติ อิเมหิ ติวงฺคิกา, นิมิตฺตานุพฺยญฺชนปริวชฺชนาทิ สพฺพํ วิปสฺสนาปกฺขิกเมวาติ อธิปฺปาโย.

ตาเนวาติ วิปสฺสนากฺขเณ ปวตฺตานิ อินฺทฺริยาทีนิ. ยาว อรหตฺตา เทสนา วิตฺถารโต กเถตพฺพา. ปาฬิยํ ปน ‘‘โยนิ จสฺส อารทฺธา โหติ อาสวานํ ขยายา’’ติ สงฺเขเปน กถิตา.

รโถปมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๓. กุมฺโมปมสุตฺตวณฺณนา

๒๔๐. อฏฺฐิกุมฺโมติ ปิฏฺฐิยํ ติขิณฏฺฐิโก กุมฺโม. ตนฺติพนฺโธติ พฺยาวโฏ. สมุคฺเค วิย อตฺตโน กปาเล ปกฺขิปิตฺวา. สโมทหนฺโต สมฺมา โอทหนฺโต อชฺฌตฺตเมว ทหนฺโต. อารมฺมณกปาเลติ อารมฺมณกฏาเห. สโมทหนฺโตติ ทิฏฺฐมตฺตสฺเสว จ คหณโต มโนวิตกฺเก ตตฺเถว สมฺมเทว โอทหนฺโต. ตญฺหิ วิสยวเสน ปวตฺติตุํ อเทนฺโต. ปญฺจ ธมฺเมติ ‘‘กาเลน วกฺขามี’’ติอาทินา (ปริ. ๓๖๒) วุจฺจมาเน.

กุมฺโมปมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๔. ปฐมทารุกฺขนฺโธปมสุตฺตวณฺณนา

๒๔๑. วิลาสมาโน [Pg.332] วิย สาครํ ปตฺวา. อนฺโตสาโขติ คงฺคาย ตีรสฺส อนฺโต โอนตสาโข. เตเมตีติ ตินฺโต โหติ. ติริยํ ปติโต ทณฺฑเสตุ วิย ฐิตตฺตา มหาชนสฺส ปจฺจโย ชาโต, ตถา มหนฺตภาเวน คงฺคาโสตํ โอตรณาทิ นตฺถิ.

อยํ หีติ อนนฺตรํ วุตฺตปุคฺคโล. อริยมคฺคํ โอรุยฺหาติ จตุพฺพิธํ อริยมคฺควีถึ โอตริตฺวา. ‘‘จิตฺตํ นาเมต’’นฺติอาทินา จินฺเตตฺวา คิหิพนฺธนํ น วิสฺสชฺเชตีติ สมฺพนฺโธ. อตฺตโน ภชมานเกติ อตฺตโน ภชนฺเต. ชีวิกตฺถาย ปยุชฺชิตพฺพโต ปโยโค, เขตฺตวตฺถาทิ. ตโต ปโยคโต อุฏฺฐิตํ อายํ. กิญฺจาปิ ภิกฺขูนํ กายสามคฺคึ เทติ ภิกฺขตฺถาย.

มุณฺฑฆฏนฺติ ภินฺโนฏฺฐํ ฆฏํ. ขนฺเธติ อํเส. สงฺฆโภคนฺติ สงฺฆสนฺตกํ โภคคามํ คนฺตฺวา. อตฺถโต เอวํ วทนฺตีติ ตถา อตฺถสฺส สมฺภวโต เอวํ วทนฺตา วิย โหนฺติ. ยาคุมตฺตเก ยาคุนฺติ ยาคุํ ปิวิตฺวา ตาย อปริปกฺกาย เอว อญฺญํ ยาคุํ อชฺโฌหริตฺวาติ สมฺพนฺโธ.

กิเลสานุรญฺชิโตวาติ โยนิโสมนสิการสฺส อภาเวน กิเลสานุคตจิตฺโต เอว. อกฺขีนิ นีหริตฺวาติ โกธวเสน อกฺขิเก กโรนฺโต อกฺขีนิ นีหริตฺวา วิจริสฺสติ. อุทฺธโต โหติ อวูปสนฺโต.

ทิฏฺฐิคติโกติ สาสนิโก เอวํ อโยนิโส อุมฺมุชฺชิตฺวา สาสนํ อุทฺธมฺมํ อุพฺพินยํ กตฺวา ทีเปนฺโต อริฏฺฐสทิโส. เตนาห ‘‘โส หี’’ติอาทิ. อรูปภเว รูปํ อตฺถิ, อญฺญถา ตโต จุตสฺส กุโต รูปกฺขนฺธสฺส สมฺภโว. อสญฺญีภเว จิตฺตํ อตฺถีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. พหุจิตฺตกฺขณิโก โลกุตฺตรมคฺโค ‘‘โย อิเม จตฺตาโร สติปฏฺฐาเน ภาเวยฺย สตฺตวสฺสานี’’ติอาทิวจนโต (ที. นิ. ๒.๔๐๔; ม. นิ. ๑.๑๓๗). อนุสโย จิตฺตวิปฺปยุตฺโต, อญฺญถา สาวชฺชานวชฺชธมฺมานํ เอกชฺฌํ อุปฺปตฺติ สิยา. เต จ สตฺตา สนฺธาวนฺติ สํสรนฺติ, อญฺญถา กมฺมผลานํ สมฺพนฺโธ น สิยาติ. อิติ วทนฺโต เอวํ มิจฺฉาวาทํ ปคฺคยฺห วทนฺโต.

เตมนรุกฺโข วิย…เป… ทุลฺลภธมฺมสฺสวโน จ ปุคฺคโล สทฺธาสิเนเหน อเตมนโต. กตวินโย สิกฺขิตวินโย ยถา ‘‘กตวิชฺโช’’ติ. ธมฺมกถิกานํ [Pg.333] วิจาเรถาติ อิทํ เทยฺยธมฺมํ ธมฺมกถิกานํ อยฺยานํ ตสฺส ตสฺส ยุตฺตวเสน วิจาเรถาติ นิยฺยาตนวเสน วตฺวา. ทิวากถิโก สรภาณโก สายนฺเห กเถติ, ปุริมยามํ กเถนฺโต รตฺติกถิโก ภาณกปุคฺคโล.

นนฺทนวนาภิราเมติ นนฺทนวนํ วิย มโนรเม. อสฺส ภารหารภิกฺขูติ อสฺส กิจฺจวาหกภิกฺขู อุปชฺฌายาทโย. สุขนิสินฺนกถนฺติ ปฏิสนฺถารกถาปุพฺพกํ อุปนิสินฺนกถํ สุตฺวา.

ฐิตสณฺฐาเนเนว ฐิตากาเรเนว ฐิตํ, นปฺปยุตฺตนฺติ อตฺโถ. จิตฺตกมฺมมูลาทีนิ ฐิตสณฺฐาเนเนว ฐิตาติ โยชนา. มุทุตายาติ มุทุหทยตาย สาเปกฺขตาย.

ปฏิปทนฺติ สมถวิปสฺสนาปฏิปตฺตึ. ทีเปตฺวา ปกาเสตฺวา ปากฏํ กตฺวา. ตตฺรุปฺปาโทติ ตตฺร อุปฺปชฺชนกอายุปฺปาโท. เขตฺตํ สนฺธาย วทติ. เตล…เป… หตฺถาติ เตลฆฏ-มธุฆฏผาณิตฆฏาทิหตฺถา. อปกฺกมึสุ ทุพฺพิจาริตตฺตา. ปูเรสีติ เหฏฺฐา จ ตตฺถ ตตฺถ อตีตานิ กาลวจนานิ โปราณฏฺฐกถาย อาคตตฺตา กิร วุตฺตานิ.

อุปคมนานุปคมนาทีนิ โอริมสฺส ปาริมสฺส จ อุปคมนานุปคมนานิ เจว มชฺเฌ สํสีทนานิ จ. ปฏิวิชฺฌิตุนฺติ ชานิตุํ. เอตนฺติ ยถาวุตฺตํ จกฺขุสภาวํ. โทมนสฺสนฺติ ตสฺเสว มนฺทภาวปจฺจยํ โทมนสฺสํ. อาปชฺชนฺโตปิ อุปคจฺฉติ นาม ตนฺนิมิตฺตสํกิเลสสฺส อุปฺปาทิตตฺตา. ติณฺณํ ลกฺขณานนฺติ หุตฺวา อภาวโต อาทิอนฺตวนฺตโต ตาวกาลิกโต นิจฺจปฏิกฺเขปโตติอาทีนํ ติณฺณํ ลกฺขณานํ สลฺลกฺขณวเสน.

วามโตติ มิจฺฉา. ทกฺขิณโตติ สมฺมา. ยถา ตสฺส ตสฺส สตฺตสฺส โอรภาวตฺตา อชฺฌตฺติกานิ อายตนานิ โอริมํ ตีรํ กตฺวา วุตฺตานิ, เอวํ เนสํ ปรภาวตฺตา พาหิรานิ อายตนานิ ปาริมํ วุตฺตานิ. อปายมชฺเฌ สํสรณเหตุตาย นนฺทีราโคว ‘‘มชฺเฌ สํสาโท’’ติ วุตฺโต.

อุนฺนโตติ ‘‘เสยฺโยหมสฺมี’’ติอาทินา อุนฺนตึ อุปคโต. อตฺตุกฺกํสเน ปํสุกูลิกภาเวน อตฺตานํ ทหนโต อญฺญาการตาคเหตพฺโพ. ปาสาโณ นุ โข เอส ขาณุโกติ คเหตพฺพทารุกฺขนฺธสทิโส วุตฺโต.

จุณฺณวิจุณฺณํ [Pg.334] โหติ อาวฏฺฏเวคสฺส พลวภาวโต. จตูสุ อปาเยสูติ ปญฺจกามคุณาวฏฺเฏ ปติตปุคฺคโล มนุสฺสโลเกปิ คุณสรีรเภทเนน ทีฆรตฺตํ จุณฺณวิจุณฺณํ อาปชฺชติเยว, ตสฺส ตถา อาปนฺนตฺตา. เอวญฺหิ โส อปาเยสุ ตาทิเสสุ ชายติ.

สีลสฺส ทุฏฺฐํ นาม นตฺถิ, ตสฺมา อภาวตฺโถ อิธ ทุ-สทฺโทติ อาห ‘‘นิสฺสีโล’’ติ. ‘‘ปาปํ ปาเปน สุกร’’นฺติอาทีสุ (อุทา. ๔๘) วิย ปาป-สทฺโท นิหีนปริยาโยติ อาห ‘‘ลามกธมฺโม’’ติ. น สุจีติ กายวาจาจิตฺเตหิ น สุจิ. สงฺกาย วาติ อตฺตโน วา สงฺกาย ปเรสํ สมาจารกิริยํ สรติ อาสงฺกติ. เตนาห ‘‘ตสฺส หี’’ติอาทิ. ตานิ กมฺมานิ ปวิสตีติ ตานิ กมฺมานิ กโรนฺตานํ อนฺตเร ปวิสติ. คุณานํ ปูติภาเวนาติ คุณภาเวน คหิตานํ สีลธมฺมานํ สํกิลิฏฺฐภาวปฺปตฺติยา. กจวรชาโตติ อพฺภนฺตรํ สญฺชาตกจวโร, กจวรภูโต วา.

อณณา ปพฺพชฺชาติ อณณสฺเสว ปพฺพชฺชา. โอริมตีราทีนํ อุปคมนานุปคมนาทีนํ โชติตตฺตา วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตํ.

ปฐมทารุกฺขนฺโธปมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๕. ทุติยทารุกฺขนฺโธปมสุตฺตวณฺณนา

๒๔๒. ยา อาปตฺติ วุฏฺฐานคามินี เทสนาคามินี, ตํ ปฏิจฺฉาทิตกาลโต ปฏฺฐาย สํกิลิฏฺฐา นาม อนฺตรายิกภาวโต. อาวีกตา ปน อนาปตฺติฏฺฐาเน ติฏฺฐตีติ อสํกิลิฏฺฐา นาม. เตนาห – ‘‘อาวีกตา หิสฺส ผาสุ โหตี’’ติ. เอวรูปํ สํกิลิฏฺฐนฺติ ปฏิจฺฉาทิตตาย วา ทุฏฺฐุลฺลภาเวน วา สํกิลิฏฺฐํ.

ทุติยทารุกฺขนฺโธปมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๖. อวสฺสุตปริยายสุตฺตวณฺณนา

๒๔๓. สนฺถาคารนฺติ สญฺญาปนาคารํ. เตนาห ‘‘อุยฺโยคกาลาทีสู’’ติอาทิ. อาทิ-สทฺเทน มงฺคลมหาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. สนฺถรนฺตีติ วิสฺสมนฺติ[Pg.335], ปริสฺสมํ วิโนเทนฺตีติ อตฺโถ. สหาติ สนฺนิปาตวเสน เอกชฺฌํ. สห อตฺถานุสาสนํ อคารนฺติ ตสฺมึ อตฺเถ ตฺถ-การสฺส นฺถ-การํ กตฺวา ‘‘สนฺถาคาร’’นฺติ วุจฺจตีติ ทฏฺฐพฺพํ, ปฐมํ ตตฺถ สมฺมนฺตนวเสน สนฺถรนฺติ วิจาเรนฺตีติ อตฺโถ.

เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ อาคตเมว ภวิสฺสตีติ พุทฺธวจนสฺส อาคมนสีเสน อริยผลธมฺมานมฺปิ อาคมนํ วุตฺตเมว. ติยามรตฺตึ ตตฺถ วสนฺตานํ ผลสมาปตฺติวฬญฺชนํ โหตีติ. ตสฺมิญฺจ ภิกฺขุสงฺเฆ กลฺยาณธมฺมา กลฺยาณปุถุชฺชนา วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปนฺตา โหนฺตีติ อริยมคฺคธมฺมานมฺปิ ตตฺถ อาคมนํ โหติเยว.

อลฺลโคมเยนาติ อจฺเฉน อลฺลโคมยรเสน. โอปุญฺชาเปตฺวาติ วิลิมฺเปตฺวา. จตุชฺชาติยคนฺเธหีติ กุงฺกุมตุรุกฺขยวนปุปฺผตมาลปตฺตคนฺเธหิ. นานาวณฺเณติ นีลาทิวเสน นานาวณฺเณ, ภิตฺติวิเสสวเสน นานาสณฺฐานรูเป. ‘‘มหาปิฏฺฐิกโกชเวติ หตฺถิปิฏฺฐิอาทีสุ อตฺถริตพฺพตาย ‘มหาปิฏฺฐิกา’ติ ลทฺธสมญฺเญ โกชเว’’ติ วทนฺติ. กุตฺตเก ปน สนฺธาเยตํ วุตฺตํ, ‘‘จตุรงฺคุลาธิกปุปฺผา มหาปิฏฺฐิกโกชวา’’ติปิ วทนฺติ. หตฺถตฺถรอสฺสตฺถรา หตฺถิอสฺสปิฏฺฐีสุ อตฺถริตพฺพา หตฺถิอสฺสรูปวิจิตฺตา จ อตฺถรกา. สีหตฺถรกาทโย ปน สีหรูปาทิวิจิตฺตา เอว อตฺถรกา. จิตฺตตฺถรกํ นานาวิธรูเปหิ เจว นานาวิธมาลากมฺมาทีหิ จ วิจิตฺตํ อตฺถรกํ.

อุปธานนฺติ อปสฺสยนํ. อุปทหิตฺวาติ อปสฺสยโยคฺคภาเวน ฐเปตฺวา. คนฺเธหิ กตมาลา คนฺธทามํ. ตมาลปตฺตาทีหิ กตมาลา ปตฺตทามํ. อาทิ-สทฺเทน หิงฺคุลตกฺโกลชาติผลชาติปุปฺผาทีหิ กตทามํ สงฺคณฺหาติ. ปลฺลงฺกากาเรน กตปีฐํ ปลฺลงฺกปีฐํ. ตีสุ ปสฺเสสุ เอกปสฺเส เอว วา สอุปสฺสยํ อปสฺสยปีฐํ. อนปสฺสยํ มุณฺฑปีฐํ. โยชนาวฏฺเฏติ โยชนปริกฺเขโปกาเส.

สํวิธายาติ อนฺตรวาสกสฺส โกณปเทสํ อิตรปเทสญฺจ สมํ กตฺวา วิธาย. เตนาห – ‘‘กตฺตริยา ปทุมํ กนฺเตนฺโต วิยา’’ติ, ‘‘ติมณฺฑลํ ปฏิจฺฉาเทนฺโต’’ติ จ. ยสฺมา พุทฺธานํ รูปสมฺปทา วิย อากปฺปสมฺปทาปิ ปรมุกฺกํสตํ คตา, ตสฺมา ตทา ภควา เอวํ โสเภยฺยาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สุวณฺณปามงฺเคนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘อสเมน พุทฺธเวเสนา’’ติอาทินา [Pg.336] ตทา ภควา พุทฺธานุภาวสฺส นิคุหเน การณาภาวโต ตตฺถ สนฺนิปติตเทวมนุสฺสนาคยกฺขคนฺธพฺพาทีนํ ปสาทชนนตฺถํ อตฺตโน สภาวปกติยาว กปิลวตฺถุํ ปาวิสีติ ทสฺเสติ. พุทฺธานํ กายปภา นาม ปกติยา อสีติหตฺถมตฺตปเทสํ วิสรตีติ อาห ‘‘อสีติหตฺถฏฺฐานํ อคฺคเหสี’’ติ. นีลปีตโลหิโตทาตมญฺชิฏฺฐปภสฺสรานํ วเสน ฉพฺพณฺณา พุทฺธรสฺมิโย.

สพฺพปาลิผุลฺโลติ มูลโต ปฏฺฐาย ยาว สาขคฺคา สมนฺตโต ผุลฺโล วิกสิโต. ปฏิปาฏิยา ฐปิตานนฺติอาทิ ปริกปฺปูปมา, ยถา ตํ…เป… อลงฺกตํ อญฺญํ วิโรจติ, เอวํ วิโรจิตฺถ, สมตึสาย ปารมิตาหิ อภิสงฺขตตฺตา เอวํ วิโรจิตฺถาติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ปญฺจวีสติยา คงฺคานนฺติ สตมุขา หุตฺวา สมุทฺทํ ปวิฏฺฐาย มหาคงฺคาย มหนฺตมหนฺตานํ คงฺคานํ ปญฺจวีสตี’’ติ วทนฺติ. ปปญฺจสูทนิยํ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒๒) ‘‘ปญฺจวีสติยา นทีน’’นฺติ วุตฺตํ, คงฺคาทีนํ จนฺทภาคาปริโยสานานํ ปญฺจวีสติยา มหานทีนนฺติ อตฺโถ. ปริกปฺปวจนญฺเหตํ. สมฺภิชฺชาติ สมฺเภทํ มิสฺสีภาวํ ปตฺวา มุขทฺวาเรติ สมุทฺทํ ปวิฏฺฐฏฺฐาเน.

นาคสุปณฺณคนฺธพฺพยกฺขาทีนนฺติอาทิ ปริกปฺปวเสน วุตฺตํ. สหสฺเสนาติ ปทสหสฺเสน, ภาณวารปฺปมาเณน คนฺเถนาติ อตฺโถ.

กมฺปยนฺโต วสุนฺธรนฺติ อตฺตโน คุณวิเสเสหิ ปถวีกมฺมํ อุนฺนาเทนฺโต, เอวํภูโตปิ อเหฐยนฺโต ปาณานิ. สพฺพปทกฺขิณตฺตา พุทฺธานํ ทกฺขิณํ ปฐมํ ปาทํ อุทฺธรนฺโต. สมํ สมฺผุสเต ภูมึ สุปฺปติฏฺฐิตปาทตาย. ยทิปิ ภูมึ สมํ ผุสติ, รชสา นุปลิปฺปติ สุขุมตฺตา ฉวิยา. นินฺนฏฺฐานํ อุนฺนมตีติอาทิ พุทฺธานํ สุปฺปติฏฺฐิตปาทตาสงฺขาตมหาปุริสลกฺขณปฏิลาภสฺส นิสฺสนฺทผลํ. นาติทูเร อุทฺธรตีติ อติทูเร ฐเปตุํ น อุทฺธรติ. นจฺจาสนฺเน จ นิกฺขิปนฺติ อจฺจาสนฺเน จ ฐาเน อนิกฺขิปนฺโต นิยฺยาติ. หาสยนฺโต สเทวเก โลเก โตเสนฺโต. จตูหิ ปาเทหิ จรตีติ จตุจารี.

พุทฺธานุภาวสฺส ปกาสนวเสน คตตฺตา วณฺณกาโล นาม เอส. สรีรวณฺเณ วา คุณวณฺเณ วา กถิยมาเน ทุกฺกถิตนฺติ น วตฺตพฺพํ. กสฺมา? อปฺปมาณวณฺณา หิ พุทฺธา ภควนฺโต, พุทฺธคุณสํวณฺณนา ชานนฺตสฺส ยถารทฺธสํวณฺณนํเยว [Pg.337] อนุปวิสติ. ทุกูลจุมฺพฏเกนาติ คนฺถิตฺวา คหิตทุกูลวตฺเถน.

นาควิกฺกนฺตจารโณติ หตฺถินาคสทิสปทนิกฺเขโป. สตปุญฺญลกฺขโณติ อเนกสตปุญฺญาภินิพฺพตฺตมหาปุริสลกฺขโณ. มณิเวโรจโน ยถาติ จตุราสีติสหสฺสมณิปริวาริโต อติวิย วิโรจมาโน วิชฺโชตมาโน มณิ วิย. ‘‘เวโรจโน นาม เอโก มณี’’ติ เกจิ. มหาสาโลวาติ มหนฺโต สาลรุกฺโข วิย, สุทฺธฏฺฐิโต โกวิฬาราทิ มหารุกฺโข วิย วา. ปทุโม โกกนโท ยถาติ โกกนทสงฺขาตํ มหาปทุมํ วิย, วิกสมานปทุมํ วิย วา.

อากาสคงฺคํ โอตาเรนฺโต วิยาติอาทิ ตสฺสา ปกิณฺณกกถาย อญฺเญสํ สุทุกฺกรภาวทสฺสนญฺเจว สุณนฺตานํ อจฺจนฺตสุขาวหภาวทสฺสนญฺจ. ปถโวชํ อากฑฺฒนฺโต วิยาติ นาฬิยนฺตํ โยเชตฺวา มหาปถวิยา เหฏฺฐิมตเล ปปฺปฏโกชํ อุทฺธํ มุขํ กตฺวา อากฑฺฒนฺโต วิย. โยชนิกนฺติ โยชนปมาณํ. มธุภณฺฑนฺติ มธุปฏลํ.

มหนฺตนฺติ วิปุลํ อุฬารปุญฺญํ. สพฺพทานํ ทินฺนเมว โหตีติ สพฺพเมว ปจฺจยชาตํ อาวาสทายเกน ทินฺนเมว โหติ. ตถา หิ ทฺเว ตโย คาเม ปิณฺฑาย จริตฺวา กิญฺจิ อลทฺธา อาคตสฺสปิ ฉายูทกสมฺปนฺนํ อารามํ ปวิสิตฺวา นฺหายิตฺวา ปฏิสฺสเย มุหุตฺตํ นิปชฺชิตฺวา อุฏฺฐาย นิสินฺนสฺส กาเย พลํ อาหริตฺวา ปกฺขิตฺตํ วิย โหติ. พหิ วิจรนฺตสฺส จ กาเย วณฺณธาตุ วาตาตเปหิ กิลมติ, ปฏิสฺสยํ ปวิสิตฺวา ทฺวารํ ปิธาย มุหุตฺตํ นิสินฺนสฺส วิสภาคสนฺตติ วูปสมฺมติ, สภาคสนฺตติ ปติฏฺฐาติ, วณฺณธาตุ อาหริตฺวา ปกฺขิตฺตา วิย โหติ, พหิ วิจรนฺตสฺส จ ปาเท กณฺฏกา วิชฺฌนฺติ, ขาณุ ปหรติ, สรีสปาทิปริสฺสยา เจว โจรภยญฺจ อุปฺปชฺชติ, ปฏิสฺสยํ ปวิสิตฺวา ทฺวารํ ปิธาย นิสินฺนสฺส ปน สพฺเพเปเต ปริสฺสยา น โหนฺติ. สชฺฌายนฺตสฺส ธมฺมปีติสุขํ, กมฺมฏฺฐานํ มนสิกโรนฺตสฺส อุปสมสุขํ อุปฺปชฺชติ พหิทฺธา วิกฺเขปาภาวโต. พหิ วิจรนฺตสฺส จ กาเย เสทา มุจฺจนฺติ, อกฺขีนิ ผนฺทนฺติ, เสนาสนํ ปวิสนกฺขเณ มญฺจปีฐาทีนิ น ปญฺญายนฺติ, มุหุตฺตํ นิสินฺนสฺส ปน อกฺขิปสาโท อาหริตฺวา ปกฺขิตฺโต วิย โหติ, ทฺวารวาตปานมญฺจปีฐาทีนิ ปญฺญายนฺติ. เอตสฺมิญฺจ อาวาเส วสนฺตํ ทิสฺวา มนุสฺสา จตูหิ ปจฺจเยหิ สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐหนฺติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อาวาสทานสฺมิญฺหิ ทินฺเน สพฺพทานํ ทินฺนเมว โหตี’’ติ. ภูมฏฺฐก…เป… น [Pg.338] สกฺกาติ อยมตฺโถ มหาสุทสฺสนวตฺถุนา (ที. นิ. ๒.๒๔๑ อาทโย) ทีเปตพฺโพ. มาตุกุจฺฉิ อสมฺพาโธว โหตีติ อยมตฺโถ อนฺติมภวิกานํ มหาโพธิสตฺตานํ ปฏิสนฺธิวเสน ทีเปตพฺโพ.

สีตนฺติ อชฺฌตฺตํ ธาตุกฺโขภวเสน วา พหิทฺธา อุตุวิปริณามวเสน วา อุปฺปชฺชนกสีตํ. อุณฺหนฺติ อคฺคิสนฺตาปํ, ตสฺส จ ทวทาหาทีสุ สมฺภโว ทฏฺฐพฺโพ. ปฏิหนฺตีติ ปฏิหนติ. ยถา ตทุภยวเสน กายจิตฺตานํ อาพาโธ น หนติ, เอวํ กโรติ. สีตุณฺหพฺภาหเต หิ สรีเร วิกฺขิตฺตจิตฺโต ภิกฺขุ โยนิโส ปทหิตุํ น สกฺโกติ. วาฬมิคานีติ สีหพฺยคฺฆาทิวาฬมิเค. คุตฺตเสนาสนญฺหิ ปวิสิตฺวา ทฺวารํ ปิธาย นิสินฺนสฺส เต ปริสฺสยา น โหนฺติ. สรีสเปติ เย เกจิ สรนฺตา คจฺฉนฺเต ทีฆชาติเก สปฺปาทิเก อญฺเญ จ ตถารูเป. มกเสติ นิทสฺสนมตฺตเมตํ, ฑํสาทีนํ เอเตเนว สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. สิสิเรติ สีตกาลวเสน สตฺตาหวทฺทลิกาทิวเสน จ อุปฺปนฺเน สิสิรสมฺผสฺเส. วุฏฺฐิโยติ ยทา ตทา อุปฺปนฺนา วสฺสวุฏฺฐิโย ปฏิหนตีติ โยชนา.

วาตาตโป โฆโรติ รุกฺขคจฺฉาทีนํ อุพฺพหนภญฺชนาทิวเสน ปวตฺติยา โฆโร สรชอรชาทิเภโท วาโต เจว คิมฺหปริฬาหสมเยสุ อุปฺปตฺติยา โฆโร สูริยาตโป จ. ปฏิหญฺญตีติ ปฏิพาหียติ. เลณตฺถนฺติ นานารมฺมณโต จิตฺตํ นิวตฺติตฺวา ปฏิสลฺลาณารามตฺถํ. สุขตฺถนฺติ วุตฺตปริสฺสยาภาเวน ผาสุวิหารตฺถํ. ฌายิตุนฺติ อฏฺฐตึสาย อารมฺมเณสุ ยตฺถ กตฺถจิ จิตฺตํ อุปนิพนฺธิตฺวา สมาทหนวเสน ฌายิตุํ. วิปสฺสิตุนฺติ อนิจฺจาทิวเสน สงฺขาเร สมฺมสิตุํ.

วิหาเรติ ปฏิสฺสเย. การเยติ การาเปยฺย. รมฺเมติ มโนรเม. วาสเยตฺถ พหุสฺสุเตติ กาเรตฺวา ปน เอตฺถ วิหาเรสุ พหุสฺสุเต สีลวนฺเต กลฺยาณธมฺเม นิวาเสยฺย. เต นิวาเสนฺโต ปน เตสํ พหุสฺสุตานํ ยถา ปจฺจเยหิ กิลมโถ น โหติ. เอวํ อนฺนญฺจ ปานญฺจ วตฺถเสนาสนานิ จ ทเทยฺย อุชุภูเตสุ อชฺฌาสยสมฺปนฺเนสุ กมฺมผลานํ รตนตฺตยคุณานญฺจ สทฺทหเนน วิปฺปสนฺเนน เจตสา. อิทานิ คหฏฺฐปพฺพชิตานํ อญฺญมญฺญูปการตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เต ตสฺสา’’ติ คาถมาห. ตตฺถ เตติ พหุสฺสุตา. ตสฺสาติ อุปาสกสฺส. ธมฺมํ เทเสนฺตีติ สกลวฏฺฏทุกฺขปนูทนํ [Pg.339] นิยฺยานิกํ ธมฺมํ กเถนฺติ. ยํ โส ธมฺมํ อิธญฺญายาติ โส ปุคฺคโล ยํ สทฺธมฺมํ อิมสฺมึ สาสเน สมฺมาปฏิปชฺชเนน ชานิตฺวา อคฺคมคฺคาธิคเมน อนาสโว หุตฺวา ปรินิพฺพายติ.

อาวาเสติ อาวาสทาเน. อานิสํโสติ อุทฺรโย. ปูชาสกฺการวเสน ปฐมยาโม เขปิโต, สตฺถุ ธมฺมเทสนาย อปฺปาวเสโส มชฺฌิมยาโม คโตติ ปาฬิยํ ‘‘พหุเทว รตฺติ’’นฺติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘อติเรกตรํ ทิยฑฺฒยาม’’นฺติ. สงฺคหํ นาโรหติ วิปุลวิตฺถารภาวโต. พุทฺธานญฺหิ ภตฺตานุโมทนาปิ โถกํ วฑฺเฒตฺวา วุจฺจมานา ทีฆมชฺฌิมปมาณาปิ โหติ. ตถา หิ สุผุสิตํ ทนฺตาวรณํ, ชิวฺหา ตนุกา, ภวงฺคปริวาโส ปริตฺโต, นตฺถิ เวคายิตํ, นตฺถิ วิตฺถายิตํ, นตฺถิ อพฺยาวฏมโน, สพฺพญฺญุตญฺญาณํ สมุปพฺยูฬฺหํ, อปริกฺขยา ปฏิสมฺภิทา.

สนฺทสฺเสตฺวาติอาทีสุ สนฺทสฺเสตฺวา อาวาสทานปฏิสํยุตฺตํ ธมฺมึ กถํ กตฺวา. ตโต ปรํ, มหาราช, อิติปิ สีลํ, อิติปิ สมาธิ, อิติปิ ปญฺญาติ สีลาทิคุเณ เตสํ สมฺมา ทสฺเสตฺวา หตฺเถน คเหตฺวา วิย ปจฺจกฺขโต ปกาเสตฺวา. สมาทเปตฺวาติ เอวํ สีลํ สมาทาตพฺพํ, สีเล ปติฏฺฐิเตน เอวํ สมาธิปญฺญา ภาเวตพฺพาติ ยถา เต สีลาทิคุเณ สมฺมา อาทิยนฺติ, ตถา คณฺหาเปตฺวา. สมุตฺเตเชตฺวาติ ยถาสมาทินฺนํ สีลํ สุวิสุทฺธํ โหติ, สมถวิปสฺสนา จ ภาวิยมานา ยถา สุฏฺฐุ วิโสธิตา อุปรูปริ วิเสสาวหา โหนฺติ, เอวํ สมุตฺเตเชตฺวา นิสามนวเสน โวทาเปตฺวา. สมฺปหํเสตฺวาติ ยถานุสิฏฺฐํ ฐิตสีลาทิคุเณหิ สมฺปติ ปฏิลทฺธคุณานิสํเสหิ เจว อุปริลทฺธพฺพผลวิเสเสหิ จ จิตฺตํ สมฺปหํเสตฺวา ลทฺธสฺสาสวเสน สุฏฺฐุ โตเสตฺวา. เอวเมเตสํ ปทานํ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สกฺยราชาโน เยภุยฺเยน ภควโต ธมฺมเทสนาย สาสเน ลทฺธสฺสาทา ลทฺธปฺปติฏฺฐา จ.

อุปสคฺคสทฺทานํ อเนกตฺถตฺตา อภิ-สทฺโท อติ-สทฺเทน สมานตฺโถปิ โหตีติ วุตฺตํ ‘‘อภิกฺกนฺตาติ อติกฺกนฺตา’’ติ.

ตตฺร กิราติอาทิ เกจิวาโทติ พทฺโธปิ น โหติ. เตนาห ‘‘อการณเมต’’นฺติอาทิ. กายจิตฺตลหุตาทโย อุปฺปชฺชนฺตีติ อิทํ กายิกเจตสิกอญฺญถาภาวสฺส การณวจนํ, ลหุตาทิอุปฺปนฺเน สวนานุตฺตริยปฏิลาเภน ลทฺธพฺพธมฺมตฺถเวทสมธิคมโต. วุตฺตญฺเหตํ –

‘‘ยถา[Pg.340], ยถาวุโส, ภิกฺขุโน สตฺถา วา ธมฺมํ เทเสติ อญฺญตโร วา ครุฏฺฐานิโก สพฺรหฺมจารี, ตถา ตถา โส ตสฺมึ ธมฺเม ลภติ อตฺถเวทํ, ลภติ ธมฺมเวทํ, ลภติ ธมฺมูปสํหิตํ ปาโมชฺช’’นฺติอาทิ (ที. นิ. ๓.๓๒๒, ๓๕๕; อ. นิ. ๕.๒๖).

ปิฏฺฐิวาโต อุปฺปชฺชิ อุปาทินฺนสรีรสฺส ตถารูปตฺตา สงฺขารานญฺจ อนิจฺจตาย ทุกฺขานุพนฺธตฺตา. อการณํ วา เอตนฺติ เยนาธิปฺปาเยน วุตฺตํ, ตเมว อธิปฺปายํ วิวริตุํ ‘‘ปโหตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอกปลฺลงฺเกน นิสีทิตุํ ปโหติ ยถา ตํ เวลุวคามเก. เอตฺตเก ฐาเนติ เอตฺตเก ฐาเน ฐานํ นิปฺผนฺนนฺติ โยชนา. ตญฺจ โขติ วุฏฺฐานสญฺญํ จิตฺเต ฐปนํ. ธมฺมกถํ สุณมาโน ธมฺมคารเวน.

อวสฺสุตสฺสาติ อวสฺสุตภาวสฺส ราคาทิวเสน. อวสฺสุตสฺส การณนฺติ ตินฺตภาวการณํ. กิเลสาธิมุจฺจเนนาติ กิเลสวเสน ปริปฺผนฺทิตวเสน. นิพฺพาปนํ วิยาติ วูปสโม วิย. นิพฺพิเสวนานนฺติ ปริปฺผนฺทนรหิตานํ.

อวสฺสุตปริยายสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๗. ทุกฺขธมฺมสุตฺตวณฺณนา

๒๔๔. ทุกฺขธมฺมานนฺติ ทุกฺขการณานํ. เตนาห ‘‘ทุกฺขสมฺภวธมฺมาน’’นฺติอาทิ. ตตฺถ กึ ทุกฺขํ, กา ทุกฺขธมฺมาติ ตทุภยํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปญฺจสุ หี’’ติ วุตฺตํ. เตติ ปญฺจกฺขนฺธา. ทุกฺขสมฺภวธมฺมตฺตาติ ทุกฺขุปฺปตฺติการณตฺตา. อสฺสาติ เตน. กรเณ เหตํ สามิวจนํ. กาเมติ วตฺถุกาเม กิเลสกาเม จ. ปุน อสฺสาติ สามิอตฺเถ เอว สามิวจนํ. จารนฺติ จิตฺตาจารํ. วิหารนฺติ ปญฺจทฺวารปฺปวตฺติจารวิหารํ. ‘‘เอกฏฺฐา’’ติ จ วทนฺติ. เตเนว หิ ‘‘อนุพนฺธิตฺวา จรนฺตํ’’อิจฺเจว วุตฺตํ. อนุพนฺธิตฺวาติ จ วีถิจิตฺตปฺปวตฺติโต ปฏฺฐาย ยาว ตติยชวนวารา อนุ อนุ พนฺธิตฺวา. ปกฺขนฺทนาทีติ อาทิ-สทฺเทน กสิโครกฺขาทิวเสนปิ กามานํ ปริเยสนทุกฺขํ สงฺคณฺหาติ.

ทายตีติ [Pg.341] ทาโย, วนํ. เตนาห ‘‘อฏวิ’’นฺติ. กณฺฏกคพฺภนฺติ โอวรกสทิสํ วนํ. นามปทํ นาม กิริยาปทาเปกฺขนฺติ ‘‘วิชฺฌี’’ติ วจนเสเสน กิริยาปทํ คณฺหาติ.

ทนฺธายิตตฺตํ อุปฺปนฺนกิเลสานํ อวฏฺฐานํ. เตนาห ‘‘อุปฺปนฺนมตฺตายา’’ติอาทิ. ตายาติ สติยา. กาจิ กิเลสาติ จุทฺทสวิเธ จิตฺตสฺส กิจฺเจ ชวนกิจฺเจ เอว จิตฺตกิเลสานํ อุปฺปตฺตึ กตฺวา ตถา วุตฺตํ. นิคฺคหิตาว โหนฺติ ปวตฺติตุํ อปฺปทานวเสน. เตนาห ‘‘น สณฺฐาตุํ สกฺโกนฺตี’’ติ. จกฺขุทฺวารสฺมินฺติ ปาฬิยํ ตสฺส ปฐมํ คหิตตาย วุตฺตํ, เตน นเยน เสสทฺวารานิปิ คหิตาเนว โหนฺติ. ราคาทีสุ อุปฺปนฺเนสุ ปฐมชวนวาเร. สติสมฺโมเสน ‘‘กิเลสา เม อุปฺปนฺนา’’ติ ญตฺวา ตถา ปจฺจามาสสติยา ลพฺภนโต. เตนาห – ‘‘อนจฺฉริยํ เจต’’นฺติ. อาวฏฺเฏตฺวาติ อโยนิโส อาวฏฺเฏตฺวา. อาวชฺชนาทีสูติ ตโต เอว อโยนิโส อาวชฺชนาทีสุ อุปฺปนฺเนสุ อิฏฺฐารมฺมณสฺส ลทฺธตฺตา ปจฺจยสิทฺธิยา สมฺปตฺตํ ปวตฺตนารหํ. นิวตฺเตตฺวาติ ทุติยชวนวาเรปิ กิเลสุปฺปตฺตึ นิวตฺเตตฺวา. กถํ ปนสฺส เอวํ ลทฺธุํ สกฺกาติ อาห ‘‘อารทฺธวิปสฺสกานํ หี’’ติอาทิ. ภาวนาปฏิสงฺขาเนติ ภาวนายํ ปฏิสงฺขาเน จ โยคิโน ปติฏฺฐิตภาโว. ตสฺส อยมานิสํโส – ยํ ปจฺจยลาเภน อุปฺปชฺชิตุํ ลทฺโธกาสาปิ กิเลสา ปุพฺเพ ปวตฺตภาวนานุภาเวน วิกฺขมฺภิตา ตถา ตถา นิคฺคหิตา เอว หุตฺวา นิวตฺตนฺติ, กุสลา ธมฺมาว ลทฺโธกาสา อุปรูปริ วฑฺฒนฺติ.

อภิหฏฺฐุนฺติ อภิหริตฺวา. อนุทหนฺตีติ อนุทหนฺตา วิย โหนฺติ. อนุเสนฺตีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. อนาวฏฺฏนฺเตติ อนิวตฺตนฺเต สามญฺญโตติ อธิปฺปาโย. วิปสฺสนาพลเมว ทีปิตํ มคฺคผลาธิคมสฺส อโชติตตฺตา.

ทุกฺขธมฺมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๘. กึสุโกปมสุตฺตวณฺณนา

๒๔๕. จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ ปริญฺญาภิสมยาทิวเสน วิวิธทสฺสนนฺติ กิจฺจวเสน นานาทสฺสนํ โหตีติ วุตฺตํ, ‘‘ทสฺสนนฺติ ปฐมมคฺคสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ[Pg.342]. ตยิทํ อุปริมคฺเคสุ ภาวนาปริยายสฺส นิรุฬฺหตฺตา ปฐมมคฺคสฺส ปฐมํ นิพฺพานทสฺสนโต. เตนาห ‘‘ปฐมมคฺโค หี’’ติอาทิ. โกจิ ยถาวุตฺตํ อวิปรีตํ อตฺถํ อชานนฺโต ญาณทสฺสนํ นาม อารมฺมณกรณสฺส วเสน อติปฺปสงฺคํ อาสงฺเกยฺยาติ ตํ นิวตฺเตตุํ ‘‘โคตฺรภู ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. น ทสฺสนนฺติ วุจฺจตีติ เอตฺถ ราชทสฺสนํ อุทาหรนฺติ. จตฺตาโรปิ มคฺคา ทสฺสนเมว ยถาวุตฺเตนตฺเถน, ภาวนาปริยาโย ปน อุปริ ติณฺณํ มคฺคานํ ปฐมมคฺคอุปายสฺส ภาวนากาเรน ปวตฺตนโต. ทสฺสนํ วิสุทฺธิ เอตฺถาติ ทสฺสนวิสุทฺธิกํ, นิพฺพานํ. ผสฺสายตนํ กมฺมฏฺฐานํ อสฺส อตฺถีติ ผสฺสายตนกมฺมฏฺฐานิโก. เอส นโย เสเสสุปิ ปเทสุ.

ปเทสสงฺขาเรสูติ สงฺขาเรกเทเสสุ. เหฏฺฐิมปริจฺเฉเทน ปถวิอาทิเก ธมฺมมตฺเต ทิฏฺเฐ รูปปริคฺคโห, จกฺขุวิญฺญาณาทิเก ตํสหคตธมฺมมตฺเต ทิฏฺเฐ อรูปปริคฺคโห จ สิชฺฌตีติ วทนฺติ.

อธิคตมคฺคเมว กเถสีติ เยน มุเขน วิปสฺสนาภินิเวสํ อกาสิ, ตเมวสฺส มุขํ กเถสิ. อยํ ปนาติ กมฺมฏฺฐานํ ปุจฺฉนฺโต ภิกฺขุ. อิเมสนฺติ ผสฺสายตนกมฺมฏฺฐานิกปญฺจกฺขนฺธกมฺมฏฺฐานิกานํ วจนํ. ‘‘อญฺญมญฺญํ น สเมตี’’ติ วตฺวา ตเมวตฺถํ ปากฏํ กโรติ ‘‘ปฐเมนา’’ติอาทินา. ปญฺจกฺขนฺธวิมุตฺตสฺส สงฺขารสฺส อภาวา ‘‘นิปฺปเทเสสู’’ติ วุตฺตํ. ตเถวาติ ยเถว ผสฺสายตนกมฺมฏฺฐานิกํ, ตเถว ตํ ปญฺจกฺขนฺธกมฺมฏฺฐานิกํ ปุจฺฉิตฺวา.

สมปฺปวตฺตา ธาตุโยติ รสาทโย สรีรธาตุโย สมปฺปวตฺตา, น วิสมาการสณฺฐิตา อเหสุํ. เตนาห ‘‘กลฺลสรีรํ พลปฺปตฺต’’นฺติ. ‘‘อตีตา สงฺขารา’’ติอาทิ วิปสฺสนาภินิเวสวเสน วุตฺตํ. สมฺมสนํ สพฺพตฺถกเมว อิจฺฉิตพฺพํ. จาริภูมินฺติ โคจรฏฺฐานํ.

การกภาวนฺติ ภาวนานุยุญฺชนภาวํ. ปณฺฑุโรคปุริโสติ ปณฺฑุโรคี ปุริโส. อริฏฺฐนฺติ สุตฺตํ. เภสชฺชํ กตฺวาติ เภสชฺชปโยคํ กตฺวา. กริสฺสามีติ เภสชฺชํ กริสฺสามิ. ฌามถุโณ วิยาติ ทฑฺฒถุโณ วิย ขารกชาลนทฺธตฺตา ตรุณมกุลสนฺตานสญฺฉนฺนตฺตา.

ทกฺขิณทฺวารคาเมติ ทกฺขิณทฺวารสมีเป คาเม. โลหิตโกติ โลหิตวณฺโณ. โอจิรกชาโตติ ชาตโอลมฺพมานจิรโก วิย. อาทินฺนสิปาฏิโกติ [Pg.343] คหิตผลโปตโก. สนฺทจฺฉาโยติ พหลจฺฉาโย. ยสฺมา ตสฺส รุกฺขสฺส สาขา อวิรฬา ฆนปฺปตฺตา อญฺญมญฺญํ สํสนฺทิตฺวา ฐิตา, ตสฺมา ฉายาปิสฺส ตาทิสีติ วุตฺตํ ‘‘สนฺทจฺฉาโย นาม สํสนฺทิตฺวา ฐิตจฺฉาโย’’ติ, ฆนจฺฉาโยติ อตฺโถ. ตตฺถาติอาทิ อุปมาสํสนฺทนํ.

เยน เยนากาเรน อธิมุตฺตานนฺติ ฉผสฺสายตนาทิมุเขน เยน เยน วิปสฺสนาภินิเวเสน วิปสฺสนฺตานํ นิพฺพานญฺจ อธิมุตฺตานํ. สุฏฺฐุ วิสุทฺธํ ปริญฺญาติสมยาทิสิทฺธิยา. เตน เตเนวากาเรนาติ อตฺตนาธิมุตฺตากาเรน. อิทานิ ตํ ตํ อาการํ อุปมาย สทฺธึ โยเชตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

อิทนฺติ นคโรปมํ. ตํ สลฺลกฺขิตนฺติ กึสุโกปมทีปิตํ อตฺถชาตํ สเจ สลฺลกฺขิตํ. อสฺส ภิกฺขุโน. ธมฺมเทสนตฺถนฺติ ยถาสลฺลกฺขิตสฺส อตฺถสฺส วเสน ลทฺธวิเสสสฺส อุปพฺรูหนาย. ตสฺเสวตฺถสฺสาติ ตสฺส ทสฺสนวิสุทฺธิสงฺขาตสฺส อตฺถสฺส. โจราสงฺกา น โหนฺติ มชฺฌิมเทสรชฺชสฺส ปสนฺนภาวโต. ติปุริสุพฺเพธานีติ อุพฺเพเธน ติปุริสปฺปมาณานิ นานาภิตฺติวิจิตฺตานิ ถมฺภานํ อุปริ วิวิธมาลากมฺมาทิวิจิตฺตธนุราการลกฺขิตานิ มโนรมานิ. เตนาห ‘‘นครสฺส อลงฺการตฺถ’’นฺติ. นครทฺวารสฺส ถิรภาวาปาทนวเสน ฐเปตพฺพตฺตา วุตฺตํ ‘‘โจรนิวารณตฺถานิปิ โหนฺติเยวา’’ติ. ปิฏฺฐสงฺฆาตสฺสาติ ทฺวารพาหสฺส. ‘‘อิเม อาวาสิกา, อิเม อาคนฺตุกา, ตตฺถาปิ จ อิเมหิ นครสฺส นครสามิกสฺส จ อตฺโถ. อิเมสํ วเสน อนตฺโถ สิยา’’ติ ชานนญาณสงฺขาเตน ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคโต. อญฺญาตนิวารเณ ปฏุภาวสงฺขาเตน เวยฺยตฺติเยน สมนฺนาคโต. ฐานุปฺปตฺติกปญฺญาสงฺขาตายาติ ตสฺมึ ตสฺมึ อตฺถกิจฺเจ ตงฺขณุปฺปชฺชนกปฏิภานสงฺขาตาย.

รญฺญา อายุตฺโต นิโยชิโต ราชายุตฺโต, ตตฺถ ตตฺถ รญฺโญ กาตพฺพกิจฺเจ ฐปิตปุริโส. กติปาเหเยวาติ กติปยทิวเสเยว อกิจฺจกรเณน ตสฺส ฐานํ วิพฺภโม ชาโตติ กตฺวา วุตฺตํ – ‘‘สพฺพานิ วินิจฺฉยฏฺฐานาทีนิ หาเรตฺวา’’ติ.

สีสมสฺส ฉินฺทาหีติ สีสภูตํ อุตฺตมงฺคฏฺฐานิยํ ตตฺถ ตสฺส ราชกิจฺจํ ฉินฺทาติ อตฺโถ. อญฺญถา ตสฺส ปากติเก อตฺเถ คยฺหมาเน ปาณาติปาโต [Pg.344] อาณตฺโต นาม สิยา. น หิ จกฺกวตฺติราชา ตาทิสํ อาณาเปติ, อญฺเญสมฺปิ ตโต นิวารกตฺตา. อถ วา ฉินฺทาหีติ มม อาณาย อสฺส สีสํ ฉินฺทนฺโต วิย อตฺตานํ ทสฺเสหิ, เอวํ โส ตตฺโถวาทปฏิกรตฺตปตฺโต โอทเมยฺยาติ, ตถา เจว อุปริ ปฏิปตฺติ อาคตา. ตตฺถาติ เอตสฺมึ ปจฺจนฺติมนคเร.

อุปฺปนฺเนนาติ สมถกมฺมฏฺฐาเน อุปฺปนฺเนน.

ตสฺเสวาติ สกฺกายสงฺขาตสฺส นครสฺส ‘‘ทฺวารานี’’ติ วุตฺตานีติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. ‘‘สีฆํ ทูตยุค’’นฺติ วุตฺตาติ โยชนา. หทยวตฺถุรูปสฺส มชฺเฌ สิงฺฆาฏกภาเวน คหิตตฺตา ‘‘หทยวตฺถุสฺส นิสฺสยภูตานํ มหาภูตาน’’นฺติ วุตฺตํ. ยทิ เอวํ วตฺถุรูปเมว คเหตพฺพํ, ตเทเวตฺถ อคฺคเหตฺวา กสฺมา มหาภูตคฺคหณนฺติ อาห ‘‘วตฺถุรูปสฺส หี’’ติอาทิ. ยาทิโสติ สมฺมาทิฏฺฐิอาทีนํ วเสน ยาทิโส เอว ปุพฺเพ อาคตวิปสฺสนามคฺโค. ‘‘อยมฺปิ อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตตฺตา ตาทิโส เอวา’’ติ วตฺวา อริยมคฺโค ‘‘ยถาคตมคฺโค’’ติ วุตฺโต. อิทํ ตาเวตฺถาติ เอตฺถ เอตสฺมึ สุตฺเต ธมฺมเทสนตฺถํ อาภตาย ยถาวุตฺตอุปมาย อิทํ สํสนฺทนํ.

อิทํ สํสนฺทนนฺติ อิทานิ วกฺขมานํ อุปมาย สํสนฺทนํ. นครสามิอุปมา ปญฺจกฺขนฺธวเสน ทสฺสนวิสุทฺธิปตฺตํ ขีณาสวํ ทสฺเสตุํ อาภตา. สิงฺฆาฏกูปมา จตุมหาภูตวเสน ทสฺสนวิสุทฺธิปตฺตํ ขีณาสวํ ทสฺเสตุํ อาภตาติ โยชนา. ‘‘จตุสจฺจเมว กถิต’’นฺติ วตฺวา ตานิ สจฺจานิ นิทฺธาเรตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘สกเลนปิ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อิธ นครสมฺภาโร ฉทฺวาราทโย. เตน หิ ฉผสฺสายตนาทโย อุปมิตา. เต ปน ทุกฺขสจฺจปริยาปนฺนาติ วุตฺตํ ‘‘นครสมฺภาเรน ทุกฺขสจฺจเมว กถิต’’นฺติ.

กึสุโกปมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๙. วีโณปมสุตฺตวณฺณนา

๒๔๖. ภิกฺขุสฺส วา ภิกฺขุนิยา วาติ กามํ ปาฬิยํ ปริสาทฺวยเมว คหิตํ, เสสปริสานํ ปน ตทญฺเญสมฺปิ เทวมนุสฺสานนฺติ สพฺพสาธารโณวายํ ธมฺมสงฺคโหติ อิมมตฺถํ อุปมาปุพฺพกํ กตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา นามา’’ติอาทิ [Pg.345] อารทฺธํ. ยชนฺโตติ ททนฺโต. วินฺทิตพฺโพติ ลทฺธพฺโพ, อธิคนฺตพฺโพติ อตฺโถ.

ฉนฺโทติ ตณฺหาฉนฺโท. เตนาห – ‘‘ทุพฺพลตณฺหา โส รญฺเชตุํ น สกฺโกตี’’ติ. ปุพฺพุปฺปตฺติกา เอกสฺมึ อารมฺมเณ ปฐมํ อุปฺปนฺนา. สา หิ อนาเสวนตฺตา มนฺทา. โสติ ฉนฺโท. รญฺเชตุํ น สกฺโกติ ลทฺธาเสวนตฺตา. โทโส นาม จิตฺตทูสนตฺตา. ตานีติ ทณฺฑาทานาทีนิ. ตมฺมูลกาติ โลภมูลกา ตาว มายาสาเฐยฺยมานาติมานทิฏฺฐิจาปลาทโย, โทสมูลกา อุปนาหมกฺขปลาสอิสฺสามจฺฉริยถมฺภสารมฺภาทโย, โมหมูลกา อหิริก-อโนตฺตปฺป-ถินมิทฺธวิจิกิจฺฉุทฺธจฺจ-วิปรีตมนสิการาทโย, สํกิเลสธมฺมา คหิตาว โหนฺติ ตํมูลกตฺตา. ยสฺมา ปน สพฺเพปิ สํกิเลสธมฺมา ทฺวาทสากุสลจิตฺตุปฺปาทปริยาปนฺนา เอว, ตสฺมา เตสมฺเปตฺถ คหิตภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘ฉนฺโท ราโคติ วา’’ติ วุตฺตํ.

ภายิตพฺพฏฺเฐน สภโย. เภรวฏฺเฐน สปฺปฏิภโย. กุสลปกฺขสฺส วิกฺขมฺภนฏฺเฐน สกณฺฏโก. กุสลอนวชฺชธมฺเมหิ ทุรวคาหฏฺเฐน สคหโน. ภวสมฺปตฺติภวนิพฺพานานํ อปฺปทานภาวโต อุมฺมคฺโค. ทุคฺคติคามิมคฺคตฺตา กุมฺมคฺโค. อิริยนาติ วตฺตนา ปฏิปชฺชนา. ทุคฺคติคามิตาย กิเลโส เอว กิเลสมคฺโค. น สกฺกา สมฺปตฺติภวํ คนฺตุํ กุโต นิพฺพานคมนนฺติ อธิปฺปาโย.

อสุภาวชฺชนาทีหีติ อาทิ-สทฺเทน อนิจฺจมนสิการาทีนมฺปิ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. จิตฺตํ นิวตฺตติ สราคจิตฺตํ น อุปฺปชฺชติ ปฏิปกฺขมนสิกาเรน วิโนทิตตฺตา. มชฺฌตฺตารมฺมเณติ อญฺญาณุเปกฺขฏฺฐานิเย อารมฺมเณ. อุทฺเทส…เป… อาวชฺชนฺตสฺสาติ อุทฺทิสาปนวเสน อุทฺเทสํ, ปริปุจฺฉาปนวเสน ปริปุจฺฉํ, ครูนํ สนฺติเก วสนวเสน ครุวาสํ อาวชฺชนฺตสฺส. จิตฺตนฺติ คมฺภีรญาณจริย-ปจฺจเวกฺขณ-ปญฺญวนฺต-ปุคฺคลเสวนวเสน ตทธิมุตฺติสิทฺธิยา อญฺญาณจิตฺตํ นิวตฺตติ.

ยถา ‘‘ปุชฺชภวผลํ ปุญฺญ’’นฺติ วุตฺตํ ‘‘เอวมิทํ ปุญฺญํ ปวฑฺฒตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๘๐), เอวํ กิฏฺฐสมฺภวตฺตา ‘‘กิฏฺฐ’’นฺติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘กิฏฺฐนฺติ กิฏฺฐฏฺฐาเน อุปฺปนฺนสสฺส’’นฺติ.

ฆฏาติ [Pg.346] สิงฺคยุคํ อิธาธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘ทฺวินฺนํ สิงฺคานํ อนฺตเร’’ติ. ฆฏาติ โคณาทีนํ สิงฺคนฺตรฏฺฐสฺส สมญฺญาติ วทนฺติ. นาสารชฺชุเกติ นาสารชฺชุปาตฏฺฐาเน.

ทเมติ ปุถุตฺตารมฺมณโต นิวาเรติ. นนฺติ จิตฺตํ. ยํ สุตฺตํ สุภาสิตํ มยา. ตทสฺสาติ ตทา อสฺส ภิกฺขุโน. อารมฺมเณติ กมฺมฏฺฐานารมฺมเณ.

สุทุชิตนฺติ นิพฺพิเสวนภาวกรเณน ชิตํ. สุตชฺชิตนฺติ สุฏฺฐุ ทูรกรเณน ชิตํ, ตถาภูตญฺจ ตชฺชิตํ นาม โหตีติ ตถา วุตฺตํ. โคจรชฺฌตฺตนฺติ อชฺฌตฺตภูโต โคจโร. กมฺมฏฺฐานารมฺมณญฺหิ พหิทฺธารูปาทิอารมฺมณวิธุรตาย อชฺฌตฺตนฺติ วุจฺจติ. สมโถ อนุรกฺขณํ เอตสฺสาติ สมถานุรกฺขณํ. ยถา อินฺทฺริยสํวรสีลํ สมถานุรกฺขณํ โหติ, ตถา กถิตนฺติ อตฺโถ. ยถา หิ อินฺทฺริยสํวรสีลํ สมถสฺส ปจฺจโย, เอวํ สมโถปิ ตสฺส ปจฺจโยติ.

วาทิยมานาย วีณาย. จิตฺตํ รญฺเชตีติ รชฺชเนน. อวิสฺสชฺชนียตาย จิตฺตํ พนฺธตีติ พนฺธนีโย. เวฏฺฐเกติ ตนฺตีนํ อาสชฺชนเวฏฺฐเก. โกณนฺติ กวณโต วีณาย สทฺทกรณโต โกณนฺติ ลทฺธนามํ ทารุทณฺฑํ สิงฺคาทีสุ เยน เกนจิ กตํ ฆฏิกํ. เตนาห ‘‘จตุรสฺสํ สารทณฺฑก’’นฺติ.

ยสฺมา โส ราชา ราชมหามตฺโต วา สทฺทํ ยถาสภาวโต น อญฺญาสิ, ตสฺมึ ตสฺส อชานนาการเมว ทสฺเสตุํ ‘‘สทฺทํ ปสฺสิสฺสามี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

อสตี กิรายนฺติ ปาฬิยํ ลิงฺควิปลฺลาเสน วุตฺตนฺติ ยถาลิงฺคเมว วทนฺโต ‘‘อสา’’ติ อาห. ‘‘อสตีติ ลามกาธิวจน’’นฺติ วตฺวา ตตฺถ ปโยคํ ทสฺเสตุํ ‘‘อสา โลกิตฺถิโย นามา’’ติ วุตฺตํ, โลเก อิตฺถิโย นาม อสติโยติ อตฺโถ, ตตฺถ การณมาห ‘‘เวลา ตาสํ น วิชฺชตี’’ติ. ปกติยา โลเก เชฏฺฐภาตา กนิฏฺฐภาตา มาตุโลติอาทิกา เวลา มริยาทา ตาสํ น วิชฺชติ. กสฺมา? สารตฺตา จ ปคพฺพา จ สพฺเพสมฺปิ สมฺโภควเสน วินิโยคํ คจฺฉนฺติ. กถํ? สิขี สพฺพฆโส ยถา. เตเนวาห –

‘‘สพฺพา [Pg.347] นที วงฺกคตี, สพฺเพ กฏฺฐมยา วนา;

สพฺพิตฺถิโย กเร ปาปํ, ลภมาเน นิวาตเก’’ติ. (ชา. ๒.๒๑.๓๐๘);

อญฺญมฺปิ ตนฺติพทฺธํ จตุรสฺสอมฺพณวาทิตาทีนิ. วีณา วิย ปญฺจกฺขนฺธา อเนกธมฺมสมูหภาวโต. ราชา วิย โยคาวจโร ตปฺปฏิพทฺธธมฺมคเวสกตฺตา. อสฺสาติ โยคาวจรสฺส.

นิรยาทิโต อญฺญสฺมิมฺปิ คติ-สทฺโท วตฺตติ. ตโต วิเสสนตฺถํ ‘‘คติคตี’’ติ วุตฺตํ ‘‘ทุกฺขทุกฺขํ, รูปรูป’’นฺติ จ ยถา, คติสญฺญิตํ ปวตฺติฏฺฐานนฺติ อตฺโถ. เตนาห – ‘‘เอตฺถนฺตเร สํสรติ วตฺตตี’’ติ. สญฺชายนปเทโส เอว คตีติ สญฺชาติคติ.

ตํ ปน คตึ สตฺตานํ สํเวควตฺถุภูตสฺส ปจฺจกฺขสฺส คพฺภาสยสฺส วเสน ทสฺเสตุํ ‘‘อยมสฺส กาโย’’ติอาทิ วุตฺตํ. รูปธมฺมสฺส สลกฺขณํ คติ นิฏฺฐา, ตโต ปรํ อญฺญํ กิญฺจิ นตฺถีติ สลกฺขณคติ. อภาโว อจฺจนฺตาภาโว. สนฺตานวิจฺเฉโท วิภวคติ ตํนิฏฺฐานภาวา. เภโทติ ขณนิโรโธ, อิธาปิ ตํนิฏฺฐานตาเยว ปริยาโย. ยาว ภวคฺคาติ ยาว สพฺพภวคฺคา. สลกฺขณวิภวคติเภทคติโย ‘‘เอเสว นโย’’ติ อิมินาว ปกาสิตาติ น คหิตา. ตสฺส ขีณาสวสฺส น โหติ อคฺคมคฺเคน สมุจฺฉินฺนตฺตา.

สีลํ กถิตํ รูปาทีสุ ฉนฺทาทินิวารณสฺส กถิตตฺตา. มชฺเฌ สมาธิภาวนา กถิตา ‘‘อชฺฌตฺตเมว สนฺติฏฺฐติ…เป… สมาธิยตี’’ติ โชติตตฺตา. ปริโยสาเน จ นิพฺพานํ กถิตํ ‘‘ยมฺปิสฺส…เป… น โหตี’’ติ วจนโต.

วีโณปมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๑๐. ฉปฺปาณโกปมสุตฺตวณฺณนา

๒๔๗. วณสรีโรติ วณิตสรีโร. ปกฺกตฺตาติ กุถิตตฺตา. สรทณฺเฑสุ สรสมญฺญาติ กณฺฑ-สทฺโท สรปริยาโยติ อาห – ‘‘สรวนนฺติ กณฺฑวน’’นฺติ. อรุคตฺโต…เป… เวทิตพฺโพ คุณสรีรสฺส ขณฺฑฉิทฺทสีลาทีหิ เหฏฺฐา มชฺเฌ อุปริภาเค จ เภทวิสมจฺฉินฺนวิการโทสตฺตา. เอตฺถ [Pg.348] กุสา ‘‘กณฺฏกา’’ติ อธิปฺเปตา กณฺฏกสทิสตฺตา, กุสติณานํ เอว วา วุตฺตาการปเทโส ‘‘กุสกณฺฏโก’’ติ วุตฺโต.

คามวาสีนํ วิชฺฌนฏฺเฐนาติ นารโหว หุตฺวา เตสํ การานํ ปฏิคฺคหณวเสน ปีฬนฏฺเฐน.

ปกฺขินฺติ หตฺถิลิงฺคสกุณํ. ตสฺส กิร หตฺถิโสณฺฑสทิสํ มุขํ, ตสฺมา ‘‘หตฺถิโสณฺฑสกุณ’’นฺติ วุตฺตํ. วิสฺสชฺเชยฺยาติ รชฺชุยา ยถาพทฺธํ เอว วิสฺสชฺเชยฺย.

โภเคหีติ อตฺตโน สรีรโภเคหิ. มณฺฑลํ พนฺธิตฺวาติ ยถา สรีรํ มณฺฑลากาเรน ติฏฺฐติ, เอวํ กตฺวา. สุปิสฺสามีติ นิทฺทํ โอกฺกมิสฺสามิ. เฑตุกาโมติ อุปฺปติตุกาโม. ทิสา ทิสนฺติ ทิสโต ทิสํ.

ฉ ปาณกา วิย ฉ อายตนานิ นานชฺฌาสยตฺตา, นานชฺฌาสยตา จ เนสํ นานาวิสยนินฺนตาย ทฏฺฐพฺพา. ทฬฺหรชฺชุ วิย ตณฺหา เตสํ พนฺธนโต. มชฺเฌ คณฺฐิ วิย อวิชฺชา พนฺธนสฺส ทุพฺพินิมฺโมจนเหตุโต. อารมฺมณํ พลวํ โหติ มนุญฺญภาเวน เจว ตตฺถ ตณฺหาภินิเวสสฺส ทฬฺหภาเวน จ.

สริกฺขเกน วา อุปมาย อาหรณปกฺเข. อปฺปนาติ สํสนฺทนา. ปาฬิยํเยว อปฺปิตา อุปมา ‘‘เอวเมว โข’’ติอาทินา. รูปจิตฺตาทิวิสมนินฺนตฺตา จกฺขุสฺส วิสมชฺฌาสยตา. เอส นโย เสเสสุปิ.

กณฺณจฺฉิทฺทกูปเกติ กณฺณจฺฉิทฺทสญฺญิเต อาวาเฏ. ตสฺสาติ โสตสฺส. ปจฺจโย โหตีติ อุปนิสฺสโย โหติ เตน วินา สทฺทคฺคหณสฺส อภาวโต. ‘‘อชฏากาโสปิ วฏฺฏติ เอวา’’ติ วตฺวา ตสฺส ปจฺจยภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘อนฺโตเลณสฺมิ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ธาตุปรมฺปรา ฆฏฺเฏนฺโตติ ภูตปรมฺปราสงฺฆฏฺเฏนฺโต.

เอวํ สนฺเตติ เอวํ ภูตปรมฺปราวเสน สทฺเท โสตปถมาคจฺฉนฺเต. สมฺปตฺตโคจรตา โหติ โสตสฺส. ฆานาทีนํ วิย ‘‘ทูเร สทฺโท’’ติ ชานนํ น สมฺภเวยฺย สมฺปตฺตคาหิภาวโต. ตถา ตถา ชานนากาโร โหติ มโนวิญฺญาณสฺส คหณาการวิเสสโต. โสตวิญฺญาณปฺปวตฺติ ปน อุภยตฺถ สมานาว. ทูเร ฐิโตปิ สทฺโท ตาทิเส ฐาเน [Pg.349] ปฏิโฆสาทีนํ ปจฺจโย โหติ อโยกนฺโต วิย อโยจลนสฺสาติ ทฏฺฐพฺพํ. ธมฺมตาติ ธมฺมสภาโว, สทฺทสฺส โส สภาโวติ อตฺโถ. ตโต ตโต สวนํ โหติ อากาสสญฺญิตสฺส อุปนิสฺสยสฺส ลพฺภนโต. ยทิ ปน โสตํ สมฺปตฺตคาหี สิยา, จิตฺตสมุฏฺฐานสทฺโท โสตวิญฺญาณสฺส อารมฺมณปจฺจโย น สิยา. ปฏฺฐาเน จ อวิเสเสน ‘‘สทฺทายตนํ โสตวิญฺญาณสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ วุตฺโต, พหิทฺธา จ จิตฺตชสฺส สทฺทสฺส สมฺภโว นตฺถิ. อถ วา จิตฺตโช สทฺโท ธาตุปรมฺปราย โสตปสาทํ ฆฏฺเฏติ, น โส จิตฺตโช สทฺโท, โย ปรมฺปราย ปวตฺโต. อุตุโช หิ โส, ตสฺมา ยถุปฺปนฺโน สทฺโท, ตตฺถ ฐิโตว โสตปสาทสฺส อาปาถํ อาคจฺฉตีติ นิฏฺฐเมตฺถ คนฺตพฺพํ. เตน วุตฺตํ ‘‘อสมฺปตฺตโคจรเมเวต’’นฺติ.

ตทา เอกคฺคจิตฺตตํ อาปชฺชติ ปริสฺสยานํ อภาวโต. นาสจฺฉิทฺทสงฺขาตอากาสสนฺนิสฺสเย วตฺตนโต ฆานํ อากาสชฺฌาสยํ วุตฺตํ. วาเตน วินา คนฺธคหณสฺส อสมฺภวโต วาตูปนิสฺสยคนฺธโคจรํ. เตนาห ‘‘ตถา หี’’ติอาทิ.

คามโต ลทฺธพฺพํ อาหารํ คามํ, ตนฺนินฺนตาย คามชฺฌาสยตา วุตฺตา. ตถา หิ ชีวิตนิมิตฺตํ รโส ชีวิตํ, ตสฺมึ นินฺนตาย ตํ อวฺหายตีติ ชิวฺหา. น สกฺกา เขเฬน อเตมิตสฺส รสํ ชานิตุํ, ตสฺมา อาโปสนฺนิสฺสิตรสารมฺมณา ชิวฺหาติ.

อามกสุสานโต พหิ. อุปาทิณฺณกชฺฌาสโยติ อุปาทิณฺณกนินฺโน. กายปสาทสนฺนิสฺสยภูตาย ปถวิยา โผฏฺฐพฺพารมฺมเณ ฆฏิเต เอว ตตฺถ วิญฺญาณุปฺปตฺติ, น อญฺญถาติ วุตฺตํ ‘‘ปถวีสนฺนิสฺสิตโผฏฺฐพฺพารมฺมโณ’’ติ. ตถา หีติอาทิ กายสฺส อุปาทิณฺณกชฺฌาสยตาย สาธกํ. อชฺฌตฺติกพาหิราติ อชฺฌตฺติกา พาหิรา วา. อสฺสาติ กายสฺส. สุสนฺถตสฺสาติอาทิ ตสฺส ปถวิยา ปจฺจยภาวทสฺสนํ.

นานชฺฌาสโยติ นานารมฺมณนินฺโน. เตน มนสฺส มกฺกฏสฺส วิย อนวฏฺฐิตตํ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘ทิฏฺฐปุพฺเพปี’’ติอาทิ. มูลภวงฺคคฺคหเณน ปิฏฺฐิภวงฺคํ นิวตฺเตติ. อสฺสาติ มนสฺส. เอวํ กิริยมยํ วิญฺญาณํ ทฏฺฐพฺพํ. นานตฺตนฺติ เภโท.

ยถารุจิปฺปวตฺติยา [Pg.350] นิวารณวเสน พทฺธานํ. นิพฺพิเสวนภาวนฺติ โลลตาสงฺขาตปริปฺผนฺทสฺส อภาวํ. นากฑฺฒตีติ สวิสเย รูปารมฺมเณ จิตฺตสนฺตานํ, ตํสมงฺคินํ วา ปุคฺคลํ นากฑฺฒติ. ปุพฺพภาควิปสฺสนาว กถิตา อายตนมุเขน ‘‘เอวญฺหิ โว, ภิกฺขเว, สิกฺขิตพฺพ’’นฺติ วุตฺตตฺตา.

ฉปฺปาณโกปมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๑๑. ยวกลาปิสุตฺตวณฺณนา

๒๔๘. ยวปุญฺโช สุปริปกฺกยวสมุทาโย. กาชหตฺถาติ ทณฺฑหตฺถา. โปเถยฺยุนฺติ ยถา ยวสงฺขาตํ ธญฺญํ วณฺฏโต มุจฺจติ, เอวํ โปเถยฺยุํ. ยเว สาเวตฺวาติ ยวสีสโต ยเว โปถเนน โมเจตฺวา วิเวเจตฺวา.

จตุมหาปโถ วิย ฉ อายตนานิ อารมฺมณทณฺฑเกหิ หนนฏฺฐานตฺตา. ยวกลาปี วิย สตฺโต เตหิ หญฺญมานตฺตา. ฉ พฺยาภงฺคิโย วิย สภาวโต ฉธาปิ ปจฺเจกํ อิฏฺฐานิฏฺฐมชฺฌตฺตวเสน อฏฺฐารส อารมฺมณานิ ยวกลาปฏฺฐานิยสฺส สตฺตสฺส หนนโต. ภวปตฺถนาย อปราปรุปฺปตฺตึ สนฺธาย ‘‘ภวปตฺถนา กิเลสา’’ติ พหุวจนนิทฺเทโส. ภวปตฺถนา จ ตสฺส ปจฺจยภูตา กิเลสา จาติ ภวปตฺถนากิเลสาติ เอวํ วา เอตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ยสฺมา สตฺตานํ วฏฺฏทุกฺขํ นาม สพฺพมฺปิ ตํ ภวปตฺถนามูลกํ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘เอวํ สตฺตา’’ติอาทิ. ภวปตฺถนกิเลสาติ จ ภวปตฺถนามูลกํ กิเลสํ.

ภุมฺมนฺติ สมีปตฺเถ ภุมฺมํ. เตนาห ‘‘สุธมฺมาย ทฺวาเร’’ติ. น กตนฺติ ทุกฺขุปฺปาทนํ น กตํ. นวคูถสูกรํ วิยาติ นวคูถภกฺขสูกรํ วิย. จิตฺเตเนวาติ โย พชฺฌติ, ตสฺส จิตฺเตเนว. ตสฺมาติ ยสฺมา เวปจิตฺติพนฺธนสฺส พนฺธนมุจฺจนํ วิย, ตสฺมา ‘‘เวปจิตฺติพนฺธน’’นฺติ วุตฺตํ. ญาณโมกฺขํ พนฺธนนฺติ ญาเณน มุจฺจนํ พนฺธนํ.

มญฺญมาโนติ ปริกปฺปิตตณฺหาวเสน ‘‘เอตํ มมา’’ติ, ทิฏฺฐิวเสน ‘‘เอโส เม อตฺตา’’ติ, มานวเสน ‘‘เอโสหมสฺมี’’ติ มญฺญนฺโต. ขนฺธวินิมุตฺตสฺส มญฺญมานวตฺถุโน อภาวา ‘‘ขนฺเธ มญฺญนฺโต’’ติ วุตฺตํ. เอตนฺติ ‘‘มารสฺสา’’ติ [Pg.351] เอตํ สามิวจนํ. กิเลสมาเรน พทฺโธติ กิเลสมาเรน เตเนว กิเลสพนฺธเนน พทฺโธ. มุตฺโตติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย.

ตณฺหามญฺญนาย สติ ทิฏฺฐิมานมญฺญนานํ ปสงฺโค เอว นตฺถีติ ยถา ‘‘อสฺมี’’ติ ปเทน ทิฏฺฐิมานมญฺญนา วุตฺตา โหนฺติ, เอวํ ตณฺหามญฺญิตาปีติ วุตฺตํ ‘‘อสฺมีติ ปเทน ตณฺหามญฺญิตํ วุตฺต’’นฺติ. อยมหมสฺมีติ ปเทน ทิฏฺฐิมญฺญิตนฺติ เอตรหิ ลพฺภมานทิฏฺฐิวตฺถุวเสเนว. ภวิสฺสนฺติ อนาคตทิฏฺฐิวตฺถุปริกปฺปนวเสเนว ทิฏฺฐิมญฺญิตํ. เยภุยฺเยน หิ อนาคตาลิงฺคนา สสฺสตทิฏฺฐิ. อุจฺเฉทวเสน ทิฏฺฐิมญฺญิตเมวาติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. รูปีติอาทีนิ ปทานิ. สสฺสตสฺเสวาติ สสฺสตคาหสฺเสว ปเภททีปนานิ. ยสฺมา มญฺญิตํ อาพาธวเสน โรโค, อนฺโตโทสวเสน คณฺโฑ, องฺคนิกนฺตวเสน สลฺลํ, ตสฺมา อิเมหิ ตณฺหาทีหิ กิเลเสหิ ปากฏจลนวเสน อิญฺชนฺติ เจว, อปากฏสญฺจลนวเสน ผนฺทนฺติ จ. ปปญฺจิตํ สํสาเร จิรายนํ ทฏฺฐพฺพํ, ขนฺธสนฺตานสฺส วา วิตฺถารณํ. ปมตฺตาการปฺปตฺตา มุจฺฉนาการปฺปตฺตา. เตสนฺติ ตณฺหาทิฏฺฐิกิเลสานํ. อาการทสฺสนตฺถนฺติ ปวตฺติอาการทสฺสนตฺถํ.

มาโน นาม ‘‘เสยฺโยหมสฺมี’’ติอาทินา มชฺชนาการปฺปวตฺติ. ตณฺหาย สมฺปยุตฺตมานวเสนาติ กสฺมา วุตฺตํ? นนุ สพฺโพ มาโน ตณฺหาสมฺปยุตฺโต? สติ หิ พฺยภิจาเร วิเสสนํ อิจฺฉิตพฺพนฺติ. สจฺจเมตํ, ตณฺหา ปน อตฺถิ มานสฺส ปจฺจยภูตา, อตฺถิ มานสฺส อปฺปจฺจยภูตา, ยโต มาโน อนิยโต วุจฺจติ. ตถา หิ ปฏฺฐาเน ‘‘สํโยชนํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ สํโยชโน ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา’’ติ เอตฺถ สํโยชนานิ สํโยชเนหิ ยถาลาภํ โยเชตฺวา ทสฺสิตโยชนาย ‘‘กามราคสํโยชนํ ปฏิจฺจ มานสํโยชนํ อวิชฺชาสํโยชน’’นฺติ วตฺวา ‘‘กามราคสํโยชนํ ปฏิจฺจ อวิชฺชาสํโยชน’’นฺติ, ‘‘มานสํโยชนํ ปฏิจฺจ ภวราคสํโยชนํ อวิชฺชาสํโยชน’’นฺติ จ วตฺวา ‘‘ภวราคสํโยชนํ ปฏิจฺจ อวิชฺชาสํโยชน’’นฺติ วุตฺตํ. เอตฺถ จ กามราคภวราคสํโยชเนหิ มานสฺส อนิยตภาโว ปกาสิโต. ตตฺถ ยา ตณฺหา พลวตี, ตํ สนฺธาย อิทํ วุตฺตํ ‘‘ตณฺหาย สมฺปยุตฺตมานวเสนา’’ติ. พลวตณฺหาสมฺปยุตฺโต หิ มาโน สยมฺปิ พลวา หุตฺวา อสฺมีติ สวิเสสํ มชฺชนวเสน ปวตฺตตีติ.

ทิฏฺฐิวเสนาติ [Pg.352] มานมูลกทิฏฺฐิวเสน. ‘‘เสยฺโยหมสฺมี’’ติอาทินา หิ พหุลมานุเปตสฺส ปุคฺคลสฺส รูปาทีสุ เอกํ อุทฺทิสฺส อยมหมสฺมีติ ทิฏฺฐิยา อุปฺปนฺนาย มานสฺส อปฺปหีนตฺตา มาโนปิ ตตฺถ ตตฺเถว อุปฺปชฺชติ. อิติ มานมูลกํ ทิฏฺฐึ สนฺธายาห ‘‘อยมหมสฺมีติ ทิฏฺฐิวเสน วุตฺต’’นฺติ. โจทโก ปน อิมมตฺถํ อชานนฺโต อนุปลพฺภมานเมว สมฺปโยคตฺถํ คเหตฺวา ‘‘นนุ จา’’ติอาทินา โจเทติ. อิตโร ‘‘อาม นตฺถี’’ติ ตมตฺถํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ‘‘มานสฺส ปนา’’ติอาทินา ปริหารมาห. ตสฺสตฺโถ วุตฺโต เอว.

ยวกลาปิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อาสีวิสวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

จตุตฺโถ ปณฺณาสโก.

สฬายตนสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๒. เวทนาสํยุตฺตํ

๑. สคาถาวคฺโค

๑. สมาธิสุตฺตวณฺณนา

๒๔๙. เวทนา [Pg.353] จ ปชานาตีติ สจฺจาภิสมฺโพธวเสน วุจฺจมานเวทนานํ ปชานนํ สาติสยสมาธานปุพฺพกนฺติ ภควตา ‘‘สมาหิโต’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘อุปจาเรน วา อปฺปนาย วา สมาหิโต’’ติ. เวทนาติ ติสฺโสปิ เวทนา. ทุกฺขสจฺจวเสนาติ ทุกฺขสจฺจภาเวน, ปริชานนวเสนาติ อตฺโถ. สมฺภวนฺติ สมุทยํ ตณฺหาวิชฺชากมฺมผสฺสาทิปฺปเภทํ อุปฺปตฺติการณํ. เตนาห ‘‘สมุทยสจฺจวเสน ปชานาตี’’ติ. ยตฺถาติ ยํนิมิตฺตํ, ยํ อาคมฺม กามตณฺหาวิชฺชาทินิโรธา เวทนานิโรโธ, เตสํ อยํ นิโรโธ. นิพฺพานํ อารพฺภ อริยมคฺคปฺปวตฺติยา หิ นิพฺพานํ เวทนานิโรโธติ วุตฺโต. ขยํ คเมตีติ ขยคามี, ตํ ขยคามินํ. ฉาตํ วุจฺจติ ตณฺหา กามานํ ปาตุกามตาวเสน ปวตฺตนโต, อจฺจนฺตเมว สมุจฺฉินฺนตฺตา นตฺถิ เอตสฺมึ ฉาตนฺติ นิจฺฉาโต. เตนาห ‘‘นิตฺตณฺโห’’ติ. สมฺมสนจารเวทนาติ สมฺมสนูปจารเวทนา. ทฺวีหิ ปเทหีติ ‘‘สมาหิโต สมฺปชาโน’’ติ อิเมหิ ทฺวีหิ. ‘‘สโต’’ติ ปน อิทํ สมฺปชานปทสฺเสว อุปพฺรูหนนฺติ อธิปฺปาโย. เสเสหิ จตูหิ จตุสจฺจํ กถิตํ, อิตเรหิ ปน ทฺวีหิ จตุสจฺจพุชฺฌนเมว กถิตํ. สพฺพสงฺคาหิโกติ สพฺพสภาวธมฺมานํ สงฺคณฺหนโก. เตนาห ‘‘จตุภูมกธมฺมปริจฺเฉโท วุตฺโต’’ติ.

สมาธิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๒. สุขสุตฺตวณฺณนา

๒๕๐. ทุกฺขํ น โหตีติ อทุกฺขํ, สุขํ น โหตีติ อสุขํ, ม-กาโร ปทสนฺธิกโร. อทุกฺขมสุขนฺติ เวทยิตสทฺทาเปกฺขาย นปุํสกนิทฺเทโส. สปรสนฺตานคเต สนฺธาย อชฺฌตฺตพหิทฺธาคหณนฺติ อาห ‘‘อตฺตโน จ ปรสฺส จา’’ติ. เตน สพฺพมฺปิ เวทยิตํ คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. นสฺสนสภาวนฺติ อิตฺตรขณตาย [Pg.354] ภงฺคโต อุทฺธํ อปสฺสิตพฺพสภาวํ. ปโลโก เภโท เอตสฺส อตฺถีติ ปโลกินํ. เตนาห ‘‘ภิชฺชนสภาว’’นฺติ. ญาเณน ผุสิตฺวา ผุสิตฺวาติ ปุพฺพภาเค วิปสฺสนาญาเณน อนิจฺจา ปภงฺคุโนติ อารมฺมณโต, อุตฺตรกาลํ อสมฺโมหโต มคฺคปรมฺปราย ผุสิตฺวา ผุสิตฺวา วยํ ปสฺสนฺโต. วิรชฺชตีติ มคฺควิราเคน วิรชฺชติ. สมฺมสนจารเวทนา กถิตา อารทฺธวิปสฺสกานํ วเสน เทสนาติ. โลกิยโลกุตฺตเรหิ ญาเณหิ ยาถาวโต ปริชานนํ ปฏิวิชฺฌนํ ญาณผุสนํ.

สุขสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๓. ปหานสุตฺตวณฺณนา

๒๕๑. สพฺพมฺปิ อฏฺฐสตปเภทํ ตณฺหํ ฉินฺทิ สมุจฺเฉทปหานวเสน ปชหิ. เตนาห ‘‘สมุจฺฉินฺที’’ติ. ยทคฺเคน ตณฺหา สพฺพโส สมุจฺฉินฺนา, ตทคฺเคน สพฺพานิปิ สญฺโญชนานีติ อาห ‘‘ทสวิธมฺปี’’ติอาทิ. สมฺมาติ สุฏฺฐุ. ปหานญฺจ นาม อุปาเยน ญาเยน ปหานนฺติ อาห ‘‘เหตุนา การเณนา’’ติ. ทสฺสนาภิสมยาติ อสมฺโมหปฏิเวธา. อรหตฺตมคฺโค หิ อุปฺปชฺชมาโนว สภาวปฏิจฺฉาทกํ โมหํ วิทฺธํเสนฺโต เอว ปวตฺตติ, เตน มาโน ยาถาวโต ทิฏฺโฐ นาม โหติ, อยมสฺส ทสฺสนาภิสมโย. ยถา หิ สูริเย อุฏฺฐิเต อนฺธกาโร วิทฺธํสิยมาโน วิหโต, เอวํ อรหตฺตมคฺเค อุปฺปชฺชมาเน โส สพฺพโส ปหีโน เอว โหติ, น ตสฺมึ สนฺตาเน ปติฏฺฐํ ลภติ, อยมสฺส ปหานาภิสมโย. เตน วุตฺตํ ‘‘อรหตฺตมคฺโค หี’’ติอาทิ. กิจฺจวเสนาติ อสมฺโมหปฏิเวธสงฺขาตสฺส ทสฺสนกิจฺจสฺส อนิปฺผาทนวเสน.

เย อิเม จตฺตาโร อนฺตาติ สมฺพนฺโธ. มริยาทนฺโตติ มริยาทสงฺขาโต อนฺโต. เอส นโย เสสตฺตเยปิ. เตสูติ จตูสุ อนฺเตสุ. อทุํ จตุตฺถโกฏิสงฺขาตํ สพฺพสฺเสว วฏฺฏทุกฺขสฺส อนฺตํ ปริจฺเฉทํ อรหตฺตมคฺเคน มานสฺส ทิฏฺฐตฺตา ปหีนตฺตา จ อกาสีติ โยชนา. สมุสฺสโย อตฺตภาโว.

น ริญฺจตีติ น วิเวเจติ น วิสฺสชฺเชติ. เตนาห ‘‘สมฺปชญฺญํ น ชหตี’’ติ, สมฺปชญฺญํ น ปริจฺจชตีติ อตฺโถ. สงฺขฺยํ โนเปตีติ อิมสฺส ‘‘ทิฏฺฐธมฺเม อนาสโว’’ติ [Pg.355] อิมสฺส วเสน อตฺถํ วทนฺโต ‘‘รตฺโต ทุฏฺโฐ’’ติ อโวจ สอุปาทิเสสนิพฺพานวเสน. สงฺขฺยํ โนเปตีติ วา ทิฏฺเฐ-ธมฺเม อนาสโว ธมฺมฏฺโฐ เวทคู กายสฺส เภทา มนุสฺโส เทโวติ วา ปญฺญตฺตึ น อุเปตีติ อนุปาทิเสสนิพฺพานวเสนปิ อตฺโถ วตฺตพฺโพ. เอตฺถ จ สุขาทีสุ เวทนาสุ ยถากฺกมํ ราคานุสยาทโย กถิตาติ อาห – ‘‘อิมสฺมึ สุตฺเต อารมฺมณานุสโย กถิโต’’ติ. โย หิ ราคาทิ ปจฺจยสมวาเย อติอิฏฺฐาทีสุ อุปฺปชฺชนารโห มคฺเคน อปฺปหีโน, โส ‘‘ราคานุสโย’’ติอาทินา วุตฺโต, อปฺปหีนตฺโถ โส มคฺเคน ปหาตพฺโพ, น ปริยุฏฺฐานาภิภวตฺโถติ.

ปหานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๔. ปาตาลสุตฺตวณฺณนา

๒๕๒. ยตฺถ ปติฏฺฐา นตฺถิ เอกนฺติกาติ เอกนฺติกสฺส มหโต ปาตสฺส อลนฺติ อยเมตฺถ อตฺโถ อธิปฺเปโตติ อาห ‘‘นตฺถิ เอตฺถ ปติฏฺฐา’’ติ. อสมฺภูตตฺถนฺติ น สมฺภูตตฺถํ, มุสาติ อตฺโถ. โสติ อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน. ยํ ตํ อุทกํ ปตตีติ โยชนา. ยสฺมา สมุทฺทปิฏฺเฐ อนฺตรนฺตรา เวรมฺภวาตสทิโส มหาวาโต อุฏฺฐหิตฺวา มหาสมุทฺเท อุทกํ อุคฺคจฺฉาเปติ, ตํ กทาจิ จกฺกวาฬาภิมุขํ, กทาจิ สิเนรุปาทาภิมุขํ คนฺตฺวา ตํ ปติหนติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘พลวามุขํ มหาสมุทฺทสฺสา’’ติอาทิ. เวเคน ปกฺขนฺทิตฺวาติ มหตา วาตเวเคน สมุทฺธตํ เตเนว เวเคน ปกฺขนฺทนฺตญฺจ หุตฺวา. มหานรกปปาโต วิยาติ โยชนายามวิตฺถารคมฺภีรโสพฺภปปาโต วิย โหติ. ตถารูปานนฺติ ตตฺถ วสิตุํ สมตฺถานํ. อสนฺตนฺติ อภูตํ. อตฺถวเสน หิ วาจา อภูตํ นาม.

น ปติฏฺฐาสีติ ปติฏฺฐํ น ลภิ. อนิพทฺธนฺติ อนิพนฺธนตฺถํ ยํกิญฺจิ. ทุพฺพลญาโณติ ญาณพลรหิโต. ‘‘อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน’’ติ วตฺวา ‘‘สุตวา อริยสาวโก’’ติ วุตฺตตฺตา ‘‘โสตาปนฺโน ธุร’’นฺติ วุตฺตํ. อิตเรสุ อริยสาวเกสุ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. เตสญฺหิ เวทนา สุปริญฺญาตา. พลววิปสฺสโก…เป… โยคาวจโรปิ วฏฺฏติ มตฺตโส เวทนานํ ปริญฺญาตตฺตา.

ปาตาลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๕. ทฏฺฐพฺพสุตฺตวณฺณนา

๒๕๓. วิปริณามนวเสน [Pg.356] ทุกฺขโต ทฏฺฐพฺพาติ กิญฺจาปิ สุขา, ปริณามทุกฺขตา ปน สุขเวทนาย เอกนฺติกาติ. วินิวิชฺฌนฏฺเฐนาติ ปีฬนวเสน อตฺตภาวสฺส วิชฺฌนฏฺเฐน. หุตฺวาติ ปจฺจยสมาคเมน อุปฺปชฺชิตฺวา. เตน ปากภาวปุพฺพโก อตฺตลาโภ วุตฺโต. อภาวากาเรนาติ ภงฺคุปคมนากาเรน. เตน วิทฺธํสภาโว วุตฺโต. อุภเยน อุทยพฺพยปริจฺฉินฺนตาย สิขปฺปตฺตํ อนิจฺจตํ ทสฺเสติ. สฺวายํ หุตฺวา อภาวากาโร อิตราสุปิ เวทนาสุ ลพฺภเตว, อธิโก จ ปน ทฺวินฺนํ ทุกฺขสภาโว. ทุกฺขตาวเสน ปุริมานํ เวทนานํ ทฏฺฐพฺพตาย ทสฺสิตตฺตา ปจฺฉิมาย เวทนาย เอวํ ทฏฺฐพฺพตา ทสฺสิตา. อทฺทาติ ญาณคติยา สจฺฉิกตฺวา อทกฺขิ. ญาณคมนญฺเหตํ, ยทิทํ ทุกฺขโต ทสฺสนํ. สนฺตสภาวํ สุขทุกฺขโต อุปสนฺตรูปตฺตา.

ทฏฺฐพฺพสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๖. สลฺลสุตฺตวณฺณนา

๒๕๔. ทฺวีสุ ชเนสูติ สุตวนฺตอสฺสุตวนฺเตสุ ทฺวีสุ ชเนสุ. อนุคตเวธนฺติ ปุพฺเพ ปวตฺตเวธสฺส อนุคตเวธํ. พลวตรา ทิคุณา วิย หุตฺวา ทฬฺหตรปวตฺติยา. เอวเมวาติ ยถา วิทฺธสฺส ปุริสสฺส อนุเวธนา พลวตรา, เอวเมว. สมาธิมคฺคผลานิ นิสฺสรณํ วิกฺขมฺภนสมุจฺเฉทปฏิปฺปสฺสทฺธิวเสน. สมาธิสีเสน เหตฺถ ฌานญฺจ คหิตํ. โส น ชานาติ อนธิคตตฺตา. นิสฺสรณนฺติ ชานาติ อนิสฺสรณเมว. ตาสํ สมธิคตานํ สุขทุกฺขเวทนานํ. น วิปฺปยุตฺโต อปฺปหีนกิเลสตฺตา. สงฺขาตธมฺมสฺสาติ สงฺขาย ปญฺญาย ปริญฺญาตจตุกฺขนฺธสฺส. เตนาห ‘‘ตุลิตธมฺมสฺสา’’ติ. อิมสฺมิมฺปิ สุตฺเต ปุริมสุตฺเต วิย อารมฺมณานุสโยว กถิโต, โส ปน ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อนุโรธวิโรธปหานสฺส วุตฺตตฺตา ขีณาสโว ธุรํ. อนาคามีปิ วฏฺฏติ, ตสฺส วิโรธปฺปหานํ ลพฺภติ.

สลฺลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๗. ปฐมเคลญฺญสุตฺตวณฺณนา

๒๕๕. สทฺทหิตฺวา [Pg.357] คิลาเน อุปฏฺฐาตพฺเพ มญฺญิสฺสนฺตีติ โยชนา. ตตฺถาติ ตสฺมึ ฐาเน. กมฺมฏฺฐานานุโยโค สปฺปาโย เยสํ เต กมฺมฏฺฐานสปฺปายา, สติปฏฺฐานรตาติ อตฺโถ. อนิจฺจตํ อนุปสฺสนฺโตติ กายํ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนาย เวทนาย จ อนิจฺจตํ อนุปสฺสนฺโต. วยํ อนุปสฺสนฺโตติอาทีสุปิ เอเสว นโย. วยนฺติ ปน ตาย เอว ขยสงฺขาตํ. วิราคนฺติ วิรชฺชนํ. ปฏินิสฺสคฺคนฺติ ปริจฺจาคปฏินิสฺสคฺคํ, ปกฺขนฺทนปฏินิสฺสคฺคมฺปิ วา.

อาคมนียปฏิปทาติ อริยมคฺคสฺส อาคมนฏฺฐานิยา ปุพฺพภาคปฏิปทา. ปุพฺพภาคาเยว น โลกุตฺตรา. สมฺปชญฺญํ ปุพฺพภาคิยเมว. ติสฺโส อนุปสฺสนา ปุพฺพภาคาเยว วิปสฺสนาปริยาปนฺนตฺตา. มิสฺสกาติ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกา. ภาวนากาโล ทสฺสิโต ‘‘นิโรธานุปสฺสิโน วิหรโต, ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสิโน วิหรโต ราคานุสโย ปหียตี’’ติ วุตฺตตฺตา.

ปฐมเคลญฺญสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๘-๙. ทุติยเคลญฺญสุตฺตาทิวณฺณนา

๒๕๖-๒๕๗. ผสฺสํ ปฏิจฺจาติ เอตฺถ ผสฺสสีเสน ผสฺสายตนานํ คหณํ. น หิ ผสฺสายตเนหิ วินา ผสฺสสฺส สมฺภโว. เตนาห ‘‘กาโยว หิ เอตฺถ ผสฺโสติ วุตฺโต’’ติ, ผสฺสสีเสน วุตฺโตติ อธิปฺปาโย. นวมํ อุตฺตานเมว เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา.

ทุติยเคลญฺญสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๑๐. ผสฺสมูลกสุตฺตวณฺณนา

๒๕๘. สุขเวทนาย หิตํ สุขเวทนิยํ. โส ปเนส หิตภาโว ปจฺจยภาเวนาติ อาห ‘‘สุขเวทนาย ปจฺจยภูต’’นฺติ. อิมสฺมิมฺปิ สุตฺตทฺวเยติ [Pg.358] อิมสฺมึ นวเม ทสเม จ สุตฺเตปิ. สมฺมสนจารเวทนาติ สมฺมสนียเวทนา เอว กถิตา, น โลกุตฺตราติ อธิปฺปาโย.

ผสฺสมูลกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

สคาถาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๒. รโหคตวคฺโค

๑. รโหคตสุตฺตวณฺณนา

๒๕๙. ยํกิญฺจิ เวทยิตนฺติ ‘‘สุขํ ทุกฺขํ อทุกฺขมสุข’’นฺติ วุตฺตํ เวทยิตํ ทุกฺขสฺมึ อนฺโตคธํ, ทุกฺขนฺติ วตฺตพฺพตํ ลภติ ปริยาเยนาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ตํ สพฺพํ ทุกฺขนฺติ อตฺโถ’’ติ. ยา เอสาติอาทีสุ โย สงฺขารานํ อนิจฺจตาสงฺขาโต หุตฺวา อภาวากาโร, ยา ขยสภาวตา วินสฺสนสภาวตา ชราย มรเณน จาติ ทฺวิธา วิปริณามนสภาวตา, เอตํ สนฺธาย อุทฺทิสฺส สพฺพํ เวทยิตํ ทุกฺขนฺติ มยา วุตฺตนฺติ อยํ สงฺเขปตฺโถ. สาติ สงฺขารานํ อนิจฺจตา. เวทนานมฺปิ อนิจฺจตา เอว สงฺขารสภาวตฺตา. ตาสํ อนิจฺจตา จ นาม มรณํ ภงฺโคติ กตฺวา ตโต อุตฺตริ ทุกฺขํ นาม นตฺถีติ สพฺพา เวทนา ‘‘ทุกฺขา’’ติ วุตฺตา, ยถา ‘‘ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺข’’นฺติ จ, ‘‘ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา ทุกฺขา’’ติ จ วุตฺตํ. อิทํ สุตฺตปทํ. จตฺตาโร อารุปฺปาติ จตสฺโส อรูปสมาปตฺติโย. เอตฺถาติ จ เอตสฺมึ ปฏิปฺปสฺสทฺธิวาเร.

รโหคตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๔. อคารสุตฺตวณฺณนา

๒๖๒. ปุรตฺถิมาติ วิภตฺติโลเปน นิทฺเทโส, นิสฺสกฺเก วา เอตํ ปจฺจตฺตวจนํ. ปฐมชฺฌานาทิวเสนาติ ปฐมทุติยชฺฌานวเสน. อนุสฺสติวเสนาติ นิทสฺสนมตฺตํ อญฺญสฺสปิ อุปจารชฺฌานคฺคหิตสฺส สวิตกฺกจารสฺส นิรามิสสฺส สุขสฺส ลพฺภนโต. ตสฺสปิ วา ปฐมชฺฌานาทีติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. กามเหตุ ทุกฺขปฺปตฺตานํ ทุกฺขเวทนา กามามิเสน [Pg.359] สามิสา เวทนา. อนุตฺตรวิโมกฺขา นาม อรหตฺตผลํ. ‘‘กุทาสฺสุ นามาหํ ตทายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสามี’’ติ เอวํ ปิหํ อุปฏฺฐาปยโต ตสฺมึ อนิชฺฌมาเน ปิหปฺปจฺจยา อุปฺปนฺนโทมนสฺสเวทนา. เนกฺขมฺมนิสฺสิตา อุเปกฺขาเวทนา นิรามิสา อทุกฺขมสุขา นาม. สวิเสสํ ปน ทสฺเสตุํ ‘‘จตุตฺถชฺฌานวเสน อุปฺปนฺนา อทุกฺขมสุขเวทนา’’ติ วุตฺตํ.

อคารสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๕-๘. ปฐมอานนฺทสุตฺตาทิวณฺณนา

๒๖๓-๒๖๖. เหฏฺฐา กถิตนยาเนว, เวเนยฺยชฺฌาสยโต ปน เตสํ เทสนาติ ทฏฺฐพฺพํ. เอตฺถาติ เอเตสุ จตูสุ สุตฺเตสุ. ปุริมานิ ทฺเว ‘‘ปฐมํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส วาจา ปฏิปฺปสฺสทฺธา โหตี’’ติอาทินา นเยน ยาว ขีณาสวสฺส กิเลสปฏิปฺปสฺสทฺธิ, ตาว เทสนาย ปวตฺตตฺตา ‘‘ปริปุณฺณปสฺสทฺธิกานี’’ติ วุตฺตานิ. ตาว ปริปูรํ กตฺวา อเทสิตตฺตา ‘‘ปจฺฉิมานิ อุปฑฺฒปสฺสทฺธิกานิ, เทสนายา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

ปฐมอานนฺทสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๙-๑๐. ปญฺจกงฺคสุตฺตาทิวณฺณนา

๒๖๗-๒๖๘. ทณฺฑมุคฺครํ อคฺคโสณฺฑมุคฺครํ. กาฬสุตฺตปกฺขิปนํ กาฬสุตฺตนาฬิ. วาสิอาทีนิ ปญฺจ องฺคานิ อสฺสาติ ปญฺจกงฺโค. วตฺถุวิชฺชาย วุตฺตวิธินา กตฺตพฺพนิสฺสยานิ ฐเปตีติ ถปติ. ปณฺฑิตอุทายิตฺเถโร, น ลาฬุทายิตฺเถโร. ทฺเวปานนฺทาติ อฏฺฐกถาย ปทุทฺธาโร กโต – ‘‘ทฺเวปิ มยา อานนฺทา’’ติ ปน ปาฬิยํ. ปสาทกายสนฺนิสฺสิตา กายิกา, เจโตสนฺนิสฺสิตา เจตสิกา. อาธิปจฺจฏฺเฐน สุขเมว อินฺทฺริยนฺติ สุขินฺทฺริยํ. อุปวิจารวเสนาติ รูปาทีนิ อุเปจฺจ วิจรณวเสน. อตีเต อารมฺมเณ. ปจฺจุปฺปนฺเนติ อทฺธาปจฺจุปฺปนฺเน. เอวํ อฏฺฐาธิกํ สตํ อฏฺฐสตํ.

ปาฏิเยกฺโก อนุสนฺธีติ ปุจฺฉานุสนฺธิอาทีหิ วิสุํ เตหิ อสมฺมิสฺโส เอโก อนุสนฺธิ. เอกาปิ เวทนา กถิตา ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, สุตวา อริยสาวโก’’ติ อาหริตฺวา ‘‘ผสฺสปจฺจยา เวทนา’’ติ. ยสฺมา ภควา [Pg.360] จตุตฺถชฺฌานุเปกฺขาเวทนํ วตฺวา – ‘‘อตฺถานนฺท, เอตสฺมา สุขา อญฺญํ สุข’’นฺติอาทึ วทนฺโต ถปติโน วาทํ อุปตฺถมฺเภติ นาม. เตน หิ อุเปกฺขาเวทนา ‘‘สุข’’นฺเตว วุตฺตา สนฺตสภาวตฺตา. อภิกฺกนฺตตรนฺติ อติวิย กนฺตตรํ มโนรมตรํ. เตนาห ‘‘สุนฺทรตร’’นฺติ. ปณีตตรนฺติ ปธานภาวํ นีตตาย อุฬารตรํ. เตนาห ‘‘อตปฺปกตร’’นฺติ. สุขนฺติ วุตฺตา ปฏิปกฺขสฺส สุฏฺฐุ ขาทเนน, สุกรํ โอกาสทานมสฺสาติ วา. นิโรโธ สุขํ นาม สพฺพโส อุทยพฺพยาภาวโต. เตนาห ‘‘นิทฺทุกฺขภาวสงฺขาเตน สุขฏฺเฐนา’’ติ.

สุขสฺมึเยวาติ สุขมิจฺเจว ปญฺญเปติ. นิโรธสมาปตฺตึ สีสํ กตฺวาติ นิโรธสมาปตฺติเทสนาย สีสํ อุตฺตมํ กตฺวา. เทสนาย อุทฺเทสาธิมุตฺเต อุฏฺฐาเปตฺวา วิตฺถาริตตฺตา ‘‘เนยฺยปุคฺคลสฺส วเสนา’’ติ วุตฺตํ. ทสมํ อนนฺตรสุตฺเต วุตฺตนยตฺตา อุตฺตานตฺถเมว.

ปญฺจกงฺคสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

รโหคตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๓. อฏฺฐสตปริยายวคฺโค

๑. สีวกสุตฺตวณฺณนา

๒๖๙. จูฬา ปน อสฺส มหตี อตฺถิ สวิเสสา, ตสฺมา ‘‘โมฬิยสีวโก’’ติ วุจฺจติ. ฉนฺนปริพฺพาชโกติ กมฺพลาทินา โกปีนปฏิจฺฉาทกปริพฺพาชโก. ปิตฺตปจฺจยานีติ ปิตฺตเหตุกานิ. ‘‘ติสฺโส เวทนา’’ติ วตฺวา ตาสํ สมฺภวํ ทสฺเสตุํ ‘‘กถ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. กุสลเวทนา อุปฺปชฺชติ ปิตฺตปจฺจยา. ปิตฺตเภสชฺชํ กริสฺสามีติ เภสชฺชสมฺภรณตฺถญฺเจว ตทตฺถํ อามิสกิญฺชกฺขสมฺภรณตฺถญฺจ ปาณํ หนตีติ โยชนา. มชฺฌตฺโต เภสชฺชกรเณ อุทาสีโน.

ตสฺมาติ ยสฺมา ปิตฺตาทิปจฺจยเหตุกนฺติ อตฺตโน จ โลกสฺส จ ปจฺจกฺขํ อติธาวนฺติ เย สมณา วา พฺราหฺมณา วา, ตสฺมา เตสํ มิจฺฉา. ปิตฺตาทีนํ ติณฺณมฺปิ สโมธานสนฺนิปาเต ชาตานิ สนฺนิปาติกานิ. ปุริมอุตุโน วิสทิโส อุตุวิปริณาโมติ อาห ‘‘วิสภาคอุตุโต ชาตานี’’ติ[Pg.361]. อนุทโก ถทฺธลูขภูมิวิภาโค ชงฺคลเทโส, วุตฺตวิปริยาเยน อนุปเทโส เวทิตพฺโพ. มลยํ หิมสีตพหุโล, อิตโร อุณฺหพหุโล.

อตฺตโน ปกติจริยานํ วิสมํ กายสฺส ปริหรณวเสน, ชาตานิ ปน อสยฺหสหนอเทสอกาลจรณาทินา เวทิตพฺพานีติ อาห ‘‘มหาภารวหนา’’ติอาทิ. ปรสฺส อุปกฺกมโต นิพฺพตฺตานิ โอปกฺกมิกานีติ อาห – ‘‘อยํ โจโร วา’’ติอาทิ. เกวลนฺติ พาหิรปจฺจยํ อนเปกฺขิตฺวา เกวลํ เตเนว. เตนาห ‘‘กมฺมวิปากโตว ชาตานี’’ติ. สกฺกา ปฏิพาหิตุํ ปตีกาเรน. โลกโวหาโร นาม กถิโต ปิตฺตสมุฏฺฐานาทิสมญฺญาย โลกสิทฺธตฺตา. กามํ สรีรสนฺนิสฺสิตา เวทนา กมฺมนิพฺพตฺตาว, ตสฺสา ปน ปจฺจุปฺปนฺนปจฺจยวเสน เอวมยํ โลกโวหาโรติ วุตฺตญฺเจว คเหตฺวา ปรวาทปฏิเสโธ กโตติ ทฏฺฐพฺพํ.

สีวกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๒-๑๐. อฏฺฐสตสุตฺตาทิวณฺณนา

๒๗๐-๒๗๘. เวทนานํ อฏฺฐาธิกํ สตํ, ตสฺส อฏฺฐสตสฺส ตพฺภาวสฺส ปริยาโย การณํ เอตฺถ อตฺถีติ อฏฺฐสตปริยาโย, สุตฺตํ. เตนาห ‘‘อฏฺฐสตสฺส การณภูต’’นฺติ. ธมฺมการณนฺติ ปริยตฺติธมฺมภูตํ การณํ. กายิกาติ ปญฺจทฺวารกายิกา. เตนาห ‘‘กามาวจเรเยว ลพฺภนฺตี’’ติ, กามภูมิกาติ อตฺโถ. อรูปาวจเร นตฺถิ, ติภูมิกาติ อตฺโถ. เตนาห – ‘‘อรูเป ติกจตุกฺกชฺฌานํ อุปฺปชฺชติ, ตญฺจ โข โลกุตฺตรํ, น โลกิย’’นฺติ. อิตรา อุเปกฺขาเวทนา. อุปวิจรนฺติ อุเปจฺจ ปชฺชนฺตีติ อตฺโถ. ตํสมฺปยุตฺตานนฺติ วิจารสมฺปยุตฺตานํ.

ปฏิลาภโตติ ปฏิลทฺธภาวโต. สมนุปสฺสโตติ ปจฺจเวกฺขโต ปสฺสโต. อตีตํ ขณตฺตยาติกฺกเมน อติกฺกนฺตํ, นิรุทฺธปฺปตฺติยา นิรุทฺธํ, ปกติวิชหเนน วิปริณตํ. สมนุสฺสรโตติ จินฺตยโต. เคหสฺสิตนฺติ กามคุณนิสฺสิตํ. กามคุณา หิ อิธ เคหนิสฺสิตธมฺเมน เคหปริยาเยน วุตฺตา.

วิปริณามวิราคนิโรธนฺติ [Pg.362] วิปริณามนํ วิรชฺชนลกฺขณํ นิรุชฺฌนญฺจ วิทิตฺวา. ปุพฺเพติ อตีเต. เอตรหีติ อิทานิ วตฺตมานา. สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสโตติ วิปสฺสนาปญฺญาย เจว มคฺคปญฺญาย จ ยาถาวโต ปสฺสโต. อุสฺสุกฺกาเปตุนฺติ วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา มคฺคปฏิเวธํ ปาเปตุํ. นิพฺพานํ อุทฺทิสฺส ปวตฺติตตฺตา เนกฺขมฺมสฺสิตโสมนสฺสานิ นาม. โลกามิสปฏิสํยุตฺตานนฺติ กามคุณนิสฺสิตานํ. ตทายตนนฺติ ตํ อายตนํ ตํ การณํ อรหตฺตํ. อนุตฺตเรสุ วิโมกฺเขสูติ อริยผลธมฺเมสุ. ปิหนฺติ อธิคมิจฺฉํ.

อุเปกฺขาติ โสมนสฺสรหิตอญฺญาณุเปกฺขา. พาลฺยโยคโต พาลสฺส, ตโต เอว มูฬฺหสฺส ปุถุชฺชนสฺส. กิเลโสธีนํ มคฺโคธีหิ อชิตตฺตา อโนธิชินสฺส. สตฺตมภวาทิโต อุทฺธํ ปวตฺตนวิปากสฺส อชิตตฺตา อวิปากชินสฺส. อเนกาทีนเว วฏฺเฏ อาทีนวสฺส อชานเนน อนาทีนวทสฺสาวิโน. ปฏิปตฺติปฏิเวธพาหุสจฺจาภาเวน อสฺสุตวโต ปุถุชฺชนสฺส. รูปํ สา นาติวตฺตติ น อติกฺกมติ ญาณสมฺปยุตฺตาภาวโต. สพฺพสงฺคาหโกติ สพฺพธมฺเม สงฺคณฺหนโก. ตติยาทีนิ ยาว ทสมา เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา อุตฺตานตฺถาเนว.

อฏฺฐสตสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๑๑. นิรามิสสุตฺตวณฺณนา

๒๗๙. อารมฺมณโต สมฺปโยคโต จ กิเลสามิเสน สามิสา. นิรามิสายาติ นิสฺสกฺกวจนํ. นิรามิสตราวาติ เอกํสวจนํ ตสฺสา ตถา นิสฺสเมตพฺพตาย. สา หิ ปีติ สพฺพโส สนฺตกิเลสามิเส สนฺตาเน ปวตฺติยา อจฺจนฺตสภาวธมฺมารมฺมณวิสยตาย สยมฺปิ สาติสยํ สนฺตสภาวากาเรน ปวตฺติยา นิรามิสายปิ นิรามิสตรา วุตฺตา. เตนาห ‘‘นนุ จา’’ติอาทิ. อิทานิ ตมตฺถํ อุปมาย สาเธตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิมาห. อปฺปฏิหาริกนฺติ ปฏิหรณรหิตํ อปฺปฏิหารํ, เกนจิ อนาวฏนฺติ อตฺโถ. เสสวาเรสูติ สุขวารอุเปกฺขาวาเรสุ.

วิโมกฺขวาโร ปน น อติทิฏฺโฐ อิตเรหิ วิสทิสตฺตา. เตนาห ‘‘วิโมกฺขวาเร ปนา’’ติอาทิ. รูปปฏิสํยุตฺโตติ ภาวิตรูปปฏิสํยุตฺโต. สามิโส นาม ยสฺมา สามิสรูปปฏิพทฺธวุตฺติ เจว สามิสรูปปฏิภาคญฺจ[Pg.363], ตสฺมา ‘‘รูปามิส’’นฺติ วุจฺจติ, เตน รูปามิเสน สามิโส นาม. อรูปามิสสฺส อภาวโต อรูปปฏิสํยุตฺโต วิโมกฺโข นิรามิโส นาม.

นิรามิสสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อฏฺฐสตปริยายวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

เวทนาสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๓. มาตุคามสํยุตฺตํ

๑. ปฐมเปยฺยาลวคฺโค

๑-๒. มาตุคามสุตฺตาทิวณฺณนา

๒๘๐-๒๘๑. อคุณงฺเคหีติ [Pg.364] อคุณโกฏฺฐาเสหิ. รูปยตีติ รูปํ, สรีรรูปํ. สรีรรูปํ ปาสํสํ เอตสฺส อตฺถีติ รูปวา, ตปฺปฏิกฺเขเปน น จ รูปวา, สมฺปนฺนรูโป น โหตีติ อตฺโถ. ญาติกุลโต อญฺญโต วา อาคตาย โภคสมฺปทาย อภาเวน น โภคสมฺปนฺโน. ทุสฺสีโลติ นิสฺสีโล. นิสฺสีลตาย เอว จสฺสา ปุพฺพุฏฺฐายิตาทิอาจาราภาโว วุตฺโต. อาลสิโยติ อาลสิยตาย ยุตฺโต. ปชญฺจสฺส น ลภตีติ ปชาภาวสีเสน ตสฺสา ปริวารหานิ วุตฺตา. ปริวตฺเตตพฺพนฺติ ปุริสวเสน ปริวตฺเตตพฺพํ.

มาตุคามสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๓. อาเวณิกทุกฺขสุตฺตวณฺณนา

๒๘๒. อาเวณิตพฺพโต มริยาทาย วิสุํ อสาธารณโต ปสฺสิตพฺพโต อาเวณิกานิ. ปฏิปจฺเจเก ปุคฺคเล นิยุตฺตานีติ ปาฏิปุคฺคลิกานิ. ปริจาริกภาวนฺติ อุปฏฺฐายิกภาวํ.

อาเวณิกทุกฺขสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๔. ตีหิธมฺเมหิสุตฺตาทิวณฺณนา

๒๘๓-๓๐๓. มจฺเฉรมลปริยุฏฺฐิเตนาติ มจฺฉริยมเลน อภิภูเตน. เตนาติ กสฺสจิ กิญฺจิ อทาเนน จ. เอตํ ‘‘มจฺเฉรมลปริยุฏฺฐิเตนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. วิโลเกนฺโต วิจรติ อิสฺสาปกตจิตฺตตาย. ปญฺจมาทีนิ ยาว เอกาทสมา อุตฺตานตฺถาเนว.

ตีหิธมฺเมหิสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๓. พลวคฺโค

๑. วิสารทสุตฺตวณฺณนา

๓๐๔. รูปสมฺปตฺติ [Pg.365] รูปพลํ ตํสมงฺคิโน อุปตฺถมฺภกภาวโต. เอส นโย เสเสสุปิ. พลานิ หิ สตฺตานํ วุฑฺฒิยา อุปตฺถมฺภกปจฺจโย โหติ, ยถา ตํ อาหาโร. เตนาห – ‘‘อิมานี’’ติอาทิ.

วิสารทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๒-๑๐. ปสยฺหสุตฺตาทิวณฺณนา

๓๐๕-๓๑๓. อภิภวิตฺวา สพฺพํ อนฺโตชนํ สามิกญฺจ. นาเสนฺตีติ นาสนํ อทสฺสนํ เนนฺติ นีหรนฺตีติ อตฺโถ.

ปสยฺหสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

มาตุคามสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๔. ชมฺพุขาทกสํยุตฺตํ

๑. นิพฺพานปญฺหสุตฺตวณฺณนา

๓๑๔. นิพฺพานํ [Pg.366] อาคมฺมาติ เอตฺถ อาคมฺมาติ สพฺพสงฺขาเรหิ นิพฺพินฺนสฺส วิสงฺขารนินฺนสฺส โคตฺรภุนา วิวฏฺฏิตมานสสฺส มคฺเคน สจฺฉิกรเณนาติ อตฺโถ. สจฺฉิกิริยมานญฺหิ ตํ อธิคนฺตฺวา อารมฺมณปจฺจยภูตญฺจ ปฏิจฺจ อธิปติปจฺจยภูเต จ ตสฺมึ ปรมสฺสาสภาเวน วิมุตฺตสงฺขารสฺส ปรมคติภาเวน จ ปติฏฺฐานภูเต ปติฏฺฐาย ขยสงฺขาโต มคฺโค ราคาทิเก เขเปตีติ ตํสจฺฉิกรณาภาเว ราคาทีนํ อนุปฺปตฺตินิโรธคมนาภาวโต ‘‘นิพฺพานํ อาคมฺม ราโค ขียตี’’ติ วุตฺตํ.

อิมินาว สุตฺเตนาติ อิมินาว ชมฺพุขาทกสุตฺเตน. กิเลสกฺขยมตฺตํ นิพฺพานนฺติ วเทยฺย ‘‘ราคกฺขโย’’ติอาทินา สุตฺเต อาคตตฺตา. ‘‘กิเลสกฺขยมตฺต’’นฺติ อวิเสเสน วุตฺตตฺตา อาห ‘‘กสฺสา’’ติอาทิ. อทฺธา อตฺตโนติ วกฺขติ ‘‘ปรสฺส กิเลสกฺขเยน ปรสฺส นิพฺพานสมฺปตฺติ น ยุตฺตา’’ติ. นิพฺพานารมฺมณกรเณน โคตฺรภุกฺขเณ กิเลสกฺขยปฺปตฺติตา จ อาปนฺนาติ อาห – ‘‘กึ ปน เตสุ อขีเณสุเยวา’’ติอาทิ. นนุ อารมฺมณกรณมตฺเตน กิเลสกฺขโย อนุปฺปตฺโตติ น สกฺกา วตฺตุํ. จิตฺตญฺหิ อตีตานาคตาทิสพฺพํ อาลมฺพนํ กโรติ, น นิปฺผนฺนเมวาติ. โคตฺรภูปิ มคฺเคน ยา กิเลสานํ อนุปฺปตฺติธมฺมตา กาตพฺพา, ตํ อารพฺภ ปวตฺติสฺสตีติ? น, อปฺปตฺตนิพฺพานสฺส นิพฺพานารมฺมณญาณาภาวโต. น หิ อญฺเญ ธมฺมา วิย นิพฺพานํ, ตํ ปน อติคมฺภีรตฺตา อปฺปตฺเตน อาลมฺพิตุํ น สกฺกา, ตสฺมา เตน โคตฺรภุนา ปตฺตพฺเพน ติกาลิกสภาวาติกฺกนฺตคมฺภีรภาเวน ภวิตพฺพํ, กิเลสกฺขยมตฺตตํ วา อิจฺฉโต โคตฺรภุโต ปุเรตรํ นิปฺผนฺเนน กิเลสกฺขเยน ภวิตพฺพํ. อปฺปตฺตกิเลสกฺขยารมฺมณกรเณ หิ สติ โคตฺรภุโต ปุเรตรจิตฺตานิปิ อาลมฺเพยฺยุนฺติ.

ตสฺมาติอาทิ วุตฺตสฺเสว อตฺถสฺส นิคมนํ. ตํ ปเนตํ นิพฺพานํ. รูปิโน ธมฺมา อรูปิโน ธมฺมาติอาทีสูติ อาทิสทฺเทน โลกุตฺตรอนาสวาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. อรูปธมฺมาทิภาวคฺคหเณน จสฺส ปรินิปฺผนฺนตา ทีปิตา. เตนาห ‘‘น กิเลสกฺขยมตฺตเมวา’’ติ. กิเลสกฺขยมตฺตตาย [Pg.367] หิ สติ นิพฺพานสฺส พหุตา อาปชฺชติ ‘‘ยตฺตกา กิเลสา ขียนฺติ, ตตฺตกานิ นิพฺพานานี’’ติ. อภาวสฺสภาวโต คมฺภีราทิภาโว อสงฺขตาทิภาโว จ น สิยา, วุตฺโต จ โส นิพฺพานสฺส, ตสฺมาสฺส ปจฺเจตพฺโพ ปรินิปฺผนฺนภาโว. ยสฺมา จ สมฺมุติสจฺจารมฺมณํ สงฺขตธมฺมารมฺมณํ วา สมุจฺเฉทวเสน กิเลเส ปชหิตุํ น สกฺโกติ, ยโต มหคฺคตญาณํ วิปสฺสนาญาณํ วา กิเลสวิกฺขมฺภนวเสน ตทงฺควเสน วา ปชหติ, ตสฺมา อริยมคฺคญาณสฺส สมฺมุติสจฺจสงฺขตธมฺมารมฺมเณหิ วิปรีตสภาเวน อารมฺมเณน ภวิตพฺพํ. ตถา หิ ตํ สมุจฺเฉทวเสน กิเลเส ปชหีติ เอวํ ปรินิปฺผนฺนาสงฺขตสภาวํ นิพฺพานนฺติ นิฏฺฐเมตฺถ คนฺตพฺพนฺติ.

นิพฺพานปญฺหสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๓-๑๕. ธมฺมวาทีปญฺหสุตฺตาทิวณฺณนา

๓๑๖-๓๒๘. ปหาย คตตฺตาติ อริยมคฺเคน ชหิตฺวา ญาณคมเนน คตตฺตา. สุฏฺฐุ คตาติ สมฺมา คตา ปฏิปนฺนาติ สุคตา. ปริชานนตฺถนฺติ ตีหิ ปริญฺญาหิ ปริชานนตฺถํ. ทุกฺขสงฺขาโตติ ‘‘ทุกฺข’’นฺติ สงฺขาตพฺโพ วิทิตพฺโพ จ ทุกฺขสภาโว ธมฺโม ทุกฺขทุกฺขตา. ยสฺมา ทุกฺขเวทนาวินิมุตฺตสงฺขตธมฺเม สุขเวทนาย จ ยถา อิธ สงฺขารทุกฺขตา วิปริณามทุกฺขตาติ ทุกฺขปริยาโย นิรุปฺปเตว, ตสฺมา ทุกฺขสภาโว ธมฺโม เอเกน ทุกฺขสทฺเทน วิเสเสตฺวา วุตฺโต ‘‘ทุกฺขทุกฺขตา’’ติ. เสสปททฺวเยติ สงฺขารทุกฺขตา วิปริณามทุกฺขตาติ เอตสฺมึ ปททฺวเย. สงฺขารภาเวน ทุกฺขสภาโว สงฺขารทุกฺขตา. สุขสฺส วิปริณามเนน ทุกฺขสภาโว วิปริณามทุกฺขตา.

ธมฺมวาทีปญฺหสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๑๖. ทุกฺกรปญฺหสุตฺตวณฺณนา

๓๒๙. ปพฺพชฺชายาติ [Pg.368] ปพฺพชิตปฏิปตฺติยํ. ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺโน ภิกฺขูติ ธมฺมานุธมฺมํ ปฏิปชฺชมาโน ภิกฺขุ. ปาตนฺติ ปาโต. นจิรสฺสนฺติ ขิปฺปเมว. เตนาห ‘‘ลหุเยวา’’ติ.

ทุกฺกรปญฺหสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ชมฺพุขาทกสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๕. สามณฺฑกสํยุตฺตวณฺณนา

๓๓๐-๓๓๑. อิมินาว นเยนาติ โย ชมฺพุขาทกสํยุตฺเต อตฺถนโย, อิมินาว นเยน. อิมินา หิ ทฺเว สํยุตฺตานิ ปาฬิโต อตฺถโต จ อญฺญมญฺญํ สทิสาเนวาติ ทสฺเสติ.

สามณฺฑกสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๖. โมคฺคลฺลานสํยุตฺตํ

๑-๘. ปฐมชฺฌานปญฺหสุตฺตาทิวณฺณนา

๓๓๒-๓๓๙. กามสหคเตสุ [Pg.369] สญฺญามนสิกาเรสุ อุปฏฺฐหนฺเตสุ พฺยาปาทาทิสหคตาปิ สญฺญามนสิการา ยถาปจฺจยํ อุปฏฺฐหนฺติเยวาติ วุตฺตํ ‘‘กามสหคตาติ ปญฺจนีวรณสหคตา’’ติ. นีวรณานญฺเหตฺถ นิทสฺสนมตฺตเมตํ, ยทิทํ กามคฺคหณํ. ปหีนาวเสสา เจตฺถ นีวรณา เวทิตพฺพา, ตสฺมา ปญฺจคฺคหณํ น กตฺตพฺพํ. ตสฺสาติ มหาโมคฺคลฺลานตฺเถรสฺส สนฺตโต อุปฏฺฐหึสุ อจิณฺณวสิตาย. เตนาห ‘‘หานภาคิยํ นาม อโหสี’’ติ. อารมฺมณ…เป… สหคตนฺติ วุตฺตํ อิตเรสํ อภาวโต.

ปฐมชฺฌานปญฺหสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๙. อนิมิตฺตปญฺหสุตฺตวณฺณนา

๓๔๐. วิปสฺสนาสมาธึเยว, น ผลสมาธึ. เฉชฺชกิจฺจํ น นิปฺผชฺชติ อวิจฺเฉทวเสน อปฺปวตฺตนโต. นิกนฺตีติ วิปสฺสนํ อสฺสาเทนฺตี ปวตฺตตณฺหา. สาเธตุํ นาสกฺขิ อุปกฺกิลิฏฺฐตฺตา. นิมิตฺตานุสารีติ นิจฺจสุขอตฺตนิมิตฺตานํ อปูรณโต ราคโทสโมหนิมิตฺตานิเปตฺถ นิมิตฺตาเนว. วุฏฺฐาน…เป… สมาธินฺติ เอเตน ยาว มคฺโค นาธิคโต, ตาว วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนมนุยุญฺชนฺโตปิ ยถารหํ อนิมิตฺตํ อปฺปณิหิตํ สุญฺญตํ เจโตสมาธึ อนุยุตฺโต วิหรตีติ วตฺตพฺพตํ อรหตีติ ทสฺเสติ. วิปสฺสนาสมฺปยุตฺตนฺติ วิปสฺสนาสงฺขาตญาณสมฺปยุตฺตํ. เจโตสมาธินฺติ จิตฺตสีเสน วิปสฺสนาสมาธิมาห. อุปริมคฺคผลสมาธินฺติ ปฐมมคฺคสมาธิสฺส ปเคว อธิคตตฺตา.

อนิมิตฺตปญฺหสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๑๐-๑๑. สกฺกสุตฺตาทิวณฺณนา

๓๔๑-๓๔๒. อเวจฺจปฺปสาเทนาติ [Pg.370] วตฺถุตฺตยํ ยาถาวโต ญตฺวา อุปฺปนฺนปสาเทน, มคฺเคนาคตปสาเทนาติ อตฺโถ. โส ปน เกนจิ อสํหาริโย อสมฺปเวธีติ อาห ‘‘อจลปฺปสาเทนา’’ติ. อภิภวนฺติ อตฺตโน ปุญฺญานุภาเวน.

สกฺกสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

โมคฺคลฺลานสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๗. จิตฺตสํยุตฺตํ

๑. สํโยชนสุตฺตวณฺณนา

๓๔๓. โภคคามนฺติ [Pg.371] โภคุปฺปตฺติคามํ. ปวตฺตตีติ อปฺปฏิหตํ หุตฺวา ปวตฺตติ ปฏิสมฺภิทปฺปตฺติยา.

สํโยชนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๒. ปฐมอิสิทตฺตสุตฺตวณฺณนา

๓๔๔. อวิสารทตฺตาติ ปญฺหํ พฺยากาตุํ เวยฺยตฺติยาภาเวน อสมตฺถตฺตา. อุปาสโก เถเรสุ พฺยากาตุํ อสกฺโกนฺเตสุ สยํ พฺยากาตุกาโม ปุจฺฉติ, น วิเหสาธิปฺปาโย. ปฐมวจเนน อพฺยากโรนฺเต ทิสฺวาว ปุนปฺปุนํ ปุจฺฉิตํ วิเหโส วิย โหตีติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘วิเหเสตี’’ติ.

ปฐมอิสิทตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๓. ทุติยอิสิทตฺตสุตฺตวณฺณนา

๓๔๕. อวนฺติยาติ อวนฺติรฏฺเฐ, ตํ ปน มชฺฌิมปเทสโต ทกฺขิณทิสายํ. เตนาห ‘‘ทกฺขิณาปเถ’’ติ. อธิปฺปาเยนาติ ตสฺส วจนสฺส อนุโมทนาธิปฺปาเยน วทติ, น ปน ตโต กิญฺจิ คเหตุกามตาธิปฺปาเยน.

ทุติยอิสิทตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๔. มหกปาฏิหาริยสุตฺตวณฺณนา

๓๔๖. เตสํ อนุชานนฺโตติ เตสํ ทาสกมฺมกรานํ เสสเก ยถารุจิ วิจารณํ อนุชานนฺโต. กุธิตนฺติ พลวตา สูริยสนฺตาเปน สงฺกุถิตํ[Pg.372]. เตนาห ‘‘เหฏฺฐา’’ติอาทิ. อติติขิณนฺติ อติวิย ติกฺขธาตุกํ. อสมฺภินฺนปทนฺติ อญฺญตฺถ อนาคตตฺตา ติปิฏเก อโวมิสฺสกปทํ, อิเธว อาคตปทนฺติ อตฺโถ. ปฏิลียมาเนนาติ ปฏิกํเสน วิเสสเนน วิลียมาเนน กาเยน.

เอตฺถ จาติ เอตสฺมึ อธิฏฺฐานิทฺธิกรเณ. อพฺภมณฺฑปํ กตฺวาติ สมนฺตโต ฉาทนวเสน มณฺฑปํ วิย เมฆปฏลํ อุปฺปาเทตฺวา. เทโวติ เมโฆ. เอกเมกํ ผุสิตกํ ผุสายตุ ชาลวินทฺธํ วิย วสฺสตุ. เอวํ วุตฺตปฺปกาเรน นานาปริกมฺมํ นานาธิฏฺฐานํ เอกโต ปริกมฺมํ เอกโต อธิฏฺฐานนฺติ จตุกฺกเมตฺถ สมฺภวตีติ ทสฺเสติ ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทินา. ยถา ตถาติ ยถาวุตฺเตสุ จตูสุ ปกาเรสุ เยน วา เตน วา ปกาเรน กโรนฺตสฺส. กตปริกมฺมสฺสาติ ‘‘เอวํ วา เอวํ วา โหตู’’ติ ปวตฺติตปริกมฺมจิตฺตสฺส. ‘‘ปริกมฺมานนฺตเรนาติ อธิฏฺฐานจิตฺตุปฺปาทนตฺถํ สมาปนฺนปาทกชฺฌานโต วุฏฺฐาย อธิฏฺฐานจิตฺตสฺส เอกาวชฺชนวีถิยํ ปวตฺตปริกมฺมํ สนฺธาย วุตฺต’’นฺติ วทนฺติ.

มหกปาฏิหาริยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๕. ปฐมกามภูสุตฺตวณฺณนา

๓๔๗. เอลํ วุจฺจติ โทโส, ตํ เอตสฺส นตฺถีติ เนลํ, ตํ องฺคํ เอตสฺสาติ เนลงฺโค, สุวิสุทฺธสีลคุโณ. เตนาห ‘‘เนลงฺคนฺติ โข, ภนฺเต, สีลานเมตํ อธิวจน’’นฺติ. อฏฺฐกถายํ ปน โทสาภาวเมว ทสฺเสตุํ ‘‘เนลงฺโคติ นิทฺโทโส’’ติ วุตฺตํ. เอตํ ภิกฺขุํ อาคจฺฉนฺตนฺติ มหากปฺปินตฺเถรํ สนฺธาย วุตฺตํ. อตฺตโน ทิฏฺเฐน กเถสีติ อตฺตโน สพฺพญฺญุตญฺญาเณน ปจฺจกฺขโต อุปลกฺขิเตน อตฺเถน กเถสิ. อยํ ปน นยคฺคาเหนาติ อยํ ปน คหปติ อสุตฺวา เกวลํ นยคฺคาเหน อาห.

ปฐมกามภูสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๖. ทุติยกามภูสุตฺตวณฺณนา

๓๔๘. นิโรธํ [Pg.373] วลญฺเชติ อนาคามิภาวโต. อิเม สงฺขาราติ อิเม ‘‘กายสงฺขาโร, วจีสงฺขาโร, จิตฺตสงฺขาโร’’ติ วุจฺจมานา ตโย สงฺขารา. สทฺทโตปิ, อตฺถโตปิ อญฺญมญฺญํ มิสฺสา, ตโต เอว อาลุฬิตา อากุลา, อวิภูตา ทุพฺพิภาวนา, ทุทฺทีปนา อสงฺกรโต ทีเปตุํ ทุกฺกรา. ตถา หิ กุสลเจตนา เอว ‘‘กายสงฺขาโร’’ติปิ วุจฺจติ, ‘‘วจีสงฺขาโร’’ติปิ, ‘‘จิตฺตสงฺขาโร’’ติปิ. อสฺสาสปสฺสาสาปิ กตฺถจิ ‘‘กายสงฺขาโร’’ติ, วิตกฺกวิจาราปิ ‘‘วจีสงฺขาโร’’ติ วุจฺจนฺติ, สญฺญาเวทนาปิ ‘‘จิตฺตสงฺขาโร’’ติ วุจฺจนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ตถา หี’’ติอาทิ. ตตฺถ อากฑฺฒิตฺวา คหณํ อาทานํ, สมฺปตฺตสฺส หตฺเถ กรณํ คหณํ, คหิตสฺส วิสฺสชฺชนํ มุญฺจนํ, ผนฺทนํ โจปนํ ปาเปตฺวา นิปฺผาเทตฺวา. หนุสญฺโจปนนฺติ กายวิญฺญตฺติวเสน ปุพฺพภาเค หนุสญฺโจปนํ กตฺวา. เอวญฺหิ วจีเภทกรณํ. เอวํ อิเมติอาทิ ยถาวุตฺตสฺส อตฺถสฺส นิคมนํ.

ปทตฺถํ ปุจฺฉติ อิตรสงฺขาเรหิ ปทตฺถโต วิเสสํ กถาเปสฺสามีติ. กายนิสฺสิตาติ เอตฺถ กายนิสฺสิตตา จ เนสํ ตพฺภาวภาวิตาย เวทิตพฺพา, น กายสฺส นิสฺสยปจฺจยตาวเสนาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘กาเย สติ โหนฺติ, อสติ น โหนฺตี’’ติ อาห. กาโยติ เจตฺถ กรชกาโย ทฏฺฐพฺโพ. จิตฺตนิสฺสิตาติ จิตฺตํ นิสฺสาย ตํ นิสฺสยปจฺจยภูตํ ลภิตฺวา อุปฺปนฺนา.

‘‘สมาปชฺชามี’’ติ ปทสฺส สมีเป วุจฺจมานํ ‘‘สมาปชฺชิสฺส’’นฺติ ปทํ อาสนฺนานาคตกาลวาจี เอว ภวิตุํ ยุตฺตํ, น อิตรนฺติ อาห – ‘‘ปททฺวเยน เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺติกาโล กถิโต’’ติ. ตยิทํ ตสฺส ตถา วตฺตพฺพตาย วุตฺตํ, น ปน ตสฺส ตถา จิตฺตปวตฺติสมฺภวโต. สมาปนฺเนปิ เอเสว นโย. ปุริเมหีติ ‘‘สมาปชฺชิสฺสํ สมาปชฺชามี’’ติ ทฺวีหิ ปเทหิ. ปจฺฉิเมนาติ ‘‘สมาปนฺโน’’ติ ปเทน.

ภาวิตํ โหติ อุปฺปาทิตํ โหติ นิโรธสมาปนฺนตฺถาย. อนุปุพฺพสมาปตฺติสมาปชฺชนสงฺขาตาย นิโรธภาวนาย ตํ จิตฺตํ ภาวิตํ โหติ. เตนาห ‘‘ยํ ต’’นฺติอาทิ. ทุติยชฺฌาเนเยวาติ ทุติยชฺฌานกฺขเณ นิรุชฺฌติ. ตตฺถ อนุปฺปชฺชนโต อนุปฺปาทนโต เหฏฺฐา นิโรโธติ อธิปฺเปโต. จตุนฺนํ อรูปกฺขนฺธานํ ตชฺชา ปริกมฺมสิทฺธา ยา อปฺปวตฺติ[Pg.374], ตตฺถ ‘‘นิโรธสมาปตฺติสญฺญา’’ติ, ยา เนสํ ตถา อปฺปวตฺติ. สา ‘‘อนฺโตนิโรเธ นิรุชฺฌตี’’ติ วุตฺตา.

‘‘จิตฺตสงฺขาโร นิรุทฺโธ’’ติ วจนโต ตทญฺเญสํ อนิโรธํ อิจฺฉนฺตานํ วาทํ ทสฺเสนฺโต ‘‘จิตฺตสงฺขาโร นิรุทฺโธติ วจนโต’’ติอาทึ วตฺวา ตตฺถ อติปฺปสงฺคทสฺสนมุเขน ตํ วาทํ นิเสเธตุํ ‘‘เต วตฺตพฺพา’’ติอาทิมาห. อภินิเวสํ อกตฺวาติ ยถาคเต พฺยญฺชนมตฺเต อภินิเวสํ อกตฺวา. อาจริยานํ นเยติ อาจริยานํ ปรมฺปราคเต ธมฺมนเย ธมฺมเนตฺติยํ ฐตฺวา.

กิริยมยปวตฺตสฺมินฺติ ปริตฺตภูมกกุสลากุสลธมฺมปพนฺเธ วตฺตมาเน. ตสฺมิญฺหิ วตฺตมาเน กายิก-วาจสิก-กิริยสมฺปวตฺติ โหติ, ทสฺสน-สวนาทิวเสน อารมฺมณคฺคหเณ ปวตฺตมาเนติ อตฺโถ. เตนาห – ‘‘พหิทฺธารมฺมเณสุ ปสาเท ฆฏฺเฏนฺเตสู’’ติ. มกฺขิตานิ วิยาติ ปุญฺฉิตานิ วิย โหนฺติ ฆฏฺฏนาย วิพาธิตตฺตา. เอเตนายํ ฆฏฺฏนา ปญฺจทฺวาริกวิญฺญาณานํ เวคสา อุปฺปชฺชนาย น อารมฺมณนฺติ ทสฺเสติ. เตเนวาห – ‘‘อนฺโตนิโรเธ ปญฺจ ปสาทา อติวิย วิโรจนฺตี’’ติ.

ตโต ปรํ สจิตฺตโก ภวิสฺสามีติ อิทํ อตฺถโต อาปนฺนํ คเหตฺวา วุตฺตํ – ‘‘เอตฺตกํ กาลํ อจิตฺตโก ภวิสฺสามี’’ติ เอเตเนว ตสฺส อตฺถสฺส สิทฺธตฺตา. ยํ เอวํ ภาวิตนฺติ เอตฺถ วิสุํ จิตฺตสฺส ภาวนา นาม นตฺถิ, อทฺธานปริจฺเฉทํ ปน กตฺวา นิโรธสมาปตฺตตฺถาย กาตพฺพปริกมฺมภาวนาย เอว ตสฺส สิชฺฌนโต.

สา ปเนสา นิโรธกถา. ทฺวีหิ พเลหีติ สมถวิปสฺสนาพเลหิ. ตโย จ สงฺขารานนฺติ ติณฺณํ กายวจีจิตฺตสงฺขารานํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิยา. โสฬสหิ ญาณจริยาหีติ อนิจฺจานุปสฺสนาทีนํ อฏฺฐนฺนํ อนุปสฺสนาญาณานํ, อฏฺฐนฺนญฺจ มคฺคผลญาณานํ วเสน อิมาหิ โสฬสหิ ญาณปฺปวตฺตีหิ. นวหิ สมาธิจริยาหีติ อฏฺฐ สมาปตฺติโย อฏฺฐ สมาธิจริยา, ตาสํ อุปจารสมาธิ สมาธิภาวสามญฺเญน เอกา สมาธิจริยาติ เอวํ นวหิ สมาธิจริยาหิ. วสีภาวตาปญฺญาติ วสีภาวตาสงฺขาตา ปญฺญา. สพฺพากาเรน วิสุทฺธิมคฺเค กถิตา, เต ตาว อาการา [Pg.375] ติฏฺฐนฺตุ, สรูปมตฺตสฺส ปนสฺส วตฺตพฺพนฺติ อาห – ‘‘โก ปนายํ นิโรโธ นามา’’ติ. ยทิ ขนฺธานํ อปฺปวตฺติ, อถ กิมตฺถเมตํ ฌานสุขาทึ วิย สมาปชฺชนฺตีติ อาห ‘‘สงฺขาราน’’นฺติอาทิ.

ผลสมาปตฺติจิตฺตนฺติ อรหตฺตํ อนาคามิผลจิตฺตํ. ‘‘ตโต ปรํ ภวงฺคสมเย’’ติ วุตฺตตฺตา อาห ‘‘กึ ปน…เป… น สมุฏฺฐาเปตี’’ติ. สมุฏฺฐาเปติ รูปสมุปฺปาทกตฺตา. อิมสฺสาติ นิโรธํ สมาปนฺนภิกฺขุโน. สา น สมุฏฺฐาเปตีติ สา จตุตฺถชฺฌานิกา ผลสมาปตฺติ น สมุฏฺฐาเปติ อสฺสาสปสฺสาเส. ผลสมาปตฺติยา จตุตฺถชฺฌานิกภาโว กถํ นิจฺฉิโตติ อาห – ‘‘กึ วา เอเตนา’’ติอาทิ. วกฺขมานากาเรนปิ ปริหาโร โหตีติ. สนฺตสมาปตฺติโตติ นิโรธสมาปตฺติเมว สนฺธาย วทติ. อพฺโพหาริกา โหนฺติ อติสุขุมสภาวตฺตา, สญฺชีวตฺเถรสฺส ปุพฺเพ สมาปตฺติกฺขเณ อสฺสาสปสฺสาสา อพฺโพหาริกภาวํ คจฺฉนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ภวงฺคสมเยเนเวตํ กถิต’’นฺติ.

กิริยมย …เป… อุปฺปชฺชตีติ กสฺมา วุตฺตํ? นนุ ภวงฺคุปฺปตฺติกาลมฺปิ วิตกฺกวิจารา อุปฺปชฺชนฺเตวาติ? กิญฺจาปิ อุปฺปชฺชนฺติ, วจีสงฺขารลกฺขณปฺปตฺตา ปน น โหนฺตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘กึ ภวงฺค’’นฺติอาทิ วุตฺตํ.

สุญฺญโต ผสฺโสติอาทโย สคุเณนปิ อารมฺมเณนาติ อารมฺมณภูตเมตํ. สุญฺญตา นาม ผลสมาปตฺติ นิจฺจสุขอตฺตสภาวโต สุญฺญตฺตา. ‘‘สุญฺญโต ผสฺโส’’ติ วุตฺตํ วุตฺตนเยน สุญฺญสภาวตฺตา. อนิมิตฺตา นาม ผลสมาปตฺติ ราคนิมิตฺตาทีนํ อภาวโต. อปฺปณิหิตา นาม ผลสมาปตฺติ ราคปณิธิอาทีนมภาวโต. เสสํ วุตฺตนยเมว. เตนาห ‘‘อนิมิตฺตปฺปณิหิเตสุปิ เอเสว นโย’’ติ. ราคนิมิตฺตาทีนนฺติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน สงฺขารนิมิตฺตสฺสปิ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ยทคฺเคน ผลสมาปตฺติสมฺผสฺโส สุญฺญโต นาม, ตทคฺเคน ผลสมาปตฺติปิ สุญฺญตา นาม, ผสฺสสีเสน ปน เทสนา อาคตาติ ตถา วุตฺตํ. อนิมิตฺตปฺปณิหิเตสุปิ เอเสว นโย.

อาคมนํ เอตฺถ, เอตายาติ วา อาคมนิกา, สา เอว อาคมนิยา ก-การสฺส ย-การํ กตฺวา. วุฏฺฐาติ นิมิตฺตโต มคฺคสฺส อุปฺปาทเนน. อนิมิตฺตา นาม นิจฺจนิมิตฺตสฺส อุคฺฆาฏนโต. เอตฺถ จ วุฏฺฐานเมว ปมาณํ, น [Pg.376] ปริคฺคหทสฺสนานิ. อปฺปณิหิตา นาม สุขปณิธิยา ปฏิปกฺขโต. สุญฺญตา นาม อตฺตทิฏฺฐิยา อุชุปฏิปกฺขตฺตา สตฺตสุญฺญตาย สุทิฏฺฐตฺตา. มคฺโค อนิมิตฺโต นาม วิปสฺสนาคมนโต. ผลํ อนิมิตฺตํ นาม มคฺคาคมนโต. วิกปฺโป อาปชฺเชยฺย อาคมนสฺส ววตฺถานสฺส อภาเวน, วิปสฺสนาย อนิมิตฺตาทินามลาโภ อววตฺถิโตติ อธิปฺปาโย. เตน วุตฺตํ ‘‘ตสฺมา’’ติอาทิ. ยสฺมา ปน สา มคฺควุฏฺฐานกาเล เอวรูปาปิ โหตีติ ตสฺส วเสน มคฺคผลานํ วิย ผสฺสสฺสปิ ปวตฺติรูปตฺตา ยถาวุตฺโต วิกปฺโป อนวสโรติ ทฏฺฐพฺพํ. ตโย ผสฺสา ผุสนฺตีติ ปุคฺคลเภทวเสน วุตฺตํ. น หิ เอกํเยว ปุคฺคลํ เอตสฺมึ ขเณ ตโย ผสฺสา ผุสนฺติ. ‘‘ติวิโธ ผสฺโส ผุสตี’’ติ วา ภวิตพฺพํ. ยสฺมา ปน ‘‘นิโรธผลสมาปตฺติยา วุฏฺฐิตสฺสา’’ติอาทิ ยสฺส ยถาวุตฺตา ตโย เอว ผสฺสา สมฺภวนฺติ, ตสฺส อนวเสสคฺคหณวเสเนว วุตฺตํ ‘‘ตโย ผสฺสา ผุสนฺตี’’ติ.

นิพฺพานํ วิเวโก นาม สพฺพสงฺขารวิวิตฺตภาวโต. ตสฺมึ วิเวเก เอกนฺเตเนว นินฺนโปณตฺตา เอว หิ เต ปฏิปฺปสฺสทฺธสพฺพุสฺสุกฺกา อุตฺตมปุริสา จตุนฺนํ ขนฺธานํ อปฺปวตฺตึ อนวเสสคฺคหณลกฺขณํ นิโรธสมาปตฺตึ สมาปชฺชนฺตีติ.

ทุติยกามภูสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๗. โคทตฺตสุตฺตวณฺณนา

๓๔๙. เนสนฺติ อปฺปมาณเจโตวิมุตฺติ-อากิญฺจญฺญเจโตวิมุตฺติสญฺญิตานํ ฌานานํ. อตฺโถปิ นานาติ อาเนตฺวา โยชนา. ผรณอปฺปมาณตาย ‘‘อปฺปมาณา เจโตวิมุตฺตี’’ติ ลทฺธนามํ พฺรหฺมวิหารชฺฌานนฺติ อาห ‘‘ภูมนฺตรโต’’ติอาทิ. อากิญฺจญฺญา เจโตวิมุตฺตีติ อากิญฺจญฺญายตนชฺฌานนฺติ อาห ‘‘ภูมนฺตรโต’’ติอาทิ. วิปสฺสนาติ อนิจฺจานุปสฺสนา, สพฺพาปิ วา. ปมาณกรโณ นาม ยสฺส สยํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส คุณาภาวทสฺสนวเสน ปมาณกรณโต.

ผรณอปฺปมาณตายาติ [Pg.377] ผรณวเสน อปฺปมาณโคจรตาย. นิพฺพานมฺปิ อปฺปมาณเมว ปมาณโคจรานํ กิเลสานํ อารมฺมณภาวสฺสปิ อนาคมนโต. ขลนฺติ ขเล ปสาริตสาลิสีสาทิภณฺฑํ. กิญฺเจหีติ มทฺทสฺสุ. เตนาห ‘‘มทฺทนฏฺโฐ’’ติ. อารมฺมณภูตํ, ปลิพุทฺธกํ วา นตฺถิ เอตสฺส กิญฺจนนฺติ อกิญฺจนํ, อกิญฺจนเมว อากิญฺจญฺญํ.

รูปนิมิตฺตสฺสาติ กสิณรูปนิมิตฺตสฺส. น คหิตาติ สรูปโต น คหิตา, อตฺถโต ปน คหิตา เอว. เตนาห – ‘‘สา สุญฺญา ราเคนาติอาทิวจนโต สพฺพตฺถ อนุปวิตฺถาวา’’ติ.

นานาติ สทฺทวเสน. เอกตฺถาติ อารมฺมณวเสน อารมฺมณภาเวน เอกสภาวา. เตนาห ‘‘อปฺปมาณํ…เป… เอกตฺถา’’ติ. อารมฺมณวเสนาติ อารมฺมณสฺส วเสน. จตฺตาโร หิ มคฺคา, จตฺตาริ ผลานิ อารมฺมณวเสน นิพฺพานปวิฏฺฐตาย เอกตฺถา เอการมฺมณา. อญฺญสฺมึ ปน ฐาเนติ อิทํ วิสุํ วิสุํ คเหตฺวา วุตฺตํ อปฺปมาณาทิ ปริยายวุตฺตํ, นิพฺพานํ อารพฺภ ปวตฺตนโต. ตสฺมา ‘‘อญฺญสฺมิ’’นฺติ อิทํ เตน เตน ปริยาเยน ตตฺถ ตตฺถ อาคตภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ.

โคทตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๘. นิคณฺฐนาฏปุตฺตสุตฺตวณฺณนา

๓๕๐. อาคตาคโมติ วาจุคฺคตปริยตฺติธมฺโม. วิญฺญาตสาสโนติ ปฏิวิทฺธสตฺถุสาสโน. เตนาห ‘‘อนาคามี’’ติอาทิ. นคฺคโภคฺคนฺติ อวสนภาเวน นคฺคํ, กุฏิลชฺฌาสยตาย โภคฺคํ, ตโต เอว นิสฺสิริกํ. นคฺคตาย หิ โส รูเปน นิสฺสิริโก, โภคฺคตาย จิตฺเตน. ภควโต สทฺธายาติ ภควติ สทฺธาย. ตสฺมึ สทฺทหนา โอกปฺปนา ตสฺส สทฺธาติปิ วตฺตพฺพตํ ลภติ. คจฺฉามีติ อาคจฺฉามิ, พุชฺฌามีติ อตฺโถ. เอตํ นิคณฺเฐน ปุจฺฉิตมตฺถมาห.

กายํ อุนฺนาเมตฺวาติ กายํ อพฺภุนฺนาเมตฺวา. กุจฺฉึ นีหริตฺวาติ ปิฏฺฐิยา นินฺนมเนน กุจฺฉึ ปุรโต นีหริตฺวา. คีวํ ปสารณวเสน ปคฺคยฺห ปคฺคเหตฺวา [Pg.378] สพฺพํ ทิสํ เปกฺขมาโน. สพฺพมิทํ นิคณฺฐสฺส ปหฏฺฐาการทสฺสนตฺถํ ‘‘อิทานิ สมณสฺส โคตมสฺส อุปริ วาทํ อาโรเปตุํ ลพฺภตี’’ติ. เตนาห ‘‘วาตํ วา โส’’ติอาทิ. สการณาติ ยุตฺติสหิตา. ปญฺหมคฺโคติ ปญฺหสงฺขาโต วีมํสา, เอวํ ภวิตพฺพนฺติ จิตฺเตเนว ปริวีมํสา ปญฺหา. เอโก อุทฺเทโสติ เอกํ อุทฺทิสนํ อตฺถสฺส สํขิตฺตวจนํ. เวยฺยากรณนฺติ นิทฺทิสนํ อตฺถสฺส วิจาเรตฺวา กถนํ. เอวนฺติ อิมินา นเยน. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ ปญฺหุทฺเทสเวยฺยากรเณสุ อตฺโถ วิตฺถารโต เวทิตพฺโพ.

นิคณฺฐนาฏปุตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๙. อเจลกสฺสปสุตฺตวณฺณนา

๓๕๑. อลํ สมตฺโถ อริยภาวายาติ อลมริโย. เญยฺยชานนฏฺเฐน ญาณเมว ปจฺจกฺขโต ทสฺสนฏฺเฐน ญาณทสฺสนํ, โสเยว อติสยฏฺเฐน ญาณทสฺสนวิเสโส. ปาวฬา วุจฺจติ อานิสทปเทโส, ตํ ปาวฬํ รโชหรณตฺถํ นิปฺโผฏียติ เอตายาติ ปาวฬนิปฺโผฏนา, โมรปิญฺฉวตฺติ.

อเจลกสฺสปสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๑๐. คิลานทสฺสนสุตฺตวณฺณนา

๓๕๒. มตฺตราชา นาม เอโก ภุมฺมเทโว ภูตาธิปติ สุราโปตลรุกฺขนิวาสี. เตน วุตฺตํ ‘‘มตฺตราชกาเล’’ติ. ‘‘โอสธิติณวนปฺปตีสู’’ติ วตฺวา เต ยถากฺกมํ ทสฺเสนฺโต ‘‘หรีตกา…เป… รุกฺเขสุ จา’’ติ อาห. ปตฺถนาวเสน จิตฺตํ ฐเปหิ. สมิชฺฌิสฺสตีติ ยถาธิปฺปายํ สมิชฺฌิสฺสติ. เตน หีติ ยสฺมา ตํ เทวาปิ อาสนฺนมรณํ มญฺญนฺติ, ตสฺมา สา วรเมว ภวิสฺสติ, ตํ ตุมฺหากํ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสตีติ อธิปฺปาโย.

คิลานทสฺสนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

จิตฺตสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๘. คามณิสํยุตฺตํ

๑. จณฺฑสุตฺตวณฺณนา

๓๕๓. ‘‘เยน [Pg.379] มิเธกจฺโจ จณฺโฑ จณฺโฑตฺเวว สงฺขํ คจฺฉตี’’ติ เอวํ ปญฺหปุจฺฉเนน ธมฺมสงฺคาหกตฺเถเรหิ จณฺโฑติ คหิตนาโม. ปากฏํ กโรตีติ ทสฺเสติ อตฺตโน จณฺฑภาวํ.

จณฺฑสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๒. ตาลปุฏสุตฺตวณฺณนา

๓๕๔. วาโลติ วุจฺจติ ตาโล, ตสฺส ตาลปุฏํ นาม. ยถา อามลกีผลสมานกํ, โส ปน ตาลสทิสมุขวณฺณตฺตา ตาลปุโฏติ เอวํนามโก. เตนาห ‘‘ตสฺส กิรา’’ติอาทิ. อภินีหารสมฺปนฺโน อเนเกสุ กปฺเปสุ สมฺภตสาวกโพธิสมฺภาโร. ตถา เหส อสีติยา มหาสาวเกสุ อพฺภนฺตโร ชาโต. สหสฺสํ เทนฺติ นจฺจํ ปสฺสิตุกามา. สมชฺชเวสนฺติ เนปจฺจเวสํ. กีฬํ กตฺวาติ นจฺจกีฬิตํ กีฬิตฺวา, นจฺจิตฺวาติ อตฺโถ.

ปุพฺเพ ตถาปวตฺตวุตฺตนฺตทสฺสเน สจฺเจน, ตพฺพิปริยาเย อลิเกน. ราคปจฺจยาติ ราคุปฺปตฺติยา การณภูตา. มุขโต…เป… ทสฺสนาทโยติ อาทิ-สทฺเทน มุขโต อคฺคิชาลนิกฺขมทสฺสนาทิเก สงฺคณฺหาติ. อญฺเญ จ…เป… อภินยาติ กามสฺสาทสํยุตฺตานํ สิงฺคารหสฺสอพฺภุตรสานญฺเจว ‘‘อญฺเญ จา’’ติ วุตฺตสนฺตพีภจฺฉรสานญฺจ ทสฺสนกา อภินยา. โทสปจฺจยาติ โทสุปฺปตฺติยา การณภูตา. หตฺถปาทจฺเฉทาทีติ อาทิ-สทฺเทน สงฺคหิตานํ รุทฺทวีรภยานกรสานํ ทสฺสนกา อภินยา. โมหปจฺจยาติ โมหุปฺปตฺติยา การณภูตา. เอวมาทโยติ อาทิ-สทฺเทน สงฺคหิตานํ กรุณาสนฺตภยานกรสานํ ทสฺสนกา อภินยา. เต หิ รเส สนฺธาย ปาฬิยํ ‘‘เย ธมฺมา รชนียา, เย ธมฺมา โทสนียา, เย ธมฺมา โมหนียา’’ติ จ วุตฺตํ.

นฏเวสํ [Pg.380] คเหตฺวาว ปจฺจนฺติ กมฺมสริกฺขวิปากวเสน. ตํ สนฺธายาติ ตํ ยถาวุตฺตํ นิรเย ปจฺจนํ สนฺธาย. เอตํ ‘‘ปหาโส นาม นิรโย, ตตฺถ อุปปชฺชตี’’ติ วุตฺตํ. ยถา โลเก อตฺถวิเสสวเสน สกมฺมกานิปิ ปทานิ อกมฺมกานิ ภวนฺติ ‘‘วิมุจฺจติ ปุริโส’’ติ, เอวํ อิธ อตฺถวิเสสวเสน อกมฺมกํ สกมฺมกํ กตฺวา วุตฺตํ – ‘‘นาหํ, ภนฺเต, เอตํ โรทามี’’ติ. โก ปน โส อตฺถวิเสโส? อสหนํ อกฺขมนํ, ตสฺมา น โรทามิ น สหามิ, น อกฺขมามีติ อตฺโถ. โรทนการณญฺหิ อสหนฺโต เตน อภิภูโต โรทติ. ตเมวสฺส สกมฺมกภาวสฺส การณภูตํ อตฺถวิเสสํ ‘‘น อสฺสุวิโมจนมตฺเตนา’’ติ วุตฺตํ. มตํ วา, อมฺม, โรทนฺตีติ เอตฺถาปิ มตํ โรทนฺติ, ตสฺส มรณํ น สหนฺติ, นกฺขมนฺตีติ ปากโฏยมตฺโถติ.

ตาลปุฏสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๓-๕. โยธาชีวสุตฺตาทิวณฺณนา

๓๕๕-๓๕๗. ยุชฺฌนํ โยโธ, โส อาชีโว เอตสฺสาติ โยธาชีโว. เตนาห – ‘‘ยุทฺเธน ชีวิกํ กปฺปนโก’’ติ, อุสฺสาหํ วายามํ กโรตีติ ยุชฺฌนวเสน อุสฺสาหํ วายามํ กโรติ. ปริยาปาเทนฺตีติ มรณปริยนฺติกํ อาปทํ ปาเปนฺติ. เตนาห ‘‘มรณํ ปฏิปชฺชาเปนฺตี’’ติ. ทุฏฺฐุ ฐปิตนฺติ ทุฏฺฐากาเรน อตฺตโน ปเรสญฺจ อตฺถาวหภาวํ น คตํ ปฏิปนฺนํ. ปเรหิ สงฺคาเม ชิตา หตา เอตฺถ ชายนฺตีติ ปรชิโต นาม นิรโย. อสิธนุคทายสงฺกุจกฺกานิ ปญฺจาวุธานิ. ตํ สนฺธายาติ ตํ โยธาชีวํ ปุคฺคลํ สนฺธาย. เอตํ ‘‘โย โส’’ติอาทิ วุตฺตํ. จตุตฺถปญฺจเมสูติ หตฺถาโรหอสฺสาโรหสุตฺเตสุ. เอเสว นโยติ เอโส ตติเย วุตฺโต เอว อตฺถโต วิเสสาภาวโต.

โยธาชีวสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๖. อสิพนฺธกปุตฺตสุตฺตวณฺณนา

๓๕๘. ปจฺฉาภูมิวาสิโนติ [Pg.381] อปรเทสวาสิโน. อุทกสุทฺธิกภาวชานนตฺถายาติ อตฺตโน อุทกสุทฺธิกภาวํ ชานนตฺถญฺเจว โลกสฺส จ อุทเกน สุทฺธิ โหตีติ อิมสฺส อตฺถสฺส ชานนตฺถญฺจ. อุปริ ยาเปนฺตีติ อุปริ พฺรหฺมโลกํ ยาเปนฺติ. สมฺมา ญาเปนฺตีติ สมฺมา อุชุกํเยว สคฺคํ โลกํ คเมนฺติ. เตนาห – ‘‘สคฺคํ นาม โอกฺกาเมนฺตี’’ติ, อวกฺกาเมนฺติ โอคาหาเปนฺตีติ อตฺโถ. อนุปริคจฺเฉยฺยาติ อนุปริโต คจฺเฉยฺย.

อสิพนฺธกปุตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๗. เขตฺตูปมสุตฺตวณฺณนา

๓๕๙. ถทฺธนฺติ กถินํ ลูขํ. อูสรนฺติ อูสชาตํ. จตูหิปิ โอเฆหิ อนภิภวนียตาย อหํ ทีโป. สพฺพปริสฺสเยหิ อนภิภวนียตาย อหํ เลโณ. สพฺพทุกฺขปริตฺตาสนโต ตายนฏฺเฐน อหํ ตาณํ. สพฺพภยหึสนโต อหํ สรณนฺติ โยเชตพฺพํ.

อุทกมณิโกติ มหนฺตํ อุทกภาชนํ. พหิ วิสฺสนฺทนวเสน อุทกํ น หรตีติ อหารี, ปริโต น ปคฺฆรตีติ อปริหารี. สกฺกจฺจเมว เทเสนฺติ สทฺธมฺมคารวสฺส สพฺพสตฺเตสุ มหากรุณาย จ พุทฺธานํ สมานรสตฺตา. จตสฺโส ปน ปริสา สตฺถุคารเวน อตฺตโน จ สทฺธาสมฺปนฺนตาย สทฺทหิตฺวา โอกปฺเปตฺวา สุณนฺติ, ตสฺมา ตา เทสนาผเลน ยุชฺชนฺติ. กิจฺจสิทฺธิยา สตฺถุ เทสนา ตตฺถ สกฺกจฺจเทสนา นาม ชาตา.

เขตฺตูปมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๘. สงฺขธมสุตฺตวณฺณนา

๓๖๐. ‘‘โย โกจิ ปุริโส ปาณาติปาตี มุสาวาที, สพฺโพ โส อาปายิโก’’ติ วตฺวา ปุน ‘‘ยํพหุลํ ยํพหุลํ กโรติ, เตน [Pg.382] ทุคฺคตึ คจฺฉตี’’ติ วทนฺโต อตฺตนาว อตฺตโน วาทํ ภินฺทติ. เอวํ สนฺเตติ ยทิ พหุโส กเตน ปาปกมฺเมน อาปายิโก, ‘‘โย โกจิ ปาณมติปาเตตี’’ติอาทิวจนํ มิจฺฉาติ. จตฺตาริ ปทานีติ ‘‘โย โกจิ ปาณมติปาเตตี’’ติอาทินา นเยน วุตฺตา จตฺตาโร อตฺถโกฏฺฐาสา. ทิฏฺฐิยา ปจฺจยา โหนฺติ ‘‘อตฺถิ โข ปน มยา’’ติอาทินา อโยนิโส อุมฺมุชฺชนฺตสฺส. พลสมฺปนฺโนติ สมตฺโถ. สงฺขธมโกติ สงฺขสฺส ธมนกิจฺเจ เฉโก. อทุกฺเขนาติ สุเขน. อุปจาโรปิ อปฺปนาปิ วฏฺฏติ อุภินฺนํ สามญฺญวจนภาวโต. อปฺปมาณกตภาโว ลพฺภเตว. ตถา หิ ตํ กิเลสานํ วิกฺขมฺภนสมตฺถตาย ทีฆสนฺตานตาย วิปุลผลตาย จ ‘‘มหคฺคต’’นฺติ วุจฺจติ.

น โอหียตีติ ยสฺมึ สนฺตาเน กามาวจรกมฺมํ, มหคฺคตกมฺมญฺจ กตูปจิตํ วิปากทาเน ลทฺธาวสรํ หุตฺวา ฐิตํ, เตสุ กามาวจรกมฺมํ อิตรํ นีหริตฺวา สยํ ตตฺถ โอหียิตฺวา อตฺตโน วิปากํ ทาตุํ น สกฺโกติ, มหคฺคตกมฺมเมว ปน อิตรํ ปฏิพาหิตฺวา อตฺตโน วิปากํ ทาตุํ สกฺโกติ ครุภาวโต. เตนาห ‘‘ตํ กามาวจรกมฺม’’นฺติอาทิ. กิเลสวเสนาติ ปาปกมฺมสฺส มูลภูตกิเลสวเสน. ปาณาติปาตาทโย หิ โทสโมหโลภาทิมูลกิเลสสมุฏฺฐานา. กิเลสวเสนาติ วา กมฺมกิเลสวเสน. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘ปาณาติปาโต โข, คหปติปุตฺต, กมฺมกิเลโส’’ติอาทิ (ที. นิ. ๓.๒๔๕). ยถานุสนฺธินาว คตนฺติ ยถานุสนฺธิสงฺขาตอนุสนฺธินา โอสานํ คตํ สํกิเลสสมฺมุเขน อุฏฺฐิตาย โวทานธมฺมวเสน นิฏฺฐาปิตตฺตา.

สงฺขธมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๙. กุลสุตฺตวณฺณนา

๓๖๑. เอวํ ปวตฺตอีหิติกาติ เอวํ ทฺวิธา ปวตฺตอีหิติกา. ทฺวีหิติกา ทุกฺกรชีวิกปโยคา. สลากมตฺตํ วุตฺตํ เอตฺถาติ สลากา วุตฺตา, ปุริมปเท อุตฺตรปทโลโป. อุภโตโกฏิกนฺติ ยทิ ‘‘กุลานุทยํ น วณฺเณมี’’ติ วทติ, ‘‘ภูตา นิกฺกรุณา สมณ ตุมฺเห’’ติ วาทํ อาโรเปหิ. อถ [Pg.383] สพฺพทาปิ ‘‘กุลานุทยํ วณฺเณมี’’ติ วทติ. เอวํ สนฺเต ‘‘กสฺมา เอวํ ทุพฺภิกฺเข กาเล มหติยา ปริสาย ปริวุโต ชนปทจาริกํ จรนฺตา กุลูปจฺเฉทาย ปฏิปชฺชถา’’ติ เอวํ อุภโตโกฏิกํ วาทํ อาโรเปหีติ คามณึ อุยฺโยเชสิ.

ทฺเว อนฺเตติ อุโภ โกฏิโย. พหิ นีหริตุนฺติ น วณฺเณมิ วณฺเณมีติ ทฺเว อนฺเต โมเจนฺโต ตํ ปุจฺฉิตมตฺถํ พหิ นีหรติ นาม. ตตฺถ โทสํ ทตฺวา โจเทนฺโต ตํ อปุจฺฉํ กโรนฺโต คิลิตฺวา วิย อนฺโต ปเวเสติ นาม.

อิโต โส คามณีติอาทิ อตฺตโน ภิกฺขูนํ อญฺเญสญฺจ อตฺถกามานํ ภิกฺขปฺปทาเนน อนิฏฺฐปฺปตฺติอภาวทสฺสนตฺถํ อารทฺธํ. ทาเนน สมฺภูตานีติ ทานมเยน ปุญฺญกิริยวตฺถุนา สมฺมเทว ภูตึ วฑฺฒึ ปตฺตานิ. สจฺเจน อริยโวหาเรน สมฺมเทว ภูตานิ อุปฺปนฺนานิ สจฺจสมฺภูตานีติ อาห ‘‘สจฺจํ นาม สจฺจวาทิตา’’ติ. เสสสีลนฺติ อฏฺฐวิธอริยโวหารโต อญฺญสีลํ. นิหิตนฺติ ตสฺมึ กุเล ปุพฺพปุริเสหิ นิธานภาเวน นิหิตํ. ทุปฺปยุตฺตาติ กสิวาณิชฺชาทิวเสน ทุฏฺฐุ ปยุตฺตา กมฺมนฺตา. วิปชฺชนฺตีติ นสฺสนฺติ. กุลงฺคาโรติ กุลสฺส องฺคารสทิโส วินาสกปุคฺคโล. อนิจฺจตาติ มรณํ. ตสฺมึ กุเล ปธานปุริสานํ โภคานํ วา สพฺพโส วินาโส. เตนาห ‘‘หุตฺวา อภาโว’’ติอาทิ.

กุลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๑๐. มณิจูฬกสุตฺตวณฺณนา

๓๖๒. ตํ ปริสนฺติ ตํ ราชนฺเตปุเร นิสินฺนํ ราชปริสํ. นยคฺคาเหติ กุโตจิปิ อสุตฺวา เกวลํ อตฺตโน เอว มติยา นยคฺคหเณ ฐตฺวา.

กาเรตุํ วฏฺฏติ สติ สมฺภเว ปฏิสงฺขารสฺส, เสนาสนวินาโส น อชฺฌุเปกฺขิตพฺโพติ อธิปฺปาโย. อตฺตโน เอตฺถ กิจฺจาวสาเน ยํ คิหีนํเยว สนฺตกํ ตาวกาลิกํ, ตํ คิหิวิกตนฺติ อาห ‘‘คิหิวิกตํ กตฺวา’’ติ. น วทามิ ปพฺพชฺชิตาสารุปฺปโต.

มณิจูฬกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๑๑. ภทฺรกสุตฺตวณฺณนา

๓๖๓. เอวํนามเกติ [Pg.384] มลฺลา นาม ชานปทิโน ราชกุมารา, เนสํ นิวาสตาย ‘‘มลฺลา’’อิจฺเจว พหุวจนวเสน ลทฺธนามตฺตา เอวํนามเก ชนปเท. นตฺถิ เอตสฺส ปตฺติยา กาลนฺตรสญฺญิโต กาโลติ อกาโล, โส เอว อกาลิโก. เตนาห – ‘‘กาลํ อนติกฺกมิตฺวา ปตฺเตนา’’ติ. โส ปน ‘‘ยํกิญฺจิ ทุกฺขํ อุปฺปชฺชมานํ อุปฺปชฺชติ, สพฺพํ ตํ ฉนฺทมูลก’’นฺติ เอวํ วุตฺโต ทุกฺขสฺส ฉนฺทมูลภาโว, เอวํ ฉนฺทมูลกสฺส ทุกฺขสฺส กถิตตฺตา ‘‘อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏทุกฺขํ กถิต’’นฺติ วุตฺตํ.

ภทฺรกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๑๒. ราสิยสุตฺตวณฺณนา

๓๖๔. ราสึ กตฺวา มารปาสวเสน, ตตฺราปิ อนฺตรเภเทน วิภชิตฺวา ปุจฺฉิตพฺพปญฺเห เอกโต ราสึ กตฺวา. ตปนํ อตฺตปริตาปนํ ตโป, โส เอตสฺส อตฺถีติ ตปสฺสี, ตํ ตปสฺสึ. โส ปน ตํ ตปํ นิสฺสาย ฐิโต นาม โหตีติ วุตฺตํ ‘‘ตปนิสฺสิตก’’นฺติ. โส ปน อเนกาการเภเทน ลูขํ ผรุสํ ชีวนสีลตฺตา ลูขชีวี นาม. เตนาห ‘‘ลูขชีวิก’’นฺติ. มชฺฌิมาย ปฏิปตฺติยา อุปฺปถภาเวน อวนิยา คนฺธพฺพาติ อนฺตา, ตโต เอว ลามกตฺตา อนฺตา. ลามกมฺปิ ‘‘อนฺโต’’ติ วุจฺจติ ‘‘อนฺตมิทํ, ภิกฺขเว, ชีวิกานํ (อิติวุ. ๙๑; สํ. นิ. ๓.๘๐), เอโก อนฺโต’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๒.๑๕; ๓.๙๐). อฏฺฐกถายํ ปน อญฺญมญฺญอาธารภาวํ อุรีกตฺวา ‘‘โกฏฺฐาสา’’ติ วุตฺตํ. หีโน คาโมติ ปาฬิ. คาม-สทฺโท หีนปริยาโยติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘คามฺโม’’ติ. คาเม ภโวติ คามฺโม. คาม-สทฺโท เจตฺถ คามวาสิวิสโย ‘‘คาโม อาคโต’’ติอาทีสุ วิย. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘คามวาสีนํ ธมฺโม’’ติ วุตฺตํ, เตสํ จาริตฺตนฺติ อตฺโถ. อตฺต-สทฺโท อิธ สรีรปริยาโย ‘‘อตฺตนฺตโป’’ติอาทีสุ วิยาติ อาห ‘‘สรีรทุกฺขกรณนฺติ อตฺโถ’’ติ.

เอตฺถาติ [Pg.385] เอตสฺมึ ตปนิสฺสิตครหิตพฺพปเท กสฺมา อนฺตทฺวยมชฺฌิมปฏิปทาคหณํ? อตฺตกิลมถานุโยโค ตาว คยฺหตุ อิทมตฺถิตายาติ อธิปฺปาโย. กามโภคีตปนิสฺสิตกนิชฺชรวตฺถูนํ ทสฺสเน ยถาธิปฺเปตสฺส อตฺถสฺส วิภชิตฺวา กถนํ สมฺภวตีติ เต ทสฺเสตฺวา อธิปฺเปตตฺโถ กถิโต.

ตมตฺถนฺติ โย ‘‘กามโภคีตปนิสฺสิตเกสุ ครหิตพฺเพเยว ครหติ, ปสํสิตพฺเพเยว จ ปสํสตี’’ติ วุตฺโต อตฺโถ, ตมตฺถํ ปกาเสนฺโต. สาหสิกกมฺเมนาติ อยุตฺเตน กมฺเมน. ธมฺเมน จ อธมฺเมน จาติ ธมฺมิเกน อธมฺมิเกน จ. อโยนิโส ปวตฺตํ พาหิรกํ สนฺธาย โจทโก ‘‘กถ’’นฺติอาทิมาห. อิตโร นยิทํ ตาทิสํ อตฺตปริตาปนํ อธิปฺเปตํ, อถ โข โยนิโส ปวตฺตํ สาสนิกเมวาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘จตุรงฺควีริยวเสน จา’’ติ อาห. ตตฺถ ‘‘กามํ ตโจ จ นฺหารุ จ อฏฺฐิ จ อวสิสฺสตู’’ติอาทินา (ม. นิ. ๒.๑๘๔; สํ. นิ. ๒.๒๒.๒๓๗; อ. นิ. ๒.๕) นเยน วุตฺตา สรีเรนิรเปกฺขวิปสฺสนาย อุสฺสุกฺกาปนวเสน ปวตฺตา วีริยภาวนา ‘‘จตุรงฺควีริยวเสนา’’ติ วุตฺตา. ตถา อพฺโภกาสิกเนสชฺชิกตปาทินิสฺสิตาว กิเลสนิมฺมถนโยคฺยา วีริยภาวนา ‘‘ธุตงฺควเสน จา’’ติ วุตฺตาติ. อริยมคฺเคน นิสฺเสสกิเลสานํ ปชหนา นิชฺชรา. สา จ อตฺตปจฺจกฺขตาย สนฺทิฏฺฐิกา ติณฺณํ มูลกิเลสานํ ปชหเนน ‘‘ติสฺโส’’ติ จ วุตฺตา. เตนาห ‘‘เอโกปี’’ติอาทิ.

ราสิยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๑๓. ปาฏลิยสุตฺตวณฺณนา

๓๖๕. ‘‘มายญฺจาหํ ปชานามี’’ติ วจนํ กามํ เตสํ มายาวีภาวทสฺสนปรํ, ภควโต ปน มายาสาเฐยฺยาทิกสฺส สพฺพสฺส ปาปธมฺมสฺส โพธิมูเล เอว เสตุฆาโต, ตสฺมา สพฺพโส ปหีนมาโย, สพฺพญฺญุตาย มายํ อญฺเญ จ เญยฺเย สพฺพโส ชานาติ. เตน วุตฺตํ ‘‘มายญฺจาหํ, คามณิ, ปชานามี’’ติอาทิ. มายญฺจ ปชานามีติ น เกวลมหํ มายํ เอว ชานามิ, อถ โข อญฺญมฺปิ อิทญฺจิทญฺจ ชานามีติ.

อิตฺถิกาเมหีติ [Pg.386] อิตฺถีหิ เจว ตทญฺญกาเมหิ จ. เอกสฺมึ ฐาเนติ เอกสฺมึ ปเทเส. เอเกกสฺเสว อาคนฺตุกสฺส คหฏฺฐสฺส วา ปพฺพชิตสฺส วา. สตฺติอนุรูเปนาติ วิภวสตฺติอนุรูเปน. พลานุรูเปนาติ ปริวารพลานุรูเปน. สตฺติอนุรูเปนาติ วา สทฺธาสตฺติอนุรูเปน. พลานุรูเปนาติ วิภวพลานุรูเปน. ธมฺเมสุ สมาธิ ทสกุสลธมฺเมสุ สมาธานํ. อคฺคหิตจิตฺตตา ปริยุฏฺฐการิตา. เตน โลกิยสีลวิสุทฺธิ ทิฏฺฐิวิสุทฺธิ จ วุตฺตา. ตถา จาห – ‘‘โก จาทิ กุสลานํ ธมฺมานํ, สีลญฺจ สุวิสุทฺธํ ทิฏฺฐิ จ อุชุกา’’ติ (สํ. นิ. ๕.๓๖๙). ตตฺถ ปติฏฺฐิตสฺส อุปริ กตฺตพฺพํ ทสฺเสตุํ ‘‘ธมฺมสมาธิสฺมึ ฐิโต’’ติอาทิ วุตฺตํ. อยํ ปฏิปทาติ ตสฺส กมฺมผลวาทิโน สตฺถุ วจนํ สพฺเพสญฺจ อยํ มยฺหํ สีลสํวรพฺรหฺมวิหารภาวนาสงฺขาตาปฏิปทา อนปราธกตาย เอว สํวตฺตติ. ชยคฺคาโหติ อุภยถาปิ มยฺหํ กาจิ ชานิ นตฺถิ.

ปญฺจ ธมฺมา ธมฺมสมาธิ นาม, วิปสฺสนามคฺคผลธมฺมมตฺตํ วา. ตติยวิกปฺเป สีลาทิวิสุทฺธิยา สทฺธึ พฺรหฺมวิหารา ยถาวุตฺตติวิธธมฺมาวหตฺตา เอว ธมฺมสมาธิ นาม. ปูเรนฺตสฺส อุปฺปนฺนา จิตฺเตกคฺคตาติ วุตฺตขณิกจิตฺเตกคฺคตา. สาปิ จิตฺตสฺส สมาธานโต ‘‘จิตฺตสมาธี’’ติ วุตฺตา, ตสฺส ปฏิปกฺขํ วิกฺขมฺภนฺตี สมุจฺฉินฺทนฺตี จ หุตฺวา ปวตฺตา ยถาวุตฺตสมาธิ เอว วิเสเสน จิตฺตสมาธิ นาม.

ปาฏลิยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คามณิสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๙. อสงฺขตสํยุตฺตํ

๑. ปฐมวคฺโค

๑-๑๑. กายคตาสติสุตฺตาทิวณฺณนา

๓๖๖-๓๗๖. อสงฺขตนฺติ [Pg.387] น สงฺขตํ เหตุปจฺจเยติ. เตนาห ‘‘อกต’’นฺติ. หิตํ เอสนฺเตนาติ เมตฺตายนฺเตน. อนุกมฺปมาเนนาติ กรุณายนฺเตน. อุปาทายาติ อาทิยิตฺวาติ อยมตฺโถติอาห ‘‘จิตฺเตน ปริคฺคเหตฺวา’’ติ. อวิปรีตธมฺมเทสนาติ อวิปรีตธมฺมสฺส เทสนา, ปฏิปตฺติมฺปิ สาวกา วิย ครุโก ภควา. ทายชฺชํ อตฺตโน อธิฏฺฐิตํ นิยฺยาเตติ.

ภิกฺขาสมฺปตฺติกาลาทีนํ สตฺตนฺนํ สปฺปายานํ สมฺปตฺติยา ลพฺภนกาเล. วิปตฺติกาเล ปน เอตฺถ วุตฺตวิปริยาเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ภาริยนฺติ ทุกฺขพหุลตาย ทารุณํ. อมฺหากํ สนฺติกา ลทฺธพฺพา. ตุมฺหากํ อนุสาสนีติ ตุมฺหากํ ทาตพฺพา อนุสาสนี.

กายคตาสติสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๒. ทุติยวคฺโค

๒๓-๓๓. อสงฺขตสุตฺตาทิวณฺณนา

๓๗๗-๔๐๙. ตตฺถ จ นตฺถิ เอตฺถ ตณฺหาสงฺขาตํ นตํ, นตฺถิ เอตสฺมึ วา อธิคเต ปุคฺคลภาโวติ อนตํ. อนาสวนฺติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. สจฺจธมฺมตาย สจฺจํ. วฏฺฏทุกฺขโต ปารเมตีติ ปารํ. สณฺหฏฺเฐนาติ สุขุมฏฺเฐน นิปุณํ. ตโต เอว ทุทฺทสตาย. อชชฺชรํ นิจฺจสภาวตฺตา. นตฺถิ เอตสฺส นิทสฺสนนฺติ วา อนิทสฺสนํ. เอตสฺมึ อธิคเต นตฺถิ สํสาเร. ปปญฺจนฺติ วา นิปฺปปญฺจํ.

เอตสฺมึ [Pg.388] อธิคเต ปุคฺคลสฺส มรณํ นตฺถีติ วา อมตํ. อตปฺปกฏฺเฐน วา ปณีตํ. สุขเหตุตาย วา สิวํ. ตณฺหา ขียนฺติ เอตฺถาติ ตณฺหกฺขยํ.

อญฺญสฺส ตาทิสสฺส อภาวโต วิมฺหาปนียตาย อภูตเมวาติ. กุโตจิ ปจฺจยโต อนิพฺพตฺตเมว หุตฺวา ภูตํ วิชฺชมานํ. เตนาห ‘‘อชาตํ หุตฺวา อตฺถี’’ติ. นตฺถิ เอตฺถ ทุกฺขนฺติ นิทฺทุกฺขํ, ตสฺส ภาโว นิทฺทุกฺขตฺตํ. ตสฺมา อนีติกํ อีติรหิตํ. วานํ วุจฺจติ ตณฺหา, ตทภาเวน นิพฺพานํ. พฺยาพชฺฌํ วุจฺจติ ทุกฺขํ, ตทภาเวน อพฺยาพชฺฌํ. ปรมตฺถโต สจฺจโต สุทฺธิภาเวน. กามา เอว ปุถุชฺชเนหิ อลฺลียิตพฺพโต อาลยา. เอส นโย เสเสสุปิ. ปติฏฺฐฏฺเฐนาติ ปติฏฺฐาภาเวน วฏฺฏทุกฺขโต มุจฺจิตุกามานํ ทีปสทิสํ โอเฆหิ อนชฺโฌตฺถรณียตฺตา. อลฺลียิตพฺพยุตฺตฏฺเฐนาติ อลฺลียิตุํ อรหภาวโต. ตายนฏฺเฐนาติ สปรตายนฏฺเฐน. ภยสรณฏฺเฐนาติ ภยสฺส หึสนฏฺเฐน. เสฏฺฐํ อุตฺตมํ. คตีติ คนฺธพฺพฏฺฐานํ.

อสงฺขตสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อสงฺขตสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๑๐. อพฺยากตสํยุตฺตํ

๑. เขมาสุตฺตวณฺณนา

๔๑๐. พิมฺพิสารสฺส [Pg.389] อุปาสิกาติ พิมฺพิสารสฺส โอโรธภูตา อุปาสิกา. ปณฺฑิจฺจํ สิกฺขิตภาเวน. เวยฺยตฺติยํ วิสารทภาเวน. วิสารทา นาม ติเหตุกปฏิสนฺธิสิทฺธสาภาวิกปญฺญา, ตาย สมนฺนาคตา.

อจฺฉิทฺทกคณนาย กุสโลติ นวนฺตคณนาย กุสโล. องฺคุลิมุทฺทาย คณนาย กุสโลติ องฺคุลิกาย เอว คณนาย กุสโล เสยฺยถาปิ ปาทสิกา. ปิณฺฑคณนายาติ สงฺกลนปฏุปฺปนฺนการิโน ปิณฺฑวเสน คณนา. ตถาคโตติ ขีณาสโว, ตถาคตํ สนฺธาย ปุจฺฉตีติ ขีณาสโวติ จสฺส อรหตฺตผลวสิภาวิตขนฺเธ อุปาทาย อยํ ปญฺญตฺติ โหติ. เตสุ ขนฺเธสุ สติ ขีณาสวา สตฺตสงฺขาตา โหนฺตีติ โวหาเรน ปญฺญเปตุํ สกฺกา ภเวยฺย, อสนฺเตสุ น สกฺกา, ตสฺมา ปรํ มรณาติ วุตฺตตฺตา เตสํ อภาวา ‘‘อพฺยากตเมต’’นฺติ วุตฺตํ. ยทิ เอวํ เตสํ อภาวโต ‘‘น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ ปุฏฺฐาย ‘‘อามา’’ติ ปฏิชานิตพฺพา สิยา, ตํ ปน สตฺตสงฺขาตสฺส ปุจฺฉิตตฺตา น ปฏิญฺญาตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เยน รูเปนาติ สตฺตตถาคเต วุตฺตรูปํ สพฺพญฺญุตถาคเต ปฏิกฺขิปิตุํ ‘‘ตํ รูป’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ยํ อุปาทายาติ ยํ ขนฺธปญฺจกํ อุปาทาย. ตทภาเวนาติ ตสฺส ขนฺธปญฺจกสฺส อภาเวน. ตสฺสา ปญฺญตฺติยาติ สตฺตปญฺญตฺติยา อภาวํ. นิรุทฺธํ น นิทสฺเสติ.

เขมาย เถริยา วุตฺตํ ปฐมํ สุตฺตํ ภควโต เสฏฺฐตฺถทีปนโต อคฺคปทาวจรํว โหตีติ วุตฺตํ ‘‘อคฺคปทสฺมิ’’นฺติ.

เขมาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๒. อนุราธสุตฺตวณฺณนา

๔๑๑. อิธ สฬายตนวคฺเค สงฺคายนวเสน สงฺคีติกาเรหิ วุตฺตํ.

๓-๘. ปฐมสาริปุตฺตโกฏฺฐิกสุตฺตาทิวณฺณนา

๔๑๒-๔๑๗. รูปมตฺตนฺติ [Pg.390] เอตฺถ มตฺต-สทฺโท วิเสสนิวตฺติอตฺโถ. โก ปน โส วิเสโสติ? โย พาหิรปริกปฺปิโต อิธ ตถาคโตติ วุจฺจมาโน อตฺตา. อนุปลพฺภิยสภาโวติ อนุปลพฺภิยตฺตา.

ปฐมสาริปุตฺตโกฏฺฐิกสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๙. กุตูหลสาลาสุตฺตวณฺณนา

๔๑๘. นานาวิธนฺติ ตํตํทิฏฺฐิวาทปฏิสํยุตฺตํ อญฺญมฺปิ วา นานาวิธํ ติรจฺฉานกถํ. พหูนํ กุตูหลุปฺปตฺติฏฺฐานโตติ โยชนา. ยาว อาภสฺสรพฺรหฺมโลกา คจฺฉตีติ อคฺคินา กปฺปวุฏฺฐานกาเล คจฺฉติ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ. อิมญฺจ กายนฺติ อิมํ รูปกายํ. จุติจิตฺเตน นิกฺขิปตีติ จุติจิตฺเตน ภิชฺชมาเนน นิกฺขิปติ. จุติจิตฺตสฺส หิ โอรํ สตฺตรสมสฺส จิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ อุปฺปนฺนํ กมฺมชรูปํ จุติจิตฺเตน สทฺธึ นิรุชฺฌติ, ตโต ปรํ กมฺมชรูปํ น อุปฺปชฺชติ. ยทิ อุปฺปชฺเชยฺย, มรณํ น สิยา, จุติจิตฺตํ รูปํ น สมุฏฺฐาเปติ, อาหารชสฺส จ อสมฺภโว เอว, อุตุชํ ปน วตฺตเตว. ยสฺมา ปฏิสนฺธิกฺขเณ สตฺโต อญฺญตรณาย อุปปชฺชติ นาม, จุติกฺขเณ ปฏิสนฺธิจิตฺตํ อลทฺธํ อญฺญตรณาย, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘จุติกฺขเณ…เป… โหตี’’ติ.

กุตูหลสาลาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๑๐. อานนฺทสุตฺตวณฺณนา

๔๑๙. เตสํ ลทฺธิยาติ เตสํ สสฺสตวาทานํ ลทฺธิยา สทฺธึ เอตํ ‘‘อตฺถตฺตา’’ติ วจนํ เอกํ อภวิสฺส. ตโต เอว อนุโลมํ ตํ นาภวิสฺส ญาณสฺสาติ อสารํ เอตนฺติ อธิปฺปาโย. อปิ นุ เมตสฺสาติ เม เอตสฺส อนตฺตาติ วิปสฺสนาญาณสฺส อนุโลมํ อปิ นุ อภวิสฺส, วิโลมกเมว ตสฺส สิยาติ อตฺโถ.

อานนฺทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๑๑. สภิยกจฺจานสุตฺตวณฺณนา

๔๒๐. ยสฺสป’สฺสาติ [Pg.391] ปาฐสฺส อยํ ปิณฺฑตฺโถ ‘‘อาวุโส’’ติอาทิ. ตตฺถายํ สมฺพนฺโธ – อาวุโส, ยสฺสปิ ปุคฺคลสฺส ตีณิ วสฺสานิ วุฏฺโฐ, เอตฺตเกน กาเลน ‘‘เหตุมฺหิ สติ รูปีติอาทิปญฺญาปนา โหติ, อสติ น โหตี’’ติ เอตฺตกํ พฺยากรณํ ภเวยฺย, ตสฺส ปุคฺคลสฺส เอตฺตกเมว พหุ, โก ปน วาโท อติกฺกนฺเต! อิโต อติกฺกนฺเต ธมฺมเทสนานเย วาโทเยว วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ เถรสฺส ปญฺหพฺยากรณํ สุตฺวา ปริพฺพาชโก ปีติโสมนสฺสํ ปเวเทสิ.

สภิยกจฺจานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อพฺยากตสํยุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

สารตฺถปฺปกาสินิยา สํยุตฺตนิกาย-อฏฺฐกถาย

สฬายตนวคฺควณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา สมตฺตา.