中文
巴利義註複註藏外典籍
1101 巴拉基咖(波羅夷)
1102 巴吉帝亞(波逸提)
1103 大品(律藏)
1104 小品
1105 附隨
1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1
1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2
1203 巴吉帝亞(波逸提)義註
1204 大品義註(律藏)
1205 小品義註
1206 附隨義註
1301 心義燈-1
1302 心義燈-2
1303 心義燈-3
1401 疑惑度脫
1402 律攝註釋
1403 金剛智疏
1404 疑難解除疏-1
1405 疑難解除疏-2
1406 律莊嚴疏-1
1407 律莊嚴疏-2
1408 古老解惑疏
1409 律抉擇-上抉擇
1410 律抉擇疏-1
1411 律抉擇疏-2
1412 巴吉帝亞等啟請經
1413 小戒學-根本戒學

8401 清淨道論-1
8402 清淨道論-2
8403 清淨道大複註-1
8404 清淨道大複註-2
8405 清淨道論導論

8406 長部問答
8407 中部問答
8408 相應部問答
8409 增支部問答
8410 律藏問答
8411 論藏問答
8412 義注問答
8413 語言學詮釋手冊
8414 勝義顯揚
8415 隨燈論誦
8416 發趣論燈論
8417 禮敬文
8418 大禮敬文
8419 依相讚佛偈
8420 經讚
8421 蓮花供
8422 勝者莊嚴
8423 語蜜
8424 佛德偈集
8425 小史
8427 佛教史
8426 大史
8429 目犍連文法
8428 迦旃延文法
8430 文法寶鑑(詞幹篇)
8431 文法寶鑑(詞根篇)
8432 詞形成論
8433 目犍連五章
8434 應用成就讀本
8435 音韻論讀本
8436 阿毗曇燈讀本
8437 阿毗曇燈疏
8438 妙莊嚴論讀本
8439 妙莊嚴論疏
8440 初學入門義抉擇精要
8446 詩王智論
8447 智論花鬘
8445 法智論
8444 大羅漢智論
8441 世間智論
8442 經典智論
8443 勇士百智論
8450 考底利耶智論
8448 人眼燈
8449 四護衛燈
8451 妙味之流
8452 界清淨
8453 韋桑達拉頌
8454 目犍連語釋五章
8455 塔史
8456 佛牙史
8457 詞根讀本注釋
8458 舍利史
8459 象頭山寺史
8460 勝者行傳
8461 勝者宗燈
8462 油鍋偈
8463 彌蘭王問疏
8464 詞花鬘
8465 詞成就論
8466 正理滴論
8467 迦旃延詞根注
8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品
2102 大品(長部)
2103 波梨品
2201 戒蘊品註義註
2202 大品義註(長部)
2203 波梨品義註
2301 戒蘊品疏
2302 大品複註(長部)
2303 波梨品複註
2304 戒蘊品新複註-1
2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經
3102 中五十經
3103 後五十經
3201 根本五十義註-1
3202 根本五十義註-2
3203 中五十義註
3204 後五十義註
3301 根本五十經複註
3302 中五十經複註
3303 後五十經複註
4101 有偈品
4102 因緣品
4103 蘊品
4104 六處品
4105 大品(相應部)
4201 有偈品義注
4202 因緣品義注
4203 蘊品義注
4204 六處品義注
4205 大品義注(相應部)
4301 有偈品複註
4302 因緣品註
4303 蘊品複註
4304 六處品複註
4305 大品複註(相應部)
5101 一集經
5102 二集經
5103 三集經
5104 四集經
5105 五集經
5106 六集經
5107 七集經
5108 八集等經
5109 九集經
5110 十集經
5111 十一集經
5201 一集義註
5202 二、三、四集義註
5203 五、六、七集義註
5204 八、九、十、十一集義註
5301 一集複註
5302 二、三、四集複註
5303 五、六、七集複註
5304 八集等複註
6101 小誦
6102 法句經
6103 自說
6104 如是語
6105 經集
6106 天宮事
6107 餓鬼事
6108 長老偈
6109 長老尼偈
6110 譬喻-1
6111 譬喻-2
6112 諸佛史
6113 所行藏
6114 本生-1
6115 本生-2
6116 大義釋
6117 小義釋
6118 無礙解道
6119 導論
6120 彌蘭王問
6121 藏釋
6201 小誦義注
6202 法句義注-1
6203 法句義注-2
6204 自說義注
6205 如是語義註
6206 經集義注-1
6207 經集義注-2
6208 天宮事義注
6209 餓鬼事義注
6210 長老偈義注-1
6211 長老偈義注-2
6212 長老尼義注
6213 譬喻義注-1
6214 譬喻義注-2
6215 諸佛史義注
6216 所行藏義注
6217 本生義注-1
6218 本生義注-2
6219 本生義注-3
6220 本生義注-4
6221 本生義注-5
6222 本生義注-6
6223 本生義注-7
6224 大義釋義注
6225 小義釋義注
6226 無礙解道義注-1
6227 無礙解道義注-2
6228 導論義注
6301 導論複註
6302 導論明解
7101 法集論
7102 分別論
7103 界論
7104 人施設論
7105 論事
7106 雙論-1
7107 雙論-2
7108 雙論-3
7109 發趣論-1
7110 發趣論-2
7111 發趣論-3
7112 發趣論-4
7113 發趣論-5
7201 法集論義註
7202 分別論義註(迷惑冰消)
7203 五部論義註
7301 法集論根本複註
7302 分別論根本複註
7303 五論根本複註
7304 法集論複註
7305 五論複註
7306 阿毘達摩入門
7307 攝阿毘達磨義論
7308 阿毘達摩入門古複註
7309 阿毘達摩論母

English
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon PaliCommentairesSubcommentairesAutres
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैननकमेंट्रीउप-टिप्पणियाँअन्य
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi


නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

उन भगवन्, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध को नमस्कार।

සංයුත්තනිකායෙ

संयुत्त निकाय में

සළායතනවග්ගටීකා

सळायतन-वग्ग-टीका

1. සළායතනසංයුත්තං

१. सळायतन संयुत्त

1. අනිච්චවග්ගො

१. अनिच्च वग्ग

1. අජ්ඣත්තානිච්චසුත්තවණ්ණනා

१. अज्झत्त-अनिच्च सुत्त वर्णना

1. චක්ඛතීති [Pg.281] චක්ඛු, ඤාණං, යථාසභාවතො ආරම්මණස්ස ජානනෙන සමවිසමං ආචික්ඛන්තං විය පවත්තතීති අත්ථො. තථා මංසචක්ඛු. තම්පි හි රූපදස්සනෙ චක්ඛතීති චක්ඛු. බුද්ධානංයෙව චක්ඛූති බුද්ධචක්ඛු, අසාධාරණතො හි සත්තසන්තානෙසු සස්සතුච්ඡෙදදිට්ඨි අනුලොමිකඤාණයථාභූතඤාණානඤ්චෙව කාමරාගානුසයාදීනඤ්ච යාථාවතො විභාවිතඤාණං ආසයානුසයඤාණං ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තඤාණඤ්ච. හෙට්ඨිමා තයො මග්ගා චතුසච්චධම්මෙසු වුත්තාකාරෙන පවත්තියා ධම්මෙ චක්ඛූති ධම්මචක්ඛු, තථා තෙසං ඵලානි තංතංපටිපක්ඛෙසු පටිප්පස්සද්ධිපහානවසෙන පවත්තනතො. සමන්තතො සබ්බධම්මෙසු චක්ඛුකිච්චසාධනතො සමන්තචක්ඛු, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං. දිබ්බවිහාරසන්නිස්සයෙන ලද්ධබ්බතො දෙවානං දිබ්බචක්ඛු වියාති තං දිබ්බචක්ඛු, අභිඤ්ඤාවිසෙසො. ආලොකං වඩ්ඪෙත්වා රූපදස්සනතො ‘‘ආලොකඵරණෙනා’’ති වුත්තං. ‘‘ඉදං දුක්ඛං අරියසච්චන්ති මෙ, භික්ඛවෙ, පුබ්බෙ අනනුස්සුතෙසු ධම්මෙසු චක්ඛුං උදපාදී’’තිආදිනා (සං. නි. 5.1081; මහාව. 15) නයෙන [Pg.282] ආගතත්තා චතුසච්චපරිච්ඡෙදකඤාණං ‘‘පඤ්ඤාචක්ඛූ’’ති වුත්තං. තදිදං ‘‘විපස්සනාඤාණ’’න්ති වදන්ති, ‘‘විපස්සනාමග්ගඵලපච්චවෙක්ඛණඤාණානී’’ති අපරෙ.

१. 'चक्खति' (देखता/जानता है) इसलिए 'चक्खु' (चक्षु) है, अर्थात् ज्ञान; जो स्वभाव से आलम्बन को जानने के कारण सम और विषम को बताने वाले के समान प्रवृत्त होता है, यह अर्थ है। उसी प्रकार मांस-चक्षु है। वह भी रूप को देखने में 'चक्खति' होने के कारण चक्षु है। केवल बुद्धों का ही चक्षु 'बुद्ध-चक्षु' है, क्योंकि यह असाधारण रूप से सत्त्वों की सन्तानों में शाश्वत और उच्छेद दृष्टि, अनुलोमिक ज्ञान, यथाभूत ज्ञान, तथा कामराग के अनुशय आदि को यथार्थ रूप से स्पष्ट करने वाला ज्ञान, आशयानुशय ज्ञान और इन्द्रियपरोपरियत्त ज्ञान है। निचले तीन मार्ग चार आर्य सत्यों के धर्मों में कहे गए प्रकार से प्रवृत्त होने के कारण 'धम्म-चक्खु' (धर्म-चक्षु) कहलाते हैं, वैसे ही उनके फल भी उन-उन प्रतिपक्षों के प्रतिप्रश्रब्धि-प्रहाण के वश से प्रवृत्त होने के कारण। सब ओर से सभी धर्मों में चक्षु के कार्य को सिद्ध करने के कारण 'समन्त-चक्खु' (समन्त-चक्षु) सर्वज्ञता-ज्ञान है। दिव्य विहार के आश्रय से प्राप्त होने के कारण देवों के दिव्य चक्षु के समान होने से वह 'दिब्ब-चक्खु' (दिव्य-चक्षु) है, जो एक विशेष अभिज्ञा है। आलोक (प्रकाश) को बढ़ाकर रूप को देखने के कारण 'आलोक-स्फुरण से' ऐसा कहा गया है। 'भिक्षुओं, यह दुःख आर्य सत्य है, इस प्रकार मुझे पहले न सुने गए धर्मों में चक्षु उत्पन्न हुआ' इत्यादि विधि से आने के कारण चार सत्यों का परिच्छेद करने वाला ज्ञान 'पञ्ञा-चक्खु' (प्रज्ञा-चक्षु) कहा गया है। उसे ही 'विपश्यना ज्ञान' कहते हैं, और अन्य 'विपश्यना-मार्ग-फल-प्रत्यवेक्षण ज्ञान' कहते हैं।

පච්චයභූතෙහි එතෙහි අභිසම්භරීයන්තීති සම්භාරා, උපත්ථම්භභූතා චතුසමුට්ඨානිකරූපා. සහ සම්භාරෙහීති සසම්භාරං. මහාභූතානං උපාදාය පසීදතීති පසාදො. අක්ඛිකූපකෙ අක්ඛිපටලෙහීති උභොහි අක්ඛිදලෙහි. සම්භවොති ආපොධාතුමෙව සම්භවභූතමාහ. ඉධ ‘‘තෙරස සම්භාරා’’ති වුත්තං. අට්ඨසාලිනියං (ධ. ස. අට්ඨ. 596) පන සණ්ඨානෙන සද්ධිං ‘‘චුද්දස සම්භාරා’’ති ආගතං. තත්ථ සණ්ඨානන්ති වණ්ණායතනමෙව පරිමණ්ඩලාදිසණ්ඨානභූතං. විසුං වචනං පන නෙසං තථාභූතානං අතථාභූතානඤ්ච ආපොධාතුවණ්ණායතනානං යථාවුත්තෙ මංසපිණ්ඩෙ විජ්ජමානත්තා. සම්භවස්ස චතුධාතුනිස්සිතෙහි සහ වුත්තස්ස ධාතුත්තයනිස්සිතතා යොජෙතබ්බා. දිට්ඨිමණ්ඩලෙති අභිමුඛං ඨිතානං පටිබිම්බපඤ්ඤායනට්ඨානභූතෙ චක්ඛුසඤ්ඤිතාය දිට්ඨියා පවත්තිට්ඨානභූතෙ මණ්ඩලෙ. සන්නිවිට්ඨන්ති එතෙන චක්ඛුපසාදස්ස අනෙකකලාපගතභාවො දස්සිතො. තථා හි සො සත්ත අක්ඛිපටලානි අභිබ්‍යාපෙත්වා වත්තති. යස්මා සො සත්ත අක්ඛිපටලානි බ්‍යාපෙත්වා ඨිතෙහි අත්තනො නිස්සයභූතෙහි කතූපකාරං තංනිස්සිතෙහෙව ආයුවණ්ණාදීහි අනුපාලිතපරිවාරිතං තිසන්තතිරූපසමුට්ඨාපකෙහි උතුචිත්තාහාරෙහි උපත්ථම්භියමානං හුත්වා තිට්ඨති. රූපදස්සනසමත්ථන්ති අත්තානං නිස්සාය පවත්තවිඤ්ඤාණස්ස වසෙන රූපායතනදස්සනසමත්ථං. විත්ථාරකථාති තස්ස චක්ඛුනො සොතාදීනඤ්ච හෙතුපච්චයාදිවසෙන චෙව ලක්ඛණාදිවසෙන ච විත්ථාරකථා.

प्रत्ययभूत इनके द्वारा संभृत (संग्रहित) किए जाते हैं, इसलिए 'सम्भारा' (सम्भार) हैं, जो उपष्टम्भक चतु-समुत्थानिक रूप हैं। सम्भारों के साथ होने से 'स-सम्भार' है। महाभूतों के आश्रित होकर जो प्रसन्न (निर्मल) होता है, वह 'प्रसाद' है। अक्षि-कूपक (आँख के गड्ढे) में अक्षि-पटलों द्वारा, अर्थात् दोनों पलकों द्वारा। सम्भव का अर्थ आपो-धातु को ही सम्भव-भूत कहा गया है। यहाँ 'तेरह सम्भार' कहा गया है। किन्तु अट्ठसालिनी में संस्थान (आकृति) के साथ 'चौदह सम्भार' आया है। वहाँ संस्थान का अर्थ वर्णायातन ही है जो परिमण्डल आदि संस्थान रूप है। उनका अलग से कथन इसलिए है क्योंकि वे तथाभूत और अतथाभूत आपो-धातु और वर्णायातन उक्त मांस-पिण्ड में विद्यमान हैं। चार धातुओं पर आश्रितों के साथ कहे गए सम्भव की तीन धातुओं पर आश्रितता जोड़नी चाहिए। दृष्टि-मण्डल में, अर्थात् सामने स्थित वस्तुओं के प्रतिबिम्ब के दिखाई देने के स्थान रूप, चक्षु-संज्ञक दृष्टि के प्रवृत्ति-स्थान रूप मण्डल में। 'सन्निविष्ट' इससे चक्षु-प्रसाद का अनेक कलापों में स्थित होना दिखाया गया है। क्योंकि वह सात अक्षि-पटलों में व्याप्त होकर रहता है। चूँकि वह सात अक्षि-पटलों को व्याप्त कर स्थित अपने आश्रयभूतों द्वारा किए गए उपकार वाला, उन्हीं के आश्रित आयु-वर्ण आदि द्वारा रक्षित और परिवेष्टित, तथा तीन सन्तति-रूपों को उत्पन्न करने वाले ऋतु, चित्त और आहार द्वारा उपष्टम्भित होकर रहता है। 'रूप-दर्शन-समर्थ' का अर्थ है अपने आश्रय से प्रवृत्त विज्ञान के द्वारा रूपायातन को देखने में समर्थ। विस्तार-कथा का अर्थ है उस चक्षु और श्रोत्र आदि की हेतु-प्रत्यय आदि के वश से तथा लक्षण आदि के वश से विस्तृत व्याख्या।

සම්මසනචාරචිත්තන්ති විපස්සනාය පවත්තිට්ඨානභූතං විපස්සිතබ්බං චිත්තං. කෙචි ‘‘විපස්සනුපගතකිරියමයචිත්ත’’න්ති වදන්ති, තං තෙසං මතිමත්තං. තීණි ලක්ඛණානි දස්සෙත්වා විපස්සනං උස්සුක්කාපෙත්වා අරහත්තස්ස පාපනවසෙන දෙසනාය පවත්තත්තා.

'सम्मसन-चार-चित्त' का अर्थ है विपश्यना के प्रवृत्ति-स्थान रूप विपश्यना करने योग्य चित्त। कुछ लोग इसे 'विपश्यना-उपगत-क्रियामय-चित्त' कहते हैं, वह केवल उनका मत मात्र है। तीन लक्षणों को दिखाकर, विपश्यना में उत्साह बढ़ाकर, अर्हत्त्व की प्राप्ति कराने के वश से देशना प्रवृत्त होने के कारण (ऐसा कहा गया है)।

අජ්ඣත්තානිච්චසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अध्यात्म-अनित्य-सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

2-3. අජ්ඣත්තදුක්ඛසුත්තාදිවණ්ණනා

२-३. अध्यात्म-दुःख-सुत्त आदि की व्याख्या

2-3. ද්වෙ [Pg.283] ලක්ඛණානීති දුක්ඛානත්තලක්ඛණානි. එකං ලක්ඛණන්ති අනත්තලක්ඛණං. සෙසානීති වුත්තාවසෙසානි ලක්ඛණානි. තෙහීති යෙහි දුතියතතියානි සුත්තානි දෙසිතානි, තෙහි. සල්ලක්ඛිතානීති සම්මදෙව උපධාරිතානි. එත්තකෙනාති ද්වින්නං එකස්සෙව වා ලක්ඛණස්ස කථනෙන.

२-३. 'दो लक्षण' अर्थात् दुःख और अनात्म लक्षण। 'एक लक्षण' अर्थात् अनात्म लक्षण। 'शेष' अर्थात् कहे गए से बचे हुए लक्षण। 'उनके द्वारा' अर्थात् जिनके द्वारा दूसरे और तीसरे सुत्त उपदिष्ट हैं, उनके द्वारा। 'लक्षित' अर्थात् भली-भाँति विचार किए गए। 'इतने से' अर्थात् दो या एक लक्षण के कथन से।

අජ්ඣත්තදුක්ඛසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अध्यात्म-दुःख-सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

4-6. බාහිරානිච්චසුත්තාදිවණ්ණනා

४-६. बाह्य-अनित्य-सुत्त आदि की व्याख्या

4-6. වුත්තසදිසොවාති ‘‘ද්වෙ ලක්ඛණානී’’තිආදිනා වුත්තසදිසො එව. නයොති අතිදෙසනයො.

४-६. 'कहे गए के समान ही' अर्थात् 'दो लक्षण' इत्यादि द्वारा कहे गए के समान ही। 'नय' अर्थात् अतिदेश-नय।

බාහිරානිච්චසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

बाह्य-अनित्य-सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

7-12. අජ්ඣත්තානිච්චාතීතානාගතසුත්තාදිවණ්ණනා

७-१२. अध्यात्म-अनित्य-अतीत-अनागत-सुत्त आदि की व्याख्या

7-12. සල්ලක්ඛෙත්වාති අතීතානාගතානං අවිජ්ජමානත්තා ගාහස්ස දළ්හතාය සල්ලක්ඛෙත්වා. පච්චුප්පන්නෙසු විජ්ජමානත්තා බලවතා තණ්හාදිගාහෙන විපස්සනාවීථිං පටිපාදෙතුං කිලමන්තානං විනෙය්‍යානං වසෙන.

७-१२. 'लक्षित कर' अर्थात् अतीत और अनागत के अविद्यमान होने से ग्रहण की दृढ़ता के कारण लक्षित कर। वर्तमान में विद्यमान होने के कारण बलवती तृष्णा आदि के ग्रहण से विपश्यना-वीथि में प्रवृत्त होने में क्लेश पाने वाले विनेय जनों के वश से।

අජ්ඣත්තානිච්චාතීතානාගතසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अध्यात्म-अनित्य-अतीत-अनागत-सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

අනිච්චවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अनित्य-वग्ग की व्याख्या समाप्त हुई।

2. යමකවග්ගො

२. यमक वग्ग

1-4. පඨමපුබ්බෙසම්බොධසුත්තාදිවණ්ණනා

१-४. प्रथम पुब्बेसम्बोध-सुत्त आदि की व्याख्या

13-16. ද්වීසුපි සුත්තෙසු ආයතනානං වසෙන දෙසනා එකරසාවාති ‘‘පඨමදුතියෙසූ’’ති එකජ්ඣං පදුද්ධාරො කතො. ආහිතො අහංමානො එත්ථාති අත්තා, අත්තභාවො. අත්තානමධි අජ්ඣත්තං, තප්පරියාපන්නත්තා තත්ථ භවානි අජ්ඣත්තිකානි, තෙසං අජ්ඣත්තිකානං. අජ්ඣත්තඤ්ච [Pg.284] නාම අජ්ඣත්තජ්ඣත්තං, නියකජ්ඣත්තං, ගොචරජ්ඣත්තං, විසයජ්ඣත්තන්ති චතුබ්බිධං. තත්ථ අජ්ඣත්තජ්ඣත්තං අජ්ඣත්තෙ භවන්ති අජ්ඣත්තිකන්ති ආහ ‘‘අජ්ඣත්තජ්ඣත්තවසෙන අජ්ඣත්තිකාන’’න්ති. තෙසං චක්ඛාදීනං අජ්ඣත්තෙසුපි අජ්ඣත්තිකභාවො අධිකසිනෙහවත්ථුතායාති ආහ ‘‘ඡන්දරාගස්ස අධිමත්තබලවතායා’’ති. ඉදානි තත්ථ තමත්ථං පටියොගිනා සද්ධිං උදාහරණවසෙන දස්සෙන්තො ‘‘මනුස්සානං හී’’තිආදිමාහ. තං උත්තානමෙව. බාහිරානීති අජ්ඣත්තිකතො බහි භවානි.

१३-१६. दोनों सूत्रों में आयतनों के माध्यम से देशना एकरस (समान) है, इसलिए 'प्रथम और द्वितीय में' ऐसा एक साथ पदों का उद्धरण किया गया है। 'आहितो' (स्थापित) 'अहंकार' (मैं-पन) यहाँ है, इसलिए 'अत्ता' (आत्मा), 'अत्तभाव' (आत्म-भाव) है। आत्मा के प्रति 'अज्झत्तं' (आंतरिक), उसमें सम्मिलित होने के कारण वहाँ होने वाले 'अज्झत्तिकानि' (आंतरिक) हैं, उन आंतरिक (आयतनों) का। 'अज्झत्त' (आंतरिक) चार प्रकार का होता है: अज्झत्त-अज्झत्त (आंतरिक का आंतरिक), नियक-अज्झत्त (अपना आंतरिक), गोचर-अज्झत्त (गोचर का आंतरिक), और विसय-अज्झत्त (विषय का आंतरिक)। वहाँ 'अज्झत्त-अज्झत्त' के रूप में आंतरिक होने के कारण 'अज्झत्तिकानं' कहा गया है। उन चक्षु आदि में आंतरिक भाव अधिक स्नेह का आधार होने के कारण है, इसलिए 'छन्दराग की अत्यधिक प्रबलता के कारण' कहा गया है। अब वहाँ उस अर्थ को प्रतिपक्षी के साथ उदाहरण के माध्यम से दिखाते हुए 'मनुस्सानं हि' आदि कहा। वह स्पष्ट ही है। 'बाहिरानि' का अर्थ है आंतरिक से बाहर होने वाले।

පඨමපුබ්බෙසම්බොධසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

प्रथम पुब्बेसम्बोध सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

5-6. පඨමනොචෙඅස්සාදසුත්තාදිවණ්ණනා

५-६. प्रथम नोचे अस्साद सुत्त आदि की व्याख्या।

17-18. නික්ඛන්තාති ලොකතො නික්ඛන්තා. විසංයුත්තා සංයොගහෙතූනං කිලෙසානං පහීනත්තා නො සංයුත්තා. නො අධිමුත්තාති න උස්සුක්කජාතා. විමරියාදී…පෙ… චෙතසාති විගතකිලෙසවට්ටමරියාදතාය නිම්මරියාදීකතෙන චිත්තෙන. චතුසච්චමෙව කථිතං චක්ඛාදීනං අස්සාදාදිනො කථිතත්තා.

१७-१८. 'निक्खन्ता' का अर्थ है लोक से निकले हुए। 'विसंयुत्ता' का अर्थ है संयोग के हेतु रूप क्लेशों के प्रहाण होने से असंबद्ध। 'नो अधिमुत्ता' का अर्थ है उत्सुकता रहित। 'विमरियादी...पे... चेतसा' का अर्थ है क्लेश-चक्र की मर्यादा के विगत होने से मर्यादारहित किए गए चित्त से। चक्षु आदि के आस्वाद आदि कहे जाने के कारण यहाँ चार सत्यों (चतुसच्च) का ही वर्णन किया गया है।

පඨමනොචෙඅස්සාදසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

प्रथम नोचे अस्साद सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

7-10. පඨමාභිනන්දසුත්තාදිවණ්ණනා

७-१०. प्रथम अभिनन्द सुत्त आदि की व्याख्या।

19-22. වට්ටවිවට්ටමෙව කථිතං අභිනන්දනානං උප්පාදනිරොධානඤ්ච වසෙන දෙසනාය පවත්තත්තා. අනුපුබ්බකථාති ආදිතො පට්ඨාය පදත්ථවණ්ණනා. නෙසන්ති සුත්තානං.

१९-२२. अभिनन्दन की उत्पत्ति और निरोध के माध्यम से देशना के प्रवृत्त होने के कारण यहाँ वट्ट (संसार-चक्र) और विवट्ट (निर्वाण) का ही वर्णन किया गया है। 'अनुपुब्बकथा' का अर्थ है आदि से लेकर पदों के अर्थ की व्याख्या। 'नेसं' का अर्थ है सूत्रों का।

පඨමාභිනන්දසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

प्रथम अभिनन्द सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

යමකවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

यमक वग्ग की व्याख्या समाप्त हुई।

3. සබ්බවග්ගො

३. सब्ब वग्ग (सर्व वर्ग)

1. සබ්බසුත්තවණ්ණනා

१. सब्ब सुत्त (सर्व सूत्र) की व्याख्या

23. සබ්බ-සද්දො [Pg.285] පකරණවසෙන කත්ථචි සප්පදෙසෙපි පවත්තතීති තතො නිවත්තනත්ථං අනවසෙසවිසයෙන සබ්බ-සද්දෙන විසෙසෙත්වා වුත්තං ‘‘සබ්බසබ්බ’’න්ති, සබ්බමෙව හුත්වා සබ්බන්ති අත්ථො. ආයතනභාවං සබ්බං ආයතනසබ්බං, සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො.

२३. 'सब्ब' (सर्व) शब्द प्रकरण के अनुसार कहीं-कहीं सप्रदेश (सीमित) अर्थ में भी प्रयुक्त होता है, इसलिए उससे निवृत्ति के लिए निरवशेष विषय वाले 'सब्ब' शब्द से विशेषित कर 'सब्ब-सब्ब' (सर्व-सर्व) कहा गया है, जिसका अर्थ है 'सब कुछ होकर सर्व'। आयतन भाव वाला सर्व 'आयतन-सब्ब' है, शेष दो में भी यही नियम है।

තස්ස අවිසයාභාවතො න අද්දිට්ඨමිධත්ථි කිඤ්චීති. ඉධාති නිපාතමත්තං, ඉධ වා සදෙවකෙ ලොකෙ, දස්සනභූතෙන ඤාණෙන අදිට්ඨං නාම කිඤ්චි නත්ථීති අත්ථො. යදි එවං අනුමානවිසයං නු ඛො කථන්ති ආහ ‘‘අථො අවිඤ්ඤාත’’න්ති. අඤ්ඤෙසං අපච්චක්ඛම්පි අවිඤ්ඤාතං තස්ස කිඤ්චි නත්ථීති අදිට්ඨං අවිඤ්ඤාතං නත්ථි. පච්චුප්පන්නං අතීතමෙව ඤෙය්‍යං ගහිතං, අනාගතං නු ඛො කථන්ති ආහ – ‘‘අජානිතබ්බ’’න්ති, තස්ස කිඤ්චි නත්ථීති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. ජානිතුං ඤාතුං අසක්කුණෙය්‍යං නාම තස්ස කිඤ්චි නත්ථීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සබ්බං අභිඤ්ඤාසී’’තිආදි.

उसके लिए अविषय (अज्ञात) का अभाव होने के कारण 'यहाँ कुछ भी अनदेखा नहीं है'। 'इध' यहाँ केवल निपात है, अथवा 'देवलोक सहित इस लोक में', दर्शन-स्वरूप ज्ञान के द्वारा 'अनदेखा' कुछ भी नहीं है, यह अर्थ है। यदि ऐसा है, तो अनुमान का विषय कैसा है? इसके लिए 'अथो अविञ्ञातं' (और अज्ञात) कहा। दूसरों के लिए जो प्रत्यक्ष नहीं है, वह भी उसके लिए अज्ञात नहीं है, इसलिए 'अनदेखा' और 'अज्ञात' कुछ भी नहीं है। वर्तमान और अतीत ज्ञेय तो ग्रहण कर लिए गए, अनागत (भविष्य) कैसा है? इसके लिए 'अजानितब्बं' (न जानने योग्य) कहा, उसके लिए ऐसा कुछ भी नहीं है, यह संबंध जोड़ना चाहिए। जिसे जानना असंभव हो, ऐसा उसके लिए कुछ भी नहीं है, यह दिखाते हुए 'सब्बं अभिञ्ञासि' (सब कुछ जान लिया) आदि कहा।

සකලස්ස සක්කායධම්මස්ස පරිග්ගහිතත්තා සක්කායසබ්බං. සබ්බධම්මෙසූති පඤ්චන්නං ද්වාරානං ආරම්මණභූතෙසු සබ්බෙසු ධම්මෙසු. යස්මා ඡසුපි ආරම්මණෙසු ගහිතෙසු පදෙසසබ්බං නාම න හොති, තස්මා ‘‘පඤ්චාරම්මණමත්ත’’න්ති වුත්තං. පදෙසසබ්බං සක්කායසබ්බං න පාපුණාති තස්ස තෙභූමකධම්මෙසු එකදෙසස්ස අසඞ්ගණ්හනතො. සක්කායසබ්බං ආයතනසබ්බං න පාපුණාති ලොකුත්තරධම්මානං අසඞ්ගණ්හනතො. ආයතනසබ්බං සබ්බසබ්බං න පාපුණාති. යස්මා ආයතනසබ්බෙන චතුභූමකධම්මාව පරිග්ගහිතා, න ලක්ඛණපඤ්ඤත්තියො, යස්මා සබ්බසබ්බං දස්සෙන්තෙන බුද්ධඤාණවිසයො දස්සිතො, තස්මා ‘‘සබ්බසබ්බං න පාපුණාතී’’ති එත්ථාපි ‘‘කස්මා…පෙ… නත්ථිතායා’’ති සබ්බං ඤාතාරම්මණෙනෙව පුච්ඡාවිස්සජ්ජනං කතං. ‘‘ආයතනසබ්බෙපි ඉධ විපස්සනුපගධම්මාව ගහෙතබ්බා අභිඤ්ඤෙය්‍යනිද්දෙසවසෙනපි සම්මසනචාරස්සෙව ඉච්ඡිතත්තා’’ති වදන්ති.

सम्पूर्ण सत्काय-धर्मों के परिगृहीत होने के कारण 'सक्काय-सब्ब' (सत्काय-सर्व) है। 'सब्बधम्मेसु' का अर्थ है पाँचों द्वारों के आरम्भण (विषय) स्वरूप सभी धर्मों में। चूँकि छहों आरम्भणों के ग्रहण किए जाने पर 'पदेस-सब्ब' (प्रादेशिक-सर्व) नहीं होता, इसलिए 'पञ्चारम्मणमत्तं' (मात्र पाँच आरम्भण) कहा गया है। 'पदेस-सब्ब', 'सक्काय-सब्ब' तक नहीं पहुँचता क्योंकि वह त्रैभूमिक धर्मों के एक अंश को ग्रहण नहीं करता। 'सक्काय-सब्ब', 'आयतन-सब्ब' तक नहीं पहुँचता क्योंकि वह लोकोत्तर धर्मों को ग्रहण नहीं करता। 'आयतन-सब्ब', 'सब्ब-सब्ब' तक नहीं पहुँचता। चूँकि 'आयतन-सब्ब' द्वारा केवल चतुर्भूमिक धर्म ही परिगृहीत हैं, लक्षण और प्रज्ञप्तियाँ नहीं, और चूँकि 'सब्ब-सब्ब' को दिखाते हुए बुद्ध-ज्ञान का विषय दिखाया गया है, इसलिए 'सब्ब-सब्ब तक नहीं पहुँचता' यहाँ भी 'कस्मा...पे... नत्थिताय' इस प्रकार सब कुछ ज्ञातारम्भण के द्वारा ही प्रश्न और उत्तर दिया गया है। 'आयतन-सब्ब में भी यहाँ केवल विपश्यना के योग्य धर्म ही ग्रहण करने चाहिए, क्योंकि अभिज्ञेय निर्देश के वश से सम्मसन (परीक्षण) के प्रसार की ही इच्छा की गई है', ऐसा वे कहते हैं।

පටික්ඛිපිත්වාති ‘‘ඉදං සබ්බං නාම න හොතී’’ති එවං පටික්ඛිපිත්වා. තස්සාති ‘‘අඤ්ඤං සබ්බං පඤ්ඤාපෙස්සාමී’’ති වදන්තස්ස. වාචාය වත්තබ්බවත්ථුමත්තකමෙවාති වඤ්ඣාපුත්තගගනකුසුමාදිවාචා විය එතස්ස වාචාය කෙවලං වත්තබ්බවත්ථුකමෙව භවෙය්‍ය, න අත්ථො, වචනමත්තකමෙවාති අත්ථො[Pg.286]. අතික්කමිත්වාති අනාමසිත්වා අග්ගහෙත්වා. තං කිස්ස හෙතූති විඝාතාපජ්ජනං කෙන හෙතුනා. යථා තං අවිසයස්මින්ති යථා අඤ්ඤොපි කොචි අවිසයෙ වායමන්තො, එවන්ති අත්ථො. අට්ඨකථායං පන යස්මා පාළියං ‘‘තං කිස්ස හෙතූ’’ති වුත්තකාරණමෙව උපනයනවසෙන දස්සෙතුං ‘‘යථා ත’’න්තිආදි වුත්තං. කාරණොපනයනඤ්ච කාරණමෙවාති ‘‘යථාති කාරණවචන’’න්ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. තෙනෙවාහ ‘‘එවං ඉමස්මිම්පි අවිසයෙ’’තිආදි.

'पटिक्खिपित्वा' का अर्थ है 'यह सर्व नहीं है' इस प्रकार अस्वीकार करके। 'तस्स' का अर्थ है 'मैं अन्य सर्व की प्रज्ञप्ति करूँगा' ऐसा कहने वाले का। 'वाचाय वत्तब्बवत्थुमत्तकमेवा' का अर्थ है जैसे बाँझ के पुत्र या आकाश-कुसुम आदि शब्द, वैसे ही उसकी वाणी केवल कहने मात्र की वस्तु होगी, उसका कोई अर्थ नहीं होगा, केवल वचन मात्र ही होगा, यह अर्थ है। 'अतिक्कमित्वा' का अर्थ है बिना स्पर्श किए, बिना ग्रहण किए। 'तं किस्स हेतु' का अर्थ है व्याघात (कष्ट) को प्राप्त होना किस कारण से है? 'यथा तं अविसायस्मिं' का अर्थ है जैसे कोई अन्य भी अविषय (अक्षम क्षेत्र) में प्रयत्न करता है, वैसे ही, यह अर्थ है। अट्ठकथा में तो चूँकि पालि में 'तं किस्स हेतु' ऐसा कारण ही उपनयन (तर्क) के रूप में दिखाने के लिए 'यथा तं' आदि कहा गया है। कारण का उपनयन ही कारण है, इसलिए 'यथा' कारणवाचक है, ऐसा समझना चाहिए। इसीलिए 'एवं इमस्मिम्पि अविसाये' आदि कहा गया है।

සබ්බසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

सब्ब सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

2. පහානසුත්තවණ්ණනා

२. पहाण सुत्त की व्याख्या

24. සබ්බස්සාති ද්වාරාරම්මණෙහි සද්ධිං ද්වාරප්පවත්තස්ස. පහානායාති තප්පටිබද්ධඡන්දරාගපහානවසෙන පජහනාය. චක්ඛුසම්ඵස්සන්ති චක්ඛුසන්නිස්සිතඵස්සං. මූලපච්චයන්ති මූලභූතං පච්චයං කත්වා, සහජාතවෙදනාය චක්ඛුසම්ඵස්සපච්චයභාවෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. එසෙව නයොති අපදෙසෙන ‘‘සොතසම්ඵස්සං මූලපච්චයං කත්වා’’තිආදිනා වත්තබ්බන්ති දස්සෙති. මනොති භවඞ්ගචිත්තං මනොද්වාරස්ස අධිප්පෙතත්තා. ආරම්මණන්ති ධම්මාරම්මණං. සහාවජ්ජනකජවනන්ති සහමනොද්වාරාවජ්ජනකං ජවනං. තංපුබ්බකත්තා මනොවිඤ්ඤාණඵස්සවෙදනානං මූලපච්චයභූතා සබ්බෙස්වෙව චක්ඛුද්වාරාදීසු වුත්තිත්තා තදනුරූපතො ‘‘භවඞ්ගසහජාතො සම්ඵස්සො’’ති වුත්තං. සහාවජ්ජනවෙදනාය ජවනවෙදනා ‘‘වෙදයිත’’න්ති අධිප්පෙතා, භවඞ්ගසම්පයුත්තාය පන වෙදනාය ගහණෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. භවඞ්ගතො අමොචෙත්වා භවඞ්ගචිත්තෙන සද්ධිංයෙව ආවජ්ජනං ගහෙත්වා මනොද්වාරාවජ්ජනං භවඞ්ගං දට්ඨබ්බං. යා පනෙත්ථ දෙසනාති යා එත්ථ ‘‘පහානායා’’තිආදිනා පවත්තදෙසනා සත්ථු අනසිට්ඨි ආණා. අයං පණ්ණත්ති නාම තස්ස තස්ස අත්ථස්ස පකාරතො ඤාපනතො. එත්ථ සබ්බග්ගහණෙන සබ්බෙ සභාවධම්මා ගහිතා, පඤ්ඤත්ති පන කතමාති විචාරණාය තං දස්සෙතුං ‘‘යා පනෙත්ථා’’තිආදි වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

२४. 'सबका' (सब्बस्स) का अर्थ है द्वारों और आरम्बणों (विषयों) के साथ द्वारों में प्रवृत्त होने वाले का। 'प्रहाण के लिए' (पहाणाय) का अर्थ है उससे संबंधित छन्द-राग के प्रहाण के वश से त्यागने के लिए। 'चक्षु-सम्फस्स' का अर्थ है चक्षु-आश्रित स्पर्श। 'मूल प्रत्यय' का अर्थ है मूल रूप में प्रत्यय (कारण) बनाकर; सहजात वेदना के चक्षु-सम्फस्स के प्रत्यय होने के विषय में तो कुछ कहना ही नहीं है। यही नय (विधि) है - इस निर्देश से 'श्रोत्र-सम्फस्स को मूल प्रत्यय बनाकर' आदि कहना चाहिए, यह दिखाया गया है। 'मन' का अर्थ है भवङ्ग-चित्त, क्योंकि यहाँ मन-द्वार अभिप्रेत है। 'आरम्बण' का अर्थ है धम्म-आरम्बण। 'सहावज्जनकजवन' का अर्थ है मन-द्वार-आवर्जन के साथ होने वाला जवन। उसके पूर्ववर्ती होने के कारण, मनोविज्ञाण-स्पर्श-वेदनाओं के मूल प्रत्यय स्वरूप सभी चक्षु-द्वार आदि में कहे जाने के कारण, उसके अनुरूप 'भवङ्ग-सहजात सम्फस्स' कहा गया है। आवर्जन-वेदना के साथ जवन-वेदना 'वेदयित' (अनुभव) के रूप में अभिप्रेत है, किन्तु भवङ्ग-सम्प्रयुक्त वेदना के ग्रहण के विषय में तो कुछ कहना ही नहीं है। भवङ्ग से अलग न करके भवङ्ग-चित्त के साथ ही आवर्जन को ग्रहण करके मन-द्वार-आवर्जन को भवङ्ग समझना चाहिए। यहाँ जो देशना है, वह 'प्रहाण के लिए' आदि के रूप में प्रवृत्त शास्ता (बुद्ध) का अनुशासन या आज्ञा है। यह 'प्रज्ञप्ति' (पण्णत्ति) नाम उस-उस अर्थ को प्रकारान्तर से ज्ञापित करने के कारण है। यहाँ 'सब' (सब्ब) के ग्रहण से सभी स्वभाव-धर्म ग्रहण किए गए हैं, किन्तु प्रज्ञप्ति कैसे की गई है - इस विचार के लिए उसे दिखाने हेतु 'जो यहाँ' (या पनेत्था) आदि कहा गया है, ऐसा समझना चाहिए।

පහානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

प्रहाण-सुत्त की वर्णना (व्याख्या) समाप्त हुई।

3. අභිඤ්ඤාපරිඤ්ඤාපහානසුත්තවණ්ණනා

३. अभिज्ञा-परिज्ञा-प्रहाण-सुत्त की वर्णना।

25. අභිඤ්ඤාති [Pg.287] අභිඤ්ඤාය. ය-කාරලොපවසෙනායං නිද්දෙසො ‘‘සයං අභිඤ්ඤා’’තිආදීසු (දී. නි. 1.28, 405; ම. නි. 1.154) විය, තථා ‘‘පරිඤ්ඤා’’ති එත්ථාපි. සබ්බන්ති ආයතනසබ්බං. තඤ්හි අභිඤ්ඤෙය්‍යං. අභිජානිත්වාති අභිඤ්ඤාය ජානිත්වා. පරිජානිත්වාති තීරණපරිඤ්ඤාය අනිච්චාදිතො පරිජානිත්වා. පජහනත්ථායාති පහානපරිඤ්ඤාය අනවසෙසතො පජහනාය.

२५. 'अभिज्ञा' (अभिञ्ञा) का अर्थ है अभिज्ञा के द्वारा। 'य' कार के लोप के कारण यह निर्देश 'स्वयं अभिज्ञा' (सयं अभिञ्ञा) आदि के समान है, वैसे ही 'परिज्ञा' (परिञ्ञा) यहाँ भी है। 'सब' (सब्ब) का अर्थ है आयतन-रूपी सब। वह निश्चित ही अभिज्ञेय (अभिज्ञा के योग्य) है। 'अभिज्ञात कर' (अभिज्ञानित्वा) का अर्थ है अभिज्ञा से जानकर। 'परिज्ञात कर' (परिज्ञानित्वा) का अर्थ है तीरण-परिज्ञा के द्वारा अनित्यता आदि से परिज्ञात कर। 'प्रहाण के अर्थ के लिए' (पजहनत्थाय) का अर्थ है प्रहाण-परिज्ञा के द्वारा पूर्णतः त्यागने के लिए।

අභිඤ්ඤාපරිඤ්ඤාපහානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अभिज्ञा-परिज्ञा-प्रहाण-सुत्त की वर्णना समाप्त हुई।

4. පඨමඅපරිජානනසුත්තවණ්ණනා

४. प्रथम अपरिजानन-सुत्त की वर्णना।

26. ‘‘අභිජාන’’න්තිආදිනා එත්ථ භගවා පඨමං කණ්හපක්ඛං දස්සෙත්වා සුක්කපක්ඛං දස්සෙති වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයවසෙන. තෙනෙත්ථ වට්ටවිවට්ටං කථිතං.

२६. 'अभिज्ञान' (अभिज्ञानं) आदि के द्वारा यहाँ भगवान् ने विनेय जनों (शिष्यों) के आशय के अनुसार पहले कृष्ण-पक्ष (अकुशल पक्ष) को दिखाकर फिर शुक्ल-पक्ष (कुशल पक्ष) को दिखाया है। इसलिए यहाँ वट्ट (संसार-चक्र) और विवट्ट (निर्वाण) कहा गया है।

පඨමඅපරිජානනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

प्रथम अपरिजानन-सुत्त की वर्णना समाप्त हुई।

5. දුතියඅපරිජානනසුත්තවණ්ණනා

५. द्वितीय अपरिजानन-सुत्त की वर्णना।

27. චක්ඛුවිඤ්ඤාණවිඤ්ඤාතබ්බධම්මො නාම රූපායතනමෙවාති ආහ ‘‘හෙට්ඨා ගහිතරූපමෙවා’’ති. ඉධ අනාපාථගතං ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණවිඤ්ඤාතබ්බා ධම්මා’’ති වුත්තත්තා. හෙට්ඨා ආපාථගතම්පි අනාපාථගතම්පි ගහිතමෙව ‘‘යෙ ච රූපා’’ති අනවසෙසතො වුත්තත්තා. තෙ හි වෙදනාසඤ්ඤාසඞ්ඛාරක්ඛන්ධා සහ චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන විඤ්ඤාතබ්බත්තා. තථා හි චක්ඛුවිඤ්ඤාණං තෙහි එකුප්පාදං එකවත්ථුකං එකනිරොධං එකාරම්මණමෙව. සෙසපදෙසූති සෙසෙසු ‘‘යඤ්ච සොතං යෙ ච සද්දා’’තිආදිනා ආගතෙසු කණ්හපක්ඛෙ පඤ්චසු, සුක්කපක්ඛෙ ඡසුපි පදෙසු. එසෙව නයොති ය්වායං ‘‘හෙට්ඨා ගහිතරූපමෙව ගණ්හිත්වා’’ති අත්ථො වුත්තො. එසො එව තත්ථපි අත්ථවණ්ණනානයො.

२७. 'चक्षु-विज्ञान द्वारा विज्ञातव्य धर्म' नाम रूप-आयतन ही है, इसलिए कहा - 'नीचे ग्रहण किया गया रूप ही'। यहाँ जो इन्द्रिय-पथ में नहीं आए हैं, उन्हें 'चक्षु-विज्ञान द्वारा विज्ञातव्य धर्म' कहा गया है। नीचे (पहले) इन्द्रिय-पथ में आए हुए और न आए हुए भी 'जो रूप हैं' (ये च रूपा) इस प्रकार पूर्णतः कहे जाने के कारण ग्रहण किए ही गए हैं। वे वेदना, संज्ञा और संस्कार स्कन्ध चक्षु-विज्ञान के साथ विज्ञातव्य होने के कारण हैं। क्योंकि चक्षु-विज्ञान उनके साथ एक-उत्पाद, एक-वस्तु (आश्रय), एक-निरोध और एक-आरम्बण वाला ही होता है। 'शेष पदों में' का अर्थ है शेष 'जो श्रोत्र और जो शब्द' आदि के रूप में आए हुए कृष्ण-पक्ष के पाँच और शुक्ल-पक्ष के छह पदों में भी। 'यही नय है' का अर्थ है जो यह 'नीचे ग्रहण किए गए रूप को ही ग्रहण करके' अर्थ कहा गया है। वही वहाँ भी अर्थ-वर्णना का नय (तरीका) है।

දුතියඅපරිජානනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

द्वितीय अपरिजानन-सुत्त की वर्णना समाप्त हुई।

6. ආදිත්තසුත්තවණ්ණනා

६. आदित्य-सुत्त की वर्णना।

28. ගයානාමිකාය [Pg.288] නදියා අවිදූරෙ පවත්තො ගාමො ගයා නාම, තස්සං ගයායං විහරතීති සමීපත්ථෙ චෙතං භුම්මවචනං. ගයාගාමස්ස හි ආසන්නෙ ගයාසීසනාමකෙ පිට්ඨිපාසාණෙ භගවා තදා විහාසි. තෙනාහ ‘‘භගවා තත්ථ විහරතී’’ති.

२८. गया नामक नदी के पास स्थित गाँव का नाम गया है, 'उस गया में विहार करते हैं' - यहाँ सप्तमी विभक्ति सामिप्य (निकटता) के अर्थ में है। गया गाँव के समीप गयासीस नामक शिला-पृष्ठ (पठार) पर भगवान् तब विहार करते थे। इसीलिए कहा - 'भगवान् वहाँ विहार करते हैं'।

තත්‍රාති ‘‘භික්ඛූ ආමන්තෙසී’’ති යෙ භික්ඛූ ආමන්තෙසි, යථා චායං දෙසනා තෙසං සප්පායා ජාතා, තත්‍ර තස්මිං අත්ථද්වයෙ විභාවෙතබ්බෙ අයං අනුපුබ්බිකථා සමුදාගමතො පට්ඨාය අනුපටිපාටිකථා. ඉතොති ඉමස්මා කප්පතො. කිරාති අනුස්සවනත්ථෙ නිපාතො. පාරමිතාපරිභාවනාය පරිපාකගතෙ. ඤාණෙති බොධිඤාණෙ. කනිට්ඨපුත්තො වෙමාතිකභාතා භගවතො. වෙළුභිත්තිකුටිකාහි පරික්ඛිපිත්වා බහිද්ධා, අන්තො පන පටසාණීහි.

'वहाँ' (तत्र) का अर्थ है 'भिक्षुओं को आमंत्रित किया' - जिन भिक्षुओं को आमंत्रित किया, और जैसे यह देशना उनके लिए उपयुक्त हुई, वहाँ उन दो अर्थों को स्पष्ट करने के लिए यह आनुपूर्वी कथा (क्रमबद्ध कथा) उत्पत्ति से लेकर अनुक्रमिक कथा है। 'यहाँ से' का अर्थ है इस कल्प से। 'किर' (सुना जाता है) अनुश्रुति के अर्थ में निपात है। पारमिताओं की भावना के परिपाक होने पर। 'ज्ञान में' का अर्थ है बोधि-ज्ञान में। कनिष्ठ पुत्र भगवान् का सौतेला भाई (विमाता का पुत्र) था। बाँस की दीवारों वाली कुटियों से बाहर से घेरकर, किन्तु भीतर से वस्त्र के पर्दों (पटसाणी) से।

සබ්බෙසං සත්තානං. පුඤ්ඤචෙතනං අන්තො අබ්භන්තරෙ පවෙසෙති. භගවාපි තස්ස පුත්තොති කත්වා ‘‘අඤ්ඤෙ තයො පුත්තා’’ති වුත්තං. අවිප්පකිරිත්වාති පරාජයෙන අවිප්පකිරිය අපලායිත්වා. පිදහීති දාතුං න සක්කොමීති තථා අකාසි. සච්චවාදිතාය ගණ්හිංසූති රාජකුලස්ස සච්චවාදිතාය අත්තනො වරං ගණ්හිංසු.

सभी सत्त्वों की। पुण्य-चेतना को भीतर (अभ्यन्तर) प्रवेश कराता है। भगवान् भी उसके पुत्र थे, इसलिए 'अन्य तीन पुत्र' कहा गया है। 'बिना बिखरे' (अविप्पकिरित्वा) का अर्थ है पराजय से बिना बिखरे (बिना भागे)। 'छिपा लिया' (पिदहि) का अर्थ है 'देने में समर्थ नहीं हूँ' ऐसा किया। 'सत्यवादिता के कारण ग्रहण किया' का अर्थ है राजकुल की सत्यवादिता के कारण अपना वरदान ग्रहण किया।

විනිවත්තිතුන්ති පටිඤ්ඤාය නිවත්තිතුං. අන්තරාති තුම්හෙහි පරිච්ඡින්නකාලස්ස අන්තරා එව මතා. අට්ඨවීසතිහත්ථට්ඨානං උසභං නාම. උසභෙ අට්ඨවීසතිහත්ථප්පමාණෙ ඨානෙ. දානග්ගෙ බ්‍යාවටොති පසුතො.

'लौटने के लिए' (विनिवत्तितुं) का अर्थ है प्रतिज्ञा से पीछे हटना। 'बीच में' (अन्तरा) का अर्थ है तुम्हारे द्वारा निर्धारित समय के बीच में ही मर गई। अट्ठाईस हाथ की जगह को 'ऋषभ' (उसभ) कहते हैं। 'ऋषभ में' का अर्थ है अट्ठाईस हाथ के परिमाण वाली जगह में। 'दानशाला में व्यस्त' (दानग्गे ब्यावटो) का अर्थ है लगा हुआ (प्रवृत्त)।

සොති භගවා. තථාරූපඤ්හි බුද්ධානං දෙසනාපාටිහාරියං, යථා දෙසනාය ගහිතො අත්ථො පච්චක්ඛතො විභූතො හුත්වා උපට්ඨාති. තෙනාහ ‘‘ඉමෙසං…පෙ… දෙසෙස්සාමී’’ති. සන්නිට්ඨානන්ති චිරකාලපරිචිතාදිත්තඅග්ගිකානං ආදිත්තපරියායදෙසනාව සප්පායාති නිච්ඡයමකාසි. පදිත්තන්ති පදීපිතං එකාදසහි අග්ගීහි එකජාලීභූතං. තෙනාහ ‘‘සම්පජ්ජලිත’’න්ති. දුක්ඛලක්ඛණං කථිතං චක්ඛාදීනං එකාදසහි අග්ගීහි ආදිත්තභාවෙන දුක්ඛමතාය දුක්ඛස්ස කථිතත්තා.

'सो' (वह) भगवान हैं। बुद्धों का देशना-प्रातिहार्य ऐसा ही होता है, जिससे देशना में ग्रहण किया गया अर्थ प्रत्यक्ष और स्पष्ट होकर उपस्थित होता है। इसीलिए कहा— "इनके लिए... आदि... उपदेश दूँगा।" 'सन्निट्ठानं' (निश्चय) का अर्थ है— चिरकाल से प्रज्वलित अग्नि के अभ्यस्त (जटिलों) के लिए 'आदित्य-पर्याय' देशना ही उपयुक्त है, ऐसा निश्चय किया। 'पदित्तं' का अर्थ है— ग्यारह अग्नियों से प्रदीप्त, एक ज्वाला बना हुआ। इसीलिए कहा— "सम्पज्जलितं" (भली-भाँति जलता हुआ)। चक्षु आदि के ग्यारह अग्नियों से प्रज्वलित होने के कारण, दुःख स्वरूप होने से दुःख का लक्षण कहा गया है।

ආදිත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

आदित्य-सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

7. අද්ධභූතසුත්තවණ්ණනා

७. अद्धभूत-सुत्त की व्याख्या।

29. අධිසද්දෙන [Pg.289] සමානත්ථො අද්ධසද්දොති ආහ ‘‘අද්ධභූතන්ති අධිභූත’’න්තිආදි. සෙසං වුත්තනයමෙව.

२९. 'अद्ध' शब्द 'अधि' शब्द के समान अर्थ वाला है, इसीलिए कहा— "अद्धभूतं यानी अधिभूतं" आदि। शेष पूर्वोक्त रीति के अनुसार ही है।

අද්ධභූතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अद्धभूत-सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

8. සමුග්ඝාතසාරුප්පසුත්තවණ්ණනා

८. समुग्घात-सारुप्प-सुत्त की व्याख्या।

30. මඤ්ඤිතං නාම තණ්හාමානදිට්ඨීහි ගහෙතබ්බං මඤ්ඤිතං. සබ්බස්මිං මඤ්ඤිතන්ති සබ්බමඤ්ඤිතං, තස්ස සමුග්ඝාතො සෙතුඝාතො, තදාවහං සබ්බමඤ්ඤිතසමුග්ඝාතසාරුප්පං. අට්ඨකථායං පන ‘‘මඤ්ඤිතං නාම චක්ඛාදීසු එව උප්පජ්ජති, නාඤ්ඤස්මි’’න්ති දුතියනයො වුත්තො. අනුච්ඡවිකන්ති අනුරූපං අවිලොමං. ඉධාති ඉධෙව සාසනෙ අඤ්ඤත්ථ තදභාවතො. ‘‘තණ්හා-මානදිට්ඨිමඤ්ඤිතාන’’න්ති වුත්තං මඤ්ඤිතත්තයං සපරසන්තානෙසු පටිපක්ඛවසෙන යොජෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘චක්ඛුං අහන්ති වා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ‘‘චක්ඛුං අහ’’න්ති ඉමිනා අජ්ඣත්තවිසයං දිට්ඨිමඤ්ඤිතඤ්ච දස්සෙති අත්තාභිනිවෙසාහංකාරදීපනතො. ‘‘මම’’න්ති ඉමිනා තණ්හාමඤ්ඤිතං මානමඤ්ඤිතම්පි වා, පරිග්ගහමුඛෙනපි සෙය්‍යාදිතො මානුප්පජ්ජනතො. සෙසපදද්වයෙපි ඉමිනා නයෙන මඤ්ඤිතවිභාගො වෙදිතබ්බො. අහන්ති අත්තාව, සො ච චක්ඛුස්මිං තදධීනවුත්තිත්තා ‘‘පරො’’ති න මඤ්ඤති. මම කිඤ්චනපලිබොධො චක්ඛුස්මිං සති ලබ්භනතො, අසති න මඤ්ඤති තථාමඤ්ඤිතස්ස පච්චයඝාතතො. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො.

३०. 'मञ्ञितं' (कल्पना/मानना) का अर्थ है— तृष्णा, मान और दृष्टि के द्वारा ग्रहण करने योग्य कल्पना। 'सब्बस्मिं मञ्ञितं' का अर्थ है— 'सब्बमञ्ञितं' (सभी में कल्पना), उसका समुद्घात (विनाश) ही 'सेतुघात' (जड़ से विनाश) है, उसे लाने वाला 'सब्बमञ्ञित-समुग्घात-सारुप्प' है। अट्ठकथा में तो दूसरा नय कहा गया है— "मञ्ञित (कल्पना) चक्षु आदि में ही उत्पन्न होती है, अन्यत्र नहीं।" 'अनुच्छविकं' का अर्थ है— अनुरूप, अविलोम (अनुकूल)। 'इध' का अर्थ है— इसी शासन (बुद्ध-शासन) में, क्योंकि अन्यत्र इसका अभाव है। "तृष्णा-मान-दृष्टि रूपी तीन कल्पनाओं" को अपने और पराये सन्तानों में प्रतिपक्ष के रूप में जोड़कर दिखाने के लिए "चक्षु मैं हूँ" आदि कहा गया है। वहाँ "चक्षु मैं हूँ" इससे आध्यात्मिक विषय और दृष्टि-कल्पना को दिखाता है, क्योंकि यह आत्म-अभिनिवेश और अहंकार को प्रकट करता है। "मेरा" इससे तृष्णा-कल्पना या मान-कल्पना को दिखाता है, क्योंकि परिग्रह के माध्यम से या श्रेष्ठता आदि के कारण मान उत्पन्न होता है। शेष दो पदों में भी इसी रीति से कल्पना का विभाग समझना चाहिए। "मैं" यानी आत्मा ही है, और वह चक्षु में उसके अधीन होने के कारण "दूसरा" ऐसा नहीं मानता। "मेरा" कुछ परिबोध (आसक्ति) चक्षु के होने पर ही प्राप्त होता है, न होने पर वैसी कल्पना के प्रत्यय (कारण) का विनाश होने से वह नहीं मानता। शेष दो पदों में भी यही न्याय है।

අහං චක්ඛුතො නිග්ගතොති ‘‘අහ’’න්ති වත්තබ්බො අයං සත්තො චක්ඛුතො නිග්ගතො තත්ථ සුඛුමාකාරෙන උපලබ්භනතො. මම කිඤ්චනපලිබොධො චක්ඛුතො නිග්ගතො තස්මිං සති එව උපලබ්භනතො. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. තත්ථ පරොති පරො සත්තො. මම චක්ඛූති න මඤ්ඤති යස්ස තං චක්ඛු, තස්ස ‘‘අහ’’න්ති වත්තබ්බස්සෙව අභාවතො. මමත්තභූතන්ති මම කාරණං. සෙසං උත්තානමෙව. එවමෙතස්මිං සුත්තෙ චක්ඛුරූප-චක්ඛුවිඤ්ඤාණ-චක්ඛුසම්ඵස්ස-සුඛදුක්ඛාදුක්ඛමසුඛවසෙන සත්ත වාරා චක්ඛුද්වාරෙ, තථා සොතද්වාරාදීසූති ඡ සත්තකා ද්වෙචත්තාලීස. පුන සක්කායවසෙන ‘‘සබ්බං න මඤ්ඤතී’’තිආදිනා වුත්තං, තෙන තෙචත්තාලීස. පුන තෙභූමකවට්ටං ‘‘ලොකො’’ති ගහෙත්වා ‘‘න කිඤ්චි ලොකෙ උපාදියතී’’ති [Pg.290] වුත්තං, තෙන චතුචත්තාලීස හොන්ති. එවං සබ්බථාපි චතුචත්තාලීසාය ඨානෙසු අරහත්තං පාපෙත්වා විපස්සනා කථිතාති වෙදිතබ්බා. ‘‘චතුචත්තාලීසාධිකසතෙසූ’’ති කෙසුචි පොත්ථකෙසු ලිඛන්ති, සා ච පමාදලෙඛා.

"मैं चक्षु से निकला हूँ" यानी "मैं" कहा जाने वाला यह सत्त्व चक्षु से निकला है, क्योंकि वहाँ सूक्ष्म रूप से उपलब्ध होता है। "मेरा" कुछ परिबोध चक्षु से निकला है, क्योंकि उसके होने पर ही उपलब्ध होता है। शेष दो में भी यही न्याय है। वहाँ 'परो' का अर्थ है— दूसरा सत्त्व। "मेरा चक्षु" ऐसा नहीं मानता, जिसका वह चक्षु है, उसके "मैं" कहे जाने वाले का ही अभाव होने से। "ममत्तभूतं" का अर्थ है— मेरा कारण। शेष स्पष्ट ही है। इस प्रकार इस सुत्त में चक्षु-रूप, चक्षु-विज्ञान, चक्षु-स्पर्श, सुख-दुःख-अदुःखमसुख के वश से चक्षु-द्वार में सात वार (क्रम), वैसे ही श्रोत्र-द्वार आदि में छह सातक (6x7) यानी बयालीस (42)। पुनः सत्काय के वश से "सबको नहीं मानता" आदि कहा गया है, उससे तैंतालीस (43)। पुनः त्रैभूमिक वत्त (संसार) को "लोक" ग्रहण करके "लोक में कुछ भी ग्रहण नहीं करता" कहा गया है, उससे चौवालीस (44) होते हैं। इस प्रकार सभी प्रकार से चौवालीस स्थानों में अर्हत्व प्राप्त कराकर विपश्यना कही गई है, ऐसा समझना चाहिए। कुछ पुस्तकों में "एक सौ चौवालीस" (144) लिखते हैं, वह प्रमाद-लेख (लेखन की त्रुटि) है।

සමුග්ඝාතසාරුප්පසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

समुग्घात-सारुप्प-सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

9. පඨමසමුග්ඝාතසප්පායසුත්තවණ්ණනා

९. प्रथम समुग्घात-सप्पाय-सुत्त की व्याख्या।

31. උපකාරභූතා තදාවහත්තා. තතොති මඤ්ඤිතාකාරතො. න්ති මඤ්ඤනාවත්ථුං. අඤ්ඤෙනාකාරෙනාති යථා මඤ්ඤති අනිච්චාදිආකාරතො, අඤ්ඤෙන අනිච්චාදිනා ආකාරෙන හොති. අඤ්ඤථාභාවං විපරිණාමන්ති උප්පාදවයතාය අඤ්ඤථාභාවං ජරාය මරණෙන ච ද්වෙධා විපරිණාමෙතබ්බං. තං උපගමනෙන අඤ්ඤථාභාවී, එවංභූතො හුත්වාපි ජීරණභිජ්ජනසභාවෙසු. භවෙසු සත්තො ලොකො උපරිපි භවංයෙව අභිනන්දති. හෙට්ඨා ගහිතමෙව සඞ්කඩ්ඪිත්වාති ‘‘චක්ඛුං න මඤ්ඤතී’’තිආදිනා හෙට්ඨා ගහිතමෙව ඛන්ධධාතුආයතනාති ඛන්ධාදිපරියායෙන එකතො ගහෙත්වා පුනපි මඤ්ඤනාවත්ථුං දස්සෙති. අවසානෙ ‘‘තතො තං හොතී’’ති වුත්තපදෙන සද්ධිං සබ්බවාරෙසු අට්ඨ අට්ඨ හොන්තීති ‘‘අට්ඨචත්තාලීසාය ඨානෙසූ’’ති වුත්තං.

३१. 'उपकारभूता' का अर्थ है— उसे लाने वाली होने के कारण। 'ततो' का अर्थ है— कल्पना के आकार से। 'तं' का अर्थ है— कल्पना की वस्तु को। 'अञ्ञेन आकारेन' का अर्थ है— जैसा मानता है उससे भिन्न अनित्यता आदि आकार से, अन्य अनित्यता आदि आकार से होता है। 'अञ्ञथाभावं विपरिणामं' का अर्थ है— उत्पाद और व्यय के कारण अन्यथाभाव, जरा और मरण के द्वारा दो प्रकार से विपरिणाम (परिवर्तन) होने योग्य। उसके पास जाने से अन्यथाभावी, ऐसा होकर भी जीर्ण होने और टूटने के स्वभाव वाला। भवों में आसक्त लोक ऊपर भी भव का ही अभिनन्दन करता है। "नीचे ग्रहण किए हुए को ही खींचकर" यानी "चक्षु को नहीं मानता" आदि के द्वारा नीचे ग्रहण किए गए स्कन्ध-धातु-आयतन को ही स्कन्ध आदि के पर्याय से एक साथ ग्रहण करके पुनः कल्पना की वस्तु को दिखाता है। अन्त में "ततो तं होति" इस पद के साथ सभी वारों में आठ-आठ होने से "अड़तालीस स्थानों में" ऐसा कहा गया है।

පඨමසමුග්ඝාතසප්පායසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

प्रथम समुग्घात-सप्पाय-सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

10. දුතියසමුග්ඝාතසප්පායසුත්තවණ්ණනා

१०. द्वितीय समुग्घात-सप्पाय-सुत्त की व्याख्या।

32. දස්සෙත්වාති එත්ථ ලක්ඛණෙ අයං ත්වා-සද්දො, හෙතුම්හි වා. අනාදිසත්තසන්තානගතගාහත්තයලක්ඛිතා හි සත්ථු, තිපරිවට්ටදෙසනා තංනිමිත්තං යාවදෙව තප්පහානාය පවත්තිතභාවතො. අරහත්තං පාපෙත්වා විපස්සනා කථිතාති අට්ඨකථායං වුත්තං ‘‘සහ විපස්සනාය චත්තාරොපි මග්ගා කථිතා’’ති.

३२. 'दस्सेत्वा' यहाँ यह 'त्वा' प्रत्यय लक्षण के अर्थ में है, या हेतु के अर्थ में। अनादि सत्त्व-सन्तान में स्थित तीन प्रकार के ग्रहण (तृष्णा, मान, दृष्टि) से लक्षित शास्ता की त्रिपरावर्त देशना उसका निमित्त है, क्योंकि वह उनके प्रहाण के लिए ही प्रवृत्त है। अर्हत्व प्राप्त कराकर विपश्यना कही गई है, ऐसा अट्ठकथा में कहा गया है— "विपश्यना के साथ चारों मार्ग भी कहे गए हैं।"

දුතියසමුග්ඝාතසප්පායසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

द्वितीय समुग्घात-सप्पाय-सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

සබ්බවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

सब्ब-वग्ग की व्याख्या समाप्त हुई।

4. ජාතිධම්මවග්ගවණ්ණනා

४. जातिधम्म-वग्ग की व्याख्या।

33-42. නිබ්බත්තනසභාවන්ති [Pg.291] හෙතුපච්චයෙහි උප්පජ්ජනසභාවං. උප්පාදානන්තරං බුද්ධිප්පත්තියා ජීරණසභාවං. යත්ථ චක්ඛාදයො, තත්ථෙව විසභාගසමුට්ඨානලක්ඛණෙන බ්‍යාධිනො උප්පත්තිපච්චයභාවෙන බ්‍යාධිසභාවං. මරණසභාවන්ති විනාසසභාවං. සොකසභාවන්ති ඤාතිබ්‍යසනාදිනා ඩය්හමානදුක්ඛසභාවං. සංකිලෙසිකසභාවන්ති තණ්හාදිවසෙන සංකිලිස්සනසභාවං.

३३-४२. 'निब्बत्तनसभावं' का अर्थ है— हेतु-प्रत्ययों से उत्पन्न होने का स्वभाव। उत्पाद के अनन्तर परिपक्वता (बुद्धि) प्राप्त होने पर जीर्ण होने का स्वभाव। जहाँ चक्षु आदि हैं, वहीं विसभाग (विपरीत) समुत्थान के लक्षण से व्याधि की उत्पत्ति का प्रत्यय होने के कारण व्याधि-स्वभाव। 'मरणसभावं' का अर्थ है— विनाश का स्वभाव। 'सोकसभावं' का अर्थ है— ज्ञाति-व्यसन आदि से जलने वाले दुःख का स्वभाव। 'संकिलेसिकसभावं' का अर्थ है— तृष्णा आदि के वश से संक्लिष्ट (मलिन) होने का स्वभाव।

ජාතිධම්මවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

जातिधम्मवग्ग की व्याख्या समाप्त हुई।

5. සබ්බඅනිච්චවග්ගවණ්ණනා

५. सब्बअनिच्चवग्ग की व्याख्या

43-52. ඤාතපරිඤ්ඤා ආගතා විසයවසෙන තබ්බිසයස්ස ධම්මස්ස ජොතිතත්තා. ඉතරා ද්වෙ තීරණපහානපරිඤ්ඤාපි ආගතා එවාති වෙදිතබ්බා, තාසං අභිඤ්ඤෙය්‍යධම්මවිසයත්තා ඤාණස්ස ච තීරණපහානපරිඤ්ඤාසම්භවතො. පරිඤ්ඤෙය්‍යපදෙ තීරණපරිඤ්ඤාව ආගතා, පහාතබ්බපදෙ පහානපරිඤ්ඤාව ආගතාති යොජනා. ඉතරාපි ද්වෙ ගහිතායෙව තාහි විනා අත්ථසිද්ධියා අභාවතො. පච්චක්ඛං කාතබ්බං ආරම්මණතො අසම්මොහතො පටිවිජ්ඣනෙන. අවුත්තාපි ගහිතායෙව පරිජානනස්ස යාවදෙව පහානත්ථත්තා. එකසභාවෙන විනාභාවො අනෙකග්ගට්ඨො. උපසට්ඨරොගෙන විය අන්තො එව අභිහතසබ්බතා උපහතට්ඨො.

४३-५२. ज्ञातपरिज्ञा विषय के वश से आई है, क्योंकि उस विषय के धर्म को प्रकाशित किया गया है। अन्य दो, तीरणपरिज्ञा और प्रहाणपरिज्ञा भी आई ही हैं, ऐसा जानना चाहिए, क्योंकि वे अभिज्ञेय धर्म के विषय वाली हैं और ज्ञान में तीरण एवं प्रहाण परिज्ञाओं की सम्भावना होती है। 'परिज्ञेय' पद में तीरणपरिज्ञा ही आई है, 'प्रहातव्य' पद में प्रहाणपरिज्ञा ही आई है - ऐसा सम्बन्ध है। अन्य दो भी ग्रहण की गई ही हैं, क्योंकि उनके बिना अर्थ की सिद्धि का अभाव है। आलम्बन से और असम्मोह (अमोह) से प्रतिवेध (साक्षात्कार) करने के द्वारा प्रत्यक्ष करना चाहिए। न कहे जाने पर भी ग्रहण की गई ही हैं, क्योंकि परिज्ञान केवल प्रहाण के अर्थ के लिए ही है। एक स्वभाव के बिना होना 'अनेकाग्र' अर्थ है। उपसृष्ट (लगे हुए) रोग की तरह भीतर ही सब ओर से आहत होना 'उपहत' अर्थ है।

සබ්බඅනිච්චවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

सब्बअनिच्चवग्ग की व्याख्या समाप्त हुई।

පඨමො පණ්ණාසකො.

प्रथम पन्नासक।

6. අවිජ්ජාවග්ගවණ්ණනා

६. अविज्जावग्ग की व्याख्या

53-62. චතූසු සච්චෙසු අඤ්ඤාණං තප්පටිච්ඡාදකසම්මොහො. අවින්දියං වින්දති, වින්දියං න වින්දතීති කත්වා විජ්ජාය පටිපක්ඛොව අවිජ්ජා. විජ්ජාය උප්පන්නාය අනවසෙසතො අවිජ්ජා පහීයති, තං දස්සෙන්තො ‘‘විජ්ජාති අරහත්තමග්ගවිජ්ජා’’ති [Pg.292] ආහ. න කෙවලං අනිච්චානුපස්සනාවසෙනෙව මග්ගවුට්ඨානං, අථ ඛො ඉතරානුපස්සනාවසෙනපීති දස්සෙන්තො ‘‘දුක්ඛා…පෙ… පහීයතියෙවා’’ති ආහ. සබ්බත්ථාති උපරිසුත්තන්තෙ සන්ධායාහ. තතො අපරෙපි තංඅත්ථලක්ඛණවසෙන කථිතසුත්තන්තෙපි. තානිපි හි තථා බුජ්ඣනකපුග්ගලානමජ්ඣාසයෙන වුත්තානීති.

५३-६२. चार सत्यों में अज्ञान, उसे ढंकने वाला सम्मोह है। जो न जानने योग्य है उसे जानता है, जो जानने योग्य है उसे नहीं जानता है - इस कारण विद्या की प्रतिपक्ष ही अविद्या है। विद्या के उत्पन्न होने पर अविद्या पूर्णतः नष्ट हो जाती है, उसे दिखाते हुए 'विद्या अर्थात् अर्हत्-मार्ग की विद्या' कहा। न केवल अनित्यानुपश्यना के वश से ही मार्ग का उत्थान होता है, बल्कि अन्यानुपश्यना के वश से भी - यह दिखाते हुए 'दुःख... पे... प्रहीण होती ही है' कहा। 'सब जगह' - यह ऊपर के सूत्र के सन्दर्भ में कहा है। उसके बाद अन्य उस अर्थ के लक्षण के वश से कहे गए सूत्रों में भी। वे भी वैसे ही समझने वाले व्यक्तियों के आशय के अनुसार कहे गए हैं।

අවිජ්ජාවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अविज्जावग्ग की व्याख्या समाप्त हुई।

7. මිගජාලවග්ගො

७. मिगजालवग्ग

1. පඨමමිගජාලසුත්තවණ්ණනා

१. प्रथम मिगजाल सुत्त की व्याख्या

63. චක්ඛුවිඤ්ඤාණං දස්සනකිච්චන්ති වුත්තචක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන පස්සිතබ්බන්ති ආහ ‘‘ඉට්ඨාරම්මණභූතා’’ති. කමනීයාති කාමෙතබ්බා. මනං අප්පායන්තීති මනාපාති ආහ ‘‘මනවඩ්ඪනකා’’ති. පියායිතබ්බසභාවා පියරූපා. කාමූපසංහිතාති කාමපටිසංයුත්තා. ආලම්බිතබ්බතා එව චෙත්ථ උපසංහිතතාති ‘‘ආරම්මණං කත්වා’’තිආදිමාහ. තණ්හාසඞ්ඛාතා නන්දී තණ්හානන්දී, න තුට්ඨිනන්දීයෙව ‘‘නන්දිං චරතී’’තිආදීසු විය. ගාමන්තන්ති ගාමසමීපං. ‘‘අනුපචාරට්ඨාන’’න්ති වත්වා තං දස්සෙති ‘‘යත්ථා’’තිආදිනා.

६३. चक्षु-विज्ञान दर्शन का कार्य है, इसलिए चक्षु-विज्ञान द्वारा देखा जाना चाहिए - ऐसा 'इष्टालम्बनभूत' कहा गया है। 'कमनीय' अर्थात् कामना करने योग्य। मन को प्रसन्न करने वाले 'मनाप' हैं, इसलिए 'मनवर्धक' कहा। प्रिय लगने वाले स्वभाव वाले 'पियरूप' हैं। 'कामोपसंहित' अर्थात् काम से प्रतिसंयुक्त। यहाँ आलम्बन बनाना ही उपसंहित होना है, इसलिए 'आलम्बन करके' आदि कहा। तृष्णा संज्ञक नन्दि 'तृष्णा-नन्दि' है, न कि केवल तुष्टि-नन्दि, जैसा कि 'नन्दिं चरति' आदि में है। 'गामन्त' अर्थात् गाँव के समीप। 'अनुपचार स्थान' कहकर उसे 'जहाँ' आदि से दिखाते हैं।

එත්ථාති යථානීහතෙ පාඨෙ. ‘‘ඉමං එකං පරියායං ඨපෙත්වා’’ති වුත්තං තස්ස ‘‘පන්තානී’’තිපදෙන සඞ්ගහිතත්තා. අප්පසද්දානි අප්පනිග්ඝොසානීති එත්ථ අප්ප-සද්දො අභාවත්ථො.

यहाँ, जैसा कि पाठ में लाया गया है। 'इस एक पर्याय को छोड़कर' - यह 'पन्तानि' (एकान्त) पद से संगृहीत होने के कारण कहा गया है। 'अप्पसद्द' (अल्पशब्द) और 'अप्पनिग्घोस' (अल्पनिर्घोष) में 'अप्प' शब्द अभाव के अर्थ में है।

පඨමමිගජාලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

प्रथम मिगजाल सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

6. සමිද්ධිලොකපඤ්හාසුත්තවණ්ණනා

६. समिद्धि लोक-प्रश्न सुत्त की व्याख्या

68. ආයාචනසුත්තතො පට්ඨායාති මිගජාලවග්ගෙ දුතියසුත්තතො පට්ඨාය. පඨමසුත්තෙ පන දුතියකවිහාරාදිභාවො වුත්තොති.

६८. 'आयाचन सुत्त से लेकर' अर्थात् मिगजालवग्ग के दूसरे सुत्त से लेकर। पहले सुत्त में तो द्वितीयक-विहार आदि का भाव कहा गया है।

සමිද්ධිලොකපඤ්හාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

समिद्धि लोक-प्रश्न सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

7. උපසෙනආසීවිසසුත්තවණ්ණනා

७. उपसेन आशीविष सुत्त की व्याख्या

69. ගහෙත්වාති [Pg.293] පාරුපනස්ස සිථිලකරණෙන වීමංසතො මොචෙත්වා. ලෙණච්ඡායායාති පුරිමදිසාය ලෙණච්ඡායායං. පතිත්වාති ලෙණච්ඡදනතො භස්සිත්වා. ඵුට්ඨවිසොති චතූසු ආසීවිසෙසු සො ඵුට්ඨවිසො. තෙනාහ ‘‘තස්මා’’තිආදි. පරියාදියමානමෙවාති ඛෙපෙන්තමෙව, විනාසෙන්තමෙවාති අත්ථො. යථාපරිච්ඡෙදෙනාති අත්තනො විසපරිච්ඡෙදානුරූපං. අඤ්ඤථාභාවන්ති වඩ්ඪභාවාදිපකතිජහනං. සභාවවිගමොති විනාසො.

६९. पकड़कर - चीवर को ढीला करके विचारपूर्वक छुड़ाकर। लयण (गुफा) की छाया में - पूर्व दिशा की लयण-छाया में। गिरकर - लयण की छत से गिरकर। विष से युक्त - चार प्रकार के विषैले साँपों में से वह विष से युक्त। इसलिए 'तस्मा' आदि कहा। समाप्त होते हुए ही - अर्थात् नष्ट होते हुए ही। अपने विष की सीमा के अनुसार। अन्यथाभाव - बढ़ते हुए भाव आदि की प्रकृति का त्याग। स्वभाव का विगत होना 'विनाश' है।

උපසෙනආසීවිසසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

उपसेन आशीविष सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

8. උපවාණසන්දිට්ඨිකසුත්තවණ්ණනා

८. उपवाण सन्दिट्ठिक सुत्त की व्याख्या

70. රූපං පටිසංවිදිතං කරොති ඤාතපරිඤ්ඤාවසෙන. රූපරාගන්ති නීලාදිභෙදෙ රූපධම්මෙ රාගං. පටිසංවිදිතං කරොති ‘‘අයං මෙ රාගො අප්පහීනො’’ති. එතෙන සෙක්ඛානං පච්චවෙක්ඛණා කථිතා. තෙන වුත්තං ‘‘එවම්පි ඛො, උපවාණ, සන්දිට්ඨිකො ධම්මො හොතී’’තිආදි. රූපරාගං පටිසංවිදිතං කරොති ‘‘නත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං රූපෙසු රාගො’’ති පජානාති. අසෙක්ඛානං හායං පච්චවෙක්ඛණා.

७०. ज्ञातपरिज्ञा के वश से रूप को प्रतिसंविदित (अनुभव) करता है। रूप-राग - नीले आदि भेदों वाले रूप धर्मों में राग। प्रतिसंविदित करता है कि 'यह मेरा राग प्रहीण (नष्ट) नहीं हुआ है'। इससे शैक्षों का प्रत्यवेक्षण कहा गया है। इसलिए 'हे उपवाण, इस प्रकार भी धर्म सान्दृष्टिक होता है' आदि कहा। रूप-राग को प्रतिसंविदित करता है कि 'मेरे भीतर रूपों में राग नहीं है' - ऐसा जानता है। यह अशैक्षों का प्रत्यवेक्षण है।

උපවාණසන්දිට්ඨිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

उपवाण सन्दिट्ठिक सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

9. පඨමඡඵස්සායතනසුත්තවණ්ණනා

९. प्रथम छ-फस्सायतन सुत्त की व्याख्या

71. ඵස්සාකරානන්ති ඡන්නං ඵස්සානං ආකරානං උප්පත්තිට්ඨානානං, චක්ඛාදීනන්ති අත්ථො. නට්ඨො නාම අහන්ති වදති, යො ඡන්නං ඵස්සායතනානං සමුදයාදිං යථාභූතං පජානාති, සො වුසිතවා, ඉතරො අවුසිතවා අහඤ්ච තාදිසොති. අයමෙවාති අයං චක්ඛුස්මිං ‘‘නෙතං මමා’’තිආදිනා තිණ්ණං ගාහානං අභාවො එව.

७१. स्पर्श के आकरों का - छह स्पर्शों के आकरों अर्थात् उत्पत्ति-स्थानों का, चक्षु आदि का - यह अर्थ है। 'मैं नष्ट हो गया हूँ' ऐसा कहता है - जो छह स्पर्शायतनों के उदय आदि को यथार्थ रूप से जानता है, वह 'वुसितवा' (कृतकृत्य) है, दूसरा 'अवुसितवा' है और मैं वैसा ही हूँ। यही - चक्षु में 'यह मेरा नहीं है' आदि के द्वारा तीन प्रकार के ग्रहणों का अभाव ही है।

පඨමඡඵස්සායතනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

प्रथम छ-फस्सायतन सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

10. දුතියඡඵස්සායතනසුත්තවණ්ණනා

१०. द्वितीय छ-फस्सायतन सुत्त की व्याख्या

72. අපුනබ්භවොති [Pg.294] පුනබ්භවාභාවො.

७२. 'अपुनब्भव' अर्थात् पुनर्जन्म का अभाव।

11. තතියඡඵස්සායතනසුත්තවණ්ණනා

११. तृतीय छ-फस्सायतन सुत्त की व्याख्या

73. පනස්සසන්ති එකංසෙන නට්ඨොති අයමෙත්ථ අත්ථොති ආහ ‘‘අතිනට්ඨො’’ති, ධුරතො එව නට්ඨොති අත්ථො.

७३. 'प्रणश्यति' (नष्ट होता है) अर्थात् निश्चित रूप से नष्ट हो गया है - यह यहाँ अर्थ है, इसलिए 'अतिनष्ट' कहा है, धुर (शुरुआत) से ही नष्ट - यह अर्थ है।

තතියඡඵස්සායතනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

तृतीय छ-फस्सायतन सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

මිගජාලවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

मिगजाल-वग्ग की व्याख्या समाप्त हुई।

8. ගිලානවග්ගො

८. गिलान-वग्ग

1-5. පඨමගිලානසුත්තාදිවණ්ණනා

१-५. प्रथम गिलान-सुत्त आदि की व्याख्या।

74-78. අප්පඤ්ඤාතොති නාමගොත්තතො චෙව සීලාදිගුණෙහි ච අප්පඤ්ඤාතො අවිස්සුතො. ථෙරමජ්ඣිමභාවං අප්පත්තතාය නවො.

७४-७८. 'अप्पञ्ञातो' (अज्ञात) का अर्थ है नाम-गोत्र से और शील आदि गुणों से अज्ञात, अप्रसिद्ध। स्थविर या मध्यम भाव को प्राप्त न होने के कारण 'नवो' (नया/नवदीक्षित) है।

පඨමගිලානසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

प्रथम गिलान-सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

7. දුතියඅවිජ්ජාපහානසුත්තවණ්ණනා

७. द्वितीय अविज्जापहान-सुत्त की व्याख्या।

80. අනිච්චාදිවසෙන අභිනිවිසනං අභිනිවෙසො, සො එව ධම්මසභාවං අතික්කමිත්වා පරතො ආමසනතො පරාමාසො, සො එව ගාහො. තෙන අභිනිවෙසපරාමාසග්ගාහෙන ගණ්හිතුං න යුත්තා අනිච්චාදිසභාවත්තා. සඞ්ඛාරා එව පවත්තියා කාරණභාවතො සඞ්ඛාරනිමිත්තානි. යො සඞ්ඛාරෙසු අපරිඤ්ඤාතාභිනිවෙසෙන පස්සිතබ්බො අත්තාකාරො, සො න හොතීති අඤ්ඤො අනත්තාකාරො, තතො අඤ්ඤතො පස්සති. පරිඤ්ඤාතාභිනිවෙසොති තීරණපරිඤ්ඤාය පරිච්ඡිජ්ජ ඤාතමිච්ඡාභිනිවෙසො. පරිඤ්ඤාතාභිනිවෙසොති වා පරිඤ්ඤාතවිපස්සනාභිනිවෙසො. විපස්සනාති අරූපසත්තකවසෙන විපස්සනාය පරිජානිතබ්බා.

८०. अनित्यता आदि के रूप में अभिनिवेश (दृढ़ पकड़) ही 'अभिनिवेश' है, वही धर्म-स्वभाव का अतिक्रमण कर दूसरी ओर से स्पर्श करने (पकड़ने) के कारण 'परामर्श' है, वही 'ग्राह' (पकड़) है। उस अभिनिवेश-परामर्श-ग्राह के द्वारा अनित्यता आदि स्वभाव होने के कारण ग्रहण करना उचित नहीं है। संस्कार ही प्रवृत्ति के कारण होने से 'संस्कार-निमित्त' हैं। संस्कारों में अपरिज्ञात (अज्ञात) अभिनिवेश के द्वारा जो 'आत्मा' का आकार देखा जाना चाहिए, वह नहीं होता, इसलिए वह अन्य 'अनात्मा' का आकार है, अतः वह उसे अन्य (भिन्न) रूप में देखता है। 'परिज्ञात-अभिनिवेश' का अर्थ है तीरण-परिज्ञा (जाँच-परख) के द्वारा परिच्छिन्न (निश्चित) कर ज्ञात इच्छा-अभिनिवेश। अथवा 'परिज्ञात-अभिनिवेश' का अर्थ है परिज्ञात-विपश्यना-अभिनिवेश। 'विपश्यना' का अर्थ है अरूप-सप्तक के माध्यम से विपश्यना द्वारा भली-भाँति जानना।

දුතියඅවිජ්ජාපහානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

द्वितीय अविज्जापहान-सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

8. සම්බහුලභික්ඛුසුත්තවණ්ණනා

८. सम्बहुुलभिक्खु-सुत्त की व्याख्या।

81. කෙවලන්ති [Pg.295] ඉතරලක්ඛණෙහි අවොමිස්සං.

८१. 'केवल' का अर्थ है अन्य लक्षणों से अमिश्रित।

10. ඵග්ගුනපඤ්හාසුත්තවණ්ණනා

१०. फग्गुणपञ्ह-सुत्त की व्याख्या।

83. තණ්හාය පහීනාය දිට්ඨිමානාපි පහීනා එවාති ‘‘තණ්හාපපඤ්චස්ස ඡින්නත්තා ඡින්නපපඤ්චෙ’’ති වුත්තං. දුතියපදෙපි එසෙව නයො. ඉධ සත්තවොහාරො චක්ඛාදීසු විජ්ජමානෙසු එව හොති, තස්මා පරිනිබ්බුතානඤ්ච වොහාරො චක්ඛාදීසු සන්නිස්සයෙනෙව, නාඤ්ඤථාති අතික්කන්තබුද්ධෙහි පරිහරිතානි චක්ඛුසොතාදීනි පුච්ඡාමීති පුච්ඡති ‘‘අත්ථි නු ඛො භන්තෙ’’තිආදිනා. චක්ඛුසොතාදිවට්ටං වට්ටෙ පවත්තෙය්‍ය.

८३. तृष्णा के प्रहाण होने पर दृष्टि और मान भी प्रहीण ही हो जाते हैं, इसीलिए "तृष्णा-प्रपंच के छिन्न होने से छिन्न-प्रपंच" कहा गया है। दूसरे पद में भी यही विधि है। यहाँ 'सत्त्व' का व्यवहार चक्षु आदि के विद्यमान होने पर ही होता है, इसलिए परिनिर्वृतों का व्यवहार भी चक्षु आदि के संनिश्रय (आधार) से ही होता है, अन्यथा नहीं; अतः "क्या है भन्ते" आदि के द्वारा वह पूछता है कि मैं अतीत बुद्धों द्वारा उपयोग किए गए चक्षु, श्रोत्र आदि के विषय में पूछता हूँ। चक्षु-श्रोत्र आदि का चक्र संसार-चक्र में प्रवृत्त होता रहेगा।

ඵග්ගුනපඤ්හාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

फग्गुणपञ्ह-सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

ගිලානවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

गिलान-वग्ग की व्याख्या समाप्त हुई।

9. ඡන්නවග්ගො

९. छन्न-वग्ग

1. පලොකධම්මසුත්තවණ්ණනා

१. पलोकधम्म-सुत्त की व्याख्या।

84. අනිච්චලක්ඛණමෙව කථිතං, තඤ්ච පරියායෙන, අනිච්චලක්ඛණෙ කථිතෙ ඉතරලක්ඛණානි කථිතානෙව හොන්ති බ්‍යභිචාරභාවතො.

८४. केवल अनित्य-लक्षण ही कहा गया है, और वह भी पर्याय (विधि) से; अनित्य-लक्षण के कहे जाने पर अन्य लक्षण (दुःख, अनात्म) व्यभिचार के अभाव (अविनाभाव) के कारण कह ही दिए जाते हैं।

2. සුඤ්ඤතලොකසුත්තවණ්ණනා

२. सुञ्ञतलोक-सुत्त की व्याख्या।

85. අත්තනො ඉදන්ති අත්තනියන්ති ආහ ‘‘අත්තනො සන්තකෙනා’’ති.

८५. 'अत्तनीय' (आत्मीय) का अर्थ है 'अपना यह', इसीलिए "अपने स्वामित्व वाले से" कहा गया है।

3. සංඛිත්තධම්මසුත්තවණ්ණනා

३. संक्षिप्तधम्म-सुत्त की व्याख्या।

86. වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති ඛන්ධියවග්ගෙ ඛන්ධවසෙන ආගතං, ඉධ ආයතනවසෙනාති අයමෙව විසෙසො.

८६. पूर्वोक्त विधि से ही समझना चाहिए; खन्धिय-वग्ग में यह स्कन्धों के माध्यम से आया है, यहाँ आयतनों के माध्यम से है - यही विशेष अंतर है।

4. ඡන්නසුත්තවණ්ණනා

४. छन्न-सुत्त की व्याख्या।

87. සබ්බනිමිත්තෙහි පටිසල්ලීයති එතෙනාති පටිසල්ලානං, ඵලසමාපත්ති. ජීවිතහාරකසත්ථං ජීවිතස්ස හරණතො, සත්තානඤ්ච සසනතො හිංසනතො[Pg.296]. පරිචරිතොති පයිරුපාසිතො. තෙන යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජින්ති දීපෙති.

८७. 'पटिसल्लान' (प्रतिसंलयन) वह है जिसके द्वारा सभी निमित्तों से एकांत में जाया जाता है, अर्थात् फल-समापत्ति। 'जीवितहारक-शस्त्र' जीवन का हरण करने के कारण और सत्त्वों को हिंसित करने के कारण। 'परिचरितो' का अर्थ है सेवा की गई। उससे "यथा-अनुशिष्ट (निर्देशानुसार) प्रतिपन्न हुआ" यह स्पष्ट होता है।

අනුපවජ්ජන්ති පරෙහි න උපවදිතබ්බං. තං පනෙත්ථ ආයතිං අප්පටිසන්ධිභාවතො හොතීති ආහ ‘‘අප්පවත්තික’’න්ති. ‘‘නෙතං මමා’’තිආදීනි වදන්තො අරහත්තෙ පක්ඛිපිත්වා කථෙසි. පුථුජ්ජනභාවමෙව දීපෙන්තො වදති අකතකිච්චභාවදීපනෙන. කිඤ්චාපි ථෙරො පුච්ඡිතං පඤ්හං අරහත්තෙ පක්ඛිපිත්වා කථෙසි, ‘‘න සමනුපස්සාමී’’ති පන වදන්තො කිඤ්චි නිප්ඵත්තිං න කථෙසි, තස්මා ‘‘ඉදම්පි මනසි කාතබ්බ’’න්ති ඉදං ආනෙත්වා සම්බන්ධො.

'अनुपवज्ज' का अर्थ है दूसरों के द्वारा उपालम्भ (निंदा) न करने योग्य। वह यहाँ भविष्य में प्रतिसन्धि (पुनर्जन्म) न होने के कारण होता है, इसलिए "अप्पवत्तिकं" (प्रवृत्ति-रहित) कहा। "यह मेरा नहीं है" आदि कहते हुए उन्होंने अर्हत्त्व में सम्मिलित कर बात कही। 'अकृतकृत्य' भाव को दर्शाते हुए वे पृथग्जन भाव को ही प्रकट करते हैं। यद्यपि स्थविर ने पूछे गए प्रश्न को अर्हत्त्व में सम्मिलित कर कहा, फिर भी "मैं नहीं देखता" ऐसा कहते हुए उन्होंने किसी उपलब्धि को नहीं बताया, इसलिए "इसे भी मन में रखना चाहिए" इसे लाकर संबंध जोड़ा गया है।

කිලෙසපස්සද්ධීති කිලෙසපරිළාහවූපසමො. භවත්ථාය පුන භවත්ථාය. ආලයනිකන්ති පරියුට්ඨානෙති භවන්තරෙ අපෙක්ඛාසඤ්ඤිතෙ ආලයෙ නිකන්තියා ච පරියුට්ඨානප්පත්තියා. අසති අවිජ්ජමානාය. පටිසන්ධිවසෙන අඤ්ඤභවතො ඉධාගමනං ආගති නාම. චුතිවසෙන ගමනන්ති චවනවසෙන ඉතො ගති. අනුරූපගමනං ගති නාම තදුභයං න හොති. චුතූපපාතො අපරාපරභවනවසෙන චුති, උපපජ්ජනවසෙන උපපාතො, තදුභයම්පි න හොති. එවං පන චුතූපපාතෙ අසති නෙවිධ න ඉධ ලොකෙ. න හුරං න පරලොකෙ හොති. තතො එව න උභයත්ථ හොති. අයමෙව අන්තො අයං ඉධලොකෙ පරලොකෙ ච අභාවොයෙව දුක්ඛස්ස පරියොසානං. අයමෙවාති යථාවුත්තො එව – එත්ථ එතස්මිං පාඨෙ පරම්පරාගතො පමාණභූතො අත්ථො.

'क्लेसपस्सद्धि' (क्लेश-प्रश्रब्धि) का अर्थ है क्लेशों के परिदाह (जलन) का उपशमन। 'भवत्थाय' का अर्थ है पुनः भव (जन्म) के लिए। 'आलयनिकन्ति' का अर्थ है पर्युत्थान (उभरना); दूसरे भव में अपेक्षा (आशा) संज्ञक आलय में निकन्ति (आसक्ति) और पर्युत्थान की प्राप्ति से। 'असति' का अर्थ है अविद्यमान होने पर। प्रतिसन्धि के कारण अन्य भव से यहाँ आना 'आगति' है। च्युति (मृत्यु) के कारण यहाँ से जाना 'गति' है। अनुरूप गमन 'गति' कहलाता है, वे दोनों नहीं होते। 'चुतूपपातो' का अर्थ है बार-बार होने वाले भवों के कारण च्युति और उत्पन्न होने के कारण उपपात; वे दोनों भी नहीं होते। इस प्रकार च्युति और उपपात के न होने पर 'नेविध' (न इह) - इस लोक में नहीं। 'न हुरं' - परलोक में नहीं होता। इसीलिए दोनों जगह नहीं होता। यही अंत है - इस लोक और परलोक में यह अभाव ही दुःख का अंत है। 'अयमेव' का अर्थ है जैसा कहा गया है वैसा ही - यहाँ इस पाठ में यह परंपरा से प्राप्त प्रमाणभूत अर्थ है।

යෙ පනාති සම්මවාදිනො සන්ධාය වදති. අන්තරාභවං ඉච්ඡන්ති ‘‘එවං භවෙන භවන්තරසම්බන්ධො යුජ්ජෙය්‍යා’’ති. නිරත්ථකං අන්තරාභවස්ස නාම කස්සචි අභාවතො. චුතික්ඛන්ධානන්තරඤ්හි පටිසන්ධික්ඛන්ධානංයෙව පාතුභාවො. තෙනාහ ‘‘අන්තරාභවස්ස…පෙ… පටික්ඛිත්තොයෙවා’’ති. තත්ථ භාවොති අත්ථිතා. අභිධම්මෙ කථාවත්ථුප්පකරණෙ (කථා. 505-507) පටික්ඛිත්තොයෙව. යදි එවං ‘‘අන්තරෙනා’’ති ඉදං කථන්ති ආහ ‘‘අන්තරෙනා’’තිආදි. විකප්පතො අඤ්ඤං විකප්පන්තරං, තස්ස දීපනං ‘‘අන්තරෙනා’’ති වචනං. න අන්තරාභවදීපනං තාදිසස්ස අනුපලබ්භනතො පයොජනාභාවතො ච. යත්ථ හි විපාකවිඤ්ඤාණස්ස පච්චයො, තත්ථස්ස නිස්සයභූතස්ස වත්ථුස්ස සහභාවීනඤ්ච [Pg.297] ඛන්ධානං සම්භවොති සද්ධිං අත්තනො නිස්සයෙන විඤ්ඤාණං උප්පජ්ජතෙවාති නාස්ස උප්පත්තියා දෙසදූරතා වෙදිතබ්බා. ‘‘නෙව ඉධ න හුර’’න්ති වුත්තද්වයතො අපරං විකප්පෙන ‘‘න උභය’’න්ති, තත්ථපි න හොතියෙවාති අධිප්පායො. ‘‘අන්තරෙනා’’ති වා ‘‘විනා’’ති ඉමිනා සමානත්ථො නිපාතො, තස්මා නෙවිධ, න හුරං, උභයං විනාපි නෙවාති අත්ථො.

'ये पन' (जो फिर) - यह सम्यक्वादियों के संदर्भ में कहा गया है। वे 'अन्तराभव' (मध्यवर्ती अस्तित्व) की इच्छा करते हैं कि "इस प्रकार एक भव से दूसरे भव का संबंध जुड़ जाएगा"। यह निरर्थक है क्योंकि अन्तराभव जैसी कोई वस्तु नहीं होती। च्युति-स्कन्धों के तुरंत बाद प्रतिसन्धि-स्कन्धों का ही प्रादुर्भाव होता है। इसीलिए कहा - "अन्तराभव का... प्रतिषेध ही किया गया है"। वहाँ 'भाव' का अर्थ है अस्तित्व। अभिधम्म के कथावत्थु-प्रकरण में इसका प्रतिषेध ही है। यदि ऐसा है, तो यह "अन्तरेन" कैसे है? इसके लिए "अन्तरेन" आदि कहा। विकल्प से अन्य 'विकल्पान्तर' है, "अन्तरेन" शब्द उसी का द्योतक है। यह अन्तराभव का द्योतक नहीं है क्योंकि वैसा कुछ पाया नहीं जाता और उसका कोई प्रयोजन भी नहीं है। जहाँ विपाक-विज्ञान का प्रत्यय (कारण) होता है, वहीं उसके आश्रयभूत वस्तु और सहभावी स्कन्धों की उत्पत्ति होती है, अतः अपने आश्रय के साथ विज्ञान उत्पन्न होता ही है, इसलिए उसकी उत्पत्ति में देश-दूरी (स्थान की दूरी) नहीं समझनी चाहिए। "न यहाँ न वहाँ" इन दोनों कथनों के अतिरिक्त विकल्प से "न दोनों" कहा गया है, वहाँ भी वह नहीं ही होता - यही अभिप्राय है। अथवा "अन्तरेन" शब्द "विना" के समान अर्थ वाला निपात है, इसलिए अर्थ है - न यहाँ, न वहाँ, और दोनों के बिना भी नहीं।

ආහරීති ඡින්නවසෙන ගණ්හි. තෙනාහ ‘‘කණ්ඨනාළං ඡින්දී’’ති. පරිග්ගණ්හන්තොති සම්මසන්තො. පරිනිබ්බුතො දීඝරත්තං විපස්සනායං යුත්තපයුත්තභාවතො. ‘‘අනුපවජ්ජං ඡන්නෙන භික්ඛුනා සත්ථං ආහරිත’’න්ති, කථෙසීති අසෙක්ඛකාලෙ බ්‍යාකරණං විය කත්වා කථෙසි.

'आहरी' (लाया) का अर्थ है काटने के अर्थ में ग्रहण किया। इसीलिए कहा गया 'कंठ की नली को काट दिया'। 'परिगण्हन्तो' का अर्थ है विचार करते हुए। 'परिनिब्बुतो' (परिनिर्वृत) क्योंकि वह लंबे समय से विपश्यना में लगा हुआ था। 'छन्न भिक्षु ने निर्दोष रूप से शस्त्र का प्रयोग किया' - ऐसा कहा, अर्थात् अशैक्ष्य काल में व्याकरण की तरह कहा।

ඉමිනාති ‘‘උපවජ්ජකුලානී’’ති ඉමිනා වචනෙන. ථෙරොති සාරිපුත්තත්ථෙරො. එවන්ති එවං පුබ්බකාලෙසු සංසට්ඨවිහාරී හුත්වා ඨිතො පච්ඡා අරහත්තං පාපුණිස්සතීති ආසඞ්කන්තො පුච්ඡති. සෙසං උත්තානමෙව.

'इमिना' का अर्थ है 'उपवज्जकुलानि' इस वचन से। 'थेरो' का अर्थ है सारिपुत्त स्थविर। 'एवं' का अर्थ है इस प्रकार पूर्व काल में संसृष्ट-विहारी होकर स्थित रहने वाला बाद में अर्हत्व प्राप्त करेगा, ऐसी आशंका करते हुए पूछते हैं। शेष स्पष्ट ही है।

ඡන්නසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

छन्न सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

5-6. පුණ්ණසුත්තාදිවණ්ණනා

५-६. पुण्ण सुत्त आदि की व्याख्या।

88-89. න්ති චක්ඛුරූපද්වයං. තෙනාහ ‘‘චක්ඛුඤ්චෙව රූපඤ්චා’’ති. නන්දිසමුදයාති නන්දියා සමුදයතණ්හාය සෙසකාරණෙහි නන්දියා සමුදිති සමොධානං නන්දිසමුදයො, තස්මා නන්දිසමුදයා. තෙනාහ ‘‘තණ්හාය සමොධානෙනා’’ති. පඤ්චක්ඛන්ධසඞ්ඛාතස්ස දුක්ඛස්ස සමොධානෙන සමුදිති පවත්තියෙවාති සහ සමුදයෙන දුක්ඛස්ස දස්සිතත්තා ‘‘වට්ටං මත්ථකං පාපෙත්වා’’ති වුත්තං. නිරොධූපායෙන සද්ධිං නිරොධස්ස දස්සිතත්තා ‘‘විවට්ටං මත්ථකං පාපෙත්වා’’ති. පුච්ඡානුසන්ධිආදීසු අඤ්ඤතරො න හොතීති ආහ – ‘‘පාටියෙක්කො අනුසන්ධී’’ති.

'तं' का अर्थ है चक्षु और रूप का जोड़ा। इसीलिए कहा 'चक्षु और रूप'। 'नन्दिसमुदया' का अर्थ है नन्दि (तृष्णा) के उदय होने से, अर्थात् तृष्णा और अन्य कारणों से नन्दि का समूह (समुदय) होना 'नन्दिसमुदय' है, उस नन्दिसमुदय से। इसीलिए कहा 'तृष्णा के समूह से'। पाँच स्कन्धों रूपी दुःख के समूह से उदय होना ही प्रवृत्ति है, इस प्रकार समुदय के साथ दुःख को दिखाने के कारण 'संसार चक्र को शिखर तक पहुँचाकर' ऐसा कहा गया है। निरोध के उपाय के साथ निरोध को दिखाने के कारण 'विवट्ट (संसार से मुक्ति) को शिखर तक पहुँचाकर' कहा गया है। प्रश्न-अनुसन्धि आदि में से कोई अन्य नहीं है, इसलिए कहा - 'पृथक अनुसन्धि'।

චණ්ඩාති කොධනා. දුට්ඨාති දොසවන්තොති අත්ථො. කිබ්බිසාති පාපා. කක්ඛළාති දාරුණා. ඝටිකමුග්ගරෙනාති එකස්මිං පක්ඛෙ ඝටිකං දස්සෙත්වා කතෙන රස්සදණ්ඩෙන. සත්තානං සසනතො සත්ථං, තතො එව ජීවිතස්ස හරණතො හාරකඤ්චාති සත්ථහාරකං. ඉන්ද්‍රියසංවරො ‘‘දමො’’ති වුත්තො මනච්ඡට්ඨානං ඉන්ද්‍රියානං දමනතො. පඤ්ඤා ‘‘දමො’’ති වුත්තා කිලෙසවිසෙවිතානං දමනතො වූපසමනතො. උපොසථකම්මං ‘‘දමො’’ති [Pg.298] වුත්තං කායද්වාරාදීහි උප්පජ්ජනකඅසමස්ස දමනතො. ඛන්ති ‘‘දමො’’ති වෙදිතබ්බා අක්ඛන්තියා දමනතො වූපසමනතො. තෙනාහ ‘‘උපසමොති තස්සෙව වෙවචන’’න්ති.

'चण्डा' का अर्थ है क्रोधी। 'दुट्ठा' का अर्थ है दोषयुक्त। 'किब्बिसा' का अर्थ है पापी। 'कक्खळा' का अर्थ है क्रूर। 'घटिकमुग्गरेन' का अर्थ है एक ओर गुल्ली दिखाकर बनाए गए छोटे डंडे से। प्राणियों को मारने के कारण 'सत्थ' (शस्त्र), और उससे जीवन हरण करने के कारण 'हारक' - इस प्रकार 'सत्थहारक'। इन्द्रिय-संवर को 'दम' कहा गया है क्योंकि यह मन सहित छह इन्द्रियों का दमन करता है। प्रज्ञा को 'दम' कहा गया है क्योंकि यह क्लेशों के विस्तार का दमन और उपशमन करती है। उपोसथ कर्म को 'दम' कहा गया है क्योंकि यह काय-द्वार आदि से उत्पन्न होने वाली अशांति का दमन करता है। क्षान्ति को 'दम' समझना चाहिए क्योंकि यह अक्षान्ति का दमन और उपशमन करती है। इसीलिए कहा 'उपशम उसी का पर्यायवाची है' ।

එත්ථාති සුනාපරන්තජනපදෙ. එතෙ ද්වෙති අයං පුණ්ණත්ථෙරො තස්ස කනිට්ඨොති එතෙ ද්වෙ භාතරො. ආහච්ච අට්ඨාසි උළාරං බුද්ධාරම්මණං පීතිං උප්පාදෙත්වා. සත්ත සීහනාදෙ නදිත්වාති මම්මච්ඡෙදකානම්පි අක්කොසපරිභාසානං ඛමනෙ සන්තොසාභාවදීපනං, පාණිප්පහාරස්ස, ලෙඩ්ඩුප්පහාරස්ස, දණ්ඩප්පහාරස්ස, සත්ථප්පහාරස්ස, ජීවිතවොරොපනස්ස, ඛමනෙ සන්තොසාභාවදීපනඤ්චාති එවං සත්ත සීහනාදෙ නදිත්වා. චතූසු ඨානෙසු වසිතත්තා පාළියං වසනට්ඨානං අනුද්දෙසිකං කත්වා ‘‘සුනාපරන්තස්මිං ජනපදෙ විහරති’’ඉච්චෙව වුත්තං.

'एत्थ' का अर्थ है सुनापरन्त जनपद में। 'एते द्वे' का अर्थ है यह पुण्ण स्थविर और उनका छोटा भाई - ये दो भाई। 'आहच्च अट्ठासि' का अर्थ है बुद्ध को आलम्बन बनाकर उदार प्रीति उत्पन्न कर स्थित हुए। 'सात सिंहनाद करके' का अर्थ है मर्मभेदी अपशब्दों और गालियों को सहने में संतोष के अभाव का प्रदर्शन न करना, हाथ के प्रहार, ढेले के प्रहार, डंडे के प्रहार, शस्त्र के प्रहार और जीवन हरण को सहने में संतोष के अभाव का प्रदर्शन न करना - इस प्रकार सात सिंहनाद करके। चार स्थानों पर निवास करने के कारण पालि में निवास स्थान का विशेष उल्लेख न करके केवल 'सुनापरन्त जनपद में विहार करते हैं' ऐसा कहा गया है।

චතූසු ඨානෙසූති අබ්බුහත්ථපබ්බතෙ, සමුද්දගිරිවිහාරෙ, මාතුලගිරිම්හි, මකුළකාරාමවිහාරෙති ඉමෙසු චතූසු ඨානෙසු. න්ති චඞ්කමං ආරුය්හ කොචි භික්ඛු චඞ්කමිතුං සමත්ථො නත්ථි මහතා සමුද්දපරිස්සයෙන භාවනාමනසිකාරස්ස අනභිසම්භුණනතො. උප්පාතිකන්ති උප්පාතකරං මහාසඞ්ඛොභං උට්ඨපෙත්වා. සම්මුඛෙති අනිලපදෙසෙ. පටිවෙදෙසුන්ති පවෙදෙසුං.

'चार स्थानों में' का अर्थ है अब्बुहत्थ पर्वत, समुद्रगिरि विहार, मातुलगिरि और मकुळकाराम विहार - इन चार स्थानों में। 'तं' का अर्थ है उस चंक्रमण पर चढ़कर कोई भिक्षु चंक्रमण करने में समर्थ नहीं था, क्योंकि समुद्र के भारी शोर के कारण भावना और मनसिकार संभव नहीं हो पा रहा था। 'उप्पातिकं' का अर्थ है उत्पात करने वाले महान संक्षोभ को उत्पन्न करके। 'सम्मुखे' का अर्थ है वायु वाले स्थान में। 'पटिवेदेसुं' का अर्थ है सूचित किया।

ආරද්ධකාලතො පට්ඨායාති මණ්ඩලමාළස්ස කාතුං පථවීමිතකාලතො පභුති. සච්චබන්ධෙන පඤ්චසතානි පරිපූරෙතුං ‘‘එකූනපඤ්චසතාන’’න්ති වුත්තං. ගන්ධකුටින්ති ජෙතවනමහාවිහාරෙ මහාගන්ධකුටිං.

'आरम्भ काल से लेकर' का अर्थ है मण्डप बनाने के लिए भूमि मापने के समय से लेकर। सच्चबन्ध के साथ पाँच सौ की संख्या पूरी करने के लिए 'चार सौ निन्यानवे' कहा गया है। 'गन्धकुटी' का अर्थ है जेतवन महाविहार में महा-गन्धकुटी।

සච්චබන්ධනාමොති සච්චබන්ධෙ පබ්බතෙ චිරනිවාසිතාය ‘‘සච්චබන්ධො’’ත්වෙව ලද්ධනාමො. අරහත්තං පාපුණීති පඤ්චාභිඤ්ඤාපරිවාරං අරහත්තං අධිගච්ඡි. තෙනාහ ‘‘මග්ගෙනෙවස්ස අභිඤ්ඤා ආගතා’’ති.

'सच्चबन्ध नाम वाला' का अर्थ है सच्चबन्ध पर्वत पर लंबे समय तक निवास करने के कारण 'सच्चबन्ध' नाम प्राप्त किया। 'अर्हत्व प्राप्त किया' का अर्थ है पाँच अभिज्ञाओं के साथ अर्हत्व प्राप्त किया। इसीलिए कहा 'मार्ग के साथ ही उसकी अभिज्ञाएँ आ गईं' ।

තස්මිං සන්නිපතිතා මහාජනා කෙචි සොතාපන්නා, කෙචි සකදාගාමිනො, කෙචි අනාගාමිනො, කෙචි අරහන්තො අහෙසුං. තත්ථාපි කෙචි තෙවිජ්ජා, කෙචි ඡළභිඤ්ඤා, කෙචි පටිසම්භිදප්පත්තා අහෙසුං. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘මහාජනස්ස බන්ධනමොක්ඛො ජාතො’’ති. යෙ පන තත්ථ සරණගමනපඤ්චසීලදසසීලසමාදානෙන ලද්ධානුග්ගහා, තෙසං දෙවතානඤ්ච වසෙන ‘‘මහන්තං බුද්ධකොලාහලං අහොසී’’ති වුත්තං.

वहाँ एकत्रित हुए महाजनों में से कुछ स्रोतापन्न, कुछ सकृदागामी, कुछ अनागामी और कुछ अर्हन्त हुए। उनमें भी कुछ त्रैविद्य, कुछ षडभिज्ञ और कुछ प्रतिसंविदा-प्राप्त हुए। उसी के संदर्भ में कहा गया 'महाजनों का बन्धन-मोक्ष हुआ'। और जो वहाँ शरणगमन, पंचशील और दशशील ग्रहण करने से अनुगृहीत हुए, उनके और देवताओं के कारण 'महान बुद्ध-कोलाहल हुआ' ऐसा कहा गया है।

අරුණං [Pg.299] පන මහාගන්ධකුටියංයෙව උට්ඨපෙසි දෙවතානුග්ගහත්ථඤ්චෙව කුලානුදයාය ච. අපායමග්ගෙ ඔතාරිතො ‘‘කොචි ලොකස්ස සජිතා අත්ථි, තස්ස වසෙන පවත්තිසංහාරා හොන්ති, තෙනෙවායං පජා සනාථා හොති, තං යුඤ්ජති ච තස්මිං තස්මිං කම්මෙ’’ති මිච්ඡාගාහෙහි. පරිචරිතබ්බං යාචි ‘‘එත්ථ මයා චිරං වසිතබ්බ’’න්ති.

अरुणोदय तो महा-गन्धकुटी में ही किया, देवताओं के अनुग्रह और कुलों पर दया करने के लिए। अपाय मार्ग में गिरे हुए लोग इन मिथ्या धारणाओं में थे कि 'संसार का कोई सृष्टा है, उसी के वश में उत्पत्ति और विनाश होते हैं, उसी से यह प्रजा सनाथ है, और वह उन्हें उन-उन कर्मों में लगाता है'। सेवा करने की याचना की कि 'यहाँ मुझे लंबे समय तक निवास करना चाहिए' ।

ඡට්ඨන්ති බාහියසුත්තං. තං උත්තානමෙව හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා.

छठा बाहिय सुत्त है। वह पहले बताए गए तरीके के अनुसार स्पष्ट ही है।

පුණ්ණසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

पुण्ण सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

7-8. පඨමඑජාසුත්තාදිවණ්ණනා

७-८. प्रथम एजा सुत्त आदि की व्याख्या।

90-91. එජති ඡළාරම්මණනිමිත්තං කම්පතීති එජා. තෙනාහ ‘‘චලනට්ඨෙනා’’ති. ආබාධනට්ඨෙන පීළනට්ඨෙන. අන්තො දොසනට්ඨෙනාති අන්තොචිත්තෙ එව පදුස්සනට්ඨෙන. නිකන්තනට්ඨෙනාති ඡින්දනට්ඨෙන. හෙට්ඨා ගහිතමෙවාති හෙට්ඨා මඤ්ඤිතසමුග්ඝාතසාරුප්පසුත්තෙ ආගතමෙව. වුත්තනයමෙව මඤ්ඤිතසමුග්ඝාතසුත්තෙ.

'एजति' का अर्थ है छह आलम्बनों के निमित्त काँपना, वही 'एजा' है। इसीलिए कहा 'चलन के अर्थ में'। 'आबाधन' के अर्थ में अर्थात् 'पीड़न' के अर्थ में। 'अन्तो दोसन' के अर्थ में अर्थात् अन्तःकरण में ही दूषित होने के अर्थ में। 'निकन्तन' के अर्थ में अर्थात् काटने के अर्थ में। 'नीचे ग्रहण किया गया ही है' का अर्थ है नीचे 'मञ्ञितसमुग्घातसारुप्प सुत्त' में आया हुआ ही है। मञ्ञितसमुग्घात सुत्त में बताए गए तरीके के अनुसार ही है।

පඨමඑජාසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

प्रथम एजा सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

9-10. පඨමද්වයසුත්තාදිවණ්ණනා

९-१०. प्रथम द्वय सुत्त आदि की व्याख्या।

92-93. ද්වයන්ති දුකං. පාළියං ආමෙඩිතලොපෙන නිද්දෙසොති ආහ ‘‘ද්වෙ ද්වෙ කොට්ඨාසෙ’’ති. එවමෙතන්ති එවං අනිච්චාදිභාවෙන එතං චක්ඛුරූපඤ්චාති ද්වයං. චලතීති අනවට්ඨානෙන පචලති. බ්‍යථතීති ජරාය මරණෙන ච පවෙධති. හෙතු චෙව උප්පත්තිනිමිත්තත්තා. සහගතීති සහප්පවත්ති, තාය ගහෙතබ්බත්තා ‘‘සඞ්ගතී’’ති ඵස්සො වුත්තො. එස නයො සෙසපදද්වයෙපි. යස්මා ච සංගච්ඡමානධම්මවිමුත්තා සඞ්ගති නාම නත්ථි, තථා සන්නිපාතසමවායා, තෙසං වසෙන නිබ්බත්තො ඵස්සො තථා වුච්චතීති. තෙනාහ ‘‘ඉමිනා’’තිආදි.

९२-९३. 'द्वय' का अर्थ है 'दुख' (दो का समूह)। पालि में पुनरावृत्ति के लोप के साथ निर्देश होने के कारण कहा गया है— 'दो-दो भाग'। 'एवमेतं' का अर्थ है— इस प्रकार अनित्यता आदि के भाव से यह चक्षु और रूप का द्वय। 'चलति' का अर्थ है— अस्थिरता के कारण विचलित होना। 'ब्यथति' का अर्थ है— जरा और मरण के कारण कांपना। 'हेतु' ही उत्पत्ति का निमित्त होने के कारण है। 'सहगति' का अर्थ है— साथ-साथ प्रवृत्ति, उसके द्वारा ग्रहण किए जाने के कारण स्पर्श को 'संगति' कहा गया है। यही नियम शेष दो पदों में भी है। और चूंकि संगति (मिलन) नाम की कोई चीज़ उन धर्मों से मुक्त नहीं है जो मिल रहे हैं, उसी प्रकार सन्निपात और समवाय भी; उनके वश में उत्पन्न स्पर्श को वैसा कहा जाता है। इसीलिए 'इमिना' आदि कहा गया है।

වත්ථූති [Pg.300] චක්ඛු නිස්සයපච්චයාදිභාවෙන. ආරම්මණන්ති රූපං ආරම්මණපච්චයාදිභාවෙන. සහජාතා තයො ඛන්ධා වෙදනාදයො, තෙ සහජාතාදිපච්චයභාවෙන. අයං හෙතූති අයං තිවිධො හෙතූ. ඵස්සෙනාතිආදීසු අයං සඞ්ඛෙපත්ථො – යස්මා රූපාරම්මණෙ ඵස්සෙ අත්තනො ඵුසනකිච්චං කරොන්තෙ එවං වෙදනා අනුභවනකිච්චං, සඤ්ඤා සඤ්ජානනකිච්චං කරොති, තස්මා ‘‘ඵස්සෙන ඵුට්ඨමෙවා’’තිආදිවුත්තමෙව අත්ථං ඉදානි පුග්ගලාධිට්ඨානෙන දස්සෙතුං ‘‘ඵුට්ඨො’’තිආදි වුත්තං. පඤ්චෙව ඛන්ධා භගවතා සමතිංසාය ආකාරෙහි වුත්තා. කස්මාති ආහ ‘‘කථ’’න්තිආදි. රුක්ඛසාඛාසු රුක්ඛවොහාරො විය එකෙකධම්මෙපි ඛන්ධවොහාරො හොතියෙව. තෙනාහ භගවා – ‘‘විඤ්ඤාණං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො’’ති (යම. ඛන්ධයමක 2).

'वस्तु' का अर्थ है चक्षु, निश्रय-प्रत्यय आदि के भाव से। 'आरम्मण' का अर्थ है रूप, आलम्बन-प्रत्यय आदि के भाव से। सहजात तीन स्कन्ध वेदना आदि हैं, वे सहजात-प्रत्यय आदि के भाव से हैं। 'अयं हेतु' का अर्थ है यह त्रिविध हेतु। 'फस्सेन' आदि में यह संक्षिप्त अर्थ है— क्योंकि रूपात्मक आलम्बन में स्पर्श के अपना स्पर्श करने का कार्य करने पर, वेदना अनुभव करने का कार्य करती है और संज्ञा पहचानने का कार्य करती है, इसलिए 'स्पर्श द्वारा स्पर्श किया हुआ ही' आदि कहे गए अर्थ को ही अब पुद्गल के आधार पर दिखाने के लिए 'स्पृष्ट' (फुट्टो) आदि कहा गया है। भगवान द्वारा पांच ही स्कन्ध तीस प्रकार के आकारों से कहे गए हैं। क्यों? इसलिए 'कथं' आदि कहा। जैसे वृक्ष की शाखाओं में 'वृक्ष' का व्यवहार होता है, वैसे ही एक-एक धर्म में भी 'स्कन्ध' का व्यवहार होता ही है। इसीलिए भगवान ने कहा— 'विज्ञान ही विज्ञान-स्कन्ध है' (यम. खन्धयमक २)।

පඨමද්වයසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

प्रथम द्वय-सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

ඡන්නවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

छन्न-वग्ग की व्याख्या समाप्त हुई।

10. සළවග්ගො

१०. सळ-वग्ग (छह का वर्ग)

1. අදන්තඅගුත්තසුත්තවණ්ණනා

१. अदन्त-अगुत्त सुत्त की व्याख्या

94. අදමිතාති දමං නිබ්බිසෙවනභාවං අනීතා. අගොපිතාති සතිසඞ්ඛාතාය වතියා න රක්ඛිතා. අපිහිතාති සතිකවාටෙන න පිහිතා. චතූහිපි පදෙහි ඉන්ද්‍රියානං අනාවරණමෙවාහ. අධිකං වහන්තීති අධිවාහා, දුක්ඛස්ස අධිවාහා දුක්ඛාධිවාහා. නිරයෙසු උප්පජ්ජනකං නෙරයිකං. ආදි-සද්දෙන සෙසපාළිං සඞ්ගණ්හාති.

९४. 'अदमित' का अर्थ है दमन (संयम) या अनासक्ति के भाव को प्राप्त न होना। 'अगुत्त' का अर्थ है स्मृति रूपी बाड़ से रक्षित न होना। 'अपिहित' का अर्थ है स्मृति रूपी द्वार से बंद न होना। इन चारों पदों से इन्द्रियों के अनावरण (खुला होने) को ही कहा गया है। 'अत्यधिक वहन करने वाले' का अर्थ है अधिवाह, दुःख को वहन करने वाले 'दुःखाधिवाह' हैं। नरकों में उत्पन्न होने वाला 'नैरयिक' है। 'आदि' शब्द से शेष पालि का संग्रह होता है।

සළෙවාති ඡ-කාරස්ස ස-කාරො, ළ-කාරො පදසන්ධිකරො. යත්ථාති නිමිත්තත්ථෙ භුම්මං. අනවස්සුතා අතින්තාති රාගෙන අතෙමිතා.

'सळेव' में 'छ' कार का 'स' कार हुआ है और 'ळ' कार पद-सन्धि करने वाला है। 'यत्थ' निमित्त अर्थ में सप्तमी विभक्ति है। 'अनवस्सुता अतिन्ता' का अर्थ है राग से गीला न होना।

අස්සාදිතන්ති අස්සාදං ඉතං උපගතං. තෙනාහ ‘‘අස්සාදවන්ත’’න්ති. සුඛදුක්ඛන්ති ඉට්ඨානිට්ඨං. අන්වයතීති අන්වයො, හෙතු. ඵස්සොති අන්වයො එතස්සාති ඵස්සන්වයන්ති ආහ – ‘‘ඵස්සහෙතුක’’න්ති. ‘‘අවිරුද්ධ’’ඉති විභත්තිලොපෙන නිද්දෙසො.

'अस्सादितं' का अर्थ है आस्वाद को प्राप्त होना। इसीलिए 'आस्वादयुक्त' कहा गया है। 'सुख-दुःख' का अर्थ है इष्ट और अनिष्ट। 'अन्वयति' का अर्थ है अन्वय, हेतु। स्पर्श जिसका अन्वय (कारण) है, वह 'फस्सान्वय' है, इसीलिए 'स्पर्श-हेतुक' कहा गया है। 'अविरुद्ध' यह विभक्ति के लोप के साथ निर्देश है।

පපඤ්චසඤ්ඤාති [Pg.301] තණ්හාදිසමධූපසංහතසඤ්ඤා. තෙනාහ ‘‘කිලෙසසඤ්ඤාය පපඤ්චසඤ්ඤා නාම හුත්වා’’ති. පපඤ්චසඤ්ඤා එතෙසං අත්ථීති පපඤ්චසඤ්ඤා, ඉතරීතරා නරා. පපඤ්චයන්තාති සංසාරෙ පපඤ්චං චිරායනං කරොන්තා. සඤ්ඤිනොති ගෙහස්සිතසඤ්ඤාය සඤ්ඤාවන්තො. මනොමයං විතක්කන්ති කෙවලං මනසා සම්භාවිතං මිච්ඡාවිතක්කං. ඉරීයතීති ඉරියං පටිපත්තිං ඉරීයති පටිපජ්ජති.

'प्रपञ्च-संज्ञा' का अर्थ है तृष्णा आदि के साथ मिलकर बनी हुई संज्ञा। इसीलिए कहा गया है— 'क्लेश-संज्ञा के कारण प्रपञ्च-संज्ञा होकर'। 'प्रपञ्च-संज्ञा' जिनके पास है, वे 'प्रपञ्च-संज्ञा' वाले साधारण मनुष्य हैं। 'प्रपञ्चयन्ता' का अर्थ है संसार में प्रपञ्च (विलम्ब) करने वाले। 'संज्ञी' का अर्थ है गृहस्थ-आश्रित संज्ञा वाले। 'मनोमय वितर्क' का अर्थ है केवल मन से कल्पित मिथ्या वितर्क। 'इरीयति' का अर्थ है चर्या या प्रतिपत्ति (आचरण) पर चलना।

සුට්ඨු භාවිතොති සුට්ඨුභාවං සුභාවනං ඉතො භාවිතභාවිතො. ඵුට්ඨස්ස චිත්තන්ති තෙන යථාවුත්තඵස්සෙන ඵුට්ඨං අස්ස චිත්තං. න විකම්පතෙ ක්වචීති කිස්මිඤ්චි ඉට්ඨානිට්ඨාරම්මණෙ න කම්පති. පාරගාති පාරගාමිනො භවථ.

'सुट्टु भावितो' का अर्थ है भली-भांति भावना को प्राप्त, बार-बार भावित। 'फुट्टस्स चित्तं' का अर्थ है उस पूर्वोक्त स्पर्श से जिसका चित्त स्पृष्ट (प्रभावित) है। 'न विकम्पते क्वचि' का अर्थ है किसी भी इष्ट या अनिष्ट आलम्बन में विचलित नहीं होता। 'पारगा' का अर्थ है पार जाने वाले बनो।

අදන්තඅගුත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अदन्त-अगुत्त सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

2. මාලුක්‍යපුත්තසුත්තවණ්ණනා

२. मालुक्यपुत्त सुत्त की व्याख्या

95. අපසාදෙතීති තජ්ජෙති. උස්සාදෙතීති උක්කංසෙති. අයං කිර ථෙරො මාලුක්‍යපුත්තො. පමජ්ජිත්වාති යොනිසොමනසිකාරස්ස අනනුයුජ්ජනෙන පමජ්ජිත්වා.

९५. 'अपसादेति' का अर्थ है डांटना या तिरस्कार करना। 'उस्सादेति' का अर्थ है प्रशंसा करना या ऊपर उठाना। यह स्थविर मालुक्यपुत्त हैं। 'पमज्जित्वा' का अर्थ है योनिशो मनसिकार में न लगने के कारण प्रमाद करना।

යත්‍රාති පච්චත්තං වචනාලඞ්කාරෙ. නාමාති අසම්භාවනෙ අපසාදනපක්ඛෙ, උස්සාදනපක්ඛෙ පන සම්භාවනෙ. කිං ජාතන්ති කිං තෙන මහල්ලකභාවෙන ජාතන්ති මහල්ලකභාවං තිණායපි අමඤ්ඤමානො වදති. තෙනාහ ‘‘යදි…පෙ… අනුග්ගණ්හන්තො’’ති. අනුග්ගණ්හන්තොති අචින්තෙන්තො. මාදිසානං භගවතො ඔවාදො උපකාරාවහොති එතරහි ඔවාදඤ්ච පසංසන්තො.

'यत्र' शब्द यहाँ वचन के अलंकार के रूप में प्रयुक्त है। 'नाम' शब्द तिरस्कार के पक्ष में असंभावना के लिए है, और प्रशंसा के पक्ष में संभावना के लिए। 'किं जातं' का अर्थ है उस वृद्धावस्था से क्या हुआ, वह वृद्धावस्था को तिनके के समान भी न मानते हुए कहता है। इसीलिए कहा गया है— 'यदि... पे... अनुग्गण्हन्तो'। 'अनुग्गण्हन्तो' का अर्थ है विचार न करते हुए। 'मुझ जैसों के लिए भगवान का उपदेश उपकारी है'— इस प्रकार वह अब उपदेश की प्रशंसा कर रहा है।

‘‘අදිට්ඨා අදිට්ඨපුබ්බා’’තිආදිනා පරිකප්පවසෙන වුත්තනිදස්සනං ‘‘යථා එතෙසු ඡන්දාදයො න හොන්ති, එවමිතරෙසුපි පරිඤ්ඤාතෙසූ’’ති නයපටිපජ්ජනත්ථං, තෙසම්පි ඉමෙහි සමානෙතබ්බත්තා. තෙන වුත්තං ‘‘සුපිනකූපමා කාමා’’ති (ම. නි. 1.234; 2.46; පාචි. 417; චූළව. 65).

'अदिट्ठा अदिट्ठपुब्बा' आदि के द्वारा कल्पना के वश में कहा गया उदाहरण इस नीति को प्राप्त करने के लिए है कि 'जैसे इनमें छन्द (इच्छा) आदि नहीं होते, वैसे ही अन्य परिज्ञात विषयों में भी नहीं होते', क्योंकि उनकी भी इनके साथ समानता की जानी चाहिए। इसीलिए कहा गया है— 'काम स्वप्न के समान हैं' (म. नि. १.२३४; २.४६; पाचि. ४१७; चूळव. ६५)।

චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන දිට්ඨෙ දිට්ඨමත්තන්ති චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස රූපායතනං යත්තකො ගහණාකාරො, තත්තකං. කිත්තකං පමාණන්ති අත්තසංවෙදියං පරස්ස න [Pg.302] දිසිතබ්බං, කප්පනාමත්තං රූපං. තෙනාහ ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණං හී’’තිආදි. රූපෙති රූපායතනෙ. රූපමත්තමෙවාති නීලාදිභෙදං රූපායතනමත්තං, න නීලාදි. විසෙසනිවත්තනත්ථො හි අයං මත්ත-සද්දො. යදි එවං, එව-කාරො කිමත්ථියො? චක්ඛුවිඤ්ඤාණඤ්හි රූපායතනෙ ලබ්භමානම්පි නීලාදිවිසෙසං ‘‘ඉදං නීලං නාම, ඉදං පීතං නාමා’’ති න ගණ්හාති. කුතො නිච්චානිච්චාදිසභාවත්ථන්ති සංහිතස්සපි නිවත්තනත්ථං එවකාරග්ගහණං. තෙනාහ ‘‘න නිච්චාදිසභාව’’න්ති. සෙසවිඤ්ඤාණෙහිපීති ජවනවිඤ්ඤාණෙහිපි.

चक्षु-विज्ञान द्वारा देखे गए में 'दृष्ट-मात्र' का अर्थ है— चक्षु-विज्ञान का रूपायतन को ग्रहण करने का जितना आकार है, उतना ही। 'कितना प्रमाण' का अर्थ है— स्वयं के द्वारा अनुभव किया जाने वाला, दूसरे को न दिखने वाला, केवल कल्पना मात्र रूप। इसीलिए 'चक्षु-विज्ञान ही' आदि कहा गया है। 'रूपे' का अर्थ है रूपायतन में। 'रूप-मात्र ही' का अर्थ है नील आदि के भेद वाला केवल रूपायतन, न कि नील आदि। यह 'मात्र' शब्द विशेष के निषेध के लिए है। यदि ऐसा है, तो 'एव' (ही) शब्द किसलिए है? क्योंकि चक्षु-विज्ञान रूपायतन में प्राप्त होने वाले नील आदि विशेष को 'यह नीला है, यह पीला है' इस प्रकार ग्रहण नहीं करता। फिर नित्य-अनित्य आदि स्वभाव का अर्थ कहाँ से आएगा? इसलिए सम्बद्ध अर्थ के भी निषेध के लिए 'एव' कार का ग्रहण है। इसीलिए कहा— 'नित्य आदि स्वभाव वाला नहीं'। 'शेष विज्ञानों से भी' का अर्थ है जवन-विज्ञानों से भी।

දිට්ඨං නාම චක්ඛුවිඤ්ඤාණං රූපායතනස්ස දස්සනන්ති කත්වා. තෙනාහ ‘‘රූපෙ රූපවිජානන’’න්ති. චක්ඛුවිඤ්ඤාණමත්තමෙවාති යත්තකං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං රූපායතනෙ ගහණමත්තං, තංමත්තමෙව මෙ සබ්බං චිත්තං භවිස්සතීති අත්ථො. ‘‘රාගාදිරහෙනා’’ති වා පාඨො. දිට්ඨං නාම පදත්ථතො චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන දිට්ඨං රූපං. තත්ථෙවාති චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන දිට්ඨමත්තෙ රූපෙ. චිත්තත්තයං දිට්ඨමත්තං නාම චක්ඛුවිඤ්ඤාණං විය රාගාදිවිරහෙන පවත්තනතො. තෙනාහ ‘‘යථා ත’’න්ති ආදි.

'दृष्ट' का अर्थ है चक्षु-विज्ञान द्वारा रूपायातन का दर्शन। इसीलिए कहा गया है - 'रूप में रूप का विज्ञान'। 'चक्षु-विज्ञान मात्र ही' का अर्थ है कि जितना चक्षु-विज्ञान रूपायातन के ग्रहण मात्र में है, उतना मात्र ही मेरा सारा चित्त होगा। अथवा 'रागादि के अभाव से' ऐसा पाठ है। 'दृष्ट' शब्द के अर्थ से चक्षु-विज्ञान द्वारा देखा गया रूप है। 'वहीं' का अर्थ है चक्षु-विज्ञान द्वारा देखे गए रूप मात्र में। चित्त-त्रय 'दृष्ट मात्र' कहलाता है क्योंकि वह चक्षु-विज्ञान की तरह रागादि के विरहित होने से प्रवृत्त होता है। इसीलिए 'जैसे वह' आदि कहा गया है।

මනොද්වාරාවජ්ජනෙන විඤ්ඤාතාරම්මණං විඤ්ඤාතන්ති අධිප්පෙතං රාගාදිවිරහෙන විඤ්ඤෙය්‍යතො. තෙනාහ ‘‘යථා ආවජ්ජනෙනා’’තිආදි.

मनोद्वार-आवर्जन द्वारा विज्ञात आलम्बन 'विज्ञात' कहलाता है, जो रागादि के विरहित होने से विज्ञातव्य है। इसीलिए 'जैसे आवर्जन द्वारा' आदि कहा गया है।

තදාති තස්මිං කාලෙ, න තතො පට්ඨායාති අයමෙත්ථ අත්ථොති දස්සෙති. ‘‘දිට්ඨමත්ත’’න්තිආදිනා යෙසං රාගාදීනං නිවත්තනං අධිප්පෙතං, තෙ ‘‘තෙනා’’ති එත්ථ ත-සද්දෙන පච්චාමසීයන්තීති ‘‘තෙන රාගෙන වා රත්තො’’තිආදි වුත්තං. තත්ථාති විසයෙ භුම්මං, විසයභාවො ච විසයිනා සම්බන්ධවසෙන ඉච්ඡිතබ්බොති වුත්තං ‘‘පටිබද්ධො’’තිආදි.

'तब' का अर्थ है उस समय, न कि उसके बाद से - यह यहाँ अर्थ दिखाया गया है। 'दृष्ट मात्र' आदि के द्वारा जिन रागादि की निवृत्ति अभिप्रेत है, उन्हें यहाँ 'तेन' (उसके द्वारा) शब्द से निर्दिष्ट किया गया है, इसीलिए 'उस राग से रक्त' आदि कहा गया है। 'वहाँ' विषय के अर्थ में सप्तमी विभक्ति है, और विषयी के साथ सम्बन्ध के कारण विषय-भाव की इच्छा की जानी चाहिए, इसीलिए 'प्रतिबद्ध' आदि कहा गया है।

සතීති රූපස්ස යථාසභාවසල්ලක්ඛණා සති මුට්ඨා පියනිමිත්තමනසිකාරෙන අනුප්පජ්ජනතො න දිස්සති නප්පවත්තති. අජ්ඣොසාති අජ්ඣොසාය. ගිලිත්වා පරිනිට්ඨපෙත්වා අත්තනියකරණෙන.

'स्मृति' का अर्थ है रूप के यथास्वभाव का संलक्षण करने वाली स्मृति, जो प्रिय निमित्त के मनसिकार द्वारा उत्पन्न न होने के कारण दिखाई नहीं देती या प्रवृत्त नहीं होती। 'अज्झोसा' का अर्थ है आसक्त होकर। 'निगलकर' का अर्थ है पूर्णतः समाप्त कर उसे अपना बना लेने से।

අභිජ්ඣා ච විහෙසා චාති කරණත්ථෙ පච්චත්තවචනන්ති ආහ – ‘‘අභිජ්ඣාය ච විහෙසාය චා’’ති. අත්ථවසෙන විභත්තිපරිණාමොති ආහ – ‘‘අභිජ්ඣාවිහෙසාහී’’ති. ආචිනන්තස්සාති වඩ්ඪෙන්තස්ස. පටිස්සතොති පතිස්සතො සබ්බත්ථ සතියා යුත්තො. සෙවතො චාපීති එත්ථ -සද්දො අපි-සද්දො ච නිපාතමත්තන්ති ‘‘සෙවන්තස්ස’’ඉච්චෙව අත්ථො වුත්තො.

'अभिध्या और विहेसा' यहाँ प्रथमा विभक्ति करण के अर्थ में है, इसलिए कहा - 'अभिध्या और विहेसा के द्वारा'। अर्थ के अनुसार विभक्ति का परिणाम होने से कहा - 'अभिध्या और विहेसा से'। 'संचय करने वाले का' का अर्थ है बढ़ाने वाले का। 'प्रतिस्मृत' का अर्थ है प्रतिस्मृत, जो सर्वत्र स्मृति से युक्त है। 'सेवन करने वाले का भी' यहाँ 'च' शब्द और 'अपि' शब्द केवल निपात मात्र हैं, इसलिए 'सेवन करने वाले का' ही अर्थ कहा गया है।

මාලුක්‍යපුත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

मालुक्यपुत्त सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

3. පරිහානසුත්තවණ්ණනා

३. परिहाण सुत्त की व्याख्या।

96. පරිහානසභාවන්ති [Pg.303] අනවජ්ජධම්මෙහි පරිහායනසභාවං. අභිභවිතානීති අභිභූතානි නිබ්බිසෙවනභාවාකාරෙන. සරසඞ්කප්පාති තස්මිං තස්මිං විසයෙ අනවට්ඨිතභාවෙන සඞ්කප්පා. සංයොජනියාති සංයොජෙතබ්බා. සංයොජනානඤ්හි පුනප්පුනං උප්පත්තියා ඔකාසං දෙන්තො කිලෙසජාතං අධිවාසෙති නාම. කිලෙසො එව කිලෙසජාතං. ආරම්මණං පන චිත්තෙ කරොන්තො අධිවාසෙති නාම. ඡන්දරාගප්පහානෙන න පජහති ආරම්මණං, කිලෙසං පන අනුප්පත්තිධම්මතාපාදනෙන එව. අභිභවිතං ආයතනන්ති කථිතං අධිවාසනාදිනා. ‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, පරිහානධම්මො හොතී’’ති ධම්මං පුච්ඡිත්වා තං විභජන්තෙන භගවතා ‘‘තඤ්චෙ භික්ඛු අධිවාසෙතී’’තිආදිනා පුග්ගලෙන පුග්ගලාධිට්ඨානෙන ධම්මො දස්සිතො.

९६. 'परिहाण स्वभाव' का अर्थ है अनिन्द्य धर्मों से हानि होने का स्वभाव। 'अभिभूत' का अर्थ है सेवन न करने के भाव के आकार से अभिभूत। 'स्व-रस-संकल्प' का अर्थ है उन-उन विषयों में अनवस्थित होने के कारण संकल्प। 'संयोजनीय' का अर्थ है संयोजित करने योग्य। क्योंकि संयोजनों की बार-बार उत्पत्ति का अवसर देते हुए वह क्लेश-समूह को स्वीकार करता है। क्लेश ही क्लेश-समूह है। आलम्बन को चित्त में करते हुए वह उसे स्वीकार करता है। छन्द-राग के प्रहाण से वह आलम्बन का त्याग नहीं करता, बल्कि क्लेश को अनुत्पत्ति-धर्मिता प्राप्त कराने से ही करता है। 'अभिभूत आयतन' अधिवासना आदि के द्वारा कहा गया है। 'भिक्षुओं, कैसे परिहाण-धर्मा होता है?' इस प्रकार धर्म को पूछकर उसका विभाजन करते हुए भगवान ने 'यदि वह भिक्षु उसे स्वीकार करता है' आदि के द्वारा पुद्गल के माध्यम से पुद्गलाधिष्ठान धर्म को दर्शाया है।

පරිහානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

परिहाण सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

4. පමාදවිහාරීසුත්තවණ්ණනා

४. प्रमादविहारी सुत्त की व्याख्या।

97. පිදහිත්වා චක්ඛුන්ද්‍රියං න පිදහිත්වා සඤ්ඡාදිත්වා ඨිතස්ස. බ්‍යාසිඤ්චතීති කිලෙසෙහි විසෙසෙන ආසිඤ්චති. කිලෙසතින්තන්ති කිලෙසෙහි අවස්සුතං. දුබ්බලපීති තරුණා න බලප්පත්තා. බලවපීති උබ්බෙගා ඵරණප්පත්තා ච පීති. දරථප්පස්සද්ධීති කායචිත්තදරථවූපසමලක්ඛණා පස්සද්ධි. න උප්පජ්ජන්ති පච්චයපරම්පරාය අසිද්ධත්තා. ‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, පමාදවිහාරී හොතී’’තිආදිනා පුග්ගලං පුච්ඡිත්වා ‘‘පාමොජ්ජං න හොති, පාමොජ්ජං ජායතී’’තිආදිනා ච, ධම්මෙන ‘‘පමාදවිහාරී අප්පමාදවිහාරී’’ති ච පුග්ගලො දස්සිතො.

९७. 'चक्षु इन्द्रिय को न ढककर' का अर्थ है न ढककर या न आच्छादित कर स्थित रहने वाले का। 'सिंचित होता है' का अर्थ है क्लेशों से विशेष रूप से सिंचित होता है। 'क्लेश-सिक्त' का अर्थ है क्लेशों से भीगा हुआ। 'दुर्बल प्रीति' का अर्थ है तरुण, जो बल प्राप्त नहीं हुई है। 'बलवती प्रीति' का अर्थ है उद्वेग और स्फुरण को प्राप्त प्रीति। 'दरथ-प्रश्रब्धि' का अर्थ है काय और चित्त के दरथ के उपशम के लक्षण वाली प्रश्रब्धि। 'उत्पन्न नहीं होते' क्योंकि प्रत्ययों की परम्परा सिद्ध नहीं है। 'भिक्षुओं, कैसे प्रमादविहारी होता है?' आदि के द्वारा पुद्गल को पूछकर 'प्रमोद नहीं होता, प्रमोद उत्पन्न होता है' आदि के द्वारा और धर्म के माध्यम से 'प्रमादविहारी और अप्रमादविहारी' पुद्गल को दर्शाया गया है।

පමාදවිහාරීසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

प्रमादविहारी सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

5. සංවරසුත්තවණ්ණනා

५. संवर सुत्त की व्याख्या।

98. ඉදන්ති ‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, අසංවරො’’ති? ඉදං වචනං. පහාතබ්බධම්මක්ඛානවසෙනාති පහාතබ්බධම්මස්සෙව කථනං වුත්තං. ‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, අසංවරො [Pg.304] හොතී’’ති ධම්මං පුච්ඡිත්වා ‘‘සන්ති, භික්ඛවෙ, චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යා රූපා’’තිආදිනා ධම්මොව විභත්තො.

९८. 'यह' का अर्थ है 'भिक्षुओं, असंवर कैसे होता है?' यह वचन। 'प्रहातव्य धर्मों के कथन के वश से' का अर्थ है प्रहातव्य धर्मों का ही कथन कहा गया है। 'भिक्षुओं, असंवर कैसे होता है?' इस प्रकार धर्म को पूछकर 'भिक्षुओं, चक्षु-विज्ञेय रूप हैं' आदि के द्वारा धर्म को ही विभक्त किया गया है।

සංවරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

संवर सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

6. සමාධිසුත්තවණ්ණනා

६. समाधि सुत्त की व्याख्या।

99. චිත්තෙකග්ගතායාති සමථවසෙන චිත්තෙකග්ගතාය. පරිහායමානෙති තස්ස අලාභෙන පරිහායමානෙ. කම්මට්ඨානන්ති විපස්සනාකම්මට්ඨානං, සමථමෙව වා.

९९. 'चित्त की एकाग्रता से' का अर्थ है शमथ के वश से चित्त की एकाग्रता से। 'परिहीण होने पर' का अर्थ है उसके लाभ न होने से परिहीण होने पर। 'कर्मस्थान' का अर्थ है विपश्यना कर्मस्थान, अथवा शमथ ही।

7. පටිසල්ලානසුත්තවණ්ණනා

७. प्रतिसंलयन सुत्त की व्याख्या।

100. කම්මට්ඨානන්ති සමථවිපස්සනාකම්මට්ඨානං.

१००. 'कर्मस्थान' का अर्थ है शमथ-विपश्यना कर्मस्थान।

8-9. පඨමනතුම්හාකංසුත්තාදිවණ්ණනා

८-९. प्रथम न-तुम्हाकं सुत्त आदि की व्याख्या।

101-102. උපමං පරිවාරෙත්වාති උපමං පරිහරිත්වා. සුද්ධිකවසෙනාති උපමාය විනා කෙවලමෙව.

१०१-१०२. 'उपमा को छोड़कर' का अर्थ है उपमा का त्याग कर। 'शुद्धिक के वश से' का अर्थ है उपमा के बिना केवल मात्र।

10. උදකසුත්තවණ්ණනා

१०. उदक सुत्त की व्याख्या।

103. උදකොති තස්ස නාමං. වෙදං ඤාණං. සබ්බං ජිතවාති සබ්බජි. අවඛතන්ති නිඛතං. උච්ඡාදනධම්මොති උච්ඡාදෙතබ්බසභාවො. පරිමද්දනධම්මොති පරිමද්දිතබ්බසභාවො. පරිහතොති පරිහරිතො. ඔදනකුම්මාසූපචයුච්ඡාදනපරිමද්දනපදෙහීති වත්තබ්බං. උච්ඡාදනං වා පරිමද්දනමත්තමෙවාති කත්වා න ගහිතං.

१०३. 'उदक' उसका नाम है। 'वेद' का अर्थ है ज्ञान। 'सबको जीतने वाला' का अर्थ है सर्वजित। 'अवखत' का अर्थ है गड़ा हुआ। 'उत्सादन-धर्मा' का अर्थ है उत्सादन करने योग्य स्वभाव वाला। 'परिमर्दन-धर्मा' का अर्थ है परिमर्दन करने योग्य स्वभाव वाला। 'परिहृत' का अर्थ है परिहृत। 'ओदन-कुल्माष-उपचय-उत्सादन-परिमर्दन-उपदेहों से' ऐसा कहा जाना चाहिए। 'उत्सादन' या 'परिमर्दन मात्र' ही मानकर उसे ग्रहण नहीं किया गया।

උදකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

उदक सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

සළවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

षड्वर्ग व्याख्या समाप्त हुई।

දුතියො පණ්ණාසකො.

द्वितीय पन्नासक।

11. යොගක්ඛෙමිවග්ගො

११. योगक्षेमी वर्ग।

1. යොගක්ඛෙමිසුත්තවණ්ණනා

१. योगक्षेमी सुत्त की व्याख्या।

104. චතූහි [Pg.305] යොගෙහීති කාමයොගාදීහි චතූහි යොගෙහි. ඛෙමිනොති ඛෙමවතො කුසලිනො. කාරණභූතන්ති කත්තබ්බඋපායස්ස කාරණභූතං. පරියායති පවත්තිං නිවත්තිඤ්ච ඤාපෙතීති පරියායො, ධම්මො ච සො පරියත්තිධම්මත්තා පරියායො චාති ධම්මපරියායො, තං ධම්මපරියායං. යස්මා පන සො තස්සාධිගමස්ස කාරණං හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘ධම්මකාරණ’’න්ති. යුත්තින්ති සමථවිපස්සනාධම්මානීති වා චතුසච්චධම්මානීති වා. ‘‘තස්මා’’ති පදං උද්ධරිත්වා – ‘‘කස්මා’’ති කාරණං පුච්ඡන්තො ‘‘කිං අක්ඛාතත්තා, උදාහු පහීනත්තා’’ති විභජිත්වා පුච්ඡි. යස්මා පන ඡන්දරාගප්පහානං යොගක්ඛෙමිභාවස්ස කාරණං, න කථනං, තස්මා ‘‘පහීනත්තා’’තිආදි වුත්තං.

१०४. "चार योगों से" अर्थात् काम-योग आदि चार योगों से। "क्षेमी" अर्थात् क्षेमवान् (सुरक्षित) कुशल। "कारणभूत" अर्थात् किए जाने वाले उपाय का कारणभूत। "पर्याय" अर्थात् जो प्रवृत्ति और निवृत्ति को ज्ञापित करता है वह पर्याय है, और वह धर्म भी है क्योंकि वह पर्यत्ति-धर्म है, इसलिए वह "धर्म-पर्याय" है, उस धर्म-पर्याय को। चूँकि वह उस (अधिगम) की प्राप्ति का कारण होता है, इसलिए "धर्म-कारण" कहा गया है। "युक्ति" अर्थात् शमथ-विपश्यना धर्म या चार आर्य सत्य धर्म। "तस्मा" (इसलिए) पद को हटाकर - "कस्मा" (क्यों) इस प्रकार कारण पूछते हुए "क्या आख्यात होने से, अथवा प्रहीण होने से" इस प्रकार विभक्त करके पूछा। चूँकि छन्द-राग का प्रहाण ही योगक्षेम-भाव का कारण है, न कि केवल कथन, इसलिए "प्रहीण होने से" आदि कहा गया है।

යොගක්ඛෙමිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

योगक्षेमी सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

2-10. උපාදායසුත්තාදිවණ්ණනා

२-१०. उपादाय सुत्त आदि की व्याख्या।

105-113. වෙදනාසුඛදුක්ඛන්ති වෙදනාසඞ්ඛාතං සුඛඤ්ච දුක්ඛඤ්ච කථිතං. ‘‘අජ්ඣත්තං සුඛං දුක්ඛ’’න්ති වුත්තත්තා විමුත්තිසුඛස්ස ච සළායතනදුක්ඛස්ස ච කථිතත්තා විවට්ටසුඛං චෙත්ථ කථිතමෙවාති සක්කා විඤ්ඤාතුං. කාමං ඛන්ධියවග්ගෙ ඛන්ධවසෙන දෙසනා ආගතා, න ආයතනවසෙන. එත්ථ පන වත්තබ්බං අත්ථජාතං ඛන්ධියවග්ගෙ වුත්තනයමෙවාති.

१०५-११३. "वेदना सुख-दुःख" अर्थात् वेदना संज्ञक सुख और दुःख कहा गया है। "अध्यात्म सुख-दुःख" ऐसा कहे जाने से, विमुक्ति-सुख और षडायतन-दुःख के कहे जाने से, यहाँ विवर्त-सुख (निर्वाण सुख) भी कहा ही गया है, ऐसा समझा जा सकता है। यद्यपि खन्ध-वग्ग में स्कन्धों के वश से देशना आई है, आयतनों के वश से नहीं। परन्तु यहाँ जो कहने योग्य अर्थ है, वह खन्ध-वग्ग में कहे गए नय के समान ही है।

උපාදායසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

उपादाय सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

යොගක්ඛෙමිවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

योगक्षेमी वग्ग की व्याख्या समाप्त हुई।

12. ලොකකාමගුණවග්ගො

१२. लोककामगुण वग्ग।

1-2. පඨමමාරපාසසුත්තාදිවණ්ණනා

१-२. प्रथम मारपास सुत्त आदि की व्याख्या।

114-115. ආවසති එත්ථ කිලෙසමාරොති ආවාසො. කාමගුණඅජ්ඣත්තිකබාහිරානි ආයතනානි. කිලෙසමාරස්ස ආවාසං ගතො [Pg.306] වසං ගතො. තිවිධස්සාති පපඤ්චසඤ්ඤාසඞ්ඛාතස්ස තිවිධස්සපි මාරස්ස. තතො එව දෙවපුත්තමාරස්සපි වසං ගතොති සක්කා විඤ්ඤාතුං.

११४-११५. "आवास" अर्थात् यहाँ क्लेश-मार निवास करता है। कामगुण, आध्यात्मिक और बाह्य आयतन (आवास हैं)। क्लेश-मार के आवास में गया हुआ, उसके वश में गया हुआ। "त्रिविध" अर्थात् प्रपञ्च-संज्ञा-संखात (प्रपञ्च की संज्ञा और गणना) रूप त्रिविध मार के। उससे ही देवपुत्र-मार के भी वश में गया हुआ समझा जा सकता है।

පඨමමාරපාසසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

प्रथम मारपास सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

3. ලොකන්තගමනසුත්තවණ්ණනා

३. लोकन्तगमन सुत्त की व्याख्या।

116. ලොකියන්ති එත්ථ සත්තකායභූතගාමාදීති ලොකො, චක්කවාළො. සඞ්ඛාරො පන ලුජ්ජනපලුජ්ජනට්ඨෙන ලොකො. අන්තන්ති ඔසානං. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන සංසන්දිත්වාති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණගතියා සමානෙත්වා අවිරොධෙත්වා. ථොමෙස්සාමීති පසංසිස්සාමි.

११६. "लोकीय" यहाँ सत्त्व-काय, भूत-ग्राम आदि "लोक" हैं, चक्रवाल है। संस्कार तो टूटने-फूटने (लुज्जन-पलुज्जन) के अर्थ में लोक है। "अन्त" अर्थात् समाप्ति। "सर्वज्ञता-ज्ञान से मिलान करके" अर्थात् सर्वज्ञता-ज्ञान की गति के साथ समानता करके, बिना विरोध के। "प्रशंसा करूँगा" (थोमेस्सामि) अर्थात् स्तुति करूँगा।

එවංසම්පත්තිකන්ති එවංසම්පජ්ජනකං එවංපස්සිතබ්බං ඉදං මම අජ්ඣෙසනං. තෙනාහ ‘‘ඊදිසන්ති අත්ථො’’ති. ජානං ජානාතීති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන ජානිතබ්බං ජානාති එව. න හි පදෙසඤ්ඤාණෙ ඨිතො ජානිතබ්බං සබ්බං ජානාති. උක්කට්ඨනිද්දෙසෙන හි අවිසෙසග්ගහණෙන ච ‘‘ජාන’’න්ති ඉමිනා නිරවසෙසං ඤෙය්‍යජාතං පරිග්ගය්හතීති තබ්බිසයාය ජානනකිරියාය සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණමෙව කරණං භවිතුං යුත්තං. පකරණවසෙන ‘‘භගවා’’ති පදසන්නිධානෙන ච අයමත්ථො විභාවෙතබ්බො. පස්සිතබ්බමෙව පස්සතීති දිබ්බචක්ඛු-පඤ්ඤාචක්ඛු-ධම්මචක්ඛු-බුද්ධචක්ඛු-සමන්තචක්ඛු-සඞ්ඛාතෙහි ඤාණචක්ඛූහි පස්සිතබ්බං පස්සති එව. අථ වා ජානං ජානාතීති යථා අඤ්ඤෙ සවිපල්ලාසා කාමරූපපරිඤ්ඤාවාදිනො ජානන්තාපි විපල්ලාසවසෙන ජානන්ති, න එවං භගවා. භගවා පන පහීනවිපල්ලාසත්තා ජානන්තො ජානාති එව, දිට්ඨිදස්සනස්ස අභාවා පස්සන්තො පස්සති එවාති අත්ථො.

"ऐसी सम्पत्ति वाला" अर्थात् इस प्रकार उत्पन्न होने वाला, इस प्रकार देखा जाने वाला यह मेरा निवेदन है। इसीलिए कहा "ऐसी स्थिति है"। "जानता हुआ जानता है" अर्थात् सर्वज्ञता-ज्ञान से जो जानने योग्य है उसे जानता ही है। प्रादेशिक ज्ञान (अपूर्ण ज्ञान) में स्थित होकर कोई सब जानने योग्य को नहीं जानता। उत्कृष्ट निर्देश से और अविशेष ग्रहण से "जानता हुआ" इसके द्वारा निःशेष ज्ञेय-समूह का परिग्रह होता है, इसलिए उस विषय वाली ज्ञान-क्रिया के लिए सर्वज्ञता-ज्ञान ही करण (साधन) होना उचित है। प्रकरण के वश से और "भगवान्" पद के सान्निध्य से यह अर्थ स्पष्ट करना चाहिए। "देखने योग्य को ही देखता है" अर्थात् दिव्य-चक्षु, प्रज्ञा-चक्षु, धर्म-चक्षु, बुद्ध-चक्षु और समन्त-चक्षु संज्ञक ज्ञान-चक्षुओं से जो देखने योग्य है उसे देखता ही है। अथवा "जानता हुआ जानता है" जैसे अन्य विपर्यास युक्त काम-रूप-परिज्ञावादी जानते हुए भी विपर्यास के वश से जानते हैं, भगवान् वैसे नहीं। भगवान् तो प्रहीण-विपर्यास होने के कारण जानते हुए जानते ही हैं, दृष्टि-दर्शन के अभाव के कारण देखते हुए देखते ही हैं - यह अर्थ है।

දස්සනපරිණායකට්ඨෙනාති යථා චක්ඛු සත්තානං දස්සනත්ථං පරිණෙති සාධෙති, එවං ලොකස්ස යාථාවදස්සනසාධනතොපි දස්සනකිච්චපරිණායකට්ඨෙන චක්ඛුභූතො, පඤ්ඤාචක්ඛුමයත්තා වා සයම්භූඤාණෙන පඤ්ඤාචක්ඛුං භූතො පත්තොති වා චක්ඛුභූතො. ඤාණභූතොති එතස්ස ච එවමෙව අත්ථො දට්ඨබ්බො. ධම්මා වා බොධිපක්ඛියා, තෙහි උප්පන්නත්තා ලොකස්ස ච තදුප්පාදනතො අනඤ්ඤසාධාරණං වා ධම්මං පත්තො අධිගතොති ධම්මභූතො. ‘‘බ්‍රහ්මා’’වුච්චති සෙට්ඨට්ඨෙන මග්ගඤාණං, තෙන උප්පන්නත්තා ලොකස්ස [Pg.307] ච තදුප්පාදනතො තඤ්ච සයම්භූඤාණෙන පත්තොති බ්‍රහ්මභූතො. චතුසච්චධම්මං වදතීති වත්තා. චිරං සච්චපටිවෙධං පවත්තෙන්තො වදතීති පවත්තා. අත්ථං නීහරිත්වාති දුක්ඛාදිඅත්ථං උද්ධරිත්වා. පරමත්ථං වා නිබ්බානං පාපයිතා. අමතසච්ඡිකිරියං සත්තෙසු උප්පාදෙන්තො අමතං දදාතීති අමතස්ස දාතා. බොධිපක්ඛියධම්මානං තදායත්තභාවතො ධම්මස්සාමී. පුනප්පුනං යාචාපෙන්තො භාරියං කරොන්තො ගරුං කරොති නාම, තථා දුවිඤ්ඤෙය්‍යං කත්වා කථෙන්තොපි.

"दर्शन-परिणायक के अर्थ में" अर्थात् जैसे चक्षु सत्त्वों को दिखाने के लिए ले जाता है (सिद्ध करता है), वैसे ही लोक के यथार्थ दर्शन की सिद्धि करने से भी दर्शन-कार्य के परिणायक होने के कारण "चक्षु-भूत" हैं; अथवा प्रज्ञा-चक्षुमय होने के कारण, स्वयंभू-ज्ञान से प्रज्ञा-चक्षु को प्राप्त हुए, इसलिए "चक्षु-भूत" हैं। "ज्ञान-भूत" इसका भी इसी प्रकार अर्थ देखना चाहिए। अथवा धर्म बोधिपाक्षिक हैं, उनसे उत्पन्न होने के कारण और लोक के लिए उन्हें उत्पन्न करने के कारण, अथवा असाधारण धर्म को प्राप्त (अधिगत) करने के कारण "धर्म-भूत" हैं। श्रेष्ठ होने के अर्थ में मार्ग-ज्ञान को "ब्रह्मा" कहा जाता है, उससे उत्पन्न होने के कारण और लोक के लिए उसे उत्पन्न करने के कारण तथा उसे स्वयंभू-ज्ञान से प्राप्त करने के कारण "ब्रह्म-भूत" हैं। चार आर्य सत्य धर्म को कहते हैं, इसलिए "वक्ता" हैं। चिरकाल तक सत्य-प्रतिवेध को प्रवृत्त करते हुए कहते हैं, इसलिए "प्रवक्ता" हैं। "अर्थ को निकालकर" अर्थात् दुःख आदि के अर्थ को उद्धृत करके। अथवा परमार्थ या निर्वाण को प्राप्त कराने वाले हैं। सत्त्वों में अमृत-साक्षात्कार उत्पन्न करते हुए अमृत देते हैं, इसलिए "अमृत के दाता" हैं। बोधिपाक्षिक धर्मों के उनके अधीन होने के कारण "धर्म-स्वामी" हैं। बार-बार याचना करवाते हुए, कार्य को भारी (कठिन) करते हुए "गुरु" करते हैं, वैसे ही जो समझने में कठिन है उसे (सरल) करके कहते हुए भी।

චක්ඛුනා විජ්ජමානෙන ලොකසඤ්ඤී හොති, න තස්මිං අසති. න හි අජ්ඣත්තිකායතනවිරහෙන ලොකසමඤ්ඤා අත්ථි. තෙනාහ ‘‘චක්ඛුඤ්හි ලොකො’’තිආදි. අප්පහීනදිට්ඨීති අසමූහතසක්කායදිට්ඨිකො ඝනවිනිබ්භොගං කාතුං අසක්කොන්තො සමුදායං විය අවයවං ‘‘ලොකො’’ති සඤ්ජානාති චෙව මඤ්ඤති ච. තථාති ඉමිනා ‘‘ලොකොති සඤ්ජානාති චෙව මඤ්ඤති චා’’ති පදත්තයං ආකඩ්ඪති. තස්සාති පුථුජ්ජනස්ස, චක්කවාළලොකස්ස වා. චක්ඛාදිමෙව හි සහොකාසෙන ‘‘චක්කවාළො’’ති පුථුජ්ජනො සඤ්ජානාති. ගමනෙනාති පදසා ගමනෙන. න සක්කා තෙසං අනන්තත්තා. ලුජ්ජනට්ඨෙනාති අභිසඞ්ඛාරලොකවසෙන ලොකස්ස අන්තං දස්සෙතුං වුත්තං. තස්ස අන්තො නාම නිබ්බානං. තං පත්තුං සක්කා සම්මාපටිපත්තියා පත්තබ්බත්තා. චක්කවාළලොකස්ස පන අන්තො නාම, නත්ථි තස්ස ගමනෙන අප්පත්තබ්බත්තා.

चक्षु के विद्यमान होने पर 'लोक' की संज्ञा होती है, उसके न होने पर नहीं। आंतरिक आयतन के अभाव में लोक की संज्ञा नहीं होती। इसीलिए कहा गया है— 'चक्षु ही लोक है' आदि। 'अप्रहीणदृष्टि' का अर्थ है— जिसने सत्कायदृष्टि का उन्मूलन नहीं किया है, वह घन-विनिर्भोग (समूह के विश्लेषण) करने में असमर्थ होने के कारण अवयवों को ही समुदाय की तरह 'लोक' के रूप में जानता और मानता है। 'तथा' शब्द से 'लोक के रूप में जानता और मानता है' इन तीन पदों का आकर्षण होता है। 'उसका' अर्थात् पृथग्जन का, अथवा चक्रवाल लोक का। पृथग्जन अवकाश (आकाश) के साथ चक्षु आदि को ही 'चक्रवाल' के रूप में जानता है। 'गमन से' अर्थात् पैरों से चलकर जाने से। उनके अनन्त होने के कारण यह संभव नहीं है। 'लुज्जन' (विनाश) के अर्थ में लोक के अन्त को दिखाने के लिए अभिसंस्कार लोक के वश से कहा गया है। उसका अन्त 'निर्वाण' है। उसे सम्यक् प्रतिपत्ति (सही अभ्यास) से प्राप्त किया जा सकता है क्योंकि वह प्राप्तव्य है। किन्तु चक्रवाल लोक का कोई अन्त नहीं है, क्योंकि वह गमन द्वारा अप्राप्य है।

ඉමෙහි පදෙහීති ඉමෙහි වාක්‍යවිභාගෙහි පදෙහි. තානි පන අක්ඛරසමුදායලක්ඛණානීති ආහ ‘‘අක්ඛරසම්පිණ්ඩනෙහී’’ති. පාටියෙක්කඅක්ඛරෙහීති තස්මිං තස්මිං පදෙ පටිනියතසන්නිවෙසෙහි විසුං විසුං චිත්තෙන ගය්හමානෙහි අක්ඛරෙහීති අත්ථො.

'इन पदों से' अर्थात् इन वाक्य-विभाजन रूपी पदों से। वे (पद) अक्षरों के समुदाय के लक्षण वाले हैं, इसीलिए कहा— 'अक्षरों के सम्पिण्डन (संग्रह) से'। 'पृथक-पृथक अक्षरों से' अर्थात् उन-उन पदों में नियत विन्यास वाले, चित्त द्वारा अलग-अलग ग्रहण किए जाने वाले अक्षरों से, यह अर्थ है।

ගමනට්ඨෙන ‘‘පණ්ඩා’’ වුච්චති පඤ්ඤා, තාය ඉතො ගතො පත්තොති පණ්ඩිතො, පඤ්ඤවා. මහාපඤ්ඤතා නාම පටිසම්භිදාවසෙන වෙදිතබ්බාති ආහ ‘‘මහන්තෙ අත්ථෙ’’තිආදි. යථා තන්ති එත්ථ න්ති නිපාතමත්තං පඨමවිකප්පෙ, දුතියවිකප්පෙ පන පච්චාමසනන්ති ආහ ‘‘තං බ්‍යාකත’’න්ති.

गमन (ज्ञान) के अर्थ में 'पण्डा' प्रज्ञा को कहा जाता है, उसके द्वारा जो यहाँ (ज्ञान तक) गया या प्राप्त हुआ, वह 'पण्डित' है, अर्थात् प्रज्ञावान। 'महाप्रज्ञता' को प्रतिसम्भिदा के वश से जानना चाहिए, इसीलिए कहा— 'महान अर्थों में' आदि। 'यथा तं' यहाँ 'तं' प्रथम विकल्प में मात्र निपात है, दूसरे विकल्प में परामर्श (संकेत) है, इसीलिए कहा— 'वह व्याकृत (व्याख्यायित) है'।

ලොකන්තගමනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

लोकन्तगमन सुत्त की वर्णना समाप्त हुई।

4. කාමගුණසුත්තවණ්ණනා

४. कामगुण सुत्त की वर्णना

117. චෙතසොති [Pg.308] කරණෙ සාමිවචනං. චිත්තෙන සංඵුසනං නාම අනුභවොති ආහ ‘‘චිත්තෙන අනුභූතපුබ්බා’’ති. උතුත්තයානුරූපතාවසෙන පාසාදත්තයං, තං වසෙන තිවිධනාටකභෙදො. මනොරම්මතාමත්තෙන කාමගුණං කත්වා දස්සිතං, න කාමවසෙන. න හි අභිනික්ඛමනතො උද්ධං බොධිසත්තස්ස කාමවිතක්කා භූතපුබ්බා. තෙනාහ මාරො පාපිමා –

११७. 'चेतसो' यहाँ करण अर्थ में षष्ठी विभक्ति है। चित्त से स्पर्श करना ही 'अनुभव' है, इसीलिए कहा— 'चित्त से पहले अनुभव किया गया'। तीन ऋतुओं के अनुरूप तीन प्रासाद, उनके वश से तीन प्रकार के नाटकों का भेद है। केवल मनोरम होने के कारण उन्हें 'कामगुण' कहकर दिखाया गया है, काम (वासना) के वश से नहीं। क्योंकि अभिनिष्क्रमण (गृहत्याग) के बाद बोधिसत्व को काम-वितर्क पहले कभी उत्पन्न नहीं हुए। इसीलिए पापी मार ने कहा—

‘‘සත්ත වස්සානි භගවන්තං, අනුබන්ධිං පදාපදං;

ඔතාරං නාධිගච්ඡිස්සං, සම්බුද්ධස්ස සතීමතො’’ති. (සු. නි. 448);

“सात वर्षों तक मैं भगवान के पीछे-पीछे पद-पद पर लगा रहा; किन्तु स्मृतिवान सम्बुद्ध में कोई छिद्र (अवसर) नहीं पा सका।” (सु. नि. 448);

මෙත්තෙය්‍යො නාමාතිආදි අනාගතාරම්මණදස්සනමත්තං, න බොධිසත්තස්ස එවං උප්පජ්ජතීති. අත්තා පියායිතබ්බරූපො එතස්සාති අත්තරූපො, උත්තරපදෙ පුරිමපදලොපෙනාති ‘‘අත්තනො හිතකාමජාතිකෙනා’’ති අත්ථො වුත්තො. අත්තරූපෙනාති වා පීතිසොමනස්සෙහි ගහිතසභාවෙන තුට්ඨපහට්ඨෙන උදග්ගුදග්ගෙන. අප්පමාදොති අප්පමජ්ජනං කුසලධම්මෙසු අඛණ්ඩකාරිතාති ආහ ‘‘සාතච්චකිරියා’’ති. අවොස්සග්ගොති චිත්තස්ස කාමගුණෙසු අවොස්සජ්ජනං පක්ඛන්දිතුං අප්පදානං. පුරිමො විකප්පො කුසලානං ධම්මානං කරණවසෙන දස්සිතො, පච්ඡිමො අකුසලානං අකරණවසෙන. ද්වෙ ධම්මාති අප්පමාදො සතීති ද්වෙ ධම්මා. අප්පමාදො සති ච තථා පවත්තා චත්තාරො කුසලධම්මක්ඛන්ධා වෙදිතබ්බා. කත්තබ්බාති පවත්තෙතබ්බා.

'मैत्रेय नाम का' आदि अनागत (भविष्य) के आलम्बन का दर्शन मात्र है, बोधिसत्व को ऐसा (काम-वितर्क) उत्पन्न नहीं होता। 'आत्मा जिसके लिए प्रिय रूप वाली है' वह 'अत्तरूप' है, उत्तरपद में पूर्वपद के लोप से 'अपने हित की कामना वाले स्वभाव वाला' यह अर्थ कहा गया है। अथवा 'अत्तरूप' का अर्थ है— प्रीति और सौमनस्य से गृहीत स्वभाव वाला, तुष्ट, प्रहृष्ट और अत्यन्त उल्लासित। 'अप्रमाद' का अर्थ है— कुशल धर्मों में प्रमाद न करना, निरन्तर क्रियाशीलता, इसीलिए कहा— 'सातत्य क्रिया'। 'अवोस्सग्ग' का अर्थ है— चित्त का कामगुणों में विसर्जन न करना, उनमें न कूदना। पहला विकल्प कुशल धर्मों को करने के वश से दिखाया गया है, पिछला अकुशल धर्मों को न करने के वश से। 'दो धर्म' अर्थात् अप्रमाद और स्मृति ये दो धर्म हैं। अप्रमाद और स्मृति के रूप में प्रवृत्त चार कुशल धर्म-स्कन्धों को जानना चाहिए। 'करने योग्य' अर्थात् प्रवृत्त करने योग्य।

තස්මිං ආයතනෙති තස්මිං නිබ්බානසඤ්ඤිතෙ කාරණෙ පටිවෙධෙ. තං කාරණන්ති ඡන්නං ආයතනානං කාරණං. සළායතනං නිරුජ්ඣති එත්ථාති සළායතනනිරොධො වුච්චති නිබ්බානං. තෙනාහ ‘‘නිබ්බානං. තං සන්ධායා’’තිආදි. නිබ්බානස්මින්ති නිබ්බානම්හි.

'उस आयतन में' अर्थात् उस निर्वाण संज्ञक कारण में, प्रतिवेध (साक्षात्कार) में। 'वह कारण' अर्थात् छह आयतनों का कारण। जहाँ छह आयतन निरुद्ध होते हैं, वह 'षड़ायतन-निरोध' निर्वाण कहलाता है। इसीलिए कहा— 'निर्वाण। उसके सन्दर्भ में' आदि। 'निर्वाणस्मिन' अर्थात् निर्वाण में।

කාමගුණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

कामगुण सुत्त की वर्णना समाप्त हुई।

5-6. සක්කපඤ්හසුත්තාදිවණ්ණනා

५-६. सक्कपञ्ह सुत्त आदि की वर्णना

118-119. දිට්ඨෙති පච්චක්ඛභූතෙ. ධම්මෙති උපාදානක්ඛන්ධධම්මෙ. තත්ථ හි අත්තාති භවති සඤ්ඤා දිට්ඨි චාති අත්තභාවසඤ්ඤා. තෙනාහ – ‘‘දිට්ඨෙව [Pg.309] ධම්මෙති ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ’’ති. ‘‘තන්නිස්සිත’’න්ති එත්ථ තං-සද්දෙන හෙට්ඨා අභිනන්දනාදිපරියායෙන වුත්තා තණ්හා පච්චාමට්ඨාති ආහ – ‘‘තණ්හානිස්සිත’’න්ති. තං උපාදානං එතස්සාති තදුපාදානං. තෙනාහ – ‘‘තංගහණ’’න්තිආදි. තණ්හුපාදානසඞ්ඛාතං ගහණං එතස්සාති තංගහණං. ඡට්ඨං උත්තානමෙව පඤ්චමෙ වුත්තනයත්තා.

११८-११९. 'दृष्ट' अर्थात् प्रत्यक्ष होने पर। 'धर्म' अर्थात् उपादान-स्कन्ध रूपी धर्मों में। वहाँ 'मैं हूँ' ऐसी संज्ञा और दृष्टि होने से 'आत्मभाव-संज्ञा' होती है। इसीलिए कहा— 'दृष्ट धर्म में' अर्थात् इसी आत्मभाव में। 'तन्निश्रित' यहाँ 'त' शब्द से पहले अभिनन्दन आदि के पर्याय से कही गई 'तृष्णा' का परामर्श है, इसीलिए कहा— 'तृष्णा-निश्रित'। 'वह उपादान है जिसका' वह 'तदुपादान' है। इसीलिए कहा— 'उसका ग्रहण' आदि। तृष्णा और उपादान संज्ञक ग्रहण है जिसका, वह 'तद्ग्रहण' है। छठा (सुत्त) स्पष्ट ही है क्योंकि पाँचवें में कही गई विधि के समान ही है।

සක්කපඤ්හසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

सक्कपञ्ह सुत्त आदि की वर्णना समाप्त हुई।

7. සාරිපුත්තසද්ධිවිහාරිකසුත්තවණ්ණනා

७. सारिपुत्त सद्धिविहारिक सुत्त की वर्णना

120. ඝටෙස්සතීති පුබ්බෙනාපරං ඝටිතං සම්බන්ධං කරිස්සති. විච්ඡෙදන්ති බ්‍රහ්මචරියස්ස විරොධිපච්චයසමුප්පත්තියා උච්ඡෙදං.

१२०. 'घटित करेगा' अर्थात् पूर्व और अपर का घटित सम्बन्ध करेगा। 'विच्छेद' अर्थात् ब्रह्मचर्य के विरोधी प्रत्ययों की उत्पत्ति से उच्छेद।

8. රාහුලොවාදසුත්තවණ්ණනා

८. राहुलवाद सुत्त की वर्णना

121. යෙ ධම්මා සම්මදෙව භාවිතා බහුලීකතා විමුත්තියා අරහත්තස්ස සච්ඡිකිරියාය සංවත්තන්ති, තෙ සද්ධාදයො සම්භාරා විමුත්තිපරිපාචනියාති අධිප්පෙතා. පරිපාචෙන්තීති පරිපාකං පරිණාමං ගමෙන්ති. ධම්මාති කාරණභූතා ධම්මා. විසුද්ධිකාරණවසෙනාති විසුද්ධිකාරණතාවසෙන, සා පන සද්ධින්ද්‍රියාදීනං කාරණතො විසුද්ධි. යථා නාම ජාතිසම්පන්නස්ස ඛත්තියකුමාරස්ස විපක්ඛවිගමෙන පක්ඛසඞ්ගහෙන පවත්තිට්ඨානසම්පත්තියා ච පරිසුද්ධි හොති, එවමෙවං දට්ඨබ්බාති දස්සෙන්තො ‘‘වුත්තං හෙත’’න්තිආදිමාහ.

१२१. जो धर्म सम्यक् रूप से भावित और बहुलीकृत होने पर विमुक्ति अर्थात् अर्हत्व के साक्षात्कार के लिए संवर्तित (सहायक) होते हैं, वे श्रद्धा आदि सम्भार 'विमुक्ति-परिपचनीय' (विमुक्ति को परिपक्व करने वाले) अभिप्रेत हैं। 'परिपक्व करते हैं' अर्थात् परिपाक या परिणाम तक पहुँचाते हैं। 'धर्म' अर्थात् कारणभूत धर्म। 'विशुद्धि-कारण के वश से' अर्थात् विशुद्धि की कारणता के वश से, वह श्रद्धा इन्द्रिय आदि के कारण से होने वाली विशुद्धि है। जैसे उत्तम कुल में उत्पन्न क्षत्रिय कुमार की विपक्ष (शत्रु) के दूर होने से, पक्ष (मित्रों) के संग्रह से और उत्पत्ति-स्थान की सम्पन्नता से परिशुद्धि होती है, वैसे ही इसे देखना चाहिए— यह दिखाते हुए 'कहा गया है' आदि कहा।

අස්සද්ධාදයොපි පුග්ගලා සද්ධාදීනං යාවදෙව පරිහානාය හොන්ති, සද්ධාදයො පාරිපූරියාව, තථා පසාදනියසුත්තන්තාදිපච්චවෙක්ඛණා, පසාදනියසුත්තන්තා නාම සම්පසාදනීයසුත්තාදයො. සම්මප්පධානෙති සම්මප්පධානසුත්තන්තෙ. සතිපට්ඨානෙති චත්තාරො සතිපට්ඨානෙ. ඣානවිමොක්ඛෙති ඣානානි චෙව විමොක්ඛෙ ච උද්දිස්ස පවත්තසුත්තන්තෙ. ගම්භීරඤාණචරියෙති ඛන්ධායතනධාතුපටිච්චසමුප්පාදපටිසංයුත්තසුත්තන්තෙ.

अश्रद्धालु आदि पुद्गल श्रद्धा आदि की हानि के लिए ही होते हैं, और श्रद्धालु आदि (उनकी) परिपूर्णता के लिए। उसी प्रकार प्रसादनीय सुत्तन्त आदि का प्रत्यवेक्षण (करना चाहिए)। प्रसादनीय सुत्तन्त का अर्थ है सम्प्रसादनीय सुत्त आदि। 'सम्माप्पधान' (सम्यक् प्रधान) का अर्थ है सम्मप्पधान सुत्तन्त में। 'सतिपट्ठान' (स्मृतिप्रस्थान) का अर्थ है चार स्मृतिप्रस्थान। 'झानविमोक्ख' (ध्यान-विमोक्ष) का अर्थ है ध्यान और विमोक्ष के उद्देश्य से प्रवृत्त सुत्तन्त। 'गम्भीर-ज्ञान-चर्या' का अर्थ है स्कन्ध, आयतन, धातु और प्रतीत्यसमुत्पाद से सम्बद्ध सुत्तन्त।

කල්‍යාණමිත්තතාදයොති කල්‍යාණමිත්තතා සීලසංවරො අභිසල්ලෙඛකථා වීරියාරම්භො නිබ්බෙධිකපඤ්ඤාති ඉමෙ කල්‍යාණමිත්තාදයො පඤ්ච ධම්මා, යෙ ‘‘ඉධ, මෙඝිය, භික්ඛු කල්‍යාණමිත්තො හොතී’’තිආදිනා උදානෙ [Pg.310] (උදා. 31) කථිතා. ලොකං වොලොකෙන්තස්සාති ආයස්මතො රාහුලස්ස තාසඤ්ච දෙවතානං ඉන්ද්‍රියපරිපාකං පස්සන්තස්ස. තතො යෙන අන්ධවනං, තත්ථ දිවාවිහාරාය මහාසමාගමො භවිස්සතීති. තථා හි වක්ඛති ‘‘එත්තකාති ගණනාවසෙන පරිච්ඡෙදො නත්ථී’’ති.

'कल्याणमित्रता आदि' का अर्थ है कल्याणमित्रता, शील-संवर, अभिसल्लेख-कथा, वीर्यारम्भ और निर्वेधिक प्रज्ञा—ये कल्याणमित्रता आदि पाँच धर्म हैं, जो उदान (उदान ३१) में "यहाँ, मेघिय, भिक्षु कल्याणमित्र होता है" आदि के द्वारा कहे गए हैं। 'लोक को देखते हुए' का अर्थ है आयुष्मान राहुल और उन देवताओं की इन्द्रियों की परिपक्वता को देखते हुए। उसके बाद जहाँ अन्धवन है, वहाँ दिवा-विहार (दिन के विश्राम) के लिए महासमागम होगा। जैसा कि वह कहेगा— "इतने हैं, गणना के अनुसार कोई सीमा नहीं है।"

රුක්ඛපබ්බතනිස්සිතා භූමට්ඨකා, ආකාසචාරිවිමානවාසිනො අන්තලික්ඛට්ඨකා. ධම්මචක්ඛුන්ති වෙදිතබ්බානි චතුසච්චධම්මානං දස්සනට්ඨෙන.

वृक्ष और पर्वतों के आश्रित रहने वाले 'भूमट्ठक' (भूमि पर स्थित) हैं, और आकाश में विचरने वाले विमानों में रहने वाले 'अन्तलिक्खट्ठक' (अन्तरिक्ष में स्थित) हैं। 'धम्मचक्खु' (धर्मचक्षु) का अर्थ है चार आर्य सत्यों के दर्शन के अर्थ में जानना चाहिए।

රාහුලොවාදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

राहुलवाद सुत्त की वर्णना समाप्त हुई।

ලොකකාමගුණවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

लोककामगुण वग्ग की वर्णना समाप्त हुई।

13. ගහපතිවග්ගො

१३. गृहपति वग्ग

1-3. වෙසාලීසුත්තාදිවණ්ණනා

१-३. वैशाली सुत्त आदि की वर्णना

124-126. ද්වීසූති ඉමස්මිං ගහපතිවග්ගෙ පඨමදුතියෙසු තතියෙ ච වුත්තත්ථමෙව පාඨජාතං අපුබ්බං නත්ථීති අත්ථො.

१२४-१२६. 'दो में'—इस गृहपति वग्ग के पहले, दूसरे और तीसरे (सुत्तों) में कहे गए अर्थ वाला ही पाठ है, इसमें कुछ भी अपूर्व (नया) नहीं है, यह अर्थ है।

4-5. භාරද්වාජසුත්තාදිවණ්ණනා

४-५. भारद्वाज सुत्त आदि की वर्णना

127-128. කාමං අඤ්ඤෙපි පබ්බජිතා යුත්තකාලෙ පිණ්ඩං උලමානා චරන්තියෙව, අයං පන ඔදරිතො, තෙනෙව කාරණෙන පබ්බජිතොති දස්සෙන්තො ‘‘පිණ්ඩං උලමානො’’තිආදිමාහ. ඝංසන්තොවාති භූමියං ඝංසන්තො එව පත්තං ඨපෙති. පරික්ඛීණන්ති සමන්තතො පරික්ඛීණං. නාළිකො …පෙ… ජාතං, අතිරෙකපත්තට්ඨපනස්ස පටික්ඛිත්තත්තා අඤ්ඤං න ගණ්හාති. ‘‘ඉන්ද්‍රියභාවනන්ති චක්ඛාදිපඤ්චින්ද්‍රියභාවන’’න්ති කෙචි වදන්ති, තථා විපස්සනාභිනිවෙසං කත්වා උපරිවිපස්සනං වඩ්ඪිත්වාති අධිප්පායො. අපරෙ පන ‘‘සද්ධාපඤ්චමානං ඉන්ද්‍රියානං වසෙන විපස්සනාභිනිවෙසං කත්වා තෙන සුඛෙන අභිඤ්ඤාපහානානං සම්පාදනවසෙන ඉන්ද්‍රියං භාවෙත්වා’’ති වදන්ති.

१२७-१२८. यद्यपि अन्य प्रव्रजित भी उचित समय पर पिण्ड (भिक्षा) खोजते हुए विचरण करते ही हैं, किन्तु यह (व्यक्ति) पेटू है, इसी कारण से प्रव्रजित हुआ है—यह दिखाते हुए "पिण्ड खोजते हुए" आदि कहा गया है। 'घिसते हुए' का अर्थ है भूमि पर घिसते हुए ही पात्र को रखता है। 'परिक्षीण' का अर्थ है सब ओर से क्षीण। 'नालिक' ...पे... उत्पन्न हुआ, अतिरिक्त पात्र रखने का निषेध होने के कारण दूसरा ग्रहण नहीं करता। "इन्द्रिय-भावना का अर्थ चक्षु आदि पाँच इन्द्रियों की भावना है" ऐसा कुछ लोग कहते हैं, इस प्रकार विपश्यना में अभिनिवेश (प्रवेश) करके ऊपरी विपश्यना को बढ़ाकर—यह अभिप्राय है। दूसरे लोग कहते हैं— "श्रद्धा आदि पाँच इन्द्रियों के वश से विपश्यना में अभिनिवेश करके, उस सुख से अभिज्ञा और प्रहाणों के सम्पादन के वश से इन्द्रियों की भावना करके।"

උපසඞ්කමතීති [Pg.311] එත්ථ යථා සො රාජා උපසඞ්කමි, තං ආගමනතො පට්ඨාය දස්සෙතුං ‘‘ථෙරො කිරා’’තිආදි ආරද්ධං. මහාපානං නාම අඤ්ඤං කම්මං අකත්වා පානපසුතො හුත්වා සත්තාහං තදනුරූපපරිජනස්ස සුරාපිවනං. තෙනාහ ‘‘මහාපානං නාම පිවිත්වා’’ති. සාලිථුසෙහීති රත්තසාලිථුසෙහි. ඩය්හමානං විය කිපිල්ලිකදංසනජාතාහි දුක්ඛවෙදනාහි. මුඛසත්තීහි විජ්ඣිංසු වල්ලභතාය. ඉත්ථිලොලො හි සො රාජා.

'उपसंक्रमति' (पास जाता है)—यहाँ जैसे वह राजा पास गया, उसे उसके आने से लेकर दिखाने के लिए "सुना जाता है कि स्थविर" आदि आरम्भ किया गया। 'महापान' का अर्थ है अन्य कोई कार्य न करके केवल पीने में लगा रहकर सात दिन तक तदनुरूप परिजनों का सुरा-पान। इसीलिए कहा— "महापान पीकर"। 'शालि-तुषों से' का अर्थ है लाल शालि के तुषों (भूसी) से। चींटियों के काटने से उत्पन्न दुःखद वेदनाओं के कारण जलते हुए के समान। प्रिय होने के कारण मुख-रूपी शक्तियों (बरछियों) से बींधा। क्योंकि वह राजा स्त्रियों का लोलुप (कामी) था।

පවෙණින්ති තෙසං සමාදානපවෙණිං බ්‍රහ්මචරියපබන්ධං. පටිපාදෙන්තීති සම්පාදෙන්ති. ගරුකාරම්මණන්ති ගරුකාතබ්බආරම්මණං, අවීතික්කමිතබ්බාරම්මණන්ති අත්ථො. අස්සාති රඤ්ඤො. චිත්තං අනොතරන්තන්ති පසාදවීථිං අනොතරන්තං අනුපගච්ඡන්තං. විහෙඨෙතුන්ති විබාධිතුං.

'प्रवेणि' का अर्थ है उनकी समादान-परम्परा, ब्रह्मचर्य का प्रबन्ध। 'प्रतिपाद्यन्ति' का अर्थ है सम्पादित करते हैं। 'गरुकारम्मण' का अर्थ है गौरव करने योग्य आलम्बन, जिसका उल्लंघन न किया जा सके—यह अर्थ है। 'अस्स' का अर्थ है राजा का। 'चित्त न उतरते हुए' का अर्थ है प्रसाद-वीथि (श्रद्धा के मार्ग) में न उतरते हुए, न पहुँचते हुए। 'विहेठितुं' का अर्थ है बाधा पहुँचाने के लिए।

ලොභස්ස අපරාපරුප්පත්තියා බහුවචනවසෙන ‘‘ලොභධම්මා’’ති වුත්තං. උප්පජ්ජන්තීතිපි අත්ථො යෙව, යස්මා උප්පජ්ජමානො ලොභධම්මො අත්තනො හෙතුපච්චයෙ පරිග්ගහාපෙන්තො ජානාපෙන්තො විය සහති පවත්තතීති. ඉමමෙව කායන්ති එත්ථ සමූහත්ථෙ එව කාය-සද්දො ගබ්භාසයාදිට්ඨානෙසු උප්පජ්ජනධම්මසමූහවිසයත්තා, ඉතරෙ පන කායූපලක්ඛිතතාය ‘‘කායො’’ති වෙදිතබ්බා. උත්තානමෙව හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා.

लोभ की बार-बार उत्पत्ति होने के कारण बहुवचन के रूप में "लोभ-धम्म" कहा गया है। 'उत्पन्न होते हैं'—यह भी अर्थ ही है, क्योंकि उत्पन्न होता हुआ लोभ-धर्म अपने हेतु-प्रत्ययों को ग्रहण कराते हुए, जनाते हुए के समान सहन करता है, प्रवृत्त होता है। 'इसी काय को'—यहाँ 'काय' शब्द समूह के अर्थ में ही है, क्योंकि यह गर्भाशय आदि स्थानों में उत्पन्न होने वाले धर्मों के समूह का विषय है, दूसरों को काय के द्वारा उपलक्षित होने के कारण 'काय' जानना चाहिए। नीचे कही गई विधि के अनुसार यह स्पष्ट ही है।

භාරද්වාජසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

भारद्वाज सुत्त आदि की वर्णना समाप्त हुई।

6. ඝොසිතසුත්තවණ්ණනා

६. घोषित सुत्त की वर्णना

129. රූපා ච මනාපාති නීලාදිභෙදා රූපධම්මා ච මනසා මනුඤ්ඤා පියරූපා සංවිජ්ජන්ති, ඉදඤ්ච සුඛවෙදනීයස්ස ඵස්සස්ස සභාවදස්සනත්ථං. එවං ‘‘රූපා ච මනාපා උපෙක්ඛාවෙදනියා’’ති එත්ථාපි යථාරහං වත්තබ්බං. චක්ඛුවිඤ්ඤාණ…පෙ… ඵස්සන්ති වුත්තං. උපනිස්සයකොටියා හි චක්ඛුවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තඵස්සො සුඛවෙදනීයො, න සහජාතකොටියා. තෙනාහ – ‘‘එකං ඵස්සං පටිච්ච ජවනවසෙන සුඛවෙදනා උප්පජ්ජතී’’ති. සෙසපදෙසූති ‘‘සංවිජ්ජති ඛො, ගහපති, සොතධාතූ’’ති ආගතෙසු පඤ්චසු කොට්ඨාසෙසු.

१२९. 'रूप और मनाप' का अर्थ है नील आदि के भेद वाले रूप-धर्म और मन को प्रिय लगने वाले प्रिय रूप विद्यमान हैं, और यह सुख-वेदनीय स्पर्श के स्वभाव को दिखाने के लिए है। इसी प्रकार "रूप और मनाप उपेक्षा-वेदनीय" यहाँ भी यथायोग्य कहना चाहिए। 'चक्षु-विज्ञान...पे... स्पर्श' कहा गया है। उपनिश्रय-कोटि से ही चक्षु-विज्ञान-सम्प्रयुक्त स्पर्श सुख-वेदनीय है, सहज-कोटि से नहीं। इसीलिए कहा— "एक स्पर्श के प्रत्यय से जवन के वश से सुख-वेदना उत्पन्न होती है।" 'शेष पदों में' का अर्थ है "गृहपति, श्रोत्र-धातु विद्यमान है" आदि में आए हुए पाँच कोटियों (भागों) में।

තෙවීසති [Pg.312] ධාතුයො කථිතා ඡන්නං ද්වාරානං වසෙන විභජ්ජගහණෙන. වත්ථුනිස්සිතන්ති හදයවත්ථුනිස්සිතං. පඤ්චද්වාරෙ වීසති, මනොද්වාරෙ තිස්සො එවං තෙවීසති.

छह द्वारों के वश से विभाग करके ग्रहण करने से तेईस धातुएँ कही गई हैं। 'वस्तु-निश्रित' का अर्थ है हृदय-वस्तु के आश्रित। पंच-द्वार में बीस, मनो-द्वार में तीन, इस प्रकार तेईस।

ඝොසිතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

घोषित सुत्त की वर्णना समाप्त हुई।

7-8. හාලිද්දිකානිසුත්තාදිවණ්ණනා

७-८. हालिद्दिकानि सुत्त आदि की वर्णना

130-131. තං ඉත්ථෙතන්ති චක්ඛුනා යං රූපං දිට්ඨං, තං ඉත්ථන්ති අත්ථො. තං සුඛවෙදනියන්ති තං සුඛවෙදනාය උපනිස්සයකොටියා පච්චයභූතං චක්ඛුවිඤ්ඤාණඤ්චෙව, යො ච යථාරහං උපනිස්සයකොටියා වා, අනන්තරො චෙ අනන්තරකොටියා වා, සහජාතො චෙ සම්පයුත්තකොටියා වා, සුඛවෙදනාය පච්චයො ඵස්සො. තං සුඛවෙදනියඤ්ච ඵස්සං පටිච්ච උප්පජ්ජති සුඛවෙදනාති යොජනා. එස නයො සබ්බත්ථ සබ්බෙසු සෙසෙසු සත්තසු වාරෙසු. මනොධාතුයෙව වා සමානාති අභිධම්මනයෙන. සුත්තන්තනයෙන පන සුඤ්ඤතට්ඨෙන නිස්සත්තනිජ්ජීවට්ඨෙන ච මනොධාතුසමඤ්ඤං ලභතෙව. අට්ඨමං උත්තානමෙව හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා.

१३०-१३१. 'वह इष्ट है' (तं इत्थं) का अर्थ है कि चक्षु द्वारा जो रूप देखा गया है, वह इष्ट है। 'वह सुखवेदनीय है' (तं सुखवेदनीयं) का अर्थ है कि वह सुख-वेदना के लिए उपनिषय-कोटि से प्रत्ययभूत चक्षु-विज्ञान ही है, और जो यथायोग्य उपनिषय-कोटि से, या अनन्तर होने पर अनन्तर-कोटि से, या सहजात होने पर सम्प्रयुक्त-कोटि से, सुख-वेदना का प्रत्यय स्पर्श है। 'उस सुखवेदनीय स्पर्श के कारण सुख-वेदना उत्पन्न होती है' - यह योजना है। यही नियम सर्वत्र शेष सातों वारों (अवसरों) में भी है। अभिधम्म के नय से 'मनोधातु ही समान है'। किन्तु सुत्तन्त के नय से शून्यता के अर्थ में और निस्सत्त्व-निर्जीव के अर्थ में 'मनोधातु' की संज्ञा प्राप्त होती ही है। आठवाँ (सुत्त) पहले कहे गए नय के कारण स्पष्ट ही है।

හාලිද්දිකානිසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

हालिद्दिकानि-सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

9. ලොහිච්චසුත්තවණ්ණනා

९. लोहिच्च-सुत्त की व्याख्या।

132. තෙපි මාණවකාත්වෙව වුත්තා, න බ්‍රාහ්මණකුමාරා එව. සෙලෙය්‍යකානීති අඤ්ඤමඤ්ඤං සිලිස්සනලඞ්ඝනකීළනානි.

१३२. वे भी 'माणवक' ही कहे गए हैं, न कि केवल ब्राह्मण कुमार। 'सेलेय्यकानि' का अर्थ है एक-दूसरे से चिपकना और कूदना आदि खेल।

උපට්ඨානවසෙන ඉභං හරන්තීති ඉබ්භා, හත්ථිගොපකා. තෙ පන නිහීනකුටුම්බස්ස භොග්ගං උපාදාය ගහපතිභාවං උපාදාය ‘‘ගහපතිකා’’තිපි වුච්චන්තීති ආහ ‘‘ගහපතිකා’’ති. කණ්හාති කණ්හාභිජාතිකා. රට්ඨං භරන්තීති යස්මිං රට්ඨෙ වසන්ති, තස්ස රට්ඨස්ස බලිං භරණෙන, අත්තනො වා කුටුම්බස්ස භරණෙන භරතා. පරියායන්තාති පරිතො සංචරන්තා කීළන්ති.

उपस्थान (सेवा) के कारण हाथी (इभ) को ले जाने वाले 'इब्भ' अर्थात् हस्ति-पालक कहलाते हैं। वे ही हीन कुटुम्ब के भोग और गृहपति भाव को प्राप्त होने के कारण 'गृहपतिक' भी कहे जाते हैं, इसलिए कहा गया है - 'गृहपतिक'। 'कण्हा' का अर्थ है कृष्ण-अभिजाति वाले। 'राष्ट्र का भरण करने वाले' का अर्थ है जिस राष्ट्र में वे रहते हैं, उस राष्ट्र को कर (बलि) देने के द्वारा, या अपने कुटुम्ब का भरण-पोषण करने के कारण 'भरता' (भरण करने वाले) हैं। 'परियायन्ता' का अर्थ है चारों ओर घूमते हुए क्रीड़ा करना।

සීලජෙට්ඨකාති සීලප්පධානා. යෙ පුරාණං සරන්ති, තෙ සීලුත්තමා අහෙසුං. ද්වාරානි චක්ඛාදිද්වාරානි.

'शीलजेष्ठक' का अर्थ है शील में प्रधान। जो पुराने (समय) का स्मरण करते हैं, वे शील में उत्तम थे। 'द्वार' का अर्थ चक्षु आदि द्वार हैं।

අපක්කමිත්වා [Pg.313] අපෙතා විරහිතා හුත්වා. විසමානීති විගතසමානි දුච්චරිතසභාවානි. නානාවිධදණ්ඩා නානාවිධදණ්ඩනිපාතා.

'अपक्कमित्वा' का अर्थ है दूर होकर, रहित होकर। 'विसमानि' का अर्थ है विषमता वाले, दुश्चरित स्वभाव वाले। 'नानाविध दण्ड' का अर्थ है विभिन्न प्रकार के दण्डों का प्रहार।

අනාහාරකාති කිඤ්චි අභුඤ්ජනකා. පඞ්කො විය පඞ්කො, මලං. දන්තපඞ්කො පුරිමපදලොපෙන පඞ්කොති වුත්තොති ‘‘පඞ්කො නාම දන්තමල’’න්ති වුත්තං. අජෙහි කාතබ්බකානං අකොපෙත්වා කරණං සමාදානවසෙන වතං. එස නයො සෙසෙසුපි. කොහඤ්ඤං නාම අත්තනි විජ්ජමානදොසං පටිච්ඡාදෙත්වා අසන්තගුණපකාසනාති ආහ – ‘‘පටිච්ඡන්න…පෙ… කොහඤ්ඤඤ්චෙවා’’ති. පරික්ඛාරභණ්ඩකවණ්ණාති පරික්ඛාරභණ්ඩා කප්පකාති. තෙ ච ඛො අත්තනො ජීවිකත්ථාය ආමිසකිඤ්ජක්ඛස්ස අත්තනිබන්ධනත්ථාය අමොචනත්ථාය කතා.

'अनाहारक' का अर्थ है कुछ भी न खाने वाले। 'पंक' के समान पंक अर्थात् मल। 'दन्त-पंक' में पूर्व पद का लोप होने से 'पंक' कहा गया है, इसलिए कहा गया है - 'पंक नाम दन्त-मल है'। बकरियों द्वारा किए जाने वाले कार्यों को बिना क्रोधित हुए करना, समादान के वश से 'व्रत' है। यही नियम शेष में भी है। 'कोहञ्ञ' (कुहना) का अर्थ है अपने भीतर विद्यमान दोष को छिपाकर असत्य गुणों को प्रकट करना, इसलिए कहा गया है - 'प्रच्छन्न...पे... और कुहना ही'। 'परिक्खारभण्डकवण्णा' का अर्थ है परिष्कार-भाण्ड (उपकरण) और कल्पक (नाई)। वे अपनी जीविका के लिए, आमिष (भोग) के लेश को अपने से बाँधने के लिए और उसे न छोड़ने के लिए किए गए हैं।

අඛිලන්ති චෙතොඛිලරහිතං බ්‍රහ්මවිහාරවසෙන. තෙනාහ ‘‘මුදු අථද්ධ’’න්ති.

'अखिल' का अर्थ है ब्रह्मविहार के वश से चेतोखिल (चित्त की कठोरता) से रहित। इसीलिए कहा गया है - 'मृदु और अठद्ध (अकठोर)'।

අධිමුත්තොති අභිරතිවසෙන යුත්තපයුත්තො. පරිත්තචිත්තොති පරිතො ඛණ්ඩිතචිත්තො. අප්පමාණචිත්තොති එත්ථ ‘‘කො අය’’න්ති පටික්ඛිතුං සක්කුණෙය්‍යචිත්තො.

'अधिमुक्त' का अर्थ है अभिरति (लगाव) के वश से युक्त और प्रयुक्त। 'परित्तचित्त' का अर्थ है चारों ओर से खण्डित चित्त। 'अप्रमाणचित्त' का अर्थ यहाँ ऐसा चित्त है जिसे 'यह कौन है' कहकर तिरस्कृत न किया जा सके।

ලොහිච්චසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

लोहिच्च-सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

10. වෙරහච්චානිසුත්තවණ්ණනා

१०. वेरहच्चानि-सुत्त की व्याख्या।

133. බ්‍රාහ්මණිං ධම්මසවනාය චොදෙන්තො මාණවකො ‘‘යග්ඝෙ’’ති අවොච. තෙනාහ ‘‘යග්ඝෙති චොදනත්ථෙ නිපාතො’’ති.

१३३. ब्राह्मणी को धर्म-श्रवण के लिए प्रेरित करते हुए माणवक ने 'यग्घे' कहा। इसीलिए कहा गया है - 'यग्घे' प्रेरणा के अर्थ में एक निपात है।

වෙරහච්චානිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

वेरहच्चानि-सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

ගහපතිවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

गृहपति-वग्ग की व्याख्या समाप्त हुई।

14. දෙවදහවග්ගො

१४. देवदह-वग्ग।

1. දෙවදහසුත්තවණ්ණනා

१. देवदह-सुत्त की व्याख्या।

134. මනං රමයන්තාති ආපාථගතා මනස්ස රමණවසෙන පියායිතබ්බතාවසෙන පවත්තන්තා.

१३४. 'मन को रमाने वाले' (मनं रमयन्ता) का अर्थ है इन्द्रिय-पथ में आए हुए, मन के रमण के कारण और प्रिय लगने के कारण प्रवृत्त होने वाले।

2. ඛණසුත්තවණ්ණනා

२. खण-सुत्त की व्याख्या।

135. ඡඵස්සායතනිකාති [Pg.314] ඡහි ඵස්සායතනෙහි අනිට්ඨසංවෙදනියා. ඡද්වාරඵස්සපටිවිඤ්ඤත්තීති ඡහිපි ද්වාරෙහි ආරම්මණස්ස පටිසංවෙදනා හොතියෙව සබ්බසො දුක්ඛානුභවනත්ථං. තාවතිංසපුරන්ති සුදස්සනමහානගරං. අභාවො නාම නත්ථි සබ්බථා සුඛානුභවනතො. නිරයෙති ඉමිනා දුග්ගති භවසාමඤ්ඤෙන ඉතරාපායාපි ගහිතා එව. මග්ගබ්‍රහ්මචරියවාසං වසිතුං න සක්කාති ඉමිනා පන සබ්බෙසම්පි අච්ඡින්දිකට්ඨානානං ගහණං දට්ඨබ්බං. ඉමෙවාති ඉමස්මිං මනුස්සලොකෙ එව. අපායොපි පඤ්ඤායති අපායදුක්ඛසදිසස්ස දුක්ඛස්ස කදාචි පටිසංවෙදනතො. සග්ගොපි පඤ්ඤායති දෙවභොගසදිසසම්පත්තියා කදාචි පටිලභිතබ්බතො.

१३५. 'छफस्सायतनिक' का अर्थ है छह स्पर्श-आयतनों द्वारा अनिष्ट का संवेदन करने वाले। 'छद्वार-स्पर्श-प्रतिविज्ञप्ति' का अर्थ है छहों द्वारों से आलम्बन का प्रतिसंवेदन होना ही, पूर्णतः दुःख के अनुभव के लिए। 'तावतिंसपुर' का अर्थ है सुदर्शन महा नगर। 'अभाव' का अर्थ है कि सर्वथा सुख का अनुभव न होने के कारण वह नहीं है। 'निरय' (नरक) शब्द से दुर्गति भव की सामान्यता के कारण अन्य अपाय भी ग्रहण किए गए हैं। 'मार्ग-ब्रह्मचर्य का वास नहीं किया जा सकता' - इससे सभी प्रतिकूल स्थानों का ग्रहण समझना चाहिए। 'इमेव' का अर्थ है इसी मनुष्य लोक में ही। 'अपाय' भी दिखाई देता है क्योंकि कभी-कभी अपाय के दुःख के समान दुःख का अनुभव होता है। 'स्वर्ग' भी दिखाई देता है क्योंकि कभी-कभी देव-भोग के समान सम्पत्ति प्राप्त होती है।

අයං කම්මභූමීති අයං මනුස්සලොකො පුරිසථාමකරණාය කම්මභූමි නාම තාසං යොග්‍යට්ඨානභාවතො. තත්ථ පධානකම්මං දස්සෙන්තො ‘‘ඉධ මග්ගභාවනා’’ති ආහ. ඨානානීති කාරණානි. සංවෙජනියානීති සංවෙගජනනානි බහූනි ජාතිආදීනි. තථා හි ජාති, ජරා, බ්‍යාධි, මරණං, අපායභවං, තත්ථපි නිරයූපපත්තිහෙතුකං, තිරච්ඡානුපපත්තිහෙතුකං, අසූරකායූපපත්තිහෙතුකං, අතීතෙ වට්ටමූලකං, අනාගතෙ වට්ටමූලකං, පච්චුප්පන්නෙ ආහාරපරියෙට්ඨිමූලකන්ති බහූනි සංවෙගවත්ථූනි පච්චවෙක්ඛිත්වා සංවෙගජාතො සඤ්ජාතසංවෙගො යොනිසො පධානමනුයුඤ්ජස්සු. සංවෙගාති සංවෙගමාපජ්ජස්සු.

'यह कर्मभूमि है' का अर्थ है कि यह मनुष्य लोक पुरुषार्थ करने के लिए कर्मभूमि है, क्योंकि यह उनके लिए योग्य स्थान है। वहाँ प्रधान कर्म को दिखाते हुए 'यहाँ मार्ग-भावना' कहा गया है। 'स्थान' का अर्थ है कारण। 'संवेजनीय' का अर्थ है संवेग उत्पन्न करने वाले बहुत से जाति (जन्म) आदि। जैसे कि जाति, जरा, व्याधि, मरण, अपाय-भव, उसमें भी नरक में उत्पत्ति का हेतु, तिर्यक योनि में उत्पत्ति का हेतु, असुर-काय में उत्पत्ति का हेतु, अतीत में संसार-मूलक, अनागत में संसार-मूलक, वर्तमान में आहार की खोज मूलक - इन बहुत से संवेग-वस्तुओं का प्रत्यवेक्षण कर संवेग को प्राप्त हुआ, उत्पन्न संवेग वाला होकर, योनिशः (उचित रूप से) प्रधान (प्रयत्न) में लगो। 'संवेगा' का अर्थ है संवेग को प्राप्त होओ।

ඛණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

खण-सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

3. පඨමරූපාරාමසුත්තවණ්ණනා

३. प्रथम रूपाराम-सुत्त की व्याख्या।

136. සම්මුදිතා සම්මොදප්පත්තා, පමොදිතා සඤ්ජාතපමොදා. දුක්ඛාති දුක්ඛවන්තො සඤ්ජාතදුක්ඛා. තෙනාහ ‘‘දුක්ඛිතා’’ති. සුඛං එතස්ස අත්ථීති සුඛො, සුඛී. තෙනාහ ‘‘සුඛිතො’’ති. යත්තකා රූපාදයො ධම්මා ලොකෙ අත්ථීති වුච්චති. පස්සන්තානන්ති සච්චපටිවෙධෙන සම්මදෙව පස්සන්තානං. ‘‘පච්චනීකං හොතී’’ති වත්වා තං පච්චනීකභාවං දස්සෙතුං ‘‘ලොකො හී’’තිආදි [Pg.315] වුත්තං. අසුභාති ‘‘ආහූ’’තිපදං ආනෙත්වා සම්බන්ධො. සබ්බමෙතන්ති ‘‘සුඛං දිට්ඨමරියෙභි…පෙ… තදරියා සුඛතො විදූ’’ති ච වුත්තං. සබ්බමෙතං නිබ්බානමෙව සන්ධාය වුත්තං. නිබ්බානමෙව හි එකන්තතො සුඛං නාම.

१३६. सममुदित (भली-भाँति प्रसन्न) का अर्थ है सममोद (हर्ष) को प्राप्त, प्रमुदित का अर्थ है उत्पन्न प्रमोद वाले। 'दुक्खा' का अर्थ है दुःख वाले, जिनमें दुःख उत्पन्न हुआ है। इसीलिए 'दुक्खिता' कहा गया है। जिसके पास सुख है वह 'सुख' या 'सुखी' है। इसीलिए 'सुखितो' कहा गया है। लोक में जितने भी रूपादि धर्म हैं, उन्हें (लोक) कहा जाता है। 'पस्सन्तानं' का अर्थ है सत्य के प्रतिवेध (साक्षात्कार) द्वारा भली-भाँति देखने वालों का। 'पच्चनीकं होति' (प्रतिकूल होता है) कहकर उस प्रतिकूलता को दिखाने के लिए 'लोको ही' आदि कहा गया है। 'असुभा' के साथ 'आहू' पद लाकर सम्बन्ध करना चाहिए। 'सब्बमेतं' (यह सब) के विषय में 'सुखं दिट्ठमियेभि... पे... तदरिया सुखतो विदू' कहा गया है। यह सब निर्वाण के सन्दर्भ में ही कहा गया है। क्योंकि निर्वाण ही एकान्ततः सुख कहलाता है।

පඤ්චනවුතිපාසණ්ඩිනො තෙසඤ්ච පාසණ්ඩිභාවො පපඤ්චසූදනිට්ඨකථායං පකාසිතො එව. කිලෙසනීවරණෙන නිවුතානන්ති කිලෙසඛන්ධා කිලෙසනීවරණං, තෙන නිවාරිතානං. නිබ්බානදස්සනං නාම අරියමග්ගො, තෙන තස්ස පටිවිජ්ඣනඤ්ච කාළමෙඝඅවච්ඡාදිතං විය චන්දමණ්ඩලං.

पंचानवे पाखण्डी (अन्यमार्गी) और उनके पाखण्डी होने का भाव पपञ्चसूदनी अट्ठकथा में प्रकाशित ही है। 'किलेसनीवरणेन निवुआनं' का अर्थ है क्लेश-स्कन्ध ही क्लेश-नीवरण हैं, उनके द्वारा रोके गए लोगों का। 'निर्वाण-दर्शन' का अर्थ आर्यमार्ग है, उसके द्वारा उसका प्रतिवेध (साक्षात्कार) काले बादलों से ढके हुए चन्द्रमण्डल के समान है।

පරිච්ඡින්දිත්වාති අසුභභාවපරිච්ඡින්දනෙන සම්මාවිඤ්ඤාණදස්සනෙන ච පරිච්ඡින්දිත්වා. මග්ගධම්මස්සාති අරියමග්ගධම්මස්ස.

'परिच्छिन्दित्वा' का अर्थ है अशुभ भाव के परिच्छेद (निश्चय) द्वारा और सम्यक् विज्ञान-दर्शन द्वारा परिच्छेद करके। 'मग्गधम्मस्स' का अर्थ है आर्यमार्ग धर्म का।

අනුපන්නෙහීති අනු අනු අවිහාය පටිපන්නෙහි. කො නු අඤ්ඤො ජානිතුං අරහති, අඤ්ඤො න ජානාතීති දස්සෙති.

'अनुपन्नेहि' का अर्थ है पीछे-पीछे बिना छोड़े अनुसरण करने वालों द्वारा। 'को नु अञ्ञो' (दूसरा कौन) यह दिखाता है कि (वही) जानने योग्य है, दूसरा नहीं जानता।

පඨමරූපාරාමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

प्रथम रूपाराम सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

4-12. දුතියරූපාරාමසුත්තාදිවණ්ණනා

४-१२. द्वितीय रूपाराम सुत्त आदि की व्याख्या।

137-145. සුද්ධිකං කත්වා ගාථාබන්ධනෙන විනා කෙවලං චුණ්ණියපදවසෙනෙව. තථා තථාති අජ්ඣත්තිකානි බාහිරානි ච ආයතනානි අනිච්චලක්ඛණෙන දුක්ඛානත්තලක්ඛණෙහි ච යොජෙත්වා දස්සනවසෙන.

१३७-१४५. शुद्धिक (केवल पाठ) करके, गाथा-बन्धन के बिना केवल चूर्णपद (गद्य) के वश से ही। 'तथा तथा' का अर्थ है आध्यात्मिक और बाह्य आयतनों को अनित्य लक्षण, दुःख और अनात्म लक्षणों के साथ जोड़कर देखने के वश से।

දුතියරූපාරාමසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

द्वितीय रूपाराम सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

දෙවදහවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

देवदह वग्ग की व्याख्या समाप्त हुई।

15. නවපුරාණවග්ගො

१५. नवपुराण वग्ग।

1. කම්මනිරොධසුත්තවණ්ණනා

१. कर्मनिरोध सुत्त की व्याख्या।

146. සම්පති විජ්ජමානස්ස චක්ඛුස්ස තංනිබ්බත්තස්ස කම්මස්ස ච අධිප්පෙතත්තා ‘‘න චක්ඛු පුරාණං, කම්මමෙව පුරාණ’’න්ති වත්වා යථා තස්ස චක්ඛුස්ස පුරාණපරියායො [Pg.316] වුත්තො, තං දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘කම්මතො පනා’’තිආදි. පච්චයනාමෙනාති පුරිමජාතිසංසිද්ධත්තා ‘‘පුරාණ’’න්ති වත්තබ්බස්ස පච්චයභූතස්ස කම්මස්ස නාමෙන. එවං වුත්තන්ති ‘‘පුරාණකම්ම’’න්ති එවං වුත්තං. පච්චයෙහි අභිසමාගන්ත්වා කතන්ති තණ්හාවිජ්ජාදිපච්චයෙහි අභිමුඛභාවෙන සමාගන්ත්වා සමෙච්ච නිබ්බත්තිතං. චෙතනායාති කම්මචෙතනාය. පකප්පිතන්ති අභිසමීහිතං. වෙදනායාති අත්තානං නිස්සාය ආරම්මණං කත්වා පවත්තාය වෙදනාය. වත්ථූති නිබ්බත්තිකාරණං පවත්තට්ඨානන්ති විපස්සනාපඤ්ඤාය පස්සිතබ්බං. කම්මස්ස නිරොධෙනාති කිලෙසානං අනුප්පාදනිරොධසිද්ධෙන කම්මස්ස නිරොධෙන. විමුත්තිං ඵුසතීති අරහත්තඵලවිමුත්තිං පාපුණාති. ආරම්මණභූතො නිරොධො නිබ්බානං ‘‘කම්මනිරොධො’’ති වුච්චති, ‘‘කම්මං නිරුජ්ඣති එත්ථා’’ති කත්වා. ‘‘ඣායථ, භික්ඛවෙ, මා පමාදත්ථා’’ති වුත්තත්තා ‘‘පුබ්බභාගවිපස්සනා කථිතා’’ති වුත්තං.

१४६. वर्तमान में विद्यमान चक्षु और उस (चक्षु) को उत्पन्न करने वाले कर्म के अभिप्रेत होने से 'चक्षु पुराना नहीं है, कर्म ही पुराना है' ऐसा कहकर, जिस प्रकार उस चक्षु का पुराना होने का पर्याय कहा गया है, उसे दिखाते हुए 'कम्मतो पना' आदि कहा गया है। 'पच्चयानामेन' का अर्थ है पूर्व जन्म में सिद्ध होने के कारण 'पुराण' कहे जाने योग्य प्रत्ययभूत कर्म के नाम से। 'एवं वुत्तं' का अर्थ है 'पुराणकर्म' ऐसा कहा गया है। 'पच्चयेहि अभिसमागन्त्वा कतं' का अर्थ है तृष्णा, अविद्या आदि प्रत्ययों के सम्मुख होकर आने से मिलकर उत्पन्न हुआ। 'चेतनाय' का अर्थ है कर्म-चेतना द्वारा। 'पकप्पिंत' का अर्थ है संकल्पित (अभिसमीहित)। 'वेदनाय' का अर्थ है अपने आश्रय से आलम्बन बनाकर प्रवृत्त हुई वेदना द्वारा। 'वत्थु' का अर्थ है उत्पत्ति का कारण, प्रवृत्ति का स्थान - ऐसा विपश्यना प्रज्ञा द्वारा देखा जाना चाहिए। 'कम्मस्स निरोधेन' का अर्थ है क्लेशों के अनुत्पाद-निरोध की सिद्धि द्वारा कर्म के निरोध से। 'विमुत्तिं फुसति' का अर्थ है अर्हत्फल विमुक्ति को प्राप्त करता है। आलम्बनभूत निरोध निर्वाण को 'कर्मनिरोध' कहा जाता है, यह मानकर कि 'यहाँ कर्म निरुद्ध होता है'। 'झायथ, भिक्खवे, मा पमादत्थ' (भिक्षुओं, ध्यान करो, प्रमाद मत करो) कहे जाने के कारण 'पूर्वभाग विपश्यना कही गई है' ऐसा कहा गया है।

කම්මනිරොධසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

कर्मनिरोध सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

2-5. අනිච්චනිබ්බානසප්පායසුත්තාදිවණ්ණනා

२-५. अनित्य-निर्वाण-सप्पाय सुत्त आदि की व्याख्या।

147-150. නිබ්බානස්සාති නිබ්බානාධිගමස්ස, කිලෙසනිබ්බානස්සෙව වා. උපකාරපටිපදන්ති උපකාරාවහං පටිපදං. චතූසූති දුතියාදීසු චතූසු. නිබ්බානසප්පායා පටිපදා දෙසිතාති කත්වා ‘‘සහ විපස්සනාය චත්තාරො මග්ගා කථිතා’’ති වුත්තං.

१४७-१५०. 'निब्बानस्स' का अर्थ है निर्वाण की प्राप्ति का, अथवा क्लेश-निर्वाण का ही। 'उपकारपटिपदं' का अर्थ है उपकार करने वाली प्रतिपदा (पद्धति)। 'चतूसु' का अर्थ है द्वितीय आदि चारों में। 'निर्वाण के अनुकूल प्रतिपदा उपदिष्ट है' ऐसा कहकर 'विपश्यना के साथ चारों मार्ग कहे गए हैं' ऐसा कहा गया है।

අනිච්චනිබ්බානසප්පායසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अनित्य-निर्वाण-सप्पाय सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

6-7. අන්තෙවාසිකසුත්තාදිවණ්ණනා

६-७. अन्तेवासिक सुत्त आदि की व्याख्या।

151-152. අන්ත-සද්දො සමීපත්ථෙ වත්තති ‘‘උදකන්තං වනන්ත’’න්තිආදීසු, කිලෙසො පන අතිආසන්නෙ වසති අබ්භන්තරවුත්තිතායාති ‘‘අන්තෙවාසික’’න්ති වුත්තො විභත්තිඅලොපෙන යථා ‘‘වනෙකුසලො, කූලෙරුක්ඛා’’ති. තෙනාහ – ‘‘අනන්තෙවාසිකන්ති අන්තොවසනකිලෙසවිරහිත’’න්ති. ආචරණකකිලෙසවිරහිතන්ති සමුදාචරණකිලෙසරහිතං. අන්තො [Pg.317] අස්ස වසන්තීති අස්ස පුග්ගලස්ස අන්තො අබ්භන්තරෙ චිත්තෙ වසන්ති පවත්තන්ති. තෙ එතං අධිභවන්තීති තෙ කිලෙසා එතං පුග්ගලං අභිභවිත්වා අත්තනො වසෙ වත්තෙන්ති. තෙනාහ – ‘‘අජ්ඣොත්ථරන්ති සික්ඛාපෙන්ති වා’’ති. තෙහි ආචරියෙහීති තෙහි කිලෙසසඞ්ඛාතෙහි සත්තෙ අත්තනො ගතියං ඨපෙන්තෙහි ආචරියෙහි. සත්තමං හෙට්ඨා කථිතනයමෙවාති යස්මා හෙට්ඨා ඛන්ධවසෙන දෙසනා ආගතා, ඉධ ආයතනවසෙනාති අයමෙව විසෙසො.

'अन्त' शब्द 'उदकन्त' (जल के समीप), 'वनन्त' (वन के समीप) आदि में 'समीप' के अर्थ में प्रयुक्त होता है, किन्तु क्लेश अत्यन्त निकट (भीतर) रहने के कारण 'अन्तेवासिक' कहे गए हैं, विभक्ति का लोप न होने से, जैसे 'वनेकुसलो' (वन में कुशल), 'कूलेरुक्खा' (किनारे पर वृक्ष)। इसीलिए कहा गया है - 'अनन्तेवासिकं' का अर्थ है भीतर रहने वाले क्लेशों से रहित। 'आचरणक-क्लेश-विरहित' का अर्थ है समुदाचरण (प्रकट होने वाले) क्लेशों से रहित। 'अन्तो अस्स वसन्ति' का अर्थ है इस पुद्गल के भीतर, अन्तःकरण (चित्त) में बसते हैं या प्रवृत्त होते हैं। 'ते एतं अधिभवन्ति' का अर्थ है वे क्लेश इस पुद्गल को अभिभूत करके अपने वश में रखते हैं। इसीलिए कहा गया है - 'अज्झोत्थरन्ति' (दबा लेते हैं) या 'सिक्खापेन्ति' (सिखाते हैं)। 'तेहि आचरियेहि' का अर्थ है उन क्लेश संज्ञक प्राणियों को अपनी गति में रखने वाले आचार्यों द्वारा। सातवाँ (सुत्त) नीचे कहे गए न्याय के समान ही है, क्योंकि नीचे स्कन्ध के वश से देशना आई है, यहाँ आयतन के वश से - यही विशेषता है।

අන්තෙවාසිකසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अन्तेवासिक सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

8. අත්ථිනුඛොපරියායසුත්තවණ්ණනා

८. अत्थिनुखोपरियाय सुत्त की व्याख्या।

153. පරියායති පරිගච්ඡති ඵලං එතස්සාති පරියායො හෙතූති ආහ – ‘‘යං පරියායන්ති යං කාරණ’’න්ති. පච්චක්ඛදිට්ඨෙ අවිපරීතෙ අත්ථෙ පවත්තසද්ධා පච්චක්ඛසද්ධා යථා ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො භගවා, ස්වාඛාතො ධම්මො’’ති (ම. නි. 1.288) ච. එවං කිරාති ඉති කිරාය උප්පන්නො සද්දහනාකාරො සද්ධාපතිරූපකො. එතන්ති ‘‘අඤ්ඤත්‍රෙව සද්ධායා’’ති එතං වචනං. රුචාපෙත්වාති කිඤ්චි අත්ථං අත්තනො මතියා රොචෙත්වා. ඛමාපෙත්වාති තස්සෙව වෙවචනං, චිත්තං තථා ඛමාපෙත්වා. තෙනාහ – ‘‘අත්ථෙතන්ති ගහණාකාරො’’ති. පරම්පරාගතස්ස අත්ථස්ස එවං කිරස්සාති අනුස්සවනං. කාරණං චින්තෙන්තස්සාති යුත්තිං චින්තෙන්තස්ස. කාරණං උපට්ඨාතීති ‘‘සාධූ’’ති අත්තනො චිත්තස්ස උපතිට්ඨති. අත්ථෙතන්ති ‘‘එතං කාරණං එවමයමත්ථො යුජ්ජතී’’ති චිත්තෙන ගහණං. ආකාරපරිවිතක්කොති යුත්තිපරිකප්පනා. ලද්ධීති නිච්ඡයෙන ගහණං, සා ච ඛො දිට්ඨි අයාථාවග්ගහණෙන අඤ්ඤාණමෙවාති දට්ඨබ්බං. න්ති ලද්ධිං. අත්ථෙසාති එසා ලද්ධි මම උප්පන්නා අත්ථි යුත්තරූපා හුත්වා උපලබ්භති. එවං ගහණාකාරො දිට්ඨිනිජ්ඣානක්ඛන්ති නාම, පඨමුප්පන්නලද්ධිසඞ්ඛාතාය දිට්ඨියා නිජ්ඣානං ඛමනාකාරො දිට්ඨිනිජ්ඣානක්ඛන්ති නාම. පඤ්ච ඨානානීති යථාවුත්තානි සද්ධාදීනි පඤ්ච කාරණානි. මුඤ්චිත්වා අග්ගහෙත්වා. හෙට්ඨිමමග්ගවජ්ඣානං රාගාදීනං අභාවං සන්ධාය ‘‘නත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං රාගදොසමොහො’’ති අයං සෙක්ඛානං පච්චවෙක්ඛණා, සබ්බසො අභාවං සන්ධාය අසෙක්ඛානන්ති ආහ – ‘‘සෙක්ඛාසෙක්ඛානං පච්චවෙක්ඛණා කථිතා’’ති. ‘‘සන්තං [Pg.318] වා අජ්ඣත්ත’’න්තිආදිනා සෙක්ඛානං, ‘‘අසන්තං වා අජ්ඣත්ත’’න්තිආදිනා අසෙක්ඛානං පච්චවෙක්ඛණා කථිතාති දට්ඨබ්බං.

१५३. पर्याय (pariyāya) का अर्थ हेतु (कारण) है, क्योंकि इसके द्वारा फल प्राप्त होता है या इसके चारों ओर घूमता है - इसलिए कहा गया है 'जो पर्याय है, वह कारण है'। प्रत्यक्ष देखे गए अविपरीत अर्थ में प्रवृत्त श्रद्धा 'प्रत्यक्ष श्रद्धा' है, जैसे 'भगवान सम्यक्सम्बुद्ध हैं, धर्म सुव्याख्यात है' (म. नि. 1.288)। 'ऐसा सुना जाता है' (एवं किर) इस प्रकार उत्पन्न श्रद्धा का आकार श्रद्धा के सदृश है। 'एतन्ति' का अर्थ 'श्रद्धा के बिना ही' यह वचन है। 'रुचापेत्वा' का अर्थ अपनी बुद्धि से किसी अर्थ को पसंद करना है। 'खमापेत्वा' उसी का पर्यायवाची है, चित्त को उस प्रकार स्वीकार कराना। इसीलिए कहा - 'यह अर्थ है, इस प्रकार ग्रहण करने का आकार है'। परंपरा से आए हुए अर्थ के लिए 'ऐसा सुना जाता है' यह अनुश्रवण है। 'कारण का चिंतन करने वाले के लिए' अर्थात् युक्ति का चिंतन करने वाले के लिए। 'कारण उपस्थित होता है' अर्थात् 'यह ठीक है' इस प्रकार अपने चित्त में उपस्थित होता है। 'यह अर्थ है' अर्थात् 'यह कारण इस प्रकार इस अर्थ के साथ युक्त होता है' इस प्रकार चित्त द्वारा ग्रहण करना। 'आकारपरिवितक्को' का अर्थ युक्ति की कल्पना है। 'लब्धि' का अर्थ निश्चयपूर्वक ग्रहण करना है, और वह दृष्टि अयथार्थ ग्रहण के कारण अज्ञान ही है, ऐसा समझना चाहिए। 'तन्ति' अर्थात् उस लब्धि को। 'यह अर्थ है' अर्थात् यह लब्धि मेरे भीतर उत्पन्न हुई है और युक्तियुक्त होकर उपलब्ध होती है। इस प्रकार ग्रहण करने का आकार 'दृष्टिनिझानक्खन्ति' (दृष्टि-निध्यान-क्षान्ति) कहलाता है, प्रथम उत्पन्न लब्धि संज्ञक दृष्टि के निध्यान (गहन चिंतन) को सहन करने का आकार 'दृष्टिनिझानक्खन्ति' कहलाता है। 'पाँच स्थान' अर्थात् यथाकथित श्रद्धा आदि पाँच कारण। 'मुञ्चित्वा' अर्थात् ग्रहण न करके। निचले मार्गों द्वारा वध किए जाने वाले राग आदि के अभाव के संदर्भ में 'मेरे भीतर राग, द्वेष, मोह नहीं है' यह शैक्षों (sekkhānaṃ) का प्रत्यवेक्षण है, और पूर्ण अभाव के संदर्भ में अशैक्षों (asekkhānaṃ) का है - इसलिए कहा 'शैक्ष और अशैक्षों का प्रत्यवेक्षण कहा गया है'। 'भीतर विद्यमान' आदि के द्वारा शैक्षों का, और 'भीतर अविद्यमान' आदि के द्वारा अशैक्षों का प्रत्यवेक्षण कहा गया है, ऐसा समझना चाहिए।

අත්ථිනුඛොපරියායසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अत्थिनुखोपरियाय सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

9-10. ඉන්ද්‍රියසම්පන්නසුත්තාදිවණ්ණනා

९-१०. इन्द्रियसम्पन्न सुत्त आदि की व्याख्या।

154-155. ‘‘සම්පන්නසීලා, භික්ඛවෙ, විහරථා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.64) විය පරිපුණ්ණත්ථො ඉධ සම්පන්න-සද්දොති ආහ ‘‘පරිපුණ්ණින්ද්‍රියො’’ති. ඉන්ද්‍රියෙහි සමන්නාගතත්තා පරිපුණ්ණින්ද්‍රියො නාම හොතීති සම්බන්ධො. එවං සති සමන්නාගමසම්පත්ති වුත්තා හොතීති ආසඞ්කන්තො ‘‘චක්ඛාදීනි වා’’තිආදිමාහ. තං සන්ධායාති දුතියවිකප්පෙන වුත්තමත්ථං සන්ධාය. හෙට්ඨා ඛන්ධියවග්ගෙ ඛන්ධවසෙන දෙසනා ආගතා, ඉධ ආයතනවසෙනාති ආහ ‘‘වුත්තනයමෙවා’’ති.

154-155. 'सम्पन्नसीला, भिक्खवे, विहरथ' आदि (म. नि. 1.64) की तरह यहाँ 'सम्पन्न' शब्द परिपूर्ण के अर्थ में है, इसलिए कहा 'परिपूर्णेन्द्रिय'। इन्द्रियों से युक्त होने के कारण 'परिपूर्णेन्द्रिय' नाम होता है, यह संबंध है। ऐसा होने पर 'समन्नागमसम्पत्ति' (प्राप्ति की पूर्णता) कही गई है, ऐसी आशंका करते हुए 'चक्खादीनि वा' आदि कहा। 'तं सन्धाया' अर्थात् दूसरे विकल्प द्वारा कहे गए अर्थ के संदर्भ में। नीचे खन्धियवग्ग में स्कन्ध के वश से देशना आई है, यहाँ आयतन के वश से है, इसलिए कहा 'वही विधि (वत्तनयमेवा)'।

ඉන්ද්‍රියසම්පන්නසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

इन्द्रियसम्पन्न सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

නවපුරාණවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

नवपुराण वग्ग की व्याख्या समाप्त हुई।

තතියො පණ්ණාසකො.

तृतीय पन्नासक (पचास सुत्तों का समूह)।

16. නන්දික්ඛයවග්ගො

१६. नन्दिक्खय वग्ग।

1-4. අජ්ඣත්තනන්දික්ඛයසුත්තාදිවණ්ණනා

१-४. अध्यात्म-नन्दिक्खय सुत्त आदि की व्याख्या।

156-159. අත්ථතොති සභාවතො. ඤාණෙන අරියතො ඤාතබ්බතො අත්ථො, සභාවොති. එවඤ්හි අභිජ්ජනසභාවො නන්දනට්ඨෙන නන්දී, රඤ්ජනට්ඨෙන රාගො. විමුත්තිවසෙනාති විමුත්තියා අධිගමවසෙන. එත්ථාති ඉමස්මිං පඨමසුත්තෙ. දුතියාදීසූති දුතියතතියචතුත්ථෙසු. උත්තානමෙව හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා.

१५६-१५९. 'अत्थतो' का अर्थ स्वभाव से है। ज्ञान के द्वारा आर्य (श्रेष्ठ) रूप से ज्ञातव्य होने के कारण 'अर्थ' स्वभाव है। इस प्रकार न टूटने वाले स्वभाव वाली, नन्दन (अभिनन्दन) के अर्थ में 'नन्दि' है, और रञ्जन (आसक्त होने) के अर्थ में 'राग' है। 'विमुत्तिवसेना' अर्थात् विमुक्ति की प्राप्ति के वश से। 'एत्थ' अर्थात् इस प्रथम सुत्त में। 'दुतियादीसु' अर्थात् दूसरे, तीसरे और चौथे सुत्तों में। नीचे कही गई विधि के अनुसार ही ये स्पष्ट हैं।

අජ්ඣත්තනන්දික්ඛයසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अध्यात्म-नन्दिक्खय सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

5-6. ජීවකම්බවනසමාධිසුත්තාදිවණ්ණනා

५-६. जीवकम्बवन समाधि सुत्त आदि की व्याख्या।

160-161. සමාධිවිකලානං [Pg.319] චිත්තෙකග්ගතං ලභන්තානං, පටිසල්ලානවිකලානං කායවිවෙකඤ්ච චිත්තෙකග්ගතඤ්ච ලභන්තානන්ති යොජනා. පාකටං හොතීති විභූතං හුත්වා උපට්ඨාති. ඔක්ඛායති පච්චක්ඛායතීති චතුසච්චධම්මානං විභූතභාවෙන උපට්ඨානස්ස කථිතත්තා වුත්තං – ‘‘ද්වීසුපි…පෙ… කථිතා’’ති.

१६०-१६१. समाधि से रहित लोगों के लिए चित्त की एकाग्रता प्राप्त करना, और प्रतिसंलयन (एकान्तवास) से रहित लोगों के लिए काय-विवेक और चित्त की एकाग्रता प्राप्त करना - यह योजना है। 'पाकटं होति' का अर्थ स्पष्ट होकर उपस्थित होना है। 'ओक्खायति पच्चक्खायति' का अर्थ चार आर्य सत्यों के स्पष्ट रूप से उपस्थित होने के बारे में कहे जाने के कारण कहा गया है - 'दोनों में भी... पे... कहा गया है'।

ජීවකම්බවනසමාධිසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

जीवकम्बवन समाधि सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

7-9. කොට්ඨිකඅනිච්චසුත්තාදිවණ්ණනා

७-९. कोष्ठिक अनित्य सुत्त आदि की व्याख्या।

162-164. අනිච්චානුපස්සනාදයො එව විමුත්තිපරිපාචනියා ධම්මා නාම. ථෙරස්ස තදා සද්ධාදීනි ඉන්ද්‍රියානි න පරිපාකං උපගතානි, ථෙරො ඉමාහි දෙසනාහි ඉන්ද්‍රියපරිපාකමගමාසි.

१६२-१६४. अनित्यानुपश्यना आदि ही विमुक्ति को परिपक्व करने वाले धर्म हैं। उस समय स्थविर (थेर) की श्रद्धा आदि इन्द्रियाँ परिपक्वता को प्राप्त नहीं हुई थीं, स्थविर ने इन देशनाओं से इन्द्रियों की परिपक्वता प्राप्त की।

කොට්ඨිකඅනිච්චසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

कोष्ठिक अनित्य सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

10-12. මිච්ඡාදිට්ඨිපහානසුත්තාදිවණ්ණනා

१०-१२. मिथ्यादृष्टि-प्रहाण सुत्त आदि की व्याख्या।

165-167. පාටියෙක්කන්ති විසුං විසුං. වුත්තනයෙනෙවාති හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව අපුබ්බස්ස වත්තබ්බස්ස අභාවා.

१६५-१६७. 'पाटियेक्कं' का अर्थ अलग-अलग है। 'वुत्तनयेनेवा' का अर्थ नीचे कही गई विधि के अनुसार ही है, क्योंकि कुछ भी नया कहने योग्य नहीं है।

මිච්ඡාදිට්ඨිපහානසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

मिथ्यादृष्टि-प्रहाण सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

නන්දික්ඛයවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

नन्दिक्खय वग्ग की व्याख्या समाप्त हुई।

17. සට්ඨිපෙය්‍යාලවග්ගො

१७. सट्ठिपेय्याल वग्ग (साठ सुत्तों का संक्षिप्त वर्ग)।

1-60. අජ්ඣත්තඅනිච්චඡන්දසුත්තාදිවණ්ණනා

१-६०. अध्यात्म-अनित्य-छन्द सुत्त आदि की व्याख्या।

168-227. ‘‘යං, භික්ඛවෙ, අනිච්චං, තත්‍ර වො ඡන්දො පහාතබ්බො’’තිආදිනා තෙසං තෙසං පුග්ගලානං අජ්ඣාසයවසෙන සට්ඨි සුත්තානි කථිතානි[Pg.320], තානි ච පෙය්‍යාලනයෙන දෙසනං ආරුළ්හානීති ‘‘සට්ඨිපෙය්‍යාලො නාම හොතී’’ති වුත්තං. තෙනාහ ‘‘යානි පනෙත්ථා’’තිආදි.

168-227. 'भिक्षुओं, जो अनित्य है, वहाँ तुम्हें छन्द (इच्छा) का त्याग करना चाहिए' आदि के द्वारा उन-उन पुद्गलों के आशय के अनुसार साठ सुत्त कहे गए हैं, और वे पेय्याल (संक्षेप) विधि से देशना में आए हैं, इसलिए 'सट्ठिपेय्यालो' नाम होता है। इसीलिए कहा 'यानि पनेत्था' आदि।

අජ්ඣත්තඅනිච්චඡන්දසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अध्यात्म-अनित्य-छन्द सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

සට්ඨිපෙය්‍යාලවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

सट्ठिपेय्याल वग्ग की व्याख्या समाप्त हुई।

18. සමුද්දවග්ගො

१८. समुद्र वग्ग।

1. පඨමසමුද්දසුත්තවණ්ණනා

१. प्रथम समुद्र सुत्त की व्याख्या।

228. යදි ‘‘දුප්පූරණට්ඨෙන සමුද්දනට්ඨෙනා’’ති ඉමිනා අත්ථද්වයෙන සාගරො ‘‘සමුද්දො’’ති වුච්චති, චක්ඛුස්සෙවෙතං නිප්පරියායතො යුජ්ජතීති දස්සෙතුං ‘‘යදී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ දුප්පූරණට්ඨෙනාති පූරෙතුං අසක්කුණෙය්‍යභාවෙන. සමුද්දනට්ඨෙනාති සබ්බසො උපරූපරිපක්ඛිත්තගමනෙන. මහාගඞ්ගාදිමහානදීනං මහතා උදකොඝෙන අනුසංවච්ඡරං අනුපක්ඛන්දමානොපි හි සමුද්දො පාරිපූරිං න ගච්ඡති, යඤ්ච භූමිපදෙසං ඔත්ථරති, තං සමුද්දභාවං නෙති, අභාවං වා පාපුණාති අපයාතෙ සමුද්දොදකෙ, තං වා අනුදකභාවපත්තියා අතථමෙව හොති. කාමඤ්චෙස දුප්පූරණට්ඨො සමුද්දනට්ඨො සාගරෙ ලබ්භති, තථාපි තං ද්වයං චක්ඛුස්මිංයෙව විසෙසතො ලබ්භතීති දස්සෙන්තො ‘‘තස්ස හී’’තිආදිමාහ. සමොසරන්තන්ති සබ්බසො නීලාදිභාගෙහි ඔසරන්තං, ආපාථං ආගච්ඡන්තන්ති අත්ථො. කාතුං න සක්කොති දුප්පූරණීයත්තා. සදොසගමනෙන ගච්ඡති සත්තසන්තානස්ස දුස්සනතො. දුස්සනට්ඨතා චස්ස චක්ඛුද්වාරිකතණ්හාවසෙන වෙදිතබ්බා. යථා සමුද්දෙ අපරාපරං පරිවත්තමානො ඌමියා වෙගො සමුද්දස්සාති වුච්චති, එවං චක්ඛුසමුද්දස්ස පුරතො අපරාපරං පරිවත්තමානං නීලාදිභෙදං රූපාරම්මණං චක්ඛුස්සාති වත්තබ්බතං අරහති අනඤ්ඤසාධාරණත්තාති වුත්තං ‘‘රූපමයො වෙගො’’ති. අසමපෙක්ඛිතෙති සම්මාදස්සනෙ රූපෙ මනාපභාවං අමනාපභාවඤ්ච ගහෙත්වා, ‘‘ඉදං නාම මයා දිට්ඨ’’න්ති අනුපධාරෙන්තස්ස කෙවලං සමූහඝනවසෙන ගණ්හන්තස්ස ගහණං අසමපෙක්ඛනං. සහතීති අධිභවති, තංනිමිත්තං කඤ්චි විකාරං නාපජ්ජති.

२२८. यदि 'दुष्पूरणार्थ' (भरने में कठिन) और 'समुद्रणार्थ' (सब ओर से घेरने) इन दो अर्थों से सागर को 'समुद्र' कहा जाता है, तो चक्षु के लिए ही यह निष्पर्याय रूप से (सीधे तौर पर) उपयुक्त होता है, यह दिखाने के लिए 'यदि' आदि कहा गया है। वहाँ 'दुष्पूरणार्थ' का अर्थ है—पूर्ण करने में असमर्थ होने के कारण। 'समुद्रणार्थ' का अर्थ है—पूरी तरह से ऊपर-ऊपर से घेर कर जाना। महागंगा आदि महानदियों के विशाल जलप्रवाह के प्रतिवर्ष गिरने पर भी समुद्र पूर्णता को प्राप्त नहीं होता, और जिस भूमि प्रदेश को वह ढकता है, उसे समुद्र भाव में ले आता है, अथवा समुद्र का जल हट जाने पर वह अभाव को प्राप्त होता है, या जलरहित होने की स्थिति में वह वैसा ही (अतथ्य) हो जाता है। यद्यपि यह दुष्पूरणार्थ और समुद्रणार्थ सागर में पाया जाता है, तथापि वे दोनों विशेष रूप से चक्षु में ही पाए जाते हैं, यह दिखाते हुए 'तस्स हि' आदि कहा। 'समोसरन्तं' का अर्थ है—पूरी तरह से नील आदि भेदों से उतरता हुआ, अर्थात् आभास (गोचर) में आता हुआ। दुष्पूरणीय होने के कारण (चक्षु) तृप्त नहीं कर सकता। 'सदोष गमन' से जाता है क्योंकि वह सत्त्वों की सन्तान को दूषित करता है। उसकी दूषणार्थता चक्षु-द्वारिक तृष्णा के वश से जाननी चाहिए। जैसे समुद्र में बार-बार घूमने वाला लहरों का वेग 'समुद्र का' कहा जाता है, वैसे ही चक्षु-समुद्र के सामने बार-बार घूमने वाला नील आदि भेदों वाला रूपावलम्बन (रूप-आरम्भण) चक्षु का ही कहलाने योग्य है क्योंकि वह अनन्य-साधारण है, इसीलिए 'रूपमय वेग' कहा गया है। 'असमपेक्खिते' का अर्थ है—सम्यक् दर्शन में रूप के मनाप (प्रिय) और अमनाप (अप्रिय) भाव को ग्रहण करके, 'यह मेरे द्वारा देखा गया' ऐसा विचार न करते हुए, केवल समूह-घन के वश से ग्रहण करने वाले का ग्रहण 'असमपेक्षण' है। 'सहति' का अर्थ है—अभिभूत करता है, उस निमित्त से किसी विकार को प्राप्त नहीं होता।

ඌමීති [Pg.321] වීචියො. ආවට්ටො ආවට්ටනවසෙන පවත්තං උදකං. ගාහරක්ඛසමකරාදයො ගාහරක්ඛසො. යථා සමුද්දෙ ඌමියො උපරූපරි වත්තමානා අත්තනි පතිතපුග්ගලං අජ්ඣොත්ථරිත්වා අනයබ්‍යසනං ආපාදෙන්ති, තථා ආවට්ටගාහරක්ඛසා. එවමෙතෙ රාගාදයො කිලෙසා සයං උප්පන්නකසත්තෙ අජ්ඣොත්ථරිත්වා අනයබ්‍යසනං ආපාදෙන්ති, කිලෙසුප්පත්තිනිමිත්තතාය සත්තානං අනයබ්‍යසනාපත්තිහෙතුභූතස්ස ඌමිභයස්ස ආරම්මණවසෙන චක්ඛුසමුද්දො ‘‘සඌමිසාවට්ටො සගාහො සරක්ඛසො’’ති වුත්තො.

'ऊमि' का अर्थ है—लहरें। 'आवट्ठो' का अर्थ है—भँवर के रूप में घूमता हुआ जल। 'गाहरक्खस-मकर' आदि 'गाहरक्खस' हैं। जैसे समुद्र में ऊपर-ऊपर उठती हुई लहरें अपने में गिरे हुए व्यक्ति को डुबोकर विनाश और व्यसन (विपत्ति) में डाल देती हैं, वैसे ही भँवर और ग्राह-राक्षस हैं। इसी प्रकार ये राग आदि क्लेश स्वयं उत्पन्न हुए सत्त्वों को डुबोकर विनाश और व्यसन में डाल देते हैं। क्लेशों की उत्पत्ति का निमित्त होने के कारण सत्त्वों के विनाश और व्यसन की प्राप्ति के हेतुभूत 'ऊमि-भय' के आलम्बन के वश से चक्षु-समुद्र को 'लहरों वाला, भँवर वाला, ग्राह वाला और राक्षस वाला' कहा गया है।

ඌමිභයන්ති එත්ථ භායති එතස්මාති භයං, ඌමීව භයං ඌමිභයං. කුජ්ඣනට්ඨෙන කොධො. ස්වෙව චිත්තස්ස ච අභිමද්දනවසෙනුප්පාදනත්ථෙන දළ්හං ආයාසනට්ඨෙන උපායාසො. එත්ථ ච අනෙකවාරං පවත්තිත්වා සත්තෙ අජ්ඣොත්ථරිත්වා සීසං උක්ඛිපිතුං අදත්වා අනයබ්‍යසනනිප්ඵාදනෙන කොධූපායාසස්ස ඌමිසදිසතා දට්ඨබ්බා. තථා කාමගුණා කිලෙසාභිභූතෙ සත්තෙ මානෙ විය රූපාදිවිසයසඞ්ඛාතෙ අත්තනි සංසාරෙත්වා යථා තතො බහිභූතෙ නෙක්ඛම්මෙ චිත්තම්පි න උප්පජ්ජති, එවං ආවට්ටෙත්වා බ්‍යසනාපාදනෙන ආවට්ටසදිසතා දට්ඨබ්බා. යදා පන ගාහරක්ඛසො ආරක්ඛරහිතං අත්තනො ගොචරභූමිගතං පුරිසං අභිභුය්‍ය ගහෙත්වා අගොචරෙ ඨිතම්පි ගොචරං නෙත්වා භෙරවරූපදස්සනාදිනා අත්තනො උපක්කමං කාතුං අසමත්ථං කත්වා අන්වාවිසිත්වා වණ්ණබලභොගආයුසුඛෙහි වියොජෙත්වා මහන්තං අනයබ්‍යසනං ආපාදෙති, එවං මාතුගාමොපි යොනිසොමනසිකාරරහිතං අවීරපුරිසං අත්තනො රූපාදීහි පලොභනවසෙන අභිභුය්‍ය ගහෙත්වා වා වීරජාතියම්පි ඉත්ථිකුත්තභූතෙහි අත්තනො හාවභාවවිලාසෙහි ඉත්ථිමායාය අන්වාවිසිත්වා වා අවසං අත්තනො උපකාරධම්මෙ සීලාදයො සම්පාදෙතුං අසමත්ථං කරොන්තො ගුණවණ්ණාදීහි වියොජෙත්වා මහන්තං අනයබ්‍යසනං ආපාදෙති, එවං මාතුගාමස්ස ගාහරක්ඛසසදිසතා දට්ඨබ්බා. ඌමිභයන්ති ලක්ඛණවචනං. යථා හි ඌමි භායිතබ්බට්ඨෙන භයං, එවං ආවට්ටගාහරක්ඛසාපීති ඌමිආදිභයෙන සභයන්ති අත්ථො වෙදිතබ්බො. අන්තං අවසානං ගතො, එවං පාරං නිබ්බානං ගතොති වුච්චති.

'ऊमिभय' यहाँ जिससे डरते हैं वह 'भय' है, लहर ही भय है—'ऊमिभय'। क्रोध 'कुज्झन' (क्रुद्ध होने) के अर्थ में है। वह चित्त के मर्दन के वश से उत्पन्न होने के अर्थ में और दृढ़ क्लेश (आयास) के अर्थ में 'उपायस' है। यहाँ अनेक बार प्रवृत्त होकर सत्त्वों को डुबोकर सिर उठाने न देते हुए विनाश और व्यसन को सिद्ध करने के कारण क्रोध और उपायस की लहरों के साथ समानता देखनी चाहिए। उसी प्रकार कामगुण, क्लेशों से अभिभूत सत्त्वों को मान के समान रूपादि विषयों रूपी अपने आप में घुमाकर, जैसे उससे बाहर के नैष्क्रम्य (निक्खम्म) में चित्त भी उत्पन्न नहीं होता, वैसे ही घुमाकर व्यसन में डालने के कारण भँवर के साथ समानता देखनी चाहिए। जब ग्राह-राक्षस रक्षण-रहित अपने गोचर-भूमि में आए हुए पुरुष को अभिभूत कर पकड़ लेता है और अगोचर में स्थित को भी गोचर में ले जाकर भयानक रूप दिखाने आदि के द्वारा अपने उपक्रम (प्रहार) को करने में असमर्थ कर देता है, और उसमें प्रविष्ट होकर वर्ण, बल, भोग, आयु और सुख से वियुक्त कर महान विनाश और व्यसन में डाल देता है, वैसे ही मातृग्राम (स्त्री) भी योनिसो मनसिकार से रहित अवीर पुरुष को अपने रूप आदि के द्वारा प्रलोभन के वश से अभिभूत कर पकड़ लेती है, अथवा वीर जाति के होने पर भी स्त्री-स्वभाव के अपने हाव-भाव और विलास रूपी स्त्री-माया से प्रविष्ट होकर, उसे अपने उपकारी धर्मों जैसे शील आदि को सम्पादित करने में असमर्थ करते हुए, गुण और वर्ण आदि से वियुक्त कर महान विनाश और व्यसन में डाल देती है, इस प्रकार मातृग्राम की ग्राह-राक्षस के साथ समानता देखनी चाहिए। 'ऊमिभय' यह लक्षण-वचन है। जैसे लहर डरने योग्य होने के कारण भय है, वैसे ही भँवर और ग्राह-राक्षस भी; अतः लहर आदि के भय के कारण 'सभय' (भययुक्त) ऐसा अर्थ समझना चाहिए। 'अन्तं गतो' का अर्थ है—अन्त (समाप्ति) को प्राप्त हुआ, इस प्रकार 'पार' अर्थात् निर्वाण को प्राप्त हुआ कहा जाता है।

පඨමසමුද්දසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

प्रथम समुद्र सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

2-3. දුතියසමුද්දසුත්තාදිවණ්ණනා

२-३. द्वितीय समुद्र सुत्त आदि की व्याख्या।

229-230. කිලෙසානං [Pg.322] අල්ලභාවූපනයනන්ති ආහ ‘‘තෙමනට්ඨෙනා’’ති. අරියසාවකෙති අනාගාමිනො. තෙ හි කාමභවවසෙන අතින්තතාය න සමුන්නා. තයො මච්චූති කිලෙසාභිසඞ්ඛාරදෙවපුත්තමාරෙ. තීහි උපධීහීති කිලෙසාභිසඞ්ඛාරකාමගුණානං වසෙන තීහි උපධීහි. ඛන්ධුපධිනා පන සො න නිරූපධි සඋපාදිසෙසස්සෙව නිබ්බානස්ස අධිගතත්තා. ගතොති පටිපත්තිගමනෙන ගතො.

क्लेशों के गीलेपन (आर्द्रता) को प्राप्त कराने के अर्थ में 'तेमनट्ठेन' (भिगोने के अर्थ में) कहा। 'अरियासवके' का अर्थ है—अनागामी। वे काम-भव के वश से अतृप्त होने के कारण गीले नहीं होते। 'तयो मच्चू' का अर्थ है—क्लेश-मार, अभिसंस्कार-मार और देवपुत्र-मार। 'तीहि उपधीहि' का अर्थ है—क्लेश, अभिसंस्कार और कामगुणों के वश से तीन उपधियों द्वारा। स्कन्ध-उपधि के द्वारा वह 'निरुपधि' नहीं है क्योंकि उसने सोपाधिशेष निर्वाण को ही प्राप्त किया है। 'गतो' का अर्थ है—प्रतिपत्ति (साधना) के मार्ग से गया हुआ।

දුතියසමුද්දසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

द्वितीय समुद्र सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

4-6. ඛීරරුක්ඛොපමසුත්තාදිවණ්ණනා

४-६. क्षीरवृक्षोपम सुत्त आदि की व्याख्या।

231-233. අප්පහීනට්ඨෙනාති මග්ගෙන අසමුග්ඝාටිතභාවෙන. අත්ථීති විජ්ජති. සති පච්චයෙ විජ්ජමානකිච්චකරණතො පරියුට්ඨානං අප්පකං මූසිකාවිසං විය පරිත්තං නාම හොති අප්පානුභාවත්තා. එවරූපාපීති අප්පකාපි. අස්සාති අප්පහීනකිලෙසස්ස. අධිමත්තානන්ති ඉට්ඨානං රජනීයානං, වත්ථුවසෙන පරිත්තකම්පි ඉට්ඨාරම්මණං අධිමත්තමෙව. තෙනාහ ‘‘නඛපිට්ඨිප්පමාණම්පී’’තිආදි. දහරොතිආදීනි තීණිපි පදානි. ආභින්දෙය්‍යාති භින්දෙය්‍ය. තං උභයන්ති තං චක්ඛුරූපන්ති උභයම්පි ආයතනං.

"अप्पहीणट्ठेनाति" का अर्थ है मार्ग द्वारा समूल नष्ट न होने के भाव से। "अत्थि" का अर्थ है विद्यमान है। प्रत्यय (कारण) के होने पर, विद्यमान कार्य करने के कारण पर्यवस्थान (प्रकट होना) चूहे के विष की तरह अल्प होता है, जिसे अल्प प्रभाव होने के कारण "परित्त" (सीमित) कहा जाता है। "एवरूपापि" का अर्थ है इस प्रकार के अल्प भी। "अस्सा" का अर्थ है जिसके क्लेश नष्ट नहीं हुए हैं। "अधिमत्तानं" का अर्थ है इष्ट और रजनीय (लुभावने) विषयों के प्रति, वस्तु के वश से छोटा सा इष्ट आरम्भण भी "अधिमत्त" (अत्यधिक) ही होता है। इसीलिए कहा गया है— "नखपिट्ठिप्पमाणम्पि" (नाखून के अग्रभाग के बराबर भी) आदि। "दहरो" आदि तीनों पद हैं। "आभिन्देय्या" का अर्थ है "भिन्देय्य" (तोड़ दे)। "तं उभयं" का अर्थ है वह चक्षु और रूप—दोनों आयतन।

ඛීරරුක්ඛොපමසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

क्षीरवृक्षोपम सुत्त आदि की वर्णना समाप्त हुई।

7. උදායීසුත්තවණ්ණනා

७. उदायी सुत्त की वर्णना।

234. ඉතිපීති ඉමිනාපි කාරණෙන. අනිච්චෙනාති අනිච්චභාවෙන අනත්තලක්ඛණං කථිතං. යස්මා හෙතුපච්චයා විඤ්ඤාණස්ස උප්පත්ති සති ච උප්පාදෙ නිරොධෙන භවිතබ්බං, උප්පාදවයවන්තතාය අනිච්චං විඤ්ඤාණං, යදි ච අත්තා සියා පච්චයෙහි විනා සිජ්ඣෙය්‍ය, න ච තථාස්ස සිද්ධි, තස්මා ‘‘විඤ්ඤාණං අනත්තා’’ති අනිච්චතාය අනත්තතා කථිතා.

२३४. "इतिपि" का अर्थ है इस कारण से भी। "अनिच्चेन" के द्वारा अनित्य भाव से अनात्म लक्षण कहा गया है। जिस हेतु और प्रत्यय से विज्ञान की उत्पत्ति होती है, और उत्पत्ति होने पर निरोध (विनाश) होना ही चाहिए, अतः उत्पाद और व्यय (विनाश) वाला होने के कारण विज्ञान अनित्य है। यदि यह 'आत्मा' होता, तो प्रत्ययों के बिना भी सिद्ध होता, किन्तु वैसा सिद्ध नहीं होता, इसलिए "विज्ञान अनात्मा है" ऐसा अनित्यता के माध्यम से अनात्मता कही गई है।

උදායීසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

उदायी सुत्त की वर्णना समाप्त हुई।

8. ආදිත්තපරියායසුත්තවණ්ණනා

८. आदित्यपर्याय सुत्त की वर्णना।

235. කිලෙසානං [Pg.323] අනු අනු බ්‍යඤ්ජනතො පරිබ්‍යත්තියා උප්පත්තිපච්චයභාවතො අනුබ්‍යඤ්ජනං, හත්ථපාදාදිඅවයවාති ආහ – ‘‘හත්ථා සොභනා’’තිආදි. නිමිත්තග්ගාහොති කිලෙසුප්පත්තියා නිමිත්තභූතො ගාහො. සංසන්දෙත්වා ගහණන්ති අවයවෙ සමොධානෙත්වා ‘‘ඉත්ථිපුරිසො’’තිආදිනා එකජ්ඣං ගහණං. විභත්තිගහණන්ති විභාගෙන අනවසෙසග්ගහණං. කුම්භීලසදිසොති කුම්භීලගාහසදිසො. තෙනාහ – ‘‘සබ්බමෙව ගණ්හාතී’’ති හත්ථපාදාදීසු තං තං කොට්ඨාසං විභජිත්වා ගහණං රත්තපාසදිසො ජලූකගාහසදිසො. එකජවනවාරෙපි ලබ්භන්තීති ඉදං චක්ඛුද්වාරානුසාරෙන උප්පන්නමනොද්වාරිකජවනං සන්ධාය වුත්තං.

२३५. क्लेशों के पीछे-पीछे (अनु-अनु) व्यञ्जित होने से, उनकी स्पष्टता से उत्पत्ति का प्रत्यय (कारण) होने के कारण "अनुव्यञ्जन" कहा जाता है, जो हाथ-पैर आदि अवयव हैं—जैसे "हाथ सुन्दर हैं" आदि। "निमित्तग्गाहो" का अर्थ है क्लेशों की उत्पत्ति के निमित्त (कारण) रूप में ग्रहण करना। "संसन्देत्वा गहणं" का अर्थ है अवयवों को मिलाकर "स्त्री-पुरुष" आदि के रूप में एक साथ ग्रहण करना। "विभत्तिगहणं" का अर्थ है विभाग पूर्वक पूर्ण रूप से ग्रहण करना। "कुम्भीलसदिसो" का अर्थ है मगरमच्छ के पकड़ने के समान। इसीलिए कहा— "सब्बमेव गण्हाति" अर्थात् हाथ-पैर आदि के उन-उन हिस्सों को अलग-अलग करके ग्रहण करना; यह लाल वस्त्र के समान और जोंक (जलूका) के पकड़ने के समान है। "एकजवनवारेपि लब्भन्ति" यह चक्षु-द्वार के अनुसरण में उत्पन्न होने वाले मनोद्वारिक जवन के सन्दर्भ में कहा गया है।

නිමිත්තස්සාදෙන ගන්ථිතන්ති යථාවුත්තෙ නිමිත්තෙ අස්සාදගාහෙන ගන්ථිතං සම්බද්ධං. භවඞ්ගෙනෙවාති මූලභවඞ්ගෙනෙව. කිලෙසභයං දස්සෙන්තොති තථා කිලෙසුප්පත්තියා සති අකුසලචිත්තෙන අන්තරිතං චෙ මරණචිත්තං භවෙය්‍ය, එකන්තතො නිරයෙ වා තිරච්ඡානයොනියා වා උප්පත්ති සියාති කිලෙසානං භායිතබ්බං දස්සෙන්තො. ‘‘සමයවසෙන වා එවං වුත්ත’’න්ති වත්වා තමත්ථං විවරන්තො ‘‘චක්ඛුද්වාරස්මිඤ්හී’’තිආදිමාහ. රත්තචිත්තං වාති රාගවසෙන රත්තචිත්තං වා. දුට්ඨචිත්තෙන කථං ආරම්මණරසානුභවනන්ති? දොමනස්සවෙදනුප්පත්ති එව තස්ස ආරම්මණරසානුභවනං දට්ඨබ්බං. ඉමස්ස සමයස්සාති මරණසමයස්ස.

"निमित्तस्सादेन गन्धितं" का अर्थ है यथाकथित निमित्त में आस्वाद (आनन्द) के ग्रहण से बँधा हुआ या सम्बद्ध। "भवङ्गेनेवाति" का अर्थ है मूल भवङ्ग के द्वारा ही। क्लेशों का भय दिखाते हुए— इस प्रकार क्लेशों की उत्पत्ति होने पर यदि अकुशल चित्त के साथ मरण-चित्त का अन्तराल (व्यवधान) हो जाए, तो निश्चित रूप से नरक या तिर्यक योनि में उत्पत्ति होगी, ऐसा क्लेशों से डरने योग्य भाव दिखाते हुए। "समयवसेन वा एवं वुत्तं" कहकर उस अर्थ को स्पष्ट करते हुए "चक्खुद्वारस्मिञ्हि" आदि कहा। "रत्तचित्तं वा" का अर्थ है राग के वश में रंगा हुआ चित्त। दुष्ट चित्त के द्वारा आरम्भण (विषय) के रस का अनुभव कैसे होता है? दौर्मनस्य वेदना की उत्पत्ति ही उसका आरम्भण-रस का अनुभव समझना चाहिए। "इमस्स समयस्स" का अर्थ है मरण काल का।

උභින්නං නාසච්ඡිද්දානං මජ්ඣෙ ඨිත-අට්ඨිතුදනං සහ ඛුරට්ඨෙන ඡින්දනං. දණ්ඩකවාසීති දීඝදණ්ඩකා මහාවාසි. නිපජ්ජිත්වා නිද්දොක්කමනන්ති ඉමිනා පචලායිකනිද්දං පටික්ඛිපති. තත්ථ හි කදාචි අන්තරා මිච්ඡාවිතක්කානං සල්ලකානං අවසරො සියා, නත්ථෙව නිපජ්ජිත්වා මහානිද්දං ඔක්කන්තකාලෙ. විතක්කානන්ති මිච්ඡාවිතක්කානං.

दोनों नासिका छिद्रों के मध्य स्थित अस्थि-वेधन (हड्डी की चुभन) को छुरे की धार के साथ काटना। "दण्डकवासी" का अर्थ है लम्बे डण्डे वाली बड़ी बसुली (छेनी)। "निपज्जित्वा निद्दोक्कमनं" के द्वारा झपकी वाली नींद का निषेध किया गया है। क्योंकि वहाँ कभी-कभी बीच में मिथ्या वितर्कों रूपी शल्यों (काँटों) का अवसर हो सकता है, किन्तु लेटकर गहरी नींद में उतर जाने पर ऐसा नहीं होता। "वितक्कानं" का अर्थ है मिथ्या वितर्कों का।

ආදිත්තපරියායසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

आदित्यपर्याय सुत्त की वर्णना समाप्त हुई।

9-10. පඨමහත්ථපාදොපමසුත්තාදිවණ්ණනා

९-१०. प्रथम हस्तपादोपम सुत्त आदि की वर्णना।

236-237. නවමං [Pg.324] ‘‘පඤ්ඤායතී’’ති වුච්චමානෙ බුජ්ඣනකානං අජ්ඣාසයවසෙන වුත්තන්ති ආහ – ‘‘දසමෙ න හොතීති වුච්චමානෙ’’තිආදි. එත්තකමෙව හි ද්වින්නං සුත්තානං විසෙසොති.

२३६-२३७. नौवें (सुत्त) में "पञ्ञायति" (जाना जाता है) ऐसा कहना समझने वालों के आशय के वश से कहा गया है, ऐसा "दसमे न होति" आदि में कहा गया है। इन दोनों सुत्तों में इतना ही विशेष (अन्तर) है।

පඨමහත්ථපාදොපමසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

प्रथम हस्तपादोपम सुत्त आदि की वर्णना समाप्त हुई।

සමුද්දවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

समुद्र वग्ग की वर्णना समाप्त हुई।

19. ආසීවිසවග්ගො

१९. आशीविष वग्ग।

1. ආසීවිසොපමසුත්තවණ්ණනා

१. आशीविषोपम सुत्त की वर्णना।

238. යෙ භික්ඛූ තදා භගවන්තං පරිවාරෙත්වා නිසින්නා, තෙසු කෙචි එකවිහාරිනො, කෙචි අත්තදුතියා, කෙචි අත්තතතියා, කෙචි අත්තචතුත්ථා, කෙචි අත්තපඤ්චමා හුත්වා අරඤ්ඤායතනෙසු විහරන්තීති වුත්තං – ‘‘එකචාරික…පෙ… පඤ්චචාරිකෙ’’ති. සමානජ්ඣාසයතා සභාගවුත්තිනො. කම්මට්ඨානානුයුඤ්ජනස්ස කාරකෙ. තතො එව තත්ථ යුත්තපයුත්තෙ. පුග්ගලජ්ඣාසයෙන කාරණභූතෙන. පච්චයභූතන්ති අපස්සයභූතං. ‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ’’ති ආරභිත්වා යාව ‘‘තිණ්ණො පාරඞ්ගතො ථලෙ තිට්ඨති බ්‍රාහ්මණො’’ති අයං මාතිකානික්ඛෙපො. තෙසං මාතිකාය විත්ථාරභාජනං. වාසනා භවිස්සතීති වාසනාවහං භවිස්සති. සිනෙරුං උක්ඛිපන්තො වියාතිආදි ඉමිස්සා දෙසනාය අනඤ්ඤසාධාරණතාය සුදුක්කරභාවදස්සනං.

२३८. जो भिक्षु उस समय भगवान् को घेर कर बैठे थे, उनमें से कुछ अकेले रहने वाले, कुछ दो, कुछ तीन, कुछ चार और कुछ पाँच साथियों के साथ अरण्य-आयतनों (जंगलों) में विहार कर रहे थे, इसीलिए "एकचारिक... पे... पञ्चचारिक" कहा गया है। "समानज्झासयता" का अर्थ है समान रुचि वाले। "कम्मट्ठानअनुयुञ्जनस्स कारके" का अर्थ है कर्मस्थान (ध्यान) के अभ्यास में लगे हुए। इसीलिए वहाँ "युत्तपयुत्ते" (लगे हुए और तत्पर) हैं। "पुग्गलज्झासयेन कारणभूतेन" का अर्थ है व्यक्ति के आशय के कारण स्वरूप। "पच्चयभूतं" का अर्थ है "अपस्सयभूतं" (आश्रय स्वरूप)। "सेय्यथापि, भिक्खवे" से आरम्भ कर "तिण्णो पारङ्गतो थले तिट्ठति ब्राह्मणो" तक यह मातृका का विन्यास है। उन मातृकाओं का विस्तार से विभाजन। "वासना भविस्सतीति" का अर्थ है वासना (संस्कार) को ले जाने वाला होगा। "सिनेरुं उक्खिपन्तो विय" (सिनेरु पर्वत को उठाने के समान) आदि के द्वारा इस देशना की असाधारणता और इसकी अत्यन्त दुष्करता को दर्शाया गया है।

මඤ්චට්ඨෙසු මඤ්චසමඤ්ඤා විය මුඛට්ඨං විසං ‘‘මුඛ’’න්ති අධිප්පෙතං. සුක්ඛකට්ඨසදිසභාවාපාදනතො ‘‘කට්ඨ’’න්ති වුච්චතීති කට්ඨං මුඛං එතස්සාති කට්ඨමුඛො, දංසනාදිනා කට්ඨසදිසභාවකරො සප්පො. අථ වා කට්ඨසදිසභාවාපාදනතො කට්ඨං විසං වා මුඛෙ එතස්සාති කට්ඨමුඛො. ඉමිනා නයෙන සෙසපදෙසුපි අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉමෙ චත්තාරොති ඉමෙ විසකිච්චභෙදෙන චත්තාරො. ඉදානි තං නෙසං විසකිච්චභෙදං දස්සෙතුං ‘‘තෙසූ’’තිආදි වුත්තං. අයසූලසමප්පිතං වියාති අබ්භන්තරෙ අයසූලං අනුප්පවෙසිතං විය. පක්කපූතිපනසං වියාති පච්චිත්වා කාලාතික්කමෙ කුථිතපනසඵලං [Pg.325] විය. චඞ්ගවාරෙති රජකානං ඛාරපරිස්සාවනෙ සුරාපරිස්සාවනෙ වා. අනවසෙසං ඡිජ්ජනෙන අසනිපාතට්ඨානං විය. මහානිඛාදනෙනාති මහන්තෙන නිඛාදනෙන.

जैसे मंच पर स्थित होने के कारण 'मंच' की संज्ञा होती है, वैसे ही मुख में स्थित विष को 'मुख' कहा गया है। सूखे काष्ठ (लकड़ी) के समान अवस्था उत्पन्न करने के कारण इसे 'काष्ठ' कहा जाता है, जिसका मुख काष्ठ के समान हो वह 'काष्ठमुख' है, अर्थात् वह सर्प जो डसने आदि से शरीर को लकड़ी के समान (कठोर) बना देता है। अथवा, मुख में काष्ठ के समान अवस्था उत्पन्न करने वाला विष होने के कारण वह 'काष्ठमुख' है। इसी पद्धति से शेष पदों का अर्थ भी समझना चाहिए। 'ये चार' का अर्थ है विष के कार्य के भेद से ये चार। अब उनके विष-कार्य के भेद को दिखाने के लिए 'उनमें' (तेसु) आदि कहा गया है। 'लोहे की शलाका से बिंधे हुए के समान' का अर्थ है भीतर लोहे की शलाका प्रविष्ट कराने के समान। 'पके हुए सड़े कटहल के समान' का अर्थ है पकने के बाद समय बीत जाने पर सड़े हुए कटहल के फल के समान। 'चंगवार' (छलनी) का अर्थ है धोबियों के क्षार छानने के पात्र में या मदिरा छानने के पात्र में। 'बिना शेष रहे कट जाने से' का अर्थ है बिजली गिरने के स्थान के समान। 'महा-निखादन' का अर्थ है बड़े कुल्हाड़े या छेनी से।

විසවෙගවිකාරෙනාති විසවෙගගතෙන විකාරෙන. වාතෙනාති තස්ස සප්පස්ස සරීරං ඵුසිත්වා උග්ගතවාතෙන. නාසවාතෙ පන වත්තබ්බමෙව නත්ථි. පුග්ගලපණ්ණත්තිවසෙනාති තෙසංයෙව සොළසන්නං සප්පානං ආගතවිසොතිආදිපුග්ගලනාමස්ස වසෙන චතුසට්ඨි හොන්ති පච්චෙකං චතුබ්බිධභාවතො. ආගතවිසොති ආගච්ඡවිසො, සීඝතරං අභිරුහනවිසොති අත්ථො. ඝොරවිසොති කක්ඛළවිසො, දුත්තිකිච්ඡවිසො. අයං සීතඋදකං විය හොති ගාළ්හදුබ්බිනිම්මොචයභාවෙන. උදකසප්පො හි ඝොරවිසො හොති යෙවාති වුත්තං – ‘‘උදකසප්පාදීනං විසං වියා’’ති. පඤ්ඤායතීති ගණ්ඩපිළකාදිවසෙන පඤ්ඤායති. අනෙළකසප්පො නාම මහාආසීවිසො. නීලසප්පො නාම සාඛවණ්ණො රුක්ඛග්ගාදීසු විචරණකසප්පො. ඉමිනා උපායෙනාති යොයං කට්ඨමුඛෙසු දට්ඨවිසානංයෙව ‘‘ආගතවිසො නො ඝොරවිසො’’තිආදිනා චතුබ්බිධභාවො වුත්තො, ඉමිනා උපායෙන. කට්ඨමුඛෙ දට්ඨවිසාදයොති කට්ඨමුඛෙසු දට්ඨවිසො, ඵුට්ඨවිසො, වාතවිභොති තයො, පූතිමුඛාදීසු ච දට්ඨවිසාදයො චත්තාරො චත්තාරො වෙදිතබ්බො.

'विष के वेग के विकार से' का अर्थ है विष के वेग से उत्पन्न विकार। 'वायु से' का अर्थ है उस सर्प के शरीर को स्पर्श कर निकली हुई वायु से। नासिका की वायु के विषय में तो कहना ही क्या है। 'पुद्गल-प्रज्ञप्ति के वश से' का अर्थ है उन्हीं सोलह सर्पों के 'आगत-विष' आदि पुद्गल-नामों के वश से, प्रत्येक के चार प्रकार के होने से चौंसठ होते हैं। 'आगत-विष' का अर्थ है आता हुआ विष, अर्थात् अत्यंत शीघ्र चढ़ने वाला विष। 'घोर-विष' का अर्थ है कठोर विष, जिसका उपचार कठिन हो। यह शीतल जल के समान होता है क्योंकि इससे मुक्त होना अत्यंत कठिन है। जल-सर्प वास्तव में घोर-विष वाला ही होता है, इसीलिए कहा गया है - 'जल-सर्प आदि के विष के समान'। 'जाना जाता है' का अर्थ है फोड़े-फुंसी आदि के माध्यम से जाना जाता है। 'अनेलक सर्प' नाम का महान आशीविष (विषैला सर्प) होता है। 'नील सर्प' शाखा के रंग का वृक्षों के अग्रभाग आदि पर विचरण करने वाला सर्प है। 'इस उपाय से' का अर्थ है जो यह काष्ठमुखों में डसे हुए विष वालों के ही 'आगत-विष है, घोर-विष नहीं' आदि चार प्रकार का भाव कहा गया है, उस उपाय से। 'काष्ठमुख में दष्ट-विष आदि' का अर्थ है काष्ठमुखों में दष्ट-विष, फुष्ट-विष और वात-विष - ये तीन, और पूतिमुख आदि में दष्ट-विष आदि चार-चार समझने चाहिए।

එකෙකන්ති චතුසට්ඨියො එකෙකං. චතුධාති අණ්ඩජාදිවිභාගෙන චතුධා විභජිත්වා. ඡපණ්ණාසානීති ඡපණ්ණාසාධිකානි. ගතමග්ගස්සාති යථාවුත්තසඞ්ඛ්‍යාගතමග්ගස්ස පටිලොමතො සංඛිප්පමානා අනුක්කමෙන චත්තාරොව හොන්ති. කුලවසෙනාති කට්ඨමුඛාදිජාතිවසෙන.

'एक-एक' का अर्थ है चौंसठ में से प्रत्येक। 'चार प्रकार से' का अर्थ है अंडज आदि के विभाग से चार प्रकार से विभाजित करके। 'छप्पन' का अर्थ है छप्पन अधिक। 'गए हुए मार्ग के' का अर्थ है यथाोक्त संख्या के मार्ग के विलोम क्रम से संक्षेप करने पर वे क्रमशः चार ही होते हैं। 'कुल के वश से' का अर्थ है काष्ठमुख आदि जाति के वश से।

සකලකායෙ ආසිඤ්චිත්වා විය ඨපිතවිසාති හි තෙසං ඵුට්ඨවිසතා, වාතවිසතා වුච්චති. එවන්ති ‘‘ආසිත්තවිසා’’තිආදිනා. එත්ථාති ආසීවිසසද්දෙ වචනත්ථො නිරුත්තිනයෙන වෙදිතබ්බො. උග්ගතතෙජාති උදග්ගතෙජා, අත්තනො විසතෙජෙන නෙසං කුරූරදබ්බතා වා. දුන්නිම්මද්දනවිසාති මන්තාගදෙහි අනිම්මද්දනීයවිසා. චත්තාරො ආසීවිසාති එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො. තෙනෙත්ථ අවසෙසපාළිං සඞ්ගණ්හාති.

'संपूर्ण शरीर में छिड़के हुए के समान स्थित विष वाले' ही उनकी फुष्ट-विषता और वात-विषता कहलाती है। 'इस प्रकार' का अर्थ है 'आसिक्त-विष' आदि के द्वारा। 'यहाँ' का अर्थ है 'आशीविष' शब्द का व्युत्पत्तिपरक अर्थ निरुक्ति पद्धति से समझना चाहिए। 'उग्र तेज वाले' का अर्थ है उत्कृष्ट तेज वाले, अथवा अपने विष के तेज के कारण उनकी क्रूरता। 'दुर्दम्य विष वाले' का अर्थ है मंत्रों और औषधियों से दमन न किए जा सकने वाले विष वाले। 'चार आशीविष' यहाँ 'इति' शब्द 'आदि' के अर्थ में है। इससे यहाँ शेष पालि का संग्रह होता है।

ආසීවිසෙසූති [Pg.326] ඉමෙ ආසීවිසා දට්ඨවිසා එවාති වෙදිතබ්බා. සරීරට්ඨකෙසුයෙවාති තෙන පුරිසෙන තෙසං කස්සචි අනිට්ඨස්ස අකතත්තා ආයුසෙසස්ස ච විජ්ජමානත්තා නං න දංසිංසූති දට්ඨබ්බං. පුච්ඡි යථාභූතං පවෙදෙතුකාමො. දුරුපට්ඨාහාති දුරුපට්ඨානා. සොත්ථිමග්ගොති සොත්ථිභාවස්ස උපායො.

'आशीविषों में' का अर्थ है कि ये आशीविष दष्ट-विष ही हैं, ऐसा समझना चाहिए। 'शरीर के अस्थि-पंजरों में ही' का अर्थ है कि उस पुरुष द्वारा उनका कोई अनिष्ट न किए जाने के कारण और आयु शेष होने के कारण उन्होंने उसे नहीं डसा, ऐसा समझना चाहिए। 'पूछा' का अर्थ है यथार्थ रूप से बताने की इच्छा से। 'दुखद सेवा वाले' का अर्थ है जिनकी सेवा कठिन हो। 'स्वस्ति-मार्ग' का अर्थ है कल्याण का उपाय।

අන්තරචරොති අන්තරං චරො සුඛසත්තු විස්සාසඝාතී. තෙනාහ ‘‘වධකො’’ති. ඉදානි තාසං පෙසනෙ කාරණං දස්සෙතුං ‘‘පඨම’’න්තිආදි වුත්තං. අභිමුඛගතං විය අභිමුඛගතං. ඊදිසීපි හි වචොයුත්ති ලොකෙ නිරූපීයති සන්තියං පුරිසං ඨපෙතීති විය. තස්මා අභිමුඛගතන්ති අභිමුඛං තෙන සම්පත්තන්ති අත්ථො. වඞ්කසණ්ඨානං ඵලකං රුක්ඛමූලෙ ආගතාගතානං නිසීදනත්ථාය අත්ථතං.

'अन्तरचर' का अर्थ है भीतर विचरण करने वाला, छद्म शत्रु, विश्वासघाती। इसीलिए कहा - 'वधक'। अब उन्हें भेजने का कारण दिखाने के लिए 'प्रथम' आदि कहा गया है। 'सम्मुख आए हुए के समान' का अर्थ है सम्मुख आया हुआ। लोक में ऐसी वाक्-शैली भी देखी जाती है जैसे 'विद्यमान पुरुष को स्थापित करता है'। इसलिए 'सम्मुख आया हुआ' का अर्थ है उसके द्वारा सम्मुख प्राप्त हुआ। 'टेढ़ी आकृति वाला तख्ता' वृक्ष की जड़ में आने-जाने वालों के बैठने के लिए बिछाया गया है।

අරිත්තහත්ථො පුරිසො සන්තාරෙති එතායාති සන්තාරණී. ඔරිමතීරතො උත්තරණාය සෙතු උත්තරසෙතු. එකෙන ද්වීහි වා ගන්තබ්බො රුක්ඛමයො සෙතු රුක්ඛසෙතු. ජඞ්ඝසත්ථෙන ගමනයොග්ගො සෙතු ජඞ්ඝසෙතු. සකටෙන ගන්තුං සක්කුණෙය්‍යො සකටසෙතු. න ඛො එස බ්‍රාහ්මණො පරමත්ථතො. තදත්ථො පන එකදෙසෙන සම්භවතීති තථා වුත්තන්ති දස්සෙන්තො ‘‘එත්තකානං පච්චත්ථිකානං බාහිතත්තා’’ති ආහ. දෙසනන්ති උද්දෙසදෙසනං. විනිවත්තෙන්තොති පටිසංහරන්තො. න ලද්ධො වතාසීති න ලද්ධො වත ආසි.

'जिसके द्वारा पतवार हाथ में लिए हुए पुरुष पार उतारता है, वह संतारणी (नौका) है।' इस पार के तट से पार उतरने के लिए सेतु 'उत्तरसेतु' है। एक या दो व्यक्तियों द्वारा पार किए जाने योग्य लकड़ी का बना सेतु 'वृक्षसेतु' है। जंघा-बल (पैदल) से जाने योग्य सेतु 'जंघासेतु' है। छकड़े (गाड़ी) से जाने योग्य सेतु 'शकटसेतु' है। 'वह ब्राह्मण वास्तव में ब्राह्मण नहीं है।' उसका अर्थ आंशिक रूप से संभव है, इसलिए ऐसा कहा गया है, यह दिखाते हुए 'इतने शत्रुओं को बाहर कर देने के कारण' कहा। 'देशना' का अर्थ है उपदेश की देशना। 'लौटाते हुए' का अर्थ है संकुचित करते हुए। 'नहीं प्राप्त हुआ' का अर्थ है वास्तव में प्राप्त नहीं हुआ।

රාජා විය කම්මං සත්තෙසු ඉස්සරියස්ස වත්තාපනතො. රාජා…පෙ… පුථුජ්ජනො වට්ටදුක්ඛසඞ්ඛාතාපරාධතාය. ඤාණපලායනෙනාති මහාභූතෙහි නිබ්බින්දිත්වා විරජ්ජිත්වා විමුච්චිතුකාමතාවසෙන උප්පන්නඤාණපලායනෙ මග්ගාධිගමසිද්ධෙනෙව ඤාණපලායනෙන. එවඤ්හෙත්ථ උපමාසංසන්දනං මත්ථකං පාපිතමෙව හොති.

'कर्म राजा के समान है' क्योंकि वह प्राणियों पर ऐश्वर्य (प्रभुत्व) चलाता है। 'राजा... पे... पृथग्जन' संसार के दुखों रूपी अपराध के कारण। 'ज्ञान-पलायन से' का अर्थ है महाभूतों से निर्वेद प्राप्त कर, विरक्त होकर, मुक्त होने की इच्छा के वश उत्पन्न ज्ञान-पलायन द्वारा, जो मार्ग-अधिगम की सिद्धि से ही संभव है। इस प्रकार यहाँ उपमाओं का मिलान अपनी पूर्णता को प्राप्त होता है।

යථෙව හීතිආදිනා එකදෙසනාසමුදායස්ස නිදස්සනං ආරද්ධං. යථාවුත්තවචනං අට්ඨකථාචරියානං වචනෙන සමත්ථෙති ‘‘පත්ථද්ධො භවතී’’තිආදිනා. තත්ථ කට්ඨමුඛෙන වාති වා-සද්දො උපමත්ථො. යථා කට්ඨමුඛෙන සප්පෙන දට්ඨො පත්ථද්ධො හොති, එවං පථවීධාතුප්පකොපෙන සො [Pg.327] කායො කට්ඨමුඛෙව හොති, කට්ඨමුඛගතො විය පත්ථද්ධො හොතීති අත්ථො. අථ වා වා-සද්දො අවධාරණත්ථො. සො ‘‘පථවීධාතුපකොපෙන වා’’ති එවං ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බො. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – කට්ඨමුඛෙන දට්ඨොපි කායො පථවීධාතුප්පකොපෙනෙව පත්ථද්ධො හොති, තස්මා පථවීධාතුයා අවියුත්තො සො කායො සබ්බදා කට්ඨමුඛගතො විය හොතීති. වා-සද්දො වා අනියමත්ථො. තත්‍රායමත්ථො – කට්ඨමුඛෙන දට්ඨො කායො පත්ථද්ධො හොති වා, න වා මන්තාගදවසෙන. පථවීධාතුප්පකොපෙන පන මන්තාගදරහිතො සො කායො කට්ඨමුඛගතො විය හොති එකන්තපත්ථද්ධොති. තත්ථ කායොති පකතිකායො. පූතිකොති කුථිතො. සන්තත්තොති සබ්බසො තත්තො මහාදාහප්පත්තො. සඤ්ඡින්නොති සබ්බසො ඡින්නො චුණ්ණවිචුණ්ණභූතො. යදා කායො පත්ථද්ධාදිභාවප්පත්තො හොති, තදා පුරිසො කට්ඨමුඛාදිසප්පස්ස මුඛෙ වත්තමානො විය හොතීති අත්ථො.

जैसे ही (यथेव हि) इत्यादि के द्वारा एकदेशीय उपदेश के समूह का निदर्शन आरम्भ किया गया है। पूर्वोक्त वचन को अट्ठकथाचार्यों के वचन से 'स्तब्ध (जड़) हो जाता है' (पत्थद्धो भवति) इत्यादि के द्वारा समर्थित करते हैं। वहाँ 'काष्ठमुखेन वा' में 'वा' शब्द उपमा के अर्थ में है। जैसे काष्ठमुख सर्प द्वारा डसा हुआ व्यक्ति स्तब्ध हो जाता है, वैसे ही पृथ्वी धातु के प्रकोप से वह शरीर काष्ठमुख के समान ही होता है, अर्थात् काष्ठमुख सर्प के मुख में गए हुए के समान स्तब्ध हो जाता है। अथवा 'वा' शब्द अवधारण (निश्चय) के अर्थ में है। उसे 'पृथ्वी धातु के प्रकोप से ही' (पथवीधातुपकोपेन वा) इस प्रकार लाकर जोड़ना चाहिए। यहाँ यह अर्थ है - काष्ठमुख द्वारा डसा हुआ शरीर भी पृथ्वी धातु के प्रकोप से ही स्तब्ध होता है, इसलिए पृथ्वी धातु से वियुक्त न होने वाला वह शरीर सदा काष्ठमुख के मुख में गए हुए के समान होता है। अथवा 'वा' शब्द अनियम के अर्थ में है। वहाँ यह अर्थ है - काष्ठमुख द्वारा डसा हुआ शरीर मन्त्र और औषधि के प्रभाव से स्तब्ध हो भी सकता है और नहीं भी। परन्तु पृथ्वी धातु के प्रकोप से, मन्त्र और औषधि से रहित वह शरीर काष्ठमुख के मुख में गए हुए के समान एकान्ततः स्तब्ध होता है। वहाँ 'काय' का अर्थ प्राकृतिक शरीर है। 'पूतिक' का अर्थ सड़ा हुआ है। 'सन्तत्त' का अर्थ पूरी तरह तपा हुआ, महादाह को प्राप्त है। 'सञ्छिन्न' का अर्थ पूरी तरह कटा हुआ, चूर्ण-विचूर्ण हुआ है। जब शरीर स्तब्धता आदि भाव को प्राप्त होता है, तब पुरुष काष्ठमुख आदि सर्प के मुख में स्थित होने के समान होता है, यह अर्थ है।

විසෙසතොති කට්ඨමුඛාදිවිසෙසතො ච පථවීආදිවිසෙසතො ච. අනත්ථග්ගහණතොතිආදි අචෙතනෙසුපි භූතෙසු සචෙතනෙසු විය අනත්ථාදීනං පච්චක්ඛතාය නිබ්බෙදජනනත්ථං ආරද්ධං. තත්ථ ආසයතොති පවත්තිට්ඨානතො. එතෙසන්ති මහාභූතානං. සදිසතාති වම්මිකාසයසුසිරගහනසඞ්කාරට්ඨානාසයතාය ච සදිසතා.

'विशेषतः' का अर्थ काष्ठमुख आदि की विशेषता से और पृथ्वी आदि की विशेषता से है। 'अनर्थ ग्रहण' इत्यादि अचेतन भूतों में भी सचेतन के समान अनर्थों की प्रत्यक्षता के कारण निर्वेद (वैराग्य) उत्पन्न करने के लिए आरम्भ किया गया है। वहाँ 'आशयतः' का अर्थ प्रवृत्ति के स्थान से है। 'एतेसं' का अर्थ इन महाभूतों का है। 'सदृशता' का अर्थ बाम्बी, छिद्र, गहन वन और कूड़े के ढेर रूपी आशय के स्थान होने से सदृशता है।

පච්චත්තලක්ඛණවසෙනාති විසුං විසුං ලක්ඛණවසෙන. පථවීආදීනං කක්ඛළභාවාදි, තංසමඞ්ගිනො පුග්ගලස්ස කක්ඛළභාවාපාදනාදිනා විකාරුප්පාදනතො විසවෙගවිකාරතො සදිසතා වෙදිතබ්බා.

'प्रत्यक्ष लक्षण के वश से' का अर्थ अलग-अलग लक्षणों के वश से है। पृथ्वी आदि का कर्कश भाव आदि, उस (पृथ्वी आदि) से युक्त पुद्गल में कर्कशता आदि उत्पन्न करने के कारण विकार उत्पन्न होने से, विष के वेग के विकार के समान सदृशता जाननी चाहिए।

අනත්ථාති බ්‍යසනා. බ්‍යාධින්ති කුට්ඨාදිබ්‍යාධිං. භවෙ ජාතාභිනන්දිනොති භවෙසු ජාතියා අභිනන්දනසීලා. පඤ්චවොකාරෙ හි ජාතියා අභිනන්දනා නාම මහාභූතාභිනන්දනා එව.

'अनर्थ' का अर्थ व्यसन (विपत्तियाँ) है। 'व्याधि' का अर्थ कुष्ठ आदि व्याधि है। 'भव में जन्म का अभिनन्दन करने वाले' का अर्थ भवों में जन्म के प्रति अभिनन्दन करने के स्वभाव वाले हैं। पञ्चवकार (पाँच स्कन्धों वाले भव) में जन्म का अभिनन्दन करना वास्तव में महाभूतों का ही अभिनन्दन करना है।

දුරුපට්ඨානතරානීති දුප්පටිකාරතරානි. දුරාසදාති දුරුපසඞ්කමනා. ‘‘උපට්ඨාමී’’ති උපසඞ්කමිතුං න සක්කොන්ති. පරිජානාම කම්මනාමානි, උපකාරා නාම නත්ථි. අනන්තදොසූපද්දවතොති අපරිමාණදොසූපද්දවහෙතුතො. එකපක්ඛලන්ති එකදුක්ඛං.

'दुरुपस्थानतर' का अर्थ जिनका प्रतिकार करना कठिन है। 'दुरासद' का अर्थ जहाँ पहुँचना कठिन है। 'उपस्थान करता हूँ' (उपठ्ठामि) का अर्थ है कि वे पास नहीं जा सकते। हम कर्मों के नामों को जानते हैं, उपकार नाम की कोई चीज़ नहीं है। 'अनन्त दोष उपद्रव से' का अर्थ अपार दोषों और उपद्रवों के कारण से है। 'एकपक्खल' का अर्थ एक दुःख है।

රූපක්ඛන්ධො [Pg.328] භිජ්ජමානො චත්තාරො අරූපක්ඛන්ධෙ ගහෙත්වාව භිජ්ජති අරූපක්ඛන්ධානං එකනිරොධත්තා. වත්ථුරූපම්පි ගහෙත්වාව භිජ්ජන්ති පඤ්චවොකාරෙ අරූපක්ඛන්ධෙසු භින්නෙසු රූපක්ඛන්ධස්ස අවට්ඨානාභාවතො. එත්තාවතාති ලොභුප්පාදනමත්තෙන. පඤ්ඤා නාම අත්තභාවෙ උත්තමඞ්ගං පඤ්ඤුත්තරත්තා කුසලධම්මානං, සති ච කිලෙසුප්පත්තියං පඤ්ඤාය අනුප්පජ්ජනතො වුත්තං – ‘‘එත්තාවතා පඤ්ඤාසීසං පතිතං නාම හොතී’’ති. යොනියො උපනෙති තදුපගස්ස කම්මපච්චයස්ස භාවෙ. ‘‘ජාතිභයං, ජරාභයං, මරණභයං, චොරභය’’න්තිආදිනා ආගතානි පඤ්චවීසති මහාභයානි, ‘‘හත්ථම්පි ඡින්දතී’’තිආදිනා ආගතානි ද්වත්තිංස කම්මකාරණානි ආගතානෙව හොන්ති කාරණස්ස සමවට්ඨිතත්තා. නන්දීරාගො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධොති සඞ්ඛාරක්ඛන්ධපරියාපන්නත්තා වුත්තං.

रूपस्कन्ध नष्ट होते समय चारों अरूपस्कन्धों को साथ लेकर ही नष्ट होता है, क्योंकि अरूपस्कन्धों का निरोध एक साथ होता है। पञ्चवकार भव में अरूपस्कन्धों के नष्ट होने पर रूपस्कन्ध की स्थिति न रहने के कारण वे वस्तु-रूप को भी लेकर ही नष्ट होते हैं। 'इतने मात्र से' (एत्तावता) का अर्थ लोभ की उत्पत्ति मात्र से है। प्रज्ञा आत्मभाव में उत्तम अंग है क्योंकि कुशल धर्मों में प्रज्ञा ही श्रेष्ठ है, और क्लेशों की उत्पत्ति होने पर प्रज्ञा उत्पन्न नहीं होती, इसलिए कहा गया है - 'इतने मात्र से प्रज्ञा रूपी सिर गिरा हुआ माना जाता है'। योनियों को प्राप्त कराता है, उस (योनि) को प्राप्त कराने वाले कर्म-प्रत्यय के होने पर। 'जाति भय, जरा भय, मरण भय, चोर भय' इत्यादि के रूप में आए हुए पच्चीस महाभय, 'हाथ भी काटता है' इत्यादि के रूप में आए हुए बत्तीस कर्म-कारण (दण्ड) कारण के उपस्थित होने पर आ ही जाते हैं। 'नन्दीराग संस्कारस्कन्ध है' ऐसा संस्कारस्कन्ध में सम्मिलित होने के कारण कहा गया है।

පාළියංයෙව ආගතා ‘‘චක්ඛුතො චෙපි නං, භික්ඛවෙ’’තිආදිනා. කිඤ්චි අලභිත්වාති තස්මිං සුඤ්ඤගාමෙ චොරානං ගය්හූපගස්ස අලාභවචනෙනෙව තස්ස පුරිසස්ස අත්තනො පටිසරණස්ස අලාභො වුත්තො එව හොතීති න උද්ධටො, පුරිසට්ඨානියො භික්ඛු, චොරා පන බාහිරායතනට්ඨානියා. අභිනිවිසිත්වාති විපස්සනාභිනිවෙසං කත්වා. අජ්ඣත්තිකායතනවසෙන දෙසනාය ආගතත්තා වුත්තං ‘‘උපාදාරූපකම්මට්ඨානවසෙනා’’ති.

पालि में ही 'भिक्षुओं, यदि आँख से भी उसे' इत्यादि के द्वारा आया है। 'कुछ भी न पाकर' का अर्थ है कि उस शून्य गाँव में चोरों को पकड़ने योग्य कुछ न मिलने के वचन से ही उस पुरुष को अपने शरण का लाभ न होना कह ही दिया गया है, इसलिए उसे अलग से नहीं निकाला गया; पुरुष के स्थान पर भिक्षु है, और चोरों के स्थान पर बाह्य आयतन हैं। 'अभिनिवेश करके' का अर्थ विपश्यना में अभिनिवेश करके है। आध्यात्मिक आयतनों के वश से देशना में आने के कारण 'उपादा-रूप कर्मस्थान के वश से' कहा गया है।

බාහිරානන්ති බාහිරායතනානං. පඤ්ච කිච්චානීති චොරෙහි තදා කාතබ්බානි පඤ්ච කිච්චානි. හත්ථසාරන්ති අත්තනො සන්තකෙ හත්ථෙහි ගහෙතබ්බසාරභණ්ඩං. පාතනාදිවසෙන හත්ථපරාමාසං කරොන්ති. පහාරඨානෙති පහටට්ඨානෙ. ඨානසො තස්මිං එව ඛණෙති වදන්ති. අත්තනො සුඛාවහං කුසලධම්මං පහාය දුක්ඛාවහෙන අකුසලෙන සමඞ්ගිතා සුඛාවහං භණ්ඩං පහාය බහි නික්ඛමනං වියාති වුත්තං සුඛනිස්සයත්තා තස්ස. හත්ථපරා…පෙ… ආපජ්ජනකාලො ගුණසරීරස්ස තදා පමාදෙන බාධිතත්තා. පහාර…පෙ… කාලො තතො දළ්හතරං ගුණසරීරස්ස බාධිතත්තා. පහාරං…පෙ… අස්සමණකාලො ගුණසරීරස්ස මරණප්පත්තිසදිසත්තා. අවසෙසජනස්ස දාසපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජිතබ්බතා අඤ්ඤථත්තප්පත්තිගිහිභාවාපත්තියා නිදස්සනභාවෙන වුත්තා. යං ‘‘ඡසු ද්වාරෙසු ආරම්මණෙ ආපාථගතෙ’’ති වුත්තං, තමෙව ආරම්මණං නිස්සාය සම්පරායිකො දුක්ඛක්ඛන්ධො වෙදිතබ්බොති යොජනා.

'बाह्य' का अर्थ बाह्य आयतनों का है। 'पाँच कृत्य' का अर्थ चोरों द्वारा उस समय किए जाने वाले पाँच कृत्य हैं। 'हस्तसार' का अर्थ अपने पास की हाथों से पकड़ने योग्य सारवान वस्तुएँ हैं। गिराने आदि के द्वारा वे हाथों से स्पर्श (छीनना) करते हैं। 'प्रहार स्थान' का अर्थ प्रहार किए गए स्थान पर है। 'स्थानतः' का अर्थ उसी क्षण में कहते हैं। अपने सुखदायक कुशल धर्म को छोड़कर दुःखदायक अकुशल से युक्त होना, सुखदायक वस्तु को छोड़कर बाहर निकलने के समान है, ऐसा उसके सुख का आश्रय होने के कारण कहा गया है। हस्त-परामर्श (हाथ लगाना) आदि...पे... प्राप्त होने का काल गुण-रूपी शरीर के उस समय प्रमाद से बाधित होने के कारण है। प्रहार...पे... का काल उससे भी अधिक दृढ़ता से गुण-रूपी शरीर के बाधित होने के कारण है। प्रहार...पे... अश्रमण काल गुण-रूपी शरीर के मरण को प्राप्त होने के सदृश है। शेष लोगों द्वारा दास के समान उपभोग किया जाना, अन्यथा भाव (विकार) को प्राप्त होकर गृहस्थ भाव में आने के निदर्शन के रूप में कहा गया है। जो 'छह द्वारों में आलम्बन के गोचर होने पर' कहा गया है, उसी आलम्बन के आश्रय से पारलौकिक दुःखस्कन्ध को जानना चाहिए - यह योजना है।

රූපාදීනීති [Pg.329] රූපසද්දගන්ධරසානි. තෙසන්ති යථාවුත්තභූතුපාදාරූපානං. ලහුතාදිවසෙනාති තෙසං ලහුතාදිවසෙන. දුරුත්තරණට්ඨොති උත්තරිතුං අසක්කුණෙය්‍යභාවො ඔඝට්ඨො. වුත්තනයෙනාති ‘‘සම්පයුත්තා වෙදනා වෙදනාක්ඛන්ධො’’තිආදිනා වුත්තනයෙන. චතුමහාභූතාදීහීති ආදිසද්දෙන උපාදානක්ඛන්ධාදීනං ගහණං. චිත්තකිරියදස්සනත්ථන්ති චිත්තපයොගදස්සනත්ථං. වුත්තවායාමමෙවාති ‘‘සම්මාවායාමො’’ති යො අරියමග්ගෙ වුත්තො. භද්දෙකරත්තාදීනීති ‘‘අජ්ජෙව කිච්චං ආතප්ප’’න්තිආදිනා (ම. නි. 3.272, 275, 276) වුත්තානි භද්දෙකරත්තසුත්තාදීනි.

'रूप आदि' का अर्थ है रूप, शब्द, गंध और रस। 'उनका' का अर्थ है यथाकथित भूत और उपादा रूप। 'लघुता आदि के वश से' का अर्थ है उनकी लघुता आदि के वश से। 'दुस्तर अर्थ' का अर्थ है पार करने में असमर्थ होने का भाव, जो ओघ का अर्थ है। 'कथित नय से' का अर्थ है 'सम्प्रयुक्त वेदना वेदनास्कन्ध है' आदि कथित नय से। 'चार महाभूत आदि' में 'आदि' शब्द से उपादानस्कन्ध आदि का ग्रहण होता है। 'चित्त की क्रिया दिखाने के लिए' का अर्थ है चित्त के प्रयोग को दिखाने के लिए। 'कथित व्यायाम ही' का अर्थ है 'सम्यक् व्यायाम' जो आर्य मार्ग में कहा गया है। 'भद्देकरत्त आदि' का अर्थ है 'आज ही कर्तव्य में आतप (प्रयत्न) करना चाहिए' आदि (म. नि. 3.272, 275, 276) में कहे गए भद्देकरत्त सुत्त आदि।

කුණ්ඨපාදොති ඡින්නපාදොව හුත්වා ගතිවිකලො. මානසං බන්ධතීති තස්මිං චිත්තෙ කිච්චං නිබන්ධති. ‘‘අයං අරියමග්ගො මය්හං ඔඝුත්තරනුපායො’’ති තත්ථ චිත්තස්ස සන්නිට්ඨානං පුන තත්ථ පවත්තනං වීරියාරම්භො චිත්තබන්ධනං.

'कुण्ठपाद' का अर्थ है कटे हुए पैरों वाला होकर गति में विकल (अक्षम)। 'मानस को बाँधता है' का अर्थ है उस चित्त में कार्य को निबद्ध करता है। 'यह आर्य मार्ग मेरे लिए ओघ को पार करने का उपाय है' - इस प्रकार वहाँ चित्त का निश्चय, पुनः वहाँ प्रवृत्ति और वीर्य का आरम्भ ही चित्त का बंधन है।

තස්ස නාමරූපස්ස ඉමෙ නන්දීරාගාදයො තණ්හාවිජ්ජාදයොති කත්වා පච්චයො ධම්මායතනෙකදෙසො. අරියමග්ගනිබ්බානතණ්හාවජ්ජො ඉධ ධම්මායතනෙකදෙසොති ච. සොළසහාකාරෙහීති පීළනාදීහි සොළසහි ආකාරෙහි. සතිපට්ඨානවිභඞ්ගෙ ආගතනයෙන සට්ඨිනයසහස්සෙහි. දෙසනාපරියොසානෙ…පෙ… පතිට්ඨහිංසූති විපඤ්චිතඤ්ඤූ එවෙත්ථ ගහණවසෙන අධිගතවිසෙසා පරිච්ඡින්දිතා. තෙ හි තදා ධම්මපටිග්ගාහකභාවෙන සත්ථු සන්තිකෙ සන්නිසින්නා. උග්ඝටිතඤ්ඤූනං පන නෙය්‍යානඤ්ච විසෙසාධිගමො අට්ඨකථායං න රුළ්හොති ඉධ න ගහිතොති.

उस नाम-रूप के ये नन्दी-राग आदि और तृष्णा-अविद्या आदि प्रत्यय धर्मायतन का एक भाग हैं। आर्यमार्ग, निर्वाण और तृष्णा को छोड़कर यहाँ धर्मायतन का एक भाग है। 'सोलह आकारों से' का अर्थ है पीड़ा आदि सोलह आकारों से। सतिपट्ठान विभंग में आए नय के अनुसार साठ हजार नयों से। 'देशना की समाप्ति पर... आदि... प्रतिष्ठित हुए' - यहाँ विपञ्चितज्ञु (विस्तार से समझने वाले) ही ग्रहण के वश से विशेष उपलब्धि प्राप्त करने वाले के रूप में परिच्छिन्न (निर्धारित) किए गए हैं। वे ही उस समय धर्म के प्रतिग्राहक (ग्रहण करने वाले) के रूप में शास्ता के समीप बैठे थे। उद्घटितज्ञु (संक्षेप में समझने वाले) और नेय्य (प्रशिक्षण योग्य) व्यक्तियों की विशेष उपलब्धि अट्ठकथा में प्रसिद्ध नहीं है, इसलिए यहाँ ग्रहण नहीं की गई है।

ආසීවිසොපමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

आशीविषोपम सुत्त की वर्णना समाप्त हुई।

2. රථොපමසුත්තවණ්ණනා

२. रथोपम सुत्त की वर्णना।

239. සුසංවුතින්ද්‍රියස්ස භොජනෙ මත්තඤ්ඤුනො සතස්ස සම්පජානස්ස විහරතො කිලෙසනිමිත්තං දුක්ඛං අනවසරන්ති සුඛසොමනස්සබහුලතා වුත්තා. යවති තෙන ඵලං මිස්සිතං විය හොතීති යොනි, එකන්තිකං කාරණං. අස්සාති භික්ඛුනො. පරිපුණ්ණන්ති අවිකලං. අනවසෙසං ආසවෙ ඛෙපෙතීති ආසවක්ඛයො, අග්ගමග්ගො. යං යන්ති දන්ධං මජ්ඣං ජවොති ජවාදීසු යං යං ගමනං. රක්ඛණත්ථායාති කිලෙසචොරෙහි රක්ඛණත්ථාය[Pg.330]. වෙගනිග්ගහණත්ථායාති කිලෙසහෙතුකස්ස ඉන්ද්‍රියවෙගස්ස නිග්ගණ්හනත්ථාය. නිබ්බිසෙවනත්ථායාති විසෙවනස්ස විප්ඵන්දිතස්ස නිරොධනාය. කිලෙසූපසමත්ථායාති කිලෙසානං උපරූපරි සමනත්ථාය වූපසමනත්ථාය.

२३९. सुसंवृत इन्द्रियों वाले, भोजन में मात्रा जानने वाले, स्मृतिमान और सम्प्रजन्य युक्त होकर विहार करने वाले के लिए क्लेश-निमित्तक दुःख प्रवेश नहीं करता, इसलिए सुख और सौमनस्य की बहुलता कही गई है। जिससे वह फल मिश्रित जैसा होता है, वह 'योनि' है, अर्थात् एकान्तिक कारण। 'उसका' का अर्थ है भिक्षु का। 'परिपूर्ण' का अर्थ है अविकल (बिना किसी कमी के)। 'बिना शेष रहे आस्रवों को क्षय करता है' का अर्थ है आस्रव-क्षय, अर्थात् अग्र मार्ग। 'जो जो जाते हैं' का अर्थ है मन्द, मध्यम और तीव्र गतियों में जो-जो गमन है। 'रक्षा के लिए' का अर्थ है क्लेश रूपी चोरों से रक्षा के लिए। 'वेग के निग्रह के लिए' का अर्थ है क्लेश-हेतुक इन्द्रिय-वेग के निग्रह के लिए। 'निर्विषेवन के लिए' का अर्थ है विषेवन (चंचलता) और विस्पन्दित (हलचल) के निरोध के लिए। 'क्लेशों के उपशम के लिए' का अर्थ है क्लेशों के उत्तरोत्तर शमन और व्युपशमन के लिए।

සමණරති නාම සමථවිපස්සනාමග්ගඵලසුඛානි. දන්තානම්පි සින්ධවානං සාරථිනො පයොගෙන සියා කාචි විසෙවනමත්තාති තදභාවං දස්සෙන්තො ‘‘නිබ්බිසෙවනෙ කත්වා පෙසෙන්තො’’ති වුත්තං. ඤාණං ගච්ඡතීති අසඞ්ගමනං පවත්තති පගෙව ඉන්ද්‍රියභාවනාය කතත්තා, කිලෙසනිග්ගහස්ස සුඛෙනෙව සිද්ධත්තා. දායකස්ස අජ්ඣාසයො වසො උළාරො ලාමකො. දෙය්‍යධම්මස්ස පමාණං වසො අප්පකං බහුකඤ්ච.

'श्रमण-रति' का नाम शमथ, विपश्यना, मार्ग और फल के सुख हैं। दमित (शिक्षित) सैन्धव घोड़ों की भी सारथी के प्रयोग से कुछ चंचलता हो सकती है, उसके अभाव को दिखाते हुए 'निर्विषेवन करके भेजता हुआ' कहा गया है। 'ज्ञान जाता है' का अर्थ है आसक्ति रहित गमन प्रवृत्त होता है, क्योंकि पहले ही इन्द्रिय-भावना की जा चुकी है और क्लेशों का निग्रह सुखपूर्वक सिद्ध हो गया है। दायक का आशय उदार या हीन हो सकता है। देय-धर्म (दान की वस्तु) का परिमाण अल्प या बहुत हो सकता है।

මහාමණ්ඩපට්ඨානං නාම ලොහපාසාදස්ස පුරතො එව මහාභික්ඛුසඞ්ඝස්ස සන්නිපාතකාලෙ තෙසං පහොනකවසෙන මහාමණ්ඩපස්ස කත්තබ්බට්ඨානං. ගහණමානන්ති පරිවිසගහණභාජනං.

'महामण्डप-स्थान' का अर्थ है लोहप्रासाद के सामने ही महाभिक्षु संघ के सन्निपात (एकत्र होने) के समय उनके लिए पर्याप्त होने के कारण महामण्डप बनाने का स्थान। 'ग्रहण-मान' का अर्थ है परोसने और ग्रहण करने का पात्र।

පකතියා භත්තකාරකිච්චෙ අධිගතො උපට්ඨාකුපාසකො. මුදුසමඛරසඤ්ඤිතෙහි, දහනපචනභජ්ජනසඤ්ඤිතෙහි වා තීහි පාකෙහි.

स्वभाव से ही भोजन बनाने के कार्य में लगा हुआ उपस्थाक उपासक। मृदु, सम और खर (कठोर) संज्ञित, अथवा दहन, पाचन और भर्जन (भूनना) संज्ञित तीन प्रकार के पाकों (पकाने की विधियों) से।

පරිසොධෙත්වාති රඤ්ඤො අනුච්ඡවිකභාවං පරිසොධෙත්වා. භූමියං ඡඩ්ඩෙසි ‘‘භික්ඛූනං අදත්වා මයා මුඛෙ පක්ඛිත්ත’’න්ති. මුඛෙන ගණ්හි තස්ස නිද්දොසභාවං දස්සෙතුං. මත්තං ජානාපෙතුං පමජ්ජි. ‘‘ත්වං කුතො ආගතො’’ති පුච්ඡනෙ පමාදං ආපජ්ජි. අනුභාගොති අවසිට්ඨභාගො. ඉදමත්ථියන්ති ඉදං පයොජනං. ඉතරන්ති පාළියං අනාගතම්පි ආහාරෙ පමාණජානනං.

'परिशोधित करके' का अर्थ है राजा के अनुरूप होने के भाव को परिशोधित करके। 'भूमि पर फेंक दिया' - यह सोचकर कि 'भिक्षुओं को दिए बिना मैंने मुँह में डाल लिया'। मुँह से पकड़ा, उसकी निर्दोषता दिखाने के लिए। मात्रा का ज्ञान कराने के लिए पोंछा। 'तुम कहाँ से आए हो' - इस प्रश्न में प्रमाद किया। 'अनुभाग' का अर्थ है अवशिष्ट भाग। 'इदमत्थिय' का अर्थ है यह प्रयोजन। 'इतर' का अर्थ है पालि में न आया हुआ भी आहार में प्रमाण का ज्ञान।

සයනං සෙය්‍යා, කාමභොගීනං සෙය්‍යා කාමභොගිසෙය්‍යා. දක්ඛිණපස්සෙන සයානො නාම නත්ථි දක්ඛිණහත්ථෙන කාතබ්බකිච්චකරණතො. තෙජුස්සදත්තාති ඉදං අනුත්‍රාසස්සෙව සීහස්ස සයනන්ති දස්සෙතුං වුත්තං. ද්වෙ පුරිමපාදෙ එකස්මිං, පච්ඡිමපාදෙ එකස්මිං ඨානෙ ඨපෙත්වාති හි ඉදං පාදානං අවික්ඛිත්තභාවකරණදස්සනං.

शयन ही 'शय्या' है, कामभोगियों की शय्या 'कामभोगी-शय्या' है। दाहिनी करवट से सोने का अर्थ है दाहिने हाथ से किए जाने वाले कार्यों को न करना। 'तेज की अधिकता' - यह निर्भय सिंह के शयन को दिखाने के लिए कहा गया है। 'दो अगले पैरों को एक स्थान पर और पिछले पैरों को एक स्थान पर रखकर' - यह पैरों की अविक्षिप्त (स्थिर) अवस्था को दिखाने के लिए है।

චතුත්ථජ්ඣානසෙය්‍යාති චතුත්ථජ්ඣානිකං ඵලසමාපත්තිං වදති. යෙභුය්‍යෙන හි තථාගතා ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වාව සයන්ති. සා ච නෙසං චතුත්ථජ්ඣානතො වුට්ඨාය, කිලෙසපරිනිබ්බානස්ස ච කතත්තාති වදන්ති[Pg.331]. ඉධ සීහසෙය්‍යා ආගතා පාදං අච්චාධාය පුබ්බෙනාපරං අජහිතසංලක්ඛණා සෙය්‍යාති කත්වා. තෙනාහ ‘‘අයං හී’’තිආදි. එවන්ති ‘‘දක්ඛිණෙන පස්සෙනා’’තිආදිනා වුත්තාකාරෙන සෙය්‍යං කප්පෙති.

'चतुर्थ ध्यान शय्या' का अर्थ है चतुर्थ ध्यान की फल-समापत्ति। प्रायः तथागत फल-समापत्ति में समापन्न होकर ही सोते हैं। और वह उनके चतुर्थ ध्यान से उठने के बाद और क्लेशों के परिनिर्वाण के कारण होती है, ऐसा कहते हैं। यहाँ सिंह-शय्या आई है, एक पैर पर दूसरा पैर रखकर, पूर्व और अपर (अगले-पिछले) के भेद को न छोड़ते हुए स्मृतिपूर्वक शयन करने के कारण। इसीलिए कहा गया है 'यह ही' आदि। 'इस प्रकार' का अर्थ है 'दाहिनी करवट से' आदि कथित रीति से शय्या ग्रहण करते हैं।

කථං නිද්දායන්තො සතො සම්පජානො හොති? භවඞ්ගචිත්තෙන හි නිද්දූපගමනන්ති අධිප්පායො. අප්පහානෙනාති තදධිමුත්තතාය තදප්පහානං දට්ඨබ්බං. තථා තෙසු නිද්දොක්කමනස්ස ආදිපරියොසානෙසු අජහිතසතිසම්පජඤ්ඤං හොති. තෙනාහ – ‘‘නිද්දං ඔක්කමන්තොපි සතො සම්පජානො හොතී’’ති. එතං පනාති ‘‘නිද්දං ඔක්කමන්තොපි සතො සම්පජානො හොතී’’ති වුත්තනයං වදති. ඤාණධාතුකන්ති න රොචයිංසූති නිද්දොක්කමනෙපි ජාගරණෙ පවත්තඤාණසභාවමෙවාති න රොචයිංසු පොරාණා. නිරන්තරං භවඞ්ගචිත්තෙසු වත්තමානෙසු සතිසම්පජඤ්ඤාසම්භවොති අධිප්පායො. පුරිමස්මිඤ්හි නයෙ සතිසම්පජඤ්ඤස්ස අසංවරො, න භවඞ්ගස්ස. ඉන්ද්‍රියසංවරො, භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතා, ජාගරියානුයොගොති ඉමෙහි තිවඞ්ගිකා, නිමිත්තානුබ්‍යඤ්ජනපරිවජ්ජනාදි සබ්බං විපස්සනාපක්ඛිකමෙවාති අධිප්පායො.

सोते हुए स्मृतिमान और संप्रजन्यवान कैसे होता है? भावङ्ग चित्त के साथ निद्रा को प्राप्त होना ही अभिप्राय है। 'अप्रहाणेन' (न त्यागने से) का अर्थ है उसमें तल्लीन होने के कारण उसका त्याग न करना। इसी प्रकार निद्रा में प्रवेश करने के आदि और अंत में स्मृति और संप्रजन्य का त्याग नहीं होता। इसलिए कहा गया है - "निद्रा में प्रवेश करते हुए भी स्मृतिमान और संप्रजन्यवान होता है।" 'एतं पन' से 'निद्रा में प्रवेश करते हुए भी...' इस उक्त विधि को कहता है। 'ज्ञानधातु' को नहीं पसंद किया - निद्रा में प्रवेश करते समय भी जागृत अवस्था में प्रवृत्त ज्ञान के स्वभाव को ही पुरातन आचार्यों ने पसंद नहीं किया। निरंतर भावङ्ग चित्तों के प्रवृत्त होने पर स्मृति और संप्रजन्य की संभावना होती है, यही अभिप्राय है। पहले मत में स्मृति और संप्रजन्य का असंवर है, भावङ्ग का नहीं। इंद्रिय संवर, भोजन में मात्रा का ज्ञान, जागृति का अभ्यास - इन तीन अंगों से युक्त, निमित्त और अनुव्यंजन का वर्जन आदि सब विपश्यना के पक्ष का ही है, यही अभिप्राय है।

තානෙවාති විපස්සනාක්ඛණෙ පවත්තානි ඉන්ද්‍රියාදීනි. යාව අරහත්තා දෙසනා විත්ථාරතො කථෙතබ්බා. පාළියං පන ‘‘යොනි චස්ස ආරද්ධා හොති ආසවානං ඛයායා’’ති සඞ්ඛෙපෙන කථිතා.

'तानेव' का अर्थ है विपश्यना के क्षण में प्रवृत्त इंद्रिय आदि। अर्हत्व तक की देशना विस्तार से कहनी चाहिए। पालि में तो "उसका योनि (कारण/मूल) आस्रवों के क्षय के लिए आरब्ध होता है" ऐसा संक्षेप में कहा गया है।

රථොපමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

रथोपम सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

3. කුම්මොපමසුත්තවණ්ණනා

३. कुम्मोपम सुत्त की व्याख्या।

240. අට්ඨිකුම්මොති පිට්ඨියං තිඛිණට්ඨිකො කුම්මො. තන්තිබන්ධොති බ්‍යාවටො. සමුග්ගෙ විය අත්තනො කපාලෙ පක්ඛිපිත්වා. සමොදහන්තො සම්මා ඔදහන්තො අජ්ඣත්තමෙව දහන්තො. ආරම්මණකපාලෙති ආරම්මණකටාහෙ. සමොදහන්තොති දිට්ඨමත්තස්සෙව ච ගහණතො මනොවිතක්කෙ තත්ථෙව සම්මදෙව ඔදහන්තො. තඤ්හි විසයවසෙන පවත්තිතුං අදෙන්තො. පඤ්ච ධම්මෙති ‘‘කාලෙන වක්ඛාමී’’තිආදිනා (පරි. 362) වුච්චමානෙ.

२४०. 'अट्ठिकुम्मो' का अर्थ है पीठ पर तीखी हड्डी वाला कछुआ। 'तन्तिबन्धो' का अर्थ है व्यस्त। संदूक की तरह अपने कपाल (खोल) में (अंगों को) डालकर। 'समोदहन्तो' का अर्थ है सम्यक रूप से भीतर ही स्थापित करते हुए। 'आरम्मणकपाले' का अर्थ है आलंबन रूपी कड़ाह (खोल) में। 'समोदहन्तो' का अर्थ है केवल देखे हुए को ही ग्रहण करने से मन के वितर्कों को वहीं सम्यक रूप से स्थापित करते हुए। उसे विषयों के वश में प्रवृत्त नहीं होने देते हुए। 'पाँच धर्म' का अर्थ है "समय पर कहूँगा" आदि के द्वारा कहे जाने वाले।

කුම්මොපමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

कुम्मोपम सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

4. පඨමදාරුක්ඛන්ධොපමසුත්තවණ්ණනා

४. प्रथम दारुक्खन्धोपम सुत्त की व्याख्या।

241. විලාසමානො [Pg.332] විය සාගරං පත්වා. අන්තොසාඛොති ගඞ්ගාය තීරස්ස අන්තො ඔනතසාඛො. තෙමෙතීති තින්තො හොති. තිරියං පතිතො දණ්ඩසෙතු විය ඨිතත්තා මහාජනස්ස පච්චයො ජාතො, තථා මහන්තභාවෙන ගඞ්ගාසොතං ඔතරණාදි නත්ථි.

२४१. विलास करते हुए के समान सागर को प्राप्त होकर। 'अन्तोसाखो' का अर्थ है गंगा के तट के भीतर झुकी हुई शाखाओं वाला। 'तेमेति' का अर्थ है गीला होता है। तिरछा गिरा हुआ लकड़ी के पुल के समान स्थित होने के कारण महाजनों के लिए आलंबन (सहारा) बन गया, वैसे ही विशाल होने के कारण गंगा के स्रोत में उतरना आदि नहीं होता।

අයං හීති අනන්තරං වුත්තපුග්ගලො. අරියමග්ගං ඔරුය්හාති චතුබ්බිධං අරියමග්ගවීථිං ඔතරිත්වා. ‘‘චිත්තං නාමෙත’’න්තිආදිනා චින්තෙත්වා ගිහිබන්ධනං න විස්සජ්ජෙතීති සම්බන්ධො. අත්තනො භජමානකෙති අත්තනො භජන්තෙ. ජීවිකත්ථාය පයුජ්ජිතබ්බතො පයොගො, ඛෙත්තවත්ථාදි. තතො පයොගතො උට්ඨිතං ආයං. කිඤ්චාපි භික්ඛූනං කායසාමග්ගිං දෙති භික්ඛත්ථාය.

'अयं हि' का अर्थ है इसके बाद कहा गया पुद्गल। 'अरियामग्गं ओरुय्ह' का अर्थ है चार प्रकार के आर्यमार्ग की वीथि में उतरकर। "यह चित्त नाम का है" आदि सोचकर गृहस्थी के बंधन को नहीं छोड़ता है, यह संबंध है। 'अत्तनो भजमानके' का अर्थ है अपने को भजने वाले (सेवकों) को। जीविका के लिए प्रयुक्त किए जाने के कारण 'प्रयोग' है, जैसे खेत-वस्तु आदि। उस प्रयोग से उत्पन्न आय। यद्यपि भिक्षा के लिए भिक्षुओं को शारीरिक सहायता देता है।

මුණ්ඩඝටන්ති භින්නොට්ඨං ඝටං. ඛන්ධෙති අංසෙ. සඞ්ඝභොගන්ති සඞ්ඝසන්තකං භොගගාමං ගන්ත්වා. අත්ථතො එවං වදන්තීති තථා අත්ථස්ස සම්භවතො එවං වදන්තා විය හොන්ති. යාගුමත්තකෙ යාගුන්ති යාගුං පිවිත්වා තාය අපරිපක්කාය එව අඤ්ඤං යාගුං අජ්ඣොහරිත්වාති සම්බන්ධො.

'मुण्डघटं' का अर्थ है टूटे हुए होंठ (किनारे) वाला घड़ा। 'खन्धे' का अर्थ है कंधे पर। 'संघभोगं' का अर्थ है संघ के स्वामित्व वाले भोग-ग्राम में जाकर। 'अत्थतो एवं वदन्ति' का अर्थ है उस अर्थ के संभव होने से इस प्रकार कहते हुए के समान होते हैं। 'यागुमत्तके यागुं' का अर्थ है यवागू (कांजी) पीकर, उसके बिना पचे ही दूसरी यवागू निगल लेने से संबंध है।

කිලෙසානුරඤ්ජිතොවාති යොනිසොමනසිකාරස්ස අභාවෙන කිලෙසානුගතචිත්තො එව. අක්ඛීනි නීහරිත්වාති කොධවසෙන අක්ඛිකෙ කරොන්තො අක්ඛීනි නීහරිත්වා විචරිස්සති. උද්ධතො හොති අවූපසන්තො.

'किलेसानुरञ्जितो' का अर्थ है योनिशो मनसिकार के अभाव के कारण क्लेशों के वश में हुआ चित्त ही। 'अक्खीनि नीहरित्वा' का अर्थ है क्रोध के वश में आँखों को बड़ी करते हुए, आँखों को बाहर निकालकर विचरण करेगा। 'उद्धत' का अर्थ है अशांत।

දිට්ඨිගතිකොති සාසනිකො එවං අයොනිසො උම්මුජ්ජිත්වා සාසනං උද්ධම්මං උබ්බිනයං කත්වා දීපෙන්තො අරිට්ඨසදිසො. තෙනාහ ‘‘සො හී’’තිආදි. අරූපභවෙ රූපං අත්ථි, අඤ්ඤථා තතො චුතස්ස කුතො රූපක්ඛන්ධස්ස සම්භවො. අසඤ්ඤීභවෙ චිත්තං අත්ථීති එත්ථාපි එසෙව නයො. බහුචිත්තක්ඛණිකො ලොකුත්තරමග්ගො ‘‘යො ඉමෙ චත්තාරො සතිපට්ඨානෙ භාවෙය්‍ය සත්තවස්සානී’’තිආදිවචනතො (දී. නි. 2.404; ම. නි. 1.137). අනුසයො චිත්තවිප්පයුත්තො, අඤ්ඤථා සාවජ්ජානවජ්ජධම්මානං එකජ්ඣං උප්පත්ති සියා. තෙ ච සත්තා සන්ධාවන්ති සංසරන්ති, අඤ්ඤථා කම්මඵලානං සම්බන්ධො න සියාති. ඉති වදන්තො එවං මිච්ඡාවාදං පග්ගය්හ වදන්තො.

'दिट्ठिगतिको' का अर्थ है शासन (धर्म) में रहने वाला, जो इस प्रकार अयोनिशो (अनुचित रूप से) उभरकर शासन को धर्म-विरुद्ध और विनय-विरुद्ध करके प्रकाशित करता है, वह अरिट्ठ के समान है। इसीलिए कहा गया है "वह ही" आदि। अरूप भव में रूप है, अन्यथा वहाँ से च्युत होने वाले के लिए रूपस्कंध की उत्पत्ति कहाँ से होगी? असंज्ञी भव में चित्त है, यहाँ भी यही तर्क है। लोकोत्तर मार्ग बहुत से चित्त-क्षणों वाला है, क्योंकि "जो इन चार स्मृतिप्रस्थानों की सात वर्षों तक भावना करे" आदि वचन हैं। अनुशय चित्त-विप्रयुक्त है, अन्यथा सावद्य (दोषपूर्ण) और अनवद्य (दोषरहित) धर्मों की एक साथ उत्पत्ति हो जाएगी। और वे सत्त्व दौड़ते हैं, संसार में भ्रमण करते हैं, अन्यथा कर्म-फलों का संबंध नहीं होगा। ऐसा कहते हुए, इस प्रकार मिथ्यावाद को पकड़कर बोलने वाला।

තෙමනරුක්ඛො විය…පෙ… දුල්ලභධම්මස්සවනො ච පුග්ගලො සද්ධාසිනෙහෙන අතෙමනතො. කතවිනයො සික්ඛිතවිනයො යථා ‘‘කතවිජ්ජො’’ති. ධම්මකථිකානං [Pg.333] විචාරෙථාති ඉදං දෙය්‍යධම්මං ධම්මකථිකානං අය්‍යානං තස්ස තස්ස යුත්තවසෙන විචාරෙථාති නිය්‍යාතනවසෙන වත්වා. දිවාකථිකො සරභාණකො සායන්හෙ කථෙති, පුරිමයාමං කථෙන්තො රත්තිකථිකො භාණකපුග්ගලො.

गीले वृक्ष के समान... पे... और दुर्लभ धर्म-श्रवण वाला पुद्गल श्रद्धा रूपी स्नेह से गीला न होने के कारण। 'कतविनयो' का अर्थ है शिक्षित विनय वाला, जैसे "कृतविद्य"। "धर्मकथिकों को वितरित करें" का अर्थ है यह देय-धर्म धर्मकथिक आर्यों को उनकी योग्यता के अनुसार वितरित करें, ऐसा समर्पण के भाव से कहकर। दिन में कथा कहने वाला स्वर-भाणक शाम को कहता है, प्रथम याम में कथा कहने वाला रात्रि-कथिक भाणक पुद्गल है।

නන්දනවනාභිරාමෙති නන්දනවනං විය මනොරමෙ. අස්ස භාරහාරභික්ඛූති අස්ස කිච්චවාහකභික්ඛූ උපජ්ඣායාදයො. සුඛනිසින්නකථන්ති පටිසන්ථාරකථාපුබ්බකං උපනිසින්නකථං සුත්වා.

'नन्दनवनाभिरामे' का अर्थ है नंदनवन के समान मनोरम में। 'अस्स भारहारभिक्खू' का अर्थ है इसके कार्य-वाहक भिक्षु जैसे उपाध्याय आदि। 'सुखनिसीन्नकथं' का अर्थ है कुशल-क्षेम की चर्चा के बाद पास बैठकर कही गई कथा को सुनकर।

ඨිතසණ්ඨානෙනෙව ඨිතාකාරෙනෙව ඨිතං, නප්පයුත්තන්ති අත්ථො. චිත්තකම්මමූලාදීනි ඨිතසණ්ඨානෙනෙව ඨිතාති යොජනා. මුදුතායාති මුදුහදයතාය සාපෙක්ඛතාය.

'ठितसण्ठानेनेव' का अर्थ है स्थित आकार में ही स्थित, प्रयुक्त नहीं, यह अर्थ है। चित्रकर्म के मूल आदि स्थित आकार में ही स्थित हैं, यह योजना है। 'मुदुताया' का अर्थ है कोमल हृदय होने के कारण, सापेक्ष होने के कारण।

පටිපදන්ති සමථවිපස්සනාපටිපත්තිං. දීපෙත්වා පකාසෙත්වා පාකටං කත්වා. තත්‍රුප්පාදොති තත්‍ර උප්පජ්ජනකආයුප්පාදො. ඛෙත්තං සන්ධාය වදති. තෙල…පෙ… හත්ථාති තෙලඝට-මධුඝටඵාණිතඝටාදිහත්ථා. අපක්කමිංසු දුබ්බිචාරිතත්තා. පූරෙසීති හෙට්ඨා ච තත්ථ තත්ථ අතීතානි කාලවචනානි පොරාණට්ඨකථාය ආගතත්තා කිර වුත්තානි.

'पटिपदं' का अर्थ है शमथ-विपश्यना की प्रतिपत्ति। 'दीपेत्वा' का अर्थ है प्रकाशित करके, प्रकट करके। 'तत्रुप्पादो' का अर्थ है वहाँ उत्पन्न होने वाली आय की उत्पत्ति। यह खेत के संदर्भ में कहता है। तेल... पे... हाथ वाले का अर्थ है तेल के घड़े, मधु के घड़े, फाणित (गुड़) के घड़े आदि हाथ में लिए हुए। वे गलत आचरण के कारण चले गए। 'पूरेसि' का अर्थ है नीचे और वहाँ-वहाँ अतीत काल के वचन पुरानी अट्ठकथा से आने के कारण कहे गए हैं।

උපගමනානුපගමනාදීනි ඔරිමස්ස පාරිමස්ස ච උපගමනානුපගමනානි චෙව මජ්ඣෙ සංසීදනානි ච. පටිවිජ්ඣිතුන්ති ජානිතුං. එතන්ති යථාවුත්තං චක්ඛුසභාවං. දොමනස්සන්ති තස්සෙව මන්දභාවපච්චයං දොමනස්සං. ආපජ්ජන්තොපි උපගච්ඡති නාම තන්නිමිත්තසංකිලෙසස්ස උප්පාදිතත්තා. තිණ්ණං ලක්ඛණානන්ති හුත්වා අභාවතො ආදිඅන්තවන්තතො තාවකාලිකතො නිච්චපටික්ඛෙපතොතිආදීනං තිණ්ණං ලක්ඛණානං සල්ලක්ඛණවසෙන.

'आगमन-अनागमन आदि' का अर्थ है इस किनारे और उस किनारे का आगमन और अनागमन तथा बीच में डूबना। 'प्रतिवेध करने के लिए' का अर्थ है जानने के लिए। 'यह' का अर्थ है यथाकथित चक्षु-स्वभाव। 'दौर्मनस्य' का अर्थ है उसी (चक्षु) की मंदता के कारण होने वाला मानसिक दुख। आपत्ति को प्राप्त होता हुआ भी 'आगमन' कहलाता है क्योंकि उस निमित्त से संक्लेश उत्पन्न होता है। 'तीन लक्षणों का' का अर्थ है - होकर न रहने से, आदि और अंत वाला होने से, क्षणिक होने से और नित्य के प्रतिषेध आदि के कारण, इन तीन लक्षणों के निर्धारण के वश से।

වාමතොති මිච්ඡා. දක්ඛිණතොති සම්මා. යථා තස්ස තස්ස සත්තස්ස ඔරභාවත්තා අජ්ඣත්තිකානි ආයතනානි ඔරිමං තීරං කත්වා වුත්තානි, එවං නෙසං පරභාවත්තා බාහිරානි ආයතනානි පාරිමං වුත්තානි. අපායමජ්ඣෙ සංසරණහෙතුතාය නන්දීරාගොව ‘‘මජ්ඣෙ සංසාදො’’ති වුත්තො.

'बाएं से' का अर्थ है मिथ्या। 'दाएं से' का अर्थ है सम्यक्। जैसे उस-उस सत्त्व के अपने होने के कारण आध्यात्मिक आयतनों को 'निकट का किनारा' कहा गया है, वैसे ही उनके पर-भाव (बाहरी) होने के कारण बाह्य आयतनों को 'पार का किनारा' कहा गया है। अपायों के बीच संसार में भ्रमण का हेतु होने के कारण नंदीराग (अभिनंदन और राग) को ही 'बीच में डूबना' कहा गया है।

උන්නතොති ‘‘සෙය්‍යොහමස්මී’’තිආදිනා උන්නතිං උපගතො. අත්තුක්කංසනෙ පංසුකූලිකභාවෙන අත්තානං දහනතො අඤ්ඤාකාරතාගහෙතබ්බො. පාසාණො නු ඛො එස ඛාණුකොති ගහෙතබ්බදාරුක්ඛන්ධසදිසො වුත්තො.

'उन्नत' का अर्थ है 'मैं श्रेष्ठ हूँ' आदि के द्वारा उन्नति (अभिमान) को प्राप्त। आत्म-उत्कर्ष में पांसुकूलिक होने के कारण स्वयं को जलाने से अन्य प्रकार से ग्रहण करना चाहिए। 'क्या यह पत्थर है या ठूँठ?' - इस प्रकार ग्रहण किए जाने वाले लकड़ी के लट्ठे के समान कहा गया है।

චුණ්ණවිචුණ්ණං [Pg.334] හොති ආවට්ටවෙගස්ස බලවභාවතො. චතූසු අපායෙසූති පඤ්චකාමගුණාවට්ටෙ පතිතපුග්ගලො මනුස්සලොකෙපි ගුණසරීරභෙදනෙන දීඝරත්තං චුණ්ණවිචුණ්ණං ආපජ්ජතියෙව, තස්ස තථා ආපන්නත්තා. එවඤ්හි සො අපායෙසු තාදිසෙසු ජායති.

भँवर के वेग की प्रबलता के कारण चूर्ण-विचूर्ण हो जाता है। 'चार अपायों में' का अर्थ है - पाँच कामगुणों के भँवर में गिरा हुआ व्यक्ति मनुष्य लोक में भी गुणों और शरीर के भेद से दीर्घकाल तक चूर्ण-विचूर्ण होता ही है, क्योंकि वह वैसा हो गया है। इस प्रकार वह उन अपायों में उत्पन्न होता है।

සීලස්ස දුට්ඨං නාම නත්ථි, තස්මා අභාවත්ථො ඉධ දු-සද්දොති ආහ ‘‘නිස්සීලො’’ති. ‘‘පාපං පාපෙන සුකර’’න්තිආදීසු (උදා. 48) විය පාප-සද්දො නිහීනපරියායොති ආහ ‘‘ලාමකධම්මො’’ති. න සුචීති කායවාචාචිත්තෙහි න සුචි. සඞ්කාය වාති අත්තනො වා සඞ්කාය පරෙසං සමාචාරකිරියං සරති ආසඞ්කති. තෙනාහ ‘‘තස්ස හී’’තිආදි. තානි කම්මානි පවිසතීති තානි කම්මානි කරොන්තානං අන්තරෙ පවිසති. ගුණානං පූතිභාවෙනාති ගුණභාවෙන ගහිතානං සීලධම්මානං සංකිලිට්ඨභාවප්පත්තියා. කචවරජාතොති අබ්භන්තරං සඤ්ජාතකචවරො, කචවරභූතො වා.

शील का 'दुष्ट' नाम का कुछ नहीं होता, इसलिए यहाँ 'दु' शब्द अभाव के अर्थ में है, अतः कहा 'निशील' (शील रहित)। 'पाप के लिए पाप करना सुकर है' आदि में जैसे 'पाप' शब्द हीन का पर्यायवाची है, वैसे ही यहाँ 'नीच धर्म वाला' कहा गया है। 'शुचि नहीं' का अर्थ है काया, वाणी और चित्त से शुद्ध नहीं। 'शंका से' का अर्थ है अपनी शंका से या दूसरों के आचरण की क्रिया को याद करता है या आशंका करता है। इसीलिए कहा 'उसके ही' आदि। 'उन कर्मों में प्रवेश करता है' का अर्थ है उन कर्मों को करने वालों के बीच में प्रवेश करता है। 'गुणों के सड़ने से' का अर्थ है गुण रूप में ग्रहण किए गए शील-धर्मों के संक्लिष्ट भाव को प्राप्त होने से। 'कचरा-स्वरूप' का अर्थ है जिसके भीतर कचरा उत्पन्न हो गया है, या जो स्वयं कचरा बन गया है।

අණණා පබ්බජ්ජාති අණණස්සෙව පබ්බජ්ජා. ඔරිමතීරාදීනං උපගමනානුපගමනාදීනං ජොතිතත්තා වට්ටවිවට්ටං කථිතං.

'ऋणमुक्त प्रव्रज्या' का अर्थ है ऋणरहित की ही प्रव्रज्या। निकट के किनारे आदि के आगमन-अनागमन आदि को प्रकाशित करने के कारण यहाँ वट्ट (संसार) और विवट्ट (निर्वाण) की कथा कही गई है।

පඨමදාරුක්ඛන්ධොපමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

प्रथम दारुस्कन्धोपम सूत्र की व्याख्या समाप्त हुई।

5. දුතියදාරුක්ඛන්ධොපමසුත්තවණ්ණනා

५. द्वितीय दारुस्कन्धोपम सूत्र की व्याख्या।

242. යා ආපත්ති වුට්ඨානගාමිනී දෙසනාගාමිනී, තං පටිච්ඡාදිතකාලතො පට්ඨාය සංකිලිට්ඨා නාම අන්තරායිකභාවතො. ආවීකතා පන අනාපත්තිට්ඨානෙ තිට්ඨතීති අසංකිලිට්ඨා නාම. තෙනාහ – ‘‘ආවීකතා හිස්ස ඵාසු හොතී’’ති. එවරූපං සංකිලිට්ඨන්ති පටිච්ඡාදිතතාය වා දුට්ඨුල්ලභාවෙන වා සංකිලිට්ඨං.

२४२. जो आपत्ति उत्थानगामिनी (प्रायश्चित्त से शुद्ध होने योग्य) या देशनागामिनी (स्वीकारोक्ति से शुद्ध होने योग्य) है, वह छिपाए जाने के समय से ही अंतरायिक होने के कारण 'संक्लिष्ट' कहलाती है। प्रकट कर देने पर वह अनापत्ति के स्थान पर स्थित हो जाती है, इसलिए 'असंक्लिष्ट' कहलाती है। इसीलिए कहा - 'प्रकट कर देने पर उसे सुख होता है'। 'इस प्रकार का संक्लिष्ट' का अर्थ है छिपाने के कारण या दुष्ट भाव के कारण संक्लिष्ट।

දුතියදාරුක්ඛන්ධොපමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

द्वितीय दारुस्कन्धोपम सूत्र की व्याख्या समाप्त हुई।

6. අවස්සුතපරියායසුත්තවණ්ණනා

६. अवस्सुतपर्याय सूत्र की व्याख्या।

243. සන්ථාගාරන්ති සඤ්ඤාපනාගාරං. තෙනාහ ‘‘උය්‍යොගකාලාදීසූ’’තිආදි. ආදි-සද්දෙන මඞ්ගලමහාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. සන්ථරන්තීති විස්සමන්ති[Pg.335], පරිස්සමං විනොදෙන්තීති අත්ථො. සහාති සන්නිපාතවසෙන එකජ්ඣං. සහ අත්ථානුසාසනං අගාරන්ති තස්මිං අත්ථෙ ත්ථ-කාරස්ස න්ථ-කාරං කත්වා ‘‘සන්ථාගාර’’න්ති වුච්චතීති දට්ඨබ්බං, පඨමං තත්ථ සම්මන්තනවසෙන සන්ථරන්ති විචාරෙන්තීති අත්ථො.

२४३. 'संथागार' का अर्थ है सूचना देने का घर (सभा-भवन)। इसीलिए कहा 'उद्योग काल आदि में' इत्यादि। 'आदि' शब्द से मंगल-उत्सव आदि का संग्रह समझना चाहिए। 'संथरन्ति' का अर्थ है विश्राम करते हैं, थकान दूर करते हैं। 'सह' का अर्थ है सम्मेलन के कारण एक साथ। 'सह अर्थ-अनुशासन का घर' - इस अर्थ में 'त्थ' कार को 'न्थ' कार करके 'संथागार' कहा जाता है, ऐसा समझना चाहिए; पहले वहाँ मंत्रणा के कारण विचार-विमर्श (संथरन्ति) करते हैं, यह अर्थ है।

තෙපිටකං බුද්ධවචනං ආගතමෙව භවිස්සතීති බුද්ධවචනස්ස ආගමනසීසෙන අරියඵලධම්මානම්පි ආගමනං වුත්තමෙව. තියාමරත්තිං තත්ථ වසන්තානං ඵලසමාපත්තිවළඤ්ජනං හොතීති. තස්මිඤ්ච භික්ඛුසඞ්ඝෙ කල්‍යාණධම්මා කල්‍යාණපුථුජ්ජනා විපස්සනං උස්සුක්කාපෙන්තා හොන්තීති අරියමග්ගධම්මානම්පි තත්ථ ආගමනං හොතියෙව.

'त्रिपिटक बुद्धवचन आया ही होगा' - बुद्धवचन के आगमन के माध्यम से आर्य फल-धर्मों का भी आगमन कहा ही गया है। तीनों पहर रात वहाँ निवास करने वालों को फल-समापत्ति का सेवन होता है। और उस भिक्षु संघ में कल्याणधर्मी कल्याण-पृथग्जन विपश्यना में उत्साहपूर्वक लगे होते हैं, इसलिए आर्य मार्ग-धर्मों का भी वहाँ आगमन होता ही है।

අල්ලගොමයෙනාති අච්ඡෙන අල්ලගොමයරසෙන. ඔපුඤ්ජාපෙත්වාති විලිම්පෙත්වා. චතුජ්ජාතියගන්ධෙහීති කුඞ්කුමතුරුක්ඛයවනපුප්ඵතමාලපත්තගන්ධෙහි. නානාවණ්ණෙති නීලාදිවසෙන නානාවණ්ණෙ, භිත්තිවිසෙසවසෙන නානාසණ්ඨානරූපෙ. ‘‘මහාපිට්ඨිකකොජවෙති හත්ථිපිට්ඨිආදීසු අත්ථරිතබ්බතාය ‘මහාපිට්ඨිකා’ති ලද්ධසමඤ්ඤෙ කොජවෙ’’ති වදන්ති. කුත්තකෙ පන සන්ධායෙතං වුත්තං, ‘‘චතුරඞ්ගුලාධිකපුප්ඵා මහාපිට්ඨිකකොජවා’’තිපි වදන්ති. හත්ථත්ථරඅස්සත්ථරා හත්ථිඅස්සපිට්ඨීසු අත්ථරිතබ්බා හත්ථිඅස්සරූපවිචිත්තා ච අත්ථරකා. සීහත්ථරකාදයො පන සීහරූපාදිවිචිත්තා එව අත්ථරකා. චිත්තත්ථරකං නානාවිධරූපෙහි චෙව නානාවිධමාලාකම්මාදීහි ච විචිත්තං අත්ථරකං.

'गीले गोबर से' का अर्थ है स्वच्छ गीले गोबर के रस से। 'पुंज करवाकर' का अर्थ है लीपकर। 'चार प्रकार के गंधों से' का अर्थ है कुंकुम, तुरुष्क (लोबान), यवन-पुष्प और तमाल-पत्र की गंधों से। 'अनेक रंगों वाले' का अर्थ है नीले आदि के भेद से अनेक रंगों वाले, भित्ति-विशेष के कारण अनेक आकृतियों वाले। 'महापृष्ठिक कोजव' का अर्थ है हाथी की पीठ आदि पर बिछाने योग्य होने के कारण 'महापृष्ठिक' नाम प्राप्त ऊनी वस्त्र। 'कुत्तक' (कालीन) के संदर्भ में यह कहा गया है, 'चार अंगुल से अधिक रोएँ वाले महापृष्ठिक कोजव' भी कहते हैं। 'हस्त्यास्तरण और अश्वास्तरण' हाथी और घोड़े की पीठ पर बिछाने योग्य और हाथी-घोड़े के चित्रों से विचित्र बिछौने हैं। 'सिंहास्तरण' आदि सिंह के रूप आदि से विचित्र बिछौने ही हैं। 'चित्रास्तरण' अनेक प्रकार के रूपों और अनेक प्रकार के माला-कर्म (फूल-पत्तियों के काम) आदि से विचित्र बिछौना है।

උපධානන්ති අපස්සයනං. උපදහිත්වාති අපස්සයයොග්ගභාවෙන ඨපෙත්වා. ගන්ධෙහි කතමාලා ගන්ධදාමං. තමාලපත්තාදීහි කතමාලා පත්තදාමං. ආදි-සද්දෙන හිඞ්ගුලතක්කොලජාතිඵලජාතිපුප්ඵාදීහි කතදාමං සඞ්ගණ්හාති. පල්ලඞ්කාකාරෙන කතපීඨං පල්ලඞ්කපීඨං. තීසු පස්සෙසු එකපස්සෙ එව වා සඋපස්සයං අපස්සයපීඨං. අනපස්සයං මුණ්ඩපීඨං. යොජනාවට්ටෙති යොජනපරික්ඛෙපොකාසෙ.

'उपधान' का अर्थ है तकिया (सहारा)। 'उपहित करके' का अर्थ है सहारा लेने योग्य स्थिति में रखकर। गंधों से बनी माला 'गंध-दाम' है। तमाल-पत्र आदि से बनी माला 'पत्र-दाम' है। 'आदि' शब्द से हिंगुल, तक्कोल, जायफल के फूलों आदि से बनी मालाओं का ग्रहण होता है। पलंग के आकार में बनी चौकी 'पलंग-पीठ' है। तीन तरफ या एक तरफ सहारे (पीठ) वाली चौकी 'अपश्रय-पीठ' है। बिना सहारे वाली 'मुण्ड-पीठ' है। 'योजन के घेरे में' का अर्थ है एक योजन के घेरे के स्थान में।

සංවිධායාති අන්තරවාසකස්ස කොණපදෙසං ඉතරපදෙසඤ්ච සමං කත්වා විධාය. තෙනාහ – ‘‘කත්තරියා පදුමං කන්තෙන්තො වියා’’ති, ‘‘තිමණ්ඩලං පටිච්ඡාදෙන්තො’’ති ච. යස්මා බුද්ධානං රූපසම්පදා විය ආකප්පසම්පදාපි පරමුක්කංසතං ගතා, තස්මා තදා භගවා එවං සොභෙය්‍යාති දස්සෙන්තො ‘‘සුවණ්ණපාමඞ්ගෙනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘අසමෙන බුද්ධවෙසෙනා’’තිආදිනා [Pg.336] තදා භගවා බුද්ධානුභාවස්ස නිගුහනෙ කාරණාභාවතො තත්ථ සන්නිපතිතදෙවමනුස්සනාගයක්ඛගන්ධබ්බාදීනං පසාදජනනත්ථං අත්තනො සභාවපකතියාව කපිලවත්ථුං පාවිසීති දස්සෙති. බුද්ධානං කායපභා නාම පකතියා අසීතිහත්ථමත්තපදෙසං විසරතීති ආහ ‘‘අසීතිහත්ථට්ඨානං අග්ගහෙසී’’ති. නීලපීතලොහිතොදාතමඤ්ජිට්ඨපභස්සරානං වසෙන ඡබ්බණ්ණා බුද්ධරස්මියො.

'संविधाय' (संविधान कर) का अर्थ है अंतर्वासक (अधोवस्त्र) के कोने वाले भाग और अन्य भाग को समान करके व्यवस्थित करना। इसीलिए कहा गया है - "जैसे कैंची से कमल काट रहा हो" और "तीनों मण्डलों (घुटनों और नाभि) को ढंकते हुए"। चूँकि बुद्धों की रूप-सम्पदा की तरह उनकी आकल्प-सम्पदा (वेशभूषा की शोभा) भी परम उत्कर्ष को प्राप्त होती है, इसलिए उस समय भगवान इस प्रकार सुशोभित हों, यह दिखाते हुए 'सुवर्ण-पामङ्ग' (स्वर्ण-आभूषण) आदि कहा गया है। वहाँ 'असम बुद्ध-वेश से' आदि के द्वारा यह दर्शाया गया है कि उस समय भगवान बुद्ध के प्रभाव को छिपाने का कोई कारण न होने से, वहाँ एकत्रित देव, मनुष्य, नाग, यक्ष, गन्धर्व आदि में प्रसन्नता उत्पन्न करने के लिए अपनी स्वाभाविक प्रकृति से ही कपिलवस्तु में प्रविष्ट हुए। बुद्धों की काय-प्रभा (शरीर की आभा) स्वभावतः अस्सी हाथ के क्षेत्र में फैलती है, इसीलिए कहा गया है - "अस्सी हाथ के स्थान को ग्रहण किया"। नीले, पीले, लोहित (लाल), अवदात (सफेद), मञ्जिष्ठ (मजीठिया) और प्रभास्वर (चमकदार) के भेद से बुद्ध की रश्मियाँ छह रंगों की होती हैं।

සබ්බපාලිඵුල්ලොති මූලතො පට්ඨාය යාව සාඛග්ගා සමන්තතො ඵුල්ලො විකසිතො. පටිපාටියා ඨපිතානන්තිආදි පරිකප්පූපමා, යථා තං…පෙ… අලඞ්කතං අඤ්ඤං විරොචති, එවං විරොචිත්ථ, සමතිංසාය පාරමිතාහි අභිසඞ්ඛතත්තා එවං විරොචිත්ථාති වුත්තං හොති. ‘‘පඤ්චවීසතියා ගඞ්ගානන්ති සතමුඛා හුත්වා සමුද්දං පවිට්ඨාය මහාගඞ්ගාය මහන්තමහන්තානං ගඞ්ගානං පඤ්චවීසතී’’ති වදන්ති. පපඤ්චසූදනියං (ම. නි. අට්ඨ. 2.22) ‘‘පඤ්චවීසතියා නදීන’’න්ති වුත්තං, ගඞ්ගාදීනං චන්දභාගාපරියොසානානං පඤ්චවීසතියා මහානදීනන්ති අත්ථො. පරිකප්පවචනඤ්හෙතං. සම්භිජ්ජාති සම්භෙදං මිස්සීභාවං පත්වා මුඛද්වාරෙති සමුද්දං පවිට්ඨට්ඨානෙ.

'सब्बपालिफुल्लो' का अर्थ है जड़ से लेकर शाखाओं के अग्रभाग तक चारों ओर से फूला हुआ, विकसित। 'परिपाटिया ठपितानं' (क्रम से रखे हुए) आदि परिकल्पनात्मक उपमा है, जैसे वह...पे... अलंकृत होकर अन्य की भाँति सुशोभित होता है, वैसे ही सुशोभित हुआ; तीस पारमिताओं द्वारा अभिसंस्कृत होने के कारण इस प्रकार सुशोभित हुआ - यह कहा गया है। 'पच्चवीसतिया गङ्गानं' का अर्थ है सौ मुखों वाली होकर समुद्र में प्रवेश करने वाली महागंगा की बड़ी-बड़ी पच्चीस गंगाएँ - ऐसा कहते हैं। पपञ्चसूदनी (मज्झिम निकाय अट्ठकथा) में 'पच्चवीसतिया नदीनं' (पच्चीस नदियों का) कहा गया है, जिसका अर्थ गंगा आदि से लेकर चन्द्रभागा तक पच्चीस महानदियाँ है। यह परिकल्पनात्मक वचन है। 'सम्भिज्जा' का अर्थ है सम्भेद (मिश्रण) को प्राप्त होकर; 'मुखद्वारे' का अर्थ है समुद्र में प्रवेश करने के स्थान पर।

නාගසුපණ්ණගන්ධබ්බයක්ඛාදීනන්තිආදි පරිකප්පවසෙන වුත්තං. සහස්සෙනාති පදසහස්සෙන, භාණවාරප්පමාණෙන ගන්ථෙනාති අත්ථො.

'नाग, सुपर्ण, गन्धर्व, यक्ष आदि' यह परिकल्पना के वश से कहा गया है। 'सहस्सेन' का अर्थ है एक हजार पदों (गाथाओं) से, अर्थात् भाणवार के परिमाण वाले ग्रन्थ से।

කම්පයන්තො වසුන්ධරන්ති අත්තනො ගුණවිසෙසෙහි පථවීකම්මං උන්නාදෙන්තො, එවංභූතොපි අහෙඨයන්තො පාණානි. සබ්බපදක්ඛිණත්තා බුද්ධානං දක්ඛිණං පඨමං පාදං උද්ධරන්තො. සමං සම්ඵුසතෙ භූමිං සුප්පතිට්ඨිතපාදතාය. යදිපි භූමිං සමං ඵුසති, රජසා නුපලිප්පති සුඛුමත්තා ඡවියා. නින්නට්ඨානං උන්නමතීතිආදි බුද්ධානං සුප්පතිට්ඨිතපාදතාසඞ්ඛාතමහාපුරිසලක්ඛණපටිලාභස්ස නිස්සන්දඵලං. නාතිදූරෙ උද්ධරතීති අතිදූරෙ ඨපෙතුං න උද්ධරති. නච්චාසන්නෙ ච නික්ඛිපන්ති අච්චාසන්නෙ ච ඨානෙ අනික්ඛිපන්තො නිය්‍යාති. හාසයන්තො සදෙවකෙ ලොකෙ තොසෙන්තො. චතූහි පාදෙහි චරතීති චතුචාරී.

'कम्पयन्तो वसुन्धरं' का अर्थ है अपने विशेष गुणों से पृथ्वी को गुंजायमान करते हुए, ऐसा होते हुए भी प्राणियों को पीड़ा न पहुँचाते हुए। सभी कार्यों में दक्षिण (कुशल) होने के कारण बुद्ध अपना दायाँ पैर पहले उठाते हैं। सुप्रतिष्ठित पाद (समतल पैर) होने के कारण वे भूमि को समान रूप से स्पर्श करते हैं। यद्यपि वे भूमि को समान रूप से स्पर्श करते हैं, फिर भी त्वचा की सूक्ष्मता के कारण वे धूल से लिप्त नहीं होते। 'निम्न स्थान ऊँचा हो जाता है' आदि बुद्धों के सुप्रतिष्ठित पाद नामक महापुरुष लक्षण की प्राप्ति का स्वाभाविक फल (निस्यन्द फल) है। 'नातिदूरे उद्धरति' का अर्थ है बहुत दूर रखने के लिए पैर नहीं उठाते। 'नच्चासन्ने च निक्खिपन्ति' का अर्थ है बहुत पास के स्थान पर न रखते हुए चलते हैं। 'हासयन्तो सदेवकं' का अर्थ है देवलोक सहित संसार को संतुष्ट करते हुए। 'चार पैरों (चतुरंगिणी सेना) के साथ चलते हैं' इसलिए 'चतुचारी' कहलाते हैं।

බුද්ධානුභාවස්ස පකාසනවසෙන ගතත්තා වණ්ණකාලො නාම එස. සරීරවණ්ණෙ වා ගුණවණ්ණෙ වා කථියමානෙ දුක්කථිතන්ති න වත්තබ්බං. කස්මා? අප්පමාණවණ්ණා හි බුද්ධා භගවන්තො, බුද්ධගුණසංවණ්ණනා ජානන්තස්ස යථාරද්ධසංවණ්ණනංයෙව [Pg.337] අනුපවිසති. දුකූලචුම්බටකෙනාති ගන්ථිත්වා ගහිතදුකූලවත්ථෙන.

बुद्ध के अनुभाव (प्रभाव) के प्रकाशन के वश से प्रवृत्त होने के कारण यह 'वर्ण-काल' (प्रशंसा का समय) है। शरीर के वर्ण (रूप) या गुणों के वर्ण (प्रशंसा) के कहे जाने पर 'बुरा कहा गया' ऐसा नहीं कहना चाहिए। क्यों? क्योंकि बुद्ध भगवान अप्रमाण गुणों वाले हैं, बुद्ध के गुणों का वर्णन जानने वाले के लिए यथाशक्ति किया गया वर्णन ही उसमें समाविष्ट होता है। 'दुकूलचुम्बटकेन' का अर्थ है गाँठ बाँधकर पकड़े हुए दुकूल (रेशमी) वस्त्र से।

නාගවික්කන්තචාරණොති හත්ථිනාගසදිසපදනික්ඛෙපො. සතපුඤ්ඤලක්ඛණොති අනෙකසතපුඤ්ඤාභිනිබ්බත්තමහාපුරිසලක්ඛණො. මණිවෙරොචනො යථාති චතුරාසීතිසහස්සමණිපරිවාරිතො අතිවිය විරොචමානො විජ්ජොතමානො මණි විය. ‘‘වෙරොචනො නාම එකො මණී’’ති කෙචි. මහාසාලොවාති මහන්තො සාලරුක්ඛො විය, සුද්ධට්ඨිතො කොවිළාරාදි මහාරුක්ඛො විය වා. පදුමො කොකනදො යථාති කොකනදසඞ්ඛාතං මහාපදුමං විය, විකසමානපදුමං විය වා.

'नागविक्रान्तचारणो' का अर्थ है हस्ती-नाग के समान पैर रखना। 'शतपुण्यलक्षणो' का अर्थ है अनेक सौ पुण्यों से निष्पन्न महापुरुष लक्षणों वाले। 'मणि वैरोचन यथा' का अर्थ है चौरासी हजार मणियों से घिरा हुआ, अत्यधिक सुशोभित और देदीप्यमान मणि की तरह। कुछ लोग कहते हैं कि 'वैरोचन नाम की एक मणि है'। 'महासालो व' का अर्थ है विशाल साल वृक्ष की तरह, अथवा सीधे खड़े कोविदार आदि विशाल वृक्ष की तरह। 'पदुमो कोकनदो यथा' का अर्थ है कोकनद नामक महाकमल की तरह, अथवा विकसित होते हुए कमल की तरह।

ආකාසගඞ්ගං ඔතාරෙන්තො වියාතිආදි තස්සා පකිණ්ණකකථාය අඤ්ඤෙසං සුදුක්කරභාවදස්සනඤ්චෙව සුණන්තානං අච්චන්තසුඛාවහභාවදස්සනඤ්ච. පථවොජං ආකඩ්ඪන්තො වියාති නාළියන්තං යොජෙත්වා මහාපථවියා හෙට්ඨිමතලෙ පප්පටකොජං උද්ධං මුඛං කත්වා ආකඩ්ඪන්තො විය. යොජනිකන්ති යොජනපමාණං. මධුභණ්ඩන්ති මධුපටලං.

'आकाशगंगा को उतारते हुए के समान' आदि उस प्रकीर्णक कथा के दूसरों के लिए अत्यंत कठिन होने और सुनने वालों के लिए अत्यंत सुखदायी होने को दर्शाने के लिए है। 'पृथ्वी के ओज को खींचते हुए के समान' का अर्थ है नाली-यंत्र (पाइप) लगाकर महापृथ्वी के निचले तल से पृथ्वी के रस (पर्पटक-ओज) को ऊपर की ओर मुख करके खींचने के समान। 'योजनिकं' का अर्थ है योजन के परिमाण वाला। 'मधुभाण्डं' का अर्थ है मधु का छत्ता।

මහන්තන්ති විපුලං උළාරපුඤ්ඤං. සබ්බදානං දින්නමෙව හොතීති සබ්බමෙව පච්චයජාතං ආවාසදායකෙන දින්නමෙව හොති. තථා හි ද්වෙ තයො ගාමෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා කිඤ්චි අලද්ධා ආගතස්සපි ඡායූදකසම්පන්නං ආරාමං පවිසිත්වා න්හායිත්වා පටිස්සයෙ මුහුත්තං නිපජ්ජිත්වා උට්ඨාය නිසින්නස්ස කායෙ බලං ආහරිත්වා පක්ඛිත්තං විය හොති. බහි විචරන්තස්ස ච කායෙ වණ්ණධාතු වාතාතපෙහි කිලමති, පටිස්සයං පවිසිත්වා ද්වාරං පිධාය මුහුත්තං නිසින්නස්ස විසභාගසන්තති වූපසම්මති, සභාගසන්තති පතිට්ඨාති, වණ්ණධාතු ආහරිත්වා පක්ඛිත්තා විය හොති, බහි විචරන්තස්ස ච පාදෙ කණ්ටකා විජ්ඣන්ති, ඛාණු පහරති, සරීසපාදිපරිස්සයා චෙව චොරභයඤ්ච උප්පජ්ජති, පටිස්සයං පවිසිත්වා ද්වාරං පිධාය නිසින්නස්ස පන සබ්බෙපෙතෙ පරිස්සයා න හොන්ති. සජ්ඣායන්තස්ස ධම්මපීතිසුඛං, කම්මට්ඨානං මනසිකරොන්තස්ස උපසමසුඛං උප්පජ්ජති බහිද්ධා වික්ඛෙපාභාවතො. බහි විචරන්තස්ස ච කායෙ සෙදා මුච්චන්ති, අක්ඛීනි ඵන්දන්ති, සෙනාසනං පවිසනක්ඛණෙ මඤ්චපීඨාදීනි න පඤ්ඤායන්ති, මුහුත්තං නිසින්නස්ස පන අක්ඛිපසාදො ආහරිත්වා පක්ඛිත්තො විය හොති, ද්වාරවාතපානමඤ්චපීඨාදීනි පඤ්ඤායන්ති. එතස්මිඤ්ච ආවාසෙ වසන්තං දිස්වා මනුස්සා චතූහි පච්චයෙහි සක්කච්චං උපට්ඨහන්ති. තෙන වුත්තං – ‘‘ආවාසදානස්මිඤ්හි දින්නෙ සබ්බදානං දින්නමෙව හොතී’’ති. භූමට්ඨක…පෙ… න [Pg.338] සක්කාති අයමත්ථො මහාසුදස්සනවත්ථුනා (දී. නි. 2.241 ආදයො) දීපෙතබ්බො. මාතුකුච්ඡි අසම්බාධොව හොතීති අයමත්ථො අන්තිමභවිකානං මහාබොධිසත්තානං පටිසන්ධිවසෙන දීපෙතබ්බො.

"महान्" का अर्थ है विपुल और उदार पुण्य। "सब दान दिए हुए ही होते हैं" का अर्थ है कि आवास देने वाले के द्वारा सभी प्रत्यय (आवश्यक वस्तुएं) दिए हुए ही होते हैं। क्योंकि जैसे दो-तीन गाँवों में भिक्षा के लिए घूमकर कुछ भी न पाकर आए हुए व्यक्ति के लिए भी, छाया और जल से संपन्न आराम (उपवन) में प्रवेश कर, स्नान कर, आश्रय में मुहूर्त भर लेटकर, उठकर बैठने पर शरीर में बल आ गया हो, ऐसा होता है। बाहर घूमने वाले के शरीर में वर्ण-धातु (कांति) हवा और धूप से थक जाती है, आश्रय में प्रवेश कर द्वार बंद कर मुहूर्त भर बैठने पर विषम संतति शांत हो जाती है, सदृश संतति प्रतिष्ठित होती है, और वर्ण-धातु जैसे फिर से आ गई हो, ऐसा होता है। बाहर घूमने वाले के पैरों में कांटे चुभते हैं, ठूँठ लगते हैं, सरीसृप आदि के भय और चोरों का भय उत्पन्न होता है, परंतु आश्रय में प्रवेश कर द्वार बंद कर बैठने वाले को ये सभी भय नहीं होते। स्वाध्याय करने वाले को धर्म-प्रीति का सुख और कर्मस्थान का मनस्कार करने वाले को बाहरी विक्षेप न होने के कारण उपशम का सुख प्राप्त होता है। बाहर घूमने वाले के शरीर से पसीना निकलता है, आँखें फड़कती हैं, सेनासन में प्रवेश करते समय मंच-पीठ आदि दिखाई नहीं देते, परंतु मुहूर्त भर बैठने पर आँखों की प्रसन्नता जैसे लौट आई हो, ऐसा होता है, और द्वार, खिड़की, मंच, पीठ आदि दिखाई देने लगते हैं। इस आवास में रहते हुए देखकर मनुष्य चार प्रत्ययों से आदरपूर्वक सेवा करते हैं। इसीलिए कहा गया है - "आवास दान देने पर सब दान दिए हुए ही होते हैं।" "भूमाट्ठक..." आदि अर्थ महासुदस्सन की कथा (दी. नि. 2.241 आदि) से स्पष्ट करना चाहिए। "माता की कोख संकीर्ण नहीं होती" यह अर्थ अंतिम जन्म वाले महाबोधिसत्वों के प्रतिसंधि के वश से स्पष्ट करना चाहिए।

සීතන්ති අජ්ඣත්තං ධාතුක්ඛොභවසෙන වා බහිද්ධා උතුවිපරිණාමවසෙන වා උප්පජ්ජනකසීතං. උණ්හන්ති අග්ගිසන්තාපං, තස්ස ච දවදාහාදීසු සම්භවො දට්ඨබ්බො. පටිහන්තීති පටිහනති. යථා තදුභයවසෙන කායචිත්තානං ආබාධො න හනති, එවං කරොති. සීතුණ්හබ්භාහතෙ හි සරීරෙ වික්ඛිත්තචිත්තො භික්ඛු යොනිසො පදහිතුං න සක්කොති. වාළමිගානීති සීහබ්‍යග්ඝාදිවාළමිගෙ. ගුත්තසෙනාසනඤ්හි පවිසිත්වා ද්වාරං පිධාය නිසින්නස්ස තෙ පරිස්සයා න හොන්ති. සරීසපෙති යෙ කෙචි සරන්තා ගච්ඡන්තෙ දීඝජාතිකෙ සප්පාදිකෙ අඤ්ඤෙ ච තථාරූපෙ. මකසෙති නිදස්සනමත්තමෙතං, ඩංසාදීනං එතෙනෙව සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. සිසිරෙති සීතකාලවසෙන සත්තාහවද්දලිකාදිවසෙන ච උප්පන්නෙ සිසිරසම්ඵස්සෙ. වුට්ඨියොති යදා තදා උප්පන්නා වස්සවුට්ඨියො පටිහනතීති යොජනා.

"शीत" का अर्थ है अध्यात्म (आंतरिक) धातु-क्षोभ के कारण या बाहर ऋतु-परिवर्तन के कारण उत्पन्न होने वाली ठंड। "उष्ण" का अर्थ है अग्नि का संताप, और उसका दावानल आदि में होना समझना चाहिए। "प्रतिहन्ति" का अर्थ है दूर करता है। जैसे उन दोनों (शीत और उष्ण) के कारण काय और चित्त की बाधा न हो, वैसा करता है। क्योंकि शीत और उष्ण से पीड़ित शरीर वाले विक्षिप्त चित्त वाला भिक्षु योनिशः (सही ढंग से) प्रयास नहीं कर सकता। "व्यालमृग" का अर्थ है सिंह, व्याघ्र आदि हिंसक पशु। सुरक्षित सेनासन में प्रवेश कर द्वार बंद कर बैठने वाले को वे भय नहीं होते। "सरीसृप" का अर्थ है जो कोई भी रेंगकर चलने वाले लंबी जाति के, पैरों वाले सांप आदि और अन्य उसी प्रकार के जीव। "मशक" यह केवल निदर्शन (उदाहरण) मात्र है, डाँस आदि का संग्रह भी इसी से समझना चाहिए। "शिशिर" का अर्थ है शीतकाल के कारण और सात दिनों की वर्षा (झड़ी) आदि के कारण उत्पन्न शिशिर-स्पर्श। "वृष्टि" का अर्थ है जब-तब होने वाली वर्षा, उसे दूर करता है - ऐसा अर्थ जोड़ना चाहिए।

වාතාතපො ඝොරොති රුක්ඛගච්ඡාදීනං උබ්බහනභඤ්ජනාදිවසෙන පවත්තියා ඝොරො සරජඅරජාදිභෙදො වාතො චෙව ගිම්හපරිළාහසමයෙසු උප්පත්තියා ඝොරො සූරියාතපො ච. පටිහඤ්ඤතීති පටිබාහීයති. ලෙණත්ථන්ති නානාරම්මණතො චිත්තං නිවත්තිත්වා පටිසල්ලාණාරාමත්ථං. සුඛත්ථන්ති වුත්තපරිස්සයාභාවෙන ඵාසුවිහාරත්ථං. ඣායිතුන්ති අට්ඨතිංසාය ආරම්මණෙසු යත්ථ කත්ථචි චිත්තං උපනිබන්ධිත්වා සමාදහනවසෙන ඣායිතුං. විපස්සිතුන්ති අනිච්චාදිවසෙන සඞ්ඛාරෙ සම්මසිතුං.

"घोर वात और आतप" का अर्थ है वृक्षों और झाड़ियों आदि को उखाड़ने और तोड़ने आदि के कारण होने वाली घोर धूल भरी या बिना धूल वाली हवा, और ग्रीष्म काल के संताप के समय उत्पन्न होने वाली सूर्य की घोर धूप। "प्रतिहन्यते" का अर्थ है रोका जाता है। "लयनार्थ" का अर्थ है चित्त को नाना आलम्बनों से हटाकर प्रतिसंलयन (एकान्तवास) के सुख के लिए। "सुखार्थ" का अर्थ है कहे गए कष्टों के अभाव के कारण सुखपूर्वक विहार के लिए। "ध्यान करने के लिए" का अर्थ है अड़तीस आलम्बनों में से कहीं भी चित्त को बांधकर समाधि के द्वारा ध्यान करने के लिए। "विपश्यना करने के लिए" का अर्थ है अनित्यता आदि के द्वारा संस्कारों का सम्मर्शन (परीक्षण) करने के लिए।

විහාරෙති පටිස්සයෙ. කාරයෙති කාරාපෙය්‍ය. රම්මෙති මනොරමෙ. වාසයෙත්ථ බහුස්සුතෙති කාරෙත්වා පන එත්ථ විහාරෙසු බහුස්සුතෙ සීලවන්තෙ කල්‍යාණධම්මෙ නිවාසෙය්‍ය. තෙ නිවාසෙන්තො පන තෙසං බහුස්සුතානං යථා පච්චයෙහි කිලමථො න හොති. එවං අන්නඤ්ච පානඤ්ච වත්ථසෙනාසනානි ච දදෙය්‍ය උජුභූතෙසු අජ්ඣාසයසම්පන්නෙසු කම්මඵලානං රතනත්තයගුණානඤ්ච සද්දහනෙන විප්පසන්නෙන චෙතසා. ඉදානි ගහට්ඨපබ්බජිතානං අඤ්ඤමඤ්ඤූපකාරතං දස්සෙතුං ‘‘තෙ තස්සා’’ති ගාථමාහ. තත්ථ තෙති බහුස්සුතා. තස්සාති උපාසකස්ස. ධම්මං දෙසෙන්තීති සකලවට්ටදුක්ඛපනූදනං [Pg.339] නිය්‍යානිකං ධම්මං කථෙන්ති. යං සො ධම්මං ඉධඤ්ඤායාති සො පුග්ගලො යං සද්ධම්මං ඉමස්මිං සාසනෙ සම්මාපටිපජ්ජනෙන ජානිත්වා අග්ගමග්ගාධිගමෙන අනාසවො හුත්වා පරිනිබ්බායති.

"विहारों में" का अर्थ है आश्रयों में। "बनवाए" का अर्थ है बनवाना चाहिए। "रम्य" का अर्थ है मनोरम में। "यहाँ बहुश्रुत निवास करें" का अर्थ है कि बनवाकर यहाँ विहारों में बहुश्रुत, शीलवान और कल्याणधर्मी लोगों को निवास कराना चाहिए। उन्हें निवास कराते हुए, उन बहुश्रुत लोगों को जैसे प्रत्ययों (आवश्यकताओं) के कारण कष्ट न हो, वैसे अन्न, पान, वस्त्र और सेनासन देना चाहिए - उन ऋजु (सीधे), उत्तम आशय वाले लोगों को, कर्मफल और रत्नत्रय के गुणों में श्रद्धा रखने वाले प्रसन्न चित्त से। अब गृहस्थों और प्रव्रजितों के परस्पर उपकार को दिखाने के लिए "वे उसके लिए" यह गाथा कही। वहाँ "वे" का अर्थ है बहुश्रुत। "उसके लिए" का अर्थ है उस उपासक के लिए। "धर्म का उपदेश करते हैं" का अर्थ है संपूर्ण वट-दुःख (संसार दुःख) को दूर करने वाले निर्याणिक (मोक्षदायक) धर्म को कहते हैं। "जिस धर्म को वह यहाँ जानकर" का अर्थ है वह पुद्गल जिस सद्धर्म को इस शासन में सम्यक् प्रतिपत्ति (सही आचरण) से जानकर, अग्र मार्ग (अर्हत् मार्ग) की प्राप्ति से अनास्रव होकर परिनिर्वाण प्राप्त करता है।

ආවාසෙති ආවාසදානෙ. ආනිසංසොති උද්‍රයො. පූජාසක්කාරවසෙන පඨමයාමො ඛෙපිතො, සත්ථු ධම්මදෙසනාය අප්පාවසෙසො මජ්ඣිමයාමො ගතොති පාළියං ‘‘බහුදෙව රත්ති’’න්ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘අතිරෙකතරං දියඩ්ඪයාම’’න්ති. සඞ්ගහං නාරොහති විපුලවිත්ථාරභාවතො. බුද්ධානඤ්හි භත්තානුමොදනාපි ථොකං වඩ්ඪෙත්වා වුච්චමානා දීඝමජ්ඣිමපමාණාපි හොති. තථා හි සුඵුසිතං දන්තාවරණං, ජිව්හා තනුකා, භවඞ්ගපරිවාසො පරිත්තො, නත්ථි වෙගායිතං, නත්ථි විත්ථායිතං, නත්ථි අබ්‍යාවටමනො, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං සමුපබ්‍යූළ්හං, අපරික්ඛයා පටිසම්භිදා.

"आवास में" का अर्थ है आवास दान में। "अनुशंस" का अर्थ है फल या लाभ। पूजा-सत्कार के कारण प्रथम याम बीत गया, शास्ता के धर्मोपदेश के कारण मध्यम याम का थोड़ा ही हिस्सा बचा था, इसलिए पालि में "बहुत रात" कहा गया है, जिसका अर्थ है "डेढ़ याम से अधिक"। विपुल विस्तार होने के कारण यह संग्रह में नहीं आता। बुद्धों का भोजन के बाद का अनुमोदन (आशीर्वचन) भी थोड़ा बढ़ाकर कहे जाने पर दीर्घ और मध्यम परिमाण का होता है। क्योंकि उनके दांतों का आवरण (होंठ) सुपुष्पित (सुंदर) है, जिह्वा पतली है, भवांग-परिवर्त कम है, कोई जल्दबाजी नहीं है, कोई विस्तार नहीं है, मन व्याकुल नहीं है, सर्वज्ञता-ज्ञान संचित है, और प्रतिसंभिदा अटूट है।

සන්දස්සෙත්වාතිආදීසු සන්දස්සෙත්වා ආවාසදානපටිසංයුත්තං ධම්මිං කථං කත්වා. තතො පරං, මහාරාජ, ඉතිපි සීලං, ඉතිපි සමාධි, ඉතිපි පඤ්ඤාති සීලාදිගුණෙ තෙසං සම්මා දස්සෙත්වා හත්ථෙන ගහෙත්වා විය පච්චක්ඛතො පකාසෙත්වා. සමාදපෙත්වාති එවං සීලං සමාදාතබ්බං, සීලෙ පතිට්ඨිතෙන එවං සමාධිපඤ්ඤා භාවෙතබ්බාති යථා තෙ සීලාදිගුණෙ සම්මා ආදියන්ති, තථා ගණ්හාපෙත්වා. සමුත්තෙජෙත්වාති යථාසමාදින්නං සීලං සුවිසුද්ධං හොති, සමථවිපස්සනා ච භාවියමානා යථා සුට්ඨු විසොධිතා උපරූපරි විසෙසාවහා හොන්ති, එවං සමුත්තෙජෙත්වා නිසාමනවසෙන වොදාපෙත්වා. සම්පහංසෙත්වාති යථානුසිට්ඨං ඨිතසීලාදිගුණෙහි සම්පති පටිලද්ධගුණානිසංසෙහි චෙව උපරිලද්ධබ්බඵලවිසෙසෙහි ච චිත්තං සම්පහංසෙත්වා ලද්ධස්සාසවසෙන සුට්ඨු තොසෙත්වා. එවමෙතෙසං පදානං අත්ථො වෙදිතබ්බො. සක්‍යරාජානො යෙභුය්‍යෙන භගවතො ධම්මදෙසනාය සාසනෙ ලද්ධස්සාදා ලද්ධප්පතිට්ඨා ච.

‘सन्दस्सेत्वा’ आदि में ‘सन्दस्सेत्वा’ का अर्थ है आवास-दान से संबंधित धार्मिक कथा करना। उसके बाद, ‘हे महाराज, ऐसा शील है, ऐसा समाधि है, ऐसी प्रज्ञा है’ - इस प्रकार उनके शील आदि गुणों को अच्छी तरह दिखाकर, हाथ से पकड़ने के समान प्रत्यक्ष रूप से प्रकाशित करके। ‘समादपेत्वा’ का अर्थ है - इस प्रकार शील ग्रहण करना चाहिए, शील में प्रतिष्ठित होकर इस प्रकार समाधि और प्रज्ञा की भावना करनी चाहिए - जिस प्रकार वे शील आदि गुणों को अच्छी तरह ग्रहण करें, वैसा ग्रहण कराकर। ‘समुत्तेजेत्वा’ का अर्थ है - जिस प्रकार ग्रहण किया हुआ शील सुविशुद्ध होता है, और भावना की जाने वाली शमथ-विपश्यना जिस प्रकार अच्छी तरह शोधित होकर उत्तरोत्तर विशेष फल देने वाली होती है, इस प्रकार उत्साहित करके, श्रवण के द्वारा निर्मल करके। ‘सम्पहंसेत्वा’ का अर्थ है - जिस प्रकार उपदेश दिया गया है, वैसे स्थित शील आदि गुणों से अभी प्राप्त गुणों के लाभ से और भविष्य में प्राप्त होने वाले विशेष फलों से चित्त को हर्षित करके, आश्वासन प्राप्त होने के कारण अच्छी तरह संतुष्ट करके। इस प्रकार इन पदों का अर्थ समझना चाहिए। शाक्य राजा प्रायः भगवान् के धर्मोपदेश से शासन में आनंद प्राप्त करने वाले और प्रतिष्ठा प्राप्त करने वाले थे।

උපසග්ගසද්දානං අනෙකත්ථත්තා අභි-සද්දො අති-සද්දෙන සමානත්ථොපි හොතීති වුත්තං ‘‘අභික්කන්තාති අතික්කන්තා’’ති.

उपसर्ग शब्दों के अनेक अर्थ होने के कारण, ‘अभि’ शब्द ‘अति’ शब्द के समान अर्थ वाला भी होता है, इसीलिए कहा गया है - ‘अभिक्कन्ता’ अर्थात् ‘अतिक्कन्ता’ (अत्यंत)।

තත්‍ර කිරාතිආදි කෙචිවාදොති බද්ධොපි න හොති. තෙනාහ ‘‘අකාරණමෙත’’න්තිආදි. කායචිත්තලහුතාදයො උප්පජ්ජන්තීති ඉදං කායිකචෙතසිකඅඤ්ඤථාභාවස්ස කාරණවචනං, ලහුතාදිඋප්පන්නෙ සවනානුත්තරියපටිලාභෙන ලද්ධබ්බධම්මත්ථවෙදසමධිගමතො. වුත්තඤ්හෙතං –

वहाँ ‘किर’ आदि ‘केचिवाद’ (कुछ आचार्यों का मत) है, जो युक्तियुक्त भी नहीं है। इसीलिए कहा गया - ‘यह अकारण है’ आदि। ‘काय और चित्त की लघुता आदि उत्पन्न होते हैं’ - यह कायिक और चैतसिक परिवर्तन का कारण-वचन है, क्योंकि लघुता आदि के उत्पन्न होने पर ‘श्रवण-अनुत्तरिय’ की प्राप्ति से प्राप्त होने वाले धर्म के अर्थ और उत्साह (वेद) का अधिगम होता है। जैसा कि कहा गया है -

‘‘යථා[Pg.340], යථාවුසො, භික්ඛුනො සත්ථා වා ධම්මං දෙසෙති අඤ්ඤතරො වා ගරුට්ඨානිකො සබ්‍රහ්මචාරී, තථා තථා සො තස්මිං ධම්මෙ ලභති අත්ථවෙදං, ලභති ධම්මවෙදං, ලභති ධම්මූපසංහිතං පාමොජ්ජ’’න්තිආදි (දී. නි. 3.322, 355; අ. නි. 5.26).

“जैसे-जैसे, आयुष्मानों! भिक्षु को शास्ता या कोई अन्य गुरुस्थानीय सब्रह्मचारी धर्म का उपदेश देते हैं, वैसे-वैसे वह उस धर्म में अर्थ-वेद प्राप्त करता है, धर्म-वेद प्राप्त करता है, और धर्म से युक्त प्रमोद प्राप्त करता है” आदि।

පිට්ඨිවාතො උප්පජ්ජි උපාදින්නසරීරස්ස තථාරූපත්තා සඞ්ඛාරානඤ්ච අනිච්චතාය දුක්ඛානුබන්ධත්තා. අකාරණං වා එතන්ති යෙනාධිප්පායෙන වුත්තං, තමෙව අධිප්පායං විවරිතුං ‘‘පහොතී’’තිආදි වුත්තං. එකපල්ලඞ්කෙන නිසීදිතුං පහොති යථා තං වෙලුවගාමකෙ. එත්තකෙ ඨානෙති එත්තකෙ ඨානෙ ඨානං නිප්ඵන්නන්ති යොජනා. තඤ්ච ඛොති වුට්ඨානසඤ්ඤං චිත්තෙ ඨපනං. ධම්මකථං සුණමානො ධම්මගාරවෙන.

उपात्त शरीर के वैसा होने के कारण और संस्कारों की अनित्यता एवं दुःख से अनुबद्ध होने के कारण पीठ का दर्द (वात) उत्पन्न हुआ। ‘अथवा यह अकारण है’ - जिस अभिप्राय से यह कहा गया है, उसी अभिप्राय को स्पष्ट करने के लिए ‘पहोति’ (समर्थ होना) आदि कहा गया है। एक आसन से बैठने में समर्थ होता है, जैसे वह वेलुवग्राम में। ‘इतने स्थान में’ - इतने स्थान में स्थिति निष्पन्न हुई, ऐसा योजन है। और वह उत्थान की संज्ञा को चित्त में स्थापित करना है। धर्मकथा सुनते हुए धर्म के गौरव के कारण।

අවස්සුතස්සාති අවස්සුතභාවස්ස රාගාදිවසෙන. අවස්සුතස්ස කාරණන්ති තින්තභාවකාරණං. කිලෙසාධිමුච්චනෙනාති කිලෙසවසෙන පරිප්ඵන්දිතවසෙන. නිබ්බාපනං වියාති වූපසමො විය. නිබ්බිසෙවනානන්ති පරිප්ඵන්දනරහිතානං.

‘अवस्सुतस्स’ का अर्थ है राग आदि के कारण काम-सिक्त भाव का होना। ‘अवस्सुत होने का कारण’ अर्थात् सिक्त होने का कारण। ‘किलेसाधिमुच्चनेन’ का अर्थ है क्लेशों के वश में होने से, चंचलता के कारण। ‘निब्बापनं विय’ का अर्थ है उपशम के समान। ‘निब्बिसेवनानं’ का अर्थ है चंचलता रहितों का।

අවස්සුතපරියායසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अवस्सुत-पर्याय-सुत्त की वर्णना समाप्त हुई।

7. දුක්ඛධම්මසුත්තවණ්ණනා

७. दुःखधम्म-सुत्त की वर्णना।

244. දුක්ඛධම්මානන්ති දුක්ඛකාරණානං. තෙනාහ ‘‘දුක්ඛසම්භවධම්මාන’’න්තිආදි. තත්ථ කිං දුක්ඛං, කා දුක්ඛධම්මාති තදුභයං දස්සෙතුං ‘‘පඤ්චසු හී’’ති වුත්තං. තෙති පඤ්චක්ඛන්ධා. දුක්ඛසම්භවධම්මත්තාති දුක්ඛුප්පත්තිකාරණත්තා. අස්සාති තෙන. කරණෙ හෙතං සාමිවචනං. කාමෙති වත්ථුකාමෙ කිලෙසකාමෙ ච. පුන අස්සාති සාමිඅත්ථෙ එව සාමිවචනං. චාරන්ති චිත්තාචාරං. විහාරන්ති පඤ්චද්වාරප්පවත්තිචාරවිහාරං. ‘‘එකට්ඨා’’ති ච වදන්ති. තෙනෙව හි ‘‘අනුබන්ධිත්වා චරන්තං’’ඉච්චෙව වුත්තං. අනුබන්ධිත්වාති ච වීථිචිත්තප්පවත්තිතො පට්ඨාය යාව තතියජවනවාරා අනු අනු බන්ධිත්වා. පක්ඛන්දනාදීති ආදි-සද්දෙන කසිගොරක්ඛාදිවසෙනපි කාමානං පරියෙසනදුක්ඛං සඞ්ගණ්හාති.

२४४. ‘दुक्खधम्मानं’ का अर्थ है दुःख के कारणों का। इसीलिए कहा गया - ‘दुःख की उत्पत्ति के धर्मों का’ आदि। वहाँ दुःख क्या है और दुःख-धर्म क्या हैं - इन दोनों को दिखाने के लिए ‘पाँच में ही’ कहा गया है। ‘ते’ का अर्थ है वे पाँच स्कन्ध। ‘दुक्खसम्भवधम्मत्ता’ का अर्थ है दुःख की उत्पत्ति के कारण होने से। ‘अस्स’ का अर्थ है ‘उसके द्वारा’। यहाँ षष्ठी विभक्ति करण अर्थ में है। ‘कामे’ का अर्थ है वस्तु-काम और क्लेश-काम में। पुनः ‘अस्स’ का अर्थ है स्वामी के अर्थ में ही षष्ठी विभक्ति है। ‘चारं’ का अर्थ है चित्त का विचरण। ‘विहारं’ का अर्थ है पाँच द्वारों में होने वाला आचार-विहार। ‘एकट्ठा’ भी कहते हैं। इसीलिए ‘पीछा करते हुए चलना’ ऐसा ही कहा गया है। ‘अनुबन्धित्वा’ का अर्थ है वीथि-चित्त की प्रवृत्ति से लेकर तीसरे जवन-वार तक पीछे-पीछे लगकर। ‘पक्खन्दनादि’ में ‘आदि’ शब्द से कृषि, गोरक्षा आदि के द्वारा भी काम-भोगों की खोज के दुःख का संग्रह होता है।

දායතීති [Pg.341] දායො, වනං. තෙනාහ ‘‘අටවි’’න්ති. කණ්ටකගබ්භන්ති ඔවරකසදිසං වනං. නාමපදං නාම කිරියාපදාපෙක්ඛන්ති ‘‘විජ්ඣී’’ති වචනසෙසෙන කිරියාපදං ගණ්හාති.

‘दायति’ इसलिए ‘दाय’ अर्थात् वन। इसीलिए ‘अटविं’ कहा गया है। ‘कण्टकगब्भं’ का अर्थ है कोठरी के समान सघन काँटों वाला वन। नामपद क्रियापद की अपेक्षा रखता है, इसलिए ‘विज्झी’ (बींधा) इस शेष वचन से क्रियापद को ग्रहण करता है।

දන්ධායිතත්තං උප්පන්නකිලෙසානං අවට්ඨානං. තෙනාහ ‘‘උප්පන්නමත්තායා’’තිආදි. තායාති සතියා. කාචි කිලෙසාති චුද්දසවිධෙ චිත්තස්ස කිච්චෙ ජවනකිච්චෙ එව චිත්තකිලෙසානං උප්පත්තිං කත්වා තථා වුත්තං. නිග්ගහිතාව හොන්ති පවත්තිතුං අප්පදානවසෙන. තෙනාහ ‘‘න සණ්ඨාතුං සක්කොන්තී’’ති. චක්ඛුද්වාරස්මින්ති පාළියං තස්ස පඨමං ගහිතතාය වුත්තං, තෙන නයෙන සෙසද්වාරානිපි ගහිතානෙව හොන්ති. රාගාදීසු උප්පන්නෙසු පඨමජවනවාරෙ. සතිසම්මොසෙන ‘‘කිලෙසා මෙ උප්පන්නා’’ති ඤත්වා තථා පච්චාමාසසතියා ලබ්භනතො. තෙනාහ – ‘‘අනච්ඡරියං චෙත’’න්ති. ආවට්ටෙත්වාති අයොනිසො ආවට්ටෙත්වා. ආවජ්ජනාදීසූති තතො එව අයොනිසො ආවජ්ජනාදීසු උප්පන්නෙසු ඉට්ඨාරම්මණස්ස ලද්ධත්තා පච්චයසිද්ධියා සම්පත්තං පවත්තනාරහං. නිවත්තෙත්වාති දුතියජවනවාරෙපි කිලෙසුප්පත්තිං නිවත්තෙත්වා. කථං පනස්ස එවං ලද්ධුං සක්කාති ආහ ‘‘ආරද්ධවිපස්සකානං හී’’තිආදි. භාවනාපටිසඞ්ඛානෙති භාවනායං පටිසඞ්ඛානෙ ච යොගිනො පතිට්ඨිතභාවො. තස්ස අයමානිසංසො – යං පච්චයලාභෙන උප්පජ්ජිතුං ලද්ධොකාසාපි කිලෙසා පුබ්බෙ පවත්තභාවනානුභාවෙන වික්ඛම්භිතා තථා තථා නිග්ගහිතා එව හුත්වා නිවත්තන්ති, කුසලා ධම්මාව ලද්ධොකාසා උපරූපරි වඩ්ඪන්ති.

‘दन्धायितत्तं’ का अर्थ है उत्पन्न हुए क्लेशों का ठहर जाना। इसीलिए ‘उत्पन्न होते ही’ आदि कहा गया है। ‘ताय’ का अर्थ है उस स्मृति से। ‘कोई क्लेश’ - चित्त के चौदह प्रकार के कृत्यों में जवन-कृत्य में ही चित्त-क्लेशों की उत्पत्ति मानकर ऐसा कहा गया है। वे प्रवृत्त होने के लिए अवसर न मिलने के कारण निगृहीत ही होते हैं। इसीलिए कहा गया - ‘वे ठहरने में समर्थ नहीं होते’। ‘चक्षु-द्वार में’ - यह पालि में उसके पहले ग्रहण किए जाने के कारण कहा गया है, उसी न्याय से शेष द्वार भी ग्रहण किए ही गए हैं। राग आदि के उत्पन्न होने पर प्रथम जवन-वार में। स्मृति के सम्मोह से ‘मुझमें क्लेश उत्पन्न हुए हैं’ ऐसा जानकर, फिर प्रत्यामर्श-स्मृति के प्राप्त होने से। इसीलिए कहा गया - ‘यह आश्चर्य की बात नहीं है’। ‘आवट्ठेत्वा’ का अर्थ है अयोनिशः आवर्तन करके। ‘आवर्जन आदि में’ - उसी कारण से अयोनिशः आवर्जन आदि के उत्पन्न होने पर इष्ट आलम्बन के प्राप्त होने से, प्रत्यय की सिद्धि से प्राप्त होने वाली प्रवृत्ति के योग्य। ‘निवत्तेत्वा’ का अर्थ है द्वितीय जवन-वार में भी क्लेशों की उत्पत्ति को रोककर। लेकिन उसे यह कैसे प्राप्त हो सकता है? इसलिए कहा - ‘आरब्ध-विपश्यकों के लिए ही’ आदि। ‘भावना-प्रतिसंख्यान’ में योगी की भावना और प्रतिसंख्यान में प्रतिष्ठित अवस्था है। उसका यह लाभ है - जो प्रत्यय के लाभ से उत्पन्न होने का अवसर प्राप्त होने पर भी क्लेश, पूर्व की भावना के प्रभाव से विक्षिप्त होकर निवृत्त हो जाते हैं, और कुशल धर्म ही अवसर प्राप्त कर उत्तरोत्तर बढ़ते हैं।

අභිහට්ඨුන්ති අභිහරිත්වා. අනුදහන්තීති අනුදහන්තා විය හොන්ති. අනුසෙන්තීති එත්ථාපි එසෙව නයො. අනාවට්ටන්තෙති අනිවත්තන්තෙ සාමඤ්ඤතොති අධිප්පායො. විපස්සනාබලමෙව දීපිතං මග්ගඵලාධිගමස්ස අජොතිතත්තා.

'अभिहट्ठुं' का अर्थ है 'अभिहरित्वा' (लाकर)। 'अनुदहन्ति' का अर्थ है 'अनुदहन्ता' (जलाने वाले) के समान होना। 'अनुसेन्ति' में भी यही नियम है। 'अनावट्टन्ते' का सामान्य अर्थ 'अनिवत्तन्ते' (न लौटने वाले) है। यहाँ केवल विपश्यना बल को ही प्रकाशित किया गया है, क्योंकि मार्ग-फल की प्राप्ति को प्रकाशित नहीं किया गया है।

දුක්ඛධම්මසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

दुःखधम्मसुत्त की वर्णना (व्याख्या) समाप्त हुई।

8. කිංසුකොපමසුත්තවණ්ණනා

८. किंशुकौपमसुत्त की वर्णना।

245. චතුන්නං අරියසච්චානං පරිඤ්ඤාභිසමයාදිවසෙන විවිධදස්සනන්ති කිච්චවසෙන නානාදස්සනං හොතීති වුත්තං, ‘‘දස්සනන්ති පඨමමග්ගස්සෙතං අධිවචන’’න්ති[Pg.342]. තයිදං උපරිමග්ගෙසු භාවනාපරියායස්ස නිරුළ්හත්තා පඨමමග්ගස්ස පඨමං නිබ්බානදස්සනතො. තෙනාහ ‘‘පඨමමග්ගො හී’’තිආදි. කොචි යථාවුත්තං අවිපරීතං අත්ථං අජානන්තො ඤාණදස්සනං නාම ආරම්මණකරණස්ස වසෙන අතිප්පසඞ්ගං ආසඞ්කෙය්‍යාති තං නිවත්තෙතුං ‘‘ගොත්‍රභූ පනා’’තිආදි වුත්තං. න දස්සනන්ති වුච්චතීති එත්ථ රාජදස්සනං උදාහරන්ති. චත්තාරොපි මග්ගා දස්සනමෙව යථාවුත්තෙනත්ථෙන, භාවනාපරියායො පන උපරි තිණ්ණං මග්ගානං පඨමමග්ගඋපායස්ස භාවනාකාරෙන පවත්තනතො. දස්සනං විසුද්ධි එත්ථාති දස්සනවිසුද්ධිකං, නිබ්බානං. ඵස්සායතනං කම්මට්ඨානං අස්ස අත්ථීති ඵස්සායතනකම්මට්ඨානිකො. එස නයො සෙසෙසුපි පදෙසු.

२४५. चार आर्य सत्यों के परिज्ञा और अभिसमय आदि के वश से 'विविध दर्शन' का अर्थ कृत्य (कार्य) के वश से 'नाना दर्शन' होना कहा गया है, 'दर्शन' यह प्रथम मार्ग का अधिवाचन (नाम) है। यह ऊपर के मार्गों में भावना-पर्याय के रूढ़ होने के कारण और प्रथम मार्ग द्वारा प्रथम बार निर्वाण का दर्शन होने के कारण है। इसीलिए 'प्रथम मार्ग ही' आदि कहा गया है। यदि कोई यथोक्त अविपरीत अर्थ को न जानते हुए 'ज्ञानदर्शन' के आलम्बन करने के वश से अतिप्रसंग की आशंका करे, तो उसे दूर करने के लिए 'गोत्रभू' आदि कहा गया है। 'दर्शन नहीं कहा जाता' यहाँ राजदर्शन का उदाहरण देते हैं। चारों ही मार्ग यथोक्त अर्थ में 'दर्शन' ही हैं, किन्तु ऊपर के तीन मार्गों में भावना-पर्याय प्रथम मार्ग के उपाय के रूप में भावना के आकार में प्रवृत्त होने के कारण है। जिसमें दर्शन की शुद्धि हो वह 'दर्शनविशुद्धिक' है, अर्थात् निर्वाण। जिसका स्पर्शायतन कर्मस्थान है, वह 'स्पर्शायतन-कर्मस्थानिक' है। यही नियम शेष पदों में भी है।

පදෙසසඞ්ඛාරෙසූති සඞ්ඛාරෙකදෙසෙසු. හෙට්ඨිමපරිච්ඡෙදෙන පථවිආදිකෙ ධම්මමත්තෙ දිට්ඨෙ රූපපරිග්ගහො, චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිකෙ තංසහගතධම්මමත්තෙ දිට්ඨෙ අරූපපරිග්ගහො ච සිජ්ඣතීති වදන්ති.

'पदेससंखारेसु' का अर्थ है संस्कारों के एक देश (अंश) में। वे कहते हैं कि निचले परिच्छेद (सीमा) से पृथ्वी आदि धर्म-मात्र के देखे जाने पर 'रूप-परिग्रह' सिद्ध होता है, और चक्षु-विज्ञान आदि तथा उनके साथ उत्पन्न धर्म-मात्र के देखे जाने पर 'अरूप-परिग्रह' सिद्ध होता है।

අධිගතමග්ගමෙව කථෙසීති යෙන මුඛෙන විපස්සනාභිනිවෙසං අකාසි, තමෙවස්ස මුඛං කථෙසි. අයං පනාති කම්මට්ඨානං පුච්ඡන්තො භික්ඛු. ඉමෙසන්ති ඵස්සායතනකම්මට්ඨානිකපඤ්චක්ඛන්ධකම්මට්ඨානිකානං වචනං. ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤං න සමෙතී’’ති වත්වා තමෙවත්ථං පාකටං කරොති ‘‘පඨමෙනා’’තිආදිනා. පඤ්චක්ඛන්ධවිමුත්තස්ස සඞ්ඛාරස්ස අභාවා ‘‘නිප්පදෙසෙසූ’’ති වුත්තං. තථෙවාති යථෙව ඵස්සායතනකම්මට්ඨානිකං, තථෙව තං පඤ්චක්ඛන්ධකම්මට්ඨානිකං පුච්ඡිත්වා.

'अधिगत मार्ग को ही कहा' का अर्थ है जिस मुख (द्वार) से उसने विपश्यना में प्रवेश किया, उसी मुख को उसने कहा। 'यह तो' का अर्थ है कर्मस्थान पूछने वाला भिक्षु। 'इनका' यह स्पर्शायतन-कर्मस्थानिक और पञ्चस्कन्ध-कर्मस्थानिकों का वचन है। 'एक-दूसरे से मेल नहीं खाते' ऐसा कहकर उसी अर्थ को 'प्रथम से' आदि द्वारा स्पष्ट करते हैं। पञ्चस्कन्ध से मुक्त किसी संस्कार के अभाव के कारण 'निप्पदेसेसु' (सम्पूर्ण में) कहा गया है। 'वैसे ही' का अर्थ है जैसे स्पर्शायतन-कर्मस्थानिक से पूछा, वैसे ही उस पञ्चस्कन्ध-कर्मस्थानिक से पूछकर।

සමප්පවත්තා ධාතුයොති රසාදයො සරීරධාතුයො සමප්පවත්තා, න විසමාකාරසණ්ඨිතා අහෙසුං. තෙනාහ ‘‘කල්ලසරීරං බලප්පත්ත’’න්ති. ‘‘අතීතා සඞ්ඛාරා’’තිආදි විපස්සනාභිනිවෙසවසෙන වුත්තං. සම්මසනං සබ්බත්ථකමෙව ඉච්ඡිතබ්බං. චාරිභූමින්ති ගොචරට්ඨානං.

'समप्पवत्ता धातुयो' का अर्थ है रस आदि शरीर की धातुएँ समान रूप से प्रवृत्त हुईं, वे विषम आकार में स्थित नहीं थीं। इसीलिए कहा 'स्वस्थ शरीर और बल प्राप्त'। 'अतीत संस्कार' आदि विपश्यना के अभिनिवेश (प्रवेश) के वश से कहा गया है। सम्मसन (चिन्तन) सर्वत्र ही इष्ट है। 'चारिभूमि' का अर्थ है गोचर-स्थान।

කාරකභාවන්ති භාවනානුයුඤ්ජනභාවං. පණ්ඩුරොගපුරිසොති පණ්ඩුරොගී පුරිසො. අරිට්ඨන්ති සුත්තං. භෙසජ්ජං කත්වාති භෙසජ්ජපයොගං කත්වා. කරිස්සාමීති භෙසජ්ජං කරිස්සාමි. ඣාමථුණො වියාති දඩ්ඪථුණො විය ඛාරකජාලනද්ධත්තා තරුණමකුලසන්තානසඤ්ඡන්නත්තා.

'कारकभाव' का अर्थ है भावना में संलग्न होने का भाव। 'पाण्डुरोगपुरुष' का अर्थ है पाण्डुरोग (पीलिया) से ग्रस्त पुरुष। 'अरिट्ठ' का अर्थ है सूत्र। 'भेषज करके' का अर्थ है औषधि का प्रयोग करके। 'करूँगा' का अर्थ है औषधि करूँगा। 'झापथूण (जले हुए खम्भे) के समान' का अर्थ है दग्ध खम्भे के समान, क्योंकि वह क्षार-जाल से बँधा हुआ और तरुण कलियों की संतति से ढका हुआ था।

දක්ඛිණද්වාරගාමෙති දක්ඛිණද්වාරසමීපෙ ගාමෙ. ලොහිතකොති ලොහිතවණ්ණො. ඔචිරකජාතොති ජාතඔලම්බමානචිරකො විය. ආදින්නසිපාටිකොති [Pg.343] ගහිතඵලපොතකො. සන්දච්ඡායොති බහලච්ඡායො. යස්මා තස්ස රුක්ඛස්ස සාඛා අවිරළා ඝනප්පත්තා අඤ්ඤමඤ්ඤං සංසන්දිත්වා ඨිතා, තස්මා ඡායාපිස්ස තාදිසීති වුත්තං ‘‘සන්දච්ඡායො නාම සංසන්දිත්වා ඨිතච්ඡායො’’ති, ඝනච්ඡායොති අත්ථො. තත්ථාතිආදි උපමාසංසන්දනං.

'दक्षिणद्वारग्राम' का अर्थ है दक्षिण द्वार के समीप के गाँव में। 'लोहितक' का अर्थ है लाल रंग का। 'ओचिरकजातो' का अर्थ है लटकते हुए चीर (वस्त्र के टुकड़े) के समान। 'आदिन्नसिपाटिक' का अर्थ है फल की फली (पोटक) लिया हुआ। 'सान्द्रछाया' का अर्थ है घनी छाया। चूँकि उस वृक्ष की शाखाएँ विरल नहीं थीं, घनी पत्तियों वाली और एक-दूसरे से मिली हुई थीं, इसलिए उसकी छाया भी वैसी ही थी, यह 'सान्द्रछाया अर्थात् मिलकर स्थित छाया' इस कथन से कहा गया है, जिसका अर्थ है 'घनछाया'। 'वहाँ' आदि उपमा का मिलान है।

යෙන යෙනාකාරෙන අධිමුත්තානන්ති ඡඵස්සායතනාදිමුඛෙන යෙන යෙන විපස්සනාභිනිවෙසෙන විපස්සන්තානං නිබ්බානඤ්ච අධිමුත්තානං. සුට්ඨු විසුද්ධං පරිඤ්ඤාතිසමයාදිසිද්ධියා. තෙන තෙනෙවාකාරෙනාති අත්තනාධිමුත්තාකාරෙන. ඉදානි තං තං ආකාරං උපමාය සද්ධිං යොජෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘යථා හී’’තිආදි ආරද්ධං. තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

'जिस-जिस आकार से अधिमुक्त (दृढ़ निश्चयी)' का अर्थ है छह स्पर्शायतन आदि के मुख से जिस-जिस विपश्यना-प्रवेश द्वारा विपश्यना करने वालों और निर्वाण के प्रति अधिमुक्तों का। परिज्ञा और अभिसमय आदि की सिद्धि से 'सुष्ठु विशुद्ध'। 'उसी-उसी आकार से' का अर्थ है अपने अधिमुक्त (निश्चित) आकार से। अब उन-उन आकारों को उपमा के साथ जोड़कर दिखाने के लिए 'जैसे कि' आदि आरम्भ किया गया है। वह सुविज्ञेय (आसानी से समझने योग्य) ही है।

ඉදන්ති නගරොපමං. තං සල්ලක්ඛිතන්ති කිංසුකොපමදීපිතං අත්ථජාතං සචෙ සල්ලක්ඛිතං. අස්ස භික්ඛුනො. ධම්මදෙසනත්ථන්ති යථාසල්ලක්ඛිතස්ස අත්ථස්ස වසෙන ලද්ධවිසෙසස්ස උපබ්‍රූහනාය. තස්සෙවත්ථස්සාති තස්ස දස්සනවිසුද්ධිසඞ්ඛාතස්ස අත්ථස්ස. චොරාසඞ්කා න හොන්ති මජ්ඣිමදෙසරජ්ජස්ස පසන්නභාවතො. තිපුරිසුබ්බෙධානීති උබ්බෙධෙන තිපුරිසප්පමාණානි නානාභිත්තිවිචිත්තානි ථම්භානං උපරි විවිධමාලාකම්මාදිවිචිත්තධනුරාකාරලක්ඛිතානි මනොරමානි. තෙනාහ ‘‘නගරස්ස අලඞ්කාරත්ථ’’න්ති. නගරද්වාරස්ස ථිරභාවාපාදනවසෙන ඨපෙතබ්බත්තා වුත්තං ‘‘චොරනිවාරණත්ථානිපි හොන්තියෙවා’’ති. පිට්ඨසඞ්ඝාතස්සාති ද්වාරබාහස්ස. ‘‘ඉමෙ ආවාසිකා, ඉමෙ ආගන්තුකා, තත්ථාපි ච ඉමෙහි නගරස්ස නගරසාමිකස්ස ච අත්ථො. ඉමෙසං වසෙන අනත්ථො සියා’’ති ජානනඤාණසඞ්ඛාතෙන පණ්ඩිච්චෙන සමන්නාගතො. අඤ්ඤාතනිවාරණෙ පටුභාවසඞ්ඛාතෙන වෙය්‍යත්තියෙන සමන්නාගතො. ඨානුප්පත්තිකපඤ්ඤාසඞ්ඛාතායාති තස්මිං තස්මිං අත්ථකිච්චෙ තඞ්ඛණුප්පජ්ජනකපටිභානසඞ්ඛාතාය.

'यह' नगर की उपमा है। 'वह लक्षित किया' का अर्थ है यदि किंशुक-उपमा द्वारा प्रकाशित अर्थ-समूह को लक्षित (ध्यान) किया। 'इस भिक्षु के'। 'धर्मदेशना के लिए' का अर्थ है यथा-लक्षित अर्थ के वश से प्राप्त विशेष (गुण) की वृद्धि के लिए। 'उसी अर्थ के' का अर्थ है उस दर्शनविशुद्धि नामक अर्थ के। मध्यदेश के राज्य की प्रसन्नता (शान्ति) के कारण चोरों की आशंका नहीं होती। 'तिपुरिसुब्बेधानि' का अर्थ है ऊँचाई में तीन पुरुषों के प्रमाण वाले, जो विभिन्न भित्तियों से विचित्र, खम्भों के ऊपर विविध माला-कर्म आदि से विचित्र धनुषाकार लक्षणों वाले और मनोरम हैं। इसीलिए कहा 'नगर के अलंकार के लिए'। नगर-द्वार को दृढ़ता प्रदान करने के लिए स्थापित किए जाने के कारण कहा गया है 'चोरों के निवारण के लिए भी होते ही हैं'। 'पिट्ठसंघात' का अर्थ है द्वार की बाह (चौखट)। 'ये निवासी हैं, ये आगन्तुक हैं, और इनमें भी इनसे नगर और नगर-स्वामी का प्रयोजन है, इनके कारण अनर्थ हो सकता है'—इस प्रकार के जानने वाले ज्ञान रूपी पाण्डित्य से युक्त। अज्ञातों के निवारण में चतुरता रूपी वैयत्त्य (निपुणता) से युक्त। 'ठाणुप्पत्तिक-प्रज्ञा' का अर्थ है उस-उस अर्थ-कार्य में उसी क्षण उत्पन्न होने वाली प्रतिभा रूपी प्रज्ञा से।

රඤ්ඤා ආයුත්තො නියොජිතො රාජායුත්තො, තත්ථ තත්ථ රඤ්ඤො කාතබ්බකිච්චෙ ඨපිතපුරිසො. කතිපාහෙයෙවාති කතිපයදිවසෙයෙව අකිච්චකරණෙන තස්ස ඨානං විබ්භමො ජාතොති කත්වා වුත්තං – ‘‘සබ්බානි විනිච්ඡයට්ඨානාදීනි හාරෙත්වා’’ති.

राजा द्वारा नियुक्त और नियोजित 'राजायुक्त' है, जो राजा के विभिन्न कार्यों के लिए नियुक्त व्यक्ति है। 'कतिपाहेयेव' का अर्थ है कुछ ही दिनों में, अकर्तव्य (कार्य न करने) के कारण उसका स्थान भ्रष्ट हो गया, इसलिए कहा गया है - 'सभी विनिश्चय (न्याय) स्थानों आदि को खोकर'।

සීසමස්ස ඡින්දාහීති සීසභූතං උත්තමඞ්ගට්ඨානියං තත්ථ තස්ස රාජකිච්චං ඡින්දාති අත්ථො. අඤ්ඤථා තස්ස පාකතිකෙ අත්ථෙ ගය්හමානෙ පාණාතිපාතො [Pg.344] ආණත්තො නාම සියා. න හි චක්කවත්තිරාජා තාදිසං ආණාපෙති, අඤ්ඤෙසම්පි තතො නිවාරකත්තා. අථ වා ඡින්දාහීති මම ආණාය අස්ස සීසං ඡින්දන්තො විය අත්තානං දස්සෙහි, එවං සො තත්ථොවාදපටිකරත්තපත්තො ඔදමෙය්‍යාති, තථා චෙව උපරි පටිපත්ති ආගතා. තත්ථාති එතස්මිං පච්චන්තිමනගරෙ.

'इसका सिर काट दो' का अर्थ है कि वहाँ उसके राजकार्य को काट दो, जो सिर के समान उत्तम अंग स्थानीय है। अन्यथा, यदि इसका सामान्य अर्थ लिया जाए, तो यह प्राणातिपात (हत्या) की आज्ञा होगी। चक्रवर्ती राजा ऐसी आज्ञा नहीं देता, क्योंकि वह दूसरों को भी इससे रोकता है। अथवा 'काट दो' का अर्थ है - मेरी आज्ञा से उसका सिर काटते हुए के समान स्वयं को दिखाओ, जिससे वह वहाँ उपदेश का पालन करने वाला होकर विनीत हो जाए; और वैसी ही प्रतिपत्ति (आचरण) आगे बताई गई है। 'तत्य' का अर्थ है - उस प्रत्यन्त (सीमावर्ती) नगर में।

උප්පන්නෙනාති සමථකම්මට්ඨානෙ උප්පන්නෙන.

'उत्पन्नेन' का अर्थ है - शमथ कर्मस्थान में उत्पन्न हुए (के द्वारा)।

තස්සෙවාති සක්කායසඞ්ඛාතස්ස නගරස්ස ‘‘ද්වාරානී’’ති වුත්තානීති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. ‘‘සීඝං දූතයුග’’න්ති වුත්තාති යොජනා. හදයවත්ථුරූපස්ස මජ්ඣෙ සිඞ්ඝාටකභාවෙන ගහිතත්තා ‘‘හදයවත්ථුස්ස නිස්සයභූතානං මහාභූතාන’’න්ති වුත්තං. යදි එවං වත්ථුරූපමෙව ගහෙතබ්බං, තදෙවෙත්ථ අග්ගහෙත්වා කස්මා මහාභූතග්ගහණන්ති ආහ ‘‘වත්ථුරූපස්ස හී’’තිආදි. යාදිසොති සම්මාදිට්ඨිආදීනං වසෙන යාදිසො එව පුබ්බෙ ආගතවිපස්සනාමග්ගො. ‘‘අයම්පි අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතත්තා තාදිසො එවා’’ති වත්වා අරියමග්ගො ‘‘යථාගතමග්ගො’’ති වුත්තො. ඉදං තාවෙත්ථාති එත්ථ එතස්මිං සුත්තෙ ධම්මදෙසනත්ථං ආභතාය යථාවුත්තඋපමාය ඉදං සංසන්දනං.

'तस्सेव' का अर्थ है - 'सत्काय' नामक नगर के 'द्वार' कहे गए हैं, ऐसा संबंध जोड़ना चाहिए। 'शीघ्र दूत-युगल' कहा गया है, यह योजना है। हृदय-वस्तु रूप के मध्य में चौराहे के भाव से ग्रहण किए जाने के कारण 'हृदय-वस्तु के आश्रयभूत महाभूतों का' ऐसा कहा गया है। यदि ऐसा है, तो वस्तु-रूप को ही ग्रहण करना चाहिए, उसे यहाँ न ग्रहण कर महाभूतों को क्यों ग्रहण किया गया? इसके उत्तर में 'वत्थुरूपस्स हि' आदि कहा गया है। 'यादिसो' का अर्थ है - सम्यक् दृष्टि आदि के वश से जैसा पहले विपश्यना मार्ग आया है। 'यह भी आठ अंगों से युक्त होने के कारण वैसा ही है' ऐसा कहकर आर्य मार्ग को 'यथागत मार्ग' कहा गया है। 'इदं तावेत्थ' का अर्थ है - यहाँ इस सूत्र में धर्म-देशना के लिए लाई गई यथोक्त उपमा का यह मिलान (तुलना) है।

ඉදං සංසන්දනන්ති ඉදානි වක්ඛමානං උපමාය සංසන්දනං. නගරසාමිඋපමා පඤ්චක්ඛන්ධවසෙන දස්සනවිසුද්ධිපත්තං ඛීණාසවං දස්සෙතුං ආභතා. සිඞ්ඝාටකූපමා චතුමහාභූතවසෙන දස්සනවිසුද්ධිපත්තං ඛීණාසවං දස්සෙතුං ආභතාති යොජනා. ‘‘චතුසච්චමෙව කථිත’’න්ති වත්වා තානි සච්චානි නිද්ධාරෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘සකලෙනපි හී’’තිආදි වුත්තං. ඉධ නගරසම්භාරො ඡද්වාරාදයො. තෙන හි ඡඵස්සායතනාදයො උපමිතා. තෙ පන දුක්ඛසච්චපරියාපන්නාති වුත්තං ‘‘නගරසම්භාරෙන දුක්ඛසච්චමෙව කථිත’’න්ති.

'इदं संसन्दनं' का अर्थ है - अब कही जाने वाली उपमा का मिलान। नगर-स्वामी की उपमा पाँच स्कन्धों के वश से दर्शन-विशुद्धि प्राप्त क्षीणास्त्रव (अर्हत्) को दिखाने के लिए लाई गई है। चौराहे की उपमा चार महाभूतों के वश से दर्शन-विशुद्धि प्राप्त क्षीणास्त्रव को दिखाने के लिए लाई गई है, ऐसी योजना है। 'चार सत्य ही कहे गए हैं' ऐसा कहकर उन सत्यों को निर्धारित कर दिखाने के लिए 'सकलेनापि हि' आदि कहा गया है। यहाँ नगर की सामग्री छह द्वार आदि हैं। उनसे छह स्पर्श-आयतन आदि उपमित हैं। वे दुःख सत्य के अन्तर्गत हैं, इसलिए कहा गया है - 'नगर की सामग्री द्वारा दुःख सत्य ही कहा गया है'।

කිංසුකොපමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

किंशुकौपम सूत्र की वर्णना समाप्त हुई।

9. වීණොපමසුත්තවණ්ණනා

९. वीणोपम सूत्र की वर्णना।

246. භික්ඛුස්ස වා භික්ඛුනියා වාති කාමං පාළියං පරිසාද්වයමෙව ගහිතං, සෙසපරිසානං පන තදඤ්ඤෙසම්පි දෙවමනුස්සානන්ති සබ්බසාධාරණොවායං ධම්මසඞ්ගහොති ඉමමත්ථං උපමාපුබ්බකං කත්වා දස්සෙතුං ‘‘යථා නාමා’’තිආදි [Pg.345] ආරද්ධං. යජන්තොති දදන්තො. වින්දිතබ්බොති ලද්ධබ්බො, අධිගන්තබ්බොති අත්ථො.

२४६. 'भिक्षु या भिक्षुणी का' - यद्यपि पालि में केवल दो परिषदें ही ली गई हैं, किन्तु शेष परिषदों और उनके अतिरिक्त देव-मनुष्यों के लिए भी यह धर्म-संग्रह सर्व-साधारण है, इस अर्थ को उपमा के साथ दिखाने के लिए 'यथा नामा' आदि आरम्भ किया गया है। 'यजन्तो' का अर्थ है - देते हुए। 'विन्दितब्बो' का अर्थ है - प्राप्त करने योग्य, अधिगत करने योग्य।

ඡන්දොති තණ්හාඡන්දො. තෙනාහ – ‘‘දුබ්බලතණ්හා සො රඤ්ජෙතුං න සක්කොතී’’ති. පුබ්බුප්පත්තිකා එකස්මිං ආරම්මණෙ පඨමං උප්පන්නා. සා හි අනාසෙවනත්තා මන්දා. සොති ඡන්දො. රඤ්ජෙතුං න සක්කොති ලද්ධාසෙවනත්තා. දොසො නාම චිත්තදූසනත්තා. තානීති දණ්ඩාදානාදීනි. තම්මූලකාති ලොභමූලකා තාව මායාසාඨෙය්‍යමානාතිමානදිට්ඨිචාපලාදයො, දොසමූලකා උපනාහමක්ඛපලාසඉස්සාමච්ඡරියථම්භසාරම්භාදයො, මොහමූලකා අහිරික-අනොත්තප්ප-ථිනමිද්ධවිචිකිච්ඡුද්ධච්ච-විපරීතමනසිකාරාදයො, සංකිලෙසධම්මා ගහිතාව හොන්ති තංමූලකත්තා. යස්මා පන සබ්බෙපි සංකිලෙසධම්මා ද්වාදසාකුසලචිත්තුප්පාදපරියාපන්නා එව, තස්මා තෙසම්පෙත්ථ ගහිතභාවං දස්සෙතුං ‘‘ඡන්දො රාගොති වා’’ති වුත්තං.

'छन्दो' का अर्थ है - तृष्णा-छन्द। इसीलिए कहा - 'वह दुर्बल तृष्णा रंजित (आसक्त) करने में समर्थ नहीं है'। 'पुब्बुप्पत्तिका' का अर्थ है - एक आलम्बन में पहले उत्पन्न हुई। वह अभ्यास न होने के कारण मन्द होती है। 'सो' का अर्थ है - वह छन्द। अभ्यास न मिलने के कारण रंजित करने में समर्थ नहीं होता। 'दोष' चित्त को दूषित करने के कारण है। 'तानि' का अर्थ है - दण्ड ग्रहण आदि। 'तन्मूलक' का अर्थ है - लोभ-मूलक जैसे माया, शाठ्य (शठता), मान, अतिमान, दृष्टि, चपलता आदि; द्वेष-मूलक जैसे उपनाह (बैर), म्रक्ष (गुण-नाश), पलास (बराबरी), ईर्ष्या, मत्सर, स्तम्भ, सारम्भ आदि; मोह-मूलक जैसे अहीरिक (निर्लज्जता), अनोत्तप्प (भयहीनता), स्त्यान-मिद्ध, विचिकित्सा, औद्धत्य, विपरीत मनसिकार आदि; ये संक्लेश धर्म उनके मूल होने के कारण ग्रहण किए गए ही हैं। चूँकि सभी संक्लेश धर्म बारह अकुशल चित्तोत्पादों के अन्तर्गत ही हैं, इसलिए यहाँ उनके भी ग्रहण किए जाने को दिखाने के लिए 'छन्दो रागोति वा' कहा गया है।

භායිතබ්බට්ඨෙන සභයො. භෙරවට්ඨෙන සප්පටිභයො. කුසලපක්ඛස්ස වික්ඛම්භනට්ඨෙන සකණ්ටකො. කුසලඅනවජ්ජධම්මෙහි දුරවගාහට්ඨෙන සගහනො. භවසම්පත්තිභවනිබ්බානානං අප්පදානභාවතො උම්මග්ගො. දුග්ගතිගාමිමග්ගත්තා කුම්මග්ගො. ඉරියනාති වත්තනා පටිපජ්ජනා. දුග්ගතිගාමිතාය කිලෙසො එව කිලෙසමග්ගො. න සක්කා සම්පත්තිභවං ගන්තුං කුතො නිබ්බානගමනන්ති අධිප්පායො.

भयभीत होने योग्य होने के कारण 'सभय' है। भयानक होने के कारण 'सप्रतिभय' है। कुशल पक्ष को रोकने के कारण 'सकण्टक' (काँटों वाला) है। कुशल और अनवद्य (निर्दोष) धर्मों द्वारा कठिनता से प्रवेश योग्य होने के कारण 'सगहन' (घना) है। भव-सम्पत्ति और निर्वाण न देने के कारण 'उन्मार्ग' (गलत मार्ग) है। दुर्गति की ओर ले जाने वाला मार्ग होने के कारण 'कुमार्ग' है। 'इरियना' का अर्थ है - प्रवर्तन या प्रतिपत्ति (आचरण)। दुर्गतिगामी होने के कारण क्लेश ही 'क्लेश-मार्ग' है। जब सम्पत्ति-भव (सुगति) में जाना संभव नहीं है, तो निर्वाण गमन की तो बात ही क्या - यह अभिप्राय है।

අසුභාවජ්ජනාදීහීති ආදි-සද්දෙන අනිච්චමනසිකාරාදීනම්පි සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. චිත්තං නිවත්තති සරාගචිත්තං න උප්පජ්ජති පටිපක්ඛමනසිකාරෙන විනොදිතත්තා. මජ්ඣත්තාරම්මණෙති අඤ්ඤාණුපෙක්ඛට්ඨානියෙ ආරම්මණෙ. උද්දෙස…පෙ… ආවජ්ජන්තස්සාති උද්දිසාපනවසෙන උද්දෙසං, පරිපුච්ඡාපනවසෙන පරිපුච්ඡං, ගරූනං සන්තිකෙ වසනවසෙන ගරුවාසං ආවජ්ජන්තස්ස. චිත්තන්ති ගම්භීරඤාණචරිය-පච්චවෙක්ඛණ-පඤ්ඤවන්ත-පුග්ගලසෙවනවසෙන තදධිමුත්තිසිද්ධියා අඤ්ඤාණචිත්තං නිවත්තති.

'अशुभावर्जन आदि द्वारा' में 'आदि' शब्द से अनित्य-मनसिकार आदि का भी संग्रह समझना चाहिए। चित्त निवृत्त होता है, अर्थात् प्रतिपक्ष-मनसिकार द्वारा दूर किए जाने के कारण सराग-चित्त उत्पन्न नहीं होता। 'मध्यस्थ आलम्बन में' का अर्थ है - अज्ञान-उपेक्षा के स्थानभूत आलम्बन में। 'उद्देश... पे... आवर्जन करने वाले का' का अर्थ है - पाठ (उद्देश) के वश से उद्देश, पूछताछ के वश से परिपृच्छा, गुरुओं के समीप रहने के वश से गुरुवास का आवर्जन करने वाले का। 'चित्त' का अर्थ है - गंभीर ज्ञान-चर्या, प्रत्यवेक्षण और प्रज्ञावान व्यक्तियों की सेवा के वश से उस (ज्ञान) के प्रति अधिमुक्ति (दृढ़ निश्चय) की सिद्धि होने पर अज्ञान-चित्त निवृत्त हो जाता है।

යථා ‘‘පුජ්ජභවඵලං පුඤ්ඤ’’න්ති වුත්තං ‘‘එවමිදං පුඤ්ඤං පවඩ්ඪතී’’ති (දී. නි. 3.80), එවං කිට්ඨසම්භවත්තා ‘‘කිට්ඨ’’න්ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘කිට්ඨන්ති කිට්ඨට්ඨානෙ උප්පන්නසස්ස’’න්ති.

जैसे 'पूज्य भाव का फल पुण्य है' और 'इस प्रकार यह पुण्य बढ़ता है' (दी. नि. 3.80) कहा गया है, वैसे ही खेत (किट्ठ) में उत्पन्न होने के कारण 'किट्ठ' कहा गया है, इसीलिए कहा - 'किट्ठ' का अर्थ है खेत में उत्पन्न फसल।

ඝටාති [Pg.346] සිඞ්ගයුගං ඉධාධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘ද්වින්නං සිඞ්ගානං අන්තරෙ’’ති. ඝටාති ගොණාදීනං සිඞ්ගන්තරට්ඨස්ස සමඤ්ඤාති වදන්ති. නාසාරජ්ජුකෙති නාසාරජ්ජුපාතට්ඨානෙ.

'घटा' से यहाँ सींगों का जोड़ा अभिप्रेत है, इसीलिए कहा - 'दो सींगों के बीच में'। 'घटा' बैलों आदि के सींगों के बीच के स्थान की संज्ञा है, ऐसा कहते हैं। 'नासारज्जुके' का अर्थ है - नासिका-रज्जु (नाक की रस्सी) गिरने के स्थान पर।

දමෙති පුථුත්තාරම්මණතො නිවාරෙති. න්ති චිත්තං. යං සුත්තං සුභාසිතං මයා. තදස්සාති තදා අස්ස භික්ඛුනො. ආරම්මණෙති කම්මට්ඨානාරම්මණෙ.

'दमेति' (दमन करता है) का अर्थ है अनेक प्रकार के आलम्बनों से रोकना। 'नन्ति' का अर्थ है चित्त। 'यं सुत्तं' का अर्थ है जो सूत्र मेरे द्वारा सुभाषित है। 'तदस्सा' का अर्थ है तब उस भिक्षु का। 'आरम्मणे' का अर्थ है कर्मस्थान रूपी आलम्बन में।

සුදුජිතන්ති නිබ්බිසෙවනභාවකරණෙන ජිතං. සුතජ්ජිතන්ති සුට්ඨු දූරකරණෙන ජිතං, තථාභූතඤ්ච තජ්ජිතං නාම හොතීති තථා වුත්තං. ගොචරජ්ඣත්තන්ති අජ්ඣත්තභූතො ගොචරො. කම්මට්ඨානාරම්මණඤ්හි බහිද්ධාරූපාදිආරම්මණවිධුරතාය අජ්ඣත්තන්ති වුච්චති. සමථො අනුරක්ඛණං එතස්සාති සමථානුරක්ඛණං. යථා ඉන්ද්‍රියසංවරසීලං සමථානුරක්ඛණං හොති, තථා කථිතන්ති අත්ථො. යථා හි ඉන්ද්‍රියසංවරසීලං සමථස්ස පච්චයො, එවං සමථොපි තස්ස පච්චයොති.

'सुदुजितं' का अर्थ है सेवन न करने के भाव से जीता हुआ। 'सुतज्जितं' का अर्थ है भली-भाँति दूर करने से जीता हुआ, और जो इस प्रकार का होता है उसे 'तज्जित' कहा जाता है, ऐसा कहा गया है। 'गोचरज्झत्तं' का अर्थ है आध्यात्मिक (आन्तरिक) गोचर। कर्मस्थान रूपी आलम्बन ही बाह्य रूपादि आलम्बनों से रहित होने के कारण 'अध्यात्म' कहा जाता है। 'समथो अनुरक्खणं एतस्साति' का अर्थ है शमथ का अनुरक्षण। जिस प्रकार इन्द्रिय-संवर शील शमथ का अनुरक्षण होता है, वैसा ही यहाँ कहा गया है—यह अर्थ है। जैसे इन्द्रिय-संवर शील शमथ का प्रत्यय (कारण) है, वैसे ही शमथ भी उसका प्रत्यय है।

වාදියමානාය වීණාය. චිත්තං රඤ්ජෙතීති රජ්ජනෙන. අවිස්සජ්ජනීයතාය චිත්තං බන්ධතීති බන්ධනීයො. වෙට්ඨකෙති තන්තීනං ආසජ්ජනවෙට්ඨකෙ. කොණන්ති කවණතො වීණාය සද්දකරණතො කොණන්ති ලද්ධනාමං දාරුදණ්ඩං සිඞ්ගාදීසු යෙන කෙනචි කතං ඝටිකං. තෙනාහ ‘‘චතුරස්සං සාරදණ්ඩක’’න්ති.

'वादियमानाय' का अर्थ है बजाई जाती हुई वीणा के। 'चित्तं रञ्जेति' का अर्थ है अनुरंजन (प्रसन्न) करने से। न छोड़ने योग्य होने के कारण चित्त को बाँधता है, इसलिए 'बन्धनीय' है। 'वेट्ठके' का अर्थ है तारों को लपेटने वाली खूँटियाँ। 'कोणं' का अर्थ है वीणा से शब्द उत्पन्न करने के कारण 'कोण' नाम प्राप्त लकड़ी का डंडा, जो सींग आदि किसी भी वस्तु से बनी हुई एक छड़ी (घटिका) होती है। इसीलिए कहा गया है— "चतुरस्र सारदण्डक"।

යස්මා සො රාජා රාජමහාමත්තො වා සද්දං යථාසභාවතො න අඤ්ඤාසි, තස්මිං තස්ස අජානනාකාරමෙව දස්සෙතුං ‘‘සද්දං පස්සිස්සාමී’’තිආදි වුත්තං.

चूँकि वह राजा या राज-महामात्र शब्द को उसके यथार्थ स्वभाव से नहीं जानता था, इसलिए उसके उस अज्ञान के प्रकार को दिखाने के लिए "शब्द को देखूँगा" इत्यादि कहा गया है।

අසතී කිරායන්ති පාළියං ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙන වුත්තන්ති යථාලිඞ්ගමෙව වදන්තො ‘‘අසා’’ති ආහ. ‘‘අසතීති ලාමකාධිවචන’’න්ති වත්වා තත්ථ පයොගං දස්සෙතුං ‘‘අසා ලොකිත්ථියො නාමා’’ති වුත්තං, ලොකෙ ඉත්ථියො නාම අසතියොති අත්ථො, තත්ථ කාරණමාහ ‘‘වෙලා තාසං න විජ්ජතී’’ති. පකතියා ලොකෙ ජෙට්ඨභාතා කනිට්ඨභාතා මාතුලොතිආදිකා වෙලා මරියාදා තාසං න විජ්ජති. කස්මා? සාරත්තා ච පගබ්බා ච සබ්බෙසම්පි සම්භොගවසෙන විනියොගං ගච්ඡන්ති. කථං? සිඛී සබ්බඝසො යථා. තෙනෙවාහ –

पालि में 'असती किरायं' लिंग-विपर्यास (लिंग परिवर्तन) के साथ कहा गया है, इसलिए लिंग के अनुसार ही कहते हुए 'असा' कहा है। 'असती' नीच (अधम) का पर्यायवाची है, ऐसा कहकर वहाँ प्रयोग दिखाने के लिए "असा लोकित्थियो नामा" (लोक में स्त्रियाँ 'असती' कहलाती हैं) कहा गया है। इसका अर्थ है कि लोक में स्त्रियाँ असती (मर्यादाहीन) होती हैं, वहाँ कारण बताते हुए कहा— "वेला तासं न विज्जती" (उनकी कोई मर्यादा नहीं होती)। स्वभावतः लोक में बड़े भाई, छोटे भाई, मामा आदि की जो मर्यादा (सीमा) होती है, वह उनमें नहीं पाई जाती। क्यों? क्योंकि वे आसक्त और प्रगल्भ (धृष्ट) होने के कारण सभी के साथ संभोग के वश में विनियोग (प्रवृत्त) हो जाती हैं। कैसे? जैसे अग्नि सब कुछ भक्षण करने वाली होती है। इसीलिए कहा गया है—

‘‘සබ්බා [Pg.347] නදී වඞ්කගතී, සබ්බෙ කට්ඨමයා වනා;

සබ්බිත්ථියො කරෙ පාපං, ලභමානෙ නිවාතකෙ’’ති. (ජා. 2.21.308);

"सभी नदियाँ टेढ़ी चाल वाली होती हैं, सभी वन काष्ठमय (लकड़ी के) होते हैं; सभी स्त्रियाँ एकांत मिलने पर पाप कर्म कर सकती हैं।" (जातक २.२१.३०८);

අඤ්ඤම්පි තන්තිබද්ධං චතුරස්සඅම්බණවාදිතාදීනි. වීණා විය පඤ්චක්ඛන්ධා අනෙකධම්මසමූහභාවතො. රාජා විය යොගාවචරො තප්පටිබද්ධධම්මගවෙසකත්තා. අස්සාති යොගාවචරස්ස.

अन्य भी तारों से बँधे हुए चतुरस्र-अम्बण-वादित (एक प्रकार का वाद्य) आदि। अनेक धर्मों का समूह होने के कारण पाँच स्कन्ध वीणा के समान हैं। उससे सम्बद्ध धर्मों का अन्वेषण करने वाला होने के कारण योगावचर राजा के समान है। 'अस्स' का अर्थ है योगावचर का।

නිරයාදිතො අඤ්ඤස්මිම්පි ගති-සද්දො වත්තති. තතො විසෙසනත්ථං ‘‘ගතිගතී’’ති වුත්තං ‘‘දුක්ඛදුක්ඛං, රූපරූප’’න්ති ච යථා, ගතිසඤ්ඤිතං පවත්තිට්ඨානන්ති අත්ථො. තෙනාහ – ‘‘එත්ථන්තරෙ සංසරති වත්තතී’’ති. සඤ්ජායනපදෙසො එව ගතීති සඤ්ජාතිගති.

'गति' शब्द नरक आदि के अतिरिक्त अन्य अर्थों में भी प्रयुक्त होता है। इसलिए विशेषता बताने के लिए 'गतिगति' कहा गया है, जैसे 'दुक्खदुक्खं' और 'रूपरूपं'। इसका अर्थ है गति संज्ञक प्रवृत्ति का स्थान। इसीलिए कहा— "इसके बीच में संसार चक्र चलता है (संसरति वत्तति)"। जन्म लेने का स्थान ही गति है, इसलिए 'सञ्जातिगति' (उत्पत्ति-गति) है।

තං පන ගතිං සත්තානං සංවෙගවත්ථුභූතස්ස පච්චක්ඛස්ස ගබ්භාසයස්ස වසෙන දස්සෙතුං ‘‘අයමස්ස කායො’’තිආදි වුත්තං. රූපධම්මස්ස සලක්ඛණං ගති නිට්ඨා, තතො පරං අඤ්ඤං කිඤ්චි නත්ථීති සලක්ඛණගති. අභාවො අච්චන්තාභාවො. සන්තානවිච්ඡෙදො විභවගති තංනිට්ඨානභාවා. භෙදොති ඛණනිරොධො, ඉධාපි තංනිට්ඨානතායෙව පරියායො. යාව භවග්ගාති යාව සබ්බභවග්ගා. සලක්ඛණවිභවගතිභෙදගතියො ‘‘එසෙව නයො’’ති ඉමිනාව පකාසිතාති න ගහිතා. තස්ස ඛීණාසවස්ස න හොති අග්ගමග්ගෙන සමුච්ඡින්නත්තා.

उस गति को प्राणियों के संवेग के विषय बने हुए प्रत्यक्ष गर्भाशय के माध्यम से दिखाने के लिए "अयमस्स कायो" (यह इसका शरीर है) इत्यादि कहा गया है। रूप-धर्म की अपने लक्षणों वाली गति ही निष्ठा (अन्त) है, उससे आगे अन्य कुछ नहीं है, इसलिए वह 'स्वलक्षण-गति' है। 'अभाव' का अर्थ है अत्यन्त अभाव। सन्तान का विच्छेद होना 'विभव-गति' है, क्योंकि वह वहीं समाप्त हो जाती है। 'भेद' का अर्थ है क्षणिक निरोध, यहाँ भी उसकी समाप्ति के कारण ही यह पर्याय है। 'याव भवग्गा' का अर्थ है समस्त भवाग्र (अस्तित्व के शिखर) तक। स्वलक्षण-गति, विभव-गति और भेद-गति को "एसेव नयो" (यही विधि है) इस कथन से ही प्रकाशित किया गया है, इसलिए उन्हें अलग से नहीं लिया गया। उस क्षीणास्त्रव (अर्हत्) के लिए ये गतियाँ नहीं होतीं, क्योंकि अर्हत् मार्ग द्वारा उनका समूल उच्छेद कर दिया गया है।

සීලං කථිතං රූපාදීසු ඡන්දාදිනිවාරණස්ස කථිතත්තා. මජ්ඣෙ සමාධිභාවනා කථිතා ‘‘අජ්ඣත්තමෙව සන්තිට්ඨති…පෙ… සමාධියතී’’ති ජොතිතත්තා. පරියොසානෙ ච නිබ්බානං කථිතං ‘‘යම්පිස්ස…පෙ… න හොතී’’ති වචනතො.

रूपादि विषयों में छन्द (इच्छा) आदि के निवारण की बात कहे जाने के कारण 'शील' कहा गया है। मध्य में "अज्झत्तमेव सन्तिट्ठति... पे... समाधियति" (अध्यात्म में ही स्थित होता है... समाहित होता है) के द्वारा 'समाधि-भावना' कही गई है। और अन्त में "यम्पिस्स... पे... न होति" इस वचन से 'निर्वाण' कहा गया है।

වීණොපමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

वीणोपम-सुत्त की वर्णना (व्याख्या) समाप्त हुई।

10. ඡප්පාණකොපමසුත්තවණ්ණනා

१०. छप्पाणकोपम-सुत्त की वर्णना (व्याख्या)

247. වණසරීරොති වණිතසරීරො. පක්කත්තාති කුථිතත්තා. සරදණ්ඩෙසු සරසමඤ්ඤාති කණ්ඩ-සද්දො සරපරියායොති ආහ – ‘‘සරවනන්ති කණ්ඩවන’’න්ති. අරුගත්තො…පෙ… වෙදිතබ්බො ගුණසරීරස්ස ඛණ්ඩඡිද්දසීලාදීහි හෙට්ඨා මජ්ඣෙ උපරිභාගෙ ච භෙදවිසමච්ඡින්නවිකාරදොසත්තා. එත්ථ [Pg.348] කුසා ‘‘කණ්ටකා’’ති අධිප්පෙතා කණ්ටකසදිසත්තා, කුසතිණානං එව වා වුත්තාකාරපදෙසො ‘‘කුසකණ්ටකො’’ති වුත්තො.

२४७. 'वणसरीरो' का अर्थ है घावों वाला शरीर। 'पक्कत्ता' का अर्थ है सड़ जाने के कारण। बाणों के डंडों में 'सर' की संज्ञा होने से 'कण्ड' शब्द 'सर' (बाण) का पर्यायवाची है, इसलिए कहा— "सरवनं" अर्थात् "कण्डवनं" (बाणों का वन)। 'अरुगतो' (फोड़ों वाला शरीर) इत्यादि को गुण-शरीर के खण्डित, छिद्रित शील आदि के द्वारा नीचे, मध्य और ऊपर के भाग में भेद, विषमता, विच्छिन्नता और विकार रूपी दोषों के कारण समझना चाहिए। यहाँ 'कुश' से 'काँटे' अभिप्रेत हैं क्योंकि वे काँटों के समान होते हैं, अथवा कुश तृणों के ही उक्त प्रकार के स्थान को 'कुसकण्टको' कहा गया है।

ගාමවාසීනං විජ්ඣනට්ඨෙනාති නාරහොව හුත්වා තෙසං කාරානං පටිග්ගහණවසෙන පීළනට්ඨෙන.

'ग्रामवासियों को बींधने (पीड़ा देने) के अर्थ में' का भाव है—अयोग्य होते हुए भी उनके द्वारा दिए गए सत्कार को ग्रहण करने के माध्यम से उन्हें पीड़ित करने के अर्थ में।

පක්ඛින්ති හත්ථිලිඞ්ගසකුණං. තස්ස කිර හත්ථිසොණ්ඩසදිසං මුඛං, තස්මා ‘‘හත්ථිසොණ්ඩසකුණ’’න්ති වුත්තං. විස්සජ්ජෙය්‍යාති රජ්ජුයා යථාබද්ධං එව විස්සජ්ජෙය්‍ය.

'पक्खिं' का अर्थ है हस्तिलिंग पक्षी। कहते हैं कि उसका मुख हाथी की सूँड़ के समान होता है, इसलिए उसे "हस्तिसोण्ड-सकुण" (हस्ति-शुण्ड पक्षी) कहा गया है। 'विस्सज्जेय्य' का अर्थ है रस्सी से जिस प्रकार बँधा है, वैसे ही छोड़ दे।

භොගෙහීති අත්තනො සරීරභොගෙහි. මණ්ඩලං බන්ධිත්වාති යථා සරීරං මණ්ඩලාකාරෙන තිට්ඨති, එවං කත්වා. සුපිස්සාමීති නිද්දං ඔක්කමිස්සාමි. ඩෙතුකාමොති උප්පතිතුකාමො. දිසා දිසන්ති දිසතො දිසං.

'भोगेहि' का अर्थ है अपने शरीर के घेरों (कुण्डलियों) से। 'मण्डलं बन्धित्वा' का अर्थ है—जिस प्रकार शरीर मण्डलाकार (गोलाकार) होकर स्थित रहे, वैसा करके। 'सुपिस्सामि' का अर्थ है निद्रा में जाऊँगा (सोऊँगा)। 'डेतुकामो' का अर्थ है उड़ने की इच्छा वाला। 'दिसा दिसं' का अर्थ है एक दिशा से दूसरी दिशा में।

ඡ පාණකා විය ඡ ආයතනානි නානජ්ඣාසයත්තා, නානජ්ඣාසයතා ච නෙසං නානාවිසයනින්නතාය දට්ඨබ්බා. දළ්හරජ්ජු විය තණ්හා තෙසං බන්ධනතො. මජ්ඣෙ ගණ්ඨි විය අවිජ්ජා බන්ධනස්ස දුබ්බිනිම්මොචනහෙතුතො. ආරම්මණං බලවං හොති මනුඤ්ඤභාවෙන චෙව තත්ථ තණ්හාභිනිවෙසස්ස දළ්හභාවෙන ච.

विभिन्न अभिरुचियों (अध्याशय) वाला होने के कारण छह प्राणी छह आयतनों के समान हैं, और उनकी विभिन्न अभिरुचियों को विभिन्न विषयों की ओर झुकाव के रूप में देखा जाना चाहिए। उन्हें बाँधने के कारण 'तृष्णा' दृढ़ रस्सी के समान है। बन्धन से मुक्त होना कठिन होने के कारण 'अविद्या' बीच की गाँठ के समान है। आलम्बन प्रिय होने के कारण और वहाँ तृष्णा के अभिनिवेश (जुड़ाव) के दृढ़ होने के कारण बलवान होता है।

සරික්ඛකෙන වා උපමාය ආහරණපක්ඛෙ. අප්පනාති සංසන්දනා. පාළියංයෙව අප්පිතා උපමා ‘‘එවමෙව ඛො’’තිආදිනා. රූපචිත්තාදිවිසමනින්නත්තා චක්ඛුස්ස විසමජ්ඣාසයතා. එස නයො සෙසෙසුපි.

समान उपमा के द्वारा लाने के पक्ष में। 'अप्पना' का अर्थ तुलना (संयोजन) है। पालि में ही 'एवमेव खो' आदि के द्वारा उपमा अर्पित की गई है। रूप, चित्त आदि की विषमता की ओर झुकाव होने के कारण चक्षु की विषमता में रुचि (विषम-अध्याशयता) होती है। यही नियम शेष (इन्द्रियों) में भी है।

කණ්ණච්ඡිද්දකූපකෙති කණ්ණච්ඡිද්දසඤ්ඤිතෙ ආවාටෙ. තස්සාති සොතස්ස. පච්චයො හොතීති උපනිස්සයො හොති තෙන විනා සද්දග්ගහණස්ස අභාවතො. ‘‘අජටාකාසොපි වට්ටති එවා’’ති වත්වා තස්ස පච්චයභාවං දස්සෙතුං ‘‘අන්තොලෙණස්මි’’න්තිආදි වුත්තං. ධාතුපරම්පරා ඝට්ටෙන්තොති භූතපරම්පරාසඞ්ඝට්ටෙන්තො.

'कण्णच्छिद्दकूपके' का अर्थ कान के छेद रूपी गड्ढे में है। 'तस्स' का अर्थ श्रोत्र (कान) का है। 'प्रत्यय होता है' का अर्थ उपनिस्सय (कारण) होता है, क्योंकि उसके बिना शब्द ग्रहण का अभाव होता है। 'अजटाकाश भी उपयुक्त ही है' ऐसा कहकर उसके प्रत्यय-भाव को दिखाने के लिए 'अन्तोलेणस्मिं' (गुफा के भीतर) आदि कहा गया है। 'धातु-परम्परा को संघट्टित करते हुए' का अर्थ भूत-परम्परा को संघट्टित करते हुए है।

එවං සන්තෙති එවං භූතපරම්පරාවසෙන සද්දෙ සොතපථමාගච්ඡන්තෙ. සම්පත්තගොචරතා හොති සොතස්ස. ඝානාදීනං විය ‘‘දූරෙ සද්දො’’ති ජානනං න සම්භවෙය්‍ය සම්පත්තගාහිභාවතො. තථා තථා ජානනාකාරො හොති මනොවිඤ්ඤාණස්ස ගහණාකාරවිසෙසතො. සොතවිඤ්ඤාණප්පවත්ති පන උභයත්ථ සමානාව. දූරෙ ඨිතොපි සද්දො තාදිසෙ ඨානෙ [Pg.349] පටිඝොසාදීනං පච්චයො හොති අයොකන්තො විය අයොචලනස්සාති දට්ඨබ්බං. ධම්මතාති ධම්මසභාවො, සද්දස්ස සො සභාවොති අත්ථො. තතො තතො සවනං හොති ආකාසසඤ්ඤිතස්ස උපනිස්සයස්ස ලබ්භනතො. යදි පන සොතං සම්පත්තගාහී සියා, චිත්තසමුට්ඨානසද්දො සොතවිඤ්ඤාණස්ස ආරම්මණපච්චයො න සියා. පට්ඨානෙ ච අවිසෙසෙන ‘‘සද්දායතනං සොතවිඤ්ඤාණස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති වුත්තො, බහිද්ධා ච චිත්තජස්ස සද්දස්ස සම්භවො නත්ථි. අථ වා චිත්තජො සද්දො ධාතුපරම්පරාය සොතපසාදං ඝට්ටෙති, න සො චිත්තජො සද්දො, යො පරම්පරාය පවත්තො. උතුජො හි සො, තස්මා යථුප්පන්නො සද්දො, තත්ථ ඨිතොව සොතපසාදස්ස ආපාථං ආගච්ඡතීති නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං. තෙන වුත්තං ‘‘අසම්පත්තගොචරමෙවෙත’’න්ති.

ऐसा होने पर, इस प्रकार भूत-परम्परा के वश से शब्द के श्रोत्र-पथ में आने पर। श्रोत्र की 'सम्पत्त-गोचरता' (विषय का इन्द्रिय तक पहुँचना) होती है। घ्राण आदि के समान 'दूर शब्द है' ऐसा जानना सम्भव नहीं होगा क्योंकि यह 'सम्पत्त-ग्राही' (सम्पर्क से ग्रहण करने वाला) है। उस-उस प्रकार का ज्ञान का आकार मनोविज्ञान के ग्रहण करने के विशेष आकार के कारण होता है। किन्तु श्रोत्र-विज्ञान की प्रवृत्ति दोनों जगह समान ही है। दूर स्थित शब्द भी उस स्थान पर प्रतिध्वनि आदि का प्रत्यय होता है, जैसे चुम्बक लोहे के चलने का (कारण) होता है, ऐसा समझना चाहिए। 'धम्मता' का अर्थ धर्म-स्वभाव है, शब्द का वह स्वभाव है—यह अर्थ है। वहाँ-वहाँ से श्रवण होता है क्योंकि आकाश नामक उपनिस्सय (कारण) प्राप्त होता है। यदि श्रोत्र 'सम्पत्त-ग्राही' होता, तो चित्त-समुत्थान शब्द श्रोत्र-विज्ञान का आलम्बन-प्रत्यय नहीं होता। और पट्ठान में सामान्य रूप से 'शब्दायतन श्रोत्र-विज्ञान का आलम्बन-प्रत्यय के द्वारा प्रत्यय है' ऐसा कहा गया है, और बाहर चित्तज शब्द का सम्भव नहीं है। अथवा चित्तज शब्द धातु-परम्परा से श्रोत्र-प्रसाद को संघट्टित करता है, वह चित्तज शब्द नहीं है जो परम्परा से प्रवृत्त हुआ है। क्योंकि वह ऋतुज है, इसलिए जहाँ शब्द उत्पन्न हुआ है, वहीं स्थित होकर ही श्रोत्र-प्रसाद के मार्ग में आता है—ऐसा यहाँ निष्कर्ष निकालना चाहिए। इसीलिए कहा गया है—'यह असम्पत्त-गोचर ही है'।

තදා එකග්ගචිත්තතං ආපජ්ජති පරිස්සයානං අභාවතො. නාසච්ඡිද්දසඞ්ඛාතආකාසසන්නිස්සයෙ වත්තනතො ඝානං ආකාසජ්ඣාසයං වුත්තං. වාතෙන විනා ගන්ධගහණස්ස අසම්භවතො වාතූපනිස්සයගන්ධගොචරං. තෙනාහ ‘‘තථා හී’’තිආදි.

तब उपद्रवों के अभाव के कारण एकाग्रचित्तता को प्राप्त होता है। नासिका-छिद्र नामक आकाश के आश्रय में रहने के कारण घ्राण को 'आकाश-अध्याशय' कहा गया है। वायु के बिना गन्ध-ग्रहण के असम्भव होने के कारण (घ्राण) वायु-उपनिस्सय वाला गन्ध-गोचर है। इसीलिए 'तथा ही' आदि कहा गया है।

ගාමතො ලද්ධබ්බං ආහාරං ගාමං, තන්නින්නතාය ගාමජ්ඣාසයතා වුත්තා. තථා හි ජීවිතනිමිත්තං රසො ජීවිතං, තස්මිං නින්නතාය තං අව්හායතීති ජිව්හා. න සක්කා ඛෙළෙන අතෙමිතස්ස රසං ජානිතුං, තස්මා ආපොසන්නිස්සිතරසාරම්මණා ජිව්හාති.

गाँव से प्राप्त होने वाले आहार के कारण 'गाँव' (कहा गया), उसकी ओर झुकाव होने से 'ग्रामाध्याशयता' कही गई है। क्योंकि जीवन के निमित्त रस ही जीवन है, उसमें झुकाव होने के कारण उसे बुलाती है, इसलिए वह 'जिव्हा' है। लार (थूक) से गीला न किए गए (पदार्थ) का रस जानना सम्भव नहीं है, इसलिए जिव्हा 'आपो-सन्निश्रित' (जल-आश्रित) रस-आलम्बन वाली है।

ආමකසුසානතො බහි. උපාදිණ්ණකජ්ඣාසයොති උපාදිණ්ණකනින්නො. කායපසාදසන්නිස්සයභූතාය පථවියා ඵොට්ඨබ්බාරම්මණෙ ඝටිතෙ එව තත්ථ විඤ්ඤාණුප්පත්ති, න අඤ්ඤථාති වුත්තං ‘‘පථවීසන්නිස්සිතඵොට්ඨබ්බාරම්මණො’’ති. තථා හීතිආදි කායස්ස උපාදිණ්ණකජ්ඣාසයතාය සාධකං. අජ්ඣත්තිකබාහිරාති අජ්ඣත්තිකා බාහිරා වා. අස්සාති කායස්ස. සුසන්ථතස්සාතිආදි තස්ස පථවියා පච්චයභාවදස්සනං.

आमक-श्मशान से बाहर। 'उपादिण्णकज्झासयो' का अर्थ उपात्त (शरीर) की ओर झुकाव वाला है। काय-प्रसाद के आश्रयभूत पृथ्वी (धातु) के स्प्रष्टव्य-आलम्बन से टकराने पर ही वहाँ विज्ञान की उत्पत्ति होती है, अन्यथा नहीं—यह 'पृथ्वी-सन्निश्रित-स्प्रष्टव्य-आलम्बन' कहा गया है। 'तथा ही' आदि काय की उपात्त-अध्याशयता का साधक है। 'अज्झत्तिकबाहिरा' का अर्थ आध्यात्मिक या बाह्य है। 'अस्स' का अर्थ इस काय का है। 'सुसन्थतस्स' आदि उस पृथ्वी के प्रत्यय-भाव का दर्शन है।

නානජ්ඣාසයොති නානාරම්මණනින්නො. තෙන මනස්ස මක්කටස්ස විය අනවට්ඨිතතං දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘දිට්ඨපුබ්බෙපී’’තිආදි. මූලභවඞ්ගග්ගහණෙන පිට්ඨිභවඞ්ගං නිවත්තෙති. අස්සාති මනස්ස. එවං කිරියමයං විඤ්ඤාණං දට්ඨබ්බං. නානත්තන්ති භෙදො.

'नानाज्झासयो' का अर्थ अनेक आलम्बनों की ओर झुकाव वाला है। उससे मन की बन्दर के समान अस्थिरता को दिखाते हैं। इसीलिए 'दिट्ठपुब्बेपि' आदि कहा गया है। मूल-भवङ्ग के ग्रहण से पृष्ठ-भवङ्ग को निवृत्त करते हैं। 'अस्स' का अर्थ इस मन का है। इस प्रकार क्रियामय विज्ञान को देखना चाहिए। 'नानत्तं' का अर्थ भेद है।

යථාරුචිප්පවත්තියා [Pg.350] නිවාරණවසෙන බද්ධානං. නිබ්බිසෙවනභාවන්ති ලොලතාසඞ්ඛාතපරිප්ඵන්දස්ස අභාවං. නාකඩ්ඪතීති සවිසයෙ රූපාරම්මණෙ චිත්තසන්තානං, තංසමඞ්ගිනං වා පුග්ගලං නාකඩ්ඪති. පුබ්බභාගවිපස්සනාව කථිතා ආයතනමුඛෙන ‘‘එවඤ්හි වො, භික්ඛවෙ, සික්ඛිතබ්බ’’න්ති වුත්තත්තා.

अपनी रुचि के अनुसार प्रवृत्ति के निवारण के वश से बँधे हुओं का। 'निब्बिसेवनभावं' का अर्थ लोलुपता नामक चंचलता का अभाव है। 'नाकट्ठति' का अर्थ अपने विषय रूपाालम्बन में चित्त-सन्तान को, या उससे युक्त पुद्गल को नहीं खींचता है। आयतन के माध्यम से पूर्वभाग-विपश्यना ही कही गई है, क्योंकि 'भिक्षुओं, तुम्हें इस प्रकार सीखना चाहिए' ऐसा कहा गया है।

ඡප්පාණකොපමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

छप्पाणकोपम सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

11. යවකලාපිසුත්තවණ්ණනා

११. यवकलापि सुत्त की व्याख्या।

248. යවපුඤ්ජො සුපරිපක්කයවසමුදායො. කාජහත්ථාති දණ්ඩහත්ථා. පොථෙය්‍යුන්ති යථා යවසඞ්ඛාතං ධඤ්ඤං වණ්ටතො මුච්චති, එවං පොථෙය්‍යුං. යවෙ සාවෙත්වාති යවසීසතො යවෙ පොථනෙන මොචෙත්වා විවෙචෙත්වා.

२४८. 'यवपुञ्जो' का अर्थ भली-भाँति पके हुए जौ का ढेर है। 'काजहत्था' का अर्थ हाथ में डंडा लिए हुए। 'पोथेय्युं' का अर्थ जैसे जौ नामक धान्य डंठल से अलग हो जाता है, वैसे ही पीटें। 'यवे सावेत्वा' का अर्थ जौ की बालियों से जौ को पीटकर अलग करके, पृथक करके।

චතුමහාපථො විය ඡ ආයතනානි ආරම්මණදණ්ඩකෙහි හනනට්ඨානත්තා. යවකලාපී විය සත්තො තෙහි හඤ්ඤමානත්තා. ඡ බ්‍යාභඞ්ගියො විය සභාවතො ඡධාපි පච්චෙකං ඉට්ඨානිට්ඨමජ්ඣත්තවසෙන අට්ඨාරස ආරම්මණානි යවකලාපට්ඨානියස්ස සත්තස්ස හනනතො. භවපත්ථනාය අපරාපරුප්පත්තිං සන්ධාය ‘‘භවපත්ථනා කිලෙසා’’ති බහුවචනනිද්දෙසො. භවපත්ථනා ච තස්ස පච්චයභූතා කිලෙසා චාති භවපත්ථනාකිලෙසාති එවං වා එත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. යස්මා සත්තානං වට්ටදුක්ඛං නාම සබ්බම්පි තං භවපත්ථනාමූලකං, තස්මා වුත්තං ‘‘එවං සත්තා’’තිආදි. භවපත්ථනකිලෙසාති ච භවපත්ථනාමූලකං කිලෙසං.

चौराहे के समान छह आयतन हैं, क्योंकि वे आलम्बन रूपी डंडों से पीटे जाने के स्थान हैं। जौ के गट्ठर के समान सत्त्व है, क्योंकि वह उनके द्वारा पीटा जाता है। छह बहंगियों (काँवर) के समान स्वभाव से छह प्रकार के, प्रत्येक इष्ट, अनिष्ट और मध्यस्थ के भेद से अठारह आलम्बन हैं, जो जौ के गट्ठर के समान सत्त्व को पीटते हैं। भव की प्रार्थना (तृष्णा) के कारण बार-बार होने वाली उत्पत्ति के सन्दर्भ में 'भवपत्थना किलेसा' ऐसा बहुवचन निर्देश है। अथवा 'भव की प्रार्थना और उसके प्रत्ययभूत क्लेश'—इस प्रकार 'भवपत्थना-किलेसा' यहाँ अर्थ समझना चाहिए। चूँकि सत्त्वों का सारा वट्ट-दुःख (संसार-दुःख) भव की प्रार्थना पर आधारित है, इसलिए 'एवं सत्ता' आदि कहा गया है। 'भवपत्थना-किलेसा' का अर्थ भव की प्रार्थना पर आधारित क्लेश है।

භුම්මන්ති සමීපත්ථෙ භුම්මං. තෙනාහ ‘‘සුධම්මාය ද්වාරෙ’’ති. න කතන්ති දුක්ඛුප්පාදනං න කතං. නවගූථසූකරං වියාති නවගූථභක්ඛසූකරං විය. චිත්තෙනෙවාති යො බජ්ඣති, තස්ස චිත්තෙනෙව. තස්මාති යස්මා වෙපචිත්තිබන්ධනස්ස බන්ධනමුච්චනං විය, තස්මා ‘‘වෙපචිත්තිබන්ධන’’න්ති වුත්තං. ඤාණමොක්ඛං බන්ධනන්ති ඤාණෙන මුච්චනං බන්ධනං.

'भुम्मं' का अर्थ समीप के अर्थ में सप्तमी विभक्ति है। इसीलिए 'सुधर्मा के द्वार पर' कहा गया है। 'न कतं' का अर्थ दुःख उत्पन्न नहीं किया गया। 'नवगूथसूकरं विय' का अर्थ ताजे विष्ठा खाने वाले सूअर के समान। 'चित्तेनेव' का अर्थ जो बँधता है, उसके चित्त से ही। 'तस्मा' का अर्थ चूँकि वेपचित्ति के बन्धन से मुक्त होने के समान है, इसलिए 'वेपचित्ति-बन्धन' कहा गया है। 'ज्ञानमोक्षं बन्धनं' का अर्थ ज्ञान से मुक्त होने वाला बन्धन है।

මඤ්ඤමානොති පරිකප්පිතතණ්හාවසෙන ‘‘එතං මමා’’ති, දිට්ඨිවසෙන ‘‘එසො මෙ අත්තා’’ති, මානවසෙන ‘‘එසොහමස්මී’’ති මඤ්ඤන්තො. ඛන්ධවිනිමුත්තස්ස මඤ්ඤමානවත්ථුනො අභාවා ‘‘ඛන්ධෙ මඤ්ඤන්තො’’ති වුත්තං. එතන්ති ‘‘මාරස්සා’’ති [Pg.351] එතං සාමිවචනං. කිලෙසමාරෙන බද්ධොති කිලෙසමාරෙන තෙනෙව කිලෙසබන්ධනෙන බද්ධො. මුත්තොති එත්ථාපි එසෙව නයො.

'मञ्ञमानो' (कल्पना करते हुए) का अर्थ है परिकल्पित तृष्णा के वश में 'यह मेरा है', दृष्टि के वश में 'यह मेरा आत्मा है', और मान के वश में 'यह मैं हूँ' ऐसा मानना। स्कन्धों से मुक्त किसी मानने योग्य वस्तु के अभाव के कारण 'स्कन्धों में मानता हुआ' कहा गया है। 'एतं' (यह) यह 'मार का' इस अर्थ में षष्ठी विभक्ति है। 'क्लेशमार से बद्ध' का अर्थ है उसी क्लेश-बन्धन द्वारा क्लेशमार से बँधा हुआ। 'मुक्त' के विषय में भी यही नियम है।

තණ්හාමඤ්ඤනාය සති දිට්ඨිමානමඤ්ඤනානං පසඞ්ගො එව නත්ථීති යථා ‘‘අස්මී’’ති පදෙන දිට්ඨිමානමඤ්ඤනා වුත්තා හොන්ති, එවං තණ්හාමඤ්ඤිතාපීති වුත්තං ‘‘අස්මීති පදෙන තණ්හාමඤ්ඤිතං වුත්ත’’න්ති. අයමහමස්මීති පදෙන දිට්ඨිමඤ්ඤිතන්ති එතරහි ලබ්භමානදිට්ඨිවත්ථුවසෙනෙව. භවිස්සන්ති අනාගතදිට්ඨිවත්ථුපරිකප්පනවසෙනෙව දිට්ඨිමඤ්ඤිතං. යෙභුය්‍යෙන හි අනාගතාලිඞ්ගනා සස්සතදිට්ඨි. උච්ඡෙදවසෙන දිට්ඨිමඤ්ඤිතමෙවාති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. රූපීතිආදීනි පදානි. සස්සතස්සෙවාති සස්සතගාහස්සෙව පභෙදදීපනානි. යස්මා මඤ්ඤිතං ආබාධවසෙන රොගො, අන්තොදොසවසෙන ගණ්ඩො, අඞ්ගනිකන්තවසෙන සල්ලං, තස්මා ඉමෙහි තණ්හාදීහි කිලෙසෙහි පාකටචලනවසෙන ඉඤ්ජන්ති චෙව, අපාකටසඤ්චලනවසෙන ඵන්දන්ති ච. පපඤ්චිතං සංසාරෙ චිරායනං දට්ඨබ්බං, ඛන්ධසන්තානස්ස වා විත්ථාරණං. පමත්තාකාරප්පත්තා මුච්ඡනාකාරප්පත්තා. තෙසන්ති තණ්හාදිට්ඨිකිලෙසානං. ආකාරදස්සනත්ථන්ති පවත්තිආකාරදස්සනත්ථං.

तृष्णा-कल्पना होने पर दृष्टि और मान की कल्पनाओं का प्रसंग ही नहीं होता, जैसे 'अस्मि' (हूँ) पद से दृष्टि और मान की कल्पनाएँ कही गई हैं, वैसे ही तृष्णा-कल्पना भी कही गई है, इसलिए कहा गया है 'अस्मि पद से तृष्णा-कल्पना कही गई है'। 'यह मैं हूँ' इस पद से दृष्टि-कल्पना वर्तमान में प्राप्त दृष्टि-वस्तु के वश में ही है। 'होंगे' यह भविष्य की दृष्टि-वस्तु की कल्पना के वश में दृष्टि-कल्पना है। प्रायः भविष्य का आलम्बन लेने वाली शाश्वत-दृष्टि होती है। उच्छेद के वश में भी दृष्टि-कल्पना ही है, ऐसा संबंध जोड़ना चाहिए। 'रूपी' आदि पद शाश्वत-ग्राह के ही भेदों को प्रकाशित करने वाले हैं। चूँकि कल्पना बाधा के कारण रोग है, आंतरिक दोष के कारण फोड़ा है, और चुभने के कारण शल्य है, इसलिए इन तृष्णा आदि क्लेशों के कारण प्रकट चंचलता के वश में वे 'इञ्जन्ति' (काँपते) हैं और अप्रकट चंचलता के वश में 'फन्दन्ति' (फड़कते) हैं। 'प्रपञ्चित' का अर्थ संसार में विलम्ब समझना चाहिए, या स्कन्ध-सन्तान का विस्तार। 'प्रमत्त' और 'मूर्च्छित' अवस्था को प्राप्त। 'उनका' अर्थात् तृष्णा, दृष्टि और क्लेशों का। 'आकार दिखाने के लिए' अर्थात् प्रवृत्ति के आकार को दिखाने के लिए।

මානො නාම ‘‘සෙය්‍යොහමස්මී’’තිආදිනා මජ්ජනාකාරප්පවත්ති. තණ්හාය සම්පයුත්තමානවසෙනාති කස්මා වුත්තං? නනු සබ්බො මානො තණ්හාසම්පයුත්තො? සති හි බ්‍යභිචාරෙ විසෙසනං ඉච්ඡිතබ්බන්ති. සච්චමෙතං, තණ්හා පන අත්ථි මානස්ස පච්චයභූතා, අත්ථි මානස්ස අප්පච්චයභූතා, යතො මානො අනියතො වුච්චති. තථා හි පට්ඨානෙ ‘‘සංයොජනං ධම්මං පටිච්ච සංයොජනො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා’’ති එත්ථ සංයොජනානි සංයොජනෙහි යථාලාභං යොජෙත්වා දස්සිතයොජනාය ‘‘කාමරාගසංයොජනං පටිච්ච මානසංයොජනං අවිජ්ජාසංයොජන’’න්ති වත්වා ‘‘කාමරාගසංයොජනං පටිච්ච අවිජ්ජාසංයොජන’’න්ති, ‘‘මානසංයොජනං පටිච්ච භවරාගසංයොජනං අවිජ්ජාසංයොජන’’න්ති ච වත්වා ‘‘භවරාගසංයොජනං පටිච්ච අවිජ්ජාසංයොජන’’න්ති වුත්තං. එත්ථ ච කාමරාගභවරාගසංයොජනෙහි මානස්ස අනියතභාවො පකාසිතො. තත්ථ යා තණ්හා බලවතී, තං සන්ධාය ඉදං වුත්තං ‘‘තණ්හාය සම්පයුත්තමානවසෙනා’’ති. බලවතණ්හාසම්පයුත්තො හි මානො සයම්පි බලවා හුත්වා අස්මීති සවිසෙසං මජ්ජනවසෙන පවත්තතීති.

'मान' का अर्थ है 'मैं श्रेष्ठ हूँ' आदि के द्वारा मद (अहंकार) के आकार में प्रवृत्ति। 'तृष्णा से सम्प्रयुक्त मान के वश में' ऐसा क्यों कहा गया? क्या सभी मान तृष्णा से सम्प्रयुक्त नहीं होते? व्यभिचार (अपवाद) होने पर ही विशेषण की इच्छा की जाती है। यह सत्य है, किन्तु तृष्णा मान के लिए प्रत्यय (कारण) भी होती है और अप्रत्यय भी, इसलिए मान को अनियत कहा जाता है। जैसा कि पट्ठान में 'संयोजन धर्म के प्रत्यय से संयोजन धर्म उत्पन्न होता है हेतु-प्रत्यय से' यहाँ संयोजनों को संयोजनों के साथ यथालाभ जोड़कर दिखाई गई योजना में 'कामराग-संयोजन के प्रत्यय से मान-संयोजन और अविद्या-संयोजन' कहकर, 'कामराग-संयोजन के प्रत्यय से अविद्या-संयोजन', 'मान-संयोजन के प्रत्यय से भवरोग-संयोजन और अविद्या-संयोजन' तथा 'भवरोग-संयोजन के प्रत्यय से अविद्या-संयोजन' कहा गया है। यहाँ कामराग और भवरोग संयोजनों से मान की अनियतता प्रकाशित की गई है। वहाँ जो तृष्णा बलवती है, उसे लक्ष्य कर यह कहा गया है 'तृष्णा से सम्प्रयुक्त मान के वश में'। बलवती तृष्णा से सम्प्रयुक्त मान स्वयं भी बलवान होकर 'अस्मि' (हूँ) इस विशेष मद के वश में प्रवृत्त होता है।

දිට්ඨිවසෙනාති [Pg.352] මානමූලකදිට්ඨිවසෙන. ‘‘සෙය්‍යොහමස්මී’’තිආදිනා හි බහුලමානුපෙතස්ස පුග්ගලස්ස රූපාදීසු එකං උද්දිස්ස අයමහමස්මීති දිට්ඨියා උප්පන්නාය මානස්ස අප්පහීනත්තා මානොපි තත්ථ තත්ථෙව උප්පජ්ජති. ඉති මානමූලකං දිට්ඨිං සන්ධායාහ ‘‘අයමහමස්මීති දිට්ඨිවසෙන වුත්ත’’න්ති. චොදකො පන ඉමමත්ථං අජානන්තො අනුපලබ්භමානමෙව සම්පයොගත්ථං ගහෙත්වා ‘‘නනු චා’’තිආදිනා චොදෙති. ඉතරො ‘‘ආම නත්ථී’’ති තමත්ථං සම්පටිච්ඡිත්වා ‘‘මානස්ස පනා’’තිආදිනා පරිහාරමාහ. තස්සත්ථො වුත්තො එව.

'दृष्टि के वश में' अर्थात् मान-मूलक दृष्टि के वश में। 'मैं श्रेष्ठ हूँ' आदि के द्वारा अत्यधिक मान से युक्त पुद्गल के रूप आदि में से किसी एक को उद्देश्य कर 'यह मैं हूँ' ऐसी दृष्टि उत्पन्न होने पर, मान के प्रहीण न होने के कारण मान भी वहीं-वहीं उत्पन्न होता है। इस प्रकार मान-मूलक दृष्टि को लक्ष्य कर कहा गया है 'यह मैं हूँ, इस दृष्टि के वश में कहा गया है'। आक्षेपकर्ता (चोदक) इस अर्थ को न जानते हुए, न पाए जाने वाले सम्प्रयोग-अर्थ को लेकर 'क्या नहीं...' आदि से आक्षेप करता है। दूसरा 'हाँ, नहीं है' इस अर्थ को स्वीकार कर 'मान का तो...' आदि से परिहार (उत्तर) कहता है। उसका अर्थ कहा जा चुका है।

යවකලාපිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

यवकलापि सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

ආසීවිසවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

आशीविष वर्ग की व्याख्या समाप्त हुई।

චතුත්ථො පණ්ණාසකො.

चतुर्थ पन्नासक।

සළායතනසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

सळायतन संयुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

2. වෙදනාසංයුත්තං

२. वेदना संयुत्त।

1. සගාථාවග්ගො

१. सगाथा वर्ग।

1. සමාධිසුත්තවණ්ණනා

१. समाधि सुत्त की व्याख्या।

249. වෙදනා [Pg.353] ච පජානාතීති සච්චාභිසම්බොධවසෙන වුච්චමානවෙදනානං පජානනං සාතිසයසමාධානපුබ්බකන්ති භගවතා ‘‘සමාහිතො’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘උපචාරෙන වා අප්පනාය වා සමාහිතො’’ති. වෙදනාති තිස්සොපි වෙදනා. දුක්ඛසච්චවසෙනාති දුක්ඛසච්චභාවෙන, පරිජානනවසෙනාති අත්ථො. සම්භවන්ති සමුදයං තණ්හාවිජ්ජාකම්මඵස්සාදිප්පභෙදං උප්පත්තිකාරණං. තෙනාහ ‘‘සමුදයසච්චවසෙන පජානාතී’’ති. යත්ථාති යංනිමිත්තං, යං ආගම්ම කාමතණ්හාවිජ්ජාදිනිරොධා වෙදනානිරොධො, තෙසං අයං නිරොධො. නිබ්බානං ආරබ්භ අරියමග්ගප්පවත්තියා හි නිබ්බානං වෙදනානිරොධොති වුත්තො. ඛයං ගමෙතීති ඛයගාමී, තං ඛයගාමිනං. ඡාතං වුච්චති තණ්හා කාමානං පාතුකාමතාවසෙන පවත්තනතො, අච්චන්තමෙව සමුච්ඡින්නත්තා නත්ථි එතස්මිං ඡාතන්ති නිච්ඡාතො. තෙනාහ ‘‘නිත්තණ්හො’’ති. සම්මසනචාරවෙදනාති සම්මසනූපචාරවෙදනා. ද්වීහි පදෙහීති ‘‘සමාහිතො සම්පජානො’’ති ඉමෙහි ද්වීහි. ‘‘සතො’’ති පන ඉදං සම්පජානපදස්සෙව උපබ්‍රූහනන්ති අධිප්පායො. සෙසෙහි චතූහි චතුසච්චං කථිතං, ඉතරෙහි පන ද්වීහි චතුසච්චබුජ්ඣනමෙව කථිතං. සබ්බසඞ්ගාහිකොති සබ්බසභාවධම්මානං සඞ්ගණ්හනකො. තෙනාහ ‘‘චතුභූමකධම්මපරිච්ඡෙදො වුත්තො’’ති.

२४९. 'वेदनाओं को जानता है' अर्थात् सत्य के अभिसम्बोध के वश में कही जाने वाली वेदनाओं का ज्ञान अतिशय समाधिपूर्वक होता है, इसलिए भगवान ने 'समाहित' कहा है, ऐसा व्याख्याकार ने 'उपचार या अर्पणा से समाहित' कहा है। 'वेदना' अर्थात् तीनों ही वेदनाएँ। 'दुःख सत्य के वश में' अर्थात् दुःख सत्य के रूप में, परिज्ञान के वश में यह अर्थ है। 'सम्भव' अर्थात् समुदय, जो तृष्णा, अविद्या, कर्म, स्पर्श आदि भेदों वाला उत्पत्ति का कारण है। इसीलिए कहा 'समुदय सत्य के वश में जानता है'। 'जहाँ' अर्थात् जिस निमित्त से, जिसे प्राप्त कर काम-तृष्णा, अविद्या आदि के निरोध से वेदना का निरोध होता है, उनका यह निरोध है। निर्वाण को आलम्बन बनाकर आर्यमार्ग की प्रवृत्ति होने से निर्वाण को 'वेदना-निरोध' कहा गया है। 'क्षय को प्राप्त कराता है' अर्थात् क्षयगामी, उस क्षयगामी को। तृष्णा को 'छात' (भूख) कहा जाता है क्योंकि वह कामनाओं के प्रकट होने की इच्छा के वश में प्रवृत्त होती है, उसके पूर्णतः उच्छिन्न हो जाने के कारण जिसमें यह 'छात' नहीं है, वह 'निच्छात' है। इसीलिए कहा 'नित्तण्हो' (तृष्णा रहित)। 'सम्मासनचार वेदना' अर्थात् सम्मसन-उपचार वेदना। 'दो पदों से' अर्थात् 'समाहित और सम्प्रजान' इन दो से। 'सतो' (स्मृतिमान) यह पद सम्प्रजान पद का ही उपबृंहण (विस्तार) है, यह अभिप्राय है। शेष चार पदों से चार सत्यों को कहा गया है, अन्य दो से चार सत्यों के बोध को ही कहा गया है। 'सबका संग्रह करने वाला' अर्थात् सभी स्वभाव धर्मों का संग्रह करने वाला। इसीलिए कहा 'चार भूमियों वाले धर्मों का परिच्छेद कहा गया है'।

සමාධිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

समाधि सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

2. සුඛසුත්තවණ්ණනා

२. सुख सुत्त की व्याख्या।

250. දුක්ඛං න හොතීති අදුක්ඛං, සුඛං න හොතීති අසුඛං, ම-කාරො පදසන්ධිකරො. අදුක්ඛමසුඛන්ති වෙදයිතසද්දාපෙක්ඛාය නපුංසකනිද්දෙසො. සපරසන්තානගතෙ සන්ධාය අජ්ඣත්තබහිද්ධාගහණන්ති ආහ ‘‘අත්තනො ච පරස්ස චා’’ති. තෙන සබ්බම්පි වෙදයිතං ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. නස්සනසභාවන්ති ඉත්තරඛණතාය [Pg.354] භඞ්ගතො උද්ධං අපස්සිතබ්බසභාවං. පලොකො භෙදො එතස්ස අත්ථීති පලොකිනං. තෙනාහ ‘‘භිජ්ජනසභාව’’න්ති. ඤාණෙන ඵුසිත්වා ඵුසිත්වාති පුබ්බභාගෙ විපස්සනාඤාණෙන අනිච්චා පභඞ්ගුනොති ආරම්මණතො, උත්තරකාලං අසම්මොහතො මග්ගපරම්පරාය ඵුසිත්වා ඵුසිත්වා වයං පස්සන්තො. විරජ්ජතීති මග්ගවිරාගෙන විරජ්ජති. සම්මසනචාරවෙදනා කථිතා ආරද්ධවිපස්සකානං වසෙන දෙසනාති. ලොකියලොකුත්තරෙහි ඤාණෙහි යාථාවතො පරිජානනං පටිවිජ්ඣනං ඤාණඵුසනං.

२५०. 'दुःख नहीं है' इसलिए 'अदुःख' है, 'सुख नहीं है' इसलिए 'असुख' है, 'म' कार पद-सन्धि करने वाला है। 'अदुक्खमसुखं' यह 'वेदयित' (अनुभव) शब्द की अपेक्षा से नपुंसक लिंग का निर्देश है। अपने और दूसरे के सन्तान (प्रवाह) में होने के कारण 'अध्यात्म-बहिर्धा' (आन्तरिक-बाह्य) ग्रहण के लिए कहा है - "अपना और दूसरे का"। इससे समझना चाहिए कि सभी वेदयित (अनुभव) ग्रहण कर लिए गए हैं। 'नस्सनस्वभाव' का अर्थ है क्षणभंगुर होने के कारण विनाश के बाद न देखे जाने योग्य स्वभाव वाला। 'पलोक' (विनाश) जिसका भेद (टूटने वाला) है, वह 'पलोकिन' है। इसीलिए कहा है - "भिजनस्वभाव" (टूटने वाला स्वभाव)। 'ज्ञान से स्पर्श कर-करके' का अर्थ है पूर्व भाग में विपश्यना ज्ञान के द्वारा 'अनित्य और भंगुर' इस आलम्बन से, और उत्तर काल में असम्मोह (मोह रहित) होकर मार्ग-परम्परा से स्पर्श कर-करके क्षय को देखते हुए। 'विरक्त होता है' का अर्थ है मार्ग-विराग से विरक्त होता है। सम्मसन (परीक्षण) के योग्य वेदना कही गई है, यह देशना आरब्ध-विपश्यकों के वश से है। लौकिक और लोकोत्तर ज्ञानों के द्वारा यथार्थ रूप से परिज्ञान, प्रतिवेध ही 'ज्ञान-स्पर्श' है।

සුඛසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

सुखसुत्त-वर्णना समाप्त हुई।

3. පහානසුත්තවණ්ණනා

३. पहानसुत्त-वर्णना

251. සබ්බම්පි අට්ඨසතපභෙදං තණ්හං ඡින්දි සමුච්ඡෙදපහානවසෙන පජහි. තෙනාහ ‘‘සමුච්ඡින්දී’’ති. යදග්ගෙන තණ්හා සබ්බසො සමුච්ඡින්නා, තදග්ගෙන සබ්බානිපි සඤ්ඤොජනානීති ආහ ‘‘දසවිධම්පී’’තිආදි. සම්මාති සුට්ඨු. පහානඤ්ච නාම උපායෙන ඤායෙන පහානන්ති ආහ ‘‘හෙතුනා කාරණෙනා’’ති. දස්සනාභිසමයාති අසම්මොහපටිවෙධා. අරහත්තමග්ගො හි උප්පජ්ජමානොව සභාවපටිච්ඡාදකං මොහං විද්ධංසෙන්තො එව පවත්තති, තෙන මානො යාථාවතො දිට්ඨො නාම හොති, අයමස්ස දස්සනාභිසමයො. යථා හි සූරියෙ උට්ඨිතෙ අන්ධකාරො විද්ධංසියමානො විහතො, එවං අරහත්තමග්ගෙ උප්පජ්ජමානෙ සො සබ්බසො පහීනො එව හොති, න තස්මිං සන්තානෙ පතිට්ඨං ලභති, අයමස්ස පහානාභිසමයො. තෙන වුත්තං ‘‘අරහත්තමග්ගො හී’’තිආදි. කිච්චවසෙනාති අසම්මොහපටිවෙධසඞ්ඛාතස්ස දස්සනකිච්චස්ස අනිප්ඵාදනවසෙන.

२५१. सभी एक सौ आठ प्रकार की तृष्णा को काट दिया, समुच्छेद-प्रहाण के वश से त्याग दिया। इसीलिए कहा - "समुच्छिन्दी" (समूल काट दिया)। जिस क्षण से तृष्णा पूरी तरह से कट गई, उसी क्षण से सभी संयोजन भी (कट गए), इसीलिए कहा - "दस प्रकार के भी" आदि। 'सम्मा' का अर्थ है भली-भाँति। प्रहाण का अर्थ उपाय और न्याय (विधि) से प्रहाण है, इसीलिए कहा - "हेतु से, कारण से"। 'दशनाभिसमय' का अर्थ है असम्मोह-प्रतिवेध। अर्हत् मार्ग उत्पन्न होते ही स्वभाव को ढकने वाले मोह को नष्ट करते हुए ही प्रवृत्त होता है, उससे मान यथार्थ रूप से देखा गया होता है, यह इसका दर्शनाभिसमय है। जैसे सूर्य के उदय होने पर अन्धकार नष्ट और विनष्ट हो जाता है, वैसे ही अर्हत् मार्ग के उत्पन्न होने पर वह (मान) पूरी तरह से प्रहीण ही हो जाता है, उस सन्तान में प्रतिष्ठा प्राप्त नहीं करता, यह इसका प्रहाणाभिसमय है। इसीलिए कहा गया है - "अर्हत् मार्ग ही" आदि। 'कृत्य के वश से' का अर्थ है असम्मोह-प्रतिवेध संज्ञक दर्शन-कृत्य के निष्पादन के वश से।

යෙ ඉමෙ චත්තාරො අන්තාති සම්බන්ධො. මරියාදන්තොති මරියාදසඞ්ඛාතො අන්තො. එස නයො සෙසත්තයෙපි. තෙසූති චතූසු අන්තෙසු. අදුං චතුත්ථකොටිසඞ්ඛාතං සබ්බස්සෙව වට්ටදුක්ඛස්ස අන්තං පරිච්ඡෙදං අරහත්තමග්ගෙන මානස්ස දිට්ඨත්තා පහීනත්තා ච අකාසීති යොජනා. සමුස්සයො අත්තභාවො.

"ये जो चार अन्त हैं" यह सम्बन्ध है। 'मर्यादान्त' का अर्थ है मर्यादा संज्ञक अन्त। यही नियम शेष तीन में भी है। 'उनमें' यानी चार अन्तों में। 'अदुं' (उस) चौथी कोटि संज्ञक समस्त वट्ट-दुःख के अन्त (परिच्छेद) को अर्हत् मार्ग के द्वारा मान के देखे जाने और प्रहीण होने के कारण किया - यह योजना है। 'समुच्चय' का अर्थ आत्मभाव (शरीर) है।

න රිඤ්චතීති න විවෙචෙති න විස්සජ්ජෙති. තෙනාහ ‘‘සම්පජඤ්ඤං න ජහතී’’ති, සම්පජඤ්ඤං න පරිච්චජතීති අත්ථො. සඞ්ඛ්‍යං නොපෙතීති ඉමස්ස ‘‘දිට්ඨධම්මෙ අනාසවො’’ති [Pg.355] ඉමස්ස වසෙන අත්ථං වදන්තො ‘‘රත්තො දුට්ඨො’’ති අවොච සඋපාදිසෙසනිබ්බානවසෙන. සඞ්ඛ්‍යං නොපෙතීති වා දිට්ඨෙ-ධම්මෙ අනාසවො ධම්මට්ඨො වෙදගූ කායස්ස භෙදා මනුස්සො දෙවොති වා පඤ්ඤත්තිං න උපෙතීති අනුපාදිසෙසනිබ්බානවසෙනපි අත්ථො වත්තබ්බො. එත්ථ ච සුඛාදීසු වෙදනාසු යථාක්කමං රාගානුසයාදයො කථිතාති ආහ – ‘‘ඉමස්මිං සුත්තෙ ආරම්මණානුසයො කථිතො’’ති. යො හි රාගාදි පච්චයසමවායෙ අතිඉට්ඨාදීසු උප්පජ්ජනාරහො මග්ගෙන අප්පහීනො, සො ‘‘රාගානුසයො’’තිආදිනා වුත්තො, අප්පහීනත්ථො සො මග්ගෙන පහාතබ්බො, න පරියුට්ඨානාභිභවත්ථොති.

'न रिञ्चति' का अर्थ है पृथक नहीं करता, त्यागता नहीं है। इसीलिए कहा - "सम्प्रजन्य को नहीं छोड़ता है", सम्प्रजन्य का परित्याग नहीं करता है - यह अर्थ है। 'संख्या को प्राप्त नहीं होता' इसका "दृष्ट धर्म में अनास्रव" इसके वश से अर्थ कहते हुए स-उपादिशेष निर्वाण के वश से "रक्त, दुष्ट" कहा। अथवा 'संख्या को प्राप्त नहीं होता' का अर्थ दृष्ट धर्म में अनास्रव, धर्मस्थ, वेदज्ञ, काया के भेद के बाद 'मनुष्य' या 'देव' इस प्रज्ञप्ति (नाम) को प्राप्त नहीं होता - यह अनुपधिशेष निर्वाण के वश से भी अर्थ कहना चाहिए। और यहाँ सुखादि वेदनाओं में यथाक्रम राग-अनुशय आदि कहे गए हैं, इसीलिए कहा - "इस सूत्र में आलम्बन-अनुशय कहा गया है"। जो राग आदि प्रत्ययों के समूह में अति-इष्ट आदि में उत्पन्न होने योग्य है और मार्ग के द्वारा प्रहीण नहीं हुआ है, वह "रागानुशय" आदि के रूप में कहा गया है, अप्रहीण अर्थ वाला वह मार्ग के द्वारा प्रहाण करने योग्य है, न कि पर्युत्थान के अभिभव के अर्थ में।

පහානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

पहानसुत्त-वर्णना समाप्त हुई।

4. පාතාලසුත්තවණ්ණනා

४. पातालसुत्त-वर्णना

252. යත්ථ පතිට්ඨා නත්ථි එකන්තිකාති එකන්තිකස්ස මහතො පාතස්ස අලන්ති අයමෙත්ථ අත්ථො අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘නත්ථි එත්ථ පතිට්ඨා’’ති. අසම්භූතත්ථන්ති න සම්භූතත්ථං, මුසාති අත්ථො. සොති අස්සුතවා පුථුජ්ජනො. යං තං උදකං පතතීති යොජනා. යස්මා සමුද්දපිට්ඨෙ අන්තරන්තරා වෙරම්භවාතසදිසො මහාවාතො උට්ඨහිත්වා මහාසමුද්දෙ උදකං උග්ගච්ඡාපෙති, තං කදාචි චක්කවාළාභිමුඛං, කදාචි සිනෙරුපාදාභිමුඛං ගන්ත්වා තං පතිහනති, තස්මා වුත්තං ‘‘බලවාමුඛං මහාසමුද්දස්සා’’තිආදි. වෙගෙන පක්ඛන්දිත්වාති මහතා වාතවෙගෙන සමුද්ධතං තෙනෙව වෙගෙන පක්ඛන්දන්තඤ්ච හුත්වා. මහානරකපපාතො වියාති යොජනායාමවිත්ථාරගම්භීරසොබ්භපපාතො විය හොති. තථාරූපානන්ති තත්ථ වසිතුං සමත්ථානං. අසන්තන්ති අභූතං. අත්ථවසෙන හි වාචා අභූතං නාම.

२५२. "जहाँ प्रतिष्ठा (आधार) नहीं है" का अर्थ है एकान्तिक रूप से बड़े पतन के लिए पर्याप्त - यह अर्थ यहाँ अभिप्रेत है, इसीलिए कहा - "यहाँ प्रतिष्ठा नहीं है"। 'असम्भूतत्थं' का अर्थ है जो सम्भूत (सत्य) नहीं है, यानी 'मृषा' (झूठ)। 'वह' यानी वह अश्रुतवान् पृथग्जन। "जो वह जल गिरता है" यह योजना है। क्योंकि समुद्र की सतह पर समय-समय पर वेरम्भ-वात के समान महावात उठकर महासमुद्र में जल को ऊपर उठाता है, वह कभी चक्रवाल की ओर, कभी सुमेरु के पाद की ओर जाकर टकराता है, इसीलिए कहा गया है - "महासमुद्र का बलवान मुख" आदि। 'वेग से कूदकर' का अर्थ है महान वायु के वेग से उछाला गया और उसी वेग से कूदता हुआ होकर। 'महानरक के प्रपात की तरह' यह योजना है - विस्तार और गहराई वाले गड्ढे के प्रपात की तरह होता है। 'तथारूपों के लिए' का अर्थ है वहाँ रहने में समर्थ लोगों के लिए। 'असन्त' का अर्थ है अभूत (जो न हो)। अर्थ के वश से वाणी 'अभूत' कहलाती है।

න පතිට්ඨාසීති පතිට්ඨං න ලභි. අනිබද්ධන්ති අනිබන්ධනත්ථං යංකිඤ්චි. දුබ්බලඤාණොති ඤාණබලරහිතො. ‘‘අස්සුතවා පුථුජ්ජනො’’ති වත්වා ‘‘සුතවා අරියසාවකො’’ති වුත්තත්තා ‘‘සොතාපන්නො ධුර’’න්ති වුත්තං. ඉතරෙසු අරියසාවකෙසු වත්තබ්බමෙව නත්ථි. තෙසඤ්හි වෙදනා සුපරිඤ්ඤාතා. බලවවිපස්සකො…පෙ… යොගාවචරොපි වට්ටති මත්තසො වෙදනානං පරිඤ්ඤාතත්තා.

'न पतिट्ठासि' का अर्थ है प्रतिष्ठा (आधार) प्राप्त नहीं की। 'अनिबद्धं' का अर्थ है बिना किसी बन्धन के जो कुछ भी। 'दुर्बलज्ञान' का अर्थ है ज्ञान के बल से रहित। "अश्रुतवान् पृथग्जन" कहकर "श्रुतवान् आर्यश्रावक" कहे जाने के कारण "स्रोतआपन्न मुख्य है" ऐसा कहा गया है। अन्य आर्यश्रावकों के विषय में तो कहना ही क्या है। क्योंकि उनके द्वारा वेदना भली-भाँति परिज्ञात है। बलवान विपश्यक...पे... योगावचर भी उपयुक्त है क्योंकि उसने वेदनाओं को मात्रा के अनुसार भली-भाँति जान लिया है।

පාතාලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

पातालसुत्त-वर्णना समाप्त हुई।

5. දට්ඨබ්බසුත්තවණ්ණනා

५. दिट्ठब्बसुत्त-वर्णना

253. විපරිණාමනවසෙන [Pg.356] දුක්ඛතො දට්ඨබ්බාති කිඤ්චාපි සුඛා, පරිණාමදුක්ඛතා පන සුඛවෙදනාය එකන්තිකාති. විනිවිජ්ඣනට්ඨෙනාති පීළනවසෙන අත්තභාවස්ස විජ්ඣනට්ඨෙන. හුත්වාති පච්චයසමාගමෙන උප්පජ්ජිත්වා. තෙන පාකභාවපුබ්බකො අත්තලාභො වුත්තො. අභාවාකාරෙනාති භඞ්ගුපගමනාකාරෙන. තෙන විද්ධංසභාවො වුත්තො. උභයෙන උදයබ්බයපරිච්ඡින්නතාය සිඛප්පත්තං අනිච්චතං දස්සෙති. ස්වායං හුත්වා අභාවාකාරො ඉතරාසුපි වෙදනාසු ලබ්භතෙව, අධිකො ච පන ද්වින්නං දුක්ඛසභාවො. දුක්ඛතාවසෙන පුරිමානං වෙදනානං දට්ඨබ්බතාය දස්සිතත්තා පච්ඡිමාය වෙදනාය එවං දට්ඨබ්බතා දස්සිතා. අද්දාති ඤාණගතියා සච්ඡිකත්වා අදක්ඛි. ඤාණගමනඤ්හෙතං, යදිදං දුක්ඛතො දස්සනං. සන්තසභාවං සුඛදුක්ඛතො උපසන්තරූපත්තා.

२५३. परिवर्तन के वश से दुःख के रूप में देखा जाना चाहिए - यद्यपि वे सुखद हैं, फिर भी सुखद वेदना के लिए विपरिणामदुःखता (परिवर्तन का दुःख) अनिवार्य है। 'भेदने के अर्थ में' का अर्थ है पीड़ा देने के वश से आत्मभाव को भेदने के अर्थ में। 'होकर' का अर्थ है प्रत्ययों के समागम से उत्पन्न होकर। इससे प्रत्यय-जन्य उत्पत्ति के बाद आत्म-लाभ कहा गया है। 'अभाव के आकार से' का अर्थ है भंग (विनाश) होने के आकार से। इससे विध्वंस स्वभाव कहा गया है। दोनों के द्वारा (उत्पत्ति और विनाश) उदय और व्यय से परिच्छिन्न होने के कारण चरम अनित्यता को दर्शाया गया है। यह 'होकर अभाव का आकार' अन्य वेदनाओं में भी पाया जाता है, और दो (दुःख और अदुःखमसुख) का दुःख स्वभाव अधिक है। दुःखता के वश से पूर्व की वेदनाओं को देखे जाने के रूप में दिखाए जाने के कारण, अन्तिम वेदना को इस प्रकार देखा जाना दिखाया गया है। 'अद्धा' का अर्थ है ज्ञान की गति से साक्षात्कार करके देखा। यह ज्ञान का गमन है, जो कि दुःख के रूप में देखना है। 'शान्त स्वभाव' का अर्थ है सुख और दुःख से उपशान्त रूप होने के कारण।

දට්ඨබ්බසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

दट्ठब्ब सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

6. සල්ලසුත්තවණ්ණනා

६. सल्ल सुत्त की व्याख्या।

254. ද්වීසු ජනෙසූති සුතවන්තඅස්සුතවන්තෙසු ද්වීසු ජනෙසු. අනුගතවෙධන්ති පුබ්බෙ පවත්තවෙධස්ස අනුගතවෙධං. බලවතරා දිගුණා විය හුත්වා දළ්හතරපවත්තියා. එවමෙවාති යථා විද්ධස්ස පුරිසස්ස අනුවෙධනා බලවතරා, එවමෙව. සමාධිමග්ගඵලානි නිස්සරණං වික්ඛම්භනසමුච්ඡෙදපටිප්පස්සද්ධිවසෙන. සමාධිසීසෙන හෙත්ථ ඣානඤ්ච ගහිතං. සො න ජානාති අනධිගතත්තා. නිස්සරණන්ති ජානාති අනිස්සරණමෙව. තාසං සමධිගතානං සුඛදුක්ඛවෙදනානං. න විප්පයුත්තො අප්පහීනකිලෙසත්තා. සඞ්ඛාතධම්මස්සාති සඞ්ඛාය පඤ්ඤාය පරිඤ්ඤාතචතුක්ඛන්ධස්ස. තෙනාහ ‘‘තුලිතධම්මස්සා’’ති. ඉමස්මිම්පි සුත්තෙ පුරිමසුත්තෙ විය ආරම්මණානුසයොව කථිතො, සො පන තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. අනුරොධවිරොධපහානස්ස වුත්තත්තා ඛීණාසවො ධුරං. අනාගාමීපි වට්ටති, තස්ස විරොධප්පහානං ලබ්භති.

२५४. 'दो जनों में' का अर्थ है श्रुतवान् और अश्रुतवान् इन दो जनों में। 'अनुगत-वेध' का अर्थ है पहले हुए वेध के पीछे होने वाला वेध। अधिक बलवान्, दुगुने के समान होकर दृढ़तर प्रवृत्ति के कारण। 'वैसे ही' का अर्थ है जैसे बिंधे हुए पुरुष का अनुवेध अधिक बलवान् होता है, वैसे ही। समाधि, मार्ग और फल निस्सरण हैं - विष्कम्भन, समुच्छेद और प्रतिप्रश्रब्धि के वश से। यहाँ 'समाधि' शब्द से ध्यान भी ग्रहण किया गया है। वह (अश्रुतवान्) प्राप्त न होने के कारण नहीं जानता है। 'निस्सरण' को वह अनिस्सरण ही जानता है। उन प्राप्त हुई सुख-दुःख वेदनाओं से। क्लेशों के प्रहीण न होने के कारण वह विप्रयुक्त (मुक्त) नहीं है। 'संख्यातधम्म' का अर्थ है प्रज्ञा के द्वारा चारों स्कन्धों को पूर्णतः जानने वाला। इसीलिए कहा गया है 'तुलितधम्म' (तुले हुए धर्म वाला)। इस सुत्त में भी पिछले सुत्त की तरह आलम्बन-अनुशय ही कहा गया है, उसे वहाँ कहे गए तरीके से ही समझना चाहिए। अनुनय (अनुरोध) और विरोध के प्रहाण के कहे जाने के कारण क्षीणासव मुख्य है। अनागामी भी इसमें आता है, क्योंकि उसका विरोध-प्रहाण पाया जाता है।

සල්ලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

सल्ल सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

7. පඨමගෙලඤ්ඤසුත්තවණ්ණනා

७. प्रथम गेलञ्ञ सुत्त की व्याख्या।

255. සද්දහිත්වා [Pg.357] ගිලානෙ උපට්ඨාතබ්බෙ මඤ්ඤිස්සන්තීති යොජනා. තත්ථාති තස්මිං ඨානෙ. කම්මට්ඨානානුයොගො සප්පායො යෙසං තෙ කම්මට්ඨානසප්පායා, සතිපට්ඨානරතාති අත්ථො. අනිච්චතං අනුපස්සන්තොති කායං පටිච්ච උප්පන්නාය වෙදනාය ච අනිච්චතං අනුපස්සන්තො. වයං අනුපස්සන්තොතිආදීසුපි එසෙව නයො. වයන්ති පන තාය එව ඛයසඞ්ඛාතං. විරාගන්ති විරජ්ජනං. පටිනිස්සග්ගන්ති පරිච්චාගපටිනිස්සග්ගං, පක්ඛන්දනපටිනිස්සග්ගම්පි වා.

२५५. योजना यह है कि श्रद्धा करके बीमारों की सेवा करनी चाहिए, ऐसा मानेंगे। 'वहाँ' का अर्थ है उस स्थान पर। जिनके लिए कर्मस्थान का अनुयोग अनुकूल है, वे 'कर्मस्थान-सप्राय' हैं, अर्थात् स्मृतिप्रस्थान में रत। 'अनित्यता का अनुपश्यना करते हुए' का अर्थ है शरीर के आश्रय से उत्पन्न वेदना की अनित्यता को देखते हुए। 'व्यय का अनुपश्यना करते हुए' आदि में भी यही विधि है। 'व्यय' का अर्थ उसी (वेदना) का क्षय संज्ञक विनाश है। 'विराग' का अर्थ है विरक्त होना। 'प्रतिनिसर्ग' का अर्थ है परित्याग-प्रतिनिसर्ग, अथवा प्रस्कन्दन-प्रतिनिसर्ग।

ආගමනීයපටිපදාති අරියමග්ගස්ස ආගමනට්ඨානියා පුබ්බභාගපටිපදා. පුබ්බභාගායෙව න ලොකුත්තරා. සම්පජඤ්ඤං පුබ්බභාගියමෙව. තිස්සො අනුපස්සනා පුබ්බභාගායෙව විපස්සනාපරියාපන්නත්තා. මිස්සකාති ලොකියලොකුත්තරමිස්සකා. භාවනාකාලො දස්සිතො ‘‘නිරොධානුපස්සිනො විහරතො, පටිනිස්සග්ගානුපස්සිනො විහරතො රාගානුසයො පහීයතී’’ති වුත්තත්තා.

'आगमनीय प्रतिपदा' का अर्थ है आर्यमार्ग के आगमन के स्थान वाली पूर्वभाग प्रतिपदा। यह केवल पूर्वभाग की है, लोकोत्तर नहीं। सम्प्रजन्य भी पूर्वभागीय ही है। तीनों अनुपश्यनाएँ पूर्वभाग की ही हैं क्योंकि वे विपश्यना के अन्तर्गत हैं। 'मिश्रित' का अर्थ है लौकिक और लोकोत्तर का मिश्रण। भावना का काल दिखाया गया है क्योंकि कहा गया है कि 'निरोध का अनुपश्यना करते हुए विहार करने वाले का, प्रतिनिसर्ग का अनुपश्यना करते हुए विहार करने वाले का रागानुशय प्रहीण होता है'।

පඨමගෙලඤ්ඤසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

प्रथम गेलञ्ञ सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

8-9. දුතියගෙලඤ්ඤසුත්තාදිවණ්ණනා

८-९. द्वितीय गेलञ्ञ सुत्त आदि की व्याख्या।

256-257. ඵස්සං පටිච්චාති එත්ථ ඵස්සසීසෙන ඵස්සායතනානං ගහණං. න හි ඵස්සායතනෙහි විනා ඵස්සස්ස සම්භවො. තෙනාහ ‘‘කායොව හි එත්ථ ඵස්සොති වුත්තො’’ති, ඵස්සසීසෙන වුත්තොති අධිප්පායො. නවමං උත්තානමෙව හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා.

२५६-२५७. 'स्पर्श के प्रत्यय से' यहाँ स्पर्श के शीर्षक से स्पर्शायतनों का ग्रहण है। क्योंकि स्पर्शायतनों के बिना स्पर्श की उत्पत्ति संभव नहीं है। इसीलिए कहा गया है 'यहाँ काय को ही स्पर्श कहा गया है', स्पर्श के शीर्षक से कहा गया है, यह अभिप्राय है। नौवाँ (सुत्त) स्पष्ट ही है क्योंकि नीचे (पहले) इसकी विधि कही जा चुकी है।

දුතියගෙලඤ්ඤසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

द्वितीय गेलञ्ञ सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

10. ඵස්සමූලකසුත්තවණ්ණනා

१०. फस्समूलक सुत्त की व्याख्या।

258. සුඛවෙදනාය හිතං සුඛවෙදනියං. සො පනෙස හිතභාවො පච්චයභාවෙනාති ආහ ‘‘සුඛවෙදනාය පච්චයභූත’’න්ති. ඉමස්මිම්පි සුත්තද්වයෙති [Pg.358] ඉමස්මිං නවමෙ දසමෙ ච සුත්තෙපි. සම්මසනචාරවෙදනාති සම්මසනීයවෙදනා එව කථිතා, න ලොකුත්තරාති අධිප්පායො.

२५८. सुखद वेदना के लिए जो हितकर है, वह 'सुखवेदनीय' है। वह हितकारी होना प्रत्यय के रूप में है, इसीलिए कहा 'सुखद वेदना के लिए प्रत्ययभूत'। 'इन दोनों सुत्तों में भी' अर्थात् इस नौवें और दसवें सुत्त में भी। 'सम्मासनचार वेदना' का अर्थ है सम्मर्शन करने योग्य वेदना ही कही गई है, लोकोत्तर नहीं, यह अभिप्राय है।

ඵස්සමූලකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

फस्समूलक सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

සගාථාවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

सगाथावग्ग की व्याख्या समाप्त हुई।

2. රහොගතවග්ගො

२. रहोगत वग्ग

1. රහොගතසුත්තවණ්ණනා

१. रहोगत सुत्त की व्याख्या

259. යංකිඤ්චි වෙදයිතන්ති ‘‘සුඛං දුක්ඛං අදුක්ඛමසුඛ’’න්ති වුත්තං වෙදයිතං දුක්ඛස්මිං අන්තොගධං, දුක්ඛන්ති වත්තබ්බතං ලභති පරියායෙනාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘තං සබ්බං දුක්ඛන්ති අත්ථො’’ති. යා එසාතිආදීසු යො සඞ්ඛාරානං අනිච්චතාසඞ්ඛාතො හුත්වා අභාවාකාරො, යා ඛයසභාවතා විනස්සනසභාවතා ජරාය මරණෙන චාති ද්විධා විපරිණාමනසභාවතා, එතං සන්ධාය උද්දිස්ස සබ්බං වෙදයිතං දුක්ඛන්ති මයා වුත්තන්ති අයං සඞ්ඛෙපත්ථො. සාති සඞ්ඛාරානං අනිච්චතා. වෙදනානම්පි අනිච්චතා එව සඞ්ඛාරසභාවත්තා. තාසං අනිච්චතා ච නාම මරණං භඞ්ගොති කත්වා තතො උත්තරි දුක්ඛං නාම නත්ථීති සබ්බා වෙදනා ‘‘දුක්ඛා’’ති වුත්තා, යථා ‘‘යදනිච්චං තං දුක්ඛ’’න්ති ච, ‘‘පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා දුක්ඛා’’ති ච වුත්තං. ඉදං සුත්තපදං. චත්තාරො ආරුප්පාති චතස්සො අරූපසමාපත්තියො. එත්ථාති ච එතස්මිං පටිප්පස්සද්ධිවාරෙ.

२५९. 'जो कुछ भी वेदित है' का अर्थ है 'सुख, दुःख, अदुःखमसुख' के रूप में कहा गया वेदन दुःख के अन्तर्गत है, पर्याय से उसे दुःख कहा जा सकता है। इसीलिए कहा गया है 'उस सब का अर्थ दुःख है'। 'जो यह है' आदि में जो संस्कारों की अनित्यता संज्ञक होकर अभाव का आकार है, जो क्षय स्वभावता और विनाश स्वभावता है, और जो जरा और मरण के कारण दो प्रकार की परिवर्तन स्वभावता (विपरिणाम स्वभावता) है, उसे लक्ष्य करके मैंने कहा है कि 'सब वेदित दुःख है', यह संक्षिप्त अर्थ है। 'वह' संस्कारों की अनित्यता है। वेदनाओं की भी अनित्यता ही है क्योंकि वे संस्कार स्वभाव वाली हैं। उनकी अनित्यता ही मरण और भंग है, इसलिए उससे बढ़कर और कोई दुःख नहीं है, अतः सभी वेदनाओं को 'दुःख' कहा गया है, जैसे 'जो अनित्य है वह दुःख है' और 'पाँच उपादान स्कन्ध दुःख हैं' कहा गया है। यह सुत्त का पद है। 'चार आरूप्य' का अर्थ है चार अरूप समापत्तियाँ। 'यहाँ' का अर्थ है इस प्रतिप्रश्रब्धि के अवसर पर।

රහොගතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

रहोगत सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

4. අගාරසුත්තවණ්ණනා

४. अगार सुत्त की व्याख्या

262. පුරත්ථිමාති විභත්තිලොපෙන නිද්දෙසො, නිස්සක්කෙ වා එතං පච්චත්තවචනං. පඨමජ්ඣානාදිවසෙනාති පඨමදුතියජ්ඣානවසෙන. අනුස්සතිවසෙනාති නිදස්සනමත්තං අඤ්ඤස්සපි උපචාරජ්ඣානග්ගහිතස්ස සවිතක්කචාරස්ස නිරාමිසස්ස සුඛස්ස ලබ්භනතො. තස්සපි වා පඨමජ්ඣානාදීති එත්ථ ආදි-සද්දෙන සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. කාමහෙතු දුක්ඛප්පත්තානං දුක්ඛවෙදනා කාමාමිසෙන [Pg.359] සාමිසා වෙදනා. අනුත්තරවිමොක්ඛා නාම අරහත්තඵලං. ‘‘කුදාස්සු නාමාහං තදායතනං උපසම්පජ්ජ විහරිස්සාමී’’ති එවං පිහං උපට්ඨාපයතො තස්මිං අනිජ්ඣමානෙ පිහප්පච්චයා උප්පන්නදොමනස්සවෙදනා. නෙක්ඛම්මනිස්සිතා උපෙක්ඛාවෙදනා නිරාමිසා අදුක්ඛමසුඛා නාම. සවිසෙසං පන දස්සෙතුං ‘‘චතුත්ථජ්ඣානවසෙන උප්පන්නා අදුක්ඛමසුඛවෙදනා’’ති වුත්තං.

२६२. 'पुरत्थिमा' (Puratthima) विभक्ति-लोप के साथ निर्देश है, अथवा यह अपादान (निसक्क) में प्रथमा विभक्ति (पच्चत्तवचन) है। 'प्रथमज्झानादिवसेन' का अर्थ है प्रथम और द्वितीय ध्यान के माध्यम से। 'अनुस्सतिवसेन' का अर्थ उदाहरण मात्र है, क्योंकि अन्य उपचार-ध्यान में गृहीत सवितर्क-सविचार निरामिष सुख भी प्राप्त होता है। अथवा 'प्रथमज्झानादि' में 'आदि' शब्द से उसका भी संग्रह समझना चाहिए। काम-हेतु दुःख को प्राप्त लोगों की दुःख-वेदना काम-आमिष के कारण 'सामिष' वेदना है। 'अनुत्तर विमोक्ष' का अर्थ अर्हत्-फल है। 'कब मैं उस आयतन को प्राप्त कर विहार करूँगा' - इस प्रकार की इच्छा (पिहा) उत्पन्न करने वाले के लिए, उस (आयतन) के अप्राप्त रहने पर इच्छा के कारण उत्पन्न होने वाली दौर्मनस्य-वेदना (दुःख)। 'नेक्खम्मनिस्सिता उपेक्खावेदना' निरामिष अदुक्खमसुख (अदुःख-असुख) कहलाती है। विशेष रूप से दिखाने के लिए 'चतुर्थ ध्यान के माध्यम से उत्पन्न अदुःख-असुख वेदना' कहा गया है।

අගාරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अगार-सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

5-8. පඨමආනන්දසුත්තාදිවණ්ණනා

५-८. प्रथम आनन्द-सुत्त आदि की व्याख्या।

263-266. හෙට්ඨා කථිතනයානෙව, වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයතො පන තෙසං දෙසනාති දට්ඨබ්බං. එත්ථාති එතෙසු චතූසු සුත්තෙසු. පුරිමානි ද්වෙ ‘‘පඨමං ඣානං සමාපන්නස්ස වාචා පටිප්පස්සද්ධා හොතී’’තිආදිනා නයෙන යාව ඛීණාසවස්ස කිලෙසපටිප්පස්සද්ධි, තාව දෙසනාය පවත්තත්තා ‘‘පරිපුණ්ණපස්සද්ධිකානී’’ති වුත්තානි. තාව පරිපූරං කත්වා අදෙසිතත්තා ‘‘පච්ඡිමානි උපඩ්ඪපස්සද්ධිකානි, දෙසනායා’’තිආදි වුත්තං.

२६३-२६६. नीचे कही गई विधियाँ ही हैं, परन्तु विनेय (शिष्यों) के आशय के अनुसार उनका उपदेश समझना चाहिए। 'एत्थ' (यहाँ) का अर्थ इन चार सुत्तों में है। पहले के दो सुत्त 'प्रथम ध्यान को प्राप्त व्यक्ति की वाणी शान्त हो जाती है' इत्यादि विधि से क्षीणास्त्रव (अर्हत्) के क्लेशों की शान्ति तक उपदेश के प्रवृत्त होने के कारण 'परिपूर्ण-प्रस्रब्धि' (पूर्ण शान्ति वाले) कहे गए हैं। बाद के दो सुत्त उस सीमा तक पूर्ण करके उपदिष्ट न होने के कारण 'अर्ध-प्रस्रब्धि' (आधी शान्ति वाले) उपदेश कहे गए हैं।

පඨමආනන්දසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

प्रथम आनन्द-सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

9-10. පඤ්චකඞ්ගසුත්තාදිවණ්ණනා

९-१०. पञ्चकङ्ग-सुत्त आदि की व्याख्या।

267-268. දණ්ඩමුග්ගරං අග්ගසොණ්ඩමුග්ගරං. කාළසුත්තපක්ඛිපනං කාළසුත්තනාළි. වාසිආදීනි පඤ්ච අඞ්ගානි අස්සාති පඤ්චකඞ්ගො. වත්ථුවිජ්ජාය වුත්තවිධිනා කත්තබ්බනිස්සයානි ඨපෙතීති ථපති. පණ්ඩිතඋදායිත්ථෙරො, න ලාළුදායිත්ථෙරො. ද්වෙපානන්දාති අට්ඨකථාය පදුද්ධාරො කතො – ‘‘ද්වෙපි මයා ආනන්දා’’ති පන පාළියං. පසාදකායසන්නිස්සිතා කායිකා, චෙතොසන්නිස්සිතා චෙතසිකා. ආධිපච්චට්ඨෙන සුඛමෙව ඉන්ද්‍රියන්ති සුඛින්ද්‍රියං. උපවිචාරවසෙනාති රූපාදීනි උපෙච්ච විචරණවසෙන. අතීතෙ ආරම්මණෙ. පච්චුප්පන්නෙති අද්ධාපච්චුප්පන්නෙ. එවං අට්ඨාධිකං සතං අට්ඨසතං.

२६७-२६८. 'दण्डमुग्गर' का अर्थ है अग्रभाग में मोटा मुग्दर। 'कालसुत्तपक्खिपन' का अर्थ है कालसूत्र की नली। जिसके वासी (बसौला) आदि पाँच अंग (औजार) हों, वह 'पञ्चकङ्ग' है। वास्तु-विद्या में बताई गई विधि के अनुसार जो निर्माण के आश्रयों (नींव आदि) को स्थापित करता है, वह 'थपति' (बढ़ई/शिल्पी) है। यहाँ पण्डित उदायि स्थविर हैं, न कि लालुदायि स्थविर। 'द्वेपानन्दा' अट्ठकथा में पदों का उद्धार किया गया है - पालि में 'द्वेपि मया आनन्द' है। प्रसाद-काय (इन्द्रिय-काया) के आश्रित कायिक है, चित्त के आश्रित चैतसिक है। आधिपत्य के अर्थ में सुख ही इन्द्रिय है, इसलिए 'सुखिन्द्रिय' है। 'उपविचारवसेन' का अर्थ है रूप आदि के पास जाकर विचरण करने के कारण। 'अतीते' का अर्थ अतीत आलम्बन में है। 'पच्चुप्पन्ने' का अर्थ वर्तमान काल में है। इस प्रकार एक सौ आठ (108) 'अट्ठसत' है।

පාටියෙක්කො අනුසන්ධීති පුච්ඡානුසන්ධිආදීහි විසුං තෙහි අසම්මිස්සො එකො අනුසන්ධි. එකාපි වෙදනා කථිතා ‘‘තත්‍ර, භික්ඛවෙ, සුතවා අරියසාවකො’’ති ආහරිත්වා ‘‘ඵස්සපච්චයා වෙදනා’’ති. යස්මා භගවා [Pg.360] චතුත්ථජ්ඣානුපෙක්ඛාවෙදනං වත්වා – ‘‘අත්ථානන්ද, එතස්මා සුඛා අඤ්ඤං සුඛ’’න්තිආදිං වදන්තො ථපතිනො වාදං උපත්ථම්භෙති නාම. තෙන හි උපෙක්ඛාවෙදනා ‘‘සුඛ’’න්තෙව වුත්තා සන්තසභාවත්තා. අභික්කන්තතරන්ති අතිවිය කන්තතරං මනොරමතරං. තෙනාහ ‘‘සුන්දරතර’’න්ති. පණීතතරන්ති පධානභාවං නීතතාය උළාරතරං. තෙනාහ ‘‘අතප්පකතර’’න්ති. සුඛන්ති වුත්තා පටිපක්ඛස්ස සුට්ඨු ඛාදනෙන, සුකරං ඔකාසදානමස්සාති වා. නිරොධො සුඛං නාම සබ්බසො උදයබ්බයාභාවතො. තෙනාහ ‘‘නිද්දුක්ඛභාවසඞ්ඛාතෙන සුඛට්ඨෙනා’’ති.

'पाटियेक्को अनुसन्धि' का अर्थ है प्रश्नानुसन्धि आदि से अलग एक स्वतंत्र अनुसन्धि। एक वेदना भी कही गई है - 'भिक्षुओं, वहाँ श्रुतवान आर्यश्रावक' इस प्रकार लाकर 'स्पर्श-प्रत्यय से वेदना' (कहा गया है)। चूँकि भगवान् ने चतुर्थ ध्यान की उपेक्षा-वेदना को कहकर - 'आनन्द, इस सुख से अन्य सुख है' इत्यादि कहते हुए थपति (शिल्पी) के वाद का समर्थन किया है। इसलिए उपेक्षा-वेदना को शान्त स्वभाव होने के कारण 'सुख' ही कहा गया है। 'अभिक्कन्ततरं' का अर्थ है अत्यधिक कान्त (प्रिय) और मनोरम। इसीलिए कहा 'सुन्दरतर'। 'पणीततरं' का अर्थ है प्रधान भाव को प्राप्त होने के कारण उत्कृष्ट। इसीलिए कहा 'अतप्पकतरं' (अतृप्तिकर/अत्यधिक तृप्त करने वाला)। 'सुख' कहा गया है क्योंकि यह प्रतिपक्ष का भली-भाँति मर्दन (खादन) करता है, अथवा इसके लिए अवसर देना सुकर (आसान) है। निरोध को 'सुख' कहा जाता है क्योंकि वहाँ उदय और व्यय का सर्वथा अभाव होता है। इसीलिए कहा 'दुःख-रहित होने के कारण सुख के अर्थ में'।

සුඛස්මිංයෙවාති සුඛමිච්චෙව පඤ්ඤපෙති. නිරොධසමාපත්තිං සීසං කත්වාති නිරොධසමාපත්තිදෙසනාය සීසං උත්තමං කත්වා. දෙසනාය උද්දෙසාධිමුත්තෙ උට්ඨාපෙත්වා විත්ථාරිතත්තා ‘‘නෙය්‍යපුග්ගලස්ස වසෙනා’’ති වුත්තං. දසමං අනන්තරසුත්තෙ වුත්තනයත්තා උත්තානත්ථමෙව.

'सुखस्मिंयेव' का अर्थ है सुख ही प्रज्ञप्त करते हैं। 'निरोधसमापत्तिं सीसं कत्वा' का अर्थ है निरोध-समापत्ति के उपदेश को मुख्य (शीर्ष) बनाकर। उपदेश के उद्देश्य में विमुक्त (अधिमुक्त) को उठाकर विस्तार करने के कारण 'नेय्य पुग्गल (विस्तार से समझने योग्य व्यक्ति) के वश से' कहा गया है। दसवाँ सुत्त पिछले सुत्त में बताई गई विधि के अनुसार होने से स्पष्ट अर्थ वाला ही है।

පඤ්චකඞ්ගසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

पञ्चकङ्ग-सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

රහොගතවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

रहोगत-वग्ग की व्याख्या समाप्त हुई।

3. අට්ඨසතපරියායවග්ගො

३. अट्ठसतपरियाय-वग्ग

1. සීවකසුත්තවණ්ණනා

१. सीवक-सुत्त की व्याख्या

269. චූළා පන අස්ස මහතී අත්ථි සවිසෙසා, තස්මා ‘‘මොළියසීවකො’’ති වුච්චති. ඡන්නපරිබ්බාජකොති කම්බලාදිනා කොපීනපටිච්ඡාදකපරිබ්බාජකො. පිත්තපච්චයානීති පිත්තහෙතුකානි. ‘‘තිස්සො වෙදනා’’ති වත්වා තාසං සම්භවං දස්සෙතුං ‘‘කථ’’න්තිආදි වුත්තං. කුසලවෙදනා උප්පජ්ජති පිත්තපච්චයා. පිත්තභෙසජ්ජං කරිස්සාමීති භෙසජ්ජසම්භරණත්ථඤ්චෙව තදත්ථං ආමිසකිඤ්ජක්ඛසම්භරණත්ථඤ්ච පාණං හනතීති යොජනා. මජ්ඣත්තො භෙසජ්ජකරණෙ උදාසීනො.

२६९. उसकी चूडा (शिखा) बड़ी और विशेष थी, इसलिए उसे 'मोलियसीवक' कहा जाता है। 'छन्नपरिव्राजक' का अर्थ है कम्बल आदि से कौपीन को ढकने वाला परिव्राजक। 'पित्तपच्चयानि' का अर्थ है पित्त के कारण होने वाले। 'तीन वेदनाएँ' कहकर उनकी उत्पत्ति दिखाने के लिए 'कथं' (कैसे) आदि कहा गया है। कुशल वेदना पित्त के कारण उत्पन्न होती है। 'मैं पित्त की औषधि करूँगा' - इस प्रकार औषधि जुटाने के लिए और उसके लिए आमिष-किञ्जक्क (सामग्री) जुटाने के लिए वह प्राणी की हत्या करता है - ऐसा अर्थ लगाना चाहिए। 'मज्झत्तो' का अर्थ है औषधि करने में उदासीन।

තස්මාති යස්මා පිත්තාදිපච්චයහෙතුකන්ති අත්තනො ච ලොකස්ස ච පච්චක්ඛං අතිධාවන්ති යෙ සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා, තස්මා තෙසං මිච්ඡා. පිත්තාදීනං තිණ්ණම්පි සමොධානසන්නිපාතෙ ජාතානි සන්නිපාතිකානි. පුරිමඋතුනො විසදිසො උතුවිපරිණාමොති ආහ ‘‘විසභාගඋතුතො ජාතානී’’ති[Pg.361]. අනුදකො ථද්ධලූඛභූමිවිභාගො ජඞ්ගලදෙසො, වුත්තවිපරියායෙන අනුපදෙසො වෙදිතබ්බො. මලයං හිමසීතබහුලො, ඉතරො උණ්හබහුලො.

'तस्मा' (इसलिए) क्योंकि जो श्रमण या ब्राह्मण अपने और लोक के प्रत्यक्ष (अनुभव) का उल्लंघन करते हैं कि पित्त आदि प्रत्यय ही हेतु हैं, इसलिए उनका (मत) मिथ्या है। पित्त आदि तीनों के ही मेल (सन्नियात) से उत्पन्न होने वाले 'सान्निपातिक' हैं। पहले की ऋतु से भिन्न ऋतु का परिणाम 'ऋतु-विपरिणाम' है, इसलिए कहा 'विसभाग ऋतु से उत्पन्न'। 'अनुदक' का अर्थ है जलरहित कठोर और रूखी भूमि वाला जांगल देश, इसके विपरीत 'अनूप देश' समझना चाहिए। 'मलय' हिम और शीत की बहुलता वाला है, दूसरा (जांगल) उष्णता की बहुलता वाला है।

අත්තනො පකතිචරියානං විසමං කායස්ස පරිහරණවසෙන, ජාතානි පන අසය්හසහනඅදෙසඅකාලචරණාදිනා වෙදිතබ්බානීති ආහ ‘‘මහාභාරවහනා’’තිආදි. පරස්ස උපක්කමතො නිබ්බත්තානි ඔපක්කමිකානීති ආහ – ‘‘අයං චොරො වා’’තිආදි. කෙවලන්ති බාහිරපච්චයං අනපෙක්ඛිත්වා කෙවලං තෙනෙව. තෙනාහ ‘‘කම්මවිපාකතොව ජාතානී’’ති. සක්කා පටිබාහිතුං පතීකාරෙන. ලොකවොහාරො නාම කථිතො පිත්තසමුට්ඨානාදිසමඤ්ඤාය ලොකසිද්ධත්තා. කාමං සරීරසන්නිස්සිතා වෙදනා කම්මනිබ්බත්තාව, තස්සා පන පච්චුප්පන්නපච්චයවසෙන එවමයං ලොකවොහාරොති වුත්තඤ්චෙව ගහෙත්වා පරවාදපටිසෙධො කතොති දට්ඨබ්බං.

अपनी स्वाभाविक चर्या के विषम होने से, शरीर के विषम परिहार (रखरखाव) के कारण उत्पन्न होने वाले दुखों को असहनीय सहनशीलता, अनुचित स्थान और अनुचित समय पर विचरण आदि के द्वारा जानना चाहिए, इसलिए 'महाभारवहन' (भारी बोझ ढोना) आदि कहा गया है। दूसरों के उपक्रम (प्रहार/प्रयास) से उत्पन्न होने वाले 'औपक्रमिक' कहलाते हैं, इसलिए 'यह चोर है' आदि कहा गया है। 'केवल' का अर्थ है बाहरी प्रत्यय की अपेक्षा किए बिना केवल उसी से। इसलिए कहा गया है 'केवल कर्मविपाक से उत्पन्न'। प्रतिकार (उपचार) के द्वारा इन्हें रोका जा सकता है। 'लोकव्यवहार' पित्त-समुत्थान आदि की समानता के कारण लोक में सिद्ध होने से कहा गया है। भले ही शरीर के आश्रित वेदना कर्म-जनित ही होती है, परंतु वर्तमान प्रत्यय के वश से इस प्रकार का यह लोकव्यवहार है, ऐसा मानकर परवाद (दूसरे के मत) का प्रतिषेध किया गया है, ऐसा समझना चाहिए।

සීවකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

सीवक-सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

2-10. අට්ඨසතසුත්තාදිවණ්ණනා

२-१०. अष्टशत-सुत्त आदि की व्याख्या।

270-278. වෙදනානං අට්ඨාධිකං සතං, තස්ස අට්ඨසතස්ස තබ්භාවස්ස පරියායො කාරණං එත්ථ අත්ථීති අට්ඨසතපරියායො, සුත්තං. තෙනාහ ‘‘අට්ඨසතස්ස කාරණභූත’’න්ති. ධම්මකාරණන්ති පරියත්තිධම්මභූතං කාරණං. කායිකාති පඤ්චද්වාරකායිකා. තෙනාහ ‘‘කාමාවචරෙයෙව ලබ්භන්තී’’ති, කාමභූමිකාති අත්ථො. අරූපාවචරෙ නත්ථි, තිභූමිකාති අත්ථො. තෙනාහ – ‘‘අරූපෙ තිකචතුක්කජ්ඣානං උප්පජ්ජති, තඤ්ච ඛො ලොකුත්තරං, න ලොකිය’’න්ති. ඉතරා උපෙක්ඛාවෙදනා. උපවිචරන්ති උපෙච්ච පජ්ජන්තීති අත්ථො. තංසම්පයුත්තානන්ති විචාරසම්පයුත්තානං.

२७०-२७८. वेदनाओं के एक सौ आठ (108) प्रकार, उस एक सौ आठ के होने का पर्याय (कारण) यहाँ है, इसलिए 'अष्टशत-पर्याय' सुत्त है। इसीलिए कहा गया है 'एक सौ आठ का कारणभूत'। 'धर्मकारण' का अर्थ है पर्यत्ति-धर्म रूपी कारण। 'कायिक' का अर्थ है पाँच द्वारों से संबंधित कायिक। इसीलिए कहा गया है 'केवल कामावचर में ही प्राप्त होते हैं', अर्थात् काम-भूमि वाले। अरूपावचर में नहीं हैं, अर्थात् त्रि-भूमि वाले। इसीलिए कहा गया है - 'अरूप में तीसरा और चौथा ध्यान उत्पन्न होता है, और वह लोकोत्तर है, लौकिक नहीं'। दूसरी उपेक्षा वेदना है। 'उपविचरन्ति' का अर्थ है पास जाकर प्रवृत्त होना। 'तत्सम्प्रयुक्तों' का अर्थ है विचार-सम्प्रयुक्तों का।

පටිලාභතොති පටිලද්ධභාවතො. සමනුපස්සතොති පච්චවෙක්ඛතො පස්සතො. අතීතං ඛණත්තයාතික්කමෙන අතික්කන්තං, නිරුද්ධප්පත්තියා නිරුද්ධං, පකතිවිජහනෙන විපරිණතං. සමනුස්සරතොති චින්තයතො. ගෙහස්සිතන්ති කාමගුණනිස්සිතං. කාමගුණා හි ඉධ ගෙහනිස්සිතධම්මෙන ගෙහපරියායෙන වුත්තා.

'प्रतिलाभतः' का अर्थ है प्राप्त होने के भाव से। 'समनुपश्यतः' का अर्थ है प्रत्यवेक्षण करते हुए देखते हुए। 'अतीत' का अर्थ है तीन क्षणों के बीत जाने से अतिक्रान्त, निरोध को प्राप्त होने से निरुद्ध, और अपनी प्रकृति को छोड़ देने से विपरिणत (परिवर्तित)। 'समनुस्मरतः' का अर्थ है चिन्तन करते हुए। 'गेहाश्रित' का अर्थ है कामगुणों पर आश्रित। यहाँ कामगुणों को ही 'गेह-निश्रित धर्म' के रूप में 'गेह' (घर) के पर्याय से कहा गया है।

විපරිණාමවිරාගනිරොධන්ති [Pg.362] විපරිණාමනං විරජ්ජනලක්ඛණං නිරුජ්ඣනඤ්ච විදිත්වා. පුබ්බෙති අතීතෙ. එතරහීති ඉදානි වත්තමානා. සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සතොති විපස්සනාපඤ්ඤාය චෙව මග්ගපඤ්ඤාය ච යාථාවතො පස්සතො. උස්සුක්කාපෙතුන්ති විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා මග්ගපටිවෙධං පාපෙතුං. නිබ්බානං උද්දිස්ස පවත්තිතත්තා නෙක්ඛම්මස්සිතසොමනස්සානි නාම. ලොකාමිසපටිසංයුත්තානන්ති කාමගුණනිස්සිතානං. තදායතනන්ති තං ආයතනං තං කාරණං අරහත්තං. අනුත්තරෙසු විමොක්ඛෙසූති අරියඵලධම්මෙසු. පිහන්ති අධිගමිච්ඡං.

'विपरिणाम-विराग-निरोध' का अर्थ है विपरिणाम (बदलना), विराग का लक्षण और निरोध को जानकर। 'पूर्व' का अर्थ है अतीत में। 'एतर्हि' का अर्थ है अब वर्तमान में। 'सम्यक् प्रज्ञा से देखते हुए' का अर्थ है विपश्यना प्रज्ञा और मार्ग प्रज्ञा से यथार्थ रूप में देखते हुए। 'उत्सुक करने के लिए' का अर्थ है विपश्यना को स्थापित कर मार्ग-प्रतिवेध (प्राप्ति) तक पहुँचाने के लिए। निर्वाण के उद्देश्य से प्रवृत्त होने के कारण इन्हें 'नैष्क्रम्य-आश्रित सौमनस्य' कहा जाता है। 'लोकामिष-प्रतिसंयुक्तों' का अर्थ है कामगुणों पर आश्रित। 'तदायतन' का अर्थ है वह आयतन, वह कारण अर्थात् अर्हत्त्व। 'अनुत्तर विमोक्षों में' का अर्थ है आर्यफल रूपी धर्मों में। 'स्पृहा' का अर्थ है प्राप्ति की इच्छा।

උපෙක්ඛාති සොමනස්සරහිතඅඤ්ඤාණුපෙක්ඛා. බාල්‍යයොගතො බාලස්ස, තතො එව මූළ්හස්ස පුථුජ්ජනස්ස. කිලෙසොධීනං මග්ගොධීහි අජිතත්තා අනොධිජිනස්ස. සත්තමභවාදිතො උද්ධං පවත්තනවිපාකස්ස අජිතත්තා අවිපාකජිනස්ස. අනෙකාදීනවෙ වට්ටෙ ආදීනවස්ස අජානනෙන අනාදීනවදස්සාවිනො. පටිපත්තිපටිවෙධබාහුසච්චාභාවෙන අස්සුතවතො පුථුජ්ජනස්ස. රූපං සා නාතිවත්තති න අතික්කමති ඤාණසම්පයුත්තාභාවතො. සබ්බසඞ්ගාහකොති සබ්බධම්මෙ සඞ්ගණ්හනකො. තතියාදීනි යාව දසමා හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා උත්තානත්ථානෙව.

'उपेक्षा' का अर्थ है सौमनस्य-रहित अज्ञान-उपेक्षा। मूर्खता के योग से मूर्ख की, उसी कारण से मूढ़ पृथग्जन की। क्लेशों की सीमा को मार्ग की सीमाओं द्वारा न जीते जाने के कारण 'अनवधि-जिन' (जिसने सीमा को नहीं जीता) की। सातवें भव आदि से ऊपर प्रवृत्त होने वाले विपाक को न जीतने के कारण 'अविपाक-जिन' की। अनेक दोषों वाले संसार में दोषों को न जानने के कारण 'अनादीनव-दर्शी' की। प्रतिपत्ति (अभ्यास), प्रतिवेध (साक्षात्कार) और बहुश्रुतता के अभाव के कारण 'अश्रुतवान्' पृथग्जन की। वह (उपेक्षा) रूप का अतिक्रमण नहीं करती क्योंकि वह ज्ञान-सम्प्रयुक्त नहीं है। 'सर्व-संग्राहक' का अर्थ है सभी धर्मों का संग्रह करने वाला। तीसरे से लेकर दसवें तक के सुत्त नीचे बताए गए तरीके के अनुसार ही हैं, इसलिए उनके अर्थ स्पष्ट ही हैं।

අට්ඨසතසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अष्टशत-सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

11. නිරාමිසසුත්තවණ්ණනා

११. निरामिश-सुत्त की व्याख्या।

279. ආරම්මණතො සම්පයොගතො ච කිලෙසාමිසෙන සාමිසා. නිරාමිසායාති නිස්සක්කවචනං. නිරාමිසතරාවාති එකංසවචනං තස්සා තථා නිස්සමෙතබ්බතාය. සා හි පීති සබ්බසො සන්තකිලෙසාමිසෙ සන්තානෙ පවත්තියා අච්චන්තසභාවධම්මාරම්මණවිසයතාය සයම්පි සාතිසයං සන්තසභාවාකාරෙන පවත්තියා නිරාමිසායපි නිරාමිසතරා වුත්තා. තෙනාහ ‘‘නනු චා’’තිආදි. ඉදානි තමත්ථං උපමාය සාධෙතුං ‘‘යථා හී’’තිආදිමාහ. අප්පටිහාරිකන්ති පටිහරණරහිතං අප්පටිහාරං, කෙනචි අනාවටන්ති අත්ථො. සෙසවාරෙසූති සුඛවාරඋපෙක්ඛාවාරෙසු.

२७९. आलम्बन और सम्प्रयोग के कारण क्लेश रूपी आमिष (भोग) के साथ होने से 'सामिष' हैं। 'निरामिषाय' यह पञ्चमी विभक्ति का वचन है। 'निरामिषतरा' यह निश्चित कथन है क्योंकि उसे वैसा ही समझना चाहिए। वह प्रीति, सन्तान (चित्त-परम्परा) में क्लेश-आमिष के सर्वथा शान्त होने पर प्रवृत्त होने के कारण और अत्यन्त स्वभाव-धर्म रूपी आलम्बन का विषय होने के कारण, स्वयं भी अतिशय शान्त स्वभाव वाले आकार में प्रवृत्त होने से 'निरामिष' होने पर भी 'निरामिषतर' कही गई है। इसीलिए 'ननु च' आदि कहा गया है। अब उसी अर्थ को उपमा से सिद्ध करने के लिए 'यथा हि' आदि कहा गया है। 'अप्रतिहारिक' का अर्थ है प्रतिहार (रुकावट) रहित, अप्रतिहार; किसी के द्वारा न रोका गया, यह अर्थ है। शेष वारों में अर्थात् सुख-वार और उपेक्षा-वार में भी इसी प्रकार समझना चाहिए।

විමොක්ඛවාරො පන න අතිදිට්ඨො ඉතරෙහි විසදිසත්තා. තෙනාහ ‘‘විමොක්ඛවාරෙ පනා’’තිආදි. රූපපටිසංයුත්තොති භාවිතරූපපටිසංයුත්තො. සාමිසො නාම යස්මා සාමිසරූපපටිබද්ධවුත්ති චෙව සාමිසරූපපටිභාගඤ්ච[Pg.363], තස්මා ‘‘රූපාමිස’’න්ති වුච්චති, තෙන රූපාමිසෙන සාමිසො නාම. අරූපාමිසස්ස අභාවතො අරූපපටිසංයුත්තො විමොක්ඛො නිරාමිසො නාම.

विमोक्ष-वार दूसरों से भिन्न होने के कारण अति-दृष्ट (विस्तृत रूप से नहीं देखा गया) नहीं है। इसीलिए 'विमोक्ष-वार में तो' आदि कहा गया है। 'रूप-प्रतिसंयुक्त' का अर्थ है भावित रूप से प्रतिसंयुक्त। 'सामिष' नाम इसलिए है क्योंकि वह सामिष रूप से प्रतिबद्ध वृत्ति वाला है और सामिष रूप का प्रतिभाग (सादृश्य) है, इसलिए उसे 'रूपामिष' कहा जाता है, उस रूपामिष के कारण वह 'सामिष' कहलाता है। अरूपामिष के अभाव के कारण अरूप-प्रतिसंयुक्त विमोक्ष 'निरामिष' कहलाता है।

නිරාමිසසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

निरामिश-सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

අට්ඨසතපරියායවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अष्टशत-पर्याय-वर्ग की व्याख्या समाप्त हुई।

වෙදනාසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

वेदना-संयुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

3. මාතුගාමසංයුත්තං

३. मातृग्राम-संयुत्त।

1. පඨමපෙය්‍යාලවග්ගො

१. प्रथम पेयाय-वर्ग।

1-2. මාතුගාමසුත්තාදිවණ්ණනා

१-२. मातृग्राम-सुत्त आदि की व्याख्या।

280-281. අගුණඞ්ගෙහීති [Pg.364] අගුණකොට්ඨාසෙහි. රූපයතීති රූපං, සරීරරූපං. සරීරරූපං පාසංසං එතස්ස අත්ථීති රූපවා, තප්පටික්ඛෙපෙන න ච රූපවා, සම්පන්නරූපො න හොතීති අත්ථො. ඤාතිකුලතො අඤ්ඤතො වා ආගතාය භොගසම්පදාය අභාවෙන න භොගසම්පන්නො. දුස්සීලොති නිස්සීලො. නිස්සීලතාය එව චස්සා පුබ්බුට්ඨායිතාදිආචාරාභාවො වුත්තො. ආලසියොති ආලසියතාය යුත්තො. පජඤ්චස්ස න ලභතීති පජාභාවසීසෙන තස්සා පරිවාරහානි වුත්තා. පරිවත්තෙතබ්බන්ති පුරිසවසෙන පරිවත්තෙතබ්බං.

२८०-२८१. 'अगुण-अंगों से' का अर्थ है निर्गुण भागों से। 'रूपयति' का अर्थ है रूप, शरीर का रूप। जिसके पास प्रशंसनीय शरीर-रूप हो वह 'रूपवान्' है, उसके प्रतिषेध से 'न च रूपवान्' का अर्थ है कि वह रूप-सम्पन्न नहीं होती। ज्ञाति-कुल (मायके) से या अन्य कहीं से प्राप्त भोग-सम्पदा के अभाव के कारण वह 'भोग-सम्पन्न' नहीं है। 'दुःशील' का अर्थ है शील-रहित। शील-रहित होने के कारण ही उसका 'पूर्व-उत्थायिनी' (पहले जागने वाली) आदि आचरण का अभाव कहा गया है। 'आलसी' का अर्थ है आलस्य से युक्त। 'संतान को प्राप्त नहीं करती' इसके द्वारा संतान के अभाव के रूप में उसकी परिवार-हानि कही गई है। 'परिवर्तित करना चाहिए' का अर्थ है पुरुष के अनुसार लिंग बदलकर समझना चाहिए।

මාතුගාමසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

मातृग्राम-सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

3. ආවෙණිකදුක්ඛසුත්තවණ්ණනා

३. आवेणिक-दुःख-सुत्त की व्याख्या।

282. ආවෙණිතබ්බතො මරියාදාය විසුං අසාධාරණතො පස්සිතබ්බතො ආවෙණිකානි. පටිපච්චෙකෙ පුග්ගලෙ නියුත්තානීති පාටිපුග්ගලිකානි. පරිචාරිකභාවන්ති උපට්ඨායිකභාවං.

२८२. मर्यादा से अलग, असाधारण रूप से देखे जाने के कारण 'आवेणिक' (विशेष/अनन्य) कहलाते हैं। प्रत्येक व्यक्ति विशेष में नियुक्त होने के कारण 'पातिपुग्गलिक' (व्यक्तिगत) कहलाते हैं। 'परिचारिकभाव' का अर्थ है उपस्थायक भाव (सेवा भाव)।

ආවෙණිකදුක්ඛසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

आवेणिकदुक्ख सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

4. තීහිධම්මෙහිසුත්තාදිවණ්ණනා

४. तीहि धम्मेहि सुत्त आदि की व्याख्या।

283-303. මච්ඡෙරමලපරියුට්ඨිතෙනාති මච්ඡරියමලෙන අභිභූතෙන. තෙනාති කස්සචි කිඤ්චි අදානෙන ච. එතං ‘‘මච්ඡෙරමලපරියුට්ඨිතෙනා’’තිආදි වුත්තං. විලොකෙන්තො විචරති ඉස්සාපකතචිත්තතාය. පඤ්චමාදීනි යාව එකාදසමා උත්තානත්ථානෙව.

२८३-३०३. 'मच्छेरमलपरियुट्ठितेन' का अर्थ है मात्सर्य (कंजूसी) के मल से अभिभूत। 'तेन' का अर्थ है किसी को कुछ न देने से। यह 'मच्छेरमलपरियुट्ठितेन' आदि कहा गया है। ईर्ष्या से दूषित चित्त होने के कारण वह देखते हुए विचरता है। पाँचवें से लेकर ग्यारहवें तक के सुत्त स्पष्ट अर्थ वाले ही हैं।

තීහිධම්මෙහිසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

तीहि धम्मेहि सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

3. බලවග්ගො

३. बलवग्गो (बल वर्ग)।

1. විසාරදසුත්තවණ්ණනා

१. विसारद सुत्त की व्याख्या।

304. රූපසම්පත්ති [Pg.365] රූපබලං තංසමඞ්ගිනො උපත්ථම්භකභාවතො. එස නයො සෙසෙසුපි. බලානි හි සත්තානං වුඩ්ඪියා උපත්ථම්භකපච්චයො හොති, යථා තං ආහාරො. තෙනාහ – ‘‘ඉමානී’’තිආදි.

३०४. रूप-सम्पत्ति ही रूप-बल है, क्योंकि वह उससे युक्त व्यक्ति का उपस्तम्भक (सहारा) होती है। यही नियम शेष (बलों) में भी है। बल प्राणियों की वृद्धि के लिए उपस्तम्भक प्रत्यय होते हैं, जैसे कि आहार। इसीलिए 'इमानि' आदि कहा गया है।

විසාරදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

विसारद सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

2-10. පසය්හසුත්තාදිවණ්ණනා

२-१०. पसय्ह सुत्त आदि की व्याख्या।

305-313. අභිභවිත්වා සබ්බං අන්තොජනං සාමිකඤ්ච. නාසෙන්තීති නාසනං අදස්සනං නෙන්ති නීහරන්තීති අත්ථො.

३०५-३१३. घर के सभी लोगों और स्वामी को अभिभूत (वश में) करके। 'नासेन्ति' का अर्थ है विनाश या अदृश्यता की ओर ले जाना, अर्थात् बाहर निकाल देना।

පසය්හසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

पसय्ह सुत्त आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

මාතුගාමසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

मातुगाम संयुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

4. ජම්බුඛාදකසංයුත්තං

४. जम्बुखादक संयुत्त।

1. නිබ්බානපඤ්හසුත්තවණ්ණනා

१. निब्बानपञ्ह सुत्त की व्याख्या।

314. නිබ්බානං [Pg.366] ආගම්මාති එත්ථ ආගම්මාති සබ්බසඞ්ඛාරෙහි නිබ්බින්නස්ස විසඞ්ඛාරනින්නස්ස ගොත්‍රභුනා විවට්ටිතමානසස්ස මග්ගෙන සච්ඡිකරණෙනාති අත්ථො. සච්ඡිකිරියමානඤ්හි තං අධිගන්ත්වා ආරම්මණපච්චයභූතඤ්ච පටිච්ච අධිපතිපච්චයභූතෙ ච තස්මිං පරමස්සාසභාවෙන විමුත්තසඞ්ඛාරස්ස පරමගතිභාවෙන ච පතිට්ඨානභූතෙ පතිට්ඨාය ඛයසඞ්ඛාතො මග්ගො රාගාදිකෙ ඛෙපෙතීති තංසච්ඡිකරණාභාවෙ රාගාදීනං අනුප්පත්තිනිරොධගමනාභාවතො ‘‘නිබ්බානං ආගම්ම රාගො ඛීයතී’’ති වුත්තං.

३१४. 'निब्बानं आगम्म' (निर्वाण को प्राप्त कर) यहाँ 'आगम्म' का अर्थ है—सभी संस्कारों से निर्विण्ण (विरक्त), विसंस्कार-प्रवण और गोत्रभू (ज्ञान) द्वारा विवर्तित (मुड़े हुए) मन वाले व्यक्ति द्वारा मार्ग के माध्यम से साक्षात्कार करना। साक्षात्कार किए जाते हुए उस (निर्वाण) को प्राप्त कर, आलम्बन-प्रत्यय और अधिपति-प्रत्यय स्वरूप उस (निर्वाण) में, जो परम आश्वासन स्वरूप है और मुक्त संस्कारों के लिए परम गति स्वरूप आधार है, प्रतिष्ठित होकर 'क्षय' संज्ञक मार्ग राग आदि को समाप्त कर देता है। उस साक्षात्कार के अभाव में राग आदि का अनुत्पत्ति-निरोध संभव नहीं है, इसीलिए 'निर्वाण को प्राप्त कर राग क्षीण होता है' ऐसा कहा गया है।

ඉමිනාව සුත්තෙනාති ඉමිනාව ජම්බුඛාදකසුත්තෙන. කිලෙසක්ඛයමත්තං නිබ්බානන්ති වදෙය්‍ය ‘‘රාගක්ඛයො’’තිආදිනා සුත්තෙ ආගතත්තා. ‘‘කිලෙසක්ඛයමත්ත’’න්ති අවිසෙසෙන වුත්තත්තා ආහ ‘‘කස්සා’’තිආදි. අද්ධා අත්තනොති වක්ඛති ‘‘පරස්ස කිලෙසක්ඛයෙන පරස්ස නිබ්බානසම්පත්ති න යුත්තා’’ති. නිබ්බානාරම්මණකරණෙන ගොත්‍රභුක්ඛණෙ කිලෙසක්ඛයප්පත්තිතා ච ආපන්නාති ආහ – ‘‘කිං පන තෙසු අඛීණෙසුයෙවා’’තිආදි. නනු ආරම්මණකරණමත්තෙන කිලෙසක්ඛයො අනුප්පත්තොති න සක්කා වත්තුං. චිත්තඤ්හි අතීතානාගතාදිසබ්බං ආලම්බනං කරොති, න නිප්ඵන්නමෙවාති. ගොත්‍රභූපි මග්ගෙන යා කිලෙසානං අනුප්පත්තිධම්මතා කාතබ්බා, තං ආරබ්භ පවත්තිස්සතීති? න, අප්පත්තනිබ්බානස්ස නිබ්බානාරම්මණඤාණාභාවතො. න හි අඤ්ඤෙ ධම්මා විය නිබ්බානං, තං පන අතිගම්භීරත්තා අප්පත්තෙන ආලම්බිතුං න සක්කා, තස්මා තෙන ගොත්‍රභුනා පත්තබ්බෙන තිකාලිකසභාවාතික්කන්තගම්භීරභාවෙන භවිතබ්බං, කිලෙසක්ඛයමත්තතං වා ඉච්ඡතො ගොත්‍රභුතො පුරෙතරං නිප්ඵන්නෙන කිලෙසක්ඛයෙන භවිතබ්බං. අප්පත්තකිලෙසක්ඛයාරම්මණකරණෙ හි සති ගොත්‍රභුතො පුරෙතරචිත්තානිපි ආලම්බෙය්‍යුන්ති.

'इमिना व सुत्तेन' का अर्थ है इसी जम्बुखादक सुत्त से। 'रागक्खयो' आदि सुत्त में आने के कारण कोई कह सकता है कि केवल क्लेशों का क्षय ही निर्वाण है। 'क्लेश-क्षय मात्र' ऐसा सामान्य रूप से कहे जाने के कारण 'कस्स' (किसका) आदि कहा गया है। निश्चित ही वह स्वयं का (क्षय) कहेगा, क्योंकि 'दूसरे के क्लेश-क्षय से दूसरे को निर्वाण की प्राप्ति उचित नहीं है'। गोत्रभू के क्षण में निर्वाण को आलम्बन बनाने से क्लेश-क्षय की प्राप्ति हो जाती है, इसीलिए कहा—'क्या उनके क्षीण न होने पर ही' आदि। क्या केवल आलम्बन बनाने मात्र से क्लेश-क्षय प्राप्त हो गया, ऐसा नहीं कहा जा सकता? क्योंकि चित्त तो अतीत, अनागत आदि सभी को आलम्बन बनाता है, केवल निष्पन्न (वर्तमान) को ही नहीं। क्या गोत्रभू भी मार्ग द्वारा क्लेशों की जो अनुत्पत्ति-धर्मिता की जानी है, उसे आरम्भ कर प्रवृत्त होगा? नहीं, क्योंकि जिसे निर्वाण प्राप्त नहीं हुआ, उसे निर्वाण-आलम्बन वाला ज्ञान नहीं होता। निर्वाण अन्य धर्मों के समान नहीं है, वह अत्यंत गंभीर होने के कारण अप्राप्त व्यक्ति द्वारा आलम्बन नहीं बनाया जा सकता। इसलिए उस गोत्रभू द्वारा प्राप्त किए जाने वाले (निर्वाण) को तीनों कालों के स्वभाव से परे और गंभीर होना चाहिए। अथवा जो केवल क्लेश-क्षय मात्र मानते हैं, उनके अनुसार गोत्रभू से पहले ही क्लेश-क्षय निष्पन्न होना चाहिए। यदि अप्राप्त क्लेश-क्षय को आलम्बन बनाया जाए, तो गोत्रभू से पहले के चित्त भी उसे आलम्बन बना सकते थे।

තස්මාතිආදි වුත්තස්සෙව අත්ථස්ස නිගමනං. තං පනෙතං නිබ්බානං. රූපිනො ධම්මා අරූපිනො ධම්මාතිආදීසූති ආදිසද්දෙන ලොකුත්තරඅනාසවාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. අරූපධම්මාදිභාවග්ගහණෙන චස්ස පරිනිප්ඵන්නතා දීපිතා. තෙනාහ ‘‘න කිලෙසක්ඛයමත්තමෙවා’’ති. කිලෙසක්ඛයමත්තතාය [Pg.367] හි සති නිබ්බානස්ස බහුතා ආපජ්ජති ‘‘යත්තකා කිලෙසා ඛීයන්ති, තත්තකානි නිබ්බානානී’’ති. අභාවස්සභාවතො ගම්භීරාදිභාවො අසඞ්ඛතාදිභාවො ච න සියා, වුත්තො ච සො නිබ්බානස්ස, තස්මාස්ස පච්චෙතබ්බො පරිනිප්ඵන්නභාවො. යස්මා ච සම්මුතිසච්චාරම්මණං සඞ්ඛතධම්මාරම්මණං වා සමුච්ඡෙදවසෙන කිලෙසෙ පජහිතුං න සක්කොති, යතො මහග්ගතඤාණං විපස්සනාඤාණං වා කිලෙසවික්ඛම්භනවසෙන තදඞ්ගවසෙන වා පජහති, තස්මා අරියමග්ගඤාණස්ස සම්මුතිසච්චසඞ්ඛතධම්මාරම්මණෙහි විපරීතසභාවෙන ආරම්මණෙන භවිතබ්බං. තථා හි තං සමුච්ඡෙදවසෙන කිලෙසෙ පජහීති එවං පරිනිප්ඵන්නාසඞ්ඛතසභාවං නිබ්බානන්ති නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බන්ති.

'तस्मा' आदि कहे गए अर्थ का ही उपसंहार है। वह यह निर्वाण है। 'रूपिणो धम्मा अरूपिणो धम्मा' आदि में 'आदि' शब्द से लोकोत्तर, अनास्रव आदि का संग्रह समझना चाहिए। अरूप-धर्म आदि भाव के ग्रहण से इसकी परिनिष्पन्नता (वास्तविक सत्ता) दर्शायी गई है। इसीलिए कहा 'न केवल क्लेश-क्षय मात्र ही'। यदि केवल क्लेश-क्षय मात्र होता, तो निर्वाण की बहुलता हो जाती कि 'जितने क्लेश क्षीण होते हैं, उतने ही निर्वाण हैं'। अभाव-स्वभाव होने से (निर्वाण का) गम्भीरत्व और असंस्कृतत्व आदि नहीं होता, जबकि निर्वाण के लिए वैसा कहा गया है; इसलिए इसके परिनिष्पन्न-भाव (वास्तविक अस्तित्व) को स्वीकार करना चाहिए। और चूँकि सम्मति-सत्य का आलम्बन या संस्कृत धर्मों का आलम्बन समुच्छेद-विधि से क्लेशों का प्रहाण नहीं कर सकता—जबकि महद्गत ज्ञान या विपश्यना ज्ञान विक्खम्भन (दबाने) या तदङ्ग (अंशतः) विधि से प्रहाण करते हैं—इसलिए आर्यमार्ग-ज्ञान का आलम्बन सम्मति-सत्य और संस्कृत-धर्मों के आलम्बन से विपरीत स्वभाव वाला होना चाहिए। इस प्रकार, वह समुच्छेद-विधि से क्लेशों का प्रहाण करता है—इस प्रकार निर्वाण परिनिष्पन्न और असंस्कृत स्वभाव वाला है, ऐसा यहाँ निश्चय करना चाहिए।

නිබ්බානපඤ්හසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

निब्बानपञ्ह सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

3-15. ධම්මවාදීපඤ්හසුත්තාදිවණ්ණනා

३-१५. धम्मवादीपञ्ह सुत्त आदि की व्याख्या।

316-328. පහාය ගතත්තාති අරියමග්ගෙන ජහිත්වා ඤාණගමනෙන ගතත්තා. සුට්ඨු ගතාති සම්මා ගතා පටිපන්නාති සුගතා. පරිජානනත්ථන්ති තීහි පරිඤ්ඤාහි පරිජානනත්ථං. දුක්ඛසඞ්ඛාතොති ‘‘දුක්ඛ’’න්ති සඞ්ඛාතබ්බො විදිතබ්බො ච දුක්ඛසභාවො ධම්මො දුක්ඛදුක්ඛතා. යස්මා දුක්ඛවෙදනාවිනිමුත්තසඞ්ඛතධම්මෙ සුඛවෙදනාය ච යථා ඉධ සඞ්ඛාරදුක්ඛතා විපරිණාමදුක්ඛතාති දුක්ඛපරියායො නිරුප්පතෙව, තස්මා දුක්ඛසභාවො ධම්මො එකෙන දුක්ඛසද්දෙන විසෙසෙත්වා වුත්තො ‘‘දුක්ඛදුක්ඛතා’’ති. සෙසපදද්වයෙති සඞ්ඛාරදුක්ඛතා විපරිණාමදුක්ඛතාති එතස්මිං පදද්වයෙ. සඞ්ඛාරභාවෙන දුක්ඛසභාවො සඞ්ඛාරදුක්ඛතා. සුඛස්ස විපරිණාමනෙන දුක්ඛසභාවො විපරිණාමදුක්ඛතා.

"पहाय गतत्ता" का अर्थ है आर्य मार्ग द्वारा त्याग कर ज्ञान-गमन से जाना। "सुट्ठु गता" का अर्थ है सम्यक् रूप से जाना, इसलिए "सुगत" है। "परिज्ञानत्थं" का अर्थ है तीन परिज्ञाओं द्वारा पूर्णतः जानने के लिए। "दुक्खसङ्खातो" का अर्थ है 'दुःख' इस प्रकार जानने योग्य और समझने योग्य दुःख-स्वभाव वाला धर्म 'दुःख-दुःखता' है। चूँकि दुःख-वेदना से मुक्त संस्कृत धर्मों में और सुख-वेदना में, जैसे यहाँ 'संस्कार-दुःखता' और 'विपरिणाम-दुःखता' के रूप में दुःख का पर्याय ही निरूपित होता है, इसलिए दुःख-स्वभाव वाले धर्म को एक 'दुःख' शब्द से विशेषित कर 'दुःख-दुःखता' कहा गया है। शेष दो पदों में—'संस्कार-दुःखता' और 'विपरिणाम-दुःखता' इन दो पदों में। संस्कार होने के कारण दुःख-स्वभाव 'संस्कार-दुःखता' है। सुख के विपरिणाम (परिवर्तन) होने से दुःख-स्वभाव 'विपरिणाम-दुःखता' है।

ධම්මවාදීපඤ්හසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

धम्मवादी-प्रश्न-सूत्र आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

16. දුක්කරපඤ්හසුත්තවණ්ණනා

१६. दुष्कर-प्रश्न-सूत्र की व्याख्या।

329. පබ්බජ්ජායාති [Pg.368] පබ්බජිතපටිපත්තියං. ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නො භික්ඛූති ධම්මානුධම්මං පටිපජ්ජමානො භික්ඛු. පාතන්ති පාතො. නචිරස්සන්ති ඛිප්පමෙව. තෙනාහ ‘‘ලහුයෙවා’’ති.

३२९. "पब्बज्जाय" का अर्थ है प्रव्रजित की प्रतिपत्ति (आचरण) में। "धम्मानुधम्मप्पटिपन्नो भिक्खु" का अर्थ है धर्म के अनुकूल धर्म का आचरण करने वाला भिक्षु। "पातं" का अर्थ है प्रातः। "नचिरस्सं" का अर्थ है शीघ्र ही। इसीलिए कहा गया है "लहुयेवा" (शीघ्र ही)।

දුක්කරපඤ්හසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

दुष्कर-प्रश्न-सूत्र की व्याख्या समाप्त हुई।

ජම්බුඛාදකසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

जम्बुखादक-संयुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

5. සාමණ්ඩකසංයුත්තවණ්ණනා

५. सामण्डक-संयुत्त की व्याख्या।

330-331. ඉමිනාව නයෙනාති යො ජම්බුඛාදකසංයුත්තෙ අත්ථනයො, ඉමිනාව නයෙන. ඉමිනා හි ද්වෙ සංයුත්තානි පාළිතො අත්ථතො ච අඤ්ඤමඤ්ඤං සදිසානෙවාති දස්සෙති.

"इसी नय (विधि) से" का अर्थ है जो जम्बुखादक-संयुत्त में अर्थ-नय है, उसी नय से। इससे यह दिखाया गया है कि ये दो संयुत्त पालि और अर्थ दोनों की दृष्टि से एक-दूसरे के समान ही हैं।

සාමණ්ඩකසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

सामण्डक-संयुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

6. මොග්ගල්ලානසංයුත්තං

६. मोग्गल्लान-संयुत्त।

1-8. පඨමජ්ඣානපඤ්හසුත්තාදිවණ්ණනා

प्रथम-ध्यान-प्रश्न-सूत्र आदि की व्याख्या।

332-339. කාමසහගතෙසු [Pg.369] සඤ්ඤාමනසිකාරෙසු උපට්ඨහන්තෙසු බ්‍යාපාදාදිසහගතාපි සඤ්ඤාමනසිකාරා යථාපච්චයං උපට්ඨහන්තියෙවාති වුත්තං ‘‘කාමසහගතාති පඤ්චනීවරණසහගතා’’ති. නීවරණානඤ්හෙත්ථ නිදස්සනමත්තමෙතං, යදිදං කාමග්ගහණං. පහීනාවසෙසා චෙත්ථ නීවරණා වෙදිතබ්බා, තස්මා පඤ්චග්ගහණං න කත්තබ්බං. තස්සාති මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරස්ස සන්තතො උපට්ඨහිංසු අචිණ්ණවසිතාය. තෙනාහ ‘‘හානභාගියං නාම අහොසී’’ති. ආරම්මණ…පෙ… සහගතන්ති වුත්තං ඉතරෙසං අභාවතො.

काम-सहगत संज्ञा और मनसिकारों के उपस्थित होने पर व्यापाद आदि सहगत संज्ञा और मनसिकार भी प्रत्यय के अनुसार उपस्थित होते ही हैं, इसलिए कहा गया है— "काम-सहगत का अर्थ है पाँच नीवरणों के साथ।" यहाँ 'काम' का ग्रहण नीवरणों के मात्र उदाहरण के रूप में है। यहाँ शेष नीवरणों को प्रहीण (त्यागा हुआ) समझना चाहिए, इसलिए 'पाँच' का ग्रहण नहीं करना चाहिए। "तस्स" का अर्थ है महामोग्गल्लान स्थविर के लिए, अभ्यास की कमी के कारण वे निरंतर उपस्थित हुए। इसीलिए कहा गया है "हानभागीय (पतन की ओर ले जाने वाला) हुआ।" आलम्बन...पे... सहगत कहा गया है क्योंकि अन्यों का अभाव था।

පඨමජ්ඣානපඤ්හසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

प्रथम-ध्यान-प्रश्न-सूत्र आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

9. අනිමිත්තපඤ්හසුත්තවණ්ණනා

९. अनिमित्त-प्रश्न-सूत्र की व्याख्या।

340. විපස්සනාසමාධිංයෙව, න ඵලසමාධිං. ඡෙජ්ජකිච්චං න නිප්ඵජ්ජති අවිච්ඡෙදවසෙන අප්පවත්තනතො. නිකන්තීති විපස්සනං අස්සාදෙන්තී පවත්තතණ්හා. සාධෙතුං නාසක්ඛි උපක්කිලිට්ඨත්තා. නිමිත්තානුසාරීති නිච්චසුඛඅත්තනිමිත්තානං අපූරණතො රාගදොසමොහනිමිත්තානිපෙත්ථ නිමිත්තානෙව. වුට්ඨාන…පෙ… සමාධින්ති එතෙන යාව මග්ගො නාධිගතො, තාව වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනමනුයුඤ්ජන්තොපි යථාරහං අනිමිත්තං අප්පණිහිතං සුඤ්ඤතං චෙතොසමාධිං අනුයුත්තො විහරතීති වත්තබ්බතං අරහතීති දස්සෙති. විපස්සනාසම්පයුත්තන්ති විපස්සනාසඞ්ඛාතඤාණසම්පයුත්තං. චෙතොසමාධින්ති චිත්තසීසෙන විපස්සනාසමාධිමාහ. උපරිමග්ගඵලසමාධින්ති පඨමමග්ගසමාධිස්ස පගෙව අධිගතත්තා.

३४०. केवल विपश्यना-समाधि, फल-समाधि नहीं। विच्छेद न होने के कारण प्रवर्तन न होने से छेदन का कार्य सिद्ध नहीं होता। "निकन्ति" का अर्थ है विपश्यना का आस्वादन करने वाली प्रवृत्त तृष्णा। उपक्क्लिष्ट (मलिन) होने के कारण सिद्ध नहीं कर सका। "निमित्तानुसारी" का अर्थ है नित्य, सुख और आत्म-निमित्तों की अपूर्णता के कारण राग, द्वेष और मोह के निमित्त भी यहाँ निमित्त ही हैं। "वुट्ठान...पे... समाधि" इससे यह दिखाया गया है कि जब तक मार्ग प्राप्त नहीं होता, तब तक वुत्थानगामिनी विपश्यना में लगा हुआ भी यथायोग्य अनिमित्त, अप्रणिहित और शून्य चित्त-समाधि में लगा हुआ विहार करता है, ऐसा कहना उचित है। "विपस्सना-सम्पयुत्तं" का अर्थ है विपश्यना नामक ज्ञान से युक्त। "चेतोसमाधिं" चित्त की प्रधानता से विपश्यना-समाधि को कहा गया है। "उपरिमग्गफलसमाधिं" क्योंकि प्रथम मार्ग-समाधि पहले ही प्राप्त हो चुकी थी।

අනිමිත්තපඤ්හසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अनिमित्त-प्रश्न-सूत्र की व्याख्या समाप्त हुई।

10-11. සක්කසුත්තාදිවණ්ණනා

शक्र-सूत्र आदि की व्याख्या।

341-342. අවෙච්චප්පසාදෙනාති [Pg.370] වත්ථුත්තයං යාථාවතො ඤත්වා උප්පන්නපසාදෙන, මග්ගෙනාගතපසාදෙනාති අත්ථො. සො පන කෙනචි අසංහාරියො අසම්පවෙධීති ආහ ‘‘අචලප්පසාදෙනා’’ති. අභිභවන්ති අත්තනො පුඤ්ඤානුභාවෙන.

"अवेच्चप्पसादेन" का अर्थ है तीन वस्तुओं (रत्नों) को यथार्थ रूप से जानकर उत्पन्न प्रसन्नता से, अर्थात् मार्ग से प्राप्त प्रसन्नता से। वह किसी के द्वारा हटाया नहीं जा सकता और अडिग है, इसलिए "अचलप्पसादेन" कहा गया है। अपने पुण्य के प्रभाव से अभिभूत करते हैं।

සක්කසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

शक्र-सूत्र आदि की व्याख्या समाप्त हुई।

මොග්ගල්ලානසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

मोग्गल्लान-संयुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

7. චිත්තසංයුත්තං

७. चित्त-संयुत्त।

1. සංයොජනසුත්තවණ්ණනා

१. संयोजन-सूत्र की व्याख्या।

343. භොගගාමන්ති [Pg.371] භොගුප්පත්තිගාමං. පවත්තතීති අප්පටිහතං හුත්වා පවත්තති පටිසම්භිදප්පත්තියා.

३४३. "भोगगामं" का अर्थ है भोगों की उत्पत्ति का गाँव। "पवत्तति" का अर्थ है प्रतिसम्भिदा प्राप्त होने के कारण अप्रतिहत (बिना रुके) होकर प्रवृत्त होता है।

සංයොජනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

संयोजन-सूत्र की व्याख्या समाप्त हुई।

2. පඨමඉසිදත්තසුත්තවණ්ණනා

२. प्रथम इसिदत्त-सूत्र की व्याख्या।

344. අවිසාරදත්තාති පඤ්හං බ්‍යාකාතුං වෙය්‍යත්තියාභාවෙන අසමත්ථත්තා. උපාසකො ථෙරෙසු බ්‍යාකාතුං අසක්කොන්තෙසු සයං බ්‍යාකාතුකාමො පුච්ඡති, න විහෙසාධිප්පායො. පඨමවචනෙන අබ්‍යාකරොන්තෙ දිස්වාව පුනප්පුනං පුච්ඡිතං විහෙසො විය හොතීති කත්වා වුත්තං ‘‘විහෙසෙතී’’ති.

३४४. "अविसारदत्ता" का अर्थ है प्रश्न की व्याख्या करने में निपुणता के अभाव के कारण असमर्थ होना। स्थविरों के व्याख्या करने में असमर्थ होने पर उपासक स्वयं व्याख्या करने की इच्छा से पूछता है, कष्ट देने के अभिप्राय से नहीं। प्रथम वचन से व्याख्या न करते हुए देखकर बार-बार पूछना कष्ट देने जैसा होता है, इसलिए "विहेसेति" (कष्ट देता है) कहा गया है।

පඨමඉසිදත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

प्रथम इसिदत्त-सूत्र की व्याख्या समाप्त हुई।

3. දුතියඉසිදත්තසුත්තවණ්ණනා

३. द्वितीय इसिदत्त-सूत्र की व्याख्या।

345. අවන්තියාති අවන්තිරට්ඨෙ, තං පන මජ්ඣිමපදෙසතො දක්ඛිණදිසායං. තෙනාහ ‘‘දක්ඛිණාපථෙ’’ති. අධිප්පායෙනාති තස්ස වචනස්ස අනුමොදනාධිප්පායෙන වදති, න පන තතො කිඤ්චි ගහෙතුකාමතාධිප්පායෙන.

३४५. "अवन्तिया" का अर्थ है अवन्ति राष्ट्र में, वह मध्य प्रदेश से दक्षिण दिशा में है। इसीलिए "दक्षिणापथ में" कहा गया है। "अधिप्पायेन" का अर्थ है उसके वचन के अनुमोदन के अभिप्राय से कहता है, न कि उससे कुछ ग्रहण करने की इच्छा के अभिप्राय से।

දුතියඉසිදත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

द्वितीय इसिदत्त-सूत्र की व्याख्या समाप्त हुई।

4. මහකපාටිහාරියසුත්තවණ්ණනා

४. महाकपाटिहारियसुत्तवण्णना

346. තෙසං අනුජානන්තොති තෙසං දාසකම්මකරානං සෙසකෙ යථාරුචි විචාරණං අනුජානන්තො. කුධිතන්ති බලවතා සූරියසන්තාපෙන සඞ්කුථිතං[Pg.372]. තෙනාහ ‘‘හෙට්ඨා’’තිආදි. අතිතිඛිණන්ති අතිවිය තික්ඛධාතුකං. අසම්භින්නපදන්ති අඤ්ඤත්ථ අනාගතත්තා තිපිටකෙ අවොමිස්සකපදං, ඉධෙව ආගතපදන්ති අත්ථො. පටිලීයමානෙනාති පටිකංසෙන විසෙසනෙන විලීයමානෙන කායෙන.

३४६. ‘तेसं अनुजानन्तो’ का अर्थ है उन दास-कर्मकारों को शेष (बचे हुए) का अपनी रुचि के अनुसार उपयोग करने की अनुमति देना। ‘कुधितं’ का अर्थ है सूर्य के तीव्र ताप से संतप्त। इसीलिए ‘हेट्ठा’ आदि कहा गया है। ‘अतितिक्खिणं’ का अर्थ है अत्यंत तीक्ष्ण स्वभाव वाला। ‘असम्भिन्नपदं’ का अर्थ है अन्यत्र न आने के कारण त्रिपिटक में अमिश्रित पद, जो केवल यहीं आया है। ‘पटिलीयमानेन’ का अर्थ है पीछे हटते हुए या संकुचित होते हुए शरीर से।

එත්ථ චාති එතස්මිං අධිට්ඨානිද්ධිකරණෙ. අබ්භමණ්ඩපං කත්වාති සමන්තතො ඡාදනවසෙන මණ්ඩපං විය මෙඝපටලං උප්පාදෙත්වා. දෙවොති මෙඝො. එකමෙකං ඵුසිතකං ඵුසායතු ජාලවිනද්ධං විය වස්සතු. එවං වුත්තප්පකාරෙන නානාපරිකම්මං නානාධිට්ඨානං එකතො පරිකම්මං එකතො අධිට්ඨානන්ති චතුක්කමෙත්ථ සම්භවතීති දස්සෙති ‘‘එත්ථ චා’’තිආදිනා. යථා තථාති යථාවුත්තෙසු චතූසු පකාරෙසු යෙන වා තෙන වා පකාරෙන කරොන්තස්ස. කතපරිකම්මස්සාති ‘‘එවං වා එවං වා හොතූ’’ති පවත්තිතපරිකම්මචිත්තස්ස. ‘‘පරිකම්මානන්තරෙනාති අධිට්ඨානචිත්තුප්පාදනත්ථං සමාපන්නපාදකජ්ඣානතො වුට්ඨාය අධිට්ඨානචිත්තස්ස එකාවජ්ජනවීථියං පවත්තපරිකම්මං සන්ධාය වුත්ත’’න්ති වදන්ති.

‘एत्थ च’ का अर्थ है इस अधिष्ठान-ऋद्धि के प्रकरण में। ‘अब्भमण्डपं कत्वा’ का अर्थ है चारों ओर से ढकने के कारण मण्डप के समान मेघ-पटल उत्पन्न करके। ‘देवो’ का अर्थ है मेघ। एक-एक बूँद गिरे, जाल की तरह बुनी हुई वर्षा हो। इस प्रकार कहे गए विभिन्न परिकर्म और विभिन्न अधिष्ठान, एक साथ परिकर्म और एक साथ अधिष्ठान—इस प्रकार यहाँ चार विकल्प संभव हैं, यह ‘एत्थ च’ आदि से दर्शाया गया है। ‘यथा तथा’ का अर्थ है उक्त चार प्रकारों में से जिस किसी भी प्रकार से करने वाले के लिए। ‘कतपरिकम्मस्स’ का अर्थ है ‘ऐसा या वैसा हो’ इस प्रकार प्रवृत्त परिकर्म-चित्त वाले के लिए। ‘परिकम्मानन्तरेन’ का अर्थ है अधिष्ठान-चित्त उत्पन्न करने के लिए समापत्ति के पादक-ध्यान से उठकर अधिष्ठान-चित्त की एक आवर्जन-वीथि में प्रवृत्त परिकर्म के संदर्भ में कहा गया है, ऐसा वे कहते हैं।

මහකපාටිහාරියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

महाकपाटिहारियसुत्तवण्णना समाप्त।

5. පඨමකාමභූසුත්තවණ්ණනා

५. प्रथमकामभूसुत्तवण्णना

347. එලං වුච්චති දොසො, තං එතස්ස නත්ථීති නෙලං, තං අඞ්ගං එතස්සාති නෙලඞ්ගො, සුවිසුද්ධසීලගුණො. තෙනාහ ‘‘නෙලඞ්ගන්ති ඛො, භන්තෙ, සීලානමෙතං අධිවචන’’න්ති. අට්ඨකථායං පන දොසාභාවමෙව දස්සෙතුං ‘‘නෙලඞ්ගොති නිද්දොසො’’ති වුත්තං. එතං භික්ඛුං ආගච්ඡන්තන්ති මහාකප්පිනත්ථෙරං සන්ධාය වුත්තං. අත්තනො දිට්ඨෙන කථෙසීති අත්තනො සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන පච්චක්ඛතො උපලක්ඛිතෙන අත්ථෙන කථෙසි. අයං පන නයග්ගාහෙනාති අයං පන ගහපති අසුත්වා කෙවලං නයග්ගාහෙන ආහ.

३४७. ‘एल’ दोष को कहा जाता है, वह जिसके पास नहीं है वह ‘नेल’ है, वह अंग जिसका है वह ‘नेलङ्ग’ है, अर्थात् अत्यंत शुद्ध शील-गुण वाला। इसीलिए कहा गया है—‘भन्ते, नेलङ्ग शीलों का ही पर्यायवाची है’। अट्ठकथा में तो दोष के अभाव को दर्शाने के लिए ‘नेलङ्गो’ का अर्थ ‘निर्दोष’ कहा गया है। ‘एतं भिक्खुं आगच्छन्तं’ यह महाकप्पिन स्थविर के संदर्भ में कहा गया है। ‘अत्तनो दिट्ठेन कथेसि’ का अर्थ है अपने सर्वज्ञता-ज्ञान से प्रत्यक्ष देखे गए अर्थ के साथ कहा। ‘अयं पन नयग्गाहेन’ का अर्थ है यह गृहपति बिना सुने केवल तर्क या युक्ति के आधार पर कहता है।

පඨමකාමභූසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

प्रथमकामभूसुत्तवण्णना समाप्त।

6. දුතියකාමභූසුත්තවණ්ණනා

६. द्वितीयकामभूसुत्तवण्णना

348. නිරොධං [Pg.373] වලඤ්ජෙති අනාගාමිභාවතො. ඉමෙ සඞ්ඛාරාති ඉමෙ ‘‘කායසඞ්ඛාරො, වචීසඞ්ඛාරො, චිත්තසඞ්ඛාරො’’ති වුච්චමානා තයො සඞ්ඛාරා. සද්දතොපි, අත්ථතොපි අඤ්ඤමඤ්ඤං මිස්සා, තතො එව ආලුළිතා ආකුලා, අවිභූතා දුබ්බිභාවනා, දුද්දීපනා අසඞ්කරතො දීපෙතුං දුක්කරා. තථා හි කුසලචෙතනා එව ‘‘කායසඞ්ඛාරො’’තිපි වුච්චති, ‘‘වචීසඞ්ඛාරො’’තිපි, ‘‘චිත්තසඞ්ඛාරො’’තිපි. අස්සාසපස්සාසාපි කත්ථචි ‘‘කායසඞ්ඛාරො’’ති, විතක්කවිචාරාපි ‘‘වචීසඞ්ඛාරො’’ති වුච්චන්ති, සඤ්ඤාවෙදනාපි ‘‘චිත්තසඞ්ඛාරො’’ති වුච්චන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘තථා හී’’තිආදි. තත්ථ ආකඩ්ඪිත්වා ගහණං ආදානං, සම්පත්තස්ස හත්ථෙ කරණං ගහණං, ගහිතස්ස විස්සජ්ජනං මුඤ්චනං, ඵන්දනං චොපනං පාපෙත්වා නිප්ඵාදෙත්වා. හනුසඤ්චොපනන්ති කායවිඤ්ඤත්තිවසෙන පුබ්බභාගෙ හනුසඤ්චොපනං කත්වා. එවඤ්හි වචීභෙදකරණං. එවං ඉමෙතිආදි යථාවුත්තස්ස අත්ථස්ස නිගමනං.

३४८. अनागामी होने के कारण निरोध का सेवन करता है। ‘इमे सङ्खारा’ का अर्थ है ये ‘काय-संस्कार, वची-संस्कार, चित्त-संस्कार’ कहे जाने वाले तीन संस्कार। शब्द और अर्थ की दृष्टि से भी ये परस्पर मिश्रित हैं, इसीलिए व्याकुल, अस्पष्ट और बिना भेद के स्पष्ट करना कठिन हैं। क्योंकि कुशल चेतना को ही ‘काय-संस्कार’ भी कहा जाता है, ‘वची-संस्कार’ भी और ‘चित्त-संस्कार’ भी। श्वास-प्रश्वास को भी कहीं ‘काय-संस्कार’ कहा गया है, वितर्क-विचार को ‘वची-संस्कार’ कहा गया है, और संज्ञा-वेदना को ‘चित्त-संस्कार’ कहा गया है। इसीलिए ‘तथा हि’ आदि कहा गया है। वहाँ खींचकर ग्रहण करना ‘आदान’ है, प्राप्त वस्तु को हाथ में लेना ‘ग्रहण’ है, गृहीत को छोड़ना ‘मुंचन’ है, हिलाना-डुलाना ‘चोपन’ है। ‘हनुसंचोपनं’ का अर्थ है काय-विज्ञप्ति के द्वारा मुख के अगले भाग में जबड़ों को हिलाना। इस प्रकार वाणी का भेद (उच्चारण) होता है। ‘एवं इमे’ आदि उक्त अर्थ का उपसंहार है।

පදත්ථං පුච්ඡති ඉතරසඞ්ඛාරෙහි පදත්ථතො විසෙසං කථාපෙස්සාමීති. කායනිස්සිතාති එත්ථ කායනිස්සිතතා ච නෙසං තබ්භාවභාවිතාය වෙදිතබ්බා, න කායස්ස නිස්සයපච්චයතාවසෙනාති දස්සෙන්තො ‘‘කායෙ සති හොන්ති, අසති න හොන්තී’’ති ආහ. කායොති චෙත්ථ කරජකායො දට්ඨබ්බො. චිත්තනිස්සිතාති චිත්තං නිස්සාය තං නිස්සයපච්චයභූතං ලභිත්වා උප්පන්නා.

‘पदत्थं पुच्छति’ का अर्थ है अन्य संस्कारों से पद के अर्थ की विशेषता पूछना। ‘कायनिसिता’ यहाँ उनकी काय-आश्रितता उनके होने पर ही होने के कारण जाननी चाहिए, न कि काय के निश्रय-प्रत्यय होने के कारण, यह दर्शाते हुए कहा—‘काय के होने पर होते हैं, न होने पर नहीं होते’। यहाँ ‘कायो’ से करज-काय (भौतिक शरीर) समझना चाहिए। ‘चित्तनिस्सिता’ का अर्थ है चित्त के आश्रित होकर, उसे निश्रय-प्रत्यय के रूप में प्राप्त कर उत्पन्न हुए।

‘‘සමාපජ්ජාමී’’ති පදස්ස සමීපෙ වුච්චමානං ‘‘සමාපජ්ජිස්ස’’න්ති පදං ආසන්නානාගතකාලවාචී එව භවිතුං යුත්තං, න ඉතරන්ති ආහ – ‘‘පදද්වයෙන නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තිකාලො කථිතො’’ති. තයිදං තස්ස තථා වත්තබ්බතාය වුත්තං, න පන තස්ස තථා චිත්තපවත්තිසම්භවතො. සමාපන්නෙපි එසෙව නයො. පුරිමෙහීති ‘‘සමාපජ්ජිස්සං සමාපජ්ජාමී’’ති ද්වීහි පදෙහි. පච්ඡිමෙනාති ‘‘සමාපන්නො’’ති පදෙන.

‘समापज्जामि’ पद के समीप कहा गया ‘समापज्जिस्सं’ पद निकट भविष्य काल का वाचक ही होना चाहिए, अन्य नहीं—यह कहते हुए कहा—‘दो पदों द्वारा नेवसंज्ञानासंज्ञायतन समापत्ति का काल कहा गया है’। यह उसके उस प्रकार कहे जाने के योग्य होने के कारण कहा गया है, न कि उस प्रकार चित्त की प्रवृत्ति संभव होने के कारण। समापन्न होने पर भी यही न्याय है। ‘पुरिमेहि’ का अर्थ है ‘समापज्जिस्सं समापज्जामि’ इन दो पदों से। ‘पच्छिमेन’ का अर्थ है ‘समापन्नो’ पद से।

භාවිතං හොති උප්පාදිතං හොති නිරොධසමාපන්නත්ථාය. අනුපුබ්බසමාපත්තිසමාපජ්ජනසඞ්ඛාතාය නිරොධභාවනාය තං චිත්තං භාවිතං හොති. තෙනාහ ‘‘යං ත’’න්තිආදි. දුතියජ්ඣානෙයෙවාති දුතියජ්ඣානක්ඛණෙ නිරුජ්ඣති. තත්ථ අනුප්පජ්ජනතො අනුප්පාදනතො හෙට්ඨා නිරොධොති අධිප්පෙතො. චතුන්නං අරූපක්ඛන්ධානං තජ්ජා පරිකම්මසිද්ධා යා අප්පවත්ති[Pg.374], තත්ථ ‘‘නිරොධසමාපත්තිසඤ්ඤා’’ති, යා නෙසං තථා අප්පවත්ති. සා ‘‘අන්තොනිරොධෙ නිරුජ්ඣතී’’ති වුත්තා.

‘भावितं होति’ का अर्थ है निरोध-समापत्ति के लिए उत्पन्न किया गया होता है। आनुपूर्वी-समापत्ति के प्रतिपत्ति रूप निरोध-भावना द्वारा वह चित्त भावित होता है। इसीलिए ‘यं तं’ आदि कहा गया है। ‘दुतियज्झानेयेव’ का अर्थ है द्वितीय ध्यान के क्षण में निरुद्ध होता है। वहाँ अनुत्पत्ति या अ-उत्पादन के कारण नीचे निरोध अभिप्रेत है। चार अरूप स्कन्धों की उस-उस परिकर्म से सिद्ध जो अप्रवृत्ति है, वहाँ ‘निरोधसमापत्तिसंज्ञा’ है, जो उनकी उस प्रकार की अप्रवृत्ति है। वह ‘अन्तो निरोधे निरुज्झति’ ऐसा कहा गया है।

‘‘චිත්තසඞ්ඛාරො නිරුද්ධො’’ති වචනතො තදඤ්ඤෙසං අනිරොධං ඉච්ඡන්තානං වාදං දස්සෙන්තො ‘‘චිත්තසඞ්ඛාරො නිරුද්ධොති වචනතො’’තිආදිං වත්වා තත්ථ අතිප්පසඞ්ගදස්සනමුඛෙන තං වාදං නිසෙධෙතුං ‘‘තෙ වත්තබ්බා’’තිආදිමාහ. අභිනිවෙසං අකත්වාති යථාගතෙ බ්‍යඤ්ජනමත්තෙ අභිනිවෙසං අකත්වා. ආචරියානං නයෙති ආචරියානං පරම්පරාගතෙ ධම්මනයෙ ධම්මනෙත්තියං ඨත්වා.

‘चित्तसंस्कार निरुद्ध हो गया’ इस वचन से दूसरों के अनिरोध की इच्छा करने वालों के वाद को दर्शाते हुए ‘चित्तसङ्खारो निरुद्धोति वचनातो’ आदि कहकर, वहाँ अतिप्रसंग दोष दिखाने के माध्यम से उस वाद का निषेध करने के लिए ‘ते वत्तब्बा’ आदि कहा। ‘अभिनिवेस अकतवा’ का अर्थ है प्राप्त हुए केवल व्यंजनों (शब्दों) में आग्रह न करके। ‘आचरियानं नये’ का अर्थ है आचार्यों की परंपरा से प्राप्त धर्म-नय या धर्म-नीति में स्थित होकर।

කිරියමයපවත්තස්මින්ති පරිත්තභූමකකුසලාකුසලධම්මපබන්ධෙ වත්තමානෙ. තස්මිඤ්හි වත්තමානෙ කායික-වාචසික-කිරියසම්පවත්ති හොති, දස්සන-සවනාදිවසෙන ආරම්මණග්ගහණෙ පවත්තමානෙති අත්ථො. තෙනාහ – ‘‘බහිද්ධාරම්මණෙසු පසාදෙ ඝට්ටෙන්තෙසූ’’ති. මක්ඛිතානි වියාති පුඤ්ඡිතානි විය හොන්ති ඝට්ටනාය විබාධිතත්තා. එතෙනායං ඝට්ටනා පඤ්චද්වාරිකවිඤ්ඤාණානං වෙගසා උප්පජ්ජනාය න ආරම්මණන්ති දස්සෙති. තෙනෙවාහ – ‘‘අන්තොනිරොධෙ පඤ්ච පසාදා අතිවිය විරොචන්තී’’ති.

'किरियामयपवत्तस्मिन्ति' का अर्थ है परित्तभूमि (कामावचर) के कुशल और अकुशल धर्मों के प्रवाह के विद्यमान होने पर। उसके विद्यमान होने पर कायिक और वाचिक क्रियाओं की प्रवृत्ति होती है, जिसका अर्थ है दर्शन और श्रवण आदि के माध्यम से आलम्बन का ग्रहण होना। इसीलिए कहा गया है - 'बाहरी आलम्बनों के प्रसादों (इन्द्रियों) से टकराने पर'। 'मक्खितानि विय' का अर्थ है पोंछे हुए के समान, क्योंकि वे संघट्टन (टकराव) से बाधित होते हैं। इससे यह स्पष्ट होता है कि यह संघट्टन पंचद्वार-विज्ञानों की तीव्र उत्पत्ति के लिए आलम्बन नहीं है। इसीलिए कहा गया है - 'आन्तरिक निरोध में पाँचों प्रसाद अत्यधिक प्रकाशित होते हैं।'

තතො පරං සචිත්තකො භවිස්සාමීති ඉදං අත්ථතො ආපන්නං ගහෙත්වා වුත්තං – ‘‘එත්තකං කාලං අචිත්තකො භවිස්සාමී’’ති එතෙනෙව තස්ස අත්ථස්ස සිද්ධත්තා. යං එවං භාවිතන්ති එත්ථ විසුං චිත්තස්ස භාවනා නාම නත්ථි, අද්ධානපරිච්ඡෙදං පන කත්වා නිරොධසමාපත්තත්ථාය කාතබ්බපරිකම්මභාවනාය එව තස්ස සිජ්ඣනතො.

'उसके बाद मैं सचित्तक (चित्त सहित) हो जाऊँगा' - यह अर्थतः प्राप्त बात को लेकर कहा गया है - 'इतने समय तक मैं अचित्तक (चित्त रहित) रहूँगा', क्योंकि इसी से वह अर्थ सिद्ध हो जाता है। 'जो इस प्रकार भावित है' - यहाँ चित्त की कोई अलग भावना नहीं है, बल्कि समय की सीमा निर्धारित कर निरोध-समापत्ति के लिए की जाने वाली परिकर्म-भावना से ही उसकी सिद्धि होती है।

සා පනෙසා නිරොධකථා. ද්වීහි බලෙහීති සමථවිපස්සනාබලෙහි. තයො ච සඞ්ඛාරානන්ති තිණ්ණං කායවචීචිත්තසඞ්ඛාරානං පටිප්පස්සද්ධියා. සොළසහි ඤාණචරියාහීති අනිච්චානුපස්සනාදීනං අට්ඨන්නං අනුපස්සනාඤාණානං, අට්ඨන්නඤ්ච මග්ගඵලඤාණානං වසෙන ඉමාහි සොළසහි ඤාණප්පවත්තීහි. නවහි සමාධිචරියාහීති අට්ඨ සමාපත්තියො අට්ඨ සමාධිචරියා, තාසං උපචාරසමාධි සමාධිභාවසාමඤ්ඤෙන එකා සමාධිචරියාති එවං නවහි සමාධිචරියාහි. වසීභාවතාපඤ්ඤාති වසීභාවතාසඞ්ඛාතා පඤ්ඤා. සබ්බාකාරෙන විසුද්ධිමග්ගෙ කථිතා, තෙ තාව ආකාරා [Pg.375] තිට්ඨන්තු, සරූපමත්තස්ස පනස්ස වත්තබ්බන්ති ආහ – ‘‘කො පනායං නිරොධො නාමා’’ති. යදි ඛන්ධානං අප්පවත්ති, අථ කිමත්ථමෙතං ඣානසුඛාදිං විය සමාපජ්ජන්තීති ආහ ‘‘සඞ්ඛාරාන’’න්තිආදි.

वह यह निरोध-कथा है। 'दो बलों से' अर्थात् शमथ और विपश्यना बल से। 'तीन संस्कारों के' अर्थात् काय, वच और चित्त इन तीनों संस्कारों की प्रतिप्रश्रब्धि (शान्ति) से। 'सोलह ज्ञान-चर्याओं से' अर्थात् अनित्यानुपश्यना आदि आठ अनुपश्यना ज्ञानों और आठ मार्ग-फल ज्ञानों के माध्यम से, इन सोलह ज्ञान-प्रवृत्तियों से। 'नौ समाधि-चर्याओं से' अर्थात् आठ समापत्तियाँ आठ समाधि-चर्याएँ हैं, और उनकी उपचार-समाधि को समाधि-भाव की समानता के कारण एक समाधि-चर्या मानकर इस प्रकार नौ समाधि-चर्याओं से। 'वशीभावता-प्रज्ञा' अर्थात् वशीभाव संज्ञक प्रज्ञा। यह विशुद्धिमार्ग में सभी प्रकार से कही गई है, वे प्रकार अभी रहने दें, यहाँ केवल उसके स्वरूप के बारे में कहना चाहिए, इसलिए कहा - 'यह निरोध क्या है?'। यदि यह स्कन्धों की अप्रवृत्ति है, तो फिर किसलिए वे इसे ध्यान-सुख आदि की तरह प्राप्त करते हैं? इसके लिए 'संस्कारों का...' आदि कहा गया है।

ඵලසමාපත්තිචිත්තන්ති අරහත්තං අනාගාමිඵලචිත්තං. ‘‘තතො පරං භවඞ්ගසමයෙ’’ති වුත්තත්තා ආහ ‘‘කිං පන…පෙ… න සමුට්ඨාපෙතී’’ති. සමුට්ඨාපෙති රූපසමුප්පාදකත්තා. ඉමස්සාති නිරොධං සමාපන්නභික්ඛුනො. සා න සමුට්ඨාපෙතීති සා චතුත්ථජ්ඣානිකා ඵලසමාපත්ති න සමුට්ඨාපෙති අස්සාසපස්සාසෙ. ඵලසමාපත්තියා චතුත්ථජ්ඣානිකභාවො කථං නිච්ඡිතොති ආහ – ‘‘කිං වා එතෙනා’’තිආදි. වක්ඛමානාකාරෙනපි පරිහාරො හොතීති. සන්තසමාපත්තිතොති නිරොධසමාපත්තිමෙව සන්ධාය වදති. අබ්බොහාරිකා හොන්ති අතිසුඛුමසභාවත්තා, සඤ්ජීවත්ථෙරස්ස පුබ්බෙ සමාපත්තික්ඛණෙ අස්සාසපස්සාසා අබ්බොහාරිකභාවං ගච්ඡන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘භවඞ්ගසමයෙනෙවෙතං කථිත’’න්ති.

'फलसमापत्ति-चित्त' अर्थात् अर्हत्त्व और अनागामी फल-चित्त। 'उसके बाद भवङ्ग के समय' ऐसा कहे जाने के कारण कहा गया है - 'क्या वह... आदि... उत्पन्न नहीं करता है?'। वह रूप का उत्पादक होने के कारण उत्पन्न करता है। 'इसका' अर्थात् निरोध को प्राप्त भिक्षु का। 'वह उत्पन्न नहीं करती है' अर्थात् वह चतुर्थ ध्यान वाली फल-समापत्ति श्वास-प्रश्वास को उत्पन्न नहीं करती है। फल-समापत्ति का चतुर्थ ध्यान वाला होना कैसे निश्चित हुआ? इसके लिए 'किं वा एतेन' आदि कहा गया है। कहे जाने वाले तरीके से भी समाधान होता है। 'शान्त समापत्ति से' - यह निरोध-समापत्ति के संदर्भ में ही कहा गया है। अति सूक्ष्म स्वभाव होने के कारण वे 'अव्यवहार्य' (अब्बोहारिक) होते हैं, जैसे पहले संजीवतत्थेर के समापत्ति के क्षण में श्वास-प्रश्वास अव्यवहार्य अवस्था को प्राप्त हो जाते हैं। इसीलिए कहा गया है - 'यह भवङ्ग-समय के द्वारा ही कहा गया है।'

කිරියමය …පෙ… උප්පජ්ජතීති කස්මා වුත්තං? නනු භවඞ්ගුප්පත්තිකාලම්පි විතක්කවිචාරා උප්පජ්ජන්තෙවාති? කිඤ්චාපි උප්පජ්ජන්ති, වචීසඞ්ඛාරලක්ඛණප්පත්තා පන න හොන්තීති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘කිං භවඞ්ග’’න්තිආදි වුත්තං.

'किरियामय... आदि... उत्पन्न होता है' - ऐसा क्यों कहा गया है? क्या भवङ्ग की उत्पत्ति के समय भी वितर्क-विचार उत्पन्न नहीं होते? यद्यपि वे उत्पन्न होते हैं, फिर भी वे वच-संस्कार के लक्षण को प्राप्त नहीं होते, इसी अर्थ को दर्शाने के लिए 'किं भवङ्गं' आदि कहा गया है।

සුඤ්ඤතො ඵස්සොතිආදයො සගුණෙනපි ආරම්මණෙනාති ආරම්මණභූතමෙතං. සුඤ්ඤතා නාම ඵලසමාපත්ති නිච්චසුඛඅත්තසභාවතො සුඤ්ඤත්තා. ‘‘සුඤ්ඤතො ඵස්සො’’ති වුත්තං වුත්තනයෙන සුඤ්ඤසභාවත්තා. අනිමිත්තා නාම ඵලසමාපත්ති රාගනිමිත්තාදීනං අභාවතො. අප්පණිහිතා නාම ඵලසමාපත්ති රාගපණිධිආදීනමභාවතො. සෙසං වුත්තනයමෙව. තෙනාහ ‘‘අනිමිත්තප්පණිහිතෙසුපි එසෙව නයො’’ති. රාගනිමිත්තාදීනන්ති එත්ථ ආදි-සද්දෙන සඞ්ඛාරනිමිත්තස්සපි සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. යදග්ගෙන ඵලසමාපත්තිසම්ඵස්සො සුඤ්ඤතො නාම, තදග්ගෙන ඵලසමාපත්තිපි සුඤ්ඤතා නාම, ඵස්සසීසෙන පන දෙසනා ආගතාති තථා වුත්තං. අනිමිත්තප්පණිහිතෙසුපි එසෙව නයො.

'शून्यतः स्पर्श' आदि गुणों वाले आलम्बन के साथ भी आलम्बन-भूत हैं। 'शून्यता' नामक फल-समापत्ति नित्य, सुख और आत्म-स्वभाव से शून्य होने के कारण है। 'शून्यतः स्पर्श' उक्त रीति से शून्य स्वभाव होने के कारण कहा गया है। 'अनिमित्त' नामक फल-समापत्ति राग-निमित्त आदि के अभाव के कारण है। 'अप्पणिहित' नामक फल-समापत्ति राग-प्रणिधि आदि के अभाव के कारण है। शेष उसी प्रकार है जैसा कहा गया है। इसीलिए कहा - 'अनिमित्त और अप्पणिहित में भी यही नियम है।' 'राग-निमित्त आदि' में 'आदि' शब्द से संस्कार-निमित्त का भी संग्रह समझना चाहिए। जिस सीमा तक फल-समापत्ति का स्पर्श 'शून्य' कहलाता है, उसी सीमा तक फल-समापत्ति भी 'शून्यता' कहलाती है, किन्तु स्पर्श को प्रधान मानकर देशना आई है, इसलिए वैसा कहा गया है। अनिमित्त और अप्पणिहित में भी यही नियम है।

ආගමනං එත්ථ, එතායාති වා ආගමනිකා, සා එව ආගමනියා ක-කාරස්ස ය-කාරං කත්වා. වුට්ඨාති නිමිත්තතො මග්ගස්ස උප්පාදනෙන. අනිමිත්තා නාම නිච්චනිමිත්තස්ස උග්ඝාටනතො. එත්ථ ච වුට්ඨානමෙව පමාණං, න [Pg.376] පරිග්ගහදස්සනානි. අප්පණිහිතා නාම සුඛපණිධියා පටිපක්ඛතො. සුඤ්ඤතා නාම අත්තදිට්ඨියා උජුපටිපක්ඛත්තා සත්තසුඤ්ඤතාය සුදිට්ඨත්තා. මග්ගො අනිමිත්තො නාම විපස්සනාගමනතො. ඵලං අනිමිත්තං නාම මග්ගාගමනතො. විකප්පො ආපජ්ජෙය්‍ය ආගමනස්ස වවත්ථානස්ස අභාවෙන, විපස්සනාය අනිමිත්තාදිනාමලාභො අවවත්ථිතොති අධිප්පායො. තෙන වුත්තං ‘‘තස්මා’’තිආදි. යස්මා පන සා මග්ගවුට්ඨානකාලෙ එවරූපාපි හොතීති තස්ස වසෙන මග්ගඵලානං විය ඵස්සස්සපි පවත්තිරූපත්තා යථාවුත්තො විකප්පො අනවසරොති දට්ඨබ්බං. තයො ඵස්සා ඵුසන්තීති පුග්ගලභෙදවසෙන වුත්තං. න හි එකංයෙව පුග්ගලං එතස්මිං ඛණෙ තයො ඵස්සා ඵුසන්ති. ‘‘තිවිධො ඵස්සො ඵුසතී’’ති වා භවිතබ්බං. යස්මා පන ‘‘නිරොධඵලසමාපත්තියා වුට්ඨිතස්සා’’තිආදි යස්ස යථාවුත්තා තයො එව ඵස්සා සම්භවන්ති, තස්ස අනවසෙසග්ගහණවසෙනෙව වුත්තං ‘‘තයො ඵස්සා ඵුසන්තී’’ති.

यहाँ आगमन होता है, अथवा इसके द्वारा आया जाता है, इसलिए 'आगमनिका' है; वही 'आगमनिया' है, 'क' कार को 'य' कार करके। वह निमित्त से मार्ग की उत्पत्ति द्वारा व्युत्थान करती है। 'अनिमित्त' नित्य-निमित्त के उखाड़ देने से है। और यहाँ व्युत्थान ही प्रमाण है, परिग्रह और दर्शन नहीं। 'अप्पणिहित' सुख-प्रणिधि के प्रतिपक्ष होने से है। 'शून्यता' आत्म-दृष्टि के सीधे प्रतिपक्ष होने के कारण और सत्त्व-शून्यता के भली-भाँति देखे जाने के कारण है। मार्ग विपश्यना से आने के कारण 'अनिमित्त' है। फल मार्ग से आने के कारण 'अनिमित्त' है। आगमन की व्यवस्था के अभाव में विकल्प हो सकता है, विपश्यना के लिए अनिमित्त आदि नाम की प्राप्ति अनिश्चित है - यह अभिप्राय है। इसीलिए 'तस्मा' आदि कहा गया है। चूँकि वह मार्ग-व्युत्थान के समय ऐसी भी होती है, इसलिए उसके कारण मार्ग-फलों के समान स्पर्श की भी प्रवृत्ति होने से उक्त विकल्प के लिए कोई स्थान नहीं है, ऐसा समझना चाहिए। 'तीन स्पर्श स्पर्श करते हैं' - यह पुद्गल-भेद के अनुसार कहा गया है। क्योंकि एक ही पुद्गल को उस क्षण में तीन स्पर्श स्पर्श नहीं करते। अथवा 'तविधो फस्सो फुसति' ऐसा होना चाहिए। किन्तु चूँकि 'निरोध-फल-समापत्ति से व्युत्थित व्यक्ति के...' आदि जिसके लिए उक्त तीनों ही स्पर्श संभव हैं, उसके लिए पूर्ण ग्रहण के वश से ही कहा गया है - 'तीन स्पर्श स्पर्श करते हैं।'

නිබ්බානං විවෙකො නාම සබ්බසඞ්ඛාරවිවිත්තභාවතො. තස්මිං විවෙකෙ එකන්තෙනෙව නින්නපොණත්තා එව හි තෙ පටිප්පස්සද්ධසබ්බුස්සුක්කා උත්තමපුරිසා චතුන්නං ඛන්ධානං අප්පවත්තිං අනවසෙසග්ගහණලක්ඛණං නිරොධසමාපත්තිං සමාපජ්ජන්තීති.

निर्वाण को 'विवेक' कहा जाता है क्योंकि यह सभी संस्कारों से विविक्त (रहित) होने के कारण है। उस विवेक में एकांत रूप से प्रवण (झुकाव) होने के कारण ही, वे सभी उत्सुकताओं (प्रयत्नों) को शांत करने वाले उत्तम पुरुष, चार स्कन्धों की अप्रवृत्ति (उत्पन्न न होना) रूप, अवशेषरहित ग्रहण के लक्षण वाली निरोध-समापत्ति को प्राप्त करते हैं।

දුතියකාමභූසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

द्वितीय कामभू सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

7. ගොදත්තසුත්තවණ්ණනා

७. गोदत्त सुत्त की व्याख्या।

349. නෙසන්ති අප්පමාණචෙතොවිමුත්ති-ආකිඤ්චඤ්ඤචෙතොවිමුත්තිසඤ්ඤිතානං ඣානානං. අත්ථොපි නානාති ආනෙත්වා යොජනා. ඵරණඅප්පමාණතාය ‘‘අප්පමාණා චෙතොවිමුත්තී’’ති ලද්ධනාමං බ්‍රහ්මවිහාරජ්ඣානන්ති ආහ ‘‘භූමන්තරතො’’තිආදි. ආකිඤ්චඤ්ඤා චෙතොවිමුත්තීති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනජ්ඣානන්ති ආහ ‘‘භූමන්තරතො’’තිආදි. විපස්සනාති අනිච්චානුපස්සනා, සබ්බාපි වා. පමාණකරණො නාම යස්ස සයං උප්පජ්ජති, තස්ස ගුණාභාවදස්සනවසෙන පමාණකරණතො.

३४९. 'नेसं' (वे नहीं हैं) यह अप्रमाण चेतोविमुक्ति और आकिंचन्य चेतोविमुक्ति नामक ध्यानों के लिए है। 'अर्थ भी नाना है' - ऐसा जोड़कर योजना करनी चाहिए। फरण (व्याप्ति) की अप्रमाणता के कारण ब्रह्मविहार ध्यानों को 'अप्रमाण चेतोविमुक्ति' नाम प्राप्त हुआ है, जैसा कि 'भूमन्तरतो' आदि में कहा गया है। 'आकिंचन्य चेतोविमुक्ति' आकिंचन्यायतन ध्यान को कहते हैं। 'विपश्यना' अनित्यानुपश्यना है, अथवा सभी (अनुपश्यनाएँ) हैं। 'प्रमाणकरण' उसे कहते हैं जो स्वयं उत्पन्न होता है और गुणों के अभाव को दिखाने के कारण प्रमाण (सीमा) बनाता है।

ඵරණඅප්පමාණතායාති [Pg.377] ඵරණවසෙන අප්පමාණගොචරතාය. නිබ්බානම්පි අප්පමාණමෙව පමාණගොචරානං කිලෙසානං ආරම්මණභාවස්සපි අනාගමනතො. ඛලන්ති ඛලෙ පසාරිතසාලිසීසාදිභණ්ඩං. කිඤ්චෙහීති මද්දස්සු. තෙනාහ ‘‘මද්දනට්ඨො’’ති. ආරම්මණභූතං, පලිබුද්ධකං වා නත්ථි එතස්ස කිඤ්චනන්ති අකිඤ්චනං, අකිඤ්චනමෙව ආකිඤ්චඤ්ඤං.

'फरण-अप्रमाणता' का अर्थ है फरण (व्याप्ति) के वश से अप्रमाण गोचर (विषय) वाला होना। निर्वाण भी अप्रमाण ही है क्योंकि प्रमाण-गोचर वाले क्लेशों के आलम्बन भाव का वहाँ आगमन नहीं होता। 'खल' का अर्थ है खलिहान में फैलाए गए धान की बालियाँ आदि वस्तुएँ। 'किञ्चेहि' का अर्थ है 'मर्दन करो'। इसीलिए कहा गया है 'मर्दन के अर्थ में'। आलम्बनभूत या बाधक कोई 'किञ्चन' (लगाव/वस्तु) इसके पास नहीं है, इसलिए यह 'अकिञ्चन' है; अकिञ्चन ही 'आकिञ्चन्य' है।

රූපනිමිත්තස්සාති කසිණරූපනිමිත්තස්ස. න ගහිතාති සරූපතො න ගහිතා, අත්ථතො පන ගහිතා එව. තෙනාහ – ‘‘සා සුඤ්ඤා රාගෙනාතිආදිවචනතො සබ්බත්ථ අනුපවිත්ථාවා’’ති.

'रूपनिमित्त' का अर्थ है कसिण-रूप का निमित्त। 'नहीं ग्रहण की गई' का अर्थ है स्वरूप से ग्रहण नहीं की गई, किन्तु अर्थ से ग्रहण की गई ही है। इसीलिए कहा गया है - "वह राग से शून्य है" आदि वचनों के कारण सभी जगह अनुप्रविष्ट है।

නානාති සද්දවසෙන. එකත්ථාති ආරම්මණවසෙන ආරම්මණභාවෙන එකසභාවා. තෙනාහ ‘‘අප්පමාණං…පෙ… එකත්ථා’’ති. ආරම්මණවසෙනාති ආරම්මණස්ස වසෙන. චත්තාරො හි මග්ගා, චත්තාරි ඵලානි ආරම්මණවසෙන නිබ්බානපවිට්ඨතාය එකත්ථා එකාරම්මණා. අඤ්ඤස්මිං පන ඨානෙති ඉදං විසුං විසුං ගහෙත්වා වුත්තං අප්පමාණාදි පරියායවුත්තං, නිබ්බානං ආරබ්භ පවත්තනතො. තස්මා ‘‘අඤ්ඤස්මි’’න්ති ඉදං තෙන තෙන පරියායෙන තත්ථ තත්ථ ආගතභාවං සන්ධාය වුත්තං.

'नाना' शब्द के वश से है। 'एकार्थ' आलम्बन के वश से, आलम्बन भाव से एक स्वभाव वाला होने के कारण है। इसीलिए कहा गया है 'अप्रमाण... पे... एकार्थ'। 'आलम्बन के वश से' का अर्थ है - चार मार्ग और चार फल आलम्बन के वश से निर्वाण में प्रविष्ट होने के कारण एकार्थ (एक ही आलम्बन वाले) हैं। अन्य स्थान पर, यह अलग-अलग ग्रहण करके 'अप्रमाण' आदि पर्यायों से कहा गया है, क्योंकि यह निर्वाण को आरम्भ करके प्रवृत्त होता है। इसलिए 'अन्य में' (अञ्ञस्मिं) यह उन-उन पर्यायों से वहाँ-वहाँ आने के भाव के सन्दर्भ में कहा गया है।

ගොදත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

गोदत्त सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

8. නිගණ්ඨනාටපුත්තසුත්තවණ්ණනා

८. निगण्ठ नाठपुत्त सुत्त की व्याख्या।

350. ආගතාගමොති වාචුග්ගතපරියත්තිධම්මො. විඤ්ඤාතසාසනොති පටිවිද්ධසත්ථුසාසනො. තෙනාහ ‘‘අනාගාමී’’තිආදි. නග්ගභොග්ගන්ති අවසනභාවෙන නග්ගං, කුටිලජ්ඣාසයතාය භොග්ගං, තතො එව නිස්සිරිකං. නග්ගතාය හි සො රූපෙන නිස්සිරිකො, භොග්ගතාය චිත්තෙන. භගවතො සද්ධායාති භගවති සද්ධාය. තස්මිං සද්දහනා ඔකප්පනා තස්ස සද්ධාතිපි වත්තබ්බතං ලභති. ගච්ඡාමීති ආගච්ඡාමි, බුජ්ඣාමීති අත්ථො. එතං නිගණ්ඨෙන පුච්ඡිතමත්ථමාහ.

३५०. 'आगतागम' का अर्थ है कण्ठस्थ किया हुआ पर्यत्ति धर्म। 'विज्ञातशासन' का अर्थ है जिसने शास्ता के शासन को प्रतिवेध (साक्षात्कार) कर लिया है। इसीलिए 'अनागामी' आदि कहा गया है। 'नग्गभोग्ग' का अर्थ है वस्त्र न पहनने के कारण नग्न, और कुटिल आशय होने के कारण 'भोग्ग' (टेढ़ा), इसी कारण वह नि:श्रीक (कांतिहीन) है। नग्नता के कारण वह रूप से नि:श्रीक है, और कुटिलता के कारण चित्त से। 'भगवान की श्रद्धा से' का अर्थ है भगवान में श्रद्धा। उनमें जो श्रद्धा और दृढ़ विश्वास है, उसे भी उनकी श्रद्धा कहा जा सकता है। 'गच्छामि' का अर्थ है आता हूँ, समझता हूँ। यह निगण्ठ द्वारा पूछे गए अर्थ को कहता है।

කායං උන්නාමෙත්වාති කායං අබ්භුන්නාමෙත්වා. කුච්ඡිං නීහරිත්වාති පිට්ඨියා නින්නමනෙන කුච්ඡිං පුරතො නීහරිත්වා. ගීවං පසාරණවසෙන පග්ගය්හ පග්ගහෙත්වා [Pg.378] සබ්බං දිසං පෙක්ඛමානො. සබ්බමිදං නිගණ්ඨස්ස පහට්ඨාකාරදස්සනත්ථං ‘‘ඉදානි සමණස්ස ගොතමස්ස උපරි වාදං ආරොපෙතුං ලබ්භතී’’ති. තෙනාහ ‘‘වාතං වා සො’’තිආදි. සකාරණාති යුත්තිසහිතා. පඤ්හමග්ගොති පඤ්හසඞ්ඛාතො වීමංසා, එවං භවිතබ්බන්ති චිත්තෙනෙව පරිවීමංසා පඤ්හා. එකො උද්දෙසොති එකං උද්දිසනං අත්ථස්ස සංඛිත්තවචනං. වෙය්‍යාකරණන්ති නිද්දිසනං අත්ථස්ස විචාරෙත්වා කථනං. එවන්ති ඉමිනා නයෙන. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු පඤ්හුද්දෙසවෙය්‍යාකරණෙසු අත්ථො විත්ථාරතො වෙදිතබ්බො.

'काय को उन्नत करके' का अर्थ है शरीर को ऊपर उठाकर। 'कुक्षि (पेट) को बाहर निकालकर' का अर्थ है पीठ को झुकाकर पेट को आगे की ओर निकालकर। गर्दन को फैलाकर और ऊपर उठाकर सभी दिशाओं में देखते हुए। यह सब निगण्ठ के हर्षित भाव को दिखाने के लिए है कि "अब श्रमण गौतम पर वाद (तर्क) आरोपित करने का अवसर मिल गया है"। इसीलिए 'वातं वा सो' आदि कहा गया है। 'सकारणा' का अर्थ है युक्ति सहित। 'प्रश्नमार्ग' का अर्थ है प्रश्न संज्ञक मीमांसा; "ऐसा होना चाहिए" इस प्रकार चित्त से ही की गई मीमांसा 'प्रश्न' है। 'एक उद्देश' का अर्थ है अर्थ का एक संक्षिप्त कथन। 'व्याकरण' का अर्थ है अर्थ का विचार करके विस्तार से कहना। 'एवं' का अर्थ है इस नय (विधि) से। 'सर्वत्र' का अर्थ है सभी प्रश्न-उद्देशों और व्याकरणों में अर्थ को विस्तार से समझना चाहिए।

නිගණ්ඨනාටපුත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

निगण्ठ नाठपुत्त सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

9. අචෙලකස්සපසුත්තවණ්ණනා

९. अचेल कस्सप सुत्त की व्याख्या।

351. අලං සමත්ථො අරියභාවායාති අලමරියො. ඤෙය්‍යජානනට්ඨෙන ඤාණමෙව පච්චක්ඛතො දස්සනට්ඨෙන ඤාණදස්සනං, සොයෙව අතිසයට්ඨෙන ඤාණදස්සනවිසෙසො. පාවළා වුච්චති ආනිසදපදෙසො, තං පාවළං රජොහරණත්ථං නිප්ඵොටීයති එතායාති පාවළනිප්ඵොටනා, මොරපිඤ්ඡවත්ති.

३५१. 'अलमरिया' का अर्थ है आर्य भाव के लिए पर्याप्त या समर्थ। ज्ञेय को जानने के अर्थ में ज्ञान ही प्रत्यक्ष देखने के अर्थ में 'ज्ञानदर्शन' है, वही अतिशय (उत्कृष्टता) के अर्थ में 'ज्ञानदर्शन-विशेष' है। 'पावळा' नितम्ब प्रदेश को कहा जाता है, उस 'पावळा' को धूल झाड़ने के लिए जिससे फटकारा (झाड़ा) जाता है, वह 'पावळा-निप्फोटना' है, जो मोरपंख की बनी होती है।

අචෙලකස්සපසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अचेल कस्सप सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

10. ගිලානදස්සනසුත්තවණ්ණනා

१०. ग्लान-दर्शन सुत्त की व्याख्या।

352. මත්තරාජා නාම එකො භුම්මදෙවො භූතාධිපති සුරාපොතලරුක්ඛනිවාසී. තෙන වුත්තං ‘‘මත්තරාජකාලෙ’’ති. ‘‘ඔසධිතිණවනප්පතීසූ’’ති වත්වා තෙ යථාක්කමං දස්සෙන්තො ‘‘හරීතකා…පෙ… රුක්ඛෙසු චා’’ති ආහ. පත්ථනාවසෙන චිත්තං ඨපෙහි. සමිජ්ඣිස්සතීති යථාධිප්පායං සමිජ්ඣිස්සති. තෙන හීති යස්මා තං දෙවාපි ආසන්නමරණං මඤ්ඤන්ති, තස්මා සා වරමෙව භවිස්සති, තං තුම්හාකං දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය භවිස්සතීති අධිප්පායො.

३५२. 'मत्तराज' नाम का एक भूम-देवता है जो भूतों का अधिपति है और सुरापान के स्थान वाले वृक्ष पर निवास करता है। इसीलिए 'मत्तराज के काल में' ऐसा कहा गया है। 'औषधि, तृण और वनस्पति में' कहकर उन्हें क्रम से दिखाते हुए 'हरीतकी... पे... और वृक्षों में' ऐसा कहा। प्रार्थना के वश से चित्त को स्थापित करो। 'समिज्झिस्सति' का अर्थ है संकल्प के अनुसार सिद्ध होगा। 'तेन हि' का अर्थ है - क्योंकि देवता भी तुम्हें आसन्न-मृत्यु (मृत्यु के निकट) मान रहे हैं, इसलिए वह श्रेष्ठ ही होगा, वह तुम्हारे दीर्घकालिक हित और सुख के लिए होगा - यह अभिप्राय है।

ගිලානදස්සනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ग्लान-दर्शन सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

චිත්තසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

चित्त संयुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

8. ගාමණිසංයුත්තං

८. गामणि संयुत्त।

1. චණ්ඩසුත්තවණ්ණනා

१. चण्ड सुत्त की व्याख्या।

353. ‘‘යෙන [Pg.379] මිධෙකච්චො චණ්ඩො චණ්ඩොත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡතී’’ති එවං පඤ්හපුච්ඡනෙන ධම්මසඞ්ගාහකත්ථෙරෙහි චණ්ඩොති ගහිතනාමො. පාකටං කරොතීති දස්සෙති අත්තනො චණ්ඩභාවං.

३५३. "जिसके कारण यहाँ कोई चण्ड (क्रोधी) होता है और 'चण्ड' नाम से जाना जाता है" - इस प्रकार प्रश्न पूछने के कारण धर्म-संग्राहक स्थविरों द्वारा 'चण्ड' नाम ग्रहण किया गया है। 'प्रकट करता है' का अर्थ है वह अपनी चण्डता (क्रोध) को दिखाता है।

චණ්ඩසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

चण्ड सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

2. තාලපුටසුත්තවණ්ණනා

२. तालपुट सुत्त की व्याख्या।

354. වාලොති වුච්චති තාලො, තස්ස තාලපුටං නාම. යථා ආමලකීඵලසමානකං, සො පන තාලසදිසමුඛවණ්ණත්තා තාලපුටොති එවංනාමකො. තෙනාහ ‘‘තස්ස කිරා’’තිආදි. අභිනීහාරසම්පන්නො අනෙකෙසු කප්පෙසු සම්භතසාවකබොධිසම්භාරො. තථා හෙස අසීතියා මහාසාවකෙසු අබ්භන්තරො ජාතො. සහස්සං දෙන්ති නච්චං පස්සිතුකාමා. සමජ්ජවෙසන්ති නෙපච්චවෙසං. කීළං කත්වාති නච්චකීළිතං කීළිත්වා, නච්චිත්වාති අත්ථො.

३५४. 'वालो' ताड़ को कहा जाता है, उसका नाम 'तालपुट' है। जैसे आँवले के फल के समान, वह ताड़ के समान मुख के वर्ण वाला होने के कारण 'तालपुट' इस नाम वाला है। इसीलिए 'तस्स किरा' आदि कहा गया है। वह अभिनिहार से संपन्न अनेक कल्पों में संचित श्रावक-बोधिसंभार वाला है। वह अस्सी महाश्रावकों के भीतर उत्पन्न हुआ है। नृत्य देखने की इच्छा रखने वाले एक हजार देते हैं। 'समज्जवेसं' का अर्थ है नेपथ्य-वेष। 'कीळं कत्वा' का अर्थ है नृत्य-क्रीड़ा करके, अर्थात् नाचकर।

පුබ්බෙ තථාපවත්තවුත්තන්තදස්සනෙ සච්චෙන, තබ්බිපරියායෙ අලිකෙන. රාගපච්චයාති රාගුප්පත්තියා කාරණභූතා. මුඛතො…පෙ… දස්සනාදයොති ආදි-සද්දෙන මුඛතො අග්ගිජාලනික්ඛමදස්සනාදිකෙ සඞ්ගණ්හාති. අඤ්ඤෙ ච…පෙ… අභිනයාති කාමස්සාදසංයුත්තානං සිඞ්ගාරහස්සඅබ්භුතරසානඤ්චෙව ‘‘අඤ්ඤෙ චා’’ති වුත්තසන්තබීභච්ඡරසානඤ්ච දස්සනකා අභිනයා. දොසපච්චයාති දොසුප්පත්තියා කාරණභූතා. හත්ථපාදච්ඡෙදාදීති ආදි-සද්දෙන සඞ්ගහිතානං රුද්දවීරභයානකරසානං දස්සනකා අභිනයා. මොහපච්චයාති මොහුප්පත්තියා කාරණභූතා. එවමාදයොති ආදි-සද්දෙන සඞ්ගහිතානං කරුණාසන්තභයානකරසානං දස්සනකා අභිනයා. තෙ හි රසෙ සන්ධාය පාළියං ‘‘යෙ ධම්මා රජනීයා, යෙ ධම්මා දොසනීයා, යෙ ධම්මා මොහනීයා’’ති ච වුත්තං.

पूर्व में उस प्रकार घटित वृत्तांत को दिखाने में सत्य से, उसके विपरीत होने पर असत्य से। 'रागपच्चया' का अर्थ है राग की उत्पत्ति के कारणभूत। 'मुखतो...पे... दस्सनादयो' में 'आदि' शब्द से मुख से अग्नि की ज्वाला निकलने को देखने आदि का संग्रह होता है। 'अञ्ञे च...पे... अभिनया' का अर्थ है काम के आस्वाद से युक्त शृंगार, हास्य और अद्भुत रसों के तथा 'अञ्ञे च' पद से कहे गए शान्त और वीभत्स रसों के दिखाने वाले अभिनय। 'दोसपच्चया' का अर्थ है द्वेष की उत्पत्ति के कारणभूत। 'हत्थपादच्छेदादी' में 'आदि' शब्द से संगृहीत रौद्र, वीर और भयानक रसों के दिखाने वाले अभिनय। 'मोहपच्चया' का अर्थ है मोह की उत्पत्ति के कारणभूत। 'एवमादयो' में 'आदि' शब्द से संगृहीत करुण, शान्त और भयानक रसों के दिखाने वाले अभिनय। उन रसों के संदर्भ में ही पालि में 'ये धम्मा रजनीया, ये धम्मा दोसनीया, ये धम्मा मोहनीया' कहा गया है।

නටවෙසං [Pg.380] ගහෙත්වාව පච්චන්ති කම්මසරික්ඛවිපාකවසෙන. තං සන්ධායාති තං යථාවුත්තං නිරයෙ පච්චනං සන්ධාය. එතං ‘‘පහාසො නාම නිරයො, තත්ථ උපපජ්ජතී’’ති වුත්තං. යථා ලොකෙ අත්ථවිසෙසවසෙන සකම්මකානිපි පදානි අකම්මකානි භවන්ති ‘‘විමුච්චති පුරිසො’’ති, එවං ඉධ අත්ථවිසෙසවසෙන අකම්මකං සකම්මකං කත්වා වුත්තං – ‘‘නාහං, භන්තෙ, එතං රොදාමී’’ති. කො පන සො අත්ථවිසෙසො? අසහනං අක්ඛමනං, තස්මා න රොදාමි න සහාමි, න අක්ඛමාමීති අත්ථො. රොදනකාරණඤ්හි අසහන්තො තෙන අභිභූතො රොදති. තමෙවස්ස සකම්මකභාවස්ස කාරණභූතං අත්ථවිසෙසං ‘‘න අස්සුවිමොචනමත්තෙනා’’ති වුත්තං. මතං වා, අම්ම, රොදන්තීති එත්ථාපි මතං රොදන්ති, තස්ස මරණං න සහන්ති, නක්ඛමන්තීති පාකටොයමත්ථොති.

नट का वेष धारण करके ही कर्म के समान विपाक के कारण पकते हैं। उसी के संदर्भ में, अर्थात् पूर्वोक्त नरक में पकने के संदर्भ में, यह 'पहास नामक नरक है, वहाँ उत्पन्न होता है' कहा गया है। जैसे लोक में अर्थ-विशेष के कारण अकर्मक पद भी सकर्मक हो जाते हैं, जैसे 'विमुच्चति पुरिसो', वैसे ही यहाँ अर्थ-विशेष के कारण अकर्मक को सकर्मक करके कहा गया है - 'भन्ते, मैं इसके लिए नहीं रोता हूँ'। वह अर्थ-विशेष क्या है? असहनीयता या अक्षमता, इसलिए 'नहीं रोता हूँ' का अर्थ है 'सहन नहीं करता हूँ' या 'क्षम नहीं हूँ'। रोने का कारण वास्तव में सहन न कर पाना है, उससे अभिभूत होकर व्यक्ति रोता है। उसी सकर्मक भाव के कारणभूत अर्थ-विशेष को 'न अस्सुविमोचनमत्तेन' कहा गया है। 'माता, मृतक के लिए रोते हैं' यहाँ भी 'मृतक के लिए रोते हैं' का अर्थ है कि उसकी मृत्यु को सहन नहीं करते, क्षमा नहीं करते - यह अर्थ स्पष्ट ही है।

තාලපුටසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

तालपुट सुत्त की वर्णना समाप्त हुई।

3-5. යොධාජීවසුත්තාදිවණ්ණනා

३-५. योद्धाजीव सुत्त आदि की वर्णना।

355-357. යුජ්ඣනං යොධො, සො ආජීවො එතස්සාති යොධාජීවො. තෙනාහ – ‘‘යුද්ධෙන ජීවිකං කප්පනකො’’ති, උස්සාහං වායාමං කරොතීති යුජ්ඣනවසෙන උස්සාහං වායාමං කරොති. පරියාපාදෙන්තීති මරණපරියන්තිකං ආපදං පාපෙන්ති. තෙනාහ ‘‘මරණං පටිපජ්ජාපෙන්තී’’ති. දුට්ඨු ඨපිතන්ති දුට්ඨාකාරෙන අත්තනො පරෙසඤ්ච අත්ථාවහභාවං න ගතං පටිපන්නං. පරෙහි සඞ්ගාමෙ ජිතා හතා එත්ථ ජායන්තීති පරජිතො නාම නිරයො. අසිධනුගදායසඞ්කුචක්කානි පඤ්චාවුධානි. තං සන්ධායාති තං යොධාජීවං පුග්ගලං සන්ධාය. එතං ‘‘යො සො’’තිආදි වුත්තං. චතුත්ථපඤ්චමෙසූති හත්ථාරොහඅස්සාරොහසුත්තෙසු. එසෙව නයොති එසො තතියෙ වුත්තො එව අත්ථතො විසෙසාභාවතො.

३५५-३५७. युद्ध करना 'योध' है, वह जिसकी आजीविका है, वह 'योद्धाजीव' है। इसीलिए कहा गया है - 'युद्ध से जीविका चलाने वाला'। 'उस्साहं वाया मं करोति' का अर्थ है युद्ध के रूप में उत्साह और व्यायाम करता है। 'परियापादेन्ति' का अर्थ है मरणान्तक आपत्ति तक पहुँचाते हैं। इसीलिए कहा गया है 'मरणं पटिपज्जापेन्ति'। 'दुट्ठु ठपितं' का अर्थ है बुरे तरीके से स्थापित, जो स्वयं के और दूसरों के अर्थ के लिए प्रवृत्त नहीं हुआ। दूसरों के द्वारा संग्राम में जीते गए और मारे गए यहाँ उत्पन्न होते हैं, इसलिए इसका नाम 'पराजित' नामक नरक है। तलवार, धनुष, गदा, शक्ति और चक्र - ये पाँच आयुध हैं। उस योद्धाजीव पुगल के संदर्भ में यह 'यो सो' आदि कहा गया है। चौथे और पाँचवें, अर्थात् हत्थारोह और अस्सारोह सुत्तों में भी यही नय है, क्योंकि अर्थ में कोई विशेष अंतर नहीं है।

යොධාජීවසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

योद्धाजीव सुत्त आदि की वर्णना समाप्त हुई।

6. අසිබන්ධකපුත්තසුත්තවණ්ණනා

६. असिबन्धकपुत्त सुत्त की वर्णना।

358. පච්ඡාභූමිවාසිනොති [Pg.381] අපරදෙසවාසිනො. උදකසුද්ධිකභාවජානනත්ථායාති අත්තනො උදකසුද්ධිකභාවං ජානනත්ථඤ්චෙව ලොකස්ස ච උදකෙන සුද්ධි හොතීති ඉමස්ස අත්ථස්ස ජානනත්ථඤ්ච. උපරි යාපෙන්තීති උපරි බ්‍රහ්මලොකං යාපෙන්ති. සම්මා ඤාපෙන්තීති සම්මා උජුකංයෙව සග්ගං ලොකං ගමෙන්ති. තෙනාහ – ‘‘සග්ගං නාම ඔක්කාමෙන්තී’’ති, අවක්කාමෙන්ති ඔගාහාපෙන්තීති අත්ථො. අනුපරිගච්ඡෙය්‍යාති අනුපරිතො ගච්ඡෙය්‍ය.

३५८. 'पच्छाभूमिवासिनो' का अर्थ है अपर देशों के निवासी। 'उदकसुद्धिकभावजाननत्थाय' का अर्थ है स्वयं के जल-शुद्धि भाव को जानने के लिए और लोक की जल से शुद्धि होती है, इस अर्थ को जानने के लिए। 'उपरि यापेन्ति' का अर्थ है ऊपर ब्रह्मलोक पहुँचाते हैं। 'सम्मा ञापेन्ति' का अर्थ है सम्यक् रूप से सीधे स्वर्ग लोक भेजते हैं। इसीलिए कहा गया है - 'सग्गं नाम ओक्कामेन्ति', 'अवक्कामेन्ति' का अर्थ है प्रवेश कराते हैं। 'अनुपरिगच्छेय्या' का अर्थ है चारों ओर जाए।

අසිබන්ධකපුත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

असिबन्धकपुत्त सुत्त की वर्णना समाप्त हुई।

7. ඛෙත්තූපමසුත්තවණ්ණනා

७. खेत्तूपम सुत्त की वर्णना।

359. ථද්ධන්ති කථිනං ලූඛං. ඌසරන්ති ඌසජාතං. චතූහිපි ඔඝෙහි අනභිභවනීයතාය අහං දීපො. සබ්බපරිස්සයෙහි අනභිභවනීයතාය අහං ලෙණො. සබ්බදුක්ඛපරිත්තාසනතො තායනට්ඨෙන අහං තාණං. සබ්බභයහිංසනතො අහං සරණන්ති යොජෙතබ්බං.

३५९. 'थद्धं' का अर्थ है कठिन, रूखा। 'ऊसरं' का अर्थ है ऊसर भूमि। चारों ओघों द्वारा पराजित न होने के कारण मैं 'द्वीप' हूँ। सभी उपद्रवों से पराजित न होने के कारण मैं 'लेण' हूँ। सभी दुखों के त्रास से रक्षा करने के कारण मैं 'ताण' हूँ। सभी भयों और हिंसा से मैं 'शरण' हूँ - ऐसा जोड़ना चाहिए।

උදකමණිකොති මහන්තං උදකභාජනං. බහි විස්සන්දනවසෙන උදකං න හරතීති අහාරී, පරිතො න පග්ඝරතීති අපරිහාරී. සක්කච්චමෙව දෙසෙන්ති සද්ධම්මගාරවස්ස සබ්බසත්තෙසු මහාකරුණාය ච බුද්ධානං සමානරසත්තා. චතස්සො පන පරිසා සත්ථුගාරවෙන අත්තනො ච සද්ධාසම්පන්නතාය සද්දහිත්වා ඔකප්පෙත්වා සුණන්ති, තස්මා තා දෙසනාඵලෙන යුජ්ජන්ති. කිච්චසිද්ධියා සත්ථු දෙසනා තත්ථ සක්කච්චදෙසනා නාම ජාතා.

'उदकमणिको' का अर्थ है बड़ा जल-पात्र। बाहर बहने के कारण जो जल को नहीं ले जाता, वह 'अहारी' है; जो चारों ओर नहीं रिसता, वह 'अपरिहारी' है। सद्धर्म के प्रति गौरव और सभी प्राणियों के प्रति महाकरुणा के कारण बुद्धों का स्वभाव समान होने से वे आदरपूर्वक ही उपदेश देते हैं। किन्तु चारों परिषदें शास्ता के प्रति गौरव और स्वयं की श्रद्धा-संपन्नता के कारण श्रद्धापूर्वक और स्वीकार करते हुए सुनती हैं, इसलिए वे उपदेश के फल से युक्त होती हैं। कार्य की सिद्धि होने से वहाँ शास्ता का उपदेश 'सक्कच्चदेसना' कहलाता है।

ඛෙත්තූපමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

खेत्तूपम सुत्त की वर्णना समाप्त हुई।

8. සඞ්ඛධමසුත්තවණ්ණනා

८. संखधम सुत्त की वर्णना।

360. ‘‘යො කොචි පුරිසො පාණාතිපාතී මුසාවාදී, සබ්බො සො ආපායිකො’’ති වත්වා පුන ‘‘යංබහුලං යංබහුලං කරොති, තෙන [Pg.382] දුග්ගතිං ගච්ඡතී’’ති වදන්තො අත්තනාව අත්තනො වාදං භින්දති. එවං සන්තෙති යදි බහුසො කතෙන පාපකම්මෙන ආපායිකො, ‘‘යො කොචි පාණමතිපාතෙතී’’තිආදිවචනං මිච්ඡාති. චත්තාරි පදානීති ‘‘යො කොචි පාණමතිපාතෙතී’’තිආදිනා නයෙන වුත්තා චත්තාරො අත්ථකොට්ඨාසා. දිට්ඨියා පච්චයා හොන්ති ‘‘අත්ථි ඛො පන මයා’’තිආදිනා අයොනිසො උම්මුජ්ජන්තස්ස. බලසම්පන්නොති සමත්ථො. සඞ්ඛධමකොති සඞ්ඛස්ස ධමනකිච්චෙ ඡෙකො. අදුක්ඛෙනාති සුඛෙන. උපචාරොපි අප්පනාපි වට්ටති උභින්නං සාමඤ්ඤවචනභාවතො. අප්පමාණකතභාවො ලබ්භතෙව. තථා හි තං කිලෙසානං වික්ඛම්භනසමත්ථතාය දීඝසන්තානතාය විපුලඵලතාය ච ‘‘මහග්ගත’’න්ති වුච්චති.

३६०. ‘जो कोई पुरुष प्राणातिपाती (हिंसक) और मृषावादी (झूठ बोलने वाला) है, वह सब अपायगामी (नरकगामी) है’—ऐसा कहकर फिर ‘जो वह बहुत अधिक करता है, उससे वह दुर्गति को जाता है’—ऐसा कहते हुए वह स्वयं ही अपने वाद (कथन) का खंडन करता है। ऐसा होने पर यदि बहुत बार किए गए पापकर्म से कोई अपायगामी होता है, तो ‘जो कोई प्राणों का अतिपात करता है’ आदि वचन मिथ्या हो जाता है। ‘चार पद’—‘जो कोई प्राणों का अतिपात करता है’ आदि विधि से कहे गए चार अर्थ-विभाग हैं। ‘दृष्टि के प्रत्यय होते हैं’—‘मेरे पास है’ आदि अनुचित (अयोनिशः) रूप से उभरने वाले के लिए। ‘बलसम्पन्न’—समर्थ। ‘शंखधमक’—शंख बजाने के कार्य में कुशल। ‘अदुक्खेन’—सुखपूर्वक। ‘उपचार’ और ‘अर्पणा’ दोनों ही सामान्य वचन होने के कारण यहाँ उपयुक्त हैं। ‘अप्रमाणकृत भाव’ प्राप्त ही होता है। क्योंकि वह क्लेशों को दबाने की समर्थता के कारण, दीर्घ निरंतरता के कारण और विशाल फल के कारण ‘महग्गत’ (महद्गत) कहा जाता है।

න ඔහීයතීති යස්මිං සන්තානෙ කාමාවචරකම්මං, මහග්ගතකම්මඤ්ච කතූපචිතං විපාකදානෙ ලද්ධාවසරං හුත්වා ඨිතං, තෙසු කාමාවචරකම්මං ඉතරං නීහරිත්වා සයං තත්ථ ඔහීයිත්වා අත්තනො විපාකං දාතුං න සක්කොති, මහග්ගතකම්මමෙව පන ඉතරං පටිබාහිත්වා අත්තනො විපාකං දාතුං සක්කොති ගරුභාවතො. තෙනාහ ‘‘තං කාමාවචරකම්ම’’න්තිආදි. කිලෙසවසෙනාති පාපකම්මස්ස මූලභූතකිලෙසවසෙන. පාණාතිපාතාදයො හි දොසමොහලොභාදිමූලකිලෙසසමුට්ඨානා. කිලෙසවසෙනාති වා කම්මකිලෙසවසෙන. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘පාණාතිපාතො ඛො, ගහපතිපුත්ත, කම්මකිලෙසො’’තිආදි (දී. නි. 3.245). යථානුසන්ධිනාව ගතන්ති යථානුසන්ධිසඞ්ඛාතඅනුසන්ධිනා ඔසානං ගතං සංකිලෙසසම්මුඛෙන උට්ඨිතාය වොදානධම්මවසෙන නිට්ඨාපිතත්තා.

‘न ओहीयति’ (पीछे नहीं रहता)—जिस (चित्त-) संतति में कामावचर कर्म और महग्गत कर्म किए और संचित किए गए हों और विपाक देने का अवसर प्राप्त कर स्थित हों, उनमें कामावचर कर्म दूसरे (महग्गत कर्म) को हटाकर स्वयं वहाँ रहकर अपना विपाक देने में समर्थ नहीं होता, बल्कि महग्गत कर्म ही दूसरे को रोककर अपने भारीपन (गुरुभाव) के कारण अपना विपाक देने में समर्थ होता है। इसीलिए कहा—‘वह कामावचर कर्म’ आदि। ‘क्लेशवश’—पापकर्म के मूलभूत क्लेश के वश से। क्योंकि प्राणातिपात आदि द्वेष, मोह, लोभ आदि मूल क्लेशों से उत्पन्न होते हैं। अथवा ‘क्लेशवश’ का अर्थ है कर्म-क्लेश के वश से। जैसा कि कहा गया है—‘हे गृहपतिपुत्र! प्राणातिपात कर्म-क्लेश है’ आदि (दी. नि. 3.245)। ‘यथानुसन्धिना व गतं’—यथानुसन्धि नामक अनुसन्धि के द्वारा अंत को प्राप्त हुआ, क्योंकि यह संक्लेश के सम्मुख उठी हुई व्यवदान (शुद्धि) धर्म के वश से समाप्त किया गया है।

සඞ්ඛධමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

शंखधम सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

9. කුලසුත්තවණ්ණනා

९. कुल सुत्त की व्याख्या

361. එවං පවත්තඊහිතිකාති එවං ද්විධා පවත්තඊහිතිකා. ද්වීහිතිකා දුක්කරජීවිකපයොගා. සලාකමත්තං වුත්තං එත්ථාති සලාකා වුත්තා, පුරිමපදෙ උත්තරපදලොපො. උභතොකොටිකන්ති යදි ‘‘කුලානුදයං න වණ්ණෙමී’’ති වදති, ‘‘භූතා නික්කරුණා සමණ තුම්හෙ’’ති වාදං ආරොපෙහි. අථ [Pg.383] සබ්බදාපි ‘‘කුලානුදයං වණ්ණෙමී’’ති වදති. එවං සන්තෙ ‘‘කස්මා එවං දුබ්භික්ඛෙ කාලෙ මහතියා පරිසාය පරිවුතො ජනපදචාරිකං චරන්තා කුලූපච්ඡෙදාය පටිපජ්ජථා’’ති එවං උභතොකොටිකං වාදං ආරොපෙහීති ගාමණිං උය්‍යොජෙසි.

३६१. ‘एवं पवत्तईहितिका’—इस प्रकार दो प्रकार से प्रवृत्त ईति (आपदा)। ‘द्वीहितिका’—कठिन जीविका के प्रयोग वाली। ‘शलाका मात्र यहाँ कहा गया है’—यहाँ शलाका कही गई है, पूर्व पद में उत्तर पद का लोप है। ‘उभतोकोटिक’ (दो कोटि वाला)—यदि वह कहता है कि ‘मैं कुलों की दया की प्रशंसा नहीं करता’, तो उस पर यह वाद (आरोप) लगाओ कि ‘हे श्रमण! आप वास्तव में निर्दयी हैं’। और यदि वह हमेशा कहता है कि ‘मैं कुलों की दया की प्रशंसा करता हूँ’, तो ऐसी स्थिति में उस पर यह दो कोटि वाला वाद लगाओ कि ‘क्यों इस प्रकार के दुर्भिक्ष काल में बड़ी परिषद के साथ जनपद में विचरण करते हुए कुलों के विनाश के लिए प्रवृत्त हो रहे हो’—ऐसा कहकर उसने (निगण्ठ नातपुत्त ने) गामणि को भेजा।

ද්වෙ අන්තෙති උභො කොටියො. බහි නීහරිතුන්ති න වණ්ණෙමි වණ්ණෙමීති ද්වෙ අන්තෙ මොචෙන්තො තං පුච්ඡිතමත්ථං බහි නීහරති නාම. තත්ථ දොසං දත්වා චොදෙන්තො තං අපුච්ඡං කරොන්තො ගිලිත්වා විය අන්තො පවෙසෙති නාම.

‘दो अंत’—दोनों कोटियाँ। ‘बाहर निकालने के लिए’—‘प्रशंसा नहीं करता’ और ‘प्रशंसा करता हूँ’ इन दो अंतों को छोड़ते हुए उस पूछे गए अर्थ को बाहर निकालता है। उसमें दोष देकर आक्षेप करते हुए, उसे न पूछा गया जैसा करते हुए, निगलने के समान भीतर प्रवेश कराता है।

ඉතො සො ගාමණීතිආදි අත්තනො භික්ඛූනං අඤ්ඤෙසඤ්ච අත්ථකාමානං භික්ඛප්පදානෙන අනිට්ඨප්පත්තිඅභාවදස්සනත්ථං ආරද්ධං. දානෙන සම්භූතානීති දානමයෙන පුඤ්ඤකිරියවත්ථුනා සම්මදෙව භූතිං වඩ්ඪිං පත්තානි. සච්චෙන අරියවොහාරෙන සම්මදෙව භූතානි උප්පන්නානි සච්චසම්භූතානීති ආහ ‘‘සච්චං නාම සච්චවාදිතා’’ති. සෙසසීලන්ති අට්ඨවිධඅරියවොහාරතො අඤ්ඤසීලං. නිහිතන්ති තස්මිං කුලෙ පුබ්බපුරිසෙහි නිධානභාවෙන නිහිතං. දුප්පයුත්තාති කසිවාණිජ්ජාදිවසෙන දුට්ඨු පයුත්තා කම්මන්තා. විපජ්ජන්තීති නස්සන්ති. කුලඞ්ගාරොති කුලස්ස අඞ්ගාරසදිසො විනාසකපුග්ගලො. අනිච්චතාති මරණං. තස්මිං කුලෙ පධානපුරිසානං භොගානං වා සබ්බසො විනාසො. තෙනාහ ‘‘හුත්වා අභාවො’’තිආදි.

‘इतो सो गामणि’ आदि, अपने भिक्षुओं और अन्य हित चाहने वालों को भिक्षा देने से अनिष्ट की प्राप्ति न होने को दिखाने के लिए आरम्भ किया गया है। ‘दान से सम्भूत’—दानमय पुण्यक्रियावस्तु के द्वारा भली-भांति समृद्धि और वृद्धि को प्राप्त। ‘सत्य से, आर्य व्यवहार से भली-भांति उत्पन्न’—सत्यसम्भूत, इसलिए कहा ‘सत्य का अर्थ सत्यवादिता है’। ‘शेष शील’—आठ प्रकार के आर्य व्यवहार से भिन्न शील। ‘निहित’—उस कुल में पूर्वजों द्वारा निधि (खजाने) के रूप में रखा गया। ‘दुष्प्रयुक्त’—कृषि, वाणिज्य आदि के रूप में बुरी तरह प्रयुक्त कर्म (व्यवसाय)। ‘विपज्जन्ति’—नष्ट होते हैं। ‘कुलांगार’—कुल के लिए अंगार के समान विनाशक व्यक्ति। ‘अनित्यता’—मृत्यु। उस कुल में प्रधान पुरुषों का या भोगों का पूरी तरह विनाश। इसीलिए कहा ‘होकर अभाव हो जाना’ आदि।

කුලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

कुल सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

10. මණිචූළකසුත්තවණ්ණනා

१०. मणिचूड़क सुत्त की व्याख्या

362. තං පරිසන්ති තං රාජන්තෙපුරෙ නිසින්නං රාජපරිසං. නයග්ගාහෙති කුතොචිපි අසුත්වා කෙවලං අත්තනො එව මතියා නයග්ගහණෙ ඨත්වා.

३६२. ‘उस परिषद को’—उस राज-अन्तःपुर में बैठी हुई राज-परिषद को। ‘नयग्राह’—कहीं से भी न सुनकर केवल अपनी ही बुद्धि से नीति (नय) को ग्रहण करने में स्थित होकर।

කාරෙතුං වට්ටති සති සම්භවෙ පටිසඞ්ඛාරස්ස, සෙනාසනවිනාසො න අජ්ඣුපෙක්ඛිතබ්බොති අධිප්පායො. අත්තනො එත්ථ කිච්චාවසානෙ යං ගිහීනංයෙව සන්තකං තාවකාලිකං, තං ගිහිවිකතන්ති ආහ ‘‘ගිහිවිකතං කත්වා’’ති. න වදාමි පබ්බජ්ජිතාසාරුප්පතො.

‘कराना उचित है’—मरम्मत की संभावना होने पर, सेनासन के विनाश की उपेक्षा नहीं करनी चाहिए, यह अभिप्राय है। यहाँ अपने कार्य की समाप्ति पर जो गृहस्थों का ही अपना और तात्कालिक है, उसे ‘गृहस्थों द्वारा बनाया गया’ (गिहिविकत) कहते हुए कहा—‘गिहिविकत करके’। प्रव्रजितों के लिए अनुपयुक्त होने के कारण ‘मैं नहीं कहता’।

මණිචූළකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

मणिचूड़क सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

11. භද්‍රකසුත්තවණ්ණනා

११. भद्रक सुत्त की व्याख्या

363. එවංනාමකෙති [Pg.384] මල්ලා නාම ජානපදිනො රාජකුමාරා, නෙසං නිවාසතාය ‘‘මල්ලා’’ඉච්චෙව බහුවචනවසෙන ලද්ධනාමත්තා එවංනාමකෙ ජනපදෙ. නත්ථි එතස්ස පත්තියා කාලන්තරසඤ්ඤිතො කාලොති අකාලො, සො එව අකාලිකො. තෙනාහ – ‘‘කාලං අනතික්කමිත්වා පත්තෙනා’’ති. සො පන ‘‘යංකිඤ්චි දුක්ඛං උප්පජ්ජමානං උප්පජ්ජති, සබ්බං තං ඡන්දමූලක’’න්ති එවං වුත්තො දුක්ඛස්ස ඡන්දමූලභාවො, එවං ඡන්දමූලකස්ස දුක්ඛස්ස කථිතත්තා ‘‘ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටදුක්ඛං කථිත’’න්ති වුත්තං.

३६३. ‘इस नाम वाले’—मल्ल नामक जनपद के राजकुमार, उनके निवास स्थान होने के कारण ‘मल्ल’ इस बहुवचन के रूप में नाम प्राप्त होने से इस नाम वाले जनपद में। ‘इसके प्राप्त होने के लिए कालान्तर नामक काल नहीं है’—अकाल, वही अकालिक है। इसीलिए कहा—‘समय का उल्लंघन न करते हुए प्राप्त होने से’। वह ‘जो कुछ भी दुःख उत्पन्न होता है, वह सब छन्द (इच्छा) मूलक है’—इस प्रकार दुःख का छन्द-मूलक होना कहा गया है, इस प्रकार छन्द-मूलक दुःख के कहे जाने के कारण ‘इस सुत्त में वट्ट-दुःख (संसार-दुःख) कहा गया है’—ऐसा कहा गया है।

භද්‍රකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

भद्रक सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

12. රාසියසුත්තවණ්ණනා

१२. रासिय सुत्त की व्याख्या

364. රාසිං කත්වා මාරපාසවසෙන, තත්‍රාපි අන්තරභෙදෙන විභජිත්වා පුච්ඡිතබ්බපඤ්හෙ එකතො රාසිං කත්වා. තපනං අත්තපරිතාපනං තපො, සො එතස්ස අත්ථීති තපස්සී, තං තපස්සිං. සො පන තං තපං නිස්සාය ඨිතො නාම හොතීති වුත්තං ‘‘තපනිස්සිතක’’න්ති. සො පන අනෙකාකාරභෙදෙන ලූඛං ඵරුසං ජීවනසීලත්තා ලූඛජීවී නාම. තෙනාහ ‘‘ලූඛජීවික’’න්ති. මජ්ඣිමාය පටිපත්තියා උප්පථභාවෙන අවනියා ගන්ධබ්බාති අන්තා, තතො එව ලාමකත්තා අන්තා. ලාමකම්පි ‘‘අන්තො’’ති වුච්චති ‘‘අන්තමිදං, භික්ඛවෙ, ජීවිකානං (ඉතිවු. 91; සං. නි. 3.80), එකො අන්තො’’ති එවමාදීසු (සං. නි. 2.15; 3.90). අට්ඨකථායං පන අඤ්ඤමඤ්ඤආධාරභාවං උරීකත්වා ‘‘කොට්ඨාසා’’ති වුත්තං. හීනො ගාමොති පාළි. ගාම-සද්දො හීනපරියායොති අධිප්පායෙනාහ ‘‘ගාම්මො’’ති. ගාමෙ භවොති ගාම්මො. ගාම-සද්දො චෙත්ථ ගාමවාසිවිසයො ‘‘ගාමො ආගතො’’තිආදීසු විය. අට්ඨකථායං පන ‘‘ගාමවාසීනං ධම්මො’’ති වුත්තං, තෙසං චාරිත්තන්ති අත්ථො. අත්ත-සද්දො ඉධ සරීරපරියායො ‘‘අත්තන්තපො’’තිආදීසු වියාති ආහ ‘‘සරීරදුක්ඛකරණන්ති අත්ථො’’ති.

३६४. 'राशिं कत्वा' (ढेर बनाकर) मार-पाश के वश से, वहाँ भी आंतरिक भेद से विभाजित कर पूछे जाने योग्य प्रश्नों को एक साथ राशि (ढेर) बनाकर। 'तपनं' (तपाना) स्वयं को संतप्त करना 'तप' है, वह जिसका है वह 'तपस्वी' है, उस तपस्वी को। वह उस तप के आश्रित होकर स्थित होता है, इसलिए उसे 'तप-निश्रित' (तपनिस्रितक) कहा गया है। वह अनेक प्रकार के भेदों से रूखा और कठोर जीवन जीने के कारण 'लूखजीवी' (रूक्षजीवी) कहलाता है। इसीलिए कहा गया है 'लूखजीविकं' (रूक्षजीविका वाला)। मध्यम प्रतिपदा से विमुख होने के कारण 'अवनी' (निम्नगामी) गन्धर्व 'अन्त' (छोर) हैं, उसी कारण नीच होने से 'अन्त' हैं। नीच को भी 'अन्त' कहा जाता है, जैसे "भिक्षुओं, यह जीविकाओं में अन्तिम (नीच) है" (इतिवुत्तक 91; संयुत्त निकाय 3.80), "एक अन्त" इत्यादि में (संयुत्त निकाय 2.15; 3.90)। अट्ठकथा में तो परस्पर आधार भाव को स्वीकार कर 'कोट्टहासा' (भाग/अंश) कहा गया है। 'हीनो गामो' यह पालि है। 'गाम' शब्द हीन का पर्यायवाची है, इस अभिप्राय से 'गाम्मो' (ग्राम्य) कहा गया है। गाँव में होने वाला 'गाम्मो' है। यहाँ 'गाम' शब्द ग्रामवासियों के विषय में है, जैसे "गाँव आया है" इत्यादि में। अट्ठकथा में तो "ग्रामवासियों का धर्म" कहा गया है, जिसका अर्थ उनका आचरण है। यहाँ 'अत्त' शब्द शरीर का पर्यायवाची है, जैसे 'अत्तन्तपो' (स्वयं को तपाने वाला) इत्यादि में, इसलिए कहा गया है "शरीर को दुःख पहुँचाना अर्थ है"।

එත්ථාති [Pg.385] එතස්මිං තපනිස්සිතගරහිතබ්බපදෙ කස්මා අන්තද්වයමජ්ඣිමපටිපදාගහණං? අත්තකිලමථානුයොගො තාව ගය්හතු ඉදමත්ථිතායාති අධිප්පායො. කාමභොගීතපනිස්සිතකනිජ්ජරවත්ථූනං දස්සනෙ යථාධිප්පෙතස්ස අත්ථස්ස විභජිත්වා කථනං සම්භවතීති තෙ දස්සෙත්වා අධිප්පෙතත්ථො කථිතො.

'एत्थाति' (यहाँ) - इस तप-निश्रितों की निंदा करने योग्य पद में दो अन्तों और मध्यम प्रतिपदा का ग्रहण क्यों किया गया है? अभिप्राय यह है कि पहले 'आत्म-क्लमथानुयोग' (स्वयं को कष्ट देने का अभ्यास) को ही इस अर्थ में ग्रहण किया जाए। कामभोगी, तप-निश्रित और निर्जरा की वस्तुओं के दर्शन में यथा-अभिप्रेत अर्थ को विभाजित कर कहना संभव होता है, उन्हें दिखाकर अभिप्रेत अर्थ कहा गया है।

තමත්ථන්ති යො ‘‘කාමභොගීතපනිස්සිතකෙසු ගරහිතබ්බෙයෙව ගරහති, පසංසිතබ්බෙයෙව ච පසංසතී’’ති වුත්තො අත්ථො, තමත්ථං පකාසෙන්තො. සාහසිකකම්මෙනාති අයුත්තෙන කම්මෙන. ධම්මෙන ච අධම්මෙන චාති ධම්මිකෙන අධම්මිකෙන ච. අයොනිසො පවත්තං බාහිරකං සන්ධාය චොදකො ‘‘කථ’’න්තිආදිමාහ. ඉතරො නයිදං තාදිසං අත්තපරිතාපනං අධිප්පෙතං, අථ ඛො යොනිසො පවත්තං සාසනිකමෙවාති දස්සෙන්තො ‘‘චතුරඞ්ගවීරියවසෙන චා’’ති ආහ. තත්ථ ‘‘කාමං තචො ච න්හාරු ච අට්ඨි ච අවසිස්සතූ’’තිආදිනා (ම. නි. 2.184; සං. නි. 2.22.237; අ. නි. 2.5) නයෙන වුත්තා සරීරෙනිරපෙක්ඛවිපස්සනාය උස්සුක්කාපනවසෙන පවත්තා වීරියභාවනා ‘‘චතුරඞ්ගවීරියවසෙනා’’ති වුත්තා. තථා අබ්භොකාසිකනෙසජ්ජිකතපාදිනිස්සිතාව කිලෙසනිම්මථනයොග්‍යා වීරියභාවනා ‘‘ධුතඞ්ගවසෙන චා’’ති වුත්තාති. අරියමග්ගෙන නිස්සෙසකිලෙසානං පජහනා නිජ්ජරා. සා ච අත්තපච්චක්ඛතාය සන්දිට්ඨිකා තිණ්ණං මූලකිලෙසානං පජහනෙන ‘‘තිස්සො’’ති ච වුත්තා. තෙනාහ ‘‘එකොපී’’තිආදි.

'तमत्थन्ति' (उस अर्थ को) - जो "कामभोगियों और तप-निश्रितों में जो निंदा के योग्य है उसकी निंदा करता है, और जो प्रशंसा के योग्य है उसकी प्रशंसा करता है" - इस कहे गए अर्थ को प्रकाशित करते हुए। 'साहसिककम्मेनाति' (साहसपूर्ण/अन्यायपूर्ण कर्म से) - अयुक्त कर्म से। 'धम्मेन च अधम्मेन चाति' (धर्म से और अधर्म से) - धार्मिक और अधार्मिक तरीके से। अयोनिशः (अनुचित रूप से) प्रवृत्त बाहरी (मतों) के संदर्भ में चोदक (आक्षेपकर्ता) "कथं" (कैसे) इत्यादि कहता है। दूसरा (बुद्ध) कहता है कि यह उस प्रकार का आत्म-परितापन (स्वयं को कष्ट देना) अभिप्रेत नहीं है, बल्कि योनिशः (उचित रूप से) प्रवृत्त शासन (बुद्ध-शिक्षा) संबंधी ही है, यह दिखाते हुए "चतुरंग-वीर्य के वश से" कहा। वहाँ "भले ही त्वचा, स्नायु और हड्डियाँ ही शेष रह जाएँ" इत्यादि (मज्झिम निकाय 2.184; संयुत्त निकाय 2.22.237; अंगुत्तर निकाय 2.5) विधि से कही गई, शरीर के प्रति निरपेक्ष विपश्यना में उत्साह जगाने के वश से प्रवृत्त 'वीर्य-भावना' को "चतुरंग-वीर्य के वश से" कहा गया है। उसी प्रकार अभ्याकाशिक (खुले आकाश में रहना), नैषधिक (बैठने का व्रत) आदि तपों के आश्रित, क्लेशों के मर्दन के योग्य वीर्य-भावना को "धुतांग के वश से" कहा गया है। आर्य मार्ग द्वारा समस्त क्लेशों का प्रहाण 'निर्जरा' है। वह आत्म-प्रत्यक्ष होने से 'संदिट्ठिक' (दृष्ट-धर्म में फल देने वाली) है और तीन मूल क्लेशों के प्रहाण के कारण "तिस्सो" (तीन) कही गई है। इसीलिए "एकोपि" (एक भी) इत्यादि कहा गया है।

රාසියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

रासिय-सुत्त की व्याख्या (वर्णना) समाप्त हुई।

13. පාටලියසුත්තවණ්ණනා

१३. पाटलीय-सुत्त की व्याख्या (वर्णना)

365. ‘‘මායඤ්චාහං පජානාමී’’ති වචනං කාමං තෙසං මායාවීභාවදස්සනපරං, භගවතො පන මායාසාඨෙය්‍යාදිකස්ස සබ්බස්ස පාපධම්මස්ස බොධිමූලෙ එව සෙතුඝාතො, තස්මා සබ්බසො පහීනමායො, සබ්බඤ්ඤුතාය මායං අඤ්ඤෙ ච ඤෙය්‍යෙ සබ්බසො ජානාති. තෙන වුත්තං ‘‘මායඤ්චාහං, ගාමණි, පජානාමී’’තිආදි. මායඤ්ච පජානාමීති න කෙවලමහං මායං එව ජානාමි, අථ ඛො අඤ්ඤම්පි ඉදඤ්චිදඤ්ච ජානාමීති.

३६५. "मायाञ्चाहं पजानामी" (मैं माया/छल को जानता हूँ) - यह वचन निश्चित रूप से उनकी मायावी अवस्था को दिखाने के लिए है, किन्तु भगवान के माया, शाठ्य (धूर्तता) आदि सभी पाप-धर्मों का बोधि-वृक्ष के मूल में ही विनाश (सेतुघात) हो गया था, इसलिए वे पूर्णतः माया-रहित हैं; सर्वज्ञता के कारण वे माया और अन्य ज्ञेय विषयों को पूरी तरह जानते हैं। इसीलिए कहा गया है "हे ग्रामणी, मैं माया को जानता हूँ" इत्यादि। "माया को जानता हूँ" का अर्थ यह नहीं है कि मैं केवल माया को ही जानता हूँ, बल्कि मैं अन्य भी यह और वह (सब कुछ) जानता हूँ।

ඉත්ථිකාමෙහීති [Pg.386] ඉත්ථීහි චෙව තදඤ්ඤකාමෙහි ච. එකස්මිං ඨානෙති එකස්මිං පදෙසෙ. එකෙකස්සෙව ආගන්තුකස්ස ගහට්ඨස්ස වා පබ්බජිතස්ස වා. සත්තිඅනුරූපෙනාති විභවසත්තිඅනුරූපෙන. බලානුරූපෙනාති පරිවාරබලානුරූපෙන. සත්තිඅනුරූපෙනාති වා සද්ධාසත්තිඅනුරූපෙන. බලානුරූපෙනාති විභවබලානුරූපෙන. ධම්මෙසු සමාධි දසකුසලධම්මෙසු සමාධානං. අග්ගහිතචිත්තතා පරියුට්ඨකාරිතා. තෙන ලොකියසීලවිසුද්ධි දිට්ඨිවිසුද්ධි ච වුත්තා. තථා චාහ – ‘‘කො චාදි කුසලානං ධම්මානං, සීලඤ්ච සුවිසුද්ධං දිට්ඨි ච උජුකා’’ති (සං. නි. 5.369). තත්ථ පතිට්ඨිතස්ස උපරි කත්තබ්බං දස්සෙතුං ‘‘ධම්මසමාධිස්මිං ඨිතො’’තිආදි වුත්තං. අයං පටිපදාති තස්ස කම්මඵලවාදිනො සත්ථු වචනං සබ්බෙසඤ්ච අයං මය්හං සීලසංවරබ්‍රහ්මවිහාරභාවනාසඞ්ඛාතාපටිපදා අනපරාධකතාය එව සංවත්තති. ජයග්ගාහොති උභයථාපි මය්හං කාචි ජානි නත්ථි.

'इत्थिका मेहीति' (स्त्रियों के साथ) - स्त्रियों और उनके अतिरिक्त अन्य काम-भोगों के साथ। 'एकस्मिं ठाने' (एक स्थान पर) - एक प्रदेश में। प्रत्येक आगंतुक गृहस्थ या प्रव्रजित के लिए। 'सत्तिअनुरूपेनाति' (शक्ति के अनुरूप) - विभव (सम्पत्ति) और शक्ति के अनुरूप। 'बलानुरूपेनाति' (बल के अनुरूप) - परिवार के बल के अनुरूप। अथवा 'शक्ति के अनुरूप' का अर्थ श्रद्धा की शक्ति के अनुरूप है। 'बल के अनुरूप' का अर्थ विभव (सम्पत्ति) के बल के अनुरूप है। 'धम्मेसु समाधि' (धर्मों में समाधि) - दस कुशल धर्मों में एकाग्रता। 'अग्गहितचित्तता' (चित्त का वश में न होना) - पर्युत्थान (क्लेशों का उभरना) करने वाली अवस्था। इससे लौकिक शील-विशुद्धि और दृष्टि-विशुद्धि कही गई है। वैसा ही कहा भी है - "कुशल धर्मों का आदि क्या है? सुविशुद्ध शील और ऋजु (सीधी) दृष्टि" (संयुत्त निकाय 5.369)। उसमें प्रतिष्ठित व्यक्ति के लिए आगे क्या करना चाहिए, यह दिखाने के लिए "धर्म-समाधि में स्थित" इत्यादि कहा गया है। 'अयं पटिपदा' (यह प्रतिपदा) - उस कर्मफलवादी शास्ता का वचन और यह मेरी शील-संवर और ब्रह्मविहार-भावना रूपी प्रतिपदा सभी के लिए अपराध-रहित होने के कारण ही प्रवृत्त होती है। 'जयग्गाहो' (विजय का ग्रहण) - दोनों ही प्रकार से मेरी कोई हानि नहीं है।

පඤ්ච ධම්මා ධම්මසමාධි නාම, විපස්සනාමග්ගඵලධම්මමත්තං වා. තතියවිකප්පෙ සීලාදිවිසුද්ධියා සද්ධිං බ්‍රහ්මවිහාරා යථාවුත්තතිවිධධම්මාවහත්තා එව ධම්මසමාධි නාම. පූරෙන්තස්ස උප්පන්නා චිත්තෙකග්ගතාති වුත්තඛණිකචිත්තෙකග්ගතා. සාපි චිත්තස්ස සමාධානතො ‘‘චිත්තසමාධී’’ති වුත්තා, තස්ස පටිපක්ඛං වික්ඛම්භන්තී සමුච්ඡින්දන්තී ච හුත්වා පවත්තා යථාවුත්තසමාධි එව විසෙසෙන චිත්තසමාධි නාම.

पाँच धर्म 'धर्म-समाधि' कहलाते हैं, अथवा केवल विपश्यना-मार्ग-फल रूपी धर्म। तीसरे विकल्प में शील आदि विशुद्धि के साथ ब्रह्मविहार, यथा-उक्त तीन प्रकार के धर्मों को लाने वाले होने के कारण ही 'धर्म-समाधि' कहलाते हैं। (साधना) पूर्ण करते हुए चित्त में उत्पन्न एकाग्रता 'क्षणिक चित्त-एकाग्रता' कही गई है। वह भी चित्त के समाधान (एकाग्र होने) के कारण 'चित्त-समाधि' कही गई है, उसके प्रतिपक्ष (बाधाओं) को दबाते हुए और समूल नष्ट करते हुए प्रवृत्त होने वाली यथा-उक्त समाधि ही विशेष रूप से 'चित्त-समाधि' कहलाती है।

පාටලියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

पाटलीय-सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

ගාමණිසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ग्रामणि-संयुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

9. අසඞ්ඛතසංයුත්තං

९. असंखत-संयुत्त (असंस्कृत संयुत्त)

1. පඨමවග්ගො

१. प्रथम वर्ग

1-11. කායගතාසතිසුත්තාදිවණ්ණනා

१-११. कायगतासति-सुत्त आदि की व्याख्या

366-376. අසඞ්ඛතන්ති [Pg.387] න සඞ්ඛතං හෙතුපච්චයෙති. තෙනාහ ‘‘අකත’’න්ති. හිතං එසන්තෙනාති මෙත්තායන්තෙන. අනුකම්පමානෙනාති කරුණායන්තෙන. උපාදායාති ආදියිත්වාති අයමත්ථොතිආහ ‘‘චිත්තෙන පරිග්ගහෙත්වා’’ති. අවිපරීතධම්මදෙසනාති අවිපරීතධම්මස්ස දෙසනා, පටිපත්තිම්පි සාවකා විය ගරුකො භගවා. දායජ්ජං අත්තනො අධිට්ඨිතං නිය්‍යාතෙති.

३६६-३७६. 'असंखत' का अर्थ है जो हेतु और प्रत्ययों द्वारा संस्कृत (निर्मित) नहीं है। इसीलिए 'अकत' (अकृत) कहा गया है। 'हितं एसन्तेन' का अर्थ है मैत्री करते हुए। 'अनुकम्पमानेन' का अर्थ है करुणा करते हुए। 'उपादाय' का अर्थ है ग्रहण करके, यही अर्थ है, इसलिए 'चित्त से परिग्रह करके' कहा गया है। 'अविपरीतधम्मदेसना' का अर्थ है अविपरीत धर्म की देशना; भगवान् प्रतिपत्ति (अभ्यास) के प्रति भी श्रावकों के समान ही गौरवपूर्ण हैं। वे अपने अधिष्ठित दायित्व (विरासत) को सौंपते हैं।

භික්ඛාසම්පත්තිකාලාදීනං සත්තන්නං සප්පායානං සම්පත්තියා ලබ්භනකාලෙ. විපත්තිකාලෙ පන එත්ථ වුත්තවිපරියායෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. භාරියන්ති දුක්ඛබහුලතාය දාරුණං. අම්හාකං සන්තිකා ලද්ධබ්බා. තුම්හාකං අනුසාසනීති තුම්හාකං දාතබ්බා අනුසාසනී.

भिक्षा-सम्पत्ति काल आदि सात सप्पायों (अनुकूलताओं) की प्राप्ति के समय। विपत्ति काल में यहाँ कहे गए के विपरीत अर्थ समझना चाहिए। 'भारियं' का अर्थ है दुखों की अधिकता के कारण दारुण (भयानक)। हमारे पास से प्राप्त करने योग्य। 'तुम्हाकं अनुसासनी' का अर्थ है तुम्हें दी जाने वाली शिक्षा।

කායගතාසතිසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

कायगतासति सुत्त आदि की वर्णना समाप्त हुई।

2. දුතියවග්ගො

२. द्वितीय वग्ग

23-33. අසඞ්ඛතසුත්තාදිවණ්ණනා

२३-३३. असंखत सुत्त आदि की वर्णना

377-409. තත්ථ ච නත්ථි එත්ථ තණ්හාසඞ්ඛාතං නතං, නත්ථි එතස්මිං වා අධිගතෙ පුග්ගලභාවොති අනතං. අනාසවන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. සච්චධම්මතාය සච්චං. වට්ටදුක්ඛතො පාරමෙතීති පාරං. සණ්හට්ඨෙනාති සුඛුමට්ඨෙන නිපුණං. තතො එව දුද්දසතාය. අජජ්ජරං නිච්චසභාවත්තා. නත්ථි එතස්ස නිදස්සනන්ති වා අනිදස්සනං. එතස්මිං අධිගතෙ නත්ථි සංසාරෙ. පපඤ්චන්ති වා නිප්පපඤ්චං.

३७७-४०९. वहाँ तृष्णा नामक 'नत' (झुकाव) यहाँ नहीं है, अथवा इसे प्राप्त करने पर पुद्गल-भाव नहीं रहता, इसलिए 'अनत' है। 'अनास्रव' में भी यही विधि है। सत्य धर्म होने के कारण 'सत्य' है। वट्ट-दुःख (संसार चक्र के दुःख) से पार ले जाने के कारण 'पार' है। सूक्ष्म होने के कारण 'निपुण' है। उसी कारण से दुर्दर्श (देखने में कठिन) होने से। नित्य स्वभाव होने के कारण 'अजज्जर' (अजर) है। इसका कोई निदर्शन (प्रमाण/चिह्न) नहीं है, इसलिए 'अनिदर्शन' है। इसे प्राप्त करने पर संसार नहीं रहता। प्रपंच के अभाव के कारण 'निष्प्रपंच' है।

එතස්මිං [Pg.388] අධිගතෙ පුග්ගලස්ස මරණං නත්ථීති වා අමතං. අතප්පකට්ඨෙන වා පණීතං. සුඛහෙතුතාය වා සිවං. තණ්හා ඛීයන්ති එත්ථාති තණ්හක්ඛයං.

इसे प्राप्त करने पर पुद्गल की मृत्यु नहीं होती, इसलिए 'अमृत' है। अतप्त (सन्ताप रहित) होने के कारण 'पणीत' (उत्कृष्ट) है। सुख का हेतु होने के कारण 'शिव' (कल्याणकारी) है। यहाँ तृष्णाएँ क्षीण हो जाती हैं, इसलिए 'तृष्णा-क्षय' है।

අඤ්ඤස්ස තාදිසස්ස අභාවතො විම්හාපනීයතාය අභූතමෙවාති. කුතොචි පච්චයතො අනිබ්බත්තමෙව හුත්වා භූතං විජ්ජමානං. තෙනාහ ‘‘අජාතං හුත්වා අත්ථී’’ති. නත්ථි එත්ථ දුක්ඛන්ති නිද්දුක්ඛං, තස්ස භාවො නිද්දුක්ඛත්තං. තස්මා අනීතිකං ඊතිරහිතං. වානං වුච්චති තණ්හා, තදභාවෙන නිබ්බානං. බ්‍යාබජ්ඣං වුච්චති දුක්ඛං, තදභාවෙන අබ්‍යාබජ්ඣං. පරමත්ථතො සච්චතො සුද්ධිභාවෙන. කාමා එව පුථුජ්ජනෙහි අල්ලීයිතබ්බතො ආලයා. එස නයො සෙසෙසුපි. පතිට්ඨට්ඨෙනාති පතිට්ඨාභාවෙන වට්ටදුක්ඛතො මුච්චිතුකාමානං දීපසදිසං ඔඝෙහි අනජ්ඣොත්ථරණීයත්තා. අල්ලීයිතබ්බයුත්තට්ඨෙනාති අල්ලීයිතුං අරහභාවතො. තායනට්ඨෙනාති සපරතායනට්ඨෙන. භයසරණට්ඨෙනාති භයස්ස හිංසනට්ඨෙන. සෙට්ඨං උත්තමං. ගතීති ගන්ධබ්බට්ඨානං.

किसी अन्य वैसे (पदार्थ) के अभाव के कारण, विस्मयकारी होने से 'अभूत' ही है। किसी भी प्रत्यय से उत्पन्न न होकर भी विद्यमान है। इसीलिए कहा गया है 'अजात होकर विद्यमान है'। यहाँ दुःख नहीं है, इसलिए 'निद्दुःख' है, उसका भाव 'निद्दुःखता' है। इसलिए 'अनीतिक' (ईति-रहित/उपद्रव-रहित) है। तृष्णा को 'वान' कहा जाता है, उसके अभाव के कारण 'निर्वाण' है। दुःख को 'ब्याबज्झ' (व्याबाध) कहा जाता है, उसके अभाव के कारण 'अब्याबज्झ' है। परमार्थतः और सत्यतः शुद्ध होने के कारण। पृथग्जनों द्वारा आसक्त होने योग्य होने के कारण काम ही 'आलय' हैं। यही विधि शेष में भी है। 'प्रतिष्ठा' के अर्थ में 'प्रतिष्ठा' है, वट्ट-दुःख से मुक्त होने के इच्छुक लोगों के लिए द्वीप के समान है क्योंकि इसे ओघों (बाढ़) द्वारा डुबाया नहीं जा सकता। आश्रय लेने योग्य होने के कारण। स्व और पर की रक्षा करने के अर्थ में। भय का विनाश करने के अर्थ में 'भय-शरण' है। 'श्रेष्ठ' का अर्थ उत्तम है। 'गति' का अर्थ गन्तव्य स्थान है।

අසඞ්ඛතසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

असंखत सुत्त आदि की वर्णना समाप्त हुई।

අසඞ්ඛතසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

असंखत संयुत्त की वर्णना समाप्त हुई।

10. අබ්‍යාකතසංයුත්තං

१०. अब्याकत संयुत्त

1. ඛෙමාසුත්තවණ්ණනා

१. खेमा सुत्त की वर्णना

410. බිම්බිසාරස්ස [Pg.389] උපාසිකාති බිම්බිසාරස්ස ඔරොධභූතා උපාසිකා. පණ්ඩිච්චං සික්ඛිතභාවෙන. වෙය්‍යත්තියං විසාරදභාවෙන. විසාරදා නාම තිහෙතුකපටිසන්ධිසිද්ධසාභාවිකපඤ්ඤා, තාය සමන්නාගතා.

४१०. बिम्बिसार की उपासिका का अर्थ है बिम्बिसार के अन्तःपुर की उपासिका। शिक्षित होने के कारण 'पाण्डित्य'। विशारद (निपुण) होने के कारण 'वैयत्त्य' (व्युत्पन्नता)। 'विशारद' का अर्थ है त्रि-हेतुक प्रतिसन्धि से सिद्ध स्वाभाविक प्रज्ञा, उससे युक्त।

අච්ඡිද්දකගණනාය කුසලොති නවන්තගණනාය කුසලො. අඞ්ගුලිමුද්දාය ගණනාය කුසලොති අඞ්ගුලිකාය එව ගණනාය කුසලො සෙය්‍යථාපි පාදසිකා. පිණ්ඩගණනායාති සඞ්කලනපටුප්පන්නකාරිනො පිණ්ඩවසෙන ගණනා. තථාගතොති ඛීණාසවො, තථාගතං සන්ධාය පුච්ඡතීති ඛීණාසවොති චස්ස අරහත්තඵලවසිභාවිතඛන්ධෙ උපාදාය අයං පඤ්ඤත්ති හොති. තෙසු ඛන්ධෙසු සති ඛීණාසවා සත්තසඞ්ඛාතා හොන්තීති වොහාරෙන පඤ්ඤපෙතුං සක්කා භවෙය්‍ය, අසන්තෙසු න සක්කා, තස්මා පරං මරණාති වුත්තත්තා තෙසං අභාවා ‘‘අබ්‍යාකතමෙත’’න්ති වුත්තං. යදි එවං තෙසං අභාවතො ‘‘න හොති තථාගතො පරං මරණා’’ති පුට්ඨාය ‘‘ආමා’’ති පටිජානිතබ්බා සියා, තං පන සත්තසඞ්ඛාතස්ස පුච්ඡිතත්තා න පටිඤ්ඤාතන්ති දට්ඨබ්බං. යෙන රූපෙනාති සත්තතථාගතෙ වුත්තරූපං සබ්බඤ්ඤුතථාගතෙ පටික්ඛිපිතුං ‘‘තං රූප’’න්තිආදි වුත්තං. යං උපාදායාති යං ඛන්ධපඤ්චකං උපාදාය. තදභාවෙනාති තස්ස ඛන්ධපඤ්චකස්ස අභාවෙන. තස්සා පඤ්ඤත්තියාති සත්තපඤ්ඤත්තියා අභාවං. නිරුද්ධං න නිදස්සෙති.

'अच्छिद्दक' गणना में कुशल का अर्थ है नौ तक की गणना में कुशल। अँगूठी (अंगुलि-मुद्रा) से गणना में कुशल का अर्थ है अंगुलियों से ही गणना करने में कुशल, जैसे 'पादसिका'। 'पिण्ड-गणना' का अर्थ है संकलन (जोड़) करने वालों की पिण्ड (कुल योग) के रूप में गणना। 'तथागत' का अर्थ है क्षीणास्रव; वह तथागत के विषय में पूछता है, अर्थात् क्षीणास्रव के विषय में, और यह प्रज्ञप्ति अर्हत्त्व-फल के वशीभूत स्कन्धों को लेकर होती है। उन स्कन्धों के होने पर क्षीणास्रव रूपी 'सत्त्व' के नाम से व्यवहार में प्रज्ञप्त करना सम्भव हो सकता है, उनके न होने पर सम्भव नहीं है, इसलिए 'मरण के बाद' कहे जाने के कारण उनके अभाव में 'यह अव्याकृत है' ऐसा कहा गया है। यदि ऐसा है, तो उनके अभाव के कारण 'क्या मरण के बाद तथागत नहीं होते?' इस प्रश्न पर 'हाँ' स्वीकार करना चाहिए, किन्तु वह 'सत्त्व' संज्ञक के विषय में पूछे जाने के कारण स्वीकार नहीं किया गया, ऐसा समझना चाहिए। 'येन रूपेन' - सत्त्व-तथागत के विषय में कहे गए रूप का सर्वज्ञ-तथागत के विषय में निषेध करने के लिए 'वह रूप' आदि कहा गया है। 'यं उपादाय' का अर्थ है जिन पाँच स्कन्धों को ग्रहण करके। 'तदभावेन' का अर्थ है उन पाँच स्कन्धों के अभाव से। 'तस्सा पञ्ञत्तिया' का अर्थ है सत्त्व-प्रज्ञप्ति का अभाव। निरुद्ध होने पर वह दिखाई नहीं देता।

ඛෙමාය ථෙරියා වුත්තං පඨමං සුත්තං භගවතො සෙට්ඨත්ථදීපනතො අග්ගපදාවචරංව හොතීති වුත්තං ‘‘අග්ගපදස්මි’’න්ති.

खेमा थेरी द्वारा कहा गया प्रथम सुत्त, भगवान् के श्रेष्ठ अर्थ को प्रकाशित करने के कारण, अग्रपद (सर्वोच्च पद) में विचरण करने के समान ही होता है, इसलिए 'अग्रपद में' कहा गया है।

ඛෙමාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

खेमा सुत्त की वर्णना समाप्त हुई।

2. අනුරාධසුත්තවණ්ණනා

२. अनुराध सुत्त की वर्णना

411. ඉධ සළායතනවග්ගෙ සඞ්ගායනවසෙන සඞ්ගීතිකාරෙහි වුත්තං.

४११. यहाँ सळायतन वग्ग में संगायन (संगीति) के वश से संगीतिकारों द्वारा कहा गया है।

3-8. පඨමසාරිපුත්තකොට්ඨිකසුත්තාදිවණ්ණනා

३-८. प्रथम सारिपुत्त-कोट्ठिक सुत्त आदि की वर्णना

412-417. රූපමත්තන්ති [Pg.390] එත්ථ මත්ත-සද්දො විසෙසනිවත්තිඅත්ථො. කො පන සො විසෙසොති? යො බාහිරපරිකප්පිතො ඉධ තථාගතොති වුච්චමානො අත්තා. අනුපලබ්භියසභාවොති අනුපලබ්භියත්තා.

४१२-४१७. 'रूपमत्तं' - यहाँ 'मत्त' शब्द विशेष का निषेध करने के अर्थ में है। वह विशेष क्या है? जो बाहर से परिकल्पित है और यहाँ 'तथागत' कहा जाने वाला 'आत्मा' है। 'अनुपलब्धिय-स्वभाव' का अर्थ है उपलब्ध न होने योग्य होने के कारण।

පඨමසාරිපුත්තකොට්ඨිකසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

प्रथम सारिपुत्त-कोट्ठिक सुत्त आदि की वर्णना समाप्त हुई।

9. කුතූහලසාලාසුත්තවණ්ණනා

९. कुतूहलशाला सुत्त की वर्णना

418. නානාවිධන්ති තංතංදිට්ඨිවාදපටිසංයුත්තං අඤ්ඤම්පි වා නානාවිධං තිරච්ඡානකථං. බහූනං කුතූහලුප්පත්තිට්ඨානතොති යොජනා. යාව ආභස්සරබ්‍රහ්මලොකා ගච්ඡතීති අග්ගිනා කප්පවුට්ඨානකාලෙ ගච්ඡති, තං සන්ධාය වුත්තං. ඉමඤ්ච කායන්ති ඉමං රූපකායං. චුතිචිත්තෙන නික්ඛිපතීති චුතිචිත්තෙන භිජ්ජමානෙන නික්ඛිපති. චුතිචිත්තස්ස හි ඔරං සත්තරසමස්ස චිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ උප්පන්නං කම්මජරූපං චුතිචිත්තෙන සද්ධිං නිරුජ්ඣති, තතො පරං කම්මජරූපං න උප්පජ්ජති. යදි උප්පජ්ජෙය්‍ය, මරණං න සියා, චුතිචිත්තං රූපං න සමුට්ඨාපෙති, ආහාරජස්ස ච අසම්භවො එව, උතුජං පන වත්තතෙව. යස්මා පටිසන්ධික්ඛණෙ සත්තො අඤ්ඤතරණාය උපපජ්ජති නාම, චුතික්ඛණෙ පටිසන්ධිචිත්තං අලද්ධං අඤ්ඤතරණාය, තස්මා වුත්තං ‘‘චුතික්ඛණෙ…පෙ… හොතී’’ති.

४१८. 'नानाविध' का अर्थ है उन-उन दृष्टिवादों से संबंधित या अन्य भी विभिन्न प्रकार की तिरच्छान-कथा (व्यर्थ चर्चा)। 'बहुतों के कौतूहल उत्पन्न होने का स्थान' - यह अर्थ है। 'आभास्वर ब्रह्मलोक तक जाता है' - यह अग्नि द्वारा कल्प-उत्थान के समय जाता है, उसे लक्ष्य कर कहा गया है। 'इस काय को' - इस रूपकाय को। 'च्युति-चित्त से त्यागता है' - च्युति-चित्त के भंग होने के साथ त्यागता है। च्युति-चित्त से पहले सत्रहवें चित्त के उत्पाद-क्षण में उत्पन्न कर्मज-रूप च्युति-चित्त के साथ निरुद्ध हो जाता है, उसके बाद कर्मज-रूप उत्पन्न नहीं होता। यदि उत्पन्न होता, तो मृत्यु नहीं होती; च्युति-चित्त रूप को समुत्थित नहीं करता, और आहारज-रूप का तो असंभव ही है, किंतु ऋतुज-रूप तो प्रवर्तित रहता ही है। चूँकि प्रतिसंधि-क्षण में सत्त्व किसी अन्य योनि में उत्पन्न होता है, च्युति-क्षण में प्रतिसंधि-चित्त अन्य योनि में प्राप्त नहीं होता, इसलिए कहा गया है - 'च्युति-क्षण में... पे... होता है'।

කුතූහලසාලාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

कुतूहलशाला सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

10. ආනන්දසුත්තවණ්ණනා

१०. आनन्द सुत्त की व्याख्या।

419. තෙසං ලද්ධියාති තෙසං සස්සතවාදානං ලද්ධියා සද්ධිං එතං ‘‘අත්ථත්තා’’ති වචනං එකං අභවිස්ස. තතො එව අනුලොමං තං නාභවිස්ස ඤාණස්සාති අසාරං එතන්ති අධිප්පායො. අපි නු මෙතස්සාති මෙ එතස්ස අනත්තාති විපස්සනාඤාණස්ස අනුලොමං අපි නු අභවිස්ස, විලොමකමෙව තස්ස සියාති අත්ථො.

४१९. 'उनकी लब्धि के अनुसार' - उन शाश्वतवादियों के मत के साथ यह 'आत्मा है' वचन एक हो जाता। इसलिए वह ज्ञान के अनुलोम (अनुकूल) नहीं होता - यह निस्सार है, यह अभिप्राय है। 'क्या यह मेरे लिए' - क्या यह मेरे 'अनात्मा' इस विपश्यना ज्ञान के अनुलोम होता? वह उसके विलोम (विपरीत) ही होता - यह अर्थ है।

ආනන්දසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

आनन्द सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

11. සභියකච්චානසුත්තවණ්ණනා

११. सभिय कच्चान सुत्त की व्याख्या।

420. යස්සප’ස්සාති [Pg.391] පාඨස්ස අයං පිණ්ඩත්ථො ‘‘ආවුසො’’තිආදි. තත්ථායං සම්බන්ධො – ආවුසො, යස්සපි පුග්ගලස්ස තීණි වස්සානි වුට්ඨො, එත්තකෙන කාලෙන ‘‘හෙතුම්හි සති රූපීතිආදිපඤ්ඤාපනා හොති, අසති න හොතී’’ති එත්තකං බ්‍යාකරණං භවෙය්‍ය, තස්ස පුග්ගලස්ස එත්තකමෙව බහු, කො පන වාදො අතික්කන්තෙ! ඉතො අතික්කන්තෙ ධම්මදෙසනානයෙ වාදොයෙව වත්තබ්බමෙව නත්ථීති ථෙරස්ස පඤ්හබ්‍යාකරණං සුත්වා පරිබ්බාජකො පීතිසොමනස්සං පවෙදෙසි.

४२०. 'यस्सपस्स' इस पाठ का यह संक्षिप्त अर्थ है - 'आयुष्मन्' आदि। वहाँ यह संबंध है - आयुष्मन्, जिस पुद्गल ने तीन वर्ष बिताए हों, इतने समय में 'हेतु होने पर रूपी आदि प्रज्ञप्ति होती है, न होने पर नहीं होती' - इतना व्याकरण (स्पष्टीकरण) हो, उस पुद्गल के लिए इतना ही बहुत है, फिर इससे आगे की तो बात ही क्या! इससे आगे धर्म-देशना की पद्धति में कहने योग्य कुछ शेष ही नहीं रहता - स्थविर के प्रश्नों के उत्तर सुनकर परिव्राजक ने प्रीति और सौमनस्य प्रकट किया।

සභියකච්චානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

सभिय कच्चान सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

අබ්‍යාකතසංයුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अव्याकृत संयुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

සාරත්ථප්පකාසිනියා සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය

सारत्थप्पकासिनी नामक संयुत्त निकाय की अट्ठकथा में।

සළායතනවග්ගවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.

सळायतन वग्ग की व्याख्या में लीनत्थप्पकासना (गूढ़ अर्थ का प्रकाशन) समाप्त हुई।


Indonesia
Kanon PaliKomentarSub-komentarLainnya
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
巴利義註複註藏外典籍
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

한국인
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคนข้อคิดเห็นคำอธิบายย่อยอื่น
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Tiếng Việt
Kinh điển PaliChú giảiPhụ chú giảiKhác
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1
1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2
1203 Chú Giải Pācittiya
1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật)
1205 Chú Giải Cūḷavagga
1206 Chú Giải Parivāra
1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1
1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2
1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha
1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi
1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1
1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2
1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1
1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2
1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1
1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Thanh Tịnh Đạo - 1
8402 Thanh Tịnh Đạo - 2
8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1
8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2
8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo

8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8410 Tạng Luật (Vấn Đáp)
8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp)
8412 Chú Giải (Vấn Đáp)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Phụ Chú Giải Namakkāra
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8444 Mahārahanīti
8445 Dhammanīti
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8450 Cāṇakyanīti
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Phụ Chú Giải Milinda
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2203 Chú Giải Pāthikavagga
2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga
2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1
2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1
3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2
3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa
3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa
3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)
4201 Chú Giải Sagāthāvagga
4202 Chú Giải Nidānavagga
4203 Chú Giải Khandhavagga
4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga
4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga
4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga
4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga
4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga
4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Chú Giải Ekakanipāta
5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta
5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi - 1
6111 Apadāna Pāḷi - 2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi - 1
6115 Jātaka Pāḷi - 2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Chú Giải Khuddakapāṭha
6202 Chú Giải Dhammapada - 1
6203 Chú Giải Dhammapada - 2
6204 Chú Giải Udāna
6205 Chú Giải Itivuttaka
6206 Chú Giải Suttanipāta - 1
6207 Chú Giải Suttanipāta - 2
6208 Chú Giải Vimānavatthu
6209 Chú Giải Petavatthu
6210 Chú Giải Theragāthā - 1
6211 Chú Giải Theragāthā - 2
6212 Chú Giải Therīgāthā
6213 Chú Giải Apadāna - 1
6214 Chú Giải Apadāna - 2
6215 Chú Giải Buddhavaṃsa
6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka
6217 Chú Giải Jātaka - 1
6218 Chú Giải Jātaka - 2
6219 Chú Giải Jātaka - 3
6220 Chú Giải Jātaka - 4
6221 Chú Giải Jātaka - 5
6222 Chú Giải Jātaka - 6
6223 Chú Giải Jātaka - 7
6224 Chú Giải Mahāniddesa
6225 Chú Giải Cūḷaniddesa
6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1
6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2
6228 Chú Giải Nettippakaraṇa
6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi - 1
7107 Yamaka Pāḷi - 2
7108 Yamaka Pāḷi - 3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5
7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi
7202 Chú Giải Sammohavinodanī
7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa
7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī
7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga
7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa
7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī
7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra
7309 Abhidhammamātikāpāḷi